මිලිදටීකා

मिलिंदटीका

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

නිරන්තරං ලොකහිතස්ස කාරකංනිරන්තරං ලොකහිතස්ස දෙසකං,නිරන්තරං ලොකහිතස්ස චින්තකංනමාමි වීරං නරදම්මසාරථිං;

निरंतर जगाच्या हिताचे कार्य करणाऱ्या, निरंतर जगाच्या हिताचा उपदेश करणाऱ्या, निरंतर जगाच्या हिताचा विचार करणाऱ्या, त्या वीर नरदम्यसारथीला (मनुष्यांचे दमन करणाऱ्या श्रेष्ठ सारथीला) मी वंदन करतो.

පඤ්හධම්මවිදුං නාථං ගුය්හධම්මප්පකාසකං,නමස්සිවාන සම්බුද්ධං ධම්මං සාධුගුණම්පි ච;

प्रश्नांच्या धर्माला (रहस्याला) जाणणाऱ्या, गुप्त धर्माचा प्रकाश करणाऱ्या त्या नाथ सम्यक्संबुद्धांना, सद्धर्माला आणि सत्पुरुषांच्या गुणांना (किंवा संघगुणांना) नमस्कार करून;

නාගසෙනමහාථෙරං පිටකත්තයකොවිදං,වදිවා තම්පි සිරසා පඤ්හධම්මප්පකාසකං;

त्रिपिटकामध्ये निष्णात असलेल्या आणि प्रश्नांच्या धर्माचा प्रकाश करणाऱ्या महास्थवीर (महाथेर) नागसेनांना सुद्धा मस्तकाने वंदन करून;

මිලිදපඤ්හවිවරණං මධුරථප්පකාසිනිං,රචයිස්සං සමාසෙන තං සුණාථ සමාහිතා;

मधुर अर्थाचा प्रकाश करणाऱ्या 'मिलिंदपञ्हविवरण' (मिलिंदप्रश्नांचे स्पष्टीकरण) या ग्रंथाची मी संक्षेपाने रचना करीन, तो तुम्ही एकाग्र चित्ताने ऐकावा;

1. තථ පකිණ්ණකථවිවරණං ජාතකුද්ධරණන්ති ද්වෙ යෙවමාතිකා.

१. त्यामध्ये 'प्रकीर्णकथाविवरण' (कीटकथांचे स्पष्टीकरण) आणि 'जातकउद्धरण' (जातकांचे उद्धरण) अशा दोनच मातृका (अनुक्रमणिका) आहेत.

තථ-

त्यामध्ये-

සම්බධො ච පදඤ්චෙව පදථො පදවිග්ගහොචොදනා පරිහාරො’ති ඡබ්බිධා අථවණ්ණනා’ති;

'संबंध, पद, पदार्थाचा अर्थ (पदार्थ), पदविग्रह, चोदना (आक्षेप) आणि परिहार (उत्तर)' अशी सहा प्रकारची अर्थवर्णना (स्पष्टीकरण) आहे;

වුත්තත්තා සම්බධො තාව වෙදිතබ්බො. සො ච යථාවුත්තාජ්ඣාහාරවසෙන දුවිධො.

सांगितल्याप्रमाणे प्रथम 'संबंध' समजून घेतला पाहिजे. आणि तो वर सांगितल्याप्रमाणे अध्याहाराच्या (अध्याहारवश) आधारे दोन प्रकारचा आहे.

පකිණ්ණකථවිවරණං

प्रकीर्णकथाविवरण

තෙසු –’මිලිදො නාම සො රාජා …පෙ… සාගරන්ති එථ අජ්ඣාහාරසම්බධො වෙදිතබ්බො යො’පි මිලිදො රාජා භගවතො පරිනිබ්බානතො පඤ්චවස්සසතෙ අතික්කන්තෙ රාජකුලෙ උප්පන්නො සො රාජා මිලිදො නාම.

त्यांपैकी – 'मिलिंद नावाचा तो राजा... पे... सागर' येथे अध्याहार-संबंध समजून घ्यावा. जो कोणी मिलिंद राजा भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर पाचशे वर्षे उलटून गेल्यावर राजकुलात उत्पन्न झाला, तो राजा 'मिलिंद' नावाचा होता.

සාගලායං පුරුත්තමෙ සාගලනාමකෙ උත්තමනගරෙ රජ්ජං කාරෙන්තො නාගසෙනථෙරං උපගඤ්ඡි කිං වියා?ති.

'सागल' नावाच्या उत्तम नगरात राज्य करीत असताना, ते नागसेन थेरांकडे (स्थविरांकडे) गेले. कशाप्रमाणे?

ගඞ්ගාව යථ සාගරන්ති ආහ. යථා ගඞ්ගා වා යමුනාදීසු අඤ්ඤතරා වා සාගරං උපගඤ්ඡි තථා උපගඤ්ඡි’ති අථො. ව-සද්දො වෙථ සමුච්චයථො. ගඞ්ගා වා’ති වත්තබ්බෙ ආකාරස්ස රස්සත්තං කවා ගඞ්ගාව ඉති වුත්තං. උප්පලංව යථොදකෙ’ති එථ වුත්තසමුච්චයථො වාසද්දො විය.

'जशी गंगा सागराला' असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे गंगा किंवा यमुना इत्यादींपैकी कोणतीही नदी सागराला जाऊन मिळते, त्याप्रमाणे ते गेले असा याचा अर्थ आहे. येथे 'व' (va) हा शब्द समुच्चयार्थक आहे. 'गंगा वा' असे म्हणण्याऐवजी आकाराचा र्‍हस्व करून 'गंगाव' (gaṅgāva) असे म्हटले आहे. जसे 'उप्पलंव यथोदके' (पाण्यात कमळाप्रमाणे) येथे 'वा' हा शब्द समुच्चयार्थी वापरला आहे, त्याप्रमाणेच.

ආසජ්ජ රාජා …පෙ… විදාළනෙ’ති එථ යථාවුත්තසම්බධො වෙදිතබ්බො. සො ච සුවිඤෙඤය්‍යො’ව. පදන්ති උපසග්ග නිපාතනාමආඛ්‍යාතපදවසෙන චතුබ්බිධං. තෙසු නාමපදං සාමඤ්ඤගුණ-කිත්තිම-ඔපපාතික-නාම වසෙන චතුබ්බිධං. තථ පඨමකප්පිකමහාජනෙන සම්මන්තිවා ඨපිතත්තා මහාසම්මතො’ති රඤ්ඤො නාමං සාමඤඤනාමං නාම. ධම්මකථිකො පංසුකුලිකො විනයධරො තෙපිටකො සද්ධො පසන්නො’ති එවරූපං ගුණතො ආගතං නාමං ගුණනාමං නාම. යම්පන ජාතස්ස කුමාරස්ස නාමගහණදිවසෙ දක්ඛිණෙය්‍යානං සක්කාරං කවා සමීපෙ ඨිතා ඤාතකා කප්පෙවා’අයං අමුකො නාමා’ති නාමං කරොන්ති ඉදං කිත්තිම නාමං නාම. යා පන පුරිමපඤ්ඤත්ති පච්ඡිමපඤ්ඤත්තියං පතති, පුරිමවොහාරො පච්ඡිමවොහාරෙ සෙය්‍යථිදං පුරිමකප්පෙ’පි චදො චදොයෙව නාම එතරහි’පි චදො චදොයෙව නාම, අතීතෙ සූරියො සමුද්දො පථවී පබ්බතොයෙව නාම. එතරහි’පි පබ්බතො පබ්බතොයෙව නාමාති ඉදං ඔපපාතිකනාමං නාම, ඉදං නාමචතුක්කං අභිධම්මපරියායෙන වුත්තං. සද්දසථෙ පන නාමනාම-සබ්බනාම-සමාසනාම-තද්ධිතනාම-කිතනාමවසෙන පඤ්චවිධං වුත්තං. තං සබ්බං ඉධ යථාරහං වෙදිතබ්බං. පදථො පන ආසජ්ජා’ති පවා. ඨානාඨානගතෙ’ති කාරණාකාරණගතෙ.

'जवळ जाऊन राजा... पे... विदारण करण्यात' येथे वर सांगितलेला संबंध समजून घ्यावा. आणि तो सहज समजण्यासारखाच आहे. 'पद' हे उपसर्ग, निपात, नाम आणि आख्यात (क्रियापद) या भेदाने चार प्रकारचे आहे. त्यांपैकी नामपद हे सामान्यनाम, गुणनाम, कृत्रिमनाम आणि औपपातिकनाम या भेदाने चार प्रकारचे आहे. त्यामध्ये, पहिल्या कल्पामधील (युगातील) लोकांनी संमतीने ठरविल्यामुळे 'महासम्मत' हे राजाचे नाव 'सामान्यनाम' आहे. 'धम्मकथिका' (धर्माचा उपदेशक), 'पांसुकुलिका' (चिंध्यांचे वस्त्र परिधान करणारा), 'विनयधर' (विनयपिटक जाणणारा), 'तेपिटक' (त्रिपिटक जाणणारा), 'श्रद्धाळू' (सद्धो), 'प्रसन्न' (पासन्नो) अशा गुणांमुळे प्राप्त झालेले नाव 'गुणनाम' होय. परंतु, जन्मलेल्या बालकाच्या नामकरणाच्या दिवशी दान देण्यास योग्य असणाऱ्यांचा (दक्खिणेय्य) सत्कार करून, जवळ उभे राहिलेले नातेवाईक विचार करून 'हा अमुक नावाचा आहे' असे जे नाव ठेवतात, ते 'कृत्रिमनाम' होय. आणि जी पूर्वसंज्ञा उत्तरसंज्ञेमध्ये येते, पूर्वव्यवहार उत्तरव्यवहारामध्ये येतो, जसे की – पूर्व कल्पामध्येही चंद्राला 'चंद' (चंद्र) असेच नाव होते आणि आताही चंद्राला 'चंद' असेच नाव आहे; भूतकाळात सूर्य, समुद्र, पृथ्वी आणि पर्वताला पर्वतच म्हटले जात होते आणि आताही पर्वताला पर्वतच म्हटले जाते, हे 'औपपातिकनाम' होय. ही नामांची चतुर्विधता अभिधम्म पद्धतीनुसार (अभिधम्मपरियाय) सांगितली आहे. व्याकरणशास्त्रामध्ये (सद्दसत्थ) मात्र नामनाम, सर्वनाम, समासनाम, तद्धितनाम आणि कृदंतनाम (कितनाम) या भेदाने ते पाच प्रकारचे सांगितले आहे. ते सर्व येथे योग्यतेनुसार समजून घ्यावे. शब्दाचा अर्थ (पदार्थ) – 'आसज्ज' म्हणजे 'जवळ जाऊन'. 'ठानाठानगते' म्हणजे 'कारण आणि अकारणामध्ये गेलेले' (योग्य आणि अयोग्य गोष्टींमध्ये गेलेले).

පුථූ’ති නානප්පකාරෙ.

'पुथू' (पृथू) म्हणजे 'नाना प्रकारे' (विविध प्रकारे).

සුත්තජාලසමථිතා’ති සුත්තන්තපිටකසඞ්ඛාතසුත්තසමූහෙන සමථිතා පථිතා, සුත්තං ආහරිවා සුත්තථවිසොධනවසෙන සුත්තජාලසොධකා

'सुत्तजालसमथिता' म्हणजे सुत्तंतपिटक नावाच्या सूत्रांच्या समूहाने मंथन केलेली (अभ्यासलेली), सूत्र आणून सूत्राच्या अर्थाचे विशोधन करण्याच्या दृष्टीने 'सूत्रजालाचे शोधन करणारे'.

නයෙහි චාති අභිධම්මවිනයාදීහි නයෙහි යුත්තීහි වා.

'नयेहि च' (आणि नयांनी) म्हणजे अभिधम्म, विनय इत्यादी नयांनी (पद्धतींनी) किंवा युक्तींनी.

පණිධායා චාති අභිධම්මවිනයාදීහි නයෙහි යුත්තීහි වා.

'पणिधाय च' म्हणजे अभिधम्म, विनय इत्यादी नयांनी किंवा युक्तींनी.

පණිධායාති අත්තනො ඤාණං ඨපෙන්තො.

'पणिधाय' म्हणजे आपले ज्ञान प्रस्थापित करणे (किंवा एकाग्र करणे).

භාසයිවාන මානසන්ති අත්තනො චිත්තං අතිසයෙන පුනප්පුනං පවත්තාපනවසෙන හාසෙවා

'भासयिवान मानसं' (मनाला प्रफुल्लित करून) म्हणजे आपले चित्त अतिशय वेगाने वारंवार प्रवृत्त करून हर्षित करणे.

කඞ්ඛාඨානවිදාළනෙ’ති කඞ්ඛාය විචිකිච්ඡාය වස්සා කාරණභූතානං අවිජ්ජාදිකිලෙසානං ධම්මානං විදාළනකාරණෙ.

'कंखाठानविदारणे' (शंकेच्या स्थानाचे विदारण करण्यात) म्हणजे शंका आणि विचिकित्सेला कारणीभूत असणाऱ्या अविद्या इत्यादी क्लेशरूप धर्मांचे विदारण करण्याच्या कारणात.

අයං පදථො නාම.

याला 'पदार्थ' (शब्दाचा अर्थ) असे म्हणतात.

විග්ගහො පන එවං වෙදිතබ්බො?

विग्रह (शब्दाची फोड) कसा समजून घ्यावा?

යොනකසඞ්ඛාතානං මිලානං ඉදො

योनक म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मिलांचा (ग्रीकांचा) जो स्वामी (इन्द/इदो) तो;

මිලිදො.

मिलिंद.

සොතං පතිතානං ජනානං සංසීදනං රාති ආදදාතී’ති

प्रवाहामध्ये पडलेल्या लोकांचे बुडणे जो दूर करतो (किंवा सावरून घेतो), तो;

සාගරො, තං සාගරං.

सागर, त्या सागराला.

අභිධම්මවිනයෙසු අනුපවිසනථෙන ඔගාළ්හා

अभिधम्म आणि विनय यामध्ये प्रवेश करण्याच्या अर्थाने जे अवगाहन (प्रवेश) करते, ते;

අභිධම්මවිනයොගාළ්හා.

'अभिधम्मविनयावगाढ' (अभिधम्मविनयोग्हा).

සුත්තජාලස්ස සමථිතා

सूत्रजालाचे मंथन केलेले, ते;

සුත්තජාලසමථිතා.

'सुत्तजालसमथिता' (सूत्रजालसमथिता).

කඞ්ඛා ච කඞ්ඛාඨානඤ්ච කඞ්ඛාඨානානි කඞ්ඛාඨානානං විදාළනං

शंका आणि शंकेचे स्थान म्हणजे शंकास्थाने; शंकास्थानांचे विदारण करणे म्हणजे;

කඞ්ඛාඨානවිදාළනං.

'कंखाठानविदारण' (शंकास्थानविदारण).

අයං විග්ගහො.

हा विग्रह होय.

ඉමා පඤ්ච ගාථා කෙන කතා?ති චොදනා භදන්තබුද්ධඝොසාචරියෙන කතා’ති පරිහාරො. න කෙවලං පඤච ගාථා’ව, ථෙරරාජවචනෙ’පි අඤ්ඤං පුබ්බාපරවචනම්පි තෙන වුත්තං.

"या पाच गाथा कोणी रचल्या?" हा आक्षेप (चोदना) आहे. "त्या भदंत बुद्धघोषाचार्यांनी रचल्या आहेत" हे उत्तर (परिहार) आहे. केवळ या पाच गाथाच नव्हे, तर थेर (स्थवीर) आणि राजा यांच्या संवादातील इतर पूर्व-अपर (आधीचे व नंतरचे) संभाषणही त्यांनीच सांगितले आहे.

තෙසු සම්බධනයෙ–

त्यांमध्ये संबंध जोडण्याच्या पद्धतीत (संबंधनयात)–

‘එකඛ්‍යාතො පදච්චයො සියා වාක්‍යං සකාරකො’ති ච

'एक आख्यात (क्रियापद) आणि कारकांसह असलेला पदांचा समूह म्हणजे वाक्य होय' आणि;

‘යෙන යස්ස හි සම්බධො දූරට්ඨම්පි ච තස්ස තං,අථතො අසමානානං ආසන්නත්තං අකාරණංන්ති ච;

'ज्याचा ज्याच्याशी संबंध असतो, तो दूर असला तरी त्याचाच मानला जातो. अर्थाच्या दृष्टीने असमान असलेल्या शब्दांचे केवळ जवळ असणे हे संबंधाचे कारण असू शकत नाही' आणि;

‘නානත්තා සති යා නානා-ක්‍රියා හොති යථාරහං,එකක්‍රියාය ඡන්නන්තු නථි කාරකතා සදා’;

'भिन्नता असताना योग्यतेनुसार वेगवेगळ्या क्रिया होतात. परंतु एकाच क्रियेने आच्छादित असलेल्यांमध्ये नेहमी कारकत्व नसते.'

‘වොහාරවිසයො සද්දො’නෙකථපරමථතො,බුද්ධිවිකප්පතො චථො තස්සථො’ති පවුච්චති;

‘व्यवहारविषयक शब्द’ हा अनेक अर्थ आणि परमार्थ यांच्या बुद्धीच्या कल्पनेने (बुद्धिविकल्प) युक्त असतो, आणि त्याचा जो अर्थ आहे, त्यालाच ‘त्याचा अर्थ’ असे म्हटले जाते.

තීණී’පි ලක්ඛණානි සල්ලක්ඛෙවා යථා අථො ච සභාවො ච ලබ්භති, තථා සද්දප්පයොගො කාතබ්බො. සද්දප්පයොගෙන හි අත්ථසභාවා අනුවත්තිතබ්බා, න අත්ථසභාවෙහි සද්දප්පයොගො අපි ච ආචරියා නානාරට්ඨෙසු ඨිතා අත්තනො අත්තනො රට්ඨවොහාරානුරූපෙන සද්දප්පයොගස්ස අථං වදන්ති. ඉධ අම්හාකං බිඞ්ගරට්ඨෙ සිලිට්ඨවොහාරානුරූපෙන සද්දප්පයොගස්ස අථො වත්තබ්බො. යථා වචනං සිලිට්ඨං හොති කුලපුත්තානඤ්ච හදයං පවිසති තථා වත්තබ්බො කථං? යදි පඨමා කත්තා හොති, දුතියා කම්මං සවිසෙසනං පඨමන්තකත්තං වවා ක්‍රියාපදං වත්තබ්බං. ක්‍රියාපදං වවා සවිසෙසනං දුතියන්තකම්මං වත්තබ්බං. යදි සවිසෙසනං පඨමන්තපදං කම්මං හොති තං තස්ස විසෙසනඤ්ච වවා තතියන්තකත්තා වත්තබ්බො. තං වවා ක්‍රියාපදං වත්තබ්බන්ති.

तिन्ही लक्षणांचे नीट निरीक्षण करून ज्याप्रमाणे अर्थ आणि स्वभाव प्राप्त होतो, त्याप्रमाणे शब्दप्रयोगाचा वापर केला पाहिजे. कारण शब्दप्रयोगाने अर्थाच्या स्वभावाचे अनुकरण केले पाहिजे, अर्थाच्या स्वभावाने शब्दप्रयोगाचे नाही. शिवाय, वेगवेगळ्या देशांत राहणारे आचार्य आपापल्या देशाच्या व्यवहाराला अनुसरून शब्दप्रयोगाचा अर्थ सांगतात. येथे आमच्या बिंग देशात शिष्ट व्यवहाराला अनुसरून शब्दप्रयोगाचा अर्थ सांगितला पाहिजे. जसे वचन शिष्ट (मधुर) होईल आणि कुलपुत्रांच्या हृदयात प्रवेश करेल, तसे कसे बोलावे? जर प्रथमा विभक्ती कर्ता असेल, द्वितीया कर्म असेल, तर विशेषणासह प्रथमान्त कर्ता किंवा क्रियापद सांगितले पाहिजे. किंवा क्रियापद आणि विशेषणासह द्वितीयान्त कर्म सांगितले पाहिजे. जर विशेषणासह प्रथमान्त पद कर्म असेल, तर ते आणि त्याचे विशेषण किंवा तृतीयान्त कर्ता सांगितला पाहिजे. किंवा क्रियापद सांगितले पाहिजे.

පදථො පන –

पदाचा अर्थ तर -

‘අථප්පකාරණා ලිඞ්ගා ඔජඤ්ඤා (?) දෙසකාලතො;

සද්දථා විභජීයන්ති;

න සද්දායෙව කෙවලා’ති ච;

‘अर्थाच्या प्रकारावरून, लिंगावरून, ओजस्वीपणावरून (?), देश आणि काळावरून शब्दांचे अर्थ विभागले जातात; केवळ शब्दांवरूनच नव्हे’ असेही;

‘පරභාවපථාපෙක්ඛං ස-අමාදි තු කාරකං,පච්චයස්ස සධාතුස්ස අථභුතන්තු සාධනන්ති ච;

‘दुसऱ्या भावाच्या मार्गाची अपेक्षा ठेवणारे, ’अम्‘ इत्यादी प्रत्ययांसह असणारे कारक असते, आणि धातूसह प्रत्ययाचा जो अर्थभूत भाग असतो, त्याला साधन म्हणतात’ असेही;

‘ධාතු සද්දො ක්‍රියාවාචී පච්චයො සාධනවාචකො,අථස්ස වාචකං ලිඞ්ගං විභත්ති අථජොතකා;

’

‘धातू हा क्रियावाचक शब्द आहे, प्रत्यय हा साधनवाचक आहे, लिंग हे अर्थाचे वाचक आहे आणि विभक्ती ही अर्थाची द्योतक (स्पष्ट करणारी) आहे;’

ති ච ලක්ඛණානි සල්ලක්ඛෙවා එකෙකපදස්ස අථවිග්ගහො වත්තබ්බො.

अशा लक्षणांचे नीट निरीक्षण करून प्रत्येक पदाचा अर्थविग्रह (अर्थाचे स्पष्टीकरण) सांगितला पाहिजे.

පද විග්ගහො පන-

पदविग्रह तर -

‘ධාවථො හි සියා හෙතු - පච්චයථො සියා ඵලං,ද්වින්නං ජානනථඤ්ච ඉති සද්දො පයුජ්ජතෙ;

‘धातूचा अर्थ हा हेतू (कारण) असावा आणि प्रत्ययाचा अर्थ हा फल (परिणाम) असावा, या दोन्हीच्या ज्ञानाच्या अर्थासाठी ’इति‘ हा शब्द वापरला जातो;

සබ්බවාක්‍යෙ ක්‍රියාසද්දො ඉතිසද්දො ච හොති හි;

ක්‍රියාබ්‍යුප්පත්ති නිමිත්තං ඉතිසද්දෙන දීපිතන්ති,ආදීනි ලක්ඛණානි සල්ලක්ඛෙවා වත්තබ්බො;

कारण सर्व वाक्यांमध्ये क्रियावाचक शब्द आणि ’इति‘ शब्द असतोच; क्रिया उत्पत्तीचे निमित्त ’इति‘ शब्दाने प्रकाशित केले जाते, इत्यादी लक्षणांचे नीट निरीक्षण करून सांगितले पाहिजे;

අයං අම්හෙහි වුත්තො සද්දප්පයොගඅථප්පයොගො යොජනානං නයො සබ්බථ උපකාරො කුලපුත්තෙහි උග්ගහෙතබ්බො සල්ලක්ඛෙතබ්බොයෙව.

आमच्याद्वारे सांगितलेला हा शब्दप्रयोग आणि अर्थप्रयोगाच्या योजनांचा मार्ग सर्व प्रकारे उपकारक असून कुलपुत्रांनी तो ग्रहण केलाच पाहिजे आणि त्याचे नीट मनन केलेच पाहिजे.

ඉතො පරං යං අථතො ච රූපතො ච අපාකටං, තංයෙව වණ්ණයිස්සාම.

यानंतर, जे अर्थाच्या दृष्टीने आणि रूपाच्या दृष्टीने स्पष्ट नाही, त्याचेच आम्ही वर्णन करू.

සුවිභත්ත-වීථි-චච්චර-චතුක්ක-සිඞ්ඝාටකන්නි සුවිභත්තා රථිකාසඞ්ඛාතා වීථි චච්චරසඞ්ඛාතා චතුක්කා මග්ගසධිසඞ්ඛාතා සිඞ්ඝාටකා එථාති සුවිවිභත්තවීථිචච්චරචතුක්කසිඞ්ඝාටං. වුත්තඤ්හෙතං අභිධානප්පදීපිකායං;

‘सुविभक्त-वीथि-चच्चर-चतुक्क-सिंघाटक’ म्हणजे जेथे सुविभक्त (सुव्यवस्थित) अशा रथिका नावाच्या गल्ल्या (वीथि), चच्चर नावाचे चौक (चतुक्क) आणि मार्गांचे सांधे (संगम) असणारे तिठे किंवा नाके (सिंघाटक) आहेत, ते ‘सुविभक्तवीथिचच्चरचतुक्कसिंघाटक’ होय. अभिधानप्पदीपिकामध्ये असे म्हटले आहे की;

‘‘රච්ඡා ච විසිඛා වුත්තා රටිකා වීථි චාප්‍යථව්‍යුහො රච්ඡා අනිබ්බිද්ධා නිබ්බිද්ධා තු පථද්ධි ච,චතුක්කං චච්චරෙ මග්ග-සධි-සිඞ්ඝාටකම්භවෙ’’ති;

“रच्छा आणि विसिखा यांना रथिका आणि वीथि असेही म्हणतात. बंद गल्लीला व्यूह म्हणतात आणि मोकळ्या रस्त्याला पथद्धि म्हणतात. चच्चर म्हणजे चौक (चतुक्क) आणि मार्गांचा सांधा म्हणजे सिंघाटक होय.”

කාසික-කොටුම්බරකාදි - නානාවිධවථාපණසම්පන්නන්ති එථ මහග්ඝවථං කාසිකං කාසිකරට්ඨෙ වා උප්පන්නං කාසිකං. කොටුම්බරදෙසෙ ජාතං වථං කොටුම්බරං. ආදිසද්දෙන ඛොමං කප්පාසිකං කොසෙය්‍යං කම්බලං සාණං භඞ්ගන්ති. ධවලවථානි ච ඛොමස්ස අනුලොමභුතං දුකුලං කොසෙය්‍යස්ස අනුලොමභුතානි පත්තුන්නපට්ට-සොමාර-චීනජ වථානි ච සඞ්ගණ්හාති. වුත්තඤ්හෙතං ඛුද්දකසික්ඛාගථෙ?

‘कासिक-कोटुम्बरक-आदि - नानाविधवत्थापणसम्पन्नं’ (काशी आणि कोटुम्बर येथील वस्त्रे इत्यादी विविध प्रकारच्या वस्त्रांच्या दुकानांनी समृद्ध) यामध्ये अत्यंत मौल्यवान वस्त्र म्हणजे कासिक, किंवा काशी राज्यात उत्पन्न झालेले ते कासिक होय. कोटुम्बर देशात उत्पन्न झालेले वस्त्र म्हणजे कोटुम्बरक होय. ‘आदि’ शब्दाने क्षौम (तागाचे वस्त्र), कार्पासिक (सुती वस्त्र), कौशेय (रेशमी वस्त्र), कम्बल (लोकरीचे वस्त्र), शाण (तागाचे वस्त्र) आणि भंग (भांगेच्या धाग्यांचे वस्त्र) यांचा संग्रह होतो. पांढरी वस्त्रे आणि क्षौम वस्त्राच्या सदृश असणारे दुकूल वस्त्र, कौशेय वस्त्राच्या सदृश असणारे पट्टुर्णपट्ट, सोमार आणि चीन देशात उत्पन्न झालेली वस्त्रे यांचाही यात समावेश होतो. खुद्दकसिक्खेच्या गाथेमध्ये असे म्हटले आहे ना?

දුකූලඤ්චෙව පත්තුන්න - පත්තං සොමාරචීනජං ඉද්ධිජං දෙවදින්නඤ්ච තස්ස තස්සානුලොමකන්ති.

“दुकूल, pattuṇṇa, पट्ट, सोमार आणि चीन देशात उत्पन्न झालेली वस्त्रे, ऋद्धीने उत्पन्न झालेली आणि देवांनी दिलेली वस्त्रे, ही त्या त्या वस्त्रांच्या सदृश (अनुकूल) असतात.”

තස්ස ටීකායඤ්ච’වාකමයත්තා දුකුලා සාණස්ස අනුලොමකෙහි කතසුත්තමයත්තා පත්තුණ්ණපට්ට-සොමාරචීනවථානි කොසෙය්‍යස්ස අනුලොමානි ඉද්ධිජදෙවදින්නවථානි ඡන්නං වථානං අනුලොමානි තෙසං අඤ්ඤතරමයත්තා’ති වුත්තං.

त्याच्या टीकेमध्ये असे म्हटले आहे की— ‘वल्कलापासून (झाडाच्या सालीपासून) बनविलेले असल्यामुळे दुकूल हे शाण (तागाच्या) वस्त्राच्या सदृश असते. कापलेल्या सुतापासून बनविलेले असल्यामुळे पट्टुर्ण, पट्ट, सोमार आणि चिनी वस्त्रे ही कौशेय (रेशमी) वस्त्राच्या सदृश असतात. ऋद्धीने उत्पन्न झालेली आणि देवांनी दिलेली वस्त्रे ही सहा प्रकारच्या वस्त्रांच्या सदृश असतात, कारण ती त्यांच्यापैकीच एका प्रकारची बनलेली असतात.’

තථ මිලිදපඤ්හො ලක්ඛණපඤ්හො විමතිච්ඡෙදනපඤ්හො’ති දුවිධො’ති එථ ධම්මානං ලක්ඛණපුච්ඡනවසෙන පවත්තො පඤ්හො ලක්ඛණපඤෙහා.ධම්මානං ලක්ඛණපඤ්හො’ති කථචි ලිඛිතං. ඨානුප්පන්තිකපටිහානො’ති තස්මිං තස්මිං ගම්භීරථවිචාරණකාලෙ කත්තබ්බකිච්චසඞ්ඛාතෙ ඨානෙ උප්පත්ති උප්පජ්ජනං ඨානුප්පත්ති සා අස්ස අථිති ඨානුප්පත්තිකං. ආරම්මණෙ පටිභාතීති පටිභානං, ඤාණං. ඨානුප්පත්තිකං පටිභානං යස්ස සො ඨානුප්පත්තිකපටිභානො.

तेथे ‘मिलिन्दपञ्हो’ (मिलिंद प्रश्न) हा ‘लक्षणप्रश्न’ आणि ‘विमतिच्छेदनप्रश्न’ (शंका निरसन प्रश्न) असा दोन प्रकारचा आहे. त्यापैकी धर्मांच्या लक्षणांविषयी विचारण्याच्या स्वरूपात असलेला प्रश्न म्हणजे ‘लक्षणप्रश्न’ होय. काही ठिकाणी ‘धम्मांन लक्षणपञ्हो’ असे लिहिले आहे. ‘ठाणुप्पत्तिकपटिभानो’ म्हणजे त्या त्या गंभीर अर्थाच्या विचाराच्या वेळी कर्तव्य कर्माच्या स्वरूपात असणाऱ्या प्रसंगी (स्थान) जी उत्पत्ती (उत्पन्न होणे) होते, ती ‘स्थानोत्पत्ती’ (ठाणुप्पत्ति) होय, आणि ती ज्याच्याजवळ आहे तो ‘स्थानोत्पत्तिक’ होय. आलंबनामध्ये जे स्फुरते ते ‘प्रतिभान’ (पटिभान) म्हणजेच ज्ञान होय. ज्याच्याजवळ तात्कालिक प्रसंगी स्फुरणारे प्रतिभान (ज्ञान) आहे, तो ‘ठाणुप्पत्तिकपटिभानो’ (तात्कालिक प्रसंगी प्रतिभावान असणारा) होय.

පටිබලො අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානන්ති එථ අථානං ජානිතුන්ති පාඨසෙසො කාතබ්බො සොයෙව වා පාඨො. තථ අහං අතීතභවෙ දින්නදානො රක්ඛිතසීලො භාවිතභාවනො කතකල්‍යාණො ඉදානි ඤාණසම්පන්නො ධනවා යසවා’ති අතීතථං ජානිතුං පටිබලො ඉදානි මයා දානාදි පුඤ්ඤං කත්තබ්බං සම්පත්ති භවතො. සම්පත්ති භවෙ උප්පජ්ජිවා සුඛී හුවා පරිනිබ්බායිස්සාමී’ති. එවං පච්චුප්පන්නඅනාගතථෙ ජානිතුං පටිබලො නාම.

‘पटिबलो अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं’ (भूत, भविष्य आणि वर्तमानकाळातील गोष्टी जाणण्यास समर्थ) यामध्ये ‘अर्थांना जाणण्यासाठी’ (अत्थानं जानितुं) असा पाठशेष (अध्याहार) केला पाहिजे किंवा तोच पाठ असावा. तेथे ‘मी भूतकाळात दान दिले होते, शील राखले होते, भावना विकसित केली होती, कल्याणकारी कर्मे केली होती, म्हणून आता मी ज्ञानसंपन्न, धनवान आणि कीर्तिमान आहे’ अशा प्रकारे भूतकाळातील अर्थ जाणण्यास समर्थ असणारा; आणि ‘आता माझ्याद्वारे दानादी पुण्यकर्मे केली पाहिजेत, ज्यामुळे संपत्ती प्राप्त होईल. संपत्तीच्या भवात उत्पन्न होऊन, सुखी होऊन मी परिनिर्वाण प्राप्त करीन’ अशा प्रकारे वर्तमान आणि भविष्यकाळातील अर्थ जाणण्यास समर्थ असणारा, तो ‘पटिबलो’ (समर्थ) होय.

සමන්තයොගවිධානකිරියානං කරණකාලෙ’ති යුඤ්ජිතබ්බො යොගො. සමන්තතො සබ්බතො සබ්බකාලෙ යොගො සබ්බකාලෙසු සබ්බකත්තබ්බකම්මානං විදහනං විධානං නාම. ඉදඤ්චිදඤ්ච කරිස්සාමි, ඉමස්මිං කතෙ ඉදං භවිස්සතී’ති පුබ්බභාගෙ උපායෙන කත්තබ්බවිධානං කිරියා නාම කරණකාලෙයෙව ලබ්භති. පුබ්බභාගෙ ච කරණකාලෙ ච නිසම්මකාරීති අධිප්පායො.

‘समन्तयोगविधानक्रियानं करणकाले’ (सर्व बाजूंनी योगाच्या विधानाच्या क्रिया करण्याच्या वेळी) यामध्ये जोडला जाणारा तो ‘योग’ होय. सर्व बाजूंनी, सर्व प्रकारे, सर्व काळी असणारा योग म्हणजे सर्व काळात सर्व कर्तव्य कर्मांचे आयोजन करणे, याला ‘विधान’ म्हणतात. ‘मी हे आणि हे करीन, हे केल्यावर हे होईल’ अशा प्रकारे पूर्वभागात (आधीच) उपायाने करावयाचे आयोजन म्हणजे ‘क्रिया’ होय, जी प्रत्यक्ष करण्याच्या वेळीच प्राप्त होते. पूर्वभागात आणि प्रत्यक्ष करण्याच्या वेळी विचारपूर्वक कार्य करणारा (निसम्मकारी), असा याचा अभिप्राय आहे.

සෙය්‍යථීදන්ති යානි සථානි තෙන උග්ගහිතානි තානි සෙය්‍යථිදං විභජිස්සාමීති අථො අනෙකථතො මහනිදානසුත්තවණ්ණනායඤ්ච එවමෙවථො වුත්තො’ සෙය්‍යථිදං කතමානී’ති කෙචි වදන්ති. තං’කතමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛධා? සෙය්‍යථිදං? රූපූපාදානක්ඛධො’තිආදිනා නයෙන සමෙති. තෙසු ච එකූනවීසතිසථෙසු.

‘सेय्यथीदं’ (जसे की/उदाहरणाथ) म्हणजे त्याने जी शास्त्रे ग्रहण केली आहेत, ती ‘सेय्यथीदं’ (याप्रमाणे) विभागून सांगेन असा अर्थ आहे. अनेक अर्थांमुळे महानिदानसुत्ताच्या वर्णनातही असाच अर्थ सांगितला आहे. काही जण ‘सेय्यथीदं कतमानि’ (ते कोणते?) असे म्हणतात. ते ‘कतमे पञ्चुपादानक्खन्धा? सेय्यथीदं? रूपुपादानक्खन्धो’ (पाच उपादानस्कंध कोणते? जसे की— रूपोपादानस्कंध) इत्यादी पद्धतीने जुळते. आणि त्या एकोणवीस शास्त्रांमध्ये...

සුතීති එථ සුය්‍යතෙ ධම්මො එතායාති සුති, වෙදො.

‘सुति’ (श्रुती) म्हणजे ज्याच्याद्वारे धर्म ऐकला जातो ती सुति, म्हणजेच वेद होय.

සම්මුතීති සද්දගන්ථො. සෙසා සඞ්ඛ්‍යාදයොපි ච කත්තුයොනකත්තා බාහිර සථෙසු යදි දිස්සන්ති තෙ සුගහෙතබ්බා යෙවාති.

‘सम्मत’ (संमृती) म्हणजे शब्दशास्त्र (व्याकरण ग्रंथ). उर्वरित संख्या इत्यादी शास्त्रे देखील जर बाह्य शास्त्रांमध्ये कर्त्याच्या उत्पत्तीमुळे दिसत असतील, तर ती चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलीच पाहिजेत.

භත්තවිස්සග්ගකරණථායාති භත්තකිච්චකරණථාය.

‘भत्तविस्सग्गकरणत्थाय’ (भोजन विसर्जन करण्यासाठी) म्हणजे भोजनविधी (जेवण) करण्यासाठी.

සකිං එවං චක්ඛුං උදපාදීති අතීතභවෙ තීසු වෙදෙසු පරිචයසතිඤාණබලෙන සකිමෙව එකුග්ගහණවාරමෙව චක්ඛු වෙදුග්ගහඤාණචක්ඛු උදපාදි. බහුතරං අවචාපෙවා එකවාරමෙව වදාපෙවා ධාරෙතුං අසක්කොන්තස්ස ඤාණචක්ඛු උදපාදීති අධිප්පායො.

‘सकिं एव चक्खुं उदपादि’ (एकदाच असे चक्षु उत्पन्न झाले) म्हणजे भूतकाळात तीन वेदांच्या परिचयाच्या स्मृती आणि ज्ञानाच्या बळावर एकदाच, केवळ एकाच ग्रहणाने चक्षु म्हणजेच वेदग्रहणाचे ज्ञानचक्षु उत्पन्न झाले. अधिक वेळा न वदवता, केवळ एकदाच वदवून (बोलवून) ते धारण करण्यास असमर्थ असणाऱ्याचे ज्ञानचक्षु उत्पन्न झाले, असा याचा अभिप्राय आहे.

ආචරියස්ස අනුයොගං දවා’ති’ආචරිය, තුම්හෙහි යං යං ඉච්ඡථ, තං තං මං පුච්ඡථ, අහං විස්සජෙස්සාමි. බ්‍යාකාතුං අසක්කොන්තස්ස මෙ ආචික්ඛථා’ති ආචරියස්ස අත්තනො අනුයොගං අනුයුඤ්ජනං චොදනං දවා. එකච්චො හි අනුයොගං දාතුං සක්කොති බ්‍යාකාතුං පන න සක්කොති. නාගසෙනදාරකො පන තදුභයම්පි කාතුං සක්කොතියෙව.

आचार्यांना अनुयोग (प्रश्न विचारण्याची संधी) देऊन—'आचार्य, तुम्हाला जे जे हवे असेल, ते ते मला विचारा, मी त्याचे उत्तर देईन. जर मी स्पष्टीकरण देण्यास असमर्थ ठरलो, तर मला सांगा'—अशा प्रकारे आचार्यांना स्वतःचा अनुयोग, उलटतपासणी आणि प्रेरणा देऊन. कारण कोणी एक जण अनुयोग (प्रश्न) विचारू शकतो, पण त्याचे स्पष्टीकरण देऊ शकत नाही. परंतु नागसेन बालक मात्र हे दोन्ही करण्यास समर्थ होतेच.

ධම්මචක්ඛුං උදපාදීති’යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්මන්තිධම්මචක්ඛු සොතාපත්තිමග්ගඤාණං නිබ්බානාරම්මණං හුවා එවං උප්පජ්ජනාකාරෙන උදපාදියං කිඤ්චි සඞ්ඛතං ධම්මජාතං සමුදයධම්මං උප්පජ්ජනසභාවං සබ්බං තං නිරොධධම්මං, සබ්බං තං ධම්මජාතං නිරුජ්ඣනසභාවං අනිච්චං ඛයවයධම්මන්ති උදපාදි. කස්මා නිබ්බානාරම්මණංයෙව මග්ගඤාණමෙව උදපාදී?ති. තප්පටිච්ඡාදකමොහධකාරං විද්ධංසෙවා උප්පන්නත්තා.

'धम्मचक्षू उत्पन्न झाला' म्हणजे—'जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरोध होण्याच्या (नष्ट होण्याच्या) स्वभावाचे आहे.' धम्मचक्षू म्हणजे निर्वाणाचे आलंबन असणारे सोतापत्तिमग्गञाण (स्रोतापत्ती मार्गज्ञान) होय, जे अशा प्रकारे उत्पन्न होण्याच्या रूपाने प्रकट झाले. जे काही संस्कृत (कारण-सामग्रीने बनलेले) धर्म उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरोध होण्याच्या स्वभावाचे आहे; ते सर्व धर्म नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे, अनित्य आणि क्षय-व्यय होण्याच्या स्वभावाचे आहेत, असे ज्ञान उत्पन्न झाले. केवळ निर्वाणाचे आलंबन असणारे मार्गज्ञानच का उत्पन्न झाले? कारण त्याला झाकून टाकणाऱ्या मोहरूपी अंधकाराचा विध्वंस करूनच ते उत्पन्न झाले होते.

(දොසිනා) දොසිතාති වත්තබ්බෙ තකාරස්ස තකාරං කවා දොසිනා’ති වුත්තං.

(दोसिना) 'दोसिता' असे म्हणावयाचे असताना 'त' काराचा 'न' कार करून 'दोसिना' असे म्हटले आहे.

රථං ආරුය්හා’ති එථ සාමිකං රමයතීති රථො’ති විග්ගහො කාතබ්බො.

'रथावर आरूढ होऊन' (रथं आरुय्ह) येथे 'जो आपल्या स्वामीला आनंदित करतो तो रथ' (सामिकं रमयतीति रथो) असा विग्रह केला पाहिजे.

රාජරථො නාම සබ්බරතනවිචිත්තො ඉච්ඡිතබ්බො.

'राजरथ' म्हणजे सर्व प्रकारच्या रत्नांनी सुशोभित असलेला रथ असे समजले पाहिजे.

(වයහං) වහන්තී එතෙනාති වයහං උපරිමණ්ඩපසදිසපදරච්ඡන්නසබ්බමාලාගුණ්ඨිමං වා ඡාදෙවාති අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන කතසකටං වය්හං නාම.

(वय्हं) ज्याद्वारे वाहून नेले जाते ते 'वय्ह' होय. अट्ठाकथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनुसार, वरच्या बाजूला मंडपासारखे कापडाने झाकलेले आणि सर्व बाजूंनी फुलांच्या माळांनी वेढलेले जे वाहन (गाडी) तयार केले जाते, त्याला 'वय्ह' असे म्हणतात.

සදමානිකා’ති උභොසු පස්සෙසු සුවණ්ණරජතාදිමයා ගොපානසියො දවා ගරුළපක්ඛකනයෙන සදමානිකා’ති අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන කතො යානවිසෙසො වය්හාදිද්වයං චෙකථාය ඉධානීතං

'सदमानिका' म्हणजे दोन्ही बाजूंना सोन्या-चांदीच्या बनवलेल्या वळचणी (गोपानसी) गरुडाच्या पंखांच्या आकारासारख्या देऊन, अट्ठाकथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनुसार तयार केलेले एक विशिष्ट वाहन होय. 'वय्ह' इत्यादी दोन प्रकारची वाहने येथे टीकेमधून (अट्ठाकथेतून) घेतली आहेत.

තිථකරො’ති’උග්ගහො සවණං පුච්ඡා කථනං ධාරණං ඉති පඤ්චධම්මවසෙනෙව තිථවාසො පවුච්චතී’ති එවං වුත්තෙ තිථවාසෙ පතිට්ඨාය පරෙ ච පතිට්ඨාපෙවා පිටකත්තයතිථඡෙකකරණෙන ධම්මතිථඞ්කරො.

'तित्थकरो' (तीर्थकर) म्हणजे—ग्रहण करणे (उग्गह), श्रवण करणे, प्रश्न विचारणे, कथन करणे आणि धारण करणे या पाच धर्मांच्या आधारेच 'तीर्थवास' असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे सांगितलेल्या तीर्थवासात स्वतः प्रतिष्ठित होऊन आणि इतरांनाही त्यात प्रतिष्ठित करून, त्रिपिटकरूपी तीर्थाला सुगम/कुशल बनविल्यामुळे ते 'धम्मतित्थंकर' (धम्मतीर्थकर) होत.

නිපුණො’ති බධාදීසු උපජානනසමථො.

'निपुणो' (निपुण) म्हणजे बाधा (अडथळे) इत्यादी गोष्टी जाणून घेण्यास समर्थ असलेला.

විසාරදො’ති පරිසාසු භයරහිතො.

'विशारदो' (विशारद) म्हणजे सभांमध्ये भयमुक्त असलेला.

සාමයිකො’ති දෙසජභාසාසඞ්ඛාතසමයකුසලො සකසමයසමයන්තරච්ඡෙකඤාණවන්තො.

'सामयिको' (सामयिक) म्हणजे देशीय भाषांच्या संकेतांमध्ये (समयामध्ये) कुशल असलेला आणि स्वतःच्या सिद्धांतांचे (स्वसमय) व इतर सिद्धांतांचे (परसमय) सूक्ष्म ज्ञान असलेला.

පටිභාණො’ති කල්‍යාණවාක්‍ය සඞ්ඛ්‍යාතපටිභාණවන්තො.

'पटिभाणो' (प्रतिभावान) म्हणजे कल्याणकारी वचनांनी युक्त अशी वक्तृत्वकला किंवा प्रतिभा असलेला.

මෙධාවීති ධම්මොජපඤ්ඤාය මෙධාවී. ධම්මොජපඤ්ඤා නාය ඤානගතො පණ්ඩිතො’කිං සුතං කිං වා සුණාමි, කිං කුසලං ගවෙසින්ති’ යාය විචාරෙති සා ධම්මොජපඤ්ඤා නාම.

'मेधावी' म्हणजे धम्माच्या ओजस्वी प्रज्ञेने (धम्मोजप्रज्ञा) युक्त असलेला. धम्मोजप्रज्ञा म्हणजे ज्या प्रज्ञेच्या आधारे ज्ञानी पंडित मनुष्य असा विचार करतो की—'मी काय ऐकले आहे? किंवा मी काय ऐकत आहे? मी कोणत्या कुशल धर्माचा शोध घेत आहे?'—तिला 'धम्मोजप्रज्ञा' असे म्हणतात.

ආයස්මාපි ඛො නාගසෙනො පටිසම්මොදි…පෙ… ආරාධෙසිති යෙනෙව සම්මොදනියවචනෙන ථෙරො රඤෙඤා මිලිදස්ස චිත්තං ආරාධෙසි තොසෙසි තෙනෙව සම්මොදනීයවචනෙන රඤ්ඤා සද්ධිං පටිසම්මොදීති යොජනා.

'आयुष्यमान नागसेन यांनी देखील परस्पर स्वागत केले... प्रसन्न केले' याचा संबंध असा आहे की, ज्या संमोदनीय (आनंददायी) वचनांनी थेरांनी राजा मिलिंदाच्या चित्ताला प्रसन्न व संतुष्ट केले, त्याच संमोदनीय वचनांनी त्यांनी राजासोबत परस्पर स्वागत केले.

ඤායාමීති ඤාතො පාකටො හොමි.

'ञायामी' (मी ओळखला जातो) म्हणजे मी ज्ञात किंवा प्रसिद्ध होतो.

අපි ච ඛො මහාරාජ …පෙ… නාගසෙනො’ති යං ඉදංනාගසෙනො’ති නාමං එසා සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමමත්තං හොතීති යොජනා.

'परंतु हे महाराज! ... नागसेन' याचा संबंध असा आहे की, हे जे 'नागसेन' असे नाव आहे, ती केवळ एक संज्ञा (संखा), समज्ञा (समञ्ञा), प्रज्ञप्ती (पण्ञत्ति), व्यवहार (वोहारो) आणि केवळ नाममात्र आहे.

(සඞ්ඛා) එථ ච සඞ්ඛායතීති සඞ්ඛා. සඞ්කථියතීති අථො කින්ති සඞ්කථියති? පරස්සාති අත්තා’ති භවො’ති පොසො’ති පුග්ගලො’ති නරො’ති මාණවො’ති තිස්සො’ති දත්තො’ති මඤ්චපීඨං භිසිබිම්බො හනන්ති විහාරො පරිවෙණං ද්වාරං වාතපානන්ති. එවං අනෙකෙහි ආකාරෙහි සඞ්කථීයතිති සඞ්ඛා.

(संखा) येथे ज्याचे संकथन (वर्णन) केले जाते ती 'संखा' (संज्ञा) होय. याचा अर्थ 'तिचे संकथन केले जाते' असा आहे. कशा प्रकारे संकथन केले जाते? 'दुसरा', 'आत्मा', 'भव', 'पोष' (पुरुष), 'पुद्गल', 'नर', 'माणवक' (तरुण), 'तिस्स', 'दत्त', 'पलंग', 'पीठ' (आसन), 'गादी', 'बिंब', 'विहार', 'परिवेण' (प्रांगण), 'द्वार', 'खिडकी' इत्यादी रूपाने. अशा प्रकारे अनेक रूपांनी जिचे संकथन केले जाते, ती 'संखा' (संज्ञा) होय.

සමඤ්ඤා සම්මා ඤායතීති කින්ති ඤායතී?ති. අහන්ති මමන්ති…පෙ… ද්වාරං වාතපානන්ති සම්මා ඤායතීති සමඤ්ඤා.

'समञ्ञा' (समज्ञा) म्हणजे जे सम्यक प्रकारे (योग्य रीतीने) जाणले जाते. ते कशा प्रकारे जाणले जाते? 'मी', 'माझे'... 'द्वार', 'खिडकी' इत्यादी रूपाने जे सम्यक प्रकारे जाणले जाते, ती 'समञ्ञा' होय.

(පඤ්ඤත්ති) පඤ්ඤාපීයතීති පඤ්ඤත්ති.

(पण्ञत्ति) ज्याद्वारे प्रज्ञापित (स्पष्ट/प्रकट) केले जाते, ती 'पण्ञत्ति' (प्रज्ञप्ती) होय.

(වොහාරො). කින්ති පඤ්ඤාපීයතීති…පෙ… වොහරීයතීති වොහාරො. කින්නි වොහරීයතිති. අහන්ති මමන්ති…පෙ… ද්වාරං වාතපාතන්ති වොහරීයතීති වොහාරො. ඉමෙහි චතුහි සඞ්ඛාආදීහි පදෙහී නාමපඤ්ඤත්තියෙව අධිප්පෙතා නාමමත්තන්ති දස්සනතො.

(वोहारो) ते कशा प्रकारे प्रज्ञापित केले जाते... ज्याद्वारे व्यवहार केला जातो तो 'वोहारो' (व्यवहार) होय. कशा प्रकारे व्यवहार केला जातो? 'मी', 'माझे'... 'द्वार', 'खिडकी' इत्यादी रूपाने ज्याचा व्यवहार केला जातो, तो 'वोहारो' होय. संखा (संज्ञा) इत्यादी या चार पदांद्वारे केवळ 'नामप्रज्ञप्ती' (नामाचा व्यवहार) हाच अभिप्रेत आहे, कारण ते केवळ 'नाममात्र' असल्याचे दर्शविते.

සචෙ වං මහාරාජ පණ්ඩිතවාදා සල්ලපිස්සසීති වං සචෙ මයා සද්ධිං පණ්ඩිතානං සල්ලාපෙන.

'जर, हे महाराज! आपण पंडितांच्या पद्धतीने चर्चा कराल' म्हणजे: जर आपण माझ्याशी पंडितांच्या संवादाच्या पद्धतीने चर्चा कराल.

ආවෙඨනම්පි කයිරති නිබ්බෙඨනම්පි කයිරතී’ති පඤ්හපූච්ඡනවසෙන වෙඨනං පණ්ඩිතෙහි කයිරති පඤ්හවිස්සජ්ජනවසෙන වෙඨනං පණ්ඩිතෙහි කයිරති පඤ්හවිස්සජ්ජනවසෙන නිබ්බෙඨනම්පි කයිරති.

'आवेढन (गुंतागुंत) देखील केले जाते आणि निवेढन (उकल) देखील केले जाते' म्हणजे प्रश्न विचारण्याच्या रूपाने पंडितांद्वारे आवेढन केले जाते, प्रश्न सोडविण्याच्या रूपाने पंडितांद्वारे आवेढन केले जाते आणि प्रश्न सोडविण्याच्या रूपाने निवेढन (उकल) देखील केले जाते.

නිග්ගහො’පි කයිරතී’ති නාගසෙනථෙරො මුසාභණතීතිආදිනා නිග්ගහනයෙන අඤ්ඤපණ්ඩිතානං නිග්ගහණවචනං අඤ්ඤපණ්ඩිතෙහි කයිරති. අපි ච කථාවථුප්පකරණෙ ආගතො සබ්බනිග්ගහො නිග්ගහොයෙව.

'निग्रह (खंडन) देखील केला जातो' म्हणजे 'थेर नागसेन असत्य बोलत आहेत' इत्यादी निग्रह करण्याच्या पद्धतीने इतर पंडितांचे निग्रहवचन (खंडन करणारे शब्द) इतर पंडितांद्वारे उच्चारले जातात. शिवाय, कथावत्थु प्रकरणामध्ये आलेले सर्व निग्रह हे निग्रहच आहेत.

පටික්කමම්පී’ති වං මහාරාජ’රාජා මිලිදො ජම්බුදීපෙ අග්ගරාජා කස්මා මුසා භණසී’තිආදිනා පටික්කමම්පි කයිරති.

'प्रतिक्रम (माघार घेणे/चूक दुरुस्त करणे) देखील केला जातो' म्हणजे 'हे महाराज! राजा मिलिंद जंबुद्विपातील सर्वश्रेष्ठ राजा आहेत, मग आपण असत्य का बोलता?' इत्यादी प्रकारे प्रतिक्रम देखील केला जातो.

විසෙසො ‘පීති’සම්පන්නං මුනිනො චිත්තං, ‘කම්මනා බ්‍යත්තත්තෙන ච විජ්ජාචරණසම්පන්නං ධම්මගතානං පසංසතී’තිආදිනා ගුණපසංසනසඞ්ඛාත විසෙසො. ඉධ පන කල්ලො’සි භන්තෙ’තිආදි පටිග්ගහණවිසෙසො’ති’සම්පන්නං මුනිනො චිත්තං…පෙ… ධම්මගතානං අනුමොදසී’තිආදිනා ගුණපසංසනසඞ්ඛාතො පටිග්ගහණවිසෙසො. ඉධ පන සාධු ඛො වං මහාරාජ රථං ජානාසී’තිආදි. එකං වථුං පටිජානන්තීති කල්‍යාණමණිආදිකං අඤ්ඤතරං එකං වථුං කල්‍යාණං වා අථි නථිති පටිජානන්ති පඨමදිවසෙ තයො පඤ්හා රඤ්ඤා පුච්ඡිතා නාමපඤ්ඤත්තිපඤ්හො සත්තවස්සිකපඤ්හො වීමංසනපඤ්හො.

'विशेष देखील' म्हणजे—'मुनींचे चित्त संपन्न आहे, कर्माने आणि कुशलतेने विद्याचरणसंपन्न असलेल्या धम्ममार्गावरील लोकांची ते प्रशंसा करतात' इत्यादी प्रकारे गुणांची प्रशंसा करण्याच्या रूपाने असलेला विशेष होय. परंतु येथे 'भन्ते, आपण समर्थ आहात' इत्यादी स्वीकार करण्याचा विशेष आहे. 'मुनींचे चित्त संपन्न आहे... धम्ममार्गावरील लोकांचे आपण अनुमोदन करता' इत्यादी प्रकारे गुणांची प्रशंसा करण्याच्या रूपाने असलेला स्वीकार करण्याचा विशेष होय. परंतु येथे 'हे महाराज, आपण रथाला उत्तम प्रकारे जाणता' इत्यादी. 'एका वस्तूचा स्वीकार करतात' म्हणजे कल्याणकारी मणी इत्यादींपैकी कोणतीही एक वस्तू कल्याणकारी आहे किंवा नाही, अथवा ती अस्तित्वात आहे की नाही, याचा स्वीकार करतात. पहिल्या दिवशी राजाने तीन प्रश्न विचारले होते: नामप्रज्ञप्तीचा प्रश्न, सात वर्षांच्या बालकाचा प्रश्न आणि मीमांसा (परीक्षा घेणारा) प्रश्न.

භන්තෙ නාගසෙන පුච්ඡිස්සාමීති …පෙ… කිම්පන මහාරාජ තයා පුච්ඡිතන්ති තතියො වීමංසනපඤ්හො ඨානුප්පත්තිකපටිහානජානනථාය වීමංසනවසෙන පුච්ඡිතත්තා විමංසනපඤ්හො නාම. තථ’පුච්ඡිතො මෙ භන්තෙ’ති ඉදං රඤ්ඤා අත්තනා හෙට්ඨා පුච්ඡිතෙ ද්වෙ පඤ්හෙ සධාය වුත්තං.

'भन्ते नागसेन, मी विचारणार आहे... पण हे महाराज, आपण काय विचारले आहे?' हा तिसरा प्रश्न मीमांसा प्रश्न आहे, कारण तो तात्कालिक प्रतिभेची (हजरजबाबीपणाची) परीक्षा घेण्यासाठी विचारण्यात आल्यामुळे त्याला 'मीमांसा प्रश्न' असे म्हणतात. त्यामध्ये 'भन्ते, मी विचारले आहे' हे राजाने स्वतः आधी विचारलेल्या दोन प्रश्नांच्या संदर्भात म्हटले आहे.

විස්සජ්ජිතං මෙ’ති ඉදම්පි ථෙරෙන අත්තනා හෙට්ඨා විස්සජ්ජිතෙ ද්වෙ පඤ්හෙ සධාය වුත්තං.

'मी उत्तर दिले आहे' हे देखील थेरांनी स्वतः आधी उत्तर दिलेल्या दोन प्रश्नांच्या संदर्भात म्हटले आहे.

නාගසෙනො නාගසෙනො’ති සජ්ඣායං කරොන්තො පක්කාමීති රඤ්ඤා නාගසෙනථෙරෙ බහුමානගාරවො කතො’ති දීපෙතුං බුද්ධඝොසාචරියෙන වුත්තං අගාරවො හි පුග්ගලො ගරුට්ඨානියං පුග්ගලං දිස්වාපි සුවාපි ජානිවාපි අපස්සන්තො අසුණන්තො අජානන්තො විය හොතීති. තත්‍රායං වචනථො? ආගුං පාපං න කරොතීති නාගො. සෙන්ති සයන්ති එතෙන වාදපච්චථිකා ජනාති සෙනො නාගො ච සො සෙනො චාති නාගසෙනො සාමඤ්ඤාදීසු චතුසු නාමෙසු ඉදං කිත්තිමනාමං.

‘नागसेन, नागसेन’ असा सज्झाय (स्मरण) करत तो निघून गेला, याद्वारे राजाने नागसेन थेरांबद्दल अत्यंत आदर व बहुमान व्यक्त केला, हे दर्शवण्यासाठी आचार्य बुद्धघोषांनी म्हटले आहे. कारण आदर नसलेली व्यक्ती आदरणीय व्यक्तीला पाहूनही, ऐकूनही किंवा जाणून घेऊनही न पाहिल्यासारखी, न ऐकल्यासारखी आणि न जाणल्यासारखीच असते. तिथे शब्दाचा अर्थ काय आहे? जो पाप (आगुं) करत नाही तो ‘नाग’ होय. ज्याच्याद्वारे वाद घालणारे प्रतिपक्षी शांत होतात (शयन करतात) तो ‘सेन’ होय. जो नागही आहे आणि सेनही आहे तो ‘नागसेन’ होय. सामान्य इत्यादी चार प्रकारच्या नावांमध्ये हे ‘कृत्रिम नाव’ (दिलेले नाव) आहे.

සුට්ඨු ථෙරො අබභනුමොදීති’සාධු සුට්ඨු’ති වචනෙන. අන්තරාමග්ගෙ පුච්ඡිතො අනථකාලපඤ්හො.

थेरांनी ‘साधू, सुठ्ठू’ (उत्तम, छान) या शब्दांनी चांगल्या प्रकारे अनुमोदन केले. वाटेत विचारलेला प्रश्न हा अयोग्य वेळचा प्रश्न (अनर्थकालप्रश्न) होता.

කතමෙථ නාගසෙනො’ති කතමො ධම්මො එතස්මිං වචනෙ නාගසෙනො නාම හොතීති පුච්ඡි.

‘यात नागसेन कोण आहे?’ म्हणजे या वचनात कोणता धर्म (घटक) ‘नागसेन’ नावाचा आहे, असा प्रश्न विचारला.

ජීවො’ති ජීවභුතො වායො.

‘जीव’ म्हणजे जीवभूत वायू (प्राणवायू) होय.

අස්සාසපස්සාසා නාමෙතෙ කායසඞ්ඛාරො’ති ථෙරො අභිධම්මකථං අකාසීති ඉමිනා අනන්තකායස්ස එතෙ අන්තො-පවිසන-බහි-නික්ඛමතවාතා අස්සාසපස්සසා නාම කරජකායෙන අභිසඞ්ඛරීයන්ති, තස්මා කායසඞ්ඛාරා ච හොන්ති, තෙනෙව ජීවෙන නාගසෙනො නාගසෙනො’ති ඉමිනා නාමමත්තං ගණ්හාති න පුග්ගලො ජීවො ගහෙතබ්බො’ති ථෙරො අභිධම්මකථං අකාසි.

‘श्वास आणि उच्छ्वास हे कायसंस्कार आहेत’ या वचनाने थेरांनी अभिधम्म चर्चा केली. याद्वारे अनंतकायाचे (शरीराचे) हे आत जाणारे आणि बाहेर पडणारे वायू म्हणजेच श्वास-उच्छ्वास होत, जे या भौतिक शरीराद्वारे (करजकाय) संस्कारित केले जातात. म्हणूनच ते कायसंस्कार आहेत. त्याचप्रमाणे, केवळ त्या जीवामुळे ‘नागसेन, नागसेन’ असे नाममात्र ग्रहण केले जाते, तिथे कोणताही स्वतंत्र ‘पुद्गल’ किंवा ‘जीव’ ग्रहण केला जाऊ शकत नाही, अशी थेरांनी अभिधम्म चर्चा केली.

උපාසකත්තං පවෙදෙසී’ති අත්තසන්නිය්‍යාතනෙන සිස්සභාවූපගමනෙන පණිපාතෙන සමාදානෙනාති චතුසු සරණගමනූපායෙසු සමාදානෙන රතනත්තයස්ස ච ථෙරස්ස ච උපාසකභාවං, බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමි, තඤ්ච සරණං ගච්ඡාමි, උපාසකං මං ධාරෙහි අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගතන්ති.

‘उपासकत्व जाहीर केले’ म्हणजे स्वतःला समर्पित करून, शिष्यत्व पत्करून, वंदन करून आणि व्रत ग्रहण करून, अशा चार प्रकारच्या शरणगमनाच्या उपायांपैकी व्रत ग्रहणाने (समादानाने) त्रिरत्न आणि थेरांच्या प्रति उपासकभाव व्यक्त केला की, ‘मी बुद्धाला शरण जातो, मी धम्माला शरण जातो, मी संघाला शरण जातो; आणि मी तुम्हालाही शरण जातो. आजपासून मला प्राण असेपर्यंत शरण गेलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.’

අනන්තකායපඤ්හො චතුථො.

अनंतकाय प्रश्न चौथा समाप्त.

කිම්හි හොති කථාසල්ලාපො’ති කිම්හි කාරණෙ නිමිත්තභුතෙ කථාසල්ලාපො හොති. කිම්පයොජනො කථාසල්ලාපො’ති අධිප්පායො ඉදං රඤඤා කිමථාය වුත්තං? අනුයොගදානථාය චෙව පුච්ඡනස්ස ඔකාසදාපනථාය චාති ඤාතබ්බං.

‘कशात संभाषण होते?’ म्हणजे कोणत्या कारणाने किंवा निमित्ताने संभाषण होते? ‘संभाषणाचा हेतू काय?’ हा राजाचा विचार कशासाठी होता? तो प्रश्न विचारण्याची संधी देण्यासाठी आणि चर्चा पुढे नेण्यासाठी होता, असे समजावे.

අථෙන මයං මහාරාජ අථිකා අථෙන හොතු කථාසල්ලපො’ති ඉමිනා ථෙරො රඤ්ඤො අනුයොගඤ්චෙව ඔකාසඤ්ච දෙති තථ අථෙනා’ති.

‘महाराज, आम्ही अर्थाचे (प्रयोजनाचे) अर्थी आहोत, अर्थासाठीच संभाषण होऊ दे’ या वचनाने थेर राजाला प्रश्न विचारण्याची आणि संभाषणाची संधी देतात, तसेच ‘अर्थाने’ असे म्हणतात.

’අථො පයොජනො සද්දා’භිධෙය්‍ය වුද්ධියං ධනෙ,වථම්හි කාරණෙ නාසෙ හිතෙ පච්ඡිමපබ්බතෙ’ති;

‘अर्थ, प्रयोजन, शब्द, अभिधेय, वृद्धी, धन, कारण, नाश, हित आणि पश्चिम पर्वत (अस्त पर्वत) या अर्थांमध्ये ‘अथ’ हा शब्द वापरला जातो.’

එවං වුත්තෙසු අථෙසු ඉධ පයොජනඤ්ච හිතඤ්ච ලබ්භති. තෙසු ලොකියලොකුත්තරඵලං පයොජනං නාම, සාසනවුද්ධි වා. යථිච්ඡිතඵලනිප්ඵාදානො හිනොති පවත්තතීති හිතං. දානසීලාදිලොකියලොකුත්තරකාරණං.

अशा प्रकारे सांगितलेल्या अर्थांमध्ये येथे ‘प्रयोजन’ आणि ‘हित’ हे दोन अर्थ अभिप्रेत आहेत. त्यापैकी लौकिक आणि लोकोत्तर फळाला ‘प्रयोजन’ किंवा ‘शासनवृद्धी’ (धम्माची वृद्धी) म्हणतात. इच्छित फळ मिळवून देणारे ते ‘हित’ होय, जे दान, शील इत्यादी लौकिक व लोकोत्तर गुणांचे कारण आहे.

කින්තී’ති කිම්හි අසඞ්ඛතධාතුසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ ඵලසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ ඉදං පච්චුප්පන්නදුක්ඛං නිරුජ්ඣෙය්‍ය.

‘कशासाठी?’ म्हणजे कशामध्ये, ज्याला असंस्कृत धातू किंवा निर्वाण म्हटले जाते, त्या निर्वाणरूपी फळामध्ये हे वर्तमान दुःख निरुद्ध व्हावे (नष्ट व्हावे).

අනුපාදාපරිනිබ්බානන්ති අරහත්තඵලසඞ්ඛාතං අනුපාදාපරිනිබ්බානං. නිබ්බානඤ්හි දුවිධං අපච්චයපරිනිබ්බානං අනුපාදාපරිනිබ්බානන්ති. තෙසු අවිජ්ජාදිපච්චයරහිතත්තා අසඞ්ඛතධාතු අපච්චය-පරිනිබ්බානං නාම. කිලෙසසඞ්ඛත-පරිනිබ්බානසඞ්ඛාතං උපාදාන රහිතත්තා අරහත්තඵලං අනුපාදාපරිනිබ්බානං නාම.

‘अनुपादापरिनिर्वाण’ म्हणजे अर्हतफळरूपी अनुपादापरिनिर्वाण होय. निर्वाण दोन प्रकारचे आहे: अप्रत्ययपरिनिर्वाण आणि अनुपादापरिनिर्वाण. त्यापैकी अविद्या इत्यादी प्रत्ययांपासून (कारणांपासून) रहित असल्यामुळे असंस्कृत धातूला ‘अप्रत्ययपरिनिर्वाण’ म्हणतात. क्लेशरूपी उपादानांपासून रहित असल्यामुळे अर्हतफळाला ‘अनुपादापरिनिर्वाण’ म्हणतात.

රාජාභිනීතා’ති රාජූහි පීළිතා රාජභීතා වා.

‘राजाकडून पीडित’ म्हणजे राजाने त्रास दिलेले किंवा राजाच्या भयाने पळून आलेले.

ඉණට්ටා’ති ඉණෙන පීළිතා.

‘कर्जबाजारी’ म्हणजे कर्जाने पीडित झालेले.

කල්ලො’සීති බ්‍යාකරණ ඤාණෙන ඡෙකො’සි, අඞ්ගුත්තරටීකායං’ බ්‍යාකරණෙ සමථො’. පටිබලො’තිපි වත්තුං වට්ටති යෙවාති.

‘तू समर्थ आहेस’ म्हणजे उत्तराच्या ज्ञानाने तू चतुर आहेस. अंगुत्तरटीकेमध्ये ‘व्याकरणात (उत्तरामध्ये) कुशल’ असा अर्थ आहे. ‘प्रतिबल’ (समर्थ) असे म्हणणेही योग्यच आहे.

පබ්බජ්ජාපඤ්හො පඤ්චමො.

प्रव्रज्या प्रश्न पाचवा समाप्त.

සොපාදානො’ති සකිලෙසො.

‘सोपादान’ म्हणजे क्लेशांसह असलेला.

පටිසදහනපඤ්හො ඡට්ඨො.

प्रतिसंधान (पुनर्जन्म) प्रश्न सहावा समाप्त.

යොනිසො මනසිකාරෙනාති අනිච්චං දුක්ඛන්ති උපායෙන පථෙන සාරණලක්ඛණෙන ආරම්මණපටිපාදකමනසිකාරෙන.

‘योनिशो मनसिकाराने’ म्हणजे अनित्य आणि दुःख या योग्य मार्गाने, लक्षणांचे स्मरण करून आलंबनाला ग्रहण करणाऱ्या मनसिकाराने.

මනසිකාරපඤ්හො සත්තමො.

मनसिकार प्रश्न सातवा समाप्त.

උස්සහනලක්ඛණෙ’ති සම්පයුත්තානං ආරම්මණෙ සංයොජනවසෙන උස්සහනලක්ඛණෙ ගණ්හනලක්ඛණෙ වා.

‘उत्साह हे लक्षण आहे’ म्हणजे संप्रयुक्त धर्मांना आलंबनामध्ये जोडण्याच्या दृष्टीने उत्साह दाखवणे किंवा त्यांना ग्रहण करणे हे लक्षण होय.

මනසිකාරලක්ඛණපඤ්හො අට්ඨමො.

मनसिकार लक्षण प्रश्न आठवा समाप्त.

යො සීලක්ඛධො වරපාතිමොක්ඛියො’ති යො පාතිමොක්ඛසීලසංවරසඞ්ඛාතො බුද්ධුප්පාදෙයෙව උප්පන්නො සීලගුණො සයං පතිට්ඨාති ඉදුයාදීනං එකදසන්නං කුසලධම්මානං නිස්සයාකාරෙන නිස්සයපච්චයො චෙව බලවකාරණට්ඨෙන උපනිස්සයො ච පථවී ඉව සත්තානං පතිට්ඨා.

‘जो शीलस्कंध श्रेष्ठ प्रातिमोक्ष आहे’ म्हणजे जो प्रातिमोक्षसंवर शीलरूपी बुद्धोत्पाद काळातच उत्पन्न झालेला शीलगुण स्वतः प्रस्थापित करतो, तो श्रद्धा इत्यादी अकरा कुशल धर्मांना आश्रय देण्याच्या स्वरूपात ‘निश्रयप्रत्यय’ आणि प्रबळ कारण असल्यामुळे ‘उपनिष्रयप्रत्यय’ ठरतो, जशी पृथ्वी सर्व प्राण्यांचा आधार असते.

සීලපතිට්ඨානලක්ඛණපඤ්හො නවමො.

शीलप्रतिष्ठापन लक्षण प्रश्न नववा समाप्त.

අඤ්ඤෙසං චිත්තං විමුත්තං පස්සිවා’ති අඤ්ඤෙසං අරියානං සොතාපත්තිඵලාදිකෙ ඵලෙ විසෙසෙන අධිමුත්තං පක්ඛදන්තං ඤාණචක්ඛුනා පස්සිවා.

‘इतरांचे चित्त विमुक्त झालेले पाहून’ म्हणजे इतर आर्य पुद्गलांचे चित्त स्रोतापत्ती इत्यादी फळांमध्ये विशेष रूपाने विमुक्त व प्रविष्ट झालेले ज्ञानचक्षूने पाहून.

සද්ධාලක්ඛණපඤ්හො දසමො.

श्रद्धा लक्षण प्रश्न दहावा समाप्त.

සබ්බෙ කුසලා ධම්මා’ති සබ්බෙ ලොකියකුසලධම්මා උප්පන්නා න පරිහායන්ති.

‘सर्व कुशल धर्म’ म्हणजे उत्पन्न झालेले सर्व लौकिक कुशल धर्म नष्ट होत नाहीत.

වීරියලක්ඛණපඤ්හො එකාදසමො.

वीर्य (प्रयत्न) लक्षण प्रश्न अकरावा समाप्त.

අපිලාපනලක්ඛණො’ති ආරම්මණෙ අනුපවිසනට්ඨෙන ඔගාහනලක්ඛණො සප්පටිභාගධම්මො’ති පටිභාගෙන පච්චථිකෙන සහ වත්තන්තීති සප්පටිභාගා සුක්කො ච කණ්හපටිභාගෙන සප්පටිභාගො.

‘अपिलापन (न विसरणे) हे लक्षण आहे’ म्हणजे आलंबनामध्ये प्रविष्ट न होता त्यात खोलवर उतरणे हे लक्षण होय. ‘सप्रतिभाग धर्म’ म्हणजे जे विरोधी धर्मांसोबत राहतात. जसे शुक्ल (शुभ) हे कृष्ण (अशुभ) धर्माच्या प्रतिपक्षाने सप्रतिभाग आहे.

කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙ’ති ඊදිසපාඨො යදි අථි සුදරොයෙව.

‘कृष्ण-शुक्ल-सप्रतिभाग’ असा पाठ जर असेल, तर तो अतिशय उत्तम आहे.

අපිලාපෙතීති අනුපවිසනට්ඨෙන ඔගාහති.

‘अपिलापेती’ म्हणजे प्रविष्ट न होता खोलवर उतरतो.

හිතාහිතානං ධම්මානං ගතියො’ති කුසලාකුසලානං ධම්මානං ඉට්ඨානිට්ඨ-විපාකදානභාව-සංඛාත-නිප්ඵත්තියො.

‘हितकारक आणि अहितकारक धर्मांची गती’ म्हणजे कुशल आणि अकुशल धर्मांचे इष्ट व अनिष्ट विपाक देण्याच्या स्वरूपातील परिणाम.

සබ්බථකන්ති සබ්බකිච්චෙ නියුත්තං සබ්බලීනුධච්චෙසු ඉච්ඡිතබ්බං වා.

‘सर्वार्थक’ म्हणजे सर्व कार्यांमध्ये नियुक्त असलेला किंवा सर्व आळस व उद्धतपणामध्ये इच्छिण्याजोगा.

සතිලක්ඛණපඤ්හො ද්වාදසමො.

स्मृती लक्षण प्रश्न बारावा समाप्त.

තප්පමුඛා’වාති රාජප්පධානා ඉව.

‘त्यांच्यात प्रमुख असलेला’ म्हणजे राजाप्रमाणे मुख्य असलेला.

සමාධිපඤ්හො තෙරසමො.

समाधी प्रश्न तेरावा समाप्त.

යො උප්පජ්ජති සො එව සො’ති යො පථවිඵස්සාදිපරමථධම්මො උප්පජ්ජති, සො උප්පන්නපුබ්බධම්මො එව.

‘जो उत्पन्न होतो तोच तो आहे’ म्हणजे जो पृथ्वी, स्पर्श इत्यादी परमार्थ धर्म उत्पन्न होतो, तो पूर्वी उत्पन्न झालेला धर्मच होय.

පඤ්ඤාලක්ඛණපඤ්හො චුද්දසමො.

प्रज्ञा लक्षण प्रश्न चौदावा समाप्त.

නානා-එකකිච්චකරණපඤ්හො පණ්ණරසමො.

नाना-एककृत्यकरण प्रश्न पंधरावा समाप्त.

පණ්ණරසපඤ්හවන්තො පඨමවග්ගො සමත්තො.

पंधरा प्रश्नांचा पहिला वर्ग समाप्त झाला।

වං පන භන්තෙ එවං වුත්තෙ කිං වදෙය්‍යාසී’ති යදා වං දහරො තරුණො මදො උත්තානසෙය්‍යකො අහොසි සොයෙව වං එතරහි මහන්තො’ති ඉමස්මිං වචනෙ මයා ච කෙනවිධ පුච්ඡනවසෙන වුත්තෙ වං කිං වදෙය්‍යාසීති යොජනා.

पण भन्ते, असे विचारले असता आपण काय म्हणाल? 'जेव्हा आपण लहान, तरुण, कोमल आणि पाठीवर निजणारे (बाळ) होतात, तेच आपण आता मोठे झाला आहात काय?' या वाक्यात माझ्याद्वारे किंवा इतर कोणाद्वारे विचारलेल्या प्रश्नाच्या संदर्भात 'आपण काय म्हणाल?' अशी योजना आहे।

දුතියවග්ගෙ පන ධම්මසන්තතිපඤ්හො පඨමො.

दुसऱ्या वर्गात धम्मसंततीचा प्रश्न पहिला आहे।

න පටිසදහනජානනපඤ්හො දුතියො.

प्रतिसंधि न जाणण्याचा प्रश्न दुसरा आहे।

සකිච්චයන්ති අත්තනො විසයොභාසනකිච්චං.

'स्वतःचे कार्य' म्हणजे स्वतःच्या विषयाला प्रकाशित करण्याचे कार्य।

ආලිම්පනං විජ්ඣාපෙතුන්ති අග්ගිං නිබ්බාපෙතුං

'पेटलेली आग विझवणे' म्हणजे अग्नी विझवणे।

පඤ්ඤානිරුජ්ඣනපඤ්හො තතියො.

प्रज्ञेच्या निरोधाचा प्रश्न तिसरा आहे।

නිබ්බිසං භතකො යථා’ති යථා භතකො භතකකම්මං කවා ලක්ඛං නිබ්බිසං නිබ්බිසන්තො ලභන්තො දුක්ඛං ජීවිතුං නාභිනදති මරණඤ්ච නාභිනදති මරණකාලං ආගමෙති, එවමෙවාහං කාලං මරණකාලං පටිකඞ්ඛාමි ආගමෙමීති අධිප්පායො.

'ज्याप्रमाणे मजुरी मिळवणारा मजूर' म्हणजे ज्याप्रमाणे मजूर मजुरीचे काम करून, ठरलेली मजुरी मिळवत असताना, दुःखाने जगण्याचीही इच्छा करत नाही आणि मरणाचीही इच्छा करत नाही, तर केवळ मरणाच्या वेळेची वाट पाहतो; त्याचप्रमाणे मी मरणाच्या वेळेची (काळाची) प्रतीक्षा करतो, वाट पाहतो, असा अभिप्राय आहे।

පරීනිබ්බානපඤ්හො චතුථො.

परिनिर्वाणाचा प्रश्न चौथा आहे।

යදි කුසලා න දුක්ඛා’ති සුඛා වෙදනා කුසලා යදි සියා සා කුසලා වෙදනා න දුක්ඛභූතා.යදි සියා සා කුසලා න හොති. කුසලං දුක්ඛන්ති න උපපජ්ජතී’ති කුසලං දුක්ඛභුතන්ති වචනං න උපපජ්ජතීති වත්තුං න යුජ්ජති. කුසලං දුක්ඛං න. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චනීකත්තා’ති රඤ්ඤො අධිප්පායො. සභාවො පන එවං න හොති. කුසලා හි සුඛා වෙදනා සඞ්ඛාරදුක්ඛෙන විපරිණාමදුක්ඛෙන’පි දුක්ඛා. නෙක්ඛම්මනිස්සිතදොමනස්සසඞ්ඛාතදුක්ඛා’පි අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලා සියාති ථෙරො පන මයි රාජානං අයොගුළහිමපිණ්ඩපඤ්හං පුච්ඡන්තෙ තං රාජා මිච්ඡා බ්‍යාකරිස්සති. තස්මිං දොසං ආරොපෙස්සාමි. රාජා තං මිච්ඡා බ්‍යාකරිස්සති. තස්මිං දොසං ආරොපෙස්සාමි. රාජා තං හරිතුං අසක්කොන්තො මං අථජප්පනං යාචිස්සති. අථ රාජාතං සභාවථං සඤ්ඤාපෙස්සාමීති මන්වා තං කිම්මඤ්ඤසි මහාරාජා’තිආදිමාහ. කින්නු ඛො මහාරාජ උභො’පි තෙ දහෙය්‍යුන්ති ඉමස්මිං පුච්ඡාවචනෙ ථෙරෙන වුත්තෙ රාජා සීතුණ්හසමඤ්ඤාතා තෙජොධාතු’ති සුතත්තා සීතහිමපිණ්ඩස්ස ඛරඛාදනභාවඤ්ච සධාය ධාතුනං උස්සදභාවජානනඤාණතො විරුජ්ඣිවා’ආම භන්තෙ උභො’පි තෙ දහෙය්‍යුන්ති විරුද්ධපටිවචනං අදාසි.

‘जर कुशल दुःखकारक नसेल तर’ म्हणजे जर सुखद वेदना कुशल असेल, तर ती कुशल वेदना दुःखमय असणार नाही। जर ती (दुःखमय) असेल, तर ती कुशल असणार नाही। ‘कुशल हे दुःखकारक आहे हे जुळत नाही’ म्हणजे ‘कुशल हे दुःखमय आहे’ असे म्हणणे योग्य नाही। ‘कुशल हे दुःख नाही, कारण ते एकमेकांच्या परस्पर विरोधी आहेत’ असा राजाचा अभिप्राय आहे। परंतु वास्तविकता (स्वभाव) अशी नसते। कारण कुशल सुखद वेदना सुद्धा संस्कार-दुःख आणि विपरिणाम-दुःख यामुळे दुःखमयच असते। नैष्क्रम्य-आश्रित दौर्मनस्य नावाचे दुःख देखील दोषरहित (अनवद्य) असल्यामुळे कुशल असू शकते। थेरांनी विचार केला की, 'मी राजाला लोखंडाचा तप्त गोळा आणि बर्फाचा गोळा याविषयी प्रश्न विचारला असता, राजा त्याचे चुकीचे उत्तर देईल। मग मी त्याच्यावर दोषारोप करीन। राजा त्याचे खंडन करण्यास असमर्थ होऊन मला अर्थ स्पष्ट करण्याची विनंती करेल। तेव्हा मी राजाला वास्तविक अर्थ समजावून सांगेन।' असा विचार करून त्यांनी 'महाराज, आपल्याला काय वाटते?' इत्यादी विचारले। 'महाराज, ते दोन्ही आपल्याला जाळतील का?' या थेरांच्या प्रश्नवचनावर, राजाने - शीत आणि उष्ण या दोन्हीला 'तेजोधातू' म्हटले जाते असे ऐकले असल्यामुळे आणि बर्फाच्या गोळ्याच्या तीव्र दाहकतेचा विचार करून, धातूंच्या तीव्रतेच्या ज्ञानाच्या विरुद्ध जाऊन - 'होय भन्ते, ते दोन्ही जाळतील' असे परस्परविरोधी उत्तर दिले।

න හි භන්තෙ’ති රඤ්ඤො අවජානනපටික්ඛපනං.

'नाही भन्ते' हे राजाचे नकार देणे आणि नाकारणे (अस्वीकार करणे) आहे।

අජානාහි නිග්ගහන්ති ථෙරවචනං. යස්මා තෙ පුරිමාය’ආමා’ති පටිඤ්ඤාය පච්ඡිමා’න හි භන්තෙ’ති පටිඤ්ඤා පච්ඡිමාය ච පුරිමා න සධියතී. තස්මා වං නිග්ගහං පත්තො. වං නිග්ගහං දොසං අපරාධං සම්පිටිච්ඡාහී’ති අථො. ඉදානි උභින්නං තත්තාභාවදස්සනවසෙන උභින්නං සීතලාභාවදස්සනවසෙන ච තං නිග්ගහං පාකටං කරොන්තො යදි තත්තං දහතී’තිආදිමාහ.

'निग्रह (पराभव) समजून घ्या' हे थेरांचे वचन आहे। कारण तुमच्या पहिल्या 'होय' या प्रतिज्ञेशी नंतरची 'नाही भन्ते' ही प्रतिज्ञा जुळत नाही, आणि नंतरच्या प्रतिज्ञेने पहिली सिद्ध होत नाही। त्यामुळे आपण निग्रहाला (पराभवाला) प्राप्त झाला आहात। आपण आपला निग्रह, दोष आणि अपराध मान्य करावा, असा याचा अर्थ आहे। आता दोन्हीच्या उष्णतेचा अभाव दाखवून आणि दोन्हीच्या शीतलतेचा अभाव दाखवून तो निग्रह स्पष्ट करताना 'जर उष्ण जाळते' इत्यादी म्हटले आहे।

තථ– ‘යදි තත්තං දහතී’ති සචෙ උභින්නං තත්තතා දහති. යදි තත්තං දහතී’ති ච ඨපනවචනං.

तेथे - 'जर उष्ण जाळते' म्हणजे जर त्या दोन्हीची उष्णता जाळते। आणि 'जर उष्ण जाळते' हे प्रस्थापना-वचन (गृहीतक) आहे।

න ච තෙ උභො’ති දොසාරොපනවචනං.

'आणि ते दोन्ही नाही' हे दोषारोप करणारे वचन आहे।

තෙන න උප්පජ්ජතී’ති තෙන තස්මිං උභින්නං උණ්හභාවකාරණා උභො’පෙතෙ දහන්ති’ති වචනං තත්තභාවස්ස දහනෙ න උපපජ්ජති, න යුජ්ජති.

'त्यामुळे हे जुळत नाही' म्हणजे त्यामुळे त्या दोन्हीच्या उष्णतेच्या कारणामुळे 'ते दोन्ही जाळतात' हे म्हणणे उष्णतेच्या जाळण्याच्या बाबतीत जुळत नाही, योग्य ठरत नाही।

යදි සීතලං දහතීති සචෙ උභින්නං සීතලභාවො දහති තෙන න උපපජ්ජතී’ති තස්මා කාරණා උභින්නං සීතලාභාවකාරණා උභො’පි තෙ දහන්ති’ති වචනං සීතලභාවස්ස දහනෙන න උපපජ්ජතී’ති වත්තුං න යුජ්ජති පුන තං දොසං පාකටතරං කරොන්තො ථෙරො කිස්ස පන තෙ මහාරාජ උභො’පි දහන්තිතිආදිමාහ.

'जर शीतल जाळते' म्हणजे जर त्या दोन्हीचा शीतलभाव जाळतो। 'त्यामुळे हे जुळत नाही' म्हणजे त्या कारणाने, दोन्हीच्या शीतलतेच्या कारणामुळे 'ते दोन्ही जाळतात' हे म्हणणे शीतलभावाच्या जाळण्याच्या बाबतीत जुळत नाही, असे म्हणणे योग्य ठरत नाही। पुन्हा तो दोष अधिक स्पष्ट करताना थेरांनी 'तर मग महाराज, ते दोन्ही आपल्याला का जाळतात?' इत्यादी विचारले।

(කිස්ස)තථ-කිස්සාති කෙන කාරණෙන උභොපි තෙ දහන්තීති.

तेथे - 'का' म्हणजे कोणत्या कारणाने ते दोन्ही जाळतात।

තෙන න උපපජ්ජතීති කෙන තස්මා කාරණා එකස්ස උණ්හස්ස එකස්ස සීතලස්ස භාවකාරණා උභොපි තෙ දහන්තී’ති තයා වුත්තවචනං න උපපජ්ජති න වට්ටති. උභොපි තෙ දහන්තීති වුත්තං, අයුත්තම්පි තයා වුත්තමෙව. කුසලං දුක්ඛන්ති වත්තුං වුත්තමෙව කුසලං දුක්ඛන්ති න උපපජ්ජතීති ඉදං වං කස්මා වදසි? වත්තුං යුත්තවචනං න යුජ්ජතීති වදසි වත්තුං අයුත්තවචනං යුජ්ජතීති වදසීති ථෙරස්ස වචනෙන අත්තනො වාදෙ දොසං පස්සන්තො තං පරිහරිතුං අසක්කොන්තො නීවමනො ථෙරං අථජප්පනං යාචන්තො’නාහං පටිබලො’තිආදිමාහ.

'त्यामुळे हे जुळत नाही' म्हणजे ज्या कारणाने, एक उष्ण आणि एक शीतल असल्यामुळे 'ते दोन्ही जाळतात' असे आपण म्हटलेले वचन जुळत नाही, योग्य ठरत नाही। 'ते दोन्ही जाळतात' असे म्हटले गेले, जे अयोग्य असूनही आपणच म्हटले आहे। 'कुशल हे दुःखकारक आहे' असे म्हणणे योग्य असताना 'कुशल हे दुःखकारक आहे हे जुळत नाही' असे आपण का म्हणता? जे म्हणणे योग्य आहे त्याला आपण अयोग्य म्हणता आणि जे अयोग्य आहे त्याला योग्य म्हणता। थेरांच्या या वचनाने आपल्या वादातील दोष पाहून, त्याचे निवारण करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे नम्र होऊन थेरांना अर्थ स्पष्ट करण्याची याचना करत 'मी समर्थ नाही' इत्यादी म्हणाला।

තයා වාදිනාති යුත්තමථගම්භීරවිචිත්තපටිභානවාදිනා

'आपल्यासारख्या वादविवादातील कुशल व्यक्तीशी' म्हणजे योग्य, गंभीर आणि विविध प्रकारच्या प्रतिभेने युक्त वाद करणाऱ्याशी।

සාධූ අථං ජප්පෙහී තී සාධු යාචාමි. සුඛා වෙදනා කුසලාති වා අකුසලා අබ්‍යාකතාති වා ඉමස්ස මයා පුච්ඡිතවචනස්ස අථං ජප්පෙහි දෙසෙහි අථෙනාහං අථිකො, කිං විවාදෙනාති අධිප්පායො.

'कृपया अर्थ सांगावा' म्हणजे मी प्रार्थना करतो। 'सुखद वेदना कुशल आहे की अकुशल की अव्याकृत' या माझ्या विचारलेल्या प्रश्नाचा अर्थ सांगावा, उपदेश करावा। कारण मी अर्थाचा अर्थी (इच्छुक) आहे, वादाशी काय देणेघेणे, असा अभिप्राय आहे।

ගෙහනිස්සිතානීති ගෙහසදිසකාමගුණනිස්සිතානි තමාරබ්භ පවත්තානීති අථො.

'गृह-आश्रित' म्हणजे घरासारख्या कामगुणांवर आश्रित असणारे आणि त्यासंबंधी प्रवृत्त होणारे, असा अर्थ आहे।

නෙක්ඛම්මනිස්සීතානී’ති.

'नैष्क्रम्य-आश्रित' (नेक्खम्मनिस्सित)।

එථ

येथे।

‘පබ්බජ්ජා පඨමං ධානං නිබ්බානඤ්ච විපස්සනාසබ්බෙපි කුසලා ධම්මා නෙක්ඛම්මන්ති පවුච්චතී’ති,වුත්තනෙක්ඛම්මෙසු නිබ්බානවිපස්සනාකුසලධම්මසඞ්ඛාතෙ;

'प्रव्रज्या, पहिले ध्यान, निर्वाण आणि विपश्यना, तसेच सर्व कुशल धम्मांना नैष्क्रम्य म्हटले जाते', अशा प्रकारे सांगितलेल्या नैष्क्रम्यामध्ये निर्वाण, विपश्यना आणि कुशल धम्म समाविष्ट आहेत।

නෙක්ඛම්මෙ නිස්සිතානි.

नैष्क्रम्यावर आश्रित असणारे।

සුඛවෙදනාපඤ්හො පඤ්චමො.

सुखद वेदनेचा प्रश्न पाचवा आहे।

සො ච අඤ්ඤපඤ්හෙහි ගම්භීරතරො, කුලපුත්තෙහි මයා වුත්තඅථමත්තෙන සන්තොසං කවා අත්තනො පඤ්ඤානුභාවෙන ච පුනප්පුනං චින්තෙවා පුබ්බාපරං සල්ලක්ඛෙවා යො මයා වුත්තඅථතො යුත්තරො සො අථො ගහෙතබ්බො යෙවාති.

आणि तो इतर प्रश्नांपेक्षा अधिक गंभीर आहे। कुलपुत्रांनी माझ्याद्वारे सांगितलेल्या केवळ अर्थानेच संतुष्ट न होता, आपल्या प्रज्ञेच्या प्रभावाने वारंवार विचार करून, पूर्व-अपर संबंध लक्षात घेऊन, माझ्याद्वारे सांगितलेल्या अर्थापेक्षा जो अधिक योग्य अर्थ असेल, तोच ग्रहण करावा।

නාමරූපන්ති නාමකරණට්ඨෙන නමනට්ඨෙන චත්තාරො අරූපිනො ඛධා නාමං. ඉධ විපාකනාමං අධිප්පෙතං සීතාදීහි රුප්පනට්ඨෙන රූපං නිප්පරියායතො ඡන්නවුතිරූපකොට්ඨාසසඞ්ඛාතං නිප්ඵන්නරූපං පරියායතො දසවිධා අනිප්ඵන්නරූපඤ්ච චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායභාවවථුදසකසඞ්ඛාතා සත්ත දසකා, චිත්ත උතු-ආහාරජඅට්ඨකා තයො, චිත්තජ උතුජසද්දවසෙන ද්වෙ සද්දා’ති ඡන්නවුතිරූපකොට්ඨාසා. ඉධ පන කම්මජරූපං අධිප්පෙතං.

'नामरूप' म्हणजे नामकरण करण्याच्या अर्थाने आणि नमण्याच्या (झुकण्याच्या) अर्थाने चार अरूपी स्कंध म्हणजे 'नाम' होय। येथे विपाक-नाम अभिप्रेत आहे। थंडी इत्यादींमुळे बाधित होण्याच्या अर्थाने 'रूप' होय। मुख्य अर्थाने शहाण्णव रूप-कोष्ठांमध्ये विभागलेले निष्पन्न-रूप, आणि गौण अर्थाने दहा प्रकारचे अनिष्पन्न-रूप होय। चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा, काय, भाव आणि वस्तू या दशकांच्या रूपाने सात दशक; चित्तज, ऋतुज आणि आहारज अष्टकांच्या रूपाने तीन अष्टक; चित्तज आणि ऋतुज शब्दांच्या रूपाने दोन शब्द - असे शहाण्णव रूप-कोष्ठांश आहेत। परंतु येथे कर्मज-रूप अभिप्रेत आहे।

තෙන කම්මෙන අඤ්ඤං නාමරූපං පටිසදහතීති තෙන කුසලාකුසලකම්මෙන අඤ්ඤං නාමරූපං අඤ්ඤං අනාගතනාමරූපං සුගතිදුග්ගතිපරියාපන්නං ඉමිනා පච්චුප්පන්නනාමරූපෙන සද්ධිං පටිසදහති.

त्या कर्माने दुसरे नामरूप प्रतिसंधी घेते (पुनर्जन्म घेते) म्हणजे त्या कुशल-अकुशल कर्माने दुसरे नामरूप, दुसरे अनागत (भविष्यातील) नामरूप जे सुगती किंवा दुर्गतीमध्ये समाविष्ट आहे, ते या वर्तमान नामरूपासोबत प्रतिसंधी घेते.

පුරිමං භන්තෙ අම්බබීජං භූතං මූලකාරණභූතං අපච්චක්ඛාය අවිජහිවා නිබ්බත්තෙන පච්ඡිමෙන අම්බෙන පුරිසො දණඩප්පත්තො භවෙය්‍යාති යොජනා.

भन्ते, पूर्वीचे आंब्याचे बीज जे मूळ कारण होते, त्याचा त्याग न करता किंवा त्याला न सोडता, नंतर उत्पन्न झालेल्या आंब्यामुळे मनुष्य दण्डास पात्र ठरेल, अशी ही योजना (जुळणी) आहे.

නාමරූපපටිසදහනපඤෙහා ඡට්ඨො.

नामरूप-प्रतिसंधीचा प्रश्न हा सहावा आहे.

සත්තොපමාපතිමණඩිතො.

सात उपमांनी सुशोभित.

අධිකාරන්ති මහන්තං පූජාසක්කාරං. අයං සත්තමොපඤ්හො පුන පුච්ඡතෙ. උපමං සොතුකාමතාවසෙන පුන පුච්ඡිතො’ති ඤාතබ්බං.

'अधिकार' म्हणजे मोठा पूजा-सत्कार. हा सातवा प्रश्न पुन्हा विचारला गेला आहे. उपमा ऐकण्याच्या इच्छेमुळे तो पुन्हा विचारला गेला आहे, असे समजावे.

පුනපටිසදහනපඤ්හො සත්තමො.

पुन्हा प्रतिसंधी घेण्याचा प्रश्न हा सातवा आहे.

නාමරූපපඤ්හො අට්ඨමො.

नामरूपाचा प्रश्न हा आठवा आहे.

අද්ධාපඤ්හො නවමො.

अद्धा (काळाचा) प्रश्न हा नववा आहे.

නවපඤ්හවන්තො දුතියො වග්ගො.

नau प्रश्नांचा दुसरा वर्ग.

තතියවග්ගෙ අද්ධාමුලපුච්ඡනපඤ්හො පඨමො.

तिसऱ्या वर्गामध्ये, अद्धाच्या (काळाच्या) मुळाविषयी विचारलेला प्रश्न हा पहिला आहे.

පථවියා චක්කංඅලිඛිවා’ති භමචක්කං පුනප්පුනං පරිවත්තනවසෙන ආ භුසො ලිඛිවා.

'जमीनीवर चक्र आखून' म्हणजे फिरणारे चक्र वारंवार फिरवण्याच्या स्वरूपात पुन्हा पुन्हा आखून.

පුබ්බාකොටි නපඤ්ඤායන පඤ්හො දුතියො.

पूर्वकोटी (सुरुवात) माहीत न होण्याविषयीचा प्रश्न हा दुसरा आहे.

ඛධා ච දුක්ඛස්ස බීජාතීති පටිසධිභුතා බධා කෙවලස්ස සකලස්ස පවත්තිදුක්ඛරාසිස්ස මුලකාරණභාවෙන බීජානි එවං ඛණකොටිසඞ්ඛාතපටිසධිබධතො පවත්ති දුක්ඛවඩ්ඪනං සක්කා කාතුන්ති අධිප්පායො.

'स्कंध हे दुःखाचे बीज आहेत' म्हणजे प्रतिसंधीरूप झालेले स्कंध हे संपूर्ण प्रवृत्ती-दुःखराशीचे मूळ कारण असल्यामुळे बीजांसारखे आहेत. अशा प्रकारे, क्षणकोटी नावाच्या प्रतिसंधी-स्कंधापासून प्रवृत्ती-दुःखाची वृद्धी केली जाऊ शकते, असा अभिप्राय आहे.

කොටිවඩ්ඪනපඤ්හො තතියො.

कोटी-वृद्धीचा प्रश्न हा तिसरा आहे.

චක්ඛුස්මිඤ්ච ඛො මහාරාජ සති රූපෙසු ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණං හොතීති එථ අභිධම්මාවතාරටීකාපරියායෙන එකතො සහජාතෙසු බහූසු චක්ඛුප්පසාදෙසු යං චක්ඛු විසදිතං තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස නිස්සයපච්චයො. චක්ඛුස්මිඤ්චාති එකවචනදස්සනතො. රූපෙසු චා’ති බහුවචනස්ස දස්සනතො පන බහූනිපි රූපානි චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස පුරෙජාතපච්චයො පච්චයභාව. විසෙස-සභාවතොති දට්ඨබ්බො.

“महाराज, चक्षू (डोळा) असताना आणि रूपे असताना चक्षुविज्ञानाची उत्पत्ती होते” - येथे अभिधम्मावतार-टीकेच्या पद्धतीने, एकत्र उत्पन्न झालेल्या अनेक चक्षुप्रसादांपैकी जे चक्षू स्पष्ट आहे, ते चक्षुविज्ञानाचा निश्रयप्रत्यय (निसयपच्चय) आहे; कारण 'चक्खुस्मिञ्च' (चक्षूमध्ये) असे एकवचन दिसते. परंतु 'रूपेसु च' (रूपांमध्ये) या बहुवचनाच्या दर्शनावरून अनेक रूपे देखील चक्षुविज्ञानाचा पुरेजातप्रत्यय (पुरेजातपच्चय) आहेत, असे त्यांच्या विशेष स्वभावावरून समजावे.

අථි-කෙචි-සඤ්ජානනපඤ්හො චතුථො.

'काही संज्ञान (जाणून घेणे) आहे काय?' हा प्रश्न चौथा आहे.

භවන්තායෙව ඛො මහාරාජ සඞ්ඛාරා ජායන්තිති එථ අන්තප්පච්චයො අතීතෙ හොති. අතීතෙ භූතා’ති අථො.

“महाराज, संस्कार उत्पन्न होत असतानाच अस्तित्वात येतात” - येथे 'अन्त' प्रत्यय भूतकाळात आहे. 'भूतकाळात झालेले' असा याचा अर्थ आहे.

අයඤ්ච ගාථා’ති සදිසගාථා. අහුවා සම්භොතීති ච ගාථා ඛණිකගාථා’ති දට්ඨබ්බං. එවඤ්හි පුබ්බාපරං සමෙති.

'आणि ही गाथा' म्हणजे सदृश गाथा. 'अहुत्वा सम्भोति' (न होता उत्पन्न होते) ही गाथा क्षणिकतेविषयीची गाथा आहे असे समजावे. कारण अशा प्रकारे पूर्व आणि अपर (आधीचे आणि नंतरचे) सुसंगत होते.

(උත්තරාරණි) අරණිසහිතෙකන්තකිච්චකරො දණ්ඩො උත්තරාරණි නාම.

(उत्तरारणि) अरणीशी (मंथनकाष्ठाशी) जोडलेला आणि घर्षणाचे कार्य करणारा दंड म्हणजे 'उत्तरारणि' होय.

භවන්තජායනපඤ්හො සත්තොපමාසහිතො පඤ්චමො.

सात उपमांसह असलेला 'अस्तित्वात येऊन उत्पन्न होण्याचा' प्रश्न हा पाचवा आहे.

වෙදගුපඤ්හො ඡට්ඨො.

वेदगूचा (ज्ञात्याचा) प्रश्न हा सहावा आहे.

චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිපඤ්හො සත්තමො.

चक्षुविज्ञान इत्यादींविषयीचा प्रश्न हा सातवा आहे.

ඵුසනලක්ඛණො’ති චිත්තාරම්මණඵුසනලක්ඛණො. යථා චක්ඛු’ති එථ චක්ඛුප්පසාදො’පි චක්ඛුවිඤ්ඤාණම්පි ලබ්භති.

'स्पर्श लक्षण' म्हणजे चित्ताच्या आलंबनाला (विषयाला) स्पर्श करण्याचे लक्षण. 'जसे चक्षू' यामध्ये चक्षुप्रसाद आणि चक्षुविज्ञान हे दोन्ही प्राप्त होतात.

සඞ්ඝට්ටනරසො’ති ඉමෙසං වථාරම්මණානං සඞ්ඝට්ටනරසො සම්පත්ති එතස්සා ත අථො ලබ්භති. යදා චක්ඛුවිඤ්ඤාණම්පි ලබ්භති. තදා චිත්තාරම්මණසඞ්ඝට්ටනරසො කිච්චං එතස්සෙති අථො ලබ්භති. සඞ්ඝට්ටනරසො’ති ච පඤ්චද්වාරිකඵස්සෙ ලබ්භති. න මනොද්වාරිකඵස්සෙ’ති අයමිදිසො අථො අත්ථසාලිනියං වුත්තො යෙවා’ති.

'संघट्टन रस' (आघाताचे कार्य) म्हणजे या वस्तू आणि आलंबन यांच्या संघट्टनाचा रस (कार्य) होय, असा अर्थ प्राप्त होतो. जेव्हा चक्षुविज्ञान देखील प्राप्त होते, तेव्हा चित्त आणि आलंबन यांच्या संघट्टनाचा रस हे त्याचे कार्य आहे, असा अर्थ प्राप्त होतो. आणि 'संघट्टन रस' हा पंचद्वारिक स्पर्शामध्ये प्राप्त होतो, मनोध्वारिक स्पर्शामध्ये नाही; असा हा अर्थ अट्ठसालिनीमध्ये सांगितलेलाच आहे.

ඵුසනලක්ඛණපඤ්හො අට්ඨමො.

स्पर्श-लक्षणाचा प्रश्न हा आठवा आहे.

වෙදනාලක්ඛණපඤ්හො නවමො.

वेदना-लक्षणाचा प्रश्न हा नववा आहे.

සඤ්ඤාලක්ඛණපඤ්හො දසමො.

संज्ञा-लक्षणाचा प्रश्न हा दहावा आहे.

චෙතනාලක්ඛණපඤ්හො එකාදසමො.

चेतना-लक्षणाचा प्रश्न हा अकरावा आहे.

විඤ්ඤාණලක්ඛණපඤ්හො ද්වාදසමො.

विज्ञान-लक्षणाचा प्रश्न हा बारावा आहे.

වඩ්ඪකී සුපරිකම්මකතං දාරුං සධිස්මිං අප්පෙතීති වඩ්ඪකී ජනො සුට්ඨුපරිකම්මකතං දාරුං සධිස්මිං අප්පෙති පාපෙති පවෙසෙති.

'सुतार चांगल्या प्रकारे संस्कारित केलेले लाकूड सांध्यामध्ये जोडतो' म्हणजे सुतार चांगल्या प्रकारे संस्कारित केलेले लाकूड सांध्यामध्ये जोडतो, पोहोचवतो किंवा प्रवेशित करतो.

විතක්කලක්ඛණපඤ්හො තෙරසමො.

वितर्क-लक्षणाचा प्रश्न हा तेरावा आहे.

විචාරලක්ඛණපඤ්හො චුද්දසමො.

विचार-लक्षणाचा प्रश्न हा चौदावा आहे.

චුද්දසපඤ්හවන්තො තතියවග්ගො සමත්තො. විනිබ්භුජිවා විනිබභුජිවා’ති අඤ්ඤමඤ්ඤාතො විසුං විසුං කවා විභජිවා විභජිවා.

चौदा प्रश्न असलेला तिसरा वर्ग समाप्त झाला. 'विनिब्भुजित्वा विनिब्भुजित्वा' (वेगळे करून, वेगळे करून) म्हणजे एकमेकांपासून वेगळे करून, विभागून विभागून.

වග්ගතො අතිරෙකපඨමපඤ්හො විභජ්ජපඤ්හො පඨමො.

वर्गाच्या व्यतिरिक्त असलेला पहिला प्रश्न, म्हणजेच विभज्ज-प्रश्न (विश्लेषणात्मक प्रश्न) हा पहिला आहे.

නනු ලොණමෙව ආහරිතබ්බන්ති සකටෙහි සුද්ධලොණමෙව බලිවද්දෙහි ආහරිතබ්බං.

“केवळ मीठच आणले पाहिजे ना?” म्हणजे गाड्यांद्वारे आणि बैलांद्वारे केवळ शुद्ध मीठच आणले पाहिजे.

න සක්කා මහාරාජ ලොණමෙව ආහරිතුන්ති පාඨෙන භවිතබ්බන්ති නකාරො පොථකෙ දිස්සති.

“महाराज, केवळ मीठच आणणे शक्य नाही” असा पाठ असावा, कारण पुस्तकात 'न' (नकारार्थी शब्द) दिसतो.

ලොණපඤ්හො දුතියො, රඤ්ඤො ධම්මලක්ඛණෙසු දළ්හපතිට්ඨාපනථං ථෙරෙන පඨමං වුත්තො.

मिठाचा प्रश्न हा दुसरा आहे, जो थेरांनी राजाला धम्मलक्षणांमध्ये दृढपणे प्रस्थापित करण्यासाठी सर्वप्रथम सांगितला.

එත්තාවතා තෙචත්තාළීස පඤ්හා සමත්තා.

येथपर्यंत त्रेचाळीस प्रश्न समाप्त झाले.

චතුථවග්ගෙ නානාකම්මෙහි මහාරාජ නිබ්බත්තානි න එකෙන කම්මෙනා’ති ආපායිකසත්තානං පඤ්චායතනානි නානාඅකුසලකම්මෙහි නිබ්බත්තානි සුගතිපරියාපන්නසත්තානං පඤ්චායතනානි නානාකුසලකම්මෙහි එකෙන කම්මෙන එකෙන පටිසධිජනකකම්මෙනෙව නිබ්බත්තානි. අභිධම්මාවතාරටීකායං පටිසධික්ඛණෙ මහග්ගතචෙතනා කටත්තාරූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’ති වචනෙන පටිසධික්ඛණෙ විජ්ජමානානං සබ්බෙසංයෙව කටත්තාරූපානං කම්මපච්චයො හොතීති විඤ්ඤායති. නානාචෙතනාහි තදා ඉද්‍රියුප්පත්තියං සති අතිපරිත්තෙන ච මහග්ගතෙන ච කම්මෙන නිබ්බත්තං කටත්තාරූපං ආපජ්ජෙය්‍ය, න චෙකා පටිසධි අනෙකම්මනිබ්බත්තා හොතී’ති.’සද්ධිං එකෙන කම්මෙන අනෙකිදිරයුප්පත්ති හොතී’ති වුත්තං. විචාරෙවා යං යුත්තතරං තං ගහෙතබ්බං. තත්‍රායං විචාරණාකාරො?

चौथ्या वर्गात, “महाराज, ते वेगवेगळ्या कर्मांमुळे उत्पन्न होतात, एका कर्माने नाही” म्हणजे अपायकारक (नरक इत्यादी) प्राण्यांचे पाच आयतन वेगवेगळ्या अकुशल कर्मांमुळे उत्पन्न होतात आणि सुगतीमध्ये समाविष्ट असलेल्या प्राण्यांचे पाच आयतन वेगवेगळ्या कुशल कर्मांमुळे किंवा एकाच कर्माने, म्हणजेच एकाच प्रतिसंधी-जनक कर्माने उत्पन्न होतात. अभिधम्मावतार-टीकेमध्ये 'प्रतिसंधीच्या क्षणी महग्गत चेतना ही कटत्तारूपांना (कर्मज रूपांना) कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होते' या वचनावरून प्रतिसंधीच्या क्षणी विद्यमान असलेल्या सर्वच कटत्तारूपांना कर्मप्रत्यय होतो, असे समजते. कारण वेगवेगळ्या चेतनांमुळे तेव्हा इंद्रियांची उत्पत्ती होत असताना, अतिशय परीत्त (मर्यादित) आणि महग्गत कर्माने उत्पन्न झालेले कटत्तारूप प्राप्त होईल, आणि एकच प्रतिसंधी अनेक कर्मांनी उत्पन्न होत नाही. 'एका कर्मासोबत अनेक इंद्रियांची उत्पत्ती होते' असे म्हटले आहे. विचार करून जे अधिक योग्य असेल ते स्वीकारावे. त्यामध्ये विचार करण्याची पद्धत अशी आहे:

මහග්ගතසත්තානං ඉද්‍රියානි එකෙන පටිසධිජනකකම්මෙන නිබ්බත්තානි. නාගසෙනථෙරො පන අරහා ඛීණාසවො බුද්ධමතඤ්ඤු තස්ස අධිප්පායානුරූපෙන කාමාවචරකසත්තානං නානාකම්මෙහි නිබ්බත්තීති ගහෙතබ්බං.

महग्गत (उच्च भूमीतील) प्राण्यांची इंद्रिये एकाच प्रतिसंधी-जनक कर्माने उत्पन्न होतात. परंतु थेर नागसेन हे अर्हत, क्षीणासव आणि बुद्धमताचे ज्ञाते होते; त्यांच्या अभिप्रायानुसार कामावचर प्राण्यांची उत्पत्ती वेगवेगळ्या कर्मांमुळे होते, असे समजावे.

නානාකම්මනිබ්බත්තායතනපඤ්හො පඨමො.

विविध कर्मांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या आयतनांविषयीचा प्रश्न पहिला.

මහාකුලීනතාති උච්චකුලීනතා. සොයෙව වා පාඨො. ආබාධ-වණ්ණ-සුක්ඛ-භොග-කුලීනං පඤ්ඤකා එතෙ චුද්දස පඤ්හා’පි සුභසුත්තෙ පකාසිතා’ති අයං ගාථා සුඛවාචුග්ගතකරණථං පොරාණෙහි වුත්තා.

'महाकुलीनता' म्हणजे 'उच्चकुलीनता'. तोच पाठ आहे. आजार, वर्ण, सुख, भोग, कुलीनता आणि प्रज्ञा हे चौदा प्रश्न सुद्धा सुभसुत्तात (सुभ सूत्रात) प्रकाशित केले आहेत, ही गाथा पाठांतर सुलभ करण्यासाठी प्राचीन आचार्यांनी म्हटली आहे.

මනුස්සනානාභාවපඤ්හො දුතියො.

मनुष्यांच्या विविधतेविषयीचा प्रश्न दुसरा.

කිං පටිගච්චෙව වායමිතෙනා’ති පුබ්බෙ වායාමෙන සහ පවත්තකම්මෙන වායාමකරණෙන කිං පයොජනං අථි?

'आधीच प्रयत्न करण्याने काय?' म्हणजे पूर्वी केलेल्या प्रयत्नासह प्रवृत्त झालेल्या कर्माने, प्रयत्न करण्याने काय प्रयोजन आहे?

අකිච්චකරො’ති එථ යථිච්ඡිතඵලසඞ්ඛාතං කිච්චං න කරොතීති අකිච්චකරො. අයඤ්ච අයුත්තසමාසො. සද්ධං මතකභොජනං න භුඤ්ජතීති අසද්ධභොජිතිආදිකො වියා’ති.

'अकिच्चकरो' म्हणजे येथे इच्छित फळ देणारे कार्य न करणारा तो 'अकिच्चकरो'. आणि हा अयुक्त समास आहे. जसे 'श्राद्धाचे भोजन न जेवणारा तो असद्धभोजी' इत्यादी प्रमाणे.

බුභුක්ඛිතො’ති බුධාභිභූතො.

'बुभुक्खितो' म्हणजे भुकेने पीडित झालेला.

පටිගච්චකිච්චකරණපඤ්හො තතියො.

आधीच कार्य करण्याविषयीचा प्रश्न तिसरा.

පච්චමානා’ති නිරයග්ගීනා ඩය්හමානා.

'पच्चमाना' म्हणजे नरकाच्या अग्नीने जळणारे.

සො න තාව කාලං කරොතීති තාව තත්තකං සො නෙරයිකසත්තො කාලං මරණං න කරොති. කම්මාධිකතෙනා’ති පුබ්බෙ අධිකතෙන කම්මෙන මූලකාරණභුතෙන.

'तो तोपर्यंत काळ करत नाही' म्हणजे तोपर्यंत तो नरकातील प्राणी मृत्यू पावत नाही. 'कर्माधिकृतेन' म्हणजे पूर्वी केलेल्या कर्माने, जे मूळ कारण बनले आहे.

නවිලීයනපඤ්හො චතුථො.

न विरघळण्याविषयीचा प्रश्न चौथा.

ආකාස-උදක-පථවිධාරණපඤ්හො පඤ්චමො.

आकाश, पाणी आणि पृथ्वी धारण करण्याविषयीचा प्रश्न पाचवा.

අජ්ඣොසායා’ති තණ්හාය ගිලිවා පරිනිට්ඨපෙවා.

'अज्झोसाय' म्हणजे तृष्णेने गिळून किंवा पूर्णपणे त्यात मग्न होऊन.

නිරොධනිබ්බානපඤ්හො ඡට්ඨො.

निरोध आणि निर्वाणाविषयीचा प्रश्न सहावा.

අභිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ’ති අභිවිසිට්ඨෙන චතුසච්චඤාණෙන ජානිතබ්බෙ ධම්මෙ, චතුසච්චධම්මෙ.

'अभिञ्ञेय्ये धम्मे' म्हणजे अतिविशिष्ट अशा चतुरार्यसत्य ज्ञानाने जाणण्यायोग्य धर्म, म्हणजेच चतुरार्यसत्य धर्म.

නිබ්බානලභනපඤ්හා සත්තමො.

निर्वाण प्राप्तीविषयीचा प्रश्न सातवा.

නිබ්බානජානනපඤ්හො අට්ඨමො.

निर्वाण जाणण्याविषयीचा प्रश्न आठवा.

අට්ඨපඤ්හවන්තො චතුථො වග්ගො.

आठ प्रश्नांचा हा चौथा वर्ग आहे.

පඤ්චමවග්ගෙ නථිබුද්ධපඤ්හො පඨමො.

पाचव्या वर्गातील 'बुद्ध अस्तित्वात नाहीत' हा प्रश्न पहिला.

බුද්ධානුත්තරපඤ්හො දුතියො.

बुद्धांच्या अनुत्तरतेविषयीचा प्रश्न दुसरा.

සක්කා ජානිතුං බුද්ධො අනුත්තරො’ති ඉදං රඤ්ඤා’භගවා බුද්ධො අනුත්තරො’ති ථෙරං පුබ්බෙ පුච්ඡිතං. පුන කස්මා වුත්තං? පුබ්බපඤ්හො ථෙරස්ස විජානනං සධාය පුච්ඡිතං පුච්ඡාපඤ්හො සබ්බපඤ්හො ථෙරස්ස විජානනං සධාය පුච්ඡිතං. පුච්ඡාපඤ්හො සබ්බපණ්ඩිතානං ජානනං සධාය පුච්ඡිතො’ති විඤ්ඤාතබ්බං.

'बुद्ध अनुत्तर आहेत हे जाणणे शक्य आहे का?' हा प्रश्न राजाने 'भगवान बुद्ध अनुत्तर आहेत' या स्वरूपात थेरांना पूर्वी विचारला होता. पुन्हा का विचारले गेले? पूर्वीचा प्रश्न थेरांच्या स्वतःच्या ज्ञानाच्या संदर्भात विचारला गेला होता, तर हा प्रश्न सर्व पंडितांच्या ज्ञानाच्या संदर्भात विचारला गेला आहे, असे समजावे.

සක්කා බුද්ධානුත්තරපඤ්හො තතියො.

'बुद्ध अनुत्तर आहेत हे जाणणे शक्य आहे का' हा प्रश्न तिसरा.

බුද්ධනෙත්තීයා’ති නිබ්බානං නෙති එතාය සදෙවකෙ ලොකෙ’ති නෙත්ති, සුත්තන්තාභිධම්මපාලි.

'बुद्धनेत्ती' म्हणजे ज्याच्याद्वारे देवलोकासह संपूर्ण जगाला निर्वाणाकडे नेले जाते ती 'नेत्ती', म्हणजेच सुत्तंत आणि अभिधम्म पाळी.

(බුද්ධපඤ්ඤත්ති) පඤ්ඤායපීයති එතාය භගවතො ආණා’ති පඤ්ඤත්ති. බුද්ධස්ස පඤ්ඤත්ති බුද්ධපඤ්ඤත්ති, විනයපාලි.

'बुद्धप्रज्ञप्ती' म्हणजे ज्याच्याद्वारे भगवंतांची आज्ञा प्रज्ञापित केली जाते ती 'प्रज्ञप्ती'. बुद्धांची प्रज्ञप्ती ती 'बुद्धप्रज्ञप्ती', म्हणजेच विनय पाळी.

යාවජීවං සාවකෙහි වත්තිතබ්බන්ති ඉදං ථෙරෙන’ආම මහාරාජ ධම්මො මයා දිට්ඨො’ති අවිස්සජ්ජෙවා කස්මා වුත්තං? රාජා ථෙරස්ස ධම්මදස්සනභාවං පච්චක්ඛතො ඤවා විචිත්‍රපටිභානං සොතුකාමො පුච්ඡති, න ජානනථාය ථෙරො තස්ස අජ්ඣාසයං ඤවා එවමාහ. අදිට්ඨධම්මො හි බුද්ධනෙත්තියා බුද්ධපඤ්ඤත්තියා යාවජීවං වත්තිතුං සක්කොති.

'श्रावकांनी आयुष्यभर आचरण केले पाहिजे' हे थेरांनी 'होय महाराज, मी धर्म पाहिला आहे' असे थेट न सांगता का म्हटले? राजा थेरांच्या धर्मदर्शनाची स्थिती प्रत्यक्ष जाणून घेऊन त्यांची विविध प्रकारची प्रतिभा ऐकण्याच्या इच्छेने विचारत आहे, केवळ माहिती मिळवण्यासाठी नाही; थेरांनी त्यांचा हा हेतू जाणून असे म्हटले. कारण ज्याने धर्म पाहिलेला नाही, तो देखील बुद्धनेत्ती आणि बुद्धप्रज्ञप्तीनुसार आयुष्यभर आचरण करू शकतो.

ධම්මදිට්ඨපඤ්හො චතුථො.

धर्मदर्शनाविषयीचा प्रश्न चौथा.

නවසඞ්කමතිපඤ්හො පඤ්චමො.

संक्रमण न होण्याविषयीचा प्रश्न पाचवा.

වෙදගු උපලබ්භතීති අයම්පඤ්හො පුබ්බෙ ච පුච්ඡිතො. කස්මා පුන පුච්ඡිතො? පුබ්බපඤ්හො ජීවවෙදගුං සධාය පුච්ඡිතො. අයං’යෙ බ්‍රාහ්මණා වෙදගු’තිආදිනා වුත්තං පුග්ගලවෙදගුං සධාය පුච්ඡිතො. සවෙ ථෙරො’න උපලබ්භතී’ති බ්‍යාකරිස්සති, තස්ස වාදෙ දොසං ආරොපෙතුකාමතාය පුච්ඡති. ථෙරො පන විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිං සධාය’පරමථෙන ඛො මහාරාජ වෙදගු න උපලබ්භතී’ති ආහ. පරමථෙන න උපලබ්භති, වොහාරතො උපලබ්භතී’ති ථෙරස්ස අධිප්පායො.

'वेदगू आढळतो का?' हा प्रश्न पूर्वीही विचारला गेला होता. पुन्हा का विचारला गेला? पूर्वीचा प्रश्न 'जीव-वेदगू' च्या संदर्भात विचारला गेला होता. हा प्रश्न 'जे ब्राह्मण वेदगू आहेत' इत्यादी वाक्यांत सांगितलेल्या 'पुद्गल-वेदगू' च्या संदर्भात विचारला गेला आहे. जर थेर 'तो आढळत नाही' असे उत्तर देतील, तर त्यांच्या वादात दोषारोप करण्याच्या इच्छेने राजाने हा प्रश्न विचारला आहे. परंतु थेरांनी विद्यमान द्वारे अविद्यमान प्रज्ञप्तीचा संदर्भ देत 'महाराज, परमार्थतः वेदगू आढळत नाही' असे म्हटले. 'परमार्थतः तो आढळत नाही, परंतु व्यवहारात आढळतो' असा थेरांचा अभिप्राय आहे.

පුග්ගලවෙදගුපඤ්හො ඡට්ඨො.

पुद्गल-वेदगूविषयीचा प्रश्न सहावा.

න ඛො-පෙ තෙන රොපිතානිති තානි අම්බානි අවහාරියානි තානි අම්බානි පුරිසෙන අවහරිතානි තෙන සාමිකපුරිසෙන රොපිතානි රොපිතඅම්බභුතානි න හොන්තිති අථො

'त्याने लावलेले नाहीत' म्हणजे चोरलेली ती आंबे, जी त्या माणसाने चोरली आहेत, ती त्या मालकाने लावलेली मूळ आंबे नसतात, असा अर्थ आहे.

ඉමම්හාකාය පඤ්හොසත්තමො.

'या कायापासून' हा प्रश्न सातवा.

කුහින්තිපඤ්හො අට්ඨමො.

'कोठे?' हा प्रश्न आठवा.

උපපජ්ජති-ජානාති පඤ්හො නවමො.

'उत्पन्न होतो आणि जाणतो' हा प्रश्न नववा.

අථිබුද්ධපඤ්හො දසමො.

'बुद्ध अस्तित्वात आहेत' हा प्रश्न दहावा.

දසපඤ්හසහිතො පඤ්චමො වග්ගො.

दहा प्रश्नांचा हा पाचवा वर्ग आहे.

සමන්තතො පග්ඝරතීති අයං ඛො ගුථමුත්තාදීහි අසුචිවථූහි සමන්තතො පග්ඝරාපෙති.

'सर्व बाजूंनी पाझरते' म्हणजे हे शरीर विष्ठा, मूत्र इत्यादी अशुद्ध पदार्थांनी सर्व बाजूंनी पाझरत राहते.

ඡට්ඨවග්ගෙ කායඅප්පියපඤ්හො පඨමො.

सहाव्या वर्गातील 'शरीराच्या अप्रियतेविषयीचा' प्रश्न पहिला.

සම්පත්තකාලපඤ්හො දුතියො.

योग्य वेळेविषयीचा प्रश्न दुसरा.

ද්වත්තිංස…පෙ…පරිරඤ්ජිතො’ති එථ ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණසරූපං බහුසු සුත්තෙසු ආගතං. තං පාකටං අසීත්‍යනුබඤ්ජනසුරූපං න පාකටං ජිනාලඞ්කාරටීකායංයෙව ආගතං. තස්මා තං දස්සයිස්සාම. කතමානි අසීත්‍යානුබ්‍යඤ්ජනනානි? චිතඞ්ගුලිතා, අනුපුබ්බඞ්ගුලිතා, වට්ටඞ්ගුලිතා, තම්බනඛතා, තුඞ්ගනඛතා, සිනිද්ධනඛතා, නිගුළ්හගොප්ඵකතා, සමපාදතා, ගජසමානක්කමනතා, සීහසමානක්කමනතා, හංසසමානක්කමනතා, උසභසමානක්කමනතා, දක්ඛිණාවට්ටගත්තතා, සමන්තතොචාරුජාණුමණඩලතා, පරිපුණ්ණ පුරිසබ්‍යඤ්ජනතා, අච්ඡිද්දනාභිතා, ගම්භීරනාභිතා, දක්ඛිණාවට්ටනාභිතා, සුවණ්ණකදලුරුතා, එරාවණකරසදිසභුජතා, අනුපුබ්බගත්තතා, මට්ඨකගත්තතා, සුචිගත්තතා, සුවිභත්තගත්තතා, අනුස්සන්නානුස්සන්නසබ්බගත්තතා, අලීනගත්තතා, තිලකාදිවිරහිතගත්තතා, අනුපුබ්බරුචිරගත්තතා, විසුද්ධගත්තතා, කොටිසහස්සහථිබලධර ගත්තතා, තුඞ්ගනාසතා, සුසණ්ඨානනාසතා, රත්තද්විජමංසතා, සුසුක්කදන්තතා, සුවිසුද්ධිද්‍රියතා, වට්ටදාඨතා, රත්තොට්ඨසමබිම්බිතා, ආයතවදනතා, ගම්භීරපාණිලෙඛතා, ආයතලෙඛතා, උජුලෙඛතා, සුරුචිරසණ්ඨානලෙඛතා, පරිමණ්ඩලකායවන්තතා, පරිපුණ්ණකපොලතා, ආයතවිසාලනෙත්තතා, පඤ්චපසාදවන්තනෙත්තතා, ආකුචිතග්ගපඛුමතා, මුදුතනුක-රත්තජීව්හතා, ආයතජීව්හතා, ආයතරුචිරකණ්ණතා, නිග්ගණ්ඨිසිරතා, නිග්ගුය්හසිරතා, ඡත්තසන්තිභචාරුසීසතා, ආයත-පුථුල-ලලාට-සොභතා, සුසණ්ඨානභමුකතා, කණ්හභමුකතා, සුඛුමාලගත්තතා, අතිවිය උජ්ජලිතගත්තතා, අතිවියසොම්මගත්තතා, අතිවිමලගත්තතා, කොමලගත්තතා, සිනිද්ධගත්තතා, සුගධතනුතා, සමලොමතා, අතිසුඛුමඅස්සාසපස්සාසධාරණතා, සුසණ්ඨානමුඛතා, සුගධමුඛතා, සුගධමුද්ධතා, සුනීලකෙසතා, දක්ඛිණාවට්ටකෙසතා, සුසණ්ඨානකෙසතා, සිනිද්ධකෙසතා, සණ්හකෙසතා, අලුලිතකෙසතා, කෙතුමාලාරතනචිත්තතා. ද්වත්තීංසපුරිසලක්ඛණපඤ්හො තතියො.

३२ (बत्तीस)...पे... 'परिरंजित' येथे बत्तीस महापुरुष लक्षणांचे स्वरूप अनेक सूत्तांमध्ये आले आहे. ते प्रसिद्ध आहे. ऐंशी अनुव्यंजनांचे स्वरूप प्रसिद्ध नाही, ते केवळ 'जिनालंकारटीका' मध्येच आले आहे. म्हणून आम्ही ते दाखवू. ऐंशी अनुव्यंजने कोणती आहेत? चित अंगुली (सुंदर बोटे), अनुपूर्व अंगुली (क्रमशः निमुळती बोटे), वर्तुळ अंगुली (गोल बोटे), तांबडी नखे, उन्नत नखे, स्निग्ध नखे, गुप्त घोटे (न दिसणारे घोटे), सम पाद (समान पावले), हत्तीसारखी चाल, सिंहासारखी चाल, हंसासारखी चाल, वृषभासारखी चाल, उजवीकडे वळलेले शरीर, सर्व बाजूंनी सुंदर गुडघ्यांचे मंडल, परिपूर्ण पुरुषव्यंजन, छिद्ररहित नाभी, खोल नाभी, उजवीकडे वळलेली नाभी, सोन्याच्या केळीसारखी मांड्यांची ठेवण, ऐरावत हत्तीच्या सोंडेसारखे बाहू, क्रमशः निमुळते अवयव, गुळगुळीत अवयव, स्वच्छ अवयव, सुविभक्त अवयव, मांसल आणि सुदृढ सर्व अवयव, लीन नसलेले (उन्नत) अवयव, तीळ इत्यादी डाग नसलेले अवयव, क्रमशः सुंदर अवयव, विशुद्ध अवयव, कोटी सहस्र हत्तींचे बळ धारण करणारे शरीर, उन्नत नाक, सुसंस्थान नाक (सुंदर आकाराचे नाक), लाल हिरड्या, अत्यंत पांढरे शुभ्र दात, सुविशुद्ध इंद्रिये, वर्तुळाकार सुळे, बिंबफळासारखे लाल ओठ, लांबट चेहरा, खोल हाताच्या रेषा, लांब रेषा, सरळ रेषा, सुरेख आकाराच्या रेषा, परिमंडळ (गोलाकार) शरीर, परिपूर्ण गाल, लांब व विशाल डोळे, पाचही प्रसाद (रंग) असलेले डोळे, कुरळ्या पापण्या, मऊ, पातळ व लाल जीभ, लांब जीभ, लांब व सुंदर कान, शिरा नसलेले डोके (शिरा न दिसणारे), गुप्त शिरा, छत्रासारखे सुंदर डोके, लांब व रुंद कपाळाची शोभा, सुसंस्थान (सुंदर) भुवया, काळ्या भुवया, सुकुमार शरीर, अत्यंत उजळलेले शरीर, अत्यंत सौम्य शरीर, अतिशय निर्मळ शरीर, कोमल शरीर, स्निग्ध शरीर, सुगंधी शरीर, सम रोम (समान केस), अतिशय सूक्ष्म श्वासोच्छ्वास धारण करणे, सुसंस्थान (सुंदर) मुख, सुगंधी मुख, सुगंधी मस्तक, अतिशय निळे (काळेभोर) केस, उजवीकडे वळलेले...पे...केस, सुसंस्थान (सुंदर) केस, स्निग्ध केस, मऊ केस, न विस्कटलेले केस, केतुमाला रत्नाने सुशोभित मस्तक. बत्तीस महापुरुष लक्षण प्रश्न तिसरा समाप्त.

බ්‍රහ්මචරියපඤ්හො පඤ්චමො.

ब्रह्मचर्य प्रश्न पाचवा समाप्त.

අස්සුපඤෙහා ඡට්ඨො.

अश्रू प्रश्न सहावा समाप्त.

රසපටිසංවෙදිපඤ්හො අට්ඨමො.

रसप्रतिसंवेदी प्रश्न आठवा समाप्त.

පඤ්ඤාපඤ්හො අට්ඨමො.

प्रज्ञा प्रश्न आठवा समाप्त.

සංසාරපඤ්හො නවමො.

संसार प्रश्न नववा समाप्त.

සතිපඤ්හො දසමො.

स्मृती प्रश्न दहावा समाप्त.

එවඤ්හි භන්තෙ නාගසෙන සබ්බා සති අභිජානන්තී උප්පජ්ජති නථි කටුමිකා සතීති එවං මයා චින්තනාකාරෙ සබ්බා සති අභිජානන්තී සයං පාකටා පරූපදෙසරහිතා උප්පජ්ජති, කටුමිකා පරිනිබ්බජ්ජන-පරූපදෙස-සඞ්ඛාතා කටුමසහිතා සති නථිති අථො.

हे भन्ते नागसेन! जर सर्व स्मृती (स्मरण) स्वतःहून जाणून घेणारीच उत्पन्न होते, कोणतीही कृत्रिम (कटुमिका) स्मृती नसते, तर माझ्या विचार करण्याच्या पद्धतीनुसार सर्व स्मृती स्वतःहून जाणून घेणारी, स्वतःच प्रकट होणारी आणि दुसऱ्याच्या उपदेशाशिवाय उत्पन्न होणारी असते; आणि कृत्रिम, दुसऱ्याच्या उपदेशाने किंवा प्रयत्नाने उत्पन्न होणारी, क्लेशयुक्त स्मृती नसते, असा याचा अर्थ आहे.

සති අභිජානනපඤ්හො එකාදසමො.

स्मृती अभिज्ञान प्रश्न अकरावा समाप्त.

එකාදසපඤ්හසහිතො ඡට්ඨවග්ගො.

अकरा प्रश्नांसह सहावा वर्ग समाप्त.

අභිජානතො’ති සතිසහිතංඅභිවිසෙසංජානතො. කටුමිකායා’ති පරිපීළන-පරසාසන-සඞ්ඛාතකටුමිකාය. ඔලාරිකවිඤ්ඤාණතො’ති මහන්තෙ ආරම්මණෙ පවත්තවිඤ්ඤාණතො. අහිතවිඤ්ඤාණතො’ති දුක්ඛසඞ්ඛාතඅහිතෙ පවත්තවිඤ්ඤාණතො. සභාගනිමිත්තතො’ති සභාගාරම්මණතො. විසභාගනිමිත්තතො’ති නාමවණ්ණාදි - අඤ්ඤමඤ්ඤවිසදිසාරම්මණතො. කථාභිඤ්ඤාණතො’ති පරකථාසඞ්ඛාතඅභිඤ්ඤාණතො. ලක්ඛණතො’ති ගොණ-සකට-දන්ත-පිළකාදිලක්ඛණතො. සරණතො’ති පරෙහි සරාපනතො මුද්දාතො’ති අක්ඛරසික්ඛනතො. භාවනාතො’ති අභිඤ්ඤාසසඞ්ඛාතභාවනාතො. පොථකනිබධනතො’ති පොථකෙ ලිඛිතඔවාදඅක්ඛරධාරණතො. අනුභූතතො’ති ඡන්නං ආරම්මණානං අනුභුතපුබ්බතො. නිබධන්තී’ති පීළෙන්ති. ලිපියා සික්ඛිතත්තා’ති අක්ඛරස්ස සික්ඛිතත්තා.

'अभिज्ञान' म्हणजे स्मृतीसह विशेष रूपाने जाणणे. 'कटुमिका' म्हणजे पीडा देणारे किंवा दुसऱ्याच्या शासनाने (उपदेशाने) युक्त असणे. 'ओळारिक विज्ञानामुळे' म्हणजे मोठ्या आलंबनावर प्रवृत्त होणाऱ्या विज्ञानामुळे. 'अहित विज्ञानामुळे' म्हणजे दुःखरूप अहितावर प्रवृत्त होणाऱ्या विज्ञानामुळे. 'सभाग निमित्तामुळे' म्हणजे समान आलंबनामुळे. 'विसभाग निमित्तामुळे' म्हणजे नाम, वर्ण इत्यादी परस्पर भिन्न आलंबनामुळे. 'कथाभिज्ञानामुळे' म्हणजे दुसऱ्याच्या बोलण्याने होणाऱ्या ज्ञानामुळे. 'लक्षणावरून' म्हणजे बैल, गाडी, दात, तीळ इत्यादी लक्षणांवरून. 'स्मरण करून दिल्यामुळे' म्हणजे दुसऱ्यांनी आठवण करून दिल्यामुळे. 'मुद्रा' म्हणजे अक्षरांच्या शिक्षणावरून. 'भावनेमुळे' म्हणजे अभिज्ञा नावाच्या भावनेमुळे. 'पुस्तकात लिहिलेल्यावरून' म्हणजे पुस्तकात लिहिलेल्या उपदेशात्मक अक्षरांचे धारण करण्यावरून. 'अनुभवावरून' म्हणजे सहा आलंबनांचा पूर्वी घेतलेल्या अनुभवावरून. 'निबंधन्ती' म्हणजे पीडा देतात. 'लिपी शिकल्यामुळे' म्हणजे अक्षरांचे शिक्षण घेतल्यामुळे.

සත්තමෙවග්ගෙ සතිආකාරපඤ්හො පඨමො.

सातव्या वर्गात स्मृतीचा आकार प्रश्न पहिला समाप्त.

වස්සසතපඤ්හො දුතියො.

वर्षशत (शंभर वर्षे) प्रश्न दुसरा समाप्त.

අනාගතපඤ්හො තතියො.

अनागत (भविष्य) प्रश्न तिसरा समाप्त.

දූරබ්‍රහ්මලොකපඤ්හො චතුථො.

दूर ब्रह्मलोक प्रश्न चौथा समाप्त.

බ්‍රහ්මලොකකස්මීරපඤ්හො පඤ්චමො.

ब्रह्मलोक-काश्मीर प्रश्न पाचवा समाप्त.

සත්තබොජ්ඣඞ්ගපඤ්හො ඡට්ඨො.

सप्तबोध्यंग प्रश्न सहावा समाप्त.

පුඤ්ඤබහුතරපඤ්හො සත්තමො.

पुण्यबहुतर (अधिक पुण्य) प्रश्न सातवा समाप्त.

ජානාජානපඤ්හො අට්ඨමො.

जाणणे-न जाणणे प्रश्न आठवा समाप्त.

උත්තරකුරුපඤ්හො නවමො.

उत्तरकुरु प्रश्न नववा समाप्त.

දීඝඅට්ඨිකපඤ්හො දසමො.

दीर्घअस्थी (लांब हाड) प्रश्न दहावा समाप्त.

අස්සාසපස්සාසපඤ්හො එකාදසමො.

श्वासोच्छ्वास प्रश्न अकरावा समाप्त.

සමුද්දපඤ්හො ද්වාදසමො.

समुद्र प्रश्न बारावा समाप्त.

එකරසපඤ්හො තෙරසමො.

एकरस प्रश्न तेरावा समाप्त.

නථි දුතියං පඤ්ඤාය ඡෙදනන්ති යං ඡෙදනං පඤ්ඤාය සද්ධිං ද්වයං තං ඡෙදනං නථිති අථො. ඡෙදනපඤ්හො චුද්දසමො. භුතජිවපඤ්හො පන්නරසමො. දුක්කරපඤ්හො සොළසමො ථෙරෙන පඨමං වුත්තො. සොළසපඤ්හසහිතො සත්තමො වග්ගො.

'प्रज्ञेसारखे दुसरे कोणतेही छेदन (कापणारे साधन) नाही' याचा अर्थ असा की, प्रज्ञेशिवाय दुसरे कोणतेही छेदन करणारे साधन नाही. छेदन प्रश्न चौदावा समाप्त. भूतजीव प्रश्न पंधरावा समाप्त. दुष्कर प्रश्न सोळावा, जो थेरांनी प्रथम सांगितला होता, समाप्त. सोळा प्रश्नांसह सातवा वर्ग समाप्त.

සම්පති කා වෙලා’ති ඉදානි කා වෙලා සම්පත්තා’ති යොජනා. ගමිස්සන්තිති තයා සද්ධිං ගමිස්සන්ති. භණ්ඩතො භණ්ඩාගාරතො. රාජදෙය්‍යානීති රාජසන්තකානි.

'संपती का वेला' म्हणजे 'आता कोणती वेळ आली आहे' असा संबंध आहे. 'गमिस्संती' म्हणजे तुझ्यासोबत जातील. 'भांडतो' म्हणजे भांडारातून. 'राजदेय्यानी' म्हणजे राजाच्या मालकीचे.

තස්ස පඤ්හවෙය්‍යාකරණෙන තුට්ඨෙ රාජා’ති තස්ස නාගසෙනථෙරස්ස අසීතිපඤ්හවෙය්‍යාකරණෙන තුට්ඨො රාජා. අබ්භන්තරකථායඤ්හි අට්ඨාසීති පඤ්හා පඨමදිවසෙ විසජ්ජිතා. තයො දිවසෙ පාසාදෙ භත්තකිච්චතො පට්ඨාය යාව පඨමයාමාවසානා අට්ඨාසීති පඤ්හා විසජ්ජිතා අහෙසුං.

'त्याच्या प्रश्नोत्तराने राजा संतुष्ट झाला' म्हणजे त्या थेर नागसेनांच्या ऐंशी प्रश्नांच्या उत्तरांनी राजा संतुष्ट झाला. कारण पहिल्या दिवशी अंतर्गत चर्चेत (अभ्यंतर कथेत) अठ्ठ्याऐंशी प्रश्नांची उत्तरे दिली गेली. तीन दिवस राजवाड्यात भोजनानंतर पहिल्या प्रहराच्या समाप्तीपर्यंत अठ्ठ्याऐंशी प्रश्नांची उत्तरे दिली गेली होती.

බාහිරකථාපඤ්හා තයො. තෙන සද්ධිං එකනවුති පඤ්හා හොන්ති.

बाह्य चर्चेतील (बाहिरकथेतील) प्रश्न तीन आहेत. त्यासह एक्याण्णव (९१) प्रश्न होतात.

එකනවුතීපඤ්හ පටිමණ්ඩිතා.

एक्याण्णव प्रश्नांनी सुशोभित.

මිලිදපඤ්හවණ්ණනා සමත්තා.

मिलिंदप्रश्न-वर्णना समाप्त झाली.

මෙණ්ඩකපඤ්හෙ පන භස්සප්පවාදීති වොහාරකුසලතාය යුත්තවචනසඞ්ඛාතභස්සවදනසීලො. වෙතණඩීති ථෙරවාදෙන සද්ධිං විරුද්ධවචනවදනසීලො.

मेंडकप्रश्नात 'भस्सप्पवादी' म्हणजे व्यवहारातील कुशलतेमुळे योग्य वचन बोलण्याचा स्वभाव असलेला. 'वेतणडी' (वितंडवादी) म्हणजे थेरवादाच्या विरुद्ध बोलण्याचा स्वभाव असलेला.

වසන්තො තස්ස ඡායායාති ධම්මචරිය-ගුරුසද්ධාපඤ්ඤාදිගුණමණ්ඩිතො, අස්සද්ධොපි සො තස්ස’ මෙධාවී අමතාභිමුඛො’ති එවං වුත්තෙහි සොභග්ගගුණෙහි සමන්නාගතො තස්ස ථෙරස්ස කරුණාපඤ්ඤාවසෙන පවත්තකාරණාකාරණහිතුපමායුත්තිඋපදෙසවචනසඞ්ඛාතඡායාය වසන්තො. තානි හි ථෙරස්ස කරුණාඤාණං නාමකායතො පවත්තන්ති පකතිසරීරතො පවත්තඡායා විය හොතී තී.

'त्याच्या छायेत राहणारा' म्हणजे धम्माचरण, गुरूवरील श्रद्धा, प्रज्ञा इत्यादी गुणांनी सुशोभित असलेला; अश्रद्ध असला तरी तो 'बुद्धिमान आणि अमृताकडे (निर्वाणाकडे) सन्मुख असलेला' अशा प्रकारे सांगितलेल्या सौभाग्यगुणांनी युक्त होऊन, त्या थेरांच्या करुणा व प्रज्ञेच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेल्या कारण-अकारण, हितकारक उपमा, युक्ती आणि उपदेशवचनांच्या छायेत राहणारा. कारण थेरांचे ते करुणा-ज्ञान त्यांच्या नामकायापासून (चित्तापासून) प्रवृत्त होते, जे नैसर्गिक शरीरापासून निघणाऱ्या छायेसारखेच असते.

අද්දක්ඛි මෙණ්ඩකෙ පඤ්හෙ’ති ඤාණචක්ඛුනා මෙණ්ඩකෙ ගම්භීරෙ පඤ්හෙ අද්දක්ඛි. අථවා සෙනකාදිභාසිතබ්බං අනෙකපරියායභාවෙන චෙව අභුතභාවෙන ච මෙණඩකපඤ්හසදිසෙ. අථවා ද්වීවචනවන්තත්තා තස්ස පඤ්හස්ස ද්විමෙණ්ඩකයුද්ධසදිසෙ’තිපි වුත්තං වට්ටති.

'अद्दक्खि मेण्डके पञ्हे' (मेंढक प्रश्न पाहिले) म्हणजे ज्ञानचक्षूने मेंढक (दोन शिंगे असलेले/द्विधात्मक) गंभीर प्रश्न पाहिले. किंवा सेनकादींनी बोलण्यायोग्य असलेल्या अनेक पर्यायांच्या भावाने आणि अभूतभावाने (असत्यतेने) मेंढक प्रश्नासारखे (द्विधात्मक प्रश्नासारखे) आहे. किंवा द्विवचन असल्यामुळे त्या प्रश्नाला दोन मेंढ्यांच्या युद्धासारखे (द्विमेण्डकयुद्धसदृश) असेही म्हणणे योग्य ठरते.

පරියාය භාසිතං අථි’ති’ආනද, මයාද්වෙ’පි වෙදනා වුත්තා පරියායෙනා’තිආදිකං පරියායවචනං අථි. කථං ඉමිස්සා පරියායනිප්පරියායදෙසනාභාවො ජානිතබ්බො? උපෙක්ඛාවෙදනා හි සන්තමිං පණීතෙ සුඛෙ වුත්තා භගවතා’ති අයං හෙථ පරියායො.

'परियाय भासितं अत्थि' (पर्याय-भाषित आहे) म्हणजे 'आनंदा, मी दोन वेदना देखील पर्यायाने (अप्रत्यक्षपणे/वेगळ्या प्रकारे) सांगितल्या आहेत' इत्यादी पर्यायवचन आहे. या (देशनेचा) पर्याय-निप्परियाय (पर्याय आणि निष्पर्याय/थेट) देशनाभाव कसा जाणून घ्यावा? कारण, उपेक्षा वेदना ही भगवंतांनी शांत आणि प्रणीत सुखात सांगितली आहे, हा येथे 'पर्याय' (परियाय) आहे.

සභාවභාසිතං අථිති’තිස්සො ඉහ භික්ඛවෙ වෙදනා සුඛා දුක්ඛා උපෙක්ඛා වෙදනා’තිආදිකං නිප්පරියායවචනං අථි. කථං නිප්පරියායභාවො ජානිතබ්බො? වෙදනාසභාවො හි තිවිධො’ති අයමෙථ නිප්පරියායො අථි.

'सभावभासितं अत्थि' (स्वभाव-भाषित आहे) म्हणजे 'भिक्खूहो, येथे तीन वेदना आहेत - सुखद वेदना, दुःखद वेदना आणि उपेक्षा वेदना' इत्यादी निष्पर्यायवचन (थेट वचन) आहे. निष्पर्यायभाव कसा जाणून घ्यावा? कारण वेदनेचा स्वभाव त्रिविध (तीन प्रकारचा) आहे, हा येथे 'निष्पर्याय' (निप्परियाय) आहे.

සධායභාසිතන්ති’තීහි භික්ඛවෙ ඨානෙහි ජම්බුදීපිකා මනුස්සා දෙවෙ තාවතිංසෙ උත්තරකුරුකෙ ච මනුස්සෙ අධිගණ්හන්ති. කතමෙහි තීහි? සූරා සතිමන්තො ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’තිආදිකං සධාය භාසිතං අථි.’ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’ති ඉදං පබ්බජ්ජාබ්‍රහ්මචරියවාසනං වුත්තං න මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසං. නෙය්‍යථනීතථවචනං ඉධ අනාගතං. තම්පි ආහරිවා දස්සෙතබ්බං.’යං කිඤ්චි වෙදයිතං සබ්බං තං දුක්ඛන්ති’ආදිකං න්‍යෙථවචනං.’සුඛාපි ඛො වෙදනා අනිච්චා සඞ්ඛතා’තිආදිකං යථාරුතවසෙන ජානිතබ්බං නීතථවචනං අථීති.

'सधायभासितं' (सप्रयोजन भाषित) म्हणजे 'भिक्खूहो, तीन कारणांनी जम्बुद्विपातील मनुष्य तावतिंस देव आणि उत्तरकुरुतील मनुष्यांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतात. कोणत्या तीन कारणांनी? शूर, स्मृतिमान आणि येथे ब्रह्मचर्यवास आहे' इत्यादी सप्रयोजन भाषित (सधाय भाषित) आहे. 'येथे ब्रह्मचर्यवास' हे प्रव्रज्या-ब्रह्मचर्यवासाविषयी सांगितले आहे, मार्ग-ब्रह्मचर्यवासाविषयी नाही. नेय्यार्थ (नेय्यत्थ - अर्थ लावायचा असलेला) आणि नीतार्थ (नीतत्थ - स्पष्ट अर्थ असलेला) वचन येथे आलेले नाही. ते देखील आणून दाखवले पाहिजे. 'जे काही वेदित (अनुभवले) जाते, ते सर्व दुःख आहे' इत्यादी नेय्यार्थ वचन आहे. 'सुखद वेदना देखील अनित्य, संस्कृत (संखत) आहे' इत्यादी शब्दांच्या अर्थानुसार जाणून घेण्यासारखे नीतार्थ वचन आहे.

‘නෙය්‍යථවචනඤ්චෙව අථො සධායභාසිතංපරියායභාසිතඤ්චෙව අථො සභාවභාසිතං’,ඉති පඤ්චප්පභෙදං’ව සාසනෙ ජිනභාසිතංසල්ලක්ඛෙවාන තං සබ්බං අථං වදෙථ පණ්ඩිතො’ති;

'नेय्यार्थ वचन आणि सप्रयोजन भाषित, पर्याय भाषित आणि स्वभाव भाषित', अशा प्रकारे शासनातील जिनभाषिताचे (बुद्धांच्या वचनांचे) पाच प्रकार नीट लक्षात घेऊन पंडिताने त्या सर्वांचा अर्थ सांगावा.

න රහස්සකං කාතබ්බන්ති අථපටිච්ඡන්නවචනං න කාතබ්බං.

'न रहस्सकं कातब्बं' (रहस्य करू नये) म्हणजे गुप्त किंवा झाकलेले भाषण करू नये.

ගරුකං පරිණමතීති ගරුභාවෙන පරිපාකං ගච්ඡති දධභාවෙන පාකටො හොතිති අධිප්පායො.

'गरुकं परिणमति' (गंभीरपणे परिणत होते) म्हणजे गुरुभावाने (गंभीरतेने) परिपाकाला जाते, दृढभावाने प्रकट होते, असा अभिप्राय आहे.

ඉත්තරතායාති අප්පපඤ්ඤතාය.

'इत्तरताया' म्हणजे अल्पप्रज्ञतेमुळे (कमी बुद्धीमुळे).

තිථවාසෙනාති

'तिथवासेना' म्हणजे -

‘උග්ගහො සවනං පුච්ඡා කථනං ධාරණං ඉති,පඤ්චධම්මවසෙනෙව තිථවාසො පවුච්චතී’ති;

'उद्ग्रहण (शिकणे), श्रवण (ऐकणे), पृच्छा (प्रश्न विचारणे), कथन (सांगणे) आणि धारण (लक्षात ठेवणे), या पाच धर्मांच्या (गोष्टींच्या) आधारेच 'तिथवास' (तीर्थवास/शासनात निवास) म्हटला जातो.'

එවංවුත්තතිථවාසෙන.

अशा प्रकारे सांगितलेल्या तिथवासाने (तीर्थवासाने).

ස්නෙහසංසෙවා’ති පියපුග්ගලසංසෙවනවසෙන. මන්තිසහායො’ති මන්තී විචාරණපඤ්ඤො සහායො එතස්සාති මන්තිසහායො.

'स्नेहसंसेवा' म्हणजे प्रिय व्यक्तीच्या सेवनाच्या (सहवासाच्या) कारणाने. 'मंतिसहाया' (मंत्रिसहाय) म्हणजे विचार करणारी प्रज्ञा असलेला मित्र ज्याचा आहे तो 'मंतिसहाय' (विचारशील मित्र असलेला) होय.

මා හායි අථො තෙ අභික්කමතීති අත්තානුවාදාදිභයෙ උප්පන්නෙ වං එත්තකෙන කාරණෙන මා භායි. කතපුඤ්ඤො කතභීරුත්තාණො ඤාණසම්පන්නොසම්මාපයොගෙ ඨිතො න චිරස්සෙව ලොකියලොකුත්තරරථො තෙ අභික්කමති අභික්කමිස්සති පවත්තිස්සති.

'मा हायि अथो ते अभिक्कमति' (भिऊ नकोस, तुझी प्रगती होत आहे) म्हणजे स्वतःवर दोषारोप इत्यादींचे भय उत्पन्न झाले असता, तू एवढ्या कारणाने भिऊ नकोस. पुण्य केलेला, भयापासून स्वतःचे रक्षण केलेला, ज्ञानसंपन्न आणि सम्यक् प्रयोगात (योग्य प्रयत्नात) स्थित असलेला तुझा लौकिक व लोकोत्तर रथ लवकरच प्रगती करेल, पुढे जाईल, प्रवृत्त होईल.

අල්ලාපො’ති පඨමාමන්තානා’ති කෙචි වදන්ති. රට්ඨකවචනං ආමන්තනා.

'अल्लापो' म्हणजे पहिले संबोधन असे काही जण म्हणतात. देशाच्या भाषेतील संबोधन (राष्ट्रकवचन).

සක්කච්චකාරිනා’ති හිතකරණ-හිතදෙසන-හිතචින්තනානං අඛණ්ඩකාරිනා.

'सकच्चकारिना' (आदरपूर्वक/काळजीपूर्वक करणारा) म्हणजे हित करणे, हितोपदेश देणे आणि हितचिंतन करणे या गोष्टी अखंडपणे करणारा.

ඛලිතෙ ධම්මෙන පග්ගහෙතබ්බො’ති සම්මාපටිපත්තිතො වා යුත්තවචනතො වා ඛලිතෙ අන්තෙවාසිකම්හි ධම්මෙන සභාවෙන තං තං කාරණං වවා සීලාදිගුණෙසු පග්ගහෙතබ්බො.

'खलिते धम्मेन पग्गहेतब्बो' (चूक झाली असता धर्माने सांभाळून घ्यावे) म्हणजे सम्यक् प्रतिपत्तीपासून (योग्य आचरणापासून) किंवा योग्य वचनापासून अंतेवासी (शिष्य) घसरला असता, त्याला धर्माने, स्वाभाविकपणे ते ते कारण सांगून शीलादी गुणांमध्ये प्रस्थापित करावे (सांभाळून घ्यावे).

මෙණ්ඩකපඤ්හා ගම්භීරගණ්ඨිගුය්හපඤ්හා.

'मेण्डकपञ्हा' (मेंढक प्रश्न) म्हणजे गंभीर, कठीण आणि गुप्त प्रश्न होत.

අභිවඩ්ඪියා වායමතී’ති පරියත්තිපටිපත්තිසාසනානං අභිවඩ්ඪනථාය චතුපච්චයදානාදිනා උපායෙන වායාමං කරොති.

'अभिवड्ढिया वायमति' (अभिवृद्धीसाठी प्रयत्न करतो) म्हणजे परियत्ती (अभ्यास) आणि पटिपत्ती (आचरण) रूप शासनाच्या अभिवृद्धीसाठी चार प्रत्यय (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय भैषज्य) दानादी उपायांनी प्रयत्न करतो.

‘භවති සඞ්ඝෙන සමසුඛො දුක්ඛි ධම්මාධිපතිකො’පි ච;

සංවිභාගී යථාථාමං ජිනචක්කාභිවඩ්ඪකොසම්මාදිට්ඨිපුරෙක්ඛාරො අනඤ්ඤසථුකො තථා;

සුරක්ඛො කායකම්මාදි සමග්ගාභිරතො’පි චඅකුහො න වරො චක්කෙ බුද්ධාදිසරණං ගතොදස උපාසකගුණා නාගසෙනෙන භාසිතා’ති;

'तो संघासोबत समान सुख-दुःख मानणारा, धर्मालाच सर्वश्रेष्ठ मानणारा (धर्माधिपती), आपल्या शक्तीनुसार दान देणारा (संविभागी), जिनचक्राची (बुद्धशासनाची) अभिवृद्धी करणारा, सम्यक् दृष्टीला अग्रभागी ठेवणारा, दुसरा कोणी शास्ता (गुरू) न मानणारा, कायकर्म इत्यादींचे उत्तम रक्षण करणारा, समूहाच्या ऐक्यात रमणारा, कपट न करणारा, श्रेष्ठ अशा चक्रात (धम्मचक्रात) राहणारा आणि बुद्ध आदींच्या चरणी शरण गेलेला असतो. हे उपासकाचे दहा गुण नागसेनांनी सांगितले आहेत.'

ඉමා තිස්සො ගාථා.

या तीन गाथा आहेत.

‘පඤ්චමං ලහු සබ්බථ සත්තමං ද්විචතුථිසු,ඡට්ඨං තු ගරුපාදානං සෙසා අනියමා මතා’ති;

'पाचवे अक्षर सर्व चरणांत लघु असते, सातवे अक्षर दुसऱ्या आणि चौथ्या चरणात लघु असते, सहावे अक्षर सर्व चरणांत गुरू असते आणि उर्वरित अक्षरे अनियमित मानली जातात.'

ඉමිනා වුත්තලක්ඛණෙන වුත්තා.

या सांगितलेल्या लक्षणाने (वृत्ताने) म्हटल्या आहेत.

ලොකසාධාරණො’ති සත්තලොකෙන සදිසො,අප්පත්තමානසානන්ති අපපත්තඅරහත්තඵලානං;

'लोकसाधारणो' म्हणजे सत्त्वलोकासारखा (प्राणिमात्रांच्या जगासारखा), 'अप्पत्तमानसानं' म्हणजे ज्यांनी अर्हतपद (अर्हतफळ) प्राप्त केले नाही अशांचा.

ඤාණරතනාරම්මණෙනා’ති අරහත්තමගගපදට්ඨානසබබඤ්ඤුත ඤාණො භගවා සබ්බඤ්ඤු සබ්බදස්සාවී දසබලසමන්නාගතො චතුහි වෙසරජ්ජෙහි සමනනාගතො පභින්නපටිසම්භිදො ඡළභිඤ්ඤො ච අසාධාරණඤාණො අට්ඨාරසබුද්ධධම්මසමන්නාගතො, තස්ස අරහත්තමගගඤාණං දසබලාදිසබ්බගුණදායකං සබ්බඤ්ඤුතඤාණං සබ්බඤෙය්‍යධම්මජානනසමථන්ති භගවතො ඤාණරතනාරම්මණෙන සකසකචිත්තුප්පාදෙන.

'ञाणरतनारम्मणेन' (ज्ञानरत्न आलंबनाने) म्हणजे अर्हतमार्गाच्या प्रदानाने सर्वज्ञता प्राप्त झालेले भगवान हे सर्वज्ञ, सर्वदर्शी, दशबलांनी युक्त, चार वैशारद्यांनी युक्त, प्रभिन्न-प्रतिसंभिदा (विश्लेषणात्मक ज्ञान) असलेले, षडभिज्ञ (सहा अभिज्ञा असलेले), असाधारण ज्ञानी आणि अठरा बुद्धधर्मांनी युक्त आहेत. त्यांचे अर्हतमार्गज्ञान हे दशबलादी सर्व गुण देणारे आहे आणि सर्वज्ञताज्ञान हे सर्व ज्ञेय धर्म जाणण्यास समर्थ आहे; अशा भगवंतांच्या ज्ञानरत्न आलंबनाने आपापल्या चित्तोत्पादाने (चित्त उत्पन्न होण्याने) होय.

උබ්බත්තීයන්තෙ’ති පකතිපකතිතො විපරීයන්තො විනස්සන්තෙ වා.

'उब्बत्तीयन्ते' म्हणजे मूळ स्वभावापासून विपरीत होणे किंवा नष्ट होणे.

නිප්පභා ජාතා කුතිථියා වං ගණීවරපවරමාසජ්ජාති කුතිථියා මිච්ඡාදිට්ඨිකා වං භදන්තං ගණිවරපවරං ගණිවරෙහි පරං සෙට්ඨං ආසජ්ජ පවා නිප්පභා නිජ්ජොතා භවෙය්‍යුන්ති යොජනා.

'निप्पभा जाता कुतित्थिया वं गणिवरपवरमासज्जा' म्हणजे कुतीर्थीय (मिथ्यादृष्टी असलेले) लोक त्या भदन्त गणिवरप्रवरांना (गणांच्या प्रमुखांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्यांना) भेटून निष्प्रभ, निस्तेज होतील, अशी योजना (अन्वय) आहे.

මෙණ්ඩකපඤ්හෙසු පූජාවඤ්ධාවඤ්ධාපඤ්හො අට්ඨුපමාසහිතො පඨමො.

मेंढक प्रश्नांमध्ये (द्विधात्मक प्रश्नांमध्ये) आठ उपमांनी युक्त असलेला 'पूजा-वंध्या-अवंध्या प्रश्न' (पूजेचे फलदायी व निष्फळ असण्याविषयीचा प्रश्न) हा पहिला आहे.

වාහසතං ඛො මහාරාජ වීහීනං අඩ්ඪුචූළඤ්ච වාහා වීහී සත්තම්මණානි ද්වෙ ච තුම්බා එකච්ඡරක්ඛණෙ පවත්තවිත්තස්ස එත්තකාවිහීති ලක්ඛං ඨපීයමානා පරික්ඛයං පරියාදානං ගච්ඡෙය්‍යුන්ති එථ සාදිකදියඩ්ඪවාහසතං ථොකෙන උද්ධං උපඩ්ඪාවාහසතස්ස පතනාලිකෙ තුම්බො’ති අඞ්ගුත්තරටීකායං වුත්තං. අඩ්ඪචූළන්ති වාහස්ස තස්ස අඩ්ඪාධිකා වාහවීහී’තිපි වත්තුං වට්ටතියෙව.

'महाराज, एकशे पन्नास वाह (गाड्या) भात आणि सात अम्मण व दोन तुंब भात, एका चुटकी वाजवण्याच्या वेळात खाली पडणाऱ्या भाताच्या दाण्यांना मोजण्यासाठी जर एकेक चिन्ह ठेवले, तर ते संपून जातील आणि संपुष्टात येतील' - येथे दीडशे वाहपेक्षा थोडे अधिक आणि दीडशे वाहच्या खाली पडण्याच्या प्रमाणात 'तुंब' हे माप आहे, असे अंगुत्तर टीकेमध्ये म्हटले आहे. 'अड्ढचूळ' म्हणजे त्या वाहच्या अर्ध्याहून अधिक वाह भात, असे म्हणणे देखील योग्यच आहे.

‘කුඩුබො පසතො එකො පථො තෙ චතුරො සියුංආළ්හකො චතුරො පථා දොණං වා චතුරාළ්හකං,මාණිකා චතුරො දොණා ඛාරීති චතුමාණිකා;

'एक कुडुब म्हणजे एक पस्त (पसभर) होय, चार कुडुब मिळून एक पथ होतो, चार पथ मिळून एक आढक होतो, चार आढक मिळून एक द्रोण होतो, चार द्रोण मिळून एक माणिका होते आणि चार माणिका मिळून एक खारी होते.'

ඛාරියො වීස වාහො’ථ සියා තුම්බො දසම්මණංආළහකො නිථියං තුම්බො පථො තු නාළි නාරියං,වාහො තු සකටො චෙකො දස දොණා තු අම්මණ’න්ති;

'वीस खारी मिळून एक वाह होतो, तसेच दहा अम्मण मिळून एक तुंब होतो. आढक हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे, तुंब आणि पथ हे पुल्लिंगी आहेत, तर नाळी हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे. वाह म्हणजे एक गाडी (बैलगाडी) आणि दहा द्रोण मिळून एक अम्मण होतो.'

අභිධානප්පදිපිකායං වුත්තො සකටපපමාණො වාහො’ති විනයටීකායම්පන’ ද්වෙ සකටා වාහා එකො වාහො’ති වුත්තං. විහීනං වාහසතඤ්ච අඩ්ඪචූලඤ්ච වාහසතස්ස අඩඪඤච චූළං අඩඪතො ථොකෙන ඌනං වා හොති. යථාවුත්තවාහතො අධිකානි වීහිසත්තම්මණානි වීහීනං සත්ත අම්මණානි ද්වෙ ච තුම්බා හොන්තී’ති යොජනා. වීහීනං සාධිකදියඩ්ඪවාහසතන්ති අධිප්පායො.

अभिधानप्पदीपिकामध्ये 'वाह' म्हणजे एका गाडीचे प्रमाण (शकटप्रमाण) असे म्हटले आहे, परंतु विनयटीकेमध्ये दोन गाड्यांचा एक 'वाह' होतो असे म्हटले आहे. भाताचे शंभर वाह आणि शंभर वाहांचे अर्धे चूल (अड्ढचूल) किंवा अडढ आणि चूल म्हणजे अडढपेक्षा थोडे कमी असते. सांगितलेल्या वाहापेक्षा अधिक असलेले भाताचे सात अम्मण आणि दोन तुंब होतात, अशी योजना आहे. भाताचे दीडशे वाहांपेक्षा काही अधिक (साधिकदियड्ढवाहसत) असा याचा अभिप्राय आहे.

එකච්ඡරක්ඛණෙ පවත්තචිත්තස්සා’ති ඉමස්ස ලක්ඛන්ති ඉමිනා සම්බධො. ලක්ඛනති චි ගහණසල්ලක්ඛණථං සම්පදානථෙ චෙතං උපයොගවචනං’ දිවාවිහාරං පාවිසී’ති දිවාවිහාරථාය පාවිසිතිආදිසු විය. ලක්ඛසද්දො ච ලක්ඛණවාචකො. වුත්තඤ්හෙතං අභිධානසථෙ.

'एकच्छरक्खणे पवत्तचित्तस्स' (एका चुटकी वाजवण्याच्या काळात उत्पन्न होणाऱ्या चित्ताचे) याचा 'लक्खं' याच्याशी संबंध आहे. 'लक्खं' हे ग्रहण आणि संलक्षण (नोंद घेणे) या अर्थी संप्रदान अर्थामध्ये हे द्वितीया विभक्तीचे वचन (उपयोगवचन) आहे, जसे 'दिवाविहारं पाविसी' म्हणजे 'दिवाविहारत्थाय पाविसी' (दिवसाच्या विश्रांतीसाठी प्रवेश केला) इत्यादींमध्ये असते. आणि 'लक्ख' हा शब्द 'लक्षण' वाचक आहे. कारण अभिधानशास्त्रामध्ये असे म्हटले आहे.

‘කලඞ්කො ලඤ්ඡනං ලක්ඛං අඞ්කො’භිඤ්ඤාණලක්ඛණං,චිණ්හඤ්චාපි තු සොභා තු පරමා සුසමා’ථ චා’ති;

'कलङ्को लाञ्छनं लक्खं अङ्कोऽभिञ्ञाणलक्खणं, चिण्हञ्चापि तु सोभा तु परमा सुसमाऽथ चा'ति; (कलंक, लांछन, लक्ष, अंक, अभिज्ञान, लक्षण, चिन्ह आणि शोभा, परम सुसमा हे समानार्थी शब्द आहेत);

පරික්ඛයං පරියාදානන්ති ඛීණභාවං ගච්ඡෙය්‍යුං. ඉමිනා දසාධිකදිඩ්ඪවාහසතවීහිතො අධිකානිඑකච්ඡරක්ඛණෙ පවත්තචිත්තානී’ති දස්සෙති.

'परिक्खयं परियादानं' म्हणजे क्षीणतेला (नाशाला) प्राप्त होतील. याद्वारे हे दर्शविले आहे की, एका चुटकी वाजवण्याच्या काळात उत्पन्न होणारी चित्ते ही एकशे साठ (दीडशे अधिक दहा) वाह भातापेक्षाही अधिक आहेत.

එවං එකච්ඡරක්ඛණෙ පවත්තචිත්තස්ස එත්තකවීහිතො අනෙකභාවං දස්සෙවා ඉදානි එකච්ඡරක්ඛණෙ පවත්තචිත්තස්ස පුග්ගලවිසෙසවසෙන විසෙසභාවං දස්සෙතුං තත්‍රීමෙ’තිආදිමාහ.

अशा प्रकारे एका चुटकी वाजवण्याच्या काळात उत्पन्न होणाऱ्या चित्ताचे एवढ्या भातापेक्षाही अनेकत्व (असंख्यत्व) दर्शवून, आता एका चुटकीच्या काळात उत्पन्न होणाऱ्या चित्ताचे पुद्गल-विशेषाच्या (व्यक्तीच्या वैशिष्ट्यांच्या) आधारे वैशिष्ट्य दर्शवण्यासाठी 'तत्रीमे' इत्यादी म्हटले आहे.

තථ

त्यात -

තත්‍රාති සත්තවිධෙසු සත්තෙසු.

'तत्र' म्हणजे सात प्रकारच्या प्राण्यांमध्ये.

ඉමෙ සත්තවිධා චිත්තා පවත්තන්තීති ඉමානි සත්තවිධානි චිත්තානි පවත්තන්ති.

'इमे सत्तविधा चित्ता पवत्तन्ति' म्हणजे ही सात प्रकारची चित्ते प्रवृत्त होतात (उत्पन्न होतात).

අභාවිතකායා’ති පඤ්චුපාදානක්ඛධකායෙසු අනිච්චාදිවසෙන අභාවිතකායා.

'अभावितकाया' म्हणजे पाच उपादानस्कंधरूप कायांमध्ये अनित्यता इत्यादी रूपाने भावना न केलेले (अभावित काया असलेले).

අභාවිතසීලා’ති අභාවිතලොකුත්තරසීලා.

'अभावितसीला' म्हणजे जिन्हींनी लोकोत्तर शीलाची भावना केलेली नाही.

තීසු ඨානෙසු’ති සක්කායදිට්ඨි-විචිකිච්ඡා-සීලබ්බතපරාමාස සමුග්ඝාටිතට්ඨානවසෙන තීසු ඨානෙසු. උපරිභුමීසු’ති සකදාගාමිආදීනං පඤ්චක්ඛධසඞ්ඛාත උපරිභුමිසු?

'तीसु ठानेसु' (तीन स्थानांमध्ये) म्हणजे सत्कायदृष्टी (सक्कायदिट्ठि), विचिकित्सा आणि शीलव्रतपरामर्श यांच्या समूच्छेद (उन्मूलन) करण्याच्या स्थानांच्या रूपाने तीन स्थानांमध्ये. 'उपरिभूमीसु' (उच्च भूमींमध्ये) म्हणजे सकदागामी इत्यादींच्या पाच स्कंधांनी युक्त अशा उच्च भूमींमध्ये.

පඤ්චසු ඨානෙසු’ති හෙට්ඨා වුත්තෙසු තීසු ඨානෙසු රාගදොසතනුට්ඨානද්වයං පක්ඛිපිවා පඤ්ච ඨානානි වෙදිතබ්බානි.

'पञ्चसु ठानेसु' (पाच स्थानांमध्ये) म्हणजे वर सांगितलेल्या तीन स्थानांमध्ये राग आणि द्वेष यांच्या तनूकरणाच्या (मंद करण्याच्या) दोन स्थानांना मिळवून पाच स्थाने समजावीत.

දසසු ඨානෙසු’ති හෙට්ඨා පඤ්චට්ඨානානි චෙව ගහිතග්ගහණනයෙන සක්කායදිට්ඨි-විචිකිච්ඡා-සීලබ්බතපරාමාස-ලොභ-ව්‍යාපාද-සඞ්ඛාත-ප- ඤ්චොරම්භාගයසඤ්ඤෙජනසමුග්ඝාටිතද්ධානවසෙන පඤ්ච්ौද්ධම්හාගිය සංයොජන සමුග්ඝාටිතට්ඨානවසෙනෙව. අපරාති පඤ්චා’ති දස ඨානානි විපස්සනාය ආරම්මණභුතා පඤ්චුපාදානක්ඛධා යෙවාති ගහෙතබ්බං.

'दससु ठानेसु' (दहा स्थानांमध्ये) म्हणजे वर सांगितलेली पाच स्थाने आणि ग्रहण केलेल्याच्या ग्रहण करण्याच्या पद्धतीने सत्कायदृष्टी, विचिकित्सा, शीलव्रतपरामर्श, loभ आणि व्यापाद या रूपाने पाच ओराम्भागीय (खालच्या) संयोजनांच्या उन्मूलनाच्या स्थानांच्या रूपाने आणि पाच उद्धम्भागीय (वरच्या) संयोजनांच्या उन्मूलनाच्या स्थानांच्या रूपाने. इतर आचार्य म्हणतात की 'पाच' म्हणजे विपश्यनेचे आलंबन असणारे पाच उपादानस्कंधच दहा स्थाने म्हणून ग्रहण करावेत.

නාරාචස්සා’ති උසුඅග්ගපවෙසිත-අයොමය නාරාවස්ස

'नाराचस्स' म्हणजे बाणाच्या टोकावर बसवलेल्या लोखंडी नाराचाचे (बाणाचे).

දළ්හං චාපසමාරූළ්හස්සා’ති දළ්හචාපධනුම්හි ආරොපිතස්ස.

'दळ्हं चापसमारूळ्हस्स' म्हणजे मजबूत धनुष्यावर चढवलेल्या (बाणाचे).

තථා’ති භගවතො ලහුකපරිවත්තනෙ. උත්තරිකාරණ’න්ති යමකපාටිහාරියතො උත්තරියං වුත්තං

'तथा' म्हणजे भगवंतांच्या शीघ्र परिवर्तनामध्ये (चपळतेने वळण्यामध्ये). 'उत्तरीकारणं' म्हणजे यमकप्रातिहार्यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ असे सांगितले आहे.

තම්පි මහාරාජ පාටිහිරන්ති තමභගවතො අග්ගික්ඛධ-උදකධාරා-පවත්තන-සඞ්ඛාත-යමකපාටිහීරං අත්තනො පරෙසං රාගාදිපච්චනීකහරණතො පාටිහිරං.

'तम्पि महाराज पाटiहीरं' (ते देखील, हे महाराजा, प्रातिहार्य आहे) म्हणजे भगवंतांचे ते अग्नीचा समूह आणि पाण्याच्या धारा उत्पन्न करण्याच्या रूपाने असलेले यमकप्रातिहार्य, स्वतःच्या आणि इतरांच्या रागादी शत्रूंचे हरण करत असल्यामुळे 'प्रातिहार्य' आहे.

ආවජ්ජනවිකළමත්තකෙනා’ති භගවතා අනුප්පාදිතවසෙන මනොද්වාරාවජ්ජනස්ස හීනවසෙන

'आवर्जनविकळमत्तकेन' म्हणजे भगवंतांनी उत्पन्न न केल्यामुळे मनोध्वारावर्जनाच्या अभावाच्या (हीनतेच्या) केवळ कारणाने.

සබ්බඤ්ඤුපඤ්හො දුතියො.

सर्वज्ञप्रश्न हा दुसरा होय.

ඡකොට්ඨාසෙ කතෙ කප්පෙ’ති චතුසට්ඨිඅන්තරකප්පපමාණෙ විවට්ටට්ඨායිකප්පෙ ඡකොට්ඨාසෙ කතෙ.

'छकोट्ठासे कते कप्पे' (कल्पाचे सहा भाग केले असता) म्हणजे चौसष्ट अंतरकल्पांच्या प्रमाणाच्या विवर्तस्थायी कल्पाचे सहा भाग केले असता.

අතික්කන්තෙ පඨමකොට්ඨාසෙ කිඤ්චි සාධිකදසන්තරකප්පපමාණෙ විචට්ටට්ඨායිකප්පස්ස පඨමකොටඨාසෙ අතික්කන්තෙ දෙවදත්තො සඞ්ඝං භිදි දෙවදත්තපබ්බජ්ජාපඤ්හො තතියො

'अतिक्कन्ते पठमकोट्ठासे' (पहिला भाग निघून गेल्यावर) म्हणजे विवर्तस्थायी कल्पाचा पहिला भाग, जो दहा अंतरकल्पांपेक्षा काहीसा अधिक प्रमाणाचा आहे, तो निघून गेल्यावर देवदत्ताने संघभेद केला. देवदत्तप्रव्रज्याप्रश्न हा तिसरा होय.

යමනියමෙ’ති

'यम नियमात' म्हणजे -

‘යං දෙහසාධනාපෙක්ඛං නිච්චං කම්මමයං යමො,ආගන්තං සාධනං කම්මං අනිච්චං නියමො භවෙ;

'जे शरीराच्या साधनावर अवलंबून असते, नित्य असते आणि कर्ममय असते तो 'यम' होय; आणि जे आगंतुक (बाह्य) साधनरूप कर्म आणि अनित्य असते तो 'नियम' होय;

අහිංසාසච්චමාධෙය්‍යං බ්‍රහ්මචාර පරිග්ගහො,නිච්චං සරීරසොචෙය්‍යං යමො නාමාති වුච්චරෙ;

अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी न करणे), ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह आणि शरीराची नित्य शुद्धता याला 'यम' असे म्हटले जाते;

සන්තොස-මොන-සජ්ඣායා කිච්ඡාකහාරො ච භාවනා,සයම්පාක-වනෙ වාසා-නියමා-නිච්චසාධ්‍යතා’;

संतोष, मौन, स्वाध्याय, कृच्छ्र आहार (कठोर उपवास), भावना (ध्यान), स्वतः स्वयंपाक करणे आणि वनात राहणे—हे 'नियम' असून ते अनित्य साध्य आहेत';

එවං වුත්තෙ යමකම්මෙ ච නියමකම්මෙ ච.

असे म्हटले असता, यमकर्मामध्ये आणि नियमकर्मामध्ये.

යං තථාගතො…පෙ… එවමධිප්පායො අථි යං යෙන ගුණෙන හෙතු භුතෙන…පෙ…එවං අධිප්පයො හොති තං බුද්ධානං ගුණං අභුතං අථිති යොජනා.

'जे तथागत...पे... असा अभिप्राय आहे. जे ज्या गुणाने हेतूभूत होऊन...पे... असा अभिप्राय होतो, तो बुद्धांचा गुण अभूत (असत्य) नाही, अशी योजना आहे.

පරක්කමො දක්ඛාපිතො’ති පාරමීපූරණෙ පරක්කමො වායාමො දක්ඛාපිතො පෙක්ඛාපිතො.

'परक्कमो दक्खापितो' (पराक्रम दाखवला) म्हणजे पारमिता पूर्ण करण्यासाठी केलेला पराक्रम आणि व्यायाम (प्रयत्न) दाखवला गेला, दर्शवला गेला.

හිය්‍යො ඔභාසිතා’ති ජිනානං පාරමී ච නයා භිය්‍යො අතිසයෙන ඔභාසිතා.

'भिय्यो ओभासिता' (अधिक प्रकाशित झाली) म्हणजे जिनांची (बुद्धांची) पारमिता आणि नय (पद्धती) अत्यंत प्रकर्षाने प्रकाशित झाली.

භිදි තිථියානං වාදගණ්ඨින්ති වං තිථියානං මිච්ඡාවාදගණ්ඨිං පභිදි.

'भिदि तिथियानं वादगण्ठिं' म्हणजे आपण तीर्थिकांच्या (अन्यधर्मीयांच्या) मिथ्यावादाची गाठ तोडली.

භින්නා පරප්පවාදකුම්භා’ති පරප්පවාදා තයා භින්නා.

'भिन्ना परप्पवादकुम्भा' म्हणजे परवाद्यांचे (इतर मतवाद्यांचे) कुंभ आपण फोडले (त्यांच्या वादांचे खंडन केले).

ගම්භීරො උත්තානිකතො’ති අතිවිය ගම්භීරො පඤ්හො තයා උත්තාතීකතො.

'गम्भीरो उत्तानीकतो' म्हणजे अत्यंत गंभीर असलेला प्रश्न आपण स्पष्ट (सुलभ) केला.

සම්මාලද්ධං ජිනපුත්තානං නිබ්බාහනන්ති පරමිච්ඡාවාදහරණෙ උපායසඞ්ඛාතං නිබ්බාහනමුඛං ජිනපුත්තානං ජිනපුත්තෙහි සුට්ඨු ලද්ධං.

'सम्माळद्धं जिनपुत्तानं निब्बाहनं' म्हणजे पर-मिथ्यावादाचे हरण करण्यासाठी उपायभूत असलेले मोक्षाचे द्वार जिनपुत्रांनी (बुद्धपुत्रांनी) चांगल्या प्रकारे प्राप्त केले आहे.

එවමෙතන්ති සබ්බං හෙට්ඨාවුත්තවචනං තයා වුත්තං යථා හොති තං,සබ්බං වචනං එවං සභාවතො හොතීති අජ්ඣාහාරයොජනා;

'एवमेतं' म्हणजे वर सांगितलेले सर्व वचन आपण जसे म्हटले आहे तसेच आहे, 'सर्व वचन अशा प्रकारे स्वभावतःच आहे' अशी अध्याहार योजना आहे;

ගණීවරපවරා’ති ආලපනමෙතං ගණීනං ගණපරිසානං වරපරම,අතිසෙට්ඨ යථා තයා වුත්තං මයං තථා සම්පටිචඡාමා’ති;

'गणीवरपवरा' हे संबोधन आहे; 'हे गणींचे (गणांचे नायक) आणि गणपरिषदांचे श्रेष्ठ, परम आणि अतिश्रेष्ठ नायक! आपण जसे म्हटले आहे, आम्ही त्याचा तसाच स्वीकार करतो';

පථවිකම්පනහෙතුපඤ්හො චතුථො.

पृथ्वीकंपनहेतू प्रश्न हा चौथा होय.

නථඤ්ඤං චෙථාති එතෙසු සච්චෙසු විජ්ජමානං සච්චතො අඤ්ඤං කාරණං පටිවෙධස්ස ච නථි.

'नत्थञ्ञं चेत्थ' म्हणजे या सत्यांमध्ये विद्यमान असलेल्या सत्याशिवाय प्रतिवेधाचे (ज्ञानाचे) दुसरे कोणतेही कारण नाही.

සීහරථෙනා’ති සෙට්ඨරථෙන මඤ්චරථෙන. සීහසද්දො වා උසභසද්දො වා අඤ්ඤසද්දෙන පයුත්තො සෙට්ඨවාචකො හොතීති.

'सीहरथेन' म्हणजे श्रेष्ठ रथाने किंवा मुख्य रथाने. 'सिंह' शब्द किंवा 'ऋषभ' शब्द जेव्हा दुसऱ्या शब्दासोबत वापरला जातो, तेव्हा तो 'श्रेष्ठ' या अर्थाचा वाचक असतो.

සිවිරාජදිබ්බචක්ඛුපඤ්හො පඤ්චමො.

शिविराज दिव्यचक्षु प्रश्न हा पाचवा होय.

කලලං ඔසරතීති ඉදං මාතුයා පිට්ඨිකණ්ටකනාභීනං මජ්ඣට්ඨානභුතෙ ගබ්භපතිට්ඨානාරහට්ඨානෙ සන්නිචිතං පටිකලලසදිසං මදරත්තලොහිතං සධාය වුත්තං, න කලලරූපං.

'कललं ओसरति' (कलल खाली उतरते) हे मातेच्या पाठीचा कणा आणि नाभी यांच्या मध्यभागी असलेल्या गर्भाशयाच्या स्थानामध्ये जमा झालेल्या, दाट कललासारख्या फिकट लाल रक्ताच्या संदर्भात म्हटले आहे, कलल-रूपाच्या संदर्भात नाही.

මුඛපානෙනපි ද්වයසන්තිපාතො භවතීති මුඛපානෙනපි සහ මාතා ච උතුනී ගබ්භො පච්චුපට්ඨිතො’ති ද්වයසන්නිපාතො භවති.

‘मुखाद्वारे पिण्याने देखील दोघांचा संयोग होतो’ म्हणजे मुखाद्वारे पिण्याने देखील, माता ऋतुमती असणे आणि गंधर्व उपस्थित असणे, असा दोघांचा संयोग होतो.

පුරිමෙන තථ කාරණං වක්ඛාමීති පුරිමෙන සාමවථුනා තෙසං ද්වින්නං තිණ්ණං සන්නිපාතානං අන්තොගධභාවෙ කාරණං යූත්තිවචනං කථෙස්සාමි.

‘पूर्वीच्या उदाहरणाने मी कारण सांगेन’ म्हणजे पूर्वीच्या श्यामाच्या कथेच्या उदाहरणाने त्या दोन किंवा तीन संयोगांच्या अंतर्भावाचे कारण आणि युक्तियुक्त वचन मी सांगेन.

තෙ සබ්බෙ’ති යෙ කෙචි සත්තා මාතුගබ්භං ඔක්කන්තා තෙ සබ්බෙ සත්තා යෙ වනරුක්ඛාදයො’ති යොජනා.

‘ते सर्व’ म्हणजे जे कोणी प्राणी मातेच्या गर्भात प्रवेश करते झाले आहेत, ते सर्व प्राणी; जसे की वनवृक्ष इत्यादी, अशी योजना आहे.

යො කොචි ගධබ්බො’ති යො කොවි අත්තනො කම්මෙන තථ තථ උපගන්නබ්බසත්තො.

‘जो कोणी गंधर्व’ म्हणजे जो कोणी आपल्या कर्माने त्या त्या ठिकाणी उत्पन्न होणारा प्राणी आहे.

ගබභාවක්කන්තිපඤ්හො ඡට්ඨො.

गर्भावक्रांती प्रश्न हा सहावा आहे.

සද්ධම්මො’ති පටිසම්භිදාප්පත්තඛීණාසවසන්තකාධිගමසද්ධම්මො සුද්ධනය-පටිවත්තනවසෙන පටිවෙධසද්ධම්මො වා.

‘सद्धम्म’ म्हणजे प्रतिसंभिदा प्राप्त क्षीणासवांच्या संतानातील अधिगम-सद्धम्म किंवा शुद्ध नयाच्या प्रतिवर्तनाने प्राप्त होणारा प्रतिवेध-सद्धम्म होय.

තං ඛයං පරිදීපයන්තො’ති තෙන වචනෙන පුබ්බපඤ්චවස්සසතප්ප-මාණට්ඨානාරහ-සද්ධම්මක්ඛයං පරිදීපයන්තො.

‘त्या क्षयाचे स्पष्टीकरण करताना’ म्हणजे त्या वचनाने पूर्वीच्या पाचशे वर्षांच्या काळापर्यंत टिकण्यास योग्य अशा सद्धम्माच्या क्षयाचे स्पष्टीकरण करताना.

සෙසකං පරිච්ඡිදීති සෙසකං පච්ඡිමපඤ්චවස්සසතං සද්ධම්මතිට්ඨනක්ඛණං පරිච්ඡිදි. තං දීපනාකාරං පරිච්ඡදනාකාරඤ්ච දස්සෙන්තො වස්සසතං සහස්සන්තිආදිමාහ.

‘उर्वरित काळ मर्यादित केला’ म्हणजे उर्वरित शेवटच्या पाचशे वर्षांचा सद्धम्म टिकण्याचा काळ मर्यादित केला. तो स्पष्ट करण्याचा प्रकार आणि मर्यादित करण्याचा प्रकार दर्शवताना ‘शंभर वर्षे, हजार वर्षे’ इत्यादी म्हटले आहे.

නට්ඨායිකො’ති නට්ඨධනො.

‘नष्टायिक’ म्हणजे ज्याचे धन नष्ट झाले आहे असा.

වස්සසතප්පමාණපඤ්හො සත්තමො.

शंभर वर्षांच्या प्रमाणाचा प्रश्न हा सातवा आहे.

තත්‍ර යෙ තෙ සත්තෙ කම්මං විබාධති තෙ ඉමෙ සත්තා කාරණං පටිබාහන්ති, තෙසං තං වචන මිච්ඡා’ති පොථකෙසු ලිඛිතං තං දුජ්ජානං. තස්මා යෙ සත්තෙ කම්මං විබාධති, තෙ සත්තා කම්මවිපාකජා, දුක්ඛ වෙදනා වෙදයන්තීති යෙ පන සත්තා කාරණං පටිබාහන්ති තෙසං තං වචනං මිච්ඡා’ති පාඨෙන භවිතබ්බං. එවඤ්හි සති පුබ්බාපරං සමෙති.

त्यात ‘जे प्राणी कर्माने पीडित होतात, ते प्राणी कारणाचा प्रतिकार करतात, त्यांचे ते बोलणे खोटे आहे’ असे पुस्तकांमध्ये लिहिले आहे, ते समजण्यास कठीण आहे. म्हणून ‘जे प्राणी कर्माने पीडित होतात, ते प्राणी कर्मविपाकामुळे उत्पन्न होणारी दुःखद वेदना अनुभवतात; परंतु जे प्राणी कारणाचा प्रतिकार करतात, त्यांचे ते बोलणे खोटे आहे’ असा पाठ असावा. कारण असे असल्यास पूर्व आणि उत्तर भागाचा मेळ बसतो.

තත්‍ර යෙ තෙ නවවිධා’ති තත්‍ර දසවිධෙසු කුප්පවාතෙසු යෙ තෙ නවවිධා කුප්පවාතා.

‘त्यात जे नऊ प्रकारचे’ म्हणजे त्या दहा प्रकारच्या कुपित वायूंपैकी जे नऊ प्रकारचे कुपित वायू आहेत.

න තෙ අතීතෙ උප්පජ්ජන්තිති තෙ වාතා අතීතෙ භවෙ කම්මබලෙන න උප්පජ්ජන්ති. සෙස පදද්වයෙ’පි එසෙව නයො.

‘ते भूतकाळात उत्पन्न होत नाहीत’ म्हणजे ते वायू भूतकाळातील अस्तित्वात कर्माच्या बलाने उत्पन्न होत नाहीत. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो.

තෙහි තෙහි කොපෙහී’ති තෙහි තෙහි සීතාදිකොපප්පකාරෙහි.

‘त्या त्या कोपांमुळे’ म्हणजे त्या त्या थंडी इत्यादींच्या कोपांच्या प्रकारांमुळे.

සකං සකං වෙදනන්ති අත්තනො අත්තනො ඵලභූතං වෙදනං.

‘आपली आपली वेदना’ म्हणजे स्वतःची स्वतःची फलभूत असणारी वेदना.

විසමපරිහාරජා’ති චතුන්නං ඉරියාපථානං විසදිසහරණතො ජාතා වෙදනා.

‘विषम परिहारजन्य’ म्हणजे चारही इर्यापथांच्या अयोग्य हालचालींमुळे उत्पन्न झालेली वेदना.

ඔපක්කමිකෙනා’ති දණ්ඩප්පහාරදිවසෙන පරූපක්කමෙන.

‘औपक्रमिक’ म्हणजे काठीच्या प्रहाराने इत्यादी दुसऱ्यांच्या उपक्रमामुळे.

කම්මවිපාකජා’ති කම්මවිපාකභුතපඤ්චක්ඛධතො ජාතා.

‘कर्मविपाकजन्य’ म्हणजे कर्मविपाकरूप अशा पंचस्कंधांच्या धातूंपासून उत्पन्न झालेली.

බහුතරං අවසෙසන්ති කම්මවිපාකජවෙදනාතො අවසෙසං වෙදයිතං බහුතරං.

‘उर्वरित बहुतांश’ म्हणजे कर्मविपाकजन्य वेदनेपेक्षा उर्वरित अनुभवलेली वेदना ही बहुतांश असते.

න සම්භවතීති න සම්පජ්ජති.

‘संभवत नाही’ म्हणजे घडून येत नाही.

බීජදුට්ඨතා’ති ඛෙත්තතො අඤ්ඤකාරණදුට්ඨතා.

‘बीजदुष्टता’ म्हणजे शेताव्यतिरिक्त इतर कारणांमुळे झालेली दुष्टता.

කම්මවිපකතො වා’ති එථ

‘किंवा कर्मविपाकामुळे’ येथे

‘වෙමාතුභාතිකං පුබ්බෙ ධනහෙතු හනිං අහංතෙන කම්මවිපාකෙන දෙවදත්තො සිලං ඛිපි;

අඞ්ගුට්ඨං පිංසයී පාදෙ මම පාසාණසක්ඛරා’ති;

‘पूर्वी मी संपत्तीसाठी सावत्र भावाला मारले होते. त्या कर्मविपाकामुळे देवदत्ताने शिळा फेकली; आणि दगडाच्या कपचीने माझ्या पायाचा अंगठा चिरडला गेला.’

අයං ගාථා වත්තබ්බා තථ ධනහෙතු’ති දාසිදාසසඞ්ඛාත-ජඞ්ගමධන-හෙතු. ධනඤ්හි ථාවරජඞ්ගම-සංහාරිම-අඞ්ගසම-අනුගාමිධනවසෙන පඤ්චවිධං.

ही गाथा म्हणावी. तेथे ‘संपत्तीसाठी’ म्हणजे दासी-दास इत्यादी जंगम संपत्तीसाठी. संपत्ती ही स्थावर, जंगम, संहारिम, अंगसम आणि अनुगामी संपत्तीच्या रूपाने पाच प्रकारची असते.

කිරියතො වා’ති දෙවදත්තස්ස උපක්කමකිරියතො වා.

‘किंवा क्रियेमुळे’ म्हणजे देवदत्ताच्या उपक्रम-क्रियेमुळे.

භොජනං විසමං පරිණමතීති කුච්ඡිගතභොජනං විසමං පරිපක්කභාවං ගච්ඡති.

‘भोजन विषम रीतीने पचते’ म्हणजे उदरात गेलेले भोजन विषम रीतीने पचन पावते.

තාය ච පන වෙදනායා’ති ඉදං කත්තථෙ කරණවචනං.

‘आणि त्या वेदनेने’ हे कर्त्याच्या अर्थातील करणवाचक रूप आहे.

නිකායවරඤ්ඡකෙ’ති එථ ලඤ්ඡන්ති සඤ්චානන්ති එතෙන එථ වා පුඤ්ඤපාපානි පණ්ඩිතජනාති ලඤ්ඡකො’ති නිකායවරො ච සො ලඤ්ඡකො චාති විග්ගහො.

‘निकायवरलांछक’ यामध्ये, ज्याच्याद्वारे पंडित लोक पुण्य आणि पाप ओळखतात, तो ‘लांछक’ होय. ‘निकायवर’ आणि ‘लांछक’ असा याचा विग्रह आहे.

සබ්බාකුසලජ්ඣාපනපඤ්හො අට්ඨමො.

सर्व अकुशलांचे दहन करण्याचा प्रश्न हा आठवा आहे.

ඉමස්මිං පඤ්හෙ ථෙරස්ස එකංසිකං බ්‍යාකරණං න හොති. තස්මා විචාරෙවා යං යුත්තරං තං ගහෙතබ්බං. තත්‍රායං විචාරණාකාරො. මග්ගවජ්ඣා හි කිලෙසා අනුපාදින්නකභුතා යෙ නෙව අතීතා අනාගතා න පච්චුප්පන්නා. උපාදින්නකනිරොධකථා ච අනාගතභවං සධාය කථිතා භගවතො උප්පන්නා වෙදනා ඉමස්මිං පච්චුප්පන්නභවෙයෙව හොති. අපරාපරවෙදනියකම්මඤ්ච බුද්ධපච්චෙකබුද්ධෙහි’පි න සක්කා නිවාරෙතුං. තස්මා ථෙරස්ස කම්මවිපාකතො වා එසා වෙදනා නිබ්බත්තා’ති වාදො යුත්තතරො’ති ගහෙතබ්බං. යදි එවං කස්මා ථෙරො අනෙකවිහිතං කථෙසී?ති. රාජා මිලිදො ඤාණභෙදං ගවෙසන්තො විචිත්‍රපටිභානං සොතුකාමො හොති. තස්ස අජ්ඣාසයවසෙන අනෙකවිහිතං කථෙසී’ති පරිහාරො වත්තබ්බො අඤ්ඤෙසු ඊදිසෙසු ඨානෙසු යුත්තියෙව ගවෙසිතබ්බා, න එකචින්තිනා භවිතබ්බන්ති.

या प्रश्नात स्थविरांचे एकांतिक उत्तर नाही. म्हणून विचार करून जे अधिक योग्य असेल ते स्वीकारावे. त्यातील विचार करण्याची पद्धत अशी आहे: मार्गाने नष्ट होणारे क्लेश हे अनुपादिन्नक असतात, जे भूतकाळात, भविष्यकाळात किंवा वर्तमानकाळातही नसतात. आणि उपादिन्नक निरोधाची कथा ही भावी जन्माचा संदर्भ देऊन सांगितली आहे, तर भगवंतांना उत्पन्न झालेली वेदना याच वर्तमान जन्मात होते. तसेच अपरापरवेदनीय कर्म हे बुद्ध आणि प्रत्येकबुद्धांना देखील टाळता येत नाही. म्हणून स्थविरांचा ‘ही वेदना कर्मविपाकामुळेच उत्पन्न झाली’ हा वाद अधिक योग्य आहे असे मानावे. जर असे आहे, तर स्थविरांनी अनेक प्रकारे का सांगितले? राजा मिलिंद हा ज्ञानाचा भेद शोधणारा आणि विविध प्रकारची प्रतिभा ऐकण्याची इच्छा असणारा होता. त्याच्या इच्छेनुसार त्यांनी अनेक प्रकारे सांगितले, असे उत्तर द्यावे. इतर अशा ठिकाणी केवळ युक्तीच शोधावी, एकाच विचारावर ठाम राहू नये.

කතස්ස පතිචයො’ති චතුසු සච්චෙසු කතසොළසකිච්චස්ස පතිචයො පුන වඩ්ඪනං නථි.

‘केलेल्याचा संचय’ म्हणजे चार आर्या सत्यांमध्ये केलेल्या सोळा कर्तव्यांचा संचय किंवा पुन्हा वाढ होत नाही.

නිබ්බාහිතබ්බො’ති නිබ්බෙඨෙතබ්බො කථෙතබ්බො. පටිසල්ලානන්ති කායිකචෙතසිකපටිසල්ලානකිරියා. අථතො පන පටිසල්ලානට්ඨානෙ ලහිතබ්බා සමාධිසතිසම්පජඤ්ඤාදයො කුසලා ධම්මා පටිසල්ලානං නාම.

‘निस्तारावा’ म्हणजे स्पष्ट करावा किंवा सांगावा. ‘प्रतिसंलयन’ म्हणजे कायिक आणि चैतसिक एकांताची क्रिया. आणि प्रतिसंलयनाच्या स्थितीत प्राप्त होणारे समाधी, स्मृती, संप्रजन्य इत्यादी कुशल धर्म म्हणजेच प्रतिसंलयन होय.

රක්ඛතීති සම්පරායිකඅපායාදිදුක්ඛතො රක්ඛති.

‘रक्षण करतो’ म्हणजे परलोकातील अपाय इत्यादी दुःखांपासून रक्षण करतो.

පටිසල්ලානපඤ්හො නවමො.

प्रतिसंलयनाचा प्रश्न हा नववा आहे.

තං ඉද්ධිබලන්ති තෙන ඉද්ධිබලෙන ලභිතබ්බකප්පකප්පාවස්සට්ඨානං.

‘ते ऋद्धिबल’ म्हणजे त्या ऋद्धिबलाने प्राप्त होणारे कल्प किंवा कल्पापेक्षा अधिक काळ टिकून राहणे.

අන්තමසො අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පීති සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පි කාලං පඤ්චක්ඛධසඞ්ඛාතභවස්ස පවත්තනං න වණ්ණෙමි, අප්පවත්තනනිබ්බානමෙව වණ්ණෙමීති අධිප්පායො.

‘अगदी चुटकी वाजवण्याच्या काळापुरते देखील’ म्हणजे अगदी शेवटच्या मर्यादेपर्यंत, चुटकी वाजवण्याच्या काळापुरते देखील पंचस्कंधात्मक अस्तित्वाचे चालू राहणे मी प्रशंसत नाही, तर त्याचे न चालणे म्हणजेच निर्वाणाचीच मी प्रशंसा करतो, असा अभिप्राय आहे.

ඉද්ධිබලකිත්තනපඤ්හො දසමො.

ऋद्धिबलाच्या कीर्तनाचा प्रश्न हा दहावा आहे.

දසපඤ්හපටිමණ්ඩිතඅට්ඨමවග්ගවණ්ණනා සමත්තා.

दहा प्रश्नांनी सुशोभित असलेल्या आठव्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

අභිඤ්ඤායාහං භික්ඛවෙ ධම්මං දෙසෙමීති පඤ්චක්ඛධා, ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, චත්තාරි සච්චානි, බාවීසතිද්‍රියානි, නව හෙතු, චත්තාරො ආහාරා, සත්තවස්සා, සත්ත වෙදනා, සත්ත සඤ්ඤා, සත්ත චෙතනා, සත්ත චිත්තානීතිආදිනා අභිවිසෙසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙන ජානිවා ධම්මං දෙසෙමි.

‘भिक्षूंनो, मी अभिज्ञेने धम्माचा उपदेश करतो’ म्हणजे पंचस्कंध, बारा आयतने, अठरा धातू, चार आर्यसत्ये, बावीस इंद्रिये, नऊ हेतू, चार आहार, सात वर्ष, सात वेदना, सात संज्ञा, सात चेतना, सात चित्त इत्यादींच्या विशेष रूपाने, सर्वज्ञता-ज्ञानाने जाणून मी धम्माचा उपदेश करतो.

අඤ්ඤං උත්තරිං…පෙ…සතන්ති ඛුද්දානුඛුද්දකතො අඤ්ඤං උත්තරිං චතුපාරාජික - තෙරස සඞ්ඝාදිසෙස - තිංසනිස්සග්ගිය - ද්වානවුති - පාචිත්තිය - චතුපාටිදෙසනීය - සත්තාධිකරණ -සික්ඛාපද - සඞ්ඛාතදියඩ්ඪ - සික්ඛාපදසතං.

‘इतर श्रेष्ठ...पे...शंभर’ म्हणजे क्षुद्र आणि अनुक्षुद्र नियमांपेक्षा इतर श्रेष्ठ असे चार पाराजिक, तेरा संघादिशेष, तीस नैसर्गिक पाचित्तिय, ब्याण्णव पाचित्तिय, चार पाटिदेसनीय, सात अधिकरण-शमथ आणि दीडशे शिक्षापदे होत.

තෙහිපි න එකජ්ඣකතා’ති අත්තනො චිත්තනිට්ඨා එකන්තභාවෙන න කතා.

‘तेहिपि न एकज्झकता’ (त्यांच्याद्वारेही एकनिष्ठता केली गेली नाही) म्हणजे स्वतःच्या चित्ताचा निश्चय एकांतभावाने (पूर्ण निश्चिततेने) केला गेला नाही.

ධම්මසණ්ඨිතපරියායෙනාති යඤ්ච තං ආපත්තිං ආපන්නො තඤ්ච යථාධම්මො කාරෙතබ්බො’ති වුත්තධම්මසණ්ඨිතිපරියායෙන.

‘धम्मसण्ठितपरियायेन’ (धम्म-स्थितीच्या पर्यायाने) म्हणजे ज्याने ती आपत्ती (नियमभंग) केली आहे, त्याला धम्मानुसार (यथाधम्म) प्रायश्चित्त दिले पाहिजे, या अर्थाने सांगितलेल्या धम्मस्थितीच्या पर्यायाने.

ඛුද්දානුඛුද්දකසමූහනනපඤ්හො පඨමො.

खुद्दानुखुद्दलक (क्षुद्र व अनुक्षुद्र) नियम रद्द करण्याविषयीचा प्रश्न पहिला.

අනිච්චම්පන රූපන්ති විභජ්ජබ්‍යාකරණියො පඤ්හො’ති අනිච්චං නාමරූපං, කිං. රූපමෙවා?ති පුට්ඨො අනිච්චං නාමරූපම්පි අනිච්චා වෙදනා පී’තිආදිනා නයෙන විභජිවා බ්‍යාකාතබ්බො විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො නාමා’ති අථො. කින්නු ඛො චක්ඛුනා සබ්බං විජානාතීති පුග්ගලො සබ්බං චක්ඛුනා කිං විජානාතීති ඉමස්මිං පඤ්හෙ කෙනාපි පුට්ඨො’කතමෙන චක්ඛුනා සමන්තචක්ඛුනා උදාහු මංසචක්ඛුනා’ති වුත්තෙ’ආමා’ති වත්තබ්බො’ති අයං පඤ්හො පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො නාමාති යොජනා.

‘रूप अनित्य आहे काय?’ हा विभज्जव्याकरणीय (विश्लेषण करून उत्तर देण्याचा) प्रश्न आहे. ‘केवळ रूपच अनित्य आहे की नामरूप अनित्य आहे?’ असे विचारले असता, ‘नामरूपही अनित्य आहे आणि वेदनाही अनित्य आहे’ इत्यादी पद्धतीने विश्लेषण करून उत्तर दिले पाहिजे, याला ‘विभज्जव्याकरणीय’ म्हणतात. ‘काय डोळ्याने सर्व काही जाणता येते?’ या प्रश्नावर जर कोणी विचारले की, ‘कोणत्या डोळ्याने? समंतचक्षूने की मांसचक्षूने?’ असे विचारल्यावर ‘होय’ असे म्हणावे, या प्रश्नाला ‘पटिपुच्छाव्याकरणीय’ (प्रतिप्रश्न करून उत्तर देण्याचा) प्रश्न म्हणतात, अशी ही योजना आहे.

මාලුඞ්ක්‍යපුත්තපඤ්හො දුතියො.

मालुंक्यपुत्तांचा प्रश्न दुसरा.

සමුහතො භයහෙතු අරහතො’ති භයහෙතු අරහතො අරහන්තෙන සමූහතො.

‘समुहतो भयहेतु अरहतो’ (अर्हतासाठी भयाचे कारण नष्ट झाले आहे) म्हणजे अर्हताने भयाचे कारण समूळ नष्ट केले आहे.

උන්නතාවනතා’ති සුඛෙ උන්නතිඨානවසෙන උන්නතා දුක්ඛෙ මඞ්කුවසෙන ඔනතා

‘उन्नतावनता’ (उन्नत आणि अवनत) म्हणजे सुखाच्या वेळी उन्नत (हर्षित) होणे आणि दुःखाच्या वेळी खिन्नतेमुळे अवनत (उदासीन) होणे.

කුටිපුරිසෙ’ති පාකටපුරිසෙ.

‘कुटिपुरिसे’ म्हणजे प्रकट (प्रसिद्ध किंवा उघड) मनुष्य.

ආහච්චපදන්ති භගවතො සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙන විසෙසෙවා වුත්තවචනං.

‘आहच्चपद’ म्हणजे भगवंतांच्या सर्वज्ञतेच्या ज्ञानाने विशेष रूपाने सांगितलेले वचन.

සබ්බතසපඤ්හො තතියො.

सब्बतस-प्रश्न तिसरा.

තෙන තෙසං පවත්තෙනා’ති තෙසං පරිත්තානං තෙජවන්තානං තෙන පවත්තෙන.

‘तेन तेसं पवत्तेन’ (त्यांच्या प्रवृत्तीने) म्हणजे त्या तेजस्वी परित्तांच्या (संरक्षक सूत्रांच्या) त्या प्रवृत्तीने (प्रभावाने).

විසං චික්ඛස්සන්තො’ති විසං විනාසයමානො.

‘विसं चिक्खस्संतो’ म्हणजे विषाचा नाश करणारा.

උද්ධමධො ආචයමානො’ති සරීරස්ස උද්ධං සුඛං වඩ්ඪයමානො.

‘उद्धमधो आचयमानो’ (वर आणि खाली संचय करणारा) म्हणजे शरीराच्या वरील भागाचे सुख वाढवणारा.

චොරානං උක්ඛිත්තලගුළන්තී පොථකෙසු ලිඛිතං වෙරිචොරානං උක්ඛත්තලගුළම්පීති පාඨෙන භවිතබ්බං. වෙරිචොරෙහි උක්ඛිත්තමුග්ගරං න සම්භවතීති අථො.

पुस्तकांमध्ये ‘चोरानं उक्खित्तलगुळं’ (चोरांनी उगारलेली काठी) असे जे लिहिले आहे, त्याऐवजी ‘वेरिचोरानं उक्खित्तलगुळम्पि’ (वैरी चोरांनी उगारलेली काठीसुद्धा) असा पाठ असायला हवा. वैरी चोरांनी उगारलेली मुद्गल (काठी) लागू शकत नाही, असा याचा अर्थ आहे.

ආහාරථං වා එරතී’ති ආහාරකිච්චං සම්පාදෙති.

‘आहारथं वा एरती’ म्हणजे आहाराचे कार्य संपन्न करतो.

සූචිකායා’ති උද්ධ-වමනාබාධෙන.

‘सूचिका’ म्हणजे उलट्या होण्याच्या (वमन) आजाराने.

දූරුපචාරෙනා’ති දුට්ඨපයුත්තෙන කාරණෙන.

‘दूरुपचारेन’ म्हणजे दुष्ट हेतूने केलेल्या प्रयोगाच्या कारणाने.

සත්තානං රක්ඛනං මහාරාජා පරිත්තන්ති මහාරාජ, පරිත්තං නාම සත්තානං රක්ඛන්තානං සත්තානං අනුරක්ඛනං හොතීති යොජනා.

‘सत्तां रक्खनं महाराजा परित्तं’ म्हणजे ‘हे महाराजा, परित्त (संरक्षण सूत्र) हे स्वतःचे रक्षण करणाऱ्या प्राण्यांचे रक्षण करणारे ठरते’, अशी ही योजना आहे.

අත්තනා කතෙන ආරක්ඛං ජනාතී’ති කම්මාචරණාදිතො පාපපුග්ගලො අත්තනා කතෙන දොසෙන පරිත්තස්ස රක්ඛනභාවං ජහති විනාසෙති.

‘अत्तना कतेन आरक्खं जहाति’ (स्वतःच्या कर्माने रक्षण गमावतो) म्हणजे कर्माच्या आचरणामुळे पापी मनुष्य स्वतः केलेल्या दोषामुळे परित्ताच्या रक्षणभावाचा त्याग करतो, तो नष्ट करतो.

පරරිත්තානුරක්ඛනපඤ්හො චතුථො.

परित्ताद्वारे रक्षणाचा प्रश्न चौथा.

බුද්ධබලතො ච මාරබලං බලවතරං න හොතී’ති යොජනා.

आणि बुद्धबलापेक्षा मारबल अधिक बलवान नसते, अशी ही योजना आहे.

පඤ්චසාලගාපඤ්හො පඤ්චමො.

पंचसालगाम-प्रश्न पाचवा.

තත්‍ර අථන්තරං අථි’ති තථ තෙසු ද්වීසු වචනෙසු. අථභෙදො අථවිසෙසො අථි.’

‘तत्र अत्थन्तरं अत्थि’ (तेथे अर्थाचा भेद आहे) म्हणजे त्या दोन वचनांमध्ये अर्थाचा भेद (अत्थभेद) किंवा अर्थाचा विशेष (अत्थविसेस) आहे.

අන්තරං මජ්ඣවථඤ්ච ඛණොකාසො’පි හෙතුසු ව්‍යවධානෙ විනා චෙථ භෙදෙ ඡිද්දෙ මනස්‍යපී’ති අභිධානසථෙ වුත්තං.

‘अंतरं मज्झवथञ्च खणोकासोऽपि हेतुसु व्यवधाने विना चेथ भेदे छिद्दे मनस्यपि’ (अंतर हा शब्द मध्य, अर्थ, क्षण, अवकाश, हेतू, व्यवधान, विना, भेद, छिद्र आणि मन या अर्थांमध्ये वापरला जातो) असे अभिधानशास्त्रामध्ये (कोशग्रंथात) म्हटले आहे.

සඤ්ඤාවිමොක්ඛොති සඤ්ඤාය භාවෙන ආපත්තිභාවතො විමොක්ඛො සඤ්ඤවිමොක්ඛො. සචිත්තකාපත්තීති අථො.

‘सञ्ञाविमोक्खो’ (संज्ञाविमोक्ष) म्हणजे संज्ञेच्या (जाणिवेच्या) अस्तित्वामुळे आपत्तीच्या (नियमभंगाच्या) भावापासून मुक्त होणे. याचा अर्थ सचित्तक आपत्ती (सचेतन मनाची आपत्ती) असा आहे.

නො සඤ්ඤාවිමොක්ඛොති සඤ්ඤායාභාවෙන ආපත්තිභාවතො නො විමොක්ඛො, නසඤ්ඤාවිමොක්ඛො, අචිත්තකාපත්තීති අථො.

‘नो सञ्ञाविमोक्खो’ (संज्ञाविमोक्ष नसणे) म्हणजे संज्ञेच्या (जाणिवेच्या) अभावामुळे आपत्तीच्या भावापासून मुक्त न होणे. याचा अर्थ अचित्तक आपत्ती (अचेतन मनाची आपत्ती) असा आहे.

පාපාජානපඤ්හො ඡට්ඨො.

पापाजान-प्रश्न (पाप जाणण्याविषयीचा प्रश्न) सहावा.

එතස්මිඤ්ච මහාරාජ පඤ්හෙ’ති එතස්මිං තයා පුච්ඡිතපඤ්හෙ.

‘एतस्मिञ्च महाराज पण्हे’ म्हणजे ‘हे महाराजा, आपण विचारलेल्या या प्रश्नात’.

එකො අථො සාවසෙසො’ති’තථාගතස්ස ඛො ආනදඑවං හොතී’තිආදිවචනස්ස එකො අථො නරාමිසපරිහරණසඞ්ඛාතඅථෙන අවසෙසෙන සාවසෙසො.

‘एको अत्थो सावसेसो’ (एक अर्थ अपूर्ण आहे) म्हणजे ‘हे आनंदा, तथागतांना असे वाटते’ इत्यादी वचनाचा एक अर्थ नरामिष-परिहार (मानवी आमिषाचा त्याग) नावाच्या अर्थाच्या अवशेषाने अपूर्ण आहे.

ගණපරිහරණපඤ්හො සත්තමො.

गणपरिहरण-प्रश्न (संघाचे नेतृत्व/रक्षण करण्याविषयीचा प्रश्न) सातवा.

කතෙන ආදානෙන වාති කතෙන දොසෙන වා.

‘कतेन आदानेन वा’ म्हणजे केलेल्या दोषाने.

අභෙජ්ජපරිසපඤ්හො අට්ඨමො.

अभिज्जपरिस-प्रश्न (अभेद्य परिषदेविषयीचा प्रश्न) आठवा.

අට්ඨපඤ්හවන්තො දුතියවග්ගො.

आठ प्रश्नांचा दुसरा वर्ग.

සෙට්ඨො යමො’ති

‘सेट्ठो यमो’ (श्रेष्ठ यम) म्हणजे...

‘යං දෙහසාධනාපෙක්ඛං නිච්චකම්මමයං යමොආගන්තුකසාධනං කම්මමනිච්චංනියමොභවෙ’;

‘जे शरीराच्या साधनाची अपेक्षा ठेवणारे आणि नित्य कर्माने युक्त असते, तो यम होय. जे आगंतुक (नैमित्तिक) साधन आणि अनित्य कर्म असते, तो नियम होय.’

අහිංසා සච්චමාධෙය්‍යං බ්‍රහ්මචාරි අපරිග්ගහොනිච්චං සරීරෙ සාධ්‍යත්තා යමො නාමාති වුච්චරෙ’ති;

‘अहिंसा, सत्य, अस्तेय (प्रामाणिकपणा), ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह—शरीराद्वारे नित्य साध्य असल्यामुळे यांना यम म्हटले जाते.’

එවං වුත්තො සෙට්ඨො යමො.

अशा प्रकारे श्रेष्ठ यम सांगितला आहे.

අග්ගො නියමො’ති

‘अग्गो नियमो’ (उत्कृष्ट नियम) म्हणजे...

සන්තොස මොන-සජ්ඣායා කිච්ඡාපරො ච භාවනා,සයම්පාකවනවාසා නියමානි ච සාධයතො’ති;

‘संतोष, मौन, स्वाध्याय, तपश्चर्या, भावना (ध्यान), स्वतः स्वयंपाक करणे आणि वनवास—हे नियम साध्य करणाऱ्याचे नियम आहेत.’

එවං වුත්තො අග්ගො නියමො.

अशा प्रकारे उत्कृष्ट नियम सांगितला आहे.

තථ අහිංසා’ති ඉමිනා කරුණා වුත්තා. සච්චන්ති වචීසච්චඤාණසච්චපරමථසච්චානි. ආධෙය්‍යන්ති ආධෙය්‍යවචනතා බ්‍රහ්මචාරීති මෙථුනවිරති. අපරිග්ගහොති මම ඉදන්ති පරිග්ගහිතතණ්හාරහිතභාවො වුත්තො සන්තොසමොනසජ්ඣායා’ති ද්වාදසවිධසන්තොසා පාපප්පවාහා න බුද්ධවචන සජ්ඣායා. කිච්ඡාපරොති ඉමිනා ධූතඞ්ගපරිහරණං භාවනා’ති පරිකම්ම භාවනාදයො තිස්සො භාවනා. සයම්පාකවනෙ වාසා’ති එථ ඉමස්මිං සයම්පාකෙවනෙ බුද්ධසාසනෙ සයම්පාකවිරති ගහෙතබ්බා. ආදිආකාරෙනචාති.

तसेच 'अहिंसा' याने करुणा म्हटली आहे. 'सच्च' (सत्य) म्हणजे वची-सत्य (वाणीचे सत्य), ज्ञान-सत्य आणि परमत्थ-सत्य (परमार्थ सत्य) होय. 'आधेय्य' म्हणजे आदरणीय वचन बोलणे. 'ब्रह्मचारी' म्हणजे मैथुनविरती (मैथुनापासून अलिप्तता). 'अपरिग्गहो' (अपरिग्रह) म्हणजे 'हे माझे आहे' अशा ग्रहण करण्याच्या तृष्णेपासून रहित असणे होय. 'संतोस-मोन-सज्झाय' (संतोष, मौन आणि स्वाध्याय) म्हणजे बारा प्रकारचा संतोष आणि पापांचा त्याग होय, बुद्धवचनाचा स्वाध्याय नव्हे. 'किच्छापरो' (कष्टाला तत्पर) याने धुतंगाचे परिपालन करणे आणि 'भावना' याने परिकम्म-भावना इत्यादी तीन प्रकारच्या भावना अभिप्रेत आहेत. 'सयम्पाकवने वासो' (स्वयंपाकवनात वास) यामध्ये या बुद्धशासनात स्वतः अन्न शिजवण्यापासून विरती (निवृत्ती) ग्रहण करावी. आणि 'आदि' या आकाराने (प्रकाराने) देखील.

චාරො’ති සෙඛිය වග්ගානුරූපෙනගාමවිහාරෙසු චාරො.

'चारो' (चार/आचरण) म्हणजे सेखिय वर्गाला अनुसरून गावांमधील आणि विहारांमधील आचरण होय.

විහාරො’ති සමණසාරුප්පෙරියාපථවිහාරො චෙව දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවසෙන තිවිධධම්මවිහාරො ච.

'विहारो' (विहार) म्हणजे श्रमणाला योग्य अशा ईर्यापथातील विहार आणि दिव्य, ब्रह्म व आर्य या रूपाने तीन प्रकारचा धम्मविहार होय.

සයංමො’ති ඉද්‍රියසංයමො.

'संयमो' (संयम) म्हणजे इंद्रियसंयम होय.

සංවරො’ති පාතිමොක්ඛසංවරො.

'संवरो' (संवर) म्हणजे पातिमोक्ख-संवर होय.

ඛන්තී’ති අධිවාසනඛන්ති ඤාණඛන්ති.

'खंती' (क्षांती/सहनशीलता) म्हणजे अधिवासन-क्षांती आणि ज्ञान-क्षांती होय.

සික්ඛාපදානං උද්දෙසො’ති සික්ඛාපදානං පාළි.

'सिक्खापदानं उद्देसो' (शिक्षानियमांचा उद्देश) म्हणजे सिक्खापदांची पाळी (मूळ पाठ) होय.

උග්ගහපරිපුච්ඡා’ති සික්ඛාපදානං අට්ඨකථා උග්ගහණං

'उग्गहपरिपूच्छा' (ग्रहण व परिपृच्छा) म्हणजे सिक्खापदांच्या अट्ठकथांचे ग्रहण (शिकणे) होय.

කාසාවධාරණං භණ්ඩුභාවො’ති ඉමිනා ද්විලිඞ්ගසරූපං දස්සෙති

'कासावधारणं भण्डुभावो' (काषाय वस्त्र धारण करणे आणि मुंडित होणे) याने दोन लिंगांचे (श्रमण चिन्हांचे) स्वरूप दर्शविले आहे.

භණ්ඩුභාවො ද්වඞ්ගුලකෙසොවා නවමුණ්ඩො වා’ති අධිප්පායො භවති හි.

'भण्डुभावो' (मुंडित होणे) म्हणजे दोन बोटे केस असलेला किंवा नुकताच मुंडण केलेला, असा अभिप्राय आहे.

‘‘යමො ච නියමො චෙව චාරො චවිහාරො තථා,සංයමො සංවරො චෙව ඛන්තී ච සොරච්චම්පි ච;

“यम आणि नियम, तसेच चार (आचरण) आणि विहार, संयम आणि संवर, तसेच क्षांती (सहनशीलता) आणि सोरच्च (सौजन्य/सुशीलता);

එකන්තචරියා චෙව එකත්තාභිරතා’පි ච,පටිසල්ලානසෙවනං හිරිඔතප්පමෙව ච;

एकांतचर्या आणि एकांतात रममाण होणे, प्रतिसंलयन (ध्यान) सेवन करणे, आणि हिरी (लाज) व ओत्तप्प (भय) हेच;

අප්පමාදො ච වීරියං උද්දෙසපරිපුච්ඡා තථා,සීලාද්‍යභිරති චෙව නිරාලයසභාවතො;

अप्प्रमाद (जागरूकता) आणि वीर्य (प्रयत्न), तसेच उद्देस (पाठ) व परिपुच्छा (प्रश्नोत्तर), शील इत्यादींमध्ये अभिरती आणि अनासक्त स्वभावामुळे;

සික්ඛාපදාභිපූරණමිති වීසප්පභෙදෙන,සමණකරණා ධම්මා නාගසෙනෙන දෙසිතා;

शिक्षानियमांची परिपूर्ती करणे, अशा वीस भेदांनी (प्रकारांनी) श्रमण बनवणारे धम्म नागसेनांनी देशित केले आहेत;

කාසාවධාරණඤ්චෙව භණ්ඩුභාවො තථා ඉති,දුවෙ සමණලිඞ්ගා’ච නාගසෙනෙනදෙසිතා’ති;

काषाय वस्त्र धारण करणे आणि मुंडित होणे, हे दोन श्रमण-लिंग (चिन्हे) देखील नागसेनांनी देशित केले आहेत.”

සාමඤ්ඤං උපගතො’ති වීසතිධම්මද්විලිඞ්ගෙහි සදිසභාවඞ්ගතො.

'सामञ्ञं उपगतो' (श्रमणत्वाला प्राप्त झालेला) म्हणजे वीस धम्म आणि दोन लिंगांच्या (चिन्हांच्या) सादृश्याला प्राप्त झालेला.

සො සාමඤ්ඤන්ති සො සමණභාවො. අග්ගපරිසන්ති භික්ඛුපරිසසඞ්ඛාතං අග්ගපරිසං.

'सो सामञ्ञं' म्हणजे तो श्रमणभाव. 'अग्गपरिसं' म्हणजे भिक्खू-परिषदेला म्हटलेली श्रेष्ठ परिषद.

සො මෙ ආගමො’ති වීසතිධම්මද්විලිඞ්ගානං මය්හං සත්තානෙ සො ආගමො නථි.

'सो मे आगमो' म्हणजे त्या वीस धम्म आणि दोन लिंगांचा माझ्या संतानामध्ये (प्रवाहात) तो आगम (प्राप्ती) नाही.

පුථුජ්ජනපඤ්හො පඨමො.

पुथुज्जन-प्रश्न पहिला.

යෙ තෙ භබ්බා’ති යෙ තෙ සත්තා භව්‍යා යුත්තා

'ye te bhabbā' म्हणजे जे प्राणी भव्य (योग्य/पात्र) आहेत.

මුඛලොහිතපග්ඝරණපඤ්හො දුතියො.

मुखलोहितपग्घरण-प्रश्न (मुखातून रक्त वाहण्याचा प्रश्न) दुसरा.

තප්පටිභාගන්ති තෙන වථගුය්හෙන සදිසං.

'तप्पटिभागं' म्हणजे त्या वत्थगुह्याशी (गुह्य भागाशी) सदृश.

අනුසාසනියං අනුවාසෙතීති උපරිභාගෙ පස්සාවමග්ගෙ වථිකම්මංවුත්තං ආයුබ්බෙදෙ

'अनुसासनीयं अनुवासेति' म्हणजे वरच्या भागात मूत्रमार्गात वत्थिकम्म (बस्तीकर्म) करणे, जे आयुर्वेदात सांगितले आहे.

‘වමනං රෙචනං නස්‍යං නිරූහ අනුවාසනංඤෙය්‍යං පඤ්චවිධං කම්මං විධානං තස්ස වුච්චතෙ’ති;

“वमन, रेचन, नस्य, निरूह आणि अनुवासन, हे पाच प्रकारचे कर्म (पंचकर्म) जाणावे, त्याचे विधान सांगितले जाते.”

නිරූහඅනුවාසනවසෙන හි දුවිධං වථිකම්මං.

निरूह आणि अनुवासन या भेदाने वत्थिकम्म (बस्तीकर्म) दोन प्रकारचे असते.

තථ නිරූහවථිකම්මං අධොභාගෙ වච්චමග්ගෙ කාතබ්බං. අනුවාසනවථිකම්මං උපරිභාගෙ පස්සාවමග්ගෙ කාතබ්බං. වථිකම්මං උත්තරවථිකම්මම්පි ඉදං නාමද්වයං තෙසංයෙව නාමන්ති. තස්ස ටීකා?

त्यात निरूह-वत्थिकम्म खालच्या भागात मलमार्गात करावे. अनुवासन-वत्थिकम्म वरच्या भागात मूत्रमार्गात करावे. 'वत्थिकम्म' आणि 'उत्तरवत्थिकम्म' ही दोन नावे त्यांचीच नावे आहेत. त्याची टीका काय?

‘‘සම්බාධස්සෙව සාමන්තා තථ කම්මං දුවඞ්ගුලං,වාරිතං වථිකම්මම්පි සම්බාධෙයෙව සත්ථුනා’’;

“गुह्यभागाच्या सभोवताली तसेच दोन बोटे अंतरावर केलेले कर्म, आणि गुह्यभागातच केलेले वत्थिकम्म देखील शास्त्यांनी (बुद्धांनी) वर्ज्य केले आहे.”

වථිකම්මන්ති තෙලභෙසජ්ජානං විජ්ඣනවසෙනකත්තබ්බං වථිකම්මන්ති විනයටීකා.

'वत्थिकम्म' म्हणजे तेल आणि औषधांच्या पिचकारीने (इंजेक्शनने) करावयाचे वत्थिकम्म (बस्तीकर्म), अशी विनय-टीका आहे.

ගුය්හප්පකාසනපඤ්හො තතියො.

गुय्हप्पकासन-प्रश्न (गुह्य प्रकटीकरणाचा प्रश्न) तिसरा.

අසාරම්භෙනාති නිද්දොසෙන.

'असारंभेन' म्हणजे निर्दोष रीतीने.

චතුසච්චාහිසමයො’ති චතුන්නං අරියසච්චානං ඤාණෙන අභිසමයො.

'चतुसच्चाभिसमयो' म्हणजे चार आर्य सत्यांचा ज्ञानाने होणारा अभिसमय (साक्षात्कार).

පුරිසත්තනන්ති පුරිසත්තං, සොයෙව වා පාඨො.

'पुरिसत्तनं' म्हणजे पुरुषत्व, किंवा तोच पाठ आहे.

අඤ්ඤං කයිරමානං අඤ්ඤෙන සම්භවතීති අඤ්ඤං ලොකුත්තරඵලං ආරබ්භ විපස්සනා කම්මං තෙන කයිරමානං අඤ්ඤෙන ලොකියඵලෙන සම්භවති, ලොකියඵලං දෙතීති අධිප්පායො. සභාවම්පී’ති සභාවෙන වචනෙන.

'अञ्ञं कयिरमानं अञ्ञेन सम्भवति' म्हणजे अन्य लोकोत्तर फलाला उद्देशून केलेले विपश्यना कर्म, त्या केल्या जाणाऱ्या कर्माने अन्य लौकिक फल संभवते (लौकिक फल देते), असा अभिप्राय आहे. 'सभावम्पि' म्हणजे स्वाभाविक वचनाने.

යො අක්කොසන්තො’ති යො පරං අක්කොසන්තො.

'यो अक्कोसंतो' म्हणजे जो दुसऱ्याला शिवीगाळ करतो (आक्रोश करतो).

කිරියායෙව කතා’ති දොසවන්තස්ස පුග්ගලස්ස කිරියායයෙව කරණෙනයෙව මොඝපුරිසවචනකතා’ති.

'किरियायेव कता' म्हणजे दोषयुक्त पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) क्रियेनेच, केवळ करण्यानेच 'मोघपुरुष' (व्यर्थ मनुष्य) असे वचन म्हटले गेले आहे.

සවණෙන…පෙ… ජිගුච්ඡතීති භගවතො භගවන්තස්ස සවණෙන සාසනසවණෙන.

'सवणेन...पे... जिगुच्छति' म्हणजे भगवंतांचे, भगवंतांच्या शासनाचे श्रवण केल्याने.

ඔත්තප්පතී’ති ජිගුච්ඡති.

'ओत्तप्पति' म्हणजे संकोच वाटतो (किळस वाटते).

භිය්‍යොදස්සනෙනාති භගවතො දස්සනෙන ඔත්තප්පති ජිගුච්ඡති.

'भिय्योदस्सनेन' म्हणजे भगवंतांच्या दर्शनाने संकोच वाटतो, किळस वाटते.

මොඝපුරිසවචනපඤ්හො චතුථො.

मोघपुरिसवचन-प्रश्न (मोघपुरुष वचनाचा प्रश्न) चौथा.

‘‘අචෙතනං බ්‍රාහ්මණ අස්සුණන්තංජානං අජානන්තමිමං පලාසං,ආරද්ධවීරියො ධුවමප්පමත්තොසුඛසෙය්‍යං පුච්ඡසි කිස්සහෙතු’’ති;

“हे ब्राह्मणा! अचेतन, न ऐकणाऱ्या, जाणत असूनही न जाणणाऱ्या या पळसाच्या झाडाला, तू वीर्य (प्रयत्न) आरंभून, नेहमी अप्रमत्त (जागरूक) राहून, कोणत्या कारणासाठी सुखाच्या शय्येविषयी विचारत आहेस?”

ඉදං චතුක්කනිපාත්ඤාගතං පලාසජාතකං සධාය වුත්තං.

हे चतुक्कनिपातात आलेल्या पलासजातकाच्या संदर्भात म्हटले आहे.

ඉති ඵදන රුක්ඛෙ’පි තාවදෙ’ති මිලිදෙ ආගතං. ජාතකෙ පන

अशा प्रकारे फदन वृक्षावरही... हे मिलिंदप्रश्नात आले आहे. परंतु जातकामध्ये तर -

‘‘ඉති ඵදනරුක්ඛෙපි දෙවතා අජ්ඣභාසත,මය්හම්පි වචනං අථි භාරද්වාජ සුණොහි මෙ’’ති;

अशा प्रकारे फदन वृक्षावरील देवतेनेही म्हटले, 'हे भारद्वाज, माझेही काही सांगणे आहे, ते माझ्याकडून ऐकून घे.'

ආගතං ඉදඤ්ච තෙරසනිපාතෙ ආගතං ඵදනජාතකං සධාය වුත්තං.

हे जे आले आहे, ते तेरसनिपातात आलेल्या फदनजातकाच्या संदर्भात म्हटले आहे.

රුක්ඛාචෙතනපඤ්හො පඤ්චමො.

वृक्षांच्या अचेतनतेचा प्रश्न पाचवा.

නවන්නං මහාරාජ අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තීනන්ති අට්ඨරූපාවචරසමාපත්තිඑකනිරොධසමාපත්තිවසෙන නවන්නං අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තීනං. නිබ්බානසුත්තකථායම්පන ඵලසමාපත්තිසමත්තාය පරිනිබ්බානසමත්තාය තෙසං ද්වින්නං දායකානං අනුස්සරණෙ සමත්තායාති තීහි කාරණෙහිද්වෙ පිණ්ඩපාතා සමඵලා වුත්තා.

हे महाराजा, 'नऊ अनुक्रमिक विहार समापत्तींचे' म्हणजे आठ रूपावचर समापत्ती आणि एक निरोध समापत्ती या रूपाने नऊ अनुक्रमिक विहार समापत्तींचे. परंतु, निब्बानसुत्त कथेमध्ये फलसमापत्तीच्या पूर्णतेमुळे, परिनिब्बानाच्या पूर्णतेमुळे आणि त्या दोन्ही दानशूर दात्यांच्या अनुस्मरणाच्या पूर्णतेमुळे, या तीन कारणांनी दोन्ही पिंडपात समान फळ देणारे सांगितले आहेत.

ද්විපිණ්ඩපාතසමඵලපඤ්හො ඡට්ඨො.

दोन पिंडपातांच्या समान फळाचा प्रश्न सहावा.

පූජෙථ නං පූජනීයස්ස ධාතුං එවං කිර භො සග්ගමිතො ගමිස්සථාති ඉදංඅනෙකවණ්ණවිමානෙ වුත්තං.

'पूजनीय व्यक्तीच्या धातूची (अस्थींची) पूजा करा, अशा प्रकारे हे महाशयांनो, तुम्ही येथून स्वर्गात जाल' - हे अनेकवण्णविमानात म्हटले आहे.

බුද්ධපූජාපඤ්හො සත්තමො.

बुद्धपूजेचा प्रश्न सातवा.

අනිමිත්තකතසදිසා’ති අසල්ලක්ඛනකතසදිසා.

'अनिमित्त केल्यासारखे' म्हणजे लक्ष न देता केल्यासारखे.

අපාසනපපටිකපඤ්හො අට්ඨමො.

अपासन-पपटिका (शिळेच्या तुकड्याचा) प्रश्न आठवा.

ඛීණාසවපඤ්හො නවමො.

खीणासव (क्षीणास्रव) प्रश्न नववा.

උබ්බිලාවිතපඤ්හො දසමො.

उब्बिलावित (उत्तेजित होण्याचा) प्रश्न दहावा.

මාමකො’ති මම සන්තකො මම සාවකො.

'मामक' म्हणजे माझा स्वतःचा, माझा श्रावक.

කාරණා’ති පීළනා.

'कारणा' म्हणजे पीडा देणे.

සන්නතිවිකොපනන්ති නාමරූපසන්තතිවිනාසනං ධම්මො හි මහාරාජඅහිංසාලක්ඛණො’ති සකලො හි සභාවවචනධම්මො අහිංසාවචනලක්ඛණො. උද්ධතං මහාරාජ චිත්තං නිග්ගහෙතබ්බන්ති යොගාවචරෙහි උද්ධතං චිත්තං පස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගෙහි නිග්ගහෙතබ්බං පග්ගහෙතබ්බන්තී පග්ගහදණ්ඩසදිසෙහි ධම්මවිචයවීරියපීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගෙහි පග්ගහෙතබ්බං. සති පන සබ්බථ ලීනුද්ධච්චෙසුඉච්ඡිතබ්බා? ‘‘සතිං ඛවාහං භික්ඛවෙසබ්බථිකං වදාමී’’ති වචනතො.

'सन्ततिविकोपन' म्हणजे नामरूप-संततीचा विनाश. 'हे महाराजा, धम्म हा अहिंसालक्षण आहे' कारण संपूर्ण स्वभाववचन धम्म हा अहिंसावचन लक्षण असलेला आहे. 'हे महाराजा, उद्धत (चंचल) चित्ताचा निग्रह करावा' म्हणजे योगावकरांनी (साधकांनी) उद्धत चित्ताचा निग्रह पस्सद्धि (प्रश्रब्धि), समाधी आणि उपेक्खा (उपेक्षा) या संबोध्यंगांद्वारे केला पाहिजे. 'प्रग्रह (उत्साहित) करावे' म्हणजे प्रग्रहदंडासारख्या धम्मविचय, वीरिय (वीर्य) आणि पीति (प्रीती) या संबोध्यंगांद्वारे प्रग्रह केला पाहिजे. परंतु, लीनता (आळस) आणि उद्धतता (चंचलता) या सर्व अवस्थांमध्ये सती (स्मृती) आवश्यक आहे का? 'भिक्खूंनो, मी सतीला सर्वोपयोगी म्हणतो' या वचनानुसार (ती आवश्यक आहे).

සයඞ්කතෙනසොඝාතීයතීති සො චොරො අත්තනා කතෙන දුච්චරිතකම්මෙනකත්තුභුතෙන පරිඝාතීයති.

'तो स्वतः केलेल्या कर्माने मारला जातो' म्हणजे तो चोर स्वतः केलेल्या दुष्कृत्यरुपी कर्मामुळे नष्ट होतो.

අපි ච ධම්මානුසථි අනුසාසීයතීති එකංසෙන භගවතො අනුසිට්ඨි පණ්ඩිතජනෙ අපරාධිකමනුස්සෙ අනුසාසයති ධම්මෙන අනුවදාපෙති.’ නිග්ගහෙ නිග්ගහාරහන්තිවචනතො වදතො භගවතො දොසො නථිති අධිප්පායො’නිග්ගහෙ නිග්ගහාරහන්ති’ ඉදඤ්ච ධම්මෙන නිගහනං සධාය වුත්තං, න පීළනකම්මං සධාය වුත්තන්ති ඉදං ථෙරෙන වත්තබ්බං කස්මා නවුත්තන්ති චෙ රඤ්ඤො රුචියා අනනුකූලත්තා. ථෙරො හි යථා රාජා කඞ්ඛං විනයිවා ධම්මසභාවං ජානාති තථා පඤ්හං බ්‍යාකරොතීති. භගවතා සඞ්ඛෙපවිථාරදෙසිතනයෙන තථා තථා හි පඤ්හං පකාසෙති. එස යථා යථාස්ස සද්ධම්මතෙජවිහතවිලයනඛණෙන මිලිදරාජහදයෙ විමති පයාතීති.

शिवाय, 'धम्मानुशासनाने अनुशासित केले जाते' म्हणजे निश्चितपणे भगवंतांचे अनुशासन सुज्ञ लोकांना आणि अपराधी मनुष्यांना अनुशासित करते, धम्मानुसार वागायला लावते. 'निग्रहामध्ये जे निग्रहास पात्र आहेत' या वचनावरून, बोलणाऱ्या भगवंतांचा काही दोष नाही, असा अभिप्राय आहे. 'निग्रहामध्ये जे निग्रहास पात्र आहेत' हे धम्माच्या निग्रहाच्या संदर्भात म्हटले आहे, पीडा देण्याच्या कर्माच्या संदर्भात नाही. हे थेरांनी का सांगितले नाही? कारण ते राजाच्या आवडीला अनुकूल नव्हते. थेर तर अशा प्रकारे प्रश्नाचे स्पष्टीकरण करतात की जेणेकरून राजा आपली शंका दूर करून धम्मस्वभाव जाणून घेईल. भगवंतांनी संक्षेप आणि विस्ताराने उपदेशिलेल्या पद्धतीने ते त्या त्या प्रकारे प्रश्न स्पष्ट करतात. हे अशासाठी की, सद्धम्माच्या तेजाने शंकेचा नाश आणि विलय होऊन मिलिंद राजाच्या हृदयातील संभ्रम दूर व्हावा.

නිග්ගහපඤ්හො එකාදසමො.

निग्रह प्रश्न अकरावा.

පණාමෙසීති පබ්බාජෙසි.

'प्रणामेसि' (दूर केले) म्हणजे 'पब्बाजेसि' (प्रव्रजित केले/संघातून बाहेर काढले).

අප්පතිවත්තිතො’ති අප්පහීණො.

'अप्पटिवत्तितो' (न परतवलेला) म्हणजे 'अप्पहीणो' (न नष्ट केलेला).

නිච්ඡුහතීති නීහරති.

'निच्छुhति' (बाहेर टाकणे) म्हणजे 'नीहरति' (बाहेर काढणे).

ථලං උස්සාදෙතී’ති ථලට්ඨානෙ රාසිං කරොති.

'थलं उस्सादेति' (कोरड्या जमिनीवर ढीग करणे) म्हणजे कोरड्या जागेवर ढीग करणे.

පරිලීයතී’ති පටිලීයිතුං අරහති

'परिलीियति' म्हणजे मागे हटण्यास योग्य असणे.

පණාමීයතී’ති පණමෙතුං වා පබ්බාජෙතුං වා අරහති.

'प्रणामीयति' (दूर केले जाणे) म्हणजे दूर करण्यास किंवा प्रव्रजित करण्यास योग्य असणे.

පණාමනපඤ්හො ද්වාදසමො.

प्रणामन (निष्कासनाचा) प्रश्न बारावा.

ද්වාදසපඤ්හවන්තතතියවග්ගවණ්ණනා සමත්තා.

बारा प्रश्नांचा समावेश असलेल्या तिसऱ्या वर्गाची (वग्ग) वर्णना समाप्त झाली.

කම්මාධිග්ගහිතස්සාති අභිභවනීයමානස්ස.

'कम्माधिग्गहितस्स' (कर्माच्या प्रभावाखाली आलेल्याचे) म्हणजे 'अभिभवनीयमानस्स' (पराभूत होत असलेल्याचे).

මොග්ගල්ලාන නිබ්බානපඤ්හො පඨමො.

मोग्गल्लानांच्या (मुद्गल्यान) निब्बानाचा (निर्वाणाचा) प्रश्न पहिला.

අථරසො’ති ඵලං කථිතං.

'अत्थरसो' (अर्थरस) म्हणजे फळ सांगितले आहे.

ධම්මරසො’ති හෙතු.

'धम्मरसो' (धम्मरस) म्हणजे हेतू (कारण).

විමුත්තිරසො’ති නිබ්බානං.

'विमुत्तिरसो' (विमुक्तीरस) म्हणजे निब्बान (निर्वाण).

අඤ්ඤං ආරාධෙතීති සමත්තකාරී පරිපුණ්ණකාරී අඤ්ඤං අරහත්තඵලං ආරාධෙති, අත්තනො සන්තානෙ නිප්ඵාදෙති.

'दुसऱ्याला प्राप्त करतो' (अञ्ञं आराधति) म्हणजे पूर्णपणे कार्य करणारा, परिपूर्ण कार्य करणारा दुसऱ्या अर्हतफलाला प्राप्त करतो, आपल्या स्वतःच्या संतानात (चित्तसंततीमध्ये) ते उत्पन्न करतो.

සවරපුරං අනුගත’න්ති මනුස්සජානපදපුරං අනුප්පත්තං.

'सवरपुरं अनुगतं' (सवरपुराप्रत गेलेला) म्हणजे मानवी जनपदाच्या नगरात पोहोचलेला.

පාතිමොක්ඛපිහිතපඤ්හො දුතියො.

पातिमोक्ख (प्रातिमोक्ष) पिहित (गुप्त ठेवण्याचा) प्रश्न दुसरा.

උච්ඡිජ්ජතී’ති යං යෙන කාරණෙන භික්ඛුභාවො උච්ඡිජ්ජති.

'उच्छिज्जति' (नष्ट होते) म्हणजे ज्या कारणाने भिक्खूभाव नष्ट होतो.

උභතො පක්ඛෙ’ති මාතුපිතුපක්ඛසඞ්ඛාතෙ උභතොපක්ඛෙ.

'उभतो पक्खे' (दोन्ही बाजूंनी) म्हणजे माता आणि पिता या दोन्ही पक्षांच्या बाजूने.

මනුස්සන්තරෙනා’ති මනුස්සසානත්තෙන. ඡන්නඤ්හි නානත්තං අතිවිය නානත්තං හොති. වුත්තඤ්හෙතං වෙදසථෙ-

'मनुस्सन्तरेण' (मनुष्यांमधील फरकाने) म्हणजे मानवी विविधतेने. कारण सहा प्रकारची विविधता ही अत्यंत मोठी विविधता असते. वेदशास्त्रातही असे म्हटले आहे -

‘‘වාජී වා මරණලොහානං කට්ඨපාසාණවාසසං,නාරීපුරිසගොයානං අන්තරං බහුතන්තරන්ති’’;

'घोडे, लोखंड (शस्त्रे), लाकूड, दगड, वस्त्रे, स्त्री, पुरुष आणि गायी यांच्यातील अंतर (फरक) खूप मोठे असते.'

මුසාවාදතරපඤ්හො තතියො.

मुसावाद (असत्य बोलणे) याविषयीचा प्रश्न तिसरा.

නිමෙසන්තරම්පති චක්ඛුනිම්මිසනක්ඛණම්පි.

डोळ्यांची पापणी लवण्याच्या कालावधीइतका, अगदी डोळे मिटण्याच्या क्षणाएवढा सुद्धा.

වාණිජො හථිනාගො ච සාකටිකො නියාමකොහිසක්කො උත්තරසෙතු භික්ඛු චෙව බොධිසත්තො,උත්තරසෙතු පටිපන්නකො පුග්ගලො;

එතෙ අනාගතං අට්ඨ ජනා විලොකියා;

වික්කයානාගතමග්ගො තිථං තීරමායුථිරංඅනාගතං කුලම්පි ච අට්ඨට්ඨානා විලොකියා’ති;

व्यापारी, हत्ती, गाडीवान, नाविक, वैद्य, उत्तरसेतू (पूल), भिक्खू आणि बोधिसत्त, तसेच उत्तरसेतूवर चालणारा मनुष्य; हे आठ भविष्याकडे पाहणारे लोक आहेत. विक्री, येणारा मार्ग, घाट, काठ, आयुष्य, स्थिर, भविष्य आणि कूळ ही आठ स्थाने पाहण्याजोगी आहेत.

කුලවිලොකනපඤ්හො චතුථො.

कुळ-अवलोकन प्रश्न चौथा.

යථාධම්මො කාරෙතබ්බොතිආපත්තිධම්මො විනයෙ තිට්ඨති. යථා තිට්ඨති, තථා සො භික්ඛු සඞ්ඝෙන කාරෙතබ්බො, තථා බොධෙතබ්බො.

"धम्मानुसार कारवाई करावी" म्हणजे विन्यामध्ये आपत्तीचा (चुकीचा) नियम जसा आहे, तसाच त्या भिक्खूवर संघाने धम्मानुसार उपचार (कारवाई) केला पाहिजे आणि त्याला समज दिले पाहिजे.

අත්තනිපාතනපඤ්හො පඤ්චමො.

आत्मपात (स्वतःला झोकून देणे) प्रश्न पाचवा.

නෙතෙ මහාරාජ ගුණා පුග්ගලස්සාති පුග්ගලස්ස එතෙ ගුණා එකාදසාදිසඞ්ඛා න හොන්ති. මෙත්තා භාවනාය එව එතෙ ගුණා. මෙත්තාවිහාරි පුග්ගලස්ස සංවිජ්ජන්තීති අධිප්පායො.

"हे गुण, महाराज, पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) नाहीत" म्हणजे व्यक्तीचे हे अकरा इत्यादी संख्येचे गुण नसतात. हे गुण मैत्री भावनेचेच आहेत. मैत्री विहार करणाऱ्या (मैत्री भावनेत राहणाऱ्या) व्यक्तीमध्ये ते आढळतात, असा याचा अभिप्राय आहे.

යස්සාති යස්ස ගුණස්ස හෙතු.

"ज्या" म्हणजे ज्या गुणाच्या कारणाने.

අන්තරධානමූලන්නිති පකතිසරීරස්ස අන්තරධාන-දිබ්බභෙසජ්ජරුක්ඛමූලං.

"अंतर्धान मूळ" म्हणजे नैसर्गिक शरीराला अंतर्धान (अदृश्य) करणारे दिव्य औषधी झाडाचे मूळ.

අන්තරධානස්සා’ති අන්තරධානකරණස්ස.

"अंतर्धानाचा" म्हणजे अंतर्धान (अदृश्य) करण्याच्या.

යන්ති යෙන ගුණෙන.

"यान्ति" म्हणजे ज्या गुणाने.

මෙත්තං සමාපන්තො’ති අප්පණාප්පත්තං මෙත්තං සමාපන්නො.

"मैत्री समापन्न" म्हणजे अर्पणावस्थेला (एकाग्रतेला) प्राप्त झालेल्या मैत्री भावनेत लीन झालेला.

මෙත්තාභාවනා හිතානම්පි අහිතානම්පීති හිතරහිතානම්පි සත්තෙසු ඵරණකමෙත්තාභාවනා සබ්බකුසලගුණාවහා සබ්බනිරවජ්ජගුණානිසංසා’ව හොති.

"हितकारक आणि अहितकारक यांच्याविषयी मैत्री भावना" म्हणजे हित नसलेल्या प्राण्यांवरही पसरवलेली मैत्री भावना सर्व कुशल गुणांना आणणारी आणि सर्व दोषरहित गुणांचे फायदे देणारीच असते.

සබ්බෙසන්ති සබ්බෙසු විඤ්ඤාණබද්ධෙසු සත්තෙසු මහානිසංසා මෙත්තාභාවනා සමඵරණවසෙන පණ්ඩිතෙහි සංවිහජිතබ්බා.

"सर्वांचे" म्हणजे सर्व सचेतन (चेतनायुक्त) प्राण्यांमध्ये, विद्वानांनी समान रूपाने पसरवून महा-फायद्याच्या मैत्री भावनेचा विस्तार केला पाहिजे.

සුවණ්ණසාමමෙත්තාවිහාරපඤ්හො ඡට්ඨො.

सुवर्णसाम मैत्रीविहार प्रश्न सहावा.

නට්ඨායිකො’ති නට්ඨධනො.

"नठ्ठायिको" म्हणजे ज्याचे धन नष्ट झाले आहे असा.

යදා දෙවදත්තො සිගාලො අහොසි ඛත්තියධම්මො, සො යාවතා ජම්බුදීපෙ පදෙසරාජානො තෙ සබ්බෙ අනුයුත්තෙ අකාසි. තදා බොධිසත්තො විධුරො නාම පණ්ඩිතො අහොසීති ඉදං දුකනිපාතෙ සබ්බදාඨජාතකං සධාය වුත්තං.

जेव्हा देवदत्त क्षत्रिय स्वभावाचा कोल्हा होता, त्याने जम्बुद्वीपातील सर्व प्रादेशिक राजांना आपले अनुयायी बनवले होते. त्यावेळी बोधिसत्त 'विधुर' नावाचे पंडित होते; हे दुकनिपातातील 'सब्बदाठ जातक' लक्षात घेऊन सांगितले आहे.

යථා පණිහිතන්ති යථා ඉච්ඡිතං, යථා ඨපිතං වා.

"यथा प्रणिहित" म्हणजे जशी इच्छा केली होती, किंवा जसे स्थापित केले होते.

බොධිසත්තාධිකසමපඤ්හො සත්තමො.

बोधिसत्त अधिक-समानता प्रश्न सातवा.

සපක්ඛො’ති සපරිවාරො.

"सपक्खो" (सपक्ष) म्हणजे परिवारासह (अनुयायांसह).

මිත්තසම. නො’ති අත්තනා සහජාත-සහජනාධිකෙහි මිත්තෙහි සමන්නාගතො.

"मित्तसमनो" (मित्रसमान) म्हणजे स्वतःसोबत जन्मलेल्या किंवा स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ मित्रांनी युक्त असलेला.

ආයූහකො’ති ධනපුඤ්ඤානං ආයූහකො.

"आयुहको" म्हणजे धन आणि पुण्याचा संग्रह करणारा.

සඞ්ගාහකො’ති චතුහි දානාදිසඞ්ගහවථූහි චතුහි ජනසඞ්ගාහකෙහි සඞ්ගාහකො.

"संग्राहक" म्हणजे दान इत्यादी चार संग्रहवस्तूंद्वारे आणि चार लोकसंग्राहक गुणांनी युक्त असलेला.

සඛිලො’ති මධුකවචනො හදයඞ්ගමකණ්ණසුඛමට්ඨවචනො.

"सखिलो" (सौम्य) म्हणजे गोड बोलणारा, हृदयस्पर्शी, कानाला सुखद वाटणारे आणि मृदू बोलणारा.

හිතෙසී උපනිස්සිතානන්ති සත්තාන නිස්සාය වසන්තානං පුග්ගලානං ධනයසපඤ්ඤාසඞ්ඛාතහිතගවෙසනසීලො.

"आश्रितांचे हितचिंतक" म्हणजे आपल्या आश्रयाने राहणाऱ्या प्राण्यांच्या (लोकांच्या) धन, यश आणि प्रज्ञा या रूपातील हिताचा शोध घेणारा स्वभाव असलेला.

ධනවා’ති ථාවරජඞ්ගමසංහාරිමඅඞ්ගසමඅනුගාමිධනසඞ්තෙහි පඤ්චධනෙහි ධනවා.

"धनवान" म्हणजे स्थावर, जंगम, संहारिम (साठवण्याजोगे), अंगसम आणि अनुगामी या पाच प्रकारच्या धनांनी समृद्ध असलेला.

අමරාදෙවිනිමන්තනපඤ්හො අට්ඨමො.

अमरादेवी निमंत्रण प्रश्न आठवा.

ඔපතන්තීති උපගච්ඡන්ති.

"ओपतन्ति" म्हणजे जवळ येतात (किंवा प्राप्त होतात).

අරහන්තසභායනපඤ්හො නවමො.

अरहंत भयभीत होणे प्रश्न नववा.

ඔකස්සා’ති ආකඩ්ඪිවා පාගුපමෙය්‍යකස්ස. (?)

"ओकस्सा" म्हणजे ओढून किंवा मागे खेचून.

සක්‍යොපමාහරණපඤ්හො දසමො.

शाक्य उपमाहरण प्रश्न दहावा.

දසපඤ්හපටිමණ්ඩිතචතුථවග්ගවණ්ණනා සමත්තා.

दहा प्रश्नांनी सुशोभित असलेल्या चौथ्या वर्गाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

ද්වෙ අථවසෙ’ති ද්වෙ ආනිසංසෙ.

"दोन अर्थवश" म्हणजे दोन फायदे (किंवा दोन शिफारसी/फळ).

බ්‍යත්තසඞ්කෙතා’ති පාකටසඞ්කෙතා සුලභදස්සනං දස්සනකාමානන්ති සීලවන්තානං දස්සනකාමානං උපාසකොපාසිකානං සුලභදස්සනං සුඛෙන ලභිතබ්බං සීලවන්තදස්සනං භවිස්සති.

"व्यक्तसंकेत" म्हणजे स्पष्ट संकेत. "दर्शन इच्छिणाऱ्यांना सुलभ दर्शन" म्हणजे शीलवंतांचे दर्शन घेण्याची इच्छा असणाऱ्या उपासक-उपासिकांना शीलवंतांचे दर्शन सहजपणे आणि सुखाने प्राप्त होईल.

අනිකෙතපඤ්හො පඨමො.

अनिकेत (घर नसणे) प्रश्न पहिला.

වන්තස්ස…පෙ… ආතුරස්සා’ති වන්තස්ස වෙජ්ජෙන වමාපෙතබ්බස්ස.

"ओकलेल्याचे...पे... आजारी माणसाचे" म्हणजे वैद्याने ओकारी करविलेल्या माणसाचे.

විරිත්තස්ස අධොවිරචිතස්ස.

"विरीत्त" म्हणजे जुलाब करविलेल्याचे (खालच्या मार्गाने शुद्ध केलेल्याचे).

අනුවාසිතස්ස පස්සාවමග්ගකත්තබ්බස්සඅනුවාසකම්මස්ස, ආතුරස්ස ගිලානපුග්ගලස්ස.

"अनुवासित" म्हणजे बस्तीकर्म (एनिमा) केलेल्याचे, जे मूत्रमार्गाने किंवा गुदद्वाराने केले जाते; "आतुर" म्हणजे आजारी व्यक्तीचे.

උදරසංයතපඤ්හො දුතියො.

उदरसंयम (पोटावर ताबा ठेवणे) प्रश्न दुसरा.

බාහිරානං ආගමානන්ති’ති පිටකත්තයතො බාහිරානං.

"बाह्य आगम" म्हणजे त्रिपिटकाबाहेरील ग्रंथ किंवा परंपरांचे.

අනුත්තරභීසක්කපඤ්හො තතියො.

अनुत्तर भिषक (सर्वश्रेष्ठ वैद्य) प्रश्न तिसरा.

මග්ගියන්ති ගවෙසිතබ්බං.

‘मग्गियन्ति’ म्हणजे शोधले पाहिजे (गवेसितब्बं).

තස්සපකතන්ති තෙනඅපරචක්කවත්තිනා පකතං.

‘तस्सपकतं’ म्हणजे ‘त्या दुसऱ्या चक्रवर्ती राजाने केलेले’.

යොනියා ජනයිවා’ති අත්තනො පස්සාචමග්ගද්වාරෙන ජනෙවා.

‘योनिया जनयित्वा’ म्हणजे आपल्या स्वतःच्या मूत्रमार्गाच्या द्वाराने जन्म देऊन.

අනුප්පන්නමග්ගුප්පාදනපඤ්හො චතුථො.

अनुत्पन्न मार्गाच्या उत्पत्तीचा प्रश्न हा चौथा होय.

වාජපෙය්‍යන්ති සප්පිආදිවථුසඞ්ඛාතං වාජං පිවන්ති එථාති වාජපෙය්‍යො, තං රාගවසෙන විසඤ්ඤිනා’ති රාගබලෙන පකතිස්ඤාරහිතෙන ලොමසකස්සපබොධිසත්තෙන.

‘वाजपेय्य’ म्हणजे ज्यामध्ये तूप इत्यादी वस्तूंनी युक्त असे ‘वाज’ पितात ते वाजपेय्य होय; ‘त्या रागाच्या वशतेमुळे अचेतन झालेल्याने’ म्हणजे रागाच्या प्रभावामुळे स्वाभाविक भान हरवून बसलेल्या लोमस्सकस्सप बोधिसत्त्वाने.

රත්තො රාගවසෙනා’ති පුත්තාදිසු රත්තො පුත්තාදීනං මඞ්ගලථාය රාගබලෙන පාණං හන්ති. භවතී හ-

‘रत्तो’ म्हणजे ‘रागाच्या वशतेने’; पुत्रादींवर आसक्त असलेला पुत्रादींच्या कल्याणासाठी रागाच्या प्रभावाने प्राण्यांची हत्या करतो. असे म्हटले आहे की—

‘‘රත්තො දුට්ඨො ච මූළ්හො ච මානී ලුද්ධො තථා’ලසො,රාජා ච ඝාතකා අට්ඨ නාගසෙනෙන දෙසිතා;

’’

“आसक्त, द्वेषी, मूढ, मानी, लोभी, आळशी, राजा आणि घातक—हे आठ नागसेनांनी उपदेशिले आहेत;”

ඔනමෙය්‍යා’ති පාණං ඝාතෙය්‍ය.

‘ओनमेय्य’ म्हणजे प्राण्याची हत्या करावी.

සසමුද්දපරියායන්ති සසමුද්දපරික්ඛෙපං.

‘ससमुद्दपरियाय’ म्हणजे समुद्राने वेढलेले.

ලොමසකස්සපපඤ්හො පඤ්චමො.

लोमस्सकस्सप प्रश्न हा पाचवा होय.

ජොතිපාලඡද්දන්තපඤ්හො ඡට්ඨො.

जोतिपाल-छद्दन्त प्रश्न हा सहावा होय.

කස්සපබුද්ධකුටිකාඔවස්සනපඤ්හො සත්තමො.

कस्सप बुद्धांच्या कुटीच्या गळतीचा प्रश्न हा सातवा होय.

බ්‍රාහ්මණරාජපඤ්හො අට්ඨමො.

ब्राह्मण-राजा प्रश्न हा आठवा होय.

ගාථාභිගීතපඤ්හො නවමො.

गाथा गायनाचा प्रश्न हा नववा होय.

නොධම්මදෙසනචිත්තනමනපඤ්හො දසමො.

धम्मदेशनेकडे चित्त न वळण्याचा प्रश्न हा दहावा होय.

දසපඤ්හපටිමණ්ඩිතපඤ්චමවග්ගවණ්ණනා.

दहा प्रश्नांनी सुशोभित अशा पाचव्या वर्गाचे वर्णन.

ඔනොජෙවා’ති උදකං පාතෙවා

‘ओनोजेत्वा’ म्हणजे पाणी ओतून.

නම්ඤාචරියොඅථිපඤ්හො පඨමො.

‘माझा कोणी आचार्य नाही’ हा प्रश्न पहिला होय.

සමුපාදිකා’ති සාමං උද්ධංපථවිං පවත්තී’ති සමුපාදිකා. උදකස්ස උපරි සමගමනං නිබ්බත්තීති අථො.

‘समुपादिका’ म्हणजे जी स्वतः पृथ्वीवरून वर जाते ती समुपादिका होय. पाण्याचा वर एकत्र येणे किंवा उत्पन्न होणे असा याचा अर्थ आहे.

ද්විබුද්ධොප්පජ්ජනපඤ්හො දුතියො.

दोन बुद्धांच्या उत्पत्तीचा प्रश्न हा दुसरा होय.

මාරබලනිසූදනෙ බුද්ධෙ’ති මාරබලනිම්මද්දනසමථෙ බුද්ධෙ.

‘मारबलाचा नाश करणाऱ्या बुद्धामध्ये’ म्हणजे माराच्या सैन्याचे दमन करण्यास समर्थ असणाऱ्या बुद्धामध्ये.

එකො මනොපසාදො බුධසරණගමනචිත්තුප්පාදො.

‘एक मनःप्रसाद’ म्हणजे बुद्ध सरण जाण्याचा चित्तोत्पाद होय.

අඤ්ජලිපණාමො අඤ්ජලිපණමනමත්තෙන වදනාකාරො

‘अंजली प्रणाम’ म्हणजे केवळ हात जोडून वंदन करण्याचा प्रकार होय.

උස්සහතෙ තාරයිතුන්ති අපායදුක්ඛවධදුක්ඛතො තාරයිතුං සක්කොති.

‘तारून नेण्यास समर्थ होतो’ म्हणजे अपायदुःख आणि वधदुःखातून तारून नेण्यास समर्थ होतो.

ගොතමීදින්නවථපඤ්හො තතියො.

गौतमीने दिलेल्या वस्त्राचा प्रश्न हा तिसरा होय.

ආරාධකො හොති ඤායං ධම්මං කුසලන්ති මග්ගඵලනිබ්බානසඞ්ඛාතං ඤායං කුසලධම්මං ආරාධකො සමිජ්ඣනකො හොති.

‘न्याय्य धम्म आणि कुशल धम्माचा आराधक होतो’ म्हणजे मार्ग, फल आणि निब्बाण संज्ञक अशा न्याय्य कुशल धम्माचा आराधक होतो.

පබ්බජ්ජානිරථපඤ්හො චතුථො.

प्रव्रज्येच्या निरर्थकतेचा प्रश्न हा चौथा होय.

දුක්කරකිරියානිරථකපඤ්හො පඤ්චමො.

दुष्करचर्येच्या निरर्थकतेचा प्रश्न हा पाचवा होय.

ඉදමෙථ කාරණන්ති මනුස්සානං ඉදං නිට්ඨාවචනං එථ අරියමග්ගඅපාපුරණපබ්බජනෙ කාරණං හොතීති යොජනා.

‘येथे हेच कारण आहे’ हे मनुष्यांचे अंतिम वचन आहे; येथे आर्यमार्गाचे द्वार उघडणाऱ्या प्रव्रज्येचे हेच कारण आहे, असा संबंध जोडला पाहिजे.

සයන්ති සාසනස්ස අත්තනා ජිනසාසනවිබ්භන්තං පුග්ගලං කිං සොධෙස්සති?

‘स्वतः’ म्हणजे जिनशासनातून भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीला तो स्वतः कसा शुद्ध करणार?

නිබ්බිසෙසා’තිසීලාදිගුණවිසෙසරහිතා.

‘निब्बिसेसा’ म्हणजे शील इत्यादी गुणविशेषांनी रहित.

අකතපුඤ්ඤා’ති පුබ්බජිනසාසනෙසු පබ්බජ්ජාපුඤ්ඤස්ස අකරණෙන අකතපුඤ්ඤා.

‘अकतपुञ्ञा’ म्हणजे पूर्व जिनशासनांमध्ये प्रव्रज्येचे पुण्य न केल्यामुळे पुण्यहीन राहिलेले.

අවෙමූළ්හා ජිනසාසනෙ’ති සීලාදිගුණවෙමූළ්හභාවං පාපුණිතුං අසමථා.

‘जिनशासनात संभ्रमरहित’ म्हणजे शील इत्यादी गुणांच्या बाबतीत संभ्रमित अवस्था प्राप्त करण्यास असमर्थ.

හීනායවත්තනදොසපඤ්හො ඡට්ඨො.

हीन जीवनाकडे परतण्याच्या दोषाचा प्रश्न हा सहावा होय.

අරහන්තකායිකදුක්ඛවෙදනාපඤ්හො සත්තමො.

अरहंतांच्या कायिक दुःखद वेदनेचा प्रश्न हा सातवा होय.

පාරාජිකඅජ්ඣානපඤ්හො අට්ඨමො.

पाराजिक आणि ध्यानाचा प्रश्न हा आठवा होय.

සඞ්ඝසමයංඅනුපවිට්ඨතායා’ති සඞ්ඝසමයං පවිට්ඨභාවෙන.

‘संघसमयात प्रवेश केल्यामुळे’ म्हणजे संघाच्या समयात प्रवेश केलेल्या भावाने.

පබ්බජිතගිහීදුස්සීලපඤ්හො නවමො.

प्रव्रजित आणि गृहस्थाच्या दुःशीलेचा प्रश्न हा नववा होय.

උදකජීවපඤ්හො දසමො.

पाण्यातील जीवाचा प्रश्न हा दहावा होय.

දසපඤ්හවන්තඡට්ඨවග්ගවණ්ණනා සමත්තා.

दहा प्रश्नांनी युक्त अशा सहाव्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

මහාරජක්ඛා’ති පඤ්ඤාමයෙ අක්ඛිම්හි මහන්තා රාගාදිරජා එතෙසන්ති මහාරජක්ඛා අථ වා අක්ඛං යෙසං අත්ථිති අක්ඛා. මහන්තං රාගාදිරජං එතෙසන්ති මහාරාජා. මහාරජා ච තෙ අක්ඛා චා ත මහාරජක්ඛා. මහාරජා එ මහාරජක්ඛා’තිපි වත්තුං වට්ටතියෙව. ඉමස්මිං පච්ඡිමවිකප්පෙ අක්ඛසද්දො නිරථො.

'महारजक्खा' म्हणजे प्रज्ञारूपी डोळ्यांमध्ये ज्यांच्या राग इत्यादींचा मोठा रज (मळ) आहे ते 'महारजक्खा' होत. किंवा ज्यांच्याकडे डोळे (अक्ख) आहेत ते 'अक्खा'. ज्यांच्यामध्ये राग इत्यादींचा मोठा रज आहे ते 'महाराजा'. आणि जे 'महाराजा' आणि 'अक्खा' आहेत ते 'महारजक्खा'. 'महारजा' ला 'महारजक्खा' असे म्हणणे देखील योग्यच आहे. या शेवटच्या विकल्पात 'अक्ख' हा शब्द निरर्थक आहे.

නිප්පපඤ්චපඤ්හො පඨමො.

निप्पपंच प्रश्न पहिला.

විසමකොට්ඨස්සා’ති විසමඅන්තස්ස.

'विसमकोट्ठस्स' म्हणजे विषम कोठा (पचनसंस्था) असलेला.

දුබ්බලගහණස්සා’ති අප්පදුබ්බලන්තරදෙහිස්ස.

'दुब्बल गहणस्स' म्हणजे दुर्बळ अंतर्देह (पचनशक्ती) असलेला.

ගිහීඅරහන්තපඤ්හො දුතියො.

गिही-अरहंत प्रश्न दुसरा.

මග්ගො පි තස්සමහියා අනඤ්ඤාතො’ති මහියා මග්ගො තස්ස අද්ධිකස්ස අරහතො අනඤ්ඤාතො.

'त्या पृथ्वीवरील मार्गही त्याला अज्ञात आहे' म्हणजे त्या प्रवासी अरहंताला पृथ्वीवरील मार्ग अज्ञात आहे.

අරහන්තසතිසම්මොසපඤ්හො තතියො.

अरहंत-स्मृतिभ्रंश (सतिसंमोस) प्रश्न तिसरा.

තීණිනථිපඤ්හො චතුථො.

'तीन गोष्टी नाहीत' (तीणि नत्थि) प्रश्न चौथा.

නථිධම්මන්ති අවිජහනසභාවං.

'नत्थिधम्म' म्हणजे न सोडण्याचा स्वभाव (अविजहनस्वभाव).

අථිධම්මන්ති විජහනසභාවං.

'अत्थिधम्म' म्हणजे सोडण्याचा स्वभाव (विजहनस्वभाव).

අකම්මජපඤ්හො පඤ්චමො.

अकर्मज प्रश्न पाचवा.

බීජජාතානී’ති බීජවාසියො.

'बीजजातानि' म्हणजे बीजामध्ये राहणारे (बीजवासी).

කම්මජපඤ්හො ඡට්ඨො.

कर्मज प्रश्न सहावा.

යක්ඛකුණපපඤ්හො සත්තමො.

यक्ष-शव (यक्खकुणप) प्रश्न सातवा.

අනාගතෙසුපඤ්ඤත්තිසික්ඛාපඤ්හො නවමො.

अनागत काळातील प्रज्ञप्त शिक्षापद प्रश्न नववा.

සූරියතපනපඤ්හො දසමො.

सूर्यताप प्रश्न दहावा.

දසපඤ්හවන්තසත්තමවග්ගවණ්ණනා සමත්තා.

दहा प्रश्नांनी युक्त असलेल्या सातव्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

පුනදෙව ලතාය බධිවා අදාසී’ති ඉදංජාතකෙ න පාකටං. රඤ්ඤො පරම්පරාගතවචනං ගහෙවා වුත්තං සියා. අපි ච බොධිසත්තො අත්තනො සන්තිකං ආගතෙ බධනා අමුඤ්චිවා අජ්ඣුපෙක්ඛිතො පුනදෙව ලතාය බධිවා අදාසි විය සඤ්ඤාය වුත්තං සියා.

'पुन्हा वेलीने बांधून दिले' हे जातक कथेमध्ये स्पष्ट नाही. राजाच्या परंपरेने चालत आलेल्या वचनाला धरून हे म्हटले असावे. शिवाय, बोधिसत्त्वांनी आपल्याजवळ आलेल्यांना बंधनातून मुक्त न करता उपेक्षा केली, म्हणून 'पुन्हा वेलीने बांधून दिले' अशा समजुतीने हे म्हटले असावे.

රූළරූළස්ස ඵරුසාතිඵරුසස්ස භීමභීමස්ස ජූජකස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සවණෙ වත්තමානො.

अत्यंत कठोर, अतिशय क्रूर आणि भयानक अशा जुजक ब्राह्मणाच्या कानावर पडत असताना.

දාරකෙදාරකද්වයෙ බොධිසත්තස්ස අදස්සනං ගමිතෙ සති සො බොධිසත්තො සතධා වා සහස්සධා වා සොකවසෙන.

दोन्ही बालकांना बोधिसत्त्वांच्या दृष्टीआड नेले असता, ते बोधिसत्त्व शोकामुळे शंभर किंवा हजार तुकड्यांत...

හදයං න එලි න ඵලෙසි ඉදං සත්තමං දුක්කරතො දුක්කරතරං අහොසීති යොජනා.

'हृदय विदीर्ण झाले नाही किंवा फुटले नाही' - हा सातवा प्रसंग कठीणापेक्षाही अत्यंत कठीण होता, असा याचा संबंध (योजना) आहे.

වෙස්සන්තරපුත්තදාරදානපඤ්හො පඨමො.

वेस्सन्तरांचे पुत्र आणि पत्नी दान करण्याचा प्रश्न पहिला.

දුක්කරකාරිපඤ්හො දුතියො.

दुष्करकार्य करण्याचा प्रश्न दुसरा.

ලොකියං භන්තෙ නාගසෙන ලොකුත්තරෙන විඤ්ඤාපිතන්ති ලොකිකං අථජාතං විය…පෙ…තයා ලොකුත්තරෙන අථජාතෙන විඤ්ඤාපිතං.

"भन्ते नागसेन, लौकिक हे लोकोत्तराद्वारे स्पष्ट केले गेले आहे" म्हणजे लौकिक विषयाप्रमाणे... पे... लोकोत्तर अशा तुमच्याद्वारे उत्पन्न झालेल्या विषयाने स्पष्ट केले गेले आहे.

පාපබලපඤ්හො තතියො.

पापबळ प्रश्न तिसरा.

පෙතපාපුණනකපුඤ්ඤපඤ්හො චතුථො.

प्रेतांना पुण्य मिळण्याचा प्रश्न चौथा.

දිබ්බො අථො’ති දිබ්බසදිසො ච එකන්තදිබ්බො ච අථො.

'दिव्य शब्द' (दिब्बो अत्थो) म्हणजे दिव्यासारखा आणि पूर्णपणे दिव्य असलेला शब्द.

මිද්ධසමාපන්නො’ති භවඞ්ගවසෙන නිද්දං ආපන්නො.

'तंद्री लागलेला' (मिद्धसमापन्नो) म्हणजे भवांगाच्या प्रभावाने झोपेत गेलेला.

කපිමිද්ධපරෙතො’ති කපිනිද්දාය සමන්නාගතො.

'वानर-तंद्रीने युक्त' (कपिमिद्धपरेतो) म्हणजे वानरासारख्या झोपेने युक्त असलेला.

යො කායස්ස ඔනාහො’ති නාමකායස්ස ච රූපකායස්ස ච බධනාකාරො.

'जो शरीराचा अवरोध (ओनाहो) आहे' म्हणजे नामकाय (मानसिक शरीर) आणि रूपकाय (भौतिक शरीर) या दोन्हीच्या बंधनाचा प्रकार.

පතියොනාහො’ති කම්මං කාතුං අසමථතාවසෙන සමන්තතො බධනාකාරො.

'प्रति-अवरोध' (पतियोनाहो) म्हणजे कर्म करण्यास असमर्थ असल्यामुळे सर्व बाजूंनी बांधले जाण्याची अवस्था.

යො මහාරාජ කපිනිද්දාපරෙතො වොකිණ්ණතා ජාගරතී’ති යා කපිනිද්දාය පිළිතස්ස පුග්ගලස්ස නිද්දා වොකිණ්ණකං ජාගරං ගතියා නිද්දාමිස්සකජාගරපවත්තනං.

"महाराज, जो वानर-तंद्रीने युक्त असतो तो संमिश्र अवस्थेत जागतो" म्हणजे वानरासारख्या झोपेने पीडित असलेल्या व्यक्तीची झोप ही जागृतीशी संमिश्र असते, म्हणजेच झोप आणि जागृती यांचे संमिश्र चालू राहणे होय.

සුපිනපඤ්හො පඤ්චමො.

स्वप्न प्रश्न पाचवा.

අකාරණමරණපඤ්හො ඡට්ඨො.

अकारण मृत्यू प्रश्न सहावा.

පරිනිබ්බුතපාටිහාරියපඤ්හො සත්තමො.

परिनिर्वृत प्रातिहार्य (परिनिब्बुतो पाटिहारिय) प्रश्न सातवा.

ඌනසත්තවස්සපඤ්හො අට්ඨමො.

सात वर्षांपेक्षा कमी वय असलेला प्रश्न आठवा.

සුඛදුක්ඛමිස්සනිබ්බානපහො නවමො.

सुख-दुःख मिश्रित निर्वाण प्रश्न नववा.

සභාවතො නථි’ති කිඤ්චි ඔපම්මනිදස්සනමත්තං සභාවතො සරූපතො නථි. ගුණතො පන අනුපලිත්තො ද්විගුණතො කිඤ්චි ඔපම්මනිදස්සනමත්තං සක්කා තුය්හං උපදස්සයිතුං පකාසෙතුං.

'स्वभावाने नाही' म्हणजे स्वभावाने किंवा स्वरूपाने कोणतेही उपमेचे उदाहरण नाही. परंतु गुणांच्या दृष्टीने, जसे की अलिप्त असणे इत्यादी गुणांमुळे, आपल्याला काही उपमेचे उदाहरण दाखवणे व स्पष्ट करणे शक्य आहे.

පදුමං උදකං නෙව අගදං සාගරො තථා

कमळ, पाणी, औषध आणि त्याचप्रमाणे सागर.

භොජනං ආකාස-මණිරතනවදනං

भोजन, आकाश आणि मणिरत्न-मुख.

සප්පිමණ්ඩො ගිරි වථූ දසූපමා

घृतमण्ड (तूप), पर्वत, वस्तू अशा दहा उपमा.

එකද්විතිචත්තාරි පඤ්චකදසකා තීණි.

एक, दोन, तीन, चार, पाच, दहा आणि तीन.

පුන තීණි පුන තීණි පඤ්ච ගුණා පණ්ඩිතෙහි විජානියා

पुन्हा तीन, पुन्हा तीन आणि पाच गुण पंडितांनी जाणावेत.

තථ පදුමස්ස උදකෙ අනුපලිත්තභාවො එකො ගුණො නිබ්බානං අනුප්පවිට්ඨො.

त्यात कमळाचा पाण्यात अलिप्त राहण्याचा एक गुण निब्बाणात समाविष्ट आहे.

උදකස්ස සීතලතා පිපාසාවිනයතා’ති ද්වෙ ගුණා.

पाण्याचे शीतलता आणि तहान शमवणे हे दोन गुण आहेत.

අගදස්ස පටිසරණතා රොගඅන්තකරණතා අමතතා’ති තයො ගුණා.

औषधाचे आश्रय असणे, रोगाचा अंत करणे आणि अमृतत्व हे तीन गुण आहेत.

සමුද්දස්ස කුණපසුඤ්ඤතා සවන්තීහි අපූරණතා මහන්තභූතාවාසතා අපරිමිතවිචිත්තපුප්ඵසංකුසුමිතතා’තිචත්තාරො ගුණා භොජනස්ස ආයුධාරණතා බලවඩ්ඪනතා වණ්ණජනනතා දරථවූපසමනතා ජිගච්ඡාදුබ්බල්‍යපටිවිනොදනතා’ති පඤ්චගුණා. ආකාසස්ස අජායනතා අජීරණතා අමීයනතා අචවනතා අනුප්පජ්ජනතා දුප්පසහතා අචොරහරණතා අනිස්සිතතා විහගගමනතා නිරාවරණතා අනන්තතා’ති දස ගුණා.

समुद्राचे - प्रेत नसणे, नद्यांनी न भरणे, महाकाय प्राण्यांचे निवासस्थान असणे आणि अपरिमित विविध रत्नांनी सुशोभित असणे हे चार गुण; भोजनाचे - आयुष्य टिकवणे, बल वाढवणे, वर्ण निर्माण करणे, थकवा दूर करणे आणि भूक व दुर्बलता दूर करणे हे पाच गुण; आकाशाचे - उत्पन्न न होणे, जीर्ण न होणे, न मरणे, च्युत न होणे, पुनरुत्पन्न न होणे, पराभूत न करता येणे, चोरांनी न चोरता येणे, कशावरही आश्रित नसणे, पक्ष्यांच्या गमनाचा मार्ग असणे, अनावरण असणे आणि अनंत असणे हे दहा गुण आहेत.

මණිරතනස්ස කාමදදතා හාසකාරණතා උජ්ජොතථකරණතා’ති තයො ගුණා.

मणिरत्नाचे - इच्छा पूर्ण करणे, आनंदाचे कारण असणे आणि प्रकाश निर्माण करणे हे तीन गुण आहेत.

ලොහිතචදනස්ස දුල්ලභතා අසමගධතා සුජනප්පසථතාති තයො ගුණා.

रक्तचंदनाचे - दुर्मिळ असणे, अतुलनीय सुगंध असणे आणि सज्जनांद्वारे प्रशंसित असणे हे तीन गुण आहेत.

සප්පිමණ්ඩස්ස වණ්ණසම්පන්නතා ගධසම්පන්නතා රසසම්පන්නතා’ති තයො ගුණා.

घृतमंडाचे (तुपाचे) - वर्णसंपन्नता (उत्कृष्ट रंग), गंधसंपन्नता (उत्कृष्ट सुवास) आणि रससंपन्नता (उत्कृष्ट चव) हे तीन गुण आहेत.

ගිරිසිඛරස්ස අච්චුග්ගතතා අචලතා දුරභිරොහතා බීජාරූහණතා අනුනයපටිඝවිප්පමුත්තතා’තී පඤ්චගුණා නබ්බානං අනුප්පවිට්ඨා’ති.

पर्वतशिखराचे - अत्यंत उंच असणे, अचल असणे, चढण्यास कठीण असणे, बी न रुजणे आणि अनुनय (राग) व प्रतिघ (द्वेष) यांपासून मुक्त असणे हे पाच गुण निब्बाणात समाविष्ट आहेत.

නිබ්බානානුප්පවිට්ඨගුණපඤ්හො දසමො.

निब्बाणात समाविष्ट असलेल्या गुणांविषयीचा प्रश्न - दहावा.

එථෙවාකිරා’ති එථ එව තයා සික්ඛිතෙ නිබ්බානෙ ආකිරාහී’ති අභිකරොහි වා අයමෙව වා පාඨො.

'एथेवाकिरा' म्हणजे येथेच तुझ्याद्वारे शिकलेल्या निब्बाणात विखुरणे (किंवा ओतणे) किंवा 'अभिकरोहि' (कर) असाच हा पाठ आहे.

අනීතිතො’ති අනීතිභාවතො නිබ්බානං දට්ඨබ්බං. සෙසෙසු’පි එසෙව නයො.

'अनीतीतो' म्हणजे उपद्रवरहित भावाने निब्बान पाहावे. उर्वरित बाबतीतही हाच नियम लावावा.

කුහීයතී’ත විම්භයචිත්තො හොති.

'कुहीयती' म्हणजे विस्मित चित्त होणे.

නිබ්බානසච්ඡිකරණපඤ්හො ද්වාදසමො.

निब्बान साक्षात्काराचा प्रश्न - बारावा.

ද්වාදසපඤ්හවන්තඅට්ඨමවග්ගවණ්ණනා සමත්තා.

बारा प्रश्नांनी युक्त असलेल्या आठव्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

මෙණ්ඩකපඤ්හෙ අඨමවග්ගවණ්ණනා සමත්තා.

मेंडकप्रश्नातील आठव्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

අනුමානපඤ්හො.

अनुमान प्रश्न.

කම්මමූලං ගහෙවානා’ති පුබ්බබුද්ධානංසන්තිකෙ කතකුසලමූලං ගහෙවා.

'कम्ममूलं गहेवाना' म्हणजे पूर्व बुद्धांच्या सन्निध केलेले कुशलमूळ ग्रहण करून.

තතො මුච්චථ විමුත්තියා’ති තතො තෙන ආරම්මණකිණනෙන දස සඤ්ඤාභාවනානුයොගෙන විමුත්තියා සමුච්ඡෙදවිමුත්තියා වට්ටදුක්ඛතො මුච්චථ.

'ततो मुच्चथ विमुत्तिया' म्हणजे त्या आलंबनाच्या चिंतनाने आणि दहा संज्ञांच्या भावनेच्या अभ्यासाने विमुक्तीद्वारे (समुच्छेद विमुक्तीद्वारे) संसारदुःखातून मुक्त व्हावे.

අනිවායන්තී’ති අප්පටිවාතා හුවා වායන්ති.

'अनिवायन्ती' म्हणजे अनुकूल वारा होऊन वाहतात.

සරණසීලන්ති සරණගමනං ගහෙවා ගහෙතබ්බං පඤ්චසීලං.

'शरणशील' म्हणजे शरणगमन स्वीकारून ग्रहण करावयाचे पंचशील.

පඤ්චුද්දෙසපරියාපන්නන්ති නිදානුද්දෙස-පරාජිකුද්දෙස-සඞ්ඝාදිසෙසුද්දෙස-අනියතුද්දෙස සඞ්ඛාතං පඤ්චුද්දෙසපරියාපන්නං.

'पंचउद्देशपर्यापन्न' म्हणजे निदान-उद्देश, पराजिक-उद्देश, संघादिसेस-उद्देश, अनियत-उद्देश या संज्ञेने युक्त असलेले पाच उद्देशांमध्ये समाविष्ट असलेले.

පාතිමොක්ඛසංවරසීලන්ති සත්තවීසාධිකද්විසතපාතිමොක්ඛසංවරසීලං.

'पातिमोक्खसंवरसील' म्हणजे दोनशे सत्तावीस (२२७) नियमांनी युक्त असलेले प्रातिमोक्षसंवरशील.

උපාදායුපාදාය විමුත්තානන්ති තණ්හාදිට්ඨිසඞ්ඛාතොපයෙ උපාදායුපාදාය විමුත්තානං සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමීනං

'उपादायोपादाय विमुत्तानं' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी या उपादानांचा अवलंब करून मुक्त झालेल्या सोतापन्न, सकदागामी आणि अनागामींचे.

ගෙහජනො’ති දාසකම්මකරාදිකො ගෙහෙ ඨිතජනො.

'गेहजन' म्हणजे दास, कामगार इत्यादी घरात राहणारे लोक.

තථා බුද්ධං සොකනුදං…පෙ… උම්ම දිස්වා සදෙවකෙ’ති එථ තථා එව උම්මිං දිස්වා මහන්තං ධම්ම්ौම්මිං ඤාණචක්ඛුනා දිස්වා බුද්ධං සොකනුදං අනුමානෙන අනුමානඤාණෙන කාතබ්බං ඤාතබ්බං. සදෙවකෙලොකෙ යථා ධම්මො උම්මිවිප්ඵාරො තථා සදෙවකෙ ලොකෙබුද්ධො අග්ගො භවිස්සතී’ති අනුමානෙන ඤාතබ්බන්ති යොජනා.

'तथा बुद्धं सोकनुदं...पे... उम्मिं दिस्वा सदेवके' यामध्ये, त्याचप्रमाणे लाट पाहून, ज्ञानचक्षूने मोठी धम्म-लाट पाहून, शोक दूर करणाऱ्या बुद्धांना अनुमानाने (अनुमान ज्ञानाने) जाणावे. सदेवक लोकात जसा धम्माचा लाटांसारखा विस्तार आहे, तसेच सदेवक लोकात बुद्ध सर्वश्रेष्ठ असतील, हे अनुमानाने जाणावे, अशी ही योजना आहे.

මිගරාජස්සා’ති චතුප්පාදානං මහන්තභාවෙන මිගරාජස්ස හථිනො.

'मिगराजस्स' म्हणजे चौपायांमध्ये मोठेपणा असल्यामुळे प्राण्यांचा राजा असलेल्या हत्तीचे.

පදන්ති ධම්මපදං.

'पद' म्हणजे धम्मपद.

ධම්මරාජෙන ගජ්ජිතන්ති බුද්ධසීහනාදවචනං ධම්මරාජෙන කථිතං.

'धम्मराजेन गज्जितं' म्हणजे धम्मराजांनी (बुद्धांनी) गर्जलेले बुद्धसिंहनादाचे वचन.

අනුමානෙන ඤාතබ්බං බුද්ධො ච මහන්තො බුද්ධසීහනාදො ච මහන්තො’ති විඤ්ඤාතබ්බං.

अनुमानाने जाणावे की, बुद्धही महान आहेत आणि बुद्धांचा सिंहनादही महान आहे, असे समजावे.

ලග්ගං දිස්වා භුසං පඞ්කං කලලද්දං ගතං මහින්ති ලග්ගං ලග්ගාපනසමථං මහන්තං පඞ්කඤ්ච දිස්වා කලලදායකං උදකඤ්ච ගතං මහිං මහියා ගතං පවිට්ඨං දිස්වා පණ්ඩිතා මහාවාරික්ඛධො ගතො පවත්තො’ති අනුමානෙන ජානන්ති.

'लग्गं दिस्वा भुसं पंकं कललद्दं गतं महिं' म्हणजे चिखलात अडकण्यास कारणीभूत असणारा मोठा चिखल पाहून आणि चिखल निर्माण करणारे पाणी पृथ्वीवर पसरलेले पाहून, पंडित लोक अनुमानाने जाणतात की मोठा पाण्याचा प्रवाह वाहून गेला आहे.

ජනන්ති සාධුජනසමුහං.

'जन' म्हणजे साधू लोकांचा (सज्जनांचा) समूह.

රජපඞ්කසමොහිතන්ති රාගාදිරජසඞ්ඛාතපඞ්කෙහි අජ්ඣොථටං පරියොනද්ධං.

'रजपंकसमोहितं' म्हणजे रागादी रज रूपी चिखलाने व्यापलेले आणि वेढलेले.

වහිතං ධම්මනද්ධියා’ති පරියත්තිපටිපත්තිධම්මනද්ධියා වහිතං.

'वहितं धम्मनद्धिया' म्हणजे परियत्ती आणि पटिपत्ती रूपी धम्म-नौकेने वाहून नेलेले.

විස්සට්ඨං ධම්මසාගරෙ’ති නිබ්බානසඞ්ඛාතෙ මහාසමුද්දෙ ධම්මනද්ධියා විස්සට්ඨං විස්සජ්ජිතං පවෙසිතං.

'विस्सट्ठं धम्मसागरे' म्हणजे निब्बान रूपी महासागरात धम्म-नौकेद्वारे सोडलेले किंवा प्रवेश करवलेले.

ධම්මාමතගතං ධම්මාමතෙ පවත්තං සදෙවකං සබ්‍රහ්මකං ඉං මහිං මහියා ඨිතං ඉමං සාධුජනසමූහං.

'धम्मामतगतं' म्हणजे धम्म-अमृतात प्रवृत्त झालेल्या, देव आणि ब्रह्मासहित या पृथ्वीवर स्थित असलेल्या या साधू लोकांच्या समूहाला.

දිස්වා ඤාණචක්ඛුනා පස්සිවා.

'दिस्वा' म्हणजे ज्ञानचक्षूने पाहून.

ධම්මක්ඛධො මහා’ගතො’ති සම්මාසම්බුද්ධචරණසඞ්ඛාතො චතුරාසීතියා ධම්මක්ඛධසහස්සානං දෙසිතත්තා මහාධම්මක්ඛධොආගතො පවත්තො’ති අනුමානඤාණෙන ඤාතබ්බන්ති යොජනා.

'धम्मक्खन्धो महा गतो' म्हणजे सम्यक्संबुद्धांच्या चरित्रात समाविष्ट असलेल्या चौऱ्याऐंशी हजार (८४,०००) धम्मस्कंधांच्या देशनेमुळे 'महान धम्मस्कंध आला आहे (प्रवृत्त झाला आहे)' असे अनुमान ज्ञानाने जाणावे, अशी ही योजना आहे.

අනුමානපඤ්හො එකාදසමො. (ධුතඞ්ගකථා)

अनुमानपञ्ह अकरावा. (धुतङ्गकथा)

කතමෙන තෙ පරියායෙන අනුයොගං තෙ දම්මි’ති අනුයොගං වං පුච්ඡි අහං බ්‍යාකරිස්සාමි. අනුයොගවචනං තෙ තව කතමෙන කාරණෙන දම්මි.

मी तुम्हाला कोणत्या पर्यायाने (पद्धतीने) प्रश्न विचारू? असे विचारल्यावर, 'तुम्ही प्रश्न विचारा, मी त्याचे उत्तर देईन.' मी तुम्हाला कोणत्या कारणाने प्रश्न विचारू?

වමෙවෙතං බ්‍රූහීති රාජවචනං භන්තෙ නාගසෙන වමෙව පරියායං බ්‍රූහි.

राजे म्हणाले, 'भन्ते नागसेन, तुम्ही त्याच पद्धतीने सांगा.'

තෙනහී’ති තස්මා තව සොතුකාමතාය සතෙන වා…පෙ…කොටිසතසහස්සෙන වා පරියායං තෙ කථයිස්සාමීති යොජනා.

'तर मग' यावरून, 'तुमच्या ऐकण्याच्या इच्छेमुळे मी शंभर किंवा... पे... एक लाख कोटी पर्यायांनी (पद्धतींनी) तुम्हाला सांगेन' अशी योजना आहे.

යා කාචි කථා’ති සම්බධොඉධා’ති ඉමස්මිං ධුතඞ්ගවරගුණෙ,අභිවුට්ඨන්ති වස්සොදකෙනඅභිවුට්ඨංසම්පාදකෙ සතීති පටිපාදකෙ පුග්ගලෙ සති.

'जी काही कथा' हा संबंध आहे. 'येथे' म्हणजे या श्रेष्ठ धुतङ्गगुणामध्ये. 'पावसाच्या पाण्याने वर्षाव होतो' म्हणजे वर्षाव झालेला. 'संपादक असताना' म्हणजे प्रतिपादन करणारा (आचरण करणारा) पुद्गल (व्यक्ति) असताना.

මය්හං පුට්ඨො’ති ඉමස්මිං ධූතඞ්ගවරගුණෙ පරිබ්‍යත්තතාය ඡෙකතාය පාකටාය බුද්ධියා යුත්තකාරණපරිදීපනං සමොසරිස්සතීති.

'मला विचारले असता' म्हणजे या श्रेष्ठ धुतङ्गगुणामध्ये स्पष्टतेने, निपुणतेने आणि प्रकट बुद्धीने युक्त कारणांचे स्पष्टीकरण एकत्र येईल.

විජටිතකිලෙසජාලවථූ’ති තං කිලෙන සමුහපඤ්චක්ඛධවථු.

'क्लेशजालाचे जाळे नष्ट करणारी वस्तू' म्हणजे क्लेशांनी युक्त असलेला पंचस्कंध रूपी आधार.

භින්නභග්ගසඞ්කුටිතසඤ්ඡන්නගතිනිවාරණො’ති අරහත්තමග්ගඵලෙන භින්නභග්ගසඞ්කුටිතසඤ්ඡින්නගතිනිවාරණො.

'भिन्न, भग्न, संकुचित आणि आच्छादित गतीचे निवारण करणारे' म्हणजे अर्हत् मार्ग आणि फलाद्वारे भिन्न, भग्न, संकुचित आणि छिन्न झालेल्या गतीचे निवारण करणारे.

අභිනීතවාසො’ති අභිපුඤ්ඤකාමෙහි අභිපථිතවාසො අභිනීත්ैරියාපථවාසො වා.

'अभिनीतवास' म्हणजे पुण्याची इच्छा करणाऱ्यांनी इच्छिलेला वास किंवा नियंत्रित इरियापथ (चर्या) असलेला वास.

විමුත්තිජ්ඣායිතත්තො’ති අරහත්තඵලජ්ඣානසම්පයුත්තචිත්තො අචලදළ්හභීරුත්තාණට්ඨානං ආරම්මණකරණවසෙන උපගතො.

'विमुक्ति-ध्यायी आत्मा' म्हणजे अर्हत् फल आणि ध्यानाने युक्त चित्त असलेला, जो अचल, दृढ आणि भयरहित अशा शरणस्थानाला आलंबन बनवून प्राप्त झाला आहे.

ධූතඞ්ගපඤ්හකථාසඞ්ඛාතයොගිකථා සමත්තා.

धुतङ्गप्रश्नकथा नावाची योगीकथा समाप्त झाली.

චතුරාසීතිපඤ්හපටිමණ්ඩිතමෙණ්ඩකපඤ්හවණ්ණනා සමත්තා.

चौऱ्याऐंशी प्रश्नांनी सुशोभित असलेली मेण्डकप्रश्न-वर्णना समाप्त झाली.

මිලිදපඤ්හමෙණ්ඩකපඤ්හෙසු සබ්බෙ පඤ්හා සම්පිණ්ඩිතා පඤ්චසත්තාධිකසතපඤ්හා හොන්ති. අඞ්ගගහණකථාය පන නාධිකසතමාතිකාසු සත්තසට්ඨිමාතිකා නිද්දෙසවසෙනඅවිස්සජ්ජිතා. සෙසා’ රඤ්ඤො චත්තාරි අඞ්ගානි ගහෙතබ්බානී’තිආදිකා එකූනචත්තාළීස මාතිකා නිද්දෙසවසෙන අවිස්සජ්ජිතා යථ පොථකෙසු දිස්සන්ති තතො ගහෙතබ්බා යෙවා’ති.

मिलिन्दप्रश्नातील मेण्डकप्रश्नांमध्ये सर्व प्रश्न मिळून एकशे पंच्याहत्तर (१७५) प्रश्न होतात. परंतु, अंगग्रहणकथेमध्ये शंभरहून अधिक मातृकांपैकी सदुसष्ट (६७) मातृका निर्देशानुसार अनुत्तरित राहिल्या आहेत. उर्वरित 'राजाने चार अंगे ग्रहण करावीत' इत्यादी एकोणचाळीस (३९) मातृका निर्देशानुसार अनुत्तरित राहिल्या आहेत, ज्या पुस्तकांमध्ये दिसतात त्यावरूनच त्या ग्रहण कराव्यात.

චතස්සො ධම්මදෙසනායො; ධම්මාධිට්ඨානා ධම්මදෙසනා, ධම්මාධිට්ඨානා පුග්ගලදෙසනා, පුග්ගලාධිට්ඨානා ධම්මදෙසනා, පුග්ගලාධිට්ඨානා පුග්ගලදෙසනා’ති. තාසු පුරිමා තිස්සො ධම්මදෙසනා ඉධ ගථෙ ලබ්භන්ති, චතුථො න ලබ්භති.

चार धर्मदेशना आहेत: धर्माधिष्ठित धर्मदेशना, धर्माधिष्ठित पुद्गलदेशना, पुद्गलाधिष्ठित धर्मदेशना आणि पुद्गलाधिष्ठित पुद्गलदेशना. त्यांपैकी पहिल्या तीन धर्मदेशना येथे ग्रंथात आढळतात, चौथी आढळत नाही.

අපරා’පි චුද්දසවිධා දෙසනා? අථසදස්සන-ගුණපරිදීපන-නිග්ගහ-සම්පහංසනචරියාවොදානනිදස්සන -පුච්ඡාවිසජ්ජන-අනුසාසන-පුග්ගලවිසොධනඅජ්ඣාසයපරිපූරණපවෙණි සදස්සන-පරප්පවාදමද්දනොපනිස්සයපච්චයනිදස්සනතුට්ඨා-කාරසදස්සනධම්මසභා-වගුණාදි-නිදස්සනාකාරදෙසනා’ති.

इतरही चौदा प्रकारच्या देशना कोणत्या? अर्थदर्शन, गुणपरिवर्णन (गुणप्रकाशन), निग्रह, संप्रहंसन (उत्साहवर्धन), चर्या-अवदान-निदर्शन (चरित्र व शुद्धतेचे उदाहरण), पृच्छा-विसर्जन (प्रश्न-उत्तर), अनुशासन, पुद्गलविशोधन, अध्याशयपरिपूरण, प्रवेणिदर्शन (वंशपरंपरा दर्शन), परप्रवादमर्दन (परमतांचे खंडन), उपनिषयप्रत्ययनिदर्शन (उपनिश्रय व प्रत्ययांचे दर्शन), तुष्टाकारदर्शन (संतुष्टतेचे दर्शन) आणि धर्मस्वभावगुणादि-निदर्शन देशना.

තථ

त्यामध्ये -

පච්චයාකාරදෙසනා’ති පච්චයාකාරසුත්තන්ත-සතිපට්ඨාන-සම්මප්ප-ධාන-ඉද්ධිපාද-ඉද්‍රියබල-බොජ්ඣඞ්ගාදිසුත්තන්තසම්බධා.

'प्रत्ययाकारदेशना' म्हणजे प्रत्ययाकार सुत्तंत, सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान), सम्मप्पधान (सम्यक् प्रधान), इद्धिपाद (ऋद्धिपाद), इन्द्रिय, बल, बोज्झङ्ग (बोध्यंग) इत्यादी सुत्तांशी संबंधित देशना.

(අථසදස්සනා) පච්චයාකාරපච්චයථපරමථං දෙසෙන්තී පවත්තා ධම්මදෙසනා අථසදස්සනා නාම.

(अर्थदर्शना) प्रत्ययाकार आणि प्रत्ययार्थ अशा परमार्थाचा उपदेश करणारी जी धर्मदेशना प्रवृत्त होते, तिला 'अर्थदर्शना' म्हणतात.

(ගුණපරිදීපනී). සුසීම-ගොසාල-ගොසිඞ්ගසම්පසාදන-පාසාදික-දසබල-ගොතමක- මහාසීහනාදාදිසුත්තන්තසම්බධ අත්තගුණපරගුණ-සාසනගුණපරිදීපනී ගුණපරිදීපනී නාම.

(गुणपरिवर्णनी) सुसीम, गोसाल, गोसिंगसंपसादन, पासादिक, दसबळ, गोतमक, महासीहनाद इत्यादी सुत्तांशी संबंधित, स्वतःचे गुण, इतरांचे गुण आणि शासनाचे (धम्माचे) गुण प्रकाशित करणारी देशना म्हणजे 'गुणपरिवर्णनी' होय.

(නිග්ගහදෙසනා) සකලවිනයපිටකං ආදිං කවා යා කාචි කිලෙසපාපපුග්ගලනිග්ගහදෙසනා එසා නිග්ගහදෙසනා නාම.

(निग्रहदेशना) संपूर्ण विनयपिटकाला आरंभ करून, जी कोणतीही क्लेश आणि पापी पुद्गलांच्या निग्रहासाठी केलेली देशना असते, तिला 'निग्रहदेशना' म्हणतात.

(සම්පහංසනා) භයභීරුකානං පුග්ගලානං භයපටිසෙධනථාය උපථම්භජනන-මග්ගානිසංස-සීලථොමනාදිකා දෙසනා සම්පහං-සනා නාම.

(संप्रहंसना) भयभीत झालेल्या पुद्गलांचे भय दूर करण्यासाठी, त्यांना आधार देणारी, मार्गाचे फायदे सांगणारी आणि शीलाची प्रशंसा करणारी देशना म्हणजे 'संप्रहंसना' होय.

(චරියාවොදානනිදස්සනා) සකලජාතකං අච්ඡියසුත්තං ආදිං කවා ද්වෙධාවිතක්කබොධිරාජකුමාරසුත්තාදිසම්බධාදෙසනා චරියාවොදානනිදස්සනා නාම.

(चर्या-अवदान-निदर्शना) संपूर्ण जातककथा, अच्छरिय सुत्त इत्यादींना आरंभ करून, द्वेधावितक्क सुत्त, बोधिराजकुमार सुत्त इत्यादींशी संबंधित देशना म्हणजे 'चर्या-अवदान-निदर्शना' होय.

(පුච්ඡාවිස්සජ්ජනා) අට්ඨහි පරිසාහි පුච්ඡිතානං පඤ්හානං විස්සජ්ජනාපටිසංයුත්තා සකලසගාථවග්ගමාදිං කවා වම්මිකසුත්ත-පරායණසුත්තාදිකා දෙසනා පුච්ඡාවිස්සජ්ජනා නාම.

(पृच्छा-विसर्जना) आठ प्रकारच्या परिषदांनी विचारलेल्या प्रश्नांच्या उत्तरांशी संबंधित, संपूर्ण सगाथवग्गला आरंभ करून, वम्मिक सुत्त, पारायण सुत्त इत्यादी देशना म्हणजे 'पृच्छा-विसर्जना' होय.

(අනුසාසනා). අරියවංස-පුඤ්ඤාභිසද-ධුතඞ්ගානුසාසන-වත්තානුසාසන-සම්බධා දෙසනා අනුසාසනා නාම.

(अनुशासना) अरियवंस (आर्यवंश), पुञ्ञाभिसंद (पुण्याभिष्यंद), धुतङ्ग-अनुशासन, वत्त-अनुशासन (कर्तव्य-अनुशासन) यांच्याशी संबंधित देशना म्हणजे 'अनुशासना' होय.

(පුග්ගලවිසොධනා) භයසදස්සනදෙසනාපටිසංයුත්තා දෙවදූතඅග්ගික්ඛධොපමාදිසුත්තසම්බධාපුග්ගලානං සීලවත්තාදිවිසොධනථාය වුත්තා පුග්ගලවිසොධනා නාම.

(पुद्गलविशोधना) भयाचे दर्शन घडवणाऱ्या देशनेशी संबंधित, देवदूत सुत्त, अग्गिक्खन्धोपम सुत्त इत्यादींशी संबंधित, पुद्गलांच्या शील आणि व्रतादींच्या शुद्धीसाठी सांगितलेली देशना म्हणजे 'पुद्गलविशोधना' होय.

(අජ්ඣාසයපරිපූරණා). තවටකනාළක-පටිපදා-ධම්මදායාදසුත්තාදිකා පුග්ගලානං සමථවිපස්සනාපරිපූරණථාය කථිතා අජ්ඣාසයපරිපූරණා නාම.

(अध्याशयपरिपूरणी) तुवटकमहाविय सुत्त, नाळक सुत्त, प्रतिपदा सुत्त, धम्मदायाद सुत्त इत्यादी, पुद्गलांच्या समथ आणि विपश्यनेच्या परिपूर्तीसाठी सांगितलेली देशना म्हणजे 'अध्याशयपरिपूरणी' होय.

(පවෙනිසදස්සනකථා). බුද්ධවංස-මහාපදානසුත්තාකාරා අත්තනො ච පරෙසඤ්ච අභිනීහාරමාරබ්භ පරිනිබ්බානපරියොසානා පවෙනිසදස්සනකථා නාම.

(प्रवेणिदर्शनकथा) बुद्धवंस आणि महापादन सुत्ताच्या स्वरूपातील, स्वतःच्या आणि इतरांच्या अभिनिहाराला (प्रार्थनेला) आरंभ करून परिनिर्वाणापर्यंतची कथा म्हणजे 'प्रवेणिदर्शनकथा' होय.

(පරප්පවාදමද්දනා). චරියාපිටකමාදිං කවා මහාසීහනාද-චූල්ලසීහනාද-ධානාභිඤ්ඤාසංවණ්ණනා-පටිබද්ධා දෙසනා පරප්පවාදමද්දනා නාම.

(परप्रवादमर्दना) चरियापिटकाला आरंभ करून, महासीहनाद सुत्त, चूळसीहनाद सुत्त, ध्यान-अभिज्ञा वर्णना यांच्याशी संबंधित देशना म्हणजे 'परप्रवादमर्दना' होय.

(උපනිස්සයපච්චයනිදස්සනා). යථූපනිස්සයා දිස්සමානා දිස්සමානකායෙන දෙසනා ඉතිවුත්තකමාදිං කත්වා ධනියසුත්ත-අරුණවතියසුත්ත-නදනපරියායසුත්තාදිප්පභෙදාඋපනිස්සාය– පච්චයනිදස්සනා නාම.

(उपनिश्रयप्रत्ययनिदर्शना) उपनिश्रयानुसार प्रत्यक्ष शरीराने दिली जाणारी देशना, इतिवुत्तकाला आरंभ करून, धनिय सुत्त, अरुणवतीय सुत्त, नन्दनपरियाय सुत्त इत्यादी प्रकारची देशना म्हणजे 'उपनिश्रयप्रत्ययनिदर्शना' होय.

(තුට්ඨාකාරසදස්සනා). සකලොදාන-සම්පසාදනිය-සඞ්ගීතිසුත්තාදිකා දෙසනා තුට්ඨාකාරසදස්සනා නාම.

(तुष्टाकारदर्शना) संपूर्ण उदान, संपसादनीय सुत्त, संगीति सुत्त इत्यादी देशना म्हणजे 'तुष्टाकारदर्शना' होय.

(ධම්මසභාවගුණනිදස්සනා) ඛධධාවායතනිද්‍රියසච්චපටිච්ච සමුප්පාදමග්ගඵලාදයො ධම්මා විභත්තා තං තථ සභාගවිසභාගපරිදීපිකා අභිධම්මදෙසනා ච ලක්ඛණපරිදීපිකා යෙ චඤ්ඤෙ ධම්මා සලක්ඛණධාරණකා අත්තනො සභාවවසෙන වුත්තා එසා ධම්මසභාවගුණනිදස්සනා නාම.

(धर्मस्वभावगुणनिदर्शना) स्कंध, धातू, आयतन, इंद्रिय, सत्य, प्रतीत्यसमुत्पाद, मार्ग, फल इत्यादी धर्मांचे विभाजन करून, तेथे सभाग आणि विसभाग स्पष्ट करणारी अभिधम्मदेशना, लक्षणे स्पष्ट करणारी देशना आणि इतर जे धर्म स्वतःच्या लक्षणांचे धारण करणारे आहेत, त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावाच्या स्वरूपात सांगितलेली देशना म्हणजे 'धर्मस्वभावगुणनिदर्शना' होय.

ඉමෙහි චුද්දසවිධෙහි ලොකග්ගනායකා ධම්මං දෙසෙන්ති තෙසඤ්ච සාවකා’ති.

या चौदा प्रकारांनी लोकनायक (बुद्ध) आणि त्यांचे श्रावक धर्माचा उपदेश करतात.

තෙසු පච්ඡාවිසජ්ජනා දෙසනා ඉධ පාකටා. සෙසා යථාරහං ඉධ ගහෙතබ්බා යෙවාති.

त्यांपैकी पृच्छा-विसर्जना देशना येथे स्पष्ट आहे. उर्वरित देशना योग्यतेनुसार येथे ग्रहण कराव्यात.

(සාපතත්තිකථා). දුවිධාකථා ඉමස්මිං මිලිදපඤ්හප්පකරණෙහොන්ති සාපත්තිකථා ච අනාපතත්තිකථා ච. තථ යං ථෙරෙන භගවතො වචනං රඤ්ඤො සඤ්ඤාපනථං ආභතං තංසාපත්තිකථා නාම.

(सापत्तिकथा) या मिलिन्दप्रश्न ग्रंथामध्ये दोन प्रकारच्या कथा आहेत: सापत्तिकथा आणि अनापत्तिकथा. त्यामध्ये, थेरांनी राजाला पटवून देण्यासाठी भगवंतांचे जे वचन उद्धृत केले आहे, त्याला 'सापत्तिकथा' म्हणतात.

(අනාපත්තිකථා). යා ථෙරෙන සකපටිභානෙන වුත්තා සා අනාපත්තිකථා නාම.

(अनापत्तिकथा) जी थेरांनी स्वतःच्या प्रतिभेने सांगितली आहे, तिला 'अनापत्तिकथा' म्हणतात.

වුත්තඤ්හෙතං පදසොධම්මසික්ඛාපදස්ස අට්ඨකථායං-’

कारण, पदसोधम्म सिक्खापदाच्या अट्ठकथेत असे म्हटले आहे की -

මෙණ්ඩකමිලිදපඤ්හෙසු ථෙරස්ස සකපටිභානෙන අනාපත්ති. යම්පනරඤ්ඤො සඤඤාපනථං ආහරවා වුත්තං තථ ආපත්තී’ති (ද්වෙ කථා) පුන ද්වෙ කථා ඉධ හොන්ති සම්මුතිකථා ච පරමථකථා ච.

मेण्डक आणि मिलिन्दप्रश्नांमध्ये थेरांच्या स्वतःच्या प्रतिभेने अनापत्ती होते. परंतु राजाला पटवून देण्यासाठी जे उदाहरण देऊन सांगितले आहे, त्यात आपत्ती (दोष) आहे’ (अशा दोन कथा आहेत). पुन्हा येथे दोन प्रकारच्या कथा आहेत - संमुतिकथा (व्यावहारिक कथा) आणि परमत्थकथा (परमार्थ कथा).

(සම්මුතිකථා). තථ සම්මුතිකථා නාම’භන්තෙ නාගසෙන වෙදගු උපලබ්භතී’තිආදිකා.

(संमुतिकथा). त्यापैकी संमुतिकथा म्हणजे ‘भन्ते नागसेन, वेदगू (जाणणारा) उपलब्ध आहे का?’ इत्यादी.

පරමථකථා නාම’යො උප්පජ්ජති සො එව සො’තිආදිකාතෙනාහ?

परमत्थकथा म्हणजे ‘जो उत्पन्न होतो, तोच तो आहे का?’ इत्यादी. म्हणूनच म्हटले आहे -

දුවෙ සච්චානි අක්ඛාසි සම්බුද්ධො වදතං වරො,සම්මුතිං පරමථඤ්ච තතියං නූපලබ්භතී’ති.

वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या संबुद्धांनी दोन सत्ये सांगितली आहेत - संमुति (व्यावहारिक सत्य) आणि परमत्थ (परमार्थ सत्य); तिसरे सत्य उपलब्ध नाही.

යම්පුබ්බෙ වුත්තං අනුමානකථා උපමාකථා’ති, තාසු උපමාකථාය විසුං කොට්ඨාසභාවො නථි. මිලිදපඤ්හමෙණ්ඩකපඤ්හානං අන්තරන්තරා ඨිතා හොති. අනුමානකථා පන විසුං කොට්ඨාසභාවෙන හොතීති.

पूर्वी जे ‘अनुमानकथा’ आणि ‘उपमाकथा’ असे म्हटले गेले आहे, त्यापैकी उपमाकथेचा स्वतंत्र विभाग नाही. ती मिलिन्दप्रश्न आणि मेण्डकप्रश्नांच्या मध्ये-मध्ये आलेली आहे. परंतु अनुमानकथा ही स्वतंत्र विभागाच्या रूपाने आहे.

විචරෙථ අනුං පරමෙ පරමෙසුජනස්ස සුඛං නයනෙ නයනෙ,කටු හොති පධානරතො නරතොඉධ යො පන සාරමතෙ රමතෙ.

अतिशय सूक्ष्म अशा परम तत्त्वाचा विचार करावा, जो सज्जनांच्या डोळ्यांना सुख देणारा आहे. जो मनुष्य केवळ बाह्य गोष्टींमध्ये मग्न असतो, त्याला ते कडू वाटते; परंतु जो येथे सारात (सत्यात) रममाण होतो, तो सुखी होतो.

පකිණ්ණකවචනවණ්ණනා සමත්තා.

प्रकीर्णक वचन वर्णन समाप्त झाले.

ජාතකුද්ධරණං.

जातक-उद्धरण (जातकांचे संदर्भ).

ජාතකුද්ධරණං පන එවං වෙදිතබ්බං. මෙණ්ඩකපඤ්හතතියවග්ගෙ පඤ්ච පඤ්ච පඤ්හා.

जातकांचे उद्धरण याप्रमाणे समजून घ्यावे. मेण्डकप्रश्नांच्या तिसऱ्या वर्गात पाच-पाच प्रश्न आहेत.

‘‘අචෙතනං බ්‍රාහ්මණ අසුණන්තං…පෙ… පුච්ඡසි තං කිස්ස හෙතු‘‘ති ඉදංචතුක්කනිපාතෙ ආගතංපලාසජාතකං සධාය වුත්තං. කතමං තං ජාතකන්ති?’

“हे ब्राह्मणा, अचेतन आणि न ऐकणाऱ्या...पे... तू त्याला कोणत्या कारणासाठी विचारत आहेस?” हे चतुक्कनिपातात आलेले पलासजातक (पळस जातक) लक्षात घेऊन म्हटले आहे. ते जातक कोणते आहे?

අචෙතනං බ්‍රාහ්මණා’ති ඉදං සථා පරිනිබ්බානමඤ්චෙ නිපන්නො ආනදථෙරං ආරබ්භ කථෙසි.

“अचेतन ब्राह्मणा” हे शास्त्यांनी परिनिर्वाण मंचावर पडलेले असताना थेर आनंदांना उद्देशून सांगितले.

‘‘සො පායස්මා රුක්ඛදෙවතා පනා අහමෙවා’’ති.

“तो पायस (खीर) देणारा वृक्षदेवता तर मीच होतो.”

පලාසජාතකං සමත්තං.

पलासजातक समाप्त.

‘‘ඉති ඵදනරුක්ඛා’පි තා දෙවතා…පෙ… භාරද්වාජ සුණොහි මෙ’’ති ආගතං. ඉදඤ්ච තෙරසනිපාතෙඵදනජාතකං සධාය වුත්තං. කතමං තං ජාතකන්ති?

“अशा प्रकारे फदन वृक्षाच्या देखील त्या देवता...पे... हे भारद्वाजा, माझे ऐक” असे आले आहे. हे तेरसव्या निपातातील फदनजातक लक्षात घेऊन म्हटले आहे. ते जातक कोणते आहे?

‘‘කුඨාරිහථො පුරිසො’ති ඉදං සථා රොහිණීනදීතීරෙ විහරන්තො ඤාතකානං කලහං ආරබ්භ කථෙසි වනසණ්ඩෙ දෙවතා අහ’’න්ති.

“हातात कुऱ्हाड घेतलेला माणूस” हे शास्त्यांनी रोहिणी नदीच्या तीरावर विहार करत असताना नातेवाईकांच्या कलहाचा संदर्भ देऊन सांगितले, “त्या वनखंडातील देवता मीच होतो.”

ඵදනජාතකං දුතියං තෙරසනිපාතං.

फदनजातक दुसरे, तेरसव्या निपातात.

මෙණ්ඩකපඤ්හචතුථවග්ගෙ දෙවදත්තබොධිසත්තාධිකසම්පඤ්හෙ බාවීසතිජාතකානි ආගතානී’ති.

मेण्डकप्रश्नांच्या चौथ्या वर्गात देवदत्त आणि बोधिसत्त्वांच्या अधिकारासंबंधीच्या प्रश्नात बावीस जातके आली आहेत.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ භණථ? දෙවදත්තොඑකන්තකණ්හො එකන්තකණ්හෙහි ධම්මෙහි සමන්නගතො, බොධිසත්තො එකන්තසුක්කෙහි ධම්මෙහි සමන්නගතො’ති. පුන ච දෙවදත්තො භවෙ භවෙ යසෙන ච පක්ඛෙන ච බොධිසත්තෙන සමසමො හොති කදාචි අධිකතරො වා යදා දෙවදත්තො නගරෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තස්ස රඤ්ඤො පුරොහිතපුත්තො අහොසි, තදා බොධිසත්තො ඡවකචණ්ඩාලො විජ්ජාධරො, විජ්ජං පරිජපිවා අකාලෙ අම්බඵලානි නිබ්බත්තෙසි. එථ තාව බොධිසත්තො දෙවදත්තෙන ජාතියා නිහීනො යසසා ච නිහීනො …පෙ… පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො තාපො නාම රාජා අහොසි තදාබොධිසත්තො තස්ස පුත්තො ධම්මපාලො නාම අහොසි තදා සො රාජා සකපුත්තස්ස හථපාදෙ සීසඤ්ච ඡිදාපෙසි. තථ තාව දෙවදත්තොයෙව උත්තරො අධිකතරො. අජ්ජෙතරහි උභො’පි සක්‍යකුලෙ ජායිසු. බොධිසත්තො බුද්ධො අහොසි සබ්බඤ්ඤු ලොකනායකො. දෙවදත්තො අතිදෙවස්ස සාසනෙ පබ්බජිවා ඉද්ධිං නිබ්බත්තෙවා බුද්ධාලයං අකාසි. කින්නු ඛො භන්තෙ නාගසෙන යං මයා භණිතං තං සබ්බං තථං උදාහු විතථන්ති? ‘‘අයම්පන මිලිදරඤ්ඤා යානි බාවීසතිජාතකානි නිස්සාය පුච්ඡිතො හොති තානි මයා උද්ධරිවා ඉධ කථෙතබ්බානි.

“भन्ते नागसेन, आपण म्हणता की - देवदत्त हा एकांततः कृष्ण (अत्यंत पापी) आणि कृष्ण धर्मांनी युक्त होता, तर बोधिसत्त्व हे एकांततः शुक्ल (अत्यंत पुण्यवान) आणि शुक्ल धर्मांनी युक्त होते. परंतु पुन्हा देवदत्त जन्मोजन्मी यश आणि अनुयायांच्या बाबतीत बोधिसत्त्वांच्या समान किंवा कधीकधी त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ होता. जेव्हा देवदत्त वाराणसी नगरात राजा ब्रह्मदत्ताचा पुरोहितपुत्र होता, तेव्हा बोधिसत्त्व चांडाळ कुळातील विद्याधर होते, ज्यांनी मंत्राचा जप करून अकाली आंब्याची फळे निर्माण केली होती. येथे तर बोधिसत्त्व देवदत्तापेक्षा जातीने आणि यशाने हीन होते...पे... आणि पुन्हा जेव्हा देवदत्त ‘तप’ नावाचा राजा होता, तेव्हा बोधिसत्त्व त्याचे ‘धम्मपाल’ नावाचे पुत्र होते; तेव्हा त्या राजाने आपल्याच पुत्राचे हात, पाय आणि डोके कापून टाकले होते. येथे तर देवदत्तच श्रेष्ठ आणि अधिक शक्तिशाली होता. आज दोघेही शाक्य कुळात जन्मले. बोधिसत्त्व हे सर्वज्ञ, लोकनायक बुद्ध झाले. देवदत्ताने अतिदेवाच्या (बुद्धांच्या) शासनात प्रव्रज्या घेऊन, ऋद्धी प्राप्त करून बुद्धांचे स्थान मिळवण्याचा प्रयत्न केला. तर भन्ते नागसेन, मी जे काही म्हटले आहे ते सर्व सत्य आहे की असत्य?” राजा मिलिन्दाने ज्या बावीस जातकांचा आधार घेऊन हा प्रश्न विचारला आहे, ती जातके मी उद्धृत करून येथे सांगत आहे.

තථ ච,’යදා ච දෙවදත්තො නගරෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තස්ස රඤ්ඤො පුරොහිතපුත්තො අහොසි තදා බොධිසත්තො ඡවකචණ්ඩාලො අහොසි විජ්ජාධරො විජ්ජං පරිජපිවා අකාලෙ අම්බඵලානි නිබ්බත්තෙසි. එථ තාව බොධිසත්තො දෙවදත්තතො ජාතියා නිහීනො යසසා ච නිහීනො. ‘‘ඉදම්පන වචනං ජෙතවනාරාමෙ විහරන්තෙන සථාරා තෙරසනිපාතෙ දෙවදත්තමාරබ්භ කථිතං අම්බජාතකං සධාය වුත්තං හොති. දෙවදත්තො හි ‘‘අහං බුද්ධො භවිස්සාමි…පෙ… චණ්ඩාලපුත්තො අහමෙවා’’ති.

त्यात असे आहे - ‘जेव्हा देवदत्त वाराणसी नगरात राजा ब्रह्मदत्ताचा पुरोहितपुत्र होता, तेव्हा बोधिसत्त्व चांडाळ कुळातील विद्याधर होते, ज्यांनी मंत्राचा जप करून अकाली आंब्याची फळे निर्माण केली होती. येथे तर बोधिसत्त्व देवदत्तापेक्षा जातीने आणि यशाने हीन होते.’ हे वचन जेतवन आरामात विहार करत असताना शास्त्यांनी तेराव्या निपातात देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या अंबजातकाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. कारण देवदत्त म्हणाला होता, “मी बुद्ध होईन...पे... तो चांडाळपुत्र मीच होतो.”

එවමෙතං මිලිදරඤ්ඤා ඉමං අම්බජාතකං සධාය කථිතං හොතීති ඉදං රඤ්ඤො ආභතං පඨමං ජාතකං.

अशा प्रकारे राजा मिलिन्दाने या अंबजातकाचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. हे राजाने मांडलेले पहिले जातक आहे.

‘‘පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො රාජා අහොසි මහීපති සබ්බකාමසමඞ්ගී තදා බොධිසත්තො තස්සූපභොගො අහොසි හථිනාගො සබ්බලක්ඛණසම්පන්නො තස්ස චාරුගතිවිලාසං අසහමානො රාජා වධං ඉච්ඡන්තො හථාචරියං එවමවොව? ‘‘අසික්ඛිතො තෙ ආචරිය හථිනාගො තස්ස ආකාසගමනං නාම කාරණං හොතී’’ති තථප තාච බොධිසත්තො දෙවදත්තතො ජාතියා නීහීනො, ලාමකො තිරච්ඡානගතො’’ති. ඉදම්පන වචනං මිලිදරඤ්ඤා වෙළුවනෙ විහරන්තෙන සථාරා එකකනිපාතෙ දෙවදත්තමාරබ්භකථිතං දුම්මෙධජාතකං සධාය වුත්තං හොති ධම්මසභායං භික්ඛු’ආවුසො දෙවදත්තො …පෙ… හථි පන අහමෙවා’’ති එවමෙතං මිලිදරඤ්ඤො ඉමං දුම්මෙධජාතකං සධාය කථිතං හොතීති. දුතියං ජාතකං.

“आणि पुन्हा जेव्हा देवदत्त सर्व कामभोगांनी युक्त असलेला पृथ्वीचा राजा होता, तेव्हा बोधिसत्त्व त्याचा उपभोग्य, सर्व लक्षणांनी संपन्न असलेला हत्ती होते. त्याच्या सुंदर चालीचा हेवा वाटून, राजाने त्याचा वध करण्याची इच्छा धरून हत्तीच्या शिक्षकाला असे म्हटले - ‘हे आचार्या, तुझा हत्ती अशिक्षित आहे, त्याचे आकाशात उडणे हेच त्याचे कारण आहे.’ अशा प्रकारे तेथे बोधिसत्त्व देवदत्तापेक्षा जातीने हीन आणि कनिष्ठ अशा प्राण्यांच्या योनीत जन्मलेले होते.” हे वचन राजा मिलिन्दाने वेळुवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी पहिल्या निपातात देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या दुम्मेधजातकाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. धर्मसभेत भिक्खू म्हणाले, ‘आयुष्यमान देवदत्त...पे... तो हत्ती तर मीच होतो.’ अशा प्रकारे राजा मिलिन्दाने या दुम्मेधजातकाचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. हे दुसरे जातक होय.

පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො මනුස්සො අහොසි. පවනෙ නට්ඨායිකො තදා බොධිසත්තො මහාපථවි නාම මක්කටො අහොසි. එථපි තාව දිස්සති විසෙසො මනුස්සස්ස ච තිරච්ඡානගතස්ස ච. එථපි තාව බොධිසත්තො දෙවදත්තතො ජාතියා නිහීනො’ති ඉමං පන වචනං මිලිදරඤ්ඤා වෙළුවනෙ විහරන්තෙන සථාරා තිංසනිපාතෙ දෙවදත්තස්ස සිලාපවිජ්ඣනමාරබ්භ කථිතං මහාකපිජාතකං සධාය වුත්තං හොති? ‘‘තෙන හි ධනුග්ගහෙ පයොජෙවා…පෙ… කපිරාජා අහමෙවා’’ති එවමෙතං මිලිදරඤ්ඤා ඉමංමහාකපිජාතකං සධාය වුත්තං හොතීති. තතියං ජාතකං.

“आणि पुन्हा जेव्हा देवदत्त मनुष्य होता आणि वनात राहणारा होता, तेव्हा बोधिसत्त्व ‘महापठवी’ नावाचे माकड होते. येथे देखील मनुष्य आणि प्राण्यामधील फरक दिसून येतो. येथे देखील बोधिसत्त्व देवदत्तापेक्षा जातीने हीन होते.” हे वचन राजा मिलिन्दाने वेळुवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी तिसाव्या निपातात देवदत्ताच्या शिलाफेक करण्याच्या कृत्याला उद्देशून सांगितलेल्या महाकपिजातकाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. “त्यामुळे धनुर्धारी लोकांना पाठवून...पे... तो वानरराज मीच होतो.” अशा प्रकारे राजा मिलिन्दाने या महाकपिजातकाचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. हे तिसरे जातक होय.

‘‘පූන ච පරං යදා දෙවදත්තො මනුස්සො හොති සොණුත්තරො නාම නෙසාදො බලවා බලවතරො නාගබලො තදාබොධිසත්තො ඡද්දන්තො නාම නාගරාජා අහොසි. තදා ලුද්දකො තං හථිනාගං ඝාතෙසි. තථපි තාව දෙවදත්තො අධිකතරො‘‘ති ඉදං වචනං මිලිදරඤ්ඤා ජෙතවනෙ මහාවිහාරෙ විහාරන්තෙන සථාරා තිංසනිපාතෙ එකං දහරභික්ඛුනිං ආරබ්භ කථිතං ඡද්දන්තජාතකං සධාය වුත්තං හොති තථ භගවතා විථාරතො දෙසිතං ඡද්දන්තජාතකං තං මයා ඉධ සඞ්ඛෙපතො උද්ධරිවා කථෙතබ්බමෙව. ‘‘සා කිර සාවථියං…පෙ… සා පන භික්ඛුණී පච්ඡා විපස්සිවා අරහත්තං පත්තා’’ති. එවමෙතං මිලිදරඤ්ඤා ඉමං ඡද්දන්තජාතකං සධාය වුත්තං හොති. චතුථාජාතකං.

“आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त मनुष्य होता, सोणुत्तर नावाचा बलवान, महाबलवान, हत्तीचे बळ असलेला पारधी होता, तेव्हा बोधिसत्व छद्दंत नावाचे नागराज होते. तेव्हा त्या पारध्याने त्या हत्तीराजाला मारले. तरीही देवदत्तच अधिक श्रेष्ठ होता' हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवन महाविहारात विहार करत असताना शास्त्यांनी तिंसनिपातात एका तरुण भिक्खुणीला उद्देशून सांगितलेल्या 'छद्दंत जातका'चा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. तेथे भगवंतांनी सविस्तरपणे उपदेशिलेले जे छद्दंत जातक आहे, ते मी येथे संक्षेपाने उद्धृत करून सांगितले पाहिजे. 'ती श्रावस्तीमध्ये... पे... ती भिक्खुणी नंतर विपश्यना करून अर्हतपदाला प्राप्त झाली.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या छद्दंत जातकाचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. चौथे जातक।”

පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො මනුස්සො අහොසි වනචරකො අනිකෙතවාසී තදා බොධිසත්තො සකුණො අහොසි තිත්තිරො මන්තජ්ඣායී. තදා සො වනචරකො තං සකුණං ඝාතෙසි. තථපි තාව දෙවදත්තො ජාතියා අධිකතරො’’ති ඉදම්පන වචනං මිලිදරඤ්ඤා ගිජ්ඣකූටෙ විහරන්තෙන සථාරා නවකනිපාතෙ දෙවදත්තස්ස වධාය පරිසක්කනං ආරබ්භ කථිතං දද්දරජාතකං (තිත්තිරජාතකං) සධාය වුත්තං හොති. ‘‘තස්මිං සමයෙ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං…පෙ… තිත්තිරපණ්ඩිතො පන අහමෙවා’’ති. එවමෙතං මිලිදරඤ්ඤා ඉමං දද්දරජාතකං සධාය කථිතං හොතීති. පඤ්චමජාතකං.

“आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त मनुष्य होता, वनात भटकणारा आणि घर नसलेला (अनिकेतवासी) होता, तेव्हा बोधिसत्व मंत्रांचे ध्यान करणारे तित्तिर (तितर) नावाचे पक्षी होते. तेव्हा त्या वनचराने त्या पक्षाला मारले. तरीही देवदत्त जन्माने श्रेष्ठ होता' हे वचन मिलिंद राजाने, गिज्झकूट पर्वतावर विहार करत असताना शास्त्यांनी नवकनिपातात देवदत्ताच्या वधाच्या प्रयत्नाचा संदर्भ घेऊन सांगितलेल्या 'दद्दर जातक' (तित्तिर जातक) चा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'त्या वेळी धर्मसभेत चर्चा सुरू झाली... पे... तो तित्तिर पंडित तर मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या दद्दर जातकाचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. पाचवे जातक।”

‘‘පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො කලාබු නාම බාරාණසිරාජා අහොසි තදා බොධිසත්තො තාපසො අහොසි ඛන්තිවාදී. තදා සො රාජා තස්සතාපසස්ස කුද්ධො හථපාදෙ වංසකලීරෙ විය ඡෙදාපෙසි. තථපි තාව දෙවදත්තොයෙව අධිකතරො ජාතියා ච යසෙන චා’’ති ඉදම්පන වචනං මිලිදරඤ්ඤා ජෙචවනෙ විහරන්තෙන සථාරා චතුක්කනිපාතෙ එකං කොධනභික්ඛුං ආරබ්භ කථිතං ඛන්තිවාදිජාතකං සධාය වුත්තං හොති. ‘‘සථා පන තං භික්ඛුං කස්මාවං…පෙ… ඛන්තිවාදිතාපසොපන අහමෙවා’’ති එවමෙතං මිලිදරඤ්ඤා ඉමං ඛන්තිවාදිජාතකං සධාය වුත්තං හොතීති. පට්ඨජාතකං.

“आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त वाराणसीचा कलाबू नावाचा राजा होता, तेव्हा बोधिसत्व 'खंतिवादी' (क्षमावादी) नावाचे तापस होते. तेव्हा त्या राजाने त्या तापसावर क्रुद्ध होऊन त्यांचे हात आणि पाय बांबूच्या कोंबाप्रमाणे कापून टाकले. तरीही देवदत्तच जन्माने आणि यशाने श्रेष्ठ होता' हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी चतुक्कनिपातात एका क्रोधी भिक्खूला उद्देशून सांगितलेल्या 'खंतिवादी जातका'चा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'शास्त्यांनी त्या भिक्खूला विचारले... पे... तो खंतिवादी तापस तर मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या खंतिवादी जातकाचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. सहावे जातक।”

පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො අහොසි වනචරො තදාබොධිසත්තො නදියො නාම වානරිදො අහොසි. තදාපි සො වනචරො තං වානරිදං ඝාතෙසි සද්ධිං මාතරා කතිට්ඨභාතිකෙනපි. තථපි තාව දෙවදත්තොයෙවඅධිකතරො ජාතියා‘‘ති ඉදං පන වචනං මිලිදරඤ්ඤා වෙළුවනෙ විහරන්තෙනසථාරා දුකනිපාතෙ දෙවදත්තං ආරබ්භ කථිතං චුල්ලනදියජාතකං සධාය වුත්තං හොති. ‘‘එකදිවසඤ්හි භික්ඛූ ධම්මසහායං …පෙ… සුපණ්ණරාජා පන අහමෙවා’’ති එවමෙතං මිලිදරඤ්ඤා ඉමං පණ්ඩරජාතකං සධාය පරතොඝොසවසෙන බොධිසත්තො පණ්ඩරකො නාම නාගරාජ අහොසී’’ති කථිතං හොති තථාහි ඉමස්මිං ජාතකෙ බොධිසත්තො සුපණ්ණරාජා යෙවා’ති. අට්ඨමං ජාතකං.

“आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त वनचर होता, तेव्हा बोधिसत्व 'नदिय' नावाचे वानरराज होते. तेव्हाही त्या वनचराने त्या वानरराजाला त्याच्या आई आणि लहान भावासह मारले. तरीही देवदत्तच जन्माने श्रेष्ठ होता' हे वचन मिलिंद राजाने, वेळुवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी दुकनिपातात देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या 'चुल्लनदिय जातका'चा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'एका दिवशी भिक्खूंनी धर्मसभेत... पे... तो सुपण्णराज (गरुडराज) तर मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'पण्डर जातका'चा संदर्भ देऊन, दुसऱ्याच्या सांगण्यावरून (परतोघोषवशात) 'बोधिसत्व पण्डरक नावाचे नागराज होते' असे म्हटले आहे, कारण या जातकात बोधिसत्व सुपण्णराजच होते. आठवे जातक।”

පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො මනුස්සො අහොසිපවනෙ ජටිලකො තදා බොධිසත්තො තච්ඡකො නාම මහාසූකරො අහොසි. තථපි තාව දෙවදත්තොයෙව ජාතියා අධිකතරො’’ති ඉදම්පන වචනං මිලිදරඤ්ඤා ජෙතවනෙ විහරන්තෙන සථාරා පකිණ්ණකනිපාතෙ ද්වෙ මහල්ලකෙ ථෙරෙ ආරබ්භ කථිතං තච්ඡකසූකරජාතකං සධාය වුත්තං හොති. ‘‘මහාකොසලො පන බිම්බිසාරස්ස ධිතරං දෙන්තො…පෙ…රුක්ඛදෙවතා පන අහමෙවා’’ති.

“आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त मनुष्य होता, जंगलात राहणारा जटाधारी (जटिलक) होता, तेव्हा बोधिसत्व 'तच्छक' नावाचे महाशूकर (रानडुक्कर) होते. तरीही देवदत्तच जन्माने श्रेष्ठ होता' हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी पकिण्णकनिपातात दोन वृद्ध थेरांना उद्देशून सांगितलेल्या 'तच्छकसूकर जातका'चा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'महाकोसलने बिंबिसाराला आपली कन्या देताना... पे... ती वृक्षदेवता तर मीच होतो।'”

එවමෙතං මිලිදරඤ්ඤා ඉමං තච්ඡකසූකරජාතකං සධාය පරතොඝොසවසෙන බොධිසත්තො මහාතච්ඡකසූකරො නාම අහොසිති කථිතං තථා හි ඉමස්මිං ජාතකෙ බොධිසත්තො රුක්ඛදෙවතායෙව අහොසීති. නවමං ජාතකං.

“अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'तच्छकसूकर जातका'चा संदर्भ देऊन, दुसऱ्याच्या सांगण्यावरून (परतोघोषवशात) 'बोधिसत्व महातच्छकसूकर नावाचे होते' असे म्हटले आहे, कारण या जातकात बोधिसत्व वृक्षदेवताच होते. नववे जातक।”

පුන ච පරං යදාදෙවදත්තො චෙතියෙසු සුරපරිචරො නාම රාජා අහොසි උපරි පුරිසමත්තෙ ගගනෙවෙහාසඞ්ගමො, තදා බොධිසත්තො කපිලො නාම බ්‍රාහ්මණො අහොසි. තථපි තාව දෙවදත්තස්ස පථවිප්පවෙසමාරබ්භ කථිතං චෙතියජාතකං සධාය වුත්තං හොති. ‘‘තස්මිඤ්හි දිවසෙ භික්ඛූ ධම්මසහායං. පෙ-කපිල-බ්‍රාහ්මණො පන අහමෙවා’’ති එවඤ්චෙතං මිලිදරඤ්ඤා ඉදංචෙතියජාතකං සධාය වුත්තං හොතීති. දසමං ජාතකං.

“आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त चेती देशात 'सुरपरिचर' नावाचा राजा होता, जो माणसाच्या उंचीएवढा वर आकाशात हवेत चालणारा होता, तेव्हा बोधिसत्व 'कपिल' नावाचे ब्राह्मण होते. तरीही देवदत्ताच्या पृथ्वीत धसण्याविषयी (पृथ्वीप्रवेशाविषयी) सांगितलेल्या 'चेतिय जातका'चा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. 'त्या दिवशी भिक्खूंनी धर्मसभेत... पे... तो कपिल ब्राह्मण तर मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'चेतिय जातका'चा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. दहावे जातक।”

පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො මනුස්සො අහොසි සාමො නාම, තදා බොධිසත්තො රූරුනාම මිගරාජා අහොසි. තථපි තාව දෙවදත්තොයෙව ජාතියා අධිකතරො’ති ඉදම්පන වචනං මිලිදරඤ්ඤා ජෙතවනෙ විහරන්තෙන සථාරා තෙරසකනිපාතෙ දෙවදත්තමාරබ්භකථිතං රූරූමගරාජජාතකං සධාය වුත්තං හොති. සො කිර භික්ඛූහි’බහුපකාරො ආවුසො-පෙරූරුමිගො පන අහමෙවා’’ති. එවමෙතං මිලිදරඤ්ඤා ඉමංරූරුමිගජාතකං සධාය වුත්තං හොතී’ති එකාදසමං ජාතකං.

“आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त 'साम' नावाचा मनुष्य होता, तेव्हा बोधिसत्व 'रुरु' नावाचे मृगराज (हरणांचे राजा) होते. तरीही देवदत्तच जन्माने श्रेष्ठ होता' हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी तेरसकनिपातात देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या 'रुरुमृगराज जातका'चा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'तो खरोखर भिक्खूंनी 'हे आवुसो, खूप उपकारी आहे'... पे... तो रुरुमृग तर मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'रुरुमृग जातका'चा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. अकरावे जातक।”

‘‘පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො මනුස්සො අහොසි ලුද්දකො පවනචරො, තදා බොධිසත්තො හථිනාගො අහොසි සො ලුද්දකො තස්ස හථිනාගස්ස සත්තක්ඛත්තුං දන්තෙ ඡිදිවා හරි තථපි තාව දෙවදත්තොයෙව යොනියා අධිකතරො’ති ඉදම්පන වචනං මිලිදරඤ්ඤා ජෙතවනෙ විහරන්තෙන සථාරා එකකනිපාතෙ දෙවදත්තමාරබ්භ කථිතං සීලවනාගරාජජාතකං සධාය වුත්තං හොති. ධම්මසභායඤ්හි භික්ඛූ’ආවුසො දෙවදත්තො…පෙ… සීලවනාගරාජා පන අහමෙවාති.

“आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त जंगलात फिरणारा पारधी होता, तेव्हा बोधिसत्व हत्तीराज होते. त्या पारध्याने त्या हत्तीराजाचे सुळे सात वेळा कापून नेले. तरीही देवदत्तच योनीने (जन्माने) श्रेष्ठ होता' हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी एककनिपातात देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या 'सीलवनागराज जातका'चा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'धर्मसभेत भिक्खूंनी 'हे आवुसो, देवदत्त...'... पे... तो सीलवनागराज तर मीच होतो।'”

එවමෙතං මිලිදරඤ්ඤා ඉමං සීලවනාගරාජජාතකං සධාය වුත්තං හොතී’ති ද්වාදසමං ජාතකං.

“अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'सीलवनागराज जातका'चा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. बारावे जातक।”

පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො සිගාලො අහොසි ඛත්තියධම්මො, සො යාවතා ජම්බුදීපෙ පදෙසරාජානො තෙ සබ්බෙ අනුයුත්තෙ අකාසි, තදා බොධිසත්තො විධුරො නාම පණ්ඩිතො අහොසි තථපි තාව දෙවදත්තොයෙව යසෙන අධිකතරො’ති ඉදම්පන වචනං මිලිදරඤ්ඤා වෙළුවනෙ විහරන්තෙන සථාරා දුකනිපාතෙ දෙවදත්තමාරබ්භ කථිතං සබ්බදාඨජාතකං සධාය වුත්තං හොති. ‘‘දෙවදත්තො අජාතසත්තුං පසාදෙවා…පෙ… පුරොහිතො පන අහමෙවා’’ති.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त 'खत्तियधम्म' (क्षत्रियधर्मी) नावाचा कोल्हा होता, आणि त्याने जम्बुद्विपातील सर्व प्रादेशिक राजांना आपले करद (अनुयायी) बनवले होते, तेव्हा बोधिसत्व 'विधुर' नावाचे पंडित होते; तरीही देवदत्तच कीर्तीमध्ये श्रेष्ठ होता. हे वचन मिलिंद राजाने, वेळुवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी दुकनिपातात देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या 'सब्बदाठ जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे: 'देवदत्ताने अजातशत्रूला प्रसन्न करून... पे... पुरोहित तर मीच होतो.'

එවමෙතං මිලිදරඤ්ඤා ඉමං සබ්බදාඨික ජාතකං සධාය වුත්තං පරතොඝොසවසෙන ‘‘සො යාවතා ජම්බුදීපෙ පදෙසරාජානො, තෙ සබ්බෙ අනුයුත්තෙ අකාසී’’ති වුත්තං තදා හි සොන සබ්බෙ රාජානො අනුයුත්තෙ අකාසී’ති. තෙරසමං ජාතකං.

अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'सब्बदाठिक जातका'च्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. ऐकीव माहितीच्या आधारे (परतोघोषवशात) 'त्याने जम्बुद्विपातील सर्व प्रादेशिक राजांना आपले अनुयायी बनवले' असे म्हटले आहे, कारण तेव्हा त्याने सर्व राजांना आपले अनुयायी बनवले नव्हते. तेरावे जातक.

පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො සථිනාගො හුවා ලටුකිකාය සකුණිකාය පුත්තකෙඝාතෙසි, තදා බොධිසත්තො’පි හථිනාගො අහොසි යුථපති තථ තාව උභො’පි සමසමා අහෙසුන්ති’ ඉදම්පන වචනං මිලිදරඤ්ඤා වෙළුවනෙ විහරන්තෙන සථාරා පඤ්චකනිපාතෙ දෙවදත්තමාරරබ්භ කථිතං ලටුකිකජාතකං සධායවුත්තං හොතී’ති චුද්දසමං ජාතකං.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त हत्ती होऊन लटुकीका (लाव्हा) पक्ष्याच्या पिलांना मारत होता, तेव्हा बोधिसत्व देखील हत्ती आणि कळपाचे प्रमुख (यूथपती) होते. तेथे ते दोघेही समसमान होते. हे वचन मिलिंद राजाने, वेळुवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी पंचकनिपातात देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या 'लटुकीक जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे. चौदावे जातक.

පුන ච පරං ‘‘යදා දෙවදත්තො යක්ඛො අහොසි අධම්මො නාම, තදා බොධිසත්තොපි යක්ඛො අහොසි ධම්මො නාම. තථපි තාව උභොපි සමසමා අහෙසුන්ති‘‘ඉදං පන වචනං මිලිදරඤ්ඤා ජෙතවනෙ විහරන්තෙන සථාරා එකාදසකනිපාතෙ දෙවදත්තස්ස පථවිප්පවෙසමාරබ්භ කථිතං ධම්මදෙවපුත්ත ජාතකං සධාය වුත්තං හොති. ‘‘තදා භික්ඛු ධම්මිසභායං ධම්මදෙවපුත්තො පන අහමෙව සම්මාසම්බුද්ධො’’ති. එවමෙතං මිලිදරඤ්ඤො ඉමං ධම්මදෙවපුත්තජාතකං සධාය වුත්තං හොතීති පණ්ණරසමං ජාතකං.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त 'अधम्म' नावाचा यक्ष होता, तेव्हा बोधिसत्व देखील 'धम्म' नावाचे यक्ष होते. तरीही ते दोघेही समसमान होते. हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी एकादकनिपातात देवदत्ताच्या पृथ्वीत प्रवेश करण्याच्या (जिवंत जमिनीत गाडले जाण्याच्या) प्रसंगाला उद्देशून सांगितलेल्या 'धम्मदेवपुत्त जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे: 'तेव्हा, हे भिक्खूहो! धर्मसभेत जो धम्मदेवपुत्र होता, तो मीच सम्यक्संबुद्ध होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'धम्मदेवपुत्त जातका'च्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. पंधरावे जातक.

පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො නාවිකො අහොසි, පඤ්චන්නං කුලසතානං ඉස්සරො, තදා බොධිසත්තොපි නාවිකො අහොසි පඤ්චන්නං කුලසතානං ඉස්සරො තථපි තාව උභොපි සමසමා’ච අහෙසුන්ති‘‘ඉදම්පන මිලිදරඤ්ඤා ජෙතවනෙ විහරන්තෙන සථාරා ද්වාදසකනිපාතෙ දෙවදත්තස්ස පඤ්චකුලසතානි ගහෙවා නිරයෙ පවිට්ඨභාවමාරබ්භ කථිතං සමුද්දවාණිජජාතකං සධාය වුත්තං හොති. ‘‘සො හි අග්ගසාවකෙසු පරිසං ගහෙවා සොපණ්ඩිතවඩඪකී නාම අහමෙවා’’ති. එවමෙතං මිලිදරරඤඤා ඉමං සමුද්දවාණිජජාතකං සධාය වුත්තං හොතී’ති. සොළසමං ජාතකං.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त पाचशे कुटुंबांचा स्वामी असलेला नावाडी होता, तेव्हा बोधिसत्व देखील पाचशे कुटुंबांचे स्वामी असलेले नावाडी होते. तरीही ते दोघेही समसमान होते. हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी द्वादकनिपातात देवदत्ताच्या पाचशे कुटुंबांना घेऊन नरकात प्रवेश करण्याच्या प्रसंगाला उद्देशून सांगितलेल्या 'समुद्दवाणिज जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे: 'कारण तो अग्रश्रावकांमध्ये परिषद घेऊन गेला, तो पंडित सुतार (पंडितवड्ढकी) मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'समुद्दवाणिज जातका'च्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. सोळावे जातक.

පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො සථවාහො අහොසි පඤ්චන්නං සකටසතානං ඉස්සරො, තදා බොධිසත්තොපි සථවාහො අහොසි පඤ්චන්නං සකටසතානං ඉස්සරො. තථපි තාව උභොපි සමසමා අහෙසු’’න්ති ඉදම්පනවචනං මිලිදරඤ්ඤා ජෙතවනෙ විහරන්තෙන සථාරා එකකනිපාතෙ අනාථපිණ්ඩිකස්සසහායකෙ තිථයසාවකෙ ආරබ්භ කථිතං අපණ්ණක ජාතකං සධාය වුත්තං හොතී’ති. සත්තරසමං ජාතකං.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त पाचशे गाड्यांचा स्वामी असलेला सार्थवाह होता, तेव्हा बोधिसत्व देखील पाचशे गाड्यांचे स्वामी असलेले सार्थवाह होते. तरीही ते दोघेही समसमान होते. हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी एककनिपातात अनाथपिंडिकाच्या मित्रांना आणि तीर्थक श्रावकांना उद्देशून सांगितलेल्या 'अपण्णक जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे. सतरावे जातक.

පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො සාඛො නාම මිගරාජා අහොසි, තදා බොධිසත්තොපි නිග්‍රොධො නාම මිගරාජා අහොසි. තථපි තාව උභොපි සමසමා අහෙසුන්ති ‘‘ඉදම්පන වචනං මිලිදරඤ්ඤා ජෙතවනෙ විහරන්තෙන සථාරා එකකනිපාතෙ කුමාරකස්සපමාතරං භික්ඛුණිං ආරබ්භ කථිතං නිග්‍රොධමිගජාතකං සධාය වුත්තං හොති සා කිර රාජගහනගරෙ මහාවිභවස්ස සෙට්ඨිනො ධීතා අහොසි නිග්‍රොධමිගරාජා පන අහමෙවා’’ති එව මෙතං මිලිදරඤ්ඤා ඉමං නිග්‍රොධමිගරාජජාතකං සධාය වුත්තං හොතී’ති. අට්ඨාරසමං ජාතකං.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त 'शाख' नावाचा मृगराज होता, तेव्हा बोधिसत्व देखील 'निग्रोध' नावाचे मृगराज होते. तरीही ते दोघेही समसमान होते. हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी एककनिपातात कुमारकस्सपाच्या माता असलेल्या भिक्खुणीला उद्देशून सांगितलेल्या 'निग्रोधमिग जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे: 'ती खरोखर राजगृह नगरातील एका महावैभवशाली श्रेष्ठीची मुलगी होती, आणि निग्रोध मृगराज तर मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'निग्रोधमिग जातका'च्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. अठरावे जातक.

පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො සාඛො නාම සෙනාපති අහොසි, තදා බොධිසත්තො නිග්‍රොධො නාම රාජා අහොසි. තථපි තාව උභොපි සමසමා අහෙසුන්ති ඉදම්පන වචනං මිලිදරඤ්ඤා වෙළුවනෙ විහරන්තෙන සථාරා දසකනිපාතෙ දෙවදත්තාමාරබ්භ කථිතං නිග්‍රොධජාතකං සධාය වුත්තං හොති. ‘‘එකදිවසඤ්හි භික්ඛූ නිග්‍රොධජාතකං සධාය වුත්තං හොතී’ති. එකුනවිසතිමං ජාතකං.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त 'शाख' नावाचा सेनापती होता, तेव्हा बोधिसत्व 'निग्रोध' नावाचे राजा होते. तरीही ते दोघेही समसमान होते. हे वचन मिलिंद राजाने, वेळुवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी दशकनिपातात देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या 'निग्रोध जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे: 'कारण एका दिवशी भिक्खूंनी...' अशा प्रकारे हे 'निग्रोध जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे. एकोणिसावे जातक.

පුන ච පරං සදා දෙවදත්තො ඛණ්ඩහාලො නාම බ්‍රාහ්මණො අහොසි, තදා බොධිසත්තො චදො නාම රාජකුමාරො අහොසි. තථාපි තාව අනෙන ඛණ්ඩහාලො අධිකතරො’ති ‘‘ඉදම්පන වචනං මිලිදරඤ්ඤා ගිජ්ඣකූටෙ විහරන්තෙන සථාරා දසජාතකෙදෙවදත්තමාරබ්භ කථිතං චදකුමාරජාතකං සධාය වුත්තං තං සඞ්ඛෙපනො දස්සයිස්සාම. ‘‘තස්ස වථු සඞ්ඝභෙදක්ඛධකෙ ආගතමෙව චදකුමාරො පන අහමොවා’’ති එවමෙතං මිලිදරඤ්ඤා ඉමං වදකුමාරජාතකං සධාය වුත්තන්ති වීසතිමජාතකං.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त 'खंडहाल' नावाचा ब्राह्मण होता, तेव्हा बोधिसत्व 'चंद' नावाचे राजकुमार होते. तरीही या बाबतीत खंडहाल श्रेष्ठ होता. हे वचन मिलिंद राजाने, गिद्धकुटावर विहार करत असताना शास्त्यांनी देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या 'चंदकुमार जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे, ते आम्ही संक्षेपाने दाखवू: 'त्याची कथा संघभेदक स्कंधकात आलेलीच आहे, आणि चंदकुमार तर मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'चंदकुमार जातका'च्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. विसावे जातक.

පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො බ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජ අහොසි, තදා බොධිසත්තො තස්ස පුත්තො මහාපදුමො නාම කුමාරො අහොසි, තදා සොරාජා සකපුත්තං චොරප්පපාතෙ ඛිපාපෙසි. යතො කුතොචි පිතා පුත්තානං අධිකතරො අහොසි විසිට්ඨො, තථපි තාව දෙවදත්තොයෙව අධිකතරො’ති ඉදම්පන එවනං මිලිදරඤ්ඤා ජෙතවනෙ විහරන්තෙන සථාරා ද්වාදසකනිපාතෙ චිඤ්චං මාණවිකමාරබ්භ කථිතං මහාපදුමජාතකං සධාය වුත්තං. ‘‘පඨමබොධියඤ්හි දසබලස්ස අහං තදා රාජපුත්තො, එවං ධාරෙථ ජාතකන්ති, එවමෙතං මිලිදරඤ්ඤා ඉමං මහාපදුමජාතකං සධාය පුත්තන්ති එකවීසතිමජාතකං.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त 'ब्रह्मदत्त' नावाचा राजा होता, तेव्हा बोधिसत्व त्याचा मुलगा 'महापदुम' नावाचा राजकुमार होते. तेव्हा त्या राजाने आपल्या मुलाला चोरप्रपातात (चोरांच्या दरीत) फेकून दिले होते. ज्या अर्थी पिता पुत्रापेक्षा श्रेष्ठ आणि विशिष्ट असतो, तरीही देवदत्तच श्रेष्ठ होता. हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी द्वादकनिपातात चिंचा माणविकेला उद्देशून सांगितलेल्या 'महापदुम जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे: 'दशबलांच्या प्रथम बोधीच्या वेळी मी तेव्हा राजपुत्र होतो, असे हे जातक लक्षात ठेवा.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'महापदुम जातका'च्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. एकविसावे जातक.

පුන ච පරං යදා දෙවදත්තො මහාපතාපො නාම රාජා අහොසි, තදා බොධිසත්තො තස්ස පුත්තො ධම්මපාලො නාම කුමාරො අහොසි, තදා සො රාජා සකපුත්තස්ස හථපාදෙ සීසඤ්ච ඡෙදාපෙසි. තථපි තාව දෙවදත්තො යෙච උත්තරො අධිකතරො’’ති ඉදම්පන වචනං මිලිදරඤ්ඤා වෙළුවනෙ විහරන්තෙන සථාරා පඤ්චකනිපාතෙ දෙවදත්තස්සවධපරිසක්කනමාරබ්භ කථිතං චුල්ලධම්මපාලජාතකං සධාය වුත්තං හොති. ‘‘අථෙකදිවසං භික්ඛු ධම්මසභායං කථං ධම්මපාලකුමාරො පන අහමෙවා’’ති එවමෙතං මිලිදරඤ්ඤා ඉමං චුල්ලධම්මපාලජාතකං සධාය වුත්තන්ති බාවීසතිම ජාතකං සමත්තං.

आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त 'महाप्रताप' नावाचा राजा होता, तेव्हा बोधिसत्व त्याचा 'धम्मपाल' नावाचा राजकुमार (पुत्र) होता. तेव्हा त्या राजाने आपल्या स्वतःच्या पुत्राचे हात, पाय आणि डोके कापून टाकले होते. तरीही देवदत्त हाच श्रेष्ठ आणि अधिक ठरला...' हे वचन मिलिंद राजाने, वेळुवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी (बुद्धांनी) पंचकनिपातात देवदत्ताच्या वधाच्या प्रयत्नाचा संदर्भ घेऊन सांगितलेल्या 'चुल्लधम्मपाल जातका'चा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'एका दिवशी भिक्खूंनी धम्मसभेत चर्चा केली की, धम्मपाल राजकुमार तर मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'चुल्लधम्मपाल जातका'चा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. हे बाविसावे जातक समाप्त झाले.

අම්බජාතක-දුම්මෙධජාතකානි මහාකපි-

अंब जातक, दुम्मेध जातक, महाकपि जातक,

ඡද්දන්ත-දද්දරඤ්චාපි ඛන්තිවාදිකජාතකං

छद्दंत जातक, दद्दर जातक आणि खंतिवादि जातक,

චුල්ලනදිය-පණ්ඩරක-තච්ඡසුකරජාතකං

चुल्लनदिय जातक, पंडरक जातक, तच्छसूकर जातक,

චෙතියජාතකඤ්චාපි රූරුමිගිදජාතකං

चेतिय जातक आणि रुरुमिग जातक,

සීලවං සබ්බදාඨඤ්ච ලටුකිකඤ්ච අපණ්ණකං

सीलव जातक, सब्बदाठ जातक, लटुकिक जातक आणि अपण्णक जातक,

නිග්‍රොධමිග-නිග්‍රොධ-චදකුමාරජාතකං

निग्रोधमिग जातक, निग्रोध जातक, चंदकुमार जातक,

මහාපදුමකුමාර-ධම්මපාලකජාතකං

महापदुमकुमार जातक, धम्मपालक जातक,

ඉති එතානි බාවීස ජාතකානි යථාක්කමං

अशी ही बावीस जातके अनुक्रमाने

මිලිදො නාමුපදාය නාගසෙනස්ස අබ්‍රවීති.

मिलिंद राजाने नागसेनांना उद्देशून सांगितली.

එවඤ්ච සො රාජා ඉමානි ජාතකානි සධාය කථෙවා පුනපි එවමාහ? ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අජ්ජෙකරහි උභොපි සක්‍යකුලෙසු ජායිංසු. බොධිසත්තොපි බුද්ධො අහොසි. සබ්බඤ්ඤු ලොකනායකො, දෙවදත්තො තස්ස දෙවාතිදෙවස්ස සාසනෙ පබ්බජිවා බුද්ධාලයං අකාසි. කින්නුඛො භන්තෙ නාගසෙන, යං මයා භණිතං තං සබ්බම්පි තථං උදාහු විතථන්ති.’’

आणि अशा प्रकारे त्या राजाने या जातकांचा संदर्भ देऊन पुन्हा असे म्हटले: “भंते नागसेन, आजच्या काळात ते दोघेही शाक्य कुळात जन्मले. बोधिसत्व बुद्ध झाले, जे सर्वज्ञ आणि लोकनायक आहेत. देवदत्ताने त्या देवातिदेवाच्या शासनात प्रवज्जा घेऊन बुद्धांच्या स्थानाची (बुद्धत्वाच्या पदाची) आकांक्षा केली. भंते नागसेन, मी जे काही म्हटले आहे, ते सर्व सत्य आहे की असत्य?”

ජාතකුද්ධරණං සමත්තං.

जातक-उद्धरण समाप्त झाले.

ගාථාසරූපං

गाथांचे स्वरूप

ගාථාසරූපම්පන එවං වෙදිතබ්බං?

गाथांचे स्वरूप याप्रमाणे समजून घ्यावे:

මිලිදො නාම සො රාජා සාගලායම්පුරුත්තමෙ

तो मिलिंद नावाचा राजा सागल नावाच्या उत्तम नगरात राहणारा,

උපගඤ්ඡි නාගසෙනං ගඞ්ගා’ව යථසාගරං.

ज्याप्रमाणे गंगा नदी सागराकडे जाते, त्याप्रमाणे नागसेनांकडे गेला.

ආසජ්ජ රාජා චිත්‍රකථී උක්කාධාරං තමොනුදං අපුච්ඡි නිපුණෙ පඤ්හෙ ඨානාඨානගතෙ පුථූ,

त्या चित्रकथी (विविध प्रकारे बोलणाऱ्या) राजाने, अज्ञानाचा अंधकार दूर करणाऱ्या आणि ज्ञानाची मशाल धारण करणाऱ्या नागसेनांच्या जवळ जाऊन, योग्य-अयोग्य स्थानांविषयीचे अनेक सूक्ष्म प्रश्न विचारले.

පුච්ඡා විසජ්ජනා චෙව ගම්භිරථූපනිස්සිතා

ते प्रश्न आणि त्यांची उत्तरे गंभीर अर्थावर आधारित होती,

හදයඞ්ගමා කණ්ණසුඛා අබ්භුතා ලොමහංසනා

ती हृदयस्पर्शी, कानांना सुख देणारी, अद्भुत आणि अंगावर रोमांच उभे करणारी होती.

අභිධම්මවිනයොගාළ්හා සුත්තජාලසමථිතා

ती अभिधम्म आणि विनयात खोलवर शिरलेली आणि सुत्तांच्या जाळ्याने सुव्यवस्थित केलेली होती.

නාගසෙනකථා චිත්‍රා ඔපම්මෙහි නයෙහි ච

नागसेनांचे ते संभाषण विविध उपमांनी आणि न्यायांनी (तर्कांनी) युक्त असे चित्रमय होते.

තථ ඤාණම්පණිධාය හාසයිවාන මානසං

त्याचप्रमाणे ज्ञानावर लक्ष केंद्रित करून, मनाला आनंदित करत,

සුණොථ නිපුණෙ පඤ්හෙ කඞ්ඛාට්ඨානවිදාළනෙ’ති

शंकांचे स्थान छिन्नभिन्न करणारे हे सूक्ष्म प्रश्न ऐका.

තෙනාහු?-

त्यामुळे ते म्हणाले:-

බහුස්සුතො චිත්‍රකථී නිපුණො ච විසාරදො,සාමයිකො ච කුසලො පටිභානෙ ච කොවිදො;

ते बहुश्रुत, चित्रकथी (विविध प्रकारे बोलणारे), निपुण, विशारद, समयोचित बोलण्यात कुशल आणि प्रतिभेत कोविद (तज्ज्ञ) होते.

තෙපි තෙපිටකා භික්ඛූ පඤ්චනෙකායිකාපි ච,චතුනෙකායිකා චෙව නාගසෙනං පුරක්ඛරුං;

ते त्रिपिटकधारी भिक्खू, पाच निकायांचे ज्ञाते आणि चार निकायांचे ज्ञाते भिक्खू नागसेनांना पुढे करून चालत होते.

ගම්භීරපඤ්ඤො මෙධාවී මග්ගාමග්ගස්ස කොවිදො,උත්තමථමනුප්පත්තො නාගසෙනො විසාරදො;

गंभीर प्रज्ञा असलेले, मेधावी, मार्ग आणि अमार्गाचे ज्ञाते, उत्तम अर्थाला (परम सत्याला) प्राप्त झालेले नागसेन विशारद होते.

තෙහි භික්ඛූහි පරිවුතො නිපුණෙහි සච්චවාදිභී,චරන්තො ගාමනිගමං සාගලං උපසඞ්කමී;

त्या निपुण आणि सत्यवादी भिक्खूंनी वेढलेले नागसेन, गावे आणि नगरांमध्ये चारिका करत सागल नगरात आले.

සඞ්ඛෙය්‍යපරිවෙණස්මිං නාගසෙනො තදා වසී,කථෙති සො මනුස්සෙහි පබ්බතෙ කෙසරී යථා’ති;

तेव्हा नागसेन 'संख्येय' परिवेणात (विहारात) राहत होते. पर्वतावरील सिंहाप्रमाणे ते लोकांशी संवाद साधत असत.

චරණෙන චෙව සම්පන්නං සුදන්තං උත්තමෙ දමෙ,දිස්වා රාජා නාගසෙනං ඉදං වචනමබ්‍රවි;

शील आणि आचरणाने संपन्न, उत्तम दमनाने सुदमन झालेल्या नागसेनांना पाहून राजाने हे वचन म्हटले:

කථිකා මයා බහූ දිට්ඨා සාකච්ඡා ඔසටා බහූ,න තාදිසං භයං ආසි අජ්ජතාසො යථා මම;

“मी अनेक वक्ते पाहिले आहेत, अनेक चर्चांमध्ये भाग घेतला आहे, परंतु मला कधीही अशी भीती वाटली नव्हती, जशी आज वाटत आहे.

නිස්සංසයං පරාජයො මම අජ්ජ භවිස්සති,ජයො’ව නාගසෙනස්ස යථා චිත්තං න සණ්ඨිතන්ති;

आज माझा पराजय निश्चित आहे आणि नागसेनांचाच विजय होईल, कारण माझे मन स्थिर राहिलेले नाही.”

බාහිරගාථා

बाह्य गाथा

යථා හි අඞ්ගසම්භාරා හොති සද්දො රථො ඉති,එවං ඛධෙසු සන්තෙසු හොති සත්තොති සම්මුති;

ज्याप्रमाणे विविध भागांच्या जोडणीमुळे 'रथ' हा शब्द (किंवा संज्ञा) वापरला जातो, त्याचप्रमाणे स्कंध अस्तित्वात असताना 'सत्त्व' (प्राणी) अशी व्यावहारिक संज्ञा होते.

සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤෙඤා චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං,ආතාපී නිපකො භික්ඛු සො ඉමං විජටයෙ ජටන්ති;

शीलावर प्रतिष्ठित होऊन, प्रज्ञावान मनुष्य चित्त आणि प्रज्ञेची भावना करतो. असा उद्योगी आणि बुद्धिमान भिक्खू या गुंतागुंतीला (जटा) सोडवतो.

අයම්පතිට්ඨා ධරණීව පාණිනං ඉදඤ්ච මූලං කුසලාභිවුද්ධියා,මුඛඤ්චිදං සබ්බජිනානුසාසනෙ යො සූලක්ඛධො වරපාතිමොක්ඛියො’ති;

ज्याप्रमाणे पृथ्वी सर्व प्राण्यांचा आधार आहे, त्याचप्रमाणे हे (शील) कुशल धर्मांच्या वृद्धीचे मूळ आहे. सर्व जिनांच्या (बुद्धांच्या) शासनात हेच मुख्य द्वार आहे, जे श्रेष्ठ प्रातिमोक्षाने सुसंरक्षित आहे.

සද්ධාය තරතී ඔඝං අප්පමාදෙන අණ්ණවං,වීරියෙන දුක්ඛං අච්චෙති පඤ්ඤාය පරිසුජ්ඣති;

श्रद्धेने मनुष्य (संसाररूपी) ओघ (पूर) पार करतो, अप्रमादाने (जागरूकतेने) महासागर पार करतो, वीर्याने (प्रयत्नाने) दुःखाच्या पलीकडे जातो आणि प्रज्ञेने पूर्णपणे शुद्ध होतो.

නාභිනදාමි මරණං නාභිනදාමි ජීවිතං,කාලඤ්ච පටිකඞ්ඛාමි නිබ්බිසං භතකො යථා;

मी मरणाचे अभिनंदन (इच्छा) करत नाही, आणि जीवनाचेही अभिनंदन करत नाही. ज्याप्रमाणे एखादा मजूर आपल्या मजुरीची वाट पाहतो, त्याप्रमाणे मी केवळ काळाची (मृत्यूची) वाट पाहत आहे.

නාභිනදාමි මරණං නාභිනදාමි ජීවිතං,කාලඤ්ච පටිකඞ්ඛාමි සම්පජානො පතිස්සතො;

मी मरणाचे अभिनंदन करत नाही, आणि जीवनाचेही अभिनंदन करत नाही. मी सजग आणि स्मृतिमान राहून केवळ काळाची वाट पाहत आहे.

පටිගච්චෙව තං කයිරා යං ජඤ්ඤා හිතමත්තනො,න සාකාටිකචින්තාය මන්තා ධීරො පරක්කමෙ;

मनुष्याने आधीच ते केले पाहिजे जे स्वतःच्या हिताचे आहे असे त्याला ठाऊक आहे. धीर पुरुषाने गाड्या चालवणाऱ्याच्या (चुकीच्या) विचाराप्रमाणे विचार करून पराक्रम करू नये.

යථා සාකටිකො නාම සමං හිවා මහාපථං,විසමං මග්ගමාරුය්හ අක්ඛභින්නො’ව ධායති;

ज्याप्रमाणे एखादा गाडीवान सपाट महामार्ग सोडून, विषम (खडबडीत) मार्गावर जातो आणि कणा (अक्ष) तुटल्यामुळे धावपळ करतो (किंवा दुःखी होतो);

එවං ධම්මා අපක්කම්ම අධම්මමනුවත්තිය,මදො මච්චුමුඛම්පත්තො අක්ඛච්ඡින්නො’ව සොචති;

त्याचप्रमाणे, धम्मापासून दूर जाऊन आणि अधम्माचे आचरण करून, मदांध झालेला मनुष्य मृत्यूच्या मुखात पडतो आणि अक्ष तुटलेल्या गाडीवानाप्रमाणे शोक करतो;

අල්ලවම්මපටිච්ඡන්නො නවද්වාරො මහාවණො,සමන්තතො පග්ඝරති අසුචි පූතිගධියො’ති;

ओल्या कातडीने झाकलेला, नऊ द्वारे (छिद्रे) असलेला हा एक मोठा व्रण (जखम) आहे, ज्यातून सर्व बाजूंनी अशुद्ध आणि दुर्गंधीयुक्त स्राव वाहत असतो;

මිලිදපඤ්හෙ ඨිතා බාවීසති ගාථා සමත්තා.

मिलिन्दपन्हामध्ये असलेल्या बावीस गाथा समाप्त झाल्या.

භස්සප්පවෙදී වෙතණ්ඩී අතිබුද්ධිවිචක්ඛණො,මිලිදො ඤාණභෙදාය නාගසෙනමුපාගමී;

संभाषणकलेत निपुण, वितंडवादी आणि अत्यंत कुशाग्र बुद्धीचे मिलिंद राजे ज्ञानपरीक्षेसाठी नागसेनांकडे गेले;

වසන්තො තස්ස ඡායාය පරිපුච්ඡන්තො පුනප්පුනං,පභින්නබුද්ධි හුවාන සො’පි ආසි තිපෙටකො;

त्यांच्या छायेत राहून, वारंवार प्रश्न विचारून, प्रगल्भ बुद्धीचे होऊन ते स्वतःही तिपिटकधारी (त्रिपिटकज्ञ) झाले;

නවඞ්ගං අනුමජ්ජන්තො රත්තිභාගෙ රහොගතො,අද්දක්ඛි මෙණ්ඩකෙ පඤ්හෙ දුන්නිවෙඨෙ සනිග්ගහෙ;

रात्रीच्या वेळी एकांतात बसून नवअंग (नवांग) बुद्धवचनांचे मनन करत असताना, त्यांनी सोडवण्यास कठीण आणि निग्रह करण्यास अवघड असलेले 'मेंडक प्रश्न' (द्विधा प्रश्न) पाहिले;

පරියායභාසිතං අථි අථි සධාය භාසිතං,සභාවභාසිතං අථි ධම්මරාජස්ස සාසනෙ;

धम्मराजाच्या (बुद्धांच्या) शासनात पर्यायाने (अप्रत्यक्षपणे) सांगितलेले, विशिष्ट हेतूने (अभिप्राय ठेवून) सांगितलेले आणि स्वभावतः (यथार्थपणे) सांगितलेले वचन आहे;

තෙසං අථමවිඤ්ඤාය මෙණ්ඩකෙ ජිනභාසිතෙ,අනාගතම්හි අද්ධානෙවිග්ගහො තථ හෙස්සති;

जिनांनी (बुद्धांनी) भाषिलेल्या त्या मेंडक प्रश्नांचा अर्थ न समजल्यामुळे, भविष्यात त्यावरून वादविवाद निर्माण होतील;

හද කථිම්පසාදෙත්වා ඡෙජ්ජාපෙස්සාමි මෙණ්ඩකෙ,තස්ස නිද්දිට්ඨමග්ගෙන නිද්දිසිස්සන්ත්‍යනාගතෙ;

म्हणून, मन प्रसन्न करून मी या मेंडक प्रश्नांचे निरसन करीन; त्यांनी दाखवलेल्या मार्गानेच भविष्यातील लोक मार्गदर्शन करतील;

විසමං සභයං අතිවාතො පටිච්ඡන්නං දෙවනිස්සිතං,පථො ච සඞ්කමො තිථං අට්ඨෙතෙ පරිවජ්ජියා;

विषम (खडबडीत), भययुक्त, अतिवारा असलेले, आच्छादित (लपलेले), देवांवर आश्रित असलेले, अरुंद रस्ता, पूल आणि घाट (तीर्थ) – या आठ गोष्टी वर्ज्य कराव्यात;

රත්තො දුට්ඨො ච මූළ්හො ච මානී ලුද්ධො තථා’ලසො,එකචින්තී ච බාලො ච එතෙ අථවිනාසකා;

रागी (आसक्त), द्वेषी, मोहाने ग्रासलेला, अभिमानी, लोभी, आळशी, केवळ स्वतःचाच विचार करणारा आणि मूर्ख – हे (आठ) अर्थाचा (कल्याणाचा) नाश करणारे आहेत;

රත්තො දුට්ඨො ච මූළ්හො ච භීරු ආමිසචක්ඛුකො,ඉථි සොණ්ඩො පණ්ඩකො ච නවමො භවති දාරකො;

रागी (आसक्त), द्वेषी, मोहाने ग्रासलेला, भीरू (भित्रा), आमिषावर डोळा ठेवणारा, स्त्री, मद्यपी, नपुंसक आणि नववा लहान बालक;

නවෙතෙ පුග්ගලා ලොකෙ ඉත්තරා චලිතා චලා,එතෙහි මන්තිතං ගුය්හං ඛිප්පං භවති පාකටං;

जगात हे नऊ प्रकारचे लोक चंचल आणि अस्थिर मनाचे असतात; त्यांनी गुप्तपणे केलेली चर्चा लवकरच उघड होते;

වසෙන යසපුච්ඡාහි තිථවාසෙන යොනිසො,සාකච්ඡා ස්නෙහසංසෙවා පතිරූපවසෙන ච

प्रभावाने, यशाच्या चौकशीने, एकत्र वास्तव्याने, योनिशो (योग्य) मननाने, चर्चा-संवादाने, स्नेहादराने आणि योग्य वर्तनाने;

එතානි අට්ඨ ඨානානි බුද්ධිවිසදකාරකා,යෙසං එතානි සම්හොන්ති තෙසං බුද්ධි පභිජ්ජති;

ही आठ स्थाने (कारणे) बुद्धीला निर्मळ करणारी आहेत; ज्यांच्यामध्ये ही असतात, त्यांची बुद्धी प्रगल्भ (तीक्ष्ण) होते;

පූජීයන්තා අසමසමා සදෙවමානුසෙහි තෙ,න සාදියන්ති සක්කාරං බුද්ධානං එස ධම්මතා’ති

देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजिले जात असतानाही, ते अनुपम (असमसम) बुद्ध सत्काराची आस धरत नाहीत; बुद्धांचा हाच स्वभाव (धम्मता) आहे;

අයං ගාථා සාරිපුත්තථෙරෙන වුත්තා.

ही गाथा थेर सारिपुत्तांनी म्हटली आहे.

ඉමෙහි අට්ඨිහි තමග්ගපුග්ගලංදෙවාතිදෙවං නරදම්මසාරථිං,සමන්තචක්ඛුං සතපුඤ්ඤලක්ඛණංපාණෙහි බුද්ධං සරණං ගතො’ස්මි;

या आठ गुणांनी युक्त असलेल्या, सर्वश्रेष्ठ पुरुषाला, देवातिदेवाला, मानवांचे दमन करणाऱ्या सारथीला, समंतचक्षू (सर्वदर्शी) आणि शतपुण्यलक्षण असलेल्या बुद्धांना मी प्राण असेपर्यंत शरण गेलो आहे;

ජාලිංකණ්හාජිනං ධීතං මද්දිදෙවිං පතිබ්බතං,චජමානො නචින්තෙසිං බොධියායෙව කාරණා;

(ජාතකගාථා)

जाली, माझी कन्या कन्हाजिना आणि पतिव्रता मद्दी देवी यांचा त्याग करताना मी केवळ बोधीच्या प्राप्तीसाठीच विचार केला (दुसरा कोणताही विचार केला नाही); (जातकगाथा)

න අන්තලික්ඛෙ න සමුද්දමජ්ඣෙන පබ්බතානං විවරං පවිස්ස,න විජ්ජති සො ජගතිප්පදෙසොයථට්ඨිතං නප්පසහෙය්‍ය මච්චු;

आकाशात नाही, समुद्राच्या मध्यभागी नाही, की पर्वतांच्या कपारीत प्रवेश करूनही नाही; या जगात अशी कोणतीही जागा अस्तित्वात नाही, जिथे राहून मृत्यू माणसाला पराभूत करू शकणार नाही;

කායෙන සංවරො සාධු සාධුවාචාය සංවරො,මනසා සංවරො සාධු සාධු සබ්බථසංවරො;

कायेने (शरीराने) संयम राखणे चांगले आहे, वाणीने संयम राखणे चांगले आहे, मनाने संयम राखणे चांगले आहे आणि सर्व प्रकारे संयम राखणे कल्याणकारी आहे;

අචෙතනං බ්‍රාහ්මණ අස්සුණන්තංජානං අජානන්තමිමං පලාසං,ආරද්ධවීරියො ධුවමප්පමත්තොසුඛසෙය්‍යං පුච්ඡසි කිස්ස හෙතු’ති;

(ජාතකගාථා)

हे ब्राह्मणा! अचेतन, न ऐकणाऱ्या आणि काहीही न जाणणाऱ्या या पळसाच्या झाडाला तू वीर्यवान (प्रयत्नशील) आणि सदैव अप्रमत्त (सावध) राहून कोणत्या कारणासाठी सुखाच्या झोपेविषयी विचारत आहेस? (जातकगाथा)

ඉති ඵදන රුක්ඛො’පි තාවදෙ අජ්ඣභාසථ,මය්හම්පි වචනං අථි භාජද්වාජ සුණොහි මෙ’ති;

(ජාතකගාථා)

तेव्हा त्या फंदन वृक्षानेही असे म्हटले: "हे भारद्वाजा! माझेही काही सांगणे आहे, ते तू ऐक." (जातकगाथा)

චුදස්ස භත්තං භුඤ්ජිවා කම්මාරස්සා’ති මෙ සුතං,ආබාධං සම්ඵුසී ධීරො පබාළ්හං මාරණන්තිකත්ති

"लोहार चुंदाचे भोजन ग्रहण केल्यानंतर, त्या धीर (बुद्धांना) अत्यंत तीव्र आणि प्राणघातक वेदना (आजार) झाली," असे मी ऐकले आहे;

සථවාතො භයං ජාතං නිකෙතා ජායතී රජො,අනිකෙතමසථවං එතං වෙ මුනිදස්සනන්ති;

(ජිනභාසිතා මිනිදෙන වුත්තා)

आसक्तीतून (सहवासातून) भय निर्माण होते आणि घरापासून (आश्रयापासून) धूळ (क्लेश) उत्पन्न होते; अनासक्त आणि गृहहीन असणे, हेच मुनींचे दर्शन आहे; (जिनांनी भाषिलेली आणि मिलिंदाने म्हटलेली)

සසමුද්දපරියායං මහිං සාගරකුණ්ඩලං,න ඉච්ඡෙ සහ නිදාය එවං සය්හ විජානහීති;

(ජාතකගාථා ලොමකස්සපෙන වුත්තා)

समुद्राने वेढलेली आणि सागराचे कुंडल घातलेली ही संपूर्ण पृथ्वीही मला निद्रेच्या (अज्ञानाच्या) मोबदल्यात नको आहे; हे सय्ह, तू असे समज; (लोमकस्सपाने म्हटलेली जातकगाथा)

වධිස්සමෙතන්ති පරාමසන්තොකාසාවමද්දක්ඛි ධජං ඉසීනං,දුක්ඛෙන ඵුට්ඨස්සුදපාදි සඤ්ඤාඅරහද්ධජො සබ්භි අවජ්ඣරූපො’ති;

(ජාතකගාථා ඡද්දන්තනාගරාජෙන වුත්තා)

"मी याला मारीन" असा विचार करून स्पर्श करत असतानाच, त्याने ऋषींचा ध्वज असलेले काषाय वस्त्र पाहिले; दुःखाने व्याकुळ झालेल्या त्याला ही जाणीव झाली की, अरहंतांचा ध्वज सज्जनांसाठी अवध्य (न मारण्यायोग्य) असतो; (षड्दंत नागराजाद्वारे म्हटलेली जातकगाथा)

ගාථාභිගීතම්මෙ අභොජනෙය්‍යංසම්පස්සතං බ්‍රාහ්මණ නෙස ධම්මො,ගාථාභිගීතං පනුදන්ති බුද්ධාධම්මෙ සති බ්‍රාහ්මණ වුත්තිරෙසා;

(සුත්තානිපාතගාථා ජිනභාසිතා)

"गाथा गायन करून मिळवलेले अन्न माझ्यासाठी अभोज्य (न खाण्यायोग्य) आहे; हे ब्राह्मणा! सत्य पाहणाऱ्यांचा हा धम्म नाही. बुद्ध गाथा गायनाने मिळालेल्या अन्नाचा त्याग करतात; जोपर्यंत धम्म अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत हीच त्यांची उपजीविकेची पद्धत आहे;" (जिनांनी भाषिलेली सुत्तनिपात गाथा)

න මෙ ආචරියො අථ සදිසො මෙ න විජ්ජති,සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං නථි මෙ පටිපුග්ගලො’ති;

(ඛධකගාථා ජිනභාසිතා)

"माझा कोणीही आचार्य (गुरु) नाही आणि माझ्यासारखा दुसरा कोणी अस्तित्वात नाही; देवलोकासह संपूर्ण जगात माझ्या तोडीचा कोणीही प्रतिपुद्गल (प्रतिस्पर्धी) नाही;" (जिनांनी भाषिलेली खंधक गाथा)

විපුලො රාජගහිකානං ගිරිසෙට්ඨො පවුච්චති,සෙතො හිමවතං සෙට්ඨො ආදිච්චො අඝගාමිනං;

राजगृहातील पर्वतांमध्ये विपुल पर्वत श्रेष्ठ मानला जातो, हिमालयातील पर्वतांमध्ये श्वेत (कैलास) पर्वत श्रेष्ठ आहे, आकाशात फिरणाऱ्यांमध्ये सूर्य श्रेष्ठ आहे;

සමුද්දො’දධිනං සෙට්ඨො නක්ඛත්තානඤ්ච චදිමා,සදෙවකස්ස ලොකස්ස බුද්ධො අග්ගො පවුච්චතීති;

जलाशयांमध्ये समुद्र श्रेष्ठ आहे आणि नक्षत्रांमध्ये चंद्र श्रेष्ठ आहे; त्याचप्रमाणे देवलोकासह संपूर्ण जगात बुद्ध सर्वश्रेष्ठ मानले जातात;

(ද්වෙ ගාථා මාණවකදෙවපුත්තෙන වුත්තා නාගසෙනථෙරෙන වුත්තා)

(या दोन गाथा माणवक देवपुत्राने म्हटल्या असून थेर नागसेनांनी उद्धृत केल्या आहेत)

එකො මනොපසාදො සරණගමනං අඤ්ජලිප්පණාමො වා,උස්සහතෙ තාරයිතුං මාරබලනිසූදනෙ බුද්ධෙ’ති;

(අයං ගාථා සාරිපුත්තථෙරෙනාභතා)

मारबलाचा नाश करणाऱ्या बुद्धांच्या प्रति केवळ एक वेळची मनःप्रसन्नता, शरण जाणे किंवा हात जोडून नमस्कार करणे देखील (संसारसागरातून) तारून नेण्यास समर्थ ठरते; (ही गाथा थेर सारिपुत्तांनी उद्धृत केली आहे)

ආරහථ නික්ඛමථ යුජ්ජථ බුද්ධසාසනෙ,ධුනාථ මච්චුනො සෙනං නළාගාරං’ව කුඤ්ජරො’ති;

(ජිනභාසිතා මිලිදෙන වුත්තා)

"आरंभ करा, निष्क्रमण करा (गृहत्याग करा), बुद्धशासनात प्रयत्नशील व्हा; मृत्यूच्या सेनेचा तसाच नाश करा, ज्याप्रमाणे हत्ती गवताची झोपडी चिरडून टाकतो;" (जिनांनी भाषिलेली आणि मिलिंदाने म्हटलेली)

යො සීල වා දුස්සීලෙසු දදාති දානංධම්මෙන ලද්ධං සුපසන්න චිත්තො,අභිසද්දහං කම්මඵලං උලාරංතං වෙ දානං දායකතො විසුජ්ඣතී’ති;

(අයං නාගසෙනෙන ආභතා)

"जो शीलवान मनुष्य, अधार्मिकाला (दुःशीलाला) धम्मपूर्वक मिळवलेले दान प्रसन्न चित्ताने देतो आणि कर्माच्या महान फळावर दृढ विश्वास ठेवतो, ते दान दात्याच्या बाजूने शुद्ध होते;" (ही गाथा नागसेनांनी उद्धृत केली आहे)

න මෙ දෙස්සා උභො පුත්තා මද්දී දෙවී න අප්පියා,සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං තස්මා පියෙ අදාසහන්ති;

"मला माझे दोन्ही पुत्र अप्रप्रिय नव्हते, की मद्दी देवी नावडती नव्हती; परंतु मला सर्वज्ञता (सर्वज्ञत्व) अधिक प्रिय होती, म्हणूनच मी माझ्या प्रियजनांचे दान केले;"

සහස්සග්ඝඤ්හි මං තාතො බ්‍රාහ්මණස්ස පිතා අදා,අථො කණ්හාජිනං කඤ්ඤං හථිනඤ්ච සතෙන චා’ති;

"कारण माझ्या वडिलांनी मला आणि माझी कन्या कन्हाजिना हिला शंभर हत्तींसह त्या ब्राह्मणाला दिले होते;"

ජිගච්ඡාය පිපාසාය අහිනා දට්ඨො විසෙන ච,අග්ගි උදක සත්තීහි අකාලෙ තථ මිය්‍යති;

भूक, तहान, सर्पदंश आणि विषबाधा, तसेच अग्नी, पाणी किंवा शस्त्रांमुळे मनुष्य अकाली मृत्यू पावतो;

අනුමානපඤ්හෙ වුච්චමානා ඉමා ගාථා සල්ලක්ඛෙතබ්බා?

अनुमानप्रश्नामध्ये सांगितलेल्या या गाथा लक्षात घेतल्या पाहिजेत का?

බහු ජනෙ තාරයිවා නිබ්බුතො උපධික්ඛයෙ,අනුමානෙනඤාතබ්බං’අථි සො දීපදුත්තමො’ති;

अनेक लोकांना (संसारसागरातून) तारून, उपाधींच्या क्षयाने परिनिर्वाण पावलेले ते 'द्विपदोत्तम' (मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ/सर्वश्रेष्ठ दीप) अस्तित्वात आहेत, हे अनुमानाने जाणावे.

කම්මමූලං ගහෙත්වාන ආපණං උපගච්ඡථ,ආරම්මණං කිණිවාන තතො මුච්චථ මුත්තියාති;

कर्माचे भांडवल (कर्ममूल्य) घेऊन बाजारात जा, आणि (ध्यान) आलंबन खरेदी करून त्याद्वारे विमुक्ती मिळवून मुक्त व्हा.

න පුප්ඵගධො පටිවාතමෙති න චදනං තගරමල්ලිකා වා,සතඤ්ච ගධො පටිවාතමෙති සබ්බා දිසාසප්පුරිසො පවාති;

फुलांचा सुगंध वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेला जात नाही, तसेच चंदन, तगर किंवा मोगऱ्याचाही जात नाही; परंतु सत्पुरुषांचा सुगंध वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेलाही जातो. सत्पुरुष सर्व दिशांना सुगंधित करतात.

චදනං තගරං වාපි උප්පලං අථ වස්සිකී,එතෙසං ගධජාතානං සීලගධො අනුත්තරො;

चंदन, तगर, कमळ किंवा चमेली या सर्व प्रकारच्या सुगंधांमध्ये शील-सुगंध हाच सर्वोत्तम आहे.

අප්පමත්තො අය ගධො යවායං නගරචදනී,යො ච සීලවතං ගධො වාත දෙවෙසු උත්තමො’ති;

तगर आणि चंदनाचा हा जो सुगंध आहे तो अत्यंत अल्प आहे; परंतु शीलवंतांचा जो सुगंध आहे, तो देवांमध्येही सर्वोत्तम होऊन दरवळतो.

කම්මමූලං ජනා දවා ගණ්හන්ති අමතං ඵලං,තෙන තෙ සුඛිතා හොන්ති යෙ කීතා අමතං ඵලන්ති;

लोक कर्माचे मूल्य देऊन अमृतफळ प्राप्त करतात; ज्यांनी ते अमृतफळ विकत घेतले आहे, ते त्यामुळे सुखी होतात.

යෙ කෙචි ලොකෙ අගදා විසානං පටිබාහකා,ධම්මාගදසමං නථි එතං පිවථ භික්ඛවො’ති;

जगात विषाचा नाश करणारी जी काही औषधे आहेत, त्यांपैकी धम्मरूप औषधासारखे दुसरे कोणतेही औषध नाही; म्हणून हे भिक्खूंनो, तुम्ही याचे प्राशन करा.

යෙ කෙචි ඔසධා ලොකෙ විජ්ජන්ති විවිධා බහූ,ධම්මොසධ සමං නථි එතං පිවථ භික්ඛවො’ති;

जगात विविध प्रकारची जी अनेक औषधे अस्तित्वात आहेत, त्यांपैकी धम्मरूप औषधासारखे दुसरे कोणतेही औषध नाही; म्हणून हे भिक्खूंनो, तुम्ही याचे प्राशन करा.

ධම්මොසධං පිවිවාන අජරාමරණා සියුං,භාවයිවා ච පස්සිවා නිබ්බුතා උපධික්ඛයෙ’ති;

धम्मरूप औषधाचे प्राशन करून ते जरा आणि मरणापासून मुक्त होतात; आणि (विपश्यनेची) भावना करून व साक्षात्कार करून, उपाधींच्या क्षयाने परिनिर्वाण प्राप्त करतात.

බ්‍යාධිතං ජනතං දිස්වා අමතාපණං පසාරයී,කම්මෙන තං කිණිවාන අමතමාදෙථ භික්ඛවො’ති;

लोकांना व्याधीग्रस्त पाहून त्यांनी अमृताचा बाजार मांडला; हे भिक्खूंनो, कर्माच्या मूल्याने ते खरेदी करून तुम्ही अमृत प्राप्त करा.

එවරූපානි සීලානිසන්ති බුද්ධස්ස ආපණෙ,කම්මෙන තං කිණිවාන රතනං වො පිලධථා’ති;

बुद्धांच्या बाजारामध्ये अशा प्रकारची शिले आहेत; कर्माच्या मूल्याने ती खरेदी करून तुम्ही हे (शील) रत्न परिधान करा.

සමාධිරතනමාලස්ස කුවිතක්කා න ජායරෙ,න ච වික්ඛිප්පතෙ චිත්තං එතං තුම්හෙ පිලධථා’ති;

समाधीरूपी रत्नांची माळ परिधान करणाऱ्याच्या मनात कुविचार उत्पन्न होत नाहीत आणि त्याचे चित्त विचलित होत नाही; म्हणून तुम्ही हे परिधान करा.

පඤ්ඤාරතනමාලස්ස න චිරං වත්තතෙ භවො,ඛිප්පං ඵස්සෙති අමතං න ච සො රොචතෙ භවෙ’ති;

प्रज्ञारूपी रत्नांची माळ परिधान करणाऱ्याचा संसार (भवचक्र) फार काळ टिकत नाही; तो त्वरित अमृताचा (निर्वाणाचा) स्पर्श करतो आणि त्याला संसारात रस राहत नाही.

මණිමාලාධරං ගෙහජනො සාමිං උදික්ඛති,විමුත්තිරතනමාලන්තු උදික්ඛන්ති සදෙවකා’ති;

मण्यांची माळ परिधान करणाऱ्या मालकाकडे त्याचे कुटुंबीय पाहतात; परंतु विमुक्तीरूपी रत्नांची माळ परिधान करणाऱ्याकडे देवलोकासह सर्व लोक आदराने पाहतात.

යෙන ඤාණෙන බුජ්ඣන්ති අරියා කතකිච්චතං,තං ඤාණරතනං ලද්ධුං වායමෙථ ජිනොරසා’ති;

ज्या ज्ञानामुळे आर्य जन आपले कर्तव्य पूर्ण झाल्याचे (कृतकृत्यता) जाणतात, ते ज्ञानरूपी रत्न प्राप्त करण्यासाठी, हे जिनपुत्रांनो, तुम्ही प्रयत्न करा.

පටිසම්භිදා කිණිවානඤාණෙන ඵස්සයෙය්‍ය යො,අසම්භීතො අනුබ්බිග්ගො අතිරොචති සදෙවකෙ’ති;

जो प्रतिसंभिदा खरेदी करून ज्ञानाने त्याचा स्पर्श करतो, तो निर्भय आणि उद्वेगरहित होऊन देवलोकासह सर्व लोकांमध्ये अतिशय शोभून दिसतो.

බොජ්ඣඞ්ගරතනමාලස්ස උදික්ඛන්ති සදෙවකා,කම්මෙන තං කිණිවාන රතනං වො පිලධථා’ති;

बोझ्झंगरूपी रत्नांची माळ परिधान करणाऱ्याकडे देवलोकासह सर्व लोक पाहतात; कर्माच्या मूल्याने ते खरेदी करून तुम्ही हे रत्न परिधान करा.

ආයු ආරොගතා වණ්ණං සග්ගං උච්චාකුලීනතා,අසඞ්ඛතඤ්ච අමතං අථි සබ්බාපණෙ ජිනෙ;

आयुष्य, आरोग्य, वर्ण (सौंदर्य), स्वर्ग, उच्च कुळात जन्म आणि असंस्कृत (असंखत) अमृत (निर्वाण) – हे सर्व जिनांच्या बाजारामध्ये उपलब्ध आहे.

අප්පෙන බහුකෙනාපි කම්මමූලෙන ගය්හති,කිණිවා සද්ධාමූලෙන සමිද්ධා හොථ භික්ඛවො;

थोड्या किंवा जास्त कर्माच्या मूल्याने ते प्राप्त केले जाऊ शकते; म्हणून हे भिक्खूंनो, श्रद्धारूपी मूल्याने ते खरेदी करून तुम्ही समृद्ध व्हा.

භවතීහ-

येथे असे म्हटले आहे –

වීතරාගා වීතදොසා වීතමොහා අනාසවා,වීතතණ්හා අනාදානා ධම්මනගරෙ වසන්ති තෙ;

जे वीतरागी, वीतद्वेषी, वीतमोही, अनासव, तृष्णारहित आणि उपादानरहित आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

ආරඤ්ඤකා ධූතධරා ධායිනො ලූඛචීවරා,විවෙකාභිරතා ධීරා ධම්මනගරෙ වසන්ති තෙ’ති;

जे अरण्यवासी, धुतंग पाळणारे, ध्यानी, खडबडीत चीवर परिधान करणारे, विवेकात रमणारे आणि धीर आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

නෙසජ්ජිකා සථතිකා අථො’පි ඨානවඞ්කමා,පංසුකූලධරා සබ්බෙ ධම්මනගරෙ වසන්ති තෙ;

जे केवळ बसून राहण्याचे व्रत पाळणारे, स्मृतिमान, तसेच उभे राहून व चंक्रमण करून साधना करणारे आणि पांसुकूल चीवर परिधान करणारे आहेत, ते सर्व या धम्मनगरात निवास करतात.

තිචීවරධරා සබ්බෙ චම්මඛණ්ඩචතුථකා,රතා එකාසනෙ විඤ්ඤු ධම්මනගරෙ වසන්ති තෙ;

जे त्रिचीवर धारण करणारे, चर्मखंडाचा चौथा भाग म्हणून वापर करणारे आणि एकाच आसनावर भोजन करण्यात रमणारे सुज्ञ लोक आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

අප්පිච්ඡා නිපකා ධීරා අප්පාහාරා අලොලුපා,ලාභාලාභෙන සන්තුට්ඨා ධම්මනගරෙ වසන්ති තෙ;

जे अल्पेच्छ, चतुर, धीर, अल्पाहारी, अलोलुपी आणि लाभ-अलाभाने संतुष्ट राहणारे आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

ධායී ධානරතා ධීරා සන්තචිත්තා සමාහිතා,ආකිඤ්චඤ්ඤං පථයානා ධම්මනගරෙ වසන්තී තෙ;

जे ध्यानी, ध्यानमग्न, धीर, शांतचित्त, समाधीस्थ आणि अकिंचनतेची इच्छा बाळगणारे आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

පටිපන්නා ඵලට්ඨා ච සෙක්ඛා ඵලසමඞ්ගිනො,ආසිංසකා උත්තමථං ධම්මනගරෙ වසන්ති තෙ;

जे मार्गावर आरूढ (प्रतिपन्न) आहेत, फलप्राप्त आहेत, शैक्ष आहेत, फलयुक्त आहेत आणि उत्तम अर्थाची आकांक्षा बाळगणारे आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

සොතාපන්නා ච විමලා සකදාගාමිනො ච යෙ,අනාගාමී ච අරහන්තො ධම්මනගරෙ වසන්ති තෙ;

जे विमल सोतापन्न, सकदागामी, अनागामी आणि अरहंत आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

සතිපට්ඨානකුසලා බොජ්ඣඞ්ගභාවනාරතා,විපස්සකා ධම්මධරා ධම්මනගරෙ වසන්ති තෙ;

जे सतिपट्ठान साधनेत कुशल, बोझ्झंग भावनेत रमणारे, विपश्यना करणारे आणि धम्म धारण करणारे आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

ඉද්ධිපාදෙසු කුසලා සමාධිභාවනාරතා,සම්මප්පධානමනුයුත්තා ධම්මනගරෙ වසන්ති තෙ;

जे इद्धिपाद साधनेत कुशल, समाधी भावनेत रमणारे आणि सम्मप्पधान साधनेत मग्न असणारे आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

අභිඤ්ඤාපාරමිප්පත්තා පෙත්තිකෙ ගොචරෙ රතා,අන්තළික්ඛම්හි චරණා ධම්මනගරෙ වසන්ති තෙ;

जे अभिज्ञांमध्ये पारगामी झालेले, पितृ-परंपरेच्या क्षेत्रात रमणारे आणि आकाशात गमन करणारे आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

ඔක්ඛිත්තචක්ඛු මිතභාණී ගුත්තද්වාරා සුසංවුතා,සුදන්තා උත්තමෙ දමෙ ධම්මනගරෙ වසන්ති තෙ;

जे खाली नजर ठेवणारे, मोजकेच बोलणारे, इंद्रियांचे रक्षण करणारे, सुसंयत आणि उत्तम संयमाने सुदंत आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

තෙවිජ්ජා ජළභිඤ්ඤා ච ඉද්ධියා පාරමිං ගතා,පඤඤාය පාරමිප්පත්තා ධම්මනගරෙ වසන්ති තෙ;

जे त्रिविद्य, षडभिज्ञ, ऋद्धींमध्ये पारंगत आणि प्रज्ञेमध्ये पारमिता प्राप्त आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

යථාපි නගරං දිස්වා සුවිභත්තං මනොරමං,අනුමානෙන ජානන්ති වඩ්ඪකිස්ස මහත්තනං;

ज्याप्रमाणे एखादे सुविभक्त आणि मनोहारी नगर पाहून, लोक अनुमानाने त्याच्या वास्तुविशारदाच्या महानतेचा अंदाज लावतात;

තථෙව ලොකනාථස්ස දිස්වා ධම්මපුරං වරං,අනුමානෙන ජානන්ති අථි සො භගවා ඉති;

त्याचप्रमाणे लोकनाथांचे हे श्रेष्ठ धम्मपूर पाहून, लोक अनुमानाने जाणतात की ते भगवान खरोखरच अस्तित्वात आहेत.

අනුමානෙනජානන්ති ඌමිං දිස්වාන සාගරෙ,යථා’යං දිස්සතෙ ඌමී මහන්තො සො භවිස්සති;

ज्याप्रमाणे समुद्रातील लाट पाहून लोक अनुमानाने जाणतात की, जर ही लाट अशी दिसत आहे, तर तो समुद्र किती विशाल असेल;

තථා බුද්ධං සොකනුදං සබ්බථමපරාජිතං,තණ්හක්ඛයමනුප්පත්තම්භවසංසාරමොචනං;

त्याचप्रमाणे शोक दूर करणारे, सर्व प्रकारे अपराजित असणारे, तृष्णेचा क्षय प्राप्त केलेले आणि भवसंसारातून मुक्त करणारे बुद्ध;

අනුමානෙන ඤාතබ්බං ඌමිං දිස්වා සදෙවකෙ,යථා ධම්මුමිවිප්ඵරො අග්ගො බුද්ධො භවිස්සති;

देवलोकासह सर्व लोकांमध्ये पसरलेली धम्मरूपी लाट पाहून अनुमानाने हे जाणले पाहिजे की, बुद्ध हेच सर्वश्रेष्ठ आहेत.

අනුමානෙන ජානන්ති දිස්වා අච්චුග්ගතං ගිරිං,යථා අච්චුග්ගතො එස හිමවා සො භවිස්සති;

ज्याप्रमाणे एखादा अतिशय उंच पर्वत पाहून लोक अनुमानाने जाणतात की, हा जो अत्यंत उंच पर्वत दिसत आहे, तो नक्कीच लय असेल;

තථා දිස්වාධම්මගිරිං සීතීභුතං නිරූපධිං,අච්චුග්ගතං භගවතො අචලං සුප්පතිට්ඨිතං;

त्याचप्रमाणे भगवंतांचा अत्यंत उंच, अचल, सुप्रतिष्ठित, शीतल आणि उपाधिरहित असा धम्मरूपी पर्वत पाहून (अनुमानाने त्यांच्या महानतेची जाणीव होते).

අනුමානෙන ඤාතබ්බං දිස්වාන ධම්මපබ්බතං,තථා හි සො මහාවීරො අග්ගො බුද්ධො භවිස්සති;

धम्मपर्वत पाहून अनुमानाने हे जाणले पाहिजे की, तसेच ते महावीर सर्वश्रेष्ठ बुद्ध होतील.

යථාපි ගජරාජස්ස පදං දිස්වාන මානුසා,අනුමානෙනජානන්ති මහා එස ගජො ඉති;

ज्याप्रमाणे गजराजाचे (हत्तीच्या राजाचे) पाऊल पाहून लोक अनुमानाने जाणतात की, 'हा मोठा हत्ती आहे';

තථෙව බුද්ධනාගස්ස පදං දිස්වා විභාවිනො,අනුමානෙන ජානන්ති උළාරො සො භවිස්සති;

त्याचप्रमाणे बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीचे (बुद्धनागाचे) पाऊल पाहून बुद्धिमान लोक अनुमानाने जाणतात की, 'ते महान होतील';

අනුමානෙනජානන්ති භීතෙ දිස්වාන කුම්මිගෙ,මිගරාජස්ස සද්දෙනභීතා’මෙ කුම්මිගා ඉති;

भ्यालेल्या लहान प्राण्यांना पाहून अनुमानाने जाणतात की, 'मृगराजाच्या (सिंहाच्या) गर्जनेने हे लहान प्राणी भयभीत झाले आहेत';

තථෙව තිථියෙ දිස්වා විථද්ධෙ භීතමානසෙ,අනුමානෙන ඤාතබ්බං ධම්මරාජෙන ගජ්ජිතං;

त्याचप्रमाणे भयभीत मनाच्या आणि स्तंभित झालेल्या तीर्थिक लोकांना पाहून अनुमानाने हे जाणले पाहिजे की, 'धम्मराजांनी गर्जना केली आहे';

නිබ්බුතං පථවිං දිස්වා හරිතපත්තං මහොදකං,අනමානෙන ජානන්ති මහාමෙඝෙන නිබ්බුතං;

शांत झालेली पृथ्वी, हिरवी पाने आणि मुबलक पाणी पाहून अनुमानाने जाणतात की, 'महामेघाने (मोठ्या पावसाने पृथ्वीला) शांत केले आहे';

තථෙවිමං ජනං දිස්වා ආමොදිතපමොදිතං,අනුමානෙන ඤාතබ්බං ධම්මරාජෙන තප්පිතං;

त्याचप्रमाणे या लोकांना अत्यंत आनंदित व प्रफुल्लित पाहून अनुमानाने हे जाणले पाहिजे की, 'धम्मराजांनी (त्यांना धम्माने) तृप्त केले आहे';

ලග්ගං දිස්වා භිසං පඞ්කං කලලද්දගතං මහිං,අනුමානෙන ජානන්ති වාරික්ඛධො මහා ගතො;

चिखलात रुतलेले कमळाचे कंद आणि चिखलमय झालेली जमीन पाहून अनुमानाने जाणतात की, 'पाण्याचा मोठा लोंढा येथून गेला आहे';

තථෙවිමං ජනං දිස්වා රජොපක්ඛසමාහිතං,වහිතං ධම්මනදියා විස්සට්ඨං ධම්මසාගරෙ;

त्याचप्रमाणे या लोकांना रागरूपी धुळीने माखलेले असूनही धम्मरूपी नदीने वाहून नेलेले आणि धम्मरूपी सागरात विसर्जित झालेले पाहून;

ධම්මාමතගතං දිස්වා සදෙවකමිමං මහිං,අනුමානෙන ඤාතබ්බං ධම්මක්ඛධො මහා ගතො;

देवलोकासह या पृथ्वीला धम्मरूपी अमृताप्रत गेलेले पाहून अनुमानाने हे जाणले पाहिजे की, 'धम्मरूपी मोठा स्कंध येथून गेला आहे';

අනුමානෙන ජානන්ති ඝායිවා ගධමුත්තමං,යථා’යං වායතී ගධො හෙස්සන්ති පුප්ඵිතා දුමා;

उत्कृष्ट सुगंध घेऊन अनुमानाने लोक जाणतात की, 'ज्या अर्थी हा सुगंध दरवळत आहे, त्या अर्थी वृक्ष बहरलेले असतील';

තථෙවායං සීලගධො පවායති සදෙවකෙ,අනුමානෙන ඤාතබ්බං අථි බුද්ධො අනුත්තරො’ති;

त्याचप्रमाणे हा शीलरूपी सुगंध देवलोकासह सर्वत्र दरवळत आहे, यावरून अनुमानाने हे जाणले पाहिजे की, 'अनुत्तर बुद्ध अस्तित्वात आहेत';

අනුමානපඤ්හං.

अनुमान प्रश्न समाप्त.

පස්සතාරඤ්ඤකෙ භික්ඛූ අජ්ඣොගාළ්හෙ ධුතෙ ගුණෙ,පුන පස්සති ගිහි රාජා අනාගාමිඵලෙ ඨිතෙ;

अरण्यवासी भिक्खूंना धुतगुणांमध्ये मग्न झालेले पाहून, पुन्हा राजा गृहस्थांना अनागामी फलावर प्रतिष्ठित झालेले पाहतो;

උභො’පි තෙ විලොකෙවා උප්පජ්ජි සංසයො මහා,බුජ්ඣෙය්‍ය චෙ ගිහිධම්මෙ ධුතඞ්ගං නිප්ඵලං සියා;

या दोघांनाही पाहून (राजाच्या मनात) मोठा संशय निर्माण झाला की, 'जर गृहस्थ धर्मातच (निर्वाण) जाणता येत असेल, तर धुतांग निष्फळ ठरेल';

පරවාදිවාදමථනං නිපුණං පිටකත්තයෙ,හද පුච්ඡෙ කථිසෙට්ඨං සො මෙ කඞ්ඛං විනොස්සතී’ති

चला, परवाद्यांच्या वादाचे मंथन करणाऱ्या, तिपिटकात निपुण असलेल्या आणि श्रेष्ठ वक्त्याला मी विचारतो, ते माझी शंका दूर करतील.

මෙණ්ඩකපඤ්හෙ ඨිතා ද්වාසීති ගාථා සමත්තා.

मेंडक प्रश्नातील ब्याऐंशी (८२) गाथा समाप्त झाल्या.

මිලිදප්පකරණෙ සබ්බා ගාථා සම්පිණ්ඩිතා චතුරාධිකසතගාථා හොන්ති.

मिलिन्दपन्हामधील सर्व गाथा मिळून एकूण एकशे चार (१०४) गाथा होतात.

මිලිදප්පකරණෙ සබ්බගාථාසරූපගහණං සමත්තං.

मिलिन्दपन्हामधील सर्व गाथांचे स्वरूप ग्रहण समाप्त झाले.

සංඛ්‍යාසරූපං

संख्या स्वरूप

සඞ්ඛ්‍යාසරූපං පන එවං වෙදිතබ්බං. එක-ද්වි-ති-චතු-පඤ්ච-ඡ-සත්ත-අට්ඨ-නව-දස-එකාදස-ද්වාදස- තෙරස-චුද්දස-සොළස-සත්තරස-අට්ඨාරස-එකූනවීසති-පඤ්චවීසති-අට්ඨවීසති-තිංසා -ඡසට්ඨි-දියඩ්ඪසතන්ති පඤ්චවීසතිවිධා සඞ්ඛ්‍යා. තථ බුද්ධො එකො, පථවි එකා, සමුද්දො එකො, සිනෙරු එකො, දෙවලොකො එකො, බ්‍රහ්මලොකො එකො’ති ඡ එකකා මිලිදප්පකරණෙ ආගතා.

संख्या स्वरूप याप्रमाणे जाणावे. एक, दोन, तीन, चार, पाच, सहा, सात, आठ, नऊ, दहा, अकरा, बारा, तेरा, चौदा, सोळा, सतरा, अठरा, एकूणवीस, पंचवीस, अठ्ठावीस, तीस, सहासष्ट आणि दीडशे अशा पंचवीस प्रकारच्या संख्या आहेत. त्यामध्ये बुद्ध एक, पृथ्वी एक, समुद्र एक, सिनेरू (मेरू पर्वत) एक, देवलोक एक आणि ब्रह्मलोक एक - हे सहा 'एकक' मिलिन्दपन्हामध्ये आले आहेत.

ද්වෙ අථවසෙ සම්පස්සමානා භගවතා විහාරදානං අනුඤ්ඤාතං? විහාරදානං නාම සබ්බබුද්ධෙහි වණ්ණිතං අනුමතං ථොමිතං පසථං විහාරදානං දවා දෙවමනුස්සා ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණෙහි මුච්චිස්සන්ති. විහාරෙ සති භික්ඛූ භික්ඛුනියො වා කතොකාසා දස්සනකාමානං සුලභදස්සනං භවිස්සන්තී’ති.

कोणत्या दोन कारणांना पाहून भगवंतांनी विहारदान अनुमत केले? विहारदान हे सर्व बुद्धांनी वर्णिलेले, अनुमत केलेले, स्तुती केलेले आणि प्रशंसिलेले आहे. विहारदान देऊन देव आणि मनुष्य हे जन्म, जरा, व्याधी आणि मृत्यूपासून मुक्त होतील. विहार असल्यावर भिक्खू किंवा भिक्खुणी यांना अवकाश प्राप्त होईल आणि दर्शन इच्छिणाऱ्यांना त्यांचे दर्शन सुलभ होईल.

ද්වෙ අථවසෙ පටිච්ච සබ්බබුද්ධා අත්තනා නිම්මිතං චතුපච්චයං න පරිභුඤ්ජන්ති? අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො සථා’ති බහූ දෙවමනුස්සා චතුපච්චයං දත්වා දුක්ඛා මුච්චිස්සන්ති. බුද්ධා පටිහාරියං කවා ජීවිතවුත්තිං පරියෙසන්තී’ති පරූපවාදලොපනථඤ්චාති.

कोणत्या दोन कारणांमुळे सर्व बुद्ध स्वतः निर्माण केलेल्या चतुःप्रत्ययांचा उपभोग घेत नाहीत? 'शास्ता हे सर्वश्रेष्ठ दक्षिणेस पात्र आहेत' असे मानून अनेक देव आणि मनुष्य चतुःप्रत्यय देऊन दुःखातून मुक्त होतील. आणि 'बुद्ध प्रातिहार्य करून उपजीविका शोधतात' या परनिंदेचे निवारण करण्यासाठी.

ද්වෙ අකම්මජා අහෙතුජා අනුතුජා? ආකාසො නිබ්බානඤ්චා’ති

कोणत्या दोन गोष्टी अकर्मज, अहेतुज आणि अनृतुज आहेत? आकाश आणि निर्वाण.

ද්වෙ අථවසෙ සම්පස්සමානෙන වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා ද්වෙ පුත්තා දින්නා? දානපථොව මෙ න පරිහායිස්සති, ඉමෙ කුමාරා මූලජලාහාරභුඤ්ජනදුක්ඛතො මුචචිස්සන්තී’ති.

कोणत्या दोन कारणांना पाहून राजा वेस्संतराने आपल्या दोन पुत्रांचे दान केले? 'माझा दानमार्ग नष्ट होणार नाही' आणि 'हे कुमार कंदमुळे व पाणी खाण्याच्या दुःखातून मुक्त होतील'.

උදකස්ස ද්වෙ ගුණා නිබ්බානං අනුප්පවිට්ඨා? සීතලභාවො, පීතස්ස ඝම්මවිනයනභාවො චා’ති.

पाण्याचे कोणते दोन गुण निर्वाणात समाविष्ट आहेत? शीतलता आणि प्यायल्यावर उष्णता दूर करणे.

අසතියා අජානනෙන චා’ති ද්වීහි කාරණෙහි ආපත්තිං ආපජ්ජන්තී’ති ඡ දුකා ආගතා.

अस्मृती आणि अज्ञान या दोन कारणांमुळे भिक्खू आपत्तीला प्राप्त होतात - हे सहा 'द्विक' आले आहेत.

සීතෙන උණ්හෙන අතිභොජනෙනා’ති තීහි ආකාරෙහි පිත්තං කුප්පති.

थंडी, उष्णता आणि अतिभोजन या तीन कारणांमुळे पित्त प्रकोपित होते.

සීතෙන උණ්හෙන අන්නාපානෙන චා’ති තහී ආකාරෙහි සෙම්හං කුප්පති.

थंडी, उष्णता आणि अन्न-पाण या तीन कारणांमुळे कफ प्रकोपित होतो.

බුද්ධවංසතාය ධම්මගරුකතාය භික්ඛුභුමිමහන්තතායා’ති තීහි කාරණෙහි පාතිමොක්ඛං පටිච්ඡන්නං කාරාපෙති.

बुद्धवंशामुळे, धम्माच्या आदरामुळे आणि भिक्खू भूमीच्या महानतेमुळे - या तीन कारणांमुळे पातिमोक्ख गुप्त ठेवले जाते.

අගදස්ස තයො ගුණා නිබ්බානං අනුප්පවිට්ඨා? ගිලානකානං පරිසරණං රොගවිනාසනං අමතකරණන්ති.

औषधाचे कोणते तीन गुण निर्वाणात समाविष्ट आहेत? आजारी लोकांचे रक्षण करणे, रोगाचा नाश करणे आणि अमृतत्व प्रदान करणे.

මණිරතනස්ස තයො ගුණා නිබ්බානං අනුප්පවිට්ඨා? සබ්බකාමදදං නහාසකරං උජ්ජොතථකරන්ති.

मणिरत्नाचे कोणते तीन गुण निर्वाणात समाविष्ट आहेत? सर्व इच्छा पूर्ण करणे, आल्हाददायक असणे आणि प्रकाश देणे.

රතනචදනස්ස තයො ගුණා? වණ්ණසම්පන්නො ගධසම්පන්නො රසසම්පන්නො’ති සත්ත තිකා වුත්තා.

रत्नचंदनाचे कोणते तीन गुण आहेत? वर्णसंपन्न, गंधसंपन्न आणि रससंपन्न - हे सात 'त्रिक' सांगितले आहेत.

සප්පිමණ්ඩස්ස තයො ගුණා? වණ්ණසමපන්නො, ගධසම්පන්නො, රසසම්පන්නො’ති සත්තතිකා වුත්තා දිට්ඨධම්මඵාසුවිහාරතාය අනවජ්ජගුණබහුලතායඅසෙසඅරියවීථිභාවතො සබ්බබුද්ධපසථතායාති ඉමෙ චත්තාරො අථවසෙ සම්පස්සමානා බුද්ධා පටිසල්ලානං සෙවන්ති.

तूपमंडाचे कोणते तीन गुण आहेत? वर्णसंपन्न, गंधसंपन्न आणि रससंपन्न - हे सात त्रिक सांगितले आहेत. या जन्मात सुखाने विहरण्यासाठी, निर्दोष गुणांच्या बहुलतेसाठी, संपूर्ण आर्यमार्गाच्या स्वरूपासाठी आणि सर्व बुद्धांनी प्रशंसिलेले असल्यामुळे - या चार कारणांना पाहून बुद्ध एकांताचे सेवन करतात.

නින්නතාය ද්වාරතාය චිණ්ණතාය සමුදාචරිතත්තාති චතුහි ආකාරෙහි මනොවිඤ්ඤාණං ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙ අනුපවත්තති.

प्रवणता, द्वारभाव, सवय आणि आचरण या चार कारणांमुळे मनोविज्ञानाचा द्विपंचविज्ञानामध्ये अनुप्रवृत्ती होते.

කම්මවසෙන යොනිවසෙන කුලවසෙන ආයාචනවසෙනා’ති චතුන්නං සන්නිපාතානං වසෙන ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොති.

कर्म, योनी, कूळ आणि प्रार्थना या चार घटकांच्या संयोगामुळे गर्भाची अवक्रांती (प्रवेश) होते.

අදිට්ඨන්තරායො, උද්දිස්සකතස්ස අන්තරායො, උපක්ඛටන්තරායො පරිභොගන්තරායො’ති චත්තාරො අන්තරායා තෙසු අදිට්ඨන්තරායො භගවතො අථි, සෙසා තයො නථි, උද්දිස්සකතස්ස බ්‍යාමප්පභාය සබ්බඤ්ඤුතඤාණස්ස ජීවිතස්ස චා’ති චතුන්නං අන්තරායාභාවා.

अदृष्ट अंतराय, उद्दिष्ट अंतराय, उपकृत अंतराय आणि परिभोग अंतराय हे चार अंतराय आहेत. त्यापैकी अदृष्ट अंतराय भगवंतांना आहे, उर्वरित तीन नाहीत; कारण उद्दिष्ट, व्यामप्रभा, सर्वज्ञता ज्ञान आणि जीवित या चार गोष्टींना अंतराय नसतो.

අබ්භා, මහිකා, මෙඝො, රාහු චා’ති චත්තාරො සූරියරොගා සමුද්දසස චත්තාරො ගුණා? කුණපෙහි අසංවාසියභාවො, නදීහි අපූරණතා, මහාභුතාවාසතා, විචිත්තපුප්ඵසමාකිණ්ණතා’ති.සත්ත චතුක්කා වුත්තා.

ढग, धुके, मेघ आणि राहू हे सूर्याचे चार रोग आहेत. समुद्राचे चार गुण कोणते? प्रेतांशी एकत्र न राहणे, नद्यांनी न भरणे, महाभूतांचे निवासस्थान असणे आणि विविध प्रकारच्या फुलांनी (रत्नांनी) युक्त असणे - हे सात 'चतुष्क' सांगितले आहेत.

5. භුමිමහන්තතා, පරිසුද්ධවිමලතා, පාපෙහිඅසංවාසියතා, දුප්පටිවිජ්ඣතා, බහුවිධසංවරරක්ඛියතා’ති සාසනස්ස ඉමෙ අතුල්‍යා පඤ්ච ගුණා වත්තන්ති පකාසන්ති.

५. भूमीची विशालता, परिशुद्धता व विमलता, पापांशी एकत्र न राहणे, दुर्बोधता आणि अनेक प्रकारच्या संवरांनी रक्षिलेले असणे - शासनाचे हे पाच अतुलनीय गुण टिकून आहेत आणि प्रकाशत आहेत.

භොජනස්ස පඤ්ච ගුණා නිබ්බානං අනුප්පවිට්ඨා? අච්චුග්ගතතා, අචලතා දුරධිරොහණතා බීජාරූහණතා කොපානුනයවිවජ්ජනතා’ති.

भोजनाचे (पर्वताचे) कोणते पाच गुण निर्वाणात समाविष्ट आहेत? अत्यंत उच्चता, अचलता, चढण्यास कठीण असणे, बीजाचे अंकुरित होणे आणि राग व अनुनय यांचा त्याग करणे.

ආහච්චපදෙන රසෙන ආචරියවංසතාය අධිප්පායාකාරතාය ඤාණුත්තරතායා’ති ඉමෙහි පඤ්චගුණෙහි අථො පටිග්ගහෙතබ්බො චා’ති චත්තාරො පඤ්චකා වුත්තා.

आहच्चपद (स्पष्ट शब्द), रस (अर्थ/चव), आचार्यवंश (आचार्यांची परंपरा), अभिप्रायाकार (हेतूचा प्रकार) आणि ज्ञानोत्तरता (ज्ञानाची श्रेष्ठता) या पाच गुणांमुळे आणि तसेच 'स्वीकार केला पाहिजे' यासह चार पंचक (पाचचे गट) सांगितले आहेत.

6. සෙනාපති, පුරොහිතො, අක්ඛදස්සො, භණ්ඩාගාරිකො, ඡත්තගාහො, ඛග්ගගාහො අමච්චො’ති ඡ අමච්චා ගණීයන්ති. වෙපුල්ලො රාජගහියානං බුද්ධො අග්ගො පවුච්චතී’ති ඡ අග්ගා. මාණවගාමිකදෙවපුත්තෙන වුත්තගාථා නාගසෙනෙන ආහරිවා වුත්තා.

६. सेनापती, पुरोहित, अक्षदर्शक (न्यायाधीश), भांडागारिक (कोषाध्यक्ष), छत्रधारक आणि खड्गधारक अमात्य - हे सहा अमात्य (मंत्री) मोजले जातात. 'राजगृहातील पर्वतांमध्ये वेपुल्ल पर्वत श्रेष्ठ आहे आणि सर्व प्राण्यांमध्ये बुद्ध श्रेष्ठ म्हटले जातात' - हे सहा श्रेष्ठ आहेत. माणवगामिक देवपुत्राने म्हटलेली गाथा नागसेनांनी उद्धृत करून सांगितली आहे.

වාතිකො, පිත්තිකො, සෙම්හිකො, දෙවතූපසංහාරතො, සමුදාචිණ්ණතො, පුබ්බනිමිත්තතො’ති ඡ ජනා සුපිනංපස්සන්තී’ති තයො ඡක්කා වුත්තා.

वातप्रकृतीचा, पित्तप्रकृतीचा, कफप्रकृतीचा, देवतेच्या प्रभावाने, सततच्या अनुभवाने (सवयीने) आणि पूर्वनिमिताने (भविष्यातील संकेताने) - हे सहा प्रकारचे लोक स्वप्न पाहतात; असे तीन षट्क (सहाचे गट) सांगितले आहेत.

7. පුථුජ්ජනචිත්තං, සොතාපන්නචිත්තං, සකදාගාමිචිත්තං, අනාගාමිචිත්තං, අරහන්තචිත්තං, පච්චෙකබුද්ධචිත්තං, සම්මාසම්බුද්ධචිත්තන්ති සත්ත චිත්තවිමුත්තියො.

७. पृथग्जन-चित्त, सोतापन्न-चित्त, सकदागामी-चित्त, अनागामी-चित्त, अरहंत-चित्त, प्रत्येकबुद्ध-चित्त आणि सम्यक्संबुद्ध-चित्त, या सात चित्तविमुक्ती आहेत.

නාරදො, ධම්මන්තරී, අංගීරසො, කපිලො, කණ්ඩරග්ගිසාමො, අතුලො, පුබ්බකච්චායනො’ති සත්ත ආචරියා ඔවාදකාරකා.

नारद, धन्वंतरी, अंगीरस, कपिल, कंडरग्गीसाम, अतुल आणि पूर्वकात्यायन - हे सात उपदेश करणारे आचार्य आहेत.

‘‘ජිඝච්ඡාය, පිපාසාය, අහිනා දට්ඨො, විසෙන ච,අග්ගී-උදක-සත්තීහි අකාලෙ තත්ථ මිය්‍යතී’’ති;

भूकेने, तहानेने, सर्पदंशाने, विषाने, अग्नीने, पाण्याने आणि शस्त्राने मनुष्य तेथे अकाली मृत्यू पावतो.

ඉමෙ සත්ත ජනා අකාලමරණිකා නාමා’ති තයො සත්තකා වුත්තා.

हे सात लोक 'अकालमरण पावणारे' म्हणून ओळखले जातात; असे तीन सप्तक (सातचे गट) सांगितले आहेत.

8. විසමං සභයං …පෙ… අට්ඨෙතෙ පරිවජ්ජියා’ති ඉමානි අට්ඨට්ඨානානි පණ්ඩිතෙහි පරිවජ්ජනීයානීති පරිවජ්ජනීයට්ඨානට්ඨකං නාම.

८. 'विषम, भययुक्त... इत्यादी आठ गोष्टी वर्ज्य कराव्यात' - पंडितांनी वर्ज्य करण्यायोग्य असलेल्या या आठ स्थानांना 'वर्जनीयस्थान-अष्टक' असे म्हणतात.

රත්තොදුට්ඨො …පෙ… එතෙ අථවිනාසකා’ති ඉදං අථවිනාසකට්ඨකං නාම.

'रागाने अंध झालेला, द्वेषाने दूषित झालेला... इत्यादी हे अर्थविनाशक (कल्याण नष्ट करणारे) आहेत' - याला 'अर्थविनाशक-अष्टक' असे म्हणतात.

වසෙන යසපුච්ඡාහි …පෙ… තෙසං බුද්ධි පභිජ්ජතී’ති ඉදං බුද්ධිවිසදකරණට්ඨකං නාම.

'वशतेने, यशाच्या प्रश्नांनी... इत्यादी त्यांची बुद्धी प्रगल्भ (स्पष्ट) होते' - याला 'बुद्धिविशदीकरण-अष्टक' असे म्हणतात.

කාලං දෙසං දීපං කුලං ජනෙත්තිමායුං මාසං නෙක්ඛම්මං විලොකෙතී’ති ඉදං බොධිසත්තෙන විලොකියට්ඨකං නාම.

काळ, देश, द्वीप, कुल, जननी (माता), आयुष्य, महिना आणि नैष्क्रम्य (गृहत्याग) यांचे अवलोकन करणे - याला बोधिसत्त्वांचे 'अवलोकन-अष्टक' असे म्हणतात.

‘‘වික්කයානාගතමග්ගො තිථං තීරං ආයුථිරං;

අනාගතං කුසලංවා’ති අට්ඨට්ඨානා විලොකියා’’ති;

विक्री, न आलेला मार्ग (भविष्यातील मार्ग), तीर्थ (घाट), तीर (काठ), आयुष्याची स्थिरता, आणि भविष्य किंवा कुशल - ही आठ स्थाने अवलोकन करण्यायोग्य आहेत.

ඉදං අනාගතවිලොකියට්ඨකං නාම.

याला 'अनागत-अवलोकन-अष्टक' (भविष्यातील अवलोकनाचे अष्टक) असे म्हणतात.

‘‘වාණිජො හථිනාගො ච සාකටිකො නියාමකොභිසක්කො උත්තරසෙතු භික්ඛු චෙව ජිනඞ්කුරො,එතෙ අට්ඨ අනාගතෙ අට්ඨ ජනා විලොකියා’’ති;

व्यापारी, हत्ती (हस्तिराज), गाडीवान, नावाडी (नाविक), वैद्य, पूल बांधणारा, भिक्खू आणि जिनंकुर (बोधिसत्त्व) - हे आठ लोक भविष्यात अवलोकन करणारे आहेत.

ඉදං විලොකියට්ඨකං නාම.

याला 'अवलोकन-अष्टक' असे म्हणतात.

රත්තො දුට්ඨො’ච මූළ්හො ච මානී ලුද්ධො තථා’ලසො රාජා ච ඝාතකා අට්ඨ නාගසෙනෙන දෙසිතා’තිඉදං ඝාතකට්ඨකං නාම.

रागी (आसक्त), द्वेषी, मोही (भ्रमित), मानी (अहंकारी), लोभी, आळशी, राजा आणि घातक (हिंसक) - हे आठ घातक नागसेनांनी सांगितले आहेत; याला 'घातक-अष्टक' असे म्हणतात.

වාත පිත්තෙන සෙම්හෙන …පෙ… අකාලෙ තථ විය්‍යතී’ති ඉදං අකාලමරණකාරණට්ඨකං නාම.

'वात, पित्त, कफ... इत्यादींमुळे मनुष्य तेथे अकाली मृत्यू पावतो' - याला 'अकालमरण-कारण-अष्टक' असे म्हणतात.

න වා අථො අනුසාසිතබ්බො, න රාගුපසංහිතං චිත්තං න දොසූපසංහිතං චිත්තං න මොහූපසංහිතං චිත්තං උපට්ඨාපෙතබ්බං, දාසකම්මකරපොරිසෙසු නීචවුත්තිනා භවිතබ්බං, කායිකවාචසිකං සුට්ඨු රක්ඛිතබ්බං, ඡළිද්‍රියානි සුට්ඨූ රක්ඛිතබ්බානි, මෙත්තාභාවනාය මානසං උපට්ඨාපෙතබ්බන්ති ඉදං රඤ්ඤා මිලිදෙන සමාදින්නං වත්තට්ඨකං නාම.

दुसऱ्यांवर विनाकारण शासन करू नये, रागाने (आसक्तीने) युक्त चित्त उत्पन्न होऊ देऊ नये, द्वेषाने युक्त चित्त उत्पन्न होऊ देऊ नये, मोहाने युक्त चित्त उत्पन्न होऊ देऊ नये, दास, कामगार आणि सेवकांशी नम्रतेने वागावे, कायिक व वाचिक कर्मांचे चांगले रक्षण करावे, सहा इंद्रियांचे चांगले रक्षण करावे आणि मनामध्ये मैत्रीभावनेची स्थापना करावी - राजा मिलिंदाने स्वीकारलेल्या या व्रतांना 'व्रत-अष्टक' असे म्हणतात.

පුප්ඵාපණං ගධාපනං ඵලාපණං අගදාපණං ඔසධාපණං අමතාපණං රතනාපණං සබ්බාපණන්ති ඉදං ආපණට්ඨකං නාමා’ති. දස අට්ඨකා වුත්තා.

पुष्प-दुकान (फुलांचे दुकान), गंध-दुकान (सुगंधी द्रव्यांचे दुकान), फल-दुकान (फळांचे दुकान), अगद-दुकान (विषनाशक औषधांचे दुकान), औषध-दुकान, अमृत-दुकान, रत्न-दुकान आणि सर्ववस्तू-दुकान - याला 'आपण-अष्टक' (दुकान-अष्टक) असे म्हणतात. अशा प्रकारे दहा अष्टक (आठचे गट) सांगितले आहेत.

9.’රත්තො දුට්ඨො ච මූළ්හො ච …පෙ… ඛිප්පං භවති පාකටන්ති’ ඉදං ඉත්තරනවකං නාම.

९. 'रागी, द्वेषी आणि मोही... इत्यादी लवकरच प्रकट होतात' - याला 'इत्तर-नवक' (अल्प-नवक) असे म्हणतात.

නවානුපුබ්බවිහාරසඞ්ඛාතධම්මානුමජ්ජජනවකන්ති ද්වෙ නවකා වුත්තා.

नऊ अनुपूर्वविहार नावाच्या धर्मांचे मनन करणारे नवक - असे दोन नवक (नऊचे गट) सांगितले आहेत.

10.

१०.

’සඞ්ඝසමුසුඛො දුක්ඛි ධම්මාධිපතිකොපි ච

संघाच्या सुखात सुखी आणि दुःखात दुःखी असणारा, धम्मालाच आपला अधिपती मानणारा,

සංවිභාගී යථාථාමං ජිනචක්කාභිවඩ්ඪකො

आपल्या क्षमतेनुसार दानधर्म करणारा (वाढून घेणारा), जिनचक्राची (बुद्धांच्या शासनाची) वृद्धी करणारा,

සම්මදිට්ඨිපුරක්ඛාරො අනඤ්ඤසථුකො තථා

सम्यक् दृष्टीला पुढे ठेवणारा (प्राधान्य देणारा) आणि इतर कोणालाही आपला शास्ता (गुरू) न मानणारा,

සුරක්ඛො කායකම්මාදි සමග්ගාභිරතොපි ච

कायिक कर्मादींचे उत्तम रक्षण करणारा आणि एकतेमध्ये (सामंजस्यात) रममाण होणारा,

අකුභො න චරෙ චක්කෙ බුද්ධාදිසරණඞ්ගතො

कुटिलतेने न वागणारा, बुद्ध आदींच्या (बुद्ध, धम्म, संघ) चरणी शरण गेलेला,

දස උපාසකගුණා නාගසෙනෙන දෙසිතා’ති

हे उपासकाचे दहा गुण नागसेनांनी सांगितले आहेत.

ඉදං උපාසකගුණදසකං නාම.

याला 'उपासकगुण-दशक' असे म्हणतात.

ගඞ්ගා යමුනා අචිරවතී සරභු මහී සිධු සරස්සතී වෙත්‍රවතී විතථා චදභාගා’තී ඉදංනදිදසකං නාම.

गंगा, यमुना, अचिरवती, सरभू, मही, सिंधू, सरस्वती, वेत्रवती, वितथा आणि चंद्रभागा - याला 'नदी-दशक' असे म्हणतात.

සීතං උණ්හං ජිඝච්ඡා පිපාසා උච්චාරො පස්සාවො ථිනමිද්ධං ජරා බ්‍යාධි මරණන්ති ඉදං කායානුවත්තකදසකං නාම.

थंडी, उष्णता, भूक, तहान, मलविसर्जन, मूत्रविसर्जन, आळस-गुंगी (स्त्यान-मिद्ध), जराजर्जरता (वृद्धत्व), व्याधी (आजारपण) आणि मरण - याला 'कायानुवर्तक-दशक' (शरीराच्या नैसर्गिक धर्मांचे दशक) असे म्हणतात.

බුද්ධෙ සගාරවො, ධම්මෙ සගාරවො, සඞ්ඝෙ සගාරවො, සබ්‍රහ්මචාරිසු සගාරවො, උද්දෙසපරිපුච්ඡාසු වායමති, සවණබහුලො හොති, භින්නසීලො’පි ආකප්පං උපට්ඨාපෙති, ගරහභයා කායිකවාචසිකඤ්චස්ස සුරක්ඛිතං හොති, පධානාභිමුඛං චිත්තං හොති, කරොන්තොපි පාපං පටිච්ඡන්නං ආචරතී’ති ඉදං ගිහිදුස්සීලාධිකගුණදසකං නාම.

बुद्धांविषयी आदर बाळगणारा, धम्माविषयी आदर बाळगणारा, संघाविषयी आदर बाळगणारा, सब्रह्मचाऱ्यांविषयी आदर बाळगणारा, उद्देश (पाठ) आणि परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे) यांमध्ये प्रयत्न करणारा, बहुश्रुत असणारा (ऐकण्यात तत्पर), शीलभंग झालेला असला तरीही योग्य आचरण ठेवणारा, निंदेच्या भयाने आपले कायिक व वाचिक कर्म सुरक्षित ठेवणारा, चित्त प्रधानांकडे (प्रयत्नांकडे) वळवणारा आणि पाप करतानाही ते लपवून (लज्जेने) करणारा - याला 'गृहस्थ-दुःशील-अधिकगुण-दशक' (शीलहीन गृहस्थाच्या अधिक गुणांचे दशक) असे म्हणतात.

අවජ්ඣකවචධාරණකො, ඉසිසාමඤ්ඤභණ්ඩලිඞ්ගධාරණකො, සඞ්ඝසමයමනුපවිට්ඨතාය බුද්ධධම්මසඞ්ඝරතනගතතාය පධානාලයනිකෙතවාසතාය ජිනසාසනෙ ධනපරියෙසනතො වරධම්මදෙසනතො ධම්මදීපගතිපරායණතාය’ අග්ගො බුද්ධො’ති එකන්තොජුදිට්ඨිතාය උපොසථසමාදානතො දක්ඛිණං විසොධෙතී’ති එකන්තොජුදිට්ඨිතාය උපොසථසමාදානතො දක්ඛිණං විසොධෙතී’ති එකන්තොජුදිට්ඨිතාය උපොසථසමාදානතො දක්ඛිණං විසොධෙතී’ති ඉදං දක්ඛිණාවසෙන දසකං නාම.

अवध्य कवच धारण करणारा, ऋषींच्या श्रमणवेषाचे चिन्ह धारण करणारा, संघामध्ये प्रविष्ट झाल्यामुळे, बुद्ध-धम्म-संघ या रत्नांच्या आश्रयाला गेल्यामुळे, प्रधान (प्रयत्न) आणि आलयाच्या (निलयाच्या) वासामुळे, जिनशासनात धनाचा शोध घेणारा, श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश करणारा, धम्मरूपी द्वीपाचा आश्रय घेणारा, 'बुद्ध श्रेष्ठ आहेत' अशी एकांत ऋजू दृष्टी (सम्यक् दृष्टी) बाळगणारा आणि उपोसथ समादानाने दक्षिणा (दान) शुद्ध करणारा - याला 'दक्षिणावश-दशक' असे म्हणतात.

අලග්ගනතා, නිරාලයතා, වාගො, පහාණං, අපුනරාවත්තිතා, සුඛුමතා, මහන්තතා, දුරනුබොධතා, දුල්ලභතා අසදිසතා, බුද්ධධම්මස්සා’ති ඉදං බොධිසත්තගුණදසකං නාම.

अनासक्ती (अलग्नता), निरालयता (आसक्तीरहितता), त्याग, प्रहाण (त्याग करणे), अपुनरावृत्ती (पुन्हा न परतणे), सूक्ष्मता, महानता, दुरनुबोधता (समजण्यास कठीण असणे), दुर्लभता आणि बुद्धधम्माची असदृशता (अतुलनीयता) - याला 'बोधिसत्त्वगुण-दशक' असे म्हणतात.

මජ්ජජදානං, සමජ්ජදානං, ඉථිදාං, අසභදානං, චිත්තකම්මදානං, විසදානං, සථදානං, සඞ්ඛලිකදානං, කුක්කුටසූකරදානං, තුලාකූට මානනකූටදානනන්ති ඉදං ලොකෙ අදානසම්මතදානං නාම.

मद्यदान, समाजदान (करमणुकीचे खेळ देणे), स्त्रीदान, वृषभदान, चित्रकर्मदान (कामोत्तेजक चित्रे देणे), विषदान, शस्त्रदान, साखळ्यांचे (बंधनांचे) दान, कोंबड्या व डुक्कर यांचे दान, आणि खोट्या तराजू व मापांचे दान - याला जगात 'अदानसंमत दान' (दान न मानले जाणारे दान) असे म्हणतात.

මාතා බධනං, පිතා බධනං, භරියා බධනං, පුත්තා බධනං, ඤාතී බධනං, මිත්තාබධනං, ධනං බධනං, ලාභසක්කාරොබධනං, ඉස්සරියං බධනං, පඤ්චකාමගුණා බධනන්ති ඉදං බධනදසකං නාම.

माता हे बंधन आहे, पिता हे बंधन आहे, पत्नी हे बंधन आहे, पुत्र हे बंधन आहे, ज्ञाती (नातेवाईक) हे बंधन आहे, मित्र हे बंधन आहे, धन हे बंधन आहे, लाभ आणि सत्कार हे बंधन आहे, ऐश्वर्य (सत्ता) हे बंधन आहे आणि पाच कामगुण हे बंधन आहेत - याला 'बंधन-दशक' असे म्हणतात.

විධවා ඉථි, දුබ්බලො පුග්ගලො, අමිත්තඤාතිපුග්ගලො, මහග්ඝසො, අනාචාරියකුලවාසී, පාපමිත්තො, ධනහීනො, ආචරියහීනො, කම්මහීනො, පයොගහීනො පුග්ගලො’ති ඉදං ඔඤාතබ්බපුග්ගලදසකං නාම.

विधवा स्त्री, दुर्बल व्यक्ती, मित्र व नातेवाईक नसलेली व्यक्ती, अतिखादाड व्यक्ती, आचार नसलेल्या कुळात राहणारी व्यक्ती, पापी मित्र असणारी व्यक्ती, धनहीन व्यक्ती, आचार्य नसलेली व्यक्ती, कर्महीन व्यक्ती आणि उद्योगहीन (प्रयत्नहीन) व्यक्ती - याला 'अवज्ञेय-व्यक्ती-दशक' (तुच्छ मानल्या जाणाऱ्या व्यक्तींचे दशक) असे म्हणतात.

දමෙ සමෙ ඛන්තිසංවරෙ යමෙ නියමෙ අක්කොධෙ විහිංසාය සච්චෙ සොචෙය්‍යෙ’ති දසට්ඨානෙසු සතතං චිත්තං පවත්තතී’ති ඉදං වෙස්සන්තරගුණදසකං නාමා’ති.

दम (इंद्रियनिग्रह), शम (चित्तशांती), क्षमा, संवर (संयम), यम, नियम, अक्रोध, अहिंसा, सत्य आणि शौच (शुद्धता) - या दहा स्थानांमध्ये ज्यांचे चित्त सतत कार्यरत असते, याला 'वेस्सन्तरगुण-दशक' असे म्हणतात.

එකාදස දසකා වුත්තා.

अकरा दशक सांगितले आहेत.

11. ආකාසස්ස එකාදස ගුණා නිබ්බානං අනුප්පවිට්ඨා? න ජායති, නජිය්‍යති, න මිය්‍යති, න චවති, න උප්පජ්ජති, දුප්පසය්හො, අචොරහරණො, අනිස්සිතො, විහඞ්ගගමනො, නිරාවරණො, අනන්තො’ති ඉදං ආකාසගුණකාදසකං නාම.

११. आकाशाचे अकरा गुण जे निर्वाणात अनुप्रविष्ट (समाविष्ट) आहेत, ते कोणते? ते जन्म घेत नाही, जीर्ण होत नाही, मरत नाही, च्युत होत नाही, उत्पन्न होत नाही, ते दुर्धर्ष (पराभूत करण्यास कठीण) आहे, चोरांकडून चोरले न जाणारे आहे, अनाश्रित आहे, विहंगगमन (पक्ष्यांच्या विहाराचा मार्ग) आहे, अनावृत (अडथळा नसलेले) आहे आणि अनंत आहे; याला 'आकाशगुण-एकादशक' असे म्हणतात.

සීලපාකාරං …පෙ… සතිපට්ඨානවීථිකන්ති ඉදං ධම්මනගරපරිවාරෙකාදසකං නාමා’ති ද්වෙ එකාදසකා වුත්තා.

शील-प्राकार (शीलाची भिंत) ...पे... सतिपट्ठान-वीथी (स्मृतीप्रस्थानाचा मार्ग) - याला 'धम्मनगर-परिवर-एकादशक' (धम्मनगराच्या परिवाराचे अकरा घटक) असे म्हणतात. अशा प्रकारे दोन एकादशक (अकराचे गट) सांगितले आहेत.

12. රත්තො රාගවසෙන අපචිතිං න කරොති, දුට්ඨො දොසවසෙන, මූළ්හො මොහවසෙන, උන්නළොමානවසෙන, නිග්ගුණො අවිසෙසතාය, අතිථද්ධො අතිසෙධතාය, හීනො හීනභාවතාය,වචනකරො අනිස්සරතාය, පාපො කදරියතාය, දුක්ඛාපිතො දුක්ඛාපිතතාය, ලුද්ධො ලොභවසෙන, ආයූහිතො අථසාධනවසෙන අපචිතිං න කරොතීති ඉදං අපචිතිඅකාරකපුග්ගලද්වාදසකං නාම එකමෙව ආගතං.

१२. रागाने रंजलेला मनुष्य रागाच्या वशतेमुळे आदर करत नाही; द्वेषयुक्त मनुष्य द्वेषाच्या वशतेमुळे, मोहग्रस्त मनुष्य मोहाच्या वशतेमुळे, उद्धट मनुष्य मानाच्या (अहंकाराच्या) वशतेमुळे, निर्गुणी मनुष्य विशेष गुणांच्या अभावामुळे, अत्यंत ताठर मनुष्य अति-ताठरतेमुळे, हीन मनुष्य हीनभावामुळे, आज्ञाधारक मनुष्य पराधीनतेमुळे (स्वातंत्र्य नसल्यामुळे), पापी मनुष्य कृपणतेमुळे (कंजूषपणामुळे), पीडित मनुष्य पीडित अवस्थेमुळे, लोभी मनुष्य लोभाच्या वशतेमुळे आणि धडपड करणारा मनुष्य केवळ अर्थसाधनाच्या वशतेमुळे आदर करत नाही; याला 'अपचिती-अकारक-पुद्गल-द्वादशक' (आदर न करणाऱ्या बारा व्यक्तींचा गट) असे म्हणतात, जे एकच आले आहे.

13. පංසුකූලිකඞ්ගං තෙචීවරිකඞ්ගං පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං සපදානචාරිකඞ්ගං එකාසනිකඞ්ගං පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගං ඛලුපචඡාභත්තිකඞ්ගං ආරඤ්ඤිකඞ්ගං රුක්ඛමූලිකඞ්ගං අබ්භොකාසිකඞ්ගං සොසානිකඞ්ගං යථාසථතිකඞ්ගං නෙසජජිකඞ්ගන්ති ඉදං ධුතඞ්ගතෙරසකං නාම එකමෙව.

१३. पांसुकूलिकंग (पांसुकूल धारण करण्याचे अंग), तेचीवरिकंग (तीन चिवरे धारण करण्याचे अंग), पिंडपातिकंग (पिंडपाताने उपजीविका करण्याचे अंग), सपदानचारिकंग (सलग घरांतून भिक्षाटन करण्याचे अंग), एकासनिकंग (एकाच आसनावर भोजन करण्याचे अंग), पत्तपिंडिकंग (पात्रातच भोजन करण्याचे अंग), खलुपच्छाभत्तिकंग (भोजनोत्तर पुन्हा न खाण्याचे अंग), आरण्यिकंग (अरण्यात राहण्याचे अंग), रुक्खमूलिकंग (वृक्षाच्या मुळाशी राहण्याचे अंग), अब्भोकासिकंग (उघड्या जागेत राहण्याचे अंग), सोसानिकंग (स्मशानात राहण्याचे अंग), यथासंथतिकंग (मिळेल त्या आसनावर समाधान मानण्याचे अंग) आणि नेसज्जिकंग (केवळ बसून राहण्याचे/न झोपण्याचे अंग) - याला 'धुतांग-तेरसक' (तेरा धुतांगांचा गट) असे म्हणतात, जे एकच आहे.

14. චුද්දසබුද්ධඤාණවසෙන චුද්දසකං වෙදිතබ්බං.

१४. चौदा बुद्धज्ञानांच्या द्वारे 'चौदाचा गट' (चोद्दासक) समजावा.

16. අලඞ්කාරපළිබොධො, මණ්ඩනපළිබොධො, තෙලමක්ඛනපළිබොධො, වණ්ණපළිබොධො, මාලාපළිබොධො, ගධපළිබොධො, වාසපළිබොධො, හරීටකිපළිබොධො, ආමලකපළිබොධො, රඞ්ගපළිබොධො, බධනපළිබොධො, කොච්ඡපළිබොධො, කප්පකපළිබොධො, විජටනපළිබොධො, ඌකාපළිබොධො, කෙසෙසු ලූයන්තෙසු සොචන්ති කිලමන්ති පරිදෙවන්ති උරත්තාළිං කදන්ති සම්මොහං ආපජ්ජන්තීති ඉදං කෙසපළිබොධසොළකං.

१६. अलंकाराचा अडथळा (अलंकार-पळिबोध), प्रसाधनाचा अडथळा, तेल लावण्याचा अडथळा, रंग लावण्याचा अडथळा, पुष्पमाला धारण करण्याचा अडथळा, गंधाचा अडथळा, सुवासिक द्रव्यांचा अडथळा, हिरड्याचा अडथळा, आवळ्याचा अडथळा, रंगाचा अडथळा, केस बांधण्याचा अडथळा, कंगव्याचा अडथळा, न्हाव्याचा अडथळा, जटा सोडवण्याचा अडथळा, उवांचा अडथळा, आणि केस गळू लागल्यावर (किंवा कापले जात असताना) शोक करणे, कष्टी होणे, विलाप करणे, छाती बडवून रडणे व संमोहित होणे - याला 'केस-पळिबोध-सोळसक' (केसांच्या सोळा अडथळ्यांचा गट) असे म्हणतात.

තිරච්ඡනගතො පෙතො මිච්ඡාදිට්ඨිතො කුහකො මාතුඝාතකො පිතුඝාතකො අරහන්තඝාතකො ලොහිතුප්පාදකො සඞ්ඝභෙදකො තිථියපක්කන්තකො ථෙය්‍යසංවාසකො භික්ඛුනීදූසකො තෙරසන්නං ගරුකාපත්තීනං අඤ්ඤතරං ආපජ්ජිවා අවුට්ඨිතො පණ්ඩකො, උභතොබ්‍යඤ්ජනකො, ඌනසත්තවස්සකො’ති ඉදං අධම්මාභිසමයපුග්ගලසොළසකන්තී ද්වෙ සොළසකා වුත්තා.

तिर्यक योनीतील प्राणी (पशू), प्रेत, मिथ्यादृष्टी असलेला, ढोंगी, मातृघातक, पितृघातक, अर्हतघातक, बुद्धांच्या शरीरातून रक्त काढणारा, संघभेदक, इतर पंथात गेलेला (तीर्थक-पक्कांतक), चोरून संघात राहणारा, भिक्षुणीला दूषित करणारा, तेरा गुरु-आपत्तींपैकी (संघादिसेस) कोणत्याही एका आपत्तीत पडलेला आणि त्यातून मुक्त न झालेला, नपुंसक (पंडक), उभयव्यंजनक आणि सात वर्षांपेक्षा कमी वयाचा बालक - याला 'अधम्माभिसमय-पुद्गल-सोळसक' (धम्माचा साक्षात्कार करण्यास अपात्र असलेल्या सोळा व्यक्तींचा गट) असे म्हणतात. अशा प्रकारे दोन सोळसक (सोळाचे गट) सांगितले आहेत.

17. අභිජානතො සති උප්පජ්ජති කටුමිකාය, ඔළාරිකවිඤ්ඤාණතො හිතවිඤ්ඤාණතො අහිතවිඤ්ඤාණතො සභාගනිමිත්තතො වීසභාගනිමිත්තතො කථාභිඤඤාණතො ලක්ඛණතො සරණතො මුද්දතො ගණනාතො ධාරණතො භාවනතො පොත්ථකනිබධනතො උපනික්ඛෙපතො අනුභුතතො සති උප්පජ්ජතීති ඉදං සතිඋප්පජ්ජනාකාරසත්තරසකං එකමෙව.

१७. अभिज्ञानामुळे (विशेष ज्ञानामुळे) स्मृती उत्पन्न होते, कटुमिका (पूर्वीच्या संकेतामुळे), स्थूल विज्ञानामुळे, हितकारक विज्ञानामुळे, अहितकारक विज्ञानामुळे, समान निमित्तामुळे, असमान निमित्तामुळे, संभाषणाच्या ज्ञानामुळे, लक्षणावरून, स्मरणावरून, मुद्रेवरून, गणनेवरून, धारणेवरून, भावनेमुळे, ग्रंथबद्ध करण्यामुळे, उपनिक्षेपामुळे (ठेवलेल्या वस्तूवरून) आणि पूर्वी अनुभवलेल्या गोष्टीवरून स्मृती उत्पन्न होते; याला 'सति-उप्पज्जन-आकार-सत्तरसक' (स्मृती उत्पन्न होण्याच्या सतरा प्रकारांचा गट) असे म्हणतात, जे एकच आहे.

18. අට්ඨාරසබුද්ධධම්මවසෙන අට්ඨාරසකං වෙදිතබ්බං.

१८. अठरा बुद्धधम्मांच्या द्वारे 'अठराचा गट' (अट्ठाठसक) समजावा.

19. සුති සුමුති සංඛ්‍යයොගා ඤායවෙසෙසිකා ගණිතා ගධබ්බා තිකිච්ඡා චතුබ්බෙදා පුරාණා ඉතිහාසජොතිසා මායා හෙතු මන්තනා යුද්ධා ඡදසා බුද්ධවචනෙන එකූනවීසතීති ඉදං රඤ්ඤො සික්ඛිතසථෙකූනවිසතිකං.

१९. श्रुती, स्मृती, सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, गणित, गंधर्वविद्या (संगीत), चिकित्सा (वैद्यकशास्त्र), चार वेद, पुराणे, इतिहास, ज्योतिष, माया (इंद्रजाल), हेतू (तर्कशास्त्र), मंत्रविद्या, युद्धकला, छंदशास्त्र आणि बुद्धवचन - हे एकोणीस आहेत; याला 'राजाचे शिकलेले एकोणीस शास्त्रे' (राज्ञो सिक्खितसत्थ-एकोनवीसतिक) असे म्हणतात.

22. අග්ගො යමො සෙට්ඨො නියමො හාරො විහාරො සංයමො සංවරො ඛන්ති සොරච්චං එකන්තචරියා එකත්තාභිරති පටිසල්ලානං හිරි ඔත්තප්පං වීරියං අප්පමාදො සික්ඛාපදානං උද්දෙසො පරිපුච්ඡා සීලාදිඅභිරති නිරාලයතා සික්ඛාපදපාරිපූරිතාති බාවීසතිසමණකරණා ධම්මා කාසාවධාරණං භණ්ඩුභාවො චා’ති ද්වෙ ලිඞ්ගානි පක්ඛිපිවා වදනකාරණගුණබාවීසතිකං.

२२. अग्र (श्रेष्ठत्व), यम, श्रेष्ठत्व, नियम, हार (धारण करणे), विहार, संयम, संवर, क्षंती (सहनशीलता), सोरच्च (सौजन्य), एकांतचर्या, एकांतात रममाण होणे, प्रतिसंलयन (एकांत ध्यान), हिरी (लज्जा), ओत्तप्प (पापभीरुता), वीर्य (प्रयत्न), अप्पमाद (सतर्कता), शिक्षापदांचा उद्देश (पाठ करणे), परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे), शीलादींमध्ये अभिरती, निरालयता (अनासक्ती) आणि शिक्षापदांची परिपूर्ती - हे बावीस श्रमण बनवणारे धर्म आहेत; आणि काषाय वस्त्र धारण करणे व मुंडण करणे ही दोन चिन्हे मिळवून, वंदन करण्याचे कारण असणारे बावीस गुण (वंदनकारणगुण-बावीसतिक) होतात.

25. ආරක්ඛා සෙවනා චෙව පමත්තප්පමත්තා තථා සෙය්‍යාවකාසො ගෙලඤ්ඤං භොජනං ලබ්භකඤ්චෙව විසෙසො ච විජානියා පත්තභත්තං සංවිභජෙ අස්සාසො ච පටිචාරො ගාමවිහරං චාරා බෙ සල්ලාපො පන කාතබ්බො ඡිද්දං දිස්වා ඛමෙය්‍ය ච සක්කච්චාඛණ්ඩකාරී ද්වෙ අරහස්සාසෙසකාරි ද්වෙ ජනෙය්‍ය ජනකං චිත්තං වඩ්ඪිචිතතං ජනෙය්‍ය ච සික්ඛාබලෙ ඨපෙය්‍ය නං මෙත්තං චිත්තඤ්ච භාවයෙ. න ජහෙ අපදාය ච කරණීයෙ ච උස්සුකං පග්ගහෙ ඛලිකං ධම්මෙ. ඉති පංචවීස ගුණාමිලිදෙන පකාසිතා’ති ඉදං අන්තෙවාසිකම්හි ආචරියෙන කතගුණපංචවීසතිකං

२५. रक्षण करणे, सेवा करणे, प्रमादी व अप्रमादी यांच्याकडे लक्ष देणे, शय्या व निवासस्थान देणे, आजारपणात औषधोपचार करणे, भोजन देणे, जे काही लाभेल ते देणे, विशेष गोष्टी जाणून घेणे, पात्रातील अन्नाचा विभाग करणे (वाटून घेणे), आश्वासन देणे, परिचर्या करणे, गावात विहार करणे, चारित्र्य राखणे, संभाषण करणे, दोष पाहून क्षमा करणे, आदरपूर्वक आणि अखंडपणे कार्य करणे (हे दोन), रहस्य न लपवणे आणि सर्व काही सांगणे (हे दोन), उत्पादक चित्त निर्माण करणे, वर्धमान चित्त निर्माण करणे, त्याला शिक्षणात स्थापित करणे, मैत्रीपूर्ण चित्ताची भावना करणे, संकटसमयी सोडून न देणे, कर्तव्यकर्मात उत्सुक असणे आणि धर्मात प्रगती करणे - अशा प्रकारे मिलिंदाने पंचवीस गुण प्रकाशित केले आहेत; याला 'आचार्यांनी अंतेवासिकावर (शिष्यावर) करावयाच्या पंचवीस गुणांचा गट' (अंतेवासिकम्ही आचरियेन कतगुण-पंचवीसतिक) असे म्हणतात.

කොධො උපනාහො මක්ඛො පලාසො ඉස්සා මච්ඡරියං මායා සාඨෙය්‍යං ථම්හො සාරම්හො මානො අතිමානො මදො පමාදො ථිනමිද්ධං නදි ආලස්‍යං පාපමිත්තතා රූපා සද්දා ගධා රසා ඵොට්ඨබ්බා බුධා පිපාසා අරතීති ඉදං චිත්තදුබ්බලීකරණධම්මපඤ්චවීසතිකන්ති ද්වෙ පඤ්චවීසතිකා වුත්තා.

क्रोध (राग), उपनाह (वैर बांधणे), मख (गुण झाकणे), पलास (मत्सर), ईर्ष्या, मात्सर्य (कंजूषपणा), माया (ढोंग), शाठ्य (लबाडी), थंभ (ताठरपणा), सारंभ (स्पर्धात्मक वृत्ती), मान (अहंकार), अतिमान (अति-अहंकार), मद (गर्व), प्रमाद (बेसावधपणा), थिनमिद्ध (आळस आणि डुलकी), नदी (तृष्णा), आळस, पापमित्रता (वाईट मित्रांची संगत), रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श, क्षुधा (भूक), पिपासा (तहान) आणि अरती (उदासीनता) - याला 'चित्त दुर्बल करणारे पंचवीस धर्म' (चित्तदुब्बलीकरणधम्म-पंचवीसतिक) असे म्हणतात. अशा प्रकारे दोन पंचवीसतिक (पंचवीसचे गट) सांगितले आहेत.

28. පටිසල්ලානං පටිසල්ලියමානං පුග්ගලං රක්ඛති. ආයුං වඩ්ඪෙති, බලං වඩ්ඪෙති, වජ්ජං පිදහති, අයසං අපනෙති, යසං උපදහති, අරතිං අපනෙති, රතිං උපදහති, භයං අපනෙති, වෙසාරජ්ජං කරොති, කොසජ්ජං අපනෙති, වීරියං අභිජනෙති, රාගං අපනෙති, දොසං අපනෙති, මොහං අපනෙති, මානං නිහන්ති, විතක්කං භඤ්ජති, චිත්තමෙකග්ගං කරොති, මානසං සිනෙහයති, හාසංඅභිජනෙති, ගරුකංකරොති, මානං උප්පාදයති, නමස්සියං කරොති, පීතිං පාපෙති, පාමොජ්ජං කරොති, සඞ්ඛාරානං සභාවං දස්සයති, භවපටිසධිං උග්ඝාටෙති, සබ්බසාමඤ්ඤං දෙතීති ඉදංපටිසල්ලානෙ ගුණට්ඨවීසතිකං.

२८. प्रतिसंलयन (एकांत ध्यान) ध्यान करणाऱ्या व्यक्तीचे रक्षण करते. ते आयुष्य वाढवते, बल वाढवते, दोष दूर करते, अपयश दूर करते, यश मिळवून देते, अरती (उदासीनता) दूर करते, रती (धम्मातील प्रीती) निर्माण करते, भय दूर करते, वैशारद्य (आत्मविश्वास) निर्माण करते, आळस दूर करते, वीर्य (प्रयत्न) उत्पन्न करते, राग (आसक्ती) दूर करते, द्वेष दूर करते, मोह दूर करते, मान (अहंकार) नष्ट करते, वितर्क नष्ट करते, चित्त एकाग्र करते, मनाला कोमल करते, आनंद उत्पन्न करते, आदरणीय बनवते, आदर उत्पन्न करते, नमस्कार करण्यास पात्र बनवते, प्रीती प्राप्त करून देते, प्रमोद (हर्ष) निर्माण करते, संस्कारांचा स्वभाव दाखवते, भव-प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) नष्ट करते आणि सर्व श्रमणत्व प्रदान करते; याला 'प्रतिसंलयनाचे अठ्ठावीस गुण' (पटिसल्लाने गुण-अट्ठावीसतिक) असे म्हणतात.

මහොසධො මහාරාජ සූරො, හිරිමා, ඔත්තාපී, සපක්ඛො, මිත්තසම්පන්නො, ඛමො, සීලවා, සච්චවාදී, සොචෙය්‍යසම්පන්නො, අකොධනො, අනතිමානී, අනුසූයකො, වීරියවා, ආයූහකො, සඞ්ගාහකො, සංවිභාගී, සඛිලො, නිවාතවුත්ති, අසඨො, අමායාවී, බුද්ධිසම්පන්නො, කිත්තිමා, විජ්ජාසම්පන්නො, හිතෙසී උපනිස්සිතානං, අභිරූපො දස්සනීයො, පථිතො සබ්බජනස්ස, ධනවා යසවා’ති ඉදං මහොසධගුණට්ඨවීසතිකං ඉති ද්වෙ අට්ඨවීසතිකා වුත්තා.

हे महाराज, महौषध शूर, लज्जावान, पापभीरू, मित्रपरिवार असलेला, मित्रसंपन्न, क्षमाशील, शीलवान, सत्यवादी, पवित्रता असलेला, अक्रोधन (राग न करणारा), निरहंकारी, असूया नसलेला, वीर्यवान (प्रयत्नशील), उद्योगी, संग्राहक, संविभागी (वाटून घेणारा), मधुर बोलणारा, विनम्र वृत्तीचा, लबाड नसलेला, ढोंगी नसलेला, बुद्धिसंपन्न, कीर्तिमान, विद्यासंपन्न, आश्रितांचे हित चिंतणारा, अभिरूप (सुंदर), दर्शनीय, सर्व लोकांमध्ये प्रसिद्ध, धनवान आणि यशवंत आहे; याला 'महौषधाचे अठ्ठावीस गुण' (महोसधगुण-अट्ठावीसतिक) असे म्हणतात. अशा प्रकारे दोन अठ्ठावीसतिक (अठ्ठावीसचे गट) सांगितले आहेत.

30. ඉමෙහි තෙරසහි ධුතගුණෙහි පුබ්බෙ ආසෙවිතෙහි නිසෙවිතෙහි චිණ්ණෙහි පරිචිණ්ණෙහි චරිතෙහි පරිපූරිතෙහි නිමිත්තභූතෙහි අරියසාවකො ඉධ භවෙ තිංසගුණවරෙහි සමුපෙතො හොති කතමෙහි තිංසගුණවරෙහි? සිනිද්ධමුදුමද්දවමෙත්තචිත්තො හොති, ඝාතිතහතවිහතකිලෙසො හොති, හතනිහතමානදප්පො හොති, අචලදළ්හනිවිට්ඨනිබ්බෙමතිකසද්ධො හොති, පරිපුණ්ණ-පීණිත. පහට්ඨලොභනිය-සන්ත-සුඛ-සමාපත්තිලාභී හොති, සීල-වර-පවර-අසම-සුචිගධපරිභාවිතො හොති, දෙවමනුස්සානං පියො හොති මනාපො, ඛීණාසව-අරියපුග්ගල-පථිතො හොති, දෙවමනුස්සානං වදිතපූජිතො ථුතථවිතථොමිතපසථො, ඉධ වා හුරං වා ලොකෙන අනුපලිත්තො, අප්පථොකවජ්ජෙ’පි භයදස්සාවී, විපුල-වර-සම්පත්තිකාමානං මග්ගඵලවරථසාධනො, අයාචිතවිපුලපණීතපච්චයභාගී, අනිකෙතසනො, ධානජ්ඣායිතපවරවිහාරී, විජටිතකිලෙසජාලවථුකො, භින්න-භග්ග-සඞ්කුටිත-සම්හින-ගතිනිවාරණො, අකුප්පධම්මො, අහීනීතවාසො, අනවජ්ජභොගී, ගතිවිමුත්තො, උත්තිණ්ණසබ්බවිචිකිච්ඡො, විමුත්තිජ්ඣායිතත්තො, දිට්ඨධම්මො, අචලදළ්හභීරුත්තාණමුපගතො, සමුච්ඡින්නානුසයො, සබ්බාසවක්ඛයම්පත්තො, සන්තසුඛසමාපත්තිවිහාරබහුලො, සබ්බසමණණගුණසමුපෙතො, ඉමෙහි තිංසගුණවරෙහි සමුපෙතො හොති. ඉති ධුතඞ්ගගුණානිසංසගුණවරතිංසකං.

३०. पूर्वी आचरलेल्या, सेवन केलेल्या, अभ्यासलेल्या, वारंवार सराव केलेल्या, आचरणात आणलेल्या, परिपूर्ण केलेल्या आणि निमित्तभूत झालेल्या या तेरा धुतगुणांमुळे आर्यश्रावक या जन्मात तीस श्रेष्ठ गुणांनी युक्त होतो. कोणत्या तीस श्रेष्ठ गुणांनी? तो स्निग्ध, मृदू, कोमल आणि मैत्रीपूर्ण चित्ताचा होतो; त्याचे क्लेश नष्ट, हत आणि विहत झालेले असतात; त्याचा मान आणि दर्प नष्ट व निहत झालेला असतो; त्याची श्रद्धा अचल, दृढ, प्रस्थापित आणि संशयरहित असते; तो परिपूर्ण, तृप्त, हर्षित करणाऱ्या शांत व सुखद समापत्तींचा लाभ घेणारा असतो; तो शीलरूपी श्रेष्ठ, प्रवर, अनुपम आणि पवित्र सुवासाने सुवासित असतो; तो देव आणि मनुष्यांना प्रिय व मनपसंत असतो; तो क्षीणासव (अर्हत) आणि आर्यपुद्गलांना संमत असतो; तो देव आणि मनुष्यांकडून वंदित, पूजित, स्तुत, प्रशंसित आणि सन्मानित असतो; तो या जगात किंवा परलोकात अलिप्त असतो; तो अगदी लहान दोषातही भय पाहणारा असतो; तो विपुल व श्रेष्ठ संपत्तीची इच्छा करणाऱ्यांसाठी मार्ग आणि फलरूपी श्रेष्ठ अर्थाचे साधन असतो; तो न मागताही विपुल व प्रणीत (उत्कृष्ट) प्रत्यय (दान) मिळवणारा असतो; तो अनिकेत (घर नसलेला/आसक्ती नसलेला) असतो; तो ध्यानात मग्न राहणारा आणि श्रेष्ठ विहारात राहणारा असतो; त्याने क्लेशांचे जाळे नष्ट केलेले असते; त्याने गतीचे (संसारगमनाचे) निवारण छिन्नभिन्न, भग्न, संकुचित आणि नष्ट केलेले असते; तो अकुप्पधम्मा (अकंपित स्वभावाचा) असतो; तो हीन नसलेल्या (उच्च) विहारात राहणारा असतो; तो अनवद्य (दोषरहित) भोगांचा उपभोग घेणारा असतो; तो गतीपासून मुक्त असतो; त्याने सर्व शंका-कुशंका पार केलेल्या असतात; तो विमुक्तीचे ध्यान करणारा असतो; त्याने धम्माचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार केलेला असतो; तो अचल, दृढ, अभय आणि शरण प्राप्त झालेला असतो; त्याचे अनुशय (सुप्त क्लेश) समूळ नष्ट झालेले असतात; त्याने सर्व आसवांचा क्षय (सर्व क्लेशांचा नाश) मिळवलेला असतो; तो शांत व सुखद समापत्ती विहारात बहुतांश काळ घालवणारा असतो; आणि तो सर्व श्रमणगुणांनी युक्त असतो. या तीस श्रेष्ठ गुणांनी तो युक्त होतो. अशा प्रकारे हे धुतंगगुणांच्या आनिशंसाचे (फायद्यांचे) तीस श्रेष्ठ गुण आहेत.

ජාතිපි දුක්ඛා, ජරාපි දුක්ඛා, බ්‍යාධිපි දුක්ඛො, මරණම්පි දුක්ඛං, සොකොපි පරිදෙවොපි දුක්ඛො,උපායාසොපි අප්පියෙහි සම්පයොගොපි පියෙහි විප්පයොගොපි, මාතුමරණම්පි පිතුමරණම්පි භාතුමරණම්පි භගිනිමරණම්පි ඤාතිමරණම්පි ඤාතිබ්‍යසනම්පි භොගව්‍යසනම්පි සීලබ්‍යසනම්පි දිට්ඨිබ්‍යසනම්පි රාජබ්‍යසනම්පි චොරබ්‍යසනම්පි වෙරිභයම්පි දුබ්භික්ඛභයම්පි අග්ගිභයම්පි දුක්ඛං, උදකභයම්පි දුක්ඛං, ඌමිභයම්පි ආවට්ටභයම්පි කුම්භීලභයම්පි සුංසුමාරභයම්පි අත්තානුවාදභයම්පි පරානුවාදභයම්පි අසිලොකභයම්පි දණ්ඩභයම්පි දුග්ගතිභයම්පි පරිසසාරජ්ජභයම්පි ආජීවිකභයම්පි මරණභයම්පි මහාභයම්පි වෙත්තෙහි තාළනම්පි කසාහි තාළනම්පි අඩ්ඪදණ්ඩකෙහි තාළනම්පි හථච්ඡෙදම්පි පාදච්ඡෙදම්පි නාසච්ඡෙදම්පි කණ්ණච්ඡෙදම්පි කණ්ණනාසච්ඡෙදම්පි බිළඞ්ගථාලිකම්පි සඞ්ඛමුණ්ඩිකම්පි රාහුමුඛම්පි ජොතිමලිකම්පි හථපජ්ජොතිකම්පි එරකවත්තිකම්පි චීරකවාසිකම්පි එනෙය්‍යකම්පි බලිසමංසිකම්පි කහාපණිකම්පි ඛාරාපතච්ඡිකම්පි පළිඝපරිවත්තිකම්පි පලාලපීඨිකම්පි තත්තෙනපි තෙලෙන ඔසිඤ්චනම්පි සුනඛෙහි ඛාදාපනම්පි ජීවසූලාරොපණම්පි අසිනාසීසච්ඡෙදනම්පීති ඉදං දුක්ඛසට්ඨිකං.

जन्मही दुःख आहे, जरा (वृद्धत्व) देखील दुःख आहे, व्याधी (आजारपण) देखील दुःख आहे, मरणही दुःख आहे, शोक आणि परिदेव (रडणे-ओरडणे) देखील दुःख आहे, उपायास (निराशा) देखील, अप्रियांचा संयोग आणि प्रियांचा वियोग देखील, मातेचा मृत्यू, पित्याचा मृत्यू, भावाचा मृत्यू, बहिणीचा मृत्यू, नातेवाईकांचा मृत्यू, नातेवाईकांचे व्यसन (नाश), भोगांचे व्यसन (संपत्तीचा नाश), शीलाचे व्यसन (शीलभ्रष्टता), दृष्टीचे व्यसन (मिथ्यादृष्टी), राजाचे भय (राजव्यसन), चोरांचे भय (चोरव्यसन), शत्रूचे भय, दुष्काळाचे भय, अग्नीचे भय देखील दुःख आहे, पाण्याचे भय देखील दुःख आहे, लाटांचे भय, भोवऱ्याचे भय, मगरीचे भय, सुंसुमार (जलचर प्राणी) चे भय, स्वतःच्या निंदेचे भय, इतरांच्या निंदेचे भय, अपकीर्तीचे भय, दंडाचे (शिक्षेचे) भय, दुग्गतीचे (नरकादी गतींचे) भय, परिषदेत घाबरण्याचे भय, उपजीविकेचे भय, मरणाचे भय, महाभय, छडीने मारणे, चाबकाने मारणे, अर्ध्या काठीने मारणे, हात कापून टाकणे, पाय कापून टाकणे, नाक कापून टाकणे, कान कापून टाकणे, कान आणि नाक दोन्ही कापून टाकणे, बिळंगथालिक (कांजीचे भांडे), संखमुंडिक (शंखासारखे डोके करणे), राहुमुख, जोतिमालिक (तेजस्वी माळ), हत्थपज्जोतिक (हाताची मशाल), एरकवत्तिक (एरका गवतासारखे सोलणे), चीरकवासिक (झाडाच्या सालीसारखे वस्त्र करणे), एणेय्यक (हरणासारखे करणे), बळिसमंसिक (गळाने मांस उपटणे), कहापणिक (कार्षापणासारखे तुकडे करणे), खारापतच्छिक (खारट पाणी शिंपडणे), पळिघपरिवत्तिक (खांबाभोवती फिरवणे), पलालपीठिक (पेंढ्याच्या पिढ्यासारखे करणे), तापलेल्या तेलाने सिंचन करणे, कुत्र्यांकडून खाऊ घालणे, जिवंत सुळावर चढवणे आणि तलवारीने डोके कापून टाकणे - हे साठ प्रकारचे दुःख (दुःखसठ्ठिक) आहे.

සඞ්ඛමුණ්ඩකන්ති සඞ්ඛමුණ්ඩකම්මකරණං තං කරොන්තා උත්තරොට්ඨස්ස උභයතො කණ්ණචූළිකගලවාටකපරිච්ඡෙදෙන චම්මං ඡිදිවා සබ්බකෙසෙ එකතො ගණ්ඨිං කවා දණ්ඩකෙන වෙඪවා උප්පාටෙන්ති සහ කෙසෙහි චම්මං උට්ඨහති තතො සීසකටාහංථූලසක්ඛරාහි ඝංසිවා ධොවන්තා සඞ්ඛවණ්ණං කරොන්ති.

'संखमुंडिक' म्हणजे संखमुंडिक नावाची शिक्षा. ती करताना, वरच्या ओठाच्या दोन्ही बाजूंच्या कानाच्या पाळीपासून गळ्याच्या भागापर्यंतची त्वचा कापून, सर्व केसांची एकत्र गाठ बांधून, ती एका काठीने गुंडाळून उपटून काढतात. केसांसोबत त्वचाही निघून येते. त्यानंतर डोक्याची कवटी जाड वाळूने घासून व धुवून शंखासारख्या पांढऱ्या रंगाची करतात.

තථ බිළඞ්ගථාලිකන්ති කඤ්ජියොක්ඛලිකකම්මකරණං. තං කරොන්තා සිසකටාහං උප්පාටෙවා තත්තං අයොගුළං සණ්ඩාසෙන ගහෙවා තථ පක්ඛිපන්ති. තෙන මථලුඞ්ගං පක්කඨිවා උපරි උත්තරති.

तसेच 'बिळंगथालिक' म्हणजे कांजीच्या भांड्यासारखी शिक्षा. ती करताना, डोक्याची कवटी उघडी करून, तापलेला लोखंडी गोळा पक्कडीने पकडून त्यात टाकतात. त्यामुळे मेंदू उकळून वर येतो.

රාහුමුඛන්ති රාහුමුඛකම්මකරණං. තං කරොන්තා සඞ්කුනා විවරිවා අන්තොමුඛෙ දීපං ජාලෙන්ති. කණ්ණචූළිකාහි වා පට්ඨාය මුඛං නිඛාදනෙන ඛණන්ති ලොහිතංපග්ඝරිවා මුඛං පූරෙති.

'राहुमुख' म्हणजे राहुमुख नावाची शिक्षा. ती करताना, खिळ्याने तोंड उघडे ठेवून तोंडाच्या आत दिवा पेटवतात. किंवा कानाच्या पाळीपासून सुरुवात करून छिन्नीने तोंड कोरतात, ज्यामुळे वाहणाऱ्या रक्ताने तोंड भरून जाते.

ජොතිමාලිකන්ති සකලසරීරං තෙලපිලොතිකාය වෙඨෙවා ආලිම්පෙන්ති.

'joतिमालिक' म्हणजे संपूर्ण शरीराला तेलात भिजवलेल्या कापडाने गुंडाळून आग लावणे.

හථපජ්ජොතිකන්ති හථෙ තෙලපිලොතිකාය වෙඨෙවා පජ්ජාලෙන්ති.

'हत्थपज्जोतिक' म्हणजे हातांना तेलात भिजवलेल्या कापडाने गुंडाळून पेटवणे.

එරකවත්තිකන්ති එරකවත්තකම්මකරණං. තං කරොන්තා හෙට්ඨාගිවතො පට්ඨාය චම්මවට්ටෙ කන්තන්තා ගොප්ඵකෙ පාතෙන්තී අථ නං යොත්තෙහි බධිවා කඩ්ඪන්ති. සො අත්තනො’වචම්මවට්ටෙ අක්කමිවා පතති චීරකවාසිකන්ති චිරකවාසිකකම්මකරණං. තං කරොන්තා තථෙව චම්මවට්ටෙ කන්තිවා කටියං ඨපෙන්ති. කටිතො පට්ඨාය කන්තිවාගොප්ඵකෙසු ඨපෙන්ති. උපරිමෙහි හෙට්ඨිමසරීරං චීරකනිවාසනනිවථං විය හොති.

'एरकवत्तिक' म्हणजे एरकवत्त नावाची शिक्षा. ती करताना, मानेच्या खालच्या भागापासून सुरुवात करून त्वचेच्या पट्ट्या कापत घोट्यापर्यंत आणतात. नंतर त्याला दोऱ्यांनी बांधून ओढतात. तो स्वतःच्याच त्वचेच्या पट्ट्यांवर पाय देऊन पडतो. 'चीरकवासिक' म्हणजे चीरकवासिक नावाची शिक्षा. ती करताना, त्याचप्रमाणे त्वचेच्या पट्ट्या कापून कंबरेपर्यंत ठेवतात. कंबरेपासून कापून घोट्यापर्यंत ठेवतात. यामुळे वरच्या व खालच्या शरीराची त्वचा झाडाच्या सालीचे वस्त्र नेसल्यासारखी दिसते.

එණෙය්‍යකන්ති එණෙය්‍යකකම්මකරණං. තං කරොන්තා උහොසු කප්පරෙසු ච ජණ්ණුකෙසු ච අයසලාකයො දවා අයසූලානි කොට්ටෙන්ති. සො චතුහි අයයුලෙහි භුමියං පතිට්ඨහති. අථ නං පරිවාරෙවා අග්ගිං කරොන්ති. තං සධිසධිතො සූලානි අපනොවා චතුහි අට්ඨිකොටීහියෙව ඨපෙන්ති.

'एणेय्यक' म्हणजे एणेय्यक नावाची शिक्षा. ती करताना, दोन्ही कोपर आणि गुडघ्यांमध्ये लोखंडी सळ्या घालून लोखंडी खिळे ठोकतात. तो चार लोखंडी खिळ्यांच्या आधारे जमिनीवर उभा राहतो. नंतर त्याच्याभोवती आग पेटवतात. जेव्हा त्याचे मांस जळून नष्ट होते, तेव्हा खिळे काढून त्याला केवळ चार हाडांच्या टोकांवर उभे ठेवतात.

බළිසමංසිකන්තිඋභතොමුඛෙහි බළිසෙහි පහරිවා චම්මමංසනහාරූනි උප්පාටෙන්ති.

'बळिसमंसिक' म्हणजे दोन्ही बाजूंनी टोकदार असलेल्या गळाने (मासे पकडण्याच्या आकड्याने) मारून त्वचा, मांस आणि शिरा उपटून काढणे.

කහාපණකන්ති සකල සරීරං තිණ්හාහි වාසීහි කොටිතො පට්ඨාය කහාපණ මත්තං කහාපණ මත්තං පාතෙන්තා කොට්ටෙන්ති.

'कहापणिक' म्हणजे कंबरेपासून सुरुवात करून तीक्ष्ण कुऱ्हाडीने संपूर्ण शरीरावर कार्षापणाच्या (नाण्याच्या) आकाराचे तुकडे पाडत मारणे.

ඛාරාපතච්ඡිකන්ති සරීරං තථ තථ ආවුධෙහි පහරිවා කොච්ඡෙහි ඛාරං සංසෙන්ති චම්මමංසනහාරූනි පග්ඝරිවා අට්ඨකසඞ්ඛලිකා’ව තිට්ඨති.

'खारापतच्छिक' म्हणजे शरीरावर जागोजागी शस्त्रांनी वार करून, खरखरीत कुंचल्याने खारट पाणी किंवा आम्ल घासणे, ज्यामुळे त्वचा, मांस आणि शिरा विरघळून वाहून जातात आणि केवळ हाडांचा सांगाडाच शिल्लक राहतो.

පළිඝපරිවත්තකතී එකෙන පස්සෙන නිපජ්ජාපෙවා කණ්ණණච්ඡිද්දෙ අයසූලං කොට්ටෙවා පථවියා එකබද්ධං කරොන්ති අථ නං පාදෙ ගහෙවා ආවිජ්ඣන්ති.

'पळिघपरिवत्तिक' म्हणजे एका कुशीवर झोपवून, कानाच्या छिद्रात लोखंडी खिळा ठोकून त्याला जमिनीशी जखडून टाकणे आणि नंतर त्याचे पाय पकडून त्याला गोल फिरवणे.

පලාලපීඨිකන්ති ඡෙකො කාරණිකො ඡවිචම්මං අච්ඡිදිවා නිසදපොතකෙහි අට්ඨිනි භිදිවාකෙසකලාපෙ ගහෙවා උක්ඛිපන්ති. මංසරාසියෙව හොති. අථ නං කෙසෙහෙව පරියොනධිවා ගණ්හන්ති පලාලවට්ටිං විය කවා පළිවෙඨෙන්තී’ති විනයටීකා.

'पलालपीठिक' म्हणजे चतुर जल्लाद बाहेरील त्वचा न कापता, पाटा-वरवंट्याने आतील हाडे फोडून टाकतो आणि केसांचा झुपका धरून वर उचलतो. ते केवळ मांसाचा गोळा बनते. नंतर त्याला केसांनीच वेढून पेंढ्याच्या पेंढीसारखे गुंडाळतात, असे विनयटीकेत म्हटले आहे.

ඉමඤ්ච සට්ඨිවිධං දුක්ඛං සල්ලක්ඛෙවා භවෙසු නිබ්බිදිවා විරජ්ජිවා භවතණ්හං පහාවා දුක්ඛලක්ඛණං දුක්ඛානුපස්සනා ඤාණෙන පස්සිතබ්බන්ති.

या साठ प्रकारच्या दुःखाचे नीट निरीक्षण करून, संसाराविषयी निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त करून, विरक्त होऊन, भव-तण्हा (अस्तित्वाची तृष्णा) नष्ट करून, दुःखलक्षण हे दुःखानुपस्सना ज्ञानाने पाहिले पाहिजे.

දියඩ්ඪසික්ඛාපදසතන්ති පඤ්චසත්තති සෙඛියෙ අපනෙවා සෙසානං වසෙන දියඩ්ඪසික්ඛාපදසතං වෙදිතබ්බන්ති.

दीडशे शिक्षापदे (दिअड्ढसिक्खापदसतं) म्हणजे पंच्याहत्तर सेखिय (नियम) वगळून उर्वरित नियमांच्या आधारे दीडशे शिक्षापदे समजावीत.

සඞ්ඛ්‍යාපරිච්ඡෙදස්ස සරූපගහණං සමත්තං.

संख्यांच्या वर्गीकरणाचे (संख्यापरिच्छेदाचे) स्वरूपग्रहण समाप्त झाले.

චතුරාධිකසතෙසු ගහෙතබ්බථෙසු පන චතුත්තිංස එකථානී, චතුත්තිංස ද්වෙයථානි සොළස ත්‍යථානි, පංච චතුරථානි, තෙරස පඤ්චථානි, ද්වෙ සත්තථානී’ති.

एकशे चार ग्रहण करण्यायोग्य अर्थांमध्ये, चौतीस एका अर्थाची (किंवा एका स्थानाची), चौतीस दोन अर्थांची, सोळा तीन अर्थांची, पाच चार अर्थांची, तेरा पाच अर्थांची आणि दोन सात अर्थांची आहेत.

මිලිදපඤ්හටීකා සමත්තා.

मिलिन्दपञ्ह-टीका समाप्त झाली.

කුසලෙන ඨිතා කුසලාකුසලො අධිගච්ඡති සන්තිපදං,කථිතං මුනිනා සුචිතංපරමථ සභාවගතීසු ගතං;

कुशलामध्ये (पुण्यामध्ये) प्रतिष्ठित असलेले कुशल (ज्ञानी) लोक शांत पदाला (निर्वाणाला) प्राप्त करतात, जे मुनींनी (बुद्धांनी) सांगितले आहे, उत्तम प्रकारे दर्शविले आहे आणि जे परमार्थ व स्वभावाच्या गतीमध्ये लीन आहे.

නානාඅධිප්පායවසා පවත්තෙපාඨානමථෙ කුසලො විදිවා,ආරොචමානො වරයුත්තමථංගණ්හෙය්‍ය සීහො විය නාගරාජං;

विविध अभिप्रायांच्या वशने प्रवृत्त झालेल्या पाठांच्या अर्थाला कुशलतेने जाणून, श्रेष्ठ आणि योग्य अर्थ प्रकट करत, सिंहाने हत्तींच्या राजाला पकडावे त्याप्रमाणे तो ग्रहण करावा.

හිවා අසාරං සුහිතඤ්ච ගණ්හෙආරොග්‍යකාමො අහිතං’ව රොගං,විඤ්ඤු පවෙසෙය්‍ය ච යුත්තමථංහංසාධිපො වා උදකං’ව ඛීරා’ති;

आरोग्याची इच्छा करणाऱ्याने अहितकारक रोगाचा त्याग करावा, त्याप्रमाणे निस्सार गोष्टींचा त्याग करून हितकारक गोष्टी ग्रहण कराव्यात. सुज्ञ माणसाने योग्य अर्थाचा स्वीकार करावा, ज्याप्रमाणे राजहंस दुधातून पाणी वेगळे करतो.

පරමවිසුද්ධසද්ධාබුද්ධිවීරියපතිමණ්ඩිතෙන සීලාචාරජ්ජවමද්දවාදි-ගුණසමුදයසමුදිතෙනසකසමයසමයන්තරගහණජ්ඣොගාහසමථෙන- පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියසමන්නාගතෙන තිපිටකපරියත්තිප්පභෙදෙ සාට්ඨ-කථෙ සථුසාසනෙ අප්පටිහතඤාණප්පභාවෙන ආනනුභාවකරණ- සම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතමධුරොළාරවචනලාවඤඤයුත්තෙන යුත්ත-මථවාදිනා වාදීවරෙන මහාකවිනා සුවිපුලවිමලබුද්ධිනා මහාතිපිටක- චූළාභයථෙරො’ති ගරූහි ගහිතනාමධෙය්‍යෙනථෙරෙන කතො මිලිදටීකාගථො සමත්තො.

परम विशुद्ध श्रद्धा, बुद्धी आणि वीर्याने (उत्साहाने) सुशोभित; शील, आचार, आर्जव (सरळपणा), मार्दव (मृदुता) इत्यादी गुणांच्या समूहाने युक्त; स्वतःच्या आणि इतर सिद्धांतांचे ग्रहण व आकलन करण्यात समर्थ; प्रज्ञेच्या प्रगल्भतेने संपन्न; अट्ठकथांसह त्रिपिटक-परियत्तीच्या विभागांमध्ये आणि शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनामध्ये अप्रतिहत (अखंड) ज्ञानप्रकाश असलेल्या; अनुपम प्रभावामुळे उत्पन्न झालेल्या सुखातून निघालेल्या मधुर व उदात्त वाणीच्या सौंदर्याने युक्त; योग्य अर्थ सांगणारे, श्रेष्ठ वक्ते, महाकवी, अत्यंत विशाल व विमल बुद्धी असलेले आणि गुरूंनी ज्यांना 'महात्रिपिटक चुळाभय थेर' असे नाव दिले होते, अशा थेरांनी रचलेला हा 'मिलिन्द-टीका' ग्रंथ समाप्त झाला.

තාව තිට්ඨතු ලොකස්මිං ලොකනිථරණෙසිතංදස්සෙන්තො කුලපුත්තානං නයපඤ්ඤා විසුද්ධියා,යාව බුද්ධො’ති නාමම්පි සුද්ධචිත්තස්ස තාදිනොලොකම්හි ලොකජෙට්ඨස්ස පවත්තති මහෙසිනො;

जोपर्यंत या जगात शुद्ध चित्त असलेल्या, स्थिरबुद्धी, जगातील ज्येष्ठ आणि महर्षी अशा 'बुद्ध' हे नाव देखील अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत हा ग्रंथ कुलपुत्रांना प्रज्ञा आणि विशुद्धीचा मार्ग दाखवत, जगाला संसारातून तारण्यासाठी या जगात टिकून राहो.

භුත්තා සුධාද්වාදස හන්ති පාපකෙඛුධං පිපාසං අතිදරංත්‍රිමං (?)කොධුපනාහඤ්චවිවාදපෙසුනිංසිතුණ්හතදිඤ්ච රසග්ගමාවහා;

सेवन केलेले अमृत ज्याप्रमाणे भूक, तहान, अत्यंत भीती, राग, द्वेष, वादविवाद, चहाडी, थंडी, उष्णता इत्यादी त्रासांचा नाश करते आणि उत्तम रस प्रदान करते;

දෙන්තස්ස පාකාදිසකප්ඵලාවහාධම්මො සුවුත්තො පන කොපධාපකෙ,තදුත්තරිං හන්ති අසෙසපාපකෙදෙන්තස්ස සොතාදිසකප්ඵලාවහො;

त्याचप्रमाणे, चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेला धम्म हा संताप शमवणारा असून, तो दान देणाऱ्याला किंवा आचरण करणाऱ्याला सोतापन्न (स्रोतापन्न) इत्यादी फळे देणारा आहे आणि तो त्याहूनही अधिक सर्व पापांचा समूळ नाश करतो.

ඉති පඤ්ච තියඩ්ඪසතෙ සකිදෙ (?)මධුරාභිරමෙකරසෙනන යුතො,මිලිදා සුටිකා සුගුණා සුකතානිභයෙන ද්වීපසෙන (?) යතා සමතො;

अशा प्रकारे, मधुर आणि अत्यंत रमणीय अशा एकाच रसाने युक्त, उत्तम गुणांनी संपन्न आणि चांगल्या प्रकारे रचलेली ही 'मिलिन्द-सुटीका' (मिलिन्द-टीका) संयमी आणि निर्भय अशा थेरांद्वारे समाप्त झाली आहे.

ලඞ්කව්හයෙ දිපවරෙ සුසණණ්ඨිතාමහාවිහාරෙ ච ජිනොරසාලයෙ,පරම්පරා ථෙරගණා සුසණ්ඨිතාපකාසකා යෙ වරසථුසාසනෙ;

लंका नावाच्या श्रेष्ठ द्वीपावर आणि जिनांच्या (बुद्धांच्या) पुत्रांचे निवासस्थान असलेल्या महाविहारामध्ये सुप्रतिष्ठित असलेली, आणि श्रेष्ठ शास्त्यांच्या शासनाचा प्रकाश पसरवणारी थेरांची परंपरा चांगल्या प्रकारे स्थापित आहे.

තෙසං අලඞ්කාරභවෙන සාසනෙතිපෙටකෙ සුද්ධවිසුද්ධබුද්ධිනා,සහාසයන්තෙන නරෙ සරාජිකෙපහාසයන්තෙන ගණෙ ගණුත්තමෙ;

त्यांच्या शासनाचे भूषण बनून, त्रिपिटकामध्ये अत्यंत शुद्ध बुद्धी असलेल्या, राजांसह सर्व लोकांना आनंदित करणाऱ्या आणि श्रेष्ठ संघामध्ये आनंद निर्माण करणाऱ्या (माझ्याद्वारे);

ටීකා’ති නාමෙන මිලිදදීපිකාවරථතො ගථප්පකරෙන සම්භවං (?)සුගථකාරෙනජිනඞ්කුරෙන මෙකතඤ්ච යං යං වරපුඤ්ඤ සම්පදං (?)

'मिलिन्ददीपिका' नावाच्या या टीकेच्या रूपाने, श्रेष्ठ अर्थाच्या गाथांच्या माध्यमातून, बुद्धपुत्र (जिनांकुर) असलेल्या माझ्याद्वारे जे काही श्रेष्ठ पुण्य संचित केले गेले आहे;

කුසලෙන තෙනෙවහිපථයන්තාවරබොධිඤාණං තිවිධෙසු යෙ යං,නිභයෙන තෙසං තුරසිජ්ඣතං තං (?)පරමඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණෙය්‍යං;

त्या पुण्याच्या प्रभावाने, जे लोक तीन प्रकारच्या बोधींपैकी ज्या कोणत्या श्रेष्ठ बोधिज्ञानाची आकांक्षा धरतात, त्यांची ती आकांक्षा निर्भयपणे आणि वेगाने पूर्ण होवो आणि मलाही परम सर्वज्ञता प्राप्त होवो.

ඉතො චුතො’හංසුහිතෙන කම්මුනාභවාමි දෙවෙ තුසිතව්හයෙ පුරෙ,චිරං චරන්තො කුසලං පුනප්පුනංතථෙව මෙත්තෙය්‍යවරෙ නිරන්තරං;

येथून च्युत (मृत) झाल्यावर, या कल्याणकारी कर्मामुळे मी तुषित नावाच्या देवलोकात उत्पन्न व्हावे, आणि तेथे दीर्घकाळ पुन्हा पुन्हा कुशल कर्मे करत, श्रेष्ठ मैत्रेय बुद्धांच्या सानिध्यात निरंतर राहावे.

තතො නරන්තො’ව ජිනඞ්කුරො වරොයථා වීරබුද්ධො’ති භවෙකනායකො,තතො තරන්තො වරපුඤ්ඤකාරකොභවාමි නරානරපූජිතො සදා;

त्यानंतर तेथून मनुष्यलोकात येऊन, एक श्रेष्ठ बुद्धपुत्र (बोधिसत्व) म्हणून, वीर बुद्धांप्रमाणे संसाराचा एकमेव नायक व्हावे, आणि संसारसागर पार करत, श्रेष्ठ पुण्यकर्मे करत, मनुष्य आणि देवांकडून सदैव पूजनीय व्हावे.

සුසුරො පවරො සුමනො වරදොපිටකෙන වසෙ සජනෙ කථිතෙ,පවරථ පකාසකඤාණවරොවරධම්මසුඛෙසනකො සීලවා (?)

अत्यंत शूर, श्रेष्ठ, प्रसन्न मनाचे, वर देणारे, त्रिपिटकामध्ये पारंगत, सज्जनांना उपदेश करणारे, श्रेष्ठ ज्ञानाचा प्रकाश पसरवणारे, श्रेष्ठ धम्मसुखाचा शोध घेणारे आणि शीलवान व्हावे.

සචෙ තිදිවෙ තුසිතෙ මනොරමෙභවාමි ජාතො මනොරථප්පති,වරප්පදෙසෙ පතිරූපකෙ සදාධීරා පජායන්ති සුපුඤ්ඤ කම්මිනො;

जर मी त्या मनोहारी तुषित स्वर्गात उत्पन्न झालो, तर माझ्या सर्व मनोकामना पूर्ण होवोत. पुण्यवान आणि धैर्यवान लोक नेहमी योग्य व श्रेष्ठ प्रदेशातच जन्म घेतात.

අහම්පි තථෙව පදෙසමුත්තමෙභවාමි නාරීහි නරෙහි පූජිතො,ධනෙන ඤාණෙන යසෙන දීපිතොවිසොධයන්තො පුන සථුසාසනනං;

मी देखील त्याचप्रमाणे उत्तम प्रदेशात जन्म घेऊन, स्त्री-पुरुषांकडून पूजनीय व्हावे; धन, ज्ञान आणि यशाने प्रकाशमान होऊन शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाला पुन्हा विशुद्ध करावे.

අනෙන පුඤ්ඤෙන භවාවසානකෙසබ්බඤ්ඤුතංයාව ච පාපූණෙවරං,නිරන්තරං ලොකහිතස්ස කාරකොභවෙ භවෙය්‍යං සුචිතො ච පාරමී;

या पुण्याच्या प्रभावाने, संसाराच्या शेवटी जोपर्यंत मी श्रेष्ठ सर्वज्ञता प्राप्त करत नाही, तोपर्यंत प्रत्येक जन्मात निरंतर जगाचे कल्याण करणारा आणि पारमिता पूर्ण करणारा व्हावे.

පුඤ්ඤෙනනෙන විපුලෙන භවාභවෙසුපුඤ්ඤාභිවූඩ්ඪ පරිසුද්ධගුණාධිවාසො,හුවා නරාධිකතරො (වත) සබ්බසෙට්ඨො;

බුද්ධො භවෙය්‍යමහමුත්තමනාථනාථො;

या विपुल पुण्याच्या प्रभावाने, विविध जन्मांमध्ये पुण्याची वृद्धी करणारा, अत्यंत शुद्ध गुणांचे निवासस्थान असलेला, मानवांमध्ये श्रेष्ठ आणि सर्वांत उत्तम असा मी 'बुद्ध' व्हावे, जो उत्तम नाथांचा (रक्षकांचा) नाथ असेल.

පුඤ්ඤෙන චිණ්ණෙන පියෙ මයා’දරං (?)සත්තා අවෙරා සුඛිතා භවන්තු තෙ,දෙවා නරිදා සකලං ඉමං මහිංරක්ඛන්තු ධම්මෙන සමෙන ධම්මිනො’ති;

मी आदराने आणि प्रेमाने संचित केलेल्या या पुण्याच्या प्रभावाने सर्व प्राणी वैरमुक्त आणि सुखी होवोत! देव आणि राजे या संपूर्ण पृथ्वीचे धम्मपूर्वक आणि समतेने रक्षण करोत आणि ते स्वतः धम्माचे आचरण करणारे होवोत!