නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

පයොගසිද්ධිපාළි

បយោគសិទ្ធិបាឡី

1. සඤ්ඤාදිකණ්ඩ

១. សញ្ញាទិកណ្ឌ

සිද්ධ-ම්බත්ථුං සම්මා වන්දෙ

ខ្ញុំសូមថ្វាយបង្គំដោយប្រពៃ នូវព្រះសិទ្ធត្ថវត្ថុ (ព្រះរតនត្រ័យដ៏សម្រេចប្រយោជន៍)។

ගන්ථාරම්භකථා

គន្ថារម្ភកថា

සිද්ධ+මිට්ඨදදං [Pg.1] බුද්ධං, ධම්මං මණිංව ස්වත්ථදං;

සඞ්ඝඤ්ච සාදරං නත්වා, පයොගසිද්ධි වුච්චතෙ.

ខ្ញុំព្រះករុណា ថ្វាយបង្គំដោយគោរព នូវព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ព្រះអង្គប្រទាននូវសេចក្តីសម្រេច និងផលដ៏ជាទីគាប់ចិត្ត នូវព្រះធម៌ប្រៀបដូចជាកែវមណីដែលប្រទាននូវសេចក្តីសួស្តី និងនូវព្រះសង្ឃ ហើយនឹងពោលនូវគម្ពីរបយោគសិទ្ធិ។

පභාවො මොග්ගල්ලානස්ස, බ්‍යාකරණෙ ච පෙටකෙ;

නිස්සෙසෙව කබ්බාතිත්තො, අහො අච්ඡරියො වත.

ឱ! គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ហ្ន៎ អានុភាពរបស់ព្រះមោគ្គល្លានត្ថេរ ក្នុងវ្យាករណ៍ និងក្នុងព្រះត្រៃបិដក ហាក់ដូចជាឆ្អែតស្កប់ស្កល់ដោយកាព្យ (កាព្យសាស្ត្រ) ទាំងស្រុង។

වුත්තඤ්හි පුබ්බසීහළාචරිය+පාචරියෙහි –

ព្រោះថា ពាក្យនេះ ព្រះបុព្វសីហឡាចារ្យ និងព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយ បានពោលទុកថា៖

යා සත්ති පාණිනෙ යා ච, චන්ද්‍ර+කාත්‍යායනාදිසු;

සා+යං මුත්තිමතී මඤ්ඤෙ, මොග්ගල්ලායනරූපිනී-ති.

«សក្តិ (សមត្ថភាព) ណា មាននៅក្នុងសំណាក់ព្រះបាណិនិ និងសក្តិណា មាននៅក្នុងសំណាក់ព្រះចន្ទ្រ និងព្រះកាត្យាយនៈជាដើម ខ្ញុំយល់ថា សក្តិនោះឯង មានរូបរាងកាយដ៏រស់រវើក ក្នុងរូបភាពនៃព្រះមោគ្គល្លាន»។

සුත්තං වුත්ති ච තෙනෙව, කතා එකෙන පඤ්චිකා;

තස්මා+ස්ස සත්ථ+මඤ්ඤෙහි, සුපසට්ඨං+තිසුන්දරං.

ព្រះសូត្រ វុត្តិ និងបញ្ចិកា ត្រូវបានធ្វើឡើងដោយព្រះថេរៈអង្គនោះតែមួយអង្គឯង ហេតុនោះ គម្ពីររបស់ព្រះអង្គនេះ ទើបជាគម្ពីរដែលអ្នកប្រាជ្ញដទៃសរសើរយ៉ាងក្រៃលែង និងល្អប្រពៃបំផុត។

තම්හි ච දුබ්බිධං ඤෙය්‍යං, සුත්තං කම්මත්ථභෙදතො;

තෙස්වා+දි මීතිසද්දෙන, දුතියං තිප්පකාරතො.

ក្នុងគម្ពីរនោះ ព្រះសូត្រ គប្បីដឹងថាមានពីរយ៉ាង ដោយការបែងចែកតាមកម្ម និងអត្ថ។ ក្នុងសូត្រទាំងនោះ សូត្រទីមួយ (ដឹងបាន) ដោយសព្ទមាន 'មិ' ជាដើម សូត្រទីពីរ (ដឹងបាន) ដោយប្រការ ៣ យ៉ាង។

සුවිසදං පකාසෙත්වා, සුබොධ+මාකුමාරකං;

බ්‍යාපිකාවළියා කස්සං, තං සුණාථ සමාහිතාති.

ខ្ញុំនឹងធ្វើការសម្តែងឲ្យច្បាស់លាស់ ឲ្យងាយយល់ រហូតដល់កុមារតូចៗក៏អាចយល់បាន ដោយការរៀបរាប់ជាលំដាប់លំដោយដ៏ផ្សព្វផ្សាយ សូមអ្នកទាំងឡាយចូរមានចិត្តតម្កល់មាំ ស្តាប់នូវគម្ពីរនោះចុះ។

1. අආදයො තිතාලීස වණ්ණා

១. អក្សរ ៤៣ តួ មានអក្សរ 'អ' ជាដើម ហៅថា វណ្ណៈ

අකාරාදයො [Pg.2] නිග්ගහීතන්තා තෙචත්තාලීසක්ඛරා වණ්ණා නාම හොන්ති. තං යථා අ, ආ, ඉ, ඊ, උ, ඌ, එ, ऐ, ඔ, औ, ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම, ය ර ලව ස හ ළ අං. තෙන ක්වත්ථො ‘‘එ ඔන+ම වණ්ණෙ’’ති. තිතාලීසාති වචනං කත්ථචි වණ්ණලොපං ඤාපෙති, තෙන ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො’’තිආදි සිද්ධං.

អក្សរ ៤៣ តួ មានអក្សរ 'អ' ជាដើម រហូតដល់ 'និគ្គហិត' ជាទីបំផុត ឈ្មោះថា វណ្ណៈ។ វណ្ណៈទាំងនោះ គឺ៖ អ, អា, ឥ, អី, ឧ, ဦ, ឯ, ឰ, ឱ, ឳ, ក, ខ, គ, ឃ, ង, ច, ឆ, ជ, ឈ, ញ, ដ, ឋ, ឌ, ឍ, ណ, ត, ថ, ទ, ធ, ន, ប, ផ, ព, ភ, ម, យ, រ, ល, វ, ស, ហ, ឡ, អំ។ ដោយពាក្យនោះ តើមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍) ដូចជាក្នុងសូត្រថា «ឯ ឱនម វណ្ណេ» ជាដើម។ ពាក្យថា «៤៣» នេះ ញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវការលុបវណ្ណៈក្នុងទីខ្លះ ហេតុនោះ ពាក្យជាដើមថា «បដិសង្ខា យោនិសោ» ទើបសម្រេចបាន។

අකාරො ආදි මරියාදභූතො යෙසං තෙ අආදයො. තයො ච චත්තාලීස චෙති තිතාලීස, ඉමිනා නිපාතනෙන වා චතභාගලොපො. වණ්ණීයති අත්ථො එතෙහීති වණ්ණා.

អក្សរទាំងឡាយណា មានអក្សរ 'អ' ជាដើម និងជាទីកំណត់ ហេតុនោះ អក្សរទាំងនោះ ឈ្មោះថា 'អអាទិ' (មានអក្សរ អ និង អា ជាដើម)។ ៣ និង ៤០ ឈ្មោះថា ៤៣ (តិតាលីសៈ) ដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាត) នេះ ឬក៏លុបភាគទីបួនចេញ។ អត្ថទាំងឡាយ តែងត្រូវគេសម្តែង (ឬពណ៌នា) ដោយអក្សរទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ អក្សរទាំងនោះ ឈ្មោះថា 'វណ្ណៈ'។

එත්ථා+හ – ‘‘කස්මා ආචරියකච්චායනාදීහි විය එකචත්තාලීසක්ඛරාන+මක්ඛරසඤ්ඤ+මකත්වා තිතාලීසක්ඛරානං වණ්ණසඤ්ඤා කතා’’ති. වුච්චතෙ –

ក្នុងទីនេះ មានចោទសួរថា៖ «ហេតុអ្វីបានជាមិនធ្វើការកំណត់ឈ្មោះថា 'អក្ខរៈ' ចំពោះអក្សរ ៤១ តួ ដូចជាព្រះអាចារ្យកច្ចាយនៈជាដើម ប៉ុន្តែបែរជាធ្វើការកំណត់ឈ្មោះថា 'វណ្ណៈ' ចំពោះអក្សរ ៤៣ តួទៅវិញ?»។ ឆ្លើយថា៖

සා මාගධී මූලභාසා, නරා යායා+දිකප්පිකා;

බ්‍රහ්මානො චා-සුතාලාපා, සම්බුද්ධා චාපි භාසරෙති –

«ភាសាមគធៈនោះឯង ជាភាសាដើម ដែលមនុស្សក្នុងដើមកប្បក្តី ពួកព្រហ្មដែលមិនទាន់បានឮពាក្យនិយាយរបស់ដទៃក្តី ព្រះសម្ពុទ្ធទាំងឡាយក្តី តែងតែត្រាស់សម្តែង»។

වචනතො මාගධිකානං එත්ථ, සෙය්‍යො, ඔට්ඨො, සොත්ථි-ත්‍යාදීසුපි අසෙසබ්‍යාපිකානං තිතාලීසක්ඛරානංව උජුකාන්වත්ථප්පක්ඛරගුණිකා, නෙව පන ‘රුක්ඛා වනං’ත්‍යාදො විය අවයවෙ සමුදායවොහාරො, ‘සමුද්දො මයා දිට්ඨො’ත්‍යාදො විය ච සමුදායෙ අවයවවොහාරොති දස්සෙතුං පච්චෙකං වණ්ණසඤ්ඤා කතාති.

ពីព្រោះព្រះតម្រាស់នោះ ក្នុងភាសាមគធៈនេះ សូម្បីក្នុងពាក្យថា សេយ្យោ, ឱដ្ឋោ, សោត្ថិ ជាដើម ក៏មានគុណនៃអក្សរដ៏សមស្របតាមសេចក្តីដោយត្រង់ នៃអក្សរទាំង ៤៣ តួ ដែលផ្សព្វផ្សាយមិនមានសេសសល់ មិនមែនជាការហៅឈ្មោះចំណែកតូចក្នុងចំណែកធំ ដូចជាពាក្យថា 'ដើមឈើទាំងឡាយជាព្រៃ' នោះទេ ហើយក៏មិនមែនជាការហៅឈ្មោះចំណែកធំក្នុងចំណែកតូច ដូចជាពាក្យថា 'សមុទ្រ ខ្ញុំបានឃើញហើយ' នោះដែរ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ទើបលោកធ្វើការកំណត់ឈ្មោះថា 'វណ្ណៈ' ដល់អក្សរនីមួយៗ។

‘‘සක්කච්චසවනං බුද්ධසාසනසම්පත්තී’’ති ‘‘සිථිලධනිතාදි අක්ඛරවිපත්තියඤ්හි අත්ථස්ස දුන්නයතා හොතී’’ති ච යස්මා වුත්තං.

ព្រោះហេតុតែលោកពោលទុកថា «ការស្តាប់ដោយគោរព ជាការសម្រេចក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា» និងពោលថា «ព្រោះថា កាលបើមានការវិបត្តិនៃអក្ខរៈ មានសំឡេងធូរ (សិថិល) និងសំឡេងខ្លាំង (ធនិត) ជាដើម ការយល់ដឹងនូវអត្ថ ក៏រមែងលំបាក»។

තස්මා [Pg.3] අක්ඛරකොසල්ලං, සම්පාදෙය්‍ය විචක්ඛණො;

උපට්ඨහං ගරුං සම්මා, උට්ඨානාදීහි පඤ්චහි.

ហេតុនោះ បុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា គប្បីញ៉ាំងភាពឈ្លាសវៃក្នុងអក្ខរៈឲ្យសម្រេច ដោយការចូលទៅបម្រើគ្រូដោយប្រពៃ ដោយធម៌ ៥ ប្រការ មានការក្រោកឈរទទួលជាដើម។

තත්ථ අකාරාදීන+මනුක්කමො පනෙ+ස ඨානාදික්කමසන්නිස්සිතො. තථා හි ඨාන+කරණ+පයතනෙහි වණ්ණා ජායන්ති. තත්ථ ඡ ඨානානි කණ්ඨ+තාලු+මුද්ධ+දන්ත+ඔට්ඨ+නාසිකාවසෙන.

ក្នុងអក្សរទាំងនោះ លំដាប់នៃអក្សរមាន 'អ' ជាដើមនេះ គឺអាស្រ័យទៅតាមលំដាប់នៃឋាន (ទីកើត) ជាដើម។ ព្រោះថា វណ្ណៈទាំងឡាយ រមែងកើតឡើងដោយ ឋាន ករណៈ និងបយតនៈ។ ក្នុងចំណោមធម៌ទាំងនោះ ឋាន មាន ៦ យ៉ាង គឺ៖ កោដ្ឋ (ក), តាលុ (ពិដាន), មុទ្ធា (ក្បាល), ទន្ត (ធ្មេញ), ឱដ្ឋ (បបូរមាត់) និងនាសិកា (ច្រមុះ)។

තත්ථ අවණ්ණ+කවග්ග+හානං කණ්ඨො ඨානං, ඉවණ්ණ+චවග්ග+යානං තාලු, ටවග්ග+ර+ළානං මුද්ධා, තවග්ග+ල+සානං දන්තා, උවණ්ණ+පවග්ගානං ඔට්ඨො, එ වණ්ණස්ස කණ්ඨතාලූ, ඔ වණ්ණස්ස කණ්ඨො+ට්ඨා, වකාරස්ස දන්තො+ට්ඨා, නිග්ගහීතස්ස නාසිකා, ඞ, ඤ්ඤ, ණ, න, මානං සකඨානං නාසිකා ච. එත්ථ ච –

ក្នុងឋានទាំងនោះ អវណ្ណៈ (អ, អា), កវគ្គ (ក, ខ, គ, ឃ, ង) និងហការៈ មានកោដ្ឋ (ក) ជាឋាន; ឥវណ្ណៈ (ឥ, អី), ចវគ្គ (ច, ឆ, ជ, ឈ, ញ) និងយការៈ មានតាលុ (ពិដាន) ជាឋាន; ឋវគ្គ (ដ, ឋ, ឌ, ឍ, ណ), រការៈ និងឡការៈ មានមុទ្ធា ជាឋាន; តវគ្គ (ត, ថ, ទ, ធ, ន), លការៈ និងសការៈ មានទន្ត (ធ្មេញ) ជាឋាន; ឧវណ្ណៈ (ឧ, ဦ) និងបវគ្គ (ប, ផ, ព, ភ, ម) មានឱដ្ឋ (បបូរមាត់) ជាឋាន; ឯវណ្ណៈ មានកោដ្ឋនិងតាលុជាឋាន; ឱវណ្ណៈ មានកោដ្ឋនិងឱដ្ឋជាឋាន; វការៈ មានទន្តនិងឱដ្ឋជាឋាន; និគ្គហិត មាននាសិកា (ច្រមុះ) ជាឋាន; ចំណែកឯ ង, ញ, ណ, ន, ម មានឋានផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ខ្លួន និងនាសិកាផង។ ហើយក្នុងទីនេះទៀតសោត៖

හකාරො පඤ්චමෙහෙව, අන්තට්ඨාහි ච සංයුතො;

ඔරසො ඉති විඤ්ඤෙය්‍යො, කණ්ඨජො තදසංයුතො.

«ហការៈ ដែលផ្សំជាមួយតួអក្សរទី ៥ ទាំងឡាយក្តី ជាមួយអន្តស្ថៈ (យ, រ, ល, វ) ទាំងឡាយក្តី គប្បីដឹងថា កើតអំពីទ្រូង (ឱរសៈ) ប៉ុន្តែបើមិនបានផ្សំជាមួយតួអក្សរទាំងនោះទេ រមែងកើតអំពីក (កណ្ឋជៈ)»។

යථා අවඞ්හොති (අවඞ හොති., තඤ්හි, තණ්හා, පුබ්බන්හො, අම්හෙ, ගුය්හං, ගාරය්හා, ආරුල්හො, බහ්වක්ඛරන්ති.

ដូចជាពាក្យថា អវង្ហោតិ (អវង្ហោ ហោតិ), តញ្ហិ, តណ្ហា, បុព្វណ្ហោ, អម្ហេ, គុយហំ, គារយ្ហា, អារុឡ្ហោ, ពហ្វក្ខរំ ជាដើម។

කරණං –

ករណៈ (គ្រឿងធ្វើសំឡេង) ៖

ජිව්හාමජ්ඣං තාලුජානං,ජිව්හොපග්ගං මුද්ධජානං,ජිව්හග්ගං දන්තජානං සෙ-සා සකඨානකරණා.

«កណ្តាលអណ្តាត ជាករណៈនៃអក្សរដែលកើតអំពីពិដាន (តាលុជៈ), ផ្នែកជិតចុងអណ្តាត ជាករណៈនៃអក្សរដែលកើតអំពីមុទ្ធា (មុទ្ធជៈ), ចុងអណ្តាត ជាករណៈនៃអក្សរដែលកើតអំពីធ្មេញ (ទន្តជៈ), ចំណែកអក្សរដែលសេសសល់ មានឋានរបស់ខ្លួនជាករណៈ»។

වණ්ණානං උච්චාරණුස්සාහො පයතනං, තං කිං – සංවුතාදිකරණවිසෙසො, සංවුතත්ත+මකාරස්ස, විවටත්තං සෙසසරානං සකාර+හකාරානඤ්ච, ඵුට්ඨත්තං වග්ගානං, ඊසංඵුට්ඨත්තං ය+ර+ල+වානං.

សេចក្តីព្យាយាមក្នុងការបញ្ចេញសំឡេងវណ្ណៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា បយតនៈ។ បយតនៈនោះ តើដូចម្តេច? គឺសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការធ្វើសំឡេង មានការបិទ (សំវុតៈ) ជាដើម គឺភាពជាសំឡេងបិទនៃអក្សរ 'អ', ភាពជាសំឡេងបើក (វិវដៈ) នៃស្រៈដែលសេសសល់ និងសការៈ ហការៈ, ភាពជាសំឡេងប៉ះ (ផុដ្ឋៈ) នៃអក្សរវគ្គទាំងឡាយ, ភាពជាសំឡេងប៉ះបន្តិចបន្តួច (អ៊ីសំផុដ្ឋៈ) នៃអក្សរ យ, រ, ល, វ។

එවං ඨාන+කරණ+පයතන+සුති කාලභින්නෙසු අක්ඛරෙසු සරා නිස්සයා, ඉතරෙ නිස්සිතා. තත්ථ –

កាលបើអក្ខរៈទាំងឡាយ ខុសប្លែកគ្នាដោយ ឋាន, ករណៈ, បយតនៈ, សុតិ (ការឮ) និងកាល (ខ្នាតពេល) យ៉ាងនេះហើយ ស្រៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ទីអាស្រ័យ (និស្សយៈ), អក្សរក្រៅពីនេះ (ព្យញ្ជនៈ) ឈ្មោះថា អ្នកអាស្រ័យ (និស្សិតៈ)។ ក្នុងចំណោមអក្សរទាំងនោះ៖

නිස්සයා+දො [Pg.4] සරා වුත්තා, නිස්සිතා බ්‍යඤ්ජනා තතො;

වග්ගෙ+කජා බහුත්තා+දො, තතො ඨාන+ලහුක්කමා.

«ស្រៈទាំងឡាយដែលជាទីអាស្រ័យ លោកពោលទុកមុន បន្ទាប់មក ទើបពោលព្យញ្ជនៈដែលជាអ្នកអាស្រ័យ; ក្នុងវគ្គនីមួយៗ លោកពោលតួអក្សរដែលមានច្រើនមុន បន្ទាប់មក ទើបពោលតាមលំដាប់នៃឋាន និងភាពស្រាល (លហុ)»។

‘‘අආදයො’’ති වත්තතෙ යාව ‘‘බින්දු නිග්ගහීත’’න්ති. තඤ්ච ඛො ‘‘අත්ථවසා විභත්තිවිපරිණාමො’’ති සත්තම්‍යන්ත+මභිසම්බන්ධීයතෙ, ‘‘වණ්ණා’’ති වත්තතෙ –

ពាក្យថា «អអាទយោ» តែងតែតាមទៅ រហូតដល់ពាក្យថា «ពិន្ទុ និគ្គហីតំ»។ ហើយពាក្យនោះឯង តែងភ្ជាប់ទៅជាសត្តមីវិភត្តិ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា «ការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិដោយអំណាចនៃអត្ថ» ចំណែកពាក្យថា «វណ្ណា» ក៏តាមទៅដែរ៖

2. දසා+දො සරා

២. ស្រៈ ១០ តួខាងដើម

අආදීස්වා+දිම්හි නිද්දිට්ඨා ඔදන්තා දස වණ්ණා සරා නාම හොන්ති. යථා අ ආ, ඉ ඊ, උ ඌ, එ ऐ, ඔ औ. සරන්ති=සප්පධානභාවෙන පවත්තන්ති, බ්‍යඤ්ජනෙ වා සාරෙන්තීති සරා.

ក្នុងចំណោមអក្សរមាន 'អ' ជាដើម វណ្ណៈ ១០ តួ ដែលលោកសម្តែងទុកក្នុងខាងដើម មានអក្សរ 'ឱ' (និង ឳ) ជាទីបំផុត ឈ្មោះថា ស្រៈ។ ដូចជា អ, អា, ឥ, អី, ឧ, ဦ, ឯ, ឰ, ឱ, ឳ។ ស្រៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា 'សរៈ' ព្រោះអត្ថថា តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាប្រធាន (សរន្តិ) ឬញ៉ាំងព្យញ្ជនៈឲ្យបញ្ចេញសំឡេងបាន (សារេន្តិ)។

‘‘දසා+දො සරා’’ති වත්තතෙ.

ពាក្យថា «ទសាទោ សរា» តែងតាមទៅ។

3. ද්වෙ ද්වෙ සවණ්ණා

៣. ពីរៗតួ ជាសវណ្ណៈ

අආදීස්වා+දිමෙසු දසසු ද්වෙ ද්වෙ සවණ්ණා නාම හොන්ති යථාක්කමං. යථා අ ආඉති, ඉ ඊඉති, උ ඌ ඉති, එ එඉති, ඔ, ඔඉති. සමානා සදිසා වණ්ණා සවණ්ණා, සමානත්තඤ්ච ඨානතො. ‘‘ද්වෙ ද්වෙ’’ති වත්තතෙ වක්ඛමානෙසු ද්වීසු.

ក្នុងចំណោមស្រៈ ១០ តួខាងដើមនោះ ពីរៗតួ ឈ្មោះថា សវណ្ណៈ (មានវណ្ណៈដូចគ្នា) តាមលំដាប់។ ដូចជា អ និង អា, ឥ និង អី, ឧ និង ဦ, ឯ និង ឯ, ឱ និង ឱ។ វណ្ណៈទាំងឡាយដែលស្មើគ្នា គឺដូចគ្នា ឈ្មោះថា សវណ្ណៈ ហើយភាពស្មើគ្នានោះ គឺដោយសារឋាន។ ពាក្យថា «ទ្វេ ទ្វេ» (ពីរៗ) តែងតាមទៅក្នុងពាក្យពីរម៉ាត់ដែលនឹងពោលខាងមុខ។

4. පුබ්බො රස්සො

៤. តួខាងដើម ជាលហុ (រស្សៈ)

තෙස්වෙව දසසු යෙ ද්වෙ ද්වෙ සවණ්ණා, තෙසු යො යො පුබ්බො, සො සො රස්සසඤ්ඤො හොති. යථා අ ඉ උ එ ඔ. තෙසු ‘සංයොගතො පුබ්බාව දිස්සන්ති ද්වෙ පනන්තිමා’ත දස්සෙතුං තත්ථ සාධුත්තා තෙසම්පි ඉධ සඞ්ගහො, යථා එත්ථ සෙය්‍යො ඔට්ඨො සොත්ථි. රස්සකාලයොගා තබ්බන්තතාය වා [Pg.5] රස්සා. රස්සකාලො නාම අච්ඡරාසඞ්ඝාතො අක්ඛිනිම්මිලනසඞ්ඛාතො වා කාලො, තෙන එකමත්තො රස්සො, ද්විමත්තො දීඝො, අඩ්ඪමත්තො බ්‍යඤ්ජනො. ඡන්දසි දියඩ්ඪමත්තම්පි රස්සන්ති ගණ්හන්ති ආචරියා.

ក្នុងចំណោមស្រៈ ១០ តួដដែលនោះ ស្រៈណាដែលជាសវណ្ណៈពីរៗតួ ក្នុងសវណ្ណៈទាំងនោះ ស្រៈណាដែលនៅខាងដើម ស្រៈនោះៗ ឈ្មោះថា រស្សៈ។ ដូចជា អ, ឥ, ឧ, ឯ, ឱ។ ក្នុងស្រៈទាំងនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា «ស្រៈពីរតួខាងចុង តែងប្រាកដជាស្រៈនៅខាងដើមនៃសំយោគ» ព្រោះភាពជាស្រៈត្រឹមត្រូវក្នុងទីនោះ ទើបលោកសង្គ្រោះយកស្រៈទាំងនោះមកក្នុងទីនេះដែរ ដូចជាពាក្យក្នុងទីនេះថា សេយ្យោ, ឱដ្ឋោ, សោត្ថិ។ ស្រៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា រស្សៈ ព្រោះប្រកបដោយខ្នាតពេលខ្លី (រស្សកាល) ឬព្រោះមានខ្នាតពេលខ្លីនោះជាទីបំផុត។ ខ្នាតពេលខ្លី គឺខ្នាតពេលស្មើនឹងការខ្ទប់ម្រាមដៃ ឬស្មើនឹងការធ្មេចភ្នែក ហេតុនោះ ស្រៈរស្សៈ មានខ្នាត ១ មាត្រា, ស្រៈទីឃៈ មានខ្នាត ២ មាត្រា, ព្យញ្ជនៈ មានខ្នាតកន្លះមាត្រា (១/២)។ ក្នុងក្បួនឆន្ទៈ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយ តែងកាន់យកសូម្បីខ្នាតពេលមួយមាត្រាកន្លះ (១ មាត្រានិងកន្លះ) ថាជារស្សៈដែរ។

5. පරො දීඝො

៥. តួខាងចុង ជាទីឃៈ

අආදීස්වා+දිභූතෙසු දසසු යෙ ද්වෙ ද්වෙ සවණ්ණා, තෙසු යො යො පරො, සො සො දීඝසඤ්ඤො හොති. තං යථා ආ ඊ ඌ එ ඔ. දීඝකාලයොගා තබ්බන්තතාය වා දීඝා.

ក្នុងចំណោមស្រៈ ១០ តួខាងដើមនោះ ស្រៈណាដែលជាសវណ្ណៈពីរៗតួ ក្នុងសវណ្ណៈទាំងនោះ ស្រៈណាដែលនៅខាងចុង ស្រៈនោះៗ ឈ្មោះថា ទីឃៈ។ ដូចជា អា, អី, ဦ, ឯ, ឱ។ ស្រៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ទីឃៈ ព្រោះប្រកបដោយខ្នាតពេលវែង (ទីឃកាល) ឬព្រោះមានខ្នាតពេលវែងនោះជាទីបំផុត។

6. කාදයො බ්‍යඤ්ජනා

៦. អក្សរមាន 'ក' ជាដើម ជាព្យញ្ជនៈ

අආදීසු කාදයො නිග්ගහීතපරියන්තා තෙත්තිංස බ්‍යඤ්ජනා නාම හොන්ති. යථා ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම, ය ර ලව ස හ ළ අං ඉති. බ්‍යඤ්ජීයති අත්ථො එතෙහීති බ්‍යඤ්ජනා. කකාරාදීස්ව+කාරො උච්චාරණත්ථො.

ក្នុងចំណោមអក្សរទាំងឡាយ អក្សរ ៣៣ តួ មានអក្សរ 'ក' ជាដើម រហូតដល់ 'និគ្គហិត' ជាទីបំផុត ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ។ ដូចជា ក, ខ, គ, ឃ, ង, ច, ឆ, ជ, ឈ, ញ, ដ, ឋ, ឌ, ឍ, ណ, ត, ថ, ទ, ធ, ន, ប, ផ, ព, ភ, ម, យ, រ, ល, វ, ស, ហ, ឡ, អំ។ អត្ថទាំងឡាយ តែងត្រូវគេសម្តែងឲ្យច្បាស់លាស់ដោយអក្សរទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ អក្សរទាំងនោះ ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ។ ស្រៈ 'អ' ក្នុងអក្សរមាន 'ក' ជាដើម គឺសម្រាប់បញ្ចេញសំឡេង។

‘‘කාදයො’’ති වත්තතෙ.

ពាក្យថា «កាទយោ» តែងតាមទៅ។

7. පඤ්චපඤ්චකා වග්ගා

៧. អក្សរប្រាំៗតួ ជាវគ្គ

අආදීසු කකාරාදයො මකාරන්තා පඤ්චපඤ්චකා වග්ගා නාම හොන්ති. යථා ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම ඉති. පඤ්ච පඤ්ච පරිමාණ+මෙසං පඤ්චපඤ්චකා. වජ්ජෙන්ති යකාරාදයොති වග්ගා. තෙ පන පඨමක්ඛරවසෙන [Pg.6] කවග්ග+චවග්ගාදිවොහාරං ගතා කුසලත්තිකාදයො විය.

ក្នុងចំណោមអក្សរទាំងឡាយ អក្សរប្រាំៗតួ មានអក្សរ 'ក' ជាដើម និងមានអក្សរ 'ម' ជាទីបំផុត ឈ្មោះថា វគ្គ។ ដូចជា ក, ខ, គ, ឃ, ង, ច, ឆ, ជ, ឈ, ញ, ដ, ឋ, ឌ, ឍ, ណ, ត, ថ, ទ, ធ, ន, ប, ផ, ព, ភ, ម។ អក្សរទាំងឡាយណា មានប្រមាណប្រាំៗ ហេតុនោះ អក្សរទាំងនោះ ឈ្មោះថា បញ្ចបញ្ចកៈ (ប្រាំៗតួ)។ អក្សរទាំងឡាយណា តែងវៀរចាកអក្សរមាន 'យ' ជាដើម ហេតុនោះ អក្សរទាំងនោះ ឈ្មោះថា វគ្គ។ ម្យ៉ាងទៀត វគ្គទាំងនោះ តែងដល់នូវការហៅឈ្មោះថា កវគ្គ, ចវគ្គ ជាដើម ដោយអំណាចនៃអក្សរទីមួយ ដូចជាកុសលត្តិកៈ (ពួកបីនៃកុសលធម៌) ជាដើម។

8. බින්දු නිග්ගහීතං

៨. ពិន្ទុ ជាគ្គហិត (និគ្គហិត)

අකාරාදීස්ව+යං වණ්ණො බින්දුමත්තො, සො නිග්ගහීතසඤ්ඤො හොති. රස්සසරං නිස්සාය ගහිත+මුච්චාරිතං නිග්ගහීතං, කරණං නිග්ගහෙත්වා වා.

ក្នុងចំណោមអក្សរមាន 'អ' ជាដើម វណ្ណៈនេះ ដែលមានត្រឹមតែចំណុចសូន្យ (ពិន្ទុ) ឈ្មោះថា និគ្គហិត។ អក្សរដែលគេកាន់យក ឬបញ្ចេញសំឡេងដោយអាស្រ័យនឹងស្រៈរស្សៈ ឈ្មោះថា និគ្គហិត ឬព្រោះការសង្កត់ (ខាំង) នូវករណៈ ទើបឈ្មោះថា និគ្គហិត។

කරණං නිග්ගහෙත්වාන, මුඛෙනා+විවටෙන යං;

වුච්චතෙ නිග්ගහීතන්ති, වුත්තං බින්දු සරානුගං.

«អក្សរណា ដែលគេបញ្ចេញសំឡេងដោយការសង្កត់ករណៈ ដោយមាត់មិនបើកហើប អក្សរនោះ លោកហៅថា និគ្គហិត លោកពោលថា ពិន្ទុ (ចំណុចសូន្យ) នោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមក្រោយស្រៈ»។

බහ්වක්ඛරසඤ්ඤාකරණං අන්වත්ථසඤ්ඤත්ථං, ඣ+ලාදයො තු රුළ්හීසඤ්ඤා.

ការកំណត់ឈ្មោះដោយអក្សរច្រើនតួ គឺដើម្បីឲ្យឈ្មោះនោះមានសេចក្តីសមស្របតាមអត្ថ ចំណែកឯឈ្មោះមាន 'ឈ' និង 'ឡ' ជាដើម គឺជាឈ្មោះដែលធ្លាប់ប្រើប្រាស់មក (រុឡ្ហីសញ្ញា)។

වණ්ණා සරා සවණ්ණා ච, රස්සා දීඝා ච බ්‍යඤ්ජනා;

වග්ගා ච නිග්ගහීතන්ති, හොති සඤ්ඤාවිධික්කමො.

«វណ្ណៈ, ស្រៈ, សវណ្ណៈ, រស្សៈ, ទីឃៈ, ព្យញ្ជនៈ, វគ្គ និងនិគ្គហិត នេះជាលំដាប់នៃវិធីកំណត់ឈ្មោះ»។

(සඤ්ඤාවිධානං.)

(ចប់ វិធីកំណត់ឈ្មោះ។)

සන්ධි වුච්චතෙ –

សន្ធិ (ការតភ្ជាប់ពាក្យ) នឹងត្រូវពោលតទៅ៖

ලොක අග්ගපුග්ගලො, පඤ්ඤා ඉන්ද්‍රියං, තීණි ඉමානි, නො හි එතං, භික්ඛුනී ඔවාදො, මාතු උපට්ඨානං, සමෙතු ආයස්මා, අභිභූ ආයතනං, ධනං මෙ අත්ථි, සබ්බෙ එව, තයො අස්සු ධම්මා, අසන්තො එත්ථ න දිස්සන්ති ඉතී+ධ සරසඤ්ඤායං –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ គឺ លោក អគ្គបុគ្គលោ, បញ្ញា ឥន្ទ្រិយំ, តីណិ ឥមានិ, នោ ហិ ឯតំ, ភិក្ខុនី ឱវាទោ, មាតុ ឧបដ្ឋានំ, សមេតុ អាយស្មា, អភិភូ អាយតនំ, ធនំ មេ អត្ថិ, សព្វេ ឯវ, តយោ អស្សុ ធម្មា, អសន្តោ ឯត្ថ ន ទិស្សន្តិ ក្នុងទីនេះ កាលបើមានការកំណត់ឈ្មោះថា ស្រៈហើយ៖

26. සරො ලොපො සරෙ

២៦. លុបស្រៈ ក្នុងព្រោះស្រៈ

සරෙ සරො ලොපනීයො හොති. සරොති කාරියීනිද්දෙසො, ලොපොති කාරියනිද්දෙසො. ලොපො= අදස්සනං අනුච්චාරණං[Pg.7], සරොති ජාත්‍යෙකවචනවසෙන වුත්තං, සරෙති ඔපසිලෙසිකාධාරසත්තමී, තතො වණ්ණ කාල බ්‍යවධානෙ කාරියං න හොති, ත්ව+මසි, කතමා චානන්ද අනිච්චසඤ්ඤාති. එවං සබ්බසන්ධීසු.

កាលបើមានស្រៈនៅខាងចុង ស្រៈ (ខាងដើម) គប្បីលុបចេញ។ ពាក្យថា «សរោ» ជាការចង្អុលបង្ហាញតួអក្សរដែលត្រូវធ្វើ (ការិយី), ពាក្យថា «លោបោ» ជាការចង្អុលបង្ហាញកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើ (ការិយៈ)។ លោបៈ គឺការមិនបង្ហាញឲ្យឃើញ ឬការមិនបញ្ចេញសំឡេង។ ពាក្យថា «សរោ» លោកពោលដោយអំណាចឯកវចនៈនៃជាតិ (តំណាងឲ្យស្រៈទាំងអស់)។ ពាក្យថា «សរេ» ជាឱបសិលេសិកាធារសត្តមី (សត្តមីវិភត្តិសម្តែងទីតាំងដែលនៅជិតបង្កើយ) ហេតុនោះ កាលបើមានការរារាំងដោយវណ្ណៈដទៃ ឬដោយខ្នាតពេល កិច្ចការនោះរមែងមិនសម្រេច ដូចជាពាក្យថា ត្វមសិ, កតមា ចានន្ទ អនិច្ចសញ្ញា ជាដើម។ ក្នុងសន្ធិទាំងពួង ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

විධීති වත්තතෙ.

ពាក្យថា «វិធិ» (វិធី) តែងតាមទៅ។

14. සත්තමියං පුබ්බස්ස

១៤. កិច្ចការក្នុងសត្តមីវិភត្តិ គប្បីមានដល់តួខាងដើម

ථෙරයට්ඨින්‍යායෙන පවත්තතෙ පරිභාසා දුබ්බලවිධිනො පතිට්ඨාභාවතො. සත්තමීනිද්දෙසෙ පුබ්බස්සෙව විධීති පුබ්බසරලොපො. ලොකග්ගපුග්ගලො, පඤ්ඤින්ද්‍රියං, තීණිමානි, නො හෙතං, භික්ඛුනොවාදො, මාතුපට්ඨානං, සමෙතායස්මා, අභිභායතනං, ධනංමත්ථි, සබ්බෙව, තයස්සු ධම්මා, අසන්තෙ+ත්ථ න දිස්සන්ති. පුබ්බස්ස කාරියවිධානා සත්තමීනිද්දිට්ඨස්ස පරතා+ව ගම්‍යතෙති පරෙති පරවචනම්පි ඝටතෙ.

វិធានទូទៅ (បរិភាសា) នេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយសេចក្តីប្រៀបប្រដូចនឹងឈើច្រត់របស់ព្រះថេរៈ ព្រោះភាពមិនមានទីតាំងមាំមួននៃវិធីដែលទន់ខ្សោយ។ កាលបើមានការចង្អុលបង្ហាញដោយសត្តមីវិភត្តិ វិធីរមែងមានដល់តួខាងដើមប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបមានការលុបស្រៈខាងដើម។ ដូចជា លោកគ្គបុគ្គលោ, បញ្ញិន្ទ្រិយំ, តីណិមានិ, នោ ហេតំ, ភិក្ខុនោវាទោ, មាតុបដ្ឋានំ, សមេតាយស្មា, អភិភាយតនំ, ធនម្មត្ថិ, សព្វេវ, តយស្សុ ធម្មា, អសន្តេត្ថ ន ទិស្សន្តិ។ ព្រោះការបញ្ញត្តិវិធីដល់តួខាងដើម ភាពជាតួនៅខាងចុងនៃតួដែលចង្អុលបង្ហាញដោយសត្តមីវិភត្តិ ទើបដឹងបានដោយពិត ហេតុនោះ សូម្បីពាក្យថា «ក្នុងព្រោះតួខាងចុង» (បរេ) ក៏សមស្របដែរ។

යස්ස ඉදානි, සඤ්ඤා ඉති, ඡායා ඉව, ඉති අපි, අස්සමණී අසි, චක්ඛු ඉන්ද්‍රියං, අකතඤ්ඤූ අසි, ආකාසෙ ඉව, තෙ අපි, වන්දෙ අහං, සො අහං, චත්තාරො ඉමෙ, වසලො ඉති, මොග්ගල්ලානො අසි බීජකො, කථා එව කා, පාතො එවාතී+ධ පුබ්බස්සරලොපෙ සම්පත්තෙ ‘‘සරො ලොපො සරෙ’’ ත්වෙව.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ គឺ យស្ស ឥទានិ, សញ្ញា ឥតិ, ឆាយា ឥវ, ឥតិ អបិ, អស្សមណី អសិ, ចក្ខុ ឥន្ទ្រិយំ, អកតញ្ញូ អសិ, អាកាសេ ឥវ, តេ អបិ, វន្ទេ អហំ, សោ អហំ, ចត្តារោ ឥមេ, វសលោ ឥតិ, មោគ្គល្លានោ អសិ ពីជកោ, កថា ឯវ កា, បាតោ ឯវ ក្នុងទីនេះ កាលបើការលុបស្រៈខាងដើមសម្រេចហើយ ដោយសូត្រថា «សរោ លោបោ សរេ» នោះឯង៖

27. පරො ක්වචි

២៧. លុបស្រៈខាងចុង ក្នុងទីខ្លះ

සරම්හා පරො සරො ක්වචි ලොපනීයො හොති. යස්ස දානි, සඤ්ඤාති, ඡායාව, ඉතිපි, අස්සමණීසි, චක්ඛුන්ද්‍රියං, අකතඤ්ඤූසි, ආකාසෙව, තෙපි, වන්දෙහං, සොහං, චත්තාරොමෙ, වස- ලොභි[Pg.8], මොග්ගල්ලානොසි බීජකො, කථාව කා, පාතොව. ක්වචීති කිං, පඤ්ඤින්ද්‍රියං, පඤ්චින්ද්‍රියානි, සත්තුත්තමො, එකූනවීසති, යස්සෙතෙ, සුගතොවාදො, දිට්ඨාසවො, දිට්ඨොඝො, චක්ඛායතනං, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා. ‘‘විවක්ඛාතො සන්ධයො භවන්තී’’ති ඤායා වත්තිච්ඡාපි ඉධ සිජ්ඣති. ක්වචීත්‍ය+ධිකාරො සබ්බසන්ධීසු, තෙන නාතිප්පසඞ්ගො. (ලොපසන්ධි).

ស្រៈដែលនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈ គប្បីលុបចេញក្នុងទីខ្លះ។ ដូចជា យស្សទានិ, សញ្ញាតិ, ឆាយាវ, ឥតិបិ, អស្សមណីសិ, ចក្ខុន្ទ្រិយំ, អកតញ្ញូសិ, អាកាសេវ, តេបិ, វន្ទេហំ, សោហំ, ចត្តារោមេ, វសលោភិ, មោគ្គល្លានោសិ ពីជកោ, កថាវ កា, បាតោវ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» (ក្នុងទីខ្លះ) តើមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ដើម្បីកុំឲ្យលុបក្នុងទីខ្លះ) ដូចជា បញ្ញិន្ទ្រិយំ, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, សត្តុត្តមោ, ឯកូនវីសតិ, យស្សេតេ, សុគតោវាទោ, ទិដ្ឋាសវោ, ទិដ្ឋោឃោ, ចក្ខាយតនំ, តំ កុតេត្ថ លព្ភា។ ដោយក្បួនថា «សន្ធិទាំងឡាយ រមែងមានដោយការចង់ពោល» សូម្បីសេចក្តីប្រាថ្នារបស់អ្នកពោល ក៏រមែងសម្រេចបានក្នុងទីនេះដែរ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» នេះ ជាអធិការ (តាមទៅ) ក្នុងសន្ធិទាំងពួង ហេតុនោះ ទើបមិនមានការអនុវត្តហួសប្រមាណ។ (ចប់ លោបសន្ធិ)។

සරො පරො වෙති ච වත්තතෙ.

បទថា «សរោ» ក្ដី «បរោ» ក្ដី «វេ» ក្ដី តែងតាមទៅ។

තස්ස ඉදං, වාත ඊරිතං, න උපෙති, වාම ඌරු, අති ඉව අඤ්ඤෙහි, වි උදකං ඉතීධ පුබ්බස්සරලොපෙ –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Tassa idaṃ, vāta īritaṃ, na upeti, vāma ūru, ati iva aññehi, vi udakaṃ កាលបើមានការលុបស្រៈខាងដើមហើយ–

29. යුවණ්ණාන+මෙඔ ලුත්තා

២៩. «យុវណ្ណានមេឱ លុត្តា» (កាលបើស្រៈខាងដើមលុបហើយ ឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ទាំងឡាយ តែងជា ឯ និង ឱ ខ្លះ)។

ලුත්තා සරා පරෙසං ඉවණ්ණුවණ්ණානං එ+ඔ හොන්ති වා යථාක්කමං. යථාසංඛ්‍යානුද්දෙසො සමානානං.

កាលបើស្រៈខាងដើមលុបហើយ ឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ទាំងឡាយដ៏ទៃទៀត តែងជា ឯ និង ឱ តាមលំដាប់ ខ្លះ។ ការសំដែងទៅតាមលំដាប់ (នៃធម៌ទាំងឡាយ) ដែលមានចំនួនស្មើគ្នា។

24. වණ්ණපරෙන සවණ්ණොපි

២៤. ដោយបទថា «វណ្ណៈ» នៅខាងចុង សូម្បីតែសវណ្ណៈ (ស្រៈមានចំណែកស្មើគ្នា) ក៏ត្រូវយកដែរ។

වණ්ණසද්දො පරො යස්මා, තෙන සවණ්ණොපි ගය්හති සයඤ්ච රූපංති ඊඌනම්පි එ+ඔ. සබ්බත්ථ රස්සස්ස ජාතිනිද්දෙසෙ දීඝස්සාපි ගහණත්ථං ඉද+මාරද්ධං. තස්සෙදං, වාතෙරිතං, නොපෙති, වාමොරු, අතෙවඤ්ඤෙහි, වොදකං. ඉදඤ්ච පච්ඡිමොදාහරණද්වයං ‘‘අවණ්ණෙ ලුත්තෙ එව එ+ඔ හොන්තී’’ති ගාහස්ස නිසෙධනත්ථං. වාත්වෙව, තස්සිදං. කථං ‘‘පච්චොරස්මි’’න්ති, යොගවිභාගා. පති උරස්මින්ති විභජ්ජ ‘‘යවා සරෙ’’ති යකාරෙ ‘‘තවග්ගවරණා’’දිනා චො, ‘‘වග්ගලසෙහි තෙ’’ති පුබ්බරූපඤ්ච, ‘‘යුවණ්ණාන+මෙඔ’’ති (යොගවිභාගා) උස්ස ඔ ච. ලුත්තාති කිං, දස ඉමෙ [Pg.9] ධම්මා, යථා ඉදං, කුසලස්ස උපසම්පදා. අතිප්පසඞ්ගබාධකස්ස ක්වචිසද්දස්සානුවත්තනතො න විකප්පවිධි නියතා, තෙන උපෙතො, අවෙච්චාති එවමාදීසු විකප්පො. තාරකිතා, යස්සින්ද්‍රියානි, මහිද්ධිකො, සබ්බීතියො, තෙනුපසඞ්කමි, ලොකුත්තරොතිආදීසු විධි ච න හොති.

ព្រោះហេតុតែពាក្យថា «វណ្ណៈ» នៅខាងចុង ហេតុនោះ សូម្បីតែសវណ្ណៈ (ស្រៈដែលមានខ្យល់ដូចគ្នា) និងរូបរបស់ខ្លួន ក៏ត្រូវយកដែរ គឺសូម្បីតែ ឦ និង ဦ ទាំងឡាយ ក៏ក្លាយជា ឯ និង ឱ ដែរ។ ក្នុងទីទាំងពួង ការសំដែងដោយជាតិ (ប្រភេទ) នៃស្រៈខ្លី គឺដើម្បីចង់យកស្រៈវែងផងដែរ ហេតុនោះទើបផ្ដើមពាក្យនេះឡើង។ (ឧទាហរណ៍) Tassedaṃ, vāteritaṃ, nopeti, vāmoru, atevaññehi, vodakaṃ។ ម្យ៉ាងទៀត គូនៃឧទាហរណ៍ខាងចុងនេះ (atevaññehi, vodakaṃ) គឺដើម្បីហាមឃាត់ការយល់ឃើញថា «កាលបើអវណ្ណៈលុបហើយ ទើបមានការប្រែជា ឯ និង ឱ»។ ព្រោះតែពាក្យថា «វា» (ខ្លះ) តាមទៅ ហេតុនោះទើបមានរូបជា tassidaṃ។ ចុះពាក្យថា «paccorasmiṃ» សម្រេចដូចម្ដេច? សម្រេចដោយការចែកសូត្រ (យោគវិភាគ)។ គឺបំបែកជា pati urasmiṃ ហើយតម្រូវឲ្យមាន យ-ការៈ ដោយសូត្រថា «យវា សរេ» រួចហើយផ្លាស់ជា ច-ការៈ ដោយសូត្រថា «តវគ្គវរណានំ...» ជាដើម និងធ្វើជាបុព្វរូបដោយសូត្រថា «វគ្គលសេហិ តេ» ផង និងផ្លាស់ ឧ-ការៈ ជា ឱ-ការៈ ដោយសូត្រថា «យុវណ្ណានមេឱ» (ដោយការចែកសូត្រ) ផង។ ពាក្យថា «លុត្តា» (កាលបើលុបហើយ) ធ្វើប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីការពាររូបដូចជា) dasa ime dhammā, yathā idaṃ, kusalassa upasampadā។ ព្រោះតែការតាមទៅនៃពាក្យថា «ក្វចិ» (ខ្លះ) ដែលជាគ្រឿងរារាំងការអនុវត្តហួសប្រមាណ វិធីវិកប្ប (ការធ្វើមិនទៀងទាត់) ទើបមិនកំណត់ជាដាច់ខាត ហេតុនោះទើបមានការធ្វើជាវិកប្ប (ប្រែប្រួលខ្លះ មិនប្រែប្រួលខ្លះ) ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន tena upeto, aveccā ជាដើម។ ចំណែកឯក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន tārakitā, yassindriyāni, mahiddhiko, sabbītiyo, tenupasaṅkami, lokuttaro ជាដើម វិធីនេះមិនមានឡើយ។

පටිසන්ථාරවුත්ති අස්ස, සබ්බවිත්ති අනුභූයතෙ, වි අඤ්ජනං, වි ආකතො, දාසී අහං, අහුවා පුරෙ, අනු අද්ධමාසං, අනු එති, සු ආගතං, සු ආකාරො, දු ආකාරො, චක්ඛු ආපාථං, බහු ආබාධො, පාතු අකාසි, න තු එව, භූ ආපනලානිලං ඉතී+ධ ‘‘යුවණ්ණානං’’ ‘‘වෙ’’ති ච වත්තතෙ,

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Paṭisanthāravutti assa, sabbavitti anubhūyate, vi añjanaṃ, vi ākato, dāsī ahaṃ, ahuvā pure, anu addhamāsaṃ, anu eti, su āgataṃ, su ākāro, du ākāro, cakkhu āpāthaṃ, bahu ābādho, pātu akāsi, na tu eva, bhū āpanalānilaṃ បទថា «យុវណ្ណានំ» ក្ដី បទថា «វេ» ក្ដី តែងតាមទៅក្នុងសូត្រនេះ។

30. යවා සරෙ

៣០. «យវា សរេ» (កាលបើស្រៈនៅខាងចុង ឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ទាំងឡាយ តែងដល់នូវភាពជា យ-ការៈ និង វ-ការៈ ខ្លះ តាមលំដាប់)។

සරෙ පරෙ ඉවණ්ණුවණ්ණානං යකාර+වකාරා හොන්ති වා යථාක්කමං. පටිසන්ථාරවුත්‍යස්ස, සබ්බවිත්‍යනුභූයතෙ, බ්‍යඤ්ජනං, බ්‍යාකතො ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති දීඝෙ දාස්‍යාහං, අහාපුරෙ, අන්වද්ධමාසං, අන්වෙති, ස්වාගතං, ස්වාකාරො, ද්වාකාරො, චක්ඛ්වාපාථං, බහ්වාබාධො, පාත්වාකාසි, න ත්වෙව, භ්වාපනලානිලං. වාත්වෙව, විආකතො, සාගතං.

កាលបើស្រៈនៅខាងចុង ឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ទាំងឡាយ តែងជា យ-ការៈ និង វ-ការៈ តាមលំដាប់ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) Paṭisanthāravutyassa, sabbavityanubhūyate, byañjanaṃ, byākato (កាលបើធ្វើជាទីឃៈដោយសូត្រថា «ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា» ទើបមានរូបជា) dāsyāhaṃ, ahāpure, anvaddhamāsaṃ, anveti, svāgataṃ, svākāro, dvākāro, cakkhvāpāthaṃ, bahvābādho, pātvākāsi, na tveva, bhvāpanalānilaṃ។ ព្រោះតែពាក្យថា «វា» (ខ្លះ) តាមទៅ ហេតុនោះទើបមានរូបជា viākato, sāgataṃ។

අධිගතො ඛො මෙ අයං ධම්මො, පුත්තො තෙ අහං, තෙ අස්ස පහීනා පඤ්ච, තෙ අහං, යෙ අස්ස, තෙ අජ්ජ, යාවතකො අස්ස කායො, තාවතකො අස්ස බ්‍යාමො, කො අත්ථො, අථ ඛො අස්ස, අහං ඛො අජ්ජ, සො අහං, සො අජ්ජ, සො එව, යතො අධිකරණං, සො අහං ඉතී+ධ ‘‘යවා සරෙ’’ ‘‘වෙ’’ති ච වත්තතෙ,

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Adhigato kho me ayaṃ dhammo, putto te ahaṃ, te assa pahīnā pañca, te ahaṃ, ye assa, te ajja, yāvatako assa kāyo, tāvatako assa byāmo, ko attho, atha kho assa, ahaṃ kho ajja, so ahaṃ, so ajja, so eva, yato adhikaraṇaṃ, so ahaṃ បទថា «យវា សរេ» ក្ដី បទថា «វេ» ក្ដី តែងតាមទៅក្នុងសូត្រនេះ។

30. එඔනං

៣០. «ឯឱនំ» (កាលបើស្រៈនៅខាងចុង ឯ និង ឱ ទាំងឡាយ តែងដល់នូវភាពជា យ-ការៈ និង វ-ការៈ ខ្លះ តាមលំដាប់)។

එඔනං [Pg.10] යකාර+වකාරා හොන්ති වා සරෙ පරෙ යථාක්කමං. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති දීඝෙ අධිගතො ඛො ම්‍යායං ධම්මො, පුත්තො ත්‍යාහං, ත්‍යාස්ස පහීනා පඤ්ච, ත්‍යාහං, ය්‍යස්ස, ත්‍යජ්ජ, යාවතක්වස්ස කායො, තාවතක්වස්ස බ්‍යාමො, ක්වත්ථො, අථ ඛ්වස්ස, අහං ඛ්වජ්ජ, ස්වාහං, ස්වජ්ජ, ස්වෙව, යත්වාධිකරණං, ස්වාහං. වාත්වෙව, තෙජ්ජ, සොහං. ක්වචි ත්වෙව, ධනමත්ථි, පුත්තාමත්ථි, තෙ නාගතා, අසන්තෙත්ථ, චත්තාරො ඉමෙ.

កាលបើស្រៈនៅខាងចុង ឯ និង ឱ ទាំងឡាយ តែងជា យ-ការៈ និង វ-ការៈ តាមលំដាប់ ខ្លះ។ (កាលបើធ្វើជាទីឃៈដោយសូត្រថា «ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា» ទើបមានរូបជា) adhigato kho myāyaṃ dhammo, putto tyāhaṃ, tyāssa pahīnā pañca, tyāhaṃ, yyassa, tyajja, yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, kvattho, atha khvassa, ahaṃ khvajja, svāhaṃ, svajja, sveva, yatvādhikaraṇaṃ, svāhaṃ។ ព្រោះតែពាក្យថា «វា» (ខ្លះ) តាមទៅ ហេតុនោះទើបមានរូបជា tejja, sohaṃ។ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃពាក្យថា «ក្វចិ» (ខ្លះ) ទើបមានរូបជា dhanamatthi, puttāmatthi, te nāgatā, asantettha, cattāro ime។

ගො එළකං, ගො අස්සං, ගො අජිනං ඉතී+ධ ‘‘සරෙ’’ති වත්තතෙ.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Go eḷakaṃ, go assaṃ, go ajinaṃ បទថា «សរេ» តែងតាមទៅក្នុងសូត្រនេះ។

32. ගොස්සා+වඞ

៣២. «គោស្សាវង» (កាលបើស្រៈនៅខាងចុង គោសព្ទ តែងដល់នូវការផ្លាស់ជា អវៈ មាន ង-ការៈ ជាអនុពន្ធ ខ្លះ)។

සරෙ පරෙ ගොස්ස අවවාදෙසො හොති. ස ච ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්සා’’ති සබ්බස්ස පසඞ්ගෙ ‘අන්තස්සා’’ති වත්තතෙ.

កាលបើស្រៈនៅខាងចុង តែងមានការផ្លាស់ គោសព្ទ ជា អវៈ។ ហើយការផ្លាស់នោះ កាលបើមានការប្រឈមនឹងការផ្លាស់សព្ទទាំងមូល ដោយសូត្រថា «ឋានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្វស្ស» តែងមានបទថា «អន្តស្ស» តាមទៅ (ដើម្បីកំណត់យកតែអក្សរខាងចុង)។

18. ඞ+නුබන්ධො

១៨. «ងានុពន្ធោ» (ការផ្លាស់ដែលមាន ង-ការៈ ជាអនុពន្ធ សូម្បីតែមានច្រើនព្យញ្ជនៈ ក៏ត្រូវមានដល់អក្សរខាងចុងដែរ)។

ඞ-කාරො අනුබන්ධො යස්ස, සො අනෙකවණ්ණොපි අන්තස්ස හොතීති ඔකාරස්සෙව හොති. ‘‘සංකෙතො+නවයවො+නුබන්ධො’’ති වචනා ඞ-කාරස්සා+ප්පයොගො. උච්චාරිතානන්තරප්පධංසිනො හි අනුබන්ධා, පයොජනං අනුබන්ධොති සංකෙතො. ගවෙළකං, ගවාස්සං, ගවාජිනං.

ការផ្លាស់ណាដែលមាន ង-ការៈ ជាអនុពន្ធ ការផ្លាស់នោះ សូម្បីតែមានច្រើនព្យញ្ជនៈ ក៏រមែងមានដល់អក្សរខាងចុងដែរ គឺមានដល់ ឱ-ការៈ តែម្យ៉ាង។ ព្រោះតែពាក្យថា «សង្កេតោនវយវោនុពន្ធោ» (អនុពន្ធជាសញ្ញាសម្គាល់ មិនមែនជាចំណែកនៃពាក្យឡើយ) ហេតុនោះទើបមិនមានការប្រើប្រាស់ ង-ការៈ។ ព្រោះថា អនុពន្ធទាំងឡាយ តែងវិនាសទៅភ្លាមៗបន្ទាប់ពីបញ្ចេញសំឡេងរួច ឯសញ្ញាសម្គាល់ដែលមានប្រយោជន៍ ហៅថា អនុពន្ធ។ (ឧទាហរណ៍) Gaveḷakaṃ, gavāssaṃ, gavājinaṃ។

ඉති එවා+තී+ධ –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Iti eva –

36. වී+තිස්සෙ+වෙ වා

៣៦. «វីតិស្សេវេ វា» (កាលបើ ឯវសព្ទ នៅខាងចុង ឥតិសព្ទ តែងដល់នូវការផ្លាស់ជា វិ ខ្លះ)។

එවසද්දෙ පරෙ ඉතිස්ස වො හොති වා. ස ච –

កាលបើ ឯវសព្ទ នៅខាងចុង ឥតិសព្ទ តែងជា វ-ការៈ (ឬ វិ) ខ្លះ។ ហើយការផ្លាស់នោះ–

17. ඡට්ඨියන්තස්ස

១៧. «ឆដ្ឋិយន្តស្ស» (កិច្ចណាដែលសម្ដែងដោយឆដ្ឋីវិភត្តិ កិច្ចនោះត្រូវដឹងថាមានដល់អក្សរខាងចុងនៃសព្ទនោះ)។

ඡට්ඨීනිද්දිට්ඨස්ස [Pg.11] යං කාරියං, ත+දන්තස්ස විඤ්ඤෙය්‍යන්ති ඉකාරස්සා+දෙසො. ආදෙසිට්ඨානෙ ආදිස්සතීති ආදෙසො. ඉත්වෙව. අඤ්ඤත්‍ර යාදෙසො, ‘‘තවග්ගවරණානං යෙ චවග්ගබයඤා’’ති තස්ස චො, ‘‘වග්ගලසෙහි තෙ’’ති යස්ස චකාරො, ඉච්චෙව. එවෙති කිං, ඉච්චාහ. (ආදෙසසන්ධි).

កិច្ចណាដែលសម្ដែងដោយឆដ្ឋីវិភត្តិ កិច្ចនោះត្រូវដឹងថាមានដល់អក្សរខាងចុងនៃសព្ទនោះ គឺការផ្លាស់ ឥ-ការៈ។ អ្វីដែលគេផ្លាស់ជំនួសក្នុងទីតាំងដែលត្រូវផ្លាស់ ហៅថា អាទេស (ការផ្លាស់ប្ដូរ)។ (ឧទាហរណ៍) Itveva។ ក្នុងទីដទៃទៀត មានការផ្លាស់ជា យ-ការៈ ហើយផ្លាស់ យ-ការៈ នោះជា ច-ការៈ ដោយសូត្រថា «តវគ្គវរណានំ យេ ចវគ្គព្យញ្ជនា» និងផ្លាស់ យ-ការៈ ជា ច-ការៈ ដោយសូត្រថា «វគ្គលសេហិ តេ» ទើបមានរូបជា icceva។ ពាក្យថា «ឯវេ» (កាលបើ ឯវសព្ទ នៅខាងចុង) ធ្វើប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីការពាររូបដូចជា) iccāha។ (ចប់ អាទេសសន្ធិ)។

ති අඞ්ගුලං,ති අඞ්ගිකං, භූ ආදයො, මිගී භන්තා උදික්ඛතිත්‍යාදිසන්ධයො වුච්චන්තෙ. ‘‘මයදා සරෙ’’ති වත්තතෙ.

សន្ធិទាំងឡាយមាន Ti aṅgulaṃ, ti aṅgikaṃ, bhū ādayo, migī bhantā udikkhati ជាដើម នឹងត្រូវពោលទៅខាងមុខ។ បទថា «មយទា សរេ» តែងតាមទៅ។

45. වනතරගා චා+ගමා

៤៥. «វនតរគា ចាគមា» (តួអក្សរទាំងឡាយមាន វ ន ត រ គ និង ម យ ទ ទាំងឡាយ តែងជាអាគម ខ្លះ កាលបើស្រៈនៅខាងចុង)។

එතෙ මයදා ච ආගමා හොන්ති වා සරෙ ක්වචි. ආගමිනො අනියමෙපි –

តួអក្សរទាំងនេះ (វ ន ត រ គ) និង ម យ ទ ទាំងឡាយ តែងជាអាគមខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ កាលបើស្រៈនៅខាងចុង។ សូម្បីតែកាលបើអាគមី (តួអក្សរដែលត្រូវចុះអាគម) មិនមានការកំណត់ពិតប្រាកដក៏ដោយ–

සරොයෙවා+ගමි හොති, වනාදිනන්තු ඤාපකා;

අඤ්ඤථා හි පදාදීනං, යුකවිධාන+මනත්ථකං.

ស្រៈតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះជាអាគមី (តួដែលត្រូវចុះអាគម) ព្រោះតែសញ្ញាសម្គាល់នៃអក្សរមាន វ ជាដើម។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ ការបញ្ញត្តិ យុ-អាគម ដល់តួដើមនៃបទទាំងឡាយ មុខជាមិនមានប្រយោជន៍ឡើយ។

එත්ථා+ගමා අනියතාගමීනමෙව භවන්ති චෙ, යකාරාගමෙනෙව ‘‘නිපජ්ජ’’න්ති සිද්ධෙ ‘‘පදාදීනං ක්වචී’’ති බ්‍යඤ්ජනස්ස යුකා+ගමො නිරත්ථකොති අධිප්පායො. තිවඞ්ගුලං, තිවඞ්ගිකං, භූවාදයො, මිගී භන්තා වුදික්ඛති, පවුච්චති, පාගුඤ්ඤවුජුතා. ඉතො නායති, චිනිත්වා. යස්මාතිහ, තස්මාතිහ, අජ්ජතග්ගෙ. නිරන්තරං, නිරාලයො, නිරින්ධනො, නිරීහකං, නිරුත්තරො, නිරොජං, දුරතික්කමො, දුරාගතං, දුරුත්තරං, පාතුරහොසි, පුනරාගච්ඡෙය්‍ය, පුනරුත්තං, පුනරෙව, පුනරෙති, ධීරත්ථු, පාතරාසො, චතුරඞ්ගිකං, චතුරාරක්ඛං, චතුරිද්ධිපාදපටිලාභො, චතුරොඝනිත්ථරණත්ථං, භත්තුරත්ථෙ, වුත්තිරෙසා, පථවීධාතුරෙවෙසා[Pg.12], නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං, විජ්ජුරිවබ්භකුටෙ, ආරග්ගෙරිව සාසපො, උසභොරිව, සබ්භිරෙව සමාසෙථ. පුථගෙව, රස්සෙ පගෙව. ලහුමෙස්සති, ගුරුමෙස්සති, ඉධමාහු, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති, භද්‍රො කසාමිව, ආකාසෙ මභිපූජයෙ, එකමෙකස්ස, යෙන මිධෙකච්චෙ. භාතියෙව, හොතියෙව, යථායිදං, යථායෙව, මායිදං, නයිදං, නයිධ, ඡයිමානි, නවයිමෙ ධම්මා, බොධියායෙව, පථවීයෙව ධාතු, තෙසුයෙව, තෙයෙව, සොයෙව, පාටියෙක්කං, වියඤ්ජනං, වියාකාසි, පරියන්තං, පරියාදානං, පරියුට්ඨානං, පරියෙසති, පරියොසානං, නියායොගො. උදග්ගො, උදයො, උදාහටං, උදිතො, උදීරිතං, උදෙති, සකිදෙව, කිඤ්චිදෙව, කෙනචිදෙව, කිස්මිඤ්චිදෙව, කොචිදෙව, සම්මදත්තො, සම්මදඤ්ඤා විමුත්තානං, සම්මදෙව, යාවදත්ථං, යාවදිච්ඡකං, යාවදෙව, තාවදෙව, පුනදෙව, යදත්ථං, යදන්තරං, තදන්තරං, තදඞ්ගවිමුත්ති, එතදත්ථං, අත්තදත්ථං, තදත්ථං, සදත්ථපසුතො සියා, අඤ්ඤදත්ථු, මනසාදඤ්ඤා විමුත්තානං, බහුදෙව රත්ති. වාත්වෙව, අත්තඅත්ථං, ද්වාධිට්ඨිතං, පාතුඅහොසි. වවත්ථිතවිභාසත්තා වාධිකාරස්ස බ්‍යඤ්ජනතොපි, භික්ඛුනීනං වුට්ඨාපෙය්‍ය, චිරං නායති, තංයෙව.

សេចក្ដីអធិប្បាយថា ក្នុងទីនេះ ប្រសិនបើអាគមទាំងឡាយមានដល់តែអាគមីដែលមិនកំណត់ពិតប្រាកដមែននោះ កាលបើសម្រេចរូបជា «nipajjanti» ដោយសារតែ យ-ការាគម តែម្យ៉ាងហើយ ការចុះ យុ-អាគម នៃព្យញ្ជនៈដោយសូត្រថា «បទាទីនំ ក្វចិ» មុខជាឥតប្រយោជន៍ឡើយ។ (ឧទាហរណ៍) Tivaṅgulaṃ, tivaṅgikaṃ, bhūvādayo, migī bhantā vudikkhati, pavuccati, pāguññavujutā។ Ito nāyati, cinitvā។ Yasmātiha, tasmātiha, ajjatagge។ Nirantaraṃ, nirālayo, nirindhano, nirīhakaṃ, niruttaro, nirojaṃ, duratikkamo, durāgataṃ, duruttaraṃ, pāturahosi, punarāgaccheyya, punaruttaṃ, punareva, punareti, dhīratthu, pātarāso, caturaṅgikaṃ, caturārakkhaṃ, caturiddhipādapaṭilābho, caturoghanittharaṇatthaṃ, bhatturatthe, vuttiresā, pathavīdhāturevesā, nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjurivabbhakuṭe, āraggeriva sāsapo, usabhoriva, sabbhireva samāsetha។ Puthageva, rasse pageva។ Lahumessati, gurumessati, idhamāhu, kena te idha mijjhati, bhadro kasāmiva, ākāse mabhipūjaye, ekamekassa, yena midhekacce។ Bhātiyeva, hotiyeva, yathāyidaṃ, yathāyeva, māyidaṃ, nayidaṃ, nayidha, chayimāni, navayime dhammā, bodhiyāyeva, pathavīyeva dhātu, tesuyeva, teyeva, soyeva, pāṭiyekkaṃ, viyañjanaṃ, viyākāsi, pariyantaṃ, pariyādānaṃ, pariyuṭṭhānaṃ, pariyesati, pariyosānaṃ, niyāyogo។ Udaggo, udayo, udāhaṭaṃ, udito, udīritaṃ, udeti, sakideva, kiñcideva, kenacideva, kismiñcideva, kocideva, sammadatto, sammadaññā vimuttānaṃ, sammadeva, yāvadatthaṃ, yāvadicchakaṃ, yāvadeva, tāvadeva, punadeva, yadatthaṃ, yadantaraṃ, tadantaraṃ, tadaṅgavimutti, etadatthaṃ, attadatthaṃ, tadatthaṃ, sadatthapasuto siyā, aññadatthu, manasādaññā vimuttānaṃ, bahudeva ratti។ ព្រោះតែពាក្យថា «វា» (ខ្លះ) តាមទៅ ហេតុនោះទើបមានរូបជា attaatthaṃ, dvādhiṭṭhitaṃ, pātuahosi។ ព្រោះតែភាពជាវិភាសាដែលបានកំណត់ទុកនៃអធិការនៃពាក្យថា «វា» សូម្បីតែមកពីព្យញ្ជនៈក៏ដោយ (ក៏ចុះអាគមបានដែរ ដូចជា) bhikkhunīnaṃ vuṭṭhāpeyya, ciraṃ nāyati, taṃyeva។

ඡ අභිඤ්ඤා, ඡ අඞ්ගං, ඡ අසීති, ඡ අංසා, ඡ ආයතනං ඉතී+ධ ‘‘වා සරෙ’’ ‘‘ආගමො’’ති ච වත්තතෙ.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Cha abhiññā, cha aṅgaṃ, cha asīti, cha aṃsā, cha āyatanaṃ បទថា «វា សរេ» ក្ដី បទថា «អាគមោ» ក្ដី តែងតាមទៅក្នុងសូត្រនេះ។

49. ඡා ළො

៤៩. «ឆា ឡោ» (កាលបើស្រៈនៅខាងចុង ឡ-ការាគម តែងចុះខាងក្រោយ ឆសព្ទ ខ្លះ)។

ඡසද්දා පරස්ස සරස්ස ළකාරො ආගමො හොති වා. ඡාති අනුකරණත්තා එකවචනං. ඡළභිඤ්ඤා, ඡළඞ්ගං, ඡළසීති, ඡළංසා, ඡළායතනං. වාත්වෙව, ඡඅභිඤ්ඤා. (ආගමසන්ධි).

ឡ-ការៈ តែងជាអាគមនៃស្រៈខាងក្រោយ ឆសព្ទ ខ្លះ។ បទថា «ឆា» នេះ ជាឯកវចនៈ ព្រោះជាការធ្វើសេចក្ដីត្រាប់តាម។ (ឧទាហរណ៍) Chaḷabhiññā, chaḷaṅgaṃ, chaḷasīti, chaḷaṃsā, chaḷāyatanaṃ។ ព្រោះតែពាក្យថា «វា» (ខ្លះ) តាមទៅ ហេតុនោះទើបមានរូបជា chaabhiññā។ (ចប់ អាគមសន្ធិ)។

ලොපො [Pg.13] අදස්සනං, ඨානිං, ය+මාමද්දිය දිස්සති;

ආදෙසො නාම සො යා තු, අසන්තුප්පත්ති ආගමො.

ការមិនប្រាកដ (ការបាត់បង់ទៅ) នៃតួអក្សរដើម ឈ្មោះថា លោបៈ។ ការប្រាកដឡើងដោយការសង្កត់សង្កិន (ជំនួស) តួអក្សរដើម ឈ្មោះថា អាទេស។ ចំណែកឯការកើតឡើងនៃតួអក្សរដែលមិនធ្លាប់មានពីមុន ឈ្មោះថា អាគម។

සරසන්ධි.

សរៈសន្ធិ។

කඤ්ඤා ඉව, කඤ්ඤාව ඉච්චාදි සරසන්ධිනිසෙධො වුච්චති, පසඞ්ගපුබ්බකො හි පටිසෙධො. පුබ්බසරානං ලොපෙ සම්පත්තෙ ‘‘සරො’’ ‘‘වෙ’’ති ච වත්තතෙ.

ការហាមឃាត់សរៈសន្ធិក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន Kaññā iva, kaññāva ជាដើម នឹងត្រូវពោលទៅខាងមុខ ព្រោះថាការហាមឃាត់រមែងមានការប្រឈម (នឹងការធ្វើសន្ធិ) ជាមុន។ កាលបើការលុបស្រៈខាងដើមទាំងឡាយត្រូវដល់វេនហើយ បទថា «សរោ» ក្ដី បទថា «វេ» ក្ដី តែងតាមទៅ។

28. න ද්වෙ වා

២៨. «ន ទ្វេ វា» (ស្រៈទាំងពីរ គឺស្រៈខាងដើម និងស្រៈខាងចុង សូម្បីតែទាំងពីរក៏មិនត្រូវលុបខ្លះដែរ)។

පුබ්බපරස්සරා ද්වෙපි වා ක්වචි න ලුප්‍යන්තෙ. කඤ්ඤා ඉව, කඤ්ඤෙව, කඤ්ඤාව.

ស្រៈទាំងពីរ គឺស្រៈខាងដើម និងស្រៈខាងចុង សូម្បីតែទាំងពីរក៏មិនត្រូវលុបខ្លះ ក្នុងទីខ្លះដែរ។ (ឧទាហរណ៍) Kaññā iva, kaññeva, kaññāva។

සාරිපුත්ත ඉධෙකච්චො, එහි සිවක උට්ඨෙහි, ආයස්මා ආනන්දො, ගාථා අභාසි, දෙවා ආභස්සරා යථා, තෙවිජ්ජා ඉද්ධිපත්තා ච, භගවා උට්ඨායාසනා, භගවා එත+දවොච, අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි, ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො, භූතවාදී අත්ථවාදී, යං ඉත්ථී අරහං අස්ස, සාමාවතී ආහ, පාපකාරී උභයත්ථ තප්පති, නදී ඔත්ථරති, යෙ තෙ භික්ඛූ අප්පිච්ඡා, භික්ඛූ ආමන්තෙසි, භික්ඛූ උජ්ඣායිංසු, භික්ඛූ එව+මාහංසු, ඉමස්මිං ගාමෙ ආරක්ඛකා, සබ්බෙ ඉමෙ, කතමෙ එකාදස, ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ, අප්පමාදො අමතං පදං, සඞ්ඝො ආගච්ඡතු, කො ඉමං පථවිං විචෙස්සති, ආලොකො උදපාදි, එකො එකාය, චත්තාරො ඔඝා, අරෙ අහම්පි, සචෙ ඉමස්ස කායස්ස, නො අතික්කමො, අහො අච්ඡරියො, අථො අන්තො ච, අථ ඛො ආයස්මා, අථො ඔට්ඨව+චිත්තකා, තතො ආ- මන්තයි [Pg.14] සත්ථාති එවමාදයො ඉධ කාලබ්‍යවධානෙනෙව සිජ්ඣන්ති. ක්වචීති කිං, ආගතා+ත්ථ, ආගතා+ම්හා, කතම+ස්ස වාරො, අප්පස්සුතා+යං පුරිසො, චමරී+ව, සබ්බෙ+ව, ස්වෙ+ව, එසෙ+ව නයො, පරිසුද්ධෙ+ත්ථා+යස්මන්තො, නෙ+ත්ථ, කුතෙ+ත්ථ ලබ්භා, සචෙ+ස බ්‍රාහ්මණ, තථූ+පමං, යථා+හ, ජීව්හා+යතනං, අවිජ්ජො+ඝො, ඉත්ථින්ද්‍රියං, අභිභා+යතනං, භයතූ+පට්ඨානං, සද්ධී+ධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨං. (සරසන්ධිනිසෙධො)

ពាក្យទាំងឡាយមាន Sāriputta idhekacco, ehi sivaka uṭṭhehi, āyasmā ānando, gāthā abhāsi, devā ābhassarā yathā, tevijjā iddhipattā ca, bhagavā uṭṭhāyāsanā, bhagavā etadavoca, abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, gantvā olokento, bhūtavādī atthavādī, yaṃ itthī arahaṃ assa, sāmāvatī āha, pāpakārī ubhayattha tappati, nadī ottharati, ye te bhikkhū appicchā, bhikkhū āmantesi, bhikkhū ujjhāyiṃsu, bhikkhū evamāhaṃsu, imasmiṃ gāme ārakkhakā, sabbe ime, katame ekādasa, gambhīre odakantike, appamādo amataṃ padaṃ, saṅgho āgacchatu, ko imaṃ pathaviṃ vicessati, āloko udapādi, eko ekāya, cattāro oghā, are ahampi, sace imassa kāyassa, no atikkamo, aho acchariyo, atho anto ca, atha kho āyasmā, atho oṭṭhavacittakā, tato āmantayi satthā ជាដើម ក្នុងទីនេះ តែងសម្រេចរូបបានដោយគ្រាន់តែការខណ្ឌខ្វះនៃកាល (ការបញ្ចេញសំឡេងបង្អង់បន្តិច) ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» (ខ្លះ) ធ្វើប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីសម្រេចរូបក្នុងទីដទៃទៀតដូចជា) āgatāttha, āgatāmhā, katamassa vāro, appassutāyaṃ puriso, camarīva, sabbeva, sveva, eseva nayo, parisuddhetthāyasmanto, nettha, kutettha labbhā, sacesa brāhmaṇa, tathūpamaṃ, yathāha, jīvhāyatanaṃ, avijjogho, itthindriyaṃ, abhibhāyatanaṃ, bhayatūpaṭṭhānaṃ, saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ។ (ចប់ ការហាមឃាត់សរៈសន្ធិ)។

තත්‍ර අභිරති, තත්‍ර අයං, බුද්ධ අනුස්සති, ස අත්ථිකා, සඤ්ඤාවා අස්ස, තදා අහං, යානි ඉධ භූතානි, ගච්ඡාමි ඉති, අති ඉතො, කිකී ඉව, බහු උපකාරං, මධු උදකං, සු උපධාරිතං, සොපි අයං, ඉදානි අහං, සචෙ අයං, අප්පස්සුතො අයං, ඉතර ඉතරෙන, සද්ධා ඉධ විත්තං, කම්ම උපනිස්සයො, තථා උපමං, රත්ති උපරතො, වි උපසමො, ලොකස්ස ඉති, දෙව ඉති, වි අතිපතන්ති, වි අතිනාමෙන්ති, සඞ්ඝාටි අපි, ජීවිතහෙතු අපි, විජ්ජු ඉව, කිංසු ඉධ විත්තං, සාධු ඉති, තෙ අස්ස පහීනා, සො අස්ස, මධුවා මඤ්ඤති බාලො, එවං ගාමෙ මුනි චරෙ, ඛන්ති පරමං තපො තිතික්ඛා, න මංකු භවිස්සාමි, සු අක්ඛාතො, යො අහං, සො අහං, කාමතො ජායති සොකො, කාමතො ජායති භයං, සක්කො උජු ච සුහුජුච, අනුපඝාතො, දුරක්ඛං, දුරමං, දුභරතා. යිට්ඨං වා හුතං වා ලොකෙ, යදි වා සාවකෙ, පුග්ගලා ධම්මදසා තෙ, භොවාදී නාම සො හොති, යථාභාවී ගුණෙන සො, යථා ඉදං, සම්මා දක්ඛාතො, පරා කමො, තණ්හා ක්ඛයො, ඣානස්ස ලාභී අම්හි, ථුල්ලච්චයො ඉතී+ධ –

តត្រ អភិរតិ, តត្រ អយំ, ពុទ្ធ អនុស្សតិ, ស អត្ថិកា, សញ្ញាវា អស្ស, តទា អហំ, យានិ ឥធ ភូតានិ, គច្ឆាមិ ឥតិ, អតិ ឥតោ, កិកី ឥវ, ពហុ ឧបការំ, មធុ ឧទកំ, សុ ឧបធារិតំ, សោបិ អយំ, ឥទានិ អហំ, សចេ អយំ, អប្បស្សុតោ អយំ, ឥតរ ឥតរេន, សទ្ធា ឥធ វិត្តំ, កម្ម ឧបនិស្សយោ, តថា ឧបមំ, រត្តិ ឧបរតោ, វិ ឧបសមោ, លោកស្ស ឥតិ, ទេវ ឥតិ, វិ អតិបតន្តិ, វិ អតិនាមេន្តិ, សង្ឃាដិ អបិ, ជីវិតហេតុ អបិ, វិជ្ជុ ឥវ, កឹសុ ឥធ វិត្តំ, សាធុ ឥតិ, តេ អស្ស បហីនា, សោ អស្ស, មធុវា មញ្ញតិ ពាលោ, ឯវំ គាមេ មុនិ ចរេ, ខន្តិ បរមំ តបោ តិតិក្ខា, ន មំកុ ភវិស្សាមិ, សុ អក្ខាតោ, យោ អហំ, សោ អហំ, កាមតោ ជាយតិ សោកោ, កាមតោ ជាយតិ ភយំ, សក្កោ ឧជុ ច សុហុជុច, អនុបឃាតោ, ទុរក្ខំ, ទុរមំ, ទុភរតា។ យិដ្ឋំ វា ហុតំ វា លោកេ, យទិ វា សាវកេ, បុគ្គលា ធម្មទសា តេ, ភោវាទី នាម សោ ហោតិ, យថាភាវី គុណេន សោ, យថា ឥទំ, សម្មា ទក្ខាតោ, បរា កមោ, តណ្ហា ក្ខយោ, ឈានស្ស លាភី អម្ហិ, ថុល្លច្ចយោ ដូច្នេះជាដើម ក្នុងទីនេះ–

33. බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා

៣៣. ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា។ (កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ ស្រៈវែង និងស្រៈខ្លី តែងមានការធ្វើឲ្យវែង និងឲ្យខ្លីខ្លះ)។

රස්ස+දීඝානං [Pg.15] ක්වචි දීඝ+රස්සා හොන්ති බ්‍යඤ්ජනෙ. තත්‍රාභිරති, තත්‍රායං, බුද්ධානුස්සති, සාත්ථිකා, සඤ්ඤාවා+ස්ස, තදාහං, යානී+ධ භූතානි, ගච්ඡාමීති, අතීතො, කිකීව, බහූපකාරං, මධූදකං, සූපධාරිතං, සොපායං, ඉදානාහං, සචායං, අප්පස්සුතායං, ඉතරීතරෙන, සද්ධීධ විත්තං, කම්මූපනිස්සයො, තථූපමං, රත්තූපරතො, වූපසමො, ලොකස්සාති, දෙවාති, වීතිපතන්ති, වීතිනාමෙන්ති, සඞ්ඝාටීපි, ජීවිතහෙතූපි, විජ්ජූව, කිංසූධ විත්තං, සාධූති, ත්‍යාස්ස පහීනා, ස්වාස්ස, මධුවා මඤ්ඤතී බාලො, එවං ගාමෙ මුනී චරෙ, ඛන්තී පරමං තපො තිතික්ඛා, න මංකූ භවිස්සාමි, ස්වාක්ඛාතො, ය්වාහං, ස්වාහං, කාමතො ජායතී සොකො, කාමතො ජායතී භයං, සක්කො උජූ ච සුහුජූ ච, අනූපඝාතො, දූරක්ඛං, දූරමං, දූභරතා. යිට්ඨංව හුතංව ලොකෙ, යදිව සාවකෙ, පුග්ගල ධම්මදසා තෙ, භොවාදි නාම සො හොති, යථාභාවි ගුණෙන සො, යථයිදං, සම්මදක්ඛාතො, පරක්කමො, තණ්හක්ඛයො, ඣානස්ස ලාභිම්හි, වසිම්හි, ථුල්ලච්චයො. ක්වචීති කිං, ත්‍යජ්ජ, ස්වස්ස, පතිලියතීති දීඝනිසෙධො, මායිදං, මනසාදඤ්ඤා විමුත්තානං, යථාක්කමං, ආරක්ඛාතීතං, දීයති, සූයතීති රස්සකාරියනිසෙධො. කථං යානිව අන්තලික්ඛෙති, ‘‘දීඝරස්සා’’ති යොගවිභාගා. (දීඝ+රස්සසන්ධි).

កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ ការធ្វើស្រៈខ្លីឲ្យទៅជាវែង និងការធ្វើស្រៈវែងឲ្យទៅជាខ្លី តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ តត្រាភិរតិ, តត្រាយំ, ពុទ្ធានុស្សតិ, សាត្ថិកា, សញ្ញាវាស្ស, តទាហំ, យានីធ ភូតានិ, គច្ឆាមីតិ, អតីតោ, កិកីវ, ពហូបការំ, មធូទកំ, សូពធារិតំ, សោបាយំ, ឥទានាហំ, សចាយំ, អប្បស្សុតាយំ, ឥតរីតរេន, សទ្ធីធ វិត្តំ, កម្មូបនិស្សយោ, តថូបមំ, រត្តូបរតោ, វូបសមោ, លោកស្សាតិ, ទេវាតិ, វីតិបតន្តិ, វីតិនាមេន្តិ, សង្ឃាដីបិ, ជីវិតហេតូបិ, វិជ្ជូវ, កឹសូធ វិត្តំ, សាធូតិ, ត្យាស្ស បហីនា, ស្វាស្ស, មធុវា មញ្ញតី ពាលោ, ឯវំ គាមេ មុនី ចរេ, ខន្តី បរមំ តបោ តិតិក្ខា, ន មំកូ ភវិស្សាមិ, ស្វាក្ខាតោ, យ្វាហំ, ស្វាហំ, កាមតោ ជាយតី សោកោ, កាមតោ ជាយតី ភយំ, សក្កោ ឧជូ ច សុហុជូ ច, អនូបឃាតោ, ទូរក្ខំ, ទូរមំ, ទូភរតា។ យិដ្ឋំវ ហុតំវ លោកេ, យទិវ សាវកេ, បុគ្គល ធម្មទសា តេ, ភោវាទិ នាម សោ ហោតិ, យថាភាវិ គុណេន សោ, យថយិទំ, សម្មទក្ខាតោ, បរក្កមោ, តណ្ហក្ខយោ, ឈានស្ស លាភិម្ហិ, វសិម្ហិ, ថុល្លច្ចយោ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» (ខ្លះ) នោះ តើមានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីហាមឃាត់ការធ្វើឲ្យវែង ដូចជាពាក្យថា ត្យជ្ជ, ស្វស្ស, បតិលីយតិ ជាដើម និងដើម្បីហាមឃាត់ការធ្វើឲ្យខ្លី ដូចជាពាក្យថា ម៉ាយិទំ, មនសាទញ្ញា វិមុត្តានំ, យថាក្កមំ, អារក្ខាតីតំ, ទីយតិ, សូយតិ ជាដើម។ ចុះពាក្យថា យានីវ អន្តលិក្ខេ នោះ តើសម្រេចរូបដោយរបៀបណា? សម្រេចរូបបានដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «ទីឃរស្សា»។ (ទីឃរស្សសន្ធិ)។

බ්‍යඤ්ජනෙති වත්තතෙ.

បទថា «ព្យញ្ជនេ» តែងអណ្តែតទៅ (តាមទៅក្នុងសូត្រខាងមុខ)។

34. සරම්හා ද්වෙ

៣៤. សរម្ហា ទ្វេ។ (កាលបើស្រៈនៅខាងមុខ ព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ តែងមានរូបជាពីរខ្លះ)។

සරම්හා පරස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ක්වචි ද්වෙ රූපානි හොන්ති. එත්ථ ච ආවුත්තිද්විවචනං ඨානෙද්විවචනන්ති ද්වීසු ඨානෙද්විවචනං වෙදිතබ්බං.

ព្យញ្ជនៈដែលនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈ តែងមានរូបជាពីរ (តម្រួតគ្នា) ខ្លះ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ការធ្វើជាពីរមាន ២ យ៉ាង គឺ អាវុត្តិទ្វិវចនៈ (ការធ្វើជាពីរដោយការសូត្រដដែលៗ) និង ឋានេទ្វិវចនៈ (ការធ្វើជាពីរក្នុងទីកន្លែងរបស់ខ្លួន)។

තානි [Pg.16] ච ප+පති+පටි+කම+කුස+කුධ+කී+ගහ+ජුත+ඤා+සි+ සු+සූ+සම්භූ+සර+සසාදීනමාදිබ්‍යඤ්ජනානඤ්ච හොති. ඉධ පමාදො=ඉධප්පමාදො, එවං අප්පමාදො, විප්පයුත්තො, සුප්පසන්නො, සම්මා පධානං=සම්මප්පධානං රස්සත්තං. අප්පතිවත්තියො, අධිප්පතිපච්චයො, සුප්පතිට්ඨිතො,. අප්පටිපුග්ගලො, විප්පටිසාරො, සුප්පටිපත්ති. පක්කමො, පටික්කමො, හෙතුක්කමො, ආකමති=අක්කමති, එවං පක්කමති, යථාක්කමං. අක්කොසති, පටික්කොසති, අනුක්කොසති, ආකොසති=අක්කොසති. අක්කුද්ධො, අභික්කුද්ධො. ධනක්කීතො, වික්කයො, අනුක්කයො. පග්ගහො, විග්ගහො, අනුග්ගහො, චන්දග්ගාහො, දිට්ඨිග්ගාහො. පජ්ජොතො, විජ්ජොතො, උජ්ජොතො. කතඤ්ඤූ, විඤ්ඤූ, පඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණං, අනඤ්ඤාණං. අවස්සයො, නිස්සයො, සමුස්සයො. අප්පස්සුතො, විස්සුතො, බහුස්සුතො. ආසවා=අස්සවා. පස්සම්භෙන්තො, විස්සම්භෙන්තො. අට්ටස්සරො, විස්සරති, අනුස්සරති, අනුස්සති. පස්සසන්තො, විස්සසන්තො, මුහුස්සසන්තො, ආසාසො=අස්සාසො. ආදිසද්දෙන අවිස්සජෙන්තො, විස්සජෙන්තො, අභික්කන්තතරො, පරිච්චජෙන්තො, උපද්දවො, උපක්කිලෙසො, මිත්තද්දුනො, ආයබ්‍යයො, අබ්බහි ඉච්චාදි.

ការធ្វើជាពីរនោះ តែងមានដល់ព្យញ្ជនៈដើមនៃសព្ទទាំងឡាយមាន ប, បតិ, បដិ, កម, កុស, កុធ, គី, គហ, ជុត, ញា, សិ, សុ, សូ, សម្ភូ, សរ, សស ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ ឥធ បមាទោ = ឥធប្បមាទោ, ដូចគ្នាដែរ អប្បមាទោ, វិប្បយុត្តោ, សុប្បសន្នោ, សម្មា បធានំ = សម្មប្បធានំ (មានការធ្វើឲ្យខ្លី)។ អប្បតិវត្តិយោ, អធិប្បតិបច្ចយោ, សុប្បតិដ្ឋិតោ។ អប្បដិបុគ្គលោ, វិប្បដិសារោ, សុប្បដិបត្តិ។ បក្កមោ, បដិក្កមោ, ហេតុគ្គមោ, អាករតិ = អក្កមតិ, ដូចគ្នាដែរ បក្កមតិ, យថាក្កមំ។ អក្កោសតិ, បដិក្កោសតិ, អនុគ្កោសតិ, អាកោសតិ = អក្កោសតិ។ អក្កុទ្ធោ, អភិក្កុទ្ធោ។ ធនក្កីតោ, វិក្កយោ, អនុគ្កយោ។ បគ្គហោ, វិគ្គហោ, អនុគ្គហោ, ចន្ទគ្គាហោ, ទិដ្ឋិគ្គាហោ។ បជ្ជោតោ, វិជ្ជោតោ, ឧជ្ជោតោ។ កតញ្ញូ, វិញ្ញូ, បញ្ញាណំ, វិញ្ញាណំ, អនញ្ញាណំ។ អវស្សយោ, និស្សយោ, សមុស្សយោ។ អប្បស្សុតោ, វិស្សុតោ, ពហុស្សុតោ។ អាសវា = អស្សវា។ បស្សម្ភេន្តោ, វិស្សម្ភេន្តោ។ អដ្ឋស្សរោ, វិស្សរតិ, អនុស្សរតិ, អនុស្សតិ។ បស្សសន្តោ, វិស្សសន្តោ, មុហុស្សសន្តោ, អាសាសោ = អស្សាសោ។ ដោយសព្ទថា «អាទិ» (ជាដើម) រួមមានពាក្យថា អវិស្សជេន្តោ, វិស្សជេន្តោ, អភិក្កន្តតរោ, បរិច្ចជេន្តោ, ឧបទ្ទវោ, ឧបក្កិលេសោ, មិត្តទ្ទុនោ, អាយព្យយោ, អព្ពហិ ដូច្នេះជាដើម។

තික+තය+තිංස+වතාදීන+මාදිබ්‍යඤ්ජනස්ස ච. කුසලත්තිකං, පීතිත්තිකං, හෙතුත්තිකං. ලොකත්තයං, බොධිත්තයං, වත්ථුත්තයං. එකත්තිංස, ද්වත්තිංස, තෙත්තිංස, චතුත්තිංස. සීලබ්බතං, සුබ්බතො. සප්පීතිකො, සමන්නාගතො, පුනප්පුනං ඉච්චාදි.

និងមានដល់ព្យញ្ជនៈដើមនៃសព្ទទាំងឡាយមាន តិក, តយ, តិំស, វត ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ កុសលត្តិកំ, បីតិត្តិកំ, ហេតុត្តិកំ។ លោកត្តយំ, ពោធិត្តយំ, វត្ថុត្តយំ។ ឯកត្តិំស, ទ្វត្តិំស, តេត្តិំស, ចតុត្តិំស។ សីលព្ពតំ, សុព្ពតោ។ សប្បីតិកោ, សមន្នាគតោ, បុណប្បុណំ ដូច្នេះជាដើម។

වතු+වට+දිසාන+මන්තෙ, යථා වත්තති, වට්ටති, දස්සනං, ඵස්සො ඉච්චාදි.

និងមានក្នុងខាងចុងនៃសព្ទទាំងឡាយមាន វតុ, វដ, ទិស ជាដើម ដូចជាពាក្យថា វត្តតិ, វដ្ដតិ, ទស្សនំ, ផស្សោ ដូច្នេះជាដើម។

උ+දු+නිඋපසග්ග+ත+චතු+ඡ+සන්තසද්දාදෙසාදීහි [Pg.17] පරෙසඤ්ච. උකංසො=උක්කංසො, එවං දුක්කරං, නික්කඞ්ඛො, උග්ගතං, දුච්චරිතං, නිජ්ජටං, උජ්ජහං, උච්චඞ්ගං, උන්නමති, දුක්කරො, නිද්දරො, උන්නතො, දුප්පඤ්ඤො, නිම්මලො, උය්‍යුත්තො, දුල්ලභො, නිබ්බත්තො, උස්සාහො, නිස්සාරො. තක්කරො, තජ්ජො, තන්නින්නො, තප්පභවො, තම්මයො, චතුක්කං, චතුද්දිසං, චතුප්පදො, චතුබ්බිධං, චතුස්සාලං, ඡක්කං, ඡන්නවුති, ඡප්පදිකො, ඡබ්බස්සානි. සක්කාරො, සග්ගුණො, සන්දිට්ඨි, සප්පුරිසො, මහබ්බලො.

និងមានដល់ព្យញ្ជនៈដែលនៅខាងក្រោយអំពីឧបសគ្គគឺ ឧ, ទុ, និ និងសព្ទទាំងឡាយមាន ត, ចតុ, ឆ, សន្ត និងអាទេសសព្ទជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ ឧកំសោ = ឧក្កំសោ, ដូចគ្នាដែរ ទុក្ករំ, និក្កង្ខោ, ឧគ្គតំ, ទុច្ចរិតំ, និជ្ជដំ, ឧជ្ជហំ, ឧច្ចង្គំ, ឧន្នមតិ, ទុក្ករោ, និទ្ទរោ, ឧន្នតោ, ទុប្បញ្ញោ, និម្មលោ, ឧយ្យុត្តោ, ទុល្លភោ, និព្ពត្តោ, ឧស្សាហោ, និស្សារោ។ តក្ករោ, តជ្ជោ, តន្និន្នោ, តប្បភវោ, តម្មយោ, ចតុគ្កំ, ចតុទ្ទិសំ, ចតុប្បទោ, ចតុព្ពិធំ, ចតុស្សាលំ, ឆក្កំ, ឆន្នវុតិ, ឆប្បទិកោ, ឆព្ពស្សានិ។ សក្ការោ, សគ្គុណោ, សន្ទិដ្ឋិ, សប្បុរិសោ, មហព្ពលោ។

අපදන්තආකාරවජ්ජිතදීඝතො යකාරස්ස ච, නිය්‍යාති, සුය්‍යති, අභිභුය්‍ය, විචෙය්‍ය, විනෙය්‍ය, ධෙය්‍යං, නෙය්‍යං, සෙය්‍යො, ජෙය්‍යො, වෙය්‍යාකරණො. ආකාරවජ්ජිතන්ති කිං, මාලාය, දොලාය, සමාදාය.

និងមានដល់យការៈ (យ) ដែលនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈវែង វៀរលែងតែអាករៈ (អា) ដែលមិនមែនជាទីបំផុតនៃបទ។ ឧទាហរណ៍៖ និយ្យាតិ, សុយ្យតិ, អភិភុយ្យ, វិចេយ្យ, វិណេយ្យ, ធេយ្យំ, នេយ្យំ, សេយ្យោ, ជេយ្យោ, វេយ្យាករណោ។ ពាក្យថា «អាកាវជ្ជិត» (វៀរលែងតែអាករៈ) នោះ តើមានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីហាមឃាត់ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន មាលាយ, ដោលាយ, សមាទាយ ជាដើម។

ඡන්දානුරක්ඛණෙ-නප්පජහෙ වණ්ණබලං පුරාණං, උජ්ජුගතෙසු සෙය්‍යො, ගච්ඡන්ති සුග්ගතිං. සරම්හාති කිං, ඤායො, තංඛණං. ක්වචිත්වෙව, නිකායො, නිදානං, නිවාසො, තතො, ඡසට්ඨි, උපනීයති, සූයති.

ក្នុងការរក្សាគាថា (ឆន្ទៈ) ដូចជាពាក្យថា នប្បជហេ វណ្ណពលំ បុរាណំ, ឧជ្ជុគតេសុ សេយ្យោ, គច្ឆន្តិ សុគ្គតឹ។ ពាក្យថា «សរម្ហា» (អំពីស្រៈ) នោះ តើមានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីហាមឃាត់ក្នុងពាក្យថា ញាយោ, តំខណំ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» (ខ្លះ) នោះ គឺគ្រាន់តែជាការមិនកំណត់ពិតប្រាកដ ដូចជាពាក្យថា និកាយោ, និទានំ, និវាសោ, តតោ, ឆសដ្ឋិ, ឧបនីយតិ, សូយតិ (ដែលមិនមានការតម្រួតព្យញ្ជនៈ)។

35. චතුත්ථදුතියෙස්වෙ+සං තතියපඨමා

៣៥. ចតុត្ថទុតិយេស្វេសំ តតិយបឋមា។ (កាលបើព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ នៅខាងក្រោយ ព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ តែងមានជំនួសព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ ទាំងនោះតាមលំដាប់)។

චතුත්ථදුතියෙසු පරෙස්වෙ+සං චතුත්ථදුතියානං තබ්බග්ගෙ තතියපඨමා හොන්ති පච්චාසත්‍යා. වග්ගෙ ඝ+ඣ+ඪ+ධ+භා චතුත්ථා, ඛ+ඡ+ඨ+ථ+ඵා දුතියා, ග+ජ+ඩ+ද+බා තතියා, ක+ච+ට+ත+පා පඨමා. ප+උ+දු-නිආදීහි පරෙසං ඝාදීනං ද්විභාවෙ තතියපඨමා හොන්ති. පගරති=පග්ඝරති, එවං උග්ඝරති, නිග්ඝොසො, උග්ඝාටෙති. එසොව තජ්ඣානඵලො, පඨමජ්ඣානං, අභිජ්ඣා-යති[Pg.18], උජ්ඣායති. දඩ්ඪො, බුඩ්ඪො. විද්ධංසෙති, උද්ධංසිතො, උද්ධාරො, නිද්ධනො, නිද්ධුතො. විබ්භන්තො, උබ්භන්තො, සමුබ්භන්තො, දුබ්භික්ඛං, නිබ්භයං, තබ්භාවො, චතුබ්භි. සද්ධා, සද්ධම්මො. මහබ්භයං.

កាលបើព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ នៅខាងក្រោយ ព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ ក្នុងវគ្គរបស់ខ្លួន តែងមានជំនួសព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ ទាំងនោះ ព្រោះការនៅជិតគ្នា។ ក្នុងវគ្គ ព្យញ្ជនៈ ឃ, ឈ, ឍ, ធ, ភ ជាព្យញ្ជនៈទី ៤; ខ, ឆ, ឋ, ថ, ផ ជាព្យញ្ជនៈទី ២; គ, ជ, ឌ, ទ, ព ជាព្យញ្ជនៈទី ៣; ក, ច, ដ, ត, ប ជាព្យញ្ជនៈទី ១។ កាលបើមានទ្វិភាវៈ (ការធ្វើជាពីរ) នៃព្យញ្ជនៈមាន ឃ ជាដើម ដែលនៅខាងក្រោយអំពីឧបសគ្គមាន ប, ឧ, ទុ, និ ជាដើម ព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ តែងមានជំនួស។ ឧទាហរណ៍៖ បគរតិ = បគ្ឃរតិ, ដូចគ្នាដែរ ឧគ្ឃរតិ, និគ្ឃោសោ, ឧគ្ឃាដេតិ។ ឯសោវ តជ្ឈានផលោ, បឋមជ្ឈានំ, អភិជ្ឈាយតិ, ឧជ្ឈាយតិ។ ទឌ្ឍោ, ពុទ្ធោ។ វិទ្ធំសេតិ, ឧទ្ធំសិតោ, ឧទ្ធារោ, និទ្ធនោ, និទ្ធុតោ។ វិព្ភន្តោ, ឧព្ភន្តោ, សមុព្ភន្តោ, ទុព្ភិក្ខំ, និព្ភយំ, តព្ភាវោ, ចតុព្ភិ។ សទ្ធា, សទ្ធម្មោ។ មហព្ភយំ។

රස්සසරෙහි පරෙසං වග්ගදුතියානං ද්විභාවො චෙ, පඨමා. පඤ්චක්ඛන්ධා, එවං රූපක්ඛන්ධො, අක්ඛමො, අභික්ඛණං, අවික්ඛෙපො, ජාතික්ඛෙත්තං, ධාතුක්ඛොභො, ආයුක්ඛයො. සෙතච්ඡත්තං, එවං සබ්බච්ඡන්නං, විච්ඡන්නං, බොධිච්ඡායා, ජම්බුච්ඡායා, සමුච්ඡෙදො. තත්‍ර ඨිතො=තත්‍රට්ඨිතො, එවං ථලට්ඨං, ජලට්ඨං, අට්ඨිතං, නිට්ඨිතං, චත්තාරිට්ඨානානි, ගරුට්ඨානියො, සමුට්ඨිතො. සබ්බත්ථාමෙන, යසත්ථෙරො, පත්ථරති, විත්ථාරො, අභිත්ථුතො, විත්ථම්භිතො, අනුත්ථුනං. පප්ඵොටෙති, මහප්ඵලං, අනිප්ඵලං, විප්ඵාරො, පරිප්ඵුටෙය්‍ය, මධුප්ඵාණිතං. ආකාරතො, ආඛාතො=අක්ඛාතො, එවං තණ්හාක්ඛයො, ආණාක්ඛෙත්තං, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො. ආඡාදයි=අච්ඡාදයි, එවං අච්ඡින්දති, නාවට්ඨං, අත්ථරති, අප්ඵොටෙති. ක්වචි ත්වෙව, පුවඛජ්ජකං, තස්ස ඡවිආදීනි ඡින්දිත්වා, යථාඨිතං, කම්මඵලං, සීලං තස්ස ඣායිනො, යෙ ඣානප්පසුතා ධීරා, නිධනං, මහාධනං. (ද්විභාවසන්ධි).

ប្រសិនបើមានទ្វិភាវៈនៃព្យញ្ជនៈទី ២ ក្នុងវគ្គ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈខ្លី ព្យញ្ជនៈទី ១ តែងមានជំនួស។ ឧទាហរណ៍៖ បញ្ចក្ខន្ធា, ដូចគ្នាដែរ រូបក្ខន្ធោ, អក្ខមោ, អភិក្ខណំ, អវិក្ខេបោ, ជាតិក្ខេត្តំ, ធាតុក្ខោភោ, អាយុក្ខយោ។ សេតច្ឆត្តំ, ដូចគ្នាដែរ សព្ពច្ឆន្នំ, វិច្ឆន្នំ, ពោធិច្ឆាយា, ជម្ពុច្ឆាយា, សមុច្ឆេទោ។ តត្រ ឋិតោ = តត្រដ្ឋិតោ, ដូចគ្នាដែរ ថលដ្ឋំ, ជលដ្ឋំ, អដ្ឋិតំ, និដ្ឋិតំ, ចត្តារិដ្ឋានានិ, គរុដ្ឋានិយោ, សមុដ្ឋិតោ។ សព្ពត្ថាមាន, យសត្ថេរោ, បត្ថរតិ, វិត្ថារោ, អភិត្ថុតោ, វិត្ថម្ភិតោ, អនុត្ថុនំ។ បប្ផោដេតិ, មហប្ផលំ, អនិប្ផលំ, វិប្ផារោ, បរិប្ផុដេយ្យ, មធុប្ផាណិតំ។ អំពីអាករៈ (ស្រៈ អា) ដូចជា អាខាតោ = អក្ខាតោ, ដូចគ្នាដែរ តណ្ហក្ខយោ, អាណាក្ខេត្តំ, សញ្ញាក្ខន្ធោ។ អាឆាទយិ = អច្ឆាទយិ, ដូចគ្នាដែរ អច្ឆិន្ទតិ, នាវដ្ឋំ, អត្ថរតិ, អប្ផោដេតិ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» (ខ្លះ) នោះ គឺគ្រាន់តែជាការមិនកំណត់ពិតប្រាកដ ដូចជាពាក្យថា បុវខជ្ជកំ, តស្ស ឆវិអាទីនិ ឆិន្ទិត្វា, យថាឋិតំ, កម្មផលំ, សីលំ តស្ស ឈាយិនោ, យេ ឈានប្បសុតា ធីរា, និធនំ, មហាធនំ។ (ទ្វិភាវសន្ធិ)។

අකරම්හ සෙ තෙ, සො ඛො බ්‍යන්ති කාහිති, සො ගච්ඡං න නිවත්තති, එසො අත්ථො, එසො ආභොගො, එසො ඉදානි ඉතී+ධ ‘‘වෙ’’ති වත්තතෙ.

ឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះគឺ៖ អករម្ហ សេ តេ, សោ ខោ ព្យន្តិ កាហិតិ, សោ គច្ឆំ ន និវត្តតិ, ឯសោ អត្ថោ, ឯសោ អាភោគោ, ឯសោ ឥទានិ ដូច្នេះជាដើម ក្នុងទីនេះ បទថា «វេ» តែងអណ្តែតទៅ។

37. එඔන+ම වණ්ණෙ

៣៧. ឯឱនម វណ្ណេ។ (កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ ស្រៈ ឯ និង ឱ តែងមានការប្តូរទៅជា អ ខ្លះ)។

එඔනං වණ්ණෙ ක්වචි අ හොති වා. අකරම්හ ස තෙ, අකරම්හ සෙ තෙ, එවං ස ඛො බ්‍යන්ති කාහිති, ස ගච්ඡං න නිවත්තති, එස අත්ථො[Pg.19], එස ආභොගො, එස ඉදානි. වණ්ණෙති කිං, අමොඝවචනො ච සො, ගන්ධබ්බානං අධිපති, මහාරාජා යසස්සි සොති. ‘‘න සන්ධිසමාසා වද්ධස්සා’’ති වුත්තත්තා ගාථාමජ්ඣෙ සන්ධි න හොතීති ‘‘තිවිධස්සා’’ති වුත්තතිම්හි පරෙපි වණ්ණො පරො නාම න ඉති. (සරබ්‍යඤ්ජනසන්ධි).

ស្រៈ ឯ និង ឱ ទាំងឡាយ តែងមានការប្តូរទៅជា អ ខ្លះ កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ។ ឧទាហរណ៍៖ អករម្ហ សា តេ (មកពី អករម្ហ សេ តេ), ដូចគ្នាដែរ សា ខោ ព្យន្តិ កាហិតិ, សា គច្ឆំ ន និវត្តតិ, ឯសា អត្ថោ, ឯសា អាភោគោ, ឯសា ឥទានិ។ ពាក្យថា «វណ្ណេ» (កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ) នោះ តើមានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីហាមឃាត់ក្នុងពាក្យថា អមោឃវចនោ ច សោ, គន្ធព្ពានំ អធិបតិ, មហារាជា យសស្សិ សោ ដូច្នេះជាដើម។ ព្រោះមានពាក្យពោលថា «ន សន្ធិសនាសា វឌ្ឍស្សា» (មិនមានសន្ធិ និងសម៉ាសក្នុងកណ្តាលគាថា) ដូច្នេះ សន្ធិមិនមានក្នុងកណ្តាលគាថាឡើយ ទោះបីជាមានព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយក៏ដោយ ដូចជាពាក្យថា «តិវិធស្សា» ដូច្នេះជាដើម។ (សរព្យញ្ជនសន្ធិ)។

අත යන්තං, තථ යං, මද යං, බුධ යති, ධන යං, සෙව යො, පර යෙසනා, පොක්ඛරණ යො ඉතී+ධ –

ឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះគឺ៖ អត យន្តំ, តថ យំ, មទ យំ, ពុធ យតិ, ធន យំ, សេវ យោ, បរ យេសនា, បោក្ខរណ យោ ដូច្នេះជាដើម ក្នុងទីនេះ–

48. තවග්ගවරණානං යෙ චවග්ග බයඤා

៤៨. តវគ្គវរណានំ យេ ចវគ្គ ពយញា។ (កាលបើ យការៈ នៅខាងក្រោយ ព្យញ្ជនៈក្នុង តវគ្គ តែងមានការប្តូរទៅជា ចវគ្គ តាមលំដាប់)។

තවග්ගවරණානං චවග්ගබයඤා හොන්ති යථාක්කමං යකාරෙ. ‘‘වග්ගලසෙහි තෙ’’ති පුබ්බරූපං. අච්චන්තං, තච්ඡං, මජ්ජං, බුජ්ඣති, ධඤ්ඤං, සෙබ්බො, පය්‍යෙසනා, පොක්ඛරඤ්ඤො. අපුච්චණ්ඩකායං, ජච්චන්ධො, යජ්ජෙවං, අජ්ඣගමා, අජ්ඣත්තං, අජ්ඣුපගතො, අජ්ඣොගාහෙත්වා, දිබ්බං. ක්වචිත්වෙව, රත්‍යා.

ព្យញ្ជនៈក្នុង តវគ្គ ទាំងឡាយ តែងមានការប្តូរទៅជាព្យញ្ជនៈក្នុង ចវគ្គ តាមលំដាប់ កាលបើ យការៈ នៅខាងក្រោយ។ ហើយមានរូបជាបុព្វរូប (តម្រួតព្យញ្ជនៈខាងដើម) ដោយសូត្រថា «វគ្គលសេហិ តេ»។ ឧទាហរណ៍៖ អច្ចន្តំ, តច្ឆំ, មជ្ជំ, ពុជ្ឈតិ, ធញ្ញំ, សេព្ពោ, បយ្យេសនា, បោក្ខរញ្ញោ។ អបុច្ចណ្ឌកាយំ, ជច្ចន្ធោ, យជ្ជេវំ, អជ្ឈគមា, អជ្ឈត្តំ, អជ្ឈុបគតោ, អជ្ឈោគាហេត្វា, ទិព្ពំ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» (ខ្លះ) នោះ គឺគ្រាន់តែជាការមិនកំណត់ពិតប្រាកដ ដូចជាពាក្យថា រត្យា (ដែលមិនមានការប្តូរ)។

සක යතෙ, රුච යතෙ, පච යතෙ, අට යතෙ, ලුප යතෙ, කුප යතෙ, සල යතෙ, ඵල යතෙ, දිස යතෙ, අස යතෙ ඉතී+ධ ‘‘යෙ’’ති වත්තතෙ වක්ඛමානෙසු ද්වීසු.

ឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះគឺ៖ សក យតេ, រុច យតេ, បច យតេ, អដ យតេ, លុប យតេ, កុប យតេ, សល យតេ, ផល យតេ, ទិស យតេ, អស យតេ ដូច្នេះជាដើម ក្នុងទីនេះ បទថា «យេ» តែងអណ្តែតទៅក្នុងសូត្រទាំងពីរខាងមុខដែលនឹងពោលទៅ។

49. වග්ගලසෙහිතෙ

៤៩. វគ្គលសេហិតេ។ (កាលបើ យការៈ នៅខាងក្រោយអំពីព្យញ្ជនៈក្នុងវគ្គ និង ល ស តែងមានការប្តូរ យការៈ នោះទៅជាព្យញ្ជនៈក្នុងវគ្គ និង ល ស ទាំងនោះខ្លះ)។

වග්ගලසෙහි පරස්ස යකාරස්ස ක්වචි තෙ වග්ගලසා හොන්ති. සක්කතෙ, රුච්චතෙ, පච්චතෙ, අට්ටතෙ, ලුප්පතෙ, කුප්පතෙ, සල්ලතෙ, ඵල්ලතෙ, දිස්සතෙ, අස්සතෙ. ක්වචිත්වෙව, ක්‍යාහං.

យការៈ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីព្យញ្ជនៈក្នុងវគ្គ និង ល ស ទាំងឡាយ តែងមានការប្តូរទៅជាព្យញ្ជនៈក្នុងវគ្គ និង ល ស ទាំងនោះខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ សក្កតេ, រុច្ចតេ, បច្ចតេ, អដ្ដតេ, luppate, កុប្បតេ, សល្លតេ, ផល្លតេ, ទិស្សតេ, អស្សតេ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» (ខ្លះ) នោះ គឺគ្រាន់តែជាការមិនកំណត់ពិតប្រាកដ ដូចជាពាក្យថា ក្យាហំ។

මුහ යති, ගුහ යති ඉතී+ධ –

ឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះគឺ៖ មុហ យតិ, គុហ យតិ ដូច្នេះជាដើម ក្នុងទីនេះ–

50. හස්ස විපල්ලාසො

៥០. ហស្ស វិបល្លាសោ។ (ការផ្លាស់ប្តូរទីតាំងនៃ ហការៈ តែងមានខ្លះ)។

හස්ස [Pg.20] විපල්ලාසො හොති යකාරෙ. මුය්හති, ගුය්හති.

ការត្រឡប់នៃហក្សរ រមែងមានក្នុងព្រោះយការៈ។ ឧទាហរណ៍៖ មុយហតិ, គុយហតិ។

බහු ආබාධො ඉතී+ධ උස්සවකාරෙ ‘‘හස්ස විපල්ලාසො’’ති වත්තතෙ.

ក្នុងសូត្រនេះថា Bahu ābādho ជាដើម បទថា “hassa vipallāso” រមែងតាមទៅ។

51. වෙ වා

៥១. វេ វា។

හස්ස විපල්ලාසො හොති වා වකාරෙ. බව්හාබාධො. වාත්වෙව, බහ්වාබාධො.

ការត្រឡប់នៃហក្សរ រមែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះវការៈ។ ឧទាហរណ៍៖ ពវ្ហាពាធោ។ ព្រោះតែបទថា វា (ខ្លះ) នោះ ទើបមានរូបជា ពហ្វាពាធោ ខ្លះ។

52. තථනරානං ටඨණලා

៥២. តថនរានំ ឋឋណលា។

තථනරානං ටඨණලා හොන්ති වා යථාක්කමං. දුක්කතං=දුක්කටං, එවං සුකටං, පත්ථටො, පතටො, උද්ධටො, විසටො. අට්ඨකථා. පණිධානං, පණිපාතො, පණාමො, පණීතං, පරිණතො, පරිණාමො, දුණ්ණයො, නිණ්ණයො, ඔණතො. පරිපන්නො=පලිපන්නො, එවං පලිබොධො, පල්ලඞ්කං, තලුනො, මහාසාලො, මාලුතො, සුඛුමාලො. (බ්‍යඤ්ජනසන්ධි).

តថនរៈទាំងឡាយ (ត ថ ន រ) រមែងទៅជា ឋឋណលៈ (ដ ឋ ណ ល) ខ្លះ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ ទុក្កតំ ជា ទុក្កដំ, ដូចគ្នាជា សុកដំ, បត្ថដោ, បតដោ, ឧទ្ធដោ, វិសដោ។ អដ្ឋកថា។ បណិធានំ, បណិបាតោ, បណាមោ, បណីតំ, បរិណតោ, បរិណាមោ, ទុណ្ណយោ, និណ្ណយោ, ឱណតោ។ បរិបន្នោ ជា បលិបន្នោ, ដូចគ្នាជា បលិពោធោ, បល្លង្កំ, តលុនោ, មហាសាលោ, មាលុតោ, សុខុមាលោ។ (ព្យញ្ជនសន្ធិ)។

චක්ඛු උදපාදි, අක්ඛි රුජති, පුරිම ජාති, අණු ථූලානි, කත්තබ්බ කුසලං බහුං, ත සම්පයුත්තා, තත සභාවතො ඉතී+ධ ‘‘වෙ’’ති වත්තතෙ යාව ‘‘මයදා සරෙ’’ති.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះថា Cakkhu udapādi, akkhi rujati, purima jāti, aṇu thūlāni, kattabba kusalaṃ bahuṃ, ta sampayuttā, tata sabhāvato ជាដើម បទថា “ve” រមែងតាមទៅ រហូតដល់សូត្រថា “mayadā sare”។

38. නිග්ගහීතං

៣៨. និគ្គហីតំ។

නිග්ගහීතාගමො හොති වා ක්වචි. සාමත්ථියෙනා+ගමොව, ස ච රස්සසරස්සෙව හොති… තස්ස රස්සසරානුගතත්තා. ඨානීන+මාලිඞ්ඝිය ගච්ඡති පවත්තතීති ආගමො. චක්ඛුං උදපාදි, අක්ඛිං [Pg.21] රුජති, පුරිමං ජාති, අණුං ථූලානි, කත්තබ්බං කුසලං බහුං, තංසම්පයුත්තා, තංතංසභාවතො. වාග්ගහණෙන චක්ඛු උදපාදි ඉච්චාදි. අවංසිරො, යාවඤ්චිදංතිආදි නිච්චං… වවත්ථිතවිභාසත්තා වාධිකාරස්ස, වවත්ථිතස්ස ලක්ඛණස්සා+නුරොධෙන ලක්ඛණෙ පවත්තිතා විභාසා වවත්ථිතවිභාසා. වාසද්දො හි අත්ථද්වයෙ වත්තතෙ කත්ථචි විකප්පෙ, කත්ථචි යථාවවත්ථිතරූපපරිග්ගහෙති. යදා පච්ඡිමෙ, තදා නිච්ච+මනිච්ච+මසන්තඤ්ච විධිං දීපෙති. එත්ථ පන ක්වචිසද්දස්සා+නුවත්තනා තෙනෙවා+සන්තවිධි සිද්ධොති වාසද්දෙනි+තරද්වයං. ක්වචි ත්වෙව, න හි එතෙහි, ඉධ චෙව.

ការចុះនិគ្គហីតអាគម រមែងមានខ្លះក្នុងទីខ្លះ។ ដោយសមត្ថភាព គឺគ្រាន់តែជាអាគមប៉ុណ្ណោះ ហើយអាគមនោះ រមែងមានតែក្រោយរស្សស្រៈប៉ុណ្ណោះ... ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅតាមក្រោយរស្សស្រៈនៃអាគមនោះ។ ការចូលទៅជំនួសកន្លែងនៃតួដើមហើយប្រព្រឹត្តទៅ ហៅថា អាគម។ ឧទាហរណ៍៖ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, អក្ខឹ រុជតិ, បុរិមំ ជាតិ, អណុំ ថូលានិ, កត្តព្វំ កុសលំ ពហុំ, តំសម្បយុត្តា, តំតំសភាវតោ។ ដោយការកាន់យកនូវបទថា វា (ខ្លះ) ទើបមានរូបជា ចក្ខុ ឧទបាទិ ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា អវំសិរោ, យាវញ្ចិទំ ជាដើម រមែងមានជាប្រចាំ (និច្ច)... ព្រោះភាពជាវវត្ថិតវិភាសានៃអធិការនៃបទថា វា, វិភាសាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលក្ខណៈដោយអនុលោមតាមលក្ខណៈដែលបានកំណត់ទុក ហៅថា វវត្ថិតវិភាសា។ ព្រោះថា វ៉ាសព្ទ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថពីរយ៉ាង គឺក្នុងទីខ្លះជាវិកប្បៈ (ជម្រើស) ក្នុងទីខ្លះជាការកាន់យកនូវរូបដែលបានកំណត់ទុក (យថាវវត្ថិតរូបបរិគ្គហៈ)។ កាលបើជាអត្ថខាងក្រោយ នោះ រមែងសម្តែងនូវវិធីដែលជា និច្ចៈ (ទៀងទាត់) អនិច្ចៈ (មិនទៀងទាត់) និងអសន្តៈ (មិនមាន)។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រោះការតាមទៅនៃក្វចិសព្ទ វិធីដែលជាអសន្តៈ ទើបសម្រេចបានដោយក្វចិសព្ទនោះឯង ដូច្នេះ វ៉ាសព្ទ ទើបសម្តែងនូវអត្ថពីរក្រៅពីនេះ។ តែក្នុងទីខ្លះប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយសព្ទទាំងនេះទេ គឺក្នុងទីនេះឯង។

සං රම්භො, සං රත්තො, සං රාගො, තාසං අහං සන්තිකෙ, එවං අයං, පුං ලිඞ්ගං, කිං අහං, තස්ස අදාසිං අහං ඉතී+ධ ‘‘නිග්ගහීතා’’ධිකාරො ආ ‘‘මයදා සරෙ’’ති.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះថា Saṃ rambho, saṃ ratto, saṃ rāgo, tāsaṃ ahaṃ santike, evaṃ ayaṃ, puṃ liṅgaṃ, kiṃ ahaṃ, tassa adāsiṃ ahaṃ ជាដើម អធិការនៃបទថា “niggahīta” រមែងតាមទៅ រហូតដល់សូត្រថា “mayadā sare”។

39. ලොපො

៣៩. លោបោ។

නිග්ගහීතස්ස ලොපො හොති වා ක්වචි. දීඝෙ සාරම්භො සංරම්භො, සාරත්තො සංරත්තො, සාරාගො සංරාගො, පුබ්බස්සරලොපෙ තාසාහං සන්තිකෙ, එවායං, ද්විත්තෙ පුල්ලිඞ්ගං පුංලිඞ්ගං, ක්‍යාහං, තස්ස අදාසහං. පටිසල්ලානො, සල්ලෙඛො, පාතුකාමො, ගන්තුමනො, අරියසච්චාන දස්සනං, එතං බුද්ධාන සාසනං, අවිසාහාරො, චිරප්පවාසින්තිආදීසු නිච්චං. ක්වචීති කිං, එව+මයං, කි+මහං, එතං මඞ්ගල+මුත්තමං.

ការលុបនិគ្គហីត រមែងមានខ្លះក្នុងទីខ្លះ។ កាលបើធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ)៖ សារម្ភោ (មកពី សំរម្ភោ), សារត្តោ (មកពី សំរត្តោ), សារាកោ (មកពី សំរាកោ)។ កាលបើលុបស្រៈខាងដើម៖ តាសាហំ សន្តិកេ (មកពី តាសំ អហំ សន្តិកេ), ឯវាយំ (មកពី ឯវំ អយំ)។ កាលបើធ្វើជាទ្វេភាវៈ (តម្រួត)៖ បុល្លិង្គំ (មកពី បុំលិង្គំ), គ្យាហំ (មកពី កឹ អហំ), តស្ស អទាសហំ (មកពី តស្ស អទាសឹ អហំ)។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន បដិសល្លានោ, សល្លេខោ, បាតុការមោ, គន្តុមនោ, អរិយសច្ចាន ទស្សនំ, ឯតំ ពុទ្ធាន សាសនំ, អវិសាហារោ, ចិរប្បវាសិ ជាដើម រមែងមានជាប្រចាំ (និច្ច)។ ម៉េចបានជាពោលថា “ក្វចិ” (ខ្លះ)? ដើម្បីកុំឲ្យលុបក្នុងពាក្យថា ឯវមយំ, កិមហំ, ឯតំ មង្គលមុត្តមំ។

කතං ඉති, අභිනන්දුං ඉති, උත්තත්තං ඉව, චක්කං ඉව, කලිංඉව, හලං ඉදානි, කිං ඉදානි, ත්වං අසි, ඉදං අපි, උත්තරිං අපි, දාතුං අපි, සදිසං එව ඉතී+ධ –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះថា Kataṃ iti, abhinanduṃ iti, uttattaṃ iva, cakkaṃ iva, kaliṃiva, halaṃ idāni, kiṃ idāni, tvaṃ asi, idaṃ api, uttariṃ api, dātuṃ api, sadisaṃ eva ជាដើម—

40. පරසරස්ස

៤០. បរសរស្ស។

නිග්ගහීතම්හා [Pg.22] පරසරස්ස ලොපො හොති වා ක්වචි. කතන්ති, අභිනන්දුන්ති, උත්තත්තංව, චක්කංව, කලිංව, හලංදානි, කිංදානි, ත්වංසි, ඉදම්පි, උත්තරිම්පි, දාතුම්පි, සදිසංව. වාති කිං, කතංඉති, කිමිති, දාතුමපි, සදිසං එව.

ការលុបស្រៈខាងក្រោយ ពីនិគ្គហីត រមែងមានខ្លះក្នុងទីខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ កតន្តិ, អភិនន្ទុន្តិ, ឧត្តត្តំវ, ចក្កំវ, កលឹវ, ហលំទានិ, កឹទានិ, ត្វំសិ, ឥទម្បិ, ឧត្តរិម្បិ, ទាតុម្និ, សទិសំវ។ ម៉េចបានជាពោលថា “វា” (ខ្លះ)? ដើម្បីបង្ហាញថាជាជម្រើស ដូចជា កតំ ឥតិ, កិមិតិ, ទាតុមបិ, សទិសំ ឯវ។

පුප්ඵං අස්සා උප්පජ්ජති, එවං අස්ස තෙ ආසවා ඉතී+ධ පරස්සරලොපෙ –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះថា Pupphaṃ assā uppajjati, evaṃ assa te āsavā កាលបើលុបស្រៈខាងក្រោយហើយ—

53. සංයොගාදිලොපො

៥៣. សំយោគាទិលោបោ។

අබ්‍යවහිතානං ද්වින්නං බ්‍යඤ්ජනානං එකත්‍ර ඨිති සංයොගො, තස්මිං සංයොගෙ යො ආදිභූතාවයවො, තස්ස වා ක්වචි ලොපො හොතීතිආදිබ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො. පුප්ඵංසා උප්පජ්ජති, එවංස තෙ ආසවා. තිණ්ණං සංයොගානං විසයෙ අග්‍යාගාරං, වුත්‍යස්ස ඉති හොති.

ការស្ថិតនៅជាមួយគ្នានៃព្យញ្ជនៈពីរដែលមិនមានអ្វីចន្លោះ ហៅថា សំយោគ (ព្យញ្ជនៈផ្សំ)។ ក្នុងសំយោគនោះ តួដែលជាចំណែកខាងដើម រមែងត្រូវបានលុបខ្លះក្នុងទីខ្លះ នេះជាការលុបព្យញ្ជនៈខាងដើម។ ឧទាហរណ៍៖ បុប្ផំសា ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំស តេ អាសវា។ ក្នុងវិស័យនៃសំយោគបីតួ រមែងមានរូបជា អគ្យាគារំ, វុត្យស្ស ដូច្នេះជាដើម។

තං කරොති, තං ඛණං, සං ගතො, තං ඝතං, ධම්මං චරෙ, තං ඡන්නං, තං ජාතං, තං ඣානං, තං ඤාණං, තං ඨානං, තං ඩහති, තං තනොති, තං ථිරං, තං දානං, තං ධනං, තං නිච්චුතං, තං පත්තො, තං ඵලං, තෙසං බොධො, සං භූතො, තං මිත්තං, කිං කතො, දාතුං ගතො ඉතී+ධ –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះថា Taṃ karoti, taṃ khaṇaṃ, saṃ gato, taṃ ghataṃ, dhammaṃ care, taṃ channaṃ, taṃ jātaṃ, taṃ jhānaṃ, taṃ ñāṇaṃ, taṃ ṭhānaṃ, taṃ ḍahati, taṃ tanoti, taṃ thiraṃ, taṃ dānaṃ, taṃ dhanaṃ, taṃ niccutaṃ, taṃ patto, taṃ phalaṃ, tesaṃ bodho, saṃ bhūto, taṃ mittaṃ, kiṃ kato, dātuṃ gato ជាដើម—

41. වග්ගෙ වග්ගන්තො

៤១. វគ្គេ វគ្គន្តោ។

නිග්ගහීතස්ස ඛො වග්ගෙ වග්ගන්තො වා හොතීති නිමිත්තානුස්සරානං පච්චාසත්‍යා තබ්බග්ගපඤ්චමො හොති. පච්චාසත්ති නාම ඨානතො ආසන්නතා ගුණතො වා, ගුණතොති වණ්ණසඤ්ඤාදිගුණතො. නිග්ගහීතස්ස [Pg.23] අනුසරීයතීති පච්ඡා කත්වා සරීයතීති අනුස්සරොතිපි වුච්චති. තඞ්කරොති=තං කරොති, එවං තඞ්ඛණං, සඞ්ගතො, තඞ්ඝතං. ධම්මඤ්චරෙ, තඤ්ඡන්නං, තඤ්ජාතං, තඤ්ඣානං, තඤ්ඤාණං. තණ්ඨානං, තණ්ඩහති. තන්තනොති, තන්ථිරං, තන්දානං, තන්ධනං, තන්නිච්චුතං, තම්පත්තො, තම්ඵලං, තෙසම්මොධො, සම්භූතො, තම්මිත්තං. කිඞ්කතො, දාතුඞ්ගතො, තණ්හඞ්කරො, රණඤ්ජහො, සණ්ඨිතො, ජුතින්ධරො, සම්මතොතිආදීසු නිච්චං.

និគ្គហីត រមែងទៅជាព្យញ្ជនៈទីបំផុតវគ្គ (វគ្គន្តៈ) ខ្លះ ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈវគ្គខាងក្រោយ។ ព្រោះភាពជិតស្និទ្ធគ្នានៃនិមិត្តនិងអនុស្វារៈ ទើបទៅជាព្យញ្ជនៈទី ៥ នៃវគ្គនោះ។ ភាពជិតស្និទ្ធ (បច្ចាសត្តិ) នោះ គឺភាពជិតស្និទ្ធដោយទីកន្លែងកើត (ឋាន) ឬដោយគុណ (គុណ)។ ដោយគុណ គឺដោយគុណមានការសម្គាល់តួអក្សរជាដើម។ និគ្គហីត ហៅថា អនុស្វារៈ ផងដែរ ព្រោះការបញ្ចេញសំឡេងតាមក្រោយ (អនុសរីយតិ គឺធ្វើជាខាងក្រោយហើយបញ្ចេញសំឡេង)។ ឧទាហរណ៍៖ តង្ករោតិ ស្មើនឹង តំ ករោតិ, ដូចគ្នាជា តង្ខណំ, សង្គតោ, តង្ឃតំ។ ធម្មញ្ចរេ, តញ្ឆន្នំ, តញ្ជាតំ, តញ្ឈានំ, តញ្ញាណំ។ តណ្ឋានំ, តណ្ឌហតិ។ តន្តនោតិ, តន្ថិរំ, តន្ទានំ, តន្ធនំ, តន្និច្ចុតំ, តម្បត្តោ, តម្ផលំ, តេសម្មោធោ, សម្ភូតោ, តម្មិត្តំ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន កិង្កតោ, ទាតុង្គតោ, តណ្ហង្ករោ, រណញ្ជហោ, សណ្ឋិតោ, ជុតិន្ធរោ, សម្មតោ ជាដើម រមែងមានជាប្រចាំ (និច្ច)។

ආනන්තරිකං ය+මාහු, යං යදෙව, පච්චත්තං එව, තං හිඉතී+ධ –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះថា Ānantarikaṃ ya+māhu, yaṃ yadeva, paccattaṃ eva, taṃ hi ជាដើម—

42. යෙවහිසු ඤො

៤២. យេវហិសុ ញោ។

ය+එව+හිසද්දෙසු නිග්ගහීතස්ස වා ඤො හොති. ‘‘වග්ගලසෙහි තෙ’’ති යස්ස ඤකාරො. ආනන්තරිකඤ්ඤ+මාහු=ආනන්තරිකං ය+මාහු, යඤ්ඤදෙව=යංයදෙව, ඤස්ස ද්විත්තෙ පච්චත්තඤ්ඤෙව, පච්චත්තං එව, තඤ්හි, තඤ්හි. ‘‘අබ්‍යභිචාරිනා බ්‍යභිචාරී නියම්‍යතෙ’’ති ඤායා එවසද්දසහචරියා ‘‘ය’’ ඉති සබ්බාදියසද්දස්සෙව ගහණං.

ក្នុងព្រោះសព្ទទាំងឡាយគឺ យ, ឯវ, ហិ និគ្គហីត រមែងទៅជា ញ ខ្លះ។ ដោយសូត្រថា “Vaggalasehi te” យការៈ ទើបទៅជា ញការៈ។ ឧទាហរណ៍៖ អានន្តរិកញ្ញមាហុ ស្មើនឹង អានន្តរិកំ យមាហុ, យញ្ញទេវ ស្មើនឹង យំយទេវ។ កាលបើធ្វើទ្វេភាវៈនៃ ញ៖ បច្ចត្តញ្ញេវ ស្មើនឹង បច្ចត្តំ ឯវ, តញ្ហិ, តញ្ហិ។ ដោយញាយថា “អព្យភិចារិនា ព្យភិចារី និយម្យតេ” (តួដែលមិនប្រែប្រួល រមែងកំណត់តួដែលប្រែប្រួល) ព្រោះការរួមដំណើរជាមួយសព្ទថា ឯវ នោះ បទថា “យ” ក្នុងទីនេះ ទើបកាន់យកតែសព្ទថា យ ដែលជាសព្វនាម (សព្វាទិយសព្ទ) ប៉ុណ្ណោះ។

සංයොගො, සංයොජනං, සංයතො, සංයාචිකාය ඉතී+ධ –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះថា Saṃyogo, saṃyojanaṃ, saṃyato, saṃyācikāya ជាដើម—

43. යෙ සංස්ස

៤៣. យេ សំស្ស។

සංසද්දස්ස යං නිග්ගහීතං, තස්ස වා ඤො හොති යකාරෙ. සඤ්ඤොගො=සංයොගො, එවං සංයොජනං, සඤ්ඤතො, සඤ්ඤාචිකාය. ඉධ යකාරමත්තොව ගය්හතෙ. සංස්සාති කිං, එතං යොජනං, තං යානං, තං සරණං යන්ති.

និគ្គហីតរបស់ សំ-សព្ទ រមែងទៅជា ញ ខ្លះ ក្នុងព្រោះយការៈ។ ឧទាហរណ៍៖ សញ្ញោគោ ស្មើនឹង សំយោគោ, ដូចគ្នាជា សំយោជនំ, សញ្ញតោ, សញ្ញាចិកាយ។ ក្នុងទីនេះ កាន់យកតែយការៈប៉ុណ្ណោះ។ ម៉េចបានជាពោលថា “សំស្ស” (របស់ សំ-សព្ទ)? ដើម្បីកុំឲ្យមានក្នុងពាក្យថា ឯតំ យោជនំ, តំ យានំ, តំ សរណំ យន្តិ។

තං [Pg.24] එව, තං අහං බ්‍රූමි, යං ආහු, ධනං එව, කිං එතං, නින්දිතුං අරහති, තං ඉදං, යං අනිච්චං, තං අනත්තා, එතං අවොච, එතං එව ඉතී+ධ –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះថា Taṃ eva, taṃ ahaṃ brūmi, yaṃ āhu, dhanaṃ eva, kiṃ etaṃ, nindituṃ arahati, taṃ idaṃ, yaṃ aniccaṃ, taṃ anattā, etaṃ avoca, etaṃ eva ជាដើម—

44. මයදා සරෙ

៤៤. មយទា សរេ។

නිග්ගහීතස්ස ම ය දා හොන්ති වා සරෙ ක්වචි. තමෙව තං එව, තමහං බ්‍රූමි=තං අහං බ්‍රූමි, යමාහු, ධනමෙව, කිමෙතං, නින්දිතුමරහති. තයිදං. යදනිච්චං, තදනත්තා, එතදවොච, එතදෙව. ‘‘මයදා’’ති යොගවිභාගා බුද්ධම සරණම ඉච්චාදි භවති.

និគ្គហីត រមែងទៅជា ម, យ, ទ ខ្លះ ក្នុងព្រោះស្រៈខាងក្រោយ ក្នុងទីខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ តមេវ ស្មើនឹង តំ ឯវ, តមហំ ព្រូមិ ស្មើនឹង តំ អហំ ព្រូមិ, យមាហុ, ធនមេវ, កិមេតំ, និន្ទិតុមរហតិ។ តយិទំ។ យទនិច្ចំ, តទនត្តា, ឯតទវោច, ឯតទេវ។ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) នៃបទថា “មយទា” ទើបមានរូបជា ពុទ្ធម សរណម ដូច្នេះជាដើម។

47. තදමිනාදීනි

៤៧. តទមិនាទីនិ។

තදමිනාදීනි නිප්පජ්ජන්ති. ‘‘ය+දලක්ඛණිකං, තං නිපාතනා’’ති ඤායා ලක්ඛණන්තරෙන අවිහිතා දෙස+ලොපා+ගම+විපල්ලාසා, සබ්බත්ථ ඉමිනාව දට්ඨබ්බා. ඉදඤ්ච පරෙසං පිසොදරාදිමිව දට්ඨබ්බං. ඵුසිතං=ජලබින්දු, ඵුසිත+මුදර+මස්ස පිසොදරං. ඉස්ස අකාරෙ තං ඉමිනා=තදමිනා, සකිං ආගාමී=සකදාගාමී, ධස්ස දකාරෙ එකං ඉධ අහං=එක+මිදා+හං, විධස්ස විදාදෙසො සංවිධාය අවහාරො=සංවිදාවහාරො, වාරිසද්දස්ස වකාරෙ, හස්ස ලකාරෙ ච කතෙ වාරිවාහකො=වලාහකො, ජීවනස්ස ජීආදෙසො, ජීවනස්ස මුතො=ජීමූතො. ඡවස්ස සුආදෙසෙ, සයනස්ස සානාදෙසෙ ච කතෙ ඡවස්ස සයනං=සුසානං. උද්ධස්ස උදුආදෙසෙ, ඛස්ස ඛලආදෙසෙ ච ‘‘සරම්හා ද්වෙ’’ති ද්විත්තාදිම්හි ච කතෙ උද්ධං ඛං අස්ස උදුක්ඛලං. පිසිතස්ස පිආදෙසෙ, අසස්ස සාචාදෙසෙ ච කතෙ පිසිතාසො=පිසාචො.

ពាក្យទាំងឡាយមាន តទមិនា ជាដើម រមែងសម្រេចរូប។ ដោយញាយថា “យទលក្ខណិកំ តំ និបាតនា” (អ្វីដែលមិនបានកំណត់ដោយលក្ខណៈ ត្រូវសម្រេចដោយនិបាត) ការផ្លាស់ប្តូរ (អាទេស) ការលុប (លោបៈ) ការចុះអាគម (អាគមៈ) និងការត្រឡប់ (វិបល្លាសៈ) ដែលមិនបានចែងទុកដោយលក្ខណៈដទៃ ត្រូវយល់ថាសម្រេចដោយសូត្រនេះក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង។ សូត្រនេះ ត្រូវយល់ថាដូចជា ពិសោទរៈ ជាដើម របស់គ្រូដទៃ។ ផុសិតំ ប្រែថា ដំណក់ទឹក, ផុសិតំ ឧទរំ អស្ស ទៅជា ពិសោទរំ (ពោះមានចំណុចៗ)។ កាលបើផ្លាស់ ឥការៈ ជា អការៈ តំ ឥមិនា ទៅជា តទមិនា, សកឹ អាគាមី ទៅជា សកទាគាមី, កាលបើផ្លាស់ ធការៈ ជា ទការៈ ឯកំ ឥធ អហំ ទៅជា ឯកមិទាហំ, កាលបើផ្លាស់ វិធៈ ជា វិទៈ សំវិធាយ អវហារោ ទៅជា សំវិទាវហារោ, កាលបើផ្លាស់ វារិសព្ទ ជា វការៈ និង ហការៈ ជា លការៈ វារិវាហកោ ទៅជា វលាហកោ, កាលបើផ្លាស់ ជីវនៈ ជា ជី, ជីវនស្ស មុតោ ទៅជា ជីមូតោ។ កាលបើផ្លាស់ ឆវៈ ជា សុ, សយនៈ ជា សានៈ ឆវស្ស សយនំ ទៅជា សុសានំ។ កាលបើផ្លាស់ ឧទ្ធៈ ជា ឧទុ, ខៈ ជា ខលៈ និងធ្វើទ្វេភាវៈជាដើមដោយសូត្រថា “សរម្ហា ទ្វេ” ឧទ្ធំ ខំ ទៅជា ឧទុខលំ។ កាលបើផ្លាស់ ពិសិតៈ ជា ពិ, អសៈ ជា សាចៈ ពិសិតាសោ ទៅជា ពិសាចោ។

මහීසද්දස්ස [Pg.25] මයූආදෙසෙ, රවතිස්ස රාදෙසෙ ච කතෙ මහියං රවතීති මයූරො. එව+මඤ්ඤෙපි පයොගතො+නුගන්තබ්බා. එත්ථ ච –

កាលបើផ្លាស់ មហីសព្ទ ជា មយូ, រវតិសព្ទ ជា រ មហិយំ រវតីតិ ទៅជា មយូរោ (ក្ងោក)។ យ៉ាងនេះ សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏គប្បីយល់តាមការប្រើប្រាស់ចុះ។ ហើយក្នុងទីនេះ—

වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියායො,ද්වෙ චා+පරෙ වණ්ණවිකාර+නාසා;

ධාතුස්ස අත්ථාතිසයෙන යොගො,ත+දුච්චතෙ පඤ්චවිධං නිරුත්තංති.

ការចុះអក្សរអាគម (វណ្ណគមៈ) ១, ការត្រឡប់អក្សរ (វណ្ណវិបរិយាយៈ) ១, ការប្រែប្រួលអក្សរ (វណ្ណវិការៈ) និងការលុបអក្សរ (វណ្ណនាសៈ) ទាំងពីរដទៃទៀត ១, ការប្រកបដោយអត្ថដ៏ក្រៃលែងនៃធាតុ ១, ទាំង ៥ យ៉ាងនេះ ហៅថា និរុត្តិ (ក្បួនពន្យល់ពាក្យ)។

යථා ද්වාරෙ නියුත්තො=දොවාරිකොති ඔකආගමො. හිංසසද්දස්ස සීහොති විපල්ලාසො. නිජකො=නියකොති විකාරො. මෙහනස්ස ඛස්ස මාලා මෙඛලාති වණ්ණලොපො, හ+න+මකාරානං ලොපො. මයූරොති අත්ථෙ රවතිස්ස අතිස්සයයොගොති.

ដូចជា ទ្វារេ និយុត្តោ ទៅជា ទោវារិកោ (អ្នកចាំទ្វារ) នេះជាការចុះ ឱក-អាគម។ ហឹសសព្ទ ទៅជា សីហោ (សីហៈ) នេះជាការត្រឡប់ (វិបរិយាយ)។ និជកោ ទៅជា និយកោ នេះជាការប្រែប្រួល (វិការៈ)។ មេហនស្ស ខស្ស មាលា ទៅជា មេខលា (ខ្សែក្រវាត់) នេះជាការលុបអក្សរ (វណ្ណលោបៈ) គឺលុប ហការៈ នការៈ និងមការៈ។ ក្នុងអត្ថថា មយូរោ នេះជាការប្រកបដោយអត្ថដ៏ក្រៃលែងនៃ រវតិសព្ទ។

යථරිව තථරිවෙති නිපාතාව. ‘‘ජරග්ගවා විචින්තෙසුං, වර+ම්හාකං භුසාමිවෙ’’ති එත්ථ ඉවසද්දො එවකාරත්ථො. නිග්ගහීතසන්ධි.

ពាក្យថា យថរិវ និង តថរិវ គឺជាសព្ទនិបាតពិតប្រាកដ។ ក្នុងគាថាថា “Jaraggavā vicintesuṃ, vara+mhākaṃ bhusāmive” នេះ ឥវសព្ទ មានអត្ថស្មើនឹង ឯវសព្ទ។ និគ្គហីតសន្ធិ (ចប់)។

සන්ධිස්සරානං පටිසෙධසන්ධි,අථො බ්‍යඤ්ජන+සරබ්‍යඤ්ජනානං;

සන්ධි ච+ථො නිග්ගහීතස්ස සන්ධි,භවන්ති සන්ධි පන පඤ්චධා වෙ.

សរៈសន្ធិ (ការតស្រៈ) ១, បដិសេធសន្ធិ (ការហាមមិនឲ្យត) ១, ព្យញ្ជនសន្ធិ (ការតព្យញ្ជនៈ) ១, សរប្យញ្ជនសន្ធិ (ការតស្រៈនិងព្យញ្ជនៈ) ១, និងនិគ្គហីតសន្ធិ (ការតនិគ្គហីត) ១, សន្ធិទាំងឡាយ រមែងមាន ៥ យ៉ាងពិតប្រាកដ។

ඉති පයොගසිද්ධියං සන්ධිකණ්ඩො පඨමො.

សន្មតថាចប់ កណ្ឌទី ១ គឺសន្ធិកណ្ឌ ក្នុងគម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិ តែប៉ុណ្ណេះ។

2. නාමකණ්ඩ

២. នាមកណ្ឌ។

අථ [Pg.26] නාමානි වුච්චන්තෙ. තං අත්ථාභිමුඛං නමනතො, අත්තනා ච+ත්ථස්ස නාමනතො නාමං, දබ්බාභිධානං. තං දුවිධං සලිඞ්ගා+ලිඞ්ගතො, අන්වත්ථරුළ්හිතො ච, තිවිධං පුමි+ත්ථි+නපුංසකලිඞ්ගතො, රුක්ඛො, ලතා, වනන්ති. චතුබ්බිධං සාමඤ්ඤ+ගුණ+ක්‍රියා+යදිච්ඡානාමතො, රුක්ඛො, නීලො, පාචකො, සිරිවඩ්ඪොති. අට්ඨවිධං අවණ්ණි+වණ්ණු+වණ්ණො+කාර+නිග්ගහීතන්තපකතිභෙදතො, එත්ථ කිංසද්දො නිග්ගහීතන්තො. පච්චයා පඨමං කරීයතීති පකති, සද්දො, ධාතු ච.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីនាមទាំងឡាយ។ ពាក្យដែលបង្អោនទៅរកអត្ថ (អត្ថភិមុខំ នមនតោ) និងការបង្អោននូវអត្ថដោយខ្លួនឯង (អត្តនា ច អត្ថស្ស នាមនតោ) ហៅថា នាម គឺពាក្យសម្រាប់ហៅនូវវត្ថុធាតុ (ទព្វាភិធាន)។ នាមនោះ មាន ២ យ៉ាង គឺដោយមានលិង្គ (សលិង្គ) និងមិនមានលិង្គ (អលិង្គ) ព្រមទាំងដោយអន្វត្ថនាម (នាមមានអត្ថសមស្រប) និងរុឡ្ហីនាម (នាមដែលនិយមហៅ)។ មាន ៣ យ៉ាង ដោយបែងចែកជា បុំលិង្គ ឥត្ថីលិង្គ និងនបុំសកលិង្គ ដូចជា រុក្ខោ (ដើមឈើ), លតា (វល្លិ), វនំ (ព្រៃ)។ មាន ៤ យ៉ាង ដោយបែងចែកជា សាមញ្ញនាម, គុណនាម, កិរិយានាម និងយទិច្ឆានាម (នាមតាំងឡើងតាមចិត្តប្រាថ្នា) ដូចជា រុក្ខោ, នីលោ (ពណ៌ខៀវ), បាចកោ (អ្នកស្លដណ្តាំ), សិរិវឌ្ឍោ (ឈ្មោះមនុស្ស)។ មាន ៨ យ៉ាង ដោយការបែងចែកប្រក្រតី (តួដើម) ដែលមានទីបំផុតជា អវណ្ណៈ, ឥវណ្ណៈ, ឧវណ្ណៈ, ឱការៈ និងនិគ្គហីតៈ ក្នុងប្រការទាំងនេះ គឹសព្ទ មាននិគ្គហីតៈជាទីបំផុត។ អ្វីដែលគេធ្វើមុននឹងចុះបច្ច័យ ហៅថា ប្រក្រតី (តួដើម) បានแก่ សព្ទ និងធាតុ។

තත්ථ සලිඞ්ගෙසු තාව අකාරන්තතො පුල්ලිඞ්ගා සුගතසද්දා සත්ත විභත්තියො පරා යොජීයන්තෙ. සුගතඉති ඨිතෙ –

ក្នុងបណ្តានាមដែលមានលិង្គទាំងនោះ ជាដំបូង វិភត្តិទាំង ៧ ខាងចុង ត្រូវយកមកប្រកបក្រោយ សុគតសព្ទ ដែលមានអការៈជាទីបំផុត ជាបុំលិង្គ។ កាលបើឋិតនៅក្នុងពាក្យថា សុគត ហើយ—

1. ද්වෙ ද්වෙ+කානෙකෙසු නාමස්මා සියො අංයො නා හි ස නං ස්මා හි ස නං ස්මිං සු

១. ទ្វេ ទ្វេកានេកេសុ នាមស្មា សិយោ អំយោ នា ហិ ស នំ ស្មា ហិ ស នំ ស្មឹ សុ។

එතෙසං ද්වෙ ද්වෙ හොන්ති එකානෙකත්ථෙසු වත්තමානතො නාමස්මා යථාක්කමං. යතො ඉමෙ සත්ත දුකා හොන්ති, ‘‘අත්ථවන්ත+මධාතුක+මපච්චයං පාටිපදිකං කිතක+තද්ධිත+සමාසා චෙ’’ති වුත්තත්තා තං නාමං පාටිපදිකං නාම. කෙචි සකත්ථ+දබ්බ+ලිඞ්ග+සඞ්ඛ්‍යා+කම්මාදිපඤ්චකං පාටිපදිකන්ති වදන්ති. තෙනෙ+තං වුච්චති –

វិភត្តិទាំងឡាយនេះ រមែងមានជាគូៗ (ពីរៗ) ក្រោយនាមដែលសម្តែងនូវអត្ថឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ តាមលំដាប់។ ព្រោះហេតុតែវិភត្តិទាំងនេះមាន ៧ គូ ហើយព្រោះមានពាក្យពោលទុកថា “អ្វីដែលមានអត្ថ មិនមែនជាធាតុ មិនមែនជាបច្ច័យ ហៅថា បាតិបទិកៈ (តួដើម) ព្រមទាំងកិតកៈ តទ្ធិតៈ និងសមាសៈផង” នាមនោះ ទើបឈ្មោះថា បាតិបទិកៈ។ គ្រូខ្លះពោលថា ធម៌ ៥ យ៉ាងគឺ សកត្ថៈ (អត្ថរបស់ខ្លួន), ទព្វៈ (វត្ថុ), លិង្គៈ (ភេទ), សង្ខ្យា (ចំនួន) និងកម្មាទិ (អត្ថមានកម្មជាដើម) ហៅថា បាតិបទិកៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកថា—

සකත්ථ+දබ්බ+ලිඞ්ගානි, සද්දත්ථ+මබ්‍රවුං පරෙ;

සඞ්ඛ්‍යා+කම්මාදිකානන්තු, විභත්ති වාචකා මතා.

គ្រូដទៃទាំងឡាយ ពោលថា សកត្ថៈ ទព្វៈ និងលិង្គៈ ជាអត្ថរបស់សព្ទ (សព្ទត្ថ) ចំណែកឯសង្ខ្យា និងកម្មាទិ (អត្ថមានកម្មជាដើម) វិញ ត្រូវបានយល់ថាជាអត្ថដែលសម្តែងដោយវិភត្តិ។

සකත්ථ+දබ්බ+ලිඞ්ගානි, සඞ්ඛ්‍යා+කම්මාදිපඤ්චකං;

සද්දත්ථ+මබ්‍රවුං කෙචි, විභත්ති පන ජොතකාති ච.

អាចារ្យខ្លះពោលថា សភាវៈ ៥ យ៉ាងគឺ សកត្ថៈ (អត្ថរបស់ខ្លួន) ទព្វៈ (វត្ថុ) លិង្គ សង្ខ្យា និងកម្មជាដើម ជាអត្ថរបស់សព្ទ ចំណែកឯវិភត្តិវិញ គ្រាន់តែជាគ្រឿងញ៉ាំងអត្ថនោះឲ្យភ្លឺច្បាស់ប៉ុណ្ណោះ។

තතො [Pg.27] එකම්හි වත්තබ්බෙ එකවචනං බහුම්හි වත්තබ්බෙ බහුවචනඤ්චාති අනියමෙන පසඞ්ගෙ ‘‘නාමස්මා’’ති අධිකාරො.

ព្រោះហេតុនោះ កាលបើត្រូវពោលចំពោះឯកវចនៈ (វត្ថុតែមួយ) ឯកវចនៈក៏កើតឡើង កាលបើត្រូវពោលចំពោះពហុវចនៈ (វត្ថុច្រើន) ពហុវចនៈក៏កើតឡើង ក្នុងកាលដែលការប្រព្រឹត្តទៅមិនទាន់កំណត់យ៉ាងនេះ វិធាន (អធិការ) ថា «នាមស្មា» (ចាកនាម) តែងដើរទៅរក។

37. පඨමා+ත්ථමත්තෙ

៣៧. «បឋមាត្ថមត្តេ» (វិភត្តិទី ១ ចុះក្នុងអត្ថត្រឹមតែសេចក្តីរបស់នាមសព្ទ)

නාමස්සා+භිධෙය්‍යමත්තෙ පඨමාවිභත්ති හොතීති වත්තිච්ඡාවසා පඨමායෙ+කවචනබහුවචනානි. සි යොඉති පඨමා. සිස්සි+කාරස්සා+නුබන්ධත්තා අප්පයොගො. පයොජනං ‘‘කි+මංසිසූ’’ති සංකෙතො, තථා අංවචනස්සා+කාරස්ස. එත්ථ තථාති වුත්තස්සාතිදෙසො අඤ්ඤදීයධම්මාන+මඤ්ඤත්ථපාපන+මතිදෙසො. එකම්හි වත්තබ්බෙ පඨමෙකවචනං සි.

បឋមាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថត្រឹមតែសេចក្តីដែលត្រូវពោលរបស់នាម ឯកវចនៈ និងពហុវចនៈនៃបឋមាវិភត្តិនោះ តែងមានទៅតាមបំណងរបស់អ្នកពោល។ វិភត្តិថា «សិ យោ» ឈ្មោះថា បឋមាវិភត្តិ។ ស្រៈ អិ ក្នុង សិ វិភត្តិ ព្រោះជាអនុពន្ធ (តួផ្សំ) ទើបមិនមានការប្រើប្រាស់ (ត្រូវលុបចេញ)។ ប្រយោជន៍របស់ស្រៈ អិ នោះ គឺដើម្បីជាសញ្ញាសម្គាល់ ដូចជាក្នុងសូត្រថា «កិមំសិសុ» ជាដើម ស្រៈ អ នៃ អំ វិភត្តិ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា «តថា» (ដូច្នោះ) ក្នុងទីនេះ ជាអតិទេស (ការបញ្ជូនទៅ) ការនាំយកធម៌របស់លក្ខណៈដទៃទៅសម្រេចក្នុងទីដទៃ ឈ្មោះថា អតិទេស。 កាលបើត្រូវពោលចំពោះវត្ថុតែមួយ បឋមាវិភត្តិឯកវចនៈ គឺ សិ តែងចុះមក។

අතොති වත්තතෙ, අතොති නාමවිසෙසනත්තා ‘‘විධිබ්බිසෙසනන්තස්සා’’ති පරිභාසතො අකාරන්තතො නාමස්මා විධි.

បទថា «អតោ» តែងដើរទៅរក, ព្រោះបទថា «អតោ» នេះ ជាវិសេសនៈរបស់នាម តាមបរិភាសាថា «វិធិវិសេសនន្តស្ស» វិធាននេះ ទើបសម្រេចចាកនាមដែលមាន អការន្ត (មានស្រៈ អ នៅខាងចុង)។

109. සිස්සො

១០៩. «សិស្សោ» (ព្រោះអការន្ត ឲ្យប្តូរ សិ ទៅជា ឱ)

අකාරන්තතො නාමස්මා සිස්ස ඔ හොති. පුබ්බසරලොපෙ සුගතො තිට්ඨති. බහුම්හි වත්තබ්බෙ බහුවචනං යො. එවං උපරිපි යොජෙතබ්බං.

ការប្តូរ សិ វិភត្តិ ទៅជា ឱ តែងមាន ចាកនាមដែលជាអការន្ត។ កាលបើលុបស្រៈខាងដើមហើយ សម្រេចរូបជា «សុគតោ តិដ្ឋតិ» (ព្រះសុគត គង់នៅ)។ កាលបើត្រូវពោលចំពោះវត្ថុច្រើន ពហុវចនៈ គឺ យោ តែងចុះមក។ គប្បីប្រកបយ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងវិភត្តិខាងលើៗទៅ។

41. අතො යොනං ටාටෙ

៤១. «អតោ យោនំ ដ្ឋាដេ» (ចាកអការន្ត ឲ្យប្តូរ យោ ទាំងឡាយ ទៅជា ដ្ឋា និង ដ្ឋេ)

අකාරන්තතො නාමස්මා පඨමාදුතියායොනං ටාටෙ හොන්ති යථාක්කමං. ටකාරානුබන්ධත්තා ‘‘ටානුබන්ධා+නෙකවණ්ණා සබ්බස්සා’’ති සබ්බාදෙසො. සුගතා තිට්ඨන්ති.

ការប្តូរ យោ វិភត្តិ នៃបឋមាវិភត្តិ និងទុតិយាវិភត្តិ ចាកនាមដែលជាអការន្ត ទៅជា ដ្ឋា និង ដ្ឋេ តែងមានតាមលំដាប់។ ព្រោះមាន ដ្ឋ-អក្សរ ជាអនុពន្ធ តាមសូត្រថា «ដ្ឋានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្វស្ស» ទើបជាការប្តូរជំនួសទាំងអស់ (សព្វាទេស)។ សម្រេចរូបជា «សុគតា តិដ្ឋន្តិ» (ព្រះសុគតទាំងឡាយ គង់នៅ)។

‘‘පඨමා+ත්ථමත්තෙ’’ති වත්තතෙ.

បទថា «បឋមាត្ថមត្តេ» តែងដើរទៅរក។

38. ආමන්තණෙ

៣៨. «អាមន្តណេ» (ក្នុងអត្ថហៅរក)

ආමන්තණාධිකෙ [Pg.28] අත්ථමත්තෙ පඨමාවිභත්ති හොතීති එකස්මිං එකවචනං සි.

បឋមាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថត្រឹមតែសេចក្តីរបស់នាម ដែលមានអត្ថហៅរក (អាលបនៈ) បន្ថែមពីលើ ក្នុងឯកវចនៈ គឺចុះ សិ វិភត្តិ។

112. ගො ස්‍යා+ලපනෙ

១១២. «គោ ស្យាលបនេ» (ក្នុងអាលបនៈ ឲ្យហៅ សិ វិភត្តិថា គ)

ආලපනෙ සි ගසඤ්ඤො හොති.

ក្នុងអាលបនៈ សិ វិភត្តិ តែងមានឈ្មោះថា គ។

‘‘ලොපො’’ති වත්තතෙ.

បទថា «លោបោ» តែងដើរទៅរក។

117. ගසීනං

១១៧. «គសីនំ» (ឲ្យលុប គ និង សិ វិភត្តិ)

නාමස්මා ග+සීනං ලොපො හොති. භො සුගත චිරං තිට්ඨ.

ការលុប គ សញ្ញា និង សិ វិភត្តិ ចាកនាម តែងមាន។ សម្រេចរូបជា «ភោ សុគត ចិរំ តិដ្ឋ» (បពិត្រព្រះសុគត សូមគង់នៅអស់កាលជាអង្វែង)។

‘‘ගෙ’’ති වත්තතෙ.

បទថា «គេ» តែងដើរទៅរក។

59. අයුනං වා දීඝො

៥៩. «អយុនំ វា ទីឃោ» (ឲ្យធ្វើស្រៈ អ អិ អុ ឲ្យទៅជាទីឃៈខ្លះ)

අඉඋඉච්චෙතෙසං වා දීඝො හොති ගෙ පරෙ තිලිඞ්ගෙ+ති දීඝෙ භො සුගත සුගතා චිරං තිට්ඨ. සක්කතෙ සුගතාති දීඝං දූරාලපනෙයෙවි+ච්ඡන්ති, සමීපාලපනෙපි දස්සනතො තං න ගහෙතබ්බං. බහුවචනෙ යොස්ස ටා, සුගතා චිරං තිට්ඨථ.

ការធ្វើស្រៈ អ អិ អុ ទាំងឡាយនេះ ឲ្យទៅជាទីឃៈខ្លះ កាលបើមាន គ សញ្ញា នៅខាងចុង ក្នុងលិង្គទាំង ៣ តែងមាន កាលបើធ្វើជាទីឃៈហើយ សម្រេចរូបជា «ភោ សុគត, សុគតា ចិរំ តិដ្ឋ»។ ក្នុងភាសាសំស្ក្រឹត អាចារ្យទាំងឡាយប្រាថ្នាការធ្វើទីឃៈថា «សុគតា» នេះ តែក្នុងទូរាលបនៈ (ការហៅរកពីចម្ងាយ) ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែមានការឃើញការប្រើប្រាស់សូម្បីក្នុងសមីបាលបនៈ (ការហៅរកក្នុងទីជិត) ហេតុនោះ ការកំណត់ (របស់សំស្ក្រឹត) នោះ មិនគប្បីកាន់យកឡើយ។ ក្នុងពហុវចនៈ យោ វិភត្តិ ប្តូរទៅជា ដ្ឋា សម្រេចរូបជា «សុគតា ចិរំ តិដ្ឋថ»។

2. කම්මෙ දුතියා

២. «កម្មេ ទុតិយា» (ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថកម្ម)

තස්මිං කම්මකාරකෙ දුතියාවිභත්ති හොති. අංයොඉති දුතියා. එත්ථ දුතියාතතියාදිභාවො විභත්තිසුත්තෙ සියො ඉති පඨමාවිභත්‍යාදීනි+මුපාදාය වුච්චති, තං තං උපාදාය පඤ්ඤත්තත්තා. දුතියෙකවචනං අං, අකාරස්සා+පයොගො. සුගතං පස්ස. දුතියාබහුවචනං යො, තස්ස ටෙ, සුගතෙ පස්ස.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងកម្មការកៈនោះ។ វិភត្តិថា «អំ យោ» ឈ្មោះថា ទុតិយាវិភត្តិ。 ភាពជាវិភត្តិទី ២ ទី ៣ ជាដើមក្នុងទីនេះ លោកពោលដោយអាស្រ័យបឋមាវិភត្តិជាដើមថា «សិ យោ» ក្នុងវិភត្តិសូត្រ ព្រោះតែបញ្ញត្តិឡើងដោយអាស្រ័យវិភត្តិទាំងនោះៗ។ ទុតិយាវិភត្តិឯកវចនៈ គឺ អំ ស្រៈ អ មិនមានការប្រើប្រាស់ឡើយ។ សម្រេចរូបជា «សុគតំ បស្ស» (ចូរមើលនូវព្រះសុគត)។ ទុតិយាវិភត្តិពហុវចនៈ គឺ យោ ប្តូរទៅជា ដ្ឋេ សម្រេចរូបជា «សុគតេ បស្ស» (ចូរមើលនូវព្រះសុគតទាំងឡាយ)។

19. කත්තුකරණෙසු තතියා

១៩. «កត្តុករណេសុ តតិយា» (តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថកត្តុ និងករណៈ)

තස්මිං [Pg.29] කත්තරි කරණෙ ච කාරකෙ තතියාවිභත්ති හොති. නා+හිඉති තතියාවිභත්ති. තතියාඑකවචනං නා.

តតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ និងករណការកៈនោះ។ វិភត្តិថា «នា ហិ» ឈ្មោះថា តតិយាវិភត្តិ។ តតិយាវិភត្តិឯកវចនៈ គឺ នា។

‘‘නාස්සා’’ති වත්තතෙ.

បទថា «នាសា» តែងដើរទៅរក។

108. අතෙ+න

១០៨. «អតេន» (ចាកអការន្ត ឲ្យប្តូរ នា ទៅជា ឯន)

අකාරන්තතො නාමස්මා පරස්ස නාවචනස්ස එනාදෙසො හොති නිච්චං. සුගතෙන කතං.

ការប្តូរ នា វិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងចាកនាមជាអការន្ត ទៅជា ឯន តែងមានជាប្រាកដ។ សម្រេចរូបជា «សុគតេន កតំ» (អំពើដែលព្រះសុគតធ្វើហើយ)។

98. සුහිස්ව+ස්සෙ

៩៨. «សុហិស្វស្សេ» (ព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិ ឲ្យប្តូរ អ ទៅជា ឯ)

අකාරන්තස්ස සුහිස්වෙ+හොති. සුගතෙහි.

ការប្តូរ អការន្ត ទៅជា ឯ ព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិ តែងមាន។ សម្រេចរូបជា «សុគតេហិ»។

‘‘වෙ’’ති වත්තතෙ.

បទថា «វេ» តែងដើរទៅរក។

95. ස්මාහිස්මිංනං ම්හාභිම්හි

៩៥. «ស្មាហិស្មឹនំ ម្ហាភិម្ហិ» (ឲ្យប្តូរ ស្មា ហិ ស្មឹ ទៅជា ម្ហា ភិ ម្ហិ តាមលំដាប់)

නාමස්මා පරෙසං ස්මාහිස්මිංනං ම්හාභිම්හි හොන්ති යථාක්කමංති හිස්ස භිආදෙසෙ සුගතෙභි. කරණෙ සුගතෙන ලොකො පුඤ්ඤං කරොති, සුගතෙහි සුගතෙහි වා.

ការប្តូរ ស្មា ហិ ស្មឹ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងចាកនាម ទៅជា ម្ហា ភិ ម្ហិ តែងមានតាមលំដាប់ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើប្តូរ ហិ ទៅជា ភិ ហើយ សម្រេចរូបជា «សុគតេភិ»។ ក្នុងអត្ថករណៈ ដូចជា «សុគតេន លោកោ បុញ្ញំ ករោតិ» (សត្វលោកតែងធ្វើបុណ្យដោយសារព្រះសុគត) ឬ «សុគតេហិ» «សុគតេភិ»។

24. චතුත්ථී සම්පදානෙ

២៤. «ចតុត្ថី សម្បទានេ» (ចតុត្ថីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថសម្បទាន)

තස්මිං සම්පදානකාරකෙ චතුත්ථී සියා. ස+නංඉති චතුත්ථී. චතුත්ථෙ+කවචනං ස. විභත්තිසුත්තෙ ස්ස+නංති දීඝපාඨෙන සුගතස්සාති සිද්ධෙපි ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ ත්‍යාදිකාරියසුත්තෙසු ස්සස්සාති අක්ඛරගාරවතා හොතීති ලාඝවත්ථ+මිද+මාරද්ධං –

ចតុត្ថីវិភត្តិ គប្បីចុះក្នុងសម្បទានការកៈនោះ។ វិភត្តិថា «ស នំ» ឈ្មោះថា ចតុត្ថីវិភត្តិ។ ចតុត្ថីវិភត្តិឯកវចនៈ គឺ ស។ ទោះបីជាសម្រេចរូបជា «សុគតស្ស» ដោយការសូត្រវែងថា «ស្ស នំ» ក្នុងវិភត្តិសូត្រហើយក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រដែលត្រូវធ្វើការងារតទៅទៀត ដូចជា «ឈលា សស្ស នោ» ជាដើម តែងមានភាពធ្ងន់នៃអក្សរថា «ស្សស្ស» ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកផ្តើមសូត្រនេះឡើង ដើម្បីភាពស្រាល (សម្រួលការសូត្រ) ថា៖

51. සුඤ සස්ස

៥១. «សុញ សស្ស» (ឲ្យចុះ សុញ អាគម ដល់ ស វិភត្តិ)

නාමස්මා [Pg.30] පරස්ස සස්ස සුඤාගමො හොති. ස ච ‘‘ඡට්ඨියා’’ති වත්තමානෙ –

ការចុះ សុញ អាគម ដល់ ស វិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងចាកនាម តែងមាន។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើបទថា «ឆដ្ឋិយា» តែងដើរទៅរក៖

1,20. ඤාකානු බන්ධා+ද්‍යන්තා

១,២០. «ញកានុពន្ធាទ្យន្តា» (អាគមដែលមាន ញ និង ក ជាអនុពន្ធ តែងជាអវយវៈខាងដើម និងខាងចុង)

ඡට්ඨීනිද්දිට්ඨස්ස ඤානුබන්ධ+කානුබන්ධා ආද්‍යන්තාහොන්තීති ආද්‍යවයවො. උකාරො උච්චාරණත්ථො, ඤ්ඤකාරො අස්මිං සුත්තෙ සංකෙතත්ථො. සුගතස්ස දානං දෙති.

អាគមដែលមាន ញ-អនុពន្ធ និង ក-អនុពន្ធ នៃបទដែលសម្តែងដោយឆដ្ឋីវិភត្តិ តែងជាអវយវៈខាងដើម និងខាងចុង ព្រោះហេតុនោះ (សុញ អាគមនេះ) ទើបជាអវយវៈខាងដើម។ ស្រៈ អុ ក្នុង សុញ អាគមនោះ មានប្រយោជន៍ក្នុងការបញ្ចេញសំឡេង ឯ ញ-អក្សរ មានប្រយោជន៍ជាសញ្ញាសម្គាល់ក្នុងសូត្រនេះ។ សម្រេចរូបជា «សុគតស្ស ទានំ ទេតិ» (តែងថ្វាយទានដល់ព្រះសុគត)។

1,58. ‘‘බහුලං’’ත්‍ය+ධිකාරො

១,៥៨. អធិការថា «ពហុលំ» តែងដើរទៅរក។

බහුලාධිකාරං කප්පදුමමිව මඤ්ඤන්ති සද්දිකා. තඤ්ච –

អ្នកលម្អិតខាងសព្ទសាស្ត្រ តែងយល់ឃើញនូវពហុលាធិការ (វិធានដែលធ្វើបានច្រើនយ៉ាង) ថា ដូចជាដើមកប្បព្រឹក្ស។ ម្យ៉ាងទៀត វិធាននោះ៖

ක්වචි පවත්ත්‍ය+පවත්ති, ක්වච+ඤ්ඤං ක්වචි වා ක්වචි;

සියා බහුලසද්දෙන, විධි සබ්බො යථාගමංති –

«ការប្រព្រឹត្តទៅខ្លះ ការមិនប្រព្រឹត្តទៅខ្លះ ការប្រព្រឹត្តទៅជាយ៉ាងដទៃខ្លះ ការប្រព្រឹត្តទៅជាជម្រើសខ្លះ វិធានទាំងអស់គប្បីមានដោយសព្ទថា ពហុលំ ទៅតាមគម្ពីរ» ដូច្នេះ

චතුබ්බිධං බහුලං සමික්ඛන්ති.

លោកតែងពិចារណាឃើញនូវ ពហុលវិធាន មាន ៤ យ៉ាង។

‘‘අතො වා’’ත්වෙව,

បទថា «អតោ វា» តែងដើរទៅរកដោយពិត

44. සස්සාය චතුත්ථියා

៤៤. «សស្សាយ ចតុត្ថិយា» (ឲ្យប្តូរ ស នៃចតុត្ថីវិភត្តិ ទៅជា អាយ)

අකාරන්තතො පරස්ස චතුත්ථියා සස්ස ආයො හොති වා බහුලං. සුගතාය. යෙභුය්‍යෙන තාදත්ථෙයෙවා+ය+මායො දිස්සතීති ඉතො පරං නො+දාහරීයතෙ. චතුත්ථීබහුවචනං නං,

ការប្តូរ ស នៃចតុត្ថីវិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងចាកអការន្ត ទៅជា អាយ តែងមានខ្លះដោយច្រើន។ សម្រេចរូបជា «សុគតាយ»។ ព្រោះតែការប្តូរទៅជា អាយ នេះ ដោយភាគច្រើន តែងប្រាកដក្នុងអត្ថតាទត្ថ្យៈ (ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់វត្ថុនោះ) ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ លោកទើបមិនសម្តែងឧទាហរណ៍ខាងមុខទៀតឡើយ។ ចតុត្ថីវិភត្តិពហុវចនៈ គឺ នំ។

‘‘දීඝො’’ති වත්තතෙ.

បទថា «ទីឃោ» តែងដើរទៅរក។

89. සුනංහිසු

៨៩. «សុនំហិសុ» (ព្រោះ សុ នំ ហិ វិភត្តិ ឲ្យធ្វើជាទីឃៈ)

නාමස්ස [Pg.31] දීඝො හොති සුනංහිසු. සුගතානං.

ការធ្វើស្រៈចុងនាមឲ្យទៅជាទីឃៈ ព្រោះ សុ នំ ហិ វិភត្តិ តែងមាន។ សម្រេចរូបជា «សុគតានំ»។

29. පඤ්චම්‍ය+වධිස්මා

២៩. «បញ្ចម្យវធិស្មា» (បញ្ចមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថអវធិ)

එතස්මා අවධිකාරකා පඤ්චමීවිභත්ති හොති. ස්මා+හිඉති පඤ්චමී. පඤ්චම්‍යෙකවචනං ස්මා,

បញ្ចមីវិភត្តិ តែងចុះចាកអវធិការកៈនេះ។ វិភត្តិថា «ស្មា ហិ» ឈ្មោះថា បញ្ចមីវិភត្តិ។ បញ្ចមីវិភត្តិឯកវចនៈ គឺ ស្មា។

‘‘අතො’’ ‘‘ටාටෙ’’ ‘‘වෙ’’ති ච වත්තතෙ.

បទថា «អតោ» «ដ្ឋាដេ» និង «វេ» តែងដើរទៅរក។

43. ස්මා+ස්මිංනං

៤៣. «ស្មាស្មឹនំ» (ឲ្យប្តូរ ស្មា និង ស្មឹ ទៅជា ដ្ឋា និង ដ្ឋេ)

අකාරන්තතො නාමස්මා පරෙසං ස්මා+ස්මිංනං ටා+ටෙ හොන්ති වා යථාක්කමං. සුගතා අපෙහි සුගතම්හා සුගතස්මා වා. පඤ්චමීබහුවචනඤ්හි, සුගතෙභි සුගතෙහි.

ការប្តូរ ស្មា និង ស្មឹ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងចាកអការន្ត ទៅជា ដ្ឋា និង ដ្ឋេ តែងមានខ្លះតាមលំដាប់។ សម្រេចរូបជា «សុគតា អបេហិ» (ចូរចៀសចេញទៅចាកព្រះសុគត) ឬ «សុគតម្ហា» «សុគតស្មា»។ បញ្ចមីវិភត្តិពហុវចនៈ គឺ ហិ សម្រេចរូបជា «សុគតេភិ» «សុគតេហិ»។

39. ඡට්ඨී සම්බන්ධෙ

៣៩. «ឆដ្ឋី សម្ពន្ធេ» (ឆដ្ឋីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថសម្ពន្ធ)

කාරකෙහි අඤ්ඤො සම්බන්ධො, තත්‍ර ඡට්ඨීවිභත්ති හොති. ස+නංඉති ඡට්ඨී, ඡට්ඨෙකවචනං ස, සුගතස්ස විහාරො, ඡට්ඨීබහුවචනං නං, සුගතානං.

សម្ពន្ធ (ការទាក់ទងគ្នា) ក្រៅអំពីការកៈទាំងឡាយ ឆដ្ឋីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថសម្ពន្ធនោះ។ វិភត្តិថា «ស នំ» ឈ្មោះថា ឆដ្ឋីវិភត្តិ។ ឆដ្ឋីវិភត្តិឯកវចនៈ គឺ ស សម្រេចរូបជា «សុគតស្ស វិហារោ» (វត្តរបស់ព្រះសុគត)។ ឆដ្ឋីវិភត្តិពហុវចនៈ គឺ នំ សម្រេចរូបជា «សុគតានំ»។

14. සත්තම්‍යා+ධාරෙ

១៤. «សត្តម្យាធារេ» (សត្តមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថអាធារៈ)

ආධාරකාරකෙ සත්තමීවිභත්ති හොති. ස්මිං+සුඉති සත්තමී. සත්තම්‍යෙකවචනං ස්මිං, සුගතෙ පතිට්ඨිතං සුගතම්හි සුගතස්මිං වා. සත්තමීබහුවචනං සු, ‘‘සු+හිස්ව+ස්සෙ’’ති එ, සුගතෙසු.

សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអាធារការកៈ។ វិភត្តិថា «ស្មឹ សុ» ឈ្មោះថា សត្តមីវិភត្តិ។ សត្តមីវិភត្តិឯកវចនៈ គឺ ស្មឹ សម្រេចរូបជា «សុគតេ បតិដ្ឋិតំ» (តម្កល់នៅហើយក្នុងព្រះសុគត) ឬ «សុគតម្ហិ» «សុគតស្មឹ»។ សត្តមីវិភត្តិពហុវចនៈ គឺ សុ ព្រោះ សុ វិភត្តិ ឲ្យប្តូរ អ ទៅជា ឯ តាមសូត្រថា «សុហិស្វស្សេ» សម្រេចរូបជា «សុគតេសុ»។

සුගතො, සුගතා. භො සුගත, භො සුගතා, භවන්තො සුගතා. සුගතං, සුගතෙ. සුගතෙන, සුගතෙභි[Pg.32], සුගතෙහි. කරණෙ සුගතෙන, සුගතෙභි, සුගතෙහි. සුගතස්ස, සුගතාය, සුගතානං. සුගතා, සුගතම්හා, සුගතස්මා, සුගතෙභි, සුගතෙහි. සුගතස්ස, සුගතානං. සුගතෙ, සුගතම්හි, සුගතස්මිං, සුගතෙසු.

សុគតោ, សុគតា។ ភោ សុគត, ភោ សុគតា, ភវន្តោ សុគតា។ សុគតំ, សុគតេ។ សុគតេន, សុគតេភិ, សុគតេហិ។ ក្នុងអត្ថករណៈ សុគតេន, សុគតេភិ, សុគតេហិ។ សុគតស្ស, សុគតាយ, សុគតានំ។ សុគតា, សុគតម្ហា, សុគតស្មា, សុគតេភិ, សុគតេហិ。 សុគតស្ស, សុគតានំ។ សុគតេ, សុគតម្ហិ, សុគតស្មឹ, សុគតេសុ។

සුගතො සුගතො. සුගතං නමති. සුගතෙන කතො. සුගතෙන ජිතො. සුගතස්ස දදෙ. සුගතා විගතො. සුගතස්ස සුතො. සුගතෙ රමතෙ. එවං –

សុគតោ សុគតោ (ព្រះសុគត គឺព្រះសុគត)។ សុគតំ នមតិ (តែងថ្វាយបង្គំនូវព្រះសុគត)។ សុគតេន កតោ (បុណ្យដែលព្រះសុគតធ្វើហើយ)។ សុគតេន ជិតោ (មារដែលព្រះសុគតឈ្នះហើយ)。 សុគតស្ស ទទេ (គប្បីថ្វាយដល់ព្រះសុគត)។ សុគតា វិគតោ (ចៀសចេញទៅចាកព្រះសុគត)។ សុគតស្ស សុតោ (សាវករបស់ព្រះសុគត)។ សុគតេ រមតេ (តែងត្រេកអរក្នុងព្រះសុគត)។ យ៉ាងនេះ៖

සූරා+සුර+නරො+රග+නාග+යක්ඛා,ගන්ධබ්බ+කින්නර+මනුස්ස+පිසාච+පෙතා;

මාතඞ්ග+ජඞ්ගම+තුරඞ්ග+වරාහ+සීහා,බ්‍යග්ඝ+ච්ඡ+කච්ඡප+තරච්ඡ+මිග+ස්ස+සොණා.

សូរៈ (អ្នកក្លាហាន), អសុរៈ (អសូរ), នរៈ (មនុស្ស), ឧរគៈ (សត្វលូនវារ/ពស់), នាគៈ (នាគ), យក្ខៈ (យក្ស), គន្ធព្វៈ (គន្ធព្វ), កិន្នរៈ (កិន្នរ), មនុស្សៈ (មនុស្ស), បិសាចៈ (បិសាច), បេតៈ (ប្រេត), មាតង្គៈ (ដំរី), ជង្គមៈ (សត្វមានជើងដើរបាន), តុរង្គៈ (សេះ), វរាហៈ (ជ្រូកព្រៃ), សីហៈ (សីហៈ/តោ), ព្យគ្ឃៈ (ខ្លាធំ), អច្ឆៈ (ខ្លាឃ្មុំ), កច្ឆបៈ (អណ្តើក), តរច្ឆៈ (ខ្លាឆ្កែ), មិគៈ (ម្រឹគ/សត្វព្រៃ), អស្សៈ (សេះ), សោណៈ (ឆ្កែ)។

ආලොක+ලොක+නිලයා+නිල+චාග+යොගා,වායාම+ගාම+නිගමා+ගම+ධම්ම+කාමා;

සඞ්ඝො+ඝ+ඝොස+පටිඝා+සව+කොධ+ලොභා,සාරම්භ+ථම්භ+මද+මාන+පමාද+මක්ඛා.

អាលោកៈ (ពន្លឺ) លោកៈ (លោក) និលយៈ (ទីលំនៅ) អនិលៈ (ខ្យល់) ចាគៈ (ការលះបង់) យោគៈ (យោគៈ), វាយាមៈ (ព្យាយាម) គាមៈ (ភូមិ) និគមៈ (និគម) អាគមៈ (អាគម) ធម្មៈ (ធម៌) កាមៈ (កាម), សង្ឃៈ (សង្ឃ) ឃៈ (ផ្ទះ) ឃោសៈ (សំឡេង) បដិឃៈ (ថ្នាំងថ្នាក់) អាសវៈ (អាសវៈ) កោធៈ (ក្រោធ) លោភៈ (លោភៈ), សារម្ភៈ (ការប្រណាំងប្រជែង) ថម្ភៈ (ភាពរឹងត្អឹង) មទៈ (ភាពស្រវឹង) មានៈ (មានះ) បមាទៈ (សេចក្តីប្រមាទ) មក្ខៈ (ការលុបគុណ)។

පුන්නාග+පූග+පනසා+සන+චම්පක+ම්බ-හින්තාල+තාල+වකුල+ජ්ජුන+කිංසුකා ච;

මන්දාර+කුන්ද+පුචිමන්ද+කරඤ්ජ+රුක්ඛා,ඤෙය්‍යා මයූර+සකුණ+ණ්ඩජ+කොඤ්ච+හංසා.

ដើមឈើទាំងឡាយគឺ បុណ្ណាកៈ (ខ្ទឹង) ពូគៈ (ស្លា) បនសៈ (ខ្នុរ) អសនៈ (ធ្នង់) ចម្បកៈ (ចំប៉ា) អម្ពៈ (ស្វាយ) ហិន្តាលៈ (ចាក) តាលៈ (ត្នោត) វកុលៈ (ពិកុល) អជ្ជុណៈ (អរជូន) និងកឹសុកៈ (ចារ) មន្ទារៈ (មន្ទារ) កុន្ទៈ (កុន្ទ) បុចិមន្ទៈ (ស្តៅ) ករញ្ជៈ (កញ្ចាញ) និងសត្វទាំងឡាយគឺ មយូរៈ (ក្ងោក) សកុណៈ (សត្វស្លាប) អណ្ឌជៈ (សត្វកើតអំពីពង) កោញ្ចៈ (ក្រៀល) ហង្សៈ (ហង្ស) គប្បីដឹងចុះ។

සුගතසද්දොව, යතො සබ්බො සද්දො, න සද්දතාලිතත්ථොව, අථ ඛො සංයොගාදිවසෙනපි අත්ථං වදන්ති. තෙනෙ+තං වුච්චති –

ដូចជាសព្ទថា សុគតៈ ព្រោះថា សព្ទទាំងអស់ មិនមែនពោលនូវសេចក្តីដោយគ្រាន់តែជាសព្ទប៉ុណ្ណោះទេ តែថាតែងតែពោលនូវសេចក្តីដោយអំណាចនៃសំយោគ (ការផ្សំ) ជាដើមផងដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យនេះថា —

සංයොගා විප්පයොගා ච, සාහචරියා+විරොධතො;

අත්ථා පකරණා ලිඞ්ගා, සද්දන්තරසමීපතො.

សេចក្តីទាំងឡាយ (នៃសព្ទ) តែងចែកចេញបានដោយ សំយោគ (ការផ្សំ) វិប្បយោគ (ការប្រាសចាក) សាហចរិយៈ (ការទៅជាមួយគ្នា) វិរោធៈ (ការប្រឆាំងគ្នា) អត្ថៈ (ប្រយោជន៍) បករណៈ (ប្រធានរឿង) លិង្គៈ (គ្រឿងសម្គាល់) សទ្ទន្តរសមីបតៈ (ការនៅជិតនៃសព្ទដទៃ)

සාමත්ථ්‍යො+චිත්‍ර+දෙසෙහි[Pg.33], කාල+බ්‍යත්තා+නුරූපතො;

උපචාර+කාකුභෙද, සම්බන්ධෙහු+පලක්ඛණා.

សាមត្ថិយៈ (សមត្ថភាព) ឱចិត្រៈ (ភាពសមគួរ) ទេសៈ (ទីកន្លែង) កាលៈ (ពេលវេលា) ព្យត្តិ (ការសម្តែងច្បាស់) អនុរូបៈ (ភាពសមស្រប) ឧបចារៈ (ការប្រៀបធៀប) កាកុភេទៈ (ការប្លែកនៃសំឡេង) សម្ពន្ធៈ (ការទាក់ទង) ឧបលក្ខណៈ (ការកំណត់សម្គាល់)

වචනා ච තදඞ්ගත්තා, පධානත්තාතිආදිහි;

සද්ද+ත්ථා පවිභජ්ජන්තෙ, න සද්දාදෙව කෙවලාති.

វចនៈ (វចនៈ) តទង្គត្តៈ (ភាពជាចំណែកនៃសេចក្តីនោះ) បធានត្តៈ (ភាពជាប្រធាន) ជាដើម។ សេចក្តីនៃសព្ទទាំងឡាយ តែងត្រូវបានចែករំលែក (កំណត់ដឹង) ដោយហេតុទាំងនេះ មិនមែនដោយសារតែសព្ទតែម្យ៉ាងនោះឡើយ។

එත්ථ සංයොගතො තාව, ‘‘සකිසොරා ධෙනු දීයතූ’’ති, කිසොරො අස්සපොතකො, තංසංයොගතො වළවා එව පතීයතෙ.

ក្នុងចំណោមហេតុទាំងនោះ ជាដំបូង ដោយអំណាចនៃសំយោគ ដូចជាពាក្យថា «សកិសោរា ធេនុ ទីយតុ» (ចូរប្រគល់មេគោ/មេសេះ ព្រមទាំងកូនសេះមក)។ ពាក្យថា កិសោរៈ សំដៅលើកូនសេះ, ដោយការផ្សំជាមួយនឹងកូនសេះនោះ ពាក្យថា ធេនុ គឺគេដឹងបានថា សំដៅយកតែមេសេះ (វឡវា) ប៉ុណ្ណោះ។

විප්පයොගතො – ‘‘අකිසොරා ආනීයතූ’’ති තප්පටිසෙධා වළවා එව පතීයතෙ.

ដោយអំណាចនៃវិប្បយោគ ដូចជាពាក្យថា «អកិសោរា អានីយតុ» (ចូរនាំយកមេសេះដែលគ្មានកូនមក)។ ដោយការបដិសេធនូវកូនសេះនោះ ពាក្យថា ធេនុ គឺគេដឹងបានថា សំដៅយកតែមេសេះប៉ុណ្ណោះ។

සහචරණතො – ‘‘රාම+ලක්ඛණ’’ඉති උභින්නං සහචරණෙන රාමොති දාසරථි එව රාමො, න අඤ්ඤාභිධානො ජාමදගන්‍යාදි. ලක්ඛණොපි සොමිත්ති එව, න තු යො කොචි ලක්ඛණො.

ដោយអំណាចនៃសាហចរិយៈ (ការទៅជាមួយគ្នា) ដូចជាពាក្យថា «រាមលក្ខណៈ» ដោយការទៅជាមួយគ្នានៃបុគ្គលទាំងពីរនេះ ពាក្យថា រាមៈ គឺសំដៅយកតែព្រះរាមជាបុត្ររបស់ព្រះបាទទសរថ (ទាសរថិ) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសំដៅយកអ្នកដែលមានឈ្មោះផ្សេងដូចជាជាមទគន្យៈ (រាមបរមសូរ) ជាដើមឡើយ។ ចំណែកឯពាក្យថា លក្ខណៈ ក៏សំដៅយកតែព្រះលក្សណ៍ជាបុត្ររបស់នាងសុមិត្រា (សោមិត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសំដៅយកអ្នកណាម្នាក់ដែលមានឈ្មោះថាលក្ខណៈនោះឡើយ។

විරොධතො – ‘‘රාම+ජ්ජුනා’’ ඉති භග්ගවො සහස්සබාහු ච අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධාති තෙ එව පතීයන්තෙ, න දාසරථි සබ්‍යසාචි ච.

ដោយអំណាចនៃវិរោធៈ (ការប្រឆាំងគ្នា) ដូចជាពាក្យថា «រាមជ្ជុនា» (រាម និងអរជុន) ព្រោះភគ្គវៈ (រាមបរមសូរ) និងសហស្សពាហុ (កាតវីរ្យអរជុន) ជាសត្រូវប្រឆាំងនឹងគ្នាទៅវិញទៅមក ហេតុនោះ គេទើបដឹងបានថា សំដៅយកតែបុគ្គលទាំងពីរនោះប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសំដៅយកព្រះរាមជាបុត្រទសរថ និងសព្យសាចិន (អរជុនក្នុងភារតយុទ្ធ) ឡើយ។

අත්ථතො – ‘‘සින්ධව+මානය, පවිසාමි රණඞ්ගණ’’මිති රණඞ්ගණපවෙසො වාහනවිසෙසෙන හොතීති අත්ථතො තුරඞ්ගපතීති, න තු ලවණවිසෙසං.

ដោយអំណាចនៃអត្ថៈ (ប្រយោជន៍/សេចក្តីត្រូវការ) ដូចជាពាក្យថា «សិន្ធវមានយ, បវិសាមិ រណង្គណំ» (ចូរនាំយកសិន្ធវៈមក ខ្ញុំនឹងចូលទៅកាន់សមរភូមិ)។ ព្រោះការចូលទៅកាន់សមរភូមិ ត្រូវធ្វើឡើងដោយយានជំនិះដ៏វិសេស ហេតុនោះ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រូវការ គេទើបដឹងថា សំដៅយកសេះ (តុរង្គៈ) មិនមែនសំដៅយកអំបិលឡើយ។

පකරණතො-භොජනවිධිම්හි උපසඞ්ඛරියමානෙ ‘‘සින්ධව+මානයෙ’’ති, අත්‍ර හි සද්දන්තරස්සා+භාවෙපි භොජනොපකරණසමවාය+මාලොකිතභාවතො ලවණෙ පටිපත්ති, තාදිසො හි පත්ථාවොති.

ដោយអំណាចនៃបករណៈ (ប្រធានរឿង/បរិបទ) ក្នុងកាលដែលគេកំពុងរៀបចំភោជនាហារ ហើយពោលថា «សិន្ធវមានយ» (ចូរនាំយកសិន្ធវៈមក) ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាគ្មានសព្ទដទៃ (មកបញ្ជាក់) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយសារគេឃើញការប្រមូលផ្តុំនូវគ្រឿងឧបភោគបរិភោគ គេក៏ដឹងបានថា សំដៅយកអំបិល ព្រោះឱកាសនោះជាឱកាសបែបនោះ។

ලිඞ්ගතො [Pg.34] – ‘‘දෙවදත්තං පඨම+මුපවෙසය සමාරාධිතගුරුං’’ති, අත්‍ර සමාරාධිතගුරුත්තෙන ලිඞ්ගෙන තස්ස බාහුස්සච්ච+මවගම්‍යතෙ, න තු යො කොචි දෙවගුණො.

ដោយអំណាចនៃលិង្គៈ (គ្រឿងសម្គាល់) ដូចជាពាក្យថា «ទេវទត្តំ បឋមមុបវេសយ សមារាធិតគរុំ» (ចូរឱ្យទេវទត្តដែលបានធ្វើឱ្យគ្រូពេញចិត្តហើយ អង្គុយមុនគេ) ក្នុងទីនេះ ដោយសារគ្រឿងសម្គាល់គឺ «ការធ្វើឱ្យគ្រូពេញចិត្ត» គេទើបដឹងនូវភាពជាពហុស្សូតរបស់គាត់ មិនមែនសំដៅយកគុណរបស់ទេវតាណាមួយឡើយ។

සන්නිධානතො – ‘‘අජ්ජුනො කතවීරියොති’’ පතීයතෙ, නො අකතවීරියො අජ්ජුනොති.

ដោយអំណាចនៃសន្និធានៈ (ការនៅជិត/ការបញ្ជាក់បន្ថែម) ដូចជាពាក្យថា «អជ្ជុនោ កតវីរិយោ» (អរជុនជាអ្នកមានវីរភាពដែលបានធ្វើហើយ) គេទើបដឹងថា សំដៅយកអរជុនកតវីរិយៈ មិនមែនសំដៅយកអរជុនដែលមិនមានវីរភាពឡើយ។

සාමත්ථියතො – ‘‘අනුදරා කඤ්ඤා’’ති උදරෙ අසති කඤ්ඤා එව නත්ථීති තස්සා කිසාඞ්ගියා මජ්ඣපදෙසොති පතීයතෙ.

ដោយអំណាចនៃសាមត្ថិយៈ (សមត្ថភាពនៃសេចក្តី) ដូចជាពាក្យថា «អនុទរា កញ្ញា» (នាងកញ្ញាគ្មានពោះ) ព្រោះថាកាលបើគ្មានពោះទេ នាងកញ្ញាក៏មិនអាចមានដែរ ហេតុនោះ គេទើបដឹងថា សំដៅយកចំណែកកណ្តាលខ្លួន (ចង្កេះ) ដ៏រាវស្តើងរបស់នាងកញ្ញាដែលមានរាងកាយស្គមច្រឡឹងនោះ។

ඔචිත්‍රතො – ‘‘රාමසදිසො+යං’’ ඉති, අත්‍ර හි රාමො පයුත්තදාසරථිස්මිං භිය්‍යො සාධාරණො පරිචයොති දාසරථි එව පතීයතෙ, න භග්ගවරාමො.

ដោយអំណាចនៃឱចិត្រៈ (ភាពសមគួរ) ដូចជាពាក្យថា «រាមសទិសោយំ» (បុគ្គលនេះដូចជាព្រះរាម) ក្នុងទីនេះ ព្រោះពាក្យថា រាមៈ តែងប្រើប្រាស់ជាទូទៅ និងស៊ាំជាងចំពោះព្រះរាមជាបុត្ររបស់ព្រះបាទទសរថ ហេតុនោះ គេទើបដឹងថា សំដៅយកតែព្រះរាមបុត្រទសរថប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសំដៅយកភគ្គវរាម (រាមបរមសូរ) ឡើយ។

දෙසතො – ‘‘පොට්ඨපා’’ ඉති කිස්මිඤ්චි දෙසෙ පසංසාවචනං. කිස්මිඤ්චි අක්කොසවචනං.

ដោយអំណាចនៃទេសៈ (ទីកន្លែង/តំបន់) ដូចជាពាក្យថា «បោដ្ឋបា» ក្នុងប្រទេសខ្លះ ជាពាក្យសរសើរ តែក្នុងប្រទេសខ្លះ ជាពាក្យជេរប្រមាថ។

කාලතො – ‘‘පචෙ’’ති දක්ඛිණාපථෙ කත්ථචි පුබ්බණ්හෙ යාගුපාකෙ, සායණ්හෙ තු ඔදනපාකෙ.

ដោយអំណាចនៃកាលៈ (ពេលវេលា) ដូចជាពាក្យថា «បចេ» (ចម្អិន) ក្នុងតំបន់ខ្លះនៃទក្ខិណាគិរី (ទិសខាងត្បូង) បើក្នុងពេលព្រឹក សំដៅលើការស្លាយាគូ (បបរ) តែបើក្នុងពេលល្ងាច សំដៅលើការដាំបាយ។

බ්‍යත්තිතො – ‘‘ගාමස්ස අද්ධ’’ මිති සමභාගෙ, නපුංසකත්තා. ‘‘ගාමස්ස අද්ධො’’ති පුමත්තෙන තු අසමභාගෙ.

ដោយអំណាចនៃព្យត្តិ (ការសម្តែងច្បាស់/ភេទ) ដូចជាពាក្យថា «គាមស្ស អទ្ធំ» (ពាក់កណ្តាលនៃភូមិ) សំដៅលើចំណែកស្មើគ្នា ព្រោះជាណបុំសកលិង្គ។ តែពាក្យថា «គាមស្ស អទ្ធោ» សំដៅលើចំណែកមិនស្មើគ្នា ព្រោះជាបុល្លិង្គ។

අනුරූපතො – ‘‘නරපති සාධු රක්ඛති ගොමණ්ඩල’’මිති මහීමණ්ඩලපාලනං රාජිනො+නුරූප+මිති මහීමණ්ඩලපාලනෙව පතීති, න තු ගොයූථරක්ඛනෙ.

ដោយអំណាចនៃអនុរូបៈ (ភាពសមស្រប) ដូចជាពាក្យថា «នរបតិ សាធុ រក្ខតិ គោសណ្ឌលំ» (ព្រះរាជាតែងរក្សាទុកជាល្អនូវគោសណ្ឌល) ព្រោះការរក្សាមណ្ឌលនៃផែនដី (មហីមណ្ឌល) ជាការសមស្របដល់ព្រះរាជា ហេតុនោះ គេទើបដឹងថា សំដៅយកតែការរក្សាមណ្ឌលនៃផែនដីប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសំដៅយកការរក្សាฝូងគោឡើយ។

උපචාරතො – අතංසභාවෙ තංසභාවාරොපන+මුපචාරො, ස ච තදට්ඨො, තද්ධම්මො, තංසහචරියො, තංසමීපොති චතුබ්බිධො[Pg.35], තත්ථ යථාක්කමං මඤ්චා උක්කොසන්ති, අග්ගි මාණවො, යට්ඨිං පවෙසය, ගඞ්ගායං වජොති.

ដោយអំណាចនៃឧបចារៈ (ការប្រៀបធៀប) ឧបចារៈ គឺការបង្គាប់លក្ខណៈដែលមិនមែនជារបស់ខ្លួន ឱ្យទៅជាលក្ខណៈរបស់ខ្លួន ឧបចារៈនោះមាន ៤ យ៉ាងគឺ៖ តទដ្ឋៈ (មានប្រយោជន៍នោះ) តទ្ធម្មៈ (មានធម៌នោះ) តំសហចរិយៈ (មានការទៅជាមួយគ្នានោះ) តំសមីបៈ (មានការនៅជិតនោះ) ក្នុងឧបចារៈទាំងនោះ មានឧទាហរណ៍តាមលំដាប់ដូចជា «មញ្ចា ឧក្កោសន្តិ» (គ្រែទាំងឡាយស្រែកយំ - សំដៅលើមនុស្សនៅលើគ្រែ) «អគ្គិ មាណវោ» (មាណពជាភ្លើង - សំដៅលើមាណពមានពន្លឺឬក្តៅដូចភ្លើង) «យដ្ឋិំ បវេសយ» (ចូរឱ្យដំបងចូលមក - សំដៅលើអ្នកកាន់ដំបង) «គង្គាយំ វជោ» (ហ្វូងគោនៅក្នុងទន្លេគង្គា - សំដៅលើច្រាំងទន្លេគង្គា)។

කාකුතො-කාකුසද්දො ඉත්ථියං, ස ච විකාර+සොක+භීති+ධනිරූපෙසු දිස්සති, වත්තු කායවිකාරා කථඤ්චි තං අකතවාඅපි කෙනචි අඤ්ඤෙන ‘‘කිං ත්වං තං අකාසි ‘‘ඉති පුට්ඨො කොපෙන භමුභෙදා ‘‘අහං කතවා අම්හී’’ති කථෙති, තස්ස භමුභෙදක්‍රියා අක්‍රියාපටිඤ්ඤං සූචයති.

ដោយអំណាចនៃកាកុ (ការប្លែកនៃសំឡេង) សព្ទថា កាកុ នេះជាឥត្ថីលិង្គ តែងប្រាកដក្នុងរូបនៃសេចក្តីប្រែប្រួល សេចក្តីសោក សេចក្តីខ្លាច និងសំឡេង។ កាលបើអ្នកនិយាយ ទោះបីជាមិនបានធ្វើនូវអំពើនោះដោយប្រការណាមួយក៏ដោយ កាលបើត្រូវអ្នកដទៃសួរថា «តើអ្នកបានធ្វើអំពើនោះឬ?» ក៏និយាយដោយក្រោធ ទាំងចិញ្ចើមជ្រួញថា «ខ្ញុំបានធ្វើហើយ!» កិរិយាដែលគាត់ជ្រួញចិញ្ចើមនោះ តែងញ៉ាំងការបដិសេធថាមិនបានធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់។

සම්බන්ධ තො – ‘‘මාතරි සම්මා වත්තිතබ්බං, පිතරි සුස්සූයිතබ්බං’’ ඉති, අත්‍ර හි සමාතරි සපිතරීති සම්බන්ධිසද්දාභාවෙපි සා මාතා සො පිතා ච අස්ස පුත්තස්සාති පතීයතෙ.

ដោយអំណាចនៃសម្ពន្ធៈ (ការទាក់ទង) ដូចជាពាក្យថា «មាតរិ សម្មា វត្តិភព្វំ, បិតរិ សុស្សូយិតព្វំ» (កូនគប្បីប្រព្រឹត្តល្អចំពោះមាតា គប្បីស្តាប់បង្គាប់បិតា) ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាគ្មានសព្ទដែលទាក់ទងគ្នាថា មាតារបស់ខ្លួន ឬបិតារបស់ខ្លួន ក៏ដោយ ក៏គេដឹងបានថា មាតានោះ និងបិតានោះ គឺជារបស់កូននោះឯង។

උපලක්ඛණතො – ‘‘කාකෙහි රක්ඛිතබ්බං දධී’’ති කාකසද්දො සබ්බෙස+මුපඝාතකානං සාමඤ්ඤං උපලක්ඛෙතීති සුනඛාදිසබ්බෙහිපි නිවාරීයතෙ.

ដោយអំណាចនៃឧបលក្ខណៈ (ការកំណត់សម្គាល់/ការបញ្ជាក់ជាទូទៅ) ដូចជាពាក្យថា «កាកេហិ រក្ខិតព្វំ ទធិ» (ទឹកដោះជូរ គប្បីរក្សាការពារពីក្អែកទាំងឡាយ) សព្ទថា ក្អែក ក្នុងទីនេះ តែងកំណត់សម្គាល់ជាទូទៅដល់សត្វដែលបំផ្លាញទាំងអស់ ហេតុនោះ ការការពារនោះ ក៏រាប់បញ្ចូលទាំងការការពារពីសត្វសុនខជាដើមទាំងអស់ផងដែរ។

වචනතො – ‘‘දාරා’’ඉති දාරසද්දො කලත්තෙ බහුවචනන්තො, අඤ්ඤත්ථ අනියතවචනො.

ដោយអំណាចនៃវចនៈ ដូចជាពាក្យថា «ទារា» សព្ទថា ទារៈ នេះ កាលបើមានសេចក្តីថា ភរិយា តែងតែជាពហុវចនៈជានិច្ច ក្នុងទីដទៃមានវចនៈមិនទៀងទាត់ឡើយ។

තදඞ්ගත්තා – ‘‘සජ්ජිතං භොජන’’මිති වුත්තෙ තප්පරික්ඛාරත්තා තදුපකරණ ආසන, පාති, බ්‍යඤ්ජනාදීනං සම්පාදනම්පි පතීයතෙ.

ដោយអំណាចនៃតទង្គត្តៈ (ភាពជាចំណែកនៃសេចក្តីនោះ) កាលបើពោលថា «សជ្ជិតំ ភោជនំ» (ភោជនាហាររៀបចំរួចហើយ) ព្រោះភាពជាគ្រឿងបរិក្ខារនៃភោជននោះ ការរៀបចំនូវគ្រឿងឧបករណ៍មាន អាសនៈ ភាជន៍ និងគ្រឿងកំប៉ិកកំប៉ុកជាដើម ក៏ត្រូវបានដឹងផងដែរ។

පධානභාවතො – ‘‘නිග්ගච්ඡති අවනිනාථො’’ති රඤ්ඤො නිග්ගමනෙන තදුපජීවීනම්පි නිග්ගමනං විඤ්ඤායති.

ដោយអំណាចនៃបធានភាវៈ (ភាពជាប្រធាន) ដូចជាពាក្យថា «និគ្គច្ឆតិ អវនិនាថោ» (ព្រះរាជាយាងចេញទៅ) ដោយការយាងចេញទៅនៃព្រះរាជា គេក៏ដឹងនូវការចេញទៅនៃពួកជនដែលអាស្រ័យព្រះរាជានោះផងដែរ។

වුත්තඤ්ච –

និងពាក្យដែលលោកពោលទុកថា —

නෙය්‍යනීතත්ථසුත්තෙසු[Pg.36], ඤෙය්‍යං සද්දත්ථමත්තකං;

නෙ+ත්ථ වත්තබ්බඅත්ථෙන, සුත්තං නීතත්ථකං භවෙති.

ក្នុងសូត្រទាំងឡាយដែលមាននេយ្យត្ថៈ (សេចក្តីត្រូវនាំទៅ) និងនីតត្ថៈ (សេចក្តីនាំទៅហើយ) គប្បីដឹងត្រឹមតែសព្ទត្ថៈ (សេចក្តីនៃសព្ទ) ប៉ុណ្ណោះ, សូត្រមិនមែនជានីតត្ថៈ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីដែលត្រូវពោលក្នុងទីនេះឡើយ។

එව+මඤ්ඤෙසම්පි අකාරන්තානං පුල්ලිඞ්ගානං සද්දානං රූපනයො ක්‍රියා+භිසම්බන්ධො ච. සුගතසද්දතො යස්ස සද්දස්ස විසෙසො අත්ථි, තං වක්ඛාම. ඉතො පරං ඡට්ඨියා චතුත්ථීසමත්තා පඤ්චමීබහුවචනස්ස ච තතියාබහුවචනෙන සමත්තා න තා දස්සියන්තෙ.

វិធីនៃការសម្រេចរូប (រូបន័យ) និងការទាក់ទងនឹងកិរិយា (កិរិយាភិសម្ពន្ធ) នៃសព្ទជាបុល្លិង្គដែលមានអការន្តដទៃទៀត ក៏មានដូច្នោះដែរ។ យើងនឹងពោលនូវសព្ទដែលមានសេចក្តីប្លែកពីសព្ទថា សុគតៈ។ ចាប់ពីពេលនេះទៅ ព្រោះវិភត្តិទី ៦ (ឆដ្ឋី) ដូចគ្នាគ្នានឹងវិភត្តិទី ៤ (ចតុត្ថី) និងវិភត្តិទី ៥ ពហុវចនៈ (បញ្ចមីពហុវចនៈ) ដូចគ្នាគ្នានឹងវិភត្តិទី ៣ ពហុវចនៈ (តតិយាពហុវចនៈ) ហេតុនោះ យើងនឹងមិនបង្ហាញនូវវិភត្តិទាំងនោះឡើយ។

ගුම්බ සි, ‘‘අතො’’ ‘‘සිස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

ក្នុងរូបថា គុម្ពៈ ផ្សំនឹង សិ-វិភត្តិ, សព្ទថា «អតោ» និង «សិស្សា» តែងអណ្តែតមក (តាមមក)។

110. ක්වචෙ+වා.

១១០. «ក្វចេវ» (ខ្លះខ្លះឯង)។

අකාරන්තතො නාමස්මා පරස්ස සිස්ස එ හොති වා ක්වචි. ගුම්බෙ ගුම්බො, ගුම්බා. භො ගුම්බ ගුම්බා, භවන්තො ගුම්බා ඉච්චාදි සුගතසමං. එවං ඵුස්සිතග්ගෙ ඵුස්සිතග්ගො, වත්තබ්බෙ වත්තබ්බො ඉච්චාදි. සිස්සො+කාරස්ස නිච්චත්තා කත්ථචි පක්ඛෙ එකාරත්ත+මිද+මාරද්ධන්ති සිස්සො+කාරපක්ඛෙ එව භවතීති ‘‘අං නපුංසකෙ’’ති අ+මාදෙසෙන එකාරස්ස නපුංසකවිසයෙ බාධිතත්තා ‘‘බහුලං’’ විධානා නපුංසකෙපි සුඛෙ දුක්ඛෙති ක්වචි හොතෙව.

ក្រោយពីនាមសព្ទជាអការន្ត សិ-វិភត្តិ តែងទៅជា ឯ ខ្លះ។ ដូចជា គុម្ពេ, គុម្ពោ, គុម្បា។ ភោ គុម្ព គុម្បា, ភវន្តោ គុម្បា ជាដើម ស្មើនឹងសព្ទថា សុគតៈ។ ដូចគ្នាដែរ ផុស្សិតគ្គេ ផុស្សិតគ្គោ, វត្តព្វេ វត្តព្វោ ជាដើម។ ព្រោះភាពជានិច្ចនៃឱការៈរបស់សិ-វិភត្តិ ក្នុងទីខ្លះ លោកទើបផ្តើមវិធីធ្វើឱ្យទៅជាឯការៈនេះក្នុងចំណែកខ្លះ ហេតុនោះ វាតែងមានតែក្នុងចំណែកនៃសិ-វិភត្តិដែលទៅជាឱការៈប៉ុណ្ណោះ។ ដោយសារឯការៈត្រូវបានឃាត់ក្នុងវិស័យនៃណបុំសកលិង្គ ដោយការទេសជា អំ ដោយសូត្រថា «អំ ណបុំសកេ» ប៉ុន្តែដោយការបញ្ញត្តិថា «ពហុឡំ» (ច្រើនយ៉ាង) ទោះបីក្នុងណបុំសកលិង្គ ក៏គង់តែមានខ្លះ ដូចជា សុខេ, ទុក្ខេ ជាដើម។

‘‘යොස්ස’’ ‘‘ටෙ’’ති ච වත්තතෙ.

សព្ទថា «យោស្ស» និង «ដេ» តែងតាមមក។

135. එකච්චාදීහ+තො

១៣៥. «ឯកច្ចាទីហតោ» (ចំពោះសព្ទមានឯកច្ចៈជាដើម ដែលជាអការន្ត)។

අකාරන්තෙහි එකච්චාදීහි යොනං ටෙ හොති. එකච්චො, එකච්චෙ. භො එකච්ච එකච්චා, එකච්චෙ. එකච්චං, එකච්චෙ. එවං එස+ස+පඨමසද්දානං.

ក្រោយពីសព្ទមានឯកច្ចៈជាដើម ដែលជាអការន្ត យោ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ តែងទៅជា ដេ។ ដូចជា ឯកច្ចោ, ឯកច្ចេ។ ភោ ឯកច្ច ឯកច្ចា, ឯកច្ចេ។ ឯកច្ចំ, ឯកច្ចេ។ វិធីនេះ ក៏មានដល់សព្ទទាំងឡាយគឺ ឯសៈ, សៈ, បឋមៈ ផងដែរ។

කොධො[Pg.37], කොධා. භො කොධ කොධා, කොධා. කොධං, කොධෙ.

កោធោ, កោធា។ ភោ កោធ កោធា, កោធា។ កោធំ, កោធេ។

‘‘නාස්ස’’ ‘‘සා’’ති ච වත්තතෙ.

សព្ទថា «ណាសៈ» និង «សា» តែងតាមមក។

107. කොධාදීහි

១០៧. «កោធាទីហិ» (ពីសព្ទមានកោធៈជាដើម)។

කොධාදීහි නාස්ස සා හොති වා. කොධසා කොධෙන. අත්ථසා අත්ථෙන. ‘‘යෙ උත්තමත්ථානි තයි ලභිම්හා’’ති අත්ථසද්දො නපුංසකලිඞ්ගොපි දිස්සති.

ក្រោយពីសព្ទមានកោធៈជាដើម ណា-វិភត្តិ តែងទៅជា សា ខ្លះ។ ដូចជា កោធសា, កោធេន។ អត្ថសា, អត្ថេន។ ក្នុងប្រយោគថា «យេ ឧត្តមត្ថានិ តយិ លភិម្ហា» សព្ទថា អត្ថៈ នេះ តែងប្រាកដក្នុងណបុំសកលិង្គផងដែរ។

‘‘ස්මිනො ටී’’ති ච වත්තතෙ.

សព្ទថា «ស្មិនោ ដិ» តែងតាមមក។

175. දිවාදිතො

១៧៥. «ទិវាទិតោ» (ពីសព្ទមានទិវៈជាដើម)។

දිවාදීහි නාමෙහි ස්මිනො ටි හොති නිච්චං. දිවි, එවං භුවි. එත්ථටිම්හි නිච්චං වකාරාගමො රස්සො ච. එත්ථ භූසද්දො වධූසද්දසමං.

ក្រោយពីនាមសព្ទមានទិវៈជាដើម ស្មិំ-វិភត្តិ តែងទៅជា ដិ ជានិច្ច។ ដូចជា ទិវិ, ដូចគ្នាដែរ ភុវិ។ ក្នុងទីនេះ កាលបើមាន ដិ-វិភត្តិ វការាគម (ការចុះ វ) និងរស្សៈ (ការធ្វើសំឡេងខ្លី) តែងមានជានិច្ច។ ក្នុងទីនេះ សព្ទថា ភូ គឺស្មើនឹងសព្ទថា វធូ។

‘‘වෙ’’ති වත්තතෙ.

សព្ទថា «វា» (ខ្លះ) តែងតាមមក។

144. මනාදීහි ස්මිං+සං+නා+ස්මානං සි+සො+ඔ+සා+සා

១៤៤. «មនាទីហិ ស្មិំសណាស្មានំ សិសោឱសាសា» (ក្រោយពីសព្ទមានមនៈជាដើម ស្មិំ-ស-ណា-ស្មា-វិភត្តិទាំងឡាយ តែងទៅជា សិ-សោ-ឱ-សា-សា តាមលំដាប់)។

මනාදීහි ස්මි+මාදීනං සි+සො+ඔ+සා+සා හොන්ති වා යථාක්කමං. මනො, මනා. භො මන මනා, මනා. මනො, මනං, මනෙ. මනසා මනෙන, මනෙහි මනෙභි. මනසො මනස්ස, මනානං. මනසා මනා මනම්හා මනස්මා, මනෙහි මනෙභි. මනසි මනම්හි මනස්මිං, මනෙසු.

ក្រោយពីសព្ទមានមនៈជាដើម ស្មិំ-វិភត្តិជាដើម តែងទៅជា សិ-សោ-ឱ-សា-សា ខ្លះ តាមលំដាប់។ ដូចជា មនោ, មនា។ ភោ មន មនា, មនា។ មនោ, មនំ, មនេ។ មនសា មនេន, មនេហិ មនេភិ។ មនសោ មនស្ស, មនានំ។ មនសា មនា មនម្ហា មនស្មា, មនេហិ មនេភិ។ មនសិ មនម្ហិ មនស្មិំ, មនេសុ។

එවං [Pg.38] වචො පයො තෙජො,තපො චෙතො තමො යසො.

ដូចគ្នាដែរ វចោ (វាចា) បយោ (ទឹកដោះ/ទឹក) តេជោ (តេជៈ), តបោ (តបៈ) ចេតោ (ចិត្ត) តមោ (ងងឹត) យសោ (យស)។

අයො වයො සිරො සරො,උරො+ත්‍යෙ+තෙ මනාදයො.

អយោ (ដែក) វយោ (វ័យ) សិរោ (ក្បាល) សរោ (ស្រះ/ព្រួញ), ឧរោ (ទ្រូង) ទាំងនេះ គឺជាពួកសព្ទមានមនៈជាដើម។

රූපසිද්ධියං අහ+රහසද්දා මනාදීසු පඨිතා. අහස්ස ආපාදිත්තා රහොති නිපාතත්තා රහසීති විභත්‍යන්තපටිරූපකනිපාතත්තා ඉධ න ගහිතා.

ក្នុងគម្ពីររូបសិទ្ធិ សព្ទថា អហៈ និង រហៈ លោកបានរាប់បញ្ចូលក្នុងពួកសព្ទមានមនៈជាដើម។ ប៉ុន្តែព្រោះ អហសព្ទ តែងទៅជា អាបៈ និង រហសព្ទ ជាសព្ទនិបាត ចំណែកឯពាក្យថា រហសិ ជានិបាតមានរូបដូចជាវិភត្តិដែលសម្រេចហើយ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ លោកមិនបានកាន់យកឡើយ។

ගච්ඡන්ත සි, ‘‘සිස්ස’’ ‘‘වෙ’’ති ච වත්තතෙ. පරතො භිය්‍යො නානුවත්තයිස්සාම, වුත්තියා එව අනුවත්තස්ස ගම්‍යමානත්තා.

ក្នុងរូបថា គច្ឆន្តៈ ផ្សំនឹង សិ-វិភត្តិ, សព្ទថា «សិស្សា» និង «វា» តែងតាមមក។ ចាប់ពីពេលនេះទៅ យើងនឹងមិននាំពាក្យតាមមកឱ្យច្រើនឡើយ ព្រោះការតាមមកនោះ តែងដឹងបានដោយសារវុត្តិ (សេចក្តីពន្យល់) នោះឯង។

148. න්තස්සං

១៤៨. «ន្តស្សំ» (ចំពោះ ន្ត-បច្ច័យ តែងទៅជា អំ)។

සිම්හි න්තපච්චයස්ස අං හොති වා. ‘‘සුතානුමිතෙසු සුතසම්බන්ධොව බලවා’’ති ඤායා ‘‘න්තස්සා’’ති සුතත්තා න්තස්සෙව අං, න තදන්තස්ස අනුමිතස්ස සද්දස්ස. එව+මුපරිපි න්ත+න්තූනං ආදෙසවිධානට්ඨානෙසු. ‘‘ගසිනං’’ති සිලොපො. ගච්ඡං ගච්ඡන්තො.

ក្នុងកាលដែល សិ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ តែងទៅជា អំ ខ្លះ។ ដោយសេចក្តីសម្រេចថា «ក្នុងចំណោមសព្ទដែលឮផ្ទាល់ និងសព្ទដែលអនុមានដឹង សម្ពន្ធនៃសព្ទដែលឮផ្ទាល់ តែងមានកម្លាំងជាង» ព្រោះតែឮពាក្យថា «ន្តស្ស» ហេតុនោះ ការទៅជា អំ គឺមានចំពោះតែ ន្ត-បច្ច័យ ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានចំពោះសព្ទដែលមាន ន្ត-បច្ច័យ នៅចុងដែលអនុមានដឹងនោះឡើយ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងទីដែលបញ្ញត្តិនូវអាទេស (ការផ្លាស់ប្តូរ) នៃ ន្ត-បច្ច័យ និង ន្តុ-បច្ច័យ ខាងលើផងដែរ។ ដោយសូត្រថា «គសិនំ» ទើបមានការលុប សិ-វិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា គច្ឆំ, គច្ឆន្តោ។

215. න්ත+න්තූනං න්තො යොම්හි පඨමෙ

២១៥. «ន្តន្តូនំ ន្តោ យោម្ហិ បឋមេ» (ក្នុងកាលដែល យោ-វិភត្តិ ទី ១ នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ និង ន្តុ-បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងទៅជា ន្តោ)។

පඨමෙ යොම්හි න්ත+න්තූනං සවිභත්තීනං න්තොඉච්චාදෙසො හොති වා. ස ච බහුලාධිකාරා පුමෙව, ගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තා.

ក្នុងកាលដែល យោ-វិភត្តិ ទី ១ នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ និង ន្តុ-បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងមានអាទេសជា ន្តោ ខ្លះ។ អាទេសនោះ ដោយអំណាចនៃសិទ្ធិ «ពហុឡំ» តែងមានតែក្នុងបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ។ សម្រេចរូបជា គច្ឆន្តោ, គច្ឆន្តា។

218. ට+ටා+අං ගෙ

២១៨. «ដដាអំ គេ» (ក្នុងកាលដែល គិ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ និង ន្តុ-បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងទៅជា ដ, ដា, អំ ជានិច្ច ខ្លះ)។

ගෙ පරෙ න්ත+න්තූනං සවිභත්තීනං ට+ටා+අංඉච්චාදෙසා නිච්චං හොන්ති බහුලං. භො ගච්ඡ ගච්ඡා ගච්ඡං, ගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තා.

កាលបើ គិ-វិភត្តិ (អាលបនៈ ឯកវចនៈ) នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ និង ន្តុ-បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងមានអាទេសជា ដ, ដា, អំ ជានិច្ច ដោយច្រើន។ ដូចជា ភោ គច្ឆ, គច្ឆា, គច្ឆំ, គច្ឆន្តោ, គច្ឆន្តា។

92. න්තස්ස ච ට වං+සෙ

៩២. «ន្តស្ស ច ដ វំសេ» (ក្នុងកាលដែល អំ-វិភត្តិ និង សេ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ តែងទៅជា ដ ខ្លះ)។

අංසෙසු [Pg.39] න්තපච්චයස්ස ට හොති වා න්තුස්ස ච. වවත්ථිතවිභාසා+යං. ගච්ඡං ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තෙ.

ក្នុងកាលដែល អំ-វិភត្តិ និង សេ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ តែងទៅជា ដ ខ្លះ និង ន្តុ-បច្ច័យ ផងដែរ។ វិធីនេះ ជាវវត្ថិតវិភាសា (ការបែងចែកមិនទៀងទាត់)។ សម្រេចរូបជា គច្ឆំ, គច្ឆន្តំ, គច្ឆន្តេ។

217. තො+තා+ති+තා ස+ස්මා+ස්මිං නාසු

២១៧. «តោតាតិតា សស្មាស្មិំ នាសុ» (ក្នុងកាលដែល ស-ស្មា-ស្មិំ-ណា-វិភត្តិ នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ និង ន្តុ-បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងទៅជា តោ-តា-តិ-តា ខ្លះ តាមលំដាប់)។

ස+ස්මා+ස්මිං+නාසු න්ත+න්තූනං සවිභත්තීනං තො+තා+ති+තා හොන්ති වා යථාක්කමං. ගච්ඡතා ගච්ඡන්තෙන, ගච්ඡන්තෙහි ගච්ඡන්තෙභි. ගච්ඡතො ගච්ඡස්ස ගච්ඡන්තස්ස.

ក្នុងកាលដែល ស-ស្មា-ស្មិំ-ណា-វិភត្តិ នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ និង ន្តុ-បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងទៅជា តោ-តា-តិ-តា ខ្លះ តាមលំដាប់។ ដូចជា គច្ឆតា, គច្ឆន្តេន, គច្ឆន្តេហិ, គច្ឆន្តេភិ។ គច្ឆតោ, គច្ឆស្ស, គច្ឆន្តស្ស។

216. තං නංම්හි

២១៦. តំ នម្ហិ។

නංම්හි න්ත+න්තූනං සවිභත්තීනං තං වා හොති. ගච්ඡතං ගච්ඡන්තානං. ගච්ඡතා ගච්ඡන්තා ගච්ඡන්තම්හා ගච්ඡන්තස්මා. ගච්ඡති ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තම්හි ගච්ඡන්ථස්මිං, ච්ඡෙන්තෙසු.

ក្នុងព្រោះណំវិភត្តិ ការបំលែងជា «តំ» នៃអន្តនិងអន្តុប្បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Gacchataṃ, gacchantānaṃ។ (តតិយាវិភត្តិជាដើម) Gacchatā, gacchantā, gacchantamhā, gacchantasmā។ Gacchati, gacchante, gacchantamhi, gacchantasmiṃ, gacchantesu។

එවං මහං චරං තිට්ඨං, දදං භුඤ්ජං සුණං පචං;

ජයං ජීරං වචං පීයං, සරං කුබ්බං ජපං වජං.

ដូចគ្នាដែរ ការសម្រេចរូបនៃសព្ទទាំងនេះគឺ mahaṃ, caraṃ, tiṭṭhaṃ, dadaṃ, bhuñjaṃ, suṇaṃ, pacaṃ; jayaṃ, jīraṃ, vacaṃ, pīyaṃ, saraṃ, kubbaṃ, japaṃ, vajaṃ។

ඉච්චාදයො.

សព្ទទាំងឡាយមានជាដើមយ៉ាងនេះ។

භවන්ත සි,

ភវន្ត សិ

149. භූතො

១៤៩. ភូតោ

නියමසුත්ත+මිදං. භූධාතුතො න්තස්ස අං හොති සිම්හි නිච්චං පුනබ්බිධානා. භවං.

នេះជាសូត្រកំណត់ (និយមសូត្រ)។ ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ ការបំលែង «អន្ត» បច្ច័យ ខាងក្រោយពីភូធាតុ ទៅជា «អំ» តែងមានជាដាច់ខាត ព្រោះការបញ្ញត្តិឡើងវិញ។ សម្រេចរូបជា Bhavaṃ។

146. භවතො වා භොන්තොග+යො+නා+සෙ

១៤៦. ភវតោ វា ភោន្តោគយោនាសេ

භවන්තසද්දස්ස භොන්තාදෙසො වා හොති ග+යො+නා+සෙ. න්තොආදෙසො, භොන්තො භොන්තා භවන්තො භවන්තා. ගෙ [Pg.40] පන භො භොන්ත භොන්තා භව භවා භවං, භොන්තො භොන්තා භවන්තො භවන්තා. භොන්තාදෙසපක්ඛෙ ට+ටා+අංආදෙසා බහුලාධිකාරා න හොන්ති. භවං භවන්තං, භොන්තෙ භවන්තෙ. භොතා භොන්තෙන භවතා භවන්තෙන, භවන්තෙහි භවන්තෙභි. භොතො භොන්තස්ස භවතො භවස්ස භවන්තස්ස, භවතං භවන්තානං. භවතා ඉච්චාදි ගච්ඡන්තසමං.

ការបំលែង «ភវន្ត» សព្ទ ទៅជា «ភោន្ត» តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ គ, យោ, នា, និង សេ វិភត្តិ។ និងមានការបំលែងជា «ន្តោ» (សម្រេចរូបជា) bhonto, bhontā, bhavanto, bhavantā។ ឯក្នុង គ (អាលបនៈ) វិញ សម្រេចរូបជា bho, bhonta, bhontā, bhava, bhavā, bhavaṃ, bhonto, bhontā, bhavanto, bhavantā។ ក្នុងបក្ខៈនៃការបំលែងជា «ភោន្ត» នោះ ការបំលែងជា ដ្ឋ, ដ្ឋា, និង អំ មិនមានឡើយ ដោយអំណាចពហុលាធិការ។ (ទុតិយាវិភត្តិ) Bhavaṃ, bhavantaṃ, bhonte, bhavante។ (តតិយាវិភត្តិ) Bhotā, bhontena, bhavatā, bhavantena, bhavantehi, bhavantebhi។ (ចតុត្ថីវិភត្តិ) Bhoto, bhontassa, bhavato, bhavassa, bhavantassa, bhavataṃ, bhavantānaṃ។ (បញ្ចមីវិភត្តិជាដើម) Bhavatā ដូចគ្នាទៅនឹង Gacchanta សព្ទ។

භොඉති ආමන්තණෙ නිපාතො, ‘‘කුතො නු ආගච්ඡථ භො තයො ජනා’’ති බහුවචනෙපි දස්සනතො. එවං භන්තෙති. භද්දෙති භද්දසද්දන්තරෙන සිද්ධං. භද්දන්තඉති දස්ස ද්විභාවෙන.

ពាក្យថា «ភោ» នេះ ជាសព្ទនិបាតក្នុងអត្ថអាលបនៈ (ការហៅ) តែងឃើញប្រើសូម្បីក្នុងពហុវចនៈ ដូចជា “kuto nu āgacchatha bho tayo janā” (ម្នាលអ្នកទាំងឡាយដ៏ចម្រើន មនុស្សទាំងបីនាក់ ដើរមកពីណា?)។ ដូចគ្នាដែរ ចំពោះពាក្យថា «ភន្តេ»។ ចំណែកពាក្យថា «ភទ្ទេ» សម្រេចមកពី «ភទ្ទ» សព្ទផ្សេងទៀត។ ពាក្យថា «ភទ្ទន្ត» សម្រេចដោយការធ្វើទ្វេភាវៈ (តម្រួត) នៃ ទ-អក្សរ។

සං සන්තො, සන්තො සන්තා. භො ස සා සං, සන්තො සන්තා. සං සන්තං ‘‘සංයොගාදිලොපොති නස්ස ලොපෙ ‘‘යං යඤ්හි රාජ භජති, සන්තං වා යදි වා අසං’’, සන්තෙ. සතා සන්තෙන.

(សន្តសព្ទ) Saṃ, santo, santo, santā។ (អាលបនៈ) Bho sa, sā, saṃ, santo, santā។ (ទុតិយាវិភត្តិ) Saṃ, santaṃ (ដោយការលុប ន-អក្សរ តាមសូត្រ «សំយោគាទិលោបោ» ដូចក្នុងល្បះថា “yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ” - បពិត្រព្រះរាជា បុគ្គលសេពគប់នូវបុគ្គលណាៗ ទោះជាសប្បុរស ឬអសប្បុរសក្តី), sante។ (តតិយាវិភត្តិ) Satā, santena។

145. සතො සබ භෙ

១៤៥. សតោ សព្វ ភេ

සන්තසද්දස්ස සබ භවති භකාරෙ. සබ්භි සන්තෙහි. නිච්චත්තා සන්තෙභීති න හොති. සතො සස්ස සන්තස්ස ඉච්චාදි ගච්ඡන්තසමං.

ការបំលែង «សន្ត» សព្ទ ទៅជា «សព្វ» តែងមានក្នុងព្រោះ ភ-អក្សរ (ភិវិភត្តិ)។ (សម្រេចរូបជា) Sabbhi, santehi។ ព្រោះភាពជាអំពើដាច់ខាត រូបថា «santebhi» មិនមានឡើយ។ (ចតុត្ថីវិភត្តិ) Sato, sassa, santassa ជាដើម គឺដូចគ្នាទៅនឹង Gacchanta សព្ទ។

150. මහන්තා+රහන්තානං ටා වා

១៥០. មហន្តារហន្តានំ ដ្ឋា វា

සිම්හි මහන්තා+රහන්තානං න්තස්ස ටා වා හොති. මහා මහං මහන්තො, මහන්තො මහන්තා. අරහා අරහං, අරහන්තො අරහන්තා ඉච්චාදි ගච්ඡන්තසමං.

ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ ការបំលែង «ន្ត» នៃ មហន្ត និង អរហន្ត សព្ទ ទៅជា «ដ្ឋា» តែងមានខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) Mahā, mahaṃ, mahanto, mahanto, mahantā។ Arahā, arahaṃ, arahanto, arahantā ជាដើម គឺដូចគ្នាទៅនឹង Gacchanta សព្ទ។

අස්ම සි,

អស្ម សិ

154. රාජාදීයුවාදිත්වා

១៥៤. រាជាទីយុវាទិត្វា

රාජාදීහි [Pg.41] යුවාදීහි ච පරස්ස සිස්ස ආ හොති. අස්මා,

ការបំលែង សិវិភត្តិ ខាងក្រោយពី រាជាទិគណៈ និង យុវាទិគណៈ ទៅជា «អា» តែងមាន។ (សម្រេចរូបជា) Asmā។

156. යොන+මානො

១៥៦. យោនមានោ

රාජාදීහි යුවාදීහි ච යොන+මානො වා හොති. අස්මානො අස්මා. භො අස්ම අස්මා, අස්මානො අස්මා.

ការបំលែង យោវិភត្តិ ខាងក្រោយពី រាជាទិគណៈ និង យុវាទិគណៈ ទៅជា «អានោ» តែងមានខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) Asmāno, asmā។ (អាលបនៈ) Bho asma, asmā, asmāno, asmā។

155. වා+ම්හා+නඞ

១៥៥. វាម្ហាណង

රාජාදීනං යුවාදීනඤ්ච ආනඞ හොති වා අංම්හි. අස්මානං අස්මං, අස්මානො අස්මෙ.

ការបំលែង «អានង» នៃ រាជាទិគណៈ និង យុវាទិគណៈ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ អំវិភត្តិ។ (សម្រេចរូបជា) Asmānaṃ, asmaṃ, asmāno, asme។

80. නාස්සෙ+නො

៨០. នាសេនោ

කම්මාදිතො නාවචනස්ස එනො වා හොති. අස්මෙන අස්මනා, අස්මෙහි අස්මෙභි. අස්මස්ස, අස්මානං. අස්මා අස්මම්හා අස්මස්මා ඉච්චාදි.

ការបំលែង នាវិភត្តិ ខាងក្រោយពី កម្មាទិគណៈ ទៅជា «អេនោ» តែងមានខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) Asmena, asmanā, asmehi, asmebhi។ (ចតុត្ថីវិភត្តិ) Asmassa, asmānaṃ។ (បញ្ចមីវិភត្តិ) Asmā, asmamhā, asmasmā ជាដើម។

79. කම්මාදිතො

៧៩. កម្មាទិតោ

කම්මාදිතො ස්මිනො නි හොති වා. අස්මනි අස්මෙ අස්මම්හි අස්මස්මිං, අස්මෙසු. කම්ම චම්ම වෙස්ම භස්ම බ්‍රහ්ම අත්ත ආතුම ඝම්ම මුද්ධඉති කම්මාදයො. මුද්ධ ගණ්ඩිවධන්ව අණිම ලඝිමාදයො අස්මසමා. රාජ බ්‍රහ්ම සඛ අත්ත ආතුම ගණ්ඩිවධන්ව අස්ම අණිම ලඝිමාදයො රාජාදයො.

ការបំលែង ស្មិវិភត្តិ ខាងក្រោយពី កម្មាទិគណៈ ទៅជា «និ» តែងមានខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) Asmani, asme, asmamhi, asmasmiṃ, asmesu។ សព្ទទាំងឡាយមាន Kamma, camma, vesma, bhasma, brahma, atta, ātuma, ghamma, muddha ហៅថា កម្មាទិគណៈ។ សព្ទទាំងឡាយមាន Muddha, gaṇḍivadhanva, aṇima, laghima ជាដើម មានវិធីសម្រេចរូបស្មើនឹង Asma សព្ទ។ សព្ទទាំងឡាយមាន Rāja, brahma, sakha, atta, ātuma, gaṇḍivadhanva, asma, aṇima, laghima ជាដើម ហៅថា រាជាទិគណៈ។

‘‘ධම්මො වා+ඤ්ඤත්ථෙ’’ති ගණසුත්තෙන රාජාදීසු පට්ඨිතත්තා දළධම්මො දළධම්මාති වා හොති. යුව සා සුවා මඝව පුම [Pg.42] වත්තහාති යුවාදයො. රාජා, රාජානො රාජා. භොරාජ රාජා, රාජානො රාජා. රාජානං රාජං, රාජානො රාජෙ.

ព្រោះការរាប់បញ្ចូលក្នុងរាជាទិគណៈ ដោយគណសូត្រថា “Dhammo vāññatthe” សម្រេចរូបជា daḷadhammo ឬ daḷadhammā ខ្លះ។ សព្ទទាំងឡាយមាន Yuva, sā, suvā, maghava, puma, vattaha ជាដើម ហៅថា យុវាទិគណៈ។ (រាជសព្ទ) Rājā, rājāno, rājā។ (អាលបនៈ) Bho rāja, rājā, rājāno, rājā។ (ទុតិយាវិភត្តិ) Rājānaṃ, rājaṃ, rājāno, rāje។

123. රාජස්සි නාම්හි

១២៣. រាជស្សិ ណម្ហិ

‘‘සබ්බදත්තෙන රාජිනා’’ති පාඨම්පති ඉද+මාරද්ධං. රාජස්සි වා හොති නාම්හි. රාජිනා.

សូត្រនេះត្រូវបានផ្តើមឡើង ដើម្បីសម្រេចតាមគន្លងព្រះបាលីថា “Sabbadattena rājinā”។ ការបំលែង រាជសព្ទ ទៅជា «រាជិ» តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ នាវិភត្តិ។ (សម្រេចរូបជា) Rājinā។

222. නා+ස්මාසු රඤ්ඤා

២២២. នាស្មាសុ រញ្ញា

නා+ස්මාසු රාජස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤා හොති නිච්චං. අනෙකවණ්ණත්තා සබ්බස්ස. රඤ්ඤා.

ក្នុងព្រោះ នា និង ស្មា វិភត្តិ ការបំលែង រាជសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ទៅជា «រញ្ញា» តែងមានជាដាច់ខាត។ ព្រោះមានអក្សរច្រើនតួ (អនេកវណ្ណៈ) ការបំលែងនេះទើបមានដល់សព្ទទាំងមូល។ (សម្រេចរូបជា) Raññā។

124. සු+නං+හිසූ

១២៤. សុណំហិសុ

රාජස්ස ඌ හොති වා සු+නං+හිසු. ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සාති අන්තස්ස හොති. රාජූහි රාජෙහි රාජූභි රාජෙභි.

ការបំលែង រាជសព្ទ ទៅជា «អ៊ូ» តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ សុ, ណំ, និង ហិ វិភត្តិ។ ដោយអំណាចសូត្រថា “Chaṭṭhiyantassa” ការបំលែងនេះមានដល់អក្សរខាងចុង។ (សម្រេចរូបជា) Rājūhi, rājehi, rājūbhi, rājebhi។

223. රඤ්ඤො+රඤ්ඤස්ස+රාජිනො සෙ

២២៣. រញ្ញោរញ្ញស្សរាជិនោ សេ

සෙ රාජස්ස සවිභත්තිස්ස එතෙ ආදෙසා හොන්ති. රඤ්ඤො රඤ්ඤස්ස රාජිනො, රාජූනං.

ក្នុងព្រោះ សេវិភត្តិ ការបំលែងទាំងឡាយនេះ នៃ រាជសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងមាន។ (សម្រេចរូបជា) Rañño, raññassa, rājino, rājūnaṃ។

221. රාජස්ස රඤ්ඤං

២២១. រាជស្ស រញ្ញំ

නංම්හි රාජස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤං වා හොති. රඤ්ඤං. රඤ්ඤා, රාජූහි රාජෙහි රාජූභි රාජෙභි.

ក្នុងព្រោះ ណំវិភត្តិ ការបំលែង រាជសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ទៅជា «រញ្ញំ» តែងមានខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) Raññaṃ។ (បញ្ចមីវិភត្តិ) Raññā, rājūhi, rājehi, rājūbhi, rājebhi។

224. ස්මිම්හි රඤ්ඤෙ+රාජිනි

២២៤. ស្មិម្ហិ រញ្ញេរាជិនិ

ස්මිම්හි රාජස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤෙ+රාජිනි හොන්ති නිච්චං. රඤ්ඤෙ රාජිනි, රාජූසු රාජෙසු.

ក្នុងព្រោះ ស្មិវិភត្តិ ការបំលែង រាជសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ទៅជា «រញ្ញេ» និង «រាជិនិ» តែងមានជាដាច់ខាត។ (សម្រេចរូបជា) Raññេ, rājini, rājūsu, rājesu។

225. සමාසෙ වා

២២៥. សមាសេ វា

ඉති [Pg.43] ගණසුත්තෙන රාජස්ස නා+ස්මා+ස්මිංසු යං වුත්තං, තං වා හොති. කාසිරඤ්ඤා කාසිරාජිනා කාසිරාජෙන, කාසිරාජූභි කාසිරාජෙභි කාසිරාජූහි කාසිරාජෙහි. කාසිරඤ්ඤො කාසිරඤ්ඤස්ස කාසිරාජිනො කාසිරාජස්ස. කාසිරඤ්ඤා කාසිරාජස්මා. කාසිරාජූනං කාසිරාජානං. කාසිරඤ්ඤෙ කාසිරාජිනි කාසිරාජෙ කාසිරාජම්හි කාසිරාජස්මිං, කාසිරාජූසු කාසිරාජෙසු.

ដោយគណសូត្រនេះ វិធីណាដែលពោលទុកហើយ ចំពោះ រាជសព្ទ ក្នុងព្រោះ នា, ស្មា, និង ស្មិ វិភត្តិ វិធីនោះតែងមានខ្លះ (ក្នុងសមាស)។ (សម្រេចរូបជា) Kāsiraññā, kāsirājinā, kāsirājena, kāsirājūbhi, kāsirājebhi, kāsirājūhi, kāsirājehi។ Kāsirañño, kāsiraññassa, kāsirājino, kāsirājassa។ Kāsiraññā, kāsirājasmā។ Kāsirājūnaṃ, kāsirājānaṃ។ Kāsiraññe, kāsirājini, kāsirāje, kāsirājamhi, kāsirājasmiṃ, kāsirājūsu, kāsirājesu។

අද්ධා, අද්ධානො අද්ධා. භො අද්ධ අද්ධා, අද්ධානො අද්ධා. අද්ධානං අද්ධං, අද්ධානො අද්ධෙ.

(អទ្ធាសព្ទ) Addhā, addhāno, addhā។ (អាលបនៈ) Bho addha, addhā, addhāno, addhā។ (ទុតិយាវិភត្តិ) Addhānaṃ, addhaṃ, addhāno, addhe។

192. පුම+කම්ම+ථාම+ද්ධානං ස+ස්මාසු ච

១៩២. បុមកម្មថាមទ្ធានំ សស្មាសុ ច

පුමාදීන+මු හොති වා ස+ස්මාසු නාම්හි චෙ+ති උත්තෙ අද්ධුනා, කම්මාදිත්තා ‘‘නාස්සෙ+නො’’ති වා එනො, අද්ධෙන අද්ධනා, අද්ධෙහි අද්ධෙභි. සෙ උකාරෙ ච –

ការបំលែងជា «អ៊ុ» នៃសព្ទទាំងឡាយមាន បុមៈ ជាដើម តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ ស, ស្មា, និង នា វិភត្តិ។ កាលបើបំលែងជា «អ៊ុ» ហើយ សម្រេចរូបជា addhunā។ ព្រោះភាពជាកម្មាទិគណៈ ការបំលែងជា «អេនោ» តាមសូត្រ “Nāsseno” តែងមានខ្លះ សម្រេចរូបជា addhena, addhanā, addhehi, addhebhi។ ក្នុងព្រោះ សេវិភត្តិ និងកាលបើមាន ឧ-ការៈ នោះ...

1,9. ඉයුවණ්ණා ඣලා නාමස්ස+න්තෙ

១,៩. ឥយុវណ្ណា ឈលា នាមស្សន្តេ

නාමං පාටිපදිකං, තස්ස අන්තෙ වත්තමානා ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලසඤ්ඤා හොන්ති යථාක්කමං. ඉ ච උ ච ඉයු, ඉයු ච තෙ වණ්ණා චෙති ඉයුවණ්ණා, ‘‘ද්වන්දන්තෙ සූයමානං පච්චෙක+මභිසම්බන්ධිය තෙ’’ති වුත්තත්තා වණ්ණසද්දං පච්චෙක+මභිසම්බන්ධිය ‘‘ඉවණ්ණුවණ්ණා’’ති වුත්තං.

នាម គឺ បាតិបទិកៈ។ ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ ដែលមាននៅខាងចុងនៃនាមនោះ តែងមានឈ្មោះថា «ឈ» និង «ល» តាមលំដាប់។ ឥ និង ឧ ឈ្មោះថា ឥយុ, ឥយុ ផង វណ្ណៈទាំងឡាយនោះផង ឈ្មោះថា ឥយុវណ្ណៈ។ ព្រោះពាក្យដែលពោលទុកថា “សព្ទដែលឮនៅខាងចុងនៃទ្វន្ទសមាស ត្រូវភ្ជាប់ទៅនឹងសព្ទនីមួយៗ” ដូច្នេះ ទើបភ្ជាប់សព្ទថា «វណ្ណៈ» ទៅនឹងសព្ទនីមួយៗ ហើយពោលថា «ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ»។

81. ඣලා සස්ස නො

៨១. ឈលា សស្ស នោ

ඣලතො සස්ස නො වා හොති. අද්ධුනො අද්ධුස්ස අද්ධස්ස, අද්ධානං.

ការបំលែង សវិភត្តិ ខាងក្រោយពី ឈ និង ល សញ្ញា ទៅជា «នោ» តែងមានខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) Addhuno, addhussa, addhassa, addhānaṃ។

82. නා ස්මාස්ස

៨២. នា ស្មស្ស

ඣලතො [Pg.44] ස්මාස්ස නා හොති වා, අද්ධුනා අද්ධුම්හා අද්ධුස්මා අද්ධා අද්ධම්හා අද්ධස්මා. ‘‘කම්මාදිතො’’ති ස්මිනො නි, අද්ධනි අද්ධෙ අද්ධම්හි අද්ධස්මිං, අද්ධෙසු. අද්ධසද්දො චෙ+ත්ථකාල+ද්ධානවාචි, න භාගවාචී.

ការបំលែង ស្មាវិភត្តិ ខាងក្រោយពី ឈ និង ល សញ្ញា ទៅជា «នា» តែងមានខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) Addhunā, addhumhā, addhusmā, addhā, addhamhā, addhasmā។ ដោយអំណាចសូត្រថា “Kammādito” ស្មិវិភត្តិ បំលែងជា «និ» សម្រេចរូបជា addhani, addhe, addhamhi, addhasmiṃ, addhesu។ ម៉្យាងទៀត អទ្ធាសព្ទ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកកាល និងផ្លូវ (កាលទ្ធាន) មិនមែនសំដៅយកចំណែក (ភាគ) ឡើយ។

අත්තා, අත්තානො ඉච්චාදි යාව දුතියා රාජාව, කම්මාදිත්තා එනෙ අත්තෙන අත්තනා.

(អត្តាសព្ទ) Attā, attāno ជាដើម រហូតដល់ទុតិយាវិភត្តិ គឺដូចគ្នាទៅនឹង រាជសព្ទ ដែរ។ ព្រោះភាពជាកម្មាទិគណៈ ការបំលែងជា «អេនោ» សម្រេចរូបជា attena, attanā។

195. සු+හිසු නක

១៩៥. សុហិសុ នក

අත්ත+ආතුමානං සු+හිසු නකාගමො හොති. ‘‘ඤකානුබන්ධා+ද්‍යන්තා’’ති පරිභාසතො කකාරො අන්තාවයවත්ථො, අත්තනෙහි අත්ථෙහි අත්තනෙභි අත්තෙභි.

ការចុះ «នក» អាគម នៃ អត្ត និង អាតុម សព្ទ តែងមានក្នុងព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិ។ ដោយអំណាចបរិភាសាថា “Ñakānubandhādyantā” ក-អក្សរ មានប្រយោជន៍ជាអវយវៈខាងចុង។ (សម្រេចរូបជា) Attanehi, atthehi, attanebhi, attebhi។

194. නො+ත්තාතුමා

១៩៤. នោត្តាតុមា

අත්ත+ආතුමෙහි සස්ස නො වා හොති. අත්තනො අත්තස්ස, අත්තානං.

ការបំលែង សវិភត្តិ ខាងក្រោយពី អត្ត និង អាតុម សព្ទ ទៅជា «នោ» តែងមានខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) Attano, attassa, attānaṃ។

196. ස්මාස්ස නා බ්‍රහ්මා ච

១៩៦. ស្មស្ស នា ព្រហ្មា ច

බ්‍රහ්මා අත්ත+ආතුමෙහි ච පරස්ස ස්මාස්ස නා හොති නිච්චං. අත්තනා. ස්මිම්හි කම්මාදිත්තා නි, අත්තනි අත්තෙ අත්තම්හි අත්තස්මිං, අත්තනෙසු අත්තෙසු. ආතුමා අත්තාව.

ការបំលែង ស្មាវិភត្តិ ខាងក្រោយពី ព្រហ្ម, អត្ត, និង អាតុម សព្ទ ទៅជា «នា» តែងមានជាដាច់ខាត។ (សម្រេចរូបជា) Attanā។ ក្នុងព្រោះ ស្មិវិភត្តិ ព្រោះភាពជាកម្មាទិគណៈ បំលែងជា «និ» សម្រេចរូបជា attani, atte, attamhi, attasmiṃ, attanesu, attesu។ ចំណែក អាតុមសព្ទ គឺដូចគ្នាទៅនឹង អត្តសព្ទ ដែរ។

බ්‍රහ්මා, බ්‍රහ්මානො බ්‍රහ්මා, ‘‘බ්‍රහ්මස්සු වා’’ති සුත්තෙ ‘‘බ්‍රහ්මස්සූ’’ති යොගවිභාගා ආනොම්හි බ්‍රහ්මස්ස උ, පරස්සරලොපෙ බ්‍රහ්මුනොතිපි සිජ්ඣති. අයඤ්ච බ්‍රහ්මසංයුත්තෙ දිස්සති. බ්‍රහ්මා ගෙ-

(ព្រហ្មសព្ទ) Brahmā, brahmāno, brahmā។ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “Brahmassū” ក្នុងសូត្រថា “Brahmassu vā” ការបំលែង ព្រហ្មសព្ទ ទៅជា «ឧ» ក្នុងព្រោះ អានោវិភត្តិ តែងមាន កាលបើលុបស្រៈខាងក្រោយហើយ ក៏សម្រេចរូបជា brahmuno ខ្លះដែរ។ រូបនេះ តែងឃើញមានក្នុងព្រហ្មសំយុត្ត។ Brahmā ge...

60. ඝ+බ්‍රහ්මාදිතෙ

៦០. ឃព្រហ្មាទិតេ

ආකතිගණො+යං[Pg.45], ආකතීති ජාති, ජාතිපධානගණොත්‍ය+ත්ථො. ඝසඤ්ඤතො බ්‍රහ්ම+කත්තු+ඉසි+සඛාදීහි ච ගස්සෙ+වා හොති. භො බ්‍රහ්මෙ බ්‍රහ්මා, බ්‍රහ්මානො බ්‍රහ්මා. බ්‍රහ්මානං බ්‍රහ්මං, බ්‍රහ්මානො බ්‍රහ්මෙ.

នេះជាអាកតិគណៈ។ ពាក្យថា អាកតិ គឺ ជាតិ (ប្រភេទ) សេចក្តីថា ជាគណៈដែលមានជាតិជាប្រធាន។ ការបំលែង គវិភត្តិ ខាងក្រោយពី ឃសញ្ញា និង ព្រហ្ម, កត្តុ, ឥសិ, សខិ សព្ទជាដើម ទៅជា «អេ» តែងមាន។ (សម្រេចរូបជា) Bho brahme, brahmā, brahmāno, brahmā។ (ទុតិយាវិភត្តិ) Brahmānaṃ, brahmaṃ, brahmāno, brahme។

191. නාම්හි

១៩១. ក្នុងព្រះវិភត្តិ ណា

බ්‍රහ්මස්සු හොති නාම්හි නිච්චං. බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මෙහි බ්‍රහ්මෙභි.

ការតម្រូវជាអក្សរ អុ (ឧការៈ) ដល់ព្រហ្មសព្ទ តែងមានជាដាច់ខាត ក្នុងព្រះវិភត្តិ ណា។ សម្រេចរូបជា ព្រហ្មុនា, ព្រហ្មេហិ, ព្រហ្មេភិ។

190. බ්‍රහ්මස්සු වා

១៩០. ព្រហ្មស្សុ វា

බ්‍රහ්මස්සු වා හොති ස+නංසු. ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති නො. බ්‍රහ්මුනො බ්‍රහ්මුස්ස බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මූනං බ්‍රහ්මානං. ‘‘ස්මාස්ස නා බ්‍රහ්මා චෙ’’ති ස්මාස්ස නා, උකාරෙ බ්‍රහ්මුනා. ‘‘අම්බ්වාදීහි’’ති ස්මිනො නි, ඉමස්ස ආකතිගණත්තා බ්‍රහ්මස්ස කම්මාදිත්තෙපි එත්ථ වුත්තා. බ්‍රහ්මනි බ්‍රහ්මෙ බ්‍රහ්මම්හි බ්‍රහ්මස්මිං, බ්‍රහ්මෙසු.

ការតម្រូវជាអក្សរ អុ ដល់ព្រហ្មសព្ទ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រះវិភត្តិ ស និង នំ។ ដោយសូត្រថា «ជលា សស្ស នោ» តែងមានការតម្រូវជា នោ។ សម្រេចរូបជា ព្រហ្មុនោ, ព្រហ្មុស្ស, ព្រហ្មស្ស, ព្រហ្មូនំ, ព្រហ្មានំ។ ដោយសូត្រថា «ស្មាស្ស នា ព្រហ្មា ចេ» តែងមានការតម្រូវជា នា ក្នុងព្រះវិភត្តិ ស្មា, កាលបើមានអក្សរ អុ (ឧការៈ) សម្រេចរូបជា ព្រហ្មុនា។ ដោយសូត្រថា «អម្ព្វាទីហិ» តែងមានការតម្រូវជា និ ជំនួស ស្មឹ, ដោយព្រហ្មសព្ទនេះ ចូលក្នុងអាកតិគណៈ ការតម្រូវជាកម្មជាដើម ដល់ព្រហ្មសព្ទនេះ ក៏ត្រូវបានពោលទុកក្នុងទីនេះដែរ។ សម្រេចរូបជា ព្រហ្មនិ, ព្រហ្មេ, ព្រហ្មម្ហិ, ព្រហ្មស្មឹ, ព្រហ្មេសុ។

සඛා, රාජාදිත්තා ආ.

សខា (សម្រេចរូបដោយសូត្រថា) «រាជាទិត្តា អា»។

2,157. ආයො නො ච සඛා

២,១៥៧. អាយោ នោ ច សខា

සඛතො යොන+මායො නො හොන්ති වා ආනො ච. සඛායො සඛානො.

បន្ទាប់ពីសខាសព្ទ តែងមានការតម្រូវវិភត្តិ យោ ទាំងឡាយ ជា អាយោ និង នោ ខ្លះ និងជា អានោ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា សខាយោ, សខានោ។

159. නො+නා+සෙස්වි

១៥៩. នោនាសេស្វិ

සඛස්ස ඉ හොති නිච්චං නො+නා+සෙසු. සඛිනො.

ការតម្រូវជាអក្សរ អិ (ឥការៈ) ដល់សខាសព្ទ តែងមានជាដាច់ខាត ក្នុងព្រះវិភត្តិ នោ, ណា និង សេ ទាំងឡាយ។ សម្រេចរូបជា សខិនោ។

161. යො+ස්වං+හිසු චා+රඞ

១៦១. យោស្វំហិសុ ចារគៈ

සඛස්ස වා ආරඞ හොති යො+ස්වං+හිසු ස්මා+නංසුච.

ការតម្រូវជា អារគៈ ដល់សខាសព្ទ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រះវិភត្តិ យោ, សុ, អំ, ហិ, ស្មា និង នំ ទាំងឡាយ។

171. ආරඞස්මා

១៧១. អារគស្មា

ආරවාදෙසතො [Pg.46] පරෙසං යොනං ටො හොති. සඛාරො සඛා. ගෙ තු ‘‘ඝ+බ්‍රහ්මාදිතෙ’’ති එ, සඛෙ සඛ සඛා. බහුවචනං පඨමා විය. අංම්හි ‘‘වා+ම්හා+නඞ’’ති ආනඞ, සඛානං සඛාරං සඛං, සඛායො සඛානො සඛිනො.

បន្ទាប់ពីការតម្រូវជា អារៈ (អារទេសៈ) វិភត្តិ យោ ទាំងឡាយ តែងមានការតម្រូវជា ដោ។ សម្រេចរូបជា សខារោ, សខា។ ចំណែកក្នុងព្រះវិភត្តិ គេ (អាលបនៈ) ដោយសូត្រថា «ឃព្រហ្មាទិតេ» តែងមានការតម្រូវជា អេ, សម្រេចរូបជា សខេ, សខ, សខា។ ពហុវចនៈ ដូចជាបឋមាវិភត្តិដែរ។ ក្នុងព្រះវិភត្តិ អំ ដោយសូត្រថា «វាម្ហានគៈ» តែងមានការតម្រូវជា អានគៈ (ānaṅa), សម្រេចរូបជា សខានំ, សខារំ, សខំ, សខាយោ, សខានោ, សខិនោ។

172. ටො ටෙ වා

១៧២. ដោ ដេ វា

ආරවාදෙසම්හා යොනං ටො ටෙ වා හොන්ති යථාක්කමංති ටෙ. අඤ්ඤත්ථ ‘‘ආරඞස්මා’’ති ටො. සඛාරෙ සඛාරො සඛෙ. ටොග්ගහණං ලාඝවත්ථං. සඛිනා, සඛාරෙහි සඛෙහි. ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති ඣතො සස්ස නො, සඛිනො සඛිස්ස, සඛාරානං.

បន្ទាប់ពីការតម្រូវជា អារៈ វិភត្តិ យោ ទាំងឡាយ តែងមានការតម្រូវជា ដោ និង ដេ ខ្លះ តាមលំដាប់ គឺ ដេ។ ក្នុងទីដទៃ ដោយសូត្រថា «អារគស្មា» តែងមានការតម្រូវជា ដោ។ សម្រេចរូបជា សខារេ, សខារោ, សខេ។ ការយក ដ-អក្សរ (ដោ) គឺដើម្បីភាពងាយស្រួល (សម្រាលអក្សរ)។ សម្រេចរូបជា សខិនា, សខារេហិ, សខេហិ។ ដោយសូត្រថា «ជលា សស្ស នោ» បន្ទាប់ពី ឈៈ (jha) វិភត្តិ ស តែងមានការតម្រូវជា នោ, សម្រេចរូបជា សខិនោ, សខិស្ស, សខារានំ។

160. ස්මා+නංසු වා

១៦០. ស្មានំសុ វា

සඛස්ස වා ඉ හොති ස්මා+නංසු. සඛීනං සඛානං.

ការតម្រូវជាអក្សរ អិ (ឥការៈ) ដល់សខាសព្ទ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រះវិភត្តិ ស្មា, នំ និង សុ។ សម្រេចរូបជា សខីនំ, សខានំ។

171. ටා නා+ස්මානං

១៧១. ដា នាសម្មានំ

ආරවාදෙසම්හා නා+ස්මානං ටා හොති නිච්චං. සඛාරා, බහුලාධිකාරා සඛාරස්මා. ‘‘නා ස්මාස්සා’’ති නා, සඛිනා සඛිස්මා සඛා සඛම්හා සඛස්මා.

បន្ទាប់ពីការតម្រូវជា អារៈ វិភត្តិ ណា និង ស្មា តែងមានការតម្រូវជា ដា ជាដាច់ខាត។ សម្រេចរូបជា សខារា, ដោយអំណាចពាក្យថា ពហុលំ (bahula) សម្រេចរូបជា សខារស្មា។ ដោយសូត្រថា «នា ស្មាស្សា» តែងមានការតម្រូវជា ណា, សម្រេចរូបជា សខិនា, សខិស្មា, សខា, សខម្ហា, សខស្មា។

158. ටෙ ස්මිනො

១៥៨. ដេ ស្មិនោ

සඛතො ස්මිනො ටෙ හොති නිච්චං. සඛෙ, සඛාරෙසු සඛෙසු. සඛි සඛීති ඉත්ථියංයෙව පයොගො දිස්සති, තස්මා ‘‘නදාදිතො ඞී’’ති වීම්හි ආලපනත්තා වා රස්සො.

បន្ទាប់ពីសខាសព្ទ វិភត្តិ ស្មឹ តែងមានការតម្រូវជា ដេ ជាដាច់ខាត។ សម្រេចរូបជា សខេ, សខារេសុ, សខេសុ។ ពាក្យថា សខិ និង សខី តែងឃើញប្រើប្រាស់តែក្នុងឥត្ថីលិង្គប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ដោយសូត្រថា «នទាទិតោ ងី» ក្នុងវិភត្តិ វី (vī) ឬព្រោះជាអាលបនៈ តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ខ្លះ។

යුවාදිත්තා [Pg.47] ආ, යුවා.

យុវាទិត្តា អា, យុវា។

181. යොනං නො+නෙ වා

១៨១. យោនំ នោនេ វា

යුවාදීහි යොනං නො+නෙ වා හොන්ති යථාක්කමං. ‘‘යොන+මානො’’ති ආනොම්හි සිද්ධෙපි ‘‘දුතියස්ස නෙ’’ති ගන්ථගාරවො හොතීති යථාක්කමංපති ලාඝවත්ථං නොග්ගහණං.

បន្ទាប់ពីយុវាសព្ទជាដើម វិភត្តិ យោ ទាំងឡាយ តែងមានការតម្រូវជា នោ និង នេ ខ្លះ តាមលំដាប់។ ទោះបីជាសម្រេចរូបជា អានោ ដោយសូត្រថា «យោនមានោ» ហើយក៏ដោយ ការពោលថា «ទុតិយស្ស នេ» នាំឲ្យធ្ងន់ដល់គម្ពីរ ហេតុនោះ ការយក ន-អក្សរ (នោ) គឺដើម្បីភាពងាយស្រួល (សម្រាលអក្សរ) តាមលំដាប់។

179. නො+නා+නෙස්වා

១៧៩. នោណានេស្វា

නො+නා+නෙසු යුවාදීන+මා හොති. යුවානො යුවා. භො යුව යුවා, යුවානො යුවා. යුවානං යුවං, යුවානො යුවානෙ යුවෙ. යුවානා.

ក្នុងព្រះវិភត្តិ នោ, ណា និង នេ ទាំងឡាយ តែងមានការតម្រូវជា អា ដល់យុវាសព្ទជាដើម។ សម្រេចរូបជា យុវានោ, យុវា។ ភោ យុវ, យុវា, យុវានោ, យុវា។ យុវានំ, យុវំ, យុវានោ, យុវានេ, យុវេ។ យុវានា។

178. යුවාදීනං සු+හිස්වා+නඞ

១៧៨. យុវាទីនំ សុហិស្វានគៈ

සු+හිසු යුවාදීන+මානඞ හොති. යුවානෙහි යුවානෙභි.

ក្នុងព្រះវិភត្តិ សុ និង ហិ ទាំងឡាយ តែងមានការតម្រូវជា អានគៈ (ānaṅa) ដល់យុវាសព្ទជាដើម។ សម្រេចរូបជា យុវានេហិ, យុវានេភិ។

193. යුවා සස්සි+නො

១៩៣. យុវា សស្សិនោ

යුවා සස්ස වා ඉනො හොති. යුවිනො යුවස්ස, යුවානං.

បន្ទាប់ពីយុវាសព្ទ វិភត្តិ ស តែងមានការតម្រូវជា អិនោ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា យុវិនោ, យុវស្ស, យុវានំ។

180. ස්මා+ස්මිංනං නා+නෙ

១៨០. ស្មាស៊្មឹនំ នានេ

යුවාදහි ස්මා+ස්මිංනං නා+නෙ නිච්චං හොන්ති යථාක්කමං. යුවානා, යුවානෙහි යුවානෙභි. යුවානෙ, යුවානෙසු. මඝව+පුම+වත්තහසද්දා යුවසද්දසමා. අයං විසෙසො –

បន្ទាប់ពីយុវាសព្ទជាដើម វិភត្តិ ស្មា និង ស្មឹ ទាំងឡាយ តែងមានការតម្រូវជា ណា និង នេ ជាដាច់ខាត តាមលំដាប់។ សម្រេចរូបជា យុវានា, យុវានេហិ, យុវានេភិ។ យុវានេ, យុវានេសុ។ មឃវសព្ទ, បុមសព្ទ និង វត្តហសព្ទ មានវិធីដូចជាយុវាសព្ទដែរ។ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា —

187. ගස්සං

១៨៧. គស្សំ

පුමසද්දතො ගස්ස අං වා හොති. පුමං පුම පුමා, පුමානො පුමා. පුමානං පුමං, පුමානො පුමානෙ පුමෙ.

បន្ទាប់ពីបុមសព្ទ វិភត្តិ គេ (អាលបនៈ) តែងមានការតម្រូវជា អំ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា បុមំ, បុម, បុមា, បុមានោ, បុមា។ បុមានំ, បុមំ, បុមានោ, បុមានេ, បុមេ។

185. නාම්හි

១៨៥. ណាម្ហិ

පුමස්සා [Pg.48] හොති නාම්හි. පුමානා. ‘‘ලක්ඛණිකපටිපදොත්තෙසු පටිපදොත්තස්සෙව ගහණං, න ලක්ඛණිකස්සා’’ති ඤායා පටිපදොත්තනාවිභත්ති එව ගය්හති, න නාස්මාස්ස, කතලක්ඛණිකත්තා. පටිපදන්ති ච ‘‘නාම්හී’’ති නාවිභත්තියා පටිපදභූතො අනුකරණසද්දො. න ලක්ඛණිකො නා. ‘‘පුම+කම්ම+ථාම+ද්ධානං වා ස+ස්මාසු චෙ’’ති වා උත්තෙ පුමුනා පුමෙන. පුමුනො පුමුස්ස පුමස්ස. පුමුනා පුමා.

ការតម្រូវជា អា ដល់បុមសព្ទ តែងមានក្នុងព្រះវិភត្តិ ណា។ សម្រេចរូបជា បុមានា។ ដោយញាយវិធីថា «លក្ខណិកបដិបទោត្តេសុ បដិបទោត្តស្សេវ គហណំ, ន លក្ខណិកស្សា» វិភត្តិដែលជាបដិបទោត្តៈពិតប្រាកដប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវយកមកប្រើ មិនមែនយក ណា ពីសូត្រ «ណា ស្មាស្សា» ឡើយ ព្រោះជាលក្ខណិកៈដែលបានធ្វើរួចហើយ។ ពាក្យថា បដិបទៈ ក្នុងសូត្រថា «ណាម្ហិ» នេះ គឺសូត្រតម្រាប់ដែលជាបដិបទៈនៃណាករណវិភត្តិ។ មិនមែនជា ណា ដែលជាលក្ខណិកៈឡើយ។ ដោយសូត្រថា «បុមកម្មថាមទ្ធានំ វា សស្មាសុ ចេ» កាលបើមានការតម្រូវជា អុ ខ្លះ សម្រេចរូបជា បុមុនា, បុមេន។ បុមុនោ, បុមុស្ស, បុមស្ស។ បុមុនា, បុមា។

184. පුමාති

១៨៤. បុមាទិ

ස්මිනො නෙ වා හොති. පුමානෙ පුමෙ පුමම්හි පුමස්මිං.

វិភត្តិ ស្មឹ តែងមានការតម្រូវជា នេ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា បុមានេ, បុមេ, បុមម្ហិ, បុមស្មឹ។

186. සුම්හා ච

១៨៦. ស៊ុម្ហា ច

පුමස්ස සුම්හි පුමාදීනං යං නිච්චං වුත්තං, තං වා හොතීති ආනඞ වා හොති ආ ච. පුමානෙසු පුමාසු පුමෙසු. වත්තහා, වත්තහානො වත්තහා ඉච්චාදි යුවසද්දසමං.

ក្នុងព្រះវិភត្តិ សុ របស់បុមសព្ទ វិធីណាដែលបានពោលទុកជាដាច់ខាតដល់បុមសព្ទជាដើម វិធីនោះតែងមានខ្លះ គឺមានការតម្រូវជា អានគៈ (ānaṅa) ខ្លះ និងជា អា ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា បុមានេសុ, បុម៉ាសុ, បុមេសុ។ វត្តហា, វត្តហានោ, វត្តហា ជាដើម នេះមានវិធីដូចជាយុវាសព្ទដែរ។

189. වත්තහා ස+නංනං නො+නානං

១៨៩. វត្តហា សនំនំ នោនានំ

වත්තහා සනංනං නොනානං නිච්චං හොන්ති යථාක්කමං. වත්තහානො වත්තහානානං.

បន្ទាប់ពីវត្តហាសព្ទ វិភត្តិ ស និង នំ ទាំងឡាយ តែងមានការតម្រូវជា នោ និង នានំ ជាដាច់ខាត តាមលំដាប់។ សម្រេចរូបជា វត្តហានោ, វត្តហានានំ។

අකාරන්තං.

ចប់ អការន្ត។

සා සි,

សា សិ,

64. එකවචන+යොස්ව+ඝොනං

៦៤. ឯកវចនយោស្វឃោនំ

ඝො ච ඔ ච ඝො, න ඝො අඝො. ‘‘අඝොනං’’ති ඝප්පටිසෙධෙ අකතෙ ස්ස+මාදීසු පරෙසු ඝස්ස විකප්පෙන රස්සො, එකවචනාදීසු [Pg.49] යොසු ච පරෙසු ඝස්ස නිච්චෙන රස්සොති විරුද්ධත්ථගහණනිවත්තනත්ථො ඝපටිසෙධො. ඔග්ගහණ+මුත්තරත්ථං. එකවචනෙ යොසු ච ඝ+ඔකාරන්තවජ්ජිතානං නාමානං රස්සො හොති තිලිඞ්ගෙති රස්සෙ සම්පත්තෙ –

ឃៈ ផង អូ ផង ឈ្មោះថា ឃោ, មិនមែន ឃោ ឈ្មោះថា អឃោ។ ពាក្យថា «អឃោនំ» នេះ កាលបើមិនធ្វើការបដិសេធ ឃោ ទេ កាលបើមានវិភត្តិ ស ជាដើមនៅខាងចុង តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) នៃ ឃោ តាមការគួរ, កាលបើមានឯកវចនៈជាដើម និងវិភត្តិ យោ នៅខាងចុង តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លីនៃ ឃោ ជាដាច់ខាត ហេតុនោះ ការបដិសេធ ឃោ គឺដើម្បីការពារការកាន់យកសេចក្តីដែលផ្ទុយគ្នា។ ការយក អូ (o-gahaṇa) គឺសម្រាប់ប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រខាងមុខ។ កាលបើមានឯកវចនៈ និងវិភត្តិ យោ នៅខាងចុង តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ដល់នាមទាំងឡាយដែលវៀរចាក ឃោ និង ឱការន្ត ក្នុងលិង្គទាំងបី កាលបើការធ្វើឲ្យខ្លីសម្រេចហើយ —

66. සිස්මිං නා+නපුංසකස්සති

៦៦. សិស្មឹ នានបុំសកស្សតិ

අනපුංසකස්ස රස්සො න හොතීති සිම්හි තු න රස්සො. සා. ‘‘පජ්ජුන්නොව ලක්ඛණපවුත්ති ජලෙපි වස්සති, ථලෙපි වස්සතී’’ති ඤායා යුවාදිත්තා සිස්ස ආ. යොසු රස්සෙ ‘‘යොනං නො+නෙ වා’’ති යොස්ස නො. ‘‘නො නානෙස්වා’’ති ආ, සානො. නොත්තාභාවපක්ඛෙ ‘‘යොන+මානො’’ති වාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා නිච්ච+මානො, තස්මා නො+නෙඅභාවපක්ඛෙ සා, සෙති රූපපසඞ්ගො න හොති. සානො. තථා නෙත්තාභාවපක්ඛෙ.

ការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) មិនមានដល់អនបុំសកលិង្គឡើយ ហេតុនោះ ក្នុងវិភត្តិ សិ មិនមានការធ្វើឲ្យខ្លីឡើយ។ សម្រេចរូបជា សា។ ដោយញាយវិធីថា «បជ្ជុន្នោវ លក្ខណបវុត្តិ ជលេបិ វស្សតិ, ថលេបិ វស្សតិ» (ការប្រព្រឹត្តទៅនៃលក្ខណៈ ដូចជាភ្លៀងបង្អុរចុះ តែងធ្លាក់ទាំងក្នុងទឹក ទាំងលើគោក) វិភត្តិ សិ តែងមានការតម្រូវជា អា ដូចជាយុវាសព្ទជាដើម។ កាលបើមានការធ្វើឲ្យខ្លីក្នុងវិភត្តិ យោ ទាំងឡាយ ដោយសូត្រថា «យោនំ នោនេ វា» វិភត្តិ យោ តែងមានការតម្រូវជា នោ។ ដោយសូត្រថា «នោ ណានេស្វា» តែងមានការតម្រូវជា អា, សម្រេចរូបជា សានោ។ ក្នុងចំណែកដែលមិនមានការតម្រូវជា នោ ដោយសូត្រថា «យោនមានោ» ព្រោះការបែងចែកវិធីមិនទៀងទាត់នៃអធិការៈ តែងមានការតម្រូវជា អានោ ជាដាច់ខាត ហេតុនោះ ក្នុងចំណែកដែលមិនមាន នោ និង នេ មិនមានការឆ្គងរូបជា សា, សេ ឡើយ។ សម្រេចរូបជា សានោ។ ក្នុងចំណែកដែលមិនមានការតម្រូវជា នេ ក៏ដូច្នោះដែរ។

188. සාස්සං+සෙ චා+නඞ

១៨៨. សាស្សំសេ ចានគៈ

සාසද්දස්ස ආනඞ හොති අං+සෙ ගෙ ච නිච්චං. භො සාන සානා, සානො. සානං, සානෙ සානො. සානා, සානෙහි සානෙභි. සානස්ස, සානං. සානා, සානෙහි සානෙභි. සානෙ, සානෙසු.

ការតម្រូវជា អានគៈ (ānaṅa) ដល់សាសព្ទ តែងមានក្នុងវិភត្តិ អំ, សេ និង គេ (អាលបនៈ) ជាដាច់ខាត។ សម្រេចរូបជា ភោ សាន, សានា, សានោ។ សានំ, សានេ, សានោ។ សានា, សានេហិ, សានេភិ។ សានស្ស, សានំ។ សានា, សានេហិ, សានេភិ។ សានេ, សានេសុ។

සුවා යුවාව. ‘‘එකවචනයොස්ව+ඝොනං’’ති රස්සත්තං විසෙසො. ගෙ තු –

សុវាសព្ទ មានវិធីដូចជាយុវាសព្ទដែរ។ សេចក្តីប្លែកគ្នាគឺការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រថា «ឯកវចនយោស្វឃោនំ»។ ចំណែកក្នុងវិភត្តិ គេ (អាលបនៈ) —

130. ගෙ වා

១៣០. គេ វា

අඝොනං ගෙ වා රස්සො හොති තිලිඞ්ගෙ. භො සුව සුවා.

ការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ដល់អឃោនាមទាំងឡាយ ក្នុងវិភត្តិ គេ តែងមានខ្លះ ក្នុងលិង្គទាំងបី។ សម្រេចរូបជា ភោ សុវ, សុវា។

ආකාරන්තං.

ចប់ អាការន្ត។

මුනි [Pg.50] සිලොපො. ඣෙ කතෙ –

មុនិសព្ទ មានការលុបវិភត្តិ សិ (សិលោបៈ)។ កាលបើបានកំណត់ឈ្មោះថា ឈៈ (jha) ហើយ —

93. යොසු ඣිස්ස පුමෙ

៩៣. យោសុ ឈិស្ស បុមេ

ඣසඤ්ඤස්ස ඉස්ස යොසු වා ට හොති පුල්ලිඞ්ගෙ. මුනයො, ඣග්ගහණං කිං, ඉකාරන්තසමුදායස්ස මා සියා. ඉග්ගහණං කිං, ඊකාරස්ස වාති. අතොති සාමඤ්ඤනිද්දෙසා ලක්ඛණිකඅකාරතො යොනං ටාටෙ සම්පත්තාපි අවිධානසාමත්ථියා න හොන්ති. සාමත්ථියඤ්ච අඤ්ඤථා අනුපපත්ති.

ការតម្រូវជា ដៈ (ដ-ការៈ) ដល់អក្សរ អិ (ឥការៈ) ដែលមានឈ្មោះថា ឈៈ ក្នុងវិភត្តិ យោ ទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។ សម្រេចរូបជា មុនយោ។ ការពោលថា ឈៈ (jhaggahaṇa) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីកុំឲ្យមានដល់ពួកឥការន្តទាំងពួង។ ការពោលថា អិ (iggahaṇa) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីកុំឲ្យមានដល់អក្សរ អី (អ៊ីការៈ) ខ្លះ។ ដោយការសម្តែងជាទូទៅថា «អតោ» ទោះបីជាការតម្រូវជា ដា និង ដេ ដល់វិភត្តិ យោ ទាំងឡាយ សម្រេចមកពីអក្សរ អៈ ដែលជាលក្ខណិកៈក៏ដោយ ក៏មិនមានឡើយ ព្រោះគ្មានសមត្ថភាពនៃវិធាន។ ម្យ៉ាងទៀត សមត្ថភាពនោះ កាលបើមិនមានទេ វិធីក៏មិនសម្រេចដែរ។

114. ලොපො

១១៤. លោបោ

ඣලතො යොනං ලොපො හොතීති යොලොපෙ –

ការលុបវិភត្តិ យោ ទាំងឡាយ បន្ទាប់ពី ឈៈ និង ឡៈ តែងមាន ដូច្នេះ កាលបើលុបវិភត្តិ យោ ហើយ —

88. යොලොප+නිසු දීඝො

៨៨. យោលោបនិសុ ទីឃោ

යොනං ලොපෙනිසු ච දීඝො හොති. මුනි. මුනයොති එත්ථ යොලොපො කිමත්ථං න හොති, අක්කෙන ඣත්තස්ස නාසිතත්තා. කින්ති පඨමං න හොති, අන්තරඞ්ගත්තා ඣත්තස්ස. භො මුනි මුනී, මුනයො මුනී. මුනිං, මුනයො මුනී. මුනිනා, මුනීහි මුනීභි. ‘‘යොලොපනිසු’’ ‘‘වීමන්තුවන්තූන’’ මිච්චාදිඤාපකා ඉකාරුකාරානං සුනංහිසු දීඝස්සා+නිච්චත්තා මුනිහි මුනිනං මුනිසු ඉතිපි හොති. ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති නො, මුනිනො මුනිස්ස, මුනීනං. ‘‘නාස්මාස්සා’’ති නා, මුනිනා මුනිම්හා මුනිස්මා. මුනිම්හි මුනිස්මිං, මුනීසු. ‘‘ඉතො ක්වචි සස්ස ටානුබන්ධො’’ (ගණසුත්ත)ති බ්‍රහ්මාදීසු පාඨා ‘‘යො ච සිස්සො මහාමුනෙ’’ති එත්ථ ‘‘ඝ+බ්‍රහ්මාදිතෙ’’ති සස්ස එට.

ព្រោះលុប យោ វិភត្តិ និងក្នុងព្រោះ និ វិភត្តិ ស្រៈចុងនាម (ឥ) តែងមានទីឃៈ។ ក្នុងពាក្យថា Muni និង Munayo នេះ ហេតុអ្វីបានជាមិនមានការលុប យោ វិភត្តិ? ព្រោះភាពជា ឈៈ (ជ្ហ) ត្រូវបានបំផ្លាញដោយអក្សរ ក (អក្កេន)។ ហេតុអ្វីបានជាមិនមានការលុបមុន? ព្រោះភាពជា ឈៈ ជាអន្តរង្គៈ (មានក្នុងចំណែកខាងក្នុង)។ ភោ មុនិ មុនី, មុនយោ មុនី។ មុនិំ, មុនយោ មុនី។ មុនិនា, មុនីហិ មុនីភិ។ ព្រោះភាពមិនទៀងទាត់នៃទីឃៈនៃ ឥការៈ និង ឧការៈ ក្នុងព្រោះ សុ និង នំ វិភត្តិ ដោយសូត្រជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យដឹងជាដើមថា “Yolopanisu” “vīmantuvantūna” ដូច្នេះ រូបថា munihi muninaṃ munisu ទាំងនេះ ក៏មានខ្លះដែរ។ ដោយសូត្រថា “Jhalā sassa no” ឲ្យអាទេស ស វិភត្តិ ជា នោ, សម្រេចរូបជា munino munissa, munīnaṃ។ ដោយសូត្រថា “Nāsmāssā” ឲ្យអាទេស ស្មា វិភត្តិ ជា នា, សម្រេចរូបជា muninā munimhā munismā។ munimhi munismiṃ, munīsu។ ដោយសូត្រថា “Ito kvaci sassa ṭānubandho” (គណសូត្រ) ព្រោះការអានក្នុងព្រហ្មាទិគណជាដើម ក្នុងពាក្យថា “yo ca sisso mahāmune” នេះ ឲ្យអាទេស ស វិភត្តិ ជា ឯ ដោយសូត្រថា “gha+brahmādite”។

එවං –

ដូចគ្នា​នេះ​ដែរ –

ජොති [Pg.51] පාණි ගණ්ඨි මුට්ඨි, කුච්ඡි වත්ථි සාලි වීහි;

බ්‍යාධි ඔධි බොධි සන්ධි, රාසි කෙසි සාති දීපි.

ជោតិ បាណិ គណ្ឋិ មុដ្ឋិ, កុច្ឆិ វត្ថិ សាលិ វីហិ; ព្យាធិ ឱធិ ពោធិ សន្ធិ, រាសិ កេសិ សាតិ ទីបិ។

ඉසි ගිනි මණි ධනි, ගිරි රවි කවි කපි;

අසි මසි නිධි විධි, අහි කිමි පති හරි.

ឥសិ គិនិ មណិ ធនិ, គិរិ រវិ កវិ កបិ; អសិ មសិ និធិ វិធិ, អហិ គិមិ បតិ ហរិ។

අරි තිමි කලි බලි, ජලධි ච ගහපති;

උරමිති වරමති, නිරුපධි අධිපති;

අඤ්ජලි සාරථි අතිථි, සමාධි උදධිප්පභුතයො.

អរិ តិមិ កលិ ពលិ, ជលធិ ច គហបតិ; ឧរមិតិ វរមតិ, និរុបធិ អធិបតិ; អញ្ជលិ សារថិ អតិថិ, សមាධិ ឧទធិប្បភុតយោ។

අග්ගි+ඉසීනං අයං විසෙසො –

នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា (នៃសព្ទ) អគ្គិ និង ឥសិ –

147. සිස්සා+ග්ගිතො නි

១៤៧. Sissā+ggito ni (សូត្រ)

අග්ගිස්මා සිස්ස නි හොති වා. අග්ගිනි අග්ගි, අග්ගයො ඉච්චාදි මුනිසද්දසමං.

ព្រោះ អគ្គិ សព្ទ ឲ្យអាទេស សិ វិភត្តិ ជា និ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា aggini aggi, aggayo ជាដើម ស្មើនឹង មុនិសព្ទ។

133. ටෙ සිස්සි+සිස්මා

១៣៣. Ṭe sissi+sismā (សូត្រ)

ඉසිස්මා සිස්ස ටෙ වා හොති. ඉසෙ ඉසි. ‘‘ඝ+බ්‍රහ්මාදිතෙ’’ති ගස්ස එ වා, භො ඉසෙ ඉසි, ඉසයො ඉසී. ඉසිං.

ព្រោះ ឥសិ សព្ទ ឲ្យអាទេស សិ វិភត្តិ ជា ឌេ (ដេ) ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា ise isi។ ដោយសូត្រថា “Gha+brahmādite” ឲ្យអាទេស ឃៈ (ឃសញ្ញា) ជា ឯ ខ្លះ, សម្រេចរូបជា bho ise isi, isayo isī។ isiṃ។

134. දුතියස්ස යොස්ස

១៣៤. Dutiyassa yossa (សូត្រ)

‘‘දුතියා යොස්සා’’ති අවත්වා ‘‘දුතියස්ස යොස්සා’’ති විසුං කරණං ‘‘එකයොගනිද්දිට්ඨාන+මප්‍යෙ+කදෙසො+නුවත්තතෙ, න [Pg.52] ත්වෙ+කවිභත්තියුත්තානං’’ති ඤායා දුතියායොස්සාති නානුවත්තිය යොස්සාති සාමඤ්ඤෙන අනුවුත්තිය එකච්චාදිතො පඨමා යොස්සාපි ටෙවිධානත්ථං. ඉසිස්මා පරස්ස දුතියා යොස්ස ටෙ වා හොති. ඉසෙ ඉසයො ඉසී, සෙසං මුනිසමං.

ការមិនពោលថា “Dutiyā yossā” តែពោលដោយឡែកថា “dutiyassa yossā” នេះ តាមន័យថា “ekayoganiddiṭṭhānamapyekadesonuvattate, na tvekavibhattiyuttānaṃ” (ចំណែកខ្លះនៃសូត្រដែលសំដែងក្នុងយោគៈតែមួយ តែងតាមទៅបាន តែចំណែកដែលប្រកបដោយវិភត្តិតែមួយ មិនតាមទៅឡើយ) មិនឲ្យតាមទៅនូវពាក្យថា dutiyāyossā ឡើយ តែឲ្យតាមទៅនូវពាក្យថា yossā ដោយទូទៅ ដើម្បីបញ្ញត្តិកាត់ យោ វិភត្តិ ទី១ ឲ្យជា ឌេ (ដេ) ពីឯកច្ចសព្ទជាដើមផង។ ព្រោះ ឥសិ សព្ទ ឲ្យអាទេស យោ វិភត្តិ ទី២ ខាងចុង ជា ឌេ (ដេ) ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា ise isayo isī, សេសសល់ពីនេះ ស្មើនឹង មុនិសព្ទ។

ආදි, ආදයො ඉච්චාදි, ස්මිම්හි –

រូបថា Ādi, ādayo ជាដើម ក្នុងព្រោះ ស្មិំ វិភត្តិ –

55. රත්‍යාදීහි ටො ස්මිනො

៥៥. Ratyādīhi ṭo smino (សូត្រ)

රත්‍යාදීහි ස්මිනො ටො වා හොති. ආදො ආදිම්හි ආදිස්මිං, ආදීසු.

ព្រោះ រតិសព្ទ ជាដើម ឲ្យអាទេស ស្មិំ វិភត្តិ ជា ឌោ (ដោ) ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា ādo ādimhi ādismiṃ, ādīsu។

සමාසෙ ඉකාරන්තතො යො+ස්මිංසු විසෙසො.

ក្នុងសមាសៈ មានសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងព្រោះ យោ និង ស្មិំ វិភត្តិ ខាងចុង ឥការន្តៈ។

182. ඉතො+ඤ්ඤත්ථෙ පුමෙ

១៨២. Ito+ññatthe pume (សូត្រ)

අඤ්ඤත්ථෙ වත්තමානතො ඉකාරන්තතො නාමස්මා යොනං නො+නෙ වා හොන්ති යථාක්කමං පුල්ලිඞ්ගෙ. අරියවුත්තිනො අරියවුත්තයො අරියවුත්තී. භො අරියවුත්ති අරියවුත්තී, අරියවුත්තිනො අරියවුත්තයො අරියවුත්තී. අරියවුත්තිං, අරියවුත්තිනො අරියවුත්තයො අරියවුත්තී. අරියවුත්තිනා ඉච්චාදි තු මුනිසද්දසමං.

ព្រោះ ឥការន្តនាម ដែលមានអត្ថផ្សេង (អញ្ញត្ថៈ) ឲ្យអាទេស យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា នោ និង នេ ខ្លះ តាមលំដាប់ ក្នុងបុល្លិង្គ។ សម្រេចរូបជា ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī។ bho ariyavutti ariyavuttī, ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī។ ariyavuttiṃ, ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī។ ចំណែកឯ ariyavuttinā ជាដើម ស្មើនឹង មុនិសព្ទ។

183. නෙ ස්මිනො ක්වචි

១៨៣. Ne smino kvaci (សូត្រ)

අඤ්ඤත්ථෙ ඉකාරන්තතො නාමස්මා ස්මිනො නෙ වා හොති ක්වචි. අරියවුත්තිනෙ අරියවුත්තිම්හි අරියවුත්තිස්මිං, අරියවුත්තීසු. එවං තොමරඞ්කුසපාණිනො සාරමතිනො ඉච්චාදි. ක්වචිග්ගහණා න සබ්බත්ථ නෙආදෙසො.

ព្រោះ ឥការន្តនាម ដែលមានអត្ថផ្សេង ឲ្យអាទេស ស្មិំ វិភត្តិ ជា នេ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ សម្រេចរូបជា ariyavuttine ariyavuttimhi ariyavuttismiṃ, ariyavuttīsu។ ដូចគ្នា​នេះ​ដែរ tomaraṅkusapāṇino sāramatino ជាដើម។ ព្រោះមានពាក្យថា Kvaci (ខ្លះ) មិនមែនឲ្យអាទេសជា នេ ក្នុងទីទាំងពួងឡើយ។

ඉකාරන්තං.

ចប់ ឥការន្តៈ។

දණ්ඩී[Pg.53], සිලොපො. ‘‘එකවචනෙ’’ ච්චාදිනා රස්සෙ සම්පත්තෙ අනපුංසකත්තා ‘‘සිස්මිංනා+නපුංසකස්සා’’ති නිසෙධො. යොම්හි එකවචනෙ ච සබ්බත්ථ රස්සො.

Daṇḍī, លុប សិ វិភត្តិ។ កាលបើដល់នូវការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រជាដើមថា “Ekavacane” ព្រោះភាពមិនមែនជានបុំសកលិង្គ ទើបមានការហាមឃាត់ដោយសូត្រថា “sismiṃnānapuṃsakassā”។ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ និងក្នុងឯកវចនៈទាំងពួង ឲ្យធ្វើជារស្សៈ។

75. යොනං නො+නෙ පුමෙ

៧៥. Yonaṃ no+ne pume (សូត្រ)

ඣසඤ්ඤිතො යොනං නො+නෙ වා හොන්ති යථාක්කමං පුල්ලිඞ්ගෙ. දණ්ඩිනො.

ព្រោះ ឈសញ្ញា (នាមដែលមានសញ្ញាថា ឈៈ) ឲ្យអាទេស យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា នោ និង នេ ខ្លះ តាមលំដាប់ ក្នុងបុល្លិង្គ។ សម្រេចរូបជា daṇḍino។

115. ජන්තුහෙත්වීඝපෙහි වා

១១៥. Jantuhetvīghapehi vā (សូត្រ)

ජන්තු+හෙතූහි ඊකාරන්තෙහි ඝ+පසඤ්ඤෙහි ච පරෙසං යොනං වා ලොපො හොති. ‘‘යොලොපනිසු දීඝො’’ති දීඝෙ දණ්ඩී දණ්ඩියො. ගෙ තු ‘‘ගෙ වා’’ති වා රස්සො. භො දණ්ඩි දණ්ඩී, දණ්ඩිනො දණ්ඩී දණ්ඩියො.

ព្រោះ ជន្តុ និង ហេតុ សព្ទ ព្រមទាំង ឦការន្តៈ និង ឃសញ្ញា ផសញ្ញា ខាងចុង ឲ្យលុប យោ វិភត្តិ ខ្លះ។ ព្រោះមានទីឃៈដោយសូត្រថា “Yolopanisu dīgho” សម្រេចរូបជា daṇḍī daṇḍiyo។ ចំណែកក្នុង ឃៈ (ឃសញ្ញា) ឲ្យធ្វើជារស្សៈខ្លះ ដោយសូត្រថា “ge vā”។ សម្រេចរូបជា bho daṇḍi daṇḍī, daṇḍino daṇḍī daṇḍiyo។

74. නං ඣීතො

៧៤. Naṃ jhīto (សូត្រ)

ඣසඤ්ඤීතො අංවචනස්ස නං වා හොති. දණ්ඩිනං දණ්ඩිං, දණ්ඩිනෙ.

ព្រោះ ឈសញ្ញា ឲ្យអាទេស អំ វិភត្តិ ជា នំ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍine។

76. නො

៧៦. No (សូត្រ)

ඣීතො යොනං නො වා හොති පුල්ලිඞ්ගෙ. දණ්ඩිනො දණ්ඩී දණ්ඩියො. දණ්ඩිනා, දණ්ඩීහි දණ්ඩීභි. ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති නොම්හි කතෙ දණ්ඩිනො දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩීනං. ‘‘නා ස්මාස්සා’’ති ස්මාස්ස නා, දණ්ඩිනා දණ්ඩිම්හා දණ්ඩිස්මා.

ព្រោះ ឈសញ្ញា ឲ្យអាទេស យោ វិភត្តិ ជា នោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។ សម្រេចរូបជា daṇḍino daṇḍī daṇḍiyo។ daṇḍinā, daṇḍīhi daṇḍībhi។ កាលបើធ្វើជា នោ ដោយសូត្រថា “Jhalā sassa no” សម្រេចរូបជា daṇḍino daṇḍissa, daṇḍīnaṃ។ ដោយសូត្រថា “Nā smāssā” ឲ្យអាទេស ស្មា វិភត្តិ ជា នា, សម្រេចរូបជា daṇḍinā daṇḍimhā daṇḍismā។

77. ස්මිනො නි

៧៧. Smino ni (សូត្រ)

ඣීතො ස්මිංවචනස්ස නි හොති වා. දණ්ඩිනි දණ්ඩිස්මිං, දණ්ඩීසු, බහුලාධිකාරා ස්මිම්හි ගාමණී+සෙනානී+සුධීපභුතීනං නිආදෙසාභාවො ච විසෙසො. එවං –

ព្រោះ ឈសញ្ញា ឲ្យអាទេស ស្មិំ វិភត្តិ ជា និ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា daṇḍini daṇḍismiṃ, daṇḍīsu, ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលៈ (Bahula) ក្នុងព្រោះ ស្មិំ វិភត្តិ នៃគាមណី សេនានី សុធីសព្ទ ជាដើម មិនមានការអាទេសជា និ ឡើយ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។ ដូចគ្នា​នេះ​ដែរ –

ධම්මී [Pg.54] සඞ්ඝී ඤාණී හත්ථී, චක්කී පක්ඛී දාඨී රට්ඨී;

ඡත්තී මාලී චම්මී යොගී, භාගී භොගී කාමී සාමී.

ធម្មី សង្ឃី ញាណី ហត្ថី, ចក្កី បក្ខី ទាឋី រដ្ឋី; ឆត្តី មាលី ចម្មី យោគី, ភាគី ភោគី កាមី សាមី។

ධජී ගණී සසී කුට්ඨී, ජටී යානී සුඛී සිඛී;

දන්තී මන්තී කරී චාගී, කුසලී මුසලී බලී;

(වාචී, රූ)

ធជី គណី សសី កុដ្ឋី, ជដី យានី សុខី សិខី; ទន្តី មន្តី ករី ចាគី, កុសលី មុសលី ពលី; (វាចី, រូប)

පාපකාරී සත්තුඝාතී, මාල්‍යකාරී දීඝජීවී;

ධම්මවාදී සීහනාදී, භූමිසායී සීඝයායී.

បាបការី សត្តុឃាតី, មាល្យការី ទីឃជីវី; ធម្មវាទី សីហនាទី, ភូមិសាយី សីឃយាយី។

ඊකාරන්තං.

ចប់ ឦការន្តៈ។

භික්ඛු, සිලොපො. ලසඤ්ඤායං –

Bhikkhu, លុប សិ វិភត្តិ។ ក្នុង លសញ្ញា (នាមដែលមានសញ្ញាថា លៈ) –

83. ලා යොනං වො පුමෙ

៨៣. Lā yonaṃ vo pume (សូត្រ)

ලතො යොනං වො හොති වා පුල්ලිඞ්ගෙ.

ព្រោះ លសញ្ញា ឲ្យអាទេស យោ វិភត្តិ ជា វោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។

94. වෙ+වොසු ලුස්ස

៩៤. Ve+vosu lussa (សូត្រ)

ලසඤ්ඤස්ස උස්ස වෙ+වොසු ට හොති. එත්ථ ‘‘පුමාලපනෙ වෙවො’’ ත්‍ය+ත්‍ර වොස්ස සහචරිතඤායා අනිස්සිතත්තා ජාතිවසෙන ‘‘ලා යොනං’’ ත්‍යාදො වො ච ගය්හති. භික්ඛවො. අඤ්ඤත්‍ර ‘‘ලොපො’’ති යොලොපො. ‘‘යොලොපනිසු දීඝො’’ති දීඝෙ භික්ඛූ. භො භික්ඛු භික්ඛූ.

ព្រោះ លសញ្ញា ឲ្យអាទេស ឧការៈ ជា ឱ ក្នុងព្រោះ វេ និង វោ វិភត្តិ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះមិនអាស្រ័យនឹងន័យនៃសហចរិតៈនៃ វោសព្ទ ក្នុងសូត្រថា “pumālapane vevo” នេះ តាមលក្ខណៈនៃជាតិ ទើបយក វោ ក្នុងសូត្រជាដើមថា “lā yonaṃ” នោះផង។ សម្រេចរូបជា bhikkhavo។ ក្នុងទីដទៃ ឲ្យលុប យោ វិភត្តិ ដោយសូត្រថា “lopo”។ ព្រោះមានទីឃៈដោយសូត្រថា “Yolopanisu dīgho” សម្រេចរូបជា bhikkhū។ bho bhikkhu bhikkhū។

96. පුමා+ලපනෙ වෙවො

៩៦. Pumā+lapane vevo (សូត្រ)

ලසඤ්ඤතො උතො යොස්සා+ලපනෙ වෙ+වො හොන්ති වා පුල්ලිඞ්ගෙ. භික්ඛවෙ භික්ඛවො භික්ඛූ. භික්ඛුං, භික්ඛවො භික්ඛූ. භික්ඛුනා[Pg.55], භික්ඛූහි භික්ඛූභි. ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති ලතො සස්ස නො වා, භික්ඛුනො භික්ඛුස්ස, භික්ඛූනං. ‘‘නා ස්මාස්සා’’ති ලතො වා ස්මාස්ස නා, භික්ඛුනා භික්ඛුම්හා භික්ඛුස්මා. භික්ඛුම්හි භික්ඛුස්මිං. එවං –

ព្រោះ លសញ្ញា ឲ្យអាទេស ឧការៈ និង យោ វិភត្តិ ក្នុងអាលបនៈ ជា វេ និង វោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។ សម្រេចរូបជា bhikkhave bhikkhavo bhikkhū។ bhikkhuṃ, bhikkhavo bhikkhū។ bhikkhunā, bhikkhūhi bhikkhūbhi។ ដោយសូត្រថា “Jhalā sassa no” ឲ្យអាទេស ស វិភត្តិ ខាងចុង លសញ្ញា ជា នោ ខ្លះ, សម្រេចរូបជា bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ។ ដោយសូត្រថា “Nā smāssā” ឲ្យអាទេស ស្មា វិភត្តិ ខាងចុង លសញ្ញា ជា នា ខ្លះ, សម្រេចរូបជា bhikkhunā bhikkhumhā bhikkhusmā។ bhikkhumhi bhikkhusmiṃ។ ដូចគ្នា​នេះ​ដែរ –

සෙතු කෙතු රාහු භාණු, සංකු උච්ඡු වෙළු මච්චු. (පඞ්ගු, රූ) සින්ධු බන්ධු නෙරු මෙරු, සත්තු කාරු හෙතු ජන්තු. රුරු පටු – ඉච්චාදයො.

សេតុ កេតុ រាហុ ភាណុ, សំកុ ឧច្ឆុ វេឡុ មច្ចុ។ (បងុ, រូប) សិន្ធុ ពន្ធុ នេរុ មេរុ, សត្តុ ការុ ហេតុ ជន្តុ។ រុរុ បដុ – ជាដើម។

ජන්තු+හෙතූනං යොස්ව+යං භෙදො. ‘‘ජන්තු+හෙත්වී+ඝ+පෙහි වා’’ති යොලොපෙ –

នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ នៃ ជន្តុ និង ហេតុ សព្ទ។ កាលបើលុប យោ វិភត្តិ ដោយសូត្រថា “Jantu+hetvī+gha+pehi vā” –

84. ජන්ත්වාදිතො නො ච

៨៤. Jantvādito no ca (សូត្រ)

ජන්ත්වාදිතො යොනං නො හොති වො ච පුල්ලිඞ්ගෙ. ජන්තුනො ජන්තවො ජන්තුයො. භො ජන්තු ජන්තූ, ජන්තුනො, ‘‘පුමාලපනෙ වෙවො’’ති වෙ+වො, ජන්තවෙ ජන්තවො ජන්තුයො. ජන්තුං, ජන්තූ ජන්තුනො ජන්තවො ජන්තුයො. සෙසං භික්ඛුසමං.

ព្រោះ ជន្តុសព្ទ ជាដើម ឲ្យអាទេស យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា នោ និង វោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។ សម្រេចរូបជា jantuno jantavo jantuyo។ bho jantu jantū, jantuno, ដោយសូត្រថា “pumālapane vevo” ឲ្យអាទេសជា វេ និង វោ, សម្រេចរូបជា jantave jantavo jantuyo។ jantuṃ, jantū jantuno jantavo jantuyo។ សេសសល់ពីនេះ ស្មើនឹង ភិក្ខុសព្ទ។

හෙතු, හෙතූ හෙතවො. ‘‘යොම්හි වා ක්වචී’’ති ලසඤ්ඤස්ස උස්ස වා ටාදෙසො, හෙතයො. යොම්හි අන්තරඞ්ගත්තා පඨමං ටාදෙසෙ කතෙ පච්ඡා යොලොපාභාවො, තථා හි අන්තරඞ්ග+බාහිරඞ්ගවිධානෙස්ව+න්තරඞ්ගවිධියෙව බලවා. එත්ථ ච පකතිනිස්සිත+මන්තරඞ්ගං, පච්චයනිස්සිතං බාහිරඞ්ගං. හෙතුයො. භො හෙතු, හෙතූ හෙතවෙ හෙතවො හෙතයො හෙතුයො. සෙසං පුබ්බසමං.

Hetu, hetū hetavo។ ដោយសូត្រថា “Yomhi vā kvacī” ឲ្យអាទេស ឧការៈ នៃ លសញ្ញា ជា អ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ, សម្រេចរូបជា hetayo។ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ ព្រោះភាពជាអន្តរង្គៈ កាលបើធ្វើអាទេសមុនហើយ ខាងក្រោយមិនមានការលុប យោ វិភត្តិឡើយ ព្រោះថា ក្នុងវិធីដែលជាអន្តរង្គៈ និងពាហិរង្គៈ វិធីដែលជាអន្តរង្គៈតែងមានកម្លាំងជាង។ ហើយក្នុងទីនេះ វិធីដែលអាស្រ័យនឹងប្រកតី ឈ្មោះថា អន្តរង្គៈ វិធីដែលអាស្រ័យនឹងបច្ច័យ ឈ្មោះថា ពាហិរង្គៈ។ សម្រេចរូបជា hetuyo។ bho hetu, hetū hetave hetavo hetayo hetuyo។ សេសសល់ពីនេះ ស្មើនឹងពាក្យមុន។

බහුතො [Pg.56] නංම්හි –

ព្រោះ ពហុសព្ទ ក្នុងព្រោះ នំ វិភត្តិ –

48. බහුකතින්නං

៤៨. Bahukatinnaṃ (សូត្រ)

නංම්හි බහුනො කතිස්ස ච නුක හොති තිලිඞ්ගෙ. බහුන්නං. සෙසං භික්ඛුසමං.

ក្នុងព្រោះ នំ វិភត្តិ ឲ្យមាន នុគមៈ (ការចុះ នុ) ដល់ ពហុសព្ទ និង កតិសព្ទ ក្នុងត្រីលិង្គ។ សម្រេចរូបជា bahunnaṃ។ សេសសល់ពីនេះ ស្មើនឹង ភិក្ខុសព្ទ។

වත්තු සි,

Vattu ក្នុងព្រោះ សិ វិភត្តិ,

57. ල්තු+පිතාදීන+මා සිම්හි

៥៧. Ltu+pitādīna+mā simhi (សូត្រ)

ල්තුපච්චයන්තානං පිතු+මාතු+භාතු+ධීතු+දුහිතු+ජාමාතු+නත්තු+හොතු+පොතූනඤ්චා හොති සිම්හි. වත්තා. ‘‘කත්තරි ල්තු+ණකා’’ති විහිතල්තුපච්චයස්ස ගහණා යතො ධාතුතො හි සො විහිතො, ‘‘පච්චයග්ගහණෙ යස්මා සො විහිතො, තදාදිනො තදන්තස්ස ච ගහණං’’ති ඤායා තදවිනාභාවතො තදන්තධාතුනොපි ගහණංති ල්තුපච්චයන්තානංති වුත්තං.

ឲ្យអាទេស ឧការៈ នៃសព្ទដែលមាន ល្តុ បច្ច័យជាខាងចុង និងសព្ទមាន បិតុ មាតុ ភាតុ ធីតុ ទុហិតុ ជាមាតុ នត្តុ ហោតុ បោតុ ជាដើម ជា អា ក្នុងព្រោះ សិ វិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា vattā។ ព្រោះការកាន់យកនូវ ល្តុ បច្ច័យដែលបានបញ្ញត្តិទុកដោយសូត្រថា “Kattari ltu+ṇakā” គឺបានបញ្ញត្តិអំពីធាតុណា តាមន័យថា “paccayaggahaṇe yasmā so vihito, tadādino tadantassa ca gahaṇaṃ” (ក្នុងការកាន់យកបច្ច័យ តែងកាន់យកនូវសព្ទដែលមានបច្ច័យនោះជាខាងចុង និងមានធាតុនោះជាដើម ដែលបច្ច័យនោះបានបញ្ញត្តិមក) ព្រោះមិនអាចខ្វះគ្នានឹងសព្ទនោះបាន ទើបមានការកាន់យកនូវធាតុដែលមានបច្ច័យនោះជាខាងចុងផង ហេតុនោះទើបពោលថា ltupaccayantānaṃ (សព្ទដែលមាន ល្តុ បច្ច័យជាខាងចុង)។

162. ල්තු+පිතාදීන+ම සෙ

១៦២. Ltu+pitādīna+ma se (សូត្រ)

ල්තුපච්චයන්තානං පිතාදීනඤ්චා+රඞ හොති සතො+ඤ්ඤත්‍ර. ‘‘ආරඞස්මා’’ති ටො, වත්තාරො.

ឲ្យអាទេស ឧការៈ នៃសព្ទដែលមាន ល្តុ បច្ច័យជាខាងចុង និងសព្ទមាន បិតុ ជាដើម ជា អរ ក្នុងទីដទៃក្រៅពី សិ វិភត្តិ។ ព្រោះមាន ឌោ (ដោ) ខាងចុង អារំ ដោយសូត្រថា “Āraṅasmā” សម្រេចរូបជា vattāro។

58. ගෙ අ ච

៥៨. Ge a ca (សូត្រ)

ගෙල්තු+පිතාදීනං අ හොති ආ ච. භො වත්ත වත්තා, වත්තාරො. වත්තාරං, වත්තාරෙ වත්තාරො. නාවචනස්ස ‘‘ටා නාස්මානං’’ති ටා, වත්තාරා.

ក្នុងព្រោះ ឃៈ (ឃសញ្ញា) ឲ្យអាទេស ឧការៈ នៃសព្ទដែលមាន ល្តុ បច្ច័យជាខាងចុង និងសព្ទមាន បិតុ ជាដើម ជា អ និង អា។ សម្រេចរូបជា bho vatta vattā, vattāro។ vattāraṃ, vattāre vattāro។ អាទេស នា វិភត្តិ ជា អា ដោយសូត្រថា “ṭā nāsmānaṃ” សម្រេចរូបជា vattārā។

166. සු+හිස්වා+රඞ

១៦៦. Su+hisvā+raṅa (សូត្រ)

සු+හිසු ල්තු+පිතාදීන+මාරඞ වා හොති. වත්තාරෙහි වත්තාරෙභි වත්තූහි වත්තූභි.

ក្នុងព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិ ឲ្យអាទេស ឧការៈ នៃសព្ទដែលមាន ល្តុ បច្ច័យជាខាងចុង និងសព្ទមាន បិតុ ជាដើម ជា អារំ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា vattārehi vattārebhi vattūhi vattūbhi។

165. සලොපො

១៦៥. សលោបោ

ල්තු+පිතාදීහි [Pg.57] සස්ස ලොපො වා හොති. වත්තු වත්තුනො වත්තුස්ස.

ក្រោយពីសព្ទដែលមានល្តុបច្ច័យ និងបិតាសព្ទជាដើម តែងមានការលុប ស-វិភត្តិ ខ្លះ។ វត្ថុ, វត្ថុនោ, វត្ថុស្ស។

163. නංම්හි වා

១៦៣. ណម្ហិ វា

නංම්හි ල්තු+පිතාදීන+මාරඞ වා හොති. වත්තාරානං.

កាលបើ ណំ-វិភត្តិ នៅខាងចុង តែងមានការអាទេសទីបំផុតនៃសព្ទដែលមានល្តុបច្ច័យ និងបិតាសព្ទជាដើម ជា អារៈ ខ្លះ។ វត្តារានំ។

164. ආ

១៦៤. អា

නංම්හි ල්තු+පිතාදීන+මා වා හොති. වත්තානං වත්තූනං. ස්මාස්ස ටා, වත්තාරා.

កាលបើ ណំ-វិភត្តិ នៅខាងចុង តែងមានការអាទេសទីបំផុតនៃសព្ទដែលមានល្តុបច្ច័យ និងបិតាសព្ទជាដើម ជា អា ខ្លះ។ វត្តានំ, វត្តូនំ។ ស្មា-វិភត្តិ របស់សព្ទទាំងនោះ ផ្លាស់ជា តា, វត្តារា។

174. ටි ස්මිනො

១៧៤. ដិ ស្មិនោ

ආරවා+දෙසම්හා ස්මිනො ටි හොති.

ក្រោយពី អារ-អាទេស តែងមានការផ្លាស់ ស្មឹ-វិភត្តិ ជា ដិ។

176. රස්සා+රඞ

១៧៦. រស្សារគំ

ස්මිම්හි ආරො රස්සො හොති. වත්තරි, වත්තාරෙසු වත්තූසු වත්තුසු. එවං –

កាលបើ ស្មឹ-វិភត្តិ នៅខាងចុង អារ-អាទេស តែងធ្វើជារស្សៈ។ វត្តរិ, វត្តារេសុ, វត្តូសុ, វត្តុសុ។ យ៉ាងនេះដែរ –

එවං භත්තු කත්තු නෙතු, සොතු ඤාතු ජෙතු ඡෙත්තු;

භෙත්තු දාතු ධාතු බොද්ධු, විඤ්ඤාපෙතාදයොපි ච.

យ៉ាងនេះដែរ ភត្តុ, កត្តុ, នេតុ, សោតុ, ញាតុ, ជេតុ, ឆេត្តុ, ភេត្តុ, ទាតុ, ធាតុ, ពោទ្ធុ, វិញ្ញាបេតុ ជាដើម ក៏ដូចគ្នាដែរ។

සත්ථුසද්දස්ස පන නාම්හි බහුලාධිකාරා ‘‘ල්තු+පිතාදීන+මසෙ’’ති වා ආරවාදෙසෙ සත්ථාරා සත්ථුනා. සෙසං වත්තුසමං.

ចំណែកឯ សត្ថុសព្ទ កាលបើ នា-វិភត្តិ នៅខាងចុង ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ ឬដោយការផ្លាស់ជា អារៈ តាមសូត្រថា “ល្តុបិតាទីនមសេ” តែងសម្រេចរូបជា សត្ថារា, សត្ថុនា។ ក្រៅពីនេះ ស្មើនឹង វត្ថុសព្ទ។

සිම්හි ආ, පිතා. ‘‘ල්තු+පිතාදීන+මසෙ’’ති ආරවාදෙසෙ –

កាលបើ សិ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ផ្លាស់ជា អា, បិតា។ កាលបើផ្លាស់ជា អារៈ តាមសូត្រថា “ល្តុបិតាទីនមសេ” –

177. පිතාදීන+මනත්වාදීනං

១៧៧. បិតាទីនមនត្វាទីនំ

නත්වාදිවජ්ජිතානං [Pg.58] පිතාදීන+මාරො රස්සො හොති සබ්බාසු විභත්තීසු. ‘‘ල්තු+පිතාදීන+මසෙ’’ ‘‘සු+හිස්වා+රඞ’’ ‘‘නංම්හි වා’’ති එත්ථ වුත්තවිභත්තීසු පරෙසු ආරඞ හොතීති තා විභත්තියො පටිච්ච සබ්බාසූති වුත්තං. පිතරො. භො පිත පිතා, පිතරො. පිතරං, පිතරෙ පිතරො. පිතරා, පිතරෙහි පිතරෙභි පිතූහි පිතූභි. පිතු පිතුනො පිතුස්ස, පිතරානං පිතූනං. ‘‘පිතුන්නං’’ති නංම්හි දීඝෙ රස්ස+ද්විත්තානීති වුත්තං. ‘‘සානුවුත්තං සුත්තං’’ති ඤායා ‘‘බහුකතින්නං’’ති එත්ථ නුක-ඉති යොගවිභාගෙනපි සිජ්ඣති එත්ථ අනුවත්තිතනංම්හි. පඤ්චමීඡට්ඨී තතියාචතුත්ථීසමං. පිතරි, පිතරෙසු පීතූසු, රස්සාභාවො. නත්තා, නත්තාරො. භො නත්ත නත්තා, නත්තාරො ඉච්චාදි වත්තුසමං.

អារ-អាទេស របស់បិតាសព្ទជាដើម ដែលវៀរចាកនត្តាសព្ទជាដើម តែងធ្វើជារស្សៈ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង។ ពាក្យថា 'ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង' នេះ គឺសំដៅយកវិភត្តិទាំងឡាយដែលនៅខាងចុង ដែលបានពោលទុកក្នុងសូត្រទាំងនេះគឺ “ល្តុបិតាទីនមសេ” “សុហិស្វារគំ” “ណម្ហិ វា” ដែលមានការផ្លាស់ជា អារៈ។ សម្រេចរូបជា បិតរោ។ ភោ បិត, បិតា, បិតរោ។ បិតរំ, បិតរេ, បិតរោ។ បិតរា, បិតរេហិ, បិតរេភិ, បិតូហិ, បិតូភិ។ បិតុ, បិតុនោ, បិតុស្ស, បិតារានំ, បិតូនំ។ ចំពោះរូបថា “បិតុន្នំ” គឺលោកពោលថា កាលបើ ណំ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ត្រូវធ្វើរស្សៈ និងទ្វិត្តៈ។ តាមន័យថា “សានុវុត្តំ សុត្តំ” ក្នុងសូត្រថា “ពហុកតិន្នំ” នេះ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា នុ-ករណៈ ក៏សម្រេចរូបបានដែរ ក្នុងកាលដែល ណំ-វិភត្តិ អនុវត្តមកក្នុងទីនេះ។ វិភត្តិទី ៥ និងទី ៦ ស្មើនឹងវិភត្តិទី ៣ និងទី ៤។ បិតរិ, បិតរេសុ, បិតូសុ, គ្មានការធ្វើរស្សៈ។ នត្តា, នត្តារោ។ ភោ នត្ត, នត្តា, នត្តារោ ជាដើម ស្មើនឹង វត្ថុសព្ទ។

ගුණවන්තු සි,

គុណវន្តុ + សិ,

151. න්තුස්ස

១៥១. ន្តុស្ស

සිම්හි න්තුස්ස ටා හොති. ගුණවා. යොම්හි ‘‘න්තන්තූනං න්තො යොම්හි පඨමෙ’’ති සවිභත්තිස්ස න්තුස්ස න්තො හොති. එත්ථ ච ‘‘න්තු වන්තු+මන්තා+වන්තු+තවන්තුසම්බන්ධී’’ති පරිභාසතො න්තු ච වන්ත්වාදිසම්බන්ධීයෙව ගය්හතෙ, න ජන්තු තන්තාදීනං. ගුණවන්තො. අඤ්ඤත්‍ර –

កាលបើ សិ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ផ្លាស់ ន្តុ ជា អា។ គុណវា។ កាលបើ យោ-វិភត្តិ នៅខាងចុង តាមសូត្រថា “ន្តន្តូនំ ន្តោ យោម្ហិ បឋមេ” ន្តុ-បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ ផ្លាស់ជា ន្តោ។ ក្នុងទីនេះ តាមបរិភាសាថា “ន្តុ វន្តុមន្តាវន្តុតវន្តុសម្ពន្ធី” ន្តុ-បច្ច័យ ត្រូវយកតែដែលទាក់ទងនឹង វន្តុ-បច្ច័យ ជាដើមប៉ុណ្ណោះ មិនយក ជន្តុ, តន្តុ សព្ទជាដើមឡើយ។ គុណវន្តោ។ ក្នុងទីដទៃ –

91. ය්වාදො න්තුස්ස

៩១. យ្វាទោ ន្តុស្ស

යොආදීසු න්තුස්ස අ හොති. ගුණවන්තඉති අකාරන්තා ටා+ටෙආදෙසා හොන්ති, ගුණවන්තා. ‘‘ටටාඅං ගෙ’’ති ටාදයො[Pg.59], භො ගුණව ගුණවා ගුණවං, ගුණවන්තො ගුණවන්තා. ‘‘න්තස්ස ච ට වං+සෙ’’ති අංසෙසු න්තස්ස ටො වා, ගුණවං ගුණවන්තං, ගුණවන්තෙ. ‘‘තො+තා+ති+තා ස+ස්මා+ස්මිං+නාසූ’’ති තාආදයො හොන්ති, ගුණවතා ගුණවන්තෙන, ගුණවන්තෙහි ගුණවන්තෙභි. ‘‘ලක්ඛණිකපටිපදොත්තෙසු පටිපදොත්තස්සෙව ගහණං, න ලක්ඛණිකස්සා’’ති ඤායා ‘‘න ලක්ඛණිකස්සා’’ති වුත්තබ්‍යත්තිපක්ඛ+මනපෙක්ඛිත්වා ‘‘අතො’’ති රස්සාකාරජාතියා පෙක්ඛිතත්තා ගුණවන්තෙනාති ‘‘අතෙනා’’ ත්‍ය+නෙන සිජ්ඣති. ජාති=සාමඤ්ඤං, බ්‍යත්ති=විසෙසො. ගුණවතො ගුණවස්ස ගුණවන්තස්ස, ‘‘තං නංම්හි’’ති නංම්හී තං වා, ගුණවතං ගුණවන්තානං. ගුණවතා ගුණවන්තා ගුණවන්තම්හා ගුණවන්තස්මා. ගුණවති ගුණවන්තෙ ගුණවන්තම්හි ගුණවන්තස්මිං, ගුණවන්තෙසු. ‘‘න්තස්ස ච ට වා’’ති යොගවිභාගා යොසු ච න්තුස්ස වා ටාදෙසෙ කතෙ යොස්ස ටා, ‘‘චක්ඛුමා අන්ධිතා හොන්ති’’, ‘‘වග්ගුමුදාතීරියා භික්ඛු වණ්ණවා’’ ඉච්චාදී හොන්ති.

កាលបើ យោ-វិភត្តិ ជាដើម នៅខាងចុង ផ្លាស់ ន្តុ ជា អ។ គុណវន្ត-សព្ទ ដែលជាអការន្ត តែងមានការផ្លាស់ជា ដ្ឋា និង ដ្ឋេ, គុណវន្តា។ តាមសូត្រថា “ដ្ឋដ្ឋាបំ គេ” ជាដើម សម្រេចរូបជា ភោ គុណវ, គុណវា, គុណវំ, គុណវន្តោ, គុណវន្តា។ តាមសូត្រថា “ន្តស្ស ច ដ្ឋ វំសេ” កាលបើ អំ-វិភត្តិ និង ស-វិភត្តិ នៅខាងចុង ផ្លាស់ ន្តុ ជា ដ្ឋ ខ្លះ, គុណវំ, គុណវន្តំ, គុណវន្តេ។ តាមសូត្រថា “តោតាទិតា សស្មាស្មឹនាសុ” តែងមានការផ្លាស់ជា តា-អាទេស ជាដើម, គុណវតា, គុណវន្តេន, គុណវន្តេហិ, គុណវន្តេភិ។ តាមន័យថា “លក្ខណិកបដិបទោត្តេសុ បដិបទោត្តស្សេវ គហណំ, ន លក្ខណិកស្ស” ដោយមិនគិតដល់ភាគនៃព្យត្តិដែលពោលថា “មិនយកសព្ទដែលសម្រេចដោយលក្ខណៈ” ព្រោះសំដៅយកជាតិគឺរស្សអការៈ តាមសូត្រថា “អតោ” សម្រេចរូបជា គុណវន្តេន ដោយសូត្រថា “អតេន” នេះឯង។ ជាតិ = សាមញ្ញ, ព្យត្តិ = វិសេស។ គុណវតោ, គុណវស្ស, គុណវន្តស្ស។ តាមសូត្រថា “តំ ណម្ហិ” កាលបើ ណំ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ផ្លាស់ជា តំ ខ្លះ, គុណវតំ, គុណវន្តានំ។ គុណវតា, គុណវន្តា, គុណវន្តម្ហា, គុណវន្តស្មា។ គុណវតិ, គុណវន្តេ, គុណវន្តម្ហិ, គុណវន្តស្មឹ, គុណវន្តេសុ។ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “ន្តស្ស ច ដ្ឋ វា” កាលបើ យោ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ផ្លាស់ ន្តុ ជា ដ្ឋ ខ្លះ ហើយផ្លាស់ យោ ជា ដ្ឋា, សម្រេចរូបជា “ចក្ខុមា អន្ធិតា ហោន្តិ”, “វគ្គុមុទាតីរិយា ភិក្ខុ វណ្ណវា” ជាដើម។

එවං ගණවා කුලවා ඵලවා යසවා ධනවා සුතවා භගවා හිමවා බලවා සීලවා පඤ්ඤවා ඉච්චාදී.

យ៉ាងនេះដែរ គណវា, កុលវា, ផលវា, យសវា, ធនវា, សុតវា, ភគវា, ហិមវា, ពលវា, សីលវា, បញ្ញវា ជាដើម។

153. හිමවතො වා ඔ

១៥៣. ហិមវតោ វា ឱ

හිමවතො සිම්හි න්තුස්ස ඔ වා හොති, හිමවන්තො හිමවා. සෙසං පුරිමසමං.

ចំពោះហិមវន្តសព្ទ កាលបើ សិ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ផ្លាស់ ន្តុ ជា ឱ ខ្លះ, ហិមវន្តោ, ហិមវា។ ក្រៅពីនេះ ស្មើនឹងសព្ទមុន។

ආයස්මන්තුසද්දො කම්මවාචාය ක්වචි බහුලාධිකාරා ද්විවචනෙන ආයස්මන්තා, තිණ්ණං වචනෙන ආයස්මන්තොති දිස්සති.

អាយស្មន្តុសព្ទ ក្នុងកម្មវាចា ជួនកាលដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ តែងឃើញប្រើជា ទ្វិវចនៈ ថា អាយស្មន្តា, ប្រើជា ពហុវចនៈ ថា អាយស្មន្តោ។

එවං [Pg.60] සතිමා ධිතිමා ගතිමා මුතිමා මතිමා ජුතිමා සිරිමා හිරිමා ථුතිමා රතිමා යතිමා සුචිමා කලිමා බලිමා කසිමා රුචිමා බුද්ධිමා චක්ඛුමා බන්ධුමා හෙතුමා සෙතුමා කෙතුමා රාහුමා භාණුමා ඛාණුමා විජ්ජුමා ඉච්චාදයො.

យ៉ាងនេះដែរ សតិមា, ធិតិមា, គតិមា, មុតិមា, មតិមា, ជុតិមា, សិរិមា, ហិរិមា, ថុតិមា, រតិមា, យតិមា, សុចិមា, កលិមា, ពលិមា, កសិមា, រុចិមា, ពុទ្ធិមា, ចក្ខុមា, ពន្ធុមា, ហេតុមា, សេតុមា, កេតុមា, រាហុមា, ភាណុមា, ខាណុមា, វិជ្ជុមា ជាដើម។

උකාරන්තං.

ឧការន្ត។

වෙස්සභූ සිලොපො. තෙ ච රස්සාභාවොව විසෙසො. ‘‘එකවචනයොස්ව+ඝොනං’’ති රස්සෙ ‘‘ලා යොනං වො පුමෙ’’ති වො, වෙස්සභුවො, ‘‘වෙවොසු ලුස්සා’’ති වුත්තත්තා න ටාදෙසො, ‘‘ලොපොති යොලොපෙ වෙස්සභූ. ‘‘ගෙ වා’’ති වා රස්සෙ භො වෙස්සභු වෙස්සභූ, වෙස්සභුවො වෙස්සභූ. වෙස්සභුං, වෙස්සභුවො වෙස්සභූ. වෙස්සභුනා ඉච්චාදි භික්ඛුසමං. එවං සයම්භූ පරාභිභූ අභිභූආදයො. ගොත්‍රභූ+සහභූසද්දෙහි පන යොනං ‘‘ජන්ත්වාදිතො නො වා’’ති නො, වො වා, ගොත්‍රභුනො ගොත්‍රභුවො ගොත්‍රභූ. සහභුනො සහභුවො සහභූ, සෙසං වෙස්සභූසමං.

វេសភូសព្ទ, លុប សិ-វិភត្តិ។ វេសភូ។ សព្ទទាំងនោះមានសេចក្ដីប្លែកគ្នាត្រង់ការមិនធ្វើរស្សៈប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើធ្វើរស្សៈតាមសូត្រថា “ឯកវចនយោស្វឃោនំ” ហើយផ្លាស់ យោ ជា វោ ក្នុងបុល្លិង្គ តាមសូត្រថា “លា យោនំ វោ បុមេ” សម្រេចរូបជា វេសភុវោ, ព្រោះលោកពោលថា “វេវោសុ លុស្សា” ទើបគ្មានការផ្លាស់ជា ដ្ឋា, កាលបើលុប យោ-វិភត្តិ សម្រេចរូបជា វេសភូ។ កាលបើធ្វើរស្សៈខ្លះតាមសូត្រថា “គេ វា” សម្រេចរូបជា ភោ វេសភុ, វេសភូ, វេសភុវោ, វេសភូ។ វេសភុំ, វេសភុវោ, វេសភូ។ វេសភុណា ជាដើម ស្មើនឹង ភិក្ខុសព្ទ។ យ៉ាងនេះដែរ សយម្ភូ, បរាភិភូ, អភិភូ ជាដើម។ ចំណែកឯ គោត្រភូ និង សហភូ សព្ទ ផ្លាស់ យោ-វិភត្តិ ជា នោ ឬ វោ ខ្លះ តាមសូត្រថា “ជន្ត្វាទិតោ នោ វា” សម្រេចរូបជា គោត្រភុនោ, គោត្រភុវោ, គោត្រភូ។ សហភុនោ, សហភុវោ, សហភូ។ ក្រៅពីនេះ ស្មើនឹង វេសភូសព្ទ។

85. කූතො

៨៥. កូតោ

කූපච්චයන්තතො යොනං නො වා හොති පුල්ලිඞ්ගෙ. සබ්බඤ්ඤුනො. අඤ්ඤත්‍ර ‘‘ලා යොනං වො පුමෙ’’ති න වො, ‘‘කූතො’’ති ජන්ත්වාදීහි පුථක්කරණා. යොලොපෙ සබ්බඤ්ඤූ. භො සබ්බඤ්ඤු සබ්බඤ්ඤූ, සබ්බඤ්ඤුනො සබ්බඤ්ඤූ ඉච්චාදි.

ក្រោយពីសព្ទដែលមាន កូ-បច្ច័យ នៅខាងចុង ផ្លាស់ យោ-វិភត្តិ ជា នោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។ សព្វញ្ញុនោ។ ក្នុងទីដទៃ មិនផ្លាស់ជា វោ តាមសូត្រថា “លា យោនំ វោ បុមេ” ឡើយ ព្រោះលោកបំបែកចេញពី ជន្តុសព្ទជាដើម ដោយសូត្រថា “កូតោ”។ កាលបើលុប យោ-វិភត្តិ សម្រេចរូបជា សព្វញ្ញូ។ ភោ សព្វញ្ញុ, សព្វញ្ញូ, សព្វញ្ញុនោ, សព្វញ្ញូ ជាដើម។

එවං මග්ගඤ්ඤූ ධම්මඤ්ඤූ අත්ථඤ්ඤූ කාලඤ්ඤූ රත්තඤ්ඤූ මත්තඤ්ඤූ කතඤ්ඤූ කථඤ්ඤූ විඤ්ඤූ විදූ ඉච්චාදයො. එත්ථ ‘‘විදා කූ’’ ‘‘විතො ඤාතො’’ [Pg.61] ‘‘කම්මා’’ති තීසු සුත්තෙසු කූපච්චයස්ස ගහිතත්තා වෙදගූආදයො රූපච්චයන්තා න ගහිතා.

យ៉ាងនេះដែរ មគ្គញ្ញូ, ធម្មញ្ញូ, អត្ថញ្ញូ, កាលញ្ញូ, រត្តញ្ញូ, មត្តញ្ញូ, កតញ្ញូ, កថញ្ញូ, វិញ្ញូ, វិទូ ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះលោកកាន់យក កូ-បច្ច័យ ក្នុងសូត្រទាំងបីគឺ “វិទា កូ” “វិតោ ញាតោ” “កម្មា” ដូច្នេះ សព្ទដែលមាន រូ-បច្ច័យ នៅខាងចុង មាន វេទគូ ជាដើម មិនត្រូវកាន់យកឡើយ។

ඌකාරන්තං.

ូការន្ត។

ගො, සි, සිලොපො. ගො.

គោ, សិ, លុប សិ។ គោ។

67. ගොස්සා+ග+සි+හි+නංසු ගාව+ගවා

៦៧. គោស្សាគសិហិណំសុ គាវគវា

ග+සි+හි+නංවජ්ජිතාසු විභත්තීසු ගොසද්දස්ස ගාව+ගවා හොන්ති නිච්චං.

ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយដែលវៀរចាក គ, សិ, ហិ, ណំ វិភត្តិ គោសព្ទ តែងផ្លាស់ជា គាវ និង គវ ជានិច្ច។

170. උභ+ගොහි ටො

១៧០. ឧភគោហិ ដោ

උභ+ගොහි යොනං ටො හොති. ගාවො ගවො. භො ගො, ගාවො ගවො.

ក្រោយពី ឧភ និង គោ សព្ទ ផ្លាស់ យោ-វិភត្តិ ជា ឱ។ គាវោ, គវោ។ ភោ គោ, គាវោ, គវោ។

72. ගාවු+ම්හි

៧២. គាវុម្ហិ

අංවචනෙ ගොස්ස ගාවු වා හොති. ගාවුං ගාවං ගවං, ගාවො ගවො.

កាលបើ អំ-វិភត្តិ នៅខាងចុង គោសព្ទ តែងផ្លាស់ជា គាវុ ខ្លះ។ គាវុំ, គាវំ, គវំ, គាវោ, គវោ។

71. නාස්සා

៧១. ណាសា

ගොතො නාස්ස ආ හොති වා. එකවණ්ණත්තා න සබ්බාදෙසො. ‘‘පඤ්චමියං පරස්සෙ’’ති වත්තන්තෙ ‘‘ආදිස්සා’’ති නාස්ස ආ හොති, පරලොපො, ගාවා ගාවෙන ගවා ගවෙන, ගොහි ගොභි.

ក្រោយពី គោសព្ទ ផ្លាស់ នា-វិភត្តិ ជា អា ខ្លះ។ ព្រោះជាសព្ទមានស្រៈតែមួយ ទើបមិនផ្លាស់ទាំងអស់។ កាលបើពាក្យថា “បញ្ចមិយំ បរស្ស” អនុវត្តមក តាមសូត្រថា “អាទិស្សា” ផ្លាស់ នា-វិភត្តិ ជា អា, លុបស្រៈខាងចុង, គាវា, គាវេន, គវា, គវេន, គោហិ, គោភិ។

69. ගවං සෙන

៦៩. គវំ សេន

ගොස්ස සෙ වා ගවං හොති සහ සෙන. ගවං ගාවස්ස ගවස්ස. කච්චායනෙ ‘‘ගවං චෙ තරමානානං’’ති පාළිං පටිච්ච නංම්හි බහුවචනමෙව සාධිතං, ඉධ ‘‘ගවංව සිඞ්ගිනො සඞ්ගං’’ති දස්සනතො එකවචනඤ්ච.

គោសព្ទ ព្រមទាំង ស-វិភត្តិ តែងផ្លាស់ជា គវំ ខ្លះ។ គវំ, គាវស្ស, គវស្ស។ ក្នុងគម្ពីរកច្ចាយនៈ ផ្អែកលើបាលីថា “គវំ ចេ តរមានានំ” លោកសម្រេចរូបជាពហុវចនៈប៉ុណ្ណោះ, តែក្នុងទីនេះ ផ្អែកលើការឃើញគាថាថា “គវំវ សិង្គិនោ សង្គំ” ទើបសម្រេចរូបជាឯកវចនៈផង។

70. ගුන්නඤ්ච නංනා

៧០. គុន្នញ្ច ណំណា

නංවචනෙන [Pg.62] සහ ගොස්ස ගුන්නං හොති ගවඤ්ච වා. ගුන්නං ගවං ගොනං. ගාවා ගාවම්හා ගාවස්මා ගවා ගවම්හා ගවස්මා. ගාවෙ ගාවම්හි ගාවස්මිං ගවෙ ගවම්හි ගවස්මිං.

គោសព្ទ ព្រមទាំង ណំ-វិភត្តិ តែងផ្លាស់ជា គុន្នំ ឬ គវំ ខ្លះ។ គុន្នំ, គវំ, គោនំ។ គាវា, គាវម្ហា, គាវស្មា, គវា, គវម្ហា, គវស្មា។ គាវេ, គាវម្ហិ, គាវស្មឹ, គវេ, គវម្ហិ, គវស្មឹ។

68. සුම්හි වා

៦៨. សុមហិ វា

සුම්හි ගොස්ස ගාව+ගවා හොන්ති වා. ගාවෙසු ගවෙසු ගොසු. ගොස්ස ගොණාදෙසො න කතො, සද්දන්තරත්තා. ගොණසද්දො හි සත්තසු විභත්තීසු දිස්සතීති.

កាលបើ សុ-វិភត្តិ នៅខាងចុង គោសព្ទ តែងផ្លាស់ជា គាវ និង គវ ខ្លះ។ គាវេសុ, គវេសុ, គោសុ។ គោសព្ទ មិនផ្លាស់ជា គោណ-អាទេស ឡើយ ព្រោះជាសព្ទផ្សេងគ្នា។ ព្រោះថា គោណសព្ទ តែងប្រាកដក្នុងវិភត្តិទាំង ៧។

උසු+භූමි+පසු+රංසි-දිසා+වාචා+ම්බු+චක්ඛුසු;

දසස්ව+ත්ථෙසු ගො වුත්තො, ලග්ගෙ ච වජිරෙ ඉති.

គោសព្ទ លោកពោលថា មានអត្ថ ១០ យ៉ាង គឺ ព្រួញ, ផែនដី, សត្វពាហនៈ, រស្មី, ទិស, វាចា, ទឹក, ភ្នែក, ស្ថានសួគ៌ និងវជិរៈ។

ඔකාරන්තං.

ឱការន្ត។

ඉති පුල්ලිඞ්ගං.

ចប់ បុល្លិង្គ។

කඤ්ඤා, සිලොපො.

កញ្ញាសព្ទ, លុប សិ-វិភត្តិ។

1,11. ඝා

១,១១. ឃា

ඉත්ථියං වත්තමානස්ස නාමස්ස+න්තෙ වත්තමානො ආකාරො ඝසඤ්ඤො හොති. ‘‘ජන්තු+හෙත්වී+ඝ+පෙහි වා’’ති යොලොපො වා. කඤ්ඤා කඤ්ඤායො. ‘‘ඝ+බ්‍රහ්මාදිතෙ’’ති ගස්ස එ වා, කඤ්ඤෙ කඤ්ඤා, යොම්හි කඤ්ඤා කඤ්ඤායො. ‘‘ඝො ස්සං+ස්සා යං+තිංසූ’’ති අංම්හි රස්සො. කඤ්ඤං, කඤ්ඤා කඤ්ඤායො.

ស្រៈ អា ដែលនៅខាងចុងនៃនាមសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ តែងមានឈ្មោះថា ឃៈ។ តាមសូត្រថា “ជន្តុហេត្វីឃបេហិ វា” តែងមានការលុប យោ-វិភត្តិ ខ្លះ។ កញ្ញា, កញ្ញាយោ។ តាមសូត្រថា “ឃព្រហ្មាទិតេ” ផ្លាស់ ឃៈ ជា អេ ខ្លះ, កញ្ញេ, កញ្ញា, កាលបើ យោ-វិភត្តិ នៅខាងចុង, កញ្ញា, កញ្ញាយោ។ តាមសូត្រថា “ឃោ ស្សំស្សា យំតឹសុ” ធ្វើជារស្សៈ កាលបើ អំ-វិភត្តិ នៅខាងចុង។ កញ្ញំ, កញ្ញា, កញ្ញាយោ។

45. ඝ+පතෙ+කස්මිං නාදීනං ය+යා

៤៥. ឃបតេកស្មឹ នាទីនំ យយា

ඝපතො [Pg.63] ස්මිංවිභත්තිපරියන්තානං එකත්තෙ නාදීනං ය+යා හොන්ති යථාක්කමං. කඤ්ඤාය, කඤ්ඤාභි කඤ්ඤාහි. කඤ්ඤාය, කඤ්ඤානං.

ក្រោយពី ឃ-សញ្ញា និង បតិ-សព្ទ ក្នុងឯកវចនៈ វិភត្តិទាំងឡាយមាន នា-វិភត្តិ ជាដើម រហូតដល់ ស្មឹ-វិភត្តិ ជាទីបំផុត តែងផ្លាស់ជា យ និង យា តាមលំដាប់។ កញ្ញាយ, កញ្ញាភិ, កញ្ញាហិ។ កញ្ញាយ, កញ្ញានំ។

103. යං

១០៣. យំ

ඝපතො ස්මිනො යං වා හොති. කඤ්ඤායං කඤ්ඤාය. ‘‘ඝ+ පතෙ+කස්මිං නාදීනං ය+යා’’ ‘‘යං’’ති ච ඉමෙසං අපවාදාදීනං විසයෙ ම්හිස්ස උස්සග්ගත්තා පවත්ති නත්ථීති ස්මිනො බහුලාධිකාරා ‘‘ස්මා+හි+ස්මින්න’’ මිච්චාදිනා ම්හිකතෙ ‘‘දසසහස්සිම්හි ධාතුම්හී’’ති සිජ්ඣති. කඤ්ඤාසු. එවං –

ក្រោយពី ឃ-សញ្ញា និង បតិ-សព្ទ ផ្លាស់ ស្មឹ-វិភត្តិ ជា យំ ខ្លះ។ កញ្ញាយំ, កញ្ញាយ។ ក្នុងវិស័យនៃអបវាទសូត្រទាំងនេះគឺ “ឃបតេកស្មឹ នាទីនំ យយា” និង “យំ” ព្រោះគ្មានការប្រព្រឹត្តទៅនៃ មហិ-អាទេស ដែលជាឧស្សគ្គៈ ដូច្នេះ កាលបើផ្លាស់ ស្មឹ-វិភត្តិ ជា មហិ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ តាមសូត្រថា “ស្មាហិស្មិន្ន...” ជាដើម តែងសម្រេចរូបជា “ទសសហស្សិម្ហិ ធាតុម្ហិ”។ កញ្ញាសុ។ យ៉ាងនេះដែរ –

සද්ධා මෙධා පඤ්ඤා විජ්ජා, චින්තා මන්තා තණ්හා වීණා;

ඉච්ඡා මුච්ඡා එජා මායා, මෙත්තා මත්තා සික්ඛා භික්ඛා.

សទ្ធា, មេធា, បញ្ញា, វិជ្ជា, ចិន្តា, មន្តា, តណ្ហា, វីណា; ឥច្ឆា, មុច្ឆា, អេជា, មាយា, មេត្តា, មត្តា, សិក្ខា, ភិក្ខា។

ජඞ්ඝා ගීවා ජීව්හා වාචා, ඡායා ආසා ගඞ්ගා නාවා;

ගාථා සෙනා ලෙඛා සාලා, මාලා වෙලා පූජා ඛිඩ්ඩා.

ជង្ឃា, គីវា, ជិវ្ហា, វាចា, ឆាយា, អាសា, គង្គា, នាវា; គាថា, សេនា, លេខា, សាលា, មាលា, វេលា, បូជា, ខិឌ្ឌា។

පිපාසා වෙදනා සඤ්ඤා, චෙතනා තසිනා පජා;

දෙවතා වට්ටකා ගොධා, බලාකා පරිසා සභා.

ពិបាសា, វេទនា, សញ្ញា, ចេតនា, តសិណា, បជា; ទេវតា, វដ្តកា, គោធា, ពលាកា, បរិសា, សភា។

ඌකා සෙඵාලිකා ලඞ්කා, සලාකා වාලුකා සිඛා;

විසාඛා විසිඛා සාඛා, වාචා වඤ්ඣා ජටා ඝටා.

អូកា, សេផាលិកា, លង្កា, សលាកា, វាលុកា, សិខា; វិសាខា, វិសិខា, សាខា, វាចា, វញ្ឈា, ជដា, ឃដា។

ජෙට්ඨා සොණ්ඩා විතණ්ඩා ච, කරුණා වනිතා ලතා;

කථා නිද්දා සුධා රාධා, වාසනා සිංසපා පපා.

សព្ទទាំងឡាយគឺ ជេដ្ឋា (បងស្រី), សោណ្ឌា (ស្រីប្រមឹក), វិតណ្ឌា (ការនិយាយទទឹងទាស់) ផង, ករុណា (សេចក្ដីអាណិតអាសូរ), វនិតា (ស្ត្រីជាទីស្រឡាញ់), លតា (វល្លិ); កថា (ពាក្យសម្ដី), និទ្ទា (សេចក្ដីដេកលក់), សុធា (ទឹកអម្រឹត), រាធា (ផ្កាយវិសាខា), វាសនា (សេចក្ដីអប់រំ), សិំសបា (ដើមធ្នង់), បបា (កន្លែងផឹកទឹក)។

පභා [Pg.64] සීමා ඛමා ඡායා, ඛත්තියා සක්ඛරා සුරා;

දොලා තුලා සිලා ලිලා, ලාලෙ+ලා මෙඛලා කලා.

សព្ទទាំងឡាយគឺ បភា (ពន្លឺ), សីមា (សីមា), ខមា (សេចក្តីអត់ធន់), ឆាយា (ស្រមោល), ខត្តិយា (ក្សត្រី), សក្ខរា (ក្រួស), សុរា (ស្រា); ដោលា (អង្រឹង), តុលា (ជញ្ជីង), សិលា (ថ្ម), លីលា (កិរិយាល្អមើល), លាលា (ទឹកមាត់), ឯលា (ក្រវាញ), មេខលា (ខ្សែក្រវាត់), កលា (ចំណែក)។

වළවා+ලම්බුසා මූසා, මඤ්ජුසා සුලසා දිසා;

නාසා ජුණ්හා ගුහා ඊහා, ලසිකා වසුධාදයො.

សព្ទទាំងឡាយគឺ វឡវា (មេសេះ), អលម្ពុសា (នាងអលម្ពុសា), មូសា (ពុម្ពស្លដែក), មញ្ជូសា (ហឹប), សុលសា (នាងសុលសា), ទិសា (ទិស); នាសា (ច្រមុះ), ជុណ្ហា (ពន្លឺព្រះច័ន្ទ), គុហា (គុហា), អីហា (សេចក្តីព្យាយាម), លសិកា (ទឹកសន្លាក់), វសុធា (ផែនដី) ជាដើម។

‘‘න+ම්මාදීහී’’ති අම්මා+අන්නා+අම්බාහි ගස්ස එකාරා+භාවෙ –

ដោយសូត្រថា «នម្មាទីហិ» (ឬ អម្មាទីហិ) ក្នុងកាលដែលមិនមានឯការៈ (ការផ្លាស់ជា ឯ) នៃ គ-សញ្ញា (អាលបនៈ) ពីក្រោយ អម្មា, អន្នា និង អម្ពាសព្ទទាំងឡាយ–

62. රස්සො වා

៦២. រស្សោ វា (រស្សៈខ្លះ)។

අම්මාදීනං ගෙ රස්සො වා හොති. අම්ම අම්මා ඉච්චාදි. සෙසං කඤ්ඤාව. එවං අන්නා අම්බා. සභාපරිසාහි ස්මිනො ‘‘තිං සභාපරිසායා’’ති තිං වා හොති. ‘‘ඝොස්ස’’ මාදිනා රස්සෙ සභතිං සභායං සභාය. පරිසතිං පරිසායං පරිසාය.

ការធ្វើឲ្យមានសំឡេងខ្លី (រស្សៈ) នៃស្រៈចុងក្រោយរបស់អម្មាសព្ទជាដើម ក្នុងកាលដែលមាន គ-សញ្ញា (អាលបនៈ) តែងមានខ្លះ។ ដូចជា អម្ម, អម្មា ជាដើម។ វិធីដែលនៅសល់ ដូចជា កញ្ញាសព្ទដែរ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះ អន្នា, អម្ពា។ ឯ ស្មិ-វិភត្តិ ពីក្រោយ សភា និង បរិសាសព្ទ តែងផ្លាស់ជា «តិំ» ខ្លះ ដោយសូត្រថា «តិំ សភាបរិសាយា»។ កាលបើធ្វើរស្សៈដោយសូត្រមាន «ឃោស្ស» ជាដើមហើយ សម្រេចរូបជា សភតិំ, សភាយំ, សភាយ។ បរិសតិំ, បរិសាយំ, បរិសាយ។

ආකාරන්තං.

ចប់ អាការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន អា ជាទីបំផុត)។

මති, යොම්හි –

មតិសព្ទ (គំនិត), ក្នុងកាលដែលមាន យោ-វិភត្តិ–

1,10. පි+ත්ථියං

១,១០. បិត្ថិយំ (ប-សញ្ញា ក្នុងឥត្ថីលិង្គ)

ඉත්ථියං වත්තමානස්ස නාමස්ස+න්තෙ වත්තමානා ඉවණ්ණු+වණ්ණා පසඤ්ඤා හොන්ති.

ឥវណ្ណៈ (ឥ, ី) និង ឧវណ្ណៈ (ឧ, ូ) ដែលស្ថិតនៅខាងចុងនៃនាមសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ តែងមានឈ្មោះថា «ប» (ប-សញ្ញា)។

116. යෙ පස්සි+වණ්ණස්ස

១១៦. យេ បស្សិវណ្ណស្ស

පසඤ්ඤස්ස ඉවණ්ණස්ස ලොපො හොති වා යකාරෙ. ‘‘පරො ක්වචී’’ති අනුවත්තිතක්වචිග්ගහණා යෙ පරෙ ච-කාර+පුබ්බරූපා- නි [Pg.65] න හොන්ති. මත්‍යො. අඤ්ඤත්‍ර ‘‘ජන්ත්වා’’දිනා යොලොපො, දීඝො, මතී මතියො. භො මති මතී, මත්‍යො මතී මතියො. මතිං, මත්‍යො මතී මතියො. මතියා, මතීහි මතීභි. මත්‍යා මතියා, මතීනං. ස්මිනො යං, මත්‍යං මතියං මත්‍යා මතියා, මතීසු. එවං –

ការលុប ឥវណ្ណៈ ដែលមានឈ្មោះថា ប-សញ្ញា តែងមានខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន យ-អក្សរ (ដែលប្តូរមកពី យោ) នៅខាងចុង។ ព្រោះការនាំមកនូវពាក្យថា «ក្វចិ» ដោយសូត្រថា «បរោ ក្វចិ» នោះ ទើបមិនមានការធ្វើរូបជា ច-អក្សរ និង បុព្វរូប ក្នុងកាលដែលមាន យ-អក្សរ នៅខាងចុងឡើយ, សម្រេចរូបជា មត្យោ។ ក្នុងទីដទៃ (កាលបើមិនលុប ឥ) តែងមានការលុប យោ-វិភត្តិ និងធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ដោយសូត្រមាន «ជន្ត្វា» ជាដើម, សម្រេចរូបជា មតី, មតិយោ។ អាលបនៈ៖ ភោ មតិ, មតី, មត្យោ, មតី, មតិយោ។ ទុតិយាវិភត្តិ៖ មតិំ, មត្យោ, មតី, មតិយោ។ តតិយាវិភត្តិ៖ មតិយា, មតីហិ, មតីភិ។ ចតុត្ថីវិភត្តិ៖ មត្យា, មតិយា, មតីនំ។ ឯ ស្មិ-វិភត្តិ ផ្លាស់ជា យំ, សម្រេចរូបជា មត្យំ, មតិយំ, មត្យា, មតិយា, មតីសុ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទទាំងឡាយគឺ–

පත්ති යුත්ති වුත්ති කිත්ති, මුත්ති තිත්ති ඛන්ති කන්ති;

සන්ති තන්ති සිද්ධි සුද්ධි, ඉද්ධි වුද්ධි බුද්ධි බොධි.

បត្តិ, យុត្តិ, វុត្តិ, កិត្តិ, មុត្តិ, តិត្តិ, ខន្តិ, កន្តិ, សន្តិ, តន្តិ, សិទ្ធិ, សុទ្ធិ, ឥទ្ធិ, វុទ្ធិ, ពុទ្ធិ, ពោធិ។

භූමි ජාති පීති සුති, නන්දි සන්ධි සොණි කොටි;

දිට්ඨි වුට්ඨි තුට්ඨි යට්ඨි, පාළි ආළි නාළි කෙළි.

ភូមិ, ជាតិ, បីតិ, សុតិ, នន្ទិ, សន្ធិ, សោណិ, កោដិ, ទិដ្ឋិ, វុដ្ឋិ, តុដ្ឋិ, យដ្ឋិ, បាឡិ, អាឡិ, នាឡិ, កេឡិ។

සති මුති ගති චුති, ධිති යුවති විකති;

රති රුචි රස්මි අසනි, වසනි ඔසධි අඞ්ගුලි;

ධූලි දුද්‍රභි දොණි, අටවි ඡවි ඉච්චාදි.

សតិ, មុតិ, គតិ, ចុតិ, ធិតិ, យុវតិ, វិកតិ, រតិ, រុចិ, រស្មិ, អសនិ, វសនិ, ឱសធិ, អង្គុលិ, ធូលិ, ទុទ្រភិ, ទោណិ, អដវិ, ឆវិ ជាដើម។

55. රත්‍යාදීහි ටො ස්මිනො

៥៥. រត្យាទីហិ ដោ ស្មិនោ (សូត្រ)

රත්‍යාදීහි ස්මිනො ටො වා හොති. රත්තො රත්‍යං රත්තියං රත්‍යා රත්තියා, රත්තීසු. සෙසං මතිසමං.

ស្មិ-វិភត្តិ ពីក្រោយ រត្យាទិសព្ទ (រត្តិសព្ទជាដើម) តែងផ្លាស់ជា «ដោ» ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា រត្តោ, រត្យំ, រត្តិយំ, រត្យា, រត្តិយា, រត្តីសុ។ វិធីដែលនៅសល់ ដូចជា មតិសព្ទដែរ។

ඉකාරන්තං.

ចប់ ឥការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន ឥ ជាទីបំផុត)។

දාසී, සිලොපො. ‘‘එකවචනෙ’’ච්චාදිනා රස්සො. ‘‘යෙ පස්සි+වණ්ණස්සා’’ති ඊලොපො, දාස්‍යො. ‘‘ජන්ත්වා’’ දිනා යොලොපො. දාසී දාසියො. ‘‘ගෙ වා’’ති රස්සො. භො දාසි දාසී, දාස්‍යො දාසී දාසියො.

ទាសីសព្ទ (ស្រីបម្រើ)៖ លុប សិ-វិភត្តិ។ ធ្វើឲ្យមានសំឡេងខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រមាន «ឯកវចនេ» ជាដើម។ លុប ី (អ៊ី) ដោយសូត្រថា «យេ បស្សិវណ្ណស្ស» សម្រេចរូបជា ទាស្យោ។ លុប យោ-វិភត្តិ ដោយសូត្រមាន «ជន្ត្វា» ជាដើម សម្រេចរូបជា ទាសី, ទាសិយោ។ ធ្វើរស្សៈដោយសូត្រថា «គេ វា» សម្រេចរូបជា ភោ ទាសិ, ទាសី, ទាស្យោ, ទាសី, ទាសិយោ។

73. යං පිතො

៧៣. យំ បិតោ (សូត្រ)

පසඤ්ඤීතො අංවචනස්ස යං වා හොති. දාස්‍යං දාසියං දාසිං, දාස්‍යො දාසී දාසියො. ‘‘ඝපතෙකා’’දිනා යා. දාස්‍යා දාසියා[Pg.66], දාසීහි දාසීභි. දාස්‍යා දාසියා, දාසීනං. දාස්‍යං දාසියං දාස්‍යා දාසියා, දාසීසු. එවං –

អំ-វិភត្តិ ពីក្រោយស្រៈដែលមានឈ្មោះថា ប-សញ្ញា តែងផ្លាស់ជា «យំ» ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា ទាស្យំ, ទាសិយំ, ទាសិំ, ទាស្យោ, ទាសី, ទាសិយោ។ ផ្លាស់វិភត្តិជា «យា» ដោយសូត្រមាន «ឃបតេកា» ជាដើម សម្រេចរូបជា ទាស្យា, ទាសិយា, ទាសីហិ, ទាសីភិ។ ទាស្យា, ទាសិយា, ទាសីនំ។ ទាស្យំ, ទាសិយំ, ទាស្យា, ទាសិយា, ទាសីសុ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទទាំងឡាយគឺ–

මහී වෙතරණී වාපී, පාටලී කදලී ඝටී;

නාරී කුමාරී තරුණී, වාරුණී බ්‍රාහ්මණී සඛී.

មហី, វេតរណី, វាបី, បាដលី, កទលី, ឃដី, នារី, កុមារី, តរុណី, វារុណី, ព្រាហ្មណី, សខី។

ගන්ධබ්බී කින්නරී නාගී, දෙවී යක්ඛී අජී මිගී;

වානරී සූකරී සීහී, හංසී කාකී ච කුක්කුටී.

គន្ធព្វី, កិន្នរី, នាគី, ទេវី, យក្ខី, អជី, មិគី, វាណរី, សូករី, សីហី, ហំសី, កាកី និង កុក្កុដី។

ඉච්චාදයො.

សព្ទទាំងឡាយមានប្រការដូច្នេះជាដើម។

එත්ථ ච ඊකාරලොපෙ ඤ්ඤකාරපුබ්බරූපො, වෙතරඤ්ඤො වෙතරණියො. වෙතරඤ්ඤං වෙතරණියං වෙතරණිං, වෙතරඤ්ඤො වෙතරණියො ඉච්චාදි. යොසු –

ក្នុងសព្ទទាំងនេះ កាលបើលុប ី (អ៊ី) ហើយ តែងមានការធ្វើរូបជា ញ្ញ-អក្សរ និង បុព្វរូប សម្រេចរូបជា វេតរញ្ញោ, វេតរណិយោ។ វេតរញ្ញំ, វេតរណិយំ, វេតរណិំ, វេតរញ្ញោ, វេតរណិយោ ជាដើម។ ក្នុងកាលដែលមាន យោ-វិភត្តិ–

167. නජ්ජා ධයාස්වාම

១៦៧. នជ្ញា ធយាស្វាម (សូត្រ)

යොසු නදීසද්දස්ස ආම වා හොති. සුඤ+නක+ආම ඉත්‍යාදි ඤ්ඤකාර+කකාර+මකාරා ආගමලිඞ්ගා. ස ච ‘‘මානුබන්ධො සරාන+මන්තා පරො’’ති මානුබන්ධත්තා සරාන+මන්තා පරො හොතීති ඊකාරා පරො. ‘‘යවා සරෙ’’ති යෙ දස්ස ජො, යස්ස ච පුබ්බරූපං, නජ්ජායො. වා ප-ලොප+යොලොපෙසු නජ්ජො නදී නදියො ඉච්චාදි.

ក្នុងកាលដែលមាន យោ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ តែងមានការផ្លាស់ នទីសព្ទ ជា «អាម» ខ្លះ។ អក្សរ ញ្ញ, ក, ម ក្នុងពាក្យមាន សុញ្ញ, នក, អាម ជាដើម គឺជាអាគមលិង្គ។ ម្យ៉ាងទៀត អាគមនោះ ព្រោះមាន ម-អក្សរជាអនុពន្ធ ទើបចុះខាងក្រោយស្រៈជាទីបំផុត ដោយសូត្រថា «មានុពន្ធោ សរានមន្តា បរោ» គឺចុះខាងក្រោយ ី (អ៊ី)។ ផ្លាស់ ទ-អក្សរ ជា ជ-អក្សរ និងធ្វើបុព្វរូបនៃ យ-អក្សរ ក្នុងកាលដែលមានស្រៈនៅខាងចុង ដោយសូត្រថា «យវា សរេ» សម្រេចរូបជា នជ្ញាយោ។ ក្នុងកាលដែលលុប ប-សញ្ញា និងលុប យោ-វិភត្តិ ខ្លះ សម្រេចរូបជា នជ្ជោ, នទី, នទិយោ ជាដើម។

ඊකාරන්තං.

ចប់ ីការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន ី ជាទីបំផុត)។

යාගු, යාගූ යාගුයො. භො යාගු, යාගූ යාගුයො. යාගුං, යාගූ යාගුයො. යාගුයා, යාගූහි යාගූභි. යාගුයා, යාගූනං. යාගුයං යාගුයා, යාගූසු. එවං ධාතු+ධෙනු+කාසු+දද්දු+කණ්ඩු+කච්ඡු+රජ්ජු+කරෙණු+සස්සු+පියඞ්ගු [Pg.67] ආදයො.

យាគុសព្ទ (បបរ)៖ យាគូ, យាគុយោ។ អាលបនៈ៖ ភោ យាគុ, យាគូ, យាគុយោ។ ទុតិយាវិភត្តិ៖ យាគុំ, យាគូ, យាគុយោ។ តតិយាវិភត្តិ៖ យាគុយា, យាគូហិ, យាគូភិ។ ចតុត្ថីវិភត្តិ៖ យាគុយា, យាគូនំ។ ស្មិ-វិភត្តិ៖ យាគុយំ, យាគុយា, យាគូសុ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទទាំងឡាយមាន ធាតុ, ធេនុ, កាសុ, ទទ្ទុ, កណ្ឌុ, កច្ឆុ, រជ្ជុ, ករេណុ, សស្សុ, បិយង្គុ ជាដើម។

එත්ථ ධාතුසද්දො ‘‘මනොධාතුනා’’ති අභිධම්මාවතාරෙ වුත්තත්තා පුල්ලිඞ්ගෙපි දිස්සති, තං සක්කටමතෙන වුත්තන්ති කෙචි.

ក្នុងសព្ទទាំងនេះ ធាតុសព្ទ ព្រោះមានពោលទុកក្នុងគម្ពីរអភិធម្មាវតារថា «មនោធាតុនា» ដូច្នេះ ទើបឃើញមានប្រើក្នុងបុល្លិង្គផង, អាចារ្យខ្លះពោលថា ការពោលនោះគឺពោលទៅតាមមតិភាសាសំស្ក្រឹត។

මාතා, මාතරො. භො මාත මාතා, මාතරො. මාතරං, මාතරෙ මාතරො. මාතරා, නාස්ස යාදෙසෙ ‘‘යෙ පස්සා’’ති යොගවිභාගා පලොපො, අනුඤ්ඤාතො අහං මත්‍යා, අඤ්ඤත්‍ර මාතුයා, මාතරෙහි මාතරෙභි මාතූහි මාතූභි. සලොපෙ මාතු, පසඤ්ඤත්තා ‘නො’ න හොති, මත්‍යා මාතුයා, මාතරානං මාතානං මාතූනං. ඡට්ඨිවිසයෙ ‘‘මාතුස්ස සරතී’’තිපි දිස්සති. මාතරි, මාතරෙසු මාතූසු. විසෙසා+ඤ්ඤත්‍ර පිතුසමං. එවං ධීතු+දුහිතුසද්දා.

មាតាសព្ទ (ម្តាយ)៖ មាតា, មាតរោ។ អាលបនៈ៖ ភោ មាត, មាតា, មាតរោ។ ទុតិយាវិភត្តិ៖ មាតរំ, មាតរេ, មាតរោ។ តតិយាវិភត្តិ៖ មាតរា, កាលបើផ្លាស់ នា-វិភត្តិ ជា យា ហើយ លុប ប-សញ្ញា ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «យេ បស្សា» សម្រេចរូបជា មត្យា ដូចក្នុងប្រយោគថា «អនុញ្ញាតោ អហំ មត្យា» (ខ្ញុំត្រូវម្តាយអនុញ្ញាតហើយ), ក្នុងទីដទៃសម្រេចរូបជា មាតុយា, មាតរេហិ, មាតរេភិ, មាតូហិ, មាតូភិ។ កាលបើលុប ស-វិភត្តិ សម្រេចរូបជា មាតុ, ព្រោះមានឈ្មោះថា ប-សញ្ញា ទើបមិនមានការផ្លាស់ជា «នោ» ឡើយ, សម្រេចរូបជា មត្យា, មាតុយា, មាតរានំ, មាតានំ, មាតូនំ។ ក្នុងវិស័យនៃឆដ្ឋីវិភត្តិ តែងឃើញមានប្រើជា «មាតុស្ស សរតិ» (រលឹកដល់ម្តាយ) ខ្លះដែរ។ សត្តមីវិភត្តិ៖ មាតរិ, មាតរេសុ, មាតូសុ។ ក្រៅពីសេចក្តីប្លែកនេះ វិធីដែលនៅសល់ ដូចជា បិតុសព្ទដែរ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះ ធីតុ និង ទុហិតុសព្ទ។

උකාරන්තං.

ចប់ ឧការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន ឧ ជាទីបំផុត)។

රස්සනිසෙධෙ සිලොපෙ ච කතෙ ජම්බූ. ‘‘ජන්ත්වා’’දිනා යොලොපෙ, ජම්බූ ජම්බුයො. ‘‘ගෙ වා’’ති රස්සෙ භො ජම්බු, ජම්බූ ජම්බුයො. ජම්බුං, ජම්බූ ජම්බුයො. ජම්බුයා, ජම්බූහි ජම්බූභි. ජම්බුයා, ජම්බූනං. ජම්බුයං ජම්බුයා, ජම්බූසු.

ជម្ពូសព្ទ (ដើមព្រីង)៖ កាលបើហាមឃាត់ការធ្វើរស្សៈ និងលុប សិ-វិភត្តិ រួចហើយ សម្រេចរូបជា ជម្ពូ។ លុប យោ-វិភត្តិ ដោយសូត្រមាន «ជន្ត្វា» ជាដើម សម្រេចរូបជា ជម្ពូ, ជម្ពុយោ។ ធ្វើរស្សៈដោយសូត្រថា «គេ វា» សម្រេចរូបជា ភោ ជម្ពុ, ជម្ពូ, ជម្ពុយោ។ ទុតិយាវិភត្តិ៖ ជម្ពុំ, ជម្ពូ, ជម្ពុយោ។ តតិយាវិភត្តិ៖ ជម្ពុយា, ជម្ពូហិ, ជម្ពូភិ។ ចតុត្ថីវិភត្តិ៖ ជម្ពុយា, ជម្ពូនំ។ ស្មិ-វិភត្តិ៖ ជម្ពុយំ, ជម្ពុយា, ជម្ពូសុ។

එවං වධූ ච සරභූ, සරබූ සුතනූ චමූ;

වාමූරූ නාගනාසුරූ, සමානා ඛලු ජම්බුයා.

ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទទាំងឡាយគឺ វធូ ផង, សរភូ, សរបូ, សុតនូ, ចមូ, វាមូរូ, នាគនាសុរូ តែងមានវិធីដូចគ្នាជាមួយ ជម្ពូសព្ទ ពិតប្រាកដណាស់។

ඌකාරන්තං.

ចប់ ូការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន ូ ជាទីបំផុត)។

ගො, ගාවො ගවො ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

គោសព្ទ៖ គាវោ, គវោ ជាដើម ដូចជាបុល្លិង្គដែរ។

ඉත්ථිලිඞ්ගං.

ចប់ ឥត្ថីលិង្គ។

නපුංසක[Pg.68], සි –

នបុំសកលិង្គ, ក្នុងកាលដែលមាន សិ-វិភត្តិ–

111. අං නපුංසකෙ

១១១. អំ នបុំសកេ (សូត្រ)

අකාරන්තතො නාමස්මා සිස්ස අං හොති නපුංසකෙ. නපුංසකං.

សិ-វិភត្តិ ពីក្រោយនាមសព្ទដែលមាន អការន្ត ក្នុងនបុំសកលិង្គ តែងផ្លាស់ជា «អំ»។ សម្រេចរូបជា នបុំសកំ។

112. යොනං නි

១១២. យោនំ និ (សូត្រ)

අකාරන්තතො යොනං නි හොති නපුංසකෙ. නීනං නිච්චවිධානෙපි ‘‘නිනං වා’’ති පක්ඛෙ ටාටෙ හොන්ති, දීඝෙ නපුංසකා නපුංසකානි. භො නපුංසක නපුංසකා, නපුංසකා නපුංසකානි. නපුංසකං, නපුංසකෙ නපුංසකානි. නපුංසකෙන, ඉච්චාදි සුගතසද්දසමං. එවං –

យោ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ ពីក្រោយនាមសព្ទដែលមាន អការន្ត ក្នុងនបុំសកលិង្គ តែងផ្លាស់ជា «និ»។ ទោះបីជាមានការបញ្ញត្តិឲ្យផ្លាស់ជា និ ជានិច្ចក៏ដោយ ក៏ក្នុងចំណែកខ្លះដោយសូត្រថា «និនំ វា» តែងមានការផ្លាស់ជា អា និង ឯ ខ្លះ, កាលបើធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) សម្រេចរូបជា នបុំសកា, នបុំសកានិ។ អាលបនៈ៖ ភោ នបុំសក, នបុំសកា, នបុំសកា, នបុំសកានិ។ ទុតិយាវិភត្តិ៖ នបុំសកំ, នបុំសកេ, នបុំសកានិ។ តតិយាវិភត្តិ៖ នបុំសកេន ជាដើម ដូចជា សុគតសព្ទដែរ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទទាំងឡាយគឺ–

පුඤ්ඤ+පාප+ඵල+රූප+සාධනං,සොත+ඝාන+සුඛ+දුක්ඛ+කාරණං;

දාන+සීල+ධන+ඣාන+ලොචනං,මූල+කූල+බල+ජාල+මඞ්ගලං.

បុញ្ញ, បាប, ផល, រូប, សាធនៈ, សោតៈ, ឃានៈ, សុខៈ, ទុក្ខៈ, ការណៈ, ទាន, សីល, ធន, ឈាន, លោចនៈ, មូល, កូល, ពល, ជាល, មង្គល។

නළින+ලිඞ්ග+මුඛ+ඞ්ග+ජල+ම්බුජං,පුලින+ධඤ්ඤ+හිරඤ්ඤ+ඵලා+මතං;

පදුම+පණ්ණ+සුසාන+වනා+යුධං,හදය+චීවර+වත්ථ+කුලි+න්ද්‍රියං.

នឡិនៈ, លិង្គ, មុខៈ, អង្គៈ, ជលៈ, អម្ពុជៈ, បុលិនៈ, ធញ្ញ, ហិរញ្ញ, ផលៈ, អមតៈ, បទុមៈ, បណ្ណៈ, សុសានៈ, វនៈ, អាយុធៈ, ហទយៈ, ចីវរ, វត្ថ, កុលៈ, ឥន្ទ្រិយ។

නයන+වදන+යානො+දන+සොපාන+පානං,භවන+භුවන+ලොහා+ලාත+තුණ්ඩ+ණ්ඩ+පීඨං,කරණ+මරණ+ඤාණා+රම්මණා+රඤ්ඤ+තාණං,තගර+නගර+තීර+ච්ඡත්ත+ඡිද්දො+දකානි.ඉච්චාදි;

នយនៈ, វទនៈ, យានៈ, ឱទនៈ, សោបានៈ, បានៈ, ភវនៈ, ភុវនៈ, លោហៈ, អលាតៈ, តុណ្ឌៈ, អណ្ឌៈ, បីឋៈ, ករណៈ, មរណៈ, ញាណ, អារម្មណ៍, អរញ្ញ, តាណៈ, តគរៈ, នគរ, តីរៈ, ឆត្តៈ, ឆិទ្ទៈ, ឧទកៈ ជាដើម។

එකච්චං,

ឯកច្ចសព្ទ (ខ្លះ/មួយចំនួន),

136. න [Pg.69] නිස්ස ටා

១៣៦. ន និស្ស ដ្ឋា (សូត្រ)

එකච්චාදීහි පරස්ස නිස්ස ටා න හොති, එකච්චානි. භො එකච්ච, එකච්චා එකච්චානි. එකච්චං, එකච්චෙ එකච්චානි. සෙසං නපුංසකංව.

ការផ្លាស់ និ-វិភត្តិ ទៅជា ដ្ឋា (ឬ ដ្ឋ) ពីក្រោយ ឯកច្ចសព្ទ ជាដើម មិនមានឡើយ, សម្រេចរូបជា ឯកច្ចានិ។ អាលបនៈ៖ ភោ ឯកច្ច, ឯកច្ចា, ឯកច្ចានិ។ ទុតិយាវិភត្តិ៖ ឯកច្ចំ, ឯកច្ចេ, ឯកច្ចានិ។ វិធីដែលនៅសល់ ដូចជានបុំសកលិង្គដែរ។

එවං පඨමං, පඨමානි ඉච්චාදි. පදං, පදා පදානි ඉච්චාදි නපුංසකසමං. නාස්මිංසු භෙදො.

ដូចគ្នាដែរចំពោះ បឋមំ, បឋមានិ ជាដើម។ បទសព្ទ៖ បទំ, បទា, បទានិ ជាដើម ដូចជានបុំសកលិង្គដែរ។ មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុង នា និង ស្មិ-វិភត្តិ ឡើយ។

106. නාස්ස සා

១០៦. នាស សា (សូត្រ)

පදාදීහි නාස්ස සා හොති වා. පදසා පදෙන.

នា-វិភត្តិ ពីក្រោយ បទសព្ទ ជាដើម តែងផ្លាស់ជា «សា» ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា បទសា, បទេន។

105. පදාදීහි

១០៥. បទាទីហិ (សូត្រ)

පදාදීහි ස්මිනො සි හොති වා. පදසි පදෙ පදම්හි පදස්මිං, පදෙසු. එවං බිලසද්දො.

ស្មិ-វិភត្តិ ពីក្រោយ បទសព្ទ ជាដើម តែងផ្លាស់ជា «សិ» ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា បទសិ, បទេ, បទម្ហិ, បទស្មិំ, បទេសុ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះ ពិលសព្ទ (រន្ធ)។

කම්මසද්දතො නාස්ස ‘‘නාස්සෙ+නො’’ති එනො වා, කම්මෙන, ‘‘පුමකම්මථාමා’’දිනා උත්තෙ කම්මුනා කම්මනා. ඉමිනාව සස්මාසු උත්තං, උස්ස ලසඤ්ඤායං ස+ස්මානං යථායොගං නො+නා නිච්චං, වවත්ථිතවිභාසත්තා වාධිකාරස්ස. කම්මුනො කම්මස්ස. කම්මුනා කම්මා කම්මම්හා කම්මස්මා. ‘‘කම්මාදිතො’’ති ස්මිනො වා නිම්හි කම්මනි කම්මෙ කම්මම්හි කම්මස්මිං, සෙසං නපුංසකසමං. චම්ම+වෙස්ම+භස්මාදයො කම්මසමා උත්තතො+ඤ්ඤත්‍ර.

នា-វិភត្តិ ពីក្រោយ កម្មសព្ទ តែងផ្លាស់ជា «អេន» ខ្លះ ដោយសូត្រថា «នាសេនោ» សម្រេចរូបជា កម្មេន, កាលបើធ្វើជា ឧការៈ ដោយសូត្រមាន «បុមកម្មថាមា» ជាដើម សម្រេចរូបជា កម្មុនា, កម្មនា។ ដោយសូត្រនេះឯង តែងមានការធ្វើជា ឧការៈ ក្នុងកាលដែលមាន ស និង ស្មា-វិភត្តិ, កាលបើ ឧការៈ នោះមានឈ្មោះថា ល-សញ្ញា ហើយ តែងមានការផ្លាស់ ស និង ស្មា-វិភត្តិ ទាំងឡាយជា «នោ» និង «នា» តាមសមគួរជានិច្ច ព្រោះអំណាចនៃការបែងចែកវិភាសា (វវត្ថិតវិភាសា) ក្នុងអធិការនៃពាក្យថា «វា»។ សម្រេចរូបជា កម្មុនោ, កម្មស្ស។ កម្មុនា, កម្មា, កម្មម្ហា, កម្មស្មា។ ស្មិ-វិភត្តិ ពីក្រោយ កម្មសព្ទ តែងផ្លាស់ជា «និ» ខ្លះ ដោយសូត្រថា «កម្មាទិតោ» សម្រេចរូបជា កម្មនិ, កម្មេ, កម្មម្ហិ, កម្មស្មិំ, វិធីដែលនៅសល់ ដូចជានបុំសកលិង្គដែរ។ ចម្ម, វេស្ម, ភស្មសព្ទ ជាដើម ដូចជា កម្មសព្ទដែរ លើកលែងតែការធ្វើជា ឧការៈ ចេញ។

ගච්ඡන්ත, සි. ‘‘න්තස්සං’’ති වා අංම්හි සිලොපො ගච්ඡං. අඤ්ඤත්‍ර සිස්ස දං, ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තා ගච්ඡන්තානි. භො ගච්ඡ ගච්ඡා ගච්ඡං, ගච්ඡන්තා ගච්ඡන්තානි. ගච්ඡං ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තානි. ගච්ඡතා ගච්ඡන්තෙනෙ+ච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං. එවං යජන්ත+වජන්තාදයො.

គច្ឆន្តសព្ទ (អ្នកកំពុងទៅ)៖ ក្នុងកាលដែលមាន សិ-វិភត្តិ, កាលបើផ្លាស់ជា «អំ» និងលុប សិ-វិភត្តិ ខ្លះ ដោយសូត្រថា «ន្តស្សំ» សម្រេចរូបជា គច្ឆំ។ ក្នុងទីដទៃ ផ្លាស់ សិ-វិភត្តិ ជា «ទំ» សម្រេចរូបជា គច្ឆន្តំ, គច្ឆន្តា, គច្ឆន្តានិ។ អាលបនៈ៖ ភោ គច្ឆ, គច្ឆា, គច្ឆំ, គច្ឆន្តា, គច្ឆន្តានិ។ ទុតិយាវិភត្តិ៖ គច្ឆំ, គច្ឆន្តំ, គច្ឆន្តេ, គច្ឆន្តានិ។ តតិយាវិភត្តិ៖ គច្ឆតា, គច្ឆន្តេន ជាដើម ដូចជាបុល្លិង្គដែរ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះ យជន្ត, វជន្តសព្ទ ជាដើម។

අකාරන්තං.

ចប់ អការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន អ ជាទីបំផុត)។

අට්ඨි[Pg.70], සිලොපො.

អដ្ឋិសព្ទ (ឆ្អឹង)៖ លុប សិ-វិភត្តិ។

113. ඣලා වා

១១៣. ឈលា វា (សូត្រ)

ඣලතො යොනං නි හොති වා නපුංසකෙ. අට්ඨීනි. ‘‘ලොපො’’ති යොලොපෙ දීඝො, අට්ඨී. භො අට්ඨි අට්ඨී, අට්ඨීනි අට්ඨී. අට්ඨිං, අට්ඨීනි අට්ඨී. අට්ඨිනා ඉච්චාදි මුනිසද්දසමං. එවං පච්ඡි+අක්ඛි+දධි+සත්ථි+වාරි+අච්චිආදයො.

យោ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ ពីក្រោយស្រៈដែលមានឈ្មោះថា ឈ និង ល (ឈល-សញ្ញា) ក្នុងនបុំសកលិង្គ តែងផ្លាស់ជា «និ» ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា អដ្ឋីនិ។ កាលបើលុប យោ-វិភត្តិ ដោយសូត្រថា «លោបោ» ហើយធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) សម្រេចរូបជា អដ្ឋី។ អាលបនៈ៖ ភោ អដ្ឋិ, អដ្ឋី, អដ្ឋីនិ, អដ្ឋី។ ទុតិយាវិភត្តិ៖ អដ្ឋិំ, អដ្ឋីនិ, អដ្ឋី។ តតិយាវិភត្តិ៖ អដ្ឋិនា ជាដើម ដូចជា មុនិសព្ទដែរ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះ បច្ឆិ, អក្ខិ, ទធិ, សត្ថិ, វារិ, អច្ចិសព្ទ ជាដើម។

ඉකාරන්තං.

ចប់ ឥការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន ឥ ជាទីបំផុត)។

දණ්ඩි, නපුංසකත්තා ‘‘එකවචනෙ’’ච්චාදිනා රස්සෙ සිලොපො. දණ්ඩීනි දණ්ඩී. ‘‘ගෙ වා’’ති රස්සෙ භො දණ්ඩි දණ්ඩී, දණ්ඩීනි දණ්ඩී. ‘‘නං ඣීතො’’ති නං. දණ්ඩිනං දණ්ඩිං, දණ්ඩීනි දණ්ඩී. සෙසං පුල්ලිඞ්ගෙ දණ්ඩීසමං. එවං සුඛකාරී+සීඝයායීආදයො.

សព្ទថា Daṇḍi (អ្នកមានដំបង) ព្រោះជាណបុំសកលិង្គ ឱ្យលុបសិវិភត្តិដោយរូបសូត្រថា “ekavacane” ជាដើម ក្រោយពីធ្វើរស្សៈរួចហើយ។ Daṇḍīni daṇḍī។ ក្នុងអាលបនៈ ឱ្យធ្វើរស្សៈដោយរូបសូត្រថា “Ge vā” ជា bho daṇḍi daṇḍī, daṇḍīni daṇḍī។ ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ ឱ្យចុះ naṃ អាទេសដោយរូបសូត្រថា “Naṃ jhīto”។ Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍīni daṇḍī។ សេសៈពីនេះ ដូចគ្នាខ្លះនឹង Daṇḍī ក្នុងបុល្លិង្គ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទ sukhakārī (អ្នកធ្វើសេចក្តីសុខ), sīghayāyī (អ្នកទៅយ៉ាងលឿន) ជាដើម។

ඊකාරන්තං.

ចប់ ីការន្ត (ឦការន្ត)។

චක්ඛු, චක්ඛූනි චක්ඛූ. සෙසං අට්ඨිසමං. එවං ආයු+වසු+ධනු+දාරු+තිපු+මධු+සිඞ්ගු+හිඞ්ගු+වත්ථු+ජතු+අම්බු+ අස්සුආදීනි. ආයුසද්දතො නාස්ස කොධාදිත්තා සාව විසෙසො.

Cakkhu, cakkhūni cakkhū។ សេសៈពីនេះ ដូចគ្នាខ្លះនឹង aṭṭhisadda (សព្ទថា ឆ្អឹង)។ ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទ āyu (អាយុ), vasu (ទ្រព្យ), dhanu (ធ្នូ), dāru (ឈើ), tipu (សំណភក់), madhu (ទឹកឃ្មុំ), siṅgu (ខ្ញីស្រស់), hiṅgu (ជ័រអម្ពុល), vatthu (វត្ថុ), jatu (ជ័រល័ក្ត), ambu (ទឹក), assu (ទឹកភ្នែក) ជាដើម។ ចំពោះ āyusadda មិនមានការអាទេសជា sā ក្នុងនាវិភត្តិឡើយ ព្រោះមិនមែនជាពួក kodhādigaណៈ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។

උකාරන්තං.

ចប់ ុការន្ត (ឧការន្ត)។

ගොත්‍රභු, රස්සෙ සිලොපො. ගොත්‍රභූනි ගොත්‍රභූ. භො ගොත්‍රභු ගොත්‍රභූ, ගොත්‍රභූනි ගොත්‍රභූ. ගොත්‍රභුං, ගොත්‍රභූනි ගොත්‍රභූ ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගෙ වෙස්සභූසමං. එවං සයම්භූ+අභිභූ+ධම්මඤ්ඤූ ආදයො.

Gotrabhu ឱ្យលុបសិវិភត្តិក្រោយពីធ្វើរស្សៈរួចហើយ។ Gotrabhūni gotrabhū។ ក្នុងអាលបនៈ bho gotrabhu gotrabhū, gotrabhūni gotrabhū។ Gotrabhuṃ, gotrabhūni gotrabhū ជាដើម ដូចគ្នាខ្លះនឹង vessabhūsadda ក្នុងបុល្លិង្គ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទ sayambhū (ព្រះសយម្ភូ), abhibhū (ព្រះអភិភូ), dhammaññū (អ្នកដឹងធម៌) ជាដើម។

ඌකාරන්තං.

ចប់ ូការន្ត (ឩការន្ត)។

විසදා+විසදාකාර-වොහාරො+භයමුත්තකො[Pg.71];

පුමාදිජානනෙ හෙතු-භාවතො ලිඞ්ග+මීරිතො.

វោហារដែលប្រកបដោយអាការៈច្បាស់លាស់ និងមិនច្បាស់លាស់ និងរួចផុតពីអាការៈទាំងពីរ (គឺណបុំសកលិង្គ) ហៅថា លិង្គ ព្រោះជាហេតុឱ្យដឹងនូវបុល្លិង្គជាដើម។

ථන+කෙසාවතී නාරී, මස්සුවා පුරිසො සියා;

උභින්න+මන්තරං එතං, ඉතරො+භයමුත්තකො.

ស្ត្រីរមែងមានដោះ និងសក់វែង, បុរសរមែងមានពុកមាត់; នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃលិង្គទាំងពីរ, ចំណែកលិង្គក្រៅពីនេះ (ណបុំសកលិង្គ) រមែងរួចផុតពីលក្ខណៈទាំងពីរនោះ។

එසෙ+සා එත+මීති ච,පසිද්ධිඅත්ථෙසු යෙසු ලොකස්ස;

ථී+පුම+නපුංසකානී+ති,වුච්චන්තෙ තානි නාමානි.

សព្ទទាំងឡាយណាដែលប្រាកដក្នុងលោក ក្នុងអត្ថដែលសម្រេចហើយថា Eso (នេះ-បុរស), Sā (នេះ-ស្ត្រី), Etaṃ (នេះ-ណបុំសកៈ), សព្ទទាំងនោះ លោកហៅថា ឥត្ថីលិង្គ បុល្លិង្គ និងណបុំសកលិង្គ។

නපුංසකලිඞ්ගං.

ចប់ ណបុំសកលិង្គ។

අථ සබ්බාදීනං රූපනයො නිද්දිසියතෙ,

លំដាប់នេះ នឹងសម្តែងនូវវិធីសម្រេចរូបនៃសព្ទមានសព្វសព្ទជាដើម។

සබ්බ කතර කතම උභය ඉතර අඤ්ඤ අඤ්ඤතර අඤ්ඤතම, පුබ්බ+පරා+පර+දක්ඛිණු+ත්තරා+ධරානි වවත්ථාය+මසඤ්ඤායං. ‘‘ඌනපූරත්ථ+මධිකපදොදාහරණ+මජ්ඣාහාරො’’ති ඤායා සබ්බාදීසු පඨීයන්තෙති යොජෙතබ්බං. ය ත්‍ය ත එත ඉම අමු කිං එක තුම්හ අම්හ ඉච්චෙතෙ සබ්බාදයො. කච්චායනෙ අදස්සිතස්සාපි ත්‍යසද්දස්ස –

សព្ទទាំងឡាយគឺ Sabba (ទាំងអស់), katara (ណាមួយ), katama (ណាមួយ), ubhaya (ទាំងពីរ), itara (ក្រៅពីនេះ), añña (ដទៃ), aññatara (ណាមួយ), aññatama (ណាមួយ), pubba (មុន, ខាងកើត), para (ក្រោយ, ខាងលិច), apara (ដទៃទៀត), dakkhiṇa (ខាងត្បូង), uttara (ខាងជើង), adhara (ខាងក្រោម) ក្នុងអត្ថកំណត់ និងមិនមែនជាសញ្ញានាម។ គប្បីប្រកបដោយន័យថា “ការបំពេញពាក្យដែលខ្វះខាត និងការនាំមកនូវឧទាហរណ៍នៃបទដែលលើស” ដែលលោកអានក្នុងសព្វាទិគណៈ។ សព្ទទាំងនេះគឺ Ya, tya, ta, eta, ima, amu, kiṃ, eka, tumha, amha ហៅថា សព្វាទិសព្ទ។ ទោះបីជា tya-sadda មិនបានបង្ហាញក្នុងកច្ចាយនៈក៏ដោយ ក៏-

ඛිඩ්ඩා පණිහිතා ත්‍යාසු, රති ත්‍යාසු පතිට්ඨිතා;

බීජානි ත්‍යාසු රුහන්ති, යදිදං සත්තා පජායරෙති –

“ការលេងរមែងតាំងនៅក្នុងពួកសត្វទាំងនោះ, សេចក្តីត្រេកអររមែងតាំងនៅក្នុងពួកសត្វទាំងនោះ; ពូជទាំងឡាយរមែងដុះឡើងក្នុងពួកសត្វទាំងនោះ គឺសត្វទាំងឡាយរមែងកើតឡើង” -

පාළියං දිස්සමානත්තා ඉධ සඞ්ගහො.

ព្រោះមានប្រាកដក្នុងបាលី ទើបលោកសង្គ្រោះ (រាប់បញ្ចូល) ក្នុងទីនេះ។

තත්ථ සබ්බසද්දො නිරවසෙසත්ථො. කතර+කතමසද්දා පුච්ඡනත්ථා. උභයසද්දො ද්විඅවයවසමුදායවචනො. ඉතරසද්දො වුත්තපටියොගීවචනො. අඤ්ඤසද්දො අධිකතාපරවචනො. අඤ්ඤ- තර+අඤ්ඤතමසද්දා [Pg.72] අනියමත්ථා. පුබ්බාදයො දිසාදිවවත්ථාවචනා. යසද්දො අනියමත්ථො. ත්‍ය+තසද්දා පරම්මුඛවචනා. එත+ඉම+අමු+කිං ඉච්චෙතෙ සමීප+අච්චන්තසමීප+දූර+පුච්ඡනත්ථවචනා. එකසද්දො සංඛ්‍යාදිවචනො. තුම්හ+අම්හසද්දා පර+අත්ත නිද්දෙසවචනා.

ក្នុងសព្វាទិសព្ទនោះ Sabba-sadda មានអត្ថថាមិនមានសេសសល់ (ទាំងអស់)។ Katara និង Katama-sadda មានអត្ថជាសំណួរ។ Ubhayasaddo ពោលនូវការរួមនៃចំណែកពីរ។ Itarasaddo ពោលនូវសព្ទដែលផ្ទុយនឹងអ្វីដែលបានពោលហើយ។ Aññasaddo ពោលនូវសព្ទដទៃពីអ្វីដែលលើកយកមកនិយាយ។ Aññatara និង Aññatamasadda មានអត្ថមិនកំណត់។ Pubbādayo ពោលនូវការកំណត់មានទិសជាដើម។ Yasaddo មានអត្ថមិនកំណត់។ Tya និង Tasaddā ពោលនូវបុគ្គលដែលមិននៅចំពោះមុខ (បុរសទី ៣)។ Eta, ima, amu, kiṃ សព្ទទាំងនេះ ពោលនូវអត្ថថា ជិត, ជិតបំផុត, ឆ្ងាយ និងសំណួរ។ Ekasaddo ពោលនូវចំនួនជាដើម។ Tumha និង Amhasaddā ពោលនូវការបញ្ជាក់ដល់អ្នកដទៃ (អ្នក) និងខ្លួនឯង (ខ្ញុំ)។

සබ්බො, සිස්ස ඔ,

Sabbo, អាទេសសិ ជា o,

138. යොන+මෙට

១៣៨. Yonaṃ eṭa (អាទេសយោវិភត្តិទាំងពីរ ជា eṭa)

අකාරන්තෙහි සබ්බාදීහි යොනං එට හොති නිච්චං. සබ්බෙ. භො සබ්බ සබ්බා, සබ්බෙ. සබ්බං, සබ්බෙ. සබ්බෙන, සබ්බෙහි සබ්බෙභි. එවං කරණෙ. සබ්බස්ස.

ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទដែលមានអការន្ត ឱ្យអាទេសយោវិភត្តិទាំងពីរជា eṭa ជាដាច់ខាត។ Sabbe។ ក្នុងអាលបនៈ bho sabba sabbā, sabbe។ ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ sabbaṃ, sabbe។ ក្នុងតតិយាវិភត្តិ sabbena, sabbehi sabbebhi។ ក្នុងករណៈ (តតិយា) ក៏ដូចគ្នា។ ក្នុងចតុត្ថីវិភត្តិ sabbassa។

99. සබ්බාදීනං නංම්හි ච

៩៩. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca (និងក្រោយពីសព្វាទិសព្ទ ក្នុងកាលដែលមានណំវិភត្តិ)

අකාරන්තානං සබ්බාදීනං එ හොති නංම්හි සු+හිසු ච. එත්ථ ආදිසද්දො අවයවෙ, වුත්තඤ්හි –

ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទដែលមានអការន្ត ឱ្យអាទេស (អ) ជា e ក្នុងកាលដែលមានណំវិភត្តិ សុវិភត្តិ និងហិវិភត្តិ។ ក្នុងទីនេះ អាទិសព្ទ មានអត្ថថាជាចំណែក (អវយវៈ) ដូចដែលលោកពោលថា -

මරියාදායං පකාරෙ ච, සමීපෙ+වයවෙ තථා;

චතූස්ව+ත්ථෙසු මෙධාවී, ආදිසද්දං පකාසයෙති.

“អ្នកប្រាជ្ញរមែងសម្តែងនូវអាទិសព្ទ ក្នុងអត្ថ ៤ យ៉ាងគឺ ការកំណត់ (មរិយាទ), អាការៈ (បការៈ), ទីជិត (សមីបៈ) និងចំណែក (អវយវៈ)។”

100. සං+සානං

១០០. Saṃ sānaṃ (អាទេសណំ ជា សំ និង សានំ)

සබ්බාදිතො නංවචනස්ස සං+සානං හොන්ති. සබ්බෙසං සබ්බෙසානං. සබ්බා සබ්බම්හා සබ්බස්මා. සබ්බෙ සබ්බම්හි සබ්බස්මිං, සබ්බෙසු.

ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទ ឱ្យអាទេសណំវិភត្តិជា saṃ និង sānaṃ។ Sabbesaṃ sabbesānaṃ។ ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ sabbā sabbamhā sabbasmā។ ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ sabbe sabbamhi sabbasmiṃ, sabbesu។

ඉත්ථියං ‘‘ඉත්ථිය+මත්වා’’ති ආපච්චයෙ තස්ස ඝසඤ්ඤා. සෙසං කඤ්ඤාව. සබ්බා, සබ්බා සබ්බායො. භො සබ්බෙ, සබ්බා සබ්බායො. ‘‘ඝො ස්සං+ස්සා+ස්සායං+තිං සූ’’-ති රස්සෙ [Pg.73] සබ්බං, සබ්බා සබ්බායො. සබ්බාය, සබ්බාහි සබ්බාභි.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ឱ្យចុះ អា-បច្ច័យ ដោយរូបសូត្រថា “itthiya matvā” ហើយអា-បច្ច័យនោះមានឈ្មោះថា ឃៈ (ghasaññā)។ សេសៈពីនេះ ដូចជាកញ្ញាសព្ទ។ Sabbā, sabbā sabbāyo។ ក្នុងអាលបនៈ bho sabbe, sabbā sabbāyo។ ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ ឱ្យធ្វើរស្សៈដោយរូបសូត្រថា “Gho ssaṃ ssā ssāyaṃ tiṃ sū” ជា sabbaṃ, sabbā sabbāyo។ ក្នុងតតិយាវិភត្តិ sabbāya, sabbāhi sabbābhi។

101. ඝපා සස්ස ස්සා වා

១០១. Ghapā sassa ssā vā (ក្រោយពី ឃៈ និង បៈ ឱ្យអាទេស ស-វិភត្តិ ជា ស្សា ខ្លះ)

සබ්බාදීනං ඝපතො සස්ස ස්සා වා හොති. අමුස්සාති රූපස්ස ‘‘ස්සා වා තෙ+ති+මා+මූහී’’ති ස්සාදෙසෙන සිද්ධත්තා වාග්ගහණ+මුත්තරත්ථං. රස්සෙ සබ්බස්සා සබ්බාය, සබ්බාසං සබ්බාසානං. පඤ්චමියං සබ්බාය.

ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទដែលមានឈ្មោះថា ឃៈ និង បៈ ឱ្យអាទេស ស-វិភត្តិ ជា ssā ខ្លះ។ ចំពោះរូបថា Amussā សម្រេចដោយការអាទេសជា ssā ដោយរូបសូត្រថា “ssā vā te ti mā mūhī” ដូច្នេះ ការដាក់ វ-សព្ទ (vā) ក្នុងទីនេះ គឺដើម្បីប្រយោជន៍ដល់រូបសូត្រខាងមុខ។ ក្រោយពីធ្វើរស្សៈរួចហើយ ជា sabbassā sabbāya, sabbāsaṃ sabbāsānaṃ។ ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ ជា sabbāya។

102. ස්මිනො ස්සං

១០២. Smino ssaṃ (អាទេស ស្មឹ ជា ស្សំ)

සබ්බාදීනං ඝපතො ස්මිනො ස්සං වා හොති. සබ්බස්සං සබ්බායං සබ්බාය, සබ්බාසු.

ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទដែលមានឈ្មោះថា ឃៈ និង បៈ ឱ្យអាទេស ស្មឹ-វិភត្តិ ជា ssaṃ ខ្លះ។ Sabbassaṃ sabbāyaṃ sabbāya, sabbāsu។

නපුංසකෙ සබ්බං. ‘‘යොනං නී’’ති නපුංසකෙ යොස්ස නිම්හි –

ក្នុងណបុំសកលិង្គ ជា sabbaṃ។ ក្នុងកាលដែលអាទេស យោ-វិភត្តិ ជា ni ក្នុងណបុំសកលិង្គ ដោយរូបសូត្រថា “Yonaṃ nī” -

137. සබ්බාදීහි

១៣៧. Sabbādīhi (ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទ)

සබ්බාදීහි පරස්ස නිස්ස ටා න හොති. දීඝෙ සබ්බානි. භො සබ්බ සබ්බා, සබ්බානි. සබ්බං, සබ්බෙ සබ්බානි. නාදීසු පුමෙව. කතරකතමඋභයා තීසු ලිඞ්ගෙසු සබ්බසමා. එවං ඉතරඅඤ්ඤසද්දා. ස්සා+ස්සංසු විසෙසො.

មិនឱ្យអាទេស ni-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយសព្វាទិសព្ទ ជា ṭā ឡើយ។ ក្រោយពីធ្វើទីឃៈរួចហើយ ជា sabbāni។ ក្នុងអាលបនៈ bho sabba sabbā, sabbāni។ ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ sabbaṃ, sabbe sabbāni។ ក្នុងវិភត្តិមាន នា-វិភត្តិ ជាដើម ដូចក្នុងបុល្លិង្គដែរ។ សព្ទថា Katara, katama, ubhaya ក្នុងលិង្គទាំង ៣ ដូចគ្នាខ្លះនឹងសព្វសព្ទ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះ itara និង añña-sadda។ មានសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុង ssā និង ssaṃ វិភត្តិ។

52. ස්සං+ස්සා+ස්සායෙස්වි-තරෙ+ක+ඤ්ඤෙ+ති+මාන+මි

៥២. Ssaṃ ssā ssāyesu itarekaññetimānami (ឱ្យអាទេស (អ) នៃសព្ទទាំងនេះជា i ក្នុងកាលដែលមាន ssaṃ, ssā, ssāya វិភត្តិ)

ස්සමාදීසු ඉතර+එක+අඤ්ඤ+එත+ඉම ඉච්චෙතෙසං ඉ හොති නිච්චං. ඉතරිස්සා ඉතරාය, අඤ්ඤිස්සා අඤ්ඤාය, අඤ්ඤාසං [Pg.74] අඤ්ඤාසානං. අඤ්ඤිස්සං අඤ්ඤායං අඤ්ඤාය. අඤ්ඤතර+ඤ්ඤතමා ලිඞ්ගත්තයෙ සබ්බසමා.

ក្នុងកាលដែលមាន ssaṃ-វិភត្តិ ជាដើម ឱ្យអាទេស (អ) នៃសព្ទទាំងនេះគឺ itara, eka, añña, eta, ima ជា i ជាដាច់ខាត។ Itarissā itarāya, aññissā aññāya, aññāsaṃ aññāsānaṃ។ Aññissaṃ aññāyaṃ aññāya។ ចំណែក Aññatara និង Aññatama ក្នុងលិង្គទាំង ៣ ដូចគ្នាខ្លះនឹងសព្វសព្ទ។

පුබ්බො,

Pubbo,

143. පුබ්බාදීහි ඡහි

១៤៣. Pubbādīhi chahi (ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទទាំង ៦ មានបុព្វសព្ទជាដើម)

එතෙහි ඡහි සවිසයෙ එට වා හොතීති යොස්ස එට, පුබ්බෙ පුබ්බා. භො පුබ්බ පුබ්බා, පුබ්බෙ පුබ්බා. පුබ්බං, පුබ්බෙ. පුබ්බෙන. සෙසං සබ්බලිඞ්ගෙ සබ්බසමං. එවං පරාදයො පඤ්ච.

ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទទាំង ៦ នេះ ក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន ឱ្យអាទេស យោ-វិភត្តិ ជា eṭa ខ្លះ ដូច្នេះ ក្នុងកាលដែលអាទេសយោជា eṭa ទើបសម្រេចជា pubbe pubbā។ ក្នុងអាលបនៈ bho pubba pubbā, pubbe pubbā។ ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ pubbaṃ, pubbe។ ក្នុងតតិយាវិភត្តិ pubbena។ សេសៈពីនេះ ក្នុងលិង្គទាំងអស់ ដូចគ្នាខ្លះនឹងសព្វសព្ទ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទ ៥ ទៀត មាន បរសព្ទ ជាដើម។

139. නා+ඤ්ඤඤ්ච නාම+ප්පධානා

១៣៩. Nāññañca nāma ppadhānā (មិនឱ្យធ្វើសព្វាទិវិធី ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទដែលជាសញ្ញានាម និងដែលមិនមែនជាបទប្រធាន)

තංනාමභූතෙහි අප්පධානෙහි ච සබ්බාදීහි සබ්බාදිකාරියං න හොති. තෙ සබ්බා, සබ්බනාමා තෙති අත්ථො. තෙ පියසබ්බා, තෙ අතිසබ්බා. නාමභූතෙ ච අඤ්ඤපදත්ථාදො අප්පධානවිසයෙ ච සබ්බාදිකාරියනිසෙධෙන ‘‘පරමසබ්බෙ තිට්ඨන්ති’’ ත්‍යාදිතො පධානපදන්තතො එටආදයො හොන්ති, විසෙසනසමාසස්ස උත්තරපදත්ථපධානත්තා.

មិនឱ្យធ្វើសព្វាទិវិធី ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទដែលជាឈ្មោះ (សញ្ញានាម) និងដែលមិនមែនជាបទប្រធានឡើយ។ Te sabbā (ពួកសត្វទាំងនោះទាំងអស់) មានន័យថា សត្វទាំងនោះមានឈ្មោះថា សព្វៈ។ Te piyasabbā, te atisabbā។ ក្នុងសព្វាទិសព្ទដែលជាឈ្មោះ និងក្នុងវិស័យដែលមិនមែនជាបទប្រធាន មានអត្ថនៃបទដទៃជាដើម ព្រោះការហាមឃាត់សព្វាទិវិធី ទើបមានការអាទេសជា eṭa ជាដើម ក្នុងបទដែលជាប្រធាន ដូចជា “paramasabbe tiṭṭhanti” ជាដើម ព្រោះថាវិសេសនសមាស រមែងមានអត្ថនៃបទក្រោយជាប្រធាន។

140. තතියත්ථයොගෙ

១៤០. Tatiyatthayoge (ក្នុងកាលដែលប្រកបដោយអត្ថនៃតតិយាវិភត្តិ)

තතියත්ථෙන යොගෙ ච සබ්බාදිකාරියං න හොති. මාසෙන පුබ්බා මාසපුබ්බා ඉච්චාදි.

ក្នុងកាលដែលប្រកបដោយអត្ថនៃតតិយាវិភត្តិ ក៏មិនឱ្យធ្វើសព្វាទិវិធីដែរ។ ដូចជា māsena pubbā māsapubbā (មុនមួយខែ) ជាដើម។

141. චත්ථසමාසෙ

១៤១. Catthasamāse (ក្នុងចត្ថសមាស)

චත්ථසමාසවිසයෙ සබ්බාදිකාරියං න හොති. දක්ඛිණුත්තරපුබ්බානන්තිආදි.

ក្នុងវិស័យនៃចត្ថសមាស (ទ្វន្ទសមាស) មិនឱ្យធ្វើសព្វាទិវិធីឡើយ។ ដូចជា dakkhiṇuttarapubbānaṃ ជាដើម។

142. වෙ+ට

១៤២. Veṭa (អាទេសយោ ជា eṭa ខ្លះ)

ඉති [Pg.75] චත්ථසමාසෙ සබ්බාදිකාරියං න හොති, නිච්චෙන එටආදෙසප්පසඞ්ගෙ අයං සම්පත්තවිභාසා. පුබ්බුත්තරෙ පුබ්බුත්තරා. සෙසං සුගතසමං.

ដូច្នេះ ក្នុងចត្ថសមាស មិនឱ្យធ្វើសព្វាទិវិធីឡើយ, ក្នុងកាលដែលត្រូវអាទេសជា eṭa ជាដាច់ខាត វិភសានេះ (ការចែកវិភត្តិ) ក៏សម្រេចបាន។ Pubbuttare pubbuttarā។ សេសៈពីនេះ ដូចគ្នាខ្លះនឹងសុគតសព្ទ។

යො, යෙ. යා, යායො. යං, යානි ඉච්චාදි සබ්බසමං. යාදීන+මාලපනෙ රූපං න සම්භවති.

Yo, ye។ Yā, yāyo។ Yaṃ, yāni ជាដើម ដូចគ្នាខ្លះនឹងសព្វសព្ទ។ ចំពោះសព្ទមាន យសព្ទ ជាដើម មិនមានរូបក្នុងអាលបនៈឡើយ។

ත්‍ය සි –

Tya si -

128. ත්‍ය+තෙ+තානං තස්ස සො

១២៨. Tya te tānaṃ tassa so (អាទេស ត-អក្សរ នៃ ត្យ, តេ, ត សព្ទ ជា ស)

ත්‍ය+තෙ+තාන+මනපුංසකානං තස්ස සො හොති සිම්හි. ස්‍යො, ත්‍යෙ. ස්‍යා, ත්‍යා, ත්‍යායො. ත්‍යං, ත්‍යානි ඉච්චාදි සබ්බසමං.

ក្នុងកាលដែលមាន សិ-វិភត្តិ ឱ្យអាទេស ត-អក្សរ នៃសព្ទទាំងនេះគឺ tya, te, ta ដែលមិនមែនជាណបុំសកលិង្គ ជា ស។ Syo, tye។ Syā, tyā, tyāyo។ Tyaṃ, tyāni ជាដើម ដូចគ្នាខ្លះនឹងសព្វសព្ទ។

සො,

So,

131. තතස්ස නො සබ්බාසු

១៣១. Tatassa no sabbāsu (អាទេស ត-សព្ទ ជា ន ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង)

තසද්දස්ස තස්ස නො වා හොති සබ්බාසු විභත්තීසු. ‘‘ත්‍ය+තෙ+තානං තස්සා’’ති ච එත්ථ ත්‍යාදීනං තකාරග්ගහණං ස්‍යා සා එසා නායොති ඉත්ථියං සබ්බසමා හොතීති. නෙ තෙ. නං තං, නෙ තෙ. නෙන තෙනෙ, නෙහි නෙභි තෙහි තෙභි.

ឱ្យអាទេស ត-សព្ទ ជា ន ខ្លះ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង។ ក្នុងរូបសូត្រថា “Tya te tānaṃ tassā” នេះ ការយក ត-អក្សរ នៃសព្ទមាន ត្យសព្ទ ជាដើម គឺដើម្បីឱ្យដូចគ្នាខ្លះនឹងសព្វសព្ទក្នុងឥត្ថីលិង្គថា syā, sā, esā, nā ដូច្នេះឯង។ Ne te។ Naṃ taṃ, ne te។ Nena tene, nehi nebhi tehi tebhi។

132. ට සස්මාස්මිංස්සායස්සංස්සාසංම්හාම්හිස්වි+මස්ස ච

១៣២. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvimassa ca (អាទេស ត-អក្សរ នៃ ត-សព្ទ និង ឥម-សព្ទ ជា ជ)

‘‘ට ස+ස්මා+ස්මිං+නංස්මි+මස්ස චා’’ති වුත්තෙපි තෙසං විභත්තීනං ආදෙසෙසු ස්සායාදීසු පරෙසු ‘‘තදාදෙසා තදිව [Pg.76] භවන්තී’’ති ඤායා ටාදෙසෙ සිද්ධෙපි යාදිආදෙසන්තරෙ පරෙ නිවත්තනත්ථං ස්සාදීනං ගහණං.

ទោះបីជាលោកពោលថា “Ṭa sa smā smiṃ naṃ smi massa ca” ក៏ដោយ ក៏ក្នុងកាលដែលមានការអាទេសវិភត្តិទាំងនោះជា ssāya ជាដើមនៅខាងក្រោយ ការសម្រេចនូវការអាទេសជា ជ (ṭa) ក៏សម្រេចបានតាមន័យថា “ការអាទេសទាំងនោះ រមែងមានសភាពដូចជាវិភត្តិដើម” ប៉ុន្តែការដាក់ ssā ជាដើម គឺដើម្បីការពារការអាទេសដទៃទៀតមាន យ-អាទេស ជាដើម។

සාදීස්වි+මස්ස තසද්දතකාරස්ස ච ටො වා හොති. පුබ්බස්සරලොපො. එව+මුපරිපි. අස්ස නස්ස තස්ස, නෙසං නෙසානං තෙසං තෙසානං. අම්හා අස්මා නම්හා නස්මා තම්හා තස්මා. අම්හි අස්මිං නම්හි නස්මිං තම්හි තස්මිං, නෙසු තෙසු.

ក្នុងកាលដែលមាន ស-វិភត្តិ ជាដើមនៅខាងក្រោយ ឱ្យអាទេស ឥម-សព្ទ និង ត-អក្សរ នៃ ត-សព្ទ ជា ជ (ṭa) ខ្លះ។ លុបស្រៈខាងដើម។ ខាងមុខក៏ដូចគ្នាដែរ។ Assa nassa tassa, nesaṃ nesānaṃ tesaṃ tesānaṃ។ Amhā asmā namhā nasmā tamhā tasmā។ Amhi asmiṃ namhi nasmiṃ tamhi tasmiṃ, nesu tesu។

ඉත්ථියං සා, නා නායො තා තායො. නං තං, නා නායො තා තායො. නාම්හි –

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា sā, nā nāyo tā tāyo។ Naṃ taṃ, nā nāyo tā tāyo។ ក្នុងនាវិភត្តិ -

46. ස්සා වා තෙ+ති+මා+මූහි

៤៦. Ssā vā te ti mā mūhi (អាទេស ស-វិភត្តិ ជា ស្សា ខ្លះ ក្រោយពី ត, ឥតិ, ឥម, អមុ សព្ទ)

ඝපසඤ්ඤෙහි ත+එත+ඉම+අමූහි එකත්තෙ නාදීනං ස්සා වා හොති. අන්තස්සරානං ඝපවොහාරෙන තංසහචරිතාපි සද්දා ‘‘කුන්තෙ පවෙසයා’’ති ඤායා ගය්හන්තීති ‘‘ඝපසඤ්ඤෙහි ත+එත+ඉම+අමූහී’’ති වුත්තං. වාටාදෙසෙ අස්සා නස්සා නාය.

ក្នុងឯកវចនៈ វិភត្តិទាំងឡាយមាន នា ជាដើម របស់សព្ទទាំងឡាយគឺ ត ឯត ឥម អមុ ដែលមានឈ្មោះថា ឃ និង ប តែងមានរូបជា ស្សា ខ្លះ។ ព្រោះការហៅឈ្មោះថា ឃ និង ប សូម្បីសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានោះ ក៏លោកកាន់យកតាមន័យថា “កុន្តេ បវេសយ” (ចូរបញ្ចូលលំពែងទាំងឡាយទៅ) ដូច្នេះ ទើបលោកពោលថា “ឃបសញ្ញេហិ ត+ឯត+ឥម+អមូហិ”។ ក្នុងកាលដែលអាទេសជា វាតា ស្សា របស់នាង ក៏មានរូបជា នស្សា ដែរ។

53. තාය වා

៥៣. តាយ វា (ឬ តាយ)។

ස්සංස්සාස්සා යෙසු තස්ස වා ඉ හොති. තිස්සා තස්සා තාය, නාහි නාභි තාහි තාභි. සස්ස වා ස්සාම්හි අස්සා නස්සා තිස්සා තස්සා.

ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន ស្សំ ស្សា ស្សា ស្រៈ អ របស់ ត សព្ទ តែងមានរូបជា ឥ ខ្លះ។ (ដូចជា) តិស្សា តស្សា តាយ, នាហិ នាភិ តាហិ តាភិ។ ក្នុងកាលដែលមានរូបជា ស្សា ខ្លះ ក្នុង ស្សា វិភត្តិ (ត សព្ទ មានរូបជា) អស្សា នស្សា តិស្សា តស្សា។

54. තෙ+ති+මාතො සස්ස ස්සාය

៥៤. ក្នុងវិភត្តិ ស្ស របស់សព្ទទាំងឡាយគឺ តេ តិ ឥមា តែងមានរូបជា ស្សាយ។

තා+එතා+ඉමාතො සස්ස ස්සායො හොති වා. අස්සාය නස්සාය තිස්සාය තස්සාය, ‘‘ඝපතෙ’’ච්චාදිනා යාදෙසෙ [Pg.77] නාය තාය. නංවචනස්ස ස+මාදෙසෙ තකාරස්ස ච වා ටාදෙසෙ ආසං නාසං නාසානං තාසං තාසානං. සත්තමියං අස්සං අස්සා නස්සං නස්සා නායං නාය තිස්සං තිස්සා තස්සං තස්සා තායං තාය, නාසු තාසු.

ពី តា ឯតា និងឥមា សព្វនាមទាំងនេះ ព្រោះ ស-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេសជា ស្សាយ ខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) assāya, nassāya, tissāya, tassāya, កាលបើមានអាទេសជា យ ដោយសូត្រជាដើមថា “ghapate” សម្រេចរូបជា nāya, tāya។ ព្រោះ ណំ-វចនៈ កាលបើមានអាទេសជា ស និងការអាទេស ត-អក្សរ ជា ត ខ្លះ សម្រេចរូបជា āsaṃ, nāsaṃ, nāsānaṃ, tāsaṃ, tāsānaṃ។ ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា assaṃ, assā, nassaṃ, nassā, nāyaṃ, nāya, tissaṃ, tissā, tassaṃ, tassā, tāyaṃ, tāya, nāsu, tāsu។

නපුංසකෙ නං තං, නානි තානි. නං තං, නෙ නානි තෙ තානි. සෙසං පුමෙව.

ក្នុងណបុំសកលិង្គ (សម្រេចរូបជា) naṃ, taṃ, nāni, tāni។ (ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) naṃ, taṃ, ne, nāni, te, tāni។ ផ្នែកដែលសេសសល់ ដូចជាបុល្លិង្គដែរ។

‘‘යංතංසද්දා නිච්චසම්බන්ධා’’ති ඤායා යංසද්දෙන අනියමිතත්ථං තංසද්දො නියමෙති.

តាមន័យថា «យសព្ទ និងតសព្ទ តែងមានការទាក់ទងគ្នាជានិច្ច» តសព្ទ តែងកំណត់នូវសេចក្តីដែលមិនទាន់កំណត់ដោយយសព្ទ។

පසිද්ධෙ අනුභූතත්ථෙ, පක්කන්තවිසයෙ තථා;

යංසද්ද+මනපෙක්ඛෙව, තංසද්දො යුජ්ජතෙ සදාති –

ព្រោះមានពោលទុកថា «តសព្ទ តែងប្រកប (ប្រើប្រាស់) ជានិច្ច ដោយមិនបាច់រំពឹងដល់យសព្ទឡើយ ក្នុងសេចក្តីដែលល្បីល្បាញ ក្នុងសេចក្តីដែលធ្លាប់បានទទួលដឹង និងក្នុងវិស័យដែលកន្លងទៅហើយ យ៉ាងនោះដែរ»—

වුත්තත්තා එත්ථෙව තංසද්දො යංසද්දං නාපෙක්ඛති. යථාක්කමං තත්‍රි+ද+මුදාහරණං –

ព្រោះហេតុដែលបានពោលមកនេះ ក្នុងទីនេះ តសព្ទ មិនរំពឹងដល់យសព្ទឡើយ។ ឧទាហរណ៍ក្នុងទីនោះ តាមលំដាប់ ដូចតទៅនេះ៖

(.) ‘‘නමො තස්සා’’ති ච, (.) ‘‘අග්ගිම්ප+ක්ඛිනා…පෙ… ඤාතකාරී හි සො ජිනො’’ති ච, (..) පුරිමගාථාය වුත්තමුනිසද්ද+මපෙක්ඛිත්වා ‘‘සවාසනෙ කිලෙසෙ සො’’ති ච.

(.) ដូចជាពាក្យថា “Namo tassa” ផង, ដូចជាពាក្យថា “aggimpakkhinā…ល… ñātakārī hi so jino” ផង, និងដូចជាពាក្យថា “savāsane kilese so” ផង ដោយរំពឹងដល់មុនិសព្ទដែលពោលទុកក្នុងគាថាមុន។

එසො, එතෙ. එසා, එතා එතායො, එතං, එතානි ඉච්චාදි ට+නාදෙසාභාවොව විසෙසො.

(សម្រេចរូបជា) eso, ete, esā, etā, etāyo, etaṃ, etāni ជាដើម សេចក្តីប្លែកគ្នា គឺការមិនមានអាទេសជា ត និង ណ តែប៉ុណ្ណោះ។

ඉම සි,

ឥម សព្ទ និង សិ-វិភត្តិ,

127. සිම්හ+නපුංසකස්සා+යං

១២៧. ព្រោះ សិ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស ឥម សព្ទ ដ៏ជាអណបុំសកលិង្គ ជា អយំ។

ඉමසද්දස්ස අනපුංසකස්ස අයං හොති සිම්හි. අයං, ඉමෙ. ඉමං, ඉමෙ.

ព្រោះ សិ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស ឥម សព្ទ ដ៏ជាអណបុំសកលិង្គ ជា អយំ។ (សម្រេចរូបជា) ayaṃ, ime។ imaṃ, ime។

126. නාම්හ+නි+මි

១២៦. ព្រោះ ណា-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស ឥម សព្ទ ដ៏ជាអនិតថីលិង្គ ជា អន និង ឥមិ។

ඉමසද්දස්ස [Pg.78] අනිත්ථියං නාම්හි අන+ඉමිඉච්චාදෙසා හොන්ති. ‘‘අතෙ+නා’’ති එනෙ අනෙන ඉමිනා. හිම්හි –

ព្រោះ ណា-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស ឥម សព្ទ ដ៏ជាអនិតថីលិង្គ ជា អន និង ឥមិ ទាំងឡាយ។ ដោយសូត្រថា “Atenā” ឱ្យមានអាទេសជា ឯន (សម្រេចរូបជា) anena, iminā។ ព្រោះ ហិ-វិភត្តិ—

125. ඉමස්සා+නිත්ථියං ටෙ

១២៥. ព្រោះ ហិ, ណំ, សុ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស ឥម សព្ទ ដ៏ជាអនិតថីលិង្គ ជា ដេ ខ្លះ។

ඉමස්සා+නිත්ථියං ටෙ හොති වා සු+නං+හිසු. ‘‘නාමග්ගහණෙ ලිඞ්ගවිසිට්ඨස්සාපි ගහණං’’ති ඤායා ‘අනිත්ථියං’ති ඉත්ථිලිඞ්ගනිසෙධා ඉමස්සාති නාමග්ගහණවිසයෙ ලිඞ්ගවිසෙසිතස්ස ඉමසද්දස්සාපි ගහණං. තස්ස ඵලං ‘‘තතස්ස නො සබ්බාසු’’ ත්‍යාදො ලිඞ්ගත්තයෙ කාරියසිද්ධි. එහි එභි ඉමෙහි ඉමෙභි. ‘‘ට සස්මාස්මි’’මිච්චාදිනා සබ්බස්සි+මස්ස වා ටාදෙසෙ අස්ස ඉමස්ස, වා ටෙ එසං එසානං ඉමෙසං ඉමෙසානං. අම්හා අස්මා ඉමම්හා ඉමස්මා. අම්හි අස්මිං ඉමම්හි ඉමස්මිං, එසු ඉමෙසු.

ព្រោះ សុ, ណំ, ហិ-វិភត្តិទាំងឡាយ ឱ្យមានអាទេស ឥម សព្ទ ដ៏ជាអនិតថីលិង្គ ជា ដេ ខ្លះ។ តាមន័យថា «កាលបើមានការកាន់យកនូវនាម សូម្បីនាមដែលប្លែកដោយលិង្គ ក៏ត្រូវកាន់យកដែរ» ព្រោះការហាមឃាត់ឥត្ថីលិង្គដោយពាក្យថា ‘anitthiyaṃ’ ក្នុងវិស័យនៃការកាន់យកនូវនាមថា ‘imassa’ នេះ សូម្បីតែ ឥម សព្ទ ដែលប្លែកដោយលិង្គ ក៏ត្រូវកាន់យកដែរ។ ផលនៃសេចក្តីនោះ គឺការសម្រេចកិច្ចក្នុងលិង្គទាំងបី ក្នុងសូត្រជាដើមថា “tatassa no sabbāsu”។ (សម្រេចរូបជា) ehi, ebhi, imehi, imebhi។ ដោយសូត្រជាដើមថា “Ṭa sasmāsmi” កាលបើមានអាទេស ឥម សព្ទ ទាំងអស់ ជា ត ខ្លះ សម្រេចរូបជា assa, imassa, កាលបើមានអាទេសជា ដេ ខ្លះ សម្រេចរូបជា esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ។ (ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) amhā, asmā, imamhā, imasmā។ (ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) amhi, asmiṃ, imamhi, imasmiṃ, esu, imesu។

ඉත්ථියං අයං, ඉමා ඉමායො. ඉමං, ඉමා ඉමායො. නා ‘‘ස්සා වා තෙ+ති+මා+මූහී’’ති ස්සා වා, වා ටාදෙසෙ ‘‘ස්ස’’ මිච්චාදිනා ඉආදෙසෙ ච කතෙ අස්සා ඉමිස්සා ඉමාය, ඉමාහි ඉමාභි. අස්සා ඉමිස්සා අස්සාය ඉමිස්සාය ඉමාය. නංවචනස්ස ස+මාදෙසෙ ඉමස්ස ච වා ටාදෙසෙ අස්ස ‘‘සුනංහි සූ’’ති දීඝෙ ච කතෙ ආසං, අඤ්ඤත්‍ර ඉමාසං ඉමාසානං. සත්තමියං අස්සං ඉමිස්සං අස්සා ඉමිස්සා ඉමායං ඉමාය, ඉමාසු.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ (សម្រេចរូបជា) ayaṃ, imā, imāyo។ imaṃ, imā, imāyo។ ព្រោះ ណា-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេសជា ស្សា ខ្លះ ដោយសូត្រថា “ssā vā teti-māmūhi” កាលបើមានអាទេសជា ត ខ្លះ និងការអាទេសជា ឥ ដោយសូត្រជាដើមថា “ssa” សម្រេចរូបជា assā, imissā, imāya, imāhi, imābhi។ (ក្នុងចតុត្ថីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) assā, imissā, assāya, imissāya, imāya។ ព្រោះ ណំ-វចនៈ កាលបើមានអាទេសជា ស និងការអាទេស ឥម សព្ទ ជា ត ខ្លះ និងធ្វើទីឃៈដោយសូត្រថា “sunaṃhi sū” សម្រេចរូបជា āsaṃ, ក្នុងទីដទៃពីនេះ សម្រេចរូបជា imāsaṃ, imāsānaṃ។ ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា assaṃ, imissaṃ, assā, imissā, imāyaṃ, imāya, imāsu។

නපුංසකෙ –

ក្នុងណបុំសកលិង្គ—

201. ඉමස්සි+දං වා

២០១. ឱ្យមានអាទេស ឥម សព្ទ ជា ឥទំ ខ្លះ។

අංසිසු [Pg.79] සහ තෙහි ඉමස්සි+දං හොති වා නපුංසකෙ. ඉදං ඉමං, ඉමෙ ඉමානි. ඉදං ඉමං, ඉමෙ ඉමානි. අනෙන ඉමිනා ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

ព្រោះ អំ និង សិ-វិភត្តិ រួមជាមួយវិភត្តិទាំងនោះ ឱ្យមានអាទេស ឥម សព្ទ ជា ឥទំ ខ្លះ ក្នុងណបុំសកលិង្គ។ (សម្រេចរូបជា) aduṃ, (កាលបើមានការលុប សិ-វិភត្តិ) amuṃ។ កាលបើមានអាទេសជា និ ខ្លះ ដោយសូត្រថា “Jhalā vā” សម្រេចរូបជា amūni, amū។ (ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) aduṃ, amuṃ, amūni, amū។ ចាប់ពី amunā ជាដើម គឺស្មើនឹងបុល្លិង្គ។

197. ඉමෙ+තාන+මෙනා+න්වාදෙසෙ දුතියායං

១៩៧. ព្រោះ ទុតិយាវិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស ឥម និង ឯត សព្ទ ទាំងឡាយ ជា ឯន ក្នុងអន្វាទេស។

ඉමඑතසද්දානං කථිතානුකථනවිසයෙ දුතියාය+මෙනාදෙසො හොති. ඉමං භික්ඛුං විනය+මජ්ඣාපය, අථො එනං ධම්ම+මජ්ඣාපය. ඉමෙ භික්ඛූ විනය+මජ්ඣාපය, අථො එනෙ ධම්ම+මජ්ඣාපය. එව+මෙතස්ස ච යොජනීයං.

ក្នុងវិស័យនៃការនិយាយសំដៅទៅលើពាក្យដែលបានពោលរួចហើយ ឱ្យមានអាទេស ឥម និង ឯត សព្ទ ទាំងឡាយ ជា ឯន ព្រោះទុតិយាវិភត្តិ។ (ឧទាហរណ៍៖) “Imaṃ bhikkhuṃ vinayaṃ ajjhāpaya, atho enaṃ dhammaṃ ajjhāpaya” (ចូរញ៉ាំងភិក្ខុនេះឱ្យរៀនវិន័យ ហើយចូរញ៉ាំងភិក្ខុនោះឱ្យរៀនធម៌)។ “Ime bhikkhū vinayaṃ ajjhāpaya, atho ene dhammaṃ ajjhāpaya” (ចូរញ៉ាំងភិក្ខុទាំងឡាយនេះឱ្យរៀនវិន័យ ហើយចូរញ៉ាំងភិក្ខុទាំងឡាយនោះឱ្យរៀនធម៌)។ សូម្បីតែ ឯត សព្ទ ក៏ត្រូវប្រកបយ៉ាងនេះដែរ។

අමු සි,

អមុ សព្ទ និង សិ-វិភត្តិ,

129. මස්සා+මුස්ස

១២៩. ព្រោះ សិ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស ម-អក្សរ នៃ អមុ សព្ទ ដ៏ជាអណបុំសកលិង្គ ជា ស។

අනපුංසකස්සා+මුස්ස මකාරස්ස සො හොති සිම්හි. අසු, යො –

ព្រោះ សិ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស ម-អក្សរ នៃ អមុ សព្ទ ដ៏ជាអណបុំសកលិង្គ ជា ស។ (សម្រេចរូបជា) asu។ ព្រោះ យោ-វិភត្តិ—

86. ලොපො+මුස්මා

៨៦. ឱ្យមានការលុប (យោ-វិភត្តិ) ពី អមុ សព្ទ។

නියමසුත්ත+මිදං, අමුසද්දතො යොනං ලොපො හොති නිච්චං පුල්ලිඞ්ගෙ. දීඝෙ අමූ. ඣලතො යොනං ‘‘ලොපො’’ති ලොපෙ සිද්ධෙපි වො+පවාදො+ය+මාරම්භො.

នេះជាសូត្រកំណត់ (និយមសូត្រ) ការលុប យោ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ ពី អមុ សព្ទ តែងមានជានិច្ច ក្នុងបុល្លិង្គ។ កាលបើធ្វើទីឃៈហើយ សម្រេចរូបជា amū។ សូម្បីតែការលុបសម្រេចហើយដោយសូត្រថា “lopo” ព្រោះ ឈ និង ឡ ក៏ដោយ ក៏ការចាប់ផ្តើម (សូត្រនេះ) ឡើង ដើម្បីជាអបវាទ (ការលើកលែង) ខ្លះ។

ආරම්භො වචනම්පත්ති, ලක්ඛණං යොගලක්ඛණං;

වාක්‍යං සත්ථඤ්ච ඉච්චාදි, සුත්තාන+මභිධායකා.

ពាក្យថា ārambha, vacanampatti, lakkhaṇa, yogalakkhaṇa, vākya, sattha ជាដើម ទាំងនេះ គឺជាពាក្យសំដៅដល់ សូត្រ។

අමුං, අමූ. අමුනා, අමූහි අමූභි.

(សម្រេចរូបជា) amuṃ, amū។ amunā, amūhi, amūbhi។

87. න නො සස්ස

៨៧. ព្រោះ ស-វិភត្តិ ខាងចុង អមុ សព្ទ មិនមានអាទេសជា នោ ឡើយ។

අමුස්මා [Pg.80] සස්ස නො න හොති. අමුස්ස, අමූසං අමූසානං. ‘‘නාස්මාස්සා’’ති ලතො ස්මාස්ස නා, අමුනා අමුම්හා අමුස්මා. අමුම්හි අමුස්මිං, අමූසු.

ព្រោះ ស-វិភត្តិ ខាងចុង អមុ សព្ទ មិនមានអាទេសជា នោ ឡើយ។ (សម្រេចរូបជា) amussa, amūsaṃ, amūsānaṃ។ ដោយសូត្រថា “Nāsmāssā” ឱ្យមានអាទេស ស្មា-វិភត្តិ ខាងចុង ល-អក្សរ ជា ណា (សម្រេចរូបជា) amunā, amumhā, amusmā។ (ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) amumhi, amusmiṃ, amūsu។

ඉත්ථියං අසු, අමූ අමුයො. අමුං, අමූ අමුයො. නා, ‘‘ස්සා වා තෙ+ති+මා+මූහී’’ති නාද්‍යෙකවචනානං ස්සා වා, අමුස්සා අමුයා, අමූහි අමූභි. අමුස්සා අමුයා, අමූසං අමූසානං. සත්තමියං අමුස්සං අමුස්සා අමුයං අමුයා, අමූසු.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ (សម្រេចរូបជា) asu, amū, amuyo។ amuṃ, amū, amuyo។ ព្រោះ ណា-វិភត្តិ ជាដើម ឱ្យមានអាទេស ឯកវចនៈទាំងឡាយ មាន ណា-វិភត្តិ ជាដើម ជា ស្សា ខ្លះ ដោយសូត្រថា “ssā vā teti-māmūhi” សម្រេចរូបជា amussā, amuyā, amūhi, amūbhi។ (ក្នុងចតុត្ថីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) amussā, amuyā, amūsaṃ, amūsānaṃ។ ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា amussaṃ, amussā, amuyaṃ, amuyā, amūsu។

නපුංසකෙ –

ក្នុងណបុំសកលិង្គ—

202. අමුස්සා+දුං

២០២. ឱ្យមានអាទេស អមុ សព្ទ ជា អទុំ ខ្លះ។

අංසිසු සහ තෙහි අමුස්ස අදුං හොති වා නපුංසකෙ. අදුං, සිලොපො, අමුං. ‘‘ඣලා වා’’ති වානිආදෙසෙ අමූනි අමූ. අදුං අමුං, අමූනි අමූ. අමුනා ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

ព្រោះ អំ និង សិ-វិភត្តិ រួមជាមួយវិភត្តិទាំងនោះ ឱ្យមានអាទេស អមុ សព្ទ ជា អទុំ ខ្លះ ក្នុងណបុំសកលិង្គ។ (សម្រេចរូបជា) aduṃ, (កាលបើមានការលុប សិ-វិភត្តិ) amuṃ។ កាលបើមានអាទេសជា និ ខ្លះ ដោយសូត្រថា “Jhalā vā” សម្រេចរូបជា amūni, amū។ (ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) aduṃ, amuṃ, amūni, amū។ ចាប់ពី amunā ជាដើម គឺស្មើនឹងបុល្លិង្គ។

‘‘සකත්තෙ’’ති කපච්චයෙ –

កាលបើមាន ក-បច្ច័យ ក្នុងសកត្ថ (សេចក្តីរបស់ខ្លួន)—

130. කෙ වා

១៣០. ព្រោះ ក-បច្ច័យ ឱ្យមានអាទេស ម-អក្សរ ជា ស ខ្លះ។

අමු එව අමුකොති සකත්ථෙ කපච්චයෙ තද්ධිතවුත්තිත්තා ‘‘එකත්ථතායං’’ති සිලොපෙ ච කතෙ ‘‘නිමිත්තාභාවෙ නෙමිත්තිකස්සාභාවො’’ති ඤායා නිමිත්තභූතස්ස සිස්සා+භාවෙ නෙමිත්තිකස්ස ‘‘මස්සා+මුස්සා’’ති කත්තබ්බස්ස සකාරස්ස නිවුත්තීති ‘කෙ වා’ති විකප්පෙන මස්ස සකාරත්ථ+ මිද+මාරද්ධං[Pg.81]. අමුස්ස මස්ස කෙ ස හොති වා. අසුකො අමුකා, අසුකා අමුකා. අසුකං අමුකං ඉච්චාදි.

ពាក្យថា amu នោះឯង សម្រេចជា amuko ព្រោះមាន ក-បច្ច័យ ក្នុងសកត្ថ ដោយភាពជាតទ្ធិតវុត្តិ។ កាលបើមានការលុប សិ-វិភត្តិ ដោយសូត្រថា “ekatthatāyaṃ” តាមន័យថា «កាលបើមិនមាននិមិត្ត ផលដែលកើតអំពីនិមិត្តក៏មិនមានដែរ» កាលបើមិនមាន សិ-វិភត្តិ ដែលជានិមិត្ត ការមិនកើតឡើងនៃ ស-ការ ដែលត្រូវធ្វើដោយសូត្រថា “massāmussa” ដែលជាផលកើតអំពីនិមិត្តនោះ ដូច្នេះ សូត្រនេះថា ‘ke vā’ នេះ ត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើង ដើម្បីឱ្យមានអាទេស ម-អក្សរ ជា ស ខ្លះ ដោយវិធីវិកប្ប។ ព្រោះ ក-បច្ច័យ ឱ្យមានអាទេស ម-អក្សរ នៃ អមុ សព្ទ ជា ស ខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) asuko, amuko, asukā, amukā, asukaṃ, amukaṃ ជាដើម។

කිං සි.

កិំ សព្ទ និង សិ-វិភត្តិ។

198. කිස්ස කො සබ්බාසු

១៩៨. ឱ្យមានអាទេស កិំ សព្ទ ជា ក ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង។

සබ්බාසු විභත්තීසු කිස්ස කො හොති. සිස්සො, කො, කෙ. කං, කෙ. කෙන, කෙහි කෙභි.

ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង ឱ្យមានអាទេស កិំ សព្ទ ជា ក។ កាលបើលុប សិ-វិភត្តិ សម្រេចរូបជា ko, ke។ (ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) kaṃ, ke។ (ក្នុងតតិយាវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) kena, kehi, kebhi។

199. කි සස්මිංසු වා නිත්ථියං

១៩៩. ព្រោះ ស និង ស្មិំ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស កិំ សព្ទ ដ៏ជាអនិតថីលិង្គ ជា កិ ខ្លះ។

අනිත්ථියං කිස්ස කි වා හොති සස්මිංසු. කිස්ස කස්ස, කෙසං කෙසානං. කම්හා කස්මා. කිම්හි කිස්මිං කම්හි කස්මිං, කෙසු.

ព្រោះ ស និង ស្មិំ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស កិំ សព្ទ ដ៏ជាអនិតថីលិង្គ ជា កិ ខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) kissa, kassa, kesaṃ, kesānaṃ។ (ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) kamhā, kasmā។ (ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) kimhi, kismiṃ, kamhi, kasmiṃ, kesu។

ඉත්ථියං විභත්තීසු පරෙසු කාදෙසෙ කතෙ අකාරන්තත්තා මජ්ඣෙ ආපච්චයකරණ+මවිරුද්ධන්ති ආ, කා, කායො. කං, කා කායො ඉච්චාදි සබ්බාව.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ កាលបើវិភត្តិទាំងឡាយនៅខាងចុង មានអាទេសជា ក រួចហើយ ព្រោះភាពជាអការន្ត ការធ្វើ អា-បច្ច័យ ក្នុងកណ្តាល មិនផ្ទុយគ្នាឡើយ ដូច្នេះ (សម្រេចរូបជា) kā, kāyo។ (ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) kaṃ, kā, kāyo ជាដើម ទាំងអស់។

නපුංසකෙ –

ក្នុងណបុំសកលិង្គ—

200. කි+මංසිසු සහ නපුංසකෙ

២០០. ព្រោះ អំ និង សិ-វិភត្តិ រួមជាមួយវិភត្តិទាំងនោះ ឱ្យមានអាទេស កិំ សព្ទ ជា កិំ ក្នុងណបុំសកលិង្គ។

අංසිසු සහ තෙහි කිං සද්දස්ස කිංහොති නපුංසකෙ. කාදෙසස්ස සාමඤ්ඤත්තා ‘‘විසෙසවිහිතා විධයො සාමඤ්ඤවිධයො නිසෙධෙන්තී’’ති ඤායා කිංආදෙසෙන කාදෙසනිවුත්ති. කිං, කානි. කිං, කෙ කානි. කෙනෙ+ච්චාදි පුබ්බෙව.

ព្រោះ អំ និង សិ-វិភត្តិ រួមជាមួយវិភត្តិទាំងនោះ ឱ្យមានអាទេស កិំ សព្ទ ជា កិំ ក្នុងណបុំសកលិង្គ។ ព្រោះការអាទេសជា ក មានសភាពទូទៅ តាមន័យថា «វិធីដែលបញ្ញត្តិទុកដោយឡែក តែងហាមឃាត់នូវវិធីទូទៅ» ការមិនមានអាទេសជា ក ព្រោះការអាទេសជា កិំ នេះ។ (សម្រេចរូបជា) kiṃ, kāni។ (ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) kiṃ, ke, kāni។ ចាប់ពី kena ជាដើម គឺដូចមុនរួចហើយ។

එකසද්දො [Pg.82] සංඛ්‍යා+තුල්‍ය+ඤ්ඤ+සහායවචනො. යදා සංඛ්‍යාවචනො, තදා එකවචනන්තො, අත්‍ර එකසද්දො සංඛ්‍යෙය්‍යවාපී. අඤ්ඤත්‍ර තුල්‍යාදීසු බහුවචනන්තොපි. එකො, එකෙ. එකා, එකා එකායො. එකං, එකානි+ච්චාදි සබ්බසමං තිලිඞ්ගෙ.

ឯកសព្ទ តែងពោលនូវសេចក្តីថា សង្ខ្យា (ចំនួន), ស្មើគ្នា (តុល្យ), ដទៃ (អញ្ញ) និង គូកន (សហាយ)។ កាលណាពោលនូវសេចក្តីថា សង្ខ្យា កាលនោះ តែងមានឯកវចនៈជាទីបំផុត ក្នុងទីនេះ ឯកសព្ទ សូម្បីតែពោលនូវសង្ខេយ្យៈ ក៏ដោយ។ ក្នុងទីដទៃ មានសេចក្តីថា ស្មើគ្នា ជាដើម តែងមានពហុវចនៈជាទីបំផុតផង។ (សម្រេចរូបជា) eko, eke, ekā, ekā, ekāyo, ekaṃ, ekāni ជាដើម ស្មើនឹងសព្វនាមទាំងអស់ ក្នុងលិង្គទាំងបី។

තුල්‍යෙ එකො විලාසො ද්වින්නං කුමාරානං, එකෙ වණ්ණසද්දා ද්වින්නං කුමාරානං. අඤ්ඤත්ථෙ එකො ආචරියො එව+මාහ, එකෙ ආචරියා එව+මාහංසු. අසහායතෙ එකොව අරඤ්ඤං පවිසිත්වා.

ក្នុងសេចក្តីថា ស្មើគ្នា (ដូចជា៖) “eko vilāso dvinnaṃ kumārānaṃ” (លំនាំស្មើគ្នានៃកុមារទាំងពីរ), “eke vaṇṇasaddā dvinnaṃ kumārānaṃ” (សូរសព្ទនៃពណ៌ស្មើគ្នានៃកុមារទាំងពីរ)។ ក្នុងសេចក្តីថា ដទៃ (ដូចជា៖) “eko ācariyo evamāha” (អាចារ្យម្នាក់ទៀតពោលយ៉ាងនេះ), “eke ācariyā evamāhaṃsu” (អាចារ្យដទៃទៀតទាំងឡាយពោលយ៉ាងនេះ)។ ក្នុងសេចក្តីថា គ្មានគូកន (ដូចជា៖) “ekova araññaṃ pavisitvā” (ចូលទៅកាន់ព្រៃតែម្នាក់ឯងប៉ុណ្ណោះ)។

එකො, එකෙ. එකා, එකා එකායො. එකං එකානි+ච්චාදි සබ්බසමං තිලිඞ්ගෙ. ස්සා+ස්සංසු පන ‘‘ස්ස’’මාදිනා ඉ, එකිස්සා එකාය, එකිස්සං එකායං එකාය.

(សម្រេចរូបជា) eko, eke, ekā, ekā, ekāyo, ekaṃ, ekāni ជាដើម ស្មើនឹងសព្វនាមទាំងអស់ ក្នុងលិង្គទាំងបី។ ចំណែកឯក្នុង ស្សា និង ស្សំ-វិភត្តិទាំងឡាយ ឱ្យមានអាទេសជា ឥ ដោយសូត្រជាដើមថា “ssa” សម្រេចរូបជា ekissā, ekāya, ekissaṃ, ekāyaṃ, ekāya។

ඉධ අත්තපරගාරවවසෙන එකස්සාපි ‘‘අම්හාකං රඤ්ඤො’’තිපි ‘‘එකෙ ආචරියා’’තිපි බහුවචනස්ස ලොකෙන ඉච්ඡිතත්තා බහුලවිධානා බහුවචනෙනෙව සිජ්ඣති.

ក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃការគោរពខ្លួនឯង និងអ្នកដទៃ សូម្បីតែបុគ្គលម្នាក់ ក៏លោកប្រាថ្នានូវពហុវចនៈ ដូចជាពាក្យថា “amhākaṃ rañño” ខ្លះ ឬ “eke ācariyā” ខ្លះ ព្រោះហេតុនោះ ដោយវិធីពហុលៈ ការសម្រេចរូប សម្រេចដោយពហុវចនៈនោះឯង។

තුම්හ+අම්හසද්දා අලිඞ්ගා, තථා උභ+කති+ද්විසද්දා, පඤ්චාදයො අට්ඨාරසන්තා ච. තුම්හ සි, අම්හ සි.

តុម្ហ និង អម្ហ សព្ទ មិនមានលិង្គ យ៉ាងនោះដែរ សូម្បីតែ ឧភ, កតិ, ទ្វិ សព្ទ និងសព្ទទាំងឡាយមាន បញ្ច ជាដើម រហូតដល់ អដ្ឋារស ជាទីបំផុត ក៏មិនមានលិង្គដែរ។ តុម្ហ សព្ទ និង សិ-វិភត្តិ, អម្ហ សព្ទ និង សិ-វិភត្តិ។

212. තුම්හස්ස තුවංත්ව+මම්හි ච

២១២. ព្រោះ អំ និង សិ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស តុម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា តុវំ និង ត្វំ ខ្លះ។

අම්හි සිම්හි ච තුම්හස්ස සවිභත්තිස්ස තුවං+ත්වං හොන්ති. තුවං ත්වං.

ឱ្យមានអាទេស តុម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា តុវំ និង ត្វំ។ (សម្រេចរូបជា) tuvaṃ, tvaṃ។

211. සිම්හ+හං

២១១. ព្រោះ សិ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស អម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា អហំ។

සිම්හි අම්හස්ස සවිභත්තිස්ස අහං හොති. අහං, යෙවස්වෙ+ට, තු ම්හෙ.

ព្រោះ សិ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស អម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា អហំ។ (សម្រេចរូបជា) ahaṃ។ ព្រោះ យោ-វិភត្តិទាំងឡាយ ឱ្យមានអាទេស តុម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា តុម្ហេ។

2,209. මය+මස්මා+ම්හස්ස

២,២០៩. ព្រោះ យោ-វិភត្តិទាំងឡាយ ឱ្យមានអាទេស អម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា មយ និង មស្មា ខ្លះ តាមលំដាប់។

යොස්ව+ම්හස්ස [Pg.83] සවිභත්තිස්ස මය+මස්මා වා හොන්ති යථාක්කමං. මයං අම්හෙ.

ព្រោះ យោ-វិភត្តិទាំងឡាយ ឱ្យមានអាទេស អម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា មយ និង មស្មា ខ្លះ តាមលំដាប់។ (សម្រេចរូបជា) mayaṃ, amhe។

227. අංම්හි තං+මං+තවං+මමං

២២៧. ព្រោះ អំ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស តុម្ហ និង អម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា តំ, មំ, តវំ, មមំ តាមលំដាប់។

අංම්හි තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තං+මං+තවං+මමං හොන්ති යථාක්කමං. තං, මං, තවං, මමං.

ព្រោះ អំ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស តុម្ហ និង អម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា តំ, មំ, តវំ, មមំ តាមលំដាប់។ (សម្រេចរូបជា) taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ។

231. දුතියා යොම්හි වා

២៣១. ព្រោះ ទុតិយា យោ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស តុម្ហ និង អម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ នីមួយៗ ជា ងំ និង ងាកំ ខ្លះ។

තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පච්චෙකං ඞං+ඞාකං වා හොන්ති යොම්හි දුතියෙ, තුම්හං තුම්හාකං තුම්හෙ, අම්හං අම්හාකං අම්හෙ.

ព្រោះ ទុតិយា យោ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស តុម្ហ និង អម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ នីមួយៗ ជា ងំ និង ងាកំ ខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) tumhaṃ, tumhākaṃ, tumhe, amhaṃ, amhākaṃ, amhe។

228. නාස්මාසු තයා+මයා

២២៨. «នាស្មាសុ តយា+មយា» (ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន នា និងស្មា ជាដើម អាទេសជា តយា និងមយា ទាំងឡាយ)។

නාස්මාසු තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තයා+මයා හොන්ති යථාක්කමං. ‘‘නාස්මාසූ’’ති බහුවචනෙසුපි විභත්තික්කම+මනපෙක්ඛිත්වා සද්දක්කමෙන පච්චෙකං ද්වෙ ද්වෙ හොන්ති.

«នាស្មាសុ» នេះ (មានសេចក្តីថា) កាលបើវិភត្តិទាំងឡាយមាន នា និងស្មា ជាដើម (នៅពីក្រោយ) អាទេសទាំងឡាយគឺ តយា និងមយា តែងមានជំនួសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ តាមលំដាប់។ ក្នុងពាក្យថា «នាស្មាសុ» នេះ ទោះបីជាពហុវចនៈក៏ដោយ ក៏មិនត្រូវគិតដល់លំដាប់វិភត្តិឡើយ តែត្រូវគិតតាមលំដាប់សព្ទវិញ ដោយសព្ទនីមួយៗ តែងមានអាទេសពីរៗ។

213. තයාතයීනං ත්ව වා තස්ස

២១៣. «តយាតយីនំ ត្វ វា តស្ស» (តការៈ របស់តុម្ហសព្ទ ដែលមាន តយា និងតយី ជាខាងចុង តែងជា ត្វ ខ្លះ)។

තුම්හස්ස තයාතයීනං තකාරස්ස ත්ව හොති වා. ත්වයා තයා, මයා. තුම්හෙහි තුම්හෙභි, අම්හෙහි අම්හෙභි.

តការៈ របស់តុម្ហសព្ទ ដែលមាន តយា និងតយី ជាខាងចុង តែងជា ត្វ ខ្លះ។ (រូបជា) ត្វយា, តយា, មយា។ (ក្នុងពហុវចនៈជា) តុម្ហេហិ, តុម្ហេភិ, អម្ហេហិ, អម្ហេភិ។

229. තව+මම+තුය්හං+මය්හං සෙ

២២៩. «តវ+មម+តុយ្ហំ+មយ្ហំ សេ» (ក្នុងព្រោះ សវិភត្តិ អាទេសជា តវ, មម, តុយ្ហំ, មយ្ហំ ទាំងឡាយ)។

සෙ තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං එතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං. තව තුය්හං, මම මය්හං.

ក្នុងព្រោះ សវិភត្តិ អាទេសទាំងឡាយនេះ តែងមានជំនួសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ តាមលំដាប់។ (រូបជា) តវ, តុយ្ហំ, មម, មយ្ហំ។

211. නංසෙස්ව+ස්මාකං+මමං.

២១១. «ណំសេស្វ+ស្មាកំ+មមំ» (ក្នុងព្រោះ ណំ និងស វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជា អស្មាកំ និងមមំ ទាំងឡាយ)។

නංසෙස්ව+ම්හස්ස [Pg.84] සවිභත්තිස්ස අස්මාකං+මමං හොන්ති යථාක්කමං. මමං.

ក្នុងព្រោះ ណំ និងស វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសទាំងឡាយគឺ អស្មាកំ និងមមំ តែងមានជំនួសអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ តាមលំដាប់។ (រូបជា) មមំ។

230. ඞං+ඞාකං නංම්හි

២៣០. «ងំ+ងាកំ ណំម្ហិ» (ក្នុងព្រោះ ណំវិភត្តិ អាទេសជា ងំ និងងាកំ ទាំងឡាយ)។

නංම්හි තුම්හඅම්හසද්දානං සවිතත්තීනං ඞං+ඞාකං හොන්ති පච්චෙකං. තුම්හං තුම්හාකං අම්හං අම්හාකං අස්මාකං. කච්චායනෙ එකවචනස්ස අංවිධානත්ථං සුත්ත+මාරද්ධං, එත්ථ පන අත්තගාරවවසෙන අංම්හි තුම්හං අම්හංභි සිජ්ඣන්ති බහුලාධිකාරා.

ក្នុងព្រោះ ណំវិភត្តិ អាទេសទាំងឡាយគឺ ងំ និងងាកំ តែងមានជំនួសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ដោយឡែកៗពីគ្នា។ (រូបជា) តុម្ហំ, តុម្ហាកំ, អម្ហំ, អម្ហាកំ, អស្មាកំ។ ក្នុងកច្ចាយនវ្យាករណ៍ សូត្រនេះត្រូវបានផ្តើមឡើងដើម្បីបញ្ញត្តិ អំវិភត្តិ ឯកវចនៈ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃការគោរពខ្លួនឯង (អត្តគារវៈ) ក្នុងព្រោះ អំវិភត្តិ រូបថា តុម្ហំ និងអម្ហំ តែងសម្រេចបាន ដោយអំណាចពាក្យថា ពហុលំ (ពហុលាធិការ)។

214. ස්මාම්හි ත්වම්හා

២១៤. «ស្មាម្ហិ ត្វម្ហា» (ក្នុងព្រោះ ស្មាវិភត្តិ អាទេសជា ត្វម្ហា ខ្លះ)។

ස්මාම්හි තුම්හස්ස සවිතත්තිස්ස ත්වම්හා හොති වා. ත්වම්හා ත්වයා තයා, මයා.

ក្នុងព្រោះ ស្មាវិភត្តិ អាទេសជា ត្វម្ហា តែងមានជំនួសតុម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ខ្លះ។ (រូបជា) ត្វម្ហា, ត្វយា, តយា, មយា។

226. ස්මිම්හි තුම්හම්හානං තයි+මයි

២២៦. «ស្មិម្ហិ តុម្ហម្ហានំ តយិ+មយិ» (ក្នុងព្រោះ ស្មិវិភត្តិ អាទេសរបស់តុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទទាំងឡាយ ជា តយិ និងមយិ)។

ස්මිම්හි තුම්හඅම්හසද්දානංසවිභත්තීනං තයි+මයි හොති යථාක්කමං. ත්වයි තයි, මයි. තුම්හෙසු.

ក្នុងព្រោះ ស្មិវិភត្តិ អាទេសទាំងឡាយគឺ តយិ និងមយិ តែងមានជំនួសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ តាមលំដាប់។ (រូបជា) ត្វយិ, តយិ, មយិ។ (ក្នុងពហុវចនៈជា) តុម្ហេសុ។

203. සුම්හා+ම්හස්සා+ස්මා

២០៣. «សុម្ហា+ម្ហស្សា+ស្មា» (ក្នុងព្រោះ សុវិភត្តិ អាទេសរបស់អម្ហសព្ទ ជា អស្មា ខ្លះ)។

අම්හස්ස අස්මා හොති වා සුම්හි. අස්මාසු අම්හෙසු. සබ්බාදයො වුත්ත+මපෙක්ඛන්තා වක්ඛමානං වාති ඉද+මෙසං ලක්ඛණං.

អាទេសជា អស្មា របស់អម្ហសព្ទ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ សុវិភត្តិ។ (រូបជា) អស្មាសុ, អម្ហេសុ។ សព្វនាមសព្ទទាំងឡាយមាន សព្វសព្ទ ជាដើម កាលរំពឹងដល់សេចក្តីដែលពោលហើយ តែងមានលក្ខណៈនេះថា «វា» (ខ្លះ) ដែលនឹងពោលខាងមុខ។

232. අපාදාදො පදතෙ+කවාක්‍යෙති

២៣២. «អបាទាទោ បទតេ+កវាក្យេ» (មិនឋិតនៅដើមបាទគាថា ឋិតនៅក្រោយបទ ក្នុងវាក្យៈតែមួយ)។

අධිකාරො. එත්ථ පාදො නාම ගාථාය චතුත්ථංසො, තස්මා ‘‘තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පකං’’ති එත්ථ වො න හොති. එත්ථ පදන්ති වුත්ත සද්දො සභාවතො –

ជាអធិការសូត្រ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «បាទ» គឺចំណែកមួយភាគបួននៃគាថា ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះថា «tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ» មិនមានការអាទេសជា «vo» ឡើយ។ ក្នុងទីនេះ សព្ទដែលពោលថា «បទ» នោះ ដោយសភាវៈគឺ៖

ආකාසවායුප්පභවො [Pg.85] සරීරා,සමුච්චරං වත්ත+මුපෙති නාදො;

ඨානන්තරෙ සුප්පටිහඤ්ඤමානො,වණ්ණත්ත+මාගච්ඡති සො තු සද්දොති –

«សម្លេង (ណា) មានអាកាស និងខ្យល់ជាប្រភព កាលកើតឡើងពីសរីរៈ តែងដល់នូវការបញ្ចេញវាចា សម្លេងនោះ កាលប៉ះទង្គិចល្អក្នុងទីតាំងផ្សេងៗ តែងដល់នូវភាពជាអក្សរ (វណ្ណៈ) សម្លេងនោះឯង ឈ្មោះថា សព្ទ» ដូច្នេះ។

වුත්තත්තා එකෙකො වණ්ණො සද්දො නාම, තබ්බණ්ණසමූහො පදං, තප්පදසමූහො වාක්‍යඤ්ච. තථා හි –

ព្រោះហេតុដែលពោលមកនេះ អក្សរ (វណ្ណៈ) នីមួយៗ ឈ្មោះថា សព្ទ, ប្រជុំនៃអក្សរទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា បទ, និងប្រជុំនៃបទទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា វាក្យៈ។ ព្រោះថា៖

විතත්‍යන්තං පදං තස්ස, ච යො වාක්‍යන්ති මන්වයං;

උපචාරා වණ්ණසද්ද-වාච්චං තං න පරිච්චජෙ.

«បទ គឺពាក្យដែលមានវិភត្តិជាទីបំផុត, និងប្រជុំនៃបទទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា វាក្យៈ នេះជាលំដាប់លំដោយ មិនគួរលះបង់នូវពាក្យដែលត្រូវហៅថា វណ្ណសព្ទ ដោយឧបចារវិធីឡើយ»។

තං පදඤ්ච –

ម្យ៉ាងទៀត បទនោះ៖

පදං චතුබ්බිධං වුත්තං, නාමා+ඛ්‍යාතො+පසග්ගජං;

නිපාතජඤ්ච තඤ්ඤූ හි, අස්සො ඛල්වා+භිධාවතීති.

«បទ លោកពោលថាមាន ៤ យ៉ាង គឺកើតអំពីនាម, អំពីអាខ្យាត, អំពីឧបសគ្គ និងអំពីនិបាត ដូចអ្នកប្រាជ្ញដឹងច្បាស់ (នូវឧទាហរណ៍) ថា asso khalvā+bhidhāvati (សេះរត់ទៅពិតមែន)» ដូច្នេះ។

තං වාක්‍යඤ්ච –

ម្យ៉ាងទៀត វាក្យៈនោះ៖

එකාඛ්‍යාතො පදච්චයො, සියා වාක්‍යං සකාරකොති –

«ប្រជុំនៃបទដែលមានកិរិយាអាខ្យាតតែមួយ ព្រមទាំងការកៈ គប្បីជាវាក្យៈ» ដូច្នេះ៖

වුත්තං. තස්මා ‘‘විභත්‍යන්තං පදං, පදසමූහො වාක්‍ය’’න්ති ච වුච්චති.

ដែលលោកពោលទុកហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ពាក្យដែលមានវិភត្តិជាទីបំផុត ឈ្មោះថា បទ, ប្រជុំនៃបទទាំងឡាយ ឈ្មោះថា វាក្យៈ»។

233. යොනංහිස්ව+පඤ්චම්‍යා වො+නො

២៣៣. «យោណំហិស្វ+បញ្ចម្យា វោ+នោ» (ក្នុងព្រោះ យោ, ណំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ វៀរលែងតែបញ្ចមីវិភត្តិ អាទេសជា វោ និងនោ ទាំងឡាយ)។

අපඤ්චමියායොනංහිස්ව+පාදාදො වත්තමානානං පදස්මා පරෙස+මෙකවාක්‍යෙ ඨිතානං තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං වො+නො හොන්ති වා යථාක්කමං. ගාමං වො ගච්ඡෙය්‍යාථ, ගාමං තුම්හෙ ගච්ඡෙය්‍යාථ. ගාමං නො ගච්ඡෙය්‍යාම, ගාමං අම්හෙ ගච්ඡෙය්‍යාම. පහාය වො ගමිස්සාමි, මා නො විකන්තිංසු. දීයතෙ වො, දීයතෙ තුම්හං. දීයතෙ [Pg.86] නො, දීයතෙ අම්හං. තුට්ඨො+ස්මි වො පකතියා, තුට්ඨො+ස්මි තුම්හං. සත්ථා නො භගවා, එසො අම්හාකං සත්ථා. කතං වො, කතං තුම්හෙහි. කතං නො, කතං අම්හෙහි.

ក្នុងព្រោះ យោ, ណំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ វៀរលែងតែបញ្ចមីវិភត្តិ អាទេសទាំងឡាយគឺ វោ និងនោ តែងមានខ្លះ ជំនួសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ដែលមិនឋិតនៅដើមបាទគាថា ឋិតនៅក្រោយបទដទៃ ក្នុងវាក្យៈតែមួយ តាមលំដាប់។ (ឧទាហរណ៍) Gāmaṃ vo gaccheyyātha (អ្នកទាំងឡាយគប្បីទៅកាន់ស្រុក), gāmaṃ tumhe gaccheyyātha។ Gāmaṃ no gaccheyyāma (យើងទាំងឡាយគប្បីទៅកាន់ស្រុក), gāmaṃ amhe gaccheyyāma។ Pahāya vo gamissāmi (ខ្ញុំនឹងលះបង់អ្នកទាំងឡាយហើយទៅ), mā no vikantiṃsu (សូមកុំកាត់យើងទាំងឡាយឡើយ)។ Dīyate vo (ទាន គេតែងប្រគល់ឲ្យដល់អ្នកទាំងឡាយ), dīyate tumhaṃ។ Dīyate no (ទាន គេតែងប្រគល់ឲ្យដល់យើងទាំងឡាយ), dīyate amhaṃ។ Tuṭṭho+smi vo pakatiyā (ខ្ញុំត្រេកអរនឹងអ្នកទាំងឡាយដោយប្រក្រតី), tuṭṭho+smi tumhaṃ។ Satthā no bhagavā (ព្រះភគវន្ត ជាព្រះសាស្តារបស់យើងទាំងឡាយ), eso amhākaṃ satthā។ Kataṃ vo (កិច្ចការ គឺអ្នកទាំងឡាយធ្វើហើយ), kataṃ tumhehi។ Kataṃ no (កិច្ចការ គឺយើងទាំងឡាយធ្វើហើយ), kataṃ amhehi។

234. තෙ+මෙ නාසෙ

២៣៤. «តេ+មេ ណាសេ» (ក្នុងព្រោះ ណា និងស វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជា តេ និងមេ ទាំងឡាយ)។

නාම්හි සෙ ච අපාදාදො වත්තමානානං දස්මා පරෙස+මෙකවාක්‍යෙ ඨිතානං තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තෙ+මෙ වා හොන්ති යථාක්කමං. කතං තෙ, කතං තයා. කතං මෙ, කතං මයා. දීයතෙ තෙ, දීයතෙ තව. දීයතෙ මෙ, දීයතෙ මම. ධනං තෙ, ධනං තව. ධනං මෙ, ධනං මම.

ក្នុងព្រោះ ណាវិភត្តិ និងសវិភត្តិ អាទេសទាំងឡាយគឺ តេ និងមេ តែងមានខ្លះ ជំនួសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ដែលមិនឋិតនៅដើមបាទគាថា ឋិតនៅក្រោយបទដទៃ ក្នុងវាក្យៈតែមួយ តាមលំដាប់។ (ឧទាហរណ៍) Kataṃ te (កិច្ចការ គឺអ្នកធ្វើហើយ), kataṃ tayā។ Kataṃ me (កិច្ចការ គឺខ្ញុំធ្វើហើយ), kataṃ mayā។ Dīyate te (ទាន គេតែងប្រគល់ឲ្យដល់អ្នក), dīyate tava។ Dīyate me (ទាន គេតែងប្រគល់ឲ្យដល់ខ្ញុំ), dīyate mama។ Dhanaṃ te (ទ្រព្យរបស់អ្នក), dhanaṃ tava។ Dhanaṃ me (ទ្រព្យរបស់ខ្ញុំ), dhanaṃ mama។

237. න ච+වා+හා+හෙ+වයොගෙ

២៣៧. «ន ច+វា+ហា+ហេ+វយោគេ» (មិនមានការអាទេស ក្នុងកាលដែលប្រកបដោយ ច, វា, ហា, ហេ, វ សព្ទជាដើម)។

චාදීහි යොගෙ තුම්හඅම්හසද්දානං වො+නො, තෙ+මෙ න හොන්ති. ගච්ඡාම තුම්හෙ ච මයඤ්ච, පස්සති තුම්හෙ ච අම්හෙ ච, කතං තුම්හෙහි ච අම්හෙහි ච, දීයතෙ තුම්හඤ්ච අම්හඤ්ච, ධනං තුම්හඤ්ච අම්හඤ්ච, කතං තයා ච මයා ච, දීයතෙ තව ච මම ච, ධනං තව ච මම ච. එවං වාදියොගෙපි.

ក្នុងកាលដែលប្រកបដោយ ចសព្ទ ជាដើម ការអាទេសជា វោ, នោ, តេ, មេ ទាំងឡាយ របស់តុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ មិនតែងមានឡើយ។ (ឧទាហរណ៍) Gacchāma tumhe ca mayañca (អ្នកទាំងឡាយ និងខ្ញុំទាំងឡាយ តែងទៅ), passati tumhe ca amhe ca (គេតែងឃើញអ្នកទាំងឡាយ និងយើងទាំងឡាយ), kataṃ tumhehi ca amhehi ca (កិច្ចការ គឺអ្នកទាំងឡាយ និងយើងទាំងឡាយធ្វើហើយ), dīyate tumhañca amhañca (ទាន គេតែងប្រគល់ឲ្យដល់អ្នកទាំងឡាយ និងយើងទាំងឡាយ), dhanaṃ tumhañca amhañca (ទ្រព្យរបស់អ្នកទាំងឡាយ និងយើងទាំងឡាយ), kataṃ tayā ca mayā ca (កិច្ចការ គឺអ្នក និងខ្ញុំធ្វើហើយ), dīyate tava ca mama ca (ទាន គេតែងប្រគល់ឲ្យដល់អ្នក និងខ្ញុំ), dhanaṃ tava ca mama ca (ទ្រព្យរបស់អ្នក និងខ្ញុំ)។ សូម្បីក្នុងកាលដែលប្រកបដោយ វាសព្ទ ជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។

235. අන්වාදෙසෙ

២៣៥. «អន្វាទេសេ» (ក្នុងអន្វាទេសៈ គឺការនិយាយបញ្ជាក់បន្ថែម)។

කථිතානුකථිතවිසයෙ තුම්හඅම්හසද්දානං ආදෙසා නිච්චං හොන්ති පුනබ්බිධානා. ගාමො තුම්හං පරිග්ගහො, අථො ජනපදො වො පරිග්ගහො. අන්වාදෙසෙ අථො අථොති වාරද්වයාභාවා නිච්චන්ති වුත්තං. අථොසද්දො කථිතස්සෙව පුන කථනතො අන්වාදෙසජොතකො.

ក្នុងវិស័យនៃការនិយាយបញ្ជាក់បន្ថែមនូវអ្វីដែលបាននិយាយរួចហើយ (កថិតានុកថិតវិស័យ) ការអាទេសទាំងឡាយរបស់តុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ តែងមានជាដាច់ខាត (និច្ចៈ) ព្រោះជាការបញ្ញត្តិឡើងវិញ។ (ឧទាហរណ៍) Gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho (ស្រុកជាកម្មសិទ្ធិរបស់អ្នកទាំងឡាយ មួយវិញទៀត ជនបទក៏ជាកម្មសិទ្ធិរបស់អ្នកទាំងឡាយដែរ)។ ក្នុងអន្វាទេសៈនេះ ព្រោះមិនមានពាក្យថា atho atho ពីរដង ទើបលោកពោលថា ជាដាច់ខាត (និច្ចៈ)។ អថោសព្ទ (atho) នេះ ជាគ្រឿងញ៉ាំងអន្វាទេសៈឲ្យភ្លឺច្បាស់ ព្រោះជាការនិយាយឡើងវិញនូវអ្វីដែលបាននិយាយរួចហើយ។

236. සපුබ්බා පඨමන්තා වා

២៣៦. «សបុព្វា បឋមន្តា វា» (ឋិតនៅក្រោយបទដែលមានពាក្យដទៃនៅខាងមុខ និងមានវិភត្តិជាទីបំផុតជាបឋមវិភត្តិ តែងមានខ្លះ)។

විජ්ජමානපුබ්බස්මා [Pg.87] පඨමන්තා පරෙසං තුම්හාම්හානං ආදෙසා වා හොන්ති අන්වාදෙසෙ. ගාමෙ පටො තුම්හාකං අථො නගරෙ කම්බලො වො අථො නගරෙ කම්බලො තුම්හාකං, අථොති අනුකථනවාරද්වයත්තා විකප්පො සපුබ්බාති කිං, පටො තුම්හාකං, අථො කම්බලො වො. පඨමන්තාති කිං, පටො නගරෙ තුම්හාකං, අථො කම්බලො ගාමෙ වො.

ក្នុងអន្វាទេសៈ ការអាទេសទាំងឡាយរបស់តុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ដែលឋិតនៅក្រោយបទដែលមានពាក្យដទៃនៅខាងមុខ និងមានវិភត្តិជាទីបំផុតជាបឋមវិភត្តិ តែងមានខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) Gāme paṭo tumhākaṃ atho nagare kambalo vo ឬ atho nagare kambalo tumhākaṃ (សំពត់ក្នុងស្រុកជារបស់អ្នកទាំងឡាយ មួយវិញទៀត ភួយក្នុងនគរក៏ជារបស់អ្នកទាំងឡាយដែរ)។ ព្រោះការនិយាយបញ្ជាក់ដោយពាក្យថា atho មានពីរលើក ទើបមានការអនុញ្ញាតឲ្យជ្រើសរើស (វិកប្បៈ)។ ពាក្យថា «សបុព្វា» (មានពាក្យដទៃនៅខាងមុខ) មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាគ្រឿងប្រៀបធៀបនឹងឧទាហរណ៍ថា paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo។ ពាក្យថា «បឋមន្តា» (មានបឋមវិភត្តិជាទីបំផុត) មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាគ្រឿងប្រៀបធៀបនឹងឧទាហរណ៍ថា paṭo nagare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo។

238. දස්සනත්ථෙ+නාලොචනෙ

២៣៨. «ទស្សនត្ថេ+នាលោចនេ» (ក្នុងអត្ថថាឃើញ វៀរលែងតែការប្រាប់ឲ្យដឹង)។

දස්සනත්ථෙ ආලොවචනවජ්ජිතෙ පයුජ්ජමානෙ තුම්හඅම්හාන+මාදෙසා න හොන්ති. ගාමො තුම්හෙ උද්දිස්ස ආගතො, ගාමො අම්හෙ උද්දිස්ස ආගතො. අනාලොචනෙති කිං, ගාමො වො ආලොචෙති, ගාමො නො ආලොචෙති.

កាលបើប្រើប្រាស់ក្នុងអត្ថថាឃើញ ដែលវៀរលែងតែការប្រាប់ឲ្យដឹង (អាឡោចនៈ) ការអាទេសទាំងឡាយរបស់តុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ មិនតែងមានឡើយ។ (ឧទាហរណ៍) Gāmo tumhe uddissa āgato (ស្រុកលេចឡើងចំពោះអ្នកទាំងឡាយ), gāmo amhe uddissa āgato (ស្រុកលេចឡើងចំពោះយើងទាំងឡាយ)។ ពាក្យថា «អនាលោចនេ» (វៀរលែងតែការប្រាប់ឲ្យដឹង) មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាគ្រឿងប្រៀបធៀបនឹងឧទាហរណ៍ថា gāmo vo āloceti (ស្រុកប្រាប់ដល់អ្នកទាំងឡាយ), gāmo no āloceti (ស្រុកប្រាប់ដល់យើងទាំងឡាយ)។

239. ආමන්තණං පුබ්බ+මසන්තංව

២៣៩. «អាមន្តណំ បុព្វ+មសន្តំវ» (អាលបនៈដែលនៅខាងមុខ ដូចជាមិនមាន)។

ආමන්තණං පුබ්බ+විජ්ජමානං විය හොති තුම්හාම්හාන+මාදෙසවිසයෙ. දෙවදත්ත තව පරිග්ගහො. ආමන්තණන්ති කිං, කම්බලො තෙ පරිග්ගහො.

អាលបនៈ (ពាក្យហៅ) ដែលឋិតនៅខាងមុខ តែងមានសភាពដូចជាមិនមាន ក្នុងវិស័យនៃការអាទេសរបស់តុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ។ (ឧទាហរណ៍) Devadatta tava pariggaho (ម្នាលទេវទត្ត! [ស្រុកនេះ] ជាកម្មសិទ្ធិរបស់អ្នក)។ ពាក្យថា «អាមន្តណំ» (អាលបនៈ) មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាគ្រឿងប្រៀបធៀបនឹងឧទាហរណ៍ថា kambalo te pariggaho (ភួយជាកម្មសិទ្ធិរបស់អ្នក)។

240. න සාමඤ්ඤවචන+මෙකත්ථෙ

២៤០. «ន សាមញ្ញវចន+មេកត្ថេ» (មិនមាន [ការដូចជាមិនមាន] ចំពោះសាមញ្ញវចនៈ ក្នុងអត្ថតែមួយ)។

සමානාධිකරණෙ පරතො සාමඤ්ඤවචන+මාමන්තණං එකත්ථෙ අසන්තං විය න හොති මාණවක ජටිලක තෙ පරිග්ගහො. පරාමන්ථණෙ අසතිපි පුබ්බ+මුපාදාය ආදෙසො.

កាលបើមានសមានាធិករណ៍នៅខាងចុង អាលបនៈដែលជាសាមញ្ញវចនៈ ក្នុងអត្ថតែមួយ មិនមានសភាពដូចជាមិនមានឡើយ។ (ឧទាហរណ៍) Māṇavaka jaṭilaka te pariggaho (ម្នាលមាណព! ម្នាលជដិលកៈ! [ទ្រព្យនេះ] ជាកម្មសិទ្ធិរបស់អ្នក)។ ទោះបីជាមិនមានអាលបនៈដទៃទៀតក៏ដោយ ក៏ការអាទេសតែងមានដោយអាស្រ័យបទខាងមុខ។

241. බහූසු වා

២៤១. «ពហូសុ វា» (ក្នុងពហុវចនៈ តែងមានខ្លះ)។

බහූසු [Pg.88] වත්තමාන+මාමන්තණං සාමඤ්ඤවචන+මෙකත්ථෙ අසන්තං විය වා න හොති. ‘‘සිද්ධෙ සත්‍යාරම්භො නීයමාය වා විකප්පායවා’’ති වුත්තත්තා විකප්පත්ථ+මිදං. බ්‍රාහ්මණා ගුණවන්තො තුම්හාකං පරිග්ගහො, බ්‍රාහ්මණා ගුණවන්තො වො පරිග්ගහො.

អាលបនៈដែលជាសាមញ្ញវចនៈ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពហុវចនៈ ក្នុងអត្ថតែមួយ តែងមានសភាពដូចជាមិនមានខ្លះ។ ព្រោះលោកពោលទុកថា «កាលបើសម្រេចហើយ ការចាប់ផ្តើមធ្វើ គឺដើម្បីកំណត់ ឬដើម្បីជាវិកប្បៈ» ហេតុនោះ សូត្រនេះទើបមានអត្ថជាវិកប្បៈ (ការជ្រើសរើស)។ (ឧទាហរណ៍) Brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho ឬ brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho (ម្នាលព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏មានគុណ! [ទ្រព្យនេះ] ជាកម្មសិទ្ធិរបស់អ្នកទាំងឡាយ)។

උභ+කතිසද්දා බහුවචනන්තා. ‘‘උභ+ගොහි ටො’’ති යොනං ටො, උභො. කථං ‘‘උභයො වසෙමසෙ’’ති, ටොම්හි යකාරාගමො. උභො.

ឧបភសព្ទ និងកតិសព្ទ តែងមានពហុវចនៈជាទីបំផុត។ ដោយសូត្រថា «ឧប្ភ+គោហិ ដោ» អាទេស យោវិភត្តិ ជា ដោ សម្រេចរូបជា ឧប្ភោ (Ubho)។ ចុះពាក្យថា «ubhayo vasemase» សម្រេចរូបដូចម្តេច? (ឆ្លើយថា) មានយការាគម ក្នុងព្រោះ ដោវិភត្តិ។ (រូបជា) ឧប្ភោ។

59. සුහිසු+භස්සො

៥៩. «សុហីសុ+ភស្សោ» (ក្នុងព្រោះ សុ និងហិ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសអក្សរចុងក្រោយរបស់ឧប្ភសព្ទ ជា ឱ)។

උභස්ස සුහිස්වො හොති. උභොහි උභොභි.

អាទេសជា ឱ របស់ឧប្ភសព្ទ តែងមានក្នុងព្រោះ សុ និងហិ វិភត្តិទាំងឡាយ។ (រូបជា) ឧប្ភោហិ, ឧប្ភោភិ។

50. උභි+න්නං

៥០. «ឧប្ភិ+ន្នំ» (អាទេស អា របស់ឧប្ភសព្ទ និងណំវិភត្តិ ជា អិន្នំ)។

උභා නංවචනස්ස ඉන්නං හොති. උභින්නං, උභොසු.

អាទេស អា របស់ឧប្ភសព្ទ និងណំវិភត្តិ តែងជា អិន្នំ។ (រូបជា) ឧប្ភិន្នំ, ឧប្ភោសុ។

168. ටි කතිම්හා

១៦៨. «ដិ កតិម្ហា» (ក្នុងក្រោយកតិសព្ទ អាទេស យោវិភត្តិ ជា ដិ)។

කතිම්හා යොනං ටි හොති. කති, කති. ඣතො යොලොපපසඞ්ගෙ දීඝනිවත්තනත්ථං ටිආදෙසො. කතීහි කතීභි. ‘‘බහුකතින්නං’’ති නුක, කතින්නං, කතීසු.

ក្នុងក្រោយកតិសព្ទ អាទេស យោវិភត្តិ ទាំងឡាយ តែងជា ដិ។ (រូបជា) កតិ, កតិ។ កាលបើមានការលុប យោវិភត្តិ ព្រោះនៅក្រោយឥការន្ត (ឈៈ) ការអាទេសជា ដិ នេះ គឺដើម្បីការពារការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ)។ (រូបជា) កតីហិ, កតីភិ។ ដោយសូត្រថា «ពហុកតិន្នំ» មាន នុការាគម សម្រេចរូបជា កតិន្នំ, កតីសុ។

1,54. විච්ඡා+භික්ඛඤ්ඤෙසු ද්වෙ

១,៥៤. «វិច្ឆា+ភិក្ខញ្ញេសុ ទ្វេ» (ក្នុងអត្ថថា វិច្ឆា និងអាភិក្ខញ្ញៈ តែងមានរូបពីរ)។

විච්ඡාය+මාභික්ඛඤ්ඤෙ ච ද්වෙ රූපානි හොන්ති. ක්‍රියා+ගුණ+දබ්බෙහි බ්‍යාපෙතු+මිච්ඡා විච්ඡා. රුක්ඛං රුක්ඛං සිඤ්චන්ති, ගාමො ගාමො රමණීයො, ගාමෙ ගාමෙ පානීයං. ආභික්ඛඤ්ඤං=පොනොපුඤ්ඤං, පචති පචති, පපචති පපචති.

ក្នុងអត្ថថា វិច្ឆា និងអាភិក្ខញ្ញៈ តែងមានរូបពីរ។ សេចក្តីប្រាថ្នាដើម្បីផ្សាយទៅដោយកិរិយា គុណ និងទ្រព្យ ឈ្មោះថា វិច្ឆា។ (ឧទាហរណ៍) Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcanti (គេតែងស្រោចទឹកចំពោះដើមឈើនីមួយៗ), gāmo gāmo ramaṇīyo (ស្រុកនីមួយៗ គួរជាទីត្រេកអរ), gāme gāme pānīyaṃ (ទឹកផឹកមាននៅក្នុងស្រុកនីមួយៗ)។ អាភិក្ខញ្ញៈ គឺការធ្វើរឿយៗ (បុនប្បុណ្ណៈ)។ (ឧទាហរណ៍) Pacati pacati (តែងស្លរឿយៗ), papacati papacati (តែងស្លរឿយៗ)។

1,55. ස්‍යාදිලොපො පුබ්බස්සෙ+කස්ස

១,៥៥. «ស្យាទិលោបោ បុព្វស្សេ+កស្ស» (ការលុបវិភត្តិមាន សិ ជាដើម របស់សព្ទខាងមុខ ក្នុងកាលដែលមានរូបពីរ)។

විච්ඡාය+මෙකස්ස [Pg.89] ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස ස්‍යාදිලොපො හොති. එකස්ස එකස්සාති ද්විත්තෙ එකෙකස්ස. කථං ‘‘මත්ථකමත්ථකෙනා’’ති, ‘‘ස්‍යාදිලොපො පුබ්බස්සා’’ති යොගවිභාගා, යොගවිභාගා ච ඉට්ඨපසිද්ධීති.

ក្នុងអត្ថថា វិច្ឆា កាលបើមានរូបពីររបស់សព្ទតែមួយ ការលុបវិភត្តិមាន សិ ជាដើម របស់សព្ទខាងមុខ តែងមាន។ ក្នុងកាលដែលមានរូបពីរថា ekassa ekassa សម្រេចរូបជា ekekassa (ដល់ម្នាក់ៗ)។ ចុះពាក្យថា «matthakamatthakena» (ដោយក្បាលនិងក្បាល) សម្រេចរូបដូចម្តេច? (ឆ្លើយថា) សម្រេចបានដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «syādilopo pubbassa» ហើយការសម្រេចរូបដែលប្រាថ្នា តែងមានបានដោយសារការបំបែកសូត្រនោះឯង។

1,56. සබ්බාදීනං වීතිහාරෙ

១,៥៦. «សព្វាទីនំ វីតិហារេ» (ក្នុងអត្ថថា វីតិហារៈ គឺការដោះដូរគ្នា របស់សព្វនាមសព្ទមាន សព្វសព្ទ ជាដើម តែងមានរូបពីរ)។

සබ්බාදීනං වීතිහාරෙ ද්වෙ භවන්ති. පුබ්බස්ස ස්‍යාදිලොපො ච, අඤ්ඤස්ස අඤ්ඤස්ස භොජකා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස භොජකා, එවං ඉතරීතරස්ස.

ក្នុងអត្ថថា វីតិហារៈ របស់សព្វនាមសព្ទមាន សព្វសព្ទ ជាដើម តែងមានរូបពីរ និងមានការលុបវិភត្តិមាន សិ ជាដើម របស់សព្ទខាងមុខផង។ (ឧទាហរណ៍) Aññassa aññassa bhojakā សម្រេចរូបជា aññamaññassa bhojakā (អ្នកបរិភោគដល់គ្នាទៅវិញទៅមក), ដូចគ្នានេះដែរ ក្នុងពាក្យថា itarītarassa (ដល់គ្នាទៅវិញទៅមក)។

1,57. යාවබොධං සම්භමෙ

១,៥៧. «យាវពោធំ សម្ភមេ» (ក្នុងអត្ថថា ភ័យស្លន់ស្លោ តែងមានការប្រើប្រាស់សព្ទច្រើនដងរហូតដល់យល់សេចក្តី)។

තුරිතෙනා+පායහෙතුපදස්සනං සම්භමො, තස්මිං සති වත්තු යාවන්තෙහි සද්දෙහි සො+ත්ථො විඤ්ඤායතෙ, තාවන්තො පයුජ්ජන්තෙ. සප්පො සප්පො සප්පො, බුජ්ඣස්සු බුජ්ඣස්සු බුජ්ඣස්සු, භින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො, භින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො.

ការបង្ហាញនូវហេតុនៃអន្តរាយដោយប្រញាប់ប្រញាល់ ឈ្មោះថា សម្ភមៈ (ភ័យស្លន់ស្លោ) កាលបើមានសម្ភមៈនោះ អ្នកពោលតែងប្រើប្រាស់សព្ទទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុន្មាន ដែលអាចធ្វើឲ្យយល់សេចក្តីនោះបាន។ (ឧទាហរណ៍) Sappo sappo sappo (ពស់! ពស់! ពស់!), bujjhassu bujjhassu bujjhassu (ចូរដឹងខ្លួន! ចូរដឹងខ្លួន! ចូរដឹងខ្លួន!), bhinno bhikkhusaṅgho, bhinno bhikkhusaṅgho (ព្រះភិក្ខុសង្ឃបែកបាក់គ្នាហើយ! ព្រះភិក្ខុសង្ឃបែកបាក់គ្នាហើយ!)។

භයෙ කොධෙ පසංසායං, තුරිතෙ කොතූහල+ච්ඡරෙ;

හාසෙ සොකෙ පසාදෙ ච, කරෙ ආමෙඩිතං බුධො.

«អ្នកប្រាជ្ញ គប្បីធ្វើនូវអាមេឌិតៈ (ការនិយាយត្រួតគ្នា) ក្នុងព្រោះភ័យ, ក្នុងព្រោះខឹង, ក្នុងព្រោះសរសើរ, ក្នុងព្រោះប្រញាប់ប្រញាល់, ក្នុងព្រោះចង់ដឹងចង់ឃើញ, ក្នុងព្រោះអស្ចារ្យ, ក្នុងព្រោះរីករាយ, ក្នុងព្រោះសោកសៅ និងក្នុងព្រោះជ្រះថ្លា»។

සඞ්ඛ්‍යාකණ්ඩ

សង្ខ្យាកណ្ឌ

අථ සඞ්ඛ්‍යාසද්දා වුච්චන්තෙ. එකාදයො අට්ඨාරසන්තා සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යවචනා. වීසතිආදයො ‘‘භික්ඛූනං වීසතී’’තිආදීසු සඞ්ඛ්‍යාවචනා, ‘‘වීසති භික්ඛවො’’තිආදීසු සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යවචනා. එකසද්දො සබ්බාදීසු වුත්තොව. ද්වාදයො අට්ඨාරසන්තා බහුවචනන්ථාව.

លំដាប់នោះ សព្ទសង្ខ្យាទាំងឡាយ នឹងត្រូវពោលទៅ។ សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន «ឯក» (១) ជាដើម មាន «អដ្ឋារស» (១៨) ជាទីបំផុត ជាសង្ខ្យេយ្យវចនៈ (ពាក្យសម្រាប់សម្គាល់របស់ដែលត្រូវរាប់)។ សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន «វីសតិ» (២០) ជាដើម ក្នុងឧទាហរណ៍ជាដើមថា «bhikkhūnaṃ vīsati» (ភិក្ខុទាំងឡាយ ២០ រូប) ជាសង្ខ្យាវចនៈ (ពាក្យសម្រាប់សម្គាល់ចំនួនរាប់) ក្នុងឧទាហរណ៍ជាដើមថា «vīsati bhikkhavo» (ភិក្ខុ ២០ រូប) ជាសង្ខ្យេយ្យវចនៈ។ ចំណែកឯ «ឯក» សព្ទ ត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងសព្វាទិគណៈ។ សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន «ទ្វិ» (២) ជាដើម មាន «អដ្ឋារស» (១៨) ជាទីបំផុត មានតែពហុវចនៈប៉ុណ្ណោះ។

219. යොම්හි ද්වින්නං දුවෙ+ද්වෙ

២១៩. យោម្ហិ ទ្វិន្នំ ទុវេ+ទុវេ

යොම්හි [Pg.90] ද්විස්ස සවිභත්තිස්ස දුවෙ+ද්වෙ හොන්ති පච්චෙකං. දුවෙ ද්වෙ, දුවෙ ද්වෙ, ද්වීහි ද්වීභි.

កាលបើ «យោ» វិភត្តិនៅខាងចុង «ទ្វិ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងមានរូបជា «ទុវេ» និង «ទ្វេ» រៀងៗខ្លួន។ ដូចជា Duve dve (ទុវេ, ទ្វេ), duve dve (ទុវេ, ទ្វេ), dvīhi dvībhi (ទ្វីហិ, ទ្វីភិ)។

220. දුවින්නං නංම්හි වා

២២០. ទុវិន្នំ ណម្ហិ វា

නංම්හි ද්විස්ස සවිභත්තිස්ස දුවින්නං හොති වා. දුවින්නං, අඤ්ඤත්‍ර –

កាលបើ «ណំ» វិភត្តិនៅខាងចុង «ទ្វិ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងមានរូបជា «ទុវិន្នំ» ខ្លះ។ ដូចជា Duvinnaṃ (ទុវិន្នំ), ក្នុងទីដទៃ (កាលបើមិនមានរូបជា ទុវិន្នំ ទេ) —

47. නංම්හි නුක ද්වාදීනං සත්තරසන්නං

៤៧. ណម្ហិ នុក ទ្វាទីនំ សត្តរសន្នំ

ද්වාදීනං සත්තරසන්නං සඞ්ඛ්‍යානං නුක හොති නංම්හි විභත්තිම්හි. උකාරො උච්චාරණත්ථො, කකාරො අන්තාවයවත්ථො. එත්ථ නාගමො විභත්තිස්ස ආද්‍යාවයවො චෙ, ‘‘ආගමා තග්ගුණීභූතා තග්ගහණෙන ගය්හන්තෙ’’ති ඤායා නාගමොපි තංගහණෙන ගය්හතීති ‘‘සුනංහිසූ’’ති දීඝප්පසඞ්ගෙ පකතියා අන්තාවයවභූතෙ සරන්තතා නත්ථීති න දීඝො. ද්වින්නං, ද්වීසු.

កាលបើ «ណំ» វិភត្តិនៅខាងចុង តែងមាន «នុក» អាគម ដល់សង្ខ្យាទាំងឡាយ ១៧ មាន «ទ្វិ» ជាដើម។ ស្រៈ «ឧ» មានប្រយោជន៍ក្នុងការបញ្ចេញសំឡេង, អក្សរ «ក» មានប្រយោជន៍ជាចំណែកខាងចុង (អន្តាវយវៈ)។ ក្នុងសូត្រនេះ បើ «ន» អាគម ជាចំណែកខាងដើម (អាទ្យាវយវៈ) នៃវិភត្តិ តាមន័យថា «អាគមទាំងឡាយដែលចូលទៅផ្សំ តែងត្រូវរាប់បញ្ចូលដោយការកាន់យកនូវតួអក្សរនោះ» សូម្បីតែ «ន» អាគម ក៏ត្រូវរាប់បញ្ចូលដោយការកាន់យកនូវវិភត្តិនោះដែរ ដូចនេះ កាលបើមានការប្រឈមនឹងការធ្វើទីឃៈដោយសូត្រថា «សិណម្ហិសុ» តែដោយហេតុថា «ន» អាគមនោះ ជាចំណែកខាងចុងនៃប្រកតី មិនមែនជាស្រៈខាងចុង ទើបមិនមានការធ្វើទីឃៈឡើយ។ ដូចជា Dvinnaṃ (ទ្វិន្នំ), dvīsu (ទ្វីសុ)។

207. පුමෙ තයො+චත්තාරො

២០៧. បុម្មេ តយោ+ចត្តារោ

යොම්හි සවිභත්තීනං ති+චතුන්නං තයො+චත්තාරො හොන්ති යථාක්කමං පුල්ලිඞ්ගෙ. තයො, තයො, තීහි තීභි.

កាលបើ «យោ» វិភត្តិនៅខាងចុង «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុងបុល្លិង្គ តែងមានរូបជា «តយោ» និង «ចត្តារោ» តាមលំដាប់។ ដូចជា Tayo (តយោ), tayo (តយោ), tīhi tībhi (តីហិ, តីភិ)។

49. ණ්ණං+ණ්ණන්නං තිතො ඣා

៤៩. ណ្ណំ+ណ្ណន្នំ តិសោ ឈា

ඣසඤ්ඤිතො තිතො නංවචනස්ස ණ්ණං+ණ්ණන්නං හොන්ති. තිණ්ණං තිණ්ණන්නං, තීසු.

ខាងចុងពី «តិ» សព្ទ ដែលមានឈ្មោះថា «ឈ» តែងមានការផ្លាស់ «ណំ» វិភត្តិ ជា «ណ្ណំ» និង «ណ្ណន្នំ»។ ដូចជា Tiṇṇaṃ (តិណ្ណំ), tiṇṇannaṃ (តិណ្ណន្នំ), tīsu (តីសុ)។

ඉත්ථියං –

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ —

205. තිස්සො චතස්සො යොම්හි සවිභත්තීනං

២០៥. តិស្សោ ចតស្សោ យោម្ហិ សវិភត្តីនំ

විභත්තිසහිතානං තිචතුන්නං යොම්හි තිස්සො+චතස්සො හොන්ති ඉත්ථියං යථාක්කමං. තිස්සො, තිස්සො, තීහි තීභි.

កាលបើ «យោ» វិភត្តិនៅខាងចុង «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ តែងមានរូបជា «តិស្សោ» និង «ចតស្សោ» តាមលំដាប់។ ដូចជា Tisso (តិស្សោ), tisso (តិស្សោ), tīhi tībhi (តីហិ, តីភិ)។

204. නංම්හි තිචතුන්න+මිත්ථියං තිස්ස+චතස්සා

២០៤. ណម្ហិ តិចតុណ្ណមិត្ថិយំ តិស្សាចតស្សា

නංම්හි [Pg.91] තිචතුන්නං තිස්ස+චතස්සා හොන්ති+ත්ථියං යථාක්කමං. නංම්හීති චතුත්ථීඡට්ඨීනං සාමඤ්ඤවචනං, නො චෙ නංසූති වදති, යථාක්කමංති සද්දද්වයාපෙක්ඛං. එව+මීදිස+මඤ්ඤම්පි. තිස්සන්නං තීසු.

កាលបើ «ណំ» វិភត្តិនៅខាងចុង «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ តែងមានរូបជា «តិស្សា» និង «ចតស្សា» តាមលំដាប់។ ពាក្យថា «ណម្ហិ» នេះ ជាពាក្យទូទៅសម្រាប់ចតុត្ថីវិភត្តិ និងឆដ្ឋីវិភត្តិ ព្រោះលោកមិនបានពោលថា «ណំសុ» ឡើយ, ចំណែកពាក្យថា «យថាក្កមំ» គឺត្រូវរំពឹងដល់សព្ទទាំងពីរ។ សូម្បីតែរូបដទៃដែលមានសភាពបែបនេះ ក៏ត្រូវដឹងដូច្នោះដែរ។ ដូចជា Tissannaṃ (តិស្សន្នំ), tīsu (តីសុ)។

206. තීණි+චත්තාරි නපුංසකෙ

២០៦. តីណិ+ចត្តារិ នបុំសកេ

යොම්හි සවිභත්තීනං තිචතුන්නං යථාක්කමං තීණි+චත්තාරි හොන්ති නපුංසකෙ. තීණි, තීණි, තීහි ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගෙව.

កាលបើ «យោ» វិភត្តិនៅខាងចុង «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុងនបុំសកលិង្គ តែងមានរូបជា «តីណិ» និង «ចត្តារិ» តាមលំដាប់។ ដូចជា Tīṇi (តីណិ), tīṇi (តីណិ), ចំណែកឯ tīhi (តីហិ) ជាដើម គឺមានរូបដូចជាបុល្លិង្គដែរ។

චතු යො,

ចតុ យោ,

208. චතුරො වා චතුස්ස

២០៨. ចតុរោ វា ចតុស្ស

චතුස්ස සවිභත්තිස්ස යොම්හි චතුරො හොති වා පුල්ලිඞ්ගෙ. චතුරො චත්තාරො. කථං ‘‘චතුරො නිමිත්තෙ නාද්දසාසි’’න්ති, ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන සිද්ධං, චත්තාරි නිමිත්තානීති අත්ථො. විපල්ලාසො තිවිධො ලිඞ්ගවිපල්ලාසො වචනවිපල්ලාසො විභත්තිවිපල්ලාසොති. චතූහි චතූභි. චතුන්නං, චතූසු.

កាលបើ «យោ» វិភត្តិនៅខាងចុង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុងបុល្លិង្គ តែងមានរូបជា «ចតុរោ» ខ្លះ។ ដូចជា Caturo (ចតុរោ), cattāro (ចត្តារោ)។ ចុះពាក្យថា «caturo nimitte nāddasāsi» (មិនបានឃើញនូវនិមិត្តទាំង ៤) នោះ សម្រេចដោយរបៀបណា? សម្រេចបានដោយសារការផ្លាស់ប្តូរលិង្គ (លិង្គវិបល្លាស) មានន័យថា «cattāri nimittāni»។ វិបល្លាស (ការផ្លាស់ប្តូរ) មាន ៣ យ៉ាង គឺ លិង្គវិបល្លាស (ការផ្លាស់ប្តូរលិង្គ), វចនវិបល្លាស (ការផ្លាស់ប្តូរវចនៈ), និងវិភត្តិវិបល្លាស (ការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ)។ ដូចជា Catūhi catūbhi (ចតូហិ, ចតូភិ), catunnaṃ (ចតុន្នំ), catūsu (ចតូសុ)។

ඉත්ථියං චතස්සො. චතස්සො. චතූහි චතූභි. චතස්සන්නං. චතස්සන්නං. චතූසු.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ មានរូបជា Catasso (ចតស្សោ), catasso (ចតស្សោ), catūhi catūbhi (ចតូហិ, ចតូភិ), catassannaṃ (ចតស្សន្នំ), catassannaṃ (ចតស្សន្នំ), catūsu (ចតូសុ)។

නපුංසකෙ චත්තාරි. චත්තාරි. චතූහි චතූභි. ඉච්චාදි පුමෙව.

ក្នុងនបុំសកលិង្គ មានរូបជា Cattāri (ចត្តារិ), cattāri (ចត្តារិ), catūhi catūbhi (ចតូហិ, ចតូភិ)។ រូបដែលនៅសល់ពីនេះ មានរូបដូចជាបុល្លិង្គដែរ។

169. ට පඤ්චාදීහි චුද්දසහි

១៦៩. ដ បញ្ចាទីហិ ចុទ្ទសហិ

‘‘සුත්තෙ ලිඞ්ගවචනමත්ත’’න්ති ඤායා ට-ඉති වුත්තං. පඤ්චාදීහි චුද්දසහි සඞ්ඛ්‍යාහි යොනං ට හොති. පඤ්ච. පඤ්ච. යොනං ටා+ටෙනිවත්ථනත්ථං ට-විධානං.

តាមន័យថា «ក្នុងសូត្រ គ្រាន់តែជាការបង្ហាញលិង្គ និងវចនៈប៉ុណ្ណោះ» ទើបលោកពោលថា «ដ»។ កាលបើនៅខាងចុងសង្ខ្យាទាំងឡាយ ១៤ មាន «បញ្ច» (៥) ជាដើម តែងមានការផ្លាស់ «យោ» វិភត្តិ ជា «ដ»។ ដូចជា Pañca (បញ្ច), pañca (បញ្ច)។ ការបញ្ញត្តិ «ដ» នេះ គឺដើម្បីការពារកុំឱ្យមានរូបជា «ដា» និង «ដេ»។

90. පඤ්චාදීනං චුද්දසන්න+ම

៩០. បញ្ចាទីនំ ចុទ្ទសន្នម

පඤ්චාදීනං [Pg.92] චුද්දසන්නං සුනංහිස්ව හොති. එත්ත+දීඝාපවාදො+යං. අපවාදති බාධෙතීති අපවාදො. තස්මා ‘‘පකප්‍යාපවාදවිසයමුස්සග්ගා අභිනිවිසන්තෙ’’ති ඤායා ‘‘සුහිස්ව+ස්සෙ’’ ‘‘සුනංහිසු’’ති ච උස්සග්ගා ‘‘පඤ්චාදීනං චුද්දසන්න+ම’’ ඉති අපවාදවිසයං න පවිසන්ති, සාමඤ්ඤත්තා. එව+මුපරිපි ‘‘පඤ්චමියං පරස්ස’’ ‘‘ආදිස්සා’’ති. පඤ්චහි පඤ්චභි පඤ්චන්නං. පඤ්චන්නං. පඤ්චසු. එවං ඡාදයො අට්ඨාරසන්තා.

កាលបើ «សុ» «ណំ» និង «ហិ» វិភត្តិនៅខាងចុងសង្ខ្យាទាំងឡាយ ១៤ មាន «បញ្ច» ជាដើម តែងមានការផ្លាស់ស្រៈខាងចុងជា «អ»។ នេះជាការបដិសេធការធ្វើទីឃៈ (ទីឃាបវាទ)។ ពាក្យថា «អបវាទ» គឺមានន័យថា ការរារាំង ឬការបដិសេធ។ ហេតុនោះ តាមន័យថា «ច្បាប់ទូទៅ (ឧស្សគ្គៈ) មិនចូលទៅកាន់ដែននៃច្បាប់ពិសេស (អបវាទ) ឡើយ» ច្បាប់ទូទៅទាំងឡាយគឺ «សុហិស្វស្សេ» និង «សិណម្ហិសុ» មិនចូលទៅកាន់ដែននៃច្បាប់ពិសេសគឺ «បញ្ចាទីនំ ចុទ្ទសន្នម» ឡើយ ព្រោះតែភាពជាច្បាប់ទូទៅ។ សូម្បីតែក្នុងសូត្រខាងលើៗទៅទៀត ដូចជា «បញ្ចមិយំ បរស្ស» និង «អាទិស្សា» ក៏មានន័យដូច្នោះដែរ។ ដូចជា Pañcahi pañcabhi (បញ្ចហិ, បញ្ចភិ), pañcannaṃ (បញ្ចន្នំ), pañcannaṃ (បញ្ចន្នំ), pañcasu (បញ្ចសុ)។ សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន «ឆ» (៦) ជាដើម មាន «អដ្ឋារស» (១៨) ជាទីបំផុត ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។

‘‘චත්ථෙ’’ති එකො ච දස චාති චත්තසමාසෙ ‘‘අමාදී’’ති එකෙන අධිකා දසාති තතියාසමාසෙ වා කතෙ ‘‘එකත්ථතාය’’න්ති විභත්තිලොපො. එව+මුපරි ච.

តាមសូត្រថា «ចត្ថេ» កាលបើធ្វើចតុត្ថីសមាស (ទ្វន្ទសមាស) ថា «eko ca dasa ca» (មួយផង ដប់ផង) ឬធ្វើតតិយាសមាសដោយសូត្រថា «អមាទិ» ថា «ekena adhikā dasa» (ដប់ក្រៅពីមួយ) ហើយ តែងមានការលុបវិភត្តិដោយសូត្រថា «ឯកត្ថតាយំ»។ សូម្បីតែក្នុងសង្ខ្យាខាងលើៗទៅទៀត ក៏មានន័យដូច្នោះដែរ។

3,102. එකට්ඨාන+මා

៣,១០២. ឯកដ្ឋានមា

එකඅට්ඨානං ආ හොති දසෙ පරෙ.

កាលបើ «ទស» សព្ទនៅខាងចុង តែងមានការផ្លាស់ «ឯក» និង «អដ្ឋ» សព្ទ ជា «អា»។

3,103. ර සංඛ්‍යාතො වා

៣,១០៣. រ សង្ខ្យាតោ វា

සංඛ්‍යාතො පරස්ස දසස්ස ර හොති විභාසා. ස ච ‘‘පඤ්චමියං පරස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘ආදිස්සා’’ති දකාරස්සෙව හොති. එකාරස එකාදස. එකාරසහි එකාදසහි. එකාරසන්නං එකාදසන්නං. එකාරසසු එකාදසසු. එව+මෙකාදසඉච්චාදිපි.

តែងមានការផ្លាស់អក្សរ «ទ» នៃ «ទស» សព្ទ ដែលនៅខាងចុងសង្ខ្យា ជា «រ» ខ្លះ。 ការផ្លាស់ប្តូរនោះ កាលបើមានអធិការមកពីសូត្រថា «បញ្ចមិយំ បរស្ស» តែងមានការផ្លាស់ប្តូរចំពោះតែតួអក្សរ «ទ» ខាងដើមប៉ុណ្ណោះ ដោយសូត្រថា «អាទិស្សា»។ ដូចជា Ekārasa ekādasa (ឯការស, ឯកាទស), ekārasahi ekādasahi (ឯការសហិ, ឯកាទសហិ), ekārasannaṃ ekādasannaṃ (ឯការសន្នំ, ឯកាទសន្នំ), ekārasasu ekādasasu (ឯការសសុ, ឯកាទសសុ)។ សូម្បីតែសង្ខ្យាមាន ឯកាទស ជាដើម ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។

3,94. ආ සංඛ්‍යායා සතාදො නාඤ්ඤත්ථෙ

៣,៩៤. អា សង្ខ្យាយា សតាទោ នាញ្ញត្ថេ

සංඛ්‍යාය+මුත්තරපදෙ [Pg.93] ද්විස්සා හොති අසතාදො නාඤ්ඤත්ථෙ.

កាលបើមានសង្ខ្យាសព្ទនៅខាងចុង (ឧត្តរបទ) តែងមានការផ្លាស់ «ទ្វិ» សព្ទ ជា «អា» លើកលែងតែសង្ខ្យាដែលមាន «សត» (១០០) ជាដើម និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃឡើយ។

ආවිට්ඨලිඞ්ගත්තා සංඛ්‍යායං උත්තරපදෙ සලිඞ්ගෙනෙව විසෙසනං භවති.

ព្រោះតែភាពជាអាវិដ្ឋលិង្គ (លិង្គដែលបានកំណត់ទុកច្បាស់លាស់) កាលបើមានសង្ខ្យាសព្ទនៅខាងចុង តែងមានគុណនាម (វិសេសនៈ) ស្របតាមលិង្គរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។

සුද්ධං මිස්සඤ්ච සංකිණ්ණං, උපසජ්ජනමෙව ච;

ආවිට්ඨ+මථ වා+බ්‍යත්තං, ඡධා ලිඞ්ගං විවංයතෙ.

លិង្គ តែងត្រូវបានពន្យល់ជា ៦ យ៉ាង គឺ សុទ្ធលិង្គ (លិង្គសុទ្ធ), មិស្សលិង្គ (លិង្គលាយ), សំកិណ្ណលិង្គ (លិង្គច្របូកច្របល់), ឧបសជ្ជនលិង្គ (លិង្គបន្ទាប់បន្សំ), អាវិដ្ឋលិង្គ (លិង្គដែលបានកំណត់ទុកច្បាស់លាស់), និងអព្យត្តលិង្គ (លិង្គមិនច្បាស់លាស់)។

එත්ථ යථාක්කමං රුක්ඛො ලතා පණ්ණංති සුද්ධං. ඝටො ඝටී, වජිරො වජිරං, වෙදනා වෙදනංති මිස්සං. තටො තටී තටංති සංකිණ්ණං. සුක්කො පටො, සුක්කා පටි, සුක්කං වත්ථංති උපසජ්ජනං. රාජා සරණං, ගුණො පමාණංති ආවිට්ඨං. තුවං අහං කති පඤ්චාති අබ්‍යත්තං. ඉති ලිඞ්ගං වෙදිතබ්බං. ද්වාදස.

ក្នុងលិង្គទាំងនោះ ឧទាហរណ៍តាមលំដាប់គឺ៖ rukkho (ដើមឈើ - បុល្លិង្គ), latā (វល្លិ - ឥត្ថីលិង្គ), paṇṇaṃ (ស្លឹកឈើ - នបុំសកលិង្គ) នេះជា សុទ្ធលិង្គ។ ghaṭo ghaṭī (ក្អម), vajiro vajiraṃ (ពេជ្រ), vedanā vedanaṃ (វេទនា) នេះជា មិស្សលិង្គ។ taṭo taṭī taṭaṃ (ឆ្នេរ) នេះជា សំកិណ្ណលិង្គ។ sukko paṭo (សំពត់ស), sukkā paṭi (បន្ទះសំពត់ស), sukkaṃ vatthaṃ (សំពត់ស) នេះជា ឧបសជ្ជនលិង្គ。 rājā saraṇaṃ (ព្រះរាជាជាទីពឹង), guṇo pamāṇaṃ (គុណជាប្រមាណ) នេះជា អាវិដ្ឋលិង្គ។ tuvaṃ (អ្នក), ahaṃ (ខ្ញុំ), kati (ប៉ុន្មាន), pañca (ប្រាំ) នេះជា អព្យត្តលិង្គ។ លិង្គ គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះ។ ដូចជា Dvādasa (ទ្វាទស)។

3,98. බා චත්තාලීසා දො

៣,៩៨. ពា ចត្តាលីសា ទោ

ද්විස්ස බා වා හොති චත්තාලීසා දො නාඤ්ඤත්ථෙ. රාදෙ සෙ බාරස.

តែងមានការផ្លាស់ «ទ្វិ» សព្ទ ជា «ពា» ខ្លះ កាលបើនៅខាងចុង «ចត្តាលីស» សព្ទ និង «ទស» សព្ទ និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃឡើយ។ កាលបើមានការផ្លាស់ «ទ» ជា «រ» តែងមានរូបជា Bārasa (ពារស)។

3,95. තිස්සෙ

៣,៩៥. តិស្សេ

සංඛ්‍යාය+මුත්තරපදෙ තිස්ස එ හොත+සතාදො නා+ඤ්ඤත්ථෙ.

កាលបើមានសង្ខ្យាសព្ទនៅខាងចុង តែងមានការផ្លាស់ «តិ» សព្ទ ជា «ឯ» លើកលែងតែសង្ខ្យាដែលមាន «សត» ជាដើម និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃឡើយ។

3,104. ඡතීහි ළො ච

៣,១០៤. ឆតីហិ ឡោ ច

ඡතීහි පරස්ස දසස්ස ළො හොති රො ච. තෙළස තෙරස.

តែងមានការផ្លាស់ «ទ» នៃ «ទស» សព្ទ ដែលនៅខាងចុង «ឆ» និង «តិ» សព្ទ ជា «ឡ» និង «រ»។ ដូចជា Teḷasa (តេឡស), terasa (តេរ ស)។

3,100. චතුස්ස චුචො දසෙ

៣,១០០. ចតុស្ស ចុចោ ទសេ

චතුස්ස චු+චො හොන්ති වා දසෙ පරෙ. ද්විත්තෙ චුද්දස චොද්දස චතුද්දස.

កាលបើ «ទស» សព្ទនៅខាងចុង តែងមានការផ្លាស់ «ចតុ» សព្ទ ជា «ចុ» និង «ចោ» ខ្លះ។ កាលបើធ្វើទ្វិត្តៈ (តម្រួតតួ) តែងមានរូបជា Cuddasa (ចុទ្ទស), coddasa (ចោទ្ទស), catuddasa (ចតុទ្ទស)។

3,99. වීසතිදසෙසු පඤ්චස්ස පණ්ණ+පන්නා

៣,៩៩. វីសតិទសេសុ បញ្ចស្ស បណ្ណ+បន្នា

වීසති [Pg.94] සෙසු පරෙසු පඤ්චස්ස පණ්ණ+පන්නා හොන්ති යථාක්කමං. පන්නරස පඤ්චදස.

កាលបើ «វីសតិ» និង «ទស» សព្ទនៅខាងចុង តែងមានការផ្លាស់ «បញ្ច» សព្ទ ជា «បណ្ណ» និង «បន្ន» តាមលំដាប់។ ដូចជា Pannarasa (បន្នរស), pañcadasa (បញ្ចទស)។

3,101. ඡස්ස සො

៣,១០១. ឆស្ស សោ

ඡස්ස සො-ඉච්ච+ය+මාදෙසො හොති සෙ පරෙ. සොළස සොරස. සත්තරස සත්තදස. ‘‘එකට්ඨාන+මා’’ති ආ, අට්ඨාරස අට්ඨාදස.

កាលបើ «ទស» សព្ទនៅខាងចុង តែងមានការផ្លាស់ «ឆ» សព្ទ ជា «សោ»។ ដូចជា Soḷasa (សោឡស), sorasa (សោរស)។ Sattarasa (សត្តរស), sattadasa (សត្តទស)។ ដោយសូត្រថា «ឯកដ្ឋានមា» តែងមានការធ្វើទីឃៈជា «អា» មានរូបជា Aṭṭhārasa (អដ្ឋារស), aṭṭhādasa (អដ្ឋាទស)។

ඌනා ච සා වීසති චාති ‘‘විසෙසන+මෙකත්ථෙනෙ’’ති විසෙසනසමාසෙ ‘‘ඉත්ථියං භාසිතපුමි+ත්ථී පුමෙ+වෙකත්ථෙ’’ති පුමත්තෙ ච කතෙ එකෙන ඌනා වීසතීති තතියාසමාසෙ එකූනවීසති.

កាលបើធ្វើវិសេសនសមាសថា «ūnā ca sā vīsati ca» (ម្ភៃនោះផង ថយចុះផង) ដោយសូត្រថា «វិសេសនមេកត្ថេន» ហើយធ្វើបុល្លិង្គដោយសូត្រថា «ឥត្ថិយំ ភាសិតបុមិន្ថី បុមេវេកត្ថេ» រួចធ្វើតតិយាសមាសថា «ekena ūnā vīsati» (ម្ភៃថយមួយ) តែងសម្រេចរូបជា Ekūnavīsati (ឯកូនវីសតិ)។

වීසතිආදයො ආනවුතියා ඉත්ථිලිඞ්ගෙ+කවචනා. භො එකූනවීසති. එකූනවීසතිං. එකූනවීසත්‍යා එකූනවීසතියා. එකූනවීසත්‍යං එකූනවීසතියං එකූනවීසත්‍යා එකූනවීසතියා. මතිසමං.

សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន «វីសតិ» (២០) ជាដើម រហូតដល់ «នវុតិ» (៩០) ជាឥត្ថីលិង្គ ឯកវចនៈ។ ដូចជា Bho ekūnavīsati (ភោ ឯកូនវីសតិ), ekūnavīsatiṃ (ឯកូនវីសតឹ), ekūnavīsatyā ekūnavīsatiyā (ឯកូនវីសត្យា, ឯកូនវីសតិយា), ekūnavīsatyaṃ ekūnavīsatiyaṃ ekūnavīsatyā ekūnavīsatiyā (ឯកូនវីសត្យំ, ឯកូនវីសតិយំ, ឯកូនវីសត្យា, ឯកូនវីសតិយា)។ ការសម្រេចរូបគឺដូចជា «មតិ» សព្ទ។

එවං වීසති, එකවීසති, ද්වාවීසති බාවීසති, තෙවීසති චතුවීසතිප්පභුතයො. පණ්ණආදෙසෙ පණ්ණවීසති පඤ්චවීසති. එවං ඡබ්බීසති, සත්තවීසති, අට්ඨවීසති.

សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន Vīsati (វីសតិ), ekavīsati (ឯកវីសតិ), dvāvīsati bāvīsati (ទ្វាវីសតិ, ពាវីសតិ), tevīsati (តេវីសតិ), catuvīsati (ចតុវីសតិ) ជាដើម ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។ កាលបើមានការផ្លាស់ជា «បណ្ណ» តែងមានរូបជា Paṇṇavīsati (បណ្ណវីសតិ), pañcavīsati (បញ្ចវីសតិ)។ សង្ខ្យាដទៃទៀតគឺ Chabbīsati (ឆព្វីសតិ), sattavīsati (សត្តវីសតិ), aṭṭhavīsati (អដ្ឋវីសតិ) ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។

එකෙන ඌනා තිංසති තිංසා වාති එකූනතිංසති එකූනතිංසා වා. කරණෙ එකූනතිංසාය. එකූනතිංසාය, එකූනතිංසාය, එකූනතිංසාය, එකූනතිංසායං. එවං තිංසතිණිංසාවභුතයො[Pg.95]. තිංසාසද්දස්ස පන සිලොපෙ ‘‘දීඝස්සො’’ති යොගවිභාගා රස්සො, තිංස. නිග්ගහීතාගමො, තිංසං. භොතිංසෙ+ච්චාදි පුමෙව.

សង្ខ្យាថា «សាមសិបថយមួយ» តែងមានរូបជា Ekūnatiṃsati (ឯកូនតឹសតិ) ឬ ekūnatiṃsā (ឯកូនតឹសា)។ ក្នុងករណវិភត្តិ មានរូបជា Ekūnatiṃsāya (ឯកូនតឹសាយ)។ វិភត្តិដទៃទៀតគឺ Ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāyaṃ។ សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន Tiṃsati (តឹសតិ) និង tiṃsā (តឹសា) ជាដើម ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។ ចំណែកឯ «តឹសា» សព្ទ កាលបើលុប «សិ» វិភត្តិហើយ តែងមានការធ្វើរស្សៈដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «ទីឃស្សោ» មានរូបជា Tiṃsa (តឹស)។ កាលបើមាននិគ្គហិតអាគម តែងមានរូបជា Tiṃsaṃ (តឹសំ)។ ដូចជា Bho tiṃsa (ភោ តឹស) ជាដើម គឺមានរូបដូចជាបុល្លិង្គដែរ។

චත්තාලීසාදීසුපි යථාසම්භවං එවමෙව. ද්විත්තෙ එකත්තිංසති එකත්තිංසා. රස්සද්විත්තෙ ද්වත්තිංසති ද්වත්තිංස. එවං තෙත්තිංසති තෙත්තිංසාදයො යාව එකූනචත්තාලීසති එකූනචත්තාලීසා. චත්තාලීසාය සිම්හි චත්තාරීසා චත්තාලීසා චත්තාලීසං, භො චත්තාලීසෙ+ච්චාදි හොති. එවං එකචත්තාරීසා.

សូម្បីតែក្នុងសង្ខ្យាទាំងឡាយមាន «ចត្តាលីស» (៤០) ជាដើម ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ តាមដែលគួរសម្រេចបាន។ កាលបើធ្វើទ្វិត្តៈ តែងមានរូបជា Ekattiṃsati (ឯកត្តឹសតិ), ekattiṃsā (ឯកត្តឹសា)។ កាលបើធ្វើរស្សៈនិងទ្វិត្តៈ តែងមានរូបជា Dvattiṃsati (ទ្វត្តឹសតិ), dvattiṃsa (ទ្វត្តឹស)។ សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន Tettiṃsati (តេត្តឹសតិ), tettiṃsā (តេត្តឹសា) ជាដើម រហូតដល់ Ekūnacattālīsati (ឯកូនចត្តាលីសតិ), ekūnacattālīsā (ឯកូនចត្តាលីសា) ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។ ចំណែកឯ «ចត្តាលីសា» សព្ទ កាលបើនៅខាងចុង «សិ» វិភត្តិ តែងមានរូបជា Cattārīsā (ចត្តារីសា), cattālīsā (ចត្តាលីសា), cattālīsaṃ (ចត្តាលីសំ), bho cattālīsa (ភោ ចត្តាលីស) ជាដើម។ សូម្បីតែ Ekacattālīsā (ឯកចត្តាលីសា) ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។

3,97. ද්වීස්සා ච

៣,៩៧. ទ្វីស្សា ច

අසතාදො නාඤ්ඤත්ථෙ චත්තාලීසාදො ද්විස්ස එ වා හොති ආ ච. ද්වෙචත්තාලීසා ද්වෙචත්තාලීස ද්වෙචත්තාලීසං, එවං ද්වාචත්තාලීස-ඉච්චාදි. ද්වෙචත්තාරීසා ද්වෙචත්තාරීස ද්වෙචත්තාරීසං, එවං ද්වාචත්තාරීසා ද්වාචත්තාරීස ඉච්චාදි. චත්තාලීසති එකචත්තාලීසති ද්වෙචත්තාලීසති ද්වාචත්තාලීසති ඉච්චාදි එකූනවීසතිසමං.

កាលបើនៅខាងចុង «ចត្តាលីស» សព្ទជាដើម តែងមានការផ្លាស់ «ទ្វិ» សព្ទ ជា «ឯ» ខ្លះ និង «អា» ខ្លះ លើកលែងតែសង្ខ្យាដែលមាន «សត» ជាដើម និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃឡើយ។ ដូចជា Dvecattālīsā (ទ្វេចត្តាលីសា), dvecattālīsa (ទ្វេចត្តាលីស), dvecattālīsaṃ (ទ្វេចត្តាលីសំ), សូម្បីតែ dvācattālīsa (ទ្វាចត្តាលីស) ជាដើម ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។ Dvecattārīsā (ទ្វេចត្តារីសា), dvecattārīsa (ទ្វេចត្តារីស), dvecattārīsaṃ (ទ្វេចត្តារីសំ), សូម្បីតែ dvācattārīsā (ទ្វាចត្តារីសា), dvācattārīsa (ទ្វាចត្តារីស) ជាដើម ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។ ចំណែកឯ Cattālīsati (ចត្តាលីសតិ), ekacattālīsati (ឯកចត្តាលីសតិ), dvecattālīsati (ទ្វេចត្តាលីសតិ), dvācattālīsati (ទ្វាចត្តាលីសតិ) ជាដើម គឺមានការសម្រេចរូបដូចជា «ឯកូនវីសតិ» សព្ទដែរ។

3,98. චත්තාලීසාදො වා

៣,៩៨. ចត្តាលីសាទោ វា

අසතාදො නාඤ්ඤත්ථෙ චත්තාලීසාදො තිස්සෙ හොති වා. තෙචත්තාලීසා තෙචත්තාලීස තෙචත්තාලීසං. භො තෙචත්තාලීසෙ ඉච්චාදි හොති. එවං තිචත්තාලීසා තෙචත්තාරීසා තිචත්තාරීසා ඉච්චාදි, තෙචත්තාලීසති තිචත්තාලීසති ඉච්චාදි පුබ්බෙව.

កាលបើនៅខាងចុង «ចត្តាលីស» សព្ទជាដើម តែងមានការផ្លាស់ «តិ» សព្ទ ជា «ឯ» ខ្លះ លើកលែងតែសង្ខ្យាដែលមាន «សត» ជាដើម និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃឡើយ។ ដូចជា Tecattālīsā (តេចត្តាលីសា), tecattālīsa (តេចត្តាលីស), tecattālīsaṃ (តេចត្តាលីសំ)។ ដូចជា Bho tecattālīsa (ភោ តេចត្តាលីស) ជាដើម ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។ សូម្បីតែ Ticattālīsā (តិចត្តាលីសា), tecattārīsā (តេចត្តារីសា), ticattārīsā (តិចត្តារីសា) ជាដើម និង tecattālīsati (តេចត្តាលីសតិ), ticattālīsati (តិចត្តាលីសតិ) ជាដើម ក៏មានរូបដូចដែលបានពោលរួចមកហើយខាងដើមដែរ។

එවං චතුචත්තාලීසා පඤ්චචත්තාලීසා චතුචත්තාලීසති පඤ්චචත්තාලීසති ඉච්චාදි යාව එකූනපඤ්ඤාසා.

សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន Catucattālīsā (ចតុចត្តាលីសា), pañcacattālīsā (បញ្ចចត្តាលីសា), catucattālīsati (ចតុចត្តាលីសតិ), pañcacattālīsati (បញ្ចចត្តាលីសតិ) ជាដើម រហូតដល់ Ekūnapaññāsā (ឯកូនបញ្ញាសា) ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ。

පඤ්ඤාසා [Pg.96] පඤ්ඤාස පඤ්ඤාසං ඉච්චාදි හොති. එවං ද්වෙපඤ්ඤාසා ද්වාපඤ්ඤාසා ද්විපඤ්ඤාසා ද්වෙපණ්ණාසා ද්වාපණ්ණාසා ද්විපණ්ණාසා. තෙපඤ්ඤාසා තිපඤ්ඤාසා තිපඤ්ඤාසං තෙපණ්ණාසා තිපණ්ණාසා. චතුපණ්ණාසා පඤ්චපණ්ණාසා ඉච්චාදි යාව එකූනසට්ඨි.

ពាក្យថា បញ្ញាសា បញ្ញាស បញ្ញាសំ ជាដើម រមែងមាន (ក្នុងន័យថា ៥០)។ យ៉ាងនេះគឺ ទ្វេបញ្ញាសា ទ្វាបញ្ញាសា ទ្វិបញ្ញាសា ទ្វេបណ្ណាសា ទ្វាបណ្ណាសា ទ្វិបណ្ណាសា (៥២)។ តេបញ្ញាសា តិបញ្ញាសា តិបញ្ញាសំ តេបណ្ណាសា តិបណ្ណាសា (៥៣)។ ចតុបណ្ណាសា (៥៤) បញ្ចបណ្ណាសា (៥៥) ជាដើម រហូតដល់ ឯកូនសដ្ឋិ (៥៩)។

එවං සට්ඨි, එකසට්ඨි, ද්වෙසට්ඨි ද්වාසට්ඨි ද්විසට්ඨි, තෙසට්ඨි තිසට්ඨි, චතුසට්ඨි පඤ්චසට්ඨි ඉච්චාදි යාව එකූනසත්තති.

យ៉ាងនេះគឺ សដ្ឋិ (៦០), ឯកសដ្ឋិ (៦១), ទ្វេសដ្ឋិ ទ្វាសដ្ឋិ ទ្វិសដ្ឋិ (៦២), តេសដ្ឋិ តិសដ្ឋិ (៦៣), ចតុសដ្ឋិ (៦៤) បញ្ចសដ្ឋិ (៦៥) ជាដើម រហូតដល់ ឯកូនសត្តតិ (៦៩)។

සත්තති, එකසත්තති, ද්වෙසත්තති ද්වාසත්තති ද්විසත්තති, තෙසත්තති තිසත්තති. ද්වෙසත්තරි ද්වාසත්තරි ද්විසත්තරි, චතුසත්තති, පඤ්චසත්තති, චතුසත්තරි, පඤ්චසත්තරීති යාව එකූනාසීති.

សត្តតិ (៧០), ឯកសត្តតិ (៧១), ទ្វេសត្តតិ ទ្វាសត្តតិ ទ្វិសត្តតិ (៧២), តេសត្តតិ តិសត្តតិ (៧៣)។ ទ្វេសត្តរិ ទ្វាសត្តរិ ទ្វិសត្តរិ (៧២), ចតុសត្តតិ (៧៤), បញ្ចសត្តតិ (៧៥), ចតុសត្តរិ (៧៤), បញ្ចសត្តរី (៧៥) ដូច្នេះ រហូតដល់ ឯកូណាសីតិ (៧៩)។

අසීති, එකාසීති, ද්වාසීති, යාගමෙ ද්වියාසීති, තෙඅසීති තියාසීති, චතුරාසීති, පඤ්චාසීති ඉච්චාදි යාව එකූනනවුති.

អសីតិ (៨០), ឯកាសីតិ (៨១), ទ្វាសីតិ (៨២), កាលបើមាន យ-អាគម ជា ទ្វិយាសីតិ (៨២), តេអសីតិ (៨៣) តិយាសីតិ (៨៣), ចតុរាសីតិ (៨៤), បញ្ចាសីតិ (៨៥) ជាដើម រហូតដល់ ឯកូននវុតិ (៨៩)។

නවුති, එකනවුති, ද්වෙනවුති ද්වානවුති ද්විනවුති, තෙනවුති තිනවුති, චතුනවුති, පඤ්චනවුති ඉච්චාදි යාව එකූනසතං, එතං නපුංසකලිඞ්ග+මෙකවචනන්තං.

នវុតិ (៩០), ឯកនវុតិ (៩១), ទ្វេនវុតិ ទ្វានវុតិ ទ្វិនវុតិ (៩២), តេនវុតិ តិនវុតិ (៩៣), ចតុនវុតិ (៩៤), បញ្ចនវុតិ (៩៥) ជាដើម រហូតដល់ ឯកូនសតំ (៩៩) សព្ទ (សតំ) នេះ ជាណបុំសកលិង្គ មានឯកវចនៈជាទីបំផុត។

සතං, භො සත සතා, සතං, සතං. සතෙන, කරණෙ සතෙන. සතස්ස, සතා සතම්හා සතස්මා, සතස්ස, සතෙ සතම්හි සතස්මිං. එවං එකසතතො පභුති යාව සහස්සං.

សតំ (បឋមាវិភត្តិ), ភោ សត សតា (អាលបនៈ), សតំ (ទុតិយាវិភត្តិ)។ សតេន (តតិយាវិភត្តិ), ក្នុងករណត្ថ គឺ សតេន។ សតស្ស (ចតុត្ថីវិភត្តិ), សតា សតម្ហា សតស្មា (បញ្ចមីវិភត្តិ), សតស្ស (ឆដ្ឋីវិភត្តិ), សតេ សតម្ហិ សតស្មឹ (សត្តមីវិភត្តិ)។ យ៉ាងនេះ ចាប់តាំងពី ឯកសតៈ (១០១) ជាដើម រហូតដល់ សហស្សំ (១០០០)។

කොටි පකොටි කොටිප්පකොටි අක්ඛොභිණියො ඉත්ථිලිඞ්ගෙ+කවචනන්තා. වග්ගභෙදෙ තු සබ්බාසම්පි සංඛ්‍යානං බහුවචනොපි හොතෙව ‘‘ද්වෙවීසතියො ජිනදන්තා’’ ‘‘තිස්සො වීසතියො දිනඝටිකා’’ ඉච්චාදි.

សព្ទទាំងឡាយគឺ កោដិ បកោដិ កោដិប្បកោដិ អក្ខោភិណី ជាឥត្ថីលិង្គ មានឯកវចនៈជាទីបំផុត។ ប៉ុន្តែ ក្នុងវិភាគនៃវគ្គ (ការបែងចែកជាក្រុម) សូម្បីតែសង្ខ្យាទាំងអស់ ក៏រមែងមានពហុវចនៈបានដែរ ដូចជា «ទ្វេវីសតិយោ ជិនទន្តា» (ព្រះទន្តនៃព្រះជិនស្រីមាន ២២) «តិស្សោ វីសតិយោ ទិនឃដិកា» (ម៉ោងនៃថ្ងៃមាន ២០ ចំនួន ៣ ដង) ជាដើម។

දසදසකං සතං නාම, දසසතං සහස්සං නාම, දසසහස්සං නහුතං, දසනහුතං ලක්ඛං, සතසහස්සන්තිපි වුච්චති.

ដប់ដងនៃដប់ ឈ្មោះថា សតៈ (រយ), ដប់ដងនៃរយ ឈ្មោះថា សហស្សៈ (ពាន់), ដប់ដងនៃពាន់ ឈ្មោះថា នហុតៈ (ម៉ឺន), ដប់ដងនៃនហុតៈ ឈ្មោះថា លក្ខៈ (សែន) សូម្បីតែពាក្យថា សតសហស្សៈ ក៏ហៅបានដែរ។

ලක්ඛසතං [Pg.97] කොටි, කොටිලක්ඛසතං පකොටි, පකොටිලක්ඛසතං කොටිප්පකොටි, එවං නහුතං, නින්නහුතං, අක්ඛොභිණී, බින්දු, අබ්බුදං, නිරබ්බුදං, අහහං, අබබං, අටටං, සොගණ්ඩිකං, උප්පලං, කුමුදං, පුණ්ඩරීකං, පදුමං, කථානං, මහාකථානං, අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යන්ති යථාක්කමං සතලක්ඛගුණං වෙදිතබ්බං.

មួយរយលក្ខៈ (ដប់លាន) ជា កោដិ, មួយរយលក្ខៈនៃកោដិ ជា បកោដិ, មួយរយលក្ខៈនៃបកោដិ ជា កោដិប្បកោដិ, យ៉ាងនេះ សព្ទទាំងឡាយគឺ នហុតៈ, និន្នហុតៈ, អក្ខោភិណី, ពិន្ទុ, អព្វុទៈ, និរព្វុទៈ, អហហៈ, អពពៈ, អដដៈ, សោគណ្ឌិកៈ, ឧប្បលៈ, កុមុទៈ, បុណ្ឌរីកៈ, បទុមៈ, កថានៈ, មហាកថានៈ, អសង្ខេយ្យៈ គប្បីជ្រាបថា មានគុណដោយមួយរយលក្ខៈ (ដប់លាន) តាមលំដាប់។

ඉච්චෙවං ඨානතො ඨානං, සතලක්ඛගුණං මතං;

කොටිප්පභුතීනං වීස-සඞ්ඛ්‍යානඤ්ච යථාක්කමන්ති.

សង្ខ្យាទាំង ២០ មានកោដិជាដើម តាមលំដាប់ គប្បីដឹងថា មានគុណដោយមួយរយលក្ខៈ (ដប់លាន) ពីឋានមួយទៅឋានមួយ យ៉ាងនេះឯង។

අථා+සංඛ්‍යා වුච්චතෙ, අබ්‍යයන්ති ච වුච්චතෙ. තං පාදි චාදි, උපසග්ගනිපාතාති ච දුවිධං.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីអសង្ខ្យា (ពាក្យមិនមែនសង្ខ្យា) ដែលហៅថា អព្យយៈ ផង។ អព្យយៈនោះ មាន ២ យ៉ាងគឺ បាទិ (មាន ប ជាដើម) និង ចាទិ (មាន ច ជាដើម) គឺ ឧបសគ្គ និង និបាត។

ප පරා අප සං අනු අව ඔ නි දු වි අධි අපි අති සු උ අභි පති පරි උප ආ ඉමෙ වීසති පාදයො. පාදයො හි ජොතකා, න වාචකා.

ប, បរា, អប, សំ, អនុ, អវ, ឱ, និ, ទុ, វិ, អធិ, អបិ, អតិ, សុ, ឧ, អភិ, បតិ, បរិ, ឧប, អា ទាំង ២០ នេះ ឈ្មោះថា បាទិ (ឧបសគ្គមាន ប ជាដើម)។ ព្រោះថា បាទិទាំងឡាយ ជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីឱ្យប្រាកដ (ជោតកៈ) មិនមែនជាអ្នកពោលសេចក្តីដោយផ្ទាល់ (វាចកៈ) ឡើយ។

තත්ථ ප-සද්දො පකාරා+දිකම්ම, පධාන+න්තොභාව, වියොග, තප්පර, භුසත්ථ, සම්භව, තිත්ති, අනාවිල, පත්ථනාදීසු. යථා පකාරෙ-පඤ්ඤා. ආදිකම්මෙ-විප්පකතං, පධානෙ-පණීතං, අන්තොභාවෙ-පක්ඛිත්තං, ඛිත්තන්ති පෙරණං, පක්ඛිත්තන්ති අන්තොකරණං, ධාත්වත්ථස්ස බාධිතත්තා. වුත්ථඤ්හි –

ក្នុងឧបសគ្គទាំងនោះ ប-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ បការៈ (ប្រការ, ប្លែក), អាទិកម្ម (ការផ្តើមធ្វើ), បធានៈ (ចម្បង, ឧត្តម), អន្តោភាវៈ (ការបញ្ចូលទៅខាងក្នុង), វិយោគៈ (ការប្រាសប្រាស), តប្បរៈ (ការខ្វល់ខ្វាយ), ភុសត្ថៈ (សេចក្តីខ្លាំងក្លា), សម្ភវៈ (ការកើតឡើង), តិត្តិ (ការឆ្អែតស្កប់ស្កល់), អនាវិលៈ (ការមិនល្អក់, ថ្លា), បត្ថនៈ (ការប្រាថ្នា) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា បការៈ ដូចពាក្យថា បញ្ញា (សេចក្តីដឹងប្លែក)។ ក្នុងអត្ថថា អាទិកម្ម ដូចពាក្យថា វិប្បកតំ (ការផ្តើមធ្វើទុកពាក់កណ្តាល)។ ក្នុងអត្ថថា បធានៈ ដូចពាក្យថា បណីតំ (របស់ដ៏ឧត្តម)។ ក្នុងអត្ថថា អន្តោភាវៈ ដូចពាក្យថា បក្ខិត្តំ (ការបោះបញ្ចូលទៅខាងក្នុង) ពាក្យថា ខិត្តំ ប្រែថា ការបោះទៅ, ពាក្យថា បក្ខិត្តំ ប្រែថា ការធ្វើទុកខាងក្នុង ព្រោះតែអត្ថរបស់ធាតុត្រូវបានរារាំង។ ព្រោះថា ព្រះបុរាណាចារ្យបានពោលទុកថា៖

ධාත්වත්ථං බාධතෙ කොචි, කොචි තං අනුවත්තතෙ;

තමෙව+ඤ්ඤො විසෙසෙති, උපසග්ගගතී තිධාති.

«ឧបសគ្គខ្លះ រមែងរារាំងអត្ថរបស់ធាតុ, ឧបសគ្គខ្លះ រមែងអនុវត្តតាមអត្ថរបស់ធាតុនោះ, ឧបសគ្គដទៃទៀត រមែងធ្វើអត្ថរបស់ធាតុនោះឱ្យប្លែក (វិសេស) ទៅ ដំណើរនៃឧបសគ្គ មាន ៣ យ៉ាង យ៉ាងនេះ»។

එත්ථ ච ‘‘අනුරුද්ධකා මෙ සඞ්ගාමයුද්ධෙ’’ති ච ඉමෙ උපසග්ගා ධාත්වත්ථං විසෙසෙන්ති නාම. වියොගෙ-පවාසී, තප්පරෙ-පාචරියො, භුසත්ථෙ-පවුද්ධකායො, සම්භවෙ-හිමවන්තා ගඞ්ගා පභවති[Pg.98], තිත්තියං-පහූත+මන්නං, අනාවිලෙ-පසන්න+මුදකං, පත්ථනෙ-පණිහිතං.

ក្នុងទីនេះផង ដូចជាពាក្យថា «អនុរុទ្ធកា មេ សង្គាមយុទ្ធេ» ឧបសគ្គទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា ធ្វើអត្ថរបស់ធាតុឱ្យវិសេស (ប្លែក)។ ក្នុងអត្ថថា វិយោគៈ ដូចពាក្យថា បវាសី (អ្នកទៅនៅប្រាស)។ ក្នុងអត្ថថា តប្បរៈ ដូចពាក្យថា បាចរិយោ (អាចារ្យធំ)។ ក្នុងអត្ថថា ភុសត្ថៈ ដូចពាក្យថា បវុទ្ធកាយោ (អ្នកមានកាយចម្រើនខ្លាំង)។ ក្នុងអត្ថថា សម្ភវៈ ដូចពាក្យថា ហិមវន្តា គង្គា បភវតិ (ទន្លេគង្គារមែងហូរចេញពីព្រៃហិមពាន្ត)។ ក្នុងអត្ថថា តិត្តិ ដូចពាក្យថា ពហូតមន្នំ (ភោជនដ៏ច្រើនសន្ធឹក)។ ក្នុងអត្ថថា អនាវិលៈ ដូចពាក្យថា បសន្នមុទកំ (ទឹកដ៏ថ្លាស្អាត)។ ក្នុងអត្ថថា បត្ថនៈ ដូចពាក្យថា បណិហិតំ (ចិត្តដែលតាំងទុកដោយប្រពៃ)។

පරාඉති පරිහානි, පරාජය, ගති, වික්කමා+මසනාදීසු. යථා පරිහානියං-පරාභවො. පරාජයෙ-පරාජිතො, ගතියං-පරායනං, වික්කමෙ-පරක්කමති, ආමසනෙ-අඞ්ගස්ස පරාමසනං.

បរា-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ បរិហានិ (សេចក្តីវិនាស), បរាជ័យ (ការចាញ់), គតិ (ទីពឹង, ដំណើរ), វិក្កមៈ (សេចក្តីព្យាយាម, យាងទៅ), អាមសនៈ (ការស្ទាបអង្អែល) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា បរិហានិ ដូចពាក្យថា បរាភវោ (សេចក្តីវិនាស)។ ក្នុងអត្ថថា បរាជ័យ ដូចពាក្យថា បរាជិតោ (អ្នកចាញ់ហើយ)。 ក្នុងអត្ថថា គតិ ដូចពាក្យថា បរាយនំ (ទីពឹងទៅខាងមុខ)។ ក្នុងអត្ថថា វិក្កមៈ ដូចពាក្យថា បរក្កមតិ (រមែងព្យាយាម)។ ក្នុងអត្ថថា អាមសនៈ ដូចពាក្យថា អង្គស្ស បរាមសនំ (ការស្ទាបអង្អែលនូវអវយវៈ)។

අපඉති අපගත, ගරහ, වජ්ජන, පූජා, පදුස්සනාදීසු. යථා අපගතෙ-අපමානො අපෙතො, ගරහෙ-අපගබ්භො, වජ්ජනෙ-අපසාලාය ආයන්ති වාණිජා, පූජායං-වුද්ධාපචායී, පදුස්සනෙ-අපරජ්ඣන්ති.

អប-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ អបគតៈ (ការប្រាសចេញទៅ), គរហៈ (ការតិះដៀល), វជ្ជានៈ (ការវៀរចាក), បូជា (ការបូជា, គោរព), បទុស្សនៈ (ការប្រទូស្ត, ធ្វើខុស) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា អបគតៈ ដូចពាក្យថា អបមានោ (ការមិនមានប្រមាណ), អបេតោ (អ្នកប្រាសចេញទៅហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា គរហៈ ដូចពាក្យថា អបគព្ភោ (អ្នកមិនមានគភ៌, អ្នកគួរតិះដៀល)។ ក្នុងអត្ថថា វជ្ជានៈ ដូចពាក្យថា អបសាលាយ អាយន្តិ វាណិជា (ពួកឈ្មួញរមែងមកដោយវៀរចាកសាលា)។ ក្នុងអត្ថថា បូជា ដូចពាក្យថា វុទ្ធាបចាយី (អ្នកគោរពចំពោះបុគ្គលរៀមច្បង)។ ក្នុងអត្ថថា បទុស្សនៈ ដូចពាក្យថា អបរជ្ឈន្តិ (រមែងធ្វើខុស)។

සංඉති සමොධාන, සම්මාසම, සමන්තභාව, සංගත, සංඛෙප, භුසත්ථ, සහ+ප්පත්ථ, පභවා+භිමුඛභාව, විධාන, පුනප්පුන, කරණ, සමිද්ධාදීසු. යථා සමොධානෙ-සන්ධි, සම්මාසමෙ-සමාධි, සම්පයුත්තො, සමන්තභාවෙ-සංකිණ්ණං, සමුල්ලපනා, සංගතෙ-සඞ්ගමො, සංඛෙපෙ-සමාසො, භුසත්ථෙ-සාරත්ථො, සහත්ථෙ-සංවාසො, අප්පත්ථෙ-සමග්ඝො, පභවෙ-සම්භවො, අභිමුඛභාවෙ-සම්මුඛං. සංගතෙ-සංගණ්හාති, විධානෙ-සංවුතං, පුනප්පුනකරණෙ-සන්ධාවති, සමිද්ධියං-සම්පන්නො.

សំ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ សមោធានៈ (ការរួមចូលគ្នា), សម្មាសមៈ (ការស្មើដោយប្រពៃ), សមន្តភាវៈ (ភាពជុំវិញ), Sanggata (ការជួបជុំ), សង្ខេបៈ (ការសង្ខេប), ភុសត្ថៈ (សេចក្តីខ្លាំងក្លា), សហត្ថៈ (ការរួមជាមួយ), អប្បត្ថៈ (សេចក្តីតិចតួច), បភវៈ (ការកើតឡើង), អភិមុខភាវៈ (ភាពចំពោះមុខ), វិធានៈ (ការចាត់ចែង, សំរែសំរាំង), បុណប្បុនករណៈ (ការធ្វើរឿយៗ), សមិទ្ធិ (ការសម្រេច, បរិបូណ៌) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា សមោធានៈ ដូចពាក្យថា សន្ធិ (ការតភ្ជាប់)។ ក្នុងអត្ថថា សម្មាសមៈ ដូចពាក្យថា សមាធិ (ការតាំងចិត្តមាំ), សម្បយុត្តោ (អ្នកប្រកបព្រម)។ ក្នុងអត្ថថា សមន្តភាវៈ ដូចពាក្យថា សំកិណ្ណំ (របស់ច្របូកច្របល់), សមុល្លបនា (ការនិយាយចរចា)។ ក្នុងអត្ថថា សង្គតៈ ដូចពាក្យថា សង្គមោ (ការជួបជុំ)។ ក្នុងអត្ថថា សង្ខេបៈ ដូចពាក្យថា សមាសោ (ការសង្ខេប, សមាស)។ ក្នុងអត្ថថា ភុសត្ថៈ ដូចពាក្យថា សារត្ថោ (សេចក្តីសំខាន់ខ្លាំង)។ ក្នុងអត្ថថា សហត្ថៈ ដូចពាក្យថា សំវាសោ (ការនៅរួមគ្នា)។ ក្នុងអត្ថថា អប្បត្ថៈ ដូចពាក្យថា សមគ្ឃោ (ការព្រមព្រៀងគ្នា, តម្លៃថោក)។ ក្នុងអត្ថថា បភវៈ ដូចពាក្យថា សម្ភវោ (ការកើតឡើង)។ ក្នុងអត្ថថា អភិមុខភាវៈ ដូចពាក្យថា សម្មុខំ (ចំពោះមុខ)។ ក្នុងអត្ថថា សង្គតៈ ដូចពាក្យថា សង្គណ្ហាតិ (រមែងសង្គ្រោះ, ប្រមូលទុក)។ ក្នុងអត្ថថា វិធានៈ ដូចពាក្យថា សំវុតំ (ការសង្រួម)។ ក្នុងអត្ថថា បុណប្បុនករណៈ ដូចពាក្យថា សន្ធាវតិ (រមែងអន្ទោលទៅរឿយៗ)។ ក្នុងអត្ថថា សមិទ្ធិ ដូចពាក្យថា សម្បន្នោ (អ្នកបរិបូណ៌ហើយ)។

අනුඉති අනුගතා+නුපච්ඡින්න, පච්ඡාත්ථ, භුසත්ථ, සාදිස්ස, හීන, තතියත්ථ, ලක්ඛණි+ත්ථම්භූතක්ඛාන, භාග, විච්ඡාදීසු. අනුගතෙ-අන්වෙති, අනුපච්ඡින්නෙ-අනුසයො, පච්ඡාත්ථෙ-අනුරථං, භුසත්ථෙ-අනුරත්තො, සාදිස්සෙ-අනුරූපං, හීනෙ-අනුසාරිපුත්තං පඤ්ඤවන්තො, තතියත්ථෙ-නදි+මන්වවසිතා සෙනා, ලක්ඛණෙරුක්ඛ+මනුවිජ්ජොතතෙ විජ්ජු, ඉත්ථම්භූතඛ්‍යානෙ-සාධු දෙවදත්තො මාතර+මනු[Pg.99], භාගෙ-ය+දෙත්ථ මං අනු සියා, තං දීයතු, විච්ඡායං-රුක්ඛං රුක්ඛං අනු විජ්ජොතතෙ චන්දො.

អនុ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ អនុគតៈ (ការតាមទៅ), អនុបច្ឆិន្នៈ (ការមិនដាច់សង្វាត), បច្ឆាត្ថៈ (អត្ថថា ខាងក្រោយ), ភុសត្ថៈ (សេចក្តីខ្លាំងក្លា), សាទិស្សៈ (ភាពស្រដៀងគ្នា), ហីនៈ (ភាពថោកទាប, ថយថោក), តតិយត្ថៈ (អត្ថនៃតតិយាវិភត្តិ), លក្ខណៈ (គ្រឿងសម្គាល់), ឥត្ថម្ភូតក្ខានៈ (ការនិយាយប្រាប់ពីសភាពយ៉ាងនោះ), ភាគៈ (ចំណែក), វិច្ឆា (ការផ្ទួនៗ) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា អនុគតៈ ដូចពាក្យថា អន្វេតិ (រមែងតាមទៅ)។ ក្នុងអត្ថថា អនុបច្ឆិន្នៈ ដូចពាក្យថា អនុសយោ (កិលេសដែលដេកត្រាំមិនដាច់សង្វាត)។ ក្នុងអត្ថថា បច្ឆាត្ថៈ ដូចពាក្យថា អនុរថំ (តាមក្រោយរថ)។ ក្នុងអត្ថថា ភុសត្ថៈ ដូចពាក្យថា អនុរត្តោ (អ្នកត្រេកអរខ្លាំង)។ ក្នុងអត្ថថា សាទិស្សៈ ដូចពាក្យថា អនុរូបំ (សមគួរ, ស្រដៀងគ្នា)។ ក្នុងអត្ថថា ហីនៈ ដូចពាក្យថា អនុសារិបុត្តំ បញ្ញវន្តោ (ពួកអ្នកមានប្រាជ្ញា ថយថោកជាងព្រះសារីបុត្រ)។ ក្នុងអត្ថថា តតិយត្ថៈ ដូចពាក្យថា នទឹ អន្វវសិតា សេនា (កងទ័ពតាំងនៅតាមបណ្តោយដងទន្លេ)។ ក្នុងអត្ថថា លក្ខណៈ ដូចពាក្យថា រុក្ខំ អនុវិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ (ផ្លេកបន្ទោររមែងភ្លឺស្វាងចំពោះដើមឈើ)។ ក្នុងអត្ថថា ឥត្ថម្ភូតក្ខានៈ ដូចពាក្យថា សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ អនុ (ទេវទត្តជាមនុស្សល្អចំពោះមាតា)។ ក្នុងអត្ថថា ភាគៈ ដូចពាក្យថា យទេត្ថ មំ អនុ សិយា, តំ ទីយតុ (ចំណែកណាក្នុងទីនេះដែលជាចំណែករបស់ខ្ញុំ គប្បីឱ្យចំណែកនោះ)។ ក្នុងអត្ថថា វិច្ឆា ដូចពាក្យថា រុក្ខំ រុក្ខំ អនុ វិជ្ជោតតេ ចន្ទោ (ព្រះចន្ទរមែងភ្លឺស្វាងចំពោះដើមឈើនីមួយៗ)។

අවඉති අධොභාග, වියොග, පරිභව, ජානන, නිච්ඡය, දෙස, ථෙය්‍යාදීසු. අධොභාගෙ-අවක්ඛිත්තචක්ඛු, වියොගෙ-අවකොකිලං වනං, පරිභවෙ-අවජානනං, අවමඤ්ඤති, ජානනෙ-අවගච්ඡති., නිච්ඡයෙ-අවධාරණං, දෙසෙ-අවකාසො, ථෙය්‍යෙ-අවහාරො.

អវ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ អធោភាគៈ (ចំណែកខាងក្រោម), វិយោគៈ (ការប្រាសប្រាស), បរិភវៈ (ការមើលងាយ), ជាននៈ (ការដឹង), និច្ឆយៈ (ការកំណត់ពិត), ទេសៈ (ទីកន្លែង), ថេយ្យៈ (ការលួច) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា អធោភាគៈ ដូចពាក្យថា អវក្ខិត្តចក្ខុ (អ្នកមានភ្នែកដាក់ចុះក្រោម)។ ក្នុងអត្ថថា វិយោគៈ ដូចពាក្យថា អវកោកិលំ វនំ (ព្រៃប្រាសចាកសត្វតាវៅ)។ ក្នុងអត្ថថា បរិភវៈ ដូចពាក្យថា អវជាននំ (ការមើលងាយ), អវមញ្ញតិ (រមែងមើលងាយ)។ ក្នុងអត្ថថា ជាននៈ ដូចពាក្យថា អវគច្ឆតិ (រមែងដឹងច្បាស់)។ ក្នុងអត្ថថា និច្ឆយៈ ដូចពាក្យថា អវធារណំ (ការកំណត់ពិត)។ ក្នុងអត្ថថា ទេសៈ ដូចពាក្យថា អវកាសោ (ឱកាស, ទីកន្លែង)។ ក្នុងអត្ថថា ថេយ្យៈ ដូចពាក្យថា អវហារោ (ការលួច, ការនាំយកទៅ)។

ඔඉති ඔරොහරණ, නීහරණ, සුද්ධිආදීසු දිස්සති. ඔරොහණෙ-පාසාදා ඔරොහති, නීහරණෙ-ඔමුක්කුපාහනො, සුද්ධියං-ඔදාතං.

ឱ-ឧបសគ្គ រមែងឃើញក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ ឱរោហរណៈ (ការចុះ), នីហរណៈ (ការដោះចេញ, នាំចេញ), សុទ្ធិ (សេចក្តីបរិសុទ្ធ) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា ឱរោហរណៈ ដូចពាក្យថា បាសាទា ឱរោហតិ (រមែងចុះអំពីប្រាសាទ)។ ក្នុងអត្ថថា នីហរណៈ ដូចពាក្យថា ឱមុល្កុបាហនោ (អ្នកមានស្បែកជើងដោះចេញហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា សុទ្ធិ ដូចពាក្យថា ឱទាតំ (ពណ៌ស, ស្អាតស្អំ)។

නිඉති, නිස්සෙස, නිග්ගත, නීහරණ,+න්තොපවෙසනා+භාව, නිසෙධන, නික්ඛන්ත, පාතුභාවා+වධාරණ, විභජන, උපමු+පධාරණා+වසාන, ඡෙක, නීහරණා+වරණාදීසු. නිස්සෙසෙ-නිරුත්ති, නිග්ගතෙ-නික්කිලෙසො, නිය්‍යාති, නීහරණෙ-නිද්ධාරණං, අන්තොපවෙසනෙ-නිඛාතො, අභාවෙ-නිම්මක්ඛිකං, නිසෙධෙ-නිවාරෙති, නික්ඛන්තෙ-නිබ්බානං, පාතුභාවෙ-නිම්මිතං, අවධාරණෙ-නිච්ඡයො, විභජනෙ-නිද්දෙසො. උපමායං-නිදස්සනං, උපධාරණෙ-නිසාමනං, අවසානෙ-නිට්ඨිතං, ඡෙකෙ-නිපුණො, නීහරණෙ-නීහරති, ඉස්ස දීඝො. ආවරණෙ-නීවරණං.

និ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ និស្សេសៈ (ការមិនមានសេសសល់), និគ្គតៈ (ការចេញទៅ), នីហរណៈ (ការនាំចេញ), អន្តោបវេសនៈ (ការចូលទៅខាងក្នុង), អភាវៈ (ការមិនមាន), និសេធនៈ (ការហាមឃាត់), និក្ខន្តៈ (ការចេញផុតទៅ), បាតុភាវៈ (ការប្រាកដឡើង), អវធារណៈ (ការកំណត់ពិត), វិភជនៈ (ការចែករំលែក, សេចក្តីពន្យល់), ឧបមា (ការប្រៀបធៀប), ឧបធារណៈ (ការពិចារណា), អវសានៈ (ការបញ្ចប់), ឆេកៈ (ភាពឈ្លាសវៃ), នីហរណៈ (ការនាំចេញ), អាវរណៈ (ការបិទបាំង, រារាំង) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា និស្សេសៈ ដូចពាក្យថា និរុត្តិ (ភាសា, និរុត្តិ)។ ក្នុងអត្ថថា និគ្គតៈ ដូចពាក្យថា និក្កិលេសោ (អ្នកមិនមានកិលេស), និយ្យាតិ (រមែងចេញទៅ)។ ក្នុងអត្ថថា នីហរណៈ ដូចពាក្យថា និទ្ធារណំ (ការដកចេញ)។ ក្នុងអត្ថថា អន្តោបវេសនៈ ដូចពាក្យថា និខាតោ (របស់ដែលកប់ទុកហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា អភាវៈ ដូចពាក្យថា និម្មក្ខិកំ (កន្លែងមិនមានរុយ)។ ក្នុងអត្ថថា និសេធនៈ ដូចពាក្យថា និវារេតិ (រមែងហាមឃាត់)។ ក្នុងអត្ថថា និក្ខន្តៈ ដូចពាក្យថា និព្វានំ (ព្រះនិព្វាន, ការរលត់ទុក្ខ)។ ក្នុងអត្ថថា បាតុភាវៈ ដូចពាក្យថា និម្មិតំ (របស់ដែលនិមិត្តឡើង)។ ក្នុងអត្ថថា អវធារណៈ ដូចពាក្យថា និច្ឆយោ (ការសម្រេចចិត្ត)។ ក្នុងអត្ថថា វិភជនៈ ដូចពាក្យថា និទ្ទេសោ (សេចក្តីពន្យល់)។ ក្នុងអត្ថថា ឧបមា ដូចពាក្យថា និទស្សនំ (ការបង្ហាញ, ឧទាហរណ៍)។ ក្នុងអត្ថថា ឧបធារណៈ ដូចពាក្យថា និសាមនំ (ការស្តាប់, ពិចារណា)។ ក្នុងអត្ថថា អវសានៈ ដូចពាក្យថា និដ្ឋិតំ (ការសម្រេចហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា ឆេកៈ ដូចពាក្យថា និបុណោ (អ្នកឈ្លាសវៃ)។ ក្នុងអត្ថថា នីហរណៈ ដូចពាក្យថា នីហរតិ (រមែងនាំចេញ, មានការធ្វើ ឥ ឱ្យជា ឦ)។ ក្នុងអត្ថថា អាវរណៈ ដូចពាក្យថា នីវរណំ (ធម៌រារាំងចិត្ត)។

දුඉති අසොභණා+භාව, කුච්ඡිතා+සමිද්ධි, කිච්ඡ, විරූපතාදීසු. අසොභණෙ-දුග්ගන්ධො, අභාවෙ-දුබ්භික්ඛං, කුච්ඡිතෙ – දුක්කටං[Pg.100]. අසමිද්ධියං-දුස්සස්සං, කිච්ඡෙ-දුක්කරං, විරූපතායං-දුබ්බණ්ණො දුම්මුඛො.

ទុ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ អសោភណៈ (ភាពមិនល្អមើល, មិនល្អ), អភាវៈ (ការមិនមាន), គុច្ឆិតៈ (របស់គួរខ្ពើម, មិនល្អ), អសមិទ្ធិ (ការមិនសម្រេច, មិនបរិបូណ៌), កិច្ឆៈ (សេចក្តីលំបាក), វិរូបតា (ភាពមានរូបអាក្រក់) ជាដើម。 ដូចជា ក្នុងអត្ថថា អសោភណៈ ដូចពាក្យថា ទុគ្គន្ធោ (ក្លិនអាក្រក់)។ ក្នុងអត្ថថា អភាវៈ ដូចពាក្យថា ទុព្ភិក្ខំ (ទុរ្ភិក្ស, ការខ្សត់បាយ)។ ក្នុងអត្ថថា គុច្ឆិតៈ ដូចពាក្យថា ទុក្កដំ (អំពើអាក្រក់, អាបត្តិទុក្កដ)។ ក្នុងអត្ថថា អសមិទ្ធិ ដូចពាក្យថា ទុស្សស្សំ (ស្រូវមិនល្អ)។ ក្នុងអត្ថថា កិច្ឆៈ ដូចពាក្យថា ទុក្ករំ (ការធ្វើបានដោយកម្រ)។ ក្នុងអត្ថថា វិរូបតា ដូចពាក្យថា ទុព្វណ្ណោ (អ្នកមានសម្បុរអាក្រក់), ទុម្មុខោ (អ្នកមានមុខក្រញូវ, មុខអាក្រក់)។

විඉති විසෙස, විවිධ, විරුද්ධ, විගත, වියොග, විරූපතාදීසු. විසෙසෙ-විමුත්ති, විසිට්ඨො, විවිධෙ-විමති, විරුද්ධෙ-විවාදො, විගතෙ-විමලං, වියොගෙ-විප්පයුත්තො, විරූපතායං-විරූපො.

វិ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ វិសេសៈ (សេចក្តីប្លែក, វិសេស), វិវិធៈ (ភាពផ្សេងៗ), វិរុទ្ធៈ (ការផ្ទុយគ្នា), វិគតៈ (ការប្រាសចេញ), វិយោគៈ (ការប្រាសប្រាស), វិរូបតា (ភាពមានរូបអាក្រក់) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា វិសេសៈ ដូចពាក្យថា វិមុត្តិ (ការរួចចាកទុក្ខ), វិសិដ្ឋោ (របស់ដ៏វិសេស)។ ក្នុងអត្ថថា វិវិធៈ ដូចពាក្យថា វិមតិ (សេចក្តីសង្ស័យផ្សេងៗ)។ ក្នុងអត្ថថា វិរុទ្ធៈ ដូចពាក្យថា វិវាទោ (ការជជែកទាស់ទែងគ្នា)។ ក្នុងអត្ថថា វិគតៈ ដូចពាក្យថា វិមលំ (របស់មិនមានមន្ទិល, ស្អាតស្អំ)។ ក្នុងអត្ថថា វិយោគៈ ដូចពាក្យថា វិប្បយុត្តោ (អ្នកប្រាសចេញហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា វិរូបតា ដូចពាក្យថា វិរូបោ (អ្នកមានរូបអាក្រក់)។

අධිඉති අධිකි+ස්සරූ+පරිභාවා+ධිභවන+ජ්ඣායා+ධිට්ඨාන, නිච්ඡය, පාපුණනාදීසු. අධිකෙ-අධිසීලං, ඉස්සරෙ-අධිපති, අධි බ්‍රහ්මදත්තෙ පඤ්චාලා, උපරිභාවෙ-අධිරොහති, පථවිං අධිසෙස්සති, අධිභවනෙ-අධිභවති, අජ්ඣායනෙ-බ්‍යාකරණ+මධීතෙ, අධිට්ඨානෙ-භූමිකම්පාදිං අධිට්ඨාති, නිච්ඡයෙ-අධිමොක්ඛො, පාපුණනෙ-භොගක්ඛන්ධං අධිගච්ඡති.

អធិ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ អធិកៈ (ការលើសលុប), ឥស្សរៈ (ភាពជាធំ), ឧបរិភាវៈ (ភាពខាងលើ), អធិភវនៈ (ការគ្របសង្កត់), អជ្ឈាយនៈ (ការរៀនសូត្រ), អធិដ្ឋានៈ (ការអធិដ្ឋាន, តាំងចិត្ត), និច្ឆយៈ (ការកំណត់ពិត), បាុបុណនៈ (ការដល់, សម្រេច) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា អធិកៈ ដូចពាក្យថា អធិសីលំ (សីលដ៏ក្រៃលែង)។ ក្នុងអត្ថថា ឥស្សរៈ ដូចពាក្យថា អធិបតិ (អ្នកជាធំ), អធិ ព្រហ្មទត្តេ បញ្ចាលា (ដែនបញ្ចាលៈស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះបាទព្រហ្មទត្ត)។ ក្នុងអត្ថថា ឧបរិភាវៈ ដូចពាក្យថា អធិរោហតិ (រមែងឡើងលើ), បថវឹ អធិសេស្សតិ (រមែងដេកលើផែនដី)។ ក្នុងអត្ថថា អធិភវនៈ ដូចពាក្យថា អធិភវតិ (រមែងគ្របសង្កត់)។ ក្នុងអត្ថថា អជ្ឈាយនៈ ដូចពាក្យថា ព្យាករណមធីតេ (រមែងរៀនសូត្រនូវក្បួនព្យាករណ៍)។ ក្នុងអត្ថថា អធិដ្ឋានៈ ដូចពាក្យថា ភូមិកម្បាទឹ អធិដ្ឋាតិ (រមែងអធិដ្ឋាននូវការញាប់ញ័រនៃផែនដីជាដើម)។ ក្នុងអត្ថថា និច្ឆយៈ ដូចពាក្យថា អធិមោក្ខោ (ការសម្រេចចិត្តស៊ប់)។ ក្នុងអត្ថថា បាុបុណនៈ ដូចពាក្យថា ភោគក្ខន្ធំ អធិគច្ឆតិ (រមែងបានសម្រេចនូវគំនរភោគទ្រព្យ)។

අපිඉති සම්භාවනා+පෙක්ඛා, සමුච්චය, ගරහ, පඤ්හාදීසු. සම්භාවනායං-අපි දිබ්බෙසු කාමෙසු, මෙරුම්පි විනිවිජ්ඣිත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, අපෙක්ඛායං-අයම්පි ධම්මො අනියතො, සමුච්චයෙ-ඉතිපි අරහං, අන්තම්පි අන්තගුණම්පි ආදාය, ගරහෙ-අපි අම්හාකං පණ්ඩිතක, පඤ්හෙ-අපි භන්තෙ භික්ඛං ලභිත්ථ.

អបិ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ សម្ភាវនា (ការសន្មត, លើកតម្កើង), អបេក្ខា (ការរំពឹងទុក, សម្លឹងរក), សមុច្ចយៈ (ការប្រមូលរួមគ្នា), គរហៈ (ការតិះដៀល), បញ្ហា (សេចក្តីសួរ) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា សម្ភាវនា ដូចពាក្យថា អបិ ទិព្វេសុ កាមេសុ (សូម្បីក្នុងកាមទាំងឡាយជាទិព្វ...), មេរុម្បិ វិនិវិជ្ឈិត្វា គច្ឆេយ្យ (សូម្បីភ្នំព្រះសុមេរុ ក៏អាចទម្លុះទៅបាន)។ ក្នុងអត្ថថា អបេក្ខា ដូចពាក្យថា អយម្បិ ធម្មោ អនិយតោ (ធម៌នេះសូម្បីតែមួយ ក៏ជាអនិយតធម៌)។ ក្នុងអត្ថថា សមុច្ចយៈ ដូចពាក្យថា ឥតិបិ អរហំ (ព្រះអង្គជាព្រះអរហន្ត ព្រោះហេតុយ៉ាងនេះខ្លះ), អន្តម្បិ អន្តគុណម្បិ អាទាយ (កាន់យកទាំងពោះវៀនធំ ទាំងពោះវៀនតូច)។ ក្នុងអត្ថថា គរហៈ ដូចពាក្យថា អបិ អម្ហាកំ បណ្ឌិតកៈ (ឱ! កូនអ្នកប្រាជ្ញរបស់យើងអើយ!)។ ក្នុងអត្ថថា បញ្ហា ដូចពាក្យថា អបិ ភន្តេ ភិក្ខំ លភិត្ថ (បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន លោកម្ចាស់បានចង្ហាន់ខ្លះដែរឬទេ?)។

අතිඉති අතික්කමනා+තික්කන්තා+තිසය, භුසත්ථාදීසු. අතික්කමෙ-අතිරොචති අම්හෙහි, අතීතො, අතික්කන්තෙ-අච්චන්තං, අතිසයෙ-අතිකුසලො, භුසත්ථෙ-අතිකොධො, අතිවුද්ධි.

អតិ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ អតិក្កមនៈ (ការកន្លង), អតិក្កន្តៈ (ការកន្លងហួស), អតិសយៈ (ភាពក្រៃលែង), ភុសត្ថៈ (សេចក្តីខ្លាំងក្លា) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា អតិក្កមនៈ ដូចពាក្យថា អតិរោចតិ អម្ហេហិ (រមែងភ្លឺរុងរឿងកន្លងហួសពួកយើង), អតីតោ (កន្លងទៅហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា អតិក្កន្តៈ ដូចពាក្យថា អច្ចន្តំ (ក្រៃលែង, ជាដាច់ខាត)។ ក្នុងអត្ថថា អតិសយៈ ដូចពាក្យថា អតិកុសលោ (អ្នកឈ្លាសវៃក្រៃលែង)។ ក្នុងអត្ថថា ភុសត្ថៈ ដូចពាក្យថា អតិកោធោ (សេចក្តីក្រោធខ្លាំង), អតិវុទ្ធិ (ការចម្រើនខ្លាំង)។

සුඉති සොභණ, සුට්ඨු, සම්මා, සමිද්ධි, සුඛත්ථාදීසු. සොභණෙ-සුගන්ධො, සුට්ඨු+සම්මාදත්ථෙසු-සුට්ඨු ගතො සුගතො, සම්මා [Pg.101] ගතොතිපි සුගතො, සමිද්ධියං-සුභික්ඛං, සුඛත්ථෙ-සුකරො.

សុ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ សោភណៈ (ភាពល្អ, ស្រស់ស្អាត), សុដ្ឋុ (ដោយប្រពៃ), សម្មា (ដោយត្រឹមត្រូវ), សមិទ្ធិ (ការសម្រេច, បរិបូណ៌), សុខត្ថៈ (អត្ថថា ងាយស្រួល, សុខ) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា សោភណៈ ដូចពាក្យថា សុគន្ធោ (ក្លិនក្រអូប)។ ក្នុងអត្ថថា សុដ្ឋុ និង សម្មា ដូចពាក្យថា សុដ្ឋុ គតោ សុគតោ (ព្រះអង្គយាងទៅដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា សុគត), សម្មា គតោតិបិ សុគតោ (សូម្បីព្រះអង្គយាងទៅដោយត្រឹមត្រូវ ក៏ឈ្មោះថា សុគត)។ ក្នុងអត្ថថា សមិទ្ធិ ដូចពាក្យថា សុភិក្ខំ (ស្រុកសម្បូរបាយ)។ ក្នុងអត្ថថា សុខត្ថៈ ដូចពាក្យថា សុករំ (របស់ធ្វើបានដោយងាយ)។

උඉති උග්ගතු+ද්ධකම්ම, පධාන, වියොග, සම්භව, අත්තලාභ, සත්ති, සරූපකථනාදීසු. උග්ගතෙ-උග්ගච්ඡති, උද්ධකම්මෙ-ආසනා උට්ඨිතො, උක්ඛෙපො, පධානෙ-උත්තමො, ලොකුත්තරො, වියොගෙ-උබ්භාසිතො, සම්භවෙ-උබ්භුතො, අත්තලාභෙ-උප්පන්නං ඤාණං, සත්තියං-උස්සහති ගන්තුං, සරූපකථනෙ-උද්දිසති සුත්තං.

ឧ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ ឧគ្គតៈ (ការឡើងលើ), ឧទ្ធកម្ម (ការធ្វើឡើងលើ), បធានៈ (ចម្បង, ឧត្តម), វិយោគៈ (ការប្រាសប្រាស), សម្ភវៈ (ការកើតឡើង), អត្តលាភៈ (ការបានចំពោះខ្លួន), សត្តិ (សមត្ថភាព, កម្លាំង), សរូបកថនៈ (ការសម្តែងតាមរូបសេចក្តី) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា ឧគ្គតៈ ដូចពាក្យថា ឧគ្គច្ឆតិ (រមែងឡើងទៅ)។ ក្នុងអត្ថថា ឧទ្ធកម្ម ដូចពាក្យថា អាសនា ឧដ្ឋិតោ (អ្នកក្រោកឡើងអំពីអាសនៈ), ឧក្ខេបោ (ការបោះឡើងលើ)។ ក្នុងអត្ថថា បធានៈ ដូចពាក្យថា ឧត្តមោ (របស់ដ៏ឧត្តម), លោកុត្តរោ (ធម៌កន្លងលោក)។ ក្នុងអត្ថថា វិយោគៈ ដូចពាក្យថា ឧព្ភាសិតោ (ភ្លឺស្វាងចេញទៅ)។ ក្នុងអត្ថថា សម្ភវៈ ដូចពាក្យថា ឧព្ភុតោ (កើតឡើងហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា អត្តលាភៈ ដូចពាក្យថា ឧប្បន្នំ ញាណំ (ប្រាជ្ញាកើតឡើងហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា សត្តិ ដូចពាក្យថា ឧស្សហតិ គន្តុំ (រមែងព្យាយាមដើម្បីទៅ)។ ក្នុងអត្ថថា សរូបកថនៈ ដូចពាក្យថា ឧទ្ទិសតិ សុត្តំ (រមែងសំដែងនូវសូត្រ)。

අභිඉති අභිමුඛභාව, විසිට්ඨා+ධිකු+ද්ධකම්ම, කුල, සාරුප්ප, වන්දන, ලක්ඛණි+ත්ථම්භූතක්ඛාන, විච්ඡාදීසු. අභිමුඛභාවෙ-අභිමුඛො, අභික්කමති, විසිට්ඨෙ-අභිධම්මො, අධිකෙ-අභිවසති, උද්ධකම්මෙ-අභිරුහති. කුලෙ-අභිජාතො, සාරුප්පෙ-අභිරූපො, වන්දනෙ-අභිවාදෙති, ලක්ඛණාදීසු පුරිමසමං.

អភិ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ អភិមុខភាវៈ (ភាពចំពោះមុខ), វិសិដ្ឋៈ (ភាពវិសេស), អធិកៈ (ការលើសលុប), ឧទ្ធកម្ម (ការធ្វើឡើងលើ), កុលៈ (ត្រកូល, ជាតិកំណើត), សារុប្បៈ (ភាពសមគួរ), វន្ទនៈ (ការថ្វាយបង្គំ), លក្ខណៈ (គ្រឿងសម្គាល់), ឥត្ថម្ភូតក្ខានៈ (ការនិយាយប្រាប់ពីសភាពយ៉ាងនោះ), វិច្ឆា (ការផ្ទួនៗ) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា អភិមុខភាវៈ ដូចពាក្យថា អភិមុខោ (អ្នកចំពោះមុខ), អភិក្កមតិ (រមែងឈានទៅមុខ)។ ក្នុងអត្ថថា វិសិដ្ឋៈ ដូចពាក្យថា អភិធម្មោ (ធម៌ដ៏វិសេស, ព្រះអភិធម្ម)។ ក្នុងអត្ថថា អធិកៈ ដូចពាក្យថា អភិវសតិ (រមែងនៅក្រៃលែង, ភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំង)។ ក្នុងអត្ថថា ឧទ្ធកម្ម ដូចពាក្យថា អភិរុហតិ (រមែងឡើងលើ)។ ក្នុងអត្ថថា កុលៈ ដូចពាក្យថា អភិជាតោ (អ្នកមានកំណើតដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់)។ ក្នុងអត្ថថា សារុប្បៈ ដូចពាក្យថា អភិរូបោ (អ្នកមានរូបល្អសមគួរ)។ ក្នុងអត្ថថា វន្ទនៈ ដូចពាក្យថា អភិវាទេតិ (រមែងថ្វាយបង្គំ)។ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានលក្ខណៈជាដើម គឺមានន័យដូចមុន (ដូចជា អនុ-ឧបសគ្គ)។

පතිඉති පටිගත, පටිලොම, පටිනිධි, පටිදාන, නිසෙධ, නිවත්තන, සාදිස්ස, පටිකරණා+දාන, පටිබොධ, පටිච්ච, ලක්ඛණිත්ථම්භූතක්ඛාන, භාග, විච්ඡාදීසු. පටිගතෙ-පච්චක්ඛං, පටිලොමෙ-පටිසොතං, පටිනිධිම්හි-ආචරියතො පති සිස්සො, පටිදානෙ-තෙලත්ථිකස්ස ඝතං පටිදදාති, නිසෙධෙ-පටිසෙධෙති, නිවත්තනෙ-පටික්කමති, සාදිස්සෙ-පටිරූපකං, පටිකරණෙ-පටිකාරො, ආදානෙ-පටිග්ගණ්හාති, පටිබොධෙ-පටිවෙධො, පටිච්චෙ-පච්චයො, ලක්ඛණාදීසු පුරිමසමං.

បតិ-ឧបសគ្គ (ឬ បដិ) ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ បដិគតៈ (ការត្រឡប់ទៅ, ចំពោះមុខ), បដិលោមៈ (ការច្រាសទិស, បញ្ច្រាស), បដិនិធិ (តំណាង, ជំនួស), បដិទានៈ (ការឱ្យត្រឡប់, ថ្នូរ), និសេធៈ (ការហាមឃាត់), និវត្តនៈ (ការត្រឡប់ថយក្រោយ), សាទិស្សៈ (ភាពស្រដៀងគ្នា), បដិករណៈ (ការតបស្នង, កែខៃ), អាទានៈ (ការកាន់យក, ទទួល), បដិពោធៈ (ការត្រាស់ដឹង, ចាក់ធ្លុះ), បដិច្ចៈ (ការអាស្រ័យ), លក្ខណៈ (គ្រឿងសម្គាល់), ឥត្ថម្ភូតក្ខានៈ (ការនិយាយប្រាប់ពីសភាពយ៉ាងនោះ), ភាគៈ (ចំណែក), វិច្ឆា (ការផ្ទួនៗ) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា បដិគតៈ ដូចពាក្យថា បច្ចក្ខំ (ចំពោះមុខ, ប្រចក្ស)។ ក្នុងអត្ថថា បដិលោមៈ ដូចពាក្យថា បដិសោតំ (ច្រាសទឹក)។ ក្នុងអត្ថថា បដិនិធិ ដូចពាក្យថា អាចរិយតោ បតិ សិស្សោ (សិស្សជាតំណាងនៃអាចារ្យ)។ ក្នុងអត្ថថា បដិទានៈ ដូចពាក្យថា តេលត្ថិកស្ស ឃតំ បដិទទាតិ (រមែងឱ្យទឹកដោះថ្លាជាថ្នូរដល់អ្នកត្រូវការប្រេង)។ ក្នុងអត្ថថា និសេធៈ ដូចពាក្យថា បដិសេធេតិ (រមែងហាមឃាត់)។ ក្នុងអត្ថថា និវត្តនៈ ដូចពាក្យថា បដិក្កមតិ (រមែងថយក្រោយ)។ ក្នុងអត្ថថា សាទិស្សៈ ដូចពាក្យថា បដិរូបកំ (របស់ស្រដៀងគ្នា, ក្លែងក្លាយ)។ ក្នុងអត្ថថា បដិករណៈ ដូចពាក្យថា បដិការោ (ការតបស្នង, កែខៃ)។ ក្នុងអត្ថថា អាទានៈ ដូចពាក្យថា បដិគ្គណ្ហាតិ (រមែងទទួលយក)។ ក្នុងអត្ថថា បដិពោធៈ ដូចពាក្យថា បដិវេធោ (ការចាក់ធ្លុះ, ត្រាស់ដឹង)។ ក្នុងអត្ថថា បដិច្ចៈ ដូចពាក្យថា បច្ចយោ (បច្ច័យ, ហេតុអាស្រ័យ)។ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានលក្ខណៈជាដើម គឺមានន័យដូចមុន។

පරිඉති සමන්තතොභාව, පරිච්ඡෙද, වජ්ජනා+ලිඞ්ගන, නිවසන, පූජා, භොජනා+වජානන, දොසක්ඛාන, ලක්ඛණාදීසු. සමන්ථ- තොභාවෙ-පරිවුතො[Pg.102], පරිච්ඡෙදෙ-පරිඤ්ඤෙය්‍යං, වජ්ජනෙ-පරිහරති, ආලිඞ්ගනෙ-පරිස්සජති, නිවසනෙ-යො වත්ථං පරිදහෙස්සති, පූජායං-පරිචරියා, භොජනෙ-භික්ඛුං පරිවිසති, අවජානනෙ-පරිභවති. දොසක්ඛානෙ-පරිභාසති, ලක්ඛණාදීසු-රුක්ඛං පරි විජ්ජොතතෙ විජ්ජු ඉච්චාදි.

ឧបសគ្គថា បរិ (pari) ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ភាពជុំវិញ, ការកំណត់, ការវៀរ, ការឱបក្រសោប, ការស្លៀកដណ្តប់, ការបូជា, ការបរិភោគ, ការមើលងាយ, ការពោលទោស និងលក្ខណៈជាដើម។ ក្នុងអត្ថថា ភាពជុំវិញ ដូចជា parivuto (ព័ទ្ធជុំវិញ)។ ក្នុងអត្ថថា ការកំណត់ ដូចជា pariññeyyaṃ (ធម៌ដែលគួរកំណត់ដឹង)។ ក្នុងអត្ថថា ការវៀរ ដូចជា pariharati (វៀរចាក)។ ក្នុងអត្ថថា ការឱបក្រសោប ដូចជា parissajati (ឱបក្រសោប)។ ក្នុងអត្ថថា ការស្លៀកដណ្តប់ ដូចជា yo vatthaṃ paridahessati (បុគ្គលណា ស្លៀកដណ្តប់នូវសំពត់)។ ក្នុងអត្ថថា ការបូជា ដូចជា paricariyā (ការបម្រើ, ការបូជា)។ ក្នុងអត្ថថា ការបរិភោគ ដូចជា bhikkhuṃ parivisati (អង្គាសភិក្ខុ)។ ក្នុងអត្ថថា ការមើលងាយ ដូចជា paribhavati (មើលងាយ)។ ក្នុងអត្ថថា ការពោលទោស ដូចជា paribhāsati (ជេរប្រមាថ)។ ក្នុងអត្ថថា លក្ខណៈជាដើម ដូចជា rukkhaṃ pari vijjotate vijju (ផ្លេកបន្ទោរ ភ្លឺស្វាងចំពោះដើមឈើ) ជាដើម។

උපඉති උපගමන, සමීපූ+පපත්ති, සාදිස්සා+ධිකු+පරිභාවා+නසන, දොසක්ඛාන, සඤ්ඤා, පුබ්බකම්ම, පූජා, ගය්හාකාර, භුසත්ථාදීසු. උපගමනෙ-නිසින්නං වා උපනිසීදෙය්‍ය, සමීපෙ-උපනගරං, උපපත්තියං-සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති, අථ වා උපපත්ති=යුත්ති, යථා උපපත්තිතො ඉක්ඛතීති උපෙක්ඛා, සාදිස්සෙ-උපමානං, උපමා, අධිකෙ-උපඛාරියං දොණො, උපරිභාවෙ-උපසම්පන්නො, අනසනෙ-උපවාසො, දොසක්ඛානෙ-පරං උපවදති, සඤ්ඤායං-උපධා, උපසග්ගො, පුබ්බකම්මෙ-උපක්කමො, උපකාරො, පූජායං-බුද්ධුපට්ඨාකො, මාතුපට්ඨානං, ගය්හාකාරෙ-සොචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානං, භුසත්ථෙ-උපාදානං, උපායාසො, උපනිස්සයොති.

ឧបសគ្គថា ឧប (upa) ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ការចូលទៅជិត, ទីជិត, ការកើតឡើង, ភាពស្រដៀងគ្នា, ភាពលើសលុប, ភាពខាងលើ, ការមិនបរិភោគអាហារ, ការពោលទោស, សញ្ញា, បុព្វកម្ម, ការបូជា, អាការៈដែលគួរកាន់យក និងអត្ថដ៏ក្រៃលែងជាដើម។ ក្នុងអត្ថថា ការចូលទៅជិត ដូចជា nisinnaṃ vā upanisīdeyya (ឬគួរចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលដែលអង្គុយហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា ទីជិត ដូចជា upanagaraṃ (ទីជិតនៃនគរ)។ ក្នុងអត្ថថា ការកើតឡើង ដូចជា saggaṃ lokaṃ upapajjati (រមែងទៅកើតក្នុងសួគ៌លោក) មួយវិញទៀត upapatti ប្រែថា យុត្តិ (ហេតុផល) ដូចជាពាក្យថា upekkhā (ការពិនិត្យមើលដោយយុត្តិធម៌ គឺឧបេក្ខា)។ ក្នុងអត្ថថា ភាពស្រដៀងគ្នា ដូចជា upamānaṃ (ឧបមាន), upamā (ឧបមា)។ ក្នុងអត្ថថា ភាពលើសលុប ដូចជា upakhāriyaṃ doṇo (ធុងវាល់ស្រូវដែលលើសពីមួយខារី)។ ក្នុងអត្ថថា ភាពខាងលើ ដូចជា upasampanno (ឧបសម្បន្ន)។ ក្នុងអត្ថថា ការមិនបរិភោគអាហារ ដូចជា upavāso (ការរក្សាសីលឧបោសថ)។ ក្នុងអត្ថថា ការពោលទោស ដូចជា paraṃ upavadati (ពោលទោសចំពោះបុគ្គលដទៃ)។ ក្នុងអត្ថថា សញ្ញា ដូចជា upadhā (ឧបធិ), upasaggo (ឧបសគ្គ)។ ក្នុងអត្ថថា បុព្វកម្ម ដូចជា upakkamo (ការព្យាយាម), upakāro (ការឧបការៈ)។ ក្នុងអត្ថថា ការបូជា ដូចជា buddhupaṭṭhāko (អ្នកបម្រើព្រះពុទ្ធ), mātupaṭṭhānaṃ (ការបម្រើមាតា)។ ក្នុងអត្ថថា អាការៈដែលគួរកាន់យក ដូចជា soceyyapaccupaṭṭhānaṃ (មានសេចក្តីស្អាតជាទីប្រាកដ)។ ក្នុងអត្ថដ៏ក្រៃលែង ដូចជា upādānaṃ (ឧបាទាន), upāyāso (ឧបាយាស), upanissayo (ឧបនិស្ស័យ)។

ආඉති අභිමුඛභාවු+ද්ධකම්ම+මරියාදා+භිවිධි, පත්ති+ච්ඡා, පරිස්සජන, ආදිකම්ම, ගහණ, නිවාසන, සමීප, ආව්හානාදීසු. අභිමුඛභාවෙ-ආගච්ඡන්ති, උද්ධකම්මෙ-ආරොහති, මරියාදායං-ආපබ්බතා ඛෙත්තං, අභිවිධිම්හි-ආකුමාරං යසො කච්චායනස්ස, පත්තියං-ආපත්තිං ආපන්නො, ඉච්ඡායං-ආකඞ්ඛා, පරිස්සජනෙ-ආලිඞ්ගනං, ආදිකම්මෙ-ආරම්භො, ගහණෙ-ආදීයති, ආලිඞ්ගති, (ආලිම්පති, රූ), නිවාසෙ-ආවසථො, ආවාසො, සමීපෙ-ආසන්නං, ආව්හානෙ-ආමන්තෙති.

ឧបសគ្គថា អា (ā) ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ភាពឆ្ពោះទៅរក, ការឡើងលើ, ព្រំដែន, ការគ្របដណ្តប់ទូទៅ, ការដល់, សេចក្តីប្រាថ្នា, ការឱបក្រសោប, ការចាប់ផ្តើម, ការកាន់យក, ទីលំនៅ, ទីជិត និងការហៅជាដើម។ ក្នុងអត្ថថា ភាពឆ្ពោះទៅរក ដូចជា āgacchanti (មកដល់)។ ក្នុងអត្ថថា ការឡើងលើ ដូចជា ārohati (ឡើងទៅ)។ ក្នុងអត្ថថា ព្រំដែន ដូចជា āpabbatā khettaṃ (ស្រែមានព្រំប្រទល់ត្រឹមភ្នំ)។ ក្នុងអត្ថថា ការគ្របដណ្តប់ទូទៅ ដូចជា ākumāraṃ yaso kaccāyanassa (កេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់ព្រះកច្ចាយនៈល្បីខ្ចរខ្ចាយរហូតដល់ក្មេងៗ)។ ក្នុងអត្ថថា ការដល់ ដូចជា āpattiṃ āpanno (ត្រូវអាបត្តិ)។ ក្នុងអត្ថថា សេចក្តីប្រាថ្នា ដូចជា ākaṅkhā (សេចក្តីប្រាថ្នា)។ ក្នុងអត្ថថា ការឱបក្រសោប ដូចជា āliṅganaṃ (ការឱបក្រសោប)។ ក្នុងអត្ថថា ការចាប់ផ្តើម ដូចជា ārambho (ការចាប់ផ្តើម)។ ក្នុងអត្ថថា ការកាន់យក ដូចជា ādīyati (កាន់យក), āliṅgati (ឱប), ālimpati (លាប)។ ក្នុងអត្ថថា ទីលំនៅ ដូចជា āvasatho (សាលាសំណាក់), āvāso (ទីលំនៅ)។ ក្នុងអត្ថថា ទីជិត ដូចជា āsannaṃ (ទីជិត)។ ក្នុងអត្ថថា ការហៅ ដូចជា āmanteti (ហៅ, អញ្ជើញ)។

ප [Pg.103] පරා+ප ස+මන්ව+ව, ඔ නි දු රභි බ්‍යා+ධිසු;

අති නි ප්පති පරි අපයො, උප ආ ඉති වීසති;

එස හි භො උපසග්ග-විධි+ක්කමතො කථිතො.

ប (pa) បរា (parā) អប (apa) សំ (saṃ) អនុ (anu) អវ (ava) [ឬ ឱ (o)] និ (ni) ទុ (du) វិ (vi) អភិ (abhi) អធិ (adhi) សុ (su) អតិ (ati) អបិ (api) បដិ (pati) បរិ (pari) អប (apa) ឧប (upa) អា (ā) ទាំង ២០ នេះឯង។ ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ នេះជាវិធីនៃឧបសគ្គដែលពោលទុកតាមលំដាប់។

එත්ථ ච –

ក៏ក្នុងទីនេះ (មានសេចក្តីពន្យល់ថា)៖

උපසග්ග+නිපාතා ච, පච්චයා ච ඉමෙ තයො;

නෙකෙ+නෙකත්ථවාචකා, ඉති නෙරුත්තිකා+බ්‍රවුං.

ពួកអ្នកនិរុត្តិសាស្ត្រ (អ្នកប្រាជ្ញខាងភាសា) តែងពោលថា ធម៌ទាំង ៣ នេះ គឺ ឧបសគ្គ និបាត និងបច្ច័យ រមែងជាតួសម្តែងនូវអត្ថដ៏ច្រើនផ្សេងៗគ្នា។

118. අසංඛ්‍යෙහි සබ්බාසං

១១៨. ដោយវិភត្តិទាំងឡាយទាំងពួងដែលមិនមានចំនួនកំណត់

අවිජ්ජමානසංඛ්‍යෙහි පරාසං සබ්බාසං විභත්තීනං ලොපො හොති. න සන්ති එකවචනාදිසංඛ්‍යා එතෙසන්ති අසංඛ්‍යා, තෙසං අසංඛ්‍යානං විභත්තීනං භෙදෙ අසතිපි ස්‍යාදිවිධානං ‘‘මා නො අජ්ජ විකන්තිංසූ’’තිආදො විභත්‍යන්තත්තා පදත්තසිද්ධීති වො+නොආදීනං සිද්ධියා ච තෙසං පඨමාදිඅත්ථෙ දස්සනතො ච හොති. පහාරො පරාභවො අපහාරො සංහාරො අවහාරො ඔහාරො ඉච්චාදි හොති.

ការលុបវិភត្តិទាំងពួងខាងចុង ដែលមិនមានចំនួនកំណត់ រមែងមាន។ ចំនួនមានឯកវចនៈជាដើម មិនមានដល់វិភត្តិទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ វិភត្តិទាំងនោះ ឈ្មោះថា អសង្ខ្យា (មិនមានចំនួន)។ ទោះបីជាមិនមានការបែងចែកនៃវិភត្តិដែលមិនមានចំនួនទាំងនោះក៏ដោយ ក៏ការបញ្ញត្តិវិភត្តិមាន សិ (syādi) ជាដើម ក្នុងពាក្យជាដើមថា “mā no ajja vikantiṃsū” រមែងសម្រេចជាបទបាន ព្រោះមានវិភត្តិនៅចុងបទ និងដើម្បីសម្រេចនូវបទទាំងឡាយមាន vo និង no ជាដើម ហើយការសម្តែងនូវអត្ថមានបឋមវិភត្តិជាដើមនៃវិភត្តិទាំងនោះ ក៏រមែងមាន។ ដូចជាពាក្យថា pahāro (ការប្រហារ), parābhavo (សេចក្តីវិនាស), apahāro (ការនាំយកទៅ), saṃhāro (ការប្រមូលមក), avahāro (ការលួចប្លន់), ohāro (ការលះបង់) ជាដើម រមែងមាន។

උපෙච්ච+ත්ථං සජන්තීති, උපසග්ගා හි පාදයො;

චාදී පදාදිමජ්ඣන්තෙ, නිපාතා නිපතන්තීති.

ពិតណាស់ ពួកសព្ទមាន ប (pa) ជាដើម តែងចូលទៅជិតហើយសម្តែងនូវអត្ថ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ឧបសគ្គ។ ចំណែកឯពួកសព្ទមាន ច (ca) ជាដើម តែងធ្លាក់ចុះ (ប្រព្រឹត្តទៅ) ក្នុងដើមបទ កណ្តាលបទ និងចុងបទ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា និបាត។

ඔපසග්ගිකපදං.

ចប់ ផ្នែកបទដែលប្រកបដោយឧបសគ្គ។

සමුච්චය+විකප්පන+පටිසෙධ+පූරණාදිඅත්ථං අසත්තවාචිකං නෙපාතිකං.

បទនិបាត គឺជាសព្ទដែលមិនសម្តែងនូវរូបធាតុ (asattavācika) មានអត្ថជាគ្រឿងប្រមូលរួម (samuccaya), ការចែករំលែក (vikappana), ការហាមឃាត់ (paṭisedha) និងការបំពេញបទ (pūraṇa) ជាដើម។

ච-ඉති සමුච්චයා+න්වාචය+ඉතරෙතරයොග+සමාහාරා+වධාරණාදීසු. වා-ඉති විකප්පනු+පමාන+සමුච්චය+වවත්ථිතවිභාසාදීසු. න, නො, මා, අ, අලං, හලං ඉච්චෙතෙ පටිසෙධෙ[Pg.104]. ‘‘ද්වෙ පටිසෙධා පකතිඅත්ථං ගමයන්තී’’ති ඤායා ‘‘න තෙසං පන රූපානං පච්චයා න ච හොන්තී’’ති එත්ථ න ච න හොන්ති-හොන්තෙවාති පකතිඅත්ථං ගමයති. අලං පරියත්ති+භූසනෙසු ච.

និបាតថា ច (ca) ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ការប្រមូលរួម (samuccaya), ការប្រមូលរួមដោយឡែក (anvācaya), ការរួមគ្នាដោយឡែកៗ (itaretarayoga), ការរួមគ្នាជាក្រុម (samāhāra), ការកំណត់ពិតប្រាកដ (avadhāraṇa) ជាដើម។ និបាតថា វា (vā) ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ការចែករំលែក (vikappana), ឧបមាន (upamāna), ការប្រមូលរួម (samuccaya), ការកំណត់ជម្រើសពិតប្រាកដ (vavatthitavibhāsā) ជាដើម។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ na, no, mā, a, alaṃ, halaṃ ប្រើក្នុងអត្ថហាមឃាត់ (paṭisedha)។ តាមទ្រឹស្តីថា «ការហាមឃាត់ពីរដង រមែងនាំទៅរកអត្ថដើម (បដិសេធពីរដងស្មើនឹងស្រប)» ដូចជាក្នុងប្រយោគថា “na tesaṃ pana rūpānaṃ paccayā na ca hontī” ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា na ca na honti (មិនមែនជាមិនមាន) មានន័យថា hontevā (រមែងមានពិតប្រាកដ) គឺនាំទៅរកអត្ថដើម។ មួយវិញទៀត សព្ទថា alaṃ ប្រើក្នុងអត្ថថា គ្រប់គ្រាន់ (pariyatti) និងការតាក់តែង (bhūsana) ផងដែរ។

පූරණත්ථං දුවිධං අත්තපූරණං පදපූරණඤ්ච, තත්ථ අථ, ඛලු, වත, අථො, අස්සු, යග්ඝෙ, හි, චරහි, නං, තං, ච, තු, වා, වො, පන, හවෙ, කීව, හ, තතො, යථා, සුදං, ඛො, වෙ, හං, එනං, (එවං, රූ) සෙය්‍යථිදං ඉච්චෙවමාදි පදපූරණෙ. තත්ථ අථ-ඉති පඤ්හා+නන්තරියා+ධිකාරාදීසු ච. ඛලු-ඉති පටිසෙධා+වධාරණ, පසිද්ධීසු ච. වත+ඉති එකංස, ඛෙදා+නුකම්ප, සංකප්පෙසු ච. අථො-ඉති අන්වාදෙසෙ ච. හි-ඉති හෙතු, අවධාරණෙසු ච. තු-ඉති විසෙස, හෙතු, නිවත්තනාදීසු ච. පන-ඉති විසෙසෙපි. හවෙ+වෙ ඉච්චෙතෙ එකංසත්ථෙපි. හං-විසාද, විම්හෙසුපි. (විසාද, සම්භවෙසු, රූ). සෙය්‍යථිදංති තං කතමංති අත්ථෙපි.

អត្ថបំពេញ មាន ២ យ៉ាង គឺ ការបំពេញសេចក្តី (attapūraṇa) និងការបំពេញបទ (padapūraṇa)។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ និបាតទាំងឡាយមាន atha, khalu, vata, atho, assu, yagghe, hi, carahi, naṃ, taṃ, ca, tu, vā, vo, pana, have, kīva, ha, tato, yathā, sudaṃ, kho, ve, haṃ, enaṃ, seyyathidaṃ ជាដើម ប្រើក្នុងអត្ថបំពេញបទ។ ក្នុងនិបាតទាំងនោះ និបាតថា atha ប្រើក្នុងអត្ថសួរ (pañha), លំដាប់បន្ទាប់ (anantariya) និងការផ្តើមរឿង (adhikāra) ជាដើមផង។ និបាតថា khalu ប្រើក្នុងអត្ថហាមឃាត់ (paṭisedha), ការកំណត់ពិតប្រាកដ (avadhāraṇa) និងការល្បីល្បាញ (pasiddhi) ផង។ និបាតថា vata ប្រើក្នុងអត្ថពិតប្រាកដ (ekaṃsa), សេចក្តីនឿយណាយ (kheda), សេចក្តីអនុគ្រោះ (anukampā) និងសេចក្តីត្រិះរិះ (saṅkappa) ផង។ និបាតថា atho ប្រើក្នុងអត្ថពោលតាមក្រោយ (anvādesa) ផង។ និបាតថា hi ប្រើក្នុងអត្ថហេតុ (hetu) និងការកំណត់ពិតប្រាកដ (avadhāraṇa) ផង។ និបាតថា tu ប្រើក្នុងអត្ថពិសេស (visesa), ហេតុ (hetu) និងការឃាត់ (nivattana) ជាដើមផង។ និបាតថា pana ប្រើក្នុងអត្ថពិសេសផងដែរ។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ have និង ve ប្រើក្នុងអត្ថពិតប្រាកដផងដែរ។ និបាតថា haṃ ប្រើក្នុងអត្ថសេចក្តីសោកសៅ (visāda) និងសេចក្តីអស្ចារ្យ (vimhasa) ផងដែរ។ សព្ទថា seyyathidaṃ ប្រើក្នុងអត្ថថា «តើធម៌នោះជាអ្វី?» (taṃ katamaṃ) ផងដែរ។

අත්ථපූරණං දුවිධං විභත්තියුත්තං අවිභත්තියුත්තඤ්ච. අත්ථි, සක්කා, ලබ්භා ඉච්චෙතෙ පඨමායං. ආවුසො අම්භො හම්භො අරෙ හරෙ රෙ ජෙ ඉච්චෙතෙ ආමන්තණෙ. දිවා භිය්‍යො (නමො, රූ) ඉච්චෙතෙ පඨමාදුතියාසු. සයං සාමං සං සම්මා කින්ති ඉච්චෙතෙ තතියත්ථෙ. සො+තො+ධාපච්චයන්තා ච සුත්තසො පදසො අනිච්චතො දුක්ඛතො එකධා ද්විධා ඉච්චාදි. තවෙ+තුං පච්චයන්තා චතුත්ථියාව, කාතවෙ දාතවෙ, කාතුං කාරෙතුං, (දාතුං, රූ) දාපෙතුං ඉච්චාදි. සො+තොපච්චයන්තා පඤ්චමියත්ථෙ, දීඝසො ඔරසො රාජතො වා චොරතො වා ඉච්චාදි. තො සත්ත- ම්‍යත්ථෙපි [Pg.105] ත්‍ර+ත්ථාදිපච්චයන්තා ච, එකතො පුරතො පච්ඡතො පස්සතො පිට්ඨිතො පාදතො සීසතො අග්ගතො මූලතො, යත්‍ර යත්ථ යහිං තත්‍ර තත්ථ තහිං ඉච්චාදි. සමන්තා සාමන්තා පරිතො අභිතො සමන්තතො එකජ්ඣං එකමන්තං හෙට්ඨා උපරි උද්ධං අධො තිරියං සම්මුඛා පරමුඛා ආවි රහො තිරො උච්චං නීචං අන්තො අන්තරා අන්තරං අජ්ඣත්තං බහිද්ධා බාහිරා බාහිරං බහි ඔරං පාරං ආරා ආරකා පච්ඡා පුරෙ හුරං පෙච්ච ඉච්චෙතෙ සත්තමියා. සම්පති ආයති අජ්ජ අපරජ්ඣ සුවෙ ස්වෙ උත්තරසුවෙ (කිසු, රූ) හිය්‍යො පරෙ (පරසුවෙ, රූ) සජ්ජු සායං පාතො කාලං කල්ලං දිවා රත්තං නිච්චං සතතං අභිණ්හං අභික්ඛණං මුහුං මුහුත්තං භූතපුබ්බං පුරා යදා තදා (කදා, රූ) ඉච්චාදයො කාලසත්තමියං. ඉති විභත්තියුත්තානි.

ការបំពេញសេចក្តី (atthapūraṇa) មាន ២ យ៉ាង គឺ ប្រកបដោយវិភត្តិ (vibhattiyutta) និងមិនប្រកបដោយវិភត្តិ (avibhattiyutta)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ atthi, sakkā, labbhā ប្រើក្នុងអត្ថបឋមវិភត្តិ។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ āvuso, ambho, hambho, are, hare, re, je ប្រើក្នុងអត្ថអាលបនៈ (ការហៅ)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ divā, bhiyyo, namo ប្រើក្នុងអត្ថបឋមវិភត្តិ និងទុតិយាវិភត្តិ។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ sayaṃ, sāmaṃ, saṃ, sammā, kinti ប្រើក្នុងអត្ថតតិយាវិភត្តិ។ ពួកសព្ទដែលមានបច្ច័យខាងចុងជា so, to, dhā ដូចជា suttaso, padaso, aniccato, dukkhato, ekadhā, dvidhā ជាដើម។ ពួកសព្ទដែលមានបច្ច័យខាងចុងជា tave, tuṃ ប្រើក្នុងអត្ថចតុត្ថីវិភត្តិប៉ុណ្ណោះ ដូចជា kātave, dātave, kātuṃ, kāretuṃ, dātuṃ, dāpetuṃ ជាដើម។ ពួកសព្ទដែលមានបច្ច័យខាងចុងជា so, to ប្រើក្នុងអត្ថបញ្ចមីវិភត្តិ ដូចជា dīghaso, oraso, rājato, corato ជាដើម។ បច្ច័យ to ប្រើក្នុងអត្ថសត្តមីវិភត្តិផងដែរ និងពួកសព្ទដែលមានបច្ច័យខាងចុងជា tra, ttha ជាដើម ដូចជា ekato, purato, pacchato, passato, piṭṭhito, pādato, sīsato, aggato, mūlato, yatra, yattha, yahiṃ, tatra, tattha, tahiṃ ជាដើម។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ samantā, sāmantā, parito, abhito, samantato, ekajjhaṃ, ekamantaṃ, heṭṭhā, upari, uddhaṃ, adho, tiriyaṃ, sammukhā, paramukhā, āvi, raho, tiro, uccaṃ, nīcaṃ, anto, antarā, antaraṃ, ajjhattaṃ, bahiddhā, bāhirā, bāhiraṃ, bahi, oraṃ, pāraṃ, ārā, ārakā, pacchā, pure, huraṃ, pecca ប្រើក្នុងអត្ថសត្តមីវិភត្តិ។ និបាតទាំងឡាយមាន sampati, āyati, ajja, aparajjha, suve, sve, uttarasuve, kisu, hiyyo, pare, parasuve, sajju, sāyaṃ, pāto, kālaṃ, kallaṃ, divā, rattaṃ, niccaṃ, satataṃ, abhiṇhaṃ, abhikkhaṇaṃ, muhuṃ, muhuttaṃ, bhūtapubbaṃ, purā, yadā, tadā, kadā ជាដើម ប្រើក្នុងអត្ថកាលសត្តមីវិភត្តិ។ ទាំងនេះ ឈ្មោះថា និបាតប្រកបដោយវិភត្តិ។

අවිභත්තියුත්තෙසු අප්පෙව අප්පෙවනාම නු ඉච්චෙතෙ සංසයත්ථෙ. අද්ධා අඤ්ඤදත්ථු තග්ඝ ජාතු කාමං සසක්කං ඉච්චෙතෙ එකංසත්ථෙ. එවං ඉති අවධාරණෙ. කච්චි නු නනු කථං (කිංසු, රූ) කිං ඉච්චෙතෙ පුච්ඡනත්ථෙ. එවං ඉති ඉත්ථං ඉච්චෙතෙ නිදස්සනත්ථෙ. ඉති හෙතු+වාක්‍යපරිසමත්තීසු ච. යාව තාව යාවතා තාවතා කිත්තාවතා එත්තාවතා කීව ඉච්චෙතෙ පරිච්ඡෙදනත්ථෙ. එවං සාහු ලහු ඔපායිකං පටිරූපං ආම සාධු ඉච්චෙතෙ සම්පටිච්ඡනත්ථෙ. තථා යථා යථෙව තථෙව එවං එවමෙව එවම්පි යථාපි සෙය්‍යථාපි සෙය්‍යථාපිනාම විය ඉව යථරිව තථරිව යථානාම තථානාම යථාහි තථාහි යථාච තථාච ඉච්චෙතෙ පටිභාගත්ථෙ. යථාඉති යොග්ගතා+විච්ඡා+පදත්ථානතිවත්ති+නිදස්සනෙසු ච. එවංඉති [Pg.106] උපදෙස+පඤ්හාදීසු ච. කිඤ්චාපිඉති අනුග්ගහත්ථෙ. ධිඉති ගරහෙ. අහොඉති ගරහ+පසංසන+පත්ථනෙසු. නාමඉති ගරහ+පසංසන+සඤ්ඤා+පඤ්හෙසු. සාධූති පසංසන+යාචනෙසු. ඉඞ්ඝ හන්ද ඉච්චෙතෙ චොදනත්ථෙ. සාධු සුට්ඨු එවමෙතංති අනුමොදනෙ. කිරඉති අනුස්සවන+අසද්ධෙය්‍යෙසු. නුනඉති අනුමානා+නුස්සරණ+පරිවිතක්කෙසු. කස්මාති කාරණපුච්ඡනෙ. යස්මා තස්මා තථා හි තෙන ඉච්චෙතෙ කාරණච්ඡෙදනත්ථෙ. සහ සද්ධිං අමා (සමං, රූ) ඉති සමක්‍රියායං. විනා රිතෙ විප්පයොගෙ. නානා පුථු බහුපකාරෙ. පුථු විසුං අසඞ්ඝාතෙ ච. දුට්ඨු කු කුච්ඡායං (ජිගුච්ඡායං, රූ). පුන අප්පඨමෙ. කථං චිකිච්ඡත්ථෙ. ධා ක්ඛත්තුං සො කිඤ්චඉති සංඛ්‍යාවිභාගෙ. ඊසකං අප්පමානෙසු (අප්පමත්තෙ, රූ). සණිකං මන්දත්ථෙ. ඛිප්පං අරං ලහුං ආසු තුණ්හං අචිරං සීඝත්ථෙ. චිරං චිරස්සං දීඝකාලෙ. චෙ යදි සංකා+වට්ඨානෙ. ධුරං ථිරා+වධාරණෙසු (ධුවං ථිරා+වධාරණෙසු, රූ). හා විසාදෙ. තුණ්හී අභාසනෙ. සච්ඡි පච්චක්ඛෙ. මුසා මිච්ඡාඅලිකං අසච්චෙ. සුවත්ථි ආසිට්ඨෙ ඉච්චාදි.

ក្នុងបណ្តានិបាតមិនប្រកបដោយវិភត្តិទាំងឡាយ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ appeva, appevanāma, nu ប្រើក្នុងអត្ថសង្ស័យ (saṃsaya)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ addhā, aññadatthu, taggha, jātu, kāmaṃ, sasakkaṃ ប្រើក្នុងអត្ថពិតប្រាកដ (ekaṃsa)។ និបាតថា evaṃ ប្រើក្នុងអត្ថកំណត់ពិតប្រាកដ (avadhāraṇa)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ kacci, nu, nanu, kathaṃ, kiṃsu, kiṃ ប្រើក្នុងអត្ថសួរ (pucchana)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ evaṃ, iti, itthaṃ ប្រើក្នុងអត្ថបង្ហាញ (nidassana)។ និបាតថា iti ប្រើក្នុងអត្ថហេតុ (hetu) និងការបញ្ចប់ប្រយោគ (vākyaparisamatti) ផងដែរ។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ yāva, tāva, yāvatā, tāvatā, kittāvatā, ettāvatā, kīva ប្រើក្នុងអត្ថកំណត់ភាគ (pariccheda)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ evaṃ, sāhu, lahu, opāyikaṃ, paṭirūpaṃ, āma, sādhu ប្រើក្នុងអត្ថទទួលព្រម (sampaṭicchana)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ tathā, yathā, yatheva, tatheva, evaṃ, evameva, evampi, yathāpi, seyyathāpi, seyyathāpināma, viya, iva, yathariva, tathariva, yathānāma, tathānāma, yathāhi, tathāhi, yathāca, tathāca ប្រើក្នុងអត្ថប្រៀបធៀប (paṭibhāga)។ និបាតថា yathā ប្រើក្នុងអត្ថសមគួរ (yoggatā), ការច្រំដែល (vicchā), ការមិនកន្លងនូវអត្ថនៃបទ (padatthānativatti) និងការបង្ហាញ (nidassana) ផងដែរ។ និបាតថា evaṃ ប្រើក្នុងអត្ថប្រដៅ (upadesa) និងសួរ (pañha) ជាដើមផងដែរ។ និបាតថា kiñcāpi ប្រើក្នុងអត្ថអនុគ្រោះ (anuggaha)។ និបាតថា dhi ប្រើក្នុងអត្ថតិះដៀល (garaha)។ និបាតថា aho ប្រើក្នុងអត្ថតិះដៀល (garaha), សរសើរ (pasaṃsana) និងប្រាថ្នា (patthanā)។ និបាតថា nāma ប្រើក្នុងអត្ថតិះដៀល (garaha), សរសើរ (pasaṃsana), ឈ្មោះ (saññā) និងសួរ (pañha)។ និបាតថា sādhu ប្រើក្នុងអត្ថសរសើរ (pasaṃsana) និងសូមពរ (yācana)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ iṅgha, handa ប្រើក្នុងអត្ថតឿន (codana)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ sādhu, suṭṭhu, evametaṃ ប្រើក្នុងអត្ថអនុមោទនា (anumodana)។ និបាតថា kira ប្រើក្នុងអត្ថឮមក (anussavana) និងមិនគួរជឿ (asaddheyya)។ និបាតថា nuna ប្រើក្នុងអត្ថស្មាន (anumāna), រលឹកនឹក (anussaraṇa) និងត្រិះរិះ (parivitakka)។ និបាតថា kasmā ប្រើក្នុងអត្ថសួររកហេតុផល (kāraṇapucchana)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ yasmā, tasmā, tathā hi, tena ប្រើក្នុងអត្ថកាត់សេចក្តីនៃហេតុផល (kāraṇacchedana)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ saha, saddhiṃ, amā, samaṃ ប្រើក្នុងអត្ថកិរិយារួមគ្នា (samakriyā)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ vinā, rite ប្រើក្នុងអត្ថប្រាសចាក (vippayoga)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ nānā, puthu ប្រើក្នុងអត្ថច្រើនប្រការ (bahupakāra)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ puthu, visuṃ ប្រើក្នុងអត្ថមិនរួមគ្នា (asaṅghāta) ផងដែរ។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ duṭṭhu, ku ប្រើក្នុងអត្ថខ្ពើមរអើម (kucchā/jigucchā)។ និបាតថា puna ប្រើក្នុងអត្ថមិនមែនជាលើកដំបូង (appaṭhama)។ និបាតថា kathaṃ ប្រើក្នុងអត្ថព្យាបាល (cikicchā)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ dhā, kkhattuṃ, so, kiñca ប្រើក្នុងអត្ថបែងចែកចំនួន (saṅkhyāvibhāga)។ និបាតថា īsakaṃ ប្រើក្នុងអត្ថតិចតួច (appamāṇa)។ និបាតថា saṇikaṃ ប្រើក្នុងអត្ថយឺតៗ (manda)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ khippaṃ, araṃ, lahuṃ, āsu, tuṇhaṃ, aciraṃ ប្រើក្នុងអត្ថឆាប់រហ័ស (sīgha)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ ciraṃ, cirassaṃ ប្រើក្នុងអត្ថកាលយូរ (dīghakāla)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ ce, yadi ប្រើក្នុងអត្ថសង្ស័យ និងតាំងឡើង (saṅkā/vavatthāna)។ និបាតថា dhuraṃ (ឬ dhuvaṃ) ប្រើក្នុងអត្ថមាំមួន និងកំណត់ពិតប្រាកដ (thira/avadhāraṇa)។ និបាតថា hā ប្រើក្នុងអត្ថសោកសៅ (visāda)។ និបាតថា tuṇhī ប្រើក្នុងអត្ថមិននិយាយ (abhāsana)។ និបាតថា sacchi ប្រើក្នុងអត្ថចំពោះមុខ (paccakkha)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ musā, micchā, alikaṃ ប្រើក្នុងអត្ថមិនពិត (asacca)។ និបាតថា suvatthi ប្រើក្នុងអត្ថប្រាថ្នាល្អ (āsiṭṭha) ជាដើម។

තුන+ක්ත්වාන+ක්ත්වාපච්චයන්තා උස්සුක්කනත්ථෙ භවන්ති. යථා පස්සිතුන පස්සිය පස්සිත්වාන පස්සිත්වා, දිස්වා දිස්වාන දස්සෙත්වා දාතුන දත්වාන දත්වා උපාදාය දාපෙත්වා විඤ්ඤාය විචෙය්‍ය විනෙය්‍ය සමෙච්ච නිහච්ච උපෙච්ච ආරබ්භ ආගම්ම ඉච්චාදි.

ពួកសព្ទដែលមានបច្ច័យ tuna, ktvāna, ktvā ខាងចុង រមែងប្រើក្នុងអត្ថខ្វល់ខ្វាយ (ussukkana)។ ដូចជាពាក្យថា passituna, passiya, passitvāna, passitvā (ឃើញហើយ), disvā, disvāna, dassetvā (បង្ហាញហើយ), dātuna, datvāna, datvā (ឱ្យហើយ), upādāya (កាន់យកហើយ), dāpetvā (ឱ្យឱ្យហើយ), viññāya (ដឹងច្បាស់ហើយ), viceyya (ជ្រើសរើសហើយ), vineyya (កំចាត់បង់ហើយ), samecca (មកជួបហើយ), nihacca (សម្លាប់ហើយ), upecca (ចូលទៅជិតហើយ), ārabbha (ប្រារព្ធហើយ), āgamma (មកដល់ហើយ) ជាដើម។

විභත්තියා [Pg.107] කතො භෙදො, සලිඞ්ගානං භවෙ තථා;

තුම්හාදීනං ත්ව+ලිඞ්ගෙසු, නෙව+ත්ථි පාදි+චාදිනං.

ការបែងចែកដែលធ្វើឡើងដោយវិភត្តិ និងការមានភេទ (លិង្គ) នៃនាមសព្ទទាំងឡាយ រមែងមានយ៉ាងណា ចំណែកឯពួកសព្ទមាន tumha ជាដើម ទោះបីជាមិនមានលិង្គ (aliṅga) ក៏ដោយ ក៏ការបែងចែកដោយវិភត្តិ និងលិង្គ មិនមានឡើយ ដល់ពួកសព្ទមាន ប (pa) ជាដើម និង ច (ca) ជាដើម (គឺពួកឧបសគ្គ និងនិបាត)។

එවං නාමාඛ්‍යාතොපසග්ගෙහි විනිමුත්තං එතං නිපාතපදං වෙදිතබ්බං.

បទនិបាតនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាបទដែលរួចផុត (ដាច់ដោយឡែក) ពីនាម អាខ្យាត និងឧបសគ្គ យ៉ាងនេះឯង។

නෙපාතිකපදං.

ចប់ ផ្នែកបទនិបាត។

පුල්ලිඞ්ගං ඉත්ථිලිඞ්ගඤ්ච, නපුංසක+මථා+පරං;

තිලිඞ්ගඤ්ච අලිඞ්ගඤ්ච, නාමිකං පඤ්චධා ඨිතං.

នាមសព្ទ តែងតាំងនៅជា ៥ យ៉ាង គឺ បុល្លិង្គ (ភេទប្រុស), ឥត្ថីលិង្គ (ភេទស្រី), ណបុំសកលិង្គ (មិនមែនប្រុសស្រី), តិលិង្គ (មានលិង្គទាំងបី) និងអលិង្គ (មិនមានលិង្គ)។

ඉති පයොගසිද්ධියං නාමකණ්ඩො දුතියො.

ចប់ នាមកណ្ឌ ទី ២ ក្នុងគម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិ តែប៉ុណ្ណេះ។

3. කාරකකණ්ඩ

៣. ការកកណ្ឌ (កណ្ឌស្តីពីការកៈ)

අථ [Pg.108] විභත්තීන+මත්ථභෙදා වුච්චන්තෙ.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអត្ថរបស់វិភត្តិទាំងឡាយ។

තත්ථ එකම්පි අත්ථං කම්මාදිවසෙන එකත්තාදිවසෙන ච විභජන්තීති විභත්තියො, ස්‍යාදයො. තා පන පඨමාදිභෙදෙන සත්තවිධා. තා යථා ‘‘පඨමා+ත්ථමත්තෙ’’ති පඨමාවිභත්ති හොති. සිස්ස ඔකාර+ලොප+අ-මාදෙසෙසු නරො ඉත්ථී නපුංසකං.

ក្នុងវិភត្តិទាំងនោះ ពួកសព្ទមាន សិ (syādi) ជាដើម តែងបែងចែកនូវអត្ថ ទោះបីជាអត្ថតែមួយ ដោយអំណាចនៃកម្មជាដើម និងដោយអំណាចនៃឯកវចនៈជាដើម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វិភត្តិ។ វិភត្តិទាំងនោះ តែងមាន ៧ យ៉ាង ដោយការបែងចែកមានបឋមវិភត្តិជាដើម។ វិភត្តិទាំងនោះ ដូចជា បឋមវិភត្តិ រមែងចុះក្នុងអត្ថគ្រាន់តែជាអត្ថនៃនាម (paṭhamātthamatte)។ កាលបើមានការបំលែង សិ (si) ទៅជា ឱការៈ (okāra), ការលុប (lopa) និងការបំលែងទៅជា អការៈ (a-mādesa) ជាដើម រមែងសម្រេចជាបទថា naro (មនុស្សប្រុស), itthī (មនុស្សស្រី), napuṃsakaṃ (ខ្ទើយ)។

සකත්ථ+දබ්බ+ලිඞ්ගානි, සංඛ්‍යා+කම්මාදිපඤ්චකං;

නාමත්ථො තස්ස සාමඤ්ඤ-මත්ථමත්ථං පවුච්චතෙ.

សកត្ថៈ (អត្ថរបស់ខ្លួន), ទព្វៈ (វត្ថុធាតុ), លិង្គ (ភេទ), សង្ខ្យា (ចំនួន) និងកម្មជាដើម ទាំង ៥ នេះ ឈ្មោះថា អត្ថនៃនាម (nāmattha)។ អត្ថទូទៅនៃនាមនោះ តែងពោលថា គ្រាន់តែជាអត្ថ (atthamattha)។

සො නාමත්ථො ච –

ហើយអត្ថនៃនាមនោះ (មានការបែងចែកដូចតទៅ)៖

ජාති ක්‍රියා ගුණො දබ්බං, තථා නාමන්ති පඤ්චධා;

සද්දස්ස+ත්ථො ස සද්දොපි, පඤ්චධාව+ත්‍ර භිජ්ජතෙ.

អត្ថរបស់សព្ទ តែងមាន ៥ យ៉ាង គឺ ជាតិ (សភាវៈ), កិរិយា, គុណ, ទព្វៈ (វត្ថុធាតុ) និងនាម (ឈ្មោះ)។ សព្ទនោះឯង ក៏រមែងបែងចែកជា ៥ យ៉ាង ក្នុងទីនេះដែរ។

කථං ජාතිසද්දො ගුණසද්දොත්‍යාදිනා.

តើដូចម្តេច? គឺដោយពាក្យថា ជាតិសព្ទ (សព្ទសម្តែងជាតិ), គុណសព្ទ (សព្ទសម្តែងគុណ) ជាដើម។

භින්නෙස්ව+භින්නධී+සද්දා, සබලාදීසු යබ්බලා;

වත්තන්තෙ ජාති එසා+ස්ස, මාලා සුත්ත+මිවා+න්විතා.

ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយដែលប្លែកគ្នា មានគោពពាលជាដើម គំនិត និងសព្ទដែលមិនប្លែកគ្នា តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវត្ថុណា វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ជាតិ (jāti) នៃវត្ថុនោះ ដូចជាខ្សែអំបោះដែលដោតក្រងនូវកម្រងផ្កាដូច្នោះឯង។

අදබ්බභූතං කත්තාදි-කාරකග්ගාමසාධියං;

පදත්ථං කත්තුකම්මට්ඨං, ක්‍රිය+මිච්ඡන්ති තබ්බිදූ.

អ្នកចេះដឹងទាំងឡាយ (អ្នកប្រាជ្ញវ្យាករណ៍) តែងតែហៅសភាវៈដែលមិនមែនជាទ្រព្យ (អទព្វភូត) ដែលសម្រេចបានដោយក្រុមការកៈមានកត្តុជាដើម ដែលជាអត្ថនៃបទ និងដែលតាំងនៅក្នុងកត្តុនិងកម្មនោះថា «កិរិយា»។

දබ්බස්සිතො තතො භින්නො, නිමිත්තො තප්පතීතියා;

විනස්සනසභාවො ච, නිග්ගුණොව ගුණො+ච්චතෙ.

សភាវៈដែលអាស្រ័យនឹងទ្រព្យ ផ្សេងពីទ្រព្យនោះ ជាហេតុឲ្យដឹងនូវទ្រព្យនោះ មានសភាវៈវិនាសទៅជាធម្មតា និងជាសភាវៈមិនមានគុណដទៃទៀត (ក្នុងខ្លួន) ហៅថា «គុណ»។

එත්ථ [Pg.109] පටො සුක්කොති විනස්සනසභාවො ච චසද්දෙන විපුලො ආකාසොති අවිනස්සනසභාවො ච අත්තනි විසුං ගුණරහිතො ගුණො+ච්චතෙ ත්‍යත්ථො.

ក្នុងសេចក្តីនេះ មានអត្ថន័យថា គុណដែលហៅថា មិនមានគុណដទៃទៀតនៅក្នុងខ្លួនវាផ្ទាល់ ដូចជាពាក្យថា «សំពត់ស» ដែលមានសភាវៈវិនាសទៅ និងដោយសារ «ច» សព្ទ (ក្នុងគាថា) ក៏រួមបញ្ចូលទាំងគុណដែលមានសភាវៈមិនវិនាសទៅ ដូចជាពាក្យថា «អាកាសធំទូលាយ» ផងដែរ។

යං යං විසෙස්සතෙ කිඤ්චි, තං තං දබ්බ+මිහො+ච්චතෙ;

ජාත්‍යාදිනොප්‍ය+තො තාදි, දබ්බත්තං පරිකප්පතෙ.

អ្វីៗដែលត្រូវបានគេកំណត់លក្ខណៈពិសេស (វិសេសនៈ) អ្វីៗនោះហៅថា «ទ្រព្យ» (ទព្វៈ) ក្នុងទីនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែជាតិជាដើម ក៏ត្រូវបានគេសន្មតថាជាទ្រព្យដែរ ដោយសារមានលក្ខណៈបែបនោះ។

එත්ථ ගොජාති අස්සජාතීති වුත්තෙ ජාති දබ්බං. නීලො ගුණොති ච ගුණො දබ්බං. පචනක්‍රියාති ච ගමනාදික්‍රියාතො විසෙසියතීති ක්‍රියාව දබ්බං.

ក្នុងទីនេះ កាលបើពោលថា «គោជាតិ (ជាតិជាគោ) សេះជាតិ (ជាតិជាសេះ)» ជាតិ ក៏ឈ្មោះថាជាទ្រព្យ។ កាលបើពោលថា «គុណពណ៌ខៀវ» គុណ ក៏ឈ្មោះថាជាទ្រព្យ។ កាលបើពោលថា «ការចម្អិន» ព្រោះជាសកម្មភាពដែលប្លែកពីសកម្មភាពដទៃមានការទៅជាដើម កិរិយា ក៏ឈ្មោះថាជាទ្រព្យដែរ។

නාමරූපෙන සදබ්බෙ, ක්වචි සඤ්ඤී කථීයතෙ;

නාමන්ති තං යථා චිත්තො, සඤ්ඤා සද්දො තු තද්ධනී.

ក្នុងទ្រព្យដែលមានទាំងនាមនិងរូប ជួនកាលលោកហៅថា «សញ្ញី» (វត្ថុដែលមានឈ្មោះ)។ ឈ្មោះនោះ ដូចជាពាក្យថា «ចិត្តៈ» (ឈ្មោះមនុស្ស) ចំណែកឯសព្ទដែលជាសញ្ញា (ឈ្មោះ) នោះ គឺសំឡេងនៃឈ្មោះនោះឯង។

නාමස්ස දබ්බත්තෙපි චිත්තොත්‍යාදි නාමෙනෙව පසිජ්ඣති, නො ඝට+පටාදයොව දබ්බත්තෙන, තස්මා නාම+මිති සඤ්ඤී කථීයතෙ, තංවාචකත්තා තබ්බතී චිත්තාදි සඤ්ඤාසද්දොති නිච්ඡියතෙය්‍ය+ධිප්පායො.

សូម្បីតែឈ្មោះមានសភាពជាទ្រព្យក៏ដោយ ក៏ឈ្មោះមានជាដើមថា «ចិត្តៈ» តែងសម្រេចបានដោយឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្រេចដោយភាពជាទ្រព្យដូចជាក្អមនិងសំពត់ជាដើមឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សញ្ញី (វត្ថុដែលមានឈ្មោះ) ទើបលោកហៅថា «នាម»។ បំណងក្នុងទីនេះគឺត្រូវកំណត់ថា សព្ទដែលជាសញ្ញាមានចិត្តៈជាដើម ដែលមានឈ្មោះនោះ ព្រោះជាតួសម្តែងនូវឈ្មោះនោះ។

අයං පඤ්චවිධොපි අත්ථො සද්දත්ථො චෙව සාමත්ථියා ගම්‍යමානත්ථො චාති දුබ්බිධො. තථා හි ‘‘පීනො දිවා න භුඤ්ජෙය්‍ය’’මිති භුත්තිනිරාකති සද්දත්ථො. රත්තිභුත්ති තු සාමත්ථියා+වගම්‍යතෙ. තෙනෙ+තං වුච්චති –

អត្ថទាំង ៥ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ចែកចេញជា ២ យ៉ាងគឺ សទ្ទត្ថៈ (អត្ថដែលសម្តែងដោយសព្ទផ្ទាល់) និង សាមត្ថិយាគម្យមានត្ថៈ (អត្ថដែលដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តី)។ ដូចជាពាក្យថា «មនុស្សធាត់ មិនបរិភោគក្នុងពេលថ្ងៃឡើយ» ការបដិសេធការបរិភោគ (ក្នុងពេលថ្ងៃ) ជាសទ្ទត្ថៈ។ ចំណែកឯការបរិភោគក្នុងពេលយប់ គេអាចដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តី។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា៖

අත්ථප්පතීතියං සද්ද-බ්‍යාපාරො තිවිධො භවෙ;

මුඛ්‍යො ලක්ඛණ+බ්‍යඤ්ජන-සභාවො චාති එත්ථ තු.

ក្នុងការយល់ដឹងនូវអត្ថ មុខងាររបស់សព្ទមាន ៣ យ៉ាងគឺ មុខ្យៈ (មុខងារផ្ទាល់) លក្ខណៈ (មុខងារប្រៀបធៀប) និងព្យញ្ជនៈ (មុខងារសម្តែងន័យបង្កប់) ក្នុងទីនេះ៖

මුඛ්‍යො තු නිරන්තරත්ථෙ, ලක්ඛණො තු තිරොහිතෙ;

අත්ථෙ+තරො තු වාක්‍යස්ස, අත්ථෙයෙව පවත්තති.

មុខ្យៈ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថដែលមិនចន្លោះ (អត្ថផ្ទាល់)។ លក្ខណៈ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថដែលលាក់កំបាំង (អត្ថប្រៀបធៀប)។ ចំណែកឯមុខងារម្យ៉ាងទៀត (ព្យញ្ជនៈ) តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនៃប្រយោគទាំងមូល។

‘‘මඤ්චෙ’’ති [Pg.110] නිරන්තරත්ථෙ වත්තමානො මුඛ්‍යො, ‘‘මඤ්චා උග්ඝොසන්තී’’ති තිරොහිතත්ථෙ වත්තමානො ලක්ඛණො, ගාථාදිසකලවාක්‍යස්ස+ත්ථෙ වත්තමානො බ්‍යඤ්ජනසභාවො.

ពាក្យថា «លើគ្រែ» ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថផ្ទាល់ ជាមុខ្យៈ។ ពាក្យថា «គ្រែទាំងឡាយស្រែកហ៊ោ» ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថលាក់កំបាំង (មានន័យថា មនុស្សនៅលើគ្រែស្រែកហ៊ោ) ជាលក្ខណៈ។ ចំណែកឯសភាវៈដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនៃប្រយោគទាំងមូលមានគាថាជាដើម ជាព្យញ្ជនៈ។

බ්‍යාපාරස්ස පභෙදෙන, තිධා සද්දොපි වාචකො;

ලක්ඛණිකො බ්‍යඤ්ජකොති, තදත්ථොපි තිධා මතො.

ដោយការបែងចែកនៃមុខងារ សូម្បីតែសព្ទក៏មាន ៣ យ៉ាងគឺ វាចកៈ (សព្ទសម្តែងអត្ថផ្ទាល់) លក្ខណិកៈ (សព្ទសម្តែងអត្ថប្រៀបធៀប) និងព្យញ្ជកៈ (សព្ទសម្តែងអត្ថបង្កប់) ហើយអត្ថនៃសព្ទនោះ ក៏ត្រូវបានគេយល់ថាមាន ៣ យ៉ាងដែរ។

වච්චො ලක්ඛණිකො බ්‍යඞ්ග්‍යො, චෙවං සද්දො සුවාචකො;

වුත්තකමෙන ජාත්‍යාදි-භෙදෙන පඤ්චධා භවෙති.

អត្ថនោះគឺ វច្ចៈ (អត្ថផ្ទាល់) លក្ខណិកៈ (អត្ថប្រៀបធៀប) និងព្យង្គ្យៈ (អត្ថបង្កប់) យ៉ាងនេះ សព្ទដែលសម្តែងបានល្អ តែងមាន ៥ យ៉ាង តាមលំដាប់ដែលបានពោលមកហើយ ដោយការបែងចែកមានជាតិជាដើម។

38. ආමන්තණෙ –

៣៨. ក្នុងអាមន្តនៈ (ពាក្យហៅ ឬពាក្យទិតៀន)៖

ති ආමන්තණාධිකෙ අත්ථමත්තෙ පඨමාවිභත්ති හොති. භො නර, භො ඉත්ථි, භො නපුංසක.

បឋមាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថត្រឹមតែជាអត្ថនៃបដិបទិក ដែលបន្ថែមអាមន្តនៈ (ការហៅ) ចូលមក។ ដូចជា៖ ភោ នរៈ (នែបុរស), ភោ ឥត្ថិ (នែនាង), ភោ នបំសកៈ (នែខ្ទើយ)។

සද්දෙනා+භිමුඛීකාරො, විජ්ජමානස්ස වත්ථුනො;

ආමන්තණං විධාතබ්බෙ, නත්ථි ‘‘රාජා භවෙ’’ති+දං.

ការធ្វើវត្ថុដែលមានស្រាប់ឲ្យបែរមុខមករកខ្លួនដោយសំឡេង ឈ្មោះថា «អាមន្តនៈ»។ កាលបើត្រូវធ្វើការហៅ (អាមន្តនៈ) មិនមានការប្រើប្រាស់ដូចជាពាក្យថា «រាជា ភវេ» (សូមទ្រង់ជាស្តេច) នេះឡើយ។

ක්‍රියා නිමිත්තං කාරකන්තු කම්ම, කත්තු, කරණ, සම්පදාන, අවධි, ආධාරභෙදෙන ඡබ්බිධං, තං යථා –

ចំណែកឯការកៈ ដែលជាហេតុនៃកិរិយា មាន ៦ យ៉ាង ដោយការបែងចែកជា កម្ម, កត្តុ, ករណៈ, សម្បទាន, អវធិ (អបាទាន) និងអាធារៈ (អធិករណៈ) ដូចតទៅនេះ៖

2,2. කම්මෙ දුතියා

២,២. ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងកម្មការកៈ។

කරීයති කත්තුකිරියාය සම්බන්ධීයතීති කම්මං, තස්මිං කම්මකාරකෙ දුතියාවිභත්ති හොති. තං තිවිධං නිබ්බත්ති, විකති, පත්ති භෙදෙන, තත්ථ නිබ්බත්තිකම්මෙ මාතා පුත්තං විජායති, ආහාරො සුඛං ජනයති, කටං කරොති දත්තො. විකතියං කට්ඨ+මඞ්ගාරං කරොති, සුවණ්ණං කටකං කරොති, වීහයො ලුනාති. පත්තියං දත්තො ඝරං පවිසති, ආදිච්චං පස්සති, ධම්මං සුණාති, පණ්ඩිතෙ පයිරුපාසති.

អ្វីដែលគេធ្វើ ឬអ្វីដែលទាក់ទងនឹងកិរិយារបស់កត្តុ ឈ្មោះថា «កម្ម»។ ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងកម្មការកៈនោះ។ កម្មនោះមាន ៣ យ៉ាង ដោយការបែងចែកជា និព្វត្តិកម្ម (កម្មដែលកើតឡើងថ្មី), វិកតិកម្ម (កម្មដែលប្រែប្រួលផ្លាស់ប្តូរ) និងបត្តិកម្ម (កម្មដែលទៅដល់ ឬសម្រេចបាន)។ ក្នុងកម្មទាំងនោះ ឧទាហរណ៍នៃនិព្វត្តិកម្ម ដូចជា៖ មាតា បុត្តំ វិជាយតិ (មាតាបង្កើតកូន), អាហារោ សុខំ ជនយតិ (អាហារបង្កើតនូវសេចក្តីសុខ), កដំ ករោតិ ទត្តោ (នាយទត្តៈធ្វើនូវកន្ទេល)។ ក្នុងវិកតិកម្ម ដូចជា៖ កដ្ឋំ អង្គារំ ករោតិ (ធ្វើឈើឲ្យទៅជាធ្យូង), សុវណ្ណំ កដកំ ករោតិ (ធ្វើមាសឲ្យទៅជាកងដៃ), វីហយោ លុនាទិ (ច្រូតស្រូវ)។ ក្នុងបត្តិកម្ម ដូចជា៖ ទត្តោ ឃរំ បវិសតិ (នាយទត្តៈចូលទៅកាន់ផ្ទះ), អាទិច្ចំ បស្សតិ (មើលព្រះអាទិត្យ), ធម្មំ សុណាតិ (ស្តាប់ធម៌), បណ្ឌិតេ បយិរុបាសតិ (ចូលទៅអង្គុយជិតពួកបណ្ឌិត)។

වුත්තඤ්ච [Pg.111] –

និងពាក្យដែលលោកពោលទុកថា៖

නිබ්බත්ති+විකති+පත්ති-භෙදා කම්මං තිධා මතං;

කත්තුක්‍රියාභිගම්මන්තං, සුඛ+මඞ්ගාරං+ඝරං යථාති.

កម្មដែលសម្រេចបានដោយកិរិយារបស់កត្តុ ត្រូវបានគេដឹងថាមាន ៣ យ៉ាង គឺដោយការបែងចែកជា និព្វត្តិកម្ម វិកតិកម្ម និងបត្តិកម្ម ដូចជាពាក្យថា សុខៈ (សេចក្តីសុខ), អង្គារៈ (ធ្យូង) និងឃរៈ (ផ្ទះ) ជាដើម។

කටං කරොති විපුලං දස්සනීයන්ති අත්ථෙව ගුණයුත්තස්ස කම්මතා, විපුලං කරොති, දස්සනීයං කරොතීති ක්‍රියාය සම්බන්ධියමානත්තා. ඔදනො පච්චතෙති ඔදනසද්දතො කම්මතා නප්පතීයතෙ, කිඤ්චරහි ආඛ්‍යාතතො.

ក្នុងប្រយោគថា «កដំ ករោតិ វិបុលំ ទស្សនីយំ» (ធ្វើកន្ទេលឲ្យធំ ឲ្យគួរជាទីពិនិត្យ) ភាពជាកម្មនៃវត្ថុដែលប្រកបដោយគុណ (វិសេសនៈ) ពិតជាមានមែន ព្រោះទាក់ទងនឹងកិរិយាថា «ធ្វើឲ្យធំ» «ធ្វើឲ្យគួរជាទីពិនិត្យ»។ ក្នុងប្រយោគថា «ឱទនោ បច្ចតេ» (បាយត្រូវបានគេចម្អិន) ភាពជាកម្មមិនត្រូវបានដឹងមកពីសព្ទថា «ឱទន» (បាយ) ឡើយ តើដឹងមកពីណា? គឺដឹងមកពីអាខ្យាត (កិរិយា) វិញ។

ඉච්ඡිතකම්මං යථා-ගාවුං පයො දොහති, ගොමන්තං ගාවං යාචති, ගාව+මව රුන්ධති වජං, මාණවකං මග්ගං පුච්ඡති, ගොමන්තං ගාවං භික්ඛතෙ, රුක්ඛ+මවචිනාති ඵලානි, රුක්ඛාත්‍යත්ථො. සිස්සං ධම්මං බ්‍රූතෙ. එත්ථ පයො, ගාවං ඉච්චාදි ඉච්ඡිතං, ගාවුං, ගොමන්ත+මිච්චාදි අනිච්ඡිතං. එව+මනිච්ඡිතෙපි කණ්ටකං මද්දති, විසං ගිලති. යං නෙවි+ච්ඡිතං, නාපි අනිච්ඡිතං, තත්‍රාපි ගාමං ගච්ඡන්තො රුක්ඛමූල+මුපසප්පති.

ឥច្ឆិតកម្ម (កម្មដែលប្រាថ្នា) ដូចជា៖ គាវុំ បយោ ទោហតិ (រំគូតទឹកដោះអំពីមេគោ), គោហន្តំ គាវំ យាចតិ (សូមមេគោអំពីម្ចាស់គោ), គាវំ អវរុន្ធតិ វជំ (ឃាំងមេគោទុកក្នុងក្រោល), មាណវកំ មគ្គំ បុច្ឆតិ (សួរផ្លូវនឹងមាណព), គោហន្តំ គាវំ ភិក្ខតេ (សូមមេគោអំពីម្ចាស់គោ), រុក្ខំ អវចិនាតិ ផលានិ (បេះផលឈើអំពីដើមឈើ - មានន័យថា អំពីដើមឈើ), សិស្សំ ធម្មំ ព្រូតិ (សម្តែងធម៌ដល់សិស្ស)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ ពាក្យថា បយោ (ទឹកដោះ), គាវំ (មេគោ) ជាដើម ជាឥច្ឆិតកម្ម (កម្មចម្បងដែលប្រាថ្នា)។ ចំណែកឯពាក្យថា គាវុំ (មេគោ), គោហន្តំ (ម្ចាស់គោ) ជាដើម ជាអនិច្ឆិតកម្ម (កម្មបន្ទាប់បន្សំដែលមិនប្រាថ្នា)។ ដូចគ្នានេះដែរ សូម្បីតែក្នុងអនិច្ឆិតកម្ម (កម្មដែលមិនប្រាថ្នា) ដូចជា៖ កណ្ដកំ មទ្ទតិ (ជាន់បន្លា), វិសំ គិលតិ (លេបថ្នាំពិស)។ ចំណែកឯកម្មដែលមិនមែនជាឥច្ឆិតកម្ម និងមិនមែនជាអនិច្ឆិតកម្ម (កម្មកណ្តាលៗ) ដូចជា៖ គាមំ គច្ឆន្តោ រុក្ខមូលំ ឧបសប្បតិ (កាលដើរទៅកាន់ស្រុក ក៏ចូលទៅជិតគល់ឈើ)។

ආධාරෙ අධිසි+ඨා+සානං පයොගෙ ච, පථවිං අධිසෙස්සති, ගාම+මධිතිට්ඨති, රුක්ඛ+මජ්ඣාසතෙති. එත්ථ පථවින්ති පථවියන්ති අත්ථො. එව+මභි, නිපුබ්බවිසස්සාපි, ධම්ම+මභිනිවිසතෙ, ධම්මෙ වා. තථා උප, න්ව+ජ්ඣා+පුබ්බවසතිස්ස, ගාම+මුපවසති, ගාම+මනුවසති, විහාර+මධිවසති, ගාම+මාවසති, අගාරං අජ්ඣවසති, එත්ථ ගාමන්ති ගාමෙත්‍යත්ථො. තථා තප්පානා+චාරෙපි, නදිං පිබති, ගාමං චරති, නදියංත්‍යත්ථො. සචෙ මං නාලපිස්සතීති මයා සද්ධිංත්‍යත්ථො. විහිතාව පටි-යොගෙපි දුතියා, පටිභන්තු තං චුන්ද බොජ්ඣඞ්ගා, තම්පටි බොජ්ඣඞ්ගා භාසන්තූති අත්ථො. උපමා මං පතිභාති[Pg.112], උපමා මං උපට්ඨාතිත්‍යත්ථො. ධාතුනායුත්තෙ ‘‘තස්ස නප්පටිභාතී’’ති ඡට්ඨී.

ក្នុងអាធារៈ (ទីតាំង) កាលបើប្រើប្រាស់រួមជាមួយធាតុមាន អធិ-សី (ដេកលើ), អធិ-ឋា (ឈរលើ/ស្ថិតនៅ), អធិ-អាស (អង្គុយលើ) ក៏ចុះទុតិយាវិភត្តិដែរ ដូចជា៖ បថវឹ អធិសេស្សតិ (នឹងដេកលើផែនដី), គាមំ អធិដ្ឋតិ (ស្ថិតនៅក្នុងស្រុក), រុក្ខំ អជ្ឈាសតេ (អង្គុយលើដើមឈើ)។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា បថវឹ មានន័យថា បថវិយំ (លើផែនដី)។ ដូចគ្នានេះដែរ ចំពោះធាតុ វិស ដែលមាន អភិ និង និ នៅខាងមុខ ដូចជា៖ ធម្មំ អភិនិវិសតេ ឬ ធម្មេ អភិនិវិសតេ (ចូលទៅស៊ប់ក្នុងធម៌)។ ដូចគ្នានេះដែរ ចំពោះធាតុ វស ដែលមាន ឧប, អនុ, អធិ, អា នៅខាងមុខ ដូចជា៖ គាមំ ឧបវសតិ, គាមំ អនុវសតិ, វិហារំ អធិវសតិ, គាមំ អាវសតិ, អគារំ អជ្ឈវសតិ (រស់នៅក្នុងស្រុក, នៅក្នុងវិហារ, នៅក្នុងផ្ទះ) ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា គាមំ មានន័យថា គាមេ (ក្នុងស្រុក)។ ដូចគ្នានេះដែរ ក្នុងការផឹក ឬការដើរទៅក្នុងទីនោះ ដូចជា៖ នទឹ បិពតិ (ផឹកទឹកទន្លេ), គាមំ ចរតិ (ដើរក្នុងស្រុក) មានន័យថា ក្នុងទន្លេ, ក្នុងស្រុក។ ពាក្យថា សចេ មំ នាលបិស្សតិ (ប្រសិនបើមិននិយាយរកខ្ញុំ) មានន័យថា ជាមួយខ្ញុំ (មយា សទ្ធឹ)។ ទុតិយាវិភត្តិ ក៏ត្រូវបានបញ្ញត្តិទុកក្នុងយោគៈ (ការប្រកប) នៃ បដិ ផងដែរ ដូចជា៖ បដិភន្តុ តំ ចុន្ទ ពោជ្ឈង្គា មានន័យថា ឱចុន្ទៈ សូមពោជ្ឈង្គទាំងឡាយភ្លឺច្បាស់ដល់អ្នក (តំ បដិ) ចុះ។ ឧបមា មំ បដិភាតិ មានន័យថា ឧបមាឧបមេយ្យតែងប្រាកដដល់ខ្ញុំ (មំ ឧបដ្ឋាតិ)។ កាលបើប្រកបជាមួយធាតុ (ដែលមិនមានឧបសគ្គ) តែងប្រើឆដ្ឋីវិភត្តិ ដូចជា៖ តស្ស នប្បដិភាតិ (សេចក្តីនោះមិនប្រាកដដល់គាត់ឡើយ)។

3. කාලද්ධාන+මච්චන්තසංයොගෙ

៣. ក្នុងកាលនិងផ្លូវដែលទាក់ទងគ្នាជាប់មិនដាច់ (អច្ចន្តសំយោគ)៖

කාලද්ධානං දබ්බ+ගුණ+ක්‍රියාහි අච්චන්තසංයොගෙ තෙහි කාලද්ධානවාචීහි දුතියා හොති. කාලෙ-සත්තාහං ගවපානං, මාසං මංසොදනං, සරදං රමණීයා නදී, සබ්බකාලං රමණීයං නන්දනං, තයො මාසෙ අභිධම්මං දෙසෙති. අද්ධනි-යොජනං වනරාජි, යොජනං දීඝො පබ්බතො, කොසං සජ්ඣායති.

កាលបើមានការទាក់ទងគ្នាជាប់មិនដាច់នៃកាលនិងផ្លូវ ជាមួយទ្រព្យ គុណ និងកិរិយា ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្រោយសព្ទដែលសម្តែងនូវកាលនិងផ្លូវទាំងនោះ។ ក្នុងកាល ដូចជា៖ សត្តាហំ គវបានំ (ផឹកទឹកដោះអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ - ទ្រព្យ), មាសំ មំសោទនំ (បរិភោគបាយលាយសាច់អស់មួយខែ - ទ្រព្យ), សរទំ រមណីយា នទី (ទន្លេគួរឲ្យត្រេកអរអស់រដូវសរទៈ - គុណ), សព្វកាលំ រមណីយំ នន្ទនំ (សួននន្ទនៈគួរឲ្យត្រេកអរគ្រប់កាល - គុណ), តយោ មាសេ អភិធម្មំ ទេសេតិ (សម្តែងព្រះអភិធម៌អស់បីខែ - កិរិយា)។ ក្នុងផ្លូវ ដូចជា៖ យោជនំ វនរាជិ (ជួរព្រៃឈើវែងមួយយោជន៍ - ទ្រព្យ), យោជនំ ទីឃោ បព្វតោ (ភ្នំវែងមួយយោជន៍ - គុណ), កោសំ សជ្ឈាយតិ (ស្វាធ្យាយអស់ចម្ងាយមួយកោសៈ - កិរិយា)។

පුබ්බන්හසමයං නිවාසෙත්වා, එකං සමයං භගවා, ඉමං රත්තිං චත්තාරො මහාරාජානොති එවමාදීසු කාලවාචීහි අච්චන්තසංයොගෙ දුතියා, බහුලංවිධානා විභත්තිවිපල්ලාසො වා. මාසෙනා+නුවාකො+ධීතො, කොසෙනා+නුවාකො+ධීතොති කරණත්ථෙ තතියා.

ក្នុងប្រយោគមានជាដើមថា បុព្វណ្ហសមយំ និវាសេត្វា (ស្លៀកស្បង់ក្នុងវេលាព្រឹក), ឯកំ សមយំ ភគវា (សម័យមួយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ...), ឥមំ រត្តឹ ចត្តារោ មហារាជានោ (ក្នុងរាត្រីនេះ ស្តេចមហារាជទាំងបួន...) ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្រោយសព្ទសម្តែងកាលដែលមានការទាក់ទងគ្នាជាប់មិនដាច់ ឬជាការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ (វិភត្តិវិបល្លាស) ដោយសារពហុលវិធាន។ ចំណែកឯពាក្យថា មាសេន អនុវាកោ អធីតោ (រៀនសូត្រអនុវាកៈចប់ក្នុងមួយខែ), កោសេន អនុវាកោ អធីតោ (រៀនសូត្រអនុវាកៈចប់ក្នុងចម្ងាយមួយកោសៈ) គឺជាតតិយាវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃករណៈ (ការសម្រេចផល)។

4. ගතිබොධාහාරසද්දත්ථාකම්මකභජ්ජාදීනං පයොජ්ජෙ

៤. ក្នុងបយោជ្យកត្តុ (អ្នកដែលគេប្រើ) នៃធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថថា ទៅ (គតិ), ដឹង (ពោធិ), បរិភោគ (អាហារ), សម្តែងសំឡេង (សទ្ទត្ថៈ), អកម្មកធាតុ (ធាតុមិនមានកម្ម) និងធាតុមានភជ្ជៈ (លីង/បំពង) ជាដើម៖

ගත්‍යත්ථානං බොධත්ථානං ආහාරත්ථානං සද්දත්ථාන+මකම්මකානං භජ්ජාදීනඤ්ච පයොජ්ජෙ කත්තරි දුතියා හොති. දත්තො ගමයති මාණවකං ගාමං, යාපයති වා. ගුරු බොධයති මාණවකං ධම්මං, වෙදයති වා. මාතා භොජයති පුත්ත+මොදනං, ආසයති වා. ගුරු අජ්ඣාපයති සිස්සං වෙදං, පාඨයති වා. පයොජ්ජතො+ඤ්ඤත්‍ර කම්මෙ දුතියා. පොසො ආසයති දත්තං, සායයති වා. පොසො අඤ්ඤං භජ්ජාපෙති, අඤ්ඤං කොට්ටාපෙති, අඤ්ඤං සන්ථරාපෙති.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងបយោជ្យកត្តុ (អ្នកដែលគេប្រើ) នៃធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថថា ទៅ, ដឹង, បរិភោគ, សម្តែងសំឡេង, អកម្មកធាតុ និងធាតុមានភជ្ជៈជាដើម។ ដូចជា៖ ទត្តោ គមយតិ មាណវកំ គាមំ ឬ យាបយតិ (នាយទត្តៈញ៉ាំងមាណពឲ្យទៅកាន់ស្រុក), គរុ ពោធយតិ មាណវកំ ធម្មំ ឬ វេទយតិ (គ្រូញ៉ាំងមាណពឲ្យដឹងនូវធម៌), មាតា ភោជយតិ បុត្តំ ឱទនំ ឬ អាសយតិ (មាតាញ៉ាំងកូនឲ្យបរិភោគបាយ), គរុ អជ្ឈាបយតិ សិស្សំ វេទំ ឬ បាឋយតិ (គ្រូញ៉ាំងសិស្សឲ្យរៀននូវវេទ)។ ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងកម្មដទៃក្រៅពីបយោជ្យកត្តុ ដូចជា៖ បោសោ អាសយតិ ទត្តំ ឬ សាយយតិ (បុរសញ៉ាំងនាយទត្តៈឲ្យអង្គុយ), បោសោ អញ្ញំ ភជ្ជាបេតិ (បុរសញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យលីង), អញ្ញំ កោដ្ដាបេតិ (ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យបុក), អញ្ញំ សន្ថរាបេតិ (ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យក្រាល)។

5. හරාදීනං වා

៥. ក្នុងបយោជ្យកត្តុនៃធាតុមានហរៈ (នាំទៅ) ជាដើម តែងចុះទុតិយាវិភត្តិខ្លះ (តាមជម្រើស)៖

හරාදීනං [Pg.113] පයොජ්ජෙ කත්තරි දුතියා හොති වා. පොසො හාරෙති භාරං දත්තං, දත්තෙනෙති වා. දස්සයතෙ ජනං රාජා, ජනෙනෙති වා. අභිවාදයතෙ ගුරුං දත්තං, දත්තෙනෙති වා. අජ්ඣොහාරෙති සත්තුං දත්තං, දත්තෙනෙති වා. කාරෙති දත්තො දත්තං, දත්තෙනෙති වා. පක්ඛෙ සබ්බත්‍ර කත්තරි තතියා.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងបយោជ្យកត្តុនៃធាតុមានហរៈជាដើមខ្លះ ដូចជា៖ បោសោ ហារេតិ ភារំ ទត្តំ ឬ ទត្តេន (បុរសញ៉ាំងនាយទត្តៈឲ្យនាំទៅនូវធ្ងន់), ទស្សយតេ ជនំ រាជា ឬ ជនេន (ព្រះរាជាញ៉ាំងជនឲ្យមើល), អភិវាទយតេ គរុំ ទត្តំ ឬ ទត្តេន (ញ៉ាំងនាយទត្តៈឲ្យថ្វាយបង្គំគ្រូ), អជ្ឈោហារេតិ សត្តុំ ទត្តំ ឬ ទត្តេន (ញ៉ាំងនាយទត្តៈឲ្យស៊ីនូវម្សៅលីង), ការេតិ ទត្តោ ទត្តំ ឬ ទត្តេន (នាយទត្តៈញ៉ាំងនាយទត្តៈឲ្យធ្វើ)។ ក្នុងចំណែកម្ខាងទៀត (កាលបើមិនចុះទុតិយាវិភត្តិ) តែងចុះតតិយាវិភត្តិក្នុងកត្តុគ្រប់ទីកន្លែង។

6. න ඛාදාදීනං

៦. មិនចុះក្នុងបយោជ្យកត្តុនៃធាតុមានខាទៈ (ស៊ី) ជាដើមឡើយ៖

ඛාදාදීනං පයොජ්ජෙ කත්තරි දුතියා න හොති. ගත්‍යත්ථාදීසු ක්වචි පටිසෙධත්ථ+මිදං. ඛාදයති දත්තො දත්තෙන, ආදයති දත්තෙන, අව්හාපයති දත්ථෙන, සද්දායයති දත්තෙන, නායයති දත්තෙන, කන්දයති දත්තෙන.

ទុតិយាវិភត្តិ មិនចុះក្នុងបយោជ្យកត្តុនៃធាតុមានខាទៈជាដើមឡើយ។ វិធាននេះ គឺដើម្បីបដិសេធក្នុងធាតុខ្លះមានធាតុមានអត្ថថាទៅជាដើម។ ដូចជា៖ ខាទយតិ ទត្តោ ទត្តេន (នាយទត្តៈញ៉ាំងនាយទត្តៈឲ្យស៊ី), អាទយតិ ទត្តេន (ញ៉ាំងឲ្យកាន់យក), អវ្ហាបយតិ ទត្តេន (ញ៉ាំងឲ្យហៅ), សទ្ទាយយតិ ទត្តេន (ញ៉ាំងឲ្យធ្វើសំឡេង), នាយយតិ ទត្តេន (ញ៉ាំងឲ្យនាំទៅ), កន្ទយតិ ទត្តេន (ញ៉ាំងឲ្យយំ)។

7. ඣාදීහි යුත්තා

៧. ក្នុងយោគៈ (ការប្រកប) នៃសព្ទមាន ធិ (គួរឲ្យខ្ពើម) ជាដើម៖

ධිආදීහි යුත්තතො දුතියා හොති. ධි+රත්ථු+මං පුතිකායං, අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාලන්දං, රාජගහස්ස ච නාලන්දස්ස ච විවරභූතෙ මජ්ඣෙති අත්ථො. සමාධාන+මන්තරෙන, මුචලින්ද+මභිතො සරං. ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ+යං දුතියා.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងយោគៈនៃសព្ទមាន ធិ ជាដើម។ ដូចជា៖ ធិរត្ថុ មំ បូតិកាយំ (គួរឲ្យខ្ពើមណាស់ រូបកាយស្អុយនេះ!), អន្តរា ច រាជគហំ អន្តរា ច នាឡន្ទំ មានន័យថា ក្នុងចន្លោះកណ្តាលនៃក្រុងរាជគ្រឹះនិងក្រុងនាឡន្ទា។ សមាធានំ អន្តរេន (វៀរលែងតែការសមាទាន), មុចលិន្ទំ អភិតោ សរំ (ជុំវិញស្រះមុចលិន្ទ)។ ទុតិយាវិភត្តិនេះ ប្រើក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិ។

8. ලක්ඛණිත්ථම්භූතවිච්ඡාස්ව+භිනා

៨. ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន លក្ខណៈ (គ្រឿងសម្គាល់), ឥត្ថម្ភូតៈ (ភាពបែបនោះ) និងវិច្ឆា (ការផ្ទួន) ក្នុងយោគៈនៃ អភិ ឧបសគ្គ៖

ලක්ඛණාදීස්ව+ත්ථෙසු අභිනා යුත්තම්හා දුතියා හොති. රුක්ඛ+මභිවිජ්ජොතතෙ චන්දො, එත්ථ රුක්ඛො ලක්ඛණං, චන්දො ලක්ඛිතබ්බො, තත්‍ර අභිනා රුක්ඛස්ස ලක්ඛණවුත්තිතා පකාසීයතීති රුක්ඛො අභිනා යුත්තො නාම. සාධු දෙවදත්තො මාතර+මභි, මාතරි සාධුත්තං පත්තොත්‍යත්ථො. රුක්ඛං රුක්ඛංඅභි විජ්ජොතතෙ චන්දො, රුක්ඛෙ රුක්ඛෙත්‍යත්ථො.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្រោយសព្ទដែលប្រកបដោយ អភិ ក្នុងអត្ថមានលក្ខណៈជាដើម។ ដូចជា៖ រុក្ខំ អភិវិជ្ជោតតេ ចន្ទោ (ព្រះចន្ទបញ្ចេញពន្លឺតម្រង់ទៅរកដើមឈើ) ក្នុងទីនេះ ដើមឈើជាលក្ខណៈ (គ្រឿងសម្គាល់) ព្រះចន្ទជាលក្ខិតព្វៈ (វត្ថុដែលគេសម្គាល់) ក្នុងទីនោះ ដោយសារ អភិ សព្ទ ភាពជាគ្រឿងសម្គាល់នៃដើមឈើត្រូវបានសម្តែងចេញមក ព្រោះហេតុនោះ ដើមឈើទើបឈ្មោះថាប្រកបដោយ អភិ។ សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ អភិ មានន័យថា នាយទេវទត្តជាមនុស្សល្អចំពោះមាតា (សម្រេចនូវភាពជាមនុស្សល្អក្នុងមាតា)។ រុក្ខំ រុក្ខំ អភិ វិជ្ជោតតេ ចន្ទោ មានន័យថា ព្រះចន្ទបញ្ចេញពន្លឺលើដើមឈើគ្រប់ៗដើម (រុក្ខេ រុក្ខេ)។

9. පතිපරීහි භාගෙ ච

៩. ក្នុងយោគៈនៃ បដិ និង បរិ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានលក្ខណៈជាដើម និងក្នុងអត្ថថា ភាគ (ចំណែក) ផង៖

පතිපරීහි [Pg.114] යුත්තතො ලක්ඛණාදීසු භාගෙ ච+ත්ථෙ දුතියා හොති. රුක්ඛංපති විජ්ජොතතෙ, සාධු දෙවදත්තො මාතරංපති, රුක්ඛං රුක්ඛංපති තිට්ඨති, ය+දෙත්ථ මං පති සියා, යො මම භාගො, සො දීයතුත්‍යත්ථො. එවං රුක්ඛංපරිත්‍යාදිපි.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្រោយសព្ទដែលប្រកបដោយ បដិ និង បរិ ក្នុងអត្ថមានលក្ខណៈជាដើម និងក្នុងអត្ថថាភាគ។ ដូចជា៖ រុក្ខំ បដិ វិជ្ជោតតេ (បញ្ចេញពន្លឺតម្រង់ទៅរកដើមឈើ), សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ បដិ (នាយទេវទត្តជាមនុស្សល្អចំពោះមាតា), រុក្ខំ រុក្ខំ បដិ តិដ្ឋតិ (ឈរក្បែរដើមឈើគ្រប់ៗដើម)។ យទេត្ថ មំ បដិ សិយា មានន័យថា ចំណែកណារបស់ខ្ញុំដែលមានក្នុងទីនេះ (យោ មម ភាគោ) សូមប្រគល់ចំណែកនោះឲ្យខ្ញុំចុះ (សោ ទិយតុ)។ ចំពោះ បរិ ដូចជា រុក្ខំ បរិ ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

10. අනුනාති

១០. ក្នុងយោគៈនៃ អនុ ផងដែរ៖

ලක්ඛණාදීසු දුතියා. රුක්ඛමනු විජ්ජොතතෙ, සච්චකිරිය+මනු වස්සි, හෙතු ච ලක්ඛණං භවති, සාධු දෙවදත්තො මාතර+මනු, රුක්ඛං රුක්ඛ+මනු විජ්ජොතතෙ, යදෙත්ථ මංඅනු සියා.

ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថមានលក្ខណៈជាដើម។ ដូចជា៖ រុក្ខមនុ វិជ្ជោតតេ (បញ្ចេញពន្លឺតម្រង់ទៅរកដើមឈើ), សច្ចកិរិយមនុ វស្សិ (ភ្លៀងបង្អុរចុះមកព្រោះការធ្វើសច្ចកិរិយា - ក្នុងទីនេះ ហេតុក៏ជាលក្ខណៈដែរ), សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមនុ (នាយទេវទត្តជាមនុស្សល្អចំពោះមាតា), រុក្ខំ រុក្ខមនុ វិជ្ជោតតេ (បញ្ចេញពន្លឺលើដើមឈើគ្រប់ៗដើម), យទេត្ថ មមនុ សិយា (ចំណែកណារបស់ខ្ញុំដែលមានក្នុងទីនេះ)។

11. සහත්ථෙ

១១. ក្នុងអត្ថថា ជាមួយ (សហត្ថៈ)៖

සහත්ථෙ අනුනා යුත්තම්හා දුතියා. පබ්බත+මනු තිට්ඨති, පබ්බතෙන සහ ත්‍යත්ථො.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្រោយសព្ទដែលប្រកបដោយ អនុ ក្នុងអត្ថថាជាមួយ។ ដូចជា៖ បព្វតមនុ តិដ្ឋតិ មានន័យថា ស្ថិតនៅជាមួយភ្នំ (បព្វតេន សហ)។

12. හීනෙ

១២. ក្នុងអត្ថថា ថោកទាប ឬថយថោក (ហីនត្ថៈ)៖

හීනත්ථෙ අනුනා යුත්තම්හා දුතියා. අනුසාරිපුත්තං පඤ්ඤවන්තො භික්ඛූ, සාරිපුත්තතො පඤ්ඤාය හීනාත්‍යත්ථො.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្រោយសព្ទដែលប្រកបដោយ អនុ ក្នុងអត្ថថាថយថោក។ ដូចជា៖ អនុសារិបុត្តំ បញ្ញវន្តោ ភិក្ខូ មានន័យថា ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានប្រាជ្ញា គឺថយថោកជាងព្រះសារីបុត្តដោយប្រាជ្ញា (សារិបុត្តតោ បញ្ញាយ ហីនា)។

13. උපෙන

១៣. ក្នុងយោគៈនៃ ឧប (ក្នុងអត្ថថាថយថោក)៖

හීනත්ථෙ උපෙන යුත්තම්හා දුතියා. උපසාරිපුත්තං පඤ්ඤවන්තො.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្រោយសព្ទដែលប្រកបដោយ ឧប ក្នុងអត្ថថាថយថោក។ ដូចជា៖ ឧបសារិបុត្តំ បញ្ញវន្តោ (ពួកអ្នកមានប្រាជ្ញា គឺថយថោកជាងព្រះសារីបុត្ត)។

16. කත්තුකරණෙසු තතියා

១៦. តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងកត្តុការកៈនិងករណការកៈ៖

කත්තරි කරණෙ ච කාරකෙ තතියා හොති. ජිනෙන දෙසිතො ධම්මො, බුද්ධෙන ජිතො මාරො, අහිනා දට්ඨො නරො. යත්ථ [Pg.115] කාරණකාරණම්පි කාරණවසෙන වුච්චති, තත්ථාපි තතියා, චොරෙහි ගාමො දඩ්ඪො, තිණෙහි භත්තං සිද්ධං, සද්ධෙහි කාරිතා විහාරා.

តតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈនិងករណការកៈ។ ដូចជា៖ ជិនេន ទេសិតោ ធម្មោ (ធម៌ដែលព្រះជិនស្រីសម្តែងហើយ), ពុទ្ធេន ជិតោ មារោ (មារដែលព្រះពុទ្ធផ្ចាញ់ហើយ), អហិនា ទដ្ឋោ នរោ (មនុស្សដែលពស់ខាំហើយ)។ ក្នុងទីណា សូម្បីតែហេតុនៃហេតុ (ការណការណៈ) ក៏លោកហៅថាជាហេតុដែរ ក្នុងទីនោះក៏ចុះតតិយាវិភត្តិដែរ ដូចជា៖ ចោរេហិ គាមោ ទឌ្ឍោ (ស្រុកដែលពួកចោរដុតបំផ្លាញហើយ - ពួកចោរជាហេតុឲ្យកើតភ្លើងដែលជាហេតុដុត), តិណេហិ ភត្តំ សិទ្ធំ (បាយដែលសម្រេចដោយស្មៅ - ស្មៅជាហេតុឲ្យកើតភ្លើងដែលជាហេតុចម្អិន), សទ្ធេហិ ការិតា វិហារា (វិហារទាំងឡាយដែលពួកជនអ្នកមានសទ្ធាញ៉ាំងគេឲ្យសាងសង់ហើយ - ពួកជនអ្នកមានសទ្ធាជាហេតុញ៉ាំងជាងសាងសង់)។

අත්තපධානො කිරියං, යො නිබ්බත්තෙති කාරකො;

අපයුත්තො පයුත්තො වා, ස කත්තාති පවුච්චති.

ការកៈណាដែលជាប្រធានដោយខ្លួនឯង តែងសម្រេចនូវកិរិយា ទោះបីជាអ្នកមិនត្រូវបានគេប្រើ (សុទ្ធកត្តុ) ឬជាអ្នកដែលគេប្រើ (បយោជ្យកត្តុ) ក៏ដោយ ការកៈនោះ លោកហៅថា «កត្តុ»។

කරණෙ-තං පන දුවිධං අජ්ඣත්තිකබාහිරවසෙන, යථා හත්ථෙන කම්මං කරොති, චක්ඛුනා රූපං පස්සති, මනසා ධම්මං විඤ්ඤායති. දත්තෙන විහයො ලුනාති, අග්ගිනා කුටිං ඣාපෙති.

ក្នុងករណៈ (គ្រឿងសម្រេច) ករណៈនោះមាន ២ យ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃគ្រឿងសម្រេចខាងក្នុង (អជ្ឈត្តិកៈ) និងគ្រឿងសម្រេចខាងក្រៅ (ពាហិរៈ)។ ដូចជា៖ ហត្ថេន កម្មំ ករោតិ (ធ្វើការងារដោយដៃ), ចក្ខុនា រូបំ បស្សតិ (មើលរូបដោយភ្នែក), មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយតិ (ដឹងធម៌ដោយចិត្ត)។ ទត្តេន វីហយោ លុនាទិ (ច្រូតស្រូវដោយកណ្តៀវ), អគ្គិនា កុដឹ ឈាបេតិ (ដុតកុដិដោយភ្លើង)។

බාහිරඤ්ච තථා+ජ්ඣත්තං, කරණං දුවිධං යථා;

වීහිං ලුනාති දත්තෙන, නෙත්තෙන චන්ද+මික්ඛතෙ.

ករណៈ (គ្រឿងសម្រេច) មាន ២ យ៉ាង គឺខាងក្រៅ និងខាងក្នុង ដូចជាពាក្យថា ច្រូតស្រូវដោយកណ្តៀវ (ខាងក្រៅ) និងមើលព្រះចន្ទដោយភ្នែក (ខាងក្នុង)។

පකතියා අභිරූපො, ගොත්තෙන ගොතමො ඉච්චාදි භූධාතුස්ස සම්භවා කරණෙ තතියා. තථා සාරිපුත්තොති නාමෙන විස්සුතො, ජාතියා ඛත්තියො බුද්ධො, ජාතියා සත්තවස්සිකො, සිප්පෙන නළකාරො සො, එකූනතිංසො වයසා, එවං සමෙන ධාවති, විසමෙන ධාවති, ද්විදොණෙන ධඤ්ඤං කිණාති.

តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថករណៈ ដែលកើតអំពីភូធាតុ (ធាតុដែលមានសេចក្តីថាមាន ឬជា) ដូចជា Pakatiyā abhirūpo (មានរូបល្អដោយប្រក្រតី), gottena gotamo (ជាគោតមៈដោយគោត្រ) ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ (ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ) sāriputtoti nāmena vissuto (ជាអ្នកល្បីល្បាញដោយឈ្មោះថា សារីបុត្ត), jātiyā khattiyo buddho (ព្រះពុទ្ធជាក្សត្រដោយជាតិ), jātiyā sattavassiko (មានអាយុ ៧ ឆ្នាំដោយជាតិ), sippena naḷakāro so (គាត់ជាជាងប្លុងដោយសិល្បៈ), ekūnatiṃso vayasā (មានអាយុ ២៩ ឆ្នាំដោយវ័យ), evaṃ samena dhāvati (រត់ទៅដោយស្មើយ៉ាងនេះ), visamena dhāvati (រត់ទៅដោយមិនស្មើ), dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti (ទិញនូវស្រូវដោយរង្វាស់ពីរទោណៈ)។

17. සහත්ථෙන

១៧. សហត្ថេន

සහත්ථෙන යොගෙ තතියා සියා. තතියාපි ඡට්ඨීව අප්පධානෙ එව භවති. පුත්තෙන සහා+ගතො, පුත්තෙන සද්ධිං ආගතො, විතක්කෙන සහ වත්තති, පුත්තෙන සහ ථූලො, නිසීදි භගවා සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන, සහස්සෙන සමං මිතා, සබ්බෙහි මෙ පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො.

តតិយាវិភត្តិ គប្បីមានក្នុងយោគៈ (ការប្រកប) នៃសហសព្ទ។ តតិយាវិភត្តិនោះ សូម្បីចុះក្នុងអត្ថអប្បធានៈ (អធ្យាស្រ័យមិនសំខាន់) ក៏មានរូបដូចជាឆដ្ឋីវិភត្តិដែរ ដូចជា Puttena sahāgato (មកជាមួយដោយកូន), puttena saddhiṃ āgato (មកជាមួយដោយកូន), vitakkena saha vattati (ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយវិតក្កៈ), puttena saha thūlo (ធាត់ធំស្មើដោយកូន), nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena (ព្រះភគវន្តគង់នៅជាមួយដោយភិក្ខុសង្ឃ), sahassena samaṃ mitā (វាស់ស្មើដោយមួយពាន់), sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo (ការព្រាត់ប្រាសចាកសត្វនិងសង្ខារទាំងឡាយដែលជាទីស្រឡាញ់ជាទីគាប់ចិត្តទាំងអស់របស់ខ្ញុំ)។

18. ලක්ඛණෙ

១៨. លក្ខណេ

ලක්ඛණෙ [Pg.116] වත්තමානතො තතියා. භින්නෙන සීසෙන පග්ඝරන්තෙන ලොහිතෙන පටීවිස්සකෙ උජ්ඣාපෙසි, ඌනපඤ්චබන්ධනෙන පත්තෙන අඤ්ඤං නවං පත්තං චෙතාපෙය්‍ය, තිදණ්ඩකෙන පරිබ්බාජක+මද්දක්ඛි, අක්ඛිනා කාණො, හත්ථෙන කුණී, පාදෙන ඛඤ්ජො, පිට්ඨියා ඛුජ්ජො. තෙන හි විකලඞ්ගෙන විකලඞ්ගිනො විකාරො ලක්ඛියතෙ.

តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថលក្ខណៈ (គ្រឿងសម្គាល់) ដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ដូចជា Bhinnena sīsena paggharantena lohitena paṭīvissake ujjhāpesi (ញ៉ាំងអ្នកជិតខាងឱ្យខឹងសម្បារ ដោយក្បាលដែលបែកមានឈាមហូរចេញ), ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya (គប្បីសូមនូវបាត្រថ្មីផ្សេងទៀត ដោយបាត្រដែលមានធរណីពន្ធថយជាងប្រាំ), tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhi (បានឃើញនូវបរិព្វាជកដោយឈើច្រត់បី), akkhinā kāṇo (ជាមនុស្សខ្វាក់ដោយភ្នែក), hatthena kuṇī (ជាមនុស្សកំបុតដោយដៃ), pādena khañjo (ជាមនុស្សខើចដោយជើង), piṭṭhiyā khujjo (ជាមនុស្សកោងដោយខ្នង)។ ព្រោះថា វិការៈ (ភាពខុសប្រក្រតី) នៃបុគ្គលមានអវយវៈពិការ តែងត្រូវបានសម្គាល់ដោយអវយវៈដែលពិការនោះ។

19. හෙතුම්හි

១៩. ហេតុមហិ

වාසාදිලක්ඛණක්‍රියාය හෙතුතො තතියා. අන්නෙන වසති, විජ්ජාය වසති, න ජච්චා වසලො හොති, කම්මුනා වසලො හොති, දානෙන භොගවා, ආචාරෙන කුලං, තෙන පාණි කාමදදො.

តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថហេតុ នៃកិរិយាមានការនៅជាដើម ដែលជាគ្រឿងសម្គាល់ ដូចជា Annena vasati (រស់នៅព្រោះតែអាហារ), vijjāya vasati (រស់នៅព្រោះតែវិជ្ជា), na jaccā vasalo hoti (បុគ្គលមិនមែនជាអ្នកថោកទាបព្រោះតែជាតិឡើយ), kammunā vasalo hoti (បុគ្គលជាអ្នកថោកទាបព្រោះតែអំពើ), dānena bhogavā (ជាអ្នកមានភោគៈព្រោះតែទាន), ācārena kulaṃ (ត្រកូលរមែងរុងរឿងព្រោះតែមារយាទ), tena pāṇi kāmadado (ព្រោះហេតុនោះ ព្រះហស្តទើបប្រទាននូវវត្ថុគួរប្រាថ្នា)។

20. පඤ්චමී+ණෙ වා

២០. បញ្ចមីណេ វា

ඉණෙ හෙතුම්හි පඤ්චමී වා. සතස්මා බද්ධො, සතෙන වා.

បញ្ចមីវិភត្តិ ឬតតិយាវិភត្តិ គប្បីចុះក្នុងអត្ថហេតុដែលជាបំណុល ដូចជា Satasmā baddho (ជាប់ចំណងព្រោះតែប្រាក់មួយរយ) ឬ Satena vā (ជាប់ចំណងដោយប្រាក់មួយរយ)។

21. ගුණෙ

២១. គុណេ

පරඞ්ගභූතෙ හෙතුම්හි පඤ්චමී හොති වා. ජළත්තා බද්ධො, ජළත්තෙනවා, පඤ්ඤාය මුත්තො, හුත්වා අභාවතො අනිච්චා, සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො. බහුලංවිධානා සත්තම්‍යත්ථෙහිපි, තෙන සමයෙන, කාලෙන ධම්මසාකච්ඡා, පුරත්ථිමෙන ධතරට්ඨො, දක්ඛිණෙන විරූළ්හකො, උත්තරෙන කපිලවත්ථු, යෙන භගවා, තෙනුපසඞ්කමි, සො වො මම+ච්චයෙන සත්ථාති. මාසෙන භුඤ්ජති, එකාහෙනෙව බාරාණසිං පාවිසි, නවහි මාසෙහි විහාරං කාරාපෙසි[Pg.117], කහාපණෙන ඌනො, ධනෙන විකලො, අසිනා කලහො, ආචාරෙන නිපුණො, ගුළෙන මිස්සකං, වාචාය සඛිලො, මණිනා අත්ථො, ධනෙන අත්ථො, යොජනෙන ගච්ඡති ඉච්චාදි හෙතුම්හි කරණෙ වා තතියා. අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නතීති පච්චත්තෙ බහුලංවිධානා කත්තරි තතියා. එවං තිලෙහි ඛෙත්තෙ වපතීති කම්මත්ථෙ, සුමුත්තා මයං තෙන මහාසමණෙනාති පඤ්චම්‍යත්ථෙ ච.

បញ្ចមីវិភត្តិ ឬតតិយាវិភត្តិ គប្បីចុះក្នុងអត្ថហេតុដែលជាគុណជាអវយវៈដទៃ ដូចជា Jaḷattā baddho (ជាប់ចំណងព្រោះតែភាពល្ងង់ខ្លៅ) ឬ Jaḷattena vā (ជាប់ចំណងដោយភាពល្ងង់ខ្លៅ), paññāya mutto (រួចផុតព្រោះតែបញ្ញា), hutvā abhāvato aniccā (សង្ខារទាំងឡាយមិនទៀង ព្រោះកើតឡើងហើយក៏វិនាសទៅវិញ), saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho (ព្រោះការរលត់ទៅនៃសង្ខារ វិញ្ញាណទើបរលត់ទៅ)។ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុឡំ (ធ្វើឱ្យច្រើន) តតិយាវិភត្តិ សូម្បីចុះក្នុងអត្ថសត្តមីវិភត្តិក៏មាន ដូចជា tena samayena (ក្នុងសម័យនោះ), kālena dhammasākacchā (ការសន្ទនាធម៌តាមកាល), puratthimena dhataraṭṭho (ព្រះបាទធតរដ្ឋស្ថិតនៅទិសខាងកើត), dakkhiṇena virūḷhako (ព្រះបាទវិរុលហកស្ថិតនៅទិសខាងត្បូង), uttarena kapilavatthu (ក្រុងកបិលពស្តុស្ថិតនៅទិសខាងជើង), yena bhagavā, tenupasaṅkami (ព្រះភគវន្តគង់នៅទីណា ក៏ចូលទៅជិតទីនោះ), so vo mamaccayena satthā (ធម៌និងវិន័យនោះ នឹងជាសាស្តារបស់អ្នកទាំងឡាយ ក្នុងកាលជាចំណែកខាងក្រោយនៃសេចក្តីស្លាប់របស់តថាគត)។ ម្យ៉ាងទៀត តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថហេតុ ឬក្នុងអត្ថករណៈ ដូចជា māsena bhuñjati (បរិភោគអស់មួយខែ), ekāheneva bārāṇasiṃ pāvisi (បានចូលទៅកាន់ក្រុងពារាណសីដោយថ្ងៃតែមួយប៉ុណ្ណោះ), navahi māsehi vihāraṃ kārāpesi (បានញ៉ាំងវិហារឱ្យកសាងរួចដោយប្រាំបួនខែ), kahāpaṇena ūno (ខ្វះខាតដោយប្រាក់កហាបណៈ), dhanena vikalo (ខ្វះខាតដោយទ្រព្យ), asinā kalaho (ការឈ្លោះប្រកែកគ្នាដោយដាវ), ācārena nipuṇo (ជាអ្នកឈ្លាសវៃដោយមារយាទ), guḷena missakaṃ (លាយច្របល់ដោយស្ករអំពៅ), vācāya sakhilo (ជាអ្នកមានវាចាទន់ភ្លន់ដោយពាក្យសម្តី), maṇinā attho (សេចក្តីត្រូវការដោយកែវមណី), dhanena attho (សេចក្តីត្រូវការដោយទ្រព្យ), yojanena gacchati (ដើរទៅអស់ចម្ងាយមួយយោជន៍) ជាដើម។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Attanāva attānaṃ sammannati (បុគ្គលសន្មតនូវខ្លួនដោយខ្លួនឯង) តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថកត្តា (បច្ចត្តៈ) ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុឡំ។ ដូចគ្នាដែរ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា tilehi khette vapati (ព្រោះគ្រាប់ល្ងក្នុងស្រែ) ចុះក្នុងអត្ថកម្ម និងក្នុងឧទាហរណ៍ថា sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena (យើងទាំងឡាយរួចផុតល្អហើយ ចាកមហាសមណៈនោះ) ចុះក្នុងអត្ថបញ្ចមីវិភត្តិ។

24. චතුත්ථී සම්පදානෙ

២៤. ចតុត្ថី សម្បទានេ

අචෙතනං සචෙතනං වා පටිග්ගාහකභාවෙනා+පෙක්ඛිතං, තං සම්පදානං, තඤ්ච දා-දානෙති ධාතුතො බ්‍යප්පෙන යුත්තමෙව, තත්ථ චතුත්ථී හොති. තඤ්ච දීයමානස්ස වත්ථුනො අනිවාරණ+ජ්ඣෙසනා+නුමතිතො තිවිධො, යථා බුද්ධස්ස පුප්ඵං දෙති, බොධිරුක්ඛස්ස ජලං දෙති, යාචකස්ස ධනං දෙති, භික්ඛූනං දානං දෙති.

វត្ថុមានចិត្តក្តី គ្មានចិត្តក្តី ដែលគេប្រាថ្នាទុកក្នុងនាមជាអ្នកទទួល វត្ថុនោះឈ្មោះថា សម្បទាន។ សម្បទាននោះ រមែងប្រកបដោយអត្ថដែលសមគួរកើតអំពី «ទា» ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ឱ្យ, ចតុត្ថីវិភត្តិ រមែងចុះក្នុងអត្ថសម្បទាននោះ។ សម្បទាននោះ មាន ៣ ប្រភេទ ដោយអំណាចនៃការមិនហាមឃាត់ (អនិវារណៈ) ការអញ្ជើញ (អជ្ឈេសនា) និងការអនុញ្ញាត (អនុមតិ) ចំពោះវត្ថុដែលគេកំពុងប្រគល់ឱ្យ ដូចជា buddhassa pupphaṃ deti (ថ្វាយផ្កាចំពោះព្រះពុទ្ធ), bodhirukkhassa jalaṃ deti (ស្រោចទឹកចំពោះដើមពោធិព្រឹក្ស), yācakassa dhanaṃ deti (ឱ្យទ្រព្យចំពោះស្មូម), bhikkhūnaṃ dānaṃ deti (ប្រគេនទានចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយ)។

අනිරාකරණා+රාධ-න+බ්භනුඤ්ඤවසෙන හි;

සම්පදානං තිධා වුත්තං, රුක්ඛ+යාචක+භික්ඛවො.

ពិតណាស់ សម្បទាន លោកពោលថាមាន ៣ ប្រភេទ ដោយអំណាចនៃការមិនហាមឃាត់ (អនិរាករណៈ) ការធ្វើឱ្យពេញចិត្ត (អារាធនៈ) និងការអនុញ្ញាត (អព្ភានុញ្ញា) ដូចជា ដើមឈើ (ពោធិព្រឹក្ស), ស្មូម, និងភិក្ខុទាំងឡាយ។

ආධාරවිවක්ඛායං සත්තමීපි, සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි, සඞ්ඝෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි, යා පලාලමයං මාලං, නාරී දත්වාන චෙතියෙති.

សូម្បីសត្តមីវិភត្តិក៏ចុះក្នុងអត្ថអាធារៈ (ទីទ្រទ្រង់) ដែលគេចង់ពោលដែរ ដូចជា saṅghe gotami dehi (នែនាងគោតមី នាងចូរថ្វាយចំពោះសង្ឃចុះ), saṅghe dinne ahañceva pūjito bhavissāmi (កាលបើទានដែលនាងប្រគល់សង្ឃហើយ តថាគតក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកដែលនាងបូជាហើយដែរ), yā palālamayaṃ mālaṃ, nārī datvāna cetiyeti (ស្ត្រីណាបានថ្វាយនូវកម្រងផ្កាធ្វើដោយចំបើង ចំពោះព្រះចេតិយ)។

25. තාදත්ථ්‍යෙ

២៥. តាទត្ថ្យេ

තාදත්ථ්‍යෙ චතුත්ථී සියා. තදත්ථස්ස භාවෙ, තාදත්ථ්‍යං, තස්මිං තදත්ථභාවෙ ජොතනීයෙව චතුත්ථී සියා. තදත්ථස්ස භාවොති නිමිත්තනිමිත්තීසම්බන්ධෙ [Pg.118] ඡට්ඨී, තස්මා ඡට්ඨාපවාදො+යං. සමෙපි නිමිත්තනිමිත්තීනං සම්බන්ධෙ නිමිත්තභූතයූපතොව චතුත්ථී, නො නිමිත්තීභූතදාරුතො. යූපාය දාරු, පාකාය වජති, බුද්ධස්සත්ථාය ජීවිතං පරිච්චජාමි, නෙව දවාය, න මදාය, ඌනස්ස පාරිපූරියා, අත්ථාය හිතාය සුඛාය සංවත්තති, ලොකානුකම්පාය, ඵාසු විහාරාය.

ចតុត្ថីវិភត្តិ គប្បីមានក្នុងអត្ថតាទត្ថ្យៈ (ដើម្បីប្រយោជន៍នោះ)។ ភាពនៃប្រយោជន៍នោះ ឈ្មោះថា តាទត្ថ្យៈ, ចតុត្ថីវិភត្តិ គប្បីមានដើម្បីសម្តែងនូវភាពនៃប្រយោជន៍នោះឯង។ ពាក្យថា «ភាពនៃប្រយោជន៍នោះ» គឺឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងទំនាក់ទំនងរវាងហេតុនិងផល (និមិត្តនិងនិមិត្តី), ព្រោះហេតុនោះ វិភត្តិនេះទើបជាអបវាទ (ការលើកលែង) នៃឆដ្ឋីវិភត្តិ។ សូម្បីតែក្នុងទំនាក់ទំនងរវាងហេតុនិងផលដូចគ្នាក៏ដោយ ក៏ចតុត្ថីវិភត្តិរមែងចុះតែពីក្រោយសព្ទដែលជាហេតុ (និមិត្ត) ដូចជាសសរយញ្ញជាដើម ប៉ុន្តែមិនចុះពីក្រោយសព្ទដែលជាផល (និមិត្តី) ដូចជាឈើឡើយ ដូចជា Yūpāya dāru (ឈើដើម្បីធ្វើសសរយញ្ញ), pākāya vajati (ទៅដើម្បីស្ល), buddhassatthāya jīvitaṃ pariccajāmi (ខ្ញុំលះបង់ជីវិតដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះពុទ្ធ), neva davāya (មិនមែនដើម្បីលេងឡើយ), na madāya (មិនមែនដើម្បីស្រវឹងឡើយ), ūnassa pāripūriyā (ដើម្បីបំពេញនូវចំណែកដែលខ្វះខាត), atthāya hitāya sukhāya saṃvattati (រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខ ដើម្បីសេចក្តីចម្រើន), lokānukampāya (ដើម្បីអនុគ្រោះដល់សត្វលោក), phāsu vihārāya (ដើម្បីការនៅជាសុខ)។

ඉච්චායං කච්චායනෙ උපරි වක්ඛමානස්ස චතුත්ථීති සාධිතත්තා ඉධ ඡට්ඨීති දීපනත්ථං වුච්චතෙ –

ព្រោះហេតុតែចតុត្ថីវិភត្តិនេះ ត្រូវបានសម្រេចដោយសូត្រដែលនឹងពោលខាងមុខក្នុងកច្ចាយនក្បួនថា «ចតុត្ថី» ដូច្នេះ ក្នុងទីនេះ លោកទើបពោលដើម្បីបង្ហាញថាជា «ឆដ្ឋីវិភត្តិ» ដូចតទៅនេះ៖

කස්ස සාදු නරුච්චති, මා අයස්මන්තානම්පි සඞ්ඝභෙදො රුච්චිත්ථ, ඛමති සඞ්ඝස්ස, භත්ත+මස්ස නච්ඡාදෙතීති ඡට්ඨී සම්බන්ධවචනිච්ඡායං, න චෙ+වං විරොධො සියා, සදිසරූපත්තා, එවංවිධෙසු ච සම්බන්ධස්ස සද්දිකානුමතත්තා. තථා හි භාගවුත්තියා ‘‘උපපදවිභත්ති ඡට්ඨියා+පවාදා’’ති වුත්තං, සද්දන්තරෙ විහිතා විභත්ති උපපදවිභත්ති.

ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Kassa sādu naruccati (របស់ផ្អែមរមែងមិនគាប់ចិត្តដល់នរណា?), mā ayasmantānampi saṅghabhedo ruccittha (ការបែកបាក់សង្ឃ កុំបីគាប់ចិត្តដល់លោកដ៏មានអាយុទាំងឡាយឡើយ), khamati saṅghassa (រមែងគួរដល់សង្ឃ), bhattammassa nacchādeti (ភត្តរមែងមិនពេញចិត្តដល់បុគ្គលនោះ) ទាំងនេះជាឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងកាលដែលគេប្រាថ្នានឹងពោលនូវសេចក្តីទាក់ទង (សម្ពន្ធ)។ ប្រសិនបើមិនដូច្នោះទេ ភាពផ្ទុយគ្នាក៏មិនគប្បីមាន ព្រោះមានរូបដូចគ្នា ហើយក្នុងទីបែបនេះ សម្ពន្ធរមែងត្រូវបានយល់ស្របដោយអ្នកអក្សរសាស្ត្រ។ ដូចដែលលោកពោលទុកក្នុងភាគវុត្តិថា «ឧបបទវិភត្តិ ជាអបវាទនៃឆដ្ឋីវិភត្តិ» វិភត្តិដែលត្រូវបានបញ្ញត្តក្នុងសព្ទដទៃ ឈ្មោះថា ឧបបទវិភត្តិ។

කස්ස වා ත්වං ධම්මං රොචෙසීති අත්ථමත්තෙ පඨමා, කස්ස වා තුය්හන්ති අවත්වා කස්ස වා ත්වං ධම්මං රොචෙසීති අත්ථමත්තෙ පඨමාවසෙන බ්‍යභිචාරදස්සනා. එව+මඤ්ඤාපි විඤ්ඤෙය්‍යා, පරතොපි යථාගමං.

ឬក្នុងឧទាហរណ៍ថា Kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesi (អ្នកពេញចិត្តធម៌របស់នរណា?) ជាបឋមាវិភត្តិក្នុងអត្ថត្រឹមតែសេចក្តីប៉ុណ្ណោះ ដោយមិនពោលថា kassa vā tuyhaṃ ឡើយ ប៉ុន្តែពោលថា kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesi ព្រោះការបង្ហាញនូវភាពលម្អៀងដោយអំណាចនៃបឋមាវិភត្តិក្នុងអត្ថត្រឹមតែសេចក្តីប៉ុណ្ណោះ។ វិភត្តិដទៃទៀត ក៏គប្បីដឹងយ៉ាងនេះដែរ ក្នុងចំណែកខាងមុខតាមគម្ពីរដែលមកដល់។

රඤ්ඤො සතං ධාරෙති රඤ්ඤො ඡත්තං ධාරෙතීති සම්බන්ධෙ ඡට්ඨීව. සිලාඝ=කථනෙ, එවං රඤ්ඤො සිලාඝතෙ ඉච්චාදි, ථුතිං කරොතීත්‍යත්ථො. හනු=අපනයනෙ, රඤ්ඤො හනුතෙ, වඤ්චෙතීත්‍යත්ථො. උපතිට්ඨෙය්‍ය සක්‍යපුත්තානං වඩ්ඪකී, උපගච්ඡෙය්‍යාත්‍යත්ථො. සප=අක්කොසෙ, මය්හං සපතෙ, සච්චං කුරුතෙත්‍යත්ථො[Pg.119]. ධර=ධාරණෙ, සුවණ්ණං තෙ ධාරයතෙ, ඉණං තෙ ධාරයති, අස්ස රඤ්ඤො නාගං ධාරයාම. පිහ=ඉච්ඡායං, දෙවාපි තස්ස පිහයන්ති තාදිනො, තෙසං පිහයන්ති සම්බුද්ධානං සතීමතං, පිහයන්ති=පත්ථෙන්ති. තස්ස කුජ්ඣ මහාවීර, යදි+හං තස්ස පකුප්පෙය්‍යං, දුභයති දිසානං මෙඝො, යො මිත්තානං න දූභති, යො අප්පදුට්ඨස්ස නරස්ස දුස්සති. ඉස්ස=ඉස්සායං, තිත්ථියා ඉස්සයන්ති සමණානං. උසූය=දොසාවිකරණෙ, දුජ්ජනා ගුණවන්තානං උස්සූයන්ති, කා උසුයා විජානතං. ඉධ+සිධ+රාධ+සාධ=සංසිද්ධියං, ආරාධො මෙ රඤ්ඤො, රඤ්ඤො භාග්‍ය+මාරජ්ඣති, ක්‍යා+හං අය්‍යානං අපරජ්ඣාමි, ආයස්මතො උපාලිත්ථෙරස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො උපතිස්සො. භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං, ආසුණන්ති බුද්ධස්ස භික්ඛූ, තස්ස භික්ඛුනො ජනොඅනුගිණාති, පතිගිණාති, සාධුකාරදානාදිනා තං උස්සහතීත්‍යත්ථො. ආරොචයාමි වො භික්ඛවෙ, පටිවෙදයාමි වො, ආමන්තයාමි තෙ මහාරාජ, ධම්මං තෙ දෙසිස්සාමි, දෙසෙතු භන්තෙ භගවා ධම්මං භික්ඛූනං, යථා නො භගවා බ්‍යාකරෙය්‍ය, නිරුත්තිං තෙ පවක්ඛාමි, අලං මෙ රජ්ජං, අලං භික්ඛු පත්තස්ස, අලං මල්ලො මල්ලස්ස, අරහති මල්ලො මල්ලස්ස, අලං තෙ ඉධ වාසෙන, කිං මෙ එකෙන තිණ්ණෙනාති සබ්බත්ථ සම්බන්ධෙ ඡට්ඨී.

ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Rañño sataṃ dhāreti (ជំពាក់ប្រាក់មួយរយរបស់ស្តេច), rañño chattaṃ dhāreti (ទ្រទ្រង់នូវឆត្ររបស់ស្តេច) ទាំងនេះជាឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថសម្ពន្ធពិតៗ។ សិលាឃធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ពោលសរសើរ ដូចជា rañño silāghate (សរសើរចំពោះស្តេច) ជាដើម មានន័យថា ធ្វើនូវការសរសើរ។ ហនុធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា នាំចេញទៅ ដូចជា rañño hanute មានន័យថា បោកប្រាស់។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī មានន័យថា ជាងឈើគប្បីចូលទៅជិតពួកសក្យបុត្រ។ សបធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ជេរប្រទេច ដូចជា mayhaṃ sapate មានន័យថា ធ្វើនូវការសច្ចាប្រណិធាន។ ធរធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ទ្រទ្រង់ ដូចជា suvaṇṇaṃ te dhārayate (ទ្រទ្រង់មាសដល់អ្នក), iṇaṃ te dhārayati (ជំពាក់បំណុលអ្នក), assa rañño nāgaṃ dhārayāma (យើងទាំងឡាយទ្រទ្រង់ដំរីថ្វាយស្តេចនោះ)។ បិហធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ប្រាថ្ន ដូចជា devāpi tassa pihayanti tādino (សូម្បីទេវតាទាំងឡាយក៏ប្រាថ្នាចំពោះបុគ្គលបែបនោះ), tesaṃ pihayanti sambuddhānaṃ satīmataṃ (រមែងប្រាថ្នាចំពោះព្រះសម្ពុទ្ធទាំងឡាយដែលមានសតិទាំងនោះ), pihayanti មានន័យថា ប្រាថ្នា។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Tassa kujjha mahāvīra (បពិត្រព្រះមហាវីរៈ សូមព្រះអង្គខឹងចំពោះបុគ្គលនោះចុះ), yadihaṃ tassa pakuppeyyaṃ (ប្រសិនបើខ្ញុំខឹងចំពោះបុគ្គលនោះ), dubhayati disānaṃ megho (មេឃរមែងប្រទូស្តចំពោះទិសទាំងឡាយ), yo mittānaṃ na dūbhati (បុគ្គលណាដែលមិនប្រទូស្តចំពោះមិត្តទាំងឡាយ), yo appaduṭṭhassa narassa dussati (បុគ្គលណាប្រទូស្តចំពោះនរជនដែលមិនប្រទូស្ត)។ ឥស្សធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ច្រណែន ដូចជា titthiyā issayanti samaṇānaṃ (ពួកដេយ្យរថីយ៍ច្រណែនចំពោះសមណៈទាំងឡាយ)។ ឧសូយធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា សម្តែងទោស ដូចជា dujjanā guṇavantānaṃ ussūyanti (ពួកជនពាលរមែងសម្តែងទោសចំពោះអ្នកមានគុណ), kā usuyā vijānataṃ (ការច្រណែនរបស់ពួកអ្នកដឹង នឹងមានមកពីណា)។ ក្នុងទីនេះ ឥធធាតុ, សិធធាតុ, រាធធាតុ, សាធធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា សម្រេច ដូចជា ārādho me rañño (ការធ្វើឱ្យពេញចិត្តស្តេចរបស់ខ្ញុំ), rañño bhāgyamārajjhati (លាភរមែងសម្រេចដល់ស្តេច), kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi (តើខ្ញុំធ្វើខុសចំពោះលោកម្ចាស់ទាំងឡាយដូចម្តេចខ្លះ?), āyasmato upālittherassa upasampadāpekkho upatisso (ឧបតិស្សៈជាអ្នកប្រាថ្នានូវការឧបសម្បទាចំពោះព្រះឧបាលិត្ថេរដ៏មានអាយុ)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Bhikkhū bhagavato paccassosuṃ (ភិក្ខុទាំងឡាយបានទទួលស្តាប់ចំពោះព្រះភគវន្ត), āsuṇanti buddhassa bhikkhū (ភិក្ខុទាំងឡាយស្តាប់ចំពោះព្រះពុទ្ធ), tassa bhikkhuno jano anugiṇāti, patigiṇāti មានន័យថា ជនរមែងអនុមោទនា ទទួលព្រម ដោយការឱ្យសាធុការជាដើមចំពោះភិក្ខុនោះ។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Ārocayāmi vo bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតប្រាប់ដល់អ្នកទាំងឡាយ), paṭivedayāmi vo (តថាគតឱ្យអ្នកទាំងឡាយដឹង), āmantayāmi te mahārāja (បពិត្រមហារាជ តថាគតហៅរកអ្នក), dhammaṃ te desissāmi (តថាគតនឹងសម្តែងធម៌ដល់អ្នក), desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះភគវន្តសម្តែងធម៌ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ), yathā no bhagavā byākareyya (ដើម្បីឱ្យព្រះភគវន្តដោះស្រាយដល់យើងទាំងឡាយ), niruttiṃ te pavakkhāmi (តថាគតនឹងពោលនូវនិរុត្តិដល់អ្នក), alaṃ me rajjaṃ (រាជសម្បត្តិល្មមដល់ខ្ញុំហើយ), alaṃ bhikkhu pattassa (បាត្រល្មមដល់ភិក្ខុហើយ), alaṃ mallo mallassa (អ្នកចំបាប់ម្នាក់ល្មមទប់ទល់នឹងអ្នកចំបាប់ម្នាក់ទៀតហើយ), arahati mallo mallassa (អ្នកចំបាប់ម្នាក់សមគួរនឹងអ្នកចំបាប់ម្នាក់ទៀតហើយ), alaṃ te idha vāsena (ការរស់នៅទីនេះល្មមដល់អ្នកហើយ), kiṃ me ekena tiṇṇenāti (តើការចម្លងតែម្នាក់ឯងមានប្រយោជន៍អ្វីដល់ខ្ញុំ) ក្នុងទីទាំងពួងនេះ សុទ្ធតែជាឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថសម្ពន្ធទាំងអស់។

එවං ආයු භොතො හොතු, චිරං ජීවිතං, භද්දං, කල්‍යාණං, අත්ථං, පයොජනං, කුසලං, අනාමයං, හිතං, පත්ථං, සුඛං, සාතං, භොතො හොතු, සාධු සම්මුති මෙ තස්ස, පුත්තස්සා+විකරෙය්‍ය ගුය්හ+මත්ථං, තස්ස මෙ සක්කො පාතුරහොසි, තස්ස පහිණෙය්‍ය, භික්ඛූනං දූතං පාහෙසි, කප්පති සමණානං ආයොගො[Pg.120], එකස්ස ද්වින්නං තිණ්ණං වා පහොති, උපමං තෙ කරිස්සාමි, අඤ්ජලිංතෙ පග්ගණ්හාමි, තස්ස ඵාසු, ලොකස්ස+ත්ථො, නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, සොත්ථි තස්ස, සමත්ථො මල්ලො මල්ලස්ස, තස්ස හිතං, තස්ස සුඛං, ස්වාගතං තෙ මහාරාජාති සබ්බත්ථ සම්බන්ධෙ ඡට්ඨී.

ដូចគ្នាដែរ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា āyu bhoto hotu (សូមអាយុចូរមានដល់លោកដ៏ចម្រើន), ciraṃ jīvitaṃ (សូមជីវិតយូរអង្វែងចូរមាន), bhaddaṃ (សូមសេចក្តីចម្រើនចូរមាន), kalyāṇaṃ (សូមសេចក្តីល្អចូរមាន), atthaṃ (សូមប្រយោជន៍ចូរមាន), payojanaṃ (សូមប្រយោជន៍ចូរមាន), kusalaṃ (សូមសេចក្តីសុខសួស្តីចូរមាន), anāmayaṃ (សូមភាពមិនមានរោគចូរមាន), hitaṃ (សូមប្រយោជន៍ចូរមាន), patthaṃ (សូមវត្ថុគួរប្រាថ្នាចូរមាន), sukhaṃ (សូមសេចក្តីសុខចូរមាន), sātaṃ (សូមសេចក្តីសប្បាយចូរមានដល់លោកដ៏ចម្រើន), sādhu sammuti me tassa (ការយល់ព្រមរបស់ខ្ញុំចំពោះបុគ្គលនោះជាការល្អ), puttassāvikareyya guyhamatthaṃ (គប្បីបើកចំហនូវសេចក្តីកំបាំងដល់កូន), tassa me sakko pāturahosi (ព្រះសក្កៈបានប្រាកដខ្លួនដល់ខ្ញុំនោះ), tassa pahiṇeyya (គប្បីបញ្ជូនទៅកាន់បុគ្គលនោះ), bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi (បានបញ្ជូនទូតទៅកាន់ភិក្ខុទាំងឡាយ), kappati samaṇānaṃ āyogo (ការប្រកបព្យាយាមរមែងគួរដល់សមណៈទាំងឡាយ), ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti (រមែងគ្រប់គ្រាន់ដល់ម្នាក់ ពីរនាក់ ឬបីនាក់), upamaṃ te karissāmi (តថាគតនឹងធ្វើឧបមាដល់អ្នក), añjaliṃ te paggaṇhāmi (ខ្ញុំលើកដៃសំពះចំពោះអ្នក), tassa phāsu (ការនៅជាសុខរបស់បុគ្គលនោះ), lokassattho (ប្រយោជន៍របស់សត្វលោក), namo te purisājañña (សូមក្រាបថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះអង្គជាបុរសអាជានេយ្យ), sotthi tassa (សូមសេចក្តីសួស្តីចូរមានដល់បុគ្គលនោះ), samattho mallo mallassa (អ្នកចំបាប់ម្នាក់មានសមត្ថភាពទប់ទល់នឹងអ្នកចំបាប់ម្នាក់ទៀត), tassa hitaṃ (ប្រយោជន៍របស់បុគ្គលនោះ), tassa sukhaṃ (សេចក្តីសុខរបស់បុគ្គលនោះ), svāgataṃ te mahārāja (សូមស្វាគមន៍ចំពោះព្រះអង្គ បពិត្រមហារាជ) ក្នុងទីទាំងពួងនេះ សុទ្ធតែជាឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថសម្ពន្ធទាំងអស់។

26. පඤ්චම්‍ය+වධිස්මා

២៦. បញ្ចម្យវធិស្មា

පදත්ථාවධිස්මා පඤ්චමීවිභත්ති හොති.

បញ្ចមីវិភត្តិ រមែងចុះពីក្រោយអវធិ (ដែនកំណត់) ដែលជាអត្ថនៃបទ។

සමෙප්‍ය+පගමෙ ද්වින්නං, පුබ්බරූපා ය+දච්චුතං;

වුච්චතෙ ත+දපාදානං, තං චලාචලතො ද්විධා;

යථා+ස්සා ධාවතා පොසො, පතො, රුක්ඛාඵලන්ති ච.

សូម្បីតែកាលដែលវត្ថុទាំងពីរឃ្លាតចេញពីគ្នាស្មើគ្នាក៏ដោយ វត្ថុណាដែលមិនឃ្លាតទៅ (មិនរំកិល) វត្ថុនោះលោកហៅថា អបាទាន។ អបាទាននោះ មាន ២ ប្រភេទ ដោយអំណាចនៃវត្ថុមានចលនា (ចលៈ) និងវត្ថុគ្មានចលនា (អចលៈ) ដូចជា assā dhāvatā poso pato (បុរសធ្លាក់ចុះអំពីសេះដែលកំពុងរត់) និង rukkhā phalaṃ (ផ្លែឈើធ្លាក់អំពីដើមឈើ) ជាដើម។

තත්ථ චලාවධි ධාවතා අස්සා පුරිසො පතති, අචලාවධි පබ්බතා ඔතරන්ති වනචාරකාති.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនោះ ឧទាហរណ៍ថា dhāvatā assā puriso patati (បុរសធ្លាក់ចុះអំពីសេះដែលកំពុងរត់) ជាចលាវធិ (ដែនកំណត់មានចលនា), ឧទាហរណ៍ថា pabbatā otaranti vanacārakā (ពួកព្រានព្រៃចុះចាកភ្នំ) ជាអចលាវធិ (ដែនកំណត់គ្មានចលនា)។

තඤ්ච අවධි විසයක්‍රියාවිසෙසස්ස නිද්දිට්ඨත්තා නිද්දිට්ඨවිසයං, යත්ථ අප අපගමනක්‍රියං උපාත්තං=අජ්ඣාහටං විසයං කත්වා පවත්තති, තං උපාත්තං. යං කෙනචි ගුණෙන උක්කංසියති, තං අනුමෙය්‍යං. යථා ගාමා අපෙන්ති මුනයො, නගරා නිග්ගතො රාජා, පාපා චිත්තං නිවාරෙන්ති. වලාහකා විජ්ජොතතෙ, කුසුලතො පචතීති. එත්ථ ච වළාහකා නික්ඛම්ම, කුසුලතො අපනෙත්වාති ච පුබ්බක්‍රියා අජ්ඣාහරීයති. මථුරා පාටලිපුත්තකෙහි අභිරූපාති අනුමීයති. වුත්තඤ්හි –

ម្យ៉ាងទៀត អវធិនោះ ឈ្មោះថា និទ្ទិដ្ឋវិស័យ ព្រោះការសម្តែងនូវកិរិយាវិសេសជាវិស័យ, ឈ្មោះថា ឧបាត្តវិស័យ ក្នុងកាលដែលកិរិយាឃ្លាតចេញ (អបគមនកិរិយា) ត្រូវបាននាំចូលមក (អជ្ឈាហរណៈ) ធ្វើជាវិស័យហើយប្រព្រឹត្តទៅ, ឈ្មោះថា អនុមេយ្យវិស័យ ចំពោះវត្ថុដែលគេលើកតម្កើងដោយគុណណាមួយ។ ដូចជា gāmā apenti munayo (ពួកមុនីរមែងចៀសចេញចាកស្រុក), nagarā niggato rājā (ព្រះរាជាយាងចេញចាកនគរ), pāpā cittaṃ nivārenti (រមែងហាមឃាត់ចិត្តចាកបាប)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Valāhakā vijjotate (ផ្លេកបន្ទោរញ៉ាំងពពកឱ្យភ្លឺស្វាង), kusulato pacati (ដាំស្លដោយនាំចេញអំពីជង្រុក) ក្នុងទីនេះ កិរិយាខាងដើមថា vaḷāhakā nikkhamma (ចេញអំពីពពក) និង kusulato apanetvā (នាំចេញអំពីជង្រុក) ត្រូវបាននាំចូលមកបំពេញ (អជ្ឈាហរណៈ)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Mathurā pāṭaliputtakehi abhirūpā (ក្រុងមធុរាមានរូបល្អជាងពួកអ្នកក្រុងបាដលីបុត្ត) ត្រូវបានអនុមានដឹង។ ព្រោះលោកពោលទុកថា៖

නිද්දිට්ඨවිසයං කිඤ්චි, උපාත්තවිසයං තථා;

අනුමෙය්‍යවිසයඤ්චෙති, තිධා+හු අවධිං බුධාති.

ពួកអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ ពោលនូវអវធិថាមាន ៣ ប្រភេទ គឺ និទ្ទិដ្ឋវិស័យខ្លះ, ឧបាត្តវិស័យខ្លះ, និងអនុមេយ្យវិស័យខ្លះ យ៉ាងនេះ។

භයහෙතුම්හි-චොරා [Pg.121] භයං ජායති, තණ්හාය ජායති භයං, පාපතො උත්තසති, නත්ථි සොකො කුතො භයං. අක්ඛාතරි-උපජ්ඣායා සික්ඛං ගණ්හාති, ආචරියම්හා අධීතො සුණාති වා. බුද්ධස්මා පරාජෙන්ති අඤ්ඤතිත්ථියා, පරාජිතා භවන්තීත්‍යත්ථො. හිමවතා පභවති ගඞ්ගා, අචිරවතියා පභවන්ති කුන්නදියො. උරස්මා ජාතො පුත්තො, කම්මතො ජාතං ඉන්ද්‍රියං, උපජ්ඣායා අන්තරධායති සිස්සො, මාතාපිතූහි අන්තරධාරයති පුත්තො, නිලීයතීත්‍යත්ථො. දූරත්ථයොගෙකීවදූරො ඉතො නළකාරගාමො, තතො හවෙ දූරතරං වදන්ති, ගාමතො නාතිදූරෙ, ආරකා තෙ මොඝපුරිසා ඉමස්මා ධම්මවිනයා, ආරකා තෙහි භගවා දූරතොව නමස්සන්ති, අද්දස දූරතොව ආගච්ඡන්තං. අන්තිකත්ථයොගෙ-අන්තිකං ගාමා, ආසන්නං ගාමා, සමීපං ගාමා. පරිමාණෙ-ඉතො මථුරාය චතූසු යොජනෙසු සංකස්සං, රාජගහතො පඤ්චචත්තාලීසයොජනමත්ථකෙ සාවත්ථි. කාලපරිමාණෙ-ඉතො එකනවුතිකප්පමත්ථකෙ, ඉතො වස්සසතසහස්සස්ස අච්චයෙන බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සති. පාසාදා සංකමෙය්‍ය, පාසාදං අභිරුහිත්වා සංකමෙය්‍යාති අත්ථො, තථා හත්ථික්ඛන්ධා සංකමෙය්‍ය, අභිධම්මා පුච්ඡන්ති, අභිධම්මං සුත්වාති අත්ථො, ආසනා වුට්ඨහෙය්‍ය. දිසත්ථවාචීහි යොගෙ-ඉතො සා පුරිමා දිසා, ඉතො සා දක්ඛිණා දිසා, අවීචිතො යාව භවග්ගං, උද්ධං පාදතලා, අධො කෙසමත්ථකා. විභජනෙ-යතො පණීතතරො වා විසිට්ඨතරො වා නත්ථි, අත්තදන්තො තතො වරං, කිඤ්චාපි දානතො සීලං වරං, තතො මයා බහුතරං සුතං, සීලමෙව සුතා සෙය්‍යො. ආරතිප්පයොගෙ-ආරති විරති පාපා, පාණාතිපාතා [Pg.122] වෙරමණි, අදින්නාදානා පටිවිරතො, අප්පටිවිරතා මුසාවාදා. සුද්ධත්ථයොගෙ-ලොභනීයෙහි ධම්මෙහි සුද්ධො, මාතුතො ච පිතුතො ච සුද්ධො අනුපක්කුට්ඨො. පමොචනත්ථයොගෙ-පරිමුත්තො දුක්ඛස්මාති වදාමි, මුත්තො+ස්මි මාරබන්ධනා, න තෙ මුච්චන්ති මච්චුනා, මුත්තො+හං+සබ්බපාසෙහි. විවෙචනෙ-විවිච්චෙව කාමෙහි, විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි. පමාණත්ථෙ-ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච යොජනං, ගම්භීරතො ච පුථුලතො ච යොජනං චන්දභාගාය පරිමාණං, පරික්ඛෙපතො නවයොජනසතපරිමාණො මජ්ඣිමදෙසො. පුබ්බාදියොගෙ-පුබ්බෙව මෙ භික්ඛවෙ සම්බොධා, ඉතො පුබ්බෙ නාහොසි, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, තතො අපරෙන සමයෙන. පඤ්හෙ-කුතො+සි ත්වං, කුතො භවං, පාටලිපුත්තතො. කිච්ඡා ලද්ධන්ති ගුණෙ පඤ්චමී, කිච්ඡෙන මෙ අධිගතන්ති හෙතුම්හි කරණෙ වා තතියා, එවං ථොකා මුත්තො, ථොකෙන මුත්තොති.

ក្នុងហេតុជាទីកើតភ័យ - corā bhayaṃ jāyati ភ័យរមែងកើតឡើងព្រោះចោរ, taṇhāya jāyati bhayaṃ ភ័យរមែងកើតឡើងព្រោះតណ្ហា, pāpato uttasati រមែងតក់ស្លុតចំពោះបាប, natthi soko kuto bhayaṃ សេចក្តីសោកមិនមាន ភ័យនឹងមានមកពីណា។ ក្នុងបុគ្គលអ្នកប្រាប់ - upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti រមែងរៀនសិក្ខាអំពីព្រះឧបជ្ឈាយ៍, ācariyamhā adhīto suṇāti vā រមែងស្តាប់ធម៌ដែលរៀនហើយអំពីអាចារ្យ។ buddhasmā parājenti aññatitthiyā ពួកអន្យតីរ្ថីយរមែងចាញ់ព្រះពុទ្ធ, parājitā bhavantītyattho មានន័យថា ជាអ្នកចាញ់។ himavatā pabhavati gaṅgā ទន្លេគង្គារមែងហូរចេញអំពីព្រៃហេមពាន្ត, aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo ស្ទឹងតូចៗរមែងហូរចេញអំពីទន្លេអចិរវតី។ urasmā jāto putto កូនកើតអំពីទ្រូង, kammato jātaṃ indriyaṃ ឥន្ទ្រិយកើតអំពីកម្ម, upajjhāyā antaradhāyati sisso សិស្សបាត់ខ្លួនទៅពីព្រះឧបជ្ឈាយ៍, mātāpitūhi antaradhārayati putto កូនបាត់ខ្លួនទៅពីមាតាបិតា, nilīyatītyattho មានន័យថា លាក់ខ្លួន។ ក្នុងការប្រកបដោយសព្ទមានអត្ថថាឆ្ងាយ - kīvadūro ito naḷakāragāmo ភូមិជាងបំពង់អំពីទីនេះឆ្ងាយប៉ុនណា, tato have dūrataraṃ vadanti អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយពោលថា ឆ្ងាយជាងទីនោះពិតមែន, gāmato nātidūre មិនឆ្ងាយពេកអំពីស្រុក, ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā មោឃបុរសទាំងនោះជាអ្នកឆ្ងាយអំពីធម្មវិន័យនេះ, ārakā tehi bhagavā ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាព្រះឆ្ងាយអំពីមោឃបុរសទាំងនោះ, dūratova namassanti រមែងថ្វាយបង្គំអំពីចម្ងាយតែម្តង, addasa dūratova āgacchantaṃ បានឃើញបុគ្គលអ្នកមកអំពីចម្ងាយ។ ក្នុងការប្រកបដោយសព្ទមានអត្ថថាជិត - antikaṃ gāmā ជិតស្រុក, āsannaṃ gāmā ជិតស្រុក, samīpaṃ gāmā ជិតស្រុក។ ក្នុងកំណត់ប្រមាណ - ito mathurāya catūsu yojanesu saṃkassaṃ ក្រុងសង្កស្សៈ នៅក្នុងយោជន៍ទាំងឡាយ ៤ អំពីក្រុងមធុរានេះ, rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi ក្រុងសាវត្ថី នៅក្នុងទីបំផុតនៃយោជន៍ ៤៥ អំពីក្រុងរាជគ្រឹះ។ ក្នុងកំណត់កាល - ito ekanavutikappamatthake ក្នុងទីបំផុតនៃកប្បទី ៩១ អំពីកប្បនេះ, ito vassasatasahassassa accayena buddho loke uppajjissati ព្រះពុទ្ធនឹងកើតឡើងក្នុងលោក ដោយកន្លងទៅនៃរយពាន់ឆ្នាំអំពីកាលនេះ។ pāsādā saṃkameyya គប្បីឆ្លងកាត់អំពីប្រាសាទ, pāsādaṃ abhiruhitvā saṃkameyyāti attho មានន័យថា ឡើងកាន់ប្រាសាទហើយគប្បីឆ្លងកាត់, tathā hatthikkhandhā saṃkameyya គប្បីឆ្លងកាត់អំពីកនៃដំរី ក៏ដូច្នោះដែរ, abhidhammā pucchanti រមែងសួរអំពីអភិធម្ម, abhidhammaṃ sutvāti attho មានន័យថា ស្តាប់អភិធម្មហើយ, āsanā vuṭṭhaheyya គប្បីក្រោកឡើងអំពីអាសនៈ។ ក្នុងការប្រកបដោយសព្ទពោលនូវទិស - ito sā purimā disā ទិសខាងកើតនោះ អំពីទីនេះ, ito sā dakkhiṇā disā ទិសខាងត្បូងនោះ អំពីទីនេះ, avīcito yāva bhavaggaṃ អំពីអវិចីមហានរក រហូតដល់ភវគ្គព្រហ្ម, uddhaṃ pādatalā ខាងលើអំពីបាតជើង, adho kesamatthakā ខាងក្រោមអំពីចុងសក់។ ក្នុងការបែងចែក - yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi គុណជាតិឯណាដែលថ្លៃថ្លាជាង ឬវិសេសជាងអំពីព្រះនិព្វាននោះ មិនមានឡើយ, attadanto tato varaṃ បុគ្គលអ្នកទូន្មានខ្លួនហើយ ប្រសើរជាងបុគ្គលនោះ, kiñcāpi dānato sīlaṃ varaṃ សីលប្រសើរជាងទាន សូម្បីដោយប្រការណាក៏ដោយ, tato mayā bahutaraṃ sutaṃ ធម៌ដែលខ្ញុំបានស្តាប់ហើយ ច្រើនជាងធម៌នោះ, sīlameva sutā seyyo សីលប្រសើរជាងការស្តាប់ពិតមែន។ ក្នុងការប្រកបដោយការវៀរ - ārati virati pāpā ការវៀរ ការវៀរចាកអំពីបាប, pāṇātipātā veramaṇi ការវៀរចាកការសម្លាប់សត្វ, adinnādānā paṭivirato អ្នកវៀរចាកការកាន់យកវត្ថុដែលគេមិនបានឲ្យ, appaṭiviratā musāvādā អ្នកមិនវៀរចាកការនិយាយកុហក។ ក្នុងការប្រកបដោយសព្ទមានអត្ថថាស្អាត - lobhanīyehi dhammehi suddho ជាអ្នកស្អាតចាកធម៌ជាទីតាំងនៃលោភៈ, mātuto ca pituto ca suddho anupakkuṭṭho ជាអ្នកស្អាត មិនមានអ្នកណាត្មះតិះដៀលបាន ទាំងខាងមាតា ទាំងខាងបិតា។ ក្នុងការប្រកបដោយសព្ទមានអត្ថថារួចផុត - parimutto dukkhasmāti vadāmi តថាគតពោលថា ជាអ្នករួចផុតចាកទុក្ខ, mutto'smi mārabandhanā តថាគតរួចហើយចាកចំណងនៃមារ, na te muccanti maccunā សត្វទាំងនោះរមែងមិនរួចផុតចាកសេចក្តីស្លាប់ឡើយ, mutto'haṃ sabbapāsehi តថាគតរួចហើយចាកអន្ទាក់ទាំងពួង។ ក្នុងការស្ងាត់ - vivicceva kāmehi ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ, vivicca akusalehi dhammehi ស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ ក្នុងអត្ថជាគ្រឿងវាស់វែង - āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ មួយយោជន៍ ទាំងបណ្តោយ ទាំងទទឹង, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ candabhāgāya parimāṇaṃ ប្រមាណនៃស្ទឹងចន្ទភាគ មួយយោជន៍ ទាំងជម្រៅ ទាំងទទឹង, parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimadeso មជ្ឈិមប្រទេស មានប្រមាណ ៩ រយយោជន៍ ដោយជុំវិញ។ ក្នុងការប្រកបដោយសព្ទមានបុព្វសព្ទជាដើម - pubbeva me bhikkhave sambodhā ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មុនអំពីការត្រាស់ដឹងរបស់តថាគតពិតមែន, ito pubbe nāhosi មុនអំពីកាលនេះ មិនមានឡើយ, tato paraṃ paccantimā janapadā ជនបទចុងកាត់មាត់ញក ក្នុងខាងនាយអំពីទីនោះ, tato aparena samayena ដោយសម័យដទៃអំពីសម័យនោះ។ ក្នុងសំណួរ - kuto'si tvaṃ អ្នកមកអំពីណា, kuto bhavaṃ លោកដ៏ចម្រើនមកអំពីណា, pāṭaliputtato មកអំពីក្រុងបាដលីបុត្ត។ ក្នុងពាក្យថា kicchā laddhanti នេះ បញ្ចមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថជាគុណ, kicchena me adhigatanti នេះ តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថជាហេតុ ឬករណៈ, evaṃ thokā mutto, thokena muttoti ដូចជាពាក្យថា thokā mutto និង thokena mutto ដូច្នោះដែរ។

කථං ‘‘ථොකං චලතී’’ති, ක්‍රියාවිසෙසනෙ කම්මනි දුතියා, ථොකං චලනං කරොතීත්‍යත්ථො, ථොකන්ති චලනක්‍රියාය විසෙසනත්තා ක්‍රියාවිසෙසනං.

ដូចម្តេចដែលហៅថា «thokaṃ calati» (ញាប់ញ័រតិចតួច)? ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថជាកម្ម ក្នុងកិរិយាវិសេសនៈ មានន័យថា ធ្វើនូវការញាប់ញ័រតិចតួច សព្ទថា thoka នេះ ជាកិរិយាវិសេសនៈ ព្រោះជាវិសេសនៈនៃកិរិយាញាប់ញ័រ។

ක්‍රියාවිසෙසනං නාම, කම්මත්තෙ+කත්තසණ්ඨිතා;

න්‍යායසිද්ධං යතො තස්මා, තදත්ථං න විසුං විධි.

ឈ្មោះថាកិរិយាវិសេសនៈ រមែងតាំងនៅក្នុងភាពជាកម្ម និងឯកវចនៈ ព្រោះសម្រេចដោយសេចក្តីសមគួរ ហេតុនោះ ទើបមិនមានវិធីបញ្ញត្តិដោយឡែកសម្រាប់អត្ថនោះឡើយ។

න්‍යායසිද්ධංව=චලනන්ති යස්මා භාවෙ අනො, තස්මා භාවස්සෙ+කත්තා එකවචනන්ති ඤායා එකත්තඤ්ච, භාවෙ අනත්තා නපුංසකත්තඤ්ච, කරොතික්‍රියාය සම්බන්ධෙන කම්මත්තඤ්ච සිජ්ඣතීති. කර+භූධාතවො ච –

ពាក្យថា Nyāyasiddhaṃva គឺដូចជាពាក្យថា calanaṃ ព្រោះចុះ អន-បច្ច័យ ក្នុងភាវៈ ហេតុនោះ ភាពជាឯកវចនៈ ព្រោះភាវៈជាឯកវចនៈ តាមសេចក្តីសមគួរផង ភាពជានបុំសកលិង្គ ព្រោះអន-បច្ច័យក្នុងភាវៈផង ភាពជាកម្ម ព្រោះទាក់ទងនឹងកិរិយាថា ធ្វើ ផង រមែងសម្រេច។ ម្យ៉ាងទៀត ករធាតុ និងភូធាតុទាំងឡាយ...

කාරියරූපාභිධාත්වත්ථා[Pg.123], සබ්බෙ සත්තාය යුජ්ජරෙ;

තතො ක්‍රියා ච භාවො ච, සාමඤ්ඤං තෙසු ගම්‍යතෙ –

ធាតុទាំងពួងដែលមានអត្ថពោលនូវរូបដែលត្រូវធ្វើ រមែងប្រកបក្នុងសត្តា (ភាពមាន) ហេតុនោះ កិរិយាផង ភាវៈផង ដែលជាសាធារណៈ រមែងដឹងបានក្នុងធាតុទាំងនោះ។

ති වුත්තත්තා යුජ්ජන්ති.

ព្រោះពោលទុកយ៉ាងនេះ ទើបប្រកបគ្នា។

ථොකත්ථෙ-ථොකා මුච්චති. සබ්බත්ථ සවිසයෙ පඤ්චමී. එත්ථ ‘‘විවක්ඛා ලොකිකා සා ච, න සක්කා අනිවත්තිතුං’’ති වුත්තත්තා අනිට්ඨප්පසඞ්ගො න සියා. මරියාදායං-ආපබ්බතා ඛෙත්තං. අභිවිධිම්හි-ආබ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති, පබ්බතං වජ්ජෙත්වා, බ්‍රහ්මලොකම්හි බ්‍යාපෙත්වාති ච අත්ථො. එත්ථ වජ්ජමානසීමා මරියාදා, ගය්හමානසීමා අභිවිධි.

ក្នុងអត្ថថា តិចតួច - thokā muccati រួចផុតបន្តិចបន្តួច។ បញ្ចមីវិភត្តិ ចុះក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួនក្នុងទីទាំងពួង។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះពោលថា «សេចក្តីប្រាថ្នាចង់ពោលជារបស់លោកិយ ហើយសេចក្តីប្រាថ្នានោះ មិនអាចនឹងហាមឃាត់បានឡើយ» ហេតុនោះ ការធ្លាក់ចុះក្នុងអត្ថដែលមិនប្រាថ្នា មិនគប្បីមានឡើយ។ ក្នុងអត្ថកំណត់ព្រំដែន (មរិយាទា) - āpabbatā khettaṃ ស្រែត្រឹមភ្នំ។ ក្នុងអត្ថរួមបញ្ចូល (អភិវិធិ) - ābrahmalokā saddo abbhuggacchati សំឡេងលាន់ឮឡើងទៅរហូតដល់ព្រហ្មលោក មានន័យថា វៀរលែងតែភ្នំ ហើយផ្សាយទៅក្នុងព្រហ្មលោក។ ក្នុងទីនេះ ព្រំដែនដែលត្រូវវៀរលែង ឈ្មោះថា មរិយាទា ព្រំដែនដែលត្រូវកាន់យក ឈ្មោះថា អភិវិធិ។

27. අපපරීහි වජ්ජනෙ

២៧. សូត្រថា Apaparīhi vajjane។

වජ්ජනෙ වත්තමානෙහී අපපරීහි යොගෙ පඤ්චමී හොති. අපසාලාය ආයන්ති වාණිජා, පරිසාලාය ආයන්ති වාණිජා, සාලං වජ්ජෙත්වාති අත්ථො.

ក្នុងការប្រកបដោយ អប-សព្ទ និង បរិ-សព្ទ ដែលមានអត្ថថា វៀរលែង បញ្ចមីវិភត្តិ រមែងចុះ។ apasālāya āyanti vāṇijā ពួកឈ្មួញមកវៀរលែងតែសាលា, parisālāya āyanti vāṇijā ពួកឈ្មួញមកវៀរលែងតែសាលា មានន័យថា វៀរលែងតែសាលា។

28. පටිනිධිපතිදානෙසු පතිනා

២៨. សូត្រថា Paṭinidhipatidānesu patinā។

පටිනිධිම්හි පතිදානෙ ච වත්තමානෙන පතිනා යොගෙ නාමස්මා පඤ්චමී හොති. බුද්ධස්මා පති සාරිපුත්තො, ඝත+මස්ස තෙලස්මා පති දදාති.

ក្នុងការប្រកបដោយ បតិ-សព្ទ ដែលមានអត្ថជាតំណាង (បដិនិធិ) និងការសងជំនួស (បដិទាន) បញ្ចមីវិភត្តិ រមែងចុះបន្ទាប់ពីនាមសព្ទ។ buddhasmā pati sāriputto ព្រះសារីបុត្តជាតំណាងនៃព្រះពុទ្ធ, ghata'massa telasmā pati dadāti រមែងឲ្យទឹកដោះថ្លាជំនួសប្រេងដល់បុគ្គលនោះ។

29. රිතෙ දුතියා ච

២៩. សូត្រថា Rite dutiyā ca។

රිතෙසද්දයොගෙ නාමස්මා දුතියා හොති පඤ්චමී ච. රිතෙ සද්ධම්මා, රිතෙ සද්ධම්මං.

ក្នុងការប្រកបដោយ រិតេ-សព្ទ ទុតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ រមែងចុះបន្ទាប់ពីនាមសព្ទ។ rite saddhammā វៀរចាកព្រះសទ្ធម៌, rite saddhammaṃ វៀរចាកព្រះសទ្ធម៌។

30. විනා+ඤ්ඤත්‍ර තතියා ච

៣០. សូត្រថា Vinā'ññatra tatiyā ca។

විනා+ඤ්ඤත්‍රයොගෙ [Pg.124] නාමස්මා තතියා දුතියා පඤ්චමී ච. විනා වාතෙන, විනා වාතං, විනා වාතස්මා. අඤ්ඤත්‍ර එකෙන පිණ්ඩපාතනීහාරකෙන, අඤ්ඤත්‍ර ධම්මං, අඤ්ඤත්‍ර ධම්මා.

ក្នុងការប្រកបដោយ វិនា-សព្ទ និង អញ្ញត្រ-សព្ទ តតិយាវិភត្តិ ទុតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ រមែងចុះបន្ទាប់ពីនាមសព្ទ។ vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā វៀរចាកខ្យល់។ aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena វៀរលែងតែភិក្ខុអ្នកនាំទៅនូវបិណ្ឌបាតមួយរូប, aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā វៀរលែងតែធម៌។

31. පුථනානාහි

៣១. សូត្រថា Puthanānāhi។

එතෙහි යොගෙ තතියා හොති පඤ්චමී ච. භින්නයොගකරණං දුතියානිවත්තනත්ථං. පුථගෙව ජනෙන, පුථගෙව ජනස්මා, ජනෙන නානා, ජනස්මා නානා.

ក្នុងការប្រកបដោយសព្ទទាំងនេះ (បុថកៈ និង នានា) តតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ រមែងចុះ។ ការធ្វើសូត្រដោយឡែកពីគ្នា ដើម្បីការពារកុំឲ្យចុះទុតិយាវិភត្តិ។ puthageva janena, puthageva janasmā ផ្សេងអំពីជនពិតមែន, janena nānā, janasmā nānā ផ្សេងអំពីជន។

39. ඡට්ඨී සම්බන්ධෙ

៣៩. សូត្រថា Chaṭṭhī sambandhe។

සම්බන්ධෙ ඡට්ඨී හොති. රඤ්ඤො පුරිසොති වුත්තෙ යස්මා රාජා දදාති, පුරිසො ගණ්හාති, තස්මා රාජපුරිසොති විඤ්ඤායති. එවමෙව යො යස්ස ආයත්තො සෙවකාදිභාවෙන භණ්ඩභාවෙන වා සමීප+සමූහා+වයව+විකාර+කාරිය+අවත්ථා+ජාති+ගුණ+ක්‍රියාදිවසෙන වා, ඨානීවසෙන වා, ආගමීවසෙන වා, සො තිවිධොපි අත්ථො සම්බන්ධො නාම. වුත්තඤ්හි –

ឆដ្ឋីវិភត្តិ រមែងចុះក្នុងអត្ថជាសហព័ន្ធ (សំបន្ធៈ)។ កាលបើពោលថា rañño puriso (បុរសរបស់ព្រះរាជា) ព្រោះហេតុតែព្រះរាជាជាអ្នកប្រទាន បុរសជាអ្នកទទួល ហេតុនោះ ទើបដឹងបានថា រាជបុរស។ យ៉ាងនោះឯង អត្ថណាដែលទាក់ទងនឹងអត្ថណា ដោយភាពជាអ្នកបម្រើជាដើម ឬដោយភាពជាទ្រព្យសម្បត្តិ ឬដោយអំណាចនៃទីជិត ក្រុម អវយវៈ ការប្រែប្រួល ផលដែលត្រូវធ្វើ ស្ថានភាព ជាតិ គុណ កិរិយាជាដើម ឬដោយអំណាចនៃឋានី ឬដោយអំណាចនៃអាគមី អត្ថទាំង ៣ ប្រការនោះ ឈ្មោះថា សំបន្ធៈ។ ព្រោះថា ព្រះបុរាណាចារ្យពោលទុកថា៖

ක්‍රියාකාරකසඤ්ජාතො, අස්සෙ+දංභාවහෙතුකො;

සම්බන්ධො නාම සො අත්ථො, තත්ථ ඡට්ඨී විධීයතෙ.

អត្ថណាដែលកើតឡើងអំពីកិរិយានិងការកៈ មានហេតុគឺភាពនៃពាក្យថា «របស់បុគ្គលនេះ» អត្ថនោះឈ្មោះថា សំបន្ធៈ ឆដ្ឋីវិភត្តិ រមែងត្រូវបានបញ្ញត្តិក្នុងអត្ថនោះ។

පාරතන්ත්‍යඤ්හි සම්බන්ධො, තත්ථ ඡට්ඨී භවෙ තිතො;

උපාධි+ඨාන්‍යා+ගමිතො, න විසෙස්සාදිතො තිතොති.

ភាពជាអធិនៃបុគ្គលដទៃ ឈ្មោះថា សំបន្ធៈ ឆដ្ឋីវិភត្តិ គប្បីមានក្នុងអត្ថនោះ ព្រោះសំបន្ធៈនោះ ព្រោះកើតអំពីឧបាធិ ឋានី និងអាគមី មិនមែនកើតអំពីវិសេសនៈជាដើមឡើយ។

උපාධිසඞ්ඛාතවිසෙසනතො තාව-රඤ්ඤො පුරිසො. එත්ථ ච බ්‍රාහ්මණාදිසාමිතො නිවත්තෙතීති රාජා විසෙසනං, පුරිසො තෙන [Pg.125] විසෙසියතීති විසෙස්සො. භණ්ඩසම්බන්ධතො-පහුතං මෙ ධනං සක්ක, එකස්ස පටිවීසො, භික්ඛුස්ස පත්තචීවරං. සමීපතො-අම්බවනස්ස අවිදූරෙ, නිබ්බානස්සෙව සන්තිකෙ. සමූහෙ-සුවණ්ණස්ස රාසි, භික්ඛූනං සමූහො. අවයවෙ-මනුස්සස්සෙව තෙ සීසං, රුක්ඛස්ස සාඛා. විකාරෙ-සුවණ්ණස්ස විකති, භට්ඨධඤ්ඤානං සත්තු. කාරියෙ-යවස්ස අඞ්කුරො, මෙඝස්ස සද්දො, පුත්තාපි තස්ස බහවො, කම්මානං ඵලං විපාකො. අවත්ථායං-ඛන්ධානං පාතුභාවො, ජරා, භෙදො වා. ජාතියං-මනුස්සස්ස භාවො, මනුස්සානං ජාති. ගුණෙ-සුවණ්ණස්ස වණ්ණො, වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්ස බුද්ධස්ස ගුණඝොසො, පුප්ඵානං ගන්ධො, ඵලානං රසො, චිත්තස්ස ඵුසනා, සිප්පිකානං සතං නත්ථි, තිලානං මුට්ඨි, තෙසං සමායොගො, සන්ධිනො විමොක්ඛො, තථාගතස්ස පඤ්ඤාපාරමිං ආරබ්භ, සුඛං තෙ, දුක්ඛං තෙ, චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි, පඤ්ඤාය පටුභාවො, රූපස්ස ලහුතා, මුදුතා වා, උපචයො වා. ක්‍රියාසම්බන්ධෙ-පාදස්ස උක්ඛෙපනං, අවක්ඛෙපනං වා, හත්ථස්ස සමිඤ්ජනං, දානං, පසාරණං, ධාතූනං ගමනං, ඨානං, නිසජ්ජා, සයනං වා, තථාගතස්ස නාමගොත්තාදි, තස්ස කාරණං, තස්ස මාතාපිතරො, තස්ස පුරතො පාතුරහොසි, නගරස්ස දක්ඛිණතො, වස්සානං තතියෙ මාසෙ, න තස්ස උපමා, කුවෙරස්ස බලි ඉච්චාදි. අපි ච –

ជាដំបូង ដោយអំណាចនៃវិសេសនៈដែលរាប់ថាជាឧបាធិ - rañño puriso (បុរសរបស់ព្រះរាជា)។ ក្នុងទីនេះ សព្ទថា rājā ជាវិសេសនៈ ព្រោះជាគ្រឿងញែកចេញអំពីភាពជាម្ចាស់របស់ព្រាហ្មណ៍ជាដើម សព្ទថា puriso ជាវិសេស្យៈ ព្រោះត្រូវញែកចេញដោយវិសេសនៈនោះ។ ដោយអំណាចនៃទ្រព្យសម្បត្តិ (ភណ្ឌសំបន្ធៈ) - pahutaṃ me dhanaṃ sakka (ម្នាលសក្កៈ ទ្រព្យរបស់ខ្ញុំមានច្រើន), ekassa paṭivīso (ចំណែករបស់បុគ្គលម្នាក់), bhikkhussa pattacīvaraṃ (បាត្រនិងចីវររបស់ភិក្ខុ)។ ដោយអំណាចនៃទីជិត (សមីបៈ) - ambavanassa avidūre (ក្នុងទីមិនឆ្ងាយអំពីព្រៃស្វាយ), nibbānasseva santike (ក្នុងទីជិតនៃព្រះនិព្វានពិតមែន)។ ក្នុងក្រុម (សមូហៈ) - suvaṇṇassa rāsi (គំនរនៃមាស), bhikkhūnaṃ samūho (ក្រុមនៃភិក្ខុទាំងឡាយ)។ ក្នុងអវយវៈ - manussasseva te sīsaṃ (ក្បាលរបស់អ្នកដូចជាក្បាលនៃមនុស្សពិតមែន), rukkhassa sākhā (មែកនៃដើមឈើ)។ ក្នុងការប្រែប្រួល (វិការៈ) - suvaṇṇassa vikati (គ្រឿងប្រែប្រួលនៃមាស), bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu (ម្សៅលីងនៃធញ្ញជាតិដែលលីងហើយ)។ ក្នុងផលដែលត្រូវធ្វើ (ការិយៈ) - yavassa aṅkuro (ពន្លកនៃស្រូវសាលី), meghassa saddo (សំឡេងនៃផ្គរ), puttāpi tassa bahavo (កូនទាំងឡាយរបស់គាត់សូម្បីច្រើនក៏មាន), kammānaṃ phalaṃ vipāko (ផលវិបាកនៃកម្មទាំងឡាយ)។ ក្នុងស្ថានភាព (អវត្ថា) - khandhānaṃ pātubhāvo (ការប្រាកដឡើងនៃខន្ធទាំងឡាយ), jarā (សេចក្តីគ្រាំគ្រា), bhedo vā (ឬការបែកធ្លាយ)។ ក្នុងជាតិ - manussassa bhāvo (ភាពនៃមនុស្ស), manussānaṃ jāti (ជាតិរបស់មនុស្សទាំងឡាយ)។ ក្នុងគុណ - suvaṇṇassa vaṇṇo (ពណ៌នៃមាស), vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa (ពណ៌សម្បុររបស់ព្រះតថាគតមិនគប្បីសាបសូន្យឡើយ), buddhassa guṇaghoso (សំឡេងល្បីនៃព្រះគុណរបស់ព្រះពុទ្ធ), pupphānaṃ gandho (ក្លិននៃផ្កាទាំងឡាយ), phalānaṃ raso (រសនៃផលឈើទាំងឡាយ), cittassa phusanā (ការប៉ះពាល់នៃចិត្ត), sippikānaṃ sataṃ natthi (មួយរយនៃខ្ចៅមិនមានឡើយ), tilānaṃ muṭṭhi (ល្ងមួយក្តាប់), tesaṃ samāyogo (ការជួបជុំគ្នានៃជនទាំងនោះ), sandhino vimokkho (ការរួចផុតនៃសន្លាក់), tathāgatassa paññāpāramiṃ ārabbha (ប្រារព្ធនូវបញ្ញាបារមីរបស់ព្រះតថាគត), sukhaṃ te (សេចក្តីសុខចូរមានដល់អ្នក), dukkhaṃ te (សេចក្តីទុក្ខចូរមានដល់អ្នក), cetaso parivitakko udapādi (សេចក្តីត្រិះរិះនៃចិត្តកើតឡើងហើយ), paññāya paṭubhāvo (ភាពឈ្លាសវៃនៃបញ្ញា), rūpassa lahutā (ភាពស្រាលនៃរូប), mudutā vā (ឬភាពទន់), upacayo vā (ឬការសន្សំឡើង)។ ក្នុងកិរិយាសំបន្ធៈ - pādassa ukkhepanaṃ (ការលើកឡើងនៃជើង), avakkhepanaṃ vā (ឬការដាក់ចុះ), hatthassa samiñjanaṃ (ការបត់ចូលនៃដៃ), dānaṃ (ការឲ្យ), pasāraṇaṃ (ការលាតចេញ), dhātūnaṃ gamanaṃ (ការទៅនៃធាតុទាំងឡាយ), ṭhānaṃ (ការឈរ), nisajjā (ការអង្គុយ), sayanaṃ vā (ឬការដេក), tathāgatassa nāmagottādi (នាមនិងគោត្រជាដើមរបស់ព្រះតថាគត), tassa kāraṇaṃ (ហេតុរបស់រឿងនោះ), tassa mātāpitaro (មាតាបិតារបស់គាត់), tassa purato pāturahosi (បានប្រាកដឡើងនៅខាងមុខរបស់គាត់), nagarassa dakkhiṇato (នៅទិសខាងត្បូងនៃទីក្រុង), vassānaṃ tatiye māse (ក្នុងខែទី ៣ នៃវស្សាទាំងឡាយ), na tassa upamā (គ្រឿងប្រៀបធៀបរបស់ព្រះអង្គមិនមានឡើយ), kuverassa bali (ការសែនព្រេនរបស់ស្តេចកុវេរៈ) ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត៖

ගාවස්ස ජාති, ධවලො, ගති, සිඞ්ගං, නාමන්ති+ධ;

දබ්බස්සාපි ච ජාත්‍යාදි, විසෙස්සා හොන්ති කාමතො.

ក្នុងលោកនេះ ជាតិ ពណ៌ស កិរិយាទៅ ស្នែង និងឈ្មោះ របស់គោ ព្រមទាំងជាតិជាដើមរបស់ទ្រព្យ សុទ្ធតែជាវិសេសនៈតាមសេចក្តីប្រាថ្នា។

ගොත්තඤ්ච [Pg.126] සබලොදිස්ස, පාක+මන්නස්ස සුක්කතා;

පටස්ස, සිඞ්ගංමෙණ්ඩස්ස, නා+ඤ්ඤෙසංති විසෙස්සතෙ.

គោត្ររបស់ទេវទត្តជាដើម ពណ៌ពពាលរបស់គោ សេចក្តីឆ្អិននៃបាយ ពណ៌សនៃសំពត់ ស្នែងរបស់ចៀម រមែងជាវិសេសនៈ មិនមែនជារបស់ដទៃឡើយ។

ඨානිතො-යුවණ්ණාන+මෙඔ ලුත්තා. ආගමිතො-සුඤ සස්ස. සාමියොගෙ-දෙවාන+මින්දො, මිගානං රාජා. රුජාදියොගෙ-දෙවදත්තස්ස රුජති, තස්ස රොගො උප්පජ්ජි, මහාසෙනාපතීනං උජ්ඣාපෙතබ්බං, රජකස්ස වත්ථං දදාති, මුසාවාදස්ස ඔත්තප්පං ඉච්චාදි. යජස්ස යොගෙ-පුප්ඵස්ස බුද්ධස්ස යජති, පුප්ඵෙනාත්‍යත්ථො. එවං ඝතස්ස අග්ගිං ජුහති. සුහිතත්ථෙ-පත්තං ඔදනස්ස පූරෙත්වා, පූරං නානාපකාරස්ස අසුචිනො, පූරං හිරඤ්ඤසුවණ්ණස්ස, පූරති බාලො පාපස්ස. කිතකප්පයොගෙ-බහුලංවිධානා ඡට්ඨී, රඤ්ඤො සම්මතො, පූජිතො, සක්කතො, අපචිතො, මානිතො වා, අමතං තෙසං භික්ඛවෙ අපරිභුත්තං, යෙසං කායගතා සති අපරිභුත්තා, සාධුසම්මතො බහුජනස්ස, සුප්පටිවිද්ධා බුද්ධානං ධම්මධාතු, ධම්මස්ස ගුත්තො මෙධාවී. කම්මත්ථෙ-තස්ස භවන්ති වත්තාරො, සහසා කම්මස්ස කත්තාරො, අමතස්ස දාතා, භින්නානං සන්ධාතා, සහිතානං අනුප්පදාතා, බොධෙතා පජාය, කම්මස්ස කාරකො නත්ථි, විපාකස්ස ච වෙදකො, අවිසංවාදකො ලොකස්ස, චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො. සරති+ච්ඡායොගෙ-මාතු සරති, න තෙසං කොචි සරති, සත්තානං කම්මපච්චයා, පුත්තස්ස ඉච්ඡති. කරොතිස්ස (යොගෙ) – උදකස්ස පතිකුරුතෙ, කණ්ඩස්ස පතිකුරුතෙ, අභිසඞ්ඛරොතීත්‍යත්ථො. පඤ්චමියත්ථෙ පරිහානිභයත්ථයොගෙපි ඡට්ඨී, අස්සවනතාය ධම්මස්ස පරියායන්ති, කින්නු ඛො අහං තස්ස සුඛස්ස භායාමි, සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්ස, සබ්බෙ භායන්ති [Pg.127] මච්චුනො, භීතො චතුන්නං ආසීවිසානං ඝොරවිසානං ඉච්චාදි.

ដោយអំណាចនៃឋានី - yuvaṇṇāna'meo luttā (ការលុបនៃអក្សរ អ និង ឧ នៃយុវសព្ទនិងវណ្ណសព្ទទាំងឡាយ)។ ដោយអំណាចនៃអាគមី - suña sassa (ចុះ ស-អាគម នៃសុញ្ញសព្ទ)។ ក្នុងការប្រកបដោយសាមីសព្ទ - devāna'mindo (ព្រះឥន្ទ្ររបស់ទេវតាទាំងឡាយ), migānaṃ rājā (ស្តេចនៃម្រឹគទាំងឡាយ)។ ក្នុងការប្រកបដោយរុជាសព្ទជាដើម - devadattassa rujati (រមែងឈឺដល់ទេវទត្ត), tassa rogo uppajji (រោគកើតឡើងហើយដល់គាត់), mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ (គប្បីញ៉ាំងមហាសេនាបតីទាំងឡាយឲ្យតិះដៀល), rajakassa vatthaṃ dadāti (រមែងឲ្យសំពត់ដល់ជាងជ្រលក់), musāvādassa ottappaṃ (សេចក្តីក្រែងខ្ពើមចំពោះការនិយាយកុហក) ជាដើម។ ក្នុងការប្រកបដោយយជធាតុ - pupphassa buddhassa yajati (រមែងបូជាព្រះពុទ្ធដោយផ្កា) មានន័យថា ដោយផ្កា។ ដូចជាពាក្យថា ghatassa aggiṃ juhati (រមែងបូជាភ្លើងដោយទឹកដោះថ្លា)។ ក្នុងអត្ថឆ្អែត ឬពេញ (សុហិតត្ថៈ) - pattaṃ odanassa pūretvā (បំពេញបាត្រដោយបាយ), pūraṃ nānāpakārassa asucino (ពេញដោយវត្ថុមិនស្អាតមានប្រការផ្សេងៗ), pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa (ពេញដោយប្រាក់និងមាស), pūrati bālo pāpassa (បុគ្គលពាលរមែងពេញដោយបាប)។ ក្នុងការប្រកបដោយកិតកប្បៈ - ឆដ្ឋីវិភត្តិ ចុះដោយការចាត់ចែងដ៏ច្រើន rañño sammato (ជាអ្នកដែលព្រះរាជាយល់ព្រមហើយ), pūjito (បូជាហើយ), sakkato (ធ្វើសក្ការៈហើយ), apacito (កោតក្រែងហើយ), mānito vā (ឬរាប់អានហើយ), amataṃ tesaṃ bhikkhave aparibhuttaṃ, yesaṃ kāyagatā sati aparibhuttā (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌មិនស្លាប់ ឈ្មោះថាពួកជនទាំងនោះមិនបានបរិភោគហើយ ជនទាំងឡាយណា មិនបានបរិភោគកាយគតាសតិហើយ), sādhusammato bahujanassa (ជាអ្នកដែលមហាជនយល់ព្រមថាជាសប្បុរស), suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu (ធម្មធាតុដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយត្រាស់ដឹងល្អហើយ), dhammassa gutto medhāvī (ជនអ្នកមានប្រាជ្ញា ជាអ្នកគ្រប់គ្រងនូវធម៌)។ ក្នុងអត្ថជាកម្ម - tassa bhavanti vattāro (ពួកជនអ្នកពោលនូវទោសរបស់បុគ្គលនោះ រមែងមាន), sahasā kammassa kattāro (ពួកជនអ្នកធ្វើនូវកម្មដោយរួសរាន់), amatassa dātā (អ្នកប្រទាននូវធម៌មិនស្លាប់), bhinnānaṃ sandhātā (អ្នកតភ្ជាប់នូវពួកជនដែលបែកបាក់គ្នា), sahitānaṃ anuppadātā (អ្នកជួយទំនុកបម្រុងនូវពួកជនដែលព្រមព្រៀងគ្នា), bodhetā pajāya (អ្នកញ៉ាំងប្រជានិករឲ្យត្រាស់ដឹង), kammassa kārako natthi (អ្នកធ្វើនូវកម្មមិនមានឡើយ), vipākassa ca vedako (និងអ្នកទទួលនូវផលវិបាកក៏មិនមានឡើយ), avisaṃvādako lokassa (អ្នកមិនពោលកុហកចំពោះសត្វលោក), catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo (រូបថ្លាដែលអាស្រ័យនូវមហាភូតរូបទាំង ៤)។ ក្នុងការប្រកបដោយសរធាតុ និងឥច្ឆាធាតុ - mātu sarati (រមែងរលឹកដល់មាតា), na tesaṃ koci sarati (ជនណាម្នាក់រមែងមិនរលឹកដល់ជនទាំងនោះឡើយ), sattānaṃ kammapaccayā (ព្រោះកម្មជាបច្ច័យរបស់សត្វទាំងឡាយ), puttassa icchati (រមែងប្រាថ្នានូវកូន)។ ក្នុងការប្រកបដោយករធាតុ - udakassa patikurute (រមែងធ្វើតបដោយទឹក), kaṇḍassa patikurute (រមែងធ្វើតបដោយព្រួញ) មានន័យថា រមែងតាក់តែង។ ឆដ្ឋីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថជាបញ្ចមីវិភត្តិ ក្នុងការប្រកបដោយសព្ទមានអត្ថថាសាបសូន្យនិងភ័យ ក៏មានដែរ ដូចជា assavanatāya dhammassa pariyāyanti (រមែងសាបសូន្យចាកធម៌ ព្រោះការមិនបានស្តាប់), kinnu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi (តើតថាគតខ្លាចចំពោះសេចក្តីសុខនោះឬអ្វី), sabbe tasanti daṇḍassa (សត្វទាំងពួងរមែងតក់ស្លុតចំពោះអាជ្ញា), sabbe bhāyanti maccuno (សត្វទាំងពួងរមែងខ្លាចចំពោះសេចក្តីស្លាប់), bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ ghoravisānaṃ (ខ្លាចចំពោះអាសិរពិសទាំង ៤ ដែលមានពិសដ៏ពន្លឹក) ជាដើម។

40. තුල්‍යත්ථෙන වා තතියා

៤០. សូត្រថា Tulyatthena vā tatiyā។

තුල්‍යත්ථෙන යොගෙ වා ඡට්ඨී හොති තතියා ච. පිතු තුල්‍යො, පිතරා වා, මාතු තුල්‍යො, මාතරා වා.

ក្នុងកាលប្រកបដោយសព្ទមានអត្ថស្មើគ្នា (តុល្យត្ថៈ) វិភត្តិទី ៦ (ឆដ្ឋី) ឬវិភត្តិទី ៣ (តតិយា) តែងចុះខ្លះ។ ដូចជា Pitu tulyo (ស្មើនឹងឪពុក) ឬ pitarā vā, mātu tulyo (ស្មើនឹងម្តាយ) ឬ mātarā vā។

32. සත්තම්‍යා+ධාරෙ

៣២. សូត្រថា “សត្តម្យាធារេ” (ចុះសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថជាអាធារៈ)។

කත්තුකම්මට්ඨානං නිසජ්ජ+පචනාදික්‍රියානං යො ආධාරො, තං ආධාරකාරකං නාම. කථං කටෙ නිසීදති දෙවදත්තො, ථාලියං ඔදනං පචති, දෙවදත්ත+තණ්ඩුලානං කත්තු+කම්මානං ධාරණතො තදට්ඨආසන+පචනක්‍රියං කට+ථාලියො ධාරෙන්ති නාම, තස්මිං සත්තමීවිභත්ති හොති.

ទីតាំង (អាធារៈ) នៃកិរិយាទាំងឡាយមានការអង្គុយ និងការស្លជាដើម ដែលតាំងនៅក្នុងកត្វា និងកម្ម ឈ្មោះថា អាធារការកៈ។ ដូចម្តេច? ដូចជា kaṭe nisīdati devadatto (ទេវទត្តអង្គុយលើកន្ទេល), thāliyaṃ odanaṃ pacati (ស្លបាយក្នុងឆ្នាំង)។ ព្រោះតែការទ្រទ្រង់នូវកត្វានិងកម្ម គឺទេវទត្តនិងអង្ករ នាំឲ្យកន្ទេលនិងឆ្នាំង ឈ្មោះថាទ្រទ្រង់នូវកិរិយាអង្គុយនិងកិរិយាស្លដែលមាននៅក្នុងទីនោះ ហេតុនោះ សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងទីនោះ។

සො බ්‍යාපිකො, ඔපසිලෙසිකො, වෙසයිකො, සාමීපිකොති චතුබ්බිධො. තත්ථ යො ආධෙය්‍යස්ස නිස්සෙසාධාරභූතො, සො බ්‍යාපිකො, යථා තිලෙසු තෙලං අත්ථි, ඛීරෙසු ජලං, දධිම්හි සප්පි. පච්චෙකසිද්ධානං භාවානං යං ආධෙය්‍යභාවෙන උපසිලෙසනං අල්ලීයනං අත්ථි, සො ඔපසිලෙසිකො. යථා ආසනෙ නිසින්නො සඞ්ඝො, ථාලියං ඔදනං පචති, ඝටෙ උදක+මත්ථි, දූරෙ ඨිතො, සමීපෙ ඨිතො. යත්ථ සමීපෙ සමීපීවොහාරං කත්වා තදායත්තතාදීපනත්ථං ආධාරභාවො උපචරීයති, තං සාමීපිකං, යථා ගඞ්ගායං ඝොසො, ගඞ්ගාය සමීපෙ වජොත්‍යත්ථො. සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. යත්ථ අඤ්ඤථාභාවවසෙන දෙසන්තරාවච්ඡෙදවසෙන වා ආධාරපරිකප්පො[Pg.128], සො වෙසයිතො. යථා ආකාසෙ සකුණා චරන්ති, භූමියං මනුස්සා, ජලෙ මච්ඡා, පාසාදෙසු පතිතො, පාපස්මිං රමතී මනො, පසන්නො බුද්ධසාසනෙ, පඤ්ඤාය සාධු, විනයෙ නිපුණො, මාතරි සාධු, පිතරි නිපුණො.

អាធារៈនោះ មាន ៤ ប្រការ គឺ ព្យាពិកៈ (ផ្សព្វផ្សាយទៅ), ឱបសិលេសិកៈ (ប៉ះពាល់/ជិតដិត), វេសយិកៈ (វិស័យ/ដែនកំណត់) និង សាមីបិកៈ (ជិតខាង/ក្បែរ)។ ក្នុងអាធារៈទាំងនោះ អាធារៈណាដែលជាទីតាំងផ្សព្វផ្សាយទៅមិនមានសេសសល់នៃអាធេយ្យៈ (របស់ដែលត្រូវទ្រទ្រង់) អាធារៈនោះឈ្មោះថា ព្យាពិកៈ ដូចជា tilesu telaṃ atthi (ប្រេងមាននៅក្នុងល្ងទាំងឡាយ), khīresu jalaṃ (ទឹកមាននៅក្នុងទឹកដោះ), dadhimhi sappi (ទឹកដោះថ្លាមាននៅក្នុងទឹកដោះជូរ)។ ការប៉ះពាល់ ឬការតោងទាក់ដោយសភាវៈជាអាធេយ្យៈ នៃសភាវៈទាំងឡាយដែលសម្រេចដោយឡែកៗពីគ្នា អាធារៈនោះឈ្មោះថា ឱបសិលេសិកៈ ដូចជា āsane nisinno saṅgho (ព្រះសង្ឃអង្គុយលើអាសនៈ), thāliyaṃ odanaṃ pacati (ស្លបាយក្នុងឆ្នាំង), ghaṭe udakam atthi (ទឹកមាននៅក្នុងក្អម), dūre ṭhito (ឈរក្នុងទីឆ្ងាយ), samīpe ṭhito (ឈរក្នុងទីជិត)។ ក្នុងទីណា ការពោលពាក្យថាជិតក្នុងរបស់ដែលនៅជិត ហើយឧបចារៈនូវភាពជាអាធារៈ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីទាក់ទងនឹងរបស់នោះ អាធារៈនោះឈ្មោះថា សាមីបិកៈ ដូចជា gaṅgāyaṃ ghoso (ភូមិអ្នកគង្វាលគោនៅទៀបឆ្នេរទន្លេគង្គា សេចក្តីថា នៅជិតទន្លេគង្គា), sāvatthiyaṃ viharati jetavane (គង់នៅក្នុងព្រៃជេតពន ជិតក្រុងសាវត្ថី)។ ក្នុងទីណា ការសន្មតអាធារៈដោយអំណាចនៃការប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃ ឬដោយអំណាចនៃការកំណត់ដែនដីផ្សេង អាធារៈនោះឈ្មោះថា វេសយិកៈ ដូចជា ākāse sakuṇā caranti (សត្វស្លាបទាំងឡាយហើរទៅក្នុងអាកាស), bhūmiyaṃ manussā (មនុស្សទាំងឡាយនៅលើផែនដី), jale macchā (ត្រីទាំងឡាយក្នុងទឹក), pāsādesu patito (ធ្លាក់ចុះលើប្រាសាទទាំងឡាយ), pāpasmiṃ ramatī mano (ចិត្តត្រេកអរក្នុងបាប), pasanno buddhasāsane (ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា), paññāya sādhu (ល្អដោយប្រាជ្ញា), vinaye nipuṇo (ឈ្លាសវៃក្នុងវិន័យ), mātari sādhu (ល្អចំពោះម្តាយ), pitari nipuṇo (ឈ្លាសវៃចំពោះឪពុក)។

කිරියා කත්තු+කම්මට්ඨා, ආධාරීයති යෙන සො;

ආධාරො චතුධා වුත්තො, බ්‍යාපකාදිප්පභෙදතො.

កិរិយាដែលតាំងនៅក្នុងកត្វានិងកម្ម ត្រូវបានទ្រទ្រង់ដោយរបស់ណា របស់នោះឈ្មោះថា អាធារៈ។ អាធារៈនោះ លោកពោលថាមាន ៤ ប្រការ ដោយការបែងចែកមានព្យាពិកៈជាដើម។

බ්‍යාපකො තිලඛීරාදි, කටො ඔපසිලෙසිකො;

සාමීපිකො තු ගඞ්ගාදි, ආකාසො විසයො මතො.

ព្យាពិកៈ ដូចជាល្ងនិងទឹកដោះជាដើម, ឱបសិលេសិកៈ ដូចជាកន្ទេលជាដើម, ចំណែកឯសាមីបិកៈ ដូចជាទន្លេគង្គាជាដើម, អាកាស លោកដឹងថាជាវិស័យ (វេសយិកៈ)។

33. නිමිත්තෙ

៣៣. សូត្រថា “និមិត្តេ” (ចុះសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថជានិមិត្ត/ហេតុ)។

නිමිත්තත්ථෙ සත්තමී හොති. අජිනම්හි හඤ්ඤතෙ දීපි, කුඤ්ජරො දන්තෙසු හඤ්ඤතෙ, අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී, සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තියං. සබ්බත්ථ නිමිත්‍යත්ථො.

សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថជានិមិត្ត។ ដូចជា ajinamhi haññate dīpi (ខ្លាធំ គេសម្លាប់ព្រោះតែស្បែក), kuñjaro dantesu haññate (ដំរី គេសម្លាប់ព្រោះតែភ្លុកទាំងឡាយ), aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī (អ្នកឃើញភ័យក្នុងទោសទាំងឡាយមានប្រមាណតិចតួច), sampajānamusāvāde pācittiyaṃ (អាបត្តិបាចិត្តិយ ព្រោះពោលពាក្យកុហកទាំងដឹងខ្លួន)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាអត្ថនិមិត្ត។

34. යබ්භාවො භාවලක්ඛණං

៣៤. សូត្រថា “យព្ភាវោ ភាវលក្ខណំ” (ចុះសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថជាភាវលក្ខណៈ គឺកិរិយារបស់នាមណាមួយជាគ្រឿងសម្គាល់កិរិយារបស់នាមដទៃ)។

යස්ස භාවො භාවන්තරස්ස ලක්ඛණං භවති, තතො සත්තමී. කාලෙ ගාවීසු දුය්හමානාසුගතො, දුද්ධාසු ආගතො. එත්ථගමනක්‍රියාය දොහනක්‍රියාචිහනං, ආගමනක්‍රියාය දුද්ධාක්‍රියාචිහනං, එව+මුපරිපි. පුබ්බණ්හසමයෙ ගතො, සායන්හසමයෙ ආගතො, ජායමානෙ ඛො සාරිපුත්ත බොධිසත්තෙ අයං දසසහස්සී ලොකධාතු සම්පකම්පි.

កិរិយារបស់នាមណា ជាគ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយារបស់នាមដទៃ សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះបន្ទាប់ពីនាមនោះ។ ក្នុងផ្នែកកាល ដូចជា gāvīsu duyhamānāsu gato (កាលបើមេគោទាំងឡាយ គេកំពុងរំគូតទឹកដោះ គាត់ក៏ទៅហើយ), duddhāsu āgato (កាលបើមេគោទាំងឡាយ គេរំគូតទឹកដោះរួចហើយ គាត់ក៏មកដល់ហើយ)។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ កិរិយារំគូតទឹកដោះ ជាគ្រឿងសម្គាល់នៃកិរិយាទៅ, កិរិយារំគូតទឹកដោះរួចហើយ ជាគ្រឿងសម្គាល់នៃកិរិយាមកដល់, ខាងមុខៗទៅទៀតក៏ដូច្នោះដែរ។ ដូចជា pubbaṇhasamaye gato (ទៅក្នុងពេលព្រឹក), sāyanhasamaye āgato (មកក្នុងពេលល្ងាច), jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassī lokadhātu sampakampi (ម្នាលសារីបុត្ត កាលបើព្រះពោធិសត្វកំពុងប្រសូត មហាលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺននេះ ក៏កម្រើកញាប់ញ័រ)។

පාසාණා සක්ඛරා චෙව, කඨලා ඛාණුකණ්ටකා;

සබ්බෙ මග්ගා විවජ්ජන්ති, ගච්ඡන්තෙ ලොකනායකෙ.

ថ្ម គ្រួស អំបែង អង្កត់ឈើ និងបន្លាទាំងឡាយ តែងវៀរចាកផ្លូវទាំងអស់ កាលបើព្រះលោកនាយក (ព្រះពុទ្ធ) កំពុងយាងទៅ។

ඉමස්මිං [Pg.129] සති ඉදං හොති ඉච්චාදි. ‘‘අකාලෙ වස්සතී තස්ස, කාලෙ තස්ස න වස්සතී’’ති විසයසත්තමී.

កាលបើរឿងនេះមាន រឿងនេះក៏មាន ដូច្នេះជាដើម។ ម៉្យាងទៀត ដូចជា “Akāle vassatī tassa, kāle tassa na vassatī” (ភ្លៀងតែងបង្អុរចុះក្នុងកាលមិនគួរដល់បុគ្គលនោះ តែងមិនបង្អុរចុះក្នុងកាលគួរដល់បុគ្គលនោះ) នេះជាវិសយសត្តមី។

35. ඡට්ඨී චා+නාදරෙ

៣៥. សូត្រថា “ឆដ្ឋី ចានាទរេ” (ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថមិនអើពើ/អនាទរៈ)។

යස්ස භාවො භාවන්තරස්ස ලක්ඛණං භවති, තතො ඡට්ඨී හොති සත්තමී චා+නාදරෙ ගම්‍යමානෙ. අකාමකානං මාතාපිතූනං රුදන්තානං පබ්බජි, මාතාපිතූසු රුදන්තෙසු වා. ‘‘ආකොටයන්තො සො නෙති, සිවිරාජස්ස පෙක්ඛතෙ’’, ‘‘මච්චු ආදාය ගච්ඡති, පෙක්ඛමානෙ මහාජනෙ’’.

កាលបើយល់ឃើញនូវសេចក្តីមិនអើពើ (អនាទរៈ) កិរិយារបស់នាមណា ជាគ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយារបស់នាមដទៃ ឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ តែងចុះបន្ទាប់ពីនាមនោះ។ ដូចជា akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji ឬ mātāpitūsu rudantesu vā (កាលបើមាតាបិតាទាំងឡាយមិនប្រាថ្នា កំពុងយំសោក គាត់ក៏បានបួសហើយ)។ “Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhate” (ជននោះវាយដំហើយនាំយកទៅ កាលបើព្រះរាជាសិវិកំពុងទតមើល), “maccu ādāya gacchati, pekkhamāne mahājane” (មច្ចុរាជតែងនាំយកទៅ កាលបើមហាជនកំពុងសម្លឹងមើល)។

ගුන්නං සාමීති සම්බන්ධෙ ඡට්ඨී, ගොසු සාමීති විසයසත්තමී. එවං ගුන්නමිස්සරො, ගොස්වි+ස්සරො, ගුන්නං අධිපති, ගොසු අධිපති, ගුන්නං දායාදො, ගොසු දායාදො, ගුන්නං සක්ඛී, ගොසු සක්ඛී, ගුන්නං පතිභූ, ගොසු පතිභූ, ගුන්නං පසුතො, ගොසු පසුතො, කුසලා නච්චගීතස්ස, කුසලා නච්චගීතෙ, ආයුත්තො කටකරණස්ස, ආයුත්තො කටකරණෙ. තථා ආධාරවචනිච්ඡායං සත්තමී, භික්ඛූසු අභිවාදෙන්ති, මුද්ධනි චුම්බිත්වා, බාහාසු ගහෙත්වා, හත්ථෙසු පිණ්ඩාය චරන්ති, කදලීසු ගජෙ රක්ඛන්ති, ඤාණස්මිං පසන්නො, ඤාණස්මිං උස්සුක්කොති විසයසත්තමී.

ក្នុងពាក្យថា gunnaṃ sāmī (ម្ចាស់នៃហ្វូងគោទាំងឡាយ) ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថសំបន្ធៈ, ក្នុងពាក្យថា gosu sāmī (ម្ចាស់ក្នុងហ្វូងគោទាំងឡាយ) ចុះសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថវិសយសត្តមី។ ដូចគ្នាដែរ gunnamissaro, gosvissaro (អ្នកជាធំនៃហ្វូងគោ ឬក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ adhipati, gosu adhipati (អធិបតីនៃហ្វូងគោ ឬក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ dāyādo, gosu dāyādo (ទាយាទនៃហ្វូងគោ ឬក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ sakkhī, gosu sakkhī (សាក្សីនៃហ្វូងគោ ឬក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ patibhū, gosu patibhū (អ្នកធានានៃហ្វូងគោ ឬក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ pasuto, gosu pasuto (អ្នកខ្វល់ខ្វាយចំពោះហ្វូងគោ ឬក្នុងហ្វូងគោ), kusalā naccagītassa, kusalā naccagīte (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការរាំច្រៀង ឬក្នុងការរាំច្រៀង), āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇe (អ្នកប្រកបការងារធ្វើកន្ទេល ឬក្នុងការធ្វើកន្ទេល)។ ម៉្យាងទៀត កាលបើប្រាថ្នានឹងពោលជាអាធារៈ សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះ ដូចជា bhikkhūsu abhivādenti (ថ្វាយបង្គំក្នុងភិក្ខុទាំងឡាយ), muddhani cumbitvā (ថើបត្រង់ក្បាល), bāhāsu gahetvā (ចាប់ត្រង់ដៃទាំងឡាយ), hatthesu piṇḍāya caranti (ដើរទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតដោយដៃទាំងឡាយ), kadalīsu gaje rakkhanti (រក្សាដំរីទាំងឡាយក្នុងព្រៃចេក), ñāṇasmiṃ pasanno (ជ្រះថ្លាក្នុងញាណ), ñāṇasmiṃ ussukko (ខ្វល់ខ្វាយក្នុងញាណ) ទាំងនេះជាវិសយសត្តមី។

36. යතො නිද්ධාරණං

៣៦. សូត្រថា “យតោ និទ្ធារណំ” (ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិបន្ទាប់ពីនាមដែលជាទីដកចេញ/និទ្ធារណៈ)។

ජාතිගුණක්‍රියාහි සමුදායතෙ+කදෙසස්ස පුථක්කරණං නිද්ධාරණං, යතො තං කරීයති, තතො ඡට්ඨීසත්තමියො හොන්ති. සාලයො සූකධඤ්ඤානං පථ්‍යතමා, සූකධඤ්ඤෙසු සාලයො පථ්‍යතමා. කණ්හා ගාවීනං සම්පන්නඛීරතමා, කණ්හා ගාවීසු [Pg.130] සම්පන්නඛීරතමා. ගච්ඡතං ධාවන්තො සීඝතමා, ගච්ඡන්තෙසු ධාවන්තො සීඝතමා.

ការញែកចេញនូវចំណែកមួយពីក្រុមទាំងមូល ដោយសារជាតិ គុណ ឬកិរិយា ឈ្មោះថា និទ្ធារណៈ (ការដកចេញ)។ របស់ណាដែលត្រូវបានដកចេញ ឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ តែងចុះបន្ទាប់ពីរំលែកនោះ។ ដូចជា sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā ឬ sūkadhaññesu sālayo pathyatamā (ស្រូវសាលី ជាស្រូវប្រសើរបំផុតក្នុងបណ្តាស្រូវមានពុកទាំងឡាយ)។ Kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā ឬ kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā (មេគោខ្មៅ មានទឹកដោះច្រើនបំផុតក្នុងបណ្តាមេគោទាំងឡាយ)។ Gacchataṃ dhāvanto sīghatamā ឬ gacchantesu dhāvanto sīghatamā (អ្នករត់ លឿនបំផុតក្នុងបណ្តាអ្នកដើរទាំងឡាយ)។

14. සත්තම්‍යා+ධික්‍යෙ

១៤. សូត្រថា “សត្តម្យាធិក្យេ” (ចុះសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថលើសលុប)។

ආධික්‍යෙ අත්ථෙ උපෙන යුත්තම්හා සත්තමී හොති. උපඛාරියං දොණො, ඛාරියා දොණො අධිකොත්‍යත්ථො. තථා උපනික්ඛෙ කහාපණං.

ក្នុងអត្ថលើសលុប សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះបន្ទាប់ពីសព្ទដែលប្រកបដោយឧបសគ្គថា Upa (ឧប)។ ដូចជា upakhāriyaṃ doṇo សេចក្តីថា រង្វាល់ដោណៈ លើសជាងរង្វាល់ខារី។ ដូចគ្នាដែរ upanikkhe kahāpaṇaṃ (កហាបណៈ លើសជាងនិក្ខៈ)។

15. සාමිත්ථෙ+ධිනා

១៥. សូត្រថា “សាមិត្តេធិនា” (ចុះសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថជាម្ចាស់ ដែលប្រកបដោយសព្ទថា Adhi)។

සාමිභාවත්ථෙ අධිනා යුත්තම්හා සත්තමී හොති. අධිබ්‍රහ්මදත්තෙ පඤ්චාලා, අධිපඤ්චාලෙසු බ්‍රහ්මදත්තො, බ්‍රහ්මදත්තිස්සරා පඤ්චාලාති අත්ථො. අධිදෙවෙසු බුද්ධො, සම්මුතිදෙවාදීහි බුද්ධො අධිකොත්‍යත්ථො.

ក្នុងអត្ថជាម្ចាស់ (សាមិភាវៈ) សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះបន្ទាប់ពីសព្ទដែលប្រកបដោយសព្ទថា Adhi (អធិ)។ ដូចជា adhibrahmadatte pañcālā, adhipañcālesu brahmadatto សេចក្តីថា ដែនបញ្ចាលៈ មានព្រះបាទព្រហ្មទត្តជាម្ចាស់។ Adhidevesu buddho សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធទ្រង់លើសលុបជាងទេវតាទាំងឡាយ មានសម្មតិទេវតាជាដើម។

එත්ථ ච යථාවුත්තෙසු අත්ථෙසු අයං භෙදො –

ម៉្យាងទៀត ក្នុងអត្ថទាំងឡាយដែលបានពោលមកហើយនេះ មានការបែងចែកដូចតទៅ៖

කාරකං සාධකං නිබ්බත්තකං ක්‍රියානිමිත්තන්ති අත්ථතො එකමෙව, තඤ්ච දණ්ඩො, ධවලො, පචනං, චිත්තො, ගොති දබ්බ+ගුණ+ක්‍රියා+නාම+ජාතිභෙදෙන පඤ්චවිධම්පි කම්ම+කත්තාදිවසෙන ඡබ්බිධං, තං සත්තිකාරකං, තදාධාරභූතදබ්බාදයො තත්‍රට්ඨකාරකං, න මුඛ්‍යතො. මුඛ්‍යතො චෙ හොන්ති, තෙසං සත්තිදබ්බානං අඤ්ඤමඤ්ඤබ්‍යාවටරූපත්තා යො ආධාරො, සො ආධාරොයෙව, කිස්මිඤ්චිකාලෙ කරණං වා කත්තුරූපභූතො වා න හොති, තස්මා ථාලි පචති, ථාලියා පචති, ථාලියං පචතීත්‍යාදිනා එකස්ස වත්ථුනො කත්තු+කරණා+ධාරභෙදො න සියා. සත්තිපක්ඛෙ පන දබ්බාදීනං අනෙකසත්තියා ආධාරත්තා සත්තියා දබ්බාදයො විවක්ඛිතා තං තං කාරකං හොතීති දබ්බාදීනං අභෙදෙපි කාරකභෙදො යුජ්ජතෙ. වුත්තඤ්හි –

ពាក្យថា ការកៈ (អ្នកធ្វើ), សាធកៈ (អ្នកឲ្យសម្រេច), និព្វត្តកៈ (អ្នកបង្កើត), ក្រិយានិមិត្តៈ (ហេតុនៃកិរិយា) ដោយអត្ថគឺតែមួយគត់។ ការកៈនោះ ទោះបីជាមាន ៥ ប្រការ ដោយការបែងចែកជា ទ្រព្យ (ទព្វៈ), គុណ, កិរិយា, នាម និង ជាតិ ដូចជា daṇḍo (ដំបង), dhavalo (ពណ៌ស), pacanaṃ (ការស្ល), citto (ឈ្មោះចិត្តៈ), go (គោ) ក៏ដោយ ក៏នៅតែមាន ៦ ប្រការ ដោយអំណាចនៃកម្ម និងកត្វាជាដើម។ ការកៈនោះ ហៅថា សត្តិការកៈ (ការកៈដោយអំណាចសក្តិ/កម្លាំង) ចំណែកឯទ្រព្យជាដើមដែលជាទីតាំងនៃសត្តិនោះ ហៅថា តត្រដ្ឋការកៈ (ការកៈដែលតាំងនៅក្នុងទីនោះ) មិនមែនជាការកៈដោយផ្ទាល់ (មុខ្យៈ) ឡើយ។ ប្រសិនបើជាការកៈដោយផ្ទាល់មែននោះ ព្រោះតែសភាពផ្សេងៗគ្នានៃសត្តិនិងទ្រព្យទាំងឡាយនោះ របស់ណាដែលជាអាធារៈ ក៏ត្រូវតែជាអាធារៈតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ មិនអាចទៅជាករណៈ ឬកត្វាបានឡើយ ហេតុនោះ ការបែងចែកជាកត្វា ករណៈ និងអាធារៈ នៃវត្ថុតែមួយ ដូចជា thāli pacati (ឆ្នាំងស្ល), thāliyā pacati (ស្លដោយឆ្នាំង), thāliyaṃ pacati (ស្លក្នុងឆ្នាំង) ជាដើម ក៏មិនអាចមានឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងផ្នែកនៃសត្តិ (សត្តិបក្ខៈ) ព្រោះតែទ្រព្យជាដើមជាទីតាំងនៃសត្តិជាច្រើន កាលបើគេចង់ពោលដល់ទ្រព្យជាដើមដោយអំណាចនៃសត្តិ ទ្រព្យនោះក៏ក្លាយជាការកៈនោះៗ ហេតុនេះ ទោះបីជាទ្រព្យជាដើមមិនមានការបែងចែក ក៏ការបែងចែកការកៈនៅតែសមរម្យ។ ដូចដែលលោកពោលទុកថា៖

විචිත්තකත්තුආදීහි[Pg.131], සංයොගා එකවත්ථුනො;

නානාත්තං යුජ්ජතෙ නාට්‍ය-භෙදෙන නටකස්සි+වාති.

“ភាពប្លែកៗគ្នានៃវត្ថុតែមួយ តែងសមរម្យ ព្រោះការប្រកបដោយកត្វាដ៏វិចិត្រជាដើម ដូចជាតួសម្តែង (នាយរោង) ដោយការបែងចែកនូវការលេងល្ខោនដូច្នោះដែរ។”

ථාලි වත්ථුතො එකා චෙදපි සත්තිකාරකභූතකත්තු+කරණා+ධාරාදීනං භෙදෙන භෙද+මුපයාති, කිමිව රාම+රාවණාදිවෙසධාරීනටකො තෙසං නාමවසෙන රාමො, රාවණොති භෙද+මුපයාති, ත+මිවාති අධිප්පායො.

ឆ្នាំង ទោះបីជាវត្ថុតែមួយដោយរូបធាតុ ក៏រមែងដល់នូវការបែងចែកទៅតាមការបែងចែកនៃកត្វា ករណៈ និងអាធារៈជាដើម ដែលជាសត្តិការកៈ ដូចជាតួសម្តែងដែលតែងខ្លួនជាព្រះរាម ឬរាពណ៍ជាដើម រមែងដល់នូវការបែងចែកជា “ព្រះរាម” ឬ “រាពណ៍” ទៅតាមឈ្មោះរបស់តួអង្គទាំងនោះដូច្នោះដែរ នេះជាអធិប្បាយ។

පුන+රපි –

ម៉្យាងទៀត៖

යථෙ+කොපි පටො සුත්ත, පීතාදිගුණසංයුතො;

සුක්කො පටොති පීතොති, භෙදං යාත්‍යෙ+වමෙව+යං.

“សំពត់ទោះបីជាមានតែមួយ ប៉ុន្តែនៅពេលប្រកបដោយសរសៃអំបោះ និងគុណមានពណ៌លឿងជាដើម រមែងដល់នូវការបែងចែកថា ‘សំពត់ស’ ឬ ‘សំពត់លឿង’ យ៉ាងណាមិញ របស់នេះក៏ដូច្នោះដែរ។”

එත්ථ ච සත්තිභූතකත්තාදයො මුඛ්‍යකාරකං, තංයොගෙන දබ්බභූතථාලී ගුණකාරකං, තෙ ච කථං ක්‍රියාය කාරකා හොන්ති. කත්තා අත්තනා පතිට්ඨිතාය හසති+නච්චතිච්චාදික්‍රියාය නිමිත්තං හොති. කම්මඤ්ච අත්තනා පතිට්ඨිතක්‍රියාය තදත්ථභූතඉන්ධනාදීනි පවත්තෙන්තං ‘‘ඔදනං පචතී’’ත්‍යාදො නිමිත්තං. ‘කට්ඨෙහි පච්චතී’ත්‍යාදො කට්ඨානි ජලනක්‍රියාය සාධෙතබ්බපාකස්ස අඞ්ගභාවෙන නිමිත්තං. ‘ඵරසුනා ඡින්දතී’ත්‍යාදො ඵරසු ච කට්ඨානං ද්විධාපවත්තියා නිමිත්තං. කම්මඤ්ච ක්‍රියාය සම්බන්ධීයමානබ්‍යාප්‍යෙ සති නිමිත්තභාවෙන ක්‍රියාය නිමිත්තං. තථා සම්පදානා+වධි+ආධාරානං ‘ගාවො දදාති’ ‘ගාමස්මා අපනයති’ ‘ථාලියං පචතී’ත්‍යාදීසු ගොදානා+පනයන+පචනක්‍රියානං නිමිත්තත්තා ක්‍රියාය නිමිත්තානි හොන්ති. තෙසං යථාසකං ක්‍රියාය පවත්තකො කත්තා, තස්මා ස එව පධානො කත්තාති වොහාරං [Pg.132] ලභති, අඤ්ඤෙසං කරණාදීනං කත්තුභාවෙ සතිපි අප්පධානත්තා තං න ලභති.

ក្នុងទីនេះ កត្វាជាដើមដែលជាសត្តិ គឺជាមុខ្យការកៈ (ការកៈចម្បង) ចំណែកឯឆ្នាំងដែលជាទ្រព្យ ព្រោះតែប្រកបដោយសត្តិនោះ ទើបជាគុណការកៈ (ការកៈបន្ទាប់បន្សំ)។ ចុះការកៈទាំងនោះ ក្លាយជាការកៈនៃកិរិយាដោយរបៀបណា? កត្វា តែងជាហេតុនៃកិរិយាមានការសើច និងការរាំជាដើម ដែលតាំងនៅក្នុងខ្លួនរបស់ខ្លួន។ ចំណែកឯកម្ម ក្នុងពាក្យថា “odanaṃ pacati” (ស្លបាយ) ជាដើម តែងជាហេតុដោយញ៉ាំងឧសជាដើមដែលជាប្រយោជន៍ដល់ការស្លនោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយកិរិយាដែលតាំងនៅក្នុងខ្លួនរបស់ខ្លួន។ ក្នុងពាក្យថា “kaṭṭhehi paccati” (ស្លដោយឧសទាំងឡាយ) ជាដើម ឧសទាំងឡាយជាហេតុដោយភាពជាអង្គនៃការពុះពារដែលត្រូវសម្រេចដោយកិរិយាឆេះ។ ក្នុងពាក្យថា “pharasunā chindati” (កាប់ដោយពូថៅ) ជាដើម ពូថៅជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅជាពីរចំណែកនៃឈើទាំងឡាយ។ ចំណែកឯកម្ម កាលបើជាវត្ថុដែលត្រូវផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងកិរិយា ក៏ជាហេតុនៃកិរិយាដោយភាពជាហេតុ។ ដូចគ្នាដែរ សម្បទានៈ អវធិ (អបាទានៈ) និងអាធារៈ ក្នុងពាក្យថា “gāvo dadāti” (ឲ្យមេគោទាំងឡាយ), “gāmasmā apanayati” (នាំចេញពីភូមិ), “thāliyaṃ pacati” (ស្លក្នុងឆ្នាំង) ជាដើម ព្រោះតែជាហេតុនៃកិរិយាឲ្យគោ កិរិយានាំចេញ និងកិរិយាស្ល ទើបជាហេតុនៃកិរិយាទាំងឡាយនោះ។ ក្នុងកិរិយាទាំងនោះ កត្វាជាអ្នកញ៉ាំងកិរិយាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណែករបស់ខ្លួន ហេតុនោះ កត្វានោះឯងទើបជាប្រធាន និងទទួលបាននូវការហៅថា “កត្វា” ចំណែកឯករណៈជាដើមដទៃទៀត ទោះបីជាមានភាពជាកត្វាក៏ដោយ ក៏មិនទទួលបាននូវការហៅនោះឡើយ ព្រោះតែមិនមែនជាប្រធាន។

චොදකෙන වුත්තඤ්හි –

ព្រោះថា ជនអ្នកចោទសួរបានពោលទុកថា៖

නනු සාමග්‍යමීනායං, ක්‍රියාසිද්ධි කථං වද;

එකස්ස කත්තුනො එව, සබ්බෙසං කත්තුතං විනා.

“កាលបើមានការព្រមព្រៀងគ្នានៃហេតុទាំងឡាយ តើកិរិយាសម្រេចទៅបានយ៉ាងដូចម្តេច? សូមប្រាប់មកចុះ តើសម្រេចបានដោយសារកត្វាតែមួយរូបប៉ុណ្ណោះ ឬក៏ដោយមិនបាច់មានភាពជាកត្វានៃវត្ថុទាំងអស់?”

සබ්බෙසං කරණාදීනං, කත්තුතාය වියොගතො;

කරණාදීනං අභාවත්තා, කාරකං න හි ඡබ්බිධන්ති.

“ព្រោះតែការប្រាសចាកភាពជាកត្វានៃករណៈជាដើមទាំងអស់ និងព្រោះតែការមិនមាននៃករណៈជាដើមទាំងនោះ នាំឲ្យការកៈមិនមែនមាន ៦ ប្រការឡើយ។”

වුච්චතෙ –

ឆ្លើយតបថា៖

යද්‍යප්‍ය+ත්ථි හි කත්තුත්තං, සභාවා කරණාදිසු;

ක්‍රියාසිද්ධ්‍යා තථාප්‍යෙ+ත+මප්පධානං පරඞ්ගතො.

“ទោះបីជាមានភាពជាកត្វាដោយសភាវៈនៅក្នុងករណៈជាដើមទាំងឡាយ ដើម្បីឲ្យកិរិយាសម្រេចទៅបានក៏ដោយ ក៏ភាពជាកត្វានោះនៅតែមិនមែនជាប្រធាន ព្រោះតែជាអង្គរបស់របស់ដទៃ។”

එතං සභාවතො උපලබ්භමානං කරණාදීසු කත්තුත්තං පරෙසං කරණාදීනං ජලන+ධාරණාදික්‍රියාය අඞ්ගං උපායති අප්පධානන්ති අධිප්පායො.

ភាពជាកត្វាដែលរកបានដោយសភាវៈនៅក្នុងករណៈជាដើមទាំងឡាយនេះ តែងចូលទៅជាអង្គនៃកិរិយាមានការឆេះ និងការទ្រទ្រង់ជាដើម នៃករណៈជាដើមដទៃទៀត ទើបមិនមែនជាប្រធាន នេះជាអធិប្បាយ។

කාරකං ඡබ්බිධං සඤ්ඤා-වසා ඡබ්බීසතිවිධං;

පභෙදා සත්තධා කම්මං, කත්තා පඤ්චවිධො භවෙ.

ការកៈមាន ៦ ប្រការ ដោយអំណាចនៃសញ្ញា (ការហៅឈ្មោះ) មាន ២៦ ប្រការ, កម្មមានការបែងចែកជា ៧ ប្រការ, ចំណែកឯកត្វាមាន ៥ ប្រការ។

කරණං දුවිධං හොති, සම්පදානං තිධා මතං;

අපාදානං පඤ්චවිධං, ආධාරො තු චතුබ්බිධො.

ករណៈមាន ២ ប្រការ, សម្បទានៈ លោកដឹងថាមាន ៣ ប្រការ, អបាទានៈមាន ៥ ប្រការ, ចំណែកឯអាធារៈមាន ៤ ប្រការ។

විභත්තියො පන –

ចំណែកឯវិភត្តិទាំងឡាយគឺ៖

පච්චත්ත+මුපයොගඤ්ච, කරණං සම්පදානියං;

නිස්සක්කං සාමිවචනං, භුම්ම+මාලපන+ට්ඨමංති.

“បច្ចត្តវិភត្តិ (ទី ១), ឧបយោគវិភត្តិ (ទី ២), ករណវិភត្តិ (ទី ៣), សម្បទានិយវិភត្តិ (ទី ៤), និស្សក្កវិភត្តិ (ទី ៥), សាមីវចនវិភត្តិ (ទី ៦), ភុម្មវិភត្តិ (ទី ៧) និងអាលបនវិភត្តិជាទី ៨។”

ඉති පයොගසිද්ධියං කාරකකණ්ඩො තතියො.

ចប់កណ្ឌទី ៣ គឺការកកណ្ឌ ក្នុងគម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិ តែប៉ុណ្ណេះ។

4. සමාසකණ්ඩ

៤. សមាសកណ្ឌ (កណ្ឌស្តីអំពីសមាស)

අථ [Pg.133] නාමානමෙව අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධීනං සමාසොති නාමනිස්සිතත්තා, සයඤ්ච නාමිකත්තා නාමානන්තරං සමාසො වුච්චතෙ.

លំដាប់នោះ ការរួមគ្នានៃនាមទាំងឡាយដែលទាក់ទងគ្នាទៅវិញទៅមក ឈ្មោះថា សមាសៈ ព្រោះតែអាស្រ័យនឹងនាម និងព្រោះតែខ្លួនឯងជាចំណែកនៃនាម ហេតុនោះ លោកទើបពោលអំពីសមាសបន្ទាប់ពីនាម។

1. ස්‍යාදි ස්‍යාදිනෙ+කත්ථන්ති

១. សូត្រថា “ស្យាទិ ស្យាទិនេកត្ថំ” (ពាក្យមានស្យាវិភត្តិជាដើម រួមជាមួយពាក្យមានស្យាវិភត្តិជាដើម មានអត្ថតែមួយ)។

ඉද+මධිකතං වෙදිතබ්බං. පුබ්බෙ වුත්තවිධිග්ගහණඤායෙන ස්‍යාදීති තදන්තස්ස ගහණං. සො ච භින්නත්ථානං නාමාන+මෙකත්ථීභාවො සමාසොති වුච්චතෙ.

សូត្រនេះ គប្បីដឹងថាជាសូត្រអធិការៈ (សូត្រដែលត្រូវតាមទៅជួយក្នុងសូត្រដទៃ)។ ដោយន័យនៃការកាន់យកនូវវិធីដែលបានពោលមកហើយពីមុន ពាក្យថា “ស្យាទិ” គឺការកាន់យកនូវពាក្យដែលមានវិភត្តិទាំងនោះនៅចុង។ ម៉្យាងទៀត ការធ្វើឲ្យមានអត្ថតែមួយនៃនាមទាំងឡាយដែលមានអត្ថផ្សេងគ្នា នោះលោកហៅថា សមាសៈ។

2. අසඞ්ඛ්‍යං විභත්ති+සම්පත්ති+සමීප+සාකල්‍යා+භාව+යථා+ පච්ඡා+යුගපදත්ථෙ

២. សូត្រថា “អសង្ខ្យំ វិភត្តិសម្បត្តិសមីបសាកល្យាភាវយថាបច្ឆាយុគបទត្ថេ” (អព្យយីភាវសមាស តែងមានក្នុងអត្ថនៃវិភត្តិ សម្បត្តិ ទីជិត ភាពទាំងអស់ ភាពមិនមាន សេចក្តីប្រៀបធៀប ខាងក្រោយ និងព្រមគ្នា)។

පුබ්බස්ස+ත්ථපරං යස්ස, අඤ්ඤත්ථපරමඤ්ච යං;

නපුංසකං භවෙ යඤ්ච, ත+දාසංඛ්‍ය+මිහෙ+ස්සතෙ.

“សមាសណា មានអត្ថនៃបទដើមជាប្រធាន ឬមានអត្ថនៃបទដទៃជាប្រធាន និងជាណបុំសកលិង្គ សមាសនោះ លោកប្រាថ្នាថាជា អសង្ខ្យៈ (អព្យយីភាវសមាស) ក្នុងទីនេះ។”

සත්ථන්තරෙ පසිද්ධං යං, අබ්‍යයීභාවනාමතො;

උපකුම්භං තිට්ඨගු ච, පාතමෙඝංති තං යථා.

“សមាសណា ដែលល្បីល្បាញក្នុងគម្ពីរដទៃ ដោយឈ្មោះថា អព្យយីភាវសមាស ដូចជា Upakumbhaṃ (ជិតក្អម), tiṭṭhagu (កាលហ្វូងគោឈរ) និង pātameghaṃ (កាលភ្លៀងធ្លាក់) ដូច្នោះជាដើម។”

අසඞ්ඛ්‍යං ස්‍යාද්‍යන්තං විභත්‍යාදීන+මත්ථෙ වත්තමානං ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙ+කත්ථං භවති. ‘‘අවිග්ගහො නිච්චසමාසො, පදන්තරවිග්ගහො චෙ’’ති පදන්තරවිග්ගහො. ඉත්ථීසු තථා පවත්තාති විග්ගය්හ විභත්‍යත්ථෙ සමාසෙ කතෙ –

ពាក្យអសង្ខ្យៈដែលមានវិភត្តិនៅចុង កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនៃវិភត្តិជាដើម តែងមានអត្ថតែមួយជាមួយពាក្យដែលមានវិភត្តិនៅចុង។ ដូចពាក្យថា “សមាសដែលមិនមានវិគ្គហៈ ឈ្មោះថា និច្ចសមាស ឬសមាសដែលមានវិគ្គហៈដោយបទដទៃ” នេះជាបទន្តរវិគ្គហៈ (ការវិភាគដោយបទដទៃ)។ កាលបើវិភាគថា Itthīsu tathā pavattā (ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះក្នុងស្រីទាំងឡាយ) ហើយធ្វើសមាសក្នុងអត្ថនៃវិភត្តិរួចហើយ៖

2,119. එකත්ථතායං

២,១១៩. សូត្រថា “ឯកត្ថតាយំ” (កាលបើមានអត្ថតែមួយ...)។

එකො අත්ථො යස්ස පකතිපච්චයාදිසමුදායස්ස සො එකත්ථො. තස්ස භාවො පවත්තිනිමිත්තං එකත්ථතා, ඊයාදි+ණාදි+සමාසවිධානං, තස්මිං සති ස්‍යාදිලොපො හොති.

ឯកត្ថៈ (មានអត្ថតែមួយ) គឺអត្ថតែមួយរបស់សមុទាយៈ (ការប្រជុំ) មានប្រកតិ និងបច្ច័យជាដើមណា សមុទាយៈនោះ ឈ្មោះថា ឯកត្ថៈ។ ភាវៈ (ភាព) នៃឯកត្ថៈនោះ ដែលជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា ឯកត្ថតា (ភាពមានអត្ថតែមួយ) បានแก่ វិធីនៃបច្ច័យមាន ីយ-បច្ច័យ និង ណ-បច្ច័យជាដើម និងវិធីសមាស្រ។ កាលបើឯកត្ថតានោះមាន សិ-វិភត្តិជាដើម (ស្យាទិវិភត្តិ) រមែងលុបបាត់ទៅ។

9. තං නපුංසකන්ති

៩. សមាស្រនោះ ជាណបុំសកលិង្គ។

නපුංසකලිඞ්ගෙ [Pg.134] ච ‘‘පුබ්බස්මා+මාදිතො’’ති සබ්බවිභත්තීනං ලොපෙ ච කතෙ අධිත්ථි තිට්ඨති, භො අධිත්ථි, අධිත්ථි පස්ස, අධිත්ථි කතං, අධිත්ති චරති, අධිත්ථි දෙහි, අධිත්ථි අපෙහි, අධිත්ථි ආයත්තං, අධිත්ථි පතිට්ඨිතං. එවං අධිකුමාරි, අන්තභූතස්ස අප්පධානස්ස ඝපස්ස ‘‘ඝපස්ස+න්තස්සා+ප්පධානස්සා’’ති පස්ස රස්සො.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងណបុំសកលិង្គ កាលបើការលុបវិភត្តិទាំងពួងត្រូវបានធ្វើហើយ ដោយសូត្រថា «បុព្វស្មា មាទិតោ» រូបថា adhitthi (ក្នុងស្រី) រមែងតាំងនៅ, adhitthi tiṭṭhati, bho adhitthi, adhitthi passa, adhitthi kataṃ, adhitthi carati, adhitthi dehi, adhitthi apehi, adhitthi āyattaṃ, adhitthi patiṭṭhitaṃ។ ដូចគ្នាដែរ adhikumāri (ក្នុងកុមារី)។ ការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) នៃ ឃប-បច្ច័យ (អា ី ូ) ដែលមិនជាប្រធាន ដែលស្ថិតនៅខាងចុង រមែងមាន ដោយសូត្រថា «ឃបស្សន្តស្សាប្បធានស្ស»។

සහ=සම්පන්නං බ්‍රහ්මං සබ්‍රහ්මං. වුත්තනයෙන එත්ථ ච උපරි ච සමාසාදයො හොන්ති, එත්ථ ‘‘අකාලෙ සතත්ථෙ’’ති සහස්ස සාදෙසො. ස්‍යාදිම්හි කතෙ ‘‘පුබ්බස්මා+මාදිතො’’ති ස්‍යාදීනං ලොපෙ ච සම්පත්තෙ ‘‘නා+තො+මපඤ්චමියා’’ති අපඤ්චමියා පටිසෙධො ච අකාරන්තඅසංඛ්‍යසමාසතො පරාසං සබ්බවිභත්තීනං අංආදෙසො ච හොති. එව+මුපරිපි.

ព្រហ្មដែលព្រមព្រៀងគ្នា (សហៈ) ឈ្មោះថា sabrahmaṃ (សព្រហ្ម)។ ដោយន័យដែលពោលហើយ សមាស្រជាដើម រមែងមានក្នុងទីនេះ និងក្នុងទីខាងលើ។ ក្នុងទីនេះ ការផ្លាស់ប្តូរ សហ-សព្ទ ជា ស-អក្សរ រមែងមាន ដោយសូត្រថា «អកាលេ សតត្ថេ»។ កាលបើចុះសិវិភត្តិជាដើមហើយ កាលបើការលុបសិវិភត្តិជាដើមនឹងត្រូវសម្រេច ដោយសូត្រថា «បុព្វស្មា មាទិតោ» ការហាមឃាត់ការលុបវិភត្តិដែលមិនមែនជាបញ្ចមីវិភត្តិ ដោយសូត្រថា «នាតោ មបញ្ចមិយា» និងការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិទាំងពួងដែលនៅខាងចុងពីអការន្តអសង្ខ្យសមាស្រ (អព្យយីភាវសមាស្រ) ទៅជា អំ-ការៈ រមែងមាន។ ក្នុងទីខាងលើក៏ដូចគ្នាដែរ។

භික්ඛානං සමිද්ධි සුභික්ඛං, එත්ථ ඝස්ස රස්සො. සුභික්ඛං තිට්ඨති භො සුභික්ඛං, සුභික්ඛං පස්ස. නා+ස්මිංසු ‘‘වා තතියා සත්තමීනං’’ති විකප්පෙන අං, සුභික්ඛං සුභික්ඛෙන වා කතං, සුභික්ඛං සුභික්ඛෙන වා චරති, සුභික්ඛං දෙහි. පඤ්චමියං අ+මබ්භාවා සුභික්ඛා අපගච්ඡ, සුභික්ඛ+මායත්තං, සුභික්ඛං සුභික්ඛෙ වා පතිට්ඨිතං.

សេចក្តីចម្រើននៃភិក្ខា (អាហារបិណ្ឌបាត) ឈ្មោះថា subhikkhaṃ (សុភិក្ខៈ - ភាពសម្បូរបែបនៃអាហារ) ក្នុងទីនេះ មានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) នៃ ឃ-បច្ច័យ (ស្រៈវែង)។ ឧទាហរណ៍៖ subhikkhaṃ tiṭṭhati, bho subhikkhaṃ, subhikkhaṃ passa។ ក្នុង នា-វិភត្តិ និង ស្មឹ-វិភត្តិ រមែងមានការផ្លាស់ប្តូរជា អំ-ការៈ ដោយមិនទៀងទាត់ (វិកប្បៈ) ដោយសូត្រថា «វា តតិយា សត្តមីនំ» ដូចជា subhikkhaṃ ឬ subhikkhena kataṃ, subhikkhaṃ ឬ subhikkhena carati, subhikkhaṃ dehi។ ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ ព្រោះមិនមានការផ្លាស់ប្តូរជា អំ-ការៈ ទើបមានរូបថា subhikkhā apagaccha, subhikkhamāyattaṃ, subhikkhaṃ ឬ subhikkhe patiṭṭhitaṃ។

සමීපත්ථෙ-කුම්භස්ස සමීපං උපකුම්භං, එවං උපනගරං, භො උපකුම්භං ඉච්චාදි.

ក្នុងអត្ថថាជិត (សមីបត្ថៈ)៖ ទីជិតនៃក្អម ឈ្មោះថា upakumbhaṃ (ឧបកុម្ភៈ) ដូចគ្នាដែរ upanagaraṃ (ឧបនគរៈ - ជិតទីក្រុង), bho upakumbhaṃ ជាដើម។

සාකල්‍යෙ-තිණම්පි අසෙසෙත්වාති සතිණං, තිණම්පි අසෙසෙත්වා අජ්ඣොහරණීය+මජ්ඣොහරතීත්‍යත්ථො. සෙසං සබ්‍රහ්මසමං[Pg.135]. අග්ගිම්පි අසෙසෙත්වාති සාග්ගි, අග්ගිගන්ථංපි අසෙසෙත්වා අධීතෙත්‍යත්ථො. වාරග්ගහණං අධිත්ථිසමං.

ក្នុងអត្ថថាសព្វគ្រប់ (សាកល្យៈ)៖ មិនទុកសេសសល់សូម្បីតែស្មៅ ឈ្មោះថា satiṇaṃ (សតិណៈ) អត្ថថា បរិភោគនូវរបស់ដែលគួរភោគ ដោយមិនទុកសេសសល់សូម្បីតែស្មៅ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ដូចគ្នានឹង sabrahmaṃ ដែរ។ មិនទុកសេសសល់សូម្បីតែភ្លើង ឈ្មោះថា sāggi (សគ្គិ) អត្ថថា រៀនសូត្រនូវគម្ពីរភ្លើង (អគ្គិគន្ថៈ) ដោយមិនទុកសេសសល់សូម្បីតែបន្តិច។ ការកាន់យកនូវ វារៈ (ឬពាក្យថា វា) ដូចគ្នានឹង adhitthi ដែរ។

අභාවො සම්බන්ධීභෙදා බහුවිධො, තත්‍ර ඉද්ධාභාවෙවිගතා ඉද්ධි=විභූති සද්දිකානන්ති දුස්සද්දිකං. අත්ථාභාවෙමක්ඛිකානං අභාවො නිම්මක්ඛිකං, නිද්දරථං, නිම්මසකං. අතික්කමාභාවෙ-අතිගතානි තිණානි නිත්තිණං. උපභොගසම්බන්ධීවත්තමානකාලස්ස අභාවෙ-අතිගතං ලහුපාවුරණං අතිලහුපාවුරණං, ලහුපාවුරණස්ස නා+යං උපභොගතා ලොති අත්ථො.

ភាវៈមិនមាន (អភាវៈ) មានច្រើនប្រការ ដោយការប្លែកគ្នានៃសេចក្តីទាក់ទង (សម្ពន្ធៈ) ក្នុងអភាវៈទាំងនោះ ក្នុងសេចក្តីមិនមាននៃសេចក្តីចម្រើន (ឥទ្ធាភាវៈ)៖ សេចក្តីចម្រើន (ឥទ្ធិ ឬ វិភូតិ) នៃពួកជនដែលមានសំឡេងអឺងកង បានប្រាសចាកទៅហើយ ឈ្មោះថា dussaddikaṃ (ទុស្សទ្ទិកៈ)។ ក្នុងសេចក្តីមិនមាននៃវត្ថុ (អត្ថភាវៈ)៖ ភាពមិនមាននៃរុយ ឈ្មោះថា nimmakkhikaṃ (និម្មក្ខិកៈ - គ្មានរុយ), niddarathaṃ (និទ្ទរថៈ - គ្មានសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ), nimmasakaṃ (និម្មសកៈ - គ្មានមូស)។ ក្នុងសេចក្តីមិនមានដោយការកន្លងហួស (អតិក្កមាភាវៈ)៖ ស្មៅទាំងឡាយដែលកន្លងហួសទៅហើយ ឈ្មោះថា nittiṇaṃ (និត្តិណៈ - គ្មានស្មៅ)។ ក្នុងសេចក្តីមិនមាននៃកាលបច្ចុប្បន្នដែលទាក់ទងនឹងការប្រើប្រាស់ (ឧបភោគសម្ពន្ធី)៖ គ្រឿងដណ្តប់ដ៏ស្រាល (លហុបាវុរណៈ) ដែលកន្លងហួសទៅហើយ ឈ្មោះថា atilahupāvuraṇaṃ (អតិលហុបាវុរណៈ) អត្ថថា នេះមិនមែនជាកាលនៃការប្រើប្រាស់នូវគ្រឿងដណ្តប់ដ៏ស្រាលនោះឡើយ។

යථාත්ථො+නෙකවිධො, තත්‍ර යොග්ගතායං-යොග්ගං රූප+මනුරූපං. විච්ඡායං-අද්ධමාසං අද්ධමාසං අනු අන්වද්ධමාසං, එවං පච්චත්තං. අත්ථානතිවත්තියං-සත්තිං අනතික්කම්ම යථාසත්ති. එවං යථාක්කමං, යථාබලං. බහුලාධිකාරා යා යා පරිසා යථාපරිසා. සදිසත්ථෙ-කිඛියා කණ්හවිච්ඡිතධෙනුයා සදිසො සකිඛි, සහස්ස සාදෙසො. ආනුපුබ්බියං-ජෙට්ඨානුක්කමෙන අනුජෙට්ඨං.

អត្ថរបស់ យថា-សព្ទ មានច្រើនប្រការ ក្នុងអត្ថទាំងនោះ ក្នុងភាពសមគួរ (យោគ្គតា)៖ រូបដែលសមគួរ ឈ្មោះថា anurūpaṃ (អនុរូប)។ ក្នុងភាពដដែលៗ (វិច្ឆា)៖ រាល់កន្លះខែ (អឌ្ឍមាសៈ) ឈ្មោះថា anvaddhamāsaṃ (អន្វឌ្ឍមាសៈ) ដូចគ្នាដែរ paccattaṃ (បច្ចត្តៈ - ចំពោះខ្លួន)។ ក្នុងភាពមិនកន្លងហួសនូវអត្ថ (អត្ថានតិវត្តិ)៖ មិនកន្លងហួសនូវសមត្ថភាព (សត្តិ) ឈ្មោះថា yathāsatti (យថាសត្តិ - តាមសមត្ថភាព) ដូចគ្នាដែរ yathākkamaṃ (យថាក្កមៈ - តាមលំដាប់), yathābalaṃ (យថាពលៈ - តាមកម្លាំង)។ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលៈ (ច្រើន)៖ ក្រុមហ៊ុនណាៗ (បរិស័ទណាៗ) ឈ្មោះថា yathāparisā (យថាបរិសា)។ ក្នុងអត្ថថាដូចគ្នា (សទិសត្ថៈ)៖ ដូចគ្នានឹងមេគោដែលមានចំណុចអុជៗខ្មៅ (កិខិ) ឈ្មោះថា sakikhi (សកិខិ) មានការផ្លាស់ប្តូរ សហ-សព្ទ ជា ស-អក្សរ។ ក្នុងលំដាប់ (អានុបុព្វិយៈ)៖ តាមលំដាប់នៃបុគ្គលជាច្បង (ជេដ្ឋៈ) ឈ្មោះថា anujeṭṭhaṃ (អនុជេដ្ឋៈ)។

පච්ඡාඅත්ථෙ-රථස්ස පච්ඡා අනුරථං.

ក្នុងអត្ថថាខាងក្រោយ (បច្ឆាអត្ថៈ)៖ ខាងក្រោយនៃរថ ឈ្មោះថា anurathaṃ (អនុរថៈ)។

යුගපදත්ථෙ-චක්කෙන සහ=එකකාලං සචක්කං, චක්කෙන එකක්ඛණෙ නිධෙතීති අත්ථො.

ក្នុងអត្ថថាព្រមគ្នា (យុគបទត្ថៈ)៖ ព្រមគ្នាជាមួយនឹងកង់ក្នុងកាលតែមួយ ឈ្មោះថា sacakkaṃ (សចក្កៈ) អត្ថថា តម្កល់ទុកក្នុងខណៈតែមួយជាមួយនឹងកង់។

3. යථා න තුල්‍යෙ

៣. យថា-សព្ទ មិនមានសមាស្រក្នុងអត្ថថាស្មើគ្នា (តុល្យៈ) ឡើយ។

යථාසද්දො තුල්‍යත්ථෙ වත්තමානො ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙ+කත්ථො න භවති. යථා දෙවදත්තො, තථා යඤ්ඤදත්තො. එත්ථ උපමානභූතො යථාසද්දො ‘තථා යඤ්ඤදත්තො’ති උපමෙය්‍ය+මපෙක්ඛති, තස්මා ‘‘සාපෙක්ඛ+මසමත්ථං භවතී’’ති ඤායා අසමාසෙ [Pg.136] ‘‘න තුල්‍යෙ’’ති පටිසෙධො කිමත්ථ+මිති චෙ. යස්මා ‘‘යථා දෙවදත්තො’’ති සමුදායමෙව උපමානං භවති, න විසුං යථාසද්දො, තස්මා සමුදායස්සෙව උපමෙය්‍යසාපෙක්ඛත්තෙ න අසාමත්ථියතා න විසුං යථාසද්දස්ස, තස්මා සාදිස්සෙ පත්තසමාසස්ස පටිසෙධත්ථ+මිදං. තුල්‍යත්ථෙති වත්තබ්බෙ තුල්‍යං විනා තුල්‍යතා නත්ථීති තුල්‍යත්ථෙති අවත්වා තුල්‍යෙති වුත්තං.

យថា-សព្ទ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថាស្មើគ្នា (តុល្យត្ថៈ) រមែងមិនមានអត្ថតែមួយ (មិនធ្វើសមាស្រ) ជាមួយនឹងបទដែលមានសិវិភត្តិជាចុងឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ Yathā devadatto, tathā yaññadatto (ទេវទត្តយ៉ាងណា យញ្ញទត្តក៏យ៉ាងនោះដែរ)។ ក្នុងទីនេះ យថា-សព្ទ ដែលជាឧបមានៈ រមែងរំពឹងរកឧបមេយ្យថា «tathā yaññadatto» ព្រោះហេតុនោះ ដោយសេចក្តីសម្រេចថា «បទដែលមានសេចក្តីរំពឹង រមែងជាបទមិនមានសមត្ថភាព (ក្នុងការធ្វើសមាស្រ)» កាលបើមិនមានសមាស្រហើយ សួរថា ការហាមឃាត់ថា «na tulye» មានប្រយោជន៍អ្វី? ឆ្លើយថា ព្រោះហេតុតែការប្រជុំពាក្យថា «yathā devadatto» នោះឯង ជាឧបមានៈ មិនមែនតែ យថា-សព្ទ មួយម៉ាត់នោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើការប្រជុំពាក្យនោះឯងរំពឹងរកឧបមេយ្យ ភាពមិនមានសមត្ថភាពនៃ យថា-សព្ទ តែមួយម៉ាត់ក៏មិនមាន ហេតុនោះ ការហាមឃាត់នេះ គឺដើម្បីហាមឃាត់សមាស្រដែលត្រូវសម្រេចក្នុងអត្ថថាដូចគ្នា។ កាលបើគួរពោលថា «tulyatthe» (ក្នុងអត្ថថាស្មើគ្នា) តែព្រោះហេតុតែភាពស្មើគ្នាមិនមាន ប្រាសចាកវត្ថុដែលស្មើគ្នា ទើបមិនពោលថា «tulyatthe» តែពោលថា «tulye» វិញ។

යථාකථඤ්චි සාදිස්සං, ඤායතෙ යත්ථ සම්භවං;

උපමා නාම සා තස්සා, පපඤ්චො බහුධා භවෙ.

សេចក្តីដូចគ្នាដោយប្រការណាមួយ ដែលគេដឹងក្នុងទីណាដែលសមគួរ សេចក្តីដូចគ្នានោះ ឈ្មោះថា ឧបមា (ការប្រៀបធៀប) សេចក្តីពិស្តារនៃឧបមានោះ រមែងមានច្រើនប្រការ។

4. යාවා+වධාරණෙ

៤. យាវ-សព្ទ ក្នុងអត្ថថាកំណត់ (អវធារណៈ)។

යාවසද්දො අවධාරණෙ වත්තමානො ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙ+කත්ථො භවති. අවධාරණං=එත්තකතාපරිච්ඡෙදො. යාවන්තානි අමත්තානි=භාජනානි යාවාමත්තං, ඉමිනා සමාසෙ කතෙ සෙසං පුබ්බසමං. ජීවස්ස යත්තකො පරිච්ඡෙදො යාවජීවං. යාවතායුකං, ‘‘සකත්ථෙ’’ති කපච්චයො. යත්තකෙන අත්ථො යාවදත්ථං.

យាវ-សព្ទ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថាកំណត់ (អវធារណៈ) រមែងមានអត្ថតែមួយ (ធ្វើសមាស្រ) ជាមួយនឹងបទដែលមានសិវិភត្តិជាចុង។ ពាក្យថា អវធារណៈ គឺការកំណត់នូវប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ ភាជនៈទាំងឡាយមានប្រមាណត្រឹមណា ឈ្មោះថា yāvāmattaṃ (យាវាបត្តៈ) កាលបើធ្វើសមាស្រដោយសូត្រនេះហើយ សេចក្តីដែលសេសសល់ ដូចជាសេចក្តីមុនដែរ។ ការកំណត់នៃជីវិតមានប្រមាណត្រឹមណា ឈ្មោះថា yāvajīvaṃ (យាវជីវៈ - អស់មួយជីវិត)។ រូបថា yāvatāyukaṃ (យាវតាយុកៈ - អស់អាយុ) មាន ក-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន (សកត្ថៈ)។ សេចក្តីត្រូវការមានប្រមាណត្រឹមណា ឈ្មោះថា yāvadatthaṃ (យាវទត្ថៈ - តាមតម្រូវការ)។

5. පය්‍යපා බහි තිරො පුරෙ පච්ඡා වා පඤ්චම්‍යා

៥. បរិ, អប, អា, ពហិ, តិរោ, បុរេ, បច្ឆា-សព្ទ ទាំងឡាយ រមែងមានសមាស្រជាមួយនឹងបទដែលមានបញ្ចមីវិភត្តិជាចុង ដោយមិនទៀងទាត់ (វា)។

පරිආදයො පඤ්චම්‍යන්තෙන සහෙ+කත්ථා හොන්ති වා. පරි පබ්බතා පරිපබ්බතං. වාස්ස වාක්‍යවිකප්පත්ථත්තා පරි පබ්බතා ඉච්චාදයොපි හොන්ති. අප පබ්බතා අපපබ්බතං, ආ පාටලිපුත්තා ආපාටලිපුත්තං, බහි ගාමා බහිගාමං, තිරො පබ්බතා තිරොපබ්බතං, පුරෙ භත්තා පුරෙභත්තං, පච්ඡා භත්තා පච්ඡාභත්තං, සබ්බං උපකුම්භසමං, ඉමිනා සමාසො විසෙසො. එව+මුපරිසුත්තෙපි.

បរិ-សព្ទជាដើម រមែងមានអត្ថតែមួយជាមួយនឹងបទដែលមានបញ្ចមីវិភត្តិជាចុង ដោយមិនទៀងទាត់ (វា)។ ជុំវិញភ្នំ ឈ្មោះថា paripabbataṃ (បរិពព្វតៈ)។ ព្រោះតែ វារៈ (វា-សព្ទ) មានអត្ថជាវិកប្បៈ (ជម្រើស) នៃវាក្យៈ ទើបមានរូបថា pari pabbatā ជាដើមផងដែរ។ ប្រាសចាកភ្នំ ឈ្មោះថា apapabbataṃ (អបពព្វតៈ), ដរាបដល់ក្រុងបាដលិបុត្រ ឈ្មោះថា āpāṭaliputtaṃ (អាបាដលិបុត្តៈ), ខាងក្រៅភូមិ ឈ្មោះថា bahigāmaṃ (ពហិគាមៈ), នាយភ្នំ ឈ្មោះថា tiropabbataṃ (តិរោពព្វតៈ), មុនភត្ត ឈ្មោះថា purebhattaṃ (បុរេភត្តៈ), ក្រោយភត្ត ឈ្មោះថា pacchābhattaṃ (បច្ឆាភត្តៈ)។ ទាំងអស់នេះ ដូចគ្នានឹង upakumbhaṃ ដែរ សមាស្រដោយសូត្រនេះ មានសេចក្តីប្លែកគ្នា។ ក្នុងសូត្រខាងលើក៏ដូចគ្នាដែរ។

වාත්‍ය+ධිකාරො [Pg.137] –

អធិការៈ (ការតាមទៅ) នៃពាក្យថា «វា» —

6. සමීපා+යාමෙස්ව+නු

៦. អនុ-សព្ទ ក្នុងអត្ថថាជិត (សមីបៈ) និងបណ្តោយ (អាយាមៈ)។

‘‘අසංඛ්‍ය’’මිච්චාදිනා නිච්චසමාසස්ස විකප්පත්ථං සමීපග්ගහණං. අනුසද්දො සාමීප්‍යෙ ආයාමෙ ච වත්තමානො ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙ+කත්ථො වා හොති. එත්ථ සමීපග්ගහණස්ස භාවප්පධානත්තා සාමීප්‍යමෙව ගම්‍යතෙති සාමීප්‍යෙති වුත්තං. වනස්ස අනු=සමීපං අනුවනං, ගඞ්ගාය අනු=ආයාමො අනුගඞ්ගං, ගඞ්ගාය අනු වා බාරාණසී.

ការកាន់យកនូវពាក្យថា «សមីបៈ» គឺដើម្បីធ្វើឲ្យជាវិកប្បៈ (មិនទៀងទាត់) នៃនិច្ចសមាស្រ (សមាស្រដែលត្រូវធ្វើជានិច្ច) ដោយសូត្រថា «អសង្ខ្យៈ» ជាដើម។ អនុ-សព្ទ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងភាពជិត (សាមីព្យៈ) និងបណ្តោយ (អាយាមៈ) រមែងមានអត្ថតែមួយជាមួយនឹងបទដែលមានសិវិភត្តិជាចុង ដោយមិនទៀងទាត់។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការកាន់យកនូវពាក្យថា «សមីបៈ» មានភាវៈជាប្រធាន ទើបដឹងបាននូវភាពជិត (សាមីព្យៈ) តែម៉្យាង ហេតុនោះ ទើបពោលថា «sāmīpye» (ក្នុងភាពជិត)។ ជិតព្រៃ ឈ្មោះថា anuvanaṃ (អនុវនៈ)។ បណ្តោយតាមទន្លេគង្គា ឈ្មោះថា anugaṅgaṃ (អនុគង្គៈ) ឬ gaṅgāya anu bārāṇasī (ក្រុងពារាណសីនៅតាមបណ្តោយទន្លេគង្គា)។

7. තිට්ඨග්වාදීනි

៧. បទទាំងឡាយមាន Tiṭṭhagu (តិដ្ឋគុ) ជាដើម។

තිට්ඨගුආදීනි අඤ්ඤත්ථෙන සිද්ධාපි අස්මිං අසංඛ්‍යසමාසෙ නිපාතියන්ති. තිට්ඨන්ති ගාවො යස්මිං කාලෙති තිට්ඨන්තසද්ද+ගොසද්දෙහි පඨමායොම්හි කතෙ ‘‘වා+නෙකඤ්ඤත්ථෙ’’ති සමාසො, ඉමිනා නිපාතනා ලොපෙ නපුංසකත්ථෙ ච කතෙ සිම්හි ගොස්ස ‘‘ගොස්සු’’ති උකාරෙ ‘‘පුබ්බස්මා+මාදිතො’’ති විභත්තිලොපො. එවං වහන්තී ගාවො යස්මිං කාලෙති වහග්ගු ඉච්චාදි. වෙලාප්පකාසකපාතොආදීනම්පි එත්ථෙව සඞ්ගහො, පාතො නහානන්ති සත්තමීඅමාදිසමාසෙ පාතනහානං, එවං සායනහානං, පාතකාලං, සායකාලං, පාතමෙඝං, සායමෙඝං, පාතමග්ගං, සායමග්ගං, එත්ථ ‘‘එඔන+ම වණ්ණෙ’’ති අකාරො, නිග්ගහීතස්ස ලොපො ච හොති.

បទទាំងឡាយមាន tiṭṭhagu ជាដើម ទោះបីសម្រេចក្នុងអត្ថដទៃ (អញ្ញត្ថៈ) ក៏ដោយ ក៏រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត (ការចែងទុកជាពិសេស) ក្នុងអសង្ខ្យសមាស្រនេះ។ កាលណាពួកគោឈរនៅ (tiṭṭhanti gāvo yasmiṃ kāle) កាលបើចុះបឋមាវិភត្តិ ខាងចុង tiṭṭhanta-សព្ទ និង go-សព្ទ ហើយ រមែងមានសមាស្រដោយសូត្រថា «វា នេកញ្ញត្ថេ» ដោយវិធីនិបាតនេះ កាលបើការលុបវិភត្តិ និងការធ្វើឲ្យជាណបុំសកលិង្គត្រូវបានធ្វើហើយ កាលបើផ្លាស់ប្តូរ go-សព្ទ ទៅជា ឧ-ការៈ ក្នុង សិ-វិភត្តិ ដោយសូត្រថា «គោស្សុ» ការលុបវិភត្តិរមែងមាន ដោយសូត្រថា «បុព្វស្មា មាទិតោ»។ ដូចគ្នាដែរ កាលណាពួកគោដើរទៅ ឈ្មោះថា vahaggu ជាដើម។ ការប្រមូលផ្តុំនូវសព្ទដែលសម្តែងនូវកាល មាន pāto (ព្រឹក) ជាដើម ក៏មានក្នុងទីនេះឯង ដូចជា ការងូតទឹកក្នុងពេលព្រឹក (pāto nahānaṃ) ក្នុងសត្តមីសមាស្រជាដើម មានរូបថា pātanahānaṃ ដូចគ្នាដែរ sāyanahānaṃ (ការងូតទឹកពេលល្ងាច), pātakālaṃ (ពេលព្រឹក), sāyakālaṃ (ពេលល្ងាច), pātameghaṃ (មេឃពេលព្រឹក), sāyameghaṃ (មេឃពេលល្ងាច), pātamaggaṃ (ផ្លូវពេលព្រឹក), sāyamaggaṃ (ផ្លូវពេលល្ងាច) ក្នុងទីនេះ មានការផ្លាស់ប្តូរជា អ-ការៈ ដោយសូត្រថា «ឯអោនម វណ្ណេ» និងការលុបនិគ្គហិត។

8. ඔරෙ+පරි+පටි+පාරෙ+මජ්ඣෙ+හෙට්ඨු+ද්ධා+ධො+න්තො වා ඡට්ඨියා.

៨. ឱរ, បរិ, បដិ, បារ, មជ្ឈេ, ហេដ្ឋា, ឧទ្ធំ, អធោ, អន្តោ-សព្ទ ទាំងឡាយ រមែងមានសមាស្រជាមួយនឹងបទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាចុង ដោយមិនទៀងទាត់ (វា)។

ඔරාදයො සද්දා ඡට්ඨියන්තෙන සහෙ+කත්ථා වා හොන්ති. ඔරං ගඞ්ගාය ඔරෙගඞ්ගා, උපරි සිඛරස්ස උපරිසිඛරං, පටි=මුඛං සොතස්ස [Pg.138] පටිසොතං, පාරං යමුනාය පාරෙයමුනං, මජ්ඣං ගඞ්ගාය මජ්ඣෙගඞ්ගං, හෙට්ඨා පාසාදස්ස හෙට්ඨාපාසාදං, උද්ධං ගඞ්ගාය උද්ධගඞ්ගං, අධො ගඞ්ගාය අධොගඞ්ගං, අන්තො පාසාදස්ස අන්තොපාසාදං. ඉමිනා නිපාතනාව නිග්ගහීතලොපෙ ච එකාරෙ ච කතෙ ඔරෙච්චාදි හොති.

ឱរ-សព្ទជាដើម រមែងមានអត្ថតែមួយជាមួយនឹងបទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាចុង ដោយមិនទៀងទាត់ (វា)។ ខាងអាយនៃទន្លេគង្គា ឈ្មោះថា oregaṅgā (ឱរេគង្គា), ខាងលើនៃកំពូលភ្នំ ឈ្មោះថា uparisikharaṃ (ឧបរិសិខរៈ), ឈមមុខនឹងខ្សែទឹក ឈ្មោះថា paṭisotaṃ (បដិសោតៈ), ត្រើយម្ខាងនៃទន្លេយមុនា ឈ្មោះថា pāreyamunaṃ (បារេយមុនា), កណ្តាលនៃទន្លេគង្គា ឈ្មោះថា majjhegaṅgaṃ (មជ្ឈេគង្គា), ខាងក្រោមនៃប្រាសាទ ឈ្មោះថា heṭṭhāpāsādaṃ (ហេដ្ឋាប្រាសាទ), ខាងលើនៃទន្លេគង្គា ឈ្មោះថា uddhagaṅgaṃ (ឧទ្ធគង្គៈ), ខាងក្រោមនៃទន្លេគង្គា ឈ្មោះថា adhogaṅgaṃ (អធោគង្គៈ), ខាងក្នុងនៃប្រាសាទ ឈ្មោះថា antopāsādaṃ (អន្តោប្រាសាទ)។ ដោយវិធីនិបាតនេះឯង កាលបើការលុបនិគ្គហិត និងការធ្វើឲ្យជា ឯ-ការៈ ត្រូវបានធ្វើហើយ ទើបមានរូបថា oregaṅgā ជាដើម។

10. අ+මාදි

១០. បទមាន អំ-វិភត្តិ ជាដើម។

අ+මාදිස්‍යාද්‍යන්තං ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහ බහුල+මෙකත්තං හොති.

បទដែលមាន អំ-វិភត្តិជាដើមជាចុង រមែងមានអត្ថតែមួយ (ធ្វើសមាស្រ) ជាមួយនឹងបទដែលមានសិវិភត្តិជាចុង ដោយច្រើន (ពហុឡំ)។

උත්තරස්ස පදස්ස+ත්ථො, පධානං ලිඞ්ග+මස්ස ච;

දුතියන්තාදිපදෙකත්ථො, බහුධා තං විභජ්ජතෙ.

អត្ថរបស់បទក្រោយជាប្រធាន និងលិង្គរបស់បទក្រោយនោះក៏ជាប្រធានដែរ ភាពមានអត្ថតែមួយនៃបទមានទុតិយាវិភត្តិជាដើមជាចុងនោះ រមែងចែកចេញជាច្រើនប្រការ។

පරෙස+මිස්සතෙ තඤ්ච, භිය්‍යො තප්පුරිසා+ඛ්‍යයා;

තං යථා+ත්‍ර රාජාපච්චං, කත්ථචීති+මිතීදිසං.

ម្យ៉ាងទៀត សមាស្រនោះ អាចារ្យទាំងឡាយដទៃប្រាថ្នាចង់បាន ដោយច្រើនហៅថា តប្បុរិសសមាស្រ ដូចជាក្នុងទីនេះ រូបថា rājāpaccaṃ (កូនស្តេច) និងក្នុងទីខ្លះមានសភាពបែបនេះជាដើម។

අ+මාද්‍යන්තානං කාරකානං අකාරකානඤ්ච සමාසො කත්ථචිමෙව වා හොති. තඤ්ච බහුලංවිධානෙනාති දට්ඨබ්බං.

សមាស្រនៃកាលកៈ និងអការកៈទាំងឡាយដែលមាន អំ-វិភត្តិជាដើមជាចុង រមែងមានក្នុងទីខ្លះ ដោយមិនទៀងទាត់ (វា)។ សមាស្រនោះ គប្បីជ្រាបថា ដោយអំណាចនៃវិធីពហុឡៈ (ដោយច្រើន)។

තත්ථ දුතියාතප්පුරිසො අමාදි ගත+නිස්සිතා+තීතා+තික්කන්ත+පත්තා+පන්නාදීහි භවති. සරණං ගතොති සමාසෙ කතෙ ‘‘එකත්ථතායං’’ති විභත්තිලොපාදි උපරි සබ්බත්ථ පුබ්බසමං. සරණගතො, සරණගතා. සරණගතා, සරණගතායො. සරණගතං කුලං, සරණගතානි කුලානි ඉච්චාදි. අරඤ්ඤගතො, භූමිගතො. ධම්මං නිස්සිතො ධම්මනිස්සිතො, අත්ථනිස්සිතො. භවං අතීතො භවාතීතො, කාලාතීතො. පමාණං අතික්කන්තං පමාණාතික්කන්තං, ලොකාතික්කන්තං. සුඛං පත්තො සුඛප්පත්තො, දුක්ඛප්පත්තො. සොතං ආපන්නො සොතාපන්නො, නිරොධසමාපන්නො, මග්ගප්පටිපන්නො. රථං ආරුළ්හො රථාරුළ්හො[Pg.139]. සබ්බරත්තිං සොභණො සබ්බරත්තිසොභණො, මුහුත්තසුඛං. අකාරකානං සමාසො අච්චන්තසංයොගෙ. වුත්තියෙවො+පපදසමාසෙ, තස්ස නිච්චත්තා. යථා කම්මං කරොතීති කම්මකාරො, කුම්භකාරො, අත්ථං කාමෙතීති අත්ථකාමො, ධම්මකාමො, ධම්මං ධාරෙතීති ධම්මධරො, විනයධරො. සානං පචතීති සපාකො, තන්තං වායතීති තන්තවායො, වරං ආහරතීති වරාහරො. න්ත+මාන+ක්තවන්තෙහි වාක්‍යමෙව. ධම්මං සුණන්තො, ධම්මං සුණමානො, ඔදනං භුත්තවා.

ក្នុងសមាស្រទាំងនោះ ទុតិយាតប្បុរិសសមាស្រ រមែងមានដោយការរួមផ្សំគ្នានៃបទមាន អំ-វិភត្តិជាដើម ជាមួយនឹងបទថា gata (ទៅហើយ), nissita (អាស្រ័យហើយ), atīta (កន្លងទៅហើយ), atikkanta (កន្លងហួសហើយ), patta (ដល់ហើយ), āpanna (ដល់ព្រមហើយ) ជាដើម។ វិគ្រោះថា Saraṇaṃ gato (អ្នកទៅកាន់ទីពឹង) កាលបើធ្វើសមាស្រហើយ ការលុបវិភត្តិជាដើម ដោយសូត្រថា «ឯកត្ថតាយំ» រមែងដូចគ្នានឹងសេចក្តីមុនក្នុងទីទាំងពួងខាងលើ។ ឧទាហរណ៍៖ saraṇagato, saraṇagatā។ saraṇagatā, saraṇagatāyo។ saraṇagataṃ kulaṃ, saraṇagatāni kulāni ជាដើម។ araññagato (អ្នកទៅកាន់ព្រៃ), bhūmigato (អ្នកទៅកាន់ផែនដី)។ Dhammaṃ nissito ឈ្មោះថា dhammanissito (អ្នកអាស្រ័យធម៌), atthanissito (អ្នកអាស្រ័យអត្ថ)។ Bhavaṃ atīto ឈ្មោះថា bhavātīto (អ្នកកន្លងភព), kālātīto (អ្នកកន្លងកាល)។ Pamāṇaṃ atikkantaṃ ឈ្មោះថា pamāṇātikkantaṃ (ការកន្លងហួសប្រមាណ), lokātikkantaṃ (ការកន្លងហួសលោក)។ Sukhaṃ patto ឈ្មោះថា sukhappatto (អ្នកដល់នូវសុខ), dukkhappatto (អ្នកដល់នូវទុក្ខ)។ Sotaṃ āpanno ឈ្មោះថា sotāpanno (អ្នកដល់នូវខ្សែទឹកគឺព្រះសោតៈ), nirodhasamāpanno (អ្នកចូលកាន់និរោធសមាបត្តិ), maggappaṭipanno (អ្នកប្រតិបត្តិផ្លូវ)។ Rathaṃ āruḷho ឈ្មោះថា rathāruḷho (អ្នកឡើងកាន់រថ)។ Sabbarattiṃ sobhaṇo ឈ្មោះថា sabbarattisobhaṇo (អ្នកល្អអស់រាត្រីទាំងពួង), muhuttasukhaṃ (សេចក្តីសុខមួយរំពេច)។ សមាស្រនៃអការកៈទាំងឡាយ រមែងមានក្នុងអច្ចន្តសំយោគៈ (ការទាក់ទងគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធមិនដាច់)។ ក្នុងវុត្តិ (សេចក្តីពន្យល់) នោះឯង មានឧបបទសមាស្រ ព្រោះភាពជាសមាស្រដែលត្រូវធ្វើជានិច្ច (និច្ចសមាស្រ) របស់ឧបបទសមាស្រនោះ។ ដូចជា វិគ្រោះថា kammaṃ karotīti kammakāro (អ្នកធ្វើនូវការងារ ឈ្មោះថា កម្មការៈ), kumbhakāro (ជាងឆ្នាំង), atthaṃ kāmetīti atthakāmo (អ្នកប្រាថ្នានូវអត្ថប្រយោជន៍), dhammakāmo (អ្នកប្រាថ្នានូវធម៌), dhammaṃ dhāretīti dhammadharo (អ្នកទ្រទ្រង់នូវធម៌), vinayadharo (អ្នកទ្រទ្រង់នូវវិន័យ)។ Sānaṃ pacatīti sapāko (អ្នកស្លនូវឆ្កែ ឈ្មោះថា សបាកៈ), tantaṃ vāyatīti tantavāyo (ជាងត្បាញ), varaṃ āharatīti varāharo (អ្នកនាំមកនូវពរ)។ ចំពោះបទដែលមាន ន្ត-បច្ច័យ, មាន-បច្ច័យ និង តវន្តុ-បច្ច័យ ជាចុង រមែងមានតែវាក្យៈ (ប្រយោគ) ប៉ុណ្ណោះ (មិនធ្វើសមាស្រឡើយ) ដូចជា dhammaṃ suṇanto (កាលស្តាប់នូវធម៌), dhammaṃ suṇamāno (កាលស្តាប់នូវធម៌), odanaṃ bhuttavā (អ្នកបរិភោគហើយនូវបាយ)។

තතියාතප්පුරිසො කිතක+පුබ්බ+සදිස+සමො+නත්ථ+කලහ+නිපුණ+මිස්ස+සඛිලාදීහි. බුද්ධෙන භාසිතො බුද්ධභාසිතො ධම්මො, එවං ජිනදෙසිතො. සත්ථාරා වණ්ණිතො සත්ථුවණ්ණිතො. විඤ්ඤූහි ගරහිතො විඤ්ඤුගරහිතො, විඤ්ඤුප්පසත්ථො, ඉස්සරකතං, සයං කතං, සුකෙහි ආහටං සුකාහටං, රඤ්ඤා හතො රාජහතො, රාජපීළිතො. අග්ගිනා දඩ්ඪො අග්ගිදඩ්ඪො, සප්පෙන දට්ඨො සප්පදට්ඨො, සල්ලෙහි විද්ධො සල්ලවිද්ධො, ඉච්ඡාය පකතො ඉච්ඡාපකතො, සීලසම්පන්නො. එවං සුඛසහගතං, ඤාණසම්පයුත්තං, මිත්තසංසග්ගො, පියවිප්පයොගො, ජාතිථද්ධො, ගුණහීනො, ගුණවුද්ධො, චතුවග්ගකරණීයං, චතුවග්ගාදිකත්තබ්බං. කාකෙහි පෙය්‍යා කාකපෙය්‍යා, නදී. ක්වචි වුත්තියෙව, උරසා ගච්ඡතීති උරගො, පාදෙන පිවතීති පාදපො. ක්වචි වාක්‍යමෙව, ඵරසුනා ඡින්නවා, කාකෙහි පාතබ්බා, දස්සනෙන පහාතබ්බා. පුබ්බාදියොගෙ-මාසෙන පුබ්බො මාසපුබ්බො. එවං මාතුසදිසො, මාතුසමො. එකූනවීසති, සීලවිකලො, අසිකලහො, වාචානිපුණො, යාවකාලිකසම්මිස්සං, වාචාසඛිලො[Pg.140]. සත්ථාරා සදිසො සත්ථුසදිසො, සත්ථුකප්පො, පුඤ්ඤෙන අත්ථිකො පුඤ්ඤත්ථිකො, ගුණාධිකො. දධිනා උපසිත්තං භොජනං දධිභොජනං, ගුළෙන සංසට්ඨො ඔදනො ගුළොදනො. කාරකසම්බන්ධො ක්‍රියාය කතො, උපසිත්තාදික්‍රියානං අපඤ්ඤායනෙපි වුත්තියෙවො+පසිත්තාදික්‍රියාන+මාඛ්‍යාපනතො නත්ථා+යුත්තත්ථතා. එවං ඛීරොදනො. අස්සෙන යුත්තො රථො අස්සරථො, මග්ගචිත්තං, ජම්බුයා පඤ්ඤාතො ලක්ඛිතො දීපො ජම්බුදීපො, එකෙන අධිකා දස එකාදස, ජාතියා අන්ධො ජච්චන්ධො, පකතියා මෙධාවී පකතිමෙධාවී ඉච්චාදි.

តតិយាតប្បុរិសសមាស កើតឡើងដោយការផ្សំជាមួយកិតកសព្វ បុព្វសព្វ សទិសសព្វ សមសព្វ ឧនសព្វ (ឬ នត្ថសព្វ) កលហសព្វ និបុណសព្វ មិស្សសព្វ សខិលសព្វ ជាដើម។ ធម៌ដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់សម្ដែងហើយ ឈ្មោះថា ពុទ្ធភាសិតោ, ដូចគ្នាដែរ ជិនទេសិតោ។ គុណដែលព្រះសាស្តាទ្រង់សរសើរហើយ ឈ្មោះថា សត្ថុវណ្ណិតោ។ អំពើដែលអ្នកប្រាជ្ញតិះដៀលហើយ ឈ្មោះថា វិញ្ញូគរហិតោ, វិញ្ញុប្បសត្ថោ, ឥស្សរកតំ, សយំកតំ, វត្ថុដែលសេកនាំមកហើយ ឈ្មោះថា សុកាហតំ, បុគ្គលដែលស្ដេចសម្លាប់ហើយ ឈ្មោះថា រាជហតោ, រាជបីឡិតោ។ វត្ថុដែលភ្លើងឆេះហើយ ឈ្មោះថា អគ្គិទឌ្ឍោ, បុគ្គលដែលពស់ខាំហើយ ឈ្មោះថា សប្បទដ្ឋោ, បុគ្គលដែលត្រូវសរចាក់ដោតហើយ ឈ្មោះថា សល្លវិទ្ធោ, បុគ្គលដែលត្រូវសេចក្ដីប្រាថ្នាគ្របសង្កត់ហើយ ឈ្មោះថា ឥច្ឆាបកតោ, សីលសម្បន្នោ។ ដូចគ្នាដែរ សុខសហគតំ, ញាណសម្បយុត្តំ, មិត្តសំសគ្គោ, បិយវិប្បយោគោ, ជាតិថទ្ធោ, គុណហីនោ, គុណវុទ្ធោ, ចតុវគ្គករណីយំ, ចតុវគ្គាទិកត្តព្វំ។ ស្ទឹងដែលក្អែកអាចផឹកទឹកបាន ឈ្មោះថា កាកបេយ្យា (នទី)។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ មានតែរូបសម្រេច (វុត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា សត្វដែលទៅដោយទ្រូង ឈ្មោះថា ឧរគោ, ដើមឈើដែលផឹកទឹកដោយជើង ឈ្មោះថា បាទបោ។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ មានតែរូបវិគ្រោះ (វាក្យៈ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា ផរុសុតា ឆិន្នវា, កាកេហិ បាតព្វា, ទស្សនេន បហាតព្វា។ ក្នុងការផ្សំជាមួយសព្វមាន បុព្វសព្វ ជាដើម ដូចជា មុនមួយខែ ឈ្មោះថា មាសបុព្វោ។ ដូចគ្នាដែរ មាតុសទិសោ, មាតុសមោ, ឯកូនវីសតិ, សីលវិកលោ, អសិកលហោ, វាចានិបុណោ, យាវកាលិកសម្មិស្សំ, វាចាសខិលោ។ អ្នកដូចជាព្រះសាស្តា ឈ្មោះថា សត្ថុសទិសោ, សត្ថុកប្បោ, បុគ្គលអ្នកត្រូវការដោយបុណ្យ ឈ្មោះថា បុញ្ញត្ថិកោ, គុណាធិកោ។ ភោជនដែលស្រោចស្រពដោយទឹកដោះជូរ ឈ្មោះថា ទធិភោជនំ, បាយដែលលាយឡំដោយស្ករអំពៅ ឈ្មោះថា គុឡោទនោ។ ការទាក់ទងនៃតួការកៈ (ការកសម្ពន្ធ) គឺធ្វើឡើងដោយកិរិយា, ទោះបីជាកិរិយាមានការស្រោចស្រព (ឧបសិត្ត) ជាដើម មិនប្រាកដច្បាស់ (ក្នុងរូបសម្រេច) ក៏ដោយ ក៏នៅតែមានរូបសម្រេច (វុត្តិ) ព្រោះកិរិយាមានការស្រោចស្រពជាដើមនោះ ត្រូវបានសម្ដែងឱ្យដឹងរួចហើយ ហេតុនេះ ទើបមិនមានសេចក្ដីមិនសមហេតុផលឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ ខីរោទនោ។ រថដែលទឹមដោយសេះ ឈ្មោះថា អស្សរថោ, មគ្គចិត្តំ, ទ្វីបដែលគេស្គាល់ឬសម្គាល់ដោយដើមព្រីង ឈ្មោះថា ជម្ពូទីបោ, ដប់ដែលក្រៃលែងដោយមួយ ឈ្មោះថា ឯកាទស, បុគ្គលខ្វាក់តាំងពីកំណើត ឈ្មោះថា ជច្ចន្ធោ, បុគ្គលមានប្រាជ្ញាដោយប្រក្រតី ឈ្មោះថា បកតិមេធាវី ជាដើម។

චතුත්ථීතප්පුරිසො තදත්ථ+අත්ථ+හිත+දෙය්‍යාදීහි. තදත්ථෙ-කථිනස්ස දුස්සං කථිනදුස්සං, කථිනචීවරස්සාති අත්ථො. එවං චීවරදුස්සං, චීවරමූලං, යාගුයා අත්ථාය තණ්ඩුලා යාගුතණ්ඩුලා, භත්තතණ්ඩුලා, සඞ්ඝස්ස අත්ථාය භත්තං සඞ්ඝභත්තං, ආගන්තුකභත්තං, එවං ගමිකභත්තං, පාසාදාය දබ්බං පාසාදදබ්බං. එත්ථ චා+යං නිච්චසමාසො, තස්ස තිලිඞ්ගතා ච-භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අත්ථො විහාරො භික්ඛුසඞ්ඝත්ථො විහාරො, භික්ඛුසඞ්ඝත්ථා යාගු, භික්ඛුසඞ්ඝත්ථං චීවරං. යස්ස අත්ථො යදත්ථො, යදත්ථා, යදත්ථං. එවං තදත්ථො, තදත්ථා, තදත්ථං. තථා ලොකහිතො. බුද්ධස්ස දෙය්‍යං බුද්ධදෙය්‍යං පුප්ඵං. සඞ්ඝදෙය්‍යං චීවරං. ඉධ න හොති ‘‘සඞ්ඝස්ස දාතබ්බං’’.

ចតុត្ថីតប្បុរិសសមាស កើតឡើងដោយការផ្សំជាមួយតទត្ថសព្វ អត្ថសព្វ ហិតសព្វ ទេយ្យសព្វ ជាដើម។ ក្នុងតទត្ថសព្វនោះ សំពត់សម្រាប់កឋិន ឈ្មោះថា កឋិនទុស្សំ មានន័យថា សំពត់សម្រាប់ចីវរកឋិន។ ដូចគ្នាដែរ ចីវរទុស្សំ, ចីវរមូលំ, អង្ករដើម្បីប្រយោជន៍ដល់យាគូ ឈ្មោះថា យាគុតណ្ឌុលា, ភត្តតណ្ឌុលា, ភត្តដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សង្ឃ ឈ្មោះថា សង្ឃភត្តំ, អាគន្តុកភត្តំ, ដូចគ្នាដែរ គមិកភត្តំ, ឈើសម្រាប់ប្រាសាទ ឈ្មោះថា បាសាទទព្វំ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ សមាសនេះជា និច្ចសមាស និងមានលិង្គទាំងបី ដូចជា វិហារដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុសង្ឃ ឈ្មោះថា ភិក្ខុសង្ឃត្ថោ វិហារោ, ភិក្ខុសង្ឃត្ថា យាគុ, ភិក្ខុសង្ឃត្ថំ ចីវរំ។ វត្ថុណាដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បុគ្គលណា ឈ្មោះថា យទត្ថោ, យទត្ថា, យទត្ថំ។ ដូចគ្នាដែរ តទត្ថោ, តទត្ថា, តទត្ថំ។ ដូចគ្នាដែរ លោកហិតោ។ ផ្កាដែលគប្បីថ្វាយដល់ព្រះពុទ្ធ ឈ្មោះថា ពុទ្ធទេយ្យំ បុប្ផំ។ ចីវរដែលគប្បីប្រគេនដល់សង្ឃ ឈ្មោះថា សង្ឃទេយ្យំ ចីវរំ។ ក្នុងទីនេះ មិនអាចធ្វើជាសមាសបានឡើយ ក្នុងប្រយោគថា «សង្ឃស្ស ទាតព្វំ»។

පඤ්චමීතප්පුරිසො අපගමන+භය+විරති+මොචනත්ථාදීහි. මෙථුනස්මා අපෙතො මෙථුනාපෙතො, එවං පලාපගතො, නගරනිග්ගතො, පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො, කාමතො නික්ඛන්තං කාමනික්ඛන්තං, රුක්ඛග්ගා පතිතො රුක්ඛග්ගපතිතො, සාසනච්චුතො, ආපත්ති- වුට්ඨානං[Pg.141], ධරණීතලග්ගතො, සබ්බභවෙහි නිස්සටො සබ්බභවනිස්සටො. භයතාදියොගෙ-රාජතො භයං රාජභයං, චොරභයං, අමනුස්සභයං, අග්ගිභයං, පාපභීතො, පාපභීරුකො. අකත්තබ්බතො විරති අකත්තබ්බවිරති, එවං කායදුච්චරිතවිරති, වචීදුච්චරිතවිරති. බන්ධනා මුත්තො බන්ධනමුත්තො, වනමුත්තො, බන්ධනමොක්ඛො. කම්මසමුට්ඨිතං, උක්කට්ඨුක්කට්ඨං, ඔමකොමකං. ක්වචි වුත්තියෙව, කම්මතො ජාතං කම්මජං, එවං චිත්තජං, උතුජං, ආහාරජං. ඉධ න හොති ‘පාසාදා පතිතො’.

បញ្ចមីតប្បុរិសសមាស កើតឡើងដោយការផ្សំជាមួយសព្វដែលមានសេចក្ដីថា ការចៀសចេញ ភ័យ ការវៀរចាក ការរួចផុត ជាដើម។ បុគ្គលអ្នកចៀសចេញចាកមេថុនធម្ម ឈ្មោះថា មេថុនាបេតោ, ដូចគ្នាដែរ បលាបគតោ, នគរនិគ្គតោ, បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ, វត្ថុដែលចេញចាកកាម ឈ្មោះថា កាមនិក្ខន្តំ, បុគ្គលធ្លាក់ចុះចាកចុងឈើ ឈ្មោះថា រុក្ខគ្គបតិតោ, សាសនច្ចុតោ, អាបត្តិវុដ្ឋានំ, ធរណីតលគ្គតោ, បុគ្គលអ្នករំដោះខ្លួនចេញចាកភពទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វភវនិស្សដោ។ ក្នុងការផ្សំជាមួយសព្វមាន ភ័យ ជាដើម ដូចជា ភ័យអំពីស្ដេច ឈ្មោះថា រាជភយំ, ចោរភយំ, អមនុស្សភយំ, អគ្គិភយំ, បាបភីតោ, បាបភីរុកោ។ ការវៀរចាកអំពើមិនគប្បីធ្វើ ឈ្មោះថា អកត្តព្វវិរតិ, ដូចគ្នាដែរ កាយទុច្ចរិតវិរតិ, វចីទុច្ចរិតវិរតិ។ បុគ្គលរួចផុតចាកចំណង ឈ្មោះថា ពន្ធនមុត្តោ, វនមុត្តោ, ពន្ធនមោក្ខោ។ កម្មសមុដ្ឋានំ, ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋំ, ឱមកោមកំ។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ មានតែរូបសម្រេច (វុត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា រូបដែលកើតអំពីកម្ម ឈ្មោះថា កម្មជំ, ដូចគ្នាដែរ ចិត្តជំ, ឧតុជំ, អាហារជំ។ ក្នុងទីនេះ មិនអាចធ្វើជាសមាសបានឡើយ ក្នុងប្រយោគថា «បាសាទា បតិតោ»។

ඡට්ඨීතප්පුරිසො රඤ්ඤො පුත්තො රාජපුත්තො, එවං රාජපුරිසො, ආචරියපූජකො, බුද්ධසාවකො, බුද්ධරූපං, ජිනවචනං, සමුද්දඝොසො, ධඤ්ඤානං රාසි ධඤ්ඤරාසි, පුප්ඵගන්ධො, ඵලරසො, කායස්ස ලහුතා කායලහුතා. මරණස්සති, රුක්ඛමූලං, අයස්ස පත්තො අයොපත්තො, එත්ථ ‘‘මනාද්‍යාපාදීන+මො මයෙ චෙ’’ති ඔ. එවං සුවණ්ණකටාහං, පානීයථාලකං, සප්පිකුම්භො, දෙවානං රාජා දෙවරාජා. පුමස්ස ලිඞ්ගං පුල්ලිඞ්ගං, ‘‘පුං පුමස්සවා’’ති පුමස්ස පුං, නිග්ගහීතලොපො, ලස්ස ද්විභාවො ච. හත්ථිපදං, ඉත්ථිරූපං, භික්ඛුනිසඞ්ඝො, ජම්බුසාඛා, එත්ථ ඊකාරූකාරානං රස්සො. බහුලාධිකාරා න්ත+මාන+නිද්ධාරිය+පූරණ+භාව+තිත්තත්ථෙහි න හොති. මමා+නුකුබ්බං, මමා+නුකුරුමානො, ගුන්නං කණ්හා සම්පන්නඛීරතමා, සිස්සානං පඤ්චමො, පටස්ස සුත්තතා. ක්වචි හොතෙව ‘වත්තමානසාමීප්‍යං’. බ්‍රාහ්මණස්ස සුක්කා දන්තාති සාපෙක්ඛතාය න හොති. ඵලානං තිත්තො, ඵලාන+මාසිතො, ඵලානං සුහිතො. ‘‘බ්‍රාහ්මණස්ස උච්චං ගෙහං’’ති සාපෙක්ඛතාය න හොති. ‘‘රඤ්ඤො පාටලිපුත්තකස්ස ධනං’’ති ධනසම්බන්ධෙ [Pg.142] ඡට්ඨීති පාටලිපුත්තකෙන සම්බන්ධාභාවා න හොති. ‘‘රඤ්ඤො ගො ච අස්සො ච පුරිසො චා’’ති භින්නත්ථතාය වාක්‍යමෙව. රඤ්ඤො ගවස්සපුරිසා රාජගවස්සපුරිසාති වුත්ති හොතෙව, එකත්ථීභාවා. සම්බන්ධීසද්දානං පන නිච්චසාපෙක්ඛත්තෙපි ගමකත්තා සමාසො, ගමකත්තම්පි හි සමාසස්ස නිබන්ධනං, යථා දෙවදත්තස්ස ගුරුකුලං, භගවතො සාවකසඞ්ඝොතිආදි.

ឆដ្ឋីតប្បុរិសសមាស ដូចជា កូនរបស់ស្ដេច ឈ្មោះថា រាជបុត្តោ, ដូចគ្នាដែរ រាជបុរិសោ, អាចរិយបូជកោ, ពុទ្ធសាវកោ, ពុទ្ធរូបំ, ជិនវចនំ, សមុទ្ទឃោសោ, គំនរនៃធញ្ញជាតិ ឈ្មោះថា ធញ្ញរាសិ, បុប្ផគន្ធោ, ផលរតោ, សេចក្ដីស្រាលនៃកាយ ឈ្មោះថា កាយលហុតា។ មរណស្សតិ, រុក្ខមូលំ, បាត្រធ្វើដោយដែក ឈ្មោះថា អយោបត្តោ, ក្នុងទីនេះ មានការប្ដូរជា អូ ដោយសូត្រថា «មនាទ្យាបាទីនមោ មយេ ចេ»។ ដូចគ្នាដែរ សុវណ្ណកដាហំ, បានីយថាលកំ, សប្បិកុម្ភោ, ស្ដេចនៃទេវតាទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ទេវរាជា។ លិង្គរបស់បុរស ឈ្មោះថា បុល្លិង្គំ, ដោយសូត្រថា «បុំ បុមស្សវា» ប្ដូរ បុមសព្វ ជា បុំ, លុបនិគ្គហិត និងតម្រួត ល-សព្វ។ ហត្ថិបទំ, ឥត្ថិរូបំ, ភិក្ខុនិសង្ឃោ, ជម្ពុសាខា, ក្នុងទីនេះ មានការធ្វើ ឦការ និង ឧការ ឱ្យជា រស្សៈ។ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ សមាសនេះមិនមានជាមួយសព្វដែលមានបច្ច័យ អន្ត, មាន, និទ្ធារណៈ, បូរណៈ, ភាវៈ និងតិត្តត្ថៈ ឡើយ។ ដូចជា មមានុកុព្វំ, មមានុកុរុមានោ, គុន្នំ កណ្ហា សម្បន្នខីរតមា, សិស្សានំ បញ្ចមោ, បដស្ស សុត្តតា។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ ក៏មានសមាសដែរ ដូចជា វត្តមានសាមីប្យៈ។ ក្នុងប្រយោគថា «ព្រាហ្មណស្ស សុក្កា ទន្តា» មិនអាចធ្វើជាសមាសបានឡើយ ព្រោះមានសេចក្ដីទាក់ទងគ្នា។ ផលានំ ទិត្តោ, ផលានមាសិតោ, ផលានំ សុហិតោ។ ក្នុងប្រយោគថា «ព្រាហ្មណស្ស ឧច្ចំ គេហំ» មិនអាចធ្វើជាសមាសបានឡើយ ព្រោះមានសេចក្ដីទាក់ទងគ្នា។ ក្នុងប្រយោគថា «រញ្ញោ បាដលិបុត្តកស្ស ធនំ» ឆដ្ឋីវិភត្តិទាក់ទងនឹងទ្រព្យ មិនមានការទាក់ទងនឹងពាក្យ បាដលិបុត្តកៈ ឡើយ ហេតុនេះ ទើបមិនអាចធ្វើជាសមាសបាន។ ក្នុងប្រយោគថា «រញ្ញោ គោ ច អស្សោ ច បុរិសោ ច» ព្រោះមានសេចក្ដីផ្សេងគ្នា ទើបមានតែរូបវិគ្រោះ (វាក្យៈ) ប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ រូបសម្រេចថា រាជគវស្សបុរិសា តែងមានបាន ព្រោះមានសេចក្ដីរួមគ្នាតែមួយ។ ម្យ៉ាងទៀត ចំពោះសព្វដែលទាក់ទងគ្នា ទោះបីជាត្រូវទាក់ទងគ្នានិច្ចកាលក៏ដោយ ក៏អាចធ្វើជាសមាសបានដែរ ព្រោះមានសេចក្ដីអាចយល់បាន ព្រោះភាពអាចយល់បាននោះជាហេតុនៃការធ្វើសមាស ដូចជា ទេវទត្តស្ស គុរុកុលំ, ភគវតោ សាវកសង្ឃោ ជាដើម។

සත්තමීතප්පුරිසො රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, එවං රූපසඤ්චෙතනා, සංසාරදුක්ඛං. චක්ඛුම්හි සන්නිස්සිතං විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. ධම්මෙ රතො ධම්මරතො, ධම්මාභිරති, ධම්මරුචි, ධම්මගාරවො, ධම්මෙසු නිරුත්ති ධම්මනිරුත්ති, දානාධිමුත්ති, භවන්තරකතං. දස්සනෙ අස්සාදො දස්සනස්සාදො. අරඤ්ඤෙ වාසො අරඤ්ඤවාසො, විකාලභොජනං, කාලවස්සං, වනපුප්ඵං, වනමහිසො, ගාමසූකරො, සමුද්දමච්ඡා, ආවාටකච්ඡපො, ආවාටමණ්ඩූකො, කූපමණ්ඩූකො, තිත්ථනාවා. ඉත්ථීසු ධුත්තො ඉත්ථිධුත්තො, අක්ඛධුත්තො. ඡායායං සුක්ඛො ඡායාසුක්ඛො, අඞ්ගාරපක්කං, චාරකවනො. ක්වචි වුත්තියෙව, වනෙ චරතීති වනචරකො, කුච්ඡිම්හි සයන්තීති කුච්ඡිසයා, ථලෙ තිට්ඨතීති ථලට්ඨො, ජලට්ඨො, පබ්බතට්ඨො, මග්ගට්ඨො. පඞ්කෙ ජාතං පඞ්කජං, සරොරුහ+මිච්චාදි. ඉධ න හොති, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, ආසනෙ නිසින්නො, ආසනෙ නිසීදිතබ්බං.

សត្តមីតប្បុរិសសមាស ដូចជា សេចក្ដីសម្គាល់ក្នុងរូប ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា, ដូចគ្នាដែរ រូបសញ្ចេតនា, សំសារទុក្ខំ។ វិញ្ញាណដែលអាស្រ័យនៅក្នុងភ្នែក ឈ្មោះថា ចក្ខុវិញ្ញាណំ។ បុគ្គលអ្នកត្រេកអរក្នុងធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មរតោ, ធម្មាភិរតិ, ធម្មរុចិ, ធម្មគារវោ, ភាសានិរុត្តិក្នុងធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ធម្មនិរុត្តិ, ទានាធិមុត្តិ, ភវន្តរកតំ។ សេចក្ដីត្រេកអរក្នុងការឃើញ ឈ្មោះថា ទស្សនស្សាដោ។ ការនៅក្នុងព្រៃ ឈ្មោះថា អរញ្ញវាសោ, វិកាលភោជនំ, កាលវស្សំ, វនបុប្ផំ, វនមហិសោ, គាមសូករោ, សមុទ្ទមច្ឆា, អាវាដកច្ឆបោ, អាវាដមណ្ឌូកោ, គូបមណ្ឌូកោ, ទិត្ថនាវា។ បុគ្គលអ្នកលេងក្នុងស្រីទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ឥត្ថិធុត្តោ, អក្ខធុត្តោ។ វត្ថុដែលស្ងួតក្នុងម្លប់ ឈ្មោះថា ឆាយាសុខោ, អង្គារបក្កំ, ចារកវនំ។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ មានតែរូបសម្រេច (វុត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា បុគ្គលអ្នកត្រេកត្រអាលដើរក្នុងព្រៃ ឈ្មោះថា វនចរកោ, សត្វដែលដេកក្នុងផ្ទៃ ឈ្មោះថា កុច្ឆិសយា, បុគ្គលអ្នកឈរនៅលើគោក ឈ្មោះថា ថលដ្ឋោ, ជលដ្ឋោ, បព្វតដ្ឋោ, មគ្គដ្ឋោ។ ផ្កាដែលកើតក្នុងភក់ ឈ្មោះថា បង្កជំ, សរោរុហំ ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ មិនអាចធ្វើជាសមាសបានឡើយ ក្នុងប្រយោគថា «ភោជនេ មត្តញ្ញុតា», «ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា», «អាសនេ និសិន្នោ», «អាសនេ និសីទិតព្វំ»។

11. විසෙසන+මෙකත්ථෙන

១១. វិសេសនំ ឯកត្ថេន (វិសេសនសព្វ ផ្សំជាមួយវិសេស្យសព្វដែលមានអត្ថតែមួយ)

විසෙසනං ස්‍යාද්‍යන්තං විසෙස්සෙන ස්‍යාද්‍යන්තෙන සමානාධිකරණෙනසහෙ+කත්ථං හොති.

វិសេសនសព្វដែលមាន សិ-វិភត្តិ ជាដើមនៅចុង តែងផ្សំជាមួយវិសេស្យសព្វដែលមាន សិ-វិភត្តិ ជាដើមនៅចុង ដែលមានអធិករណ៍ស្មើគ្នា (សមានាធិករណ៍) ឱ្យមានអត្ថតែមួយ។

සමානත්ථෙ [Pg.143] පදෙ යත්ථ, භෙද්‍යභෙදකවාචකෙ;

විසෙසනසමාසො+යං, විසෙස්සත්ථපධානතො.

ក្នុងទីណា កាលបើបទទាំងឡាយមានអត្ថស្មើគ្នា ជាបទសម្ដែងនូវសេចក្ដីប្លែកគ្នា (ភេជ្ជៈ និងភេទកៈ), សមាសនេះ ឈ្មោះថា វិសេសនសមាស ព្រោះមានអត្ថរបស់វិសេស្យៈជាប្រធាន។

විසෙස්සගත+මෙව+ත්‍ර, ලිඞ්ග+මෙතං පරං තතො;

කම්මධාරය+මිච්චෙ+ස, සමාසො+ඤ්ඤෙහි සඤ්ඤිතො.

ក្នុងសមាសនេះ លិង្គរបស់វិសេស្យៈតែងជាប្រធាន ឯបទដទៃក្រៅពីនោះ តែងមានលិង្គទៅតាមវិសេស្យៈនោះ, សមាសនេះ អាចារ្យដទៃទាំងឡាយ តែងហៅថា កម្មធារយសមាស។

සුත්තෙ විසෙස්සෙනාති අවුත්තෙපි විසෙසනස්ස සම්බන්ධීසද්දත්තා සාමත්ථියතො ලබ්භමානආකඩ්ඪිතසද්දං පති ‘‘විසෙස්සෙනා’’ති වුත්තං. වුත්තඤ්ච –

ទោះបីជាក្នុងសូត្រមិនបានពោលពាក្យថា «វិសេសេន» ក៏ដោយ ក៏ព្រោះវិសេសនសព្វជាសព្វដែលត្រូវទាក់ទងគ្នា តាមលទ្ធភាពដែលបានមកពីអំណាចនៃសូត្រ ទើបលោកពោលពាក្យថា «វិសេសេន» ដើម្បីទាញយកសព្វនោះមក។ ម្យ៉ាងទៀត លោកពោលទុកថា៖

සාමඤ්ඤවත්ථු යා වත්ථ+න්තරතො තු විසෙසිය;

එකප්පකාරෙ ඨපනා, විසෙසන+මිතී+රිතං.

ការញែកវត្ថុទូទៅចាកវត្ថុដទៃ ហើយតម្កល់ទុកក្នុងប្រការតែមួយ នេះលោកហៅថា វិសេសនៈ។

එකප්පකාරගං වත්ථු, විසෙස්සන්ති පවුච්චති;

පදානි යානි යානෙව, සම්බන්ධ+මුපයන්ති+හ;

ගම්‍යතෙ කාමචාරෙන, විසෙසන+විසෙස්සතාති.

វត្ថុដែលស្ថិតនៅក្នុងប្រការតែមួយនោះ លោកហៅថា វិសេស្យៈ។ បទទាំងឡាយណាដែលចូលទៅដល់ការទាក់ទងគ្នាក្នុងទីនេះ ភាពជាវិសេសនៈ និងវិសេស្យៈ តែងដឹងបានទៅតាមការចង់បាន។

එත්ථ ච උප්පලදබ්බං රත්තුප්පලාදිතො විසෙසයතීති නීලසද්දො විසෙසනං. තෙන විසෙසියතීති උප්පලසද්දො විසෙස්සං. අපි ච භමර+ඞ්ගාරාදිසාමඤ්ඤ නීලත්ථතො විසෙසියතීති නීලං විසෙස්සං. න වත්ථාදීනං, උප්පලස්සෙවාති විසෙසනතො උප්පලං විසෙසනංති කාමචාරෙනෙති වුත්තං. අපි ච –

ក្នុងទីនេះ ព្រោះញែកផ្កាឧប្បលចាកផ្កាឧប្បលក្រហមជាដើម ហេតុនេះ នីលសព្វ ទើបជាវិសេសនៈ។ ព្រោះផ្កាឧប្បលត្រូវគេញែកដោយនីលសព្វនោះ ហេតុនេះ ឧប្បលសព្វ ទើបជាវិសេស្យៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះញែកពណ៌ខៀវទូទៅចាកពណ៌ខ្មៅរបស់ខ្មុំនិងរងើកភ្លើងជាដើម ហេតុនេះ នីលសព្វ ទើបជាវិសេស្យៈវិញ។ មិនមែនជាវិសេស្យៈនៃវត្ថុដទៃឡើយ គឺរបស់ផ្កាឧប្បលប៉ុណ្ណោះ ព្រោះការញែកនោះ ឧប្បលសព្វ ទើបជាវិសេសនៈវិញ ហេតុនេះ លោកទើបពោលថា «តាមការចង់បាន»។ ម្យ៉ាងទៀត៖

පරිතො අයන්ත්‍ය+නෙන+ත්ථා, පරියායොති වුච්චති;

ගොවාචාති පවුත්තෙ තු, වාචත්ථො තු විසෙසනං.

សេចក្ដីទាំងឡាយដែលគេដឹងបានសព្វគ្រប់ដោយបទនេះ ហេតុនេះ បទនោះ លោកហៅថា បរិយាយ។ កាលបើពោលថា «គោវាចា» សេចក្ដីនៃវាចានោះឯង ជាវិសេសនៈ។

විසෙස්සෙ දිස්සමානා යා, ලිඞ්ග+සංඛ්‍යා+විභත්තියො;

තුල්‍යාධිකරණෙ භිය්‍යො, කත්තබ්බා තා විසෙසනෙති –

លិង្គ សង្ខ្យា និងវិភត្តិទាំងឡាយណា ដែលប្រាកដច្បាស់ក្នុងវិសេស្យៈ ក្នុងអធិករណ៍ស្មើគ្នា គប្បីធ្វើលិង្គ សង្ខ្យា និងវិភត្តិទាំងនោះ ឱ្យដូចគ្នាក្នុងវិសេសនៈដោយច្រើន។

වුත්තත්තා මහන්තො+ච්චාදීසු සමානලිඞ්ගාදයො දට්ඨබ්බා. භිය්‍යොති කිං, දෙවා පමාණං ඉච්චාදි.

ព្រោះលោកពោលទុកយ៉ាងនេះ ក្នុងសព្វមាន មហន្តសព្វ ជាដើម គប្បីឃើញថាមានលិង្គស្មើគ្នាជាដើម។ ពាក្យថា «ដោយច្រើន» នោះ តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីជាគ្រឿងសម្គាល់ក្នុងប្រយោគមាន «ទេវា បមាណំ» ជាដើម។

සො [Pg.144] ච ඡබ්බිධො විසෙසනපුබ්බපදො, විසෙසනුත්තරපදො, විසෙසනොභයපදො, උපමානුත්තරපදො, සම්භාවනාපුබ්බපදො, අවධාරණපුබ්බපදොති.

សមាសនោះ មាន៦ប្រការគឺ៖ វិសេសនបុព្វបទ, វិសេសនុត្តរបទ, វិសេសនោភយបទ, ឧបមានុត្តរបទ, សម្ភាវនាបុព្វបទ, អវធារណបុព្វបទ។

තත්ථ විසෙසනපුබ්බපදෙ තාව-මහන්තො ච සො පුරිසො චාති වාක්‍යෙ ඉමිනා සුත්තෙන සමාසො. ‘‘ට න්ත+න්තූනං’’ති න්තස්ස ටාදෙසෙ දීඝො හොති, මහාපුරිසො, මහාපුරිසා ඉච්චාදි.

ក្នុងសមាសទាំងនោះ ក្នុងវិសេសនបុព្វបទជាដំបូង ក្នុងប្រយោគវិគ្រោះថា «មហន្តោ ច សោ បុរិសោ ច» តែងធ្វើជាសមាសដោយសូត្រនេះ។ ដោយសូត្រថា «ដ ន្ត ន្តូនំ» ប្ដូរ ន្ត-បច្ច័យ ជា ដ-អាទេស ហើយធ្វើឱ្យវែង សម្រេចរូបជា មហាបុរិសោ, មហាបុរិសា ជាដើម។

වාක්‍යෙ තුල්‍යාධිකරණභාව පකාසනත්ථං ච+ත-සද්දපයොගො. වුත්තියන්තු සමාසෙනෙව තප්පකාසනතො න තප්පයොගො. එව+මඤ්ඤත්‍රාපි වුත්තත්ථාන+මප්පයොගො. එවං මහාවීරො, මහාමුනි. මහන්තඤ්ච තං බලඤ්චාති මහාබලං, මහබ්භයං. සන්තො ච සො පුරිසො චාති සප්පුරිසො. තථා පුබ්බපුරිසො, අපරපුරිසො, පඨමපුරිසො, මජ්ඣිමපුරිසො, උත්තමපුරිසො, පරපුරිසො, සෙතහත්ථී, කණ්හසප්පො, නීලුප්පලං, රත්තුප්පලං, ලොහිතචන්දනං. ක්වචි න හොති, පුණ්ණො මන්තානීපුත්තො, චිත්තො ගහපති. පුමා ච සො කොකිලො චාති පුඞ්කොකිලො, උත්තරපදෙ පුමස්ස පුං හොති. එවං පුන්නාගො.

ក្នុងប្រយោគវិគ្រោះ ការប្រើប្រាស់ ច-សព្វ និង ត-សព្វ គឺដើម្បីសម្ដែងនូវភាពជាអធិករណ៍ស្មើគ្នា។ ប៉ុន្តែ ក្នុងរូបសម្រេច ព្រោះសមាសនោះឯងបានសម្ដែងនូវសេចក្ដីនោះរួចហើយ ហេតុនេះ ទើបមិនបាច់ប្រើសព្វទាំងនោះឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ ក្នុងកន្លែងដទៃទៀត ក៏មិនបាច់ប្រើសព្វដែលមានអត្ថពោលរួចហើយនោះឡើយ។ ដូចជា មហាវីរោ, មហាមុនិ។ កម្លាំងនោះផង ធំផង ឈ្មោះថា មហាបលំ, មហព្ភយំ។ បុរសនោះផង ល្អផង ឈ្មោះថា សប្បុរិសោ។ ដូចគ្នាដែរ បុព្វបុរិសោ, អបរបុរិសោ, បឋមបុរិសោ, មជ្ឈិមបុរិសោ, ឧត្តមបុរិសោ, បរបុរិសោ, សេតហត្ថី, កណ្ហសប្បោ, នីលុប្បលំ, រត្តុប្បលំ, លោហិតចន្ទនំ។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ មិនមានសមាសឡើយ ដូចជា បុណ្ណោ មន្តានីបុត្តោ, ចិត្តោ គហបតិ។ សត្វតាវៅនោះផង ជាឈ្មោលផង ឈ្មោះថា បុង្កោកិលោ, កាលបើមានបទក្រោយ តែងប្ដូរ បុមសព្វ ជា បុំ។ ដូចគ្នាដែរ បុន្នាគោ។

ඛත්තියා ච සා කඤ්ඤා චාති ඛත්තියකඤ්ඤා.

នាងកញ្ញានោះផង ជាក្សត្រផង ឈ្មោះថា ខត្តិយកញ្ញា។

67. ඉත්ථියං භාසිතපුමි+ත්ථී පුමෙවෙ+කත්ථෙති

៦៧. ឥត្ថិយំ ភាសិតបុមិន្ថី បុមេវេកត្ថេ (សព្វដែលធ្លាប់ពោលជាបុល្លិង្គ ក្នុងកាលមុន កាលបើមកប្រើក្នុងឥត្ថីលិង្គ តែងមានរូបដូចជាបុល្លិង្គវិញ កាលបើមានអត្ថតែមួយ)

භාසිතපුමා ඉත්ථී පුමෙව හොතීති පුම්භාවා ඉත්ථිපච්චයානං නිවත්ති හොති. එවං රත්තලතා, දුතියභික්ඛා. බ්‍රාහ්මණී ච සා දාරිකා චාති බ්‍රාහ්මණදාරිකා, නාගමාණවිකා. ඉත්ථියන්ති කිං, කුමාරිරතනං, සමණිපදුමං. භාසිතපුමාති කිං, ගඞ්ගානදී, තණ්හානදී[Pg.145], පථවීධාතු. පුරත්ථිමො ච සො කායො චාති පුරත්ථිමකායො. එත්ථ ච කායෙකදෙසෙ කායසද්දො. එවං පච්ඡිමකායො, උපරිමකායො, හෙට්ඨිමකායො, සබ්බකායො, නවාවාසො, කතරනිකායො, හෙතුපච්චයො. ජීවිතප්පධානං නවකං ජීවිතනවක+මිච්චාදි.

ពាក្យថា Bhāsitapumā itthī pumeva hotī គឺនាមអិត្ថីលិង្គដែលមានរូបជាបុល្លិង្គ ត្រឡប់ជាមានរូបដូចជាបុល្លិង្គវិញ ព្រោះការលះបង់ចោលនូវអិត្ថីបច្ច័យទាំងឡាយ ដោយភាវៈជាបុល្លិង្គ។ ដូចជាពាក្យថា rattalatā, dutiyabhikkhā។ នាងនោះផងជាព្រាហ្មណីផង ជានាងកុមារីផង ឈ្មោះថា brāhmaṇadārikā, nāgamāṇavikā។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា itthiyaṃ (ក្នុងអិត្ថីលិង្គ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យទាំងឡាយមាន kumāriratanaṃ, samaṇipadumaṃ ជាដើម។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា bhāsitapumā? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យទាំងឡាយមាន gaṅgānadī, taṇhānadī, pathavīdhātu ជាដើម។ កាយនោះផង ជាកាយខាងកើត (ខាងមុខ) ផង ឈ្មោះថា puratthimakāyo។ ក្នុងពាក្យនេះ សព្ទថា kāya ប្រើក្នុងន័យជាចំណែកមួយនៃរាងកាយ។ ដូចជាពាក្យថា pacchimakāyo, uparimakāyo, heṭṭhimakāyo, sabbakāyo, navāvāso, kataranikāyo, hetupaccayo។ ពួកប្រាំបួនមានជីវិតជាប្រធាន ឈ្មោះថា jīvitanavakaṃ ជាដើម។

විසෙසනුත්තරපදෙ ථෙරා+චරිය+පණ්ඩිතා විසෙසනං පරඤ්ච භවති. යථා සාරිපුත්තො ච සො ථෙරො චාති සාරිපුත්තත්ථෙරො, එවං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො, මහාකස්සපත්ථෙරො, බුද්ධඝොසාචරියො, ධම්මපාලාචරියො, ආචරියගුත්තිලො වා. මහොසධො ච සො පණ්ඩිතො චාති මහොසධපණ්ඩිතො, එවං විධුරපණ්ඩිතො.

ក្នុងវិសេសនុត្តរបទកម្មធារយសមាស សព្ទទាំងឡាយមាន thera, ācariya, paṇḍita ជាដើម តែងជាវិសេសនៈនៅខាងចុង។ ដូចជា សារីបុត្តនោះផង ជាព្រះថេរៈផង ឈ្មោះថា sāriputtatthero, ដូចគ្នាដែរ mahāmoggallānatthero, mahākassapatthero, buddhaghosācariyo, dhammapālācariyo, ឬ ācariyaguttilo។ មហោសថនោះផង ជាបណ្ឌិតផង ឈ្មោះថា mahosadhapaṇḍito, ដូចគ្នាដែរ vidhurapaṇḍito។

විසෙසනොභයපදෙ යථා-සීතඤ්ච තං උණ්හඤ්චාති සීතුණ්හං, සිනිද්ධො ච සො උණ්හො චාති සිනිද්ධුණ්හො මාසො. ඛඤ්ජො ච සො ඛුජ්ජො චාති ඛඤ්ජඛුජ්ජො, එවං අන්ධබධිරො, කතාකතං, ඡිද්දාවඡිද්දං, උච්චාවචං, ඡින්නභින්නං, ගතපච්චාගතං. ක්වචි පුබ්බකාලස්සාපි පරනිපාතො, වාසිතො ච සො ලිත්තො චාති ලිත්තවාසිතො, එවං නග්ගමූසිතො, සිත්තසම්මට්ඨො, භට්ඨලුඤ්ජිතො.

ក្នុងវិសេសនោភយបទកម្មធារយសមាស ដូចជា អ្វីដែលត្រជាក់ផង ក្តៅផង ឈ្មោះថា sītuṇhaṃ, ខែនោះរលោងផង ក្តៅផង ឈ្មោះថា siniddhuṇho māso។ ជននោះខើចផង គមផង ឈ្មោះថា khañjakhujjo, ដូចគ្នាដែរ andhabadhiro, katākataṃ, chiddāvachiddaṃ, uccāvacaṃ, chinnabhinnaṃ, gatapaccāgataṃ។ ជួនកាល សព្ទដែលជាបុព្វកាល (កើតមុន) តែងធ្លាក់ទៅនៅខាងចុង (បរនិបាត) ដូចជា វត្ថុដែលអប់ផង លាបផង ឈ្មោះថា littavāsito, ដូចគ្នាដែរ naggamūsito, sittasammaṭṭho, bhaṭṭhaluñjito។

උපමනුත්තරපදෙ උපමානභූතං විසෙසනං පරං භවති, යථා සීහොති වුත්තෙ උපචරිතා+නුපචරිතසීහානං සාමඤ්ඤප්පතීතියං මුනිසද්දො විසෙසෙති. එත්ථ ච –

ក្នុងឧបមានុត្តរបទកម្មធារយសមាស សព្ទដែលជាឧបមានៈ (គ្រឿងប្រៀបធៀប) ដែលជាវិសេសនៈ តែងនៅខាងចុង ដូចជា កាលបើពោលថា sīha (សីហៈ) សព្ទថា muni (មុនី) តែងធ្វើសេចក្តីប្លែកក្នុងការយល់ដឹងទូទៅ ទាំងសីហៈដោយឧបចារៈ និងសីហៈមិនមែនឧបចារៈ។ ហើយក្នុងទីនេះ៖

උපමානො+පමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං සියො+පමා.

សេចក្តីមានធម៌ស្មើគ្នា នៃឧបមានៈ និងឧបមេយ្យៈ ឈ្មោះថា ឧបមា។

සා ච වත්ථු+වණ්ණ+ආකාරානං සාම්‍යෙන හොති. සීහොව සීහො, මුනි ච සො සීහො චාති මුනිසීහො, මුනිවසභො, මුනිපුඞ්ගවො[Pg.146], බුද්ධනාගො, බුද්ධාදිච්චො. රංසී විය රංසී, සද්ධම්මො ච සො රංසී චාති සද්ධම්මරංසී, එවං විනයසාගරො. පුණ්ඩරිකමිව පුණ්ඩරිකො, සමණො ච සො පුණ්ඩරිකො චාති සමණපුණ්ඩරිකො, සමණපදුමො. චන්දො විය චන්දො, මුඛඤ්ච තං චන්දො චාති මුඛචන්දො, මුඛපදුමං ඉච්චාදි.

ហើយឧបមានោះ តែងមានដោយភាពស្មើគ្នានៃវត្ថុ ពណ៌ និងអាការៈ។ ដូចជាសីហៈ មុនីនោះផង ជាសីហៈផង ឈ្មោះថា munisīho, munivasabho, munipuṅgavo, buddhanāgo, buddhādicco។ ដូចជាកាំរស្មី ព្រះសទ្ធម្មនោះផង ជាកាំរស្មីផង ឈ្មោះថា saddhammaraṃsī, ដូចគ្នាដែរ vinayasāgaro។ ដូចជាផ្កាឈូកស ព្រះសមណៈនោះផង ជាផ្កាឈូកសផង ឈ្មោះថា samaṇapuṇḍariko, samaṇapadumo។ ដូចជាព្រះចន្ទ មុខនោះផង ជាព្រះចន្ទផង ឈ្មោះថា mukhacando, mukhapadumaṃ ជាដើម។

සම්භාවනාපුබ්බපදෙ යථා-ධම්මොති බුද්ධි ධම්මබුද්ධි, එවං ධම්මසඤ්ඤා, ධම්මසඞ්ඛාතො, ධම්මසම්මතො, පාණසඤ්ඤිතා, අසුභසඤ්ඤා, අනිච්චසඤ්ඤා, ධාතුසඤ්ඤා, අත්තසඤ්ඤා, අත්තදිට්ඨි ඉච්චාදි.

ក្នុងសម្ភាវនាបុព្វបទកម្មធារយសមាស ដូចជា សេចក្តីដឹងថា ធម៌ ឈ្មោះថា dhammabuddhi, ដូចគ្នាដែរ dhammasaññā, dhammasaṅkhāto, dhammasammato, pāṇasaññitā, asubhasaññā, aniccasaññā, dhātusaññā, attasaññā, attadiṭṭhi ជាដើម។

අවධාරණපුබ්බපදෙ යථා-ගුණො එව ධනං ගුණධනං, එවං සද්ධාධනං, සීලධනං, පඤ්ඤාරතනං, චක්ඛු එව ඉන්ද්‍රියං චක්ඛුන්ද්‍රියං, එවං චක්ඛායතනං, චක්ඛුධාතු, චක්ඛුද්වාරං, රූපාරම්මණ+මිච්චාදි.

ក្នុងអវធារណបុព្វបទកម្មធារយសមាស ដូចជា គុណនោះឯងជាទ្រព្យ ឈ្មោះថា guṇadhanaṃ, ដូចគ្នាដែរ saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, paññāratanaṃ, ចក្ខុនោះឯងជាឥន្ទ្រិយ ឈ្មោះថា cakkhundriyaṃ, ដូចគ្នាដែរ cakkhāyatanaṃ, cakkhudhātu, cakkhudvāraṃ, rūpārammaṇaṃ ជាដើម។

විසෙසන+විසෙස්සෙහි, ක්‍රියාය ච සහෙ+රිතො;

තෙසං භාවං විවෙචෙතා, නිපාතො බ්‍යවච්ඡින්දති.

និបាត (គឺសព្ទថា eva) ដែលពោលរួមជាមួយវិសេសនៈ វិសេស្យៈ និងកិរិយា តែងញែកចេញ (កាត់សេចក្តី) នូវសភាវៈនៃធម៌ទាំងនោះ។

අයොග+මඤ්ඤයොගඤ්ච, අච්චන්තායොග+මෙවි+ති;

විවක්ඛාතො පයුත්තොපි, එවත්ථො ඤායතෙ යතො.

ព្រោះថា សេចក្តីនៃសព្ទថា eva តែងដឹងបានថាជាការឃាត់នូវអយោគៈ (ការមិនប្រកប) ការឃាត់នូវអញ្ញយោគៈ (ការប្រកបនឹងរបស់ដទៃ) និងការឃាត់នូវអច្ចន្តាយោគៈ (ការមិនប្រកបដោយដាច់ខាត) ទោះបីជាមិនបានប្រើប្រាស់ផ្ទាល់ តែមានបំណងចង់និយាយក៏ដោយ។

බ්‍යවච්ඡෙදඵලං වාක්‍යං, තතො චිත්තො ධනුද්ධරො;

පාත්ථො ධනුද්ධරො නීලු+ප්පල+මත්ථීති තං යථා.

ព្រោះហេតុនោះ វាក្យៈ (ប្រយោគ) តែងមានការកាត់សេចក្តី (ឃាត់) ជាផល ដូចជាពាក្យថា citto dhanuddharo, pāttho dhanuddharo, nīluppalam atthi នេះជាដើម។

එත්ථ නිපාතොති එව-ඉතිනිපාතො, අප්පයුත්තොපි එවසද්දො එවං යොජෙතබ්බො – ‘‘චිත්තො ධනුද්ධරො එවා’’ති විසෙසනෙන යුත්තො අයොගවිවච්ඡෙදකො, ධනුනා යොගෙ පතිට්ඨාපනතො ‘‘පාත්ථො එව ධනුද්ධරො’’ති විසෙස්සෙන යුත්තො අඤ්ඤයොගවිවච්ඡෙදකො, ධනුද්ධරත්තස්ස පාත්ථසංඛාතඅජ්ජුනෙ එව පතිට්ඨාපනතො. ‘‘නීලුප්පල+මත්ථෙවා’’ති [Pg.147] ක්‍රියාය යුත්තො අච්චන්තායොගවිවච්ඡෙදකො, නීලුප්පලස්ස සබ්භාවෙයෙව පතිට්ඨාපනතො.

ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា nipāto គឺនិបាតសព្ទថា eva។ ទោះបីជាមិនបានប្រើប្រាស់ ក៏គប្បីផ្សំសព្ទថា eva យ៉ាងនេះថា៖ “citto dhanuddharo eva” (ចិត្ត្រៈជាអ្នកកាន់ធ្នូពិតប្រាកដ) ដែលប្រកបដោយវិសេសនៈ ឈ្មោះថា អយោគវិវច្ឆេទកៈ (ការឃាត់ការមិនប្រកប) ព្រោះការតម្កល់ទុកនូវការប្រកបដោយធ្នូ។ “pāttho eva dhanuddharo” (បាត្ថៈម្នាក់ឯងជាអ្នកកាន់ធ្នូ) ដែលប្រកបដោយវិសេស្យៈ ឈ្មោះថា អញ្ញយោគវិវច្ឆេទកៈ (ការឃាត់ការប្រកបនឹងអ្នកដទៃ) ព្រោះការតម្កល់ទុកនូវភាពជាអ្នកកាន់ធ្នូ ចំពោះតែអរជុនៈដែលហៅថាបាត្ថៈប៉ុណ្ណោះ។ “nīluppalam atth'eva” (ផ្កាឈូកខៀវមានពិតប្រាកដ) ដែលប្រកបដោយកិរិយា ឈ្មោះថា អច្ចន្តាយោគវិវច្ឆេទកៈ (ការឃាត់ការមិនប្រកបដោយដាច់ខាត) ព្រោះការតម្កល់ទុកនូវការមានពិតប្រាកដនៃផ្កាឈូកខៀវ។

21. සංඛ්‍යාදි

២១. សង្ខ្យាទិ (សមាសមានសង្ខ្យាជាដើម ឬទ្វិគុស្មាស)

එකත්ථෙ සමාහාරෙ සංඛ්‍යාදි නපුංසකලිඞ්ගං භවති. තයො ලොකා සමාහටා=චිත්තෙන සම්පිණ්ඩිතා, තිණ්ණං ලොකානං සමාහාරොති වා වාක්‍යෙ විසෙසනසමාසෙ කතෙ ඉමිනා නපුංසකත්තං භවති. සමාහාරස්සෙ+කත්තා එකවචනමෙව, තිලොකං, භො තිලොක, තිලොකං, තිලොකෙන ඉච්චාදි. එවං තයො දණ්ඩා තිදණ්ඩං, තීණි මලානි සමාහටානි, තිණ්ණං මලානං සමාහාරොති වා තිමලං, තිලක්ඛණං, චතුසච්චං, පඤ්චසික්ඛාපදං, ඡට්ඨායතනං, සත්තාහං, අට්ඨසීලං, නවලොකුත්තරං, දසසීලං, සතයොජනං. ද්වෙ රත්තියො සමාහටා ද්විරත්තං.

ក្នុងអត្ថជាឯកវចនៈ និងសមហរៈ (ការរួមប្រជុំ) សមាសដែលមានសង្ខ្យា (លេខ) នៅខាងដើម តែងជាណបុំសកលិង្គ។ កាលបើធ្វើវិសេសនសមាស (ទ្វិគុ) ក្នុងវាក្យៈថា tayo lokā samāhaṭā (លោកទាំងបីដែលប្រជុំគ្នា គឺប្រមូលមកដោយចិត្ត) ឬថា tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāro (ការប្រជុំនៃលោកទាំងបី) តែងមានភាពជាណបុំសកលិង្គដោយសូត្រនេះ។ ព្រោះភាពជាឯកវចនៈនៃសមហរៈ តែងមានតែឯកវចនៈប៉ុណ្ណោះ ដូចជា tilokaṃ, bho tiloka, tilokaṃ, tilokena ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ tayo daṇḍā ជា tidaṇḍaṃ, tīṇi malāni samāhaṭāni ឬ tiṇṇaṃ malānaṃ samāhāro ជា timalaṃ, tilakkhaṇaṃ, catusaccaṃ, pañcasikkhāpadaṃ, chaṭṭhāyatanaṃ, sattāhaṃ, aṭṭhasīlaṃ, navalokuttaraṃ, dasasīlaṃ, satayojanaṃ។ រាត្រីទាំងពីរប្រជុំគ្នា ជា dvirattaṃ។

12. නඤ

១២. នញ (សមាសមាន ន-និបាត ជាដើម)

නඌච්චෙතං ස්‍යාද්‍යන්තං ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙ+කත්ථං හොති. ඤ්ඤකාරො ‘‘ට නඤස්සා’’ති විසෙසනත්ථො ‘පාමනපුත්තාදීසු නස්ස ටො මා හොතූ’ති. න බ්‍රාහ්මණො අබ්‍රාහ්මණො, ‘‘ට නඤස්සා’’ති නස්ස ටාදෙසො. ඤ්ඤ-කාරො එත්ථෙව විසෙසනත්ථො.

ពាក្យថា Na នេះ ដែលមានវិភត្តិនៅខាងចុង តែងមានអត្ថជាមួយគ្នាជាមួយពាក្យដែលមានវិភត្តិនៅខាងចុង។ អក្សរ Ññ (ក្នុងសព្ទថា Nañ) មានប្រយោជន៍សម្រាប់ធ្វើសេចក្តីប្លែកក្នុងសូត្រថា “ṭa nañassa” ដើម្បីកុំឲ្យមានការទេសជា ṭ ចំពោះ Na-សព្ទ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន pāmanaputta ជាដើម។ មិនមែនព្រាហ្មណ៍ ឈ្មោះថា abrāhmaṇo, ដោយសូត្រថា “ṭa nañassa” តែងមានការទេស Na ជា ṭ។ អក្សរ Ññ ក្នុងទីនេះ មានប្រយោជន៍សម្រាប់ធ្វើសេចក្តីប្លែក។

න-නිසෙධො සතො යුත්තො, දෙසාදිනියමං විනා;

අසතො වා+ඵලො තස්මා, කථ+මබ්‍රාහ්මණොතිචෙ.

ការបដិសេធដោយ Na-សព្ទ តែងសមគួរចំពោះរបស់ដែលមានពិត ដោយវៀរលែងការកំណត់ទីកន្លែងជាដើម ឬមួយក៏គ្មានផលចំពោះរបស់ដែលមិនមាន ព្រោះហេតុនោះ សួរថា ពាក្យថា abrāhmaṇo នោះ តើសម្រេចបានដូចម្តេច?

නිසෙධත්ථානුවාදෙන, පටිසෙධවිධි ක්වචි;

පරස්ස මිච්ඡාඤාණත්තා+ඛ්‍යාපනායො+පපජ්ජතෙ.

ជួនកាល វិធីបដិសេធ ដោយការអនុវាទ (ពោលតាម) នូវអត្ថនៃការបដិសេធ តែងសមគួរដើម្បីសម្តែងនូវភាពជាមិច្ឆាញាណ (សេចក្តីដឹងខុស) របស់អ្នកដទៃ។

දුවිධො [Pg.148] ච+ස්ස නස්ස අත්ථො පසජ්ජපටිසෙධ+පරියුදාසවසෙන. තත්ථ යො ‘‘අසූරිකපස්සාරාජදාරා’’තිආදීසු විය උත්තරපදත්ථස්ස සබ්බදා අභාවං දීපෙති, සො පසජ්ජපටිසෙධවාචී නාම. යො පන ‘‘අබ්‍රාහ්මණ+මානයා’’තිආදීසු විය උත්තරපදත්ථං පරියුදාසිත්වා පටික්ඛිපිත්වා තංසදිසෙ වත්ථුම්හි කාරියං පටිපාදයති, සො පරියුදාසවාචී නාම. වුත්තඤ්ච –

ម៉្យាងទៀត អត្ថនៃ Na-សព្ទនោះ មានពីរយ៉ាង ដោយអំណាចនៃបសជ្ជបដិសេធ និងបរិយុទាសៈ។ ក្នុងអត្ថទាំងពីរនោះ Na-សព្ទណា សម្តែងនូវការមិនមានជានិច្ចនៃអត្ថរបស់ឧត្តរបទ (បទចុង) ដូចជាក្នុងពាក្យថា “asūrikampassā rājadārā” (ព្រះរាជទេវីដែលមិនដែលឃើញព្រះអាទិត្យ) ជាដើម Na-សព្ទនោះ ឈ្មោះថា បសជ្ជបដិសេធវាចី។ ចំណែកឯ Na-សព្ទណា វៀរលែង ឬបដិសេធនូវអត្ថរបស់ឧត្តរបទ ហើយសម្តែងនូវកិច្ចក្នុងវត្ថុដែលស្រដៀងគ្នានឹងវត្ថុនោះ ដូចជាក្នុងពាក្យថា “abrāhmaṇam ānaya” (ចូរនាំមកនូវអ្នកដែលមិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ គឺក្សត្រជាដើម) ជាដើម Na-សព្ទនោះ ឈ្មោះថា បរិយុទាសវាចី។ ដូចដែលលោកពោលទុកថា៖

පසජ්ජපටිසෙධස්ස, ලක්ඛණං වත්ථුනත්ථිතා;

වත්ථුතො+ඤ්ඤත්‍ර යා වුත්ති, පරියුදාසලක්ඛණං.

លក្ខណៈនៃបសជ្ជបដិសេធ គឺការមិនមាននៃវត្ថុ ចំណែកឯការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវត្ថុដទៃក្រៅពីវត្ថុនោះ គឺជាលក្ខណៈនៃបរិយុទាសៈ។

යත්‍ර අබ්‍රාහ්මණාදීසු, වත්ථුං පරියුදස්සති;

තක්‍රියායුත්තරාජාදිං, වදෙ සො පරියුදාසකො.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន abrāhmaṇa ជាដើម Na-សព្ទណា វៀរលែងនូវវត្ថុ (គឺព្រាហ្មណ៍) ហើយពោលសំដៅដល់ស្តេច (ក្សត្រ) ជាដើម ដែលប្រកបដោយកិរិយានោះ Na-សព្ទនោះ លោកហៅថា បរិយុទាសកៈ។

පසජ්ජපටිසෙධො තු, වත්ථන්තර+මනාදිය;

කිඤ්චිවත්ථුනිසෙධස්ස, පසඞ්ගො න භවෙය්‍ය සො.

ចំណែកឯបសជ្ជបដិសេធ មិនកាន់យកនូវវត្ថុដទៃឡើយ វានឹងមិនជាហេតុនៃការបដិសេធវត្ថុណាមួយឡើយ (គឺគ្រាន់តែបដិសេធការមាននៃវត្ថុនោះប៉ុណ្ណោះ)។

තදඤ්ඤො ච තංවිරුද්ධො,තදභාවො ච නඤ්ඤත්ථො.

សេចក្តីដទៃពីនោះ (តទញ្ញៈ) សេចក្តីផ្ទុយពីនោះ (តំវិរុទ្ធៈ) និងសេចក្តីមិនមាននៃវត្ថុនោះ (តទភាវៈ) ទាំងនេះជាអត្ថនៃ Nañ (នញ)។

තදඤ්ඤත්ථෙ – අබ්‍රාහ්මණො, බ්‍රාහ්මණතො අඤ්ඤො තංසදිසොති වුත්තං හොති. එවං අමනුස්සො, අස්සමණො, න බ්‍යාකතා අබ්‍යාකතා ධම්මා. තබ්බිරුද්ධත්ථෙ-න කුසලා අකුසලා, කුසලපටිපක්ඛාති අත්ථො. එවං අලොභො, අමිත්තො, අයං පරියුදාසනයො. තදභාවෙ-න කත්වා අකත්වා, අකාතුන පුඤ්ඤං, අකරොන්තො, අභාවො භවති. අයං පසජ්ජපටිසෙධනයො.

ក្នុងអត្ថថាដទៃពីនោះ (តទញ្ញត្ថៈ) ដូចជា abrāhmaṇo មានន័យថា អ្នកដទៃពីព្រាហ្មណ៍ តែស្រដៀងនឹងព្រាហ្មណ៍នោះ។ ដូចគ្នាដែរ amanusso, assamaṇo, na byākatā ជា abyākatā dhammā។ ក្នុងអត្ថថាផ្ទុយពីនោះ (តំវិរុទ្ធត្ថៈ) ដូចជា na kusalā ជា akusalā មានន័យថា ធម៌ជាបដិបក្ខ (ផ្ទុយ) នឹងកុសល។ ដូចគ្នាដែរ alobho, amitto នេះជាវិធីនៃបរិយុទាសៈ។ ក្នុងអត្ថថាការមិនមាននៃវត្ថុនោះ (តទភាវៈ) ដូចជា na katvā ជា akatvā, akātuna puññaṃ, akaronto តែងជាការមិនមាន។ នេះជាវិធីនៃបសជ្ជបដិសេធ។

එත්ථ [Pg.149] ච උභොසු පරියුදාසෙ බ්‍රාහ්මණා අඤ්ඤො බ්‍රාහ්මණධම්මෙ අප්පතිට්ඨිතො ඛත්තියාදි බ්‍රාහ්මණසදිසොව අබ්‍රාහ්මණොති වුත්තෙ පතීයතෙ. ඉතරස්මිං පන පක්ඛෙ කෙනචි සංසයනිමිත්තෙන ඛත්තියාදො බ්‍රාහ්මණොති වුත්තස්ස මිච්ඡාඤාණනිවුත්ති කරීයති ‘‘බ්‍රාහ්මණො+යං න භවති අබ්‍රාහ්මණො’’ති, බ්‍රාහ්මණත්තජ්ඣාසිතො න භවතීත්‍යත්ථො. තත්ථ සදිසත්තං විනා මිච්ඡාඤාණාසම්භවා පයොගසාමත්ථියා ච සදිසපටිපත්ති, තග්ගතා ච ලිඞ්ග+සඞ්ඛ්‍යා භවන්ති. අතොයෙව උච්චතෙ ‘‘නඤ්ඤිවයුත්ත+මඤ්ඤසදිසාධිකරණෙ, කථා හි අත්ථසම්පච්චයො’’ති.

ហើយក្នុងវិធីទាំងពីរនោះ ក្នុងបរិយុទាសៈ កាលបើពោលថា abrāhmaṇo តែងយល់បាននូវជនដទៃពីព្រាហ្មណ៍ ដែលមិនតម្កល់នៅក្នុងព្រាហ្មណធម៌ មានក្សត្រជាដើម ដែលស្រដៀងនឹងព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯក្នុងចំណែកម្ខាងទៀត (បសជ្ជបដិសេធ) តែងធ្វើនូវការលះបង់មិច្ឆាញាណរបស់បុគ្គលដែលពោលចំពោះក្សត្រជាដើមថាជាព្រាហ្មណ៍ ព្រោះហេតុនៃសេចក្តីសង្ស័យណាមួយថា “ជននេះមិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ទេ គឺជានរណាដែលមិនមែនជាព្រាហ្មណ៍” មានន័យថា មិនមែនជាអ្នកមានអធ្យាស្រ័យជាព្រាហ្មណ៍ឡើយ។ ក្នុងវិធីនោះ ព្រោះហេតុតែមិច្ឆាញាណមិនអាចមានបានបើគ្មានភាពស្រដៀងគ្នា និងដោយកម្លាំងនៃការប្រើប្រាស់ តែងមានការយល់ដឹងនូវភាពស្រដៀងគ្នា ហើយលិង្គ និងសង្ខ្យាក៏ប្រព្រឹត្តទៅតាមវត្ថុដែលស្រដៀងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះឯង លោកទើបពោលថា “សព្ទដែលប្រកបដោយ Nañ តែងមានអធិករណ៍ (ទីតាំង) ក្នុងរបស់ដទៃដែលស្រដៀងគ្នា ព្រោះការយល់ដឹងនូវអត្ថប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះឯង”។

75. අන සරෙති

៧៥. អន សរេ (ទេស Nañ-សព្ទ ជា Ana ក្នុងព្រោះស្រៈ)

නඤසද්දස්ස සරෙ අන, න අස්සො අනස්සො, න අරියො අනරියො. එවං අනිස්සරො, අනිට්ඨො, අනාසවො. න ආදාය අනාදාය, අනොලොකෙත්වා ඉච්ඡාදි. බහුලාධිකාරා අයුත්තත්ථෙහි කෙහිචි හොති. පුන න ගීයන්තීති අපුනගෙය්‍යා ගාථා, අනොකාසං කාරෙත්වා, අමූලාමූලං ගන්ත්වා, අචන්දමුල්ලොකිකානි මුඛානි, අසද්ධභොජී, අලවණභොජී.

ទេស Nañ-សព្ទ ជា Ana ក្នុងព្រោះស្រៈ ដូចជា na asso ជា anasso, na ariyo ជា anariyo។ ដូចគ្នាដែរ anissaro, aniṭṭho, anāsavo។ na ādāya ជា anādāya, anoloketvā ជាដើម។ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា Bahula (ច្រើនយ៉ាង) តែងមានការសម្រេចរូបជាមួយពាក្យខ្លះក្នុងអត្ថដែលមិនសមគួរ។ គាថាទាំងឡាយដែលគេមិនច្រៀងម្តងទៀត ឈ្មោះថា apunageyyā gāthā, anokāsaṃ kāretvā, amūlāmūlaṃ gantvā, acandamullokikāni mukhāni, asaddhabhojī, alavaṇabhojī។

13. කුපාදයො නිච්ච+මස්‍යාදිවිධිම්හි

១៣. កុបាទយោ និច្ចំ អស្យាទិវិធិម្ហិ (កុ-សព្ទ និងបា-សព្ទជាដើម តែងចូលសមាសជានិច្ច វៀរលែងតែក្នុងវិធិមានស្យាទិវិភត្តិជាដើម)

කුසද්දො පාදයො ච ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙ+කත්ථා හොන්ති නිච්චං ස්‍යාදිවිධිවිසයතො+ඤ්ඤත්ථ. එත්ථ අබ්‍යභිචාරිපාදිසහචරණත්ථෙන කුඉති නිපාතොව, න පථවීවාචකො කුසද්දො. ස්‍යාදිවිධිවිසයො නාම ‘‘ලක්ඛණිත්ථම්භූතා’’ දිනා පතිආදීනං විසයෙ කතදුතියා, තඤ්ච අන්වද්ධමාසන්ති අසංඛ්‍යසමාස+මිව මා හොතූති ‘‘අස්‍යාදිවිධිම්හී’’ති නිසෙධො. කුච්ඡිතො බ්‍රාහ්මණො කුබ්‍රාහ්මණො, නිච්චසමාසත්තා අසපදෙන විග්ගහො.

កុ-សព្ទ និងបា-សព្ទជាដើម តែងមានអត្ថជាមួយគ្នាជាមួយពាក្យដែលមានវិភត្តិនៅខាងចុង ជានិច្ច ក្នុងទីដទៃក្រៅពីវិស័យនៃស្យាទិវិធិ។ ក្នុងទីនេះ ដោយការប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានឹងបា-សព្ទជាដើមដែលមិនប្រែប្រួល សព្ទថា ku គឺជានិបាតសព្ទប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាកុ-សព្ទដែលពោលនូវផែនដីឡើយ។ ឯវិស័យនៃស្យាទិវិធិនោះ គឺទុតិយាវិភត្តិដែលធ្វើក្នុងវិស័យនៃបតិ-សព្ទជាដើម ដោយសូត្រមាន “lakkhaṇitthambhūtā...” ជាដើម ហើយការហាមឃាត់ថា “asyādividhimhi” គឺដើម្បីកុំឲ្យមានសមាសនោះ ដូចជាអសង្ខ្យាសមាសក្នុងពាក្យថា anvaddhamāsaṃ ដូច្នោះដែរ។ ព្រាហ្មណ៍ដែលគួរខ្ពើម ឈ្មោះថា kubrāhmaṇo, ព្រោះភាពជាកិច្ចសមាស (និច្ចសមាស) ទើបមានការវិគ្គហៈដោយបទដទៃ (អសបទវិគ្គហៈ)។

107. සරෙ කද කුස්සු+ත්තරත්ථෙ

១០៧. សរេ កទ កុស្សុត្តរត្ថេ (ទេស កុ-សព្ទ ជា កទ ក្នុងព្រោះស្រៈនៅខាងចុង)

කුස්සු+ත්තරත්ථෙ [Pg.150] වත්තමානස්ස සරාදො උත්තරපදෙ කදාදෙසො හොති. ඊසකං උණ්හං කදුණ්හං, කුච්ඡිතං අන්නං කදන්නං, කදසනං. සරෙති කිං, කුපුත්තා, කුදාරා, කුදාසා, කුදිට්ඨි.

កុ-សព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឧត្តរបទ តែងមានការទេសជា កទ ក្នុងព្រោះឧត្តរបទដែលមានស្រៈនៅខាងដើម។ ក្តៅបន្តិចបន្តួច ឈ្មោះថា kaduṇhaṃ, បាយដែលគួរខ្ពើម ឈ្មោះថា kadannaṃ, kadasanaṃ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា sare (ក្នុងព្រោះស្រៈ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន kuputtā, kudārā, kudāsā, kudiṭṭhi ជាដើម។

108. කා+ප්පත්ථෙ

១០៨. កា ប្បត្ថេ (ទេស កុ-សព្ទ ជា កា ក្នុងអត្ថថាបន្តិចបន្តួច)

අප්පත්ථෙ වත්තමානස්ස කුස්ස කා හොතු+ත්තරපදෙ. අප්පකං ලවණං කාලවණං. එවං කාපුප්ඵං.

កុ-សព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថាបន្តិចបន្តួច តែងមានការទេសជា កា ក្នុងព្រោះឧត្តរបទ។ អំបិលបន្តិចបន្តួច ឈ្មោះថា kālavaṇaṃ។ ដូចគ្នាដែរ kāpupphaṃ។

109. පුරිසෙ වාති

១០៩. បុរិសេ វា (ទេស កុ-សព្ទ ជា កា ខ្លះ ក្នុងព្រោះ បុរិស-សព្ទ)

කුස්ස කා වා. කුච්ඡිතො පුරිසො කාපුරිසො, කුපුරිසො වා. පකට්ඨො නායකො පනායකො, පධානං වචනං පාවචනං භුසං වද්ධං පවද්ධං සරීරං, සමං සම්මා වා ආධානං සමාධානං, විවිධා මති විමති, විවිධො විසිට්ඨො වා කප්පො විකප්පො, අධිකො දෙවො අතිදෙවො, එවං අධිදෙවො, අධිසීලං. සුන්දරො ගන්ධො සුගන්ධො, කච්ඡිතො ගන්ධො දුග්ගන්ධො, සුට්ඨු කතං සුකතං, දුට්ඨු කතං දුක්කතං අභි සිඤ්චනං අභිසෙකොති සනන්තො, අතිසයෙන කත්වා, කතං පකරිත්වා, පකතං, අතිසයෙන ථුතං අතිත්ථුතං, අතික්කම්ම ථුතං අතිත්ථුතං, ඊසං කළාරො ආකළාරො, සුට්ඨු බද්ධො ආබද්ධො.

ទេស កុ-សព្ទ ជា កា ខ្លះ។ បុរសដែលគួរខ្ពើម ឈ្មោះថា kāpuriso, ឬ kupuriso។ នាយកដ៏ប្រសើរ ឈ្មោះថា panāyako, ពាក្យជាប្រធាន ឈ្មោះថា pāvacanaṃ, រាងកាយដែលចម្រើនខ្លាំង ឈ្មោះថា pavaddhaṃ sarīraṃ, ការតម្កល់ទុកស្មើ ឬដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា samādhānaṃ, មតិផ្សេងៗ ឈ្មោះថា vimati, កប្បៈផ្សេងៗ ឬដ៏វិសេស ឈ្មោះថា vikappo, ទេវតាដ៏ក្រៃលែង ឈ្មោះថា atidevo, ដូចគ្នាដែរ adhidevo, adhisīlaṃ។ ក្លិនល្អ ឈ្មោះថា sugandho, ក្លិនគួរខ្ពើម ឈ្មោះថា duggandho, ការធ្វើដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា sukataṃ, ការធ្វើមិនល្អ ឈ្មោះថា dukkataṃ, ការស្រោចស្រព ឈ្មោះថា abhiseko (មានការទេសជា ស), ធ្វើដោយក្រៃលែង, ធ្វើដោយធ្វើឲ្យប្លែក ឈ្មោះថា pakataṃ, ការសរសើរដោយក្រៃលែង ឈ្មោះថា atitthutaṃ, ការសរសើរកន្លងហួស ឈ្មោះថា atitthutaṃ, ខ្មៅបន្តិចបន្តួច ឈ្មោះថា ākaḷāro, ការចងយ៉ាងមាំ ឈ្មោះថា ābaddho។

පාදයො ගතාද්‍යත්ථෙ පඨමාය

បាទយោ គតាទ្យត្ថេ បឋមាយ (បា-សព្ទជាដើម តែងចូលសមាសជាមួយបទបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថាទៅហើយជាដើម)

පගතො ආචරියො පාචරියො, එවං පන්තෙවාසී.

អាចារ្យដែលទៅហើយដោយវិសេស ឈ្មោះថា pācariyo, ដូចគ្នាដែរ pantevāsī។

අච්චාදයො [Pg.151] කන්තාද්‍යත්ථෙ දුතියාය

អច្ចាទយោ កន្តាទ្យត្ថេ ទុតិយាយ (អតិ-សព្ទជាដើម តែងចូលសមាសជាមួយបទទុតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថាកន្លងទៅហើយជាដើម)

අතික්කන්තො මඤ්චං අතිමඤ්චො. අතිමාලො, ‘‘ඝපස්ස+න්තස්සා+ප්පධානස්සා’’ති මාලාසද්දෙ ඝස්ස රස්සො. එව+මුපරිපි ඝපානං රස්සො.

កន្លងហួសនូវគ្រែ ឈ្មោះថា atimañco។ ពាក្យថា atimālo, ដោយសូត្រថា “ghapassantassāppadhānassa” តែងមានការធ្វើឃៈ (ស្រៈ អា) ឲ្យជាស្រៈរស្សៈ ក្នុងមាលា-សព្ទ។ ខាងក្រោមៗទៅទៀត ក៏មានការធ្វើឃៈ និងបៈ ឲ្យជាស្រៈរស្សៈ យ៉ាងនេះដែរ។

අවාදයො කුට්ඨාද්‍යත්ථෙ තතියාය

អវាទយោ កុដ្ឋាទ្យត្ថេ តតិយាយ (អវ-សព្ទជាដើម តែងចូលសមាសជាមួយបទតតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថាស្រែកច្រៀងជាដើម)

අවකුට්ඨං කොකිලාය වනං අවකොකිලං, අවමයූරං. අවකුට්ඨන්ති පරිච්චත්තං.

ព្រៃដែលសត្វតាវៅស្រែកច្រៀងហើយ ឈ្មោះថា avakokilaṃ, avamayūraṃ។ ពាក្យថា avakuṭṭhaṃ មានន័យថា លះបង់ហើយ (ឬស្រែកច្រៀងហើយ)។

පරියාදයො ගිලානාද්‍යත්ථෙ චතුත්ථියා

បរិយាទយោ គិលានាទ្យត្ថេ ចតុត្ថិយា (បរិ-សព្ទជាដើម តែងចូលសមាសជាមួយបទចតុត្ថីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថាឈឺចាប់ជាដើម)

පරිගිලානො+ජ්ඣෙනාය පරියජ්ඣෙනො.

បុគ្គលអ្នកលំបាកក្រៃលែងដោយការតិះដៀល ឈ្មោះថា បរិយជ្ឈេនៈ។

න්‍යාදයො කන්තාද්‍යත්ථෙ පඤ්චමියා

និបាតទាំងឡាយមាន និ- ជាដើម ក្នុងអត្ថមានកន្តៈ (កន្លងទៅហើយ) ជាដើម ផ្សំជាមួយវិភត្តិទី ៥ (បញ្ចមីវិភត្តិ)។

නික්ඛන්තො කොසම්බියා නික්කොසම්බි. අස්‍යාදිවිධිම්හීති කිං, රුක්ඛං පති විජ්ජොතතෙ.

បុគ្គលអ្នកចេញទៅហើយចាកក្រុងកោសម្ពី ឈ្មោះថា និក្កោសម្ពិ។ ពាក្យថា «ក្នុងវិធិមាន អស្យា ជាដើម» នោះ ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា រុក្ខំ បតិ វិជ្ជោតតេ (ផ្លេកបន្ទោរភ្លឺស្វាងឆ្ពោះទៅរកដើមឈើ)។

14. චී ක්‍රියත්ථෙහි

១៤. ចីបច្ច័យ ផ្សំជាមួយសព្ទដែលមានអត្ថជាកិរិយាទាំងឡាយ។

චීපච්චයන්තො ක්‍රියත්ථෙහි ස්‍යාද්‍යන්තෙහි සහෙ+කත්ථො හොති. අමලීනං මලීනං කරිත්වාති විග්ගය්හ ‘‘අභූතතබ්භාවෙ කරා+ස+භූයොගෙ විකාරාචී’’ති චීපච්චයෙකතෙ ඉමිනා සමාසො. එත්ථ ච-කාරො ‘‘චී ක්‍රියත්ථෙහී’’ති විසෙසනත්ථො. ‘‘ප්‍යො වා ත්වාස්ස සමාසෙ’’ති ප්‍ය හොති, ප-කාරො ‘‘ප්‍යෙ සිස්සා’’ති විසෙසනත්ථො. මලිනීකරිය.

សព្ទដែលមាន ចីបច្ច័យ នៅខាងចុង មានអត្ថជាមួយគ្នា (រួមជាបទតែមួយ) ជាមួយសព្ទដែលមានអត្ថជាកិរិយា ដែលមាន សិ-វិភត្តិ ជាដើមនៅខាងចុង។ វិគ្គហៈថា អមលីនំ មលីនំ ករិត្វា (ធ្វើរបស់ដែលមិនសៅហ្មង ឲ្យទៅជាសៅហ្មង) កាលបើធ្វើ ចីបច្ច័យ ដោយសូត្រថា «អភូតតព្ភាវេ ករាសភូយោគេ វិការាចី» ហើយ យោជនាជាសមាសដោយសូត្រនេះ។ ក្នុងសូត្រនេះ ច-អក្សរ ក្នុងសូត្រថា «ចី ក្រិយត្ថេហិ» មានប្រយោជន៍ជាវិសេសនៈ។ ដោយសូត្រថា «ព្យោ វា ត្វាស្ស សមាសេ» យ-បច្ច័យ ត្រឡប់ជា ព្យ, ព-អក្សរ ក្នុងសូត្រថា «ព្យេ សិស្សា» មានប្រយោជន៍ជាវិសេសនៈ។ សម្រេចរូបជា មលិនីករិយ (ធ្វើឲ្យសៅហ្មងហើយ)។

15. භූසනා+දරා+නාදරෙස්ව+ලං+සා+සාති

១៥. សព្ទទាំងឡាយមាន អលំ សា សា ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានការតាក់តែង ការគោរព និងការមិនគោរព។

භූසනාදීස්ව+ත්ථෙස්ව+ල+මාදයො සද්දා එකත්ථා හොන්ති. අලං කරිත්වා සක්කරිත්වා අසක්කරිත්වාති විග්ගය්හ සමාසෙ [Pg.152] කතෙ ප්‍යෙ ච ‘‘සා සාධිකරා ච චරිච්චා’’ති චාදෙසො පරරූපඤ්ච. අලංකරිය, සක්කච්ච, අසක්කච්ච.

សព្ទទាំងឡាយមាន អលំ ជាដើម ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានការតាក់តែងជាដើម រមែងរួមជាអត្ថតែមួយ (ជាមួយកិរិយាសព្ទ)។ វិគ្គហៈថា អលំ ករិត្វា (តាក់តែងហើយ), សក្ករិត្វា (ធ្វើសក្ការៈហើយ), អសក្ករិត្វា (មិនធ្វើសក្ការៈហើយ) កាលបើធ្វើសមាសហើយ និងធ្វើ ព្យ-បច្ច័យ ហើយ ដោយសូត្រថា «សា សាធិករា ច ចរិច្ចា» ឲ្យមានការទេសជា ច-អក្សរ និងការធ្វើឲ្យមានរូបដូចតួខាងក្រោយ។ សម្រេចរូបជា អលង្ករិយ, សក្កច្ច, អសក្កច្ច។

16. අඤ්ඤෙචා+ති සුත්තෙන සමාසෙ කතෙ… එත්ථ යථා ද්වාරං විවරාති වුත්තෙ පකරණතො අග්ගල+මිති විඤ්ඤායති, එව+මිධාපි නිපාතපභාවෙ අඤ්ඤෙ චාති සාමඤ්ඤං චෙ+ති ආගමානුසාරෙන ලබ්භමානවිභත්‍යන්තපටිරූපනිපාතාව විඤ්ඤායන්ති. අග්ගතො භවිත්වා පුරොභුය්‍ය, අන්තරහිතො හුත්වා තිරොභූය, අන්තරධානං කත්වා තිරොකරිය, උරසි කත්වා උරසිකරිය, මනසි කත්වා මනසිකරිය, මජ්ඣෙ කත්වා මජ්ඣෙකරිය, තුණ්හී භවිත්වා තුණ්හී භූය.

១៦. កាលបើធ្វើសមាសដោយសូត្រថា អញ្ញេ ច... ក្នុងទីនេះ ដូចពាក្យដែលពោលថា ទ្វារំ វិវរាតិ (ចូរចំហទ្វារ) គេរមែងដឹងតាមប្រដាប់ (សេចក្តីទាក់ទង) ថា អគ្គលំ (សន្លឹកទ្វារ/គន្លឹះទ្វារ) យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏ដូច្នោះដែរ និបាតទាំងឡាយដែលមានរូបប្រហាក់ប្រហែលនឹងវិភត្តិខាងចុង ដែលបានមកតាមរយៈអាគម គេរមែងដឹងបានដោយភាពជាសាមញ្ញថា អញ្ញេ ច។ (ឧទាហរណ៍) អគ្គតោ ភវិត្វា បុរោភុយ្យ (ទៅជាខាងមុខហើយ ឈ្មោះថា បុរោភូយ្យ), អន្តរហិតោ ហុត្វា តិរោភូយ (បាត់ខ្លួនទៅហើយ ឈ្មោះថា តិរោភូយ), អន្តរធានំ ករិត្វា តិរោករិយ (ធ្វើការបាត់ខ្លួនហើយ ឈ្មោះថា តិរោករិយ), ឧរសិ ករិត្វា ឧរសិករិយ (ធ្វើទុកក្នុងទ្រូងហើយ ឈ្មោះថា ឧរសិករិយ), មនសិ ករិត្វា មនសិករិយ (ធ្វើទុកក្នុងចិត្តហើយ ឈ្មោះថា មនសិករិយ), មជ្ឈេ ករិត្វា មជ្ឈេករិយ (ធ្វើទុកក្នុងកណ្តាលហើយ ឈ្មោះថា មជ្ឈេករិយ), តុណ្ហី ភវិត្វា តុណ្ហី ភូយ (ស្ងៀមស្ងាត់ទៅហើយ ឈ្មោះថា តុណ្ហីភូយ)។

17. වා+නෙක+ඤ්ඤත්ථෙ

១៧. សូត្រថា វាநேកញ្ញត្ថេ។

අනෙකං ස්‍යාද්‍යන්තං අඤ්ඤස්ස පදස්ස අත්ථෙ එකත්ථං වා හොති.

បទដែលមាន សិ-វិភត្តិ ជាដើម ច្រើនបទ រមែងរួមជាអត្ថតែមួយ ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ តាមចំណង់។

පදන්තරස්ස යස්ස+ත්ථො, පධානං ලිඞ්ග+මස්ස ච;

සමාසො සො+ය+මඤ්ඤත්ථො, බහුබ්බීහිපරව්හයො.

សមាសណា មានអត្ថនៃបទដទៃជាប្រធាន និងមានលិង្គនៃបទដទៃនោះជាប្រធាន សមាសនោះឈ្មោះថា អញ្ញត្ថសមាស ឬហៅថា ពហុព្វិហិសមាស។

සො ච නවවිධො ද්විපදො, භින්නාධිකරණො, තිපදො, න-නිපාතපුබ්බපදො, සහපුබ්බපදො, උපමානපුබ්බපදො, සඞ්ඛ්‍යොභයපදො, දිසන්තරාලත්ථො, බ්‍යතිහාරලක්ඛණො චාති.

ពហុព្វិហិសមាសនោះ មាន ៩ យ៉ាង គឺ ទ្វិបទសមាស (មានបទពីរ), ភិន្នាធិករណសមាស (មានវិភត្តិមិនស្មើគ្នា), តិបទសមាស (មានបទបី), ន-និបាតបុព្វបទសមាស (មាន ន-និបាតជាបុព្វបទ), សហបុព្វបទសមាស (មាន សហ-សព្ទជាបុព្វបទ), ឧបមានបុព្វបទសមាស (មានឧបមានសព្ទជាបុព្វបទ), សង្ខ្យោភយបទសមាស (មានសង្ខ្យាសព្ទទាំងសងខាង), ទិសន្តរាលត្ថសមាស (មានអត្ថក្នុងចន្លោះទិស), និងព្យតិហារលក្ខណសមាស (មានលក្ខណៈប្តូរវេនគ្នា)។

1. තත්ථ ද්විපදො තුල්‍යාධිකරණො කම්මාදීසු ඡසු විභත්‍යත්ථෙසු භවති.

១. ក្នុងសមាសទាំងនោះ ទ្វិបទតុល្យាធិករណសមាស រមែងមានក្នុងអត្ថនៃវិភត្តិទាំង ៦ មានកម្មវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ) ជាដើម។

(ක) තත්ථ දුතියත්ථෙ තාව-ආගතා සමණා ඉමං සඞ්ඝාරාමන්ති ආගතසමණො සඞ්ඝාරාමො. සො ච දුවිධො තග්ගුණා+තග්ගුණවසෙන. වුත්තඤ්හි –

(ក) ក្នុងសមាសទាំងនោះ ជាដំបូង ក្នុងអត្ថនៃទុតិយាវិភត្តិ ដូចជា វិគ្គហៈថា អាគតា សមណា ឥមំ សង្ឃារាមំ (ព្រះសង្ឃទាំងឡាយ មកហើយ កាន់សង្ឃារាមនេះ) សម្រេចរូបជា អាគតសមណោ សង្ឃារាមោ (សង្ឃារាមដែលព្រះសង្ឃមកដល់ហើយ)។ ពហុព្វិហិសមាសនោះ មាន ២ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃ តគ្គុណ និង អតគ្គុណ។ ព្រោះលោកពោលទុកថា -

තග්ගුණො+තග්ගුණො [Pg.153] චෙ+ති,සො සමාසො ද්විධා මතො.

សមាសនោះ លោកដឹងថាមាន ២ យ៉ាង គឺ តគ្គុណសមាស និងអតគ្គុណសមាស។

තං යථා ‘නීයතං ලම්බ-කණ්ණො+’ ‘යං දිට්ඨසාගරො’.

ដូចជាពាក្យថា «នីយតំ លម្ពកណ្ណោ» (ចូរនាំទៅនូវបុគ្គលមានត្រចៀកយារចុះ) និងពាក្យថា «យំ ទិដ្ឋសាគរោ» (មហាសមុទ្រដែលបុគ្គលឃើញហើយ)។

තෙසු යත්ථ විසෙසනභූතො අත්ථො අඤ්ඤපදත්ථග්ගහණෙන ගය්හති, සො තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණො, යථා ‘ලම්බකණ්ණ+මානයා’ති. යත්ථ පන න ගය්හති, සො අතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණො, යථා ‘බහුධන+මානයා’ති.

ក្នុងសមាសទាំងពីរនោះ សមាសណាដែលអត្ថជាវិសេសនៈ ត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យកនូវអត្ថនៃបទដទៃ សមាសនោះឈ្មោះថា តគ្គុណសំវិញ្ញាណ ដូចជាពាក្យថា «លម្ពកណ្ណមានយ» (ចូរនាំបុគ្គលមានត្រចៀកយារមក)។ ចំណែកសមាសណាដែលមិនត្រូវបានកាន់យក (នូវអត្ថជាវិសេសនៈ) សមាសនោះឈ្មោះថា អតគ្គុណសំវិញ្ញាណ ដូចជាពាក្យថា «ពហុធនមានយ» (ចូរនាំបុគ្គលមានទ្រព្យច្រើនមក)។

ඉධ විසෙසනස්ස පුබ්බනිපාතො. එත්ථ ච ආගතසද්දො ච සමණසද්දො ච අත්තනො අත්ථෙ අට්ඨත්වා දුතියාවිභත්‍යත්ථභූතෙ සඞ්ඝාරාමසඞ්ඛාතෙ අඤ්ඤපදත්ථෙ වත්තන්ති, තතො සමාසෙනෙව කම්මත්ථස්ස අභිහිතත්තා පුන දුතියා න හොති. තථා ආගතසමණා සාවත්ථි, ආගතසමණං ජෙතවනං. පටිපන්නා අද්ධිකා යං පටිපන්නද්ධිකො පථො, අභිරූළ්හාව, ණිජායං නාවං සා අභිරූළ්හවාණිජා නාවා.

ក្នុងទីនេះ មានការដាក់វិសេសនៈទុកខាងមុខ។ ក្នុងសមាសនេះ អាគតសព្ទ និងសមណសព្ទ មិនស្ថិតនៅក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួនឡើយ តែរមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ ពោលគឺសង្ឃារាម ដែលជាអត្ថនៃទុតិយាវិភត្តិ ហេតុនោះ ព្រោះអត្ថនៃកម្មត្រូវបានពោលរួចហើយដោយសមាស ទើបមិនមានទុតិយាវិភត្តិម្តងទៀតឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ អាគតសមណា សាវត្ថិ (ក្រុងសាវត្ថីដែលព្រះសង្ឃមកដល់ហើយ), អាគតសមណំ ជេតវនំ (វត្តជេតពនដែលព្រះសង្ឃមកដល់ហើយ)។ វិគ្គហៈថា បដិបន្នា អទ្ធិកា យំ (ផ្លូវណាដែលអ្នកដំណើរដើរទៅហើយ) សម្រេចរូបជា បដិបន្នទ្ធិកោ បថោ (ផ្លូវដែលអ្នកដំណើរដើរទៅហើយ), វិគ្គហៈថា អភិរូឡ្ហា វាណិជា យំ នាវំ (ទូកណាដែលពួកឈ្មួញឡើងជិះហើយ) សម្រេចរូបជា អភិរូឡ្ហវាណិជា នាវា (ទូកដែលពួកឈ្មួញឡើងជិះហើយ)។

(ඛ) තතියත්ථෙ-ජිතානි ඉන්ද්‍රියානි යෙන සො ජිතින්ද්‍රියො සමණො, එවං දිට්ඨධම්මො, පත්තධම්මො, කතකිච්චො. විජිතා මාරා අනෙනාති විජිතමාරො භගවා, පටිවිද්ධසබ්බධම්මො. කරණත්ථෙ-ඡින්නො රුක්ඛො යෙන සො ඡින්නරුක්ඛො ඵරසු.

(ខ) ក្នុងអត្ថនៃតតិយាវិភត្តិ-វិគ្គហៈថា ជិតានិ ឥន្ទ្រិយានិ យេន (ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលបុគ្គលណាឈ្នះហើយ) សម្រេចរូបជា ជិតិន្ទ្រិយោ សមណោ (សមណៈអ្នកមានឥន្ទ្រីយឈ្នះហើយ) ដូចគ្នាដែរ ទិដ្ឋធម្មោ (បុគ្គលអ្នកឃើញធម៌ហើយ), បត្តធម្មោ (បុគ្គលអ្នកដល់ធម៌ហើយ), កតកិច្ចោ (បុគ្គលអ្នកធ្វើកិច្ចរួចហើយ)។ វិគ្គហៈថា វិជិតា មារា អនេន (មារទាំងឡាយដែលព្រះមានព្រះភាគណាឈ្នះហើយ) សម្រេចរូបជា វិជិតមារោ ភគវា (ព្រះមានព្រះភាគអ្នកមានមារឈ្នះហើយ), បដិវិទ្ធសព្វធម្មោ (ព្រះមានព្រះភាគអ្នកត្រាស់ដឹងធម៌ទាំងពួងហើយ)។ ក្នុងអត្ថនៃករណៈ-វិគ្គហៈថា ឆិន្នោ រុក្ខោ យេន (ដើមឈើដែលបុគ្គលកាប់ហើយដោយដឹងណា) សម្រេចរូបជា ឆិន្នរុក្ខោ ផរស្វុ (ដឹងសម្រាប់កាប់ដើមឈើ)។

(ග) චතුත්ථියත්ථෙ-දින්නො සුඞ්කො යස්ස සො දින්නසුඞ්කො රාජා, දින්නං භොජනං අස්සාති දින්නභොජනො.

(គ) ក្នុងអត្ថនៃចតុត្ថីវិភត្តិ-វិគ្គហៈថា ទិន្នោ សុង្កោ យស្ស (ពន្ធដារដែលគេថ្វាយហើយដល់ស្តេចណា) សម្រេចរូបជា ទិន្នសុង្កោ រាជា (ស្តេចដែលគេថ្វាយពន្ធដារហើយ), វិគ្គហៈថា ទិន្នំ ភោជនំ អស្ស (ភោជនដែលគេប្រគល់ឲ្យហើយដល់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ទិន្នភោជនោ (បុគ្គលដែលគេប្រគល់ភោជនឲ្យហើយ)។

(ඝ) පඤ්චමියත්ථෙ-නිග්ගතා ජනා යස්මා සො නිග්ගතජනො ගාමො, නිග්ගතො අයො=සුඛං යස්මාති නිරයො, නික්කිලෙ- සො[Pg.154]. අපෙතං විඤ්ඤාණං අස්මාති අපෙතවිඤ්ඤාණො මතකායො, අපගතභයභෙරවො අරහා.

(ឃ) ក្នុងអត្ថនៃបញ្ចមីវិភត្តិ-វិគ្គហៈថា និគ្គតា ជនា យស្មា (ជនទាំងឡាយចេញទៅហើយចាកភូមិណា) សម្រេចរូបជា និគ្គតជនោ គាមោ (ភូមិមានជនចេញទៅអស់ហើយ), វិគ្គហៈថា និគ្គតោ អយោ (សុខំ) យស្មា (សេចក្តីសុខចេញទៅហើយចាកកន្លែងណា) សម្រេចរូបជា និរយោ (នរក), និក្កិលេសោ (បុគ្គលមានកិលេសប្រាសចេញហើយ)។ វិគ្គហៈថា អបេតំ វិញ្ញាណំ អស្មា (វិញ្ញាណប្រាសចេញហើយចាកកាយណា) សម្រេចរូបជា អបេតវិញ្ញាណោ មតកាយោ (រាងកាយស្លាប់ដែលប្រាសចាកវិញ្ញាណហើយ), អបគតភយភេរវោ អរហា (ព្រះអរហន្តអ្នកមានភ័យនិងសេចក្តីតក់ស្លុតប្រាសចេញហើយ)។

(ඞ) ඡට්ඨියත්ථෙ-ඡින්නා හත්ථා යස්ස සො ඡින්නහත්ථො. එවං පරිපුණ්ණසඞ්කප්පො ඛීණාසවො, වීතො රාගො අස්සාති වීතරාගො. ද්වෙ පදානි අස්සාති ද්විපදො, ද්විහත්ථො පටො. තෙවිජ්ජොති එත්ථ තිවිජ්ජො එවාති සකත්ථෙ ණො වුද්ධි ච. චතුප්පදො, පඤ්ච චක්ඛූනි අස්සාති පඤ්චචක්ඛු භගවා, ඡළභිඤ්ඤො, ‘‘ඝපස්සා’’දිනා රස්සත්තං. නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං. දසබලො, අනන්තඤාණො. තීණි දස පරිමාණ+මෙසංති තිදසා දෙවා, ඉධ පරිමාණසද්දසන්නිමානතො දසසද්දො සඞ්ඛ්‍යානෙ වත්තතෙ. අයං පච්චයො එතෙසන්ති ඉදප්පච්චයා, උත්තරපදෙ ‘‘ඉමස්සි+දං වා’’ති ඉමස්ස ඉදං. කො පභවො අස්සාති කිං පභවො කායො. විගතං මලං අස්සාති විමලො, සුන්දරො ගන්ධො අස්සාති සුගන්ධං චන්දනං, එවං සුසීලො, සුමුඛො, කුච්ඡිතො ගන්ධො අස්සාති දුග්ගන්ධං කුණපං, දුම්මුඛො, දුට්ඨු මනො අස්සාති දුම්මනො, එවං දුස්සීලො. තපො එව ධනං අස්සාති තපොධනො. ඛන්තිසඞ්ඛාතං බලං අස්සාති ඛන්තිබලො. ඉන්දොති නාමං එතස්සාති ඉන්දනාමො.

(ង) ក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិ-វិគ្គហៈថា ឆិន្នា ហត្ថា យស្ស (ដៃទាំងឡាយរបស់បុគ្គលណាដាច់ហើយ) សម្រេចរូបជា ឆិន្នហត្ថោ (បុគ្គលមានដៃដាច់ហើយ)។ ដូចគ្នាដែរ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ (បុគ្គលមានសេចក្តីត្រិះរិះពេញលេញហើយ), ខីណាសវោ (ព្រះខីណាសព), វិគ្គហៈថា វីតោ រាគោ អស្ស (រាគៈប្រាសចេញហើយពីបុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា វីតរាគោ (បុគ្គលមានរាគៈប្រាសចេញហើយ)។ វិគ្គហៈថា ទ្វេ បទានិ អស្ស (ជើងពីររបស់សត្វណា) សម្រេចរូបជា ទ្វិបទោ (សត្វមានជើងពីរ), ទ្វិហត្ថោ បដោ (សំពត់មានប្រវែងពីរហត្ថ)។ ពាក្យថា តេវិជ្ជោ ក្នុងទីនេះ គឺ តិវិជ្ជោ នោះឯង ដោយចុះ ណ-បច្ច័យ ក្នុងសកត្ថៈ និងធ្វើវុទ្ធិ។ ចតុប្បទោ (សត្វមានជើងបួន), វិគ្គហៈថា បញ្ច ចក្ខូនិ អស្ស (ចក្ខុទាំងប្រាំរបស់ព្រះមានព្រះភាគណា) សម្រេចរូបជា បញ្ចចក្ខុ ភគវា (ព្រះមានព្រះភាគមានចក្ខុប្រាំ), ឆឡភិញ្ញោ (ព្រះអរហន្តមានអភិញ្ញាប្រាំមួយ) មានការធ្វើឲ្យស្រៈខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រថា «ឃបស្សា» ជាដើម។ នវង្គំ សត្ថុសាសនំ (ព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តាមានអង្គប្រាំបួន)។ ទសពលោ (ព្រះទសពល), អនន្តញាណោ (ព្រះមានព្រះភាគមានញាណមិនមានទីបំផុត)។ វិគ្គហៈថា តីណិ ទស បរិមាណមេសំ (ចំនួនដប់បីដងជាប្រមាណរបស់ទេវតាទាំងឡាយណា) សម្រេចរូបជា តិទសា ទេវា (ទេវតាទាំងឡាយមានចំនួនសាមសិប) ក្នុងទីនេះ ព្រោះការប្រៀបធៀបនឹងពាក្យថា បរិមាណ ទើប ទសសព្ទ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសង្ខ្យា។ វិគ្គហៈថា អយំ បច្ចយោ ឯតេសំ (បច្ច័យនេះជារបស់ធម៌ទាំងឡាយណា) សម្រេចរូបជា ឥទប្បច្ចយា (ធម៌ទាំងឡាយមានបច្ច័យនេះ) ក្នុងកាលដែលមានឧត្តរបទនៅខាងចុង ទេសជា ឥទំ ជំនួស ឥមសព្ទ ដោយសូត្រថា «ឥមស្សិទំ វា»។ វិគ្គហៈថា កោ បភវោ អស្ស (កំណើតអ្វីជារបស់កាយណា) សម្រេចរូបជា កិម្បភវោ កាយោ (កាយមានកំណើតអំពីអ្វី)។ វិគ្គហៈថា វិគតំ មលំ អស្ស (មន្ទិលប្រាសចេញហើយពីរបស់ណា) សម្រេចរូបជា វិមលោ (របស់មិនមានមន្ទិល), វិគ្គហៈថា សុន្ទរោ គន្ធោ អស្ស (ក្លិនល្អជារបស់ឈើចន្ទន៍ណា) សម្រេចរូបជា សុគន្ធំ ចន្ទនំ (ឈើចន្ទន៍មានក្លិនក្រអូប), ដូចគ្នាដែរ សុសីលោ (បុគ្គលមានសីលល្អ), សុមុខោ (បុគ្គលមានមុខល្អ), វិគ្គហៈថា កុច្ឆិតោ គន្ធោ អស្ស (ក្លិនគួរខ្ពើមជារបស់សាកសពណា) សម្រេចរូបជា ទុគ្គន្ធំ កុណបំ (សាកសពមានក្លិនស្អុយ), ទុម្មុខោ (បុគ្គលមានមុខអាក្រក់), វិគ្គហៈថា ទុដ្ឋុ មនោ អស្ស (ចិត្តអាក្រក់ជារបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ទុម្មនោ (បុគ្គលមានចិត្តអាក្រក់/ទោមនស្ស), ដូចគ្នាដែរ ទុស្សីលោ (បុគ្គលមានសីលអាក្រក់)។ វិគ្គហៈថា តបោ ឯវ ធនំ អស្ស (តបៈជាទ្រព្យរបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា តបោធនោ (បុគ្គលមានតបៈជាទ្រព្យ)។ វិគ្គហៈថា ខន្តិសង្ខាតំ ពលំ អស្ស (កម្លាំងគឺខន្តិជារបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ខន្តិពលោ (បុគ្គលមានខន្តិជាកម្លាំង)។ វិគ្គហៈថា ឥន្ទោតិ នាមំ ឯតស្ស (ឈ្មោះថា ឥន្ទៈ ជារបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ឥន្ទនាមោ (បុគ្គលមានឈ្មោះថា ឥន្ទៈ)។

ඡන්දජාතාදීසු විසෙසනවිසෙසිතබ්බානං යථිච්ඡිතත්තා උභයං පුබ්බං නිපතති, කමාතික්කමෙ පයොජනාභාවා. ජාතො ඡන්දො අස්සාති ජාතඡන්දො, එවං ඡන්දජාතො. සඤ්ජාතපීතිසොමනස්සො, පීතිසොමනස්සසඤ්ජාතො. මාසජාතො, ජාතමාසො. ඡින්නහත්ථො, හත්ථඡින්නො.

ក្នុងសព្ទទាំងឡាយមាន ឆន្ទជាត ជាដើម ព្រោះភាពជាវិសេសនៈនិងវិសេសិតព្វៈតាមចំណង់ បទទាំងពីររមែងធ្លាក់ចុះខាងមុខ (ដាក់ខាងមុខបានទាំងពីរ) ព្រោះមិនមានប្រយោជន៍ក្នុងការកន្លងលំដាប់ឡើយ។ វិគ្គហៈថា ជាតោ ឆន្ទោ អស្ស (សេចក្តីពេញចិត្តកើតឡើងហើយដល់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ជាតឆន្ទោ ដូចគ្នាដែរ ឆន្ទជាតោ។ សញ្ជាតបីតិសោមនស្សោ, បីតិសោមនស្សសញ្ជាតោ។ មាសជាតោ, ជាតមាសោ។ ឆិន្នហត្ថោ, ហត្ថឆិន្នោ។

දීඝාජඞ්ඝා [Pg.155] අස්සාති දීඝජඞ්ඝො, එත්ථ පුම්භාවො, ‘‘ඝපස්සා’’දිනා රස්සො ච. තථා පහූතජිව්හො. මහන්තී පඤ්ඤා අස්සාති මහාපඤ්ඤො. ‘‘ඉත්ථියං භාසිතපුමි+ත්ථී පුමෙ+වෙ+කත්ථෙ’’ති වීපච්චයාභාවෙන්තස්ස ටාදෙසො රස්සත්තඤ්ච. ඉත්ථියන්ති කිං, ඛමාධනො. භාසිතපුමාති කිං, සද්ධාධුරො. පඤ්ඤාපකතිකො, පඤ්ඤාවිසුද්ධිකො, එත්ථ ‘‘ල්ත්විත්ථියූහි කො’’ති කො. ගණ්ඩීවධන්වාති පකතන්තරෙන සිද්ධං.

វិគ្គហៈថា ទីឃា ជង្ឃា អស្ស (ស្មងជើងវែងរបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ទីឃជង្ឃោ ក្នុងទីនេះ មានការធ្វើឲ្យដូចជាបុល្លិង្គ (បុម្ភាវៈ) និងធ្វើឲ្យស្រៈខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រថា «ឃបស្សា» ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ ពហូតជិវ្ហោ។ វិគ្គហៈថា មហន្តី បញ្ញា អស្ស (បញ្ញាធំរបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា មហាបញ្ញោ។ ដោយសូត្រថា «ឥត្ថិយំ ភាសិតបុមិន្ថី បុមេវេកត្ថេ» ក្នុងកាលដែលមិនមាន វី-បច្ច័យ ឲ្យមានការទេសជា ដ្ឋ-អក្សរ និងការធ្វើឲ្យស្រៈខ្លី។ ពាក្យថា «ក្នុងឥត្ថីលិង្គ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា ខមាធនោ។ ពាក្យថា «ភាសិតបុរិសៈ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា សទ្ធាធុរោ។ បញ្ញាបកតិកោ, បញ្ញាវិសុទ្ធិកោ ក្នុងទីនេះ ចុះ ក-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «ល្ទ្វិត្ថិយូហិ កោ»។ ពាក្យថា គណ្ឌីវធន្វា សម្រេចដោយប្រកតីផ្សេងទៀត។

නානා=ප්පකාරා දුමා නානාදුමා, නානාදුමෙහි පතිතානි නානාදුමපතිතානි, නානාදුමපතිතානි ච තානි පුප්ඵානි චෙති නානාදුමපතිතපුප්ඵානි, තෙහි වාසිතා නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතා, නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතාසානුයස්සසො නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතසානු පබ්බතො, අයං විසෙසන+අමාදිසමාසගබ්භො තුල්‍යාධිකරණඅඤ්ඤපදත්ථො.

វិគ្គហៈថា នានាប្បការា ទុមា នានាទុមា (ដើមឈើមានប្រការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា នានាទុមៈ), នានាទុមេហិ បតិតានិ នានាទុមបតិតានិ (ផ្កាធ្លាក់ចុះអំពីដើមឈើផ្សេងៗ ឈ្មោះថា នានាទុមបតិតៈ), នានាទុមបតិតានិ ច តានិ បុប្ផានិ ចេតិ នានាទុមបតិតបុប្ផានិ (ផ្កាទាំងឡាយផង ផ្កាទាំងនោះធ្លាក់ចុះអំពីដើមឈើផ្សេងៗផង ឈ្មោះថា នានាទុមបតិតបុប្ផៈ), តេហិ វាសិតា នានាទុមបតិតបុប្ផវាសិតា (ទីដែលអប់ដោយផ្កាទាំងនោះ ឈ្មោះថា នានាទុមបតិតបុប្ផវាសិតៈ), នានាទុមបតិតបុប្ផវាសិតា សានុ យស្ស សោ នានាទុមបតិតបុប្ផវាសិតសានុ បព្វតោ (ភ្នំណាមានចង្កេះភ្នំអប់ដោយផ្កាធ្លាក់ចុះអំពីដើមឈើផ្សេងៗ ភ្នំនោះឈ្មោះថា នានាទុមបតិតបុប្ផវាសិតសានុ) សមាសនេះមានវិសេសនសមាសជាដើមនៅខាងក្នុង និងមានអត្ថនៃបទដទៃជាតុល្យាធិករណៈ។

(ච) සත්තම්‍යත්ථෙ-සම්පන්නානි සස්සානි යස්මිං සො සම්පන්නසස්සො ජනපදො. සුලභො පිණ්ඩො ඉමස්මින්ති සුලභපිණ්ඩො දෙසො. ආකිණ්ණා මනුස්සා යස්සං සා ආකිණ්ණමනුස්සා රාජධානී. බහවො තාපසා එතස්මින්ති බහුතාපසො අස්සමො. උපචිතං මංසලොහිතං අස්මින්ති උපචිතමංසලොහිතං සරීරං. බහවො සාමිනො අස්මින්ති බහුසාමිකං නගරං, බහූ නදියො අස්මින්ති බහුනදිකො, ඊකාරන්තත්තා කපච්චයො. එවං බහුජම්බුකං වනං, බහවො කත්තාරො අස්මිං අස්ස වාති බහුකත්තුකො දෙසො, එවං බහුභත්තුකො, ‘‘ල්ත්විත්ථියූහි කො’’ති කො.

(ច) ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិ-វិគ្គហៈថា សម្បន្នានិ សស្សានិ យស្មិំ (ស្រូវទាំងឡាយបរិបូណ៌ហើយក្នុងជនបទណា) សម្រេចរូបជា សម្បន្នសស្សោ ជនបទោ (ជនបទមានស្រូវបរិបូណ៌ហើយ)។ វិគ្គហៈថា សុលភោ បិណ្ឌោ ឥមស្មិំ (ដុំបាយរកបានដោយងាយក្នុងប្រទេសណា) សម្រេចរូបជា សុលភបិណ្ឌោ ទេសោ (ប្រទេសមានដុំបាយរកបានដោយងាយ)។ វិគ្គហៈថា អាគិណ្ណា មនុស្សា យស្សំ (មនុស្សទាំងឡាយកកកុញក្នុងរាជធានីណា) សម្រេចរូបជា អាគិណ្ណមនុស្សា រាជធានី (រាជធានីមានមនុស្សកកកុញ)។ វិគ្គហៈថា ពហវោ តាបសា ឯតស្មិំ (តាបសទាំងឡាយច្រើនក្នុងអាស្រមណា) សម្រេចរូបជា ពហុតាបសោ អាសមោ (អាស្រមមានតាបសច្រើន)។ វិគ្គហៈថា ឧបចិតំ មំសលោហិតំ អស្មិំ (សាច់និងឈាមដុះដាលឡើងក្នុងរាងកាយណា) សម្រេចរូបជា ឧបចិតមំសលោហិតំ សរីរំ (រាងកាយមានសាច់និងឈាមដុះដាលឡើង)។ វិគ្គហៈថា ពហវោ សាមិនោ អស្មិំ (ម្ចាស់ទាំងឡាយច្រើនក្នុងនគរណា) សម្រេចរូបជា ពហុសាមិកំ នគរំ (នគរមានម្ចាស់ច្រើន), វិគ្គហៈថា ពហូ នទិយោ អស្មិំ (ស្ទឹងទាំងឡាយច្រើនក្នុងទីណា) សម្រេចរូបជា ពហុនទិកោ (ទីមានស្ទឹងច្រើន) ចុះ ក-បច្ច័យ ព្រោះភាពជា ី-ការន្ត។ ដូចគ្នាដែរ ពហុជម្ពុកំ វនំ (ព្រៃមានដើមព្រីងច្រើន)។ វិគ្គហៈថា ពហវោ កត្តារោ អស្មិំ អស្ស វា (អ្នកធ្វើទាំងឡាយច្រើនក្នុងប្រទេសណា ឬជារបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ពហុកត្តុកោ ទេសោ (ប្រទេសមានអ្នកធ្វើច្រើន), ដូចគ្នាដែរ ពហុភត្តុកោ ចុះ ក-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «ល្ទ្វិត្ថិយូហិ កោ»។

2. භින්නාධිකරණො [Pg.156] යථා-එකරත්තිං වාසො අස්සාති එකරත්තිවාසො, සමානෙන ජනෙන සද්ධිං වාසො අස්සාති සමානවාසො පුරිසො. උභතො බ්‍යඤ්ජන+මස්සාති උභතොබ්‍යඤ්ජනකො, විභත්‍යලොපො ‘‘වා+ඤ්ඤතො’’ති කො ච, ඡත්තං පාණිම්හි අස්සාති ඡත්තපාණි, එවං දණ්ඩපාණි, සත්ථපාණි, වජිරපාණි, ඛග්ගහත්ථො, පත්තහත්ථො, දානෙ අජ්ඣාසයො අස්සාති දානජ්ඣාසයො දානාධිමුත්තිකො, බුද්ධභත්තිකො, සද්ධම්මගාරවො ඉච්චාදි.

២. ភិន្នាធិករណសមាស ដូចជា-វិគ្គហៈថា ឯករត្តិំ វាសោ អស្ស (ការនៅអស់រាត្រីមួយជារបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ឯករត្តិវាសោ, វិគ្គហៈថា សមានេន ជនេន សទ្ធិំ វាសោ អស្ស (ការនៅជាមួយជនស្មើគ្នាជារបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា សមានវាសោ បុរិសោ (បុរសមានការនៅជាមួយជនស្មើគ្នា)។ វិគ្គហៈថា ឧភតោ ព្យញ្ជនំ អស្ស (អវយវៈភេទទាំងពីរជារបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ឧភតោព្យញ្ជនកោ (បុគ្គលមានភេទទាំងពីរ) មានការលុបវិភត្តិ និងចុះ ក-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «វាញ្ញតោ»។ វិគ្គហៈថា ឆត្តំ បាណិម្ហិ អស្ស (ឆត្រក្នុងដៃរបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ឆត្តបាណិ (បុគ្គលមានឆត្រក្នុងដៃ), ដូចគ្នាដែរ ទណ្ឌបាណិ (បុគ្គលមានដំបងក្នុងដៃ), សត្ថបាណិ (បុគ្គលមានគ្រឿងសស្ត្រាក្នុងដៃ), វជិរបាណិ (ព្រះឥន្ទ្រមានវជិរៈក្នុងដៃ), ខគ្គហត្ថោ (បុគ្គលមានដាវក្នុងដៃ), បត្តហត្ថោ (បុគ្គលមានសបាត្រក្នុងដៃ)។ វិគ្គហៈថា ទានេ អជ្ឈាសយោ អស្ស (អធ្យាស្រ័យក្នុងទានជារបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ទានជ្ឈាសយោ (បុគ្គលមានអធ្យាស្រ័យក្នុងទាន), ទានាធិមុត្តិកោ (បុគ្គលមានការបង្អោនទៅក្នុងទាន), ពុទ្ធភត្តិកោ (បុគ្គលមានសេចក្តីភក្តីចំពោះព្រះពុទ្ធ), សទ្ធម្មគារវោ (បុគ្គលមានសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះសទ្ធម៌) ជាដើម។

3. තිපදො යථා-පරක්කමෙනා+ධිගතා සම්පදා යෙහි තෙ පරක්කමාධිගතසම්පදා මහාපුරිසා. එවං ධම්මාධිගතභොගා. ඔනීතො පත්තතො පාණි යෙන සො ඔනීතපත්තපාණි. සීහස්ස පුබ්බද්ධමිව කායො අස්සාති සීහපුබ්බද්ධකායො. මත්තා බහවො මාතඞ්ගා අස්මින්ති මත්තබහුමාතඞ්ගං වනං.

៣. តិបទសមាស ដូចជា-វិគ្គហៈថា បរក្កមេន អធិគតា សម្បទា យេហិ តេ (សម្បទាដែលមហាបុរសទាំងឡាយណាសម្រេចបានដោយសេចក្តីព្យាយាម) សម្រេចរូបជា បរក្កមាធិគតសម្បទា មហាបុរិសា (មហាបុរសទាំងឡាយមានសម្បទាសម្រេចបានដោយសេចក្តីព្យាយាម)។ ដូចគ្នាដែរ ធម្មាធិគតភោគា (បុគ្គលទាំងឡាយមានភោគៈសម្រេចបានដោយធម៌)។ វិគ្គហៈថា ឱនីតោ បត្តតោ បាណិ យេន (ដៃដែលបុគ្គលណាដកចេញហើយចាកបាត្រ) សម្រេចរូបជា ឱនីតបត្តបាណិ (បុគ្គលមានដៃដកចេញហើយចាកបាត្រ)។ វិគ្គហៈថា Sīhassa pubbaddhamiva kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo (រាងកាយរបស់បុគ្គលណាដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសត្វសីហៈ) សម្រេចរូបជា សីហបុព្វទ្ធកាយោ (បុគ្គលមានរាងកាយដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសីហៈ)។ វិគ្គហៈថា មត្តា ពហវោ មាតង្គា អស្មិំ (ដំរីចុះប្រេងទាំងឡាយច្រើនក្នុងព្រៃណា) សម្រេចរូបជា មត្តពហុមាតង្គំ វនំ (ព្រៃមានដំរីចុះប្រេងច្រើន)។

4. න-නිපාතපුබ්බපදො යථා-නත්ථි එතස්ස සමොති අස්සමො, ‘‘ට නඤස්සා’’ති නස්ස ටො. එවං අප්පටිපුග්ගලො, අපුත්තකො, අහෙතුකො, කපච්චයො, එව+මුපරිපි ඤෙය්‍යං. නත්ථි සංවාසො එතෙනාති අසංවාසො, න විජ්ජතෙ වුට්ඨි එත්ථාති අවුට්ඨිකො ජනපදො, අභික්ඛුකො විහාරො. එවං අනුත්තරො ‘‘අන සරෙ’’ති අන, එවං අනන්තං, අනාසවො.

៤. ន-និបាតបុព្វបទសមាស ដូចជា-វិគ្គហៈថា នត្ថិ ឯតស្ស សមោ (បុគ្គលស្មើនឹងបុគ្គលនេះមិនមាន) សម្រេចរូបជា អសមោ (បុគ្គលមិនមានបុគ្គលស្មើ) មានការទេសជា អ-អក្សរ ជំនួស ន-និបាត ដោយសូត្រថា «ដ នញ្ញស្ស»។ ដូចគ្នាដែរ អប្បដិបុគ្គលោ (បុគ្គលមិនមានបុគ្គលប្រៀបផ្ទឹម), អបុត្តកោ (បុគ្គលមិនមានកូន), អហេតុកោ (ធម៌មិនមានហេតុ) ចុះ ក-បច្ច័យ គប្បីដឹងក្នុងឧទាហរណ៍ខាងលើៗទៅទៀតយ៉ាងនេះដែរ។ វិគ្គហៈថា នត្ថិ សំវាសោ ឯតេន (ការនៅរួមជាមួយបុគ្គលនេះមិនមាន) សម្រេចរូបជា អសំវាសោ (បុគ្គលមិនគួរនៅរួមជាមួយ), វិគ្គហៈថា ន វិជ្ជតេ វុដ្ឋិ ឯត្ថ (ភ្លៀងមិនមានក្នុងប្រទេសណា) សម្រេចរូបជា អវុដ្ឋិកោ ជនបទោ (ជនបទមិនមានភ្លៀង), អភិក្ខុកោ វិហារោ (វត្តមិនមានភិក្ខុ)។ ដូចគ្នាដែរ អនុត្តរោ (ធម៌មិនមានធម៌ដទៃក្រៃលែងជាង) ទេសជា អន-សព្ទ ជំនួស ន-និបាត ក្នុងកាលដែលមានស្រៈនៅខាងចុង ដោយសូត្រថា «អន សរេ» ដូចគ្នាដែរ អនន្តំ (របស់មិនមានទីបំផុត), អនាសវោ (ធម៌មិនមានអាសវៈ)។

5. පඨමාත්ථෙ සහපුබ්බපදො යථා-සහ හෙතුනා වත්තති සො සහෙතුකො සහෙතු වා, ‘‘සහස්ස සො+ඤ්ඤත්ථෙ’’ති සහස්ස සො, එවං සප්පීතිකා, සප්පච්චයා, සකිලෙසො, සඋපාදානො, සපරිවාරො සහපරිවාරො වා, සහ මූලෙන උද්ධටො සමූලුද්ධටො රුක්ඛො.

៥. សហបុព្វបទសមាស ក្នុងអត្ថនៃបឋមាវិភត្តិ ដូចជា-វិគ្គហៈថា សហ ហេតុនា វត្តតីតិ សហេតុកោ ឬ សហេតុ (ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយហេតុ) មានការទេស សហ ជា ស ដោយសូត្រថា «សហស្ស សោញ្ញត្ថេ» ដូចគ្នាដែរ សប្បីតិកា (ធម៌ប្រកបដោយបីតិ), សប្បច្ចយា (ធម៌ប្រកបដោយបច្ច័យ), សកិលេសោ (បុគ្គលប្រកបដោយកិលេស), សឧបាទានោ (ធម៌ប្រកបដោយឧបាទាន), សបរិវារោ ឬ សហបរិវារោ (បុគ្គលប្រកបដោយបរិវារ)។ វិគ្គហៈថា សហ មូលេន ឧទ្ធដោ (ដើមឈើដែលគេដកឡើងព្រមទាំងឫស) សម្រេចរូបជា សមូលុទ្ធដោ រុក្ខោ (ដើមឈើដែលគេដកឡើងព្រមទាំងឫស)។

6. උපමානොපමෙය්‍යජොතකඉවයුත්තො [Pg.157] උපමානපුබ්බපදො පඨමාය යථා-නිග්‍රොධො ඉව පරිමණ්ඩලො යො සො නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො. සඞ්ඛො විය පණ්ඩරො අයන්ති සඞ්ඛපණ්ඩරො, කාකො විය සූරො අයන්ති කාකසූරො. චක්ඛු ඉව භූතො අයං පරමත්ථදස්සනතොති චක්ඛුභූතො භගවා. එවං අත්ථභූතො, ධම්මභූතො, බ්‍රහ්මභූතො, අන්ධභූතො. මුඤ්ජපබ්බජමිව භූතා අයං මුඤ්ජපබ්බජභූතා කුදිට්ඨි. තන්තාකුලමිව ජාතා අයංති තන්තාකුලජාතා.

៦. ឧបមានបុព្វបទសមាស ដែលប្រកបដោយសព្ទជាគ្រឿងសម្តែងនូវឧបមាននិងឧបមេយ្យ ក្នុងអត្ថនៃបឋមាវិភត្តិ ដូចជា-វិគ្គហៈថា និគ្រោធោ អិវ បរិមណ្ឌលោ យោ សោ (បុគ្គលណាមានមណ្ឌលមូលដូចជាដើមជ្រៃ) សម្រេចរូបជា និគ្រោធបរិមណ្ឌលោ (បុគ្គលមានមណ្ឌលមូលដូចជាដើមជ្រៃ)។ វិគ្គហៈថា សង្ខោ វិយ បណ្ឌរោ អយំ (វត្ថុនេះសស្ងាត់ដូចជាសង្ខ) សម្រេចរូបជា សង្ខបណ្ឌរោ, វិគ្គហៈថា កាកោ វិយ សូរោ អយំ (បុគ្គលនេះក្លាហានដូចជាក្អែក) សម្រេចរូបជា កាកសូរោ។ វិគ្គហៈថា ចក្ខុ អិវ ភូតោ អយំ បរមត្ថទស្សនតោ (ព្រះមានព្រះភាគនេះប្រៀបដូចជាភ្នែក ព្រោះការឃើញនូវបរមត្ថ) សម្រេចរូបជា ចក្ខុភូតោ ភគវា (ព្រះមានព្រះភាគជាបុគ្គលប្រៀបដូចជាភ្នែក)។ ដូចគ្នាដែរ អត្ថភូតោ, ធម្មភូតោ, ព្រហ្មភូតោ, អន្ធភូតោ។ វិគ្គហៈថា មុញ្ជបព្វជមិវ ភូតា អយំ (ទិដ្ឋិអាក្រក់នេះប្រៀបដូចជាស្មៅយាប្លងនិងស្មៅដំណេកទន្សាយ) សម្រេចរូបជា មុញ្ជបព្វជភូតា កុទិដ្ឋិ (ទិដ្ឋិអាក្រក់ប្រៀបដូចជាស្មៅយាប្លងនិងស្មៅដំណេកទន្សាយ)។ វិគ្គហៈថា តន្តាកុលមិវ ជាតា អយំ (សត្វលោកនេះកើតឡើងច្របូកច្របល់ដូចជាសរសៃអំបោះដែលជំពាក់គ្នា) សម្រេចរូបជា តន្តាកុលជាតា (សត្វលោកកើតឡើងច្របូកច្របល់ដូចជាសរសៃអំបោះដែលជំពាក់គ្នា)។

ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ-සුවණ්ණස්ස වණ්ණො විය වණ්ණො යස්ස සො සුවණ්ණවණ්ණො භගවා, මජ්ඣපදලොපො. නාගස්ස ගති විය ගති අස්සාති නාගගති. එවං සීහගති, නාගවික්කමො, සීහවික්කමො, සීහහනු. එණිස්ස විය ජඞ්ඝා අස්සාති එණිජඞ්ඝො. බ්‍රහ්මුනො විය සරො අස්සාති බ්‍රහ්මස්සරො.

ក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិ-វិគ្គហៈថា សុវណ្ណស្ស វណ្ណោ វិយ វណ្ណោ យស្ស (សម្បុរកាយរបស់ព្រះមានព្រះភាគណា ដូចជាពណ៌នៃមាស) សម្រេចរូបជា សុវណ្ណវណ្ណោ ភគវា (ព្រះមានព្រះភាគមានសម្បុរកាយដូចជាពណ៌នៃមាស) មានការលុបបទកណ្តាល (មជ្ឈបទលោបៈ)។ វិគ្គហៈថា នាគស្ស គតិ វិយ គតិ អស្ស (ដំណើររបស់បុគ្គលណា ដូចជាដំណើរនៃដំរី) សម្រេចរូបជា នាគគតិ (បុគ្គលមានដំណើរដូចជាដំណើរនៃដំរី)។ ដូចគ្នាដែរ សីហគតិ (ដំណើរដូចជាដំណើរនៃសីហៈ), នាគវិក្កមោ (ដំណើរឈានទៅដូចជាដំរី), សីហវិក្កមោ (ដំណើរឈានទៅដូចជាសីហៈ), សីហហនុ (ចង្កាដូចជាចង្កានៃសីហៈ)។ វិគ្គហៈថា ឯណិស្ស វិយ ជង្ឃា អស្ស (ស្មងជើងរបស់បុគ្គលណា ដូចជាស្មងជើងនៃសត្វទ្រាយ) សម្រេចរូបជា ឯណិជង្ឃោ (បុគ្គលមានស្មងជើងដូចជាស្មងជើងនៃសត្វទ្រាយ)។ វិគ្គហៈថា ព្រហ្មុនោ វិយ សរោ អស្ស (សំឡេងរបស់បុគ្គលណា ដូចជាសំឡេងនៃព្រហ្ម) សម្រេចរូបជា ព្រហ្មស្សរោ (បុគ្គលមានសំឡេងដូចជាសំឡេងនៃព្រហ្ម)។

7. වාසද්දත්ථෙ සඞ්ඛ්‍යාඋභයපදො යථා-ද්වෙ වා තයො වා ද්වත්ති, ද්වත්තයො ච තෙ පත්තා චෙති ද්වත්තිපත්තා, ‘‘තිස්ව’’ඉති තිසද්දෙ පරෙ ද්විස්ස අත්තං. ද්වීහං වා තීහං වා ද්වීහතීහං, ඡ වා පඤ්ච වා වාචා ඡප්පඤ්චවාචා, එවං සත්තට්ඨමාසා, එකයොජනද්වියොජනානි.

៧. សមាសដែលមានបទទាំងពីរជាសង្ខ្យា (នាមសព្វនាមលេខ) ក្នុងអត្ថនៃ វ៉ា-សព្ទ (ឬ) ដូចជា dve vā tayo vā ជា dvatti (ពីរឬបី)។ dvattayo ca te pattā ceti ជា dvattipattā (បាត្រពីរឬបី)។ ក្នុងសូត្រថា “tisva” កាលបើមាន តិ-សព្ទ នៅខាងចុង ការបំលែង ទ្វិ-សព្ទ ទៅជា អ-ការៈ (ជា ទ្វ) តែងមាន។ dvīhaṃ vā tīhaṃ vā ជា dvīhatīhaṃ (ពីរថ្ងៃឬបីថ្ងៃ)។ cha vā pañca vā vācā ជា chappañcavācā (វាចាប្រាំឬប្រាំមួយម៉ាត់)។ ដូចគ្នាដែរ sattaṭṭhamāsā (ប្រាំពីរឬប្រាំបីខែ), ekayojanadviyojanāni (មួយយោជន៍ឬពីរយោជន៍)។

8. දිසන්තරාලත්ථො යථා-පුබ්බස්සා ච දක්ඛිණස්සා ච දිසාය යදන්තරාලං සා පුබ්බදක්ඛිණා විදිසා. එත්ථ –

៨. សមាសក្នុងអត្ថនៃចន្លោះទិស ដូចជា ចន្លោះណាដែលមាននៅក្នុងចន្លោះនៃទិសបូព៌ា (កើត) និងទិសទក្សិណ (ត្បូង) ទិសចន្លោះនោះ ឈ្មោះថា បុព្វទក្ខិណា (ទិសអាគ្នេយ៍)។ ក្នុងសមាសនេះ—

69. සබ්බාදයො වුත්තිමත්තෙති

៦៩. (មានសូត្រថា) “Sabbādayo vuttimatte” (សព្វាសព្ទជាដើម ក្នុងកាលគ្រាន់តែជាវុត្តិ...)

ඉත්ථිවාචකා සබ්බාදයො වුත්තිමත්තෙ පුමෙව හොන්ති. එවං පුබ්බුත්තරා, අපරදක්ඛිණා, පච්ඡිමුත්තරා. පුබ්බා ච සා දක්ඛිණා චෙති වා.

សព្វាសព្ទជាដើមដែលជាឥត្ថីលិង្គ ក្នុងកាលគ្រាន់តែជាវុត្តិ (ក្នុងសមាស) តែងមានរូបជាបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ។ ដូចជា pubbuttarā (ទិសឦសាន), aparadakkhiṇā (ទិសនិរតី), pacchimuttarā (ទិសពាយព្យ)។ ឬមួយថា pubbā ca sā dakkhiṇā ceti (ទិសនោះផង ជាទិសខាងកើតផង ជាទិសខាងត្បូងផង)។

9. බ්‍යතිහාරලක්ඛණො [Pg.158] යථා – ‘‘තත්ථ ගහෙත්වා තෙන පහරිත්වා යුද්ධෙ සරූපං’’ති සුත්තෙන සමාසෙ කතෙ කෙසෙසු ච කෙසෙසු ච ගහෙත්වා යුද්ධං පවත්තං කෙසාකෙසී, දණ්ඩෙහි ච දණ්ඩෙහි ච පහරිත්වා යුද්ධං පවත්තං දණ්ඩාදණ්ඩීති හොති. එත්ථ ච ‘‘චී වීතිහාරෙ’’ති චීපච්චයෙ ‘‘චිස්මිං’’ති ආකාරො, එවං මුට්ඨාමුට්ඨී.

៩. សមាសដែលមានលក្ខណៈជាការតបតគ្នា (ព្យតិហារៈ) ដូចជា កាលបើធ្វើសមាសដោយសូត្រថា “tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ” ហើយ, ការច្បាំងគ្នាប្រព្រឹត្តទៅដោយការចាប់សក់និងសក់ ឈ្មោះថា kesākesī (ការច្បាំងគ្នាចាប់សក់), ការច្បាំងគ្នាប្រព្រឹត្តទៅដោយការវាយនឹងដំបងនិងដំបង ឈ្មោះថា daṇḍādaṇḍī (ការច្បាំងគ្នាវាយនឹងដំបង)។ ហើយក្នុងសមាសនេះ ព្រោះមាន ចី-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “cī vītihāre” តែងមាន អា-ការៈ (ការបំលែងជាស្រៈ អា) ដោយសូត្រថា “cismiṃ” ដូចជា muṭṭhāmuṭṭhī (ការច្បាំងគ្នាវាយនឹងកណ្តាប់ដៃ)។

සොභණො ගන්ධො සුගන්ධො, සො අස්ස අත්ථීති සුගන්ධීහි අත්ථිඅත්ථෙ ඊපච්චයෙන සිද්ධං. යස්මා ච භද්දාය කාපිලානියා අපදානෙ ‘‘පුනො පත්තං ගහෙත්වාන, සොධයිත්වා සුගන්ධිනා’’ති වුත්තං, තස්මා වුත්තියං ඉකාරන්තස්ස අභාවදීපනත්ථං ‘‘සුගන්ධි දුග්ගන්ධීති පයොගා න දිස්සතී’’ති වුත්තං. සුගන්ධිනාති එකවචනෙ රස්සො.

ក្លិនដ៏ល្អ ឈ្មោះថា sugandho (ក្លិនក្រអូប), ក្លិនក្រអូបនោះ មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា sugandhī (អ្នកមានក្លិនក្រអូប) សម្រេចដោយ ឦ-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថាមាន (អត្ថិអត្ថ)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះក្នុងភទ្ទាកាបិលានីអបទាន មានពោលទុកថា “puno pattaṃ gahetvāna, sodhayitvā sugandhinā” (កាលកាន់យកបាត្រម្តងទៀត លាងជម្រះដោយទឹកមានក្លិនក្រអូប) ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនមាន ឥ-ការន្ត ក្នុងវុត្តិ លោកទើបពោលថា “ការប្រើប្រាស់ជា sugandhi និង duggandhi មិនដែលឃើញឡើយ”។ ពាក្យថា sugandhinā គឺមានរស្សៈ (ធ្វើស្រៈឱ្យខ្លី) ក្នុងឯកវចនៈ។

19. චත්ථෙ

១៩. ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ (ចត្ថ)

අනෙකංස්‍යාද්‍යන්තං චත්ථෙ එකත්ථං වා හොති. සමුච්චයො අන්වාචයො ඉතරීතරයොගො සමාහාරොති චසද්දස්ස අත්ථො චතුබ්බිධො.

នាមសព្វនាមច្រើនបទដែលមានវិភត្តិនៅខាងចុង តែងជាឯកត្ថៈ (មានអត្ថតែមួយ/ចូលជាសមាសតែមួយ) ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ ដោយវិកប្ប។ អត្ថរបស់ ច-សព្ទ មាន ៤ យ៉ាងគឺ សមុច្ចយៈ (ការប្រមូលរួមគ្នា), អន្វាចយៈ (ការភ្ជាប់តាមក្រោយ), ឥតរីតរយោគៈ (ការផ្សំគ្នានៃបទផ្សេងគ្នា), និង សមាហារៈ (ការរួមប្រមូលជាក្រុមតែមួយ)។

තත්ථ සමුච්චයා+න්වාචයෙසු සමාසො න හොති, ක්‍රියාසාපෙක්ඛතාය නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අයුත්තත්ථත්තා, යථා-චීවරං පිණ්ඩපාතඤ්ච පච්චයං සයනාසනං අදාසි, දානඤ්ච දෙහි, සීලඤ්චරක්ඛාහි. ඉතරීතරයොගෙ සමාහාරෙ ච අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛත්තා සමාසො.

ក្នុងអត្ថទាំងនោះ ក្នុងសមុច្ចយអត្ថ និងអន្វាចយអត្ថ មិនមានសមាសឡើយ ព្រោះនាមទាំងឡាយត្រូវអាស្រ័យនឹងកិរិយា ទើបគ្មានអត្ថទាក់ទងគ្នាទៅវិញទៅមក ដូចជា cīvaraṃ piṇډapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi (បានថ្វាយចីវរផង ចង្ហាន់ផង និងសេនាសនប្បច្ច័យផង), dānañca dehi, sīlañcarakkhāhi (ចូរឲ្យទានផង ចូររក្សាសីលផង)។ ចំណែកក្នុងឥតរីតរយោគអត្ថ និងសមាហារអត្ថ តែងមានសមាស ព្រោះមានការអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក។

උභයත්ථපධානෙ චත්ථෙ කථ+මෙකත්ථීභාවො සම්භවෙ+ති චෙ, වුත්තඤ්හි –

ប្រសិនបើមានចោទថា «ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ ដែលមានបទទាំងពីរជាប្រធាន (ឧភយត្ថប្បធាន) តើការរួមចូលជាអត្ថតែមួយ (ឯកត្ថីភាវៈ) អាចសម្រេចបានដោយរបៀបណា?» ព្រោះលោកពោលទុកថា៖

සප්පධානාපි යත්ථ+ත්ථා, මිථො සාපෙක්ඛතා ඉව;

ක්‍රියාසම්බන්ධසාමඤ්ඤා, චත්ථෙ+කත්ථං ත+දුච්චතෙති.

«ទោះបីជាអត្ថទាំងឡាយជាប្រធានក៏ដោយ ក្នុងទីណាដែលមានការអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ហាក់បីដូចជាមានទំនាក់ទំនងទូទៅជាមួយកិរិយា ទីនោះលោកហៅថា ឯកត្ថៈ (ការរួមជាអត្ថតែមួយ) ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ»។

යස්මා [Pg.159] එකත්ථීභාවෙපි සතීයසතීයත්ථෙ පධානං, තස්මා ඉදං වුච්චතෙ –

ព្រោះហេតុតែទោះបីជាមានឯកត្ថីភាវៈ (ការរួមជាអត្ថតែមួយ) ក៏ដោយ ក៏អត្ថនីមួយៗនៅតែជាប្រធានដដែល ហេតុនោះ លោកទើបពោលគាថានេះថា៖

න+ඤ්ඤමඤ්ඤං විසෙසෙන්ති, චත්ථෙ අත්ථා පදානිව;

සත්ථවුත්‍යී අතො තෙසං, පධානත්ථං+භියුජ්ජතෙ.

«អត្ថទាំងឡាយក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ មិនធ្វើគ្នាទៅវិញទៅមកឲ្យមានលក្ខណៈពិសេសឡើយ ដូចជាបទទាំងឡាយដែរ ហេតុនោះ ក្នុងការសម្តែងអត្ថរបស់បទទាំងនោះ ភាពជាអត្ថដ៏ជាប្រធានទើបត្រូវបានប្រើប្រាស់»។

ඉතරීතරයොගො ච, සමාහාරොත්‍ය+යං ද්විධා;

සමාසො තු ඉමං අඤ්ඤෙ, ජානන්තෙ ද්වන්දනාමතො.

«សមាសនេះមាន ២ យ៉ាងគឺ ឥតរីតរយោគៈ និងសមាហារៈ ចំណែកអាចារ្យដទៃទៀត តែងស្គាល់សមាសនេះដោយឈ្មោះថា ទ្វន្ទសមាស»។

ඉතරීතරයොගස්මිං+වයවත්ථස්ස සම්භවො;

සමුදායතිරොභාවො, පරංව ලිඞ්ග+මස්ස ච.

«ក្នុងឥតរីតរយោគសមាស តែងមានការប្រាកដឡើងនៃអត្ថរបស់ចំណែករង (អវយវត្ថៈ) និងមានការបាត់បង់ទៅនៃអត្ថរួម (សមុទាយៈ) ហើយលិង្គរបស់សមាសនេះ តែងស្របតាមលិង្គនៃបទខាងចុង»។

සමුදායබ්භවො යස්මිං+වයවා ච තිරොහිතා;

සමාහාරොත්‍ය+යං චත්ථො, සො ච හොති නපුංසකෙ.

«សមាសណាដែលមានការប្រាកដឡើងនៃអត្ថរួម (សមុទាយៈ) ហើយចំណែករងទាំងឡាយត្រូវបានលាក់បាត់ទៅ សមាសនោះឈ្មោះថា សមាហារសមាស ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ ហើយសមាសនោះតែងមាននៅក្នុងនបុំសកលិង្គ»។

ඉතරීතරයොගො යථා-සාරිපුත්තො ච මොග්ගල්ලානො ච සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා, භො සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා ඉච්චාදි. අවයවපධානත්තා බහුවචනමෙව. සමණා ච බ්‍රාහ්මණා ච සමණබ්‍රාහ්මණා, එවං බ්‍රාහ්මණගහපතිකා, ඛත්තියබ්‍රාහ්මණා, දෙවමනුස්සා, චන්දිමසූරියා.

ឥតរីតរយោគសមាស ដូចជា sāriputto ca moggallāno ca ជា sāriputtamoggallānā (ព្រះសារីបុត្តនិងព្រះមោគ្គល្លាន), bho sāriputtamoggallānā (ម្នាលសារីបុត្តនិងមោគ្គល្លានទាំងឡាយ) ជាដើម។ ព្រោះមានអត្ថរបស់ចំណែករងជាប្រធាន ទើបមានតែពហុវចនៈប៉ុណ្ណោះ។ samaṇā ca brāhmaṇā ca ជា samaṇabrāhmaṇā (សមណៈនិងព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ) ដូចគ្នាដែរ brāhmaṇagahapatikā (ព្រាហ្មណ៍និងគហបតីទាំងឡាយ), khattiyabrāhmaṇā (ក្សត្រនិងព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ), devamanussā (ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ), candimasūriyā (ព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ)។

64. විජ්ජායොනිසම්බන්ධීන+මා තත්‍ර චත්ථෙති

៦៤. (មានសូត្រថា) “Vijjāyonisambandhīnamā tatra catthe” (ការបំលែងជា អា-ការៈ តែងមានដល់សព្ទដែលទាក់ទងនឹងវិជ្ជា និងទាក់ទងនឹងកំណើត ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ នោះ)។

විජ්ජාසම්බන්ධීනං යොනිසම්බන්ධීනඤ්ච චත්ථෙ ආ හොතීති උකාරස්ස ආ, හොතා ච පොතා ච හොතාපොතාරො. එවං මාතාපිතරො.

ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ តែងមានការបំលែងជា អា-ការៈ ដល់សព្ទដែលទាក់ទងនឹងវិជ្ជា និងទាក់ទងនឹងកំណើត គឺការបំលែង ឧ-ការៈ ទៅជា អា, ដូចជា hotā ca potā ca ជា hotāpotāro (ព្រះភិក្ខុអ្នកសូត្រធម៌ និងព្រះភិក្ខុអ្នកជម្រះអាបត្តិ)។ ដូចគ្នាដែរ mātāpitaro (មាតានិងបិតា)។

65. පුත්තෙති

៦៥. (មានសូត្រថា) “Putte” (កាលបើមាន បុត្ត-សព្ទ នៅខាងចុង)។

පුත්තෙ උත්තරපදෙ පිතාදීන+මා හොති චත්ථෙ. පිතා ච පුත්තො ච පිතාපුත්තා, එවං මාතාපුත්තා.

កាលបើមាន បុត្ត-សព្ទ ជាឧត្តរបទ (បទខាងចុង) តែងមានការបំលែងជា អា-ការៈ ដល់ បិតុ-សព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ។ pitā ca putto ca ជា pitāputtā (បិតានិងបុត្រ) ដូចគ្នាដែរ mātāputtā (មាតានិងបុត្រ)។

78. ජායාය ජයං පතිම්හි

៧៨. (មានសូត្រថា) “Jāyāya jayaṃ patimhi” (ការបំលែង ជាយា-សព្ទ ទៅជា ជយ-សព្ទ តែងមាន កាលបើមាន បតិ-សព្ទ នៅខាងចុង)។

පතිම්හි [Pg.160] පරෙ ජායාය ජයං හොති. ජායා ච පති ච ජයම්පතයො. ජානිපතීති පකතන්තරෙන සිද්ධං, ජානි ච පති ච ජානිපති. එවං ජම්පති දම්පතීති.

កាលបើមាន បតិ-សព្ទ នៅខាងចុង តែងមានការបំលែង ជាយា-សព្ទ ទៅជា ជយ-សព្ទ។ jāyā ca pati ca ជា jayampatayo (ភរិយានិងស្វាមី)។ ចំណែកពាក្យថា jānipatī សម្រេចដោយវិធីម្យ៉ាងទៀត (បកតន្តរៈ) គឺ jāni ca pati ca ជា jānipati។ ដូចគ្នាដែរ jampati និង dampatī។

ක්වචි අප්පසරං පුබ්බං නිපතති, යථා-චන්දො ච සූරියො ච චන්දසූරියා, නිගමා ච ජනපදා ච නිගමජනපදා. එවං සුරාසුරගරුඩමනුජභුජගගන්ධබ්බා.

ក្នុងទីខ្លះ បទដែលមានស្រៈតិចជាង (អប្បសរៈ) តែងធ្លាក់ចុះមុន (ឋិតនៅខាងដើម) ដូចជា cando ca sūriyo ca ជា candasūriyā (ព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ), nigamā ca janapadā ca ជា nigamajanapadā (និគមនិងជនបទទាំងឡាយ)។ ដូចគ្នាដែរ surāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbā (ទេវតា អសូរ គ្រុឌ មនុស្ស នាគ និងគន្ធព្វទាំងឡាយ)។

ක්වචි ඉවණ්ණු+වණ්ණන්තානං පුබ්බනිපාතො, යථා-අග්ගිධුමා, ගතිබුද්ධිභුජපඨහරකරසයා, ධාතුලිඞ්ගානි.

ក្នុងទីខ្លះ បទដែលមាន ឥ-វណ្ណៈ ឬ ឧ-វណ្ណៈ នៅខាងចុង តែងឋិតនៅខាងដើម ដូចជា aggidhumā (ភ្លើងនិងផ្សែង), gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayā, dhātuliṅgāni (ធាតុនិងលិង្គទាំងឡាយ)។

ක්වචි සරාදිඅකාරන්තං පුබ්බං නිපතති, යථා-අත්ථධම්මා, අත්ථසද්දා, සද්දත්ථා වා.

ក្នុងទីខ្លះ បទដែលមានស្រៈនៅខាងដើម និងមាន អ-ការៈ នៅខាងចុង តែងឋិតនៅខាងដើម ដូចជា atthadhammā (អត្ថនិងធម៌), atthasaddā (អត្ថនិងសព្ទ) ឬ saddatthā (សព្ទនិងអត្ថ)។

අඤ්ඤමඤ්ඤසාපෙක්ඛානමෙව තිරොහිතාවයවභෙදො සමුදායපධානො සමාහාරො, යථා-ඡත්තඤ්ච උපාහනා ච ඡත්තුපාහනං.

សមាសដែលមានអត្ថរួមជាប្រធាន (សមុទាយប្បធាន) ដោយការលាក់បាត់នូវការបែងចែកចំណែករង នៃបទទាំងឡាយដែលអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកនោះ ឈ្មោះថា សមាហារសមាស ដូចជា chattañca upāhanā ca ជា chattupāhanaṃ (ឆត្រនិងស្បែកជើង)។

20. සමාහාරෙ නපුංසකන්ති

២០. (Grid/មានសូត្រថា) “Samāhāre napuṃsakaṃ” (ក្នុងសមាហារសមាស តែងមានរូបជានបុំសកលិង្គ)។

සමාහාරෙ සබ්බත්ථ නපුංසකලිඞ්ගං භවති, සමාහාරස්සෙ+කත්තා එකවචනමෙව.

ក្នុងសមាហារសមាស តែងមានរូបជានបុំសកលិង្គក្នុងគ្រប់ទីទាំងអស់ ហើយព្រោះភាពជាឯកវចនៈនៃសមាសដែលរួមគ្នានោះ ទើបមានតែឯកវចនៈប៉ុណ្ណោះ។

23. ස්‍යාදීසු රස්සොති

២៣. (មានសូត្រថា) “Syādīsu rasso” (ការធ្វើរស្សៈ តែងមានក្នុងកាលបើមានវិភត្តិមាន សិ-វិភត្តិ ជាដើមនៅខាងចុង)។

නපුංසකෙ වත්තමානස්ස ස්‍යාදීසු රස්සො. භො ඡත්තුපාහන, ඡත්තුපාහනං, ඡත්තුපාහනෙන ඉච්චාදි.

ការធ្វើរស្សៈ (ស្រៈខ្លី) ដល់បទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងនបុំសកលិង្គ តែងមានក្នុងកាលបើមានវិភត្តិមាន សិ-វិភត្តិ ជាដើមនៅខាងចុង ដូចជា bho chattupāhana (ម្នាលឆត្រនិងស្បែកជើង), chattupāhanaṃ (នូវឆត្រនិងស្បែកជើង), chattupāhanena (ដោយឆត្រនិងស្បែកជើង) ជាដើម។

තෙ [Pg.161] ච සමාහාරිතරීතරයොගා බහුලංවිධානා නියතවිසයායෙව හොන්ති, තත්‍රා+යං විසයවිභාගො-නිරුත්තිපිටකාගතො-පාණි+තූරිය+යොග්ග+සෙනඞ්ගානං, නිච්චවෙරීනං, සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණසඤ්ඤානං, ඛුද්දජන්තුකානං, පචනචණ්ඩාලානං, චරණසාධාරණානං, එකජ්ඣායනපාවචනානං, ලිඞ්ගවිසෙසානං, විවිධවිරුද්ධානං, දිසානං, නදීනඤ්ච නිච්චසමාහාරෙකත්ථං භවති.

ម៉្យាងទៀត សមាហារសមាស និងឥតរីតរយោគសមាសទាំងនោះ ព្រោះមានវិធានដ៏ច្រើន (ពហុលវិធាន) ទើបមានដែនកំណត់ពិតប្រាកដ ក្នុងទីនោះ នេះជាការបែងចែកដែនកំណត់ ដែលមកពីគម្ពីរនិរុត្តិបិដក៖ តែងមានអត្ថជាសមាហារៈជានិច្ច (ឯកវចនៈ នបុំសកលិង្គ) ដល់ពួកអវយវៈនៃសត្វមានជីវិត (ឬអវយវៈដៃជើង), គ្រឿងតន្ត្រី, គ្រឿងទឹម, អវយវៈនៃកងទ័ព, សត្វជាសត្រូវនឹងគ្នានិច្ច, ឈ្មោះនៃសង្ខ្យានិងបរិមាណ, សត្វល្អិតតូចៗ, ពួកអ្នកសម្លាប់សត្វនិងចណ្ឌាល, ធម៌ជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទូទៅ, ព្រះសូត្រដែលត្រូវសិក្សារួមគ្នា, ភាពខុសគ្នានៃលិង្គ, វត្ថុផ្ទុយគ្នាផ្សេងៗ, ទិសទាំងឡាយ, និងទន្លេទាំងឡាយ។

පාණඞ්ගානං-චක්ඛු ච සොතඤ්ච චක්ඛුසොතං, මුඛඤ්ච නාසිකා ච මුඛනාසිකං, ‘‘ස්‍යාදීසු රස්සො’’ති නපුංසකෙ වත්තමානස්ස රස්සො. හනු ච ගීවා ච හනුගීවං, කණ්ණා ච නාසා ච කණ්ණනාසං, පාණි ච පාදො ච පාණිපාදං, ඡවි ච මංසඤ්ච ලොහිතඤ්ච ඡවිමංසලොහිතං, නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපං, ජරා ච මරණඤ්ච ජරාමරණං.

ពួកអវយវៈនៃសត្វមានជីវិត (បាណង្គៈ) ដូចជា cakkhu ca sotañca ជា cakkhusotaṃ (ភ្នែកនិងត្រចៀក), mukhañca nāsikā ca ជា mukhanāsikaṃ (មាត់និងច្រមុះ) មានការធ្វើរស្សៈដល់បទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងនបុំសកលិង្គដោយសូត្រថា “syādīsu rasso”។ hanu ca gīvā ca ជា hanugīvaṃ (ចង្កានិងក), kaṇṇā ca nāsā ca ជា kaṇṇanāsaṃ (ត្រចៀកនិងច្រមុះ), pāṇi ca pādo ca ជា pāṇipādaṃ (ដៃនិងជើង), chavi ca maṃsañca lohitañca ជា chavimaṃsalohitaṃ (ស្បែក សាច់ និងឈាម), nāmañca rūpañca ជា nāmarūpaṃ (នាមនិងរូប), jarā ca maraṇañca ជា jarāmaraṇaṃ (ជរានិងមរណៈ)។

තූරියඞ්ගානං-අලසො ච තාලම්බරො ච අලසතාලම්බරං, මුරජො ච ගොමුඛො ච මුරජගොමුඛං, සංඛො ච පණවො ච දෙණ්ඩිමො ච, සංඛා ච පණවා ච දෙණ්ඩිමා චාති වා සංඛපණවදෙණ්ඩිමං, පණවාදයො ද්වෙපි භෙරිවිසෙසා, මද්දවිකො ච පාණවිකො ච මද්දවිකපාණවිකං, ගීතඤ්ච වාදිතඤ්ච ගීතවාදිතං, සම්මඤ්ච තාළඤ්ච සම්මතාළං, සම්මංති කංසතාලං, තාළංති හත්ථතාළං.

ពួកគ្រឿងតន្ត្រី (ទូរិយង្គៈ) ដូចជា alaso ca tālambaro ca ជា alasatālambaraṃ (ស្គរអាលសៈនិងស្គរតាលម្ពរៈ), murajo ca gomukho ca ជា murajagomukhaṃ (ស្គរមុរជៈនិងស្គរគោមុខៈ), saṃkho ca paṇavo ca deṇḍimo ca ឬ saṃkhā ca paṇavā ca deṇḍimā cā ជា saṃkhapaṇavadeṇḍimaṃ (សង្ខ ស្គរបណវៈ និងស្គរដេណ្ឌិមៈ) បណវសព្ទជាដើមទាំងពីរនេះជាប្រភេទស្គរពិសេស, maddaviko ca pāṇaviko ca ជា maddavikapāṇavikaṃ (អ្នកលេងស្គរមទ្ទវិកៈនិងអ្នកលេងស្គរបាណវិកៈ), gītañca vāditañca ជា gītavāditaṃ (ការច្រៀងនិងការប្រគំតន្ត្រី), sammañca tāḷañca ជា sammatāḷaṃ (ឈឹងនិងការទះដៃ) ពាក្យថា samma គឺ ឈឹងលង្ហិន ពាក្យថា tāḷa គឺ ការទះដៃ។

යොග්ගඞ්ගානං-ඵාලො ච පාචනඤ්ච ඵාලපාචනං, යුගඤ්ච නඞ්ගලඤ්ච යුගනඞ්ගලං.

ពួកគ្រឿងទឹម (យោគ្គង្គៈ) ដូចជា phālo ca pācanañca ជា phālapācanaṃ (ផាលនង្គ័លនិងឈើជលួច), yugañca naṅgalañca ជា yuganaṅgalaṃ (នឹមនិងនង្គ័ល)។

සෙනඞ්ගානං-හත්ථිනො ච අස්සා ච හත්ථිඅස්සං, රථා ච පත්තිකා ච රථපත්තිකං, අසි ච සත්ති ච තොමරඤ්ච පිණ්ඩඤ්ච අසිසත්තිතොමරපිණ්ඩං, අසි ච චම්මඤ්ච අසිචම්මං, චම්මන්ති සරවාරණ-ඵලකං[Pg.162]. ධනු ච කලාපො ච ධනුකලාපං, කලාපො=තුණීරං. පහරණඤ්ච ආවරණඤ්ච පහරණාවරණං.

ពួកអវយវៈនៃកងទ័ព (សេនង្គៈ) ដូចជា hatthino ca assā ca ជា hatthiassaṃ (ដំរីនិងសេះទាំងឡាយ), rathā ca pattikā ca ជា rathapattikaṃ (រថនិងទាហានថ្មើរជើងទាំងឡាយ), asi ca satti ca tomarañca piṇḍañca ជា asisattitomarapiṇḍaṃ (ដាវ លំពែង កំពង់សរ និងដុំដែក), asi ca cammañca ជា asicammaṃ (ដាវនិងខែល) ពាក្យថា camma គឺ ខែលការពារព្រួញ, dhanu ca kalāpo ca ជា dhanukalāpaṃ (ធ្នូនិងបំពង់ព្រួញ) ពាក្យថា kalāpa គឺ បំពង់ព្រួញ, paharaṇañca āvaraṇañca ជា paharaṇāvaraṇaṃ (គ្រឿងប្រហារនិងគ្រឿងការពារ)។

නිච්චවෙරීනං-අහි ච නකුලො ච, අහී ච නකුලා චාති වා අහිනකුලං. එවං බිළාරමූසිකං, අන්තස්ස රස්සත්තං. කාකොලුකං, සප්පමණ්ඩූකං, ගරුළසප්පං, නාගසුපණ්ණං.

ពួកសត្វជាសត្រូវនឹងគ្នានិច្ច (និច្ចវេរី) ដូចជា ahi ca nakulo ca ឬ ahī ca nakulā ca ជា ahinakulaṃ (ពស់និងពង្រូល)។ ដូចគ្នាដែរ biḷāramūsikaṃ (ឆ្មានិងកណ្តុរ) មានការធ្វើរស្សៈនៅខាងចុង, kākolukaṃ (ក្អែកនិងទីទុយ), sappamaṇḍūkaṃ (ពស់និងកង្កែប), garuḷasappaṃ (គ្រុឌនិងពស់), nāgasupaṇṇaṃ (នាគនិងគ្រុឌ)។

සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණසඤ්ඤානං-එකකඤ්ච දුකඤ්ච එකකදුකං. එවං, දුකතිකං, තිකචතුක්කං, චතුක්කපඤ්චකං. දසකඤ්ච එකාදසකඤ්ච දසෙකාදසකං, ‘‘තිතාලීස’’ ඉති චක-භාගලොපනිද්දෙසෙන කකාරස්ස ලොපො.

ពួកឈ្មោះនៃសង្ខ្យានិងបរិមាណ ដូចជា ekakañca dukañca ជា ekakadukaṃ (ក្រុមមួយនិងក្រុមពីរ)។ ដូចគ្នាដែរ dukatikaṃ (ក្រុមពីរនិងក្រុមបី), tikacatukkaṃ (ក្រុមបីនិងក្រុមបួន), catukkapañcakaṃ (ក្រុមបួននិងក្រុមប្រាំ)។ dasakañca ekādasakañca ជា dasekādasakaṃ (ក្រុមដប់និងក្រុមដប់មួយ) មានការលុប ក-អក្សរ ដោយការសំដែងនូវការលុបភាគនៃ ក-សព្ទ ដូចក្នុងសូត្រថា “titālīsa”។

ඛුද්දජන්තුකානං-කීටා ච පටඞ්ගා ච කීටපටඞ්ගං, කීටා=කපාලපිට්ඨිකපාණා. එවං කුන්ථකිපිල්ලිකං, ඩංසා ච මකසා ච ඩංසමකසං, මක්ඛිකා ච කිපිල්ලිකා ච මක්ඛිකකිපිල්ලිකං, කීටා ච සරිංසපා ච කීටසරිංසපං. තත්ථ කුන්ථා=සුඛුමකිපිල්ලිකා.

ពួកសត្វល្អិតតូចៗ (ខុទ្ទជន្តុកៈ) ដូចជា kīṭā ca paṭaṅgā ca ជា kīṭapaṭaṅgaṃ (សត្វល្អិតនិងកណ្ដូប) ពាក្យថា kīṭā គឺ សត្វមានស្នូកខ្នងរឹង។ ដូចគ្នាដែរ kunthakipillikaṃ (ស្រមោចតូចនិងស្រមោចធំ), ḍaṃsā ca makasā ca ជា ḍaṃsamakasaṃ (របោមនិងមូស), makkhikā ca kipillikā ca ជា makkhikakipillikaṃ (រុយនិងស្រមោច), kīṭā ca sariṃsapā ca ជា kīṭasariṃsapaṃ (សត្វល្អិតនិងសត្វលូនវារ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា kunthā គឺ ស្រមោចតូចល្អិតបំផុត។

ඛුද්දජන්තු අනට්ඨී වා, අථ ඛො ඛුද්දකොපි වා;

සතං වා පසතො යෙසං, කෙචි ආනතුලා ඉති.

«សត្វល្អិតតូច (ខុទ្ទជន្តុ) គឺសត្វដែលគ្មានឆ្អឹង ឬមួយជាសត្វដែលមានទំហំតូចខ្លាំង ឬមួយសត្វទាំងឡាយណាដែលពេញមួយក្តាប់ដៃមានចំនួនដល់ទៅមួយរយ ដូចដែលអាចារ្យខ្លះពោលទុក»។

පචනචණ්ඩාලානං-ඔරබ්භිකා ච සූකරිකා ච ඔරබ්භිකසූකරිකං, එවං සාකුන්තිකමාගවිකං. සපාකො ච චණ්ඩාලො ච සපාකචණ්ඩාලං, පුක්කුසඡවඩාහකං, වෙනරථකාරං, තත්ථ වෙනා=තච්ඡකා, රථකාරා=චම්මකාරා.

ពួកអ្នកសម្លាប់សត្វនិងចណ្ឌាល (បចនចណ្ឌាលៈ) ដូចជា orabbhikā ca sūkarikā ca ជា orabbhikasūkarikaṃ (អ្នកសម្លាប់ចៀមនិងអ្នកសម្លាប់ជ្រូក)។ ដូចគ្នាដែរ sākuntikamāgavikaṃ (អ្នកទាក់សត្វស្លាបនិងព្រានព្រៃ)។ sapāko ca caṇḍālo ca ជា sapākacaṇḍālaṃ (អ្នកស៊ីសាច់ឆ្កែនិងចណ្ឌាល), pukkusachavaḍāhakaṃ (ពួកបុគ្កុសៈនិងអ្នកដុតខ្មោច), venarathakāraṃ (ជាងត្បាញឫស្សីនិងជាងរទេះ) ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា venā គឺ ជាងឈើ/ជាងត្បាញ, rathakārā គឺ ជាងស្បែក។

චරණසාධාරණානං-අතිසො ච භාරද්වාජො ච අතිසභාරද්වාජං, කට්ඨො ච කපාලො ච කට්ඨකපාලං, සීලඤ්ච පඤ්ඤාණඤ්ච සීලපඤ්ඤාණං, සමථො ච විපස්සනා ච සමථවිපස්සනං, විජ්ජා ච චරණඤ්ච විජ්ජාචරණං, එවං නාමරූපං, හිරොත්තප්පං, සතිසම්ප-ජඤ්ඤං[Pg.163], ලොභමොහං, දොසමොහං, අහිරිකානොත්තප්පං, ථිනමිද්ධං, උද්ධච්චකුක්කුච්ච+මිච්චාදි.

ពួកធម៌ជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទូទៅ (ចរណសាធារណៈ) ដូចជា atiso ca bhāradvājo ca ជា atisabhāradvājaṃ (អតិសៈនិងភារទ្វាជៈ), kaṭṭho ca kapālo ca ជា kaṭṭhakapālaṃ (ឈើនិងអំបែង), sīlañca paññāṇañca ជា sīlapaññāṇaṃ (សីលនិងប្រាជ្ញា), samatho ca vipassanā ca ជា samathavipassanaṃ (សមថៈនិងវិបស្សនា), vijjā ca caraṇañca ជា vijjācaraṇaṃ (វិជ្ជានិងចរណៈ)។ ដូចគ្នាដែរ nāmarūpaṃ (នាមនិងរូប), hirottappaṃ (ហិរិនិងឱត្តប្បៈ), satisampajaññaṃ (សតិនឹងសម្បជញ្ញៈ), lobhamohaṃ (លោភៈនិងមោហៈ), dosamohaṃ (ទោសៈនិងមោហៈ), ahirikānottappaṃ (អហិរិកៈនិងអនោត្តប្បៈ), thinamiddhaṃ (ថីនៈនិងមិទ្ធៈ), uddhaccakukkuccaṃ (ឧទ្ធច្ចៈនិងកុក្កុច្ចៈ) ជាដើម។

එකජ්ඣායනපාවචනානං-දීඝො ච මජ්ඣිමො ච දීඝමජ්ඣිමං, එවං එකුත්තර සංයුත්තකං, ඛන්ධකවිභඞ්ගං.

ពួកព្រះសូត្រដែលត្រូវសិក្សារួមគ្នា (ឯកជ្ឈាយនបាវចនៈ) ដូចជា dīgho ca majjhimo ca ជា dīghamajjhimaṃ (ទីឃនិកាយនិងមជ្ឈិមនិកាយ)។ ដូចគ្នាដែរ ekuttarasaṃyuttakaṃ (អង្គុត្តរនិកាយនិងសំយុត្តនិកាយ), khandhakavibhaṅgaṃ (ខន្ធកៈនិងវិភង្គៈ)។

ලිඞ්ගවිසෙසානං-ඉත්ථී ච පුමා ච ඉත්ථිපුමං, දාසී ච දාසො ච දාසිදාසං, චීවරඤ්ච පිණ්ඩපාතො ච සෙනාසනඤ්ච ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරො ච චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං, තිණඤ්ච කට්ඨො ච සාඛා ච පලාසඤ්ච තිණකට්ඨසාඛාපලාසං. ‘‘ලාභී හොති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානං’’තිපි දිස්සති.

ពួកភាពខុសគ្នានៃលិង្គ (លិង្គវិសេសៈ) ដូចជា itthī ca pumā ca ជា itthipumaṃ (ស្ត្រីនិងបុរស), dāsī ca dāso ca ជា dāsidāsaṃ (ទាសីនិងទាសៈ), cīvarañca piṇដapāto ca senāsanañca gilānapaccayabhesajjaparikkhāro ca ជា cīvarapiṇដapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ (ចីវរ ចង្ហាន់ សេនាសនៈ និងគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារ), tiṇañca kaṭṭho ca sākhā ca palāsañca ជា tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ (ស្មៅ ឈើ មែកឈើ និងស្លឹកឈើ)។ តែងមានឃើញប្រើប្រាស់ជា “Lābhī hoti cīvarapiṇដapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ” (ជាអ្នកបាននូវចីវរ ចង្ហាន់ សេនាសនៈ និងគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារទាំងឡាយ) ខ្លះដែរ។

විවිධවිරුද්ධානං-කුසලඤ්ච අකුසලඤ්ච කුසලාකුසලං, එවං සාවජ්ජානවජ්ජං, හීනපණීතං, කණ්හසුක්කං, ඡෙකපාපකං, සුඛදුක්ඛං, අධමුත්තමං, පටිඝානුනයං, ඡායාතපං, ආලොකන්ධකාරං. රත්තිඤ්ච දිවා ච රත්තින්දිවං, ‘‘රත්තින්දිවදාරගවචතුරස්සා’’ති අපච්චයෙ කතෙ නුමආගමො. අහො ච රත්ති ච අහොරත්තං, ‘‘දීඝා+හොවස්සෙකදෙසෙහි ච රත්‍යා’’ති අපච්චයෙ කතෙ ‘‘මනාද්‍යාපාදීන+මො මයෙ චෙ’’ති ඔකාරො.

ពួកវត្ថុផ្ទុយគ្នាផ្សេងៗ (វិវិធវិរុទ្ធៈ) ដូចជា kusalañca akusalañca ជា kusalākusalaṃ (កុសលនិងអកុសល)។ ដូចគ្នាដែរ sāvajjānavajjaṃ (មានទោសនិងគ្មានទោស), hīnapaṇītaṃ (ថោកទាបនិងឧត្តម), kaṇhasukkaṃ (ធម៌ខ្មៅនិងធម៌ស), chekapāpakaṃ (ឈ្លាសវៃនិងល្ងង់ខ្លៅ), sukhadukkhaṃ (សុខនិងទុក្ខ), adhamuttamaṃ (ថោកទាបនិងខ្ពង់ខ្ពស់), paṭighānunayaṃ (បដិឃៈនិងអនុន័យ), chāyātapaṃ (ម្លប់និងកំដៅថ្ងៃ), ālokandhakāraṃ (ពន្លឺនិងងងឹត)។ rattiñca divā ca ជា rattindivaṃ (យប់និងថ្ងៃ) កាលបើធ្វើ អ-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “rattindivadāragavacaturassā” ហើយ តែងមាន នុម-អាគម។ aho ca ratti ca ជា ahorattaṃ (ថ្ងៃនិងយប់) កាលបើធ្វើ អ-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “dīghāhovassekadesehi ca ratyā” ហើយ តែងមានការបំលែងជា ឱ-ការៈ ដោយសូត្រថា “manādyāpādīnamo maye ce”។

දිසානං-පුබ්බා ච අපරා ච පුබ්බාපරං, එවං පුරත්ථිමපච්ඡිමං, දක්ඛිණුත්තරං, පුබ්බදක්ඛිණං, පුබ්බුත්තරං, අපරදක්ඛිණං, අපරුත්තරං.

ពួកទិសទាំងឡាយ (ទិសានំ) ដូចជា pubbā ca aparā ca ជា pubbāparaṃ (ទិសខាងកើតនិងទិសខាងលិច)។ ដូចគ្នាដែរ puratthimapacchimaṃ (ទិសខាងកើតនិងទិសខាងលិច), dakkhiṇuttaraṃ (ទិសខាងត្បូងនិងទិសខាងជើង), pubbadakkhiṇaṃ (ទិសខាងកើតនិងទិសខាងត្បូង), pubbuttaraṃ (ទិសខាងកើតនិងទិសខាងជើង), aparadakkhiṇaṃ (ទិសខាងលិចនិងទិសខាងត្បូង), aparuttaraṃ (ទិសខាងលិចនិងទិសខាងជើង)។

නදීනං-ගඞ්ගා ච යමුනා ච ගඞ්ගායමුනං, එවං මහීසරභූ.

ពួកទន្លេទាំងឡាយ (នទីនំ) ដូចជា gaṅgā ca yamunā ca ជា gaṅgāyamunaṃ (ទន្លេគង្គានិងទន្លេយមុនា)។ ដូចគ្នាដែរ mahīsarabhū (ទន្លេមហីនិងទន្លេសរភូ)។

තිණ+රුක්ඛ+පසු+සකුණ+ධන+ඛඤ්ඤ+බ්‍යඤ්ජන+ජනපදානං වා. තිණවිසෙසානං-උසීරානි ච බීරණානි ච උසීරබීරණං උසීරබීරණානි වා. එවං මුඤ්ජපබ්බජං මුඤ්ජපබ්බජානි වා, කාසකුසං කාසකුසා වා.

ឬ (សមាស) នៃស្មៅ ឈើ សត្វជើងបួន សត្វស្លាប ទ្រព្យ ធញ្ញជាតិ គ្រឿងផ្សំម្ហូបអាហារ និងជនបទទាំងឡាយ។ ក្នុងចំណោមស្មៅពិសេសទាំងឡាយ៖ ស្មៅលំពង់ផង ស្មៅស្រងែផង ហៅថា ឧសីរពីរណំ ឬ ឧសីរពីរណានិ។ ដូចគ្នាដែរ៖ ស្មៅស្បូវភ្លាំងនិងស្មៅយាប្លង ហៅថា មុញ្ជបព្វជំ ឬ មុញ្ជបព្វជានិ, ស្មៅកាសនិងស្មៅស្បូវ ហៅថា កាសកុសំ ឬ កាសកុសា។

රුක්ඛවිසෙසානං-අස්සත්ථා [Pg.164] ච කපිට්ඨා ච අස්සත්ථකපිට්ඨං අස්සත්ථකපිට්ඨා වා, එවං අම්බපනසං අම්බපනසා, ඛදිරපලාසං ඛදිරපලාසා, ධවාස්සකණ්ණං ධවාස්සකණ්ණා, පිලක්ඛනිග්‍රොධං පිලක්ඛනිග්‍රොධා, සාකසාලං සාකසාලා.

ក្នុងចំណោមដើមឈើពិសេសទាំងឡាយ៖ ដើមពោធិ៍ផង ដើមខ្វិតផង ហៅថា អស្សត្ថកបិដ្ឋំ ឬ អស្សត្ថកបិដ្ឋា។ ដូចគ្នាដែរ៖ ស្វាយនិងខ្នុរ ហៅថា អម្ពបនសំ ឬ អម្ពបនសា, ឈើធ្នង់និងឈើចាន ហៅថា ខទិរបលាសំ ឬ ខទិរបលាសា, ឈើធ្លកនិងឈើរាំងភ្នំ ហៅថា ធវស្សកណ្ណំ ឬ ធវស្សកណ្ណា, ដើមជ្រៃក្រសាំងនិងដើមជ្រៃជ្រឹង ហៅថា បិលក្ខនិគ្រោធំ ឬ បិលក្ខនិគ្រោធា, ដើមសាក់និងដើមរាំង ហៅថា សាកសាលំ ឬ សាកសាលា។

පසුවිසෙසානං-ගජා ච ගවජා ච ගජගවජං ගජගවජා වා, අජා ච එළකා ච අජෙළකං අජෙළකා, හත්ථී ච ගාවො ච අස්සා ච වළවා ච හත්ථීගවස්සවළවං හත්ථීගවස්සවළවා, රස්සත්තං. එවං ගොමහිසං ගොමහිසා, එණෙය්‍යවරාහං එණෙය්‍යවරාහා, සීහබ්‍යග්ඝතරච්ඡං සීහබ්‍යග්ඝතරච්ඡා, කුක්කුටසූකරං කුක්කුටසූකරා, එණෙය්‍යගොමහිසං එණෙය්‍යගොමහිසා.

ក្នុងចំណោមសត្វជើងបួនពិសេសទាំងឡាយ៖ ដំរីផង ខ្ទីងផង ហៅថា គជគវជំ ឬ គជគវជា។ ពពែផង ចៀមផង ហៅថា អជេឡកំ ឬ អជេឡកា។ ដំរីផង គោទាំងឡាយផង សេះទាំងឡាយផង សេះញីទាំងឡាយផង ហៅថា ហត្ថីគវស្សវឡវំ ឬ ហត្ថីគវស្សវឡវា (មានការធ្វើឲ្យខ្លី/រស្សៈ)។ ដូចគ្នាដែរ៖ គោនិងក្របី ហៅថា គោហិសំ ឬ គោហិសា, សត្វទ្រាយនិងជ្រូកព្រៃ ហៅថា ឯណេយ្យវរាហំ ឬ ឯណេយ្យវរាហា, សីហៈ ខ្លាធំ និងខ្លារខិន ហៅថា សីហព្យគ្ឃតរច្ឆំ ឬ សីហព្យគ្ឃតរច្ឆា, មាន់និងជ្រូក ហៅថា កុក្កុដសូករំ ឬ កុក្កុដសូករា, សត្វទ្រាយ គោ និងក្របី ហៅថា ឯណេយ្យគោហិសំ ឬ ឯណេយ្យគោហិសា។

සකුණවිසෙසානං-හංසා ච බකා ච හංසබකං හංසබකා. එවං කාරණ්ඩවචක්කවාකං කාරණ්ඩවචක්කවාකා, මයූරකොඤ්චං මයූරකොඤ්චා, සුකසාලිකං සුකසාලිකා, බකබලාකං බකබලාකා.

ក្នុងចំណោមសត្វស្លាបពិសេសទាំងឡាយ៖ ហង្សទាំងឡាយផង ក្រសារទាំងឡាយផង ហៅថា ហំសពកំ ឬ ហំសពកា។ ដូចគ្នាដែរ៖ ទាកាបនិងទទា ហៅថា ការណ្ឌវចក្កវាកំ ឬ ការណ្ឌវចក្កវាកា, ក្ងោកនិងគ្រលីងគ្រឡោង ហៅថា មយូរគោញ្ចំ ឬ មយូរគោញ្ចា, សត្វសេកនិងសត្វសារិកា ហៅថា សុកសាលិកំ ឬ សុកសាលិកា, ស្ទាំងនិងកុក ហៅថា ពកពលាកំ ឬ ពកពលាកា។

ධනානං-හිරඤ්ඤඤ්ච සුවණ්ණඤ්ච හිරඤ්ඤසුවණ්ණං හිරඤ්ඤසුවණ්ණානි. එවං ජාතරූපරජතං ජාතරූපරජතානි, මණිසඞ්ඛමුත්තවෙළුරියං මණිසඞ්ඛමුත්තවෙළුරියා.

ក្នុងចំណោមទ្រព្យទាំងឡាយ៖ ប្រាក់ផង មាសផង ហៅថា ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ឬ ហិរញ្ញសុវណ្ណានិ។ ដូចគ្នាដែរ៖ មាសនិងប្រាក់ ហៅថា ជាតរូបរជតំ ឬ ជាតរូបរជតានិ, កែវមណី លៀស គជខ្យង គុជខ្យង និងកែវពិទូរ្យ ហៅថា មណិសង្ខមុត្តវេឡុរិយំ ឬ មណិសង្ខមុត្តវេឡុរិយា។

ධඤ්ඤානං-සාලී ච යවා ච සාලියවං සාලියවා වා. එවං තිලමුග්ගමාසං තිලමුග්ගමාසානි, නිප්පාවකුලත්ථං නිප්පාවකුලත්ථා.

ក្នុងចំណោមធញ្ញជាតិទាំងឡាយ៖ ស្រូវសាលីផង ស្រូវយវៈផង ហៅថា សាលិយវំ ឬ សាលិយវា។ ដូចគ្នាដែរ៖ ល្ង សណ្តែកខៀវ និងសណ្តែករាជមាស ហៅថា តិលមុគ្គمាសំ ឬ តិលមុគ្គមាសានិ, សណ្តែកសំប៉ែតនិងសណ្តែកសេះ ហៅថា និប្បាវកុលត្ថំ ឬ និប្បាវកុលត្ថា។

බ්‍යඤ්ජනානං-සාකො ච සුවා ච සාකසුවං සාකසුවා. එවං ගබ්‍යමාහිසං ගබ්‍යමාහිසා, එණෙය්‍යවරාහං එණෙය, වරාහා. මිගමයූරං මිගමයූරා.

ក្នុងចំណោមគ្រឿងផ្សំម្ហូបអាហារទាំងឡាយ៖ បន្លែផង ទឹកសម្លផង ហៅថា សាកសុវំ ឬ សាកសុវា។ ដូចគ្នាដែរ៖ សាច់គោនិងសាច់ក្របី ហៅថា គព្យមាហិសំ ឬ គព្យមាហិសា, សាច់ទ្រាយនិងសាច់ជ្រូកព្រៃ ហៅថា ឯណេយ្យវរាហំ ឬ ឯណេយ្យវរាហា, សាច់ម្រឹគនិងសាច់ក្ងោក ហៅថា មិគមយូរំ ឬ មិគមយូរា។

ජනපදානං-කාසි [Pg.165] ච කොසලා ච කාසිකොසලං කාසිකොසලා, වජ්ජී ච මල්ලා ච වජ්ජිමල්ලං වජ්ජිමල්ලා, අඞ්ගා ච මගධා ච අඞ්ගමගධං අඞ්ගමගධා, එවං චෙතිවංසං චෙතිවංසා, මච්ඡසූරසෙනං මච්ඡසූරසෙනා, කුරුපඤ්චාලං කුරුපඤ්චාලා. නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපඤ්ච නාමරූපනාමරූපන්ති චතුරෙකපඤ්චවොකාරවසෙන වත්තබ්බෙ බහුලාධිකාරා සරූපෙකසෙසං කත්වා නාමරූපන්ති වුත්තං.

ក្នុងចំណោមជនបទទាំងឡាយ៖ ដែនកាសីផង ដែនកោសលផង ហៅថា កាសិកោសលំ ឬ កាសិកោសលា។ ដែនវជ្ជីផង ដែនមល្លៈផង ហៅថា វជ្ជីមល្លំ ឬ វជ្ជីមល្លា។ ដែនអង្គៈផង ដែនមគធៈផង ហៅថា អង្គមគធំ ឬ អង្គមគធា។ ដូចគ្នាដែរ៖ ដែនចេតីនិងដែនវំសៈ ហៅថា ចេតិវំសំ ឬ ចេតិវំសា, ដែនមច្ឆៈនិងដែនសូរេសនៈ ហៅថា មច្ឆសូរ សេនំ ឬ មច្ឆសូរ សេនា, ដែនកុរុនិងដែនបញ្ចាលៈ ហៅថា កុរុបញ្ចាលំ ឬ កុរុបញ្ចាលា។ ពាក្យថា នាមផង រូបផង ហៅថា នាមរូបំ។ ពាក្យថា នាមរូបំ នេះ ក្នុងកាលដែលត្រូវពោលដោយអំណាចនៃភូមិដែលមានខន្ធ ៤ ខន្ធ ១ និងខន្ធ ៥ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ (ច្រើន) លោកធ្វើឲ្យសល់តែរូបដូចគ្នា (សរូបេកសេសៈ) ហើយពោលថា នាមរូបំ។

එතස්මිං එකත්ථීභාවකණ්ඩෙ යං වුත්තං පුබ්බං, තදෙව පුබ්බං නිපතති, කමාතික්කමෙ පයොජනස්සා+භාවා. ක්වචි විපල්ලාසොපි හොති, බහුලාධිකාරතො, දන්තානං රාජා රාජදන්තො. චත්ථෙ සමාහාරෙ ‘‘සභාපරිසායා’’ති ඤාපකා ක්වචි නපුංසකලිඞ්ගං න භවති, ආධිපච්චඤ්ච පරිවාරො ච ආධිපච්චපරිවාරො. එවං ඡන්දපාරිසුද්ධි, පටිසන්ධිපවත්තියං.

ក្នុងឯកត្ថីភាវកណ្ឌ (កណ្ឌស្តីពីការធ្វើឲ្យមានន័យតែមួយ) នេះ បទណាដែលពោលមុន បទនោះឯងរមែងធ្លាក់ចុះមុន (ស្ថិតនៅខាងមុខ) ព្រោះគ្មានប្រយោជន៍ក្នុងការរំលងលំដាប់។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ ក៏មានការត្រឡប់គ្នាខ្លះដែរ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ ដូចជា ស្ដេចនៃធ្មេញទាំងឡាយ ហៅថា រាជទន្តោ (ធ្មេញមុខ)។ ក្នុងសមាសដែលមានអត្ថថា "ច" (និង) ជាសមាហារៈ ដោយសារមានសេចក្តីបញ្ជាក់ថា "សភាបរិសាយំ" ជួនកាលមិនទៅជាណបុំសកលិង្គទេ ដូចជា ភាពជាធំផង បរិវារផង ហៅថា អាធិបច្ចបរិវារោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ ឆន្ទបារិសុទ្ធិ, បដិសន្ធិបវត្តិតោ។

40. සමාසන්ත්ව

៤០. សមាសន្តៈ (បច្ច័យខាងចុងសមាស)។

උපරි අය+මධිකරීයති.

បទនេះ រមែងជាអធិការ (តាមទៅគ្រប់គ្រង) ក្នុងសូត្រខាងលើៗទៅ។

41. පාපාදීහි භූමියා

៤១. (សូត្រថា) បាបាទីហិ ភូមិយា។

පාපාදීහි පරා යා භූමි, තස්සා සමාසන්තො අ හොති. පාපා භූමි යස්මින්ති පාපභූමං, ජාතියා උපලක්ඛිතා භූමි ජාතිභූමං.

ពាក្យថា ភូមិ ណាដែលនៅខាងក្រោយពីបទមាន បាបំ ជាដើម សមាសន្តបច្ច័យគឺ អ រមែងមានដល់ពាក្យភូមិនោះ។ ដែនដីដែលមានបាប ហៅថា បាពភូមំ, ដែនដីដែលសម្គាល់ដោយជាតិ ហៅថា ជាតិភូមំ។

42. සංඛ්‍යාහිති

៤២. (សូត្រថា) សង្ខ្យាហិ។

සංඛ්‍යාහි පරාය භූමියා අ හොති. ද්වෙ භූමියො අස්ස ද්විභූමං. එවං තිභූමං.

សមាសន្តបច្ច័យគឺ អ រមែងមានដល់ពាក្យភូមិ ដែលនៅខាងក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទទាំងឡាយ។ ផ្ទះមានជាន់ពីរ ហៅថា ទ្វិភូមំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ តិភូមំ (មានជាន់បី)។

43. නදීගොධාවරීනං

៤៣. (សូត្រថា) នទីគោធាវរីនំ។

සංඛ්‍යාහි පරාසං නදීගොධාවරීනං සමාසන්තො අ හොති. පඤ්චන්නං නදීනං සමාහාරො පඤ්චනදං. එවං සත්තගොධාවරං.

សមាសន្តបច្ច័យគឺ អ រមែងមានដល់ពាក្យ នទី និង គោធាវរី ដែលនៅខាងក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទទាំងឡាយ។ ការប្រជុំនៃស្ទឹងប្រាំ ហៅថា បញ្ចនទំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ សត្តគោធាវរំ (ការប្រជុំនៃស្ទឹងគោធាវរីប្រាំពីរ)។

44. අසංඛ්‍යෙහි චා+ඞ්ගුල්‍යා+නාඤ්ඤාසංඛ්‍යත්ථෙසුති

៤៤. (សូត្រថា) អសង្ខ្យេហិ ចង្គុល្យានញ្ញាសង្ខ្យត្ថេសុ។

අසංඛ්‍යෙහි [Pg.166] සංඛ්‍යාහි ච පරාය අඞ්ගුලියා සමාසන්තො අ හොති. නිග්ගත+මඞ්ගුලීහි නිරඞ්ගුලං, ද්වෙ අඞ්ගුලියො සමාහටා ද්වඞ්ගුලං. අනඤ්ඤාසංඛ්‍යත්ථෙසූති කිං, පඤ්ච අඞ්ගුලියො අස්මිං හත්ථෙති පඤ්චඞ්ගුලි, අඞ්ගුලියා සමීපං උපඞ්ගුලි.

សមាសន្តបច្ច័យគឺ អ រមែងមានដល់ពាក្យ អង្គុលិ ដែលនៅខាងក្រោយពីអសង្ខ្យាសព្ទ និងសង្ខ្យាសព្ទទាំងឡាយ។ វត្ថុដែលកន្លងហួសពីធ្នាប់ដៃ ហៅថា និរង្គុលំ, ធ្នាប់ដៃពីរដែលប្រជុំគ្នា ហៅថា ទ្វង្គុលំ។ ពាក្យថា "លើកលែងតែក្នុងអត្ថនៃសង្ខ្យាផ្សេង" តើដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីការពាររូបដូចជា៖ ម្រាមដៃប្រាំមាននៅក្នុងដៃនេះ ហៅថា បញ្ចង្គុលិ, ទីជិតម្រាមដៃ ហៅថា ឧបង្គុលិ។

45. දීඝාහොවස්සෙකදෙසෙහි ච රත්ත්‍යාති

៤៥. (សូត្រថា) ទីឃាហោវស្សេកទេសេហិ ច រត្យា។

දීඝාදීහි පරාය රත්තියා අ හොති. දීඝා ච සා රත්ති චාති දීඝරත්තං. අහො ච රත්ති ච අහොරත්තං, ආපාදිත්තා ඔ. වස්සාසු රත්ති වස්සාරත්තං. පුබ්බා ච සා රත්ති චාති පුබ්බරත්තං. එවං අපරරත්තං, අඩ්ඪරත්තං, අතික්කන්තො රත්තිං අතිරත්තො. ද්වෙ රත්තියො සමාහටා ද්විරත්තං. අනඤ්ඤාසංඛ්‍යත්ථෙසු ත්වෙව, දීඝා රත්ති අස්මින්ති දීඝරත්ති, හෙමන්තො. රත්තියා සමීපං උපරත්ති. බහුලංවිධානා ක්වචි හොතෙව, රත්තිපරිමාණානුරූපං යථාරත්තං.

សមាសន្តបច្ច័យគឺ អ រមែងមានដល់ពាក្យ រត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពីបទមាន ទីឃៈ ជាដើម។ រាត្រីនោះវែងផង ហៅថា ទីឃរត្តំ។ ថ្ងៃផង យប់ផង ហៅថា អហោរត្តំ (មានការប្តូរជា ឱ ដោយអំណាចនៃអាបាទិ)។ រាត្រីក្នុងវស្សានរដូវ ហៅថា វស្សារត្តំ។ រាត្រីភាគដើម ហៅថា បុព្វរត្តំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ អបររត្តំ (រាត្រីភាគចុង), អឌ្ឍរត្តំ (ពាក់កណ្តាលអធ្រាត្រ), កន្លងហួសរាត្រី ហៅថា អតិរត្តោ។ រាត្រីពីរដែលប្រជុំគ្នា ហៅថា ទ្វិរត្តំ។ ប៉ុន្តែក្នុងអត្ថនៃសង្ខ្យាផ្សេង៖ រាត្រីវែងមានក្នុងរដូវនេះ ហៅថា ទីឃរត្តិ (គឺហេមន្តរដូវ)។ ទីជិតរាត្រី ហៅថា ឧបរត្តិ។ ដោយសារការចាត់ចែងពាក្យថា ពហុលំ ក្នុងកន្លែងខ្លះក៏មានដែរ ដូចជា តាមសមគួរដល់កំណត់រាត្រី ហៅថា យថារត្តំ។

46. ගොත්ව+චත්ථෙ චා+ලොපෙ

៤៦. (សូត្រថា) គោត្វ ចត្ថេ ចាលោបេ។

ගොසද්දා අලොපවිසයෙ සමාසන්තො අ හොති න චෙ චත්ථාදීසු සමාසො. රඤ්ඤො ගො රාජගවො. පරමො ච සො ගො චාති පරමගවො. පඤ්චන්නං ගුන්නං සමාහාරො පඤ්චගවං, ‘‘ගොස්සා+වඞ’’ති අවඞ. තං ධන+මස්සාති පඤ්චගවධනො. දසගවං.

សមាសន្តបច្ច័យគឺ អ រមែងមានដល់ គោសព្ទ ក្នុងវិស័យដែលមិនលុបបច្ច័យ និងមិនមែនជាសមាសក្នុងអត្ថថា "ច" (និង) ជាដើម។ គោរបស់ព្រះរាជា ហៅថា រាជគវោ។ គោដ៏ប្រសើរ ហៅថា បរមគវោ។ ការប្រជុំនៃគោប្រាំ ហៅថា បញ្ចគវំ (មានការទេសៈជា អវង ដោយសូត្រថា "គោស្សាវង")។ បុគ្គលដែលមានគោប្រាំនោះជាទ្រព្យ ហៅថា បញ្ចគវធនោ។ ទសគវំ (ការប្រជុំនៃគោដប់)។

47. රත්තින්දිව+දාරගව+චතුරස්සා

៤៧. (សូត្រថា) រត្តិន្ទិវទារគវចតុរស្សា។

එතෙ සද්දා අ-අන්තා නිපච්චන්තෙ. රත්ති ච දිවා ච රත්තින්දිවං, ඉමිනාව නුමාග මා. දාරා ච ගවො ච දාරගවං. චතස්සො අස්සියො අස්ස චතුරස්සො.

សព្ទទាំងឡាយនេះ រមែងសម្រេចដោយមាន អក្សរ អ នៅខាងចុង (ដោយវិធីនិបាតនៈ)។ យប់ផង ថ្ងៃផង ហៅថា រត្តិន្ទិវំ (ដោយសូត្រនេះឯង ទើបមាន នុម-អាគម)។ ប្រពន្ធផង គោទាំងឡាយផង ហៅថា ទារគវំ។ វត្ថុដែលមានជ្រុងបួន ហៅថា ចតុរស្សោ។

48. ආයාමෙ+නුගවං

៤៨. (សូត្រថា) អាយាមេនុគវំ។

අනුගවංති [Pg.167] නිපච්චතෙ ආයාමෙගම්‍යමානෙ. ගවස්ස ආයාමො අනුගවං සකටං, අසඞ්ඛ්‍යසමාසො.

ពាក្យថា អនុគវំ លោកធ្វើនិបាតនៈក្នុងកាលដែលដឹងច្បាស់នូវប្រវែង។ ប្រវែងនៃគោ ហៅថា អនុគវំ (រទេះ) នេះជាអសង្ខ្យាសមាស (អព្យយីភាវសមាស)។

49. අක්ඛිස්මා+ඤ්ඤත්ථෙ

៤៩. (សូត្រថា) អក្ខិស្មាញ្ញត្ថេ។

අක්ඛිස්මා සමාසන්තො අ හොති අඤ්ඤත්ථෙ. විසාලානි අක්ඛීනි යස්ස සො විසාලක්ඛො.

សមាសន្តបច្ច័យគឺ អ រមែងមានដល់ពាក្យ អក្ខិ ក្នុងអត្ថផ្សេង (ពហុព្វីហិសមាស)។ បុគ្គលណាមានភ្នែកធំទូលាយ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វិសាលក្ខោ។

50. දාරුම්‍ය+ඞ්ගුල්‍යා

៥០. (សូត្រថា) ទារុម្យង្គុល្យា។

අඞ්ගුලන්තා අඤ්ඤත්ථෙ දාරුම්හි සමාසන්තො අ හොති. ද්වෙ අඞ්ගුලියො අවයවා අස්සෙති ද්වඞ්ගුලං දාරු, එවං පඤ්චඞ්ගුලං. අඞ්ගුලිසදිසාවයවං ධඤ්ඤාදීනං වික්ඛෙපකං දාරූති වුච්චතෙ.

សមាសន្តបច្ច័យគឺ អ រមែងមានដល់បទដែលមាន អង្គុលិ នៅខាងចុង ក្នុងអត្ថផ្សេង កាលបើពោលសំដៅលើឈើ។ ឈើដែលមានចំណែកពីរធ្នាប់ដៃជាអវយវៈ ហៅថា ទ្វង្គុលំ ទារុ, ដូចគ្នាដែរ៖ បញ្ចង្គុលំ។ ឈើដែលមានអវយវៈដូចជាម្រាមដៃ សម្រាប់បាចសាចនូវធញ្ញជាតិជាដើម លោកហៅថា ទារុ។

54. උත්තරපදෙ

៥៤. (សូត្រថា) ឧត្តរបទេ (ក្នុងកាលដែលបទខាងក្រោយនៅជិត)។

ඉදං සබ්බත්ථ අධිකාතබ්බං.

បទនេះ គួរនាំទៅគ្រប់គ្រងក្នុងទីទាំងពួង។

55. ඉමස්සි+දන්ති

៥៥. (សូត្រថា) ឥមស្សិទំ។

උත්තරපදෙ ඉමස්ස ඉදං, ඉමාය අත්ථො ඉදමට්ඨො, ථස්ස ඨො, ඉදමට්ඨො අස්ස අත්ථීති ඉදමට්ඨී, ඉදමට්ඨිනො භාවො ඉදමට්ඨිතා. ඉමෙසං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, නිග්ගහීතලොපො පස්ස ච ද්විභාවො.

ក្នុងកាលដែលបទខាងក្រោយនៅជិត ការផ្លាស់ប្តូរជា ឥទំ រមែងមានជំនួស ឥម សព្ទ។ សេចក្តីត្រូវការនៃរបស់នេះ ហៅថា ឥទមដ្ឋោ (មានការផ្លាស់ ថ ជា ឋ)។ សេចក្តីត្រូវការនៃរបស់នេះ មានដល់បុគ្គលនោះ ហៅថា ឥទមដ្ឋី។ ភាវៈនៃបុគ្គលដែលមានសេចក្តីត្រូវការនៃរបស់នេះ ហៅថា ឥទមដ្ឋិតា។ បច្ច័យនៃធម៌ទាំងឡាយនេះ ហៅថា ឥទប្បច្ចយា (មានការលុបនិគ្គហិត និងតម្រួតអក្សរ ព)។

57. ට න්තන්තූනන්ති

៥៧. (សូត្រថា) ឋ ន្តន្តូនំ។

න්තන්තූනං උත්තරපදෙ ට හොති. භවන්තො පතිට්ඨා අම්හන්ති භවංපතිට්ඨා මයං, නිග්ගහීතාගමො, වග්ගන්තො, යොස්ස ටා ච. භගවා මූලං එතෙසංති භගවංමූලකා නො ධම්මා.

ការផ្លាស់ប្តូរជា ឋ រមែងមានដល់សព្ទដែលមាន ន្តុ បច្ច័យនៅខាងចុង ក្នុងកាលដែលបទខាងក្រោយនៅជិត។ លោកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយជាទីពឹងរបស់យើង ហៅថា ភវម្បតិដ្ឋា មយំ (មាននិគ្គហិតាគម វគ្គន្តៈ និងការផ្លាស់ យោ ជា ឋា)។ ព្រះភគវាជាឫសគល់នៃធម៌ទាំងឡាយនេះ ហៅថា ភគវម្មូលកា នោ ធម្មា។

58. අ

៥៨. (សូត្រថា) អ។

ඉති [Pg.168] න්තන්තූනං අ හොති. ගුණවන්තො පතිට්ඨා මමාති ගුණවන්තපතිට්ඨො+ස්මි.

ដោយសូត្រនេះ ការផ្លាស់ប្តូរជា អ រមែងមានដល់សព្ទដែលមាន ន្តុ បច្ច័យនៅខាងចុង។ លោកអ្នកមានគុណជាទីពឹងរបស់ខ្ញុំ ហៅថា គុណវន្តបតិដ្ឋោស្មិ។

60. පරස්ස සංඛ්‍යාසුති

៦០. (សូត្រថា) បរស្ស សង្ខ្យាសុ។

සංඛ්‍යාසු පරස්ස ඔ, පරො සතස්මා අධිකා පරොසතං.

ក្នុងសង្ខ្យាសព្ទទាំងឡាយ ការផ្លាស់ប្តូរជា ឱ រមែងមានដល់ បរ សព្ទ។ ចំនួនដែលលើសហួសពីមួយរយ ហៅថា បរោសតំ។

61. ජනෙ පුථස්සුති

៦១. (សូត្រថា) ជនេ បុថស្ស។

පුථස්ස ජනෙ උ හොති. පුථගෙවා+යං ජනොති පුථුජ්ජනො, ජස්ස ද්විත්තං.

ការផ្លាស់ប្តូរជា ឧ រមែងមានដល់ បុថ សព្ទ ក្នុងកាលដែល ជន សព្ទ នៅជិត។ ជននេះជាអ្នកក្រាស់ (ដោយកិលេស) ហៅថា បុថុជ្ជនោ (មានការតម្រួតអក្សរ ជ)។

62. සො ඡස්සා+හා+යතනෙ වා

៦២. (សូត្រថា) សោ ឆស្សាហាយតនេ វា។

අහෙ ආයතනෙ ච උත්තරපදෙ ඡස්ස සො හොති වා. සාහං ඡාහං, සළායතනං ඡළායතනං. (සම්බරං)

ក្នុងកាលដែល អហ សព្ទ និង អាយតន សព្ទ ជាបទខាងក្រោយ ការផ្លាស់ប្តូរ ឆ សព្ទ ជា ស រមែងមានខ្លះ។ សាហំ (ប្រាំមួយថ្ងៃ) ឬ ឆាហំ, សឡាយតនំ (អាយតនៈប្រាំមួយ) ឬ ឆឡាយតនំ។ (សំវរំ)។

63. ල්තු+පිතාදීන+මාරවරඞ

៦៣. (សូត្រថា) ល្ទុបិតាទីនមារវរង្គ។

ල්තුපච්චයන්තානං පිතාදීනඤ්ච යථාක්කම+මාරවරඞ වා හොන්තු+ත්තරපදෙ. සත්ථුනො දස්සනං සත්ථාරදස්සනං, කත්තාරනිද්දෙසො. මාතරපිතරො. වාත්වෙව, සත්ථුදස්සනං, මාතුජායො.

ការផ្លាស់ប្តូរជា អារ, វរ និង អង្គ តាមលំដាប់ រមែងមានខ្លះ ដល់សព្ទដែលមាន ល្ទុ បច្ច័យនៅខាងចុង និង បិតា សព្ទ ជាដើម ក្នុងកាលដែលបទខាងក្រោយនៅជិត។ ការជួបព្រះសាស្តា ហៅថា សត្ថារទស្សនំ, ការសម្តែងនូវអ្នកធ្វើ (កត្តា)។ មាតានិងបិតា ហៅថា មាតរបិតរោ។ ដោយសារពាក្យថា "វា" (ខ្លះ) នោះឯង ទើបមានរូបជា៖ សត្ថុទស្សនំ, មាតុជាយោ។

68. ක්වචි පච්චයෙති

៦៨. (សូត្រថា) ក្វចិ បច្ចយេ។

පච්චයෙ පුමභාවෙ අතිසයෙන බ්‍යත්තා බ්‍යත්තතරා, බ්‍යත්තතමා. ‘‘තස්සං තත්‍ර, තාය තතො, තස්සං වෙලායං තදා’’

កាលបើបច្ច័យនៅជិត ក្នុងភាវៈជាបុរស (បុល្លិង្គ) បុគ្គលដែលឈ្លាសវៃក្រៃលែង ហៅថា ព្យត្តតរា, ព្យត្តតមា។ "ក្នុងទីនោះ ហៅថា តត្រ, អំពីនោះ ហៅថា តតោ, ក្នុងកាលនោះ ហៅថា តទា"។

71. සඤ්ඤාය+මුදො+දකස්ස

៧១. (សូត្រថា) សញ្ញាយមុទោទកស្ស។

සඤ්ඤාය+මුදකස්සු+ත්තරපදෙ [Pg.169] උදාදෙසො හොති. උදධි, උදපානං.

ក្នុងកាលដែលជាឈ្មោះសម្គាល់ និងមានបទខាងក្រោយនៅជិត ការផ្លាស់ប្តូរ ឧទក សព្ទ ជា ឧទ រមែងមាន។ ឧទកធារា (សមុទ្រ) ហៅថា ឧទធិ, អណ្តូងទឹក ហៅថា ឧទបានំ។

72. කුම්භාදීසු වා

៧២. (សូត្រថា) កុម្ភាទីសុ វា។

කුම්භාදීසු+ත්තරපදෙසු උදකස්ස උදාදෙසො වා හොති. උදකුම්භො, උදකකුම්භො. උදපත්තො උදකපත්තො. උදබින්දු උදකබින්දු. ආකතිගණො+යං.

ក្នុងកាលដែលបទមាន កុម្ភៈ ជាដើម ជាបទខាងក្រោយ ការផ្លាស់ប្តូរ ឧទក សព្ទ ជា ឧទ រមែងមានខ្លះ។ ឧទកុម្ភោ ឬ ឧទកកុម្ភោ (ក្អមទឹក)។ ឧទបត្តោ ឬ ឧទកបត្តោ (ភាជន៍ទឹក)។ ឧទពិន្ទុ ឬ ឧទកពិន្ទុ (តំណក់ទឹក)។ ពួកសព្ទនេះជាអាកតិគណៈ (ពួកសព្ទដែលសម្រេចតាមបែបយ៉ាង)។

73. සොතාදීසූ+ලොපො

៧៣. (សូត្រថា) សោតាទីសូលោបោ។

සොතාදීසු+ත්තරපදෙසු උදකස්ස උස්ස ලොපො හොති. දකසොතං, දකරක්ඛසො.

ក្នុងកាលដែលបទមាន សោតៈ ជាដើម ជាបទខាងក្រោយ ការលុបអក្សរ ឧ នៃ ឧទក សព្ទ រមែងមាន (សល់ត្រឹម ទក)។ ខ្សែទឹក ហៅថា ទកសោតំ, យក្សទឹក ហៅថា ទករក្ខសោ។

26. ඉත්ථිය+මත්වා

២៦. (សូត្រថា) ឥត្ថិយមត្វា។

ඉත්ථියං වත්තමානතො අකාරන්තතො නාමස්මා ආපච්චයො හොති. ධම්මදින්නා.

ក្នុងនាមសព្ទដែលជាឥត្ថីលិង្គ និងមាន អក្សរ អ នៅខាងចុង បច្ច័យគឺ អា រមែងមាន។ ធម្មទិន្នា។

27. නදාදිතො ඞී

២៧. (សូត្រថា) នទាទីតោ ងី។

නදාදීහි ඉත්ථියං වීපච්චයො හොති. නදී මහී කුමාරී තරුණී වාරුණී ගොතමී.

បច្ច័យគឺ ងី (សម្រេចជា ី) រមែងមានក្រោយពីសព្ទមាន នទី ជាដើម ក្នុងឥត្ថីលិង្គ។ នទី (ស្ទឹង), មហី (ផែនដី), កុមារី (ក្មេងស្រី), តរុណី (ស្ត្រីក្រមុំ), វារុណី (ស្រា), គោតមី (នាងគោតមី)។

ගොතො වා

(សូត្រថា) គោតោ វា។

ගාවී ගො. ආකතිගණො+යං. ව-කාරො ‘‘න්තන්තූනං වීම්හි තො වා’’ති විසෙසනත්ථො.

"Gāvī" មកពី "go" សព្ទ។ នេះជាអាកតិគណៈ។ វ-ការៈ ក្នុងសូត្រថា “ntantūnaṃ vīmhi to vā” មានសេចក្តីជាវិសេសនៈ។

28. යක්ඛාදිත්වි+නී ච

២៨. "Yakkhāditvi+nī ca" (សូត្រ)។

යක්ඛාදිතො [Pg.170] ඉත්ථියං ඉනී හොති වී ච. යක්ඛිනී යක්ඛී, නාගිනී නාගී, සීහිනී සීහී.

ខាងក្រោយពីយក្ខសព្ទជាដើម ក្នុងឥត្ថីលិង្គ មានឥនីបច្ច័យ និងវីបច្ច័យ (គឺ ី បច្ច័យ)។ ដូចជា យក្ខិនី យក្ខី, នាគិនី នាគី, Sīhinī sīhī (សីហិនី សីហី)។

29. ආරාමිකාදීහි

២៩. "Ārāmikādīhi" (សូត្រ)។

ආරාමිකාදිතො ඉනී හොති+ත්ථියං. ආරාමිකිනී, අනන්තරායිකිනී.

ខាងក្រោយពីអារាមិកសព្ទជាដើម មានឥនីបច្ច័យ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ។ ដូចជា អារាមិកិនី, អនន្តរាយិកិនី។

සඤ්ඤායං මානුසො මානුසිනී, අඤ්ඤත්‍ර මානුසී.

ក្នុងសញ្ញា (ឈ្មោះសម្គាល់) មនុស្សសព្ទ ជា មនុស្សិនី, ក្នុងទីដទៃ ជា មនុស្សី។

30. යුවණ්ණෙහි නී

៣០. "Yuvaṇṇehi nī" (សូត្រ)។

ඉත්ථිය+මිවණ්ණුවණ්ණන්තෙහි නී හොති බහුලං. සදාපයතපාණිනී, දණ්ඩිනී, භික්ඛුනී, ඛත්තබන්ධුනී, පරචිත්තවිදුනී. මාතුආදිතො කස්මා න හොති, ඉත්ථිපච්චයං විනාපි ඉත්ථත්තාභිධානතො.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានឥវណ្ណៈ (ឥ, អី) និងឧវណ្ណៈ (ឧ, ဦ) ជាទីបំផុត មាននីបច្ច័យជាច្រើន។ ដូចជា សទាបយតបាណិនី, ទណ្ឌិនី, ភិក្ខុនី, ខត្តពន្ធុនី, បរចិត្តវិទុនី។ ហេតុអ្វីបានជាមិនមានក្រោយពីមាតុសព្ទជាដើម? ព្រោះថា សូម្បីតែគ្មានឥត្ថីបច្ច័យ ក៏សំដែងនូវភាពជាឥត្ថីលិង្គបានដែរ។

31. ත්තිම්හා+ඤ්ඤත්ථෙ

៣១. "Ttimhā+ññatthe" (សូត្រ)។

ත්තිම්හා+ඤ්ඤත්ථෙයෙව ඉත්ථියං නී හොති බහුලං. සා+හං අහිංසාරතිනී, තස්සා මුට්ඨස්සතිනියා, සා ගාවී වච්ඡගිද්ධිනී. අඤ්ඤත්ථෙති කිං, ධම්මරති.

ខាងក្រោយពី ត្តិ-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថដទៃប៉ុណ្ណោះ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ មាននីបច្ច័យជាច្រើន។ ដូចជា សាហំ អហិំសារតិនី, តស្សា មុដ្ឋស្សតិនីយា, សា គាវី វច្ឆគិទ្ធិនី។ ពាក្យថា "ក្នុងអត្ថដទៃ" ដើម្បីអ្វី? ដូចជា ធម្មរតិ។

32. ඝරණ්‍යාදයොති

៣២. "Gharaṇyādayoti" (សូត្រ)។

ඝරණිපභුතයො නීපච්චයන්තා සාධවො හොන්ති. ඝර+මස්සා අත්ථීති ඊම්හි ‘‘යුවණ්ණෙහි නී’’ති නී, ඝරණී. ඉමිනා නස්ස ණො, ඊස්ස අත්තඤ්ච.

សព្ទទាំងឡាយមានឃរណីជាដើម ដែលមាននីបច្ច័យជាទីបំផុត ជាសព្ទសម្រេចត្រឹមត្រូវ។ វិគ្រោះថា Gharaṃ assā atthi (ផ្ទះរបស់នាងមាន) កាលបើមាន ី បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “yuvaṇṇehi nī” នាំឲ្យមាន នី បច្ច័យ ជា ឃរណី។ ដោយសូត្រនេះ ន-ការៈ ជា ណ-ការៈ និង ី-ការៈ ជា អ-ការៈ។

ආචරියා [Pg.171] වා යලොපො ච ඉති ගණසුත්තෙන නියාමිතත්තා ඉමිනාව නීම්හි යලොපො ච, ආචරිනී ආචරියා.

ព្រោះតែការកំណត់ដោយគណសូត្រថា “Ācariyā vā yalopo ca” ដោយសូត្រនេះឯង កាលបើមាននីបច្ច័យ ក៏មានការលុប យ-ការៈ ខ្លះ ដូចជា អាចរិនី, អាចរិយា។

33. මාතුලාදිත්වා+නී භරියායන්ති

៣៣. "Mātulāditvā+nī bhariyāyanti" (សូត្រ)។

මාතුලාදිතො භරියාය+මානී හොති. මාතුලානී, වරුණානී, ගහපතානී, ආචරියානී.

ខាងក្រោយពីមាតុលសព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថថាជាភរិយា មានអានីបច្ច័យ។ ដូចជា មាតុលានី, វរុណានី, គហបតានី, អាចរិយានី។

අභරියායං ඛත්තියා වා ඉති ගණසුත්තෙන නියමිතත්තා ඉමිනා වා ආනී, ඛත්තියානී. නදාදිපාඨා භරියායන්තු ඊ, ඛත්තියී.

ក្នុងអត្ថមិនមែនជាភរិយា ព្រោះតែការកំណត់ដោយគណសូត្រថា “khattiyā vā” ដោយសូត្រនេះ មានអានីបច្ច័យខ្លះ ជា ខត្តិយានី។ ចំណែកក្នុងអត្ថជាភរិយា តាមការសូត្រក្នុងនទាទិគណៈ មាន ី បច្ច័យ ជា ខត្តិយី។

34. උපමා+සංහිත+සහිත+සඤ්ඤත+සහ+සඵ+වාම+ලක්ඛණාදිතූ+රුතූති

៣៤. "Upamā+saṃhita+sahita+saññata+saha+sapha+vāma+lakkhaṇāditū+rutūti" (សូត្រ)។

ඌරුසද්දතො ඉත්ථිය+මූ හොති. කරභො විය ඌරු යස්සා සා කරභොරූ, සංහිතො ඌරු අස්සාති සංහිතොරූ, එවං සහිතොරූ, සඤ්ඤතොරූ, සහොරූ, සඵොරූ, වාමොරූ, ලක්ඛණොරූ. ඌති යොගවිභාගා බ්‍රහ්මබන්ධූ.

ខាងក្រោយពីឧរុសព្ទ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ មាន ូ បច្ច័យ។ ស្រីណាមានភ្លៅដូចជាប្រមោយដំរី ស្រីនោះឈ្មោះថា ករភោរូ, ភ្លៅរបស់នាងជិតគ្នា ជា សំហិតោរូ, ដូចគ្នាដែរ សហិតោរូ, សញ្ញតោរូ, សហោរូ, សផោរូ, វាមោរូ, លក្ខណោរូ។ ដោយការចែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ត្រង់ ូ បានជា ព្រហ្មពន្ធូ។

35. යුවාති

៣៥. "Yuvāti" (សូត្រ)។

යුවසද්දතොති හොති+ත්ථියං. යුවති.

ខាងក្រោយពីយុវសព្ទ មាន តិ បច្ច័យ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ។ ជា យុវតិ។

36. න්තන්තූනං වීම්හි තො වාති

៣៦. "Ntantūnaṃ vīmhi to vāti" (សូត្រ)។

වීම්හි න්තන්තූනං තො වා හොති. ගච්ඡතී ගච්ඡන්තී, සීලවත සීලවන්තී.

កាលបើមាន វី បច្ច័យ (គឺ ី បច្ច័យ) ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមាន ន្ត និង តុ ជាទីបំផុត មាន ត-ការៈ ខ្លះ។ ដូចជា គច្ឆតី គច្ឆន្តី, សីលវតា សីលវន្តី។

37. භවතො භොතොති

៣៧. "Bhavato bhototi" (សូត្រ)។

වීම්හි [Pg.172] භවතො භොතාදෙසො වා හොති. භොතී භවන්තී.

កាលបើមាន វី បច្ច័យ ខាងក្រោយពីភវន្តសព្ទ មានការទេសជា ភោត ខ្លះ។ ដូចជា ភោតី ភវន្តី។

39. පුථුස්ස පථවපුථවාති

៣៩. "Puthussa pathavaputhavāti" (សូត្រ)។

වීම්හි පුථුස්ස පථවපුථවා හොන්ති. පථවී පුථවී, ඨෙ පථවී.

កាលបើមាន វី បច្ច័យ ខាងក្រោយពីបុថុសព្ទ មានការទេសជា បថវ និង បុថវ។ ដូចជា បថវី បុថវី, (ក្នុងគម្ពីរដ្ឋៈ ជា បថវី)។

ඉති පයොගසිද්ධියං සමාසකණ්ඩො චතුත්ථො.

ចប់ កណ្ឌទី ៤ គឺសមាសកណ្ឌ ក្នុងបយោគសិទ្ធិ ដោយប្រការដូច្នេះ។

5. ණාදිකණ්ඩ

៥. ណាទិកណ្ឌ (កណ្ឌស្តីពីណាបច្ច័យជាដើម)

සමාසො [Pg.173] පදසංඛෙපො, පදපච්චයසංහිතං;

තද්ධිතං නාම හොතීති, විඤ්ඤෙය්‍යං තෙස+මන්තරං.

សមាសៈ គឺការសង្ខេបបទ, ចំណែកឯតទ្ធិតៈ គឺការប្រកបដោយបច្ច័យនៃបទ, ភាពខុសគ្នាដទៃនៃសមាសៈ និងតទ្ធិតៈទាំងនោះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

1. ණො වා+පච්චෙ

១. "Ṇo vā+pacce" (សូត្រ)។

ඡට්ඨීයන්තා නාමස්මා වා ණපච්චයො හොති අපච්චෙ+භිධෙය්‍යෙ. අපච්චසද්දසම්බන්ධිත්තෙන අපච්චවන්තතො කතසරපච්චයො සමත්ථ්‍යතො ඡට්ඨ්‍යන්තතො හොතීති ‘‘ඡට්ඨීයන්තා නාමස්මා’’ති සුත්තෙ අවුත්තම්පි වුත්තං. ණාදීනං තද්ධිතන්ති පුබ්බාචරියසඤ්ඤා. ණකාරො වුද්ධ්‍යත්ථො. එව+මඤ්ඤත්‍රාපි. ණාදිවුත්තිත්තා ‘‘එකත්ථතායං’’ති විභත්තිලොපො.

ខាងក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុត មានណបច្ច័យខ្លះ ក្នុងអត្ថថាជាកូន (អបច្ចៈ)។ ព្រោះតែការទាក់ទងនឹងអបច្ចសព្ទ បច្ច័យដែលមានស្រៈដែលធ្វើហើយពីអបច្ចវន្តសព្ទ គប្បីមានក្រោយពីសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុតដោយសមត្ថភាព ហេតុនោះ សូម្បីតែមិនបានពោលទុកក្នុងសូត្រថា “chaṭṭhīyantā nāmasmā” ក៏ឈ្មោះថាបានពោលទុកដែរ។ ពាក្យថា "តទ្ធិតៈ" នៃណាបច្ច័យជាដើម គឺជាសញ្ញារបស់បុព្វាចារ្យ។ ណ-ការៈ មានប្រយោជន៍ដល់ការធ្វើវុទ្ធិ។ ក្នុងទីដទៃទៀតក៏ដូចគ្នាដែរ។ ព្រោះតែការសម្រេចដោយណាបច្ច័យជាដើម ទើបមានការលុបវិភត្តិដោយសូត្រថា “ekatthatāyaṃ”។

124. සරාන+මාදිස්සා+යුවණ්ණස්සා+එඔ ණානුබන්ධෙ

១២៤. "Sarāna+mādissā+yuvaṇṇassā+eo ṇānubandhe" (សូត្រ)។

සරාන+මාදිභූතා යෙ අකාරි+වණ්ණු+වණ්ණා, තෙසං ආ+එ+ඔ වා හොන්ති යථාක්කමං ණානුබන්ධෙති අකාරස්ස ආකාරො. ආ+එ+ඔනං වුද්ධීතිපි පුබ්බාචරියසඤ්ඤා. වසිට්ඨස්සා+පච්චං වාසිට්ඨො. වීම්හි වාසිට්ඨී. වෙති වසිට්ඨස්සා+පච්චංති වාක්‍යස්ස ච වසිට්ඨාපච්චංති සමාසස්ස ච විකප්පත්ථං. සො ච වාසද්දො යාව ‘‘සකත්ථෙ’’ති අධිකරීයති.

ក្នុងបណ្តាស្រៈទាំងឡាយ ស្រៈណាដែលជាស្រៈខាងដើម គឺ អ-ការៈ, ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ ស្រៈទាំងនោះ រមែងមានការទេសជា អា, អេ, ឱ តាមលំដាប់ កាលបើមាន ណ-ការៈ ជាអនុពន្ធ (តួសម្គាល់) គឺ អ-ការៈ ជា អា-ការៈ។ ពាក្យថា "វុទ្ធិ

නපුංසකෙන ලිඞ්ගෙන, සද්දො+දාහු පුමෙන වා;

නිද්දිස්සතීති ඤාතබ්බ+මවිසෙසෙ පනි+ච්ඡිතෙති –

គប្បីដឹងថា សព្ទដែលលោកសំដៅយកដោយមិនវិសេស (មិនបញ្ជាក់ច្បាស់) តែងសម្ដែងដោយនបុំសកលិង្គ ឬបុល្លិង្គ។

වුත්තත්ථා අපච්චසද්දස්ස නපුංසකත්ථෙපි පුත්තපුත්තීනං ද්වින්නම්පි වාචකො හොති.

សព្ទថា អបច្ចៈ ដែលមានសេចក្ដីពោលរួចហើយនោះ សូម្បីក្នុងអត្ថជានបុំសកៈ ក៏ជាពាក្យសម្រាប់ហៅទាំងកូនប្រុសនិងកូនស្រីទាំងពីរនាក់ដែរ។

ණාදයො+භිධෙය්‍යලිඞ්ගා[Pg.174], අපච්චෙ ත්ව+නපුංසකා;

නපුංසකෙ සකත්ථෙ ණ්‍යො, භිය්‍යො භාවසමූහජා;

තා තු+ත්ථිය+මසංඛ්‍යානෙ, ත්වාදිචීපච්චයන්තකා.

បច្ច័យទាំងឡាយមាន ណ ជាដើម មានលិង្គតាមអភិធេយ្យ (វត្ថុដែលត្រូវហៅ) ក្នុងអត្ថថា អបច្ចៈ (កូន) មិនមែនជានបុំសកលិង្គទេ។ ណ្យ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថជានបុំសកៈ និងក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន តែងចុះក្នុងអត្ថថា ភាវៈ និងសមុហៈ (សំណុំ) ជាច្រើន។ ចំណែក តា បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អសង្ខ្យានៈ (ការមិនរាប់) និងបច្ច័យមាន ត្វា ជាដើម ដែលមាន ឥចី បច្ច័យ ជាទីបំផុត តែងជានិត្យិត្ថីលិង្គ។

භාරද්වාජස්ස අපච්චං=පුත්තො භාරද්වාජො, එවං වෙස්සාමිත්තො, ගොතමො. එත්ථ ච අ+යුවණ්ණන්තාභාවා ආ+එ+ඔනං න වුද්ධි. වාසුදෙවස්ස අපච්චං වාසුදෙවො, බලදෙවො. චිත්තකොතිආදීසු පන සංයොගන්තත්තා ‘‘සංයොගෙ ක්වචී’’ති ක්වචි න වුද්ධි. උපගුනො අපච්චං ඔපගවො ඔපගවී. එත්ථ ‘‘උවණ්ණස්සා+වඞ සරෙ’’ති උකාරස්ස අවඞ.

កូនរបស់ភារទ្វាជៈ ឈ្មោះថា ភារទ្វាជៈ, ដូចគ្នាដែរ វេស្សាមិត្តៈ, គោតមៈ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះមិនមានស្រៈ អ និង វណ្ណៈ (ឥ ឧ) នៅខាងចុង ទើបមិនមានវុឌ្ឍិ អា ឯ ឱ។ កូនរបស់វាសុទេវៈ ឈ្មោះថា វាសុទេវៈ, ពលទេវៈ។ ចំណែកក្នុងសព្ទមាន ចិត្តកោតៈ ជាដើម ព្រោះមានសយោគៈនៅខាងចុង តាមសូត្រថា “សំយោគេ ក្វចិ” ទើបមិនមានវុឌ្ឍិខ្លះ។ កូនរបស់ឧបគុ ឈ្មោះថា ឱបគវៈ (ប្រុស) ឱបគវី (ស្រី)។ ក្នុងទីនេះ តាមសូត្រថា “ឧវណ្ណស្សាវង សរេ” អាទេស ឧ ជា អវង។

වච්ඡස්සා+පච්චන්ති විග්ගය්හ පුබ්බසුත්තෙන ණපච්චයෙ කතෙ පුන වච්ඡස්සා+පච්චංති විග්ගහො.

វិគ្គហៈថា វច្ឆស្ស អបច្ចំ កាលបើចុះ ណ បច្ច័យ ដោយសូត្រមុនហើយ ធ្វើវិគ្គហៈម្ដងទៀតថា វច្ឆស្ស អបច្ចំ។

2. වච්ඡාදිතො ණාන+ණායනා

២. វច្ឆាទិតោ ណាន+ណាយនា (ចុះ ណាន និង ណាយន បច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទមាន វច្ឆៈ ជាដើម)។

වච්ඡාදීහි අපච්චපච්චයන්තෙහි ගොත්තාදීහි ච සද්දෙහි ණාන+ණායනපච්චයා වා හොන්ති අපච්චෙ. වච්ඡානො, වච්ඡායනො, ‘‘සංයොගෙ ක්වචී’’ති න වුද්ධි. කතිස්සා+පච්චං කච්චො, ‘‘ණ්‍ය දිච්චාදීහී’’ති ණ්‍යො, ‘‘ලොපො+වණ්ණි+වණ්ණානං’’ති අකාරලොපෙ චවග්ගපුබ්බරූපානි. කච්චස්සා+පච්චං කච්චානො, කච්චායනො, යාගමෙ කාතියානො. මුග්ගස්සා+පච්චං=නත්තාදීති වාක්‍යෙ වුද්ධි+ඉකාරලොප+පුබ්බරූපානි. මොග්ගල්ලස්සා+පච්චංති පුනණාන+ණායනා හොන්ති, මොග්ගල්ලානො මොග්ගල්ලායනො. ඉමෙ චත්තාරො අපච්චපච්චයන්තා. ගොත්තාදිතො යථාසකටස්සා+පච්චං නත්තාදීහි සකටානො සකටායනො. කණ්හස්සා+පච්චං නත්තාදි කණ්හානො කණ්හායනො. එවං අග්ගිවෙස්සානො අග්ගිවෙස්සායනො[Pg.175], මුඤ්ජානො මුඤ්ජායනො, කුඤ්ජානො කුඤ්ජායනො. සබ්බත්ථ සංයොගත්තා න වුද්ධි. ආකතිගණො+යං.

ក្រោយពីសព្ទមាន វច្ឆៈ ជាដើម ដែលមានអបច្ចបច្ច័យនៅខាងចុង និងសព្ទមាន គោត្តៈ ជាដើម តែងចុះ ណាន និង ណាយន បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អបច្ចៈ ខ្លះ។ (ដូចជា) វច្ឆានៈ, វច្ឆាយនៈ, តាមសូត្រថា “សំយោគេ ក្វចិ” មិនមានវុឌ្ឍិ។ កូនរបស់កតិស្សៈ ឈ្មោះថា កច្ចៈ, ចុះ ណ្យ បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “ណ្យ ទិច្ចាទីហិ”, តាមសូត្រថា “លោបោវណ្ណិវណ្ណានំ” លុបស្រៈ អ ហើយមានរូបជាចវគ្គបុព្វរូប។ កូនរបស់កច្ចៈ ឈ្មោះថា កច្ចានៈ, កច្ចាយនៈ, កាលបើមាន យ អាគម ជា កាតិយានៈ។ កូនឬចៅរបស់មុគ្គៈ ក្នុងវាក្យៈនេះ មានវុឌ្ឍិ លុបស្រៈ ឥ និងធ្វើបុព្វរូប។ កូនរបស់មោគ្គល្លៈ ឈ្មោះថា មោគ្គល្លានៈ មោគ្គល្លាយនៈ (ចុះ ណាន និង ណាយន បច្ច័យ ម្ដងទៀត)។ ពាក្យទាំង ៤ នេះ មានអបច្ចបច្ច័យនៅខាងចុង។ ក្រោយពីគោត្តសព្ទជាដើម ដូចជា កូនឬចៅរបស់សកដៈ ឈ្មោះថា សកដានៈ សកដាយនៈ។ កូនឬចៅរបស់កណ្ហៈ ឈ្មោះថា កណ្ហានៈ កណ្ហាយនៈ។ ដូចគ្នាដែរ អគ្គិវេស្សានៈ អគ្គិវេស្សាយនៈ, មុញ្ជានៈ មុញ្ជាយនៈ, កុញ្ជានៈ កុញ្ជាយនៈ។ គ្រប់ទីកន្លែង ព្រោះមានសយោគៈ ទើបមិនមានវុឌ្ឍិ។ នេះជាអាកតិគណៈ។

3. කත්තිකාවිධවාදීහි ණෙය්‍යණෙරා

៣. កត្តិការិធវាទីហិ ណេយ្យណេរា (ចុះ ណេយ្យ និង ណេរ បច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទមាន កត្តិកា និង វិធវា ជាដើម)។

කත්තිකාදීහි විධවාදීහි ච ණෙය්‍යණෙරප්පච්චයා හොන්ති වා යථාක්කමං. කත්තිකාය අපච්චං කත්තිකෙය්‍යො, ගරුළො විනතාය=සුපණ්ණමාතුයා අපච්චං වෙනතෙය්‍යො. රොහිණියා අපච්චං රොහිණෙය්‍යො, ගඞ්ගාය අපච්චං ගඞ්ගෙය්‍යො. එවං භාගිනෙය්‍යො, නාදෙය්‍යො, අන්තෙය්‍යො, ආහෙය්‍යො, කාපෙය්‍යො, සුචියා අපච්චං සොචෙය්‍යො, බාලෙය්‍යො. ණෙරෙ-විධවාය අපච්චං වෙධවෙරො. බන්ධකියා=අභිසාරිකාය අපච්චං බන්ධ-කෙරො. සමණස්ස උපජ්ඣායස්සා+පච්චං සාමණෙරො, නාළිකෙරො ඉච්චාදි.

ក្រោយពីសព្ទមាន កត្តិកា ជាដើម និង វិធវា ជាដើម តែងចុះ ណេយ្យ និង ណេរ បច្ច័យ តាមលំដាប់ខ្លះ។ កូនរបស់នាងកត្តិកា ឈ្មោះថា កត្តិគេយ្យៈ, គ្រុឌជាកូនរបស់នាងវិនតា (មាតារបស់សុបណ្ណៈ) ឈ្មោះថា វេនតេយ្យៈ។ កូនរបស់នាងរោហិណី ឈ្មោះថា រោហិណេយ្យៈ, កូនរបស់នាងគង្គា ឈ្មោះថា គង្គេយ្យៈ។ ដូចគ្នាដែរ ភាគិនេយ្យៈ (កូនស្រីបង្កើត/ក្មួយ), នាទេយ្យៈ, អន្តេយ្យៈ, អាហេយ្យៈ, កាបេយ្យៈ, កូនរបស់នាងសុចិ ឈ្មោះថា សោចេយ្យៈ, ពាលេយ្យៈ។ ក្នុង ណេរ បច្ច័យ-កូនរបស់ស្រីមេម៉ាយ (វិធវា) ឈ្មោះថា វេធវេរៈ។ កូនរបស់ស្រីពេស្យា (ពន្ធកី) ឈ្មោះថា ពន្ធកេរៈ។ កូនសិស្សរបស់សមណៈ ឬឧបជ្ឈាយ៍ ឈ្មោះថា សាមណេរ, នាឡិកេរៈ ជាដើម។

4. ණ්‍ය දිච්චාදීහි

៤. ណ្យ ទិច្ចាទីហិ (ចុះ ណ្យ បច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទមាន ទិតិ ជាដើម)។

දිතිප්පභුතීහි ණ්‍යො හොති අපච්චෙ.

ក្រោយពីសព្ទមាន ទិតិ ជាដើម តែងចុះ ណ្យ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អបច្ចៈ។

125. සංයොගෙ ක්වචි

១២៥. សំយោគេ ក្វចិ (ក្នុងទីដែលមានសយោគៈ វុឌ្ឍិមានខ្លះ)។

සංයොගවිසයෙ ක්වචි ආ+එ+ඔවුද්ධියො හොන්ති ණානුබන්ධෙ.

ក្នុងវិស័យនៃសយោគៈ វុឌ្ឍិជា អា ឯ ឱ តែងមានខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ណ ជាអនុពន្ធ។

131. ලොපො+වණ්ණි+වණ්ණානං

១៣១. លោបោវណ្ណិវណ្ណានំ (ការលុបអវណ្ណៈ និងឥវណ្ណៈ)។

අවණ්ණි+වණ්ණානං ලොපො හොති යකාරාදො පච්චයෙ. දිතියා=අසුරමාතුයා අපච්චං දෙච්චො ආදිච්චො. කුණ්ඩනියා අපච්චං කොණ්ඩඤ්ඤො, නස්ස ඤ්ඤෙ පුබ්බරූපං. අදිතීති දෙවමාතා.

ការលុបអវណ្ណៈ និងឥវណ្ណៈ តែងមានក្នុងកាលដែលមានបច្ច័យមាន យ ជាដើមនៅខាងចុង។ កូនរបស់នាងទិតិ (មាតារបស់អសុរ) ឈ្មោះថា ទេច្ចៈ, អាទិច្ចៈ។ កូនរបស់នាងកុណ្ឌនី ឈ្មោះថា កោណ្ឌញ្ញៈ, ធ្វើបុព្វរូប ន ជា ញ្ញ។ នាងអទិតិ គឺជាមាតារបស់ទេវតា។

භාතුනො [Pg.176] අපච්චං භාතබ්‍යො, ‘‘යම්හි ගොස්ස චා’’ති යම්හි උස්ස අවඞ අකාරලොපපුබ්බරූපානි.

កូនរបស់បងប្អូនប្រុស ឈ្មោះថា ភាតព្យៈ, តាមសូត្រថា “យម្ហិ គោស្ស ចា” ក្នុងកាលដែលមាន យ នៅខាងចុង អាទេស ឧ របស់ ភាតុ ជា អវង លុបស្រៈ អ និងធ្វើបុព្វរូប។

5. ආ ණි

៥. អា ណិ (ចុះ ណិ បច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទដែលមាន អា ជាទីបំផុត)។

අකාරන්තතො ණි වා හොත+පච්චෙ බහුලං. ආ=ති නාමවිසෙසනත්තා අ-කාරන්තතොති වුත්තං. දක්ඛස්සා+පච්චං දක්ඛි, දත්ති, දොණි, වාසවි, වාරුණි. ජිනදත්තස්සා+පච්චං ජෙනදත්ති, සුද්ධොදනි, ආනුරුද්ධි ඉච්චාදි.

ក្រោយពីសព្ទដែលមាន អ ការន្តៈ តែងចុះ ណិ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អបច្ចៈ ជាច្រើនខ្លះ។ ព្រោះពាក្យថា អា ជាវិសេសនៈរបស់នាម ទើបលោកពោលថា ក្រោយពីសព្ទដែលមាន អ ការន្តៈ។ កូនរបស់ទក្ខៈ ឈ្មោះថា ទក្ខិ, ទត្តិ, ទោណិ, វាសវិ, វារុណិ។ កូនរបស់ជិនទត្តៈ ឈ្មោះថា ជេនទត្តិ, សុទ្ធោទនិ, អានុរុទ្ធិ ជាដើម។

6. රාජතො ඤ්ඤො ජාතියං

៦. រាជតោ ញ្ញោ ជាតិយំ (ចុះ ញ្ញោ បច្ច័យ ក្រោយពី រាជ សព្ទ ក្នុងអត្ថថា ជាតិ)។

රාජතො ඤ්ඤො වා හොත+පච්චෙ ඛත්ථියජාතියං ගම්‍යමානායං. රඤ්ඤො අපච්චං රාජඤ්ඤො. ජාතීයන්ති කිං, රාජාපච්චං.

ក្រោយពី រាជ សព្ទ តែងចុះ ញ្ញោ បច្ច័យ ខ្លះ ក្នុងអត្ថថា អបច្ចៈ កាលបើលោកសំដៅយកខត្តិយជាតិ។ កូនរបស់ព្រះរាជា ឈ្មោះថា រាជញ្ញៈ។ ចុះពាក្យថា ជាតិយំ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់សព្ទថា រាជាបច្ចៈ (កូនរបស់ស្ដេចដែលមិនមែនជាខត្តិយជាតិ)។

7. ඛත්තා යි+යා

៧. ខត្តា យិ+យា (ចុះ យិ និង យា បច្ច័យ ក្រោយពី ខត្ត សព្ទ)។

තිජාතියං අපච්චෙ ය+ඉයා හොන්ති. ඛත්තස්සා+පච්චං ඛත්‍යො ඛත්තියො. ජාතියං ත්වෙව, ඛත්ති.

ក្នុងអត្ថថា អបច្ចៈ ក្នុងជាតិទាំង ៣ តែងចុះ យ និង ឥយា បច្ច័យ។ កូនរបស់ខត្តៈ ឈ្មោះថា ខត្យៈ ខត្តិយៈ។ ក្នុងអត្ថថា ជាតិប៉ុណ្ណោះ (ទើបចុះបាន) បើមិនដូច្នោះទេ ជា ខត្តិ។

8. මනුතො ස්ස+සණ

៨. មនុតោ ស្ស+សណ (ចុះ ស្ស និង សណ បច្ច័យ ក្រោយពី មនុ សព្ទ)។

මනුතො ජාතිසමුදායෙ ස්ස+සණ හොන්තු+පච්චෙ. මනුනො අපච්චං මනුස්සො මානුසො, මනුස්සී මානුසී. ජාතියං ත්වෙව, මානවො, නස්ස ණො, මාණවො.

ក្រោយពី មនុ សព្ទ ក្នុងអត្ថថា ជាតិសមុទាយៈ (សំណុំនៃជាតិ) តែងចុះ ស្ស និង សណ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អបច្ចៈ។ កូនរបស់មនុ ឈ្មោះថា មនុស្សោ (មនុស្ស) មានុសោ, មនុស្សី មានុសី។ ក្នុងអត្ថថា ជាតិប៉ុណ្ណោះ (ទើបចុះបាន) ដូចជា មាណវោ, អាទេស ន ជា ណ ជា មាណវោ។

9. ජනපදනාමස්මා ඛත්තියා රඤ්ඤෙ ච ණො

៩. ជនបទនាមស្មា ខត្តិយា រញ្ញេ ច ណោ (ចុះ ណោ បច្ច័យ ក្រោយពីឈ្មោះជនបទ ក្នុងអត្ថថា ខត្តិយាភិសេក និងព្រះរាជា)។

ජනපදස්ස යං නාමං, තං නාමස්මා ඛත්තියා අපච්චෙ රඤ්ඤෙ ච ණො හොති. පඤ්චාලානං අපච්චං රාජා වා පඤ්චාලො, කොසලො[Pg.177], මාගධො, ඔක්කාකො. ජනපදනාමස්මාති කිං, දාසරථි. ඛත්තියාති කිං, පඤ්චාලස්ස බ්‍රාහ්මණස්සා+පච්චං පඤ්චාලි.

ឈ្មោះឯណាជារបស់ជនបទ ក្រោយពីឈ្មោះនោះ តែងចុះ ណោ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អបច្ចៈ របស់ខត្តិយៈ និងក្នុងអត្ថថា ព្រះរាជា។ កូនឬព្រះរាជារបស់ពួកបញ្ចាលៈ ឈ្មោះថា បញ្ចាលោ, កោសលោ, មាគធោ, ឱក្កាកោ។ ចុះពាក្យថា ជនបទនាមស្មា ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់សព្ទថា ទាសរថិ។ ចុះពាក្យថា ខត្តិយា ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់សព្ទថា បញ្ចាលិ (កូនរបស់ព្រាហ្មណ៍ក្នុងស្រុកបញ្ចាលៈ)។

10. ණ්‍ය කුරුසිවීහි

១០. ណ្យ កុរុសិវីហិ (ចុះ ណ្យ បច្ច័យ ក្រោយពី កុរុ និង សិវិ សព្ទ)។

කුරුසිවීහි අපච්චෙ රඤ්ඤෙ ච ණ්‍යො හොති. කුරූනං අපච්චං රාජා වා කොරබ්‍යො. ‘‘යම්හි ගොස්ස චා’’තිමිනා අවඞ, බකාරපුබ්බරූපානි. සෙබ්බො, ඉලොපො. (අපච්චතද්ධිතං).

ណ្យបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី កុរុ និង សិវិ សព្ទ ក្នុងអត្ថថា កូន (អបច្ចៈ) និង ស្តេច (រាជា)។ កូន ឬស្តេចរបស់ពួកកុរុ ឈ្មោះថា កោរព្យៈ (korabyo)។ ដោយសូត្រថា “យម្ហិ គោស្ស ច” នេះ ធ្វើអវង្គទេស (avaṅa) និងមានរូបខាងដើមជាពការៈ (bakārapubbarūpāni)។ សេព្វៈ (sebbo) [សិវិ + ណ្យ], លុប ឥ (ilopo)។ (អបច្ចតទ្ធិត)។

11. ණ රාගා තෙන රත්තං

១១. ណ រាគា តេន រត្តំ

රාගවාචීතතියන්තතො රත්ත+මිච්චෙ+තස්මිං අත්තෙ ණො හොති. කුසුම්භාදීහි වණ්ණන්තරපත්තං රත්තං නාම. කසාවෙන රත්තං කාසාවං. එවං කුසුම්භෙන රත්තං කොසුම්භං, හාලිද්දං, පත්තඞ්ගං, මඤ්ජෙට්ඨං, කුඞ්කුමං. ඉධ න හොති නීලං පීතන්ති, ගුණවචනත්තා ණෙන විනාපි දබ්බස්සා+භිධානතො.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលជាតតិយាវិភត្តិ សម្តែងនូវគ្រឿងជ្រលក់ (រាគៈ) ក្នុងអត្ថថា “ជ្រលក់ហើយដោយគ្រឿងជ្រលក់នោះ”។ ការប្រែពណ៌ទៅជាពណ៌ផ្សេងដោយសារផ្កាចង្ក្រង់ជាដើម ឈ្មោះថា រត្តៈ (ជ្រលក់ហើយ)។ សំពត់ដែលជ្រលក់ហើយដោយទឹកអម្ចត់ ឈ្មោះថា កាសាវៈ (កាសាវពស្ត្រ)។ ដូចគ្នាដែរ សំពត់ដែលជ្រលក់ហើយដោយផ្កាចង្ក្រង់ ឈ្មោះថា កោសុមភៈ, ជ្រលក់ដោយរមៀត ឈ្មោះថា ហាលិទ្ទៈ, ជ្រលក់ដោយឈើហ្វាង ឈ្មោះថា បត្តង្គៈ, ជ្រលក់ដោយមន្ទារ ឈ្មោះថា មញ្ជេដ្ឋៈ, ជ្រលក់ដោយកុង្គុមៈ ឈ្មោះថា កុង្កុមៈ។ ក្នុងទីនេះ មិនចុះបច្ច័យក្រោយពីសព្ទថា នីលៈ (ពណ៌ខៀវ) និង បីតៈ (ពណ៌លឿង) ឡើយ ព្រោះជាគុណសព្ទ ដែលអាចសម្តែងដល់រូបធាតុ (ទ្រព្យ) បានដោយមិនបាច់មាន ណបច្ច័យ។

12. නක්ඛත්තෙනි+න්දුයුත්තෙන කාලෙ

១២. នក្ខត្តេនិន្ទុយុត្តេន កាលេ

තතියන්තතො නක්ඛත්තා තෙන ලක්ඛිතෙ කාලෙ ණො හොති, තං චෙ නක්ඛත්ත+මින්දුයුත්තං හොති. ඵුස්සෙන ඉන්දුයුත්තෙන ලක්ඛිතා පුණ්ණමාසී ඵුස්සී රත්ති, ඵුස්සො අහො, මඝාය ඉන්දුයුත්තාය ලක්ඛිතා පුණ්ණමාසී මාඝී, මාඝො.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនក្ខត្តសព្ទដែលជាតតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “កាលដែលកំណត់ដោយនក្ខត្តឫក្សនោះ” ប្រសិនបើនក្ខត្តឫក្សនោះប្រកបដោយព្រះចន្ទ។ រាត្រីពេញបូណ៌មីដែលកំណត់ដោយនក្ខត្តឫក្សឈ្មោះបុស្សៈ ប្រកបដោយព្រះចន្ទ ឈ្មោះថា ផុស្សី រត្តិ (រាត្រីបុស្សី), ថ្ងៃឈ្មោះថា ផុស្សោ អហោ (ថ្ងៃបុស្សៈ)។ រាត្រីពេញបូណ៌មីដែលកំណត់ដោយនក្ខត្តឫក្សឈ្មោះមឃៈ ប្រកបដោយព្រះចន្ទ ឈ្មោះថា មាឃី, ថ្ងៃឈ្មោះថា មាឃោ។

13. සා+ස්ස දෙවතා පුණ්ණමාසී

១៣. សាស្ស ទេវតា បុណ្ណមាសី

සෙති පඨමන්තා අස්සෙති ඡට්ඨියත්ථෙ ණො හොති, යං පඨමන්තං, සා චෙ දෙවතා පුණ්ණමාසී වා. සුගතො දෙවතා අස්ස සොගතො, මාහින්දො, යාමො, වාරුණො. බුද්ධො අස්ස දෙවතාති [Pg.178] බුද්ධො. ඵුස්සී පුණ්ණමාසී අස්ස සම්බන්ධිනීති ඵුස්සො මාසො. එවං මාඝො, ඵග්ගුනො, චිත්තො, වෙසාඛො, ජෙට්ඨමූලො, ආසාළ්හො, සාවණො, පොට්ඨපාදො, අස්සයුජො, කත්තිකො, මාගසිරො. පුණ්ණමාසී ච භතකමාසසම්බන්ධිනී න හොති, පුණ්ණො මා අස්සන්ති නිබ්බචනා, අතො එව නිපාතනා ණො, සාගමො ච.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីបឋមាវិភត្តិថា “សា” ក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិថា “អស្ស” ប្រសិនបើពាក្យជាបឋមាវិភត្តិនោះ ជាទេវតា ឬជាថ្ងៃពេញបូណ៌មី។ ព្រះសុគតជាទេវតារបស់ជននោះ ឈ្មោះថា សោគតៈ, ព្រះមហិន្ទៈជាទេវតារបស់ជននោះ ឈ្មោះថា មាហិន្ទៈ, ព្រះយមៈជាទេវតារបស់ជននោះ ឈ្មោះថា យាមៈ, ព្រះវរុណៈជាទេវតារបស់ជននោះ ឈ្មោះថា វារុណៈ។ ព្រះពុទ្ធជាទេវតារបស់ជននោះ ឈ្មោះថា ពុទ្ធោ (ក្នុងទីនេះមិនមានការផ្លាស់ប្តូរទេ)។ ថ្ងៃពេញបូណ៌មីឈ្មោះផុស្សី ជាគ្រឿងសម្គាល់នៃខែនេះ ឈ្មោះថា ផុស្សោ ម៉ាសោ (ខែបុស្ស)។ ដូចគ្នាដែរ គឺខែ មាឃោ (មាឃ), ផគ្គុនោ (ផល្គុន), ចិត្តោ (ចេត្រ), វេសាខោ (ពិសាខ), ជេដ្ឋមូលោ (ជេស្ឋ), អាសាឡ្ហោ (អាសាឍ), សាវណោ (ស្រាពណ៍), បោដ្ឋបាទោ (ភទ្របទ), អស្សយុជោ (អស្សុជ), កត្តិគោ (កត្តិក), មាគសិរោ (មិគសិរ)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា បុណ្ណមាសី មិនមែនជាគ្រឿងសម្គាល់នៃខែដែលពេញនោះទេ, វិគ្រោះថា “បុណ្ណោ មា អស្ស” (ព្រះចន្ទពេញក្នុងខែនោះ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបសម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ ចុះ ណបច្ច័យ និង ស-អាគម។

14. ත+මධීතෙ තං ජානාති ක+ණිකා ච

១៤. តមធីតេ តំ ជានាតិ កណិកា ច

දුතියන්තතො ත+මධීතෙ තං ජානාතීති එතෙස්ව+ත්ථෙසු ණො හොති කො ණිකො ච. එත්ථ චසද්දො කො චණිකො ච හොතීති සමුච්චිනො, නො ණපච්චයං. බ්‍යාකරණ+මධීතෙ ජානාතීති වා වෙය්‍යාකරණො, වි+ආ+කරණන්ති විච්ඡිජ්ජ කතයාදෙසස්සි+කාරස්ස ‘‘තදාදෙසා තදීව භවන්තී’’ති ඤායා ‘‘සරාන’’මිච්චාදිනා එකාරෙ යාගමද්විත්තානි. එවං මොහුත්තො, නෙමිත්තො, අඞ්ගවිජ්ජො, වත්ථුවිජ්ජො, ඡන්දසො, ‘‘මනා, දීනං සක’’ ඉති සකාගමො. කමකො, පදකො, වෙනයිකො, සුත්තන්තිකො, ආභිධම්මිකො. ද්විතග්ගහණං අජ්ඣෙනජානනෙ ච විසුං විසුං පච්චයවිධානත්ථං, අජ්ඣෙනවිසයදස්සනත්ථං, පසිද්ධුපසංහරණත්ථඤ්ච.

ណបច្ច័យ, កបច្ច័យ និង ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីទុតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “រៀននូវគម្ពីរនោះ” ឬ “ដឹងនូវគម្ពីរនោះ”។ ក្នុងសូត្រនេះ សព្ទថា “ច” គឺសម្រាប់ប្រមូលយក កបច្ច័យ និង ណិកបច្ច័យ មិនមែនសម្រាប់ប្រមូលយក ណបច្ច័យ ឡើយ។ ជនណា រៀន ឬដឹងនូវគម្ពីរវ្យាករណ៍ ជននោះឈ្មោះថា វេយ្យាករណោ (វ្យាករណ៍ + ណ)។ វិគ្រោះថា វិ + អា + ករណំ រួចហើយផ្លាស់ ឥ ជា យ ដោយសូត្រថា “តទាទេសា តទីវ ភវន្តិ” ហើយតម្រូវតាមន័យនៃសូត្រថា “សរានំ” ជាដើម ផ្លាស់ជា ឯការៈ រួចចុះ យ-អាគម និងតម្រួត (ទ្វិត្តៈ)។ ដូចគ្នាដែរ គឺ មោហុត្តោ (ដឹងនូវខណៈ), នេមិត្តោ (ដឹងនូវនិមិត្ត), អង្គវិជ្ជោ (ដឹងនូវអង្គវិជ្ជា), វត្ថុវិជ្ជោ (ដឹងនូវវត្ថុវិជ្ជា), ឆន្ទសោ (រៀននូវឆន្ទៈ) ដោយសូត្រថា “មនា, ទីនំ សក” ទើបចុះ ស-អាគម។ កមកោ (កបច្ច័យ), បទកោ, វេនយិកោ (ណិកបច្ច័យ), សុត្តន្តិកោ, អាភិធម្មិកោ។ ការពោលពាក្យពីរដង (ទ្វិត្តគ្គហណៈ) គឺដើម្បីបញ្ញត្តបច្ច័យផ្សេងៗគ្នា ក្នុងអត្ថនៃការរៀន និងការដឹង ដើម្បីបង្ហាញនូវកម្មវត្ថុនៃការរៀន និងដើម្បីប្រមូលយកពាក្យដែលល្បីៗ។

15. තස්ස විසයෙ දෙසෙ

១៥. តស្ស វិសយេ ទេសេ

ඡට්ඨියන්තා විසයෙ දෙසසරූපෙ ණො හොති. වසාතීනං විසයො දෙසො වාසාතො. දෙසෙති කිං, චක්ඛුස්ස විසයො රූපං, දෙවදත්තස්ස විසයො+නුවාකො.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “ដែនដីដែលជាវិស័យ (ទីកន្លែង) របស់ជននោះ”។ ដែនដីដែលជាវិស័យរបស់ពួកវសាតិ ឈ្មោះថា វាសាតោ (vāsāto)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា “ទេសេ” (ក្នុងដែនដី)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងទីដទៃ ដូចជា រូបជាវិស័យរបស់ចក្ខុ (ចក្ខុស្ស វិសយោ រូបំ), អនុវាកៈជាវិស័យរបស់ទេវទត្ត (ទេវទត្តស្ស វិសយោ អនុវាកោ)។

16. නිවාසෙ තන්නාමෙ

១៦. និវាសេ តន្នាមេ

ති තන්නාමෙ [Pg.179] නිවාසෙ දෙසෙ ණො හොති. සිවීනං නිවාසො දෙසො සෙබ්බො. එත්ථ ‘‘යවා සරෙ’’ති යකාරෙ බකාරපුබ්බරූපානි. වාසාතො.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីវិភត្តិ [ដែលជាម្ចាស់នៃទីលំនៅ] ក្នុងអត្ថថា “ដែនដីដែលជាទីលំនៅ និងមានឈ្មោះដូចគ្នានឹងជននោះ”។ ដែនដីដែលជាទីលំនៅរបស់ពួកសិវិ ឈ្មោះថា សេព្វោ (sebbo)។ ក្នុងទីនេះ ដោយសូត្រថា “យវា សរេ” ផ្លាស់ជា យការៈ ហើយធ្វើជាពការៈខាងដើម (ទ្វិត្តៈ)។ វាសាតោ (vāsāto)។

17. අදූරභවෙති

១៧. អទូរភវេតិ

ණො, විදිසාය අදූරභවං වෙදිසං.

ចុះ ណបច្ច័យ, អ្វីដែលកើតឡើងក្នុងទីមិនឆ្ងាយពីក្រុងវិទិសា ឈ្មោះថា វេទិសំ (vedisaṃ)។

18. තෙන නිබ්බත්තෙති

១៨. តេន និព្វត្តេតិ

තතියන්තා නිබ්බත්තත්ථෙ ණො හොති. කුසම්බෙන නිබ්බත්තා කොසම්බී නගරං, එවං කාකන්දී, මාකන්දී, සහස්සෙන නිබ්බත්තා සාහස්සී පරිඛා, හෙතුම්හි කත්තරි කරණෙ ච යථායොගං තතියා.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីតតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “កើតឡើង ឬសាងសង់ដោយអ្នកនោះ ឬវត្ថុនោះ”។ នគរដែលកសាងឡើងដោយព្រះបាទកុសម្ពៈ ឈ្មោះថា កោសម្ពី នគរំ (ក្រុងកោសម្ពី)។ ដូចគ្នាដែរ គឺ កាកន្ទី, មាគន្ទី។ គូទឹកដែលជីកដោយកម្លាំងមនុស្សមួយពាន់នាក់ ឈ្មោះថា សាហស្សី បរិខា។ តតិយាវិភត្តិក្នុងទីនេះ ចុះក្នុងអត្ថជា ហេតុ, កត្តុ ឬ ករណៈ តាមដែលគួរ។

19. ත+මිධ+ත්ථි

១៩. តមិធត្ថិ

තන්ති පඨමන්තා ඉධාති සත්තම්‍යත්ථෙ දෙසෙ තන්නාමෙ ණො හොති, යං තං පඨමන්ත+මත්ථි චෙ. උදුම්බරා අස්මිං දෙසෙ සන්තීති ඔදුම්බරො, බාදරො, පබ්බජො.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីបឋមាវិភត្តិថា “តំ” ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិថា “ឥធ” (ក្នុងដែនដីនេះ) ដែលមានឈ្មោះដូចគ្នានឹងវត្ថុនោះ ប្រសិនបើវត្ថុជាបឋមាវិភត្តិនោះមានពិតមែន។ ដើមល្វាទាំងឡាយ មាននៅក្នុងដែនដីនេះ ហេតុនោះ ដែនដីនោះឈ្មោះថា ឱទុម្ពរោ (odumbaro)។ ដូចគ្នាដែរ គឺ ពាទរោ (bādaro), បព្វជោ (pabbajo)។

20. තත්‍ර භවෙති

២០. តត្រ ភវេតិ

සත්තම්‍යන්තා භවත්ථෙ ණො. උදකෙ භවො ඔදකො, ඔරසො, ජානපදො, මාගධො, කාපිලවත්ථවො, කොසම්බො, මනසි භවං මානසං සුඛං, සකාගමො. සාරසො සකුණො, සාරසී සකුණී, සාරසං පුප්ඵං. මිත්තෙ භවා මෙත්තා මෙත්තී වා. පුරෙ භවා පොරී වාචා. පාවුසෙ භවො පාවුසො මෙඝො. පාවුසා [Pg.180] රත්ති, පාවුසං අබ්භං. සාරදො, සාරදා, සාරදං පුප්ඵං. මාධුරො ජනො, මාධුරා ගණිකා, මාධුරං වත්ථං.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសត្តមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “កើត ឬមាននៅក្នុងទីនោះ”។ អ្វីដែលកើតក្នុងទឹក ឈ្មោះថា ឱទកៈ (odako)។ កូនដែលកើតអំពីទ្រូង ឈ្មោះថា ឱរសៈ (oraso)។ ជនដែលកើតក្នុងជនបទ ឈ្មោះថា ជានបទៈ (jānapado)។ ជនដែលកើតក្នុងដែនមគធៈ ឈ្មោះថា មាគធៈ (māgadho)។ ជនដែលកើតក្នុងក្រុងកបិលព័ស្ដុ ឈ្មោះថា កាបិលវត្ថវៈ (kāpilavatthavo)។ ជនដែលកើតក្នុងក្រុងកោសម្ពី ឈ្មោះថា កោសម្ពៈ (kosambo)។ សេចក្តីសុខដែលកើតក្នុងចិត្ត ឈ្មោះថា មានសំ សុខំ (mānasaṃ sukhaṃ) ដោយចុះ ស-អាគម។ សត្វស្លាបដែលកើតក្នុងស្រះ ឈ្មោះថា សารសោ សកុណោ, មេបក្សី ឈ្មោះថា សារសី សកុណី, ផ្កាឈូកដែលកើតក្នុងស្រះ ឈ្មោះថា សារសំ បុប្ផំ។ សេចក្តីស្រឡាញ់ដែលកើតមានក្នុងមិត្ត ឈ្មោះថា មេត្តា ឬ មេត្តី។ វាចាដែលកើតក្នុងក្រុង ឈ្មោះថា បោរី វាចា។ មេឃដែលកើតក្នុងរដូវវស្សា ឈ្មោះថា បាវុសោ មេឃោ, រាត្រីក្នុងរដូវវស្សា ឈ្មោះថា បាវុសា រត្តិ, ពពកក្នុងរដូវវស្សា ឈ្មោះថា បាវុសំ អព្ភំ។ សារទោ (កើតក្នុងរដូវសរទៈ), សារទា, សារទំ បុប្ផំ។ ជនដែលកើតក្នុងក្រុងមធុរា ឈ្មោះថា មាធុរោ ជនោ, ស្រីពេស្យាដែលកើតក្នុងក្រុងមធុរា ឈ្មោះថា មាធុរា គណិកា, សំពត់ដែលកើតក្នុងក្រុងមធុរា ឈ្មោះថា មាធុរំ វត្ថំ។

21. අජ්ජාදීහි තනොති

២១. អជ្ជាទីហិ តនោតិ

භවත්ථෙ තනො. අජ්ජ භවො අජ්ජතනො, ස්වාතනො, හිය්‍යතනො. ‘‘එඔන+ම වණ්ණෙ’’ති එඔනං අ හොති.

តនបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងអត្ថថា “កើត ឬមាននៅក្នុងកាលនោះ”។ អ្វីដែលកើតក្នុងថ្ងៃនេះ ឈ្មោះថា អជ្ជតនៈ (ajjatano), កើតក្នុងថ្ងៃស្អែក ឈ្មោះថា ស្វាតនៈ (svātano), កើតក្នុងថ្ងៃម្សិលមិញ ឈ្មោះថា ហិយ្យតនៈ (hiyyatano)។ ដោយសូត្រថា “ឯឱនម វណ្ណេ” ផ្លាស់ ឯ និង ឱ ជា អ។

22. පුරාතො ණො චති

២២. បុរាតោ ណោ ចាតិ

භවත්ථෙ ණො තනො ච. එත්ථ ණකාරො අවයවො, නෙවා+නුබන්ධො. පුරාණො, පුරාතනො.

ណបច្ច័យ និង តនបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី បុរា សព្ទ ក្នុងអត្ថថា “កើតក្នុងកាលមុន”។ ក្នុងទីនេះ ណការៈ ជាចំណែកមួយនៃបច្ច័យ មិនមែនជាអនុពន្ធឡើយ។ សម្រេចរូបជា បុរាណោ (purāṇo), បុរាតនោ (purātano)។

23. අමාත්ව+ච්චොති

២៣. អមាត្វច្ចោតិ

භවත්ථෙ අච්චො හොති. අමා=සහ භවො අමච්චො.

អច្ចបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងអត្ថថា “កើត ឬនៅជាមួយ”។ ជនដែលនៅជាមួយគ្នា (អមា = ជាមួយគ្នា) ឈ្មោះថា អមច្ចោ (អាមាត្យ ឬមិត្តភក្តិ)។

24. මජ්ඣාදිත්වි+මොති

២៤. មជ្ឈាទិត្វិមោតិ

භවත්ථෙ ඉමො, මජ්ඣෙ භවො මජ්ඣිමො. එවං අන්තිමො, හෙට්ඨිමො, උපරිමො, ඔරිමො, පාරිමො, පච්ඡිමො, අබ්භන්තරිධො, පච්චන්තිමො.

ឥមបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី មជ្ឈ សព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថថា “កើត ឬស្ថិតនៅ”។ អ្វីដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាល ឈ្មោះថា មជ្ឈិមៈ (majjhimo)។ ដូចគ្នាដែរ គឺ អន្តិមៈ (ចុងក្រោយ), ហេដ្ឋិមៈ (ខាងក្រោម), ឧបរិមៈ (ខាងលើ), ឱរិមៈ (ខាងអាយ), បារិមៈ (ខាងនាយ), បច្ឆិមៈ (ខាងលិច ឬខាងក្រោយ), អព្ភន្តរិមៈ (ខាងក្នុង), បច្ចន្តិមៈ (ចុងកាត់មាត់ញក)។

25. කණ+ණෙය්‍ය+ණෙය්‍යක+යි+යාති

២៥. កណណេយ្យណេយ្យកយិយាតិ

භවත්ථෙ කණආදයො හොන්ති. කණ-කුසිනාරායං භවො කොසිනාරකො, මාගධකො, ආරඤ්ඤකො විහාරො, රාජගහකො, කොසම්බකො, ඉන්දපත්තකො, කාපිලකො, භාරුකච්ඡකො, නාගරකො. අඞ්ගෙසු ජාතො අඞ්ගකො, කොසලකො, වෙදෙහකො, කම්බොජකො, ගන්ධාරකො, සොවීරකො, සින්ධවකො, අස්සකො ඉච්චාදි. ණෙය්‍ය-ගඞ්ගෙය්‍යො, පබ්බතෙය්‍යො, වානෙය්‍යො. ණෙය්‍යක-කොසලෙය්‍යකො[Pg.181], බාරාණසෙය්‍යකො, චම්පෙය්‍යකො, සිලාය ජාතං සෙලෙය්‍යකං, මිථිලෙය්‍යකො. බාරාණසෙය්‍යකොත්‍යාදීසු ‘‘දිස්සන්ත+ඤ්ඤෙපි පච්චයා’’ති එය්‍යකො, එවං උපරි සුත්තෙ දස්සිතපච්චයතො විසුං පච්චයෙ දස්සිතෙ ඉමිනා සුත්තෙනාති දට්ඨබ්බං. ය-ගම්මො, යම්හි අකාරලොපෙ පුබ්බරූපං රස්සො ච. දිබ්බො. ඉය-උදරියො, දිවියො, පඤ්චාලියො, බොධිපක්ඛියො, ලොකියො.

កណបច្ច័យ ជាដើម រមែងចុះក្នុងអត្ថថា “កើត ឬមាននៅក្នុងទីនោះ”។ កណបច្ច័យ៖ អ្វីដែលកើតក្នុងក្រុងកុសិនារា ឈ្មោះថា កោសិនារកៈ (kosinārako), មាគធកៈ (māgadhako), វិហារដែលស្ថិតនៅក្នុងព្រៃ ឈ្មោះថា អារញ្ញកោ វិហារោ, រាជគហកៈ, កោសម្ពកៈ, ឥន្ទបត្តកៈ, កាបិលកៈ, ភារុកច្ឆកៈ, នាគរកៈ។ ជនដែលកើតក្នុងដែនអង្គៈ ឈ្មោះថា អង្គកៈ, កោសលកៈ, វេទេហកៈ, កម្ពោជកៈ, គន្ធារកៈ, សោវីរកៈ, សិន្ធវកៈ, អស្សកៈ ជាដើម។ ណេយ្យបច្ច័យ៖ គង្គេយ្យៈ (កើតក្នុងទន្លេគង្គា), បព្វតេយ្យៈ (កើតលើភ្នំ), វាណេយ្យៈ (កើតក្នុងព្រៃ)។ ណេយ្យកបច្ច័យ៖ កោសលេយ្យកៈ, ពារាណសេយ្យកៈ, ចម្បេយ្យកៈ, អ្វីដែលកើតលើថ្មភ្នំ ឈ្មោះថា សេលេយ្យកៈ, មិថិលេយ្យកៈ។ ក្នុងពាក្យថា ពារាណសេយ្យកៈ ជាដើមនេះ ដោយសូត្រថា “ទិស្សន្តញ្ញេបិ បច្ចយា” ទើបចុះ េយ្យកបច្ច័យ (eyyako) ដូចគ្នាដែរ ក្នុងសូត្រខាងលើដែលបានបង្ហាញបច្ច័យផ្សេងៗគ្នា គប្បីជ្រាបថាសម្រេចដោយសូត្រនេះ។ យបច្ច័យ៖ គម្មៈ (gammo), ក្នុង យបច្ច័យ នេះ កាលបើលុប អការៈ ហើយ ធ្វើរូបខាងដើម និងតម្រួត (រស្សៈ)។ ទិព្វៈ (dibbo) [ទិវ + យ]។ ឥយបច្ច័យ៖ ឧទរិយៈ (udariyo), ទិវិយៈ (diviyo), បញ្ចាលិយៈ (pañcāliyo), ពោធិបក្ខិយៈ (bodhipakkhiyo), លោកិយៈ (lokiyo)។

26. ණිකො

២៦. ណិកោ

සත්තම්‍යන්තා භවත්ථෙ ණිකො හොති. සරදෙ භවො සාරදිකො දිවසො, සාරදිකා රත්ති.

ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសត្តមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “កើត ឬមាននៅក្នុងកាលនោះ”។ ថ្ងៃដែលកើតក្នុងរដូវសរទៈ ឈ្មោះថា សារទិកោ ទិវសោ, រាត្រីដែលកើតក្នុងរដូវសរទៈ ឈ្មោះថា សារទិកា រត្តិ។

27. ත+මස්ස සිප්පං සීලං පණ්‍යං පහරණං පයොජනං

២៧. តមស្ស សិប្បំ សីលំ បណ្យំ បហរណំ បយោជនំ

පඨමන්තා සිප්පාදිවාචකා අස්සෙති ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ ණිකො හොති. වීණාවාදනං සිප්ප+මස්ස වෙණිකො, වීණාවාදනං අභෙදොපචාරෙන වීණා නාම. මොදිඞ්ගිකො, වංසිකො. පංසුකූලධාරණං සීල+මස්ස පංසුකූලිකො, තෙචීවරිකො. ගන්ධො පණ්‍ය+මස්ස ගන්ධිකො, තෙලිකො, ගොළිකො, පූවිකො, පණ්ණිකො, තම්බුලිකො, ලොණිකො. චාපොපහරණ+මස්ස චාපිකො, තොමරිකො, මුග්ගරිකො, මොසලිකො. උපධි=ක්ඛන්ධාදි පයොජන+මස්ස ඔපධිකං, සාතිකං, සාහස්සිකං.

ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីបឋមាវិភត្តិដែលសម្តែងនូវសិល្បៈជាដើម ក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិថា “អស្ស” (របស់ជននោះ)។ ការដេញពិណជាសិល្បៈរបស់ជននោះ ឈ្មោះថា វេណិកោ (veṇiko) (ការដេញពិណ ហៅថា ពិណ ដោយអភេទោបចារៈ)។ មោទិង្គិកៈ (អ្នកទះស្គរ), វំសិកៈ (អ្នកផ្លុំខ្លុយ)។ ការទ្រទ្រង់សំពត់បង្សុកូលជាសីល (ទម្លាប់) របស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា បំសុកូលិកោ (paṃsukūliko), តេចីវរិកោ (tecīvariko)។ គ្រឿងក្រអូបជាទំនិញរបស់ជននោះ ឈ្មោះថា គន្ធិកោ (gandhiko), តេលិកោ (អ្នកលក់ប្រេង), គោឡិកោ (អ្នកលក់ស្ករអំពៅ), ពូវិកោ (អ្នកលក់នំ), បណ្ណិកោ (អ្នកលក់ស្លឹកឈើ/បន្លែ), តម្ពុលិកោ (អ្នកលក់ម្លូ), លោណិកោ (អ្នកលក់អំបិល)។ ធ្នូជាគ្រឿងប្រហាររបស់ជននោះ ឈ្មោះថា ចាបិកោ (cāpiko), តោបរិកោ (អ្នកប្រើលំពែង), មុគ្គរិកោ (អ្នកប្រើដំបងត្បាល់), មោសលិកោ (អ្នកប្រើអង្រែ)។ ឧបធិ (មានខន្ធជាដើម) ជាប្រយោជន៍របស់ធម៌នោះ ឈ្មោះថា ឱបធិកំ (opadhikaṃ), សាតិកំ (មានតម្លៃមួយរយ), សាហស្សិកំ (មានតម្លៃមួយពាន់)។

28. තං හන්ත+රහති ගච්ඡතු+ඤ්ඡති+චරති

២៨. តំ ហន្តរហតិ គច្ឆតុញ្ឆតិចរតិ

දුතියන්තා හන්තීති එවමාදීස්ව+ත්ථෙසු ණිකො හොති. පක්ඛිනො හන්තීති පක්ඛිකො, සාකුණිකො, මායූරිකො, මච්ඡෙ හන්තීති මච්ඡිකො, මෙනිකො. මිගෙ හන්තීති මාගවිකො, වකාරාගමො[Pg.182]. මිගස්ස ‘‘තදමිනා’’දිනා මගවාදෙසෙපි මාගවිකො. ඔරබ්භිකො, හාරිණිකො. සූකරිකොති ඉකො. සත+මරහතීති සාතිකං, සන්දිට්ඨිකං, එහි පස්ස විධිං අරහතීති එහිපස්සිකො. එත්ථ ත්‍යාද්‍යන්තසමුදායතො අනුකරණත්තා වා තද්ධිතස්ස අභිධානලක්ඛණත්තා වා බහුලංවිධානෙන වා පච්චයො. සාහස්සිකො, කුම්භිකො, දොණිකො, අද්ධමාසිකො, කහාපණිකො, ආසීතිකා ගාථා, නාවුතිකා. සහස්සියොති ඉයො. පරදාරං ගච්ඡතීති පාරදාරිකො, මග්ගිකො, පඤ්ඤාසයොජනිකො, පථිකො. බදරෙ උඤ්ඡතීති බාදරිකො, සාමාකිකො. ධම්මං චරතීති ධම්මිකො, අධම්මිකො.

ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីទុតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “សម្លាប់នូវសត្វនោះ” ជាដើម។ ជនណា សម្លាប់នូវសត្វស្លាប ជននោះឈ្មោះថា បក្ខិកោ (pakkhiko), សាកុណិកោ, ម៉ាយូរិកោ (អ្នកសម្លាប់ក្ងោក)។ ជនណា សម្លាប់នូវត្រី ជននោះឈ្មោះថា មច្ឆិកោ (macchiko), មេនិកោ។ ជនណា សម្លាប់នូវម្រឹគ ជននោះឈ្មោះថា មាគវិកោ (māgaviko) ដោយចុះ វ-អាគម។ ទោះបីជាមានការផ្លាស់ប្តូរ មិគៈ ជា មគវៈ ដោយសូត្រថា “តទមិនា” ជាដើមក៏ដោយ ក៏នៅតែជា មាគវិកោ ដដែល។ ឱរព្ភិកោ (អ្នកសម្លាប់ចៀម), ហារិណិកោ (អ្នកសម្លាប់ក្តាន់)។ សូករិកោ (អ្នកសម្លាប់ជ្រូក) ចុះ ឥកបច្ច័យ។ អ្វីដែលគួរដល់តម្លៃមួយរយ ឈ្មោះថា សាតិកំ (sātikaṃ), សន្ទិដ្ឋិកំ (ធម៌ដែលព្រះអរិយៈគប្បីឃើញផ្ទាល់), ធម៌ដែលគួរដល់វិធីថា “ចូរមកមើលចុះ” ឈ្មោះថា ឯហិបស្សិកោ (ehipassiko)។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះជាការយកពាក្យដែលចប់ដោយវិភត្តិ (តិ-អន្តៈ) មកធ្វើជាអនុករណៈ ឬព្រោះតទ្ធិតបច្ច័យមានលក្ខណៈសម្តែងសេចក្តី ឬព្រោះការចាត់ចែងដោយវិធីពហុឡៈ ទើបចុះបច្ច័យនេះបាន។ សាហស្សិកោ (គួរដល់តម្លៃមួយពាន់), កុម្ភិកោ (គួរដល់ឆ្នាំងមួយ), ទោណិកោ (គួរដល់រង្វាល់មួយទោណៈ), អឌ្ឍមាសិកោ (គួរដល់កន្លះខែ), កហាបណិកោ (គួរដល់មួយកហាបណៈ), គាថាដែលគួរដល់តម្លៃប៉ែតសិប ឈ្មោះថា អាសីតិកា គាថា, ណាវុតិកា (គួរដល់កៅសិប)។ សហស្សិយោ ចុះ ឥយបច្ច័យ។ ជនណា ទៅកាន់ភរិយារបស់អ្នកដទៃ ជននោះឈ្មោះថា បារទារិកោ (pāradāriko), មគ្គិកោ (អ្នកដើរផ្លូវ), បញ្ញាសយោជនិកោ (អ្នកដើរផ្លូវហាសិបយោជន៍), បថិកោ (អ្នកដើរផ្លូវ)។ ជនណា រើសរាវនូវផ្លែពុទ្រា ជននោះឈ្មោះថា បាទរិកោ (bādariko), សាមាកិកោ (អ្នករើសស្រូវសាមាកៈ)។ ជនណា ប្រព្រឹត្តធម៌ ជននោះឈ្មោះថា ធម្មិកោ (dhammiko), អធម្មិកោ (អ្នកប្រព្រឹត្តខុសធម៌)។

29. තෙන කතං කීතං බද්ධ+මභිසඞ්ඛතං සංසට්ඨං හතං හන්ති ජිතං ජයති දිබ්බති ඛනති තරති චරති වහති ජීවතිති

២៩. តេន កតំ គីតំ ពទ្ធមភិសង្ខតំ សំសដ្ឋំ ហតំ ហន្តិ ជិតំ ជយតិ ទិព្វតិ ខនតិ តរតិ ចរតិ វហតិ ជីវតីតិ

කතාදීස්ව+ත්ථෙසු ණිකො. කායෙන කතං කායිකං, වාචසිකං, මානසිකංති සකාගමො. වාතෙන කතො ආබාධො වාතිතො, සෙම්හිකො, පිත්තිකො. සතෙන කීතං සාතිකං, සාහස්සිකං, වත්ථෙන කීතං වත්ථිකං, කුම්භිකං, සොවණ්ණිකං, ඝාතිකං. මූලතොව පච්චයො, අමූලවාචිත්තා දෙවදත්තෙන කීතොති න හොති, තදත්ථාප්පතීතියා. වරත්ථාය බද්ධො වාරත්තිකො, ආයසිකො, පාසිකො, සුත්තිකො. ඝතෙන අභිසඞ්ඛතං සංසට්ඨං වා ඝාතිකං, ගොළිකං, දධිකං, මාරීචිකං. ජාලෙන හතො හන්තීති වා ජාලිකො, බාලිසිකො. අක්ඛෙහි ජිතං අක්ඛිකං ධනං, සාලාකිකං, තින්දුකිකො, අම්බඵලිකො. අක්ඛෙහි ජයති දිබ්බති වා අක්ඛිකො. ඛණිත්තියා ඛනතීති [Pg.183] ඛාණිත්තිකො, කුද්දාලිකො. දෙවදත්තෙන ජිතං, අඞ්ගුල්‍යා ඛනතීති න හොති, තදත්ථානවගමා. උළුම්පෙන තරතීති ඔළුම්පිකො, උළුම්පිකොති ඉකො. කුල්ලිකො, ගොපුච්ඡිකො, නාවිකො. සකටෙන චරතීති සාකටිකො, රථිකො. පරප්පිකොති ඉකො. ඛන්ධෙන වහතීති ඛන්ධිකො. අංසිකො, සීසිකොති ඉකො. වෙතනෙන ජීවතීති වෙතනිකො, භතිකො, කයිකො, වික්කයිකො, කයවික්කයිකොති ඉකො.

ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងអត្ថថា “ធ្វើហើយដោយវត្ថុនោះ” ជាដើម។ អ្វីដែលធ្វើហើយដោយកាយ ឈ្មោះថា កាយិកំ (kāyikaṃ), វាចសិកំ (vācasikaṃ), មានសិកំ (mānasikaṃ) ដោយចុះ ស-អាគម។ ជំងឺដែលកើតឡើង (ធ្វើហើយ) ដោយខ្យល់ ឈ្មោះថា វាតិតោ (vātito), សេម្ហិកោ (កើតអំពីស្លេស្ម), បិត្តិកោ (កើតអំពីប្រមាត់)។ អ្វីដែលទិញហើយដោយប្រាក់មួយរយ ឈ្មោះថា សាតិកំ (sātikaṃ), សាហស្សិកំ (ទិញដោយប្រាក់មួយពាន់), វត្ថិកំ (ទិញដោយសំពត់), កុម្ភិកំ, សោវណ្ណិកំ, ឃាតិកំ។ បច្ច័យនេះចុះក្រោយពីសព្ទដែលជាមូលហេតុ (តម្លៃ) ប៉ុណ្ណោះ, ចំពោះពាក្យដែលមិនមែនជាតម្លៃ ដូចជា “ទិញដោយទេវទត្ត” (ទេវទត្តេន គីតោ) គឺមិនចុះបច្ច័យនេះឡើយ ព្រោះមិនសម្តែងនូវអត្ថនោះ។ អ្វីដែលចងហើយដោយខ្សែវល្លិ (ឬខ្សែស្បែក) ឈ្មោះថា វារត្តិកោ (vārattiko), អាយសិកោ (ចងដោយដែក), បាសិកោ (ចងដោយអន្ទាក់), សុត្តិកោ (ចងដោយអំបោះ)។ អ្វីដែលปรุง ឬលាយហើយដោយទឹកដោះថ្លា ឈ្មោះថា ឃាតិកំ (ghātikaṃ), គោឡិកំ (លាយដោយស្ករអំពៅ), ទធិកំ (លាយដោយទឹកដោះជូរ), ម៉ារីចិកំ (លាយដោយម្រេច)។ ជនណា ត្រូវសម្លាប់ដោយសំណាញ់ ឬសម្លាប់សត្វដោយសំណាញ់ ជននោះឈ្មោះថា ជាលិកោ (jāliko), ពាលិសិកោ (អ្នកស្ទូចត្រី)។ ទ្រព្យដែលឈ្នះដោយគ្រាប់ឡុកឡាក់ ឈ្មោះថា អក្ខិកំ ធនំ (akkhikaṃ dhanaṃ), សាឡាកិកំ, ទិន្ទុកិកោ, អម្ពផលិកោ។ ជនណា ឈ្នះ ឬលេងដោយគ្រាប់ឡុកឡាក់ ជននោះឈ្មោះថា អក្ខិកោ (akkhiko)។ ជនណា ជីកដីដោយចបជីក ឈ្មោះថា ខាណិត្តិកោ (khāṇittiko), កុទ្ទាលិកោ (អ្នកជីកដោយចបកាប់)។ ចំពោះពាក្យថា “ឈ្នះដោយទេវទត្ត” ឬ “ជីកដោយម្រាមដៃ” គឺមិនចុះបច្ច័យនេះឡើយ ព្រោះមិនយល់នូវអត្ថនោះ។ ជនណា ឆ្លងដោយក្បូន ឈ្មោះថា ឱឡុម្បិកោ (oḷumpiko), ឧឡុម្បិកោ ចុះ ឥកបច្ច័យ។ កុល្លិកោ (អ្នកឆ្លងដោយក្បូនឈើ), គោបុច្ឆិកោ, នាវិកោ (អ្នកដើរកប៉ាល់)។ ជនណា ដើរទៅដោយរទេះ ឈ្មោះថា សាកដិកោ (sākaṭiko), រថិកោ (អ្នកដើរទៅដោយរថ)។ បរប្ពិកោ ចុះ ឥកបច្ច័យ។ ជនណា ផ្ទុក (ឬសែង) ដោយស្មា ឈ្មោះថា ខន្ធិកោ (khandhiko)។ អំសិកោ, សីសិកោ ចុះ ឥកបច្ច័យ។ ជនណា ចិញ្ចឹមជីវិតដោយឈ្នួល ឈ្មោះថា វេតនិកោ (vetaniko), ភតិកោ (អ្នកស៊ីឈ្នួល), កយិកោ (អ្នកទិញ), វិក្កយិកោ (អ្នកលក់), កយវិក្កយិកោ ចុះ ឥកបច្ច័យ។

30. තස්ස සංවත්තති

៣០. តស្ស សំវត្តតិ

චතුත්ථ්‍යන්තා සංවත්තතීති අස්මිං අත්ථෙණිකො හොති. පුනබ්භවාය සංවත්තතීති පොනොබ්භවිකො, ඉත්ථියං පොනොබ්භවිකා. ලොකාය සංවත්තතීති ලොකිකො. සුට්ඨු අග්ගොති සග්ගො, සග්ගාය සංවත්තතීති සොවග්ගිකො, සස්සො+වක තදමිනාදීපාඨා. ධනාය සංවත්තතීති ධඤ්ඤං.

ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីចតុត្ថីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីនោះ”។ អ្វីដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភពថ្មីទៀត ឈ្មោះថា បោណោព្ភវិកោ (ponobbhaviko), ក្នុងភេទស្រីជា បោណោព្ភវិកា (ponobbhavikā)។ អ្វីដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលោក ឈ្មោះថា លោកិកោ (lokiko)។ ពាក្យថា សគ្គៈ គឺ អរិយធម៌ដ៏ប្រសើរ (សុដ្ឋុ អគ្គោ), អ្វីដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីឋានសួគ៌ ឈ្មោះថា សោវគ្គិកោ (sovaggiko) ដោយផ្លាស់ ស ជា វ តាមគំរូនៃការអានមាន “តទមិនា” ជាដើម។ អ្វីដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីទ្រព្យ ឈ្មោះថា ធញ្ញំ (dhaññaṃ)។

31. තතො සම්භූත+මාගතං

៣១. តតោ សម្ភូតមាគតំ

පඤ්චම්‍යන්තා සම්භූත+මාගතන්ති එතෙස්ව+ත්ථෙසු ණිකො හොති. මාතිතො සම්භූත+මාගතංවා+ති එත්ථ ‘‘මාතිතො ච භගිනියංච්ඡො’’ති ‘‘මාතිතො’’ති භාගෙන උස්ස ඉම්හි වාක්‍යං, රස්සද්විත්තෙසු මත්තිකං, පෙත්තිකං. ණ්‍ය+රියණ+ර්‍යපච්චයාපි දිස්සන්ති. සුරභිතො සම්භූතං සොරභ්‍යං. යම්හි ථඤ්ඤං. උභයත්ථ ‘‘ලොපො+වණ්ණි+වණ්ණානං’’ති ලොපො. රියණ-පිතුතො සම්භූතො පෙත්තියො, මාතියො, ‘‘රානුබන්ධෙ+න්තසරාදිස්සා’’ති උලොපො, මත්තියො. ර්‍යම්හි-උලොපො, චවග්ගපුබ්බරූපානි, මච්චො වා.

ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីបញ្ចមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “កើតឡើងអំពីអ្នកនោះ” ឬ “មកអំពីទីនោះ”។ ក្នុងពាក្យថា “កើត ឬមកអំពីមាតា” នេះ ដោយសូត្រថា “មាតិតោ ច ភគិនិយញ្ឆោ” យកភាគនៃពាក្យថា “មាតិតោ” ផ្លាស់ ឧ ជា ឥ រួចធ្វើរស្សៈ និងតម្រួត (ទ្វិត្តៈ) សម្រេចរូបជា មត្តិកំ (mattikaṃ), បេត្តិកំ (pettikaṃ) (កើតអំពីបិតា)។ ម្យ៉ាងទៀត ណ្យបច្ច័យ, រិយណបច្ច័យ និង រ្យបច្ច័យ ក៏រមែងមានប្រាកដដែរ។ អ្វីដែលកើតអំពីផ្កាដែកគោល (សុរភិ) ឈ្មោះថា សោរភ្យំ (sorabhyaṃ)។ ក្នុង យបច្ច័យ សម្រេចរូបជា ថញ្ញំ (thaññaṃ) (ទឹកដោះដែលកើតអំពីដោះ)។ ក្នុងទីទាំងពីរនេះ ដោយសូត្រថា “លោបោវណ្ណិវណ្ណានំ” ទើបលុបស្រៈ។ រិយណបច្ច័យ៖ កើតអំពីបិតា ឈ្មោះថា បេត្តិយោ (pettiyo), កើតអំពីមាតា ឈ្មោះថា ម៉ាតិយោ (mātiyo) ដោយសូត្រថា “រានុពន្ធេន្តសរាទិស្សា” លុប ឧ ទៅជា មត្តិយោ (mattiyo)។ រ្យបច្ច័យ៖ លុប ឧ, ផ្លាស់ជាចវគ្គ និងធ្វើរូបខាងដើម សម្រេចរូបជា មច្ចោ (macco) (កើតអំពីមរណៈ គឺមនុស្សលោក)។

32. තත්ථ වසති විදිතො භත්තො නියුත්තො

៣២. តត្ថ វសតិ វិទិតោ ភត្តោ និយុត្តោ

සත්තම්‍යන්තා [Pg.184] වසතීත්වෙවමාදීස්ව+ත්ථෙසු ණිකො හොති. රුක්ඛමූලෙ වසතීති රුක්ඛමූලිකො, ආරඤ්ඤිකො, රාජගහිකො, මාගධිකො, සොසානිකො. ලොකෙ විදිතො ලොකිකො. චතුමහාරාජෙසු භත්තා චාතුම්මහාරාජිකා. ද්වාරෙ නියුත්තො දොවාරිකො, දස්සොක තදමිනාදිපාඨා. භණ්ඩාගාරිකො. ඉකෙ-නවකම්මිකො, ආදිකම්මිකො. කියෙ-ජාතිකියො, අන්ධකියො.

ណិកបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានអត្ថថា «រស់នៅ» (vasatī) ជាដើម។ ជនដែលរស់នៅទៀបគល់ឈើ ឈ្មោះថា រុក្ខមូលិកៈ (អ្នកនៅទៀបគល់ឈើ), អារញ្ញិកៈ (អ្នកនៅក្នុងព្រៃ), រាជគហិកៈ (អ្នកនៅក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ), មាគធិកៈ (អ្នកនៅក្នុងដែនមគធៈ), សោសានិកៈ (អ្នកនៅក្នុងព្រៃស្មសាន)។ ធម៌ដែលគេដឹងច្បាស់ក្នុងលោក ឈ្មោះថា លោកិកៈ (របស់លោក)។ ទេវតាដែលរាប់អានក្នុងស្តេចចតុមហារាជទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ចាតុម្មហារាជិកា។ ជនដែលគេតម្រូវទុកក្នុងទ្វារ ឈ្មោះថា ទោវារិកៈ (អ្នកចាំទ្វារ), ការលុប ណ-អក្សរ និងការធ្វើ ឧ ឲ្យជា ឱ ព្រមទាំងការតម្រួត វ-អក្សរ មានក្នុងពាក្យនេះ ព្រោះការសូត្រថា តទមិនា ជាដើម។ ភណ្ឌាគារិកៈ (អ្នករក្សាឃ្លាំង)។ ក្នុងអត្ថថា ឥកៈ ដូចជា នវកម្មិកៈ (អ្នកធ្វើការថ្មី), អាទិកម្មិកៈ (អ្នកធ្វើការដំបូង)។ ក្នុងអត្ថថា កិយៈ ដូចជា ជាតិកិយៈ (អ្នកកើតក្នុងជាតិ), អន្ធកិយៈ (អ្នកនៅក្នុងដែនអន្ធកៈ)។

33. තස්සි+දං

៣៣. តស្សិទំ (របស់នេះជារបស់នោះ)។

ඡට්ඨියන්තා ඉද+මිච්ච+ස්මිං අත්ථෙ ණිකො හොති. සඞ්ඝස්ස ඉදං සඞ්ඝිකං, පුග්ගලිකං, සක්‍යපුත්තිකො, නාටපුත්තිකො, ජෙනදත්තිකො. කියෙ-සස්ස ඉදං සකියො, පරකියො. නියෙඅත්තනියං. කෙ-සකො, රඤ්ඤො ඉදං රාජකං භණ්ඩං.

ណិកបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះជារបស់នោះ» (idaṃ)។ វត្ថុនេះជារបស់សង្ឃ ឈ្មោះថា សង្ឃិកៈ (ជារបស់សង្ឃ), បុគ្គលិកៈ (ជារបស់បុគ្គល), សក្យបុត្តិកៈ (ជាបុត្ររបស់សក្យៈ), នាដបុត្តិកៈ (ជាកូនរបស់អ្នករបាំ), ជេនទត្តិកៈ (ជារបស់ដែលជេនទត្តប្រគល់ឲ្យ)។ ក្នុងអត្ថថា កិយៈ ដូចជា សកិយៈ (ជារបស់ខ្លួន), បរកិយៈ (ជារបស់អ្នកដទៃ)។ ក្នុងអត្ថថា និយៈ ដូចជា អត្តនិយំ (ជារបស់ខ្លួន)។ ក្នុងអត្ថថា កៈ ដូចជា សកៈ (ជារបស់ខ្លួន), ទ្រព្យនេះជារបស់ស្តេច ឈ្មោះថា រាជកំ ភណ្ឌំ (ទ្រព្យរបស់ស្តេច)។

34. ණො

៣៤. ណបច្ច័យ។

ඡට්ඨියන්තා ඉද+මිච්ච+ස්මිං අත්ථෙ ණො හොති. කච්චායනස්ස ඉදං කච්චායනං, බ්‍යාකරණං, සොගතං සාසනං, මාහිසං මංසාදි.

ណបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះជារបស់នោះ» (idaṃ)។ ក្បួននេះជារបស់កច្ចាយនៈ ឈ្មោះថា កច្ចាយនំ (ក្បួនកច្ចាយនៈ), វ្យាករណំ (វ្យាករណ៍), សោគតំ សាសនំ (សាសនារបស់ព្រះសុគត), មាហិសំ មំសាទិ (សាច់របស់ក្របីជាដើម)។

35. ගවාදීහි යො

៣៥. យបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយគវសព្ទជាដើម។

ගවාදීහි ඡට්ඨියන්තෙහි ඉද+මිච්ච+ස්මිං අත්ථෙ යො හොති. ගුන්නං ඉදං ගබ්‍යං, අවඞ, මංසාදි. ඉලොපෙ කබ්බං. දුනො ඉදං දබ්බං.

យបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយគវសព្ទជាដើម ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះជារបស់នោះ» (idaṃ)។ របស់នេះជារបស់គោទាំងឡាយ ឈ្មោះថា គវ្យំ (របស់កើតអំពីគោ), អវំ, មំសាទិ (សាច់ជាដើម)។ កាលបើលុប ឥ-អក្សរ ទៅជា កវ្យំ (កាព្យ)។ របស់នេះជារបស់ដើមឈើ (ទុ) ឈ្មោះថា ទព្វំ (គ្រឿងឈើ ឬវត្ថុ)។

36. පිතිතො භාතරි රෙය්‍යණ

៣៦. រេយ្យណបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «បងប្អូនប្រុស»។

‘‘පිතිතො [Pg.185] මාතිතො’’ති තෙන තෙන සුත්තනිපාතෙනෙව උස්ස ඉ. පිතුසද්දා තස්ස භාතරි රෙය්‍යණ. පිතු භාතා පෙත්තෙය්‍යො.

ដោយការធ្លាក់ចុះនៃសូត្រនោះៗថា «pitito mātito» ដូច្នេះ យ่อมមានការធ្វើ ឧ ឲ្យជា ឥ។ រេយ្យណបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា បងប្អូនប្រុសរបស់ឪពុកនោះ។ បងប្អូនប្រុសរបស់ឪពុក ឈ្មោះថា បេត្តេយ្យោ (ឪពុកមា)។

37. මාතිතො ච භගිනියං ච්ඡො

៣៧. ច្ឆបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «បងប្អូនស្រី»។

මාතුතො ච පිතුතො ච තෙසං භගිනියං ච්ඡො හොති. මාතු භගිනි මාතුච්ඡා, පිතු භගිනි පිතුච්ඡා. කථං ‘‘මාතු භාතා මාතුලො’’ති, ‘‘මාතුලාදිත්වානී’’ති නිපාතනා ලපච්චයො.

ច្ឆបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា បងប្អូនស្រីរបស់មាតានិងបិតាទាំងនោះ។ បងប្អូនស្រីរបស់ម្តាយ ឈ្មោះថា មាតុច្ឆា (ម្តាយមីងខាងម្តាយ), បងប្អូនស្រីរបស់ឪពុក ឈ្មោះថា បិតុច្ឆា (ម្តាយមីងខាងឪពុក)។ សួរថា ចុះពាក្យថា «mātu bhātā mātulo» (បងប្អូនប្រុសរបស់ម្តាយ ឈ្មោះថា ម៉ាតុលៈ) សម្រេចដូចម្តេច? ឆ្លើយថា សម្រេចដោយការចុះ ល-បច្ច័យ ជាការនិបាត ព្រោះសូត្រថា «mātulāditvāni» ជាដើម។

38. මාතාපිතූස්වා+මහො

៣៨. អាមហបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «មាតានិងបិតា» របស់មាតានិងបិតាទាំងនោះ។

මාතාපිතූහි තෙසං මාතාපිතූස්වා+මහො හොති. මාතු මාතා මාතාමහී, මාතු පිතා මාතාමහො. පිතු මාතා පිතාමහී, පිතු පිතා පිතාමහො. න යථාසඞ්ඛ්‍යං පච්චෙකාභිසම්බන්ධතො විසුං විසුං මාතාපිතුසද්දෙහි තෙසං මාතාපිතුන්නං අත්ථෙ පච්චයො හොති.

អាមហបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា មាតានិងបិតារបស់មាតានិងបិតាទាំងនោះ។ ម្តាយរបស់ម្តាយ ឈ្មោះថា មាតាមហី (យាយទួតខាងម្តាយ), ឪពុករបស់ម្តាយ ឈ្មោះថា មាតាមហោ (តាទួតខាងម្តាយ)។ ម្តាយរបស់ឪពុក ឈ្មោះថា បិតាមហី (យាយទួតខាងឪពុក), ឪពុករបស់ឪពុក ឈ្មោះថា បិតាមហោ (តាទួតខាងឪពុក)។ បច្ច័យនេះមិនមែនចុះតាមលំដាប់ (យថាសង្ខ្យៈ) ទេ ប៉ុន្តែចុះដោយការទាក់ទងដោយឡែកៗពីគ្នា ពីមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា មាតានិងបិតារបស់ខ្លួនផ្សេងៗគ្នា។

39. හිතෙ රෙය්‍යණ

៣៩. រេយ្យណបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា «ជាប្រយោជន៍» (hita)។

මාතාපිතූහි හිතෙ රෙය්‍යණ හොති. මාතු හිතො මත්තෙය්‍යො, පෙත්තෙය්‍යො.

រេយ្យណបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍។ ជនដែលធ្វើប្រយោជន៍ដល់ម្តាយ ឈ្មោះថា មត្តេយ្យោ (អ្នកបម្រើម្តាយ), ជនដែលធ្វើប្រយោជន៍ដល់ឪពុក ឈ្មោះថា បេត្តេយ្យោ (អ្នកបម្រើឪពុក)។

40. නින්දා+ඤ්ඤාත+ප්ප පටිභාග රස්ස දයා සඤ්ඤාසු කො

៤០. កបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន និន្ទា (ការតិះដៀល), អញ្ញាត (ការមិនដឹង), អប្ប (ការតិចតួច), បដិភាគ (ការប្រៀបធៀប), រស្ស (ការខ្លី), ទយា (ការអាណិតអាសូរ) និងសញ្ញា (ការសម្គាល់)។

නින්දාදීස්ව+ත්ථෙසු නාමස්මා කො හොති. නින්දායං-නින්දිතො මුණ්ඩො මුණ්ඩකො, එවං සමණකො, පණ්ඩිතකො, බ්‍රාහ්මණකො[Pg.186], වෙය්‍යාකරණකො. අඤ්ඤාතෙ-කස්සා+යං අස්සො අස්සකො, පයොගසාමත්ථියා සම්බන්ධිවිසෙසානාවගමො+වගම්‍යතෙ. අප්පත්ථෙ-අප්පකං තෙලං තෙලකං, ඝතකං. පටිභාගත්ථෙ-හත්ථී විය හත්ථිකො, අස්සකො, බලීබද්ධකො. ‘‘ඉමෙ නො හත්ථිකා අස්සා, බලීබද්ධා ච නො ඉමෙ’’ත්‍යාදිපාඨෙ ‘‘ලොපො’’ති කපච්චයලොපෙන වා අභෙදොපචාරෙන වා දට්ඨබ්බං, ඉමෙ ච දාරුආදීහි කතරූපානි. රස්සෙරස්සො මානුසො මානුසකො, රුක්ඛකො, පිලක්ඛකො. දයායං-දයිතො=නුකම්පිතො පුත්තො පුත්තකො, වච්ඡකො. සඤ්ඤායං-මොරො විය මොරකො, කතකො, භතකො.

កបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាននិន្ទាជាដើម។ ក្នុងអត្ថថា និន្ទា ដូចជា មនុស្សក្បាលកោរដែលគេតិះដៀល ឈ្មោះថា មុណ្ឌកៈ (អាមនុស្សក្បាលកោរ), ដូចគ្នាដែរ សមណកៈ (អាសមណៈ), បណ្ឌិតកៈ (អាបណ្ឌិត), ព្រាហ្មណកៈ (អាព្រាហ្មណ៍), វេយ្យាករណកៈ (អាអ្នករៀនវ្យាករណ៍)។ ក្នុងអត្ថថា អញ្ញាត (មិនស្គាល់ម្ចាស់) ដូចជា សេះរបស់នរណាមិនដឹង ឈ្មោះថា អស្សកៈ (សេះមិនស្គាល់ម្ចាស់), ព្រោះអំណាចនៃការប្រើប្រាស់ យ่อมធ្វើឲ្យដឹងនូវការមិនស្គាល់ទំនាក់ទំនងពិសេសនោះ។ ក្នុងអត្ថថា អប្ប (តិចតួច) ដូចជា ប្រេងបន្តិចបន្តួច ឈ្មោះថា តេលកៈ (ប្រេងបន្តិច), ឃតកៈ (ទឹកដោះថ្លាបន្តិច)។ ក្នុងអត្ថថា បដិភាគ (ប្រៀបធៀប) ដូចជា សត្វដូចជាដំរី ឈ្មោះថា ហត្ថិកៈ (រូបដំរី), អស្សកៈ (រូបសេះ), ពលីពទ្ទកៈ (រូបគោបា)។ ក្នុងបាឋថា «Ime no hatthikā assā, balībaddhā ca no ime» ជាដើម គួរយល់ថា ព្រោះការលុប ក-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «lopo» ឬដោយការឧបចារៈមិនខុសគ្នា, រូបទាំងនេះធ្វើអំពីឈើជាដើម។ ក្នុងអត្ថថា រស្ស (ខ្លី/តូច) ដូចជា មនុស្សតឿ ឈ្មោះថា មានុសកៈ (មនុស្សតឿ), រុក្ខកៈ (ដើមឈើតូច), បិលក្ខកៈ (ដើមជ្រៃតូច)។ ក្នុងអត្ថថា ទយា (អាណិតអាសូរ) ដូចជា កូនដែលគេអាណិតអាសូរ ឈ្មោះថា បុត្តកៈ (កូនសម្លាញ់), វច្ឆកៈ (កូនគោសម្លាញ់)។ ក្នុងអត្ថថា សញ្ញា (ការសម្គាល់) ដូចជា សត្វដូចជាក្ងោក ឈ្មោះថា មោរកៈ (សត្វក្ងោក), កតកៈ (ឈ្មោះដើមឈើម្យ៉ាង), ភតកៈ (អ្នកបម្រើ)។

41. ත+මස්ස පරිමාණං ණිකො ච

៤១. ណិកបច្ច័យ និងកបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា «របស់នោះជាប្រមាណរបស់វត្ថុនេះ» (tassa parimāṇaṃ)។

පඨමන්තා අස්සෙති අස්මිං අත්ථෙ ණිකො හොති කො ච, තඤ්චෙ පඨමන්තං පරිමාණං භවති. දොණාදීනං පරිමිතවීහාදීනං කරණත්තා ‘‘පරිමීයන්ත්‍ය+නෙනාති පරිමාණ’’න්ති හොති. දොණො පරිමාණ+මස්සාති දොණිකො වීහි, ඛාරසතිකො, ඛාරසහස්සිකො, ආසීතිකො වයො, උපඩ්ඪකායො පරිමාණ+මස්ස උපඩ්ඪකායිකං බිම්බොහනං. පඤ්චකං, ඡක්කං.

ណិកបច្ច័យ និងកបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះ» (asseti) បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង (បរិមាណ)។ ព្រោះការធ្វើនូវស្រូវដែលគេវាស់វែងមានទោណៈជាដើម ទើំមមានវិគ្រោះថា «parimīyantyanenāti parimāṇaṃ» (គ្រឿងវាស់វែងដែលគេវាស់ដោយវត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បរិមាណ)។ ស្រូវមានទោណៈជាប្រមាណ ឈ្មោះថា ទោណិកោ វីហិ (ស្រូវមួយទោណៈ), ខារសតិកៈ (មានមួយរយខារីជាប្រមាណ), ខារសហស្សិកៈ (មានមួយពាន់ខារីជាប្រមាណ), អាសីតិកោ វយោ (វ័យមានប៉ែតសិបឆ្នាំជាប្រមាណ), ខ្នើយមានកន្លះខ្លួនជាប្រមាណ ឈ្មោះថា ឧបឌ្ឍកាយិកំ ពម្ពោហនំ។ បញ្ចកំ (ពួកប្រាំ), ឆក្កំ (ពួកប្រាំមួយ)។

42. ය+තෙ+තෙහි+ත්තකො

៤២. ត្តកបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយ យ, ត, ឯត សព្ទ។

යාදීහි පඨමන්තෙහි අස්සෙති ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ ත්තකො හොති, තඤ්චෙ පඨමන්තං පරිමාණං භවති. යං පරිමාණ+මස්ස යත්තකං, තත්තකං, ‘‘එතස්සෙට ත්තකෙ’’ති එතස්ස එට, එත්තකං. ආවතකෙ-යං පරිමාණ+මස්ස යාවතකො, තාවතකො.

ត្តកបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយ យសព្ទជាដើម ដែលមានបឋមាវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នេះ» (asseti) បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង។ ប្រមាណរបស់វត្ថុនេះមានត្រឹមណា ឈ្មោះថា យត្តកំ (មានប្រមាណត្រឹមណា), តត្តកំ (មានប្រមាណត្រឹមណោះ), ព្រោះសូត្រថា «etasseṭa ttake» យ่อมមានការធ្វើ ឯត ឲ្យជា ឯដ ទើបសម្រេចជា ឯត្តកំ (មានប្រមាណត្រឹមណេះ)។ ក្នុងអត្ថថា អាវតកៈ ដូចជា យាវតកោ (មានប្រមាណត្រឹមណា), តាវតកោ (មានប្រមាណត្រឹមណោះ)។

43. සබ්බා චා+වන්තු

៤៣. អាវន្តុបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយសព្វសព្ទ និងយសព្ទជាដើម។

සබ්බතො [Pg.187] පඨමන්තා යාදීහි ච අස්සෙති ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ ආවන්තු හොති, තඤ්චෙ පඨමන්තං පරිමාණං භවති. සබ්බං පරිමාණ+මස්ස සබ්බාවන්තං, ‘‘අංඞං නපුංසකෙ’’ති අං. යාවන්තං, තාවන්තං.

អាវន្តុបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយសព្វសព្ទ និងយសព្ទជាដើម ដែលមានបឋមាវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នេះ» (asseti) បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង។ ប្រមាណរបស់វត្ថុនេះទាំងអស់ ឈ្មោះថា សព្វាវន្តំ (ទាំងអស់), ព្រោះសូត្រថា «aṃṅaṃ napuṃsake» យ่อมមានការសម្រេចជា អំ-អក្សរ។ យាវន្តំ (មានប្រមាណត្រឹមណា), តាវន្តំ (មានប្រមាណត្រឹមណោះ)។

44. කිම්හා රති+රීව+රීවතක+රිත්තකා

៤៤. រតិ, រីវ, រីវតក, រិត្តក បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្រោយកឹសព្ទ។

කිම්හා පඨමන්තා අස්සෙති ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ රති+රීව+රීවතක+රිත්තකා හොන්ති. කිංසඞ්ඛ්‍යානං පරිමාණ+මෙසං කති, රානුබන්ධත්තා ඉංභාගලොපො. කීව, කීවතකං, කිත්තකං. රීවන්තො සභාවතො අසංඛ්‍යො.

រតិ, រីវ, រីវតក, រិត្តក បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្រោយកឹសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នេះ» (asseti)។ ចំនួនរបស់វត្ថុទាំងឡាយនេះមានប៉ុន្មាន ឈ្មោះថា កតិ (ប៉ុន្មាន), ព្រោះមាន រ-អនុពន្ធ ទើបលុបភាគនៃ អឹ-អក្សរ។ គីវៈ (ត្រឹមណា), គីវតកំ (មានប្រមាណត្រឹមណា), កិត្តកំ (មានប្រមាណប៉ុន្មាន)។ រីវន្តបច្ច័យ ដោយសភាវៈគឺមិនកំណត់ចំនួនឡើយ។

45. සඤ්ජාතං තාරකාදිත්වි+තොති

៤៥. ឥតបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា «កើតឡើងហើយ» (sañjātaṃ) ក្រោយតារកាសព្ទជាដើម។

සඤ්ජාතත්ථෙ ඉතො. තාරකා සඤ්ජාතා අස්ස තාරකිතං ගගනං, පුප්ඵානි සඤ්ජාතානි අස්ස පුප්ඵිතො රුක්ඛො, පල්ලවිතා ලතා.

ឥតបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា កើតឡើងហើយ។ ផ្កាយទាំងឡាយកើតឡើងហើយក្នុងអាកាសនេះ ឈ្មោះថា តារកិតំ គគនំ (អាកាសដ៏ពាសពេញដោយផ្កាយ), ផ្កាទាំងឡាយកើតឡើងហើយលើដើមឈើនេះ ឈ្មោះថា បុប្ផិតោ រុក្ខោ (ដើមឈើមានផ្ការីកហើយ), បល្លវិតា លតា (វល្លិមានលាស់ត្រួយហើយ)។

46. මානෙ මත්තො

៤៦. មត្តបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា «គ្រឿងវាស់វែង» (māna)។

පඨමන්තා මානවුත්තිතො අස්සෙති අස්මිං අත්ථෙ මත්තො හොති. පලං උම්මාන+මස්ස පලමත්තං. හත්ථො පණාම+මස්ස හත්ථමත්තං. සතං මාන+මස්ස සතමත්තං. දොණො පරිමාණ+මස්ස දොණමත්තං. අභෙදොපචාරා දොණොතිපි හොති. මීයතෙ+නෙනාති මානං, මානස්ස සම්බන්ධිත්තා ඡට්ඨ්‍යන්තභූතානමෙව විධි හොති. එත්ථ ච –

មត្តបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិជាទីបំផុត ដែលមានអត្ថថា គ្រឿងវាស់វែង ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះ» (asseti)។ ផឡៈជាគ្រឿងវាស់ទម្ងន់របស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ផលមត្តំ (មានប្រមាណមួយផលៈ)។ ហត្ថៈជាគ្រឿងវាស់ប្រវែងរបស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ហត្ថមត្តំ (មានប្រមាណមួយហត្ថ)។ មួយរយជាគ្រឿងរាប់របស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា សតមត្តំ (មានប្រមាណមួយរយ)។ ទោណៈជាគ្រឿងវាស់បរិមាណរបស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ទោណមត្តំ (មានប្រមាណមួយទោណៈ)។ ដោយការឧបចារៈមិនខុសគ្នា សូម្បីតែពាក្យថា ទោណៈ ក៏ប្រើបានដែរ។ វិគ្រោះថា «mīyate nenāti mānaṃ» (គ្រឿងវាស់វែងដែលគេវាស់ដោយវត្ថុនោះ ឈ្មោះថា មានៈ), ព្រោះការទាក់ទងនឹងគ្រឿងវាស់វែង វិធីនេះទើបមានដល់នាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុតប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ –

උද්ධමානන්තු [Pg.188] උම්මානං, පරිමාණන්තු සබ්බතො;

පමාණං හොති ආයාමො, සංඛ්‍යාසෙසො තු සබ්බතො.

«គ្រឿងវាស់វែងឡើងលើ ឈ្មោះថា ឧម្មានៈ (គ្រឿងវាស់ទម្ងន់), គ្រឿងវាស់វែងជុំវិញ ឈ្មោះថា បរិមាណ (គ្រឿងវាស់ទំហំ), គ្រឿងវាស់វែងបណ្តោយ ឈ្មោះថា បមាណ (គ្រឿងវាស់ប្រវែង), ចំណែកឯការរាប់ក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា សង្ខ្យា (គ្រឿងរាប់) ទាំងអស់»។

47. තග්ඝො චු+ද්ධං

៤៧. តគ្ឃបច្ច័យ និងមត្តបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលជាគ្រឿងវាស់ឡើងលើ (uddhamāna)។

උද්ධමානවුත්තිතො තග්ඝො හොති මත්තො ච. ජණ්ණු පරිමාණ+මස්ස ජණ්ණුතග්ඝං, ජණ්ණුමත්තං.

តគ្ឃបច្ច័យ និងមត្តបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលជាគ្រឿងវាស់ឡើងលើ។ ជង្គង់ជាគ្រឿងវាស់របស់ទឹកនេះ ឈ្មោះថា ជណ្ណុតគ្ឃំ (ទឹកមានកម្ពស់ត្រឹមជង្គង់), ជណ្ណុមត្តំ (មានប្រមាណត្រឹមជង្គង់)។

48. ණො ච පුරිසාති

៤៨. ណបច្ច័យ, មត្តបច្ច័យ និងតគ្ឃបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយបុរិសសព្ទ។

පුරිසා ණො හොති මත්තාදයො ච. පුරිසො පරිමාණ+මස්ස පොරිසං, පුරිසමත්තං+පුරිසතග්ඝං.

ណបច្ច័យ និងមត្តបច្ច័យជាដើម យ่อมចុះក្រោយបុរិសសព្ទ។ មនុស្សជាគ្រឿងវាស់កម្ពស់របស់ទឹកនេះ ឈ្មោះថា បោរិសំ (ទឹកមានកម្ពស់ត្រឹមមនុស្ស), បុរិសមត្តំ (មានប្រមាណត្រឹមមនុស្ស), បុរិសតគ្ឃំ (មានកម្ពស់ត្រឹមមនុស្ស)។

49. අයු+භද්විතීහං+සෙ

៤៩. អយបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយ ឧភ, ទ្វិ, តិ សព្ទ ដែលមានអត្ថថា «ចំណែក» (aṃsa)។

උභද්විතීහි අවයවවුත්තීහි අයො හොති. උභො අංසා අස්ස උභයං, ද්වයං, තයං. අංසසම්බන්ධෙන සමුදායෙ විධි හොතීති න උභයාදිතො බහුවචනන්ති චෙ, ‘‘රාහුනො සිරො’’ ත්‍යාදො අභෙදෙපි භෙදවිවක්ඛාය ලබ්භමානතො බහුවචනං හොතෙව.

ចំណែកទាំងពីររបស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ឧភយំ (ទាំងពីរ), ទ្វយំ (គូ ឬពីរចំណែក), តយំ (បីចំណែក)។ ប្រសិនបើពោលថា វិធីនេះមានដល់សហគមន៍ (សមុទាយៈ) ដោយការទាក់ទងនឹងចំណែក ហេតុនេះមិនគួរមានពហុវចនៈក្រោយឧភយសព្ទជាដើមទេនោះ ឆ្លើយថា សូម្បីតែមិនមានការប្លែកគ្នា ដូចជាពាក្យថា «rāhuno siro» (ក្បាលរបស់រាហូ) ក៏ដោយ ក៏ព្រោះការចង់ពោលឲ្យប្លែកគ្នា ទើបនៅតែមានពហុវចនៈបានដដែល។

50. සඞ්ඛ්‍යාය සච්චු+තී+සා+ස+දසන්තායා+ධිකා+ස්මිං සතසහස්සෙ ඩො

៥០. ឌបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយសង្ខ្យាសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិជាទីបំផុត ដែលមាន តិ, ឧតិ, ី, ា, ទស ជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា «ក្នុងវត្ថុនេះ» (asmiṃ) ដែលជាសត្តមីវិភត្តិ កាលបើសង្ខ្យានោះលើស (adhikā) ក្នុងមួយរយ មួយពាន់ ឬមួយសែន។

සත්‍යන්තාය උත්‍යන්තාය ඊසන්තාය ආසන්තාය දසන්තාය සඞ්ඛ්‍යාය පඨමන්තාය අස්මින්ති සත්තම්‍යත්ථෙ ඩො හොති, සා චෙ [Pg.189] සඞ්ඛ්‍යා අධිකා හොති, ය+දස්මින්ති, තං චෙ සතං සහස්සං සතසහස්සං වා හොති. වීසති අධිකා අස්මිං සතෙති වීසංසතං.

ក្រោយសង្ខ្យាដែលមាន តិ ជាទីបំផុត, ឧតិ ជាទីបំផុត... ដូចជា ម្ភៃលើសក្នុងមួយរយនេះ ឈ្មោះថា វីសំសតំ (មួយរយម្ភៃ)។

139. ඩෙ සතිස්ස තිස්සති

១៣៩. កាលបើ ឌ-បច្ច័យ នៅខាងចុង យ่อมមានការលុប តិ-អក្សរ របស់សង្ខ្យាដែលមាន តិ ជាទីបំផុត។

ඩෙ පරෙ සත්‍යන්තස්ස තිකාරස්ස ලොපො හොති. එකවීසංසතං සහස්සං සතසහස්සං වා. තිංසති අධිකා අස්මිං සතාදිකෙති තිංසසතං එකතිංසසතං ඉච්චාදි. උත්‍යන්තායනවුති අධිකා අස්මිං සතාදිකෙති නවුතංසතං සහස්සං සතසහස්සං වා. ඊසන්තාය-චත්තාලීසං අධිකා අස්මිං සතෙ සහස්සෙ සතසහස්සෙති චත්තාලීසසත+මිච්චාදි. ආසන්තාය එවං, පඤ්ඤාසංසත+මිච්චාදි. දසන්තාය-එකාදසංසත+මිච්චාදි.

កាលបើ ឌ-បច្ច័យ នៅខាងចុង យ่อมមានការលុប តិ-អក្សរ របស់សង្ខ្យាដែលមាន តិ ជាទីបំផុត។ ឯកវីសំសតំ (មួយរយម្ភៃមួយ), សហស្សំ (មួយពាន់ម្ភៃមួយ) ឬ សតសហស្សំ (មួយសែនម្ភៃមួយ)។ សាមសិបលើសក្នុងមួយរយជាដើមនេះ ឈ្មោះថា តិំសសតំ (មួយរយសាមសិប), ឯកតិំសសតំ (មួយរយសាមសិបមួយ) ជាដើម។ ក្រោយសង្ខ្យាដែលមាន ឧតិ ជាទីបំផុត ដូចជា កៅសិបលើសក្នុងមួយរយជាដើមនេះ ឈ្មោះថា នវុតំសតំ (មួយរយកៅសិប), សហស្សំ (មួយពាន់កៅសិប) ឬ សតសហស្សំ (មួយសែនកៅសិប)។ ក្រោយសង្ខ្យាដែលមាន ី ជាទីបំផុត ដូចជា សែសិបលើសក្នុងមួយរយ មួយពាន់ មួយសែននេះ ឈ្មោះថា ចត្តាលីសសតំ (មួយរយសែសិប) ជាដើម។ ក្រោយសង្ខ្យាដែលមាន ា ជាទីបំផុត ក៏ដូចគ្នាដែរ ដូចជា បញ្ញាសំសតំ (មួយរយហាសិប) ជាដើម។ ក្រោយសង្ខ្យាដែលមាន ទស ជាទីបំផុត ដូចជា ឯកាទសំសតំ (មួយរយដប់មួយ) ជាដើម។

51. තස්ස පූරණෙ+කාදසාදිතො වා

៥១. ឌបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយសង្ខ្យាមានឯកាទសជាដើម ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា «ការបំពេញ» (pūraṇa) តាមការកំណត់ផ្សេងៗ (វារៈ)។

ඡට්ඨියන්තායෙ+කාදසාදිකාය සංඛ්‍යාය ඩො හොති පූරණත්ථෙ විභාසා. සා සංඛ්‍යා පූරියතෙ යෙන තං පූරණං. එකාදසන්නං පූරණො එකාදසො. අඤ්ඤත්‍ර ‘‘ම පඤ්චාදිකතීහී’’ති මො, එකාදසමො. වීසතියා පූරණො වීසො වීසතිමො, තිංසො, තිංසතිමො. වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා නිච්චං චත්තාලීසො පඤ්ඤාසො.

ឌបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយសង្ខ្យាមានឯកាទសជាដើម ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា ការបំពេញ តាមការកំណត់ផ្សេងៗ។ ចំនួនដែលគេបំពេញដោយវត្ថុណា វត្ថុនោះឈ្មោះថា បូរណៈ (គ្រឿងបំពេញ)។ គ្រឿងបំពេញនៃដប់មួយ ឈ្មោះថា ឯកាទសោ (ទីដប់មួយ)។ ក្នុងទីដទៃ ព្រោះសូត្រថា «ma pañcādikatīhi» យ่อมចុះ ម-បច្ច័យ សម្រេចជា ឯកាទសមោ (ទីដប់មួយ)។ គ្រឿងបំពេញនៃម្ភៃ ឈ្មោះថា វីសោ (ទីម្ភៃ) ឬ វីសតិមោ (ទីម្ភៃ), តិំសោ (ទីសាមសិប), តិំសតិមោ (ទីសាមសិប)។ ព្រោះ វ៉ា-សព្ទ ជាការកំណត់ផ្សេងៗ ទើបសម្រេចជា ចត្តាលីសោ (ទីសែសិប), បញ្ញាសោ (ទីហាសិប) ជាប្រាកដ។

52. ම පඤ්චාදිකතීහිති

៥២. ព្រោះសូត្រថា «ma pañcādikatīhi» ដូច្នេះ។

මපච්චයෙ පඤ්චමො, පඤ්චමී. සත්තමො, සත්තමී. අට්ඨමො, අට්ඨමී. කතිමො, කතිමී ඉච්චාදි.

កាលបើចុះ ម-បច្ច័យ សម្រេចជា បញ្ចមោ (ទីប្រាំ), ឥត្ថីលិង្គជា បញ្ចមី។ សត្តមោ (ទីប្រាំពីរ), សត្តមី។ អដ្ឋមោ (ទីប្រាំបី), អដ្ឋមី។ កតិមោ (ទីប៉ុន្មាន), កតិមី ជាដើម។

53. සථාදීන+මි චති

៥៣. យ่อมមានការចុះ ម-បច្ច័យ និងការទេសៈអក្សរខាងចុងរបស់សតសព្ទជាដើម ឲ្យជា ឥ-អក្សរ។

සතාදීනං [Pg.190] මො ච අන්තාදෙසො ඉ ච. සතස්ස පූරණො සතිමො, සහස්සිමො.

យ่อมមានការចុះ ម-បច្ច័យ និងការទេសៈអក្សរខាងចុងរបស់សតសព្ទជាដើម ឲ្យជា ឥ-អក្សរ។ គ្រឿងបំពេញនៃមួយរយ ឈ្មោះថា សតិមោ (ទីមួយរយ), សហស្សិមោ (ទីមួយពាន់)។

54. ඡා ට්ඨ+ට්ඨමාති

៥៤. ដ្ឋបច្ច័យ និងដ្ឋមបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយឆសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «ការបំពេញ»។

ඡසද්දා පූරණත්ථෙ ට්ඨ+ට්ඨමා. ඡන්නං පූරණො ඡට්ඨො, ඡට්ඨමො. ඉත්ථියං ඡට්ඨී, ඡට්ඨමී. ‘‘චතුත්ථදුතියෙස්වෙ+සං තතියපඨමා’’ති නිපාතනා පූරණත්ථෙ ද්විතො තියො ද්විස්ස දු ච, තිචතූහි තිස්ස අ, තිය+ත්ථා ච යථාක්කමං, දුතියො තතියො, චතුත්ථො.

ដ្ឋបច្ច័យ និងដ្ឋមបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយឆសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ការបំពេញ។ គ្រឿងបំពេញនៃប្រាំមួយ ឈ្មោះថា ឆដ្ឋោ (ទីប្រាំមួយ), ឆដ្ឋមោ (ទីប្រាំមួយ)។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គជា ឆដ្ឋី, ឆដ្ឋមី។ ព្រោះការនិបាតដោយសូត្រថា «Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā» ក្នុងអត្ថថា ការបំពេញ យ่อมមានការចុះ តិយ-បច្ច័យ ក្រោយ ទ្វិ-សព្ទ និងការទេសៈ ទ្វិ ឲ្យជា ទុ, ចុះ តិយ-បច្ច័យ ក្រោយ តិ-សព្ទ និងចុះ ថ-បច្ច័យ ក្រោយ ចតុ-សព្ទ ព្រមទាំងការទេសៈ តិ នៃ តិ-សព្ទ និង ចតុ-សព្ទ ឲ្យជា អ-អក្សរ តាមលំដាប់ ទើបសម្រេចជា ទុតិយោ (ទីពីរ), តតិយោ (ទីបី), ចតុត្ថោ (ទីបួន)។

55. එකා කා+ක්‍ය+සහායෙ

៥៥. កបច្ច័យ និងអាកិនបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយឯកសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «មិនមានគ្នា» (asahāya)។

‘‘සති බ්‍යභිචාරෙ විසෙසනං සාත්ථකං’’ති ඤායා සංඛ්‍යාතො විසෙසෙතුං ‘‘අසහායෙ’’ති වුත්තං. එකස්මා අසහායත්ථෙ ක+ආකී හොන්ති වා. එකොව එකකො, එකාකී, එකො වා.

តាមន័យថា «sati byabhicāre visesanaṃ sātthakaṃ» (កាលបើមានការឆ្គាំឆ្គង គុណនាមទើបមានប្រយោជន៍) ដើម្បីញែកចេញពីសង្ខ្យា ទើបពោលថា «asahāye» (មិនមានគ្នា)។ កបច្ច័យ និងអាកីបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយឯកសព្ទ ក្នុងអត្ថថា មិនមានគ្នា តាមការកំណត់ផ្សេងៗ។ តែម្នាក់ឯង ឈ្មោះថា ឯកកោ (តែម្នាក់ឯង), ឯកាកី (អ្នកនៅម្នាក់ឯង) ឬ ឯកោ (តែម្នាក់)។

56. වච්ඡාදීහි තනුත්තෙ තරො

៥៦. តរបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយវច្ឆសព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថថា «ភាពតូចតាច» (tanutta)។

වච්ඡාදීනං සභාවස්ස තනුත්තෙ=කිඤ්චිමත්තාවසෙසෙ තරො හොති. සො=සකො භාවො සභාවො අත්තනියපවත්තිනිමිත්තං. සුසුත්තස්ස තනුත්තෙ වච්ඡතරො, ඉත්ථියං වච්ඡතරී. යොබ්බනස්ස තනුත්තෙ ඔක්ඛතරො. ඔක්ඛා=දුතියවයට්ඨගොණො. අස්සභාවස්ස තනුත්තෙ අස්සතරො. ගාවොති ජාතිසාමත්ථියස්ස තනුත්තෙ උසභතරො. එත්ථ තනුත්තං අප්පබලතා.

តរបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ភាពតូចតាច គឺសល់នៅត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចនៃសភាវៈរបស់វច្ឆសព្ទជាដើម។ ពាក្យថា សោ គឺសភាវៈរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា សភាវៈ ដែលជាហេតុប្រព្រឹត្តទៅនៃខ្លួន។ ក្នុងអត្ថថា ភាពតូចតាចនៃសត្វដែលដេកលក់ស្រួល ឈ្មោះថា វច្ឆតរោ (កូនគោតូច), ក្នុងឥត្ថីលិង្គជា វច្ឆតរី។ ក្នុងអត្ថថា ភាពតូចតាចនៃវ័យក្មេង ឈ្មោះថា អុក្ខតរោ (គោស្ទាវ)។ ពាក្យថា អុក្ខា គឺគោដែលស្ថិតក្នុងវ័យទីពីរ។ ក្នុងអត្ថថា ភាពតូចតាចនៃសភាវៈជាសេះ ឈ្មោះថា អស្សតរោ (លា)។ ក្នុងអត្ថថា ភាពតូចតាចនៃសមត្ថភាពពូជដែលហៅថា គោ ឈ្មោះថា ឧសភតរោ (គោបាស្ទាវ)។ ក្នុងទីនេះ ភាពតូចតាច សំដៅដល់ការមានកម្លាំងតិច។

57. කිම්හා නිද්ධාරණෙ රතර+රතමා

៥៧. រតរប្រត្យ័យ និងរតមប្រត្យ័យ យ่อมចុះក្រោយកឹសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «ការជ្រើសរើស» (niddhāraṇa)។

කිංසද්දා [Pg.191] නිද්ධාරණෙ රතර+රතමා හොන්ති. කො එවාති කතරො භවතං දෙවදත්තො, කතරො භවතං කට්ඨො. කතමො භවතං දෙවදත්තො, කතමො භවතං කට්ඨො. භාරද්වාජානං කතමො+සි බ්‍රහ්මෙ.

រតរប្រត្យ័យ និងរតមប្រត្យ័យ យ่อมចុះក្រោយកឹសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ការជ្រើសរើស។ វិគ្រោះថា នរណាជាអ្នកនោះ ដូចជា កតរោ ភវតំ ទេវទត្តោ (ក្នុងចំណោមលោកទាំងឡាយ តើនរណាជាទេវទត្ត?), កតរោ ភវតំ កដ្ឋោ (ក្នុងចំណោមឈើទាំងឡាយ តើមួយណាជាឈើ?)។ កតមោ ភវតំ ទេវទត្តោ (ក្នុងចំណោមលោកទាំងឡាយ តើនរណាជាទេវទត្ត?), កតមោ ភវតំ កដ្ឋោ (ក្នុងចំណោមឈើទាំងឡាយ តើមួយណាជាឈើ?)។ «Bhāradvājānaṃ katamosi brahme» (បពិត្រព្រហ្ម ក្នុងចំណោមពួកភារទ្វាជៈ តើអ្នកជាម្នាក់ណា?)។

58. තෙන දත්තෙ ලි+යාති

៥៨. លបច្ច័យ និងអិយបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា «របស់ដែលបុគ្គលនោះប្រគល់ឲ្យ» (tena datte)។

දත්තෙ+භිධෙය්‍යෙ ල+ඉයා හොන්ති බහුලාධිකාරා මනුස්සසඤ්ඤායං. දෙවෙන දත්තො දෙවලො දෙවියො, බ්‍රහ්මලො බ්‍රහ්මියො. සීවලො සීවියො සිස්ස දීඝො. දෙව+බ්‍රහ්ම+සිවාති තන්නාමකා මනුස්සා. (රත්තමිච්චාදිඅනෙකත්ථතද්ධිතං).

លបច្ច័យ និងអិយបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា របស់ដែលបុគ្គលនោះប្រគល់ឲ្យ ដែលជាអភិធេយ្យ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ ក្នុងសញ្ញាដែលជាឈ្មោះរបស់មនុស្ស។ ជនដែលទេវតាប្រគល់ឲ្យ ឈ្មោះថា ទេវលោ (ទេវលៈ), ទេវិយោ (ទេវិយៈ), ព្រហ្មលោ (ព្រហ្មលៈ), ព្រហ្មិយោ (ព្រហ្មិយៈ)។ សីវលោ (សីវលៈ), សីវិយោ (សីវិយៈ) មានការធ្វើ ឥ ឲ្យជា ី (ទីឃៈ)។ ពាក្យថា ទេវៈ, ព្រហ្មៈ, សិវៈ គឺមនុស្សដែលមានឈ្មោះដូច្នោះ។ (ចប់ អនេកត្ថតទ្ធិត មានពាក្យថា រត្តំ ជាដើម)។

59. තස්ස භාවකම්මෙසුත්ත+තා+ත්තන+ණ්‍ය+ණෙය්‍ය+ණි+ය+ණියා

៥៩. ត្ត, តា, ត្តន, ណ្យ, ណេយ្យ, ណិ, យ, ណិយ បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា «ភាវៈ» (bhāva) និង «កម្ម» (kamma) ជាច្រើន។

ඡට්ඨියන්තා භාවෙ කම්මෙ ච ත්තාදයො හොන්ති බහුලං. න සබ්බෙ පච්චයා සබ්බතො හොන්ති අඤ්ඤත්‍රත්ත+තාහි. භවන්ති එතස්මා බුද්ධිසද්දාති භාවො සද්දපවත්තිනිමිත්තං. වුත්තඤ්ච –

ត្តបច្ច័យជាដើម យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ និងកម្ម ជាច្រើន។ បច្ច័យទាំងអស់មិនមែនចុះក្រោយនាមសព្ទទាំងអស់នោះទេ លើកលែងតែ ត្ត-បច្ច័យ និង តា-បច្ច័យ ចេញ។ វិគ្រោះថា «bhavanti etasmā buddhisaddā» (សេចក្តីដឹងនិងសព្ទទាំងឡាយ យ่อมកើតឡើងអំពីហេតុនោះ) ហេតុនោះឈ្មោះថា ភាវៈ ដែលជាហេតុប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះបុរាណាចារ្យពោលទុកថា –

හොන්ත්‍ය+ස්මා සද්දබුද්ධීති, භාවො තං සද්දවුත්තියා;

නිමිත්තභූතං නාමඤ්ච, ජාති දබ්බං ක්‍රියා ගුණොති.

«សព្ទនិងសេចក្តីដឹងទាំងឡាយ យ่อมកើតឡើងអំពីហេតុណា ហេតុនោះឈ្មោះថា ភាវៈ ដែលជាហេតុប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទនោះ គឺ នាម, ជាតិ, ទ្រព្យ, កិរិយា និងគុណ»។

නීලස්ස පටස්ස භාවො නීලත්තං නීලතාති ගුණො භාවො. එත්ථ නීලගුණවසෙන පටෙ නීලසද්දස්ස වුත්තියා පටබුද්ධියා නිමිත්තං භාවො නාම. නීලස්ස ගුණස්ස භාවො නීලත්තං නීලතාති නීලගුණජාති, එත්ථ නීලගුණජාති නිමිත්තං හුත්වා නීලසද්දස්ස ගුණවුත්තියා [Pg.192] නීලගුණජාති නිමිත්තං. ගොත්තං ගොතාති ගොජාති, එත්ථ ජාතිසද්දානං දබ්බවුත්තියා සති ජාති නිමිත්තං. පාචකස්ස භාවො පාචකත්තංති ක්‍රියාසම්බන්ධිත්තං භාවො, එත්ථ පචනක්‍රියාසම්බන්ධිත්තං භාවො. දණ්ඩිත්තං විසාණිත්තං රාජපුරිසත්තංති දණ්ඩ+විසාණ+රාජදබ්බානං සම්බන්ධිත්තං භාවො, දණ්ඩීත්‍යාදිසද්දපවත්තියා නිමිත්තත්තා.

ភាពនៃសំពត់ខៀវ ឈ្មោះថា នីលត្តៈ ឬ នីលតា (ភាពជាសំពត់ខៀវ) គុណជាភាវៈ។ ក្នុងទីនេះ ហេតុជាគ្រឿងដឹងនូវសំពត់ ដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃនីលសព្ទក្នុងសំពត់ ដោយអំណាចនៃគុណគឺពណ៌ខៀវ ឈ្មោះថា ភាវៈ។ ភាពនៃគុណគឺពណ៌ខៀវ ឈ្មោះថា នីលត្តៈ ឬ នីលតា គឺជាតិគឺគុណគឺពណ៌ខៀវ, ក្នុងទីនេះ ជាតិគឺគុណគឺពណ៌ខៀវ ជាហេតុ និងជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃគុណនៃនីលសព្ទ។ គោត្តៈ ឬ គោតា គឺគោជាតិ, ក្នុងទីនេះ កាលបើមានការប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទពោលគឺជាតិក្នុងទ្រព្យ ជាតិជាហេតុ។ ភាពនៃអ្នកស្លដណ្តាំ ឈ្មោះថា បាចកត្តៈ គឺការទាក់ទងនឹងកិរិយាជាភាវៈ, ក្នុងទីនេះ ការទាក់ទងនឹងកិរិយាគឺការស្លដណ្តាំជាភាវៈ។ ទណ្ឌិត្តៈ (ភាពជាអ្នកមានដំបង) វិសាណិត្តៈ (ភាពជាសត្វមានស្នែង) រាជបុរិសត្តៈ (ភាពជាបុរសរបស់ស្តេច) គឺការទាក់ទងនឹងទ្រព្យមានដំបង ស្នែង និងស្តេចជាភាវៈ ព្រោះជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទមានទណ្ឌីជាដើម។

දෙවදත්තස්ස භාවො දෙවදත්තත්තං, චන්දත්තං, සූරියත්තංති තදවත්ථා විසෙසසාමඤ්ඤං, දෙවදත්තස්ස බාලතාදිඅවත්ථාභෙදො, චන්දස්ස කලාදිඅවත්ථභෙදො ච, සූරියස්ස මන්දපටුතාදිඅවත්ථාභෙදො ච සාමඤ්ඤං, තදෙත්ථ නිමිත්තං. එත්ථ විජ්ජමානපදත්ථානං විසයභූතසඤ්ඤාසද්දානං පවත්තිනිමිත්තං වුත්තං. ආකාසත්තං අභාවත්තංති, තත්ථ ඝටාකාස+පීඨරාකාස, පටාභාව+ඝටාභාවාදිනා උපචරිතභෙදසාමඤ්ඤං භාවො.

ភាពនៃទេវទត្ត ឈ្មោះថា ទេវទត្តត្តៈ, ចន្ទត្តៈ (ភាពជាព្រះចន្ទ), សុរិយត្តៈ (ភាពជាព្រះអាទិត្យ) គឺសាមញ្ញៈ (ភាពទូទៅ) នៃសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអវត្ថា (សភាព) នោះៗ, សេចក្តីប្លែកគ្នានៃអវត្ថាមានភាពជាក្មេងជាដើមនៃទេវទត្ត, សេចក្តីប្លែកគ្នានៃអវត្ថាមានចំណែកជាដើមនៃព្រះចន្ទ និងសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអវត្ថាមានភាពទន់ខ្សោយនិងក្លៀវក្លាជាដើមនៃព្រះអាទិត្យ ជាសាមញ្ញៈ, សាមញ្ញៈនោះជាហេតុក្នុងទីនេះ។ ក្នុងទីនេះ ហេតុជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទៅនៃសញ្ញាសព្ទដែលជាវិស័យនៃបទត្ថៈ (អត្ថនៃបទ) ទាំងឡាយដែលមានប្រាកដ ត្រូវបានពោលហើយ។ អាកាសត្តៈ (ភាពជាអាកាស) អភាវត្តៈ (ភាពមិនមាន) ក្នុងពាក្យនោះ សាមញ្ញៈនៃសេចក្តីប្លែកគ្នាដែលឧបចារៈ (កំណត់យក) ដោយអាកាសក្នុងឆ្នាំង អាកាសក្នុងក្អម ភាពមិនមានសំពត់ ភាពមិនមានឆ្នាំងជាដើម ជាភាវៈ។

ත්තන-පුථුජ්ජනත්තනං. වෙදනාය භාවො වෙදනත්තනං, රස්සො. එවං ජායත්තනං, ජාරත්තනං.

តនបច្ច័យ ដូចជា បុថុជ្ជនត្តនៈ (ភាពជាបុថុជ្ជន)។ ភាពនៃវេទនា ឈ្មោះថា វេទនត្តនៈ (មានការធ្វើស្រៈឱ្យខ្លី - រស្សៈ)។ ដូចគ្នាជា ជាយត្តនៈ (ភាពជាភរិយា), ជាំរត្តនៈ (ភាពជាសហាយ)។

ණ්‍ය-අලසස්ස භාවො කම්මං වා ආලස්‍යං, එත්ථ ‘‘ලොපො+වණ්ණි+වණ්ණානං’’ති අ-ලොපෙ ‘‘සරාන+මාදිස්සා’’දිනා ආකාරො, එව+මුපරි ච. බ්‍රාහ්මණස්ස භාවො බ්‍රහ්මඤ්ඤං, ඤ්ඤකාරපුබ්බරූපානි. චාපල්‍යං, නෙපුඤ්ඤං, පෙසුඤ්ඤං, රඤ්ඤො භාවො රජ්ජං, ආධිපච්චං, දායජ්ජං, වෙසම්මං, වෙසමං, ණපච්චයො. සඛිනො භාවො සඛ්‍යං, වාණිජ්ජං, ආරොග්‍යං, ඔදග්‍යං, ආනණ්‍යං, දුබ්බල්‍යං, බල්‍යං, පණ්ඩිච්චං, බාහුස්සච්චං, පොරොහිච්චං. මුට්ඨස්සතිස්ස භාවො මුට්ඨස්සච්චං, ඉලොපො. කොසල්ලං, වෙපුල්ලං. සමානස්ස භාවො සාමඤ්ඤං, පෙරිස්සං, සොමනස්සං, දොමනස්සං, සොවචස්සං, දොවචස්සං, නිපකස්ස [Pg.193] භාවො නෙපක්කං, ආධික්කං, දුභගස්ස භාවො දොභග්ගං, සරූපස්ස භාවො සාරුප්පං, ඔපම්මං, සොඛුම්මං, තථස්ස භාවො තච්ඡං. දුම්මෙධස්ස භාවො දුම්මෙජ්ඣං. භෙසජස්ස භාවො භෙසජ්ජං, බ්‍යාවටස්ස කම්මං වෙය්‍යාවච්චං යථා වෙය්‍යාකරණං.

ណ្យបច្ច័យ ភាព ឬអំពើនៃបុគ្គលខ្ជិល ឈ្មោះថា អាលស្យៈ (សេចក្តីខ្ជិល), ក្នុងទីនេះ កាលបើលុប អ-អក្សរ ដោយសូត្រថា "លោបោ វណ្ណិវណ្ណានំ" ហើយ ធ្វើជាអាការៈ ដោយសូត្រថា "សរានមាទិស្សា" ជាដើម, ខាងលើក៏ដូចគ្នាដែរ។ ភាពនៃព្រាហ្មណ៍ ឈ្មោះថា ព្រហ្មញ្ញៈ (ភាពជាព្រាហ្មណ៍), មានការធ្វើ ញញ-អក្សរ ជាបុព្វរូប។ ចាបល្យៈ (ភាពជាអ្នករហ័សរហួន), នេបុញ្ញៈ (ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ), បេសុញ្ញៈ (ភាពជាអ្នកញុះញង់), ភាពនៃស្តេច ឈ្មោះថា រជ្ជៈ (រាជ្យ), អាធិបត្យៈ (ភាពជាធំ), ទាយជ្ជៈ (មរតក), វេសម្មៈ ឬ វេសមៈ (ភាពមិនស្មើគ្នា - ណបច្ច័យ)។ ភាពនៃសម្លាញ់ ឈ្មោះថា សខ្យៈ (ភាពជាសម្លាញ់), វាណិជ្ជៈ (ការជួញដូរ), អារោគ្យៈ (ភាពមិនមានរោគ), ឱទគ្យៈ (ភាពរីករាយ), អានណ្យៈ (ភាពមិនមានបំណុល), ទុព្វល្យៈ (ភាពទន់ខ្សោយ), ពល្យៈ (ភាពខ្លាំងក្លា), បណ្ឌិច្ចៈ (ភាពជាបណ្ឌិត), ពាហុស្សច្ចៈ (ភាពជាអ្នកចេះដឹងច្រើន), បោរោហិច្ចៈ (ភាពជាបុរោហិត)។ ភាពនៃបុគ្គលមានស្មារតីភ្លេចភ្លាំង ឈ្មោះថា មុដ្ឋស្សច្ចៈ (មានការលុប ឥ-ស្រៈ)។ កោសល្លៈ (ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ), វេបុល្លៈ (ភាពធំទូលាយ)។ ភាពនៃបុគ្គលស្មើគ្នា ឈ្មោះថា សាមញ្ញៈ, បេរិស្សៈ, សោមនស្សៈ, ទោមនស្សៈ, សោវចស្សៈ (ភាពជាអ្នកប្រដៅងាយ), ទោវចស្សៈ (ភាពជាអ្នកប្រដៅពិបាក), ភាពនៃបុគ្គលមានប្រាជ្ញាការពារខ្លួន ឈ្មោះថា នេបក្កៈ, អាធិក្កៈ (ភាពលើសលុប), ភាពនៃបុគ្គលមានលាភតិច ឈ្មោះថា ទោភគ្គៈ, ភាពនៃរូបស្មើគ្នា ឈ្មោះថា សារុប្បៈ, ឱបម្មៈ (ការប្រៀបធៀប), សោខុម្មៈ (ភាពល្អិតល្អន់), ភាពនៃសេចក្តីពិត ឈ្មោះថា តច្ឆៈ។ ភាពនៃបុគ្គលមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ ឈ្មោះថា ទុម្មេជ្ឈៈ។ ភាពនៃថ្នាំ ឈ្មោះថា ភេសជ្ជៈ, អំពើនៃបុគ្គលខ្វល់ខ្វាយ ឈ្មោះថា វេយ្យាវច្ចៈ ដូចជា វេយ្យាករណៈ។

ණෙය්‍ය-සුචිනො භාවො සොචෙය්‍යං, ආධිපතෙය්‍යං, කපිස්ස භාවො කාපෙය්‍යං. සඨස්ස භාවො කම්මං වා සාඨෙය්‍යං.

ណេយ្យបច្ច័យ ភាពនៃបុគ្គលស្អាតស្អំ ឈ្មោះថា សោចេយ្យៈ (សេចក្តីស្អាតស្អំ), អាធិបតេយ្យៈ (ភាពជាធំ), ភាពនៃស្វា ឈ្មោះថា កាបេយ្យៈ (ភាពជាស្វា)។ ភាព ឬអំពើនៃបុគ្គលកុហក ឈ្មោះថា សាឋេយ្យៈ (សេចក្តីកុហក)។

ණ-ගරූනං භාවො ගාරවං, උ අවඞ. පාටවං, අජ්ජවං, මද්දවං, ‘‘කොසජ්ජා’’දිනා උස්ස අත්තං ද්විත්තඤ්ච. පරමානං භාවො පාරමී, වීපච්චයො. සමග්ගානං භාවො සාමග්ගී.

ណបច្ច័យ ភាពនៃបុគ្គលគួរគោរព ឈ្មោះថា គារវៈ (សេចក្តីគោរព), មានការប្តូរ ឧ-ស្រៈ ជា អវង្អ។ បាដវៈ (ភាពឈ្លាសវៃ), អជ្ជវៈ (ភាពត្រង់), មទ្ទវៈ (ភាពទន់ភ្លន់), មានការធ្វើ ឧ-ស្រៈ ឱ្យជា អ-ស្រៈ និងតម្រួតតួ (ទ្វិត្តៈ) ដោយសូត្រមាន "កោសជ្ជា" ជាដើម។ ភាពនៃបុគ្គលដ៏ឧត្តម ឈ្មោះថា បារមី (វីបច្ច័យ)។ ភាពនៃបុគ្គលព្រមព្រៀងគ្នា ឈ្មោះថា សាមគ្គី។

ඉය-අධිපතිනො භාවො අධිපතියං, පණ්ඩිතියං, බහුස්සුතියං, නග්ගියං, සූරියං.

អិយបច្ច័យ ភាពនៃអធិបតី ឈ្មោះថា អធិបតិយ្យៈ, បណ្ឌិតិយ្យៈ (ភាពជាបណ្ឌិត), ពហុស្សុតិយ្យៈ (ភាពជាអ្នកចេះដឹងច្រើន), នគ្គិយ្យៈ (ភាពជាអ្នកអាក្រាត), សូរិយ្យៈ (ភាពជាអ្នកក្លាហាន)។

ණිය-අලසස්ස භාවො කම්මං වා ආලසියං, තාලුසියං, මන්දියං, දක්ඛියං, පොරොහිතියං, වෙය්‍යත්තියං.

ណិយបច្ច័យ ភាព ឬអំពើនៃបុគ្គលខ្ជិល ឈ្មោះថា អាលសិយៈ (សេចក្តីខ្ជិល), តាលុសិយៈ, មន្ទិយៈ (ភាពទន់ខ្សោយ), ទក្ខិយៈ (ភាពឈ្លាសវៃ), បោរោហិតិយៈ (ភាពជាបុរោហិត), វេយ្យត្តិយៈ (ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ)។

කථං රාමණීයකංති, සකත්ථෙ කන්තා ණෙන සිද්ධා. කම්මං=ක්‍රියා, තත්ථ අලසස්ස කම්මං අලසත්තං අලසතා අලසත්තනං ආලස්‍යං ආලසියං වා.

ពាក្យថា រាមណីយកៈ សម្រេចដូចម្តេច? សម្រេចដោយ កន្តបច្ច័យ ក្នុងសកត្ថៈ (អត្ថរបស់ខ្លួន) ដោយ ណបច្ច័យ។ ពាក្យថា កម្មៈ គឺកិរិយា, ក្នុងពាក្យនោះ អំពើនៃបុគ្គលខ្ជិល ឈ្មោះថា អលសត្តៈ អលសតា អលសត្តនៈ អាលស្យៈ ឬ អាលសិយៈ។

122. සකත්ථෙති

១២២. ពាក្យថា សកត្ថេ (ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន)។

සකත්ථෙපි යථායොගං ත්තාදයො හොන්ති. යථාභූතමෙව යථාභුච්චං, කාරුඤ්ඤං, පත්තකල්ලං. ආකාසානන්තමෙව ආකාසානඤ්චං, එත්ථ අකාරලොපො, තස්ස චෙ පුබ්බරූපෙ ච කතෙ ‘‘තදමිනා’’දිනා නස්ස ඤ්ඤො ච ලොපො ච හොති, කායපාගුඤ්ඤතා.

បច្ច័យទាំងឡាយមាន តៈ ជាដើម តែងមានក្នុងសកត្ថៈ (អត្ថរបស់ខ្លួន) តាមសមគួរ។ សេចក្តីពិតប្រាកដនោះឯង ឈ្មោះថា យថាភុច្ចៈ, ការុញ្ញៈ (សេចក្តីអាណិត), បត្តកល្លៈ (ការគួរដល់ការងារ)។ អាកាសមិនមានទីបំផុតនោះឯង ឈ្មោះថា អាកាសានញ្ចៈ, ក្នុងទីនេះ មានការលុប អ-អក្សរ, កាលបើលុប អ-អក្សរនោះ និងធ្វើជាបុព្វរូបហើយ តែងមានការលុប និងការធ្វើ ន-អក្សរ ជា ញ-អក្សរ ដោយសូត្រថា "តទមិនា" ជាដើម, កាយបាគុញ្ញតា (ភាពស្ទាត់ជំនាញនៃកាយ)។

60. බ්‍ය වද්ධදාසා වා

៦០. សូត្រថា ព្យ វទ្ធទាសា វា។

ඡට්ඨියන්තා [Pg.194] වද්ධා දාසා ච බ්‍යො හොති භාවකම්මෙසු. වද්ධස්ස භාවො කම්මං වා වද්ධබ්‍යං, වද්ධතා. දාසස්ස භාවො කම්මං වා දාසබ්‍යං, දාස්‍යං, දාසතා. කථං වද්ධවංති, ණෙ වාගමො.

ព្យបច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី វទ្ធសព្ទ និង ទាសសព្ទ ដែលមានវិភត្តិទី៦ ក្នុងអត្ថជាភាវៈ និងកម្ម។ ភាព ឬអំពើនៃបុគ្គលចម្រើន ឈ្មោះថា វទ្ធព្យៈ, វទ្ធតា។ ភាព ឬអំពើនៃខ្ញុំបម្រើ ឈ្មោះថា ទាសព្យៈ, ទាស្យៈ, ទាសតា។ ពាក្យថា វទ្ធវៈ សម្រេចដូចម្តេច? មាន វ-អក្សរជាអាគម ក្នុង ណបច្ច័យ។

61. නස යුවා බො ච වස්ස

៦១. សូត្រថា ណស យុវា ពោ ច វស្ស។

ඡට්ඨියන්තා යුවසද්දා භාවකම්මෙසු නණ වා හොති වස්ස බො ච. යුවස්ස භාවො යොබ්බනං, යුවත්තං යුවතා වා.

ណបច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី យុវសព្ទ ដែលមានវិភត្តិទី៦ ក្នុងអត្ថជាភាវៈ និងកម្ម ហើយប្តូរ វ-អក្សរ ជា ព-អក្សរ ខ្លះ។ ភាពនៃជនកំលោះ ឈ្មោះថា យោព្វនៈ (ភាពជាកំលោះ), យុវត្តៈ ឬ យុវតា។

62. අණ්වාදිත්වි+මොති

៦២. សូត្រថា អណ្វាទិត្វិមោ។

භාවෙ වා ඉමො. අණුනො භාවො අණිමා, ලඝිමා, මහතො භාවො මහිමා. කිසස්ස භාවො කසිමා.

ឥមបច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថជាភាវៈខ្លះ។ ភាពនៃវត្ថុល្អិត ឈ្មោះថា អណិមា, លឃិមា (ភាពស្រាល), ភាពនៃវត្ថុធំ ឈ្មោះថា មហិមា។ ភាពនៃបុគ្គលស្គម ឈ្មោះថា កសិមា។

133. කිස+මහත+මිමෙ කස, මහාති

១៣៣. សូត្រថា កិសមហតមិមេ កស មហា។

ඉමම්හි මහතො මහො ච කිසස්ස කසාදෙසො ච හොති.

ក្នុងព្រោះ ឥមបច្ច័យ តែងមានការប្តូរ មហតសព្ទ ជា មហៈ និងប្តូរ កិសសព្ទ ជា កសៈ។

63. භාවා තෙන නිබ්බත්තෙති

៦៣. សូត្រថា ភាវា តេន និព្វត្តេ។

ක්‍රියාවාචකසද්දතො ඉමො, පාකෙන නිබ්බත්තං පාකිමං, සෙකිමං.

ឥមបច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីសព្ទពោលគឺកិរិយា, វត្ថុដែលសម្រេចដោយការស្លដណ្តាំ ឈ្មោះថា បាកិមៈ, សេកិមៈ (វត្ថុដែលសម្រេចដោយការស្រោចស្រព)។

127. කොසජ්ජා+ජ්ජව+පාරිසජ්ජ+සොහජ්ජ+මද්දවා+රිස්සා+සභා+ජඤ්ඤ+ථෙය්‍ය+ බාහුසච්චා

១២៧. សូត្រថា កោសជ្ជាជ្ជវបារិសជ្ជសោហជ្ជមទ្ទវារិស្សាសភាជញ្ញថេយ្យពាហុសច្ចា។

එතෙ සද්දා නිපච්චන්තෙ ණානුබන්ධෙ. කුසීතස්ස භාවොති භාවෙ ණ්‍යො හොති, ඉමිනා ඊස්ස අකාරෙ ච තස්ස ජෙ ච [Pg.195] කතෙ යස්ස පුබ්බරූපං, කොසජ්ජං. උජුනො භාවෙ අජ්ජවංති ණො, ඉමිනා උස්ස අත්තං, ‘‘උවණ්ණස්සා+වඞ සරෙ’’ති අවඞආදෙසෙ ජස්ස ද්විත්තං. පරිසාසු සාධූති වාක්‍යෙ ‘‘ණ්‍යො තත්ථ සාධූ’’ති ණ්‍යො, ඉමිනා ජාගමො ච, ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති ආස්ස රස්සෙ ච කතෙ ජස්ස පුබ්බරූපං, පාරිසජ්ජො. ඉමිනා කමෙන වාක්‍යෙනෙව සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා. සුහදයොව සුහජ්ජො, තස්ස භාවො සොහජ්ජං, ඉමිනා අයලොපො. මුදුනො භාවො මද්දවං, ඉමිනා උස්ස අත්තං. ඉසිනො ඉදං භාවො වා ආරිස්සං, ණ්‍යපච්චයෙ ඉමිනා ආරඤාගමෙ ‘‘ලොපො+වණ්ණි+වණ්ණානං’’ති අන්තඉකාරලොපො ච. උසභස්ස ඉදං භාවො වා ආසභං, ඉමිනා උස්ස ආ. ආජානීයස්ස භාවො ආජඤ්ඤං, ඉමිනා යලොපෙ ‘‘ලොපො+වණ්ණි+වණ්ණානං’’ති ඊකාරලොපො. ථෙනස්ස භාවො ථෙය්‍යං, ඉමිනා නස්ස යකාරො. බහුස්සුතස්ස භාවො බාහුසච්චං, ඉමිනා උස්ස අකාරො සංයොගාදිලොපො. (භාවතද්ධිතං).

សព្ទទាំងឡាយនេះ សម្រេចដោយការកំណត់ទុក (និបាតនៈ) ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ-អក្សរជាអនុពន្ធ។ ក្នុងវិគ្រោះថា ភាពនៃបុគ្គលខ្ជិល ឈ្មោះថា កោសជ្ជៈ តែងមាន ណ្យបច្ច័យ ក្នុងអត្ថជាភាវៈ, ដោយសូត្រនេះ កាលបើធ្វើ ឥ-ស្រៈ ជា អ-ស្រៈ និងធ្វើ ត-អក្សរ ជា ជ-អក្សរ ហើយ ធ្វើ យ-អក្សរ ជាបុព្វរូប សម្រេចជា កោសជ្ជំ (សេចក្តីខ្ជិល)។ ក្នុងអត្ថជាភាវៈនៃឧជុសព្ទ សម្រេចជា អជ្ជវំ ដោយ ណបច្ច័យ, ដោយសូត្រនេះ មានការធ្វើ ឧ-ស្រៈ ជា អ-ស្រៈ, កាលបើប្តូរជា អវង្អ ដោយសូត្រថា "ឧវណ្ណស្សាវង សរេ" ហើយ ធ្វើ ជ-អក្សរ ឱ្យជាទ្វិត្តៈ។ ក្នុងវាក្យៈថា បុគ្គលល្អក្នុងបរិស័ទ ឈ្មោះថា បារិសជ្ជៈ តែងមាន ណ្យបច្ច័យ ដោយសូត្រថា "ណ្យោ តត្ថ សាធូ", ដោយសូត្រនេះ មាន ជ-អាគម ផង, កាលបើធ្វើ អា-ស្រៈ ឱ្យជា រស្សៈ ដោយសូត្រថា "ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា" ហើយ ធ្វើ ជ-អក្សរ ជាបុព្វរូប សម្រេចជា បារិសជ្ជោ។ គប្បីដឹងការសម្រេចនៃសព្ទដោយវាក្យៈតាមលំដាប់នេះឯង។ បុគ្គលមានចិត្តល្អ ឈ្មោះថា សុហជ្ជៈ, ភាពនៃសុហជ្ជៈនោះ ឈ្មោះថា សោហជ្ជំ, ដោយសូត្រនេះ មានការលុប អយ-អក្សរ។ ភាពនៃវត្ថុទន់ ឈ្មោះថា មទ្ទវំ, ដោយសូត្រនេះ មានការធ្វើ ឧ-ស្រៈ ជា អ-ស្រៈ។ របស់ ឬភាពនៃឥសី ឈ្មោះថា អារិស្សំ, ក្នុងព្រោះ ណ្យបច្ច័យ ដោយសូត្រនេះ មាន អាវ-អាគម (ឬ អារ-អាគម) និងលុប ឥ-ស្រៈខាងចុង ដោយសូត្រថា "លោបោ វណ្ណិវណ្ណានំ" ផង។ របស់ ឬភាពនៃឧសភៈ ឈ្មោះថា អាសភំ, ដោយសូត្រនេះ មានការធ្វើ ឧ-ស្រៈ ជា អា-ស្រៈ។ ភាពនៃសត្វអាជានេយ្យ ឈ្មោះថា អាជញ្ញំ, ដោយសូត្រនេះ កាលបើលុប យ-អក្សរ ហើយ លុប ឦ-ស្រៈ ដោយសូត្រថា "លោបោ វណ្ណិវណ្ណានំ"។ ភាពនៃចោរ ឈ្មោះថា ថេយ្យំ, ដោយសូត្រនេះ មានការប្តូរ ន-អក្សរ ជា យ-អក្សរ។ ភាពនៃពហុស្សុតៈ ឈ្មោះថា បាហុសច្ចំ, ដោយសូត្រនេះ មានការធ្វើ ឧ-ស្រៈ ជា អ-ស្រៈ និងលុបតួដើមនៃសំយោគ។ (ចប់ ភាវតទ្ធិត)។

64. තර+තමි+ස්සිකි+යි+ට්ඨා+තිසයෙ

៦៤. សូត្រថា តរ តមិ ស្សិកិ យិ ដ្ឋា តិសយេ។

අතිසයෙ වත්තමානතො හොන්තෙ+තෙ පච්චයා. අතිසයෙන පාපො පාපතරො පාපතමො පාපිස්සිතො පාපියො පාපිට්ඨො, ඉත්ථියං පාපතරා ඉච්චාදි. අතිසයප්පච්චයන්තාපි අතිසයප්පච්චයො, අතිසයෙන පාපිට්ඨො පාපිට්ඨතරො පාපිට්ඨතමො. එවං පටුතරො පටුතමො, පටිස්සිකො, පටියො, පටිට්ඨො, වරතරො ඉච්චාදි පණීතතරො ඉච්චාදි ච.

បច្ច័យទាំងឡាយនេះ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថដ៏ក្រៃលែង (អតិសយៈ)។ បុគ្គលលាមកក្រៃលែង ឈ្មោះថា បាបតរៈ, បាបតមៈ, បាបិស្សិតៈ, បាបិយោ, បាបិដ្ឋៈ, ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា បាបតរា ជាដើម។ សូម្បីសព្ទដែលមានអតិសយបច្ច័យខាងចុងហើយ ក៏នៅតែមានអតិសយបច្ច័យចុះបានទៀត ដូចជា បុគ្គលលាមកក្រៃលែងបំផុត ឈ្មោះថា បាបិដ្ឋតរៈ, បាបិដ្ឋតមៈ។ ដូចគ្នាជា បដុតរៈ, បដុតមៈ, បដិស្សិកៈ, បដិយោ, បដិដ្ឋៈ, វរតរៈ ជាដើម និង បណីតតរៈ ជាដើម។

135. ජො වුද්ධස්සි+යි+ට්ඨෙසු

១៣៥. សូត្រថា ជោ វុទ្ធស្សិយិដ្ឋេសុ។

වුද්ධස්ස [Pg.196] ජො හොති ඉයඉට්ඨෙසු. අතිසයෙන වුද්ධො ජෙය්‍යො ජෙට්ඨො, ජාදෙසෙ පුබ්බසරලොපෙ ලුත්තා සරා ඉස්ස එකාරෙ ච යස්ස ද්විත්තං.

តែងមានការប្តូរ វុទ្ធសព្ទ ជា ជៈ ក្នុងព្រោះ អិយបច្ច័យ និង ឥដ្ឋបច្ច័យ។ បុគ្គលចាស់ទុំក្រៃលែង ឈ្មោះថា ជេយ្យៈ, ជេដ្ឋៈ, កាលបើប្តូរជា ជ-អក្សរ ហើយ លុបស្រៈខាងដើម និងប្តូរ ឥ-ស្រៈ នៃបច្ច័យជា ឯ-ស្រៈ ហើយ ធ្វើ យ-អក្សរ ឱ្យជាទ្វិត្តៈ។

136. බාළ්හ+න්තික+පසත්ථානං සාධ+නෙද+සා

១៣៦. សូត្រថា ពាឡ្ហន្តិកបសត្ថានំ សាធនេទសា។

ඉයඉට්ඨෙසු බාළ්හ+න්තික+පසත්ථානං සාධ+නෙද+සා හොන්ති යථාක්කමං. අතිසයෙන බාළ්හො සාධියො සාධිට්ඨො. අතිසයෙන අන්තිකො නෙදියො නෙදිට්ඨො. අතිසයෙන පසත්ථො සෙය්‍යො සෙට්ඨො, පුබ්බෙව සරෙ ලුත්තෙ ඉස්ස එ ද්විත්තඤ්ච.

ក្នុងព្រោះ អិយបច្ច័យ និង ឥដ្ឋបច្ច័យ តែងមានការប្តូរ ពាឡ្ហសព្ទ អន្តិកសព្ទ និង បសត្ថសព្ទ ជា សាធៈ នេទៈ និង សៈ តាមលំដាប់។ វត្ថុខ្លាំងក្លាក្រៃលែង ឈ្មោះថា សាធិយោ, សាធិដ្ឋោ។ វត្ថុជិតក្រៃលែង ឈ្មោះថា នេនិយោ, នេនិដ្ឋោ។ វត្ថុប្រសើរក្រៃលែង ឈ្មោះថា សេយ្យោ, សេដ្ឋោ, មានការលុបស្រៈខាងដើមដូចមុន ហើយប្តូរ ឥ-ស្រៈ ជា ឯ-ស្រៈ និងតម្រួតតួ (ទ្វិត្តៈ)។

137. කණ+කන+ප්ප+යුවානං

១៣៧. សូត្រថា កណកនប្បយុវានំ។

ඉයඉට්ඨෙසු අප්පයුවානං කණ+කනා හොන්ති යථාක්කමං. අතිසයෙන අප්පො කණියො කණිට්ඨො. අතිසයෙන යුවා කනියො කනිට්ඨො.

ក្នុងព្រោះ អិយបច្ច័យ និង ឥដ្ឋបច្ច័យ តែងមានការប្តូរ អប្បសព្ទ និង យុវសព្ទ ជា កណៈ និង កនៈ តាមលំដាប់។ វត្ថុតិចតួចក្រៃលែង ឈ្មោះថា កណិយោ, កណិដ្ឋោ។ ជនកំលោះក្រៃលែង ឈ្មោះថា កនិយោ, កនិដ្ឋោ។

138. ලොපො වී+මන්තු+වන්තූනන්ති

១៣៨. សូត្រថា លោបោ វីមន្តុវន្តូនំ។

ඉයඉට්ඨෙසු වී+මන්තු+වන්තූනං ලොපො. අතිසයෙන මෙධාවී මෙධියො මෙධිට්ඨො. අතිසයෙන සතිමා සතියො සතිට්ඨො. අතිසයෙන ගුණවා ගුණියො ගුණිට්ඨො. එත්ථ යථාක්කමං මන්ත්වත්ථෙ වී+මන්තු+වන්තු හොති.

ក្នុងព្រោះ អិយបច្ច័យ និង ឥដ្ឋបច្ច័យ តែងមានការលុប វីបច្ច័យ មន្តុបច្ច័យ និង វន្តុបច្ច័យ។ បុគ្គលមានប្រាជ្ញាក្រៃលែង ឈ្មោះថា មេធិយោ, មេធិដ្ឋោ។ បុគ្គលមានស្មារតីក្រៃលែង ឈ្មោះថា សតិយោ, សតិដ្ឋោ។ បុគ្គលមានគុណក្រៃលែង ឈ្មោះថា គុណិយោ, គុណិដ្ឋោ។ ក្នុងទីនេះ វីបច្ច័យ មន្តុបច្ច័យ និង វន្តុបច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថរបស់ មន្តុបច្ច័យ (មាន) តាមលំដាប់។

65. තන්නිස්සිතෙ ල්ලො

៦៥. សូត្រថា តន្និស្សិតេ ល្លោ។

ල්ලපච්චයො [Pg.197] හොති දුතියන්තා තන්නිස්සිතත්ථෙ. වෙදං නිස්සිතං වෙදල්ලං. දුට්ඨු නිස්සිතං දුට්ඨුල්ලං. වෙදන්ති තුට්ඨි. ඉල්ලෙ සඞ්ඛාරං නිස්සිතං සඞ්ඛාරිල්ලං.

ល្លបច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិទី២ ក្នុងអត្ថថា អាស្រ័យនូវវត្ថុនោះ។ ធម៌ដែលអាស្រ័យនូវវេទៈ (សេចក្តីរីករាយ) ឈ្មោះថា វេទល្លៈ។ ធម៌ដែលអាស្រ័យនូវសេចក្តីអាក្រក់ ឈ្មោះថា ទុដ្ឋុល្លៈ។ ពាក្យថា វេទៈ គឺសេចក្តីត្រេកអរ។ ក្នុងព្រោះ អិល្លបច្ច័យ ធម៌ដែលអាស្រ័យនូវសង្ខារ ឈ្មោះថា សង្ខារិល្លៈ។

66. තස්ස විකාරාවයවෙසු ණ+ණික+ණෙය්‍ය+මයා

៦៦. សូត្រថា តស្ស វិការាវយវេសុ ណណិកណេយ្យមយា។

පකතියා උත්තර+මවත්ථන්තරං විකාරො. ඡට්ඨියන්තා නාමස්මා විකාරෙ+වයවෙ ච ණාදයො හොන්ති බහුලං. ණ-අයසො විකාරො ආයසං බන්ධනං, සකාගමො. උදුම්බරස්ස අවයවො විකාරො වා ඔදුම්බරං භස්මං පණ්ණං වා. කාපොතං මංසං සත්ති වා. ණික-කප්පාසස්ස විකාරො කප්පාසිකං වත්ථං. ණෙය්‍ය-එණිස්ස විකාරො+වයවො වා එණෙය්‍යං. කොසානං විකාරො කොසෙය්‍යං වත්ථං. මය-තිණානං විකාරො තිණමයං, දාරුමයං, නළමයං, මත්තිකාමයං, සුවණ්ණමයො රථො, රූපියමයං. ‘‘අඤ්ඤස්මිං’’ති මයො, ගුන්නං කරීසං ගොමයං.

សភាពប្លែកផ្សេងទៀតអំពីប្រក្រតី ឈ្មោះថា វិការៈ។ បច្ច័យទាំងឡាយមាន ណ ជាដើម តែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានវិភត្តិទី៦ ក្នុងអត្ថជាវិការៈ និងអវយវៈ (ចំណែក) ដោយច្រើន។ ណបច្ច័យ វិការៈនៃដែក ឈ្មោះថា អាយសំ (គ្រឿងចងដែលធ្វើអំពីដែក) មាន ស-អក្សរជាអាគម។ អវយវៈ ឬវិការៈនៃដើមល្វា ឈ្មោះថា ឱទុម្ពរំ (ផេះ ឬស្លឹកឈើធ្វើអំពីដើមល្វា)។ សាច់ ឬលំពែងនៃព្រាប ឈ្មោះថា កាបោតំ។ ណិកបច្ច័យ វិការៈនៃកប្បាស ឈ្មោះថា កប្បាសិកំ (សំពត់ធ្វើអំពីកប្បាស)។ ណេយ្យបច្ច័យ វិការៈ ឬអវយវៈនៃសត្វទ្រាយ ឈ្មោះថា ឯណេយ្យំ។ វិការៈនៃសំបុកដង្កូវនាង ឈ្មោះថា កោសេយ្យំ (សំពត់សូត្រ)។ មយបច្ច័យ វិការៈនៃស្មៅ ឈ្មោះថា តិណមយំ (ធ្វើអំពីស្មៅ), ទារុមយំ (ធ្វើអំពីឈើ), នឡមយំ (ធ្វើអំពីបំពង់ត្រកៀត), មត្តិកាមយំ (ធ្វើអំពីដីឥដ្ឋ), រថធ្វើអំពីមាស ឈ្មោះថា សុវណ្ណមយោ, រូបិយមយំ (ធ្វើអំពីប្រាក់)។ មយបច្ច័យ ចុះដោយសូត្រថា "អញ្ញស្មឹ" ដូចជា លាមកនៃគោ ឈ្មោះថា គោលមយំ (ឬ គោលមយោ)។

67. ජතුතො ස්සණ වා

៦៧. សូត្រថា ជតុ តោ ស្សណ វា។

විකාරාවයවෙසු ජතුතො ස්සණ වා හොති. එත්ථ ‘‘විකාරාවයවෙසූ’’ති වත්තන්තෙසුපි බහුලාධිකාරා විකාරෙයෙව හොති. ජතුනො විකාරො ජාතුස්සං ජතුමයං.

ស្សណបច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ជតុសព្ទ ក្នុងអត្ថជាវិការៈ និងអវយវៈខ្លះ។ ក្នុងទីនេះ កាលបើពាក្យថា "វិការាវយវេសុ" នៅតែប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីតែយ៉ាងនោះ ក៏ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ តែងចុះក្នុងអត្ថជាវិការៈតែម្យ៉ាង។ វិការៈនៃជ័រល័ក្ត ឈ្មោះថា ជាតុស្សំ, ជតុមយំ។

123. ලොපොති

១២៣. សូត្រថា លោបោតិ។

බහුලං පච්චයලොපොපි. ‘‘ඵලිතස්ස රුක්ඛස්ස ඵල+මවයවො විකාරො ච, පල්ලවිතස්සෙව පල්ලවං’’ති වුත්තත්තා ඵලාදයො [Pg.198] අවයවා විකාරා ච හොන්ති, තස්මා ඉදං වුච්චති ඵලපුප්ඵමූලෙසු විකාරාවයවෙසු-පියාලස්ස ඵලානි පියාලානි, මල්ලිකාය පුප්ඵානි මල්ලිකා, උසීරස්ස මූලං උසීරං. තංසද්දෙන වා තදභිධානං අභෙදොපචාරෙන, තස්මා පච්චයලොපං විනාපි සිජ්ඣති.

ការលុបបច្ច័យក៏មានដោយច្រើន។ ព្រោះពាក្យដែលពោលទុកថា "ផ្លែជាអវយវៈ និងជាវិការៈនៃដើមឈើដែលមានផ្លែ, ស្លឹកខ្ចីជាអវយវៈ និងជាវិការៈនៃដើមឈើដែលមានស្លឹកខ្ចី" ផ្លែជាដើម តែងជាអវយវៈ និងជាវិការៈ, ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យនេះទើបលោកពោលក្នុងអត្ថជាវិការៈ និងអវយវៈក្នុងផ្លែ ផ្កា និងឫស ដូចជា ផ្លែទាំងឡាយនៃដើមព្យាល ឈ្មោះថា ព្យាលានិ, ផ្កាទាំងឡាយនៃដើមម្លិះ ឈ្មោះថា មល្លិកា, ឫសនៃដើមស្រម៉ែ ឈ្មោះថា ឧសីរំ។ ឬមួយ ការពោលនូវវត្ថុនោះដោយសព្ទនោះ ដោយអភេទោបចារៈ (ការឧបចារៈដោយមិនប្លែកគ្នា), ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីមិនមានការលុបបច្ច័យ ក៏សម្រេចបានដែរ។

68. සමූහෙ කණ+ණ+ණිකා

៦៨. សូត្រថា សមូហេ កណណណិកា។

ඡට්ඨියන්තා සමූහෙ කණ+ණ+ණිකා හොන්ති. ගොත්තපච්චයන්තා කණ-රාජඤ්ඤානං සමූහො රාජඤ්ඤකං, මානුසකං. උක්ඛාදීහි උක්ඛානං සමූහො ඔක්ඛකං, ‘‘සංයොගෙ ක්වචී’’ති ඔකාරො. ඔට්ඨකං. උරබ්භානං සමූහො ඔරබ්භකං. රාජකං, රාජපුත්තකං, හත්ථිකං, ධෙනුකං, මායූරකං, කාපොතකං, මාහිසකං. ණ-කාකානං සමූහො කාකං, භික්ඛං. ණික අචිත්තා-අපූපානං සමූහො ආපූපිකං, සංකුලිකං.

បច្ច័យទាំងឡាយមាន កណ ណ និង ណិក តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិទី៦ ក្នុងអត្ថជាប្រជុំ (សមូហៈ)។ កណបច្ច័យ ចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានគោត្តបច្ច័យខាងចុង ដូចជា ប្រជុំនៃក្សត្រ ឈ្មោះថា រាជញ្ញកំ, មានុសកំ (ប្រជុំនៃមនុស្ស)។ ចុះក្រោយពីឧក្ខសព្ទជាដើម ប្រជុំនៃឆ្នាំង ឈ្មោះថា ឱក្ខកំ, មានការធ្វើជា ឱការៈ ដោយសូត្រថា "សំយោគេ ក្វចិ"។ ឱដ្ឋកំ (ប្រជុំនៃអូដ្ឋ)។ ប្រជុំនៃកូនចៀម ឈ្មោះថា ឱរព្ភកំ។ រាជកំ (ប្រជុំនៃស្តេច), រាជបុត្តកំ (ប្រជុំនៃរាជបុត្រ), ហត្ថិកំ (ប្រជុំនៃដំរី), ធេនុកំ (ប្រជុំនៃមេគោ), មាយូរកំ (ប្រជុំនៃក្ងោក), កាបោតកំ (ប្រជុំនៃព្រាប), មាហិសកំ (ប្រជុំនៃក្របី)។ ណបច្ច័យ ប្រជុំនៃក្អែក ឈ្មោះថា កាកំ, ភិក្ខំ (ប្រជុំនៃភិក្ខុ)។ ណិកបច្ច័យ ចុះក្រោយពីអចិត្តសព្ទ ប្រជុំនៃនំ ឈ្មោះថា អាបូបិកំ, សំកុលិកំ (ប្រជុំនៃនំក្រឡៅ)។

69. ජනාදීහි තාති

៦៩. សូត្រថា ជនាទីហិ តា។

සමූහත්ථෙ තා. ජනානං සමූහො ජනතා, ගජතා, බන්ධුතා, ගාමතා, සහායතා, නාගරතා. තාන්තා සභාවතො ඉත්ථිලිඞ්ගා.

តាបច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថជាប្រជុំ។ ប្រជុំនៃជន ឈ្មោះថា ជនតា, គជតា (ប្រជុំនៃដំរី), ពន្ធុតា (ប្រជុំនៃញាតិ), គាមតា (ប្រជុំនៃអ្នកស្រុក), សហាយតា (ប្រជុំនៃសម្លាញ់), នាគរតា (ប្រជុំនៃអ្នកនគរ)។ សព្ទដែលមាន តាបច្ច័យខាងចុង តែងជាឥត្ថីលិង្គដោយសភាវៈ។

මදනීයන්ති කරණෙ+ධිකරණෙ වා අනීයෙන සිද්ධං. ධූමායිතත්තන්තික්තන්තා නාමධාතුතො ත්තෙන සිද්ධං, ධූමො විය ආචරතීති ‘‘කත්තුතා+යො’’ති ආයෙ ‘‘ගමනත්ථාකම්මකාධාරෙ චා’’ති ක්තපච්චයෙ ඌආගමෙ ච කතෙ ධූමායිතස්ස භාවොති ධූමායිතත්තං.

ពាក្យថា Madanīya សម្រេចដោយ អនីយបច្ច័យ ក្នុងករណសាធនៈ ឬអធិករណសាធនៈ។ ពាក្យថា Dhūmāyitatta សម្រេចដោយ ត្តបច្ច័យ ពីនាមធាតុដែលមាន ក្តបច្ច័យនៅខាងចុង ពោលគឺ កាលបើធ្វើ អាយបច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា 'ប្រព្រឹត្តដូចជាផ្សែង' (dhūmo viya ācaratī) ដោយសូត្រថា “kattutā+yo” និងធ្វើ ក្តបច្ច័យ និង ឧអាគម ដោយសូត្រថា “gamanatthākammakādhāre cā” រួចហើយ ភាពនៃសេចក្តីហុយផ្សែង ឈ្មោះថា dhūmāyitatta (ភាពនៃសេចក្តីហុយផ្សែង)។

70. ඉයො හිතෙති

៧០. សូត្រថា Iyo hite។

හිතත්ථෙ [Pg.199] ඉයො. උපාදානානං හිතං උපාදානියං.

អិយបច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍ (hita)។ វត្ថុជាប្រយោជន៍ដល់ឧបាទាន ឈ្មោះថា ឧបាទានិយៈ (upādāniya)។

71. චක්ඛාදිතො ස්සොති

៧១. សូត្រថា Cakkhādito sso។

හිතත්ථෙ ස්සො. චක්ඛුනො හිතං චක්ඛුස්සං, ආයුස්සං.

ស្សបច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍។ វត្ថុជាប្រយោជន៍ដល់ចក្ខុ ឈ្មោះថា ចក្ខុស្សៈ (cakkhussa)។ វត្ថុជាប្រយោជន៍ដល់អាយុ ឈ្មោះថា អាយុស្សៈ (āyussa)។

72. ණ්‍යො තත්ථ සාධු

៧២. សូត្រថា Ṇyo tattha sādhu។

සත්තම්‍යන්තා තත්ථ සාධූති අස්මිං අත්ථෙ ණ්‍යො හොති. සාධූති කුසලො යොග්ගො හිතො වා. සභායං කුසලො සබ්භො, ආකාරලොපො. පරිසායං සාධු පාරිසජ්ජො, ‘‘කොසජ්ජා’’දිනා ජාගමෙ අකාරවුද්ධි. මෙධාය හිතං මෙජ්ඣං ඝතං. පාදානං හිතං පජ්ජං තෙලං. ‘‘අඤ්ඤස්මිං’’ති ණ්‍යො, රථං වහතීති රච්ඡා.

ណ្យបច្ច័យ ចុះបន្ទាប់ពីសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា 'ល្អក្នុងទីនោះ' (tattha sādhu)។ ពាក្យថា Sādhu សំដៅលើ ឈ្លាសវៃ (kusala) សមគួរ (yogga) ឬជាប្រយោជន៍ (hita)។ បុគ្គលអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសភា ឈ្មោះថា សព្ភៈ (sabbho) លុប អាការៈ។ បុគ្គលអ្នកល្អក្នុងបរិស័ទ ឈ្មោះថា បារិសជ្ជៈ (pārisajjo) ចុះ ជអាគម និងធ្វើ វុទ្ធិអក្សរ (អ ជា អា) ដោយសូត្រថា “kosajjā” ជាដើម។ ទឹកដោះថ្លាដែលជាប្រយោជន៍ដល់បញ្ញា ឈ្មោះថា មេជ្ឈៈ (mejjhaṃ ghataṃ)។ ប្រេងដែលជាប្រយោជន៍ដល់ជើង ឈ្មោះថា បជ្ជៈ (pajjaṃ telaṃ)។ ចុះ ណ្យបច្ច័យ ដោយសូត្រថា “Aññasmiṃ” ផ្លូវដែលនាំទៅនូវរថ ឈ្មោះថា រច្ឆា (racchā)។

73. කම්මා නිය+ඤ්ඤාති

៧៣. សូត្រថា Kammā niya+ññā។

කම්මසද්දා සාධ්වත්ථෙ නිය+ඤ්ඤා හොන්ති. කම්මෙ සාධු කම්මනියං කම්මඤ්ඤං.

និយបច្ច័យ និង ញ្ញបច្ច័យ ចុះបន្ទាប់ពី កម្មសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ល្អ (sādhu)។ ការងារដែលល្អ ឬគួរដល់ការងារ ឈ្មោះថា កម្មនិយៈ (kammaniya) ឬ កម្មញ្ញៈ (kammañña)។

74. කථාදිත්වි+කොති

៧៤. សូត្រថា Kathāditvi+ko។

ඉකො. කථායං කුසලො කථිකො. ධම්මකථිකො, සඞ්ගාමිකො, පවාසිකො, උපවාසිකො.

អិកបច្ច័យ។ បុគ្គលអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការនិយាយ ឈ្មោះថា កថិកៈ (kathika)។ ធម្មកថិកៈ (dhammakathika - អ្នកសម្តែងធម៌), សង្គាមិកៈ (saṅgāmika - អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសង្គ្រាម), បវាសិកៈ (pavāsiko - អ្នកនៅក្នុងដែនដីដទៃ), ឧបវាសិកៈ (upavāsiko - អ្នករក្សាសីលឧបោសថ)។

75. පථාදීහි ණෙය්‍යොති

៧៥. សូត្រថា Pathādīhi ṇeyyo។

ණෙය්‍යො. පථෙ හිතං පාථෙය්‍යං, සපතිස්මිං හිතං සාපතෙය්‍යං ධනං. පදීපෙය්‍යං තෙලං.

ណេយ្យបច្ច័យ។ ស្បៀងដែលជាប្រយោជន៍ដល់ផ្លូវ ឈ្មោះថា បាថេយ្យៈ (pātheyya)។ ទ្រព្យដែលជាប្រយោជន៍ដល់ខ្លួន ឈ្មោះថា សាបតេយ្យៈ (sāpateyyaṃ dhanaṃ)។ ប្រេងដែលជាប្រយោជន៍ដល់ប្រទីប ឈ្មោះថា បទីបេយ្យៈ (padīpeyyaṃ telaṃ)។

76. දක්ඛිණායා+රහෙති

៧៦. សូត្រថា Dakkhiṇāyā+rahe។

අරහත්ථෙ [Pg.200] ණෙය්‍යො. දක්ඛිණං අරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො.

ណេយ្យបច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថថា គួរ (arahatta)។ លោកអ្នកគួរទទួលនូវទក្ខិណាទាន ឈ្មោះថា ទក្ខិណេយ្យៈ (dakkhiṇeyyo)។

77. රායො තුමන්තාති

៧៧. សូត្រថា Rāyo tumantā។

අරහත්ථෙ තුමන්තා රායො වා. ඝාතෙතුං අරහතීති ඝාතෙතායං, ‘‘රානුබන්ධෙ+න්තසරාදිස්සා’’ති උංලොපො. ජාපෙතායං, පබ්බාජෙතායං. වාති කිං, ඝාතෙතුං. (සංකිණ්ණතද්ධිතං).

រាយបច្ច័យ ចុះបន្ទាប់ពីធាតុដែលមាន តុំបច្ច័យ នៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា គួរ (arahatta) ខ្លះ។ បុគ្គលដែលគួរនឹងសម្លាប់ ឈ្មោះថា ឃាតេតាយៈ (ghātetāya) លុប ឧំ ដោយសូត្រថា “rānubandhe+ntasarādissā”។ ជាបេតាយៈ (jāpetāya - គួរឲ្យចាញ់), បព្វាជេតាយៈ (pabbājetāya - គួរឲ្យបួស)។ ពាក្យថា 'ខ្លះ' (vā) មានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបជា ឃាតេតុំ (ghātetuṃ)។ (ចប់ សំកិណ្ណតទ្ធិត)។

78. ත+මෙත්ථ+ස්ස+ත්ථීති මන්තු

៧៨. សូត្រថា Ta+mettha+ssa+tthīti mantu។

පඨමන්තා එත්ථ අස්ස අත්ථීති එතෙස්ව+ත්ථෙසු මන්තු හොති. ගාවො එත්ථ දෙසෙ අස්ස වා පුරිසස්ස සන්තීති ගොමා, ගොමන්තො ඉච්චාදි ගුණවන්තුසමං.

មន្តុបច្ច័យ ចុះបន្ទាប់ពីសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា 'មាននៅក្នុងទីនេះ' (ettha atthi) ឬ 'មានដល់បុគ្គលនេះ' (assa atthi)។ ហ្វូងគោទាំងឡាយមាននៅក្នុងប្រទេសនេះ ឬមានដល់បុរសនេះ ហេតុនោះ ប្រទេសនោះ ឬបុរសនោះ ឈ្មោះថា គោមា (gomā) ឬ គោមន្តោ (gomanto) ជាដើម ដូចគ្នានឹង គុណវន្តុសព្ទ ដែរ។

අත්ථීති වත්තමානකාලොපාදානතො භූතාහි භවිස්සන්තීහි වා ගොහි න ගොමා. කථං ගොමා ආසි, ගොමා භවිස්සතීති. තදාපි වත්තමානාහියෙව ගොහි ගොමා, ආසි භවිස්සතීති පදන්තරා කාලන්තරං. ඉතිසද්දතො විසයනියමො. වුත්තඤ්හි –

ព្រោះការកាន់យកនូវបច្ចុប្បន្នកាល ដោយពាក្យថា 'atthi' (មាន) ហេតុនោះ បុគ្គលដែលមានគោក្នុងអតីតកាល ឬអនាគតកាល មិនឈ្មោះថា គោមា (អ្នកមានគោ) ឡើយ។ ចុះពាក្យថា 'gomā āsi' (ធ្លាប់ជាអ្នកមានគោ) ឬ 'gomā bhavissati' (នឹងទៅជាអ្នកមានគោ) នោះ តើសម្រេចរូបយ៉ាងដូចម្តេច? សូម្បីក្នុងកាលនោះ ក៏ឈ្មោះថា គោមា ព្រោះតែមានគោក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលនោះឯង ចំណែកពាក្យថា 'āsi' និង 'bhavissati' ជាបទដទៃដែលសម្តែងនូវកាលដទៃ។ ការកំណត់វិស័យ សម្រេចបានដោយសារ ឥតិសព្ទ។ ព្រោះលោកពោលទុកថា៖

පහූතෙ ච පසංසායං, නින්දායඤ්චා+තිසායනෙ;

නිච්චයොගෙ ච සංසග්ගෙ, හොන්ති+මෙ මන්තුආදයොති.

មន្តុបច្ច័យជាដើមទាំងឡាយនេះ ចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយគឺ៖ ច្រើន (pahūta), សរសើរ (pasaṃsā), និន្ទា (nindā), ក្រៃលែង (atisāyana), ប្រកបជានិច្ច (niccayoga) និង ច្រឡូកច្រឡំ (saṃsagga)។

134. ආයුස්සා+යස මන්තුම්හි

១៣៤. សូត្រថា Āyussā+yasa mantumhi។

මන්තුම්හි ආයුස්ස ආයසාදෙසො හොති. ආයු අස්ස අත්ථීති ආයස්මා. ගො අස්සොති ජාතිසද්දානං දබ්බාභිධාන- සාමත්ථියා [Pg.201] මන්ත්වාදයො න හොන්ති, තථා ගුණසද්දානං සෙතො පටොති. යෙසං තු ගුණසද්දානං දබ්බාභිධානසාමත්ථියං නත්ථි, තෙහි හොන්තෙව, බුද්ධි අස්ස අත්ථීති බුද්ධිමා. ‘‘වන්ත්ව+වණ්ණා’’ති වන්තුම්හි රූපවා රසවා ගන්ධවා සද්දවා. ‘‘දණ්ඩාදිත්වි+කඊ වා’’ති ඉක+ඊ, රසී රසිකො, රූපී රූපිකො, ගන්ධී ගන්ධිකොති.

កាលបើមាន មន្តុបច្ច័យ នៅខាងចុង ផ្លាស់ អាយុ ជា អាយស។ អាយុមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា អាយស្មា (āyasmā - លោកដ៏មានអាយុ)។ ចំពោះជាតិសព្ទទាំងឡាយ ដូចជា 'go' (គោ) ក្នុងអត្ថថា 'go assa' (គោរបស់បុគ្គលនោះ) មិនមាន មន្តុបច្ច័យជាដើម ចុះឡើយ ព្រោះមានសមត្ថភាពក្នុងការសម្តែងនូវទ្រព្យ (dabba) រួចជាស្រេចហើយ ដូចគ្នានឹងគុណសព្ទទាំងឡាយ ដូចជា 'seto paṭo' (សំពត់ស) ដែរ។ ចំណែកគុណសព្ទទាំងឡាយណាដែលគ្មានសមត្ថភាពក្នុងការសម្តែងនូវទ្រព្យ គុណសព្ទទាំងនោះ តែងមាន មន្តុបច្ច័យ ចុះជាប្រាកដ ដូចជា បញ្ញាមានដល់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ពុទ្ធិមា (buddhimā - អ្នកមានបញ្ញា)។ កាលបើមាន វន្តុបច្ច័យ ដោយសូត្រថា “Vantva+vaṇṇā” សម្រេចរូបជា រូបវា (rūpavā), រសវា (rasavā), គន្ធវា (gandhavā), សទ្ទវា (saddavā)។ កាលបើមាន អិកបច្ច័យ និង ឦបច្ច័យ ដោយសូត្រថា “Daṇḍāditvi+kaī vā” សម្រេចរូបជា រសី (rasī), រសិកោ (rasiko), រូបី (rūpī), រូបិកោ (rūpiko), គន្ធី (gandhī), គន្ធិកោ (gandhiko)។

79. වන්ත්ව+වණ්ණාති

៧៩. សូត្រថា Vantva+vaṇṇā។

වන්තු. පසත්ථං සීල+මස්ස අත්ථීති සීලවා. පහුතා පසත්ථා වා පඤ්ඤා අස්ස අත්ථීති පඤ්ඤවා.

វន្តុបច្ច័យ។ សីលដ៏ប្រសើរមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សីលវា (sīlavā - អ្នកមានសីល)។ បញ្ញាច្រើន ឬបញ្ញាដ៏ប្រសើរមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បញ្ញវា (paññavā - អ្នកមានបញ្ញា)។

80. දණ්ඩාදිත්වි+ක+ඊ වාති

៨០. សូត្រថា Daṇḍāditvi+ka+ī vā។

ඉක+ඊ හොන්ති වා මන්තත්ථෙ. බහුලංවිධානා කුතොචිසද්දතො ද්වෙ හොන්ති, කුතො චෙ+කමෙකංව. නිච්චයුත්තො දණ්ඩො අස්ස අත්ථීති දණ්ඩිකො දණ්ඩී. ගන්ධිකො ගන්ධී. වාත්වෙව, දණ්ඩවා.

អិកបច្ច័យ និង ឦបច្ច័យ តែងចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថរបស់មន្តុបច្ច័យ។ ព្រោះតែការចាត់ចែងដោយពាក្យថា 'ពហុឡំ' (bahulaṃ) ពីសព្ទខ្លះ តែងចុះបច្ច័យទាំងពីរ (ទាំង អិកៈ ទាំង ឦ) ពីសព្ទខ្លះ ចុះតែមួយៗប៉ុណ្ណោះ។ ដំបងដែលប្រកបជានិច្ចមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទណ្ឌិកោ (daṇḍiko) ឬ ទណ្ឌី (daṇḍī)។ គន្ធិកោ (gandhiko), គន្ធី (gandhī)។ ព្រោះពាក្យថា 'ខ្លះ' (vā) នោះឯង ទើបសម្រេចរូបជា ទណ្ឌវា (daṇḍavā) ផងដែរ។

‘‘උත්තමිණෙව ධනා ඉකො’’ති ගණසුත්තෙන ඉකො ධනිකො. අඤ්ඤො ධනී ධනවා.

ដោយគណសូត្រថា “Uttamiṇeva dhanā iko” ចុះ អិកបច្ច័យ សម្រេចរូបជា ធនិកោ (dhaniko - ម្ចាស់បំណុល)។ ចំណែកបុគ្គលដទៃ (ក្រៅពីម្ចាស់បំណុល) សម្រេចរូបជា ធនី (dhanī) ឬ ធនវា (dhanavā)។

‘‘අසන්නිහිතෙ අත්ථා’’ අසන්නිහිතො අත්ථො අස්ස අත්ථීති අත්ථිකො අත්ථී. සන්නිහිතෙ අත්ථවා. ‘‘තදන්තා ච’’ පුඤ්ඤත්ථො අස්ස අත්ථීති පුඤ්ඤත්ථිකො පුඤ්ඤත්ථී.

ដោយសូត្រថា “Asannihite atthā” ប្រយោជន៍ដែលមិនទាន់មកដល់មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា អត្ថិកោ (atthiko) ឬ អត្ថី (atthī)។ បើប្រយោជន៍មកដល់ហើយ សម្រេចរូបជា អត្ថវា (atthavā)។ ដោយសូត្រថា “Tadantā ca” សេចក្តីត្រូវការដោយបុណ្យមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បុញ្ញត្ថិកោ (puññatthiko) ឬ បុញ្ញត្ថី (puññatthī)។

‘‘වණ්ණන්තා ඊයෙව’’. බ්‍රහ්මවණ්ණං අස්ස අත්ථීති බ්‍රහ්මවණ්ණී, දෙවවණ්ණී.

ដោយសូត្រថា “Vaṇṇantā īyeva” ចុះតែ ឦបច្ច័យ ប៉ុណ្ណោះ បន្ទាប់ពីសព្ទដែលមាន វណ្ណសព្ទ នៅខាងចុង។ ពណ៌ដូចជាព្រហ្មមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ព្រហ្មវណ្ណី (brahmavaṇṇī)។ ទេវវណ្ណី (devavaṇṇī)។

‘‘හත්ථදන්තෙහි [Pg.202] ජාතියං’’. හත්ථ+මස්ස අත්ථීති හත්ථී, දන්තී. අඤ්ඤත්‍ර හත්ථවා දන්තවා.

ដោយសូត្រថា “Hatthadantehi jātiyaṃ” ចុះ ឦបច្ច័យ បន្ទាប់ពី ហត្ថសព្ទ និង ទន្តសព្ទ ក្នុងអត្ថជាជាតិ (កំណើត)។ ដៃ (ប្រមោយ) មានដល់សត្វនោះ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា ហត្ថី (hatthī - ដំរី)។ ធ្មេញ (ភ្លុក) មានដល់សត្វនោះ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា ទន្តី (dantī - សត្វមានភ្លុក/ដំរី)។ ក្នុងអត្ថដទៃក្រៅពីជាតិ សម្រេចរូបជា ហត្ថវា (hatthavā) ឬ ទន្តវា (dantavā)។

‘‘වණ්ණතො බ්‍රහ්මචාරිම්හි’’. වණ්ණො අස්ස අත්ථීති වණ්ණිකො බ්‍රහ්මචාරී.

ដោយសូត្រថា “Vaṇṇato brahmacārimhi” ចុះ អិកបច្ច័យ បន្ទាប់ពី វណ្ណសព្ទ ក្នុងអត្ថថា អ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ (brahmacārī)។ វណ្ណៈ (សេចក្តីសរសើរ ឬសីល) មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា វណ្ណិកោ (vaṇṇiko - អ្នកប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌)។

‘‘පොක්ඛරාදිතො දෙසෙ’’. පොක්ඛරං ජලං පදුමං වා අස්ස අත්ථීති පොක්ඛරී, ‘‘යුවණ්ණෙහි නී’’ති නීම්හි ‘‘ඝරණ්‍යාදයො’’ති ඊස්ස අත්තං, නස්ස ණො ච, පොක්ඛරණී, උප්පලිනී, කුමුදිනී, භිසිනී, මුලාලිනී, සාලුකිනී.

ដោយសូត្រថា “Pokkharādito dese” ចុះ ឦបច្ច័យ បន្ទាប់ពី បោក្ខរសព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថជាទីកន្លែង (desa)។ ទឹក ឬផ្កាឈូកមាននៅក្នុងទីនោះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា បោក្ខរី (pokkharī)។ កាលបើចុះ នីបច្ច័យ ដោយសូត្រថា “yuvaṇṇehi nī” តែងធ្វើ ឦ ជា អ និងផ្លាស់ ន ជា ណ ដោយសូត្រថា “gharaṇyādayo” សម្រេចរូបជា បោក្ខរណី (pokkharaṇī - ស្រះឈូក), ឧប្បលិនី (uppalinī - ស្រះផ្កាឈូកក្រហម), កុមុទិនី (kumudinī - ស្រះផ្កាឈូកស), ភិសិនី (bhisinī - ស្រះមានក្រអៅឈូក), មុឡាលិនី (mulālinī - ស្រះមានក្រអៅឈូកខ្ចី), សាលុកិនី (sālukinī - ស្រះមានមើមឈូក)។

‘‘ක්වචා+දෙසෙපි’’. පදුම+මස්ස අත්ථීති පදුමී පදුමිනී පදුමිනීපණ්ණං. දෙසතො+ඤ්ඤත්‍ර පොක්ඛරවා හත්ථී.

ដោយសូត្រថា “Kvacā+desepi” ចុះបច្ច័យទាំងនោះ ក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាទីកន្លែងខ្លះ។ ផ្កាឈូកមានដល់វត្ថុនោះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បទុមី (padumī), បទុមិនី (paduminī) ដូចជា បទុមិនីបណ្ណំ (paduminīpaṇṇaṃ - ស្លឹកឈូក)។ ក្នុងអត្ថដទៃក្រៅពីទីកន្លែង សម្រេចរូបជា បោក្ខរវា (pokkharavā) ដូចជា បោក្ខរវា ហត្ថី (pokkharavā hatthī - ដំរីមានចំណុចក្រហម)។

‘‘නාවායි+කො’’ නාවිකො. සිඛී, බාලී, සීලී, බලී.

ដោយសូត្រថា “Nāvāyi+ko” ចុះ អិកបច្ច័យ សម្រេចរូបជា នាវិកោ (nāviko - អ្នកដើរកប៉ាល់)។ សិខី (sikhī - សត្វមានកំប៉ោយ/ក្ងោក), ពាលី (bālī - សត្វមានកន្ទុយ/ស្វា), សីលី (sīlī - អ្នកមានសីល), ពលី (balī - អ្នកមានកម្លាំង)។

‘‘සුඛදුක්ඛා ඊ’’. සුඛී දුක්ඛී. ‘‘බලා බාහූරුපුබ්බා ච’’. බාහුබලී, ඌරුබලී.

ដោយសូត្រថា “Sukhadukkhā ī” ចុះ ឦបច្ច័យ បន្ទាប់ពី សុខសព្ទ និង ទុក្ខសព្ទ សម្រេចរូបជា សុខី (sukhī - អ្នកមានសុខ), ទុក្ខី (dukkhī - អ្នកមានទុក្ខ)។ ដោយសូត្រថា “Balā bāhūrupubbā ca” ចុះ ឦបច្ច័យ បន្ទាប់ពី ពលសព្ទ ដែលមាន ពាហុសព្ទ ឬ ឧរុសព្ទ នៅខាងដើម សម្រេចរូបជា ពាហុពលី (bāhubalī - អ្នកមានកម្លាំងដៃ), ឧរុពលី (ūrubalī - អ្នកមានកម្លាំងភ្លៅ)។

81. තපාදීහි ස්සීති

៨១. សូត្រថា Tapādīhi ssī។

ස්සී. තපො අස්ස අත්ථීති තපස්සී, යසස්සී, තෙජස්සී, මනස්සී, පයස්සී. වාත්වෙව, යසවා.

ស្សីបច្ច័យ។ តបៈ (សេចក្តីព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស) មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា តបស្សី (tapassī - អ្នកមានតបៈ)។ យសស្សី (yasassī - អ្នកមានយស), តេជស្សី (tejassī - អ្នកមានតេជះ), មនស្សី (manassī - អ្នកមានចិត្ត/អ្នកមានប្រាជ្ញា), បយស្សី (payassī - ទឹកដោះដែលមានទឹកដោះច្រើន)។ ព្រោះពាក្យថា 'ខ្លះ' (vā) នោះឯង ទើបសម្រេចរូបជា យសវា (yasavā) ផងដែរ។

82. මුඛාදිතො රොති

៨២. សូត្រថា Mukhādito ro។

රො. නින්දිතං මුඛ+මස්ස අත්ථීති මුඛරො. සුසි=ඡිද්දං අස්ස අත්ථීති සුසිරො. ඌසො=ඛාරමත්තිකා අස්මිං අත්ථීති ඌසරො[Pg.203]. මධුරො ගුළො, මධුරා සක්ඛරා, මධුරං ඛීරං. ඛං=ගීවාය විවරං අස්ස අත්ථීති ඛරො ගද්‍රභො. කුඤ්ජො=හනු අස්ස අත්ථීති කුඤ්ජරො. නගරො.

របច្ច័យ។ មាត់ដែលគួរឲ្យនិន្ទាមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មុខរៈ (mukharo - អ្នកនិយាយច្រើន/មាត់រអិល)។ ប្រហោង (susi) មានដល់វត្ថុនោះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សុសិរៈ (susiro - វត្ថុមានប្រហោង)។ ដីប្រៃ (ūso) មាននៅក្នុងទីនោះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា ឧសរៈ (ūsaro - ដីប្រៃ)។ ស្ករអំពៅមានរសផ្អែម (madhuro guḷo), ស្ករសមានរសផ្អែម (madhurā sakkharā), ទឹកដោះស្រស់មានរសផ្អែម (madhuraṃ khīraṃ)។ ចន្លោះក (khaṃ) មានដល់សត្វនោះ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា ខរៈ (kharo - សត្វលា)។ ថ្គាម (kuñjo) មានដល់សត្វនោះ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា គុញ្ជរៈ (kuñjaro - សត្វដំរី)។ នគរៈ (nagaro)។

‘‘දන්තස්ස ච උන්නතදන්තෙ’’ති ගණසුත්තෙන දන්තස්ස උ ච, උන්නතං දන්ත+මස්ස අත්ථීති දන්තුරො.

ដោយគណសូត្រថា “Dantassa ca unnatadante” ផ្លាស់ អ នៃ ទន្តសព្ទ ជា ឧ ផង ធ្មេញដ៏ខ្ពស់ (ធ្មេញញើប) មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទន្តុរៈ (danturo - មនុស្សធ្មេញញើប)។

83. තුට්ඨ්‍යාදීහි භොති

៨៣. សូត្រថា Tuṭṭhyādīhi bho។

භො වා. තුට්ඨි අස්ස අත්ථීති තුට්ඨිභො, සාලිභො, වාලිභො.

ភោបច្ច័យ ខ្លះ។ សេចក្តីត្រេកអរមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា តុដ្ឋិភោ (tuṭṭhibho)។ សាលិភោ (sālibho), វាលិភោ (vālibho)។

84. සද්ධාදිත්ව

៨៤. សូត្រថា Saddhāditva។

ඉති වා අ හොති. අතිසයා සද්ධා අස්ස අත්ථීති සද්ධො, පඤ්ඤො, පඤ්ඤවා, සද්ධා කඤ්ඤා, සද්ධං කුලං.

ឬចុះ អបច្ច័យ ខ្លះ ដោយសូត្រនេះ។ សទ្ធាដ៏ក្រៃលែងមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សទ្ធោ (saddho - អ្នកមានសទ្ធា)។ បញ្ញោ (pañño - អ្នកមានបញ្ញា), បញ្ញវា (paññavā)។ នាងក្រមុំមានសទ្ធា (saddhā kaññā), ត្រកូលមានសទ្ធា (saddhaṃ kulaṃ)។

85. ණො තපාති

៨៥. សូត្រថា Ṇo tapā។

ණො, තාපසො, සකාගමො. තාපසී.

ណបច្ច័យ សម្រេចរូបជា តាបសោ (tāpaso - អ្នកមានតបៈ/តាបស) ចុះ សកាគម។ តាបសី (tāpasī - នាងតាបសី)។

86. ආල්ව+භිජ්ඣාදීහිති

៨៦. សូត្រថា Ālva+bhijjhādīhi។

ආලු වා. අභිජ්ඣා අස්ස අත්ථීති අභිජ්ඣාලු, සීතාලු, ධජාලු, දයාලු, දයාවා. අභිජ්ඣාලු එව අභිජ්ඣාලුකො.

អាលុបច្ច័យ ខ្លះ។ អភិជ្ឈា (សេចក្តីលោភចង់បានរបស់គេ) មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា អភិជ្ឈាលុ (abhijjhālu - អ្នកមានអភិជ្ឈាច្រើន)។ សីតាលុ (sītālu - អ្នកងាយរងា), ធជាលុ (dhajālu - វត្ថុមានទង់ច្រើន), ទយាលុ (dayālu - អ្នកមានសេចក្តីអាណិតអាសូរ), ទយាវា (dayāvā)។ ពាក្យថា អភិជ្ឈាលុ នោះឯង សម្រេចរូបជា អភិជ្ឈាលុកោ (abhijjhāluko) ក៏បាន។

87. පිච්ඡාදිත්වි+ලොති

៨៧. សូត្រថា Picchāditvi+lo។

ඉලො වා. පිච්ඡ+මස්ස අත්ථීති පිච්ඡිලො, පිච්ඡවා. ඵෙණිලො, ජටිලො, තුණ්ඩිලො. නින්දිතා වාචා අස්ස අත්ථීති වාචාලොති පරස්සරලොපො.

ឥលបច្ច័យ ខ្លះ។ រោមស្លាបមានដល់សត្វនោះ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា បិច្ឆិលៈ (picchilo) ឬ បិច្ឆវា (picchavā)។ ផេណិលៈ (pheṇilo - វត្ថុមានពពុះច្រើន), ជដិលៈ (jaṭilo - អ្នកមានសក់ជំពាក់គ្នា/ជដិល), តុណ្ឌិលៈ (tuṇḍilo - សត្វមានចំពុះធំ)។ វាចាដែលគួរឲ្យនិន្ទាមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា វាចាលៈ (vācālo - អ្នកនិយាយច្រើន) លុបស្រៈខាងដើមនៃស្រៈខាងចុង (parassaralopo)។

88. සීලාදිතො වොති

៨៨. សូត្រថា Sīlādito vo។

වො [Pg.204] හොති වා. සීලවො, සීලවා. කෙසවො, කෙසවා.

វបច្ច័យ ចុះខ្លះ។ សីលវោ (sīlavo), សីលវា (sīlavā)។ កេសវោ (kesavo), កេសវា (kesavā)។

‘‘අණ්ණා නිච්චං’’ අණ්ණවො. ‘‘ගණ්ඩීරාජීහි සඤ්ඤායං’’ ගණ්ඩී=මෙණ්ඩසිඞ්ගං අස්ස අත්ථීති ගණ්ඩීවං ධනු, රාජීවං පඞ්කජං.

ដោយសូត្រថា “Aṇṇā niccaṃ” ចុះ វបច្ច័យ ជានិច្ច សម្រេចរូបជា អណ្ណវោ (aṇṇavo - ស្ទឹង ឬសមុទ្រ)។ ដោយសូត្រថា “Gaṇḍīrājīhi saññāyaṃ” ក្នុងអត្ថជាឈ្មោះ (saññā) កោងដូចជាស្នែងចៀម (gaṇḍī) មានដល់ធ្នូនោះ ហេតុនោះ ធ្នូនោះ ឈ្មោះថា គណ្ឌីវៈ (gaṇḍīvaṃ dhanu - ធ្នូរបស់ព្រះអរជុន)។ ជួរ ឬឆ្នូត (rājī) មានដល់ផ្កានោះ ហេតុនោះ ផ្កានោះ ឈ្មោះថា រាជីវៈ (rājīvaṃ paṅkajaṃ - ផ្កាឈូក)។

89. මායා මෙධාහි වීති

៨៩. សូត្រថា Māyā medhāhi vī។

වී. මායාවී, මෙධාවී පුමා. නීම්හි මෙධාවිනී. මෙධාවී කුලං, ‘‘එකවචනයොස්ව+ඝොනං’’ති සිම්හි රස්සො. එවං මායාවී.

វីបច្ច័យ។ បុរសអ្នកមានមាយា ឈ្មោះថា មាយាវី (māyāvī)។ បុរសអ្នកមានប្រាជ្ញា ឈ្មោះថា មេធាវី (medhāvī)។ កាលបើចុះ នីបច្ច័យ (ក្នុងឥត្ថីលិង្គ) សម្រេចរូបជា មេធាវិនី (medhāvinī)។ ត្រកូលមានប្រាជ្ញា ឈ្មោះថា មេធាវី កុលំ (medhāvī kulaṃ) ធ្វើតម្រូវឲ្យមាន រស្សៈ ក្នុង សិវិភត្តិ ដោយសូត្រថា “ekavacanayosva+ghonaṃ”។ ក្នុងពាក្យថា មាយាវី ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

90. සි+ස්සරෙ ආම්‍යු+වාමී

៩០. សូត្រថា Si+ssare āmyu+vāmī។

ඉස්සරෙ+භිධෙය්‍යෙ සසද්දා ආමී+උවාමී හොන්ති මන්ත්වත්ථෙ. සං=ආයත්තං අස්ස අත්ථීති සාමී සුවාමී. සුවාමිනී කඤ්ඤා.

កាលបើមានអត្ថថាជាធំ (issara) ត្រូវផ្លាស់ សសព្ទ ជា អាមី និង ឧវាមី ក្នុងអត្ថរបស់មន្តុបច្ច័យ។ របស់ដែលជាចំណុះ (saṃ) មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សាមី (sāmī - ម្ចាស់) ឬ សុវាមី (suvāmī)។ នាងក្រមុំជាម្ចាស់ ឈ្មោះថា សុវាមិនី (suvāminī kaññā)។

91. ලක්ඛ්‍යා ණො අ ච

៩១. សូត្រថា Lakkhyā ṇo a ca។

ලක්ඛීසද්දා ණො හොති මන්ත්වත්ථෙ අ ච+න්තස්ස. ලක්ඛී අස්ස අත්ථීති ලක්ඛණො.

ណបច្ច័យ ចុះបន្ទាប់ពី លក្ខីសព្ទ ក្នុងអត្ថរបស់មន្តុបច្ច័យ និងផ្លាស់ស្រៈខាងចុងជា អ។ លក្ខណៈ (សិរីសួស្តី) មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា លក្ខណោ (lakkhaṇo - ព្រះលក្សណ៍ ឬអ្នកមានលក្ខណៈល្អ)។

92. අඞ්ගා නො කල්‍යාණෙති

៩២. អង្គា នោ កល្យាណេ (ចុះ នោ បច្ច័យ ក្រោយពី អង្គ សព្ទ ក្នុងអត្ថថា ល្អ)។

අඞ්ගස්මා නො හොති. කල්‍යාණානි සොභණානි අඞ්ගානි අස්සා අත්ථීති අඞ්ගනා.

ក្រោយពី អង្គ សព្ទ តែងចុះ នោ បច្ច័យ។ អវយវៈទាំងឡាយដ៏ល្អ (ស្អាត) របស់នាងនោះមាន ព្រោះហេតុនោះ នាងនោះឈ្មោះថា អង្គនា (ស្ត្រីមានអវយវៈល្អ)។

93. සො ලොමාති

៩៣. សោ លោមា (ចុះ សោ បច្ច័យ ក្រោយពី លោម សព្ទ)។

ලොමා [Pg.205] සො, පහූතා ලොමා අස්ස අත්ථීති ලොමසො, ලොමසා කඤ්ඤා.

ក្រោយពី លោម សព្ទ ចុះ សោ បច្ច័យ, រោមទាំងឡាយដ៏ច្រើនរបស់បុគ្គលនោះមាន ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា លោមសោ (អ្នកមានរោមច្រើន), នាងកញ្ញាមានរោមច្រើន ឈ្មោះថា លោមសា។

94. ඉමි+යාති

៩៤. ឥមិ+យា (ចុះ ឥម និង ឥយ បច្ច័យ)។

ඉම+ඉයා හොන්ති, පුත්තො අස්ස අත්ථීති පුත්තිමො, කිත්තිමො, පුත්තියො, කප්පියො, ජටියො, හානභාගියො, සෙනියො. (අත්ථ්‍යත්ථතද්ධිතං).

តែងចុះ ឥម និង ឥយ បច្ច័យ, កូនរបស់បុគ្គលនោះមាន ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា បុត្តិមោ, កិត្តិមោ, បុត្តិយោ, កប្បិយោ, ជដិយោ, ហានភាគិយោ, សេនិយោ។ (នេះជាអត្ថ្យត្ថតទ្ធិត)។

95. තො පඤ්චම්‍යා

៩៥. តោ បញ្ចម្យា (ចុះ តោ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃបញ្ចមីវិភត្តិ)។

පඤ්චම්‍යන්තා බහුලං තො හොති වා. තොආදිපච්චයන්තා නිප්ඵන්නනිපාතා, තෙහි පරාසං විභත්තීනං ‘‘අසංඛ්‍යෙහි සබ්බාසං’’ති ලොපොව. ගාමතො ආගච්ඡතීති ගාමස්මා ආගච්ඡති, චොරතො භායතීති චොරෙහි භායති, සත්ථතො පරිහීනො සත්ථා පරිහීනො. එවං පුරිසතො, රාජතො, අග්ගිතො, හත්ථිතො, හෙතුතො, යුත්තිතො, ඉත්ථිතො, භික්ඛුනිතො, යාගුතො, ජම්බුතො, චිත්තතො, ආයුතො. සබ්බාදිතො-සබ්බතො, යතො, තතො ඉච්චාදි.

ក្រោយពីសព្ទដែលមានបញ្ចមីវិភត្តិនៅខាងចុង តែងចុះ តោ បច្ច័យ ជាច្រើនខ្លះ។ សព្ទដែលសម្រេចដោយ តោ បច្ច័យ ជាដើម ជាសព្ទនិបាត, វិភត្តិទាំងឡាយដែលនៅខាងក្រោយសព្ទទាំងនោះ ត្រូវលុបចេញដោយសូត្រថា “អសង្ខ្យេហិ សព្វាសំ”។ មកពីភូមិ ឈ្មោះថា គាមតោ (មកពីភូមិ), ខ្លាចអំពីចោរ ឈ្មោះថា ចោរតោ (ខ្លាចអំពីចោរ), សាបសូន្យចាកពួក ឈ្មោះថា សត្ថតោ បរិហីនោ (សាបសូន្យចាកពួក)។ ដូចគ្នាដែរ បុរិសតោ, រាជតោ, អគ្គិតោ, ហត្ថិតោ, ហេតុតោ, យុត្តិតោ, ឥត្ថិតោ, ភិក្ខុនិតោ, យាគុតោ, ជម្ពុតោ, ចិត្តតោ, អាយុតោ។ ក្រោយពីសព្វសព្វជាដើម-សព្វតោ, យតោ, តតោ ជាដើម។

96. ඉතො+තෙ+ත්තො කුතො

៩៦. ឥតោ+តេ+ត្តោ កុតោ (រូបសម្រេចជា ឥតោ ឯត្តោ និង កុតោ)។

තොම්හි ඉමස්ස ටි නිපච්චතෙ එතස්ස ට+එට කිං සද්දස්ස කුත්තඤ්ච. ඉතො ඉමස්මා, අතො එත්තො එතස්මා, කුතො කස්මා.

ក្នុងកាលដែលមាន តោ បច្ច័យនៅខាងចុង អាទេស ឥម ជា ឥ, អាទេស ឯត ជា អ និង ឯត, និងអាទេស កិំ សព្ទ ជា កុ។ ឥតោ (អំពីនេះ), អតោ ឯត្តោ (អំពីនុះ), កុតោ (អំពីណា)។

97. අභ්‍යාදීහිති

៩៧. អភ្យាទីហិ (ក្រោយពីសព្ទមាន អភិ ជាដើម)។

තො. අභිතො, පරිතො, පච්ඡතො, හෙට්ඨතො.

ចុះ តោ បច្ច័យ។ អភិតោ (ជុំវិញ), បរិតោ (ជុំវិញ), បច្ឆតោ (ខាងក្រោយ), ហេដ្ឋតោ (ខាងក្រោម)។

98. ආද්‍යාදීහිති

៩៨. អាទ្យាទីហិ (ក្រោយពីសព្ទមាន អាទិ ជាដើម)។

සත්තම්‍යන්තෙහි [Pg.206] තො හොති. ආදො ආදිතො, මජ්ඣතො, අන්තතො, පිට්ඨිතො, පස්සතො, මුඛතො. පඨමන්තා යතො+දකං ත+දාදිත්තං, යං උදකං, තදෙවා+දිත්තන්ති අත්ථො.

ក្រោយពីសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិនៅខាងចុង តែងចុះ តោ បច្ច័យ។ ក្នុងកាលដំបូង ឈ្មោះថា អាទិតោ, មជ្ឈតោ, អន្តតោ, បិដ្ឋិតោ, បស្សតោ, មុខតោ។ ក្រោយពីបឋមាវិភត្តិ ដូចជា យតោទកំ តទាទិត្តំ, ទឹកឯណា, ទឹកនោះឯងឆេះហើយ នេះជាអត្ថ។

99. සබ්බාදිතො සත්තම්‍යා ත්‍ර+ත්ථා

៩៩. សព្វាទិតោ សត្តម្យា ត្រ+ត្ថ (ចុះ ត្រ និង ត្ថ បច្ច័យ ក្រោយពីសព្វសព្វជាដើម ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិ)។

සබ්බාදීහි සත්තම්‍යන්තෙහි ත්‍ර+ත්ථා වා හොන්ති. සබ්බත්‍ර සබ්බත්ථ සබ්බස්මිං, යත්‍ර යත්ථ, තත්‍ර තත්ථ ඉච්චාදි. බහුලාධිකාරා න තුම්හඅම්හෙහි.

ក្រោយពីសព្វសព្វជាដើមដែលមានសត្តមីវិភត្តិនៅខាងចុង តែងចុះ ត្រ និង ត្ថ បច្ច័យ ខ្លះ។ សព្វត្រ សព្វត្ថ (ក្នុងទីទាំងពួង), យត្រ យត្ថ (ក្នុងទីណា), តត្រ តត្ថ (ក្នុងទីនោះ) ជាដើម។ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ ទើបមិនចុះក្រោយពី តុម្ហ និង អម្ហ សព្ទ។

100. කත්ථෙ+ත්ථ+කුත්‍රා+ත්‍ර ක්වෙ+හි+ධ

១០០. កត្ថេ+ត្ថ+កុត្រា+ត្រ ក្វេ+ហិ+ធ (រូបសម្រេចជា កត្ថ ឯត្ថ កុត្រ អត្រ ក្វ ឥហ ឥធ)។

එතෙහි ‘‘සබ්බාදිතො’’තිආදිනා ත්‍ර+ත්ථා. සෙසාදෙසා ච පච්චයා ච ඉමිනාව නිපච්චන්තෙ. ඉමිනා කිස්ස ක+කු ච, එතස්ස ටෙ+ටා ච, වපච්චයෙ කිස්ස ඉලොපො ච, හ+ධපච්චයෙසු ඉමස්ස ටි ච නිපච්චතෙ. කස්මිං කත්ථ කුත්‍ර ක්ව, එතස්මිං එත්ථ අත්‍ර, ඉමස්මිං ඉහ ඉධ.

ដោយសូត្រមាន “សព្វាទិតោ” ជាដើមនេះ ចុះ ត្រ និង ត្ថ បច្ច័យ។ ការអាទេសដែលសេសសល់ និងបច្ច័យទាំងឡាយ តែងសម្រេចដោយសូត្រនេះឯង។ ដោយសូត្រនេះ អាទេស កិំ ជា ក និង កុ, អាទេស ឯត ជា ឯ និង អ, ក្នុងកាលដែលមាន វ បច្ច័យ លុប ឥ របស់ កិំ សព្ទ, និងក្នុងកាលដែលមាន ហ និង ធ បច្ច័យ អាទេស ឥម ជា ឥ។ កស្មិំ (ក្នុងទីណា) ជា កត្ថ កុត្រ ក្វ, ឯតស្មិំ (ក្នុងទីនេះ) ជា ឯត្ថ អត្រ, ឥមស្មិំ (ក្នុងទីនេះ) ជា ឥហ ឥធ។

101. ධි සබ්බා වාති

១០១. ធិ សព្វា វា (ចុះ ធិ បច្ច័យ ក្រោយពី សព្វ សព្ទ ខ្លះ)។

සබ්බස්මා ධි වා. සබ්බස්මිං සබ්බධි සබ්බත්‍ර.

ក្រោយពី សព្វ សព្ទ តែងចុះ ធិ បច្ច័យ ខ្លះ។ ក្នុងទីទាំងពួង ជា សព្វធិ សព្វត្រ។

102. යා හින්ති

១០២. យា ហិំ (ចុះ ហិំ បច្ច័យ ក្រោយពី យ សព្ទ)។

යසද්දා හිං, යස්මිං යහිං යත්‍ර.

ក្រោយពី យ សព្ទ ចុះ ហិំ បច្ច័យ, ក្នុងទីណា ជា យហិំ យត្រ។

103. තා හඤ්චති

១០៣. តា ហញ្ច (ចុះ ហំ និង ហិំ បច្ច័យ ក្រោយពី ត សព្ទ)។

තසද්දා හං හොති හිඤ්ච. තහං තහිං තත්‍ර.

ក្រោយពី ត សព្ទ តែងមានរូបជា ហំ និង ហិំ។ ក្នុងទីនោះ ជា តហំ តហិំ តត្រ។

104. කුහිං කහන්ති

១០៤. កុហិំ កហំ (ក្នុងទីណា)។

හිං [Pg.207] හං නිපච්චන්තෙ කිස්ස කු+කා ච. කුහිං කහං. කුහිඤ්චනංති නිපාතන්තරං.

បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ហិំ និង ហំ សម្រេច (ជាវិភត្តិ) ក្រោយពី កិ-សព្ទ, ហើយ កិ-សព្ទ នោះ ផ្លាស់ជា កុ និង កា ខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) កុហិំ, កហំ។ ពាក្យថា កុហិញ្ចនំ នេះ ជាការសម្រេចរូបដោយនិបាតផ្សេងទៀត។

105. සබ්බෙ+ක+ඤ්ඤ+ය+තෙහි කාලෙ දා

១០៥. បច្ច័យគឺ ទា ក្នុងអត្ថកាល រមែងចុះក្រោយពីសព្វសព្ទ, ឯកសព្ទ, អញ្ញសព្ទ, យសព្ទ និង តសព្ទ។

එතෙහි කාලෙ දා හොති වා. සබ්බස්මිං කාලෙ සබ්බදා, එකදා, අඤ්ඤදා, යදා, තදා.

ទា-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថកាល រមែងចុះក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយនេះខ្លះ។ ក្នុងកាលទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វទា, ក្នុងកាលម្តង ឈ្មោះថា ឯកទា, ក្នុងកាលដទៃ ឈ្មោះថា អញ្ញទា, ក្នុងកាលណា ឈ្មោះថា យទា, ក្នុងកាលនោះ ឈ្មោះថា តទា។

106. කදා කුදා සදා+ධුනෙ+දානි

១០៦. (សព្ទទាំងឡាយគឺ) កទា, កុទា, សទា, អធុនា, ឥទានិ។

එතෙ සද්දා නිපච්චන්තෙ. කස්මිංකාලෙ කදා කුදා, සබ්බස්මිං කාලෙ සදා, ඉමස්මිං කාලෙ අධුනා ඉදානි.

សព្ទទាំងឡាយនេះ សម្រេចរូបដោយការចុះនិបាត។ ក្នុងកាលណា ឈ្មោះថា កទា, កុទា; ក្នុងកាលទាំងពួង ឈ្មោះថា សទា; ក្នុងកាលនេះ ឈ្មោះថា អធុនា, ឥទានិ។

107. අජ්ජ සජ්ජ්ව+පරජ්ජ්වෙ+තරහි කරහා

១០៧. (សព្ទទាំងឡាយគឺ) អជ្ជ, សជ្ជុ, អបរជ្ជុ, ឯតរហិ, ករហ។

පකති පච්චයො ආදෙසො කාලවිසෙසොති සබ්බ+මෙතං නිපාතනා ලබ්භති. ඉමස්ස ටො ජ්ජො චා+හනි නිපච්චන්තෙ, අස්මිං අහනි අජ්ජ. සමානස්ස ස-භාවො ජ්ජු චා+හනි. සමානෙ අහනි සජ්ජු. අපරස්මා ජ්ජු, අපරස්මිං අහනි අපරජ්ජු. ඉමස්ස එතො, කාලෙ රහි ච, ඉමස්මිංකාලෙ එතරහි. කිං සද්දස්ස කො, රහ චා+නජ්ජතනෙ. කස්මිං කාලෙ කරහ.

ប្រកតិ បច្ច័យ អាទេស និងកាលវិសេស ទាំងអស់នេះ រមែងបានដោយការចុះនិបាត។ ផ្លាស់ ឥម-សព្ទ ជា អ, ផ្លាស់ អហន-សព្ទ ជា ជ្ជោ សម្រេចរូបក្នុងអត្ថថា ក្នុងថ្ងៃនេះ ជា អជ្ជ។ ផ្លាស់ សមាន-សព្ទ ជា ស, ផ្លាស់ អហន-សព្ទ ជា ជ្ជុ សម្រេចរូបក្នុងអត្ថថា ក្នុងថ្ងៃជាមួយគ្នា ជា សជ្ជុ។ ក្រោយពី អបរ-សព្ទ ផ្លាស់ អហន-សព្ទ ជា ជ្ជុ សម្រេចរូបក្នុងអត្ថថា ក្នុងថ្ងៃដទៃ ជា អបរជ្ជុ។ ផ្លាស់ ឥម-សព្ទ ជា ឯត, ចុះ រហិ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថកាល សម្រេចរូបក្នុងអត្ថថា ក្នុងកាលនេះ ជា ឯតរហិ។ ផ្លាស់ កិ-សព្ទ ជា ក, ចុះ រហ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថអនជ្ជតនកាល សម្រេចរូបក្នុងអត្ថថា ក្នុងកាលណា ជា ករហ។

108. සබ්බාදීහි පකාරෙ ථා

១០៨. បច្ច័យគឺ ថា ក្នុងអត្ថប្រការ រមែងចុះក្រោយពីសព្វសព្ទជាដើម។

සාමඤ්ඤස්ස භෙදකො විසෙසො පකාරො, තස්මිං ථාපච්චයො හොති. සබ්බෙන පකාරෙන සබ්බථා, යථා, තථා.

ប្រការ គឺសេចក្តីប្លែកគ្នាដែលជាគ្រឿងញែកសេចក្តីទូទៅ, ក្នុងអត្ថប្រការនោះ រមែងមាន ថា-បច្ច័យ។ ដោយប្រការទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វថា, យថា, តថា។

109. කථ+මිත්ථං

១០៩. (សព្ទទាំងឡាយគឺ) កថំ, ឥត្ថំ។

කි+මිමෙහි [Pg.208] ථංපච්චයො, ක+ඉත්තං තෙසං යථාක්කමං. කෙන පකාරෙන කථං, ඉමිනා පකාරෙන ඉත්ථං.

ចុះ ថំ-បច្ច័យ ក្រោយពី កិ-សព្ទ និង ឥម-សព្ទ, ផ្លាស់សព្ទទាំងនោះជា ក និង ឥត្ត តាមលំដាប់។ ដោយប្រការដូចម្តេច ឈ្មោះថា កថំ, ដោយប្រការនេះ ឈ្មោះថា ឥត្ថំ។

110. ධා සඞ්ඛ්‍යාහිති

១១០. បច្ច័យគឺ ធា រមែងចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទទាំងឡាយ។

පකාරෙ ධා හොති. ද්වීහි පකාරෙහි ද්වෙ වා පකාරෙ කරොති ද්විධා කරොති, බහුධා කරොති, එකං රාසිං පඤ්චප්පකාරං කරොති පඤ්චධා කරොති. පඤ්චප්පකාර+මෙකප්පකාරං කරොති එකධා කරොති.

ធា-បច្ច័យ រមែងមានក្នុងអត្ថប្រការ។ ធ្វើដោយប្រការ ២ យ៉ាង ឬធ្វើឲ្យមានប្រការ ២ ឈ្មោះថា ទ្វិធា ករោតិ (ធ្វើជាពីរចំណែក), ពហុធា ករោតិ (ធ្វើជាច្រើនចំណែក), ធ្វើគំនរតែមួយឲ្យមានប្រការ ៥ ឈ្មោះថា បញ្ចធា ករោតិ (ធ្វើជាប្រាំចំណែក)។ ធ្វើរបស់ដែលមានប្រការ ៥ ឲ្យមានប្រការតែមួយ ឈ្មោះថា ឯកធា ករោតិ (ធ្វើជាចំណែកតែមួយ)។

111. වෙ+කා+ජ්ඣන්ති

១១១. (បច្ច័យគឺ) ជ្ឈំ ក្រោយពី ឯក-សព្ទ។

එකස්මා පකාරෙ ජ්ඣං වා හොති. එකෙන පකාරෙන එකං වා පකාරං කරොති එකජ්ඣං කරොති, එකධා කරොති වා.

ជ្ឈំ-បច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី ឯក-សព្ទ ក្នុងអត្ថប្រការខ្លះ។ ធ្វើដោយប្រការតែមួយ ឬធ្វើឲ្យមានប្រការតែមួយ ឈ្មោះថា ឯកជ្ឈំ ករោតិ (ធ្វើរួមគ្នាជាតែមួយ) ឬ ឯកធា ករោតិ។

112. ද්විතීහෙ+ධාති

១១២. បច្ច័យគឺ ឯធា ក្រោយពី ទ្វិ និង តិ សព្ទ។

එධා වා. ද්වීහි පකාරෙහි ද්වෙ වා පකාරෙ කරොති ද්වෙධා, තෙධා. ද්විධා තිධා.

ឯធា-បច្ច័យ រមែងចុះខ្លះ។ ធ្វើដោយប្រការ ២ យ៉ាង ឬធ្វើឲ្យមានប្រការ ២ ឈ្មោះថា ទ្វេធា, ធ្វើដោយប្រការ ៣ យ៉ាង ឬធ្វើឲ្យមានប្រការ ៣ ឈ្មោះថា តេធា។ (ឬប្រើជា) ទ្វិធា, តិធា។

113. තබ්බති ජාතියො

១១៣. បច្ច័យគឺ ជាតិយោ ក្រោយពីសព្វសព្ទដែលសំដែងនូវសាមញ្ញគុណដែលមានប្រការនោះ។

පකාරවති තංසාමඤ්ඤවාචකා සද්දා ජාතියො හොති. පටුජාතියො, මුදුජාතියො.

ជាតិយោ-បច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលសំដែងនូវសាមញ្ញគុណដែលមានប្រការនោះ។ (សម្រេចរូបជា) បដុជាតិយោ (មានជាតិជាអ្នកឈ្លាសវៃ), មុទុជាតិយោ (មានជាតិជាអ្នកទន់ភ្លន់)។

114. වාරසඞ්ඛ්‍යාය ක්ඛත්තුං

១១៤. បច្ច័យគឺ ក្ខត្តុំ ក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទដែលទាក់ទងនឹងវារៈ (ចំនួនដង)។

වාරසම්බන්ධිනියා සංඛ්‍යාය ක්ඛත්තුං හොති. ද්වෙ වාරෙ භුඤ්ජති ද්වික්ඛත්තුං දිවසස්ස භුඤ්ජති. වාරග්ගහණං කිං, පඤ්ච භුඤ්ජති. සඞ්ඛ්‍යායාති කිං, පහූතෙ වාරෙ භුඤ්ජති.

្ខត្តុំ-បច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទដែលទាក់ទងនឹងវារៈ។ បរិភោគ ២ ដង ឈ្មោះថា ទ្វិក្ខត្តុំ ទិវសស្ស ភុញ្ជតិ (បរិភោគ ២ ដងក្នុងមួយថ្ងៃ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា វារៈ? (ដើម្បីឃាត់រូបដូចជា) បញ្ច ភុញ្ជតិ (បរិភោគ ៥)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា សង្ខ្យា? (ដើម្បីឃាត់រូបដូចជា) ពហូតេ វារេ ភុញ្ជតិ (បរិភោគច្រើនដង)។

115. කතිම්හාති

១១៥. ក្រោយពី កតិ-សព្ទ (ចុះ ក្ខត្តុំ)។

ක්ඛත්තුං [Pg.209] හොති. කති වාරෙ භුඤ්ජති කතික්ඛත්තුං භුඤ්ජති.

្ខត្តុំ-បច្ច័យ រមែងចុះ។ បរិភោគប៉ុន្មានដង ឈ្មោះថា កតិក្ខត្តុំ ភុញ្ជតិ (បរិភោគប៉ុន្មានដង)។

116. බහුම්හා ධා ච පච්චාසත්තියං

១១៦. ក្រោយពី ពហុ-សព្ទ ចុះ ធា-បច្ច័យ និង ក្ខត្តុំ-បច្ច័យ ក្នុងកាលដែលវារៈទាំងឡាយមានសេចក្តីជិតដិតគ្នា។

වාරසම්බන්ධිනියා බහුසංඛ්‍යාය ධා හොති ක්ඛත්තුඤ්ච, වාරානං චෙ පච්චාසත්ති හොති. බහුවාරෙ භුඤ්ජති බහුධා දිවසස්ස භුඤ්ජති, බහුක්ඛත්තුං වා. පච්චාසත්තියංති කිං, බහුක්ඛත්තුං මාසස්ස භුඤ්ජති.

បរិភោគច្រើនដង ឈ្មោះថា ពហុធា ទិវសស្ស ភុញ្ជតិ (បរិភោគច្រើនដងក្នុងមួយថ្ងៃ) ឬ ពហុក្ខត្តុំ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ក្នុងកាលដែលវារៈមានសេចក្តីជិតដិតគ្នា? (ដើម្បីឃាត់រូបដូចជា) ពហុក្ខត្តុំ មាសស្ស ភុញ្ជតិ (បរិភោគច្រើនដងក្នុងមួយខែ)។

117. ස කිං වාති

១១៧. ចុះ កិំ-បច្ច័យ ក្រោយពី ឯក-សព្ទ, ហើយផ្លាស់ ឯក-សព្ទ ជា ស ខ្លះ។

කිංපච්චයො එකස්ස සාදෙසො ච නිපච්චතෙ. එකං වාරං භුඤ්ජති සකිං භුඤ්ජති, එකක්ඛත්තුං වා.

កិំ-បច្ច័យ និងការផ្លាស់ ឯក-សព្ទ ជា ស សម្រេចរូបដោយការចុះនិបាត។ បរិភោគម្តង ឈ្មោះថា សកឹ ភុញ្ជតិ (បរិភោគម្តង) ឬ ឯកក្ខត្តុំ។

118. සො විච්ඡා+පකාරෙසු

១១៨. បច្ច័យគឺ សោ ក្នុងអត្ថវិច្ឆា (ការរៀបរាប់ម្តងមួយៗ) និងអត្ថប្រការ។

විච්ඡායං පකාරෙ ච සො හොති. ඛණ්ඩං ඛණ්ඩං කරොති ඛණ්ඩසො කරොති. පුථුප්පකාරෙන පුථුසො. සබ්බෙන පකාරෙන සබ්බසො.

សោ-បច្ច័យ រមែងមានក្នុងអត្ថវិច្ឆា និងអត្ថប្រការ។ ធ្វើឲ្យជាដុំៗ ឈ្មោះថា ខណ្ឌសោ ករោតិ (ធ្វើជាចំណែកៗ)។ ដោយប្រការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា បុថុសោ។ ដោយប្រការទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វសោ។

119. අභූතතබ්භාවෙ කරා+ස+භූයොගෙ විකාරා චී

១១៩. ចុះ ចី-បច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទដែលជាវិការៈ ក្នុងអត្ថអភូតតព្ភាវៈ (ការធ្វើរបស់ដែលមិនទាន់ជាឲ្យទៅជា) កាលបើមានការប្រកបដោយ ករ-ធាតុ, អស-ធាតុ និង ភូ-ធាតុ។

අවත්ථාවතො+වත්ථන්තරෙනා+භූතස්ස තායා+වත්ථාය භාවෙ කරා+ස+භූහි සම්බන්ධෙ සති විකාරවාචකාචී හොති. අධවලං ධවලං කරොති ධවලී කරොති. අධවලො ධවලො සියා ධවලී සියා. අධවලො ධවලො භවති ධවලී භවති. අභූතතබ්භාවෙති කිං, ඝටං කරොති, දධි අත්ථි, ඝටො භවති[Pg.210]. කරාසභූයොගෙති කිං, අධවලො ධවලො ජායතෙ. විකාරාති කිං, පකතියා මා හොතු, සුවණ්ණං කුණ්ඩලී කරොති. (නිපාතතද්ධිතං).

កាលបើមានការទាក់ទងនឹង ករ-ធាតុ, អស-ធាតុ និង ភូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការធ្វើរបស់ដែលមិនទាន់ជាឲ្យទៅជាសភាពនោះ ពីសភាពមួយទៅសភាពមួយទៀត, ចី-បច្ច័យដែលសំដែងនូវវិការៈ រមែងមាន។ ធ្វើរបស់ដែលមិនសឲ្យស ឈ្មោះថា ធវលី ករោតិ។ របស់ដែលមិនស គប្បីស ឈ្មោះថា ធវលី សិយា។ របស់ដែលមិនស រមែងស ឈ្មោះថា ធវលី ភវតិ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា អភូតតព្ភាវៈ? (ដើម្បីឃាត់រូបដូចជា) ឃដំ ករោតិ (ធ្វើនូវឆ្នាំង), ទធិ អត្ថិ (ទឹកដោះជូរមាន), ឃដោ ភវតិ (ឆ្នាំងរមែងមាន)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ប្រកបដោយ ករ, អស, ភូ? (ដើម្បីឃាត់រូបដូចជា) អធវលោ ធវលោ ជាយតេ (របស់មិនស រមែងកើតជាស)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា វិការៈ? ដើម្បីកុំឲ្យមានក្នុងប្រកតិសព្ទ, (ដូចជា) សុវណ្ណំ កុណ្ឌលី ករោតិ (ធ្វើមាសឲ្យជាកុណ្ឌល)។ (ចប់ និបាតតទ្ធិត)។

120. දිස්සන්ත+ඤ්ඤෙපි පච්චයාති

១២០. បច្ច័យទាំងឡាយដទៃទៀតក្រៅពីដែលពោលហើយ ក៏រមែងប្រាកដខ្លះ។

වුත්තතො+ඤ්ඤෙපි පච්චයා දිස්සන්ති. විවිධා මාතරො විමාතරොති විසෙසනසමාසො, තාසං පුත්තා වෙමාතිකාති රිකණපච්චයෙ රානුබන්ධත්තා උලොපෙ වුද්ධිම්හි කතෙ වෙමාතිකා. පථං ගච්ඡන්තීති පථාවිනො, ආවී. ඉස්සා අස්ස අත්ථීති ඉස්සුකී, උකී. ධුරං වහන්තීති ධොරය්හා, ය්හණ.

បច្ច័យទាំងឡាយដទៃទៀតក្រៅពីដែលពោលហើយ ក៏រមែងប្រាកដខ្លះ។ មាតាផ្សេងៗ ឈ្មោះថា វិមាតរោ (ជាវិសេសនសមាស), កូនរបស់មាតាទាំងនោះ ឈ្មោះថា វេមាតិកា (កូនផ្សេងមាតាគ្នា), ក្នុងរូបនេះ ចុះ រិកណ-បច្ច័យ, ព្រោះ រ-អនុពន្ធ លុប ឧ ហើយធ្វើវុទ្ធិ សម្រេចរូបជា វេមាតិកា។ អ្នកដើរទៅតាមផ្លូវ ឈ្មោះថា បថាវិនោ, ចុះ អាវី-បច្ច័យ។ សេចក្តីច្រណែនមានដល់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ឥស្សុកី, ចុះ ឧកី-បច្ច័យ។ សត្វដែលនាំទៅនូវធួរ ឈ្មោះថា ធោរយ្ហា, ចុះ យ្ហណ-បច្ច័យ។

සාමඤ්ඤඤ්ච විසෙසො ච, භාවජො ච නිපාතජො;

ඉති විඤ්ඤූහි විඤ්ඤෙය්‍යො, තද්ධිතො තු චතුබ්බිධො.

តទ្ធិត មាន ៤ យ៉ាង គឺ សាមញ្ញតទ្ធិត ១, វិសេសតទ្ធិត ១, ភាវតទ្ធិត ១, និបាតតទ្ធិត ១, វិញ្ញូជនគប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះ។

ඉති පයොගසිද්ධියං ණාදිකණ්ඩො පඤ්චමො.

ចប់ ណាទិកណ្ឌ ទី ៥ ក្នុងបយោគសិទ្ធិ ដោយប្រការដូច្នេះ។

6. ත්‍යාදිකණ්ඩ

៦. ត្យាទិកណ្ឌ

අථ [Pg.211] ත්‍යාදයො ක්‍රියාවාචීහි ධාතූහි වුච්චන්තෙ.

លំដាប់នោះ វិភត្តិទាំងឡាយមានត្យាជាដើម តែងចុះបន្ទាប់ពីធាតុទាំងឡាយដែលពោលនូវកិរិយា។

ක්‍රියං ආචික්ඛතීති ආඛ්‍යාතන්ති ක්‍රියාපදස්ස පුබ්බාචරියසඤ්ඤා. කාල+කාරක+පුරිසපරිදීපකං ක්‍රියාලක්ඛණං ත්‍යාද්‍යන්තං අලිඞ්ගඤ්ච, වුත්තම්පි චෙ+තං –

ពាក្យថា «អាខ្យាត» ព្រោះពោលនូវកិរិយា នេះជាសញ្ញារបស់ព្រះបុព្វាចារ្យចំពោះកិរិយាបទ។ អាខ្យាតនោះ មានលក្ខណៈជាកិរិយា ជាគ្រឿងសម្តែងនូវកាល ការកៈ និងបុរស មានត្យាវិភត្តិជាទីបំផុត និងមិនមានលិង្គ សូម្បីពាក្យនេះ ក៏លោកបានពោលទុកហើយថា៖

යං තිකාලං තිපුරිසං, ක්‍රියාවාචී තිකාරකං;

අතිලිඞ්ගං ද්විවචනං, ත+දාඛ්‍යාතන්ති වුච්චති.

បទណា មានកាល ៣ មានបុរស ៣ ពោលនូវកិរិយា មានការកៈ ៣ មិនមានលិង្គ មានវចនៈ ២ បទនោះ លោកហៅថា អាខ្យាត។

14. ක්‍රියත්ථා බහුලං –ති

១៤. សូត្រថា «កិរិយត្ថា ពហុលំ»

ච සබ්බත්ථ වත්තතෙ. ක්‍රියා අත්ථො එතස්සාති ක්‍රියත්ථො ධාතු, සො ච දුවිධො සකම්මකා+කම්මකවසෙන. තත්ථ යස්මිං ක්‍රියත්ථෙ කත්තුවාචිම්හා කම්මං ගවෙසීයතෙ, සො සකම්මකො. ඉතරො අකම්මකො.

និងបទថា «ច» តែងអន្ទោលទៅក្នុងសូត្រទាំងពួង។ ធាតុណាមានកិរិយាជាអត្ថ ធាតុនោះឈ្មោះថា កិរិយត្ថៈ ធាតុនោះមាន ២ យ៉ាង គឺដោយអំណាចសកម្មកធាតុ និងអកម្មកធាតុ។ ក្នុងធាតុទាំងនោះ ក្នុងកិរិយត្ថៈណា ដែលកម្មត្រូវស្វែងរកអំពីកត្តុវាចកៈ ធាតុនោះឈ្មោះថា សកម្មកៈ។ ធាតុក្រៅពីនេះ ឈ្មោះថា អកម្មកៈ។

තත්‍ර සකම්මකා කම්මාපෙක්ඛං ක්‍රියං වදන්ති, යථා කටං කරොති, ගාමං ගච්ඡති, ඔදනං පචති. අකම්මකා කම්මනිරපෙක්ඛං ක්‍රියං වදන්ති, යථා අච්ඡති සෙති තිට්ඨති. ක්‍රියාති ච ගමනපචනාදිකො අසත්තසම්මතො කත්තරි කම්මෙ වා පතිට්ඨිතො කාරකසමූහසාධියො පදත්ථො වුච්චති. අපි ච –

ក្នុងធាតុទាំងនោះ សកម្មកធាតុទាំងឡាយ តែងពោលនូវកិរិយាដែលរំពឹងចាំបាច់នូវកម្ម ដូចជា ធ្វើនូវកន្ទេល (កដំ ករោតិ) ទៅកាន់ស្រុក (គាមំ គច្ឆតិ) ស្លនូវបាយ (ឱទនំ បចតិ)។ អកម្មកធាតុទាំងឡាយ តែងពោលនូវកិរិយាដែលមិនរំពឹងចាំបាច់នូវកម្ម ដូចជា អង្គុយ (អច្ឆតិ) ដេក (សេតិ) ឈរ (តិដ្ឋតិ)។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «កិរិយា» នេះ គឺសេចក្តីនៃបទដែលមានការទៅ និងការស្លជាដើម ដែលមិនសន្មតថាជាសត្វ តាំងនៅក្នុងកត្តុ ឬក្នុងកម្ម ដែលសម្រេចដោយពួកនៃកាលកៈ។ ម្យ៉ាងទៀត៖

කරණං භවනං චාපි, කර+භූහි කථීයතෙ;

තතො ක්‍රියාදිවාචත්තං, පාකාදීනං කථං භවෙ.

ការធ្វើ និងការកើត តែងត្រូវពោលដោយ ករ-ធាតុ និង ភូ-ធាតុ។ បើដូច្នោះ ភាពជាគ្រឿងពោលនូវកិរិយាជាដើម នៃធាតុទាំងឡាយមានការស្លជាដើម តើមានដូចម្តេច?

කර+භූධාතූහි කරණඤ්ච භවනඤ්ච වුච්චති, පාක+ගමනාදීහි තෙසං ක්‍රියාභවනානං වාච්චත්තං කථං භවතීති වුත්තං හොති. පුනපි –

សេចក្តីថា ការធ្វើ និងការកើត តែងត្រូវពោលដោយ ករ-ធាតុ និង ភូ-ធាតុ ភាពជាគ្រឿងពោលនូវកិរិយា និងការកើតទាំងនោះ ដោយធាតុទាំងឡាយមានការស្ល និងការទៅជាដើម តើមានដូចម្តេច? នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុកហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត៖

පාකාදීනඤ්හි [Pg.212] වාච්චත්තං, කරභූසු න යුජ්ජති;

තං බහුතරවාච්චත්තං, පාකාදීසු න යුජ්ජති.

ព្រោះថា ភាពជាគ្រឿងពោលនូវការស្លជាដើម មិនសមគួរក្នុង ករ-ធាតុ និង ភូ-ធាតុ ឡើយ។ ភាពជាគ្រឿងពោលដ៏ច្រើននោះ ក៏មិនសមគួរក្នុងធាតុទាំងឡាយមានការស្លជាដើមនោះដែរ។

තං නාම –

សេចក្តីនោះ ឈ្មោះថា៖

කාරියරූපා හි ධාත්වත්ථා, සත්තායුත්තා ච තෙ+ඛිලා;

තතො ක්‍රියා ච භාවො ච, සාමඤ්ඤං තෙසු ගම්‍යතෙ.

ព្រោះថា អត្ថរបស់ធាតុទាំងឡាយ មានសភាវៈដែលត្រូវធ្វើ និងអត្ថរបស់ធាតុទាំងអស់នោះ ប្រកបដោយសត្តា (អត្ថិភាព)។ ហេតុនោះ កិរិយា និងភាវៈ ដែលជាសាមញ្ញៈ តែងដឹងបានក្នុងអត្ថរបស់ធាតុទាំងនោះ។

1. වත්තමානෙති අන්ති සි ථ මි ම තෙ අන්තෙ සෙ ව්හෙ එ ම්හෙ.

១. វិភត្តិទាំងឡាយ គឺ តិ អន្តិ សិ ថ មិ ម តេ អន្តេ សេ វ្ហេ ឯ ម្ហេ ឈ្មោះថា វត្តមានា។

වත්තමානෙ ආරද්ධාපරිසමත්තෙ අත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා ත්‍යාදයො හොන්ති. ක්‍රියාධිකාරත්තා ‘‘ක්‍රියත්ථා’’ති වුත්තං. තෙස+මනියමෙ –

ក្នុងអត្ថជាបច្ចុប្បន្នដែលចាប់ផ្តើមហើយតែមិនទាន់ចប់ វិភត្តិទាំងឡាយមានត្យាជាដើម តែងចុះបន្ទាប់ពីធាតុមានកិរិយាជាអត្ថ។ ព្រោះមានអធិការៈនៃកិរិយា ទើបលោកពោលថា «កិរិយត្ថា»។ កាលបើមិនមានការកំណត់នូវវិភត្តិទាំងនោះ៖

14. පුබ්බපරච්ඡක්කාන+මෙකානෙකෙසු තුම්හා+ම්හ+සෙසෙසු ද්වෙ ද්වෙ මජ්ඣිමු+ත්තම+පඨමා

១៤. សូត្រថា «បុព្វបរច្ឆក្កានមេកានេកេសុ តុម្ហាម្ហសេសេសុ ទ្វេ ទ្វេ មជ្ឈិមុត្តមបឋមា»។

එකානෙකෙසු තුම්හඅම්හසද්දවචනීයෙසු තදඤ්ඤසද්දවචනීයෙසු ච කාරකෙසු පුබ්බච්ඡක්කානං පරච්ඡක්කානඤ්ච මජ්ඣිමු+ත්තම+පඨමා ද්වෙ ද්වෙ හොන්ති යථාක්කමං. තත්ථති අන්තීති පඨමපුරිසො, ආදො නිද්දිට්ඨත්තා. සි ථ ඉති මජ්ඣිමපුරිසො, මජ්ඣෙ නිද්දිට්ඨත්තා. මි ම ඉති උත්තමපුරිසො. උත්තමසද්දො+යං සභාවතො තිපභුතීන+මන්ත+මාහ. පරච්ඡක්කෙපි තෙ අන්තෙතිආදිනා එවං යොජෙතබ්බං. එවං සෙසෙසු භවිස්සතිආදීසු සත්තසු පච්චයවිධානසුත්තෙසුපි යොජෙතබ්බං.

ក្នុងកាលកៈទាំងឡាយ ដែលត្រូវពោលដោយសព្ទថា តុម្ហៈ និង អម្ហៈ និងសព្ទដទៃពីនោះ ទាំងឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ វិភត្តិទាំងឡាយ ២ គូៗ គឺ មជ្ឈិមបុរស ឧត្តមបុរស និងបឋមបុរស នៃពួក ៦ ខាងដើម (បរស្សបទ) និងពួក ៦ ខាងចុង (អត្តនោបទ) តែងមានតាមលំដាប់។ ក្នុងវិភត្តិទាំងនោះ តិ និង អន្តិ ឈ្មោះថា បឋមបុរស ព្រោះសម្តែងទុកក្នុងខាងដើម។ សិ និង ថ ឈ្មោះថា មជ្ឈិមបុរស ព្រោះសម្តែងទុកក្នុងកណ្តាល។ មិ និង ម ឈ្មោះថា ឧត្តមបុរស។ ឧត្តមសព្ទនេះ ដោយសភាវៈ តែងពោលនូវទីបំផុតនៃធម៌ទាំងឡាយមាន ៣ ជាដើម។ សូម្បីក្នុងពួក ៦ ខាងចុង ក៏ត្រូវផ្សំយ៉ាងនេះដែរ ដោយវិភត្តិមាន តេ និង អន្តេ ជាដើម។ យ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងសូត្រសម្រាប់បញ្ញត្តនូវបច្ច័យ ៧ ទៀត មានភវិស្សន្តីជាដើម ក៏ត្រូវផ្សំយ៉ាងនេះដែរ។

ඉදානි භූවාදීන+මට්ඨගණානං භූවාදිගණෙසු භූ=සත්තාය+මිති පඨමධාතුතො පරා ත්‍යාදයො යොජීයන්තෙ. තත්ථ ‘‘එකම්හි වත්තබ්බෙ [Pg.213] එකවචනං’’ති ත්‍යාදීසු පරභූතෙසු කත්තු+කම්ම+භාවෙසුයෙව ක්‍යවිකරණලවිකරණා හොන්තීති ‘‘ක්‍යො භාවකම්මෙස්ව+පරොක්ඛෙසු මාන+න්ත+ත්‍යාදීසු’’ ‘‘කත්තරි ලො’’ ඉච්චාදිනා තෙසං විකරණානං විධානා ත්‍යාදයො කත්තු+කම්ම+භාවෙස්වෙව විඤ්ඤායන්තීති කත්තරි තිම්හිලො. කෙ තෙ විකරණා –

ឥឡូវនេះ ក្នុងពួកនៃធាតុទាំង ៨ មានភូធាតុជាដើម វិភត្តិទាំងឡាយមានត្យាជាដើម តែងត្រូវផ្សំខាងចុងនៃភូធាតុ ដែលជាធាតុដំបូងក្នុងភូវាទិគណៈ មានអត្ថថា សត្តា (ភាពមាន)។ ក្នុងវិភត្តិទាំងនោះ កាលបើវិភត្តិមានត្យាជាដើមនៅខាងចុង ដោយសូត្រថា «ឯកម្ហិ វត្តព្វេ ឯកវចនំ» វិការៈគឺ គ្យ-បច្ច័យ និង ល-បច្ច័យ តែងមានក្នុងកត្តុ កម្ម និងភាវៈតែប៉ុណ្ណោះ ព្រោះការបញ្ញត្តនូវវិការៈទាំងនោះ ដោយសូត្រថា «គ្យោ ភាវកម្មេស្វបរោក្ខេសុ មានន្តត្យាទីសុ» និង «កត្តរិ លោ» ជាដើម វិភត្តិមានត្យាជាដើម តែងដឹងបានក្នុងកត្តុ កម្ម និងភាវៈតែប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបចុះ ល-បច្ច័យ ក្នុងកត្តុ កាលបើមាន តិ-វិភត្តិ។ ចុះវិការៈទាំងនោះ តើដូចម្តេចខ្លះ?

පුබ්බාපරභාගට්ඨානා, භින්නධාතුවිභත්තියො;

නිස්සාය පච්චයා හොන්ති, එතෙ විකරණා සියුං.

បច្ច័យទាំងឡាយណា ដែលតាំងនៅក្នុងចំណែកខាងដើម និងខាងចុង ធ្វើធាតុ និងវិភត្តិឲ្យប្លែកគ្នា តែងមានដោយអាស្រ័យ (នូវធាតុ និងវិភត្តិ) បច្ច័យទាំងនោះ ឈ្មោះថា វិការៈ។

5,82. යුවණ්ණාන+මෙ, ඔ පච්චයෙ

៥,៨២. សូត្រថា «យុវណ្ណានមេ, ឱ បច្ចយេ»។

ඉවණ්ණු+වණ්ණන්තානං ක්‍රියත්තානං එ+ඔ හොන්ති යථාක්කමං පච්චයෙති ඌස්සො+කාරො.

ក្នុងកាលបើបច្ច័យនៅខាងចុង ឯ-ការៈ និង ឱ-ការៈ តែងមានតាមលំដាប់ ជំនួស ឥ-វណ្ណៈ និង ឧ-វណ្ណៈ ជាទីបំផុតនៃធាតុមានកិរិយាជាអត្ថ គឺការតម្រូវឲ្យមាន ឱ-ការៈ ជំនួស ឧ-ការៈ។

5,89. එඔන+මය+වා සරෙ

៥,៨៩. សូត្រថា «ឯឱនមយវា សរេ»។

සරෙ පරෙ එඔන+මයවා හොන්ති යථාක්කමංති ඔස්ස අවාදෙසො. සො පුරිසො සාධු භවති, සා ඉත්ථී සාධු භවති, චිත්තං සාධු භවති.

កាលបើស្រៈនៅខាងចុង អយ-អាទេស និង អវ-អាទេស តែងមានតាមលំដាប់ ជំនួស ឯ-ការៈ និង ឱ-ការៈ គឺការផ្លាស់ ឱ-ការៈ ជា អវ។ បុរសនោះ តែងជាបុរសល្អ (សព្វបុរស)។ ស្ត្រីនោះ តែងជាស្ត្រីល្អ។ ចិត្តនោះ តែងជាចិត្តល្អ។

උත්තත්තා කත්තු ආඛ්‍යාතෙ, තතියා න ච කත්තරි;

පඨමාවිභත්ති හොතෙව, අත්ථමත්තං අපෙක්ඛිය.

ព្រោះកត្តុ ត្រូវអាខ្យាតពោលហើយ វិភត្តិទី ៣ មិនចុះក្នុងកត្តុឡើយ បឋមាវិភត្តិ តែងចុះពិតប្រាកដ ដោយរំពឹងចាំបាច់នូវអត្ថត្រឹមតែនាមសព្ទ។

සතිපි ක්‍රියායෙකත්තෙ කත්තූනං බහුත්තා ‘‘බහුම්හි වත්තබ්බෙ බහුවචනං’’ති අන්ති.

សូម្បីកិរិយាមានភាពជាឯកវចនៈក៏ដោយ ព្រោះកត្តុទាំងឡាយមានច្រើន ទើបចុះ អន្តិ-វិភត្តិ ដោយសូត្រថា «ពហុម្ហិ វត្តព្វេ ពហុវចនំ»។

161. ක්වචි විකරණානන්ති

១៦១. សូត្រថា «ក្វចិ វិករណានំ»។

විකරණානං ක්වචි ලොපො හොතීති ලවිකරණස්ස ලොපො, සෙසං පුරිමසදිසං. තෙ පුරිසා භවන්ති. මජ්ඣිමපුරි- සෙකවචනං [Pg.214] සි, ත්වං භවසි. බහුවචනං ථපච්චයො, තුම්හෙ භවථ. උත්තමපුරිසෙකවචනං මිපච්චයො.

សេចក្តីថា ការលុបវិការៈទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ គឺការលុប ល-វិការៈ (អ-បច្ច័យ) សេចក្តីដែលសេស ដូចជាសេចក្តីមុន។ ពួកបុរសទាំងនោះ តែងមាន។ មជ្ឈិមបុរស ឯកវចនៈ គឺ សិ-វិភត្តិ ដូចជា «ធ្វំ ភវសិ» (អ្នកតែងមាន)។ ពហុវចនៈ គឺ ថ-វិភត្តិ ដូចជា «តុម្ហេ ភវថ» (អ្នកទាំងឡាយតែងមាន)។ ឧត្តមបុរស ឯកវចនៈ គឺ មិ-វិភត្តិ។

57. හිමිමෙස්ව+ස්ස

៥៧. សូត្រថា «ហិមិមេស្វស្ស»។

අකාරස්ස දීඝො හොති හිමිමෙසු. අහං භවාමි. බහුවචනං මපච්චයො, මයං භවාම. එවං පරච්ඡෙක්කෙපි-භවතෙ, භවන්තෙ. භවසෙ, භවව්හෙ. භවෙ, භවම්හෙ. කෙචි දීඝං කත්වා පඨන්ති, ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති දීඝො, භවාම්හෙ.

ការធ្វើអក្សរ អ ឲ្យជាទីឃៈ តែងមានក្នុងកាលបើ ហិ មិ និង ម នៅខាងចុង។ «អហំ ភវាមិ» (ខ្ញុំតែងមាន)។ ពហុវចនៈ គឺ ម-វិភត្តិ ដូចជា «មយំ ភវាម» (យើងទាំងឡាយតែងមាន)។ យ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងពួក ៦ ខាងចុង (អត្តនោបទ) គឺ ភវតេ, ភវន្តេ។ ភវសេ, ភវវ្ហេ។ ភវេ, ភវម្ហេ។ អាចារ្យខ្លះ ធ្វើឲ្យជាទីឃៈហើយសូត្រ គឺការធ្វើឲ្យជាទីឃៈដោយសូត្រថា «ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា» ជា «ភវាម្ហេ»។

එත්ථ ච –

ក្នុងទីនេះ ក៏មានពាក្យពោលទុកថា៖

ලජ්ජා සත්තා ඨිති ජාගරණං,වුද්ධි ක්ඛය ජීවිත මරණං;

කීළා රුචි රොචතෙ ඉත්‍යෙවං,වුත්තා අකම්මකධාතු සබ්බෙ.

សេចក្តីខ្មាស ភាពមាន ការតាំងនៅ ការភ្ញាក់រលឹក សេចក្តីចម្រើន សេចក្តីវិនាស ជីវិត សេចក្តីស្លាប់ ការលេង សេចក្តីពេញចិត្ត ការរុងរឿង យ៉ាងនេះជាដើម ធាតុទាំងអស់នេះ លោកហៅថា អកម្មកធាតុ។

–ති වුත්තත්තා කම්මං දුතියා න.

– ព្រោះកម្ម ត្រូវ តិ-វិភត្តិ ពោលហើយ វិភត្តិទី ២ មិនចុះក្នុងកម្មឡើយ។

පච=පාකෙ, අකාරො උච්චාරණත්ථො, එව+මුපරිපි. පච ඉති ඨිතෙ ලවිකරණං, විකරණලොපාදි පුරිමසමං. සො ඔදනං පචති, තෙ පචන්ති. ත්වං පචසි, තුම්හෙ පචථ. අහං පචාමි, මයං පචාම. පරච්ඡක්කෙ-පචතෙ, පචන්තෙ. පචසෙ, පචව්හෙ. පචෙ, පචාම්හෙ.

«បច» ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្ល (បាកៈ)។ អក្សរ អ មានប្រយោជន៍ក្នុងការបញ្ចេញសំឡេង សូម្បីក្នុងខាងលើ ក៏យ៉ាងនេះដែរ។ កាលបើ «បច» តាំងនៅហើយ ចុះ ល-វិការៈ ការលុបវិការៈជាដើម ដូចជាសេចក្តីមុន។ «សោ ឱទនំ បចតិ» (បុគ្គលនោះតែងស្លនូវបាយ) «តេ បចន្តិ» (បុគ្គលទាំងឡាយនោះតែងស្ល)។ «ធ្វំ បចសិ» (អ្នកតែងស្ល) «តុម្ហេ បចថ» (អ្នកទាំងឡាយតែងស្ល)។ «អហំ បចាមិ» (ខ្ញុំតែងស្ល) «មយំ បចាម» (យើងទាំងឡាយតែងស្ល)។ ក្នុងពួក ៦ ខាងចុង គឺ បចតេ, បចន្តេ។ បចសេ, បចវ្ហេ។ បចេ, បចាម្ហេ។

1,22. විප්පටිසෙධෙ

១,២២. សូត្រថា «វិប្បដិសេធេ»។

විප්පටිසෙධනං=අඤ්ඤමඤ්ඤපටිසෙධනං විප්පටිසෙධො. පඨමමජ්ඣිමපුරිසානං ද්වින්නං එකත්ථ පසඞ්ගෙ මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනං ථපච්චයො. සො [Pg.215] ච පචති, ත්වඤ්ච පචසි, තුම්හෙ පචථ. තුල්‍යබලවිරොධිනො හි විප්පටිසෙධා පඨමමජ්ඣිමඋත්තමපුරිසානං තිණ්ණං එකත්ථ පසඞ්ගෙ උත්තමපුරිසබහුවචනං හොති, සො ච පචති, ත්වඤ්ච පචසි, අහඤ්ච පචාමි මයං පචාමාති භවති.

ពាក្យថា «វិប្បដិសេធនៈ» គឺការហាមឃាត់គ្នាទៅវិញទៅមក ឈ្មោះថា «វិប្បដិសេធៈ»។ កាលបើបុរសទាំង ២ គឺ បឋមបុរស និងមជ្ឈិមបុរស ត្រូវចុះក្នុងទីជាមួយគ្នា វិភត្តិដែលត្រូវចុះ គឺ មជ្ឈិមបុរស ពហុវចនៈ ថ-បច្ច័យ។ ដូចជា បុគ្គលនោះផង តែងស្ល អ្នកផង តែងស្ល (ត្រូវប្រើថា) «អ្នកទាំងឡាយតែងស្ល» (តុម្ហេ បចថ)។ ព្រោះថា វិប្បដិសេធៈ គឺការទាស់ទែងគ្នាដែលមានកម្លាំងស្មើគ្នា កាលបើបុរសទាំង ៣ គឺ បឋមបុរស មជ្ឈិមបុរស និងឧត្តមបុរស ត្រូវចុះក្នុងទីជាមួយគ្នា វិភត្តិដែលត្រូវចុះ គឺ ឧត្តមបុរស ពហុវចនៈ ដូចជា បុគ្គលនោះផង តែងស្ល អ្នកផង តែងស្ល ខ្ញុំផង តែងស្ល (ត្រូវប្រើថា) «យើងទាំងឡាយតែងស្ល» (មយំ បចាម) យ៉ាងនេះឯង។

අම+ගම=ගමනෙ –

«គម» ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ (គមនៈ)៖

5,173. ගම යමි+සා+ස දිසානං වා ච්ඡඞ

៥,១៧៣. សូត្រថា «គម យមិសា សទិសានំ វា ច្ឆង»។

එතෙසං ධාතූනං ච්ඡඞ වා හොති න්ත+මාන+ත්‍යාදීසු. සො ගාමං ගච්ඡති. අන්ති –

ការផ្លាស់ធាតុទាំងឡាយនេះ ជា ច្ឆ-បច្ច័យ តែងមានខ្លះ ក្នុងកាលបើ អន្ត មាន និងត្យាវិភត្តិជាដើមនៅខាងចុង។ «សោ គាមំ គច្ឆតិ» (បុគ្គលនោះតែងទៅកាន់ស្រុក)។ កាលបើ អន្តិ-វិភត្តិ នៅខាងចុង៖

74. ගරුපුබ්බා රස්සා රෙ+න්තෙන්තීනං

៧៤. សូត្រថា «គរុបុព្វា រស្សា រេ ន្តេន្តីនំ»។

ගරුපුබ්බස්මා රස්සා න්තෙ+න්තීනං රෙ වා හොති.

ការផ្លាស់ ន្តេ និង ន្តិ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងស្រៈខ្លី ដែលមានព្យញ្ជនៈធ្ងន់ (គរុ) នៅខាងដើម ជា រេ តែងមានខ្លះ។

අක්ඛරනියමො ඡන්දං,ගරුලහුනියමො භවෙ වුත්ති;

දීඝො සංයොගාදිපුබ්බො,රස්සො ගරු ලහු තු රස්සො.

ការកំណត់អក្សរ ឈ្មោះថា ឆន្ទៈ។ ការកំណត់ស្រៈធ្ងន់ (គរុ) និងស្រៈស្រាល (លហុ) ឈ្មោះថា វុត្តិ។ ស្រៈវែង និងស្រៈដែលនៅខាងដើមនៃព្យញ្ជនៈតម្រួត ឈ្មោះថា គរុ។ ចំណែកឯស្រៈខ្លី ឈ្មោះថា លហុ។

ගච්ඡරෙ ගච්ඡන්ති. ත්වං ගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම. ච්ඡාදෙසාභාවපක්ඛෙ ‘‘ඌ ලස්සෙ’’ති එකාරෙ ගමෙති. පරලොපෙ ගමෙන්ති. ගමෙසි, ගමෙථ. ගමෙමි, ගමෙම. පරච්ඡක්කෙපි සො ගච්ඡතෙ, ගච්ඡරෙ ගච්ඡන්තෙ. ගච්ඡසෙ, ගච්ඡව්හෙ. ගච්ඡෙ, ගච්ඡාම්හෙ.

«គច្ឆរេ» «គច្ឆន្តិ»។ «ធ្វំ គច្ឆសិ» «តុម្ហេ គច្ឆថ»។ «អហំ គច្ឆាមិ» «មយំ គច្ឆាម»។ ក្នុងចំណែកដែលមិនមានការផ្លាស់ជា ច្ឆ ដោយសូត្រថា «អូ លស្សេ» ផ្លាស់ជា ឯ-ការៈ ទៅជា «គមេតិ»។ កាលបើលុបស្រៈខាងចុង ទៅជា «គមេន្តិ»។ «គមេសិ» «គមេថ»។ «គមេមិ» «គមេម»។ សូម្បីក្នុងពួក ៦ ខាងចុង គឺ «សោ គច្ឆតេ» «គច្ឆរេ» «គច្ឆន្តេ»។ «គច្ឆសេ» «គច្ឆវ្ហេ»។ «គច្ឆេ» «គច្ឆាម្ហេ»។

පුරෙ අධම්මො දිබ්බති, පුරා මරාමීති ච තංසමීපෙ තබ්බොහාරූපචාරෙන වත්තමානවචනං. වුත්තඤ්හි –

ក្នុងពាក្យថា «បុរេ អធម្មោ ទិព្វតិ» (ធម៌មិនល្អ តែងរុងរឿងក្នុងកាលមុន) និង «បុរា មរាមិ» (ខ្ញុំតែងស្លាប់ក្នុងកាលមុន) នេះជាការប្រើប្រាស់វត្តមានាវិភត្តិ ដោយឧបចារៈនៃវោហារនោះ ក្នុងទីជិតនៃកាលនោះ។ ព្រោះថា លោកពោលទុកហើយថា៖

ආරද්ධා+නිට්ඨිතං [Pg.216] කිච්චං, වත්තමානන්ති වුච්චති;

වත්තමානසමීපඤ්ච, වත්තමානන්ති වුච්චති.

កិច្ចការដែលចាប់ផ្តើមហើយតែមិនទាន់សម្រេច លោកហៅថា វត្តមានៈ (បច្ចុប្បន្ន)។ សូម្បីទីជិតនៃបច្ចុប្បន្ន ក៏លោកហៅថា វត្តមានៈ ដែរ។

කිමිව තෙ –

ដូចជាអ្វីខ្លះ? ដូចជា៖

ගඞ්ගාච තංසමීපඤ්ච, යතො ගඞ්ගාති ඤායතෙ;

ගඞ්ගායං පාතු+මාගච්ඡ, ඝොසො ගඞ්ගාය+මිත්‍යපි.

ទន្លេគង្គាផង និងទីជិតនៃទន្លេគង្គានោះផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបដឹងថាជាទន្លេគង្គា ដូចជាពាក្យថា «ចូរមកផឹកទឹកក្នុងទន្លេគង្គា» និង «សំឡេងគឹកកងក្នុងទន្លេគង្គា» ដូច្នេះជាដើម។

මුඛ්‍යා+මුඛ්‍යත්ථභෙදෙන, වත්තමානං තතො ද්විධා;

මුඛ්‍යඤ්හි රුළ්හි+මාපන්නං, ත+දාරොපා අමුඛ්‍යතාති.

ហេតុនោះ វត្តមានៈ មាន ២ យ៉ាង ដោយការបែងចែកជាអត្ថចម្បង (មុខ្យៈ) និងអត្ថបន្ទាប់បន្សំ (អមុខ្យៈ)។ ព្រោះថា អត្ថចម្បង តែងដល់នូវភាពជាអត្ថដែលធ្លាប់ប្រើ ចំណែកឯការសន្មតយកអត្ថនោះ ឈ្មោះថា អមុខ្យៈ។

පුරෙ+පුරාසද්දෙහි වා අනාගතතා ගම්‍යතෙ, තදා තස්ස වත්තමානත්තා. කාලබ්‍යත්තයො වා එසො, භවන්ත්‍යෙව හි කාලන්තරෙපි ත්‍යාදයො බාහුලකා ‘‘සන්තෙසු පරිගූහාමි’’ ‘‘කායස්ස භෙදා අභිසම්පරායං, සහබ්‍යතං ගච්ඡති වාසවස්ස’’ ‘‘අතිවෙලං නමස්සිස්සං’’ති. ‘‘කුතො නු ත්වං ආගච්ඡසි, රාජගහතො ආගච්ඡාමී’’තිආදීසු පන පච්චුප්පන්නසමීපෙ වත්තමානවචනං.

ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាអនាគតកាល តែងដឹងបានដោយសព្ទថា «បុរេ» និង «បុរា» ក្នុងកាលនោះ ព្រោះភាពជាវត្តមានៈនៃកាលនោះ។ ឬមួយ នេះជាការច្រឡំគ្នានៃកាល ព្រោះថា វិភត្តិទាំងឡាយមានត្យាជាដើម តែងមានក្នុងកាលដទៃខ្លះ ដោយអំណាចពហុលវិធាន ដូចជា «សន្តេសុ បរិគូហាមិ» «កាយស្ស ភេទទា អភិសម្បរាយំ, សហព្យតំ គច្ឆតិ វាសវស្ស» និង «អតិវេលំ នមស្សិស្សំ»។ ចំណែកឯក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន «អ្នកមកពីណា? ខ្ញុំមកពីក្រុងរាជគ្រឹះ» ជាដើម នេះជាការប្រើប្រាស់វត្តមានាវិភត្តិ ក្នុងទីជិតនៃបច្ចុប្បន្ន។

5,175. ගම වද දානං ඝම්ම වජ්ජ දජ්ජා

៥,១៧៥. សូត្រថា «គម វទ ទានំ ឃម្ម វជ្ជ ទជ្ជា»។

ගමාදීනං ඝම්මාදයො වා හොන්ති න්ත+මාන+ත්‍යාදීසු. ඝම්මති, ඝම්මන්ති ඉච්චාදි.

ការផ្លាស់ធាតុទាំងឡាយមានគមៈជាដើម ជាឃម្មៈជាដើម តែងមានខ្លះ ក្នុងកាលបើ អន្ត មាន និងត្យាវិភត្តិជាដើមនៅខាងចុង ដូចជា «ឃម្មតិ» «ឃម្មន្តិ» ជាដើម។

කම්මෙ –

ក្នុងកម្ម៖

උපසග්ගවසා කොචි, අකම්මොපි සකම්මකො;

යථා+භිභූයතෙ රාගො, තාපසෙන මහිද්ධිනාති –

ធាតុសូម្បីជាអកម្មកៈខ្លះ តែងទៅជាសកម្មកៈបាន ដោយអំណាចនៃឧបសគ្គ ដូចជាពាក្យថា «រាគៈ តែងត្រូវគ្របសង្កត់ ដោយតាបសដែលមានឫទ្ធិច្រើន» ដូច្នេះ៖

වුත්තත්තා අකම්මකතො කම්මනි අනුපුබ්බා භූධාතුතො ත්‍යාදයො හොන්ති.

ព្រោះពាក្យដែលលោកពោលទុកហើយនោះ វិភត្តិទាំងឡាយមានត្យាជាដើម តែងចុះក្នុងកម្ម បន្ទាប់ពីភូធាតុដែលមាន អនុ-ឧបសគ្គនៅខាងដើម សូម្បីជាអកម្មកធាតុ។

5,17. ක්‍යො [Pg.217] භාවකම්මෙස්ව+පරොක්ඛෙසු මාන+න්ත+ත්‍යාදීසු

៥,១៧. សូត្រថា «គ្យោ ភាវកម្មេស្វបរោក្ខេសុ មានន្តត្យាទីសុ»។

භාවකම්මවිහිතෙසු පරොක්ඛාවජ්ජිතෙසු මාන+න්ත+ත්‍යාදීසු පරෙසු ක්‍යො හොති ක්‍රියත්ථා. කකාරො+නුබන්ධකාරියත්ථො. ‘‘න තෙ කානුබන්ධ+නාගමෙසූ’’ති පටිසෙධා ඔකාරාභාවො. අනුභූයති සුඛං දෙවදත්තෙන.

កាលបើវិភត្តិទាំងឡាយមាន មានៈ អន្ត និងត្យាជាដើម ដែលវៀរចាកបរោក្ខាវិភត្តិ ដែលលោកបញ្ញត្តទុកក្នុងភាវៈ និងកម្មនៅខាងចុង គ្យ-បច្ច័យ តែងមានបន្ទាប់ពីធាតុមានកិរិយាជាអត្ថ។ អក្សរ ក (ក្នុង គ្យ) មានប្រយោជន៍សម្រាប់កិច្ចដែលត្រូវធ្វើដោយអនុពន្ធ។ ព្រោះការហាមឃាត់ដោយសូត្រថា «ន តេ កានុពន្ធណាកមេសុ» ទើបមិនមាន ឱ-ការៈ។ «អនុភូយតិ សុខំ ទេវទត្តេន» (សេចក្តីសុខ តែងត្រូវទេវទត្តទទួល)។

එත්ථ ච –

ក្នុងទីនេះ ក៏មានពាក្យពោលទុកថា៖

ආඛ්‍යාතෙන අවුත්තත්තා, කත්තුතො තතියා න තු;

දුතියා හොති කම්මස්ස, වුත්තත්තා පඨමාපි+ධ.

ព្រោះកត្តុ មិនត្រូវអាខ្យាតពោលហើយ វិភត្តិទី ៣ តែងចុះក្នុងកត្តុ ចំណែកឯវិភត្តិទី ២ មិនចុះក្នុងកម្មឡើយ ព្រោះកម្មត្រូវពោលហើយ បឋមាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងទីនេះ។

අනුභූයන්ති සම්පත්තියො තයා. අනුභූයසි ත්වං දෙවදත්තෙන. අනුභූයථ තුම්හෙ. අහං අනුභූයාමි, තයා මයං අනුභූයාම. ද්විත්තෙ අනුභුය්‍යති+ච්චාදි. එවං පරච්ඡක්කෙ.

«អនុភូយន្តិ សម្បត្តិយោ តយា» (សម្បត្តិទាំងឡាយ តែងត្រូវអ្នកទទួល)។ «អនុភូយសិ ធ្វំ ទេវទត្តេន» (អ្នកតែងត្រូវទេវទត្តទទួល)។ «អនុភូយថ តុម្ហេ» (អ្នកទាំងឡាយតែងត្រូវទទួល)។ «អហំ អនុភូយាមិ» (ខ្ញុំតែងត្រូវទទួល) «តយា មយំ អនុភូយាម» (យើងទាំងឡាយតែងត្រូវអ្នកទទួល)។ កាលបើមានការតម្រួតព្យញ្ជនៈ (ទ្វិត្តៈ) ទៅជា «អនុភុយ្យតិ» ជាដើម។ យ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងពួក ៦ ខាងចុង។

භාවෙ අදබ්බවුත්තිනො භාවස්ස එකත්තා එකවචනමෙව. තඤ්ච පඨමපුරිසෙකවචනෙයෙව සම්භවති, නෙව+ඤ්ඤං, බහුලංවිධානා. භූයති භූයතෙ දෙවදත්තෙන, සම්පති භවනන්ත්‍යත්ථො.

ក្នុងភាវៈ ព្រោះភាវៈដែលមិនពោលនូវទ្រព្យ មានភាពជាឯកវចនៈ ទើបចុះតែឯកវចនៈប៉ុណ្ណោះ។ និងឯកវចនៈនោះ តែងសមគួរតែក្នុងបឋមបុរស ឯកវចនៈប៉ុណ្ណោះ មិនសមគួរក្នុងបុរសដទៃឡើយ ព្រោះការបញ្ញត្តដោយអំណាចពហុលវិធាន។ «ភូយតិ» «ភូយតេ ទេវទត្តេន» មានអត្ថថា ការកើតឡើងក្នុងកាលឥឡូវនេះ។

පචධාතුතො කම්මෙ ක්‍යො.

ចុះ គ្យ-បច្ច័យ ក្នុងកម្ម បន្ទាប់ពី បច-ធាតុ។

37. ක්‍යස්සති

៣៧. សូត្រថា «គ្យស្សតិ»។

ක්‍රියත්ථා ක්‍යස්ස ඊඤ වා හොති. ඤො ආද්‍යාවයවත්ථො. දෙවදත්තෙන ඔදනො පචීයති පච්චති, රෙආදෙසෙ ඔදනා පචීයරෙ පචීයන්ති, පච්චරෙ පච්චන්ති. චවග්ගපුබ්බරූපානි. ත්වං පචීයසි පච්චසි, තුම්හෙ පචීයථ පච්චථ. අහං පචීයාමි පච්චාමි, මයං පචීයාම පච්චාම. පරච්ඡක්කෙ දෙවදත්තෙන ඔදනො පචීයතෙ ඉච්චාදි.

ក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា អ៊ីញ-អាគម តែងមានខ្លះដល់ ក្យ-បច្ច័យ។ ញ-អក្សរ មានប្រយោជន៍ជាអវយវៈខាងដើម។ (ឧទាហរណ៍) បាយ គឺទេវទត្តកំពុងដាំ pacīyati, paccati, ក្នុងព្រោះ រេ-អាទេស បាយទាំងឡាយ (គឺទេវទត្តកំពុងដាំ) pacīyare, pacīyanti, paccare, paccanti។ បុព្វរូបជាចវគ្គទាំងឡាយ (មាន pacc- ជាដើម)។ អ្នក (គឺគេកំពុងដាំ) pacīyasi, paccasi, អ្នកទាំងឡាយ (គឺគេកំពុងដាំ) pacīyatha, paccatha។ ខ្ញុំ (គឺគេកំពុងដាំ) pacīyāmi, paccāmi, យើងទាំងឡាយ (គឺគេកំពុងដាំ) pacīyāma, paccāma។ ក្នុងឆក្កៈដទៃ (អត្តនោបទ) បាយ គឺទេវទត្តកំពុងដាំ pacīyate ជាដើម។

ගමිතො [Pg.218] කම්මෙ ච්ඡඞ ච ඊඤආගමෙ ච කතෙ තෙන ගාමො ගච්ඡීයති, ගාමා ගච්ඡීයන්ති. ගච්ඡීයසි, ගච්ඡීයථ. ගච්ඡීයාමි, ගච්ඡීයාම. එවං පරච්ඡක්කෙ. ගමීයති ගම්මති, ගමීයන්ති ගම්මන්ති. ගමීයසි ගම්මසි, ගමීයථ ගම්මථ, ගමීයාමි ගම්මාමි, ගමීයාම ගම්මාම පරච්ඡක්කෙපි එවං. තථා ඝම්මීයති, ඝම්මීයන්ති ඉච්චාදි.

ក្រោយពី គមុ-ធាតុ ក្នុងកម្មវាចក កាលបើធ្វើ ឆង្ក-បច្ច័យ និង អ៊ីញ-អាគម ហើយ (មានរូបថា) ភូមិ គឺបុគ្គលនោះកំពុងទៅ gacchīyati, ភូមិទាំងឡាយ gacchīyanti។ gacchīyasi, gacchīyatha។ gacchīyāmi, gacchīyāma។ ក្នុងឆក្កៈដទៃ ក៏ដូច្នោះដែរ។ gamīyati, gammati, gamīyanti, gammanti។ gamīyasi, gammasi, gamīyatha, gammatha, gamīyāmi, gammāmi, gamīyāma, gammāma, សូម្បីក្នុងឆក្កៈដទៃ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ដូចគ្នាជា ghammīyati, ghammīyanti ជាដើម។

ක්‍රියත්ථා කත්තරි ත්‍යාදි, කම්මස්මිඤ්ච සකම්මකා;

භාවෙ වා+කම්මකා කම්මා+වචනිච්ඡාය මඤ්ඤතෙ.

វិភត្តិទាំងឡាយមាន តិ ជាដើម តែងចុះក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា ក្នុងកត្តុការកៈផង ក្នុងកម្មការកៈ ក្រោយពីសកម្មធាតុផង ក្នុងភាវការកៈ ក្រោយពីអកម្មធាតុផង ឬក្នុងកាលដែលមិនប្រាថ្នានឹងពោលនូវកម្ម (ទោះបីជាសកម្មធាតុក៏ដោយ)។

තථා හි විජ්ජමානස්සාපි කම්මාස්ස අවචනිච්ඡායං ඉදං වුච්චති –

ព្រោះថា យ៉ាងនោះឯង ក្នុងកាលដែលមិនប្រាថ្នានឹងពោលនូវកម្ម ទោះបីជាមានកម្មពិតប្រាកដក៏ដោយ ពាក្យនេះ លោកតែងពោលថា៖

සතොපි න විවක්ඛා+ස්ස, අසතොපි ච සා භවෙ;

තං යථා+නුදරා කඤ්ඤා, වඤ්ඣාවද්ධිතකො යථා.

សូម្បីរបស់ដែលមានពិត ក៏មិនមានសេចក្តីប្រាថ្នានឹងពោល, សូម្បីរបស់ដែលមិនមាន ក៏មានសេចក្តីប្រាថ្នានឹងពោលនោះបាន; ដូចជា នាងក្រមុំដែលគ្មានពោះ (ចង្កេះរាវ) និងដូចជា កូនដែលស្រីអារចិញ្ចឹមបីបាច់ ដូច្នោះឯង។

විවක්ඛා ලොකිකා එසා, අසක්‍ය+මතිවත්තිතුං;

කථ+මෙස විපරියාසො, ලොකො එවා+නයුජ්ජතෙ.

នេះជាវិវក្ខា (សេចក្តីប្រាថ្នានឹងពោល) របស់លោក ដែលបុគ្គលមិនអាចនឹងកន្លងបានឡើយ; ចុះការផ្ទុយគ្នានេះ ដូចម្តេចទៅ? ព្រោះលោកតែងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះឯង។

(වත්තමානපච්චයනයො).

(ន័យនៃបច្ចុប្បន្នបច្ច័យ)។

2. භවිස්සති ස්සති ස්සන්ති ස්සති ස්සථ ස්සාමි ස්සාම ස්සතෙ ස්සන්තෙ ස්සසෙ ස්සව්හෙ ස්සං ස්සාම්හෙ

២. ភវិស្សន្តីវិភត្តិ៖ ស្សតិ ស្សន្តិ ស្សតិ ស្សថ ស្សាមិ ស្សាម ស្សតេ ស្សន្តេ ស្សសេ ស្សវហេ ស្សំ ស្សាមហេ

භවිස්සති=අනාරද්ධෙ අත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා ස්සත්‍යාදයො හොන්ති.

ភវិស្សន្តីវិភត្តិ តែងមាន (គឺចុះ) ក្នុងអត្ថដែលមិនទាន់ចាប់ផ្តើម (អនាគតកាល) ខាងក្រោយអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា វិភត្តិទាំងឡាយមាន ស្សតិ ជាដើម។

35. අ+ඊ+ස්සාදීනං බ්‍යඤ්ජනස්සිඤ

៣៥. អ៊ីញ-អាគម តែងមានដល់ព្យញ្ជនៈ នៃ អ-បច្ច័យ, អ៊ី-វិភត្តិ និង ស្ស-វិភត្តិ ជាដើម។

ක්‍රියත්ථා පරෙසං අආදීනං ඊආදීනං ස්සාදීනඤ්ච බ්‍යඤ්ජනස්සි+ඤ හොති විභාසා. වවත්ථිතවිභාසා+යං. ස්සෙති ස්සාදීනං ස්සතිආදීනඤ්චාවයවො ගහිතො, ‘‘ඌබ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති සිද්ධෙපි [Pg.219] ත්‍යාදීසු එතෙසමෙවාති නියමත්ථො+ය+මාරම්භො. ලස්සාකාරලොපෙ ඔ+අවාදෙසෙ භවිස්සති, භවිස්සන්ති. භවිස්සසි, භවිස්සථ. භවිස්සාමි, භවිස්සාම. භවිස්සතෙ, භවිස්සන්තෙ. භවිස්සසෙ, භවිස්සව්හෙ. භවිස්සං, භවිස්සාම්හෙ.

អ៊ីញ-អាគម តែងមានខ្លះ ដល់ព្យញ្ជនៈ នៃ អ-បច្ច័យជាដើម អ៊ី-វិភត្តិជាដើម និង ស្ស-វិភត្តិជាដើម ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា។ នេះជាវវត្ថិតវិភាសា។ ពាក្យថា ស្សេ នេះ លោកកាន់យកនូវអវយវៈនៃ ស្សតិ-វិភត្តិជាដើម, សូម្បីសម្រេចដោយសូត្រថា "អូព្យញ្ជនស្ស" ក៏ដោយ ការផ្តើមសូត្រនេះ មានប្រយោជន៍ដើម្បីកំណត់ថា ក្នុងវិភត្តិមាន តិ ជាដើម គឺចំពោះតែវិភត្តិទាំងឡាយនេះប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើលុប អា-ការៈ នៃ ល-អក្សរ និងធ្វើ ឱ-ការៈ ជា អវ-អាទេស ហើយ (មានរូបថា) bhavissati, bhavissanti, bhavissasi, bhavissatha, bhavissāmi, bhavissāma, bhavissate, bhavissante, bhavissase, bhavissavhe, bhavissaṃ, bhavissāmhe។

කම්මෙ –

ក្នុងកម្មវាចក៖

49. ක්‍යස්ස ස්සෙ

៤៩. ការលុប ក្យ-បច្ច័យ តែងមាន ក្នុងព្រោះ ស្ស-វិភត្តិ។

ක්‍යස්ස වා ලොපො හොති ස්සෙ. සුඛං තයා අනුභවිස්සති, අනුභවිස්සන්ති. අනුභවිස්සසි, අනුභවිස්සථ. අනුභවිස්සාමි, අනුභවිස්සාම. අඤ්ඤත්‍ර අනුභූයිස්සති, අනුභූයිස්සන්ති ඉච්චාදි. එවං පරච්ඡක්කෙ. භාවෙ-භූයිස්සති භූයිස්සතෙ.

ការលុប ក្យ-បច្ច័យ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ ស្ស-វិភត្តិ។ (ឧទាហរណ៍) សេចក្តីសុខ គឺអ្នកតែងទទួល anubhavissati, សេចក្តីសុខទាំងឡាយ anubhavissanti, anubhavissasi, anubhavissatha, anubhavissāmi, anubhavissāma។ ក្នុងទីដទៃ (កាលមិនលុប ក្យ-បច្ច័យ) មានរូបថា anubhūyissati, anubhūyissanti ជាដើម។ ក្នុងឆក្កៈដទៃ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងភាវវាចក មានរូបថា bhūyissati, bhūyissate។

කත්තරි-පචිස්සති, පචිස්සන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-පචිස්සති ඔදනො දෙවදත්තෙන, පචීයිස්සති, පච්චිස්සති. පච්චිස්සන්ති ඔදනා පචීයිස්සන්ති, පචීයිස්සරෙ, පච්චිස්සරෙ, පච්චිස්සන්ති.

ក្នុងកត្តុវាចក មានរូបថា pacissati, pacissanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក បាយ គឺទេវទត្តនឹងដាំ pacissati, pacīyissati, paccissati។ បាយទាំងឡាយ paccissanti, pacīyissanti, pacīyissare, paccissare, paccissanti។

ගමිතො කත්තරි-සො ගච්ඡිස්සති, තෙ ගච්ඡිස්සන්ති. ත්වං ගච්ඡිස්සසි, තුම්හෙ ගච්ඡිස්සථ. අහං ගච්ඡිස්සාමි, මයං ගච්ඡිස්සාම. ගච්ඡිස්සතෙ, ගච්ඡිස්සන්තෙ. ගච්ඡිස්සසෙ, ගච්ඡිස්සව්හෙ. ගච්ඡිස්සං, ගච්ඡිස්සාම්හෙ. සග්ගං ගමිස්සති, ගමිස්සන්ති. ගමිස්සසි, ගමිස්සථ. ගමිස්සාමි, ගමිස්සාම ඉච්චාදි. කම්මෙ-ගච්ඡියිස්සති, ගච්ඡියිස්සන්ති ඉච්චාදි. ක්‍යලොපෙ ගමිස්සති, ගමිස්සන්ති ඉච්චාදි. තථා ඝම්මිස්සති ඝම්මීයිස්සති, ඝම්මිස්සන්ති, ඝම්මීයිස්සන්ති ඉච්චාදි.

ក្រោយពី គមុ-ធាតុ ក្នុងកត្តុវាចក គេនឹងទៅ gacchissati, គេទាំងឡាយនឹងទៅ gacchissanti។ អ្នកនឹងទៅ gacchissasi, អ្នកទាំងឡាយនឹងទៅ gacchissatha។ ខ្ញុំនឹងទៅ gacchissāmi, យើងទាំងឡាយនឹងទៅ gacchissāma។ gacchissate, gacchissante, gacchissase, gacchissavhe, gacchissaṃ, gacchissāmhe។ នឹងទៅកាន់ស្ថានសួគ៌ gamissati, gamissanti, gamissasi, gamissatha, gamissāmi, gamissāma ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក មានរូបថា gacchiyissati, gacchiyissanti ជាដើម។ កាលបើលុប ក្យ-បច្ច័យ មានរូបថា gamissati, gamissanti ជាដើម។ ដូចគ្នាជា ghammissati, ghammīyissati, ghammissanti, ghammīyissanti ជាដើម។

3. නාමෙ ගරහාවිම්හයෙසු

៣. ក្នុងព្រោះ នាម-សព្ទ ក្នុងអត្ថតិះដៀល និងអស្ចារ្យ ស្សតិ-វិភត្តិទាំងឡាយ តែងមាន។

නාමසද්දෙ [Pg.220] නිපාතෙ සති ගරහායං විම්හයෙ ච ගම්‍යමානෙ ස්සත්‍යාදයො හොන්ති. ඉමෙ හි නාම කල්‍යාණධම්මා පටිජානිස්සන්ති. එත්ථ ‘‘ජ්‍යාදීහි ක්නා’’ති ක්නාවිකරණෙ ‘‘ඤාස්සනෙ ජා’’ති ජාදෙසො. න හි නාම භික්ඛවෙ තස්ස මොඝපුරිසස්ස පාණෙසු අනුද්දයා භවිස්සති. කථඤ්හි නාම සො භික්ඛවෙ මොඝපුරිසො සබ්බමත්තිකාමයං කුටිකං කරිස්සති. විම්හයෙ-අච්ඡරියං වත භො, අබ්භුතං වත භො, සන්තෙන වත භො පබ්බජිතා විහාරෙන විහරන්ති, යත්‍ර හි නාම සඤ්ඤී සමානො ජාගරො පඤ්චමත්තානි සකටසතානි නිස්සාය නිස්සාය අතික්කන්තානි නෙව දක්ඛිති, න පන සද්දං සොස්සති. අච්ඡරියං අන්ධො නාම පබ්බත+මාරොහිස්සති, බධිරො නාම සද්දං සොස්සති. (භවිස්සන්තිපච්චයනයො).

កាលបើមាន នាម-សព្ទ ជាកិរិយាវិសេសនៈ (និបាត) ក្នុងកាលដែលអត្ថគឺការតិះដៀល និងការអស្ចារ្យ លោកដឹងច្បាស់ហើយ ស្សតិ-វិភត្តិទាំងឡាយជាដើម តែងមាន។ (ឧទាហរណ៍) ជនទាំងឡាយនេះ នឹងប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាអ្នកមានធម៌ដ៏ល្អពិតមែនឬ (paṭijānissanti)។ ក្នុងពាក្យនេះ កាលបើចុះ ណា-វិករណបច្ច័យ ដោយសូត្រថា "ជ្យាទីហិ ណា" ហើយ តែងមានការធ្វើ ញា-ធាតុ ជា ជា-អាទេស ដោយសូត្រថា "ញាស្សនេ ជា"។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សេចក្តីអាណិតអាសូរក្នុងសត្វទាំងឡាយ របស់មោឃបុរសនោះ មិនមានពិតមែនឬ (bhavissati)។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះមោឃបុរសនោះ នឹងធ្វើកុដិដែលធ្វើដោយដីស្អិតសុទ្ធសាធ ដូចម្តេចបាន (karissati)។ ក្នុងអត្ថអស្ចារ្យ (ឧទាហរណ៍) ឱ! គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ហ្ន៎ ឱ! គួរឲ្យចម្លែកណាស់ហ្ន៎ ព្រះអ្នកបួសទាំងឡាយ តែងនៅដោយវិហារធម៌ដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ហ្ន៎ ព្រោះថា បុគ្គលកាលដឹងខ្លួន ភ្ញាក់រលឹកនៅឡើយ ជិតរទេះប្រមាណប្រាំរយគ្រឿងដែលកន្លងទៅហើយៗ ក៏មិនបានឃើញ (dakkhiti) ផង មិនបានឮសំឡេង (sossati) ផង។ គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ មនុស្សខ្វាក់នឹងឡើងភ្នំ (ārohissati) មនុស្សថ្លង់នឹងឮសំឡេង (sossati)។ (ន័យនៃភវិស្សន្តីបច្ច័យ)។

4. භූතෙ ඊ උං ඔ ත්ථ ඉං ම්හා ආ ඌ සෙ ව්හං අ ම්හෙ

៤. ក្នុងអតីតកាល (អជ្ជតនីវិភត្តិ)៖ អ៊ី អុំ ឱ ត្ថ អឹ ម្ហា អា អ៊ូ សេ វ្ហំ អ ម្ហេ។

භූතෙ පරිසමත්තෙ අත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා ඊආදයො හොන්ති. භූතානජ්ජතනෙ උපරි වක්ඛමානත්තා ඉමෙ ඊආදයො භූතජ්ජතනෙ. ‘‘සුවො අහොසි ආනන්දො’’තිආදීසු භූතසාමඤ්ඤෙව භවන්ති.

វិភត្តិទាំងឡាយមាន អ៊ី ជាដើម តែងមាន ក្នុងអត្ថដែលកន្លងទៅហើយ និងសម្រេចហើយ (អតីតកាល) ខាងក្រោយអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា។ ព្រោះតែវិភត្តិក្នុងអតីតកាលដែលមិនមែនជាថ្ងៃនេះ (អនជ្ជតនី) លោកនឹងពោលខាងមុខ វិភត្តិមាន អ៊ី ជាដើមទាំងនេះ តែងមានក្នុងអតីតកាលជាថ្ងៃនេះ (អជ្ជតនី)។ ក្នុងឧទាហរណ៍មាន "សុវោ អហោសិ អានន្ទោ" ជាដើម វិភត្តិទាំងឡាយនេះ តែងមានក្នុងអតីតកាលទូទៅ (ភូតសាមញ្ញ)។

අහස්සු+භයතො අඩ්ඪ-රත්තං වා තදුපඩ්ඪතං;

අන්තොකත්වාන විඤ්ඤෙය්‍යො, අහො අජ්ජතනො ඉති;

තදඤ්ඤො පන යො කාලො, සො+නජ්ජතනසඤ්ඤිතො.

កាលពាក់កណ្តាលរាត្រី នៃចំណែកទាំងពីរនៃថ្ងៃ ឬពាក់កណ្តាលនៃពាក់កណ្តាលរាត្រីនោះ បុគ្គលគប្បីដឹងថា ធ្វើឲ្យនៅក្នុងផ្ទៃក្នុង (នៃថ្ងៃនេះ) ឈ្មោះថា ថ្ងៃនេះ (អជ្ជតនៈ); ចំណែកកាលដទៃក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា មិនមែនថ្ងៃនេះ (អនជ្ជតនៈ)។

ඉති පඨමපුරිසෙකවචනං ඊ,

ឯកវចនៈនៃបឋមបុរស គឺ អ៊ី យ៉ាងនេះ,

15. ආ+ඊ+ස්සාදීස්ව+ඤ වා

១៥. អាគមគឺ អៈ តែងមានខ្លះ ខាងដើមនៃធាតុ ក្នុងព្រោះ អា-វិភត្តិជាដើម អ៊ី-វិភត្តិជាដើម និង ស្ស-វិភត្តិជាដើម។

ආආදො [Pg.221] ඊආදො ස්සාදො ච ක්‍රියත්ථස්ස වා අඤ හොතීති ධාතුතො පුබ්බං අඤ. ‘‘කත්තරි ලො’’ති ලො, එකාර+අවාදෙසා ච.

អាគមគឺ អៈ តែងមានខ្លះ ដល់ធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា ក្នុងព្រោះ អា-វិភត្តិជាដើម អ៊ី-វិភត្តិជាដើម និង ស្ស-វិភត្តិជាដើម គឺ អៈ-អាគម នៅខាងមុខធាតុ។ ការលុប (lo) ដោយសូត្រថា "កត្តរិ លោ" និងការធ្វើ ឯ-ការៈ ជា អវ-អាទេស ផង (តែងមាន)។

38. එය්‍යාථ+ස්සෙ+අ+ආ+ඊ+ථානං ඔ+අ+අං+ත්ථ+ත්ථො+ව්හොක

៣៨. ការធ្វើជា ឱ, អ, អំ, ត្ថ, ត្ថោ, វ្ហោ និង កៈ តែងមាន ជំនួស េយ្យាថ, ស្សេ, អ, អា, អ៊ី និង ថ តាមលំដាប់។

එය්‍යාථාදීනං ඔආදයො වා හොන්ති යථාක්කමංති ඊස්සත්ථො, අභවිත්ථො, භවිත්ථො, අභවත්ථො, භවත්ථො. ‘‘ආ ඊ ඌ ම්හා ස්සා ස්සම්හානං වා’’ති ඊස්ස රස්සත්තං. සො අභවි භවි, අභවී භවී.

អាទេសទាំងឡាយមាន ឱ ជាដើម តែងមានខ្លះ ជំនួស េយ្យាថ ជាដើម តាមលំដាប់ គឺការធ្វើ អ៊ី-វិភត្តិ ជា ត្ថោ-អាទេស (មានរូបថា) abhavittho, bhavittho, abhavattho, bhavattho។ ការធ្វើ អ៊ី-វិភត្តិ ឲ្យជា រស្សៈ ដោយសូត្រថា "អា អ៊ី អ៊ូ ម្ហា ស្សា ស្សម្ហានំ វា"។ គេបានមានហើយ abhavi, bhavi, abhavī, bhavī។

39. උංස්සිං+ස්වං+සු

៣៩. ការធ្វើ អុំ-វិភត្តិ ជា អឹសុ និង អំសុ តែងមានខ្លះ។

තිඋංස්ස ඉංසු+අංසු වා හොන්ති. අභවිංසු භවිංසු, අභවංසු භවංසු, අභවුං භවුං.

ការធ្វើ អុំ-វិភត្តិ ជា អឹសុ និង អំសុ តែងមានខ្លះ។ (មានរូបថា) abhaviṃsu, bhaviṃsu, abhavaṃsu, bhavaṃsu, abhavuṃ, bhavuṃ។

42. ඔස්ස අ+ඉ+ත්ථ+ත්ථො

៤២. ការធ្វើ ឱ-វិភត្តិ ជា អ, អិ, ត្ថ និង ត្ថោ តែងមានខ្លះ។

ඔස්ස අආදයො වා හොන්ති. අභව භව, අභවි භවි, ඉඤාගමෙ අභවිත්ථ භවිත්ථ, අභවත්ථ භවත්ථ, අභවිත්ථො භවිත්ථො, අභවත්ථො භවත්ථො.

ការធ្វើ ឱ-វិភត្តិ ជា អ-អាទេស ជាដើម តែងមានខ្លះ។ (មានរូបថា) abhava, bhava, abhavi, bhavi, ក្នុងកាលមាន អិ-អាគម មានរូបថា abhavittha, bhavittha, abhavattha, bhavattha, abhavittho, bhavittho, abhavattho, bhavattho។

43. සි

៤៣. ការធ្វើ ឱ-វិភត្តិ ជា សិ តែងមានខ្លះ។

ඔස්ස සි වා හොති. අභවිසි භවිසි, අභවසි භවසි. අභවො භවො.

ការធ្វើ ឱ-វិភត្តិ ជា សិ តែងមានខ្លះ។ (មានរូបថា) abhavisi, bhavisi, abhavasi, bhavasi, abhavo, bhavo។

45. ම්හාත්ථාන+මුඤ

៤៥. អាគមគឺ អ៊ុញ តែងមានខ្លះ ដល់ ម្ហា-វិភត្តិ និង ត្ថ-វិភត្តិ។

එසං [Pg.222] උඤ වා හොති. ඊආදිසම්බන්ධීනමෙව ගහණං. අභවුත්ථ භවුත්ථ.

អាគមគឺ អ៊ុញ តែងមានខ្លះ ដល់វិភត្តិទាំងឡាយនេះ។ ការកាន់យក គឺចំពោះតែវិភត្តិទាំងឡាយដែលទាក់ទងនឹង អ៊ី-វិភត្តិ ជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ (មានរូបថា) abhavuttha, bhavuttha។

46. ඉංස්ස ච සිඤ

៤៦. អាគមគឺ សិញ តែងមានខ្លះ ដល់ អឹ-វិភត្តិ។

ඉංස්ස ච සිඤ වා හොති ම්හාත්ථානඤ්ච බහුලං. ඉකාරඤ්ඤකාරා උච්චාරණආද්‍යාවයවත්ථා. අභවසිත්ථ භවසිත්ථ, අභවිත්ථ භවිත්ථ, අභවත්ථ භවත්ථ, අභවිසිං භවිසිං, අභවසිං භවසිං, අභවිං භවිං. උඤාගමෙ ආස්ස රස්සො. අභවුම්හ භවුම්හ අභවුම්හා භවුම්හා. සිඤාගමෙ අභවසිම්හ භවසිම්හ අභවසිම්හා භවසිම්හා අභවිම්හ භවිම්හ අභවිම්හා භවිම්හා අභවම්හ භවම්හ අභවම්හා භවම්හා. පරච්ඡක්කෙ – ‘‘එය්‍යාථා’’දිනා ත්ථෙ අභවිත්ථ භවිත්ථ අභවත්ථ භවත්ථ. රස්සෙ අභවථ භවථ, අභවා භවා, අභවු භවු. අභවිසෙ භවිසෙ, අභවසෙ භවසෙ, අභවිව්හං භවිව්හං අභවව්හං භවව්හං, අස්ස අ+මාදෙසෙ අභවං භවං අභව භව, අභවිම්හෙ භවිම්හෙ අභවම්හෙ භවම්හෙ. කම්මෙ සුඛං තයා අනුභූයිත්ථො අන්වභූයත්ථො අනුභූයත්ථො අන්වභූසි අනුභූසී අන්වභූයී අනුභූයී, අන්වභූයිංසු අනුභූයිංසු අන්වභූයංසු අනුභූයංසු අන්වභූයුං අනුභූයුං ඉච්චාදි. භාවෙ-තෙන අභූයිත්ථො භූයිත්ථො අභූයත්ථො භූයත්ථො අභූයි භූයි අභූයී භූයී. තෙන අභූයත්ථ භූයත්ථ අභූය භූය අභූයා භූයා.

អាគមគឺ សិញ តែងមានខ្លះ ដល់ អឹ-វិភត្តិ និងដល់ ម្ហា-វិភត្តិ និង ត្ថ-វិភត្តិ ជាច្រើន។ ឥ-ការៈ និង ញ-ការៈ មានប្រយោជន៍ដើម្បីការបញ្ចេញសំឡេង និងជាអវយវៈខាងដើម។ (មានរូបថា) abhavasittha, bhavasittha, abhavittha, bhavittha, abhavattha, bhavattha, abhavisiṃ, bhavisiṃ, abhavasiṃ, bhavasiṃ, abhaviṃ, bhaviṃ។ ក្នុងកាលមាន អ៊ុញ-អាគម តែងមានការធ្វើ អា-ការៈ ឲ្យជា រស្សៈ (មានរូបថា) abhavumha, bhavumha, abhavumhā, bhavumhā។ ក្នុងកាលមាន សិញ-អាគម មានរូបថា abhavasimha, bhavasimha, abhavasimhā, bhavasimhā, abhavimha, bhavimha, abhavimhā, bhavimhā, abhavamha, bhavamha, abhavamhā, bhavamhā។ ក្នុងឆក្កៈដទៃ (អត្តនោបទ) ក្នុងព្រោះ ត្ថ-វិភត្តិ ដោយសូត្រមាន "េយ្យាថ" ជាដើម មានរូបថា abhavittha, bhavittha, abhavattha, bhavattha។ ក្នុងកាលធ្វើជា រស្សៈ មានរូបថា abhavatha, bhavatha, abhavā, bhavā, abhavu, bhavu។ abhavise, bhavise, abhavase, bhavase, abhavivhaṃ, bhavivhaṃ, abhavavhaṃ, bhavavhaṃ, ក្នុងកាលធ្វើ អ-ការៈ ជា អំ-អាទេស មានរូបថា abhavaṃ, bhavaṃ, abhava, bhava, abhavimhe, bhavimhe, abhavamhe, bhavamhe។ ក្នុងកម្មវាចក សេចក្តីសុខ គឺអ្នកបានទទួលហើយ anubhūyittho, anvabhūyattho, anubhūyattho, anvabhūsi, anubhūsī, anvabhūyī, anubhūyī, anvabhūyiṃsu, anubhūyiṃsu, anvabhūyaṃsu, anubhūyaṃsu, anvabhūyuṃ, anubhūyuṃ ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក (មានរូបថា) គឺបុគ្គលនោះបានមានហើយ abhūyittho, bhūyittho, abhūyattho, bhūyattho, abhūyi, bhūyi, abhūyī, bhūyī។ គឺបុគ្គលនោះ abhūyattha, bhūyattha, abhūya, bhūya, abhūyā, bhūyā។

සො අපචිත්ථො පචිත්ථො ඉච්චාදි කත්තුසමං. කම්මෙ-අපචීයිත්ථො පචීයිත්ථො අපචීයත්ථො පචීයත්ථො. චවග්ගපුබ්බ- රූපෙ [Pg.223] අපච්චිත්ථො පච්චිත්ථො අපච්චත්ථො පච්චත්ථො අපචීයි පචීයි අපචීයී පචීයී අපච්චි පච්චි අපච්චී පච්චී, අපචීයිංසු පචීයිංසු අපචිංසු පචිංසු අපචීයංසු පචීයංසු අපච්චංසු පච්චංසු අපචීයුං පචීයුං අපච්චුං පච්චුං ඉච්චාදි කත්තුසමං, පුබ්බරූපොව විසෙසො.

គេបានដាំហើយ apacittho, pacittho ជាដើម ស្មើដោយកត្តុវាចក។ ក្នុងកម្មវាចក (មានរូបថា) apacīyittho, pacīyittho, apacīyattho, pacīyattho។ ក្នុងកាលមានបុព្វរូបជាចវគ្គ មានរូបថា apaccittho, paccittho, apaccattho, paccattho, apacīyi, pacīyi, apacīyī, pacīyī, apacci, pacci, apaccī, paccī, apacīyiṃsu, pacīyiṃsu, apaciṃsu, paciṃsu, apacīyaṃsu, pacīyaṃsu, apaccaṃsu, paccaṃsu, apacīyuṃ, pacīyuṃ, apaccuṃ, paccuṃ ជាដើម ស្មើដោយកត្តុវាចក មានតែបុព្វរូបប៉ុណ្ណោះជាគ្រឿងប្លែកគ្នា។

සො ගාමං අගච්ඡිත්ථො ගච්ඡිත්ථො ඉච්චාදි පුරිමසමං.

គេបានទៅកាន់ភូមិហើយ agacchittho, gacchittho ជាដើម ស្មើដោយពាក្យមុន។

30. ඩංසස්ස ච ඤ්ඡඞ

៣០. ការធ្វើជា ឆង្ក-បច្ច័យ តែងមានខ្លះ ដល់ ទំស-ធាតុ និង គមុ-ធាតុ។

ඩංසස්ස ච ගමිස්ස ච ඤ්ඡඞ වා හොති ආ+ඊආදීසු. අගඤ්ඡිත්ථො ගඤ්ඡිත්ථො අගඤ්ඡත්ථො ගඤ්ඡත්ථො අගඤ්ඡි ගඤ්ඡි අගඤ්ඡී ගඤ්ඡී ඉච්චාදි.

ការធ្វើជា ឆង្ក-បច្ច័យ តែងមានខ្លះ ដល់ ទំស-ធាតុ និង គមុ-ធាតុ ក្នុងព្រោះ អា-វិភត្តិជាដើម និង អ៊ី-វិភត្តិជាដើម។ (មានរូបថា) agañchittho, gañchittho, agañchattho, gañchattho, agañchi, gañchi, agañchī, gañchī ជាដើម។

29. ගමිස්සා

២៩. ការធ្វើ គមុ-ធាតុ ជា អា តែងមានខ្លះ។

ආආදො ඊආදො ච ගමිස්ස ආ හොති වා. සො අගා අගමි ගමි අගමිත්ථො ගමිත්ථො අගමත්ථො ගමත්ථො. ඊපච්චයෙ ලස්සාකාරස්ස ‘‘හිමිමෙස්ව+ස්සා’’ති එත්ථ ‘‘අස්සා’’ති යොගවිභාගා දීඝෙ ‘‘දීඝා ඊස්සා’’ති ඊස්ස සිආදෙසො, අගමාසි අගමි ගමි අගමී ගමී, අගමිංසු ගමිංසු අගමංසු ගමංසු අගමුං ගමුං. ඔස්ස අආදෙසෙ අජ්ඣගුං. ත්වං අජ්ඣගා පරස්ස ලොපො. තුම්හෙ අජ්ඣගුත්ථ. අහං අජ්ඣගං, මයං අජ්ඣගම්හ. පරච්ඡක්කෙ – ‘‘එය්‍යාථා’’දිනා ත්ථෙ සො අගච්ඡිත්ථ ගච්ඡිත්ථ අගඤ්ඡිත්ථ ගඤ්ඡිත්ථ අගමිත්ථ ගමිත්ථ අගම ගම අගමා ගමා. තෙ අගමූ ගමූ, ඔස්ස ආආදෙසෙ අජ්ඣගුං. ත්වං අගමිසෙ ගමිසෙ. තුම්හෙ අගමිව්හං. ‘‘එය්‍යාථා’’ දිනා අ+මාදෙසෙ අහං අගමං ගමං අජ්ඣගං. මයං අගමිම්හෙ ගමිම්හෙ. කම්මෙඅගච්ඡීයි අගමීයි, අගච්ඡියුං අගමියුං ඉච්චාදි. තථා අඝම්මී ඝම්මී ඉච්චාදි.

ការធ្វើ គមុ-ធាតុ ជា អា តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ អា-វិភត្តិជាដើម និង អ៊ី-វិភត្តិជាដើម។ (មានរូបថា) គេបានទៅហើយ agā, agami, gami, agamittho, gamittho, agamattho, gamattho។ ក្នុងព្រោះ អ៊ី-បច្ច័យ (វិភត្តិ) កាលបើធ្វើ អា-ការៈ នៃ ល-អក្សរ ឲ្យជា ទីឃៈ ដោយការបំបែកសូត្រថា "អស្សា" ក្នុងសូត្រ "ហិមិមេស្វស្សា" និងការធ្វើ អ៊ី-វិភត្តិ ជា សិ-អាទេស ដោយសូត្រថា "ទីឃា អ៊ីស្សា" មានរូបថា agamāsi, agami, gami, agamī, gamī, agamiṃsu, gamiṃsu, agamaṃsu, gamaṃsu, agamuṃ, gamuṃ។ ក្នុងកាលធ្វើ ឱ-វិភត្តិ ជា អ-អាទេស មានរូបថា ajjhaguṃ។ អ្នកបានទៅហើយ ajjhagā, មានការលុបវិភត្តិខាងចុង។ អ្នកទាំងឡាយបានទៅហើយ ajjhaguttha។ ខ្ញុំបានទៅហើយ ajjhagaṃ, យើងទាំងឡាយបានទៅហើយ ajjhagamha។ ក្នុងឆក្កៈដទៃ (អត្តនោបទ) ក្នុងព្រោះ ត្ថ-វិភត្តិ ដោយសូត្រមាន "េយ្យាថ" ជាដើម គេបានទៅហើយ agacchittha, gacchittha, agañchittha, gañchittha, agamittha, gamittha, agama, gama, agamā, gamā។ គេទាំងឡាយបានទៅហើយ agamū, gamū, ក្នុងកាលធ្វើ ឱ-វិភត្តិ ជា អា-អាទេស មានរូបថា ajjhaguṃ។ អ្នកបានទៅហើយ agamise, gamise។ អ្នកទាំងឡាយបានទៅហើយ agamivhaṃ។ ក្នុងកាលធ្វើជា អ-អាទេស និង អំ-អាទេស ដោយសូត្រមាន "េយ្យាថ" ជាដើម ខ្ញុំបានទៅហើយ agamaṃ, gamaṃ, ajjhagaṃ។ យើងទាំងឡាយបានទៅហើយ agamimhe, gamimhe។ ក្នុងកម្មវាចក មានរូបថា gacchīyi, agamīyi, gacchiyuṃ, agamiyuṃ ជាដើម។ ដូចគ្នាជា aghammī, ghammī ជាដើម។

13. මායොගෙ ඊ+ආආදී

១៣. ក្នុងកាលប្រកបដោយ មា-សព្ទ វិភត្តិទាំងឡាយមាន អ៊ី ជាដើម និង អា ជាដើម តែងមានខ្លះ។

මායොගෙ [Pg.224] සති ඊආදයො ආආදයො ච වා හොන්ති. සකකාලතො කාලන්තරෙපි පච්චයවිධානත්ථො+යං. මා භවං අභවිත්ථො ඉච්චාදි. වාවිධානාස්සත්‍යාදි+එය්‍යාදි+ත්වාදයොපි හොන්ති, මා භවං භවිස්සති, මා භවං භවෙය්‍ය, මා භවං භවතු ඉච්චාදි. (ඊආදිපච්චයනයො).

កាលបើមានការប្រកបដោយ មា-សព្ទ វិភត្តិទាំងឡាយមាន អ៊ី ជាដើម និង អា ជាដើម តែងមានខ្លះ។ នេះជាវិធីបញ្ញត្តបច្ច័យ សូម្បីក្នុងកាលដទៃក្រៅពីកាលរបស់ខ្លួន។ (ឧទាហរណ៍) សូមលោកកុំមានឡើយ mā bhavaṃ abhavittho ជាដើម។ ព្រោះតែការចែងថា "ខ្លះ" (វា-វិធាន) វិភត្តិទាំងឡាយមាន ស្សតិ ជាដើម, េយ្យ ជាដើម និង តុ ជាដើម ក៏តែងមានដែរ ដូចជា mā bhavaṃ bhavissati, mā bhavaṃ bhaveyya, mā bhavaṃ bhavatu ជាដើម។ (ន័យនៃបច្ច័យមាន អ៊ី ជាដើម)។

5. අනජ්ජතනෙ ආ ඌඔ ත්ථ අ ම්හා ත්ථ ත්ථුං සෙ ව්හං ඉං ම්හසෙ

៥. ក្នុងអតីតកាលដែលមិនមែនជាថ្ងៃនេះ (ហីយ្យត្តនីវិភត្តិ)៖ អា អ៊ូ ឱ ត្ថ អ ម្ហា ត្ថ ត្ថុំ សេ វ្ហំ អឹ ម្ហសេ។

අවිජ්ජමානජ්ජතනෙ භූතත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා ආආදයො හොන්ති වා. ‘‘එය්‍යාථා’’දිනා ත්ථෙ ‘‘ආ ඊ ඌ ම්හා’’ ඉච්චාදිනා රස්සෙ ච සො අභවත්ථ භවත්ථ අභව භව අභවා භවා, තෙ අභවු භවු අභවූ භවූ. ඔ, ‘‘ඔස්සා’’තිආදිනා අආදයො, අභව භව අභවි භවි අභවත්ථ භවත්ථ අභවත්ථො භවත්ථො, සිආදෙසෙ අභවසි භවසි අභවො භවො. තුම්හෙ අභවත්ථ භවත්ථ. අහං අභවං භවං අභව භව, මයං අභවම්හ භවම්හ අභවම්හා භවම්හා. සො අභවත්ථ භවත්ථ. තෙ අභවත්ථුං භවත්ථුං. ත්වං අභවසෙ භවසෙ. තුම්හෙ අභවව්හං භවව්හං. ‘‘ඉස්ස ච සිඤ’’ති සිං, අහං අභවසිං භවසිං අභවිං භවිං. මයං අභවම්හසෙ භවම්හසෙ. කම්මෙ-ත්ථෙ සුඛං තයා අනුභූයිත්ථ, ඉඤාගමාභාවෙ අනුභූයත්ථ ඉච්චාදි. භාවෙ-අභූයත්ථ භූයත්ථ ඉච්චාදි.

ក្នុងអត្ថអតីតកាលដែលមិនមែនជាបច្ចុប្បន្នថ្ងៃនេះ (ហីយ្យត្តនីវិភត្តិ) វិភត្តិទាំងឡាយមាន អា ជាដើម តែងចុះក្នុងអត្ថកិរិយាខ្លះ។ ដោយសូត្រថា “Eyyāthā” ជាដើម ក្នុងអត្ថជា ត្ថ និងដោយសូត្រថា “ā ī ū mhā” ជាដើម ធ្វើឲ្យមានរស្សៈផង នោះ (បុគ្គលនោះ) តែងមានរូបជា abhavattha, bhavattha, abhava, bhava, abhavā, bhavā។ ពួកជនទាំងនោះ (មានរូបជា) abhavu, bhavu, abhavū, bhavū។ ក្នុងអត្ថជា ឱ ដោយសូត្រថា “ossā” ជាដើម ចុះវិភត្តិមាន អ ជាដើម មានរូបជា abhava, bhava, abhavi, bhavi, abhavattha, bhavattha, abhavattho, bhavattho, កាលបើមានទេសៈជា សិ មានរូបជា abhavasi, bhavasi, abhavo, bhavo។ ពួកអ្នកទាំងឡាយ (មានរូបជា) abhavattha, bhavattha។ ខ្ញុំ (មានរូបជា) abhavaṃ, bhavaṃ, abhava, bhava។ ពួកយើង (មានរូបជា) abhavamha, bhavamha, abhavamhā, bhavamhā។ គាត់ (មានរូបជា) abhavattha, bhavattha។ ពួកគាត់ (មានរូបជា) abhavatthuṃ, bhavatthuṃ។ អ្នក (មានរូបជា) abhavase, bhavase។ ពួកអ្នកទាំងឡាយ (មានរូបជា) abhavavhaṃ, bhavavhaṃ។ ដោយសូត្រថា “Issa ca siña” ផ្លាស់ជា សឹ, ខ្ញុំ (មានរូបជា) abhavasiṃ, bhavasiṃ, abhaviṃ, bhaviṃ។ ពួកយើង (មានរូបជា) abhavamhase, bhavamhase។ ក្នុងកម្មវាចក- ក្នុងអត្ថជា ត្ថ សេចក្តីសុខ ត្រូវអ្នកទទួលរងហើយ (មានរូបជា) anubhūyittha, កាលបើមិនមាន ឥ អាគម មានរូបជា anubhūyattha ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក- (មានរូបជា) abhūyattha, bhūyattha ជាដើម។

සො [Pg.225] ඔදනං අපචත්ථ පචත්ථ ඉච්චාදි කත්තුසමං. කම්මෙ-අපචීයත්ථ පචීයත්ථ අපච්චත්ථ පච්චත්ථ අපචීය පචීය අපචීයා පචීයා අපච්ච පච්ච අපච්චා පච්චා. අපචීයු පචීයු අපචීයූ පචීයූ අපච්චු පච්චු අපච්චූ පච්චූ ඉච්චාදි. ‘‘මායොගෙ ඊ+ආආදී’’ති මායොගෙපි ආආදයො, මා භවං අපච්චත්ථ ඉච්චාදි.

គាត់ស្លបាយ (មានរូបជា) apacattha, pacattha ជាដើម ស្មើនឹងកត្តុវាចក។ ក្នុងកម្មវាចក- (មានរូបជា) apacīyattha, pacīyattha, apaccattha, paccattha, apacīya, pacīya, apacīyā, pacīyā, apacca, pacca, apaccā, paccā។ (ពហុវចនៈ) apacīyu, pacīyu, apacīyū, pacīyū, apaccu, paccu, apaccū, paccū ជាដើម។ ដោយសូត្រថា “Māyoge ī+āādī” សូម្បីក្នុងកាលប្រកបដោយ មា សព្ទ ក៏ចុះវិភត្តិមាន អា ជាដើមដែរ ដូចជា mā bhavaṃ apaccattha (សូមលោកកុំស្លឡើយ) ជាដើម។

තථා අගච්ඡත්ථ ගච්ඡත්ථ ඉච්චාදි පුරිමසමං. තථා අගමත්ථ ගමත්ථ ඉච්චාදිපි අඝම්මත්ථ ඝම්මත්ථ ඉච්චාදිපි. (අනජ්ජතනපච්චයනයො).

ដូចគ្នាដែរ (មានរូបជា) agacchattha, gacchattha ជាដើម ស្មើនឹងខាងដើម។ ដូចគ្នាដែរ សូម្បី (មានរូបជា) agamattha, gamattha ជាដើម សូម្បី (មានរូបជា) aghammattha, ghammattha ជាដើម។ (ចប់ វិធីនៃអនជ្ជតនីវិភត្តិ)។

6. පරොක්ඛෙ අ උ එ ත්ථ අ ම්හ ත්ථ රෙ ත්ථො ව්හො ඉ ම්හෙ

៦. ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិ មានវិភត្តិគឺ អ, ឧ, ឯ, ត្ថ, អ, ម្ហ, ត្ថ, រេ, ត្ថោ, វ្ហោ, ឥ, ម្ហេ។

අපච්චක්ඛෙ භූතානජ්ජතනෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා අආදයො හොන්ති. අක්ඛානං=ඉන්ද්‍රියානං පරං පරොක්ඛං. තස්මිං. ‘‘අපරොක්ඛෙසූ’’ති වචනා ක්‍ය+ලාදිවිකරණා න හොන්ති.

វិភត្តិទាំងឡាយមាន អ ជាដើម តែងចុះក្នុងអត្ថកិរិយាដែលជាអតីតកាលមិនមែនជាបច្ចុប្បន្នថ្ងៃនេះ និងមិនចំពោះមុខ (បរោក្ខាវិភត្តិ)។ ពាក្យថា បរោក្ខៈ គឺហួសផុតចាកអក្ខៈ គឺឥន្ទ្រីយទាំងឡាយ។ ក្នុងបរោក្ខានោះ។ ព្រោះមានពាក្យថា “Aparokkhesū” វិការៈមាន ក្យ និង លា ជាដើម មិនមានឡើយ។

5,71. පරොක්ඛායඤ්ච

៥,៧១. ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិផង (តែងមានទ្វិត្តៈ)។

පරොක්ඛායං පඨම+මෙකස්සරං සද්දරූපං ද්වෙ භවති. ‘‘භූස්ස වුක’’ ඉතිආදීසු වුක, භූව භූව ඉති ද්විත්තෙ –

ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិ រូបសព្ទដែលមានស្រៈតែមួយនៅខាងដើម តែងជាពីរដង (ទ្វិត្តៈ)។ ក្នុងសូត្រមាន “Bhūssa vuka” ជាដើម ចុះ វុកៈ, កាលបើមានទ្វិត្តៈជា bhūva bhūva ដូច្នេះ–

5,75. ලොපො+නාදිබ්‍යඤ්ජනස්ස

៥,៧៥. ការលុបព្យញ្ជនៈដែលមិនមែនជាព្យញ្ជនៈដើម (តែងមាន)។

ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස ආදිතො+ඤ්ඤස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො හොති.

កាលបើមានទ្វិត្តៈ តែងមានការលុបព្យញ្ជនៈដទៃក្រៅពីព្យញ្ជនៈដើម នៃតួខាងដើម។

18. පුබ්බස්ස අ

១៨. ស្រៈនៃតួខាងដើម តែងជា អ។

අආදීසු ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස භූස්ස අ හොති.

ក្នុងវិភត្តិមាន អ ជាដើម កាលបើមានទ្វិត្តៈ ស្រៈនៃតួខាងដើមរបស់ ភូ ធាតុ តែងជា អ។

5,78. චතුත්ථදුතියානං තතියපඨමා

៥,៧៨. ព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ តែងមានជំនួសព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ តាមលំដាប់។

ද්විත්තෙ [Pg.226] පුබ්බෙසං චතුත්ථදුතියානං තතියපඨමා හොන්ති යථාක්කමංති බකාරෙ සො බභූව කිර, තෙ බභුවු කිර. ත්වං බභුවෙ කිර, ඉඤ තුම්හෙ බභුවිත්ථ කිර. අහං බභුව කිර, මයං බභුවිම්හ කිර. සො බභුවිත්ථ කිර, තෙ බභුවිරෙ කිර. ත්වං බභුවිත්ථො කිර, තුම්හෙ බභුවිව්හො කිර. අහං බභුවි කිර, මයං බභුවිම්හෙ කිර. කම්මෙ-අනුපභුව කිර ඉච්චාදි. භාවෙබභුව බභුවිත්ථ කිර.

កាលបើមានទ្វិត្តៈ ព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ តែងមានជំនួសព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ នៃតួខាងដើមទាំងឡាយ តាមលំដាប់ ដូច្នេះ កាលបើមាន ពក្សរ (ព) នោះ (បុគ្គលនោះ) ឮថាបានកើតមានហើយ (babhūva kira), ពួកជនទាំងនោះ ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvu kira)។ អ្នក ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuve kira), កាលបើមាន ឥ អាគម ពួកអ្នកទាំងឡាយ ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvittha kira)។ ខ្ញុំ ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuva kira), ពួកយើង ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvimha kira)។ គាត់ ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvittha kira), ពួកជនទាំងនោះ ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvire kira)។ អ្នក ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvittho kira), ពួកអ្នកទាំងឡាយ ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvivho kira)។ ខ្ញុំ ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvi kira), ពួកយើង ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvimhe kira)។ ក្នុងកម្មវាចក- ឮថាបានទទួលរងហើយ (anupabhuva kira) ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក- ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuva, babhuvittha kira)។

පපච, පපචු. පපචෙ, ඉඤාගමෙ පපචිත්ථ. අඤ්ඤත්‍ර ‘‘සංයොගාදිලොපො’’ති ලොපො, පපචිත්ථ. පපච, පපචිම්හ. පපචිත්ථ, පපචිරෙ. පපචිත්ථො පපචිථො, පපචිව්හො. පපචි, පපචිම්හෙ. එවං කම්මෙ.

(មានរូបជា) papaca, papacu។ papace, កាលបើមាន ឥ អាគម មានរូបជា papacittha។ ក្នុងកន្លែងដទៃ ដោយសូត្រថា “saṃyogādilopo” តែងមានការលុប មានរូបជា papacittha។ papaca, papacimha។ papacittha, papacire។ papacittho, papacitho, papacivho។ papaci, papacimhe។ ក្នុងកម្មវាចក ក៏ដូចគ្នាដែរ។

අආදිපච්චයෙ ද්විභාවෙ අනාදිබ්‍යඤ්ජනලොපෙ පුබ්බස්ස ‘‘කවග්ගහානං චවග්ගජා’’ති චවග්ගජකාරෙ ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති දීඝෙ ච කතෙ සො ගාමං ජගාම කිර, ජගමු. ජගමෙ, ජගමිත්ථ. ජගම, ජගමිම්හ. ජගමිත්ථ, ජගමිරෙ. ජගමිත්ථො, ජගමිව්හො. ජගමි, ජගමිම්හෙ. එවං කම්මෙ.

កាលបើចុះវិភត្តិមាន អ ជាដើម មានទ្វិត្តៈ មានការលុបព្យញ្ជនៈដែលមិនមែនជាព្យញ្ជនៈដើម ធ្វើតួខាងដើមឲ្យជាអក្សរកើតក្នុងចវគ្គ ដោយសូត្រថា “kavaggahānaṃ cavaggajā” និងធ្វើឲ្យជាទីឃៈ ដោយសូត្រថា “byañjane dīgharassā” នោះ (បុគ្គលនោះ) ឮថាបានទៅកាន់ភូមិហើយ (jagāma kira), (ពួកជនទាំងនោះ) ឮថាបានទៅហើយ (jagamu)។ jagame, jagamittha។ jagama, jagamimha។ jagamittha, jagamire។ jagamittho, jagamivho។ jagami, jagamimhe។ ក្នុងកម្មវាចក ក៏ដូចគ្នាដែរ។

මූළ්හවික්ඛිත්තබ්‍යාසත්තචිත්තෙන අත්තනාපි ක්‍රියා කතා අභිනිබ්බත්තිකාලෙ+නුපලද්ධාසමානා ඵලෙනා+නුමීයමානා පරොක්ඛාව වත්ථුතො. තෙන උත්තමවිසයෙපි පයොගසම්භවො. (පරොක්ඛාපච්චයනයො).

កិរិយាដែលខ្លួនឯងធ្វើដោយចិត្តវង្វេង វិកលចរិត ឬរាយមាយ ដែលមិនបានដឹងក្នុងខណៈដែលកំពុងធ្វើ ប៉ុន្តែដឹងបានដោយការអនុមានតាមរយៈផល ក៏ឈ្មោះថាជាបរោក្ខៈ (មិនចំពោះមុខ) តាមសភាវៈពិត។ ហេតុនោះ ទើបមានការប្រើប្រាស់សូម្បីក្នុងឧត្តមបុរុស (ខ្លួនឯង) ផងដែរ។ (ចប់ វិធីនៃបរោក្ខាវិភត្តិ)។

7. ය්‍යොදො [Pg.227] වා+තිපත්තියං ස්සා ස්සංසු ස්සෙ ස්සථ ස්සං ස්සම්හා ස්සථ ස්සිංසුස්සසෙස්සව්හෙස්සිං ස්සාම්හසෙ.

៧. ក្នុងអត្ថកិរិយាតិបត្តិ (ការមិនសម្រេចកិរិយា) ដែលមានវិភត្តិមាន អយ្យ ជាដើមជាវិស័យ តែងចុះវិភត្តិទាំងឡាយមាន ស្សា ជាដើមខ្លះ គឺ ស្សា, ស្សំសុ, ស្សេ, ស្សថ, ស្សំ, ស្សម្ហា, ស្សថ, ស្សឹសុ, ស្សសេ, ស្សវ្ហេ, ស្សឹ, ស្សាម្ហសេ។

එය්‍යාදො විසයෙ ක්‍රියාතිපත්තියං ස්සාදයො හොන්ති. විධුරපච්චයොපනිපාතතො කාරණවෙකල්ලතො වා ක්‍රියාතිපතන+මනිප්ඵත්ති ක්‍රියාතිපත්ති. එතෙ ච ස්සාදයො සාමත්ථියා අතීතානාගතෙස්වෙව හොන්ති, න වත්තමානෙ, තත්‍ර ක්‍රියාතිපත්‍යසම්භවා. ඉඤාගමෙ ස්සාස්ස වා රස්සෙ ච සචෙ සො පඨමවයෙ පබ්බජ්ජං අලභිස්ස, අරහා අභවිස්ස භවිස්ස අභවිස්සා භවිස්සා වා, තෙ ච තං අලභිස්සංසු, අරහන්තො අභවිස්සංසු භවිස්සංසු. ‘‘එය්‍යාථා’’දිනා ස්සෙස්ස වා අකාරෙ ත්වං අභවිස්ස භවිස්සෙ. තුම්හෙ අභවිස්සථ. අහං අභවිස්සං. රස්සෙ මයං අභවිස්සම්හ භවිස්සම්හ අභවිස්සම්හා භවිස්සම්හා. පරච්ඡක්කෙ-සො අභවිස්සථ, අභවිස්සිංසු. අභවිස්සසෙ, අභවිස්සව්හෙ. අභවිස්සිං, අභවිස්සාම්හසෙ.

ក្នុងកិរិយាតិបត្តិ ដែលមានវិភត្តិមាន អយ្យា ជាដើមជាវិស័យ តែងចុះវិភត្តិមាន ស្សា ជាដើម។ ការកន្លងហួសនៃកិរិយា ឬការមិនសម្រេចនៃកិរិយា ព្រោះការធ្លាក់ចុះនៃបច្ច័យជាឧបសគ្គ ឬព្រោះការខ្វះខាតហេតុ ឈ្មោះថា កិរិយាតិបត្តិ។ វិភត្តិមាន ស្សា ជាដើមទាំងនេះ តាមសមត្ថភាព តែងមានតែក្នុងអតីតកាល និងអនាគតកាលប៉ុណ្ណោះ មិនមានក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលឡើយ ព្រោះក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលនោះ មិនមានការមិនសម្រេចកិរិយាឡើយ។ កាលបើមាន ឥ អាគម ធ្វើ ស្សា ឲ្យជា ស្ស ខ្លះ និងធ្វើឲ្យជារស្សៈផង ប្រសិនបើបុគ្គលនោះបានសាងផ្នួសក្នុងបឋមវ័យ (គាត់) គប្បីបានជាព្រះអរហន្ត (មានរូបជា alabhissa, arahā abhavissa, bhavissa, abhavissā, bhavissā) ខ្លះ, ប្រសិនបើពួកជនទាំងនោះបានសាងផ្នួស (ពួកគាត់) គប្បីបានជាព្រះអរហន្ត (មានរូបជា alabhissaṃsu, arahanto abhavissaṃsu, bhavissaṃsu)។ ដោយសូត្រថា “Eyyāthā” ជាដើម ធ្វើ ស្សេ ឲ្យជា អការៈខ្លះ អ្នក (មានរូបជា) abhavissa, bhavisse។ ពួកអ្នកទាំងឡាយ (មានរូបជា) abhavissatha។ ខ្ញុំ (មានរូបជា) abhavissaṃ។ កាលបើធ្វើជារស្សៈ ពួកយើង (មានរូបជា) abhavissamha, bhavissamha, abhavissamhā, bhavissamhā។ ក្នុងអត្តនោបទ- គាត់ (មានរូបជា) abhavissatha, (ពួកគាត់) abhavissiṃsu។ អ្នក (មានរូបជា) abhavissase, (ពួកអ្នកទាំងឡាយ) abhavissavhe។ ខ្ញុំ (មានរូបជា) abhavissiṃ, (ពួកយើង) abhavissāmhase។

කම්මෙ-තෙන සුඛං අන්වභවිස්ස, අන්වභවිස්සංසු ක්‍යලොපො. අන්වභූයිස්ස අන්වභූයිස්සා ඉච්චාදි. භාවෙ-තෙන අභූයිස්ස භූයිස්ස අභූයිස්සා භූයිස්සා. අභූයිස්සථ භූයිස්සථ.

ក្នុងកម្មវាចក- សេចក្តីសុខ គប្បីត្រូវបានគាត់ទទួលរងហើយ (មានរូបជា) anvabhavissa, anvabhavissaṃsu (មានការលុប ក្យ បច្ច័យ)។ (ឬមានរូបជា) anvabhūyissa, anvabhūyissā ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក- (មានរូបជា) abhūyissa, bhūyissa, abhūyissā, bhūyissā, abhūyissatha, bhūyissatha។

එවං තණ්ඩුලාදිසාධනං අලභිස්ස, ඔදනං අපචිස්ස පචිස්ස ඉච්චාදි. කම්මෙ-තෙන ඔදනො අපචිස්ස පචිස්ස අපචිස්සා පචිස්සා අපචීයිස්ස පචීයිස්ස අපචීයිස්සා පචීයිස්සා අපච්චිස්ස පච්චිස්ස අපච්චිස්සා පච්චිස්සා ඉච්චාදි.

ដូចគ្នាដែរ (ប្រសិនបើ) គប្បីបានគ្រឿងផ្សំមានអង្ករជាដើម (គាត់) គប្បីស្លបាយ (មានរូបជា alabhissa, odanaṃ apacissa, pacissa) ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក- បាយ គប្បីត្រូវបានគាត់ស្លហើយ (មានរូបជា apacissa, pacissa, apacissā, pacissā, apacīyissa, pacīyissa, apacīyissā, pacīyissā, apaccissa, paccissa, apaccissā, paccissā) ជាដើម។

සො අගච්ඡිස්ස ගච්ඡිස්ස අගච්ඡිස්සා ගච්ඡිස්සා ඉච්චාදි. ච්ඡාදෙසා+භාවෙ අගමිස්ස ගමිස්ස අගමිස්සා ගමිස්සා ඉච්චාදි. කම්මෙ-අගච්ඡිස්ස [Pg.228] ගච්ඡිස්ස අගච්ඡීයිස්ස ඉච්චාදි. අගමිස්ස ගමිස්ස අගමීයිස්ස ඉච්චාදි. තථා අඝම්මිස්ස ඉච්චාදි. (ක්‍රියාතිපත්තිපච්චයනයො).

គាត់គប្បីបានទៅហើយ (មានរូបជា) agacchissa, gacchissa, agacchissā, gacchissā ជាដើម។ កាលបើមិនមានទេសៈជា ច្ឆ មានរូបជា agamissa, gamissa, agamissā, gamissā ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក- (មានរូបជា) agacchissa, gacchissa, agacchīyissa ជាដើម។ (ឬ) agamissa, gamissa, agamīyissa ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ (មានរូបជា) aghammissa ជាដើម។ (ចប់ វិធីនៃកិរិយាតិបត្តិវិភត្តិ)។

8. හෙතුඵලෙස්වෙ+ය්‍ය එය්‍යුං එය්‍යාසි එය්‍යාථ එය්‍යාමි එය්‍යාම එථ එරං එථො එය්‍යාව්හො එය්‍යං එය්‍යාම්හෙ.

៨. ក្នុងកិរិយាដែលជាហេតុ និងកិរិយាដែលជាផល តែងចុះវិភត្តិទាំងឡាយមាន អយ្យ ជាដើមខ្លះ គឺ អយ្យ, អយ្យុំ, អយ្យាសិ, អយ្យាថ, អយ្យាមិ, អយ្យាមៈ, ឯថ, ឯរំ, ឯថោ, អយ្យាវ្ហោ, អយ្យំ, អយ្យាម្ហេ។

හෙතුභූතායං ඵලභූතායඤ්ච ක්‍රියායං වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා එය්‍යාදයො හොන්ති වා. ලවිකරණවුද්ධිආදි පුබ්බසමං. පරිකප්පෙ –

ក្នុងកិរិយាដែលជាហេតុ និងកិរិយាដែលជាផល វិភត្តិទាំងឡាយមាន អយ្យា ជាដើម តែងចុះក្នុងអត្ថកិរិយាខ្លះ។ វិការៈមាន ល-បច្ច័យ និងវុឌ្ឍិជាដើម ស្មើនឹងខាងដើម។ ក្នុងអត្ថបរិកប្ប (ការសន្មត/ការតាំងចិត្ត)–

75. එය්‍යෙ+ය්‍යාසෙ+ය්‍යන්නං ටෙ

៧៥. តែងមានការលុប ឬការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិមាន អយ្យ, អយ្យាសិ, អយ្យំ ខ្លះ។

එය්‍ය+එය්‍යාසි+එය්‍ය+මිච්චෙස+මෙ වා හොති. සො දානි කින්නු ඛො භවෙ, යදි සො පඨමවයෙ පබ්බජෙය්‍ය, අරහා භවෙය්‍ය.

វិភត្តិគឺ អយ្យ, អយ្យាសិ, អយ្យំ ទាំងនេះ តែងមានរូបជា ឯ ខ្លះ។ ឥឡូវនេះ តើគាត់គប្បីជាអ្វីហ្ន៎ (bhave), ប្រសិនបើគាត់បានសាងផ្នួសក្នុងបឋមវ័យ គាត់គប្បីបានជាព្រះអរហន្ត (bhaveyya)។

47. එය්‍යුංස්සුං

៤៧. វិភត្តិគឺ អយ្យុំ តែងមានរូបជា យុំ ខ្លះ។

එය්‍යු+මිච්චස්ස ඤුං වා හොති. සචෙ සංඛාරා නිච්චා භවුං භවෙය්‍යුං, න නිරුජ්ඣෙය්‍යුං. යදි ත්වං භවෙ භවෙය්‍යාසි. ‘‘එය්‍යාථා’’ දිනා අස්ස ඔකාරෙ තුම්හෙ භවෙය්‍යාථො භවෙය්‍යාථ කථ+මහං දෙවො භවෙය්‍යාමි.

វិភត្តិគឺ អយ្យុំ នេះ តែងមានរូបជា យុំ ខ្លះ។ ប្រសិនបើសង្ខារទាំងឡាយជាធម្មជាតិទៀងទាត់ គប្បីមាន (bhavuṃ, bhaveyyuṃ) មិនគប្បីរលត់ឡើយ (na nirujjheyyuṃ)។ ប្រសិនបើអ្នកគប្បីមាន (bhave, bhaveyyāsi)។ ដោយសូត្រថា “Eyyāthā” ជាដើម ធ្វើ អ ឲ្យជា ឱការៈ ពួកអ្នកទាំងឡាយ (មានរូបជា) bhaveyyātho, bhaveyyātha។ ធ្វើដូចម្តេច ខ្ញុំគប្បីជាទេវតាបាន (bhaveyyāmi)។

78. එය්‍යාමස්සෙ+මු ච

៧៨. វិភត្តិគឺ អយ្យាមៈ តែងមានរូបជា ឯមុ និង ឧ ខ្លះ។

එය්‍යාමස්ස එමු වා හොති උ ච. කින්නු ඛො මයං භවෙමු භවෙය්‍යාමු භවෙය්‍යාම. පරච්ඡක්කෙ-භවෙථ, භවෙරං. භවෙථො, භවෙය්‍යාව්හො. භවෙ භවෙය්‍යං, භවෙය්‍යාම්හෙ. කම්මෙ-සුඛං [Pg.229] තයා අනුභුය්‍යෙ අනුභුය්‍යෙය්‍ය, අනුභුය්‍යුං අනුභූයෙය්‍යුං. තෙන ත්වං අනුභූයෙ අනුභූයෙය්‍යාසි, තුම්හෙ අනුභූයෙය්‍යාථො අනුභූයෙය්‍යාථ. තෙනා+හං අනුභූයෙය්‍යාමි, මයං අනුභූයෙමු අනුභූයෙය්‍යාමු අනුභූයෙය්‍යාම. පරච්ඡක්කෙ-අනුභූයෙථ ඉච්චාදි. භාවෙ-භූයෙ භූයෙය්‍ය භූයෙථ.

វិភត្តិគឺ អយ្យាមៈ តែងមានរូបជា ឯមុ ខ្លះ និងមាន ឧ ផង។ តើយើងទាំងឡាយគប្បីមានដែរឬទេ (bhavemu, bhaveyyāmu, bhaveyyāma)។ ក្នុងអត្តនោបទ- (មានរូបជា) bhavetha, bhaveraṃ, bhavetho, bhaveyyāvho, bhave, bhaveyyaṃ, bhaveyyāmhe។ ក្នុងកម្មវាចក- សេចក្តីសុខ គប្បីត្រូវបានអ្នកទទួលរងហើយ (anubhuyye, anubhuyyeyya, anubhuyyuṃ, anubhūyeyyuṃ)។ សេចក្តីសុខ គប្បីត្រូវបានអ្នកទទួលរងហើយ (anubhūye, anubhūyeyyāsi), ពួកអ្នកទាំងឡាយ (anubhūyeyyātho, anubhūyeyyātha)។ សេចក្តីសុខ គប្បីត្រូវបានខ្ញុំទទួលរងហើយ (anubhūyeyyāmi), ពួកយើង (anubhūyemu, anubhūyeyyāmu, anubhūyeyyāma)។ ក្នុងអត្តនោបទ- (មានរូបជា) anubhūyetha ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក- (មានរូបជា) bhūye, bhūyeyya, bhūyetha។

විධිම්හි-සො ඔදනං පචෙ පචෙය්‍ය ඉච්චාදි. කම්මෙ-පචීයෙ පචීයෙය්‍ය පච්චෙ පච්චෙය්‍ය ඉච්චාදි.

ក្នុងអត្ថបញ្ជា (វិធិ)- គាត់គប្បីស្លបាយ (pace, paceyya) ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក- (មានរូបជា) pacīye, pacīyeyya, pacce, pacceyya ជាដើម។

අනුමතියං-සො ගාමං ගච්ඡෙ ගච්ඡෙය්‍ය ඉච්චාදි. අඤ්ඤත්‍ර ගමෙ ගමෙය්‍ය ඉච්චාදි. තථා ඝම්මෙ ඝම්මෙය්‍ය ඉච්චාදි.

ក្នុងអត្ថអនុញ្ញាត (អនុមតិ)- គាត់គប្បីទៅកាន់ភូមិ (gauche, gaccheyya) ជាដើម។ ក្នុងកន្លែងដទៃ (មានរូបជា) game, gameyya ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ (មានរូបជា) ghamme, ghammeyya ជាដើម។

පාතො පචෙය්‍ය චෙ භුඤ්ජෙ, ඉච්චෙ+ත්ථ පචනක්‍රියා;

හෙතුභූතාති විඤ්ඤෙය්‍යා, ඵලං ත්ව+නුභවක්‍රියා.

ក្នុងប្រយោគថា “Pāto paceyya ce bhuñje” (ប្រសិនបើគាត់ស្លក្នុងពេលព្រឹក គាត់គប្បីបរិភោគ) នេះ គប្បីជ្រាបថា កិរិយាគឺការស្ល ជាហេតុ ចំណែកកិរិយាគឺការបរិភោគ ជាផល។

11. සත්ත්‍ය+රහෙස්වෙ+ය්‍යාදී

១១. ក្នុងអត្ថសមត្ថភាព (សត្តិ) និងសេចក្តីសមគួរ (អរហៈ) តែងចុះវិភត្តិមាន អយ្យា ជាដើម។

සත්තියං අරහතෙ ච ක්‍රියත්ථා එය්‍යාදයො හොන්ති. භවං ඛලු පත්තං පචෙය්‍ය, භවං සත්තො, භවං අරහො.

ក្នុងអត្ថសមត្ថភាព និងសេចក្តីសមគួរ វិភត្តិទាំងឡាយមាន អយ្យា ជាដើម តែងចុះក្នុងអត្ថកិរិយា។ លោកគប្បីស្លបាយពេញបាត្របាន ពិតណាស់ លោកជាអ្នកមានសមត្ថភាព លោកជាអ្នកសមគួរ។

12. සම්භාවනෙ වා

១២. ក្នុងអត្ថសន្និដ្ឋាន ឬការស្មាន (សម្ភាវនៈ) តែងចុះវិភត្តិទាំងឡាយខ្លះ។

සම්භාවනෙ ගම්‍යමානෙ ධාතුනා වුච්චමානෙ ච එය්‍යාදයො හොන්ති විභාසා. අපි භවං ගිලිතං පාසාණං පචෙය්‍ය උදරග්ගිනා, සම්භාවෙමි සද්දහාමි භවං පචෙය්‍ය, භවං පචිස්සති, භවං අපචි.

កាលបើអត្ថសន្និដ្ឋានត្រូវបានដឹង និងត្រូវបានពោលដោយធាតុ វិភត្តិទាំងឡាយមាន អយ្យា ជាដើម តែងចុះជាវិភាសា (មិនទៀងទាត់)។ សូម្បីលោកក៏គប្បីរំលាយ (ស្ល) ថ្មដែលលេបចូលទៅហើយ ដោយភ្លើងក្នុងពោះបានដែរ ខ្ញុំតែងសន្និដ្ឋាន ខ្ញុំតែងជឿថា លោកគប្បីស្លបាន (paceyya), លោកនឹងស្ល (pacissati), លោកបានស្លហើយ (apaci)។

9. පඤ්හ+පත්ථනා+විධීසු

៩. ក្នុងអត្ថសួរ (បញ្ហា), ប្រាថ្នា (បត្ថនា) និងបញ្ជា (វិធិ) តែងចុះវិភត្តិទាំងឡាយមាន អយ្យា ជាដើម ក្នុងអត្ថកិរិយា។

පඤ්හාදීසු ක්‍රියත්ථතො එය්‍යාදයො හොන්ති.

ក្នុងអត្ថមានសួរជាដើម វិភត្តិទាំងឡាយមាន អយ្យា ជាដើម តែងចុះក្នុងអត្ថកិរិយា។

පඤ්හා [Pg.230] සංපුච්ඡනං, ඉට්ඨා-සිංසනං යාචනං දුවෙ;

පත්ථනා, භත්තියා වා+ථ, න වා බ්‍යාපාරණා විධි.

ពាក្យថា បញ្ហា គឺការសួរដេញដោល, ពាក្យថា បត្ថនា គឺការប្រាថ្នា និងការសូមទាំងពីរយ៉ាង, មួយវិញទៀត ការបង្គាប់បញ្ជាដោយសេចក្តីគោរព ឬមិនមែនដោយសេចក្តីគោរព ឈ្មោះថា វិធិ។

පඤ්හෙ-කිං සො භත්තං පචෙය්‍ය, උදාහු බ්‍යඤ්ජනං. පත්ථනායං-අහො වත සො පචෙය්‍ය චෙ. විධිම්හි-භවං පත්තං පචෙය්‍ය. (එය්‍යාදිපච්චයනයො).

ក្នុងអត្ថសួរ- តើគាត់គប្បីស្លបាយ ឬក៏ស្លសម្ល? ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា- ឱ! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ឱ្យតែគាត់គប្បីស្លចុះ។ ក្នុងអត្ថបញ្ជា- សូមលោកស្លបាយពេញបាត្រ។ (ចប់ វិធីនៃសត្តមីវិភត្តិមាន អយ្យា ជាដើម)។

10. තු අන්තු හි ථ මි ම තං අන්තං ස්සු ව්හො එ ආමසෙ

១០. ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ មានវិភត្តិគឺ តុ, អន្តុ, ហិ, ថ, មិ, ម, តំ, អន្តំ, ស្សុ, វ្ហោ, ឯ, អាមសេ។

පඤ්හපත්ථනාවිධිස්වෙ+තෙ හොන්ති ක්‍රියත්ථතො. ආසිංසනත්ථෙ-සො සුඛී භවතු, තෙ සුඛිතා භවන්තු.

វិភត្តិទាំងនេះ តែងចុះក្នុងអត្ថកិរិយា ក្នុងអត្ថសួរ ប្រាថ្នា និងបញ្ជា។ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (អាសឹសនៈ)- សូមឱ្យគាត់ជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ (bhavatu), សូមឱ្យពួកគាត់ជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ (bhavantu)។

48. හිස්ස+තො ලොපො

៤៨. ការលុបវិភត្តិ ហិ ខាងចុង អការៈ តែងមានខ្លះ។

අතො පරස්ස හිස්ස වා ලොපො හොති. ත්වං සුඛී භව භවාහි, හිම්හි දීඝො. ‘‘එය්‍යාථා’’දිනා ව්හොක, තුම්හෙ සුඛිතා භවථව්හො භවථ. අහං සුඛී භවාමි, මයං සුඛිනො භවාම. පරච්ඡක්කෙ-තථා භවතං, භවන්තං. භවස්සු, භවව්හො. භවෙ භවාමසෙ. කම්මෙ-තයා අනුභූයතු, අනුභූයන්තු ඉච්චාදි. භාවෙ-භූයතු, භූයතං.

តែងមានការលុបវិភត្តិ ហិ ដែលនៅខាងចុង អការៈ ខ្លះ។ អ្នកចូរជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ (bhava, bhavāhi) ធ្វើជាទីឃៈកាលបើមាន ហិ វិភត្តិ។ ដោយសូត្រថា “Eyyāthā” ជាដើម ផ្លាស់ជា វ្ហោ ខ្លះ ពួកអ្នកទាំងឡាយចូរជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ (bhavathavho, bhavatha)។ ខ្ញុំចូរជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ (bhavāmi), ពួកយើងចូរជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ (bhavāma)។ ក្នុងអត្តនោបទ- ដូចគ្នាដែរ (មានរូបជា) bhavataṃ, bhavantaṃ, bhavassu, bhavavho, bhave, bhavāmase។ ក្នុងកម្មវាចក- សេចក្តីសុខ ចូរត្រូវបានអ្នកទទួលរងហើយ (anubhūyatu, anubhūyantu) ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក- (មានរូបជា) bhūyatu, bhūyataṃ។

ආණත්තියං-දෙවදත්තො දානි ඔදනං පචතු, පචන්තු ඉච්චාදි. කම්මෙ-තෙන ඔදනො පච්චතු ඉච්චාදි. තථා සො ගාමං ගච්ඡතු ඉච්චාදි. ‘‘ඌ ලස්සෙ’’ති ලස්සෙ+කාරෙ ගමෙතු, ගමෙන්තු ඉච්චාදි. ඝම්මාදෙසෙ ඝම්මතු, ඝම්මන්තු ඉච්චාදි. කම්මෙ-ගච්ඡීයතු ඉච්චාදි. තථා ගමීයතු ඉච්චාදි.

ក្នុងអត្ថបង្គាប់ (អាណត្តិ)- ឥឡូវនេះ សូមទេវទត្តស្លបាយ (pacatu, pacantu) ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក- បាយចូរត្រូវបានគាត់ស្លហើយ (paccatu) ជាដើម。 ដូចគ្នាដែរ គាត់ចូរទៅកាន់ភូមិ (gacchatu) ជាដើម។ ដោយសូត្រថា “Ū lasse” ធ្វើ ឡ-ការៈ ឲ្យជា ឯ-ការៈ មានរូបជា gametu, gamentu ជាដើម។ កាលបើមានទេសៈជា ឃម្ម មានរូបជា ghammatu, ghammantu ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក- (មានរូបជា) gacchīyatu ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ (មានរូបជា) gamīyatu ជាដើម។

විධිම්හි-ලස්ස ලොපෙ ලුත්තෙ වුද්ධි, ඉධ පබ්බතො හොතු.

ក្នុងអត្ថបញ្ជា (វិធិ)- កាលបើលុប ឡ-ការៈ ហើយ តែងមានវុឌ្ឍិ ក្នុងទីនេះ (មានរូបជា) pabbato hotu (ចូរជាភ្នំចុះ)។

නිමන්තනෙ-අධිවාසෙථ [Pg.231] තුම්හෙ භන්තෙ භගවා භොජනං, වසතිස්ස ‘‘චුරාදිතො ණී’’ති ණිම්හි ‘‘අස්සා ණානුබන්ධෙ’’ති ආ, ‘‘යුවණ්ණාන+මෙඔ පච්චයෙ’’ති එ ච හොති. ඉධ නිස්සීදතු භවං, සදස්ස ‘‘ජර+සදාන+මීම වා’’ති ඊම, මනුබන්ධත්තා අන්තසරතො ඊම.

ក្នុងអត្ថនិមន្តនៈ- បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគទទួលនូវភត្តាហារ (adhivāsetha) ចុះ, ក្នុងរូបថា vasatissa ចុះ ណី បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “curādito ṇī” ធ្វើជា អា ដោយសូត្រថា “assā ṇānubandhe” និងធ្វើជា ឯ ដោយសូត្រថា “yuvaṇṇānameo paccaye”។ សូមលោកគង់ក្នុងទីនេះ (nissīdatu bhavaṃ), ផ្លាស់ សទ ធាតុ ជា អីមៈ ខ្លះ ដោយសូត្រថា “jarasadānamīma vā” ព្រោះមាន ម ជាអនុពន្ធ ធ្វើ អីមៈ ខាងចុងស្រៈ។

අජ්ඣෙසනෙ-දෙසෙතු භන්තෙ භගවා ධම්මං, එත්ථ චුරාදිත්තා පුරිමසමං.

ក្នុងអត្ថអារាធនា (អជ្ឈេសនៈ)- បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគសម្តែងធម៌ (desetu) ចុះ, ក្នុងទីនេះ ព្រោះជាចុរាទិគណៈ ទើបស្មើនឹងខាងដើម។

අනුමතියං-පුච්ඡ වාසව මං පඤ්හං, පවිසතු භවං. එත්ථ පුච්ඡතො හිස්ස ලොපො. එවං නිසීද.

ក្នុងអត្ថអនុមតិ (ការយល់ព្រម) ដូចជា៖ នែវាសវៈ ចូរអ្នកសួរប្រស្នានឹងខ្ញុំចុះ, សូមលោកចូលទៅចុះ។ ក្នុងទីនេះ លុប ហិ-វិភត្តិ ក្រោយពី បុច្ឆ-ធាតុ។ ដូចគ្នាដែរ (សម្រេចរូបជា) និសីទ (ចូរអង្គុយចុះ)។

පත්ථනා=යාචනා, තත්‍ර-දද=දානෙ, දදාහි මෙ ගාමවරානි පඤ්ච, දාතො ලස්ස එකාරෙ ච එකං මෙ නයනං දෙහි.

បត្ថនា គឺការសូម, ក្នុងអត្ថនោះ ទា-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការឲ្យ ដូចជា៖ សូមលោកឲ្យនូវស្រុកដ៏ប្រសើរទាំង ៥ ដល់ខ្ញុំ, ម្យ៉ាងទៀត ផ្លាស់ ល-វិភត្តិ (ហិ) ក្រោយពី ទា-ធាតុ ជា ឯការៈ ដូចជា៖ សូមលោកឲ្យនូវភ្នែកមួយដល់ខ្ញុំ (ទេហិ)។

පත්තකාලෙ-සම්පත්තො තෙ කාලො කටකරණෙ, කටං කරොතු භවං. එත්ථ ‘‘තනාදිත්වො’’ති ඔ.

ក្នុងអត្ថបត្តកាល (កាលដ៏សមគួរ) ដូចជា៖ កាលនៃការធ្វើកន្ទេល មកដល់អ្នកហើយ, សូមលោកធ្វើនូវកន្ទេលចុះ។ ក្នុងទីនេះ ចុះ ឱ-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា "តនាទិត្វោ"។

ත්වාදී එය්‍යාදයො වත්ත-මානා සම්පති,+නාගතෙ;

භවිස්සති, පරොක්ඛාදි-චත්තාරො+තීතකාලිකා.

វិភត្តិទាំងឡាយមាន តុ-អាទិ (បញ្ចមី) និង អេយ្យ-អាទិ (សត្តមី) រមែងចុះក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល និងអនាគតកាល; ភវិស្សន្តីវិភត្តិ ចុះក្នុងអនាគតកាល, ចំណែកឯវិភត្តិទាំង ៤ មាន បរោក្ខា-អាទិ ចុះក្នុងអតីតកាល។

5,173. ගම යමි+සා+ස දිසානං වා ච්ඡඞ

៥,១៧៣. ផ្លាស់ គមុ-ធាតុ, យមុ-ធាតុ, ឥសុ-ធាតុ, អាស-ធាតុ និង ទិស-ធាតុ ទាំងឡាយនេះ ជា ច្ឆ ខ្លះ។

එතෙසං වා ච්ඡඞ හොතින්ත+මාන+ත්‍යාදීසු. සො සග්ගං ගච්ඡති ගමෙති, ගච්ඡන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-ගච්ඡීයති ගමීයති ඉච්චාදි. යම=උපරමෙ, පරොක්ඛාඅනජ්ජතනරූපානි සබ්බත්ථ පයොග+මනුගම්ම යොජෙතබ්බානි. නිපුබ්බො, නියච්ඡති නියමති, නියච්ඡන්ති නියමන්ති. සංපුබ්බො, ‘‘යෙ සංස්සා’’ති ඤ්ඤත්තං, සඤ්ඤමති, සඤ්ඤමන්ති. කම්මෙ-නියච්ඡීයති නියමීයති නියම්මති, සඤ්ඤමීයති වා. තථා [Pg.232] නියච්ඡිස්සති, සඤ්ඤමිස්සති. නියච්ඡි, සංයමි. නියච්ඡිස්ස, සංයමිස්ස. නියච්ඡෙය්‍ය, සංයමෙය්‍ය. නියච්ඡතු, සඤ්ඤමතු. ඉස+සිංස=ඉච්ඡායං, සො සග්ගං ඉච්ඡති, ඉච්ඡන්ති ඉච්චාදි. ‘‘ලහුස්සුපන්තස්සා’’ති වුද්ධිම්හි එසති, එසන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-ඉච්ඡීයති, ‘‘වා ක්වචී’’ති වුද්ධිම්හි එසීයති. පුබ්බරූපෙ ඉස්සති ඉස්සතෙ ඉච්චාදි. ඉච්ඡිස්සති එසිස්සති ඉච්චාදි. ඉච්ඡි එසි. ඉච්ඡිස්ස එසිස්ස. ඉච්ඡෙය්‍ය එසෙය්‍ය. ඉච්ඡතු එසතු ඉච්චාදි. ආස=උපවෙසනෙ, සො ආසනෙ අච්ඡති ඉච්චාදි. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති රස්සො, උපපුබ්බො, තථා උපාසති. අච්ඡිස්සති උපාසිස්සති. අච්ඡි උපාසි. අච්ඡිස්ස උපාසිස්ස. අච්ඡෙය්‍ය උපාසෙය්‍ය. අච්ඡතු උපාසතු ඉච්චාදි. දිස=පෙක්ඛනෙ, දිච්ඡති දිච්ඡන්ති ඉච්චාදි සබ්බං පුරිමසමං. ලභ=ලාභෙ, ඉතො පරං විසෙසට්ඨානමෙවවක්ඛාම, සබ්බවාරො වුත්තානුසාරෙන ගහෙතබ්බො. ලභති, ලභන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-ක්‍යස්ස පුබ්බරූපාදිම්හි කතෙ ලබ්භති ඉච්චාදි.

ការផ្លាស់ធាតុទាំងនេះជា ច្ឆ រមែងមានខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន អន្ត, មាន និង តិ-វិភត្តិជាដើមនៅខាងចុង។ គាត់រមែងទៅកាន់ឋានសួគ៌ សម្រេចរូបជា គច្ឆតិ, គមេតិ, គច្ឆន្តិ ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា គច្ឆីយតិ, គមីយតិ ជាដើម។ យម-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការបញ្ឈប់, រូបទាំងឡាយមាន បរោក្ខា និង អនជ្ជតនី ជាដើម គប្បីផ្សំផ្គុំតាមការប្រើប្រាស់ក្នុងទីទាំងពួង។ បើមាន និ-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ សម្រេចរូបជា និយច្ឆតិ, និយមតិ, និយច្ឆន្តិ, និយមន្តិ។ បើមាន សំ-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ ផ្លាស់ ម និង សំ ជា ញ្ញ ដោយសូត្រថា "យេ សំស្សា" សម្រេចរូបជា សញ្ញមតិ, សញ្ញមន្តិ។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា និយច្ឆីយតិ, និយមីយតិ, និយម្មតិ ឬ សញ្ញមីយតិ។ ដូចគ្នាដែរ សម្រេចរូបជា និយច្ឆិស្សតិ, សញ្ញមិស្សតិ។ និយច្ឆិ, សំយមិ។ និយច្ឆិស្ស, សំយមិស្ស។ និយច្ឆេយ្យ, សំយមេយ្យ។ និយច្ឆតុ, សញ្ញមតុ។ ឥសុ-ធាតុ និង សិំសុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៃសេចក្តីប្រាថ្នា ដូចជា៖ គាត់រមែងប្រាថ្នានូវឋានសួគ៌ សម្រេចរូបជា ឥច្ឆតិ, ឥច្ឆន្តិ ជាដើម។ កាលបើធ្វើវុទ្ធិដោយសូត្រថា "លហុស្សុបន្តស្ស" សម្រេចរូបជា ឯសតិ, ឯសន្តិ ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា ឥច្ឆីយតិ, កាលបើធ្វើវុទ្ធិដោយសូត្រថា "វា ក្វចិ" សម្រេចរូបជា ឯសីយតិ។ កាលបើធ្វើបុព្វរូប សម្រេចរូបជា ឥស្សតិ, ឥស្សតេ ជាដើម។ ឥច្ឆិស្សតិ, ឯសិស្សតិ ជាដើម។ ឥច្ឆិ, ឯសិ។ ឥច្ឆិស្ស, ឯសិស្ស។ ឥច្ឆេយ្យ, ឯសេយ្យ។ ឥច្ឆតុ, ឯសតុ ជាដើម។ អាស-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការអង្គុយ ដូចជា៖ គាត់រមែងអង្គុយលើអាសនៈ សម្រេចរូបជា អច្ឆតិ ជាដើម។ ធ្វើរស្សៈដោយសូត្រថា "ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា", បើមាន ឧប-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ សម្រេចរូបជា ឧបាសតិ ដូចគ្នាដែរ។ អច្ឆិស្សតិ, ឧបាសិស្សតិ។ អច្ឆិ, ឧបាសិ។ អច្ឆិស្ស, ឧបាសិស្ស។ អច្ឆេយ្យ, ឧបាសេយ្យ។ អច្ឆតុ, ឧបាសតុ ជាដើម។ ទិស-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការមើល សម្រេចរូបជា ទិច្ឆតិ, ទិច្ឆន្តិ ជាដើម ទាំងអស់នេះដូចគ្នានឹងខាងដើមដែរ។ លភ-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការបាន, តទៅនេះ យើងនឹងពោលតែរូបដែលមានលក្ខណៈពិសេសប៉ុណ្ណោះ, ចំណែកឯវិធីទាំងអស់ គប្បីដឹងតាមវិធីដែលពោលហើយ។ លភតិ, លភន្តិ ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ កាលបើធ្វើបុព្វរូបនៃ ក្យ-បច្ច័យជាដើម សម្រេចរូបជា លព្ភតិ ជាដើម។

73. ලභා ඉං+ඊනං ථං ථා වා

៧៣. ក្រោយពី លភ-ធាតុ ផ្លាស់ ឥំ និង អីន (វិភត្តិ) ជា ថំ និង ថា ខ្លះ។

ලභස්මා ඉං ඊනං ථං+ථා වා හොන්ති. සො අලභිත්ථ ලභිත්ථ අලභි ලභි ඉං පච්චයෙ අලත්ථං අලභිං ඉච්චාදි.

ក្រោយពី លភ-ធាតុ ផ្លាស់ ឥំ និង អីន (វិភត្តិ) ជា ថំ និង ថា ខ្លះ។ គាត់បានហើយ សម្រេចរូបជា អលភិត្ថ, លភិត្ថ, អលភិ, លភិ; ក្នុងកាលដែលចុះ ឥំ-វិភត្តិ សម្រេចរូបជា អលត្ថំ, អលភឹ ជាដើម។

26. ලභ වස+ච්ඡිද භිද රුදානං ච්ඡඞ

២៦. ផ្លាស់ លភ-ធាតុ, វស-ធាតុ, ឆិទ-ធាតុ, ភិទ-ធាតុ និង រុទ-ធាតុ ទាំងឡាយនេះ ជា ច្ឆ ខ្លះ។

ලභාදීනං ච්ඡඞ හොති ස්සෙන සහ. ලච්ඡති ලභිස්සති, ලච්ඡන්ති ලභිස්සන්ති ඉච්චාදි. ක්‍රියාතිපත්තියං ස්සාභාගස්ස ච්ඡඞාදෙසෙ අලච්ඡා අලභිස්ස ඉච්චාදි. වස=නිවාසෙ, වච්ඡති වසිස්සති. කම්මෙ-බහුලාධිකාරා ‘‘අස්සූ’’ති උකාරො[Pg.233], පුබ්බරූපෙ වුස්සති වුස්සිස්සති ඉච්චාදි. තථා අවච්ඡා අවසිස්සා. ඡිද=ද්වෙධාකරණෙ, ඡෙච්ඡති ඡින්දිස්සති, ‘‘මඤ්ච රුධාදීනං’’ති මං ලො ච. ලස්ස ලොපො ච. භිද=විදාරණෙ, භෙච්ඡති භින්දිස්සති. අභෙච්ඡා අභින්දිස්සා. රුද=රොදනෙ, රුච්ඡති රොදිස්සති. අරුච්ඡා අරොදිස්සා ඉච්චාදි.

អាទេសជា ccha រមែងមានដល់លភធាតុជាដើម ជាមួយនិង ssa-paccaya។ មានរូបជា Lacchati, labhissati, lacchanti, labhissanti ជាដើម។ ក្នុងកិរិយាតិបត្ដិវិភត្តិ កាលបើមានអាទេសជា ccha ជំនួស ssa-bhāga រមែងមានរូបជា alacchā, alabhissa ជាដើម។ Vasa-dhātu ក្នុងអត្ថថា nivāsa (ការនៅ), មានរូបជា vacchati, vasissati។ ក្នុងកម្មវាចក ដោយអំណាចនៃពាក្យថា bahula (ក្នុងសូត្រ bahulādhikāra) រមែងមានការតម្រូវជា u-kāra ដោយសូត្រថា "assu" កាលបើធ្វើបុព្វរូប រមែងមានរូបជា vussati, vussissati ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ avacchā, avasissā។ Chida-dhātu ក្នុងអត្ថថា dvedhākaraṇa (ការធ្វើជាពីរចំណែក), មានរូបជា checchati, chindissati, ដោយសូត្រថា "mañca rudhādīnaṃ" រមែងមានការចុះ ma-āgama និងការលុប l-kāra ផង។ Bhida-dhātu ក្នុងអត្ថថា vidāraṇa (ការទម្លាយ), មានរូបជា bhecchati, bhindissati, abhecchā, abhindissā។ Ruda-dhātu ក្នុងអត្ថថា rodana (ការយំ), មានរូបជា rucchati, rodissati, arucchā, arodissā ជាដើម។

අඤ්ඤපච්චයෙපි ඡිදස්ස ‘‘ච්ඡඞ’’ ඉති යොගවිභාගා ච්ඡඞ, භූතෙ ඌං පච්චයෙ අච්ඡෙච්ඡුං අච්ඡින්දිංසු. වුත්තතො අඤ්ඤධාතූනඤ්ච, ගම=ගමනෙ, ගච්ඡං ගච්ඡිස්සං. අඤ්ඤපච්චයෙපි වච=බ්‍යත්තවචනෙ ඉච්චාදි, කම්මෙ-බහුලාධිකාරා ත්‍යාදීසු පරභූතෙසුපි යථාගමං වචාදීනඤ්චස්ස ‘‘වචාදීනං වස්සුට වා’’ති කම්මෙ උට ච ‘‘අස්සූ’’ති අස්ස උ ච, තෙන ධම්මො උච්චති වුච්චති, වුච්චන්ති ඉච්චාදි, යස්ස ච පුබ්බරූපං.

ទោះបីក្នុងបច្ច័យដទៃ ក៏មានការបំបែកសូត្រ (yogavibhāga) ថា "cchaṅa" ដើម្បីធ្វើអាទេសជា ccha ដល់ chida-dhātu ដែរ, ក្នុងអតីតកាល កាលបើមាន ūṃ-paccaya រមែងមានរូបជា acchecchuṃ, acchindiṃsu។ ចំពោះធាតុដទៃក្រៅពីដែលពោលហើយ, gama-dhātu ក្នុងអត្ថថា gamana (ការទៅ), មានរូបជា gacchaṃ, gacchissaṃ។ ទោះបីក្នុងបច្ច័យដទៃ vaca-dhātu ក្នុងអត្ថថា byattavacana (ការនិយាយច្បាស់លាស់) ជាដើម, ក្នុងកម្មវាចក ដោយអំណាចនៃ bahulādhikāra ទោះបីកាលបើ ty-ādi-vibhatti នៅខាងចុង ក៏មានការចុះ uṭa-āgama ដល់ vaca-dhātu ជាដើម តាមសមគួរ ដោយសូត្រថា "vacādīnaṃ vassuṭa vā" ក្នុងកម្មវាចក និងមានការតម្រូវ u-kāra ជំនួស a-kāra ដោយសូត្រថា "assu", ហេតុនោះ ទើបមានរូបជា dhammo uccati, vuccati, vuccanti ជាដើម និងមានការធ្វើបុព្វរូបនៃ ya-paccaya ផង។

27. භුජ මුච වච විසානං ක්ඛඞ

២៧. សូត្រ៖ Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa

භුජාදීනං ක්ඛඞ හොති ස්සෙන සහ. වක්ඛති වචිස්සති, වක්ඛන්ති වචිස්සන්ති ඉච්චාදි.

អាទេសជា kkha រមែងមានដល់ភុជាទិធាតុទាំងឡាយ ជាមួយនិង ssa-paccaya។ មានរូបជា Vakkhati, vacissati, vakkhanti, vacissanti ជាដើម។

21. ඊආදො වචස්සොම

២១. សូត្រ៖ Īādo vacassoma

ඊආදීසු වචස්ස ඔම හොති. මකාරානුබන්ධත්තා ‘‘මානුබන්ධො සරාන+මන්තා පරො’’ති පරිභාසතො සරා පරො. අවොචි, අවොචුං, අවොචො ඉච්චාදි. අනජ්ජතනෙ-අවච අවචා වචා ඉච්චාදි. ක්‍රියාතිපත්තියං-අවක්ඛා අවචිස්සා, අවක්ඛිංසු අවචිස්සිංසු ඉච්චාදි. වචෙය්‍ය ඉච්චාදි. කම්මෙ-වුච්චෙය්‍ය ඉච්චාදි. තථා වචතු, වුච්චතු ඉච්චාදි.

កាលបើមាន ī-vibhatti ជាដើមនៅខាងចុង រមែងមានអាទេសជា oma ជំនួស vaca-dhātu។ ព្រោះមាន m-kāra ជាអនុពន្ធ (makārānubandha) តាមវិធានបរិភាសាថា "mānubandho sarānamantā paro" រមែងនៅខាងចុងនៃស្រៈ (គឺស្រៈ o នៅខាងចុងនៃស្រៈ a របស់ vaca)។ មានរូបជា Avoci, avocuṃ, avoco ជាដើម។ ក្នុងអនជ្ជតនីវិភត្តិ មានរូបជា avaca, avacā, vacā ជាដើម។ ក្នុងកិរិយាតិបត្ដិវិភត្តិ មានរូបជា avakkhā, avacissā, avakkhiṃsu, avacissiṃsu ជាដើម។ Vaceyya ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក មានរូបជា vucceyya ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ vacatu, vuccatu ជាដើម។

භුජ=පාලනජ්ඣොහාරෙසු[Pg.234], ‘‘භුජා’’ දිනා ක්ඛවාදෙසෙ භොක්ඛති භුඤ්ජිස්සති.

Bhuja-dhātu ក្នុងអត្ថថា pālana (ការរក្សា) និង ajjhohāra (ការលេប, ការស៊ី), កាលបើមានអាទេសជា kkha ដោយសូត្រថា "bhujādīnaṃ..." រមែងមានរូបជា bhokkhati, bhuñjissati។

කුස=අක්කොසෙ, ආපුබ්බො, තස්ස රස්සො ච, අක්කොසති ඉච්චාදි ඤෙය්‍යං, ලවිකරණලොපවුද්ධියො.

Kusa-dhātu ក្នុងអត្ថថា akkosa (ការជេរប្រទេច), មាន ā-upasagga នៅខាងដើម និងមានការធ្វើរស្សៈដល់ ā នោះផង, គប្បីដឹងរូបថា akkosati ជាដើម, និងមានការលុប vikaraṇa-paccaya (លុប a-paccaya) និងការធ្វើវុទ្ធិ (vuddhi)។

34. කුස+රුහෙහී+ස්ස ඡි

៣៤. សូត្រ៖ Kusa+ruhehī+ssa chi

කුසා රුහා ච පරස්ස ඊස්ස ඡි වා හොති. පරරූපපඨමක්ඛරානි, අක්කොච්ඡි අක්කොසි ඉච්චාදි. අභිපුබ්බො රුහ=රොහනෙ, අභිරුච්ඡි අභිරුහි ඉච්චාදි.

កាលបើនៅខាងក្រោយ kusa-dhātu និង ruha-dhātu រមែងមានអាទេសជា chi ជំនួស ī-vibhatti ខ្លះ។ មានការធ្វើបុព្វរូប និងតម្រួតតួអក្សរទីមួយ (គឺ c-kāra តម្រួតលើ ch-kāra) រមែងមានរូបជា akkocchi, akkosi ជាដើម។ Ruha-dhātu ក្នុងអត្ថថា rohana (ការឡើង) មាន abhi-upasagga នៅខាងដើម រមែងមានរូបជា abhirucchi, abhiruhi ជាដើម។

වහ=පාපුණනෙ, වහති, වහන්ති. කම්මෙ-ක්‍යෙ ‘‘හස්ස විපල්ලාසො’’ති විපරියාසො, තෙන සො වුය්හති, ‘‘අස්සූ’’ති උත්තං. වහිස්සති, වුය්හිස්සති. අවහි, අවුය්හිත්ථ, අවුහි. අවහිස්සා, වුය්හීස්සා ඉච්චාදි. වහෙය්‍ය, වුය්හෙය්‍ය. වහතු, වුය්හතු ඉච්චාදි.

Vaha-dhātu ក្នុងអត្ថថា pāpuṇana (ការដល់, ការនាំទៅ), មានរូបជា vahati, vahanti។ ក្នុងកម្មវាចក កាលបើមាន ya-paccaya (kya) ដោយសូត្រថា "hassa vipallāso" រមែងមានការផ្លាស់ប្តូរទីតាំងគ្នា (vipariyāsa) ហេតុនោះ ទើបមានរូបជា vuyhati, និងមានការតម្រូវជា u-kāra (utta) ដោយសូត្រថា "assu"។ មានរូបជា Vahissati, vuyhissati។ Avahi, avuyhittha, avuhi។ Avahissā, vuyhīssā ជាដើម។ Vaheyya, vuyheyya។ Vahatu, vuyhatu ជាដើម។

ජර=ජීරණෙ,

Jara-dhātu ក្នុងអត្ថថា jīraṇa (ការគ្រាំគ្រា, ជរា),

5,174. ජර මරාන+මීයඞ

៥,១៧៤. សូត្រ៖ Jara marāna+mīyaṅa

ජර මරානං ඊයඞ වා හොති මාන+න්ත+ත්‍යාදීසු. ජීයති. ‘‘ජර සදාන+මීම’’ති ඊමආගමො ලො ච, ජීරති. කම්මෙ-ජීරීයති ජීයීයති. එවං ජීයිස්සති ජීරිස්සති, ජීයීයිස්සති ජීරීයිස්සති. අජීයි අජීරි, අජීයීයි අජීරීයි. අජීයිස්සා අජීරිස්සා, අජීයීයිස්සා අජීරීයිස්සා අජීයිස්සා අජීරීයිස්සා ඉච්චාදි. මර=පාණචාගෙ, ඊයඞ, මීයති මරති, මීයන්ති මරන්ති ඉච්චාදි.

អាទេសជា īyaṅa រមែងមានខ្លះ ដល់ jara-dhātu និង mara-dhātu ទាំងឡាយ កាលបើមាន māna, nta, ty-ādi vibhatti នៅខាងចុង។ មានរូបជា Jīyati។ ដោយសូត្រថា "jara sadāna mīma" រមែងមានការចុះ īma-āgama និងការលុប (lopa) ផង មានរូបជា jīrati។ ក្នុងកម្មវាចក មានរូបជា jīrīyati, jīyīyati។ ដូចគ្នាដែរ jīyissati, jīrissati, jīyīyissati, jīrīyissati។ Ajīyi, ajīri, ajīyīyi, ajīrīyi។ Ajīyissā, ajīrissā, ajīyīyissā, ajīrīyissā, ajīyissā, ajīrīyissā ជាដើម។ Mara-dhātu ក្នុងអត្ថថា pāṇacāga (ការលះបង់ជីវិត, ស្លាប់), កាលបើមាន īyaṅa-ādesa រមែងមានរូបជា mīyati, marati, mīyanti, maranti ជាដើម។

දිස=පෙක්ඛනෙ,

Disa-dhātu ក្នុងអត្ថថា pekkhana (ការមើល, ការឃើញ),

5,124. දිසස්ස [Pg.235] පස්ස දස්ස දස ද දක්ඛාති

៥,១២៤. សូត្រ៖ Disassa passa dassa dasa da dakkhāti

එතෙ ආදෙසා දිසස්ස වා හොන්ති. අනෙකවණ්ණත්තා සබ්බාදෙසො. පස්සති පස්සන්ති, දක්ඛති දක්ඛන්ති. කම්මෙ-ක්‍යෙ පුබ්බරූපො, දිස්සති දිස්සන්ති, විපස්සීයති දක්ඛීයති ඉච්චාදි.

អាទេសទាំងឡាយនេះ រមែងមានជំនួស disa-dhātu ខ្លះ។ ព្រោះមានច្រើនព្យញ្ជនៈ (anekavaṇṇa) ទើបជាការតម្រូវជំនួសទាំងអស់ (sabbādesa)។ មានរូបជា Passati, passanti, dakkhati, dakkhanti។ ក្នុងកម្មវាចក កាលបើមាន ya-paccaya (kya) ធ្វើបុព្វរូប រមែងមានរូបជា dissati, dissanti, vipassīyati, dakkhīyati ជាដើម។

6,69. දක්ඛ+ඛ+හෙති+හොහීති ලොපො

៦,៦៩. សូត្រ៖ Dakkha+kha+heti+hohīti lopo

දක්ඛාදීහි ආදෙසෙහි පරස්ස ස්සස්ස ලොපො වා හොති. දක්ඛති දක්ඛිස්සති. අපස්සි පස්සි, අපස්සිංසු පස්සිංසු අපස්සො පස්සො, අපස්සිත්ථ පස්සිත්ථ. අපස්සිං පස්සිං, අපස්සිම්හ පස්සිම්හ. තථා අදස්සී දස්සී, අදස්සිංසු දස්සිංසු ඉච්චාදි. අනජ්ජතනෙ දසාදෙසො, අද්දසා අද්දස. අද්දා අද්ද ඉච්චාදි. අපස්සිස්ස දක්ඛිස්ස ඉච්චාදි. පස්සෙය්‍ය දක්ඛෙය්‍ය, පස්සතු දක්ඛතු ඉච්චාදි.

ការលុប ssa-paccaya រមែងមានខ្លះ នៅខាងក្រោយអាទេសជា dakkha ជាដើម។ មានរូបជា dakkhati, dakkhissati។ Apassi, passi, apassiṃsu, passiṃsu, apasso, passo, apassittha, passittha។ Apassiṃ, passiṃ, apassimha, passimha។ ដូចគ្នាដែរ adassī, dassī, adassiṃsu, dassiṃsu ជាដើម។ ក្នុងអនជ្ជតនីវិភត្តិ មានការតម្រូវជា dasa (dasādesa) មានរូបជា addasā, addasa។ Addā, adda ជាដើម។ Apassissa, dakkhissa ជាដើម។ Passeyya, dakkheyya, passatu, dakkhatu ជាដើម។

සද=විසරණගත්‍යාවසාදනාදානෙසු, නිපුබ්බො, ‘‘ජරසදාන+මීම වා’’ති ඊමආගමො. නිසීදති, නිසීදන්ති ඉච්චාදි. භාවෙ-නිසජ්ජති, නිසජ්ජතෙ.

Sada-dhātu ក្នុងអត្ថថា visaraṇa (ការសាយភាយ), gati (ការទៅ), avasādana (ការលិចចុះ, ធ្លាក់ចុះ) និង ādāna (ការកាន់យក), មាន ni-upasagga នៅខាងដើម, ដោយសូត្រថា "jara sadāna mīma vā" រមែងមានការចុះ īma-āgama។ មានរូបជា nisīdati, nisīdanti ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក មានរូបជា nisajjati, nisajjate។

යජ=දෙවපූජාසංගතිකරණදානෙසු, යජති, යජන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ –

Yaja-dhātu ក្នុងអត្ថថា devapūjā (ការបូជាទេវតា), saṃgatikaraṇa (ការសង្រ្គោះ, ការជួបជុំ) និង dāna (ការឲ្យ), មានរូបជា yajati, yajanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក –

5,113. යජස්ස යස්ස ටි+යීති

៥,១១៣. សូត្រ៖ Yajassa yassa ṭi+yīti

යජස්ස යස්ස ටි+යී හොන්ති කානුබන්ධෙති බහුලාධිකාරා ත්‍යාදිවිසයෙපි ක්‍යෙ පුබ්බරූපෙ ච ඉජ්ජති යිජ්ජති මයා බුද්ධො. සො යජිස්සති, තෙන ඉජ්ජිස්සතෙ යිජ්ජිස්සතෙ. සො යජී[Pg.236], තෙන ඉජ්ජි යිජ්ජි. සො යජිස්සා, තෙන ඉජ්ජිස්සා යිජ්ජිස්සා. සො යජෙය්‍ය, තෙන ඉජ්ජෙය්‍ය යිජ්ජෙය්‍ය. සො යජතු, තෙන ඉජ්ජතු යිජ්ජතු ඉච්චාදි.

ការតម្រូវជា i និង yi រមែងមានជំនួស ya-kāra របស់ yaja-dhātu ដោយអំណាចនៃ bahulādhikāra ក្នុងពាក្យថា "kānubandhe" ទោះបីក្នុងវិស័យនៃ ty-ādi vibhatti កាលបើមាន ya-paccaya (kya) និងធ្វើបុព្វរូប រមែងមានរូបជា ijjati, yijjati (ដូចជា mayā buddho ijjati - ព្រះពុទ្ធត្រូវបានខ្ញុំបូជាហើយ)។ So yajissati, tena ijjissate, yijjissate។ So yajī, tena ijji, yijji។ So yajissā, tena ijjissā, yijjissā។ So yajeyya, tena ijjeyya, yijjeyya។ So yajatu, tena ijjatu, yijjatu ជាដើម។

වද=වචනෙ, ‘‘ගමවදා’’ දිනා වදස්ස වජ්ජාදෙසො වා, ලස්ස ‘‘ඌලස්සෙ’’ති ක්වචි එ ච, වජ්ජති වදෙති වදති, වජ්ජෙන්ති වදෙන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ – ‘‘ක්‍යස්සා’’ති ඊඤ, වජ්ජීයති වජ්ජති වදීයති, වජ්ජීයන්ති වජ්ජන්ති වදීයන්ති. වදිස්සති, වදිස්සන්ති. අවදී වදී, අවදිංසු වදිංසු. අවදිස්ස වදිස්ස. වජ්ජෙ වජ්ජෙය්‍ය වදෙ වදෙය්‍ය, වජ්ජෙය්‍යුං වදෙය්‍යුං. වජ්ජෙතු වදෙතු වදතු ඉච්චාදි යථාගමං ඤෙය්‍යං.

Vada-dhātu ក្នុងអត្ថថា vacana (ការនិយាយ), ដោយសូត្រថា "gamavadā..." រមែងមានអាទេសជា vajja (vajjādesa) ជំនួស vada-dhātu ខ្លះ, និងមានការតម្រូវជា e-kāra ជំនួស l-kāra ខ្លះ ដោយសូត្រថា "ūlasse" រមែងមានរូបជា vajjati, vadeti, vadati, vajjenti, vadenti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក ដោយសូត្រថា "kyassa..." មានការតម្រូវជា īña (ī-āgama) មានរូបជា vajjīyati, vajjati, vadīyati, vajjīyanti, vajjanti, vadīyanti។ Vadissati, vadissanti។ Avadī, vadī, avadiṃsu, vadiṃsu។ Avadissa, vadissa។ Vajje, vajjeyya, vade, vadeyya, vajjeyyuṃ, vadeyyuṃ។ Vajjetu, vadetu, vadatu ជាដើម គប្បីដឹងតាមការចុះនៃបច្ច័យ និងវិភត្តិ។

කමු=පදවික්ඛෙපෙ, ‘‘පරොක්ඛායඤ්චා’’ති චග්ගහණෙන කම කම ඉති ද්විත්තෙ අනාදිබ්‍යඤ්ජනලොපෙ ලවිකරණෙ ‘‘කවග්ගහා’’ දිනා කස්ස චෙ නිග්ගහීතාගමෙ ච කතෙ චංකමති කමති ඉච්චාදි. චල=කම්පනෙ, චංචලති. ජල+දල=දිත්තියං, ද්විත්තෙ දද්දල්ලති ඉච්චාදි. (සවුද්ධිකභූවාදිනයො).

Kamu-dhātu ក្នុងអត្ថថា padavikkhepa (ការឈានជើង, ដើរ), ដោយការកាន់យក ca-akkhara ក្នុងសូត្រថា "parokkhāyañca" រមែងមានការធ្វើទ្វិត្តៈ (dvitta) ជា kama kama, លុបព្យញ្ជនៈដែលមិនមែនជាតួដើម (anādibyañjanalo-pa), លុប vikaraṇa-paccaya (la-vikaraṇa-lopa), ដោយសូត្រថា "kavaggahā..." មានការតម្រូវ k-kāra ជា c-kāra និងការចុះ niggahīta-āgama រមែងមានរូបជា caṃkamati, kamati ជាដើម។ Cala-dhātu ក្នុងអត្ថថា kampana (ការញាប់ញ័រ), caṃcalati។ Jala-dhātu និង dala-dhātu ក្នុងអត្ថថា ditti (ការរុងរឿង, ភ្លឺស្វាង), កាលបើធ្វើទ្វិត្តៈ រមែងមានរូបជា daddallati ជាដើម។ (ចប់ វិធីនៃភូវាទិគណៈដែលមានវុទ្ធិ)។

හූ+භූ=සත්තායං, ත්‍යාදීසු ‘‘කත්තරි ලො’’ති ලො, තස්ස ලොපෙ ‘‘යුවණ්ණාන+මෙඔ පච්චයෙ’’ති ඔකාරො. සො හොති, තෙ හොන්ති. හොසි, හොථ. හොමි, හොම ඉච්චාදි. භාවෙ-තෙන හූයති හූයතෙ.

Hū-dhātu និង bhū-dhātu ក្នុងអត្ថថា sattā (ការមាន, ភាពមាន), កាលបើមាន ty-ādi vibhatti នៅខាងចុង ដោយសូត្រថា "kattari lo" រមែងចុះ lo-paccaya, កាលបើលុប lo-paccaya នោះហើយ ដោយសូត្រថា "yuvaṇṇānameo paccaye" រមែងមានការតម្រូវជា o-kāra។ មានរូបជា So hoti, te honti។ Hosi, hotha។ Homi, homa ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក មានរូបជា tena hūyati, hūyate។

31. හූස්ස හෙ+හෙහි+හොහි ස්සත්‍යාදො

៣១. សូត្រ៖ Hūssa he+hehi+hohi ssatyādo

හූස්ස හෙආදයො හොන්ති ස්සච්චාදො. හෙස්සති හෙහි ස්සති හොහිස්සති.

អាទេសជា he ជាដើម រមែងមានជំនួស hū-dhātu កាលបើមាន ssa-paccaya ជាដើមនៅខាងចុង។ មានរូបជា Hessati, hehissati, hohissati។

69. දක්ඛ+ඛ+හෙහි+හොහීහි ලොපොති

៦៩. សូត្រ៖ Dakkha+kha+hehi+hohīhi lopoti

දක්ඛාදීහි [Pg.237] ආදෙසෙහි පරස්ස ස්සස්ස වා ලොපො හොති. හෙහිති හෙහිස්සති, හොහිති හොහිස්සති. හෙහින්ති හෙහිස්සන්ති, හොහින්ති හොහිස්සන්ති ඉච්චාදි. අනජ්ජතනෙ ඊම්හි අඤාගමො, ‘‘පරො ක්වචී’’ති ඊස්ස ලොපො, සො අහු. වුද්ධිම්හි ‘‘දීඝා ඊස්ස’’ ඉති ඊස්ස සිආදෙසො, සුවො අහොසි ආනන්දො.

ការលុប ssa-paccaya រមែងមានខ្លះ នៅខាងក្រោយអាទេសជា dakkha ជាដើម។ មានរូបជា Hehiti, hehissati, hohiti, hohissati។ Hehinti, hehissanti, hohinti, hohissanti ជាដើម។ ក្នុងអនជ្ជតនីវិភត្តិ កាលបើមាន ī-vibhatti រមែងមានការចុះ a-āgama, ដោយសូត្រថា "paro kvaci" រមែងមានការលុប ī-vibhatti, មានរូបជា so ahu។ ក្នុងការធ្វើវុទ្ធិ ដោយសូត្រថា "dīghā īssa" រមែងមានការតម្រូវ si-ādesa ជំនួស ī-vibhatti, ដូចជា suvo ahosi ānando (ស្អែកឡើង ព្រះអានន្ទបានមានហើយ)។

41. හූතො රෙසුං

៤១. សូត្រ៖ Hūto resuṃ

හූතො පරස්ස උ+මිච්චස්ස රෙසුං වා හොති. රකාරානුබන්ධො ‘‘රානුබන්ධෙන්තසරාදිස්සා’’ති අන්තසරාදිස්ස ලොපො. අහෙසුං. ඔකාරවුද්ධි අවාදෙසෙ අහවුං. ඔස්ස සිආදෙසෙ අහොසි.

កាលបើនៅខាងក្រោយ hū-dhātu រមែងមានការតម្រូវ resuṃ ជំនួស uṃ-vibhatti ខ្លះ។ ព្រោះមាន r-kāra ជាអនុពន្ធ ដោយសូត្រថា "rānubandhentasarādissā" រមែងមានការលុបស្រៈខាងចុង និងស្រៈខាងដើម (antasarādissa lopa)។ មានរូបជា Ahesuṃ។ កាលបើធ្វើ o-kāra-vuddhi និងតម្រូវជា ava (avādesa) រមែងមានរូបជា ahavuṃ។ កាលបើមានការតម្រូវ si-ādesa ជំនួស o-kāra រមែងមានរូបជា ahosi។

46. ඉංස්ස ච සිඤ

៤៦. សូត្រ៖ Iṃssa ca siña

ඉමිච්චස්ස සිඤ හොති ම්හාත්ථානඤ්ච බහුලං. ඤාකාරො ආඛ්‍යාවයවත්ථො (උකාරො) ඉකාරො උච්චාරණත්ථො. ‘‘අඊස්සා’’ දිනා ඉඤාගමෙ තුම්හෙ අහොසිත්ථ, අහොසි. පරස්සරලොපෙ රස්සෙ ච අහුං, අහොසිම්හ, අහුම්හ, රස්සො. භාවෙ-අභවි, ආස්සත්ථාදෙසො, අභවිත්ථ. අනජ්ජතනෙ ආඌආදිපච්චයෙ කතෙ ‘‘යුවණ්ණාන+මිය ඞුවඞ සරෙ’’ති උවඞාදෙසෙ අහුවා, අහුවු, අහුවො, අහුවත්ථ. අස්ස අමාදෙසෙ අහුං අහුවං, අහුම්හ ඉච්චාදි. භාවෙ-තෙන අහුයි අහුයිත්ථ. අහවිස්සා, අහවිස්සංසු ඉච්චාදි. භාවෙ-අහුයිස්ස, අහුයිස්සථ. පුබ්බස්සරලොපො, හෙය්‍ය[Pg.238], හෙය්‍යුං ඉච්චාදි. භාවෙ-හූයෙය්‍ය, හූයෙථ. හොතු, හොන්තු ඉච්චාදි. භාවෙ-හූයතු, හූයතං. අනුපුබ්බෙ අනුභොති ඉච්චාදි සබ්බවාරෙසු යොජෙතබ්බං. භාවෙ රූපාභාවා. කම්මෙ-අනුභූයති ඉච්චාදි විසෙසො.

ឥញអាគម រមែងមាន ក្នុងទីដ៏មានប្រយោជន៍ច្រើន នៃឥមិសព្ទនេះ។ ញការៈ (ញអក្សរ) មានប្រយោជន៍ជាអវយវៈនៃអាខ្យាត (ឧការៈ) ឥការៈ មានប្រយោជន៍ក្នុងការបញ្ចេញសំឡេង។ ដោយសូត្រថា “អីស្សា” ជាដើម កាលបើមាន ឥអាគម (រមែងសម្រេចរូបជា) tumhe ahosittha, ahosi។ កាលបើលុបស្រៈខាងចុង និងធ្វើឲ្យខ្លី (រមែងសម្រេចរូបជា) ahuṃ, ahosimha, ahumha, (និងមានរូប) ខ្លី។ ក្នុងភាវៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) abhavi, (កាលបើមាន) អាទេសជា អាស្សត្ថៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) abhavittha។ ក្នុងអនជ្ឈតនីវិភត្តិ កាលបើធ្វើ អា និង ឧ ជាដើមបច្ច័យរួចហើយ ដោយសូត្រថា “យុវណ្ណានមិយ ងុវង សរេ” កាលបើមាន ឧវងអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) ahuvā, ahuvu, ahuvo, ahuvattha។ កាលបើមាន អាទេសជា អំ នៃ អ (រមែងសម្រេចរូបជា) ahuṃ, ahuvaṃ, ahumha ជាដើម។ ក្នុងភាវៈ (ដោយតតិយាវិភត្តិថា) tena ahuyi, ahuyittha។ (ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ រមែងសម្រេចរូបជា) ahavissā, ahavissaṃsu ជាដើម។ ក្នុងភាវៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) ahuyissa, ahuyissatha។ កាលបើលុបស្រៈខាងដើម (រមែងសម្រេចរូបជា) heyya, heyyuṃ ជាដើម។ ក្នុងភាវៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) hūyeyya, hūyetha។ (ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ រមែងសម្រេចរូបជា) hotu, hontu ជាដើម។ ក្នុងភាវៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) hūyatu, hūyataṃ។ ក្នុងបទមាន អនុ-ឧបសគ្គជាដើម ដូចជា anubhoti ជាដើម គប្បីប្រកបក្នុងវារៈទាំងពួង។ ក្នុងភាវៈ ព្រោះមិនមានរូប។ ក្នុងកម្ម (រមែងសម្រេចរូបជា) anubhūyati ជាដើម នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។

සි=සයෙ, ලස්ස ලොපො වුද්ධි, සෙති. අයාදෙසෙ සයති, සෙන්ති සයන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-අතිපුබ්බො, ක්‍යෙ ‘‘දීඝො සරස්සා’’ති ඉස්ස දීඝෙ ච කතෙ තෙන අතිසීයති, අතිසීයන්ති ඉච්චාදි. භාවෙ-තෙන සීයති, සීයතෙ. තථා භවිස්සතිආදීසු.

សិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដេក កាលបើលុប ល និងធ្វើវុទ្ធិ (រមែងសម្រេចរូបជា) seti។ កាលបើមាន អយអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) sayati, senti, sayanti ជាដើម។ ក្នុងកម្ម កាលបើមាន អតិ-ឧបសគ្គនៅខាងដើម ក្នុងព្រោះ យ បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “ទីឃោ សរស្សា” កាលបើធ្វើ ឥ ឲ្យជាទីឃៈហើយ (រមែងសម្រេចរូបជា) tena atisīyati, atisīyanti ជាដើម។ ក្នុងភាវៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) tena sīyati, sīyate។ ក្នុងភវិស្សន្តីវិភត្តិជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។

නී=පාපනෙ, ද්විකම්මකො+යං, අජං ගාමං නෙති නයති, නෙන්ති නයන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-නීයතෙ ගාමං අජො දෙවදත්තෙන ඉච්චාදි. තථා සෙසෙසුපි යොජෙතබ්බං.

នី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីនាំទៅ ធាតុនេះជាទ្វិកម្មកធាតុ (រមែងសម្រេចរូបជា) ajaṃ gāmaṃ neti, nayati, nenti, nayanti ជាដើម។ ក្នុងកម្ម (រមែងសម្រេចរូបជា) nīyate gāmaṃ ajo devadattena ជាដើម។ ក្នុងវិភត្តិដែលសេសសល់ ក៏គប្បីប្រកបដូច្នោះដែរ។

ඨා=ගතිනිවත්තියං –

ឋា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបញ្ឈប់នូវដំណើរ -

5,175. ඨාපානං තිට්ඨපිවා

៥,១៧៥. (សូត្រថា) ឋាបានំ តិដ្ឋបិវា។

ඨාපානං තිට්ඨපිවාහොන්ති වා න්ත+මාන+ත්‍යාදීසු. ලස්ස ලොපෙ තිට්ඨති, තිට්ඨන්ති, ඨාති, ඨාන්ති.

អាទេសទាំងឡាយមាន តិដ្ឋៈ និង បិវៈ ជាដើម នៃធាតុទាំងឡាយមាន ឋា និង បា ជាដើម រមែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ អន្តៈ មានៈ និង តិ វិភត្តិជាដើម។ កាលបើលុប ល (រមែងសម្រេចរូបជា) tiṭṭhati, tiṭṭhanti, ṭhāti, ṭhānti។

5,131. පාදිතො ඨාස්ස වා ඨහො ක්වචිති

៥,១៣១. (សូត្រថា) បាទិតោ ឋាស្ស វា ឋហោ ក្វចិ។

පාදිතො පරස්ස ඨාස්ස ක්වචි ඨහො හොති වා. සණ්ඨහති, සණ්ඨහන්ති. ලස්සෙ, අධිට්ඨෙති, අධිට්ඨෙන්ති. කම්මෙ –

អាទេសជា ឋហៈ នៃ ឋា ធាតុ ខាងក្រោយពី ប-ឧបសគ្គជាដើម រមែងមានខ្លះ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) saṇṭhahati, saṇṭhahanti។ កាលបើលុប ល និងធ្វើជា ឯការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti។ ក្នុងកម្ម -

5,137. අඤ්ඤාදිස්සා+ස්සී ක්‍යෙ

៥,១៣៧. (សូត្រថា) អញ្ញាទិស្សស្សី ក្យេ។

ඤාදිතො+ඤ්ඤස්ස ආකාරන්තස්ස ක්‍රියත්ථස්ස ඊ හොති ක්‍යෙ. උපඨීයති, උපඨීයන්ති. ඨහාදෙසෙ ‘‘ක්‍යස්සා’’ති ඊඤ[Pg.239], තෙන පතිට්ඨහීයති, පතිට්ඨහීයන්ති. භාවෙ-ඊම්හි ඨීයති, ඨීයතෙ. තථා පපුබ්බෙ පතිට්ඨිස්සති පතිට්ඨහිස්සති. ඊස්ස සිම්හි අට්ඨාසි, අට්ඨංසු, සණ්ඨහි, සණ්ඨහිංසු. පතිට්ඨිස්ස පතිට්ඨහිස්ස. තිට්ඨෙ තිට්ඨෙය්‍ය, සණ්ඨෙ සණ්ඨෙය්‍ය, සණ්ඨෙය්‍යුං, සණ්ඨහෙ සණ්ඨහෙය්‍ය. තිට්ඨතු ඨාතු, සණ්ඨහතු ඉච්චාදි.

អាទេសជា ី (អ៊ី) នៃធាតុដែលមាន អាការន្តៈ ជាកិរិយត្ថៈ ក្រៅពី ញា ធាតុជាដើម រមែងមាន ក្នុងព្រោះ យ បច្ច័យ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) upaṭhīyati, upaṭhīyanti។ កាលបើមាន ឋហអាទេស ដោយសូត្រថា “ក្យស្សា” មាន ីញអាគម ព្រោះហេតុនោះ (រមែងសម្រេចរូបជា) patiṭṭhahīyati, patiṭṭhahīyanti។ ក្នុងភាវៈ ក្នុងព្រោះ ី (រមែងសម្រេចរូបជា) ṭhīyati, ṭhīyate។ ដូច្នោះដែរ កាលបើមាន ប-ឧបសគ្គនៅខាងដើម (រមែងសម្រេចរូបជា) patiṭṭhissati, patiṭṭhahissati។ ក្នុងព្រោះ សិ វិភត្តិ នៃ ី (រមែងសម្រេចរូបជា) aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu, saṇṭhahi, saṇṭhahiṃsu។ (ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ រមែងសម្រេចរូបជា) patiṭṭhissa, patiṭṭhahissa។ (ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ រមែងសម្រេចរូបជា) tiṭṭhe, tiṭṭheyya, saṇṭhe, saṇṭheyya, saṇṭheyyuṃ, saṇṭhahe, saṇṭhaheyya។ (ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ រមែងសម្រេចរូបជា) tiṭṭhatu, ṭhātu, saṇṭhahatu ជាដើម។

පා=පානෙ, පිවාදෙසෙ පිවති. ‘‘තවග්ගවරණා’’ දො ‘‘බයඤා’’ති යොගවිභාගෙන වස්ස බකාරො, පිබති. කම්මෙපීයති, පීයන්ති ඉච්චාදි.

បា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីផឹក កាលបើមាន ពិវអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) pivati។ ក្នុងសូត្រថា “តវគ្គវរណា” ជាដើម ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “ពយញា” ធ្វើ វការៈ ឲ្យជា ពការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) pibati។ ក្នុងកម្ម (រមែងសម្រេចរូបជា) pīyati, pīyanti ជាដើម។

අස=භුවි,

អស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីមាន សេចក្តីជា

52. තස්ස ථොති

៥២. (សូត្រថា) តស្ស ថោតិ។

අත්ථිතො පරස්ස තස්ස ථො හොති. පරරූපෙ පඨමක්ඛරතකාරෙ ච අත්ථි. ‘‘න්ත+මාන+න්ති+යි+යුංස්වා+දිලොපො’’ති අස්ස ලොපො, සන්ති.

អាទេសជា ថៈ នៃ ត វិភត្តិ ខាងក្រោយពី អត្ថិ ធាតុ រមែងមាន។ កាលបើធ្វើ បររូប និង តការៈជាអក្សរខាងដើម (រមែងសម្រេចរូបជា) atthi។ ដោយសូត្រថា “ន្តមានន្តិយិយុំស្វាទិលោបោ” កាលបើលុប អការៈ ខាងដើម (រមែងសម្រេចរូបជា) santi។

53. සිහිස්ව+ට

៥៣. (សូត្រថា) សិហិស្វដ។

අත්ථිස්ස අට හොති සිහිසු. ටො සබ්බාදෙසත්ථො. ත්වං අසි. පරරූපාදිම්හි කතෙ ඉදානි තුම්හෙ අත්ථ.

អាទេសជា អដៈ នៃ អត្ថិ ធាតុ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ សិ និង ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ។ ដការៈ មានប្រយោជន៍ជាសព្វាទេស។ (រមែងសម្រេចរូបជា) tvaṃ asi។ កាលបើធ្វើ បររូបជាដើមរួចហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ (រមែងសម្រេចរូបជា) tumhe attha។

54. මිමානං වා ම්හිම්හා ච

៥៤. (សូត្រថា) មិមានំ វា ម្ហិម្ហា ច។

අසස්මා පරෙසං මිමානං ම්හිම්හා වා හොන්ති තංසන්නියොගෙන අසස්ස අට ච. අම්හි.

អាទេសទាំងឡាយជា ម្ហិ និង ម្ហា នៃ មិ និង ម វិភត្តិទាំងឡាយ ខាងក្រោយពី អស ធាតុ រមែងមានខ្លះ និងមាន អដអាទេស នៃ អស ធាតុ ដោយអំណាចនៃអាទេសនោះផង។ (រមែងសម្រេចរូបជា) amhi។

55. එසු ස

៥៥. (សូត្រថា) េសុ ស។

එසු [Pg.240] මිමෙසු අසස්ස සො හොති, පරරූපබාධනත්ථං. අස්මි, අම්හ අස්ම. භවිස්සතිපච්චයෙ –

ក្នុងព្រោះ មិ និង ម វិភត្តិទាំងឡាយនេះ អាទេសជា សៈ នៃ អស ធាតុ រមែងមាន ដើម្បីឃាត់នូវបររូប។ (រមែងសម្រេចរូបជា) asmi, amha, asma។ ក្នុងភវិស្សន្តីបច្ច័យ -

5,129. අ+ආ+ස්සආදීසු

៥,១២៩. (សូត្រថា) អអាស្សាទីសុ។

පරොක්ඛා අ-ආදො අනජ්ජතන ආ-ආදො ක්‍රියාතිපත්තිස්සා-ආදො භවිස්සතිස්සත්‍යාදො ච අත්ථිස්ස භු හොති. ආදෙසවිධානං අසස්සාපයොගත්ථං, කිස්මිඤ්චි පච්චයවිසෙසෙ, තස්මා අසිතබ්බන්තිආදි න භවති. භවිස්සති, භවිස්සන්ති. අභවා, අභවු. ක්‍රියාතිපත්තියං භුආදෙසෙ අභවිස්ස, අභවිස්සංසු ඉච්චාදි. එය්‍යාදිම්හි –

ក្នុងព្រោះ អ-បច្ច័យជាដើមនៃបរោក្ខាវិភត្តិ ក្នុងព្រោះ អា-បច្ច័យជាដើមនៃអនជ្ឈតនីវិភត្តិ ក្នុងព្រោះ ស្សា-បច្ច័យជាដើមនៃកាលាតិបត្តិវិភត្តិ និងក្នុងព្រោះ ស្សតិ-បច្ច័យជាដើមនៃភវិស្សន្តីវិភត្តិ អាទេសជា ភុ នៃ អត្ថិ ធាតុ រមែងមាន។ វិធីនៃអាទេសនេះ មានប្រយោជន៍ដើម្បីមិនឲ្យប្រកប អស ធាតុ ក្នុងបច្ច័យដ៏វិសេសណាមួយ ព្រោះហេតុនោះ បទជាដើមថា asitabbaṃ រមែងមិនមានឡើយ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) bhavissati, bhavissanti។ (រមែងសម្រេចរូបជា) abhavā, abhavu។ ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ កាលបើមាន ភុអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) abhavissa, abhavissaṃsu ជាដើម។ ក្នុងព្រោះ េយ្យ បច្ច័យជាដើម -

50. අත්ථිතෙ+ය්‍යාදිච්ඡන්නං ස+සු+ස+සථ+සං+සාම

៥០. (សូត្រថា) អត្ថិតេយ្យាទិច្ឆន្នំ សសុសសថសំសាម។

අස=භුවි+ච්චස්මා පරෙසං එය්‍යාදිච්ඡන්නං සාදයො හොන්ති යථාක්කමං. පරරූපෙ සො අස්ස, තෙ අස්සු. ත්වං අස්ස, තුම්හෙ අස්සථ. අහං අස්සං, මයං අස්සාම. ත්වාදිම්හි සො අතු, අස්ස ලොපෙ සන්ථු, අයාදෙසෙ ත්වං අහි, තුම්හෙ අත්ථ. අම්හි, අම්හ, සාදෙසෙ අස්මි අස්ම. බහුලාධිකාරා අජ්ජතනෙ ආසි, ආසිංසු, ආසුං ඉච්චාදීපි හොන්ති.

អាទេសទាំងឡាយមាន សៈ ជាដើម នៃវិភត្តិទាំងឡាយ ៦ មាន េយ្យ ជាដើម ខាងក្រោយពី អស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីមាន សេចក្តីជា រមែងមានតាមលំដាប់។ កាលបើធ្វើ បររូប (រមែងសម្រេចរូបជា) so assa, te assu។ (រមែងសម្រេចរូបជា) tvaṃ assa, tumhe assatha។ (រមែងសម្រេចរូបជា) ahaṃ assaṃ, mayaṃ assāma។ ក្នុងព្រោះ តុ វិភត្តិជាដើម (រមែងសម្រេចរូបជា) so atu, កាលបើលុប អស (រមែងសម្រេចរូបជា) santhu, កាលបើមាន អយអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) tvaṃ ahi, tumhe attha។ (រមែងសម្រេចរូបជា) amhi, amha, កាលបើមាន សអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) asmi, asma។ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ បទទាំងឡាយមាន āsi, āsiṃsu, āsuṃ ជាដើម ក៏រមែងមានខ្លះដែរ។

බ්‍රූ=වචනෙ,

ព្រូ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីពោល -

36. බ්‍රූතො තිස්සීඤ

៣៦. (សូត្រថា) ព្រូតោ តិស្សីញ។

බ්‍රූතො පරස්ස තිස්ස ඊඤ වා හොති. වුද්ධිඅවාදෙසෙ ලස්ස ලොපෙ බ්‍රවීති.

ីញអាគម នៃ តិ វិភត្តិ ខាងក្រោយពី ព្រូ ធាតុ រមែងមានខ្លះ។ កាលបើធ្វើវុទ្ធិ និង អវអាទេស និងលុប ល (រមែងសម្រេចរូបជា) bravīti។

5,97. න බ්‍රූස්සො

៥,៩៧. (សូត្រថា) ន ព្រូស្សោ។

බ්‍රූස්ස [Pg.241] ඔ න හොති බ්‍යඤ්ජනෙ. බ්‍රූති. උවඞාදෙසෙ බ්‍රූවන්ති.

អាទេសជា ឱ នៃ ព្រូ ធាតុ រមែងមិនមាន ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) brūti។ កាលបើមាន ឧវងអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) brūvanti។

20. ත්‍ය+න්තීනං ට+ටූ

២០. (សូត្រថា) ត្យន្តីនំ ដដូ។

ආහා පරෙසං ති+අන්තීනං ට+ටූ හොන්ති. ටකාරා සබ්බාදෙසත්ථා. අතොයෙව ආහා පරෙසං තිඅන්තීනං ටටූවිධානඤාපකා තිඅන්තීසු බ්‍රූස්ස ආහො. ආහ, ආහු. බ්‍රූසි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම ඉච්චාදි. බ්‍රවිස්සති. අබ්‍රවි අබ්‍රවී, අබ්‍රවුං. අනජ්ජතනෙ අබ්‍රවා, අබ්‍රවු. පරොක්ඛායං –

អាទេសទាំងឡាយជា ដ និង ដូ នៃ តិ និង អន្តិ វិភត្តិទាំងឡាយ ខាងក្រោយពី អាហ ធាតុ រមែងមាន។ ដការៈ មានប្រយោជន៍ជាសព្វាទេស។ ព្រោះហេតុនោះឯង វិធីនៃការធ្វើ ដ និង ដូ នៃ តិ និង អន្តិ វិភត្តិទាំងឡាយ ខាងក្រោយពី អាហ ធាតុ ជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យដឹងថា ក្នុងព្រោះ តិ និង អន្តិ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជា អាហៈ នៃ ព្រូ ធាតុ រមែងមាន។ (រមែងសម្រេចរូបជា) āha, āhu។ (រមែងសម្រេចរូបជា) brūsi, brūtha។ (រមែងសម្រេចរូបជា) brūmi, brūma ជាដើម។ (រមែងសម្រេចរូបជា) bravissati។ (រមែងសម្រេចរូបជា) abravi, abravī, abravuṃ។ (ក្នុងអនជ្ឈតនីវិភត្តិ រមែងសម្រេចរូបជា) abravā, abravu។ ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិ -

16. අආදීස්වා+හො බ්‍රූස්ස

១៦. (សូត្រថា) អអាទីស្វាហោ ព្រូស្ស។

බ්‍රූස්ස ආහො හොති පරොක්ඛාඅආදීසු. සුපිනෙ කිර සො ආහ, තෙ ආහු ඉච්චාදි. අබ්‍රවිස්ස. බ්‍රවෙ බ්‍රවෙය්‍ය. වුද්ධිප්පටිසෙධෙ බ්‍රූතු, බ්‍රවන්තු ඉච්චාදි.

អាទេសជា អាហៈ នៃ ព្រូ ធាតុ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ អ-បច្ច័យជាដើមនៃបរោក្ខាវិភត្តិ។ ឮថា ក្នុងយល់សប្តិ (រមែងសម្រេចរូបជា) so āha, te āhu ជាដើម។ (ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ រមែងសម្រេចរូបជា) abravissa។ (ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ រមែងសម្រេចរូបជា) brave, braveyya។ កាលបើឃាត់វុទ្ធិ (រមែងសម្រេចរូបជា) brūtu, bravantu ជាដើម។

හන=හිංසායං, තිම්හි විකරණලොපෙ සො හනති හන්ති. තෙ හනන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-යෙ නස්ස ඤ්ඤෙ පුබ්බරූපං, තෙන හඤ්ඤති, හඤ්ඤන්ති හඤ්ඤරෙ. තථා හනිස්සති ඉච්චාදි.

ហន ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបៀតបៀន សម្លាប់ ក្នុងព្រោះ តិ វិភត្តិ កាលបើលុបវិករណបច្ច័យ (រមែងសម្រេចរូបជា) so hanati, hanti។ (រមែងសម្រេចរូបជា) te hananti ជាដើម។ ក្នុងកម្ម ក្នុងព្រោះ យ បច្ច័យ ធ្វើ នការៈ ឲ្យជា ញ្ញការៈ ដោយបររូប (រមែងសម្រេចរូបជា) tena haññati, haññanti, haññare។ ក្នុងភវិស្សន្តីវិភត្តិជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។

67. හනා ඡ+ඛා

៦៧. (សូត្រថា) ហនា ឆខា។

හනා ස්සාස්ස ඡ+ඛා වා හොන්ති. පටිහංඛාමි පටිහනිස්සාමි. හංඡෙම හනිස්සාම. අහනි, අහනිංසූතිආදි සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං. හුවාදයො

អាទេសទាំងឡាយជា ឆ និង ខ នៃ ស្ស វិភត្តិ ខាងក្រោយពី ហន ធាតុ រមែងមានខ្លះ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) paṭihaṃkhāmi, paṭihanissāmi។ (រមែងសម្រេចរូបជា) haṃchema, hanissāma។ បទទាំងឡាយមាន ahani, ahaniṃsu ជាដើម គប្បីប្រកបក្នុងទីទាំងពួង។ ពួកហុធាតុជាដើម (ហុវាទិគណៈ)។

හු=හවනෙ[Pg.242]. ත්‍යාදීසු ලො. ‘‘පරොක්ඛායඤ්චා’’ති චග්ගහණෙන හු හුති ද්විත්තං, ‘‘කවග්ගහානං චවග්ගජා’’ති හස්ස ජො, ලලොපො වුද්ධි ච, ජුහොති අග්ගිං, අඤ්ඤත්‍ර ‘‘යවා සරෙ’’ති වකාරො, ජුහ්වති. ජුහොන්ති. ජුහ්වන්ති. ජුහොසි ජුහ්වසි, ජුහොථ ජුහ්වථ. ඉච්චාදි. කම්මෙ – ‘‘දීඝො සරස්සා’’ති දීඝෙ හූයති තෙන අග්ගි ඉච්චාදි. ජුහිස්සති, ජුහිස්සන්ති. අජුහවි අජුහොසි, අජුහවුං අජුහවිංසු අජුහවංසු අජුහොසුං. අජුහිස්ස, අජුහිස්සංස්සු. ජුහෙ ජුහෙය්‍ය. ජුහොතු, ජුහොන්තු ඉච්චාදි.

ហុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបូជា។ ក្នុងព្រោះ តិ វិភត្តិជាដើម លុបវិករណបច្ច័យ។ ដោយការកាន់យក ចសព្ទ ក្នុងសូត្រថា “បរោក្ខាយញ្ច” ធ្វើទ្វិភាវៈជា hu hu ដោយសូត្រថា “កវគ្គហានំ ចវគ្គជា” ធ្វើ ហការៈ ឲ្យជា ជការៈ លុប ល និងធ្វើវុទ្ធិ (រមែងសម្រេចរូបជា) juhoti aggiṃ ក្នុងទីដទៃ ដោយសូត្រថា “យវា សរេ” ធ្វើជា វការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) juhvati។ (រមែងសម្រេចរូបជា) juhonti, juhvanti។ (រមែងសម្រេចរូបជា) juhosi, juhvasi, juhotha, juhvatha ជាដើម។ ក្នុងកម្ម ដោយសូត្រថា “ទីឃោ សរស្សា” ធ្វើឲ្យជាទីឃៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) hūyati tena aggi ជាដើម។ (រមែងសម្រេចរូបជា) juhissati, juhissanti។ (រមែងសម្រេចរូបជា) ajuhavi, ajuhosi, ajuhavuṃ, ajuhaviṃsu, ajuhavaṃsu, ajuhosuṃ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) ajuhissa, ajuhissaṃsu។ (រមែងសម្រេចរូបជា) juhe, juheyya។ (រមែងសម្រេចរូបជា) juhotu, juhontu ជាដើម។

හා=චාගෙ, පුරෙ විය ද්වෙභාවඡාදෙසලොපෙ ‘‘රස්සො පුබ්බස්සා’’ති පුබ්බස්ස ආස්ස රස්සො. ජහාති ඉච්චාදි. කම්මෙ – ‘‘අඤ්ඤාදිස්සා+ස්සී ක්‍යෙ’’ති ක්‍යෙ ආස්ස ඊ, හීයති ඉච්චාදි. ජහිස්සති. අජහාසි, ‘‘දීඝා ඊස්ස’’ ඉති සි, පජහි, අජහිංසු අජහංසු, පජහිංසු පජහුං. කම්මෙ-පහීයි පහීයිත්ථ. ස්සාදි+එය්‍යාදි+ත්වාදීසුපි ඤෙය්‍යා.

ហា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលះបង់ ដូចជាក្នុងកាលមុនដែរ កាលបើមានទ្វិភាវៈ ឆអាទេស និងការលុប ដោយសូត្រថា “រស្សោ បុព្វស្សា” ធ្វើ អា ខាងដើមឲ្យជា រស្សៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) jahāti ជាដើម។ ក្នុងកម្ម ដោយសូត្រថា “អញ្ញាទិស្សស្សី ក្យេ” ក្នុងព្រោះ យ បច្ច័យ ធ្វើ អា ឲ្យជា ី (អ៊ី) (រមែងសម្រេចរូបជា) hīyati ជាដើម។ (រមែងសម្រេចរូបជា) jahissati។ (រមែងសម្រេចរូបជា) ajahāsi, ដោយសូត្រថា “ទីឃា អីស្ស” ក្នុងព្រោះ សិ (រមែងសម្រេចរូបជា) pajahi, ajahiṃsu, ajahaṃsu, pajahiṃsu, pajahuṃ។ ក្នុងកម្ម (រមែងសម្រេចរូបជា) pahīyi, pahīyittha។ ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន ស្សតិ ជាដើម េយ្យ ជាដើម និង តុ ជាដើម ក៏គប្បីដឹងដូច្នោះដែរ។

දා=දානෙ, ද්විභාවරස්සත්තානි, ලලොපො, දදාති, දදන්ති ඉච්චාදි. ‘‘ගමවදා’’ දිනා දජ්ජාදෙසෙ දජ්ජති, දජ්ජන්ති ඉච්චාදි. ලස්සෙ+කාරෙ දානං දෙති ඉච්චාදි.

ទា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឲ្យ កាលបើមានទ្វិភាវៈ និងរស្សៈ និងលុប ល (រមែងសម្រេចរូបជា) dadāti, dadanti ជាដើម។ ដោយសូត្រថា “គមវទា” ជាដើម កាលបើមាន ទជ្ជអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) dajjati, dajjanti ជាដើម។ កាលបើលុប ល និងធ្វើជា ឯការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) dānaṃ deti ជាដើម។

22. දාස්ස දං වා මිමෙස්ව+ද්විත්තෙ

២២. (សូត្រថា) ទាស្ស ទំ វា មិមេស្វទ្វិត្តេ។

අද්විත්තෙ වත්තමානස්ස දාස්ස දං හොති වා මිමෙසු. වග්ගන්තං, දම්මි දෙමි, දම්ම දෙම. ඊකාරෙ දීයති ඉච්චාදි. අනාගතත්ථෙ ඉඤාගමෙ සරණොපාදි, දදිස්සති, දදිස්සන්ති. දජ්ජිස්සති, දජ්ජිස්සන්ති. ලවිකරණෙ [Pg.243] දස්සති, දස්සන්ති. අජ්ජතනෙ-අදදි, අදදිංසු, අදජ්ජි, අදජ්ජිංසු, අදාසි, අදංසු. අනජ්ජතනෙ-අදදා, අදදු. කාලාතිපත්තියං-අදදිස්ස අදජ්ජිස්ස, ලෙ අදස්ස, දස්සංසු. එය්‍යාදිම්හි-දදෙ දදෙය්‍ය දජ්ජෙ දජ්ජෙය්‍ය. ‘‘ටා’’ති බහුලාධිකාරා දජ්ජාදෙසා පරස්ස එය්‍යස්ස ටා, දජ්ජා, දජ්ජුං දජ්ජෙය්‍යං දදෙය්‍යුං. ත්වාදීසු-දදාතු, දදන්තු, දජ්ජතු, දජ්ජන්තු, ලස්සෙ+කාරෙ දෙතු, දෙන්තු ඉච්චාදි. සබ්බත්ථ කම්මෙපි යොජනීයං.

អាទេសជា ទំ នៃ ទា ធាតុ ដែលមិនមានទ្វិភាវៈ រមែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ មិ និង ម វិភត្តិទាំងឡាយ។ ធ្វើជាវគ្គន្តៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) dammi, demi, damma, dema។ ក្នុងព្រោះ ីការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) dīyati ជាដើម។ ក្នុងអនាគតកាល កាលបើមាន ឥអាគម និងការលុបស្រៈជាដើម (រមែងសម្រេចរូបជា) dadissati, dadissanti។ (រមែងសម្រេចរូបជា) dajjissati, dajjissanti។ ក្នុងព្រោះ លវិករណបច្ច័យ (រមែងសម្រេចរូបជា) dassati, dassanti។ ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ (រមែងសម្រេចរូបជា) adadi, adadiṃsu, adajji, adajjiṃsu, adāsi, adaṃsu។ ក្នុងអនជ្ឈតនីវិភត្តិ (រមែងសម្រេចរូបជា) adadā, adadu។ ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ (រមែងសម្រេចរូបជា) adadissa, adajjissa, កាលបើលុប ល (រមែងសម្រេចរូបជា) adassa, dassaṃsu។ ក្នុងព្រោះ េយ្យ បច្ច័យជាដើម (រមែងសម្រេចរូបជា) dade, dadeyya, dajje, dajjeyya។ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ ក្នុងសូត្រថា “ឋា” អាទេសជា ដ្ឋា នៃ េយ្យ វិភត្តិ ខាងក្រោយពី ទជ្ជអាទេស រមែងមាន (រមែងសម្រេចរូបជា) dajjā, dajjuṃ, dajjeyyaṃ, dadeyyuṃ។ ក្នុងព្រោះ តុ វិភត្តិជាដើម (រមែងសម្រេចរូបជា) dadātu, dadantu, dajjatu, dajjantu, កាលបើលុប ល និងធ្វើជា ឯការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) detu, dentu ជាដើម។ ក្នុងទីទាំងពួង សូម្បីក្នុងកម្ម ក៏គប្បីប្រកបដូច្នោះដែរ។

ධා=ධාරණෙ, ත්‍යාදිම්හි චග්ගහණෙන ද්විත්තෙ පුබ්බාකාරස්ස රස්සත්තෙ ලලොපෙ ‘‘චතුත්ථදුතියානං තතියපඨමා’’ති පුබ්බධකාරස්ස දකාරෙ ච කතෙ දධාති, දධන්ති. පිපුබ්බො, ‘‘තදමිනා’’ දිනා ආස්ස ලොපො, ‘‘ධාස්ස හො’’ති ද්විත්තෙ පරස්ස ධාස්ස හකාරො, ද්වාරං පිදහති, පිදහන්ති. ලස්සෙ+කාරෙ නිධෙති, නිධෙන්ති. කම්මෙ-විධීයති, විධීයන්ති ඉච්චාදි. ධස්සති, පිදහිස්සති, පරිදහෙස්සති. අධාසි, පිදහි. අධස්ස, පිදහිස්ස. දධෙ දධෙය්‍ය, පිදහෙ පිදහෙය්‍ය. දදාතු, පිදහතු, නිධෙතු, නිධෙන්තු ඉච්චාදි. (ජුහොත්‍යාදයො).

ធា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទ្រទ្រង់ ក្នុងព្រោះ តិ វិភត្តិជាដើម ដោយការកាន់យក ចសព្ទ ធ្វើទ្វិភាវៈ ធ្វើ អា ខាងដើមឲ្យជា រស្សៈ លុប ល និងដោយសូត្រថា “ចតុត្ថទុតិយានំ តតិយបឋមា” ធ្វើ ធការៈ ខាងដើមឲ្យជា ទការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) dadhāti, dadhanti។ កាលបើមាន បិ-ឧបសគ្គនៅខាងដើម ដោយសូត្រថា “តទមិនា” ជាដើម លុប អា និងដោយសូត្រថា “ធាស្ស ហោ” កាលបើមានទ្វិភាវៈ ធ្វើ ធា ខាងក្រោយឲ្យជា ហការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) dvāraṃ pidahati, pidahanti។ កាលបើលុប ល និងធ្វើជា ឯការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) nidheti, nidhenti។ ក្នុងកម្ម (រមែងសម្រេចរូបជា) vidhīyati, vidhīyanti ជាដើម។ (រមែងសម្រេចរូបជា) dhassati, pidahissati, paridahessati។ (រមែងសម្រេចរូបជា) adhāsi, pidahi។ (រមែងសម្រេចរូបជា) adhassa, pidahissa។ (រមែងសម្រេចរូបជា) dadhe, dadheyya, pidahe, pidaheyya។ (រមែងសម្រេចរូបជា) dadātu, pidahatu, nidhetu, nidhentu ជាដើម។ (ចប់ ជុហោត្យាទិគណៈ)។

භූවාදි ච ජුහාදි ච, හුවාදිධාතවො චි+මෙ;

සවුද්ධිකභූවාදීහි, තිධා භෙදං උපෙන්ති තෙ.

ពួកធាតុទាំងឡាយមាន ភូវាទិគណៈ ជុហោត្យាទិគណៈ និង ហុវាទិគណៈ ទាំងនេះ រមែងដល់នូវការបែកចែកជា ៣ យ៉ាង ជាមួយនឹងពួកភូវាទិគណៈដែលមានវុទ្ធិ។

(භූවාදිනයො.)

(ចប់ ភូវាទិន័យ)។

අධුනා [Pg.244] විකරණපභෙදපකාසනත්ථං රුධාදීනං අට්ඨගණානං කානිචි රූපානි උදාහරියන්තෙ –

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវិករណបច្ច័យ រូបខ្លះៗនៃគណៈទាំង ៨ មានរុធាទិគណៈជាដើម រមែងត្រូវនាំមកសម្តែង -

රුධ=ආවරණෙ, ත්‍යාදයො හොන්ති. එව+මුපරිපි සබ්බගණෙසු.

រុធ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបិទបាំង វិភត្តិទាំងឡាយមាន តិ ជាដើម រមែងមាន។ សូម្បីក្នុងគណៈទាំងពួងខាងលើ ក៏ដូច្នោះដែរ។

5,19. මඤ්ච රුධාදීනං

៥,១៩. (សូត្រថា) មញ្ច រុធាទីនំ។

රුධාදිකො අපරොක්ඛෙසු කත්තුවිහිතමාන+න්ත+ත්‍යාදීසු ලො හොති මඤ්ච+න්තසරා පරො. නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තං, ‘‘ලහුස්සුපන්තස්සා’’ති සංයොගත්තා න වුද්ධි. සො මග්ගං රුන්ධති, රුන්ධන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-නිපුබ්බො ක්‍යො ධස්ස චවග්ග+පුබ්බරූප+තතියක්ඛරජකාරා, තෙන මග්ගො නිරුජ්ඣති ඉච්චාදි. ඉඤාගමෙ රුන්ධිස්සති, නිරුජ්ඣිස්සති. අරුන්ධි, අරුන්ධිංසු. නිරුජ්ඣිත්ථො, නිරුජ්ඣි, නිරුජ්ඣිංසු. අරුන්ධිස්ස, අරුන්ධිස්සංසු, නිරුජ්ඣිස්ස, නිරුජ්ඣිස්සංසු. රුන්ධෙ රුන්ධෙය්‍ය, නිරුජ්ඣෙ නිරුජ්ඣෙය්‍ය. රුන්ධතු, රුන්ධන්තු. ත්වං රුන්ධ රුන්ධාහි. නිරුජ්ඣතු, නිරුජ්ඣන්තු ඉච්චාදි.

វិករណបច្ច័យនៃរុធាទិគណៈ រមែងលុប ក្នុងព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយមាន មានៈ អន្តៈ និង តិ ជាដើម ដែលសម្តែងក្នុងកត្តុការកៈ ក្រៅពីបរោក្ខាវិភត្តិ និងមាន និគ្គហិត និង អ បច្ច័យ ខាងក្រោយពីស្រៈខាងចុង។ ធ្វើនិគ្គហិតឲ្យជាវគ្គន្តៈ ដោយសូត្រថា “លហុស្សុបន្តស្សា” ព្រោះជាសំយោគ ទើបមិនមានវុទ្ធិ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) so maggaṃ rundhati, rundhanti ជាដើម។ ក្នុងកម្ម កាលបើមាន និ-ឧបសគ្គនៅខាងដើម ក្នុងព្រោះ យ បច្ច័យ ធ្វើ ធការៈ ឲ្យជា ជការៈ ដែលជាអក្សរទី ៣ នៃចវគ្គ ដោយបររូប (រមែងសម្រេចរូបជា) tena maggo nirujjhati ជាដើម។ កាលបើមាន ឥអាគម (រមែងសម្រេចរូបជា) rundhissati, nirujjhissati។ (រមែងសម្រេចរូបជា) arundhi, arundhiṃsu។ (រមែងសម្រេចរូបជា) nirujjhittho, nirujjhi, nirujjhiṃsu។ (រមែងសម្រេចរូបជា) arundhissa, arundhissaṃsu, nirujjhissa, nirujjhissaṃsu។ (រមែងសម្រេចរូបជា) rundhe, rundheyya, nirujjhe, nirujjheyya។ (រមែងសម្រេចរូបជា) rundhatu, rundhantu។ (រមែងសម្រេចរូបជា) tvaṃ rundha, rundhāhi។ (រមែងសម្រេចរូបជា) nirujjhatu, nirujjhantu ជាដើម។

ඡිද=ද්වෙධාකරණෙ, ඡින්දති, ඡින්දන්ති. කම්මෙ-ඡිජ්ජති, ඡිජ්ජන්ති. භවිස්සතිපච්චයෙ – ‘‘ලභ වසච්ඡිදා’’ දිනා ච්ඡඞාදෙසෙ ඡෙච්ඡති ඡින්දිස්සති. කම්මෙ-පුබ්බරූපං, ඡිජ්ජිස්සති, ඡිජ්ජිස්සන්ති. අඡින්දි ඡින්දි, අච්ඡෙජ්ජි, අච්ඡෙජ්ජිංසු. අච්ඡින්දිස්සා අඡිජ්ජිස්සා. ඡින්දෙ ඡින්දෙය්‍ය, ඡිජ්ජෙ ඡිජ්ජෙය්‍ය, ඡින්දතු, ඡින්දන්තු, ඡිජ්ජතු, ඡිජ්ජන්තු ඉච්චාදි.

ឆិទ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធ្វើជាពីរចំណែក (រមែងសម្រេចរូបជា) chindati, chindanti។ ក្នុងកម្ម (រមែងសម្រេចរូបជា) chijjati, chijjanti។ ក្នុងភវិស្សន្តីបច្ច័យ ដោយសូត្រថា “លភ វសឆិទា” ជាដើម កាលបើមាន ច្ឆងអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) checchati, chindissati។ ក្នុងកម្ម ដោយបររូប (រមែងសម្រេចរូបជា) chijjissati, chijjissanti។ (រមែងសម្រេចរូបជា) achindi, chindi, acchejji, acchejjiṃsu។ (រមែងសម្រេចរូបជា) acchindissā, achijjissā។ (រមែងសម្រេចរូបជា) chinde, chindeyya, chijje, chijjeyya, chindatu, chindantu, chijjatu, chijjantu ជាដើម។

භුජ=පාලනජ්ඣොහාරෙසු, භුඤ්ජති, භුඤ්ජන්ති ඉච්චාදි. භවිස්සතිම්හි ‘‘භුජ+මුච+වච+විසානං ක්ඛඞ’’ති ධාත්වන්තෙන සහ ස්සස්ස [Pg.245] ක්ඛඞාදෙසෙ වුද්ධි, භොක්ඛති, භුඤ්ජිස්සති, භොක්ඛන්ති, භුඤ්ජිස්සන්ති ඉච්චාදි.

ភុជធាតុ (bhuja) ក្នុងអត្ថរក្សា និងលេបត្របាក់ (បរិភោគ) សម្រេចរូបជា bhuñjati, bhuñjanti ជាដើម។ ក្នុងភវិស្សន្តីវិភត្តិ ផ្លាស់ ss បច្ច័យ ជាមួយចុងធាតុជា kkha ដោយសូត្រថា “bhuja+muca+vaca+visānaṃ kkhaṅa” ហើយធ្វើវុទ្ធិ សម្រេចរូបជា bhokkhati, bhuñjissati, bhokkhanti, bhuñjissanti ជាដើម។

මුච=මොචනෙ, මුච්චති, මුච්චන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-මුච්චති, මුච්චන්ති ඉච්චාදි. (රුධාදිනයො).

មុចធាតុ (muca) ក្នុងអត្ថរួចផុត (លែង) សម្រេចរូបជា muccati, muccanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា muccati, muccanti ជាដើម។ (ចប់ន័យនៃរុធាទិគណៈ)។

දිව=කීළා විජිගිංසා වොහාර ජුති ථුති ගතීසු,

ទិវធាតុ (diva) ក្នុងអត្ថលេង, ប្រាថ្នាឈ្នះ, ជួញដូរ, រុងរឿង, សរសើរ និងទៅ,

5,21. දිවාදීහි යක

៥,២១. ចុះ yaka បច្ច័យ ក្រោយពីទិវាទិធាតុទាំងឡាយ

දිවාදීහි කත්තරි ලවිසයෙ යක හොති. කකාරො කානුබන්ධකාරියත්ථො, එව+මුපරි ච. වස්ස බකාරෙ පුබ්බරූපං, සො ජුතං දිබ්බති, දිබ්බන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-ක්‍යෙ තෙන දිබ්බති, දිබ්බන්ති ඉච්චාදි. දිබ්බිස්සති, තෙන දිබ්බිස්සති. අදිබ්බි දිබ්බි. තෙන අදිබ්බි දිබ්බි. අදිබ්බිස්ස. තෙන අදිබ්බිස්ස. දිබ්බෙ දිබ්බෙය්‍ය. තෙන දිබ්බෙ දිබ්බෙය්‍ය. දිබ්බතු. තෙන දිබ්බතු ඉච්චාදි.

ចុះ yaka បច្ច័យ ក្រោយពីទិវាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងកត្តុវាចកៈ ដែលជាវិស័យនៃ ល-វិភត្តិ។ អក្សរ ក (k) មានប្រយោជន៍សម្រាប់កិច្ចដែលត្រូវធ្វើដោយសារ ក-អនុពន្ធ, ខាងលើៗទៅទៀត ក៏ដូច្នោះដែរ។ ធ្វើបុព្វរូប វ (v) ជាមួយ យ (y) ទៅជា ព្វ (bb) សម្រេចរូបជា so jutaṃ dibbati (គាត់លេងល្បែង), dibbanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ចុះ ya បច្ច័យ សម្រេចរូបជា tena dibbati, dibbanti ជាដើម។ ភវិស្សន្តី៖ dibbissati, ក្នុងកម្ម៖ tena dibbissati។ អជ្ជតនី៖ adibbi, dibbi, ក្នុងកម្ម៖ tena adibbi, dibbi។ កាឡាតិបត្តិ៖ adibbissa, ក្នុងកម្ម៖ tena adibbissa។ សត្តមី៖ dibbe, dibbeyya, ក្នុងកម្ម៖ tena dibbe, dibbeyya។ បញ្ចមី៖ dibbatu, ក្នុងកម្ម៖ tena dibbatu ជាដើម។

සිව=තන්තුසන්තානෙ, සිබ්බති, සිබ්බන්ති ඉච්චාදි. පද=ගමනෙ, උපුබ්බො, චවග්ගපුබ්බරූපානි, උප්පජ්ජති, උප්පජ්ජරෙ උප්පජ්ජන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙක්‍යෙ තෙන පටිපජ්ජතෙ ඉච්චාදි. භාවෙ-උප්පජ්ජතෙ තයා. බුධ=අවගමනෙ, ඣකාරපුබ්බරූපානි යක්ඛරෙසු. ධම්මං බුජ්ඣති, බුජ්ඣරෙ බුජ්ඣන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-මයා ධම්මො බුජ්ඣතෙ ඉච්චාදි. යුධ=සම්පහාරෙ, යුජ්ඣති+ච්චාදි. නහ=බන්ධනෙ, ‘‘හස්ස විපල්ලාසො’’ති යෙ විපල්ලාසො, සන්නය්හති+ච්චාදි. මන=ඤාණෙ, ඤ්ඤකාර+පුබ්බරූපානි, මඤ්ඤති+ච්චාදි. තුස=තුට්ඨිම්හි, පුබ්බරූපෙ තුස්සති+ච්චාදි. සම=උපසමෙ, සම්මති+ච්චාදි.

សិវធាតុ (siva) ក្នុងអត្ថដេរ (តសរសៃអំបោះ) សម្រេចរូបជា sibbati, sibbanti ជាដើម។ បទធាតុ (pada) ក្នុងអត្ថទៅ មាន ឧ-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ (u-pubba) ធ្វើបុព្វរូបជាអក្សរក្នុង ច-វគ្គ (cavagga) សម្រេចរូបជា uppajjati, uppajjare, uppajjanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ចុះ ya បច្ច័យ សម្រេចរូបជា tena paṭipajjate ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចកៈ សម្រេចរូបជា uppajjate tayā។ ពុធធាតុ (budha) ក្នុងអត្ថដឹង ធ្វើបុព្វរូបជា ឈ (jh) ក្នុងកាលដែលមាន យ (y) អក្សរនៅខាងចុង សម្រេចរូបជា bujjhati, bujjhare, bujjhanti dhammaṃ (ដឹងនូវធម៌) ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា mayā dhammo bujjhate ជាដើម។ យុធធាតុ (yudha) ក្នុងអត្ថច្បាំង សម្រេចរូបជា yujjhati ជាដើម។ នហធាតុ (naha) ក្នុងអត្ថចង ផ្លាស់ប្តូរទីតាំងនៃ ហ (h) ជាមួយ យ (y) ដោយសូត្រថា “hassa vipallāso” សម្រេចរូបជា sannayhati ជាដើម។ មនធាតុ (mana) ក្នុងអត្ថដឹង ធ្វើបុព្វរូបជា ញ្ញ (ññ) សម្រេចរូបជា maññati ជាដើម។ តុសធាតុ (tusa) ក្នុងអត្ថត្រេកអរ ធ្វើបុព្វរូប សម្រេចរូបជា tussati ជាដើម។ សមធាតុ (sama) ក្នុងអត្ថស្ងប់ សម្រេចរូបជា sammati ជាដើម។

ජන=ජනනෙ[Pg.246], ‘‘ජනිස්සා’’ති ආ හොති කානුබන්ධෙ බහුලාධිකාරා, සො ජායති, ජායන්ති+ච්චාදි. කම්මෙ-ජනිතුං පයොජෙතීති ‘‘පයොජකබ්‍යාපාරෙ ණාපි චෙ’’ති ණිම්හි ‘‘අඤ්ඤත්‍රාපී’’ති වුද්ධිපටිසෙධෙ ක්‍යම්හි ‘‘දීඝො සරස්සා’’ති දීඝෙ ච කතෙ තෙන ජනීයති, ජනීයන්ති ඉච්චාදි. සො ජායිස්සති. තෙන ජනිස්සති. සො අජායි, තෙන අජනීයි. සො අජායිස්ස, තෙන අජනීයිස්ස. සො ජායෙ ජායෙය්‍ය, තෙන ජනීයෙය්‍ය. සො ජායතු, තෙන ජනීයතු ඉච්චාදි. (දිවාදිනයො).

ជនធាតុ (jana) ក្នុងអត្ថកើត ផ្លាស់ស្រៈចុងធាតុជា អា (ā) ក្នុងកាលដែលមាន ក-អនុពន្ធ ដោយអំណាចពាក្យថា “janissā” ដែលមានអធិការដ៏ច្រើន សម្រេចរូបជា so jāyati (គាត់កើត), jāyanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ញ៉ាំង... ឲ្យកើត ចុះ ណ (ṇa) បច្ច័យ ក្នុងអត្ថបយោជកព្យាបារ ដោយសូត្រថា “payojakabyāpāre ṇāpi ce” ហាមឃាត់វុទ្ធិដោយសូត្រថា “aññatrāpī” កាលបើចុះ ya បច្ច័យ ធ្វើជាទីឃៈដោយសូត្រថា “dīgho sarassā” សម្រេចរូបជា tena janīyati, janīyanti ជាដើម។ ភវិស្សន្តី៖ so jāyissati, ក្នុងកម្ម៖ tena janissati។ អជ្ជតនី៖ so ajāyi, ក្នុងកម្ម៖ tena ajanīyi។ កាឡាតិបត្តិ៖ so ajāyissa, ក្នុងកម្ម៖ tena ajanīyissa។ សត្តមី៖ so jāye, jāyeyya, ក្នុងកម្ម៖ tena janīyeyya។ បញ្ចមី៖ so jāyatu, ក្នុងកម្ម៖ tena janīyatu ជាដើម។ (ចប់ន័យនៃទិវាទិគណៈ)។

තුද=බ්‍යථනෙ,

តុទធាតុ (tuda) ក្នុងអត្ថបៀតបៀន (ធ្វើឲ្យឈឺចាប់),

5,22. තුදාදීහි කො

៥,២២. ចុះ ko បច្ច័យ ក្រោយពីតុទាទិធាតុទាំងឡាយ

තුදාදීහි කත්තරි ලවිසයෙ කො හොති. තුදති, තුදන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-තුද්‍යති තුජ්ජති, තුද්‍යරෙ තුද්‍යන්ති, තුජ්ජරෙ තුජ්ජන්ති+ච්චාදි. තථා තුදිස්සති තුජ්ජිස්සති. අතුදි, අතුදිංසු, අතුජ්ජි. අතුදිස්ස අතුජ්ජිස්ස, තුදෙය්‍ය තුජ්ජෙය්‍ය. තුදතු, තුදන්තු, තුජ්ජතු ඉච්චාදි.

ចុះ ko បច្ច័យ ក្រោយពីតុទាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងកត្តុវាចកៈ ដែលជាវិស័យនៃ ល-វិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា tudati, tudanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា tudyati, tujjati, tudyare, tudyanti, tujjare, tujjanti ជាដើម។ ភវិស្សន្តី៖ tudissati, tujjissati ដូចគ្នា។ អជ្ជតនី៖ atudi, atudiṃsu, atujji។ កាឡាតិបត្តិ៖ atudissa, atujjissa, សត្តមី៖ tudeyya, tujjeyya។ បញ្ចមី៖ tudatu, tudantu, tujjatu ជាដើម។

විස=පවෙසනෙ, පපුබ්බො. සො ගාමං පවිසති ඉච්චාදි. කම්මෙ-පවිසීයති ඉච්චාදි. පවිසිස්සති. පවිසීයිස්සති. පාවිසි, ඊම්හි ‘‘භුජමුචා’’ දිනා යොගවිභාගා ක්ඛඞ. පාවිසි, පවිසි පාවෙක්ඛි, පථවිං පාවිසිංසු පවිසිංසු. පාවිසීයි. පාවිසිස්ස පවිසිස්ස. පාවිසීයිස්ස. පවිසෙ පවිසෙය්‍ය, විකරණලොපො [Pg.247] පවිසීයෙය්‍ය. පවිසතු, පවිසීයතු ඉච්චාදි. නුදති. දිස=උච්චාරණෙ, උද්දිස්සති, ලිඛති, තුසති ඉච්චාදි. (තුදාදිනයො).

វិសធាតុ (visa) ក្នុងអត្ថចូលទៅ មាន ប-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ (pa-pubba) សម្រេចរូបជា so gāmaṃ pavisati (គាត់ចូលទៅកាន់ស្រុក) ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា pavisīyati ជាដើម។ ភវិស្សន្តី៖ pavisissati, ក្នុងកម្ម៖ pavisīyissati។ អជ្ជតនី៖ ក្នុងកាលដែលមាន ឦ (ī) វិភត្តិ ផ្លាស់ជា kkhaṅa ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ក្នុងសូត្រមាន “bhujamucā” ជាដើម សម្រេចរូបជា pāvisi, pavisi, pāvekkhi, pathaviṃ pāvisiṃsu, pavisiṃsu។ ក្នុងកម្ម៖ pāvisīyi។ កាឡាតិបត្តិ៖ pāvisissa, pavisissa, ក្នុងកម្ម៖ pāvisīyissa។ សត្តមី៖ pavise, paviseyya, លុបវិករណបច្ច័យ ក្នុងកម្ម៖ pavisīyeyya។ បញ្ចមី៖ pavisatu, ក្នុងកម្ម៖ pavisīyatu ជាដើម។ នុទធាតុ (nuda) សម្រេចរូបជា nudati។ ទិសធាតុ (disa) ក្នុងអត្ថពោល (សម្តែង) សម្រេចរូបជា uddissati, likhati, tusati ជាដើម។ (ចប់ន័យនៃតុទាទិគណៈ)។

ජි=ජයෙ,

ជិធាតុ (ji) ក្នុងអត្ថឈ្នះ,

5,23. ජ්‍යාදීහි ක්නා

៥,២៣. ចុះ knā បច្ច័យ ក្រោយពីជ្យាទិធាតុទាំងឡាយ

ජ්‍යාදීහි කත්තරි ලවිසයෙ ක්නා හොති. න වුද්ධි. කිලෙසෙ ජිනාති, ජිනන්ති. තෙන කිලෙසො ජීයති, ජීයන්ති, ක්‍යෙ දීඝො. ජිනිස්සති, ජිනිස්සන්ති. අජිනි ජිනි. අජීයි, අජීයිත්ථ. අජිනිස්ස. අජීයිස්ස. ජිනෙය්‍ය. ජිනාතු ඉච්චාදි. චි=චයෙ, තථා චිනාති, චිනන්ති ඉච්චාදි.

ចុះ knā បច្ច័យ ក្រោយពីជ្យាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងកត្តុវាចកៈ ដែលជាវិស័យនៃ ល-វិភត្តិ។ មិនមានវុទ្ធិឡើយ។ សម្រេចរូបជា kilese jināti (ឈ្នះនូវកិលេសទាំងឡាយ), jinanti។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ធ្វើជាទីឃៈកាលបើមាន ya បច្ច័យ សម្រេចរូបជា tena kileso jīyati, jīyanti។ ភវិស្សន្តី៖ jinissati, jinissanti។ អជ្ជតនី៖ ajini, jini, ក្នុងកម្ម៖ ajīyi, ajīyittha។ កាឡាតិបត្តិ៖ ajinissa, ក្នុងកម្ម៖ ajīyissa។ សត្តមី៖ jineyya។ បញ្ចមី៖ jinātu ជាដើម។ ចិធាតុ (ci) ក្នុងអត្ថសន្សំ សម្រេចរូបជា cināti, cinanti ជាដើម ដូចគ្នាដែរ។

ඤා=අවබොධනෙ,

ញាធាតុ (ñā) ក្នុងអត្ថដឹងច្បាស់,

5,120. ඤාස්ස නෙ ජා

៥,១២០. ផ្លាស់ ញាធាតុ ជា ជា (jā) ក្នុងកាលដែលមាន ណា (nā) បច្ច័យ

ඤාධාතුස්ස ජා හොති නකාරෙ. විජානාති.

ផ្លាស់ ញាធាតុ ជា ជា (jā) ក្នុងកាលដែលមាន ណា (nā) បច្ច័យ សម្រេចរូបជា vijānāti។

61. ඤාස්ස සනාස්ස නායො තිම්හි

៦១. ផ្លាស់ ញាធាតុ ព្រមទាំង ណា (nā) បច្ច័យ ជា នាយ (nāya) ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន តិ (ti) វិភត្តិ

සනාස්ස ඤාස්ස නායො වා හොති තිම්හි. නායති, විජානාති ඉච්චාදි. කම්මෙ-විඤ්ඤායති ඉච්චාදි. ක්‍යෙ ‘‘ආස්සෙ චා’’ති එත්ථ ‘‘ආස්සෙ’’ති යොගවිභාගා ආස්ස එ හොති, යස්ස ද්විත්තෙ ඤෙය්‍යති, ඤෙය්‍යන්ති ඉච්චාදි. විජානිස්සති, විජානිස්සන්ති. කම්මෙ – ‘‘ක්‍යස්ස ස්සෙ’’ති ක්‍යලොපෙ රස්සෙ ච කතෙ ඤාස්සති, ඤාස්සන්ති, විඤ්ඤායිස්සති, පඤ්ඤායිස්සති.

ផ្លាស់ ញាធាតុ ព្រមទាំង ណា (nā) បច្ច័យ ជា នាយ (nāya) ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន តិ (ti) វិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា nāyati, vijānāti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា viññāyati ជាដើម។ កាលបើចុះ ya បច្ច័យ ផ្លាស់ អា (ā) ជា អេ (e) ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ត្រង់ពាក្យថា “āsse” ក្នុងសូត្រ “āsse cā” ហើយតម្រួត យ (y) សម្រេចរូបជា ñeyyati, ñeyyanti ជាដើម។ ភវិស្សន្តី៖ vijānissati, vijānissanti។ ក្នុងកម្មវាចកៈ លុប ya បច្ច័យ និងធ្វើជា រស្សៈ ដោយសូត្រថា “kyassa sse” សម្រេចរូបជា ñāssati, ñāssanti, viññāyissati, paññāyissati។

65. ස්සස්ස හි කම්මෙ

៦៥. ផ្លាស់ ss បច្ច័យ ជា ហិ (hi) ខ្លះ ក្នុងកម្មវាចកៈ

ඤාතො පරස්ස ස්සස්ස හි වා හොති කම්මෙ, පඤ්ඤායිහිති, පඤ්ඤායිහින්ති. අඤාගමෙ සමජානි, සංජානි, සංජානිංසු. සමජා- නිංසු[Pg.248]. කම්මෙ-පඤ්ඤායි, පඤ්ඤායිංසු. අජානිස්ස. කම්මෙ-අඤ්ඤායිස්ස.

ផ្លាស់ ss បច្ច័យ នៅខាងក្រោយពីញាធាតុ ជា ហិ (hi) ខ្លះ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា paññāyihiti, paññāyihinti។ កាលបើមាន អ-អាគម សម្រេចរូបជា samajāni, saṃjāni, saṃjāniṃsu, samajāniṃsu។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា paññāyi, paññāyiṃsu។ កាឡាតិបត្តិ៖ ajānissa, ក្នុងកម្ម៖ aññāyissa។

63. එය්‍යස්සි+යාඤා වා

៦៣. ផ្លាស់ eyyā វិភត្តិ ជា iyā និង ñā ខ្លះ

ඤාතො පරස්ස එය්‍යස්ස ඉයා+ඤා හොන්ති වා. ජානියා.

ផ្លាស់ eyyā វិភត្តិ នៅខាងក្រោយពីញាធាតុ ជា iyā និង ñā ខ្លះ សម្រេចរូបជា jāniyā។

62. ඤාම්හි ජං

៦២. ផ្លាស់ ញាធាតុ ព្រមទាំង ណា (nā) បច្ច័យ ជា ជញ្ញ (jañña) ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានការផ្លាស់ជា ញា (ñā)

ඤාදෙසෙ සනාස්ස ඤාස්ස ජං වා හොති. ජඤ්ඤා, ජානෙය්‍ය, ජානෙය්‍යුං. කම්මෙ-පඤ්ඤායෙය්‍ය, පඤ්ඤායෙය්‍යුං. විජානාතු, විජානන්ථු. කම්මෙ-විඤ්ඤායතු ඉච්චාදි.

កាលបើមានការផ្លាស់ជា ញា (ñā) ផ្លាស់ ញាធាតុ ព្រមទាំង ណា (nā) បច្ច័យ ជា ជញ្ញ (jañña) ខ្លះ សម្រេចរូបជា jaññā, jāneyya, jāneyyuṃ។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា paññāyeyya, paññāyeyyuṃ។ បញ្ចមី៖ vijānātu, vijānantu។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា viññāyatu ជាដើម។

මා=මානෙ, ‘‘ආ ඊ ස්සාදීනං බ්‍යඤ්ජනස්සිඤ’’ ඉති ඉඤඉති යොගවිභාගා ඉඤාගමෙ පුබ්බසරලොපො, මිනාති, මිනන්ති. කම්මෙ-මීයති ඉච්චාදි. ලූ=ඡෙදනෙ, ‘‘ක්ණාක්නාසු රස්සො’’ති ධාතුස්ස රස්සො, ලුනාති, ලුනන්ති. කම්මෙ-ලූයති ඉච්චාදි. ධු=කම්පනෙ, ධුනාති ඉච්චාදි. (ජ්‍යාදිනයො).

មាធាតុ (mā) ក្នុងអត្ថវាស់ (ប្រមាណ) កាលបើមាន iña អាគម ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “iña” ក្នុងសូត្រ “ā ī ssādīnaṃ byañjanassiña” ហើយលុបស្រៈខាងដើម សម្រេចរូបជា mināti, minanti។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា mīyati ជាដើម។ លូធាតុ (lū) ក្នុងអត្ថកាត់ ធ្វើជាស្រៈរស្សៈនៃធាតុ ដោយសូត្រថា “kṇāknāsu rasso” សម្រេចរូបជា lunāti, lunanti។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា lūyati ជាដើម។ ធុធាតុ (dhu) ក្នុងអត្ថញាប់ញ័រ សម្រេចរូបជា dhunāti ជាដើម។ (ចប់ន័យនៃជ្យាទិគណៈ)។

කී=දබ්බවිනීමයෙ,

កីធាតុ (kī) ក្នុងអត្ថដោះដូរទ្រព្យ (ទិញ),

24. ක්‍යාදීහි ක්ණා

២៤. ចុះ kṇā បច្ច័យ ក្រោយពីក្យាទិធាតុទាំងឡាយ

ක්‍යාදීහි ලවිසයෙ ක්ණා හොති. ‘‘ක්ණාක්නාසු රස්සො’’ති රස්සෙ කිණාති, කිණන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-වික්කීයති, වික්කීයන්ති. වික්කිණිස්සති, වික්කිණිස්සන්ති. වික්කීයිස්සති, වික්කීයිස්සන්ති. අකිණි, වික්කිණි, වික්කීයි. අකිණිස්ස, වික්කිණිස්ස. වික්කිණෙ වික්කිණෙය්‍ය.

ចុះ kṇā បច្ច័យ ក្រោយពីក្យាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងកត្តុវាចកៈ ដែលជាវិស័យនៃ ល-វិភត្តិ។ ធ្វើជាស្រៈរស្សៈដោយសូត្រថា “Kṇāknāsu rasso” សម្រេចរូបជា kiṇāti, kiṇanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា vikkīyati, vikkīyanti។ ភវិស្សន្តី៖ vikkiṇissati, vikkiṇissanti។ ក្នុងកម្ម៖ vikkīyissati, vikkīyissanti។ អជ្ជតនី៖ akiṇi, vikkiṇi, ក្នុងកម្ម៖ vikkīyi។ កាឡាតិបត្តិ៖ akiṇissa, vikkiṇissa។ សត្តមី៖ vikkiṇe, vikkiṇeyya។

වික්කීයෙ[Pg.249]. වික්කීයෙය්‍ය. වික්කිණාතු, වික්කිණන්තු, වික්කීයතු, වික්කීයන්තු ඉච්චාදි. සු=සවනෙ, සුණාති, සුණන්ති ඉච්චාදි.

ក្នុងកម្ម៖ vikkīye, vikkīyeyya។ បញ្ចមី៖ vikkiṇātu, vikkiṇantu, ក្នុងកម្ម៖ vikkīyatu, vikkīyantu ជាដើម។ សុធាតុ (su) ក្នុងអត្ថស្តាប់ សម្រេចរូបជា suṇāti, suṇanti ជាដើម។

සක=සත්තියං,

សកធាតុ (saka) ក្នុងអត្ថអាច (អង់អាច),

5,121. සකා+පානං කුක+කු ණෙ

៥,១២១. ចុះ kuka និង ku អាគម ក្រោយពីសកធាតុ និងអាបធាតុ ក្នុងកាលដែលមាន ណា (ṇa) បច្ច័យ

සක+ආපානං කුක+කුඉච්චෙතෙ ආගමා හොන්ති ණෙ. සක්කුණාති, සක්කුණන්ති. සක්කුනාති, සක්කුනන්ති.

ចុះ kuka និង ku អាគមទាំងឡាយនេះ ក្រោយពីសកធាតុ និងអាបធាតុ ក្នុងកាលដែលមាន ណា (ṇa) បច្ច័យ សម្រេចរូបជា sakkuṇāti, sakkuṇanti និង sakkunāti, sakkunanti។

53. ස්සෙ වා

៥៣. ផ្លាស់ ណា (ṇā) បច្ច័យ ក្រោយពីសកធាតុ ជា kkha ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ss បច្ច័យ

සකස්මා ක්ණාස්ස ක්ඛො වා හොති ස්සෙ. සක්ඛිස්සති, සක්ඛිස්සන්ති.

ផ្លាស់ kṇā បច្ច័យ ក្រោយពីសកធាតុ ជា kkha ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ss បច្ច័យ សម្រេចរូបជា sakkhissati, sakkhissanti។

58. සකා ක්ණාස්ස ඛ ඊආදො

៥៨. ផ្លាស់ kṇā បច្ច័យ ក្រោយពីសកធាតុ ជា kha ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ឦ (ī) វិភត្តិជាដើម

සකස්මා ක්ණාස්ස ඛො වා හොති ඊආදීසු. අසක්ඛි සක්ඛි, සක්ඛිංසු. අසක්ඛිස්ස, අසක්ඛිස්සංසු. සක්කුණෙ සක්කුණෙය්‍ය. සක්කුණාතු, සක්කුණන්තු.

ផ្លាស់ kṇā បច្ច័យ ក្រោយពីសកធាតុ ជា kha ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ឦ (ī) វិភត្តិជាដើម សម្រេចរូបជា asakkhi, sakkhi, sakkhiṃsu។ កាឡាតិបត្តិ៖ asakkhissa, asakkhissaṃsu។ សត្តមី៖ sakkuṇe, sakkuṇeyya។ បញ្ចមី៖ sakkuṇātu, sakkuṇantu។

අප=පාපුණනෙ, පපුබ්බො, ‘‘සකා+පානං කුක+කු ණෙ’’ති කුකතෙ සම්පත්ති පාපුණාති, පාපුණන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙපාපීයති, පාපීයන්ති. පාපුණිස්සති, පාපුණිස්සන්ති. කම්මෙ-පාපීයිස්සති, පාපීයිස්සන්ති. පාපුණි, පාපුණිංසු. කම්මෙ-පාපීයි, පාපීයිත්ථ. අපාපුණිස්ස. කම්මෙ-අපාපීයිස්ස. පාපුණෙ, පාපුණෙය්‍ය. කම්මෙ-පාපීයෙය්‍ය. පාපුණාතු, පාපුණන්තු. කම්මෙ-පාපීයතු ඉච්චාදි. (ක්‍යාදිනයො).

អបធាតុ (apa) ក្នុងអត្ថដល់ មាន ប-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ (pa-pubba) កាលបើចុះ kuka អាគម ដោយសូត្រថា “sakā+pānaṃ kuka+ku ṇe” សម្រេចរូបជា pāpuṇāti, pāpuṇanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា pāpīyati, pāpīyanti។ ភវិស្សន្តី៖ pāpuṇissati, pāpuṇissanti។ ក្នុងកម្ម៖ pāpīyissati, pāpīyissanti។ អជ្ជតនី៖ pāpuṇi, pāpuṇiṃsu, ក្នុងកម្ម៖ pāpīyi, pāpīyittha។ កាឡាតិបត្តិ៖ apāpuṇissa, ក្នុងកម្ម៖ apāpīyissa។ សត្តមី៖ pāpuṇe, pāpuṇeyya, ក្នុងកម្ម៖ pāpīyeyya។ បញ្ចមី៖ pāpuṇātu, pāpuṇantu, ក្នុងកម្ម៖ pāpīyatu ជាដើម។ (ចប់ន័យនៃក្យាទិគណៈ)។

සු=සවනෙ,

សុធាតុ (su) ក្នុងអត្ថស្តាប់,

25. ස්වාදීහි ක්ණො

២៥. ចុះ kṇo បច្ច័យ ក្រោយពីស្វាទិធាតុទាំងឡាយ

සුආදීහි [Pg.250] ලවිසයෙ ක්ණො හොති. කානුබන්ධත්තා න වුද්ධි. ධම්මං සුණොති. පරස්සරලොපෙ සුණොන්ති. කම්මෙ-ක්‍යෙ දීඝෙ සූයති, සූයන්ති. ද්විත්තෙ සුය්‍යති සුය්‍යන්ති+ච්චාදි. ඉඤාගමෙ සුණිස්සති, සුණිස්සන්ති. කම්මෙ-ක්‍යලොපෙ වුද්ධි. සොස්සති, සොස්සන්ති ඉච්චාදි. අසුණි සුණි, අසුණිංසු සුණිංසු.

ចុះ kṇo បច្ច័យ ក្រោយពីស្វាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងកត្តុវាចកៈ ដែលជាវិស័យនៃ ល-វិភត្តិ។ ព្រោះមាន ក-អនុពន្ធ មិនមានវុទ្ធិឡើយ សម្រេចរូបជា suṇoti dhammaṃ (ស្តាប់នូវធម៌)។ កាលបើលុបស្រៈខាងចុង សម្រេចរូបជា suṇonti។ ក្នុងកម្មវាចកៈ កាលបើចុះ ya បច្ច័យ ធ្វើជាទីឃៈ សម្រេចរូបជា sūyati, sūyanti។ កាលបើមានតម្រួត សម្រេចរូបជា suyyati, suyyanti ជាដើម។ កាលបើមាន iña អាគម សម្រេចរូបជា suṇissati, suṇissanti។ ក្នុងកម្មវាចកៈ លុប ya បច្ច័យ ហើយធ្វើវុទ្ធិ សម្រេចរូបជា sossati, sossanti ជាដើម។ អជ្ជតនី៖ asuṇi, suṇi, asuṇiṃsu, suṇiṃsu។

60. තෙසු සුතො ක්ණො+ක්ණානං රොට

៦០. ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយនោះ ផ្លាស់ kṇo និង kṇā បច្ច័យ ក្រោយពីសុធាតុ ជា roṭa ខ្លះ

තෙසු ඊආදීසු සුතො පරෙසං ක්ණො+ක්ණානං රොට වා හොති. රකාරො අනුබන්ධො. ටො සබ්බාදෙසත්ථො. උස්ස ලොපෙ ද්විත්තං ඊස්ස සි ච. අස්සොසි, අස්සොසිංසු. ‘‘ඉංස්ස ච සිඤ’’ති යොගවිභාගා සිඤ, අස්සොසිංසු, පච්චස්සොසුං. අසුයි, අසුයිත්ථ. අසුණිස්ස, තෙන අසුයිස්ස. සුණෙ සුණෙය්‍ය, සුණෙය්‍යං. තෙන සූයෙ සූයෙය්‍ය. සුණාතු, සුණන්තු. සූයතු, සූයන්තු ඉච්චාදි.

ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយនោះ មាន ឦ (ī) វិភត្តិជាដើម ផ្លាស់ kṇo និង kṇā បច្ច័យ ក្រោយពីសុធាតុ ជា roṭa ខ្លះ។ អក្សរ រ (r) ជាអនុពន្ធ។ អក្សរ ដ (ṭ) មានប្រយោជន៍សម្រាប់ទេសៈទាំងអស់។ លុប ឧ (u) តម្រួត និងផ្លាស់ ឦ (ī) ជា សិ (si) ផង សម្រេចរូបជា assosi, assosiṃsu។ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “siña” ក្នុងសូត្រ “iṃssa ca siña” សម្រេចរូបជា assosiṃsu, paccassosuṃ។ ក្នុងកម្ម៖ asuyi, asuyittha។ កាឡាតិបត្តិ៖ asuṇissa, ក្នុងកម្ម៖ tena asuyissa។ សត្តមី៖ suṇe, suṇeyya, suṇeyyaṃ។ ក្នុងកម្ម៖ tena sūye, sūyeyya។ បញ្ចមី៖ suṇātu, suṇantu។ ក្នុងកម្ម៖ sūyatu, sūyantu ជាដើម។

ගි=සද්දෙ, ගිණොති. ගිණන්ති. ත්වං ගිණොසි. ගිණිස්සති, ගිණිස්සන්ති. අගිණිස්ස. ගිණෙය්‍ය. ගිණොතු ඉච්චාදි. වු=සංවරණෙ, ආවුණොති, ආවුණන්ති. ආවුණොසි ඉච්චාදි. සෙසෙසුපි යොජෙතබ්බං. (ස්වාදිනයො).

គិធាតុ (gi) ក្នុងអត្ថបញ្ចេញសំឡេង សម្រេចរូបជា giṇoti, giṇanti, tvaṃ giṇosi។ ភវិស្សន្តី៖ giṇissati, giṇissanti។ កាឡាតិបត្តិ៖ agiṇissa។ សត្តមី៖ giṇeyya។ បញ្ចមី៖ giṇotu ជាដើម។ វុធាតុ (vu) ក្នុងអត្ថបិទ (រារាំង) សម្រេចរូបជា āvuṇoti, āvuṇanti, āvuṇosi ជាដើម។ គប្បីប្រកបក្នុងធាតុដែលសេសសល់ទាំងឡាយផងដែរ។ (ចប់ន័យនៃស្វាទិគណៈ)។

තන=විත්ථාරෙ,

តនធាតុ (tana) ក្នុងអត្ថផ្សាយទៅ (ពង្រីក),

26. තනාදිත්වො

២៦. ចុះ o បច្ច័យ ក្រោយពីតនាទិធាតុទាំងឡាយ

තනාදිතො කත්තරි ලවිසයෙ ඔ හොති. කිත්තිං තනොති, තනොන්ති ඉච්චාදි.

ចុះ o បច្ច័យ ក្រោយពីតនាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងកត្តុវាចកៈ ដែលជាវិស័យនៃ ល-វិភត្តិ សម្រេចរូបជា kittiṃ tanoti (ផ្សាយទៅនូវកិត្តិយស), tanonti ជាដើម។

76. ඔවිකරණස්සු පරච්ඡක්කෙ

៧៦. ផ្លាស់ o វិករណបច្ច័យ ជា ឧ (u) ក្នុងកាលដែលមានវិភត្តិ ៦ តួខាងចុង (អត្តនោបទ)

ඔවිකරණස්ස [Pg.251] උ හොති පරච්ඡක්කවිසයෙ. තනුතෙ, තන්වන්තෙ. තනුසෙ, තනුව්හෙ. තන්වෙ, තන්වම්හෙ. කම්මෙ –

ផ្លាស់ o វិករណបច្ច័យ ជា ឧ (u) ក្នុងកាលដែលមានវិភត្តិ ៦ តួខាងចុង (អត្តនោបទ) សម្រេចរូបជា tanute, tanvante, tanuse, tanuvhe, tanve, tanvamhe។ ក្នុងកម្មវាចកៈ —

5,138. තනස්සා වා

៥,១៣៨. ផ្លាស់ តនធាតុ ជា អា (ā) ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ya បច្ច័យ

තනස්ස වා ආ හොති ක්‍යෙ. පපුබ්බො, පතායති. පතඤ්ඤති, පතායරෙ පතායන්ති පතඤ්ඤරෙ පතඤ්ඤන්ති+ච්චාදි. තථා විකරණලොපෙ ඉඤාගමෙ ච තනිස්සති, තනිස්සන්ති. පතායිස්සති. අතනි, අතනිංසු. අතනිස්ස. පතායිස්ස. තනෙය්‍ය, තනෙය්‍යුං. තනොතු, තනොන්තු ඉච්චාදි.

ផ្លាស់ តនធាតុ ជា អា (ā) ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ya បច្ច័យ។ មាន ប-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ (pa-pubba) សម្រេចរូបជា patāyati, pataññati, patāyare, patāyanti, pataññare, pataññanti ជាដើម។ ភវិស្សន្តី៖ លុបវិករណបច្ច័យ និងចុះ iña អាគម សម្រេចរូបជា tanissati, tanissanti ដូចគ្នា និង patāyissati។ អជ្ជតនី៖ atani, ataniṃsu។ កាឡាតិបត្តិ៖ atanissa, ក្នុងកម្ម៖ patāyissa។ សត្តមី៖ taneyya, taneyyuṃ។ បញ្ចមី៖ tanotu, tanontu ជាដើម។

කර=කරණෙ,

ករធាតុ (kara) ក្នុងអត្ថធ្វើ,

5,177. කරස්ස සොස්ස කුබ්බ+කුරු+කයිරා

៥,១៧៧. ផ្លាស់ ករធាតុ ព្រមទាំង o វិករណបច្ច័យ ជា kubba, kuru, kayira ខ្លះ

කරස්ස ස ඔකාරස්ස කුබ්බාදයො වා හොන්ති න්ත+මාන+ත්‍යාදීසු. කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කරොති, කරොන්ති. කරොසි, කරොථ.

ផ្លាស់ ករធាតុ ព្រមទាំង o វិករណបច្ច័យ ជា kubba ជាដើម ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន nta, māna, ti វិភត្តិជាដើម សម្រេចរូបជា kubbati, kubbanti, karoti, karonti, karosi, karotha។

23. කරස්ස සොස්ස කුං

២៣. ផ្លាស់ ករធាតុ ព្រមទាំង o វិករណបច្ច័យ ជា kuṃ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន mi, ma វិភត្តិ

කරස්ස ස ඔකාරස්ස කුං වා හොති මිමෙසු. කුම්මි කරොමි. කුම්ම කරොම. පරච්ඡක්කෙ කුරුතෙ කුබ්බතෙ, කුබ්බන්තෙ ඉච්චාදි. කයිරති, කයිරන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-ක්‍යස්ස ද්විත්තෙ ඊස්ස රස්සො, කරිය්‍යති, කරීයති වා ඉච්චාදි. ‘‘තවග්ගවරණා’’ දිනා [Pg.252] යෙ රස්ස යකාරෙ කය්‍යති, කය්‍යන්ති. බහුලාධකාරා කම්මෙ ක්වචි ඉමිනා කයිරාදෙසෙ තෙන කයිරති, කයිරන්ති ඉච්චාදි. භවිස්සතිම්හි –

ផ្លាស់ ករធាតុ ព្រមទាំង o វិករណបច្ច័យ ជា kuṃ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន mi, ma វិភត្តិ សម្រេចរូបជា kummi, karomi និង kumma, karoma។ ក្នុងវិភត្តិ ៦ តួខាងចុង (អត្តនោបទ) សម្រេចរូបជា kurute, kubbate, kubbante ជាដើម និង kayirati, kayiranti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ តម្រួត ya បច្ច័យ និងធ្វើជា រស្សៈ សម្រេចរូបជា kariyyati ឬ karīyati ជាដើម។ ដោយសូត្រថា “Tavaggavaraṇā” ជាដើម កាលបើមាន យ (y) អក្សរ សម្រេចរូបជា kayyati, kayyanti។ ដោយអំណាចពាក្យថា ពហុឡំ (bahula) ក្នុងកម្មវាចកៈ ជួនកាលផ្លាស់ជា kayira សម្រេចរូបជា tena kayirati, kayiranti ជាដើម។ ក្នុងភវិស្សន្តីវិភត្តិ —

25. හාස්ස චා+හඞ ස්සෙන

២៥. ផ្លាស់ ករធាតុ ព្រមទាំង o វិករណបច្ច័យ ជា hā និង āhaṅa ខ្លះ ជាមួយ ss បច្ច័យ

කරස්ස සොස්ස හාස්ස ච ආහඞ වා හොති ස්සෙන සහ. කාහති, කාහන්ති ඉච්චාදි. ඉඤාගමෙ කාහිති, කාහින්ති ඉච්චාදි. ආහඞාදෙසාභාවපක්ඛෙ කරිස්සති, කරිස්සන්ති ඉච්චාදි. අජ්ජතනෙ –

ផ្លាស់ ករធាតុ ព្រមទាំង o វិករណបច្ច័យ ជា hā និង āhaṅa ខ្លះ ជាមួយ ss បច្ច័យ សម្រេចរូបជា kāhati, kāhanti ជាដើម។ កាលបើមាន iña អាគម សម្រេចរូបជា kāhiti, kāhinti ជាដើម។ ក្នុងផ្នែកដែលមិនមានការផ្លាស់ជា āhaṅa សម្រេចរូបជា karissati, karissanti ជាដើម។ ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ —

24. කා ඊආදීසු

២៤. ផ្លាស់ ករធាតុ ព្រមទាំង o វិករណបច្ច័យ ជា kā ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ឦ (ī) វិភត្តិជាដើម

කරස්ස ස ඔකාරස්ස කා හොති වා ඊආදීසු.

ផ្លាស់ ករធាតុ ព្រមទាំង o វិករណបច្ច័យ ជា kā ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ឦ (ī) វិភត្តិជាដើម។

44. දීඝා ඊස්ස

៤៤. ទឹឃា ឦស្ស

දීඝතො පරස්ස ඊස්ස සි වා හොති. අකාසි. ඊලොපෙ අකා, අකංසු. ඔස්ස සිආදෙසෙ අකාසි. සිඤාගමෙ අකාසිත්ථ. අකාසි, අකාසිං, අකාසිම්හ. අඤ්ඤත්‍ර අකරිකරි, අකරිංසු කරිංසු අකංසු ඉච්චාදි. තෙන අකරීයි ඉච්චාදි. අකරිස්ස ඉච්චාදි. කම්මෙ-අකරීයිස්ස ඉච්චාදි. එය්‍යාදිම්හි ‘‘ක්වචි විකරණානං’’ති ඔවිකරණලොපෙ කරෙකරෙය්‍ය, කරෙය්‍යුං ඉච්චාදි. කුබ්බෙ කුබ්බෙය්‍ය ඉච්චාදි.

ការអាទេស សិ វិភត្តិ (នៃអជ្ជតនី) ដែលនៅខាងក្រោយពីស្រៈវែង ជា ឦ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ akāsi។ កាលបើលុប ឦ ទៅ ជា akā, akaṃsu។ កាលបើអាទេស សិ វិភត្តិ ជា ឱ ជា akāsi។ កាលបើមាន សិ អាគម ជា akāsittha។ akāsi, akāsiṃ, akāsimha។ ក្នុងកន្លែងដទៃ ជា akarikari, akariṃsu, kariṃsu, akaṃsu ជាដើម។ ដោយរូបមន្តនោះ ជា akarīyi ជាដើម។ akarissa ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក ជា akarīyissa ជាដើម។ ក្នុងវិភត្តិមាន eyyā ជាដើម កាលបើលុប o វិករណប្បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “kvaci vikaraṇānaṃ” មានរូបជា kare, kareyya, kareyyuṃ ជាដើម។ kubbe, kubbeyya ជាដើម។

71. ටා

៧១. ដ្ឋា

කයිරා පරස්ස එය්‍යස්ස ටා හොති. සො කයිරා.

ឲ្យមានការអាទេស eyya វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី kayira ជា ដ្ឋា។ រូបនោះជា kayirā។

70. කයිරෙ+ය්‍යස්සෙ+ය්‍යුමාදීනං

៧០. កយិរេយ្យស្សេយ្យុមាទីនំ

කයිරා [Pg.253] පරස්ස එය්‍යුමාදීනං එය්‍යස්ස ලොපො හොති. කයිරුං. ත්වං කයිරාසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම.

ឲ្យលុប eyya វិភត្តិ នៃ eyyuṃ ជាដើម ដែលនៅខាងក្រោយពី kayirā។ ឧទាហរណ៍៖ kayiruṃ។ tvaṃ kayirāsi, kayirātha។ kayirāmi, kayirāma។

72. එථස්සා

៧២. ឯថស្សា

කයිරා පරස්සෙ+ථස්ස ආ හොතීතිආදිස්ස එස්ස ආ හොති. කයිරාථ ධීරො. කම්මෙ-කරියෙය්‍ය, කරියෙය්‍යු+මිච්චාදි. කරොතු කුරුතු වා, කුබ්බන්තු කරොන්තු ඉච්චාදි. පරච්ඡක්කෙ-කුරුතං, කුබ්බන්තං. කුරුස්සු කරස්සු ඉච්චාදි. ‘‘එඔන+ම වණ්ණෙ’’ති අකාරො. කුරුව්හො, කුබ්බෙ, කුබ්බාමසෙ. කම්මෙ-කරීයතු ඉච්චාදි.

ឲ្យមានការអាទេស e នៃ etha វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី kayirā ជា អា តាមរូបមន្តជាដើមថា “Kayirā parassethassa ā”។ ឧទាហរណ៍៖ kayirātha dhīro។ ក្នុងកម្មវាចក ជា kariyeyya, kariyeyyuṃ ជាដើម។ karotu ឬ kurutu, kubbantu, karontu ជាដើម។ ក្នុងបរស្សបទឆក្កៈ ជា kurutaṃ, kubbantaṃ។ kurussu, karassu ជាដើម។ អាទេសជា អការៈ ដោយសូត្រថា “eonama vaṇṇe”។ kuruvho, kubbe, kubbāmase។ ក្នុងកម្មវាចក ជា karīyatu ជាដើម។

5,133. කරොතිස්ස ඛො

៥,១៣៣. ករោតិស្ស ខោ

පාදිතො පරස්ස කරස්ස ක්වචි ඛ හොති. අභිසඞ්ඛරොති ඉච්චාදි. සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං. ‘‘තදමිනා’’දිනා ඛාදෙසෙ අභිසංඛාසීති විසෙසො. සක=සත්තියං, සක්කොති ඉච්චාදි. අප=පාපුණනෙ, පපුබ්බො, පප්පොති ඉච්චාදි. (තනාදිනයො).

ឲ្យមានការអាទេស ករ ធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយពី បុព្វបទ មាន បា ជាដើម ជា ខ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ abhisaṅkharoti ជាដើម។ គប្បីប្រកបក្នុងទីទាំងពួង។ កាលបើមានការអាទេសជា ខ ដោយសូត្រមាន “tadaminā” ជាដើម មានរូបប្លែកជា abhisaṃkhāsi។ សក ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា អាច (សត្តិយំ) មានរូបជា sakkoti ជាដើម។ អប ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ដល់ (បាបុណនេ) មាន ប បុព្វបទ មានរូបជា pappoti ជាដើម។ (ចប់ តនាទិន័យ)។

චුර=ථෙය්‍යෙ,

ចុរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា លួច (ថេយ្យេ),

1,15. චුරාදිතො ණි

១,១៥. ចុរាទិតោ ណិ

චුරාදීහි ක්‍රියත්ථෙහි සකත්ථෙ ණි පරො හොති. ‘‘ණිණාප්‍යාපීහි වා’’ති විකප්පෙන ලො. ධනං චොරයති චොරෙති ඉච්චාදි. කම්මෙ-චොරීයති ඉච්චාදි. චොරයිස්සති චොරෙස්සති [Pg.254] ඉච්චාදි. කම්මෙ-චොරීයිස්සති ඉච්චාදි. අචොරයි චොරයි අචොරෙසි චොරෙසි ඉච්චාදි. අචොරයිස්ස ඉච්චාදි. කම්මෙ-අචොරීයිස්ස ඉච්චාදි. චොරයෙ චොරයෙය්‍ය ඉච්චාදි. චොරෙතු චොරෙන්තු ඉච්චාදි.

ឲ្យចុះ ណិ បច្ច័យ នៅខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ចុរ ជាដើម ដែលមានអត្ថជាកិរិយា ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន (សកត្ថៈ)។ ឲ្យលុប (ណិ បច្ច័យ) ខ្លះ ដោយសូត្រថា “Ṇiṇāpyāpīhi vā”។ ឧទាហរណ៍៖ dhanaṃ corayati, coreti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក ជា corīyati ជាដើម។ corayissati, coressati ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក ជា corīyissati ជាដើម។ acorayi, corayi, acoresi, coresi ជាដើម។ acorayissa ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក ជា acorīyissa ជាដើម។ coraye, corayeyya ជាដើម។ coretu, corentu ជាដើម។

චින්ත=චින්තායං, සංයොගත්තා න වුද්ධි, චින්තෙති චින්තයති, චින්තෙන්ති. කම්මෙ-චින්තීයති, චින්තීයන්ති ඉච්චාදි. මන්ත=ගුත්තභාසනෙ, මන්තෙති මන්තයති ඉච්චාදි. පාල=රක්ඛණෙ, සො ධම්මං පාලෙති පාලයති. තෙන පාලීයති+ච්චාදි. (චුරාදිනයො).

ចិន្ត ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា គិត (ចិន្តាយំ) ព្រោះជាសំយោគ ទើបមិនមានវុទ្ធិ មានរូបជា cinteti, cintayati, cintenti។ ក្នុងកម្មវាចក ជា cintīyati, cintīyanti ជាដើម។ មន្ត ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា និយាយការសម្ងាត់ (គុត្តភាសនេ) មានរូបជា manteti, mantayati ជាដើម។ បាល ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា រក្សា (រក្ខណេ) ឧទាហរណ៍៖ so dhammaṃ pāleti, pālayati។ ដោយបុគ្គលនោះ រក្សាហើយ ជា pālīyati ជាដើម។ (ចប់ ចុរាទិន័យ)។

භූවාදි ච රුධාදි ච, දිවාදි ච තුදාදයො;

ජ්‍යාදී කියාදී ස්වාදී ච, තනාදී ච චුරාදයො.

ភូវាទិគណៈ ១, រុធាទិគណៈ ១, ទិវាទិគណៈ ១, តុទាទិគណៈ ១, ជ្យាទិគណៈ ១, កិយាទិគណៈ ១, ស្វាទិគណៈ ១, តនាទិគណៈ ១ និងចុរាទិគណៈ ១។

(විකරණවිධානං).

(ចប់ វិករណវិធាន)។

5,1. තිජ+මානෙහි ඛ+සා ඛමා+වීමංසාසු

៥,១. តិជមានេហិ ខសា ខមាវិមំសាសុ

ඛන්තියං තිජා, වීමංසායං මානා ච ඛ+සපච්චයා හොන්ති යථාක්කමං. තිජ=නිසානෙ, අකාරස්සා+පයොගො. ඛෙ ‘‘ලහුස්සුපන්තස්සා’’ති පත්තෙ+කාරස්ස ‘‘අඤ්ඤත්‍රාපී’’ති පටිසෙධො. යකාරවජ්ජිතබ්‍යඤ්ජනස්ස ‘‘පරරූප+මයකාරෙ බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති පරරූපඤ්ච. ‘‘චතුත්ථදුතියා’’ දිනා පඨමක්ඛරකකාරෙ ච ‘‘ඛඡසාන+මෙකස්සරො+දි ද්වෙ’’ති තික්ඛ තික්ඛ ඉති ද්විභාවෙ ‘‘ලොපො+නාදිබ්‍යඤ්ජනස්සා’’තිආදිතො+ඤ්ඤස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපෙ ච කතෙ තිතික්ඛාධාතුතො ත්‍යාදිපච්චය+ලවිකරණානි. තිතික්ඛති ඉච්චාදි පුරිමසමං[Pg.255]. කම්මෙ-තිතික්ඛීයති ඉච්චාදි. ඉතො පරං කම්මොදාහරණං න කරිස්සාම.

ឲ្យចុះ ខ និង ស បច្ច័យ តាមលំដាប់ ក្រោយពី តិជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា អត់ធន់ (ខន្តិ) និង ម៉ាន ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ពិចារណា (វិមំសា)។ តិជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ធ្វើឲ្យមុត (និសានេ) មិនមានការប្រើប្រាស់ អការៈ។ កាលបើ ខ បច្ច័យនៅខាងចុង គប្បីបាន ឯការៈ ដោយសូត្រថា “lahussupantassa” តែមានការហាមឃាត់ដោយសូត្រថា “aññatrāpi”។ ឲ្យមានការធ្វើជាលំដាប់រូប (បររូប) នៃព្យញ្ជនៈដែលវៀរចាក យការៈ ដោយសូត្រថា “pararūpamayakāre byañjane”។ កាលបើធ្វើជា កការៈ ដែលជាអក្សរទីមួយ ដោយសូត្រមាន “catutthadutiyā” ជាដើម និងធ្វើទ្វិភាវៈជា tikkha tikkha ដោយសូត្រថា “khachasānamekassarodi dve” ហើយលុបព្យញ្ជនៈដទៃ ដោយសូត្រមាន “loponādibyañjanassa” ជាដើម រួចហើយ គប្បីចុះ តិ-វិភត្តិ និងវិករណប្បច្ច័យ ក្រោយពី តិតិក្ខា ធាតុ។ មានរូបជា titikkhati ជាដើម ដូចមុន។ ក្នុងកម្មវាចក ជា titikkhīyati ជាដើម។ តទៅនេះ ខ្ញុំនឹងមិនធ្វើឧទាហរណ៍ក្នុងកម្មវាចកឡើយ។

මාන=පූජායං+තිමස්මා සපච්චය, ද්විත්තාදිම්හි කතෙ ‘‘මානස්ස වී පරස්ස ච මං’’ති පුබ්බමානස්ස වී ච පරමානස්ස මඤ්ච හොති. වීමංසධාතුතො තිපච්චයාදිම්හි කතෙ වීමංසති ඉච්චාදි. තිතික්ඛිස්සති, වීමංසිස්සති ඉච්චාදි. එව+මුපරිපි අජ්ජතනාදීසුපි යොජෙතබ්බං. පයොජකත්තා ණි, ‘‘ණිණාප්‍යාපීහි වා’’ති ලවිකරණං, තෙජයති තෙජෙති. තථා චුරාදිත්තා න ලවිකරණං, මානයති මානෙති.

ម៉ាន ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា បូជា (បូជាយំ) កាលបើចុះ ស បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុនោះ ហើយធ្វើទ្វិភាវៈជាដើមរួចហើយ ឲ្យអាទេស ម៉ាន ខាងដើម ជា វី និង ម៉ាន ខាងចុង ជា មំ ដោយសូត្រថា “mānassa vī parassa ca maṃ”។ កាលបើចុះ តិ វិភត្តិជាដើម ក្រោយពី វិមំសា ធាតុ មានរូបជា vīmaṃsati ជាដើម។ titikkhissati, vīmaṃsissati ជាដើម។ គប្បីប្រកបយ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងវិភត្តិខាងលើមាន អជ្ជតនី ជាដើម។ ព្រោះមានអត្ថជាហេតុ (បយោជកៈ) ចុះ ណិ បច្ច័យ ហើយលុបវិករណប្បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “ṇiṇāpyāpīhi vā” មានរូបជា tejayati, tejeti។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះជាចុរាទិគណៈ មិនមានវិករណប្បច្ច័យ មានរូបជា mānayati, māneti។

5,2. කිතා තිකිච්ඡා+සංසයෙසු ඡො

៥,២. កិតា តិកិច្ឆាសំសយេសុ ឆោ

තිකිච්ඡායං සංසයෙ ච වත්තමානා කිතා ඡො හොති. කිත=නිවාසෙ, ඡපච්චයෙ පුබ්බෙව පරරූපාදිම්හි ච කතෙ ‘‘කිතස්සා+සංසයෙ වා’’ති ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස තිආදෙසෙ තිකිච්ඡධාතුතො ත්‍යාදයො. තිකිච්ඡති, තිකිච්ඡන්ති+ච්චාදි. විපුබ්බතො කිතා ඡප්පච්චයාදිම්හි කතෙ ‘‘කවග්ගහානං චවග්ගජා’’ති ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස කස්ස චො. විචිකිච්ඡති, විචිකිච්ඡන්ති+ච්චාදි. පයොජකත්තා කෙතයති+ච්චාදි පුරිමසමං.

កាលបើ កិត ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា លំនៅ (និវាសេ) ស្ថិតក្នុងអត្ថព្យាបាល (តិកិច្ឆា) និងសង្ស័យ (សំសយៈ) ឲ្យចុះ ឆ បច្ច័យ។ កាលបើធ្វើបររូបជាដើមរួចហើយ ក្នុងកាលមុននឹងចុះ ឆ បច្ច័យ ហើយធ្វើទ្វិភាវៈដោយសូត្រថា “kitassāsaṃsaye vā” រួចអាទេសតួខាងដើមជា តិ មានរូបជា តិកិច្ឆា ធាតុ ហើយចុះ តិ វិភត្តិជាដើម។ មានរូបជា tikicchati, tikicchanti ជាដើម។ កាលបើមាន វិ បុព្វបទ នៅខាងមុខ កិត ធាតុ ហើយចុះ ឆ បច្ច័យជាដើមរួចហើយ ធ្វើទ្វិភាវៈដោយសូត្រថា “kavaggahānaṃ cavaggajā” រួចអាទេស កការៈ ខាងដើម ជា ចការៈ។ មានរូបជា vicikicchati, vicikicchanti ជាដើម។ ព្រោះមានអត្ថជាហេតុ (បយោជកៈ) មានរូបជា ketayati ជាដើម ដូចមុន។

5,3. නින්දායං ගුප+බධා බස්ස භො ච

៥,៣. និន្ទាយំ គុបពធា ពស្ស ភោ ច

නින්දායං ගුප+බධෙහි ඡො හොති බස්ස භො ච. ගුප=රක්ඛනෙ+තීමස්මා ඡප්පච්චයෙ ‘‘අඤ්ඤත්‍රාපී’’ති ඔත්තාභාවෙ ච පරරූපාදිම්හි ‘‘කවග්ගහා’’ දිනා ගස්ස ජෙ ච කතෙ ‘‘ගුපිස්සුස්සා’’ති ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස උස්ස ඉ හොති. ත්‍යාදි+ලවිකරණාදිම්හි [Pg.256] ජිගුච්ඡති ඉච්චාදි. නින්දායං-බධ=බන්ධනෙ+තීමස්මා ඡප්පච්චයෙ ච ඉමිනාව බස්ස භකාරෙ ච පරරූපෙ පඨමක්ඛරෙ භච්ඡභච්ඡඉති ද්විත්තෙ අනාදිබ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපෙ ‘‘චතුත්ථදුතියානං තතියපඨමා’’ති ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස භස්ස බකාරෙ ‘‘ඛඡසෙස්වස්සී’’ති ඉකාරෙ දීඝෙ ච කතෙ බීභච්ඡධාතුතො ත්‍යාදයො හොන්ති. බීභච්ඡති, බීභච්ඡන්ති ඉච්චාදි. අඤ්ඤත්‍ර ගොපෙති+ච්චාදි.

ក្នុងអត្ថនិន្ទា ឲ្យចុះ ឆ បច្ច័យ ក្រោយពី គុប ធាតុ និង ពធ ធាតុ ហើយអាទេស ពការៈ ជា ភការៈ ផង។ គុប ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា រក្សា (រក្ខណេ) កាលបើចុះ ឆ បច្ច័យ ព្រោះមិនមាន ឱការៈ ដោយសូត្រថា “aññatrāpi” ហើយធ្វើបររូបជាដើមរួចហើយ អាទេស គការៈ ជា ជការៈ ដោយសូត្រមាន “kavaggahā” ជាដើម ហើយធ្វើទ្វិភាវៈដោយសូត្រថា “gupissussa” រួចអាទេស ឧការៈ ខាងដើម ជា វិការៈ (ឥ)។ កាលបើចុះ តិ វិភត្តិ និងលុបវិករណប្បច្ច័យជាដើម មានរូបជា jigucchati ជាដើម។ ពធ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ចង (ពន្ធនេ) ក្នុងអត្ថនិន្ទា កាលបើចុះ ឆ បច្ច័យ ហើយអាទេស ពការៈ ជា ភការៈ ដោយសូត្រនេះឯង រួចធ្វើបររូប ហើយធ្វើទ្វិភាវៈនៃអក្សរទីមួយជា bhaccha bhaccha រួចលុបព្យញ្ជនៈដែលមិនមែនជាតួដើម ហើយធ្វើទ្វិភាវៈដោយសូត្រថា “catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā” រួចអាទេស ភការៈ ខាងដើម ជា ពការៈ ហើយធ្វើ ឥការៈ ឲ្យវែង (ទីឃៈ) ដោយសូត្រថា “khachasesvassī” មានរូបជា ពីភច្ឆា ធាតុ ហើយចុះ តិ វិភត្តិជាដើម។ មានរូបជា bībhacchati, bībhacchanti ជាដើម។ ក្នុងអត្ថដទៃ មានរូបជា gopeti ជាដើម។

5,4. තුංස්මා ලොපො චි+ච්ඡායං තෙ

៥,៤. តុំស្មា លោបោ ចិច្ឆាយំ តេ

තුමන්තතො ඉච්ඡාය+මත්ථෙ තෙ ඛ+ස+ඡා හොන්ති බහුලං, තුංපච්චයස්ස ලොපො ච හොති, සුතත්තා. භුජ=පාලන+ජ්ඣොහාරෙසු. භොජනායාති විග්ගය්හ ‘‘තුං+තායෙ’’ච්චාදිනා තුංපච්චයෙ ‘‘ලහුස්සුපන්තස්සා’’ති ඔකාරෙ පරරූපෙ ච කතෙ භොත්තු+මිච්ඡතීති විග්ගය්හ ඉමිනා ඛපච්චයෙ තුංපච්චයස්ස ඉමිනා ච ලොපෙ ‘‘නිමිත්තාභාවෙ නෙමිත්තිකස්සාපි ච අභාවො’’ති ඤායා පරරූපඔකාරානං අභාවෙ ඛස්ස පරරූප+ඛකාරාදිම්හි ච කතෙ භුක්ඛ භුක්ඛ ඉති ද්විත්තෙ තතියබකාරො හොති, බුභුක්ඛධාතුතො ත්‍යාදයො හොන්ති, බුභුක්ඛති, බුභුක්ඛන්ති ඉච්චාදි.

ឲ្យចុះ ខ, ស, ឆ បច្ច័យទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (ឥច្ឆា) ក្រោយពីធាតុដែលមាន តុំ បច្ច័យ ជាទីបំផុត ច្រើនតែមានការលុប តុំ បច្ច័យ ផង ព្រោះឮសូត្រយ៉ាងនោះ។ ភុជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា រក្សា និងលេប (បាលនជ្ឈោហារេសុ)។ វិគ្គហៈថា bhojanāya (ដើម្បីបរិភោគ) កាលបើចុះ តុំ បច្ច័យ ដោយសូត្រមាន “tuṃtāye” ជាដើម ហើយអាទេសជា ឱការៈ ដោយសូត្រថា “lahussupantassa” រួចធ្វើបររូបហើយ វិគ្គហៈថា bhottumicchati (ប្រាថ្នាដើម្បីបរិភោគ) កាលបើចុះ ខ បច្ច័យ ដោយសូត្រនេះ ហើយលុប តុំ បច្ច័យ ដោយសូត្រនេះ តាមន័យថា “nimittābhāve nemittikassāpi ca abhāvo” (កាលបើមិនមានហេតុ ផលក៏មិនមានដែរ) ព្រោះមិនមានបររូប និងឱការៈ ហើយធ្វើបររូបនៃ ខការៈ ជា ខការៈ ជាដើម រួចធ្វើទ្វិភាវៈជា bhukkha bhukkha ហើយអាទេសតួទីបីជា ពការៈ មានរូបជា ពុភុក្ខា ធាតុ ហើយចុះ តិ វិភត្តិជាដើម មានរូបជា bubhukkhati, bubhukkhanti ជាដើម។

ජි=ජයෙ, ජයනාය ඉති විග්ගය්හ පුරෙ විය තුමාදිම්හි කතෙ ජෙතු+මිච්ඡතීති විග්ගය්හ සප්පච්චයෙ ජිස ජිස ඉති ද්විත්තෙ අනාදිබ්‍යඤ්ජනලොපෙ ද්විත්තෙ පරස්ස ජිස්ස ‘‘ජිහරානං ගිං’’ති ගිං. ජිගිංසධාතුතො ත්‍යාදීසු ජිගිංසති, ජිගිංසන්ති ඉච්චාදි.

ជិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ឈ្នះ (ជយេ) វិគ្គហៈថា jayanāya (ដើម្បីឈ្នះ) កាលបើចុះ តុំ បច្ច័យជាដើមដូចមុនហើយ វិគ្គហៈថា jetumicchati (ប្រាថ្នាដើម្បីឈ្នះ) កាលបើចុះ ស បច្ច័យ ហើយធ្វើទ្វិភាវៈជា jisa jisa រួចលុបព្យញ្ជនៈដែលមិនមែនជាតួដើម ហើយធ្វើទ្វិភាវៈ រួចអាទេស ជការៈ ខាងចុង ជា គឹ (giṃ) ដោយសូត្រថា “jiharānaṃ giṃ”។ មានរូបជា ជិគីំសា ធាតុ ហើយចុះ តិ វិភត្តិជាដើម មានរូបជា jigiṃsati, jigiṃsanti ជាដើម។

ඝස=අදනෙ[Pg.257], ඝසිතු+මිච්ඡති ඡප්පච්චයාදිම්හි පුරෙ විය කතෙ ඝස්ස ‘‘කවග්ගහා’’දිනා ඣෙ ඣස්ස ‘‘චතුත්ථදුතියා’’ දිනා ජකාරෙ ‘‘ඛඡසෙස්වස්සී’’ති ඉකාරෙ ච කතෙ ජිඝච්ඡධාතුතො ත්‍යාදයො හොන්ති. ජිඝච්ඡති, ජිඝච්ඡන්ති+ච්චාදි.

ឃស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ស៊ី (អទនេ) វិគ្គហៈថា ghasitumicchati (ប្រាថ្នាដើម្បីស៊ី) កាលបើចុះ ឆ បច្ច័យជាដើមដូចមុនហើយ អាទេស ឃការៈ ជា ឈការៈ ដោយសូត្រមាន “kavaggahā” ជាដើម ហើយអាទេស ឈការៈ ជា ជការៈ ដោយសូត្រមាន “catutthadutiyā” ជាដើម រួចអាទេសជា ឥការៈ ដោយសូត្រថា “khachasesvassī” មានរូបជា ជិឃច្ឆា ធាតុ ហើយចុះ តិ វិភត្តិជាដើម។ មានរូបជា jighacchati, jighacchanti ជាដើម។

5,5. ඊයො කම්මා

៥,៥. ឦយោ កម្មា

ඉච්ඡාකම්මතො ඉච්ඡාය+මත්ථෙ ඊයපච්චයො හොති. පුත්ත+මිච්ඡතීති ඊයපච්චයෙ ඊයාදිවුත්තිත්තා ‘‘එකත්ථතායං’’ති විභත්තිලොපො. පුත්තීයති, පුත්තීයන්ති+ච්චාදි.

ឲ្យចុះ ឦយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា ក្រោយពីកម្មដែលជាទីប្រាថ្នា។ វិគ្គហៈថា puttamicchati (ប្រាថ្នានូវកូន) កាលបើចុះ ឦយ បច្ច័យ ព្រោះមានការពោលដល់ ឦយ បច្ច័យជាដើម ឲ្យលុបវិភត្តិដោយសូត្រថា “ekatthatāyaṃ”។ មានរូបជា puttīyati, puttīyanti ជាដើម។

5,6. උපමානා+චාරෙ

៥,៦. ឧបមានាចារេ

කම්මතො උපමානා ආචාරත්ථෙ ඊයො හොති. පුත්ත+මිවා+චරති පුත්තීයති සිස්සං, පුත්තීයන්ති+ච්චාදි.

ឲ្យចុះ ឦយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថប្រព្រឹត្ត ដូចជា ក្រោយពីកម្មដែលជាឧបមាន។ វិគ្គហៈថា puttamiva ācarati (ប្រព្រឹត្តដូចជាកូន) មានរូបជា puttīyati sissaṃ (រាប់អានសិស្សដូចជាកូន), puttīyanti ជាដើម។

5,7. ආධාරාති

៥,៧. អាធារាតិ

ඊයො හොති. කුටිය+මිවා+චරති කුටීයති පාසාදෙ. පාසාදෙවා+චරති පාසාදීයති කුටියං, පාසාදීයන්ති+ච්චාදි.

ឲ្យចុះ ឦយ បច្ច័យ ក្រោយពីអាធារៈ។ វិគ្គហៈថា kuṭiyamiva ācarati (ប្រព្រឹត្តដូចជានៅក្នុងកុដិ) មានរូបជា kuṭīyati pāsāde (ប្រព្រឹត្តនៅក្នុងប្រាសាទដូចជានៅក្នុងកុដិ)។ វិគ្គហៈថា pāsāde iva ācarati (ប្រព្រឹត្តដូចជានៅក្នុងប្រាសាទ) មានរូបជា pāsādīyati kuṭiyaṃ (ប្រព្រឹត្តនៅក្នុងកុដិដូចជានៅក្នុងប្រាសាទ), pāsādīyanti ជាដើម។

5,8. කත්තුතා+යො

៥,៨. កត្តុតាយោ

කත්තුතො+පමානා ආචාරත්ථෙ ආයො හොති. පබ්බතො ඉවා+චරති සීලාදිගුණයොගතොති පබ්බතායති යොගී, පබ්බතායධාතුතො ත්‍යාදයො.

ឲ្យចុះ អាយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថប្រព្រឹត្ត ក្រោយពីកត្តាដែលជាឧបមាន។ វិគ្គហៈថា pabbato iva ācarati sīlādiguṇayogato (ប្រព្រឹត្តដូចជាភ្នំ ព្រោះប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើម) មានរូបជា pabbatāyati yogī (ព្រះយោគីប្រព្រឹត្តដូចជាភ្នំ) ចុះ តិ វិភត្តិជាដើម ក្រោយពី បព្វតាយ ធាតុ។

5,9. ච්‍යත්ථෙ

៥,៩. ច្យត្ថេ

කත්තුතො [Pg.258] අභූතතබ්භාවෙ ආයො හොති බහුලං. භුසොති පඨමන්තතො අභුසො භුසො භවතීති භුසායති, භුසායන්ති ඉච්චාදි. ‘‘විච්ඡාභික්ඛඤ්ඤෙසු ද්වෙ’’ති ආභික්ඛඤ්ඤත්ථෙ ද්විත්තෙ අපටපටා පටපටා භවතීති ආයෙ පටපටායති, පටපටායන්ති+ච්චාදි. අලොහිතො ලොහිතො භවති ලොහිතායති.

ឲ្យចុះ អាយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថអភូតតព្ភាវៈ ក្រោយពីកត្តា ច្រើនតែមាន។ ក្រោយពីបកតិសព្ទដែលមាន បឋមាវិភត្តិ ជាទីបំផុត គឺ bhuso វិគ្គហៈថា abhuso bhuso bhavati (អ្វីដែលមិនច្រើន ត្រឡប់ជាច្រើនឡើង) មានរូបជា bhusāyati, bhusāyanti ជាដើម។ កាលបើធ្វើទ្វិភាវៈក្នុងអត្ថរឿយៗ (អាភិក្ខញ្ញៈ) ដោយសូត្រថា “vicchābhikkhaññesu dve” វិគ្គហៈថា apaṭapaṭā paṭapaṭā bhavati (អ្វីដែលមិនឮសូរផាត់ៗ ត្រឡប់ជាឮសូរផាត់ៗ) កាលបើចុះ អាយ បច្ច័យ មានរូបជា paṭapaṭāyati, paṭapaṭāyanti ជាដើម។ alohito lohito bhavati (អ្វីដែលមិនក្រហម ត្រឡប់ជាក្រហម) មានរូបជា lohitāyati។

5,10. සද්දාදීනි කරොති

៥,១០. សទ្ទាទីនិ ករោតិ

සද්දාදීහි දුතියන්තෙහි කරොතීති අස්මිං අත්ථෙ ආයො හොති. සද්දං කරොති සද්දායති. එවං වෙරායති, කලහායති, ධූපායති+ච්චාදි.

ឲ្យចុះ អាយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើ (ករោតិ) ក្រោយពីសព្ទមាន សទ្ទៈ ជាដើម ដែលមាន ទុតិយាវិភត្តិ ជាទីបំផុត។ វិគ្គហៈថា saddaṃ karoti (ធ្វើនូវសំឡេង) មានរូបជា saddāyati។ ដូចគ្នាដែរ verāyati (ធ្វើនូវពៀរ), kalahāyati (ធ្វើនូវជម្លោះ), dhūpāyati (ធ្វើនូវផ្សែង) ជាដើម។

5,11. නමොත්ව+ස්සො

៥,១១. នមោត្វស្សោ

නමොඉච්චස්මා කරොතීති අස්මිං අත්ථෙ අස්සො හොති. නමො කරොතීති අස්මිං අත්ථෙ අස්සපච්චයෙ ත්‍යාදයො හොන්ති, තථාගතං නමස්සති, නමස්සන්ති ඉච්චාදි.

ឲ្យចុះ អស្ស បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើ (ករោតិ) ក្រោយពី នមោ សព្ទ។ វិគ្គហៈថា namo karoti (ធ្វើនូវការនមស្ការ) ក្នុងអត្ថនេះ កាលបើចុះ អស្ស បច្ច័យ ហើយចុះ តិ វិភត្តិជាដើម មានរូបជា tathāgataṃ namassati (តែងនមស្ការនូវព្រះតថាគត), namassanti ជាដើម។

5,12. ධාත්වත්ථෙ නාමස්මි

៥,១២. ធាតុវត្ថេ នាមស្មិ

නාමස්මා ධාත්වත්ථෙ බහුල+මි හොති. හත්ථිනා අතික්කමතීති ඉපච්චයෙ ලවිකරණ+එකාර+අයාදෙසෙසු කතෙසු අතිහත්ථයති. එවං වීණාය උපගායති උපවීණායති, විනයං දළ්හං කරොති දළ්හයති, විසුද්ධා හොති රත්ති විසුද්ධායති, කුසලං පුච්ඡති කුසලායති+ච්චාදි.

ឲ្យចុះ ឥ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថរបស់ធាតុ ក្រោយពីនាមសព្ទ ច្រើនតែមាន។ វិគ្គហៈថា hatthinā atikkamati (កន្លងហួសដោយដំរី) កាលបើចុះ ឥ បច្ច័យ ហើយលុបវិករណប្បច្ច័យ អាទេសជា ឯការៈ និង អយការៈ រួចហើយ មានរូបជា atihatthayati។ ដូចគ្នាដែរ vīṇāya upagāyati (ច្រៀងតាមពិណ) មានរូបជា upavīṇāyati, vinayaṃ daḷhaṃ karoti (ធ្វើវិន័យឲ្យមាំមួន) មានរូបជា daḷhayati, visuddhā hoti ratti (រាត្រីស្ងាត់ល្អ) មានរូបជា visuddhāyati, kusalaṃ pucchati (សួររកសេចក្តីសុខ) មានរូបជា kusalāyati ជាដើម។

5,13. සච්චාදීහා+පි

៥,១៣. សច្ចាទីហាបិ

සච්චාදීහි [Pg.259] ධාත්වත්ථෙ ආපි හොති. සච්ච+මාචික්ඛතීති ආපිම්හි ත්‍යාදිපච්චයෙ ‘‘ණි+ණාප්‍යා+දීහි වා’’ති ලවිකරණ+එ+අයාදෙසා. සච්චාපයති, සච්චාපෙති ඉච්චාදි. අත්ථ+මාචික්ඛති අත්ථාපයති. එවං වෙදාපයති. සුක්ඛං කරොතීති සුක්ඛාපයති සුක්ඛාපෙති ඉච්චාදි.

ឲ្យចុះ អាបិ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថរបស់ធាតុ ក្រោយពីសព្ទមាន សច្ចៈ ជាដើម ផង។ វិគ្គហៈថា saccaṃ ācikkhati (ប្រាប់នូវសេចក្តីពិត) កាលបើចុះ អាបិ បច្ច័យ ហើយចុះ តិ វិភត្តិជាដើម ឲ្យលុបវិករណប្បច្ច័យ អាទេសជា ឯការៈ និង អយការៈ ដោយសូត្រថា “ṇiṇāpyādīhi vā”។ មានរូបជា saccāpayati, saccāpeti ជាដើម។ atthaṃ ācikkhati (ប្រាប់នូវសេចក្តីពន្យល់) មានរូបជា atthāpayati។ ដូចគ្នាដែរ vedāpayati។ sukkhaṃ karoti (ធ្វើឲ្យស្ងួត) មានរូបជា sukkhāpayati, sukkhāpeti ជាដើម។

5,16. පයොජකබ්‍යාපාරෙ ණාපි ච

៥,១៦. បយោជកព្យាបារេ ណាបិ ច

කත්තාරං යො පයොජෙති, තස්ස බ්‍යාපාරෙ ක්‍රියත්ථා ණි+ණාපී හොන්ති බහුලං.

បុគ្គលណា តែងប្រើប្រាស់នូវកត្តា ក្នុងសកម្មភាព (ព្យាបារៈ) របស់បុគ្គលនោះ ឲ្យចុះ ណិ និង ណាបិ បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា ច្រើនតែមាន។

ණිපච්චයො උවණ්ණන්තා, ආතො ණාපෙව හොති+හ;

ද්වෙ ද්වෙ+කො හොති වා සෙසෙ, බහුලංත්‍යනුවුත්තියා.

ក្នុងទីនេះ ណិ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុដែលមាន ឧវណ្ណៈ (ឧ, ឩ) ជាទីបំផុត, ណាបិ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុដែលមាន អាការៈ ជាទីបំផុត, ក្នុងធាតុដែលសេសសល់ បច្ច័យទាំងពីរ (ណិ និង ណាបិ) តែងចុះមួយៗ ខ្លះ ដោយអំណាចនៃការអនុវត្តតាមពាក្យថា ពហុឡំ។

අකම්මකාපි හොන්තෙව, ණි+ණාප්‍යන්තා සකම්මකා;

සකම්මකා ද්විකම්මා+ස්සු, ද්විකම්මා ච තිකම්මකා.

សូម្បីតែអកម្មធាតុទាំងឡាយ កាលបើមាន ណិ និង ណាបិ បច្ច័យ នៅខាងចុង ក៏ត្រឡប់ជាសកម្មធាតុបាន, សកម្មធាតុទាំងឡាយ ត្រឡប់ជាទ្វិកម្មធាតុបាន, និងទ្វិកម្មធាតុទាំងឡាយ ត្រឡប់ជាតិកម្មធាតុបាន។

තස්මා කත්තරි කම්මෙ ච, ණි+ණාපීනං තු සම්භවො;

න භාවෙ සුද්ධකත්තා තු, කම්මං හොති පයොජකෙ.

ព្រោះហេតុនោះ ការកើតឡើងនៃ ណិ និង ណាបិ បច្ច័យ តែងមានក្នុងកត្តុវាចក និងកម្មវាចកប៉ុណ្ណោះ មិនមានក្នុងភាវវាចកឡើយ, ម្យ៉ាងទៀត សុទ្ធកត្តា តែងត្រឡប់ជាកម្ម ក្នុងកាលដែលមានការប្រើប្រាស់ (បយោជកៈ)។

නයාදීනං පධානඤ්ච, අපධානං දුහාදිනං;

සුද්ධකත්තා ණි+ණාපීසු, කම්ම+මක්ඛ්‍යාත ගොචරං.

ក្នុងធាតុទាំងឡាយមាន នី ធាតុ ជាដើម កម្មធំ (បធានកម្ម) តែងជាកម្មដែលពោលដោយអាខ្យាត, ក្នុងធាតុទាំងឡាយមាន ទុហៈ ធាតុ ជាដើម កម្មរង (អបធានកម្ម) តែងជាកម្មដែលពោលដោយអាខ្យាត, ចំណែកឯក្នុង ណិ និង ណាបិ បច្ច័យទាំងឡាយ សុទ្ធកត្តា តែងជាកម្មដែលពោលដោយអាខ្យាត។

භවිතුං පයොජයතීති අත්ථෙ ඉමිනා ණිප්පච්චයො. ණකාරො ණානුබන්ධකාරියත්ථො. ‘‘යුවණ්ණාන+මෙ+ඔ පච්චයෙ’’ති ඔකාරෙ ‘‘ආයා+වා ණානුබන්ධෙ’’ති ණානුබන්ධෙ ආවාදෙසො. ත්‍යාදිම්හි ‘‘ණි+ණාප්‍යා+පීහි වා’’ති ලවිකරණෙ එකාරෙ ‘‘එඔන+මයවා සරෙ’’ති අයාදෙසො. සො සමාධිං භාවයති භාවෙති[Pg.260], භාවයන්ති භාවෙන්ති+ච්චාදි. කම්මෙ-තෙන සමාධි භාවීයති+ච්චාදි. එත්ථ ‘‘දීඝො සරස්සා’’ති ක්‍යෙ ඉකාරස්ස දීඝො. භාවයිස්සති භාවෙස්සති, භාවයිස්සන්ති භාවෙස්සන්ති+ච්චාදි. අජ්ජතනෙ ඊස්ස සිම්හි අභාවෙසි භාවෙසි, අභාවයි භාවයි, අභාවයිංසු භාවයිංසු. පරස්සරලොපෙ අභාවෙසුං භාවෙසුං, අභාවයංසු භාවයංසු, අභාවයුං භාවයුං ඉච්චාදි. කම්මෙ-අභාවීයි භාවීයි ඉච්චාදි. අභාවිස්ස අභාවයිස්ස, අභාවිස්සංසු අභාවයිස්සංසු. කම්මෙ-අභාවයිස්සං ඉච්චාදි. භාවෙ භාවෙය්‍ය ඉච්චාදි. කම්මෙ-භාවීයෙය්‍ය ඉච්චාදි. භාවයතු භාවෙතු ඉච්චාදි. කම්මෙ-භාවීයතු ඉච්චාදි.

ក្នុងអត្ថថា «ញ៉ាំង... ឲ្យកើតឡើង (bhavituṃ payojayati)» យោងតាមរូបមន្តនេះ ប្រើ ណិ-បច្ច័យ (ṇippaccayo)។ ណ-អក្សរ មានប្រយោជន៍សម្រាប់កិច្ចដែលត្រូវធ្វើព្រោះមាន ណ-អនុពន្ធ (ṇānubandhakāriyattho)។ កាលបើមាន ឱ-ការៈ ដោយសូត្រថា «Yuvaṇṇāna+me+o paccaye» ទើបមានការទេសៈជា អាវៈ (āvādeso) ព្រោះមាន ណ-អនុពន្ធ ដោយសូត្រថា «āyā+vā ṇānubandhe»។ ក្នុងវិភត្តិមាន ត្យាទិ (tyādimhi) កាលបើមាន ឯ-ការៈ ក្នុង ល-វិករណៈ ដោយសូត្រថា «ṇi+ṇāpyā+pīhi vā» ទើបមានការទេសៈជា អយៈ (ayādeso) ដោយសូត្រថា «eona+mayavā sare»។ បុគ្គលនោះ ញ៉ាំងសមាធិឲ្យចម្រើន គឺ bhāvayati ឬ bhāveti, ញ៉ាំង... ឲ្យចម្រើន គឺ bhāvayanti ឬ bhāventi ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ (Kamme) ថា សមាធិ ត្រូវបុគ្គលនោះញ៉ាំងឲ្យចម្រើន គឺ bhāvīyati ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ មានការធ្វើ ឥ-ការៈ ឲ្យជាទីឃៈ ព្រោះមាន យ-បច្ច័យ (kye) ដោយសូត្រថា «dīgho sarassā»។ នឹងញ៉ាំងឲ្យចម្រើន គឺ bhāvayissati ឬ bhāvessati, នឹងញ៉ាំងឲ្យចម្រើន គឺ bhāvayissanti ឬ bhāvessanti ជាដើម។ ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ កាលបើលុប ស្-អាគម នៃ ឦ-វិភត្តិ ទើបបានជា abhāvesi ឬ bhāvesi, abhāvayi ឬ bhāvayi, abhāvayiṃsu ឬ bhāvayiṃsu។ កាលបើលុបស្រៈខាងចុង ទើបបានជា abhāvesuṃ ឬ bhāvesuṃ, abhāvayaṃsu ឬ bhāvayaṃsu, abhāvayuṃ ឬ bhāvayuṃ ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ថា abhāvīyi ឬ bhāvīyi ជាដើម។ abhāvissa ឬ abhāvayissa, abhāvissaṃsu ឬ abhāvayissaṃsu។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ថា abhāvayissaṃ ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចកៈ ថា bhāveyya ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ថា bhāvīyeyya ជាដើម។ bhāvayatu ឬ bhāvetu ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ថា bhāvīyatu ជាដើម។

පචිතුං පයොජෙතීති අත්ථෙ ණි+ණාපී හොන්ති. සො දෙවදත්තෙන ඔදනං පාචයති පාචෙති ඉච්චාදි, තථා පාචාපයති පාචාපෙති+ච්චාදි. කම්මෙ-සො තෙන දෙවදත්තෙන ඔදනො පාචීයති පාචාපීයති+ච්චාදි, භවිස්සත්‍යාදීසුපි යොජෙතබ්බං.

ក្នុងអត្ថថា «ញ៉ាំង... ឲ្យស្ល (pacituṃ payojeti)» មាន ណិ និង ណាបិ បច្ច័យទាំងឡាយ។ បុគ្គលនោះ ញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យស្លនូវបាយ គឺ pācayati ឬ pāceti ជាដើម, ព្រមទាំង pācāpayati ឬ pācāpeti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ថា បាយនោះ ត្រូវបុគ្គលនោះញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យស្ល គឺ pācīyati ឬ pācāpīyati ជាដើម, សូម្បីក្នុងវិភត្តិមាន ភវិស្សន្តី ជាដើម ក៏គប្បីផ្សំផ្គុំយ៉ាងនេះដែរ។

ගන්තුං පයොජෙතීති අත්ථෙ සො තං පුරිසං ගාමං ගමයති ගමෙති ගච්ඡාපයති ගච්ඡාපෙති+ච්චාදි. කම්මෙ-තෙන සො ගාමං ගමීයති ගච්ඡාපීයති+ච්චාදි.

ក្នុងអត្ថថា «ញ៉ាំង... ឲ្យទៅ (gantuṃ payojeti)» បុគ្គលនោះ ញ៉ាំងបុរសនោះឲ្យទៅកាន់ស្រុក គឺ gamayati, gameti, gacchāpayati, gacchāpeti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ថា ស្រុកនោះ ត្រូវបុគ្គលនោះញ៉ាំងបុរសនោះឲ្យទៅ គឺ gamīyati, gacchāpīyati ជាដើម។

ගුහ=සංවරණෙ, ගුහිතුං පයොජෙතීති ණිම්හි ‘‘ගුහිස්ස සරෙ’’ති දීඝො. ගූහයති, ගූහයන්ති ඉච්චාදි.

គុហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បិទបាំង (saṃvaraṇe), ក្នុងអត្ថថា «ញ៉ាំង... ឲ្យបិទបាំង (guhituṃ payojeti)» កាលបើមាន ណិ-បច្ច័យ មានការធ្វើជាទីឃៈ ដោយសូត្រថា «guhissa sare»។ បានជា gūhayati, gūhayanti ជាដើម។

දිස+දුස=අප්පීතියං, දුසිතුං පයොජෙතීති ණිම්හි ‘‘ණිම්හි දීඝො දුසස්සා’’ති දීඝෙ දූසයති+ච්චාදි.

ទិស-ធាតុ និង ទុស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មិនត្រេកអរ (appītiyaṃ), ក្នុងអត្ថថា «ញ៉ាំង... ឲ្យប្រទូស្ត (dusituṃ payojeti)» កាលបើមាន ណិ-បច្ច័យ មានការធ្វើជាទីឃៈ ដោយសូត្រថា «ṇimhi dīgho dusassā» ទើបបានជា dūsayati ជាដើម។

තථා ඉච්ඡන්තං පයොජයති ඉච්ඡාපයති ඉච්ඡාපෙති, එසයති එසෙති. නියච්ඡන්තං පයොජයති නියමයති නියමෙති. තථා ආසයති [Pg.261] ආසෙති, අච්ඡාපයති අච්ඡාපෙති. ලාභයති ලාභෙති, එවං වාසයති වාසෙති, වාසාපයති වාසාපෙති. වාහයති වාහෙති, වාහාපයති වාහාපෙති+ච්චාදි. එවං ජීරයති, මාරයති, දස්සයති ඉච්චාදි. හූ=සත්තායං, පහොන්තං පයොජයති පහාවයති පහාවෙති ඉච්චාදි. සායයති සායාපයති සායාපෙති. නායාපයති නායාපෙති. පතිට්ඨාපයති පතිට්ඨාපෙති. රස්සෙ පතිට්ඨපෙති. හන්තුං පයොජයතීති ණි+ණාපී, ‘‘හනස්ස ඝාතො ණානුබන්ධෙ’’ති ඝාතාදෙසෙ ඝාතයති ඝාතෙති. තථා ජුහාවයති ජුහාවෙති, ජහාපයති ජහාපෙති. හාපයති හාපෙති. දාපයති දාපෙති. විධාපයති විධාපෙති, පිදහාපයති පිදහාපෙති. (භූවාදිනයො).

ដូចគ្នាដែរ ញ៉ាំងបុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាឲ្យប្រាថ្នា គឺ icchāpayati, icchāpeti, esayati, eseti។ ញ៉ាំងបុគ្គលអ្នកសង្កត់សង្កិនឲ្យសង្កត់សង្កិន គឺ niyamayati, niyameti។ ដូចគ្នាដែរ āsayati, āseti, acchāpayati, acchāpeti។ lābhayati, lābheti, យ៉ាងនេះដែរ vāsayati, vāseti, vāsāpayati, vāsāpeti។ vāhayati, vāheti, vāhāpayati, vāhāpeti ជាដើម។ យ៉ាងនេះដែរ jīrayati, mārayati, dassayati ជាដើម។ ហូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មាន (sattāyaṃ), ញ៉ាំងបុគ្គលអ្នកអាចឲ្យអាច គឺ pahāvayati, pahāveti ជាដើម។ sāyayati, sāyāpayati, sāyāpeti។ nāyāpayati, nāyāpeti។ patiṭṭhāpayati, patiṭṭhāpeti។ កាលបើធ្វើជាលុស្សៈ (រស្សៈ) បានជា patiṭṭhapeti។ ក្នុងអត្ថថា «ញ៉ាំង... ឲ្យសម្លាប់ (hantuṃ payojeti)» មាន ណិ និង ណាបិ បច្ច័យ, កាលបើមានការទេសៈជា ឃាតៈ ដោយសូត្រថា «hanassa ghāto ṇānubandhe» ទើបបានជា ghātayati, ghāteti។ ដូចគ្នាដែរ juhāvayati, juhāveti, jahāpayati, jahāpeti។ hāpayati, hāpeti។ dāpayati, dāpeti។ vidhāpayati, vidhāpeti, pidahāpayati, pidahāpeti។ (ចប់ ភូវាទិន័យ)។

ඉදානි රුධාදිඅට්ඨගණා දස්සීයන්තෙ-රොධයති රොධෙති. දෙවයති දෙවෙති. තොදයති තොදෙති. ජයාපයති ජයාපෙති. වික්කයති වික්කයාපෙති. සාවයති සාවෙති. විතානයති විතානෙති. චොරාපයති චොරාපෙති ඉච්චාදි.

ឥឡូវនេះ នឹងសម្តែងនូវគណៈទាំង ៨ មានរុធាទិគណៈជាដើម គឺ rodhayati, rodheti។ devayati, deveti។ todayati, todeti។ jayāpayati, jayāpeti។ vikkayati, vikkayāpeti។ sāvayati, sāveti។ vitānayati, vitāneti។ corāpayati, corāpeti ជាដើម។

ඛාදීහි පච්චයන්තෙහි, අපි හොන්ති ණි+ණාපයො;

ණි+ණාපිනා+නකානානං, දස්සනඤ්චෙත්ථ සාධනං.

ណិ និង ណាប បច្ច័យទាំងឡាយ តែងមានក្រោយពីបច្ច័យទាំងឡាយមាន ខាទិ-បច្ច័យជាដើមខ្លះដែរ, ការសម្តែងនូវការសម្រេចរូបនៃបច្ច័យទាំងឡាយមាន ណិ និង ណាបិ ជាមួយនឹង ណ-ការៈ និង អន-ការៈ គប្បីដឹងក្នុងទីនេះ។

තිතික්ඛන්තං පයොජයති තිතික්ඛෙති තිතික්ඛාපෙති, තිකිච්ඡයති තිකිච්ඡෙති තිකිච්ඡාපයති තිකිච්ඡාපෙති. එවං බුභුක්ඛෙති බුභුක්ඛාපෙති. පබ්බතායයති. පුත්තීයයති ඉච්චාදි. (ඛාදිපච්චයනයො).

ញ៉ាំងបុគ្គលអ្នកអត់ធន់ឲ្យអត់ធន់ គឺ titikkheti, titikkhāpeti, tikicchayati, tikiccheti, tikicchāpayati, tikicchāpeti។ យ៉ាងនេះដែរ bubhukkheti, bubhukkhāpeti។ pabbatāyayati។ puttīyayati ជាដើម។ (ចប់ ខាទិបច្ចយន័យ)។

ඉති පයොගසිද්ධියං ත්‍යාදිකණ්ඩො ඡට්ඨො.

ចប់ កណ្ឌទី ៦ គឺ ត្យាទិកណ្ឌ ក្នុងបយោគសិទ្ធិ។

7. ඛාදිකණ්ඩ

៧. ខាទិកណ្ឌ

අථ [Pg.262] ධාතූහියෙව භාව+කම්ම+කත්තු+කරණාදිසාධනසහිතං ඛාදිවිධානං ආරභීයතෙ –

លំដាប់នេះ នឹងចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវវិធីនៃខាទិបច្ច័យ ព្រមទាំងសាធនៈទាំងឡាយមាន ភាវៈ កម្ម កត្តុ និង ករណៈ ជាដើម អំពីធាតុទាំងឡាយនោះឯង៖

‘‘තිජමානෙහි ඛසා ඛමාවීමංසාසු’’ ඉච්චාදීහි පච්චයවිධානඤ්ච පරරූපද්විත්තාදිකාරියඤ්ච ත්‍යාදිකණ්ඩෙ වුත්තනයෙනෙව ඤාතබ්බං. තිතික්ඛනං තිතික්ඛා, ‘‘ඉත්ථිය+මණක්තිකයකයා ච’’ ඉති සුත්තෙන අපච්චයො ච ‘‘ඉත්ථිය+මත්වා’’ති ආපච්චයො ච හොති. තථා වීමංසනං වීමංසා. ‘‘කිතා තිකිච්ඡාසංසයෙසු ඡො’’ති ඡප්පච්චයාදිම්හි කතෙ තිකිච්ඡනං තිකිච්ඡා, විචිකිච්ඡනං විචිකිච්ඡා. ගුප=ගොපනෙ, බධ=බන්ධනෙති ඉමෙහි ධාතූහි ‘‘නින්දායං ගුප+බධා බස්ස භො ච’’ ඉති ඡපච්චයාදිම්හි ච ද්විත්තෙ පරබකාරස්ස ඉමිනා භකාරෙ ච කතෙ අපච්චයාදි හොති. ජිගුච්ඡනං ජිගුච්ඡා, බීභච්ඡනං බීභච්ඡා. ‘‘තුංස්මා ලොපො චි+ච්ඡායං තෙ’’ ඉති ඉච්ඡාය+මත්ථෙ ඛ+ස+ඡප්පච්චයා හොන්ති. භුජ=පාලනජ්ඣොහාරෙසු, බුභුක්ඛනං බුභුක්ඛා. ජි=ජයෙ, ජිගිංසනං, ජිගිංසා. ඝස=අදනෙ, ජිඝච්ඡනං ජිඝච්ඡා.

វិធីចាត់ចែងបច្ច័យដោយសូត្រទាំងឡាយមាន «Tijamānehi khasā khamāvīmaṃsāsu» ជាដើម និងកិច្ចការមានការធ្វើជាលំដាប់នៃអក្សរខាងចុង (pararūpa) និងការធ្វើជាទ្វេភាវៈ (dvitta) ជាដើម គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងត្យាទិកណ្ឌនោះឯង។ ការអត់ធន់ ឈ្មោះថា titikkhā, ដោយសូត្រថា «itthiya+maṇaktikayakayā ca» មាន អ-បច្ច័យ ផង និងដោយសូត្រថា «itthiya+matvā» មាន អា-បច្ច័យ ផង។ ដូចគ្នាដែរ ការពិចារណា ឈ្មោះថា vīmaṃsā។ កាលបើមាន ឆ-បច្ច័យ ជាដើម ដោយសូត្រថា «Kitā tikicchāsaṃsayesu cho» ទើបបានជា ការព្យាបាល ឈ្មោះថា tikicchā, សេចក្តីសង្ស័យ ឈ្មោះថា vicikicchā។ គុប-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រក្សា (gopane), ពធ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចង (bandhane), អំពីធាតុទាំងឡាយនេះ កាលបើមាន ឆ-បច្ច័យ ជាដើម ដោយសូត្រថា «nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca» និងមានការធ្វើជាទ្វេភាវៈ ហើយមានការទេសៈជា ភ-ការៈ នៃ ព-ការៈ ខាងចុង ទើបមាន អ-បច្ច័យ ជាដើម។ សេចក្តីខ្ពើមរអើម ឈ្មោះថា jigucchā, សេចក្តីតក់ស្លុត ឈ្មោះថា bībhacchā។ ដោយសូត្រថា «Tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te» ក្នុងអត្ថថា ប្រាថ្នា (icchā) មាន ខ, ស, ឆ បច្ច័យទាំងឡាយ។ ភុជ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រក្សា និងលេបលេញ (pālanajjhohāresu), ការប្រាថ្នាចង់បរិភោគ ឈ្មោះថា bubhukkhā។ ជិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឈ្នះ (jaye), ការប្រាថ្នាចង់ឈ្នះ ឈ្មោះថា jigiṃsā។ ឃស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស៊ី (adane), ការប្រាថ្នាចង់ស៊ី គឺការឃ្លាន ឈ្មោះថា jighacchā។

27. භාවකම්මෙසු තබ්බානීයා

២៧. តព្វ និង អនីយ បច្ច័យ ក្នុងភាវវាចកៈ និងកម្មវាចកៈ

තබ්බඅනීයා ක්‍රියත්ථා පරෙ භාවකම්මෙසු භවන්ති, බහුලංවිධානා කත්තුකරණාදීසුපි. භූ=සත්තායං, ‘‘යුවණ්ණාන+මෙ ඔපච්චයෙ’’ති ඔකාරෙ ‘‘ඌබ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති ඌආගමො, ඤ්ඤකාරො ආද්‍යාවයවත්ථො. ඔස්ස ‘‘එඔන+ මයවා [Pg.263] සරෙ’’ති අවාදෙසො, භූයතෙති භවිතබ්බං භවතා භවනීයං. භාවස්සෙ+කත්තා එකවචනමෙව, තඤ්ච නපුංසකලිඞ්ගං.

តព្វ និង អនីយ បច្ច័យទាំងឡាយ តែងមានខាងចុងនៃកិរិយាត្ថៈ (ធាតុ) ក្នុងភាវវាចកៈ និងកម្មវាចកៈទាំងឡាយ, និងក្នុងកត្តុការកៈ និងករណការកៈជាដើមខ្លះ ដោយការចាត់ចែងដ៏ច្រើន (bahulaṃvidhānā)។ ភូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មាន (sattāyaṃ), កាលបើមាន ឱ-ការៈ ដោយសូត្រថា «yuvaṇṇāna+me opaccaye» មាន ឧ-អាគម (ūāgamo) ដោយសូត្រថា «ūbyañjanassā», ញ-ការៈ មានប្រយោជន៍ជាអវយវៈខាងដើម។ មានការទេសៈជា អវៈ (avādeso) នៃ ឱ-ការៈ ដោយសូត្រថា «eona+ mayavā sare», ក្នុងអត្ថថា តែងមាន (bhūyate) បានជា bhavitabbaṃ ឬ bhavanīyaṃ របស់លោក (bhavatā)។ កាលបើជាភាវៈ តែងមានតែឯកវចនៈ និងនបុំសកលិង្គប៉ុណ្ណោះ។

තබ්බාද්‍යභිහිතො භාවො,දබ්බමිව පකාසතීති-බහුවචනඤ්ච හොති.

ភាវៈដែលសម្តែងដោយ តព្វ-បច្ច័យ ជាដើម តែងប្រាកដដូចជាទ្រព្យ (dabbamiva pakāsati) ដូច្នេះ ទើបមានពហុវចនៈផងដែរ។

කම්මෙ-අභිපුබ්බො, අභිභූයතෙ අභිභූයිත්ථ අභිභූයිස්සතෙති අභිභවිතබ්බො කොධො පණ්ඩිතෙන, අභිභවිතබ්බා තණ්හා, අභිභවිතබ්බං දුක්ඛං. එවං අභිභවනීයො අභිභවනීයා අභිභවනීයං, කම්මෙ අභිධෙය්‍යස්සෙව ලිඞ්ගවචනානි.

ក្នុងកម្មវាចកៈ មាន អភិ-ឧបសគ្គ នៅខាងមុខ, ក្នុងអត្ថថា តែងគ្របសង្កត់ (abhibhūyate), បានគ្របសង្កត់ហើយ (abhibhūyittha), នឹងគ្របសង្កត់ (abhibhūyissate) គឺ សេចក្តីក្រោធ គប្បីត្រូវអ្នកប្រាជ្ញគ្របសង្កត់ (abhibhavitabbo kodho paṇḍitena), តណ្ហា គប្បីត្រូវគ្របសង្កត់ (abhibhavitabbā taṇhā), សេចក្តីទុក្ខ គប្បីត្រូវគ្របសង្កត់ (abhibhavitabbaṃ dukkhaṃ)។ យ៉ាងនេះដែរ abhibhavanīyo, abhibhavanīyā, abhibhavanīyaṃ, ក្នុងកម្មវាចកៈ លិង្គ និងវចនៈ តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមតែអភិធេយ្យ (នាមដែលត្រូវសម្តែង) ប៉ុណ្ណោះ។

විසෙස්සලිඞ්ගාතබ්බාදී, තත්ථා+දො පඤ්ච භාවජා;

නපුංසකෙ සියුං භාවෙ, ක්තො චා+නො අකත්තරි.

តព្វបច្ច័យជាដើម មានលិង្គប្លែកៗគ្នា, ក្នុងបច្ច័យទាំងនោះ បច្ច័យ ៥ ខាងដើម តែងកើតក្នុងភាវៈ, ក្នុងភាវវាចកៈ តែងជាលិង្គនបុំសកៈ, ចំណែកឯ ត-បច្ច័យ និង អន-បច្ច័យ តែងមានក្នុងអត្ថក្រៅពីកត្តុការកៈ (akattari)។

භාවස්මිං ඝණ පුමෙ එවං, ඉයුවණ්ණා ගහාදිජො;

අපච්චයොපි වා+සංඛ්‍යා, තු+මාදිත්වන්තකා සියුං.

ក្នុងភាវៈ ឃញ-បច្ច័យ តែងជាបុល្លិង្គយ៉ាងនេះដែរ, ឥ-ការៈ និង ឧ-ការៈ កើតអំពីគហាទិធាតុជាដើម, សូម្បី អ-បច្ច័យ ក៏មានខ្លះ, សង្ខ្យា និងបច្ច័យមាន តុ-បច្ច័យ ជាដើម តែងមានអន្តៈ (ទីបំផុត) ផ្សេងៗគ្នា។

ඉතො පරං උපසග්ගපුබ්බතා ච කාලත්තයස්ස වාක්‍යගහණඤ්ච වුත්තනයෙන ඤාතබ්බං, තස්මා අනුරූපවාක්‍යමෙව දස්සයිස්සාම –

តទៅនេះ ការមានឧបសគ្គនៅខាងមុខក្តី ការកាន់យកនូវប្រយោគក្នុងកាលទាំងបីក្តី គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយ, ព្រោះហេតុនោះ យើងនឹងសម្តែងតែប្រយោគដែលសមគួរ (anurūpavākya) ប៉ុណ្ណោះ៖

ආස=උපවෙසනෙ, ආසනෙ ආසිතබ්බං තයා ආසනීයං. කම්මෙ-උපාසීයතීති උපාසිතබ්බො ගුරු උපාසනීයො. සී=සයෙ, එ+අයාදෙසා, සයනං සයිතබ්බං සයනීයං තයා. අතිසීයතීති අතිසයිතබ්බො කටො තෙ අතිසයනීයො. පද=ගමනෙ, ‘‘පදාදීනං ක්වචී’’ති යුක, කකාරො කානුබන්ධකාරියත්ථො, උකාරො උච්චාරණත්ථො, දස්සජො පුබ්බරූපඤ්ච, උප්පජ්ජනං උප්පජ්ජිතබ්බං උප්පජ්ජනීයං. පටිපජ්ජීයතීති පටිපජ්ජිතබ්බො මග්ගො පටිපජ්ජනීයො. බුධ=ඤාණෙ, බුජ්ඣතෙති බුජ්ඣිතබ්බො [Pg.264] ධම්මො බුජ්ඣනීයො. සු=සවනෙ, සූයතෙති සොතබ්බො ධම්මො, ඤ්ඤිම්හි නාගමෙ ‘‘තථනරානං ටඨණලා’’ති ණෙ ච කතෙ ‘‘න තෙ කානුබන්ධ+නාගමෙසූ’’ති ඔකාරාභාවො. සුණිතබ්බො, සවනීයො. කර=කරණෙ –

អាស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា អង្គុយ (upavesane), ក្នុងទីអង្គុយ (āsane) គប្បីត្រូវអ្នកអង្គុយ (āsitabbaṃ tayā) ឬ āsanīyaṃ។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ថា តែងចូលទៅអង្គុយជិត (upāsīyati) បានជា គ្រូគប្បីត្រូវចូលទៅអង្គុយជិត (upāsitabbo guru) ឬ upāsanīyo។ សី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដេក (saye), មានការទេសៈជា ឯ និង អយៈ, ការដេក គប្បីត្រូវអ្នកដេក (sayitabbaṃ sayanīyaṃ tayā)។ តែងដេកលើសលប់ (atisīyati) បានជា កន្ទេលគប្បីត្រូវអ្នកដេកលើសលប់ (atisayitabbo kaṭo te) ឬ atisayanīyo។ បទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ (gamane), ដោយសូត្រថា «padādīnaṃ kvacī» មាន យ-បច្ច័យ, ក-ការៈ មានប្រយោជន៍សម្រាប់កិច្ចដែលត្រូវធ្វើព្រោះមាន ក-អនុពន្ធ, ឧ-ការៈ សម្រាប់បញ្ចេញសំឡេង, មានការទេសៈជា ជ-ការៈ នៃ ទ-ការៈ និងការធ្វើជាបុព្វរូប, ការកើតឡើង គប្បីត្រូវកើតឡើង (uppajjitabbaṃ) ឬ uppajjanīyaṃ។ តែងប្រតិបត្តិ (paṭipajjīyati) បានជា ផ្លូវគប្បីត្រូវប្រតិបត្តិ (paṭipajjitabbo maggo) ឬ paṭipajjanīyo។ ពុធ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដឹង (ñāṇe), តែងដឹង (bujjhate) បានជា ធម៌គប្បីត្រូវដឹង (bujjhitabbo dhammo) ឬ bujjhanīyo។ សុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្តាប់ (savane), តែងត្រូវស្តាប់ (sūyati) បានជា ធម៌គប្បីត្រូវស្តាប់ (sotabbo dhammo), កាលបើមាន ណ-អាគម ក្នុង ញ-បច្ច័យ និងការទេសៈជា ណ-ការៈ ដោយសូត្រថា «tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā» ទើបមិនមាន ឱ-ការៈ ដោយសូត្រថា «na te kānubandha+nāgamesū»។ បានជា suṇitabbo, savanīyo។ ករ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើ (karaṇe)៖

95. පරරූප+මයකාරෙ බ්‍යඤ්ජනෙ

៩៥. ការធ្វើជាបររូប និងការទេសៈជា ម-ការៈ ក្នុងព្យញ្ជនៈ

ක්‍රියත්ථාන+මන්තබ්‍යඤ්ජනස්ස පරරූපං හොති යකාරතො අඤ්ඤස්මිං බ්‍යඤ්ජනෙ. කරීයතීති කත්තබ්බො ධම්මො, කත්තබ්බා පූජා, කත්තබ්බං කුසලං.

ព្យញ្ជនៈខាងចុងនៃកិរិយាត្ថៈ (ធាតុ) តែងមានការធ្វើជាបររូប ក្នុងព្យញ្ជនៈដទៃក្រៅពី យ-ការៈ។ តែងត្រូវធ្វើ (karīyati) បានជា ធម៌គប្បីត្រូវធ្វើ (kattabbo dhammo), ការបូជាគប្បីត្រូវធ្វើ (kattabbā pūjā), កុសលគប្បីត្រូវធ្វើ (kattabbaṃ kusalaṃ)។

119. තුං+තුන+තබ්බෙසු වා

១១៩. ក្នុង តុំ, តុន និង តព្វ បច្ច័យទាំងឡាយខ្លះ

තුමාදීසු කරස්සා හොති වා. කාතබ්බං හිතං.

ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយមាន តុំ-បច្ច័យជាដើម ករ-ធាតុ តែងមានការទេសៈជា អា ខ្លះ។ បានជា ប្រយោជន៍គប្បីត្រូវធ្វើ (kātabbaṃ hitaṃ)។

171. රා නස්ස ණො

១៧១. ការទេសៈជា ណ-ការៈ នៃ ន-ការៈ ព្រោះមាន រ-ការៈ នៅខាងចុង

රන්තතො ක්‍රියත්ථා පච්චයනකාරස්ස ණ හොති. කරණීයො.

ន-ការៈ នៃបច្ច័យ ក្រោយពីកិរិយាត្ថៈ (ធាតុ) ដែលមាន រ-ការៈ នៅខាងចុង តែងមានការទេសៈជា ណ-ការៈ។ បានជា karaṇīyo។

භර=භරණෙ, භරීයතීති භරිතබ්බො භරණීයො. ගහ=උපාදානෙ ‘‘මං වා රුධාදීනං’’ති අන්තසරා පරොමං වා හොති. මකාරො+නුබන්ධො. ‘‘ණො නිග්ගහීතස්සා’’ති නිග්ගහීතස්ස ණො, සංගය්හතීති සංගණ්හිතබ්බො සංගණ්හනීයො, ‘‘තථනරා’’දිනා ණකාරෙ ගහණීයො. රම=කීළායං, රමීයතීති රමණීයො විහාරො. ආප=පාපුණනෙ, ‘‘සකාපානං කුකකූ ණෙ’’ති එත්ථ ‘සකාපානං කුක+කූ’ති යොගවිභාගා කු, ඌආගමෙ නාගමස්ස ණෙ ච කතෙ පාපීයතීති පාපුණිතබ්බො. පරරූපෙ පත්තබ්බො, පාපුණනීයො, පාපනීයො.

ភរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចិញ្ចឹម (bharaṇe), តែងត្រូវចិញ្ចឹម (bharīyati) បានជា bharitabbo, bharaṇīyo។ គហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាន់យក (upādāne), ដោយសូត្រថា «maṃ vā rudhādīnaṃ» តែងមាន ម-ការៈ ខាងក្រោយស្រៈខាងចុងខ្លះ។ ម-ការៈ ជាអនុពន្ធ។ ដោយសូត្រថា «Ṇo niggahītassā» មានការទេសៈជា ណ-ការៈ នៃនិគ្គហិត, តែងត្រូវកាន់យកព្រម (saṃgayhati) បានជា saṃgaṇhitabbo, saṃgaṇhanīyo, កាលបើមាន ណ-ការៈ ដោយសូត្រមាន «tathanarā» ជាដើម បានជា gahaṇīyo។ រម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ត្រេកអរ (kīḷāyaṃ), តែងត្រូវត្រេកអរ (ramīyati) បានជា វិហារជាទីគប្បីត្រេកអរ (ramaṇīyo vihāro)។ អាប-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដល់ (pāpuṇane), ក្នុងសូត្រថា «sakāpānaṃ kukakū ṇe» នេះ ដោយការបំបែកសូត្រ (yogavibhāga) ថា «sakāpānaṃ kuka+kū» មានការទេសៈជា កុ និង ឧ-អាគម ព្រមទាំង ណ-អាគម និង ណ-ការៈ ទើបបានជា តែងត្រូវដល់ (pāpīyati) បានជា pāpuṇitabbo។ កាលបើធ្វើជាបររូប បានជា pattabbo, pāpuṇanīyo, pāpanīyo។

96. මනානං නිග්ගහීතං

៩៦. ការធ្វើជានិគ្គហិត នៃ ម-ការៈ និង ន-ការៈ ទាំងឡាយ

මකාර+නකාරන්තානං [Pg.265] ක්‍රියත්ථානං නිග්ගහීතං හොත්‍ය+යකාරෙ බ්‍යඤ්ජනෙ. වග්ගන්තං, ගමියතීති ගන්තබ්බො. ගමිතබ්බං ගමනීයං. ඛන=ඛණ=අවදාරණෙ, නිග්ගහීතං වග්ගන්තත්තඤ්ච, ඛඤ්ඤතෙති ඛන්තබ්බං ආවාටං ඛනිතබ්බං ඛනනීයං. හන=හිංසායං, හඤ්ඤතෙති හන්තබ්බං හනිතබ්බං හනනීයං. මන=ඤාණෙ, මඤ්ඤතෙති මන්තබ්බො මනිතබ්බො. ‘‘පදාදීනං ක්වචී’’ති යුක, චවග්ගාදිම්හි කතෙ මඤ්ඤිතබ්බං මඤ්ඤනීයං.

កិរិយាត្ថៈ (ធាតុ) ទាំងឡាយដែលមាន ម-ការៈ និង ន-ការៈ នៅខាងចុង តែងមានការទេសៈជា និគ្គហិត ក្នុងព្យញ្ជនៈដទៃក្រៅពី យ-ការៈ។ មានការទេសៈជាវគ្គន្តៈ, តែងត្រូវទៅ (gamīyati) បានជា gantabbo។ gamitabbaṃ, gamanīyaṃ។ ខន-ធាតុ ឬ ខណ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជីក (avadāraṇe), មានការទេសៈជានិគ្គហិត និងវគ្គន្តៈ, តែងត្រូវជីក (khaññati) បានជា រណ្តៅគប្បីត្រូវជីក (khantabbaṃ āvāṭaṃ), khanitabbaṃ, khananīyaṃ។ ហន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់ (hiṃsāyaṃ), តែងត្រូវសម្លាប់ (haññati) បានជា hantabbaṃ, hanitabbaṃ, hananīyaṃ។ មន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដឹង (ñāṇe), តែងដឹង (maññate) បានជា mantabbo, manitabbo។ ដោយសូត្រថា «Padādīnaṃ kvacī» មាន យ-បច្ច័យ, កាលបើមានការទេសៈជាចវគ្គជាដើម ទើបបានជា maññitabbaṃ, maññanīyaṃ។

පූජ=පූජායං, ‘‘චුරාදිතො ණී’’ති ණිම්හි ඤුකාරස්ස ගුරුත්තා ඔකාරාවුත්ති ‘‘යුවණ්ණාන+මෙඔ පච්චයෙ’’ති එකාරෙ පූජෙතබ්බො ඌම්හි අයාදෙසෙ පූජයිතබ්බො පූජනීයො භගවා.

បូជ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បូជា (pūjāyaṃ), កាលបើមាន ណិ-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «curādito ṇī» ព្រោះភាពជាគុរុនៃ ញ-ការៈ ទើបមិនមានការវុទ្ធិជា ឱ-ការៈ, កាលបើមាន ឯ-ការៈ ដោយសូត្រថា «yuvaṇṇāna+meo paccaye» បានជា pūjetabbo, កាលបើមានការទេសៈជា អយៈ ក្នុង ឧ-ការៈ បានជា pūjayitabbo, ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាទីគប្បីបូជា (pūjanīyo bhagavā)។

කත්තරි-යා=පාපුණනෙ, නීයතීති නිය්‍යානියො මග්ගො, ගච්ඡන්තීති ගමනීයා භොගා. කරණෙ-නහ=සොචෙය්‍යෙ, නහායන්ත්‍ය+නෙනාති නහානීයං චුණ්ණං. සම්පදානෙ-දා=දානෙ, සං+පපුබ්බො, සම්මා පදීයතෙ අස්සාති සම්පදානියො බ්‍රාහ්මණො.

ក្នុងកត្តុការកៈ យា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដល់ (pāpuṇane), តែងដឹកនាំទៅ (nīyati) បានជា ផ្លូវជាគ្រឿងដឹកនាំសត្វឲ្យចេញចាកទុក្ខ (niyyāniyo maggo), តែងទៅ (gacchanti) បានជា ភោគៈទាំងឡាយដែលតែងទៅ គឺវិនាសទៅ (gamanīyā bhogā)។ ក្នុងករណការកៈ នហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជម្រះកាយ (soceyye), ជនទាំងឡាយតែងងូតទឹកដោយម្សៅនេះ ហេតុនោះ ម្សៅនោះ ឈ្មោះថា ម្សៅសម្រាប់ងូត (nahānīyaṃ cuṇṇaṃ)។ ក្នុងសម្បទានការកៈ ទា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឲ្យ (dāne), មាន សំ និង ប ឧបសគ្គនៅខាងមុខ, ជនទាំងឡាយតែងប្រគេនដោយប្រពៃដល់ព្រាហ្មណ៍នេះ ហេតុនោះ ព្រាហ្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា ព្រាហ្មណ៍ជាទីគប្បីប្រគេនទាន (sampadāniyo brāhmaṇo)។

28. ඝ්‍යණ

២៨. ឃ្យណ-បច្ច័យ

භාවකම්මෙසු ක්‍රියත්ථා පරො ඝ්‍යණ හොති බහුලං. ඌම්හි කත්තබ්බං කාරියං. හර=හරණෙ, හරීයතීති හාරියං. භර=භරණෙ, භරිතබ්බං භාරියං. ලභ=ලාභෙ, ‘‘වග්ගලසෙහි තෙ’’ති පුබ්බරූපභකාරෙ ‘‘චතුත්ථදුතියා’’ දිනා තතියක්ඛරෙ ච කතෙ ලභිතබ්බං ලබ්භං.

ឃ្យណ-បច្ច័យ តែងមានខាងចុងនៃកិរិយាត្ថៈ (ធាតុ) ក្នុងភាវវាចកៈ និងកម្មវាចកៈទាំងឡាយខ្លះ ដោយការចាត់ចែងដ៏ច្រើន។ ក្នុង ឧ-ការៈ គប្បីត្រូវធ្វើ បានជា kāriyaṃ។ ហរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នាំទៅ (haraṇe), តែងត្រូវនាំទៅ (harīyati) បានជា hāriyaṃ។ ភរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចិញ្ចឹម (bharaṇe), គប្បីត្រូវចិញ្ចឹម បានជា bhāriyaṃ។ លភ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បាន (lābhe), កាលបើមានការធ្វើជាបុព្វរូបនៃ ភ-ការៈ ដោយសូត្រថា «vaggalasehi te» និងការទេសៈជាអក្សរទី ៣ (ព-ការៈ) ដោយសូត្រមាន «catutthadutiyā» ជាដើម ទើបបានជា គប្បីត្រូវទទួលបាន គឺ labbhaṃ។

වච=බ්‍යත්තවචනෙ,

វច-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ពោលឲ្យច្បាស់លាស់ (byattavacane)៖

98. කගා චජානං ඝානුබන්ධෙ

៩៨. ការទេសៈជា ក-ការៈ និង គ-ការៈ នៃ ច-ការៈ និង ជ-ការៈ ទាំងឡាយ ព្រោះមាន ឃ-អនុពន្ធ

ඝානුබන්ධෙ [Pg.266] චකාර+ජකාරන්තානං ක්‍රියත්ථානං ක+ගා හොන්ති යථාක්කමං.

កាលបើមានបច្ច័យមាន ឃ-អនុពន្ធ កិរិយាត្ថៈ (ធាតុ) ទាំងឡាយដែលមាន ច-ការៈ និង ជ-ការៈ នៅខាងចុង តែងមានការទេសៈជា ក-ការៈ និង គ-ការៈ តាមលំដាប់។

84. අස්සා ණානුබන්ධෙ

៨៤. ការទេសៈជា អា នៃ អ-ការៈ ព្រោះមាន ណ-អនុពន្ធ

ණකාරානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙ උපන්තස්ස අකාරස්ස ආ හොති. වචනං වුච්චතෙති වාක්‍යං. භජ=සෙවායං, භජනීයං භාග්‍යං, ජස්ස ගකාරො. චි=චයෙ, චයනං චීයතීති වා චෙය්‍යං. යස්ස ද්විත්තං.

កាលបើមានបច្ច័យមាន ណ-អនុពន្ធ នៅខាងចុង អ-ការៈ នៃធាតុខាងដើម តែងមានការទេសៈជា អា។ ពាក្យដែលគេតែងពោល ឈ្មោះថា vākyaṃ។ ភជ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេពគប់ (sevāyaṃ), របស់ជាទីគប្បីសេពគប់ ឈ្មោះថា bhāgyaṃ, មានការទេសៈជា គ-ការៈ នៃ ជ-ការៈ។ ចិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សន្សំ (caye), ការសន្សំ ឬតែងត្រូវសន្សំ (cīyati) បានជា ceyyaṃ។ មានការធ្វើជាទ្វេភាវៈនៃ យ-ការៈ។

5,122. නිතො චිස්ස ඡො

៥,១២២. ការទេសៈជា ឆ-ការៈ នៃ ចិ-ធាតុ ព្រោះមាន ណិ-បច្ច័យ

නිතො පරස්ස චිස්ස ඡො හොතීතිආදිචකාරස්ස ඡො. විනිච්ඡයතීති විනිච්ඡෙය්‍යං, නාගමෙ විනිච්ඡිනිතබ්බං. එ+අයාදෙසෙසු විනිච්ඡෙතබ්බං විනිච්ඡනීයං. නී=පාපනෙ, නීයතීති නෙය්‍යො නෙය්‍යා නෙය්‍යං, නෙතබ්බං.

សូត្រថា Nito parassa... នេះ មានការបំលែងអក្សរ ច នៃ សិប្បច្ច័យ (ឬ ចិ) ដែលនៅខាងចុង នីធាតុ ទៅជា ឆ ដោយអំណាច ចសព្ទជាដើម។ ពាក្យថា Vinicchayatīti សម្រេចរូបជា viniccheyyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីវិនិច្ឆ័យ), កាលបើមាន ន-អាគម សម្រេចរូបជា vinicchinitabbaṃ។ កាលបើមានការទេសៈជា ឯ និង អយ សម្រេចរូបជា vinicchetabbaṃ និង vinicchanīyaṃ។ នីធាតុ (Nī) ក្នុងអត្ថថា នាំទៅ (pāpane), វិគ្គហៈថា nīyatīti សម្រេចរូបជា neyyo, neyyā, neyyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីនាំទៅ) និង netabbaṃ។

29. ආස්සෙ+ච

២៩. សូត្រថា Āsse ca

ආකාරන්තතො ක්‍රියත්ථා ඝ්‍යණ හොති භාවකම්මෙසු ආස්ස එ ච. දා=දානෙ, දාතබ්බං දෙය්‍යං. පා=පානෙ, පීයතීති පෙය්‍යං. මා=මානෙ, මීයතීති මෙය්‍යං. ඤා=අවබොධනෙ, ඤායතීති ඤෙය්‍යං ඤාතබ්බං, ඌම්හි නාගමො ‘‘ඤාස්ස නෙ+ජා’’ති ඤාස්ස ජාදෙසෙ ජානිතබ්බං, විජානියං. ඛා=පකථනෙ, සංඛාතබ්බං සංඛෙය්‍යං.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមាន អា ជាទីបំផុត (អាករន្តធាតុ) យបច្ច័យ (ឬ ឃ្យណបច្ច័យ) រមែងចុះក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្ម ហើយបំលែង អា នៃធាតុនោះទៅជា ឯ ខ្លះ។ ទាធាតុ (Dā) ក្នុងអត្ថថា ឲ្យ (dāne), សម្រេចរូបជា dātabbaṃ, deyyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីឲ្យ)។ បាធាតុ (Pā) ក្នុងអត្ថថា ផឹក (pāne), វិគ្គហៈថា pīyatīti សម្រេចរូបជា peyyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីផឹក)។ មាធាតុ (Mā) ក្នុងអត្ថថា វាស់វែង (māne), វិគ្គហៈថា mīyatīti សម្រេចរូបជា meyyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីវាស់វែង)។ ញាធាតុ (Ñā) ក្នុងអត្ថថា ដឹងច្បាស់ (avabodhana), វិគ្គហៈថា ñāyatīti សម្រេចរូបជា ñeyyaṃ, ñātabbaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីដឹង)។ កាលបើមាន ឧ-បច្ច័យ (ឬ ឩ) មាន ន-អាគម, ដោយសូត្រថា «ñāssa ne jā» មានការទេសៈ ញាធាតុ ជា ជា សម្រេចរូបជា jānitabbaṃ, vijāniyaṃ។ ខាធាតុ (Khā) ក្នុងអត្ថថា ពោលច្បាស់ (pakathana), សម្រេចរូបជា saṃkhātabbaṃ, saṃkheyyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីរាប់)។

30. වදාදීහි යො

៣០. សូត្រថា Vadādīhi yo

වදාදීහි [Pg.267] ක්‍රියත්ථෙහි යො හොති බහුලං භාවකම්මෙසු. වද=වචනෙ, වදනං වජ්ජතීති වා වජ්ජං. මද=උම්මාදෙ, මදනං මජ්ජතෙ අනෙනාති වා මජ්ජං. ගමනං ගම්මතෙති වා ගම්මං. ගද=වචනෙ, ගජ්ජතෙ ගදනීයං වාති ගජ්ජං. පද=ගමනෙ, පජ්ජනීයං පජ්ජං ගාථා. අද+ඛාද=භක්ඛනෙ, ඛජ්ජතීති ඛජ්ජං ඛාදනීයං. දම=දමනෙ, දම්මතෙති දම්මො දමනීයො.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន វទធាតុ ជាដើម យបច្ច័យ រមែងចុះជាច្រើនក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្ម។ វទធាតុ (Vada) ក្នុងអត្ថថា ពោល (vacane), វិគ្គហៈថា vadanaṃ ឬ vajjatīti សម្រេចរូបជា vajjaṃ (ទោស, អ្វីៗដែលគប្បីពោល)។ មទធាតុ (Mada) ក្នុងអត្ថថា ស្រវឹង (ummāde), វិគ្គហៈថា madanaṃ ឬ majjate anenāti សម្រេចរូបជា majjaṃ (ទឹកស្រវឹង)។ វិគ្គហៈថា gamanaṃ ឬ gammateti សម្រេចរូបជា gammaṃ (របស់ថោកទាប, អ្វីៗដែលគប្បីទៅ)។ គទធាតុ (Gada) ក្នុងអត្ថថា ពោល (vacane), វិគ្គហៈថា gajjate ឬ gadanīyaṃ សម្រេចរូបជា gajjaṃ (ផ្គរលាន់, អ្វីៗដែលគប្បីពោល)។ បទធាតុ (Pada) ក្នុងអត្ថថា ទៅ (gamane), សម្រេចរូបជា pajjanīyaṃ, pajjaṃ (គាថា, ផ្លូវ)។ អទធាតុ និង ខាទធាតុ (Ada, Khāda) ក្នុងអត្ថថា ស៊ី (bhakkhane), វិគ្គហៈថា khajjatīti សម្រេចរូបជា khajjaṃ, khādanīyaṃ (ខាទនីយវត្ថុ, របស់គប្បីទំពាស៊ី)។ ទមធាតុ (Dama) ក្នុងអត្ថថា ទូន្មាន (damane), វិគ្គហៈថា dammateti សម្រេចរូបជា dammo, damanīyo (សត្វ ឬបុគ្គលដែលគប្បីទូន្មាន)។

භුජා+න්නෙති ගණසුත්තෙන අන්නෙ වත්තබ්බෙ යපච්චයො.

ដោយគណសូត្រថា Bhujānneti កាលបើគប្បីពោលពាក្យថា anna (បាយ) យបច្ច័យ រមែងចុះ។

83. ලහුස්සුපන්තස්සති

៨៣. សូត្រថា Lahussupantassati

ලහුභූතස්ස උපන්තස්ස ඉයුවණ්ණස්ස එඔ හොන්ති යථාක්කමං. යස්ස පුබ්බරූපෙ භුඤ්ජිතබ්බොති භොජ්ජො ඔදනො, භොජ්ජා යාගු.

ស្រៈ ឥ និង ឧ (ឥយុវណ្ណៈ) ដែលជាលហុនៅខាងចុង (ឧបន្តៈ) រមែងទៅជា ឯ និង ឱ តាមលំដាប់។ កាលបើ យបច្ច័យ ទៅជាបុព្វរូបហើយ, វិគ្គហៈថា bhuñjitabboti សម្រេចរូបជា bhojjo (ដូចជា bhojjo odano = បាយដែលគប្បីបរិភោគ), bhojjā (ដូចជា bhojjā yāgu = យ៉ាគូដែលគប្បីបរិភោគ)។

31. කිච්ච ඝච්ච භච්ච භබ්බ ලෙය්‍යා

៣១. សូត្រថា Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā

එතෙ සද්දා යපච්චයන්තා නිපච්චන්තෙ. කර=කරණෙ, ඉමිනා නිපාතනා යෙ කිචාදෙසෙ ච කතෙ පුබ්බරූපං, කත්තබ්බං කිච්චං. හන=හිංසායං, ඝච්චාදෙසාදිම්හි කතෙ හනනං හඤ්ඤතෙති වා ඝච්චං. භර=භරණෙ, භච්චාදෙසාදිම්හි කතෙ භරණීයො භච්චො. භූ=සත්තායං, යම්හි ඔකාරෙ ඉමිනා අවාදෙසෙ භවතීති භබ්බො. ලිහ=අස්සාදනෙ, යම්හි ඉමිනා හස්ස යකාරෙ ලෙහිතබ්බං ලෙය්‍යං, එකාරවුද්ධි.

សព្ទទាំងឡាយនេះ ដែលមាន យបច្ច័យ ជាទីបំផុត រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ ករធាតុ (Kara) ក្នុងអត្ថថា ធ្វើ (karaṇe), ដោយវិធីនិបាតនៈនេះ កាលបើមានការទេសៈ យបច្ច័យ ជា កិច្ច ហើយធ្វើជាបុព្វរូប, សម្រេចរូបជា kiccaṃ (កិច្ច, អ្វីៗដែលគប្បីធ្វើ) ដូចពាក្យថា kattabbaṃ។ ហនធាតុ (Hana) ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់ ឬបៀតបៀន (hiṃsāyaṃ), កាលបើមានការទេសៈជា ឃច្ចៈ ជាដើម, វិគ្គហៈថា hananaṃ ឬ haññateti សម្រេចរូបជា ghaccaṃ (ការសម្លាប់, អ្វីៗដែលគប្បីសម្លាប់)។ ភរធាតុ (Bhara) ក្នុងអត្ថថា ចិញ្ចឹម (bharaṇe), កាលបើមានការទេសៈជា ភច្ចៈ ជាដើម, សម្រេចរូបជា bhacco (អ្នកបម្រើ, បុគ្គលដែលគប្បីចិញ្ចឹម) ដូចពាក្យថា bharaṇīyo។ ភូធាតុ (Bhū) ក្នុងអត្ថថា មាន គឺមានជីវិត (sattāyaṃ), កាលបើមាន យបច្ច័យ ធ្វើ ឧ ទៅជា ឱ ហើយមានការទេសៈជា អវ ដោយវិធីនេះ, វិគ្គហៈថា bhavatīti សម្រេចរូបជា bhabbo (អ្នកគួរ, បុគ្គលដែលគួរ)។ លិហធាតុ (Liha) ក្នុងអត្ថថា លិទ្ធ ឬភ្លក្ស (assādane), កាលបើមាន យបច្ច័យ ធ្វើ ហ ទៅជា យ ដោយវិធីនេះ, សម្រេចរូបជា leyyaṃ (របស់គប្បីលិទ្ធ) ដូចពាក្យថា lehitabbaṃ, មានការវុឌ្ឍិជា ឯការៈ។

32. ගුහාදීහි යක

៣២. សូត្រថា Guhādīhi yaka

ගුහාදීහි [Pg.268] ක්‍රියත්ථෙහි භාවකම්මෙසු යක හොති. ගුහ=සංවරණෙ, ‘‘ලහුස්සුපන්තස්සා’’ති සම්පත්තස්ස ඔකාරස්ස ‘‘න තෙ කානුබන්ධනාගමෙසූ’’ති පටිසෙධො. ‘‘හස්ස විපල්ලාසො’’ති විපල්ලාසෙ ගුහනං ගුහිතබ්බං ගුය්හං. දුහ=පපූරණෙ, දොහනං දුය්හතීති වා දුය්හං. සාස=අනුසිට්ඨියං –

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន គុហធាតុ ជាដើម យកបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្ម។ គុហធាតុ (Guha) ក្នុងអត្ថថា បិទបាំង (saṃvaraṇe), ការបំលែង ឧ ទៅជា ឱ ដែលត្រូវនឹងបានដោយសូត្រថា «lahussupantassa» នោះ ត្រូវបានហាមឃាត់ដោយសូត្រថា «na te kānubandhanāgamesu»។ ដោយសូត្រថា «hassa vipallāso» មានការផ្លាស់ប្តូរទីតាំងនៃ ហ (វិបល្លាស), វិគ្គហៈថា guhanaṃ ឬ guhitabbaṃ សម្រេចរូបជា guyhaṃ (របស់កំបាំង, អ្វីៗដែលគប្បីលាក់កំបាំង)។ ទុហធាតុ (Duha) ក្នុងអត្ថថា ពេញ ឬរិតទឹកដោះ (papūraṇe), វិគ្គហៈថា dohanaṃ ឬ duyhatīti សម្រេចរូបជា duyhaṃ (ទឹកដោះដែលគប្បីរិត)។ សាសធាតុ (Sāsa) ក្នុងអត្ថថា ប្រដៅ (anusiṭṭhiyaṃ) —

117. සාසස්ස සිස වා

១១៧. សូត្រថា Sāsassa sisa vā

සාසස්ස සිස වා හොති කානුබන්ධෙ. පුබ්බරූපං, සාසීයතීති සිස්සො.

សាសធាតុ រមែងទៅជា សិសៈ ខ្លះ កាលបើមានបច្ច័យដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ (ដូចជា យកបច្ច័យ) នៅខាងចុង។ ធ្វើជាបុព្វរូប, វិគ្គហៈថា sāsīyatīti សម្រេចរូបជា sisso (សិស្ស, បុគ្គលដែលគប្បីប្រដៅ)។

සිද්ධා එවෙ+තෙ තබ්බාදයො පෙසා+තිසග්ග+ප්පත්තකාලෙසු ගම්‍යමානෙසුපි, සාමඤ්ඤෙන විධානතො. පෙසනං – ‘‘කත්තබ්බ+මිදං භවතා’’ති ආණාපනං අජ්ඣෙසනඤ්ච. අතිසග්ගො නාම ‘‘කි+මිදං මයා කත්තබ්බං’’ති පුට්ඨස්ස ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’තිආදිනා පටිපත්තිදස්සනමුඛෙන කත්තබ්බස්ස අනුඤ්ඤා. පත්තකාලො නාම සම්පත්තසමයො. යො කිච්චකරණසමයං උපපරික්ඛිත්වා කරොති, තස්ස සමයාරොචනං, න තත්ථ අජ්ඣෙසන+මත්ථි. භොතා ඛලු කටො කත්තබ්බො කරණීයො කාරියො කිච්චො’’ එවං ත්වයා කටො කත්තබ්බො, භොතො හි පත්තො කාලො කටකරණෙ.

បច្ច័យទាំងឡាយមាន តព្វបច្ច័យ ជាដើមទាំងនេះ រមែងសម្រេចបានពិតប្រាកដ សូម្បីក្នុងកាលដែលដឹងច្បាស់នូវអត្ថទាំងឡាយមាន ការបញ្ជា (pesana), ការអនុញ្ញាតឲ្យធ្វើតាមចិត្ត (atisagga) និង កាលដ៏គួរ (pattakāla) ព្រោះការបញ្ញត្តិទុកដោយទូទៅ។ ពាក្យថា Pesana (ការបញ្ជា) គឺការបង្គាប់ និងការអារាធនា ដូចជាពាក្យថា «kattabbamidaṃ bhavatā» (កិច្ចនេះ លោកគប្បីធ្វើ)។ ពាក្យថា Atisagga (ការអនុញ្ញាតឲ្យធ្វើតាមចិត្ត) គឺការអនុញ្ញាតនូវកិច្ចដែលគប្បីធ្វើ ដល់បុគ្គលដែលសួរថា «kimidaṃ mayā kattabbaṃ» (តើខ្ញុំគប្បីធ្វើអ្វីខ្លះ?) ដោយការបង្ហាញនូវការប្រតិបត្តិ ដូចជាពាក្យថា «pāṇo na hantabbo» (សត្វមានជីវិត មិនគប្បីសម្លាប់ឡើយ) ជាដើម។ ពាក្យថា Pattakāla (កាលដ៏គួរ) គឺពេលវេលាដែលមកដល់។ បុគ្គលណាពិចារណានូវពេលវេលាធ្វើកិច្ចហើយទើបធ្វើ, ការប្រាប់ពេលវេលាដល់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បត្តកាល, ក្នុងទីនោះមិនមានការអារាធនាឡើយ។ ដូចជាពាក្យថា «bhotā khalu kaṭo kattabbo, karaṇīyo, kāriyo, kicco» (កន្ទេល លោកគប្បីធ្វើពិតប្រាកដ) យ៉ាងនេះថា «tvayā kaṭo kattabbo» (កន្ទេល អ្នកគប្បីធ្វើ), ព្រោះកាលដ៏គួរក្នុងការធ្វើកន្ទេល បានមកដល់លោកហើយ។

එවං උද්ධමුහුත්තෙපි වත්තමානතො පෙසාදීසු සිද්ධා එව. තථා අරහෙ කත්තරි සත්තිවිසිට්ඨෙ ච පතීයමානෙ, ආවස්සකා+ධමීණතාවිසිට්ඨෙ ච භාවාදො සිද්ධා. උද්ධං මුහුත්තතො-භොතා කටො කත්තබ්බො. භොතා රජ්ජං කාතබ්බං, භවං අරහො. භොතා [Pg.269] භාරො වහිතබ්බො, භවං සක්කො. භොතා අවස්සං කටො කත්තබ්බො. භොතා නික්ඛො දාතබ්බො.

យ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងកាលខាងមុខហួសពីមួយមុហុត្តទៅ (uddhamuhutta) ក៏សម្រេចបានពិតប្រាកដក្នុងអត្ថមានការបញ្ជាជាដើម ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅ។ ម៉្យាងទៀត កាលបើដឹងច្បាស់នូវកត្តាដ៏គួរ (araha), កត្តាមានកម្លាំងពិសេស (sattivisiṭṭha), និងសេចក្តីចាំបាច់ (āvassaka) ឬភាពជាបំណុល (ādhamaṇya) ពិសេសនោះ បច្ច័យទាំងឡាយមាន តព្វបច្ច័យ ជាដើម ក៏សម្រេចក្នុងអត្ថភាវៈជាដើមដែរ។ ឧទាហរណ៍ ហួសពីមួយមុហុត្តទៅ ដូចជា «bhotā kaṭo kattabbo» (កន្ទេល លោកគប្បីធ្វើ)។ ក្នុងអត្ថថា គួរ ដូចជា «bhotā rajjaṃ kātabbaṃ, bhavaṃ araho» (រាជសម្បត្តិ លោកគប្បីគ្រង, លោកជាបុគ្គលគួរ)។ ក្នុងអត្ថថា អាច ដូចជា «bhotā bhāro vahitabbo, bhavaṃ sakko» (ភារៈ លោកគប្បីផ្ទុកទៅ, លោកជាបុគ្គលអាចធ្វើបាន)។ ក្នុងអត្ថថា ចាំបាច់ ដូចជា «bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo» (កន្ទេល លោកគប្បីធ្វើជាដាច់ខាត)។ ក្នុងអត្ថថា បំណុល ដូចជា «bhotā nikkho dātabbo» (មាសទម្ងន់មួយនិក្ខៈ លោកគប្បីឲ្យ)។

33. කත්තරි ල්තු+ණ්කා

៣៣. សូត្រថា Kattari ltu ṇkā

කත්තරි කාරකෙ ක්‍රියත්ථා ල්තු+ණ්කා හොන්ති. කර=කරණෙ, පරරූපෙ ‘‘ල්තු+පිතාදීන+මා සිම්හී’’ති ආ සිලොපො ච. කරොතීති කත්තා. එවං භරතීති භත්තා. හරතීති හත්තා. භිදතීති භෙත්තා, එකාරො, ඌම්හි භෙදිතා. ඡින්දතීති ඡෙත්තා. භොජනස්ස දාතා භොජනදාතා. සන්ධාතීති සන්ධාතා. වචතීති වත්තා. ඔකාරපරරූපෙසු භුඤ්ජතීති භොත්තා. ‘‘පදාදීනං ක්වචී’’ති යුකාගමො, බුජ්ඣතීති බුජ්ඣිතා. ජානාතීති ඤාතා. ඡින්දතීති ඡෙතා. සුණාතීති සොතා. ‘‘ඌ+ලස්සෙ’’ති ඌස්ස එකාරෙ ගණ්හාතීති ගහෙතා. භවතීති භවිතා. සරතීති සරිතා. ‘‘මනානං නිග්ගහීතං’’ති මස්ස නිග්ගහීතෙ වග්ගන්තෙ ච ගච්ඡතීති ගන්තා. නකාරන්තානම්පි නිග්ගහීතං, ඛනතීති ඛන්තා. සනතීති සන්තා. මඤ්ඤතීති මන්තා. පාලෙතීති පාලයිතා පාලෙතා, එත්ථ චුරාදිත්තා ණි.

ក្នុងកត្តុការកៈ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ ល្ដុបច្ច័យ (Ltu) និង ណកបច្ច័យ (Ṇaka) រមែងចុះ។ ករធាតុ (Kara) ក្នុងអត្ថថា ធ្វើ (karaṇe), កាលបើធ្វើជាបុព្វរូប (ឬបររូប) ហើយ ដោយសូត្រថា «ltu pitādīnamā simhi» មានការទេសៈជា អា និងលុប សិវិភត្តិ, វិគ្គហៈថា karotīti សម្រេចរូបជា kattā (អ្នកធ្វើ)។ ដូចគ្នាដែរ វិគ្គហៈថា bharatīti សម្រេចរូបជា bhattā (អ្នកចិញ្ចឹម, ស្វាមី)។ វិគ្គហៈថា haratīti សម្រេចរូបជា hattā (អ្នកនាំទៅ)។ វិគ្គហៈថា bhidatīti សម្រេចរូបជា bhettā (អ្នកទម្លាយ), មានការទេសៈជា ឯការៈ, កាលបើមាន ឧ-បច្ច័យ (ឬ ឩ) សម្រេចរូបជា bheditā។ វិគ្គហៈថា chindatīti សម្រេចរូបជា chettā (អ្នកកាត់)។ វិគ្គហៈថា bhojanassa dātā សម្រេចរូបជា bhojanadātā (អ្នកឲ្យនូវភោជន)។ វិគ្គហៈថា sandhātīti សម្រេចរូបជា sandhātā (អ្នកតភ្ជាប់)។ វិគ្គហៈថា vacatīti សម្រេចរូបជា vattā (អ្នកពោល)។ កាលបើមានការទេសៈជា ឱការៈ និងបររូប, វិគ្គហៈថា bhuñjatīti សម្រេចរូបជា bhottā (អ្នកបរិភោគ)។ ដោយសូត្រថា «padādīnaṃ kvaci» មាន យុក-អាគម, វិគ្គហៈថា bujjhatīti សម្រេចរូបជា bujjhitā (អ្នកដឹង)។ វិគ្គហៈថា jānātīti សម្រេចរូបជា ñātā (អ្នកដឹង)។ វិគ្គហៈថា chindatīti សម្រេចរូបជា chetā (អ្នកកាត់)។ វិគ្គហៈថា suṇātīti សម្រេចរូបជា sotā (អ្នកស្តាប់)។ ដោយសូត្រថា «ū lasse» ធ្វើ ឩ ទៅជា ឯ, វិគ្គហៈថា gaṇhātīti សម្រេចរូបជា gahetā (អ្នកកាន់យក)។ វិគ្គហៈថា bhavatīti សម្រេចរូបជា bhavitā (អ្នកកើតមាន)។ វិគ្គហៈថា saratīti សម្រេចរូបជា saritā (អ្នករលឹក)។ ដោយសូត្រថា «manānaṃ niggahītaṃ» ធ្វើ ម ទៅជា និគ្គហិត និងវគ្គន្តៈ, វិគ្គហៈថា gacchatīti សម្រេចរូបជា gantā (អ្នកទៅ)។ សូម្បីធាតុដែលមាន នការៈ ជាទីបំផុត ក៏មាននិគ្គហិតដែរ, វិគ្គហៈថា khanatīti សម្រេចរូបជា khantā (អ្នកជីក)។ វិគ្គហៈថា sanatīti សម្រេចរូបជា santā (អ្នកធ្វើសំឡេង)។ វិគ្គហៈថា maññatīti សម្រេចរូបជា mantā (អ្នកដឹង, អ្នកគិត)។ វិគ្គហៈថា pāletīti សម្រេចរូបជា pālayitā, pāletā (អ្នករក្សា), ក្នុងទីនេះមាន ណិបច្ច័យ ព្រោះជាចុរាទិគណ។

ණිණාපීසු-භාවයතීති භාවයිතා භාවෙතා. එවං සාරයිතා සාරෙතා, දාපයිතා දාපෙතා, හාපයිතා හාපෙතා, නිරොධයිතා නිරොධෙතා, බොධයිතා බොධෙතා, ඤාපයිතා ඤාපෙතා, සාවයිතා සාවෙතා, ගාහයිතා ගාහෙතා, කාරයිතා කාරෙතා, කාරාපයිතා කාරාපෙතා ඉච්චාදි.

កាលបើមាន ណិបច្ច័យ និង ណាបេបច្ច័យ, វិគ្គហៈថា bhāvayatīti សម្រេចរូបជា bhāvayitā, bhāvetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យចម្រើន)។ ដូចគ្នាដែរ សម្រេចរូបជា sārayitā, sāretā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យរលឹក), dāpayitā, dāpetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យឲ្យ), hāpayitā, hāpetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យលះបង់), nirodhayitā, nirodhetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យរលត់), bodhayitā, bodhetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យដឹង), ñāpayitā, ñāpetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យដឹង), sāvayitā, sāvetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យស្តាប់), gāhayitā, gāhetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យកាន់យក), kārayitā, kāretā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យធ្វើ), kārāpayitā, kārāpetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យធ្វើ) ជាដើម។

ණ්කපච්චයෙ-ණකාරො [Pg.270] වුද්ධ්‍යත්ථො. රථං කරොතීති රථකාරකො, ‘‘අස්සා ණානුබන්ධෙ’’ති ආ අමාදිසමාසො ච. අන්නං දදාතීති අන්නදායකො. ‘‘අධාතුස්ස කා+ස්‍යාදිතො ඝෙ+ස්සී’’ති ඝෙ පරෙ අස්ස ඉආදෙසො, අන්නදායිකා, අන්නදායකං කුලං. ‘‘ආස්සා+ණාපිම්හි යුක’’ ඉතිණාපිතො+ඤ්ඤත්‍ර යුක. ලොකං නෙතීති ලොකනායකො, එකාරෙ ‘‘ආයා+වා ණානුබන්ධෙ’’ති ආයාදෙසො. එවං විනෙතීති විනායකො.

កាលបើមាន ណកបច្ច័យ (Ṇaka), ណការៈ មានប្រយោជន៍សម្រាប់ធ្វើវុឌ្ឍិ។ វិគ្គហៈថា rathaṃ karotīti សម្រេចរូបជា rathakārako (ជាងរទេះ), ដោយសូត្រថា «assā ណānubandhe» មានការទេសៈជា អា និងមានអមាទិសមាសផង។ វិគ្គហៈថា annaṃ dadātīti សម្រេចរូបជា annadāyako (អ្នកឲ្យបាយ)។ ដោយសូត្រថា «adhātussa kāsyādito ghessi» កាលបើមាន ឃិវិភត្តិ (ឬ ឃេ) នៅខាងចុង ធ្វើ អា ទៅជា ឥ, សម្រេចរូបជា annadāyikā (ស្ត្រីអ្នកឲ្យបាយ), annadāyakaṃ kulaṃ (ត្រកូលអ្នកឲ្យបាយ)។ ដោយសូត្រថា «āssa ṇāpimhi yuka» មាន យុក-អាគម ក្រៅពី ណាបិបច្ច័យ។ វិគ្គហៈថា lokaṃ netīti សម្រេចរូបជា lokanāyako (អ្នកដឹកនាំលោក), កាលបើមាន ឯការៈ ធ្វើការទេសៈជា អាយ ដោយសូត្រថា «āyāvā ṇānubandhe»។ ដូចគ្នាដែរ វិគ្គហៈថា vinetīti សម្រេចរូបជា vināyako (ព្រះវិនាយក, អ្នកដឹកនាំ)។

අකම්මුපපදෙ-කරොතීති කාරකො, එවං දායකො නායකො, ඔකාරෙ ආවාදෙසෙ සුණාතීති සාවකො. පුරෙ විය ඉකාරෙ සාවිකා. ලුනාතීති ලාවකො. පු=පවනෙ, පුනාතීති පාවකො. භවතීති භාවකො, උපාසතීති උපාසකො. ගණ්හාතීති ගාහකො පාවකො, යාජකො. වධ=හිංසායං, වධෙතීති වධකො, ‘‘අඤ්ඤත්‍රාපී’’ති වුද්ධිපටිසෙධො. ‘‘හනස්ස ඝාතො ණානුබන්ධෙ’’ති ඝාතාදෙසො, හනතීති ඝාතකො. ‘‘මං වා රුධාදීනං’’ති මං, රුන්ධකො, ගුරුත්තා න වුද්ධි. තථා භුඤ්ජතීති භුඤ්ජකො. ආයස්ස රස්සෙ කිණාතීති කයකො. පාලෙතීති පාලකො. පූජෙතීති පූජකො.

ក្នុងកាលដែលមិនមានកម្មឧបបទ (akammupapada), វិគ្គហៈថា karotīti សម្រេចរូបជា kārako (អ្នកធ្វើ)។ ដូចគ្នាដែរ dāyako (អ្នកឲ្យ), nāyako (អ្នកដឹកនាំ)។ កាលបើមានការទេសៈ ឱការៈ ជា អាវៈ, វិគ្គហៈថា suṇātīti សម្រេចរូបជា sāvako (សាវ័ក, អ្នកស្តាប់)។ ដូចមុនដែរ កាលបើមានការទេសៈជា ឥការៈ សម្រេចរូបជា sāvikā (សាវិកា, ស្រ្តីអ្នកស្តាប់)។ វិគ្គហៈថា lunātīti សម្រេចរូបជា lāvako (អ្នកច្រូត)។ បុធាតុ (Pu) ក្នុងអត្ថថា ជម្រះឲ្យស្អាត (pavana), វិគ្គហៈថា punātīti សម្រេចរូបជា pāvako (ភ្លើង, របស់ដែលធ្វើឲ្យស្អាត)។ វិគ្គហៈថា bhavatīti សម្រេចរូបជា bhāvako, វិគ្គហៈថា upāsatīti សម្រេចរូបជា upāsako (ឧបាសក, អ្នកអង្គុយជិត)។ វិគ្គហៈថា gaṇhātīti សម្រេចរូបជា gāhako (អ្នកកាន់យក), pāvako (ភ្លើង), yājako (អ្នកបូជា)។ វធធាតុ (Vadha) ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់ ឬបៀតបៀន (hiṃsāyaṃ), វិគ្គហៈថា vadhetīti សម្រេចរូបជា vadhako (អ្នកសម្លាប់), មានការហាមឃាត់វុឌ្ឍិដោយសូត្រថា «aññatrāpi»។ ដោយសូត្រថា «hanassa ghāto ṇānubandhe» មានការទេសៈជា ឃាតៈ, វិគ្គហៈថា hanatīti សម្រេចរូបជា ghātako (អ្នកសម្លាប់)។ ដោយសូត្រថា «maṃ vā rudhādīnaṃ» មានការចុះ ម-ការៈ (ឬនិគ្គហិត), សម្រេចរូបជា rundhako (អ្នករារាំង), មិនមានវុឌ្ឍិព្រោះជាលក្ខណៈឃរុ (gurutta)។ ដូចគ្នាដែរ វិគ្គហៈថា bhuñjatīti សម្រេចរូបជា bhuñjako (អ្នកបរិភោគ)។ កាលបើមានការធ្វើ អាការៈ ឲ្យទៅជារស្សៈ, វិគ្គហៈថា kiṇātīti សម្រេចរូបជា kayako (អ្នកទិញ)។ វិគ្គហៈថា pāletīti សម្រេចរូបជា pālako (អ្នករក្សា)។ វិគ្គហៈថា pūjetīti សម្រេចរូបជា pūjako (អ្នកបូជា)។

ඛාදීසු-තිතික්ඛතීති තිතික්ඛකො. වීමංසතීති වීමංසකො ඉච්චාදි. පනුදතීති පනූදකො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ’’ච්චාදිනා දීඝො. ‘‘භීත්වා+නකො’’ති එත්ථ ‘ආනකො’ති යොගවිභාගා ආනකො, ආස්ස රස්සෙ නකාරාගමෙ ච ‘‘ඤාස්ස නෙ ජා’’ති ජාදෙසො, ජානනකො. ණාපිම්හි –

ក្នុងធាតុទាំងឡាយមាន ខាទធាតុ ជាដើម, វិគ្គហៈថា titikkhatīti សម្រេចរូបជា titikkhako (អ្នកអត់ធន់)។ វិគ្គហៈថា vīmaṃsatīti សម្រេចរូបជា vīmaṃsako (អ្នកត្រិះរិះ, អ្នកស៊ើបអង្កេត) ជាដើម។ វិគ្គហៈថា panudatīti សម្រេចរូបជា panūdako (អ្នកកំចាត់), មានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ដោយសូត្រថា «byañjane» ជាដើម។ ក្នុងសូត្រថា «bhītvānako» នេះ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «ānako» ទើបបាន អានកបច្ច័យ, កាលបើធ្វើ អា ឲ្យជារស្សៈ និងមាន ន-អាគម ហើយមានការទេសៈ ញាធាតុ ជា ជា ដោយសូត្រថា «ñāssa ne jā» សម្រេចរូបជា jānanako (អ្នកដឹង)។ កាលបើមាន ណាបិបច្ច័យ —

අණ-ඉති [Pg.271] දණ්ඩකධාතු, ආණාපෙතීති ආණාපකො. තථා සඤ්ඤාපකො, පතිට්ඨාපකො. සං+ප පුබ්බො ආප=පාපුණනෙ, නිබ්බානං සම්පාපෙතීති නිබ්බානසම්පාපකො. කාරාපකො, කාරාපිකා ඉච්චාදි.

អណធាតុ (Aṇa) នេះ ជាទណ្ឌកធាតុ, វិគ្គហៈថា āṇāpetīti សម្រេចរូបជា āṇāpako (អ្នកបង្គាប់, អ្នកបញ្ជា)។ ដូចគ្នាដែរ saññāpako (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យដឹងច្បាស់), patiṭṭhāpako (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យតម្កល់នៅ)។ អាបធាតុ (Āpa) មាន សំ និង ប បុព្វបទ ក្នុងអត្ថថា ដល់ (pāpuṇane), វិគ្គហៈថា nibbānaṃ sampāpetīti សម្រេចរូបជា nibbānasampāpako (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យដល់នូវព្រះនិព្វាន)។ សម្រេចរូបជា kārāpako (អ្នកបង្គាប់ឲ្យធ្វើ), kārāpikā (ស្ត្រីអ្នកបង្គាប់ឲ្យធ្វើ) ជាដើម។

බහුලංවිධානා කම්මෙපි-පාදෙහි හරීයතීති පාදහාරකො. චුප=මන්දගමනෙ, ගලෙ චුප්පතීති ගලචොපකො.

ដោយការបញ្ញត្តិទុកជាច្រើន (ពហុលវិធាន) សូម្បីក្នុងអត្ថកម្ម ក៏ចុះបច្ច័យនេះដែរ ដូចជា វិគ្គហៈថា pādehi harīyatīti សម្រេចរូបជា pādahārako (ទ្រនាប់ជើង, របស់ដែលគេនាំទៅដោយជើង)។ ចុបធាតុ (Cupa) ក្នុងអត្ថថា ដើរយឺតៗ (mandagamane), វិគ្គហៈថា gale cuppatīti សម្រេចរូបជា galacopako (រោគក្នុងក)។

සිද්ධොව ල්තු අරහාදීසු ‘‘භවං ඛලු කඤ්ඤාය පරිග්ගහාරහො’’ති (පරිග්ගහිතා). සීලත්ථෙ-උපාදානසීලොති උපාදාතා. සාධු ගච්ඡතීති ගන්තා. මුණ්ඩනධම්මා මුණ්ඩනාචාරාති මුණ්ඩයිතාරො, එත්ථ ‘‘ධාත්වත්ථෙ නාමස්මී’’ති ඉම්හි ඌආගමෙ එ+අයාදෙසෙ මුණ්ඩයිතුසද්දම්හි ආරඞාදෙසෙ ච කතෙ යොස්ස ටො.

ល្ដុបច្ច័យ រមែងសម្រេចពិតប្រាកដក្នុងអត្ថថា គួរ (araha) ជាដើម ដូចជាពាក្យថា «bhavaṃ khalu kaññāya pariggahāraho» (លោកជាបុគ្គលគួរទទួលយកនូវនាងកញ្ញាពិតប្រាកដ) សម្រេចរូបជា pariggahitā (អ្នកទទួលយក)។ ក្នុងអត្ថថា ជាសីល (សីលត្ថ) ដូចជា វិគ្គហៈថា upādānasīloti សម្រេចរូបជា upādātā (អ្នកមានសីលគឺការប្រកាន់មាំ)។ វិគ្គហៈថា sādhu gacchatīti សម្រេចរូបជា gantā (អ្នកទៅដោយស្រួល)។ វិគ្គហៈថា muṇḍanadhammā muṇḍanācārāti សម្រេចរូបជា muṇḍayitāro (អ្នកមានធម៌គឺការកោរសក់, ជាងកោរ), ក្នុងទីនេះ ដោយសូត្រថា «dhātvatthe nāmasmi» កាលបើមាន ឩ-អាគម និងការទេសៈជា ឯ និង អយ ក្នុងសព្ទថា muṇḍayitu ហើយមានការទេសៈជា អារង្ស (āraṅ) ធ្វើ យោវិភត្តិ ទៅជា ដោ (ឬ ជើង ដ)។

34. ආවී

៣៤. សូត្រថា Āvī

ක්‍රියත්ථා ආවී හොති බහුලං කත්තරි. ‘‘දිසස්ස පස්ස+දස්ස=දස+ද+දක්ඛා’’ති දස්සාදෙසො, භයං පස්සතීති භයදස්සාවී. නීම්හි භයදස්සාවිනී. භයදස්සාවි චිත්තං. අප්පවිසයතාඤාපනත්ථං භින්නයොගකරණං. සාමඤ්ඤවිහිතත්තා සීලාදීසු ච හොතෙව.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ អាវីបច្ច័យ (Āvī) រមែងចុះជាច្រើនក្នុងកត្តុការកៈ។ ដោយសូត្រថា «disassa passa dassa...» មានការទេសៈជា ទស្សៈ, វិគ្គហៈថា bhayaṃ passatīti សម្រេចរូបជា bhayadassāvī (អ្នកឃើញនូវភ័យ)។ កាលបើមាន នីបច្ច័យ (ក្នុងឥត្ថីលិង្គ) សម្រេចរូបជា bhayadassāvinī។ ក្នុងណបុំសកលិង្គ ដូចជា bhayadassāvi cittaṃ (ចិត្តដែលឃើញនូវភ័យ)។ ការធ្វើភិន្នយោគៈ (ការបំបែកសូត្រ) គឺដើម្បីឲ្យដឹងនូវអត្ថដែលមានវិស័យតិចតួច។ ព្រោះការបញ្ញត្តិទុកដោយទូទៅ បច្ច័យនេះរមែងចុះសូម្បីក្នុងអត្ថថា សីល ជាដើមដែរ។

35. ආසිංසාය+මකො

៣៥. សូត្រថា Āsiṃsāyaṃ ako

ආසිංසායං ගම්මමානායං ක්‍රියත්ථා අකො හොති කත්තරි. ජීව=පාණධාරණෙ, ජීවතූති ජීවකො. නන්ද=සමිද්ධියං, නන්දතූති නන්දකො. භවතූති භවකො.

កាលបើដឹងច្បាស់នូវអត្ថថា ប្រាថ្នា ឬសុំពរ (āsiṃsā), ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ អកបច្ច័យ (Aka) រមែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ ជីវធាតុ (Jīva) ក្នុងអត្ថថា រក្សាជីវិត (pāṇadhāraṇe), វិគ្គហៈថា jīvatū សម្រេចរូបជា jīvako (ជីវកៈ, សូមឲ្យរស់នៅ)។ នន្ទធាតុ (Nanda) ក្នុងអត្ថថា រុងរឿង ឬត្រេកអរ (samiddhiyaṃ), វិគ្គហៈថា nandatū សម្រេចរូបជា nandako (នន្ទកៈ, សូមឲ្យរីករាយ)។ វិគ្គហៈថា bhavatū សម្រេចរូបជា bhavako (សូមឲ្យមាន)។

36. කරා ණනො

៣៦. សូត្រថា Karā ṇano

කරතො [Pg.272] කත්තරි ණ නො හොති. කරොතීති කාරණං. කත්තරීති කිං, කරොති අනෙනාති කරණං.

ក្រោយពី ករធាតុ ណនបច្ច័យ (Ṇana) រមែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ វិគ្គហៈថា karotīti សម្រេចរូបជា kāraṇaṃ (ហេតុ, របស់ដែលធ្វើ)។ ពាក្យថា Kattarīti (ក្នុងកត្តុការកៈ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់រូបដែលមិនមែនជាកត្តា ដូចជា វិគ្គហៈថា karoti anenāti សម្រេចរូបជា karaṇaṃ (គ្រឿងធ្វើ, ករណវិភត្តិ)។

37. හාතො වීහි+කාලෙසු

៣៧. សូត្រថា Hāto vīhikālesu

හාතො වීහිස්මිං කාලෙ ච ණනො හොති. ‘‘ආස්සා’’ත්‍යාදිනා යුක, ජහන්ති උදකංති හායනා වීහයො. ජහාති භාවෙ පදත්ථෙති හායනො සංවච්ඡරො. වීහිකාලෙසූති කිං, ජහාතීති හාතා.

ក្រោយពី ហាធាតុ ណនបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងអត្ថថា ស្រូវសាលី (vīhi) និង កាល (kāla)។ ដោយសូត្រថា «āssa...» មាន យុក-អាគម, វិគ្គហៈថា jahanti udakaṃ សម្រេចរូបជា hāyanā (ស្រូវសាលីដែលលះបង់ទឹក)។ វិគ្គហៈថា jahāti bhāve padatthe សម្រេចរូបជា hāyano (ឆ្នាំ, កាលដែលលះបង់នូវសភាវៈផ្សេងៗ)។ ពាក្យថា Vīhikālesūti (ក្នុងអត្ថថា ស្រូវសាលី និងកាល) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់រូបដទៃ ដូចជា វិគ្គហៈថា jahātīti សម្រេចរូបជា hātā (អ្នកលះបង់)។

38. විදා කූ

៣៨. សូត្រថា Vidā kū

විදස්මා කූ හොති කත්තරි. කකාරො ‘‘කූතො’’ති විසෙසනත්ථො. විදතීති විදූ, ලොකවිදූ.

ក្រោយពី វិទធាតុ គូបច្ច័យ (Kū) រមែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ កការៈ មានប្រយោជន៍សម្រាប់ជាវិសេសនៈ ដោយសូត្រថា «kūto»។ វិគ្គហៈថា vidatīti សម្រេចរូបជា vidū (អ្នកដឹង, អ្នកប្រាជ្ញ) ដូចជា lokavidū (ព្រះលោកវិទូ, អ្នកជ្រាបច្បាស់នូវត្រៃលោក)។

39. විතො ඤාතො

៣៩. សូត្រថា Vito ñāto

විපුබ්බා ඤාඉච්ච+ස්මා කූ හොති කත්තරි. විජානාතීති විඤ්ඤූ.

ក្រោយពី ញាធាតុ ដែលមាន វិ-បុព្វបទ គូបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ វិគ្គហៈថា vijānātīti សម្រេចរូបជា viññū (វិញ្ញូជន, អ្នកដឹងច្បាស់)។

40. කම්මා

៤០. សូត្រថា Kammā

කම්මතො පරා ඤාඉච්ච+ස්මා කූ හොති කත්තරි. සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤූ. එවං මත්තඤ්ඤූ, ධම්මඤ්ඤූ, අත්ථඤ්ඤූ කාලඤ්ඤූ, කතඤ්ඤූ ඉච්චාදි. (භික්ඛූති පන ‘‘භරාදි’’ ණ්වාදිසුත්තෙන සිද්ධං).

ក្រោយពី ញាធាតុ ដែលមានកម្មឧបបទនៅខាងដើម គូបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ វិគ្គហៈថា sabbaṃ jānātīti សម្រេចរូបជា sabbaññū (ព្រះសព្វញ្ញូ, អ្នកដឹងនូវធម៌ទាំងពួង)។ ដូចគ្នាដែរ mattaññū (អ្នកដឹងប្រមាណ), dhammaññū (អ្នកដឹងធម៌), atthaññū (អ្នកដឹងអត្ថ), kālaññū (អ្នកដឹងកាល), kataññū (អ្នកដឹងគុណដែលគេធ្វើហើយ) ជាដើម។ (ចំណែកពាក្យថា Bhikkhu សម្រេចដោយឧណាទិសូត្រមាន «bharādi» ជាដើម)។

41. ක්වචණ

៤១. សូត្រថា Kvacaṇa

කම්මතො පරා ක්‍රියත්ථා ක්වචි අණ හොති කත්තරි. කුම්භං කරොතීති කුම්භකාරො, අමාදිසමාසො. ඉත්ථියං කුම්භකාරී. එවං කම්මකාරො, මාසාකාරො, කට්ඨකාරො, රථකාරො සුවණ්ණකාරො[Pg.273], සුත්තකාරො, වුත්තිකාරො, ටීකාකාරො. සරං ලුනාතීති සරලාවොති ඔ+අවාදෙසා. මන්තෙ අජ්ඣායතීති මන්ථජ්ඣායො, ඉ=අජ්ඣෙනගතීසු, අධිපුබ්බො, එ+අයාදෙසා, අධිනො ඉස්ස යකාර+චවග්ගාදයො ච.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមានកម្មឧបបទនៅខាងដើម អណបច្ច័យ រមែងចុះខ្លះក្នុងកត្តុការកៈ។ វិគ្គហៈថា kumbhaṃ karotīti សម្រេចរូបជា kumbhakāro (ជាងឆ្នាំង), មានអមាទិសមាស។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គជា kumbhakārī។ ដូចគ្នាដែរ kammakāro (អ្នកធ្វើការ), māsākāro (អ្នកធ្វើសណ្តែក), kaṭṭhakāro (ជាងឈើ), rathakāro (ជាងរទេះ), suvaṇṇakāro (ជាងមាស), suttakāro (អ្នកតែងសូត្រ), vuttikāro (អ្នកតែងវុត្តិ), ṭīkākāro (អ្នកតែងដីកា)។ វិគ្គហៈថា saraṃ lunātīti សម្រេចរូបជា saralāvo (អ្នកច្រូតស្បូវ), មានការទេសៈជា ឱ និង អវ។ វិគ្គហៈថា mante ajjhāyatīti សម្រេចរូបជា manthajjhāyo (អ្នករៀនមន្ត), ឥធាតុ (I) ក្នុងអត្ថថា រៀន ឬទៅ (ajjhenagatīsu) មាន អធិ-បុព្វបទ, មានការទេសៈជា ឯ និង អយ, និងធ្វើ ឥ នៃ អធិ ទៅជា យការៈ និងចវគ្គៈជាដើម។

බහුලාධිකාරා ඉහ න හොති ‘‘ආදිච්චං පස්සති, හිමවන්තං සුණොති, ගාමං ගච්ඡති’’. ක්වචීති කිං, කම්මකරො, එත්ථ අපච්චයො.

ព្រោះអំណាចនៃពហុលាធិការៈ ក្នុងទីនេះមិនចុះបច្ច័យនេះឡើយ ដូចជាពាក្យថា «ādiccaṃ passati» (មើលព្រះអាទិត្យ), «himavantaṃ suṇoti» (ឮភ្នំហិមពាន្ត), «gāmaṃ gacchati» (ទៅកាន់ស្រុក)។ ពាក្យថា Kvacīti (ខ្លះ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបជា kammakaro (អ្នកធ្វើការងារ), ក្នុងទីនេះចុះ អបច្ច័យ (មិនមែន អណបច្ច័យ ទេ)។

42. ගමා රූ

៤២. សូត្រថា Gamā rū

කම්මතො පරා ගමා රූ හොති කත්තරි. රානුබන්ධත්තා අමභාගලොපො. වෙදං ගච්ඡතීති වෙදගූ, එවං පාරගූ.

ក្រោយពី គមុធាតុ ដែលមានកម្មឧបបទនៅខាងដើម រូបច្ច័យ (Rū) រមែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ ព្រោះ រការៈ ជាអនុពន្ធ ទើបមានការលុបភាគនៃ អម (amabhāgalopo) នៃគមុធាតុ។ វិគ្គហៈថា vedaṃ gacchatīti សម្រេចរូបជា vedagū (អ្នកដល់នូវវេទ, អ្នកចេះដឹងវេទ) ដូចគ្នាដែរ pāragū (អ្នកដល់ត្រើយ)។

සාමඤ්ඤවිධානතො සීලාදීසුපි හොති. භවපාරං ගච්ඡති සීලෙනාති භවපාරගූ. අන්තගමනසීලො අන්තගූ, එවං අද්ධගූ.

ព្រោះការបញ្ញត្តិទុកដោយទូទៅ បច្ច័យនេះរមែងចុះសូម្បីក្នុងអត្ថថា សីល ជាដើមដែរ។ វិគ្គហៈថា bhavapāraṃ gacchati sīlenāti សម្រេចរូបជា bhavapāragū (អ្នកមានសីលគឺការទៅកាន់ត្រើយនៃភព)។ វិគ្គហៈថា antagamanasīlo សម្រេចរូបជា antagū (អ្នកមានសីលគឺការទៅដល់ទីបំផុត) ដូចគ្នាដែរ addhagū (អ្នកដើរផ្លូវឆ្ងាយ)។

43. සමාන+ඤ්ඤ+භවන්ත+යාදිතූ+පමානා දිසා කම්මෙ රී+රික්ඛ+කා

៤៣. សូត្រថា Samāna-ñña-bhavanta-yāditūpamānā disā kamme rī-rikkha-kā

සමානාදීහි යාදීහි චො+පමානෙහි පරා දිසා කම්මකාරකෙ රී+රික්ඛ+කා හොන්ති. ‘‘ස්‍යාදි ස්‍යාදිනෙ+කත්ථං’’ති සමාසෙ ‘‘රානුබන්ධෙ+න්තසරාදිස්සා’’ති දිසස්ස ඉසභාගලොපෙ ‘‘රීරික්ඛකෙසූ’’ති සමානස්ස සාදෙසෙ ච සමානො විය දිස්සතීති සදී, සදික්ඛො. කෙ – ‘‘න තෙ කානුබන්ධනාගමෙසූ’’ති එත්තාභාවො, සදිසො.

បច្ច័យទាំងឡាយមាន រី រិក្ខ និង កៈ រមែងចុះក្នុងកម្មការកៈ ខាងចុងអំពី ទិស-សព្ទ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីសព្ទទាំងឡាយមាន សមានៈ និង យៈ ជាដើម ដែលជាឧបមាន។ ក្នុងសមាសថា “ស្យាទិ ស្យាទិនេកត្ថំ” ដោយការលុបភាគដែលមិនដូចគ្នាគឺ ឥ-អក្សរ នៃ ទិស-សព្ទ ដោយសូត្រថា “រានុពន្ធេន្តសរាទិស្សា” និងដោយការទេសជា សា នៃ សមាន-សព្ទ ដោយសូត្រថា “រីរិក្ខកេសុ” សម្រេចរូបជា សទី, សទិក្ខោ (វិគ្គហៈថា samāno viya dissatīti = sadī, sadikkho - អ្នកដែលគេឃើញដូចជាស្មើគ្នា)។ ចំណែកក្នុង ក-បច្ច័យ មិនមានការធ្វើជា ឯ (ឯត្តភាវៈ) ដោយសូត្រថា “ន តេ កានុពន្ធនាគមេសុ” សម្រេចរូបជា សទិសោ។

125. සමානා රො රී+රික්ඛ+කෙසු

១២៥. សមានា រោ រីរិក្ខកេសុ។ (ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា រៈ នៃ ទិស-សព្ទ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី សមាន-សព្ទ រមែងមានខ្លះ)

සමානසද්දතො [Pg.274] පරස්ස දිසස්ස ර හොති වා රී+රික්ඛ+කෙසූති පක්ඛෙ දස්ස රාදෙසෙ සරී, සරික්ඛො, සරිසො.

ការទេសជា រៈ នៃ ទិស-សព្ទ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី សមាន-សព្ទ រមែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ក្នុងចំណែកដែលមានការទេស ទ-អក្សរ ជា រ-អក្សរ សម្រេចរូបជា សរី, សរិក្ខោ, សរិសោ។

3,86. සබ්බාදීන+මා

៣,៨៦. សព្វាទីនមា។ (ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា អា នៃសព្ទទាំងឡាយមាន សព្វៈ ជាដើម រមែងមាន)

රී+රික්ඛ+කෙසු සබ්බාදීන+මා හොති. අඤ්ඤො විය දිස්සතීති අඤ්ඤාදී, අඤ්ඤාදික්ඛො, අඤ්ඤාදිසො.

ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា អា នៃសព្ទទាំងឡាយមាន សព្វៈ ជាដើម រមែងមាន។ វិគ្គហៈថា añño viya dissatīti = aññādī, aññādikkho, aññādiso (អ្នកដែលគេឃើញដូចជាអ្នកដទៃ ឈ្មោះថា អញ្ញាទី, អញ្ញាទិក្ខោ, អញ្ញាទិសោ)។

3,87. න්ත+කි+මි+මානං ටා+කී+ටී

៣,៨៧. ន្តកិមិមានំ ដ្ឋាកីដ្ឋី។ (ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា ដ្ឋា, កី, និង ដ្ឋី នៃ ន្ត-បច្ច័យ, កិំ-សព្ទ និង ឥម-សព្ទ ទាំងឡាយ រមែងមានតាមលំដាប់)

රී+රික්ඛ+කෙසු න්ත+කිං+ඉමසද්දානං ටා+කී+ටී හොන්ති යථාක්කමං. ටකාරා සබ්බාදෙසත්ථා. භවාදී භවාදික්ඛො භවාදිසො, කීදී කීදික්ඛො කීදිසො, අයමිව දිස්සතීති ඊදී ඊදික්ඛො ඊදිසො. ආකාරෙ යාදී යාදික්ඛො යාදිසො, ත්‍යාදී ත්‍යාදික්ඛො ත්‍යාදිසො ඉච්චාදි.

ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា ដ្ឋា, កី, និង ដ្ឋី នៃ ន្ត-បច្ច័យ, កិំ-សព្ទ និង ឥម-សព្ទ ទាំងឡាយ រមែងមានតាមលំដាប់។ ដ្ឋ-អក្សរ ទាំងឡាយ មានប្រយោជន៍ដើម្បីទេសទាំងអស់ (សព្វាទេសៈ)។ សម្រេចរូបជា ភវទី, ភវទិក្ខោ, ភវទិសោ; គីទី, គីទិក្ខោ, គីទិសោ; វិគ្គហៈថា ayamiva dissatīti = īdī, īdikkho, īdiso (អ្នកដែលគេឃើញដូចជាបុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា អីទី, អីទិក្ខោ, អីទិសោ)។ ក្នុងព្រោះ អា-ការៈ សម្រេចរូបជា យាទី, យាទិក្ខោ, យាទិសោ; ត្យាទី, ត្យាទិក្ខោ, ត្យាទិសោ ជាដើម។

3,88. තුම්හාම්හානං තාමෙ+කස්මිං

៣,៨៨. តុម្ហាម្ហានំ តាមេកស្មិំ។ (ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា តា និង មា នៃ តុម្ហ-សព្ទ និង អម្ហ-សព្ទ ទាំងឡាយ ក្នុងឯកវចនៈ រមែងមានតាមលំដាប់)

රී+රික්ඛ+කෙසු තුම්හාම්හානං තාමා හොන්තෙ+කස්මිං යථාක්කමං. ත්වං විය දිස්සති, අයං විය දිස්සතීති තාදී මාදී ඉච්චාදි. එකස්මින්ති කිං, තුම්හාදිසො අම්හාදිසො.

ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា តា និង មា នៃ តុម្ហ-សព្ទ និង អម្ហ-សព្ទ ទាំងឡាយ ក្នុងឯកវចនៈ រមែងមានតាមលំដាប់។ វិគ្គហៈថា tvaṃ viya dissati = tādī (អ្នកដែលគេឃើញដូចជាអ្នក), ayaṃ (ahaṃ) viya dissatīti = mādī (អ្នកដែលគេឃើញដូចជាខ្ញុំ) សម្រេចរូបជា តាទី, មាទី ជាដើម។ ពាក្យថា “ឯកស្មិំ” មានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពហុវចនៈ ដូចជា តុម្ហាទិសោ, អម្ហាទិសោ។

3,89. තං+ම+මඤ්ඤත්‍ර

៣,៨៩. តម្មមញ្ញត្រ។ (ក្នុងព្រោះឧត្តរបទដទៃ ក្រៅពីបច្ច័យមាន រិក្ខៈ ជាទីបំផុត, ការទេសជា តំ និង មំ នៃ តុម្ហ-សព្ទ និង អម្ហ-សព្ទ ទាំងឡាយ ក្នុងឯកវចនៈ រមែងមានតាមលំដាប់)

රීරික්ඛකන්තතො+ඤ්ඤස්මිං උත්තරපදෙ තුම්හාම්හාන+මෙකස්මිං තං+මං හොන්ති යථාක්කමං. ත්වං දීපො එසං, අහං දීපො එසංති අඤ්ඤපදත්ථෙ තංදීපා මංදීපා. ත්වං සරණ+මෙසං, අහං සරණ+ මෙසන්ති [Pg.275] තංසරණා මංසරණා. තයා යොගො තය්‍යොගො, මයා යොගො මය්‍යොගොති අමාදිසමාසෙ නිග්ගහීතලොපො.

ក្នុងព្រោះឧត្តរបទដទៃ ក្រៅពីបច្ច័យមាន រី រិក្ខ និង កៈ ជាទីបំផុត, ការទេសជា តំ និង មំ នៃ តុម្ហ-សព្ទ និង អម្ហ-សព្ទ ទាំងឡាយ ក្នុងឯកវចនៈ រមែងមានតាមលំដាប់។ ក្នុងអត្ថនៃអញ្ញបទថា tvaṃ dīpo esaṃ (អ្នកជាទីពឹងរបស់ជនទាំងឡាយនេះ) = taṃdīpā (មានអ្នកជាទីពឹង), ahaṃ dīpo esaṃ (ខ្ញុំជាទីពឹងរបស់ជនទាំងឡាយនេះ) = maṃdīpā (មានខ្ញុំជាទីពឹង)។ វិគ្គហៈថា tvaṃ saraṇamesaṃ = taṃsaraṇā, ahaṃ saraṇamesaṃ = maṃsaraṇā។ ក្នុងសមាសមាន អម-សព្ទ ជាដើម ដូចជា tayā yogo = tayyogo (ការប្រកបដោយអ្នក), mayā yogo = mayyogo (ការប្រកបដោយខ្ញុំ) មានការលុបនិគ្គហិត។

3,90. වෙ+තස්සෙ+ට

៣,៩០. វេតស្សេដ្ឋ។ (ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា ឯដ្ឋ នៃ ឯត-សព្ទ រមែងមានខ្លះ)

රී+රික්ඛ+කෙසු එතස්ස එට වා හොති. එදී එතාදී, එදික්ඛො එතාදික්ඛො, එදිසො එතාදිසො.

ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា ឯដ្ឋ នៃ ឯត-សព្ទ រមែងមានខ្លះ។ សម្រេចរូបជា ឯទី ឬ ឯតាទី, ឯទិក្ខោ ឬ ឯតាទិក្ខោ, ឯទិសោ ឬ ឯតាទិសោ។

44. භාවකාරකෙ ස්ව+ඝණ ඝ කා

៤៤. ភាវការកេសុ អឃណឃកា។ (ក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ, បច្ច័យទាំងឡាយគឺ អ, ឃណ, ឃ, និង កៈ ខាងចុងអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងចុះច្រើន)

භාවෙ කාරකෙ ච ක්‍රියත්ථා අ ඝණ ඝ කා හොන්ති බහුලං.

ក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ បច្ច័យទាំងឡាយគឺ អ, ឃណ, ឃ, និង កៈ ខាងចុងអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងចុះច្រើន។

අපච්චයො-පග්ගණ්හනං පග්ගහො, එවං නිග්ගහො, ධම්මං ධාරෙතීති ධම්මධරො, එවං විනයධරො. තථා තං කරොතීති තක්කරො, ද්විත්තං. එවං හිතකරො, දිවසකරො, දිනකරො, දිවාකරො, නිසාකරො, ධනුං ගණ්හීති ධනුග්ගහො. එවං කවචග්ගහො. දද=දානෙ, සබ්බකාමං දදාතීති සබ්බකාමදදො, සබ්බදදො. ආතො ‘‘පරොක්ඛායඤ්චා’’ති චග්ගහණෙන ද්විත්තෙ ‘‘රස්සො පුබ්බස්සා’’ති රස්සෙ ච අන්නං දදාතීති අන්නදදො, එවං ධනදො. සංපුබ්බො ධා=ධාරණෙ, සබ්බං සන්ධහතීති සබ්බසන්ධො. නී=පාපනෙ, විපුබ්බො, විනෙසි විනෙති විනෙස්සති එතෙන එත්ථාති වා විනයො, එ+අයාදෙසා. නයනං නයො. සි=සෙවායං, නිපුබ්බො, නිස්සීයතීති නිස්සයො. සි=සයෙ, අනුසයි අනුසෙති අනුසෙස්සතීති අනුසයො. ඉ=ගතිම්හි, පතිපුබ්බො, පටිච්ච එතස්මා ඵල+මෙතීති පච්චයො. සං+උපුබ්බො, දාගමෙ සමුදයො[Pg.276]. චි=චයෙ, විනිච්ඡයතෙ+නෙන විනිච්ඡයනං වා විනිච්ඡයො, ‘‘නිතො චිස්ස ඡො’’ති චිස්ස ඡො. උච්චයනං උච්චයො, සංචයො. ඛි=ඛයෙ, ඛයනං ඛයො. ජි=ජයෙ, විජයනං විජයො, ජයො. කී=දබ්බවිනීමයෙ, වික්කයනං වික්කයො, කයො. ලී=සිලෙසනෙ, අල්ලීයන්ති එත්ථාති ආලයො, ලයො. (ඉවණ්ණන්තා).

អ-បច្ច័យ៖ paggaṇhanaṃ = paggaho (ការផ្គងឡើង), ដូចគ្នាដែរ niggaho (ការសង្កត់សង្កិន)។ វិគ្គហៈថា dhammaṃ dhāretīti = dhammadharo (អ្នកទ្រទ្រង់នូវធម៌), ដូចគ្នាដែរ vinayadharo (អ្នកទ្រទ្រង់នូវវិន័យ)។ ដូចគ្នាដែរ taṃ karotīti = takkaro (អ្នកធ្វើនូវអំពើនោះ), មានការធ្វើទ្វេភាវៈ។ ដូចគ្នាដែរ hitakaro (អ្នកធ្វើនូវប្រយោជន៍), divasakaro (អ្នកធ្វើនូវថ្ងៃ), dinakaro (អ្នកធ្វើនូវថ្ងៃ), divākaro (អ្នកធ្វើនូវថ្ងៃ), nisākaro (អ្នកធ្វើនូវយប់)។ វិគ្គហៈថា dhanuṃ gaṇhīti = dhanuggaho (អ្នកកាន់ធ្នូ), ដូចគ្នាដែរ kavacaggaho (អ្នកកាន់ក្រោះ)។ ទទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឲ្យ (ទាន)៖ sabbakāmaṃ dadātīti = sabbakāmadado (អ្នកឲ្យនូវសេចក្តីប្រាស្នាទាំងពួង), sabbadado (អ្នកឲ្យនូវវត្ថុទាំងពួង)។ ចំពោះ អា-ការន្តធាតុ ដោយការកាន់យក ច-សព្ទ ក្នុងសូត្រថា “បរោក្ខាយញ្ច” ធ្វើទ្វេភាវៈ និងដោយសូត្រថា “រស្សោ បុព្វស្ស” ធ្វើរស្សៈ សម្រេចរូបជា annaṃ dadātīti = annadado (អ្នកឲ្យនូវបាយ), ដូចគ្នាដែរ dhanado (អ្នកឲ្យនូវទ្រព្យ)។ សំ-បុព្វៈ ធា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់ (ធារណៈ)៖ sabbaṃ sandhahatīti = sabbasandho (អ្នកតម្កល់ទុកនូវវត្ថុទាំងពួង)។ នី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នាំទៅ (បាបនៈ) មាន វិ-ឧបសគ្គជាបុព្វបទ៖ vinesi vineti vinessati etena etthāti vā = vinayo (វិន័យ), មានការទេស ឯ ជា អយ។ nayanaṃ = nayo (ន័យ)។ សិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេព (សេវាយៈ) មាន និ-ឧបសគ្គជាបុព្វបទ៖ nissīyatīti = nissayo (ទីពឹង)។ សិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដេក (សយៈ)៖ anusayi anuseti anusessatīti = anusayo (អនុស័យ)។ ឥ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ (គតិ) មាន បដិ-ឧបសគ្គជាបុព្វបទ៖ paṭicca etasmā phalaṃ etīti = paccayo (បច្ច័យ)។ មាន សំ និង ឧ ជាបុព្វបទ មាន ទ-អាគម សម្រេចរូបជា samudayo (សមុទ័យ)។ ចិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សន្សំ (ចយៈ)៖ vinicchayate anena vinicchayanaṃ vā = vinicchayo (ការវិនិច្ឆ័យ), ដោយសូត្រថា “និតោ ចិស្ស ឆោ” ទេស ច ជា ឆ។ uccayanaṃ = uccayo (ការសន្សំឡើង), saṃcayo (ការសន្សំរួម)។ ខិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា អស់ទៅ (ខយៈ)៖ khayanaṃ = khayo (ការអស់ទៅ)។ ជិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឈ្នះ (ជយៈ)៖ vijayanaṃ = vijayo (ការឈ្នះវិសេស), jayo (ការឈ្នះ)។ កី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដូររបស់ (ទព្វវិនិមយៈ)៖ vikkayanaṃ = vikkayo (ការលក់), kayo (ការទិញ)។ លី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្អិតកៀក (សិលេសនៈ)៖ allīyanti etthāti = ālayo (អាល័យ), layo (ការរលាយចូល)។ (ធាតុទាំងឡាយមាន ឥ-វណ្ណៈ ជាទីបំផុត)។

ආසුණන්තීති අස්සවා, ආස්ස රස්සො. පටිස්සවනං පටිස්සවො. සු=පස්සවනෙ, ආභවග්ගා සවන්තීති ආසවා. රු=සද්දො රවතීති රවො. භවතීති භවො. පභවති එතස්මාති පභවො. ලූ=ඡෙදනෙ, ලවනං ලවො. (උවණ්ණන්තා).

វិគ្គហៈថា āsuṇantīti = assavā (អ្នកស្តាប់ដោយគោរព), មានការធ្វើរស្សៈ អា ជា អ។ paṭissavanaṃ = paṭissavo (ការទទួលព្រម)។ សុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ហូរចេញ (បស្សវនៈ)៖ ābhavaggā savantīti = āsavā (អាសវៈ)។ រុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្រែក (សទ្ទៈ)៖ ravatīti = ravo (សំឡេង)។ bhavatīti = bhavo (ភព)។ pabhavati etasmāti = pabhavo (ប្រភព)។ លូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាត់ (ឆេទនៈ)៖ lavanaṃ = lavo (ការកាត់)។ (ធាតុទាំងឡាយមាន ឧ-វណ្ណៈ ជាទីបំផុត)។

චර=චරණෙ, සංචරණං සංචරො. දර=විදාරණෙ, ආදරනං ආදරො. ආගච්ඡති ආගමනංති වා ආගමො. සප්ප=ගමනෙ, සප්පතීති සප්පො. දිබ්බතීති දෙවො. පක්කමනං පක්කමතීති වා පක්කමො, එවං වික්කමො. චර=චරණෙ, වනං චරතීති වනචරො. කාමො අවචරති එත්ථාති කාමාවචරො ලොකො, කාමාවචරා පඤ්ඤා, කාමාවචරං චිත්තං. ගාවො චරන්ති එත්ථාති ගොචරො. පාදෙන පිවතීති පාදපො. එවං කච්ඡපො. සිරස්මිං රුහතීති සිරොරුහො, මනාදිත්තා ඔ. ගුහායං සයතීති ගුහාසයං චිත්තං, එවං කුච්ඡිසයා වාතා. පබ්බතෙ තිට්ඨතීති පබ්බතට්ඨො පුරිසො, පබ්බතට්ඨා නදී, පබ්බතට්ඨං භස්මං. එවං ථලට්ඨං ජලට්ඨං.

ចរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដើរទៅ (ចរណៈ)៖ saṃcaraṇaṃ = saṃcaro (ការដើរទៅរួម)។ ទរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទម្លាយ (វិទារណៈ)៖ ādaranaṃ = ādaro (ការអើពើ, សេចក្តីគោរព)។ āgacchati āgamanaṃ vā = āgamo (គម្ពីរអាគមៈ, ការមកដល់)។ សប្ប-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ (គមនៈ)៖ sappatīti = sappo (សត្វពស់)។ dibbatīti = devo (ទេវតា)។ pakkamanaṃ pakkamatīti vā = pakkamo (ការចៀសចេញទៅ), ដូចគ្នាដែរ vikkamo (សេចក្តីព្យាយាម)។ ចរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដើរទៅ (ចរណៈ)៖ vanaṃ caratīti = vanacaro (អ្នកត្រាច់ចរក្នុងព្រៃ)។ kāmo avacarati etthāti = kāmāvacaro loko (កាមាវចរលោក), kāmāvacarā paññā (កាមាវចរបញ្ញា), kāmāvacaraṃ cittaṃ (កាមាវចរចិត្ត)។ gāvo caranti etthāti = gocaro (គោចរ)។ pādena pivatīti = pādapo (ដើមឈើ), ដូចគ្នាដែរ kacchapo (អណ្តើក)។ sirasmiṃ ruhatīti = siroruho (សក់), មានការទេសជា ឱ ព្រោះជា មនោគណាទិសព្ទ។ guhāyaṃ sayatīti = guhāsayaṃ cittaṃ (ចិត្តដែលដេកក្នុងគុហា), ដូចគ្នាដែរ kucchisayā vātā (ខ្យល់ក្នុងពោះ)។ pabbate tiṭṭhatīti = pabbataṭṭho puriso (បុរសអ្នកស្ថិតនៅលើភ្នំ), pabbataṭṭhā nadī (ស្ទឹងដែលស្ថិតនៅលើភ្នំ), pabbataṭṭhaṃ bhasmaṃ (ផេះដែលស្ថិតនៅលើភ្នំ)។ ដូចគ្នាដែរ thalaṭṭhaṃ (អ្វីៗដែលស្ថិតនៅលើគោក), jalaṭṭhaṃ (អ្វីៗដែលស្ថិតនៅក្នុងទឹក)។

කිච්ඡත්ථෙ දුම්හි අකිච්ඡත්ථෙ සු+ඊසං+සුඛ උපපදෙසු-දුක්ඛෙන කරීයති කරණං වා දුක්කරං. එවං දුස්සයො, දුක්ඛෙන භරීයතීති දුබ්භරො මහිච්ඡො. එවං දුරක්ඛං චිත්තං, දුද්දසො ධම්මො, දුරනුබොධො ධම්මො. ඊසං සයතීති ඊසංසයො, එවං [Pg.277] සුඛසයො. ඊසං කරීයතීති ඊසක්කරං කම්මං. සුඛෙන කරීයතීති සුකරං පාපං බාලෙන. එවං සුභරො අප්පිච්ඡො, සුදස්සං පරවජ්ජං, සුබොධ+මිච්චාදි. සබ්බත්ථ පාදිඅමාදිසමාසා.

ក្នុងព្រោះ ទុ-សព្ទ ក្នុងអត្ថថា លំបាក (កិច្ឆៈ) និង សុ-សព្ទ, ឦសំ-សព្ទ, សុខ-សព្ទ ជាឧបបទ ក្នុងអត្ថថា មិនលំបាក (អកិច្ឆៈ)៖ dukkhena karīyati karaṇaṃ vā = dukkaraṃ (អ្វីៗដែលគេធ្វើបានដោយកម្រ ឬការធ្វើដោយលំបាក)។ ដូចគ្នាដែរ dussayo (អ្វីៗដែលគេសេពបានដោយកម្រ), dukkhena bharīyatīti = dubbharo mahiccho (បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាធំ ដែលគេចិញ្ចឹមបានដោយកម្រ)។ ដូចគ្នាដែរ durakkhaṃ cittaṃ (ចិត្តដែលគេរក្សាបានដោយកម្រ), duddaso dhammo (ធម៌ដែលគេឃើញបានដោយកម្រ), duranubodho dhammo (ធម៌ដែលគេត្រាស់ដឹងបានដោយកម្រ)។ īsaṃ sayatīti = īsaṃsayo (ការដេកបន្តិចបន្តួច), ដូចគ្នាដែរ sukhasayo (ការដេកស្រួល)។ īsaṃ karīyatīti = īsakkaraṃ kammaṃ (ការងារដែលគេធ្វើបានបន្តិចបន្តួច)។ sukhena karīyatīti = sukaraṃ pāpaṃ bālena (បាបដែលមនុស្សពាលធ្វើបានដោយងាយ)។ ដូចគ្នាដែរ subharo appiccho (បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច ដែលគេចិញ្ចឹមបានដោយងាយ), sudassaṃ paravajjaṃ (ទោសរបស់អ្នកដទៃដែលគេឃើញបានដោយងាយ), subodham ជាដើម។ ក្នុងទីទាំងពួង ជា បាទិសមាស និង អមាទិសមាស។

ඝණ-භවතීති භාවො, ඔ+ආවාදෙසා. අය=ඉති දණ්ඩකධාතු, අයති ඉතොති ආයො, ආහරතීති ආහාරො. උපහනතීති උපඝාතො, ‘‘හනස්ස ඝාතො ණානුබන්ධෙ’’ති ඝාතාදෙසො. රඤ්ජතීති රාගො, ‘‘කගා චජානං ඝානුබන්ධෙ’’ති ජස්ස ගො. රඤ්ජන්ති අනෙනාති රාගො. ‘‘අස්සා ණානුබන්ධෙ’’ති ආ, පජ්ජතෙ+නෙනාති පාදො. තුද=බ්‍යථනෙ, පතුජ්ජතෙ+නෙනාති පතොදො. ජරීයති අනෙනාති ජාරො, එවං දාරො. භජීයතීති භාගො. එවං භාරො. ලබ්භතීති ලාභො. වි+ඔපුබ්බො, වොහරීයතීති වොහාරො. දිය්‍යතීති දායො, යුක. විහඤ්ඤති එතස්මාති විඝාතො. විහරන්ති එත්ථාති විහාරො. ආරමන්ති එතස්මින්ති ආරාමො. පචනං වා පාකො, චස්ස කො. චජනං චාගො. යජනං යාගො. රජනං රාගො.

ឃណ-បច្ច័យ៖ bhavatīti = bhāvo (ភាវៈ), មានការទេស ឱ ជា អាវ។ អយ-ធាតុ (ជាទណ្ឌកធាតុ) ក្នុងអត្ថថា ទៅ (ឥតិ)៖ ayati itoti = āyo (អាយៈ - ផលចំណូល)។ āharatīti = āhāro (អាហារ)។ upahanatīti = upaghāto (ការបៀតបៀន), ដោយសូត្រថា “ហនស្ស ឃាតោ ណានុពន្ធេ” មានការទេស ហន-ធាតុ ជា ឃាត។ rañjatīti = rāgo (រាគៈ), ដោយសូត្រថា “កគា ចជានំ ឃានុពន្ធេ” ទេស ជ ជា គ។ rañjanti anenāti = rāgo (រាគៈ - ធម្មជាតិជាគ្រឿងត្រេកត្រអាល)។ ដោយសូត្រថា “អស្សា ណានុពន្ធេ” ធ្វើ អា, pajjate anenāti = pādo (ជើង)។ ទុទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចាក់ដោត (ព្យថនៈ)៖ patujjate anenāti = patodo (ជន្លួញ)។ jarīyati anenāti = jāro (ប្រុសសហាយ), ដូចគ្នាដែរ dāro (ភរិយា)។ bhajīyatīti = bhāgo (ចំណែក), ដូចគ្នាដែរ bhāro (ភារៈ)។ labbhatīti = lābho (លាភ)។ មាន វិ និង ឧ ជាបុព្វបទ៖ voharīyatīti = vohāro (វោហារ)។ diyyatīti = dāyo (ទាន), ចុះ យុ-អាគម។ vihaññati etasmāti = vighāto (សេចក្តីចង្អៀតចង្អល់)។ viharanti etthāti = vihāro (វិហារ)។ āramanti etasmiṃti = ārāmo (អារាម)។ pacanaṃ vā = pāko (ការស្ល, ការចម្អិន), ទេស ច ជា ក។ cajanaṃ = cāgo (ការលះបង់)។ yajanaṃ = yāgo (ការបូជា)។ rajanaṃ = rāgo (ការជ្រលក់ពណ៌)។

127. අන+ඝණස්වා+පරීහි ළො

១២៧. អនឃណស្វាបរីហិ ឡោ។ (ក្នុងព្រោះ អន-បច្ច័យ, ឃណ-បច្ច័យ, និង សុ-បច្ច័យ, ការទេស ទ-អក្សរ នៃ ទហ-ធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី អា និង បរិ ជា ឡ រមែងមាន)

ආ+පරීහි පරස්ස දහස්ස ළො හොත+න+ඝණසු. පරිදහනං පරිළාහො. එවං දාහො. භඤ්ජනං සඞ්ගො. එවං සඞ්ගො. සංඛරනං සංඛාරො, ‘‘කරොතිස්ස ඛො’’ති කස්ස ඛො. එවං පරික්ඛාරො. ‘‘පුරස්මා’’ති කරස්ස ඛො, පුරෙක්ඛාරො, එත්තං තදමිනාදිපාඨා. එවං උපකාරො, ගාහො.

ក្នុងព្រោះ អន-បច្ច័យ, ឃណ-បច្ច័យ, និង សុ-បច្ច័យ, ការទេស ទ-អក្សរ នៃ ទហ-ធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី អា និង បរិ ជា ឡ រមែងមាន។ paridahanaṃ = pariḷāho (សេចក្តីក្តៅក្រហាយ), ដូចគ្នាដែរ dāho (ការឆេះ)។ bhañjanaṃ = saṅgo (ការជាប់ជំពាក់), ដូចគ្នាដែរ saṅgo។ saṃkharaṇaṃ = saṃkhāro (សង្ខារ), ដោយសូត្រថា “ករោតិស្ស ខោ” ទេស ក ជា ខ, ដូចគ្នាដែរ parikkhāro (បរិក្ខារ)។ ដោយសូត្រថា “បុរស្មា” ទេស ក នៃ ករ-ធាតុ ជា ខ សម្រេចរូបជា purekkhāro (ការធ្វើទុកក្នុងខាងមុខ), ការធ្វើជា ឯ (ឯត្តៈ) សម្រេចបានដោយការអានក្នុង តទមិនាទិបាឋៈ។ ដូចគ្នាដែរ upakāro (ការឧបការៈ), gāho (ការកាន់យក)។

ඝ-වචතීති [Pg.278] වකො. සිච=පග්ඝරණෙ, සෙචනං සෙකො. එවං සොකො, එඔවුද්ධියො. යුඤ්ජනං යොගො.

ឃ-បច្ច័យ៖ vacatīti = vako (ឆ្កែចចក)។ សិច-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្រោច (បគ្ឃរណៈ)៖ secanaṃ = seko (ការស្រោចស្រព)។ ដូចគ្នាដែរ soko (សេចក្តីសោក), មានការវុទ្ធិជា ឯ និង ឱ។ yuñjanaṃ = yogo (ការប្រកប)។

ක-පී=තප්පනෙ, පීනෙතීති පීයො, කානුබන්ධත්තා න වුද්ධි, ‘‘යුවණ්ණාන+මියඞුවඞ සරෙ’’ති ඉයඞ. ඛිප=පෙරණෙ, ඛිපතීති ඛිපො. භුඤ්ජන්ත්‍ය+නෙනාති භුජො. යුධ=සම්පහාරෙ ආයුජ්ඣන්ති අනෙනාති ආයුධං.

ក-បច្ច័យ៖ បី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើឲ្យឆ្អែត (តប្បនៈ)៖ pīnetīti = pīyo (បុគ្គលជាទីស្រឡាញ់), ព្រោះមាន ក-អនុពន្ធ មិនមានការវុទ្ធិ, ចុះ ឥយង-អាគម ដោយសូត្រថា “យុវណ្ណានមិយងុវង សរេ”។ ខិប-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចោល (បេរណៈ)៖ khipatīti = khipo (សំណាញ់)។ bhuñjanti anenāti = bhujo (ដៃ)។ យុធ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ច្បាំង (សម្បហារៈ)៖ āyujjhanti anenāti = āyudhaṃ (អាវុធ)។

45. දාධාත්වි

៤៥. ទាធាត្វិ។ (ក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ, ឥ-បច្ច័យ ខាងចុងអំពី ទា-ធាតុ និង ធា-ធាតុ រមែងចុះច្រើន)

දාධාතො බහුල+මි හොති භාවකාරකෙසු. දා=දානෙ, ආදියතීතිආදි. එවං උපාදි. ධා=ධාරණෙ, උදකං දධාතීති උදධි, ‘‘සඤ්ඤාය+මුදො+දකස්සා’’ති උදකස්ස උදාදෙසො. ජලං ධියතෙ අස්මින්ති ජලධි. වාලානි ධීයන්ති අස්මින්ති වාලධි. සන්ධීයති සන්ධාතීති වා සන්ධි. ධීයතීති ධි. විධීයති විධාති විධානං වා විධි. සම්මා සමං වා චිත්තං ආදධාතීති සමාධි.

ក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ, ឥ-បច្ច័យ ខាងចុងអំពី ទា-ធាតុ និង ធា-ធាតុ រមែងចុះច្រើន។ ទា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឲ្យ (ទាន)៖ ādiyatīti = ādi (ខាងដើម), ដូចគ្នាដែរ upādi (ឧបាទិ)។ ធា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់ (ធារណៈ)៖ udakaṃ dadhātīti = udadhi (សមុទ្រ), ដោយសូត្រថា “សញ្ញាយមុទោទកស្ស” ទេស ឧទក-សព្ទ ជា ឧទ។ jalaṃ dhiyate asmiṃti = jaladhi (សមុទ្រ)។ vālāni dhīyanti asmiṃti = vāladhi (កន្ទុយសត្វ)។ sandhīyati sandhātīti vā = sandhi (សន្ធិ)។ dhīyatīti = dhi (ការទ្រទ្រង់, បញ្ញា)។ vidhīyati vidhāti vidhānaṃ vā = vidhi (វិធី)។ sammā samaṃ vā cittaṃ ādadhātīti = samādhi (សមាធិ)។

46. වමාදීහ්‍ය+ථු

៤៦. វមាទីហ្យថុ។ (ក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ, អថុ-បច្ច័យ ខាងចុងអំពីធាតុទាំងឡាយមាន វម-ធាតុ ជាដើម រមែងចុះ)

වමාදීහි භාවකාරකෙස්ව+ථු හොති. වම=උග්ගිරණෙ, වමනං වමීයතීති වා වමථු. වෙප+කම්ප=චලනෙ, වෙපනං වෙපථු.

ក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ, អថុ-បច្ច័យ ខាងចុងអំពីធាតុទាំងឡាយមាន វម-ធាតុ ជាដើម រមែងចុះ។ វម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខ្ជាក់ចេញ (ឧគ្គិរណៈ)៖ vamanaṃ vamīyatīti vā = vamathu (ការក្អួត)។ វេប-ធាតុ និង កម្ប-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញាប់ញ័រ (ចលនៈ)៖ vepanaṃ = vepathu (ការញាប់ញ័រ)។

47. ක්වි

៤៧. ក្វិ។ (ក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ, ក្វិ-បច្ច័យ ខាងចុងអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងចុះច្រើន)

ක්‍රියත්ථා ක්වි හොති බහුලං භාවකාරකෙසු. කකාරො කානුබන්ධකාරියත්ථො.

ក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ, ក្វិ-បច្ច័យ ខាងចុងអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងចុះច្រើន។ ក-អក្សរ មានប្រយោជន៍ដើម្បីការងារដែលត្រូវធ្វើដោយ ក-អនុពន្ធ។

159. ක්විස්ස

១៥៩. ក្វិស្ស។ (ការលុប ក្វិ-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងមាន)

ක්‍රියත්ථා [Pg.279] පරස්ස ක්විස්ස ලොපො හොති. සම්භවතීති සම්භූ. එවං විභවතීති විභූ, අභිභූ, සයම්භූ. තථා ධු=කම්පනෙ, සන්ධුනාතීති සන්ධු. විභාතීති විභා. පභාතීති පභා. සංගම්ම භාසන්ති එත්ථාති සභා, ‘‘ක්විම්හි ලොපො+න්තබ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති අන්තබ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො. භුජෙන ගච්ඡතීති භුජගො. එවං උරගො. තුරං=සීඝං ගච්ඡතීති තුරඞ්ගො. ඛෙන ගච්ඡතීති ඛගො. විහායසෙ ගච්ඡතීති විහගො, තදමිනාදිපාඨා විහාදෙසො. න ගච්ඡතීති නගො. එවං අගො, ‘‘නගො වා+ප්පාණිනී’’ති විකප්පෙන නඤසමාසෙ ටාදෙසනිසෙධො. ජන=ජනනෙ, කම්මතො ජාතොති කම්මජො, අමාදිසමාසො, කම්මජො විපාකො, කම්මජා පටිසන්ධි, කම්මජං රූපං. එවං චිත්තජං, උතුජං, ආහාරජං. අත්තජො පුත්තො, වාරිම්හි ජාතො වාරිජො. එවං ථලජො. පඞ්කජං. ජලජං. අණ්ඩජං. සරසිජං, උපපදසමාසෙ බහුලංවිධානා විභත්‍යලොපෙ ‘‘මනාදීහී’’තිආදිනා සිආදෙසො. ද්වික්ඛත්තුං ජාතො ද්විජො, ‘‘තදමිනා’’ දිනා ක්ඛත්තුංලොපො. පච්ඡා ජාතො අනුජො. සඤ්ජානාතීති සඤ්ඤා. පජානාතීති පඤ්ඤා. එවං පතිට්ඨාතීති පතිට්ඨා. ඣා=චින්තායං, පරසම්පත්තිං අභිජ්ඣායතීති අභිජ්ඣා. හිතෙසිතං උපට්ඨාපෙත්වා ඣායතීති උපජ්ඣා. සො එව උපජ්ඣායො, ‘‘සකත්ථෙ’’ති යො. සම්මා ඣායන්ති එත්ථාති සංඣා. ක්විදන්තා ධාත්වත්ථං න ජහන්ති, ලිඞ්ගත්ථං පටිපාදයන්ති.

ការលុប ក្វិ-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងមាន។ sambhavatīti = sambhū (ព្រះសម្ភូ), ដូចគ្នាដែរ vibhavatīti = vibhū (ព្រះវិភូ), abhibhū (ព្រះអភិភូ), sayambhū (ព្រះស្វយម្ភូ)។ ដូចគ្នាដែរ ធុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញាប់ញ័រ (កម្បនៈ)៖ sandhunātīti = sandhu (ការញាប់ញ័ររួម)។ vibhātīti = vibhā (ពន្លឺរុងរឿង), pabhātīti = pabhā (ពន្លឺ)។ saṃgamma bhāsanti etthāti = sabhā (សភា), ដោយសូត្រថា “ក្វិម្ហិ លោបោន្តព្យញ្ជនស្ស” មានការលុព្យញ្ជនៈខាងចុង។ bhujena gacchatīti = bhujago (សត្វពស់), ដូចគ្នាដែរ urago (សត្វដែលទៅដោយទ្រូង)។ turaṃ (លឿន) = sīghaṃ gacchatīti = turaṅgo (សេះ)។ khena gacchatīti = khago (សត្វស្លាប)។ vihāyase gacchatīti = vihago (សត្វស្លាប), មានការទេសជា វិហា ដោយការអានក្នុង តទមិនាទិបាឋៈ។ na gacchatīti = nago (ភ្នំ), ដូចគ្នាដែរ ago, ដោយសូត្រថា “នគោ វាប្បាណិនី” មានការហាមឃាត់ការទេសជា ដ្ឋា ក្នុងនញសមាសដោយវីកប្បៈ។ ជន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កើត (ជននៈ)៖ kammato jātoti = kammajo (អ្វីៗដែលកើតអំពីកម្ម), ជាអមាទិសមាស ដូចជា kammajo vipāko (វិបាកដែលកើតអំពីកម្ម), kammajā paṭisandhi (បដិសន្ធិដែលកើតអំពីកម្ម), kammajaṃ rūpaṃ (រូបដែលកើតអំពីកម្ម)។ ដូចគ្នាដែរ cittajaṃ (កើតអំពីចិត្ត), utujaṃ (កើតអំពីឧតុ), āhārajaṃ (កើតអំពីអាហារ)។ attajo putto (កូនដែលកើតអំពីខ្លួន), vārimhi jāto = vārijo (អ្វីៗដែលកើតក្នុងទឹក), ដូចគ្នាដែរ thalajo (កើតលើគោក), paṅkajaṃ (កើតក្នុងភក់), jalajaṃ (កើតក្នុងទឹក), aṇḍajaṃ (កើតក្នុងស៊ុត)។ sarasijaṃ (ផ្កាឈូក), ព្រោះមានការចាត់ចែងច្រើនក្នុងឧបបទសមាស មិនមានការលុបវិភត្តិ ហើយមានការទេសជា សិ ដោយសូត្រថា “មនាទីហិ” ជាដើម។ dvikkhattuṃ jāto = dvijo (សត្វកើតពីរដង), មានការលុប ក្ខត្តុំ ដោយសូត្រថា “តទមិនា” ជាដើម។ pacchā jāto = anujo (ប្អូន)។ sañjānātīti = saññā (សញ្ញា), pajānātīti = paññā (បញ្ញា), ដូចគ្នាដែរ patiṭṭhātīti = patiṭṭhā (ការតម្កល់នៅ)។ ឈា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា គិត (ចិន្តាយៈ)៖ parasampattiṃ abhijjhāyatīti = abhijjhā (អភិជ្ឈា)។ hitesitaṃ upaṭṭhāpetvā jhāyatīti = upajjhā (ឧបជ្ឈា), ឧបជ្ឈានោះឯង ហៅថា upajjhāyo (ឧបជ្ឈាយ៍), ចុះ យ-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន (សកត្ថៈ)។ sammā jhāyanti etthāti = saṃjhā (សន្ធ្យា)។ នាមសព្ទដែលមាន ក្វិ-បច្ច័យ ជាទីបំផុត រមែងមិនលះបង់នូវអត្ថរបស់ធាតុឡើយ តែងតែញ៉ាំងអត្ថរបស់លិង្គឲ្យសម្រេច។

48. අනො

៤៨. អនោ។ (អន-បច្ច័យ រមែងចុះក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ ខាងចុងអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា)

ක්‍රියත්ථා [Pg.280] භාවකාරකෙසු අනො හොති. නන්ද=සමිද්ධියං, භාවෙ-නන්දියතෙ නන්දනං. කම්මෙ-අනන්දීයිත්ථ නන්දීයති නන්දීයිස්සති නන්දිතබ්බන්ති වා නන්දනං වනං. ගහනං ගහනීයං වා ගහණං, ‘‘තථනරා’’ දිනා නස්ස ණො. ගණ්හනං, නිග්ගහීතස්ස නො. චරිතබ්බං චරණං. භුයතෙ භවනං. හුයතෙ හවනං. රුන්ධිතබ්බං රුන්ධනං රොධනං වා. භුඤ්ජිතබ්බං භුඤ්ජනං භොජනං වා. බුජ්ඣිතබ්බං බුජ්ඣනං, ‘‘පදාදීනං ක්වචී’’ති යුක. බොධනං වා. සුති සුය්‍යති වා සවනං. පාපීයතීති පාපුණනං, ‘‘සකාපානං කුක+කූ’’ති යොගවිභාගා කුආගමෙ නාගමෙ ච තස්ස ණො ච. පාලීයතීති පාලනං ඉච්චාදි.

ក្នុងភាវការកៈ និងកម្មការកៈទាំងឡាយ ធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងចុះ អន បច្ច័យ។ នន្ទធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេចក្តីសម្រេច, ក្នុងភាវៈ វិគ្រោះថា នន្ទិយតេ ជា នន្ទនំ (ការត្រេកអរ)។ ក្នុងកម្មៈ វិគ្រោះថា អនន្ទិយិត្ថ នន្ទិយតិ នន្ទិយិស្សតិ ឬ នន្ទិតព្វំ ជា នន្ទនំ វនំ (ព្រៃជាទីត្រេកអរ)។ គហនំ ឬ គហនីយំ ជា គហណំ, ផ្លាស់ ន ជា ណ ដោយសូត្រថា «តថនរា» ជាដើម។ គណ្ហនំ, ផ្លាស់និគ្គហិតជា ន។ ចរិតព្វំ ជា ចរណំ។ ភុយតេ ជា ភវនំ។ ហុយតេ ជា ហវនំ។ រុន្ធិតព្វំ ជា រុន្ធនំ ឬ រោធនំ។ ភុញ្ជិតព្វំ ជា ភុញ្ជនំ ឬ ភោជនំ។ ពុជ្ឈិតព្វំ ជា ពុជ្ឈនំ, ចុះ យុក បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «បទាទីនំ ក្វចិ»។ ឬជា ពោធនំ។ សុតិ ឬ សុយ្យតេ ជា សវនំ។ បាបីយតីតិ ជា បាបុណនំ, ចុះ កុអាគម និង ណាគម ហើយផ្លាស់ ន នោះជា ណ ដោយការបំបែកសូត្រថា «សកាបានំ កុកកូ»។ បាលីយតីតិ ជា បាលនំ ជាដើម។

කත්තරි-රජං හරතීති රජොහරණං තොයං. විජානාතීති විඤ්ඤාණං. ඝා=ගන්ධොපාදානෙ, ඝායතීති ඝානං. ඣා=චින්තායං, ඣායතීති ඣානං. කරොති අනෙනාති කාරණං, දීඝො. විආකරීයන්ති එතෙනාති බ්‍යාකරණං. පූරති+නෙනාති පූරණං. දීයතෙ+නෙනාති දානං. පමීයතෙ+නෙනාති පමාණං. වුච්චතෙ+නෙනාති වචනං. පනුදති පනුජ්ජතෙ+නෙනාති වා පනුදනං. සූද=පගරණෙ, සූදති සුජ්ජතෙ+නෙනාති වා සූදනො. සුණාති සුයතෙ+නෙනෙති වා සවනං. ලුයති ලුයතෙ+නෙනෙති වා ලවනං. එවං නයනං. පුනාති පුයතෙ+නෙනෙති වා පවනො. සමෙතීති සමණො සමනං වා. තථා භාවෙති භාවීයති එතායාති වා භාවනං. එවං පාචනං පාචාපනං ඉච්චාදි. ‘‘අන+සණස්වා පරීහි ළො’’ති ළො, ආළාහනං.

ក្នុងកត្តុការកៈ វិគ្រោះថា រជំ ហរតីតិ ជា រជោហរណំ តោយំ (ទឹកនាំទៅនូវធូលី)។ វិជានាតីតិ ជា វិញ្ញាណំ។ ឃាធាតុ ក្នុងអត្ថថា ហិតក្លិន, វិគ្រោះថា ឃាយតីតិ ជា ឃានំ។ ឈាធាតុ ក្នុងអត្ថថា គិត, វិគ្រោះថា ឈាយតីតិ ជា ឈានំ។ វិគ្រោះថា ករោតិ អនេនាតិ ជា ការណំ, ធ្វើទីឃៈ។ វិគ្រោះថា វ្យាករិយន្តិ ឯតេនាតិ ជា វ្យាករណំ។ បូរតិ អនេនាតិ ជា បូរណំ។ ទិយតេ អនេនាតិ ជា ទានំ។ បមិយតេ អនេនាតិ ជា បមាណំ។ វុច្ចតេ អនេនាតិ ជា វចនំ។ បនុទតិ ឬ បនុជ្ជតេ អនេនាតិ ជា បនុទនំ។ សូទធាតុ ក្នុងអត្ថថា ហូរចេញ, វិគ្រោះថា សូទតិ ឬ សុជ្ជតេ អនេនាតិ ជា សូទនោ。សុណាតិ ឬ សុយតេ អនេនាតិ ជា សវនំ។ លុយតិ ឬ លុយតេ អនេនាតិ ជា លវនំ។ ដូចគ្នាដែរ នយនំ។ បុណាតិ ឬ បុយតេ អនេនាតិ ជា បវនោ។ សមេតីតិ ជា សមណោ ឬ សមនំ។ ដូចគ្នាដែរ វិគ្រោះថា ភាវេតិ ឬ ភាវិយតេ ឯតាយាតិ ជា ភាវនា។ ដូចគ្នាដែរ បាចនំ បាចាបនំ ជាដើម។ ផ្លាស់ជា ឡ ដោយសូត្រថា «អនសណស្វា បរីហិ ឡោ» ជា អាឡាហនំ។

අධිකරණෙ-තිට්ඨති අසින්ති ඨානං. එවං සයනං, සෙනං වා ආසනං. අධිකරීයති එත්ථාති අධිකරණං.

ក្នុងអធិករណការកៈ វិគ្រោះថា តិដ្ឋតិ អសិម្ភិ ជា ឋានំ។ ដូចគ្នាដែរ សយនំ, សេនំ ឬ អាសនំ។ វិគ្រោះថា អធិករិយតេ ឯត្ថាតិ ជា អធិករណំ។

සම්පදානාපාදානෙසු-සම්මා [Pg.281] පදීයතෙ යස්ස තං සම්පදානං. අපෙච්ච එතස්මා ආදදාතීති අපාදානං. බහුලාධිකාරා චලනාදීහිපි සීලසාධුධම්මෙසුපි අනො, චලති සීලෙනාති චලනො එවං ජලනො, කොධනො, කොපනො. මණ්ඩ=භුසනෙ, මණ්ඩෙති සීලෙනාති මණ්ඩනො. එවං භූසනො. ‘‘අඤ්ඤාත්‍රපී’’ති ඔකාරනිසෙධො.

ក្នុងសម្បទានការកៈ និងអបាទានការកៈ វិគ្រោះថា សម្មា បទិយតេ យស្ស តំ ជា សម្បទានំ។ វិគ្រោះថា អបេច្ច ឯតស្មា អាទទាតីតិ ជា អបាទានំ។ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ ទោះបីជាធាតុមានអត្ថញាប់ញ័រជាដើម ក៏ចុះ អន បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា សីល និង សាធុធម៌ ដែរ, វិគ្រោះថា ចលតិ សីលេនាតិ ជា ចលនោ ដូចគ្នាដែរ ជលនោ, កោធនោ, កោបនោ។ មណ្ឌធាតុ ក្នុងអត្ថថា តុបតែង, វិគ្រោះថា មណ្ឌេតិ សីលេនាតិ ជា មណ្ឌនោ។ ដូចគ្នាដែរ ភូសនោ។ សូត្រថា «អញ្ញត្របិ» ជាការហាមឃាត់ការផ្លាស់ជា ឱ។

49. ඉත්ථිය+ම+ණ+ක්ති+ක+යක+යා ච

៤៩. ឥត្ថិយមណក្តិកយកយា ច។

ඉත්ථිලිඞ්ගෙ භාවෙ කාරකෙ ච ක්‍රියත්ථා අආදයො හොන්ති අනො ච බහුලං.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ក្នុងភាវៈ និងការកៈទាំងឡាយ ធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងចុះ អ បច្ច័យជាដើម និងចុះ អន បច្ច័យ ដោយច្រើន។

අ-ජර=වයොහානියං, ජිරති ජිරණං වා ජරා. ‘‘ඉත්ථිය+ම+ත්වා’’ති ආපච්චයො. පටිසම්භිජ්ජතීති පටිසම්භිදා. පටිපජ්ජති එතායාති පටිපදා. එවං සම්පදා, ආපදා. උපාදීයතීති උපාදා. ඉක්ඛ+චක්ඛ=දස්සනෙ, උපඉක්ඛතීති උපෙක්ඛා. ‘‘යුවණ්ණාන+මෙඔ ලුත්තා’’ති එකාරො. චින්තනං චින්තා. සික්ඛ=විජ්ජොපාදානෙ, සික්ඛනං සික්ඛීයන්තීති වා සික්ඛා. එවං භික්ඛා. ඉච්ඡනං ඉච්ඡා. ‘‘ගමයමි’’ච්චාදිනා ච්ඡඞාදෙසො. පුච්ඡ=පුච්ඡනෙ, පුච්ඡනං පුච්ඡා. මිධ+මෙධ=සඞ්ගමෙ, අපඨිතධාතු, මෙධනං මෙධා. එවං ගුධ=පරිවෙඨනෙ, ගොධනං ගොධා. තිතික්ඛනං තිතික්ඛා. එවං වීමංසා, ජිගුච්ඡා, පිපාසා, පුත්තියා. ඊහනං ඊහා.

អ បច្ច័យ - ជរធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេចក្តីទ្រុឌទ្រោមនៃវ័យ, វិគ្រោះថា ជិរតិ ឬ ជិរណំ ជា ជរា។ ចុះ អា បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «ឥត្ថិយមត្វា»។ វិគ្រោះថា បដិសម្ភិជ្ជតីតិ ជា បដិសម្ភិទា។ វិគ្រោះថា បដិបជ្ជតិ ឯតាយាតិ ជា បដិបទា។ ដូចគ្នាដែរ សម្បទា, អាបទា។ វិគ្រោះថា ឧបាទិយតីតិ ជា ឧបាទា។ អិក្ខធាតុ និង ចក្ខធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឃើញ, វិគ្រោះថា ឧបេក្ខតីតិ ជា ឧបេក្ខា។ ផ្លាស់ជា ឯការៈ ដោយសូត្រថា «យុវណ្ណានមេោ លុត្តា»។ ចិន្តនំ ជា ចិន្តា។ សិក្ខធាតុ ក្នុងអត្ថថា រៀនវិជ្ជា, វិគ្រោះថា សិក្ខនំ ឬ សិក្ខីយន្តីតិ ជា សិក្ខា។ ដូចគ្នាដែរ ភិក្ខា។ ឥច្ឆនំ ជា ឥច្ឆា។ ផ្លាស់ជា ច្ឆ ដោយសូត្រថា «គមយមិ» ជាដើម។ បុច្ឆធាតុ ក្នុងអត្ថថា សួរ, វិគ្រោះថា បុច្ឆនំ ជា បុច្ឆា។ មិធធាតុ និង មេធធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជួបជុំ, ជាធាតុដែលមិនបានរាប់បញ្ចូលក្នុងធាតុបាឋ, វិគ្រោះថា មេធនំ ជា មេធា។ ដូចគ្នាដែរ គុធធាតុ ក្នុងអត្ថថា ព័ទ្ធជុំវិញ, វិគ្រោះថា គោធនំ ជា គោធា។ តិតិក្ខនំ ជា តិតិក្ខា។ ដូចគ្នាដែរ វីមំសា, ជិគុច្ឆា, បិបាសា, បុត្តិយា។ អីហនំ ជា អីហា។

ණ-කරණං කාරා, ‘‘අස්සා ණානුබන්ධෙ’’ති ආ හොති, එව+මුපරිපි. හරණං හාරා මුත්තාවලි. තරණං තාරා, ධරණං ධාරා. අරණං ආරා.

ណ បច្ច័យ - ករណំ ជា ការា, ផ្លាស់ អ ជា អា ដោយសូត្រថា «អស្សា ណានុពន្ធេ» ខាងលើក៏ដូចគ្នាដែរ។ ហរណំ ជា ហារា (ខ្សែគុជ)។ តរណំ ជា តារា, ធរណំ ជា ធារា។ អរណំ ជា អារា។

යථාකථඤ්චි සද්දම්හි, රුළ්හියා අත්ථනිච්ඡයො.

ការកំណត់អត្ថនៃសព្ទ ដោយវិធីណាមួយ រមែងសម្រេចដោយរូឡ្ហីសព្ទ។

ක්ති-සම්භුවනං [Pg.282] සම්භුති. ‘‘න තෙ’’ච්චාදිනා න වුද්ධි. සවනං සුති. නයනං නයති එතායාති වා නීති. මඤ්ඤතීති මති, ‘‘ගමාදිරානං ලොපොන්තබ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති ගමාදිත්තා නලොපො. ගමනං ගන්තබ්බාති වා ගති. උපහනනං උපහති. රමන්ති එතාය රමනං වා රති. තනනං තති. නියමනං නියති. භුඤ්ජනං භුත්ති. යුඤ්ජනං යුත්ති, පරරූපං. එවං සමාපජ්ජනං සමාපජ්ජතෙති සමාපත්ති. සම්පත්ති. යජ=දෙවපූජාසඞ්ගතිකරණදානෙසු, යජනං ඉට්ඨි, ‘‘යජස්ස යස්ස ටියී’’ති ටිආදෙසො, ‘‘පුච්ඡාදිතො’’ති තස්ස ඨො, පරරූපපඨමක්ඛරා ච. සාසනං සිට්ඨි, ‘‘සාසස්ස සිස වා’’ති සිස, සානන්තරස්ස තස්ස ඨො’’ති ඨාදෙසො. භෙදනං භිජ්ජතෙති වා භිත්ති. භජ=සෙවායං, භජනං භත්ති. තන=විත්ථාරෙ, තනොතීති තන්ති, නස්ස නිග්ගහීතාදි.

ក្តិ បច្ច័យ - សម្ភុវនំ ជា សម្ភុតិ។ មិនធ្វើវុទ្ធិ ដោយសូត្រថា «ន តេ» ជាដើម។ សវនំ ជា សុតិ។ នយនំ ឬ វិគ្រោះថា នយតិ ឯតាយាតិ ជា នីតិ។ វិគ្រោះថា មញ្ញតីតិ ជា មតិ, លុប ន ដោយសូត្រថា «គមាទិរានំ លោបោន្តព្យញ្ជនស្ស» ព្រោះជាគមាទិគណៈ។ គមនំ ឬ វិគ្រោះថា គន្តព្វាតិ ជា គតិ។ ឧបហននំ ជា ឧបហតិ。វិគ្រោះថា រមន្តិ ឯតាយា ឬ រមនំ ជា រតិ។ តននំ ជា តតិ។ និយមនំ ជា និយតិ។ ភុញ្ជនំ ជា ភុត្តិ។ យុញ្ជនំ ជា យុត្តិ, ធ្វើបររូប។ ដូចគ្នាដែរ សមាបជ្ជនំ ឬ សមាបជ្ជតេ ជា សមាបត្តិ។ សម្បត្តិ។ យជធាតុ ក្នុងអត្ថថា បូជាទេវតា សេពគប់ និងការឲ្យ, យជនំ ជា ឥដ្ឋិ, ផ្លាស់ យជ ជា តិ ដោយសូត្រថា «យជស្ស យស្ស តិយី» ហើយផ្លាស់ ត នៃតិបច្ច័យនោះ ជា ឋ ដោយសូត្រថា «បុច្ឆាទិតោ» និងធ្វើបររូបតួអក្សរទីមួយ។ សាសនំ ជា សិដ្ឋិ, ផ្លាស់ សាស ជា សិស ដោយសូត្រថា «សាសស្ស សិស វា» ហើយផ្លាស់ ត នៃតិបច្ច័យដែលនៅបន្ទាប់ពី សាស ជា ឋ ដោយសូត្រថា «សានន្តរស្ស តស្ស ឋោ»។ ភេទនំ ឬ វិគ្រោះថា ភិជ្ជតេតិ ជា ភិត្តិ។ ភជធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេពគប់, ភជនំ ជា ភត្តិ។ តនធាតុ ក្នុងអត្ថថា ផ្សាយទៅ, វិគ្រោះថា តនោតីតិ ជា តន្តិ, ផ្លាស់ ន ជា និគ្គហិតជាដើម។

ක-ගුහන්තී එත්ථාති ගුහා, ඔකාරනිවුත්ති. රුජතීති රුජා. මොදන්ති එතායාති මුදා නාම මුදිතා.

ក បច្ច័យ - វិគ្រោះថា គុហន្តិ ឯត្ថាតិ ជា គុហា, មិនធ្វើការផ្លាស់ជា ឱ។ វិគ្រោះថា រុជតីតិ ជា រុជា។ វិគ្រោះថា មោទន្តិ ឯតាយាតិ ជា មុទា គឺ មុទិតា។

යක-විද=ඤාණෙ, විදනං විදන්ති එතායාති වා විජ්ජා, දස්ස ජෙ පුබ්බරූපං. යජනං ඉජ්ජා, ටිආදෙසො.

យក បច្ច័យ - វិទធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដឹង, វិទនំ ឬ វិគ្រោះថា វិទន្តិ ឯតាយាតិ ជា វិជ្ជា, ផ្លាស់ ទ ជា ជ ហើយធ្វើបុព្វរូប។ យជនំ ជា ឥជ្ជា, ផ្លាស់ជា តិ។

ය-සයන්ති එත්ථාති සෙය්‍යා, ද්විත්තං. අජ=වජ=ගමනෙ, සමජනං සමජන්ති එත්ථාති වා සමජ්ජා. පපුබ්බො, පබ්බජනං පබ්බජ්ජා. තවග්ගවරණා’’දිම්හි ‘‘චවග්ගබයඤා’’ති යොගවිභාගෙන වස්ස බෙ ද්විත්තං. ඌම්හි පරිචරණං පරිචරියා. ජාගරණං ජාගරියා.

យ បច្ច័យ - វិគ្រោះថា សយន្តិ ឯត្ថាតិ ជា សេយ្យា, ធ្វើទ្វិត្តៈ។ អជធាតុ និង វជធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, សមជនំ ឬ វិគ្រោះថា សមជន្តិ ឯត្ថាតិ ជា សមជ្ជា។ មាន ប បុព្វបទ, បព្វជនំ ជា បព្វជ្ជា។ ផ្លាស់ វ ជា ព ហើយធ្វើទ្វិត្តៈ ដោយការបំបែកសូត្រថា «តវគ្គវរណា» ជាដើម និង «ចវគ្គពយញា»។ ក្នុងអត្ថថា បម្រើ, បរិចរណំ ជា បរិចរិយា។ ជាគរណំ ជា ជាគរិយា។

අන-පයොජකෙ [Pg.283] කාරියධාතුතො කත්තුං පයොජනං කාරණං, එකාරනිසෙධො නස්ස ණො ච. එවං හරිතුං පයොජනං හාරණං. විද=අනුභවෙ, විත්ති වෙදයතීති වා වෙදනා. වන්ද=අභිවාදනථුතීසු, වන්දනං වන්දනා. උපාසනං උපාසනා. චිත=සංචෙතනායං, චෙතයතීති චෙතනා. දෙසියතීති දෙසනා. භාවියතීති භාවනා.

អន បច្ច័យ - ក្នុងហេតុកត្តុការកៈ ចុះពីការិយធាតុ វិគ្រោះថា កត្តុំ បយោជនំ ជា ការណំ, ហាមឃាត់ការផ្លាស់ជា ឯការៈ និងផ្លាស់ ន ជា ណ។ ដូចគ្នាដែរ វិគ្រោះថា ហរិតុំ បយោជនំ ជា ហារណំ។ វិទធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទទួលអារម្មណ៍, វិត្តិ ឬ វិគ្រោះថា វេទយតីតិ ជា វេទនា។ វន្ទធាតុ ក្នុងអត្ថថា សំពះ និងសរសើរ, វន្ទនំ ជា វន្ទនា។ ឧបាសនំ ជា ឧបាសនា។ ចិតធាតុ ក្នុងអត្ថថា គិត, វិគ្រោះថា ចេតយតីតិ ជា ចេតនា។ វិគ្រោះថា ទេសិយតីតិ ជា ទេសនា។ វិគ្រោះថា ភាវិយតីតិ ជា ភាវនា។

50. ජාහාහි නි

៥០. ជាហាហិ និ។

ජා=වයොහානිම්හි, හා=චාගෙ, ඉමෙහි ඉත්ථියං නි හොති. ජානං=වයපරිපාකො ජානි. හානං හානි.

ជានធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេចក្តីទ្រុឌទ្រោមនៃវ័យ, ហាធាតុ ក្នុងអត្ថថា លះបង់, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ រមែងចុះ និ បច្ច័យ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ。ជានំ គឺ សេចក្តីចាស់ជរានៃវ័យ ជា ជានិ។ ហានំ ជា ហានិ។

51. කරා රිරියො

៥១. ករា រិរិយោ។

කරතො රිරියො හොති+ත්ථියං. රානුබන්ධත්තා අරලොපෙ කරණං කිරියා. ‘‘ක්‍රියා’’ති ‘‘තුංතායෙ’’ච්චාදිම්හි ‘‘ක්‍රියායං’’ති යොගවිභාගා රියරම්හි අරලොපො, රිකාරො කකාරෙ+නුබන්ධො හොති.

ក្រោយពី ករធាតុ រមែងចុះ រិរិយ បច្ច័យ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ។ ព្រោះមាន រ ជាអនុពន្ធ ក្នុងពេលលុប អរៈ ករណំ ទៅជា កិរិយា។ ពាក្យថា «កិរិយា» ក្នុងសូត្រថា «តុំតាយេ» ជាដើម និង «កិរិយាយំ» ដោយការបំបែកសូត្រ លុប អរៈ ក្នុង រិយ បច្ច័យ, រិការៈ រមែងតម្រួតនឹង កការៈ។

52. ඉ+කි+තී සරූපෙ

៥២. ឥកិតី សរូបេ។

ධාතුස්ස සරූපෙ+භිධෙය්‍යෙ එතෙ හොන්ති. වචඉච්ච+යං ධාතු එව වචි. එවං යුධි. ‘‘කරොතිස්ස ඛො’’ති විකරණස්ස ඤාපිතත්තා ‘‘කත්තරි ලො’’ති ලො, පචති. අකාරො කකාරොති ඝණන්තෙන කාරසද්දෙන ඡට්ඨීසමාසො.

កាលបើអត្ថដែលត្រូវសម្តែងជាសរូបៈនៃធាតុ បច្ច័យទាំងឡាយនេះ រមែងចុះ។ វចធាតុ នោះឯង ជា វចិ។ ដូចគ្នាដែរ យុធិ។ ព្រោះការញ៉ាំងវិករណៈឲ្យដឹង ដោយសូត្រថា «ករោតិស្ស ខោ» ចុះ លោ បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «កត្តរិ លោ» ជា បចតិ។ ពាក្យថា អការោ កការោ នេះ ជាឆដ្ឋីសសាសៈ ជាមួយការសព្ទដែលមាន ឃណ បច្ច័យនៅចុង។

53. සීලා+භික්ඛඤ්ඤා+වස්සකෙසු ණී

៥៣. សីលាភិក្ខញ្ញាវស្សកេសុ ណី។

ක්‍රියත්ථා [Pg.284] ණී හොති සීලාදීසු. සංස=පසංසනෙ, පියපුබ්බො, පියං පසංසති සීලෙනාති පියපසංසී රාජා. අථ වා පියං පසංසති සීලෙන වා ධම්මෙන වා තස්මිං සාධු වාති පියපසංසී, පියපසංසනී, පියපසංසි කුලං, ආවුද්ධිම්හි තථා සච්චවාදී, ධම්මවාදී. සීඝයායීති ‘‘අස්සා+ණාපිම්හී යුක’’ ඉති යුක. පාපකාරී, මාලකාරී ඉච්චාදි. උණ්හං භුඤ්ජති සීලෙනාති උණ්හභොජී, ‘‘ලහුස්සුපන්තස්සා’’ති ඔකාරො.

ធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងចុះ ណី បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា សីលជាដើម។ សំសធាតុ ក្នុងអត្ថថា សរសើរ, មាន បិយ បុព្វបទ, វិគ្រោះថា បិយំ បសំសតិ សីលេនាតិ ជា បិយបសំសី រាជា។ មួយម៉្យាងទៀត វិគ្រោះថា បិយំ បសំសតិ សីលេន វា ធម្មេន វា តស្មិំ សាធុ វា ជា បិយបសំសី, បិយបសំសនី, បិយបសំសិ កុលំ, ក្នុងអត្ថថា ចម្រើន ក៏ដូចគ្នាដែរ ដូចជា សច្ចវាទី, ធម្មវាទី។ ពាក្យថា សីឃយាយី ចុះ យុក បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «អស្សា ណាបិម្ហី យុក»។ បាបការី, មាលាការី ជាដើម។ វិគ្រោះថា ឧណ្ហំ ភុញ្ជតិ សីលេនាតិ ជា ឧណ្ហភោជី, ផ្លាស់ជា ឱការៈ ដោយសូត្រថា «លហុស្សុបន្តស្ស»។

ආභික්ඛඤ්ඤෙ-පුනප්පුන ඛීරං පිවතීති ඛීරපායී, යුක. අවස්සං කරොතීති අවස්සකාරී. ‘‘ස්‍යාදි ස්‍යාදිනෙ+කත්ථං’’ති සමාසෙ විභත්තිලොපෙ ච කතෙ ‘‘ලොපො’’ති නිග්ගහීතලොපො. සතන්දායීති එත්ථ බහුලංවිධානා විභත්තිඅලොපෙ අමාදිසමාසපටිසෙධෙ ච කතෙ වග්ගන්තං.

ក្នុងអត្ថថា រឿយៗ វិគ្រោះថា បុនប្បុនំ ឃីរំ បិវតីតិ ជា ឃីរបាយី, ចុះ យុក បច្ច័យ។ វិគ្រោះថា អវស្សំ ករោតីតិ ជា អវស្សការី។ កាលបើធ្វើសមាស ដោយសូត្រថា «ស្យាទិ ស្យាទិនេកត្ថំ» និងលុបវិភត្តិហើយ លុបនិគ្គហិត ដោយសូត្រថា «លោបោ»។ ក្នុងពាក្យថា សតន្ទាយី នេះ ព្រោះអំណាចនៃពហុលវិធាន កាលបើមិនលុបវិភត្តិ និងហាមឃាត់អមាទិសសមាសហើយ ផ្លាស់ជាវគ្គន្តៈ។

අඤ්ඤස්මිං අත්ථෙපි ‘‘ණී’’ති යොගවිභාගෙන සිද්ධං. සාධුකාරී, බ්‍රහ්මචාරී, අස්සද්ධභොජී. පණ්ඩිතං අත්තානං මඤ්ඤතීති පණ්ඩිතමානී, බහුස්සුතධාරී ඉච්චාදි.

ទោះបីក្នុងអត្ថដទៃ ក៏សម្រេចបានដោយការបំបែកសូត្រថា «ណី» ដែរ។ សាធុការី, ព្រហ្មចារី, អស្សទ្ធភោជី។ វិគ្រោះថា បណ្ឌិតំ អត្តានំ មញ្ញតីតិ ជា បណ្ឌិតមានី, ពហុស្សុតធារី ជាដើម។

සාධුකරණං සාධුකාරො, සො අස්ස අත්ථීති සාධුකාරීති ඝණන්තා ඊ.

វិគ្រោះថា សាធុករណំ ជា សាធុការោ, វិគ្រោះតទៅទៀតថា សោ អស្ស អត្ថីតិ ជា សាធុការី, ចុះ ឦ បច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឃណ បច្ច័យនៅចុង។

54. ථාවරි+ත්තර භඞ්ගුර භිදුර භාසුර භස්සරා

៥៤. ថាវរិត្តរ ភង្គុរ ភិទុរ ភាសុរ ភស្សរា។

එතෙ සද්දා නිපච්චන්තෙ සීලෙ ගම්‍යමානෙ. ඉමිනා නිපාතනා වරපච්චයො ච ථාස්ස ථො ච, තිට්ඨති සීලෙනාති ථාවරො. ඉ=අජ්ඣෙනගතීසු[Pg.285], ත්තරපච්චයො, ගච්ඡති සීලෙනාති ඉත්තරො. භඤ්ජ=ඔමද්දනෙ, භජ්ජතෙ සයමෙව භජ්ජති වා අත්තනා අත්තානන්ති භඞ්ගුරො, කම්මෙ කත්තරි වා ගුරපච්චයො. භිජ්ජතෙ සයමෙව භින්දති වා අත්තානන්ති භිදූරො, එත්ථ කූරපච්චයො, කකාරො+නුබන්ධො. පරභඤ්ජනවිසයෙසුපි උදාහරණෙසු න හොති. තත්ථාපි කෙචි ‘‘දොසන්ධකාරභිදූරො’’ති ඉදං සන්ධාය ඉච්ඡන්ති. භාසති දිප්පතීති භාසුරො, උරපච්චයො. සරපච්චයෙ භස්සරො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති රස්සො. (තෙකාලිකප්පච්චයා).

សព្ទទាំងឡាយនេះ រមែងសម្រេចដោយនិបាតនៈ កាលបើអត្ថថា សីល ត្រូវបានដឹងច្បាស់។ ដោយនិបាតនៈនេះ ចុះ វរ បច្ច័យ និងផ្លាស់ ឋ នៃឋាធាតុ ជា ថ, វិគ្រោះថា តិដ្ឋតិ សីលេនាតិ ជា ថាវរោ។ ឥធាតុ ក្នុងអត្ថថា រៀន និងទៅ, ចុះ ត្តរ បច្ច័យ, វិគ្រោះថា គច្ឆតិ សីលេនាតិ ជា ឥត្តរោ។ ភញ្ជធាតុ ក្នុងអត្ថថា កិនកំទេច, វិគ្រោះថា ភជ្ជតេ សយមេវ ឬ ភជ្ជតិ វា អត្តនា អត្តនន្តិ ជា ភង្គុរោ, ចុះ គុរ បច្ច័យ ក្នុងកម្មៈ ឬកត្តុ។ វិគ្រោះថា ភិជ្ជតេ សយមេវ ឬ ភិន្ទតិ វា អត្តនន្តិ ជា ភិទុរោ, ក្នុងទីនេះ ចុះ គួរ បច្ច័យ មាន ក ជាអនុពន្ធ។ ទោះបីក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងឡាយដែលមានអត្ថថា កំទេចរបស់ដទៃ ក៏មិនមានដែរ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក្តី អាចារ្យខ្លះចង់បានពាក្យនេះ ដោយសំដៅយកពាក្យថា «ទោសន្ធការភិទុរោ»។ វិគ្រោះថា ភាសតិ ទិប្បតីតិ ជា ភាសុរោ, ចុះ ឧរ បច្ច័យ។ កាលបើចុះ សរ បច្ច័យ ជា ភស្សរោ, ធ្វើរស្សៈ ដោយសូត្រថា «ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា»។ (បច្ច័យទាំងឡាយនេះ ជាតេកាលិកបច្ច័យ)។

55. කත්තරි භූතෙ ක්තවන්තු+ක්තාවී

៥៥. កត្តរិ ភូតេ ក្តវន្តុក្តាវី។

භූතෙ අත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා ක්තවන්තු+ක්තාවී හොන්ති කත්තරි. විජිනීති විජිතවා විජිතාවී, කානුබන්ධත්තා න වුද්ධි. ගුණවන්තු දණ්ඩිසමං. හු=හවනෙ, අග්ගිං අහවීති හුතවා හුතාවී, හුතාවිනී හුතවානී. ‘‘භූතෙ’’ති යාව ‘‘ආහාරත්ථා’’ති අධිකාරො.

ក្នុងអត្ថជាអតីតកាល ក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងចុះ ក្តវន្តុ និង ក្តាវី បច្ច័យ ក្នុងកត្តុការកៈ។ វិគ្រោះថា វិជិនីតិ ជា វិជិតវា, វិជិតាវី, មិនធ្វើវុទ្ធិ ព្រោះមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ស្មើនឹង គុណវន្តុ និង ទណ្ឌិ។ ហុធាតុ ក្នុងអត្ថថា បូជា, វិគ្រោះថា អគ្គិំ អហវីតិ ជា ហុតវា, ហុតាវី, ហុតាវិនិ, ហុតវានី។ ពាក្យថា «ភូតេ» នេះ ជាអធិការៈ រហូតដល់ពាក្យថា «អាហារត្ថា»។

56. ක්තො භාවකම්මෙසුති

៥៦. ក្តោ ភាវកម្មេសុ។

භාවෙ කම්මෙ ච භූතෙ ක්තො හොති. අසනං ආසිතං භවතා, ඤි. කරීයිත්ථාති කතො කටො භවතා, ‘‘ගමාදිරානං’’ ත්‍යාදිනා රලොපො. එව+මුපරිපි.

ក្នុងភាវៈ និងកម្មៈ ក្នុងអតីតកាល រមែងចុះ ក្ត បច្ច័យ។ អាសនំ ជា អាសិតំ ភវតា, ចុះ ញិ។ វិគ្រោះថា ករិយិត្ថាតិ ជា កតោ កដោ ភវតា, លុប រ ដោយសូត្រថា «គមាទិរានំ» ជាដើម។ ខាងលើក៏ដូចគ្នាដែរ។

57. කත්තරි චා+රම්භෙ

៥៧. កត្តរិ ចារម្ភេ។

ක්‍රියාරම්භෙ කත්තරික්තො හොති යථාපත්තඤ්ච, පකරීති පකතො භවං කටං. පකරීයිත්ථාති පකතො කටො භවතා. පසුපීති [Pg.286] පසුත්තො භවං. පසුපීයිත්ථාති පසුත්තං භවතා, පරරූපං.

ក្នុងកិរិយារម្ភៈ ក្នុងកត្តុការកៈ រមែងចុះ ក្ត បច្ច័យ តាមដែលគួរ, វិគ្រោះថា បករីតិ ជា បកតោ ភវំ កដំ។ វិគ្រោះថា បករិយិត្ថាតិ ជា បកតោ កដោ ភវតា។ វិគ្រោះថា បសុបីតិ ជា បសុត្តោ ភវំ។ វិគ្រោះថា បសុបិយិត្ថាតិ ជា បសុត្តំ ភវតា, ធ្វើបររូប។

58. ඨා+ස වස සිලිස සී රුහ ජර ජනීහි

៥៨. ឋាស វស សិលិស សី រុហ ជរ ជនីហិ។

ඨාදීහි කත්තරි ක්තො හොති යථාපත්තඤ්ච. උපට්ඨාසීති උපට්ඨීතො භවං ගුරුං. උපට්ඨීයිත්ථාති උපට්ඨිතො ගුරු භොතා, ‘‘ඨාස්සී’’ති ඨාස්ස ඉ. එවං උපාසීති උපාසිතො. උපාසීයිත්ථාති උපාසිතො. ‘‘ඤි බ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති ඤි. අනුවුසි අනුවුසීයිත්ථාති වා අනුවුසීතො. ‘‘අස්සූ’’ති අස්ස උකාරො. ආපුබ්බො සිලිස=ආලිඞ්ගනෙ, ආසිලෙසි ආසිලෙසීයිත්ථාති වා ආසිලිට්ඨො. ‘‘සානන්තරස්ස තස්ස ඨො’’ති ඨෙ පරරූපං පඨමක්ඛරඤ්ච. අධිසයි අධිසීයිත්ථාති වා අධිසයිතො ඛටොපිකං භවං, අධිසයිතා ඛටොපිකා භොතා. එවං ආරුහි ආරුහීයිත්ථාති වා ආරුළ්හො රුක්ඛං භවං, ආරුළ්හො රුක්ඛො භොතා, ‘‘රුහාදීහි හො ළ චා’’ති තස්ස හකාරො පුබ්බහකාරස්ස ච ළො. අනුජීරි අනුජීරීයිත්ථාති වා අනුජිණ්ණො වසලිං භවං, අනුජිණ්ණා වසලී භොතා, ‘‘තරාදීහි රිණ්ණො’’ති ක්තස්ස රිණ්ණාදෙසො ‘‘රානුබන්ධෙ’’ත්‍යාදිනා අරභාගස්ස ලොපො ච. අන්වජායි අන්වජායිත්ථාති වා අනුජාතො මාණවකො මාණවිකං, අනුජාතා මාණවිකා මාණවකෙන, ‘‘ජනිස්සා’’ති නස්ස ආ.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ឋា-ធាតុជាដើម កតប្បច្ច័យ (ក្ត) តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ និងតាមសមគួរ។ ពាក្យថា Upaṭṭhāsī សេចក្តីថា upaṭṭhīto bhavaṃ guruṃ (លោកម្ចាស់ជាអ្នកចូលទៅបម្រើហើយនូវគ្រូ)។ ពាក្យថា Upaṭṭhīyittha សេចក្តីថា upaṭṭhito guru bhotā (គ្រូត្រូវបានចូលទៅបម្រើហើយដោយលោកម្ចាស់) ដោយសូត្រថា «ឋាស្សិ» ផ្លាស់ អា នៃ ឋា-ធាតុ ជា ឥ។ ដូចគ្នាដែរ ពាក្យថា upāsī សេចក្តីថា upāsito (បានចូលទៅអង្គុយជិតហើយ)។ ពាក្យថា upāsīyittha សេចក្តីថា upāsito (ត្រូវបានចូលទៅអង្គុយជិតហើយ)។ ដោយសូត្រថា «ញិ ព្យញ្ជនស្ស» ចុះ ញិ-អាគម។ ពាក្យថា anuvusi ឬ anuvusīyittha សេចក្តីថា anuvusīto (បាននៅគ្រប់គ្រងហើយ ឬត្រូវបាននៅគ្រប់គ្រងហើយ)។ ដោយសូត្រថា «អស្សុ» ផ្លាស់ អ នៃ អស-ធាតុ ជា ឧ។ អា-បុព្វបទ សិលិស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឱបក្រសោប (អាលិង្គនៈ), ពាក្យថា āsilesi ឬ āsilesīyittha សេចក្តីថា āsiliṭṭho (បានឱបក្រសោបហើយ ឬត្រូវបានឱបក្រសោបហើយ)។ ដោយសូត្រថា «សានន្តរស្ស តស្ស ឋោ» ផ្លាស់ ត ជា ឋ ហើយធ្វើការតម្រួតតួ (បររូប) និងលុបតួអក្សរខាងដើម។ ពាក្យថា adhisayi ឬ adhisīyittha សេចក្តីថា adhisayito khaṭopikaṃ bhavaṃ (លោកម្ចាស់បានដេកលើគ្រែតូចហើយ), adhisayitā khaṭopikā bhotā (គ្រែតូចត្រូវបានដេកហើយដោយលោកម្ចាស់)។ ដូចគ្នាដែរ ពាក្យថា āruhi ឬ āruhīyittha សេចក្តីថា āruḷho rukkhaṃ bhavaṃ (លោកម្ចាស់បានឡើងកាន់ដើមឈើហើយ), āruḷho rukkho bhotā (ដើមឈើត្រូវបានឡើងហើយដោយលោកម្ចាស់), ដោយសូត្រថា «រុហាទីហិ ហោ ឡ ច» ផ្លាស់ ហ-ការៈ នៃធាតុនោះ និង ហ-ការៈ ខាងដើម ជា ឡ។ ពាក្យថា anujīri ឬ anujīrīyittha សេចក្តីថា anujiṇṇo vasaliṃ bhavaṃ (លោកម្ចាស់បានប្រព្រឹត្តតាមស្រីចណ្ឌាលហើយ), anujiṇṇā vasalī bhotā (ស្រីចណ្ឌាលត្រូវបានប្រព្រឹត្តតាមហើយដោយលោកម្ចាស់), ដោយសូត្រថា «តរាទីហិ រិណ្ណោ» ផ្លាស់ កតប្បច្ច័យ ជា រិណ្ណ និងដោយសូត្រថា «រានុពន្ធេ» ជាដើម លុបភាគ អរ (អ-ការៈ និង រ-ការៈ)។ ពាក្យថា anvajāyi ឬ anvajāyittha សេចក្តីថា anujāto māṇavako māṇavikaṃ (មាណពបានកើតតាមនាងមាណវិកាហើយ), anujātā māṇavikā māṇavakena (នាងមាណវិកាត្រូវបានកើតតាមហើយដោយមាណព), ដោយសូត្រថា «ជនិស្សា» ផ្លាស់ ន-ការៈ ជា អា។

59. ගමනත්ථා+කම්මකා+ධාරෙ ච

៥៩. (សូត្រថា) គមនត្ថាភិកម្មកាធារេ ច (ឬ គមនត្ថ-អកម្មក-អាធារេ ច)។

ගමනත්ථතො [Pg.287] අකම්මකතො ච ක්‍රියත්ථා ආධාරෙ ක්තො හොති කත්තරි ච යථාපත්තඤ්ච. යා=පාපුණනෙ, යාතවන්තො අස්මින්ති යාතං ඨානං. යාතවන්තො යාතා, යානං යාතං. එත්ථ සන්තම්පි කම්මං අනිච්ඡිතං. යායිතාති යාතො පථො. ‘‘යෙ ගත්‍යත්ථා, තෙ බුද්ධ්‍යත්ථා. යෙ බුද්ධ්‍යත්ථා, තෙ ගත්‍යත්ථා’’ති වුත්තත්තා තථලක්ඛණං යාථාවතො ආගතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො ඉතිපි හොති. ආසිතවන්තො අස්මින්ති ආසිතං. ආසිතවන්තො ආසිතා. ආසන+මාසිතං.

ក្រោយពីធាតុមានអត្ថថា ទៅ (គមនត្ថៈ) និងអកម្មកធាតុ កតប្បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថជាអាធារៈ និងក្នុងកត្តុការកៈ តាមសមគួរ។ យា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដល់ (បាបុណនៈ), ទីកន្លែងដែលពួកជនធ្លាប់ទៅហើយ ឈ្មោះថា យាតំ ឋានំ (ទីកន្លែងដែលគេទៅហើយ)។ ពួកជនអ្នកទៅហើយ ឈ្មោះថា យាតវន្តោ ឬ យាតា, យានដែលគេទៅហើយ ឈ្មោះថា យាតំ។ ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែកម្មមាននៅ ក៏មិនប្រាថ្នាដែរ។ ផ្លូវដែលគេទៅហើយ ឈ្មោះថា យាតោ បថោ។ ព្រោះមានពាក្យពោលទុកថា «ធាតុទាំងឡាយណាមានអត្ថថា ទៅ ធាតុទាំងនោះមានអត្ថថា ដឹង។ ធាតុទាំងឡាយណាមានអត្ថថា ដឹង ធាតុទាំងនោះមានអត្ថថា ទៅ» ព្រះអង្គយាងមកហើយដោយលក្ខណៈដ៏ពិតប្រាកដ ត្រាស់ដឹងហើយតាមពិត ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា តថាគត ដូច្នេះក៏មាន។ ទីកន្លែងដែលពួកជនធ្លាប់អង្គុយហើយ ឈ្មោះថា អាសិតំ។ ពួកជនអ្នកអង្គុយហើយ ឈ្មោះថា អាសិតវន្តោ ឬ អាសិតា។ អាសនៈដែលគេអង្គុយហើយ ឈ្មោះថា អាសិតំ។

60. ආහාරත්ථා

៦០. (សូត្រថា) អាហារត្ថា។

අජ්ඣොහාරත්ථා ආධාරෙ ක්තො හොති යථාපත්තඤ්ච. භුත්තවන්තො+ස්මින්ති භුත්තං. එවං පීතං, ‘‘ගාපාන+මී’’ති ඊ. භුඤ්ජනං භුත්තං පානං පීතං. භුඤ්ජීයිත්ථාති භුත්තො ඔදනො. එවං පීතං උදකං. අකත්තත්ථං භින්නයොගකරණං. බහුලාධිකාරා කත්තරිපි ‘‘අපිවිංසූති පීතා ගාවො’’ති හොතෙව. සිද=පාකෙ, පස්සිජ්ජීති පස්සන්නො, ‘‘ගමනත්ථ’’ දිනා ක්තො, ‘‘භිදා’’ දිනා තස්ස නො පරරූපඤ්ච. අමඤ්ඤිත්ථාති මතො. ඉච්ඡීයිත්ථාති ඉට්ඨො. අබුජ්ඣිතාති බුද්ධො, ‘‘ධො ධහභෙහී’’ති තස්ස ධො. පූජීයිත්ථාති පූජිතො, චුරාදිත්තා ණි. එවං සීලීයිත්ථාති සීලිතො. රක්ඛීයිත්ථාති රක්ඛිතො. ඛමීයිත්ථාති ඛන්තො, මස්ස නිග්ගහීතං. අක්කොච්ඡීයිත්ථාති අක්කුට්ඨො, ආස්ස රස්සො. රුස=රොසෙ, අරොසීති රුට්ඨො, ‘‘ගමනත්ථා’’ දිනා කත්තරි ක්තො. ඤිම්හි රුසිතො. හර=හරණෙ, අභි+ වි+ආපුබ්බො[Pg.288], අභිබ්‍යාහරීයිත්ථාති අභිබ්‍යාහටො. දය=දානගතිහිංසාදානෙසු, අදයීයිත්ථාති දයිතො. හස=ආලික්‍යෙ, අහසීති හට්ඨො. කාමීයිත්ථාති කන්තො, ‘‘ණිණාපීනං තෙසූ’’ති එත්ථ ‘‘ණිණාපීනං’’ති යොගවිභාගා චුරාදිණිලොපො. සංයමීති සංයතො. නඤපුබ්බො, න මරීති අමතො, නඤසමාසෙ නස්ස ටො.

ក្រោយពីធាតុមានអត្ថថា លេប/បរិភោគ (អជ្ឈោហារត្ថៈ) កតប្បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថជាអាធារៈ តាមសមគួរ។ ភោជនដែលពួកជនធ្លាប់បរិភោគហើយ ឈ្មោះថា ភុត្តំ។ ដូចគ្នាដែរ ទឹកដែលពួកជនធ្លាប់ផឹកហើយ ឈ្មោះថា ភីតំ, ដោយសូត្រថា «គាបានមី» ផ្លាស់ អា ជា អី។ ការបរិភោគ ឈ្មោះថា ភុត្តំ, ការផឹក ឈ្មោះថា ភីតំ។ បាយដែលគេបរិភោគហើយ ឈ្មោះថា ភុត្តោ ឱទនោ។ ដូចគ្នាដែរ ទឹកដែលគេផឹកហើយ ឈ្មោះថា ភីតំ ឧទកំ។ ការបំបែកសូត្រ (ភិន្នយោគៈ) ដើម្បីអត្ថក្រៅពីកត្តុការកៈ។ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលៈ សូម្បីក្នុងកត្តុការកៈ ក៏មានរូបថា «ភីតា គាវោ» (មេគោទាំងឡាយផឹកហើយ) ដូចគ្នា។ សិទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចម្អិន (បាកៈ), ឆ្អិនហើយ ឈ្មោះថា បស្សន្នោ, ចុះកតប្បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «គមនត្ថៈ» ជាដើម, ផ្លាស់ ត ជា ន និងតម្រួតតួ (បររូប) ដោយសូត្រថា «ភិទា» ជាដើម។ ដឹងហើយ ឈ្មោះថា មតោ។ ប្រាថ្នាហើយ ឈ្មោះថា ឥដ្ឋោ។ ដឹងច្បាស់ហើយ ឈ្មោះថា ពុទ្ធោ, ផ្លាស់ ត ជា ធ ដោយសូត្រថា «ធោ ធហភេហិ»។ បូជាហើយ ឈ្មោះថា បូជិតោ, ចុះ ណិ-បច្ច័យ ព្រោះជាចុរាទិគណធាតុ។ ដូចគ្នាដែរ សេពគប់ហើយ ឈ្មោះថា សីលិតោ។ រក្សាហើយ ឈ្មោះថា រក្ខិតោ។ អត់ធន់ហើយ ឈ្មោះថា ខន្តោ, ផ្លាស់ ម-ការៈ ជា និគ្គហិត។ ជេរប្រទេចហើយ ឈ្មោះថា អក្កុដ្ឋោ, ធ្វើ អា ជា រស្សៈ។ រុស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខឹង (រោសៈ), ខឹងហើយ ឈ្មោះថា រុដ្ឋោ, ចុះកតប្បច្ច័យក្នុងកត្តុការកៈ ដោយសូត្រថា «គមនត្ថៈ» ជាដើម។ កាលបើមាន ញិ-អាគម មានរូបថា រុសិតោ។ ហរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នាំទៅ (ហរណៈ) មាន អភិ- វិ- អា- បុព្វបទ, និយាយហើយ ឈ្មោះថា អភិព្យាហដោ។ ទយ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឲ្យ ទៅ បៀតបៀន និងកាន់យក, អាណិត/ស្រឡាញ់ហើយ ឈ្មោះថា ទយិតោ។ ហស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សើច (អាលិក្យៈ), សើចហើយ ឈ្មោះថា ហដ្ឋោ។ ប្រាថ្នាហើយ ឈ្មោះថា កន្តោ, ក្នុងសូត្រថា «ណិណាបីនំ តេសុ» នេះ ដោយការបំបែកសូត្រថា «ណិណាបីនំ» ទើបលុប ណិ-បច្ច័យ នៃចុរាទិគណធាតុ។ សង្រួមហើយ ឈ្មោះថា សំយតោ។ មាន នញ-បុព្វបទ, មិនស្លាប់ ឈ្មោះថា អមតោ, ក្នុងនញសម៉ាស ផ្លាស់ ន-ការៈ ជា តោ។

කට්ඨං දුක්ඛං ආපන්නොති ඵලභූතෙ දුක්ඛෙ කට්ඨසද්දස්ස වත්තනතො ඵලස්ස භාවිත්තා භූතෙයෙව ක්තො. කස=ගතිහිංසාවිලෙඛනෙසු, අකසි=හිංසීති කට්ඨං.

ពាក្យថា កដ្ឋំ សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីទុក្ខ (ទុក្ខំ អាបន្នោ) ព្រោះពាក្យថា កដ្ឋៈ នេះ និយាយក្នុងអត្ថថា សេចក្តីទុក្ខដែលជាផល ព្រោះភាពជាផល ទើបចុះកតប្បច្ច័យក្នុងអតីតកាលប៉ុណ្ណោះ។ កស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ បៀតបៀន និងភ្ជួររាស់, បៀតបៀនហើយ ឈ្មោះថា កដ្ឋំ។

150. භිදාදිතො නො ක්ත+ක්තවන්තූනං

១៥០. (សូត្រថា) ភិទាទិតោ នោ ក្តក្តវន្តូនំ។

භිදාදීහි පරෙසං ක්ත+ක්තවන්තූනං තස්ස නො හොති. ආකතිගණො+යං. ‘‘ක්තො භාවකම්මෙසූ’’ති කම්මෙ උපරි සබ්බත්ථ ක්තො. භිජ්ජිත්ථොති භින්නො, තස්ස නෙ පරරූපං. අභින්දීති භින්නවා, ‘‘කත්තරි භූතෙ’’ ච්චාදිනා ක්තවන්තු. එව+මුපරිපි. ඡිජ්ජිත්ථාති ඡින්නො. අඡින්දීති ඡින්නවා. ඡද=අපවාරණෙ, ඡාදීයිත්ථාති ඡන්නො. අඡාදයීති ඡන්නවා, චුරාදිත්තා ණි, තස්ස ‘‘ණිණාපීනං තෙසූ’’ති එත්ථ ‘‘ණි’’ ඉති යොගවිභාගා ලොපො. ඛිද=අසහනෙ, ඛිජ්ජීති ඛින්නො ඛින්නවා, කත්තරි. එව+මුපරිපි. උප්පජ්ජීති උප්පන්නො උප්පන්නවා. සිද=පාකෙ, අසිජ්ජීති සින්නො සින්නවා. සද=විසරණගත්‍ය වසාදනාදානෙසු, සිදීති සන්නො සන්නවා. පීනීති පීනො පීනවා. සූ=පසවෙ, සූනීති සූනො. පසවීති සූනවා. දී=ඛයෙ, දීයීති දීනො දීනවා. ඩී+ලී=ආකාසගමනෙ, ඩීයීති ඩීනො ඩීනවා. ලීයි [Pg.289] ලෙයි අලීයීති ලීනො ලීනවා. අලුයීති ලූනො ලූනවා.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ភិទ-ធាតុជាដើម ផ្លាស់ ត-ការៈ នៃកតប្បច្ច័យ និងកតវន្តុបច្ច័យ ជា ន។ គណៈធាតុនេះជាអាកតិគណៈ (គណៈដែលមិនកំណត់ពិតប្រាកដ)។ ដោយសូត្រថា «ក្តោ ភាវកម្មេសុ» កតប្បច្ច័យខាងលើទាំងអស់ ចុះក្នុងកម្មការកៈ។ ធ្លាយហើយ/បែកហើយ ឈ្មោះថា ភិន្នោ, ផ្លាស់ ត ជា ន ហើយតម្រួតតួ (បររូប)។ បានទម្លាយហើយ ឈ្មោះថា ភិន្នវា, ចុះកតវន្តុបច្ច័យ ដោយសូត្រថា «កត្តរិ ភូតេ» ជាដើម។ ខាងលើៗទៅ ក៏ដូចគ្នាដែរ។ ដាច់ហើយ ឈ្មោះថា ឆិន្នោ។ បានកាត់ហើយ ឈ្មោះថា ឆិន្នវា។ ឆទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បិទបាំង (អបវារណៈ), គ្របដណ្តប់ហើយ ឈ្មោះថា ឆន្នោ។ បានគ្របដណ្តប់ហើយ ឈ្មោះថា ឆន្នវា, ចុះ ណិ-បច្ច័យ ព្រោះជាចុរាទិគណធាតុ, លុប ណិ-បច្ច័យ នោះ ដោយការបំបែកសូត្រថា «ណិ» ក្នុងសូត្រថា «ណិណាបីនំ តេសុ»។ ខិទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មិនអត់ធន់ (អសហនៈ), លំបាកហើយ ឈ្មោះថា ខិន្នោ ឬ ខិន្នវា ក្នុងកត្តុការកៈ។ ខាងលើៗទៅ ក៏ដូចគ្នាដែរ។ កើតឡើងហើយ ឈ្មោះថា ឧប្បន្នោ ឬ ឧប្បន្នវា។ សិទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចម្អិន (បាកៈ), ឆ្អិនហើយ ឈ្មោះថា សិន្នោ ឬ សិន្នវា។ សទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សាយភាយ ទៅ ធ្លាក់ចុះ និងកាន់យក, លិចចុះហើយ ឈ្មោះថា សន្នោ ឬ សន្នវា។ ធាត់ធំហើយ ឈ្មោះថា ពីនោ ឬ ពីនវា។ ស៊ូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បង្កើត (បសវៈ), កើតហើយ ឈ្មោះថា សូនោ។ បានបង្កើតហើយ ឈ្មោះថា សូនវា។ ទី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា អស់ទៅ (ខយៈ), អស់ទៅហើយ ឈ្មោះថា ទីនោ ឬ ទីនវា។ ឌី-ធាតុ និង លី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅក្នុងអាកាស (អាកាសគមនៈ), ហើរទៅហើយ ឈ្មោះថា ឌីនោ ឬ ឌីនវា។ ពួន/តោង/ស្អិតហើយ ឈ្មោះថា លីនោ ឬ លីនវា។ ច្រូត/កាត់ហើយ ឈ្មោះថា លូនោ ឬ លូនវា។

151. දාත්වි+න්නො

១៥១. (សូត្រថា) ទាទ្វិន្នោ (ឬ ទា តោ ឥន្នោ)។

දාතො ක්ත+ක්තවන්තූනං තස්ස ඉන්නො හොති. අදායිත්ථාති දින්නො. අද්දීති දින්නවා.

ក្រោយពី ទា-ធាតុ ផ្លាស់ ត-ការៈ នៃកតប្បច្ច័យ និងកតវន្តុបច្ច័យ ជា ឥន្ន។ ត្រូវបានឲ្យហើយ ឈ្មោះថា ទិន្នោ។ បានឲ្យហើយ ឈ្មោះថា ទិន្នវា។

152. කිරාදීහි ණොති

១៥២. (សូត្រថា) កិរាទីហិ ណោ។

ණො. උපරි සබ්බත්ථ ක්ත+ක්තවන්තූනංති යොජෙතබ්බං. කිර=විකිරණෙ, අකිරීයිත්ථාති කිණ්ණො. අකිරීති කිණ්ණවා. අපුරීති පුණ්ණො පුණ්ණවා. අඛීයිත්ථාති ඛීණො. අඛීයීති ඛීණවා.

ផ្លាស់ជា ណ។ គប្បីភ្ជាប់ពាក្យថា «នៃកតប្បច្ច័យ និងកតវន្តុបច្ច័យ» ក្នុងទីទាំងពួងខាងលើ។ កិរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រាយប៉ាយ (វិកិរណៈ), ខ្ចាត់ខ្ចាយហើយ ឈ្មោះថា កិណ្ណោ។ បានរាយប៉ាយហើយ ឈ្មោះថា កិណ្ណវា។ ពេញហើយ ឈ្មោះថា បុណ្ណោ ឬ បុណ្ណវា។ អស់ហើយ ឈ្មោះថា ខីណោ។ បានអស់ហើយ ឈ្មោះថា ខីណវា។

153. තරාදීහි රිණ්ණොති

១៥៣. (សូត្រថា) តរាទីហិ រិណ្ណោ។

තස්ස රිණ්ණො. රකාරො අන්තසරාදිලොපත්ථො. අතරීති තිණ්ණො තිණ්ණවා. අජීරීති ජිණ්ණො ජිණ්ණවා. පරිචීයිත්ථාති චිණ්ණො. පරිචීයීති චිණ්ණවා. එත්ථ චිස්ස විකප්පවිධානත්තා පන පරිචිත+උපචිතාදයොපි සිද්ධා එව.

ផ្លាស់ ត-ការៈ នោះ ជា រិណ្ណ។ រ-ការៈ មានប្រយោជន៍ក្នុងការលុបស្រៈខាងចុងធាតុជាដើម។ ឆ្លងហើយ ឈ្មោះថា តិណ្ណោ ឬ តិណ្ណវា។ គ្រាំគ្រាហើយ ឈ្មោះថា ជិណ្ណោ ឬ ជិណ្ណវា។ សន្សំហើយ ឈ្មោះថា ចិណ្ណោ។ បានសន្សំហើយ ឈ្មោះថា ចិណ្ណវា។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការបញ្ញត្តិឲ្យធ្វើជាវិកប្បៈ (មិនទៀងទាត់) នៃ ច-ការៈ ដូច្នេះ ទម្រង់ថា បរិចិតៈ និង ឧបចិតៈ ជាដើម ក៏សម្រេចរូបបានដូចគ្នា។

154. ගො භඤ්ජාදීහිති

១៥៤. (សូត្រថា) គោ ភញ្ជាទីហិ។

භඤ්ජාදිතො තස්ස ග හොති. අභඤ්ජීති භග්ගො භග්ගවා. ‘‘ගමනත්ථා’’ දිනා කත්තරි ක්තපච්චයෙ තස්ස ඉමිනා ගකාරෙ පරරූපං නිග්ගහීතලොපො ච. ලග=සඞ්ගෙ, අලගීති ලග්ගො ලග්ගවා. මුජ්ජ=මුජ්ජනෙ, නිමුජ්ජීති නිමුග්ගො නිමුග්ගවා, එත්ථ සංයොගාදිලොපො. වීජ+භයචලනෙසු, සංපුබ්බො, සංවිජ්ජීති සංවිග්ගො සංවිග්ගවා.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ភញ្ជ-ធាតុជាដើម ផ្លាស់ ត-ការៈ ជា គ។ បាក់ហើយ ឈ្មោះថា ភគ្គោ ឬ ភគ្គវា។ កាលបើចុះកតប្បច្ច័យក្នុងកត្តុការកៈ ដោយសូត្រថា «គមនត្ថៈ» ជាដើម ផ្លាស់ ត-ការៈ នោះ ជា គ-ការៈ ដោយសូត្រនេះ ហើយធ្វើការតម្រួតតួ (បររូប) និងលុបនិគ្គហិត។ លគ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជាប់ជំពាក់ (សង្គៈ), ជាប់ហើយ ឈ្មោះថា លគ្គោ ឬ លគ្គវា។ មុជ្ជ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មុជទឹក (មុជ្ជនៈ), មុជចុះហើយ ឈ្មោះថា និមុគ្គោ ឬ និមុគ្គវា, ក្នុងទីនេះ មានការលុបតួដើមនៃតម្រួតព្យញ្ជនៈ (សំយោគាទិលោបៈ)។ វីជ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខ្លាច និងញាប់ញ័រ, មាន សំ-បុព្វបទ, តក់ស្លុតហើយ ឈ្មោះថា សំវិគ្គោ ឬ សំវិគ្គវា។

155. සුසා ඛොති

១៥៥. (សូត្រថា) សុសា ខោ។

සුසතො [Pg.290] පරෙසං ක්ත+ක්තවන්තූනං තස්ස ඛො හොති. සුස=සොසෙ. සුස්සීති සුක්ඛො සුක්ඛවා.

ក្រោយពី សុស-ធាតុ ផ្លាស់ ត-ការៈ នៃកតប្បច្ច័យ និងកតវន្តុបច្ច័យ ជា ខ។ សុស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្ងួត (សោសៈ)។ ស្ងួតហើយ ឈ្មោះថា សុក្ខោ ឬ សុក្ខវា។

156. පචා කො

១៥៦. (សូត្រថា) បចា កោ។

පචා පරෙසං ක්ත+ක්තවන්තූනං තස්ස කො හොති. පච්චීති පක්කො. පචීති පක්කවා.

ក្រោយពី បច-ធាតុ ផ្លាស់ ត-ការៈ នៃកតប្បច្ច័យ និងកតវន្តុបច្ច័យ ជា ក។ ឆ្អិនហើយ ឈ្មោះថា បក្កោ។ បានចម្អិនហើយ ឈ្មោះថា បក្កវា។

157. මුචා වාති

១៥៧. (សូត្រថា) មុចា វា។

මුචා පරෙසං ක්ත+ක්තවන්තූනං තස්ස කො වා හොති. මුච=මොචනෙ, මුච්චීති මුක්කො මුත්තො. අමුචීති මුක්කවා මුත්තවා. සක්කො-තිණ්වාදීසු ‘‘ඉ භී කා’’ දිනා සිද්ධං. අසක්ඛීති සක්කො. ක්ත+ක්තවන්තූසු සත්තො සත්තවාත්වෙව හොති.

ក្រោយពី មុច-ធាតុ ផ្លាស់ ត-ការៈ នៃកតប្បច្ច័យ និងកតវន្តុបច្ច័យ ជា ក ខ្លះ។ មុច-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រួចចាក (មោចនៈ)។ រួចហើយ ឈ្មោះថា មុគ្គោ ឬ មុត្តោ។ បានរួចហើយ ឈ្មោះថា មុគ្គវា ឬ មុត្តវា។ ពាក្យថា សក្កោ សម្រេចរូបក្នុងតិណ្វាទិគណៈ ដោយសូត្រថា «ឥ ភី កា» ជាដើម។ អាចហើយ ឈ្មោះថា សក្កោ។ ក្នុងកតប្បច្ច័យ និងកតវន្តុបច្ច័យ មានរូបតែ សត្តោ និង សត្តវា ប៉ុណ្ណោះ។

106. මුහ+බහානඤ්ච තෙ කානුබන්ධෙ+ත්වෙ

១០៦. (សូត្រថា) មុហពហានញ្ច តេ កានុពន្ធេត្វេ (ឬ មុហ-ពហានញ្ច តេ កានុពន្ធេ អត្វេ)។

මුහ+බහානං දුහිස්ස ච දීඝො හොති තකාරාදො කානුබන්ධෙ ත්වාන+ත්වාවජ්ජිතෙ. මුහ=වෙචිත්තෙ, බහ+බ්‍රහ+බ්‍රූහ වුද්ධියං. මුය්හිත්ත බය්හිත්ථාති මූළ්හො බාළ්හො, ‘‘ගමනත්ථා’’ දිනා අකම්මකත්තා කත්තරි ක්තෙ දීඝො ‘‘රුහාදීහි හො ළ චා’’ති තස්ස හො ච හස්ස ළො ච හොති. එවං ගූළ්හො. ‘‘කානුබන්ධෙ+ත්වෙ’’ති යාව ‘‘සාසස්ස සිස වා’’ ත්‍ය+ධිකාරො.

ធ្វើស្រៈខាងចុងរបស់ មុហ-ធាតុ, ពហ-ធាតុ និង ទុហ-ធាតុ ឲ្យវែង កាលបើមាន ត-ការៈខាងដើម និងកានុពន្ធៈ វៀរលែងតែ ត្វាន-បច្ច័យ និងត្វា-បច្ច័យ។ មុហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វង្វេង (វេចិត្តៈ), ពហ-ធាតុ, ព្រហ-ធាតុ និង ព្រូហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចម្រើន (វុទ្ធិ)។ វង្វេងហើយ ឈ្មោះថា មូឡ្ហោ, ចម្រើនហើយ ឈ្មោះថា បាឡ្ហោ, កាលបើចុះកតប្បច្ច័យក្នុងកត្តុការកៈ ព្រោះភាពជាអកម្មកធាតុ ដោយសូត្រថា «គមនត្ថៈ» ជាដើម ធ្វើស្រៈឲ្យវែង និងផ្លាស់ ហ-ការៈ នោះ ជា ហោ និងផ្លាស់ ហ ជា ឡោ ដោយសូត្រថា «រុហាទីហិ ហោ ឡ ច»។ ដូចគ្នាដែរ លាក់កំបាំងហើយ ឈ្មោះថា គូឡ្ហោ។ ពាក្យថា «កានុពន្ធេត្វេ» នេះ ជាអធិការៈ (សូត្របញ្ជូន) រហូតដល់សូត្រថា «សាសស្ស សិស វា»។

107. වහස්සු+ස්ස

១០៧. (សូត្រថា) វហស្សុស្ស (ឬ វហស្ស ឧស្ស)។

වහස්ස උස්ස දීඝො හොති තෙ. වුය්හිත්ථාති වූළ්හො, ‘‘අස්සූ’’ති උකාරෙ ඉමිනා දීඝො.

ផ្លាស់ អ នៃ វហ-ធាតុ ជា ឧ ហើយធ្វើឲ្យវែង កាលបើមាន ត-ការៈខាងចុង។ នាំទៅហើយ ឈ្មោះថា វូឡ្ហោ, កាលបើផ្លាស់ជា ឧ-ការៈ ដោយសូត្រថា «អស្សុ» ហើយ ធ្វើឲ្យវែងដោយសូត្រនេះ។

108. ධාස්ස හි

១០៨. (សូត្រថា) ធាស្ស ហិ។

ධා=ධාරණෙ+තිමස්ස [Pg.291] හි හොති වා තෙ. නිධීයිත්ථාති නිහිතො. නිදහීති නිහිතවා නිහිතාවී.

ធា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់ (ធារណៈ) ផ្លាស់ជា ហិ ខ្លះ កាលបើមាន ត-ការៈខាងចុង។ តម្កល់ទុកហើយ ឈ្មោះថា និហិតោ។ បានតម្កល់ទុកហើយ ឈ្មោះថា និហិតវា ឬ និហិតាវី។

109. ගමාදිරානං ලොපො+න්තස්ස

១០៩. (សូត្រថា) គមាទិរានំ លោបោន្តស្ស (ឬ គមាទីនំ រការន្តានញ្ច លោបោ អន្តស្ស)។

ගමාදීනං රකාරන්තානඤ්ච අන්තස්ස ලොපො හොති තෙ. අගමීති ගතො. ඛඤ්ඤිත්ථාති ඛතො, කම්මෙ. එවං හඤ්ඤිත්ථාති හතො. තන=විත්ථාරෙ, තඤ්ඤිත්ථාති තතො. යම=උපරමෙ, සංයමීති සඤ්ඤතො, ‘‘ගමනත්ථා’’ දිනා කත්තරි ක්තො, ‘‘යෙ සංස්සා’’ති නිග්ගහීතස්ස ඤො පුබ්බරූපඤ්ච. එවං අරමීති රතො. කරීයිත්ථාති කතො.

លុបព្យញ្ជនៈខាងចុងរបស់ធាតុទាំងឡាយមាន គម-ធាតុជាដើម និងធាតុដែលមាន រ-ការៈជាទីបំផុត កាលបើមាន ត-ការៈខាងចុង។ ទៅហើយ ឈ្មោះថា គតោ។ ជីកហើយ ឈ្មោះថា ខតោ ក្នុងកម្មការកៈ។ ដូចគ្នាដែរ សម្លាប់ហើយ ឈ្មោះថា ហតោ។ តន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ផ្សាយទៅ (វិត្ថារៈ), ផ្សាយទៅហើយ ឈ្មោះថា តតោ។ យម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឈប់/សង្រួម (ឧបរមៈ), សង្រួមហើយ ឈ្មោះថា សញ្ញតោ, ចុះកតប្បច្ច័យក្នុងកត្តុការកៈ ដោយសូត្រថា «គមនត្ថៈ» ជាដើម, ផ្លាស់និគ្គហិត ជា ញ និងធ្វើបុព្វរូប ដោយសូត្រថា «យេ សំស្សា»។ ដូចគ្នាដែរ ត្រេកអរហើយ ឈ្មោះថា រតោ។ ធ្វើហើយ ឈ្មោះថា កតោ។

110. වචාදීනං වස්සු+ට වා

១១០. (សូត្រថា) វចាទីនំ វស្សុដ វា (ឬ វចាទីនំ វស្ស ឧដ វា)។

වචාදීනං වස්ස උට වා හොති කානුබන්ධෙ අත්වෙ. වුච්චිත්ථාති උත්තං. අස්ස උ වුත්තං, උභයත්ථ පරරූපං. වස=නිවාසෙ, වසනං අවසි වසිංසු එත්ථාති වා උත්ථං වුත්ථං, ‘‘ගමනත්ථා’’ දිනා ක්තො, ‘‘සාස වස සංස සංසා ථො’’ති තස්ස ථො.

ផ្លាស់ វ នៃធាតុទាំងឡាយមាន វច-ធាតុជាដើម ជា ឧ ខ្លះ កាលបើមាន កានុពន្ធៈ វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ។ ពោលហើយ ឈ្មោះថា ឧត្តំ។ ផ្លាស់ វ ជា ឧ មានរូបថា វុត្តំ, ធ្វើការតម្រួតតួ (បររូប) ទាំងពីរយ៉ាង។ វស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នៅអាស្រ័យ (និវាសៈ), ទីកន្លែងដែលធ្លាប់នៅ ឈ្មោះថា ឧត្ថំ ឬ វុត្ថំ, ចុះកតប្បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «គមនត្ថៈ» ជាដើម, ផ្លាស់ ត ជា ថ ដោយសូត្រថា «សាស វស សំស សំសា ថោ»។

112. වද්ධස්ස වා

១១២. (សូត្រថា) វទ្ធស្ស វា។

වද්ධස්ස අස්ස වා උ හොති කානුබන්ධෙ අත්වෙ. අවද්ධීති වුද්ධො වද්ධො, කත්තරි ක්තෙ ‘‘ධො ධ+හභෙහී’’ති තස්ස ධො, තතියක්ඛරදො ච සංයොගාදිලොපො ච. වුත්තීති ‘‘සබ්බාදයො වුත්තිමත්තෙ’’ති යොගවිභාගා අස්ස උ. වත්තීතිපි යථාලක්ඛණං.

ផ្លាស់ អ នៃ វទ្ធ-ធាតុ ជា ឧ ខ្លះ កាលបើមាន កានុពន្ធៈ វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ។ ចម្រើនហើយ ឈ្មោះថា វុទ្ធោ ឬ វទ្ធោ, កាលបើចុះកតប្បច្ច័យក្នុងកត្តុការកៈ ផ្លាស់ ត ជា ធ ដោយសូត្រថា «ធោ ធហភេហិ» និងផ្លាស់ជាតួអក្សរទី៣ (ទ) និងលុបតួដើមនៃតម្រួតព្យញ្ជនៈ។ ពាក្យថា វុត្តិ ផ្លាស់ អ ជា ឧ ដោយការបំបែកសូត្រថា «សព្វាទយោ វុត្តិមត្តេ»។ ទម្រង់ថា វត្តិ ក៏មានតាមលក្ខណៈ។

113. යජස්ස යස්ස ටි+යී

១១៣. (សូត្រថា) យជស្ស យស្ស ឋិយី (ឬ យជស្ស យស្ស ឋិ យី)។

යජස්ස [Pg.292] යස්ස ටි+යී හොන්ති කානුබන්ධෙ අත්වෙ. යජනංති ක්තො, ‘‘පුච්ඡාදිතො’’ති තස්ස ඨෙ පරරූපාදිම්හි කතෙ ඉට්ඨං යිට්ඨං.

ផ្លាស់ យ នៃ យជ-ធាតុ ជា ឋិ ឬ យី កាលបើមាន កានុពន្ធៈ វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ។ ការបូជា ចុះកតប្បច្ច័យ, កាលបើផ្លាស់ ត ជា ឋ ដោយសូត្រថា «បុច្ឆាទិតោ» ហើយធ្វើការតម្រួតតួ (បររូប) ជាដើម មានរូបថា ឥដ្ឋំ ឬ យិដ្ឋំ។

114. ඨාස්සි

១១៤. (សូត្រថា) ឋាស្សិ។

ඨාස්ස ඉ හොති කානුබන්ධෙ අත්වෙ. අට්ඨාසීති ඨිතො.

ផ្លាស់ អា នៃ ឋា-ធាតុ ជា ឥ កាលបើមាន កានុពន្ធៈ វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ។ ឈរហើយ/តាំងនៅហើយ ឈ្មោះថា ឋិតោ។

115. ගා+පාන+මී

១១៥. (សូត្រថា) គាបានមី (ឬ គា បានំ អី)។

ගා+පාන+මී හොති කානුබන්ධෙ අත්වෙ. ගානං ගීතං. පානං පීතං. බහුලාධිකාරා පිත්වා.

ផ្លាស់ អា នៃ គា-ធាតុ និង បា-ធាតុ ជា អី កាលបើមាន កានុពន្ធៈ វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ។ ការច្រៀង ឈ្មោះថា គីតំ។ ការផឹក ឈ្មោះថា ភីតំ។ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលៈ ទើបមានរូបថា បិត្វា (ផឹកហើយ) ខ្លះ។

116. ජනිස්සා

១១៦. (សូត្រថា) ជនិស្សា។

ජනිස්ස ආ හොති කානුබන්ධෙ අත්වෙ. අජනීති ජාතො, ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සා’’ති අන්තස්ස ආ හොති.

ផ្លាស់ អ នៃ ជន-ធាតុ ជា អា កាលបើមាន កានុពន្ធៈ វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ។ កើតហើយ ឈ្មោះថា ជាតោ, ផ្លាស់ស្រៈខាងចុងជា អា ដោយសូត្រថា «ឆដ្ឋិយន្តស្ស»។

117. සාසස්ස සිස වා

១១៧. (សូត្រថា) សាសស្ស សិស វា។

සාසස්ස සිස හොති කානුබන්ධෙ අත්වෙ. සාසනංති ක්තො, තස්ස ‘‘සාස වස සංස සසා ථො’’ති ථෙ පරරූපං පඨමක්ඛරො ච, ‘‘ත+ථ+න+රා’’ දිනා තස්ස ටො. ථස්ස ඨො, සිට්ඨං. අඤ්ඤත්‍ර සත්ථං. ‘‘ගුහාදීහි යක’’ ඉති යකපච්චයෙ සාසීයතීති සිස්සො. උම්හි සාසියො.

ផ្លាស់ សាស-ធាតុ ជា សិស កាលបើមាន កានុពន្ធៈ វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ។ ពាក្យប្រដៅ ចុះកតប្បច្ច័យ, ផ្លាស់ ត នៃកតប្បច្ច័យនោះ ជា ថ ដោយសូត្រថា «សាស វស សំស សសា ថោ» ហើយធ្វើការតម្រួតតួ (បររូប) និងលុបតួអក្សរខាងដើម, ផ្លាស់ ថ នោះ ជា ឋ ដោយសូត្រថា «ត ថ ន រា» ជាដើម។ ផ្លាស់ ថ ជា ឋ មានរូបថា សិដ្ឋំ។ ក្នុងទីដទៃ មានរូបថា សត្ថំ។ កាលបើចុះ យត-បច្ច័យ (ឬ យករ-បច្ច័យ) ដោយសូត្រថា «គុហាទីហិ យកៈ» ជនដែលគេគប្បីប្រដៅ ឈ្មោះថា សិស្សោ។ កាលបើមាន ឧ-អាគម មានរូបថា សាសិយោ។

140. සානන්තරස්ස තස්ස ඨො

១៤០. (សូត្រថា) សានន្តរស្ស តស្ស ឋោ។

සකාරන්තා ක්‍රියත්ථා පරස්සා+නන්තරස්ස තස්ස ඨ හොති. තුස්සීති තුට්ඨො, ‘‘ගමනත්ථා’’ දිනා ක්තෙ ඉමිනා තස්ස ඨෙ [Pg.293] පරරූපාදි. එවං තුට්ඨවා. තබ්බ+ක්තීසු තොසනං තුට්ඨබ්බං, ‘‘අඤ්ඤත්‍රාපී’’ති ඔකාරාභාවො. එවං තුට්ඨි, කානුබන්ධත්තා න වුද්ධි.

ក្រោយពីធាតុដែលមាន ស-ការៈជាទីបំផុត ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ដែលនៅបន្ទាប់គ្នា ជា ឋ។ ត្រេកអរហើយ ឈ្មោះថា តុដ្ឋោ, កាលបើចុះកតប្បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «គមនត្ថៈ» ជាដើម ផ្លាស់ ត នោះ ជា ឋ ដោយសូត្រនេះ ហើយធ្វើការតម្រួតតួ (បររូប) ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ ត្រេកអរហើយ ឈ្មោះថា តុដ្ឋវា។ ក្នុង តព្វ-បច្ច័យ និង ក្តិ-បច្ច័យ សេចក្តីត្រេកអរ ឈ្មោះថា តុដ្ឋព្វំ, មិនមានការផ្លាស់ជា ឱ-ការៈ ដោយសូត្រថា «អញ្ញត្រាពិ»។ ដូចគ្នាដែរ សេចក្តីត្រេកអរ ឈ្មោះថា តុដ្ឋិ, មិនមានការធ្វើវុទ្ធិ ព្រោះភាពជាកានុពន្ធៈ។

141. කසස්සි+ම ච වා

១៤១. (សូត្រថា) កសស្សិម ច វា (ឬ កសស្ស ឥម ច វា)។

කසස්මා පරස්සා+නන්තරස්ස තස්ස ඨ හොති කසස්ස වා ඉම ච. කසීයිත්ථාති කිට්ඨං. කිට්ඨාදිං විය දුප්පසුං, කම්මෙ ක්තො. ඉමාභාවෙ කට්ඨං, අකට්ඨපාකිමං සාලිං.

ក្រោយពី កស-ធាតុ ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ដែលនៅបន្ទាប់គ្នា ជា ឋ និងផ្លាស់ កស-ធាតុ ជា ឥម ខ្លះ។ ភ្ជួររាស់ហើយ ឈ្មោះថា កិដ្ឋំ។ ដូចជាពាក្យថា កិដ្ឋាទិ (ស្រូវសាលីដែលភ្ជួររាស់ហើយ) ជាដើម, ចុះកតប្បច្ច័យក្នុងកម្មការកៈ។ កាលបើមិនមានការផ្លាស់ជា ឥម មានរូបថា កដ្ឋំ, ដូចជាពាក្យថា អកដ្ឋបាកិមំ សាលិំ (ស្រូវសាលីដែលឆ្អិនដោយមិនបាច់ភ្ជួររាស់)។

142. ධස්තො+ත්‍රස්තා

១៤២. (សូត្រថា) ធស្តោត្រស្តា (ឬ ធស្ត-ឧត្រស្តា)។

එතෙ සද්දා නිපච්චන්තෙ. ධංස+ධංසනෙ, ධංසීයිත්ථාති ධස්තො, බින්දුලොපො. උත්‍රසීති ඔත්‍රස්තො.

ពាក្យទាំងឡាយនេះ សម្រេចរូបដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាតនៈ)។ ធំស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្លាក់ចុះ (ធំសនៈ), ធ្លាក់ចុះហើយ ឈ្មោះថា ធស្តោ, លុបពិន្ទុ (និគ្គហិត)។ ខ្លាចហើយ ឈ្មោះថា ឧត្រស្តោ (ឬ ឱត្រស្តោ)។

143. පුච්ඡාදිතො

១៤៣. (សូត្រថា) បុច្ឆាទិតោ។

පුච්ඡාදීහි පරස්සා+නන්තරස්ස තස්ස ඨ හොති. පුච්ඡීයිත්ථාති පුට්ඨො. භජ්ජ=පාකෙ, භජීයිත්ථාති භට්ඨො, සංයොගාදිලොපො. යජිත්ථාති යිට්ඨො, ‘‘යජස්ස යස්ස ටි+යී’’ති යි.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមានបុច្ឆធាតុជាដើម ត-បច្ច័យដែលនៅបន្ទាប់ តែងទៅជា ឋ។ ពាក្យថា puṭṭho (សួរហើយ) វិគ្រោះថា pucchīyittha (ត្រូវបានសួរហើយ)។ ភជ្ជធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចម្អិន, ពាក្យថា bhaṭṭho (លីងហើយ) វិគ្រោះថា bhajīyittha (ត្រូវបានលីងហើយ), មានការលុបតួដើមនៃព្យញ្ជនៈសង្យោគ។ ពាក្យថា yiṭṭho (បូជាហើយ) វិគ្រោះថា yajittha (បានបូជាហើយ), ដោយសូត្រថា “yajassa yassa ṭi+yī” ផ្លាស់ យ នៃយជធាតុ ជា យិ។

144. සාස වස සංස සසා ථො

១៤៤. ក្រោយពីសាសធាតុ វសធាតុ សំសធាតុ និងសសធាតុ ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ថ។

එතෙහි පරස්සා+නන්තරස්ස තස්ස ථ හොති. සාසනං සාසීයිත්ථාති වා සත්ථං. වසනං වුත්ථං, ‘‘අස්සූ’’ති උ. පසංසනං පසංසීයිත්ථාති වා පසත්ථං. සස=ගති+හිංසා+පාණනෙසු, සසනං ගමනං හිංසනං ජීවනඤ්ච සත්ථං. අනුසාසීයිත්ථාති අනුසිට්ඨො, ත්ථස්ස ට්ඨො.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ត-បច្ច័យដែលនៅបន្ទាប់ តែងទៅជា ថ។ ការប្រដៅ ឬពាក្យថា satthaṃ (ដែលប្រដៅហើយ) វិគ្រោះថា sāsīyittha (ត្រូវបានប្រដៅហើយ)។ ការនៅ ឬពាក្យថា vutthaṃ (នៅហើយ), ដោយសូត្រថា “assū” ផ្លាស់ អ នៃវសធាតុ ជា ឧ។ ការសរសើរ ឬពាក្យថា pasatthaṃ (ដែលសរសើរហើយ) វិគ្រោះថា pasaṃsīyittha (ត្រូវបានសរសើរហើយ)។ សសធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ សម្លាប់ និងរស់នៅ, ការទៅ ការសម្លាប់ និងការរស់នៅ ឈ្មោះថា satthaṃ (ដែលទៅហើយ, ដែលសម្លាប់ហើយ, ដែលរស់នៅហើយ)។ ពាក្យថា anusiṭṭho (ដែលប្រដៅតាមហើយ) វិគ្រោះថា anusāsīyittha (ត្រូវបានប្រដៅតាមហើយ), ផ្លាស់ ត្ថ ជា ដ្ឋ។

145. ධො ධ+හ+තෙහි

១៤៥. ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមាន ធ ហ និង ភ ជាទីបំផុត ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ធ។

ධකාර [Pg.294] හකාර භකාරන්තෙහි පරස්ස තස්ස ධ හොති. වද්ධිත්ථාති කම්මෙ ක්තෙ තස්ස ධකාරාදිම්හි ච ‘‘වද්ධස්ස වා’’ති උකාරෙ කතෙ සංයොගාදිලොපො, වුද්ධො. දුය්හිත්ථාති දුද්ධං. ලභීයිත්ථාති ලද්ධං.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមាន ធ-អក្សរ ហ-អក្សរ និង ភ-អក្សរ ជាទីបំផុត ត-បច្ច័យដែលនៅបន្ទាប់ តែងទៅជា ធ។ ពាក្យថា vuddho (ចម្រើនហើយ) វិគ្រោះថា vaddhittha (បានចម្រើនហើយ), កាលបើ ត-បច្ច័យ ក្នុងកម្មអត្ថ ផ្លាស់ទៅជា ធ-អក្សរជាដើមហើយ និងធ្វើ ឧ-ការៈ ដោយសូត្រថា “vaddhassa vā” ហើយ លុបតួដើមនៃព្យញ្ជនៈសង្យោគ។ ពាក្យថា duddhaṃ (ដែលរិតហើយ) វិគ្រោះថា duyhittha (ត្រូវបានរិតហើយ)។ ពាក្យថា laddhaṃ (ដែលបានហើយ) វិគ្រោះថា labhīyittha (ត្រូវបានបានហើយ)។

146. දහා ඪො

១៤៦. ក្រោយពីទហធាតុ ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ឍ។

දහා පරස්සා+නන්තරස්ස තස්ස ඪ හොති. දය්හිත්ථාති දඩ්ඪො, පරරූපාදිම්හි කතෙ ‘‘චතුත්ථදුතියෙ’’ ච්චාදිනා ඩකාරො.

ក្រោយពីទហធាតុ ត-បច្ច័យដែលនៅបន្ទាប់ តែងទៅជា ឍ។ ពាក្យថា daḍḍho (ដែលឆេះហើយ) វិគ្រោះថា dayhittha (ត្រូវបានឆេះហើយ), កាលបើធ្វើលំអានរូបខាងចុងជាដើមហើយ ផ្លាស់ជា ឌ-អក្សរ ដោយសូត្រថា “catutthadutiye” ជាដើម។

147. බහස්සු+ම ච

១៤៧. ក្រោយពីពហធាតុ ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ឍ ផង ផ្លាស់ អ ជា ឧ និង ហ ជា ម ផង។

බහා පරස්සා+නන්තරස්ස තස්ස ඪ හොති බහස්සු+ම ච ඪසන්නියොගෙන. බහ+බ්‍රහ+බ්‍රූහ=වුද්ධියං. අබහීති බුඩ්ඪො.

ក្រោយពីពហធាតុ ត-បច្ច័យដែលនៅបន្ទាប់ តែងទៅជា ឍ ផង ផ្លាស់ អ ជា ឧ និង ហ ជា ម ផង ដោយការប្រកបជាមួយ ឍ-ការៈ។ ពហធាតុ ព្រហធាតុ ព្រូហធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចម្រើន។ ពាក្យថា buḍḍho (ចាស់/ចម្រើនហើយ) វិគ្រោះថា abahi (បានចម្រើនហើយ)។

148. රුහාදීහි හො ළ ච

១៤៨. ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមានរុហធាតុជាដើម ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ហ ផង ផ្លាស់ព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ ជា ឡ ផង។

රුහාදීහි පරස්සා+නන්තරස්ස තස්ස හ හොති ළො ච+න්තස්ස. ආරුහීති ආරුළ්හො. ගුය්හිත්ථාති ගුළ්හො. අබහීති බාළ්හො. ද්වීසු ‘‘මුහබහා’’ දිනා දීඝො.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមានរុហធាតុជាដើម ត-បច្ច័យដែលនៅបន្ទាប់ តែងទៅជា ហ ផង ផ្លាស់ព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ ជា ឡ ផង។ ពាក្យថា āruḷho (ឡើងហើយ) វិគ្រោះថា āruhi (បានឡើងហើយ)។ ពាក្យថា guḷho (ដែលលាក់ហើយ) វិគ្រោះថា guyhittha (ត្រូវបានលាក់ហើយ)។ ពាក្យថា bāḷho (ខ្លាំងក្លាហើយ) វិគ្រោះថា abahi (បានចម្រើនហើយ)។ ក្នុងរូបទាំងពីរ ធ្វើឲ្យវែងដោយសូត្រថា “muhabahā” ជាដើម។

149. මුහා වාති

១៤៩. ក្រោយពីមុហធាតុ ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ហ ផង ផ្លាស់ព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ ជា ឡ ផង ខ្លះ។

ක්තතස්ස හකාරො අන්තස්ස වා ළො ච. අමොහීති මුළ්හො, මුද්ධො, තස්ස ධො. (අතීතකාලිකපච්චයවිධානං).

ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ហ-អក្សរ ផង ផ្លាស់ព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ ជា ឡ-អក្សរ ខ្លះ ផង។ ពាក្យថា muḷho (វង្វេងហើយ) វិគ្រោះថា amohi (បានវង្វេងហើយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ជា muddho (វង្វេងហើយ), ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ធ។ (វិធីចាត់ចែងបច្ច័យជាអតីតកាល ចប់តែប៉ុណ្ណេះ)។

64. න්තො කත්තරි වත්තමානෙ

៦៤. អន្ត-បច្ច័យ ក្នុងកត្តុអត្ថ ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល។

වත්තමානත්ථෙ [Pg.295] වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා න්තො හොති කත්තරි. තිට්ඨතීති තිට්ඨන්තො, ‘‘කත්තරි ලො’’ති ලො, ‘‘ඨාපානං තිට්ඨපිවා’’ති තිඨාදෙසො. කත්තරි මාන+න්ත+ත්‍යාදිසු ඉමිනාව ලො.

អន្ត-បច្ច័យ តែងចុះក្នុងកត្តុអត្ថ ក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល។ ពាក្យថា tiṭṭhanto (ឈរនៅ) វិគ្រោះថា tiṭṭhati (តែងឈរ), ចុះ ល-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “kattari lo” ហើយផ្លាស់ ឋាធាតុ ជា តិដ្ឋ ដោយសូត្រថា “ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā”។ ក្នុងកត្តុអត្ថ កាលបើមាន មាន-បច្ច័យ អន្ត-បច្ច័យ និង តិ-វិភត្តិជាដើម តែងចុះ ល-បច្ច័យ ដោយសូត្រនេះឯង។

65. මානොති

៦៥. មាន-បច្ច័យ ផង។

කත්තරි මානො. තිට්ඨමානො.

មាន-បច្ច័យ ចុះក្នុងកត្តុអត្ថ។ ឧទាហរណ៍៖ tiṭṭhamāno (ឈរនៅ)។

66. භාවකම්මෙසුති

៦៦. ក្នុងភាវអត្ថ និងកម្មអត្ថ ផង។

භාවකම්මෙසු මානො. ඨානං ඨීයමානං. ‘‘ක්‍යො භාවකම්මෙස්ව+පරොක්ඛෙසු මාන+න්ත+ත්‍යාදීසූ’’ති භාවෙ කම්මෙ ච ක්‍යො. ‘‘ක්‍යස්සා’’ති ඊම. පචීයතීති පච්චමා නො. ක්‍යෙ පුබ්බරූපං.

មាន-បច្ច័យ ចុះក្នុងភាវអត្ថ និងកម្មអត្ថ។ ការឈរ ឈ្មោះថា ṭhīyamānaṃ (ដែលកំពុងឈរ)។ ចុះ យ-បច្ច័យ ក្នុងភាវអត្ថ និងកម្មអត្ថ ដោយសូត្រថា “Kyo bhāvakammesva-parokkhesu māna-nta-tyādīsū”។ ផ្លាស់ យ-បច្ច័យ ជា ី ដោយសូត្រថា “Kyassa...”។ ពាក្យថា paccamāno (ដែលកំពុងស្ល) វិគ្រោះថា pacīyati (តែងត្រូវបានស្ល), ធ្វើលំអានរូបខាងដើមក្នុង យ-បច្ច័យ។

67. තෙ ස්සපුබ්බා+නාගතෙ

៦៧. បច្ច័យទាំងនោះ (អន្ត និងមាន) មាន ស្ស នៅខាងដើម ក្នុងអនាគតកាល។

අනාගතෙ අත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා තෙන්තමානා ස්සපුබ්බා හොන්ති, ලෙ ආස්ස ලොපො, ඨස්සතීති ඨස්සන්තො ඨස්සමානො. ඨීයිස්සතීති ඨීයිස්සමානං, ක්‍යෙ ඊ, ‘‘ඤිබ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති ඤි. අස්ස ත්‍යාදිවිසයත්තා ‘‘ආඊස්සා’’ දිනා ඉඤ න හොති, අඊහි සහචරිතත්තා ස්සාස්ස. පච්චිස්සතීති පච්චිස්සමානො ඔදනො. ‘‘රා නස්ස ණො’’ති ණෙ පත්තෙ –

ក្នុងអនាគតកាល ក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា បច្ច័យទាំងឡាយមាន អន្ត និងមាន ជាដើម តែងមាន ស្ស នៅខាងដើម, លុប អា នៃ ល-បច្ច័យ, ពាក្យថា ṭhassanto ឬ ṭhassamāno (ដែលនឹងឈរ) វិគ្រោះថា ṭhassati (នឹងឈរ)។ ពាក្យថា ṭhīyissamānaṃ (ដែលនឹងត្រូវឈរ) វិគ្រោះថា ṭhīyissati (នឹងត្រូវឈរ), ផ្លាស់ យ-បច្ច័យ ជា ី, ផ្លាស់ជា ញិ ដោយសូត្រថា “ñibyañjanassa...”។ ព្រោះ ស្ស នេះជាវិស័យនៃ តិ-វិភត្តិជាដើម មិនមានការចុះ ឥ-អាគម ដោយសូត្រថា “āīssā...” ឡើយ ព្រោះ ស្ស នេះប្រព្រឹត្តទៅជាមួយ អា និង ី។ ពាក្យថា paccissamāno odano (បាយដែលនឹងត្រូវស្ល) វិគ្រោះថា paccissati (នឹងត្រូវស្ល)។ កាលបើត្រូវផ្លាស់ ន ជា ណ ដោយសូត្រថា “Rā nassa ṇo”...

5,172. න න්ත+මාන+ත්‍යාදීනං

៥,១៧២. មិនផ្លាស់ ន នៃអន្ត-បច្ច័យ មាន-បច្ច័យ និងតិ-វិភត្តិជាដើម ជា ណ ឡើយ។

රන්තතො [Pg.296] පරෙසං න්ත+මාන+ත්‍යාදීනං නස්ස ණො න හොති. කරොතීති කරොන්තො කුරුමානො, ‘‘තනාදිත්වො’’ති ඔ.

ក្រោយពីធាតុដែលមាន រ ជាទីបំផុត មិនផ្លាស់ ន នៃអន្ត-បច្ច័យ មាន-បច្ច័យ និងតិ-វិភត្តិជាដើម ដែលនៅបន្ទាប់ ជា ណ ឡើយ។ ពាក្យថា karonto ឬ kurumāno (ធ្វើនៅ) វិគ្រោះថា karoti (តែងធ្វើ), ផ្លាស់ជា ឱ ដោយសូត្រថា “tanāditvo”។

5,173. ගම යමි+සාස දිසානං වා ච්ඡඞ

៥,១៧៣. ក្រោយពីគមធាតុ យមធាតុ ឥសធាតុ អាសធាតុ និងទិសធាតុ ផ្លាស់ជា ច្ឆ ខ្លះ។

එතෙසං වා ච්ඡඞ හොති න්ත+මාන+ත්‍යාදීසු. ඞ-නුබන්ධත්තා අන්තස්ස හොති, ගච්ඡන්තො ගච්ඡමානො. යම=උපරමෙ, යච්ඡන්තො යච්ඡමානො. ඉච්ඡන්තො ඉච්ඡමානො. ආස=උපවෙසනෙ, අච්ඡන්තො අච්ඡමානො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ’’ච්චාදිනා රස්සො. දිස=අතිසජ්ජනෙ, දිච්ඡන්තො දිච්ඡමානො. වවත්ථිතවිභාසත්තා වාසද්දස්ස අඤ්ඤපච්චයෙසු ච ක්වචි, ඉච්ඡීයතීති ඉච්ඡිතබ්බං, ඉච්ඡනං ඉච්ඡා, ‘‘ඉත්ථිය+මණා’’ දිනා අප්පච්චයො. ඉච්ඡිතං, ඉච්ඡිතබ්බං, ඉච්ඡිතුං. අඤ්ඤෙසඤ්ච යොගවිභාගා, පවෙච්ඡන්තො.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងផ្លាស់ជា ច្ឆ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានអន្ត-បច្ច័យ មាន-បច្ច័យ និងតិ-វិភត្តិជាដើមនៅបន្ទាប់។ ព្រោះមាន ង ជាអនុពន្ធ ទើបការផ្លាស់នេះមានដល់ព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ, gacchanto, gacchamāno (កំពុងទៅ)។ យមធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឈប់, yacchanto, yacchamāno (កំពុងឈប់)។ icchanto, icchamāno (កំពុងប្រាថ្នា)។ អាសធាតុ ក្នុងអត្ថថា អង្គុយ, acchanto, acchamāno (កំពុងអង្គុយ), ធ្វើឲ្យខ្លីដោយសូត្រថា “byañjane...” ជាដើម។ ទិសធាតុ ក្នុងអត្ថថា លះបង់, dicchanto, dicchamāno (កំពុងប្រគល់ឲ្យ)។ ព្រោះពាក្យថា វ៉ា (vā) មានការចែកជាចំណែកច្បាស់លាស់ ក្នុងបច្ច័យដទៃទៀតក៏មានខ្លះដែរ ដូចជា icchīyati វិគ្រោះជា icchitabbaṃ (គួរប្រាថ្នា), ការប្រាថ្នា ឈ្មោះថា icchā, ចុះ អ-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “itthiya-maṇā...” ជាដើម។ icchitaṃ (ប្រាថ្នាហើយ), icchitabbaṃ (គួរប្រាថ្នា), icchituṃ (ដើម្បីប្រាថ្នា)។ និងធាតុដទៃទៀត ព្រោះការចែកសូត្រ ដូចជា pavecchanto (កំពុងប្រគល់ឲ្យ)។

174. ජර+මරාන+මීයඞ

១៧៤. ក្រោយពីជរធាតុ និងមរធាតុ ផ្លាស់ជា ីយ ខ្លះ។

එතෙස+මීයඞ වා හොති න්ත+මාන+ත්‍යාදීසු. ජීයන්තො. ‘‘ජරසදා’’ දිච්චාදිනා ඊම. ජීරන්තො. ජීයමානො ජීරමානො. මීයන්තො මරන්තො, මීයමානො මරමානො.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងផ្លាស់ជា ីយ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានអន្ត-បច្ច័យ មាន-បច្ច័យ និងតិ-វិភត្តិជាដើមនៅបន្ទាប់។ jīyanto (កំពុងគ្រាំគ្រា)។ ផ្លាស់ជា ីម ដោយសូត្រថា “jarasadā...” ជាដើម។ jīranto, jīyamāno, jīramāno (កំពុងគ្រាំគ្រា)។ mīyanto, maranto (កំពុងស្លាប់), mīyamāno, maramāno (កំពុងស្លាប់)។

175. ඨාපානං තිට්ඨපිවා

១៧៥. ផ្លាស់ ឋាធាតុ និងបាធាតុ ជា តិដ្ឋ និងបិវ ខ្លះ។

ඨාපානං තිට්ඨපිවා හොන්ති වා න්තාදීසු. තිට්ඨන්තො, තිට්ඨමානො. පිවන්තො පිවමානො.

ឋាធាតុ និងបាធាតុ តែងទៅជា តិដ្ឋ និងបិវ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានអន្ត-បច្ច័យជាដើមនៅបន្ទាប់។ tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno (កំពុងឈរ)។ pivanto, pivamāno (កំពុងផឹក)។

176. ගම+වද+දානං ඝම්ම+වජ්ජ+දජ්ජා

១៧៦. ផ្លាស់ គមធាតុ វទធាតុ និងទាធាតុ ជា ឃម្ម វជ្ជ និងទជ្ជ ខ្លះ។

ගමාදීනං [Pg.297] ඝම්මාදයො වා හොන්ති න්තාදීසු. ඝම්මන්තො ගච්ඡන්තො, වජ්ජන්තො වදන්තො, දජ්ජන්තො දදන්තො.

គមធាតុជាដើម តែងទៅជា ឃម្មជាដើម ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានអន្ត-បច្ច័យជាដើមនៅបន្ទាប់។ ghammanto, gacchanto (កំពុងទៅ), vajjanto, vadanto (កំពុងនិយាយ), dajjanto, dadanto (កំពុងឲ្យ)។

177. කරස්ස සොස්ස කුබ්බ කුරු කයිරා

១៧៧. ផ្លាស់ ករធាតុ ដែលមាន ស-អក្សរ និង ឱ-ការៈ ជា កុព្វ កុរុ និងកយិរ ខ្លះ។

කරස්ස සඔකාරස්ස කුබ්බාදයො වා හොන්ති න්තාදීසු. කුබ්බන්තො කයිරන්තො කරොන්තො, එවං කුබ්බමානො ඉච්චාදි. අඤ්ඤත්‍ර ‘‘මානස්ස මස්සා’’ති මානස්ස මස්ස ලොපෙ කරාණො. ‘‘සොස්සා’’ති වුත්තත්තා කත්තරියෙව.

ករធាតុ ដែលមាន ស-អក្សរ និង ឱ-ការៈ តែងទៅជា កុព្វជាដើម ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានអន្ត-បច្ច័យជាដើមនៅបន្ទាប់។ kubbanto, kayiranto, karonto (កំពុងធ្វើ), ដូចគ្នាដែរ kubbamāno ជាដើម។ ក្នុងកន្លែងដទៃ កាលបើលុប ម នៃ មាន-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “mānassa massā” សម្រេចរូបជា karāṇo។ ព្រោះពោលថា “sossa” (មាន ស-អក្សរ និង ឱ-ការៈ) ទើបសម្រេចរូបក្នុងកត្តុអត្ថតែប៉ុណ្ណោះ។

178. ගහස්ස ඝෙප්පො

១៧៨. ផ្លាស់ គហធាតុ ជា ឃេប្ប ខ្លះ។

ගහස්ස වා ඝෙප්පො හොති න්තාදීසු. ඝෙප්පන්තො ඝෙප්පමානො.

គហធាតុ តែងទៅជា ឃេប្ប ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានអន្ត-បច្ច័យជាដើមនៅបន្ទាប់។ gheppanto, gheppamāno (កំពុងកាន់យក)។

179. ණො නිග්ගහීතස්ස

១៧៩. ផ្លាស់ និគ្គហិត ជា ណ ខ្លះ。

ගහස්ස නිග්ගහීතස්ස ණො හොති, ‘‘මං වා රුධාදීනං’’ති මං, ගණ්හිතබ්බං, ගණ්හිතුං, ගණ්හන්තො.

និគ្គហិត នៃគហធាតុ តែងទៅជា ណ, ចុះ ម-អាគម ដោយសូត្រថា “maṃ vā rudhādīnaṃ”, សម្រេចរូបជា gaṇhitabbaṃ (គួរកាន់យក), gaṇhituṃ (ដើម្បីកាន់យក), gaṇhanto (កំពុងកាន់យក)។

130. න්ත+මාන+න්ති+යි+යුංස්වා+දිලොපොති

១៣០. លុបតួដើម ក្នុងកាលដែលមាន អន្ត-បច្ច័យ មាន-បច្ច័យ ន្តិ-វិភត្តិ យិ-វិភត្តិ និង យុំ-វិភត្តិ នៅបន្ទាប់។

ආදිලොපො. අස=භුවි, භවතීති සන්තො සමානො.

ការលុបតួដើម។ អសធាតុ ក្នុងអត្ថថា មាន/ជា, វិគ្រោះថា bhavati (តែងមាន/តែងជា) សម្រេចរូបជា santo, samāno (មាននៅ/ជាស្រេច)។

131. පාදිතො ඨාස්ස වා ඨහො ක්වචිති

១៣១. ក្រោយពីឧបសគ្គមាន ប-ជាដើម ផ្លាស់ ឋាធាតុ ជា ឋហ ខ្លះ។

ඨාස්ස පාදීසු ඨහො. සණ්ඨහන්තො. සන්තිට්ඨන්තො.

ឋាធាតុ តែងទៅជា ឋហ ក្នុងកាលដែលមានឧបសគ្គមាន ប-ជាដើមនៅខាងដើម។ saṇṭhahanto (កំពុងតាំងនៅមាំ), santiṭṭhanto (កំពុងតាំងនៅមាំ)។

(වත්තමානපච්චයන්තනයො).

(វិធីនៃបច្ច័យក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល ចប់តែប៉ុណ្ណេះ)។

61. තුං තායෙ තවෙ භාවෙ භවිස්සති ක්‍රියායං තදත්ථායං

៦១. ចុះ តុំ តាយេ និង តវេ បច្ច័យ ក្នុងភាវអត្ថ ក្នុងអនាគតកាល កាលបើកិរិយាមានអត្ថដើម្បីកិរិយានោះ។

භවිස්සතිඅත්ථෙ [Pg.298] වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා භාවෙ තුමාදයො හොන්ති ක්‍රියායං තදත්ථායං පතීයමානායං. කරණාය ගච්ඡති කාතුං ගච්ඡති. ‘‘තුංතුනතබ්බෙසු වා’’ති කරස්ස වා ආ හොති, පුබ්බරූපෙ කත්තායෙ. ‘‘කරස්සා තවෙ’’ති නිච්චං ආ, කාතවෙ. නිපාතත්තා ‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙහි සබ්බාසං’’ති චතුත්ථීසස්ස ලොපො. එව+මුපරි තුනාදීසු. කත්තුං කාමෙතීති කත්තුකාමො, අභිසඞ්ඛරිතු+මාකඞ්ඛති. සද්ධම්මං සුණිතුං, ඤිම්හි නාගමෙ තස්ස ණො, නාගමත්තා න වුද්ධි. සොතවෙ සොතුං සුණිතුං වා පත්ථෙහි. එවං අනුභවිතුං, පචිතුං. ගන්තුං, ‘‘මනානං නිග්ගහීතං’’ති නිග්ගහීතං. ගමිතුං, ඛන්තුං, ඛනිතුං, හන්තුං, හනිතුං, මන්තුං, මනිතුං, හරිතුං, අනුස්සරිතුං ඉච්ඡති. තථා තුදිතුං, පවිසිතුං, උද්දිසිතුං, භොත්තුං, සයිතුං, නෙතුං, ජුහොතුං, පජහිතුං, පහාතුං, දාතුං, රොද්ධුං, රුන්ධිතුං, භොත්තුං, භුඤ්ජීතුං, ඡෙත්තුං, ඡින්දිතුං, සිබ්බිතුං, ඌම්හි වස්ස බො, ද්විත්තං, බුද්ධුං, තස්ස ධො. බුජ්ඣිතුං, යුක. ජානිතුං ඤා=අවබොධනෙ. ජනිතුං. ජෙතුං ජිනිතුං. පත්තුං පාපුණිතුං. කෙතුං කිණිතුං. විනිච්ඡෙතුං, ඉස්ස එ, විනිච්ඡිනිතුං. ගහෙතුං ගණ්හිතුං. චොරිතුං චොරෙතුං චොරයිතුං, පාලෙතුං පාලයිතුං. පයොජකෙ-භාවෙතුං භාවයිතුං, කාරෙතුං කාරයිතුං කාරාපෙතුං කාරාපයිතුං ඉච්ඡති+ච්චාදි.

ក្នុងអនាគតកាល ក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា តុំ-បច្ច័យជាដើម តែងចុះក្នុងភាវអត្ថ កាលបើកិរិយាមានអត្ថដើម្បីកិរិយានោះប្រាកដឡើង។ ទៅដើម្បីធ្វើ ឈ្មោះថា kātuṃ gacchati (ទៅដើម្បីធ្វើ)។ ផ្លាស់ ករធាតុ ជា អា ខ្លះ ដោយសូត្រថា “Tuṃ-tuna-tabbesu vā” ធ្វើលំអានរូបខាងចុង សម្រេចរូបជា kattāye។ ផ្លាស់ ករធាតុ ជា អា ជានិច្ច ដោយសូត្រថា “Karassā tave” សម្រេចរូបជា kātave។ ព្រោះជាសព្ទនិបាត ទើបលុប ចតុត្ថីវិភត្តិ ដោយសូត្រថា “asaṅkhyehi sabbāsaṃ”។ ក្នុងតុនាទិបច្ច័យខាងលើក៏ដូចគ្នាដែរ។ ប្រាថ្នាដើម្បីធ្វើ ឈ្មោះថា kattukāmo (អ្នកប្រាថ្នាដើម្បីធ្វើ), តែងចង់ដើម្បីតាក់តែង (abhisaṅkharituṃ ākaṅkhati)។ ដើម្បីស្តាប់នូវព្រះសទ្ធម៌ (saddhammaṃ suṇituṃ), កាលបើមាន ញិ-បច្ច័យ ចុះ ណា-អាគម ហើយផ្លាស់ ន ជា ណ, ព្រោះគ្រាន់តែជាអាគម ទើបមិនមានការធ្វើវុទ្ធិ។ ចូរប្រាថ្នាដើម្បីស្តាប់ (sotave, sotuṃ, suṇituṃ)។ ដូចគ្នាដែរ anubhavituṃ (ដើម្បីសោយ), pacituṃ (ដើម្បីស្ល)។ gantuṃ (ដើម្បីទៅ), ចុះនិគ្គហិត ដោយសូត្រថា “manānaṃ niggahītaṃ”។ gamituṃ (ដើម្បីទៅ), khantuṃ, khanituṃ (ដើម្បីជីក), hantuṃ, hanituṃ (ដើម្បីសម្លាប់), mantuṃ, manituṃ (ដើម្បីដឹង), harituṃ (ដើម្បីនាំទៅ), anussarituṃ icchati (ប្រាថ្នាដើម្បីរលឹកតាម)។ ដូចគ្នាដែរ tudituṃ (ដើម្បីចាក់), pavisituṃ (ដើម្បីចូលទៅ), uddisituṃ (ដើម្បីសំដៅយក), bhottuṃ (ដើម្បីបរិភោគ), sayituṃ (ដើម្បីដេក), netuṃ (ដើម្បីនាំទៅ), juhotuṃ (ដើម្បីបូជា), pajahituṃ, pahātuṃ (เพื่อលះបង់), dātuṃ (ដើម្បីឲ្យ), roddhuṃ, rundhituṃ (ដើម្បីឃាត់), bhottuṃ, bhuñjītuṃ (ដើម្បីបរិភោគ), chettuṃ, chindituṃ (ដើម្បីកាត់), sibbituṃ (ដើម្បីដេរ), កាលបើមាន ឧ-ការៈ ផ្លាស់ វ ជា ព, ធ្វើទ្វិភាវៈ, buddhuṃ (ដើម្បីដឹង), ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ធ, bujjhituṃ (ដើម្បីដឹង), ចុះ យុ-បច្ច័យ។ jānituṃ (ដើម្បីដឹង) ញាធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដឹងច្បាស់។ janituṃ (ដើម្បីកើត)។ jetuṃ, jinituṃ (ដើម្បីឈ្នះ)។ pattuṃ, pāpuṇituṃ (ដើម្បីដល់)។ ketuṃ, kiṇituṃ (ដើម្បីទិញ)។ vinicchetuṃ (ដើម្បីវិនិច្ឆ័យ), ផ្លាស់ ឥ ជា អេ, vinicchinituṃ (ដើម្បីវិនិច្ឆ័យ)។ gahetuṃ, gaṇhituṃ (ដើម្បីកាន់យក)។ corituṃ, coretuṃ, corayituṃ (ដើម្បីលួច), pāletuṃ, pālayituṃ (ដើម្បីរក្សា)។ ក្នុងហេតុការកៈ៖ bhāvetuṃ, bhāvayituṃ (ដើម្បីញ៉ាំង...ឲ្យចម្រើន), kāretuṃ, kārayituṃ, kārāpetuṃ, kārāpayituṃ icchati (ប្រាថ្នាដើម្បីញ៉ាំង...ឲ្យធ្វើ) ជាដើម។

එවං ක්‍රියත්ථක්‍රියායං ගම්‍යමානායං, යථා සුබොද්ධුං වක්ඛාමි, එවං දට්ඨුං ගච්ඡති, ගන්තු+මාරභති, ගන්තුං පයොජෙති, දස්සෙතු+මාහ ඉච්චාදි.

កាលបើកិរិយាមានអត្ថដើម្បីកិរិយាដឹងបានយ៉ាងនេះ ដូចជា suboddhuṃ vakkhāmi (ខ្ញុំនឹងពោលដើម្បីឲ្យដឹងច្បាស់), ដូចគ្នាដែរ daṭṭhuṃ gacchati (ទៅដើម្បីមើល), gantuṃ ārabhati (ផ្តើមដើម្បីទៅ), gantuṃ payojeti (ចាត់ចែងដើម្បីទៅ), dassetuṃ āha (ពោលដើម្បីបង្ហាញ) ជាដើម។

අරහසක්කාදීසුපි [Pg.299] සිද්ධං, තථා කාල සමයවෙලාසු. කො තං නින්දිතු+මරහති, රාජා භවිතු+මරහති, අරහො භවං වත්තුං, සක්කා ජෙතුං ධනෙන වා, සක්කා ලද්ධුං, භස්ස ධො. කත්තුං සක්ඛිස්සති. භබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං, අභබ්බො කාතුං. අනුච්ඡවිකො භවං දානං පටිග්ගහෙතුං, ඉදං කාතුං අනුරූපං, දානං දාතුං යුත්තං, දාතුං වත්තුඤ්ච ලභති. එවං වට්ටති භාසිතුං, ඡින්දිතුං න ච කප්පති ඉච්චාදි. තථාකාලො භුඤ්ජිතුං, සමයො භුඤ්ජිතුං, වෙලා භුඤ්ජිතුං.

សម្រេចរូបក្នុងកាលដែលមានសព្ទមាន អរហ និង សក្កា ជាដើមនៅបន្ទាប់ផង ដូចគ្នាដែរក្នុងកាលដែលមានសព្ទថា កាល សម័យ និងវេលា។ តើនរណាគួរដើម្បីនិន្ទានូវបុគ្គលនោះ (ko taṃ nindituṃ arahati), ព្រះរាជាគួរដើម្បីជា (rājā bhavituṃ arahati), លោកដ៏ចម្រើនគួរដើម្បីពោល (araho bhavaṃ vattuṃ), អាចដើម្បីឈ្នះដោយទ្រព្យខ្លះ (sakkā jetuṃ dhanena vā), អាចដើម្បីបាន (sakkā laddhuṃ), ផ្លាស់ ភ ជា ធ។ នឹងអាចដើម្បីធ្វើ (kattuṃ sakkhissati)។ គួរដើម្បីចុះកាន់និយាមធម៌ (bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ), មិនគួរដើម្បីធ្វើ (abhabbo kātuṃ)។ លោកដ៏ចម្រើនសមគួរដើម្បីទទួលនូវទាន (anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ), នេះសមគួរដើម្បីធ្វើ (idaṃ kātuṃ anurūpaṃ), គួរដើម្បីឲ្យនូវទាន (dānaṃ dātuṃ yuttaṃ), តែងបានដើម្បីឲ្យនិងដើម្បីពោល (dātuṃ vattuñca labhati)។ ដូចគ្នាដែរ គួរដើម្បីពោល (vaṭṭati bhāsituṃ), មិនគួរដើម្បីកាត់ (chindituṃ na ca kappati) ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ ជាកាលដើម្បីបរិភោគ (kālo bhuñjituṃ), ជាសម័យដើម្បីបរិភោគ (samayo bhuñjituṃ), ជាវេលាដើម្បីបរិភោគ (velā bhuñjituṃ)។

අලමත්ථෙපි සිද්ධං, අලමෙව දානානි දාතුං, අලමෙව පුඤ්ඤානි කාතුං.

សម្រេចរូបក្នុងអត្ថនៃសព្ទថា អលំ (ល្មម/គ្រប់គ្រាន់) ផង ដូចជា alameva dānāni dātuṃ (ល្មមហើយដើម្បីឲ្យនូវទានទាំងឡាយ), alameva puññāni kātuṃ (ល្មមហើយដើម្បីធ្វើនូវបុណ្យទាំងឡាយ)។

62. පටිසෙධෙ+ලංඛලූනං ක්තුන ක්ත්වාන ක්ත්වා වා

៦២. ក្នុងអត្ថហាមឃាត់ កាលបើមានសព្ទថា អលំ និង ខលុ ផ្លាស់ជា តុន ត្វាន និង ត្វា ខ្លះ។

අලං+ඛලුසද්දානං පටිසෙධනත්ථානං පයොගෙ ක්තුනාදයො වා හොන්ති භාවෙ. අලංපුබ්බො, සු=සවනෙ, අලං සවනං කත්වා ඛලු සවනං කත්වාති අලං සොතුන ඛලු සොතුන අලං සුත්වාන ඛලු සුත්වාන අලං සුත්වා ඛලු සුත්වා. නිපාතත්තා සිලොපො.

ក្នុងការប្រកបនៃសព្ទថា អលំ និង ខលុ ដែលមានអត្ថហាមឃាត់ តុន-បច្ច័យជាដើម តែងចុះខ្លះ ក្នុងភាវអត្ថ។ មានសព្ទថា អលំ នៅខាងដើម, សុធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្តាប់, ធ្វើការស្តាប់ល្មមហើយ ឬធ្វើការស្តាប់កុំបីឡើយ សម្រេចរូបជា alaṃ sotuna, khalu sotuna, alaṃ sutvāna, khalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā។ ព្រោះជាសព្ទនិបាត ទើបលុប សិ-វិភត្តិ។

63. පුබ්බෙ+කකත්තුකානං

៦៣. ចុះ ត្វា-បច្ច័យជាដើម ក្រោយពីធាតុដែលមានកត្តុតែមួយ ក្នុងកាលជាមុន។

එකො කත්තා යෙසං බ්‍යාපාරානං, තෙසු යො පුබ්බො, තදත්ථතො ක්‍රියත්ථා තුනාදයො හොන්ති භාවෙ. ‘‘තුංතුනා’’ දිනා කරස්ස ආ, සො කාතුන කම්මං ගච්ඡති, අකාතුන පුඤ්ඤං කිලිස්සන්ති. රලොපෙ කම්මං කත්වාන භද්‍රකං, පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගං ගච්ඡති. අභිසඞ්ඛරණං කත්වා අභිසඞ්ඛරිත්වා කරිත්වා වා[Pg.300]. තථා සිබ්බිත්වා ඡාදයිත්වා ජානිත්වා ධම්මං සුත්වා සුත්වාන ධම්මං මොදති, සුණිත්වා, පත්වා පාපුණිත්වා, කිනිත්වා, ජෙත්වා ජිනිත්වා ජිත්වා, චොරෙත්වා චොරයිත්වා, පූජෙත්වා පූජයිත්වා, තථා මෙත්තං භාවෙත්වා භාවයිත්වා, විහාරං කාරෙත්වා කාරයිත්වා කාරාපෙත්වා කාරාපයිත්වා සග්ගං ගමිස්සන්ති+ච්චාදි. පුබ්බෙති කිං, භුඤ්ජති ච පචති ච. ‘‘අපත්වා නදිං පබ්බතො, අතික්කම්ම පබ්බතං නදී’’තිආදීසු භූධාතුස්ස සම්භවා එකකත්තුකතා පුබ්බකාලතා ච ගම්‍යතෙ. ‘‘භුත්වා භුත්වා ගච්ඡතී’’ති ඉමිනාව සිද්ධං, ආභික්ඛඤ්ඤන්තු ද්විබ්බචනාව ගම්‍යතෙ. කථං ‘‘ජීවග්ගාහං අගාහයි, කායප්පචාලකං ගච්ඡතී’’ති, ඝණන්තෙන ක්‍රියාවිසෙසනෙන සිද්ධං, යථා ඔදනපාකං සයතීති.

បណ្តាកិរិយាទាំងឡាយដែលមានកត្តុតែមួយ កិរិយាណាដែលកើតមុន ក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយានោះ តុន-បច្ច័យជាដើម តែងចុះក្នុងភាវអត្ថ។ ផ្លាស់ ករធាតុ ជា អា ដោយសូត្រថា “Tuṃ-tuna...” ជាដើម, សម្រេចរូបជា kātuna ដូចជា kātuna kammaṃ gacchati (ធ្វើនូវការងារហើយ តែងទៅ), akātuna puññaṃ kilissanti (មិនធ្វើនូវបុណ្យហើយ តែងក្តៅក្រហាយ)។ កាលបើលុប រ សម្រេចរូបជា katvāna ដូចជា kammaṃ katvāna bhadrakaṃ (ធ្វើនូវការងារដ៏ល្អហើយ), puññāni katvā saggaṃ gacchati (ធ្វើនូវបុណ្យទាំងឡាយហើយ តែងទៅកាន់ឋានសួគ៌)។ ធ្វើនូវការតាក់តែងហើយ ឈ្មោះថា abhisaṅkharitvā ឬ karitvā។ ដូចគ្នាដែរ sibbitvā (ដេរហើយ), chādayitvā (បិទបាំងហើយ), jānitvā (ដឹងហើយ), dhammaṃ sutvā ឬ sutvāna dhammaṃ modati (ស្តាប់នូវធម៌ហើយ តែងរីករាយ), suṇitvā (ស្តាប់ហើយ), patvā, pāpuṇitvā (ដល់ហើយ), kinitvā (ទិញហើយ), jetvā, jinitvā, jitvā (ឈ្នះហើយ), coretvā, corayitvā (លួចហើយ), pūjetvā, pūjayitvā (បូជាហើយ), ដូចគ្នាដែរ mettaṃ bhāvetvā, bhāvayitvā (ចម្រើននូវមេត្តាហើយ), vihāraṃ kāretvā, kārayitvā, kārāpetuṃ, kārāpayitvā saggaṃ gamissanti (ញ៉ាំងវិហារឲ្យធ្វើហើយ នឹងទៅកាន់ឋានសួគ៌) ជាដើម។ ពាក្យថា “pubbe” (ក្នុងកាលជាមុន) មានប្រយោជន៍អ្វី? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបដូចជា bhuñjati ca pacati ca (តែងបរិភោគផង តែងស្លផង)។ ក្នុងរូបទាំងឡាយមាន “apatvā nadiṃ pabbato” (ភ្នំមិនទាន់ដល់នូវស្ទឹង), “atikkamma pabbataṃ nadī” (ស្ទឹងកន្លងនូវភ្នំ) ជាដើម ព្រោះមានការកើតឡើងនៃភូធាតុ ទើបដឹងបាននូវភាពមានកត្តុតែមួយ និងភាពជាកាលមុន។ “Bhutvā bhutvā gacchatī” សម្រេចរូបដោយសូត្រនេះឯង, ចំណែកភាពញឹកញាប់ ដឹងបានដោយការធ្វើទ្វិវចនៈ (ពោលពីរដង)។ ចុះពាក្យថា “jīvaggāhaṃ agāhayi” (ចាប់ទាំងរស់), “kāyappacālakaṃ gacchati” (ដើរញាក់កាយ) សម្រេចរូបដោយរបៀបណា? ឆ្លើយថា សម្រេចរូបដោយកិរិយាវិសេសនៈដែលមាន ណ-បច្ច័យជាទីបំផុត ដូចជា odanapākaṃ sayati (ដេកស្លបាយ)។

164. ප්‍යො වා ත්වාස්ස සමාසෙ

១៦៤. ក្នុងសមាស ផ្លាស់ ត្វា-បច្ច័យ ជា ព្យ ខ្លះ។

ත්වාස්ස වා ප්‍යො හොති සමාසෙ. පකාරො ‘‘ප්‍යෙ සිස්සා’’ති විසෙසනත්ථො. අභිපුබ්බො පාදිසමාසො, අභිවදනං කත්වා අභිවාදිය භාසිස්සං. තථා අභිභුය්‍ය, ද්විත්තරස්සානි. සි=සයෙ –

ក្នុងសមាស ផ្លាស់ ត្វា-បច្ច័យ ជា ព្យ ខ្លះ។ ព-អក្សរ មានប្រយោជន៍ជាវិសេសនៈ ក្នុងសូត្រថា “pye sissā”។ មាន អភិ-ឧបសគ្គ នៅខាងដើម ជាបាទិសមាស, ធ្វើនូវការសំពះហើយ ឈ្មោះថា abhivādiya (សំពះហើយ) ដូចជា abhivādiya bhāsissaṃ (សំពះហើយ នឹងពោល)។ ដូចគ្នាដែរ abhibhuyya (គ្របសង្កត់ហើយ), ធ្វើទ្វិភាវៈនិងធ្វើឲ្យខ្លី។ សិធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដេក...

88. ප්‍යෙ සිස්සා

៨៨. កាលបើមាន ព្យ-បច្ច័យនៅបន្ទាប់ ផ្លាស់ សិធាតុ ជា សិស្ស និង អា។

සිස්ස ආ හොති ප්‍යාදෙසෙ. නිස්සයනං කත්වා නිස්සාය. පුබ්බරූපෙ විභජ්ජ විභජිය. දිස=අතිසජ්ජනෙ, උද්දිස්ස. පවිස්ස පවිසිය පවිසිත්වා, උපනය, අතිසෙය්‍ය අතිසයිත්වා, ඔහාය ඔහිත්වා. ආදාය, දාස්සි+යඞ, ආදිය. පට්ඨාය, විචෙය්‍ය, විඤ්ඤාය විජානිත්වා, සමාසෙති කිං, පත්වා. ක්වචා+ සමාසෙපි [Pg.301] බහුලාධිකාරා, ලතං දන්තෙහි ඡින්දිය. තථා භුඤ්ජිත්වා.

ផ្លាស់ សិធាតុ ជា សិស្ស និង អា ក្នុងកាលដែលមានការផ្លាស់ជា ព្យ។ ធ្វើនូវការអាស្រ័យហើយ ឈ្មោះថា nissāya (អាស្រ័យហើយ)។ ធ្វើលំអានរូបខាងចុង សម្រេចរូបជា vibhajja, vibhajiya (ចែកហើយ)។ ទិសធាតុ ក្នុងអត្ថថា លះបង់, uddissa (សំដៅយក)។ pavissa, pavisiya, pavisitvā (ចូលទៅហើយ), upanaya (នាំចូលទៅហើយ), atiseyya, atisayitvā (កន្លងហួសហើយ), ohāya, ohitvā (លះបង់ហើយ)។ ādāya (កាន់យកហើយ), ផ្លាស់ ទាធាតុ ជា ទា និង យ-បច្ច័យ, ādiya (កាន់យកហើយ)។ paṭṭhāya (តាំងផ្តើមហើយ), viceyya (ជ្រើសរើសហើយ), viññāya, vijānitvā (ដឹងច្បាស់ហើយ)។ ពាក្យថា “samāse” (ក្នុងសមាស) មានប្រយោជន៍អ្វី? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបដូចជា patvā (ដល់ហើយ)។ ក្នុងអសមាសក៏មានខ្លះដែរ ព្រោះអធិការៈនៃពាក្យថា ពហុឡំ (bahulaṃ) ដូចជា lataṃ dantehi chindiya (កាត់នូវវល្លិដោយធ្មេញទាំងឡាយ)។ ដូចគ្នាដែរ bhuñjitvā (បរិភោគហើយ)។

165. තුං+යානා

១៦៥. តុំ-បច្ច័យ និង យាន-បច្ច័យ ផង។

ත්වාස්ස වා තුං+යානා හොන්ති සමාසෙ ක්වචි. අභිහරණං කත්වා අභිහට්ඨුං, අභිහරිත්වා, පාදිසමාසො, ‘‘පුච්ඡාදිතො’’ති තස්ස ඨො පරරූපාදි ච. අනුමොදනං කත්වා අනුමොදියාන අනුමොදිත්වා වා, කානුබන්ධෙපි ‘‘වා ක්වචී’’ති විකප්පත්තා ‘‘ලහුස්සුපන්තස්සා’’ති ඔකාරො. ක්වචා+සමාසෙපි බහුලාධිකාරා, දට්ඨුං, දිසතො ත්වාස්ස තුමාදෙසෙ දිසස්ස දස. අඤ්ඤත්‍ර ‘‘දිසා වාන+වා ස චා’’ති ත්වාස්ස වාන+වා ස හොන්ති, දිස්වා. එවං ලභනං කත්වා ලද්ධා ධනංතිආදීසු තස්ස ධො භවති.

ក្នុងសមាសៈខ្លះ (kvaci) បច្ច័យទាំងឡាយមាន -តុំ និង -យាន ជាដើម តែងមានជំនួស -ត្វា បច្ច័យ។ ដូចជា ធ្វើនូវការនាំមក (abhiharaṇaṃ katvā) ជា អភិហដ្ឋុំ (abhihaṭṭhuṃ) ឬ អភិហរិត្វា (abhiharitvā) នេះជាបាទិសមាសៈ។ ដោយសូត្រថា «បុច្ឆាទិតោ» ជាដើម ឱ-ការៈ និងបររូបជាដើមនៃត្វាបច្ច័យនោះ តែងមាន (ជា ដ្ឋុ)។ ធ្វើនូវការអនុមោទនា (anumodanaṃ katvā) ជា អនុមោទិយាន (anumodiyāna) ឬ អនុមោទិត្វា (anumoditvā)។ សូម្បីក្នុងកានុពន្ធ (បច្ច័យដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ) ដោយអំណាចនៃវិកប្បៈដោយសូត្រថា «វា ក្វចិ» ឱការៈ តែងមានដោយសូត្រថា «លហុស្សុបន្តស្ស»។ សូម្បីក្នុងអសមាសៈខ្លះ (kvacāsamāsepi) ដោយអំណាចពាក្យថា ពហុលៈ (bahulādhikāra) ដូចជា ទដ្ឋុំ (daṭṭhuṃ) កាលបើមានការទេសៈ -ត្វា បច្ច័យ ជា -តុំ បច្ច័យ នៃ ទិស-ធាតុ តែងមានការទេសៈ ទិស-ធាតុ ជា ទស-។ ក្នុងកន្លែងដទៃ ដោយសូត្រថា «ទិសា វានវា ស ចា» បច្ច័យទាំងឡាយមាន -វាន និង -វា និង -ស តែងមានជំនួស -ត្វា បច្ច័យ ដូចជា ទិស្វា (disvā)។ យ៉ាងនេះ ធ្វើនូវការបាន (labhanaṃ katvā) ជា លទ្ធា (laddhā) ក្នុងឧទាហរណ៍មាន «លទ្ធា ធនំ» ជាដើម ត-ការៈ (នៃត្វាបច្ច័យ) តែងជា ធ-ការៈ។

ඉති පයොගසිද්ධියං ඛාදිකණ්ඩො සත්තමො.

ចប់ កណ្ឌទី ៧ គឺខាទិកណ្ឌ ក្នុងគម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិ តែប៉ុណ្ណេះ។

පයොගසිද්ධි නිගමනං

និគមនកថា នៃគម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិ

1.

១.

යෙ [Pg.302] නන්තතන්තරතනාකරමන්ථනෙන,මන්ථාචලොල්ලසිතඤාණවරෙන ලද්ධා;

සාරාමතා+තිසුඛිතා සුඛයන්ති ච+ඤ්ඤෙ,තෙ මෙ ජයන්ති ගුරවො ගුරවො ගුණෙහි.

ព្រះគ្រូទាំងឡាយណា របស់ខ្ញុំព្រះករុណា ដែលជាអ្នកធ្ងន់ដោយគុណធម៌ បានទទួលនូវរសអម្រឹតដ៏មានសារៈដ៏ឧត្តម ដោយការកូរនូវមហាសមុទ្រគឺគម្ពីរផ្សេងៗ គ្មានទីបំផុត ដោយភ្នំមន្ទរៈគឺញាណដ៏ប្រសើរដែលរុងរឿងឡើង ហើយខ្លួនឯងមានសេចក្តីសុខក្រៃលែង ទាំងធ្វើឱ្យអ្នកដទៃមានសេចក្តីសុខផង ព្រះគ្រូទាំងឡាយនោះរបស់ខ្ញុំព្រះករុណា សូមជោគជ័យ។

2.

២.

යස්ස සාධුගුණුබ්භූත-කිත්ති සබ්බත්ත පත්ථටා;

මොග්ගල්ලානො මහාපඤ්ඤො, ජයතී සො හ සබ්බදා.

ព្រះមោគ្គល្លានត្ថេរ អ្នកមានប្រាជ្ញាធំ ឯណា ដែលមានកិត្តិសព្ទកើតឡើងអំពីគុណដ៏ល្អ ល្បីល្បាញទៅសព្វទិសទី ព្រះមោគ្គល្លានត្ថេរនោះ សូមមានជ័យជម្នះក្នុងកាលគ្រប់ពេលពិតប្រាកដ។

3.

៣.

පරමප්පිච්ඡතා+නෙක-සන්තොසූපසමෙසිනං;

සුචිසලෙඛවුත්තීනං, සදා+රඤ්ඤනිවාසිනං.

(ព្រះថេរៈទាំងឡាយ) អ្នកស្វែងរកនូវសេចក្តីស្ងប់ គឺការសន្តោសដ៏ច្រើន និងសេចក្តីប្រាថ្នាតិចដ៏ក្រៃលែង មានការប្រព្រឹត្តដុសខាត់ដ៏ស្អាតស្អំ តែងនៅក្នុងព្រៃជានិច្ច។

4.

៤.

සාසනුජොතකාරීන+මාචෙරත්ත+මුපාගතං;

උදුම්බරගිරීඛ්‍යාතා+යතනං යතිපුඞ්ගවං.

ព្រះថេរៈដ៏ប្រសើរជាងអ្នកបួសទាំងឡាយ ដល់ហើយនូវភាពជាព្រះអាចារ្យនៃព្រះថេរៈទាំងឡាយអ្នកធ្វើព្រះសាសនាឱ្យរុងរឿង គង់នៅក្នុងអាវាសដែលល្បីឈ្មោះថា ឧទុម្ពរគិរី (ភ្នំល្វា)។

5.

៥.

මෙධඞ්කරොති ආඛ්‍යාත-නාමධෙය්‍යං තපොධනං;

ථෙරං ථිරදයා මෙධා-නිධානං සාධු පූජිතං.

ព្រះថេរៈអ្នកមានធម៌ជាគ្រឿងដុតកំដៅកិលេសជាទ្រព្យ មាននាមប្រាកដថា មេធង្ករៈ ជាទីតម្កល់ទុកនៃប្រាជ្ញានិងសេចក្តីអាណិតអាសូរដ៏មាំមួន ដែលសប្បុរសទាំងឡាយបូជាហើយដោយប្រពៃ。

6.

៦.

සිස්සං සහාය+මාගම්ම, කල්‍යාණමිත්ත+මත්තනො;

සොධෙතුං සාසනං සත්ථු, පරක්කම+මකාසි යො.

ព្រះថេរៈឯណា បានអាស្រ័យនូវសិស្សនិងសហាយ ដែលជាកល្យាណមិត្តរបស់ខ្លួន ហើយបានធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាម ដើម្បីជម្រះព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តា។

7.

៧.

සඞ්ඝරක්ඛිතනාමෙන, මහාථෙරෙන ධීමතා;

නිවාසභූතෙනා+නෙක-ගුණාන+ප්පිච්ඡතාදිනං.

គម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិនេះ គឺព្រះមហាត្ថេរអ្នកមានប្រាជ្ញា មាននាមថា សង្ឃរក្ខិតៈ ជាទីតាំងនៅនៃគុណទាំងឡាយមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចជាដើមដ៏ច្រើន បានធ្វើហើយ។

8.

៨.

මොග්ගල්ලානබ්‍යාකරණ-පයොගක්කමසාධකා;

එත්තාවතා කතා එසා, පයොගසිද්ධි නිට්ඨිතා.

គម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិឯណោះ ដែលជាគ្រឿងសម្រេចនូវលំដាប់នៃប្រយោគក្នុងវ្យាករណ៍របស់ព្រះមោគ្គល្លាន ដែលបានធ្វើហើយត្រឹមប៉ុណ្ណេះ គឺចប់សព្វគ្រប់ហើយ។

9.

៩.

තෙනෙව [Pg.303] රචිතා සාධු, සාසනොදයකාරිනා;

ඛුද්දසික්ඛාය ටීකා ච, තථා සම්බන්ධචින්තනා.

មួយវិញទៀត ព្រះដីកានៃគម្ពីរខុទ្ទសិក្ខា និងគម្ពីរសម្ពន្ធចិន្តា គឺព្រះថេរៈនោះឯង ដែលជាអ្នកធ្វើព្រះសាសនាឱ្យរុងរឿង បានរៀបចំទុកជាអនេកដោយប្រពៃ។

10.

១០.

සුසද්දසිද්ධිං යො යොග-නිච්ඡයං සබ්භි වණ්ණිතං;

අකා සුබොධාලඞ්කාරං, තථා සම්බන්ධචින්තනං.

ព្រះថេរៈឯណា បានធ្វើនូវគម្ពីរសុសទ្ទសិទ្ធិ គម្ពីរយោគវិនិច្ឆ័យ ដែលសប្បុរសទាំងឡាយសរសើរហើយ គម្ពីរសុពោធាលង្ការ និងគម្ពីរសម្ពន្ធចិន្តា។

11.

១១.

සත්ථසඤ්චිතපුඤ්ඤෙන, නිබ්බානසාධකං හිතං;

සාධෙන්තො ලොකනාථස්ස, සද්ධම්මො තිට්ඨතං චිරන්ති.

សូមព្រះសទ្ធម្មរបស់ព្រះលោកនាថ ស្ថិតស្ថេរនៅអស់កាលជាយូរអង្វែង ដើម្បីសម្រេចនូវប្រយោជន៍ដ៏ជាគ្រឿងសម្រេចនូវព្រះនិព្វាន ដោយបុណ្យដែលបានសន្សំទុកហើយក្នុងគម្ពីរនេះ។

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිථෙරපාදවිරචිතා

គម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិ ដែលរៀបរៀងឡើងដោយសម្តេចព្រះសង្ឃរក្ខិតមហាសាមីត្ថេរ

පයොගසිද්ධි නිට්ඨිතා.

ចប់ដោយបរិបូណ៌។

(විසෙසලක්ඛණං). යථාවුත්තානං පන පයොගසිද්ධිනිගමන ගාථානං එකාදසන්නං පුබ්බෙයෙව වක්ඛමානා ඉමා ගාථායො දිස්සන්ති පොරාණෙ සීහළමූලපයොගසිද්ධිපාඨෙ. තා ච ගාථායො පච්ඡා සීහළමූලපයොගසිද්ධිසංසොධකෙන මෙධඞ්කරොති ගරූහි ගහිතනාමධෙය්‍යෙන ථෙරෙන පක්ඛිත්තාති වෙදිතබ්බා, තස්මා මයං තා ගාථායො සබ්බපච්ඡායෙව ඉමස්මිං-ඨානෙ ඨපෙම. තා පන ගාථායො කතමාති චෙ –

(លក្ខណៈពិសេស)។ ក៏ប៉ុន្តែ គាថាទាំងឡាយដែលនឹងពោលខាងមុខនេះ តែងប្រាកដក្នុងគម្ពីរសីហឡមូលប្រយោគសិទ្ធិបុរាណ មុនគាថានិគមនៈនៃគម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិទាំង ១១ គាថា ដែលបានពោលហើយនោះ។ គាថាទាំងនោះ គួរជ្រាបថា គឺព្រះមេធង្ករត្ថេរជាគ្រូ ដែលជាអ្នកជម្រះគម្ពីរសីហឡមូលប្រយោគសិទ្ធិជាខាងក្រោយ បានបញ្ចូលមក ហេតុនោះ ទើបយើងខ្ញុំដាក់គាថាទាំងនោះទុកក្នុងទីនេះជាខាងក្រោយបង្អស់។ ចុះគាថាទាំងនោះ តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺថា៖

1.

១.

චාගවික්කමසද්ධානු-සම්පන්නගුණසාමිනො;

පරක්කමනරින්දස්ස, සීහළින්දස්ස ධීමතො.

ព្រះបាទបរាក្កមនរិន្ទ ជាស្តេចនៃកោះសីហឡៈ មានប្រាជ្ញា ជាម្ចាស់នៃគុណធម៌ដ៏បរិបូណ៌ដោយការបរិច្ចាគ សេចក្តីព្យាយាម និងសេចក្តីជំនឿ។

2.

២.

අත්‍රජෙනා+නුජාතෙන, භූපාලකුලකෙතුනා;

දිසන්තපත්ථටොදාර-වික්කමෙන යසස්සිනා.

ដោយព្រះរាជបុត្រដែលប្រសូតតាមលំដាប់ ជាទង់ជ័យនៃរាជត្រកូល មានសេចក្តីព្យាយាមដ៏ធំទូលាយល្បីល្បាញទៅកាន់ទិសផ្សេងៗ មានយសសក្តិធំ។

3.

៣.

භුවනෙකභුජව්හෙන, මහාරාජෙන ධීමතා;

චතුපච්චයදානෙන, සතතං සමුපට්ඨිතො.

ព្រះមហារាជមានប្រាជ្ញា មានព្រះនាមថា ភុវនេកភុជៈ តែងឧបត្ថម្ភគាំទ្រជានិច្ចដោយចតុប្បច្ច័យទាន។

4.

៤.

‘‘ජම්බුදොණී’’ති [Pg.304] විඛ්‍යාතා –වාසෙ නිවසතො සතො;

සුමඞ්ගලමහත්ථෙර –සාමිනො සුචිවුත්තිනො.

ព្រះសុមង្គលមហាត្ថេរជាម្ចាស់ មានការប្រព្រឹត្តដ៏ស្អាតស្អំ កាលគង់នៅក្នុងអាវាសដែលល្បីឈ្មោះថា «ជម្ពុទោណី»។

5.

៥.

වංසෙ විසුද්ධෙ සංජාතො,පන්ථසෙනාසනෙ රතො;

පරියත්තිමහාසින්ධු –නිය්‍යාමකධුරන්ධරො.

ព្រះថេរៈប្រសូតក្នុងត្រកូលដ៏បរិសុទ្ធ ត្រេកអរក្នុងសេនាសនៈក្បែរផ្លូវ ជាអ្នកនាំផ្លូវដ៏ជំនាញក្នុងមហាសមុទ្រគឺព្រះបរិយត្តិធម៌។

5.

៥.

අප්පිච්ඡාදිගුණූපෙතො, ජිනසාසනමාමකො;

වනෙරතමහත්ථෙරො, මෙධඞ්කරසමව්හයො.

ព្រះមហាត្ថេរត្រេកអរក្នុងព្រៃ មាននាមថា មេធង្ករៈ ជាអ្នកគោរពស្រឡាញ់ព្រះជិនសាសនា ប្រកបដោយគុណធម៌មានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចជាដើម។

6.

៦.

පාටවත්ථාය භික්ඛූනං, විනයෙ සුවිසාරදො;

පයොගසිද්ධිං සොධයි, සදා සප්පඤ්ඤගොචරං.

ព្រះថេរៈអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងព្រះវិន័យ បានជម្រះនូវគម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិ ដែលជាគោចរនៃអ្នកមានប្រាជ្ញាគ្រប់កាល ដើម្បីភាពឈ្លាសវៃនៃភិក្ខុទាំងឡាយ។

7.

៧.

ඉමං ලිඛිතපුඤ්ඤෙන, මෙත්තෙක්‍යං උපසංකමි;

පතිට්ඨහිත්වා සරණෙ, සුප්පතිට්ඨාමි සාසනෙති.

ដោយបុណ្យដែលបានសរសេរនូវគម្ពីរនេះ សូមឱ្យខ្ញុំបានចូលទៅជិតព្រះមេត្តេយ្យពុទ្ធសាស្តា បានតម្កល់ខ្លួនក្នុងសរណគមន៍ ហើយសូមឱ្យខ្ញុំបានតម្កល់ខ្លួនទុកជាប្រពៃក្នុងព្រះសាសនាចុះ។

පයොගසිද්ධිසිද්ධං.

គម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិ សម្រេចហើយដោយបរិបូណ៌。