นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

สทฺทนีติปฺปกรณํ

声形论（词根篇）

ธาตุมาลา

界鬘

๑๕. สรวคฺคปญฺจกนฺติก สุทฺธสฺสรธาตุ

15. 纯元音语根第五品

อิโต [Pg.1] ปรํ ตุ สรโต, กการนฺตาทิเภทโต;

ธาตุโย ธาตุนิปฺผนฺน-รูปานิ วิวิธานิ จ.

此后，依元音、以迦(ka)等结尾之差别，[我将宣说]诸语根，以及由语根所生之种种形态。

สาฏฺฐกเถ ปิฏกมฺหิ, ชินปาเฐ ยถาพลํ;

นยํ อุปปริกฺขิตฺวา, สมาเสน กเถสฺส’หํ.

我将尽力审察附有义注的三藏(piṭaka)及佛陀的教法，并简要阐述其理趣。

อิ คติยํ. เยสํ ธาตูนํ คติอตฺโถ, พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถ. ปวตฺติปาปุณานิปิ. ตตฺร คมนํ ทุวิธํ กายคมนํ ญาณคมนญฺจ. เตสุ กายคมนํ นาม อิริยาปถคมนํ, ญาณคมนํ นาม ญาณุปฺปตฺติ, ตสฺมา ปโยคานุรูเปน ‘‘คจฺฉตี’’ติ ปทสฺส ‘‘ชานาตี’’ติปิ อตฺโถ ภวติ, ‘‘ปวตฺตตี’’ติปิ อตฺโถ ภวติ, ‘‘ปาปุณาตี’’ติปิ อตฺโถ ภวติ, อิริยาปถคมเนน คจฺฉตีติปิ อตฺโถ ภวติ, ญาณคมเนน คจฺฉตีติปิ อตฺโถ ภวติ. ตถา หิ ‘‘สีฆํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ อิริยาปถคมนํ ‘‘คมน’’นฺติ วุจฺจติ. สุนฺทรํ นิพฺพานํ คโต. ‘‘คติมา’’ติอาทีสุ [Pg.2] ปน ญาณคมนํ. เอวํ สพฺเพสมฺปิ คตฺยตฺถานํ ธาตูนํ ยถาปโยคํ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

一、行(gati)义。凡具有行义的语根，亦有智慧(buddhi)、流转(pavatti)及到达(pāpuṇā)之义。其中，行(gamana)有两种：身行(kāyagamana)与智行(ñāṇagamana)。身行即威仪行(iriyāpathagamana)，智行即智生起(ñāṇuppatti)。因此，根据用法，“gacchati”(行)一词，既有“知”(jānāti)义，亦有“流转”(pavattati)义，亦有“到达”(pāpuṇāti)义；既有以威仪行而“行”之义，亦有以智行而“行”之义。例如，在“sīghaṃ gacchati”(速行)等语中，威仪行被称为“行”(gamana)。[又如]“已达美妙涅槃”(Sundaraṃ nibbānaṃ gato)。而在“有智者”(gatimā)等语中，其“行”则指智行。如是，对一切具有行义的语根，皆应随其用法而取其义。

ตสฺสิมานิ รูปานิ ภวนฺติ – อิติ, เอติ, อุเทติ. การิเต ‘‘อุทายตี’’ติ รูปํ ภวติ. อุฏฺฐาเปตีติ หิ อตฺโถ, ทุกาโร อาคโม. อุเปติ, สมุเปติ, เวติ, อเปติ, อเวติ, อนฺเวติ, สเมติ, อภิสเมติ, สมโย, อภิสมโย, อีทิ, อุทิ, เอโกทิ, ปณฺฑิโต, อิโต, อุทิโต, อุเปโต, สมุเปโต, อนฺวิโต, อเปโต, สเมโต, เอตพฺโพ, ปจฺเจตพฺโพ, ปฏิยมาโน, ปฏิจฺโจ, เอนฺโต, อธิปฺเปโต, อธิปฺปาโย, ปจฺจโย, อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. ‘‘อิตา, อิต’’นฺติอาทินา ยถารหํ อิตฺถินปุํสกวเสนปิ. ปจฺเจตุํ, อุเปตุํ, สมุเปตุํ, อนฺเวตุํ, สเมตุํ, อภิสเมตุํ, อิจฺจ, ปฏิจฺจ, สเมจฺจ, อภิสเมจฺจ, อเปจฺจ, อุเปจฺจ, ปฏิมุขํ อิตฺวา, อิตฺวาน, อุเปตฺวา, อุเปตฺวาน, อุเปตุน, อญฺญานิปิ พุทฺธวจนานุรูปโต โยเชตพฺพานิ.

由此语根(I)产生以下形态：iti(去)，eti(来)，udeti(升起)。在使役态中，形态为“udāyatī”，义为“使升起”，此中“du”为增益(āgama)。Upeti(接近)，samupeti(一起接近)，veti(行走)，apeti(远离)，aveti(了知)，anveti(跟随)，sameti(会合)，abhisameti(现观)，samayo(时节)，abhisamayo(现观)，īdi(去)，udi(升起)，ekodi(专一)，paṇḍito(智者)，ito(已去)，udito(已升起)，upeto(已接近)，samupeto(已一起接近)，anvito(已跟随)，apeto(已远离)，sameto(已会合)，etabbo(应来)，paccetabbo(应被迎接)，paṭiyamāno(正被趋向)，paṭicco(缘于)，ento(正在去)，adhippeto(意趣)，adhippāyo(意趣)，paccayo(缘)。其他形态也应相应地连接。“Itā, ita”等等，应按照适合的情况以阴性、中性(napuṃsaka)的变格来使用。Paccetuṃ(为了迎接)，upetuṃ(为了接近)，samupetuṃ(为了共同接近)，anvetuṃ(为了跟随)，sametuṃ(为了会合)，abhisametuṃ(为了现观)，icca(这样)，paṭicca(缘于)，samecca(会合之后)，abhisamecca(现观之后)，apecca(远离之后)，upecca(接近之后)，paṭimukhaṃ itvā(面向…而去)，itvāna(已经去了)，upetvā(已经接近了)，upetvāna(已经接近了)，upetuna(为了接近)。其他形态也应按照佛陀的教导相应地连接。

อิติอิติ กฺริยาสทฺโท, สุตฺตนฺเตสุ น ทิสฺสติ;

อิทเมตฺถ น วตฺตพฺพํ, ทสฺสนาเยว เม รุโต.

“itiiti”这个动词(kriyāsadda)，在经藏(suttanta)中未曾见到；此处不应如此说，我仅是依其所见而说。

‘‘อิตายํ โกธรูเปน’’, อิติ ปาฬิ หิ ทิสฺสติ;

องฺคุตฺตรนิกายมฺหิ, มุนินาหจฺจ ภาสิตา;

“Itāyaṃ kodharūpena”，此巴利(pāḷi)经文确实可见；在《增支部》(Aṅguttaranikāya)中，由牟尼(muni)所确说。

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา องฺคุตฺตรนิกาเย โกธํ นินฺทนฺเตน –

此乃世尊(Bhagavā)在《增支部》(Aṅguttaranikāya)中谴责忿怒(kodha)时所说：

‘‘อิตายํ โกธรูเปน, มจฺจุเวโส คุหาสโย;

ตํ ทเมน สมุจฺฉินฺเท, ปญฺญาวีริเยน ทิฏฺฐิยา’’ติ.

“此[烦恼]以忿怒(kodha)之相而行，是藏于洞窟(guhāsaya)的死神(maccu)；当以调伏(dama)、智慧(paññā)、精进(vīriya)与正见(diṭṭhi)断除它。”

ตตฺร อิตายนฺติ อิติ อยนฺติ เฉโท. อิติอิติ จ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ สุตฺตปทตฺโถ – โย [Pg.3] โทโส โลเก ‘‘โกโธ’’ติ โลกิยมหาชเนน วุจฺจติ, นายํ อตฺถโต โกโธติ วตฺตพฺโพ. กินฺติ ปน วตฺตพฺโพ, เอโส หิ สรีรสงฺขาตคุหาสโย มจฺจุราชา เอว โกธวเสน ปมทฺทนฺโต สตฺตสนฺตาเน คจฺฉตีติ วตฺตพฺโพ. ตํ เอวรูปํ ‘‘มจฺจุราชา’’ติ วตฺตพฺพํ พหุโน ชนสฺส อนตฺถกรํ โกธํ หิตกาโม ทเมน ปญฺญาย วีริเยน ทิฏฺฐิยา จ ฉินฺเทยฺยาติ.

此处“itāyaṃ”的分解是“iti”和“ayaṃ”。而“iti”的意思是“去”(gacchati)和“流转”(pavattati)。此处的经文意义是——世间凡夫所说的“忿怒”(kodha)这种过患(dosa)，实际上不应仅称之为忿怒。那应如何说呢？应说：这其实是寄居在名为身体(sarīra)之洞窟(guhāsaya)中的死王(maccurājā)，它凭借忿怒之力，在有情(satta)的相续(santāna)中运行并摧毁他们。因此，欲求利益者，应当以调伏(dama)、智慧(paññā)、精进(vīriya)和正见(diṭṭhi)，断除此种给众人带来损害、应被称为“死王”的忿怒。

เอตีติ อิมสฺส ปน อาคจฺฉตีติ อตฺโถ. ‘‘เอตี’’ติ เอตฺถ หิ อาอุปสคฺโค สนฺธิกิจฺเจน ปฏิจฺฉนฺนตฺตา น ปากโฏ วลาหกาวตฺถริโต ปุณฺณจนฺโท วิย. ตถา หิ เอตฺถ อา อิติ เอตีติ สนฺธิวิคฺคโห ภวติ, อาการสฺส จ อิกาเรน ปเรน สทฺธึเยว เอการาเทโส. ตสฺมา ‘‘อยํ โส สารถี เอติ. เอตุ เวสฺสนฺตโร ราชา’’ติอาทีสุ ‘‘อาคจฺฉติ, อาคจฺฉตู’’ติอาทินา อตฺโถ กเถตพฺโพ. พฺยากรณสตฺเถปิ หิ อา อิติ เอตีติ สนฺธิวิคฺคโห ทิสฺสติ, ตสฺมา อยมฺปิ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา. อถ วา อิตีติ รสฺสวเสน วุตฺตํ ปทํ คมนํ โพเธติ, เอตีติ วุทฺธิวเสน วุตฺตํ ปน ยถาปโยคํ อาคมนาทีนิ. มตฺตาวเสนปิ หิ ปทานิ สวิเสสตฺถานิ ภวนฺติ. ตํ ยถา? สาสเน ปพฺพชิโต, รฏฺฐา ปพฺพาชิโตติ. สญฺโญคาสญฺโญควเสนปิ, ตํ ยถา? คามา นิคฺคจฺฉติ. ยสํ โปโส นิคจฺฉติ, ตสฺมา อยมฺปิ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

“Etī”的意思是“来”(āgacchati)。在此，“Etī”中的前缀“ā”因连音(sandhi)之故被隐藏，犹如被云遮蔽的满月，不甚显了。实际上，此处的连音分解是“ā iti”，“ā”与后面的“i”音合为“e”音。因此，如“这位车夫来了(ayaṃ so sārathī eti)”、“愿韦桑达拉(Vessantara)王前来(Etu vessantaro rājā)”等句，应以“来了”、“请来吧”等义解释。在语法论(byākaraṇa)中亦可见“ā iti”合为“etī”的连音分解，故此规则亦应善记于心。又或者，以短音说的“iti”一词表示“去”(gamana)，而以长音(vuddhi)说的“etī”则随用法表示“来”等义。词语亦会因音量(mattā)而有特殊含义。例如：“于教法中出家(pabbajito)”与“被国家驱逐(pabbājito)”。亦会因[前缀]连接与否而异，例如：“从村中出去(Gāmā niggacchati)”与“此人获得名声(Yasaṃ poso nigacchati)”。故此规则亦应善记于心。于此，当说——

อิ คติยนฺติ กถิตา, ธาตุ วุทฺธึ คตา ยทา;

ตทา อาคมนตฺถสฺส, วาจิกา ปายโต วสา.

语根“I”被称为有“行”(gati)义，当其发生音转(vuddhi)时；彼时，它大都表示“来”(āgamana)的意义。

อิริยาปถตฺถโต เห-สา นิจฺจาคมวาจิกา;

‘‘อยํ โส สารถี เอติ’’, อิจฺจาเทตฺถ นิทสฺสนํ.

就威仪行(iriyāpatha)的意义而言，它总是表示“来”(āgama)；“这位车夫来了(Ayaṃ so sārathī eti)”等句即是此处的例子。

อนิริยาปถตฺเถน[Pg.4], วตฺตเน คมเนปิ จ;

อาคมเน จ โหตีติ, ธีมา ลกฺเขยฺย ตํ ยถา.

在非威仪行(aniriyāpatha)的意义上，它亦可用于流转(vattana)、去(gamana)及来(āgamana)；智者(dhīmā)应如是观察。

‘‘ปฏิจฺจ ผลเมตี’’ติ, เอวมาทีสุ วตฺตเน;

วุทฺธิปฺปตฺตา อิการวฺหา, เอสา ธาตุ ปวตฺตติ.

在“缘此而有果生(Paṭicca phalameti)”等句中，表示“流转”(vattana)时；此名为“i”的语根，在发生音转(vuddhi)后，即如是运用。

‘‘อตฺถเมนฺตมฺหิ สูริเย, วาฬา’’ อิจฺจาทีสุ ปน;

คเต, ‘‘เอตีติ อิตี’’ติ-อาทิสฺวาคมเน สิยา.

然而，在“日落时，野兽(vāḷā)…”等句中，[用于]“去”(gata)义；在“etīti īti”等句中，则为“来”(āgamane)义。

ตถา หิ อีตีติ อนตฺถาย เอติ อาคจฺฉตีติ อีติ, อุปทฺทโว, อิติ อาคมนตฺโถ คเหตพฺโพ. อาห จ สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ‘‘เอตีติ อีติ, อาคนฺตุกานํ อกุสลภาคีนํ พฺยสนเหตูนํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ.

诚然，“īti”者，“为无益而来”(anatthāya eti)，故“īti”为灾祸(upaddava)，应取“来”(āgamana)义。于《经集》义注(Suttanipātaṭṭhakathā)中亦云：“‘eti’即‘īti’，此乃对外来的、属不善分之灾祸因(byasanahetu)的称谓。”

อิทานิ ยถารหํ นิปาตาขฺยาตนามิกปริยาปนฺนานํ อิติอิโต สทฺทานมตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต – ตตฺถ อิติสทฺโท เหตุปริสมาปนาทิปทตฺถ วิปริยาย ปการาวธารณ นิทสฺสนาทิอเนกตฺถปฺปเภโท. ตถา เหส ‘‘รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจตี’’ติอาทีสุ เหตุอตฺเถ ทิสฺสติ. ‘‘ตสฺมาติห เม ภิกฺขเว ธมฺมทายาทา ภวถ, มา อามิสทายาทา. อตฺถิ เม ตุมฺเหสุ อนุกมฺปา, กินฺติ เม สาวกา ธมฺมทายาทา ภเวยฺยุํ, โน อามิสทายาทา’’ติอาทีสุ ปริสมาปเน. ‘‘อิติ วา อิติ เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต’’ติอาทีสุ อาทิอตฺโถ. ‘‘มาคณฺฑิโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนมภิลาโป’’ติอาทีสุ ปทตฺถวิปริยาเย. ‘‘อิติ โข ภิกฺขเว สปฺปฏิภโย พาโล, อปฺปฏิภโย ปณฺฑิโต. สอุปทฺทโว พาโล, อนุปทฺทโว [Pg.5] ปณฺฑิโต. สอุปสคฺโค พาโล, อนุปสคฺโค ปณฺฑิโต’’ติอาทีสุ ปกาโร. ‘‘อตฺถิ อิทปฺปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ ปุฏฺเฐน สตา อาทนฺท อตฺถีติสฺส วจนียํ. กึ ปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ เจ วเทยฺย, ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิจฺจสฺส วจนีย’’นฺติอาทีสุ อวธารเณ. ‘‘อตฺถีติ โข กจฺจาน อยเมโก อนฺโต, นตฺถีติ โข กจฺจาน อยํ ทุติโย อนฺโต’’ติอาทีสุ นิทสฺสเน. นิปาตวเสเนว เต ปโยคา คเหตพฺพา. ‘‘อิตายํ โกธรูเปนา’’ติ เอตฺถ ปน อาขฺยาตวเสน คมเน อิติสทฺโท ทิสฺสติ. อยเมวตฺโถ อิธาธิปฺเปโต, นิปาตตฺโถ ปน น อิจฺฉิตพฺโพ, วิญฺญูนํ อตฺถคฺคหเณ โกสลฺลุปาทนตฺถํ เกวลํ อตฺถุทฺธารวเสน อาคโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตโร ปน –

现在，应当如理阐释归属于小品词、动词和名词类的“iti”和“ito”等词的意义——其中，“iti”一词具有原因、终结、“等”、释义、种类、确定、指示等多种含义。例如，在“诸比丘！因其变坏，故称为色”等句中，可见其表示原因之义。在“诸比丘！因此，你们应为我法的继承者，而非财物的继承者。我于你们有慈悲心，愿我弟子成为法的继承者，而非财物的继承者”等句中，表示终结。在“远离这样或那样的观赏娱乐”等句中，表示“等”之义。在“玛甘迪亚是那位婆罗门的称谓、名称、概念、言说、名字、命名、称号、语言、表达、表述”等句中，表示释义。在“诸比丘！如此，愚者有怖畏，智者无怖畏；愚者有灾患，智者无灾患；愚者有障碍，智者无障碍”等句中，表示种类。在被问及“有缘此而有老死吗？”时，应答：“有。”若问：“缘何而有老死？”应答：“缘生而有老死”等句中，表示确定。在“迦旃延！‘有’是一边，‘无’是第二边”等句中，表示指示。这些用法应依小品词的方式来理解。然而，在“Itāyaṃ kodharūpenā”一句中，“iti”一词则作为动词表示“去”的意义。此处意指的是这个意思，而不取其小品词之义。应当了知，这仅仅是为了让智者在理解词义上获得善巧而作的阐释。其余的则...

คตฺยตฺเถ จิมสทฺทตฺเถ, อิโตสทฺโท ปวตฺตติ;

อนฺวิโต’’ติ หิ คตฺยตฺเถ, ปจฺจตฺตวจนํ ภเว.

“ito”一词，用于“去”义及“此”义；如“anvito”用于“去”义时，即是主动之语。

อิมสทฺทสฺส อตฺถมฺหิ, นิสฺสกฺกวจนํ ภเว;

‘‘อิโต สา ทกฺขิณา ทิสา’’, อิติอาทีสุ ปาฬิสุ.

用于“此”(ima)义时，则为离格之语；如“从此是南方(Ito sā dakkhiṇā disā)”等巴利文句所示。

คตฺยตฺโถ อิจฺฉิโต เอตฺถ, อิตรตฺโถ น อิจฺฉิโต;

อตฺถุทฺธารวสา วุตฺโต, โกสลฺลตฺถาย วิญฺญุนํ.

此处意取“去”义，不取他义；为令智者于义理善巧，故作此阐明。

อิธ ปน สมยสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ สนิพฺพจนํ วตฺตพฺพมฺปิ อวตฺวา อุปริ อยธาตุวิสเยเยว วกฺขาม อิ เอ อยธาตุวเสน ติธาตุมยตฺตา สมยสทฺทสฺส. ตตฺร อิตีติ อิการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส จ ‘‘เอติ, อุเทตี’’ติอาทีนญฺจ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทานํ อญฺเญสญฺจ เอวรูปานํ ปทมาลา ยถารหํ เยภุยฺเยน อตฺตโนปทานิ วชฺเชตฺวา โยเชตพฺพา. อีทิเสสุ หิ ฐาเนสุ ทุกฺกรา กฺริยาปทมาลา. ยสฺมา ปน อิมสฺมึ ปกรเณ สุกรา จ ทุกฺกรา จ ตฺยนฺตปทมาลา ชานิตพฺพา[Pg.6], ตสฺมา ภูวาทิคณาทีสุ อฏฺฐสุ คเณสุ วิหิเตหิ ฉนฺนวุติยา วจเนหิ สพฺพสาธารณํ อสพฺพสาธารณญฺจ ปทมาลานยํ พฺรูม –

在此，关于“samaya”一词，其义理与词源本应一并阐释，但此处暂且不述，我们将在上文关于“aya”词根的范围内解说，因为“samaya”一词是由“i”、“e”、“aya”三个词根构成。其中，对于以“i”音结尾的动词（如iti）和以“e”音结尾的动词（如“eti”、“udeti”）以及其他此类词语的词形变化，应在大多情况下避开为自语态(attanopada)而作适当的组合。因为在这些地方，动词的词形变化是困难的。然而，由于在本论中，无论难易，以“ti”结尾的动词词形变化都应了解，因此，我们将说明由“bhū”等八组动词词根所规定的九十六种语态中，通用与非通用的词形变化规则。

อการานนฺตรตฺยนฺต-ปทานํ ปนฺติโย พุโธ;

ภวติ รุนฺธตาทีนํ, โยเช สพฺพตฺถ สพฺพถา.

智者应于一切处，以一切法，组合以“a”音结尾的动词（如bhavati、rundhati等）之序列。

อิติ เอตี’’ติ เจเตสํ, ปทานํ ปน ปนฺติโย;

สุทฺธสฺสรปุพฺพกานํ, โยเช วิญฺญู ยถารหํ.

至于“iti”、“eti”等词，以及其他词根为纯元音的动词序列，智者应如理组合。

อาการานนฺตรตฺยนฺต-ปทานญฺจาปิ ปนฺติโย;

‘‘ยาติ สุณาติ อสฺนา-ติ’’ อิจฺจาทีนํ ยถารหํ.

对于以“ā”音结尾的动词序列，如“yāti”、“suṇāti”、“asnāti”等，亦应如理组合。

อิวณฺณานนฺตรตฺยนฺต-ปทานมปิ ปาฬิโย;

โยเช ‘‘รุนฺธิติ รุนฺธีติ’’-อิจฺจาทีนํ ยถารหํ.

对于以“i”音结尾的动词序列，如“rundhiti”、“rundhīti”等，亦应如理组合。

อุการานนฺตรตฺยนฺต-สุติอิติ ปทสฺส จ;

เปรณตฺเถ ปวตฺตสฺส, โยเช มาลํ ยถารหํ.

对于以“u”音结尾的动词，以及用于使役义的动词，应如理组合其序列。

เอการานนฺตรตฺยนฺต-ปทานมฺปิ ยถารหํ;

‘‘เชติ รุนฺเธติ กาเรติ, การาเปตี’’ติอาทีนํ.

对于以“e”音结尾的动词，如“jeti”、“rundheti”、“kāreti”、“kārāpeti”等，亦应如理组合。

โอการานนฺตรตฺยนฺต-ปทานมฺปิ ปทกฺกเม;

‘‘กโรติ โภติ โหตี’’ติ-อาทีนํ ยุตฺติโตวเท;

对于以“o”音结尾的动词，如“karoti”、“bhoti”、“hoti”等，亦应于词序中如理说明。

อิจฺเจวํ สตฺตธา วุตฺโต, ปทมาลานโย มยา;

อิโต มุตฺโต นโย นาม, นตฺถิ โกจิ กฺริยาปเท.

如是，我已宣说七种词形变化之法；于动词，此外再无他法。

‘‘อาทตฺเต กุรุเต เปเต’’, อิจฺจาทิ นยทสฺสนา;

ยถารหํ ยุตฺติโตติ, วจนํ เอตฺถ ภาสิตํ.

因见有“ādatte”、“kurute”、“pete”等（为自语态）之法，故此处说“如理”、“恰当”之语。

อิทานิ อิการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส กโม วุจฺจเต – อิติ, อินฺติ. อิสิ, อิถ. อิมิ, อิม. อปริปุณฺโณ วตฺตมานานโย. อิตุ, อินฺตุ. อิหิ, อิถ. อิมิ, อิม. อปริปุณฺโณ ปญฺจมีนโย. เอตฺถ จ อิเมสํ ทฺวินฺนํ สาสนานุรูปภาวสฺส อิมานิ สาธกปทานิ [Pg.7] ‘‘เวติ, อเปติ, อนฺเวตี’’ติ. ตตฺถ วิ อิติ เวติ. วิคจฺฉตีติ อตฺโถ, อิติสทฺโท เหตฺถ คมนํ โพเธติ. ตถา อป อิติ อเปติ. อปคจฺฉตีติ อตฺโถ. อนุ อิติ อนฺเวติ. อนุคจฺฉตีติ อตฺโถ. ครู ปน อนุ เอติ อนฺเวตีติ วทนฺติ. ตํ –

现在说明以“i”音结尾的动词的次序——iti, inti；isi, itha；imi, ima。此为不完整的现在时态法。Itu, intu；ihi, itha；imi, ima。此为不完整的命令式法。此处，为证明此二者符合教法，有“veti, apeti, anveti”等词为例。其中，vi + iti 为 veti，义为“离去”，此中“iti”一词表“去”义。同样，apa + iti 为 apeti，义为“远离”。anu + iti 为 anveti，义为“跟随”。然而，有师长说 anu + eti 为 anveti。如下所示：

‘‘ยถา อารญฺญกํ นาคํ, ทนฺตึ อนฺเวติ หตฺถินี;

เชสฺสนฺตํ คิริทุคฺเคสุ, สเมสุ วิสเมสุ จ;

เอวํ ตํ อนุคจฺฉามิ, ปุตฺเต อาทาย ปจฺฉโต’’ติ.

譬如林野象王行，母象循迹巨牙踪；山险平原皆经历，携子随后我亦从。

อิมาย ปาฬิยา น สเมติ ‘‘เชสฺสนฺตํ อนฺเวตี’’ติ วจนโต ‘‘อนุคจฺฉามี’’ติ วจนโต จ. ตถา หิ เอติสทฺโท ยตฺถ เจ อิริยาปถวาจโก, ตตฺถ อาคมนํเยว โชเตติ, น คมนํ, ตสฺมา อาคมนตฺถสฺส อยุตฺติโต คมนตฺถสฺส จ ยุตฺติโต วิ อิติอาทินา เฉโท เญยฺโย. เอเตสญฺจ อิติสทฺทวเสน กตเฉทานํ อตฺถิภาวํ ยุตฺติภาวญฺจ ‘‘อิตายํ โกธรูเปนา’’ติ ปาฬิเยว สาเธติ, ตสฺมาเยว ‘‘อนุ อิติ, อนุ อินฺติ, อนุ อิสี’’ติอาทินา ‘‘อนฺเวตี’’ติอาทีนํ เฉเท ลพฺภมานนเยน วุตฺตปฺปกาโร วตฺตมานาปญฺจมีนโย ปรสฺสปทวเสน ทสฺสิโต. สตฺตมีรูปาทีนิ สพฺพถา อปฺปสิทฺธานิ.

此[文]与此巴利句“jessantaṃ anvetī”及“anugacchāmī”不符。诚然，“eti”一词若表示行止，则仅阐明“来”，而非“去”。是故，因“来”义之不适用及“去”义之适用，当知是通过“vi”、“iti”等进行划分。而这些依“iti”词所作划分的存在性与合理性，由“itāyaṃ kodharūpenā”此句巴利证实。是故，正如通过“anu iti, anu inti, anu isī”等对“anvetī”等词进行划分而可得之理，所述类型的现在时与第五格（命令式）之法，以自言说（parassapada）的方式被展示。第七格等语形则全然不能成立。

อิมานิ ปน ภวิสฺสนฺติยา รูปานิ, สิตฺตา เต ลหุเมสฺสติ. อิสฺสติ, อิสฺสนฺติ. อิสฺสสิ, อิสฺสถ. อิสฺสามิ, อิสฺสาม. อิสฺสเต, อิสฺสนฺเต. อิสฺสเส, อิสฺสวฺเห. อิสฺสํ, อิสฺสามฺเห. อสพฺพธาตุกตฺเตปิ สุทฺธสฺสรตฺตา ธาตุสฺส อิการาคโม น ลพฺภติ. ปริปุณฺโณ ภวิสฺสนฺตีนโย.

此等是未来时的语形。譬如：“sittā te lahumessati”（你所播种的将迅速[结果]）。Issati, issanti. Issasi, issatha. Issāmi, issāma. Issate, issante. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhe。即使在非萨伐陀多迦（asabbadhātuka）的情况下，因语根为纯元音，故不得“i”音之增益。未来时之法至此圆满。

อถ กาลาติปตฺติยา รูปานิ ภวนฺติ, อิสฺสา, อิสฺสํสุ. อิสฺเส, อิสฺสถ. อิสฺสํ, อิสฺสมฺหา. อิสฺสถ, อิสฺสิสุ. อิสฺสเส, อิสฺสวฺเห. อิสฺสํ, อิสฺสามฺหเส. กาลาติปตฺติภาเว [Pg.8] จ อสพฺพธาตุกตฺเต จ สนฺเตปิ สุทฺธสฺสรตฺตา ธาตุสฺส อการิการาคโม น ลพฺภติ อเนกนฺติกตฺตา วา อนุปปนฺนตฺตา จ อการาคโม น โหติ. ทฺวินฺนญฺเหตฺถ สุทฺธสฺสรานํ อนนฺตริกานํ เอกโตสนฺนิปาโต อนุปปตฺติ. ปริปุณฺโณ กาลาติปตฺตินโย.

其次，有条件式（kālātipatti）的语形：Issā, issaṃsu. Isse, issatha. Issaṃ, issamhā. Issatha, issisu. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhase。即使在条件式及非萨伐陀多迦（asabbadhātuka）的情况下，因语根为纯元音，故不得“a”音或“i”音之增益；或因其不确定性及不适宜性，“a”音之增益不发生。于此，二连续纯元音之并合为不适宜。条件式之法至此圆满。

อิมสฺมึ ปน ฐาเน สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน โสตูนํ ปโยคตฺเถสุ ปรมโกสลฺลชนนตฺถํ ‘‘นนุ เต สุตํ พฺราหฺมณ ภญฺญมาเน, เทวา น อิสฺสนฺติ ปุริสปรกฺกมสฺสา’’ติ ปาฬิโต นยํ คเหตฺวา วุตฺตปฺปกาเรหิ ภวิสฺสนฺติยา รูเปหิ สพฺพโส สมานานิ อสมานตฺถานิ วตฺตมานิกรูปานิ จ อีสกํ อญฺญมญฺญํ สมานานิ ภวิสฺสนฺตีกาลาติปตฺตีนํ รูปานิ จ ปกาสยิสฺสาม – วตฺตมานาวเสน ตาว ‘‘อิสฺสติ, อิสฺสนฺติ. อิสฺสสิ, อิสฺสถา’’ติ สพฺพํ โยเชตพฺพํ. อตฺโถ ปน ‘‘อิสฺสํ กโรตี’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. ตสฺมึเยว อตฺเถ ภวิสฺสนฺตีวเสน ‘‘อิสฺสิสฺสติ, อิสฺสิสฺสนฺติ. อิสฺสิสฺสสิ, อิสฺสิสฺสถา’’ติ ปริปุณฺณํ โยเชตพฺพํ. อตฺโถ ปน ‘‘อิสฺสํ กริสฺสตี’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. กาลาติปตฺติวเสน ปน ‘‘อิสฺสิสฺสา, อิสฺสิสฺสํสุ. อิสฺสิสฺเส, อิสฺสิสฺสถา’’ติ ปริปุณฺณํ โยเชตพฺพํ, อตฺโถ ปน ‘‘อิสฺสํ อกริสฺสา’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. ธาตฺวนฺตรวเสน สํสนฺทนานโยยํ.

于此，为令听闻者于带义注的三藏佛语之运用义中生起最高善巧，我们从“婆罗门，汝岂非曾闻所言：诸天不嫉妒人之精进？”此巴利句中取其义理，以阐明：与前述未来时语形全然相同而意义不同的现在时语形，以及与未来时、条件式语形相互间略为相似的语形。——先依现在时，“issati, issanti. Issasi, issathā”等应全部连结。其义则应由“作嫉妒”等来了知。于彼同样之义，依未来时，“ississati, ississanti. Ississasi, ississathā”等应完整连结。其义则应由“将作嫉妒”等来了知。依条件式，“ississā, ississaṃsu. Ississe, ississathā”等应完整连结，其义则应由“本作嫉妒”等来了知。此乃依其他语根作比较之法。

อิทานิ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส กโม วุจฺจเต –

现在，宣说以“e”音结尾之词的次第——

เอติ, เอนฺติ. เอสิ, เอถ. เอมิ, เอม.

他去（来），他们去（来）。你去（来），你们去（来）。我去（来），我们去（来）。

เอตุ, เอนฺตุ. เอหิ, เอถ. เอมิ, เอม.

令他去（来），令他们去（来）。你去（来），你们去（来）。我去（来），我们去（来）。

น จ อปฺปตฺวา ทุกฺขนฺตํ, วิสฺสาสํ เอยฺย ปณฺฑิโต;

นิเวสนานิ มาเปตฺวา, เวเทหสฺส ยสสฺสิโน;

ยทา เต ปหิณิสฺสามิ, ตทา เอยฺยาสิ ขตฺติย.

智者未达苦之尽，不应生起信任心；为声名显赫之维德哈(Vedeha)王，建造住所之后；刹帝利，当我派遣[使者]予汝时，汝当来此。

เอยฺย[Pg.9], เอยฺยุํ. เอยฺยาสิ, เอยฺยาถ. เอยฺยามิ, เอยฺยาม. เอถ, เอรํ. เอโถ, เอยฺยาวฺโห. เอยฺยํ, เอยฺยามฺเห.

愿他去（来），愿他们去（来）。愿你去（来），愿你们去（来）。愿我去（来），愿我们去（来）。他应去（来），他们应去（来）。你应去（来），你们应去（来）。我应去（来），我们应去（来）。

โส ปุริโส เอยฺย, เต เอยฺยุํ. ตฺวํ เอยฺยาสิ, ตุมฺเห เอยฺยาถ. อหํ เอยฺยามิ, มยํ เอยฺยาม. โส ปุริโส เอถ, เต เอรํ. ตฺวํ เอโถ, ตุมฺเห เอยฺยาวฺโห. อหํ เอยฺยํ, มยํ เอยฺยามฺเห.

那人应去（来），那些人应去（来）。你应去（来），你们应去（来）。我应去（来），我们应去（来）。那人应去（来），那些人应去（来）。你应去（来），你们应去（来）。我应去（来），我们应去（来）。

ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีรูปานิ สพฺพโส อปฺปสิทฺธานิ.

不定过去时、已然过去时和未然过去时的语形全然不能成立。

เอสฺสติ, เอสฺสนฺติ. เอสฺสสิ, เอสฺสถ. เอสฺสามิ, เอสฺสาม. เอสฺสเต, เอสฺสนฺเต. เอสฺสเส, เอสฺสวฺเห. เอสฺสํ, เอสฺสามฺเห.

他将去（来），他们将去（来）。你将去（来），你们将去（来）。我将去（来），我们将去（来）。他将去（来），他们将去（来）。你将去（来），你们将去（来）。我将去（来），我们将去（来）。

สมฺโมทมานา คจฺฉนฺติ, ชาลมาทาย ปกฺขิโน;

ยทา เต วิวทิสฺสนฺติ, ตทา เอหินฺติ เม วสํ.

众鸟共欢喜，携网飞离去；一旦起纷争，将入我掌握。

‘‘อภิโทสคโต อิทานิ เอหี’’ติ วจนทสฺสนโต อปรานิปิ ภวิสฺสนฺตีรูปานิ คเหตพฺพานิ.

由“今已向晚，来此！”(Abhidosagato idāni ehi)此语之所示，当知亦有其他未来时语形。

เอหิติ, เอหินฺติ. เอหิสิ, เอหิถ. เอหิมิ, เอหิม. เอหิเต, เอหินฺเต. เอหิเส, เอหิวฺเห. เอหิสฺสํ, เอหิสฺสามฺเห.

他将去（来），他们将去（来）。你将去（来），你们将去（来）。我将去（来），我们将去（来）。他将去（来），他们将去（来）。你将去（来），你们将去（来）。我将去（来），我们将去（来）。

เอสฺสา, เอสฺสํสุ. เอสฺเส, เอสฺสถ. เอสฺสํ เอสฺสามฺหา. เอสฺสถ, เอสฺสิสุ. เอสฺสเส, เอสฺสวฺเห. เอสฺสึ, เอสฺสามฺหเส.

他本应去（来），他们本应去（来）。你本应去（来），你们本应去（来）。我本应去（来），我们本应去（来）。他本应去（来），他们本应去（来）。你本应去（来），你们本应去（来）。我本应去（来），我们本应去（来）。

อถาปโรปิ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทกฺกโม ภวติ;

อุเทติ, อุเทนฺติ;

อุเทสิ, อุเทถ;

อุเทมิ, อุเทม.

其次，亦有另一以“e”音结尾之词的次第：Udeti, udenti; Udesi, udetha; Udemi, udema。

อุเทตุ, อุเทนฺตุ. อุเทหิ, อุเทถ. อุเทมิ, อุเทม, อุทามเส.

令他升起，令他们升起。你升起，你们升起。我升起，我们升起，我们升起。

อุเทยฺย, อุเทยฺยุํ. เสสํ เนยฺยํ. อุทิสฺสติ, อุทิสฺสนฺติ. เสสํ เนยฺยํ. อุทิสฺสา, อุทิสฺสํสุ. เสสํ เนยฺยํ.

Udeyya, udeyyuṃ。余者应知。Udissati, udissanti。余者应知。Udissā, udissaṃsu。余者应知。

อิมานิ สุทฺธสฺสรธาตุรูปานิ.

此等是纯元音语根的语形。

กการนฺตธาตุ

以“迦”为结尾的语根

กุ [Pg.10] สทฺเท เก จ. โกติ, กวติ, กายติ, เอวํ กตฺตุปทานิ ภวนฺติ. กุยฺยติ, กิยฺยติ, เอวํ กมฺมปทานิ. กานนํ, กพฺพํ, ชาตกํ, เอวํ นามิกปทานิ. กุตฺวา, กุตฺวาน, กวิตฺวา, กวิตฺวาน, กาวิตฺวา, กาวิตฺวาน, กายิตุํ, เอวํ อพฺยยปทานิ.

语根 ku 意为“发声”，以及 ke。Koti、kavati、kāyati，如是为主动词。Kuyyati、kiyyati，如是为被动词。Kānanaṃ、kabbaṃ、jātakaṃ，如是为名词。Kutvā、kutvāna、kavitvā、kavitvāna、kāvitvā、kāvitvāna、kāyituṃ，如是为不变词。

ตตฺร กานนนฺติ ฐิตมชฺฌนฺหิกสมเย กวติ สทฺทํ กโรตีติ กานนํ, วนํ. ตถา หิ –

其中，kānanaṃ（森林）一词，是因其于静止的正午时分发出声响(kavati)，故名kānanaṃ，即林(vanaṃ)。诚然如此——

‘‘ฐิเต มชฺฌนฺหิเก กาเล, สนฺนิสีเวสุ ปกฺขิสุ;

สณเตว พฺรหารญฺญํ, สา รติ ปฏิภาติ ม’’นฺติ

“正午日当顶，鸟雀皆静栖；大林似作响，此乐令我喜。”

วุตฺตํ. อถ วา โกกิลมยูราทโย กวนฺติ สทฺทายนฺติ กูชนฺติ เอตฺถาติ กานนํ. มโนหรตาย อวสฺสํ กุยฺยติ ปณฺฑิเตหีติ กพฺพํ. กาวิยํ. กาเวยฺยํ. อญฺญตฺร ปน กวีนํ อิทนฺติ กพฺพนฺติ ตทฺธิตวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. เกจิ ตุ กาพฺยนฺติ สทฺทรูปํ อิจฺฉนฺติ, น ตํ ปาวจเน ปมาณํ สกฺกฏภาสาภาวโต. สกฺกฏภาสาโตปิ หิ อาจริยา นยํ คณฺหนฺติ. ชาตํ ภูตํ อตีตํ ภควโต จริยํ, ตํ กียติ กถียติ เอเตนาติ ชาตกํ. ชาตกปาฬิ หิ อิธ ‘‘ชาตก’’นฺติ วุตฺตา. อญฺญตฺร ปน ชาตํ เอว ชาตกนฺติ คเหตพฺพํ. ตถา หิ ชาตกสทฺโท เทสนายมฺปิ วตฺตติ ‘‘อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺม’’นฺติอาทีสุ. ชาติยมฺปิ วตฺตติ ‘‘ชาตกํ สโมธาเนสี’’ติอาทีสุ.

已说。或因杜鹃、孔雀等在此处鸣叫(kavanti、saddāyanti、kūjanti)，故名kānanaṃ（森林）。因其悦意，必为智者所作，故名kabbaṃ（诗），亦作kāviyaṃ、kāveyyaṃ。于别处，若作“此乃诗人之物”解，则kabbaṃ一词应依派生关系(taddhitavasena)理解。有些人偏好kābya此一词形，然其于圣教中不为标准，因其属梵语。不过，诸师亦从梵语中取法。世尊过去已生、已有的行持，通过它得以言说、叙述，故名jātakaṃ（本生）。此处所说的“本生”，即指《本生经》。于别处，jātakaṃ则应理解为“已生”。诚然，jātaka一词亦用于指一种经文体裁，如在“如是语、本生、未曾有法”等语境中；亦用于指“出生”，如在“（佛陀）会合了本生”等语境中。

ปกฺก นีจคติยํ. นีจคมนํ นาม หีนคมนํ หีนปฺปวตฺติ วา. นีจสทฺโท หิ หีนวาจโก ‘‘นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติ เอตฺถ วิย. ปกฺกติ กฺริยาปทเมตฺถ ทิสฺสติ, น นามิกปทํ. ยตฺถ ยตฺถ นามิกปทํ น ทิสฺสติ, ตตฺถ ตตฺถ นามิกปทํ อุปปริกฺขิตฺวา [Pg.11] คเหตพฺพํ. กฺริยาปทเมว หิ ทุทฺทสํ, กฺริยาปเท วิชฺชมาเน นามิกปทํ นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ, ตสฺมา อนฺตมโส ‘‘ปกฺกนํ, ตกนํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ ภาววาจกานิ นามิกปทานิ สพฺพาสุ ธาตูสุ ยถารหํ ลพฺภนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

（语根）Pakka 意为“低劣的趣向”。所谓“低劣的趣向”，即卑贱的去处或卑贱的行径。“低劣”(nīca)一词意为“卑贱”(hīna)，如在“生于低贱家族”中。此处可见其动词pakkati，未见其名词。凡未见名词之处，皆应考察而得。动词诚然难见，然若有动词，则不应言其无名词。是故当知，至少如pakkanaṃ、takanaṃ等表示状态的名词，于一切语根中皆可酌情获得。

ตก หสเน. หสนํ หาโส. ตกติ.

（语根）Taka 意为“笑”(hasane)。Hasanaṃ即是hāso（笑）。（动词形式为）Takati。

ตกิ กิจฺฉชีวเน. กิจฺฉชีวนํ กสิรชีวนํ. ตงฺกติ. อาตงฺกติ. อาตงฺโก. อาตงฺโกติ กิจฺฉชีวิตกโร โรโค, ตถา หิ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺก’’นฺติ อิมสฺมึ ปาฬิปฺปเทเส อิติ อตฺถํ สํวณฺเณสุํ ‘‘อาพาโธติ วิสภาคเวทนา วุจฺจติ, ยา เอกเทเส อุปฺปชฺชิตฺวา สกลสรีรํ อยปฏฺเฏน พนฺธิตฺวา วิย คณฺหาติ. อาตงฺโกติ กิจฺฉชีวิตกโร โรโค. อถ วา ยาเปตพฺพโรโค อาตงฺโก, อิตโร อาพาโธ. ขุทฺทโก วา โรโค อาตงฺโก, พลวา อาพาโธ. เกจิ ปน ‘อชฺฌตฺตสมุฏฺฐาโน อาพาโธ, พหิทฺธาสมุฏฺฐาโน อาตงฺโก’ติ วทนฺตี’’ติ.

（语根）Taki 意为“艰难维生”(kicchajīvane)。Kicchajīvanaṃ即kasirajīvanaṃ（困苦的生活）。（动词形式为）Taṅkati、ātaṅkati。（名词为）Ātaṅko。Ātaṅko是指导致生活艰难的疾病。诚然，诸义注师在解释“少病少恼”(appābādhaṃ appātaṅkaṃ)这段圣语时，如此阐述其义：‘ābādha（病）是指不适的感受，它从一个部位生起，然后像用铁片捆绑一样抓住整个身体。Ātaṅka（恼）是指导致生活艰难的疾病。或者，可维持的慢性病是ātaṅka，另一种是ābādha。或者，小病是ātaṅka，重病是ābādha。有些人则说：“由内生起的为ābādha，由外生起的为ātaṅka。”’

อาตงฺโก อามโย โรโค,พฺยาธา’พาโธ คโท รุชา;

อกลฺลญฺเจว เคลญฺญํ,นามํ โรคาภิธานกํ.

Ātaṅko、āmayo、rogo、byādhi、ābādho、gado、rujā、akallaṃ以及gelaññaṃ，皆为疾病之名称。

สุก คติยํ. โสกติ, สุโก, สุกี. ตตฺร สุโกติ สุโว. โสกติ มนาเปน คมเนน คจฺฉตีติ สุโก. ตสฺส ภริยา สุกี.

（语根）Suka 意为“去”(gatiye)。由此构成：Sokati、suko、sukī。其中，suko即suvo（鹦鹉）。因其以优美的步态而行(sokati)，故名suko。其雌性为sukī。

พุกฺก ภสฺสเน. อิธ ภสฺสนํ นาม สุนขภสฺสนํ อธิปฺเปตํ ‘‘สุนโข ภสฺสิตฺวา’’ติ เอตฺถ วิย, น ‘‘อาวาโส โคจรํ [Pg.12] ภสฺส’’นฺติอาทีสุ วิย. วจนสงฺขาตํ ภสฺสนํ, พุกฺกติ สา.

（语根）Bukka 意为“吠”(bhassane)。此处“吠”(bhassanaṃ)意指狗吠，如在“狗吠已”中；而非如“住处、牧场毁坏(bhassa)”等中的用法。此吠是一种叫喊声。（动词形式为）Bukkati（它吠叫）。

ธก ปฏิฆาเต คติยญฺจ. ปฏิฆาโต ปฏิหนนํ. ธกติ.

（语根）Dhaka 意为“妨碍”(paṭighāte)与“去”(gatiyañca)。Paṭighāto即paṭihananaṃ（撞击）。（动词形式为）Dhakati。

จก ติตฺติปฏิฆาเตสุ. ติตฺติ ตปฺปนํ, ปฏิฆาตํ ปฏิหนนํว. จกติ.

（语根）Caka 意为“满足”(titti)与“妨碍”(paṭighātesu)。Titti即tappanaṃ（满足），paṭighātaṃ即paṭihananaṃ（撞击）。（动词形式为）Cakati。

อก กุฏิลคติยํ. อกติ. เอตา กุอาทิกา อกปริยนฺตา ธาตุโย ปรสฺส ภาสาติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. เตสํ มเต เอตา ‘‘ติ อนฺติ, ตุ อนฺตุ’’ อิจฺจาทีนํเยว วิสโย. ปาฬิยํ ปน นิยโม นตฺถิ, ตสฺมา น ตํ อิธ ปมาณํ.

（语根）Aka 意为“曲行”(kuṭilagatiyaṃ)。（动词形式为）Akati。这些从ku开始到aka结束的语根，语法家们称之为来自其他语言。在他们看来，这些语根仅适用于“ti、anti、tu、antu”等（现在时与命令式）词尾。但在巴利语中并无此规则，因此那在这里不作为标准。

อิ อชฺฌยเน. อชฺฌยนํ อุจฺจารณํ สิกฺขนํ วา, อยติ, อธียติ, อชฺฌยติ, อธีเต, อชฺเฌนํ, อชฺฌายโก. ทิพฺพํ อธียเส มายํ. อธียนฺติ มหาราช, ทิพฺพมายิธ ปณฺฑิตา. อชฺเฌนมริยา ปถวึ ชนินฺทา. ตตฺถ อชฺฌายโกติ อชฺฌยตีติ อชฺฌายโก, มนฺเต ปริวตฺเตตีติ อตฺโถ.

（语根）I 意为“学习”(ajjhayane)。Ajjhayanaṃ即uccāraṇaṃ（诵读）或sikkhanaṃ（学习）。由此构成：ayati、adhīyati、ajjhayati、adhīte、ajjhenaṃ、ajjhāyako。‘你学习神圣的幻术。’‘大王，此处的智者们学习神圣的幻术。’‘尊贵的人主们以学习（吠陀）而主宰大地。’其中，ajjhāyako指学习者，意为‘反复念诵真言者’。

อุ สทฺเท. อวติ, อวนฺติ. อวสิ. เอตฺถ ‘‘โย อาตุมานํ สยเมว ปาวา’’ติ ปาฬิ ปปุพฺพสฺส อุธาตุสฺส ปโยโคติ ทฏฺฐพฺโพ. ปปุพฺพสฺส วทธาตุสฺส ทการโลปปฺปโยโคติปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ.

（语根）U 意为“发声”(sadde)。（动词形式为）Avati、avanti、avasi。此处，应知巴利语‘yo ātumānaṃ...pāvā’是语根u加前缀pa的用法。也可以说，这是语根vad加前缀pa，并省略字母da的用法。

วงฺก โกฏิลฺเล. วงฺกติ. วงฺกํ. วงฺกสทฺโท หิ วกฺกสทฺเทน สมานตฺโถ, วกฺกสทฺโท จ วงฺกสทฺเทน. ตถา หิ –

（语根）Vaṅka 意为“弯曲”(koṭille)。（动词形式为）Vaṅkati。（名词为）Vaṅkaṃ。诚然，vaṅka一词与vakka一词同义，vakka一词亦与vaṅka一词同义。诚然如此——

‘‘ยํ นิสฺสิตา ชคติรุหํ, สฺวายํ อคฺคึ ปมุญฺจติ;

ทิสา ภชถ วกฺกงฺคา, ชาตํ สรณโต ภย’’นฺติ.

“所依世间树，自身燃烈火；肢曲者四散，所依生怖畏。”

ปาฬิ [Pg.13] ทิสฺสติ. อยํ ปน วกฺกสทฺโท สกฺกฏภาสํ ปตฺวา กการรการสญฺโญคกฺขริโก ภวติ, ธาตุภาโว ปนสฺส โปราเณหิ น วุตฺโต, ตสฺมา กฺริยาปทํ น ทิฏฺฐํ. อิมสฺส ปน วงฺกสทฺทสฺส ‘‘วงฺก โกฏิลฺเล’’ติ ธาตุภาโว วุตฺโต, ‘‘วงฺกตี’’ติ กฺริยาปทญฺจ, ปาฬิยํ ตุ ‘‘วงฺกตี’’ติ กฺริยาปทํ น ทิฏฺฐํ, ตถา ภาววาจโก วงฺกสทฺโทปิ. วาจฺจลิงฺโค ปน อเนเกสุ ฐาเนสุ ทิฏฺโฐ. ตตฺต วงฺกตีติ กฺริยาปทํ ปาฬิยํ อวิชฺชมานมฺปิ คเหตพฺพเมว นาถตีติ กฺริยาปทมิว. ภาววาจกสฺส ปน วงฺกสทฺทสฺส อตฺถิตา นตฺถิตา จ ปาฬิอาทีสุ ปุนปฺปุนํ อุปปริกฺขิตพฺพา. เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘ยทิ ภาววาจโก วงฺกสทฺโท นตฺถิ, กถํ ‘อฏฺฐวงฺกํ มณิรตนํ อุฬาร’นฺติ เอตฺถ สมาโส’’ติ. เอตฺถ ปน อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วงฺกํ อฏฺฐวงฺกํ, น อฏฺฐวงฺกานิ ยสฺสาติ. ทพฺพวาจโก หิ วงฺกสทฺโท, น ภาววาจโกติ ทฏฺฐพฺพํ.

可见于巴利语中。然而，vakka一词进入梵语后，成为带有辅音k与r的结合字母（即vakra）。但古人未曾言其为语根，故未见其动词形式。至于vaṅka一词，则有“vaṅka意为弯曲”的语根之说，及其动词vaṅkati。但在巴利语中，动词vaṅkati未见，同样，表示状态的名词vaṅka亦未见。然而，其形容词用法（vāccaliṅgo）则多处可见。此处，动词vaṅkati虽不见于巴利语，亦应如动词nāthati一般被接受。至于表示状态的名词vaṅka是否存在，则需在巴利语等文献中反复考察。此处或有人言：“若无表示状态的名词vaṅka，于‘aṭṭhavaṅkaṃ maṇiratanaṃ uḷāraṃ’（八曲宝珠）一语中，复合词如何成立？”对此应知：此处aṭṭhavaṅkaṃ意为“在八个地方弯曲”，而非“其有八个弯曲”。当知vaṅka一词是指称事物的词，而非指称状态的词。

วงฺกํ วกฺกญฺจ กุฏิลํ, ชิมฺหญฺจ ริมฺหมนุชุ;

วงฺกสทฺทาทโย เอเต, วาจฺจลิงฺคา ติลิงฺคิกา.

Vaṅkaṃ、vakkañca、kuṭilaṃ，jimhañca、rimhaṃ、anuju；此vaṅka等词，皆为形容词，通用于三性。

อถ วา วงฺกสทฺโทยํ, ‘‘วงฺกฆสฺตา’’ติอาทิสุ;

พฬิเส คิริเภเท จ, วตฺตเต ส ปุมา ตทา.

又或vaṅka此一词，用于“吞钩者”等处；亦指鱼钩与山隘，彼时则为阳性词。

อยญฺหิ ‘‘เต’เม ชนา วงฺกฆสฺตา สยนฺติ. ยถาปิ มจฺโฉ พฬิสํ, วงฺกํ มํเสน ฉาทิตํ. วงฺกฆสฺโตว อมฺพุโช’’ติอาทีสุ พฬิเส วตฺตติ.

诚然，此词在“彼等吞钩之人躺卧”、“如鱼吞肉饵所覆之钩（baḷisaṃ）、之弯钩（vaṅkaṃ）”、“如吞钩之水生（鱼）”等语境中，用于指“鱼钩”（baḷise）。

เอตฺถ สิยา ‘‘นนุ จ โภ ‘ยถาปิ มจฺโฉ พฬิสํ, วงฺกํ มํเสน ฉาทิต’นฺติ เอตฺถ วงฺกสทฺโท คุณวาจโก วิเสสนสโท, เยน พฬิโส วิเสสิโต, เตน วงฺกํ กุฏิลํ พฬิสนฺติ อตฺโถ วิญฺญายตี’’ติ? ตนฺน, วงฺกสทฺเท อวุตฺเตปิ พฬิสสภาวสฺส วงฺกตฺตา กุฏิลตฺโถ ปากโฏติ นตฺถิ วิเสสนสทฺเทน [Pg.14] ปโยชนํ. อิทํ ปน ‘‘พฬิสํ วงฺก’’นฺติ วจนํ ‘‘หตฺถิ นาโค. สโรรุหํ ปทุมํ. หตฺถี จ กุญฺชโร นาโค’’ติอาทิวจนมิว ปริยายวจนํ, ตสฺมา ‘‘วงฺก’’นฺติ ปทสฺส ‘‘กุฏิล’’นฺติ อตฺโถ น คเหตพฺโพ. อถ วา ยถา ‘‘ยถา อารญฺญกํ นาคํ, ทนฺตึ อนฺเวติ หตฺถินี’’ติ เอตฺถ นาคสทฺทสฺส ทนฺตีสทฺทสฺส จ อญฺญมญฺญปริยา ยวจนตฺเตปิ ทนฺตินฺติ มโนรมทนฺตยุตฺตนฺติ อตฺโถ สํวณฺณิโต, ตถา ‘‘พฬิสํ วงฺก’’นฺติ อิเมสมฺปิ อญฺญมญฺญํ ปริยายวจนตฺเตปิ วงฺกนฺติ กุฏิลนฺติ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. เอวญฺหิ สติ อตฺโถ สาลราชา วิย สุผุลฺลิโต โหติ, เทสนา จ วิลาสปฺปตฺตา, น ปน ‘‘วงฺกํ พฬิส’’นฺติ สทฺทานํ คุณคุณีวเสน สมานาธิกรณภาโว อิจฺฉิตพฺโพ ‘‘พุทฺโธ ภควา เวรญฺชายํ วิหรตี’’ติอาทีสุ ‘‘พุทฺโธ ภควา’’ติ อิเมสํ วิย สมานาธิกรณภาวสฺส อนิจฺฉิตพฺพตฺตา. น หิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ สมานาธิกรณภาโว โปราเณหิ อนุมโต.

此处，或有人言：“‘如同鱼儿吞下被肉覆盖的弯钩（vaṅkaṃ）’一语中，vaṅka一词难道不是一个表示性质的形容词，用以限定baḷisa（钓钩）吗？由此可知其义为‘弯曲的钓钩’。”（答：）并非如此。即便不说vaṅka一词，钓钩的自性本就弯曲，其弯曲之义已然明了，故无需形容词。而且，“baḷisaṃ vaṅkaṃ”之语，如同“hatthi nāgo”（象即龙象）、“saroruhaṃ padumaṃ”（莲花即红莲）、“hatthī ca kuñjaro nāgo”（象、巨象、龙象）等语，是同义词。因此，不应取vaṅka一词的“弯曲”之义。或者，可以这样理解：譬如在“如同母象追随林中之象（nāgaṃ）、有牙者（dantiṃ）”一语中，nāga与dantin虽互为同义词，但dantin仍被解释为“具有美丽牙齿者”；同理，baḷisaṃ与vaṅkaṃ虽互为同义词，仍可取vaṅka的“弯曲”之义。若能如此，则其义理如盛开的娑罗树王般彰显，说法亦具文采。但不应将“vaṅkaṃ baḷisaṃ”视为属性与属主的同格关系，如同在“世尊（bhagavā）住在维兰迦（Verañjā）”等语境中，不希望将“buddho bhagavā”视为同格关系一样。因为古德于此类情况，并不认可同格关系。

‘‘ยตฺถ เอตาทิโส สตฺถา, โลเก อปฺปฏิปุคฺคโล;

ตถาคโต พลปฺปตฺโต, สมฺพุทฺโธ ปรินิพฺพุโต’’ติ,

“于此世间有导师，举世无双无比伦；如来具力正等觉，已然证入般涅槃。”

‘‘พุทฺธํ พุทฺธํ นิขิลวิสยํ สุทฺธิยา ยาว สุทฺธิ’’นฺติ จ อาทีสุ ปน อนุมโต. เอตฺถ หิ ‘‘เอตาทิโส’’ติ จ ‘‘อปฺปฏิปุคฺคโล’’ติ จ ‘‘ตถาคโต’’ติ จ ‘‘พลปฺปตฺโต’’ติ จ ‘‘สมฺพุทฺโธ’’ติ จ ‘‘ปรินิพฺพุโต’’ติ จ อิมานิ ‘‘สตฺถา’’ติ อเนน ปเทน สมานาธิกรณานิ. ตถา ‘‘พุทฺธํ พุทฺธ’’นฺติ ทฺวินฺนํ ปทานํ ปจฺฉิมํ ปุริเมน สมานาธิกรณํ ภวติ.

但在“佛陀佛陀，一切境界皆清净，清净至极最清净”等句中则被认可。此处，“像这样”、“无与伦比者”、“如来”、“已得力”、“正等觉者”、“已般涅槃”等词，与“导师”一词是同格关系。同样，“佛陀佛陀”这两个词中，后一个词与前一个词也是同格关系。

อิติ ‘‘ยถาปิ มจฺโฉ พฬิสํ, วงฺกํ มํเสน ฉาทิต’’นฺติ เอตฺถ วงฺกสทฺโท พฬิสสฺสาภิธานนฺตรํ, น คุณวาจโก. เอวํ วงฺกสทฺโท พฬิเส วตฺตติ. ‘‘กงฺกํ คจฺฉาม ปพฺพตํ. ทูเร วงฺกตปพฺพโต’’ติอาทีสุ [Pg.15] ปน คิริวิเสเส วตฺตติ. เอตฺถ จ ‘‘วงฺกปพฺพโต’’ติ วตฺตพฺเพ สุขุจฺจารณตฺถํ นิรุตฺตินเยน มชฺเฌ อนิมิตฺตํ ตการาคมํ กตฺวา ‘‘วงฺกตปพฺพโต’’ติ วุตฺตํ. อถ วา วงฺโกเยว วงฺกตา, ยถา เทโว เอว เทวตา. ยถา จ ทิสา เอว ทิสตาติ, เอวํ ตาปจฺจยวเสน วงฺกตา จ สา ปพฺพโต จาติ ‘‘วงฺกตปพฺพโต’’ติ วุตฺตํ, มชฺเฌ รสฺสวเสน เจตํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา วงฺกมสฺส สณฺฐานมตฺถีติ วงฺกโตติ มนฺตุอตฺเถ ตปจฺจโย, ยถา ปพฺพมสฺส อตฺถีติ ปพฺพโตติ. เอวํ วงฺกโต จ โส ปพฺพโต จาติ วงฺกตปพฺพโต. ‘‘วงฺกปพฺพโต’’ อิจฺเจว วา ปณฺณตฺติ, ปาทกฺขรปาริปูริยา ปน ‘‘ทูเร วงฺกตปพฺพโต’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

因此，在“如同鱼吞肉饵所覆之钩”一句中，vaṅka一词是鱼钩的别名，而非表示性质的词。如此，vaṅka一词用于指鱼钩。而在“我们前往Kaṅka山，远处是Vaṅkata山”等句中，则用于指特定的山。此处，本应说vaṅkapabbato，但为了发音便利，依语法规则在中间加入了无意义的-ta-，故说为vaṅkatapabbato。或者，vaṅka即是vaṅkatā（弯曲性），如同deva（天神）即是devatā（神性），又如disā（方位）即是disatā（方位性）；既是vaṅkatā又是pabbato（山），故为vaṅkatapabbato，当知此复合词中间的元音被缩短了。或者，依“拥有”之义加-ta后缀，“其有弯曲之形，故为vaṅkato”，如同“其有峰，故为pabbato”；既是vaṅkato（有弯曲者）又是pabbato，故为vaṅkatapabbato。或者，其名称本就是Vaṅkapabbato（弯山），但为了补足诗歌的音节，才说成“远处是Vaṅkata山”，当知此理。

โลก ทสฺสเน. โลกติ. โลโก. อาโลโกติ อญฺญานิปิ รูปานิ คเหตพฺพานิ. จุราทิคณํ ปน ปตฺวา อิมิสฺสา ‘‘โลเกติ, โลกยติ, โอโลเกติ, โอโลกยตี’’ติอาทินา รูปานิ ภวนฺติ. โลโกติ ตโย โลกา สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโกติ. ตตฺถ ‘‘เอโก โลโก, สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ อาคโต สงฺขาโร เอว โลโก สงฺขารโลโก. สตฺตา เอว โลโก สตฺตโลโก. จกฺกวาฬสงฺขาโต โอกาโส เอว โลโก โอกาสโลโก, โย ‘‘ภาชนโลโก’’ติปิ วุจฺจติ. เตสุ สงฺขาโร ลุชฺชตีติ โลโกติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ลุชฺชติ ปลุชฺชตีติ โข ภิกฺขุ ตสฺมา โลโกติ วุจฺจตี’’ติ. โลกิยติ เอตฺถ ปุญฺญปาปํ ตพฺพิปาโก จาติ สตฺโต โลโก. โลกิยติ วิจิตฺตาการโต ทิสฺสตีติ จกฺกวาฬสงฺขาโต โอกาโส โลโก. ยสฺมา ปน โลกสทฺโท สมูเหปิ ทิสฺสติ, ตสฺมา โลกิยติ สมุทายวเสน [Pg.16] ปญฺญาปิยตีติ โลโก, สมูโหติ อยมฺปิ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อถ วา โลโกติ ตโย โลกา กิเลสโลโก ภวโลโก อินฺทฺริยโลโกติ. เตสํ สรูปํ จุราทิคเณ กเถสฺสาม พหุวิธตญฺจ. พหิทฺธา ปน กวีหิ ‘‘โลโก ตุ ภุวเน ชเน’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ.

Loka，于见义。它见。世间。光明(āloko)等其他色也应被执取。但当归入curādi类动词时，此词根则有“loketi, lokayati, oloketi, olokayati”等形式。所谓世间，有三种：行世间、有情世间、器世间。其中，如经云：“一世间，一切有情依食而住”，此中行即是世间，是为行世间。有情即是世间，是为有情世间。由轮围山(Cakkavāḷa)所组成的处所即是世间，是为器世间，亦称“器世间(bhājanaloka)”。于此等中，行会毁坏，故为世间。此为世尊所说：“比丘，因为它会毁坏、会败坏，所以被称为‘世间’。”于此中可见善、恶及其果报，故为有情世间。因可见种种形态，故由轮围山组成的处所为世间。又，因“loka”一词亦见于群体义，故“以群体的方式被认知，是为世间”，此“群体”之义亦应被采纳。或又，所谓世间，有三种：烦恼世间、有世间、根世间。此等之自性及其多样性，我们将在curādi类中解说。此外，诗人仅言：“世间，于世界、于人。”

สิโลก สงฺฆาเต. สงฺฆาโต ปิณฺฑนํ. สิโลกติ, สิโลโก, สิโลกมนุกสฺสามิ. อกฺขรปทนิยมิโต วจนสงฺฆาโต สิโลโก. โส ปชฺชนฺติ วุจฺจติ, ตถา หิ ‘‘สิโลโก ยสสฺสิ ปชฺเช’’ติ กวโย วทนฺติ.

Siloka，于组合义。组合即积聚。它组合，偈颂，我将解释偈颂。由字母与词所限定的言语组合是偈颂。它也被称为诗(pajja)，诚如诗人所言：“偈颂于诗中有名望。”

เทก เธก สทฺทุสฺสาเหสุ. สทฺโท รโว, อุสฺสาโห วายาโม. เทกติ. เธกติ.

Deka、dheka，于声与勤勇义。声即是音，勤勇即是精进。Dekati。Dhekati。

เรก สกิ สงฺกายํ. เรกติ. สงฺกติ, ตสฺมึ เม สงฺกเต มโน. สงฺกา.

Reka、saki，于怀疑义。Rekati。Saṅkati，我心于彼怀疑。Saṅkā。

อกิ ลกฺขเณ. องฺกติ, องฺโก, สสงฺโก.

Aki，于标记义。它标记，标记(aṅko)，有标记的(sasaṅko)。

มกิ มณฺฑเน. มณฺฑนํ ภูสนํ, มงฺกติ.

Maki，于装饰义。装饰即是庄严，它装饰。

กต โลลิเย. โลลภาโว โลลิยํ ยถา ทกฺขิยํ. กกติ, กาโก, กากี. เอตฺถ ‘‘กาโก, ธงฺโก, วายโส, พลิ, โภชิ, อริฏฺโฐ’’ติ อิมานิ กากาภิธานานิ.

Kata，于贪求义。贪求性即是贪求，例如灵巧。它鸣叫，乌鸦(kāko)，母乌鸦(kākī)。此处“kāko、dhaṅko、vāyaso、bali、bhoji、ariṭṭho”，此等是乌鸦的异名。

กุก วก อาทาเน. กุกติ, วกติ, โกโก, วโก. เอตฺถ โกโกติ อรญฺญสุนโข. วโกติ ขุทฺทกวนทีปิโก, พฺยคฺโฆติปิ วทนฺติ.

Kuka、vaka，于取著义。它取著。它取著。狼(koko)，狼(vako)。此处，狼(koko)指林犬。狼(vako)指小林豹，亦有人言是虎。

วก ทิตฺติยํ ปฏิฆาเต จ. ทิตฺติ โสภา, วกติ.

Vaka，于光辉与撞击义。光辉即是美丽，它发光。

กกิ [Pg.17] วกิ สกฺก ติก ฏิก เสก คตฺยตฺถา. กงฺกติ, วงฺกติ, สกฺกติ, นิสกฺกติ, ปริสกฺกติ, โอสกฺกติ, วธาย ปริสกฺกนํ. พิฬารนิสกฺกมตฺตมฺปิ. เตกติ, เฏกติ, ฏีกา เสกติ. เอตฺถ ฏีกาติ ฏิกิยติ ชานิยติ สํวณฺณนาย อตฺโถ เอตายาติ ฏีกา. เอตา อิธาตุอาทิกา เสกปริยนฺตา ธาตุโย ‘‘อตฺตโนภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. เตสํ มเต เอตา ‘‘เต อนฺเต, ตํ อนฺตํ’’อิจฺจาทีนํเยว วิสโย, ปาวจเน ปน นิยโม นตฺถิ.

Kaki、vaki、sakka、tika、ṭika、seka，于行义。Kaṅkati, vaṅkati, sakkati, nisakkati, parisakkati, osakkati。为杀而潜行。仅如猫之潜行。Tekati, ṭekati, ṭīkā, sekati。此处，所谓ṭīkā，即“通过它，义理被评注、被了知”，因其评注，故为ṭīkā。声明家言：此等从i词根始至seka词根终的词根，是“为己语(attanobhāsā)”。依其所见，此等仅是“te ante, taṃ antaṃ”等（词形）的范围，然于圣教中则无此限定。

หิกฺก อพฺยตฺตสทฺเท. อพฺยตฺตสทฺโท อวิภาวิตตฺถสทฺโท นิรตฺถกสทฺโท จ. หิกฺกติ, หิกฺกเต. อิมํ ‘‘อุภยโตภาสา’’ติ วทนฺติ. อิทํ ตุ ปาวจเนน สํสนฺทติ. ปรสฺสตฺตโนภาสานญฺหิ ธาตูนํ ‘‘ภวติ, ภวเต, พาธเต, พาธตี’’ติอาทินา เยภุยฺเยน ทฺวิธา ทฺวิธา รูปานิ สาสเน ทิสฺสนฺติ.

Hikka，于不显了声义。不显了声即义不明之声与无义之声。Hikkati。Hikkate。此被称为“两语(ubhayatobhāsā)”。此实与圣教相符。实为俱（为他、为己）语之诸词根，于教法中，大多可见“bhavati, bhavate, bādhate, bādhatī”等两种形式。

อิมานิ กการนฺตธาตุรูปานิ.

此等是以迦为尾的诸词根形式。

ขการนฺตธาตุ

以“kha”为尾的词根

ขา ปกถเน ขฺยา จ. ปกถนํ อาจิกฺขนํ เทสนํ วา. ขาติ, สงฺขาติ. อาปุพฺพตฺเต วิสทิสภาเวน ขาตฺยกฺขรสฺส ทฺวิตฺตํ, อาการสฺส จ สญฺโญคปุพฺพตฺตา รสฺสตฺตํ, อกฺขาติ. อกฺขาสิ ปุริสุตฺตโม. อกฺเขยฺยํ เต อหํ อยฺเย. ธมฺโม สงฺขายติ. อกฺขายติ. อตฺร ปน กการโลโป. สฺวาขาโต ภควตา ธมฺโม. สงฺขาโต. อกฺขาโต. อกฺขาตาโร ตถาคตา. สงฺขาตา สพฺพธมฺมานํ วิธุโร. สงฺขา, ปฏิสงฺขา. กฺริยํ อากฺยาติ กเถตีติ อาขฺยาตํ. เกจิ [Pg.18] ปน ‘‘สฺวาขาโต’’ติ จ ‘‘สฺวากฺขฺยาโต’’ติ จ ‘‘สฺวาขฺยาโต’’ติ จ ปทมิจฺฉนฺติ. ตตฺถ ปจฺฉิมานิ สกฺกฏภาสาโต นยํ คเหตฺวา วุตฺตานิ, อิตรํ ยถาฐิตรูปนิปฺผตฺติวเสน, อโต ยถาทสฺสิตปทานิเยว ปสตฺถตรานิ. ตตฺถ สงฺขาสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร นียเต – สงฺขาสทฺโท ญาณโกฏฺฐาสปญฺญตฺติคณนาสุ ทิสฺสติ. ‘‘สงฺขาเยกํ ปฏิเสวตี’’ติอาทีสุ หิ ญาเณ ทิสฺสติ. ‘‘ปปญฺจสญฺญาสงฺขา สมุทาจรนฺตี’’ติอาทีสุ โกฏฺฐาเส. ‘‘เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สงฺขา สมญฺญา’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘น สุกรํ สงฺขาตุ’’นฺติอาทีสุ คณนายํ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

“khā”(词根)用于“宣说”(pakathana)与“khyā”义。“宣说”即告知、教导或解说。如：khāti(宣说)、saṅkhāti(宣说)。当有前缀“ā”时，由于音的异化，“khā”中的“kh”重复，而“ā”因在结合辅音前而缩短，故成“akkhāti”。如：“至上之人(purisuttamo)已宣说(akkhāsi)。”“尊者(ayye)，我应为你宣说(akkheyyaṃ)。”法被宣说(dhammo saṅkhāyati)。被宣说(akkhāyati)。此处则有“ka”音的省略。法乃世尊(bhagavatā)所善说(svākhāto)。被宣说(saṅkhāto)。被宣说(akkhāto)。如来(tathāgatā)是宣说者(akkhātāro)。智者(vidhuro)已通晓一切法(sabbadhammānaṃ)。概念(saṅkhā)，省察(paṭisaṅkhā)。因为它述说(ākhyāti)行为(kriyaṃ)，所以称为“ākhyātaṃ”(动词)。然而有些人认为“svākhāto”、“svākkhyāto”和“svākhyāto”等词都可以使用。其中后两者是依据梵语(sakkaṭabhāsā)规则而说，前者则依其既有形式的构成，所以依所示之词更为恰当。此处当阐明“saṅkhā”一词的含义——“saṅkhā”一词见于智慧(ñāṇa)、部分(koṭṭhāsa)、概念(paññatti)、计算(gaṇanā)等场合。如“以智省察而行(saṅkhāyekaṃ paṭisevatī)”等句中见于智慧；“戏论想的类别(papañcasaññāsaṅkhā)生起”等句中见于部分；“彼等诸法的概念、名称(saṅkhā samaññā)”等句中见于概念；“难以计数(na sukaraṃ saṅkhātuṃ)”等句中见于计算。对此，有言——

‘‘ญาณปญฺญตฺติโกฏฺฐาส-คณนาสุ ปทิสฺสติ;

สงฺขาสทฺโทติ ทีเปยฺย, ธมฺมทีปสฺส สาสเน’’ติ.

“‘saṅkhā’一词，于智慧(ñāṇa)、概念(paññatti)、部分(koṭṭhāsa)、计算(gaṇanā)中显现；于法灯(dhammadīpa)的教法(sāsana)中，此词应被阐明。”

ขิ ขเย. ขิยนธมฺมํ ขียติ. สาสนานุรูเปน สเร อิการสฺส อิยฺยาเทโส, ขิยฺยติ. ‘‘ขโย, ขํ’’ อิจฺจปิ รูปานิ เญยฺยานิ. ตตฺถ ขโยติ ขิยนํ ขโย. อถ วา ขิยนฺติ กิเลสา เอตฺถาติ ขโย, มคฺคนิพฺพานานิ. ขยสงฺขาเตน มคฺเคน ปาปุณิยตฺตา ผลมฺปิ ขโย. ขนฺติ ตุจฺฉํ สุญฺญํ วิวิตฺตํ ริตฺตํ, ขนฺติ วา อากาโส.

“khi”(词根)，用于“灭尽”(khaya)义。有坏灭之法(khiyanadhamma)即会坏灭(khīyati)。根据教法(sāsana)的规则，“i”音替换为“iyya”，即“khiyyati”(被坏灭)。应当了解“灭尽”(khayo)、“空”(khaṃ)等词的形态。在此，“灭尽”(khayo)就是坏灭的意思。或者说，烦恼(kilesa)在此坏灭，所以称为“灭尽”，指的是道(magga)与涅槃(nibbāna)。由于通过被称为“灭尽”的道可以证得果(phala)，所以果也称为“灭尽”。“khaṃ”(空)就是空虚(tucchaṃ)、空无(suññaṃ)、远离(vivittaṃ)、空洞(rittaṃ)，或者“khaṃ”(空)就是虚空(ākāso)。

ขิ นิวาเส. ขียติ, ขิยฺยติ วา. สาสนานุรูเปน อิการสฺส อีย อิยฺยาเทโส ทฏฺฐพฺโพ. อยํ ทิวาทิคเณปิ ปกฺขิปิตพฺโพ. ขํ ขยํ. อภิรมณียํ ราชกฺขยํ. ตตฺถ ขียตีติ นิวสติ. ขนฺติ จกฺขาทิอินฺทฺริยํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ นิวาสฏฺเฐน. ขยนฺติ นิเวสนํ. ราชกฺขยนฺติ รญฺโญ นิเวสนํ. อตฺรายํ ปาฬิ –

“khi”(词根)，用于“居住”(nivāsa)义。居住(khīyati)，或被居住(khiyyati)。依教法(sāsana)的规则，可见“i”音转为“īya”或“iyya”。此词根亦应归入divādi词组(divādigaṇa)。“khaṃ”(居所)即“khayaṃ”(居所)。如：令人喜悦的王宫(abhiramaṇīyaṃ rājakkhayaṃ)。此处“khīyati”即居住义。眼等诸根(cakkhādiindriya)，因是眼识(cakkhuviññāṇādīnaṃ)等的住所(nivāsaṭṭha)，故称“khanti”。“khayaṃ”是住所(nivesanaṃ)。王宫(rājakkhayaṃ)，即国王的住所(rañño nivesanaṃ)。此处有巴利(Pāḷi)为证——

‘‘สเจ [Pg.19] จ อชฺช ธาเรสิ, กุมารํ จารุทสฺสนํ;

กุเสน ชาตขตฺติยํ, สวณฺณมณิเมขลํ;

ปูชิตา ญาติสงฺเฆหิ, น คจฺฉสิ ยมกฺขย’’นฺติ.

“汝若今朝能守持，娇儿美貌世间稀；库萨(Kusa)所生刹帝利(khattiya)种，身佩金宝与珠玑；亲族敬重若至宝，免离阎摩(Yama)之宫居(yamakkhaya)。”

ตตฺถ ยมกฺขยนฺติ ยมนิเวสนํ.

此处“yamakkhayaṃ”即阎摩(Yama)之住所(nivesanaṃ)。

ขุ สทฺเท. โขติ ขวติ.

“khu”(词根)，用于“发声”(sadda)义。如：khoti(发声)，khavati(发声)。

เข ขาทนสตฺตาสุ. ขายติ. อุนฺทูรา ขายนฺติ. วิกฺขายิตกํ. โคขายิตกํ. อสฺสิรี วิย ขายติ. ทิสาปิ เม น ปกฺขายนฺติ. เอตฺถาทิมฺหิ กายตีติ ขาทติ. อถ วา อุปฏฺฐาติ ปญฺญายติ.

“khe”(词根)，用于“啃食”(khādana)与“显现”(sattā)义。啃食(khāyati)。如：老鼠啃食(undūrā khāyanti)；被啃食过的(vikkhāyitakaṃ)；牛啃食过的(gokhāyitakaṃ)。又如：看起来像不吉祥(assirī viya khāyati)；我连方向都看不清楚(disāpi me na pakkhāyanti)。在前者中，“khāyati”是“khādati”(啃食)的意思；或者说，是“upaṭṭhāti”(出现)、“paññāyati”(显现)的意思。

สุข ทุกฺข ตกฺริยายํ. ตกฺริยาติ สุขทุกฺขานํ เวทนานํ กฺริยา, สุขนํ ทุกฺขนนฺติ วุตฺตํ โหติ. อกมฺมกา อิเม ธาตโว. สุขติ, ทุกฺขติ. สุขํ, ทุกฺขํ. สุขิโต, ทุกฺขิโต. สุขํ สาตํ ปีณนํ, ทุกฺขํ วิฆาตํ อฆํ กิเลโส. ตตฺถ สุขนฺติ สุขยตีติ สุขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. ทุกฺขนฺติ ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ ทุกฺขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. อิมานิ นิพฺพจนานิ การิตวเสน วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ อฏฺฐกถายํ สุขทุกฺขสทฺทตฺถํ วทนฺเตหิ ครูหิ สุขยติ ทุกฺขยติสทฺทานํ กมฺมตฺถมาทาย วิวรณสฺส กตตฺตา. ตถา หิ ‘‘สุเขติ สุขยติ, สุขาเปติ สุขาปยติ, ทุกฺเขติ ทุกฺขยติ, ทุกฺขาเปติ ทุกฺขาปยตี’’ติ อิมานิ เตสํ การิตปทรูปานิ, อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ จ, สุขยติ สุขํ, ทุกฺขยตีติ ทุกฺขนฺติ จ,

“sukha”与“dukkha”(词根)，用于“彼之作用”(takriyā)义。“彼之作用”是指乐与苦这些受(vedanā)的活动，即所谓的“乐”与“苦”。这些词根是不及物的(akammaka)。如：sukhati(感受乐)，dukkhati(感受苦)；sukhaṃ(乐)，dukkhaṃ(苦)；sukhito(乐者)，dukkhito(苦者)。乐是愉悦(sātaṃ)、满足(pīṇanaṃ)，苦是损害(vighātaṃ)、灾祸(aghaṃ)和烦恼(kileso)。其中，“乐”(sukhaṃ)是因为它使人快乐(sukhayati)，意思是当它生起时，它使人感到快乐(sukhitaṃ)。“苦”(dukkhaṃ)是因为它使人痛苦(dukkhayati)，意思是当它生起时，它使人感到痛苦(dukkhitaṃ)。应当注意到，这些解释是根据使役(kārita)的含义给出的。在义注(aṭṭhakathā)中解释“乐”和“苦”的词义时，诸师(garū)采用了“使快乐”(sukhayati)和“使痛苦”(dukkhayati)这些词语的受动义(kammattha)来解释。例如，“sukheti”(使乐)和“sukhayati”(使快乐)，“sukhāpeti”(使极乐)和“sukhāpayati”(使极度快乐)；“dukkheti”(使苦)和“dukkhayati”(使痛苦)，“dukkhāpeti”(使极苦)和“dukkhāpayati”(使极度痛苦)，这些是它们的使役(kārita)词形。又如“使自己快乐就是让自己感到愉悦”，以及“使乐就是快乐，使苦就是痛苦”等等。

‘‘สเจ [Pg.20] จ กิมฺหิจิ กาเล,มรณํ เม ปุเร สิยา;

ปุตฺเต จ เม ปปุตฺเต จ,สุขาเปยฺย มโหสโธ’’ติ จ

“若我于何时，死亡先来临；愿大药(Mahosadha)能令，我子孙安乐。”

ปาฬิอาทิทสฺสนโต. สทฺทสตฺเถ ปน ธาตุปาฐสงฺเขเป จ อิเม ธาตโว จุราทิคเณเยว วุตฺตา. ‘‘สุขยติ ทุกฺขยตี’’ติ จ อการิตานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ อิจฺฉิตานิ. มยํ ตุ เตสํ ตพฺพจนํ สุทฺธกตฺตริ จ ตานิ ปทรูปานิ น อิจฺฉาม ปาฬิอาทีหิ วิรุทฺธตฺตา, ตสฺมาเยว เต อิมสฺมึ ภูวาทิคเณ วุตฺตา. อยญฺหิ สุทฺธกตฺตุวิสเย อสฺมากํ รุจิ ‘‘สุขตีติ สุขิโต, ทุกฺขตีติ ทุกฺขิโต’’ติ.

在巴利(Pāḷi)等圣典中可见。然而，在《声论》(Saddasattha)和《语根略集》(Dhātupāṭhasaṅkhepa)中，这些语根被归入curādi词组中。他们希望将“sukhayati”和“dukkhayati”等词形视为非使役(akārita)的纯粹能动(suddhakattu)词。但我们不接受那些说法和那些词形，因为它们与巴利等圣典相违背，因此这些语根才被归入bhūvādi词组中。在纯粹能动(suddhakattu)的范畴内，我们的观点是：“sukhati”(感受乐)故为“sukhito”(乐者)，“dukkhati”(感受苦)故为“dukkhito”(苦者)。

นนุ จ โภ ‘‘สุขติ ทุกฺขตี’’ติ กฺริยาปทานิ พุทฺธวจเน น ทิสฺสนฺตีติ? สจฺจํ, เอวํ สนฺเตปิ อฏฺฐกถานยวเสน คเหตพฺพตฺตา ทิสฺสนฺติเยว นาม. น หิ สพฺพถา สพฺเพสํ ธาตูนํ รูปานิ สาสเน โลเก วา ลพฺภนฺติ, เอกจฺจานิ ปน ลพฺภนฺติ, เอกจฺจานิ น ลพฺภนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ นยวเสน ลพฺภนฺติเยว. ‘‘กปฺปยวฺโห ปติสฺสตา’’ติ หิ ทิฏฺเฐ ‘‘จรวฺโห ภุญฺชวฺโห’’ติอาทีนิปิ นยวเสน ทิฏฺฐานิเยว นาม.

然而，朋友，难道“sukhati”和“dukkhati”等动词(kriyāpada)在佛陀的教言(buddhavacana)中没有出现吗？确实如此。即使这样，由于可以根据义注(aṭṭhakathā)的理路(naya)来理解，所以可以说它们确实存在。要知道，并非所有语根(dhātu)的所有词形(rūpa)都能在教法(sāsana)或世间中找到，有些可以找到，有些则不能。即便如此，通过理路(naya)，它们仍然可以被推知。例如，当看到“你们应当准备(kappayavho)，应当忆念(patissatā)”时，“你们应当行走(caravho)”、“你们应当受用(bhuñjavho)”等词语也可以通过理路(naya)被推知存在。

ตตฺร ปนายํ นโย. วิสุทฺธิมคฺคาทีสุ หิ ‘‘เอกทฺวิโยชนมตฺตมฺปิ อทฺธานํ คตสฺส วาโย กุปฺปติ, คตฺตานิ ทุกฺขนฺตี’’ติ เอวํ ภูวาทิคณิกํ อกมฺมกํ สุทฺธกตฺตุวาจกํ ‘‘ทุกฺขนฺตี’’ติ กฺริยาปทํ ทิสฺสติ. ตสฺมึ ทิฏฺฐิเยว ‘‘สุขติ, สุขนฺติ. สุขสิ, สุขถ. สุขามิ, สุขามา’’ติอาทีนิ จ ‘‘ทุกฺขติ, ทุกฺขนฺติ. ทุกฺขสิ, ทุกฺขถา’’ติอาทีนิจ ทิฏฺฐานิ นาม โหนฺติ ทิฏฺเฐน อทิฏฺฐสฺส ตาทิสสฺส อนวชฺชสฺส นยสฺส คเหตพฺพตฺตา, ตสฺมา ‘‘สุขตีติ สุขิโต, ทุกฺขตีติ ทุกฺขิโต’’ติ ภูวาทินโย เอว คเหตพฺโพ, น ปน จุราทินโย. อปรมฺเปตฺถ นิพฺพจนํ, สุขํ สญฺชาตํ [Pg.21] เอตสฺสาติ สุขิโต, สญฺชาตสุโขติ อตฺโถ. เอส นโย ทุกฺขิโตติ เอตฺถาปิ. อถ วา สุเขน อิโต ปวตฺโตติ สุขิโต. เอส นโย ‘‘ทุกฺขิโต’’ติ เอตฺถาปิ. ทุลฺลภายํ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา.

于此，理则如下。在《清净道论》(Visuddhimagga)等义注中可见：“纵使只走一、二由旬(yojana)的路，风界(vāyo)即会扰动，肢体便感痛苦(dukkhantī)。”如此，属于ภูādi类、无宾语(akammaka)、纯粹主动语态(suddhakattuvācaka)的动词“dukkhantī”是可见的。仅见此例，即可知“sukhati, sukhanti, sukhasi, sukhatha, sukhāmi, sukhāmā”等，以及“dukkhati, dukkhanti, dukkhasi, dukkhathā”等动词亦确实存在。因为对于未见之事，应通过已见之事，采用此种无过失的理则。因此，应采用“因sukhati(感受快乐)，故为sukhito(快乐者)；因dukkhati(感受痛苦)，故为dukkhito(痛苦者)”此一ภูādi类的理则，而非curādi类的理则。于此尚有另一语源解释：乐(sukhaṃ)于其身生起(sañjātaṃ)，故为sukhito，意即“乐已生起者”(sañjātasukho)。此理则亦适用于dukkhito。或者，以乐(sukhena)而行(ito)，故为sukhito。此理则亦适用于dukkhito。此难得之准则(nīti)，应当善记于心。

โมกฺข มุจฺจเน. อกมฺมโกยํ ธาตุ. โมกฺขติ. โมกฺโข. ปาติโมกฺโข. การิเต ‘‘โมกฺเขติ, โมกฺขยติ, โมกฺขาเปติ, โมกฺขาปยตี’’ติ รูปานิ. เกจิ ปนิมํ ‘‘โมกฺข โมจเน’’ติ ปฐิตฺวา จุราทิคเณ ปกฺขิปนฺติ. เตสํ มเต ‘‘โมกฺเขติ, โมกฺขยตี’’ติ สุทฺธกตฺตุปทานิ ภวนฺติ. เอตานิ ปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ วิรุชฺฌนฺติ. ตถา หิ ‘‘โมกฺขนฺติ มารพนฺธนา. น เม สมเณ โมกฺขสิ. มหายญฺญํ ยชิสฺสาม, เอวํ โมกฺขาม ปาปกา’’ติ ปาฬิยา วิรุชฺฌนฺติ. ‘‘โย นํ ปาติ รกฺขติ, ตํ โมกฺเขติ โมเจติ อาปายิกาทีหิ ทุกฺเขหีติ ปาติโมกฺโข’’ติ อฏฺฐกถาย จ วิรุชฺฌนฺติ, ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘โมกฺเขสิ โมกฺเขมา’’ติ จ อวตฺวา ‘‘โมกฺขสิ, โมกฺขามา’’ติ สุทฺธกตฺตุวาจกํ วุตฺตํ, ตญฺจ โข อปาทานวิสยํ กตฺวา. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘โมกฺเขติ, โมเจตี’’ติ เหตุกตฺตุวาจกํ วุตฺตํ, ตมฺปิ อปาทานวิสยํเยว กตฺวา. เอวํ อิมสฺส ธาตุโน สุทฺธกตฺตุวิสเย อกมฺมกภาโว วิทิโต, เหตุกตฺตุวิสเย เอกกมฺมกภาโว วิทิโต มุจ ปจ ฉิทาทโย วิย. โมกฺขธาตุ ทฺวิคณิโกติ เจ? น, อเนเกสุ สาฏฺฐกเถสุ ปาฬิปฺปเทเสสุ ‘‘โมกฺเขติ, โมกฺขยตี’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปานํ อทสฺสนโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

词根Mokkha，义为解脱(muccane)。此为无宾语(akammaka)动词词根。其动词形式为Mokkhati，名词形式为Mokkho，以及波罗提木叉(Pātimokkha)。其使役态(kārita)形式为“mokkheti, mokkhayati, mokkhāpeti, mokkhāpayatī”。然而，有些人读作“mokkha mocane”，并将其归入curādi类。依其观点，“mokkheti, mokkhayati”为纯粹主动语态(suddhakattu)词。此说与圣典(pāḷi)及义注(aṭṭhakathā)相违。例如，与圣典中“彼等从魔罗(Māra)的束缚中解脱(mokkhanti)”、“沙门，你不能从我这里解脱(mokkhasi)”、“我等将行大祭，如是得从罪恶中解脱(mokkhāma)”等句相违。亦与义注中“因为它保护(pāti)守护(rakkhati)他，使他从恶趣(āpāyikā)等诸苦中解脱(mokkheti)，故称波罗提木叉”之说相违。是故，圣典中不说“mokkhesi, mokkhemā”，而说“mokkhasi, mokkhāmā”等纯粹主动语态词，且用于离格(apādāna)的语境。而在义注中，则说“mokkheti, moceti”等使役语态(hetukattu)词，此亦用于离格的语境。由此可知，此词根在纯粹主动语态时为无宾语，在使役语态时为单宾语(ekakammaka)，如同muca、paca、chida等词根。若问：Mokkha词根是否属二类(dvigaṇika)？非也。当知，在众多附有义注的圣典章节中，未见“mokkheti, mokkhayati”等使役语态形式。

กกฺข หสเน. กกฺขติ.

词根Kakkha，义为笑(hasane)。其动词形式为Kakkhati。

โอข ราข ลาข ทาข ธาข โสสนาลมตฺเถสุ. โอขติ. ราขติ. ลาขติ. ทาขติ. ธาขติ.

词根Okha, rākha, lākha, dākha, dhākha，义为枯竭(sosana)与胜任(alaṃ)。其动词形式为Okhati, Rākhati, Lākhati, Dākhati, Dhākhati。

สาข [Pg.22] พฺยาปเน. สาขติ. สาขา.

词根Sākha，义为遍布(byāpana)。其动词形式为Sākhati，名词形式为Sākhā。

อุข นข มข รข ลข รขิ ลขิ อิขิ ริขิ คตฺยตฺถา. อุขติ. นขติ. มขติ. รขติ. ลขติ. รงฺขติ. ลงฺขติ. อิงฺขติ. ริงฺขติ.

词根Ukha, nakha, makha, rakha, lakha, rakhi, lakhi, ikhi, rikhi，义为行(gati)。其动词形式为Ukhati, Nakhati, Makhati, Rakhati, Lakhati, Raṅkhati, Laṅkhati, Iṅkhati, Riṅkhati。

รกฺข ปาลเน. รกฺขติ. รกฺขา, รกฺขณํ, สีลํ รกฺขิโต เทวทตฺโต, สีลํ รกฺขิตํ เทวทตฺเตน, สีลํ รกฺขโก เทวทตฺโต.

词根Rakkha，义为守护(pālana)。其动词形式为Rakkhati，名词形式为Rakkhā, rakkhaṇaṃ。例如：提婆达多(Devadatto)守护戒(sīlaṃ rakkhito devadatto)；戒为提婆达多所守护(sīlaṃ rakkhitaṃ devadattena)；提婆达多是护戒者(sīlaṃ rakkhako devadatto)。

อกฺข พฺยตฺติสงฺขาเตสุ. อกฺขติ, อกฺขิ, อกฺขํ.

词根Akkha，义为显现(byatti)与计数(saṅkhāta)。其动词形式为Akkhati，名词形式为akkhi, akkhaṃ。

นิกฺข จุมฺพเน. นิกฺขติ, นิกฺขํ.

词根Nikkha，义为吻(cumbana)。其动词形式为Nikkhati，名词形式为nikkhaṃ。

นกฺข คติยํ. นกฺขติ. นกฺขตฺตํ. เอตฺถ นกฺขตฺตนฺติ เอตฺโต อิโต จาติ วิสมคติยา อคนฺตฺวา อตฺตโน วีถิยาว คมเนน นกฺขนํ คมนํ ตายติ รกฺขตีติ นกฺขตฺตํ. โปราณา ปน ‘‘นกฺขรนฺติ น นสฺสนฺตีติ นกฺขตฺตานี’’ติ กถยึสุ. ‘‘นกฺขตฺตํ, โชติ, นิริกฺขํ, ภํ’’ อิจฺเจเต ปริยายา.

词根Nakkha，义为行(gati)。其动词形式为Nakkhati，名词形式为Nakkhattaṃ。于此，nakkhattaṃ(星宿)者，谓不从此到彼不规则地运行(visamagatiyā agantvā)，而仅在自身轨道(vīthi)运行，此行(nakkhanaṃ gamanaṃ)能保护(tāyati rakkhatīti)，故称nakkhattaṃ。而古人则说：“因其不毁(na kkharanti)、不灭(na nassanti)，故称nakkhattāni。”“Nakkhattaṃ, joti, nirikkhaṃ, bhaṃ”，此等皆为同义词。

เวกฺข เวกฺขเน. เวกฺขติ.

词根Vekkha，义为看(vekkhana)。其动词形式为Vekkhati。

มกฺข สงฺขเต. มกฺขติ.

词根Makkha，义为涂抹、轻蔑(saṅkhate)。其动词形式为Makkhati。

ตกฺข ตปเน. ตปนํ สํวรณํ. ตกฺขติ.

词根Takkha，义为烧灼(tapana)。烧灼(tapanaṃ)即防护(saṃvaraṇaṃ)。其动词形式为Takkhati。

สุกฺข อนาทเร. สุกฺขติ.

词根Sukkha，义为不敬(anādara)。其动词形式为Sukkhati。

กขิ วขิ มขิ กงฺขายํ. สตฺถริ กงฺขติ. วงฺขติ, มงฺขติ. ‘‘กงฺขา กงฺขายนา กงฺขายิตตฺตํ วิมติ วิจิกิจฺฉา ทฺเวฬฺหกํ ทฺเวธาปโถ สํสโย อเนกํสคาโห อาสปฺปนา ปริสปฺปนา อปริโยคาหนา ถมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข’’ อิจฺเจเต กงฺขาปริยายา. เอเตสุ ปน –

词根Kakhi, vakhi, makhi，义为疑惑(kaṅkhā)。例如：于师(satthari)生疑(kaṅkhati)。其动词形式亦有Vaṅkhati, maṅkhati。“Kaṅkhā(疑惑), kaṅkhāyanā(起疑), kaṅkhāyitattaṃ(疑性), vimati(犹豫), vicikicchā(疑), dveḷhakaṃ(两端), dvedhāpatho(歧路), saṃsayo(怀疑), anekaṃsagāho(不决), āsappanā(摇摆), parisappanā(徘徊), apariyogāhanā(不深入), cittassa thambhitattaṃ(心之僵滞), manovilekho(意之秽)”——此等皆为疑惑的同义词。于此等中——

วตฺตนฺติ [Pg.23] โลกโวหาเร, ‘‘กงฺขา วิมติ สํสโย;

วิจิกิจฺฉา’’ติ เอตานิ, นามานิเยว ปายโต.

于世间言谈中，“kaṅkhā, vimati, saṃsayo, vicikicchā”，此等大抵仅为名称。

กขิ อิจฺจายํ. ธนํ กงฺขติ, อภิกงฺขติ, นาภิกงฺขามิ มรณํ. อภิกงฺขิตํ ธนํ.

词根Kakhi，亦义为欲求(icchā)。例如：欲求(kaṅkhati)财富(dhanaṃ)，渴望(abhikaṅkhati)财富；我不渴望(nābhikaṅkhāmi)死亡(maraṇaṃ)；被渴望的财富(abhikaṅkhitaṃ dhanaṃ)。

ทขิ ธขิ โฆรวาสิเต กงฺขายญฺจ. ทงฺขติ. ธงฺขติ.

词根Dakhi, dhakhi，义为作吼声(ghoravāsita)及疑惑(kaṅkhā)。其动词形式为Daṅkhati, Dhaṅkhati。

อุกฺข เสจเน. อุกฺขติ.

词根Ukkha，义为洒(secana)。其动词形式为Ukkhati。

กข หสเน. กขติ.

词根Kakha，义为笑(hasana)。其动词形式为Kakhati。

ชกฺข ภกฺขเณ จ. หสนานุกฑฺฒนตฺถํ จกาโร. ชกฺขติ.

词根Jakkha，义为食(bhakkhaṇa)。“ca”字用于引申“笑”(hasana)义。其动词形式为Jakkhati。

ลิข เลขเน. ลิขติ, สลฺเลขติ. อติสลฺเลขเตวายํ สมโณ. เลขา, เลขนํ, เลขโก, ลิขิตํ, สลฺเลขปฏิปตฺติ, เอตา ทขิอาทิกา ลิขปริยนฺตา ‘‘ปรสฺสภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

词根Likha，义为书写(lekhana)。其动词形式为Likhati, sallekhati。例如：此沙门过度削减(atisallekhati)。名词形式有Lekhā, lekhanaṃ, lekhako, likhitaṃ, sallekhapaṭipatti。从dakhi等词根至likha为止，声明家(saddasavidū)称之为“为他语”(parassabhāsā)。

ธุกฺข ธิกฺข สนฺทีปนกิเลสนชีวเนสุ. ธุกฺขติ. ธิกฺขติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน ‘‘ธุกฺขเต ธิกฺขเต’’ติ อตฺตโนภาสํ วทนฺติ. ตถา อิโต ปรานิ รูปานิปิ.

词根Dhukkha, dhikkha，义为燃(sandīpana)、恼(kilesana)、活(jīvana)。其动词形式为Dhukkhati, Dhikkhati。然而，声明家(saddasavidū)说“dhukkhate, dhikkhaté”为“为己语”(attanobhāsa)。同样，此后的形式亦然。

รุกฺข วกฺข วรเณ. วรณํ สํวรณํ. รุกฺขติ. วกฺขติ. รุกฺโข, วกฺโข. เอตฺถ จ วกฺโขติ รุกฺโขเยว. ตถา หิ ‘‘สาทูนิ รมณียานิ, สนฺติ วกฺขา อรญฺญชา’’ติ ชาตกปาโฐ ทิสฺสติ. อิมานิ ปน รุกฺขสฺส นามานิ –

词根Rukkha, vakkha，义为遮(varaṇa)。遮(varaṇaṃ)即防护(saṃvaraṇaṃ)。其动词形式为Rukkhati, Vakkhati，名词形式为Rukkho, vakkho。于此，vakkho即是rukkho(树)。如《本生》(Jātaka)文句可见：“林中生(araññajā)有(santi)美味(sādūni)悦意(ramaṇīyāni)之树(vakkhā)。”以下为树之异名——

‘‘รุกฺโข มหีรุโห วกฺโข, ปาทโป ชคตีรุโห;

อโค นโค กุโช สาขี, สาโล จ วิฏปี ตรุ;

ทุโม ผลี ตุ ผลวา, คจฺโฉ ตุ ขุทฺทปาทโป’’ติ.

“Rukkho(树), mahīruho(地生), vakkho(树), pādapo(足饮), jagatīruho(世生)；Ago(不动), nago(不动), kujo(地生), sākhī(有枝), sālo(娑罗树), viṭapī(有枝), taru(树)；Dumo(树), phalī(有果), phalavā(具果)；而gaccho(灌木)则为khuddapādapo(小树)。”

เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ จ สาลสทฺเทน สาลรุกฺโขเยว วุตฺโต, นาญฺโญ ‘สาลา ผนฺทนมาลุวา’ติ ปโยคทสฺสนโต, อถ กิมตฺถํ สาลสทฺเทน โย โกจิ รุกฺโข [Pg.24] วุตฺโต’’ติ? น สาลรุกฺโขเยว สาลสทฺเทน วุตฺโต, อถ โข สาลรุกฺเขปิ วนปฺปติเชฏฺฐรุกฺเขปิ ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ รุกฺเขปิ ‘‘สาโล’’ติ โวหารสฺส ทสฺสนโต อญฺเญปิ รุกฺขา วุตฺตา. ตถา หิ สาลรุกฺโขปิ ‘‘สาโล’’ติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว คามสฺส วา นิคมสฺส วา อวิทูเร มหนฺตํ สาลวนํ, ตญฺจสฺส เอลณฺเฑหิ สญฺฉนฺนํ. อนฺตเรน ยมกสาลาน’’นฺติ. วนปฺปติเชฏฺฐรุกฺโขปิ. ยถาห –

此处或许有人会说：“难道‘sāla’一词不是仅仅指娑罗树吗？从‘sālā phandanamāluvā’的用法来看，并非指其他树木，那么为何用‘sāla’来指称任何树木呢？”并非只有娑罗树才被称为‘sāla’，而是因为娑罗树、森林中最尊贵的树，以及任何树木，都可见到被称为‘sāla’的用法，因此也指称其他树木。诚然，娑罗树也被称为‘sāla’。例如经中说：“诸比丘，譬如在村庄或城镇不远处有一片大娑罗林，它被蓖麻(elaṇḍa)覆盖，其中有成对的娑罗树。”森林中最尊贵的树也是如此。例如经中说——

‘‘ตเวว เทว วิชิเต, ตเววุยฺยานภูมิยา;

อุชุวํสา มหาสาลา, นีโลภาสา มโนรมา’’ติ.

“天神，在您的国土中，在您的园林土地上；耸立的巨大娑罗树，青翠光亮，令人心悦。”

โย โกจิ รุกฺโขปิ. ยถาห ‘‘อถ โข ตํ ภิกฺขเว มาลุวพีชํ อญฺญตรสฺมึ สาลมูเล นิปเตยฺยา’’ติ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

任何树木也是如此。例如经中说：“诸比丘，那蔓藤的种子落到某个娑罗树的根部。”此处所说的是——

‘‘สาลรุกฺเข เชฏฺฐรุกฺเข,ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ ปาทเป;

สาโล อิติ รโว สาลา,สนฺธาคาเร ถิยํ สิยา’’ติ.

“在娑罗树、最尊贵的树，以及任何树木中；‘sālo’这个词（可指树），‘sālā’这个词（可指）集会堂或女性。”

สิกฺข วิชฺโชปาทาเน. สิกฺขติ. สิกฺขา, สิกฺขนํ, สิกฺขิตํ สิปฺปํ, สิกฺขโก, สิกฺขิโต, เสกฺโข, อเสกฺโข. กการโลเป ‘‘เสโข อเสโข’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ตตฺถ สิกฺขิโตติ สญฺชาตสิกฺโข, อสิกฺขีติ วา สิกฺขิโต, ตถา หิ กตฺตุปฺปโยโค ทิสฺสติ ‘‘อหํ โข ปน สุสิกฺขิโต อนวโย สเก อาจริยเก กุมฺภการกมฺเม’’ติ.

词根“Sikkha”意为“学习（或获得）知识”。动词形式为“Sikkhati”。学、学习、已学习的技艺、学习者、已学者、有学、无学。省略“ka”时，则有“sekho”（有学）和“asekho”（无学）等形式。其中，“sikkhito”（已学者）是指已生起学习的人，或者说“非未学者”就是“已学者”，例如可见主动用法：“我的确已在我的陶艺老师那里学得很好，没有瑕疵”。

ภิกฺข ยาจเน. ภิกฺขติ. ภิกฺขุ, ภิกฺขา, ภิกฺขนํ, ภิกฺขโก, ภิกฺขิตํ โภชนํ. เอตฺถ ปน ‘‘ภิกฺขุ ยติ สมโณ มุนิ ปพฺพชิโต [Pg.25] อนคาโร ตปสฺสี ตโปธโน’’ อิจฺเจตานิ ปริยายวจนานิ. เอเตสุ สาสเน ‘‘ภิกฺขู’’ติ อุปสมฺปนฺโน วุจฺจติ. กทาจิ ปน ‘‘ภิกฺขุสตํ โภเชสิ, ภิกฺขุสหสฺสํ โภเชสี’’ติอาทีสุ สามเณเรปิอุปาทาย ‘‘ภิกฺขู’’ติ โวหาโร ปวตฺตติ, ตาปสาปิ จ สมณสทฺทาทีหิ วุจฺจนฺติ, ‘‘อหู อตีตมทฺธาเน, สมโณ ขนฺติทีปโน’’ติอาทิ เอตฺถ นิทสฺสนํ.

词根“Bhikkha”意为“乞求”。动词形式为“Bhikkhati”。比丘、乞食、乞求、乞讨者、乞讨来的食物。然而，在这里，“比丘、行者、沙门、牟尼、出家者、无家者、苦行者、苦行财富者”等都是同义词。在这些词语中，在教法中，“比丘”指的是受具足戒的人。然而，有时在“供养一百比丘食物，供养一千比丘食物”等语句中，即使包括沙弥，也都被称为“比丘”；苦行者也用沙门等词语称呼，例如“过去世曾有，沙门名为忍灯(Khantidīpa)”等就是这里的例子。

ทกฺข วุทฺธิยํ สีฆตฺเต จ. ทกฺขติ, ทกฺขิณา, ทกฺโข. ทกฺขนฺติ วทฺธนฺติ สตฺตา เอตาย ยถาธิปฺเปตาหิ สมฺปตฺตีหิ อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ ทกฺขิณา, ทาตพฺพวตฺถุ. ทกฺขติ กุสลกมฺเม อญฺญสฺมิญฺจ กิจฺจากิจฺเจ อทนฺธตาย สีฆํ คจฺฉตีติ ทกฺโข, เฉโก, โย ‘‘กุสโล’’ติปิ วุจฺจติ.

词根“Dakkha”意为“增长”和“迅速”。动词形式为“Dakkhati”。名词形式为“Dakkhiṇā”（布施）和“Dakkho”（能干者）。众生依此增长，如其所愿，成就兴盛，崇高而上升，故为“dakkhiṇā”（布施），即应施之物。在善业及其他应作之事中，不迟缓，迅速行动，故为“dakkho”（能干者），即熟练者，亦称为“善巧”。

ทิกฺข มุณฺฑิโอปนยนนิยมพฺพตาเทเสสุ. ทิกฺขธาตุ มุณฺฑิเย, อุปนยเน, นิยเม, วเต, อาเทเส จ ปวตฺตติ. ทิกฺขติ. ทิกฺขิโต มุณฺโฑ. เอตฺถ สิยา – นนุ จ โภ สรภงฺคชาตเก ‘‘คนฺโธ อิสีนํ จิรทิกฺขิตานํ, กายา จุโต คจฺฉติ มาลุเตนา’’ติ เอตสฺมึ ปเทเส อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘จิรทิกฺขิตานนฺติ จิรปพฺพชิตาน’’นฺติ วุตฺตํ. น หิ ตตฺถ ‘‘จิรมุณฺฑาน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเต กสฺมา อิธ ‘‘ทิกฺขธาตุ มุณฺฑิเย วุตฺตา’’ติ? สจฺจํ, ตตฺถ ปน ทิกฺขิตสทฺทสฺส ปพฺพชิเต วตฺตนโต ‘‘จิรปพฺพชิตาน’’นฺติ วุตฺตํ, น ธาตุอตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ. อิท ปน ธาตุอตฺถวิภาวนตฺถํ มุณฺฑิเย วุตฺตา. ตาปสา หิ มุณฺฑิยตฺถวาจเกน ทิกฺขิตสทฺเทน วตฺตุํ ยุตฺตา. ตถา หิ อฏฺฐกถาจริเยหิ จกฺกวตฺติสุตฺตตฺถวณฺณนายํ ‘‘เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถวิวรเณ ‘‘ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชนฺตาปิ หิ ปฐมํ เกสมสฺสุํ โอหาเรนฺติ, ตโต ปฏฺฐาย ปรูฬฺหเกเส [Pg.26] พนฺธิตฺวา วิวรนฺติ, เตน วุตฺตํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา’’ติ เอวํ อตฺโถ สํวณฺณิโต.

词根“Dikkha”意为“剃发、出家、规定、誓戒、教诲”。“Dikkha”词根用于剃发、出家、规定、誓戒和教诲等意义。动词形式为“Dikkhati”。“Dikkhito”意为“已剃发者”。此处或有疑问：贤友，在《萨拉邦咖本生》(Sarabhaṅga Jātaka)中不是有“长期受戒仙人的香气，从身体散发，随风飘去”的偈颂吗？义注师们在此处解释“ciradikkhitānaṃ”（长期受戒者）为“cirapabbajitānaṃ”（长期出家者）。那里并没有说“ciramuṇḍānaṃ”（长期剃发者）。既然如此，为何此处说“‘Dikkha’词根用于剃发”呢？确实如此，但在那里，“dikkhita”一词是指称出家者，故解释为“长期出家者”，并非为了分析词根意义。而这里是为了阐明词根意义，所以说“‘Dikkha’词根用于剃发”。因为苦行者适合用表示剃发意义的“dikkhita”一词来称呼。正如义注师们在解释《转轮王经》(Cakkavatti Sutta)的释义时，对“剃除须发，着袈裟衣”这段经文的解释中说：“即使是出家为苦行者，也是先剃除须发，之后让头发自然生长，或束发或披散，因此说‘剃除须发’。”这就是其含义的解释。

อิกฺข ทสฺสนงฺเกสุ. อิกฺขติ, อุเปกฺขติ, อเปกฺขติ. อุเปกฺขา, อเปกฺขา, ปจฺจเวกฺขณา. กการโลเป ‘‘อุเปขา, อเปขา, อุปสมฺปทาเปโข’’ติ รูปานิ ภวนฺติ.

词根“Ikkha”意为“观察、见解”。动词形式为“Ikkhati”、“Upekkhati”、“Apekkhati”。名词形式为“Upekkhā”（舍）、“Apekkhā”（期待）、“Paccavekkhaṇā”（省察）。省略“k”时，则有“upekhā”（舍）、“apekhā”（期待）、“upasampadāpekho”（期待受具足戒）等形式。

ทุกฺข หึสาคตีสุ. ทกฺขติ. ทกฺขโก.

词根“Dukkha”意为“伤害、行”。动词形式为“Dakkhati”。名词形式为“Dakkhako”。

จิกฺข จกฺข วิยตฺติยํ วาจายํ. จิกฺขติ, อาจิกฺขติ, อพฺภาจิกฺขติ. อาจิกฺขโก. จกฺขติ, จกฺขุ. เอตฺถ จกฺขูติ จกฺขตีติ จกฺขุ, สมวิสมํ อภิพฺยตฺตํ วทนฺตํ วิย โหตีติ อตฺโถ. อถ วา ‘‘สูปํ จกฺขติ, มธุํ จกฺขตี’’ติอาทีสุ วิย ยสฺมา อสฺสาทตฺโถปิ จกฺขุสทฺโท ภวติ, ตสฺมา ‘‘จกฺขติ วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ รูปํ อสฺสาเทนฺตํ วิย โหตี’’ติ อสฺสาทตฺโถปิ คเหตพฺโพ. ‘‘จกฺขุํ โข มาคณฺฑิยํ รูปารามํ รูปรตํ รูปสมฺมุทิต’’นฺติ หิ วุตฺตํ. สติปิ โสตาทีนํ สทฺทารามตาทิภาเว นิรูฬฺหตฺตา นยเน เอว จกฺขุสทฺโท ปวตฺตติ ปงฺกชาทิสทฺทา วิย ปทุมาทีสุ.

词根“Cikkha”、“Cakkhā”意为“言语表达”。动词形式为“Cikkhati”、“Ācikkhati”、“Abbhācikkhati”。名词形式为“Ācikkhako”。动词形式为“Cakkhati”。名词形式为“Cakkhu”（眼睛）。在此，“cakkhu”（眼睛）之所以是“cakkhu”，是因为它能“看”(cakkhati)，其意义就像能清晰分辨是非而说话一样。或者，就像“尝汤，尝蜜”等例子一样，因为“cakkh”这个词根也有品尝味道的意义，因此也应该理解为“它能品尝意识所缘之色，就像品尝味道一样”。正如经中所说：“玛甘迪亚(Māgaṇḍiya)啊，眼睛是乐于色、喜好色、欢喜色的。”即使其他感官也有各自喜好的对象，但“cakkhu”这个词就像“莲花”等词指代莲一样，通常用来指视觉器官。

จกฺข’กฺขิ นยนํ, โลจนํ ทิฏฺฐิ ทสฺสนํ;

เปกฺขนํ อจฺฉิ ปมฺหํ ตุ, ‘‘ปขุม’’นฺติ ปวุจฺจติ.

“眼睛(cakkhu)、眼睛(akkhi)、眼睛(nayanaṃ)、眼睛(locanaṃ)、见(diṭṭhi)、见(dassanaṃ)；观察(pekkhanaṃ)、眼睛(acchi)，而睫毛(pamhaṃ)则被称为‘pakhumaṃ’。”

เอตา รุกฺขาทิกา จกฺขปริยนฺตา ‘‘อตฺตโนภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

从“rukkha”等词到“cakkhā”为止的这些词，词汇专家称之为“自动词”。

ขการนฺตธาตุรูปานิ.

以“kh”结尾的词根形态

คการนฺตธาตุ

以g结尾的语根

คุ กรีสุสฺสคฺเค. กรีสุสฺสคฺโค วจฺจกรณํ. ควติ. เค สทฺเท. คายติ. คีตํ.

Gu，义为排泄粪便。排泄粪便即是排泄。Gavati。Ge，义为声音。Gāyati（歌唱）。Gītaṃ（歌）。

วคฺค [Pg.27] คติยํ. วคฺคติ. วคฺโค, วคฺคิตํ. เอตฺถ สมุทายวเสน วคฺคนํ ปวตฺตนํ วคฺโค. วคฺคิตนฺติ คมนํ. ตถา หิ นาคเปตวตฺถุอฏฺฐกถายํ ‘‘โย โส มชฺเฌ อสฺสตรีรเถน จตุพฺภิ ยุตฺเตน สุวคฺคิเตน. อมฺหากํ ปุตฺโต อหุ มชฺฌิโม โส, อมจฺฉรี ทานปตี วิโรจตี’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถํ วทนฺเตหิ ‘‘สุวคฺคิเตนาติ สุนฺทรคมเนนา’’ติ. กิญฺจิ ภิยฺโย กฺริยาปทมฺปิ จ ทิฏฺฐํ ‘‘ธุนนฺติ วคฺคนฺติ ปวตฺตนฺติ จมฺพเร’’ติ.

Vagga，义为行进。Vaggati（行进）。Vaggo（群），vaggitaṃ（行进）。在此，依集合之义，“群”(vaggo)即是群体的行进。Vaggitaṃ即是行走。例如，在《龙宫饿鬼事义注》(Nāgapetavatthu-aṭṭhakathā)中，解释此偈“彼于中央，乘四骡所驾、善行之车。彼曾是我等次子，不吝之施主，光辉照耀”时说：“suvaggitena是指以美好的方式行进”。此外，也可见动词的用法，例如“于空中摇动、群行、飘荡”。

รคิ ลคิ อคิ วคิ มคิ อิคิ ริคิ ลิคิ ตคิ สคิ คมเน จ. จกาโร คติเปกฺขโก. รงฺคติ. รงฺโค. ลงฺคติ. ลงฺโค, ลงฺคี. องฺคติ, องฺเคติ. องฺโค, สมงฺคี, สมงฺคิตา, องฺคํ, องฺคณํ. วงฺคติ. วงฺโค. มงฺคติ. มงฺโค, อุปงฺโค, มงฺคลํ. อิงฺคติ. อิงฺคิตํ. ริงฺคติ. ริงฺคนํ. ลิงฺคติ. ลิงฺคนํ. อุลฺลิงฺคติ, อุลฺลิงฺคนํ. ตงฺคติ. ตงฺคนํ. สงฺคติ. สงฺคนํ. ตตฺถ องฺคนฺติ เยสํ เกสญฺจิ วตฺถูนํ อวยโว, สรีรมฺปิ การณมฺปิ จ วุจฺจติ. องฺคณนฺติ กตฺถจิ กิเลสา วุจฺจนฺติ ‘‘ราโค องฺคณ’’นฺติอาทีสุ. ราคาทโย หิ องฺคนฺติ เอเตหิ ตํสมงฺคิปุคฺคลา นิหีนภาวํ คจฺฉนฺตีติ ‘‘องฺคณานี’’ติ วุจฺจนฺติ. กตฺถจิ มลํ วา ปงฺโก วา ‘‘ตสฺเสว รชสฺส วา องฺคณสฺส วา ปหานาย วายมตี’’ติอาทีสุ. อญฺชติ มกฺเขตีติ หิ องฺคณํ, มลาทิ. กตฺถจิ ตถารูโป วิวฏปฺปเทโส ‘‘เจติยงฺคณํ, โพธิยงฺคณ’’นฺติอาทีสุ. อญฺชติ ตตฺถ ฐิตํ อติสุนฺทรตาย อภิพฺยญฺเชตีติ หิ องฺคณํ, วิวโฏ ภูมิปฺปเทโส. อิจฺเจวํ –

Ragi、lagi、agi、vagi、magi、igi、rigi、ligi、tagi、sagi，以及[前述的vagga]，义为行进。此中“ca”字，是为关涉“行”(gati)。Raṅgati。Raṅgo。Laṅgati。Laṅgo, laṅgī。Aṅgati, aṅgeti。Aṅgo, samaṅgī, samaṅgitā, aṅgaṃ, aṅgaṇaṃ。Vaṅgati。Vaṅgo。Maṅgati。Maṅgo, upaṅgo, maṅgalaṃ。Iṅgati。Iṅgitaṃ。Riṅgati。Riṅganaṃ。Liṅgati。Liṅganaṃ。Ulliṅgati, ulliṅganaṃ。Taṅgati。Taṅganaṃ。Saṅgati。Saṅganaṃ。其中，“aṅga”被称为某些事物的部份，亦可指身体及原因。“aṅgaṇa”在某些地方被称为烦恼，如“贪为垢”等。因为贪等能令相应之人堕于卑劣状态，故被称为“aṅgaṇa”。在某些地方指污垢或泥，如“为断彼尘或垢而精进”等。“aṅgaṇa”者，实因其涂染，故指污垢等。在某些地方指此类的开阔之地，如“塔院、菩提树院”等。“aṅgaṇa”者，实因其能令立于彼处者极美地显现，故指开阔的地面。如是——

ราคาทีสุ กิเลเสสุ, ปงฺเก กายมลมฺหิ จ;

วิวเฏ ภูมิภาเค จ, ‘‘องฺคณ’’นฺติ รโว คโต.

于贪等烦恼中，于泥与身垢中，及于开阔地面上，“aṅgaṇa”一词得以使用。

ยุคิ [Pg.28] ชุคิ วชฺชเน. ยุงฺคติ. ชุงฺคติ.

Yugi、jugi，义为避免。Yuṅgati（避免）。Juṅgati（避免）。

รคิ สงฺกายํ. รงฺคติ.

Ragi，义为怀疑。Raṅgati（怀疑）。

ลค สงฺเคจ. จ กาโร อนนฺตรวุตฺตาเปกฺขโก. ลคติ. จ ชโต น โหติ ลคนํ. พฬิเส ลคฺโค.

Laga，义为执着，以及[怀疑]。此中“ca”字，是为关涉前述[之义]。Lagati（执着）。执着不会不发生。Baḷise laggo（执着于鱼钩）。

ถคํ สํวรเณ. ถคติ.

Thagaṃ，义为覆盖。Thagati（覆盖）。

อคฺค กุฏิลคติยํ. อคฺคตีติ อคฺคิ, กุฏิลํ คจฺฉตีติ อตฺโถ.

Agga，义为弯曲行进。Aggati即是aggi（火），其义为“弯曲地行进”。

อคฺคิ ธูมสิโข โชติ, ชาตเวโท สิขี คินิ;

อคฺคินิ ภาณุมา เตโช, ปาวโก ติวโก’นโล.

火、烟顶、光、遍知、有焰、火；火、光辉、热、净化者、tivako、无厌足者。

หุตาสโน ธูมเกตุ, เวสฺสานโร จ อจฺจิมา;

ฆตาสโน วายุสโข, ทหโน กณฺหวตฺตนิ.

食供者、烟幢、遍入、具焰者；食酥者、风友、燃烧者、黑径者。

เอตา คุอาทิกา อคฺคปริยนฺตา ‘‘ปรสฺสภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

声论师言：此等从“gu”开始至“agga”结尾的（语根），是“为他语”(parassabhāsā)。

คา คติยํ. คาติ.

Gā，义为行进。Gāti（行进）。

คุ สทฺเท. ควติ.

Gu，义为声音。Gavati（发出声音）。

คุ อุคฺคเม. อุคฺคโม อุคฺคมนํ ปากฏตา. ควติ. สทฺทสตฺถวิทู ปนิมาสํ ‘‘คาเต ควเต’’ติ อตฺตโนภาสตฺตํ วทนฺติ.

Gu，义为升起。升起即是上升、显现。Gavati（升起）。然而，声论师言，“gāte”与“gavate”是“为己语”(attanobhāsattaṃ)。

คการนฺตธาตุรูปานิ.

以g结尾的语根之形式。

ฆการนฺตธาตุ

以gh结尾的语根

ฆา คนฺโธปาทาเน. ฆาติ. ฆานํ. คนฺธํ ฆตฺวา. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘คนฺธํ ฆตฺวา สติ มุฏฺฐา’’ติ. เอติสฺสา ปน ทิวาทิคณํ ปตฺตาย ‘‘ฆายติ ฆายิตฺวา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ.

Ghā，义为嗅取气味。Ghāti（嗅）。Ghānaṃ（鼻）。Gandhaṃ ghatvā（嗅了气味）。于此有巴利(pāḷi)文：“gandhaṃ ghatvā sati muṭṭhā”（嗅了气味，念已失）。然而，此（语根）若属于divādi类（divādigaṇa），则成ghāyati（嗅）、ghāyitvā（嗅了）等形式。

ฆุ [Pg.29] อภิคมเน. อภิคมนํ อธิคมนํ. โฆติ.

Ghu，义为前往。前往（abhigamana）即到达（adhigamana）。Ghoti（前往）。

ชคฺฆ หสเน. ชคฺฆติ, สญฺชคฺฆติ. สญฺชคฺฆิตฺโถ มยา สห. ชคฺฆิตุมฺปิ น โสภติ. ชคฺฆิตฺวา.

Jaggha，义为嬉笑。Jagghati（嬉笑），sañjagghati（一同嬉笑）。Sañjagghittho mayā saha（你曾与我一同嬉笑）。Jagghitumpi na sobhati（嬉笑亦不美）。Jagghitvā（嬉笑后）。

ตคฺฆ ปาลเน. ตคฺฆติ.

Taggha，义为守护。Tagghati（守护）。

สิฆิ อาฆาเน. อาฆานํ ฆาเนน คนฺธานุภวนํ. สิงฺฆติ, อุปสิงฺฆติ. อุปสิงฺฆิตฺวา. อารา สิงฺฆามิ วาริชํ. เอตา ‘‘ปรสฺสภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

Sighi，义为嗅闻。嗅闻（āghāna）即以鼻体验气味。Siṅghati（嗅），upasiṅghati（近嗅）。Upasiṅghitvā（近嗅后）。Ārā siṅghāmi vārijaṃ（我从远处嗅水生莲）。声论学者（saddasavividū）言：此等为“为他语”（parassabhāsā）。

ฆุ สทฺเท. โฆติ, ฆวติ.

Ghu，义为声音。Ghoti（发声），ghavati（发声）。

รฆิ ลฆิ คตฺยกฺเขเป. คตฺยกฺเขโป คติยา อกฺเขโป. รงฺฆติ, ลงฺฆติ, อุลฺลงฺฆติ. ลงฺฆิตา, อุลฺลงฺฆิกาปีติ, ลงฺฆิตฺวา.

Raghi、laghi，义为跳跃。跳跃（gatyakkhepa）即步伐的投掷（gatiyā akkhepo）。Raṅghati（疾行），laṅghati（跨越），ullaṅghati（跳越）。Laṅghitā（已跨越者），ullaṅghikā（能跳越者），laṅghitvā（跨越后）。

มฆิ เกตเว จ. จกาโร ปุพฺพตฺถาเปกฺโข. มงฺฆติ.

Maghi，义为欺骗等。`ca`字是为关涉前文之义。Maṅghati（欺骗）。

ราฆ ลาฆ สามตฺถิเย. ราฆติ. ลาฆติ.

Rāgha、lāgha，义为能力。Rāghati（有能力）。Lāghati（有能力）。

ทาฆ อายาเส จ. อายาโส กิลมนํ. จกาโร สามตฺถิยาเปกฺขโก. ทาฆติ. นิทาโฆ.

Dāgha，义为疲劳等。疲劳（āyāsa）即劳累（kilamana）。`ca`字是为关涉能力（sāmatthiya）之义。Dāghati（燃烧）。Nidāgho（暑热）。

สิลาฆ กตฺถเน. กตฺถนํ ปสํสนํ. สิลาฆติ. สิลาฆา. พุทฺธสฺส สิลาฆเต. สิลาฆิตฺวา. ‘‘อตฺตโนภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

Silāgha，义为称赞。称赞（katthana）即赞美（pasaṃsana）。Silāghati（称赞）。Silāghā（称赞）。Buddhassa silāghate（他称赞佛陀）。Silāghitvā（称赞后）。声论学者（saddasavividū）言：此等为“为己语”（attanobhāsā）。

ฆ การนฺตธาตุรูปานิ.

以gh结尾的语根之诸形式。

อิติ ภูวาทาคเณ กวคฺคนฺตธาตุรูปานิ

如是，bhūvādi类中以ka品结尾的语根之诸形式（已毕）。

สมตฺตานิ.

完毕。

จการนฺตธาตุ

以ca结尾的语根

อิทานิ [Pg.30] จวคฺคนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเต –

现说以ca品结尾的语根之诸形式——

สุจ โสเก. โสจติ. โสโก, โสจนา, โสจํ, โสจนฺโต, โสจนฺตี, โสจนฺตํ กุลํ, โสจิตฺวา.

Suca，义为忧愁。Socati（忧愁）。Soko（忧愁）、socanā（忧愁）、socaṃ（忧愁）、socanto（忧愁者）、socantī（忧愁女）、socantaṃ kulaṃ（忧愁的家族）、socitvā（忧愁后）。

กุจ สทฺเท ตาเร. ตารสทฺโท อจฺจุจฺจสทฺโท. โกจติ. อุจฺจสทฺทํ กโรตีติ อตฺโถ.

Kuca，义为高声。高声（tārasadda）即极高之声（accuccasaddo）。Kocati（作高声）。其义为发出高声。

กุญฺจ โกฏิลฺล’ปฺปีภาเวสุ. กุญฺจติ. กุญฺจิกา, กุญฺจิตเกโส. กุญฺจิตฺวา.

Kuñca，义为弯曲、变小。Kuñcati（弯曲）。Kuñcikā（钥匙），kuñcitakeso（卷发）。Kuñcitvā（弯曲后）。

ลุญฺจ อปนยเน. ลุญฺจติ. ลุญฺจโก, ลุญฺจิตุํ, ลุญฺจิตฺวา.

Luñca，义为拔除。Luñcati（拔除）。Luñcako（拔除者），luñcituṃ（为拔除），luñcitvā（拔除后）。

อญฺจุ คติปูชนาสุ. มคฺคํ อญฺจติ. พุทฺธํ อญฺจติ. อุทฺธํ อนุคฺคนฺตฺวา ติริยํ อญฺจิโตติ ติรจฺฉาโน. กฏุกญฺจุกตา.

Añcu，义为行、礼敬。Maggaṃ añcati（行于道）。Buddhaṃ añcati（礼敬佛陀）。不向上行而横行，故为傍生（tiracchāno）。Kaṭukañcukatā（坚甲性）。

วญฺจุ จญฺจุ ตญฺจุ คติยํ. วญฺจติ. จญฺจติ. ตญฺจติ. มญฺจติ. สนฺติ ปาทา อวญฺจนา. อวญฺจนาติ วญฺจิตุํ คนฺตุํ อสมตฺถา.

Vañcu、cañcu、tañcu，义为行。Vañcati（行）。Cañcati（行）。Tañcati（行）。Mañcati（行）。Santi pādā avañcanā（有足不行）。Avañcanāti vañcituṃ gantuṃ asamatthā（不行者，即无能行也）。

คุจุ คเณจุ เถยฺยกรเณ. เถนนํ เถยฺยํ, โจริกา. ตสฺส กฺริยา เถยฺยกรณํ. โคจติ. คเณจติ.

Gucu、gaṇecu，义为偷盗。偷（thenanaṃ）即盗（theyyaṃ），亦即偷窃（corikā）。其所作为即是偷盗（theyyakaraṇaṃ）。Gocati（偷盗）。Gaṇecati（偷盗）。

อจฺจ ปูชายํ อจฺจติ. พฺรหฺมาสุรสุรจฺจิโต.

Acca，义为礼敬。Accati（礼敬）。Brahmāsurasuraccito（为梵天、阿修罗、天神所礼敬）。

ตจฺจ หึสายํ. ตจฺจติ.

Tacca，义为伤害。Taccati（伤害）。

จจฺจ ชจฺจ ปริภาสนวชฺชเนสุ. จจฺจติ. ชจฺจติ.

Cacca、jacca，义为诃责、舍弃。Caccati（诃责）。Jaccati（舍弃）。

กุจ สํปจฺจนโกฏิลฺลปฏิกฺกมวิเลขเนสุ. กุจติ, สงฺกุจติ. สงฺโกโจ.

Kuca，义为收缩、弯曲、退却、描画。Kucati（收缩），saṅkucati（收缩）。Saṅkoco（收缩）。

ตจ สํวรเณ. สํวรณํ รกฺขณํ. ตจติ. ตโจ.

Taca，义为覆盖。覆盖（saṃvaraṇa）即是守护（rakkhaṇa）。Tacati（覆盖）。Taco（皮）。

ทิจ [Pg.31] ถุติยํ. ทิจติ.

Dica，义为赞叹。Dicati（赞叹）。

กุจ สงฺโกจเน. โกจติ, สงฺโกจติ. สงฺโกโจ.

Kuca（词根）意为收缩。Kocati（他收缩），saṅkocati（他收缩）。Saṅkoco（收缩）。

พฺยาจ พฺยาชิกรเณ. พฺยาชิกรณํ พฺยาชิกฺริยา. พฺยาจติ.

Byāca（词根）意为欺骗。Byājikaraṇaṃ（欺骗）即byājikriyā（欺骗行为）。Byācati（他欺骗）。

วจ วิยตฺติยํ วาจายํ. วิยตฺตสฺส เอสา วิยตฺติ, ติสฺสํ วิยตฺติยํ วาจายํ, วิยตฺตายํ วาจายนฺติ อธิปฺปาโย. วิยตฺตสฺส หิ วทโต ปุคฺคลสฺส วเสน วาจา วิยตฺตา นาม วุจฺจติ. ยถา ปน กุจฺฉิสทฺทติรจฺฉานคตาทิสทฺโท ‘‘อพฺยตฺตสทฺโท’’ติ วุจฺจติ, น เอวํ วจนสงฺขาโต สทฺโท ‘‘อพฺยตฺตสทฺโท’’ติ วุจฺจติ วิญฺญาตตฺถตฺตา. ‘‘วตฺติ, วจติ, วจนฺติ. วจสิ’’ อิจฺจาทีนิ สุทฺธกตฺตุปทานิ. ‘‘วาเจติ, วาเจนฺติ’’ อิจฺจาทีนิ เหตุกตฺตุปทานิ. ‘‘อตฺถาภิสมยา ธีโร, ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจติ. วุจฺจนฺติ. สนฺโต สปฺปุริสา โลเก, เทวธมฺมาติ วุจฺจเร’’ อิจฺจาทีนิ กมฺมปทานิ. ครู ปน วการสฺส อุการาเทสวเสน ‘‘อุตฺตํ อุจฺจเต อุจฺจนฺเต’’ติอาทีนิ อิจฺฉนฺติ, ตานิ สาสเน อปฺปสิทฺธานิ, สกฺกฏภาสานุโลมานิ. สาสนสฺมิญฺหิ รการาคมวิสเย นิปุพฺพสฺเสว วจสฺส วสฺส อุการาเทโส สิทฺโธ ‘‘นิรุตฺติ, นิรุตฺตํ, เนรุตฺต’’นฺติ. วจนํ, วาจา, วโจ, วจี, วุตฺตํ, ปวุตฺตํ, วุจฺจมานํ, อธิวจนํ, วตฺตพฺพํ, วจนียํ, อิมานิ นามิกปทานิ. วตฺตุํ, วตฺตเว, วตฺวา, วตฺวาน, อิมานิ ตุมนฺตาทีนิ ‘‘ปรสฺสภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ.

Vaca（词根）意为清晰的言语。此乃善言者之言，于清晰之言语中，意即清晰之言说。实因善言之人(puggala)所说，其言语方被称为清晰。譬如腹中声、旁生声等被称为“不清晰声”，而言说之声，因其义可解，故不被称为“不清晰声”。“Vatti, vacati, vacanti. Vacasi”等是纯粹能动态。“Vāceti, vācenti”等是使役能动态。“‘智者通达义，故称为‘贤者’。‘世间之善士，被称为‘天法’。’”等是所动态。然有师长欲依v变u之式，而成“uttaṃ, uccate, uccante”等，此于教法中不成立，乃随顺梵语之法。于教法中，于ra增音处，仅于ni为前缀之vac词根，其v音转为u音方成立，如“nirutti, niruttaṃ, nerutta”。Vacanaṃ, vācā, vaco, vacī, vuttaṃ, pavuttaṃ, vuccamānaṃ, adhivacanaṃ, vattabbaṃ, vacanīyaṃ，此等为名词。Vattuṃ, vattave, vatvā, vatvāna，此等为不定式等，声论学者称之为“为他语”。

ตตฺถ วตฺตีติ วทติ. อาขฺยาตปทญฺเหตํ. อตฺถสํวณฺณเกหิปิ ‘‘วตฺติ เอตายาติ วาจา’’ติ นิพฺพจนมุทาหฏํ. สทฺทสตฺเถ จ ตาทิสํ อาขฺยาตปทํ ทิฏฺฐํ. เอตฺถ ปเนเก วทนฺติ ‘‘วจติ, วจนฺตีติอาทีนิ กฺริยาปทรูปานิ พุทฺธวจเน อฏฺฐกถาฏีกาสุ สตฺเถสุ จ อนาคตตฺตา ฉฑฺเฑตพฺพานี’’ติ. ตนฺน, ยสฺมา สาสเน ‘‘อวจ, อวจึสู’’ติ สุทฺธกตฺตุปทานิ จ ‘‘วาเจติ, วาเจนฺตี’’ติอาทีนิ เหตุกตฺตุปทานิ จ ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา [Pg.32] พุทฺธวจนาทีสุ อนาคตานิปิ ‘‘วจติ, วจนฺตี’’ติอาทีนิ รูปานิ คเหตพฺพานิ. วเจยฺย, วุจฺจตุ, วุจฺเจยฺย. เสสํ สพฺพํ สพฺพตฺถ วิตฺถารโต คเหตพฺพํ.

此处“vatti”即“vadati”（他说）。此是动词。义注家亦引“vatti etāyāti vācā”（以此而言说，故为言语）为例证。于声论中亦见如是动词。然于此，有人言：“‘vacati, vacantī’等动词形式，因未曾出现于佛语、义注、复注及诸论中，故应舍弃。”此言不然，因于教法中，既见“avaca, avaciṃsū”等纯粹能动态，亦见“vāceti, vācentī”等使役能动态，是故，即便未出现于佛语等中，“vacati, vacantī”等形式亦应接受。Vaceyya（[他]应说），vuccatu（令[他]被说），vucceyya（[他]应被说）。其余一切，应于各处详知。

ปโรกฺขารูปานิ วทาม – วจ, วจุ. วเจ, วจิตฺถ. วจํ, วจิมฺห. วจิตฺถ, วจิเร. วจิตฺโถ, วจิวฺโห. วจึ, วจิมฺเห.

我们来说明远过去时的形态——vaca（他曾说），vacu（他们曾说）；vace（你曾说），vacittha（你们曾说）；vacaṃ（我曾说），vacimha（我们曾说）。Vacittha（他曾为自己说），vacire（他们曾为自己说）；vacittho（你曾为自己说），vacivho（你们曾为自己说）；vaciṃ（我曾为自己说），vacimhe（我们曾为自己说）。

หิยฺยตฺตนีรูปานิ วทาม – อวจา, อวจู. อวโจ, อวจุตฺถ. อโวจํ, อวจุมฺห. อวจุตฺถ, อวจุตฺถุํ. อวจเส, อวจุวฺหํ. อวจึ, อวจมฺหเส.

我们来说明近过去时的形态——avacā（他说了），avacū（他们说了）；avoco（你说了），avacuttha（你们说了）；avocaṃ（我说了），avacumha（我们说了）。Avacuttha（他为自己说了），avacutthuṃ（他们为自己说了）；avacase（你为自己说了），avacuvhaṃ（你们为自己说了）；avaciṃ（我为自己说了），avacamhase（我们为自己说了）。

อชฺชตนีรูปานิ วทาม – อวจิ, อโวจุํ, อวจึสุ. อโวโจ, อโวจุตฺถ. อโวจึ, อโวจุมฺห. อโวจา, อโวจุ. อวจเส, อโวจิวํ. อโวจํ, อโวจิมฺเห.

我们来说明今日过去时的形态——avaci（他说了），avocuṃ, avaciṃsu（他们说了）；avoco（你说了），avocuttha（你们说了）；avociṃ（我说了），avocumha（我们说了）。Avocā（他为自己说了），avocu（他们为自己说了）；avacase（你为自己说了），avocivaṃ（你们为自己说了）；avocaṃ（我为自己说了），avocimhe（我们为自己说了）。

ภวิสฺสนฺตีรูปานิ วทาม – วกฺขติ, วกฺขนฺติ. วกฺขสิ, วกฺขถ. วกฺขามิ, วกฺขาม. วกฺขเต, วกฺขนฺเต. วกฺขเส, วกฺขวฺเห. วกฺขสฺสํ วกฺขมฺเห.

我们来说明未来时的形态——vakkhati（他将说），vakkhanti（他们将说）；vakkhasi（你将说），vakkhatha（你们将说）；vakkhāmi（我将说），vakkhāma（我们将说）。Vakkhate（他将为自己说），vakkhante（他们将为自己说）；vakkhase（你将为自己说），vakkhavhe（你们将为自己说）；vakkhassaṃ（我将为自己说），vakkhamhe（我们将为自己说）。

อิเมสํ ปน ปทานํ ‘‘กเถสฺสติ, กเถสฺสนฺตี’’ติอาทินา อตฺโถ วตฺตพฺโพ. วกฺข โรเสติ ธาตุสฺส จ ‘‘วกฺขติ, วกฺขนฺติ. วกฺขสี’’ติอาทีนิ วตฺวา อวสาเน อุตฺตมปุริเสกวจนฏฺฐาเน ‘‘วกฺเขมี’’ติ วตฺตพฺพํ. อตฺโถ ปนิเมสํ ‘‘โรสติ, โรสนฺตี’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. อยํ วจวกฺขธาตูนํ ภวิสฺสนฺตีวตฺตมานาวเสน รูปสํสนฺทนานโย. อปรานิปิ วจธาตุสฺส ภวิสฺสนฺตี สหิตานิ รูปานิ ภวนฺติ – วกฺขิสฺสติ, วกฺขิสฺสนฺติ. วกฺขิสฺสสิ, วกฺขิสฺสถ. วกฺขิสฺสามิ, วกฺขิสฺสาม. วกฺขิสฺสเต, วกฺขิสฺสนฺเต. วกฺขิสฺสเส, วกฺขิสฺสวฺเห. วกฺขิสฺสํ, วกฺขิสฺสามฺเห.

于此等词，其义当以“kathessati, kathessantī”（他将说，他们将说）等说明。而于“vakkha roseti”（vakkha意为使……生气）词根，言“vakkhati, vakkhanti. Vakkhasī”（他将生气，他们将生气，你将生气）等后，于结尾第一人称单数处，当言“vakkhemī”（我将生气）。然此等词义，当以“rosati, rosantī”（他生气，他们生气）等说明。此乃vac与vakkha二词根依未来时与现在时之形式对应规则。vac词根亦有其他未来时形式：“vakkhissati, vakkhissanti”（他将说，他们将说）；“vakkhissasi, vakkhissatha”（你将说，你们将说）；“vakkhissāmi, vakkhissāma”（我将说，我们将说）；“vakkhissate, vakkhissante”（他将为自己说，他们将为自己说）；“vakkhissase, vakkhissavhe”（你将为自己说，你们将为自己说）；“vakkhissaṃ, vakkhissāmhe”（我将为自己说，我们将为自己说）。

อตฺรายํ ปาฬิ –

于此有此圣典——

‘‘อภีตกปฺเป จริตํ, ฐปยิตฺวา ภวาภเว;

อิมมฺหิ กปฺเป จริตํ, ปวกฺขิสฺสํ สุโณหิ เม’’ติ.

“置于过去劫，于诸有无行；于此劫之行，我当说，汝听。”

คทฺรตปญฺเหปิ [Pg.33] ‘‘ราชา ตุมฺเหหิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา คหปติ ปติรูปํ อาสนํ ญตฺวา นิสีทถาติ วกฺขิสฺสตี’’ติ เอวมาทิอฏฺฐกถาปาโฐ ทิสฺสติ, ตสฺมาเยว เอทิสี ปทมาลา รจิตา. วกฺข โรเสติ ธาตุสฺสปิ ภวิสฺสนฺตีสหิตานิ รูปานิ ‘‘วกฺขิสฺสติ, วกฺขิสฺสนฺตี’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. อตฺโถ ปนิเมสํ ‘‘โรสิสฺสติ, โรสิสฺสนฺตี’’ติอาทินา วตฺตพฺโพ. อยํ วจวกฺขธาตูนํ ภวิสฺสนฺตีวเสเนว รูปสํสนฺทนานโย.

于《伽陀罗巴问》(Gadratapañha)中亦见如是义注之文：“国王与汝等寒暄后，知晓适合居士之座，将会说：‘请坐’。”是故编此词形表。vakkha（意为生气）词根亦有未来时形式“vakkhissati, vakkhissantī”等。然此等词义，当以“rosissati, rosissantī”（他将生气，他们将生气）等说明。此乃vac与vakkha二词根仅依未来时之形式对应规则。

อวจิสฺสา, วจิสฺสา, อวจิสฺสํสุ, วจิสฺสํสุ. เสสํ สพฺพํ เนยฺยํ. อิธ ปน วุตฺตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วตฺตพฺพมฺปิ อวตฺวา อุปริเยว กเถสฺสาม อิโต อติวิย วตฺตพฺพฏฺฐานตฺตา.

Avacissā（他本会说），vacissā（他本会说），avacissaṃsu（他们本会说），vacissaṃsu（他们本会说）。其余皆应类推。于此，虽当阐明已说之词义，然因其后有极多当说之处，故留待上文再述。

จุ จวเน. จวติ. การิเต ‘‘จาเวตี’’ติ รูปํ. เทวกายา จุโต. จุตํ ปทุมํ. จวิตุํ, จวิตฺวา.

Cu（词根）意为移动、死亡。Cavati（他死去）。使役态作“cāveti”。Devakāyā cuto（从天界死）。Cutaṃ padumaṃ（凋落的莲花）。Cavituṃ（为了死去），cavitvā（死去后）。

โลจ ทสฺสเน. โลจติ. โลจนํ.

Loca（词根）意为看。Locati（他看）。Locanaṃ（看；眼睛）。

เสจ เสจเน. เสจติ.

Seca（词根）意为洒。Secati（他洒）。

สจ วิยตฺติยํ วาจายํ. สจติ.

Saca（词根）意为清晰的言语。Sacati（他清晰地言说）。

กจ พนฺธเน. กจติ.

Kaca（词根）意为捆绑。Kacati（他捆绑）。

มจ มุจิ กกฺกเน. กกฺกนํ สรีเร อุพฺพฏฺฏนํ. มจติ. มุญฺจติ. มจิ ธารณุจฺฉายปูชเนสุ. ธารณํ อุจฺฉาโย ปูชนนฺติ ตโย อตฺถา. ตตฺถ อุจฺฉาโย มลหรณํ. มญฺจติ. มญฺโจ, มญฺจนํ. มญฺจติ ปุคฺคลํ ธาเรตีติ มญฺโจ.

Maca、muci（词根）意为摩擦。摩擦即于身体涂抹。Macati（他摩擦）。Muñcati（他释放）。Maci（词根）意为持、举、供养。持、举、供养是其三义。其中，“举”为清除污垢。Mañcati（他持）。Mañco（床），mañcanaṃ（床）。因其能支持人(puggala)，故称mañco（床）。

ปจ พฺยตฺติกรเณ. ปจติ. ปาโก, ปริปาโก, วิปาโก, ปกฺกํ ผลํ.

Paca（词根）意为使显现、烹煮。Pacati（他烹煮）。Pāko（成熟），paripāko（遍熟），vipāko（异熟），pakkaṃ phalaṃ（熟果）。

ถุจ ปสาเท. โถจติ.

Thuca（词根）意为明净。Thocati（他使明净）。

วจ วจิ ทิตฺติยํ. วจติ. วญฺจติ.

Vaca、vaci（词根）意为发光。Vacati（他发光）。Vañcati（他欺骗）。

รุจ [Pg.34] ทิตฺติยํ โรจเน จ. ทิตฺติ โสภา. โรจนํ รุจิ. โรจติ. เวโรจโน. สมณสฺส โรจเต สจฺจํ. ตสฺส เต สคฺคกามสฺส, เอกตฺตมุปโรจิตํ. อยญฺจ ทิวาทิคเณ รุจิอตฺถํ คเหตฺวา ‘‘รุจฺจตี’’ติ รูปํ ชเนติ. เตน ‘‘คมนํ มยฺห รุจฺจตี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. จุราทิคเณ ปน รุจิอตฺถํ คเหตฺวา ‘‘โรเจติ โรจยตี’’ติ รูปานิ ชเนติ. เตน ‘‘กึ นุ ชาตึ น โรเจสี’’ติอาทิกา ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ. เตคณิโกยํ ธาตุ.

Ruca(语基)意为发光，也意为喜爱。Ditti即光辉。Rocana即喜爱。Rocati(他发光/喜爱)。毗卢遮那(Verocano)。真理令沙门喜悦。对于希求天界者，独处是可喜的。此语基属于divādi(第四)组，取“欢喜”之义，故产生“ruccati”之形。因此可见“行走令我欢喜”之巴利(Pāḷi)文。若属curādi(第十)组，取“欢喜”之义，则产生“roceti”、“rocayati”之形。因此可见“为何不喜欢此生”等巴利文。此语基通于三组。

ปจ สํปาเก. ปจติ, ปจนฺติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน ‘‘อตฺตโนภาสา’’ติ วทนฺติ.

Paca(语基)，用于“完全烹煮、使成熟”义。Pacati(他烹煮)，pacanti(他们烹煮)。但语法学家说这是“为自言”(attanobhāsā)。

อญฺจ พฺยยคติยํ. พฺยยคติ วินาสคติ. อญฺจติ.

Añca(语基)，用于“趋向消灭”义。趋向消灭即趋向毁坏。Añcati(它趋向消灭)。

ยาจ ยาจนายํ. พฺราหฺมโณ นาคํ มณึ ยาจติ. นาโค มณึ ยาจิโต พฺราหฺมเณน. เต ตํ อสฺเส อยาจิสุํ. โส ตํ รถมยาจถ. เทวทตฺตํ อายาจติ. เอวํ สุทฺธกตฺตริ รูปานิ ภวนฺติ. พฺราหฺมโณ พฺราหฺมเณน นาคํ มณึ ยาเจติ, ยาจยติ, ยาจาเปติ, ยาจาปยติ. เอวํ เหตุกตฺตริ. ราชา พฺราหฺมเณน ธนํ ยาจิยติ, ยาจยิยติ, ยาจาปิยติ, ยาจาปยิยติ. เอวํ กมฺมนิ. ยาจํ, ยาจนฺโต, ยาจนฺตี, ยาจนฺตํ กุลํ. ยาจมาโน, ยาจมานา, ยาจมานํ กุลํ. ยาจโก, ยาจนา, ยาจิตพฺพํ, ยาจิตุํ, ยาจิตฺวาน, ยาจิตุน, ยาจิย, ยาจิยาน. เอวํ นามิกปทานิ ตุมนฺตาทีนิ จ ภวนฺติ.

Yāca(语基)，用于“乞求”义。婆罗门向龙乞求宝珠。龙被婆罗门乞求宝珠。他们向他乞求马匹。他向他们乞求战车。他向提婆达多乞求。此为主动语态(kattari)之形。使役主动语态(hetukattari)的动词形式有：yāceti, yācayati, yācāpeti, yācāpayati。被动语态(kammani)的例子：国王被婆罗门使之乞求财富(Rājā brāhmaṇena dhanaṃ yāciyati...)。现在分词形如：yācanto(乞求的[阳]), yācantī(乞求的[阴])等。其他派生词如：yācako(乞求者), yācanā(乞求), yācitabbaṃ(应被乞求的), yācituṃ(为了乞求), yācitvā(乞求后)等。此为名词、不定式等之形。

ปจ ปาเก. โอทนํ ปจติ. ‘‘อุภยโตภาสา’’ติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติ. ยถา ปน สาสเน ‘‘ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตี’’ติ [Pg.35] วจธาตุสฺส กมฺมนิ รูปํ ปสิทฺธํ, น ตถา ปจธาตุสฺส. เอวํ สนฺเตปิ ครู ‘‘ตยา ปจฺจเต โอทโน’’ติ ตสฺส กมฺมนิ รูปํ วทนฺติ. สาสเน ปน อวิเสสโต ‘‘ปจฺจเต’’ติ วา ‘‘ปจฺจตี’’ติ วา วุตฺตสฺสปิ ปทสฺส อกมฺมโกเยว ทิวาทิคณิโก ปโยโค อิจฺฉิตพฺโพ ‘‘เทวทตฺโต นิรเย ปจฺจติ. ยาว ปาปํ น ปจฺจตี’’ติอาทิทสฺสนโต. เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘สยเมว ปียเต ปานียนฺติอาทิ วิย ภูวาทิคณปกฺขิโก กมฺมกตฺตุปฺปโยโค เอส, ตสฺมา ‘สยเมวา’ติ ปทํ อชฺฌาหริตฺวา ‘สยเมว เทวทตฺโต ปจฺจตี’ติอาทินา อตฺโถ วตฺตพฺโพ’’ติ ตนฺน, ‘‘สยเมว ปียเต ปานีย’’นฺติ เอตฺถ หิ ปานียํ มนุสฺสา ปิวนฺติ, น ปานียํ ปานียํ ปิวติ. มนุสฺเสเหว ตํ ปียเต, น สยํ. เอวํ ปรสฺส ปานกฺริยํ ปฏิจฺจ กมฺมภูตมฺปิ ตํ สุกรปานกฺริยาวเสน สุกรตฺตา อตฺตนาว สิชฺฌนฺตํ วิย โหตีติ ‘‘สยเมว ปียเต ปานีย’’นฺติ รูฬฺหิยา ปโยโค กโต.

Paca(语基)，用于“烹煮”义。Odanaṃ pacati(煮饭)。语法学家说“此为两言”(ubhayatobhāsā)。然而，如于教法中，“paṇḍitoti pavuccatī”(被称为智者)是vac(语基)的被动语态形，此为共知，但paca(语基)则不然。即便如此，诸师仍说“tayā paccate odano”(饭被你所煮)为其被动语态形。但在教法中，不加区分地说“paccate”或“paccati”时，应取其为divādi(第四)组的用法，如见“devadatto niraye paccati”(提婆达多在地狱中被烧煮)及“yāva pāpaṃ na paccatī”(直至恶业未成熟)等例。于此，或有人言：“此如‘sayameva pīyate pānīyaṃ’(水自己被喝)等，是属bhūvādi(第一)组的作-宾语用法(kammakattu-prayoga)，故应补充‘sayameva’(自己)一词，以‘sayameva devadatto paccatī’(提婆达多自己被烧煮)等来理解其义。”此言不然。于“sayameva pīyate pānīyaṃ”中，实为人饮水，非水自饮。水乃被人所饮，非自己。如是，依于他人之饮用行为，虽为所饮之宾语，然因其易饮，犹如自成，故依惯例作“sayameva pīyate pānīyaṃ”之用法。

‘‘สยเมว กโฏ กริยเต’’ติ เอตฺถาปิ กฏํ มนุสฺสา กโรนฺติ, น กฏํ กโฏ กโรติ. มนุสฺเสเหว กโฏ กริยเต, น สยํ. เอวํ ปรสฺส กรณกฺริยํ ปฏิจฺจ กมฺมภูโตปิ โส สุกรณ กฺริยาวเสน สุกรตฺตา อตฺตนาว สิชฺฌนฺโต วิย โหตีติ ‘‘สยเมว กโฏ กริยเต’’ติ รูฬฺหิยา ปโยโค กโต.

于“sayameva kaṭo kariyate”(草席自己被做成)中亦然，是人做草席，非草席做草席。草席乃被人所做，非自己。如是，依于他人之制作行为，虽为所作之宾语，然因其易作，犹如自成，故依惯例作“sayameva kaṭo kariyate”之用法。

เอตฺถ ยถา สยํสทฺโท ปานียํ ปานีเยเนว ปียเต, น อมฺเหหิ. กโฏ กเฏเนว กริยเต, น อมฺเหหีติ สกมฺมกวิสยตฺตา ปโยคานํ อญฺญสฺส กฺริยาปฏิเสธนสงฺขาตํ อตฺถวิเสสํ วทติ, น ตถา ‘‘เทวทตฺโต นิรเย ปจฺจติ, กมฺมํ ปจฺจตี’’ติอาทีสุ ตุมฺเหหิ อชฺฌาหริโต สยํสทฺโท อตฺถวิเสสํ วทติ อกมฺมกวิสยตฺตา เอเตสํ ปโยคานํ. เอวํ [Pg.36] ‘‘เทวทตฺโต’’ติอาทิกสฺส ปจฺจตฺตวจนสฺส อกมฺมกกตฺตุวาจกตฺตา กมฺมรหิตสุทฺธกตฺตุวาจกตฺตา จ ‘‘ปจฺจตี’’ติ อิทํ ทิวาทิคณิกรูปนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปจธาตุ สทฺทสตฺเถ ทิวาทิคณ วุตฺโต นตฺถีติ เจ? นตฺถิ วา อตฺถิ วา, กิเมตฺถ สทฺทสตฺถํ กริสฺสติ, ปาฬิ เอว ปมาณํ, ตสฺมา มยํ โลกโวหารกุสลสฺส ภควโต ปาฬินยญฺเญว คเหตฺวา อิมํ ปจธาตุํ ทิวาทิคเณปิ ปกฺขิปิสฺสาม. ตถา หิ ธมฺมปาลาจริย อนุรุทฺธาจริยาทีหิ อภิสงฺขตา ทิวาทิคณิกปฺปโยคา ทิสฺสนฺติ –-

于此，如“sayaṃ”(自己)一词，在“水被水自己喝，非被我等喝”、“草席被草席自己做，非被我等做”等用法中，因其属作-宾语用法，故表达了“排除其他行为者”的特殊含义。然而，在“提婆达多在地狱中被烧煮”、“业成熟”等句中，汝等所补充的“sayaṃ”一词，并无此特殊含义，因该等用法非作-宾语用法。如是，“提婆达多”等个体词，因其表示不及物动词的主事者、无宾语的纯粹主事者，故“paccati”应视为divādi(第四)组之形。若言：“paca语基在语法书中未被列入divādi组，不是吗？”有或没有，语法书于此何用？巴利(Pāḷi)经文方是准绳。是故，我等当依善于世间言说之世尊的巴利文法，将此paca语基亦归入divādi组。诚然，可见由法护(Dhammapāla)阿阇梨、阿那律(Anuruddha)阿阇梨等所造作的divādi组用法——

ญาณยุตฺตวรํ ตตฺถ, ทตฺวา สนฺธึ ติเหตุกํ;

ปจฺฉา ปจฺจติ ปากานํ, ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเว.

于彼处，施与三因之结生，彼智相应之最胜心；其后，于八转起中，二种果报乃成熟。

อสงฺขารํ สสงฺขาร-วิปากานิ จ ปจฺจติ

无行与有行之异熟亦成熟。

อิจฺเจวมาทโย. เอตฺถ ปน เตสํ อิทเมว ปาฬิยา น สเมติ. เย จุราทิคณมฺหิ สกมฺมกภาเวน ภูวาทิคเณ จ อกมฺมกภาเวน ปวตฺตสฺส ภูธาตุสฺเสว ภูวาทิคเณ ปวตฺตสฺส สกมกสฺสปิ สโต ทิวาทิคณํ ปตฺวา อกมฺมกภูตสฺส ปจธาตุสฺส สกมฺมกตฺตมิจฺฉนฺติ. เอตญฺหิ สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน กุโต ลพฺภา, ตสฺมา ภควโต ปาวจเน โสตูนํ สํสยสมุคฺฆาฏตฺถํ เอตฺถ อิมํ นีตึ ปฏฺฐเปม –

诸如此类。然于此，彼等之说实不合于巴利(Pāḷi)文。有些人希望将已入divādi(第四)组而成不及物的paca语基，视为作-宾语动词，其论证类比于bhū语基的变化。此说于有注疏之三藏佛语中，何处可得？是故，为断除听闻世尊正法者之疑惑，我等于此立此规则——

วินาปิ อุปสคฺเคน, คณนานตฺตโยคโต;

สกมฺมากมฺมกา โหนฺติ, ธาตู ปจภิทาทโย.

纵无前缀牵，组异义亦迁；paca、bhida等语基，自成及物与不及物。

ปุริโส โอทนํ ปจติ. ส ภูตปจนึ ปจิ. โอทโน ปจฺจติ. กมฺมํ ปจฺจติ. วีหิสีสํ ปจฺจติ. รุกฺขผลานิ ปจฺจนฺติ. นาโค ปาการํ ภินฺทติ. ตฬากปาฬิ ภิชฺชติ. ภิชฺชนธมฺมํ ภิชฺชติ. เอตฺถ จ สยํสทฺทํ อชฺฌาหริตฺวา ‘‘สยเมว โอทโน ปจฺจตี’’ติอาทินา วุตฺเตปิ ‘‘ปุริโส สยเมว ปาณํ หนติ. ภควา สยเมว [Pg.37] เญยฺยธมฺมํ อพุชฺฌี’’ติ ปโยเคสุ ปรสฺส อาณตฺติสมฺภูตหนนกฺริยาปฏิเสธมิว ปโรปเทสสมฺภูตพุชฺฌนกฺริยาปฏิเสธนมิว จ อญฺญสฺส กฺริยาปฏิเสธนวเสน วุตฺตตฺตา โย สยํสทฺทวเสน กมฺมกตฺตุภาวปริกปฺโป, ตํ น ปมาณํ. สยํสทฺโท หิ สุทฺธกตฺตุอตฺเถปิ ทิสฺสติ, น เกวลํ ‘‘สยเมว ปียเต ปานีย’’นฺติอาทีสุ กมฺมตฺเถเยว, ตสฺมา สาสนานุรูเปน อตฺโถ คเหตพฺโพ นยญฺญูหิ.

人煮饭。他烹煮了供养众生的食物。饭在煮熟。业在成熟。稻穗在成熟。树果在成熟。象破坏城墙。池塘堤岸破裂。坏灭之法即坏灭。于此，纵使加上“自”(sayaṃ)一词，如说“饭自己熟了”等，亦不足为凭。因为就像在“人自己杀害生命”或“世尊(Bhagavā)自己觉悟了应知的法”这些用法中，“自”是用来否定由他人指令而生的杀生行为，或否定由他人教导而生的觉悟行为，即否定他者的行为。因此，那种通过“自”一词来构想业格作格的说法，是不足为凭的。“自”一词也见于作格之义，不仅仅像“水自己被喝”等句中只用于业格之义。因此，通晓方法者(nayaññū)应当根据教法来理解其义。

วินาปิ อุปสคฺเคน, วินาปิ จ คณนฺตรํ;

สกมฺมากมฺมกา โหนฺติ, อตฺถโต ทิวุอาทโย.

无需前缀，亦无需其他（词）类；如div等（词根），依其义而有及物与不及物之分。

กามคุเณหิ ทิพฺพติ. ปจฺจามิตฺเต ทิพฺพติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

以欲乐而嬉戏。与敌对者较量。其他亦应如是连结。

คณนฺตรญฺโจปสคฺคํ, วินาปิ อตฺถนานตํ;

ปโยคโต สกมฺมา จ, อกมฺมา จ คมาทโย.

无需其他（词）类与前缀，如gam等（词根），依其用法与意义之多样性，而有及物与不及物之分。

ปุริโส มคฺคํ คจฺฉติ. คมฺภีเรสุปิ อตฺเถสุ ญาณํ คจฺฉติ. ธมฺมํ จรติ. ตตฺถ ตตฺถ จรติ.

人行走于路上。智慧亦通达深奥之义。奉行正法。于彼彼处行走。

คณนฺตรญฺโจปสคฺคํ, ปโยคญฺจตฺถนานตํ;

วินาปิ ติวิธา โหนฺติ, ทิสาที รูปเภทโต.

无需其他（词）类与前缀，亦无需用法与意义之多样性，如dis等（词根），因形式之差异而有三种。

ปาสาทํ ปสฺสติ, ปาสาทํ ทกฺขติ ปาสาโท ทิสฺสติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

看见宫殿，将看见宫殿，宫殿被看见。

สภาวโต สกมฺมา ตุ, รุทธาตาทโย มตา;

สภาวโต อกมฺมา จ, นนฺทธาตาทโย มตา.

如rud等词根，依其自性被认为是及物的；而如nand等词根，依其自性被认为是不及物的。

มตํ วา อมฺม โรทนฺติ, อิธ นนฺทติ เปจฺจ นนฺทติ.

母亲！彼等为亡者哭泣。于此世欢喜，于来世亦欢喜。

อุปสคฺควเสเนเก, สกมฺมาปิ อกมฺมกา;

สมฺภวนฺติ ตเถกจฺเจ, อกมฺมาปิ สกมฺมกา.

因前缀之故，一些及物（词根）亦成不及物；同样，一些不及物（词根）亦成及物。

เอกจฺเจ [Pg.38] ตุปสคฺเคหิ, สกมฺมา จ สกมฺมกา;

อกมฺมกา อกมฺมา จ, เอสตฺโถเปตฺถ ทีปิโต;

然因前缀，一些及物者仍是及物，不及物者仍是不及物；此义于此阐明。

ปุริโส คามา นิคฺคจฺฉติ, ธนํ อธิคจฺฉติ, ปุริโส ปาณํ อภิภวติ, หิมวตา ปภวนฺติ มหานทิโย. อญฺญานิปิ ปโยคานิ โยเชตพฺพานิ.

人自村庄出，获得财富，人制伏有情，大河发源于雪山。其他用法亦应如是连结。

ตตฺถ ยทิ สาสเน ปจธาตุสฺส กมฺมนิ รูปํ สิยา, ‘‘ปุริเสน กมฺมํ กริยตี’’ติ ปโยโค วิย ‘‘ปุริเสน โอทโน ปจิยตี’’ติ ปโยโค อิจฺฉิตพฺโพ. เย ปน ครู ‘‘ตยา ปจฺจเต โอทโน’’ติอาทีนิ อิจฺฉนฺติ, เต สทฺทสตฺถนยํ นิสฺสาย วทนฺติ มญฺเญ. เอวํ สนฺเตปิ อุปปริกฺขิตฺวา ยุตฺตานิ เจ, คเหตพฺพานิ. การิเต ‘‘ปุริโส ปุริเสน ปุริสํ วา โอทนํ ปาเจติ, ปาจยติ, ปาจาเปติ, ปาจาปยติ. ปุริเสน ปุริโส โอทนํ ปาจิยติ, ปาจยิยติ, ปาจาปิยติ, ปาจาปยิยตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ‘‘ยถา ทณฺเฑน โคปาโล, คาวํ ปาเจติ โคจร’’นฺติอาทีสุ อญฺโญปิ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

于此，若于教法中pac词根有业格（被动）形，则应如“业为人所作”之用法，亦希求“饭为人所煮”之用法。而彼等尊师，喜好“饭由汝所煮”等（说法），我思彼等乃依于声明之理而说。即便如此，审察之后，若（其说）合理，亦应采纳。于使役态中，则有“人通过人或使人煮饭”（即pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati）与“饭被人使（另一人）煮”（即pāciyati, pācayiyati, pācāpiyati, pācāpayiyati）等形式。于“如牧童以杖，驱牛至牧场”等句中，尚可见其他含义。

ปจํ, ปจนฺโต, ปจนฺตี, ปจมาโน, ปจมานา. ปาตพฺพํ, ปจิตํ, ปจิตพฺพํ, ปจนียํ, ปจิตุํ, ปจิตฺวา. เอตฺถ จ ‘‘อิมสฺส มํสญฺจ ปาตพฺพ’’นฺติ ปโยโค อุทาหรณํ. ‘‘ปจติ, ปจนฺติ. ปจสี’’ติอาทิ ปทกฺกโม สุโพโธ.

pacaṃ, pacanto (阳), pacantī (阴), pacamāno (阳), pacamānā (阴) [现在分词]。pātabbaṃ (应饮), pacitaṃ (已煮), pacitabbaṃ (应煮), pacanīyaṃ (应煮), pacituṃ (为煮), pacitvā (煮已)。于此，“此肉应饮”之用法为例。“pacati, pacanti, pacasi”等词序易于理解。

สิจ ฆรเณ. เสจติ, เสโก, ‘‘อุภโตภาสา’’ติ วทนฺติ.

sica，浇灌义。secati (浇灌), seko (浇灌)。[论师]言：“此为双语（兼具两态）。”

อิมานิ จการนฺตธาตุรูปานิ.

此等为以ca字结尾之词根形式。

ฉการนฺตธาตุ

cha字尾语根

ปรสฺสภาสาทิภาวํ, สพฺเพสํ ธาตุนํ อิโต;

ปรํ น พฺยากริสฺสํ โส, สาสเน อีริโต น หิ.

从这些语根，生起为他语等；我将不再解释其他，因其未在圣教中宣说。

ฉุ [Pg.39] เฉทเน. โฉติ. โฉตฺวาน โมฬึ วรคนฺธวาสิตํ. อจฺโฉจฺฉุํวต โภ รุกฺขํ.

Chu，意为切断。他切断。砍断了以最上妙香熏过的发髻。啊，他们砍伐了树木。

มิเลฉ อวิยตฺตายํ วาจายํ. มิเลจฺฉติ, มิลกฺขุ. ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ ปจฺจาชาโต โหติ มิลกฺขูสุ อวิญฺญาตาเรสุ.

Milecha，意为不清晰的言语。他言语不清，蔑戾车(milakkhu)。他出生在边远地区，在未开化的蔑戾车人中。

วฉิ อิจฺฉายํ. วญฺฉติ. วญฺฉิตํ ธนํ.

Vachi，意为欲望。他想要。所欲的财富。

อฉิ อายาเม. อญฺจติ. ทีฆํ วา อญฺฉนฺโต ทีฆํ อญฺฉามีติ ปชานาติ.

Achi，意为伸展。他伸展。当他作长的伸展时，他知道：“我正在作长的伸展。”

หุจฺฉ โกฏิลฺเล. หุจฺฉติ.

Huccha，意为弯曲、欺诈。他欺诈。

มุจฺฉ โมหมุจฺฉาสุ. มุจฺฉติ. มุจฺฉิโต วิสเวเคน, วิสญฺญี สมปชฺชถ. มุจฺฉา, มุจฺฉิตฺวา.

Muccha，意为昏迷、迷惑。他昏迷。因毒力而昏迷，他变得失去知觉。昏迷(mucchā)，昏迷之后。

ผุฉ วิสรเณ โผฉติ.

Phucha，意为散布。他散布。

ยุฉ ปมาเท. ยุจฺฉติ.

Yucha，意为放逸。他放逸。

อุฉิ อุญฺเฉ. อุญฺโฉ ปริเยสนํ. อุญฺฉติ. อุญฺฉาจริยาย อีหถ.

Uchi，意为拾取。拾取(uñcha)是寻求。他拾取。你们应为拾取之行而努力。

อุฉ ปิปาสายํ. อุฉติ.

Ucha，意为渴。他渴。

ปุจฺฉ ปญฺเห ปุจฺฉติ. ปุจฺฉิตา, ปุจฺฉโก, ปุฏฺโฐ, ปุจฺฉิโต, ปุจฺฉา. ภิกฺขุ วินยธรํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ. ปุจฺฉิ, ปุจฺฉิตุํ. ปุจฺฉิตฺวา. เอตฺถ จ ปญฺจวิธา ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา อนุมติปุจฺฉา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาติ. ตาสํ นานตฺตํ อฏฺฐสาลินิยาทิโต คเหตพฺพํ.

Puccha，意为提问。他提问。提问者、询问者、被问者、已询问、提问(pucchā)。比丘向持律者询问问题。他询问了，为了询问。询问后。于此，有五种提问：未见开示问(adiṭṭhajotanāpucchā)、已见复核问(diṭṭhasaṃsandanāpucchā)、决断疑惑问(vimaticchedanāpucchā)、许可请求问(anumatipucchā)、想要交谈问(kathetukamyatāpucchā)。它们的区别应当从《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)等处了解。

วิจฺฉ คติยํ. วิจฺฉติ. วิจฺฉิกา.

Viccha，意为行进。他行进。蝎子(vicchikā)。

วจฺฉุ [Pg.40] เฉทเน. วุจฺฉติ. วุตฺตา, วุตฺตวา, วุตฺตสิโร. วการคตสฺส อการสฺส อุตฺตํ.

Vacchu，意为截断。他截断。已截断(vuttā)，已截断者(vuttavā)，已剃头者(vuttasiro)。v字中的a音变为u。

วุตฺตสทฺโท เกโสหรเณปิ ทิสฺสติ ‘‘กาปฏิโก มาณโว ทหโร วุตฺตสิโร’’ติอาทีสุ. เอตฺถ จ สิรสทฺเทน สิโรรุหา วุตฺตา ยถา มญฺจสทฺเทน มญฺจฏฺฐา, จกฺขุสทฺเทน จ จกฺขุนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ. โรปิเตปิ ‘‘ยถา สารทิกํ พีชํ, เขตฺเต วุตฺตํ วิรูหตี’’ติอาทีสุ. กถิเตปิ ‘‘วุตฺตมิทํ ภควตา, วุตฺตมรหตา’’ติอาทิสุ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

vutta一词也见于剃除毛发，如“狡诈的年轻婆罗门，已剃头(vuttasiro)”等。于此，以头(sira)一词说头发(siroruhā)，犹如以床(mañca)一词说床上之人(mañcaṭṭhā)，以眼(cakkhu)一词说眼所依之识(cakkhunissitaṃ viññāṇaṃ)。也用于种植，如“犹如秋种，播于田地而生长”等。也用于言说，如“此为世尊所说，为阿罗汉所说”等。于此，偈颂曰：

วจฺฉุวปวจวสา, วุตฺตสทฺโท ปวตฺตติ;

เกโสหาเร โรปิเต จ, กถิเต จ ยถากฺกมนฺติ.

由Vacchu、Vapa、Vaca、Vasa，vutta一词转起；依次用于剃除毛发、种植与言说。

อปโร นโย – วุตฺตสทฺโท ‘‘โน จ โข ปฏิวุตฺต’’นฺติอาทีสุ วาปสมีกรเณ ทิสฺสติ. ‘‘ปนฺนโลโม ปรทตฺตวุตฺโต’’ติอาทีสุ ชีวิตวุตฺติยํ. ‘‘ปณฺฑุปลาโส พนฺธนา ปวุตฺโต’’ติอาทีสุ อปคเม. ‘‘คีตํ ปวุตฺตํ สมีหิต’’นฺติอาทีสุ ปาวจนวเสน ปวตฺติเต. โลเก ปน ‘‘วุตฺโต ปารายโน’’ติอาทีสุ อชฺเฌเน ทิสฺสติ, อตฺริทํ วุจฺจติ

另一解说：vutta一词见于平整播地，如“尚未平整”等。见于生计，如“毛发脱落，依他施维生(paradattavutto)”等。见于脱离，如“黄叶自缚解脱(pavutto)”等。见于依圣言而转，如“歌已宣说，已达成”等。又，于世间，见于学习，如“《彼岸道》(Pārāyano)已诵”等。于此，偈颂曰：

‘‘วาปสมีกรเณ จ, อโถ ชีวิตวุตฺติยํ;

อปคเม ปาวจน-วเสน จ ปวตฺติเต;

อชฺเฌเน เจวเมเตสุ, วุตฺตสทฺโท ปทิสฺสตี’’ติ.

于平整播地，以及于生计；于脱离，依圣言而转起；于学习，于此等义，vutta一词乃显现。

อปโรปิ นโย – วุตฺตสทฺโท สอุปสคฺโคจ อนุปสคฺโค จ วปเน วาปสมีกรเณ เกโสหาเร ชีวิตวุตฺติยํ ปมุตฺตภาเว [Pg.41] ปาวจนวเสน ปวตฺติเต อชฺเฌเน กถเนติ เอวมาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส –

又另一解说：vutta一词，有接头词或无接头词，皆可见于播种、平整播地、剃除毛发、生计、解脱状态、依圣言而转、学习、言说等义。诚然，此词：

‘‘คาโว ตสฺส ปชายนฺติ, เขตฺเต วุตฺตํ วิรูหติ;

วุตฺตานํ ผลมสฺนาติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภตี’’ติ

彼人之牛繁衍，田中所播生长；不背叛朋友者，享用所播之果。

อาทีสุ วปเน อาคโต. ‘‘โน จ โข ปฏิวุตฺต’’นฺติอาทีสุ อฏฺฐทนฺตกาทีหิ วาปสมีกรเณ. ‘‘กาปฏิโก มาณโว ทหโร วุตฺตสิโร’’ติอาทีสุ เกโสหรเณ. ‘‘ปนฺนโลโม ปรทตฺตวุตฺโต มิคภูเตน เจตสา วิหรตี’’ติอาทีสุ ชีวิตวุตฺติยํ. ‘‘เสยฺยถาปิ นาม ปณฺฑุปลาโส พนฺธนา ปวุตฺโต อภพฺโพ หริตตฺถายา’’ติอาทีสุ พนฺธนโต ปมุตฺตภาเว. ‘‘เยสมิทํ เอตรหิ โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมีหิต’’นฺติอาทีสุ ปาวจนภาเวน ปวตฺติเต. โลเก ปน ‘‘วุตฺโต คโณ, วุตฺโต ปารายโน’’ติอาทีสุ อชฺเฌเน. ‘‘วุตฺตํ โข ปเนตํ ภควตา, ธมฺมทายาทา เม ภิกฺขเว ภวถ, มา อามิสทายาทา’’ติอาทีสุ กถเน. อตฺริทํ วุจฺจติ –

（于播种义，）如前偈颂所示。于平整播地，如“尚未平整”等，是以八齿耙(aṭṭhadantaka)等（平整）。于剃除毛发，如“狡诈的年轻婆罗门，已剃头(vuttasiro)”等。于生计，如“毛发脱落，依他施维生(paradattavutto)，以野兽之心而住”等。于从束缚中解脱的状态，如“犹如黄叶，从蒂解脱(pavutto)，不能再绿”等。于依圣言而转，如“对他们而言，此古老咒句，已歌咏(gītaṃ)，已宣说(pavuttaṃ)，已达成(samīhitaṃ)”等。又，于世间，于学习，如“僧团已诵(vutto gaṇo)，《彼岸道》(Pārāyano)已诵”等。于言说，如“此乃世尊所说：‘诸比丘，你们当为我法之继承人(dhammadāyādā)，勿为我资具之继承人(āmisadāyādā)。’”等。于此，偈颂曰：

วป วตุ วจฺฉุวจ-ธาตูนํ วสโต มโต;

โสปสคฺโค โนปสคฺโค, วุตฺตสทฺโท ยถารหํ.

vutta一词，被认为依Vapa、Vatu、Vacchu、Vaca语根之力而有；有接头词或无接头词，皆随其相应之义。

วปเน จ วาปสมี-กรเณ มุณฺฑตาย จ;

ชีววุตฺยํ ปมุตฺตตฺเถ, วสา ปาวจนสฺส ตุ;

ปวตฺติเต จ อชฺเฌเน, กถเน จาติ ลกฺขเย;

于播种、平整播地与剃除；于生计、解脱义，以及依圣言而转；于学习与言说，应如是辨识。

ตจฺฉ ตนุกรเณ. ตจฺฉติ. ตจฺฉโก ทารุํ.

Taccha，意为削薄。他削。木匠削木。

ฉการนฺตธาตุรูปานิ.

cha字尾语根之诸形式。

ชการนฺตธาตุ

以ja音结尾的语根

ชิชเย. เชติ. ชยติ, ปราชยติ. ธมฺมํ จรนฺโต สามิกํ ปราเชติ. ธมฺมํ จรนฺโต ปรชฺชติ. ราชานํ ชยาเปสุํ. ชยาเปตฺวา. เอตฺถ ชยาเปสุนฺติ ‘‘ชยตุ ภว’’นฺติ อาสีสวจนํ วทึสูติ อตฺโถ. ชยนํ, ชิตํ, ชโย, วิชิตํ, ชิโน, เชตา, เชโต, ชิโต มาโร, มารํ ชิโต, ชิตวา, ชิตาวี, วิชิตาวี, มารชิ, โลกชิ, โอธิชิโน, อโนธิชิโน, ชิโต. วิชิโต, เชตุํ, วิเชตุํ, ชิตฺวา, วิชิตฺวา. อิมสฺส ปน ธาตุสฺส กิยาทิคณํ ปตฺตสฺส ‘‘ชินาติ ชินิตฺวา’’ตฺยาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ.

Ji，在胜利义上。他胜。他胜，他击败。奉行正法者击败主人。奉行正法者被击败。他们使国王胜利。使胜利后。此处“使胜利”的意思是说了“愿您胜利”的祝福语。胜利，已胜，胜利，征服，胜者，征服者，征服者，魔罗已被战胜，已战胜魔罗，战胜者，胜利者，征服者，战胜魔罗者，战胜世间者，有碍胜者，无碍胜者，已被战胜。已被征服，为征服，为征服，已征服，已征服。然而，此语根归于kiyādi类时，则成“jināti(他征服)、jinitvā(征服后)”等形。

ชิ อภิภวเน. เชติ. ชิโน. ปุพฺเพ วิย รูปานิ. เอตฺถ จ ‘‘ตุมฺเหหิ อานนฺท สปฺปุริเสหิ วิชิตํ, ปจฺฉิมา ชนตาสาลิมํโสทนํ อติมญฺญิสฺสตี’’ติ ปาฬิ อภิภวนตฺถสาธกา. เอตฺถ หิ วิชิตนฺติ อธิภูตนฺติ อตฺโถ.

Ji，在克服义上。他胜。胜者。诸形如前。于此，巴利语“阿难(Ānanda)，你们善男子已克服，后世之人将轻视米饭与肉食”可证克服之义。于此，“vijitaṃ”义为“已克服”。

ชุ คติยํ. เอตฺถ สีฆคติ อธิปฺเปตา. ชวติ. ชวนํ, ชโว, ชวํ, ชวนฺโต, ชวนจิตฺตํ, ชวนปญฺโญ, ชวนหํโส. มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ.

Ju，在行进义上。此处意指速行。他疾行。疾行，迅速，迅速，疾行者，速行心，速慧，速行天鹅。心速疾行，随欲而去。

เชขเย. ชียติ. เอการสฺส อียาเทโส. สาสนานุรูเปน ‘‘กึ มํ ธเนน ชีเยถา’’ติ หิ ปาฬิ ทิสฺสติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน ‘‘ชายตี’’ติ รูปํ วทนฺติ.

Je，在衰败义上。他衰败。e音变为īya。符合教法的巴利语中可见：“财富于我何损？”。然而，声明学家说其形为“jāyati(他生)”。

สชฺช คติยํ. สชฺชติ.

Sajja，在行进义上。他行进。

กุชุ ขุชุ เถยฺยกรเณ. โกชติ. โขชติ.

Kuju、Khuju，在盗窃义上。他偷窃。他偷窃。

วช คติยํ. ธช ธชิ จ. วชติ. อพฺพชติ. มนุสฺสตฺตญฺจ อพฺพเช. วโช, วชนํ, ปวชนํ, ปพฺพชฺชา, ปพฺพชิโต, ปพฺพาชิโต.

Vaja，在行进义上。Dhaja、Dhaji亦然。他行进。他离去。亦应舍离人身。行进，行进，前行，出家，出家者，被驱逐者。

สกา รฏฺฐา ปพฺพาชิโต, อญฺญํ ชนปทํ คโต;

มหนฺตํ โกฏฺฐํ กยิราถ, ทุรุตฺตานํ นิเธตเว.

自国被驱逐，去至他国土；应造大仓库，用以存恶语。

ธชติ. ธโช. ธญฺชติ. ธญฺชนํ. เอตฺถ ธโชติ เกตุ. ธญฺชนนฺติ คมนํ.

他行进。旗帜。他行进。行进。于此，dhajo是旗帜，dhañjanaṃ是行进。

อช เขปเน จ. คติอเปกฺขโกเยว จกาโร. อชติ. อโช. เอตฺถ อโชติ เอฬโก. อิมานิ ปนสฺส ปริยายวจนานิ ‘‘อโช เอฬโก อุรพฺโภ อวิ เมณฺโฑ’’ติ. ตตฺถ อุรพฺโภติ เอฬโก, โย ‘‘อโช’’ติปิ วุจฺจติ. อวีติ รตฺตโลโม เอฬโก. เมณฺโฑติ กุฏิลสิงฺโค เอฬโก. ตถา หิ ชนกชาตเก อชรถโต เมณฺฑรถา วิสุํ วุตฺตา. อปิจ อเชฬกนฺติ อชโต เอฬกสฺส วิสุํ วจนโต เอฬกสทฺเทน เมณฺโฑปิ คเหตพฺโพ, มโหสธชาตกฏฺฐกถายญฺหิ เมณฺเฑฬกานํ นิพฺพิเสสตา วุตฺตาติ.

Aja，在驱赶义上，亦然。ca字表示与行进义相关。他驱赶。山羊。于此，ajo是山羊(eḷako)。这些是其同义词：“ajo(山羊)、eḷako(山羊)、urabbho(绵羊)、avi(绵羊)、meṇḍo(公羊)”。其中，urabbho是山羊，亦称ajo。avi是红毛山羊。meṇḍo是弯角山羊。如是，在《阇那迦本生》(Janakajātaka)中，山羊车与公羊车被分别述及。再者，在ajeḷaka一词中，因eḷaka与aja有别，故eḷaka一词亦可含meṇḍa，诚如《摩诃萨陀本生义注》(Mahosadhajātakaṭṭhakathā)中所说，meṇḍa与eḷaka无别。

อชฺช สชฺช อชฺชเน. อชฺชนํ อชฺชนกฺริยา. อชฺชติ. สชฺชติ.

Ajja、Sajja，在积集义上。积集是积集的行为。他积集。他积集。

กชฺช พฺยถเน. พฺยถนํ หึสา. กชฺชติ.

Kajja，在伤害义上。伤害即是暴力。他伤害。

ขชฺช มชฺชเน จ. มชฺชนํ สุทฺธิ. พฺยถนาเปกฺโข จกาโร. ขชฺชติ. ขชฺชูโร.

Khajja，在清洁义上，亦然。清洁即是清净。ca字表示与伤害义相关。他清洁。枣椰树。

ขช มนฺเถ. มนฺโถ วิโลฬนํ. ขชติ.

Khaja，在搅动义上。搅动即是搅拌。他搅动。

ขชิ คติเวกลฺเล. กิสฺส ภนฺเต อยฺโย ขญฺชตีติ. อุโภ ขญฺชา. ขญฺชนํ, ขญฺชิตุํ, ขญฺชิตฺวา.

Khaji，在跛行义上。“尊者，此人为何跛行？”两人皆跛。跛行，为跛行，跛行后。

ขช กมฺปเน. ขชติ. เอชา. เอตฺถ จ เอชาติ ลาภาทึ ปฏิจฺจ เอชติ กมฺปตีติ เอชา, พลวตณฺหาเยตํ นามํ.

Khaja，在震动义上。他震动。动摇。于此，ejā是缘利得等而动摇、颤抖，故名ejā，此为强力渴爱之名。

พุช วชิรนิพฺเพเส. วชิรนิคฺโฆเสติ เกจิ วิทู วทนฺติ. โพชติ.

Buja，在金刚击破义上。有智者言是金刚之声。他击破。

ขิช [Pg.44] กุชิ คุชิ อพฺยตฺตสทฺเท. ขิชติ. กุญฺชติ. คุญฺชติ.

Khija、Kuji、Guji，在不明了声义上。他作响。他作响。他作响。

ลช ลาช ตชฺช ภสฺสเน. ลชติ. ลาชติ. ตชฺชติ.

Laja、Lāja、Tajja，在呵责义上。他呵责。他呵责。他恐吓。

ลชิ ทิตฺติยญฺจ. ภสฺสนาเปกฺโข จกาโร. ลญฺชติ. ตติโย นยลญฺชโก. ลญฺเชติ ปกาเสติ สุตฺตตฺถนฺติ ลญฺชโก.

Laji，在光辉义上，亦然。ca字表示与呵责义相关。他发光。第三是nayalañjako。Lañjako是因其能标识(lañjeti)、阐明(pakāseti)经义。

ชช ชชิ ยุทฺเธ. ยุชฺฌนํ ยุทฺธํ. ชชติ. ชญฺชติ.

Jaja、Jaji，在战斗义上。战斗即是战争。他战斗。他战斗。

ตุช หึสายํ. โตชติ.

Tuja，在伤害义上。他伤害。

ตุชิ พลเน จ. พลนํ พลนกฺริยา. หึสาเปกฺขโก จกาโร. ตุญฺชติ.

Tuji，在力量义上，亦然。力量即是力量的行为。ca字表示与伤害义相关。他施力。

คช กุชิ มุชิ คชฺช สทฺทตฺถา. คชติ. กุญฺชติ. มุญฺชติ. คโช คชฺชติ, เมโฆ คชฺชติ. ยตฺถ ทาโส อามชาโต, ฐิโต ถุลฺลานิ คชฺชติ. มณิ คชฺชติ. ญาณคชฺชนํ คชฺชติ. คชฺชิตุํ สมตฺโถ. คชฺชิตา. คชฺชิตฺวา. ตตฺถ คโชติ หตฺถี. หตฺถิสฺส หิ อเนกานิ นามานิ –

Gaja、Kuji、Muji、Gajja，在声音义上。他鸣叫。他鸣叫。他鸣叫。象鸣叫，云雷鸣。于彼处，生而为奴者，站立作粗语。宝珠闪耀。智慧之声响起。能鸣叫。已鸣叫者。鸣叫后。于此，gajo是大象(hatthī)。大象实有众多名称——

หตฺถี นาโค คโช ทนฺตี, กุญฺชโร วารโณ กรี;

มาตงฺโค ทฺวิรโท สฏฺฐิ-หายโน’เนกโป อิโภ.

Hatthī(象)、nāgo(龙/象)、gajo(象)、dantī(有牙者)，kuñjaro(象)、vāraṇo(障者)、karī(有鼻者)；Mātaṅgo(象)、dvirado(二牙者)、saṭṭhihāyano(六十岁者)、anekapo(多饮者)、ibho(象)。

ถมฺโภ รมฺโม ทฺวิโป เจว, หตฺถินี ตุ กเรณุกา;

หตฺถิโปโต หตฺถิจฺฉาโป, ภิงฺโก จ กลโภ ภเว.

Thambho(柱/象)、rammo(可爱/象)、dvipo(洲/象)，hatthinī(母象)与kareṇukā(母象)；Hatthipoto(幼象)、hatthicchāpo(幼象)，bhiṅko(幼象)与kalabho(幼象)。

จช จาเค. จชติ. ปริจฺจชติ. จาโค. ปริจฺจาโค. จชนํ. จชํ, จชนฺโต. จชมาโน.

Caja，在舍弃义上。他舍弃。他遍舍。舍。遍舍。舍弃。舍弃者，舍弃者，舍弃者。

สนฺช สงฺเค. สงฺโค ลคนํ. สญฺจติ. สตฺโต. สชนํ, สตฺติ. อาสตฺติ. สชิตุํ. สชิตฺวา.

Sanja，在执着义上。执着即是系着。他执着。已执着。执着，执着。深执着。为执着，执着后。

อีช คติยํ. อีชติ.

Īja，在行进义上。他行进。

ภชิ ภชฺชเน. ภชฺชนํ ตาปกรณํ. ติลานิ ภชฺชติ. ปุริเสน ภชฺชมานานิ ติลานิ.

Bhaji，用于烘烤义。烘烤即加热。彼烘烤芝麻。芝麻为某人所烘烤。

เอช [Pg.45] เภช ภาช ทิตฺติยํ. ทิตฺติ โสภา. เอชติ. เภชติ. ภาชติ.

Eja、Bheja、Bhāja，用于光辉义。光辉即美丽。彼发光。彼发光。彼发光。

ติช นิสาเน, ขมายญฺจ. นิสานํ ติกฺขตากรณํ. ขมา ขนฺติ. เตชติ. ติติกฺขติ. เตชโน. เตโช. ตตฺถ เตชโนติ กณฺโฑ สโร อุสุ. เตโชติ สูริโย. อถ วา เตโชติ เตชนํ อุสฺมา อุณฺหตฺตํ ตาโป. เตโชติ วา อานุภาโว ปภาโว.

Tija，用于磨砺义，亦用于忍耐义。磨砺即使其锐利。忍耐即忍辱。彼磨砺/发光。彼忍受。Tejano（磨砺者/箭）。Tejo（光辉/热力）。于此，tejano即箭、芦苇、箭矢。Tejo即太阳。或说，tejo即磨砺、热气、热、温度。或说，tejo即威力、势力。

สญฺช ปริสฺสคฺเค, อาลิงฺคนํ ปริสฺสคฺโค. สญฺชติ.

Sañja，用于拥抱义。拥抱（parissagga）即拥抱（āliṅgana）。彼拥抱。

ขชิ ทาเน, คติยญฺจ. ขญฺชติ. ขญฺชนํ.

Khaji，用于布施义，亦用于行进义。彼布施/行进。布施/行进。

ราช ทิตฺติยํ ภาช จ. ราชติ. ภาชติ. ราชา. ราชินี. วนราชิ. ราชิตฺวา. วิราชิตฺวา. อตฺร วิญฺญูนมตฺถวิวรเณ โกสลฺลชนนตฺถํ สิโลกํ รจยาม –

Rāja，用于光辉义，亦用于分割义。彼发光。彼分割/分享。王。王后。林列。发光后。失去光辉后。于此，为令智者于义理阐释中生起善巧，我等创作偈颂：

ม’หา’ราช มหาราช, มหาราช มเมว’หิ;

เน’ตสฺส อิติ วตฺวาน, ทฺเว ชนา กลหํ กรุํ.

“大王啊大王，大王实属我；言‘非彼所有’”，二人起纷争。

เอตฺถ จ ปฐมปาทสฺส ทุติยปเท ‘‘เม อหิ มหี’’ติ เฉโท ‘‘ปุตฺตา เม อตฺถิ ปุตฺตา มตฺถี’’ติ วิย. ‘‘มหิ อราช มหาราชา’’ติ จ เฉโท ‘‘โยปิ อยํ โยปาย’’นฺติ วิย. เอตฺถ อราชสทฺโท ‘‘อติกรมกราจริยา’’ติ เอตฺถ อกรีติ อตฺถวาจโก อกรสทฺโท วิย อาขฺยาตปโรกฺขาวิภตฺติโก ทฏฺฐพฺโพ. อราช วิโรจีติ อตฺโถ. อยํ ปน คาถาย ปิณฺฑตฺโถ ‘‘มหาราช เม อหิ อราช, มม เอว อหิ อราช, น เอตสฺส อิติ วตฺวา ทฺเว อหิตุณฺฑิกชนา กลหํ กรึสู’’ติ.

于此，第一句的第二部分可断句为“me ahi mahī”，如同“puttā me atthi（我有子），puttā matthī（我无子）”。亦可断句为“Mahi arāja mahārājā”，如同“yopi ayaṃ（此亦是），yopāya（彼亦是）”。此处的“arāja”一词，应视为动词过去完成时，如同“atikaramakarācariyā”中的“akarī”是“akar”的过去时态。Arāja意为“彼曾闪耀”。此偈颂的总义为：“‘大王（指蛇）！我之蛇曾闪耀，实乃我之蛇曾闪耀，非彼所有！’如是说后，二弄蛇人起纷争。”

รนฺช ราเค. ภิกฺขุ จีวรํ รชติ. สตฺโต รูปาทีสุ รญฺชติ. รชนํ. รชโก. ราโค. วิราโค. หลิทฺทิราโค. ราชา. ราชินี. อิมสฺส จ ทิวาทิคณํ ปตฺตสฺส ‘‘รชฺชติ วิรชฺชตี’’ติ รูปานิ [Pg.46] ภวนฺติ. ตตฺถ รชนนฺติ รชนวตฺถุ. รชโกติ รชกาโร วตฺถโธวนโก. ราโคติ รชฺชนฺติ สตฺตา เตน, สยํ วา รญฺชติ, รญฺชนมตฺตเมว วา เอตนฺติ ราโค, ตณฺหา. อิมานิ ปน ตทภิธานานิ –

Ranja，用于染着义。比丘染衣。有情于色等生染着。染色。染工。染着。离染。姜黄染。王。王后。此词根若属divādi类，则成“rajjati（彼染着）、virajjati（彼离染）”等形。于此，rajanaṃ即染色之物。rajako即染工、洗衣人。rāgo，有情因此而染着，或其自身染着，或仅是染着，此即渴爱。以下是其同义词：

ราโค โลโภ ตสิณา จ, ตณฺหา เอชา วิสตฺติกา;

สตฺติ อาสตฺติ มุจฺฉา จ, ลุพฺภิตตฺตญฺจ ลุพฺภนา.

染着（rāgo）、贪（lobho）、渴（tasiṇā），与渴爱（taṇhā）、动摇（ejā）、缠缚（visattikā）；执着（satti）、强执（āsatti）、沉迷（mucchā），与贪性（lubbhitatta）、贪婪（lubbhanā）。

กาโม นิกามนา อิจฺฉา, นิกนฺติ จ นิยนฺติ จ;

วนญฺจ วนโถ เจว, อเปกฺขา ภวเนตฺติ จ.

欲（kāmo）、欲求（nikāmanā）、希求（icchā），与喜乐（nikanti）、牵引（niyanti）；欲林（vana）与欲求（vanatha），依恋（apekkhā）与有之导（bhavanetti）。

อนุโรโธ จ สาราโค, สงฺโค ปงฺโก จ สิพฺพินี;

นนฺทีราโค อนุนโย, เคโธ สญฺชนนี ตถา;

ชนิกา ปณิธิ เจว, อชฺโฌสานนฺติเนกธา.

随顺（anurodho）与染贪（sārāgo），系缚（saṅgo）、污泥（paṅko）与缝纫者（sibbinī）；喜贪（nandīrāgo）、迎合（anunayo），贪婪（gedho）与生起者（sañjananī）；产生者（janikā）与愿求（paṇidhi），以及多种执著（ajjhosāna）。

วิราโคติ มคฺโค นิพฺพานญฺจ. ราชาติ ปถวิสฺสโร. เอตฺถ ธาตุทฺวยวเสน นิพฺพจนานิ นิยฺยนฺเต. นานาสมฺปตฺตีหิ ราชติ ทิพฺพติ วิโรจตีติ ราชา. ทานญฺจ ปิยวจนญฺจ อตฺถจริยา จ สมานตฺตตา จาติ อิเมหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ อตฺตนิ มหาชนํ รญฺเชตีติปิ ราชา. ราชินีติ ราชภริยา. เตสํ อภิธานานิ วุจฺจนฺเต สหาภิธานนฺตเรหิ –

离染即道与涅槃。王即大地之主。于此，依二种词根导出其义。因以种种成就而光辉、闪耀、显赫，故为王。又因以布施、爱语、利行、同事此四摄事，令大众对自己欢喜（rañjeti），故亦为王。王后即王之妻。其称谓将与其他相关称谓一并宣说：

ราชา ภูปติ เทโว จ, มนุชินฺโท ทิสมฺปติ;

ปตฺถิโว ชคติปาโล, ภูภุโช ปถวิสฺสโร.

王、大地主与天，人主、方主；地主、世间护者，大地享用者、大地自在者。

รฏฺฐาธิโป ภูมิปาโล, มนุสฺสินฺโท ชนาธิโป;

นรินฺโท ขตฺติโย เจว, เขตฺตสฺสามิ ปภาวโก.

国主、大地护者，人主、民主；人王与刹帝利，田主、具威光者。

มุทฺธาภิสิตฺโต ราชาติ, กถิโต อิตโร ปน;

ราชญฺโญ ขตฺติโย จาติ, วุตฺโต ขตฺติยชาติโก.

头顶灌油者，被称为“王”；而其他刹帝利种姓者，则被称为“王族”（rājañña）与“刹帝利”。

มุทฺธาภิสิตฺโต อนุราชา, อุปราชาติ ภาสิโต;

จตุทฺทีปี ราชราชา, จกฺกวตฺตีติ ภาสิโต.

头顶灌油之王、小王（anurājā），亦被称为副王（uparājā）；四洲之主、诸王之王，则被称为转轮王。

ราชินี [Pg.47] อุปรี เทวี, มเหสี ภูภุชงฺคนา;

ขตฺติยา ราชปทุมี, ขตฺติยานี จ ขตฺติยี;

อิตฺถาคารนฺตุ โอโรโธ, อุปรีติปิ วุจฺจติ.

王后（rājinī）、贵妃（uparī）、天女（devī），大妃、王之妻；刹帝利女（khattiyā）、王之莲（rājapadumī），刹帝利女（khattiyānī）与刹帝利女（khattiyī）；后宫（itthāgāra）亦称内宫（orodho），亦被称为贵妃（uparī）。

ภช เสวายํ. ภชติ. ภชนา. สมฺภชนา. ภตฺติ. สมฺภตฺติ. ภตฺตา.

Bhaja，用于侍奉义。Bhajati（彼侍奉）。Bhajanā（侍奉）。Sambhajanā（亲近）。Bhatti（信）。Sambhatti（笃信）。Bhattā（信者）。

ยช เทวปูชสงฺคตกรณทานธมฺเมสุ. เทวปูชคฺคหเณน พุทฺธาทิปูชา คหิตา. สงฺคตกรณํ สโมธานกรณํ. ตถา หิ อธิมุตฺตตฺเถรวตฺถุมฺหิ ‘‘ยทตฺถิ สงฺคตํ กิญฺจิ, ภโว วา ยตฺถ ลพฺภตี’’ติ คาถายํ สงฺคตสทฺเทน สโมธานํ วุตฺตํ. ทานํ ปริจฺจาโค. ธมฺโม ฌานสีลาทิ. เอเตสฺวตฺเถสุ ยชธาตุ วตฺตติ. ปุปฺเผหิ พุทฺธํ ยชติ. เทวตํ ยชติ. เทวมนุสฺเสหิ ภควา ยชิยติ. อิชฺชติ. ยิฏฺฐํ. ยญฺโญ. ยาโค. ธมฺมยาโค. ยชมาโน สเก ปุเร. ยิฏฺฐุํ, ยชิตุํ. ปุถุยญฺญํ ยชิตฺวาน. โสฬสปริกฺขารํ มหายญฺญํ กตฺตุกาโม.

Yaja，用于天神供养、促成和合、布施与法义。天神供养亦含摄佛陀等供养。促成和合即是促成聚集。诚然，于《阿提目多长老事》（Adhimuttattheravatthu）中，偈颂“凡有任何聚集，或于何处得有”中，saṅgata一词即指和合。布施即舍弃。法即禅那、戒等。Yaja词根用于此等义。彼以花供养佛。彼祭祀天神。世尊为天人所供养。Ijjati（彼成就）。Yiṭṭhaṃ（已祭祀）。Yañño（祭祀）。Yāgo（供养）。Dhammayāgo（法供养）。Yajamāno sake pure（祭祀者于己城）。Yiṭṭhuṃ、yajituṃ（为祭祀故）。Puthuyaññaṃ yajitvāna（广行祭祀后）。Soḷasaparikkhāraṃ mahāyaññaṃ kattukāmo（欲作十六资具大祭祀）。

มชฺช สํสุทฺธิยํ. มชฺชติ. พาหิรํ ปริมชฺชติ. ภูมึ สมฺมชฺชติ. มชฺชนํ. สมฺมชฺชนี.

Majja，用于清净义。Majjati（彼擦拭）。Bāhiraṃ parimajjati（彼擦拭外部）。Bhūmiṃ sammajjati（彼扫地）。Majjanaṃ（擦拭）。Sammajjanī（扫帚）。

นิญฺชิ สุทฺธิยํ. นิญฺชติ. ปนิญฺชติ. นิญฺชิตุํ. ปนิญฺชิตุํ. นิญฺชิตฺวา. ปนิญฺชิตฺวา. อยํ ปน ปาฬิ ‘‘ตโต ตฺวํ โมคฺคลฺลาน อุฏฺฐายาสนา อุทเกน อกฺขีนิ ปนิญฺชิตฺวา ทิสา อนุโลเกยฺยาสี’’ติ.

Niñji，用于清净义。Niñjati（彼洗濯）。Paniñjati（彼浣洗）。Niñjituṃ（为洗濯故）。Paniñjituṃ（为浣洗故）。Niñjitvā（洗濯后）。Paniñjitvā（浣洗后）。此巴利文为：“目犍连，尔时汝应从座起，以水浣眼，环顾诸方。”

นิชิ อพฺยตฺตสทฺเท. นิญฺชติ.

Niji，用于不清晰声义。Niñjati（彼作不清晰声）。

ภช ปาเก. ติลานิ ภชฺชติ. ภชฺชมานา ติลานิ จ.

Bhaja，用于烹煮义。Tilāni bhajjati（彼炒芝麻）。Bhajjamānā tilāni ca（与被炒之芝麻）。

อุชุ อชฺชเว. อชฺชวํ อุชุภาโว. โอชติ. อุชุ.

Uju，用于正直义。Ajjavaṃ ujubhāvo（正直即率直性）。Ojati（彼舍弃）。Uju（正直）。

สช [Pg.48] วิสฺสคฺคปริสฺสชฺชนพฺภุกฺกิรเณสุ. สชติ. โลกฺยํ สชนฺตํ อุทกํ.

Saja，用于施舍、拥抱与撒布义。Sajati（彼施舍/拥抱/撒布）。Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ（世间流动之水）。

รุช ภงฺเค. รุชติ. รุชา. โรโค. เอตฺถ รุชาติ พฺยาธิ รุชนฏฺเฐน. โรโคติ รุชติ ภญฺชติ องฺคปจฺจงฺคานีติ โรโค, พฺยาธิเยว, โย ‘‘อาตงฺโก’’ติปิ ‘‘อาพาโธ’’ติปิ วุจฺจติ.

Ruja，用于破坏义。Rujati（彼破坏/痛苦）。Rujā（痛苦）。Rogo（疾病）。于此，rujā因有破坏义，故为病（byādhi）。所谓rogo，因其破坏、毁坏肢节，故为病，即是疾病，亦被称为“疾”（ātaṅka）或“病患”（ābādha）。

ภุช โกฏิลฺเล. อาวิปุพฺโพ อญฺญตฺเถสุ จ. อุรโค ภุชติ. อาภุชติ. ภิกฺขุ ปลฺลงฺกํ อาภุชติ, อูรุพทฺธาสนํ พนฺธตีติ อตฺโถ. มหาสมุทฺโท อาภุชติ, อาวฏฺฏตีติ อตฺโถ. เกจิ ปน ‘‘โอสกฺกตี’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. ‘‘วณฺณทาน’’นฺติ อาภุชติ, มนสิ กโรตีติ อตฺโถ. มูลานิ วิภุชตีติ มูลวิภุโช, รโถ. เอตฺถ จ วิภุชตีติ ฉินฺทติ. โภโค. โภคี. อาโภโค. อาภุชิตฺวา. เอตฺถ จ โภโคติ ภุชยติ กุฏิลํ กริยตีติ โภโค, อหิสรีรํ. โภคีติ สปฺโป.

Bhuja（词根）用于弯曲义。亦用于其他义，与前缀āvi-连用。Urago bhujati（蛇盘绕）。Ābhujati（他盘绕）。Bhikkhu pallaṅkaṃ ābhujati（比丘盘腿），意思是结跏趺坐（ūrubaddhāsanaṃ bandhati）。Mahāsamuddo ābhujati（大海回旋），意思是旋转（āvaṭṭati）。然而有些人说其意为“退缩”（osakkati）。在“赞叹”（vaṇṇadāna）的语境中，ābhujati的意思是“放在心上”（manasi karoti）。Mūlāni vibhujatīti mūlavibhujo（因其折断树根，故称“断根者”），指车（ratho）。在此，vibhujati的意思是“砍断”（chindati）。Bhogo（蛇身）。Bhogī（有蛇身者）。Ābhogo（盘绕）。Ābhujitvā（盘绕后）。在此，bhogo，因其被弯曲、被弄弯，故称bhogo，即蛇身（ahisarīraṃ）。Bhogī即是蛇（sappo）。

รชิ วิชฺฌเน. นาโค ทนฺเตหิ ภูมึ รญฺชติ. อารญฺชติ. เอตฺถ จ ‘‘ตถาคตรญฺชิตํ อิติปี’’ติ เนตฺติปาฬิ นิทสฺสนํ. ตสฺสตฺโถ ‘‘อิทํ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สาสนพฺรหฺมจริยํ ตถาคตคนฺธหตฺถิโน มหาวชิรญาณสพฺพญฺญุตญฺญาณทนฺเตหิ รญฺชิตํ อารญฺชิตํ, เตภูมกธมฺมานํ อารญฺชนฏฺฐานนฺติปิ วุจฺจตี’’ติ. รญฺชิตนฺติ หิ รญฺชติ วิชฺฌติ เอตฺถาติ รุญฺชิตํ, รญฺชนฏฺฐานํ. ‘‘อิทํ เนสํ ปทกฺกนฺต’’นฺติอาทิมฺหิ วิย เอตสฺส สทฺทสฺส สิทฺธิ เวทิตพฺพา อธิกรณตฺถสมฺภวโต.

Raji（词根）用于穿透义。Nāgo dantehi bhūmiṃ rañjati（象用牙穿透大地）。Ārañjati（他穿透）。在此，《导论》(Nettippakaraṇa)的例子是“tathāgatarañjitaṃ”。其义为：“此包含于三学(sikkhattaya)的教法(sāsana)与梵行(brahmacariya)，为如来香象(tathāgatagandhahatthi)以大金刚智(mahāvajirañāṇa)、一切知智(sabbaññutaññāṇa)之牙所穿透(rañjitaṃ)、所遍穿透(ārañjitaṃ)，亦被称为三界法(tebhūmakadhamma)的穿透之处(ārañjanaṭṭhāna)。”诚然，ruñjitaṃ，因其在此处穿透、刺入，故为ruñjitaṃ，即穿透之处（rañjanaṭṭhānaṃ）。此词的构成，当知如“Idaṃ nesaṃ padakkantaṃ（这是他们的足迹）”等句，因其有处所义故。

วิชี ภยจลเนสุ. อีการนฺโตยํ ธาตุ, เตนสฺส สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ น สนฺติ. เวชติ. เวโค. ธมฺมสํเวโค. สํวิโค เวเคน ปลายิ. นทีเวโค. อูมิเวโค[Pg.49], วาตเวโค. เอตฺถ ธมฺมสํเวโคติ สโหตฺตปฺปํ ญาณํ. ‘‘เวโค, ชโว, รโย’’ติ อิเม เอกตฺถา. ทิวาทิคณํ ปน ปตฺตสฺส ‘‘วิชฺชติ สํวิชฺชติ อุพฺพิชฺชตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ ทฺวิคณิกตฺตา.

Vijī（词根）用于怖畏与动摇义。此为以“ī”结尾的词根，故其词形无鼻音插入。Vejati（他颤动）。Vego（速度）。Dhammasaṃvego（法悚惧）。Saṃvigo vegena palāyi（悚惧者疾速逃离）。Nadīvego（河流之速）。Ūmivego（波浪之速），Vātavego（风之速）。在此，dhammasaṃvego是指伴有愧(ottappa)的智慧(ñāṇa)。“Vego（速度）、javo（迅速）、rayo（急流）”，此等为同义词。然而，当此词根归于Divādi类时，因其属于双类，故有vijjati、saṃvijjati、ubbijjatī等词形。

ลชฺช ลชฺชเน. ลชฺชติ. ลชฺชา. ลชฺชาติ หิรี. ยา ‘‘วิริฬนา’’ติปิ วุจฺจติ.

Lajja（词根）用于羞耻义。Lajjati（他感到羞耻）。Lajjā（羞耻）。Lajjā即是惭(hirī)。其亦被称为“羞耻”（viriḷanā）。

วฬชิ ปริโภเค. วฬญฺชติ.

Vaḷaji（词根）用于受用义。Vaḷañjati（他受用）。

กุชฺช อโธมุขีกรเณ. กุชฺชติ. นิกุชฺชติ. อุกฺกุชฺชติ. ปฏิกุชฺชติ. นิกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย. อญฺญิสฺสา ปาติยา ปฏิกุชฺชติ. อวกุชฺโช นิปชฺชหํ. ตตฺถ กุชฺชติ นิกุชฺชตีติ อิมานิ ‘‘จรติ วิจรตี’’ติ ปทานิ วิย สมานตฺถานิ, อโธมุขํ กโรตีติ หิ อตฺโถ. อุกฺกุชฺชตีติ อุปริมุขํ กโรติ. ปฏิกุชฺชตีติ มุเข มุขํ ฐเปติ.

Kujja（词根）用于使面向下义。Kujjati（他覆下）。Nikujjati（他倒覆）。Ukkujjati（他翻正）。Paṭikujjati（他反盖）。Nikujjitaṃ vā ukkujjeyya（或将倒覆者翻正）。Aññissā pātiyā paṭikujjati（用另一钵反盖）。Avakujjo nipajjahaṃ（我脸朝下躺卧）。在此，kujjati与nikujjati，此二词如carati与vicarati，义同，即“使面向下”义。Ukkujjati是使面向上。Paṭikujjati是使口与口相对放置。

มุชฺช โอสีทเน. มุชฺชติ. นิมุชฺชติ. นิมุคฺโค. อุมฺมุคฺโค.

Mujja（词根）用于沉没义。Mujjati（他沉没）。Nimujjati（他沉入）。Nimuggo（已沉没的）。Ummuggo（已浮出的）。

โอปุชิ วิลิมฺปเน. โคมเยน ปถวึ โอปุญฺชติ.

Opuji（词根）用于涂抹义。Gomayena pathaviṃ opuñjati（他用牛粪涂抹地面）。

ชการนฺตธาตุรูปานิ.

以“ja”结尾的词根形态。

ฌการนฺตธาตุ

以jha为尾的语根

เฌ จินฺตายํ. ฌายติ, นิชฺฌายติ, อุปนิชฺฌายติ, อุชฺฌายติ, สชฺฌายติ. ฌานํ, นิชฺฌานํ, อุปนิชฺฌานํ, อุชฺฌายนํ, สชฺฌายนํ. นิชฺฌตฺติ. อุปชฺฌา, อุปชฺฌาโย. ฌายี, อชฺฌายโก.

语根Jhe，用于“思惟”义。其动词为：jhāyati（禅思），nijjhāyati（审思），upanijjhāyati（审察），ujjhāyati（抱怨），sajjhāyati（讽诵）。其名词为：jhānaṃ（禅那），nijjhānaṃ（审思），upanijjhānaṃ（审察），ujjhāyanaṃ（抱怨），sajjhāyanaṃ（讽诵）。Nijjhatti（省察）。Upajjhā，upajjhāyo（戒师）。Jhāyī（禅修者），ajjhāyako（讽诵者）。

ตตฺถ ฌายนนฺติ ทุวิธํ ฌายนํ โสภนมโสภนญฺจ. เตสุ โสภนํ ‘‘ฌายี ตปติ พฺราหฺมโณ. ฌายามิ [Pg.50] อกุโตภโย’’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺพํ. อโสภนํ ปน ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ฌายนฺโต นิสีทิ. อโธมุโข ปชฺฌายนฺโต นิสีที’’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺพํ. ฌายีติ อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน วา ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน วา ฌายนสีโล จินฺตนสีโล. ฌายี ฌานวาติ อตฺโถ. อชฺฌายโกติ อิทํ ‘‘น ทานิเม ฌายนฺติ, น ทานิเม ฌายนฺตีติ โข วาเสฏฺฐ อชฺฌายกา อชฺฌายกาตฺเวว ตติยํ อกฺขรํ อุปนิพฺพตฺต’’นฺติ เอวํ ปฐมกปฺปิกกาเล ฌานวิรหิตานํ พฺราหฺมณานํ ครหวจนํ อุปฺปนฺนํ, อิทานิ ปน ตํ อชฺฌายตีติ อชฺฌายโก, มนฺเต ปริวตฺเตตีติ อิมินา อตฺเถน ปสํสาวจนํ กตฺวา โวหรนฺตีติ. อยํ ปนตฺโถ ‘‘อธิปุพฺพสฺส อิ อชฺฌยเน’’ติ ธาตุสฺส วเสน คเหตพฺโพ. เอวํ อธิปุพฺพสฺส อิธาตุสฺส วเสน อิมสฺส ธาตุสฺส อตฺถปริวตฺตนํ ภวติ. ยํ สนฺธาย ‘‘อชฺฌายโก มนฺตธโร’’ติ วุตฺตํ.

此处，“禅思”(jhāyana)有两种：善与不善。其中，善的（禅思）可见于“禅修的婆罗门，（以苦行）燃烧。我禅修，无所畏惧”等句。而不善的（禅思）则可见于“他在各处忧思而坐。他低头忧思而坐”等句。“禅修者”(jhāyī)指通过审察所缘或审察特相，而有禅思、思惟习惯的人。“禅修者”(jhāyī)即“有禅那者”(jhānavā)之义。关于“讽诵者”(ajjhāyako)一词，有这样的说法：“如今他们不禅修，如今他们不禅修，婆塞特(Vāseṭṭha)啊，于是‘不禅修者’(ajjhāyakā)这个词就产生了，这是在（jhāyaka前）加上了第三个字母（a）而成的。”像这样，在初劫时期，产生了这句用来斥责无禅那的婆罗门的话。但现在，因为“他讽诵”(ajjhāyati)，所以称为“讽诵者”(ajjhāyako)，人们以“背诵明咒”的意义，将它当作赞美之词来使用。这个意义应根据“前缀adhi加语根i，用于‘学习’义”来理解。像这样，根据前缀adhi加语根i，这个语根（jhe）的意义发生了转变。有鉴于此，才说“讽诵者，持明咒者”。

เฌ ทิตฺติยํ. ทีโป ฌายติ, ทารูนิ ฌายนฺติ. เอตฺถ ฌายตีติ ชลติ. ฌายนชลนสทฺทา หิ เอกตฺถา.

语根Jhe，用于“光明”或“燃烧”义。灯在燃烧，木柴在燃烧。此处，jhāyati意为“燃烧”(jalati)。确实，jhāyana和jalana二词同义。

ชชฺฌ ปริภาสนตชฺชเนสุ. ชชฺฌติ.

语根Jajjha，用于“斥骂”与“恐吓”义。Jajjhati（他斥骂）。

อุชฺฌ อุสฺสคฺเค. อุสฺสคฺโค ฉฑฺฑนํ. อุชฺฌติ. อุชฺฌิตํ.

语根Ujjha，用于“舍弃”义。舍弃(ussagga)即是抛弃(chaḍḍana)。Ujjhati（他舍弃）。Ujjhitaṃ（被舍弃的）。

ฌการนฺตธาตุรูปานิ.

以jha为尾的语根之诸形态。

ญการนฺตธาตุ

以ña为尾的语根

ญา อวโพธเน. ‘‘ญาติ, ญนฺติ, ญาสิ. ญาตุ, ญนฺตุ. เญยฺย, เญยฺยุ’’นฺติอาทีนิ ยถาปาวจนํ คเหตพฺพานิ. ญาติ, ญาตโก, อญฺโญ, ญตฺตํ, ญตฺติ, ปญฺญตฺติ, วิญฺญตฺติ, สญฺญตฺติ, สญฺญา, สญฺญาณํ, ปญฺญา, ปญฺญาณํ, ญาณํ, วิญฺญาณํ.

语根Ñā，用于“了知”义。“ñāti（他知），ñanti（他们知），ñāsi（你知）。Ñātu（让他知），ñantu（让他们知）。Ñeyya（他应知），ñeyyu（他们应知）”等，应根据其用法来理解。衍生词如：ñāti（亲族），ñātako（亲族），añño（其他），ñattaṃ（了知），ñatti（表白），paññatti（施设），viññatti（表示），saññatti（共许），saññā（想），saññāṇaṃ（标识），paññā（慧），paññāṇaṃ（智慧），ñāṇaṃ（智），viññāṇaṃ（识）。

ตตฺถ [Pg.51] ญาตีติ ชานาติ. ปุน ญาตีติ พนฺธุ. โส หิ ‘‘อยํ อมฺหาก’’นฺติ ญาตพฺพฏฺเฐน ญาตีติ. เอวํ ญาตโก. อญฺโญติ ทิฏฺฐธมฺมิกาทโย อตฺเถ น ญาติ น ชานาตีติ อญฺโญ, อวิทฺวา พาโลติ อตฺโถ. ญตฺตนฺติ ชานนภาโว. ‘‘ยาวเทว อนตฺถาย, ญตฺตํ พาลสฺส ชายตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. สญฺญาณนฺติ จิหนํ. การิเต ‘‘ญาเปติ สญฺญาเปติ วิญฺญาปยตี’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. ยสฺมา ปน ‘‘อญฺญาติ ปฏิวิชฺฌติ. อตฺตตฺถํ วา ปรตฺถํ วา ญสฺสติ. อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ. เอกจฺเจ นพฺภญฺญํสุ, เอกจฺเจ อพฺภญฺญํสู’’ติ ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ญาตีติอาทีนิ อาขฺยาติกปทานิ ทิฏฺฐานิเยว โหนฺติ นยวเสน. ตถา หิ อญฺญาตีติ เอตฺถ อาอิติ อุปสคฺโค, โส ปรสฺสกฺขรสฺส สญฺโญคุจฺจารณิจฺฉาย รสฺสํ กตฺวา นิทฺทิฏฺโฐ. ญาตีติ สาสเน อาขฺยาติกปทํ ทิฏฺฐํ, ตสฺมาเยว ‘‘ญาติ, ญนฺติ. ญาสี’’ติอาทินา ปทมาลากรเณ นตฺเถว โทโส.

此处，ñāti意为“他知道”(jānāti)。又，ñāti意为亲族(bandhu)。因为可以被认知为“此是我等之人”，故称ñāti。ñātako也是如此。Añño（他人）指对于现世利益等事，既非亲族(na ñāti)亦不了知(na jānāti)者，意即无知、愚痴之人。Ñattaṃ（了知）即知的状态。如经证云：“愚者生智慧，唯招不幸事。”Saññāṇaṃ（标识）即是记号(cihana)。其使役态有ñāpeti（使知），saññāpeti（使信），viññāpayati（令解）等。又，因经中可见“aññāti paṭivijjhati（他彻知、通达），Attatthaṃ vā paratthaṃ vā ñassati（他将知自利或利他），Anaññātaññassāmītindriyaṃ（未知当知根），Ekacce nabbhaññaṃsu, ekacce abbhaññaṃsū（一些人不知，一些人知晓）”等句，故根据此理，ñāti等词确实被视为动词形态。例如，在aññāti一词中，ā是前缀。在教法中，ñāti被视为动词形态，因此，以“ñāti（他知），ñanti（他们知），ñāsī（你已知）”等来构成词形变化并无过失。

ญา มารณโตสนนิสาเนสุ. มารณํ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกรณํ. โตสนํ ตุฏฺฐิ. นิสานํ ติกฺขตา. ญตฺติ. มนุญฺญํ. ปญฺญตฺติ.

语根Ñā，用于“杀害”、“使喜悦”、“使锐利”义。杀害(māraṇa)是断绝命根的行为。使喜悦(tosana)即是满足(tuṭṭhi)。使锐利(nisāna)即是锋利(tikkhatā)。衍生词如：Ñatti（表白），Manuññaṃ（悦意的），Paññatti（施设）。

เอตฺถ ญตฺตีติ มาเรตีติ วา โตเสตีติ วา นิเสตีติ วา อตฺโถ. อยญฺจ ญตฺติสทฺโท ‘‘วตฺติ เอตายาติ วาจา’’ติ เอตฺถ วตฺติสทฺโท วิย อาขฺยาติกปทนฺติ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา อาทตฺเตติ เอตฺถ วิภตฺติภูตสฺส เตสทฺทสฺส วิย วิภตฺติภูตสฺส ติสทฺทสฺส สญฺโญคภาโว จ ธาตุอนฺตสฺสรสฺส รสฺสตฺตญฺจ. มนุญฺญนฺติ มนํ อาภุโส เญติ โตเสตีติ มนุญฺญํ. อยมตฺโถ มนสทฺทูปปทสฺส อาปุพฺพสฺสิมสฺส ญาธาตุสฺส วเสน ทฏฺฐพฺโพ. ปญฺญตฺตีติ นานปฺปการโต ปวตฺตินิวารเณน อกุสลานํ ธมฺมานํ ญตฺติ [Pg.52] มารณํ ปญฺญตฺติ. อถ วา ธมฺมํ สุณนฺตานํ ธมฺมเทสนาย จิตฺเต อเนกวิเธน โสมนสฺสุปฺปาทนํ. อติขิณพุทฺธีนํ อเนกวิเธน ญาณติขิณกรณญฺจ ปญฺญตฺติ นาม, ตถา โสตูนํ จิตฺตโตสเนน จิตฺตนิสาเนน จ ปญฺญาปนํ ปญฺญตฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

此处，ñatti一词的意义是“他杀害”、“他使喜悦”或“他使锐利”。应知此ñatti一词是动词形态，如同“vatti etāyāti vācā（言语是人们用以言说者）”一句中的vatti。同样，（ñatti一词）中作为语尾的ti，就像ādatteti一词中作为语尾的te一样，（与词根）结合，且词根的尾元音缩短。所谓manuññaṃ（悦意的），是因其能令心(manaṃ)喜悦(ñeti=toseti)，故为manuññaṃ。此义应根据前置词manas、前缀ā与此ñā语根来理解。所谓paññatti（施设），是以各种方式防止生起，从而杀害(ñatti=māraṇaṃ)诸不善法，故为paññatti。或者，是通过说法，在闻法者心中以多种方式生起喜悦。以及，对智慧极其迟钝者，以多种方式使其智慧变得敏锐，也名为paññatti。因此，应知paññatti是通过令听者心生喜悦、心智敏锐而进行的教导(paññāpanaṃ)。

อิติ ภูวาทิคเณ จวคฺคนฺตธาตุรูปานิ

如是，为bhūvādi（第一语基）组中以ca品为尾的语根之诸形态。

สมตฺตานิ.

圆满。

ฏการนฺตธาตุ

ṭ字尾的词根

อิทานิ ฏวคฺคนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเต –

现在将讲述以ṭa组辅音结尾的词根形式——

โสฏุ คพฺเพ. คพฺพํ ทพฺพนํ. โสฏติ.

Soṭu，用于渗出义。渗出即流淌。Soṭati。

โยฏุ สมฺพนฺเธ. โยฏติ.

Yoṭu，用于连结义。Yoṭati。

เมฏุ มิเลฏุ อุมฺมาเท. เมฏติ. มิเลฏติ.

Meṭu、mileṭu，用于疯狂义。Meṭati。Mileṭati。

กฏ วสฺสาวรเณสุ. กฏติ.

Kaṭa，用于遮蔽雨水义。Kaṭati。

สฏ ปริภาสเน. สฏติ.

Saṭa，用于辱骂义。Saṭati。

ลฏ พาลฺเย จ. ปุพฺพาเปกฺขาย จกาโร. ลฏติ. ลาโฏ.

Laṭa，用于愚蠢义。“ca”字是承前文之义。Laṭati。Lāṭo。

สฏ รุชาวิสรณคตฺยาวสาเนสุ. รุชา ปีฬา. วิสรณํ วิปฺผรณํ. คตฺยาวสานํ คติยา อวสานํ โอสานํ อภาวกรณํ, นิสีทนนฺติ วุตฺตํ โหติ. สฏติ. สาโฏ วุจฺจติ สาฏโก.

Saṭa，用于疾病、蔓延、行动停止义。疾病即痛苦。蔓延即散布。行动停止即行动的终止、终结、使其消失，意为坐下。Saṭati。Sāṭo 称为 sāṭako（外衣）。

วฏ เวธเน. วฏติ. วโฏ. วาโฏ.

Vaṭa，用于穿刺义。Vaṭati。Vaṭo。Vāṭo。

ขิฏ อุตฺตาสเน. เขฏติ, อาเขฏโก, เขโฏ, อุกฺเขฏิโต, สมุกฺเขฏิโต.

Khiṭa，用于惊吓义。Kheṭati, ākheṭako, kheṭo, ukkheṭito, samukkheṭito。

สิฏ อนาทเร. เสฏติ.

Siṭa，用于不敬义。Seṭati。

ชฏ [Pg.53] ฆฏ สงฺฆาเต. ชฏติ. ชฏา, ชฏิโล, ชฏี. อนฺโตชฏา พหิชฏา, ชฏาย ชฏิตา ปชา. การิเต ‘‘โส อิมํ วิชฏเย ชฏํ. อรหตฺตมคฺคกฺขเณ วิชเฏติ นามา’’ติ ปโยโค.

Jaṭa、ghaṭa，用于缠绕集结义。Jaṭati。Jaṭā, jaṭilo, jaṭī。内结外结，众生被结缠绕。使役用法：“他应解开此结。在阿罗汉道之刹那解开它”是其用法。

ภฏ ภตฺติยํ. ภฏติ. ภโฏ. เวตนํ ภฏโก ยถา.

Bhaṭa，用于受雇义。Bhaṭati。Bhaṭo。如受雇者领薪。

ตฏ อุสฺสเย. อุสฺสโย อาโรโห อุพฺเพโธ. ตฏติ. ตโฏ, คิริตโฏ, นทีตโฏ, ตฏี, ตฏํ.

Taṭa，用于高地义。高地即隆起、增高。Taṭati。Taṭo, giritaṭo, nadītaṭo, taṭī, taṭaṃ。

ขฏ กํเส. ขฏติ. ขโฏ.

Khaṭa，用于敲击金属义。Khaṭati。Khaṭo。

นฏ นติยํ. นฏติ. นโฏ, นาฏกํ.

Naṭa，用于舞蹈义。Naṭati。Naṭo, nāṭakaṃ。

ปิฏ สทฺทสงฺฆาเฏสุ. เปฏติ. เปฏโก, ปิฏกํ. ปิฏกสทฺโท ‘‘มา ปิฏกสมฺปทาเนนา’’ติอาทีสุ ปริยตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย กุทาลปิฏกํ อาทายา’’ติอาทีสุ ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ ภาชเน.

Piṭa，用于声音与集结义。Peṭati。Peṭako, piṭakaṃ。Piṭaka一词，于“莫以通晓三藏为足”等句中，见于教典义；于“尔时，有人持锄与筐而来”等句中，则指任何容器。

หฏ ทิตฺติยํ. หฏติ. หาฏกํ, หฏกํ. ยํ ชาตรูปํ หฏกนฺติ วุจฺจติ.

Haṭa，用于闪耀义。Haṭati。Hāṭakaṃ, haṭakaṃ。黄金被称为haṭaka。

สฏ อวยเว. สฏติ.

Saṭa，用于部分义。Saṭati。

ลุฏ วิโลฐเน. โลฏติ.

Luṭa，用于搅动义。Loṭati。

จิฏ เปสเน. เจฏติ. เจฏโก.

Ciṭa，用于派遣义。Ceṭati。Ceṭako。

วิฏ สทฺเท. เวฏติ. เวฏโก.

Viṭa，用于发声义。Veṭati。Veṭako。

อฏ ปฏ อิฏ กิฏ กฏ คติยํ. อฏติ. ปฏติ. เอฏติ. เกฏติ. กฏติ. ปโฏ อิจฺเจว นามิกปทํ ทิฏฺฐํ. ปฏติ ชิณฺณภาวํ [Pg.54] คจฺฉตีติ ปโฏ. ปโฏติ วตฺถํ. วตฺถสฺส หิ อเนกานิ นามานิ –

Aṭa、paṭa、iṭa、kiṭa、kaṭa，用于行动义。Aṭati。Paṭati。Eṭati。Keṭati。Kaṭati。Paṭo 一词亦见为名词。因其会变得陈旧，故称 paṭo。Paṭo 即是布。布实有众多名称——

ปโฏ โจโฬ สาฏโก จ, วาโส วสนมํสุกํ;

ทุสฺสมจฺฉาทนํ วตฺถํ, เจลํ วสนิ อมฺพรํ.

布、粗布与外衣，衣裳、衣着、细布；布料、遮盖、衣物，衣衫、衣着、衣饰。

มุฏ ปมทฺทเน. โมฏติ.

Muṭa，用于践踏义。Moṭati。

จุฏ อปฺปีภาเว. โจฏติ.

Cuṭa，用于变小义。Coṭati。

วฏิ วิภาชเน. วฏติ. วณฺโฏ.

Vaṭi，用于划分义。Vaṭati。Vaṇṭo。

รุฏิ ลุฏิ เถยฺเย. รุณฺฏติ. ลุณฺฏติ. รุณฺฏโก. ลุณฺฏโก.

Ruṭi、luṭi，用于偷窃义。Ruṇṭati。Luṇṭati。Ruṇṭako。Luṇṭako。

ผุฏ วิสรเณ โผฏติ. โผโฏ.

Phuṭa，用于散开义。Phoṭati。Phoṭo。

เจฏ เจฏายํ. เจฏติ. เจฏโก.

Ceṭa，意为侍奉。Ceṭati。Ceṭako。

ฆุฏ ปริวตฺตเน. โฆฏติ.

Ghuṭa，意为转动。Ghoṭati。

รุฏ ลุฏ ปฏิฆาเต. โรฏติ. โลฏติ.

Ruṭa、luṭa，意为抗拒。Roṭati。Loṭati。

ฆฏ เจตายํ. ฆฏติ. ฆโฏ. ฆโฏ วุจฺจติ กุมฺโภ. อิมานิ ตทภิธานานิ –

Ghaṭa，意为努力。Ghaṭati。Ghaṭo。Ghaṭo，称为kumbho。这些是它的别称——

ฆโฏ กุมฺโภ ฆฏี กุมฺภี, ตุณฺฑิกิโร ตุ อุกฺขลี;

มหนฺตภาชนํ จาฏิ, อติขุทฺทํ กุฏฺฏํ ภเว;

Ghaṭo、kumbho、ghaṭī、kumbhī，tuṇḍikiro、ukkhalī；大器皿名为cāṭi，极小者名为kuṭṭa。

จฏ ภฏ ปริภาสเน เทฏ จ. จฏติ. ภฏติ. เทฏติ.

Caṭa、bhaṭa及deṭa，意为辱骂。Caṭati。Bhaṭati。Deṭati。

กุฏ โกฏิลฺเล. กุฏติ. ปฏิกุฏติ.

Kuṭa，意为弯曲或欺骗。Kuṭati。Paṭikuṭati。

ปุฏ สํกิเลสเน. ปุฏติ.

Puṭa，意为杂染。Puṭati。

จุฏ ฉุฏ กุฏ เฉทเน. จุฏติ. ฉุฏติ. กุฏติ.

Cuṭa、chuṭa、kuṭa，意为切断。Cuṭati。Chuṭati。Kuṭati。

ผุฏ วิกสเน. ผุฏติ.

Phuṭa，意为开放。Phuṭati。

มุฏ อคฺคิสทฺทปกฺเขปมทฺทเนสุ. มุฏติ.

Muṭa，意为火、声、投掷、压制。Muṭati。

ตุฏ กลหกมฺมนิ. ตุฏติ.

Tuṭa，意为争吵行为。Tuṭati。

ฆุฏ ปฏิฆาเต. ฆุฏติ. โฆฏโก.

Ghuṭa，意为抵触。Ghuṭati。Ghoṭako。

ฏการนฺตธาตุรูปานิ.

ṭa尾语根形态

ฐการนฺตธาตุ

ṭha尾语根

ฐา [Pg.55] คตินิวตฺติยํ. คตินิวตฺติ อุปฺปชฺชมานสฺส คมนสฺสุปจฺเฉโท. ฐาติ, ฐนฺติ. ติฏฺฐติ. ปติฏฺฐาติ. อธิฏฺฐาติ. อธิฏฺเฐติ. สณฺฐาติ. สณฺฐหติ. อธิฏฺฐหติ. อุปฏฺฐหติ. ฐาตุ. ติฏฺฐตุ. ติฏฺเฐยฺย. อฏฺฐ, อฏฺฐุ. อฏฺฐา, อฏฺฐู, อฏฺฐาสิ, อฏฺฐํสุ. ยาวสฺส กาโย ฐสฺสติ. ติฏฺฐิสฺสติ. อุปสฺสุติ ติฏฺฐิสฺสถ. อฏฺฐิสฺสา, อฏฺฐิสฺสํสุ. อติฏฺฐิสฺสา, อติฏฺฐิสฺสํสุ. ฐาตุํ, อุปฏฺฐาตุํ. อุปฏฺฐหิตุํ. อธิฏฺฐาตุํ. อธิฏฺฐหิตุํ. ฐตฺวา, อธิฏฺฐิตฺวา. อุปฏฺฐหิตฺวา, อธิฏฺฐหิตฺวา. ฐานํ, ฐิติ, สณฺฐิติ, อวฏฺฐิติ. สณฺฐานํ, ปฏฺฐานํ. อุปฏฺฐาโก, ฐิโต. ปพฺพตฏฺโฐ ภูมฏฺโฐ. อุปฏฺฐหํ อิจฺจาทีนิ.

Ṭhā，意为停止行进。停止行进是指正在行进中的中断。Ṭhāti（住），ṭhanti（他们住）。Tiṭṭhati（住立）。Patiṭṭhāti（安住）。Adhiṭṭhāti（决意）。Adhiṭṭheti（他使之决意）。Saṇṭhāti（稳固）。Saṇṭhahati（他使之稳固）。Adhiṭṭhahati（他决意）。Upaṭṭhahati（侍立）。Ṭhātu（愿他住）。Tiṭṭhatu（愿他住）。Tiṭṭheyya（他应住）。Aṭṭha（他住立），aṭṭhu（他们住立）。Aṭṭhā（他住立），aṭṭhū（他们住立），aṭṭhāsi（他住立），aṭṭhaṃsu（他们住立）。Yāvassa kāyo ṭhassati（只要他的身体住立）。Tiṭṭhissati（他将住立）。Upassuti tiṭṭhissatha（你们将住立而倾听）。Aṭṭhissā（他将住立），aṭṭhissaṃsu（他们将住立）。Atiṭṭhissā（他本应住立），atiṭṭhissaṃsu（他们本应住立）。Ṭhātuṃ（为了住立），upaṭṭhātuṃ（为了侍立）。Upaṭṭhahituṃ（为了侍立）。Adhiṭṭhātuṃ（为了决意）。Adhiṭṭhahituṃ（为了决意）。Ṭhatvā（住立后），adhiṭṭhitvā（决意后）。Upaṭṭhahitvā（侍立后），adhiṭṭhahitvā（决意后）。Ṭhānaṃ（住立处），ṭhiti（住立），saṇṭhiti（稳固），avaṭṭhiti（确立）。Saṇṭhānaṃ（形态），paṭṭhānaṃ（发趣）。Upaṭṭhāko（侍者），ṭhito（住立者）。Pabbataṭṭho（山住者），bhūmaṭṭho（地住者）。Upaṭṭhahaṃ（侍立）等等。

ตตฺถ ฐานสทฺโท อิสฺสริยฐิติขณการเณสุ ทิสฺสติ. ‘‘กึ ปนายสฺมา เทวานมินฺโท กมฺมํ กตฺวา อิมํ ฐานํ ปตฺโต’’ติอาทีสุ หิ อิสฺสริเย ทิสฺสติ. ‘‘ฐานกุสโล โหติ อกฺขณเวธี’’ติอาทีสุ ฐิติยํ. ‘‘ฐานโสเปตํ ตถาคตํ ปฏิภาตี’’ติอาทีสุ ขเณ. ‘‘ฐานญฺจ ฐานโส ญตฺวา อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโส’’ติอาทีสุ การเณ. การณญฺหิ ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ ตทายตฺตวุตฺติภาเวน, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ.

此处“ṭhāna”一词，可见于主权、存续、时节、原因等义。“具寿，帝释天造作何业而得此位？”等句中，是主权之义。“善于处事，精于射术”等句中，是存续之义。“如来于适当时机显现”等句中，是时节之义。“如实知晓因与非因”等句中，是原因之义。原因之所以称为“处”，是因为果于其中安住，并且果的运作依赖于原因。

อิสฺสริเย ฐิติยญฺจ, ขณสฺมิมฺปิ จ การเณ;

จตูสฺวตฺเถสุ เอเตสุ, ฐานสทฺโท ปวตฺตตีติ.

统治地位安立称，刹那因缘亦可名，四种意义皆适用，此处“处”字立此情。

เฐ สทฺทสงฺกาเตสุ. ฐียติ.

Ṭhe，意为声响与疑虑。Ṭhīyati。

เฐ เวฐเน. ฐายติ.

Ṭhe，意为包裹。Ṭhāyati。

ปฐ [Pg.56] วิยตฺติยํ วาจายํ. ธมฺมํ ปฐติ. ปาโฐ, นกฺขตฺตปาฐโก, โส โหรปาฐกํ ปุจฺฉิ. สพฺพปาฐี ภวิสฺสติ. ปฐิตุํ, ปฐิตเว, ปฐิตฺวา, ปฐิตฺวาน, ปฐิตุน, ปฐิย, ปฐิยาน.

Paṭha，意为明了言说。Dhammaṃ paṭhati（他读诵佛法）。Pāṭho（诵读），nakkhattapāṭhako（星象诵读者），so horapāṭhakaṃ pucchi（他询问占星的诵读者）。Sabbapāṭhī bhavissati（他将成为一切诵读者）。Paṭhituṃ（为了读），paṭhitave（为了读），paṭhitvā（读后），paṭhitvāna（读后），paṭhituna（为了读），paṭhiya（读后），paṭhiyāna（读后）。

เอวํวิธํ ตุํปจฺจยนฺตาทิวิภาคํ สพฺพตฺถ ยถารหํ วตฺตุกามาปิ คนฺถ วิตฺถารภเยน น วทาม. อวุตฺโตปิ อีทิโส วิภาโค นยานุสาเรน ยถาสมฺภวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺโพ. ยตฺถ ปน ปาฬินิทสฺสนาทิวิเสโส อิจฺฉิตพฺโพ โหติ, ตตฺเถเวตํ ทสฺเสสฺสาม.

虽然我们想在所有地方适当地阐述像“tuṃ”等词尾的分类，但因为害怕篇幅过长而没有说。即使没有说，这样的分类也应当根据推理在所有可能的地方进行组合。然而，如果需要特殊的巴利文例证等，我们就在那里展示。

วฐ ถูลิเย. วฐติ. วฐโร. วฐโรติ ถูลฆนสรีรสฺมึ วตฺตพฺพวจนํ. ตถา หิ วินยฏฺฐกถายํ ‘‘วฐโรติ ถูโล, ถูโล จ ฆนสรีโร จายํ ภิกฺขูติ วุตฺตํ โหตี’’ติ วุตฺตํ.

Vaṭha，意为粗大。Vaṭhati。Vaṭharo。Vaṭharo是指身体粗壮结实的人的称谓。正如《律藏义注》中所说：“‘vaṭharo’是粗壮，这句话的意思是这位比丘既粗壮又身体结实。”

มฐ นิวาเส. มฐติ. มโฐ.

Maṭha，意为居住。Maṭhati。Maṭho。

กฐ กิจฺฉชีวเน. กฐติ. กโฐ.

Kaṭha，意为艰难生活。Kaṭhati。Kaṭho。

รฐ ปริภาสเน. รฐติ.

Raṭha，意为毁谤。Raṭhati。

สาฐ พลกฺกาเร. พลกฺกาโร นาม อตฺตโน พเลน ยถาชฺฌาสยํ ทพฺพลสฺส อภิภวนํ. สาฐติ. สาโฐ.

Sāṭha，意为强力。所谓强力，即以己力随己欲压制弱者。Sāṭhati。Sāṭho。

อุฐ รุฐ ลุฐ อุปฆาเต. โอฐติ. โรฐติ. โลฐติ.

Uṭha、ruṭha、luṭha，意为伤害。Oṭhati。Roṭhati。Loṭhati。

ปิฐ หึสาสํกิเลเสสุ. เปฐติ. ปิฐโร.

Piṭha，意为伤害与杂染。Peṭhati。Piṭharo。

สฐ เกตเว จ. ปุพฺพตฺเถสุ จกาโร. สฐติ. สโฐ สโฐติ เกราฏิโก วุจฺจติ.

Saṭha，亦意为欺诈。`ca`字用于合集前述诸义。Saṭhati。Saṭho，即欺诈者，称为kerāṭiko（狡诈者）。

สุฐ คติปฏิฆาเต. คมนปฏิหนนํ คติปฏิฆาโต. โสฐติ.

Suṭha：于“行进障碍”义。行进之障碍，即行进障碍。Soṭhati（他受阻）。

กุฐิ ลุฐิ อาลสฺสิเย จ. จกาโร ปุพฺพตฺเถ จ. กุณฺฐติ. กุณฺโฐ. ลุณฺฐติ. ลุณฺโฐ.

Kuṭhi、luṭhi：于“懒惰”义。ca字亦兼前义。Kuṇṭhati（他懒惰）。Kuṇṭho（懒惰者）。Luṇṭhati（他懒惰）。Luṇṭho（懒惰者）。

สุฐิ [Pg.57] โสสเน. สุณฺฐติ.

Suṭhi：于“干燥”义。Suṇṭhati（他枯干）。

รุฐิ ลุฐิ อฐิ คติยํ. รุณฺฐติ. ลุณฺฐติ. อณฺฐติ.

Ruṭhi、luṭhi、aṭhi：于“行进”义。Ruṇṭhati（他行进）。Luṇṭhati（他行进）。Aṇṭhati（他行进）。

เวฐ เวฐเน. เวฐติ, นิพฺเพฐติ. เวฐนํ, นิพฺเพฐนํ.

Veṭha：于“缠绕”义。Veṭhati（他缠绕），nibbeṭhati（他解开）。Veṭhanaṃ（缠绕），nibbeṭhanaṃ（解开）。

วฐิ เอกจริยายํ. วณฺฐติ.

Vaṭhi：于“独行”义。Vaṇṭhati（他独行）。

มฐ กุฐิ โสเก. มฐติ. กุณฺฐติ.

Maṭha、kuṭhi：于“忧伤”义。Maṭhati（他忧伤）。Kuṇṭhati（他忧伤）。

เอฐ เหฐ วิพาธายํ. เอฐติ. เหฐติ. วิเหฐติ. วิเหฐนํ.

Eṭha、heṭha：于“恼害”义。Eṭhati（他恼害）。Heṭhati（他恼害）。Viheṭhati（他恼害）。Viheṭhanaṃ（恼害）。

ลุฐ ปฏิฆาเต. โลฐติ.

Luṭha：于“抵触”义。Loṭhati（他抵触）。

ปฐ วิขฺยาเน. ปฐติ.

Paṭha：于“显扬”义。Paṭhati（他显扬）。

ลุฐ สํกิเลเส. โลฐติ.

Luṭha：于“杂染”义。Loṭhati（他染污）。

ฐการนฺตธาตุรูปานิ.

ṭh尾语根之诸形。

ฑการนฺตธาตุ

ḍa尾语根

ฑิ วิหายสคติยํ คมนมตฺเต จ. เฑติ, ฑยติ. เฑมาโน. อุจฺเจ สกุณ เฑมาน. เย มํ ปุเร ปจฺจุฑฺเฑนฺติ.

Ḍi：于“空中行进”及“仅行进”义。Ḍeti（他飞），ḍayati（他飞）。Ḍemāno（飞行着）。Ucce sakuṇa ḍemāna（高空之鸟飞行）。Ye maṃ pure paccuḍḍenti（彼等昔向我飞来）。

ฑิ ขิปนุฑฺฑเนสุ. เฑติ. อุฑฺเฑติ.

Ḍi：于“投掷”及“举起”义。Ḍeti（他投掷）。Uḍḍeti（他举起）。

อิโต พหิทฺธา ปาสณฺฑา, ทิฏฺฐีสุ ปสีทนฺติ เต;

น เตสํ ธมฺมํ โรเจมิ, น เต ธมฺมสฺส โกวิทา.

于此教外有外道(pāsaṇḍā)，彼等乐着于诸见；我不乐彼法，彼非善知法者。

เอตฺถ จ ปาสณฺฑาติ ปาสํ เฑนฺตีติ ปาสณฺฑา, สตฺตานํ จิตฺเตสุ ทิฏฺฐิปาสํ ขิปนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา ตณฺหาปาสํ ทิฏฺฐิปาสญฺจ เฑนฺติ อุฑฺเฑนฺตีติ ปาสณฺฑา.

于此，pāsaṇḍā者，谓抛掷罗网(pāsaṃ ḍenti)，故为pāsaṇḍā，义为于有情心中投邪见网。或又，抛掷、散布贪爱网及邪见网，故为pāsaṇḍā。

มุฑิ [Pg.58] กณฺฑเน. มุณฺฑติ. กุมารํ มุณฺฑึสุ. มุณฺโฑ.

Muḍi：于“剃除”义。Muṇḍati（他剃发）。Kumāraṃ muṇḍiṃsu（他们为男孩剃发）。Muṇḍo（已剃发者）。

จุฑฺฑ หาวกรเณ. จุฑฺฑติ.

Cuḍḍa：于“作态”义。Cuḍḍati（他作态）。

อฑฺฑ อภิโยเค. อฑฺฑติ.

Aḍḍa：于“控告”义。Aḍḍati（他控告）。

คฑิ วทเนกเทเส. คณฺฑติ. คณฺโฑ.

Gaḍi：于“面之一处”义。Gaṇḍati（他生疮）。Gaṇḍo（疮、肿块）。

หุฑิ ปิฑิ สงฺฆาเต. หุณฺฑติ. ปิณฺฑติ. ปิณฺโฑ.

Huḍi、piḍi：于“集合”义。Huṇḍati（他集合）。Piṇḍati（他团集）。Piṇḍo（团、块）。

หิฑิ คติยํ. หิณฺฑติ, อาหิณฺฑติ.

Hiḍi：于“行”义。Hiṇḍati（他漫游），āhiṇḍati（他周游）。

กุฑิ ทาเห. กุณฺฑติ. กุณฺโฑ.

Kuḍi：于“燃烧”义。Kuṇḍati（他燃烧）。Kuṇḍo（燃烧者）。

วฑิ มฑิ เวฐเน. วณฺฑติ. มณฺฑติ. มณฺฑลํ.

Vaḍi、maḍi：于“缠绕”义。Vaṇḍati（他分配）。Maṇḍati（他装饰）。Maṇḍalaṃ（圆、坛城）。

ภฑิ ปริภาสเน. ภณฺฑติ. ภณฺฑนํ. ภณฺโฑ.

Bhaḍi：于“责骂”义。Bhaṇḍati（他争吵）。Bhaṇḍanaṃ（争吵）。Bhaṇḍo（争吵者）。

มฑิ มชฺชเน. มณฺฑติ. มณฺฑนํ.

Maḍi：于“擦亮”义。Maṇḍati（他装饰）。Maṇḍanaṃ（装饰）。

ตุฑิ โตฬเน. ตุณฺฑติ. ตุณฺโฑ. ตุณฺเฑนาทาย คจฺเฉยฺย.

Tuḍi：于“啄”义。Tuṇḍati（他啄）。Tuṇḍo（喙）。Tuṇḍenādāya gaccheyya（以喙取之而去）。

ภุฑิ ภรเณ. ภุณฺฑติ.

Bhuḍi：于“承担”义。Bhuṇḍati（他承担）。

จฑิ โกเป. จณฺฑติ. จณฺโฑ. จณฺฑาโล, จณฺฑิกฺกํ.

Caḍi：于“愤怒”义。Caṇḍati（他愤怒）。Caṇḍo（暴恶者）。Caṇḍālo（旃陀罗），caṇḍikkaṃ（暴恶）。

สฑิ รุชายํ. สณฺฑติ. สณฺโฑ.

“Saḍi”意为“疼痛、疾病”。Saṇḍati 意为“他生病”。Saṇḍo 意为“病人”。

ตฑิ ตาฬเน. ตณฺฑติ. วิตณฺฑา.

“Taḍi”意为“打击”。Taṇḍati 意为“他殴打”。Vitaṇḍā 意为“无益之诤”。

ปฑิ คติยํ. ปณฺฑติ. ปณฺฑา, ปณฺฑิโต. เอตฺถ ปณฺฑาติ ปญฺญา. สา หิ สุขุเมสุปิ อตฺเถสุ ปณฺฑติ คจฺฉติ ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิกมฺปิ อาการํ ชานาตีติ ‘‘ปณฺฑา’’ติ วุจฺจติ. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑาย อิโต คโต ปวตฺโตติ ปณฺฑิโต. อถ วา สญฺชาตา ปณฺฑา เอตสฺสาติ ปณฺฑิโต. ปณฺฑติ ญาณคติยา คจฺฉตีติปิ ปณฺฑิโต. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ [Pg.59] วุตฺตํ ‘‘ปณฺฑนฺตีติ ปณฺฑิตา. สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกตฺเถสุ ญาณคติยา คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ’’ติ.

“Paḍi”意为“行、去”。Paṇḍati。Paṇḍā, paṇḍito。此处，“paṇḍā”即是般若(paññā)。因为智慧能在极细微的事物中运行，了解苦等逼迫的种种状态，所以称为“paṇḍā”。“Paṇḍito”是指以智慧而行者，或已生起智慧者。又或者说，以智慧通达者，也称为“paṇḍito”。正如义注(aṭṭhakathā)中所说：“‘Paṇḍantīti paṇḍitā’（行者即是智者）。意思是于现世和来世的各种意义中，以智慧之行而通达。”

คฑิ มเท. คณฺฑติ.

“Gaḍi”意为“沉醉、骄傲”。Gaṇḍati 意为“他沉醉”。

ขฑิ มนฺเถ. ขณฺฑติ. ขณฺฑิโต, ขณฺโฑ.

“Khaḍi”意为“搅拌、粉碎”。Khaṇḍati 意为“他破碎”。Khaṇḍito 意为“已破碎”，khaṇḍo 意为“碎片”。

ลฑิ ชิวฺหามถเน. ลณฺฑติ. ลณฺโฑ.

“Laḍi”意为“弄舌”。Laṇḍati 意为“他弄舌”。Laṇḍo 意为“弄舌者”。

ฑการนฺตธาตุรูปานิ.

以ḍa音结尾的语根之诸形式。

ฑการนฺตธาตุ

以ḍa音结尾的语根

วฑฺฒ วฑฺฒเน. วฑฺฒติ. สิริวฑฺฒโก, ธนวฑฺฒโก, วฑฺฒิโต, พุฑฺโฒ. เอตฺถ จ วการสฺส พกาโร, อการสฺส จุกาโร.

“Vaḍḍha”意为“增长”。Vaḍḍhati 意为“他增长”。吉祥增(Sirivaḍḍhako)、财富增长者(dhanavaḍḍhako)、已增长(vaḍḍhito)、老者(buḍḍho)。此处，v音转为b音，a音转为u音。

กฑฺฒ อากฑฺฒเน. กฑฺฒติ, อากฑฺฒติ, นิกฑฺฒติ. อกามา ปริกฑฺฒนฺติ, อุลูกญฺเญว วายสา.

“Kaḍḍha”意为“拉、拖”。Kaḍḍhati 意为“拉”，ākaḍḍhati 意为“拉近”，nikaḍḍhati 意为“拉出”。“不情愿者被拖拽，犹如乌鸦拖拽猫头鹰。”

อิมานิ ฒการนฺตธาตุรูปานิ.

此等是以ḍha音结尾的语根之诸形式。

ณการนฺตธาตุ

以ṇa音结尾的语根

อณ รณ วณ ภณ มณ กณ สทฺเท. อณติ. อณโก พฺราหฺมโณ. รณติ. รณํ. วณติ. วาณโก. ภณติ. ภาณโก. มณติ. มณิโก. กณติ. กาโณ. ตตฺถ พฺราหฺมโณติ พฺรหฺมํ อณตีติ พฺราหฺมโณ, มนฺเต สชฺฌายตีติ อตฺโถ. อกฺขรจินฺตกา ปน ‘‘พฺรหฺมุโน อปจฺจํ พฺราหฺมโณ’’ติ วทนฺติ. อริยา ปน พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมโณติ.

“Aṇa”、“raṇa”、“vaṇa”、“bhaṇa”、“maṇa”、“kaṇa”意为“发声”。Aṇati。Aṇako, brāhmaṇo (婆罗门)。Raṇati。Raṇaṃ。Vaṇati。Vāṇako。Bhaṇati。Bhāṇako。Maṇati。Maṇiko。Kaṇati。Kāṇo。此处，“brāhmaṇo”是指念诵梵(brahmaṃ)者，意为讽诵圣典。然而，文字学者(akkharacintakā)说：“婆罗门是梵天(brahmā)的后代。”而圣者(ariyā)则说：“因已驱除罪恶(bāhitapāpattā)，故为婆罗门。”

พฺราหฺมโณ [Pg.60] โสตฺติโย วิปฺโป, โภวาที พฺรหฺมพนฺธุ จ;

พฺรหฺมสูนุ ทฺวิโช พฺรหฺมา, กมลาสนสูนุ จ;

婆罗门(brāhmaṇo)，亦称索提耶(sottiyo)、维波(vippo)、婆瓦底(bhovādī)、梵友(brahmabandhu)；梵之胤裔(brahmasūnu)、二生者(dvijo)、梵士(brahmā)、莲座之子(kamalāsanasūnu)。

รณสทฺโท ‘‘สรณา ธมฺมา อรณา ธมฺมา’’ติอาทีสุ กิเลเสสุ วตฺตติ. กิเลสา หิ รณนฺติ กนฺทนฺติ เอเตหีติ รณาติ วุจฺจนฺติ.

“Raṇa”一词在“有染法(saraṇā dhammā)、无染法(araṇā dhammā)”等处，意指烦恼(kilesa)。因为（众生）因烦恼而喧闹、哭叫(raṇanti kandanti)，故（烦恼）被称为“raṇa”。

‘‘ธนุคฺคโห อสทิโส, ราชปุตฺโต มหพฺพโล;

สพฺพามิตฺเต รณํ กตฺวา, สํยมํ อชฺฌุปาคมี’’ติ

“无双弓箭手，王子力宏雄，尽摧诸敌后，归于寂静中。”

เอตฺถ ยุทฺเธ วตฺตติ. รณํ กตฺวาติ หิ ยุทฺธํ กตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ รณํ กโรนฺตา, ธาวึสุ เต อฏฺฐทิสา สมนฺตโต’’ติ เอตฺถ จุณฺณวิจุณฺณกรเณ วตฺตติ. รณํ กโรนฺตาติ หิ จุณฺณวิจุณฺณํ กโรนฺตาติ อตฺโถ. เอวํ อตฺถวิวรณมฺปิ สทฺทสงฺขาตมตฺถํ อนฺโตเยว กตฺวา อธิปฺปายตฺถวเสน กตํ, น ธาตุนานตฺถวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ธาตูนมตฺถาติสยโยโคปิ ภวติ, เตน เอวํ อตฺถวิวรณํ กตนฺติปิ ทฏฺฐพฺพํ.

此处，（raṇa）用于战斗之义。“Raṇaṃ katvā”即是“进行战斗”之义。“‘Tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ karontā, dhāviṃsu te aṭṭhadisā samantato’（他们将草木摧毁粉碎，四散奔逃至八方）”一句中，（raṇa）用于粉碎之义。“Raṇaṃ karontā”即是“使其粉碎”之义。应当了知，如此解释词义，是依循语词所指的意趣，而非基于语根有多种含义。或者也应了知，语根可有引申义，故而作此词义解释。

ภณ ภณเน. ปริตฺตํ ภณติ, วจนํ ภณติ. ทีฆภาณโก, ปิยภาณี, ภาณวาโร. เอตฺถ ภาณวาโรติ –

“Bhaṇa”意为“言说”。Parittaṃ bhaṇati 意为“念诵护卫经(paritta)”，vacanaṃ bhaṇati 意为“说话”。长部诵者(dīghabhāṇako)、言语和蔼者(piyabhāṇī)、诵段(bhāṇavāro)。此处“诵段”是指——

‘‘อฏฺฐกฺขรา เอกปทํ, เอกา คาถา จตุปฺปทํ;

คาถา เจกามโต คนฺโถ, คนฺโถ พาตฺตึสตกฺขโร;

“八字为一足，一偈有四足；一偈即一章(gantha)，一章三十二字。”

พาตฺตึสกฺขรคนฺถานํ, ปญฺญาสํ ทฺวิสตํ ปน;

ภาณวาโร มโต เอโก, สฺวฏฺฐกฺขรสหสฺสโก’’ติ.

“三十二字之章，二百五十为一诵段；一诵段即八千字。”

เอวํ อฏฺฐกฺขรสหสฺสปริมาโณ ปาโฐ วุจฺจติ.

如此，以八千字为量的读诵文，称为诵段。

โอณํ อปนยเน. โอณติ.

“Oṇa”意为“去除”。Oṇati 意为“他去除”。

โสณ วณฺณคตีสุ. โสณติ, โสโณ.

“Soṇa”意为“颜色与行进”。Soṇati 意为“他着色/行进”。Soṇo 意为“狗”。

โสณ [Pg.61] สิโลณ สงฺฆาเต. โสณติ. สิโลณติ.

“Soṇa”、“siloṇa”意为“集合”。Soṇati。Siloṇati。

ฆิณิ ฆุณิ ฆณิ คหเณ. ฆิณฺณติ. ฆุณฺณติ. ฆณฺณติ.

“Ghiṇi”、“ghuṇi”、“ghaṇi”意为“取、把握”。Ghiṇṇati。Ghuṇṇati。Ghaṇṇati。

ฆุณ ฆุณฺณ คมเน. โฆณติ. ฆุณฺณติ.

“Ghuṇa”、“ghuṇṇa”意为“行进”。Ghoṇati。Ghuṇṇati。

ปณ พฺยวหาเร, ถุติยญฺจ. ปณติ วาณิโช, โวหารํ กโรติ อิจฺจตฺโถ. สทฺโธ พุทฺธํ ปณติ, โถมยติ อิจฺจตฺโถ, อาปณํ, สาปโณ คาโม.

“Paṇa”意为“交易，亦意为赞颂”。Paṇati vāṇijo 意为“商人进行交易”，此即其义。Saddho buddhaṃ paṇati 意为“虔诚者赞颂佛陀”，此即其义。Āpaṇaṃ 意为“店铺”，sāpaṇo gāmo 意为“有店铺的村庄”。

คณ รณ คติยํ. คณติ. รณติ.

“Gaṇa”、“raṇa”意为“行进”。Gaṇati 意为“他计算”。Raṇati 意为“他鸣响”。

จณ สณ ทาเน. จณติ. สณติ.

“Caṇa”、“saṇa”意为“布施”。Caṇati。Saṇati。

ผณ คติยํ. ผณติ. ผณํ.

“Phaṇa”意为“行进”。Phaṇati。Phaṇaṃ 意为“（蛇的）头罩”。

เวณุ ญาณจินฺตานิสามเนสุ. เวณติ.

词根“Veṇu”，用于智慧、思考、观察义。其动词形式为“Veṇati”。

ปีณ ปีณเน. ปีณนํ ปริปุณฺณตา. ปีณติ. ปีโณ ทิวา น ภุญฺชติ, ปีโณรกฺขํสพาหุ.

词根“Pīṇa”，用于使丰满义。丰满（Pīṇana）即圆满。其动词形式为“Pīṇati”。例：“丰满者白天不食”，“胸肩臂丰满”。

มิณ หึสายํ. มิณติ.

词根“Miṇa”，用于伤害义。其动词形式为“Miṇati”。

ทุณ คติยญฺจ. หึสาเปกฺขโก จกาโร. ทุณติ.

词根“Duṇa”，用于行动义。其中的“ca”字亦指伤害义。其动词形式为“Duṇati”。

สณ อพฺยตฺตสทฺเท. สณติ. สณเตว พฺรหฺมารญฺญํ. สณเตวาติ นทติ วิย.

词根“Saṇa”，用于不分明之声义。其动词形式为“Saṇati”。例：“Saṇateva brahmāraññaṃ”（大森林仿佛在回响）。“Saṇateva”意为如同轰鸣。

ตุณ โกฏิลฺเล. โตณติ.

词根“Tuṇa”，用于弯曲义。其动词形式为“Toṇati”。

ปุณ นิปุเณ. ปุณติ, นิปุณติ. นิปุณธมฺโม. เอตฺถ จ นิปุณสณฺหสุขุมสทฺทา เววจนสทฺทา กุสลเฉกทกฺขสทฺทา วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

词根“Puṇa”，用于精通义。其动词形式为“Puṇati”、“Nipuṇati”。例：“Nipuṇadhammo”（精通法者）。于此，应知“精妙”（nipuṇa）、“柔和”（saṇha）、“微细”（sukhuma）等词，与“善巧”（kusala）、“巧妙”（cheka）、“敏捷”（dakkha）等词为同义词。

มุณ ปฏิญฺญาเณ. มุณติ.

词根“Muṇa”，用于知晓义。其动词形式为“Muṇati”。

กุณ สทฺโทปกรเณ. โกณติ.

词根“Kuṇa”，用于发声义。其动词形式为“Koṇati”。

จุณ [Pg.62] เฉทเน. โจณติ.

词根“Cuṇa”，用于切断义。其动词形式为“Coṇati”。

มณ จาเค. เวรํ มณตีติ เวรมณิ.

词根“Maṇa”，用于舍弃义。舍弃敌意（Veraṃ maṇati），故为“戒除”（veramaṇi）。

ผุณ วิกิรเณ วิธุนเน จ. ผุณติ. องฺคารกาสุํ อปเร ผุณนฺติ.

词根“Phuṇa”，用于散播与抖落义。其动词形式为“Phuṇati”。例：“Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti”（另一些人向火炭坑中扬撒）。

อิมานิ ณการนฺตธาตุรูปานิ.

以上是ṇ字尾的语根形式。

อิติ ภูวาทิคเณ ฏวคฺคนฺตธาตุรูปานิ

如是，“有”语组中ṭa- वर्ग字尾的语根完毕。

สมตฺตานิ.

完毕。

ตการนฺตธาตุ

ta字尾的语根

อถ ตวคฺคนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเต –

现在开始宣说ta- वर्ग（tavagga）字尾的语根形式——

เต ปาลเน. ปาลนํ รกฺขณํ. ตายติ. ตาณํ, โคตฺตํ, นกฺขตฺตํ. อฆสฺส ตาตา. กิจฺเฉนาธิคตา โภคา, เต ตาโต วิธมิ ธมํ. ตตฺถ โคตฺตนฺติ คํ ตายตีติ โคตฺตํ. ‘‘โคตโม กสฺสโป’’ติ หิ อาทินา ปวตฺตมานํ คํ วจนํ พุทฺธิญฺจ ตายติ เอกํสิกวิสยตาย รกฺขตีติ โคตฺตํ. ยถา หิ พุทฺธิ อารมฺมณภูเตน อตฺเถน วินา น วตฺตติ, ตถา อภิธานํ อภิเธยฺยภูเตน, ตสฺมา โส โคตฺตสงฺขาโต อตฺโถ ตานิ ตายติ รกฺขตีติ วุจฺจติ. โก ปน โสติ? อญฺญกุลปรมฺปราสาธารณํ ตสฺส กุลสฺส อาทิปุริสสมฺมุทิตํ ตํกุลปริยาปนฺนสาธารณํ สามญฺญรูปํ.

词根“Te”，用于保护义。保护（Pālana）即守护（rakkhaṇa）。其动词形式为“Tāyati”。派生词有：“庇护”（tāṇa）、“姓氏”（gotta）、“星宿”（nakkhatta）。例：“Aghassa tātā”（罪恶的防护者）。“Kicchenādhigatā bhogā, te tāto vidhami dhamaṃ”（辛劳所得之财富，父亲将其挥霍）。其中，“姓氏”（gotta）者，乃“保护家族”（gaṃ tāyati）之义。如“乔达摩(Gotama)、迦叶(Kassapa)”等，因其以确定无疑的方式守护言说与智慧，故称“姓氏”。譬如智慧离所缘境则无从生起，名称亦然，离所指对象则无从安立。是故，此被称为“姓氏”的含义，即是守护彼等。然则何为姓氏？即非其他家族传承所共有，为该家族始祖所公认，为该家族成员所共有的普遍形态。

นกฺขตฺตนฺติ วิสมคติยา อคนฺตฺวา อตฺตโน วีถิยาว คมเนน นกฺขนํ คมนํ ตายติ รกฺขตีติ นกฺขตฺตํ, ตํ ปน อสฺสยุชาทิวเสน สตฺตวีสติวิธํ โหติ. ตถา หิ อสฺสยุโช [Pg.63] ภรณี กตฺติกา โรหณี มิคสิโร อทฺทา ปุนพฺพสุ ผุสฺโส อสฺสลิโส มาโฆ ปุพฺพผคฺคุณี อุตฺตรผคฺคุณี หตฺโถ จิตฺตํ สฺวาติ วิสาขา อนุราธา เชฏฺฐา มูลํ ปุพฺพาสฬฺหํ อุตฺตราสฬฺหํ สาวณํ ธนสิฏฺฐา สตภิสตฺตํ ปุพฺพภทฺทปทํ อุตฺตรภทฺทปทํ เรวตี จาติ สตฺตวีสติ นกฺขตฺตานิ. ตานิ ปน อตฺตโน คมนฏฺฐานํ อีสกมฺปิ น วิชหนฺติ กิญฺจิ สีฆํ กิญฺจิ ทนฺธํ, กทาจิ สีฆํ, กทาจิ ทนฺธํ, เอตฺโต อิโต จาติ เอวํ วิสมคติยา อคนฺตฺวา ยนฺตจกฺเก ปฏิปาฏิยา โยชิตานิ วิย สมปฺปมาณคติยา อตฺตโน วีถิยาว คจฺฉนฺตานิ มณฺฑลากาเรน สิเนรุํ ปริวตฺตนฺติ. เอวํ อิมานิ นกฺขนํ คมนํ ตายนฺติ รกฺขนฺตีติ นกฺขตฺตานีติ วุจฺจนฺติ. โปราณา ปน ขรธาตุวเสน ‘‘นกฺขรนฺติ น นสฺสนฺตีติ นกฺขตฺตานี’’ติ อาโวจุํ, ‘‘นกฺขตฺตํ โชติ ริกฺขํ ตํ’’ อิจฺเจตานิ นกฺขตฺตตารกานํ นามานิ. ‘‘อุฬุ ตารา ตารกา’’ติ อิมานิ ปน สพฺพาสมฺปิ ตารกานํ สาธารณนามานิ. โอสธีติ ปน ตารกาวิเสสสฺส นามํ.

“星宿”（nakkhatta）者，因其不以不规则的方式运行，而是依循自身轨道，从而守护其运行（nakkhaṇaṃ gamanaṃ），故得此名。星宿有二十七种，即：阿湿缚庾阇(Assayuja)、婆罗尼(Bharaṇī)、吉栗底迦(Kattikā)、卢醯尼(Rohiṇī)、鹿首(Migasira)、阿达罗(Addā)、布纳跋苏(Punabbasu)、富沙(Phusso)、阿湿丽沙(Assaliso)、摩伽(Māgha)、布婆法古尼(Pubbaphagguṇī)、乌多罗法古尼(Uttaraphagguṇī)、诃塔(Hattho)、吉塔(Cittaṃ)、斯瓦帝(Svāti)、毘舍佉(Visākhā)、阿努拉达(Anurādha)、杰塔(Jeṭṭhā)、穆拉(Mūlaṃ)、布婆阿沙荼(Pubbāsaḷhaṃ)、乌多罗阿沙荼(Uttarāsaḷhaṃ)、舍罗瓦拿(Sāvaṇaṃ)、达那舍提(Dhanasiṭṭhā)、萨达比沙(Satabhisattaṃ)、布婆婆达波达(Pubbabhaddapadaṃ)、乌多罗婆达波达(Uttarabhaddapadaṃ)与瑞瓦蒂(Revatī)。此二十七宿，丝毫不离其运行位置，或快或慢，时快时慢，并非不规则地运行，而是犹如依次安装于轮机之上，以均等的速度沿自身轨道运行，呈圆形环绕须弥山(Sineru)旋转。如是，此等守护运行者，故被称为“星宿”。古人则依“khar”语根之义说：“不毁不灭（nakkharanti na nassanti），故为星宿”。“星宿”（nakkhatta）、“光明”（joti）、“亮星”（rikkha）皆为星宿之名。而“星”（uḷu）、“星”（tārā）、“星”（tārakā）则为所有星辰之通名。“药草星”（Osadhī）则为特定星辰之名。

จิติ สญฺญาเณ. สญฺญาณํ จิหนํ ลกฺขณกรณํ. เจตติ. จิหนํ กโรตีติ อตฺโถ. อีการนฺตวเสน วุตฺตตฺตา อสฺมา ธาตุโต สกิ สงฺกายนฺติ ธาตุโต วิย นิคฺคหีตาคโม น โหติ. เอส นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ.

词根“Citi”，用于标识义。标识（Saññāṇa）即是记号（cihana）、作相（lakkhaṇakaraṇa）。其动词形式为“Cetati”，意为“作记号”。因所述为长音ī结尾，故从此语根派生时，不像从“saki saṅkāyaṃ”（怀疑）语根那样有鼻音的增益。此规则亦适用于其他类似之处。

ปต คติยํ. ปตติ. ปปตติ ปปาตํ, ปปเตยฺยหํ. ปาปตฺตํ นิรยํ ภุสํ. อหํสทฺเทน โยเชตพฺพํ, ปาปตฺตํ ปปติโตสฺมีติ อตฺโถ. ปาปตฺถ นิรยํ ภุสํ, โสกุมาโรติ โยเชตพฺพํ, ปาปตฺถ ปปติโตติ อตฺโถ. ปโรกฺขาปทญฺหิเอตํ ทฺวยํ. ‘‘ปาวทํ ปาวทา’’ติอาทีสุ วิย อุปสคฺคปทสฺส ทีฆภาโว, ตโต อํสทฺทสฺส ตฺตํอาเทโส, อสทฺทสฺส จ ตฺถาเทโส ภวติ. อจินฺเตยฺโย หิ ปาฬินโย.

词根“Pata”，用于行进义。其动词形式为“Patati”（坠落）。例：“Papatati papātaṃ”（他堕入深渊），“papateyyahaṃ”（我愿堕入）。“Pāpattaṃ nirayaṃ bhusaṃ”（我已深堕地狱），此句应与“我”（ahaṃ）结合，意为“我已堕落”（papatitosmi）。“Pāpattha nirayaṃ bhusaṃ”（你已深堕地狱），此句应与“娇贵者”（sokumāro）结合，意为“他已堕落”（papatito）。此二者皆为遥远过去时（parokkhāpada）。其构词如“Pāvadaṃ pāvadā”等例，前缀音节长音化，其后“aṃ”变为“tta”，“as”变为“ttha”。巴利语法诚不可思议。

อต [Pg.64] สาตจฺจคมเน. สาตจฺจคมนํ นิรนฺตรคมนํ. อตติ. ยสฺมา ปน อตธาตุ สาตจฺจคมนตฺถวาจิกา, ตสฺมา ภวาภวํ ธาวนฺโต ชาติชราพฺยาธิมรณาทิเภทํ อเนกวิหิตํ สํสารทุกฺขํ อตติ สตตํ คจฺฉติ ปาปุณาติ อธิคจฺฉตีติ อตฺตาติปิ นิพฺพจนมิจฺฉิตพฺพํ. อตฺถนฺตรวเสน ปน ‘‘อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว’’ติ จ ‘‘สุขทุกฺขํ อทติ อนุภวตีติ อตฺตา’’ติ จ ‘‘อตฺตมโนติ ปีติโสมนสฺเสน คหิตมโน’’ติ จ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, ยตฺถ ยตฺถ ยถา ยถา อตฺโถ ลพฺภติ, ตตฺถ ตตฺถ ตถา ตถา อตฺถสฺส คเหตพฺพโตติ.

词根“Ata”，用于持续行进义。持续行进（Sātaccagamana）即不间断地行进（nirantaragamana）。其动词形式为“Atati”。因“ata”语根表持续行进义，故于生死轮回中奔波，恒常行进、到达、获得种种生老病死等轮回之苦者，可推知其为“我”（attā）。另据他义，亦应知：“我慢（ahaṃmāna）置于此中，故为我（attā）或自体（attabhāva）”；“受食（adati）或经验（anubhavati）苦乐，故为我（attā）”；“意喜（attamano）乃心为喜悦所持”。义理所在，当随其所示而领解。

จุต อาเสจเน ขรเณ จ. โจตติ.

词根“Cuta”，用于倾注与滴落义。其动词形式为“Cotati”。

อติ พนฺธเน. อนฺตติ. อนฺตํ. อนฺติยติพนฺธิยติ อนฺตคุเณนาติ อนฺตํ. อิธ อนฺต สทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณํ อุทริย’’นฺติ เอตฺถ ทฺวตฺตึสาการนฺโตคธํ กุณปนฺตํ อนฺตํ นาม. ‘‘กายพนฺธนสฺส อนฺโต ชีรติ. หริตนฺตํ วา’’ติ เอตฺถ อนฺติมมริยาทนฺโต อนฺโต นาม. ‘‘อนฺตมิทํ ภิกฺขเว ชีวิกาน’’นฺติ เอตฺถ ลามกนฺโต. ‘‘สกฺกาโย เอโก อนฺโต’’ติ เอตฺถ โกฏฺฐาสนฺโต. ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส สปฺปจฺจยสงฺขยา’’ติ เอตฺถ โกฏนฺโต. อิจฺเจวํ –

词根“Ati”，用于束缚义。其动词形式为“Antati”。派生词为“Antaṃ”（终、边）。由“终”之特性所束缚（antiyati/bandhiyati），故为“终”（antaṃ）。于此，宣说“anta”一词的含义：于“肠（anta）、肠膜（antaguṇa）、腹中物（udariya）”中，指三十二身分所摄之腐尸部分（kuṇapantaṃ），名为“终”。于“身缚之终必坏，或如青草之边”中，指最终界限（antimamariyādanto），名为“终”。于“诸比丘，此为生计之末”中，指低劣（lāmaka）之“终”。于“萨迦耶为一边”中，指部分（koṭṭhāsa）之“终”。于“此即苦之尽，有因之灭”中，指边际（koṭa）之“终”。如是——

กุณปนฺตํ [Pg.65] อนฺติมญฺจ, มริยาโท จ ลามกํ;

โกฏฺฐาโส โกฏิ’เม อตฺโถ, อนฺตสทฺเทน ภาสิตา.

腐尸边、最终、界限、低劣、部分、顶端——此等诸义，皆由“anta”一词所诠。

กิต นิวาเส โรคาปนยเน จ. เกตติ. สาเกตํ น ครํ, นิเกโต, นิเกตํ ปาวิสิ. อาโมทมาโน คจฺฉติ สนฺนิเกตํ. ติกิจฺฉติ, จิกิจฺฉติ, จิกิจฺฉา, จิกิจฺฉโก. ตตฺถ สาเกตนฺติ สายํ คหิตวสนฏฺฐานตฺตา สาเกตํ, ยํสทฺทโลโป.

词根“Kita”意为居住、祛除疾病。动词“Ketati”意为居住。娑枳多(Sāketa)不是城市，是住所，进入住所。欢喜地走向自己的住所。医治(tikicchati)、治疗(cikicchati)、医疗(cikicchā)、医师(cikicchako)。其中，“娑枳多”(Sāketa)因是傍晚时放置所取衣物之处而得名，此中省略了“yaṃ”字。

ยต ปติยตเน. ปติยตนํ วายามกรณํ. ยตติ. ยติ, ยตวา, ปยตนํ, อายตนํ, โลกายตํ. เอตฺถ อายตนนฺติ อายตนโต อายตนํ, จกฺขุรูปาทีนิ. เอตานิ หิ ตํทฺวารารมฺมณจิตฺตเจตสิกา ธมฺมา เสน เสน อนุภวนาทิกิจฺเจน อายตนฺติ อุฏฺฐหนฺติ ฆฏนฺติ วายมนฺติ เอเตสูติ ‘‘อายตนานี’’ติ วุจฺจนฺติ. เอตฺถ ปน นีตนุธาตูนํ วเสนปิ อายตนสทฺทตฺโถ วตฺตพฺโพ สิยา, โส อุตฺตริ อาวิภวิสฺสติ.

词根“Yata”意为努力。努力(patiyatana)即是精进(vāyāmakaraṇa)。动词“Yatati”意为努力。行者(yati)、精进者(yatavā)、努力(payatana)、处(āyatana)、世间论(lokāyata)。此处，所谓“处”(āyatana)，因其延展之义而为处，如眼与色等。因为心与心所等法，以彼等为门、以彼等为所缘，通过各自感受等作用，于其中延展、生起、努力、精进，是故被称为“诸处”(āyatanāni)。此外，“处”一词的含义，亦可依引导(nī)等词根之力而宣说，此义将于后文中阐明。

อายตนสทฺโท นิวาสฏฺฐาเน อากเร สโมสรณฏฺฐาเน สญฺชาติเทเส การเณ จ. ตถา หิ ‘‘โลเก อิสฺสรายตนํ วาสุเทวายตน’’นฺติอาทีสุ นิวาสฏฺฐาเน อายตนสทฺโท วตฺตติ. ‘‘สุวณฺณายตนํ รชตายตน’’นฺติอาทีสุ อากเร. สาสเน ปน ‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา’’ติอาทีสุ สโมสรณฏฺฐาเน. ‘‘ทกฺขิณาปโถ คุนฺนํ อายตน’’นฺติอาทีสุ สญฺชาติเทเส. ‘‘ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติอายตเน’’ติอาทีสุ การเณ วตฺตตีติ [Pg.66] เวทิตพฺโพ. โส จ นานาปวตฺตินิมิตฺตวเสน คเหตพฺโพ.

“处”(āyatana)一词，亦用于居住地(nivāsaṭṭhāna)、矿藏(ākāra)、聚集处(samosaraṇaṭṭhāna)、出生地(sañjātidesa)与原因(kāraṇa)之义。例如，在“世间自在天处”(loke issarāyatanaṃ)、“瓦素迭瓦(Vāsudeva)处”等句中，“处”一词用于居住地之义。在“金矿”(suvaṇṇāyatanaṃ)、“银矿”(rajatāyatanaṃ)等句中，用于矿藏之义。在教法中，如“众鸟栖于悦意处”等句，则用于聚集处之义。在“南路是牛之出生地”等句中，用于出生地之义。在“于彼彼处，因缘具备时，即能证得”等句中，则用于原因之义，应如是了知。此词应依其各种不同用法之相而理解。

นิวาเส อากาเร เจว, ชาติเทเส จ การเณ;

สโมสรณฏฺฐาเน จ, อายตนรโว คโต.

“处”之声名，用于住处、矿藏、出生地、原因以及聚集处。

โลกายตํ นาม ‘‘สพฺพํ อุจฺฉิฏฺฐํ, สพฺพํ นุจฺฉิฏฺฐํ. เสโต กาโก, กาโฬ พโก อิมินา จ อิมินา จ การเณนา’’ติ เอวมาทินิรตฺถกการณปฏิสํยุตฺตํ ติตฺถิยสตฺถํ, ยํ โลเก ‘‘วิตณฺฑสตฺถ’’นฺติ วุจฺจติ, ยญฺจ สนฺธาย โพธิสตฺโต อสมธุโร วิธุรปณฺฑิโต ‘‘น เสเว โลกายติกํ, เนตํ ปญฺญาย วฑฺฒน’’นฺติ อาห. อายตึ หิตํ เตน โลโก น ยตติ น อีหตีติ โลกายตํ, กินฺตํ? วิตณฺฑสตฺถํ. ตญฺหิ คนฺถํ นิสฺสาย สตฺตา ปุญฺญกฺริยาย จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทนฺติ. อญฺญตฺถาปิ หิ เอวํ วุตฺตํ ‘‘โลกายตสิปฺปนฺติ ‘กาโก เสโต, อฏฺฐีนํ เสตตฺตา, พลากา รตฺตา, โลหิตสฺส รตฺตตฺตา’ติ เอวมาทินยปฺปวตฺตํ ปรโลกนิพฺพานานํ ปฏิเสธกํ วิตณฺฑสตฺถสิปฺป’’นฺติ.

所谓“世间论”(lokāyata)，是与“一切是残食，一切非残食。乌鸦是白的，白鹭是黑的，由于此彼原因”等此类无义之论相应的外道论典，世间称之为“诡辩论”(vitaṇḍasattha)。菩萨、无双的智者维杜拉(Vidhurapaṇḍita)亦针对此而说：“不应习世间论，彼不增长智慧。”世人因此论而于未来之利益(āyatiṃ hitaṃ)不努力、不精进，故称“世间论”。此为何？即诡辩论。因为有情依赖此论，于福业连心亦不生起。于他处亦如是说：“所谓世间论之技艺，即‘乌鸦是白的，因其骨白；白鹭是红的，因其血红’等此类，是否定来世与涅槃的诡辩论技艺。”

ยุต ชุต ภาสเน. ภาสนํ อุทีรณํ. โยตติ. โชตติ.

词根“Yuta”、“Juta”，意为言说。言说(bhāsana)即是表达(udīraṇa)。动词“Yotati”、“Jotati”意为言说。

ชุตทิตฺติยํ. โชตติ, วิชฺโชตติ. ชุติ, โชติ. การิเต ‘‘โชเตติ, โชตยิตฺวาน สทฺธมฺม’’นฺติ ปโยคา. เอตฺถ จ ชุตีติ อาโลโก สิริ วา. โชตีติ ปตาโป. อถ วา โชตีติ จนฺทาทีนิ. วุตฺตมฺปิ เจต สิริมาวิมาน วตฺถุอฏฺฐกถายํ ‘‘โชตีติ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตตารกานํ สาธารณนาม’’นฺติ. อถ วา ‘‘โชติ โชติปรายโณ’’ติ วจนโต โย โกจิ โชตติ ขตฺติยกุลาทีสุ ชาตตฺตา จ รูปโสภายุตฺตตฺตา จ, โส ‘‘โชตี’’ติ วุจฺจติ.

词根“Juta”，意为光明。动词“Jotati”、“vijjotati”意为照耀、闪耀。名词为“Juti”、“joti”。其使役态用法如：“令正法光明(jotayitvāna saddhammaṃ)”。此处，“juti”意为光明或吉祥；“joti”意为威力，或指月亮等。于《西丽玛天宫事义注》(Sirimāvimānavatthuaṭṭhakathā)中亦说：“‘joti’是月、日、星宿、星辰之通名。”又，依“光耀者，以光耀为归宿”之说，凡因生于刹帝利(khattiya)等族姓，或因具足色貌之美而光耀者，皆称为“joti”。

สิต [Pg.67] วณฺโณ. สิตธาตุ เสตวณฺเณ วตฺตติ. กิญฺจาเปตฺถ วณฺณสามญฺญํ วุตฺตํ, ตถาปิ อิธ นีลปีตาทีสุ เสตวณฺโณเยว คเหตพฺโพ ปโยคทสฺสนวเสน. เสตติ. เสตํ วตฺถํ. วาจฺจลิงฺคตฺตา ปน เสตสทฺโท ติลิงฺโค คเหตพฺโพ.

词根“Sita”，意为颜色。词根“Sita”用于白色之义。虽然此处说的是颜色通义，然依用法所见，于青、黄等色中，当取白色之义。动词“Setati”意为变白。例如：“白色的布(setaṃ vatthaṃ)”。又，因“seta”一词为形容词，故当知其通于三性。

เสตํ สิตํ สุจิ สุกฺกํ, ปณฺฑรํ ธวลมฺปิ จ;

อกณฺหํ โครโมทาตํ, เสตนามานิ โหนฺติ หิ.

白(seta)、白(sita)、净(suci)、纯(sukka)、皎(paṇḍara)、皓(dhavala)，以及无黑(akaṇha)、乳白(gora)、明净(odāta)，此等皆为白色之名。

วตุ วตฺตเน. วตฺตติ, ปวตฺตติ, สํวตฺตติ, อนุวตฺตติ, ปริวตฺตติ. ปวตฺตํ.

词根“Vatu”，意为进行。动词如：进行(vattati)、转起(pavattati)、会转(saṃvattati)、随转(anuvattati)、回转(parivattati)。已转起(pavattaṃ)。

กิโลต อทฺทภาเว. อทฺทภาโว ตินฺตภาโว. กิโลตติ, ปกิโลตติ, เตเมตีติ อตฺโถ. การิเต ปกิโลเตติ, ปกิโลตยติ. อุณฺโหทกสฺมึ ปกิโลตยิตฺวา, เตเมตฺวาติ อตฺโถ.

词根“Kilota”，意为湿。湿(addabhāva)即是浸湿(tintabhāva)。动词“Kilotati”、“pakilotati”，意为浸湿。其使役态为“pakiloteti”、“pakilotayati”。例如：“于热水中浸湿(uṇhodakasmiṃ pakilotayitvā)”，意即“使其湿润”。

วต ยาจเน. วตติ.

词根“Vata”，意为请求。动词“Vatati”意为请求。

กิต ญาเณ. เกตติ. เกตนํ, เกตโก, สงฺเกโต.

词根“Kita”，意为知晓。动词“Ketati”意为知晓。名词如：旗帜(ketanaṃ)、计陀迦树(ketako)、约定(saṅketo)。

กติ สุตฺตชนเน. สุตฺตํ กนฺตติ.

词根“Kati”，意为纺线。动词“Kantati”意为纺线，如：“纺线(suttaṃ kantati)”。

กติ เฉทเน. มํสํ กนฺตติ, วิกนฺตติ, อโยกนฺโต. สลฺลกนฺโต มหาวีโร. มา โน อชฺช วิกนฺตึสุ, รญฺโญ สูทา มหานเส.

词根“Kati”，意为切割。例如：切割肉(maṃsaṃ kantati)、切碎(vikantati)、铁钩(ayokanto)。又如：拔箭者(sallakanto)，大雄(mahāvīro)。又如：愿国王的厨师今日于御厨中，勿切割我等。

จตี หึสาคนฺเธสุ. อีการนฺตตฺตา อิมสฺมา นิคฺคหีตาคโม น โหติ. จตติ.

词根“Catī”，意为伤害与气味。因此词根以长音“ī”结尾，故不加“ṃ”音。动词“Catati”意为伤害或散发气味。

ตการนฺตธาตุรูปานิ.

以“ta”结尾的词根之形式。

ถการนฺตธาตุ

以tha为尾音的语根

ถา [Pg.68] คตินิวตฺติยํ. ถาติ. อวตฺถา, ววตฺถานํ, ววตฺถิตํ, วนโถ. ‘‘เฉตฺวา วนํ วนถญฺจา’’ติ เอตฺถ หิ มหนฺตา รุกฺขา วนํ นาม, ขุทฺทกา ปน ตสฺมึ วเน ฐิตตฺตา วนโถ นาม วุจฺจนฺติ.

语根thā，意为止动。Thāti（站立）。Avatthā（状态），vavatthānaṃ（确立），vavatthitaṃ（已确立），vanatho（林丛）。“Chetvā vanaṃ vanathañcā”ti（‘砍伐森林和林丛’）——于此，大树名为vana（森林），而小树因立于（ṭhitattā）彼林中，故名为vanatho（林丛）。

ถุ ถุติยํ. ถวติ, อภิตฺถวติ. ถวนา, อภิตฺถวนา, ถุติ, อภิตฺถุติ.

语根thu，意为赞颂。Thavati（赞颂），abhitthavati（极力赞颂）。Thavanā（赞颂），abhitthavanā（极力赞颂），thuti（称赞），abhitthuti（极力称赞）。

ยทิ หิ รูปินี สิยา, ปญฺญา เม วสุมตี น สเมยฺย;

อโนมทสฺสิสฺส ภควโต, ผลเมตํ ญาณถวนาย.

若我的智慧有形色，大地也无法与它相比；此乃赞颂无譬(Anomadassī)世尊之智慧的果报。

เตหิ ถุติปฺปสตฺโถ โส, เยนิทํ ถวิตํ ญาณํ, พุทฺธเสฏฺโฐ จ โถมิโต. ตตฺร ถวนาติ ปสํสนา. ปสํสาย หิ อเนกานิ นามานิ.

他因那些赞颂而备受称赞，其智慧因此被赞颂，最胜佛陀亦被称扬。于此，thavanā（赞颂）即是pasaṃsanā（赞赏）。诚然，赞赏有诸多名称。

ถวนา จ ปสํสา จ, สิลาฆา วณฺณนา ถุติ;

ปนุติ โถมนา วณฺโณ, กตฺถนา คุณกิตฺตนํ;

赞颂(thavanā)、赞赏(pasaṃsā)、称赞(silāghā)、释义(vaṇṇanā)、歌颂(thuti)；赞扬(panuti)、称扬(thomanā)、赞美(vaṇṇo)、夸耀(katthanā)、宣扬功德(guṇakittanaṃ)。

เถ สทฺทสงฺฆาเตสุ. ถียติ, ปติตฺถียติ. ถี. อตฺริมา ปาฬิโย – อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ. ถิโย นํ ปริภาสึสูติ. ตตฺร ‘‘ถียติ ปติตฺถียตี’’ติมานิ เอการสฺสียาเทสวเสน สมฺภูตานิ. ถียติ สงฺฆาตํ คจฺฉติ คพฺโภ เอติสฺสาติ ถี. อาจริยา ปน อิตฺถีสทฺทสฺเสว เอวํ นิพฺพจนํ วทนฺติ, น ถีสทฺทสฺส.

语根the，意为聚合。Thīyati（聚合），patitthīyati（完全聚合）。Thī（女人）。以下是经文：“abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti”（执著、忿怒、怀恶、固执，显露愤怒、嗔恨与不满）。“Thiyo naṃ paribhāsiṃsū”ti（女人们辱骂他）。于此，“thīyati”与“patitthīyati”是依替换规则而形成。“Gabbho thīyati saṅghātaṃ gacchati etissā”ti thī（胎儿于其体内聚合），故为thī（女人）。然而，诸师仅说此为词语itthī（妇女）的释义，而非词语thī的释义。

คพฺโภ ถียติ เอติสฺสา, อิติ ถี อิติ โน รุจิ;

คพฺโภ ถียติ เอติสฺสา, อิติ อิตฺถีติ อาจริยา.

“胎儿于其体内聚合，故为thī”——此非我所好；“胎儿于其体内聚合，故为itthī”——诸师如是说。

เตสํ สุทุกฺกโรวาเท, ‘‘อิตฺถี’’ติ ปทสมฺภโว;

อยํ วินิจฺฉโย ปตฺโต, นิจฺฉยํ โภ สุณาถ เม.

于彼等难行教诫中，有“itthī”一词之由来；此决议已定，诸君请听我定论。

ถีสทฺเทน [Pg.69] สมานตฺโถ, อิตฺถีสทฺโท ยโต ตโต;

ถีสทฺเท ลพฺภมานตฺถํ, อิตฺถีสทฺทมฺหิ โรปิย.

因“itthī”一词与“thī”一词同义，故可将从“thī”一词所得之义，赋予“itthī”一词。

อปฺปานํ พหุตา ญาเย, คหิเต สติ ยุชฺชติ;

ตถา หิ ‘‘ทฺเว ทุเว, ตณฺหา, ตสิณา’’ติ นิทสฺสนํ.

以少知多的原则，若被接受即为合理；譬如“dve, duve”（二），“taṇhā, tasiṇā”（渴爱）即是例证。

อถ วา ปน ‘‘อิตฺถี’’ติ-อิทํ วณฺณาคมาทิโต;

นิรุตฺติลกฺขเณนาปิ, สิชฺฌตีติ ปกาสเย.

又或者，应宣说“itthī”此词由元音添加等，亦可依词源学之特征成立。

อิจฺฉตีติ นเร อิตฺถี, อิจฺฉาเปตีติ วา ปน;

อิทํ นิพฺพจนญฺจาปิ เญยฺยํ นิพฺพจนตฺถินา.

“女人欲求男人，故为itthī”，或“使人欲求”；此等词源解释，求词义者亦应知晓。

อตฺริมานิ อิตฺถีนมภิธานานิ –

以下是妇女的名称：

อิตฺถี ถี วนิตา นารี, อพลา ภีรุ สุนฺทรี;

กนฺตา สีมนินี มาตุ-คาโม ปิยา จ กามินี.

Itthī（妇女）、thī（女人）、vanitā（女子）、nārī（妇人）；abalā（弱者）、bhīru（胆怯者）、sundarī（美人）；kantā（可爱者）、sīmaninī（有界限者）、mātugāmo（母人）、piyā（爱人）与kāminī（欲求者）。

รมณี ปมทา ทยิตา, ลลนา มหิลา’งฺคนา;

ตาสํเยว จ นามานิ, อวตฺถาโต อิมานิปิ.

Ramaṇī（悦人者）、pamadā（放荡者）、dayitā（爱人）；lalanā（嬉戏者）、mahilā（妇女）、aṅganā（女子）。这些亦是她们的名称，依其状态而定。

โครี จ ทาริกา กญฺญา, กุมารี จ กุมาริกา;

ยุวตี ตรุณี มาณ-วิกา เถรี มหลฺลิกา.

Gorī（白皙女）、dārikā（女孩）、kaññā（少女）；kumārī（童女）与kumārikā（小童女）；yuvatī（青年女）、taruṇī（妙龄女）、māṇavikā（年轻女子）；therī（长老尼）与mahallikā（老妇）。

ตถา หิ อฏฺฐวสฺสิกา โครีติปิ ทาริกาติปิ วุจฺจติ. ทสวสฺสิกา กญฺญาติ วุจฺจติ. อนิพฺพิทฺธา วา โยพฺพนิตฺถี กญฺญาติ วุจฺจติ. ทฺวาทสวสฺสิกา กุมารีติปิ วุจฺจติ กุมาริกาติปิ. อโถ ชรํ อปฺปตฺตา ยุวตีติปิ ตรุณีติปิ มาณวิกาติปิ วุจฺจติ. ชรํ ปตฺตา ปน เถรีติปิ มหลฺลิกาติปิ วุจฺจติ. ปุริเสสุปิ อยํ นโย ยถารหํ เวทิตพฺโพ.

诚然，八岁者被称为gorī或dārikā。十岁者被称为kaññā。未婚的年轻女子亦被称为kaññā。十二岁者被称为kumārī或kumārikā。此外，尚未衰老者被称为yuvatī、taruṇī或māṇavikā。而年老者则被称为therī或mahallikā。于男子，亦应准此理知之。

กิญฺจาเปตฺถ เอวํ นิยโม วุตฺโต, ตถาปิ กตฺถจิ อนิยมวเสนปิ โวหาโร ปวตฺตติ. ตถา หิ ‘‘ราชา กุมารมาทาย, ราชปุตฺตี จ ทาริก’’นฺติ จ ‘‘อจฺฉา กณฺหาชินํ กญฺญ’’นฺติ จ อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปาฬีนํ วเสน ยา อิตฺถี ทาริกาสทฺเทน วตฺตพฺพา, สา กญฺญาสทฺเทนปิ วตฺตพฺพา ชาตา. ยาปิ [Pg.70] จ กญฺญาสทฺเทน วตฺตพฺพา, สาปิ ทาริกาสทฺเทน วตฺตพฺพา ชาตา. ตถา ‘‘ราชา กุมารมาทาย, ราชปุตฺตี จ ทาริก’’นฺติ จ ‘‘กุมาริเย อุปเสนิเย, นิจฺจํ นิคฬมณฺฑิเต’’ติ จ อิมาสํ ปน ปาฬีนํ วเสน ยา อิตฺถี ทาริกาสเทน วตฺตพฺพา, สา กุมาริกาสทฺเทนปิ วตฺตพฺพา ชาตา. ยา จ ปน กุมารีสทฺเทน วตฺตพฺพา, สาปิ ทาริกาสทฺเทน วตฺตพฺพา ชาตา. อปิเจตฺถ ‘‘ราชกญฺญา รุจา นามา’’ติ จ ‘‘ตโต มทฺทิมฺปิ นฺหาเปสุํ, สิวิกญฺญา สมาคตา’’ติ จ อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปาฬีนํ ทสฺสนโต ยา อนิพฺพิทฺธา วา โหตุ นิพฺพิทฺธา วา, ยาว ชรํ น ปาปุณาติ, ตาว สา กญฺญาเยว นามาติปิ เวทิตพฺพํ.

虽然此处已说明了规则，但有时也会有不依规则的用法。譬如，依据“国王带着王子，公主也带着女孩”及“哦，身穿洁净黑羚皮的少女”这两句经文，凡当以dārikā一词称呼的女子，亦可名为kaññā；凡当以kaññā一词称呼者，亦可名为dārikā。同样，依据“国王带着王子，公主也带着女孩”及“优波先那(Upasenā)童女，常以镣铐为饰”这两句经文，凡当以dārikā一词称呼的女子，亦可名为kumārikā；凡当以kumārī一词称呼者，亦可名为dārikā。此外，依据“有名叫卢佳(Rucā)的公主”及“其后为玛蒂(Maddī)沐浴，抬轿少女们聚集”这两句经文，亦当了知：无论已婚未婚，乃至未至年老，皆可名为kaññā。

เกเจตฺถ วเทยฺยุํ – ยํ ตุมฺเหหิ ‘‘อฏฺฐวสฺสิกา โครีติปิ ทาริกาติปิ วุจฺจตี’’ติ วุตฺตํ, เอตสฺมึ ปน วจเน ‘‘ยทาหํ ทารโก โหมิ, ชาติยา อฏฺฐวสฺสิโก’’ติ วจนโต อฏฺฐวสฺโส ทารโก โหตุ, ‘‘ตตฺถทฺทสกุมารํ โส, รมมานํ สเก ปุเร’’ติ ปาฬิยํ ปน ปุตฺตทาเรหิ สํวทฺโธ เวสฺสนฺตรมหาราชา กถํ ‘‘กุมาโร’’ติ วตฺตุํ ยุชฺชิสฺสติ ทฺวาทสวสฺสาติกฺกนฺตตฺตา? ยุชฺชเตว ภควโต อิจฺฉาวเสน. ภควา หิ ธมฺมิสฺสรตฺตา โวหารกุสลตาย จ ยํ ยํ เวเนยฺยชนานุรูปํ เทสนํ เทเสตุํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ เทเสติ เอว, ตสฺมา ภควตา ตสฺส มาตาปิตูนํ อตฺถิตํ สนฺธาย กุมารปริหาเรน วทฺธิตตฺตญฺจ เอวํ เทสนา กตา. ตถา หิ อายสฺมา กุมารกสฺสโป กุมารปริหาเรน วทฺธิตตฺตา มหลฺลโกปิ สมาโน กุมารกสฺสโปตฺเวว โวหริยติ. ‘‘น วายํ กุมารโก มตฺตมญฺญาสี’’ติ เอตฺถ ปน สิรสฺมึ ปลิเตสุ ชาเตสุปิ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อายสฺมา มหากสฺสโป ตสฺมึ เถเร อธิมตฺตวิสฺสาโส [Pg.71] หุตฺวา โกมารวาเทน โอวทนฺโต กุมารโกติ อโวจาติ คเหตพฺพํ. อุทานฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สตฺตา ชาตทิวสโต ปฏฺฐาย ยาว ปญฺจทสวสฺสํ, ตาว กุมารกา, พาลาติ จ วุจฺจนฺติ, ตโต ปรํ วีสติวสฺสานิ ยุวาโน’’ติ วุตฺตํ.

于此，或有人言：“汝等所说‘八岁者被称为gorī或dārikā’，然于此说中，依据‘我为男孩(dāraka)时，生来八岁’之经文，八岁者可为男孩；又于‘彼时彼见王子，于自城中嬉戏’之经文中，与妻儿共住之韦桑达拉(Vessantara)大王，既已逾十二岁，何以能称为‘王子(kumāra)’？”此为可行，乃依世尊之意乐。世尊为法主，且善巧于言说，欲为各类所化有情说相应之法，即如是说。是故，世尊顾及其父母尚在，且彼以王子之仪养育成人，而作此说。譬如，具寿童子迦叶(Kumārakassapa)虽已年长，然因以王子之仪养育成人，故仍被称为‘童子迦叶’。至于“此童子不知量”一语，当知具寿阿难(Ānanda)头上虽已生白发，具寿大迦叶(Mahākassapa)因于彼长老极为信赖，故以少年之称告诫之，而称其为‘童子(kumāraka)’。又，《自说义注》(Udānaṭṭhakathā)中说：“有情从出生之日至十五岁，被称为童子(kumāraka)或幼儿(bāla)；其后二十年，被称为青年(yuvāna)。”

มนฺถ มตฺถ วิโลฬเน. มนฺถติ. มนฺถญฺจ มธุปิณฺฑิกญฺจ อาทาย. อภิมตฺถติ ทุมฺเมธํ วชิรํวมฺหมยํ มณึ. สิเนรุํ มตฺถํ กตฺวา.

词根Mantha、Mattha，意为搅动。Manthati（他搅动）。“拿着搅棍和蜜丸。”“他摧伏愚者，如金刚摧毁宝石。”“把须弥山当作搅棍。”

กุถิ ปุถิ ลุถิ หึสาสํกิเลเสสุ. กุนฺถติ. กุนฺโถ, กุนฺถกิปิลฺลิกํ. ทิสฺวาน ปติตํ สามํ, ปุตฺตกํ ปํสุกุนฺถิตํ. ปุนฺถติ. ลุนฺถติ.

词根Kuth、Puth、Luth，意为伤害和染污。Kunthati（他伤害/染污）。Kuntho（一种昆虫），kunthakipillikaṃ（小蚂蚁）。“看见自己的孩子跌倒，满身尘土。”Punthati（他伤害/染污）。Lunthati（他伤害/染污）。

นาถ ยาจโนปตาปิสฺสริยาสีสาสุ. นาถธาตุ ยาจเน อุปตาเป อิสฺสริเย อาสีสเน จาติ จตูสฺวตฺเถสุ วตฺตติ. เตนาหุ โปราณา ‘‘นาถตีติ นาโถ, เวเนยฺยานํ หิตสุขํ อาสีสติ ปตฺเถติ, ปรสนฺตานคตํ วา กิเลสพฺยสนํ อุปตาเปติ, ‘‘สาธุ ภิกฺขเว ภิกฺขุ กาเลน กาลํ อตฺตสมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺเขยฺยา’ติอาทินา ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจตีติ อตฺโถ, ปรเมน จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนาคโต สพฺพสตฺเต วา คุเณหิ อีสติ อภิภวตีติ ปรมิสฺสโร ภควา ‘นาโถ’ติ วุจฺจตีติ นาถตีติ นาโถ’’ติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน เตสุ จตูสุ อตฺเถสุ นาถ นาธ อิติ ธาตุทฺวยํ ปฐนฺติ. อตฺตโนภาสตฺตา ปน ตสฺส ‘‘นาถเต นาธเต’’ติ รูปานิ ภวนฺติ.

词根Nātha，意为祈求、折磨、主宰和祝福。Nātha词根用于祈求、折磨、主宰和祝福这四种意义。因此古人说：“他庇护，故为庇护者(nātho)。他为可教化者祝福、祈求利益与安乐；或折磨他人相续中的烦恼与不幸；或以‘诸比丘，善哉！比丘应时时省察自己的成就’等语，求取此一利益与修行，此即其义；或因具足至上之心自在，以诸功德主宰、压倒一切有情，故至上主宰者世尊被称为‘庇护者’。因此，他庇护，故为庇护者。”然而，声论学者们于此四义中读作nāth与nādh两个词根。又因其为为己格，故其形为“nāthate”与“nādhate”。

เอตฺถ สิยา ‘‘ยทิ ยาจนตฺเถน นาถตีติ นาโถ, เอวํ สนฺเต โย โกจิ ยาจโก ทลิทฺโท, โส เอว นาโถ [Pg.72] สิยา. โย ปน อยาจโก สมิทฺโธ, โส น นาถติ น ยาจตีติ อนาโถ สิยา’’ติ? น, นาถสทฺโท หิ ยาจนตฺถาทีสุ ปวตฺตมาโน โลกสงฺเกตวเสน อุตฺตมปุริเสสุ นิรูฬฺโห, ภควา จ อุตฺตเมสุ สาติสยํ อุตฺตโม, เตน ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจตีติ นาถสทฺทสฺสตฺโถ วุตฺโต. อนาถสทฺโท ปน อิตฺตรชเนสุ นิรูฬฺโห, โส จ โข ‘‘น นาโถติ อนาโถ. นตฺถิ นาโถ เอตสฺสาติ วา อนาโถ’’ติ ทพฺพปฏิเสธวเสน, น ปน ‘‘น นาถติ น ยาจตีติ อนาโถ’’ติ ธาตุอตฺถปฏิเสธวเสน. โย หิ อญฺญสฺส สรณํ คติ ปติฏฺฐา โหติ, โส นาโถ, โย จ อญฺญสฺส สรณํ คติ ปติฏฺฐา น โหติ, นาปิ อตฺตโน อญฺโญ สรณํ คติ ปติฏฺฐา โหติ, โส อนาโถติ วุจฺจติ สงฺเกตวเสน. ตถา หิ ‘‘สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติการณ’’นฺติ วุตฺตํ. อิมสฺส ปนตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ อิมสฺมึ ฐาเน ‘‘โลกนาโถ ตุวํ เอโก, สรณํ สพฺพปาณิน’’นฺติ จ ‘‘อนาถานํ ภวํ นาโถ’’ติ จ –

于此，可能会有这样的疑问：“若因祈求之义而称‘庇护者’，那么任何贫穷的乞丐都应是庇护者了。而那不祈求的富人，因他不庇护、不祈求，岂不就成了无庇护者？”并非如此。nātha一词虽用于祈求等义，但依世间规约，已确定用于至上之人。而世尊是至上者中之最上者，因此说他求取此一利益与修行，此即是nātha一词之义。而anātha一词则确定用于卑微之人，其义为“非庇护者，故为无庇护者”或“他没有庇护者，故为无庇护者”，这是从实体否定的意义上说的，而非从“他不庇护，即不祈求，故为无庇护者”的词根义否定的意义上说的。凡是能成为他人的归依处、去处、立足处者，即是庇护者；凡是不能成为他人的归依处、去处、立足处，自己也没有他人作为归依处、去处、立足处者，依规约被称为无庇护者。诚如所言：“规约之言是真实，乃世间共许之因。”为显明此义，于此引用“世间庇护者唯汝一人，一切有情之归依处”及“汝为无庇护者之庇护者”——

‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, เนกโกฏิสตํ ธนํ;

นาถานาถานํ ทตฺวาน, หิมวนฺตมุปาคมิ’’นฺติ จ

“我如是思惟已，施予亿万财富，予有庇护者与无庇护者，遂往雪山而去。”以及

ปาฬิโย นิทสฺสนานิ ภวนฺติ. ยสฺมา ปน สาสเน จ โลเก จ ยาจโก ‘‘นาโถ’’ติ น วุจฺจติ, อยาจโก จ ‘‘อนาโถ’’ติ. โลกสฺส ปน สรณํ ‘‘นาโถ’’ติ วุจฺจติ. ยสฺส สรณํ น วิชฺชติ, โส ‘‘อนาโถ’’ติ วุจฺจติ, ตถา สมิทฺโธ ‘‘นาโถ’’ติ วุจฺจติ, อสมิทฺโธ ‘‘อนาโถ’’ติ. ตสฺมา ปญฺญวตา สพฺเพสุ ฐาเนสุ ธาตุอตฺถมตฺเตน โลกสมญฺญํ อนติธาวิตฺวา ยถานุรูปํ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อยญฺจ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา.

这些是巴利圣典中的例子。因为在教法中和世间中，乞求者不被称为“庇护者”，不乞求者也不被称为“无庇护者”。而世间的归依处被称为“庇护者”；没有归依处的人，被称为“无庇护者”。同样，富裕者被称为“庇护者”，不富裕者被称为“无庇护者”。因此，有智慧者在一切情况下，不应仅以词根义而超越世间共称，应随其相应而理解其义。此一原则应善记于心。

วิถุ [Pg.73] ยาจเน. เวถติ.

词根Vithu，意为祈求。Vethati（他祈求）。

สถ เสฐิลฺเล. สถติ. สถโล หิ ปริพฺพาโช, ภิยฺโย อากิรเต รชํ. สิฐิโลติปิ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตทา ฐิกาโร มุทฺธโช คเหตพฺโพ.

词根Satha，意为狡诈。Sathati（他行狡诈）。“狡诈的游方者，更散播尘垢。”巴利(Pāḷi)中也见到Siṭhila（松懈）的读法。那时，ṭh字母应取为顶音。

กถิ โกฏิลฺเล. กนฺถติ.

词根Kathi，意为弯曲。Kanthati（他弯曲）。

กตฺถ สิลาฆายํ. กตฺถติ, วิกตฺถติ. กตฺถนา, วิกตฺถนา. ตตฺถ กตฺถตีติ ปสํสติ. วิกตฺถตีติ วิรูปํ กตฺถติ อภูตวตฺถุทีปนโต. เอตฺถ จ ‘‘พหุมฺปิ โส วิกตฺเถยฺย, อญฺญํ ชนปทํ คโต’’ติ จ ‘‘อิเธกจฺโจ กตฺถี โหติ วิกตฺถี, โส กตฺถติ ‘อหมสฺมิ สีลสมฺปนฺโนติ วา วตฺตสมฺปนฺโนติ วา วิกตฺถตี’ติ’’ จ อาทโย ปโยคา.

词根Kattha，意为赞颂。Katthati（他赞颂），vikatthati（他吹嘘）。Katthanā（赞颂），vikatthanā（吹嘘）。其中，katthati意为赞扬。Vikatthati意为不如实地赞扬，因其显扬不实之事。于此有如下用例：“纵然他多吹嘘，去到他国亦复然”，以及“于此，某人好赞颂、好吹嘘，他赞颂或吹嘘说：‘我具足戒’或‘我具足行持’”等。

พฺยถ ทุกฺขภยจลเนสุ. พฺยถติ. ภนฺตา พฺยถิตมานสา. ตโต กุมาราพฺยถิตา, สุตฺวา ลุทฺทสฺส ภาสิตํ. อิตฺเถตํ ทฺวยํ จลญฺเจว พฺยถญฺจ.

词根Byatha，意为苦、怖、动摇。Byathati（他苦恼）。“心意迷乱而苦恼。”“尔时，诸王子闻猎人语而苦恼。”如此，此二者即是动摇与苦恼。

สุถ กุถ กถ หึสายํ. โสถติ. โกถติ. กถติ.

词根Sutha、Kutha、Katha，意为伤害。Sothati。Kothati。Kathati。

ปถ คติยํ. ปถติ. ปโถ. ปโถติ มคฺโค. โส ทุวิโธ มหาชเนน ปทสา ปฏิปชฺชิตพฺโพ ปกติมคฺโค จ ปณฺฑิเตหินิพฺพานตฺถิเกหิ ปฏิปชฺชิตพฺโพ ปฏิปทาสงฺขาโต อริยมคฺโค จาติ. ตตฺถ ปกติมคฺโค อุปฺปนฺนกิจฺจากิจฺเจหิ ชเนหิ ปถิยติ คจฺฉิยตีติ ปโถ, ปฏิปทา ปน อมตมหาปุรํ คนฺตุกาเมหิ กุลปุตฺเตหิ สทฺธาปาเถยฺยํ คเหตฺวา ปถิยติ ปฏิปชฺชิยตีติ ปโถ. อถ วา ปาเถติ การกํ ปุคฺคลํ คเมติ นิพฺพานํ สมฺปาเปตีติ วา ปโถ[Pg.74], ปฏิปทาเยว. มคฺคาภิธานํ จุราทิคเณ มคฺคธาตุกถนฏฺฐาเน กเถสฺสาม.

词根Patha，意为行进。Pathati（他行进）。Patho（路）。路即是道(maggo)。此道有二：一为大众以足履行的常道，二为智者、求涅槃者所行、名为行道(paṭipadā)的圣道。其中，常道为有各种事务者所行、所往，故为路；而行道则为欲往不死大城、携带信心资粮的良家子所行、所修，故为路。或者，它使作为者的个人前进，令其到达涅槃，故为路，即是行道。关于“道”(magga)的名称，我们将在解释词根magg之处，于curādi词组中说明。

กถ นิปฺปาเก. กถติ.

词根Katha，意为烹煮。Kathati（他烹煮）。

มถ วิโลถเน. มถติ.

词根Matha，意为搅动。Mathati（他搅动）。

โปถ ปริยายนภาเว. โปถติ. โปถโก. โปเถตีติ อยํ จุราทิคเณปิ วตฺตติ. เตน ‘‘สมนฺตา อนุปริเยยฺยุํ, นิปฺโปเถนฺตา จตุทฺทิสา’’ติ ปโยโค ทิสฺสติ.

词根Potha，意为击打。Pothati（他击打）。Pothako（击打者）。Potheti一词也用于curādi词组。因此可见“遍行于四周，击打于四方”之用例。

โคตฺถ วํเส. โคตฺถติ. โคตฺถุโล, โคตฺถุ.

词根Gottha，意为家族。Gotthati。Gotthulo（家族的），gotthu（家族）。

ปุถุ วิตฺถาเร. โปถติ. ปุถวี.

词根Puthu，意为扩展。Pothati（他扩展）。Puthavī（大地）。

ถการนฺตธาตุรูปานิ.

以th字母结尾的诸词根形式。

ทการนฺตธาตุ

以“d”为尾音的语根

ทา ทาเน. อาปุพฺโพ คหเณ. สทฺโธ ทานํ ททาติ เทติ, สีลํ อาททาติ อาเทติ. อิมานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ตทฺทีปกตฺตา. สทฺโธ อสฺสทฺธํ ทานํ ทาเปติ, สีลํ อาทเปติ, สมาทเปติ. เย ธมฺมเมวาทปยนฺติ สนฺโต. อิมานิ การิตปทานิ เหตุกตฺตุปทานีติ จ วุจฺจนฺติ ตทฺทีปกตฺตา. สทฺเธน ทานํ ทียติ, สีลํ อาทียติ, สมาทียติ, อิมานิ กมฺมปทานิ ตทฺทีปกตฺตา. อยญฺจ ทา ทาเนติ ธาตุ สาสนานุรูปสุติวเสน ทิวาทิคณํ ปตฺวา สุปนกฺริยํ วทนฺโต ‘‘ทายติ นิทฺทายติ นิทฺทา’’ติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยติ. ทานมวขณฺฑนญฺจ วทนฺโต ‘‘ทิยติ ทานํ ทาตฺต’’นฺติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยติ. สุทฺธึวทนฺโต ‘‘ทายติ เวทายติ โวทาน’’นฺติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยติ, อิมสฺมึ ปน ภูวาทิคเณ ทานํ วทนฺโต อาปุพฺพวเสน คหณญฺจ [Pg.75] วทนฺโต ‘‘ททาติ เทติ อาททาติ อาเทติ ทานํ อาทาน’’นฺติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยติ. ตถา กุจฺฉิตคมนํ วทนฺโต ‘‘ทาติ สุทฺทาติ สุทฺโท สุทฺที’’ติ สนามปทานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ ชนยตีติ อยํ วิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ยถา เจตฺถ, เอวมญฺญตฺราปิ ยถาสมฺภวํ วิเสโส อุปปริกฺขิตพฺโพ นยญฺญูหิ.

语根“dā”用于“布施”义。前缀“ā”时，用于“受持”义。有信者布施(dadāti, deti)，受持戒律(ādadāti, ādeti)。这些是单纯主动语态动词，因为它们表明了该行为。有信者使无信者布施(dāpeti)，使之受持戒律(ādapeti)，使之受持三摩地(samādapeti)。“善人只教人受持法。”这些被称为使役动词，也称作使役主动语态动词，因为它们表明了该行为。由有信者，布施被施予(dīyati)，戒律被受持(ādīyati)，三摩地被受持(samādīyati)。这些是被动语态动词，因为它们表明了该行为。此语根“dā”，在“布施”义上，随顺教法之经，归入div词群，表述“睡眠”之行为时，产生如“dāyati”(睡眠)、“niddāyati”(睡眠)、“niddā”(睡眠)等名词与单纯主动语态动词。表述“切割”时，产生如“diyati”(被切割)、“dānaṃ”(切割)、“dāttaṃ”(镰刀)等名词与单纯主动语态动词。表述“清净”时，产生如“dāyati”(被净化)、“vedāyati”(感受)、“vodānaṃ”(净化)等名词与单纯主动语态动词。然而，在此bhū词群中，表述“布施”时，以及通过前缀“ā”表述“受持”时，产生如“dadāti”(施)、“deti”(施)、“ādadāti”(受)、“ādeti”(受)、“dānaṃ”(布施)、“ādānaṃ”(受持)等名词与单纯主动语态动词。同样，表述“卑劣的行走”时，产生如“dāti”(飞翔？)、“suddāti”(？)、“suddo”(首陀罗)、“suddī”(首陀罗女)等名词与单纯主动语态动词。此中差别应当了知。如此处，其他地方亦应由善巧者随其可能审察其差别。

อิทานิสฺส นามปทานิ ตุมนฺตาทีนิ พฺรูม. ‘‘ทานํ, เทยฺยํ, ทาตพฺพํ, พฺรหฺมเทยฺยํ, ทินฺนํ, ทายโก, ทายิกา, ทกฺขิณา’’ อิจฺจาทีนิ, ‘‘ทาตุํ, ปทาตุํ, ทาตเว, ปทาตเว, ทตฺวา, ทตฺวาน, ททาตุน, ททิตฺวา, ททิตฺวาน, ททิย, ทชฺชา, ททิยาน, อาทาตุํ, อาทาย, อาทิย’’ อิจฺจาทีนิ จ โยเชตพฺพานิ.

现在我们说它的名词形式，以及不定式(tumanta)等形式。诸如：“dānaṃ”(布施)、“deyyaṃ”(应施物)、“dātabbaṃ”(应施)、“brahmadeyyaṃ”(梵施)、“dinnaṃ”(已施)、“dāyako”(施者男)、“dāyikā”(施者女)、“dakkhiṇā”(供养)等；以及诸如：“dātuṃ”(为了布施)、“padātuṃ”(为了给予)、“dātave”(为了布施)、“padātave”(为了给予)、“datvā”(布施后)、“datvāna”(布施后)、“dadātuna”(你们应布施)、“daditvā”(布施后)、“daditvāna”(布施后)、“dadiya”(布施后)、“dajjā”(应布施)、“dadiyāna”(布施后)、“ādātuṃ”(为了受持)、“ādāya”(受持后)、“ādiya”(受持后)等，应当加以应用。

ตตฺถ ทานนฺติ ทาตพฺพํ, ททนฺติ เอเตนาติ อตฺเถ น เทยฺยธมฺโม ทานเจตนา จ วุจฺจติ. กสฺมา ปน ตตฺถ ทินฺนสทฺโทเยว กถิยติ, น ทตฺตสทฺโทติ? อกถเน การณมตฺถิ. ‘‘ทานํ ทินฺน’’นฺติอาทีสุ หิ ทินฺนสทฺทฏฺฐาเน ทตฺตสทฺโท น ทิสฺสติ, ตสฺมา น กถิยติ.

其中，“dānaṃ”(布施)是应施之物；在“以此而施”的意义上，它被称为所施之物与布施之思。那么，为何此处只说“dinna”(已施)一词，而不说“datta”(所施)一词呢？不说的原因在于：在“dānaṃ dinnaṃ”(布施已施)等语中，“datta”一词未曾见于“dinna”一词的位置，是故不说。

คุณภูโต ทตฺตสทฺโท, น ทิฏฺโฐ ชินภาสิเต;

‘‘มนสา ทานํ มยา ทินฺนํ’’, อิติ ทินฺนปทํ วิย.

“datta”一词作谓语，不见于佛陀之言教；不像“dinna”一词，如在“我已由心意行布施”中。

‘‘เทวทตฺโต ยญฺญทตฺโต, ทตฺโต’’ อิติ จ อาทิโก;

ปณฺณตฺติวจเน ทิฏฺโฐ, สมาสพฺยาสโต ปน.

然而，在诸如“提婆达多”、“雅那达多”、“达多”等施设语(专名)中，通过复合与分析，则可见到“datta”一词。

ตสฺมา ‘‘เทวทตฺโต’’ติอาทีสุ ‘‘เทเวน ทินฺโน’’ติ สมาสํ กตฺวา ปณฺณตฺติวจนตฺตา ทินฺนสทฺทสฺส ทตฺตาเทโส กาตพฺโพ สาสนานุรูเปน. อุปริ หิ ‘‘ทินฺนสฺส ทตฺโต กฺวจิ ปณฺณตฺติย’’นฺติ ลกฺขณํ ปสฺสิสฺสถ. อยเมว หิ สาสเน นีติ อวิลงฺฆนียา. อิทํ ปเนตฺถ ววตฺถานํ –

因此，在“提婆达多”等词中，应作“由天神所施”(devena dinno)的复合解析，又因其为施设语，故应依教法之理，以“datta”替代“dinna”。你们将在后面看到“在某些施设语中，dinna作datta”的规则。这正是教法中不可违越的准则。此中决议如下：

สกฺกเฏ ทตฺตสทฺโทว, ทินฺนสทฺโท น ทิสฺสติ;

พฺยาสมฺหิ ทินฺนสทฺโทว, ทตฺตสทฺโท น ปาฬิยํ.

在梵语中，只见“datta”一词，不见“dinna”一词；在巴利语的非复合词中，只见“dinna”一词，不见“datta”一词。

‘‘มนสา [Pg.76] ทานํ มยา ทินฺนํ, ทานํ ทินฺโน’’ติอาทิสุ;

‘‘ธมฺมทินฺนา มหามายา’’, อิจฺจาทีสุ จ ปาฬิสุ.

在诸如“我已由心意行布施”(Manasā dānaṃ mayā dinnaṃ)、“布施已施”(dānaṃ dinno)等巴利语句中，以及在诸如“法施”(Dhammadinnā)、“摩诃摩耶”(Mahāmāyā)等巴利语复合词中。

อิติ พฺยาสสมาสานํ, วสา ทฺเวธา ปวตฺตติ;

ทินฺนสทฺโทติ ทีเปยฺย, น โส สกฺกฏภาสิเต.

是故依复合与否，“dinna”用法分两种；应当如是作阐明，此法梵语中不通。

คุณภูโต ทตฺตสทฺโท, อสมาสมฺหิ เกวโล;

น ทิสฺสติ มุนิมเต, ทินฺนสทฺโทว เกวโล.

在牟尼之教中，“datta”一词作为谓语，单独用于非复合词句的情况未曾得见；唯有“dinna”一词单独使用。

เตเนว ทินฺนสทฺทสฺส, ทตฺตาเทโส กโต มยา;

‘‘ทตฺตํ สิรปฺปทาน’’นฺติ, กวโย ปน อพฺรวุํ.

正因如此，我才立下以“datta”替代“dinna”的规则。然而，有些诗人曾说：“最上之施已施”(Dattaṃ sirappadānaṃ)。

เอทิโส ปาฬิยํ นตฺถิ, นโย ตสฺมา น โส วโร;

‘‘ทตฺโต’’ติ ภูริทตฺตสฺส, สญฺญา ปณฺณตฺติยํ คตา.

此类用法不见于巴利圣典，故非善法。“Datta”作为“广施”(Bhūridatta)之名，已成施设语。

‘‘พฺรหฺมทตฺโต พุทฺธทตฺโต, ทตฺโต’’ อิติ หิ สาสเน;

ปณฺณตฺติยํ ทตฺตสทฺโท, อสมาสสมาสิโก.

诚然，在教法中，如“梵授”(Brahmadatto)、“佛授”(Buddhadatto)、“达多”(Datto)等施设语里，“datta”一词既可单独使用，亦可用于复合词。

‘‘ปรทตฺตโภชน’’นฺติ, เอวมาทีสุ ปาฬิสุ;

สมาเส คุณภูโตยํ, ทตฺตสทฺโท ปติฏฺฐิโต.

在诸如“他人所施之食”(paradattabhojanaṃ)等巴利语中，“datta”一词作为复合词的次要成分而成立。

‘‘มนสา ทานํ มยา ทินฺนํ, ทานํ ทินฺโน’’ติอาทิสุ;

คุณภูโต ทินฺนสทฺโท, อสมาสมฺหิ ทิสฺสติ.

在诸如“我已由心意行布施”(Manasā dānaṃ mayā dinnaṃ)、“布施已施”(dānaṃ dinno)等语中，“dinna”一词作为谓语，见于非复合词句中。

‘‘ทินฺนาทายี ธมฺมทินฺนา’’, อิจฺเจวมาทีสุ ปน;

สมาเส คุณปณฺณตฺติ-ภาเวเนส ปทิสฺสติ.

然而，在诸如“受所施者”(dinnādāyī)和“法施”(Dhammadinnā)等词中，此词(dinna)在复合词里作为次要成分或施设名而出现。

โกจิ [Pg.77] ปน สทฺทสตฺถวิทู ครุ เอวํ สทฺทรจนมกาสิ –

然而，某位精通声明的导师曾作此偈颂：

‘‘ยสฺสงฺกุเรหิ ชิมุตมฺพุชโลทิเตหิ,วาเตริเตหิ ปติเตหิ สุเณหิ เตหิ.

由其云水所生、为风所动而飘落之嫩芽……

เชนนฺตจีวรมโสภถ พฺรหฺมทตฺตํ,วนฺทามิ ตํ จลทลํ วรโพธิรุกฺข’’นฺติ.

……庄严了梵授(Brahmadatta)之衣的边缘，我礼敬那叶片摇曳的殊胜菩提树。

เอตฺถ จ พฺรหฺมทตฺตนฺติ อิทํ สกฺกฏภาสาโต นยํ คเหตฺวา วุตฺตํ, น ปาฬิโต. ปาฬินยญฺหิปตฺวา ‘‘พฺรหฺมทตฺติย’’นฺติ วา ‘‘พฺรหฺมทินฺน’’นฺติ วา ‘‘เทวทตฺติย’’นฺติ วา ‘‘เทวทินฺน’’นฺติ วา รูเปน ภวิตพฺพํ. ตถา หิ ‘‘โพธิสตฺโต จ มทฺที จ สมฺโมทมานา สกฺกทตฺติเย อสฺสเม วสึสู’’ติ ปาฬินยานุรูโป อฏฺฐกถาปาโฐ ทิสฺสติ. ตสฺมา เอตฺเถวํ วทาม –

此处“brahmadattaṃ”一词，是取自梵语的用法，而非巴利语。若依巴利语规则，其形式应为“brahmadattiya”或“brahmadinna”，或“devadattiya”或“devadinna”。诚然，可见符合巴利语规则的义注(aṭṭhakathā)文句：“菩萨与玛蒂(Maddī)欢喜共住于帝释(Sakka)所施之仙人处。”因此，我们于此说：

‘‘ทตฺตสทฺทสฺส ฐานมฺหิ, ‘‘ทตฺติย’’นฺติ รโว คโต;

เทวทตฺติยปตฺโต จ, อสฺสโม สกฺกทตฺติโย’’ติ.

在“datta”之处，音变为“dattiya”；如提婆达多(Devadatta)所施之钵，及帝释(Sakka)之仙处。

อยํ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา. อตฺร ปน ปริปุณฺณาปริปุณฺณวเสน ยถารหํ ปทกฺกโม ภวติ.

此准则当善记于心。于此，词形变化乃依其完整与不完整形式而相应发生。

ททาติ, ททนฺติ. ททาสิ, ททาถ. ททามิ, ททาม. ททาตุ, ททนฺตุ. ททาหิ, ททาถ. ททามิ, ททาม, ททามเส. ทเทยฺย, ทเท, ทชฺชา. ทชฺชา สปฺปุริโส ทานํ. ทเทยฺยุํ, ทชฺชุํ. ปิตา มาตา จ เต ทชฺชุํ. ทเทยฺยาสิ, ทชฺชาสิ, ทชฺเชสิ อิจฺจปิ. ทชฺชาสิ อภยํ มม. มาตรํ เกน โทเสน, ทชฺชาสิ ทกรกฺขิโน. สีลวนฺเตสุ ทชฺเชสิ, ทานํ มทฺทิ ยถารหํ. ทเทยฺยาถ, ทชฺชาถ. ทเทยฺยามิ, ทชฺชามิ, ทเทยฺยาม, ทชฺชาม. ทเทถ, ทเทรํ. ทเทโถ, ทเทยฺยาวฺโห, ทชฺชาวฺโห. ทเทยฺยํ, ทชฺชํ. เนว ทชฺชํ มโหสธํ. ทเทยฺยามฺเห, ทชฺชามฺเห. อยมสฺมากํ ขนฺติ. ครูนํ ปน ขนฺติ อญฺญถา ภวติ. ตถา หิ –

（现在时：）`dadāti`（他施），`dadanti`（他们施）。`dadāsi`（你施），`dadātha`（你们施）。`dadāmi`（我施），`dadāma`（我等施）。（命令式：）`dadātu`（愿他施），`dadantu`（愿他们施）。`dadāhi`（你当施），`dadātha`（你们当施）。`dadāmi`（我当施），`dadāma`（我等当施），`dadāmase`（我等为自己施）。（可能式：）`dadeyya`、`dade`、`dajjā`（他应施）。例：“善人应布施。”`dadeyyuṃ`、`dajjuṃ`（他们应施）。例：“愿你的父母施予。”`dadeyyāsi`、`dajjāsi`、`dajjesi`（你应施）。例：“你应施我无畏。”“母亲，因何过失，你竟将我施予水夜叉？”“玛蒂(Maddī)，你应当如法地布施给具戒者。”`dadeyyātha`、`dajjātha`（你们应施）。`dadeyyāmi`、`dajjāmi`（我应施），`dadeyyāma`、`dajjāma`（我等应施）。（不定过去时：）`dadetha`（你们已施），`daderaṃ`（他们已施）。（双数：）`dadetho`（你们二位已施），`dadeyyāvho`、`dajjāvho`（你们二位应施）。（第一人称可能式：）`dadeyyaṃ`、`dajjaṃ`（我应施）。例：“我绝不施予摩睺娑陀(Mahosadha)。”`dadeyyāmhe`、`dajjāmhe`（我等应施）。此为我等之所许。然诸师之所许则异。如下：

ครู ‘‘ทชฺชติ ทชฺชนฺติ’’, อิติอาทินเยน ตุ;

อฏฺฐนฺนมฺปิ วิภตฺตีนํ, วเสนาหุ ปทกฺกมํ.

然而，诸师则依“`dajjati`、`dajjanti`”等方式，宣说了依于所有八种动词语尾的词形变化。

ปาฬึ อุปปริกฺขิตฺวา, ตญฺเจ ยุชฺชติ คณฺหถ;

น หิ สพฺพปฺปกาเรน, ปาฬิโย ปฏิภนฺติ โน.

当审察巴利圣典，若相应则采纳之；圣典之义我等未能尽解。

ตตฺถ [Pg.78] อสฺมากํ ขนฺติยา ‘‘ทชฺชา ทชฺช’’นฺติอาทีนิ ยฺยการสหิเตเยว สตฺตมิยา ปทรูเป สิชฺฌนฺติ. ‘‘ทชฺชา สปฺปุริโส ทาน’’นฺติ เอตฺถ หิ ‘‘ทชฺชา อิทํ ‘‘ทเทยฺยา’’ติ ปทรูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา ยฺยกาเร ปเร สรโลปํ กตฺวา ตโต ติณฺณํ พฺยญฺชนานํ สํโยคญฺจ ตีสุสญฺโญคพฺยญฺชเนสุ ทฺวินฺนํ สรูปานเมกสฺส โลปญฺจ ทฺยการสญฺโญคสฺส จ ชการทฺวยํ กตฺวา ตโต ทีฆวเสนุจฺจาริตพฺพตฺตา อนิมิตฺตํ ทีฆภาวํ กตฺวา นิปฺผชฺชติ. เอวํ สาสนสฺสานุรูโป วณฺณสนฺธิ ภวติ. ทุวิโธ หิ สนฺธิ ปทสนฺธิ วณฺณสนฺธีติ. เตสุ ยตฺถ ปทจฺเฉโท ลพฺภติ, โส ปทสนฺธิ. ยถา? ตตฺรายํ. ยตฺถ ปน น ลพฺภติ, โส วณฺณสนฺธิ. ยถา? อตฺรโช. ยถา จ สุคโต, ยถา จ ปทฺธานิ. เอวํ ทุวิเธสุ สนฺธีสุ ‘‘ทชฺชา’’ติ อยํ วณฺณสนฺธิ เอว.

于此，依我等之所许，“dajjā”等词形乃由第七组动词变化（可能式）与y音结合而成。在“善人应布施”一句中，dajjā一词是这样形成的：以dadeyyā为基础词形，在其后的y音前省略元音，然后使三个辅音连接，再于此三合辅音中，省略两个同形辅音之一，并将dy合音变为jj双音，再因其当以长音念诵，故无因致长，最终形成。如是，便成为符合教法的音变。音变有二种：词连接与音连接。其中，可见词语分界者，为词连接。例如：tatrāyaṃ。不可见分界者，为音连接。例如：atrajo。又如sugato，又如paddhāni。于此二种连接中，dajjā即是音连接。

อปโรปิ รูปนโย ภวติ ตฺวาปจฺจยนฺตวเสน –

另有一种词形构成法，是关于以tvā为后缀的形式——

‘‘อยํ โส อินฺทโก ยกฺโข, ทชฺชา ทานํ ปริตฺตกํ;

อติโรจติ อมฺเหหิ, จนฺโท ตารคเณ ยถา’’ติ

“此即因陀伽夜叉，布施虽微少，其光辉胜我等，犹如月亮胜星辰。”

ทสฺสนโต. เอตฺถ หิ ทชฺชาติ ทตฺวาติ อตฺโถ. อิทํ ปน ทตฺวาสทฺเทน สมานตฺถํ ‘‘ททิยฺย’’ อิติ ปทรูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา ยฺยกาเร ปเร สรโลปํ กตฺวา สญฺโญเคสุ สรูปโลปญฺจ ตโต ทฺยการสญฺโญคสฺส ชฺชการทฺวยํ ทีฆตฺตญฺจ กตฺวา นิปฺผชฺชติ.

此处，dajjā意为datvā（施已）。此词与datvā同义，是以dadiyya为基础词形，在其后的y音前省略元音，于辅音丛中省略同形音，然后将dy的辅音丛变为双jj音并延长元音而形成。

อถาปโรปิ รูปนโย ภวติ กมฺมนิ ยปจฺจยวเสน. ตถา หิ ‘‘เปตานํ ทกฺขิณํ ทชฺชา’’ติ จ ‘‘ทกฺขิณา ทชฺชา’’ติ จ ทฺเว ปาฐา ทิสฺสนฺติ. ตตฺถ ปจฺฉิมสฺส ทชฺชาติ ทาตพฺพาติ อตฺโถ กมฺมนิ ยปจฺจยวเสน. อิธ ปน ทาธาตุโต ยปจฺจยํ กตฺวา ธาตุสฺส ทฺวิตฺตญฺจ ปุพฺพสฺส รสฺสตฺตญฺจ ตโต ยกาเร ปเร [Pg.79] สรโลปํ สญฺโญคภาวญฺจ ชฺชการทฺวยญฺจ อิตฺถิลิงฺคตฺตา อาปจฺจยาทิญฺจ กตฺวา ‘‘ทชฺชา’’ติ นิปฺผชฺชติ. เอวํ ‘‘ทชฺชา ทเทยฺยา’’ติ จ ‘‘ทชฺชา ททิยฺย ทตฺวา’’ติ จ ‘‘ทชฺชา ทาตพฺพา’’ติ จ เอตานิ ปจฺเจกํ ปริยายวจนานิ ภวนฺติ. ‘‘ทชฺชุํ. ทชฺชาสิ, ทชฺชาถ. ทชฺชามิ, ทชฺชาม. ทชฺชาวฺโห, ทชฺช’’นฺติ เอตานิปิ ‘‘ทเทยฺยุํ ทเทยฺยาสี’’ติอาทินา ปทรูปานิ ปติฏฺฐเปตฺวา ยฺยกาเร ปเร สรโลปํ สญฺโญเคสุ สรูปโลปํ ทฺยการสมญฺโญคสฺส ชฺชการทฺวยญฺจ กตฺวา นิปฺผชฺชนฺติ. เอเตสุ ทชฺชาสีติ ยํ รูปํ ตสฺสาวยวสฺส อาการสฺส เอการํ กตฺวา อปรมฺปิ ‘‘ทชฺเชสี’’ติ รูปํ ภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย อญฺญตฺราปิ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ.

此外还有一种基于被动语态及ya后缀的构词法。例如，可见两种读法：“petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā”（应施与亡者供品）与“dakkhiṇā dajjā”（供品应被施予）。其中，后者“dajjā”意为“dātabbā”（应被给予），是基于被动语态及ya后缀的用法。此处，从词根“dā”（施）添加ya后缀，将词根重叠，缩短前一音节，然后在“ya”之前省略元音，形成辅音连缀，再将“dy”连缀变为双“jj”，并因其为阴性而添加“ā”后缀等，最终派生出“dajjā”。如此，“dajjā dadeyyā”、“dajjā dadiyya datvā”、“dajjā dātabbā”等，各自皆为同义词。“Dajjuṃ. Dajjāsi, dajjātha. Dajjāmi, dajjāma. Dajjāvho, dajja”这些词形，也是在“dadeyyuṃ dadeyyāsī”等词形的基础上，在“ya”之前省略元音，在辅音连缀中省略相似音，并将“dy”连缀变为双“jj”而派生出来的。其中，对于“dajjāsī”这一词形，应注意其构成部分的“ā”可变为“e”，从而形成另一个词形“dajjesī”。此构词法亦应酌情运用于其他相应之处。

อจินฺเตยฺยานุภาวสฺส หิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาฬินโย อจินฺเตยฺโยเยว โหติ, คมฺภีโร ทุกฺโขคาฬฺโห, น เยน เกนจิ ลกฺขเณน สาเธตพฺโพ, ยถาตนฺติ วิรจิเตเหว ลกฺขเณหิ สาเธตพฺโพ. ตถา หิ ‘‘ขตฺติยา ติตฺถิยา เจติยานี’’ติอาทีสุ ยกาเร ปเร สรโลโป ภวติ, เตน ‘‘อเถตฺเถกสตํ ขตฺยา. เอวมฺปิ ติตฺถฺยา ปุถุโส วทนฺติ. อารามรุกฺขเจตฺยานี’’ติ ปโยคา ทิสฺสนฺติ. ตถา ‘‘สากจฺฉติ ตจฺฉ’’นฺติ เอตฺถาปิ ‘‘สห กถยตี’’ติวา ‘‘สํกถยตี’’ติ วา ‘‘ตถฺย’’นฺติ จ ปทรูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา สหสทฺทสฺส หการโลปํ, สํสทฺเท จ นิคฺคหีตโลปํ กตฺวา สการคตสฺส สรสฺส ทีฆํ กตฺวา ยกาเร ปเร สรโลปํ กตฺวา ตโต ถฺยการสญฺโญคสฺส จฺฉยุคํ กตฺวา วิสภาคสญฺโญเค เอโก เอกสฺส สภาคตฺตมาปชฺชติ. เตน ‘‘สากจฺฉติ ตจฺฉ’’นฺติ รูปานิ สิชฺฌนฺติ. ตถา หิ ‘‘อญฺญมญฺญํ สากจฺฉึสุ. กาเลน ธมฺมสากจฺฉา. ภูตํ ตจฺฉํ. ยถาตถิยํ วิทิตฺวาปิ ธมฺมํ, สมฺมา โส โลเก ปริพฺพเชยฺยา’’ติ [Pg.80] สวิกปานิ ปโยคานิ ทิสฺสนฺติ. ‘‘นชฺชา’’ติอาทีสุปิ ‘‘นทิยา’’ติอาทีนิ ปทรูปานิ ปติฏฺฐเปตฺวา วณฺณสนฺธิวเสน ยกาเร ปเร โลปวิธิ ลพฺภติเยว. วิวิโธ หิ สาสนานุกูโล รูปนิปฺผาทนุปาโย, อุปริ จ เอเตสํ สาธนตฺถํ ‘‘สรโลโป ยมนราทีสู’’ติอาทีนิ ลกฺขณานิ ภวิสฺสนฺติ. ตตฺถ –

诚然，正自觉者(sammāsambuddha)具有不可思议的威力，其巴利语的构词法也是不可思议的，甚深、难以测度，不能以任何一般的规则来确立，而必须以依据其自身体系所制定的规则来确立。例如，在“khattiyā”（刹帝利）、“titthiyā”（外道）、“cetiyānī”（支提）等词中，当后接“ya”时，前面的元音会脱落，因此可见“athetthekasataṃ khatyā”（于此有一百个刹帝利）、“Evampi titthyā puthuso vadanti”（外道们也如是各别宣说）、“Ārāmarukkhacetyānī”（园林、树木与支提）等用法。同样，在“sākacchati taccha”（交谈、真实）中，也是在确立了“saha kathayati”（共同说）、“saṃkathayati”（交谈）或“tathya”（真实）的词形后，省略“saha”中的“ha”音，或省略“saṃ”中的鼻音“ṃ”，并将“sa”的元音长音化，然后在“ya”之前省略元音，再将“thya”连缀变为双“ccha”——在异类辅音连缀中，一个音会变得与另一个音同类。由此，“sākacchati”与“taccha”的词形得以成立。例如，可见“aññamaññaṃ sākacchiṃsu”（他们互相交谈）、“Kālena dhammasākacchā”（适时的法谈）、“Bhūtaṃ tacchaṃ”（是事、是实）、“Yathātathiyaṃ viditvāpi dhammaṃ, sammā so loke paribbajeyyā”（如实了知法后，他当于世间正命而行）等用法。在“najjā”（河）等词中，也是在确立了“nadiyā”等词形后，通过音变的规则，在“ya”之前元音脱落的法则便可获得。诚然，与教法相应的构词方法是多种多样的，并且为了在后文证明这些，将会有“saralopo yamanarādīsū”（在ya、ma、na、ra等之前元音脱落）等规则。于此——

‘‘ทชฺชา ทชฺชุ’’นฺติอาทีนิ, สตฺตมีนํ วเสน เม;

วุตฺตานิ โยคิราชสฺส, สาสนตฺถํ มเหสิโน.

“‘dajjā’、‘dajjuṃ’等詞形，是我為了大仙、瑜伽之王(yogirāja)的教法，依祈願式(sattamī)而說。”

อตฺริทํ วตฺตพฺพํ, กิญฺจาปิ อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘มาตรํ เตน โทเสน, ทชฺชาหํ ทกรกฺขิโน’’ติ เอตฺถ ทชฺชนฺติ ปทสฺส ‘‘ทมฺมี’’ติ วตฺตมานาวเสน วิวรณํ กตํ, ตถาปิ สตฺตมีปโยโคเยว. อาจริยา หิ ‘‘สตฺตมีปโยโค อย’’นฺติ ชานนฺตาปิ ‘‘กทาจิ อญฺเญ ปริกปฺปตฺถมฺปิ คณฺเหยฺยุ’’นฺติ อาสงฺกาย เอวํ วิวรณมกํสุ. ตถา กิญฺจาปิ เตหิ ‘‘อนาปราธกมฺมนฺตํ, น ทชฺชํ ทกรกฺขิโน’’ติ เอตฺถ น ทชฺชนฺติ ปทสฺส ‘‘นาหํ ทกรกฺขสฺส ทสฺสามี’’ติ ภวิสฺสนฺตีวเสน วิวรณํ กตํ, ตถาปิ สตฺตมีปโยโคเยว, อนาคตํ ปน ปฏิจฺจ วตฺตพฺพตฺถตฺตา เอวํ วิวรณํ กตํ. ‘‘เนว ทชฺชํ มโหสธ’’นฺติ เอตฺถ ปน ‘‘น ตฺเวว ทเทยฺย’’นฺติ สตฺตมีปโยควเสเนว วิวรณํ กตนฺติ. เอวํ ทชฺชํปทสฺส วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

於此應說：雖然諸義注師在“mātaraṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino”（我因彼過失，當施母與水羅剎）一句中，將“dajjaṃ”一詞依現在時(vattamānā)的用法解釋為“dammī”（我施），但它其實是祈願式(sattamī)的用法。諸阿闍梨(ācariyā)雖知“此為祈願式用法”，但因擔心“或許他人會作其他揣測”，故作如是解釋。同樣，他們在“anāparādhakammantaṃ, na dajjaṃ dakarakkhino”（於無過之業，我不施與水羅剎）一句中，將“na dajjaṃ”一詞依將來時(bhavissantī)的用法解釋為“nāhaṃ dakarakkhassa dassāmi”（我將不施與水羅剎），但它其實也是祈願式的用法；只因其義涉及未來，故作如是解釋。至於在“Neva dajjaṃ mahosadha”（大藥，我絕不施）一句中，則純粹依祈願式解釋為“na tveva dadeyya”（實不應施）。應如是了知“dajjaṃ”一詞的抉擇。

อิทานิ ปโรกฺขาทิวเสน ปทกฺกโม กถิยติ. ‘‘ทท, ททู. ททู’’ติ จ อิทํ ‘‘นารโท อิติ นาเมน, กสฺสโป อิติ มํ วิทู’’ติอาทีสุ วิทูสทฺเทน สมํ. ทเท, ททิตฺถ, ททํ, ททิมฺห. ททิตฺถ, ททิเร. ททิตฺโถ, ททิวฺโห.

現在，依完成時(parokkhā)等時態宣說詞形次第。“Dada, dadū”，此中的“dadū”與“nārado iti nāmena, kassapo iti maṃ vidū”（其名那羅達，人知我迦葉）等句中的“vidū”一詞相同。Dade, dadittha, dadaṃ, dadimha. Dadittha, dadire. Dadittho, dadivho.

เอตฺถ จ ททิตฺโถติ อิทํ ‘‘สญฺชคฺฆิตฺโถ มยา สห. มา กิสิตฺโถ มยา วินา. มา นํ กลเล อกฺกมิตฺโถ’’ติอาทีสุ ‘‘สญฺชคฺฆิตฺโถ’’ติอาทีหิ [Pg.81] สมํ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ ลพฺภมานวเสน สทิสตา อุปปริกฺขิตพฺพา. ททํ, ททิมฺเห. ปโรกฺขาสหิภรูปานิ.

於此，“dadittho”一詞與“sañjagghittho mayā saha”（你曾與我共笑）、“Mā kisittho mayā vinā”（無我你莫憔悴）、“Mā naṃ kalale akkamittho”（莫踏彼於泥中）等句中的“sañjagghittho”等詞相同。應依此理，於一切可得之處考察其相似性。Dadaṃ, dadimhe。此為完成時(parokkhā)中間語態(sahibharūpāni)的詞形。

อททา, อททู. อทเท, อททตฺถ. อททํ, อททมฺห. อททตฺถ, อททตฺถุํ. อททเส, อททวฺหํ. อททึ อททมฺหเส. อิติ อนการปุพฺพมฺปิ รูปํ คเหตพฺพํ ‘‘เยสํ โน น ททมฺหเส’’ติ ทสฺสนโต. หิยฺยตฺตนีสหิตรูปานิ.

Adadā, adadū. Adade, adadattha. Adadaṃ, adadamha. Adadattha, adadatthuṃ. Adadase, adadavhaṃ. Adadiṃ, adadamhase. 根據“yesaṃ no na dadamhase”（我們未曾施與他們）的用法，沒有前綴“a-”的詞形也應被採納。此為未完成過去時(hiyyattanī)的詞形。

อททิ, อททุํ, อททึสุ. อทโท, อททิตฺถ. อททึ, อททิมฺหา. อททา, อททู. อททเส, อททิวฺหํ. อททํ, อททิมฺเห. อชฺชตนีสหิตรูปานิ.

Adadi, adaduṃ, adadiṃsu. Adado, adadittha. Adadiṃ, adadimhā. Adadā, adadū. Adadase, adadivhaṃ. Adadaṃ, adadimhe. 此為不定過去時(ajjatanī)的詞形。

‘‘ททิสฺสติ, ททิสฺสนฺติ’’ อิจฺจาทิ สพฺพํ เนยฺยํ. ภวิสฺสนฺตีสหิตรูปานิ.

“Dadissati, dadissanti”（他將施，他們將施）等所有詞形皆應類推。此為將來時(bhavissantī)的詞形。

‘‘อททิสา, ททิสฺสา, อททิสฺสํสุ, ททิสฺสํสุ’’ อิจฺจาทิ จ สพฺพํ เนยฺยํ. กาลาติปตฺติสหิตรูปานิ.

“Adadisā, dadissā, adadissaṃsu, dadissaṃsu”等所有詞形皆應類推。此為條件式(kālātipatti)的詞形。

อปรานิปิ วตฺตมานาทิสหิตรูปานิ ภวนฺติ. เทติ, เทนฺติ. เทสิ, เทถ. เทมิ, ทมฺมิ, เทม, ทมฺม. เทตุ, เทนฺตุ. เทหิ, เทถ. เทมิ, ทมฺมิ, เทม, ทมฺม. อตฺตโนปทานิ อปฺปสิทฺธานิ. สตฺตมีนโย จ ปโรกฺขานโย จ อปฺปสิทฺโธ. หิยุตฺตนีนโย ปน อชฺชตนีนโย จ โกจิ โกจิ ปสิทฺโธ ปาฬิยํ อาคตตฺตา, สกฺกา จ ‘‘อทา, อทู, อโท, อท’’นฺติอาทินา โยเชตุํ. ตถา หิ นโย ทิสฺสติ. อทา ทานํ ปุรินฺทโท. วรญฺเจเม อโท สกฺก. พฺราหฺมณานํ อทํ คชํ. อทาสิเม. อทํสุ เต มโมกาสํ. อทาสึ พฺราหฺมเณ ตทาติ. ‘‘ทสฺสติ, ทสฺสนฺติ’’ อิจฺจาทิ สพฺพํ เนยฺยํ. ‘‘อทสฺสา, ทสฺสา, อทสฺสํสุ, ทสฺสํสุ, ทสฺสึสุ’’ อิจฺจาทิ จ สพฺพํ เนยฺยํ.

亦有其他與現在時(vattamānā)等相關的詞形。Deti, denti. Desi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Detu, dentu. Dehi, detha. Demi, dammi, dema, damma. 中間語態(attanopada)不常見。祈願式(sattamī)與完成時(parokkhā)亦不常見。然而，未完成過去時(hiyattanī)與不定過去時(ajjatanī)則有些是著名的，因其出現於巴利聖典中，故可以“adā, adū, ado, ada”等形式來組合。例如，可見此用法：“Adā dānaṃ purindado”（普林達多施予了布施）。“Varañceme ado sakka”（帝釋，你施予我此願）。“Brāhmaṇānaṃ adaṃ gajaṃ”（我施予婆羅門大象）。“Adāsime”（你施予我）。“Adaṃsu te mamokāsaṃ”（他們給了我機會）。“Adāsiṃ brāhmaṇe tadā”ti（那時我施予了婆羅門）。“Dassati, dassanti”等所有詞形皆應類推。“Adassā, dassā, adassaṃsu, dassaṃsu, dassiṃsu”等所有詞形亦皆應類推。

ตถา [Pg.82] อาททาติ, อาททนฺติ. อาททาสิ, อาททาถ. อาททามิ, อาททาม. กจฺจายนมเต ‘‘อาทตฺเต’’ติ อตฺตโนปทํ วุตฺตํ. เอวํ ‘‘อาททาตุ, อาทเทยฺย’’ อิจฺจาทิ สพฺพํ เนยฺยํ. อาเทตุ อาเทยฺย อิจฺจาทิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ. เอวเมว จ ‘‘ทาเปติ, อาทาเปตี’’ติอาทีนิปิ ยถารหํ โยเชตพฺพานิ.

同樣，ādadāti, ādadanti. Ādadāsi, ādadātha. Ādadāmi, ādadāma. 在迦旃延(Kaccāyana)的觀點中，“ādatte”被稱為中間語態(attanopada)。如此，“ādadātu, ādadeyya”等所有詞形皆應類推。“Ādetu, ādeyya”等應適當組合。同樣，“dāpeti, ādāpetī”等也應適當組合。

ทากุจฺฉิเต คมเน. ทาติ. สุทฺทาติ. สุทฺโท, สุทฺที. ตตฺถ สุทฺโทติ สุทฺทาตีติ สุทฺโท, ปรโปถนาทิลุทฺทาจารกมฺมุนา ทารุกมฺมาทิขุทฺทาจารกมฺมุนา จ ลหุํ ลหุํ กุจฺฉิตํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. ตถา หิ สุ อิติ สีฆตฺเถ นิปาโต, ทา อิติ ครหตฺโถ ธาตุ กุจฺฉิตคติวาจกตฺตา. สุทฺทสฺส ภริยา สุทฺที.

（詞根）Dā，用於鄙劣的行動。Dāti. Suddāti. Suddo, suddī. 此中，“suddo”即“suddāti”，其義為：因毆打他人等殘忍行為，或因木工等卑下行為，而迅速地趨於鄙劣。因為“su”是表示“迅速”的不變詞，而（此處的）詞根“dā”因表示鄙劣的行動而有“應受譴責”之義。首陀羅(Sudda)的妻子是首陀羅女(suddī)。

ทุ คติยํ. ทวติ. ทุโม. เอตฺถ จ ทวติ คจฺฉติ มูลกฺขนฺธสาขาวิฏปปตฺตปลฺลวปุปฺผผเลหิ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณาตีติ ทุโม.

（詞根）Du，用於行動。Davati. Dumo. 此中，“dumo”之所以是“dumo”，是因為它行動(davati)，即通過根、幹、枝、杈、葉、芽、花、果而達到成長、增盛、廣大的狀態。

เทโสธเน. โสธนํ ปริโยทาปนํ. ทายติ. ทายนํ. ยถา คายติ, คายนํ. ทายิตุํ, ทายิตฺวา, ธาตาวยวสฺเสการสฺส อายาเทโส. ‘‘ทาตุํ, ทตฺวา’’ อิจฺจปิ รูปานิ.

（詞根）De，用於淨化。Sodhanaṃ即pariyodāpanaṃ。Dāyati. Dāyanaṃ. 如同gāyati, gāyanaṃ。Dāyituṃ, dāyitvā，（這些詞形是）通過將詞根音節的“e”替換為“āya”而形成。亦有“dātuṃ, datvā”等詞形。

ตตฺร ทาตุนฺติ โสเธตุํ. ทตฺวาติ โสเธตฺวาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ตถา หิ ‘‘พาโล อพฺยตฺโต นปฺปฏิพโล อนุยุญฺชิยมาโน อนุโยคํ ทาตุ’’นฺติ เอตฺถ ทาตุนฺติ ปทสฺส โสเธตุนฺติ อตฺโถ. เกจิ ‘‘ทานตฺถ’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุตฺตํ. น หิ โย ปเรหิ อนุยุญฺชิยติ, โส อนุโยคํ เทติ นามาติ. ตสฺมา ‘‘อาจริยสฺส อนุโยคํ ทตฺวา พาราณสึ ปจฺจาคจฺฉี’’ติอาทีสุปิ อนุโยคํ ทตฺวาติ อนุโยคํ โสเธตฺวาติ อตฺโถเยว คเหตพฺโพ. ตถา [Pg.83] หิ ปุพฺพาจริเยหิ ‘‘อนุโยคทาปนตฺถ’’นฺติ เอตสฺมึ ปเทเส เอโสเยวตฺโถ วิภาวิโต. กถํ? อนุโยคทาปนตฺถนฺติ อนุโยคํ โสธาเปตุํ. วิมทฺทกฺขมญฺหิ สีหนาทํ นทนฺโต อตฺถโต อนุโยคํ โสเธติ นาม, อนุยุญฺชนฺโต จ นํ โสธาเปติ นามาติ. อิทมฺปิ จ เตหิ วุตฺตํ. ทาตุนฺติ โสเธตุํ. เกจิ ‘‘ทานตฺถ’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุตฺตํ. น หิ โย สีหนาทํ นทติ, โส เอว ตตฺถ อนุโยคํ เทตีติ. สมนฺตปฏฺฐานมหาปกรณ สํวณฺณนายมฺปิ ปุพฺพาจริเยหิ ‘‘ทานํ ทตฺวาติ ตํ เจตนํ ปริโยทาเปตฺวา’’ติ โสธนตฺโถ วุตฺโต. ทุลฺลภา อยํ นีติ สาธุกํ จิตฺเต ฐเปตพฺพา.

在此，“dātuṃ”即是“sodhetuṃ”。“datvā”应理解为“sodhetvā”之义。诚然，在‘愚昧无能者，在被质询时，不能给予答复’中，“dātuṃ”一词即是“sodhetuṃ”之义。有些人说其义为‘布施’，那是不恰当的。因为被他人质询者，不能说是他在‘给予’质询。因此，在‘向老师澄清了质询后，他返回了波罗奈(Bārāṇasī)’等句中，“anuyogaṃ datvā”也应理解为“anuyogaṃ sodhetvā”之义。诚然，古师们在‘为令给予质询’这一节中，也阐明了此义。如何阐明？‘为令给予质询’即是‘为令澄清质询’。因为，作能折服[他人]的狮子吼者，实际上是在澄清质询；而质询者，则是在使它被澄清。他们也曾如此说：“dātuṃ”即是“sodhetuṃ”。有些人说其义为‘布施’，那是不恰当的。因为作狮子吼者，他并非是在那里‘给予’质询。在《发趣论大疏》(Samantapaṭṭhāna-mahāpakaraṇa-saṃvaṇṇanā)中，古师们也说：‘“dānaṃ datvā”是“使那心清净后”’，说的是澄清之义。此难得之义理，当善记于心。

เท ปาลเน. ทียติ. ทานํ, อุทฺทานํ ทายิตุํ, ทายิตฺวา. ตตฺถ ทานนฺติ ทุคฺคติโต ทายติ รกฺขตีติ ทานํ, ทานเจตนา. อุทฺทานนฺติ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส วกฺขมานสฺส วา วิปฺปกิณฺณภาเวน นสฺสิตุํ อทตฺวา อุทฺธํ ทานํ รกฺขณํ อุทฺทานํ, สงฺคหวจนนฺติ อตฺโถ. อถ วา อุทฺทานนฺติ ปจฺฉุทฺทานาทิกํ อุทฺทานํ.

（词根）De，义为“守护”。其形为 dīyati。衍生词如：dānaṃ（布施）、uddānaṃ（纲要）、dāyituṃ、dāyitvā。其中，dānaṃ（布施）是“从不幸中守护、保护”，即是布施之思(dānacetanā)。uddānaṃ（纲要）是“不令已说或将说的义理因散乱而消失，向上地保护、守护”，其义为“摄颂”。或者，uddānaṃ（纲要）是指“后序纲要”等。

ขาท ภกฺขเน. ขาทติ. ขาทิกา, ขาทนํ, อญฺญมญฺญขาทิกา. ปุพฺพผลขาทิกา, ขชฺชํ, ขาทนียํ, ขนฺธา.

（词根）Khād，义为“食”。其形为 khādati。衍生词如：khādikā（食者）、khādanaṃ（食）、aññamaññakhādikā（互相吞食）、pubbaphalakhādikā（食前成果者）、khajjaṃ（硬食）、khādanīyaṃ（嚼食）、khandhā（蕴）。

ตตฺถ ขชฺชนฺติ ปูโว. ขาทนียนฺติ ปูวผลาผลาทิ. ‘‘ขาทนียํ วา โภชนียํ วา’’ติ วิสุํ โภชนียสฺส วจนโต ขาทนํ นาม ขชฺชสฺส วา ขาทนียสฺส วา ภกฺขนํ. อปิจ หึสาปิ ‘‘ขาทน’’นฺติ วุจฺจติ. ชาติชราพฺยาธิทุกฺขาทีหิ ขชฺชนฺตีติ ขนฺธา, รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณานิ. ‘‘จีวรานิ นสฺสนฺติปิ ฑยฺหนฺติปิ อุนฺทูเรหิปิ ขชฺชนฺตี’’ติ เอตฺถ วิย ขชฺชนฺติ สทฺโท กมฺมตฺโถ.

在此，“khajjaṃ”（硬食）指糕饼。“khādanīyaṃ”（嚼食）指糕饼、水果、非水果等。在‘嚼食或啖食’中，由于‘啖食’是分开说的，因此“khādanaṃ”（食）是指对硬食或嚼食的食用。再者，伤害也被称为‘食’。因为被生、老、病、苦等所‘食’，故为蕴(khandhā)，即色、受、想、行、识。如在‘衣会被毁坏、会被烧毁、会被鼠“食”’中，‘被食’一词是作业（被动）义。

พท [Pg.84] เถริเย. ถิรภาโว เถริยํ, ยถา ทกฺขิยํ. พทติ. พทรี, พทรํ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

（词根）Bada，义为“坚定”。“坚定”(theriyaṃ)即是稳固的状态，如同“熟练”(dakkhiyaṃ)。其形为 badati。衍生词如：badarī（枣树）、badaraṃ（枣子）。于此有说：

กกฺกนฺธุ พทรี โกลี, โกลํ กุลวมิจฺจปิ;

เตนิลํ พทรญฺจาติ, นามํ รุกฺขสฺส โกลิยาติ.

“Kakkandhu、badarī、kolī，kolaṃ以及kulavam；Tenilaṃ与badaraṃ，是枣树之名。”

ขท ธิติหึสาสุ จ. เถริยาเปกฺขาย จกาโร. ขทติ. ขทิโร.

（词根）Khad，义为“坚定”与“伤害”。“与”(ca)字是相对于“坚定”而言。其形为 khadati。衍生词如：khadiro（儿茶树）。

คท วิยตฺติยํ วาจายํ. คทติ. อาคทนํ, ตโถ อาคโท เอตสฺสาติ ตถาคโต. สุฏฺฐุ คทตีติ สุคโท.

（词根）Gad，义为“明晰语”。其形为 gadati（他说）。衍生词如：āgadanaṃ（说明）。“他有如实的说明”，故为“如来”(Tathāgata)。“善说”，故为“善逝”(Sugata)。

รท วิเลขเน. รทติ. รทโน, รโท, ทาฐารโท. อตฺร รทโนติ ทนฺโต.

（词根）Rad，义为“刮，掘”。其形为 radati（他刮）。衍生词如：radano（牙）、rado（牙）、dāṭhārado（獠牙）。在此，radano 即是牙齿。

นท อพฺยตฺตสทฺเท. สีโห นทติ, ปณทติ. นาโท, นที. ปพฺพเตสุ วนาทีสุ นทตีติ นที. นท อิ อิติ ธาตุทฺวยวเสน ปน ‘‘นทนฺตี คจฺฉตีติ นที’’ติปิ นิพฺพจนํ วทนฺติ.

（词根）Nad，义为“非明晰声”。狮子吼叫(nadati)，大声吼叫(paṇadati)。衍生词如：nādo（吼声）、nadī（河）。因为它在山中、林中等处发出声响，故为“河”(nadī)。但也有人根据 nad（发声）和 i（去）这两个语根，说出“发着声响流去，故为‘河’”这样的语源解释。

เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ยา ปเนสา ‘‘นท อพฺยตฺตสทฺเท’ติ ธาตุ ตุมฺเหหิ วุตฺตา, สา กึนิจฺจมพฺยตฺตสทฺเทเยว วตฺตติ, อุทาหุ กตฺถจิ วิยตฺติยมฺปิ วาจายํ วตฺตตี’’ติ? นิจฺจมพฺยตฺตสทฺเทเยว วตฺตตีติ. ยชฺเชวํ ‘‘สีโห นทตี’’ติอาทีสุ ติรจฺฉานคตาทิสทฺทภาเวน อวิภาวิตตฺถตาย นทสทฺโท อพฺยตฺตสทฺโท โหตุ, ‘‘สีโห วิย อยํ ปุริโส นทตี’’ติอาทีสุ ปน มนุสฺสภาสาปิ อพฺยตฺตสทฺโท สิยาติ? ตนฺน วิยตฺตาปิ สมานา มนุสฺสภาสา สีโห วิยาติ เอวํ สมุเปกฺขาวเสน สีหปทตฺถสฺสาเปกฺขนโต นทสทฺเทน นิทฺทิสิยติ[Pg.85], น ปุริสาเปกฺขนวเสน. ยถา หิ วลาหกูปมาวเสน กถิตํ, ‘‘กถญฺจ ปุคฺคโล คชฺชิตา จ วสฺสิตา จ โหตี’’ติ ปาฬิยํ คชฺชนํ วสฺสนญฺจ ปุคฺคเล อลพฺภมานมฺปิ วลาหกสฺส คชฺชนวสฺสนสทิสตาย ภาสนกรณกฺริยายูปลพฺภนโต วตฺตพฺพเมว โหติ, เอวเมว นิพฺภยภาเวน สีหนาทสทิสิยา วาจาย นิจฺฉรณโต สีโห วิย นทตีติ อวิภาวิตตฺถวนฺเตน นทสทฺเทน มนุสฺสภาสาปิ นิทฺทิสิตพฺพา โหติ.

于此，有些人或许会说：“你们所说的语根‘nad，义为非明晰声’，它是否总是用于非明晰声，或者有时也用于明晰语？”[答：]它总是用于非明晰声。若如此，在“狮子吼叫”等句中，由于其义未被辨明为畜生等的声音，‘nadasadda’（吼声）可以是“非明晰声”；但在“此人如狮子般吼叫”等句中，人的语言是否也成了“非明晰声”呢？并非如此。人的语言虽是明晰的，但在说“如狮子般”时，是以比喻的方式，着眼于“狮子”一词的含义，才用‘nada’（吼叫）来指称，并非着眼于“人”。正如以云为喻所说，在“个人(puggala)如何能打雷又能下雨？”的圣典中，虽然在个人身上找不到打雷和下雨，但由于其说话和行动类似于云的打雷和下雨，故可如此说。同理，由于以无畏发出如狮子吼般的声音，人的语言也可用具有非明晰义的‘nada’一词来指称。

เอตฺถ จ อมฺพผลูปมาทโยปิ อาหริตฺวา ทสฺเสตพฺพา. น หิ ปกฺกามกตาทีนิ ปุคฺคเลสุ วิชฺชนฺติ, อถ โข อมฺพผลาทีสุ เอว วิชฺชนฺติ, เอวํ สนฺเตปิ ภควตา อญฺเญนากาเรน สทิสตฺตํ วิภาเวตุํ อมฺพผลูปมาทโย วุตฺตา, เอวเมว นทสทฺโท อพฺยตฺตสทฺทภาเวน ติรจฺฉานคตสทฺทาทีสุ เอว วตฺตพฺโพปิ อตฺถนฺตรวิภาวนตฺถํ ‘‘สีโห วิย นทตี’’ติอาทีสุ มนุสฺสภาสายมฺปิ รูฬฺหิยา วุตฺโต, น สภาวโต. ตถา หิ สภาวโต นทสทฺเทนปิ วสฺสิตสทฺทาทีหิปิ มนุสฺสภาสา นิทฺทิสิตพฺพา น โหตีติ. ยทิ เอวํ –

在此也应引用芒果等譬喻来说明。因为成熟、未成熟等[特性]不存在于个人(puggala)身上，而只存在于芒果等之中。虽然如此，世尊(Bhagavā)为了以另一种方式阐明相似性，而说了芒果等譬喻。同理，“nada”一词，虽然因其为非明晰声而只应指畜生等的声音，但为了阐明其他意义，在‘如狮子般吼叫’等句中，也依惯例用于人的语言，并非依其自性。诚然，依自性而言，人的语言不应用“nada”（吼叫）、“vassita”（鸣叫）等词来指称。若如此——

‘‘สุวิชานํ สิงฺคาลานํ, สกุณานญฺจ วสฺสิตํ;

มนุสฺสวสฺสิตํ ราช, ทุพฺพิชานตรํ ตโต’’ติ

“豺狼之鸣叫，以及鸟之鸣，易于了知；王啊，人之鸣叫，比那更难了知。”

เอตฺถ กสฺมา วสฺสิตสทฺเทน มนุสฺสภาสา นิทฺทิสิยตีติ? สจฺจํ มนุสฺสภาสาปิ วสฺสิตสทฺเทน นิทฺทิฏฺฐา ทิสฺสติ, เอวํ สนฺเตปิ สา ‘‘สุวิชานํ สิงฺคาลานํ, สกุณานญฺจ วสฺสิต’’นฺติ วสฺสิตสทฺทวเสน ปโยคสฺส วจนโต ตทนุรูปํ นิทฺทิสิตุํ อรหตีติ มนฺตฺวา วสฺสิตสทฺทสทิสี นิทฺทิฏฺฐา. น หิ ‘‘มนุสฺโส วสฺสตี’’ติอาทินา วิสุํ ปโยคา ทิสฺสนฺติ, ‘‘สกุโณ วสฺสติ, กูชตี’’ติอาทินา ปน ปโยคา ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ‘‘สงฺคามํ โอตริตฺวาน, สีหนาทํ นทิ กุโส’’ติอาทีสุ วิย ยถารหํ [Pg.86] อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอวํ นทธาตุ สภาวโต อพฺยตฺตสทฺเทเยว โหติ, น วิยตฺติยํ วาจายนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

在此，为何用“鸣叫”一词指称人的语言？诚然，人的语言也可见被“鸣叫”一词所指称。虽然如此，但考虑到“豺狼之鸣叫，以及鸟之鸣，易于了知”的用法，认为它适合于相应地指称，故而指称为与“鸣叫”相似。因为并没有“人鸣叫”等单独的用法，但可见“鸟鸣叫、啼叫”等用法。因此，应如“进入战场后，拘舍作狮子吼”等句一样，随宜取其义。如是，当知语根 nad 依自性只用于非明晰声，不用于明晰语。

อทฺท คติยํ ยาจเน จ. อทฺทติ.

语根 Add，义为“去”与“乞求”。其形为 addati。

นทฺท คทฺท สทฺเท. นทฺทติ. คทฺทติ.

语根 Nadd、Gadd，义为“声”。其形为 naddati，gaddati。

ตทฺท หึสายํ. ตทฺทติ.

语根 Tadd，义为“伤害”。其形为 taddati。

กทฺท กุจฺฉิเต สทฺเท. กทฺทติ. กทฺทโม.

语根 Kadd，义为“可鄙声”。其形为 kaddati。衍生词如：kaddamo (泥)。

ขทฺท ทํสเน. ทํสนมิห ทนฺตสุกตกตฺติกา กฺริยา อภิธียเต. สภาวตฺตา ธาตุยา สาธนปฺปโยคสมวายี. ขทฺทติ.

语根 Khadd，义为“咬”。在此，“咬”是指牙齿所作的切割行为。此语根因其自性而与工具和作用相结合。其形为 khaddati。

อทิ พนฺธเน. อนฺทติ. อนฺทุ. อนฺทุสทฺโทปเนตฺถ อิตฺถิลิงฺโค คเหตพฺโพ ปาฬิยํ อิตฺถิลิงฺคปฺปโยคทสฺสนโต ‘‘เสยฺยถาปิ วาเสฏฺฐ อยํ อจิรวตี นที ปูรา อุทกสฺส สมติตฺติกา กากเปยฺยา, อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ปารตฺถิโก ปารคเวสี ปารคามี ปารํ ตริตุกาโม, โส โอริมตีเร ทฬฺหาย อนฺทุยา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหพนฺธนพนฺโธ’’ติ. ตตฺร อนฺทูติ ยํ กิญฺจิ พนฺธนํ วา. ‘‘ยถา อนฺทุฆเร ปุริโส’’ติ หิ วุตฺตํ. พนฺธนวิเสโส วา, ‘‘อนฺทุพนฺธนาทีนิ ฉินฺทิตฺวา ปลายึสู’’ติ หิ วุตฺตํ. อปิจ อนฺทนฏฺเฐน พนฺธนฏฺเฐน อนฺทุ วิยาติปิ อนฺทุ, ปญฺจ กามคุณา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘อิเม โข วาเสฏฺฐ ปญฺจ กามคุณา อริยสฺส วินเย อนฺทูติปิ พนฺธนนฺติปิ วุจฺจนฺตี’’ติ. นิคฺคหีตาคมวเสนายํ ธาตุ วุตฺตา. กตฺถจิ ปน วิคตนิคฺคหีตาคโมปิ โหติ, ตํ ยถา? ‘‘อวิชฺชา ภิกฺขเว ปุพฺพงฺคมา อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา อนฺวเทว อหิริก’’นฺติ ปาฬิ. เอตฺถ อนุอนฺทติ อนุพนฺธตีติ อนฺวทิ. อนฺวทิ เอว อนฺวเทวาติ กิตวิคฺคโห สนฺธิวิคฺคโห จ [Pg.87] เวทิตพฺโพ. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺวเทวาติ อนุพนฺธมานเมวา’’ติ วุตฺตํ, ตํ อวิชฺชมหิริกํ อนุพนฺธมานเมว โหตีติ อตฺโถ.

语根 Ad，义为“束缚”。其形为 andati。衍生词如：andu (枷锁)。在此，andu 一词应取阴性，因为在圣典中可见其阴性用法：“婆悉吒(Vāseṭṭha)，譬如这条阿致罗筏底河，水满及岸，乌鸦可饮。此时，有想去对岸、寻求对岸、要到对岸、欲渡对岸之人，他在此岸被坚固的枷锁反绑双手，作强力束缚。”在此，andu (枷锁)是任何一种束缚。诚然，经中说：“如人在枷锁房中。”它也是一种特定的束缚。诚然，经中说：“切断枷锁等束缚后逃走了。”再者，因其有束缚之义，如枷锁一般，五种欲乐也称为 andu。世尊曾说：“婆悉吒(Vāseṭṭha)，此五种欲乐在圣律中被称为‘枷锁’，亦被称为‘束缚’。”此语根是就其带有鼻音而说。但在某些地方，它也出现为不带鼻音的形式，例如：“诸比丘，无明是生起诸不善法的先导，无惭愧紧随其后(anvadeva)。”在此，‘anuandati’(随之束缚)即是‘anubandhati’(跟随)，由此得‘anvadi’。当知‘anvadi’即是‘anvadeva’，这是其词法分解与连音分解。诚然，在义注中说：“anvadeva 即是‘紧随其后’”，其义为：无惭愧紧随着无明。

อิทิ ปรมิสฺสริเย อินฺทติ. อินฺทนํ, อินฺโท.

语根 Id，义为“至上主权”。其形为 indati。衍生词如：indanaṃ (燃料)、indo (主宰者，因陀罗)。

เอตฺถ อินฺโทติ อธิปติภูโต โย โกจิ. โส หิ อินฺทติ ปเรสุ อิสฺสริยํ ปาปุณาตีติ อินฺโทติ วุจฺจติ. อปิจ อินฺโทติ สกฺโก. สกฺกสฺส หิ อเนกานิ นามานิ –

在此，indo (主宰者)是任何成为主导者的人。因为他行使主权(indati)，于他人中获得主导地位，故被称为 indo。再者，indo 是指帝释。诚然，帝释有许多名字：

สกฺโก ปุรินฺทโท อินฺโท, วตฺรภู ปากสาสโน;

สหสฺสเนตฺโต มฆวา, เทวราชา สุชมฺปติ.

“帝释、布施城者、因陀罗，伏魔者、惩治婆伽者；千眼者、摩伽婆，天王、须阇之夫。”

สหสฺสกฺโข ทสสต-โลจโน วชิราวุโธ;

หูตปติ มหินฺโท จ, โกสิโย เทวกุญฺชโร.

千眼者、千目尊、手持金刚杵；火供主、摩哂陀，拘尸族、天中象王。

สุราธิโป สุรนาโถ, วาสโว ติทิวาธิภู;

ชมฺพาริ เจว วชิร-หตฺโถ อสุรสาสโน;

คนฺธราชา เทวินฺโท, สุรินฺโท อสุราภิภูติ.

诸天之主、诸天之庇护者、婆薮、三十三天之主；降伏妖魔者、手持金刚杵者、惩治阿修罗者；犍达婆之王、诸天之帝、诸天之主、征服阿修罗者。

เอวํ อเนกานิ นามานิ. เอโกปิ หิ อตฺโถ อเนกสทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตตาย อเนกนาโม. เตนาห ภควา –

如此有众多名称。即使是一个意义，由于是众多语词生起的因缘，所以有多种名称。因此，世尊说——

สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน มโฆ นาม มาณโว อโหสิ, ตสฺมา ‘‘มฆวา’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน ปุเร ทานํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน สกฺกจฺจํ ทานํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘สกฺโก’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน อาวาสํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘วาสโว’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท สหสฺสํ อตฺถานํ มุหุตฺเตน [Pg.88] จินฺเตติ, ตสฺมา ‘‘สหสฺสกฺโข’’ติ วุจฺจติ. สกฺกสฺส มหาลิ เทวานมินฺทสฺส สุชา นาม อสุรกญฺญา ปชาปติ, ตสฺมา ‘‘สุชมฺปตี’’ติ วุจฺจติ. สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท เทวานํ ตาวตึสานํ อิสฺสริยาธิปจฺจํ รชฺชํ กาเรติ, ตสฺมา ‘‘เทวานมินฺโท’’ติ วุจฺจตีติ.

摩诃离！天帝释从前为人时，是一位名叫摩伽(Magha)的年轻人，因此被称为“摩伽婆”(Maghavā)。摩诃离！天帝释从前为人时，在城市里布施，因此被称为“布施城者”(Purindada)。摩诃离！天帝释从前为人时，恭敬地布施，因此被称为“帝释”(Sakka)。摩诃离！天帝释从前为人时，施舍住所，因此被称为“婆薮”(Vāsava)。摩诃离！天帝释在一瞬间能思虑千种事情，因此被称为“千眼”(Sahassakkha)。摩诃离！天帝释的妻子是一位名叫须阇(Sujā)的阿修罗女，因此被称为“须阇之夫”(Sujampati)。摩诃离！天帝释对三十三天的诸天行使主权与统治权，因此被称为“诸天之主”(Devānaminda)。

เอวเมกสฺสาปิ อตฺถสฺส อเนกานิ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตานิ ทิสฺสนฺติ.

如此，即使是一个意义，也可以见到有多种令语词生起的因缘。

ตถา หิ เยน ปวตฺตินิมิตฺเตน ตาวตึสาธิปติมฺหิ อินฺทสทฺโท ปวตฺโต, น เตน ตตฺถ สกฺกาทิสทฺทา ปวตฺตา, อถ โข อญฺเญน. ตถา เยน สมฺมาทิฏฺฐิยํ ปญฺญาสทฺโท ปวตฺโต, น เตน ตตฺถ วิชฺชาทิสทฺทา. เยน สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปุพฺพงฺคมภาเวน อุปฺปนฺนธมฺมสฺมึ จิตฺตสทฺโท ปวตฺโต, น เตน ตตฺถ วิญฺญาณาทิสทฺทา. น หิ วินา เกนจิ ปวตฺตินิมิตฺเตน สทฺโท ปวตฺตตีติ. เอโกปิ อตฺโถ สมฺมุตฺยตฺโถ จ ปรมตฺโถ จ อเนกสทฺทปฺปวฺตฺตินิมิตฺตตาย อเนกนาโมติ ทฏฺฐพฺพํ.

例如，在三十三天之主那里，凭借引发“因陀”(Inda)一词使用的因由，并非也引发“帝释”(Sakka)等词的使用，而是凭借其他的因由。同样，凭借在正见中引发“慧”(paññā)这个词使用的因由，并非也引发“明”(vijjā)等词的使用。凭借在与相应法以先导之态生起的法中引发“心”(citta)这个词使用的因由，并非也引发“识”(viññāṇa)等词的使用。因为没有任何词是会无缘无故被使用的。应当这样理解：一个意义，无论是世俗义还是胜义，由于有多种引发语词的因由，也会有多种名称。

เอตฺถ สิยา ‘‘นามานีติ วทถ, กึ นามํ นามา’’ติ. วุจฺจเต – อีทิเส ฐาเน อตฺเถสุ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตํ ‘‘นาม’’นฺติ คหิตํ, ยํ ‘‘ลิงฺค’’นฺติปิ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘นาม’’นฺติ จ ‘‘ลิงฺค’’นฺติ จ สทฺโทปิ วุจฺจติ, ‘‘อญฺญํ โสภนํ นามํ ปริเยสิสฺสามิ. ลิงฺคญฺจ นิปฺปชฺชเต’’ติอาทีสุ วิย. อสภาวธมฺมภูตํ นามปญฺญตฺติสงฺขาตํ อตฺเถสุ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตมฺปิ วุจฺจติ ‘‘นามโคตฺตํ น ชีรติ. สตลิงฺโค’’ติอาทีสุ วิย. อิติ นามสทฺเทนปิ ลิงฺคสทฺเทนปิ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตสฺส กถนํ ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตญฺจ นาม โลกสงฺเกตสิทฺโธ ตํตํวจนตฺถนิยโต สามญฺญาการวิเสโสติ คเหตพฺพํ. โส เอวํภูโตเยว สามญฺญาการวิเสโส นาม ปญฺญตฺตีติ ปุพฺพาจริยา วทนฺติ[Pg.89]. โส หิ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ สทฺทํ นาเมติ ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส นามสญฺญํ กโรตีติ นามํ, ปกาเรหิ ญาปนโต ปญฺญตฺติ จ. สวิญฺญตฺติวิการสฺส ปน สทฺทสฺส สมฺมุติปรมตฺถสจฺจานํ ปกาเรหิ ญาปนโต ปญฺญตฺติภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. สทฺทสฺเสว หิ เอกนฺเตน ปญฺญตฺติภาโว อิจฺฉิตพฺโพ ‘‘นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปริตฺตารมฺมณา’’ติ จ ‘‘นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา’’ติ จ ‘‘นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา พหิทฺธารมฺมณา’’ติ จ ปาฬิทสฺสนโต. อิธ ปน สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตาธิการตฺตา นามวเสน อตฺโถ ปกาสิโต. เอวํ อเนกวิธสฺส สามญฺญาการวิเสโสติ ปุพฺพาจริเยหิ คหิตสฺส นามปญฺญตฺติสงฺขาตสฺส สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตสฺส วเสน เอโกปิ เญยฺยตฺโถ อเนกลิงฺโคติ คเหตพฺโพ. เตนาห อายสฺมา สุเหมนฺโต ปภินฺนปฏิสมฺภิโท –

于此，或问：“汝言‘名’，何为名？”答曰：于此场合，于诸义中语词转起之因，被称为“名”，亦被称为“相”(liṅga)。诚然，“名”与“相”亦可指语词，如于“我将寻求另一善名，相亦随之生”等句中。被称为“名概念”(nāmapaññatti)、非为自性法、于诸义中语词转起之因，亦被称为“名”，如于“名与姓不朽，具百相”等句中。是故当知，“名”字与“相”字，皆为说明语词转起之因。而语词转起之因，当知为一种特殊的共相，由世间约定而成，为各别语词之义所限定。古师言，正是此种特殊的共相，即是“概念”(paññatti)。其于此一或彼一义中导向(nāmeti)语词，为此一或彼一义造作名想，故为“名”；又以种种方式令人了知，故为“概念”。至于有表义变化之语词，其以种种方式令人了知世俗谛与胜义谛，其为“概念”自不待言。语词本身，实应全视为“概念”，如圣典所示：“词无碍解(niruttipaṭisambhidā)以有限为所缘”、“词无碍解以现在为所缘”、“词无碍解以外部为所缘”。然于此处，因主述语词转起之因，故以“名”来阐明其义。如是，依古师所取、被称为“名概念”、具有多种形式的特殊共相，即语词转起之因，当知纵是一所知境，亦可有多种“相”。是故，已达无碍解之具寿(āyasmā)苏赫曼陀(Suhemanto)曰——

‘‘สตลิงฺคสฺส อตฺถสฺส, สตลกฺขณธาริโน;

เอกงฺคทสฺสี ทุมฺเมโธ, สตทสฺสีว ปณฺฑิโต’’ติ.

具百相之义，持百种特征；愚者见一端，智者见百态。

เอวํ สพฺพาภิธาเนสุปิ อิมินา นเยน ยถารหํ อตฺโถ วิภาเวตพฺโพ นยญฺญูหิ.

如是，于一切名，知理者当以此理则，恰如其分地辨明其义。

วิทิ อวยเว. วินฺทติ. ยทิ อภิธานมตฺถิ, ‘‘วินฺโท’’ติ ทิสฺสติ. ยถา กณฺฑติ. กณฺโฑ.

词根vid用于“部分”(avayava)义。其动词为vindati。若有名词，则可见为vindo。犹如kaṇḍati，其名词为kaṇḍo。

ขิทิ อวยเวติ จนฺทวิทุโน วทนฺติ. เตสํ มเต ‘‘ขินฺทตี’’ติ รูปํ.

月亮派(Canda)学者言，词根khid用于“分解”(avayava)义。依其之见，其动词形式为khindati。

นิทิ กุจฺฉายํ. กุจฺฉาสทฺโท ครหตฺโถ. นินฺทติ. นินฺทา.

词根nid用于“责备”(kucchā)义。Kucchā一词意为“谴责”(garahā)。其动词为nindati，名词为nindā。

โปราณเมตํ อตุล, เนตํ อชฺชตนามิว;

นินฺทนฺติ ตุณฺหิมาสีนํ, นินฺทนฺติ พหุภาณินํ;

มิตภาณิมฺปิ นินฺทนฺติ, นตฺถิ โลเก อนินฺทิโต.

阿图拉(Atula)，此乃古之道，非独今日然。人责默然者，亦责多语者，亦责寡言者，世无不被责。

อวณฺโณ [Pg.90] อคุโณ นินฺทา, ครหา อยโสปิ จ;

อสิโลโก อกิตฺติ จ, อสิลาฆา จ อตฺถุติ.

恶评、劣德与责备，谴责、恶名亦复然；坏誉、非议与不赞，以及无有赞美言。

นนฺท สมิทฺธิยํ. อกมฺมิกา ธาตุ. นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา. นนฺทาย นุน มรเณน. นนฺทสิ สิริวาหน. นนฺทนํ วนํ. อภิสทฺทโยเค ปนายํ สกมฺมโกปิ. อภินนฺทนฺติ อาคตํ นาภินนฺทนฺติ มรณํ.

词根nand用于“繁荣”(samiddhi)义。此为不及物动词词根。例如：有子者因子而欢喜。难陀(Nandā)或因死而喜。光辉车乘者(sirivāhana)，汝欢喜。欢喜林(Nandanaṃ vanaṃ)。然与前缀abhi连用时，此词根亦可为及物动词。例如：彼等欢迎到来，不欢迎死亡。

สิรีว รูปินึ ทิสฺวา, นนฺทิตํ อาสิ ตํ กุลํ;

เตน นนฺทาติ เม นามํ, สุนฺทรํ ปวรํ อหุ.

见彼美如吉祥天女(Sirī)，其家族欢喜；因此我名“难陀”(Nandā)，美好而殊胜。

รมฺมํ เวฬุวนํ เยน, น ทิฏฺฐํ สุคตาลยํ;

น เตน นนฺทนํ ทิฏฺฐํ, อิติ มญฺเญ มเหสยํ.

若人未曾见，悦意竹林(Veḷuvana)，善逝之住处；大仙我思忖，彼实未曾见，天界欢喜园(Nandana)。

เยน เวฬุวนํ ทิฏฺฐํ, นรนนฺทนนนฺทนํ;

สุทิฏฺฐํ นนฺทนํ เตน, อมรินฺทสุนนฺทนํ.

若人已见竹林(Veḷuvana)，令世人欢喜之乐园；彼已善见欢喜园(Nandana)，天帝之善喜园(Sunandana)。

จทิ หิลาทเน ทิตฺติยญฺจ. หิลาทนํ สุขนํ. ทิตฺติ โสภา. จนฺทติ. จนฺทโน, จนฺโท.

词根cad用于“使喜悦”(hilādana)与“发光”(ditti)义。Hilādana意为“使快乐”。Ditti意为“光辉”。其动词为candati。其名词派生词有candano（旃檀）与cando（月亮）。

เอตฺถ จ จนฺทนสฺสปิ อเนกานิ นามานิ – จนฺทนํ, คนฺธสาโร, มลยโช, สุวณฺณจนฺทนํ, หริจนฺทนํ, รตฺตจนฺทนํ, โคสีตจนฺทนํ. จนฺทยติ หิลาทยติ สีตคุณสมงฺคิตาย สตฺตานํ ปลิฬาหํ วูปสเมนฺตํ สุขํ อุปฺปาเทตีติ จนฺทนํ. จนฺโทติ โสโม, โสปิ จนฺทยติ หิลาทยติ สีตคุณสมฺปตฺติยา อตฺตโน ปภาย สตฺตานํ ปริฬาหํ วูปสเมนฺโต สุขํ อุปฺปาเทตีติ จนฺโทติ วุจฺจติ. อถ วา จนฺทติ ทิพฺพติ สิริยา วิโรจตีติ จนฺโท. อาคมฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘ฉนฺทํ ชเนตีติ จนฺโท’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสาปิ อเนกานิ นามานิ –

于此，旃檀亦有数名——旃檀(candana)、香髓(gandhasāra)、马拉雅生(malayaja)、黄金旃檀(suvaṇṇacandana)、青旃檀(haricandana)、赤旃檀(rattacandana)、牛头旃檀(gosītacandana)。因其具清凉之性，能使有情欣悦，平息其热恼，生起安乐，故名“旃檀”。月亮(cando)即苏摩(soma)，其亦因具足清凉之性，以自身光芒平息有情热恼，生起安乐，故名“月亮”。或曰：因其照耀、闪亮、以光辉而发光，故名“月亮”。然于圣典义注(Āgamaṭṭhakathā)中则言：“因其能生起欲求(chanda)”，故名“月亮”。其亦有数名——

จนฺโท [Pg.91] นกฺขตฺตราชา จ, อินฺทุ โสโม นิสากโร;

จนฺทิมา มา นิสานาโถ, โอสธี โส นิสาปติ.

月、星宿王，月、苏摩、造夜者；月神、月、夜之主，药草主、夜之主。

อุฬุราชา สสงฺโก จ, หิมรํสิ สสีปิ จ;

ทฺวิชราชา สสธโร, ตาราปติ หิมํสุ จ.

星辰王、怀兔者，冷光者、亦持兔；双生王、持兔者，众星主、冷光者。

กุมุทพนฺธโว เจว, มิคงฺโก จ กลานิธิ;

สุธํ สุธิ ธูปิ ยูป-รสฺมิ เจว ขมากโร;

นกฺขตฺเตโส จ รชนี-กโร สุพฺภํสุ เอว จ.

睡莲之友、鹿印者、技艺之库；甘露、贤者、香熏者、柱光者、虚空之源；群星之主、造夜者、以及白光者。

ตทิ เจตายํ. ตนฺทติ. ตนฺที.

词根tad用于“疲倦”义。其动词为tandati，名词为tandī。

กทิ กลทิ อวฺหาเน โรทเน จ. กนฺทติ, ปกฺกนฺทติ. ปกฺกนฺทุํ, กนฺทนฺโต, กลนฺทโก.

词根kad与kalad用于“呼唤”(avhāna)与“哭泣”(rodana)义。其动词为kandati、pakkandati。派生词有pakkanduṃ、kandanto、kalandako。

กลิทิ ปริเทวเน. กลินฺทติ.

词根kalid用于“悲叹”(paridevana)义。其动词为kalindati。

โขท ปฏิฆาเต. โขทติ.

词根khod用于“撞击”(paṭighāta)义。其动词为khodati。

ขนฺท คติโสสเนสุ. ขนฺทติ. ขนฺโท. ขนฺโท นาม เอโก เทโว, โย ‘‘กุมาโร สตฺติธโร’’ติ จ วุจฺจติ.

词根khand用于“行进”(gati)与“干涸”(sosana)义。其动词为khandati。名词为khando。又，有一位名叫塞建陀(Khanda)的天神，亦被称为“持矛童子”(kumāro sattidharo)。

ขุทิ อาปวเน. ขุนฺทติ.

词根khud用于“播种”(āpavana)义。其动词为khundati。

สิทิ สีติเย. สีติยํ สีติภาโว. สินฺทติ. โสสินฺโท, โสตตฺโต.

词根sid用于“寒冷”(sītiya)义。Sītiyaṃ意为“寒冷的状态”(sītibhāvo)。其动词为sindati。派生词有sosindo、sotatto。

วนฺท อภิวาทนถุตีสุ. วนฺทติ, อภิวนฺทติ. อภิวนฺทนา, วนฺทนํ, วนฺทโก.

词根vand用于“礼敬”(abhivādana)与“赞颂”(thuti)义。其动词为vandati、abhivandati。其名词派生词有abhivandanā、vandanaṃ、vandako。

เอตฺถ ปน วนฺทตีติ ปทสฺส นมสฺสติ โถเมติ วาติ อตฺโถ. ตถา หิ สุตฺตนฺตฏีกากาโร ‘‘วนฺเทติ วนฺทามิ โถเมมิ วา’’ติ อาห.

于此，vandati一词，其义为“礼拜”(namassati)或“赞颂”(thometi)。诚如经疏(suttantaṭīkā)作者所言：“vandeti意为‘我礼敬’(vandāmi)或‘我赞颂’(thomemi)”。

ภทิ กลฺลาเณ โสขิเย จ. กลฺลาณํ กลฺยาณํ, โสขิยํ สุขิโน ภาโว, สุขมิจฺเจวตฺโถ. ภนฺทติ. ภนฺทโก, ภทฺโท, ภทฺโร.

词根bhad用于“贤善”(kallāṇa)与“安乐”(sokhiya)义。Kallāṇaṃ即kalyāṇaṃ。Sokhiyaṃ是快乐者(sukhino)的状态，义即是“乐”。其动词为bhandati。派生词有bhandako、bhaddo、bhadro。

มทิ [Pg.92] ถุติโมทมทสุปนคตีสุ. มนฺทติ. มนฺโท.

词根 Madi 用于“赞颂、喜悦、沉醉、睡眠、行进”等义。其动词形式为 mandati (变得迟钝)。名词为 mando (迟钝者，愚者)。

เอตฺถ ปน มนฺโทติ อญฺญาณีปิ พาลทารโกปิ วุจฺจติ. ตตฺถ อญฺญาณี มนฺทติ อญฺญาณภาเวน อปฺปสํสิตพฺพมฺปิ ปุคฺคลํ โถเมตีติ มนฺโท. มนฺทติ อโมทิตพฺพฏฺฐาเนปิ โมทตีติ มนฺโท. มนฺทติ ทานสีลาทิปุญฺญกฺริยาสุ ปมชฺชตีติ มนฺโท. มนฺทติ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ หิตาหิตํ อจินฺเตนฺโต ขาทนียโภชนียาทีหิ อตฺตโน กายํ สญฺชาตเมทํ กุรุมาโน สุปตีติ มนฺโท. มนฺทติ อยุตฺตํ ปเรสํ กฺริยํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเนน คจฺฉติ คณฺหาตีติ มนฺโท. อถ วา มนฺทติ ปุนปฺปุนํ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน คพฺภํ คจฺฉตีติ มนฺโท. วุตฺตญฺหิ ภควตา ‘‘ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปติ มนฺโท’’ติ. พาลทารโก ปน มนฺทติ ยุตฺตายุตฺตมชานนฺโต อุตฺตานเสยฺยํปริวตฺตนเสยฺยํ วา สุปตีติ มนฺโท. ตถา หิ –

此处所谓愚者，也指无知者和幼童。其中，无知者因其无知而赞叹不应受赞叹之人，故为愚。在不应喜悦之处喜悦，故为愚。于布施、持戒等福业懈怠，故为愚。不思己他之利害，只以食物等令身体肥胖而眠睡，故为愚。见他人行不当之事而仿效，故为愚。或因屡屡受生而入胎，故为愚。如世尊所说：“愚者一再入胎。”至于幼童，因其不知何为适当、何为不当，或仰卧或翻身而睡，故为愚。诚然如此——

‘‘โนนีตสุขุมาลํ มํ, ชาตปลฺลวโกมลํ;

มนฺทํ อุตฺตานสยนํ, ปิสาจภยตชฺชิตา.

“我身如新酪般细嫩，又似新芽般柔软；孩儿仰卧在床上，因惧鬼魅而惊颤。

ปาทมูเล มเหสิสฺส, สาเยสุํ ทีนมานสา;

อิทํ ททาม เต นาถ, สรณํ โหหิ นายกา’’ติ

他们心怀愁苦，将（孩儿）置于大仙足下，说：“主啊，我们将此献予您，愿您，领导者，作为我们的皈依！”’

วุตฺตํ, อิติ อุตฺตานสยนโต ปฏฺฐาย ยาว มนฺททสกํ, ตาว ‘‘มนฺโท’’ติ ‘‘ทารโก’’ติ ทฏฺฐพฺโพ. อปฺปตฺถวาจโกปิ ปน มนฺทสทฺโท โหติ, โส ปาฏิปทิกตฺตา อิธ นาธิปฺเปโต, อถ วา มนฺทติ อปฺปภาเวน คจฺฉติ ปวตฺตตีติ นิปฺผนฺนปาฏิปทิกวเสนปิ คเหตพฺโพ.

如是说，当知从仰卧开始，直到“愚之十年”(mandadasaka)，他应被视为“愚者”(mando)或“孩童”(dārako)。然而，“manda”一词也有微小之义，但因其为名词词干，此处不取此义。或者，也可从其派生名词词干的角度，理解为“以微弱之力而行、而转起”。

มุท หาเส. หสนํ หาโส ตุฏฺฐิ. โมทติ, ปโมทติ. สมฺโมทติ. สมฺโมทโก. สมฺโมทมานา คจฺฉนฺติ มุทิตา. มุทา.

词根 Muda，义为喜笑。喜笑(hasanaṃ)即是“hāsa”(笑)、“tuṭṭhi”(喜悦)。Modati (他欢喜)，pamodati (他极欢喜)，sammodati (他共同欢喜)。Sammodako (共同欢喜者)。Sammodamānā gacchanti muditā (他们共同欢喜、欣悦地走着)。Mudā (以欢喜)。

หท [Pg.93] กรีโสสฺสคฺเค. กรีโสสฺสคฺโค นาม กรีสสฺส โอสฺสชฺชนํ วิสฺสชฺชนํ. หทติ. อุหทติ. หทโน.

词根 Hada，义为排泄粪便(karīsossagge)。所谓排泄粪便，即是粪便的排出、舍弃。Hadati (他排泄)。Uhadati (他用力排泄)。Hadano (排泄者)。

เอตฺถ จ ‘‘เยสํ โน สนฺถเต ทารกา อุหทนฺติปิ อุมฺมิหนฺติปี’’ติ อยํ ปาฬิ นิทสฺสนํ, ตตฺร อุหทนฺติปีติ วจฺจมฺปิ กโรนฺติ. อุมฺมิหนฺติปีติ ปสฺสาวมฺปิ กโรนฺติ. ปจฺฉิมปทสฺสตฺโถ มิห เสจเนติ ธาตุวเสน ทฏฺฐพฺโพ. อยํ ปน จุราทิคเณปิ วตฺตติ ทฺวิคณิกตฺตา. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน ‘‘มุตฺเตติ โอหเทติ จา’’ติ จริยาปิฏกปาฬิปฺปเทโส นิทสฺสนํ. ตตฺถ มุตฺเตตีติ ปสฺสาวํ กโรติ. โอหเทตีติ กรีสํ วิสฺสชฺเชติ.

于此，“我们的孩子在其上大小便”(yesaṃ no santhate dārakā uhadantipi ummihantipī)此句巴利语即为例证。其中，“uhadanti”意为排便，“ummihanti”意为排尿。后一词之义当依词根“mih”(排尿)而知。此(词根“had”)亦用于朱罗提(curādi)语基类，因其属于两个语基类之故。于此，来自《所行藏》(Cariyāpiṭaka)的“排尿与排便”(mutteti ohadeti cā)一节亦为例证。其中，“mutteti”意为排尿，“ohadeti”意为舍弃粪便。

อุท โมเท กีฬายญฺจ. อุทติ. อุทานํ. อุทคฺโค.

词根 Uda，义为喜悦与嬉戏。Udati (他喜悦)。Udānaṃ (自说语)。Udaggo (意气高扬者)。

ตตฺถ อุทานนฺติ เกนฏฺเฐน อุทานํ? อุทานนฏฺเฐน. กิมิทํ อุทานนํ นาม? ปีภิเวคสมุฏฺฐาปิโต อุทาหาโร. ยถา หิ ยํ เตลาทิ มินิตพฺพวตฺถุ มานํคเหตุํ น สกฺโกติ, วิสฺสนฺทิตฺวา คจฺฉติ, ตํ ‘‘อวเสโก’’ติ วุจฺจติ. ยญฺจ ชลํ ตฬากํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อชฺโฌตฺถริตฺวา คจฺฉติ, ตํ ‘‘โอโฆ’’ติ วุจฺจติ, เอวเมว ยํ ปีติเวคสมุฏฺฐาปิตํ วิตกฺกวิปฺผารํ หทยํ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ, โส อธิโก หุตฺวา อนฺโต อสณฺฐหิตฺวา วจีทฺวาเรน นิกฺขมนฺโต ปฏิคฺคาหกนิรเปกฺโข อุทาหารวิเสโส ‘‘อุทาน’’นฺติ วุจฺจติ. อุทคฺโคติ สญฺชาตโสมนสฺโส.

此处，“自说语”(udāna)以何义而为“自说语”？以“发出之声”(udānana)为义。此“发出之声”为何？是由喜悦之力所引发的言语。譬如，量具无法容纳所要计量的油等物而溢出，此谓“残余”(avaseko)；又如，池塘无法容纳水而漫溢，此谓“洪流”(ogho)；同理，由喜悦之力所引发的思绪扩张，心无法容纳时，其量过多，无法安住于内，遂从语门而出，成为一种不依赖于接受者的特殊言语，此谓“自说语”(udāna)。“意气高扬”(udaggo)即是生起喜悦。

กุท ขุท คุท กีฬายเมว. โกทติ. โขทติ. โคทติ.

词根 Kuda、Khuda、Guda，仅用于嬉戏义。Kodati。Khodati。Godati。

สูท ปคฺฆรเณ. สูทติ. สุตฺตํ. สูโท. รญฺโญ สูทา มหานเส.

词根 Sūda，义为流出。Sūdati (它流出)。Suttaṃ (经)。Sūdo (厨师)。Rañño sūdā mahānase (国王的厨师们在御膳房)。

เอตฺถ [Pg.94] จ สุตฺตนฺติ สูทติ เธนุ วิย ขีรํ อตฺเถ ปคฺฆราเปตีติ สุตฺตํ, เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ. สกมฺมิกธาตุตฺตา ปน ‘‘ปคฺฆราเปตี’’ติ การิตวเสน อตฺโถ กเถตุํ ลพฺภติ. ตถา หิ ‘‘กโรตี’’ติ ปทสฺส ‘‘นิปฺผาเทตี’’ติ อตฺโถ กเถตุํ ลพฺภติ. สูโทติ ภตฺตกาโร. โย ‘‘อาฬาริโก, โอทนิโก, สูปกาโร, รสโก’’ติ จ วุจฺจติ. สูทติ ‘‘เอวญฺเจวญฺจ กเต ขาทนียํ วา โภชนียํ วา สุคนฺธํ มนาปํ สุรสญฺจ ภวิสฺสตี’’ติ รนฺธนกฺริยาย สุกุสลตาย รสํ ปคฺฆราเปติ อภินิพฺพตฺเตตีติ สูโท.

在此，所谓经(sutta)，是因其能令义理流出，犹如母牛流出牛乳，故为经，即三藏佛语。然因其为及物动词词根，“paggharāpeti”(令流出)之义可以使役态来解释。诚然，‘karoti’(做)一词之义可解释为‘nipphādeti’(完成)。所谓厨师(sūdo)，即是炊事员(bhattakāro)，亦称‘āḷārika’(厨工)、‘odanika’(饭师)、‘sūpakāra’(羹师)、‘rasaka’(味师)。厨师因其善于烹调，心想‘如此如此制作，食物便会芳香、可意、美味’，而令美味流出、产生，故名厨师。

รหท อพฺยตฺตสทฺเท. รหทติ. รหโท.

词根 Rahada，义为不清晰之声。Rahadati (他发出不清晰之声)。Rahado (湖)。

หิลาทิ สุเข จ. จกาโร ปุพฺพตฺถาเปกฺขโก. หิลาทติ. หิลาทนํ, หิลาโท, เมตฺตาสหายกตสตฺตมหาหิลาโท.

词根 Hilādi，亦用于安乐义。“Ca”字关联前义。Hilādati (他欢喜)。Hilādanaṃ (欢喜)，hilādo (欢喜)，mettāsahāyakatasattamahāhilādo (由慈心而结为友伴之众生的大欢喜)。

สทฺท กุจฺฉิเต สทฺเท. สทฺทติ.

词根 Sadda，义为可鄙之声。Saddati (他发声)。

มิท สฺเนเห. สฺเนโห นาม วสาสงฺขาโต สฺเนโห ปีติสฺเนโหติ ทุวิโธ. อิธ ปน วสาสงฺขาโต สฺเนโห อธิปฺเปโต, เมทติ เมโท.

词根 Mida，义为润泽。所谓润泽(sneha)，有脂油之润泽与喜爱之情二种。此处意指脂油之润泽。Medati (他肥胖)；medo (脂肪)。

เอตฺถ จ เมทตีติ เมทสหิโต ภวติ อยํ ปุริโสติ อตฺโถ. เมโท นาม ถูลสฺส สกลสรีรํ ผริตฺวา กิสสฺส ชงฺฆมํสาทีนิ นิสฺสาย ฐิโต ปตฺถินฺนสิเนโห, โส วณฺเณน หลิทฺทิวณฺโณ โหติ. การิเต ‘‘เมเทติ เมทยตี’’ติ รูปานิ. ตถา หิ ‘‘เต อิมํ กายํ พลํ คาเหนฺติ นาม พฺรูเหนฺติ นาม เมเทนฺติ นามา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตตฺถ เมเทนฺตีติ สญฺชาตเมทํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. อิมิสฺสา ปน ธาตุยา ทิวาทิคณํ ปตฺตาย ปีติสิเนหตฺเถ ‘‘เมชฺชตี’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปํ ภวติ. จุราทิคณํ ปน [Pg.95] ปตฺตาย ‘‘เมเทติ เมทยตี’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปานิ ภวนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

此处，“medati”之义为“此人具足脂肪”。所谓脂肪，是遍布于肥胖者全身、或依附于瘦者小腿肉等处的延展性脂油，其色如姜黄。其使役态形式为“medeti”、“medayati”。诚然，可见巴利语云：“他们确实令此身强壮，确实令此身增长，确实令此身生脂。”其中，“medenti”意为“令脂肪生成”。然而，当此词根属于divādi词组时，用于表达喜爱之情时，其形式为“mejjati”。当其属于curādi词组时，当知其形式为“medeti”、“medayati”。

สิท โมจเน. สิทติ. เสโท.

词根 Sida，义为释放。Sidati (他释放)。Sedo (汗)。

สนฺท ปสวเน. ปสวนํ สนฺทนํ อวิจฺเฉทปฺปวตฺติ. สนฺทติ อุทกํ. มหนฺโต ปุญฺญาภิสนฺโท.

词根 Sanda，义为流出。流出(pasavanaṃ)即是流动(sandanaṃ)、无间断地进行(avicchedappavatti)。Sandati udakaṃ (水流动)。Mahanto puññābhisando (大福德之流)。

เอตฺถ จ ปุญฺญาภิสนฺโทติ ปุญฺญปฺปวาโห, ปุญฺญนทีติปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ.

此处“福德之流”即是福德的流动，亦可说为“福德之河”。

มทฺท มทฺทเน. มทฺทภิ, ปมทฺทติ. มารเสนปฺปมทฺทโน. กณฺฏกํ มทฺทติ.

词根 Madda，义为碾碎。Maddati (他碾碎)，pamaddati (他彻底碾碎)。Mārasenappamaddano (碾碎魔军者)。Kaṇṭakaṃ maddati (他碾碎荆棘)。

กทิ เวลมฺเพ. วิลมฺพภาโว เวลมฺโพ. กนฺทติ.

（词根）Kadi，于迟延义。迟延的状态即是“velamba”。Kandati（他哭喊）。

กท อวฺหาเน โรทเน จ. กทติ.

（词根）Kada，于呼唤、哭泣义。Kadati（他呼唤或哭泣）。

ขทิ อุชฺฌเน. ฉนฺทติ.

（词根）Khadi，于舍弃义。Chandati（他意欲）。

สท สาทเน. สทติ. อสฺสาโท.

（词根）Sada，于尝味义。Sadati（他尝味）。Assādo（滋味，享受）。

สีท วิสรณคตฺยาวสาเนสุ. วิสรณํ วิปฺผรณํ. คตฺยาวสานํ คมนสฺส อวสานํ โอสานํ อภาวกรณํ, นิสีทนนฺติ อตฺโถ. สีทติ, ลาพูนิ สีทนฺติ. สํสีทติ, โอสีทติ, ปสีทติ, วิปฺปสีทติ. ปสาโท. ปสนฺโน. วิปฺปสนฺโน. ปสาทโก. ปสาทิโต. ปาสาโท. โอสีทาปโก. กุสีโต. อาสีโน. นิสินฺโน. นิสินฺนโก. สนฺนิสีเวสุ ปกฺขิสุ. นิสีทนํ, นิสินฺนํ. นิสชฺชา. โคนิสาโท, อุปนิสา. สีเทติ. สีทยติ. สีทาเปติ. สีทาปยติ. ปสาเทติ. นิสีทิตุํ. นิสีทาเปตุํ, นิสาเทตุํ, นิสีทาเปติ, นิสีทาเปตฺวา. อุจฺฉงฺเค มํ นิสาเทตฺวา, ปิตา อตฺถานุสาสติ. นิสีทิตฺวาติปิ ปาโฐ. นิสีทิตฺวา. นิสีทิตฺวาน. นิสีทิตุน[Pg.96]. นิสีทิย. นิสีทิยาน. สํสีทิตฺวา. อวสีทิตฺวา. โอสีทิตฺวา.

（词根）Sīda，于散开、行、终尽义。散开（visaraṇaṃ）即遍布（vippharaṇaṃ）。行之终尽（gatyāvasānaṃ）即去之终止、完结、消失，义为坐下（nisīdanaṃ）。Sīdati（他下沉），lābūni sīdanti（葫芦下沉）。Saṃsīdati（沉没），osīdati（陷落），pasīdati（清净），vippasīdati（极清净）。Pasādo（净信）。Pasanno（已清净者）。Vippasanno（极清净者）。Pasādako（令清净者）。Pasādito（被令清净者）。Pāsādo（殿堂）。Osīdāpako（令陷落者）。Kusīto（懒惰者）。Āsīno（坐者）。Nisinno（已坐者）。Nisinnako（已坐者）。Sannisīvesu pakkhisu（于已栖息之群鸟中）。Nisīdanaṃ（坐具，坐），nisinnaṃ（坐）。Nisajjā（坐）。Gonisādo（牛栏），upanisā（近因）。Sīdeti、sīdayati、sīdāpeti、sīdāpayati（令下沉）。Pasādeti（令清净）。Nisīdituṃ（为坐）。Nisīdāpetuṃ、nisādetuṃ（为令坐），nisīdāpeti（令坐），nisīdāpetvā（令坐已）。Ucchaṅge maṃ nisādetvā, pitā atthānusāsati（父亲让我坐于膝上后，教导我义利）。亦有“nisīditvā”之读法。Nisīditvā、nisīditvāna、nisīdituna、nisīdiya、nisīdiyāna（坐已）。Saṃsīditvā（沉没已）。Avasīditvā（消沉已）。Osīditvā（陷落已）。

ตตฺถ กุสีโตติ วีริเยนาธิคนฺตพฺพสฺส อตฺถสฺส อลาภโต กุจฺฉิเตนากาเรน สีทตีติ กุสีโต. อถ วา สยมฺปิ กุจฺฉิเตนากาเรน สีทติ อญฺเญปิ สีทาเปติ ตํ นิสฺสาย อญฺเญสํ สีทนสฺส สมฺภวโตติ กุสีโต. ตถา หิ วุตฺตํ –

此处，所谓懒惰者，是指因无法通过精进获得应得之利，而以可鄙之状沉沦，故为懒惰者。或者，自己以可鄙之状沉沦，亦令他人沉沦，因依止于他，他人亦可能沉沦，故为懒惰者。诚然如是说：

‘‘ปริตฺตํ กฏฺฐมารูยฺห, ยถา สีเท มหณฺณเว;

เอวํ กุสีตมาคมฺม, สาธชีวีปิ สีทตี’’ติ;

“犹如乘小木，沉于大海洋；如是近懒人，善住者亦沉。”

กุสีโตติ เจตฺถ ทสฺส ตตฺตํ ‘‘สุคโต’’ติ เอตฺถ วิย ‘‘สตสฺมีติ โหตี’’ติ เอตฺถ วิย จ. ตถา หิ สีทตีติ สตํ, อนิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. อิมินา อุจฺเฉททิฏฺฐิ วุตฺตา. สตอิติ เจตฺถ อวิภตฺติโก นิทฺเทโส. สนฺนิสีเวสูติ ปริสฺสมวิโนทนตฺถํ สพฺพโส นิสีทนฺเตสุ, วิสฺสมมาเนสูติ อตฺโถ, ทการสฺส วการํ กตฺวา นิทฺเทโส. นิสีทนนฺติ นิสีทนกฺริยา. มญฺจปีฐาทิกํ วา อาสนํ. ตญฺหิ นิสีทนฺติ เอตฺถาติ นิสีทนนฺติ วุจฺจติ. นิสินฺนนฺติ นิสีทนกฺริยา เอว. เอตฺถ ปน ‘‘คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี โหติ. มาตุคาเมน สทฺธึ รโห มญฺเญ ตยา นิสินฺนนฺติ กุกฺกุจฺจํ อุปทหตีติอาทีสุ จสฺส ปโยโค เวทิตพฺโพ. เอตฺถ หิ คมนํ คภํ, ฐานํ ฐิตํ, นิสีทนํ นิสนฺนํ, สุปนํ สุตฺตํ, ชาครณํ ชาคริตํ, ภาสนํ ภาสิตนฺติ วุจฺจติ. นิสชฺชาติ นิสีทนา. โคนิสาโทติ โคนิสชฺชนา. อุปนิสาติ อุปนิสีทติ ผลํ เอตฺถาติ อุปนิสา, การณํ. นิสาเทตุนฺติ นิสีทาเปตุํ. นิสาเทตฺวาติ นิสีทาเปตฺวา.

于此“kusīto”一词中，“d”作“t”，犹如“sugato”及“satasmīti hoti”。诚然，“sīdati”（沉没）即是“sataṃ”（已毁坏），此为“anicca”（无常）之同义词，以此宣说断见。于此“sata”为无格变化之指示词。“Sannisīvesu”意为“为消除疲劳而完全坐下”，即放松，此为“d”字作“v”字之指示。“Nisīdanaṃ”是坐的行为，或指床、凳等座位，因人于其上坐，故名“nisīdanaṃ”。“Nisinnaṃ”即坐的行为。于此，如“于行、住、坐、卧、醒、语、默时，具足正知”及“我疑汝与女人独坐而生懊恼”等例中，当知其用法。此处，行动（gamanaṃ）称“已行”（gataṃ），站立（ṭhānaṃ）称“已站”（ṭhitaṃ），坐（nisīdanaṃ）称“已坐”（nisinnaṃ），睡眠（supanaṃ）称“已睡”（suttaṃ），清醒（jāgaraṇaṃ）称“已醒”（jāgaritaṃ），言说（bhāsanaṃ）称“已说”（bhāsitaṃ）。“Nisajjā”即坐。“Gonisādo”即牛之坐卧处（gonisajjanā）。“Upanisā”，果从其近坐而生，故为“upanisā”，即因缘。“Nisādetuṃ”即“nisīdāpetuṃ”（为令坐）。“Nisādetvā”即“nisīdāpetvā”（令坐已）。

ภาเว [Pg.97] นปุํสโก เญยฺโย, นิสินฺนนฺติ รโว ปน;

วาจฺจลิงฺโค ติลิงฺโค โส, คตาทีสุปฺยยํ นโย.

当知，表述状态时为中性，然“nisinna”一词，随所饰言变三性，“gata”等亦同此理。

จท ยาจเน. ยาจนํ อชฺเฌสนํ. จทติ.

（词根）Cada，于乞求义。乞求（yācanaṃ）即是恳求（ajjhesanaṃ）。Cadati（他乞求）。

มิท เมท เมธาหึสาสุ. มิทติ. เมทติ.

（词根）Mida、Meda，于爱恋、伤害义。Midati（他爱恋），medati（他伤害）。

นิท เนท กุจฺฉาสนฺนิกริเสสุ. กุจฺฉา ครหา. สนฺนิกริสํ โวหารวิเสโส. นิทติ. เนทติ.

（词根）Nida、Neda，于鄙视、斥责义。鄙视即是谴责。斥责是一种特殊的言语。Nidati（他鄙视）。Nedati（他斥责）。

พุนฺทิ นิสาเน. นิสานํ เตชนํ ติกฺขตา. พุนฺทติ. โพนฺทิ.

（词根）Bundi，于磨砺义。磨砺即是使之锐利、锋利。Bundati（他磨砺）。Bondi（锋利）。

เอตฺถ จ โพนฺทีติ สรีรํ. ตญฺหิ พุนฺทานิ ติกฺขานิ ปิสุณผรุสวาจาทีนิ วา ปญฺญาวีริยาทีนิ วา เอตฺถ สนฺตีติ โพนฺทีติ วุจฺจติ, สญฺโญคปรตฺเตปิ อุการสฺโสการาเทโส, ปาปกลฺยาณชนวเสเนส อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. โพนฺทิสทฺทสฺส สรีรวาจกตา ปน –

于此，“bondi”即是身体。因为于此身中，有利如恶语、粗语等，亦有利如慧、精进等存在，故称为“bondi”。即使在后面有结合辅音时，u也会变成o。此义当依善人与恶人而了知。至于“bondi”一词表示身体，可见于如下：

‘‘นาหํ ปุน น จ ปุน, น จาปิ อปุนปฺปุนํ;

หตฺถิโพนฺทึ ปเวกฺขามิ, ตถา หิ ภยตชฺชิโต’’ติอาทีสุ

“我不再，亦不复，永不再复，进入于象身，因我为怖畏所慑。”等。

ทฏฺฐพฺพา. อิมานิสฺส นามานิ –

应当了知。这些是它的名称——

กาโย เทหํ สรีรญฺจ, วปุ พิมฺพญฺจ วิคฺคหํ;

โพนฺทิ คตฺตํ ตนุ เจว, อตฺตภาโว ตถูปธิ;

สมุสฺสโยติ เจตานิ, เทหนามานิ โหนฺติ หิ.

身、躯与身体，色身、形像与形体；身、肢体与身，自体以及所依；还有积聚，当知这些，皆是身体之名。

วท วิยตฺติยํ วาจายํ. วทติ, วชฺชติ. วเทติ, โอวทติ, โอวเทติ, ปฏิวทติ. อภิวทติ, อนุวทติ, อุปวทติ, อปวทติ. นิวทติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. ตตฺถ ‘‘วชฺชนฺตุ โภนฺโต อมฺม’’นฺติ ปาฬิทสฺสนโต วชฺชตีติ ปทํ วุตฺตํ. เกจิ ปน ครู ‘‘วชฺเชตี’’ติ รูปํ อิจฺฉนฺติ, ตํ อุปปริกฺขิตฺวา ยุตฺตญฺเจ คเหตพฺพํ, ‘‘อุปาสโก ภิกฺขุํ วเทติ. เตน โยเคน ชนกายํ, โอวเทติ มหามุนี’’ติ จ ทสฺสนโต วเทติ โอวเทตีติ จ วุตฺตํ. สพฺพาเนตานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ.

（词根）Vada，于清晰的言说义。Vadati、vajjati（他说）。Vadeti（他使说），ovadati（他劝告），ovadeti（他使劝告），paṭivadati（他回答）。Abhivadati（他问候），anuvadati（他复述），upavadati（他斥责），apavadati（他诽谤）。Nivadati（他告知）。其他亦应类推。其中，根据圣典所见之“诸位贤者，请说！”，而说有‘vajjati’一词。但有些老师希望用‘vajjetī’的形式，应当审查，若合理则应采纳。又根据圣典所见之“优婆塞对比丘说。以此因缘，大仙劝诫众人”，而说有‘vadeti’与‘ovadeti’。所有这些都是主动语态动词。

โอวาเทติ[Pg.98], วาทยติ, วาทาเปติ, วาทาปยติ. วชฺเชนฺโต, วชฺชยนฺโต, อิมานิ เหตุกตฺตุปทานิ.

Ovādeti（使劝告）、vādayati（使说）、vādāpeti（使令说）、vādāpayati（使令说）。Vajjento、vajjayanto（使说时）。这些都是使役动词。

กมฺเม ‘‘วทิยติ, โอวทิยติ, วชฺชิยติ. วทิยมาโน, วชฺชมาโน, โอวทิยมาโน, โอวชฺชมาโน น กโรติ สาสนํ’’ อิจฺจาทีนิ ภวนฺติ. ‘‘วาโท, โอวาโท, ปฏิวาโท, ปวาโท, อภิวาทนํ, อนุวาโท, อุปวาโท, อปวาโท, วิวาโท, นิวาทนํ, วชฺชํ, วทนํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ นามิกปทานิ โยเชตพฺพานิ.

在被动语态中，有“vadiyati、ovadiyati、vajjiyati”（被说、被劝告、被说）。例如：‘被说者、被说者、被劝告者、被劝告者，不奉行教诫’等等。名词如‘vādo（言说）、ovādo（劝诫）、paṭivādo（反驳）、pavādo（主张）、abhivādanaṃ（敬礼）、anuvādo（复述）、upavādo（斥责）、apavādo（非难）、vivādo（争论）、nivādanaṃ（告知）、vajjaṃ（过失/言语）、vadanaṃ（言说/面容）’等，都应相应地组合运用。

‘‘วทิตุํ, วทิตฺวา, วิวทิตฺวา’’ อิจฺเจวมาทีนิ จ ตุมนฺตาทีนิ ปทานิ.

以及“vadituṃ（为说）、vaditvā（说已）、vivaditvā（争论已）”等以不定式（-tuṃ）等结尾的词。

ตตฺถ วาโทติ กถา. วทิตพฺพํ วตฺตพฺพนฺติ วชฺชํ, กึ ตํ? วจนํ. เอเตน สจฺจวชฺเชน, สมงฺคินี สามิเกน โหมีติ เอตฺถ หิ วจนํ ‘‘วชฺช’’นฺติ วุจฺจติ. วทนฺติ เอเตนาติ วทนํ, มุขํ. มุขสฺส หิ อิมานิ นามานิ –

于此，“vādo”即是谈话。应说、当说者，是为“vajja”。那是什么？是言语。例如在‘以此真实语（saccavajja），愿我与夫主结合’一句中，言语即被称为“vajja”。人们用它来说话，是为“vadana”，即口。口有如下这些名称：

วทนํ ลปนํ ตุณฺฑํ, มุข มสฺสญฺจ อานนํ;

สูกราทิมุขํ ตุณฺฑ-มิติ เญยฺยํ วิเสสโต.

Vadanaṃ、lapanaṃ、tuṇḍaṃ，mukhaṃ、assañca、ānanaṃ。猪等的口，当特知为“tuṇḍa”。

ตตฺร วทตีติ ปิตา ปุตฺตํ วทติ. อปิจ วทตีติ เภรี วทติ, นาทํ มุญฺจตีติ อตฺโถ. เอส นโย วชฺชตีติ เอตฺถาปิ.

于此，`vadati`（他说）是指父亲对儿子说话。又，`vadati`（它说）也指鼓在响，意思是发出声音。此理则亦适用于`vajjati`一词。

ตตฺรายํ ปทมาลา, วทติ, วทนฺติ. วทสิ, วทถ. วทามิ, วทาม. วทเต, วทนฺเต. วทเส, วทวฺเห. วเท, วทมฺเห.

此处是其词形变化：`vadati`（他说），`vadanti`（他们说）。`vadasi`（你说），`vadatha`（你们说）。`vadāmi`（我说），`vadāma`（我们说）。`vadate`（他说，为己），`vadante`（他们说，为己）。`vadase`（你说，为己），`vadavhe`（你们说，为己）。`vade`（我说，为己），`vadamhe`（我们说，为己）。

วทตุ, วทนฺตุ. วทาหิ, วท, วทถ. วทามิ, วทาม. วทตํ, วทนฺตํ. วทสฺสุ, วทวฺโห. วเท, วทามเส.

（命令式主动语态：）`vadatu`（让他说），`vadantu`（让他们说）。`vadāhi`/`vada`（你说），`vadatha`（你们说）。`vadāmi`（让我说），`vadāma`（让我们说）。（命令式中间语态：）`vadataṃ`（让他为己说），`vadantaṃ`（让他们为己说）。`vadassu`（你为己说），`vadavho`（你们为己说）。`vade`（让我为己说），`vadāmase`（让我们为己说）。

วชฺชติ, วชฺชนฺติ. วชฺชสิ, วชฺชถ. วชฺชามิ, วชฺชาม. วชฺชเต, วชฺชนฺเต. วชฺชเส, วชฺชวฺเห. วชฺเช, วชฺชมฺเห.

（`vajjati`的词形变化：）`vajjati`（他说），`vajjanti`（他们说）。`vajjasi`（你说），`vajjatha`（你们说）。`vajjāmi`（我说），`vajjāma`（我们说）。`vajjate`（他说，为己），`vajjante`（他们说，为己）。`vajjase`（你说，为己），`vajjavhe`（你们说，为己）。`vajje`（我说，为己），`vajjamhe`（我们说，为己）。

วชฺชตุ[Pg.99], วชฺชนฺตุ. วชฺชาหิ, วชฺช, วชฺชถ. วชฺชามิ, วชฺชาม. วชฺชตํ, วชฺชนฺตํ. วชฺชสฺสุ, วชฺชวฺโห. วชฺเช, วชฺชามฺหเส. อิมา ทฺเว ปทมาลา วทธาตุสฺส วชฺชาเทสวเสน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺรายํ สุขุมตฺถวินิจฺฉโย, ‘‘มานุสฺสกา จ ทิพฺพา จ, ตูริยา วชฺชนฺติ ตาวเท’’ติ ปาฬิ. เอตฺถ วชฺชนฺตีติ อิทํ สุทฺธกตฺตุปทํ ตทฺทีปกตฺตา. กึ วิย?

（`vajjati`的命令式：）`vajjatu`（让他说），`vajjantu`（让他们说）。`vajjāhi`/`vajja`（你说），`vajjatha`（你们说）。`vajjāmi`（让我说），`vajjāma`（让我们说）。`vajjataṃ`（让他为己说），`vajjantaṃ`（让他们为己说）。`vajjassu`（你为己说），`vajjavho`（你们为己说）。`vajje`（让我为己说），`vajjāmhase`（让我们为己说）。当知这两组词形变化是词根`vad`经`vajja`替换后而说。于此有一细微的义理抉择。如圣典所说：“人间与天上的乐器，彼时皆鸣响。”于此，`vajjanti`一词是主动语态动词，因其表明（乐器自身鸣响）。犹如什么？

‘‘อุทีรยนฺตุ สงฺขปณวา, วทนฺตุ เอกโปกฺขรา;

นทนฺตุ เภอี สนฺนทฺธา, วคฺคู วทนฺตุ ทุนฺทุภี’’ติ

“让海螺与小鼓发出声响，让单面鼓鸣响；让绷紧的战鼓怒吼，让悦耳的大鼓作响。”

เอตฺถ ‘‘อุทีรยนฺตุ วทนฺตุ’’อาทีนิ วิย. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘วชฺชนฺตีติ วชฺชึสูติ อตีตวจเน วตฺตมานวจนํ เวทิตพฺพ’’นฺติ สุทฺธกตฺตุวเสน วิวรณํ กตํ, ตสฺมา อีทิเสสุ ฐาเนสุ วทธาตุสฺส วชฺชาเทโส ทฏฺฐพฺโพ.

于此，就如“让他们发声”、“让他们说”等词一样。诚然，在义注中，对主动语态作了如此解释：“`vajjanti`（他们响）即是`vajjiṃsu`（他们响过），当知此处是以现在时态表示过去时态。”因此，在类似的地方，当见了知词根`vad`被替换为`vajja`。

‘‘สงฺขา จ ปณวา เจว, อโถปิ ทิณฺฑิมา พหู;

อนฺตลิกฺขมฺหิ วชฺชนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ’’ติ

“海螺与小鼓，以及众多定音鼓，在空中鸣响，因见到天空中的奇迹。”

เอตฺถ ปน วชฺชนฺตีติ เหตุกตฺตุปทํ ตทฺทีปกตฺตา. ตญฺจ โข วณฺณสนฺธิวิสยตฺตา วาทยนฺตีติ การิตปทรูเปน สิทฺธํ. ตถา หิ ‘‘วาทยนฺตี’’ติ ปทรูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา ยกาเร ปเร สรโลโป กโต, ทฺยการสญฺโญคสฺส ชฺชการทฺวยํ ปุพฺพกฺขรสฺส รสฺสตฺตญฺจ ภวติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘วชฺชนฺตีติ วาทยนฺตี’’ติ เหตุกตฺตุวเสน วิวรณํ. ตถา หิ ‘‘เทวตา นเภ อจฺเฉรกํ ภควโต ยมกปาฏิหาริยํ ทิสฺวา อนฺตลิกฺเข เอตานิ สงฺขปณวาทีนิ ตูริยานิ วาทยนฺตี’’ติ เหตุกตฺตุวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ ภวติ, ตสฺมา อีทิเสสุ ฐาเนสุ วทสฺส วชฺชาเทโส น ภวติ.

于此，`vajjanti`一词是使役动词，因其表明了使役之义。它是由使役动词`vādayanti`经音变而成。具体来说，先确立`vādayanti`的词形，当`y`在后时，前面的元音脱落，`dy`的结合辅音变为双`jj`，且前面的音节变短。因此，义注中解释说：“`vajjanti`即`vādayanti`”，这是对使役动词的解释。诚然，“诸天在空中见到世尊的双神变（yamakapāṭihāriya）奇迹后，就在空中演奏这些海螺、小鼓等乐器”，此句的意义应被理解为使役义。因此，在这样的语境下，`vad`词根不会发生`vajja`的替换。

เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘อนฺตลิกฺขมฺหิ วชฺชนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘วชฺชนฺตี’’ติ ปทํ สุทฺธกตฺตุปทเมว, น เหตุกตฺตุปทํ [Pg.100] ‘‘วชฺชนฺตีติ วาทยนฺตี’’ติ วิวรเณ กเตปิ, ตถา หิ ‘‘เย เกจิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานา, ‘‘อิทเมว สจฺจ’นฺติ วิวาทยนฺตี’’ติ จ ‘‘เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺตี’’ติ จ เอวมาทีสุ วทนฺติปเทน สมานตฺถํ ‘‘วาทยนฺตี’’ติ ปทญฺจ สาสเน ทิฏฺฐ’’นฺติ? ตนฺน, ‘‘ทิสฺวา’’ติ ทสฺสนกฺริยาวจนโต. น หิ สงฺขปณวาทีนํ ปาฏิหาริยาทิทสฺสนํ อุปปชฺชติ ทสฺสนจิตฺตสฺส อภาวโตติ. สจฺจํ, ตถาปิ –

于此，有人可能会说：在“于空中鸣响，因见到天空中的奇迹”一句中，`vajjanti`一词也只是主动语态动词，而非使役动词，即使有“`vajjanti`即`vādayanti`”的解释。因为在教法中可见，如“那些执着于诸见者，争论说‘唯此是实’”以及“亦如是争执而论”等句中，`vādayanti`一词与`vadanti`（他们说）同义。——此说不然，因为有`disvā`（见到）一词，表看见的动作。海螺、小鼓等（乐器）是不可能看见神变的，因为它们没有能见的心。——诚然，但——

‘‘ราทนฺเต ทารเก ทิสฺวา, อุพฺพิทฺธา วิปุลา ทุมา;

สยเมโวนมิตฺวาน, อุปคจฺฉนฺติ ทารเก’’ติ

“见到嬉戏的孩童，高大的树木长出（枝叶）；它们自行弯下身，接近那些孩童。”

เอตฺถ วิย อุปจริตตฺตา อุปปชฺชเตว ทสฺสนวจนํ. ตสฺมา ‘‘วชฺชนฺตีติ วาทยนฺตี’’ติ วิวรณํ สุทฺธกตฺตุวเสน กตนฺติ? ตนฺน, เหฏฺฐา –

就像在此处，因为是譬喻用法，所以“看见”一词才得以成立。（那么，是否可以因此说）“`vajjanti`即`vādayanti`”的解释是在主动语态的意义上作出的呢？——此说不然，因为下面（的偈颂）说：

‘‘สงฺคีติโย จ วตฺตนฺติ, อมฺพเร อนิลญฺชเส;

จมฺมนทฺธานิ วาเทนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ’’ติ

“合诵声在空中进行，在无风的天道上；他们敲响蒙皮的（鼓），因见到天空中的奇迹。”

อิมินฺนา คาถาย ‘‘วาเทนฺตีติ วาทยนฺติ เทวตา’’ติ สปาฐเสสสฺส อตฺถวิวรณสฺส เหตุกตฺตุวเสน กตตฺตา. อถาปิ วเทยฺยุํ ‘‘สงฺขา จ ปณวา เจว, อโถปิ ทิณฺฑิมา พหู’ติ ปจฺจตฺตวจนวเสน วุตฺตตฺตา วชฺชนฺตีติ ปทํ กมฺมวาจกปท’’นฺติ เจ? ตมฺปิ น, กมฺมวเสน วิวรณสฺส อกตตฺตา, กตฺตุวเสน ปน กตตฺตาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

因为此偈颂对意义的解释，在补充了上下文后，是作“`vādenti`即诸天（devatā）使之鸣响”，这是在使役义上说的。又，若有人说：“因为‘海螺与小鼓，以及众多定音鼓’是以主格说，所以`vajjanti`一词是被动语态动词”，此说亦不然。因为解释不是在被动义上作，而是在主动（或使役）义上作的。于此当得此结论。

อยเมตฺถ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. ทฺวิคณิโก วทธาตุ ภูวาทิคณิโก จ จุราทิคณิโก จ. โส หิ ภูวาทิคเณ วตฺตนฺโต ‘‘วทติ วชฺชตี’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปานิ ชเนตฺวา ‘‘วาเทติ, วาทยติ, วาทาเปติ, วาทาปยตี’’ติ จตฺตาริ เหตุกตฺตุรูปานิ ชเนติ, จุราทิคเณ ปน ‘‘วาเทติ, วาทยตี’’ติ [Pg.101] สุทฺธกตฺตุรูปานิ ชเนตฺวา ‘‘วาทาเปติ, วาทาปยตี’’ติ จ ทฺเว เหตุกตฺตุรูปานิ ชเนติ, ตสฺมา สาสเน ‘‘วาเทนฺติ วาทยนฺตี’’ติ สุทฺธกตฺตุปทานิ ทิสฺสนฺติ. ‘‘วเทยฺย, วเทยฺยุํ’’ อิจฺจาทิ สพฺพํ เนยฺยํ. ‘‘วชฺเชยฺย, วชฺเชยฺยุํ’’ อิจฺจาทิ จ สพฺพํ เนยฺยํ วชฺชาเทสวเสน.

于此当知此决择。词根`vad`属二组：即第一组（bhūvādi）与第十组（curādi）。当它在第一组时，产生`vadati`、`vajjati`等主动语态动词，并产生`vādeti`、`vādayati`、`vādāpeti`、`vādāpayati`四种使役动词形式。在第十组时，则产生`vādeti`、`vādayati`等主动语态动词，并产生`vādāpeti`、`vādāpayati`两种使役动词形式。因此，在教法中可见`vādenti`、`vādayanti`等主动语态动词。`vadeyya`、`vadeyyuṃ`等（愿望式）皆应类推。`vajjeyya`、`vajjeyyuṃ`等，亦皆应依`vajja`替换的规则类推。

อถ วา วเทยฺย, วเทยฺยุํ, วชฺชุํ. ปิตา มาตา จ เต ทชฺชุนฺติ ปทมิว. เอตฺถ จ ‘‘วชฺชุํ วา เต น วา วชฺชุํ, นตฺถิ นาสาย รูหนา’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. วเทยฺยุํ วาน วเทยฺยุํวาติ อตฺโถ. วเทยฺยาสิ, วชฺชาสิ, วชฺเชสิ อิจฺจปิ. วุตฺโต วชฺชาสิ วนฺทนํ. วชฺเชสิ โข ตฺวํ วามูรํ. วเทยฺยาถ, วชฺชาถ. อมฺมํ อโรคํ วชฺชาถ. วเทยฺยามิ, วชฺชามิ, วเทยฺยาม, วชฺชาม. วเทถ, วเทรํ. วเทโถ, วเทยฺยาวฺโห, วชฺชาวฺโห. วเทยฺยํ, วชฺชํ, วเทยฺยามฺเห, วชฺชามฺเห. ปุพฺเพ วิย อิธาปิ ยกาเร ปเร สรโลโป ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญานิปิ อุปปริกฺขิตฺวา คเหตพฺพานิ.

或者，（愿望式亦有）`vadeyya`、`vadeyyuṃ`、`vajjuṃ`。就如“父母可给予你”一句中的`dajjuṃ`一词。于此，圣典的例子是：“他们或说或不说，鼻子也不会长出来。”其义即是“他们可以说或不说”。（其他形式有）`vadeyyāsi`、`vajjāsi`、`vajjesi`。例如“被告知后，你应行敬礼”。又如“诚然，你说了，美腿女郎”。`vadeyyātha`、`vajjātha`。例如“你们当说母亲无恙”。`vadeyyāmi`、`vajjāmi`；`vadeyyāma`、`vajjāma`。`vadetha`、`vaderaṃ`。`vadetho`、`vadeyyāvho`、`vajjāvho`。`vadeyyaṃ`、`vajjaṃ`；`vadeyyāmhe`、`vajjāmhe`。如前所述，于此亦当见了知`y`前的元音脱落。其他（形式）亦当审查后采纳。

อิทานิ ปโรกฺขาทิรูปานิ กถยาม. วท, ปาวท, ยถา พภุว. ทการโลเป ‘‘ปาว’’ อิติปิ รูปํ ภวติ, ‘‘ปฏิปํ วเทหิ ภทฺทนฺเต’’ติ เอตฺถ ‘‘ปฏิป’’นฺติ ปทํ วิย. ตถา หิ ‘‘โย อาตุมานํ สยเมว ปาว’’ อิติ ปาฬิ ทิสฺสติ. เอตฺถ ปสทฺโท อุปสคฺโค ทีฆํ กตฺวา วุตฺโต ‘‘ปาวทติ ปาวจน’’นฺติอาทีสุ วิย, ปาวาติ จ อิทํ อตีตวจนํ, อฏฺฐกถายํ ปน อตีตวจนํ อิทนฺติ ชานนฺโตปิ ครุ วตฺตมานวจนวเสน ‘‘ปาวาติ วทตี’’ติ วิวรณมกาสิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ กาลวิปลฺลาสวเสน อตฺถสฺส วตฺตพฺพตฺตา.

现在我们来讲述完成式等词形。Vada，pāvada，如其所成。当字母da脱落时，也会有pāva的形式，就像在“paṭipaṃ vadehi bhaddante”一句中“paṭipaṃ”一词那样。确实，在圣典中可见：“yo ātumānaṃ sayameva pāva”。在此，前缀pa被拉长，就像在“pāvadati”(讲述)、“pāvacana”(言教)等词中一样。而pāva是过去时态的词，但在义注中，导师虽然知道它是过去时态的词，却以现在时态的意义解释为“pāvāti即是说”，因为在这些地方，可以通过时态的转换来表达其义。

อายสฺมาปิ จ สาริปุตฺโต นิทฺเทเส ‘‘โย อาตุมานํ สยเมว ปาวา’’ติ ปทํ นิกฺขิปิตฺวา อาตุมา วุจฺจติ อตฺตา, สยเมว ปาวาติ สยเมว อตฺตานํ ปาวทติ, ‘‘อหมสฺมิ [Pg.102] สีลสมฺปนฺโน’’ติ วา ‘‘วตสมฺปนฺโน’’ติ วาติ วตฺตมานวจเนน อตฺถํ นิทฺทิสิ. อถ วา ปาวาติ อิทํ น เกวลํ วทธาตุวเสเนว นิปฺผนฺนํ, อถ โข อุธาตุวเสนปิ. ตถา หิ อิทํ ปปุพฺพสฺส อุสทฺเท อิติ ธาตุสฺส ปโยเค อุการสฺส โอการาเทสํ กตฺวา ตโต ปโรกฺขาภูเต อกาเร ปเร โอการสฺส อาวาเทสํ ตโต จ สนฺธิกิจฺจํ กตฺวา สิชฺฌติ, ตสฺมา อุธาตุสฺส วทธาตุยา สมานตฺถตฺตา ตนฺนิปฺผนฺนรูปสฺส จ วทธาตุยา นิปฺผนฺนรูเปน สมานรูปตฺตา ‘‘สยเมว อตฺตานํ ปาวทตี’’ติ วทธาตุวเสน นิทฺทิสีติ ทฏฺฐพฺพํ.

具寿舍利弗也在《解释》(Niddesa)中，引述“yo ātumānaṃ sayameva pāvā”一词后解释道：ātumā即是attā(自己)，seyyaṃ pāvāti即是自己宣说自己，并以现在时态的词句，如“我是具戒圆满者”或“我是具誓愿者”来指明其义。又或者，pāvā一词不仅由语根vad(说)派生，也由语根u派生。确实，此词由前缀pa加上意为“发声”的语根u，将u变为o，其后接完成式词尾a时，o变为āv，再经连音变化而形成。因此，由于语根u与语根vad意义相同，且其派生词形与语根vad的派生词形相同，故应知，他是以语根vad的意义来阐释“自己宣说自己”。

อิทานิ วิจฺฉินฺนา ปทมาลา ฆฏียติ. วท, วทุํ. วเท, วทิตฺถ, วทํ, วทิมฺห. วทิตฺถ, วทิเร. วทิตฺโถ, วทิวฺโห. วทึ, วทิมฺเห. ปาวท, ปาว อิจฺจปิ. ปาวทุ. ปาวเท, ปาวทิตฺถ. ปาวทํ, ปาวทิมฺห. ปาวทิตฺถ, ปาวทิเร. ปาวทิตฺโถ, ปาวทิวฺโห. ปาวทึ, ปาวทิมฺเห. ตถา ‘‘วชฺช, วชฺชุ’’ อิจฺจาทีนิ ปโรกฺขารูปานิ.

现在，中断的词形序列被连接起来。Vada, vaduṃ. Vade, vadittha, vadaṃ, vadimha. Vadittha, vadire. Vadittho, vadivho. Vadiṃ, vadimhe. Pāvada, pāvai. Pāvadu. Pāvade, pāvadittha. Pāvadaṃ, pāvadimha. Pāvadittha, pāvadire. Pāvadittho, pāvadivho. Pāvadiṃ, pāvadimhe. 同样，“vajja, vajju”等也是完成式(parokkhā)的词形。

‘‘อวทา, อวทู. อวชฺชา, อวชฺชู’’ อิจฺจาทีนิ หิยฺยตฺตนีรูปานิ.

“Avadā, avadū. Avajjā, avajjū”等是昨日时(hiyyattanī)的词形。

‘‘อวทิ, วทิ, อวทุํ, วทุํ, อวทึสุ, วทึสุ. อวชฺชิ, วชฺชิ’’ อิจฺจาทีนิ อชฺชตนีรูปานิ.

“Avadi, vadi, avaduṃ, vaduṃ, avadiṃsu, vadiṃsu. Avajji, vajji”等是不定过去时(ajjatanī)的词形。

‘‘วทิสฺสติ, วทิสฺสนฺติ. วชฺชิสฺสติ, วชฺชิสฺสนฺติ’’ อิจฺจาทีนิ ภวิสฺสนฺตีรูปานิ.

“Vadissati, vadissanti. Vajjissati, vajjissanti”等是将来时(bhavissantī)的词形。

‘‘อวทิสฺสา, วทิสฺสา, อวชฺชิสฺสา, วชฺชิสฺสา’’ อิจฺจาทีนิ กาลาติปตฺติรูปานิ. เสสานิ สพฺพานิปิ ยถาสมฺภวํ วิตฺถาเรตพฺพานิ. ยา ปเนตฺถ วทธาตุ วิยตฺติยํ วาจายํ วุตฺตา, สา กตฺถจิ ‘‘วทนฺตํ เอกโปกฺขรา. เภริวาทโก’’ติอาทีสุ อพฺยตฺตสทฺเทปิ วตฺตติ อุปจริตวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

“Avadissā, vadissā, avajjissā, vajjissā”等是条件式(kālātipatti)的词形。其余所有词形都应尽可能地详细展开。此处所说，用于清晰言说的语根vad，在某些地方，如“vadantaṃ ekapokkharā”(作响的莲池)和“bherivādako”(击鼓者)等例中，也应知是转喻性地用于不清晰的声音。

วิท [Pg.103] ญาเณ. ญาณํ ชานนํ. วิทติ. เวโท. วิทู. การิเต ‘‘เวเทติ. เวทยติ. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. เวทยนฺติ จ เต ตุฏฺฐึ, เทวา มานุสกา อุโภ’’ติ ปโยคา. ตตฺถ ปเวเทตีติ โพเธติ ญาเปติ ปกาเสติ. เวโทติ วิทติ สุขุมมฺปิ การณํ อาชานาตีติ เวโท, ปญฺญาเยตํ นามํ. ‘‘เวเทหมุนี’’ติ เอตฺถ หิ ญาณํ เวโทติ วุจฺจติ. เวโทติ วา เวทคนฺถสฺสปิ นามํ วิทนฺติ ชานนฺติ เอเตน อุจฺจาริตมตฺเตน ตทาธารํ ปุคฺคลํ ‘‘พฺราหฺมโณ อย’’นฺติ, วิทนฺติ วา เอเตน พฺราหฺมณา อตฺตนา กตฺตพฺพกิจฺจนฺติ เวโท. โส ปน อิรุเวทยชุเวทสามเวทวเสน ติวิโธ. อาถพฺพณเวทํ ปน ปณีตชฺฌาสยา น สิกฺขนฺติ ปรูปฆาตสหิตตฺตา. ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘ติณฺณํ เวทานํ ปารคู’’ติ วุตฺตํ. เอเตเยว ‘‘ฉนฺโท, มนฺโต, สุตี’’ติ จ วุจฺจนฺติ.

语根Vid，意为知。知即了知。Vidati(知)。Vedo(吠陀)。Vidū(智者)。其使役态用法如：“vedeti(令知)，vedayati(令感受)。”“亲自以无上智证悟后宣说。诸天与人类两者皆感受喜悦。”在此，pavedeti意为令觉醒、令知晓、令阐明。Vedo者，因其能了知(vidati)乃至微细的因缘，故名吠陀，此为智慧之名。在“维德哈(Vedeha)牟尼”一词中，“veda”即是指智慧(ñāṇa)。又或者，Vedo也是吠陀圣典之名，因婆罗门通过它，或仅凭念诵，便能了知(vidanti)其持有者为“此是婆罗门”，或了知自己应尽的职责，故名吠陀。它分为三种：梨俱吠陀(Iruveda)、夜柔吠陀(Yajurveda)、娑摩吠陀(Sāmaveda)。至于阿闼婆吠陀(Āthabbaṇaveda)，因其含有伤害他人之内容，故意乐清净者不学习。因此，巴利圣典中说“通达三吠陀者”。此三者亦被称为“阐陀”(chando, 韵律)、“曼多”(manto, 咒语)、“素怛”(suti, 天启)。

ปญฺญายํ ตุฏฺฐิยํ เวเท, เวทสทฺโท ปวตฺตติ;

ปาวเกปิ จ โส ทิฏฺโฐ, ชาตสทฺทปุเรจโร;

Veda一词用于智慧、喜悦与圣典；亦见其用于火神，当其前接jāta一词时；

ปจฺฉานุเค ชาตสทฺเท, สติ ตุฏฺฐชเนปิ จ;

‘‘เวทคู สพฺพธมฺเม’’ติ เอตฺถาปิ วิทิเตสุ จ.

当jāta一词在后时，则指心生喜悦者；在“诸法通达”一句中，亦指一切已知法。

วิทูติ ปณฺฑิตมนุสฺโส. โส หิ ยถาสภาวโต กมฺมญฺจ ผลญฺจ กุสลาทิเภเท จ ธมฺเม วิทตีติ ‘‘วิทู’’ติ วุจฺจติ.

Vidū即是智者。因为他能如实了知业与果，以及善等不同类别的法，所以被称为“vidū”(智者)。

รุท อสฺสุวิโมจเน, สกมฺมิกวเสนิมิสฺสา อตฺโถ คเหตพฺโพ. โรทติ, รุทติ อิจฺจปิ. รุณฺณํ. รุทิตํ. โรทนํ. โรทนฺโต. โรทมาโน. โรทนฺตี. โรทมานา. รุทมุขา. รุทํ. รุทนฺโต.

语根Rud(ruda)，意为流泪。其义应依其是否有受事来理解。其派生词形如：Rodati, rudati(哭泣)。Ruṇṇaṃ(哭泣，名词)。Ruditaṃ(哭泣，过去分词)。Rodanaṃ(哭泣，名词)。Rodanto, rodamāno(哭泣者，男)。Rodantī, rodamānā(哭泣者，女)。Rudamukhā(哭泣的面容)。Rudaṃ, rudanto(哭泣，现在分词)。

ตตฺถ [Pg.104] โรทตีติ กึ โรทติ? มตํ ปุตฺตํ วา ภาตรํ วา โรทติ. ตตฺรายํ ปาฬิ ‘‘นาหํ ภนฺเต เอตํ โรทามิ, ยํ มํ ภนฺเต ภควา เอวมาห’’. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – ‘‘ยํ มํ ภนฺเต ภควา เอวมาห, อหํ เอตํ ภควโต พฺยากรณํ น ปโรทามิ น ปริเทวามิ น อนุตฺถุนามี’ติ เอวํ สกมฺมิกวเสนตฺโถ เวทิตพฺโพ, น อสฺสุมุญฺจนมตฺเตน.

其中，“rodati”(哭泣)是哭什么呢？是为死去的儿子或兄弟而哭。对此有此巴利文：“尊者，我并非为此而哭，即世尊对我所说的。”此中义理如下：“尊者，世尊对我所说的这件事，对于世尊的此番授记，我不哀哭，不悲叹，不号泣。”其义应从有受事的角度来理解，而不仅是流泪而已。

‘มตํ วา อมฺม โรทนฺติ, โย วา ชีวํ น ทิสฺสติ;

ชีวนฺตํ อมฺม ปสฺสนฺติ, กสฺมา มํ อมฺม โรทสี’ติ

“母亲，人们为死者而哭，或为生者不复见；母亲，你今见我尚在，为何为我而哭泣？”

อยญฺเจตฺถ ปโยโค’’ติ อิทมฏฺฐกถาวจนํ. อิทํ ปน ฏีกาวจนํ – ‘‘ยถา สกมฺมกา ธาตุสทฺทา อตฺถวิเสสวเสน อกมฺมกา โหนฺติ ‘วิพุทฺโธ ปุริโส วิพุทฺโธ กมลสณฺโฑ’ติ, เอวํ อตฺถวิเสสวเสน อกมฺมกาปิ สกมฺมกา โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘น ปริเทวามิ น อนุตฺถุนามี’ติ อาห. อนุตฺถุนสทฺโท สกมฺมกวเสน ปยุชฺชติ ‘ปุราณานิ อนุตฺถุน’นฺติอาทีสุ. อยญฺเจตฺถ ปโยโคติ อิมินา คาถาย อนุตฺถุนนํ รุทนํ อธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสตี’’ติ.

“此亦是其用法”，此为义注之语。而此为疏钞之语：“正如带受事的语根词，因意义特殊而变为不带受事的，如‘已觉醒的人，已绽放的莲花丛’；同样，为表明不带受事的词亦可因意义特殊而变为带受事的，故说‘我不悲叹，我不号泣’。号泣(anutthuna)一词，在‘号泣往事’等例中，即为带受事的用法。通过‘此亦是其用法’一句表明，在此偈颂中，号泣(anutthunanaṃ)意指哭泣(rudanaṃ)。”

ทลิทฺท ทุคฺคติยํ. ทุกฺขสฺส คติ ปติฏฺฐาติ ทุคฺคตีติ อยํ อตฺโถ ‘‘อปายํ ทุคฺคตึวินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติอาทีสุ ยุชฺชติ, อิธ ปน อิทํ อตฺถํ อคฺคเหตฺวา อญฺโญ อตฺโถ คเหตพฺโพ. กถํ ทุคฺคตีติ? ทุกฺเขน กิจฺเฉน คติ คมนํ อนฺนปานาทิลาโภ ทุคฺคตีติ. ทลิทฺทติ. ทลิทฺโท, ทลิทฺที, ทาลิทฺทิยํ. ตตฺถ ทลิทฺทตีติ สพฺพํ อิจฺฉิติจฺฉิตํ ปรํ ยาจิตฺวา เอว ทุกฺเขน อธิคจฺฉติ, น อยาจิตฺวาติ อตฺโถ. ทุลิทฺโทติ ทุคฺคตมนุสฺโส. ทลิทฺทีติ ทุคฺคตา นารี. ทลิทฺทสฺส ภาโว ทาลิทฺทิยํ. เอตฺถ จ สพฺพเมว ‘‘ทลิทฺทตี’’ติ โลกิกปฺปโยคทสฺสนโต ‘‘ทลิทฺทตี’’ติ กฺริยาปทํ วิภาวิตํ. สาสเน ปน [Pg.105] ตํ กฺริยาปทํ น อาคตํ, ‘‘ทลิทฺโท ทลิทฺที’’ติ นามปทานิเยว อาคตานิ. อนาคตมฺปิ ตํ ‘‘นาถตี’’ติ ปทมิว สาสนานุโลมตฺตา คเหตพฺพเมว. ครู ปน กจฺจายนมตวเสน ทล ทุคฺคติมฺหีติ ทุคฺคติวาจกทลธาตุโต อิทฺทปจฺจยํ กตฺวา ‘‘ทลิทฺโท’’ติ นามปทํ ทสฺเสสุํ.

Dalidda，[用于]贫困义。“苦难的归趣与立足处”，此为duggati（恶趣）之义，适用于“投生于恶处、恶趣、堕处、地狱”等句，然此处不取此义，而应取他义。何为duggati？即艰难困苦地获得饮食等，此为duggati。Daliddati（贫困）。Daliddo（贫者，男），daliddī（贫者，女），dāliddiyaṃ（贫穷）。其中，daliddati之义为：一切所欲之物，皆须向他人乞求，历经艰辛方能获得，而非不求自得。Duliddo即贫困之人。Daliddī即贫困之女。Daliddo的状态即dāliddiyaṃ。此处，因见世俗中常用daliddati，故阐明其为动词。但在教法中，此动词未曾出现，仅有名词daliddo、daliddī出现。此词虽未出现，但如nāthati一词，因其顺应教法，故亦应采纳。然而，诸师依迦旃延之见，从表恶趣之义的语根dala，加上idda后缀，示其名词为daliddo。

ตุท พฺยถเน. ตุทติ, วิตุทติ. กมฺมนิ ‘‘ตุชฺชติ, วิตุชฺชมาโน, เวทนาภิภุนฺโน’’ติ รูปานิ.

Tuda，[用于]刺痛义。Tudati（刺），vitudati（刺穿）。被动态词形如：“tujjati（被刺），vitujjamāno（被刺时），vedanābhibhunno（为苦受所胜）”。

ตุทนฺติ วาจาหิ ชนา อสญฺญตา,สเรหิ สงฺคามคตํว กุญฺชรํ;

สุตฺวาน วากฺยํ ผรุสํ อุทีริตํ,อธิวาสเย ภิกฺขุ อทุฏฺฐจิตฺโต;

无制之人以言刺，如箭伤损赴战象；比丘闻此粗恶语，当以无嗔心忍耐。

นุท เปรเณ. เปรณํ จุณฺณิกรณํ ปิสนํ, นุทติ, ปนุทติ. ปนุทนํ.

Nuda，[用于]推动义。推动（peraṇaṃ）即是粉碎、研磨。Nudati（推动），panudati（驱散）。Panudanaṃ（驱散）。

วิทิ ลาเภ. วินฺทติ. อุฏฺฐาตา วินฺทเต ธนํ. โควินฺโท.

Vidi，[用于]获得义。Vindati（获得）。“勤勉者获得财富。”Govindo（获得牛者，人名）。

ขทิ ปริฆาเต. ปริฆาตํ สมนฺตโต หนนํ. ขนฺทติ.

Khadi，[用于]打击义。打击（parighātaṃ）即是周遍打击。Khandati（打击）。

ทการนฺตธาตุรูปานิ.

d字尾语根之诸形。

ธการนฺตธาตุ

dh字尾语根

ธา ธารเณ. ทธาติ, วิทธาติ. ยํ ปณฺฑิโต นิปุณํ สํวิเธติ. นิธึ นิเธติ. นิธิ นาม นิธียติ. ตาว สุนิหิโต สนฺโต. ยโต นิธึ ปริหริ. นิทหติ. กุหึ เทว นิทหามิ. ปริทหติ. โย วตฺตํ ปริทหิสฺสติ. ธสฺสติ. ปริธสฺสติ. พาโลติ ปรํ ปทหติ. สกฺยา โข อมฺพฏฺฐ ราชานํ [Pg.106] อุกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺติ. สทฺทหติ ตถาคตสฺส โพธึ. สทฺธา, สทฺทหนา, สทฺธาตพฺพํ, สทฺทหิตพฺพํ, สทฺธายิโก, ปจฺจยิโก. สทฺเธยฺยวจสา อุปาสิกา. สทฺทหิตุํ, สทฺทหิตฺวา. วิเสสาธานํ. โสตาวธานํ. โสตํ โอทหติ. โอหิตโสโต. โสตํ โอทหิตฺวา. มจฺจุเธยฺยํ, มารเธยฺยํ, นามเธยฺยํ, ธาตุ, ธาตา, วิธาตา. วิธิ. อภิธานํ, อภิเธยฺยํ, นิธานวตี วาจา, อาธานคาหี, สนฺธิ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

Dhā，[用于]持义。Dadhāti（放置），vidadhāti（安排）。“智者善巧地安排。”“他埋藏宝藏。”“宝藏被称为被埋藏之物。”“如此被妥善安置。”“因此应守护宝藏。”Nidahati（他埋藏）。“天神，我该埋藏于何处？”Paridahati（他穿上）。“凡穿上衣服者。”Dhassati（他将放置）。Paridhassati（他将穿上）。“愚人攻击他人。”“安巴塔(Ambaṭṭha)，释迦族人确实将郁迦迦王(Ukkāka)认作祖父。”“他相信如来的觉悟。”Saddhā（信），saddahanā（信仰），saddhātabbaṃ（可信的），saddahitabbaṃ（应信的），saddhāyiko（有信者），paccayiko（可信赖者）。“言语可信的优婆夷。”Saddahituṃ（为了相信），saddahitvā（相信之后）。Visesādhānaṃ（特别的放置）。Sotāvadhānaṃ（专注听闻）。“他倾听。”Ohitasoto（已倾听者）。“倾听之后。”Maccudheyyaṃ（死神的领域），māradheyyaṃ（魔罗的领域），nāmadheyyaṃ（名称）。Dhātu（元素），dhātā（创造者），vidhātā（安排者）。Vidhi（规则）。Abhidhānaṃ（名称），abhidheyyaṃ（所指称者）。“富于宝藏的言语。”Ādhānagāhī（持己见者）。Sandhi（连接）。“其他也应如此组合。”

วิปุพฺโพ ธา กโรตฺยตฺเถ, อภิปุพฺโพ ตุ ภาสเน;

นฺยาสํปุพฺโพ ยถาโยคํ, นฺยาสาโรปนสนฺธิสุ.

前缀vi-的dhā用于“作”义，而前缀abhi-的用于“说”义；前缀ni-的则根据情况，用于“放置”、“施加”和“连接”义。

อิมสฺมา ปน ธาธาตุโต ปุพฺพสฺส อปิ อิจฺจุปสคฺคสฺส อกาโร กฺวจิ นิจฺจํ โลปํ ปปฺโปติ, กฺวจิ นิจฺจํ โลปํ น ปปฺโปติ. อตฺร โลโป วุจฺจเต, ทฺวารํ ปิทหติ, ทฺวารํ ปิทหนฺโต, ปิทหิตุํ, ปิทหิตฺวา, เอวํ อการโลโป ภวติ. ทฺวารํ อปิทหิตฺวา, เอวํ อการโลโป น ภวติ. เอตฺถ หิ อกาโร อปิอุปสคฺคสฺส อวยโว น โหติ. กินฺติ เจ? ปฏิเสธตฺถวาจโก นิปาโตเยว, อุปสคฺคาวยโว ปน อทสฺสนํ คโต, อยํ นิจฺจาโลโป. เอวํ ธาธาตุโต ปุพฺพสฺส อปิ อิจฺจุปสคฺคสฺส อกาโร กฺวจิ นิจฺจํ โลปํ ปปฺโปติ, กฺวจิ นิจฺจํ โลปํ น ปปฺโปติ. อิทํ อจฺฉริยํ อิทํ อพฺภุตํ. ยตฺร หิ นาม ภควโต ปาวจเน เอวรูปโปปิ นโย สนฺทิสฺสติ วิญฺญูนํ หทยวิมฺหาปนกโร, โย เอกสฺมึเยว ธาตุมฺหิ เอกสฺมึเยว อุปสคฺเค เอกสฺมึเยวตฺเถ กฺวจิ โลปาโลปวเสน วิภชิตุํ ลพฺภติ. อิทานิ มยํ โสตูนํ ปรมโกสลฺลชนนตฺถํ ตทุภยมฺปิ อาการํ เอกชฺฌํ กโรนฺตา ตทาการวตึ ชินวรปาฬึ อานยาม –

然而，在此dhā语根之前，前缀api的a，在某些情况下恒常脱落，而在另一些情况下恒常不脱落。此处说的是脱落的情况，如：pidahati（他关上）、pidahanto（正关上）、pidahituṃ（为了关上）、pidahitvā（关上后），如此a音发生脱落。而在apidahitvā（未关上后），a音则不脱落。因为此处的a并非前缀api的组成部分。那么它是什么呢？它只是表示否定义的质词，而前缀（api）的a已经不见了；此为恒常脱落。如此，在此dhā语根之前，前缀api的a，在某些情况下恒常脱落，而在另一些情况下恒常不脱落。这真是奇妙！这真是稀有！在世尊的教言中，竟然能见到如此令智者心生惊叹的规则，即在同一语根、同一前缀、同一意义中，竟可依脱落与不脱落而加以区分。现在，为了让听众产生最高的善巧，我们将这两种形式汇集一处，引述具有此种形式的最胜征服者之圣典——

‘‘คงฺคํ [Pg.107] เม ปิทหิสฺสนฺติ, น ตํ สกฺโกมิ พฺราหฺมณ;

อปิเธตุํ มหาสินฺธุํ, ตํ กถํ โส ภวิสฺสติ;

น เต สกฺโกมิ อกฺขาตุํ, อตฺถํ ธมฺมญฺจ ปุจฺฉิโต.

“婆罗门，他们将为我覆盖恒河，但我做不到那件事；若不覆盖大海洋，那又如何能成？被问及义与法，我无法为你解说。”

จิตฺตตฺถสาธนึ เอตํ, คาถํ สมฺภวชาตเก;

ปญฺญาสมฺภวมิจฺฉนฺโต, กเร จิตฺเต สุเมธโส’’ติ.

此偈出自《桑跋瓦本生》(Sambhavajātaka)，能成办心之所求。智者欲求智慧生起，当用心于此。”

ธุ คติเถริเยสุ. คติ คมนํ, เถริยํ ถิรภาโว. ธวติ. ธุวํ.

Dhu，[用于]动与稳义。动即是行进，稳即是坚固。Dhavati（他奔跑）。Dhuvaṃ（稳固的）。

เอตฺถ จ ธุวนฺติ ถิรํ. ‘‘นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม’’ติอาทีสุ วิย, ตสฺมา ธุวนฺติ ถิรํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ. อถ วา ธุวนฺติ อิทํ คติเถริยตฺถวเสน นิพฺพานสฺเสว อธิวจนํ ภวิตุมรหติ. ตญฺหิ ชาติชราพฺยาธิมรณโสกาทิโต มุจฺจิตุกาเมหิ ธวิตพฺพํ คนฺตพฺพนฺติ ธุวํ, อุปฺปาทวยาภาเวน วา นิจฺจสภาวตฺตา ธวติ ถิรํ สสฺสตํ ภวตีติ ธุวํ. ยญฺหิ สนฺธาย ภควตา ‘‘ธุวญฺจ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ ธุวคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติ วุตฺตํ. ธุวสทฺโท ‘‘วจนํ ธุวสสฺสต’’นฺติ เอตฺถ ถิเร วตฺตติ. ‘‘ธุวญฺจ ภิกฺขเว เทเสสฺสามี’’ติ เอตฺถ นิพฺพาเน. ‘‘ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสี’’ติ เอตฺถ ปน เอกํเส นิปาตปทภาเวน วตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

此处，dhuvaṃ即是“稳固”。如在‘常、稳、恒、不变易法’等语中，因此dhuvaṃ是指某种稳固的法。或者，dhuvaṃ一词，由“趋向稳固”之义，应可作为涅槃的同义词。因为欲从生、老、病、死、愁等解脱者，应奔赴、应抵达此境，故为“稳固”；或因无生灭，自性恒常，故能稳固、恒常、永恒地存在，故为“稳固”。世尊正是针对此而说：‘诸比丘，我将为你们宣说稳固法以及趣向稳固之道。’dhuva一词，在‘言语是稳固永恒的’中，用于“稳固”义；在‘诸比丘，我将宣说稳固法’中，指涅槃；而在‘你必将成佛’中，则应被理解为表示“肯定”义的质词。

ธู วิธูนเน. อูการสฺส อูวตฺตํ. ธูวติ. ธูวิตา, ธูวิตพฺพํ. รสฺสตฺเต ‘‘ธุโต, ธุตวา’’ อิจฺจปิ รูปานิ ภวนฺติ.

Dhū，用于“抖落”义。长音ū变为ūv。Dhūvati，他抖落。Dhūvitā，抖落者；dhūvitabbaṃ，应被抖落。当元音缩短时，则成dhuto（已抖落的）、dhutavā（已抖落者）等形式。

เธ ปาเน. ธยติ, ธียติ. เธน.

Dhe，用于“饮”义。Dhayati，他吸吮；dhīyati，被吸吮。Dhenu，母牛。

เอตฺถ จ เธนูติ ธยติ ปิวติ อิโต ขีรํ โปตโกติ เธนุ, ‘‘โคเธนุ, อสฺสเธนุ, มิคเธนู’’ติ เธนุสทฺโท สามญฺญวเสน สโปติกาสุ ติรจฺฉานคติตฺถีสุ วตฺตติ, เอวํ สนฺเตปิ เยภุยฺเยน คาวิยํ วตฺตติ. ตถา หิ ‘‘สตฺต เธนุสเต ทตฺวา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ.

此处，“dhenu”者，因幼崽从其吮吸、饮用乳汁，故名。“dhenu”一词，如在“母牛、母马、母鹿”中，通常指带幼崽的雌性旁生，即便如此，也多用于指母牛。诚然，可见圣典云：“布施了七百头母牛。”

สิธุ [Pg.108] คติยํ เสธติ, นิเสธติ, ปฏิเสธติ. สิทฺโธ, ปสิทฺโธ, นิสิทฺโธ, ปฏิสิทฺโธ, ปฏิเสธิโต, ปฏิเสธโก, ปฏิเสโธ, ปฏิเสธิตุํ, ปฏิเสธิตฺวา. อิธ อจินฺเตยฺยพลตฺตา อุปสคฺคานํ ตํโยเค สิธุธาตุสฺส นานปฺปการา อตฺถา สมฺภวนฺติ, อญฺเญสมฺปิ เอวเมว.

Sidhu，用于“行”义。Sedhati，他前行；nisedhati，他阻止；paṭisedhati，他拒绝。Siddho，已成办的；pasiddho，著名的；nisiddho，被禁止的；paṭisiddho，被拒绝的；paṭisedhito，被禁止的；paṭisedhako，禁止者；paṭisedho，禁止；paṭisedhituṃ，为了禁止；paṭisedhitvā，禁止之后。此处，因前缀有不可思议之力，当其与sidhu语根结合时，会产生各种不同的意义，其他语根亦复如是。

สิธุ สตฺเถ มงฺคลฺเย จ. สตฺถํ สาสนํ, มงฺคลฺยํ ปาปวินาสนํ วุทฺธิการณํ วา. เสธติ. สิทฺโธ, ปสิทฺโธ, ปสิทฺธิ.

Sidhu，也用于“教导”与“吉祥”义。教导即是教诫，吉祥则是灭除罪恶或增长之因。Sedhati，他成就。Siddho，已成就的；pasiddho，著名的；pasiddhi，成就。

ทธ ธารเณ. ชนสฺส ตุฏฺฐึ ทธเตติ ทธิ. ธการสฺส หการตฺเต ‘‘ทหตี’’ติ รูปํ. อยํ อิตฺถี อิมํ อิตฺถึ อยฺยิกํ ทหติ. อิเม ปุริสา อิมํ ปุริสํ ปิตามหํ ทหนฺติ. จิตฺตํ สมาทหาตพฺพํ. สมาทหํ จิตฺตํ.

Dadha，用于“持”义。因其持守众人之满足，故称dadhi（凝乳）。dh音变为h音时，词形为dahati。此女认此妇为祖母。此等男子认此人为祖父。心应当被安定。我正安定自心。

เอธ วุทฺธิยํ ลาเภ จ. เอธติ. เอโธ, สุเขธิโต. คมฺภีเร คาธเมธติ.

Edha，用于“增长”与“获得”义。Edhati，他增长。Edho，燃料；sukhedhito，在安乐中长大。Gambhīre gādhamedhati，于深处获得立足点。

เอตฺถ จ เอโธติ เอธติ. วฑฺฒติ เอเตน ปาวโกติ เอโธ. อินฺทนํ, อุปาทานํ. สุเขธิโตติ สุเขน เอธิโต, สุขสํวฑฺฒิโตติ อตฺโถ. คาธเมธตีติ คาธํ ปติฏฺฐิตํ เอธติ ลภติ.

此处，火因此而增长（edhati），故称“edho”（燃料）。同义词有“indanaṃ”、“upādānaṃ”。“Sukhedhito”即“以乐而增长”，意为“在安乐中长大”。“Gādhamedhati”即“获得稳固的立足点”。

พทฺธ สํหริเส. สํหริโส วินิพทฺธกฺริยา. พทฺธติ, วินิพทฺธติ. วินิพทฺธา.

Baddha，用于“紧缚”义。紧缚即是系缚的行为。Baddhati，他系缚；vinibaddhati，他紧缚。Vinibaddhā，已被紧缚。

คาธ ปติฏฺฐานิสฺสยคนฺเธสุ. คาธติ. คาธํ กตฺตา. คมฺภีรโต อคาธํ.

Gādha，用于“立足”、“依止”、“贪求”义。Gādhati，他立足。Gādhaṃ kattā，立足者。Gambhīrato agādhaṃ，从深到浅。

พาธ วิโลฬเน พาธติ, วิพาธติ. อาพาโธ. อาพาธติ จิตฺตํ วิโลเฬตีติ อาพาโธ.

Bādha，用于“妨碍”义。Bādhati，他妨碍；vibādhati，他恼乱。Ābādho，病。因其妨碍、扰乱心，故称ābādho（病）。

นาธ [Pg.109] ยาจนาทีสุ. นาธติ. นาธนํ.

Nādha，用于“求助”等义。Nādhati，他求助。Nādhanaṃ，求助。

พนฺธ พนฺธเน พนฺธติ. พนฺธนโก, พนฺโธ, พนฺธาปิโต, ปฏิพนฺโธ, พนฺธนํ, พนฺโธ, สมฺพนฺธนํ, สมฺพนฺโธ, ปพนฺโธ, พนฺธุ.

Bandha，用于“系缚”义。Bandhati，他系缚。Bandhanako，系缚者；bandho，系缚；bandhāpito，被系缚；paṭibandho，障碍；bandhanaṃ，系缚；bandho，束缚；sambandhanaṃ，连系；sambandho，关系；pabandho，连续；bandhu，亲属。

ตตฺถ พนฺธนนฺติ พนฺธนฺติ สตฺเต เอเตนาติ พนฺธนํ, สงฺขลิกาทิ. ‘‘อยํ อมฺหากํ วํโส’’ติ สมฺพนฺธิตพฺพฏฺเฐน พนฺธุ, เถรคาถาสํวณฺณนายํ ปน ‘‘เปมพนฺธเนน พนฺธู’’ติ วุตฺตํ.

其中，“bandhanaṃ”者，因以此系缚有情，故称“bandhanaṃ”（系缚），如锁链等。“Bandhu”（亲属）者，因“此是我等之族姓”而有应被关联之义，故称“bandhu”。但在《长老偈》释义中则说：“因爱之系缚而为亲属。”

ทธิ อสีฆจาเร. อสีฆจาโร อสีฆปฺปวตฺติ. ทนฺธติ. ทนฺโธ, ทนฺธปญฺโญ. โย ทนฺธกาเล ตรติ, ตรณีเย จ ทนฺธติ.

Dadhi，用于“缓行”义。缓行即是行动迟缓。Dandhati，他行动迟缓。Dandho，迟钝的；dandhapañño，钝慧者。彼于应缓时速行，于应速时却迟缓。

วทฺธ วทฺธเน. วทฺธติ. วทฺธิ, วุทฺธิ, วทฺโธ, วุทฺโธ, ชาติวุทฺโธ, คุณวุทฺโธ, วโยวุทฺโธ.

Vaddha，用于“增长”义。Vaddhati，他增长。Vaddhi，增长；vuddhi，兴盛；vaddho，已增长的；vuddho，年老的、长老；jātivuddho，戒腊长者；guṇavuddho，德行长者；vayovuddho，年龄长者。

เย วุทฺธมปจายนฺติ, นรา ธมฺมสฺส โกวิทา;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา, สมฺปราเย จ สุคฺคตึ.

凡通晓法并恭敬长老者，于现法中受赞扬，于来世得善趣。

สธุ สทฺทกุจฺฉิยํ. สธติ.

Sadhu，用于“出声赞叹”义。Sadhati，他赞叹。

ปิฬธิ อลงฺกาเร. ปิฬนฺธติ. ปิฬนฺธนํ.

Piḷadhi，用于“装饰”义。Piḷandhati，他佩戴。Piḷandhanaṃ，装饰品。

ปิฬนฺธนมลงฺกาโร, มณฺฑนญฺจ วิภูสนํ;

ปสาธนญฺจาภรณํ, ปริยายา อิเม มตา.

“piḷandhana”、“alaṅkāra”、“maṇḍana”、“vibhūsana”、“pasādhana”与“ābharaṇa”——此等皆被认为是同义词。

เมธ หึสายํ สงฺคเม จ. เมธติ. เมธา, เมธาวี. อตฺร เมธาติ อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา. เมธติ วา สิริยา สีลาทีหิ จ สปฺปุริสธมฺเมหิ สห คจฺฉติ น เอกิกา หุตฺวา ติฏฺฐตีติ เมธา, ปญฺญาเยตํ นามํ. ตถา หิ –

Medha，用于“伤害”与“结合”义。Medhati，他伤害或结合。Medhā，智慧；medhāvī，有慧者。此处，“medhā”（智慧）者，因其如霹雳摧山般伤害、摧毁诸烦恼，故称“medhā”。或因其与祥瑞、戒等善士法相结合而行，非孤立存在，故称“medhā”。此为智慧之名。诚然——

‘‘ปญฺญา [Pg.110] หิ เสฏฺฐา กุสลา วทนฺติ,นกฺขตฺตราชาริว ตารกานํ;

สีลํ สิรี จาปิ สตญฺจ ธมฺโม,อนฺวายิกา ปญฺญวโต ภวนฺตี’’ติ

“善巧者言智慧最上，犹如星中之月王；戒、祥瑞及善士之法，皆追随于有慧者。”

วุตฺตํ. เมธาวีติ ธมฺโมชปญฺญาย จ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล.

如是说。所谓“medhāvī”（有慧者），是指具足法味之慧的个人。

สธุ มธุ อุนฺเท. สธติ. มธติ. มธุ.

Sadhu、madhu，用于“湿润”义。Sadhati，他令喜悦。Madhati，他陶醉。Madhu，蜜。

พุธ โพธเน. โพธติ. พุทฺโธ. อภิสมฺพุทฺธาโน. สมฺพุทฺธํ. อสมฺพุทฺธํ. โพธิ. ทิวาทิคเณปิ อยํ ทิสฺสติ. ตตฺรหิ ‘‘พุชฺฌตี’’ติ รูปํ, อิธ ปน ‘‘โพธตี’’ติ รูปํ. ‘‘โย นินฺทํ อปโพธตี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. การิเต ปน ‘‘โพเธติ’’ อิจฺจาทีนิ.

Budha，用于“觉”义。Bodhati，他觉悟。Buddho，觉者。Abhisambuddhāno，已正等觉者。Sambuddhaṃ，已觉悟。Asambuddhaṃ，未觉悟。Bodhi，菩提。此语根亦见于divādi语基组。在彼处词形为bujjhati，于此处词形则为bodhati。可见圣典云：“他拒绝责难。”于使役态中，则有bodheti等形式。

ยุธ สมฺปหาเร. โยธติ. โยโธ. โยเธถ มารํ ปญฺญาวุเธน. ยุทฺธํ. จรณายุโธ, จรณาวุโธ วา. อาวุธํ. ทิวาทิคณิกสฺส ปนสฺส ‘‘ยุชฺฌตี’’ติ รูปํ.

Yudha，用于“战斗”义。Yodhati，他战斗。Yodho，战士。“当以智慧为武器与魔罗战斗。”Yuddhaṃ，战争。Caraṇāyudho，或caraṇāvudho，以足为武器者（公鸡）。Āvudhaṃ，武器。此语根属divādi语基组时，词形为yujjhati。

ทีธิ ทิตฺติเวธเนสุ. ทีธติ. ทีธิติ. เอตฺถ จ ทีธิตีติ รสฺมิ. อเนกานิ หิ รสฺมินามานิ.

Dīdhi，用于“照耀”与“穿透”义。Dīdhati，（他）照耀。Dīdhiti，光芒。在此，dīdhiti即是光线。光线确实有许多名称。

รสฺมิ อาภา ปภา รํสิ, ทิตฺติ ภา รุจิ ทีธิติ;

มรีจิ ชุติ ภาณฺว’สุ, มยูโข กิรโณ กโร;

นาคธาโม จ อาโลโก, อิจฺเจเต รสฺมิวาจกา.

Rasmi、ābhā、pabhā、raṃsi、ditti、bhā、ruci、dīdhiti、marīci、juti、bhāṇu、aṃsu、mayūkho、kiraṇo、karo、nāgadhāmo、āloko——此等皆为表示“光线”之词。

จการนฺตรูปานิ.

以ca结尾的词形。

นการนฺตธาตุ

以“na”结尾的词根

นี นเย. เนติ, นยติ, วิเนติ. วิเนยฺย หทเย ทรํ. อาเนติ. อานยติ. เนตา. วิเนตา. นายโก. เนยฺโย[Pg.111]. เวเนยฺโย. เวนยิโก. วินีโต ปุริโส. นียมาเน ปิสาเจน, กินฺนุ ตาต อุทิกฺขติ. นียนฺโต. เนตฺตํ. เนตฺติ. ภวเนตฺติ สมูหตา. เนตฺติโก. อุทกญฺหิ นยนฺติ เนตฺติกา. เนตฺตา. เนตฺเต อุชุํ คเต สติ. นโย. วินโย. อายตนํ. เนตุํ. วิเนตุํ. เนตฺวา. วิเนตฺวา อิจฺจาทีนิ.

Nī（引导义）。Neti, nayati, vineti（引导，带领，调伏）。Vineyya hadaye daraṃ（已调伏心中的恐惧）。Āneti, ānayati（带来）。Netā（引导者）。Vinetā（调伏者）。Nāyako（领导者）。Neyyo（应被引导者）。Veneyyo（应被调伏者）。Venayiko（调伏者）。Vinīto puriso（已被调伏的人）。Nīyamāne pisācena, kinnu tāta udikkhati（当被鬼怪引导时，父亲为何观望？）。Nīyanto（被引导）。Nettaṃ（眼）。Netti（绳索）。Bhavanetti samūhatā（有之绳已被根除）。Nettiko（引水者）。Udakañhi nayanti nettikā（引水者确实引水）。Nettā（引导者）。Nette ujuṃ gate sati（当眼正直时）。Nayo（方法）。Vinayo（律）。Āyatanaṃ（处）。Netuṃ（为引导）。Vinetuṃ（为调伏）。Netvā（引导后）。Vinetvā（调伏后）等。

ตตฺถ เนตฺตนฺติ สมวิสมํ ทสฺเสนฺตํ อตฺตภาวํ เนตีติ เนตฺตํ, จกฺขุ. เนตฺตีติ เนนฺติ เอตาย สตฺเตติ เนตฺติ, รชฺชุ. ภวเนตฺตีติ ภวรชฺชุ, ตณฺหาเยตํ นามํ. ตาย หิ สตฺตา โคณา วิย คีวาย พนฺธิตฺวา ตํ ตํ ภวํ นิยฺยนฺติ, ตสฺมา ภวเนตฺตีติ วุจฺจติ. เนตฺติกาติ กสฺสกา. เนตฺตาติ ควเชฏฺฐโก ยูถปติ. นโยติ นยนํ คมนํ นโย, ปาฬิคติ. อถ วา ตตฺถ ตตฺถ เนตพฺโพติ นโย, สทิสภาเวน เนตพฺพากาโร. นียตีติ นโย, ตถตฺตนยาทิ. นียติ เอเตนาติ นโย, อนฺตทฺวยวิวชฺชนนยาทิ.

其中，“nettaṃ”（眼）是因其引导身体、显示平与不平，故称“nettaṃ”，即眼。“netti”（绳）是因人们用它引导众生，故称“netti”，即绳索。“bhavanetti”（有之绳）即有之绳索，这是渴爱的异名。众生确实如牛一般被它系于颈，而被牵引至各种有，因此称为“bhavanetti”。“nettikā”（引水者）即农夫。“nettā”（引导者）即牛王、牛群首领。“nayo”（方法）是引导、行进，即巴利(Pāḷi)圣典的文脉。或者，“nayo”是在各处应被应用的方法，即以相似方式应用的模式。又或，因其被引导(nīyati)，故为“nayo”，如“如实性方法”等。又或，以此而引导(nīyati etena)，故为“nayo”，如“远离二边方法”等。

ตถา หิ ฉพฺพิโธ นโย ตถตฺตนโย ปตฺตินโย เทสนานโย อนฺตทฺวยวิวชฺชนนโย อจินฺเตยฺยนโย อธิปฺปายนโยติ. เตสุ ตถตฺตนโย อนฺตทฺวยวิวชฺชนนเยน นียติ, ปตฺตินโย อจินฺเตยฺยนเยน, เทสนานโย อธิปฺปายนเยน นียติ. เอตฺถาทิมฺหิ ติวิโธ นโย กมฺมสาธเนน นียตีติ ‘‘นโย’’ติ วุจฺจติ, ปจฺฉิโม ปน ติวิโธ นโย กรณสาธเนน นียติ เอเตน ตถตฺตาทินยตฺตยมิติ ‘‘นโย’’ติ วุจฺจติ. อิมสฺมึ อตฺเถ ปปญฺจิยมาเน คนฺถวิตฺถาโร สิยาติ วิตฺถาโร น ทสฺสิโต.

确实，方法有六种：如实性方法、获得方法、教导方法、远离二边方法、不可思议方法和意趣方法。其中，如实性方法由远离二边方法所引导，获得方法由不可思议方法所引导，教导方法由意趣方法所引导。在此，前三种方法因其以作格(kamma-sādhana)被引导(nīyati)，故称“方法”(nayo)；而后三种方法，则因其以具格(karaṇa-sādhana)而引导，即“如实性等前三法由此（后三法）而被引导”，故称“方法”(nayo)。若对此义详加阐述，则篇幅冗长，故不予详述。

อปโรปิ [Pg.112] จตุพฺพิโธ นโย เอกตฺตนโย นานตฺตนโย อพฺยาปารนโย เอวํธมฺมตานโยติ.

另有四种方法：一性方法、异性方法、无作用方法、如是法性方法。

วิเนติ สตฺเต เอตฺถ, เอเตนาติ วา วินโย. กายวาจานํ วินยนโตปิ วินโย. อายตนนฺติ อนมตคฺเค สํสาเร ปวตฺตํ อตีว อายตํ สํสารทุกฺขํ ยาว น นิวตฺตติ, ตาว นยเตว ปวตฺตเตวาติ อายตนํ.

“Vinayo”（律）是因此人们于此调伏众生，或以此调伏众生。“Vinayo”也因其对身语的调伏而得名。“Āyatanaṃ”（处）是因此在无始的轮回中，极其漫长(āyataṃ)的轮回之苦，只要尚未止息，就会被引导(nayateva)并持续下去(pavattateva)，故称“āyatanaṃ”。

อยํ ปเนตฺถ อตฺถุทฺธาโร. ‘‘อายตนนฺติ อสฺสานํ กมฺโพโช อายตนํ, คุนฺนํ ทกฺขิณาปโถ อายตน’’นฺติ เอตฺถ สญฺชาติฏฺฐานํ อายอนํ นาม. ‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา.

此为义理纲要。在“‘处’：马的产地是坎波扎(Kamboja)，牛的产地是南方(Dakkhiṇāpatha)”中，‘处’名为出生地。在“众鸟栖息于令人喜悦的处所”中……

ฉายํ ฉายตฺถิโน ยนฺติ, ผลตฺถํ ผลโภชิโน’’ติ เอตฺถ สโมสรณฏฺฐานํ. ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว วิมุตฺตายตนานี’’ติ เอตฺถ การณํ. อญฺเญปิ ปน ปโยคา ยต ปติยตเนติ เอตฺถ ปกาสิตา.

在“求荫者趋向荫凉，食果者为求其果”中，‘处’是会集之处。在“诸比丘，有此五解脱处”中，‘处’是原因。而其他用法，已在‘yat’（词根）和‘patiyatane’（词）处阐明。

นี ปาปเน. เนติ, นยติ. นยนํ.

Nī（使达到义）。Neti, nayati（引导）。Nayanaṃ（引导；眼）。

นุ ถุติยํ. โนติ, นวติ. นุโต.

Nu（赞颂义）。Noti, navati（赞颂）。Nuto（被赞颂者）。

ถน ปน ธน สทฺเท. ถนติ. ปนติ. ธนติ.

Thana, Pana, Dhana（发声义）。Thanati（发声）。Panati（发声）。Dhanati（发声）。

กน ทิตฺติกนฺตีสุ. กนติ. กญฺญา. กนกํ.

Kan（闪耀、喜爱义）。Kanati（闪耀或喜爱）。Kaññā（少女）。Kanakaṃ（黄金）。

เอตฺถ จ โยพฺพนิภาเว ฐิตตฺตา รูปวิลาเสน กนติ ทิปฺปติ วิโรจตีติ กญฺญา. อถ วา กนิยติ กามิยภิ อภิปตฺถิยติ ปุริเสหีติปิ กญฺญา, โยพฺพนิตฺถี. กนกนฺติ กนติ, กนียตีติ วา กนกํ, สุวณฺณํ. สุวณฺณสฺส หิ อเนกานิ นามานิ.

此处，“kaññā”（少女）是因其处于青春年华，以容貌之美而闪耀(kanati)、发光(dippati)、照耀(virocati)而得名。或者，“kaññā”也因其被男子所喜爱(kanīyati)、欲求(kāmiyati)、渴望(abhipatthiyati)而得名，即年轻女子。“kanakaṃ”（黄金）是因其闪耀(kanati)，或被喜爱(kanīyati)而得名，即黄金。黄金确实有许多名称。

สุวณฺณํ กนกํ เหมํ, กญฺจนํ หฏกมฺปิ จ;

ชาตรูปํ ตปนียํ, วณฺณํ ตพฺเภทกา ปน;

ชมฺพุนทํ สิงฺคิกญฺจ, จามิกรนฺติ ภาสิตา.

Suvaṇṇa, kanaka, hema, kañcana, 以及 hāṭaka；jātarūpa, tapanīya, vaṇṇa。而其类别则被称为：jambunada, siṅgika, 以及 cāmikara。

วน [Pg.113] สน สมฺภตฺติยํ. วนติ. วนํ. สนติ.

Vana, Sana（分享、服务义）。Vanati（服务或欲求）。Vanaṃ（森林；渴爱）。Sanati（服务）。

ตตฺถ วนนฺติ. ตํ สมฺภชนฺติ มยูรโกกิลาทโย สตฺตาติ วนํ, อรญฺญํ. วนติ สมฺภชติ สํกิเลสปุคฺคลนฺติ วนํ, ตณฺหา.

其中，“vanaṃ”（森林）：因孔雀、杜鹃等众生依附(sambhajanti)于它，故称“vanaṃ”，即林野。“vanaṃ”（渴爱）：因它依附(vanati, sambhajati)于有烦恼之人，故称“vanaṃ”，即渴爱。

มน อพฺภาเส. มนติ. มโน.

Man（修习义）。Manati（修习）。Mano（意）。

มาน วีมํสายํ, วีมํสติ. วีมํสา.

Māna（考察义）。Vīmaṃsati（考察）。Vīmaṃsā（考察）。

ชน สุน สทฺเท. ชนติ. สุนติ.

Jana, Suna（发声义）。Janati（发声）。Sunati（发声）。

เอตฺถ จ ‘‘กสฺมา เต เอโก ภุโช ชนติ, เอโก เต น ชนตี ภุโช’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ชนตีติ สุนติ สทฺทํ กโรติ.

此处有巴利文为例：“为何你一只手臂作响，而另一只手臂不作响？”其中，‘janati’意为‘sunati’，即发出声响。

ขนุ อวทารเณ ขนติ. สุขํ. ทุกฺขํ. ขโต อาวาโฏ.

Khanu（挖掘义）。Khanati（挖掘）。Sukhaṃ（乐）。Dukkhaṃ（苦）。Khato āvāṭo（被挖掘的坑）。

ตตฺถ สุขนฺติ สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตีติ สุขํ. ทุฏฺฐุ ขนติ กายิกเจตสิกสุขนฺติ ทุกฺขํ. อญฺญมญฺญปฏิปกฺขา หิ เอเต ธมฺมา. ทฺวิธา จิตฺตํ ขนตีติ วา ทุกฺขํ. จุราทิคณวเสน ปน ‘‘สุขยตีติ สุขํ, ทุกฺขยตีติ ทุกฺข’’นฺติ นิพฺพจนานิ คเหตพฺพานิ. สมาสปอวเสน ‘‘สุกรํ ขมสฺสาติ สุขํ, ทุกฺกรํ ขมสฺสาติ ทุกฺข’’นฺติ นิพฺพจนานิปิ วิวิธา หิ สทฺทานํ พฺยุปฺปตฺติ ปวตฺติ นิมิตฺตญฺจ.

其中，“sukhaṃ”（乐）是因其善(suṭṭhu)于挖掘(khanati)苦，故为“sukhaṃ”。“dukkhaṃ”（苦）是因其恶(duṭṭhu)于挖掘(khanati)身与心的乐，故为“dukkhaṃ”。此二法确实相互对立。或者，“dukkhaṃ”是因其以两种方式刺痛(khanati)心。再者，根据Curādi词类，亦可作此解：“使人快乐者为乐，使人痛苦者为苦”。根据复合词的构成，亦可作此解：“易于忍受(sukaraṃ khamassa)为乐，难于忍受(dukkaraṃ khamassa)为苦”。因为词语的词源、用法和根据确实是多种多样的。

ทาน อวขณฺฑเน. ทานติ. อปทานํ.

Dā（切割义）。Dānati（切割）。Apadānaṃ（本行故事）。

สาน เตชเน. เตชนํ นิสานํ. สานติ.

Sā（磨利义）。Tejanaṃ nisānaṃ（磨利；磨刀石）。Sānati（磨利）。

หน หึสาคตีสุ. เอตฺถ ปน หึสาวจเนน ผรุสาย วาจาย ปีฬนญฺจ ทณฺฑาทีหิ ปหรณญฺจ คหิตํ, ตสฺมา หน หึสาปหรณคตีสูติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ตถา หิ ‘‘ราชาโน โจรํ คเหตฺวา หเนยฺยุํ วา พนฺเธยฺยุํ วา’’ติ. ปาฐสฺส อตฺถํ สํวณฺเณนฺเตหิ ‘‘หเนยฺยุนฺติ โปเถยฺยุญฺเจว ฉินฺเทยฺยุญฺจา’’ติ [Pg.114] วุตฺตํ. เอตฺถ จ เฉทนํ นาม หตฺถปาทาทิเฉทนํ วา สีสจฺเฉทวเสน มารณํ วา. หนสฺส วธาเทโส ฆาตาเทโส จ ภวติ, หนฺติ หนติ, หนนฺติ. หนสิ, หนถ. เสสํ สพฺพํ เนยฺยํ.

Han（伤害、行进义）。此处，“伤害”一词包含以粗恶语压迫及以棍棒等击打，因此应理解其义为：Han（伤害、击打、行进义）。例如：‘国王捕贼后，或杀或缚。’在解释此文句之义时，说：‘“杀”即捶打与斩断。’此处，“斩断”指斩断手足等，或以斩首方式致死。Han（词根）有vadh和ghāt的替代形式。其变化形为：hanti、hanati、hananti；hanasi、hanatha。其余皆可类推。

หึสาทโย จตฺตาโร อตฺถา ลพฺภนฺติ. ‘‘หนฺติ หตฺเถหิ ปาเทหี’’ติ เอตฺถ ปน หนฺตีติ ปหรตีติ อตฺโถ. ‘‘กุทฺโธ หิ ปิตรํ หนฺติ. วิกฺโกสมานา ติพฺพาหิ, หนฺติ เนสํ วรํ วร’’นฺติ. เอตฺถ หนฺตีติ มาเรนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘วธติ, วเธติ, ฆาเตติ’’ อิจฺจปิ รูปานิ ภวนฺติ. ตตฺถ ‘‘วธติ น โรทติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. อตฺตานํ วธิตฺวา วธิตฺวา โรทตี’’ติอาทีสุ วโธ ปหรณํ. ปาณํ วเธติ. ปาณวโธ. ‘‘เอส วโธ ขณฺฑหาลสฺส. สตฺเต ฆาเตตี’’ติ จ อาทีสุ วโธ มารณํ.

可得出伤害等四种意义。在“以手足击（hanti）”中，“hanti”意为击打。在“愤怒者实杀（hanti）其父”及“彼等猛烈哭号，杀（hanti）其至爱”中，“hanti”意为杀死。有“vadhati、vadheti、ghāteti”等形式。其中，在“打他不哭，犯恶作罪。数数自打而哭”等句中，“vadho”（杀）意为击打。“vadheti pāṇaṃ”（杀害生命），即“pāṇavadho”（杀生）。在“此为对断剑者之杀（vadho）”及“使众生被杀（ghāteti）”等句中，“vadho”（杀）意为致死。

‘‘อุปาหนํ, วธู’’ติ จ เอตฺถ หนวธสทฺทตฺโถคมนํ. ‘‘ปุริสํ หนติ. สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนติ’’ อิจฺจาทีนิ กตฺตุปทานิ. เทวทตฺโต ยญฺญทตฺเตน หญฺญติ. ตโต วาตาตเป โฆเร, สญฺชาเต ปฏิหญฺญติ. ปจฺจตฺตวจนสฺเสการตฺตํ, ยถา ‘‘วนปฺปคุมฺเพ’’ติ. วิหาเรนาติ ปทํ สมฺพนฺธิตพฺพํ, อิจฺจาทีนิ กมฺมปทานิ. หนฺตา. หโต. วธโก. วธู. อาฆาโต. อุปฆาโต. ฆาตโก. ปฏิโฆ. สงฺโฆ. พฺยคฺโฆ. สกุณคฺฆิ. หนฺตุํ, หนิตุํ, หนฺตฺวา, หนิตฺวา. วชฺเฌตฺวา, วธิตฺวา อิจฺจาทีนิ สนามิกานิ ตุมนฺตาทิปทานิ.

在“upāhanaṃ”（鞋履）和“vadhū”（新妇）中，“han”和“vadh”二词有“行进”之义。“Purisaṃ hanati”（击打人）、“Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanati”（抵御寒热）等是主动语态词。“提婆达多为雅那达多所害”、“其后，于猛烈风热生起时，他被击退”等是被动语态词。（附注：处格单数形式为“e”，如“vanappagumbe”。“vihārena”一词应被连接。）相关的派生词有：Hantā（杀者）、Hato（被杀者）、Vadhako（杀者）、Vadhū（新妇）、Āghāto（怨恨）、Upaghāto（伤害）、Ghātako（杀者）、Paṭigho（瞋恚）、Saṅgho（僧团）、Byaggho（虎）、Sakuṇagghi（鹰）；以及Hantuṃ、hanituṃ（为杀），hantvā、hanitvā（杀后），vajjhetvā、vadhitvā（击打后）等。这些是名词及以“-tuṃ”等结尾的词。

ตตฺถ อุปาหนนฺติ ตํ ตํ ฐานํ อุปหนนฺติ อุปคจฺฉนฺติ ตโต จ อาหนนฺติ อาคจฺฉนฺติ เอเตนาติ อุปาหนํ. วธูติ กิเลสวเสน สุนขมฺปิ อุปคมนสีลาติ วธู, สพฺพาสํ อิตฺถีนํ [Pg.115] สาธารณเมตํ. อถ วา วธูติ สุณิสา. ตถา หิ ‘‘เตน หิ วธุ ยทา อุตุนี อโหสิ, ปุปฺผํ เต อุปฺปนฺนํ, อถ เม อาโรเจยฺยาสี’’ติ เอตฺถ วธูติ สุณิสา วุจฺจติ. สา ปน ‘‘อยํ โน ปุตฺตสฺส ภริยา’’ติ สสฺสุสสุเรหิ อธิคนฺตพฺพา ชานิตพฺพาติ วธูติ วุจฺจติ. คตฺยตฺถานํ กตฺถจิ พุทฺธิยตฺถกถนโต อยมตฺโถ ลพฺภเตว. ‘‘สุณฺหา, สุณิสา, วธู’’ อิจฺเจเต ปริยายา. สงฺโฆติ ภิกฺขุสมูโห. สมคฺคํ กมฺมํ สมุปคจฺฉตีติ สงฺโฆ, สุฏฺฐุ วา กิเลเส หนฺติ เตน เตน มคฺคาสินา มาเรตีติปิ สงฺโฆ, ปุถุชฺชนาริยวเสน วุตฺตาเนตานิ. วิวิเธ สตฺเต อาหนติ ภุโส ฆาเตตีติ พฺยคฺโฆ. โส เอว ‘‘วิยคฺโฆ, วคฺโฆ’’ติ จ วุจฺจติ. อปรมฺปิ ปุณฺฑรีโกติ ตสฺส นามํ. ทุพฺพเล สกุเณ หนฺตีติ สกุณคฺฆิ, เสโน, อยํ ปน หนธาตุ ทิวาทิคเณ ‘‘ปฏิหญฺญตี’’ติ อกมฺมกํ กตฺตุปทํ ชเนติ. ตถา หิ ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกิเย โสเต ปฏิหญฺญตี’’ติอาทิกา ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ.

其中，“upāhanaṃ”（鞋履）是因此人以此走向（upahananti, upagacchanti）各处，并从彼处返回（āhananti, āgacchanti）而得名。“vadhū”（新妇）是因其烦恼，有接近乃至犬类的习性而得名，此为一切女性之通性。或“vadhū”为儿媳。如在“那么，新妇，当你月事来潮，花已现时，当告知我”中，“vadhū”被称为儿媳。又因她应被公婆作为“此是我儿之妻”而接近、认识，故称“vadhū”。此义可得，是因有“行进”义的词根有时亦被解说为有“了知”义。“Suṇhā”、“suṇisā”、“vadhū”三者为同义词。“Saṅgho”（僧团）是比丘的团体。因其共同行羯磨而称“saṅgho”；或因其以道之利剑善“hanti”（击）、“māreti”（杀）诸烦恼，亦称“saṅgho”。此乃依凡夫与圣者而言。“Byaggho”（虎）是因其猛烈击打、杀害种种众生而得名。它亦被称为“viyaggho”和“vaggho”。其另一名为“puṇḍarīko”。“Sakuṇagghi”（鹰）是因其捕杀弱鸟而得名，即隼。然此“han”词根在Divādi词组中，产生不及物的主动词“paṭihaññati”。如可见巴利文：“佛陀世尊的言教冲击（paṭihaññati）世俗之耳”等。

อน ปาณเน. ปาณนํ สสนํ. อนติ. อานํ, ปานํ. ‘‘ตตฺถ อานนฺติ อสฺสาโส. ปานนฺติ ปสฺสาโส. เอเตสุ อสฺสาโสติ พหิ นิกฺขมนวาโต. ปสฺสาโสติ อนฺโต ปวิสนวาโต’’ติ วินยฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, สุตฺตนฺตฏฺฐกถาสุ ปน อุปฺปฏิปาฏิยา อาคตํ. ตตฺถ ยสฺมา สพฺเพสมฺปิ คพฺภเสยฺยกานํ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนกาเล ปฐมํ อพฺภนฺตรวาโต พหิ นิกฺขมติ, ปจฺฉา พาหิรวาโต สุขุมํ รชํ คเหตฺวา อพฺภนฺตรํ ปวิสนฺโต ตาลุํ อาหจฺจ นิพฺพายติ, ตสฺมา วินยฏฺฐกถายํ ‘‘อสฺสาโสติ พหิ นิกฺขมนวาโต, ปสฺสาโสติ อนฺโต ปวิสนวาโต’’ติ วุตฺตํ. เอเตสุ [Pg.116] ทฺวีสุ นเยสุ วินยนเยน อนฺโต อุฏฺฐิตสสนํ อสฺสาโส, พหิ อุฏฺฐิตสสนํ ปสฺสาโส. สุตฺตนฺตนเยน ปน พหิ อุฏฺฐหิตฺวาปิ อนฺโต สสนโต อสฺสาโส. อนฺโต อุฏฺฐหิตฺวาปิ พหิ สสนโต ปสฺสาโส. อยเมว จ นโย ‘‘อสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต อชฺฌตฺตํ วิกฺเขปคเตน จิตฺเตน กาโยปิ จิตฺตมฺปิ สารทฺธา จ โหนฺติ อิญฺชิตา จ ผนฺทิตา จา’’ติ, ‘‘ปสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต พหิทฺธา วิกฺเขปคเตน จิตฺเตน กาโยปิ จิตฺตมฺปิ สารทฺธา จ โหนฺติ อิญฺชิตา จ ผนฺทิตา จา’’ติ อิมาย ปาฬิยา สเมตีติ เวทิตพฺพํ.

（语根`An`）是“呼吸”义。呼吸是气息。`Anati`（他呼吸）。`Āna`（入息），`pāna`（出息）。“于此，`āna`是`assāsa`，`pāna`是`passāsa`。在《律义注》中说：‘此中，`assāsa`是向外呼出的风，`passāsa`是向内吸入的风。’但在诸《经义注》中，则以相反的顺序出现。于此，因为所有胎生者从母胎出来时，首先是内部（abbhantara）的风向外呼出，之后是外在的风夹带微尘进入内部，触及上颚而止息，因此《律义注》中说：‘`assāsa`是向外呼出的风，`passāsa`是向内吸入的风。’在这两种说法中，依循律的说法，于内生起的气息是`assāsa`，于外生起的气息是`passāsa`。然而，依循经的说法，即使于外生起，但因向内呼吸而为`assāsa`（入息）；即使于内生起，但因向外呼吸而为`passāsa`（出息）。当知此说法与此段圣典语相符：‘以念随观入息的初、中、后，当心向内散乱时，身与心皆会僵硬、摇动与颤抖’；‘以念随观出息的初、中、后，当心向外散乱时，身与心皆会僵硬、摇动与颤抖。’

ธน ธญฺเญ. ธนนํ ธญฺญํ, สิริปุญฺญปญฺญานํ สมฺปทาติ อตฺโถ. ธาตุอตฺโถ หิ เยภุยฺเยน ภาววเสน กถิยติ ฐเปตฺวา วกฺกรุกฺขตเจติ เอวมาทิปฺปเภทํ. ยถา ภาวตฺเถ วตฺตมาเนน ยปจฺจเยน สทฺธึ นการสฺส ยฺยการํ กตฺวา เถนนํ เถยฺยนฺติ วุจฺจติ, เอวมิธ ยปจฺจเยน สทฺธึ นการสฺส ญฺญการํ กตฺวา ธนนํ ธญฺญนฺติ วุจฺจติ. ธนิโน วา ภาโว ธญฺญํ, ตสฺมึ ธญฺเญ. ธนฺติ, ธนติ. ธนิตํ. ธญฺญํ. ยสฺมา ปน ธญฺญสทฺเทน สิริปุญฺญปญฺญาสมฺปทา คหิตา, ตสฺมา ‘‘ธญฺญปุญฺญลกฺขณสมฺปนฺนํ ปุตฺตํ วิชายี’’ติอาทีสุ ธญฺญสทฺเทน สิริปญฺญาว คเหตพฺพา ปุญฺญสฺส วิสุํ วจนโต.

（语根`Dhan`）是“谷物”义。`Dhananaṃ`（财富的产生）是`dhañña`（谷物），意指幸运、福德与智慧的成就。语根的含义大都依状态而说，除了“`vakkarukkhataca`”等分别。犹如在状态义中，`na`与`ya`后缀结合而作`yya`，`thenanaṃ`被称为`theyya`；同样地，于此，`na`与`ya`后缀结合而作`ñña`，`dhananaṃ`被称为`dhañña`。或者，富裕者的状态是`dhañña`，于此`dhañña`中。`Dhanti`，`dhanati`（他积聚）。`Dhanitaṃ`（已积聚）。`Dhaññaṃ`（谷物）。然而，由于`dhañña`一词已含摄幸运、福德与智慧的成就，因此在“生下具足幸运与福德相的儿子”等（经文）中，`dhañña`一词应取为幸运与智慧，因为福德已分别提及。

‘‘นทโต ปริสายนฺเต, วาทิตพฺพปหาริโน;

เย เต ทกฺขนฺติ วทนํ, ธญฺญา เต นรปุงฺคว.

于集会中喧哗者，击鼓奏乐者，凡得见尊颜者，彼等实为有幸，人中之雄！

ทีฆงฺคุลี ตมฺพนเข, สุเภ อายตปณฺหิเก;

เย ปาเท ปณมิสฺสนฺติ, เตปิ ธญฺญา คุณนฺธร.

趾长铜色甲，足跟修长美，凡顶礼双足者，彼等亦有幸，持德者！

มธุรานิ ปหฏฺฐานิ, โทสคฺฆานิ หิตานิ จ;

เยเตวากฺยานิ โสสฺสนฺติ, เตปิ ธญฺญานรุตฺตมา’’ติ

言语甜美且欣喜，除过患而有利，凡得闻此语者，彼等亦有幸，人中至上！

เอวมาทีสุ [Pg.117] ปน ธญฺญสทฺเทน ปุญฺญสมฺปทา คเหตพฺพา, ปุญฺญสมฺปทาย วา สทฺธึ สิริปญฺญาสมฺปทาปิ คเหตพฺพา. อิทเมตฺถ นิพฺพจนํ ‘‘ธญฺญํ สิริปุญฺญปญฺญาสมฺปทา เอเตสํ อตฺถีติ ธญฺญา’’ติ. ‘‘ธญฺญํ มงฺคลสมฺมต’’นฺติ เอตฺถ ตุ ‘‘อุตฺตมรตนํ อิท’’นฺติ ธนายิตพฺพํ สทฺธายิตพฺพนฺติ ธญฺญํ, สิริสมฺปนฺนํ ปุญฺญสมฺปนฺนํ ปญฺญาสมฺปนฺนนฺติปิ อตฺโถ ยุชฺชติ. ‘‘ธญฺญํ ธนํ รชตํ ชาตรูป’’นฺติ จ อาทีสุ ‘‘นตฺถิ ธญฺญสมํ ธน’’นฺติ วจนโต ธนายิตพฺพนฺติ ธญฺญํ, กึ ตํ? ปุพฺพณฺณํ. อปิจ โอสธิวิเสโสปิ ธญฺญนฺติ วุจฺจติ. ธนสทฺทสฺส จ ปน สมาสวเสน ‘‘อธโน, นิทฺธโน’’ติ จ นตฺถิ ธนํ เอตสฺสาติ อตฺเถน ทลิทฺทปุคฺคโล วุจฺจติ. ‘‘นิธนํ ยาตี’’ติเอตฺถ ตุ กมฺปนตฺถวาจกสฺส ธูธาตุสฺส วเสน วินาโส นิธนนฺติ วุจฺจตีติ.

然而，在以上偈颂等处，dhañña一词应取为福德成就，或与福德成就一并取为幸运与智慧成就。此处的词源解释是：“他们有dhañña，即幸运、福德、智慧的成就，故为dhaññā（有福者）。”至于“dhañña被视为吉祥”，于此，因其应被珍惜、应被信赖，犹如“此为至上之宝”，故为dhañña；亦可合解为具足幸运、具足福德、具足智慧之义。在“谷物、财富、白银、黄金”等经文中，以及根据“无有财富等于谷物”，因其应被珍惜，故为dhañña。那是什么？是谷物。再者，特别的药草亦被称为dhañña。又，关于dhana（财富）一词，通过复合词的方式，如adhano、niddhano，是“他没有财富”之义，被称为贫穷的人。至于在“趣于毁灭”中，由于dhū语根有“动摇”义，毁灭被称为nidhana。

มุน คติยํ. มุนติ.

（语根Muna）为“知”义。Munati（他知道）。

จิเน มญฺญนายํ. อลุตฺตนฺโตยํ ธาตุ, ยถา คิเล, ยถา จ มิเล. จินายติ, โอจินายติ. ‘‘สพฺโพ ตํ ชโน โอจินายตู’’ติ อิทเมตฺถ ปาฬิ นิทสฺสนํ. โอจินายตติ อวมญฺญตูติ.

（语根Cin）为“思量”义。此语根结尾（元音）不省略，如gil（吞咽），亦如mil（集合）。Cināyati（他思量），ocināyati（他轻视）。“愿一切人都轻视他”，此为这里的圣典语范例。Ocināyatū即是avamaññatū（愿他轻视）。

อิติ ภูวาทิคเณ ตวคฺคนฺตธาตุรูปานิ

如是，在bhūvādi语根组中，以ta品结尾的语根形式。

สมตฺตานิ.

圆满了。

ปการนฺตธาตุ

以pa结尾的语根

อิทานิ ปวคฺคนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเต –

现在，解说以pavagga结尾的语根形式——

ปา ปาเน. ปานํ ปิวนํ. ‘‘ปาติ, ปานฺติ. ปาตุ, ปานฺตุ’’ อิจฺจาทิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ.

（语根Pā）为“饮”义。Pānaṃ即pivanaṃ（饮用）。“Pāti（他饮），pānti（他们饮）；pātu（愿他饮），pāntu（愿他们饮）”等，应如理配合。

ขิปฺปํ คีวํ ปสาเรหิ, น เต ทสฺสามิ ชีวิตํ;

อยญฺหิเต มยา รูฬฺโห, สโร ปาสฺสติ โลหิตนฺติ.

速速伸长你的颈，我必不让你活命；我所射出的此箭，将要饮你的血。

อตฺร [Pg.118] หิ ปาสฺสตีติ ปิวิสฺสติ. ‘‘ปาสฺสติ, ปาสฺสนฺติ. ปาสฺสสิ, ปาสฺสถ. ปาสฺสามิ, ปาสฺสาม’’ อิจฺจาทินา, ‘‘อปสฺสา, อปสฺสํสุ’’ อิจฺจาทินา จ นเยน เสสํ สพฺพํ โยเชตพฺพํ นยญฺญูหิ. โก หิ สมตฺโถ สพฺพานิ พุทฺธวจนสาคเร วิจิตฺรานิ วิปฺปกิณฺณรูปนฺตรรตนานิ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสตุํ, ตสฺมา สพฺพาสุปิ ธาตูสุ สงฺเขเปน คหณูปายมตฺตเมว ทสฺสิตํ. ปิวติ, ปิวนฺติ. ปิวํ, ปิวนฺโต, ปิวมาโน, ปิวํ ภาคิรโสทกํ. การิเต กุมารํ ขีรํ ปาเยติ. มุหุตฺตํ ตณฺหาสมนํ, ขีรํ ตฺวํ ปายิโต มยา. กมฺเม ปียติ, ปีตํ. ตุมาทีสุ ‘‘ปาตุํ, ปิวิตุํ, ปิตฺวา, ปิวิตฺวา, ปาเยตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ โยเชตพฺพานิ. อญฺเญสุปิ ฐาเนสุ ปาฬินยานุรูเปน สทฺทรูปานิ เอวเมว โยเชตพฺพานิ.

于此，pāssati即pivissati（他将饮）。应由通晓方法者，以“pāssati（他将饮），pāssanti（他们将饮）；pāssasi（你将饮），pāssatha（你们将饮）；pāssāmi（我将饮），pāssāma（我们将饮）”等，以及“apassā（他饮了），apassaṃsu（他们饮了）”等方法，配合其余一切。谁能有能力从佛言之海中，捞取所有散落各异的词形变化之宝而展示呢？因此，于所有语根，仅简要地展示掌握之法。Pivati（他饮），pivanti（他们饮）。Pivaṃ、pivanto、pivamāno（饮着），如“饮着恒河水”。使役态：pāyeti（使饮），如“使孩童饮乳”。“你被我喂奶，片刻止渴”。被动态：pīyati（被饮），pītaṃ（已饮）。于tum等（不定式与不变式）中，应配合“pātuṃ、pivituṃ（为了饮），pitvā、pivitvā（饮了后），pāyetvā（使饮后）”等。于其他地方，亦应如是依照圣典语的规则配合词形。

ปา รกฺขเณ. ปาติ. นิปาติ. ปิตา, โคโป.

（语根Pā）为“保护”义。Pāti（他保护）。Nipāti（他保护）。Pitā（父亲），gopo（守护者）。

ปา ปูรเณ. ปาติ, วิปฺปาติ. วิปฺโป.

（语根Pā）为“充满”义。Pāti（他充满），vippāti（他卓越地充满）。Vippo（婆罗门）。

วิปฺโปติ พฺราหฺมโณ. โส หิ วิปฺเปติ ปูเรติ วิสิฏฺเฐน เวทุจฺจารณาทินา อตฺตโน พฺราหฺมณกมฺเมน โลกสฺส อชฺฌาสยํ อตฺตโน จ หทเย เวทานีติ วิปฺโปติ วุจฺจติ. ‘‘ชาโต วิปฺปกุเล อห’’นฺติ เอตฺถ หิ พฺราหฺมโณ ‘‘วิปฺโป’’ติ วุจฺจติ. ตสฺส กุลํ วิปฺปกุลนฺติ.

Vippo即婆罗门。他以卓越地念诵吠陀等自身的婆罗门工作，充满（满足）世间的意向，且于自心中充满（通晓）诸吠陀，因此被称为vippo。在“我生于vippa（婆罗门）家”中，婆罗门被称为vippo。其家族即vippakula。

ปู ปวเน. ปวติ. ปุตฺโต, ปุญฺญํ. เอตฺถ ปุตฺโตติ อตฺตโน กุลํ ปวติ โสเธตีติ ปุตฺโต. กิยาทิคณํ ปน ปตฺวา ‘‘ปุนาตี’’ติ วตฺตพฺพํ.

（语根Pū）为“净化”义。Pavati（他净化）。Putto（儿子），puññaṃ（福德）。于此，putto是因其净化、清净自己的家族，故为putto。然而，此语根归于kiyādi组时，当说为punāti。

ปุตฺโต’ตฺรโช สุโต สูนุ,ตนุโช ตนโย’รโส;

ปุตฺตนตฺตาทโย จาถ,อปจฺจนฺติ ปวุจฺจเร.

Putta、atraja、suta、sūnu，tanuja、tanaya与orasa；子与孙等后代，皆被称为apacca（后裔）。

อิตฺถิลิงฺคมฺหิ [Pg.119] วตฺตพฺเพ, ปุตฺตีติ อตฺรชาติ จ;

วตฺตพฺพํ เสสฏฺฐาเนสุ, ยถารหมุทีรเย;

ปาฬิยญฺหิ อตฺรชาติ, อิตฺถี ปุตฺตี กถิยติ;

若言女性，则为puttī与atrajā；其余之处，当如理而说。于圣典语中，atrajā被称为女性(itthī)、女儿(puttī)。

เอตฺถ ปน –

于此则——

‘‘ตโต ทฺเว สตฺตรตฺตสฺส, เวเทหสฺสตฺรชา ปิยา;

ราชกญฺญา รุจา นาม, ธาติมาตรมพฺรวี’’ติ

“双七之夜过后，维德哈(Vedeha)王爱女，名鲁佳(Rucā)之公主，对其乳母说道：”

อยํ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ‘‘ปุตฺตี, ธีตา, ทุหิตา, อตฺตชา’’ติ อิจฺเจเต ปริยายา. เอวํ อตฺรชาติ อิตฺถิวาจกสฺส อิตฺถิลิงฺคสฺส ทสฺสนโต สุตสทฺทาทีสุปิ อิตฺถิลิงฺคนโย ลพฺภมานาลพฺภมานวเสน อุปปริกฺขิตพฺโพ. ตถา หิ โลเก ‘‘เวสฺโส, สุทฺโท, นโร, กึปุริโส’’ อิจฺจาทีนํ ยุคฬภาเวน ‘‘เวสฺสี, สุทฺที, นารี, กึปุริสี’’ติอาทีนิ อิตฺถิวาจกานิ ลิงฺคานิ ทิสฺสนฺติ. ‘‘ปุริโส ปุมา’’ อิจฺจาทีนํ ปน ยุคฬภาเวน อิตฺถิวาจกานิ อิตฺถิลิงฺคานิ น ทิสฺสนฺติ. ปุญฺญนฺติ เอตฺถ ปน อตฺตโน การกํ ปวติ โสเธตีติ ปุญฺญํ. กิยาทิคณํ ปน ปตฺวา ปุนาตีติ ปุญฺญนฺติ วตฺตพฺพํ.

此为巴利语范例。“puttī”、“dhītā”、“duhitā”、“attajā”等是同义词。如是，对于attajā等表示女性的阴性词，亦应根据其阴性形式是否可得，来考察suta等词的阴性规则。诚然，在世间可见“vesso”（吠舍）、“suddo”（首陀罗）、“naro”（人）、“kiṃpuriso”（紧那罗）等词，有“vessī”、“suddī”、“nārī”、“kiṃpurisī”等成对的阴性词。然而，“puriso”、“pumā”（男人）等词则不见有成对的阴性词。至于puñña（福德），于此，因其净化、清净其作者，故为puñña。然而，当此语根归于kiyādi组时，因其punāti（净化），故当说为puñña。

อญฺโญ อตฺโถปิ วตฺตพฺโพ, นิรุตฺติลกฺขณสฺสิโต;

ตสฺมา นิพฺพจนํ เญยฺยํ, ชนปูชาทิโต อิธ.

亦说另一义，依于词源之相；是故于此处，当知其词源，来自jana与pūjā等。

ปรํ ปุชฺชภวํ ชเนตีติ ปุญฺญํ. สทา ปูชิตํ วา ชเนตีติ ปุญฺญํ. ชนํ อตฺตการํ ปุนาตีติ ปุญฺญํ. อเสสํ อปุญฺญํ ปุนาตีติ ปุญฺญํ.

因为它产生未来可敬之有，故为puñña（福德）。或因为它产生恒常被尊敬，故为puñña。因为它净化其作者，故为puñña。因为它完全净化非福，故为puñña。

กลฺยาณํ กุสลํ ปุญฺญํ, สุภมิจฺเจว นิทฺทิเส;

กมฺมสฺส กุสลสฺสาธิ-วจนํ วจเน ปฏุ.

kalyāṇa（善）、kusala（善）、puñña（福德），与subha（净）亦当指出；言说善巧者当知，此乃善业之增上语。

เป คติยํ. เปติ, เปนฺติ. เปสิ, เปถ. อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ อสฺสขฬุงฺโก เปหีติ วุตฺโต วิทฺโธ สมาโน โจทิโต สารถินา ปจฺฉโต ปฏิสกฺกติ, ปิฏฺฐิโต รถํ ปฏิวตฺเตติ. อุมฺมคฺคํ คณฺหาติ, อุพฺพฏุมํ รถํ กโรติ.

（语根Pe）为“去”义。Peti（他去），penti（他们去）。Pesi（你去），petha（你们去）。“诸比丘，于此，某一劣马被车夫(sārathi)呵斥‘去！’，虽被刺、被驱，却向后退，使车倒转，走上歧途，将车掀翻。”

เป [Pg.120] วุทฺธิยํ ปยติ. ปาโย, อปาโย. เอตฺถ อปาโยติ นตฺถิ ปาโย วุทฺธิ เอตฺถาติ อปาโย. อยธาตุวเสนปิ อตฺโถ เนตพฺโพ, อยโต วุทฺธิโต, สุขโต วา อเปโตติ อปาโย, นิรยติรจฺฉานโยนิเปตฺติวิสยอสุรกายา.

（语根Pe）为“增长”义。Payati（他增长）。Pāyo（增长），apāyo（恶趣）。于此，apāyo是因“于此无pāyo（增长）”，故为apāya。亦可依aya语根导出其义：从增长或安乐中远离(apeto)，故为apāya，即地狱、畜生胎、饿鬼界、阿修罗身。

เป โสสเน. ปายติ, ปยติ วา. นิปโก. เอตฺถ นิปโก นิปยติ วิโสเสติ ปฏิปกฺขํ, ตโต วา อตฺตานํ นิปาติ รกฺขตีติ นิปโก, สมฺปชาโน.

（语根Pe）为“干燥”义。Pāyati或payati（他使干燥）。Nipako（智者）。于此，nipako是因其使对立者干枯，或保护自己远离之，故为nipako，即正知者(sampajāno)。

คุป รกฺขเณ. โคปติ. โคปโก.

语根Gup，义为守护。Gopati（他守护）。Gopako（守护者）。

นครํ ยถา ปจฺจนฺตํ, คุตฺตํ สานฺตรพาหิรํ.

犹如边境之城，于内于外皆守护。

เอวํ โคเปถ อตฺตานํ, ขโณ เว มา อุปจฺจคา.

你们当如是守护自己，莫令刹那空过。

โคเปถาติ โคเปยฺย รกฺเขยฺย.

Gopethāti，即gopeyya（应当守护），rakkheyya（应当保护）。

วป สนฺตาเน. วปติ.

语根Vap，义为散播。Vapati（他播种）。

สป สมวาเย. สปติ.

语根Sap，义为结合。Sapati（他接触）。

จุป มนฺทคติยํ. โจปติ.

语根Cup，义为缓慢移动。Copati（他缓慢移动）。

ตุป หึสายํ. โตปติ. ตุปฺปติ.

语根Tup，义为伤害。Topati（他伤害），Tuppati（他被伤害）。

คุป โคปนชิคุจฺฉเนสุ. โคปติ, ชิคุจฺฉติ. ชิคุจฺฉํ, ชิคุจฺฉมาโน. เชคุจฺฉี. ชิคุจฺฉิตฺวา อิจฺจาทีนิ.

语根Gup，义为守护与厌恶。Gopati（他守护），jigucchati（他厌恶）。Jigucchaṃ（厌恶）、jigucchamāno（厌恶的）、jegucchī（令人厌恶的）、jigucchitvā（已厌恶）等。

กปุ หึสาตกฺกลคนฺเธสุ. กปฺปติ. กปฺปูโร.

语根Kapu，义为伤害、思考、气味。Kappati（他准备）。Kappūro（樟脑）。

กปุ สามตฺถิเย. อิทํ อมฺหากํ กปฺปติ. เนตํ อมฺเหสุ กปฺปติ.

语根Kapu，义为适合。Idaṃ amhākaṃ kappati（这对我们是适合的）。Netaṃ amhesu kappati（那对我们是不适合的）。

กป กรุณายํ. กปติ. กปโณ, กาปญฺญํ. ตตฺถ กปตีติ กรุณายติ, กาปญฺญนฺติ กปณภาโว.

语根Kapa，义为怜悯。Kapati（他怜悯）。Kapaṇo（可怜的），kāpaññaṃ（悲惨）。于此，kapati即karuṇāyati（他怜悯），kāpaññaṃ即kapaṇabhāvo（可怜的状态）。

สป [Pg.121] อกฺโกเส. สปติ. สปโถ, อภิสปโถ, อภิสปิโต, สปนโก.

语根Sapa，义为咒骂。Sapati（他咒骂）。Sapatho（誓言、诅咒），abhisapatho（强烈的诅咒），abhisapito（被诅咒的），sapanako（咒骂者）。

วป พีชนิกฺเขเป. พีชํ วปติ. วาปโก. วาปิตํ ธญฺญํ. วุตฺตํ พีชํ ปุริเสน. พีชํ วปฺปติ. วปฺปมงฺคลํ.

语根Vap，义为播种。Bījaṃ vapati（他播种）。Vāpako（播种者）。Vāpitaṃ dhaññaṃ（已播种的谷物）。Vuttaṃ bījaṃ purisena（种子已被此人播下）。Bījaṃ vappati（种子被播种）。Vappamaṅgalaṃ（耕种节）。

สุป สยเน. สุปติ. สุขํ สุปนฺติ มุนโย, เย อิตฺถีสุ น พชฺฌเร. สุตฺโต ปุริโส, สุปนํ, สุตฺตํ.

语根Sup，义为睡眠。Supati（他睡觉）。Sukhaṃ supanti munayo, ye itthīsu na bajjhare（不为女色所缚的牟尼们，安乐地睡眠）。Sutto puriso（已睡之人），supanaṃ（睡眠），suttaṃ（睡眠）。

ขิป เปรเณ. เปรณํ จุณฺณิกรณํ ปิสนํ. เขปติ. เขปโก.

语根Khip，义为研磨（peraṇa）。Peraṇaṃ即cuṇṇikaraṇaṃ（碾成粉末）、pisanaṃ（研磨）。Khepati（他研磨）。Khepako（研磨者）。

ขิป อพฺยตฺตสทฺเท. ขิปติ. ขิปิตสทฺโท. ยทา จ ธมฺมํ เทเสนฺโต, ขิปิ โลกคฺคนายโก.

语根Khip，义为发出不清晰之声。Khipati（他打喷嚏）。Khipitasaddo（喷嚏声）。Yadā ca dhammaṃ desento, khipi lokagganāyako（当世间第一导师说法时，他打了个喷嚏）。

ขิป ฉฑฺฑโน. ขิปติ, อุกฺขิปติ, วิกฺขิปติ, อวขิปติ, สํขิปติ. ขิตฺตํ, อุกฺขิตฺตํ, ปกฺขิตฺตํ, วิกฺขิตฺตํ อิจฺจาทีนิ.

语根Khip，义为投掷。Khipati（他投掷），ukkhipati（他举起），vikkhipati（他散布），avakhipati（他抛下），saṃkhipati（他概括、收拢）。Khittaṃ（被投掷的），ukkhittaṃ（被举起的），pakkhittaṃ（被投入的），vikkhittaṃ（被散布的）等。

โอป นิฏฺฐุภเน. นิฏฺฐุภนํ เขฬปาตนํ. โอปติ. โอสธํ สงฺขริตฺวา มุเข เขฬํ โอปิ.

语根Op，义为吐痰（niṭṭhubhana）。Niṭṭhubhanaṃ即kheḷapātanaṃ（吐出唾液）。Opati（他吐痰）。Osadhaṃ saṅkharitvā mukhe kheḷaṃ opi（准备好药后，他吐出口中的唾液）。

ลิปิ อุปเลเป. เลปติ. ลิตฺตํ ปรเมน เตชสา.

语根Lip，义为涂抹。Lepati（他涂抹）。Littaṃ paramena tejasā（涂以无上光辉）。

ขิปิ คติยํ. ขิมฺปติ.

语根Khipi，义为行动。Khimpati（他行动）。

ฑิป เขเป. เฑปติ.

语根Ḍip，义为投掷。Ḍepati（他投掷）。

นิทปิ นิทมฺปเน. นิทมฺปนํ นาม สสฺสรุกฺขาทีสุ วีหิสีสํ วา วรกสีสํ วา อจฺฉินฺทิตฺวา ขุทฺทกสาขํ วา อภญฺชิตฺวา ยถาฐิตเมว หตฺเถน คเหตฺวา อากฑฺฒิตฺวา พีชมตฺตสฺเสว วา ปณฺณมตฺตสฺเสว วา คหณํ. ปุริโส วีหิสีสํ นิทมฺปติ, รุกฺขปตฺตํ นิทมฺปติ. นิทมฺปโก, นิทมฺปิตํ, นิทมฺปิตุํ, นิทมฺปิตฺวา.

语根Nidapi，义为捋取（nidampana）。所谓捋取（nidampanaṃ），是指对于谷物、树木等，不切断稻穗或梁穗，不折断小枝，仅以手抓住其原有状态向下拉，只取走种子或叶子。Puriso vīhisīsaṃ nidampati, rukkhapattaṃ nidampati（一个人捋取稻穗，捋取树叶）。Nidampako（捋取者），nidampitaṃ（被捋取的），nidampituṃ（为了捋取），nidampitvā（已捋取）。

ตป [Pg.122] ทิตฺติยํ. ทิตฺติ วิโรจนํ. ทิวา ตปติอาทิจฺโจ.

语根Tap，义为照耀（ditti）。Ditti即virocanaṃ（发光）。Divā tapati ādicco（太阳在白日照耀）。

ตป อุพฺเพเค. อุพฺเพโค อุตฺราโส ภีรุตา. ตปติ, อุตฺตปติ. โอตฺตปฺปํ, โอตฺตปฺปิยํ ธนํ.

语根Tap，义为恐惧（ubbege）。Ubbego即utrāso（惊恐）、bhīrutā（畏惧）。Tapati（他苦恼），uttapati（他极度苦恼）。Ottappaṃ（愧），ottappiyaṃ dhanaṃ（愧之财）。

ตป ธูป สนฺตาเป. ตปติ. ตโปธนํ, อาตาโป. อาตาปี. อาตปํ. ธูปติ, สนฺธูปโน, กมฺเม ตาปิยติ. ธูปิยติ. ภาเว ตาปนํ, ตาโป, ปริตาโป, สนฺตาโป. ธูปนํ.

语根Tap、Dhūp，义为燃烧（santāpe）。Tapati（他燃烧）。Tapodhanaṃ（以苦行为财者），ātāpo（热忱），ātāpī（有热忱者），ātapaṃ（阳光）。Dhūpati（它熏），sandhūpano（遍熏的）。被动语态（kamme）：tāpiyati（被烧灼），dhūpiyati（被熏）。状态名词（bhāve）：tāpanaṃ（燃烧），tāpo（炎热），paritāpo（折磨），santāpo（苦恼），dhūpanaṃ（熏）。

ปการนฺตธาตุรูปานิ.

以p结尾的动词词根形式。

ผการนฺตธาตุ

以字母ph结尾的动词词根

ปุปฺผ วิกสเน. อกมฺมโก จายํ สกมฺมโก จ. ปุปฺผติ. ปุปฺผํ, ปุปฺผนํ, ปุปฺผิโต, ปุปฺผิตุํ, ปุปฺผิตฺวา. ปุปฺผนฺติ ปุปฺผิโน ทุมา. ถลชา ทกชา ปุปฺผา, สพฺเพ ปุปฺผนฺติ ตาวเท. มญฺชูสโก นาม รุกฺโข ยตฺตกานิ อุทเก วา ถเล วา ปุปฺผานิ, สพฺพานิ ปุปฺผติ.

（词根）Pupph，义为开花（vikasane）。此词根既为不及物（akammako），亦为及物（sakammako）。例如：pupphati（它开花）。派生词有：pupphaṃ（花）、pupphanaṃ（开花）、pupphito（已开花的）、pupphituṃ（为了开花）、pupphitvā（已开花）。引文：“Pupphanti pupphino dumā”（开花的树木开着花）。“Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade”（陆生与水生的花，彼时皆盛开）。“Mañjūsako nāma rukkho yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni pupphati”（有名为曼殊沙(Mañjūsako)的树，凡水中、陆上所有之花，它皆能开出）。

ตุผ หึสายํ. โตผติ.

（词根）Tuph，义为伤害（hiṃsāyaṃ）。例如：tophati（他伤害）。

ทผ ทผิ วปฺผ คติยํ. ทผติ. ทมฺผติ. วปฺผติ.

（词根）Daph、Daphi、Vapph，义为行动（gatiyaṃ）。例如：daphati（他行动）、damphati（他行动）、vapphati（他行动）。

ทิผ กถนยุทฺธนินฺทาหึสาทาเนสุ. เทผติ. เทโผ.

（词根）Diph，义为言说、战斗、责备、伤害、给予（kathanayuddhanindāhiṃsādānesu）。例如：dephati（他言说等），depho（言说等）。

ตผ ติตฺติยํ. ติตฺติ ตปฺปนํ, ตผติ.

（词根）Taph，义为满足（tittiyaṃ）。Titti即是心满意足（tappanaṃ）。例如：taphati（他感到满足）。

ทุผ อุปกฺกิเลเส. อุปกฺกิลิสฺสนํ อุปกฺกิเลโส. โทผติ.

（词根）Duph，义为染污（upakkilese）。染污（upakkileso）即是使其染污（upakkilissanaṃ）。例如：dophati（他染污）。

คุผ คนฺเถ. คนฺโถ คนฺถิกรณํ. โคผติ.

（词根）Guph，义为编结（ganthe）。Gantho即是打结（ganthikaraṇaṃ）。例如：gophati（他编结）。

ผการนฺตธาตุรูปานิ.

以字母ph结尾的动词词根形式。

พการนฺตธาตุ

以字母b结尾的动词词根

ภพฺพ [Pg.123] หึสายํ. ภพฺพติ. ภพฺโพ.

（词根）Bhabb，义为伤害（hiṃsāyaṃ）。例如：bhabbati（他伤害）。派生词：bhabbo（有能力的）。

ปพฺพ วพฺพ มพฺพ กพฺพ ขพฺพ คพฺพ สพฺพ จพฺพ คติยํ. ปพฺพติ. วพฺพติ. มพฺพติ. กพฺพติ. ขพฺพติ. คพฺพติ. สพฺพติ. จพฺพติ.

（词根）Pabb、Vabb、Mabb、Kabb、Khabb、Gabb、Sabb、Cabb，义为行动（gatiyaṃ）。例如：pabbati（他行动）、vabbati（他行动）、mabbati（他行动）、kabbati（他行动）、khabbati（他行动）、gabbati（他行动）、sabbati（他行动）、cabbati（他行动）。

อพฺพ สพฺพ หึสายญฺจ. คตฺยาเปกฺขาย จกาโร. อพฺพติ. สพฺพติ.

（词根）Abb、Sabb，亦用于伤害之义（hiṃsāyañca）。此处的“亦”（ca）是相对于前述的“行动”之义而言（gatyāpekkhāya cakāro）。例如：abbati（他伤害），sabbati（他伤害）。

กุพิ อจฺฉาทเน. กุพฺพติ.

（词根）Kubi，义为覆盖（acchādane）。例如：kubbati（他覆盖）。

ลุพิ ตุพิ อทฺทเน. ลุมฺพติ. ตุมฺพติ. ลุมฺพินีวนํ. อุทกตุมฺโพ. อโถปิ ทฺเว จ ตุมฺพานิ.

（词根）Lubi、Tubi，义为压迫（addane）。例如：lumbati（他压迫），tumbati（他压迫）。派生词有：蓝毗尼园(Lumbinīvanaṃ)、udakatumbo（水壶）、athopi dve ca tumbāni（以及两个葫芦）。

จุพิ วทนสํโยเค. ปุตฺตํ มุทฺธนิ จุมฺพติ. มุเข จุมฺพติ. เอตฺถ สิยา ‘‘ยทิ วทนสํโยเค จุพิธาตุ วตฺตติ, กถํ อมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิตกูโฏติ เอตฺถ อวทเน อวิญฺญาณเก ปพฺพตกูเฏ อมฺพุธรพินฺทูนํ จุมฺพนํ วุตฺต’’นฺติ? สจฺจํ, ตํ ปน จุมฺพนาการสทิเสนากาเรน สมฺภวํ เจตสิ ฐเปตฺวา วุตฺตํ, ยถา อทสฺสนสมฺภเวปิ ทสฺสนสทิเสนากาเรน สมฺภูตตฺตา ‘‘โรทนฺเต ทารเก ทิสฺวา, อุพฺพิทฺธา วิปุลา ทุมา’’ติ อจกฺขุกานมฺปิ รุกฺขานํ ทสฺสนํ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ จุมฺพนาการสทิเสนากาเรน สมฺภูตตฺตา อวทนานมฺปิ อมฺพุธรพินฺทูนํ จุมฺพนํ วุตฺตํ. สภาวโต ปน อวิญฺญาณกานํ ทสฺสนจุมฺพนาทีนิ จ นตฺถิ, สวิญฺญาณกานํเยว ตานิ โหนฺตีติ. อยํ นโย กมุ ปทวิกฺเขเปติอาทีสุปิ เนตพฺโพ.

（词根）Cubi，义为口部接触（vadanasaṃyoge）。例如：puttaṃ muddhani cumbati（亲吻儿子的头顶）；mukhe cumbati（亲吻嘴部）。于此，可能会有这样的疑问：“如果词根cubi表示口部接触，那么在‘为云滴所吻之峰’(ambudharabinducumbitakūṭo)一句中，对于无口、无识的山峰，为何说被云滴亲吻呢？”确实如此，但这是在心中设想一种与亲吻相似的情形而说的。就像虽然不可能看见，但由于发生了与看见相似的情形，（经中）也说无眼的树木能看见，如：‘见孩童哭泣，高大树木亦动容’(rodante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā)。同样，此处也是由于发生了与亲吻相似的情形，所以才说无口的山峰被云滴亲吻。但从本质上说，无识之物并无看见、亲吻等行为，这些行为只属于有识之物。此理亦可适用于‘kamu padavikkhepe’（词根kam，义为行走）等情况。

อุพฺพิ ตุพฺพิ ถุพฺพิ ทุพฺพิ ธุพฺพิ หึสตฺถา. อุพฺพติ. ตุพฺพติ. ถุพฺพติ. ทุพฺพติ. ทุพฺพา. ธุพฺพติ. เอตฺถ ทุพฺพาติ ทพฺพติณํ, ยํ ‘‘ติริยา นาม ติณชาตี’’ติ ปาฬิยํ อาคตํ. เอตฺถ จ ทุพฺพาติ อิตฺถิลิงฺคํ, ทพฺพนฺติ นปุํสกลิงฺคนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

（词根）Ubbi、Tubbi、Thubbi、Dubbi、Dhubbi，义为伤害（hiṃsatthā）。例如：ubbati、tubbati、thubbati、dubbati、dhubbati。于此，dubbā指茅草（dabbatiṇaṃ），即圣典中所说的“名为横生的草类”(tiriyā nāma tiṇajātī)。且应知，dubbā是阴性词，而dabba是中性词。

มุพฺพิ [Pg.124] พนฺธเน. มุพฺพติ.

（词根）Mubbi，义为捆绑（bandhane）。例如：mubbati（他捆绑）。

กุพฺพิ อุคฺคเม. กุพฺพติ.

（词根）Kubbi，义为升起（uggame）。例如：kubbati（他升起）。

ปุพฺพ ปพฺพ สพฺพ ปูรเณ. ปุพฺพติ. ปพฺพติ. สพฺพติ. เอตฺต สิยา ‘‘นนุ โภ ปุพฺพสพฺพสทฺทา สพฺพนามานิ, กสฺมา ปเนเต ธาตุจินฺตายํ คหิตา’’ติ? วุจฺจเต – สพฺพนาเมสุ จ ตุมนฺตาทิวิรหิเตสุ จ นิปาเตสุ อุปสคฺเคสุ จ ธาตุจินฺตา นาม นตฺถิ, อิมานิ ปน สพฺพนามานิ น โหนฺติ. เกวลํ สุติสามญฺเญน สพฺพนามานิ วิย อุปฏฺฐหนฺติ, เตน เต ตพฺภาวมุตฺตตฺตา ธาตุจินฺตายํ ปุพฺพาจริเยหิ คหิตา ‘‘ปุพฺพติ สพฺพตี’’ติ ปโยคทสฺสนโตติ. ยทิ เอวํ กสฺมา พุทฺธวจเน เอตานิ รูปานิ น สนฺตีติ? อนาคมนภาเวน น สนฺติ, น อวิชฺชมานภาเวน. กิญฺจาปิ พุทฺธวจเนสุ เอตานิ รูปานิ น สนฺติ, ตถาปิ โปราเณหิ อนุมตา ปุราณภาสาติ คเหตพฺพานิ, ยถา ‘‘นาถตีติ นาโถ’’ติ เอตฺถ ‘‘นาถตี’’ติ รูปํ พุทฺธวจเน อวิชฺชมานมฺปิ คเหตพฺพํ โหติ, เอวํ อิมานิปิ. ตสฺมา โวหาเรสุ วิญฺญูนํ โกสลฺลตฺถาย สาสเน อวิชฺชมานาปิ สาสนานุรูปา โลกิกปฺปโยคา คเหตพฺพาติ ‘‘ปุพฺพติ สพฺพตี’’ติ รูปานิ คหิตานิ. เอส นโย อญฺเญสุปิ ฐาเนสุ เวทิตพฺโพ.

（词根）Pubba、Pabba、Sabba，义为充满（pūraṇe）。例如：pubbati、pabbati、sabbati。于此，可能会有这样的疑问：“先生，pubba和sabba难道不是代词吗？为何将它们纳入词根的研习中呢？”答曰：对于代词、缺少-tuṃ等后缀的词、不变词和前缀，确实没有所谓的词根研习。但这些词并非代词，只是因读音相似而显得像代词。因此，由于它们脱离了代词的性质，古代的老师们为了展示pubbati、sabbati等用法，而将它们纳入词根的研习中。若如此，为何在佛语中没有这些形式呢？它们之所以不在，是因未被传承，而非不存在。尽管在佛语中没有这些形式，但它们被古人所认可，应作为古代语言来接受。就像在‘nāthatīti nātho’（庇护，故为庇护主）一句中，nāthatī这一形式虽不见于佛语，也应被接受，这些词也是如此。因此，为了智者在世俗言谈中的善巧，即使不见于教法中，但与教法相应的世俗用法也应被接受。所以，pubbati、sabbati等形式被收录了。此理亦应在其他地方了知。

จมฺพ อทเน. จมฺพติ.

（词根）Camba，义为吃（adane）。例如：cambati（他吃）。

กพฺพ ขพฺพ คพฺพ ทพฺเพ. ทพฺโพ อหงฺกาโร. กพฺพติ. ขพฺพติ. คพฺพติ.

（词根）Kabba、Khabba、Gabba，义为骄傲（dabbe）。Dabbo即我慢（ahaṅkāro）。例如：kabbati（他骄傲）、khabbati（他骄傲）、gabbati（他骄傲）。

อพิ ทพิ สทฺเท. อมฺพติ. อมฺพา, อมฺพุ. ทมฺพติ.

（词根）Abi、Dabi，义为声音（sadde）。例如：ambati（他发声）、dambati（他发声）。派生词有：ambā（母亲）、ambu（水）。

ลพิ อวสํสเน. อวสํสนํ อวลมฺพนํ. ลมฺพติ, วิลมฺพติ, พฺยาลมฺพติ. นีเจ โจ’ลมฺพเต สูริโย. อาลมฺพติ[Pg.125]. อาลมฺพนํ, ตทาลมฺพนํ, ตทาลมฺพณํ, ตทาลมฺพํ วา. ลาพุ. อลาพุ วา, อกาโร หิ ตพฺภาเว.

（词根）Labi，义为垂悬（avasaṃsane）。Avasaṃsanaṃ即依靠（avalambanaṃ）。例如：lambati（悬挂）、vilambati（延迟）、byālambati（垂挂）。引文：“Nīce co’lambate sūriyo”（太阳垂于低处）。又如：ālambati（依靠）。派生词有：ālambanaṃ（所缘），或作tadālambanaṃ、tadālambaṇaṃ、tadālambaṃ（彼所缘）；lābu（葫芦），或作alābu，a字在此表示同类。

พการนฺตธาตุรูปานิ.

以字母b结尾的动词词根形式。

ภการนฺตธาตุ

以bh结尾的词根

ภา ทิตฺติยํ. จนฺโท ภาติ, ปญฺหา มํ ปฏิภาติ. รตฺติ วิภาติ. ภาณุ, ปฏิภานํ. วิภาตา รตฺติ.

（词根）`bhā`用于表示光明。如：月亮照耀，问题于我显现，夜晚破晓。（派生名词有）`bhāṇu`（光、太阳）、`paṭibhānaṃ`（辩才）。（又如：）夜晚已明。

ภี ภเย. ภายติ. ภยํ, ภยานโก, ภีโม, ภีมเสโน, ภีรุ, ภีรุโก, ภีรุกชาติโก. การิเต ‘‘ภาเยติ, ภายยติ, ภายาเปติ, ภายาปยตี’’ติ รูปานิ.

（词根）`bhī`用于表示怖畏。其动词形式为`bhāyati`。（派生词有）`bhayaṃ`（怖畏）、`bhayānako`（可怕的）、`bhīmo`（恐怖的）、`bhīmaseno`（怖军）、`bhīru`（胆怯的）、`bhīruko`（胆怯者）、`bhīrukajātiko`（生性胆怯的）。其使役动词形式为`bhāyeti`、`bhāyayati`、`bhāyāpeti`、`bhāyāpayati`（使怖畏）。

สภุ สมฺภุ หึสายํ. สภติ. สมฺภติ.

（词根）`sabhu`、`sambhu`用于表示伤害。其动词形式为`sabhati`、`sambhati`。

สุมฺภ ภาสเน จ. จกาโร หึสาเปกฺขโก. สุมฺภติ. สุมฺโภ. กุสุมฺโภ.

（词根）`sumbha`用于表示言说，`ca`字表示兼有伤害之义。其动词形式为`sumbhati`。（派生名词有）`sumbho`、`kusumbho`。

เอตฺถ สุมฺโภติ อาวาโฏ. ‘‘สุมฺภํ นิกฺขนาหี’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. กุสุมฺโภติ ขุทฺทกอาวาโฏ, ‘‘ปพฺพตกนฺทรปทรสาขาปริปูรา กุสุมฺเภ ปริปูเรนฺตี’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

于此，`sumbho`指坑。“掘一坑（`sumbhaṃ`）”是此处的例子。`Kusumbho`指小坑。“（水流）充满了山洞、岩隙、树枝（间的水），填满了小坑（`kusumbhe`）”是此处的例子。

อพฺภ วพฺภ มพฺภ คติยํ. อพฺภติ. อพฺโภ. วพฺภติ. มพฺภติ.

（词根）`abbha`、`vabbha`、`mabbha`用于表示移动。其动词形式为`abbhati`、`vabbhati`、`mabbhati`。（派生名词有）`abbho`。

เอตฺถ อพฺโภติ เมโฆ. โส หิ อพฺภติ อเนกสตปฏโล หุตฺวา คจฺฉตีติ ‘‘อพฺโภ’’ติ วุจฺจติ. ‘‘วิชฺชุมาลี สตกฺกกู’’ติ วุตฺตํ. สตกฺกกูติ จ อเนกสตปฏโล. เอตฺถ จ อพฺภสทฺโท ติลิงฺคิโก ทฏฺฐพฺโพ. ตถา [Pg.126] หิ อยํ ‘‘อพฺภุฏฺฐิโตว ส ยาติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตตี’’ติ เอตฺถ ปุลฺลิงฺโค. ‘‘อพฺภา, มหิกา, ธูโม, รโช, ราหู’’ติ เอตฺถ อิตฺถิลิงฺโค. ‘‘อพฺภานิ จนฺทมณฺฑลํ ฉาเทนฺตี’’ติ เอตฺถ นปุํสกลิงฺโค.

于此，`abbho`指云。因为它成为百千层而移动，故称`abbho`。如所说：“具闪电鬘，有百峰者。”有百峰者即有百千层。且应知`abbha`一词通三性。如在“它升起后即前行，行而不返”一句中，为阳性。在“云、雾、烟、尘、罗睺”一句中，为阴性。在“诸云遮蔽月轮”一句中，为中性。

อิมานิ ปน เมฆสฺส นามานิ –

以下是云的各种名称：

เมโฆ วลาหโก ลงฺฆิ, ชีมูโต อมฺพุโท ฆโน;

ธาราธโร อมฺพุธโร, ปชฺชุนฺโน หิมคพฺภโก.

Megha（云）、valāhaka（雨云）、laṅghin（行者）、jīmūta（雷云）、ambuda（施水者）、ghana（密云）、dhārādhara（持流者）、ambudhara（持水者）、pajjunna（雨云；雨神）、himagabbhaka（含雹者）。

ยภ เมถุเน. มิถุนสฺส ชนทฺวยสฺส อิทํ กมฺมํ เมถูนํ, ตสฺมึ เมถุเน ยภธาตุ วตฺตติ. ยภติ. ยาภสฺสํ.

（词根）`yabha`用于表示淫行（`methuna`）。此为一对、两人之行为，故称`methuna`。词根`yabha`即用于此淫行中。其动词形式为`yabhati`。（派生形式有）`yābhassaṃ`。

เอตฺถ จ ‘‘เมถุน’’นฺติ เอสา สพฺภิวาจา, ลชฺชาสมฺปนฺเนหิ ปุคฺคเลหิ วตฺตพฺพภาสาภาวโต. ตถา หิ ‘‘เมถุโน ธมฺโม น ปฏิเสวิตพฺโพ’’ติ จ ‘‘น เม ราชา สขา โหติ, น ราชา โหติ เมถุโน’’ติ จ โสภเน วาจาวิสเย อยํ ภาสา อาคตา. ‘‘ยภตี’’ติอาทิกา ปน ภาสา ‘‘สิขรณี’’ติอาทิกา ภาสา วิย อสมฺภิวาจา. น หิ หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน โลกิยชโนปิ อีทิสึ วาจํ ภาสติ. เอวํ สนฺเตปิ อธิมตฺตุกฺกํสคตหิโรตฺตปฺโปปิ ภควา มหากรุณาย สญฺโจทิตหทโย โลกานุกมฺปาย ปริสมชฺเฌ อภาสิ. อโห ตถาคตสฺส มหากรุณาติ.

在此，“methuna”（淫行）是善人之语，因为它是具足惭愧的个人（puggala）所应说的话。例如“淫欲法（methuno dhammo）不应行”及“国王非我友，国王非行淫者”，此语出现在雅言的范畴中。而“yabhati”（交媾）等语，则如“sikharaṇī”（女根）等语一样，非善人之语。具足惭愧的世俗之人尚且不说此类言语。即便如此，具足最上惭愧的世尊，仍为大悲心所驱，为哀愍世间而在大众中宣说。啊，如来之大悲！

อิมานิ ปน เมถุนธมฺมสฺส นามานิ –

以下是淫欲法的各种名称：

สํเวสนํ นิทฺธุวนํ, เมถุนํ สูรตํ รตํ;

พฺยถโย คามธมฺโม จ, ยาภสฺสํ โมหนํ รติ.

Saṃvesana（同卧）、niddhuvana（抖落）、methuna（淫行）、sūrata（情事）、rata（欢爱）；vyavāya（交合）、gāmadhamma（村人法）、yābhassa（交媾）、mohana（痴迷）、rati（爱乐）。

อสทฺธมฺโม จ วสล-ธมฺโม มีฬฺหสุขมฺปิ จ;

ทฺวยํทฺวยสมาปตฺติ, ทฺวนฺโท คมฺโม’ทกนฺติโก.

Asaddhamma（非善法）、vasaladhamma（下贱法）、mīḷhasukha（秽乐）；dvayaṃdvayasamāpatti（成双入对）、dvanda（成对）、gamma（鄙俗法）、udakantika（水边事）。

สิภ วิภ กตฺถเน. สิภติ. วิภติ.

（词根）sibha、vibha 用于表示吹嘘。其动词形式为 sibhati、vibhati。

เทภ [Pg.127] อภิ ทภิ สทฺเท. เทภติ. อมฺภติ. อมฺโภ. ทมฺภติ.

（词根）debha、abhi、dabhi 用于表示声音。其动词形式为 debhati、ambhati、dambhati。（派生名词有）ambho。

เอตฺถ จ อมฺโภ วุจฺจติ อุทกํ. ตญฺหิ นิชฺชีวมฺปิ สมานํ โอฆกาลาทีสุ วิสฺสนฺทมานํ อมฺภติ สทฺทํ กโรตีติ อมฺโภติ วุจฺจติ.

在此，ambho 指水。因为它虽然无生命，但在洪水等时期，流动时会发出 ambhati（作响）的声音，故称 ambho。

อิมานิสฺส นามานิ –

以下是水的各种名称：

ปานียํ อุทกํ โตยํ, ชลํ ปาโต จ อมฺพุ จ;

ทกํ กํ สลิลํ วาริ, อาโป อมฺโภ ปปมฺปิ จ.

Pānīya（饮用水）、udaka（水）、toya（水）、jala（水）、pāta（饮品）、ambu（水）；daka（水）、ka（水）、salila（流水）、vāri（水）、āpa（水）、ambho（水）、papa（饮品）。

นีรญฺจ เกปุกํ ปานิ, อมตํ เอลเมว จ,อาโปนามานิ เอตานิ, อาคตานิ ตโต ตโต.

Nīra（水）、kepuka（水）、pāni（饮品）、amata（甘露）、ela（水）。这些是水的名称，来自各处。

เอตฺถ จ ‘‘วาลคฺเคสุ จ เกปุเก. ปิวิตญฺจ เตสํ ภุสํ โหติ ปานี’’ติอาทโย ปโยคา ทสฺเสตพฺพา.

在此，应展示如“在毛尖与 kepuka 上”及“他们的饮品（pānī）甚多”等用法。

ถภิ ขภิ ปฏิพทฺเธ ถมฺภติ, วิตฺถมฺภติ. ขมฺภติ, วิกฺขมฺภติ. ถมฺโภ. ถทฺโธ, อุปตฺถมฺโภ. อุปตฺถมฺภินี. วิกฺขมฺโภ. วิกฺขมฺภิตกิเลโส.

（词根）thabhi、khabhi 用于表示障碍。其动词形式为 thambhati（僵住）、vitthambhati（伸展）、khambhati、vikkhambhati（镇伏）。（派生词有）thambho（柱子）、thaddho（僵硬的）、upatthambho（支撑）、upatthambhinī（支持者，阴性）、vikkhambho（镇伏）、vikkhambhitakileso（烦恼已被镇伏者）。

ชภ ชภิ คตฺตวินาเม. ชภติ. ชมฺภติ, วิชมฺภติ. วิชมฺภนํ, วิชมฺภิตา. วิชมฺภนฺโต, วิชมฺภมาโน, วิชมฺภิโต.

（词根）jabha、jabhi 用于表示身体的伸展（打哈欠）。其动词形式为 jabhati、jambhati、vijambhati。（派生词有）vijambhanaṃ（哈欠）、vijambhitā（哈欠）、vijambhanto（正在打哈欠者）、vijambhamāno（正在打哈欠者）、vijambhito（已打哈欠）。

สพฺภ กถเน. สพฺภติ.

（词根）sabbha 用于表示言说。其动词形式为 sabbhati。

วพฺภ โภชเน. วพฺภติ.

（词根）vabbha 用于表示进食。其动词形式为 vabbhati。

คพฺภ ธารเณ. คพฺภติ. คพฺโภ.

（词根）gabbha 用于表示怀胎。其动词形式为 gabbhati。（派生名词有）gabbho（胎）。

เอตฺถ คพฺโภติ มาตุกุจฺฉิปิ วุจฺจติ กุจฺฉิคตปุตฺโตปิ. ตถา หิ ‘‘ยเมกรตฺตึ ปฐมํ, คพฺเภ วสติ มาณโว’’ติ เอตฺถ มาตุกุจฺฉิ ‘‘คพฺโภ’’ติ วุจฺจติ. ‘‘คพฺโภ เม เทว ปติฏฺฐิโต. คพฺโภ จ ปติโต ฉมา’’ติ จ เอตฺถ ปน กุจฺฉิคตปุตฺโต. อปิจ คพฺโภติ อาวาสวิเสโส. ‘‘คพฺภํ [Pg.128] ปวิฏฺโฐ’’ติอาทีสุ หิ โอวรโก ‘‘คพฺโภ’’ติ วุจฺจติ.

在此，gabbho 既指母胎，也指胎儿。例如，在“少年于母胎中度过第一夜”一句中，gabbho 指母胎。而在“天神，我的胎已安住”及“胎儿已落于地”二句中，则指胎儿。此外，gabbho 也指一种特定的住所。例如，在“进入内室（gabbhaṃ）”等句中，gabbho 指内室。

รภ ราภสฺเส. อาปุพฺโพ รภ หึสากรณวายมเนสุ. ราภสฺสํ ราภสภาโว. ตํสมงฺคิโน ปน ปาฬิยํ ‘‘จณฺฑา รุทฺธา รภสา’’ติ เอวํ อาคตา.

（词根）rabha 用于表示猛烈。带前缀 ā 的 rabha 用于表示伤害、作为和努力。Rābhassa 是猛烈的状态。在圣典中，具备此特质者被描述为“暴恶、忿怒、猛烈”。

ตตฺถ รภสาติ กรณุตฺตริยา. รภติ, อารภติ, สมารภติ, อารมฺภติ. รภโส. อารมฺโภ. สมารมฺโภ, อารภนฺโต. สมารภนฺโต. อารทฺธํ เม วีริยํ. สารมฺภํ. อนารมฺภํ. สารมฺโภ เต น วิชฺชติ. ปการณารมฺโภ. วีริยารมฺโภ. อารภิตุํ. อารภิตฺวา. อารพฺภ.

在此，rabhasā 指行为的猛烈。其动词形式有 rabhati、ārabhati（开始）、samārabhati、ārambhati。（派生词有）rabhaso（猛烈）、ārambho（开始）、samārambho（事业）、ārabhanto（正在开始者）、samārabhanto（正在从事者）。（如：）“我已发起精进”。sārambhaṃ（有诤）、anārambhaṃ（无诤）。（如：）“你无有诤”。pakāraṇārambho（论著的开端）、vīriyārambho（精进的开始）。ārabhituṃ（为了开始）、ārabhitvā（开始后）、ārabbha（关于，开始）。

เอตฺถ วีริยารมฺโภติ วีริยสงฺขาโต อารมฺโภ. อารมฺภสทฺโท กมฺเม อาปตฺติยํ กฺริยาย วีริเย หึสาย วิโกปเนติ อเนเกสุ อตฺเถสุ อาคโต.

此处，所谓“发起精进”，是指名为精进的发起。“发起”（ārambha）一词，用于业、过患、行为、精进、伤害、毁坏等多种意义。

‘‘ยํ กิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภภิ, สพฺพํ อารมฺภปจฺจยา;

อารมฺภานํ นิโรเธน, นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว’’ติ

“诸苦之生起，皆以业为缘；诸业若止息，则无苦生起。”

เอตฺถ หิ กมฺมํ อารมฺโภติ อาคตํ. ‘‘อารมฺภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหตี’’ติ เอตฺถ อาปตฺติ. ‘‘มหายญฺญา มหารมฺภา, น เต โหนฺติ มหปฺผลฺลา’’ติ เอตฺถ ยูปุสฺสาปนาทิกฺริยา. ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน’’ติ เอตฺถ วีริยํ. ‘‘สมณํ โคตมํ อุทฺทิสฺส ปาณํ อารมฺภนฺตี’’ติ เอตฺถ หึสา. ‘‘พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหตี’’ติ เอตฺถ เฉทนภญฺชนาทิกํ วิโกปนํ. อิจฺเจวํ –

在此（偈颂）中，“发起”（ārambha）意为“业”。在“发起而后悔”一句中，它指过患。在“大祭祀，大发起，彼等无大果”一句中，它指竖立祭柱等行为。在“当发起，当出离，当致力于佛陀教法”一句中，它指精进。在“为了沙门乔达摩而对有情发起（伤害）”一句中，它指伤害。在“远离对种子类与植物类的毁坏”一句中，它指砍伐、破坏等毁坏行为。如此——

กมฺเม [Pg.129] อาปตฺติยญฺเจว, วีริเย หึสากฺริยาสุ จ;

วิโกปเน จ อารมฺภ-สทฺโท โหตีติ นิทฺทิเส;

“于业、过患、精进、伤害、行为，以及毁坏中，当知有‘发起’（ārambha）一词。”

ลภ ลาเภ. ลภติ, ลพฺภติ. ลาโภ, ลทฺธํ, อลตฺถ, อลตฺถุํ.

Labha（词根√labh），义为获得。Labhati（获得），labbhati（被获得）。Lābho（获得），laddhaṃ（已得），alattha（他已获得），alatthuṃ（他们已获得）。

สุภ ทิตฺติยํ. โสภติ. โสภา, โสภนํ, โสภิโต.

Subha（词根√subh），义为照耀。Sobhati（照耀）。Sobhā（光辉），sobhanaṃ（庄严的），sobhito（已照耀）。

ขุภ สญฺจลเน. โขภติ, สงฺโขภติ. หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, ขุพฺภิตฺถ นครํ ตทา. โขภา, สงฺโขโภ.

Khubha（词根√khubh），义为骚动。Khobhati，saṅkhobhati（骚动）。例句：“Hatthināge padinnamhi, khubbhittha nagaraṃ tadā”（当象王被放出时，彼城当时骚动）。Khobhā（骚动），saṅkhobho（大骚动）。

นภ ตุภ หึสายํ. นภติ. ตุภติ.

Nabha（词根√nabh）、tubha（词根√tubh），义为伤害。Nabhati（伤害）。Tubhati（伤害）。

สมฺภ วิสฺสาเส. สมฺภติ. สมฺภตฺติ, สมฺภตฺโต.

Sambha（词根√sambh），义为信任。Sambhati（信任）。Sambhatti（信任，名词），sambhatto（已信任）。

ลุภ วิโมหเน. โลภติ, ปโลภติ. ถุลฺลกุมารีปโลภนํ. การิเต ปน ‘‘โลเภติ, ปโลเภติ, ปโลเภตฺวา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ทิวาทิคณํ ปน ปตฺวา คิทฺธิยตฺเถ ‘‘ลุพฺภตี’’ติ รูปํ ภวติ.

Lubha（词根√lubh），义为迷惑。Lobhati（贪求），palobhati（诱惑）。例：Thullakumārīpalobhanaṃ（诱惑粗壮少女）。但在使役态中，则有“lobheti”（使贪求）、“palobheti”（使诱惑）、“palobhetvā”（诱惑后）等形式。又，此词根属第四组（divādigaṇa），在“贪婪”之义上，其形式为“lubbhati”（贪著）。

ทภิ คนฺถเน. ทมฺภติ. ทมฺภนํ.

Dabhi（词根√dabh），义为编造、欺骗。Dambhati（欺骗）。Dambhanaṃ（欺骗，名词）。

รุภิ นิวารเณ. รุมฺภติ, สนฺนิรุมฺภติ. สนฺนิรุมฺโภ, สนฺนิรุมฺภิตฺวา.

Rubhi（词根√rubh），义为阻止。Rumbhati（阻止），sannirumbhati（完全阻止）。Sannirumbho（完全阻止，名词），sannirumbhitvā（完全阻止后）。

อุภ อุพฺภ อุมฺภ ปูรเณ. อุภติ. อุพฺภติ. อุมฺภติ. อุภนา. อุพฺภนา. อุมฺภนา. โอโภ. เกฏุภํ. อุพฺภํ. กุมฺโภ. กุมฺภี. การิเต ‘‘โอเภติ. อุพฺเภติ. อุมฺเภตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ.

Ubha（词根√ubh）、ubbha（词根√ubbh）、umbha（词根√umbh），义为充满。Ubhati、ubbhati、umbhati（充满）。Ubhanā、ubbhanā、umbhanā（充满，名词）。衍生词：obho、keṭubhaṃ（诗法论）、ubbhaṃ（高）、kumbho（罐）、kumbhī（瓶）。使役态形式有“obheti”、“ubbheti”、“umbheti”（使充满）。

ตตฺถ เกฏุภนฺติ กฺริยากปฺปวิกปฺโป กวีนํ อุปการิยสตฺถํ. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ กิเฏติ คเมติ กฺริยาทิวิภาคํ, ตํ วา อนวเสสปริยาทานโต เกเฏนฺโต คเมนฺโต โอเภติ ปูเรตีติ เกฏุตํ กิฏอุภธาตุวเสน. อุพฺภติ อุพฺเภติ [Pg.130] ปูเรตีติ อุพฺภํ, ปูรณนฺติ อตฺโถ. จริยาปิฏเกปิ หิ อีทิสี สทฺทคติ ทิสฺสติ, ตํ ยถา? ‘‘มหาทานํ ปวตฺเตสิ, อจฺจุพฺภํ สาครูปม’’นฺติ. ตตฺถ จ อจฺจุพฺภนฺติ อติวิย ยาจกานํ อชฺฌาสยํ ปูรณํ. อกฺขุมฺภนฺติปิ ปาโฐ. กุมฺโภติ กํ วุจฺจติ อุทกํ, เตน อุพฺเภตพฺโพติ กุมฺโภ, โส เอว อิตฺถิลิงฺควเสน กุมฺภี. เอตฺถ จ ‘‘กุมฺภี โธวติ โอนโต’’ติ ปโยโค.

其中，keṭubhaṃ 指的是对诗人有助益的论著，是关于作法与变化的学问。此处的词源解释是：它阐明（kiṭeti）、使人了解（gameti）作法等的分别；或因其能完全无遗地阐明、充满（obheti=pūreti）义理，故依 kiṭa-ubha 词根而称为 keṭubha。Ubbhati 或 ubbheti 意为“充满”，故 ubbhaṃ 的意思是“充满”。在《所行藏》（Cariyāpiṭaka）中也可见到此类词语，例如：“行大布施，如海满溢”。其中 accubbhaṃ 意为极度满足求者的意愿。也有读作 akkhumbhaṃ 的。至于 kumbho：kaṃ 意为水，应以水充满者（ubbhetabbo）即是 kumbho（罐）；其阴性形式即是 kumbhī（瓶）。此处有“他弯腰洗瓶”的用法为例。

กุมฺภสทฺโท ฆเฏ หตฺถิ-สิโรปิณฺเฑ ทสมฺพเณ;

ปวตฺตตีติ วิญฺเญยฺโย, วิญฺญุนา นยทสฺสินา.

“当知‘瓶’（kumbha）一词，用于罐、象额、十‘安婆那’量；具智善见者，应如是了知。”

ภการนฺตธาตุรูปานิ.

尾音为 bha 的词根形式。

มการนฺตธาตุ

以m为尾音的词根

มา มาเน สทฺเท จ. มาติ. มาตา. เอตฺถ มาตาติ ชนิกา วา จูฬมาตา วา มหามาตา วา.

词根 Mā，义为测量、发声。Māti (测量)。Mātā (母亲)。此处，mātā 指生母、姨母或祖母。

มู พนฺธเน. มวติ. กิยาทิคณสฺส ปนสฺส ‘‘มุนาตี’’ติ รูปํ.

词根 Mū，义为束缚。Mavati (束缚)。但此词根属第九组(kiyādigaṇa)，其形式为 munāti。

เม ปฏิทานอาทาเนสุ. เมติ, มยติ. เมธา.

词根 Me，义为交换、领受。Meti, mayati (交换)。Medhā (智慧)。

เอตฺถ เมธาติ ปญฺญา. สา หิ สุขุมมฺปิ อตฺถํ ธมฺมญฺจ ขิปฺปเมว เมติ จ ธาเรติ จาติ เมธาติ วุจฺจติ. เอตฺถ ปน เมตีติ คณฺหาติ. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ ‘‘อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา, ขิปฺปํ คหณธารณฏฺเฐน วา เมธา’’ติ. สงฺคมตฺถวาจกสฺส ปน เมธธาตุสฺส วเสน เมธติ สีลสมาธิอาทีหิ สทฺธมฺเมหิ สิริยา จ สงฺคจฺฉตีติ เมธาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

此处，medhā 即是智慧(paññā)。因为它能迅速地衡量(meti)并忆持(dhāreti)微细的义与法，故称为 medhā。此处 meti 意为领会。如《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中所说：“如霹雳摧山岩，medhati (伤害)诸烦恼，故为 medhā (慧)；或因能速领会、忆持，故为 medhā。”又，依表示“结合”之义的词根 medha，应知其义为：以戒、定等善法及祥瑞而结合(saṅgacchati)，故为 medhā。对此有言：——

‘‘ทฺวิธาตุเยกธาตุยา[Pg.131], ทฺวิรตฺถวติยาปิ จ;

เมธาสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, ชญฺญา สุคตสาสเน’’ติ.

“于善逝教法，当知‘慧’一词，其构成或依二根，或依一根，亦具有二义。”

โอมา สามตฺถิเย. สามตฺถิยํ สมตฺถภาโว. อลุตฺตนฺโตยํ ธาตุ, โอมาติ, โอมนฺติ.

词根 Omā，义为能力。能力即是胜任的状态。此词根不省略尾音，其形式为 omāti, omanti。

อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘โอมาติ ภนฺเต ภควา อิทฺธิยา มโนมเยน กาเยน พฺรหฺมโลกํ อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ. ตตฺถ โอมาตีติ ปโหติ สกฺโกติ.

此处有此巴利(经文)为例：“尊者，世尊是否能够(omāti)以神通、以意生身去往梵天界？”其中 omāti 意为能够、可以。

ติมุ อทฺทภาเว. อทฺทภาโว ตินฺตภาโว. เตมติ. ตินฺโต, เตมิโย. เตมิตุกามา เตมึสุ.

词根 Timu，义为湿润。湿润的状态即潮湿的状态。Temati (浸湿)。Tinto (湿的)，temiyo (应被浸湿者)。Temitukāmā temiṃsu (欲求湿润者，便湿润了)。

เอตฺถ เตมิโยติ เอวํนามโก กาสิรญฺโญ ปุตฺโต โพธิสตฺโต. โส หิ รญฺโญ เจว มหาชนสฺส จ หทยํ เตเมนฺโต อทฺทภาวํ ปาเปนฺโต สีตลภาวํ ชเนนฺโต ชาโตติ ‘‘เตมิโย’’ติ วุจฺจติ.

此处，Temiya(提弥)是迦尸国王之子、菩萨的名字。因为他出生时，能浸润(temento)国王与大众之心，使其达到湿润(addabhāvaṃ)、产生清凉(sītalabhāvaṃ)，故被称为“提弥”。

นิตมิ กิลมเน. นิตมฺมติ. หทยํ ทยฺหเต นิตมฺมามิ.

词根 Nitami，义为疲惫。Nitammati (疲惫)。例句：“Hadayaṃ dayhate nitammāmi” (我心燃烧，我疲惫不堪)。

จมุ ฉมุ ชปุ ฌมุ อุมุ ชิมุ อทเน. จมติ. จมู. จมูติ เสนา. ฉมติ. ชมติ. ฌมติ. อุมติ. เชมติ.

词根 Camu, chamu, japu, jhamu, umu, jimu，义为食。Camati (食)。Camū (军队)。Chamati (食)。Jamati (食)。Jhamati (食)。Umati (食)。Jemati (食)。

กมุ ปทวิกฺเขเป. ปทวิกฺเขโป ปทสา คมนํ. อิทํ ปน โวหารสีสมตฺตํ วจนํ, ตสฺมา ‘‘นาสฺส กาเย อคฺคิ วา วิสํ วา สตฺถํ วา กมตี’’ติอาทีสุ อปทวิกฺเขปตฺโถปิ คเหตพฺโพ. กมติ. จงฺกมติ, อติกฺกมติ. อภิกฺกมติ. ปฏิกฺกมติ. ปกฺกมติ. ปรกฺกมติ. วิกฺกมติ. นิกฺกมติ. สงฺกมติ. สงฺกมนํ. สงฺกนฺติ. กมนํ. จงฺกมนํ. อติกฺกโม. อภิกฺกโม. ปฏิกฺกโม. ปกฺกโม. วิกฺกโม. นิกฺกโม. อติกฺกนฺโต ปุริโส. อภิกฺกนฺตา รตฺติ. นิกฺขมติ. อภินิกฺขมติ. การิเต [Pg.132] นิกฺขาเมติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. ยสฺมา ปนายํ ธาตุ จุราทิคณํ ปตฺวา อิจฺฉากนฺติ ยตฺเถสุ วตฺตติ, ตสฺมา เตปิ อตฺเถ อุปสคฺควิเสสิเต กตฺวา อิธ อภิกฺกนฺตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วตฺตพฺพมฺปิ อวตฺวา อุปริ จุราทิคเณเยว กเถสฺสาม.

词根 Kamu，义为行走。行走即以足而行。但这只是通常的说法，因此在“火、毒、刀刃皆不能伤其身”等句中，也应理解其行走之外的意义。Kamati (行走)。Caṅkamati (经行)，atikkamati (超越)。Abhikkamati (前进)。Paṭikkamati (后退)。Pakkamati (离去)。Parakkamati (勇猛精进)。Vikkamati (迈步)。Nikkamati (走出)。Saṅkamati (转移)。Saṅkamanaṃ (转移)，saṅkanti (转移)。Kamanaṃ (行走)。Caṅkamanaṃ (经行)。Atikkamo (超越)。Abhikkamo (前进)。Paṭikkamo (后退)。Pakkamo (离去)。Vikkamo (迈步)。Nikkamo (走出)。Atikkanto puriso (已超越之人)。Abhikkantā ratti (夜已深)。Nikkhamati (出离)。Abhinikkhamati (完全出离)。使役态：nikkhāmeti (使其出离)。其他也应类推。又，此词根属第十组(curādigaṇa)，用于“欲求”、“喜爱”之义，因此，这些意义由前缀加以区别，此处不解释 abhikkanta 一词的意义，我们将在后面讲到第十组时再解说。

ยมุ อุปรเม. อุปรโม วิรมนํ. ยมภิ. ยโม. ‘‘ปเร จ น วิชานนฺติ, มยเมตฺถ ยมามเส’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ยมามเสติ อุปรมาม, นสฺสาม, มรามาติ อตฺโถ.

词根 Yamu，义为止息。止息即停止。Yamo (阎摩，亦为止息)。此处有此为例：“他人实不知，我等将亡于此。”其中 yamāmase 意为我们止息、我们毁灭、我们死亡。

นม พหุตฺเต สทฺเท. พหุตฺโต สทฺโท นาม อุคฺคตสทฺโท. นมติ.

词根 Nama，义为大声。所谓大声，即高声。Namati (发声)。

อม ทม หมฺม มิม ฉม คติมฺหิ. อมติ. ทมติ. หมฺมติ. มิมติ. ฉมติ. ฉมา.

词根 Ama, dama, hamma, mima, chama，义为去。Amati (去)。Damati (去)。Hammati (去)。Mimati (去)。Chamati (去)。Chamā (地)。

ฉมาติ ปถวี. ฉมาสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค ทฏฺฐพฺโพ, ‘‘น ฉมายํ นิสีทิตฺวา อาสเน นิสินฺนสฺส อคิลานสฺส ธมฺมํ เทเสสฺสามีติ สิกฺขา กรณียา’’ติ จ ‘‘ฉมายํ ปริวตฺตามิ วาริจโรว ฆมฺเม’’ติ จ ปโยคทสฺสนโต. โส จ โข สตฺตหิ อฏฺฐหิ วา วิภตฺตีหิ ทฺวีสุ จ วจเนสุ โยเชตพฺโพ. ฉมนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ ฉมา.

Chamā 即是地。从“不应坐于地上，为坐于座位上的无病者说法，此是应学学处”及“热天我于地上辗转，如热时之鱼”等用法可见，chamā 一词当知是阴性。它可与七或八种格以及两种数结合使用。众生于其上行走(chamanti=gacchanti)，故名为 chamā。

ธม สทฺทคฺคิสํ โยเคสุ. ธมธาตุ สทฺเท จ มุขวาเตน สทฺธึ อคฺคิสํโยเค จ วตฺตติ. ตตฺถ ปฐมตฺเถ ‘‘สงฺขํ ธมติ. สงฺขธมโก. เภรึ ธมติ. เภริธมโก. ธเม ธเม นาติธเม’’ติ ปโยโค. ทุติยตฺเถ ‘‘อคฺคึ ธมติ. สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ ปโยโค.

词根 Dhama，义为发声、吹火。词根 dhama 用于声音，以及与口中之风相关的吹火。第一义的用法：“吹海螺”、“吹海螺者”、“吹鼓”、“吹鼓者”、“吹，吹，莫过吹”。第二义的用法：“吹火”、“令己奋起，如吹微火”。

ภาม โกเธ. ภามติ.

词根 Bhāma，义为愤怒。Bhāmati (发怒)。

นมุ [Pg.133] นมเน. นมติ. นโม. นตํ, นมนํ. นติ. นมํ. นมมาโน. นมนฺโต. นมิโต. นามํ. นามิตํ. นมิตุํ. นตฺวา, นตฺวาน. นมิตฺวา, นมิตฺวาน, นมิตุน. การิเต ‘‘นาเมติ, นามยติ. นาเมตฺวา. นามยิตฺวา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ตตฺร หิ ‘‘นมติ นมิตฺวา’’ติ เอวํปการานิ ปทานิ นมนตฺเถ วนฺทนายญฺจ ทฏฺฐพฺพานิ, ‘‘นโม นตฺวา’’ติ เอวํปการานิ ปน วนฺทนายเมว. อตฺรายมุปลกฺขณมตฺตา ปโยครจนา –

词根 Namu，义为弯曲、礼敬。Namati。派生词有：Namo (礼敬)，nataṃ (已弯曲)，namanaṃ (弯曲)，nati (弯曲)，namaṃ, namamāno, namanto, namito, nāmaṃ (名)，nāmitaṃ (已使弯曲)，namituṃ, natvā, natvāna (礼敬后)，namitvā, namitvāna, namituna。使役态有 nāmeti, nāmayati (使弯曲)，nāmetvā, nāmayitvā (使之弯曲后)等形式。其中，“namati”、“namitvā”等词，当知用于“弯曲”与“礼敬”二义；而“namo”、“natvā”等词，则仅用于“礼敬”义。此处仅为用法之略例：——

รุกฺโข ผลี ผลภารครุตาย นมิตฺวาน ภิชฺชติ;

วุทฺโธ ชราชชฺชรตาย นมติ นมิตฺวา คจฺฉติ;

สทฺโธ พุทฺธํ นมติ นมิตฺวา คจฺฉติ;

นโม พุทฺธสฺส สตฺถารํ นตฺวาน อคมาสีติ;

结果之树因果实沉重而弯曲、断裂；年迈之人因年老衰朽而弯腰，弯着腰行走；有信之人礼敬佛陀，礼敬后离去；“礼敬佛陀！”，他礼敬导师后离去。

เอตฺถ นโมติ ปทํ นิปาเตสุปิ ลพฺภติ. เตน หิ ปจฺจตฺโตปโยควจนานิ อภินฺนรูปานิ ทิสฺสนฺติ ‘‘เทวราช นโม ตฺยตฺถุ. นโม กตฺวา มเหสิโน’’ติ. อุปสคฺเคหิปิ อยํ โยเชตพฺพา ‘‘ปณมติ, ปณาโม, อุณฺณมติ, อุณฺณติ’’ อิจฺจาทินา.

此处，namo 一词也见于不变化词之中。因此，用于宾格与为格的词，可见其形式不变，如：“天王，礼敬您！”、“礼敬大仙！”。此词根也可与前缀结合，如：paṇamati (俯首致敬)、paṇāmo (敬礼)、uṇṇamati (升起)、uṇṇati (提升)等。

ขมุ สหเน. ขมติ. ขนฺติ. ขโม, ขมนํ, เอวํ ภาเว. กตฺตริ ปน ‘‘ขนฺตา. ขมิตา. ขโม โหติ สีตสฺสปิ อุณฺหสฺสปี’’ติ ปโยคา.

词根 Khamu，义为忍耐。Khamati (忍耐)。Khanti (忍耐)。Khamo, khamanaṃ，如此用于状态义。用于能动者义时，则有如“khantā (能忍者)，khamitā (已忍者)”、“能忍耐寒与热”等用法。

สม อทสฺสเน. สมติ, วูปสมติ อคฺคิ.

词根 Sama，义为平息。Samati (平息)，vūpasamati aggi (火熄灭)。

ยม ปริเวสเน. ยมติ. ยโม. ยมราชา.

词根 Yama，义为抑制。Yamati (抑制)。Yamo (阎摩)。Yamarājā (阎摩王)。

สม สทฺเท. สมติ.

词根 Sama，义为发声。Samati (发声)。

สม ถม เวลมฺเพ. สมติ. ถมติ.

词根 Sama, thama，义为迟缓。Samati, thamati (迟缓)。

วายม อีหายํ. วายมติ. วายาโม.

语根 Vāyama（√vāyam），意为努力。动词为 vāyamati（努力）。Vāyāmo（努力，名词）。

คมุ [Pg.134] คติยํ. คจฺฉติ. คมโก. คโต. คติ. คมนํ. การิเต ‘‘คเมติ, คมยติ, คจฺฉาเปตี’’ติอาทีนิ ภวนฺติ.

语根 Gamu（√gam），意为去。动词为 gacchati（去）。Gamako（去者）。Gato（已去）。Gati（去处）。Gamanaṃ（去）。其使役态有“gameti, gamayati, gacchāpeti”（使去）等词形。

รมุ กีฬายํ. รมติ. วิรมติ. ปฏิวิรมติ. อุปรมติ. อารติ. วิรติ. ปฏิวิรติ. อุปรติ. เวรมณิ. วิรมณํ. รติ. รมณํ. รโต. อารโต วิรโต ปฏิวิรโต. อุปรโต, อุปรโม. อาราโม.

语根 Ramu（√ram），意为嬉乐。动词为 ramati（喜爱）。Viramati（戒除），paṭiviramati（远离），uparamati（停止）。Ārati（不乐），virati（戒除），paṭivirati（远离），uparati（止息），veramaṇi（禁戒），viramaṇaṃ（戒除）。Rati（喜乐），ramaṇaṃ（乐事）。Rato（乐于此者）。Ārato（不乐者），virato（已戒除者），paṭivirato（已远离者）。Uparato（已止息者），uparamo（止息）。Ārāmo（园林）。

วมุ อุคฺคิรเณ. วมติ. วมถุ. วมฺมิโก.

语根 Vamu（√vam），意为呕吐。动词为 vamati（呕吐）。Vamathu（呕吐物）。Vammiko（蚁丘）。

ธีรตฺถุ ตํ วิสํ วนฺตํ, ยมหํ ชีวิตการณา;

วนฺตํ ปจฺจาวมิสฺสามิ, มตํ เม ชีวิตา วรํ.

为求活命故，已吐毒复饮；如是生可鄙，于我死为胜。

ตตฺถ วมฺมิโกติ วมตีติ, วนฺตโกติ, วนฺตุสฺสโยติ, วนฺตสิเนหสมฺพนฺโธติ วมฺมิโก. โส หิ อหินกุลอุนฺทูรฆรโคฬิกาทโย นานปฺปกาเร ปาณเก วมตีติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วนฺตโกติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วมิตฺวา มุขตุณฺฑเกน อุกฺขิตฺตปํสุจุณฺเณน กฏิปฺปมาเณนปิ โปริสปฺปมาเณนปิ อุสฺสิโตติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วนฺตเขฬสิเนเหน อาพทฺธตาย สตฺตสตฺตาหํ เทเว วสฺสนฺเตปิ น วิปฺปกิรยติ, นิทาเฆปิ ตโต ปํสุมุฏฺฐึ คเหตฺวา ตสฺมึ มุฏฺฐินา ปีฬิยมาเน สิเนโหว นิกฺขมติ, เอวํ วนฺตสิเนหสมฺพนฺโธติ วมฺมิโก.

在此，所谓蚁丘（vammiko），是因为它“排出”（vamati），是“所排之物”（vantaka），是“所排之物的堆聚”（vantussayo），是“所排出的黏液之结合”（vantasinehasambandho）。因为它排出蛇、猫鼬、水獭（undūra）、壁虎（gharagoḷikā）等各种生物，所以叫蚁丘。因为是白蚁（upacikā）所排出的，所以叫蚁丘。白蚁用口器衔起细土，堆积而成，有时高达腰部，有时高达一人，所以叫蚁丘。由于白蚁排出的唾液黏合，即使天连续下四十九天雨，它也不会散开；即使在旱季，从蚁丘抓一把土，用手捏紧，仍会渗出黏液，像这样由排出的黏液结合而成，所以叫蚁丘。

เอตฺถ ปน ‘‘ภควา, หิมวา’’ติอาทีนิ ปทานิ น เกวลํ วนฺตุปจฺจยวเสเนว นิปฺผาเทตพฺพานิ, อถ โข วมุธาตุวเสนปิ นิปฺผาเทตพฺพานิ, เตนาห วิสุทฺธิมคฺคการโก ‘‘ยสฺมา ปน ตีสุ ภเวสุ ตณฺหาสงฺขาตํ คมนมเนน วนฺตํ, ตสฺมา ‘‘ภเวสุ วนฺตคมโน’ติ วตฺตพฺเพ ภวสทฺทโต ภการํ, คมนสทฺทโต คการํ, วนฺตสทฺทโต วการญฺจ ทีฆํ กตฺวา อาทาย ภควาติ วุจฺจติ, ยถา โลเก ‘เมหนสฺส [Pg.135] ขสฺส มาลา’ติ วตฺตพฺเพ เมขลา’’ติ วทตา นิรุตฺตินเยน สทฺทสิทฺธิ ทสฺสิตา.

在此，“世尊”、“雪山”（himavā）等词，不应仅通过 vantupaccaya 后缀来构成，还应通过语根 vamu 来构成。因此，《清净道论》的作者说：“因为他已断除了三有中名为渴爱的‘行’，所以本应说‘于诸有中已断行者’（bhavesu vantagamano），但从‘有’（bhava）一词中取 bha，从‘行’（gamana）一词中取 ga，从‘断’（vanta）一词中取 va，并将其长音化后，组合成‘世尊’（bhagavā）一词。就像世间本应说‘mehanassa khassa mālā’（尿处之孔的花环），却说成‘mekhalā’（腰带）一样。”他如此说着，通过词源学的方式展示了该词的成立。

เอตฺถ, สิยา ‘‘วิสมมิทํ นิทสฺสนํ, เยน ‘เมหนสฺส ขสฺส มาลา’ติ เอตฺถ เมการขการลาการานํ กมโต คหณํ ทิสฺสติ, ‘‘ภเวสุ วนฺตคมโน’ติ เอตฺถ ปน ภการวการคการานํ กมโต คหณํ น ทิสฺสตี’’ติ? สจฺจํ, อิธ ปน ‘‘อคฺคาหิโต, วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน’’ติอาทีสุ วิย คุณสทฺทสฺส ปรนิปาตวเสน ‘‘ภเวสุ คมนวนฺโต’’ติ วตฺตพฺเพปิ เอวมวตฺวา สทฺทสตฺเถ เยภุยฺเยน คุณสทฺทานํ ปุพฺพนิปาตภฺวสฺส อิจฺฉิตตฺตา สทฺทสตฺถวิทูนํ เกสญฺจ วิญฺญูนํ มนํ โตเสตุํ ‘‘ภควา’’ติ ปเท อกฺขรกฺกมํ อนเปกฺขิตฺวา อตฺถมตฺตนิทสฺสนวเสน ‘‘อาหิตคฺคิ, สมฺปนฺนวิชฺชาจรโณ’’ติอาทีนิ วิย ปุพฺพนิปาตวเสน ‘‘ภเวสุ วนฺตคมโน’’ติ วุตฺตํ. อีทิสสฺมิญฺหิ ฐาเน ‘‘อาหิตคฺคี’’ติ วา ‘‘อคฺคาหิโต’’ติ วา ‘‘ฉินฺนหตฺโถ’’ติ วา ‘‘หตฺถจฺฉินฺโน’’ติ วา ปเทสุ ยถา ตถา ฐิเตสุปิ อตฺถสฺส อยุตฺติ นาม นตฺถิ อญฺญมญฺญํ สมานตฺถตฺตา เตสํ สทฺทานํ.

这里或许有人质疑：“这个例证并不对称——因为在‘尿器之孔的饰物’一语中，可以看到me、kha、la等字母依顺序对应，但在‘于诸有中已断行者’中，却看不到bha、va、ga等字母依顺序对应？”确实如此。不过在此处，如同‘善执持者、明行具足者’等词中品质词后置的用法，虽然可以说‘于诸有中具足行者’（bhavesu gamanavanto），但为了符合语法学中品质词大多前置的惯例，并使通晓语法的智者们满意，所以在‘世尊’一词中不考虑字母顺序，仅以表示意义为主，采用前置方式说‘于诸有中已断行者’（bhavesu vantagamano）。正是在这种情况下，如‘已献火者’（āhitaggī）或‘火已献者’（aggāhito）、‘已断手者’（chinnahattho）或‘手已断者’（hatthacchinno）等词，虽然排列不同，但因这些词意义相同，在表达上并没有不妥。

เวทชาโตติอาทีสุ ปน ฐาเนสุ อตฺเถวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘ภควา’’ติ ปทสฺส วมุธาตุวเสนปิ นิปฺผตฺติ ทสฺสิตา, ตฏฺฏีกายมฺปิ จ ทสฺสิตา ‘‘ภเค วมีติ ภควา. ภาเค วมีติ ภควา’’ติ. นิพฺพจนํ ปน เอวํ เวทิตพฺพํ – ภคสงฺขาตํ สิรึ อิสฺสริยํ ยสญฺจ วมิ อุคฺคิริ เขฬปิณฺฑํ วิย อนเปกฺโข ฉฑฺฑยีติ ภควา. อถ วา ภานิ นาม นกฺขตฺตานิ, เตหิ สมํ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ ภคา, สิเนรุยุคนฺธรอุตฺตรกุรุหิมวนฺตาทิภาชนโลกา, วิเสสสนฺนิสฺสยโสภากปฺปฏฺฐิยภาวโต. เตปิ ภควา วมิ ตนฺนิวาสิสตฺตาวาสสมติกฺกมนโต ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน ปชหีติ ภควา.

在“已知生”（vedajāto）等处，当知其义亦然成立。像这样，《清净道论》中，通过“世尊”一词的“舍弃”（vamu）词根，说明了其构成，在其注疏中也已说明：“于福德（bhaga）中舍弃，故为世尊。于福分（bhāga）中舍弃，故为世尊。”其词源则应如是理解：将名为“福（bhaga）”的吉祥、自在和名声，如唾沫团般无所顾惜地舍弃（vami），故为世尊。又或者，星宿名为“bhāni”，与彼等一同运行者，名为“bhagā”，即须弥山(Sineru)、持双山(Yugandhara)、北俱卢洲(Uttarakuru)、雪山(Himavanta)等器世界，因其是殊胜所依，形态庄严，住劫而稳固。彼等“bhagā”，世尊亦已舍弃（vami），因其超越了居住于彼处的有情之住处，并以舍断与彼等相关的欲贪而舍弃，故为世尊。

จกฺกวตฺติสิรึ [Pg.136] ยสฺมา, ยสํ อิสฺสริยํ สุขํ;

ปหาสิ โลกจิตฺตญฺจ, สุคโต ภควา ตโต.

因舍转轮王威德，名声自在与安乐；亦舍世间诸心行，故善逝因此称世尊。

ตถา ขนฺธายตนธาตาทิเภเท ธมฺมโกฏฺฐาเส สพฺพํ ปปญฺจ สพฺพํ โยคํ สพฺพํ คนฺถํ สพฺพํ สํโยชนํ สมุจฺฉินฺทิตฺวา อมตํ ธาตุํ สมธิคจฺฉนฺโต วมิ อุคฺคิริ อนเปกฺโข ฉฑฺฑยิ น ปจฺจาวมีติ ภควา. อถ วา สพฺเพปิ กุสลากุสเล สาวชฺชานวชฺเช หีนปฺปณีเต กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ธมฺเม อริยมคฺคญาณมุเขน วมิ อุคฺคิริ อนเปกฺโข ปริจฺจชิ ปชหีติ ภควา.

同样，世尊于蕴、处、界等种种法类中，断尽一切戏论、一切轭、一切结、一切结缚，证得不死界，如呕吐般吐出、不顾、舍弃、不复吞咽，故为世尊。又或者，世尊以圣道智为门径，于一切善与不善、有罪与无罪、下劣与殊胜、黑白对分之法，如呕吐般吐出、不顾、舍离、舍弃，故为世尊。

ขนฺธายตนธาตาที, ธมฺมเภทา มเหสินา;

กณฺหสุกฺกา ยโต วนฺตา, ตโตปิ พควา มโต.

蕴处界等诸法类，大仙已然皆舍弃；黑白之法既已吐，故彼亦被称世尊。

ชาตกฏฺฐกถายํ ปน หิมวาติ ปทสฺส วมุธาตุวเสนปิ นิปฺผตฺติ ทสฺสิตา. ตถา หิ สมฺภวชาตกฏฺฐกถายํ ‘‘หิมวาติ หิมปาตสมเย หิมยุตฺโตติ หิมวา. คิมฺหกาเล หิมํ วมตีติ หิมวา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ ชาตกฏฺฐกถายํ ‘‘หิมวา’’ติ ปทสฺส วมุธาตุวเสนปิ นิปฺผตฺติ ทสฺสิตา, อยํ นโย อีทิเสสุ ฐาเนสุปิ เนตพฺโพ. ‘‘คุณวาคณวา’’ติอาทีสุ ปน น เนตพฺโพ. ยทิ นเยยฺย, ‘‘คุณวา คณวา’’ติ ปทานํ ‘‘นิคฺคุโณ ปริหีนคุโณ’’ติ เอวมาทิอตฺโถ ภเวยฺย, ตสฺมา อยํ นโย สพฺพตฺถปิ น เนตพฺโพ. เอตฺถ สิยา ‘‘ยทิ ‘‘ภควา’ติอาทิปทานํ วมุธาตุวเสน นิปฺผตฺติ โหติ, กถํ ‘‘ภควนฺโต, ภควนฺต’’นฺติอาทีนิ สิชฺฌนฺตี’’ติ? ยถา ‘‘ภควา’’ติ ปทํ นิรุตฺตินเยน สิชฺฌติ, ตถา ตานิปิ เตเนว สิชฺฌนฺติ. อจินฺเตยฺโย หิ นิรุตฺตินโย เกวลํ อตฺถยุตฺติปฏิพนฺธมตฺโตว, อตฺถยุตฺติยํ สติ นิปฺผาเทตุมสกฺกุเณยฺยานิปิ รูปานิ อเนเนว สิชฺฌนฺติ. เอตฺถ จ [Pg.137] ยํ นิรุตฺติลกฺขณํ อาหริตฺวา ทสฺเสตพฺพํ สิยา, ตํ อุปริ รูปนิปฺผาทนาธิกาเร อุทาหรเณหิ สทฺธึ ปกาเสสฺสาม.

在《本生义注》中，也通过“vam”词根来说明“himavā”(雪山)一词的形成。例如，在《相生本生义注》中说：“‘himavā’，因在降雪时节与雪相连(himayutto)，故为‘himavā’。又因在夏季散发(vamati)雪，故为‘himavā’”。这样，《本生义注》通过“vam”词根展示了“himavā”一词的形成，这个方法也可以类推到其他类似情况。但对于“guṇavā”(具德者)、“gaṇavā”(有众者)等词则不应如此类推。若强行类推，则“guṇavā”、“gaṇavā”等词将产生“无德者、缺乏功德者”等含义，因此这个方法不能普遍适用。这里可能会有人问：“如果‘世尊’(bhagavā)等词是通过‘vam’词根构成，那么‘bhagavanto’(诸世尊)、‘bhagavantaṃ’(世尊，宾格)等词形是如何成立的呢？”正如“bhagavā”一词依词源学规则成立，那些词形也依同样的规则成立。词源学规则确实不可思议，它仅仅受到意义合理的限制，只要意义合理，即使是无法(通过常规语法)形成的词形也能依此成立。至于此处应引用来说明的词源学特征，我们将在后面的词形构成部分，结合例子来阐述。

อิธ สารมเต มุนิราชมเต,ปรมํ ปฏุตํ สุชโน ปิหยํ;

วิปุลตฺถธรํ ธนินีติมิมํ,สตตํ ภชตํ มติสุทฺธกรํ.

于此牟尼王之教中，智者乐于其精要；善人希求最高的善巧。你们当恒常修习此珍贵之法，它持有广大的义理，能净化心意。

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญุนํ

如是，在具义注的九分教与三藏中，以及在智者们的表达方式中。

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

在为憍萨罗人之利益而作的《声论》中

สรวคฺคปญฺจกนฺติโก นาม ธาตุวิภาโค

名为“第五元音品”的语根分别。

ปนฺนรสโม ปริจฺเฉโท.

第十五章。

๑๖. ภูวาทิคณิกปริจฺเฉท

16. “部”等组章

อิโต ปรํ อวคฺคนฺตา, มิสฺสกา เจว ธาตุโย;

วกฺขามิ ธาตุเภทาทิ-กุสลสฺส มตานุคา.

此后，我将遵循语根分别等善巧者之见，解说非组音结尾的语根与混合语根。

ยการนฺตธาตุ

以ya结尾的语根

ยา คติปาปุเณสุ. ยาติ, ยนฺติ. ยาตุ, ยนฺตุ. เยยฺย, เยยฺยุํ, อนุปริเยยฺยุํ. ยถาสมฺภวํ ปทมาลา โยเชตพฺพา. ยนฺโต ปุริโส. ยนฺตี อิตฺถี. ยนฺตํ กุลํ. ยานํ, อุปยานํ, อุยฺยานํ อิจฺจาทีนิ. ทิวาทิคณิกสฺส ปนสฺส ‘‘ยายติ, ยายนฺตี’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ.

语根yā，义为去、到达。Yāti, yanti。Yātu, yantu。Yeyya, yeyyuṃ, anupariyeyyuṃ。应尽可能地组合词形变化。Yanto puriso。Yantī itthī。Yantaṃ kulaṃ。Yānaṃ, upayānaṃ, uyyānaṃ等等。但对于属于“div”等组的此语根，则有‘yāyati, yāyantī’等形式。

ตตฺร ยานนฺติอาทีสุ ยนฺติ เอเตนาติ ยานํ, รถสกฏาทิ. อุปยนฺติ เอเตน อิสฺสรสฺส วา ปิยมนาปสฺส วา สนฺติกํ คจฺฉนฺตีติ อุปยานํ, ปณฺณาการํ. ‘‘อุปยานานิ เม ทชฺชุํ, ราชปุตฺต ตยิ คเต’’ติ เอตฺถ หิ ปณฺณาการานิ ‘‘อุปยานานี’’ติ [Pg.138] วุจฺจนฺติ. สมฺปนฺนทสฺสนียปุปฺผผลาทิตาย อุทฺธํ โอโลเกนฺตา ยนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ อุยฺยานํ.

其中，在“yāna”(车乘)等词中，“yāna”是“凭借它而行”之义，如战车、货车等。“upayāna”指凭借它走近、去到王者或可爱可意者跟前，即是礼物。如在“王子，您走后，他们会给我礼物”一句中，礼物即被称为“upayānāni”。“uyyāna”(公园)指因其具足悦目的花果等，人们仰望而行于其中。

พฺยา อุมฺมีสเน. พฺยาติ, พฺยนฺติ. พฺยาสิ, พฺยาถ. พฺยามิ, พฺยาม. ยถาสมฺภวํ ปทมาลา โยเชตพฺพา. ตตฺร ปนายํ ปาฬิ ‘‘ยาว พฺยาติ นิมฺมีสติ, ตตฺราปิ รสติพฺพโย’’ติ. ตตฺถ ยาว พฺยาตีติ ยาว อุมฺมีสติ, ปุราณภาสา เอสา, อยญฺหิ ยสฺมึ กาเล โพธิสตฺโต จูฬโพธิปริพฺพาชโก อโหสิ, ตสฺมึ กาเล มนุสฺสานํ โวหาโร.

语根byā，义为睁眼。Byāti, byanti。Byāsi, byātha。Byāmi, byāma。应尽可能地组合词形变化。于此，有此巴利语：“乃至一开眼一闭眼，其中亦有味之极大损耗。”其中，“乃至睁眼”(yāva byāti)即是“乃至开眼”(yāva ummīsati)，这是古语，是菩萨为小菩提(Cūḷabodhi)游方者时人们的用语。

ยุ มิสฺสเน คติยญฺจ. โยติ, ยวติ. อายุ, โยนิ.

语根yu，义为混合、去。Yoti, yavati。Āyu(寿命)，yoni(生)。

ตตฺถ ‘‘อายู’’ติ อาสทฺโท อุปสคฺโค. อายวนฺติ มิสฺสีภวนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อายุ. อถ วา อายวนฺติ อาคจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ ตสฺมึ สติ อรูปธมฺมาติ อายุ. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ ‘‘อายวนฏฺเฐน อายุ. ตสฺมิญฺหิ สติ อรูปธมฺมา อายวนฺติ อาคจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา อายูติ วุจฺจตี’’ติ. ‘‘อายุ, ชีวิตํ, ปาโณ’’ อิจฺเจเต ปริยายา โลกโวหารวเสน. อภิธมฺมวเสน ปน ‘‘ฐิติ ยปนา ยาปนา ชีวิตินฺทฺริยํ’’ อิจฺเจเตปิ เตเหว สทฺธึ ปริยายา. โยนีติ อณฺฑชาทีนํ อณฺฑชาทีหิ สทฺธึ ยาย มิสฺสีภาโว โหติ, สา โยนิ. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ ‘‘ยวนฺติ เอตฺถ สตฺตา เอกชาติสมนฺวเยน อญฺญมญฺญํ มิสฺสกา โหนฺตีติ โยนิ’’ อิติ. เอตฺถ จ โยนิสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร นียเต. โยนีติ ขนฺธโกฏฺฐาสสฺสปิ การณสฺสปิ ปสฺสาวมคฺคสฺสปิ นามํ. ‘‘จตสฺโส นาคโยนิโย. จตสฺโส สุปณฺณโยนิโย’’ติ เอตฺถ หิ ขนฺธโกฏฺฐาโส โยนิ นาม. ‘‘โยนิ [Pg.139] เหสา ภูมิช ผลสฺส อธิคมายา’’ติ เอตฺถ การณํ. ‘‘น จาหํ พฺราหฺมณํ พฺรูมิ, โยนิชํ มตฺติสมฺภว’’นฺติ เอตฺถ ปสฺสาวมคฺโค. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

于此，在“āyu”(寿命)一词中，“ā”是前缀。众生因它而结合，故称为“āyu”。或者，当它存在时，无色法得以生起、持续、流转，故称为“āyu”。正如在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中所说：“以连接为义，故为āyu。因为当它存在时，无色法得以连接、生起、持续，故称为āyu。”“Āyu(寿命)、jīvitaṃ(生命)、pāṇo(气息)”，这些在世俗用法上是同义词。而从阿毗达摩的观点来看，“ṭhiti(住)、yapanā(维持)、yāpanā(延续)、jīvitindriyaṃ(命根)”这些也与它们是同义词。“Yoni”(生)是指卵生等众生与卵生等众生得以混合，此即为“yoni”。此处的语源解释是：“众生在此处以同一物种而相互混合，故为yoni。”此处引申出“yoni”一词的含义。“Yoni”亦是种类、原因、小便道之名。在“四种龙生，四种金翅鸟生”中，“yoni”意为种类。在“这，布弥迦(Bhūmija)，是证果之因”中，意为原因。在“我不因其从母胎所生，而称其为婆罗门”中，意为小便道。于此，经中说道——

ขนฺธานญฺจาปิ โกฏฺฐาเส, มุตฺตมคฺเค จ การเณ;

อิเมสุ ตีสุ อตฺเถสุ, โยนิสทฺโท ปวตฺตติ.

于种类中，于小便道与原因；于此三义上，使用“yoni”一词。

พฺเย สํวรเณ. พฺยายติ.

语根bye，义为覆盖。Byāyati。

พฺเย ปวตฺติยํ. พฺเยติ สหพฺโย.

语根bye，义为进行。Byeti。Sahabyo(同伴)。

เอตฺถ สหพฺโยติ สห พฺเยติ สห ปวตฺตตีติ สหพฺโย, สหาโย, เอกภวูปโค วา. ตถา หิ ‘‘ตาวตึสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปนฺโน’’ติอาทีสุ เอกภวูปโค ‘‘สหพฺโย’’ติ วุจฺจติ.

此处“sahabyo”(同伴)是指共同行进、共同持续，即是同伴、朋友，或投生于同一生存状态者。例如，在“投生于三十三天诸神为伴”等句中，投生于同一生存状态者即被称为“sahabyo”。

หย คติยํ. หยติ. หโย. หโยติ อสฺโส. โส หิ หยติ สีฆํ คจฺฉตีติ หโยติ วุจฺจติ. อิมานิ ปนสฺส นามานิ –

语根haya，义为去。Hayati。Hayo(马)。Hayo即是马。因为它去得快，即快速行进，故称为hayo。以下是它的名字——

อสฺโส ตุรงฺโค ตุรโค, วาชี วาโห หโยปิ จ;

ตพฺเภทา สินฺธโว เจว, โคโช อสฺสตโรปิ จ.

Asso、turaṅgo、turago、vājī、vāho以及hayo；其类别则有sindhavo、gojo以及assatari。

การณาการณญฺญู ตุ, อาชานีโย หยุตฺตโม;

โฆฏโก ตุ ขฬุงฺกสฺโส, วฬโวติ จ วุจฺจติ;

อสฺสโปโต กิโสโรติ, ขฬุงฺโกติปิ วุจฺจติ;

能知应为不应为，此为良种最上马；劣马名为ghoṭaka，牝马则称为vaḷavā；马驹名为kisora，亦得称khaḷuṅka。

หริย คติเคลญฺเญสุ. หริยติ.

语根hariya，义为去、疲厌。Hariyati。

อย วย ปย มย ตย จย รย คติยํ. อยติ. วยติ. ปยติ. มยติ. ตยติ. จยติ. รยติ. อโย, สมโย, วโย, ปโย, รโย. มยตยจยธาตูนํ นามิกปทานิ อุปปริกฺขิตพฺพานิ.

语根ay、vay、pay、may、tay、cay、ray，义为“去”。其动词形式为：ayati、vayati、payati、mayati、tayati、cayati、rayati。其名词形式有：ayo（铁）、samayo（时）、vayo（年龄）、payo（乳、水）、rayo（速度）。由语根may、tay、cay派生的名词应当被考察。

ตตฺถ [Pg.140] อโยติ กาฬโลหํ, อยติ นานากมฺมารกิจฺเจสุ อุปโยคํ คจฺฉตีติ อโย. วโยติ ปฐมวยาทิอายุโกฏฺฐาโส, วยติ ปริหานึ คจฺฉตีติ วโย. ปโยติ ขีรสฺสปิ อุทกสฺสปิ นามํ, ปยติ ชเนน ปาตพฺพภาวํ คจฺฉตีติ ปโย. รโยติ เวโค, โย ‘‘ชโว’’ติปิ วุจฺจติ, ตสฺมา รยนํ ชวนํ รโย. เอตฺถ สมยสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต อห นิพฺพจเนน. สมยสทฺโท –

于此，ayo是黑铁，因其在各种铁匠工艺中“去”向使用，故为ayo。vayo是初龄等生命阶段，因其“去”向衰败，故为vayo。payo是乳或水的名称，因其“去”至能被人饮用的状态，故为payo。rayo是速度，亦称javo，因此，速行（rayanaṃ）即疾行（javanaṃ），故为rayo。于此，将说明samaya一词的语义引申。samaya一词——

สมวาเย ขเณ กาเล, สมเย เหตุทิฏฺฐิสุ;

ปฏิลาเภ ปหาเน จ, ปฏิเวเธ จ ทิสฺสติ.

（samaya一词）可见于聚合、刹那、时间、集会、因、见、获得、断除及通达之义。

ตถา หิ ‘‘อปฺเปว นาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยาม กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ สมวาโย อตฺโถ. ‘‘เอโกว โข ภิกฺขเว ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติอาทีสุ ขโณ. ‘‘อุณฺหสมโย ปริฬาหสมโย’’ติอาทีสุ กาโล. ‘‘มหาสมโย ปวนสฺมิ’’นฺติอาทีสุ สมูโห. ‘‘สมโยปิ โข เต ภทฺทาลิ อปฺปฏิวิทฺโธ อโหสี’’ติอาทีสุ เหตุ. ‘‘เตน สมเยน อุคฺคาหมาโน ปริพฺพาชโก สมณมุณฺฑิกาปุตฺโต สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม ปฏิวสตี’’ติอาทีสุ ทิฏฺฐิ.

例如：在“也许我们明天也能看准时机与场合前去”等句中，samaya意为聚合。在“诸比丘，只有一个刹那、一个时机得以修习梵行”等句中，意为刹那。在“热季、暑季”等句中，意为时间。在“林中大集会”等句中，意为集会。在“跋达离(Bhaddāli)，你尚未通达此因”等句中，意为因。在“尔时，游方者郁伽哈玛纳(Uggāhamāna)，沙门文提迦(Samaṇamuṇḍikā)之子，住在茉莉夫人的园林中，位于Tinduka树丛中名为‘论议堂’的单柱厅里”等句中，意为见。

‘‘ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ โย อตฺโถ, โย จตฺโถ สมฺปรายิโก;

อตฺถาภิสมยา ธีโร, ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตี’’ติ

于现法之义利，及未来之义利，因通达此义利，智者被称为贤哲。

อาทีสุ [Pg.141] ปฏิลาโภ. ‘‘สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’ติอาทีสุ ปหานํ. ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ อภิสมยฏฺโฐ’’ติอาทีสุ ปฏิเวโธ. เอตฺถ จ อุปสคฺคานํ โชตกมตฺตตฺตา ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส วาจโก สมยสทฺโท เอวาติ สมยสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเรปิ สอุปสคฺโค อภิสมยสทฺโท วุตฺโต.

在（前颂）等处，abhisamaya意为获得。在“通过彻底断除我慢，他终结了痛苦”等句中，意为舍断。在“苦有逼迫义、有为义、热恼义、当通达义”等句中，意为通达。于此，由于前缀仅起阐明作用，表达各个意义的词就是samaya本身。因此，在解释samaya一词的语义引申时，也使用了带有前缀的abhisamaya一词。

ตตฺถ สหการีการณตาย สนฺนิชฺฌํ สเมติ สมเวตีติ สมโย, สมวาโย. สเมติ สมาคจฺฉติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ เอตฺถ ตทาธารปุคฺคโลติ สมโย, ขโณ. สเมนฺติ เอตฺถ, เอเตน วา สงฺคจฺฉนฺติ ธมฺมา สหชาตธมฺเมหิ อุปฺปาทาทีหิ วาติ สมโย, กาโล. ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตาย อตฺถโต อภูโตปิ หิ กาโล ธมฺมปฺปวตฺติยา อธิกรณํ กรณํ วิย จ ปริกปฺปนามตฺตสิทฺเธน รูเปน โวหริยตีติ. สมํ, สห วา อวยวานํ อยนํ ปวตฺติ อวฏฺฐานนฺติ สมโย, สมูโห, ยถา ‘‘สมุทาโย’’ติ. อวยวสหาวฏฺฐานเมว หิ สมูโห. ปจฺจยนฺตรสมาคเม เอติ ผลํ เอตสฺมา อุปฺปชฺชติ ปวตฺตติ จาติ สมโย, เหตุ, ยถา ‘‘สมุทโย’’ติ. สเมติ สํโยชนภาวโต สมฺพนฺธา เอติ อตฺตโน วิสเย ปวตฺตติ, ทฬฺหคฺคหณภาวโต วา สํยุตฺตา อยนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา ยถาภินิเวสํ เอเตนาติ สมโย, ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิสํโยชเนน หิ สตฺตา อติวิย พชฺฌนฺติ. สมิติ สงฺคติ สโมธานนฺติ สมโย, ปฏิลาโภ. สมสฺส นิโรธสฺส ยานํ, สมฺมา วา ยานํ อปคโม อปฺปวตฺตีติ สมโย, ปหานํ. ญาเณน อภิมุขํ สมฺมา เอตพฺโพ อธิคนฺตพฺโพติ สมโย, ธมฺมานํ อวิปรีโต สภาโว, อภิมุขภาเวน สมฺมา เอติ คจฺฉติ พุชฺฌตีติ สมโย. ยถาภูตสภาวาวโพโธ. เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ สมยสทฺทสฺส ปวตฺติ เวทิตพฺพา.

于此，因有助缘而会合、结合，故为samayo，即“聚合”。在此会合、聚集而修习梵行，或依此人而修习，故为samayo，即“刹那”。诸法在此、或因此与俱生法、生起等相结合，故为samayo，即“时间”。实际上，时间虽非实有，仅是法的流转，但为说明法的流转，便以概念假立的方式，视其为处所或工具而使用。诸部分平等地、或共同地行进、活动、安住，故为samayo，即“集会”，如samudāyo（集）一词。诸部分共同安住即是集会。其他诸缘聚合时，果从此行进、生起、持续，故为samayo，即“因”，如samudayo（集起）一词。因其为结缚而结合，在其自身范围中行进；或因其为坚固的执取，众生随各自的执取而与之结合、行进，故为samayo，即“见”。众生确实被见结紧紧地束缚。会合、结合、统一，故为samayo，即“获得”。向于寂灭的行进，或正确地行进、趋向、不复流转，故为samayo，即“舍断”。以智慧正对，应被行至、应被证得者，故为samayo，即诸法不颠倒的自性；以正对的方式行进、趣向、觉悟，故为samayo，即如实觉悟自性。应当如此了知samaya一词在各个意义中的用法。

นนุ [Pg.142] จ อตฺถมตฺตํ ปติ สทฺทา อภินิวิสนฺตีติ น เอเกน สทฺเทน อเนเก อตฺถา อภิธียนฺตีติ? สจฺจเมตํ สทฺทวิเสเส อเปกฺขิเต. สทฺทวิเสเส หิ อเปกฺขมาเน เอเกน สทฺเทน อเนกตฺถาภิธานํ น สมฺภวติ. น หิ โย กาลตฺโถ สมยสทฺโท, โสเยว สมูหาทิอตฺถํ วทติ. เอตฺถ ปน เตสํ เตสํ อตฺถานํ สมย สทฺทวจนียตา สามญฺญมุปาทาย อเนกตฺถตา สมยสทฺทสฺส วุตฺตา. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺถุทฺธาเร อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

然则，难道不是词语只执着于单一意义，一个词不能表达多种意义吗？此言诚然，但需考虑词语的特指。若考虑词语的特指，一个词表达多种意义则不可能。例如，表示“时间”义的samaya一词，本身并不言说“集会”等义。但于此，是基于这些不同意义皆可由samaya一词表达的共通性，才说samaya一词具有多义性。在所有解释语义引申之处，都应如是理解其意趣。

อิโต ยาโต อยโต จ, นิปฺผตฺตึ สมุทีรเย;

วิญฺญู สมยสทฺทสฺส, สมวายาทิวาจิโน.

智者应当宣说，能表达聚合等义的samaya一词，是如何从语根i(去)及ay(去)派生而来。

อิโต ยาโต อยโต จ, สมานตฺเถหิ ธาตุหิ;

เอวํ สมานรูปานิ, ภวนฺตีติ จ อีรเย.

并且应当说明，由语根i及ay，以及其他同义的语根，可以产生如此形态相似的词。

นย รกฺขเณ จ. จกาโร คติเปกฺขโก. นยติ. นโย. นโยติ นยนํ คมนนฺติ นโย, ปาฬิคติ. นยนฺติ วา รกฺขนฺติ อตฺถํ เอเตนาติ นโย, ตถตฺตนยาทิ.

语根Nī/Naya，义为保护；ca字亦指“行”义。其动词为nayati，名词为nayo。所谓nayo，即是引导、行进之义，也就是圣典的理路。或者，因人们用它来引导或保护义理，故称为nayo，例如真实理则等。

ทย ทานคติหึสาทานรกฺขาสุ. ทยติ. ทยา.

语根Daya，义为布施、行、伤害、取、保护。其动词为dayati，名词为dayā。

ทยาติ เมตฺตาปิ วุจฺจติ กรุณาปิ. ‘‘ทยาปนฺโน’’ติ เอตฺถ หิ เมตฺตา ‘‘ทยา’’ติ, เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโนติ หิ อตฺโถ. ‘‘อทยาปนฺโน’’ติ เอตฺถ ปน กรุณา ‘‘ทยา’’ติ วุจฺจติ. นิกฺกรุณตํ อาปนฺโนติ หิ อตฺโถ. เอวํ ทยาสทฺทสฺส เมตฺตากรุณาสุ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. ตถา หิ อภิธมฺมฏีกายํ วุตฺตํ ‘‘ทยาสทฺโท ยตฺถ ยตฺถ ปวตฺตติ, ตตฺถ ตตฺถ อธิปฺปายวเสน โยเชตพฺโพ. ทยาสทฺโท หิ อนุรกฺขณตฺถํ อนฺโตนีตํ กตฺวา ปวตฺตมาโน เมตฺตาย จ กรุณาย จ ปวตฺตตี’’ติ.

dayā一词，既可指慈(mettā)，也可指悲(karuṇā)。在dayāpanno（具悲悯者）一词中，dayā指慈，其义为“已达慈心”。而在adayāpanno（无悲悯者）一词中，dayā则指悲，其义为“已达无悲”。应如此了知dayā一词在慈与悲二义中的用法。正如《阿毗达摩复注》(Abhidhammaṭīkā)中所说：“dayā一词无论在何处出现，都应根据其意趣来连结。因为dayā一词，当其包含守护之义而使用时，既可指慈，也可指悲。”

วจนตฺโถ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺโพ – ทยติ ททาติ สตฺตานํ อภยํ เอตายาติ ทยา. ทยติ คจฺฉติ วิภาคํ อกตฺวา [Pg.143] ปาปกลฺยาณชเนสุ สมํ วตฺตติ, สีเตน สมํ ผรนฺตํ รโชมลญฺจ ปวาเหนฺตํ อุทกมิวาติปิ ทยา, เมตฺตา. ทยติ วา หึสติ การุณิกํ ยาว ยถาธิปฺเปตํ ปรสฺส หิตนิปฺผตฺตึ น ปาปุณาติ, ตาวาติ ทยา. ทยติ อนุคฺคณฺหาติ ปาปชนมฺปิ สชฺชโน เอตายาติปิ ทยา. ทยติ อตฺตโน สุขมฺปิ ปหาย เขทํ คณฺหาติ สชฺชโน เอตายาติ ทยา. ทยนฺติ คณฺหนฺติ เอตาย มหาโพธิสตฺตา พุทฺธภาวาย อภินีหารกรณกาเล หตฺถคตมฺปิ อรหตฺตผลํ ฉฑฺเฑตฺวา สํสารสาครโต สตฺเต สมุทฺธริตุกามา อนสฺสาสกรํ อติภยานกํ มหนฺตํ สํสารทุกฺขํ, ปจฺฉิมภเว จ สห อมตธาตุปฏิลาเภน อเนกคุณสมลงฺกตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจาติปิ ทยา, กรุณา. กรุณามูลกา หิ สพฺเพ พุทฺธคุณา.

此处词义应如是了知——凭借它，布施无畏予众生，故为dayā（悲悯）。不作分别，平等地对待恶人与善人，犹如水平等地流淌，冲走尘垢，故亦为dayā，即是慈（mettā）。或者，有悲者凭借它而折磨自己，直到达成他人所愿之利益，故为dayā。善人凭借它而扶助恶人，故亦为dayā。善人凭借它而舍弃自己的安乐、承受疲劳，故亦为dayā。大菩萨（mahābodhisatta）为成就佛果而发愿时，为欲救度众生出离轮回之海，凭借它而舍弃已到手的阿罗汉果，承受无有慰藉、极其恐怖的巨大轮回之苦，并在最后一生中，与不死界的证得一同获得由无数功德庄严的一切知智，故亦为dayā，即是悲（karuṇā）。诚然，一切佛德皆以悲为根本。

อปโร นโย – ทยนฺติ อนุรกฺขนฺติ สตฺเต เอตาย, สยํ วา อนุทยติ, อนุทยมตฺตเมว วา เอตนฺติ ทยา, เมตฺตา เจว กรุณา จ. กิญฺจิ ปโยคเมตฺถ กถยาม ‘‘เสยฺยถาปิ คหปติ คิชฺโฌ วา กงฺโก วา กุลโล วา มํสเปสึ อาทาย ทเยยฺย. ปุตฺเตสุ มทฺที ทเยสิ, สสฺสุยา สสุรมฺหิ จ. ทยิตพฺโพ รเถสภ’’. ตตฺถ ทเยยฺยาติ อุปฺปติตฺวา คจฺเฉยฺย, คตฺยตฺถวเสเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. ทเยสีติ เมตฺตจิตฺตํ กเรยฺยาสิ. ทยิตพฺโพติ ปิยายิตพฺโพ. อุภยมฺเปตํ วิวรณํ รกฺขณตฺถํ อนฺโตคธํ กตฺวา อธิปฺปายตฺถวเสน กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

另一种说法：凭借它守护众生，或自己生起悲悯，或它本身即是悲悯，故为dayā，即是慈与悲。我们在此举一些用例：“居士，譬如秃鹫、苍鹭或鹰，抓起一块肉飞走(dayeyya)。”“玛蒂(Maddī)，你慈爱儿子们，也慈爱公婆。”“车主(rathesabha)，你应被爱。”其中，“dayeyya”意为“飞起而去”，应从“行”义来理解。“Dayesi”意为“你应起慈心”。“Dayitabbo”意为“应被喜爱”。应知这两种解释都是在包含“守护”之义的基础上，根据意趣而作出的。

อูยี ตนฺตสนฺตาเน. อูยติ. อูโต, อูตวา.

（语根）Ūyī 义为线的延续（编织）。其动词为 ūyati（编织）。其过去分词为 ūto, ūtavā（已编织的）。

ปูยี วิสรเณ ทุคฺคนฺเธ จ. ปูยติ. ปูโต, ปูตวา. ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน, โย นโร อุปนยฺหติ.

（语根）Pūyī 义为扩散与恶臭。其动词为 pūyati（腐烂）。其过去分词为 pūto, pūtavā（已腐烂的）。[用例：]“若人以吉祥草尖包裹腐鱼。”

กนุยี [Pg.144] สทฺเท. กนุยติ. กนุโต, กนุตวา.

（语根）Kanuyī 义为声音。其动词为 kanuyati（发声）。其过去分词为 kanuto, kanutavā（已发声的）。

ขมาย วิธูนเน. ขมายติ. ขมาโต, ขมาตวา.

（语根）Khamāya 义为去除。其动词为 khamāyati（去除）。其过去分词为 khamāto, khamātavā（已去除的）。

ผายิ ปายิ วุทฺธิยํ. ผายติ. ผีโต, ผตวา.

（语根）Phāyi 与 Pāyi 义为增长。其动词为 phāyati（增长）。其过去分词为 phīto（肥胖的）, phatavā（已增长的）。

ตตฺถ ตตวนฺตุปจฺจยา, ยการโลโป, ธาตฺวนฺตสฺส สรสฺส อิการาเทโส จ ทฏฺฐพฺโพ. เอส นโย ‘‘ปูโต ปูตวา’’ติอาทีสุปิ ยถาสมฺภวํ ทฏฺฐพฺโพ. ปายติ. ปาโย. อปาโย. เอตฺถ จ นตฺถิ ปาโย วุทฺธิ เอตฺถาติ อปาโย. อถ วา ปน อยโต สุขโต อเปโตติ อปาโยติปิ นิพฺพจนียํ. อปาโยติ จ นิรโย ติรจฺฉานโยนิ เปตฺติวิสโย อสุรกาโยติ จตฺตาโร อปายา.

在此，应见到后缀-ta与-vantu，y音的省略，以及语根结尾的元音被替换为i。此方法也应视情况适用于“pūto, pūtavā”等词。Pāyati（增长）。Pāyo（增长）。Apāyo（恶趣）。在此，“无增长(pāyo=vuddhi)之处”，故为“恶趣(apāyo)”。或可说，“远离(apeto)安乐(sukhato)”，故为“恶趣”。恶趣即地狱、畜生界、饿鬼界、阿修罗身这四种恶趣。

ตายุ สนฺตานปาลเนสุ. ตายติ. ตายนํ. ทิวาทิคเณ ปน ตา ปาลเนติ ธาตุํ ปสฺสถ, ตสฺส ‘‘ตายติ ตาณ’’นฺติ รูปานิ. อุภเยสํ กฺริยาปทํ สมํ. อการยการปจฺจยมตฺเตเนว นานตฺตํ, นามิกปทานิ ปน วิสทิสานิ ‘‘ตายนํ, ตาณ’’นฺติ.

（语根）Tāyu 义为延续与保护。其动词为 Tāyati，名词为 Tāyanaṃ。然而在Divādi（第四类）语群中，可见语根“tā”义为保护，其形式为“tāyati”和“tāṇa”。两者的动词形式相同。差异仅在于后缀-a与-ya，但名词形式“tāyanaṃ”和“tāṇa”则不同。

จายุ ปูชานิสามเนสุ. ปูชา ปูชนา. นิสามนํ โอโลกนํ สวนญฺจ วุจฺจติ. ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ. นิสามยถ สาธโว’’ติ จ อาทีสุ หิ โอโลกนสวนานิ นิสามนสทฺเทน วุตฺตานิ. อปิจ ญาเณน อุปปริกฺขณมฺปิ นิสามนเมวาติ คเหตพฺพํ. จายติ, อปจายติ. อนคาเร ปพฺพชิเต, อปเจ พฺรหฺมจาริเย. เย วุทฺธมปจายนฺติ. อปจิตึ ทสฺเสติ. นิจฺจํ วุทฺธาปจายิโน.

（语根）Cāyu 义为礼敬与观察。礼敬即是恭敬。观察亦称审视与听闻。例如，在“来，玛蒂(Maddī)，请看”和“善人们，请听”等语句中，审视与听闻即是用“nisāmana”一词表达。此外，应知以智慧省察亦是观察。Cāyati, apacāyati（礼敬，恭敬）。[用例：]应恭敬无家者、出家者，恭敬梵行。那些恭敬长者的人。他表示恭敬。恒常恭敬长者的人。

ยการนฺตธาตุรูปานิ.

以y结尾的语根形式。

รการนฺตธาตุ

以'ra'为尾音的语根

รา [Pg.145] อาทาเน. ราติ.

语根Rā，于'取'义。Rāti(他取)。

ริ สนฺตาเน. เรติ. เรณุ. เรณูติ รโช.

语根Ri，于'延续'义。Reti(他延续)。Reṇu(尘埃)。Reṇūti rajo(尘埃即是微尘)。

รุ คติยํ โรสเน จ. รวติ, วิรวติ.

语根Ru，于'行进'及'愤怒'义。Ravati(他叫喊)，viravati(他大声叫喊)。

รุ สทฺเท. โรติ, รวติ. รโว, อุปรโว. รุตมนุญฺญํ รุจิยา จ ปิฏฺฐิ. รุตนฺติ รวนํ รุตํ, สทฺโท.

语根Ru，于'声音'义。Roti(他发出声音)，ravati(他喧闹)。Ravo(响声)，uparavo(巨响)。Rutamanuññaṃ ruciyā ca piṭṭhi(悦耳的声音与合意的背脊)。Rutanti ravanaṃ rutaṃ, saddo('Ruta'即是叫声、声音、声响)。

เร สทฺเท. รายติ. รา. รตฺติ. เอตฺถ จ ราติ สทฺโท. รตฺตีติ นิสาสงฺขาโต สตฺตานํ สทฺทสฺส วูปสมกาโล. รา ติยฺยติ อุจฺฉิชฺชติ เอตฺถาติ รตฺติ.

语根Re，于'声音'义。Rāyati(他发声)。Rā(声音)。Ratti(夜晚)。在此，'rāti'是声音。'Ratti'(夜晚)是名为'夜'的、众生声音止息的时刻。声音(rā)于此(ettha)被切断(tiyyati)、被断绝(ucchijjati)，故为'ratti'(夜晚)。

พฺรู วิยตฺติยํ วาจายํ. อปิ หนฺตฺวา หโต พฺรูติ.

语根Brū，于'清晰言说'义。Api hantvā hato brūti(即使杀了人，也说'被杀了')。

พฺรวีติ, พฺรุนฺติ. พฺรูสิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม. พฺรูเต, พฺรุวนฺเต. พฺรูเส, พฺรุวฺเห. พฺรุเว, พฺรุมฺเห.

他说，他们说。你说，你们说。我说，我们说。他说（为己），他们说（为己）。你说（为己），你们说（为己）。我说（为己），我们说（为己）。

พฺรูตุ, พฺรุวิตุ, พฺรุวนฺตุ. พฺรูหิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม. พฺรูตํ, พฺรุวนฺตํ.

让他说，让他说，让他们说。你说，你们说。让我说，让我们说。让他说（为己），让他们说（为己）。

เอตฺถ จ อมฺพฏฺฐสุตฺเต ‘‘ปุน ภวํ โคตโม พฺรุวิตู’’ติ ปาฬิทสฺสนโต ‘‘พฺรุวิตู’’ติ วุตฺตํ. เอวํ สพฺพตฺถาปิ อุปปริกฺขิตฺวา นโย คเหตพฺโพ.

在此《安巴塔经》(Ambaṭṭhasutta)中，根据“puna bhavaṃ gotamo bruvitū”(尊者乔达摩请再说)的巴利文所示，而说“bruvitū”。如此，应在一切处仔细考察后，掌握其方法。

พฺรุเวยฺย, พฺรุเว, พฺรุเวยฺยุํ. พฺรุเวยฺยาสิ, พฺรุเวยฺยาถ. พฺรุเวยฺยามิ, พฺรุเวยฺยาม. พฺรุเวถ, พฺรุเวรํ. พฺรุเวโถ, พฺรุเวยฺยาวฺโห. พฺรุเวยฺยํ. พฺรุเวยฺยามฺเห.

他应说，他应说，他们应说。你应说，你们应说。我应说，我们应说。他应说（为己），他们应说（为己）。你应说（为己），你们应说（为己）。我应说（为己），我们应说（为己）。

ปพฺรูติ. อนุพฺรูติ. ปพฺรูตุ, อนุพฺรูตุ. ปพฺรุเวยฺย, อนุพฺรุเวยฺย. เอวํ สพฺพตฺถ ปอนุอุปสคฺเคหิปิ ยถาสมฺภวํ ปทมาลา โยเชตพฺพา.

宣说。随说。让他宣说，让他随说。他应宣说，他应随说。如此，在所有地方，都应视情况将词形变化与前缀 pa- 和 anu- 组合。

อาห, อาหุ. พฺรเว, พฺรวิตฺถ, พฺรวิเร. พฺรวิตฺโถ, พฺรวิวฺโห. พฺรวึ, พฺรวิมฺเห. ปโรกฺขาวเสน วุตฺตานิ.

他说，他们说。他说（为己），你说（为己），他们说（为己）。你俩说（为己），你们说（为己）。我说（为己），我们说（为己）。这些是用远过去时表达的。

อพฺรวา[Pg.146], อพฺรวู. อพฺรโว, อพฺรวตฺถ. อพฺรวํ, อพฺรวมฺหา. อพฺรวตฺถ, อพฺรวตฺถุํ. อพฺรวเส, อพฺรวฺหํ. อพฺรวึ, อพฺรวิมฺหเส. หิยฺยตฺตนีวเสน วุตฺตานิ.

他说，他们说。你说，你们说。我说，我们说。他说（为己），他们说（为己）。你说（为己），你们说（为己）。我说（为己），我们说（为己）。这些是用昨日时表达的。

อพฺรวิ, อพฺรวุํ. อพฺรโว, อพฺรวิตฺถ. อพฺรวึ, อพฺรวิมฺหา. อพฺรวา, อพฺรวู. อพฺรวเส, อพฺรวิวฺหํ. อพฺรวํ, อพฺรวิมฺเห. อชฺชตนีวเสน วุตฺตานิ.

他说，他们说。你说，你们说。我说，我们说。他说（为己），他们说（为己）。你说（为己），你们说（为己）。我说（为己），我们说（为己）。这些是用不定过去时表达的。

พฺรุวิสฺสติ, พฺรุวิสฺสนฺติ. อพฺรวิสฺสา, อพฺรวิสฺสํสุ. เสสํ สพฺพํ เนตพฺพํ. กมฺมปทํ อปฺปสิทฺธํ. สเจ ปน สิยา, ‘‘พฺรูยตี’’ติ สิยา ‘‘ลุยติ, ลูยตี’’ติ ปทานิ วิย.

他将说，他们将说。他本会说，他们本会说。其余一切都应类推。被动语态的形式不存在。但如果存在，则应为'brūyatī'(被说)，如同'luyati'(被切割)、'lūyatī'(被切割)等词。

ชีร พฺรูหเน. พฺรูหนํ วฑฺฒนํ. ชีรติ. ชีรํ. ชีรมาโน. ชีรณํ. อปฺปสฺสุตายํ ปุริโส, พลิพทฺโทว ชีรติ.

语根Jīra，于'增长'义。Brūhanaṃ(增长)即vaḍḍhanaṃ(增长)。Jīrati(他衰老)。Jīraṃ(衰老)。Jīramāno(正在衰老者)。Jīraṇaṃ(衰老的过程)。“此寡闻之人，如公牛般衰老。”

ปูร ปูรเณ. ปูรติ. ปูรโตว มโหทธิ. สพฺเพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา. ปูริตุํ, ปูริตฺวา, ปูรํ, ปูริตํ. ปุณฺณํ, ปริปุณฺณํ. สมฺปุณฺณํ, ปูรณํ. ปูรโณ กสฺสโป. การิเต ‘‘ปารมิโย ปูเรติ, ปูรยติ, ปูราเปติ, ปูราปยติ. ปูเรตฺวา, ปูรยิตฺวา, ปูราเปตฺวา, ปูราปยิตฺวา, ปริปูเรตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ ภวนฺติ.

语根Pūra，于'充满'义。Pūrati(他充满)。Pūratova mahodadhi(大海也充满)。Sabbe pūrentu saṅkappā(愿所有意愿都圆满)。Pūrituṃ(为了充满)，pūritvā(充满后)，pūraṃ(充满)，pūritaṃ(已充满)。Puṇṇaṃ(圆满)，paripuṇṇaṃ(遍满)。Sampuṇṇaṃ(完全圆满)，pūraṇaṃ(充满的过程)。Pūraṇo kassapo(富兰那·迦叶)。在使役态中，有“pāramiyo pūreti”(他圆满诸波罗蜜)，“pūrayati”(使充满)，“pūrāpeti”(令使充满)，“pūrāpayati”(令使充满)。“pūretvā”(圆满后)，“pūrayitvā”(使充满后)，“pūrāpetvā”(令使充满后)，“pūrāpayitvā”(令使充满后)，“paripūretvā”(遍满后)等形式。

โฆร คติปฏิฆาเต. คติปฏิฆาตํ คติปฏิหนนํ. โฆรติ.

语根Ghora，于'行动障碍'义。Gatipaṭighātaṃ(行动障碍)即gatipaṭihananaṃ(阻碍行动)。Ghorati(他阻碍行动)。

โธร คติจาตุริเย. คติจาตุริยํ คติเฉกภาโว. โธเรติ.

语根Dhora，于'行动巧妙'义。Gaticāturiyaṃ(行动巧妙)即gatichekabhāvo(行动熟练的状态)。Dhoreti(他行动巧妙)。

สร คติยํ. สรติ, วิสรติ, อุสฺสรติ. อุสฺสารณา. สโร. สํสาโร อิจฺจาทีนิ. ตตฺถ สโรติ รหโท. สํสาโรติ วฏฺฏํ, โย ‘‘ภโว’’ติปิ วุจฺจติ.

语根Sara，于'行进'义。Sarati(他行进)，visarati(他散布)，ussarati(他涌出)。Ussāraṇā(涌出)。Saro(湖泊)。Saṃsāro(轮回)等。其中，saro即湖泊。saṃsāro即轮转，也被称为'有'。

จร จรเณ. จรติ, วิจรติ, อนุจรติ, สญฺจรติ.

语根Cara，于'行'义。Carati(他行)，vicarati(他游行)，anucarati(他随行)，sañcarati(他周游)。

จร [Pg.147] คติภกฺขเนสุ. จรติ, วิจรติ, อนุจรติ, สญฺจรติ, ปฏิจรติ. จริยา. จริตา. จาโร. วิจาโร. อนุวิจาโร. อุปวิจาโร. จรณํ. จารโก. โอจรโก. พฺรหฺมจริยํ อิจฺจาทีนิ.

语根Cara，于'行进'及'食'义。Carati(他行)，vicarati(他游行)，anucarati(他随行)，sañcarati(他周游)，paṭicarati(他遍行)。Cariyā(行为)。Caritā(已行)。Cāro(行动)。Vicāro(思察)。Anuvicāro(随察)。Upavicāro(细察)。Caraṇaṃ(行)。Cārako(行者)。Ocarako(间谍)。Brahmacariyaṃ(梵行)等。

ตตฺถ จรตีติ คจฺฉติ, ภกฺขติ วา. ตถา หิ จรนฺติ ปทสฺส คจฺฉนฺโต ขาทนฺโต จาติ อตฺถํ วทนฺติ ครู. ปฏิจรตีติ ปฏิจฺฉาเทติ. จารโกติ ตํปเวสิตานํ สตฺตานํ สุขํ จรติ ภกฺขตีติ จารโก, โรโธ. โอจรโกติ อโธจารี. พฺรหฺมจริยนฺติ ทานมฺปิ เวยฺยาวจฺจมฺปิ สิกฺขาปทมฺปิ พฺรหฺมวิหาโรปิ ธมฺมเทสนาปิ เมถุนวิรติปิ สทารสนฺโตโสปิ อุโปสโถปิ อริยมคฺโคปิ สกลํ สาสนมฺปิ อชฺฌาสโยปิ วุจฺจติ.

其中，“carati”意为“gacchati”(去)或“bhakkhati”(吃)。的确，诸师说“caranti”一词有“去”和“吃”的意思。“Paṭicarati”意为“paṭicchādeti”(遮盖)。“Cārako”(监狱)，因为它吞食被关押在内的众生的快乐，所以称为“cārako”，即监狱。“Ocarako”(间谍)即“adhocārī”(暗中行动者)。“Brahmacariyaṃ”(梵行)可指：布施、服务、学处、梵住、说法、戒除性行为、满足于自己的妻子、布萨、圣道、整个教法，以及意乐。

กินฺเต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ,กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

อิทฺธิชุติพลวีริยูปปตฺติ,อิทญฺจ เต นาค มหาวิมานํ.

你的誓愿是什么？你的梵行又是什么？这是何种善行的果报？神通、光辉、力量、精进的生起，以及你这龙神的宏伟宫殿。

อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก,สทฺธา อุโภ ทานปตี อหุมฺหา;

โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ,สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ.

我和妻子在人间，我们两人都是有信心的布施主；那时我的家就像饮水站一样，沙门和婆罗门都得到了满足。

ตํ เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ,ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

อิทฺธิชุติพลวีริยูปปตฺติ,อิทญฺจ เม ธีร มหาวิมาน’’นฺติ

那是我的誓愿，那是我的梵行，这是那善行的果报；神通、光辉、力量、精进的生起，以及我的这宏伟宫殿，智者啊。

อิมสฺมิญฺหิ ปุณฺณกชาตเก ทานํ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตํ.

在这《本那咖本生》(Puṇṇakajātaka)中，布施被称为“梵行”。

‘‘เกน [Pg.148] ปาณิ กามทโท, เกน ปาณิ มธุสฺสโว;

เกน เต พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌติ.

“由何手能施予所欲？由何手能流出蜜汁？由你何种梵行，功德在手中成就？”

เตน ปาณิ กามทโท, เตน ปาณิ มธุสฺสโว;

เตน เม พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌตี’’ติ

“由是手能施予所欲，由是手能流出蜜汁；由我此种梵行，功德在手中成就。”

อิมสฺมึ องฺกุรเปตวตฺถุมฺหิ เวยฺยาวจฺจํ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อิทํ โข ตํ ภิกฺขเว ติตฺติริยํ นาม พฺรหฺมจริยํ อโหสี’’ติ อิมสฺมึ ติตฺติรชาตเก สิกฺขาปทํ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘ตํ โข ปน ปญฺจสิข พฺรหฺมจริยํ เนว นิพฺพิทาย น วิราคาย…เป… ยาวเทว พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา’’ติ อิมสฺมึ มหาโควินฺทสุตฺเต พฺรหฺมวิหารา ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตา. ‘‘เอกสฺมึ พฺรหฺมจริยสฺมึ, สหสฺสํ มจฺจุหายิโน’’ติ เอตฺถ ธมฺมเทสนา ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตา. ‘‘ปเร อพฺรหฺมจารี ภวิสฺสนฺติ, มยเมตฺถ พฺรหฺมจาริโน ภวิสฺสามา’’ติ สลฺเลขสุตฺเต เมถุนวิรติ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตา.

在《安古拉饿鬼事》(Aṅkurapetavatthu)中，服务被称为“梵行”。‘诸比丘，这就是名为鹧鸪的梵行’——在《鹧鸪本生》(Tittirajātaka)中，学处被称为“梵行”。‘五髻(Pañcasikha)啊，这梵行既非为了厌离，也非为了离欲……乃至仅仅是为了投生梵天界’——在《大果文达经》(Mahāgovindasutta)中，梵住被称为“梵行”。‘于一种梵行中，千人摆脱死主’——此处，说法被称为“梵行”。‘他人将成为非梵行者，我们于此当为梵行者’——在《削减经》(Sellekhasutta)中，戒除淫行被称为“梵行”。

มยญฺจ ภริยา นาติกฺกมาม,อมฺเห จ ภริยา นาติกฺกมนฺติ;

อญฺญตฺร ตาห พฺรหฺมจริยํ จราม;

ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา น มียเร’’ติ

我们不逾越自己的妻子，妻子们也不逾越我们；除她们之外，我们修梵行；因此我们的幼儿不会夭亡。

มหาธมฺมปาลชาตเก สทารสนฺโตโส ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺโต.

在《大法护本生》(Mahādhammapālajātaka)中，满足于自己的妻子被称为“梵行”。

หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ;

มชฺฌิเมน จ เทเวสุ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌตี’’ติ

卑劣梵行，投生刹帝利；中等梵行，投生诸天；殊胜梵行，则得清净。

เอวํ นิมิชาตเก อวีติกฺกมวเสน กโต อุโปสโถ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺโต. ‘‘อิทํ โข ปน ปญฺจสิข พฺรหฺมจริยํ เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย…เป… อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ [Pg.149] มหาโควินฺทสุตฺตสฺมิํเยว อริยมคฺโค ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺโต. ‘‘ตยิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ ปุถุภูตํ ยาวเทว มนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิต’’นฺติ ปาสาทิกสุตฺเต สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สกลํ สาสนํ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺตํ.

如是在《尼弥本生》(Nimijātaka)中，以不违犯的方式行持的布萨被称为“梵行”。‘五髻啊，这梵行是为了完全的厌离、离欲……这正是圣八支道’——在《大果文达经》(Mahāgovindasutta)中，圣道被称为“梵行”。‘此梵行兴盛、繁荣、广布、为众人所知、普遍，乃至为人们所善说’——在《净信经》(Pāsādikasutta)中，包含三学的一切教法被称为“梵行”。

‘‘อปิ อตรมานานํ, ผลาสาว สมิชฺฌติ;

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ, เอวํ ชานาหิ คามณี’’ติ

“即使不急躁，果报亦成就；我已圆满梵行，村长当知如是。”

เอตฺถ อชฺฌาสโย ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ วุตฺโต. อิจฺเจวํ –

此处，意乐被称为“梵行”。如是——

ทานํ เวยฺยาวฏิยญฺจ, สิกฺขา พฺรหฺมวิหารกา;

ธมฺมกฺขานํ เมถุนตา-วิรติ จ อุโปสโถ.

布施与服务，学处与梵住；说法、戒除淫行与布萨。

สทาเรสุ จ สนฺโตโส, อริยมคฺโค จ สาสนํ;

อชฺฌาสโย จิเม พฺรหฺม-จริยสทฺเทน วุจฺจเร.

满足于己妻，圣道与教法，以及意乐；此等皆以“梵行”之名而说。

หุร โกฏิลฺเล. หุรติ.

词根`hur`，用于狡猾义。动词：`hurati`（他行狡猾）。

สร สทฺโทปตาเปสุ. สรติ. สโร, สรณํ.

词根`sar`，用于声音与恼害义。其动词形式为`sarati`。其名词形式为`saro`、`saraṇaṃ`。

เอตฺถ จ สโรติ สทฺโทปิ วุจฺจติ อุสุปิ. สรณนฺติ สรติ อุปตาเปติ หึสติ สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาปํ ทุกฺขํ ทุคฺคตึ ปริกิเลสญฺจาติ สรณํ, พุทฺธาทิรตนตฺตยํ. อถ วา สทฺธา ปสนฺนา มนุสฺสา ‘‘อมฺหากํ สรณมิท’’นฺติ สรนฺติ จินฺเตนฺติ, ตํ ตตฺถ จ วาจํ นิจฺฉรนฺติ คจฺฉนฺติ จาติปิ สรณํ.

于此，`saro`既指声音，也指箭。至于`saraṇaṃ`（归依处）：因为它仅凭归依之行，便能摧毁、折磨、伤害归依者的怖畏、苦恼、痛苦、恶趣与烦恼，故称为`saraṇaṃ`，此即佛等三宝。再者，有信心、心清净的人们忆念、思惟：“这是我们的归依处”，他们对此发出言语并前往，因此也称为`saraṇaṃ`。

สร จินฺตายํ. สรติ, สุสรติ อิจฺจปิ ปโยโค. อปฺปกฺขรานญฺหิ พหุภาโว อญฺญถาภาโว จ โหติ, ยถา ‘‘ทฺเว, ทุเว, ตณฺหา ตสิณา, ปมฺหํ, ปขุม’’นฺติ. อนุสฺสรติ, ปฏิสฺสรติ. สรนฺติ เอตาย สตฺตา, สยํ วา สรติ, สรณมตฺตเมว วา เอตนฺติ สติ. อนุสฺสติ, ปฏิสฺสติ. สรตีติ สโต. ปุนปฺปุนํ สรตีติ ปฏิสฺสโต.

词根`sar`，用于思惟义。由此派生出`sarati`（忆念）、`susarati`（善忆念）等。因为少音节词常有增减或变换形式，例如：`dve`作`duve`（二），`taṇhā`作`tasiṇā`（渴爱），`pamhaṃ`作`pakhumaṃ`（睫毛）。其他派生词有`anussarati`（随念），`paṭissarati`（忆念）。众生凭借它而忆念，或它自行忆念，或它仅是忆念本身，故称为`sati`（念）。名词有`anussati`（随念），`paṭissati`（忆念）。忆念者，是为`sato`（有念者）。一再忆念者，是为`paṭissato`（具念者）。

ทฺวร [Pg.150] สํวรเณ. สํวรณํ รกฺขณา. ทฺวรติ. ทฺวารํ. ทฺวิสทฺทูปปทอรธาตุวเสนปิ อิทํ รูปํ สิชฺฌติ. ตตฺริมานิ นิพฺพจนานิ – ทฺวรนฺติ สํวรนฺติ รกฺขนฺติ เอเตนาติ ทฺวารํ, อถ วา ทฺเว กวาฏา อรนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติปิ ทฺวารนฺติ. เคหทฺวารมฺปิ กายทฺวาราทีนิปิ อุปาโยปิ ทฺวารนฺติ วุจฺจติ. ปาฬิยํ ตุ ‘‘ทฺวารํ ทฺวารา’’ติ จ อิตฺถินปุํสกวเสน ทฺวารสทฺโท วุตฺโต. ตถา หิ ‘‘ทฺวารมฺปิ สุรกฺขิตํ โหตี’’ติ จ ‘‘ทฺวาราเปสา’’ติ จ ตสฺส ทฺวิลิงฺคตา วุตฺตา.

词根`dvar`，用于遮护义。遮护即是守护。动词：`dvarati`。名词：`dvāraṃ`（门）。此词形也可由前缀`dvi`（二）与词根`ar`构成。其语源分析如下：通过它而遮护、防护、守护，故为`dvāraṃ`。或，两扇门板于此`aranti`（行、移动、运作），故为`dvāraṃ`。房门、身门等，以及方法，都可称为`dvāra`。在巴利语中，`dvāra`一词可用作阴性和中性，如`dvāraṃ`和`dvārā`。其双性用法可见于此：`dvārampi surakkhitaṃ hotī`（门亦善被守护）以及`dvārāpesā`。

คร ฆร เสจเน. ครติ. ฆรติ. ฆรํ.

词根`gar`和`ghar`，用于灌注义。动词：`garati`，`gharati`。名词：`gharaṃ`（家）。

ธูร หุจฺฉเน. หุจฺฉน โกฏิลฺลํ. ธูรติ.

词根`dhūr`，用于歪曲义。歪曲即是`koṭillaṃ`（弯曲）。动词：`dhūrati`。

ตร ปฺลวนสรเณสุ. ตรติ. ตรณํ. ติตฺถํ. ติณฺโณ. อุตฺติณฺโณ. โอติณฺโณ อิจฺจาทีนิ. ตตฺถ ตรณํ วุจฺจติ นาวา, ตรติ อุทกปิฏฺเฐ ปฺลวติ, ตรนฺติ อุตฺตรนฺติ วา นทึ เอเตนาติ อตฺเถน.

词根`tar`，用于漂浮与渡越义。由此派生出：`tarati`（他渡过），`taraṇaṃ`（渡越），`titthaṃ`（渡口），`tiṇṇo`（已渡），`uttiṇṇo`（已渡过），`otiṇṇo`（已下去）等。其中，`taraṇaṃ`（渡具）被称为船，`tarati`意为在水面上漂浮。因人们藉此渡过或越过河流，故有此义。

นาวา ปฺลโว ตรํ โปโต, ตรณํ อุตฺตรํ ตถา;

ชลยานนฺติ เอตานิ, นาวานามานิ โหนฺติ ตุ.

`Nāvā`、`plavo`、`taraṃ`、`poto`，以及`taraṇaṃ`、`uttaraṃ`、`jalayānaṃ`，这些都是船的名称。

ตร สมฺภเม. สมฺภโม อนวฏฺฐานํ. ตรติ. ตริโต. ตุรงฺโค.

词根`tar`，用于仓促义。仓促即是不稳定。动词：`tarati`（他仓促行动）。过去分词：`tarito`（仓促的）。名词：`turaṅgo`（马）。

เอตฺถ จ ‘‘โส มาสเขตฺตํ ตริโต อวาสริ’’นฺติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ตริโตติ ตุริโต สมฺภมนฺโต. อวาสรินฺติ อุปคจฺฉึ อุปวิสึ วา.

于此，巴利语的例子是：“so māsakhettaṃ tarito avāsari”（他匆忙地走近豆田）。其中，`tarito`意为`turito`（迅速地）、`sambhamanto`（仓促地）。`avāsari`意为`upagacchi`（他走近）或`upavisi`（他坐下）。

ชร โรเค. เอตฺถ ชรโรโคเยว ‘‘โรโค’’ติ อธิปฺเปโต ปโยควเสน. ชรสทฺทสฺส หิ ชรโรเค ปวตฺตนิยมนตฺถํ ‘‘โรเค’’ติ วุตฺตํ. เตน อญฺโญ โรโค อิธ โรคสทฺเทน น วุจฺจติ. ชรติ. ชโร. สชฺชโร. ปชฺชรโรโค. ชเรน ปีฬิตา มนุสฺสา. ยตฺถ ตุ อยํ วโยหานิวาจโก[Pg.151], ตตฺถ ปโยเค ‘‘ชีรติ, ชรา’’ติ จสฺส รูปานิ ภวนฺติ.

词根`jar`，用于病义。于此，依用法，`roga`（病）意指`jararoga`（老病）。说“用于病义”，是为了将`jara`一词的用法限定于老病。因此，此处`roga`一词不指其他疾病。动词：`jarati`（他衰老）。名词：`jaro`（老），`sajjaro`（连同衰老），`pajjararogo`（衰老之病）。例句：`jarena pīḷitā manussā`（被衰老所折磨的人们）。当此词根表示年龄衰退时，其在用法中的形式则为`jīrati`和`jarā`。

ทร ภเย. ทรติ. ทรี. ‘‘พีลาสยา ทรีสยา’’ติ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ทรีติ ภายิตพฺพฏฺเฐน ทรี.

词根`dar`，用于怖畏义。动词：`darati`（他害怕）。名词：`darī`（山洞）。例子是：`bīlāsayā darīsayā`（从兽穴，从洞窟）。其中，`darī`因其为可畏之处而得名。

ทร อาทรานาทเรสุ. ทรติ, อาทรติ, อนาทรติ. อาทโร, อนาทโร.

词根`dar`，用于尊敬与不敬义。动词：`darati`，`ādarati`（他尊敬），`anādarati`（他不敬）。名词：`ādaro`（尊敬），`anādaro`（不敬）。

เอตฺถ จ ทรตีติ ทรํ กโรตีติ จ อนาทรํ กโรตีติ จ อตฺโถ. ยถา หิ อารกาสทฺโท ทูราสนฺนวาจโก, ตถายมฺปิ ทรธาตุ อาทรานาทรวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. ทรสทฺโท จ กายทรเถ จิตฺตทรเถ กิเลสทรเถ จ วตฺตติ. อยญฺหิ –

于此，`darati`意为`daraṃ karoti`（作恭敬）及`anādaraṃ karoti`（作不恭敬）。犹如`ārakā`一词既指远又指近，此`dar`词根也应被理解为表示恭敬与不恭敬义。而`daratha`一词则用于身之苦恼、心之苦恼与烦恼之苦恼。即——

อาทิตฺตํ วต มํ สนฺตํ, ฆตสิตฺตํว ปาวกํ;

วารินา วิย โอสิญฺจิ, สพฺพํ นิพฺพาปเย ทร’’นฺติ

我实已燃，如火浇酥；君以水洒，熄我众苦。

เอตฺถ กายทรเถ จิตฺตทรเถ จ วตฺตติ. ‘‘วีตทฺทโร วีตโสโก วีตสลฺโล, สยํ อภิญฺญาย อภาสิ พุทฺโธ’’ติ เอตฺถ ปน กิเลสทรเถ วตฺตติ. วีตทฺทโรติ หิ อคฺคมคฺเคน สพฺพกิเลสานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา วิคตกิเลสทรโถติ อตฺโถ.

此处，（`dara`）用于身之苦恼与心之苦恼。但在“离苦恼，离忧愁，离箭刺，佛陀自亲证后而宣说”一句中，则用于烦恼之苦恼。所谓“离苦恼”（`vītaddaro`），意指通过最上道完全断除一切烦恼，故已离烦恼之苦恼。

นร นยเน. นรติ. นโร, นารี.

词根`nar`，用于引导义。动词：`narati`（他引导）。名词：`naro`（男人），`nārī`（女人）。

เอตฺถ นโรติ ปุริโส. โส หิ นรติ เนตีติ นโร. ยถา ปฐมปกติภูโต สตฺโต ทตราย ปกติยา เสฏฺฐฏฺเฐน ปุริ อุจฺจาฏฺฐาเน เสติ ปวตฺตตีติ ปุริโสติ วุจฺจติ, เอวํ นยนฏฺเฐน นโรติ วุจฺจติ. ปุตฺตภาตุภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ เนตุฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, ปเคว อิตโร อิตราสํ. นารีติ นเรน โยคโต, นรสฺสายนฺติ วา นารี. อปรมฺเปตฺถ นรสทฺทสฺส นิพฺพจนํ, นริยติ สเกน [Pg.152] กมฺเมน นิยฺยตีติ นโร, สตฺโต มนุสฺโส วา. ‘‘กมฺเมน นิยฺยเตโอ โลโก’’ติ หิ วุตฺตํ. ตตฺถ นรสทฺทสฺส ตาว ปุริสวจเน ‘‘นรา จ อถ นาริโย’’ติ นิทสฺสนํ. สตฺตมนุสฺสวจเน ปน ‘‘พุทฺโธ อยํ เอทิสโก นรุตฺตโม. อาโมทิตา นรมรู’’ติ จ นิทสฺสนํ, ตสฺมา ‘‘นโรติ ปุริโส, นโรติ สตฺโต, นโรติ มนุสฺโส’’ติ ตตฺถ ตตฺถ ยถาสมฺภวํ อตฺโถ สํวณฺเณตพฺโพ.

于此，`naro`即`puriso`（男人）。因其`narati`，即`neti`（引导），故为`naro`。正如一个众生，因其卓越之性，在前或高处安住、活动，故被称为`puriso`；同理，因其引导义，故被称为`naro`。即使是儿子或弟弟，也处于引导母亲、姐姐的地位，何况其他男人之于其他女人。`nārī`（女人）一词，或因与`nara`（男人）的联系，或因其“属于男人”而得名。关于`nara`一词，尚有另一语源：因被自身的业所引导，故为`naro`，即有情或人。如言：“世间被业所引导。”其中，`nara`一词用于指代男人时，例子是“`narā ca atha nāriyo`”（男人以及女人）。用于指代有情或人时，例子是“`buddho ayaṃ edisako naruttamo. Āmoditā naramarū`”（此佛是如此人中之最上者，人天皆欢喜）。因此，`naro`可指男人，可指有情，可指人，应随处依可能之义而诠释。

หร หรเณ. หรณํ ปวตฺตนํ. หรติ. สาวตฺถิยํ วิหรติ. วิหาสิ. วิหํสุ. วิหริสฺสติ. อปฺปมตฺโต วิหิสฺสติ. โวหรติ. สํโวหรติ. สพฺโพ หรติ วา. รูปิยสํโวหาโร, รูปิยสพฺโพหาโร วา. ปาฏิหาริยํ. ปีติปาโมชฺชหาโร. วิหาโร. โวหาโร. อภิหาโร. จิตฺตํ อภินีหรติ. สาสเน วิหรํ, วิหรนฺโต, วิหรมาโน. วิหาตพฺพํ, วิหริตุํ. วิหริตฺวา. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

词根`har`，用于运载义。运载即是进行。动词：`harati`（他运载）。派生词：`Sāvatthiyaṃ viharati`（他住在舍卫城）。`Vihāsi`（他曾住）。`Vihaṃsu`（他们曾住）。`Viharissati`（他将住）。`Appamatto vihissati`（不放逸者将安住）。`Voharati`（他使用，交易）。`Saṃvoharati`（他共同使用）。或`sabbo harati`。`Rūpiyasaṃvohāro`（金钱的交易），或`rūpiyasabbohāro`。`Pāṭihāriyaṃ`（神变）。`Pītipāmojjahāro`（带来喜悦与胜喜者）。`Vihāro`（住处）。`Vohāro`（使用；惯例）。`Abhihāro`（供奉）。`Cittaṃ abhinīharati`（他引导心）。分词：`Sāsane viharaṃ`, `viharanto`, `viharamāno`（住在教法中）。其他形式：`Vihātabbaṃ`（应住），`viharituṃ`（为了住），`Viharitvā`（住已）。其他亦应组合理解。

ตตฺถ ปาฏิหาริยนฺติ สมาหิเต จิตฺเต วิคตูปกฺกิเลเส กตกิจฺเจน ปจฺฉา หริตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ ปาฏิหาริยํ. ปฏีติ หิ อยํ สทฺโท ‘‘ปจฺฉา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ โพเธติ ‘‘ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ, อญฺโญ อาคญฺฉิ พฺราหฺมโณ’’ติอาทีสุ วิย. วิหาโรติ ฐานนิสชฺชาทินา วิหรนฺติ เอตฺถาติ วิหาโร, ภิกฺขูนํ อาวาโส. วิหรณํ วา วิหาโร, วิหรณกฺริยา. โวหาโรติ พฺยวหาโรปิ ปณฺณตฺติปิ วจนมฺปิ เจตนาปิ. ตตฺถ

其中，`pāṭihāriyaṃ`（神变）是：由已作已办、心已得定、已离随烦恼者，于后时所应运载、引发者，故为`pāṭihāriyaṃ`。`paṭi`一词，诚然表示“之后”义，如在“彼已入后，复有婆罗门来”等句中。`vihāro`（住处）是：人们于此以站、坐等方式安住，故为`vihāro`，即比丘们的住所。或`vihāro`即是安住，安住之行。`vohāro`（惯例；使用）可指交易、概念、言语及思。其中，

โย หิ โกจิ มนุสฺเสสุ, โวหารํ อุปชีวติ;

เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาติ, วาณิโช โส นพฺราหฺมโณ’’ติ.

“婆悉吒，当知：任何人于世间，依交易（`vohāra`）而活命，彼是商人，非婆罗门。”

อยํ [Pg.153] พฺยวหารโวหาโร นาม. ‘‘สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร’’ติ อยํ ปณฺณตฺติโวหาโร นาม. ตถา ตถา โวหรนฺติ ปรามสนฺตีติ อยํ วจนโวหาโร นาม. ‘‘อฏฺฐ อริยโวหารา, อฏฺฐ อนริยโวหารา’’ติ อยํ เจตนาโวหาโร นาม. อิจฺเจวํ –

此即名为交易之`vohāra`。“数、名、概念、惯例”，此即名为概念之`vohāra`。如是如是使用、称谓，此即名为言语之`vohāra`。“八圣者惯例，八非圣者惯例”，此即名为思之`vohāra`。如是——

พฺยวหาเร วจเน จ, ปณฺณตฺติเจตนาสุ จ;

โวหารสทฺโท จตูสุ, อิเมสฺวตฺเถสุ ทิสฺสติ.

于交易、言语、概念及思，`vohāra`一词，见用于此四义中。

หร อปนยเน. อปนยนํ นีหรณํ. โทสํ หรติ. นีหรติ. นีหาโร, ปริหรติ. ปริหาโร. รโชหรณํ. สพฺพโทสหโร ธมฺโม. ภควโต จ สาสนสฺส จ ปฏิปกฺเข ติตฺถิเย หรตีติ ปาฏิหาริยํ. มตฺตาวณฺณเภเทเนตฺถ ‘‘ปาฏิเหรํ ปาฏิหีรํ ปาฏิหาริย’’นฺติ ตีณิ ปทรูปานิ, ภวนฺติ.

词根`har`，用于去除义。去除即是移出。`Dosaṃ harati`（他去除过失）。`Nīharati`（他移出）。`Nīhāro`（移出），`pariharati`（他避开）。`Parihāro`（避开）。`Rajoharaṇaṃ`（除尘器）。`Sabbadosaharo dhammo`（去除一切过失之法）。因其能去除与世尊及其教法敌对之外道，故为`pāṭihāriyaṃ`（神变）。于此，因音量与字母之别，有`pāṭiheraṃ`、`pāṭihīraṃ`、`pāṭihāriyaṃ`三种词形。

หร อาทาเน. อทินฺนํ หรติ. หริสฺสติ. หาหิติ อิจฺจป. ‘‘ขราชินํ ปร สุญฺจ, ขาริกาชญฺจ หาหิตี’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. อาหรติ, อวหรติ, สํหรติ, อปหรติ, อุปหรติ, ปหรติ, สมฺปหรติ, สมาหรติ. มโนหโร ปาสาโท. ปรสฺสหรณํ. อาหาโร, อวหาโร, สํหาโร, อุปหาโร, สมฺปหาโร, สมาหาโร. หริยฺยติ, อาหริยฺยติ. อาหริยฺยนฺติ. อาหฏํ, หริตุํ, อาหริตุํ, อาหริตฺวา, อาหริตฺวาน. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

词根`har`，用于拿取义。`Adinnaṃ harati`（他拿走未给予之物）。`Harissati`（他将拿走）。`Hāhiti`（他将拿走）。例子：`“Kharājinaṃ para suñca, khārikājañca hāhitī”`。`Āharati`（带来），`avaharati`（拿走），`saṃharati`（收集），`apaharati`（夺走），`upaharati`（供奉），`paharati`（打击），`sampaharati`（互击），`samāharati`（聚集）。`Manoharo pāsādo`（悦意的殿堂）。`Parassaharaṇaṃ`（拿走他人之物）。`Āhāro`（食物），`avahāro`（拿走），`saṃhāro`（收集），`upahāro`（供奉），`sampahāro`（互击），`samāhāro`（聚集）。被动语态：`Hariyyati`（被拿走），`āhariyyati`（被带来）。`Āhariyyanti`（他们被带来）。其他形式：`Āhaṭaṃ`（已带来），`harituṃ`（为了拿走），`āharituṃ`（为了带来），`āharitvā`（带来后），`āharitvāna`（带来后）。其他亦应组合理解。

ธร ธรเณ. ธรณํ วิชฺชมานตา. ธรติ. ธรเต สตฺถุสาสนํ.

词根`dhar`，用于执持义。执持即是存在。动词：`dharati`（他执持）。`Dharate satthusāsanaṃ`（他受持导师的教诲）。

ธร อวิทฺธํสเน. นิพฺพานํ นิจฺจํ ธรติ.

词根`dhar`，用于不毁坏义。`Nibbānaṃ niccaṃ dharati`（涅槃恒常存续）。

ขร ขเย. ขรติ. ขรณํ. นกฺขรนฺติ น ขิยฺยนฺตีติ อกฺขรานิ. นกฺขรนฺติ น นสฺสนฺตีติ นกฺขตฺตานีติ โปราณา.

词根`khar`，用于毁坏义。动词：`kharati`（它毁坏）。名词：`kharaṇaṃ`（毁坏）。因其不毁坏、不减损，故为`akkharāni`（文字，不朽者）。古人说：因其不毁坏、不消失，故为`nakkhattāni`（星宿）。

ชาครนิทฺทกฺขเย [Pg.154] ชาครติ. ชาคโร, ชาครณํ, ชาครํ. ทีฆา ชาครโต รตฺติ. ชาครมาโน. อยญฺจ ธาตุ ตนาทิคณํ ปตฺวา ‘‘ชาคโรติ, ปฏิชาคโรตี’’ติ รูปานิ ชเนติ.

词根`jāgar`，用于去除睡眠义，动词为`jāgarati`（他醒着）。名词：`jāgaro`（醒者），`jāgaraṇaṃ`（醒觉），`jāgaraṃ`（醒着）。例句：`Dīghā jāgarato ratti`（醒者夜长）。分词：`Jāgaramāno`（正在醒觉者）。此词根归入`tanādi`类动词时，产生`jāgaroti`、`paṭijāgaroti`等形式。

อีร วจเน คติกมฺปเนสุ จ. อีรติ. อีริตํ. เอริตํ. สมีรโณ. ชิเนริโต ธมฺโม. กุปฺปนฺติ วาตสฺสปิ เอริตสฺส.

词根`īr`，用于言说、行动与摇动义。动词：`īrati`（他说；他动）。过去分词：`īritaṃ`、`eritaṃ`（已说；已动）。名词：`samīraṇo`（风）。`Jinerito dhammo`（胜者所说之法）。`Kuppanti vātassapi eritassa`（因风吹拂而摇动）。

ตตฺถ สมีรโณติ วาโต. โส หิ สมีรติ วายติ, สมีเรติ จ รุกฺขสาขาปณฺณาทีนิ สุฏฺฐุ กมฺเปตีติ ‘‘สมีรโณ’’ติ วุจฺจติ.

其中，`samīraṇo`即是风。因为它`samīrati`（吹动），即`vāyati`（吹），并且`samīreti`（使……动），即能很好地摇动树枝、树叶等，故被称为`samīraṇo`。

หเร ลชฺชายํ. อลุตฺตนฺโตยเมการนฺโต ธาตุ, คิเล ปีติกฺขเยติ ธาตุ วิย. หรายติ. หรายนํ. อฏฺฏียามิ หรายามิ.

词根`hare`，用于羞耻义。这是一个以-e结尾且词尾不脱落的词根，如同词根`gil`（在吞咽、饮尽、毁坏义中）一样。`Harāyati`（他感到羞耻）。`Harāyanaṃ`（羞耻）。`Aṭṭīyāmi harāyāmi`（我苦恼，我羞耻）。

เอตฺถ หรายตีติ ลชฺชติ, หิรึ กโรตีติ อตฺโถ.

此处，`harāyati`意为`lajjati`（感到羞耻），其义为“产生惭愧”。

ปร ปาลนปูรเณสุ. ‘‘ปรติ, ปรโม’’ติมสฺส รูปานิ, นร นยเนติ ธาตุสฺส ‘‘นรติ นโร’’ติ รูปานิ วิย.

词根`Par`，义为守护与圆满。其形态有`parati`、`paramo`，如同词根`Nar`（义为引导）的形态`narati`、`naro`一样。

ตตฺถ ปรตีติ ปาเลติ, ปูรติ วา. สุทฺธกตฺตุวเสนิทํ ปทํ วุตฺตํ. เหตุกตฺตุวเสน หิ ‘‘ปาเรติ ปารยตี’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. ปรโมติ ปาลโก ปูรโก วา. เอตฺถ จ ‘‘ปารมี’’ติ ปทํ เอตสฺสตฺถสฺส สาธกํ. ตถา หิ ปารมีติ ปรติ, ปาเรติ จาติ ปรโม, ทานาทีนํ คุณานํ ปาลโก ปูรโก จ มหาโพธิสตฺโต. ปรมสฺส อิทํ, ปรมสฺส วา ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกฺริยา. ครูหิ ปน ‘‘ปูเรตีติ ปรโม, ทานาทีนํ คุณานํ ปูรโก ปาลโก จา’’ติ วุตฺตํ, ตํ วีมํสิตพํ.

此处，`parati`意为守护或圆满。此词是在纯粹主动者的意义上说的。在使役态中，则有`pāreti`、`pārayati`等形态。`Paramo`意为守护者或圆满者。于此，`pāramī`(波罗蜜)一词确立了此义。即：因为他守护(`parati`)并且使之超越(`pāreti`)，所以是`paramo`(至高者)，也就是大菩萨(mahābodhisatta)，他是布施等美德的守护者与圆满者。`Pāramī`是`paramo`的所有物，或`paramo`的状态，或`paramo`的行为，即布施等行为。然而，诸师说：“因为他圆满(`pūreti`)，所以是`paramo`，即布施等美德的圆满者与守护者。”此说应当审察。

วร วรเณ. วรติ. วารโณ, วรุโณ.

词根`Var`，义为选择。`Varati`(他选择)。`Vāraṇo`(障碍；象)，`varuṇo`(瓦儒那)。

คิร [Pg.155] นิคฺคิรโณ. นิคฺคิรณํ ปคฺฆรณํ. คิรติ, คิริ.

词根`Gir`，义为吞咽。`Niggiraṇaṃ`(吞咽)，`paggharaṇaṃ`(流出)。`Girati`(他吞咽)，`giri`(山)。

เอตฺถ คิรีติ ปพฺพตา, โย ‘เสโล’’ติอาทีหิ อเนเกหิ นาเมหิ กถิยติ. โส หิ สนฺธิสงฺขาเตหิ ปพฺเพหิ จิตตฺตา ปพฺพมสฺส อตฺถีติ ปพฺพโต. หิมวมนาทิวเสน ชลสฺส สารภูตานํ เภสชฺชาทิวตฺถูนญฺจ คิรณโต คิรีติ วุจฺจติ.

此处，`giri`指的是`pabbata`(山)，它也被称为`selo`(岩石)等许多名称。因为它由被称为“节”的连接部分构成，有节(`pabba`)，故称`pabbata`。又因为它吞下(`giraṇato`)雪山等的水之精华及药草等物，故称`giri`。

อิมานิ ปนสฺส นามานิ –

以下是其名称——

ปพฺพโต อจโล เสโล, นโค คิริ มหีธโร;

อทฺทิ สิลุจฺจโย จาติ, คิริปณฺณตฺติโย อิมา.

`Pabbata`(山)、`acala`(不动者)、`selo`(岩石)、`nāga`(山)、`giri`(山)、`mahīdhara`(持地者)、`addi`(山)以及`siluccaya`(石堆)——这些是山的名称。

สุร อิสฺสริยทิตฺตีสุ. สุรติ. สุโร, อสุโร.

词根`Sur`，义为主权与光明。`Surati`(他闪耀/统治)。`Suro`(天神)，`asuro`(阿修罗)。

ตตฺร สโรติ สุรติ อีสติ เทวิสฺสริยํ ปาปุณาติ วิโรจติ จาติ สุโร. สุนฺทรา รา วาจา อสฺสาติ วา สุโร, เทโว. เทวาภิธานานิ ทิวาทิคเณ ปกาเสสฺสาม. อสุโรติ เทโว วิย น สุรติ น อีสติ น วิโรจติ จาติ อสุโร. สุรานํ วา ปฏิปกฺโข มิตฺตปฏิปกฺขา อมิตฺตา วิยาติ อสุโร, ทานโว, โย ‘‘ปุพฺพเทโว’’ติปิ วุจฺจติ. ตถา หิ กุมฺภชาตเก วุตฺตํ –

其中，`sura`(天神)是因为他闪耀(`surati`)、统治(`īsati`)、获得天界的主权、并且光芒四射(`virocati`)。或因其有美妙的言语(`sundarā rā`)，故为`sura`，即`deva`(天神)。我们将在“Divādi词根组”中阐明天的各种名称。`Asura`(阿修罗)则如天神一般，但不闪耀、不统治、不发光，故为`asura`。或者，`asura`是天神的敌对者，如朋友(`mitta`)的敌对者是敌人(`amitta`)一样；他是`dānava`(檀那婆)，也被称为`pubbadeva`(昔日天)。正如《Kumbha本生》中所说——

‘‘ยํ เว ปิวิตฺวา ปุพฺพเทวา ปมตฺตา,ติทิวา จุตา สสฺสติยา สมายา;

ตํ ตาทิสํ มชฺชมิมํ นิรตฺถํ,ชานํ มหาราช กถํ ปิเวยฺยา’’ติ.

“昔日天饮用它之后变得放逸，永久地从三十三天堕落。大王，既然知道这无益的酒是这样的，您怎么能饮用它呢？”

สคาถาวคฺคสํวณฺณนายํ ปน ‘‘น สุรํ ปิวิมฺห, น สุรํ ปิวิมฺหา’ติ อาหํสุ, ตโต ปฏฺฐาย อสุรา นาม ชาตา’’ติ วุตฺตํ.

再者，在《有偈品》的释义中说：“他们说：‘我们不饮苏罗酒(`na suraṃ pivimha`)。’从那时起，他们就生为名为阿修罗(`asurā`)的众生。”

อิมานิ [Pg.156] ตทภิธานานิ –

以下是他们的名称——

อสุโร ปุพฺพเทโว จ, ทานโว เทวตาริ ตุ;

นามานิ อสุรานนฺติ, อิมานิ นิทฺทิเส วิทู.

`Asura`(阿修罗)、`pubbadeva`(昔日天)、`dānavo`(檀那婆)以及`devatāri`(天敌)——智者应指出这些是阿修罗的名称。

ปาโก อิติ ตุ ยํ นามํ, เอกสฺส อสุรสฺส ตุ;

ปณฺณตฺตีติปิ เอกจฺเจ, ครโว ปน อพฺรวุํ.

至于`Pāka`这个名称，是一个阿修罗的名字；但有些导师说，这也是一个（通用的）概念。

กุร สทฺเท อกฺโกเส จ. กุรติ. กุรโร, กุรรี. กุมฺโม, กุมฺมี.

词根`Kur`，义为发声与辱骂。`Kurati`(他发声)。`Kuraro`(鱼鹰)，`kurarī`(雌鱼鹰)。`Kummo`(龟)，`kummī`(雌龟)。

ขุร เฉทเน วิเลขเน จ. ขุรติ. ขุโร.

词根`Khur`，义为切割与刮削。`Khurati`(他切割)。`Khuro`(剃刀)。

มุร สํเวฐเน. มุรติ. มุโร, โมโร.

词根`Mur`，义为围绕。`Murati`(他围绕)。`Muro`，`moro`(孔雀)。

ฆุร อภิมตฺต สทฺเทสุ. ฆุรติ. โฆโร.

词根`Ghur`，义为巨大声响。`Ghurati`(他发出巨大声响)。`Ghoro`(恐怖的)。

ปุร อคฺคคมเน. อคฺคคมนํ นาม ปธานคมนํ, ปฐมเมว คมนํ วา. ปุรติ. ปุรํ, ปุรี. อวาปุรติ. อวาปุเรตํ อมตสฺส ทฺวารํ. อวาปุรณํ อาทาย คจฺฉติ.

词根`Pur`，义为前行。所谓前行，即是走在前面，或首先行走。`Purati`(他前行)。`Puraṃ`(城)，`purī`(城)。`Avāpurati`(他打开)。`Avāpuretaṃ amatassa dvāraṃ`(他们已打开不死之门)。`Avāpuraṇaṃ ādāya gacchati`(他拿着钥匙离去)。

ตตฺถ ปุรนฺติ ราชธานี. ตถา หิ ‘‘นครํ ปุรํ ปุรี ราชธานี’’ติ เอเต ปริยายา. ‘‘เอโส อาฬาริโก โปโส, กุมารี ปุรมนฺตเร’’ติอาทีสุ ปน เคหํ ‘‘ปุร’’นฺติ วุจฺจติ. ปธานตาย ปุรโต ปุรโต คมเนน คนฺตพฺพนฺติ ปุรํ, ราชธานี เจว เคหญฺจ. อวาปุรณนฺติ อวาปุรนฺติ วิวรนฺติ ทฺวารํ เอเตนาติ อวาปุรณํ, ยํ ‘‘กุญฺจิกา’’ติปิ ‘‘ตาโฬ’’ติปิ วุจฺจติ. อวาปุรตีติอาทีสุ อว อาอิจฺจุโภ อุปสคฺคาติ ทฏฺฐพฺพา.

此处，`puraṃ`指的是王都。因此，`nagaraṃ`、`puraṃ`、`purī`、`rājadhānī`是同义词。但在“这位厨师，少女在房内”等语境中，`puraṃ`则指房屋(`geha`)。因其重要性而走在前面(`purato`)，故称`puraṃ`，既指王都也指房屋。`Avāpuraṇaṃ`是指人们用以打开(`avāpuranti`, `vivaranti`)门的东西，它也被称为`kuñcikā`(钥匙)或`tāḷo`(锁/钥匙)。在`avāpurati`等词中，应当看到`ava`和`ā`都是前缀。

ผร ผรเณ. ผรณํ นาม พฺยาปนํ คมนํ วา. สมํ ผรติ สีเตน. อาหารตฺถํ ผรติ. ผรณํ.

词根`Phar`，义为遍满。所谓遍满，即是弥漫或行走。`Samaṃ pharati sītena`(他以寒冷均匀地遍满)。`Āhāratthaṃ pharati`(他为食物而四处行走)。`Pharaṇaṃ`(遍满)。

คร อุคฺคเม. ครติ. ครุ.

词根`Gar`，义为升起。`Garati`(他升起)。`Garu`(重；尊者)。

ครูติ [Pg.157] มาตาปิตาทโย คารวยุตฺตปุคฺคลา. เต หิ ครนฺติ อุคฺคจฺฉนฺติ อุคฺคตา ปากฏา โหนฺตีติ ครูติ วุจฺจนฺติ. อปิจ ปาสาณจฺฉตฺตํ วิย ภาริยฏฺเฐน ครูติ วุจฺจนฺติ. ครุสทฺโท ‘‘อิทมาสนํ อตฺร ภวํ นิสีทตุ, ภวญฺหิ เม อญฺญตโร ครูน’’นฺติ เอตฺถ มาตาปิตูสุ ทิสฺสติ. ‘‘สนรามรโลกครุ’’นฺติ เอตฺถ สพฺพโลกาจริเย สพฺพญฺญุมฺหิ. อปิจ ครุสทฺโท อญฺเญสฺวตฺเถสุปิ ทิสฺสติ. สพฺพเมตํ เอกโต กตฺวา อตฺริทํ วุจฺจติ –

`Garu`(尊者)指父母等值得尊敬的人。他们被称为`garu`，是因为他们升起(`garanti`, `uggacchanti`)、崇高(`uggatā`)、显赫(`pākaṭā`)。再者，也因其如石伞般的沉重(`bhāriya`)之义而被称为`garu`。在“贤者，请坐此座，您是我的尊长之一”此句中，`garu`一词见用于指父母。在“人天世间的导师(`Sanarāmaralokagaru`)”此句中，则指一切世间的导师、一切知者。此外，`garu`一词也见用于其他意义。将所有这些合在一起，此处当说——

มาตาปิตาจริเยสุ, ทุชฺชเร อลหุมฺหิ จ;

มหนฺเต จุคฺคเต เจว, นิเฉกาทิกเรสุ จ;

ตถา วณฺณวิเสเสสุ, ครุสทฺโท ปวตฺตติ.

`Garu`一词用于指：父母与老师；难以消化的与沉重的；伟大的与崇高的；以及履行（义务）等的人；也用于指特殊的音节（长音节）。

เกจิ ปนาจริยา ‘‘ครุ ครู’’ติ จ ทฺวิธา คเหตฺวา ภาริยวาจกตฺเต ครุสทฺโท ฐิโต. อาจริยวาจกตฺเต ปน คุรุสทฺโทติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. ปาฬิวิสเย หิ สพฺเพสมฺปิ ยถาวุตฺตานํ อตฺถานํ วาจกตฺเต ครุสทฺโทเยว อิจฺฉิตพฺโพ, อการสฺส อาการภาเว ‘‘คารว’’นฺติ สวุทฺธิกสฺส ตทฺธิตนฺตปทสฺส ทสฺสนโต. สกฺกฏภาสาวิสเย ปน คุรุสทฺโทเยว อิจฺฉิตพฺโพ, อุการสฺส วุทฺธิภาเว อญฺญถา ตทฺธิตนฺตปทสฺส ทสฺสนโต.

然而，有些导师将此词分为`garu`和`guru`两种，认为在表示“沉重”义时是`garu`，而在表示“老师”义时则是`guru`。此说不应采纳。因为在巴利语领域，对于上述所有意义，都应使用`garu`一词，因为其增益派生词是`gārava`(尊敬)，这是元音`a`变为`ā`的结果。但在梵语领域，则应使用`guru`一词，因为其增益派生词`gaurava`是通过元音`u`的增益形成的。

มร ปาณจาเค. มรติ. มตฺตุํ. มริตฺวา. เหตุกตฺตริ ‘‘ปุริโส ปุริสํ มาเรติ, มารยติ. ปุริโส ปุริเสน ปุริสํ มาราเปติ, มาราปยติ. ปุริโส ปุริสํ มาเรตุํ มาเรตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ รูปานิ. มจฺโจ. มรุ. มรณํ, มจฺจุ. มฏฺฏุ. มาโร.

词根`Mar`，义为舍弃生命。`Marati`(他死去)。`Mattuṃ`(去死)。`Maritvā`(死后)。在使役态中，有“`puriso purisaṃ māreti, mārayati`(男人杀死男人)；`Puriso purisena purisaṃ mārāpeti, mārāpayati`(男人让另一个男人去杀人)；`Puriso purisaṃ māretuṃ māretvā`(男人为了杀人，在杀死之后)”等形态。`Macco`(凡人)。`Maru`(天神)。`Maraṇaṃ`(死亡)，`maccu`(死)，`maṭṭu`(死)。`Māro`(魔罗)。

ตตฺถ มตฺตุนฺติ มริตุํ. ตถา หิ อลีนสตฺตุชาตเก ‘‘โย มตฺตุมิจฺเฉ ปิตุโน ปโมกฺขา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. มจฺโจติ มริตพฺพสภาวตาย ‘‘มจฺโจ’’ติ ลทฺธนาโม สตฺโต[Pg.158]. มรูติ ทีฆายุโกปิ สมาโน มรณสีโลติ มรุ, เทโว. มรณนฺติ จุติ.

此处，mattuṃ是marituṃ（死）。如在《无倦(Alīnasattu)本生》中可见此巴利句：“yo mattumicche pituno pamokkhā（为解救父亲而愿赴死）”。Macco是指因有必死之性而得名“macco”的有情。Maru是指即使长寿也终有一死者，即天神。Maraṇaṃ是cuti（死）。

มรณํ อนฺตโก มจฺจุ, หินฺทํ กาโล จ มฏฺฏุ จ;

นิกฺเขโป จุติ เจตานิ, นามานิ มรณสฺส เว.

Maraṇaṃ、antako、maccu、hindaṃ、kālo、maṭṭu、nikkhepo、cuti——这些确实是死亡的名称。

มาโรติ สตฺตานํ กุสลํ มาเรตีติ มาโร, กามเทโว.

Māro（魔罗）是：他杀害(māreti)有情的善法，故为魔罗；即欲神(kāmadeva)。

อิมานิสฺส นามานิ –

以下是他的名称——

มาโร นมุจิ กณฺโห จ, วสวตฺติ ปชาปติ;

ปมตฺตพนฺธุ มทฺทโน, ปาปิมา ทพฺพโกปิ จ;

กนฺทปฺโป จ รติปติ, กาโม จ กุสุมายุโธ.

Māro（魔罗）、Namuci（那牟质）、Kaṇho（黑者）、Vasavattī（自在者）、Pajāpati（生主）、Pamattabandhu（放逸者之友）、Maddano（粉碎者）、Pāpimā（恶者）、Dabbako、Kandappo（欲神）、Ratipati（爱主）、Kāmo（爱欲）、Kusumāyudho（花箭者）。

อญฺเญ อญฺญานิปิ นามานิ วทนฺติ, ตานิ สาสนานุโลมานิ น โหนฺตีติ อิธ น ทสฺสิตานิ. อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘มาโร, นมุจิ, กณฺโห, ปมตฺตพนฺธู’’ติ จตฺตาโรว นามานิ อาคตานิ.

其他人也说及别的名称，但因其不随顺教法，故此处未予展示。在诸义注中，则只出现四个名称：Māro（魔罗）、Namuci（那牟质）、Kaṇho（黑者）、Pamattabandhu（放逸者之友）。

เอตฺถ จ มาโรติ เทวปุตฺตมาเรน สทฺธึ ปญฺจ มารา กิเลสมาโร ขนฺธมาโร อภิสงฺขารมาโร มจฺจุมาโร เทวปุตฺตมาโรติ.

此处，魔罗有五种：烦恼魔、蕴魔、行魔、死魔与天子魔。

ธร อวตฺถาเน. ธรติ.

Dhar，义为住立。Dharati（他保持；他支持）。

ภร โปสเน. ภรติ. ภริโต, ภตฺตา.

Bhar，义为滋养。Bharati（他支持；他滋养）。Bharito（被支持的），bhattā（支持者；丈夫）。

ถร สนฺถรเณ. ถรติ, สนฺถรติ. สนฺถรณํ.

Thar，义为铺展。Tharati, santharati（他铺展）。Santharaṇaṃ（铺展）。

ทร วิทารเณ. ภูมึ ทรติ. กุทาโล.

Dar，义为撕裂。Bhūmiṃ darati（他破开大地）。Kudālo（锄头）。

ทร ทาเห. กาโย ทรติ. ทโร, ทรโถ.

Dar，义为燃烧（或恐惧）。Kāyo darati（身体战栗）。Daro（恐惧），daratho（忧恼）。

ติร อโธคติยํ. ติรติ. ติรจฺฉาโน, ติรจฺฉา วา.

Tir，在下界义中。Tirati（他渡过）。Tiracchāno（畜生），或 tiracchā（横行者）。

อร คติยํ. อรติ. อตฺถํ, อตฺโถ, อุตุ.

Ar，义为行进。Arati（他行进）。Atthaṃ（义利），attho（目的），utu（时节）。

เอตฺถ [Pg.159] อตฺถํ วุจฺจติ นิพฺพานํ. ตํ ตํ สตฺตกิจฺจํ อรติ วตฺเตตีติ อุตุ.

此处，atthaṃ（义利）被称为涅槃。其使众生的种种事务得以进行，故称为utu（时节）。

รการนฺตธาตุรูปานิ.

以ra结尾的词根形式。

ลการนฺตธาตุ

以la结尾的词根

ลา อาทาเน. ลาติ. ลานํ, ครุโฬ, สีหโฬ, ราหุโล, กุสลํ, พาโล, มหลฺลโก, มหลฺลิกา.

Lā，义为拿取。Lāti（他拿取）。派生词：lānaṃ（拿取）、金翅鸟(garuḷo)、僧伽罗人(sīhaḷo)、罗睺罗(rāhulo)、善(kusalaṃ)、愚人(bālo)、老人(mahallako)、老妇人(mahallikā)。

ตตฺร ครุโฬติ ครุํ ลาติ อาททาติ คณฺหาตีติ ครุโฬ, โย ‘‘สุปณฺโณ, ทิชาธิโป, นาคาริ, กโรฏี’’ติ จ วุจฺจติ. สีหโฬติ สีหํ ลาติ อาททาติ คณฺหาตีติ สีหโฬ, ปุพฺพปุริโส. ตพฺพํเส ชาตา เอตรหิ สพฺเพปิ สีหฬา นาม ชาตา.

其中，金翅鸟(garuḷo)是：他拿取(lāti)、领受(ādadāti)、抓取(gaṇhāti)沉重之物(garuṃ)，故为金翅鸟。他亦被称为“美翼鸟”(supaṇṇa)、“鸟王”(dijādhipa)、“龙敌”(nāgāri)与“迦楼提”(karoṭī)。僧伽罗人(sīhaḷo)是：他拿取、领受、抓取狮子(sīhaṃ)，故为僧伽罗人，是古代的祖先。如今，所有生于其血统者，皆名为僧伽罗人。

ราหุโลติอาทีสุ ปน ราหุ วิย ลาติ คณฺหาตีติ ราหุโล, โก โส? สิกฺขากาโม อายสฺมา ราหุลภทฺโท พุทฺธปุตฺโต. ตสฺส หิ ชาตทิวเส สุทฺโธทนมหาราชา ‘‘ปุตฺตสฺส เม ตุฏฺฐึ นิเวเทถา’’ติ อุยฺยาเน กีฬนฺตสฺส โพธิสตฺตสฺส สาสนํ ปหิณิ. โพธิสตฺโต ตํ สุตฺวา ‘‘ราหุ ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ อาห. ปุตฺตสฺส หิ ชายนํ ราหุคฺคโห วิย โหติ. ตณฺหากิลิสฺสนตาปาทนโต พาฬฺเหน จ สงฺขลิกาทิพนฺธเนน พนฺธํ วิย โหติ มุจฺจิตุํ อปฺปทานโตติ ‘‘ราหุ ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ อาห. ราชา ‘‘กึ เม ปุตฺโต อวจา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ วจนํ สุตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย เม นตฺตา ‘ราหุโล’ ตฺเวว โหตู’’ติ อาห, ตโต ปฏฺฐาย กุมาโร ราหุโล นาม ชาโต.

至于罗睺罗(Rāhulo)等词，罗睺罗是：他像罗睺(Rāhu)一样拿取(lāti)，故为罗睺罗。他是谁？是渴望学习的具寿罗睺罗贤(Rāhulabhadda)，佛陀之子。在他出生那天，净饭大王派人给正在园中嬉戏的菩萨报喜。菩萨听后说：“罗睺(rāhu)已生，束缚已生。”儿子的出生确实像被罗睺抓住(rāhuggaho)一样。由于它带来渴爱与烦恼的痛苦，又像被坚固的锁链等束缚，难以解脱，故说：“罗睺已生，束缚已生。”国王问：“我儿说了什么？”听了那句话后，他说：“从今以后，我的孙子就叫‘罗睺罗’吧。”从此，王子便名为罗睺罗。

มหาปทานสุตฺตฏีกายญฺหิ [Pg.160] ‘‘ราหุ ชาโต’’ติ เอตฺถ ‘‘ราหูติ ราหุคฺคโห’’ติ วุตฺตํ, ตํ ปน ‘‘ราหุโล’’ติ วจนสฺสตฺถํ ปากฏํ กาตุํ อธิปฺปายตฺถวเสน วุตฺตํ. น หิ เกวโล ‘‘ราหู’’ติ สทฺโท ‘‘ราหุคฺคโห’’ติ อตฺถํ วทติ, อถ โข ชาตสทฺทสมฺพนฺธํ ลภิตฺวา วทติ. ตถา หิ ‘‘ราหุ ชาโต’’ติ โพธิสตฺเตน วุตฺตวจนสฺส ‘‘ราหุคฺคโห ชาโต’’ติ อตฺถฺौ ภวติ, ตสฺมา สุทฺโธทนมหาราชา ‘‘มม นตฺตา ราหุ วิย ลาตีติ ราหุโลติ วตฺตพฺโพ’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ราหุโลตฺเวว โหตู’’ติ อาหาติ ทฏฺฐพฺพํ.

确实，在《大本经》(Mahāpadānasutta)的复注中，对于“rāhu jāto（罗睺已生）”，有言“rāhu是rāhuggaho（罗睺之执）”。但这是为了阐明“rāhulo（罗睺罗）”一词的含义，依意趣而说。因为单单“rāhu”一词并无“罗睺之执”的含义，而是与“jāto（已生）”一词相连时才有此义。因此，菩萨所说“rāhu jāto”一语，其义为“rāhuggaho jāto（罗睺之执已生）”。所以应知，净饭大王思忖：“我孙如罗睺般拿取，故为罗睺罗。”于是说：“就让他叫罗睺罗吧。”

เกจิ ปน ‘‘ราหุโล ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ ปฐนฺติ, กตฺถจิ โปตฺถเก จ ลิขนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ, อตฺถสฺส อยุตฺติโต ฏีกาย จ สทฺธึวิโรจโต. น หิ ‘‘ราหุโล’’ติ กุมารสฺส นามํ ปฐมํ อุปฺปนฺนํ, ปจฺฉาเยว ปน อุปฺปนฺนํ อยฺยเกน ทินฺนตฺตา, ตสฺมา ตทา โพธิสตฺเตน ‘‘ราหุโล ชาโต’’ติ วตฺตุํ น ยุชฺชติ. ยถา หิ อนภิสิตฺเต อราชินิ ปุคฺคเล ‘‘มหาราชา’’ติ โวหาโร นปฺปวตฺตติ. ฏีกายญฺจ ‘‘ราหูติ ราหุคฺคโห’’ติ วุตฺตํ. อถาปิ เตสํ สิยา ‘‘ราหุโล ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ ปทสฺส วิชฺชมานตฺตา เอว ฏีกายํ ‘‘ราหุคฺคโห’’ติ ภาววเสน ลาสทฺเทน สมานตฺโถ อาทานตฺโถ คหสทฺโท วุตฺโตติ เอวมฺปิ นุปปชฺชติ, ‘‘ราหุลานํ ชาตํ พนฺธนํ ชาต’’นฺติ ปาฐสฺส วตฺตพฺพตฺตา. ราหุโลติ หิ อิทํ ปทํ ‘‘สีหโฬ’’ติ ปทํ วิย ทพฺพวาจกํ, น กทาจิปิ ภาววาจกํ, ตสฺมา ‘‘ราหุโล ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ เอตํ เอกจฺเจหิ ทุโรปิตํ ปาฐํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ราหุ ชาโต พนฺธนํ ชาต’’นฺติ อยเมว ปาโฐ คเหตพฺโพ, สารโต จ ปจฺเจตพฺโพ สุปริสุทฺเธสุ อเนเกสุ โปตฺถเกสุ ทิฏฺฐตฺตา, โปราเณหิ จ คมฺภีรสุขุมญาเณหิ อาจริยปจาริเยหิ ปฐิตตฺตา.

然而，有些人读诵“rāhulo jāto bandhanaṃ jātaṁ（罗睺罗已生，束缚已生）”，有些书中也如此记载，但这并不好，因为其义理不合，且与复注相违。因为“罗睺罗”并非王子最初的名字，而是后来由祖父所赐，故当时菩萨说“罗睺罗已生”是不合理的。正如对未行灌顶、非为国王之人，不会使用“大王”的称谓。复注中亦言：“rāhu是rāhuggaho（罗睺之执）。”即便他们认为，正因为存在“rāhulo jāto bandhanaṃ jātaṁ”此句，复注中才以状态之义(bhāvavasena)，说出与“lā”（拿取）一词同义、有拿取之义的“gaha”（执）字，即“罗睺之执”——即便如此也不成立，因为（若表状态）读法应为“rāhulānaṃ jātaṃ bandhanaṃ jātaṁ（罗睺罗性已生，束缚已生）”。“罗睺罗”此词如“僧伽罗人”一词，是表示事物的词(dabbavācakaṃ)，从不表示状态(bhāvavācakaṃ)。因此，不应采纳某些人错误安立的“rāhulo jāto bandhanaṃ jātaṁ”此读法，而应采纳“rāhu jāto bandhanaṃ jātaṁ（罗睺已生，束缚已生）”此读法，并应视之为核心而信受，因为它见于诸多极为清净的典籍，且为古代具足深细智慧的师长与弟子们所传诵。

อยํ [Pg.161] ปเนตฺถ สาธิปฺปายา อตฺถปฺปกาสนา – ราหุ ชาโตติ โพธิสตฺโต ปุตฺตสฺส ชาตสาสนํ สุตฺวา สํเวคปฺปตฺโต ‘‘อิทานิ มม ราหุ ชาโต’’ติ วทติ, มุจฺจิตุํ อปฺปทานวเสน มม คหณตฺถํ ราหุ อุปฺปนฺโนติ หิ อตฺโถ. พนฺธนํ ชาตนฺติ อิมินา ‘‘มม พนฺธนํ ชาต’’นฺติ วทติ. ตถา หิ ฏีกายํ วุตฺตํ ‘‘ราหูติ ราหุคฺคโห’’ติ. ตตฺถ ราหุคฺคโหติ คณฺหาตีติ คโห, ราหุ เอว คโห ราหุคฺคโห, มม คาหโก ราหุ ชาโตติ อตฺโถ. อถ วา คหณํ คโห, ราหุโน คโห ราหุคฺคโห, ราหุคฺคหณํ มม ชาตนฺติ อตฺโถ. ปุตฺโต หิ ราหุสทิโส. ปิตา จนฺทสทิโส ปุตฺตราหุนา คหิตตฺตา.

此处是具有意趣的义理阐明：所谓“罗睺已生”，是菩萨听闻儿子出生的消息后，心生紧迫感而说：“如今我的罗睺已生。”其义实为：“因无机可脱，为抓捕我，罗睺已出现。”以“束缚已生”，他说：“我的束缚已生。”复注中亦如是说：“罗睺即罗睺之执。”其中，罗睺之执是：能抓取者为“执”；罗睺即是执，故为“罗睺之执”。其义为：“我的抓捕者罗睺已生。”或者，抓取为“执”；罗睺之执取为“罗睺之执”。其义为：“于我，罗睺的抓取已发生。”儿子实如罗睺，父亲如月亮，因其被儿子此罗睺所执取。

เอกจฺเจ ปน ‘‘ราหุโลตฺเวว โหตู’’ติ อิมํ ปเทสํ ทิสฺวา ‘‘ราหุ ชาโต’’ติ วุตฺเต อิมินา น สเมติ, ‘‘ราหุโล ชาโต’’ติ วุตฺเตเยว ปน สเมตีติ มญฺญมานา เอวํ ปาฐํ ปฐนฺติ ลิขนฺติ จ, ตสฺมา โส อนุปปริกฺขิตฺวา ปฐิโต ทุโรปิโต ปาโฐ น คเหตพฺโพ, ยถาวุตฺโต โปราณโก โปราณาจริเยหิ อภิมโต ปาโฐเยว อายสฺมนฺเตหิ คเหตพฺโพ อตฺถสฺส ยุตฺติโต, ฏีกาย จ สทฺธึ อวิโรธโตติ.

然而，有些人见到“就让他叫罗睺罗吧”这段，认为若说“罗睺已生”则与此不符，只有说“罗睺罗已生”才相符，便如此读诵和书写。因此，那未经审察而读诵、被错误安立的读法不应采纳。如前所述，古老的、为古代师长们所认可的读法，才应为诸位具寿所采纳，因其义理允当，且与复注无违。

ตตฺถ กุสลนฺติ กุจฺฉิตานํ ปาปธมฺมานํ สานโต ตนุกรณโต ญาณํ กุสํ นาม, เตน กุเสน ลาตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ กุสลํ. พาโลติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกสงฺขาเต ทฺเว อนตฺเถ เทวทตฺตโกกาลิกาทโย วิย ลาติ อาททาตีติ พาโล. อิมานิ ปน ตํนามานิ –

其中，善（kusala）是：因其动摇、削弱可鄙的恶法，故智慧名为“kusa”；应以彼“kusa”（智慧）所拿取、令其生起者，是为善。愚人（bālo）是：他像提婆达多、果嘎里咖等人一样，拿取、领受被称为现法与后世的两种无义利事，故为愚人。这些是其同义词——

พาโล อวิทฺวา อญฺโญ จ, อญฺญาณี อวิจกฺขโณ;

อปณฺฑิโต อกุสโล, ทุมฺเมโธ กุมติ ชโฬ.

愚人、无知者与无识，无智亦无辨。不贤、不善、劣慧者，恶慧、迟钝与愚蒙。

เอฬมูโค [Pg.162] จ นิปฺปญฺโญ, ทุมฺเมธี อวิทู มโค;

อวิญฺญู อนฺธพาโล จ, ทุปฺปญฺโญ จ อวิทฺทสุ.

痴呆、无慧、劣慧者，无识、愚昧如兽迷。无解、盲愚、恶慧者，亦是无见无识知。

มหลฺลโกติ มหตฺตํ ลาติ คณฺหาตีติ มหลฺลโก, ชิณฺณปุริโส. อิมานิสฺส นามานิ –

年老者（mahallako）是：他拿取、获得年长，故为年老者，即衰老之人。这些是其同义词——

ชิณฺโณ มหลฺลโก วุทฺโธ, พุทฺโธ วุฑฺโฒ จ กตฺตโร;

เถโร จาติ อิเม สทฺทา, ชิณฺณปญฺญตฺติโย สิยุํ.

衰朽、年老与耆宿，老者、年迈与长者；长老亦然此诸词，皆为老人之名号。

ตถา หิ –

诚然——

‘‘ทุเร อปสฺสํ เถโรว, จกฺขุํ ยาจิตุมาคโต’’;

เอวมาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ, เถรสทฺโท มหลฺลเก.

“我如长老，远不能见，为求眼目，故来于此。”在诸如此类的文句中，当知“长老”一词指年老者。

อิมานิ ปน นามานิ อิตฺถิยา อิตฺถิลิงฺควเสน วตฺตพฺพานิ –

而这些名称，用于女性时，应依女性语性而说——

ชิณฺณา มหลฺลิกา วุทฺธี, พุทฺธี วุฑฺฒี จ กตฺตรา;

เถรี จาติ อิเม สทฺทา, นามํ ชิณฺณาย อิตฺถิยา;

衰朽、老妇与耆宿，老者、年迈与长者；女长老亦此诸词，皆为老妇之名号。

ทล ผล วิสรเณ. ทลติ. ผลติ. ทลิโต รุกฺโข. ผลิโต ภูมิภาโค.

Dala、phala，意为裂开。裂开。裂开。树被劈开。地块裂开。

อล ภูสเน. อลติ. อลงฺกาโร, อลงฺกโต, อลงฺกตํ. ‘‘สาลงฺกานนโยเคปิ, สาลงฺกานนวชฺชิตา’’ติ อิมิสฺสญฺหิ กวีนํ กพฺพรจนายํ อลงฺกสทฺโท ภูสนวิเสสํ วทติ. เกจิ ปเนตฺถ อล ภูสนปริยาปนวารเนสูติ ธาตุํ ปฐนฺติ, ‘‘อลตี’’ติ จ รูปํ อิจฺฉนฺติ. มยํ ปน อลธาตุสฺส ปริยตฺตินิวารณตฺถวาจกตฺตํ น อิจฺฉาม ปโยคาทสฺสนโต. นิปาตภูโต ปน อลํสทฺโท ปริยตฺตินิวารณตฺถวาจโก ทิสฺสติ ‘‘อลเมตํ สพฺพํ. อลํ เม เตน รชฺเชนา’’ติอาทีสุ.

Ala，意为装饰。装饰。装饰品、已装饰、被装饰。在“虽与非庄严相应，然离于非庄严”这句诗人的作品中，“alaṅka”一词指特殊的装饰。此处有些人读诵此词根为 ala，用于装饰、充足、遮止之义，并希望有“alati”的形式。但我们不认为 ala 词根有充足和遮止的含义，因为未见其用例。然而，作为不变词的 alaṃ 一词，可见其有充足和遮止的含义，如在“这一切都够了”、“我于彼国已足矣”等句中。

มีล นิเมลเน. มีลติ, นิมีลติ, อุมฺมีลติ. นิมีลนํ.

Mīla，意为闭眼。闭眼、闭眼、睁眼。闭眼。

พิล ปติตฺถมฺเภ. พิลติ.

Bila，意为支撑。支撑。

นีล [Pg.163] วณฺเณ. นีลวตฺถํ.

Nīla，意为染色。青衣。

สีล สมาธิมฺหิ. สีลติ. สีลํ, สีลนํ.

Sīla，意为修习、等持。修习。戒，修习。

เอตฺถ สีลนฺติ สีลนฏฺเฐน สีลํ. วุตฺตญฺเหตํ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘สีลนฺติ เกนฏฺเฐน สีลํ? สีลนฏฺเฐน สีลํ, กิมิทํ สีลนํ นาม? สมาธานํ วา กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. อุปธารณํ วา กุสลานํ ธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน อาธารภาโวติ อตฺโถ. เอตเทว หิ เอตฺถ อตฺถทฺวยํ สทฺทลกฺขณวิทู อนุชานนฺติ. อญฺเญ ปน ‘สิรฏฺโฐ สีลฏฺโฐ, สีตลฏฺโฐ สีลฏฺโฐ’ติ เอวมาทินา นเยเนตฺถ อตฺถํ วณฺเณนฺตี’’ติ. ตตฺถ ‘‘อตฺถทฺวยํ สทฺทลกฺขณ วิทู อนุชานนฺตี’’ติ อิทํ ‘‘สีล สมาธิมฺหิ สีล อุปธารเณ’’ติ ทฺวิคณิกสฺส สีลธาตุสฺส อตฺเถ สนฺธาย วุตฺตํ. อิมสฺส หิ จุราทิคณํ ปตฺตสฺส อุปธารเณ ‘‘สีเลติ, สีลยตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ, อุปธาเรตีติปิ เตสํ อตฺโถ. อิธ ปน ภูวาทิคณิกตฺตา สมาธานตฺเถ ‘‘สีลตี’’ติ รูปํ ภวติ, สมาธิยตีติ ตสฺส อตฺโถ. ปุนปิ เอตฺถ โสตูนํ สุขคฺคหณตฺถํ นิพฺพจนานิ วุจฺจนฺเต. สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน น วิปฺปกิรตีติ สีลํ. อถ วา สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ สีลํ. อิมานิ ภูวาทิคณิกวเสน นิพฺพจนานิ. จุราทิคณิกวเสน ปน สีเลติ กุสเล ธมฺเม อุปธาเรติ ปติฏฺฐาภาเวน ภุโส ธาเรตีติ สีลํ. สีเลนฺติ วา เอเตน กุสเล ธมฺเม อุปธาเรนฺติ ภุโส ธาเรนฺติ สาธโวติ สีลนฺติ นิพฺพจนานิ.

在此，所谓戒（sīla），是以整摄（sīlana）为义。如《清净道论》中所说：“戒以何义为戒？以整摄义为戒。此整摄为何？即是调和，谓身业等因善持而无散乱之义；或为支撑，谓作为诸善法之立足处而为基础之义。于此，唯此二义为通晓词语特征者所认可。而其他人则以‘首要义为戒义，清凉义为戒义’等方式来阐述其义。”其中，“唯此二义为通晓词语特征者所认可”一句，是针对属于两个语基类的sīla词根的含义而说，即‘sīla于定中’与‘sīla于支撑’。此词根若属curādi语基类，于支撑义，则有sīleti、sīlayati等形态，其义亦为‘支撑’。此处因属bhūvādi语基类，故于调和之义形成sīlati之形态，其含义为‘调和’。再者，为令听者易于理解，又作语源解释：其调和身业等，因善持而不散乱，故为戒。或说，贤善者以此调和自心，故为戒——此为依bhūvādi语基类所作的解释。若依curādi语基类，则说：其支撑善法，作为立足处而坚固执持，故为戒；或说，贤善者由此支撑、坚固执持善法，故为戒——此皆为语源解释。

กิล พนฺเธ. กิลติ. กิลํ.

Kila，意为捆绑。捆绑。桩。

กูล อาวรเณ. กุลติ. กูลํ. วเห รุกฺเข ปกูลเช. กูลํ พนฺธติ. นทีกูเล วสามหํ. กูลติ อาวรติ อุทกํ พหิ นิกฺขมิตุํ น เทตีติ กูลํ.

Kūla，意为遮蔽。筑堤。堤岸。河中岸生之树。他筑堤。我住在河岸。其遮蔽、阻挡水，不令其外流，故称堤岸。

สูล [Pg.164] รุชายํ. สูลติ. สูลํ. กณฺณสูลํ น ชเนติ.

Sūla，意为疼痛。感到刺痛。刺痛、矛。不引起耳痛。

ตูล นิกฺกรีเส. นิกฺกรีสํ นาม กรีสมตฺเตนปิ อมิเนตพฺพโต ลหุภาโวเยว. ตูลติ. ตูลํ ภฏฺฐํว มาลุโต.

Tūla，意为梳理。所谓梳理，即是轻盈，因其甚至无法以些微粪屑来衡量。飘动。棉絮。棉絮如被风吹落。

ปุล สงฺฆาเต. ปุลติ. ปญฺจปุลิ.

Pula，意为聚集。聚集。五聚。

มูล ปติฏฺฐายํ มูลติ. มูลํ. มูลสทฺโท ‘‘มูลานิ อุทฺธเรยฺย อนฺตมโส อุสฺสีรนาฬิมตฺตานิปี’’ติอาทีสุ มูลมูเล ทิสฺสติ. ‘‘โลโภ อกุสลมูล’’นฺติอาทีสุ อสาธารณเหตุมฺหิ. ‘‘ยาวมชฺฌนฺหิเก กาเล ฉายา ผรติ, นิวาเต ปณฺณานิ ปตนฺติ, เอตฺตาวตา รุกฺขมูล’’นฺติอาทีสุ สมีเป. อตฺริทํ วุจฺจติ –

词根Mūla，义为确立。Mūlati（它扎根）。Mūlaṃ（根）。词语“根”，在“应连根拔起，乃至仅如香根草茎大小者亦然”等句中，见于其本义（植物之根）。在“贪是不善根”等句中，见于其非共因之义。在“正午时分树影所及之处，无风时落叶所坠之处，此即树根（范围）”等句中，见于其附近之义。于此，当说：—

มูลมูเล มูลสทฺโท, ปทิสฺสติ ตเถว จ;

อสาธารณเหตุมฺหิ, สมีปมฺหิ จ วตฺตติ.

词语“根”用于其本义，亦复如是；其转用于非共因，以及附近之义。

ผล นิพฺพตฺติยํ. รุกฺโข ผลติ. รุกฺขผลานิ ภุญฺชนฺตา. มหปฺผลํ มหานิสํสํ. โสตาปตฺติผลํ. ตตฺถ ผลนฺติ มหานิพฺพตฺติกํ.

词根Phala，义为生成。Rukkho phalati（树结果）。（例如：）食树果。大果、大利益。须陀洹果。此处，phalanti（结果）意为有大生成。

ผล เภเท. ผลติ. มุทฺธา เต ผลตุ สตฺตธา. ปาทา ผลึสุ. ตตฺถ ผลตูติ ภชฺชิตุ.

词根Phala，义为破裂。Phalati（它破裂）。（例如：）愿你的头裂成七块。双足已裂。此处，phalatu（愿其破裂）意为愿其碎裂。

ผล อพฺยตฺตสทฺเท. อสนี ผลติ. ทฺเวเม ภิกฺขเว อสนิยา ผลนฺติยา น สนฺตสนฺติ. ผลนฺติยาติ สทฺทํ กโรนฺติยา.

词根Phala，义为发出声响。Asanī phalati（霹雳作响）。（例如：）诸比丘，此二者于霹雳作响时不惊恐。所谓phalantiyā，即是发出声响。

จุลฺล หาวกรเณ. หาวกรณํ วิลาสกรณํ. จุลฺลติ.

词根Culla，义为示媚。示媚即是调情。Cullati（他示媚）。

ผุลฺล [Pg.165] วิกสนเภเทสุ. ผุลฺลติ. ผุลฺลํ. ผุลฺลิโต กึสุโก. สุผุลฺลิตมรวินฺทวนํ.

词根Phulla，义为绽放与破裂。Phullati（它绽放）。Phullaṃ（已绽放）。（例如：）已绽放的赤花树。盛开的莲林。

อสีติหตฺถมุพฺเพโธ, ทีปงฺกโร มหามุนิ;

โสภติ ทีปรุกฺโขว, สาลราชาว ผุลฺลิโต.

八十肘高燃灯佛，大牟尼身甚庄严；光耀犹如灯明树，亦似盛开娑罗王。

ขณฺฑผุลฺลปฏิสงฺขรณํ.

修补残破。

จิลฺล เสฐิลฺเล. สิฐิลภาโว เสฐิลฺลํ. จิลฺลติ.

词根Cilla，义为松弛。松弛即是松懈的状态。Cillati（他松弛）。

เวลุ เจลุ เกลุ เขลุ เปลุ เพลุ เสลุ สล ติล คติยํ. เวลติ. เจลติ. เกลติ. เขลติ. เปลติ. เพลติ. เสลติ. สลติ. ติลติ. เจลํ, เพลโก. เอตฺถ เจลนฺติ วตฺถํ. เปลโกติ สโส.

词根Velu、celu、kelu、khelu、pelu、belu、selu、sala、tila，义为运动。Velati。Celati。Kelati。Khelati。Pelati。Belati。Selati。Salati。Tilati。（例如：）Celaṃ、belako。此处，celaṃ是衣，pelako是兔。

ขล จลเน. ขลติ. ขโล. ขโลติ ทุชฺชโน อสาธุ อสปฺปุริโส ปาปชโน.

词根Khala，义为动摇。Khalati（他动摇）。Khalo（恶人）。所谓恶人，即是恶人、不善者、非善士、罪恶之人。

ขล สญฺจินเน. ขลติ. ขลํ. ขลนฺติ วีหิฏฺฐปโนกาสภูตํ ภูมิมณฺฑลํ. ตญฺหิ ขลนฺติ สญฺจินนฺติ ราสึ กโรนฺติ เอตฺถ ธญฺญานีติ ขลนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ขลํ สาลํ ปสุํ เขตฺตํ, คนฺตา จสฺส อภิกฺขณ’’นฺติ ปโยโค.

词根Khala，义为聚集。Khalati（他聚集）。Khalaṃ（禾场）。所谓禾场，即是放置稻谷的平地。因人们于此处聚集、收集、堆积谷物，故称禾场。（例如：）“常去其禾场、厅堂、牲畜、田地”，此为用例。

คิล อชฺโฌหรเณ. คิลติ. คิลมกฺขํ ปุริโส น พุชฺฌติ.

词根Gila，义为吞咽。Gilati（他吞咽）。（例如：）人不觉知吞咽之垢。

คล อทเน. คลติ. คโล. คลนฺติ อทนฺติ อชฺโฌหรนฺติ เอเตนาติ คโล. คโลติ คีวา วุจฺจติ.

词根Gala，义为食。Galati（他食）。Galo（喉）。因以此吞、食、咽，故称喉。所谓喉，亦称颈。

สล สลฺล อาสุคติยํ. อาสุคติ สีฆคมนํ. สลติ. สลฺลติ. สลฺลํ. เอตฺถ จ ‘‘สลฺลํ อุสุ สโร สลฺโล กณฺโฑ เตชโน’’ติ ปริยายา เอเต.

词根Sala、salla，义为速行。速行即是快速移动。Salati（他速行）。Sallati（他速行）。Sallaṃ（箭）。于此，“sallaṃ（箭）、usu（箭）、saro（矢）、sallo（箭）、kaṇḍo（箭）、tejano（箭）”，此等皆为同义词。

โขล คติปฏิฆาเต. โขลติ.

词根Khola，义为步履障碍。Kholati（他跛行）。

คิเล [Pg.166] ปีติกฺขเย. คิลายติ. คิลาโน, เคลญฺญํ. คิลาโนติ อกลฺลโก. วินเยปิ หิ วุตฺตํ ‘‘นาหํ อกลฺลโก’’ติ. อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘นาหํ อกลฺลโกติ นาหํ คิลาโน’’ติ วุตฺตํ.

词根Gilā，义为疲病。Gilāyati（他生病）。Gilāno（病人），gelaññaṃ（病）。所谓病人，即是不适者。在律藏中也说：“我非不适者。”而在义注中则说：“‘我非不适者’即‘我非病人’。”

มิเล คตฺตวินาเม. มิลายติ. มิลายโน, มิลายนฺโต, มิลายมาโน.

词根Milā，义为身体萎靡。Milāyati（他凋谢）。Milāyano、milāyanto、milāyamāno（皆为“凋谢的”）。

เกเล มมายเน. มมายนํ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ‘‘มม อิท’’นฺติ คหณํ. เกลายติ. ตฺวํ กํ เกลายติ.

词根Kela，义为我所执。所谓我所执，即是依贪与见而执取“此是我的”。Kelāyati（他执取）。（例如：）你执取于谁？

สล จลเน สํวรเณ จ, วล วลฺล จลเน จ. สํวรณาเปกฺขายํ จกาโร. สลติ. กุสลํ. วลติ. วลฺลติ. วลฺลูโร.

词根Sala，义为动与防护；词根Vala、valla，亦义为动。此中“与”字，是就防护义而言。Salati（他动）。Kusalaṃ（善）。Valati（他动）。Vallati（他动）。Vallūro（干肉）。

ตตฺถ กุสลนฺติ กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สลยติ จลยติ กมฺเปติ วิทฺธํเสตีติ กุสลํ. กุจฺฉิตํ อปายทฺวารํ สลนฺติ สํวรนฺติ ปิทหนฺติ สาธโว เอเตนาติ กุสลํ. วลฺลนฺติ สํวรนฺติ รกฺขนฺติ อิโต กากเสนาทโย สตฺเต อขาทนตฺถายาติ วลฺลูโร.

于此，所谓善（kusalaṃ），因其动摇、摇撼、震动、摧毁可鄙之恶法，故为善。或，贤善者以此防护、遮蔽可鄙之恶趣门，故为善。所谓干肉（vallūro），因其被防护、守护，以免被乌鸦等啄食，故为干肉。

มล มลฺล ธารเณ. มลติ. มลํ. มลฺลติ. มลฺโล.

词根Mala、malla，义为持有。Malati（他持有）。Malaṃ（污垢）。Mallati（他持有/角力）。Mallo（力士）。

ภล ภลฺล ปริภาสนหึสาทาเนสุ. ภลติ. ภลฺลติ.

词根Bhala、bhalla，义为言说、伤害与拿取。Bhalati。Bhallati。

กล สงฺขฺยาเน. กลติ. กลา, กาโล.

词根Kala，义为计算。Kalati（他计算）。Kalā（分，艺），kālo（时）。

เอตฺถ กลาติ โสฬสภาคาทิภาโค. กาโลติ ‘‘เอตฺตโก อตฺกฺกนฺโต’’ติอาทินา กลิตพฺโพ สงฺขาตพฺโพติ กาโล, ปุพฺพณฺหาทิสมโย.

此处，kalā（分）即是十六分之一等部分。kālo（时）即是通过“已过尔许”等方式所应计算、所应测度者，如上午等时段。

กลฺล อสทฺเท. อสทฺโท. นิสฺสทฺโท. กลฺลติ.

词根Kalla，义为无声。Asaddo（无声）。Nissaddo（寂静）。Kallati（他寂静）。

ชล ทิตฺติยํ. ชลติ. ชลํ, ชลนฺโต, ปชฺชลนฺโต, ชลมาโน.

词根Jala，义为燃烧。Jalati（它燃烧）。Jalaṃ（水），jalanto（燃烧的），pajjalanto（炽燃的），jalamāno（燃烧的）。

โก [Pg.167] เอติ สิริยา ชลํ. ชลํว ยสสา อฏฺฐา, เทวทตฺโตติ เม สุตํ. สทฺธมฺมปชฺโชโต ชลิโต.

（例如：）谁以光辉而行，光芒闪耀？他以声誉而立，光芒闪耀，我闻其为提婆达多。正法之灯已燃。

หุล จลเน. หุลติ. หโล. หโลติ ผาโล, โส หิ โหเลติ ภูมึ ภินฺทนฺโต มตฺติกขณฺฑํ จาเลตีติ ‘‘หโล’’ติ วุจฺจติ อุการสฺส อการํ กตฺวา.

词根Hula，义为动。Hulati（他动）。Halo（犁）。所谓犁，即是犁头。因其犁地时，破开土地，翻动土块，故称犁（halo），此乃将u音变为a音而成。

จล กมฺปเน. จลติ. จลิโต, อจโล. มหนฺโต ภูมิจาโล. จลนํ, จาโล.

词根Cala，于摇动义。Calati（彼摇动）。Calito（已摇动的），acalo（不动的）。Mahanto bhūmicālo（大地震）。Calanaṃ（摇动），cālo（震动）。

ชล ธญฺเญ. ชลติ. ชลํ.

词根Jala，于谷物义。Jalati（彼燃烧）。Jalaṃ（水）。

ฏล ฏุล เวลมฺเพ. ฏลติ. ฏุลติ.

词根Ṭala、ṭula，于摇摆义。Ṭalati（彼摇摆）。Ṭulati（彼摇摆）。

ถล ฐาเน. ถลติ. ถโล. ถโลติ นิรุทกปฺปเทโส. ปพฺพชฺชานิพฺพาเนสุปิ ตํสทิสตฺตา ตพฺโพหาโร. ยถา หิ โลเก อุทโกเฆน อโนตฺถรณฏฺฐานํ ‘‘ถโล’’ติ วุจฺจติ, เอวํ กิเลโสเฆน อโนตฺถรณียตฺตา ปพฺพชฺชา นิพฺพานญฺจ ‘‘ถโล’’ติ วุจฺจติ, ‘‘ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ หิ วุตฺตํ.

词根Thala，于处所义。Thalati（彼立于）。Thalo（陆地）。所谓陆地，即无水之处。出家与涅槃亦因与其相似而得此称。譬如世间不为水之洪流所淹没处称为“陆地”，如是，因不为烦恼之洪流所淹没，故出家与涅槃亦称“陆地”。如言：“已渡，已至彼岸，婆罗门立于陆地。”

ผาล วิเลขเน. ผาลติ ภูมึ วิเลขติ ภินฺทตีติ ผาโล.

词根Phāla，于分裂义。因其分裂、犁开、破开地面，故称“犁”（phālo）。

นล คนฺเถ. นลติ.

词根Nala，于捆绑义。Nalati（彼捆绑）。

พล ปาณเน. อิห ปาณนํ ชีวนํ สสนญฺจ. พลติ. พลํ, พาโล.

词根Bala，于活命义。此处活命即生存与呼吸。Balati（彼活命）。Balaṃ（力），bālo（愚人）。

เอตฺถ พลนฺติ ชีวิตํ กปฺเปนฺติ เอเตนาติ พลํ, กายพลโภคพลาทิกํ พลํ. อถ วา พลนฺติ สมฺมาชีวนํ ชีวนฺติ เอเตนาติ พลํ, สทฺธาทิกํ พลํ. อาคมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อสฺสทฺธิเย น กมฺปตีติ สทฺธาพล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, ตํ ทฬฺหฏฺเฐน พลนฺติ วตฺตพฺพานํ สทฺธาทีนํ อกมฺปนภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ [Pg.168] ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ธาตูนํ อตฺถาติสยโยคโต อสฺสทฺธิยาทีนํ อภิภวเนน สทฺธาทิพลานํ อภิภวนตฺโถปิ คเหตพฺโพ ‘‘อพลา นํ พลิยนฺตี’’ติ เอตฺถ วิย. พาโลติ พลติ อสฺสสติ เจว ปสฺสสติ จาติ พาโล, อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ชีวติ, น เสฏฺเฐน ปญฺญาชีวิเตนาติ วุตฺตํ โหติ. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘พลนฺตีติ พาลา, อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ชีวนฺติ, น ปญฺญาชีวิเตนาติ อตฺโถ’’ติ. ปญฺญาชีวิโนเยว หิ ชีวิตํ เสฏฺฐํ นาม. เตนาห ภควา ‘‘ปญฺญาชีวึ ชีวิตมาหุ เสฏฺฐ’’นฺติ.

于此，“彼等凭此活命，维持生命”，故为“力”（balaṃ），即身力、财富力等。或，“彼等凭此活命，过正当的生活”，故为“力”（balaṃ），即信力等。于圣典义注中又说：“不为不信所动，故为信力”等，当知此说是为显示信等以坚固为义而被称作“力”，具有不动摇的性质。或，从语根的殊胜义结合来看，信等力能降伏不信等，亦应取其“降伏”义，如“弱者为强者所制”。“愚人”（bālo）者，“彼活命，即吸气与呼气”，故为“愚人”。此谓彼仅靠出入息而活，不以殊胜的慧命而活。诚如义注中所说：“‘彼等活命’，故为‘愚人’（bālā）；其义为：彼等仅靠出入息而活，不以慧命而活。”确实，唯以慧命而活者，其生命才堪称殊胜。是故世尊说：“谓以慧命而活者，其生为最胜。”

ปุล มหตฺเต. ปุลติ. วิปุลํ.

词根Pula，于广大义。Pulati（彼增大）。Vipulaṃ（广大）。

กุล สงฺขาเน พนฺธุมฺหิ จ. โกลติ. กุลํ, โกโล.

词根Kula，于计算与亲属义。Kolati（彼计算）。Kulaṃ（家族），kolo。

สล คมเน. สลติ.

词根Sala，于行进义。Salati（彼行进）。

กิล ปีติย กีฬเนสุ. ปีตสฺส ภาโว ปีติยํ ยถา ทกฺขิยํ. กีฬนํ กีฬาเยว. กิลติ.

词根Kila，于喜悦与嬉戏义。此中，pītiyaṃ是“已喜悦的状态”（pītassa bhāvo），如dakkhiyaṃ（熟练的状态）。Kīḷanaṃ即是kīḷā（嬉戏）。Kilati（彼嬉戏）。

อิล กมฺปเน. อิลติ. เอลํ, เอลา. เอตฺถ เอลํ วุจฺจติ โทโส. เกนฏฺเฐน? กมฺปนฏฺเฐน. โทโสติ เจตฺถ อคุโณ เวทิตพฺโพ, น ปฏิโฆ. ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

词根Ila，于摇动义。Ilati（彼摇动）。Elaṃ，elā。于此，elaṃ称为“过失”（doso）。以何义故？以摇动义故。于此，“过失”（doso）当知为“缺点”（aguṇo），而非“瞋恚”（paṭigho）。“无过失者，白衣覆盖”（Nelaṅgo setapacchādo）是此处的例子。

อปิจ เอลํ วุจฺจติ อุทกํ. ตถา หิ ‘‘เอลมฺพุชํ กณฺฏกึ วาริชํ ยถา’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถํ นิทฺทิสนฺโต อายสฺมา สาริปุตฺโต ‘‘เอลํ วุจฺจติ อุทก’’นฺติ อาห. เอลาติ ลาลา วุจฺจติ ‘‘เอลมูโค’’ติ เอตฺถ วิย. อปิจ เอลาติ เขโฬ วุจฺจติ ‘‘สุตฺวา เนลปตึ วาจํ, วาฬา ปนฺถา อปกฺกมุ’’นฺติ เอตฺถ วิย. เอตฺถ เนลปตึ วาจนฺติ เขฬพินฺทุนิปาตวิรหิตํ [Pg.169] วจนนฺติ อตฺโถ. ลาลาเขฬวาจกสฺส ตุ เอลาสทฺทสฺส อญฺญํ ปวตฺตินิมิตฺตํ ปริเยสิตพฺพํ. อเนกปฺปวตฺตินิมิตฺตา หิ สทฺทา. กึ วา อญฺเญน ปวตฺตินิมิตฺเตน, อิล กมฺปเนติ เอวํ วุตฺตํ กมฺปนํ เอว ลาลาเขฬวาจกสฺส เอลาสทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ, ตสฺมา อิลนฺติ ชิคุจฺฉิตพฺพภาเวน กมฺเปนฺติ หทยจลนํ ปาปุณนฺติ ชนา เอตฺถาติ เอลาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. สมานปวตฺตินิมิตฺตาเยว หิ สทฺทา โลกสงฺเกตวเสน นานาปทตฺถวาจกาปิ ภวนฺติ. ตํ ยถา? หิโนติ คจฺฉตีติ เหตุ, สปฺปติ คจฺฉตีติ สปฺโป, คจฺฉตีติ โคติ. ตถา อสมานปฺปวตฺตินิมิตฺตาเยว สมานปทตฺถวาจกาปิ ภวนฺติ. ตํ ยถา? รญฺจตีติ ราชา, ภูมึ ปาเลตีติ ภูมิปาโล, นเร อินฺทตีติ นรินฺโทติ. เอส นโย สพฺพตฺถาปิ วิภาเวตพฺโพ.

再者，elaṃ亦称“水”（udakaṃ）。诚如具寿舍利弗在阐明“如水生、有刺、水生（莲花）”此句圣典语的意义时说：“elaṃ称为水”。Elā亦称“唾液”（lālā），如在“elamūgo”（流口水的哑人）一词中。再者，elā亦称“痰”（kheḷo），如在“听闻无痰之语，猛兽远离道路”一句中。于此，“无痰之语”意为“没有痰滴掉落的言语”。然而，对于表示唾液和痰的elā一词，应寻求其他的转义所依。因为词语有多种转义所依。或，何需其他转义所依？“ila，于摇动义”中所说的“摇动”，正是表示唾液和痰的elā一词的转义所依。因此，应取此义：“人们于此，因其可厌恶性而摇动，心生颤动”，故为elā。确实，即使是具有相同转义所依的词语，亦会因世俗约定而表示不同的事物。例如：hinoti（彼去），故为hetu（因）；sappati（彼爬行），故为sappo（蛇）；gacchati（彼去），故为go（牛）。同样，即使是具有不同转义所依的词语，亦可表示相同的事物。例如：rañcati（彼使喜悦），故为rājā（王）；bhūmiṃ pāleti（彼保护大地），故为bhūmipālo（护地者）；nare indati（彼于人中为王），故为narindo（人主）。此理于一切处皆当思察。

อิล คติยํ. อิลติ.

词根Ila，于行进义。Ilati（彼行进）。

หิล หาวกรเณ. เหลติ.

词根Hila，于示媚态义。Helati（彼示媚态）。

สิล อุญฺเฉ. สิลติ.

词根Sila，于拾集义。Silati（彼拾集）。

ติล สิเนหเน. ติลติ. ติลํ, เตลํ, ติโล.

词根Tila，于油润义。Tilati（彼油润）。Tilaṃ（芝麻），telaṃ（油），tilo（芝麻树）。

จิล วสเน. จิลติ.

词根Cila，于穿着义。Cilati（彼穿着）。

วล วิลาสเน. วลติ.

词根Vala，于嬉戏义。Valati（彼嬉戏）。

ปิล คหเณ. ปิลติ.

词根Pila，于执取义。Pilati（彼执取）。

มิล สิเนหเน. มิลติ.

词根Mila，于慈爱义。Milati（彼慈爱）。

ผุล สญฺจเล ผรเณ จ. ผุลติ.

词根Phula，于动摇与遍满义。Phulati（彼动摇、遍满）。

ลการนฺตธาตุรูปานิ.

以l结尾的语根形式。

วการนฺตธาตุ

以v结尾的词根

วา [Pg.170] คติคนฺธเนสุ. วาติ. วาโต.

Vā，于行进与散香义。Vāti。Vāto（风）。

วี ปชนกนฺติ อสนขาทน คตีสุ. ปชนํ จลนํ. กนฺติ อภิรุจิ. อสนํ ภตฺตปริโภโค. ขาทนํ ปูวาทิภกฺขนํ. คติ คมนํ. เวติ.

Vī，于驱动、喜爱、食、嚼、行进义。Pajanaṃ是动；kanti是喜爱；asanaṃ是食用饭食；khādanaṃ是食用糕点等；gati是去。Veti。

เว ตนฺตสนฺตาเน. วายติ. ตนฺตวาโย.

Ve，于编织义。Vāyati。Tantavāyo（织工）。

เว โสสเน. วายติ.

Ve，于干燥义。Vāyati。

ธิวุ ขิวุ นิทสฺสเน. เธวติ. เขวติ.

Dhivu、khivu，于指示义。Dhevati。Khevati。

ถิวุ ทิตฺติยํ. เถวติ. มธุมธุกา เถวนฺติ.

Thivu，于光辉义。Thevati。Madhumadhukā thevanti（蜂蜜与甘草闪耀）。

ชีว ปาณธารเณ. ชีวติ. ชีวิตํ, ชีโว, ชีวิกา. อตฺถิ โน ชีวิกา เทว, สา จ ยาทิสกีทิสา. ชีวิตํ กปฺเปติ.

Jīva，于维持生命义。Jīvati。Jīvitaṃ（生命），jīvo（命），jīvikā（生计）。Atthi no jīvikā deva, sā ca yādisakīdisā（天神，我们有生计，但却是如此这般的生计）。Jīvitaṃ kappeti（他维持生命）。

ปิว มิว ติว นิว ถูลิเย. ปิวติ. ปิวโร. มิวติ. ติวติ. นิวติ.

Piva、miva、tiva、niva，于肥胖义。Pivati。Pivaro（肥胖者）。Mivati。Tivati。Nivati。

เอตฺถ จ ปิวโรติ กจฺฉโป, โย โกจิ วา ถูลสรีโร. ตถา หิ ‘‘ปิวโร กจฺฉเป ถูเล’’ติ ปุพฺพาจริเยหิ วุตฺตํ.

在此，pivaro是乌龟，或任何身体肥胖者。诚如古师所说：“pivaro用于乌龟与肥胖者。”

อว ปาลเน. อวติ. พุทฺโธ มม อวตํ.

Ava，于保护义。Avati。Buddho mama avataṃ（愿佛陀保护我）。

ภว คติยํ. สวติ.

Sava，于流动义。Savati。

กว วณฺเณ. กวติ.

Kava，于描绘义。Kavati。

ขิวุ มเท. ขิวติ.

Khivu，于沉醉义。Khivati。

โธวุ โธวเน. โธวติ.

Dhovu，于洗涤义。Dhovati。

เทวุ [Pg.171] เทว เทวเน. เทวติ อาเทวติ, ปริเทวติ, อาเทโว, ปริเทโว, อาเทวนา, ปริเทวนา, อาเทวิตตฺตํ, ปริเทวิตตฺตํ.

Devu、deva，于悲叹义。Devati（悲叹），ādevati（哀号），paridevati（恸哭）。Ādevo（哀号），paridevo（恸哭），ādevanā（哀号），paridevanā（恸哭），ādevitattaṃ（哀号的状态），paridevitattaṃ（恸哭的状态）。

เสวุ เกวุ เขวุ เควุ คิเลวุ เมวุ มิเลวุ เสจเน. เสวติ. เกวติ. เขวติ. เควติ. คิเลวติ. เมวติ มิเลวติ.

Sevu、kevu、khevu、gevu、gilevu、mevu、milevu，于灌溉义。Sevati。Kevati。Khevati。Gevati。Gilevati。Mevati。Milevati。

เทวุ ปฺลุตคติยํ. ปฺลุตคติ ปริปฺลุตคมนํ. เทวติ.

Devu，于跳跃行义。Plutagati是pariplutagamanaṃ（四处跳跃而行）。Devati。

ธาตุ คติสุทฺธิยํ. ธาวติ, วิธาวติ. อาธาวติ, ปริธาวติ. ธาวโก.

Dhāvu，于行进与清净义。Dhāvati（跑；清洗），vidhāvati（四处跑；彻底清洗）。Ādhāvati（跑来），paridhāvati（跑遍）。Dhāvako（跑者）。

จิวุ อาทานสํวเรสุ. จิวติ.

Civu，于执取与防护义。Civati。

เจวิ เจตนาตุลฺเย. เจวติ.

Cevi，于思量义。Cevati。

วการนฺตธาตุรูปานิ.

以v结尾的词根形式。

สการนฺตธาตุ

以s结尾的词根

สา ปาเก. สาติ.

Sā，于烹煮义。Sāti。

สิ เสวายํ. เสวติ. เสวนา, เสวโก, เสวิโต, สิโว, สิวํ.

Si，于侍奉义。Sevati。Sevanā（侍奉），sevako（侍奉者），sevito（被侍奉者），sivo（吉祥者），sivaṃ（吉祥）。

นิหียติ ปุริโส นิหีนเสวี,น จ หาเยถ กทาจิ ตุลฺยเสวี;

เสฏฺฐมุปคมํ อุเทติ ขิปฺปํ,ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตริตรํ ภเชถ;

与卑劣者为伍者衰败，与同等者为伍则不退。亲近至上者，能迅速提升；是故，应亲近比自己更优越者。

สิ คติพุทฺธีสุ. เสติ, อติเสติ. อติสิตุํ, อติสิตฺวา, เสตุ.

Si，于去与知义。Seti，atiseti。Atisituṃ，atisitvā，setu。

สี [Pg.172] สเย. สโย สุปนํ. เสติ. สยติ. เสนํ. สยนํ.

Sī，于卧义。Sayo是supanaṃ（睡眠）。Seti。Sayati。Senaṃ（卧具），sayanaṃ（卧）。

สุ คติยํ. สวติ. ปสวติ. ปสุโต, สุโต.

Su，于去义。Savati。Pasavati。Pasuto，suto。

เอตฺถ สุโตติ ทูโต, ‘‘วิตฺติญฺหิ มํ วินฺทติ สุต ทิสฺวา’’ติ ‘‘เทวสุโต จ มาตลี’’ติ จ อิมานิ ตตฺถ ปโยคานิ.

此处，suto是使者。“vittiñhi maṃ vindati suta disvā”（见到使者，我便获得喜悦）及“devasuto ca mātalī”（天神使者摩多利），这些是其用例。

สุ สวเน. สวนํ สนฺทนํ. สวติ. อาสโว.

Su，流出义。Savanaṃ意为sandanaṃ（流出）。Savati。Āsavo。

สู ปสเว. ปสโว ชนนํ. สวติ, ปสวติ. สุตฺตํ.

Sū，生产义。Pasavo意为jananaṃ（生产）。Savati, pasavati。Suttaṃ。

เอตฺถ ปน สุตฺตนฺติ อตฺเถ สวติ ชเนตีติ สุตฺตํ, เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ, ตทญฺญมฺปิ วา หตฺถิสุตฺตาทิ สุตฺตํ.

于此，所谓经（suttaṃ），是因为它能产生义理，故称为经。三藏中的佛语是经，此外如《象经》（Hatthisutta）等也是经。

สู ปาณคพฺภวิโมจเนสุ. สูติ. ปสูติ. ปสูโต.

Sū，分娩义。Sūti。Pasūti。Pasūto。

สุ เปรเณ. สุติ.

Su，驱动义。Suti。

เส ขเย. สียติ. เอการสฺสียาเทโส.

Se，毁坏义。Sīyati。e被替换为sīya。

เส ปาเก. เสติ.

Se，烹煮义。Seti。

เส คติยํ. เสติ. เสตุ.

Se，去义。Seti。Setu。

หึส หึสายํ. หึสติ. หึสโก, หึสนา, หึสา.

Hiṃsa，伤害义。Hiṃsati。Hiṃsako, hiṃsanā, hiṃsā。

อิสฺส อิสฺสายํ. อิสฺสติ. ปุริสปรกฺกมสฺส เทวา น อิสฺสนฺติ. อิสฺสา, อิสฺสายนา.

Issa，嫉妒义。Issati。“诸天神不嫉妒人的努力。”Issā, issāyanā。

นมสฺส วนฺทนานติยํ. วนฺทนานติ นาม วนฺทนาสงฺขาตํ นมนํ, สกมฺมโกเยวายํ ธาตุ, น นมุธาตุ วิย สกมฺมโก เจว อกมฺมโก จ. นมสฺสติ.

Namassa，礼敬义。Vandanānati指称为礼敬的鞠躬。此词根仅为他动词，不像namu词根既是自动词也是他动词。Namassati。

ฆุส สทฺเท. ฆุสติ, โฆสติ. ปฏิโฆโส, นิคฺโฆโส, วจีโฆโส.

Ghusa，声响义。Ghusati, ghosati。Paṭighoso, nigghoso, vacīghoso。

จุส [Pg.173] ปาเน. จุสติ.

Cusa，吸饮义。Cusati。

ปุส พุทฺธิยํ. ปุสติ. โปโส. สมฺปีเฬ มม โปสนํ. โปสนนฺติ วฑฺฒนํ.

Pusa，增长义。Pusati。Poso。“于压迫中，我得滋养。”Posanaṃ意为vaḍḍhanaṃ（增长）。

มุส เถยฺเย. เถนนํ เถยฺยํ โจริกา. มุสติ. ทุทฺทิกฺโข จกฺขุมุสโน. มุสโล.

Musa，偷盗义。Thenanaṃ、theyyaṃ、corikā均意为偷盗。Musati。“邪见者欺骗眼睛。”Musalo。

ปุส ปสเว. ปุสติ.

Pusa，生产义。Pusati。

วาสิ ภูส อลงฺกาเร. วาสติ. ภูสติ, วิภูสติ. ภูสนํ, วิภูสนํ.

Vāsi, bhūsa，装饰义。Vāsati。Bhūsati, vibhūsati。Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ。

อุส รุชายํ. อุสติ.

Usa，病痛义。Usati。

อิส อุจฺเฉ. เอสติ. อิสิ.

Isa，寻觅义。Esati。Isi。

เอตฺถ ปน สีลาทโย คุเณ เอสนฺตีติ อิสโย, พุทฺธาทโย อริยา ตาปสปพฺพชฺชาย จ ปพฺพชิตา นรา. ‘‘อิสิ ตาปโส ชฏิโล ชฏี ชฏาธโร’’ติ เอเต ตาปสปริยายา.

于此，因寻求戒等功德，故称仙人（isi）；佛陀等圣者，以及以苦行方式出家的人也是。“仙人、苦行者、结发者、持发髻者、蓄发者”，这些是苦行者的同义词。

กส วิเลขเน. กสติ, กสฺสติ. กสฺสโก, อากาโส.

Kasa，耕作义。Kasati, kassati。Kassako, ākāso。

เอตฺถ กสฺสโกติ กสิการโก. อากาโสติ นภํ. ตญฺหิ น กสฺสตีติ อากาโส. กสิตุํ วิเลขิตุํ น สกฺกาติ อตฺโถ. อิมานิ ตทภิธานานิ –

此处，kassako指农夫。Ākāso指天空。因为它不可被耕犁，故称ākāso。其义为不可耕犁、不可刻划。以下是它的别名：

อากาโส อมฺพรํ อพฺภํ, อนฺตลิกฺข’มฆํ นภํ;

เวหาโส คคนํ เทโว, ข’มาทิจฺจปโถปิ จ.

虚空(Ākāso)、天空(ambaraṃ)、云霄(abbhaṃ)、中际(antalikkhaṃ)、无碍(aghaṃ)、云天(nabhaṃ)；虚空(vehāso)、苍穹(gaganaṃ)、天(devo)、空(khaṃ)以及日光道(ādiccapatho)。

ตาราปโถ จ นกฺขตฺต-ปโถ รวิปโถปิ จ;

เวหายสํ วายุปโถ, อปโถ อนิลญฺชสํ.

星宿道(Tārāpatho)、星象道(nakkhattapatho)以及日道(ravipatho)；天空(vehāyasaṃ)、风道(vāyupatho)、无迹(apatho)与风之径(anilañjasaṃ)。

กส [Pg.174] สิส ชส ฌส วส มส ทิส ชุส ยุส หึสตฺถา. กสติ. สิสติ. ชสติ. ฌสติ. วสติ. มสติ. มสโก. โอมสติ, โอมสวาโท. ทิสติ. ชุสติ. ยูสติ.

Kasa, sisa, jasa, jhasa, vasa, masa, disa, jusa, yusa，为伤害义。Kasati。Sisati。Jasati。Jhasati。Vasati。Masati。Masako。Omasati, omasavādo。Disati。Jusati。Yūsati。

ตตฺถ โอมสตีติ วิชฺฌติ. โอมสวาโทติ ปเรสํ สูจิยา วิย วิชฺฌนวาโท. มสโกติ มกโส.

此处，omasati意为刺穿。Omasavādo指像用针刺伤他人般的言说。Masako指蚊子。

ภสฺส ภสฺสเน. ภสฺสนฺติ กถนํ วุจฺจติ ‘‘อาวาโส โคจโร ภสฺสํ. ภสฺสการก’’นฺติอาทีสุ วิย. ภสฺสติ. ภฏฺฐํ. ภฏฺฐนฺติ ภาสิตํ, วจนนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ ปน –

Bhassa，言说义。Bhassaṃ被称为kathanaṃ（言说），如在“住所、行境、言谈、言谈者”等用例中。Bhassati。Bhaṭṭhaṃ。Bhaṭṭhaṃ意为bhāsitaṃ，即vacanaṃ（话语）之义。于此，有如下例子：

‘‘สุภาสิตา อตฺถวตี, คาถาโย เต มหามุนิ;

นิชฺฌตฺโตมฺหิ สุภฏฺเฐน, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติ

“大牟尼，您的偈颂善说而义深；我已为您之善说所折服，愿您成为我的归依处。”

ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ นิชฺฌตฺโตติ นิชฺฌาปิโต ธมฺโมชปญฺญาย ปญฺญตฺติคโต อมฺหิ. สุภฏฺเฐนาติ สุภาสิเตน.

此为巴利范例。其中，nijjhatto意为：我已通过法味之慧获得理解，达到概念的认知。Subhaṭṭhena意为“以善说”。

ชิสุ นิสุ วิสุ มิสุ วสฺส เสจเน. เชสติ. เนสติ. เวสติ. เมสติ. เทโว วสฺสติ.

Jisu, nisu, visu, misu, vassa，为浇灌义。Jesati。Nesati。Vesati。Mesati。Devo vassati（天降雨）。

มริสุ สหเน จ. จกาโร เสจนาเปกฺขโก. มริสติ.

词根`maris`，用于“忍耐”义。`ca`字兼指`secana`（灌溉）义。其动词形式为`marisati`。

ปุส โปสเน. โปสติ. โปโส. กมฺมจิตฺตอุตุอาหิอาเรหิ โปสิยตีติ โปโส. ‘‘อญฺเญปิ เทโว โปเสตี’’ติ ทสฺสนโต ปน จุราทิคเณปิ อิมํ ธาตุํ วกฺขาม.

词根`pus`，用于“滋养”义。其动词形式为`posati`。名词`poso`。所谓`poso`，是因为他由业、心、时节与食所滋养。又，在“天神亦滋养他人”等句中，我们将在`curādi`品动词中也解说此词根。

ปิสุ สิลิสุ ปุสุ ปลุสุ อุสุ อุปทาเห. เปสติ. สิเลสติ. สิเลโส. โปสติ. ปโลสติ. โอสติ. อุสุ.

词根`pis`、`silis`、`pus`、`palus`、`us`，用于“燃烧、折磨”义。其派生形式有：`pesati`、`silesati`、`sileso`、`posati`、`palosati`、`osati`、`usu`。

ฆสุ สํหริเส. สํหริโส สงฺฆฏฺฏนํ. ฆสฺสติ.

词根`ghas`，用于“摩擦”义。`saṃharisa`即是`saṅghaṭṭana`（碰撞、摩擦）。其动词形式为`ghassati`。

หสุ อาลิงฺเค. อาลิงฺโค อุปคูหนํ. หสฺสติ.

词根`has`，用于“拥抱”义。`āliṅga`即是`upagūhana`（拥抱）。其动词形式为`hassati`。

หส [Pg.175] หสเน. หสติ. อสฺสา หสนฺติ, อาชานียา หสนฺติ, ปหสติ, อุหสติ. การิเต ‘‘หาเสติ’’อิจฺจาทิ, อุหสิยมาโน, หาโส, ปหาโส, หสนํ, ปหสนํ, หสิตํ. หการโลเปน มนฺทหสนํ ‘‘สิต’’นฺติ วุจฺจติ ‘‘สิตํ ปาตฺวากาสี’’ติอาทีสุ.

词根`has`，用于“笑”义。其动词形式为`hasati`。例如：`assā hasanti`（母马笑），`ājānīyā hasanti`（良马笑），`pahasati`（大笑），`uhasati`（嘲笑）。其使役态为`hāseti`等；被动态有`uhasiyamāno`；名词形式有`hāso`、`pahāso`、`hasanaṃ`、`pahasanaṃ`、`hasitaṃ`。因`ha`音的省略，`mandahasanaṃ`（微笑）被称为`sita`，如在`sitaṃ pātvākāsī`（他露出微笑）等句中。

ตตฺถ อุหสตีติ อวหสติ. อุทสิยมาโนติ อวหสิยมาโน. ตตฺรายํ ปาฬิ ‘‘อิธ ภิกฺขุํ อรญฺญคตํ วา รุกฺขมูลคตํ วา สุญฺญาคารคตํ วา มาตุคาโม อุปสงฺกมิตฺวา อุหสติ’’ อิติ จ ‘‘โส มาตุคาเมน อุหสิยมาโน’’ อิติ จ. หาโสติ หสนํ วา โสมนสฺสํ วา ‘‘หาโส เม อุปปชฺชถา’’ติอาทีสุ วิย.

其中，`uhasati`意为`avahasati`。`udasiyamāno`意为`avahasiyamāno`。于此，有此巴利（经文）为例：“于此，有女人走近去到森林、树下或空宅的比丘而嘲笑他”，以及“他被女人嘲笑”。`hāso`意为“笑”或“喜悦”，如在“愿我生起喜悦”等句中。

ตุส หส หิส รส สทฺเท. ตุสติ, หสติ, หิสติ, รสติ, รสิตํ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘เภริโย สพฺพา วชฺชนฺตุ, วีณา สพฺพา รสนฺตุ ตา’’ อิติ.

词根`tus`、`has`、`his`、`ras`，用于“发声”义。其派生形式有`tusati`、`hasati`、`hisati`、`rasati`、`rasitaṃ`。于此，有此巴利（经文）为例：“愿所有鼓都被敲响，愿所有那些琴都鸣响”。

รส อสฺสาทเน. รสติ. รโส.

词根`ras`，用于“品尝”义。其动词形式为`rasati`。名词形式为`raso`。

รส อสฺสาทสิเนเหสุ. รสติ. รโส.

词根`ras`，用于“享受”与“爱欲”义。其动词形式为`rasati`。名词形式为`raso`。

รส หานิยํ. รสติ. รสนํ, รโส.

词根`ras`，用于“损耗”义。其动词形式为`rasati`。名词形式为`rasanaṃ`、`raso`。

อตฺรายํ ปาฬิ –

于此，有如下巴利（Pāḷi）偈颂：

‘‘นเหว ฐิต นา’สีนํ, น สยานํ น ปทฺธคุํ;

ยาว พฺยาติ นิมีสติ, ตตฺราปิ รสติพฺพโย’’ติ.

“非立亦非坐，非卧亦非行；乃至眨眼间，寿命恒损减。”

ตตฺถ รสติพฺพโยติ โส โส วโย รสติ ปริหายติ, น วฑฺฒตีติ อตฺโถ.

其中，`rasatibbayo`的意思是：彼彼寿命（`vayo`）衰减（`rasati`）、损耗（`parihāyati`），不再增长。

ลส สิเลสนกีฬเนสุ. ลสติ. ลาโส. ลสี จ เต นิปฺปลิตา. ลสิ วุจฺจติ มตฺถลุงฺคํ. นิปฺปลิตาติ นิกฺขนฺตา.

词根`las`，用于“黏附”与“嬉戏”义。其动词形式为`lasati`。名词形式为`lāso`。例如：`lasī ca te nippalitā`（你的脑髓已流出）。此处，`lasi`被称为`matthaluṅgaṃ`（脑髓）。`nippalitā`意为`nikkhantā`（流出）。

นิส [Pg.176] สมาธิมฺหิ. สมาธิ สมาธานํ จิตฺเตกคฺคตา. เนสติ.

词根`nis`，用于“三摩地”（samādhi）义。三摩地即是`samādhāna`（专注）或`cittekaggatā`（心一境性）。其动词形式为`nesati`。

มิส มส สทฺเท โรเส จ. เมสติ. มสติ. เมโส. มสโก.

词根`mis`、`mas`，用于“发声”与“忿怒”义。其动词形式有`mesati`、`masati`。名词形式有`meso`、`masako`。

ปิสิ เปสุ คติยํ. ปิสติ. เปสติ.

词根`pis`、`pes`，用于“去”义。其动词形式为`pisati`、`pesati`。

สสุ หึสายํ. สสติ. สตฺถํ. สตฺถํ วุจฺจติ อสิ.

词根`sas`，用于“杀害”义。其动词形式为`sasati`。名词形式为`satthaṃ`。`satthaṃ`即被称为`asi`（刀剑）。

สํส ถุติยญฺจ. จกาโร หึสาเปกฺขาย. สํสติ, ปสํสติ. ปสํสา, ปสํสนา. ปสตฺโถ ภควา. ปสํสมาโน, ปสํสิโต, ปสํสโก, ปสํสิตพฺโพ, ปสํสนีโย, ปาสํโส, ปสํสิตฺวา อิจฺจาทีนิ.

词根`saṃs`，用于“赞美”义。`ca`字是为了包含“杀害”义。其动词形式有`saṃsati`、`pasaṃsati`。名词形式有`pasaṃsā`、`pasaṃsanā`。例如：`pasattho bhagavā`（世尊是被赞美者）。其他派生形式有：`pasaṃsamāno`、`pasaṃsito`、`pasaṃsako`、`pasaṃsitabbo`、`pasaṃsanīyo`、`pāsaṃso`、`pasaṃsitvā`等。

ทิส เปกฺขเน. เอติสฺสา ปน นานารูปานิ ภวนฺติ – ‘‘ทิสฺสติ ปทิสฺสติ’’ อิจฺจาทิ อกมฺมกํ. ‘‘ปสฺสติ ทกฺขติ’’อิจฺจาทิ สกมฺมกํ.

词根`dis`，用于“看”义。此词根有多种形式：`dissati`、`padissati`等为不及物动词；`passati`、`dakkhati`等为及物动词。

ทิสฺสตุ, ปสฺสตุ, ทกฺขตุ. ทิสฺเสยฺย, ปสฺเสยฺย, ทกฺเขยฺย. ทิสฺเส, ปสฺเส, ทกฺเข. ทิสฺส, ปสฺส, ทกฺข. อทิสฺสา, อปสฺสา. อทฺทา สีทนฺตเร นเค. อทฺทกฺขา, อทฺทกฺขุํ, อทสฺสุํ. อทสฺสิ, อปสฺสิ, อทกฺขิ.

其动词变位形式举例：`dissatu`、`passatu`、`dakkhatu`；`disseyya`、`passeyya`、`dakkheyya`；`disse`、`passe`、`dakkhe`；`dissa`、`passa`、`dakkha`；`adissā`、`apassā`；`addā sīdantare nage`（例句）；`addakkhā`、`addakkhuṃ`、`adassuṃ`；`adassi`、`apassi`、`adakkhi`。

ทสฺสิสฺสติ, ปสฺสิสฺสติ, ทกฺขิสฺสติ. อทสฺสิสฺสา, อปสฺสิสฺสา, ทกฺขิสฺสา. เอวํ วตฺตมานปญฺจมิยาทิวเสน วิตฺถาเรตพฺพานิ. การิเต ‘‘ทสฺเสติ ทสฺสยตี’’ติ รูปานิ. กมฺเม ‘‘ปสฺสิยติ’’ อิจฺจาทีนิ.

将来时有`dassissati`、`passissati`、`dakkhissati`。条件式有`adassissā`、`apassissā`、`dakkhissā`。应如是根据现在时、命令式等展开。使役态的形式为`dasseti`、`dassayati`。被动态的形式为`passiyati`等。

ทิสา. ปสฺโส. ปสฺสํ. ปสฺสิตา. ทสฺเสตา. ทสฺสนํ. วิปสฺสนา, ญาณทสฺสนนฺติ นามิกปทานิ. ตทตฺเถ ปน ตุมตฺเถ จ ‘‘ทกฺขิตาเย’’ติ รูปํ. ‘‘อาคตามฺห อิมํ ธมฺมสมยํ, ทกฺขิตาเย อปราชิตสงฺฆ’’นฺติ หิ ปาฬิ. อิมสฺมึ ปน ปาฬิปฺปเทเส ‘‘ทกฺขิตาเย’’ติ อิทํ ตทตฺเถ ตุมตฺเถ วา จตุตฺถิยา รูปํ. ตถา [Pg.177] หิ ทกฺขิตาเยติ อิมสฺส ทสฺสนตฺถายาติ วา ปสฺสิตุนฺติ วา อตฺโถ โยเชตพฺโพ. ทิสาติอาทีสุ ปน ปุรตฺถิมาทิเภทาปิ ทิสาติ วุจฺจติ. ยถาห –

名词形式有：`disā`、`passo`、`passaṃ`、`passitā`、`dassetā`、`dassanaṃ`、观（vipassanā）、`ñāṇadassana`（智见）。此外，在表示“为彼”或不定式（`tum-atthe`）的意义时，有`dakkhitāye`的形式。如巴利（Pāḷi）经文中所说：“我等来此法会，为见不败之僧团。”在这段巴利文中，`dakkhitāye`是表示“为彼”或不定式意义的第四格形式。因此，`dakkhitāye`的意思应结合为`dassanatthāya`（为了见）或`passituṃ`（去见）。又，在`disā`等词中，东方等区别亦被称为`disā`。如言：

‘‘ทิสา จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส,อุทฺธํ อโธ ทส ทิสตา อิมาโย;

กตมํ ทิสํ ติฏฺฐติ นาคราชา,ยมทฺทสา สุปิเน ฉพฺพิสาณ’’นฺติ.

“四方及四维，上下成十方；龙王居何处，梦见六牙尊？”

มาตาปิตาทโยปิ. ยถาห –

父母等亦（是方向）。如言：

‘‘มาตาปิตา ทิสา ปุพฺพา, อาจริยา ทกฺขิณา ทิสา;

ปุตฺตทารา ทิสา ปจฺฉา, มิตฺตามจฺจา จ อุตฺตรา;

“父母为东方，师长为南方，妻儿为西方，亲友为北方，

ทาสกมฺมกรา เหฏฺฐา, อุทฺธํ สมณพฺราหฺมณา;

เอตา ทิสา นมสฺเสยฺย, อลมตฺโต กุเล คิหี’’ติ;

仆役为下方，沙门婆罗门为上方。在家族中，有能力的在家人，应礼敬此诸方。”

ปจฺจยทายกาปิ. ยถาห – ‘‘อคาริโน อนฺนทปานวตฺถทา, อวฺหายิกา นมฺปิ ทิสํ วทนฺตี’’ติ.

资具布施者亦（是方向）。如言：“在家的施主，布施饮食与衣物者，邀请者，他们亦被称为‘方’。”

นิพฺพานมฺปิ. ยถาห –

涅槃亦（是方向）。如言：

‘‘เอตาทิสา ปรมา เสตเกตุ,ยํ ปตฺวา นิทฺทุกฺขา สุขิโน ภวนฺตี’’ติ;

白幢(Setaketu)，此乃最上，证得它，则无苦而安乐。

เอวํ ทิสาสทฺเทน วุจฺจมานํ อตฺถรูปํ ญตฺวา อิทานิสฺส นิพฺพจนเมวํ ทฏฺฐพฺพํ. ทิสฺสติ จนฺทาวฏฺฏนาทิวเสน ‘‘อยํ ปุริมา อยํ ปจฺฉิมา’’ติอาทินา นานปฺปการโต ปญฺญายตีติ ทิสา, ปุรตฺถิมทิสาทโย. ตถา ‘‘อิเม อมฺหากํ ครุฏฺฐาน’นฺติอาทินา ปสฺสิตพฺพาติ ทิสา, มาตาปิตาทโย. ทิสฺสนฺติ สกาย ปุญฺญกฺริยาย อิเม ทายกาติ ปญฺญายนฺตีติ ทิสา, ปจฺจยทายกา. ทิสฺสติ อุปฺปาทวยาภาเวน นิจฺจธมฺมตฺตา สพฺพกาลมฺปิ วิชฺชตีติ ทิสา, นิพฺพานํ. ปสฺโสติ การณาการณํ [Pg.178] ปสฺสตีติ ปสฺโส. เอวํ ปสฺสตีติ ปสฺสํ. อตฺรายํ ปาฬิ –

如此，了知由“方”(disā)一词所表达的意义之自性后，现在应如是看待其语源。由月亮运转等方式，通过“此是东方，此是西方”等各种方法而被看见(dissati)、被了知(paññāyati)，故为“方”(disā)，即东方等方向。同样，通过“此等是我等之尊重”等而被看待(passitabbā)，故为“方”(disā)，即父母等。通过其自身的福业而被看见(dissanti)、被了知(paññāyanti)为“此等是布施者”，故为“方”(disā)，即资具布施者。因其无生灭、是常法，故在一切时都被看见(dissati)、都存在(vijjati)，故为“方”(disā)，即涅槃。能见因与非因(kāraṇākāraṇaṃ passati)，故为“见者”(passo)。如是见者，即是“见者”(passaṃ)。于此，有此巴利(Pāḷi)经文为例：

‘‘ปสฺสติ ปสฺโส ปสฺสนฺตํ, อปสฺสนฺตมฺปิ ปสฺสติ;

อปสฺสนฺโต อปสฺสนฺตํ, ปสฺสนฺตมฺปิ น ปสฺสตี’’ติ.

见者见见者，亦见不见者；不见者不见不见者，亦不见见者。

ปสฺสตีติ ปสฺสิตา. ทสฺเสตีติ ทสฺสิตา. ทสฺสนนฺติ ทสฺสนกฺริยา. อปิจ ทสฺสนนฺติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ตญฺหิ รูปารมฺมณํ ปสฺสตีติ ทสฺสนนฺติ วุจฺจติ. ตถา ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ธมฺมา’’ติ วจนโต ทสฺสนํ นาม โสตาปตฺติมคฺโค. กสฺมา โสตาปตฺติมคฺโค ทสฺสนํ? ปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต. นนุ โคตฺรภู ปฐมตรํ ปสฺสตีติ? โน น ปสฺสติ, ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจํ ปน น กโรติ สํโยชนานํ อปฺปหานโต, ตสฺมา ‘‘ปสฺสตี’’ติ น วตฺตพฺโพ. ยตฺถ กตฺถจิ ราชานํ ทิสฺวาปิ ปณฺณาการํ ทตฺวา กิจฺจนิปฺผตฺติยา อทิฏฺฐตฺตา อชฺชาปิ ราชานํ น ปสฺสามีติ วทนฺโต คามวาสี นิทสฺสนํ.

“见”(passati)者，是为“见者”(passitā)。“示”(dasseti)者，是为“示者”(dassitā)。“见”(dassana)是见的行为。又，“见”(dassana)也是眼识。因为眼识看色所缘，故称为“见”(dassana)。同样，根据“以见所断之法”，“见”(dassana)即是须陀洹道。为何须陀洹道是“见”(dassana)？因其初见涅槃。然则，种姓心不是更先见到吗？不，并非不见。而是虽然见到，却没有完成应做之事，因为未能断除诸结，所以不能被称为“见”。譬如某处的村民，虽已见到国王并献上礼物，但因事情未办妥，仍说“我还没见到国王”，此即为例证。

วิปสฺสนาติ อนิจฺจาทิวเสน ขนฺธานํ วิปสฺสนกํ ญาณํ. ญาณทสฺสนนฺติ ทิพฺพจกฺขุปิ วิปสฺสนาปิ มคฺโคปิ ผลมฺปิ ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ วุจฺจติ. ‘‘อปฺปมตฺโต สมาโน ญาณทสฺสนํ อาราเธตี’’ติ เอตฺถ หิ ทิพฺพจกฺขุ ญาณทสฺสนํ นาม. ‘‘ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมตี’’ติ เอตฺถ วิปสฺสนาญาณํ. ‘‘อภพฺพา เต ญาณทสฺสนาย อนุตฺตราย สมฺโพธายา’’ติ เอตฺถ มคฺโค, ‘‘อยมญฺโญ อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ เอตฺถ ผลญาณํ. ‘‘ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ, อกุปฺปา เม เจโตวิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ เอตฺถ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. ‘‘ญาณญฺจ [Pg.179] ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ สตฺตาหกาลงฺกโต อาฬาโร กาลาโม’’ติ เอตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. เอตฺเถตํ ภวติ –

观(Vipassanā)是依无常等相而观照诸蕴的智慧。智见(Ñāṇadassana)可指天眼、观、道、果、省察智及一切知智。在“不放逸者成就智见”一句中，天眼即是智见。在“引导、倾向其心于智见”一句中，智见指观智。在“彼等不堪于无上正觉的智见”一句中，智见指道。在“此是另一超人法，已证得足堪圣者的智见之殊胜安乐住”一句中，智见指果智。在“于我，智见生起：‘我心解脱不动，此是最后一世，今后不再有后有’”一句中，智见指省察智。在“于我，智见生起：‘阿罗逻·迦蓝(Āḷāra Kālāma)已于七日前命终’”一句中，智见指一切知智。于此，可知：

‘‘ทิพฺพจกฺขุปิ มคฺโคปิ, ผลญฺจาปิ วิปสฺสนา;

ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ, ญาณํ สพฺพญฺญุตาปิ จ;

ญาณทสฺสนสทฺเทน, อิเม อตฺถา ปวุจฺจเร’’ติ.

天眼、道、果以及观，省察智与一切知智，这些意义皆由“智见”一词所说。

ทํส ทํสเน. ทํสติ, วิทํสติ. ทนฺโต. การิเต อาโลกํ วิทํเสติ.

词根daṃs，用于“咬”(daṃsane)义。其动词形式有daṃsati、vidaṃsati。名词或分词形式为danto。其使役态(kārite)有ālokaṃ vidaṃseti（他显示光明）。

เอส พุทฺธิยํ. เอสติ.

词根es，用于“知解”(buddhiyaṃ)义。其动词形式为esati（他寻求）。

สํส กถเน. สํสติ. โย เม สํเส มหานาคํ.

词根saṃs，用于“言说”(kathane)义。其动词形式为saṃsati。例如：yo me saṃse mahānāgaṃ（谁为我宣说大龙？）。

กิลิส พาธเน. กิลิสติ. กิเลโส.

词根kilis，用于“恼害”(bādhane)义。其动词形式为kilisati（他烦恼）。名词形式为kileso（烦恼）。

เอตฺถ พาธนฏฺเฐน ราคาทโยปิ ‘‘กิเลสา’’ติ วุจฺจนฺติ ทุกฺขมฺปิ. เอเตสุ ทุกฺขวเสน –

此处以恼害之义，贪等也被称为“烦恼”，苦也是如此。在这些之中，以苦为由——

‘‘อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา, ปุพฺเพ กิเลสมตฺตโน;

อานนฺทิยํ วิจรึสุ, รมณีเย คิริพฺพเช’’ติ

“既得此助缘，往昔苦已除，于悦意山城，欢喜而游行。”

ปโยโค เวทิตพฺโพ. ทิวาทิคณํ ปน ปตฺตสฺส ‘‘กิลิสฺสตี’’ติ รูปํ.

其用法当知。而当它属于第四组动词时，其形式为“kilissati”。

วส สิเนหเน. วสติ. วสา.

词根vas，用于“喜爱、油腻”(sinehane)义。其动词形式为vasati（他居住），名词形式为vasā（脂肪）。

เอตฺถ จ วสา นาม วิลีนสิเนโห. สา วณฺณโต นาฬิเกรเตลวณฺณา. อาจาเม อาสิตฺตเตลวณฺณาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

于此，所谓“脂肪”(vasā)，即是融化的油脂。其颜色如椰子油的颜色。也可以说，其颜色如倒在米汤里的油的颜色。

อีส หึสาคติทสฺสเนสุ. อีสติ. อีโส.

词根īs，用于“伤害、去、见”(hiṃsāgatidassanesu)义。例如：īsati（他主宰），īso（主宰者）。

ภาสพฺยตฺตายํ วาจายํ. ภาสติ. ภาสา, ภาสิตํ, ภาตา. ปริภาสติ. ปริภาสา, ปริภาสโก.

词根bhās，用于“清晰言说”(byattāyaṃ vācāyaṃ)义。例如：bhāsati（他说），bhāsā（语言），bhāsitaṃ（所说），bhātā（兄），paribhāsati（他斥责、定义），paribhāsā（斥责、定义），paribhāsako（斥责者、定义者）。

ตตฺร [Pg.180] ภาสนฺติ อตฺถํ เอตายาติ ภาสา, มาคธภาสาทิ. ภาสิตนฺติ วจนํ. วจนตฺโถ หิ ภาสิตสทฺโท นิจฺจํ นปุํสกลิงฺโค ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ‘‘สุตฺวา ลุทฺทสฺส ภาสิต’’นฺติ. วาจฺจลิงฺโค ปน ภาสิตสทฺโท ติลิงฺโค ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ‘‘ภาสิโต ธมฺโม, ภาสิตํ จตุสจฺจํ, ภาสิตา วาจา’’ติ. ปุพฺเพ ภาสตีติ ภาตา, เชฏฺฐภาตาติ วุตฺตํ โหติ. โส หิ ปุพฺเพ ชาตตฺตา เอวํ วตฺตุํลภติ. กิญฺจาปิ ภาตุสทฺโท ‘‘ภาติกสตํ, สตฺตภาตโร. ภาตรํ เกน โทเสน, ทุชฺชาสิ ทกรกฺขิโน’’ติอาทีสุ เชฏฺฐกนิฏฺฐภาตูสุ วตฺตติ, ตถาปิ เยภุยฺเยน เชฏฺฐเก นิรูฏฺโฐ, ‘‘ภาตา’’ติ หิ วุตฺเต เชฏฺฐภาตาติ วิญฺญายติ, ตสฺมา กตฺถจิ ฐาเน ‘‘กนิฏฺฐภาตา’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ.

于此，人们用它言说义理，故为“语言”(bhāsā)，如摩揭陀语等。“所说”(bhāsitaṃ)即是言语。当bhāsita一词意为“言语”时，当知其恒为中性，例如：“听闻猎人之所说”。但作为形容词，bhāsita一词当知通三性，例如：“所说的法”(bhāsito dhammo)，“所说的四圣谛”(bhāsitaṃ catusaccaṃ)，“所说的话”(bhāsitā vācā)。“先说者”(pubbe bhāsati)为“兄”(bhātā)，此即是说“长兄”。因为他先生，故能如是说。虽然“兄弟”(bhātu)一词，在“一百个兄弟”、“七个兄弟”、“兄弟有何过……”等例子中，通指长兄和幼弟，但它主要用于指长兄。因为当说“兄”(bhātā)时，即被理解为“长兄”。因此，在某些地方会特别加上“幼”(kaniṭṭha)一词，说成“幼弟”(kaniṭṭhabhātā)。

นนุ จ โภ กตฺถจิ ‘‘เชฏฺฐภาตา’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, ตํ ปน ภาตาสทฺทสฺส กนิฏฺเฐปิ วตฺตนโต ปากฏีกรณตฺถํ ‘‘เชฏฺฐภาตา’’ติ วุตฺตํ. ยถา หิ หริเณสุ วตฺตมานสฺส มิคสทฺทสฺส กทาจิ อวเสสจตุปฺปเทสุปิ วตฺตนโต ‘‘หริณมิโค’’ติ วิเสเสตฺวา วาจํ ภาสนฺติ, เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. ยถา จ โคหตฺถิมหึสอจฺฉสูกรสสพิฬาราทีสุ สามญฺญวเสน มิคสทฺเท วตฺตมาเนปิ ‘‘มิคจมฺมํ มิคมํส’’นฺติ อาคตฏฺฐาเน ‘‘หริณสฺสา’’ติ วิเสสนสทฺทํ วินาปิ ‘‘หริณมิคจมฺมํ หริณมิคมํส’’นฺติ วิเสสตฺถาธิคโม โหติ, เอตฺถ น โคหตฺถิอาทีนํ จมฺมํ วา มํสํ วา วิญฺญายติ. ตถา ‘‘มิคมํสํ ขาทนฺตี’’ติ วจนสฺส โคหตฺถิอาทีนํ มํสํ ขาทนฺตีติ อตฺโถ น สมฺภวติ, เอวเมว กตฺถจิ วินาปิ เชฏฺฐกอิติ วิเสสนสทฺทํ ‘‘ภาตา’’ติ วุตฺเตเยว ‘‘เชฏฺฐกภาตา’’ติ อตฺโถ วิญฺญายตีติ. นนุ จ โภ ‘‘มิคจมฺมํ, มิคมํส’’นฺติ เอตฺถ จมฺมมํสสทฺเทเหว [Pg.181] วิเสสตฺถาธิคโม โหตีติ? น โหติ, มิคสทฺทสฺส อิว จมฺมมํสสทฺทานํ สามญฺญวเสน วตฺตนโต, เอวญฺจ สติ เกน วิเสสตฺถาธิคโม โหตีติ เจ? โลกสงฺเกตวเสน, ตถา หิ มิคสทฺเท จ จมฺมสทฺทาทีสุ จ สามญฺญวเสน วตฺตมาเนสุปิ โลกสงฺเกเตน ปริจฺฉินฺนตฺตา โคหตฺถิอาทีนํ จมฺมาทีนิ น ญายนฺติ โลเกน, อถ โข หริณจมฺมาทีนิเยว ญายนฺติ. ‘‘สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติ การณ’’นฺติ หิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“尊者，难道不是在某些地方也特别说‘长兄’(jeṭṭhabhātā)吗？”“确实如此。但之所以说‘长兄’，是为了阐明‘bhātā’（兄弟）一词也用于幼弟。譬如‘miga’（兽）一词，本用于鹿，但有时也用于其余四足动物，为了明确，人们便特别说‘hariṇamiga’（鹿兽）。此处也应如是理解。又譬如，虽然‘miga’一词泛指牛、象、水牛、熊、猪、兔、猫等，但在说到‘兽皮’(migacamma)、‘兽肉’(migamaṃsa)时，即便没有‘鹿的’(hariṇassa)这个限定词，也能理解其特指‘鹿皮’、‘鹿肉’，而不会理解为牛、象等的皮肉。同样，说‘食兽肉’时，其义并非食牛、象等肉。同理，在某些地方，即便没有‘长’(jeṭṭha)这个限定词，只说‘bhātā’，也能理解其义为‘长兄’。”“尊者，在‘兽皮’、‘兽肉’的例子中，难道不是通过‘皮’、‘肉’等词来获得特定含义的吗？”“不是的，因为‘皮’、‘肉’等词也如‘兽’一词一样是泛指。既然如此，那又是如何获得特定含义的呢？是通过世间约定。诚然，‘兽’和‘皮’等词都是泛指，但因世间约定俗成所限，人们不会将之理解为牛、象等的皮，而只会理解为鹿皮等。当知有言：‘约定之言为真实，世俗认许是原因。’”

คิเลสุ อนฺวิจฺฉายํ. ปุนปฺปุนํ อิจฺฉา อนฺวิจฺฉา. คิเลสติ.

词根giles，义为寻求。再三欲求，是为“寻求”(anvicchā)。例如：gilesati（他寻求）。

เยสุ ปยตเน. เยสติ.

词根yes，义为努力。例如：yesati（他努力）。

เชสุ เนสุ เอสุ เหสุ คติยํ. เชสติ. เนสติ. เอสติ. เหสติ. ธาตฺวนฺตสฺส ปน สญฺโญควเสน ‘‘เชสฺสติ, เนสฺสตี’’ติอาทีนิปิ คเหตพฺพานิ. เชสฺสมาโน. เชสฺสํ, เชสฺสนฺโต. เอตฺถ จ –

词根jes、nes、es、hes，义为去。例如：jesati、nesati、esati、hesati。而当词根末尾有结合音时，也应作jessati、nessati等形式。例如：jessamāno（行进者），jessaṃ、jessanto（行进着）。于此——

‘‘ยถา อารญฺญกํ นาคํ, ทนฺตึ อนฺเวติ หตฺถินี;

เชสฺสนฺตํ คิริทุคฺเคสุ, สเมสุ วิสเมสุ จา’’ติ

“犹如林中象，牝象跟随雄象，行进于山路险夷，平坦崎岖间。”

ปาฬิ นิทสฺสนํ.

巴利语示例。

เทสุ เหสุ อพฺยตฺตสทฺเท. เทสติ. เหสติ.

词根des、hes，义为发不明晰之声。例如：desati、hesati。

กาส สทฺทกุจฺฉายํ. กาสติ, อุกฺกาสติ. กาโส. กาสํ สาสํ ทรํ พลฺยํ, ขีณเมโธ นิคจฺฉติ.

词根kās，义为作可厌声。例如：kāsati（他咳嗽），ukkāsati（他清喉）。kāso（咳嗽）。例如：“咳嗽、气喘、怖畏、无力，脂肪消尽者走向灭亡。”

กาสุ ภาสุ ทิตฺติยํ. ทิตฺตีติ ปากฏตา, วิราชนตา วา. กาสติ, ปกาสติ. ปกาสติ เตโช. ทูเร สนฺโต ปกาเสนฺติ. ภาสติ. ปภาสติ มิทํ พฺยมฺหํ. ปกาโส. กาสุ โอภาโส.

词根kās、bhās，义为光明。所谓“光明”(ditti)，即是显现或照耀。例如：kāsati、pakāsati（照耀）。tejo pakāsati（火照耀）。dūre santo pakāsenti（远处之物显现）。bhāsati（发光）。pabhāsati midaṃ byamhaṃ（此天界发光）。pakāso（光明）。kāsu（光、坑）。obhāso（光辉）。

ตตฺร [Pg.182] ปกาสตีติ ปกาโส, ปากโฏ โหตีติ อตฺโถ. ตุจฺฉภาเวน ปุญฺชภาเวน วา กาสติ ปกาสติ ปากฏา โหตีติ กาสุ. ‘‘กาสุ’’ อิติ อาวาโฏปิ วุจฺจติ ราสิปิ.

于此，“照耀”(pakāsati)，故为“光明”(pakāso)，义为“变得显现”。或因空无（如坑），或因堆积（如堆），而显现、昭著，故为“kāsu”。“kāsu”一词，亦称“坑”，亦称“堆”。

‘‘กึนุ สนฺตรมาโนว, กาสุํ ขนสิ สารถิ;

ปุฏฺโฐ เม สมฺม อกฺขาหิ, กึกาสุยา กริสฺสสี’’ติ

“车夫，你为何如此匆忙地掘坑？朋友，我问你，请告诉我，你要用这坑做什么？”

เอตฺถ หิ อาวาโฏ กาสุ นาม. ‘‘องฺคารกาสุํ อปเร ผุณนฺติ, นรา รุทนฺตา ปริทฑฺฒคตฺตา’’ติ เอตฺถ ราสิ. การิเต – ปกาเสตีติ ปกาสโก. โอภาเสตีติ โอภาสโก. กมฺเม ปกาสิยตีติ ปกาสิโต. เอวํ ภาสิโต. ภาเว – กาสนา. สงฺกาสนา. ปกาสนา. ตุมนฺตาทิตฺเต ‘‘ปกาสิตุํ, ปกาเสตุํ, โอภาสิตุํ, โอภาเสตุํ. ปกาสิตฺวา, ปกาเสตฺวา, โอภาสิตฺวา, โอภาเสตฺวา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ตทฺธิเต ภาสุ เอตสฺส อตฺถีติ ภาสุโร, ปภสฺสโร โย โกจิ. ภาสุโรติ วา เกสรสีโห. อิมสฺมึ อตฺเถ ภาสุสทฺโท ‘‘ราช ทิตฺติย’’นฺติ เอตฺถ ราชสทฺโท วิย วิราชนวาจโก สิยา, ตสฺมา รูปสิริยา วิราชนสมฺปนฺนตาย ภาสุ วิราชนตา เอตสฺส อตฺถีติ ภาสุโรติ นิพฺพจนํ เญยฺยํ.

于此（指上偈），“kāsu”即是坑。在‘aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti, narā rudantā paridaḍḍhagattā’（另一些人被投入炭堆，人们哭号着，身体被烧焦）一例中，“kāsu”则为堆。在使役态中：“使之照耀”者，为“照耀者”(pakāsako)；“使之发光”者，为“发光者”(obhāsako)。在被动态中：“被照耀”者，为“被照耀的”(pakāsito)；同理有bhāsito。在状态名词中，有kāsanā（照耀）、saṅkāsanā（阐明）、pakāsanā（宣布）。在不定式等形式中，有pakāsituṃ、pakāsetuṃ（为了照耀）；obhāsituṃ、obhāsetuṃ（为了发光）。pakāsitvā、pakāsetvā（照耀后）；obhāsitvā、obhāsetvā（发光后）。在派生词(taddhita)中：从此词根派生的“bhāsu”（光辉），“拥有此物者”即为“bhāsura”（光辉的），指任何“pabhassara”（光明的）事物。或“bhāsura”指“kesarasīha”（有鬃毛的狮子）。在此义中，“bhāsu”一词如“rāja dittiyaṃ”（词根rāj，义为光明）中的“rāja”一词，是“照耀”的同义词。因此，当知其语源为：因形色之庄严而具足照耀，“bhāsu”（照耀）为其所有，故为“bhāsura”。

นาสุ ราสุ สทฺเท. นาสติ. ราสติ. นาสา, นาสิกา.

词根nās、rās，义为出声。例如：nāsati（他出声）。rāsati（他吼叫）。nāsā（鼻），nāsikā（鼻）。

ตตฺร นาสาติ หตฺถิโสณฺฑาปิ นาสาติ วุจฺจติ ‘‘สเจ มํ นาคนาสูรู, โอโลเกยฺย ปภาวตี’’ติอาทีสุ วิย. มนุสฺสาทีนํ นาสิกาปิ นาสาติ วุจฺจติ ‘‘โย เต หตฺเถ จ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ เฉทยี’’ติอาทีสุ วิย. นาสนฺติ อพฺยตฺตสทฺทํ กโรนฺติ เอตายาติ นาสา. นาสา เอว นาสิกา. ยตฺถ นิพฺพจนํ น วทาม, ตตฺถ ตํ สุวิญฺเญยฺยตฺตา อปฺปสิทฺธตฺตา [Pg.183] วา น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, อวุตฺตมฺปิ ปโยควิจกฺขเณหิ อุปปริกฺขิตฺวา โยเชตพฺพํ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

于此，“nāsā”（鼻）亦指象鼻，如在‘sace maṃ nāganāsūrū, olokeyya pabhāvatī’（若象鼻股的波帕瓦蒂看我一眼）等句中。人等的鼻(nāsikā)亦称“nāsā”，如在‘yo te hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayī’（他砍断你的手足与耳鼻）等句中。人们用它发出不明晰之声，故为“nāsā”。“nāsā”即是“nāsikā”。凡我们未说语源之处，当知是因其易解或不重要而未说，虽未说，有经验者亦当审察而运用。于此有言——

นาสา โสณฺฑา กโร หตฺโถ,หตฺถิทพฺเพ สมา มตา;

นาสา จ นาสิกา จ ทฺเว,นราทีสุ สมา มตา’’ติ.

“nāsā、soṇḍā、karo、hattho，此四者于象，皆指其鼻（象鼻）；nāsā与nāsikā，此二者于人等，皆指其鼻。”

นส โกฏิลฺเล. นสติ.

词根nas，义为弯曲。例如：nasati（他弯曲）。

ภิสิ ภเย. ภึสติ. ภึสนโก. ตทาสิ ยํ ภึสนกํ. เภสฺมากาโย.

词根bhis，义为恐惧。例如：bhiṃsati（他恐吓）。bhiṃsanako（恐怖的）。例如：tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ（那是恐怖的）。bhesmākāyo（恐怖之身）。

อาสิสิ อิจฺฉายํ. อาปุพฺโพ สิสิ อิจฺฉายํ วตฺตติ. อาสิสติ. อาสิสเตว ปุริโส. อาสิสนา. อาสิสตฺตํ. อาสิสนฺโต, อาสิสมาโน, อาสมาโน. ‘‘สุคฺคติมาสมานา’’ติ ปาฬิ เอตฺถ นิทสฺสนํ.

词根ā-sis，义为希望。即前缀ā加词根sis，用于“希望”之义。例如：āsisati（他希望）。āsisateva puriso（人实有希望）。āsisanā（希望），āsisattaṃ（希望的状态）。āsisanto、āsisamāno、āsamāno（希望着）。于此，巴利语‘suggatimāsamānā’（希望善趣者）即为例证。

คสุ อทเน. คสติ.

词根gas，义为食。例如：gasati（他食）。

ฆุสี กนฺติกรเณ. อีการนฺโตยํ, เตน อิโต น นิคฺคหีตาคโม. ฆุสติ.

词根ghusī，义为宣告。此词根以ī结尾，因此无鼻音(ṁ)的加入。例如：ghusati（他宣告）。

ปํสุ ภํสุ อวสํสเน. ปํสติ. ภํสติ.

词根paṃs、bhaṃs，义为毁坏、落下。例如：paṃsati（他毁坏）。bhaṃsati（他落下）。

ธํสุ คติยํ. ธํสติ. รโช นุทฺธํสติ อุทฺธํ.

词根dhaṃs，义为去。例如：dhaṃsati（他去）。例如：rajo nuddhaṃsati uddhaṃ（尘土不向上飞扬）。

ปส วิตฺถาเร. ปสติ. ปสุ.

词根pas，义为扩展。例如：pasati（他扩展）。pasu（牲畜）。

กุส อวฺหาเน โรทเน จ. โกสติ, ปกฺโกสติ. ปกฺโกสโก, ปกฺโกสิโต, ปกฺโกสนํ.

词根kus，义为呼唤与哭泣。例如：kosati（他哭喊），pakkosati（他呼唤）。pakkosako（呼唤者），pakkosito（被呼唤者），pakkosanaṃ（呼唤）。

กสฺส คติยํ. กสฺสติ, ปริกสฺสติ. ปฏิกสฺสติ. มูลาย ปฏิกสฺเสยฺย. ปฏิกสฺเสยฺยาติ อากฑฺเฒยฺย, มูลาปตฺติยํเยว ปติฏฺฐาเปยฺยาติ อตฺโถ.

词根kass，义为去、拖曳。例如：kassati（他拖曳），parikassati（他四处拖曳），paṭikassati（他拉回）。Mūlāya paṭikasseyya（他应被拉回根本）。“Paṭikasseyya”即是“ākaḍḍheyya”（应拉回），义为应使之重新安立于根本罪。

อส [Pg.184] ทิตฺยาทาเนสุ จ. จกาโร คติเปกฺขโก. อสติ.

词根as，义为光明与拿取等。“ca”字亦含“去”义。例如：asati。

ทิส อาทานสํวรเณสุ. ทิสฺสติ ปุริโส.

词根dis，义为拿取及防护。例如：dissati puriso（此人退失）。

ทาสุ ทาเน. ทาสติ.

词根dās，义为布施。例如：dāsati（他布施）。

โรส ภเย. โรสติ. โรสโก.

词根ros，义为恐惧。例如：rosati（他恐惧），rosako（恐惧者）。

เภสุ จลเน. เภสติ.

词根bhes，义为动摇。例如：bhesati（他动摇）。

ปส พาธนผสฺสเนสุ. ปสติ. ปาโส, นาคปาโส, หตฺถปาโส.

词根pas，义为束缚与触。例如：pasati（他束缚）。Pāso（套索），nāgapāso（龙之套索），hatthapāso（伸手所及）。

ลส กนฺติยํ. ลสติ, อภิลสติ, วิลสติ. ลาโส, วิลาโส, วิลสนํ.

词根las，义为喜爱、美丽。例如：lasati（他嬉戏），abhilasati（他渴求），vilasati（他展现魅力）。Lāso（嬉戏），vilāso（魅力），vilasanaṃ（展现魅力）。

จส ภกฺขเณ. จสติ.

词根cas，义为食。例如：casati（他食）。

กส หึสายํ. กสติ.

词根kas，义为伤害。例如：kasati（他伤害）。

ติส ติตฺติยํ. ติตฺติ ตปฺปนํ ปริปุณฺณตา สุหิตตา. ติสติ. ติตฺติ.

词根tis，义为满足。Titti（满足）即饱足、圆满、充分满足。例如：tisati（他满足）。Titti（满足）。

วส นิวาเส. วสติ, วสิยติ, วจฺฉติ. วตฺถุ, วตฺถํ, ปริวาโส, นิวาโส, อาวาโส, อุปวาโส, อุโปสโถ, วิปฺปวาโส, จิรปฺปวาสี, จิรปฺปวุตฺโถ, วสิตฺวา, วตฺตุํ, วสิตุํ อิจฺจาทีนิ.

词根vas，义为居住。例如：vasati、vasiyati、vacchati。派生词有：vatthu（住处）、vatthaṃ（地基，衣物）、parivāso（别住）、nivāso（住所）、āvāso（住处）、upavāso（近住，斋戒）、uposatho（布萨）、vippavāso（远离）、cirappavāsī（久离者）、cirappavuttho（久离者）、vasitvā（居住后）、vattuṃ（为了居住）、vasituṃ等。

อตฺร อุปวาโสติ อนฺเนน วชฺชิโต วาโส อุปวาโส. อุโปสโถติ อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ, อุปวสนฺติ สีเลน วา อนสเนน วา อุเปตา หุตฺวา วสนฺตีติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ อตฺถุทฺธาโร – ‘‘อายามาวุโส กปฺปิน อุโปสถํ คมิสฺสามา’’ติอาทีสุ ปาติโมกฺขุทฺเทโส [Pg.185] อุโปสโถ. ‘‘เอวํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข วิสาเข อุโปสโถ อุปวุตฺโถ’’ติอาทีสุ สีลํ. ‘‘สุทฺธสฺส เว สทา ผคฺคุ, สุทฺธสฺสุโปสโถ สทา’’ติอาทีสุ อุปวาโส. ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชา’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติ. ‘‘น ภิกฺขเว ตทหุโปสเถ สภิกฺขุกา อาวาสา’’ติอาทีสุ อุปวสิตพฺพทิวโสติ.

于此，upavāso（近住）是远离食物的居住，即斋戒。uposatho（布萨）是“于此而住”，故为布萨，其义为：具足戒或断食而住。此中义理的阐明如下：在“来，贤友迦宾那(Kappina)，我们去行布萨”等语境中，布萨指波罗提木叉的诵戒。在“毘舍佉，像这样具足八支所受持的布萨”等语境中，指戒。在“于清净者，常是吉日；于清净者，常是布萨”等语境中，指斋戒。在“名为优波萨陀(Uposatho)的龙王”等语境中，指概念。在“诸比丘，在那布萨日，有比丘的住处……”等语境中，指应行布萨之日。

วส กนฺติยํ. วจฺฉติ. ชินวจฺฉโย.

词根vas，义为行。例如：vacchati（他行）。Jinavacchayo（胜者之道）。

สส สุสเน. สสติ. สโส.

词根sasa，义为速行。例如：sasati（他速行）。Saso（兔）。

สส ปาณเน. สสติ. สโตว อสฺสสติ, สโตว ปสฺสสติ. สโส, สสนํ. อสฺสาโส ปสฺสาโส อสฺสสนฺโต ปสฺสสนฺโต.

词根sasa，义为呼吸。例如：sasati（他呼吸）。Satova assasati, satova passasati（他有念地入息，有念地出息）。Saso（呼吸）、sasanaṃ（呼吸）。Assāso（入息）、passāso（出息）、assasanto（入息者）、passasanto（出息者）。

อส ภุวิ. อตฺถิ. อส.

词根as，义为存在。例如：atthi（有），asa（存在）。

เอตฺถ อตฺถีติ อาขฺยาตปทํ. น อตฺถิ ขีรา พฺราหฺมณี. อตฺถิตา, อตฺถิภาโว, ‘‘ยํ กิญฺจิ รตนํ อตฺถี’’ติอาทีสุ วิย นิปาตปทํ. ตสฺมา อตฺถีติ ปทํ อาขฺยาตนิปาตวเสน ทุวิธนฺติ เวทิตพฺพํ. อสอิติ อวิภตฺติกํ นามิกปทํ. เอตฺถ จ ‘‘อสสฺมีติ โหตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ อตฺถีติ อส, นิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. อิมินา สสฺสตทิฏฺฐิ วุตฺตา.

于此，atthi（有）是动词。例如：“Na atthi khīrā brāhmaṇī”（婆罗门女没有牛奶）。Atthitā（存在性）、atthibhāvo（存在状态），以及在“yaṃ kiñci ratanaṃ atthi”（任何存在的珍宝）等语境中，atthi则如不变化词。因此，应知atthi一词有动词和不变化词两种。Asa（存在）是无变化的体词。于此，“asasmīti hoti”（我是存在）是巴利语的例子。其中，atthi（有）即是asa（存在），这是“常”的同义词。此说表达了常见。

ตตฺรายํ ปทมาลา – ‘‘อตฺถิ, สนฺติ. อสิ, อตฺถ. อสฺมิ, อสฺม, อมฺหิ, อมฺห’’ อิจฺเจตานิ ปสิทฺธานิ. ‘‘อตฺถุ, สนฺตุ. อาหิ, อตฺถ. อสฺมิ, อสฺม อมฺหิ, อมฺห’’ อิจฺเจตานิ จ, ‘‘สิยา, อสฺส, สิยุํ, อสฺสุ, สิยํสุ. อสฺส, อสฺสถ. สิยํ, อสฺส, อสฺสาม’’ อิจฺเจตานิ จ ปสิทฺธานิ.

此处的词形变化如下：“atthi（是），santi（是，复数）；asi（你是），attha（你们是）；asmi/amhi（我是），asma/amha（我们是）”，这些是常见的（现在时）。以及“atthu（愿他是），santu（愿他们是）；āhi（你当是），attha（你们当是）；asmi/amhi（愿我是），asma/amha（愿我们是）”（命令时）。以及“siyā/assa（他可能是），siyuṃ/assu/siyaṃsu（他们可能是）；assa（你可能是），assatha（你们可能是）；siyaṃ/assa（我可能是），assāma（我们可能是）”，这些也是常见的（可能时）。

เอตฺถ ปน ‘‘เตสญฺจ โข ภิกฺขเว สมคฺคานํ สมฺโมทมานานํ…เป… สิยํสุ ทฺเว ภิกฺขู อภิธมฺเม นานาวาทา’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ[Pg.186]. ตตฺถ สิยํสูติ ภเวยฺยุํ. อภิธมฺเมติ วิสิฏฺเฐ ธมฺเม.

于此，“诸比丘，当彼等和合、欢喜时……乃至……可能会有两位比丘在阿毗达摩(Abhidhamma)上持不同意见”是巴利语的例子。其中，siyaṃsu（可能会有）意为bhaveyyuṃ（他们可能会是）。Abhidhamme（在阿毗达摩上）指在殊胜法上。

อิทานิ สิยาสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร ปเภโท จ วุจฺจเต. สิยาติ เอกํเส จ วิกปฺปเน จ ‘‘ปถวีธาตุ สิยา อชฺฌตฺติกา, สิยา พาหิรา’’ติ เอกํเส. ‘‘สิยา อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน อาปตฺติวีติกฺกโม’’ติ วิกปฺปเน.

现在阐述siyā一词的义理阐明与区别。Siyā用于确定陈述(ekaṃsa)和推测(vikappana)。在确定陈述的用法中，如：“pathavīdhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā”（地界，或为内在，或为外在）。在推测的用法中，如：“Siyā aññatarassa bhikkhuno āpattivītikkamo”（某位比丘可能有过失）。

สิยาติ เอกมารขฺยาตปทํ, เอกมพฺยยปทํ. อาขฺยาตตฺเต เอกวจนนฺตํ, อพฺยยตฺเต ยถาปาวจนํ. ‘‘ปุตฺตา มตฺถิ ธนา มตฺถี’’ติ เอตฺถ อตฺถีติ อพฺยยปทมิว เอกวจนนฺตมฺปิ พหุวจนนฺตมฺปิ ภวติ. ตสฺสาขฺยาตตฺเต ปโยโควิทิโตว. อพฺยยตฺเต ปน ‘‘สุขํ น สุขสหคตํ, สิยา ปีติสหคต’’นฺติ ‘‘อิเม ธมฺมา สิยา ปริตฺตารมฺมณา’’ติ จ เอกวจนพหุวจนปฺปโยคา เวทิตพฺพา. เอตฺถ ธาตุยา กิจฺจํ นตฺถิ. ปโรกฺขายํ ‘‘อิติห อส อิติห อสา’’ติ ทสฺสนโต อส อิติ ปทํ คเหตพฺพํ. หิยฺยตฺตนีรูปานิ อปฺปสิทฺธานิ. อชฺชตนิยา ปน ‘‘อาสิ, อาสึสุ, อาสุํ. อาสิ, อาสิตฺถ. อาสึ, อาสิมฺหา’’ อิจฺเจตานิ ปสิทฺธานิ. ภวิสฺสนฺติยา ‘‘ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ’’ อิจฺจาทีนิ. กาลาติปตฺติยา ‘‘อภวิสฺสา, อภวิสฺสํสุ’’ อิจฺจาทีนิ ภวนฺติ.

Siyā，一为动词，一为不变化词。作为动词时，是单数；作为不变化词时，随名词的数而定。在“Puttā m”atthi, dhanā m”atthi”（我有子，我有财）中，atthi如不变化词一样，既可用于单数也可用于复数。其作为动词的用法是已知的。而作为不变化词，则如“乐不与乐俱行，或与喜俱行”及“此等法或以有限为所缘”，应知其有单数和复数的用法。于此，不涉及词根的作用。在完成时(parokkha)中，从“itiha asa, itiha asā”（据说他曾是，据说他们曾是）中，应取asa一词。昨日时(hiyyattanī)的形态尚未确立。而不定过去时(ajjatanī)则有：“āsi（他曾是），āsiṃsu/āsuṃ（他们曾是）；āsi（你曾是），āsittha（你们曾是）；āsiṃ（我曾是），āsimhā（我们曾是）”，这些是常见的。将来时有“bhavissati, bhavissanti”等。条件时有“abhavissā, abhavissaṃsu”等形式。

สาส อนุสิฏฺฐิยํ. สาสติ, อนุสาสติ. กมฺมนฺตํ โว สาสติ, สาสนํ, อนุสาสนํ, อนุสาสนี, อนุสิฏฺฐิ, สตฺถา, สตฺถํ, อนุสาสโก, อนุสาสิกา.

词根sāsa，义为教诫。例如：sāsati（他教导），anusāsati（他训导）。Kammantaṃ vo sāsati（他教你们工作）。派生词有：sāsanaṃ（教导，教法）、anusāsanaṃ（训导）、anusāsanī（训导）、anusiṭṭhi（教诲）、satthā（导师）、satthaṃ（论典）、anusāsako（教导者，男）、anusāsikā（教导者，女）。

ตตฺร สาสนนฺติ อธิสีลาทิสิกฺขตฺตยสงฺคหิตสาสนํ, ปริยตฺติปฏิปตฺติปฏิเวธสงฺขาตํ วา สาสนํ. ตญฺหิ สาสติ เอเตน, เอตฺถ วาติ ‘‘สาสน’’นฺติ ปวุจฺจติ. อปิจ สาสนนฺติ ‘‘รญฺโญ [Pg.187] สาสนํ เปเสตี’’ติอาทีสุ วิย ปาเปตพฺพวจนํ. ตถา สาสนนฺติ โอวาโท, โย ‘‘อนุสาสนี’’ติ จ, ‘‘อนุสิฏฺฐี’’ติ จ วุจฺจติ. สตฺถาติ ติวิธยานมุเขน สเทวกํ โลกํ สาสตีติ สตฺถา, ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ สตฺเต อนุสาสตีติ อตฺโถ. สตฺถนฺติ สทฺเท จ อตฺเถ จ สาสติ อาจิกฺขติ เอเตนาติ สตฺถํ. กึตํ? พฺยากรณํ.

于此，sāsana（教法）是指包含增上戒等三学的教法，或称为经教、行道与证悟的教法。因为以此而教导，或于此中而教导，故称为“教法”。此外，sāsana（教令）也如“传达国王的教令”等语境中，指应传达的言辞。同样，sāsana（教诫）是忠告，也被称为anusāsanī（训导）和anusiṭṭhi（教诲）。Satthā（导师）是通过三乘之门教导包括天神在内的世间，故为导师；其义为：根据众生的根机，以现法、后世及究竟的利益而适时地训导他们。Satthaṃ（论典）是指以此教导、开示语和义的工具。那是什么？是文法。

อีส อิสฺสริเย. อิสฺสริยํ อิสฺสรภาโว. อีสติ. วงฺคีโส, ชนปเทโส, มนุเชโส.

词根īsa，义为自在。Issariyaṃ（自在）即issarabhāvo（自在的状态）。例如：īsati（他为自在主）。派生词有：Vaṅgīso（婆耆舍）、janapadeso（国主）、manujeso（人主）。

ตตฺร วงฺคีโสติ วาจาย อีโส อิสฺสโรติ วงฺคีโส. โก โส? อายสฺมา วงฺคีโส อรหา. อาห จ สยเมว –

于此，Vaṅgīso（婆耆舍）是“言语的主人、自在者”，故名婆耆舍。他是谁？是具寿婆耆舍(Vaṅgīso)阿罗汉。他自己说道：

‘‘วงฺเค ชาโตติ วงฺคีโส, วจเน อิสฺสโรติ จ;

‘วงฺคีโส’ อิติ เม นามํ, อภวี โลกสมฺมต’’นฺติ;

“我生于婆伽(Vaṅga)，亦是言语主，故我名为‘婆耆舍’，此名世间闻。”

อาส อุปเวสเน. อุปเวสนํ นิสีทนํ ‘‘อาสเน อุปวิฏฺโฐ สงฺโฆ’’ติ เอตฺถ วิย. อาสติ. อจฺฉติ. อาสีโน. อาสนํ. อุปาสติ. อุปาสโก.

Āsa，义为坐。Upavesanaṃ(坐下)即nisīdanaṃ(就座)，如在“僧团已安坐于座位上”中。Āsati(他坐)，Acchati(他坐，他住)。Āsīno(已坐者)、Āsanaṃ(座位)、Upāsati(他亲近)、Upāsako(优婆塞)。

ตตฺถ อาสนนฺติ อาสติ นิสีทติ เอตฺถาติ อาสนํ, ยํ กิญฺจิ นิสีทนโยคฺคํ มญฺจปีฐาทิ.

于此，āsanaṃ(座)是“于此而坐、就座”，故为座，指任何适合坐的东西，如床、凳等。

กสี คติโสสเนสุ. อีการนฺโตยํ ธาตุ, เตนิโต น นิคฺคหีตาคโม. กสติ.

Kasī，义为行与枯干。此词根以ī结尾，因此没有鼻音的加入。Kasati。

นิสี จุมฺพเน. นิสติ.

Nisī，义为吻。Nisati。

ทิสี อปฺปีติยํ. ธมฺมํ เทสฺสติ. ทิโส. ทิฏฺโฐ. เทสฺสี. เทสฺโส. เทสฺสิโย.

Disī，义为不喜。Dhammaṃ dessati(他憎恨法)。Diso(敌人)、Diṭṭho(敌人)、Dessī(憎恨者)、Desso(憎恨)、Dessiyo(可憎的)。

ตตฺร ทิโสติ จ ทิฏฺโฐติ จ ปจฺจามิตฺตสฺสาธิวจนเมตํ. โส หิ ปเร เทสฺสติ นปฺปิยายติ, ปเรหิ วา เทสฺสิยติ ปิโย [Pg.188] น กริยตีติ ‘‘ทิโส’’ติ จ ‘‘ทิฏฺโฐ’’ติ จ วุจฺจติ. อถ วา ทิโสติ โจโร วาปจฺจามิตฺโต วา. ทิฏฺโฐติ ปจฺจามิตฺโตเยว. อตฺริเม ปโยคา –

于此，diso(敌)和diṭṭho(敌)都是paccāmitta(仇敌)的同义词。因为他憎恨他人、不喜爱他人，或被他人憎恨、不被他人喜爱，所以被称为“diso”和“diṭṭho”。或者，diso指盗贼或仇敌，而diṭṭho仅指仇敌。此中有如下用法：

‘‘ทิโส ทิสํ ยํ ตํ กยิรา, เวรี วา ปน เวรินํ;

มิจฺฉาปณิหิตํ จิตฺตํ, ปาปิโย นํ ตโต กเร’’ติ จ.

“仇敌于仇敌，怨家于怨家，所做诸伤害，不及一恶意，自伤更为剧。”

‘‘ทิสา หิ เม ธมฺมกถํ สุณนฺตู’’ติ จ, ‘‘ทิสา หิ เม เต มนุสฺเส ภชนฺตุ เย ธมฺมเมวาทปยนฺติ สนฺโต’’ติ จ,

“愿四方(众生)听我说法”，以及“愿那些只教导正法的贤善者，从四方而来亲近我”，

‘‘ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา, วานรินฺท ยถา ตว;

สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค, ทิฏฺฐํ โส อติวตฺตตี’’ติ จ.

“猴王啊，如你一般，谁有此四法：真实、正法、坚忍、舍离，他便能战胜其敌。”

เทสฺสีติ เทสฺสนสีโล อปฺปิยายนสีโลติ เทสฺสี. ‘‘ธมฺมกาโม ภวํ โหติ, ธมฺมเทสฺสี ปราภโว’’ติ อิทเมตฺถ ปโยคนิทสฺสนํ. เทสฺโสติ อปฺปิโย, ตถา เทสฺสิโยติ. เอตฺถ จ –

Dessī(憎恨者)指有憎恨习性、不喜爱习性者。“爱法者兴盛，憎法者衰败”是此处的用法示例。Desso(可憎者)即不被喜爱者，dessiyo(应被憎者)亦然。于此，又有：

‘‘น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา, มทฺทีเทวี น เทสฺสิยา;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา ปิเย อทาสห’’นฺติ จ,

“我二子非我所憎，玛蒂王后亦非应憎；一切智于我实为可爱，是故我施舍诸可爱者。”

‘‘น เม สา พฺราหฺมณี เทสฺสา, นปิ เม พลํ น วิชฺชตี’’ติ จ,

“我并不憎恨那位婆罗门女，也并非我没有力量。”

‘‘มาตา ปิตา น เม เทสฺสา, นปิ เทสฺสํ มหายสํ;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา วตมธิฏฺฐหิ’’นฺติ จ

“父母非我所憎，大名声亦非我所憎；一切智于我实为可爱，是故我受持此誓愿。”

ปโยคา. สพฺพตฺถ เมติ จ มยฺหนฺติ จ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

用法示例。在所有地方，me和mayhaṃ都应被视为所有格。

อิมานิ ปน ปจฺจามิตฺตสฺส นามานิ –

再者，以下是仇敌的各种名称：

‘‘ปจฺจมิตฺโต ริปุ ทิฏฺโฐ, ทิโส เวรี จ สตฺว’ริ;

อมิตฺโต จ สปตฺโต จ, เอวํ ปณฺณตฺติการิสู’’ติ.

Paccāmitto(仇敌)、ripu(敌人)、diṭṭho(敌)、diso(敌)、verī(怨家)、sattari(仇人)、amitto(非友)、sapatto(对头)，这些都是对敌人的称谓。

เอสุ คติยํ. เอสติ.

Esu，义为行。Esati。

ภสฺส [Pg.189] ภสฺสนทิตฺตีสุ. ภสฺสนํ วจนํ. ทิตฺติ โสภา. ภสฺสติ. ภสฺสํ, ปภสฺสรํ.

Bhassa，义为言说与光耀。Bhassanaṃ(言说)即vacanaṃ(言语)。Ditti(光耀)即sobhā(光彩)。Bhassati(他说/他发光)。Bhassaṃ(言语)、pabhassaraṃ(光净)。

ธิส สทฺเท. ธิสติ.

Dhisa，义为出声。Dhisati。

ทิส อติสชฺชเน. ทิสติ, อุปทิสติ, สนฺทิสติ, นิทฺทิสติ, ปจฺจาทิสติ, ปฏิสนฺทิสติ, อุทฺทิสติ. เทโส, อุทฺเทโส อิจฺจาทีนิ.

Disa，义为指出。Disati(他指出)、upadisati(他教示)、sandisati(他告知)、niddisati(他解说)、paccādisati(他驳回)、paṭisandisati(他回报)、uddisati(他指定)。Deso(地方，指示)、uddeso(指出，纲要)等。

ปิสุ อวยเว. ปิสติ.

Pisu，义为粉碎。Pisati。

อิสิ คติยํ. อิสติ.

Isi，义为行进。Isati。

ผุส สมฺผสฺเส. ผุสติ. ผสฺโส, ผุสนา, สมฺผุสนา, สมฺผุสิตตฺตํ. เอวรูโป กายสมฺผสฺโส อโหสิ. โผฏฺฐพฺพํ, ผุสิตํ. เทโว จ เอกเมกํ ผุสายติ. ผุฏฺฐุํ, ผุสิตุํ, ผุสิตฺวา, ผุสิตฺวาน, ผุสิย, ผุสิยาน. ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตึ กโรติ.

Phusa，义为触。Phusati(他触)。Phasso(触)、phusanā(触及)、samphusanā(遍触)、samphusitattaṃ(已触的状态)。曾有这样的身触。Phoṭṭhabbaṃ(所触之物)、phusitaṃ(已触)。天神也一一触碰。Phuṭṭhuṃ, phusituṃ(为触), phusitvā, phusitvāna, phusiya, phusiyāna(触后)。一再地触而导致灭亡。

ตตฺร ผสฺโสติ อารมฺมณํ ผุสนฺติ เอเตน, สยํ วา ผุสติ, ผุสนมตฺตเมว วา เอตนฺติ ผสฺโส, อารมฺมเณ ผุสนลกฺขโณ ธมฺโม.

此中，所谓触，即是：以此触及所缘，或其自身触及，或仅是触及本身；触是在所缘上具有触及之相的法。

รุส ริส หึสายํ. โรสติ. ริสติ. ปุริโส.

Rusa、risa，义为伤害。Rosati(他发怒)。Risati(他伤害)。Puriso(人)。

เอตฺถ จ ‘‘ปุํ วุจฺจติ นิรโย, ตํ ริสตีติ ปุริโส’’ติ อาจริยา วทนฺติ.

于此，诸师言：“‘puṃ’意为地狱，因其伤害(risati)之，故称‘puriso’(人)。”

ริส คติยํ. เรสติ.

Risa，义为行进。Resati。

วิส ปเวสเน. วิสติ, ปวิสติ. ปเวโส, ปเวสนํ, นิเวสนํ, ปวิสํ. เอตฺถ นิเวสนํ วุจฺจติ เคหํ.

Visa，义为进入。Visati(他进入)，pavisati(他进入)。Paveso(进入)、pavesanaṃ(进入)、nivesanaṃ(住所)、pavisaṃ(进入)。此中，nivesanaṃ称为gehaṃ(家)。

มส อามสเน. มสติ, อามสติ, ปรามสติ. ปรามาโส, ปรามสนํ.

Masa，义为触摸。Masati(他触摸)，āmasati(他触及)，parāmasati(他执取)。Parāmāso(执取)、parāmasanaṃ(执取)。

เอตฺถ [Pg.190] ปรามาโสติ ปรโต อามสตีติ ปรามาโส, อนิจฺจาทิธมฺเม นิจฺจาทิวเสน คณฺหาตีติ อตฺโถ. ‘‘ปรามาโส มิจฺฉาทิฏฺฐิ กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ’’ติอาทีนิ พหูนิ เววจนปทานิ อภิธมฺมโต คเหตพฺพานิ.

此中，所谓执取（parāmāso），即是错误地触及（parato āmasati），故称执取；其义为，于无常等法，作常等想而取。“执取是邪见，是邪道，是邪路”等众多同义词，皆应从阿毗达摩（abhidhamma）中获取。

อิสุ อิจฺฉายํ. อิจฺฉติ, สมฺปฏิจฺฉติ. สมฺปฏิจฺฉนํ, อิจฺฉา, อภิจฺฉา, อิจฺฉํ, อิจฺฉมาโน.

Isu，义为欲求。Icchati（他欲求），sampaṭicchati（他接受）。Sampaṭicchanaṃ（接受）、icchā（欲）、abhicchā（贪欲）、icchaṃ（欲求的）、icchamāno（欲求的）。

เวสุ ทาเน. เวจฺฉติ, ปเวจฺฉติ, ปเวจฺเฉติ. ปเวจฺฉํ, ปเวจฺฉนฺโต.

Vesu，义为施予。Vecchati（他施予），pavecchati（他施予），paveccheti（他令施予）。Pavecchaṃ（施予的）、pavecchanto（施予的）。

นิส พทฺธายํ. พทฺธาติ วินิพทฺโธ, อหงฺการสฺเสตํ อธิวจนํ. นิสติ.

Nisa，在 baddhā 的意义上。Baddhā 即是系缚，是我慢的同义词。Nisati（他陷溺）。

ชุสิ ปีติเสวเนสุ. โชสติ.

Jusi，义为喜悦与受用。Josati（他享受）。

อิส ปริเยสเน. เอสติ. อิสิ, อิฏฺฐํ, อนิฏฺฐํ, เอสํ, เอสมาโน.

Isa，义为寻求。Esati（他寻求）。Isi（仙人）、iṭṭhaṃ（可喜的）、aniṭṭhaṃ（不可喜的）、esaṃ（寻求的）、esamāno（寻求的）。

สํกเส อจฺฉเน. อจฺฉนํ นิสีทนํ. สงฺกสายติ.

Saṃkase，义为坐。Acchanaṃ 即是 nisīdanaṃ（坐）。Saṅkasāyati（他坐）。

สการนฺตธาตุรูปานิ.

以 sa 结尾的语根形式。

หการนฺตธาตุ

以 ha 结尾的语根

หา จาเค. ชหติ, วิชหติ. วิชหนํ, ชหิตุํ, ชหาตเว, ชหิตฺวา, ชหาย.

Hā，义为舍弃。Jahati（他舍弃），vijahati（他舍弃）。Vijahanaṃ（舍弃）、jahituṃ（为舍弃）、jahātave（为舍弃）、jahitvā（舍弃后）、jahāya（舍弃后）。

มฺหี อีสํหสเน. มฺหยเต, อุมฺหยเต วิมฺหยเต.

Mhī，义为微笑。Mhayate（他微笑），umhayate（他微笑），vimhayate（他惊奇）。

ตตฺถ มฺหยเตติ สิตํ กโรติ. อุมฺหยเตติ ปหฏฺฐาการํ ทสฺเสติ. วิมฺหยเตติ วิมฺหยนํ กโรติ. ตตฺรายํ ปาฬิ ‘‘น นํ อุมฺหยเต ทิสฺวา. เปกฺขิเตน มฺหิเตน จ. มฺหิตปุพฺพํว [Pg.191] ภาสติ. ยทา อุมฺหยมานา มํ, ราชปุตฺตี อุทิกฺขติ. อุมฺหาเปยฺย ปภาวตี. ปมฺหาเปยฺย ปภาวตี’’ติ.

此中，mhayate 意为微笑。Umhayate 意为显现欣喜之相。Vimhayate 意为感到惊奇。此为巴利原文：“见之不笑。以注视与微笑。言谈先带笑。当公主微笑仰望我时。波婆瓦提（Pabhāvatī）或能令之微笑。波婆瓦提（Pabhāvatī）或能令之大笑。”

ตตฺถ อุมฺหยมานาติ ปหฏฺฐาการํ ทสฺเสตฺวา หสมานา. อุมฺหาเปยฺยาติ สิตวเสน ปหํเสยฺย. ปมฺหาเปยฺยาติ มหาหสิตวเสน ปริหาเสยฺย.

此中，umhayamānā 意为显现欣喜之相而微笑。Umhāpeyya 意为以微笑引人发笑。Pamhāpeyya 意为以大笑戏弄。

หุ ทาเน. หวติ. หุติ.

Hu，义为献供。Havati（他献供）。Huti（供品）。

หุ ปสชฺชกรเณ. ปสชฺชกรณํ ปกาเรน สชฺชนกฺริยา. หวติ. หุโต, หุตวา, หุตาวี, อาหุติ.

Hu，义为准备。Pasajjakaraṇaṃ 即是以特殊方式准备的行为。Havati（他准备）。Huto（已准备的）、hutavā（已准备者）、hutāvī（常准备者）、āhuti（供品）。

หู สตฺตายํ. โหติ, โหนฺติ. โหสิ, โหถ. โหมิ, โหม. ปโหติ, ปโหนฺติ. ปหูตํ, ปหูตา, กุโต ปหูตา กลหา วิวาทา. โหนฺโต, โหนฺตา, โหนฺตํ, ปโหนฺโต. ปจฺฉาสมเณน โหตพฺพํ. โหตุํ โหตุเย, ปโหตุํ, หุตฺวาน. วตฺตมานาวิภตฺติรูปาทีนิ. เอตฺถ ปสิทฺธรูปาเนว คหิตานิ.

Hū，义为存在。Hoti（他是）、honti（他们是）。Hosi（你是）、hotha（你们是）。Homi（我是）、homa（我们是）。Pahoti（他能够）、pahonti（他们能够）。Pahūtaṃ（丰盛的）、pahūtā（丰盛的），kuto pahūtā kalahā vivādā（争吵与争论从何而生？）。Honto、hontā、hontaṃ、pahonto。应成为随行沙门。Hotuṃ（为成）、hotuye（为成）、pahotuṃ（能成）、hutvāna（成后）。此为现在时等语尾变化形式。此处仅取常见形式。

โหตุ, โหนฺตุ. โหสิ, โหถ. โหมิ, โหม. ปญฺจมีวิภตฺติรูปานิ. เอตฺถาปิ ปสิทฺธรูปาเนว คหิตานิ.

Hotu（愿他是），hontu（愿他们是）。Hosi（你是），hotha（你们是/你们当是）。Homi（我是），homa（我们是）。此为第五语尾变化（命令式）的形式。此处亦仅取常见形式。

หุเวยฺย, หุเวยฺยุํ. หุเวยฺยาสิ, หุเวยฺยาถ. หุเวยฺยามิ, หุเวยฺยาม. หุเวถ, หุเวรํ. หุเวโถ, หุเวยฺยาวฺโห. หุเวยฺยํ, หุเวยฺยามฺเห. สตฺตมิยา รูปานิ. เอตฺถ ปน ‘‘อุปโก อาชีวโก ‘หุเวยฺย ปาวุโส’ติ วตฺวา สีสํ โอกมฺเปตฺวา อุมฺมคฺคํ คเหตฺวา ปกฺกมี’’ติ ปาฬิยํ หุเวยฺยาติ ปทสฺส ทสฺสนโต นยวเสน ‘หุเวยฺย, หุเวยฺยุ’’นฺติอาทีนิ วุตฺตานิ. หุเปยฺยาติปิ ปาโฐ ทิสฺสติ, ยถา ปจฺจเปกฺขณา. ตพฺพเสน ‘‘หุเปยฺย, หุเปยฺยุํ[Pg.192]. หุเปยฺยาสี’’ติอาทินา วการสฺส ปการาเทสภูตานิ รูปานิปิ คเหตพฺพานิ.

Huveyya（他可能是）、huveyyuṃ（他们可能是）。Huveyyāsi（你可能是）、huveyyātha（你们可能是）。Huveyyāmi（我可能是）、huveyyāma（我们可能是）。Huvetha、huveraṃ。Huvetho、huveyyāvho。Huveyyaṃ、huveyyāmhe。此为第七语尾变化（可能式）的形式。于此，在“裸行顺命外道者优波迦（Upaka）说：‘贤友，可能是吧’，然后摇头，走上岔路离开了”这段巴利文中，由 huveyya 一词，可推知其形式有 huveyya、huveyyuṃ 等。亦可见 Hupeyyāti 之读法，如在省察中。基于此，hupeyya、hupeyyuṃ、hupeyyāsī 等 v 音变为 p 音的形式也应被采纳。

อปโร นโย – เหยฺย, เหยฺยุํ. เหยฺยาสิ, เหยฺยาถ. เหยฺยามิ, เหยฺยาม. เหถ, เหรํ. เหโถ, เหยฺยาวฺโห. เหยฺยํ, เหยฺยามฺเห. อิมานิ อฏฺฐกถานเยน คหิตรูปานิ. เอตฺถ ปน ‘‘น จ อุปฺปาโท โหติ. สเจ เหยฺย, อุปฺปาทสฺสาปิ อุปฺปาโท ปาปุเณยฺยา’’ติ อิทมฺปิ นิทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ.

另一法：heyya、heyyuṃ。Heyyāsi、heyyātha。Heyyāmi、heyyāma。Hetha、heraṃ。Hetho、heyyāvho。Heyyaṃ、heyyāmhe。这些是依义注之法所得的形式。于此，“且无有生起。若其会生起，则亦会达到生起之生起”，此亦可视为例证。

หุว, หุวุ. หุเว, หุวิตฺถ. หุวํ, หุวิมฺห. หุวิตฺถ, โหถ อิจฺจปิ สญฺโญคตการโลเปน อโหสีติ อตฺโถ. ตถาหิ ‘‘กสิรา ชีวิกา โหถา’’ติ ปทสฺสตฺถํ วณฺเณนฺเตหิ ‘‘ทุกฺขา โน ชีวิกา อโหสี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. หุวิเร. หุวิตฺโถ, หุวิวฺโห. หุวึ, หุวิมฺเห. ปโรกฺขาย รูปานิ.

Huva、huvu。Huve、huvittha。Huvaṃ、huvimha。Huvittha，以及 hotha，通过结合辅音（saññoga）中 k 音的脱落，意为 ahosi（他曾是）。例如，在解释“kasirā jīvikā hothā”（生计曾是艰难的）一词时，其义被解说为“dukkhā no jīvikā ahosī”（我们的生计曾是痛苦的）。Huvire。Huvittho、huvivho。Huviṃ、huvimhe。此为完成时的形式。

อหุวา, อหุวู. อหุโว, อหุวตฺถ. อหุวํ, อหุวมฺห. อหุวตฺถ, อหุวตฺถุํ. อหุวเส, อหุววฺหํ. อหุวึ, อหุวมฺหเส. หิยฺยตฺตนีรูปานิ.

Ahuvā（他曾是）、ahuvū（他们曾是）。Ahuvo（你曾是）、ahuvattha（你们曾是）。Ahuvaṃ（我曾是）、ahuvamha（我们曾是）。Ahuvattha、ahuvatthuṃ。Ahuvase、ahuvavhaṃ。Ahuviṃ、ahuvamhase。此为昨日时（过去时）的形式。

เอตฺถ อหุวมฺหเสติ มยํ ภวมฺหเสติ อตฺโถ. ‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจํ, ยํ พลํ อหุวมฺหเส’’ติ ปาฬิยํ ปน ‘‘อหุว อมฺหเส’’ อิติ วา ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ ‘‘อหุ อมฺหเส’’ติ วา. ปจฺฉิมนเย วการาคโม ‘‘อหุวา’’ติ จ ‘‘อหู’’ติ จ ทฺวินฺนมฺปิ อโหสีติ อตฺโถ. อมฺหนฺติ อมฺหากํ. เสติ นิปาตมตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อมฺหากํ ยํ พลํ อโหสิ, มยํ เตน พเลน ตว กิจฺจํ อกรมฺหาติ.

此中，ahuvamhase 意为“我们曾是”。在巴利文“Akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase”中，应断句为“ahuva amhase”或“ahu amhase”。在后一种断法中，有 v 的增音，“ahuvā”与“ahū”二者之义皆为“曾是”。Amha 意为 amhākaṃ（我们的）。Se 仅为助词。此言意谓：我们以我们曾有的力量，为你完成了那件事。

อโหสิ, อหุํ, อเหสุํ. อหุโว, อหุวิตฺถ. อโหสิตฺถอิจฺจปิ. อโหสึ, อหุวาสึ อิจฺจปิ, อโหสิมฺหา, อหุมฺหา[Pg.193]. อหุวา, อหุวุ, อหุวเส, อหุวิวฺหํ. อหุวํ, อหุํ อิจฺจปิ. อหุวิมฺเห. อชฺชตนิยา รูปานิ.

Ahosi（他曾是）、ahuṃ（他们曾是/我曾是）、ahesuṃ（他们曾是）。Ahuvo（你曾是）、ahuvittha（你们曾是）。亦作 Ahosittha。Ahosiṃ（我曾是），亦作 ahuvāsiṃ；ahosimhā（我们曾是）、ahumhā（我们曾是）。Ahuvā、ahuvu、ahuvase、ahuvivhaṃ。Ahuvaṃ，亦作 ahuṃ。Ahuvimhe。此为不定过去时的形式。

เอตฺถ ‘‘อหํ เกวฏฺฏคามสฺมึ, อหุํ เกวฏฺฏทารโก’’ติ ทสฺสนโต ‘‘อหุ’’นฺติ วุตฺตํ, อโหสินฺติ อตฺโถ. ‘‘อหํ ภทนฺเต อหุวาสึ ปุพฺเพ สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโก’’ติ ทสฺสนโต ‘‘อหุวาสิ’’นฺติ อิจฺเจวตฺโถ. ตถา หิ อเนกวณฺณวิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถํ วณฺเณนฺเตหิ อหุวาสินฺติ อโหสินฺติ อตฺโถ ปกาสิโต.

于此，在“我曾在渔夫村，曾是渔夫之子”这段巴利文中，所言“ahuṃ”，其义为 ahosiṃ（我曾是）。在“尊者，我过去曾是善慧佛的弟子”这段巴利文中，“ahuvāsiṃ”亦是此义。诚然，在《多彩天宫事义注》（Anekavaṇṇavimānavatthuaṭṭhakathā）中，解释此巴利文者已阐明，ahuvāsiṃ 意即 ahosiṃ。

‘‘เหสฺสติ, เหหิสฺสติ, เหหิติ, โหหิตี’’ติ อิมานิ จตฺตาริ ภวิสฺสนฺติยา มาติกาปทานิ เวทิตพฺพานิ.

“Hessati、hehissati、hehiti、hohiti”——此四者应知为未来时的根本词。

อิทานิ ตานิ วิภชิสฺสามิ – เหสฺสาติ, เหสฺสนฺติ. เหสฺสสิ, เหสฺสถ. เหสฺสามิ, เหสฺสาม. เหสฺสเต, เหสฺสนฺเต. เหสฺสเส, เหสฺสวฺเห. เหสฺสํ, เหสฺสามฺเห. อิมานิ ‘‘อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิม’’นฺติ ทสฺสนโต วุตฺตานิ.

今当分别之：hessati、hessanti。Hessasi、hessatha。Hessāmi、hessāma。Hessate、hessante。Hessase、hessavhe。Hessaṃ、hessāmhe。此等词见于“于未来时，我等将亲见此”等句中。

เหหิสฺสติ, เหหิสฺสนฺติ. เหหิสฺสสิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Hehissati、hehissanti。Hehissasi。余者应类推。

โหหิสฺสติ, โหหิสฺสนฺติ. โหหิสฺสสิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Hohissati、hohissanti。Hohissasi。余者应类推。

เหหิติ, เหหินฺติ. เหหิสิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Hehiti, hehinti。Hehisi。余者应类推。

โหหิติ, โหหินฺติ. โหหิสิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. ภวิสฺสนฺติยา รูปานิ.

Hohiti, hohinti。Hohisi。余者应类推。此为未来时的形式。

อหุวิสฺสา, อหุวิสฺสํสุ. อหุวิสฺสเส, อหุวิสฺสถ. อหุวิสฺสํ, อหุวิสฺสมฺหา. อหุวิสฺสถ, อหุวิสฺสิสุ. อหุวิสฺสเส[Pg.194], อหุวิสฺสวฺเห. อหุวิสฺสึ, อหุวิสฺสามฺหเส. กาลาติปตฺติรูปานิ.

Ahuvissā, ahuvissaṃsu。Ahuvissase, ahuvissatha。Ahuvissaṃ, ahuvissamhā。Ahuvissatha, ahuvissisu。Ahuvissase, ahuvissavhe。Ahuvissiṃ, ahuvissāmhase。此为条件式的形式。

วฺเห อวฺหายเน พทฺธายํ สทฺเท จ. อวฺหายนํ ปกฺโกสนํ. พทฺธาติ อหงฺกาโร, ฆฏฺฏนํ วา สารมฺภกรณํ วา. สทฺโท รโว. วฺเหติ, วฺหายติ, อวฺเหติ, อวฺหายติ, อวฺหาสิ อิจฺจปิ. กจฺจายโน มาณวโกสฺมิ ราช, อนูนนาโม อิติ มวฺหยนฺติ. อาสทฺโท อุปสคฺโคว, โส สญฺโญคปรตฺตา รสฺโส ชาโต. อวฺหิโต. อนวฺหิโต ตโต อาคา. อวฺหา, อวฺหายนา. วารณวฺหยนา รุกฺขา. กามวฺเห วิสเย. กุมาโร จนฺทสวฺหโย.

Vhe，义为呼唤、束缚与声音。Avhāyanaṃ 即是 pakkosanaṃ（呼唤）。Baddhā 即是我慢，或为冲突，或为暴行。Saddo 即是 ravo（声音）。Vheti、vhāyati、avheti、avhāyati，亦作 avhāsi。“大王，我是婆罗门青年迦旃延（Kaccāyano），他们称我为‘无缺名’（Anūnanāmo）”。Ā 这一音节是前缀，因后接辅音丛而变短。Avhito（被呼唤者）。Anavhito tato āgā（不待呼唤，他从彼处来）。Avhā（呼唤）、avhāyanā（呼唤）。名为‘瓦拉纳’（Vāraṇa）的树。在名为‘欲’（Kāma）的领域。名为‘月’（Canda）的王子。

‘‘สตฺตตนฺตึ สุมธุรํ,รามเณยฺยํ อวาจยึ;

โส มํ รงฺคมฺหิ อวฺเหติ,สรณํ เม โหหิ โกสิยา’’ติ.

我曾奏响七弦琴，其音甜美又悦耳；如今他于场上挑战我，拘尸（Kosiya）啊，请做我的归依处！

เอตฺถ อวฺเหตีติ สารมฺภวเสน อตฺตโน วิสยํ ทสฺเสตุํ สงฺฆฏฺฏตีติ อตฺโถ. ‘‘สมาคเต เอกสตํ สมคฺเค, อวฺเหตฺถ ยกฺโข อวิกมฺปมาโน’’ติ เอตฺถาปิ สารมฺภวเสน ฆฏฺฏนํ อวฺหายนํ นาม.

此处，“avheti”（挑战）的意思是：以争强好胜之心，为显示自己的势力范围而发生冲突。在“百众和合集会时，夜叉毫不动摇地挑战”这句中，“avhāyanaṃ”（挑战）也是指以争强好胜之心发生的冲突。

‘‘ตตฺถ นจฺจนฺติ คายนฺติ, อวฺหายนฺติ วราวรํ;

อจฺฉรา วิย เทเวสุ, นาริโย สมลงฺกตา’’ติ

彼处仕女载歌舞，争奇斗艳竞高下；犹如天神中天女，盛装打扮貌如花。

เอตฺถ ปน อวฺหายนฺติ วราวรนฺติ วรโต วรํ นจฺจญฺจ คีตญฺจ กโรนฺติโย สารมฺภํ กโรนฺตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

此处，“avhāyanti varāvaraṃ”（争相媲美）应理解为：她们在舞蹈和歌唱上力求精益求精，相互争强好胜。

ปญฺห ปุจฺฉายํ. ภิกฺขุ ครุํ ปญฺหํ ปญฺหติ. ปญฺโห. อยํ ปน ปาฬิ ‘‘ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหติ อิทํ ภนฺเต กถํ อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ. ปญฺหสทฺโท ปุลฺลิงฺควเสน คเหตพฺโพ. ‘‘ปญฺโห มํ [Pg.195] ปฏิภาติ, ตํ สุณา’’ติ เยภุยฺเยน ปุลฺลิงฺคปฺปโยคทสฺสนโต. กตฺถจิ ปน อิตฺถิลิงฺโคปิ ภวติ นปุํสกลิงฺโคปิ. ตถา หิ ‘‘ปญฺหา เมสา กุสเลหิ จินฺติตา. โกณฺฑญฺญ ปญฺหานิ วิยากโรหี’’ติ ตทฺทีปิกา ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ, ลิงฺควิปลฺลาโส วา ตตฺถ ทฏฺฐพฺโพ.

（词根 pañh）用于提问。比丘向老师提问。问题。而这段巴利是：“他遍问，他质询：‘尊者，这是怎么回事？它是什么意思？’”Pañha一词应理解为阳性。因为通常可见其阳性用法，如：“一个问题浮现在我心中，请听我说。”但它在某些地方也用作阴性或中性。例如，可见阐明此点的巴利：“此乃我由善者所思之问。”“憍陈如（Koṇḍañña），请解答此等问题。”此处应视为语性的转换。

ปญฺห อิจฺฉายํ. ปญฺหติ. ปญฺโห. เอตฺถ จ ปญฺโหติ ญาตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ ปญฺหิยติ ญาตุํ อิจฺฉิยติ โสติ ปญฺโหติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห’’ติ อิมิสฺสา เนตฺติปาฬิยา อตฺถํ สํวณฺเณนฺเตน ‘‘ปญฺเหติ ญาตุํ อิจฺฉิเต อตฺเถ’’ติ.

（词根 pañh）用于意欲。他意欲。问题。此处，“问题”是指意欲了知的事物。此处的语源学解释是：它被询问，它被意欲了知，因此是“问题”。诚然，在阐释《指导论》（Nettipāḷi）中“当问题被解答时”这段巴利的意义时，（注释）说道：“‘问题’是指意欲了知的事物。”

มิห เสจเน. มิหติ, อุมฺมิหติ. เมโฆ, เมหนํ.

（词根 mih）用于喷洒。他小便，向上小便。云，小便处。

ตตฺถ อุมฺมิหตีติ ปสฺสาวํ กโรติ. เมโฆติ มิหติ สิญฺจติ โลกํ วสฺสธาราหีติ เมโฆ, ปชฺชุนฺโน. เมหนนฺติ อิตฺถีนํ คุยฺหฏฺฐานํ.

此处，“ummihati”（向上小便）指小便。“megho”（云）是因为它以雨流喷洒、浇灌世间，故名“云”，即雨神。“mehanaṃ”（小便处）指女性的私密处。

ทห ภสฺมีกรเณ ธารเณ จ. อาคารานิ อคฺคิ ทหติ. อยํ ปุริโส อิมํ อิตฺถึ อยฺยิกํ ทหติ, มม อยฺยิกาติ ธาเรตีติ อตฺโถ. อิมสฺส ปุริสสฺส อยํ อิตฺถี อยฺยิกา โหตีติ อธิปฺปาโย. อตฺร ปนายํ ปาฬิ ‘‘สกฺยา โข อมฺพฏฺฐ ราชานํ อุกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺตี’’ติ. อคฺคินา ทฑฺฒํ เคหํ, ทยฺหติ, ทยฺหมานํ. ทสฺส ฑาเทเส ‘‘ฑหตี’’ติ รูปํ. ‘‘ฑหนฺตํ พาลมนฺเวติ, ภสฺมาฉนฺโนว ปาวโก’’ติอาทโย ปโยคา เอตฺถ นิทสฺสนานิ ภวนฺติ.

（词根 dah）用于焚烧与执持。火燃烧房屋。此人“dahati”此女为祖母，意思是执持她为“我的祖母”。其意为：此女是此人的祖母。此处有此巴利：“安巴塔（Ambaṭṭha），释迦族人（Sakyā）确实尊奉郁迦迦（Ukkāka）王为始祖。”被火烧毁的房屋；它被燃烧；正在被燃烧。当 d 被替换为 ḍ 时，其形式为“ḍahati”。“恶业追随燃烧的愚人，犹如灰烬覆盖的火”等用法是此处的范例。

จห ปริสกฺกเน. จหติ.

（词根 cah）用于努力。他努力。

รห จาเค. รหติ. รโห, รหิโต.

（词根 rah）用于舍弃。他舍弃。独处，已舍离。

รหิ คติยํ. รหติ. รโห, รหํ.

（词根 rah）用于行进。他行进。独处，秘密地。

ทหิ [Pg.196] พหิ วุทฺธิยํ. ทหติ. พหติ.

（词根 dah, bah）用于增长。他增长。他增长。

พหิ สทฺเธ จ. จกาโร วุทฺธาเปกฺโข. พหติ.

（词根 bah）亦用于信仰。“ca”（亦）字关联前项“增长”。他有信仰。

ตุหิ ทุหิ อทฺทเน. ตุหติ. ทุหติ.

（词根 tuh, duh）用于折磨。他折磨。他折磨。

อรห มห ปูชายํ. อรหติ. อรหํ, อรหา. มหติ.

（词根 arah, mah）用于尊敬。他值得。阿罗汉。他尊敬。

มหนํ, มโห. วิหารมโห. เจติยมโห.

尊敬，庆典。寺院庆典。塔庆典。

ตตฺร นิกฺกิเลสตฺตา เอกนฺตทกฺขิเณยฺยภาเวน อตฺตโน กตปูชาสกฺการาทีนํ มหปฺผลภาวกรเณน อรหณีโย ปูชนีโยติ อรหา, ขีณาสโว.

在此，因无烦恼，因是独一无二的应供者，因能使他人对自己所作的供养、恭敬等带来大果报，故为值得（arah-）尊敬、值得崇拜者，是为“阿罗汉”（arahā），即漏尽者。

อีห เจตายํ. อีหติ. อีหา. อีหา วุจฺจติ วีริยํ.

（词根 īh）用于努力。他努力。努力。“努力”被称为精进。

วห มห พุทฺธิยํ. วหติ, มหติ.

（词根 vah, mah）用于了知。他了知。他了知。

อหิ ปิลหิ คติยํ. อหติ. ปิลหติ, อหิ.

（词根 ah, pilah）用于行进。他行进。他行进，蛇。

เอตฺถ จ อหีติ นิปฺปาโทปิ สมาโน อหติ คจฺฉติ คนฺตุํ สกฺโกตีติ อหิ.

此处，“ahi”（蛇）虽无足，却能行进（ahati, gacchati），能够行走，故名“ahi”。

ครห กลห กุจฺฉเน. ครหติ. ครหา, กลหติ, กลโห.

（词根 garah, kalah）用于责备。他责备。责备；他争吵，争吵。

วรห วลห ปธานิเย ปริภาสนหึสาทาเนสุ จ. วรหติ. วลหติ. วราโห.

（词根 varah, valah）用于努力，亦用于辱骂、伤害与拿取。他努力（等）。他努力（等）。野猪。

เอตฺถ จ วราโหติ สูกโรปิ หตฺถีปิ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘เอเนยฺยา จ วราหา จ. มหาวราโหว นิวาปปุฏฺโฐ’’ติอาทีสุ สูกโร ‘‘วราโห’’ติ นาเมน วุจฺจติ. ‘‘มหาวราหสฺส นทีสุ ชคฺคโต, ภิสํ ฆสมานสฺสา’’ติอาทีสุ ปน หตฺถี ‘‘วราโห’’ติ นาเมน วุจฺจติ. มหาวราหสฺสาติ หิ มหาหตฺถิโนติ อตฺโถ.

此处，“varāho”（野猪）既可指猪，也可指象。例如，在“羚羊与野猪”、“犹如以饵食喂养的大野猪”等句中，猪被称为“varāho”。但在“在河中守护、啃食莲藕的大varāha”等句中，象则被称为“varāho”。因为“mahāvarāhassa”的意思就是“大象的”。

เวหุ เชหุ วาหุ ปยตเน. เวหติ, เชหติ. วาหติ. วาหโน.

（词根 veh, jeh, vāh）用于努力。他努力。他努力。他努力/运载。坐骑。

วาหโน [Pg.197] วุจฺจติ อสฺโส. โส หิ วาหนฺติ สงฺคามาทีสุ กิจฺเจ อุปฺปนฺเน ปยตนฺติ วีริยํ กโรนฺติ, เอเตนาติ วาหโนติ วุจฺจติ.

马被称为“vāhano”（运载者）。因为当战争等要务发生时，它们运载、努力、勤奋，因此被称为“vāhano”。

ทาหุ นิทฺทกฺขเย. ทาหติ.

（语根Dāhu）义为烧尽。他烧尽。

อูห วิตกฺเก. อูหติ, อายูหติ, วิยูหติ, พฺยูหติ อโปหติ. อูหนํ, อายูหนํ, พฺยูโห, อโปโห.

（语根Ūha）义为思量。他思量，他努力，他移除，他部署，他排除。思量，努力，部署，排除。

ตตฺถ อูหตีติ วิตกฺเกติ, อายูหตีติ วายมติ, วิยูหตีติ ปํสุํ อุทฺธรติ. เอวํ พฺยูหตีติ เอตฺถาปิ. อโปหตีติ ฉฑฺเฑติ, อถ วา วิเวเจติ.

此处，“ūhati”指思量；“āyūhati”指努力；“viyūhati”指清除尘土。“byūhati”在此处也是同样的意思。“apohati”指舍弃，或指辨别。

คาหุ วิโลฬเน. คาหติ. คาโห, จนฺทคฺคาโห, สูริยคฺคาโห, นกฺขตฺตคฺคาโห.

（语根Gāhu）义为浸入、搅动。他浸入。执取；月食，日食，星食。

คห คหเณ. คหติ, ปคฺคหติ. อาหุตึปคฺคหิสฺสามิ. ปคฺคโห, ปคฺคาโห.

（语根Gaha）义为执取。他执取，他举起。我将举起献祭。举起，策励。

ปคฺคโหติ ปตฺโต. ปคฺคาโหติ วีริยํ.

“paggaho”指钵。“paggāho”指精进。

สห ปริสหเน. ปริสหนํ ขนฺติ. สหติ. สโห, อสโห, อสยฺโห.

（语根Saha）义为忍耐。忍耐即是堪忍。他忍耐。能忍耐者，不能忍耐者，不可忍耐者。

รุห จมฺมนิ ปาตุภาเว. รุหติ. รุกฺโข.

（语根Ruha）义为生长、出现。它生长。树。

มาตุ มาเน. มาหติ.

（语根Mātu）义为测量。他测量。

คุหู สํวรเณ. คุหติ นิคฺคุหติ. คุโห, คุยฺหโก.

（语根Guhū）义为隐藏。他隐藏，他覆藏。洞穴，秘密的。

วห ปาปุเณ. วหติ. วาริวโห.

（语根Vaha）义为达到。他运载。水流。

ทุห ปปูรเณ. ทุหติ, โทหติ. ทุยฺหมานา คาวี.

（语根Duha）义为充满（引申为挤奶）。他挤奶。正在被挤奶的母牛。

ทิห อุปจเย. เทหติ. เทโห. เทโหติ สรีรํ.

（语根Diha）义为增长。它增长。身体。“deho”（身体）即是“sarīraṃ”（躯体）。

ลิห [Pg.198] อสฺสาทเน. เลหติ, ปเลหติ. เลหนียํ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘สุนขา หิมสฺส ปลิหึสุ ปาเท’’ติ. อยํ ปนตฺโถ – สุนขา อิมสฺส กุมารสฺส ปาทตเล อตฺตโน ชิวฺหาย ปลิหึสูติ.

（语根Liha）义为舔尝。其动词为 lehati、palehati。（其衍生词为）lehanīyaṃ（可舔尝之物）。于此，巴利（引文）为：“诸狗舔其足”。此义则为：诸狗以己舌舔此童子之足底。

โอห จาเค. โอหติ. สพฺพมนตฺถํ อโปหติ. อโปโห.

（语根Oha）义为舍弃。其动词为 ohati。（例句：）sabbamanatthaṃ apohati（舍弃一切不善）。（其衍生词为）apoho（舍弃）。

พฺรหฺม อุคฺคเม. พฺรหติ. พฺรหา.

（语根Brahma）义为增长。其动词为 brahati。（其衍生词为）Brahā。

ทห ถห หึสตฺถา. ทหติ. ถหติ.

（语根Daha、Thaha）义为伤害。其动词为 dahati、thahati。

พฺรูห วฑฺฒเน. อุปรูปริ พฺรูหตีติ พฺรหฺมา. การิเต ‘‘วิเวกมนุพฺรูเหตุํ วฏฺฏตี’’ติ ปโยโค.

（语根Brūha）义为增长。“不断增长”，故为梵天（brahmā）。于使役态，用法为：“适于增长远离”。

พฺรหฺมาติ เตหิ เตหิ คุณวิเสเสหิ พฺรูหิโตติ พฺรหฺมา. พฺรหฺมาติ มหาพฺรหฺมาปิ วุจฺจติ ตถาคโตปิ พฺราหฺมโณปิ มาตาปิตโรปิ เสฏฺฐมฺปิ. ‘‘สหสฺโส พฺรหฺมา ทฺวิสหสฺโส พฺรหฺมา’’ติอาทีสุ หิ มหาพฺรหฺมา ‘‘พฺรหฺมา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘พฺรหฺมาติ โข ภิกฺขเว ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ เอตฺถ ตถาคโต.

所谓梵天（brahmā），即因彼彼殊胜之德而增长者，故为梵天。所谓梵天，亦可指大梵天、如来、婆罗门、父母、最胜者。于“千梵天、二千梵天”等（引文）中，大梵天被称为梵天。于“诸比丘，梵天实为如来之增上语”（引文）中，（梵天）指如来。

‘‘ตโมนุโท พุทฺโธ สมนฺตจกฺขุ,โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโต;

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโน,สจฺจวฺหโย พฺรหฺเม อุปาสิโต เม’’ติ

“驱暗者、佛陀、普眼者，达世间边际、越一切有，无漏、断尽一切苦，名为‘真实’者——婆罗门啊，此为我所崇拜。”

เอตฺถ พฺราหฺมโณ. ‘‘พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร, ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร’’ติ เอตฺถ มาตาปิตโร. ‘‘พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตี’’ติ เอตฺถ เสฏฺฐํ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

于此（引文）中，（brahme）指婆罗门。于“父母、先师，被称为梵天”（引文）中，（梵天）指父母。于“转梵轮”（引文）中，（梵天）指最胜。于此，有言——

‘‘มหาพฺรหฺมนิ [Pg.199] วิปฺเป จ, อโถ มาตาปิตูสุ จ;

ตถาคเต จ เสฏฺเฐ จ, พฺรหฺมสทฺโท ปวตฺตตี’’ติ.

“于大梵天、智者（婆罗门），以及于父母，于如来、最胜者，梵天一词得以使用。”

อปโร นโย – พฺรหฺมาติ ติวิธา พฺรหฺมาโน สมฺมุติพฺรหฺมาโน อุปปตฺติพฺรหฺมาโน วิสุทฺธิพฺรหฺมาโนติ.

另一法门：所谓梵天（brahmā），有三种：世俗梵天（sammutibrahmāno）、转生梵天（upapattibrahmāno）、清净梵天（visuddhibrahmāno）。

‘‘สมฺปนฺนํ สาลิเกทารํ, สุวา ภุญฺชนฺติ โกสิย;

ปฏิเวเทมิ เต พฺรหฺเม, น เน วาเรตุมุสฺสเห,ปริพฺพช มหาพฺรหฺเม, ปจนฺตญฺเญปิ ปาณิโน’’ติ จ

“拘尸罗啊，稻田已成熟，鹦鹉正食之；婆罗门啊，我告知您，我无法阻止它们。大婆罗门啊，请游方去吧，其他有情亦在烹煮。”

เอวมาทีสุ หิ พฺรหฺมสทฺเทน สมฺมุติพฺรหฺมาโน วุตฺตา.

于此等（引文）中，实以梵天一词说示世俗梵天。

‘‘อปารุตา เตสํ อมตสฺส ทฺวารา,เย โสตวนฺโต ปมุญฺจนฺตุ สทฺธํ;

วิหึสสญฺญี ปคุณํ น ภาสึ,ธมฺมํ ปณีตํ มนุเชสุ พฺรหฺเม,

“不死之门已为彼等开启，具耳者可放出信心。梵天啊，您曾因视之为恼，而未在人间说此善妙法。”

อถ โข พฺรหฺมา สหมฺปตี’’ติ จ เอวมาทีสุ พฺรหฺมสทฺเทน อุปปตฺติพฺรหฺมา. ‘‘พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตี’’ติอาทิวจนโต พฺรหฺมนฺติ อริยธมฺโม วุจฺจติ. ตโต นิพฺพตฺตา อวิเสเสน สพฺเพปิ อริยา วิสุทฺธิพฺรหฺมาโน นาม ปรมตฺถพฺรหฺมตาย. วิเสสโต ปน ‘‘พฺรหฺมาติ โข ภิกฺขเว ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ วจนโต สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุตฺตมพฺรหฺมา นาม สเทวเก โลเก พฺรหฺมภูเตหิ คุเณหิ อุกฺกํสปารมิปฺปตฺติโต. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

于“于是，娑婆主梵天（brahmā sahampatī）……”等（引文）中，以梵天一词说示转生梵天。由“转梵轮”等语，可知梵天被称为圣法。由此（圣法）而生，一切圣者无有差别，因其胜义梵性而名清净梵天（visuddhibrahmā）。但特别地，依“诸比丘，梵天实为如来之增上语”之语，正自觉者因其已成梵之德，于含有诸天之世界中达于卓越圆满，故名至上梵天（uttamabrahmā）。于此，有言——

‘‘สมฺมุติยุปปตฺตีนํ, วิสุทฺธีนํ วเสน จ;

พฺรหฺมาโน ติวิธา โหนฺติ, อุตฺตเมน จตุพฺพิธา’’ติ.

“依世俗、转生及清净，梵天有三种；连同至上者，则有四种。”

ธิมฺห [Pg.200] นิฏฺฐุภเน. ธิมฺเหติ. ‘‘ปฏิวามคตํ สลฺลํ, ปสฺส ธิมฺหามิ โลหิต’’นฺติ ปาฬิ นิทสฺสนํ.

（语根Dhimha）义为唾弃。其动词为 dhimheti。巴利示例如：“看此逆行之箭，我唾弃其血。”

ตตฺถ ธิมฺหามีติ นิฏฺฐุภามีติ อตฺโถ.

于此，dhimhāmi义为niṭṭhubhāmi（我唾弃）。

หการนฺตธาตุรูปานิ.

以ha为尾音的语根之形态。

ฬการนฺตธาตุ

以ḷa为尾音的语根

พิฬ อกฺโกเส. เพฬติ. พิฬาโร.

（语根）biḷ，义为辱骂。其动词为beḷati。（其衍生词为）biḷāro（猫）。

กีฬ วิหาเร. กีฬติ. กีฬา.

（语根）kīḷ，义为嬉戏。其动词为kīḷati。（其衍生词为）kīḷā（嬉戏）。

อฬ อุคฺคเม. อฬติ. วาโฬ.

（语根）aḷ，义为升起。其动词为aḷati。（其衍生词为）vāḷo（猛兽）。

ลฬ วิลาเส. ลฬติ. ลฬิโต อสฺโส.

（语根）laḷ，义为嬉戏。其动词为laḷati。（其衍生词为）laḷito asso（娇美之马）。

กฬ มเท กกฺกสฺเส จ. กกฺกสฺสํ กสฺสสิยํ ผรุสภาโว. กฬติ.

（语根）kaḷ，义为沉醉、粗恶。所谓kakkassaṃ（粗恶），即kassasiyaṃ，为粗暴之性。（其动词为）kaḷati。

ตุฬ โตฬเน. โตฬติ.

（语根）tuḷ，义为称量。其动词为toḷati。

หุฬ โหฬ คติยํ. หุฬติ. โหฬติ.

（语根）huḷ、hoḷ，义为去。其动词为huḷati、hoḷati。

โรฬ อนาทเร. โรฬติ.

（语根）roḷ，义为不敬。其动词为roḷati。

โลฬ อุมฺมาเท. โลยติ.

（语根）loḷ，义为疯狂。其动词为loyati。

เหฬ โหฬ อนาทเร. เหฬติ. โหฬติ.

（语根）heḷ、hoḷ，义为不敬。其动词为heḷati、hoḷati。

วาฬ อาลเป. วาฬติ.

（语根）vāḷ，义为言说。其动词为vāḷati。

ทาฬ ธาฬ วิสรเณ. ทาฬติ. ธาฬติ.

（语根）dāḷ、dhāḷ，义为散开。其动词为dāḷati、dhāḷati。

หฬ สิลาฆายํ. หฬติ.

（语根）haḷ，义为赞美。其动词为haḷati。

หีฬ อนาทเร. หีฬติ. หีฬา, หีฬิโก, หีฬิโต.

（语根）hīḷ，义为不敬。其动词为hīḷati。（其衍生词为）hīḷā（不敬）、hīḷiko（不敬者）、hīḷito（被不敬者）。

กฬ [Pg.201] เสจเน. กฬติ. กฬนํ.

（语根）kaḷ，义为灌注。其动词为kaḷati。（其衍生词为）kaḷanaṃ（灌注）。

เหฬ เวฐเน. เหฬติ.

（语根）heḷ，义为缠绕。其动词为heḷati。

อีฬ ถุติยํ. อีฬติ.

（语根）īḷ，义为赞颂。其动词为īḷati。

ชุฬ คติยํ. ชุฬติ, โชฬติ.

（语根）juḷ，义为去。其动词为juḷati、joḷati。

ปุฬ มุฬ สุขเน. ปุฬติ. มุฬติ.

（语根）puḷ、muḷ，义为使愉悦。其动词为puḷati、muḷati。

คุฬ รกฺขายํ. คุฬติ. คุโฬ.

（语根）guḷ，义为守护。其动词为guḷati。（其衍生词为）guḷo（糖蜜，球）。

ชุฬ พนฺธเน. ชุฬติ.

（语根）juḷ，义为捆绑。其动词为juḷati。

กุฬ ฆสเน. กุฬติ.

（语根）kuḷ，义为食。其动词为kuḷati。

ขุฬ พาลฺเย จ. จกาโร ฆสนาเปกฺขโก. ขุฬติ.

（语根）khuḷ，义为愚痴，亦兼指食。其动词为khuḷati。

สุฬ พุฬ สํวรเณ. สุฬติ. พุฬติ.

（语根）suḷ、buḷ，义为防护。其动词为suḷati、buḷati。

ปุฬ สงฺฆาเต. ปุฬติ. ปุฬินํ.

（语根）puḷ，义为聚集。其动词为puḷati。（其衍生词为）puḷinaṃ（沙洲）。

สฬ อพฺยตฺตสทฺเท. สฬติ. สาฬิโก, สาฬิกา.

（语根）saḷ，义为不清晰声。其动词为saḷati。（其衍生词为）sāḷiko（八哥鸟）、sāḷikā（雌八哥鸟）。

‘‘อุสโภว มหี นทติ,มิคราชาว กูชติ;

สุสุมาโรว สฬติ,กึ วิปาโก ภวิสฺสตี’’ติ นิทสฺสนํ;

“如公牛吼动大地，如兽王放声长啸，如鳄鱼发出闷响，将会有何等果报？”此为例证。

อิมานิ ฬการนฺตธาตุรูปานิ.

此等为以ḷa为尾音的语根形式。

อิติ ภูวาทิคเณ อวคฺคนฺตธาตุรูปานิ สมตฺตานิ. เอตฺตาวตา สพฺพาปิ ภูวาทิคเณ ธาตุโย ปกาสิตา.

如是，于ဘူ(bhū)等词组中，非 वर्ग(varga)尾语根的形式已毕。至此，ဘူ(bhū)等词组中所有语根皆已阐明。

อิทานิ ภูวาทิคณิกธาตูนํเยว กาจิ อสมานสุติกา, กาจิ อสมานนฺติกา. ตาสุ กาจิ สมานตฺถวเสน สโมธาเนตฺวา ปุพฺพาจริเยหิ วุตฺตา, ตาเยว ธาตุโย เอกเทเสน รูปวิภาวนาทีหิ สทฺธึ ปกาสยิสฺสาม. ตํ ยถา?

现在，于ဘူ(bhū)等词组的诸语根中，有些发音不同，有些词尾不同。其中，有些因意义相同，被古代诸师(pubbācariya)合并讲述。我们将仅就其中一部分，连同其形式分析(rūpavibhāvanā)等，阐明彼等语根。此为何？

หู [Pg.202] ภู สตฺตายํ โหติ, ภวติ. ปโหติ, ปภวติ. หุเวยฺย ปาวุโส. สเจ อุปฺปาโท เหยฺย. อเชสิ ยกฺโข นรวีรเสฏฺฐํ, ตตฺถปฺปนาโท ตุมุโล พหูว. อมฺพา’ยํ อหุวา ปุเร. อหุ ราชา วิเทหานํ. ปหูตํ เม ธนํ สกฺก. ปหูตมริโย ปกโรติ ปุญฺญํ. ปหูตวิตฺโต ปุริโส. ปหูตชิวฺโห ภควา. ปิยปฺปภูตา กลหา วิวาทา. ปจฺฉาสมเณน โหตพฺพํ. ภวิตพฺพํ. โหตุํ, เหตุเย, ภวิตุํ. หุตฺวา, หุตฺวาน. ภวิตฺวา, ภวิตฺวาน.

Hū、bhū，在存在(sattāyaṃ)义。其形为 hoti、bhavati。Pahoti、pabhavati。贤友，愿其是(Huveyya)。若有生起(Sace uppādo heyya)。夜叉战胜人中英雄(naravīraseṭṭhaṃ)，其处喧嚣(tumulo)巨大(bahūva)。此芒果(Ambā)昔曾有(ahuvā pure)。曾有威德哈王。帝释(sakka)，我财甚多(Pahūtaṃ me dhanaṃ)。圣者(ariyo)多作福德(puññaṃ)。财富丰厚(Pahūtavitto)之人。世尊广长舌(Pahūtajivho)。争论(kalahā vivādā)由喜爱(piyappabhūtā)而生。应为后随沙门(Pacchāsamaṇena hotabbaṃ)。应有(Bhavitabbaṃ)。Hotuṃ、hetuye、bhavituṃ。Hutvā、hutvāna。Bhavitvā、bhavitvāna。

เอตฺถ ปน ‘‘อตฺถิ เหหิติ โส มคฺโค, น โส สกฺกา น เหตุเย’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ นเหตุเยติ อภวิตุํ. หูธาตุโต ตุํปจฺจยสฺส ตเวปจฺจยสฺส วา ตุเย อาเทโส, อูการสฺส จ เอการาเทโส กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา เหตุภาวาย น น สกฺกาติปิ อตฺโถ. อยํ ปนตฺโถ อิธ นาธิปฺเปโต, ปุริโมเยวตฺโถ อธิปฺเปโต โหติสฺส ธาตุโน ปโยคภาวาย อุทาหริตปทสฺสตฺถภาวโต. ตตฺถ ปโหตีติ อิทํ วตฺถํ วิปุลภาเวน จีวรํ กาตุํ ปโหติ, โน นปฺปโหติ. ปโหตีติ วา ปุริโส อรโย เชตุํ สกฺโกติ. อถ วา ปโหตีติ โหติ. ปภวตีติ สนฺทติ. ปหูตนฺติ วิปุลํ, มหนฺตนฺติ อตฺโถ. ปหูตวิตฺโตติ วิปุลวิตฺโต มหทฺธโน. ปหูตชิวฺโหติ สุปุถุลสุทีฆสุมุทุกชิวฺโห, ปิยปฺปภูตาติ ปิยโต นิพฺพตฺตา.

于此，巴利(pāḷi)“彼道将有，其非不能有(atthi hehiti so maggo, na so sakkā na hetuye)”为例证(nidassanaṃ)。其中，na hetuye 意为“不能有(abhavituṃ)”。当知，此由语根 hū 加后缀 tuṃ 或 tave，代之为 tuye，且 ū 音代之为 e 音(ekārādeso)而成。或亦有义为“为成其因(hetubhāvāya)，非不能也”。然此义于此非所预期(nādhippeto)，所预期者为前义，因所引之词乃为示 hū 语根之用法与意义。其中，pahoti 意为此布料(vatthaṃ)足以(pahoti)制成大衣(cīvaraṃ)，非不足以(no nappahoti)。或 pahoti 意为人能战胜(jetuṃ)敌人(arayo)。或 pahoti 意为“是”。Pabhavati 意为流出(sandati)。Pahūtaṃ 意为广大(vipulaṃ)、巨大(mahantaṃ)。Pahūtavitto 意为财富广大(vipulavitto)、大富(mahaddhano)。Pahūtajivho 意为舌甚广(suputhula)、甚长(sudīgha)、甚软(sumuduka)。Piyappabhūtā 意为从喜爱(piyato)而生(nibbattā)。

คมุ สปฺป คติยํ. คจฺฉติ, คมติ, ฆมฺมติ, อาคจฺฉติ, อุคฺคจฺฉติ, อติคจฺฉติ, ปฏิคจฺฉติ, อวคจฺฉติ, อธิคจฺฉติ, อนุคจฺฉติ, อุปคจฺฉติ, อปคจฺฉติ, วิคจฺฉติ, นิคจฺฉติ, นิคฺคจฺฉติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ. ‘‘สมุคฺคจฺฉตี’’ติอาทินา อุปสคฺคทฺวยวเสนปิ [Pg.203] ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพานิ. สปฺปติ, สํสปฺปติ, ปริสปฺปติ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

Gamu、sappa，在行(gatiyaṃ)义。Gacchati、gamati、ghammati、āgacchati、uggacchati、atigacchati、paṭigacchati、avagacchati、adhigacchati、anugacchati、upagacchati、apagacchati、vigacchati、nigacchati、niggacchati。其他亦应组合(yojetabbāni)。如“samuggacchati”等，亦应视情况依双前缀(upasaggadvaya)组合。Sappati、saṃsappati、parisappati。其他亦应组合。

ตตฺถ คมตีติ คจฺฉติ. การิเต ‘‘เทวทตฺตํ คเมติ คมยตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ‘‘อปายํ คเมตีติ อปายคมนีย’’นฺติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ. จุราทิคณํ ปตฺตสฺส อาปุพฺพสฺส อิมสฺส ‘‘อาคเมติ, อาคมยติ, อาคเมนฺโต, อาคมยมาโน’’ติ สุทฺธกตฺตุรูปานิ ภวนฺติ.

其中，gamati 意为 gacchati。在使役态(Kārite)中，其形为“使提婆达多去”(devadattaṃ gameti, gamayati)。“导向恶趣(Apāyaṃ gameti)”，故为“趣向恶趣的(apāyagamanīya)”，此为例证(nidassanaṃ)。此语根加前缀 ā 并归入 စုရ(curādi)等词组时，有 āgameti、āgamayati、āgamento、āgamayamāno 等形式。

ตตฺถ อาคเมตีติ มุหุตฺตํ อธิวาเสตีติ อตฺโถ. ฆมฺมตีติ คจฺฉติ. อาคจฺฉตีติ อายาติ. อุคฺคจฺฉตีติ อุยฺยาติ อุทฺธํ คจฺฉติ. อติคจฺฉตีติ อติกฺกมิตฺวา คจฺฉติ. ปฏิคจฺฉตีติ ปุน คจฺฉติ. อวคจฺฉตีติ ชานาติ. อธิคจฺฉตีติ ลภติ ชานาติ วา. อนุคจฺฉตีติ ปจฺฉโต คจฺฉติ. อุปคจฺฉตีติ สมีปํ คจฺฉติ. อปคจฺฉตีติ อเปติ. วิคจฺฉตีติ วิคมติ. นิคจฺฉตีติ ลภติ. ‘‘ยสํ โปโส นิคจฺฉตี’’ติ อิทํ นิทสฺสนํ. นิคฺคจฺฉตีติ นิกฺขมติ. สปฺปตีติ คจฺฉติ. สํสปฺปตีติ สํสรนฺโต คจฺฉติ. ปริสปฺปตีติ สมนฺตโต คจฺฉติ.

其中，āgameti 意为“等待片刻(muhuttaṃ adhivāseti)”。Ghammati 意为去。Āgacchati 意为来。Uggacchati 意为上升(uyyāti)、向上去(uddhaṃ gacchati)。Atigacchati 意为越过去(atikkamitvā gacchati)。Paṭigacchati 意为返回去(puna gacchati)。Avagacchati 意为了知(jānāti)。Adhigacchati 意为获得(labhati)或了知(jānāti)。Anugacchati 意为随从去(pacchato gacchati)。Upagacchati 意为走近(samīpaṃ gacchati)。Apagacchati 意为离去(apeti)。Vigacchati 意为消失(vigamati)。Nigacchati 意为获得(labhati)。“人获得声誉(Yasaṃ poso nigacchati)”此为例证(nidassanaṃ)。Niggacchati 意为出去(nikkhamati)。Sappati 意为去。Saṃsappati 意为轮回(saṃsaranto)而去。Parisappati 意为周遍(samantato)而去。

อิทานิ ปน วิญฺญูนํ สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน ปรมโกสลฺลชนนตฺถํ สปฺปโยคํ ปทมาลํ กถยาม. เสยฺยถิทํ? โส คจฺฉติ, เต คจฺฉนฺติ, คจฺฉเร. ตฺวํ คจฺฉสิ, ตุมฺเห คจฺฉถ. อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม. โส คจฺฉเต, เต คจฺฉนฺเต. ตฺวํ คจฺฉเส, ตุมฺเห คจฺฉวฺเห. อหํ คจฺเฉ, มยํ คจฺฉามฺเห. วตฺตมานาย รูปานิ.

如今，为令智者(viññūnaṃ)于有注疏(sāṭṭhakatha)的三藏(tepiṭaka)佛语(buddhavacane)中生起最高善巧(paramakosallajananatthaṃ)，我们来解说附带用法(sappayogaṃ)的词形变化(padamālaṃ)。此即：他去(So gacchati)，他们去(te gacchanti, gacchare)。你去(Tvaṃ gacchasi)，你们去(tumhe gacchatha)。我去(Ahaṃ gacchāmi)，我们去(mayaṃ gacchāma)。他走向(So gacchate)，他们走向(te gacchante)。你走向(Tvaṃ gacchase)，你们走向(tumhe gacchavhe)。我走向(Ahaṃ gacche)，我们走向(mayaṃ gacchāmhe)。此为现在时(Vattamānāya)诸形。

โส คจฺฉตุ, เต คจฺฉนฺตุ. ตฺวํ คจฺฉาหิ, คจฺฉ, คจฺฉสฺสุ, ตุมฺเห คจฺฉถ. อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม. โส คจฺฉตํ, เต คจฺฉนฺตํ. ตฺวํ คจฺฉสฺสุ, ตุมฺเห คจฺฉวฺโห. อหํ คจฺเฉ, มยํ คจฺฉามเส. ปญฺจมิยา รูปานิ.

让他去(So gacchatu)，让他们去(te gacchantu)。你去(Tvaṃ gacchāhi, gaccha, gacchassu)，你们去(tumhe gacchatha)。我走(Ahaṃ gacchāmi)，我们走(mayaṃ gacchāma)。愿他去(So gacchataṃ)，愿他们去(te gacchantaṃ)。你当走(Tvaṃ gacchassu)，你们当走(tumhe gacchavho)。我愿走(Ahaṃ gacche)，我们愿走(mayaṃ gacchāmase)。此为命令式(Pañcamiyā)诸形。

โส [Pg.204] คจฺเฉยฺย, คจฺเฉ, เต คจฺเฉยฺยุํ. ตฺวํ คจฺเฉยฺยาสิ, ตุมฺเห คจฺเฉยฺยาถ. อหํ คจฺเฉยฺยามิ, มยํ คจฺเฉยฺยาม, คจฺเฉมุ. โส คจฺเฉถ, เต คจฺเฉรํ. ตฺวํ คจฺเฉโถ, ตุมฺเห คจฺเฉยฺยาวฺโห. อหํ คจฺเฉยฺยํ, มยํ คจฺเฉยฺยามฺเห. สตฺตมิยา รูปานิ.

他应去(So gaccheyya, gacche)，他们应去(te gaccheyyuṃ)。你应去(Tvaṃ gaccheyyāsi)，你们应去(tumhe gaccheyyātha)。我应去(Ahaṃ gaccheyyāmi)，我们应去(mayaṃ gaccheyyāma, gacchemu)。他可去(So gacchetha)，他们可去(te gaccheraṃ)。你可去(Tvaṃ gacchetho)，你们可去(tumhe gaccheyyāvho)。我可去(Ahaṃ gaccheyyaṃ)，我们可去(mayaṃ gaccheyyāmhe)。此为愿望式(Sattamiyā)诸形。

โส คจฺฉ, เต คจฺฉุ. ตฺวํ คจฺเฉ, ตุมฺเห คจฺฉิตฺถ, คญฺฉิตฺถ. อหํ คจฺฉํ, มยํ คจฺฉิมฺห, คญฺฉิมฺห. โส คจฺฉิตฺถ, คญฺฉิตฺถ, เต คจฺฉิเร. ตฺวํ คจฺฉิตฺโถ, ตุมฺเห คจฺฉิวฺโห. อหํ คจฺฉึ, คญฺฉึ, มยํ คจฺฉิมฺเห. ปโรกฺขาย รูปานิ.

他去了(So gaccha)，他们去了(te gacchu)。你去了(Tvaṃ gacche)，你们去了(tumhe gacchittha, gañchittha)。我去了(Ahaṃ gacchaṃ)，我们去了(mayaṃ gacchimha, gañchimha)。他已去(So gacchittha, gañchittha)，他们已去(te gacchire)。你已去(Tvaṃ gacchittho)，你们已去(tumhe gacchivho)。我已去(Ahaṃ gacchiṃ, gañchiṃ)，我们已去(mayaṃ gacchimhe)。此为非现见过去时(Parokkhāya)诸形。

โส อคจฺฉา, เต อคจฺฉู. ตฺวํ อคจฺเฉ, ตุมฺเห อคจฺฉถ. อหํ อคจฺฉํ, มยํ อคจฺฉมฺหา. โส อคจฺฉถ, เต อคจฺฉตฺถุํ. ตฺวํ อคจฺฉเส, ตุมฺเห อคจฺฉิวฺหํ. อหํ อคจฺฉํ, มยํ อคจฺฉิมฺเห. อชฺชตนิยา รูปานิ.

他去了(So agacchā)，他们去了(te agacchū)。你去了(Tvaṃ agacche)，你们去了(tumhe agacchatha)。我去了(Ahaṃ agacchaṃ)，我们去了(mayaṃ agacchamhā)。他曾去(So agacchatha)，他们曾去(te agacchatthuṃ)。你曾去(Tvaṃ agacchase)，你们曾去(tumhe agacchivhaṃ)。我曾去(Ahaṃ agacchaṃ)，我们曾去(mayaṃ agacchimhe)。此为不定过去时(Ajjatanī)诸形。

โส คจฺฉิสฺสติ, เต คจฺฉิสฺสนฺติ. ตฺวํ คจฺฉิสฺสสิ, ตุมฺเห คจฺฉิสฺสถ. อหํ คจฺฉิสฺสามิ, มยํ คจฺฉิสฺสาม. โส คจฺฉิสฺสเต, เต คจฺฉิสฺสนฺเต. ตฺวํ คจฺฉิสฺสเส, ตุมฺเห คจฺฉิสฺสวฺเห. อหํ คจฺฉิสฺสํ, มยํ คจฺฉิสฺสามฺเห. ภวิสฺสนฺติยา รูปานิ.

他将去，他们将去。你将去，你们将去。我将去，我们将去。他将去，他们将去。你将去，你们将去。我将去，我们将去。此为将来时(Bhavissantī)诸形。

โส อคจฺฉิสฺสา, เต อคจฺฉิสฺสํสุ. ตฺวํ อคจฺฉิสฺเส, ตุมฺเห อคจฺฉิสฺสถ. อหํ อคจฺฉิสฺสํ, มยํ อคจฺฉิสฺสามฺหา. โส อคจฺฉิสฺสถ, เต อคจฺฉิสฺสิสุ. ตฺวํ อคจฺฉิสฺสเส, ตุมฺเห อคจฺฉิสฺสวฺเห. อหํ อคจฺฉิสฺสํ, มยํ อคจฺฉิสฺสามฺหเส. กาลาติปตฺติยา รูปานิ.

他本会去，他们本会去。你本会去，你们本会去。我本会去，我们本会去。他本该去，他们本该去。你本该去，你们本该去。我本该去，我们本该去。此为条件式(Kālātipatti)诸形。

ตตฺถ อชฺชตนิยา กาลาติปตฺติยา จ อการาคมํ สพฺเพสุ ปุริเสสุ สพฺเพสุ วจเนสุ ลพฺภมานมฺปิ สาสเน อนิยตํ หุตฺวา ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ‘‘อคจฺฉิ, คจฺฉิ, อคจฺฉิสฺสา, คจฺฉิสฺสา’’ติอาทินา ทฺเว ทฺเว รูปานิ ทิสฺสนฺติ. คมติ, คมนฺติ. คมตุ, คมนฺตุ. คเมยฺย. คเมยฺยุํ. เสสํ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

于此当知，在不定过去时(ajjatanī)与条件式(kālātipatti)中，a-音增益虽于一切人称、一切数中皆可得，然于教法中，其为不定(aniyata)而可得。是故，如 agacchi、gacchi，agacchissā、gacchissā 等，可见各有二形。Gamati、gamanti。Gamatu、gamantu。Gameyya、gameyyuṃ。其余一切皆应详述。

อิทานิ [Pg.205] ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีสุ วิเสโส วุจฺจเต – โส ปุริโส มคฺคํ ค, สา อิตฺถี ฆร’มาค. เต มคฺคํ คุ, ตา ฆร’มาคุ. เอการสฺส อการาเทสํ ตฺวํ มคฺคํ ค, ตฺวํ ฆร’’มาค. ตุมฺเห มคฺคํ คุตฺถ, ตุมฺเห ฆร’มาคุตฺถ. อหํ มคฺคํ คํ, อหํ ฆร’มาคํ. อหํ ตํ ปุริสํ อนฺวคํ, มยํ มคฺคํ คุมฺห, มยํ ฆรํ อาคุมฺห, มยํ ตํ ปุริสํ อนฺวคุมฺห. อยํ ตาว ปโรกฺขาย วิเสโส.

现在讲述非现见过去时(parokkhā)、昨日时(hiyattani)与不定过去时(ajjatanī)的区别——那男子去了路，那女子来到了家。他们去了路，她们来到了家。（第二人称单数e音作a音：）你去了路，你来到了家。你们去了路，你们来到了家。我去了路，我来到了家。我曾跟随那男子。我们去了路，我们来到了家，我们曾跟随那男子。以上即非现见过去时之特例。

‘‘โส มคฺคํ อคมา, เต มคฺคํ อคมู’’ อิจฺจาทิ หิยฺยตฺตนิยา รูปํ. ‘‘โส อคมิ, เต อคมุํ, เต คุํ’’ อิจฺจาทิ อชฺชตนิยา รูปํ.

“他去了路(maggaṃ agamā)，他们去了路(maggaṃ agamū)”等是昨日时(hiyattani)的形式。“他去了(agami)，他们去了(agamuṃ)，他们去了(guṃ)”等是不定过去时(ajjatanī)的形式。

อิทานิ เตสํ ปทรูปานิ ปากฏีกรณตฺถํ กิญฺจิ สุตฺตํ กถยาม – ‘‘โสปาคา สมิตึ วนํ. อเถตฺถ ปญฺจโม อาคา. อาคุํ เทวา ยสสฺสิโน. มาหํ กาโกว ทุมฺเมโธ, กามานํ วสมนฺวคํ. อคมา ราชคหํ พุทฺโธ. วงฺกํ อคมุ ปพฺพตํ. พฺราหฺมณา อุปคจฺฉุ ม’’นฺติ เอวมาทีนิ ภวนฺติ.

现在为阐明这些词形，我们引述一些经文为例：“他去到林中集会。于是第五位前来。有名望的诸天前来。愿我莫如愚痴的乌鸦，屈从于诸欲。佛陀去了王舍城(Rājagaha)。他们去了弯曲的山。诸婆罗门走近我。”诸如此类。

ค คุ ค คุตฺถ คํ คุมฺห, อคุ อคมุ อคมุํ;

อคมา’คมิ คจฺฉนฺติ, อาทิเภทํ มเน กเร.

Ga gu ga guttha gaṃ gumha，agu agamu agamuṃ；Agamā”gami gacchanti，此等区别当记心。

อิทานิ นามิกปทานิ วุจฺจนฺเต – คโต, คนฺตา, คจฺฉํ, คจฺฉนฺตี, คจฺฉนฺตํ กุลํ, สหคตํ, คติ, คมนํ, คโม, อาคโม, อวคโม, คนฺตพฺพํ, คมนียํ, คมฺมํ, คมฺมมานํ, คมิยมานํ, โค, มาตุคาโม, หิงฺคุ, ชคุ, อินฺทคู, เมธโค อิจฺจาทีนิ, การิเต – คจฺฉาเปติ, คจฺฉาปยติ, คจฺเฉติ, คจฺฉยติ, คมฺเมติ. กมฺเม – คมฺมติ, คมิยติ, อธิคมฺมติ, อธิคมิยติ. ตุมนฺตาทิตฺเต ‘‘คนฺตุํ, คมิตุํ, คนฺตฺวา, คนฺตฺวาน, คมิตฺวา, คมิตฺวาน, คมิย, คมิยาน, คมฺม, อาคมฺม, อาคนฺตฺวา, อธิคมฺม, อธิคนฺตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ[Pg.206]. สปฺปธาตุสฺส ปน ‘‘สปฺโป, สปฺปินี, ปีฐสปฺปี, สปฺปิ’’ อิจฺจาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ.

现在要讲名词形式(nāmikapadāni)——已去(gato)、去者(gantā)、正去(gacchaṃ)、正去的(女人)(gacchantī)、正去的家族(gacchantaṃ kulaṃ)、俱行(sahagataṃ)、去处(gati)、行(gamanaṃ)、去(gamo)、来(āgamo)、理解(avagamo)、应去(gantabbaṃ)、应行(gamanīyaṃ)、可去(gammaṃ)、正被去(gammamānaṃ)、正被去(gamiyamānaṃ)、牛(go)、女人(mātugāmo)、阿魏(hiṅgu)、众生(jagu)、因陀罗瞿(indagū)、争斗(medhago)等。使役形式(kārite)——使去(gacchāpeti, gacchāpayati, gaccheti, gacchayati, gammeti)。被动语态(kamme)——被去(gammati, gamiyati)、被到达(adhigammati, adhigamiyati)。不定式等(tumantāditte)——为了去(gantuṃ, gamituṃ)、去后(gantvā, gantvāna, gamitvā, gamitvāna)、使……去后(gamiya, gamiyāna, gamma)、来后(āgamma, āgantvā)、到达后(adhigamma, adhigantvā)等。至于根 'sapp'，则有“蛇(sappo)、母蛇(sappinī)、以凳爬行者(pīṭhasappī)、酥油(sappi)”等形式。

ตตฺถ สหคตสทฺโท ตพฺภาเว โวกิณฺเณ นิสฺสเย อารมฺมเณ สํสฏฺเฐติ อิเมสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘ยายํ ตณฺหา โปโนพฺภวิกา นนฺทิราคสหคตา’’ติ ตพฺภาเว เวทิตพฺโพ, นนฺทิราคภูตาติ อตฺโถ. ‘‘ยายํ ภิกฺขเว วีมํสา โกสชฺชสหคตา โกสชฺชสมฺปยุตฺตา’’ติ โวกิณฺเณ เวทิตพฺโพ, อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺชมาเนน โกสชฺเชน โวกิณฺณาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ‘‘อฏฺฐิกสญฺญาสหคตํ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวตี’’ติ นิสฺสเย เวทิตพฺโพ, อฏฺฐิกสญฺญํ นิสฺสาย อฏฺฐิกสญฺญํ ภาเวตฺวา ปฏิลทฺธนฺติ อตฺโถ. ‘‘ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ อรูปสหคตานํ วา’’ติ อารมฺมเณ, รูปารูปารมฺมณานนฺติ อตฺโถ. ‘‘อิทํ สุขํ อิมาย ปีติยา สหคตํ สหชาตํ สมฺปยุตฺต’’นฺติ สํสฏฺเฐ, อิมิสฺสา ปีติยา สํสฏฺฐนฺติ อตฺโถ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

在此，“俱行”一词可见于五种含义：同体、混杂、依止、所缘、结合。其中“此导致再生的渴爱，与喜贪俱行”应当理解为同体义，意思是已成为喜贪。“诸比丘，此审察与懈怠俱行、与懈怠相应”应当理解为混杂义，意思是与间或生起的懈怠相互混杂。“修习与白骨想俱行的念觉支”应当理解为依止义，意思是依止白骨想，修习白骨想后获得。“获得与色界俱行的等至，或与无色界俱行的等至”应当理解为所缘义，意思是取色界和无色界为所缘。“此乐与此喜俱行、俱生、相应”应当理解为结合义，意思是与此喜相互结合。此处如是说：

ตพฺภาเว เจว โวกิณฺเณ, นิสฺสยารมฺมเณสุ จ;

สํสฏฺเฐ จ สหคต-สทฺโท ทิสฺสติ ปญฺจสุ;

于同体与混杂，依止以及所缘，亦于结合义，“俱行”词见五处。

คตีติ คติคติ นิพฺพตฺติคภิ อชฺฌาสยคติ วิภวคติ นิปฺผตฺติคติ ญาณคตีติ พหุวิธา คติ นาม.

所谓趣，有多种，即：去处趣、再生趣、意乐趣、坏灭趣、成就趣、智趣。

ตตฺถ ‘‘ตํ คตึ เปจฺจ คจฺฉามี’’ติ จ ‘‘ยสฺส คตึ น ชานนฺติ, เทวา คนฺธพฺพมานุสา’’ติ จ อยํ คติคตินาม. ‘‘อิเมสํ [Pg.207] โข อหํ ภิกฺขูนํ สีลวนฺตานํ เนว ชานามิ คตึวา อคตึวา’’ติ อยํ นิพฺพตฺติคติ นาม. ‘‘เอวํ โข เต อหํ พฺรหฺเม คติญฺจ ชานามิ ชุติญฺจ ชานามี’’ติ อยํ อชฺฌาสยคติ นาม. ‘‘วิภโว คติ ธมฺมานํ, นิพฺพานํ อรหโต คตี’’ติ อยํ วิภวคติ นาม. ‘‘ทฺเว คติโย ภวนฺติ อนญฺญา’’ติ อยํ นิปฺผตฺติคติ นาม. ‘‘ตํ ตตฺถ คติมา ธิภิมา’’ติ จ ‘‘สุนฺทรํ นิพฺพานํ คโต’’ติ จ อยํ ญาณคติ นาม. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

在此，“死后我将去往彼趣”以及“诸天、乾达婆、人类皆不知其去处”，此即名为去处趣。“我实不知这些具戒比丘的趣向或非趣向”，此即名为再生趣。“梵天，我确知你的趣向与光明”，此即名为意乐趣。“诸法的坏灭是趣，阿罗汉的趣是涅槃”，此即名为坏灭趣。“只有二趣，别无其他”，此即名为成就趣。“他在彼处具趣、具慧”以及“已去往美妙的涅槃”，此即名为智趣。此处如是说——

คติคตฺยญฺจ นิพฺพตฺยํ, วิภวชฺฌาสเยสุ จ;

นิปฺผตฺติยญฺจ ญาเณ จ, คติสทฺโท ปวตฺตติ.

于去处趣与再生，坏灭以及意乐，亦于成就与智，“趣”词行于此诸义。

คจฺฉตีติ โค. มาตุยา สมภาวํ มิสฺสีภาวญฺจ คจฺฉติ ปาปุณาตีติ มาตุคาโม. โรคํ หึสนฺตํ คจฺฉตีติ หิงฺคุ.

行走的，是为牛。与母亲达到相同与混合状态的，是为女人。能对抗并伤害疾病的，是为阿魏。

อิมานิ ตสฺส นามานิ

这些是它的名称。

หิงฺคุ หิงฺคุชตุจฺเจว, ตถา หิงฺคุสิปาฏิกา;

หิงฺคุชาตีติ กถิตา, วินยฏฺฐกถาย หิ.

阿魏以及阿魏胶，亦有阿魏果荚；此等名为阿魏类，诚如律注所言。

ชคูติ จุติโต ชาตึ คจฺฉตีติ ชคุ. อินฺทฺริเยน คจฺฉตีติ อินฺทคู. อถ วา อินฺทภูเตน กมฺมุนา คจฺฉตีติ อินฺทคุ. ‘‘หินฺทคู’’ติปิ ปาฬิ. ตตฺถ หินฺทนฺติ มรณํ. ตํ คจฺฉตีติ หินฺทคู. สพฺพเมตํ สตฺตาธิวจนํ, ลิงฺคโต ปุลฺลิงฺคํ. เมธโคติ อตฺตโน นิสฺสยญฺจ ปรญฺจ เมธมาโน หึสมาโน คจฺฉติ ปวตฺตตีติ เมธโค, กลโห. ‘‘ตโต สมฺมนฺติ เมธคา’’ติ เอตฺถ หิ กลโห เมธคสทฺเทน ภควตา วุตฺโต. คมิตฺวาติ เอตฺถ –

所谓众生(jagu)，即从死后趣向于生。所谓因陀罗瞿(indagū)，即依根而行。或依如帝释般的业而行，故为因陀罗瞿。亦有巴利作“hindagū”。其中，“hindati”是死亡义。趣向于彼，是为“hindagū”。此等皆为有情之同义词，性属阳性。所谓争斗(medhago)，即伤害自所依与他人而行、活动，故为争斗，即争吵。在‘由此平息诸争斗’中，世尊即以“medhaga”一词说为争吵。至于“gamitvā”（使……去后）——

‘‘อิสิวฺหยํ คมิตฺวาน, วินิตฺวา ปญฺจวคฺคิเย;

ตโต วิเนสิ ภควา, คนฺตฺวา คนฺตฺวา ตหึ ตหิ’’นฺติ

使往仙人处，调伏五比丘；其后世尊行，处处而教化。

อยํ [Pg.208] ปาฬิ นิทสฺสนํ. สปฺโปติ สปฺปตีติ สปฺโป, สํสปฺปนฺโต คจฺฉตีติ อตฺโถ. เตนาห อายสฺมา สาริปุตฺโต ‘‘โย กาเม ปริวชฺเชติ, สปฺปสฺเสว ปทาสิโร’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา นิทฺเทเส ‘‘สปฺโป วุจฺจติ อหิ. เกนฏฺเฐน สปฺโป? สํสปฺปนฺโต คจฺฉตีติ สปฺโป. ภุชนฺโต คจฺฉตีติ ภุชโค. อุเรน คจฺฉตีติ อุรโค. ปนฺนสิโร คจฺฉตีติ ปนฺนโค. สรีเรน สปฺปตีติ สรีสโป. พิเล สยตีติ พิลาสโย. ทาฐา ตสฺส อาวุโธติ ทาฐาวุโธ. วิสํ ตสฺสโฆรนฺติ โฆรวิโส. ชิวฺหา ตสฺส ทุวิธาติ ทุชิวฺโห. ทฺวีหิ ชิวฺหาหิ รสํ สายตีติ ทฺวิรสญฺญู’’ติ. สปฺปินีติ อุรคี. ปีฐสปฺปีติ ปีเฐน สปฺปติ คจฺฉตีติ ปีฐสปฺปี, ปงฺคุโฬ. สปฺปีติ โย น ปริภุญฺชติ, ตสฺส พลายุวฑฺฒนตฺถํ สปฺปติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สปฺปิ, ฆตํ.

所谓蛇(sappa)，即是爬行(sappati)，意为蠕动而行。因此，具寿舍利弗说：“舍弃诸欲者，如避蛇头足。”在此巴利句的解释中说：“蛇被称为‘ahi’。以何义为蛇？蠕动而行，故为蛇(sappo)。弯曲而行，故为‘bhujago’。以胸而行，故为‘urago’。垂头而行，故为‘pannago’。以身蠕行，故为‘sarīsapo’。住在洞穴中，故为‘bilāsayo’。牙齿是它的武器，故为‘dāṭhāvudho’。其毒猛烈，故为‘ghoraviso’。其舌分叉，故为‘dujivho’。用两条舌头品尝味道，故为‘dvirasaññū’。”母蛇(sappinī)即雌蛇(uragī)。以凳爬行者(pīṭhasappī)即以凳爬行，是为跛者(paṅguḷo)。所谓酥油(sappi)，为增长食用者之力与寿而行、活动，是为酥油，即黄油(ghataṃ)。

สกฺก เฏก ลงฺฆ คตฺยตฺตา. สกฺกติ, นิสกฺกติ, ปริสกฺกติ. นิสกฺโก, ปริสกฺกนํ. เฏกติ. ฏีกา. ลงฺฆติ, อุลฺลงฺฆติ, โอลงฺฆติ, ลงฺฆโก, อุลฺลงฺฆิกา ปีติ.

（词根）Sakka、ṭeka、laṅgha，用于行动义。Sakkati（移动）、nisakkati（移开）、parisakkati（四处移动）。Nisakko（移开）、parisakkanaṃ（四处移动）。Ṭekati（移动）。Ṭīkā（复注）。Laṅghati（跳）、ullaṅghati（向上跳）、olaṅghati（向下跳）、laṅghako（跳者）、ullaṅghikā pīti（跃喜）。

เก เร เค สทฺเท. กายติ. รายติ. คายติ. ชาตกํ. รา. คีตํ. กายิตุํ. รายิตุํ, คายิตุํ. กายิตฺวา. รายิตฺวา. คายิตฺวา.

（词根）Ke、re、ge，用于声音义。Kāyati（唱）。Rāyati（鸣）。Gāyati（歌）。Jātakaṃ（本生）。Rā（声）。Gītaṃ（歌）。Kāyituṃ（为唱）。Rāyituṃ（为鸣）、gāyituṃ（为歌）。Kāyitvā（唱后）。Rāyitvā（鸣后）。Gāyitvā（歌后）。

ตตฺถ ชาตกนฺติ ชาตํ ภูตํ อตีตํ อตฺตโน จริตํ กายติ กเถติ ภควา เอเตนาติ ชาตกํ. ชาตกปาฬิ หิ อิธ ชาตกนฺติ วุตฺตํ. อญฺญตฺร ปน ชาตํ เอวํ ชาตกนฺติ คเหตพฺพา. ตถา หิ ชาตกสทฺโท ปริยตฺติยมฺปิ วตฺตติ ‘‘อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺม’’นฺติอาทีสุ, ชาติยมฺปิ วตฺตติ ‘‘ชาตกํ สโมธาเนสี’’ติอาทีสุ. รา วุจฺจติ สทฺโท. คีตนฺติ คายนํ.

在此，所谓本生，即世尊以此宣说(kāyati)自己过去已生(jātaṃ)、已有(bhūtaṃ)、已逝(atītaṃ)的行谊，故名本生。于此，本生巴利被称为本生。然于他处，应知“已生”即是本生。同样，“本生”一词亦用于教法中，如在‘如是语、本生、未曾有法’等处；亦用于出生义，如在‘连接本生故事’等处。“Rā”被称为声。“Gītaṃ”即歌唱。

เข [Pg.209] เช เส ขเย. ขายติ. ชายติ. สายติ. ขยํ คจฺฉตีติ อตฺโถ.

（词根）Khe、je、se，用于灭尽义。Khāyati。Jāyati。Sāyati。意为“走向灭尽”。

เอตฺถ ปน สิยา ‘‘นนุ จ โภ ขายตีติ ปทสฺส ขาทตีติ วา ปญฺญายตีติ วา อตฺโถ ภวติ, ตถา ชายตีติ ปทสฺส นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ, สายตีติ ปทสฺส รสํ อสฺสาเทตีติ อตฺโถ, เอวํ สนฺเต โภ กสฺมา อิธ เอวํ อตฺโถ ตุมฺเหหิ กถิยตี’’ติ? สจฺจํ, ธาตูนนฺตุ อเนกตฺถตฺตา เอวํ อตฺโถ กเถตุํ ลพฺภติ. ตถา หิ ‘‘อปฺปสฺสุตายํ ปุริโส, พลิพทฺโทว ชีรตี’’ติ เอตฺถ ชีรตีติ อยํ สทฺโท ชรํ ปาปุณาตีติ อตฺถํ อวตฺวา วฑฺฒตีติ อตฺถเมว วทติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

此处，或许有人会说：“尊者，“khāyati”一词的意思不是“吃”或“显现”吗？同样，“jāyati”一词的意思是“出生”，“sāyati”一词的意思是“品尝滋味”，既然如此，尊者，为何在此处你们要这样解说其义呢？”诚然，但因诸词根多义，故可作如是说。譬如，在‘此少闻之人，如公牛长老’一句中，“jīrati”（长老）一词，并非说其达到年老，而正是说其（肉体）增长。此事应如是见。

คุ ฆุ กุ อุ สทฺเท. ควติ. ฆวติ. กวติ. อวติ.

（词根）Gu、ghu、ku、u，用于声音义。Gavati。Ghavati。Kavati。Avati。

ขุ รุ กุ สทฺเท. โขติ. โรติ. โกติ.

（词根）Khu、ru、ku，用于声音义。Khoti。Roti。Koti。

จุ ชุ ปุ ปฺลุ คา เส คติยํ. จวติ. ชวติ. ปวติ. ปฺลวติ. คาติ. เสติ. จวนํ, จุติ. ชวนํ, ชโว. ปวนํ, ปฺลวนํ. คานํ. เสตุ. โปโต. ปฺลโว.

（词根）Cu、ju、pu、plu、gā、se，用于行动义。Cavati（死）。Javati（疾行）。Pavati（流动）。Plavati（漂浮）。Gāti（行）。Seti（卧）。Cavanaṃ（死）、cuti（死）。Javanaṃ（疾行）、javo（速）。Pavanaṃ（流动）、plavanaṃ（漂浮）。Gānaṃ（行）。Setu（桥）。Poto（船）。Plavo（浮具）。

เอตฺถ คานนฺติ คมนํ. โปโตติ ปวติ คจฺฉติ อุทเก เอเตนาติ โปโต, นาวา. ตถา ปฺลวติ น สีทตีติ ปฺลโว, นาวา เอว. ‘‘ภินฺนปฺลโว สาครสฺเสว มชฺเฌ’’ติ หิ ชาตกปาฬิ ทิสฺสติ. ‘‘นาวา, โปโต, ปฺลโว, ชลยานํ, ตรณ’’นฺติ นาวาภิธานานิ.

在此，“gānaṃ”即行。所谓船(poto)，即以此在水中流动、行进，故为船(nāvā)。同样，漂浮而不沉，是为浮具(plavo)，亦即是船。如于本生巴利中所见：‘如于海中央，破船无所依’。船(nāvā)、舟(poto)、浮具(plavo)、水乘(jalayānaṃ)、渡具(taraṇa)，此等皆为船之同义词。

เธ เถ สทฺทสงฺฆาเตสุ. ธายติ. ถายติ. ภาเว – ธิยติ, ถิยติ. อิตฺถี. ถี.

（词根）Dhe、the，用于声音与集合义。Dhāyati。Thāyati。被动态——dhiyati, thiyati。Itthī（女人）。Thī（女人）。

เท เต ปาลเน. ทายติ. ทยา. ตาณํ.

（词根）De、te，用于守护义。Dāyati（守护）。Dayā（悲悯）。Tāṇaṃ（护）。

รา ลา อาทาเน. ราติ. ลาติ.

（词根）Rā、lā，用于取予义。Rāti（予）。Lāti（取）。

อติ อทิ พนฺธเน. อนฺตติ. อนฺทติ. อนฺตํ. อนฺทุ.

（词根）Ati、adi，用于束缚义。Antati（缚）。Andati（缚）。Antaṃ（终）。Andu（镣铐）。

ชุตสุภ [Pg.210] รุจ ทิตฺติยํ. โชตติ. โสภติ. โรจติ, วิโรจติ.

（词根）Juta、subha、ruca，用于光明义。Jotati（照耀）。Sobhati（辉煌）。Rocati（发光）、virocati（遍照）。

อก อค กุฏิลายํ คติยํ. อกติ. อคติ.

（词根）Aka、aga，用于歪曲地行动义。Akati。Agati。

นาถ นาธ ยาจโนปตาปิสฺสริยาสีสาสุ. นาถติ. นาธติ.

（词根）Nātha、nādha，用于请求、压迫、主宰、祝福义。Nāthati。Nādhati。

สล หุล จล กมฺปเน. สลติ. หุลติ. จลติ. กุสลํ.

（词根）Sala、hula、cala，用于摇动义。Salati（摇动）。Hulati（摇动）。Calati（动）。Kusalaṃ（善）。

เอตฺถ จ กุจฺฉิเต ปาปเก ธมฺเม สลยตีติ กุสลํ, เหตุกตฺตุวเสนิทํ นิพฺพจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ ‘‘กุจฺฉิเต ปาปเก ธมฺเม สลยนฺติ จลยนฺติ กมฺเปนฺติ วิทฺธํเสนฺตีติ กุสลา’’ติ เหตุกตฺตุวเสน อตฺโถ กถิโต. อิทํ สลธาตุวเสน กุสลสทฺทสฺส นิพฺพจนํ. อญฺเญสมฺปิ ธาตูนํ วเสน กุสลสทฺทสฺส นิพฺพจนํ ภวติ. ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ อญฺญานิปิ นิพฺพจนานิ ทสฺสิตานิ. กถํ? ‘‘กุจฺฉิเตน วา อากาเรน สยนฺตีติ กุสา, เต อกุสลธมฺมสงฺขาเต กุเส ลุนนฺติ ฉินฺทนฺตีติ กุสลา. กุจฺฉิตานํ วา สานโต ตนุกรณโต ญาณํ กุสํ นาม, เตน กุเสน ลาตพฺพาติ กุสลา, คเหตพฺพา ปวตฺเตตพฺพาติ อตฺโถ. ยถา วา กุสา อุภยภาคคตํ หตฺถปฺปเทสํ ลุนนฺติ, เอวมิเมปิ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนภาเวน อุภยภาคคตํ กิเลสปกฺขํ ลุนนฺติ, ตสฺมา กุสา วิย ลุนนฺตีติปิ กุสลา’’ติ. เอวํ อญฺญานิปิ นิพฺพจนานิ ทสฺสิตานิ. ตตฺร ‘‘ธมฺมา’’ อิติ ปทาเปกฺขํ กตฺวา ตทนุรูปลิงฺควจนวเสน ‘‘กุสลา’’ติ นิทฺเทโส กโต, อิธ ปน สามญฺญนิทฺเทสวเสน ‘‘กุสล’’นฺติ นปุํสเกกวจนนิทฺเทโส อมฺเหหิ กโต. ปุญฺญวาจโก หิ กุสลสทฺโท อาโรคฺยวาจโก จ เอกนฺเตน นปุํสกลิงฺโค, อิตรตฺถวาจโก ปน ติลิงฺคิโก, ยถา กุสโล ผสฺโส, กุสลา เวทนา. กุสลํ จิตฺตนฺติ. กุสลสทฺโท [Pg.211] อิมสฺมึ ภูวาทิคเณ ลาธาตุสลธาตุวเสน นิปฺผตฺตึ คโตติ เวทิตพฺโพ. อิติ ภูวาทิคเณ สโมธานคตธาตุโย สมตฺตา.

在此，“善”(kusala)一词指它能动摇可鄙的、邪恶的法。此语源应从因作格(hetukattu)的角度来理解。诚如《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中所说：“它们动摇、震撼、摧毁可鄙的、邪恶的法，故为善(kusalā)”，这是从因作格的角度所作的解释。这是基于词根`sala`(动摇)对“善”(kusala)一词的语源分析。基于其他词根，也能对“善”一词作出语源分析。诚如《含义阐明》中也展示了其他的语源分析。如何分析？“或者，因其以可鄙的方式躺卧，故为‘卧’(kusā)；彼等[善法]切断、斩断那名为不善法的‘吉祥草’(kusa)，故为善(kusalā)。或者，由于能削弱、减少可鄙[法]，故智慧名为‘吉祥草’(kusaṃ)；它们应通过此吉祥草[智慧]而被获得，故为善(kusalā)，其义为应被执取、应被实行。又或者，如吉祥草割伤手掌的两侧，同样地，这些[善法]也以已生和未生的方式，割除两边的烦恼，因此，它们如吉祥草般割除，故也为善(kusalā)。”如此，展示了其他的语源分析。其中，为与“法”(dhammā)一词相配，根据其相应的性和数，而作出了“善”(kusalā)的解释。但在此处，我们则以通用的方式，作了中性单数“善”(kusala)的解释。表示福德和健康的“善”一词，必定是中性；而表示其他意思时，则是三性，例如：“善触”(kusalo phasso)是阳性，“善受”(kusalā vedanā)是阴性，“善心”(kusalaṃ cittaṃ)是中性。应当了知，“善”一词在此“有”等(bhūvādi)词根组中，是基于`lā`(获得)和`sala`(动摇)这两个词根而形成的。如是，“有”等(bhūvādi)词根组中具有共同来源的词根已解说完毕。

อิจฺเจวํ –

如是：

วิตฺถารโต จ สงฺเขปา, ภูวาทีนํ คโณ มยา;

โย วิภตฺโต สอุทฺเทโส, สนิทฺเทโส ยถารหํ.

我已详略分，“有”等(bhūvādi)词根组；具纲亦具释，一切皆如其所应。

อุปสคฺคนิปาเตหิ, นานาอตฺถยุเตหิ จ;

โยเชตฺวาน ปทาเนตฺถ, ทสฺสิตานิ วิสุํ วิสุํ.

前缀与小品词，具有种种义；组合成诸词，于此分别示。

ปาฬินิทสฺสนาทีหิ, ทสฺสิตานิ สเหว ตุ;

ตฺยาทฺยนฺตานิ จ รูปานิ, สฺยานฺยนฺตานิ จ สพฺพโส.

巴利语的范例等，亦一并展示；`tvā`等结尾形，以及所有未来式之形态，皆已尽显示。

ปทานํ สทิสตฺตญฺจ, ตถา วิสทิสตฺตนํ;

โจทนาปริหาเรหิ, สหิโต จตฺถนิจฺฉโย.

诸词之同异，以及其辨析；问难与解答，并意义抉择。

อตฺถุทฺธาโร’ภิธานญฺจ, ลิงฺคตฺตยวิมิสฺสนํ;

อภิเธยฺยกลิงฺเคสุ, สวิเสสปทานิ จ.

义理之阐明，词语之名称；三性之混用，以及所指事物的性别；并诸特殊词，皆已作辨析。

นานาปทพหุปฺปท-สโมธานญฺจ ทสฺสิตํ;

รูฬฺหีสทฺทาทโย เจว, สุวิภตฺตา อนากุลา.

各种词语与复合词的组合，皆已显示；约定俗成语等，亦已清晰无碍地分别阐明。

สพฺพนามํ สพฺพนาม-สทิสานิ ปทานิ จ;

นานาปเทหิ โยเชตุํ, ทสฺสิตานิ ยถารหํ.

代词及类代词之词，如何与诸词语相组合，皆已如其所应作展示。

ตุมนฺตานิ จ รูปานิ, ตฺวาทฺยนฺตานิ จ วิญฺญูนํ;

ปิฏเก ปาฏวตฺถาย, สพฺพเมตํ ปกาสิตํ.

为令智者能，通晓于三藏；`tum`结尾诸形，及`tvā`等结尾，所有这一切，皆已作阐明。

เย สทฺทนีติมฺหิ อิมํ วิภาคํ,ชานนฺติ สมฺมา มุนิสาสเน เต;

อตฺเถสุ สพฺเพสุปิ วีตกงฺขา,อจฺฉมฺภิโน สีหสมา ภวนฺติ.

若于声论中，善知此分别，彼于牟尼教，诸义皆无疑，无畏如雄狮。

วิภูตภุตคฺคสยมฺภุจกฺเก[Pg.212],สุภูตภูรึ วทตา นรานํ;

โย สทฺทนีติมฺหิ ภุวาทิกณฺโฑ,วุตฺโต มยา ตํ ภชถตฺถกาโม.

于众生中尊，自在人中主，为说实广慧，我于声论中，所说“有”等品，求义者当习。

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

如是，于具义注之九分教与三藏的诸表达方式中，

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

为获得善巧而造的《声论》中，

ปนฺนรสหิ ปริจฺเฉเทหิ มณฺฑิโต ภูวาทิคโณ นาม

名为“‘有’等词根组”，以十五章庄严的，

โสฬสโม ปริจฺเฉโท.

是为第十六章。

๑๗. รุธาทิฉกฺก

17. `rudh`等六法

รุธาทิคณิก

`rudh`等词根组

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, รุธาทิกคณาทโย;

สาสนสฺโสปการาย, คเณ ตุ ฉพฺพิเธ กถํ.

自此我当说，`rudh`等诸词根组；为利于教法，于此六种组中，其法云何？

รุธิ อาวรเณ. รุธิธาตุ อาวรเณ วตฺตติ. เอตฺถ อาวรณํ นาม ปิทหนํ วา ปริรุนฺธนํ วา ปลิพุทฺธนํ วา หริตุํ วา อปฺปทานํ, สพฺพเมตํ วฏฺฏติ. รุนฺธติ, รุนฺธิติ, รุนฺธีติ, รุนฺเธติ, อวรุนฺเธติ. กมฺมนิ – มคฺโค ปุริเสน รุนฺธิยติ. โรโธ, โอโรโธ, วิโรโธ, ปฏิวิโรโธ, วิรุทฺโธ, ปฏิวิรุทฺโธ, ปริรุทฺโธ. รุนฺธิตุํ, ปริรุนฺธิตุํ. รุนฺธิตฺวา. ปริรุนฺธิตฺวา.

`rudh`，在遮止义。词根`rudh`用于遮止义。在此，所谓遮止，即是关闭、或围绕、或障碍、或不许拿走，所有这些都适用。他遮止（rundhati），他遮止（rundhiti），他遮止（rundhīti），他令遮止（rundheti），他包围（avarundheti）。被动语态：道路被人所遮止（maggo purisena rundhiyati）。遮止（rodho），围住（orodho），违逆（virodho），敌对（paṭivirodho），相违的（viruddho），敌对的（paṭiviruddho），被围困的（pariruddho）。为了遮止（rundhituṃ），为了围绕（parirundhituṃ）。遮止后（rundhitvā），围绕后（parirundhitvā）。

ตตฺร โรโธติ จารโก. โส หิ รุนฺธติ ปเวสิตานํ กุรูรกมฺมนฺตานํ สตฺตานํ คมนํ อาวรตีติ โรโธติ วุจฺจติ. โอโรโธติ ราชุพฺพรี, สา ปน ยถากามจารํ จริตุํ อปฺปทาเนน โอรุนฺธิยติ อวรุนฺธิยตีติ โอโรโธ. วิโรโธติ อนนุกูลตา. ปฏิวิโรโธติ ปุนปฺปุนํ อนนุกูลตา. วิรุทฺโธติ วิโรธํ อาปนฺโน. ปฏิวิรุทฺโธติ ปฏิสตฺตุภาเวน [Pg.213] วิโรธํ อาปนฺโน. ปริรุทฺโธติ คหณตฺถาย สมฺปริวาริโต. วุตฺตญฺหิ ‘‘ยถา อรีหิ ปริรุทฺโธ, วิชฺชนฺเต คมเน ปเถ’’ติ. อวรุทฺโธติ ปพฺพาชิโต.

其中，`rodho`是监狱。因为它遮止、阻碍被关押在内从事残酷行为的众生的行动，故被称为`rodho`（监狱）。`orodho`是后宫。因为她们被限制、被包围，不被给予随心所欲行动的自由，故为`orodho`（后宫）。`virodho`是不随顺。`paṭivirodho`是再再不随顺。`viruddho`是已陷入违逆者。`paṭiviruddho`是以敌对的方式陷入违逆者。`pariruddho`是为了捕捉而被完全包围者。诚如所说：“如被敌人所围困，虽有路途可行走”。`avaruddho`是被放逐者。

มุจ โมจเน. มิคํ พนฺธนา มุญฺจติ. มุญฺจนํ, โมจนํ. ทุกฺขปฺปโมจนํ, โมโจ.

`muc`，在解脱义。他从束缚中释放鹿（migaṃ bandhanā muñcati）。释放（muñcanaṃ），解脱（mocanaṃ）。从苦中解脱（dukkhappamocanaṃ），解脱（moco）。

โมโจติ เจตฺถ อฏฺฐิกกทลีรุกฺโข. มุญฺจิตุํ. มุญฺจิตฺวา. การิเต ‘‘โมเจติ, โมเจตุํ, โมเจตฺวา’’ติอาทีนิ.

在此，`moco`指有籽的芭蕉树。为了释放（muñcituṃ）。释放后（muñcitvā）。在使役态中，有“他令释放（moceti）、为了令释放（mocetuṃ）、令释放后（mocetvā）”等形式。

ริจ วิเรจเน. ริญฺจติ. ริญฺจนํ, วิเรจนํ, วิเรโก, วิเรจโก. ริญฺจิตุํ. ริญฺจิตฺวา.

`ric`，在排空义。他排空（riñcati）。排空（riñcanaṃ），泻（virecanaṃ），泻药（vireko），泻者（virecako）。为了排空（riñcituṃ）。排空后（riñcitvā）。

สิจ ปคฺฆรเณ. อุทเกน ภูมึ สิญฺจติ. ปุตฺตํ รชฺเช อภิสิญฺจิ. อภิเสโก. มุทฺธาภิสิตฺโต ขตฺติโย. สิญฺจ ภิกฺขุ อิมํ นาวํ, สิตฺตา เต ลหุเมสฺสติ. สิตฺตฏฺฐานํ. สิญฺจิตุํ. สิญฺจิตฺวา.

`sic`，在浇洒义。他用水浇洒地面（udakena bhūmiṃ siñcati）。他为儿子灌顶登王位（puttaṃ rajje abhisiñci）。灌顶（abhiseko）。头顶已受灌顶的刹帝利（muddhābhisitto khattiyo）。比丘，汲出此舟水，汲后汝舟轻（siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, sittā te lahumessati）。被浇洒之处（sittaṭṭhānaṃ）。为了浇洒（siñcituṃ）。浇洒后（siñcitvā）。

ยุช โยเค. ยุญฺชติ, อนุยุญฺชติ. กมฺมนิ ‘‘ยุญฺชิยตี’’ติ รูปานิ. เกจิ ‘‘ยุญฺชเต’’ติ อิจฺฉนฺติ. ยุญฺชนํ, สํโยโค, อนุโยโค, ภาวนานุยุตฺโต, สญฺโญโค, สญฺโญชนํ, อตฺถโยชนา. ทีฆํ สนฺตสฺส โยชนํ. ยุญฺชิตุํ, อนุยุญฺชิตุํ. อนุยุญฺชิตฺวา. โยเชติ. ตตฺถ สํโยชนนฺติ พนฺธนํ กามราคาทิ. โยชนนฺติ –

`yuj`，在结合义。他结合（yuñjati），他致力（anuyuñjati）。被动语态的形式是“被结合”（yuñjiyati）。有些人希望用“yuñjate”。结合（yuñjanaṃ），结合（saṃyogo），致力（anuyogo），致力于修行者（bhāvanānuyutto），结合（saññogo），结（saññojanaṃ），义理的结合（atthayojanā）。于疲倦者，一由旬是漫长的（dīghaṃ santassa yojanaṃ）。为了结合（yuñjituṃ），为了致力（anuyuñjituṃ）。致力后（anuyuñjitvā）。他令结合（yojeti）。其中，所谓“结”（saṃyojanaṃ），是指欲贪等束缚。所谓“由旬”（yojanaṃ）是——

วิทตฺถิ ทฺวาทสงฺคุลฺโย, ตทฺวยํ รตนํ มตํ;

สตฺตรตนิกา ยฏฺฐิ, อุสภํ วีสยฏฺฐิกํ;

คาวุตํ อุสภาสีติ, โยชนํ จตุคาวุตํ.

十二指为一张手，二张手为一肘；七肘为一杖，二十杖为一优萨婆；八十优萨婆为一伽浮他，四伽浮他成一由旬。

ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ. ปาลนํ รกฺขณํ. พฺยวหรณํ อชฺโฌหรณํ. ภุญฺชติ, ปริภุญฺชติ, สํภุญฺชติ. ทาสปริโภเคน ปริภุญฺชิ. การิเต ‘‘โภเชติ โภชยตี’’ติอาทีนิ รูปานิ. โภชนํ, สมฺโภโค, มหิภุโช, คามโภชโก[Pg.214], อุปโภโค, ปริโภโค. ภุตฺโต โอทโน ภวตา. สเจ ภุตฺโต ภเวยฺยาหํ. โอทนํ ภุตฺโต ภุตฺตวา ภุตฺตาวี. ตุมนฺตาทิตฺเต ‘‘ภุญฺชิตุํ, ปริภุญฺชิตุํ, โภเชตุํ, โภชยิตุํ, ภุญฺชิตฺวา, ภุญฺชิตฺวาน, ภุญฺชิย, ภุญฺชิยาน, โภเชตฺวา, โภเชตฺวาน, โภชยิตฺวา, โภชยิตฺวาน’’ อิจฺจาทีนิ ปริสทฺทาทีหิ วิเสสิตพฺพานิ.

`bhuj`，在守护与食用义。守护即是保护。食用即是吞食。他吃（bhuñjati），他享用（paribhuñjati），他共食（saṃbhuñjati）。他享用了仆役的受用品（dāsaparibhogena paribhuñji）。在使役态中，有“他令食（bhojeti, bhojayati）”等形式。食物（bhojanaṃ），共食（sambhogo），大地之主（mahibhujo），村长（gāmabhojako），受用（upabhogo），享用（paribhogo）。饭已被您吃了（bhutto odano bhavatā）。若我已被吃（sace bhutto bhaveyyāhaṃ）。饭已吃（odanaṃ bhutto），已吃者（bhuttavā, bhuttāvī）。在不定式等中，有“为了吃（bhuñjituṃ）、为了享用（paribhuñjituṃ）、为了令食（bhojetuṃ, bhojayituṃ）、吃后（bhuñjitvā, bhuñjitvāna, bhuñjiya, bhuñjiyāna）、令食后（bhojetvā, bhojetvāna, bhojayitvā, bhojayitvāna）”等形式，应通过`pari`等前缀来区别。

ตตฺร ภุญฺชตีติ ภตฺตํ ภุญฺชติ, โภชนียํ ภุญฺชติ. ตถา หิ ‘‘ขาทนียํ วา โภชนียํ วา ขาทติ วา ภุญฺชติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปิจ กทาจิ ขาทนีเยปิ ‘‘ภุญฺชตี’’ติ โวหาโร ทิสฺสติ. ‘‘ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ, ภุญฺช ราช วราวร’’นฺติ หิ วุตฺตํ. ปริภุญฺชตีติ จีวรํ ปริภุญฺชติ, ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชติ, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปริภุญฺชติ, ปฏิเสวตีติ วุตฺตํ โหติ. เตเนว จ ปฏิเสวตีติ ปริภุญฺชตีติ อตฺโถ สํวณฺณิยติ. อปิจ ‘‘กาเม ภุญฺชตี’’ติ จ ‘‘ปญฺจกามคุเณ ปริภุญฺชตี’’ติ จ ทสฺสนโต ปน ภุญฺชนปริภุญฺชนสทฺทา ปฏิเสวนตฺเถน กตฺถจิ สมานตฺถาปิ โหนฺตีติ อวคนฺตพฺพา. สํภุญฺชตีติ สมฺโภคํ กโรติ, เอกโต วาสํ กโรตีติ อตฺโถ. เอตฺถ สิยา ‘‘นนุ จ โภ อตฺร ภุชธาตุ ปาลนพฺยวหรเณสุ วุตฺโต, โส กถํ เอตฺตเกสุปิ อตฺเถสุ วตฺตตี’’ติ? วตฺตเตว, อเนกตฺถา หิ ธาตโว, เต อุปสคฺคสหาเย ลภิตฺวาปิ อเนกตฺถตราว โหนฺติ. อิโต ปฏฺฐาย ตุมนฺตาทีนิ รูปานิ น วกฺขาม. ยตฺถ ปน วิเสโส ทิสฺสติ, ตตฺถ วกฺขาม.

在此，“bhuñjati”（吃）是指吃米饭，吃啖食（bhojanīya）。诚如所说：‘或嚼食（khādanīya）或啖食（bhojanīya），或嚼或啖’等。此外，有时对嚼食也可见到“bhuñjati”的用法。诚如所说：‘王中之王啊，请享用这些小果实。’“paribhuñjati”（享用）是指享用衣、钵食、病缘医药资具，即是说“受用”。因此，“受用”即是“享用”之义，此义得以阐明。此外，从‘受用欲乐’和‘受用五欲’等用法中，当知“bhuñjana”（吃）和“paribhuñjana”（享用）二词，在某些情况下，于‘受用’之义上，也可为同义词。“saṃbhuñjati”（共食）是指作共同受用，意为共同居住（ekato vāsaṃ karoti）。此处，可能会有这样的疑问：‘尊者，在此处，词根“bhuj”被说为用于守护与食用义，它如何能用于如此多的意义呢？’它确实能用，因为词根是多义的，它们在得到前缀的帮助后，意义就变得更加丰富。从此处开始，我们将不再解说不定式（tumanta）等形式。但凡见到有特殊之处，我们将会解说。

กติ เฉทเน. กนฺตติ, วิกนฺตติ. สลฺลกตฺโต.

`kati`，在切割义。他切割（kantati），他切开（vikantati）。外科医生（sallakatto）。

ภิทิ วิทารเณ. ภินฺทติ. อนาคตตฺเถ วตฺตพฺเพ ‘‘เภชฺชิสฺสติ, ภินฺทิสฺสตี’’ติ ทฺวิธา ภวนฺติ รูปานิ. ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ภินฺทตีติ ภิกฺขุ. เตนาห –

`bhid`，在分裂义。他分裂（bhindati）。当要表达未来义时，有“bhejjissati”和“bhindissati”两种形式。因为他破除邪恶、不善之法，故名为比丘（bhikkhu）。因此，他说：

‘‘น [Pg.215] เตน ภิกฺขุ โส โหติ, ยาวตา ภิกฺขเต ปเร;

วิสํ ธมฺมํ สมาทาย, ภิกฺขุ โหติ น ตาวตา.

“不因从他乞，而得比丘名；受持杂染法，不因此成比丘。

โยธ ปุญฺญญฺจ ปาปญฺจ, พาหิตฺวา พฺรหฺมจริยํ;

สงฺขาย โลเก จรติ, สเว ‘ภิกฺขู’ติ วุจฺจตี’’ติ.

于此舍福罪，修持于梵行；了知于世间而行，彼实称“比丘”。’

อิทญฺจ ขีณาสวํ สนฺธาย วุตฺตํ, เสกฺขปุถุชฺชนสมณาปิ ยถาสมฺภวํ ‘‘ภิกฺขู’’ติ วตฺตพฺพตํ ปาปุณนฺติเยว. สงฺฆํ ภินฺทตีติ สงฺฆเภทโก. เทวทตฺเตน สงฺโฆ ภินฺโน,. ภินฺทิยตีติ ภินฺโนติ หิ นิพฺพจนํ. น เต กฏฺฐานิ ภินฺนานิ. ภินฺทตีติ เภตฺตา.

这是指漏尽者（khīṇāsava）而说的，有学、凡夫、沙门，在适当的情况下，也可以获得“比丘”（bhikkhu）之称。分裂僧团的人是破僧者（saṅghabhedako）。提婆达多（Devadatta）分裂了僧团。“bhinno”（已分裂）是由“bhindiyati”（被分裂）所派生。那些木片没有被分裂。“bhettā”（分裂者）是由“bhindati”（他分裂）所派生。

ฉิทิ ทฺเวธากรเณ. ฉินฺทตีติ เฉทโก, เอวํ เฉตฺตา. เกเส เฉตฺตุํ วฏฺฏติ. ฉินฺทิยตีติ ฉินฺโน. ฉินฺโนปิ รุกฺโข ปุนเทว รูหติ. อิทํ ปน ภิทิฉิทิทฺวยํ ทิวาทิคณํ ปตฺวา ‘‘ภิชฺชติ ฉิชฺชตี’’ติ สุทฺธกตฺตุวาจกํ รูปทฺวยํ ชเนติ, ตสฺมา ‘‘ภิชฺชตีติ ภินฺโน’’ติอาทินา สุทฺธกตฺตุวเสนปิ นิพฺพจนํ กาตพฺพํ.

词根“chid”，意为分裂为二。“Chindati”（他切），因此是“chedako”（切割者），同样也是“chettā”（切割者）。可以剪发。“Chindiyati”（被切），因此是“chinno”（已切）。即使是被切断的树，也会重新生长。然而，“bhid”和“chid”这两个词根归属于第四类动词(divādigaṇa)，当变为“bhijjati”和“chijjati”时，会产生被动语态的两种形式，因此也应该用纯粹作用者(suddhakattu)的方式来解释“bhijjatīti bhinno”等。

ตทิ หึสานาทเรสุ. ตนฺทติ. ตนฺที, ตทฺทุ. ตทฺทติ กจฺฉุ.

词根“tad”，意为伤害和不敬。“Tandati”（他伤害/不敬）。“Tandī”（懒惰），“taddu”。“Taddati kacchu”（疥疮折磨人）。

อุทิ ปสวกิเลทเนสุ. ปสวนํ สนฺทนํ. กิเลทนํ ตินฺทตา. อุนฺทติ. อุนฺทูโร, สมุทฺโท.

词根“ud”，意为流出和湿润。“Pasavanaṃ”（流出）即是“sandanaṃ”（流动）。“Kiledanaṃ”（湿润）即是“tindatā”（潮湿）。“Undati”（他流出/湿润）。“Undūro”（老鼠），“samuddo”（大海）。

วิท ลาเภ. วินฺทติ. โควินฺโท, วิตฺติ. เอตฺถ วิตฺตีติ อนุภวนํ, เวทนา วา.

词根“vid”，意为获得。“Vindati”（他获得）。“Govindo”（牛主），“vitti”（获得/喜悦）。此处“vitti”指的是体验，或者感受(vedanā)。

วิท ตุฏฺฐิยํ. วินฺทติ, นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทนํ. วิรชฺชติ. นิพฺพินฺโท กามรติยา. วิตฺติ, วิตฺตํ, เวโท. ลภติ อตฺถเวทํ ธมฺมเวทํ.

词根“vid”，意为满足。“Vindati”（他满足），“nibbindati”（他厌离）。“Nibbindanaṃ”（厌离）。“Virajjati”（他离染）。“Nibbindo kāmaratiyā”（对欲乐已厌离的人）。“Vitti”（喜悦），“vittaṃ”（财富），“vedo”（知识/吠陀）。获得义利之智(atthavedaṃ)、法义之智(dhammavedaṃ)。

เอตฺถ วิตฺตีติ โสมนสฺสํ. ‘‘วิตฺติ หิ มํ วินฺทติ สุต ทิสฺวา’’ติ หิ วุตฺตํ. วิตฺตนฺติ วิตฺติชนนตฺตา วิตฺตสงฺขาตํ ธนํ. เวโทติ [Pg.216] คนฺโถปิ ญาณมฺปิ โสมนสฺสมฺปิ วุจฺจติ. ‘‘ติณฺณํ เวทานํ ปารคู’’ติอาทีสุ หิ คนฺโถ ‘‘เวโท’’ติ วุจฺจติ. ‘‘พฺราหฺมณํ เวทคุมภิชญฺญา อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺต’’นฺติอาทีสุ ญาณํ. ‘‘เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก’’ติอาทีสุ โสมนสฺสํ.

此处“vitti”指的是喜悦(somanassaṃ)。“听到和看到后，喜悦找到了我”是这样说的。“Vittaṃ”，因能产生喜悦，故被称为财富(dhanaṃ)。“Vedo”可以指经典(gantha)、智慧(ñāṇa)和喜悦(somanassa)。在“通达三吠陀”等句中，“vedo”指经典；在“了知通达吠陀的婆罗门是无所有者，不执著于欲有”等句中，指智慧；在“那些生起喜悦后，于世间游行的人”等句中，指喜悦。

เวทคนฺเถ จ ญาเณ จ, โสมนสฺเส จ วตฺตติ;

เวทสทฺโท อิมํ นานา-ธาตุโต สมุทีรเย.

“Veda”一词用于经典、智慧和喜悦义；“Veda”一词由此各种词根而生。

ลิป ลิมฺปเน. ลิมฺปติ, ลิมฺปโก. อวเลโป. อวเลโปติ อหงฺกาโร.

词根“lip”，意为涂抹。“Limpati”（他涂抹），“limpako”（涂抹者）。“Avalepo”（涂抹/执著）。“Avalepo”即是我慢(ahaṅkāro)。

ลุป อจฺเฉทเน. ลุมฺปติ. วิลุมฺปโก, วิลุตฺโต วิโลโป.

词根“lup”，意为切断/毁坏。“Lumpati”（他切断/毁坏）。“Vilumpako”（掠夺者），“vilutto”（被掠夺的），“vilopo”（掠夺）。

วิลุมฺปเตว ปุริโส, ยาวสฺส อุปกปฺปติ;

ยทา จญฺเญ วิลุมฺปนฺติ, โส วิลุตฺโต วิลุมฺปตีติ.

只要对他有利，人就掠夺；当他人掠夺时，那被掠夺者也去掠夺。

ปิส จุณฺณเน. ปึสติ. ปิสโก. ปิสุณา วาจา. อาคมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อตฺตโน ปิยภาวํ ปรสฺส จ สุญฺญภาวํ ยาย วาจาย ภาสติ, สา ปิสุณา วาจา’’ติ วุตฺตํ, ตํ นิรุตฺติลกฺขเณน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

词根“pis”，意为磨碎。“Piṃsati”（他磨碎）。“Pisako”（磨碎者）。离间语(pisuṇā vācā)。然而，在圣典义注(Āgamaṭṭhakathā)中说：“以某种言语表达自己的可爱之处，以及他人的空无之处，这种言语就是离间语。”这应当被理解为从词源学的角度所说的定义。

หิสิ วิหึสายํ. หึสติ, วิหึสติ. หึสโก.

Hisi，意为伤害。Hiṃsati（他伤害），vihiṃsati（他伤害）。Hiṃsako（伤害者）。

อหึสโกติ เม นามํ, หึสกสฺส ปุเร สโต;

อชฺชาหํ สจฺจนาโมมฺหิ, น นํ หึสามิ กิญฺจนํ.

“无害”(Ahiṃsako)是我的名字，以前我是伤害者；今天我名符其实，纤毫不再伤害。

หึสิตพฺพํ กึสตีติ สีโห. อาทิอนฺตกฺขรวิปลฺลาสวเสน สทฺทสิทฺธิ, ยถา ‘‘กนฺตนฏฺเฐน ตกฺก’’นฺติ. วิเหสโก, วิเหสนํ.

“Hiṃsitabbaṃ kiṃsatīti sīho”（他伤害应被伤害者，故为狮子）。这是通过首尾字母倒置的方式来解释词语的构成，例如‘以切割为义，故为takka（纺锤）’。“Vihesako”（恼害者），“vihesanaṃ”（恼害行为）。

สุมฺภ [Pg.217] ปหาเร. โย โน คาโวว สุมฺภติ. ปริสุมฺภติ. สุมฺโภติ. อตฺริเม ปาฬิโต ปโยคา –

Sumbha，意为打击。“Yo no gāvova sumbhati”（他像牛一样冲撞我们）。“Parisumbhati”（他彻底冲撞）。“Sumbhoti”（他猛烈冲撞）。此处是引经文的用法例证——

‘‘สํสุมฺภมานา อตฺตานํ, กาลมาคมยามเส’’ติ จ,

“我们挣扎着自己，等待着时机到来。”

‘‘เกสคฺคหณมุกฺเขปา, ภูมฺยา จ ปริสุมฺภนา;

ทตฺวา จ โน ปกฺกมติ, พหุทุกฺขํ อนปฺปก’’นฺติ จ,

“抓发抛掷，在地上践踏；施加（痛苦）后就离开了我们，巨大的痛苦。”

‘‘ภูมึ สุมฺภามิ เวคสา’’ติ จ.

“我以迅猛的速度震撼大地。”

อญฺญตฺถ ปน อญฺญาปิ วุตฺตา. ตา อิธ อนุปปตฺติโต น วุตฺตา. เกเจตฺถ มญฺเญยฺยุํ, ยถา ภูวาทิคเณ ‘‘สกิ สงฺกายํ ขชิ คติเวกลฺเล’’ติอาทีนํ ธาตูนํ ปฏิลทฺธวคฺคนฺตภาวสฺส นิคฺคหีตาคมสฺส วเสน ‘‘สงฺกติ ขญฺชตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ, ตถา อิมสฺมึ รุธาทิคเณ ‘‘มุจ โมจเน กติ เฉทเน’’ติอาทีนํ ธาตูนํ ปฏิลทฺธวคฺคนฺตภาวสฺส นิคฺคหีตาคมสฺส วเสน ‘‘มุญฺจติ กนฺตตี’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. เอวํ สนฺเต โก อิเมสํ เตสญฺจ วิเสโสติ? เอตฺถ วุจฺจเต – เย ภูวาทิคณสฺมึ อเนกสฺสรา อสํโยคนฺตา อิการนฺตวเสน นิทฺทิฏฺฐา, เต อาขฺยาตตฺตญฺจ นามิกตฺตญฺจ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุวิสเยสุ เอกนฺตโต นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา ภวนฺติ, น กตฺถจิปิ เตสํ วินา นิคฺคหีตาคเมน รูปปฺปวตฺติ ทิสฺสติ. ตํ ยถา? สงฺกติ, สงฺกา, ขญฺชติ, ขญฺโช อิจฺจาทิ. อยํ อเนกสฺสรานํ อิการนฺตวเสน นิทฺทิฏฺฐานํ ภูวาทิคณิกานํ วิเสโส.

然而，在其他地方还有其他说法。那些因为在这里不适用所以没有提及。于此，有些人可能会这样想：就像在第一类动词(bhūvādigaṇa)中，“saki，意为怀疑；khaji，意为行动不便”等词根，通过鼻音插入并变为同类鼻音的方式，形成了“saṅkati、khañjati”等形式；同样，在这个第七类动词(rudhādigaṇa)中，“muca，意为释放；kati，意为切断”等词根，也通过鼻音插入并变为同类鼻音的方式，形成了“muñcati、kantati”等形式。若是如此，那么这两类词根有什么区别呢？对此要说的是：在第一类动词中，那些被指定为多音节(anekassara)、非复合辅音结尾(asaṃyoganta)、i结尾(ikāranta)的词根，在获得动词性(ākhyātatta)和名词性(nāmikatta)之后，在纯粹作用者(suddhakattu)和使役作用者(hetukattu)的范畴内，完全通过鼻音插入的方式产生词形，在任何地方都看不到它们不通过鼻音插入而产生词形的情况。例如什么呢？像“saṅkati、saṅkā、khañjati、khañjo”等等。这就是被指定为i结尾的多音节第一类动词的特殊性。

เย จ รุธาทิคณสฺมึ อเนกสฺสรา อสํโยคนฺตฺวา อการนฺตวเสน วา อุการนฺตวเสน วา นิทฺทิฏฺฐา, เต อาขฺยาตตฺตํ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุวิสเยเยว เอกนฺตโต นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา ภวนฺติ, น เหตุกตฺตุวิสเย. นามิกตฺตํ ปน สหนิคฺคหีตาคเมน วินา จ นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา ภวนฺติ. ยตฺถ [Pg.218] วินา นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา, ตตฺถ สสํโยครูปาเยว ภวนฺติ. ตํ ยถา? มุญฺจติ, มุญฺจาเปติ, โมเจติ, โมจาเปติ. ฉินฺทาเปติ. เฉเทติ, เฉทาเปติ. ฉินฺทนํ, เฉโท. มุญฺจนํ, โมจนํ. กนฺตติ, กนฺตนํ, สลฺลกตฺโต. ปิฏฺฐิมํสานิ อตฺตโน, สามํ อุกฺกจฺจ ขาทสิ อิจฺจาทีนิ. ตตฺถ อุกฺกจฺจาติ อุกฺกนฺติตฺวา, ฉินฺทิตฺวาติ อตฺโถ.

而在第七类动词(rudhādigaṇa)中，那些被指定为多音节、非复合辅音结尾、以a或u结尾的词根，当它们获得动词性后，仅在纯粹作用者(suddhakattu)的范畴内，完全通过鼻音插入的方式产生词形，而不用于使役作用者(hetukattu)的范畴。至于名词性，则既有通过鼻音插入形成的，也有不通过鼻音插入形成的。在不通过鼻音插入形成词形之处，它们必然是带有复合辅音的形式。例如：“Muñcati”（他释放），“muñcāpeti”（他使释放），“moceti”（他解脱），“mocāpeti”（他使解脱）。“Chindāpeti”（他使切断）。“Chedeti”（他切断），“chedāpeti”（他使切断）。“Chindanaṃ”（切断），“chedo”（切断）。“Muñcanaṃ”（释放），“mocanaṃ”（解脱）。“Kantati”（他切割），“kantanaṃ”（切割），“sallakatto”（外科医生）。“你自己亲手割下背部肌肉来吃”等等。其中“ukkacca”的意思是“ukkantivā”（切割之后），即“chinditvā”（切断之后）。

นนุ จ โภ เอวํ สนฺเต อาขฺยาตนามิกภาวํ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุวิสเยสุ เอกนฺตโต ปฏิลทฺธนิคฺคหีตาคเมหิ สกิ ขชิ อาทีหิเยว รุธาทิคณิเกหิ ภวิตพฺพํ, น ปน มุจฉิทิอาทีหีติ? ตนฺน, มุจฉิทิอาทีหิเยว รุธาทิคณิเกหิ ภวิตพฺพํ รุจธาตุยา สมานคติกตฺตา, ตถา หิ ยถา ‘‘รุนฺธิสฺส, รุนฺธยติ, รุนฺธาเปติ, รุนฺธนํ, โรโธ, วิโรโธ’’ติอาทีสุ นิคฺคหีตาคมานิคฺคหีตาคมวเสน ทฺวิปฺปการานิ รูปานิ ทิสฺสนฺติ, ตถา มุจฉิทิอาทีนมฺปีติ.

然而，诸位啊！若是如此，那么在获得动词性和名词性之后，在纯粹作用者和使役作用者的范畴内，完全通过鼻音插入而获得词形的“saki”、“khaji”等词根，才应该是第七类动词，而不是“muca”、“chidi”等词根，不是吗？并非如此，“muca”、“chidi”等词根才应该是第七类动词，因为它们与“rudh”词根的词形变化方式相同。因为，正如在“rundhissa”（他将阻碍）、“rundhayati”（他使阻碍）、“rundhāpeti”（他使阻碍）、“rundhanaṃ”（阻碍）、“rodho”（障碍）、“virodho”（反对）等词中，根据有无鼻音插入，可以看到两种形式，“muca”、“chidi”等词根也是如此。

นนุ กจฺจายเน นิคฺคหีตาคมสฺส นิจฺจวิธานตฺถํ ‘‘รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจา’’ติ ลกฺขณํ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, ตํ ปน กฺริยาปทตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยทิ จ นามิกปทตฺตมฺปิ สนฺธาย วุตฺตํ ภเวยฺย, ‘‘วิโรโธ’’ติอาทีนํ ทสฺสนโต วาสทฺทํ ปกฺขิปิตฺวา วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วาสทฺทํ ปกฺขิปิตฺวา วุตฺตํ, เตน ญายติ กฺริยาปทตฺตํเยว สนฺธาย วุตฺตนฺติ.

难道迦旃延(Kaccāyana)不是为了规定鼻音插入的恒常性而提出“从rudh等（词根）开始，且前面有鼻音”这一特征吗？确实如此。但那是针对动词而说的。如果也针对名词，那么考虑到“virodho”等例子，就应该加入“vā”字，但实际上并没有加入“vā”字，因此可知这只是针对动词而说的。

นนุ จ โภ เอวํ สนฺเต สกิขชิอาทีนํ นิจฺจํ สนิคฺคหีตาคมกฺริยาปทตฺตํเยว สนฺธาย ‘‘รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ สกฺกา มนฺตุนฺติ? น สกฺกา, สกิขชิอาทีนํ รุธธาตุยา อสมานคติกตฺตา นามิกตฺเต ทฺวิปฺปการสฺส อสมฺภวโต. ตถา หิ เยสํ ยา นามิกตฺเต นิคฺคหีตาคมานิคฺคหีตาคมวเสน ทฺวิปฺปการวนฺตตา, สา [Pg.219] เอว เตสํ รุธาทิคณภาวสฺส ลกฺขณํ. ตญฺจ สกิขชิอาทีนํ นตฺถิ. ‘‘สงฺกา ขญฺโช’’ติอาทินา หิ นามตฺเต เอโกเยว ปกาโร ทิสฺสติ สนิคฺคหีตาคโม, ‘‘กมุ ปทวิกฺเขเป’’อิจฺจาทีนํ ปน ‘‘กโม, กมนํ, จงฺกโม, จงฺกมน’’นฺติอาทินา นามิกตฺเต ทฺวิปฺปการวนฺตตาสมฺภเวปิ นิคฺคหีตาคมสฺส อพฺภาสวิสเย ปวตฺตตฺตา สา ทฺวิปฺปการวนฺตตา รุธาทิคณภาวสฺส ลกฺขณํ น โหติ, ตสฺมา อพฺภาสวิสเย ปวตฺตํ นิคฺคหีตาคมํ วชฺเชตฺวา ยา ทฺวิปฺปการวนฺตตา, สาเยว รุธาทิคณิกภาวสฺส ลกฺขณนฺติ สนฺนิฏฺฐานํ กาตพฺพํ. อยํ นโย อตีว สุขุโม สมฺมา มนสิ กาตพฺโพ.

然而，诸位，如果这样，那么针对像sakikhaji等词总是带有鼻音插入的动词形式，是否就可以认为“从rudh等（词根）开始，且前面有鼻音”这句话是指这种情况呢？不能这样认为。因为sakikhaji等词与rudh词根的性质不同，它们的名词形式不可能有两种类型。也就是说，那些在名词形式上，因有鼻音插入和无鼻音插入而具有两种类型的词，这才是它们属于rudh语群的特征。而sakikhaji等词没有这种特征。例如，在“saṅkā”(怀疑)、“khañjo”(跛子)等词的名词形式中，只见到有鼻音插入的一种类型。而像“kamu padavikkhepe”(行走)等词根，虽然在名词形式上可能有“kamo”(步)、“kamanaṃ”(行走)、“caṅkamo”(经行)、“caṅkamana”(经行)等两种类型，但因为鼻音插入出现在重叠(abbhāsa)的情况下，所以这两种类型的存在不能作为属于rudh语群的特征。因此，应当确定：排除了在重叠情况下出现的鼻音插入，那两种类型的存在，才是属于rudh语群的特征。这个道理非常精妙，应当仔细思惟。

รุธาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโตติ.

我已尽己所能，见到这些rudh语群的词根；亦应在其他经文中观察，并择取其相应之义。

ทุธาทิคโณยํ.

此为Dudhādi语群。

ทิวาทิคณิก

Divādi语群的动词

ทิวุ กีฬาวิชิคิสาพฺยวหารชุติถุติกนฺติคติสตฺตีสุ. เอตฺถ จ กีฬาติ ลฬนา, วิหาโร วา. ลฬนาติ จ ลฬิตานุภวนวเสน รมณํ. วิหาโร อิริยาปถปริวตฺตนาทินา วตฺตนํ. วิชิคิสาติ วิชยิจฺฉา. พฺยวหาโรติ โวหาโร. ชุตีติ โสภา. ถุตีติ โถมนา. กนฺตีติ กมนียตา. คตีติ คมนํ. สตฺตีติ สามตฺถิยํ. อิเมสุ อตฺเถสุ ทิวุธาตุ วตฺตติ. ทิพฺพติ. เทโว. เทวี. เทวตา.

语根divu用于嬉戏、征服欲、交往、光辉、赞誉、喜爱、行动、能力等义。其中，“嬉戏”指爱抚或游乐。爱抚是因体验可爱而享受；游乐是以变换威仪等方式活动。“征服欲”是征服的意欲。“交往”即是言说。“光辉”即是光彩。“赞誉”即是赞美。“喜爱”即是可爱。“行动”即是去。“能力”即是干练。语根divu用于这些含义。其派生词如：dibbati（嬉戏、闪耀），deva（天），devī（天女），devatā（天神）。

เอตฺถ เทโวติ ติวิธา เทวา สมฺมุติเทวา อุปปตฺติเทวา วิสุทฺธิเทวาติ. เตสุ มหาสมฺมตกาลโต ปฏฺฐาย โลเกน ‘‘เทวา’’ติ สมฺมตตฺตา ราชราชกุมาราทโย สมฺมุติเทวา [Pg.220] นาม. เทวโลเก อุปปนฺนา อุปปตฺติเทวา นาม. ขีณาสวา วิสุทฺธิเทวา นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘สมฺมุติเทวา นาม ราชาโน เทวิโย กุมารา. อุปปตฺติเทวา นาม ภุมฺมเทเว อุปาทาย ตทุตฺตริเทวา. วิสุทฺธิเทวา นาม พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวา’’ติ.

于此，天有三种：世俗天、转生天、清净天。其中，从大共选王(Mahāsammata)时代开始，因世人公认为“天”，故国王、王子等名为世俗天。生于天界的名为转生天。漏尽者名为清净天。对此也曾说：“世俗天是国王、王后、王子。转生天是指从地居天起及其以上诸天。清净天是佛陀、独觉佛、漏尽者。”

อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ – ทิพฺพนฺติ กามคุณฌานาภิญฺญาจิตฺติสฺสริยาทีหิ กีฬนฺติ, เตสุ วา วิหรนฺตีติ เทวา. ทิพฺพนฺติ ยถาภิลาสิตํ วิสยํ อปฺปฏิฆาเตน คจฺฉนฺตีติ เทวา. ทิพฺพนฺติ ยถิจฺฉิตนิปฺผาทเน สกฺโกนฺตีติ เทวา. อถ วา ตํตํพฺยสนนิตฺถรณตฺถิเกหิ สรณํ ปรายณนฺติ เทวนียา อภิตฺถวนียาติ เทวา. โสภาวิเสสโยเคน กมนียาติ วา เทวา.

此为释义：他们以欲乐、禅定、神通、心自在等嬉戏，或安住于其中，故名为天。他们能无碍地去到所欲之处，故名为天。他们能成办所欲之事，故名为天。又，为求脱离种种灾厄者所当归依、赞颂，故名为天。又，因具特殊光彩而可爱，故名为天。

เอตฺถ จ ถุติกนฺติ อตฺถา กมฺมสาธนวเสน ทฏฺฐพฺพา, กีฬาทโย ฉ อตฺถา กตฺตุสาธนวเสน. เกจิ ปน ‘‘ทิวุ กีฬาวิชิคิสาพฺยวหารชุติถุติคตีสู’’ติ ปฐนฺติ. เกจิ ‘‘คตี’’ติ ปทํ วิหาย ‘‘ชุติถุตีสู’’ติ ปฐนฺติ. เกจิ ‘‘ถุตี’’ติ ปทํ วิหาย ‘‘ชุติคตีสู’’ติ ปฐนฺติ, เกจิ ปน ทิวุธาตุํ ‘‘สตฺติถุติก’’นฺติอตฺเถปิ อิจฺฉนฺติ. เตนาห อภิธมฺมสฺส อนุฏีกากาโร ‘‘เทวสทฺโท ยถา กีฬาวิชิคิสาโวหารชุติคติอตฺโถ, เอวํ สตฺติอภิตฺถวกมนตฺโถปิ โหติ ธาตุสทฺทานํ อเนกตฺถภาวโต’’ติอาทิ.

于此，“赞誉”和“喜爱”二义应从被动义理解，而“嬉戏”等六义则应从主动义理解。有些人读作“divu 用于嬉戏、征服欲、交往、光辉、赞誉、行动等义”。有些人省略“行动”一词，读作“用于光辉、赞誉等义”。有些人省略“赞誉”一词，读作“用于光辉、行动等义”。还有些人认为 divu 语根也具有“能力、赞誉、喜爱”等义。因此，《阿毗达摩》(Abhidhamma)的复注作者说：“deva 一词，既有嬉戏、征服欲、交往、光辉、行动等义，同样也有能力、赞誉、喜爱等义，因为语根词有多重含义”等等。

อิทํ ปน ยถาวุตฺเตสุ สมฺมุติเทวาทีสุ ปจฺเจกํ นิพฺพจนํ – ทิพฺพนฺติ กีฬนฺติ อตฺตโน วิสเย อิสฺสริยํ กโรนฺตีติ เทวา, ราชาโน. ทิพฺพนฺติ กีฬนฺติ ปญฺจหิ กามคุเณหิ, ปฏิปกฺเข วา วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ, โวหรนฺติ จ โลกสฺส ยุตฺตายุตฺตํ, โชตนฺติ ปรมาย สรีรชุติยา, โถมิยนฺติ ตพฺภาวตฺถิเกหิ, กามิยนฺติ ทฏฺฐุํ โสตุญฺจ [Pg.221] โสภาวิเสสโยเคน, คจฺฉนฺติ จ ยถิจฺฉิตฏฺฐานํ อปฺปฏิหตคมเนน, สกฺโกนฺติ จ อานุภาวสมฺปตฺติยา ตํตํกิจฺจํ นิปฺผาเทตุนฺติ เทวา, จาตุมหาราชิกาทโย. กีฬนฺติ ปรมาย ฌานกีฬาย, วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ ปฏิปกฺขํ, ปรมสุขุมญาณวิเสสวิสยํ อตฺถญฺจ โวหรนฺติ, โชตนฺติ สพฺพกิเลสโทสกลุสาภาวา ปรมวิสุทฺธาย ญาณชุติยา, โถมิยนฺติ จ วิญฺญาตสภาเวหิ ปรมนิมฺมลคุณวิเสสโยคโต, กามิยนฺติ จ อนุตฺตรปุญฺญกฺเขตฺตตาย ทฏฺฐุํ โสตุํ ปูชิตุญฺจ, คจฺฉนฺติ จ อมตมหานิพฺพานํ อปจฺจาคมนียาย คติยา, สกฺโกนฺติ จ จิตฺตาจารํ ญตฺวา เต เต สตฺเต หิเต นิโยเชตุํ อมตมหานิพฺพานสุเข จ ปติฏฺฐาเปตุนฺติ เทวา, วิสุทฺธิเทวา.

然而，此为对前述世俗天等各自的释义：在自己领域嬉戏、行使主权者，是为天，即诸王。他们以五种欲乐嬉戏，或欲征服敌对者，并向世间宣说合理与不合理之事，以最胜身光照耀，为求生彼天者所赞叹，因具殊胜光彩而令人渴见渴闻，能以无碍的行进抵达所欲之处，依仗威力成就各项事业——此谓四大王天(Cātumahārājikādayo)等诸天。他们以最胜禅定为嬉戏，欲征服敌对者（烦恼），宣说作为最极微细之特殊智慧所缘的义理，因无一切烦恼、过失、垢染而以最极清净的智慧之光照耀，因具最极无垢的特殊功德而为已了知自性者所赞叹，因是无上福田而令人渴见、渴闻、供养，以不还之行趣向不死大涅槃，能了知彼彼有情的心行而引导他们趋向利益，并使他们安住于不死大涅槃之乐——此谓清净天(Visuddhadevā)。

เทวสทฺท ‘‘วิทฺเธ วิคตวลาหเก เทเว’’ติอาทีสุ อชฏากาเส อาคโต. ‘‘เทโว จ โถกํ โถกํ ผุสายตี’’ติอาทีสุ เมเฆ. ‘‘อยญฺหิ เทว กุมาโร’’ติอาทีสุ ขตฺติเย. ‘‘อหํ เทว สกลชมฺพุทีเป อญฺญสฺส รญฺโญ สนฺติเก กิญฺจิ ภยํ น ปสฺสามี’’ติอาทีสุ อิสฺสรปุคฺคเล. ‘‘ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ เทโว มญฺเญ’’ติอาทีสุ อุปปตฺติเทเว. ‘‘เทวาติเทวํ นรทมฺมสารถิ’’นฺติอาทีสุ วิสุทฺธิเทเว อาคโต.

“deva”一词，在“于晴朗无云的天空中”等语句中，指无云的天空；在“天正下着微雨”等语句中，指云；在“这位王子，陛下”等语句中，指刹帝利；在“大王，我在整个瞻部洲(Jambudīpa)，于其他国王处看不到任何危险”等语句中，指有权势的个人(issarapuggala)；在“他具足受用五种欲乐，我想他就是个天人”等语句中，指转生天(upapattideva)；在“天中之天，调御丈夫的导师”等语句中，指清净天(visuddhideva)。

เทวีติ ราชภริยาปิ เทวธีตาปิ ‘‘เทวี’’ติ วุจฺจติ. เทวสฺส ภริยาติ หิ เทวี, สาปิ อตฺถโต ‘‘ทิพฺพตีติ เทวี’’ติ วตฺตพฺพา, ยถา ‘‘ภิกฺขตีติ ภิกฺขุนี’’ติ. ตถา หิ วุตฺตํ วิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ ‘‘ทิพฺพติ อตฺตโน ปุญฺญิทฺธิยา กีฬตีติ เทวี’’ติ.

“devī”一词，既指国王的妻子，也指天女，都称为“devī”。因为是deva(国王)的妻子，所以是devī；从词义上说，也应称为“因嬉戏、闪耀(dibbati)故为devī”，犹如“因乞食(bhikkhati)故为比丘尼(bhikkhunī)”。如《天宫事义注》(Vimānavatthuaṭṭhakathā)中所说：“因自身的福德神力而嬉戏、闪耀，故为devī”。

เทวตาติ [Pg.222] เทวปุตฺโตปิ พฺรหฺมาปิ เทวธีตาปิ. ‘‘อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รุตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ หิ เทวปุตฺโต ‘‘เทวตา’’ติ วุตฺโต ‘‘เทโวเยว เทวตา’’ติ กตฺวา, ตถา ‘‘ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา, พฺรหฺมา วิมานา อภินิกฺขมิตฺวา’’ติอาทีสุ พฺรหฺมาโน.

“devatā”一词包括天子(devaputta)、梵天(brahmā)和天女(devadhītā)。在“这时，某位天神，于后夜时分，以殊胜的光彩”等句中，天子被称为“devatā”，即“deva亦为devatā”；同样，在“那七百位尊贵的天神，梵天从宫殿出来”等句中，指的也是梵天们。

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา’’ติ-

“汝以殊胜之容色，伫立于此，天神！普照一切诸方所，犹如启明之星。”

อาทีสุ เทวธีตา.

等偈颂中，(devatā)指天女。

อิมานิ อุปปตฺติเทวานํ นามานิ –

这些是转生天(upapattideva)的名称：

เทโว สุโร จ วิพุโธ, นิชฺชโร อมโร มรุ;

สุธาสี ติทโส สคฺค-วาสี อนิมิโสปิ จ;

ทิโวโก’มตปายี จ, สคฺคฏฺโฐ เทวตานิ จ.

天、天神、觉者、不老者、不死者、天人、甘露饮者、三十三天神、天界住者、不瞬目者、天界住者、不死饮者、住于天界者、天神。

ขิ ขเย. ขิยติ. ขโย. ขิยนํ. ราคกฺขโย.

（语根）khi，义为“尽”。khiyati(被灭尽)。khayo(尽)。khiyanaṃ(灭尽)。rāgakkhayo(贪尽)。

ขิ นิวาเส โกธหึสาสุ จ. ขิยติ. น คจฺฉสิ ยมกฺขยํ. นาคทาเนน ขิยนฺติ.

（语根）khi，亦用于“住”、“怒”、“害”等义。khiyati(他居住)。na gacchasi yamakkhayaṃ(你不去阎魔的住处)。nāgadānena khiyanti(他们因布施大象而发怒)。

ตตฺถ ขิยตีติ นิวสติ. ยมกฺขยนฺติ ยมนิเวสนํ. ขิยนฺตีติ กุชฺฌนฺติ หึสนฺติ วา.

于此，khiyati意为居住。yamakkhayaṃ意为阎魔的住所。khiyanti意为他们发怒或伤害。

ฆา คนฺโธปาทาเน. ฆายตีติ ฆานํ. ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตุํ ฆายิตฺวา.

（语根）ghā，义为“嗅取气味”。因其嗅(ghāyati)，故为鼻(ghāna)。用鼻(ghānena)嗅(ghāyituṃ)气味(gandhaṃ)，嗅了之后(ghāyitvā)。

รุจ โรจเน. โรจนํ รุจิ. ภตฺตํ เม รุจฺจติ. ภตฺตมฺปิตสฺส น รุจฺจติ. ปพฺพชฺชา มม รุจฺจติ. รุจฺจิตุํ, รุจฺจิตฺวา. เกจิ ปน อิมสฺมึ ทิวาทิคเณ ‘‘รุจ ทิตฺติมฺหี’’ติ ปฐนฺติ. ตํ น ยุตฺตํ กตฺถจิปิ ทิตฺติสงฺขาตโสภนตฺถวาจกสฺส [Pg.223] รุจธาตุโน ‘‘รุจฺจตี’’ติ รูปาภาวโต. ตสฺมา เอวํ สลฺลกฺเขตพฺพํ, ทิตฺติรุจีนํ วาจโก รุจธาตุ ภุวาทิคณิโก. ตสฺส หิ ‘‘โรจติ, วิโรจติ. เอกตฺตมุปโรจิต’’นฺติ รูปานิเยว ภวนฺติ, น ‘‘รุจฺจตี’’ติ รูปํ. รุจิยาเยว วาจโก ปน ทิวาทิคณิโกปิ โหติ จุราทิคณิโกปิ. ตสฺส หิ ทิวาทิคณิกกาเล ‘‘คมนํ มยฺหํ รุจฺจตี’’ติ รูปํ. จุราทิคณิกกาเล ‘‘กึ นุ ชาตึ น โรเจสี’’ติ รูปํ. อาปุพฺโพ เจ อาจิกฺขเน วตฺตติ, ‘‘อาโรเจติ, อาโรจยตี’’ติ รูปานิ ทิสฺสนฺติ.

（语根）ruc，义为“喜爱”。喜爱(rocanaṃ)即是ruci。bhattaṃ me ruccati(食物合我意)。bhattampitassa na ruccati(食物却不合他意)。pabbajjā mama ruccati(出家合我意)。ruccituṃ(为了喜爱)，ruccitvā(喜爱之后)。然而有些人在这个divādi组中读作“ruc用于光辉义”，这是不恰当的，因为表示光辉(即光彩)义的ruc语根在任何地方都没有ruccati的形式。因此应当这样注意：表示光辉和喜爱的ruc语根属于bhūvādi组。它的形式只有rocati、virocati、ekattamuparocita，而没有ruccati的形式。而只表示喜爱的语根，则既可以是divādi组，也可以是curādi组。当它属于divādi组时，其形式为“gamanaṃ mayhaṃ ruccati”(我喜欢去)。当它属于curādi组时，其形式为“kiṃ nu jātiṃ na rocesi”(你为何不喜欢出生)。如果前面加上ā，则用于“告知”义，可见到āroceti、ārocayati等形式。

มุจ โมกฺเข. ทุกฺขโต มุจฺจติ. สทฺธาย อธิมุจฺจติ. มุตฺติ, วิมุตฺติ, อธิมุตฺติ, มุจฺจมาโน.

（语根）muc，义为“解脱”。dukkhato muccati(从苦中解脱)。saddhāya adhimuccati(以信胜解)。(派生词如：)mutti(解脱)，vimutti(彻底解脱)，adhimutti(胜解)，muccamāno(正在解脱者)。

อุจ สมวาเย. อุจฺจติ. โอโก, อูกา, อุกฺกา.

（语根）uc，义为“聚合”。uccati(被称为)。(派生词如：)oko(住所)，ūkā(虱)，ukkā(火炬)。

โอโกติ อุทกมฺปิ อาวาโสปิ. ‘‘โอกปุณฺเณหิ จีวเรหี’’ติ จ, ‘‘วาริโชว ถเล ขิตฺโต, โอกโมกตมุพฺภโต’’ติ เจตฺถ ปโยโค. อูกาติ สีเส นิพฺพตฺตกิมิวิเสโส.

“oka”既指水也指住所。“okapuṇṇehi cīvarehi”(以充满水的衣)以及“vārijova thale khitto, okamokatamubbhato”(如被抛上陆地的水生动物，从其住所水中被取出)是其用例。“ūkā”是头上生的一种特殊的虫子。

อุกฺกาติ ทีปิกาทโย วุจฺจนฺติ. ‘‘อุกฺกาสุ ธาริยมานาสู’’ติ หิ อาคตฏฺฐาเน ทีปิกา ‘‘อุกฺกา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘อุกฺกํ พนฺเธยฺย, อุกฺกํ พนฺธิตฺวา, อุกฺกามุขํ อาลิมฺเปยฺยา’’ติ อาคตฏฺฐาเน องฺคารกปลฺลํ. ‘‘กมฺมารานํ ยถา อุกฺกา, อนฺโต ฌายติ โน พหี’’ติ อาคตฏฺฐาเน กมฺมารุทฺธนํ. ‘‘เอวํ วิปาโก อุกฺกาปาโต ภวิสฺสตี’’ติ อาคตฏฺฐาเน วาตเวโค ‘‘อุกฺกา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘สณฺฑาเสน ชาตรูปํ [Pg.224] คเหตฺวา อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺยา’’ติ อาคตฏฺฐาเน สุวณฺณการานํ มูสา ‘‘อุกฺกา’’ติ เวทิตพฺพา. อิจฺเจวํ –

“ukkā”被称为灯等。在“ukkāsu dhāriyamānāsū”(当火炬被举着时)一句中，灯被称为“ukkā”。在“ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā, ukkāmukhaṃ ālimpeyyā”(应捆扎火炬，捆扎后，涂抹火炬口)一句中，指炭盆。在“kammārānaṃ yathā ukkā, anto jhāyati no bahī”(如铁匠的熔炉，内燃而外不燃)一句中，指铁匠的熔炉。在“evaṃ vipāko ukkāpāto bhavissatī”(果报将如陨石坠落)一句中，暴风被称为“ukkā”。在“saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyyā”(用钳子夹取黄金投入火口)一句中，金匠的坩埚应知为“ukkā”。如此——

ทีปิกาวาตเวเคสุ, กมฺมารานญฺจ อุทฺธเน;

มูสายมฺปิ จ องฺคาร-กปลฺเล จาติ ปญฺจสุ;

วิสเยสุ ปเนเตสุ, อุกฺกาสทฺโท ปวตฺตติ;

在灯、暴风、铁匠的熔炉、坩埚和炭盆这五种事物中，使用ukkā一词。

เฉ เฉทเน. ฉิยติ, ฉิยนฺติ. อวจฺฉิตํ, อวจฺฉาตํ. เฉตฺวาน โมฬึ วรคนฺธวาสิตํ.

（语根）che，义为“切断”。chiyati(被切断)，chiyanti(被切断，复数)。avacchitaṃ(已切断)，avacchātaṃ(已切断)。chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ(斩断以妙香熏过的发髻)。

สช สงฺเค. สงฺโค ลคนํ. สชฺชติ. สชฺชนํ, สชฺชิโต, สตฺโต.

（语根）saj，义为“执着”。执着(saṅga)即是附着(laganaṃ)。sajjati(他执着)。(派生词如：)sajjanaṃ(执着)，sajjito(已执着)，satto(执着者/有情)。

ยุช สมาธิมฺหิ. สมาธานํ สมาธิ, กายกมฺมาทีนํ สมฺมาปโยควเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. ยุชฺชติ. โยโค, โยคี.

（语根）yuj，义为“定”。定(samādhi)即是专注(samādhānaṃ)，其义为通过身业等的正当运用而不散乱。yujjati(被结合、相应)。yogo(瑜伽、相应)，yogī(瑜伽士)。

เอตฺถ โยโคติ วีริยํ. ตญฺหิ –

此处所谓瑜伽(yoga)，即是精进。因为——

‘‘วายเมเถว ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต;

ปสฺสามิ โว’ห’มตฺตานํ, ยถา อิจฺฉึ ตถา อหุ’’นฺติ

“智者当精进，莫怀厌倦意；我观自身已，如愿得圆成。”

วจนโต อวสฺสํ กาตุํ ยุชฺชติ อุปปชฺชตีติ โยโคติ วุจฺจติ.

根据此偈可知，“必然应做”、“是适当的”，故称为“相应”(yoga)。

รนฺช ราเค. รชฺชติ. วิรชฺชติ. รชฺชมาโน, รชฺชํ, รชฺชนฺโต, ราโค, วิราโค, รชฺชนํ, วิรชฺชนํ, รชนียํ. อุปสคฺควเสน อญฺโญ อตฺโถ ภวติ. สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ, อตฺตโน รฏฺฐา นิคฺคจฺฉตีติ อตฺโถ.

（语根）rañj，义为“染爱”。rajjati(染著)。virajjati(离染)。rajjamāno(正在染著的)，rajjaṃ(染著)，rajjanto(染著者)，rāgo(染)，virāgo(离染)，rajjanaṃ(染著)，virajjanaṃ(离染)，rajanīyaṃ(可染之物)。通过前缀，则有其他含义。例如，samhā raṭṭhā nirajjati(从王国出去)，意思是“离开自己的王国”。

ตตฺถ วิราโคติ วิรชฺชนฺติ เอตฺถ สํกิเลสธมฺมาติ วิราโค, นิพฺพานํ มคฺโค จ.

其中，“离染”(virāgo)是：诸杂染法于此离染，故为“离染”，此即涅槃与道。

วิชี ภยจลเนสุ. วิชฺชติ, สํวิชฺชติ. สํเวโค, สํเวชนียํ. อุพฺพิชฺชติ. อุพฺเพโค, อุพฺพิคฺคหทโย.

（语根）vij，义为“恐惧与动摇”。vijjati(震动)，saṃvijjati(被完全震动)。saṃvego(悚惧)，saṃvejanīyaṃ(令人悚惧的)。ubbijjati(感到惊骇)。ubbego(惊骇)，ubbiggahadayo(心怀惊骇的)。

ลุช [Pg.225] วินาเส. ลุชฺชตีติ โลโก. โลโป, ลุตฺติ, ลุชฺชนํ, ลุตฺโต.

（语根）luj，义为“毁坏”。因为它会毁坏(lujjati)，所以称为“世间”(loka)。lopo(毁坏)，lutti(毁坏)，lujjanaṃ(毁坏)，lutto(已毁坏的)。

ฐา คตินิวตฺติยํ. ฐายติ. ฐายี, ฐิติ, ฐานํ, ฐิโต, ตตฺรฏฺโฐ, ติฏฺฐํ, กปฺปฏฺฐายี, อาสภฏฺฐานฏฺฐายี.

（语根）ṭhā，义为“运动的停止”。ṭhāyati(站立)。ṭhāyī(立者)，ṭhiti(住立)，ṭhānaṃ(处所)，ṭhito(已立者)，tatraṭṭho(立于彼处者)，tiṭṭhaṃ(站立着)，kappaṭṭhāyī(住立于劫者)，āsabhaṭṭhānaṭṭhāyī(立于牛王之位者)。

‘‘สุขํ สยามิ ฐายามิ, สุขํ กปฺเปมิ ชีวิตํ;

อหตฺถปาโส มารสฺส, อโห สตฺถานุกมฺปโก’’ติ

“我安乐地卧与立，我安乐地度此生。不在魔罗伸手所及处，啊，导师何其悲悯！”

ปาฬิ นิทสฺสนํ. ลาปํ โคจรฏฺฐายินนฺติ จ. ตตฺถ ฐายามีติ ติฏฺฐามิ.

巴利示例。以及“于牧场中住立者得鹌鹑”。其中，“ṭhāyāmi”即“tiṭṭhāmi”（我站立）。

ฑิคติยํ. ฑิยติ. เฑมาโน. ฑิโน วา. ‘‘อุจฺเจ สกุณ เฑมาน, ปตฺตยาน วิหงฺคม. วชฺเชสิ โข ตฺวํ วามูรุ’’นฺติ นิทสฺสนํ.

（词根）Ḍī，义为“行”（特指飞行）。飞。正在飞的。或已飞者（鸟）。范例如：‘高飞的鸟儿啊，展翅的行空者！你确实避开了，啊，美腿女郎！’

เอตฺถ ฑิยตีติ เฑมาโนติ นิพฺพจนํ คเหตพฺพํ.

此处，应知“ḍemāna”（正在飞的）的语源是“ḍiyati”（飞）。

ตา ปาลเน. ตายติ. อฆสฺส ตาตา. โส นูน กปโณ ตาโต, จิรํ รุชฺชติ อสฺสเม. ตาณํ, ปริตฺตํ, โคตฺตํ. ตฺวํ โขสิ อุปาสก กตกลฺยาโณ กตภีรุตฺตาโณ.

（词根）Tā，义为“守护”。守护。苦难的守护者。‘那可怜的父亲，想必在净修林中长久受苦。’保护，护卫，氏族。‘你确实是已行善、已作怖畏之防护的优婆塞。’

ตตฺร ปริตฺตนฺติ มหาเตชวนฺตตาย สมนฺตโต สตฺตานํ ภยํ อุปทฺทวํ อุปสคฺคญฺจ ตายติ รกฺขตีติ ปริตฺตํ, คํ ตายตีติ โคตฺตํ.

其中，“护卫”(paritta)是：因其大威力，能周遍地守护、保护有情免于怖畏、灾患与厄难，故为“护卫”。守护血脉，故为“氏族”(gottaṃ)。

นต คตฺตวินาเม. คตฺตวินาโม คตฺตวิกฺเขโป. นจฺจติ. นจฺจํ. นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต.

（词根）Naṭ，义为“肢体弯曲”。肢体弯曲即肢体摆动。跳舞。舞蹈。尼乾陀·若提子(Nigaṇṭho Nāṭaputto)。

ทา โสธเน. ทายติ. ทานํ. อนุโยคทาปนตฺถํ. อนุโยคํ ทตฺวา. ทานํ ทตฺวา.

（词根）Dā，义为“净化”。净化。布施。为令作劝导故。作劝导后。行布施后。

ทา [Pg.226] สุปเน. ทายติ. นิทฺทายติ. นิทฺทายนํ, นิทฺทายมาโน, นิทฺทายนฺโต.

（词根）Dā，义为“睡眠”。睡觉。入睡。睡眠，正在睡眠的，正在睡眠的。

ทาทาเน. ปุริโส ทานํ ทายติ. อาปุพฺโพ คหเณ. อทินฺนํ อาทิยติ. สีลํ สมาทิยติ. กมฺเม – ปุริเสน ทานํ ทียติ, อทินฺนํ อาทิยติ. การิเต – อาทเปติ, สมาทเปติ, อาทปยติ, สมาทปยติ, เย ธมฺมเมวาทปยนฺติ สนฺโต.

（词根）Dā，义为“施与”。人给予布施。前缀为“ā”时，义为“拿取”。拿取未给予之物。受持戒。被动态：布施被人给予，未给予之物被拿取。使役态：使拿取，使受持，使拿取，使受持，‘贤善者令受持正法’。

ทา อวขณฺฑเน. ทิยติ, ทิยนฺติ. ปริตฺตํ.

（词根）Dā，义为“分割”。被分割。少量。

เอตฺถ จ ปริตฺตนฺติ สมนฺตโต ขณฺฑิตตฺตา ปริตฺตํ. อปฺปมตฺตกญฺหิ โคมยปิณฺฑํ ปริตฺตนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมา ปริตฺตนฺติ อปฺปกสฺส นามํ กามาวจรสฺส จ ธมฺมสฺส อปฺเปสกฺขตฺตา.

此处，“少量”(paritta)是：因其被周遍地分割，故为“少量”。确实，一小团牛粪亦称为“少量”。因此，“少量”是微少者的名称，也指欲界法，因其影响力小。

ทา สุทฺธิยํ. ทายติ. โวทายติ. โวทานํ. อกมฺมโกยํ ธาตุ. ตถา หิ ‘‘โวทายติ สุชฺฌติ เอเตนาติ โวทานํ, สมถวิปสฺสนา’’ติ เนตฺติสํวณฺณนายํ วุตฺตํ.

（词根）Dā，义为“清净”。清净。变得清净。清净。此词根为不及物的。诚然，如《导论释》(Nettisaṃvaṇṇanā)中所说：‘由此而变得清净、被净化，故为清净，此即止与观(vipassanā)。’

ที ขเย. ทียเต. ทีโน, อาทีนโว.

（词根）Dī，义为“损耗”。被损耗。困乏者，过患。

ตตฺร ทีโนติ ปริกฺขีณญาติธนาทิภาเวน ทุกฺขิโต. อาทีนโวติอาทีนํ ทุกฺขํ วาติ อธิคจฺฉติ เอเตนาติอาทีนโว, โทโส.

其中，“困乏者”(dīno)是因亲属、财富等已损耗而痛苦者。“过患”(ādīnavo)是：由此经历或通达困乏与苦，故为“过患”，即过失。

ทุ ปริตาเป. ทุยเต. ทุโน, ทูโต.

（词根）Du，义为“烧灼”。被烧灼。烧灼，使者。

ภิทิ ภิชฺชเน. ภิชฺชนธมฺมํ ภิชฺชติ. ภิชฺชตีติ ภินฺโน. ภิชฺชนํ เภโท.

（词根）Bhid，义为“破坏”。具破坏之法者会被破坏。因为它被破坏，所以是“已破的”(bhinna)。破坏即是分裂。

ฉิทิ ฉิชฺชเน. สุตฺตํ ฉิชฺชติ. ฉิชฺชตีติ ฉินฺโน. เอวํ ฉิทฺทํ. ฉิชฺชนํ เฉโท.

（词根）Chid，义为“切断”。线被切断。因为它被切断，所以是“已断的”(chinna)。同样地，（有）“孔”(chidda)。切断即是断绝。

ขิทิ [Pg.227] ทีนิเย. ทีนภาโว ทีนิยํ, ยถา ทกฺขิยํ. ขิชฺชติ, ขินฺโน, อขินฺนมติ, เขโท, เขทงฺคโต โลกหิตาย นาโถ.

（词根）Khid，义为“困乏”。困乏的状态即是“困乏性”(dīniyaṃ)，如“可施性”(dakkhiyaṃ)。感到困乏，已困乏的，心不疲倦者，疲劳，‘为世间利益而达疲劳的依怙者’。

เอตฺถ เขทงฺคโตติ กายิกทุกฺขสงฺขาตํ ปริสฺสมํ ปตฺโต, ทุกฺขมนุภวีติ อตฺโถ.

此处，“达疲劳”(khedaṅgato)意为：达到名为身苦的疲劳，即正在感受苦。

ปท คติยํ. ปชฺชติ. มคฺคํ ปฏิปชฺชติ. ปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชติ. อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน โหติ, ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. อาปตฺตึ อาปชฺชติ. อกมฺมกมฺปิ ภวติ, เตสํ อธมฺโม อาปชฺชติ, ปชฺโช, พฺยคฺฆปชฺโช, สมฺปทาโย.

（词根）Pad，义为“行”。行。行于道。行于行道。行于长途。达到果定。犯戒。它也是不及物的，（如）“他们的非法生起”。道路，虎路，成就。

เอตฺถ จ ปชฺโชติ มคฺโค. พฺยคฺฆปชฺเช สทฺทุลปเถ ชาโตติ พฺยคฺฆปชฺโช, เอวํนามโก กุลปุตฺโต. สมฺปทิยติ ญาปิยติ ธมฺโม เอเตนาติ สมฺปทาโย, อกฺขาตา.

此处，“路”(pajjo)即是道。生于虎路、虎径，故名“虎路”(Byagghapajja)，是此名的良家子。由此法得以成就、被了知，故为“成就”(sampadāyo)，（义为）“宣说者”。

วิท สตฺตายํ. สตฺตา วิชฺชมานากาโร. วิชฺชติ, สํวิชฺชติ. ชาตเวโท, วิชฺชา, อวิชฺชา, วิทิโต.

（词根）Vid，义为“存在”。存在是现存的状态。存在，完全存在。焰生，明，无明，已知。

ตตฺถ ชาตเวโทติ อคฺคิ. โส หิ ชาโตว เวทยติ ธูมชาลุฏฺฐาเนน ปญฺญายติ, ตสฺมา ชาตเวโทติ วุจฺจติ. วิชฺชาติ ธมฺมานํ สภาวํ วิทิตํ กโรตีติ วิชฺชา, ญาณํ. อวิชฺชาติ ขนฺธานํ ราสฏฺฐํ, อายตนานํ อายตนฏฺฐํ, ธาตูนํ สุญฺญฏฺฐํ, สจฺจานํ ตถฏฺฐํ, อินฺทฺริยานํ อธิปติยฏฺฐํ อวิทิตํ กโรตีติ อวิชฺชา. ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิวเสน วุตฺตํ จตุพฺพิธํ อตฺถํ อวิทิตํ กโรตีติ อวิชฺชา, โมโห.

其中，“焰生”(jātavedo)即是火。因为它一生起，就通过烟与焰的升起而被知晓、被识别，故称为“焰生”。“明”(vijjā)是：它能使人知晓诸法的自性，故为“明”，即是智。“无明”(avijjā)是：它使人不知蕴的积聚义、处所的处所义、界的空义、谛的如实义、根的主导义，故为“无明”。它使人不知苦等以逼迫等方式所说的四种含义，故为“无明”，即是痴。

มท อุมฺมาเท. อุมฺมาโท นาม มุยฺห นํ วา สติวิปฺปวาโส วา จิตฺตวิกฺเขโป วา. มชฺชติ, ปมชฺชติ. มตฺโต, สุรามทมตฺโต. มตฺโต อหํ มหาราช. ปุตฺตมํสานิ ขาทยึ. มตฺตหตฺถี, ปมตฺโต, อุมฺมตฺโต.

（词根）Mad，义为“癫狂”。所谓癫狂，即是昏昧、或失念、或心乱。沉醉，放逸。已醉的，因酒而沉醉的。‘大王，我疯了，吃了我儿子的肉。’醉象，放逸者，癫狂者。

อปฺปมาโท [Pg.228] อมตํ ปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ;

อปฺปมตฺตา น มิยฺยนฺติ, เย ปมตฺตา ยถา มตา.

不放逸是甘露道，放逸是死亡道。不放逸者不死，放逸者如已死。

มิท สิเนหเน. เมชฺชติ. เมตฺตา, เมตฺติ, มิตฺตํ, มิตฺโต.

（词根）Mid，义为“慈爱”。慈爱。慈，慈爱，友谊，朋友。

อนฺตรธา อทสฺสเน. อนฺตรปุพฺโพ ธาธาตุ วิชฺชมานสฺส วตฺถุโน อทสฺสเน วตฺตติ. อนฺตรธายติ. อนฺตรธานํ, อนฺตรธายนฺโต. สา เทวตา อนฺตรหิตา. อนฺตราปิธายติ.

（词根）Antaradhā，义为“不见”。带前缀“antara”的词根“dhā”，用于已存在事物的“不见”。消失。消失，正在消失的。‘彼天神已消失。’中间被覆盖。

พุธ อวคมเน. อวคมนํ ชานนํ. พุชฺฌติ, พุทฺโธ, พุทฺธิ, พุทฺธํ, โพโธ, โพธิ. พุชฺฌิตา สจฺจานิ. สกลํ พุทฺโธ, พุทฺธวา, วิโพเธติ, โพเธตา, พุทฺโธ, วิพุทฺโธ อิจฺจาทีนิ.

（词根）Budh，义为“觉悟”。觉悟即是了知。觉悟，已觉者，觉，已觉的，觉，菩提。已觉悟诸谛。全然觉悟者，已觉悟者，令觉悟，令觉悟者，已觉者，已觉醒者，等等。

ตตฺร พุทฺโธติ พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ. อถ วา ปารมิตาปริภาวิตาย ปญฺญาย สพฺพมฺปิ เญยฺยํ อพุชฺฌีติ พุทฺโธ. เกจิ ปน กมฺเมนปิ พุทฺธสทฺทสฺส สิทฺธํ อิจฺฉนฺตา เอวํ นิพฺพจนํ กโรนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควาติ อธิคตคุณวิเสเสหิ ขีณาสเวหิ พุชฺฌิตพฺโพติ พุทฺโธ’’ติ. วิตฺถาโร ปน นิทฺเทเส วุตฺตนเยน คเหตพฺโพ. พุทฺธีติ พุชฺฌตีติ พุทฺธิ. เอวํ พุทฺธํ โพโธ โพธิ จ. อถ วา พุชฺฌนํ พุทฺธิ. เอวํ โพโธ โพธิ จ, สพฺพเมตํ ปญฺญายาธิวจนํ.

其中，“佛陀”是：因已觉悟诸谛，故为佛陀；因能觉悟众生，故为佛陀。又或，因以波罗蜜所熏修的智慧觉悟了一切所应知，故为佛陀。另有人希望从所作业来确立“佛陀”一词，他们如是释义：‘彼世尊实是正自觉者，应为已证得殊胜功德的诸漏尽者所觉悟，故为佛陀。’其详尽义当依《义释》(Niddesa)所说之理了知。“觉”(buddhi)是：因此而觉悟，故为“觉”。觉悟(buddhaṃ)、觉(bodho)、菩提(bodhi)亦然。又或，觉悟即是“觉”。觉、菩提亦然，此等皆为智慧的同义词。

อิทานิ โพธิสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วทาม. โพธีติ หิ รุกฺโขปิ มคฺโคปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ นิพฺพานมฺปิ เอวํปณฺณตฺติโก ปุคฺคโลปิ วุจฺจติ, ตถา หิ ‘‘โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ’’ติ จ, ‘‘อนฺตรา จ โพธึ อนฺตรา จ คย’’นฺติ จ อาคตฏฺฐาเน รุกฺโข โพธีติ วุจฺจติ. ‘‘จตูสุ มคฺเคสุ ญาณ’’นฺติ [Pg.229] อาคตฏฺฐาเน มคฺโค. ‘‘ปปฺโปติ โพธึ วรภูริ สุเมธโส’’ติ อาคตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ‘‘ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขต’’นฺติ อาคตฏฺฐาเน นิพฺพานํ. ‘‘โพธิ ภนฺเต ราชกุมาโร ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ ‘‘อริยสาวโก โพธีติ วุจฺจตี’’ติ จ อาคตฏฺฐาเน เอวํปณฺณตฺติโก ปุคฺคโล.

现在我们来解说“菩提”一词的含义。“菩提”，可指树，亦可指道、一切知智、涅槃，以及如此得名的个人。诚然，如在‘于菩提树下初正觉’及‘在菩提（树）与伽耶(Gaya)之间’等处，“菩提”被称为树。在‘于四道中之智’处，指道。在‘具慧者善慧者得达殊胜菩提’处，指一切知智。在‘已证得不死、无为的菩提’处，指涅槃。在‘尊者，菩提王子头面顶礼世尊双足’及‘圣弟子被称为菩提’等处，指如此得名的个人。

อตฺริทํ วุจฺจติ –

于此，偈曰：

รุกฺเข มคฺเค จ นิพฺพาเน, ญาเณ สพฺพญฺญุตาย จ;

ตถา ปณฺณตฺติยญฺเจว, โพธิสทฺโท ปวตฺตติ.

于树、道、与涅槃，于一切知之智，亦于施设，菩提一词行于斯。

พุชฺฌตีติ พุชฺฌิตา, โพเธตีติ โพเธตา.

觉悟，故为觉悟者；令觉悟，故为令觉悟者。

เอตฺถ จ โกจิ ปโยโค ตุมนฺตาทีนิ จ รูปานิ วุจฺจนฺเต – ‘‘คุยฺหมตฺถมสมฺพุทฺธํ, สมฺโพธยติ โย นโร. ปรํ สมฺพุทฺธุมรหติ. พุชฺฌิตุํ, พุทฺธุํ, พุชฺฌิตฺวา, พุชฺฌิตฺวาน, พุชฺฌิตุน, พุทฺธิย, พุทฺธิยาน, พุทฺธา, พุทฺธาน’’ อิติ ภวนฺติ.

于此，说到某些用法及以“tum”等结尾的形态，即：“若人能令[他人]觉悟未被觉悟的秘密之义，他堪能令他人觉悟。”于是有“bujjhituṃ”、“buddhuṃ”、“bujjhitvā”、“bujjhitvāna”、“bujjhituna”、“buddhiya”、“buddhiyāna”、“buddhā”、“buddhāna”等形态。

ตตฺร อสมฺพุทฺธนฺติ ปเรหิ อญฺญาตํ, ‘‘อสมฺโพธ’’นฺติปิ ปาโฐ, ปเรสํ โพเธตุํ อยุตฺตนฺติ อตฺโถ. สมฺพุทฺธุนฺติ สํพุชฺฌิตุํ. พุทฺธาติ พุชฺฌิตฺวา, เอวํ พุทฺธานาติ เอตฺถาปิ.

于此，“asambuddhaṃ”意为“不为他人所知”；亦有读作“asambodha”者，其义为“不适合令他人觉悟”。“Sambuddhuṃ”意为“完全觉悟”。“Buddhā”意为“觉悟后”，“buddhāna”一词也是如此。

เกจิ ปน ‘‘นามรูปปริจฺเฉเท ‘โพธิมคฺเคน พุธฺวา’ติ จ, ‘‘พุธฺวา โพธิตเล ยมาห สุคโต’ติ จ ธการวการสญฺโญควโต ปทสฺส ทสฺสนโต ตฺวาปจฺจยนฺตภาวโต จ ธการวการสํโยควเสน ‘‘พุธฺวา’’ติ ปทสิทฺธิ อิจฺฉิตพฺพา’’ติ วทนฺติ, ตํ ตาทิสสฺส ปทรูปสฺส พุทฺธวจเน อทสฺสนโต จ, พุทฺธวจนสฺส อนนุกูลตาย จ, ปริสุทฺเธ จ โปราณโปตฺถเก [Pg.230] วการสํโยควิคตสฺส ‘‘โพธิมคฺเคน พุทฺธา’’ติจ, ‘‘พุทฺธา โพธิตเล’’ติ จ ปทสฺส ทสฺสนโต น คเหตพฺพํ. ตถา หิ น ตาทิโส ปาโฐ พุทฺธวจนสฺส อนุกูโล โหตีติ. น หิ พุทฺธวจเน วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ ปริเยสนฺตา ตาทิสํ วการธการสญฺโญคปทํ ปสฺสิสฺสนฺติ. เอวํ ‘‘พุธฺวา’’ติ ปทรูปสฺส พุทฺธวจนสฺส อนนุกูลตา ทฏฺฐพฺพา. ตญฺหิ สกฺกฏคนฺเถ กตปริจยภาเวน วญฺจิเตหิ วิทูหิ อิจฺฉิตํ, น สทฺธมฺมนีติวิทูหิ. เอตฺถ อิมานิ นิทสฺสนปทานิ เวทิตพฺพานิ –

然而，有些人说：“在《名色分别》(Nāmarūpapariccheda)中，由于见到‘以菩提道觉悟’(bodhimaggena budhvā)及‘善逝于菩提座下觉悟后所说’(budhvā bodhitale yamāha sugato)等句中，有含dha与va连音的词，并且因为是tvā后缀，所以应当认为“budhvā”一词是通过dha与va连音而成立的。”这种说法不应被接受，因为在佛语中没有发现这样的词形，而且它也不符合佛语。在清净的古代典籍中，可见没有va连音的‘bodhimaggena buddhā’(以菩提道觉悟)和‘buddhā bodhitale’(于菩提座下觉悟)等词。确实，这样的读法不符合佛语。即使在佛语中寻找一百年甚至一千年，也找不到这种va与dha连音的词。由此可见，‘budhvā’这个词形与佛语不符。这只是那些因熟悉梵语著作而被迷惑的学者们的主张，而非精通正法之法理者所欲。于此，当知以下范例之词：

โก มํ วิทฺธา นิลียติ. ลทฺธา มจฺโจ ยทิจฺฉติ. ลทฺธาน ปุพฺพาปริยํ วิเสสํ, อทสฺสนํ มจฺจุราชสฺส คจฺเฉ.

谁射中我而隐藏？凡夫得到所欲求之物。获得前后之殊胜，得至不见死王处。

อุมฺมาทนฺติมหํ ทิฏฺฐา, อามุกฺกมณิกุณฺฑลํ;

น สุปามิ ทิวารตฺตึ, สหสฺสํว ปราชิโต’’ติ;

我见乌玛丹蒂(Ummādanti)，佩戴宝珠耳环；昼夜不得入眠，如输千金者。

ตตฺถ วิทฺธาติ วิชฺฌิตฺวา. ลทฺธาติ ลภิตฺวา. ลทฺธานาติ ลภิตฺวาน. ทิฏฺฐาติ ทิสฺวา. อิติ ‘‘วิทฺธา ลทฺธา ลทฺธาน ทิฏฺฐา’’ติ ปทานิ ตฺวาปจฺจเยน สทฺธึ คตานิปิ สญฺโญควเสน วการปฏิพทฺธานิ น โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘พุทฺธา พุทฺธาน’’ อิจฺเจตานิปิ ‘‘ลทฺธา ลทฺธาน’’ อิจฺจาทีนิ วิย ปริหีนวการสญฺโญคานิ เอว คเหตพฺพานิ. เย ‘‘พุธฺวา’’ติ รูปํ อิจฺฉนฺติ ปฐนฺติ จ, มญฺเญ เต ตฺวาปจฺจโย วญฺเจติ, เตน เต วญฺจนํ ปาปุณนฺติ, ตสฺมา ตาทิสํ รูปํ อคฺคเหตฺวา โย สทฺทนีติยํ สทฺทวินิจฺฉโย วุตฺโต, โสเยว อายสฺมนฺเตหิ สารโต ปจฺเจตพฺโพ.

于此，“viddhā”意为“vijjhitvā”(射中后)，“laddhā”意为“labhitvā”(获得后)，“laddhāna”意为“labhitvāna”(获得之后)，“diṭṭhā”意为“disvā”(看见后)。因此，“viddhā、laddhā、laddhāna、diṭṭhā”等词，虽与tvā后缀相关，但并非通过连音而与va字母相连。所以，“buddhā、buddhāna”等词，也应像“laddhā、laddhāna”等词一样，被理解为省略了va连音的形式。那些希望并读诵“budhvā”这种形式的人，我认为是被tvā后缀迷惑了，因此他们陷入了错误。所以，不应该接受这种形式，而诸具寿应当信受《声论》中所说的词语抉择。

พุธ โพธเน. สกมฺมกากมฺมโกยํ ธาตุ. ตถา หิ โพธนสทฺทุจฺจารเณน ชานนํ วิกสนํ นิทฺทกฺขโย จ คหิโต, ตสฺมา ‘‘พุธ ญาเณ, พุธ วิกสเน, พุธ นิทฺทกฺขเย’’ติ วุตฺตํ โหติ. พุชฺฌติ ภควา, ธมฺเม พุชฺฌติ, ปพุชฺฌติ, ปทุมํ พุชฺฌติ. ปุริโส พุทฺโธ, ปพุทฺโธ, โพธติ, ปโพธติ อิจฺจาทีนิ.

“Budha”(觉)义为“bodhana”(觉悟)。此语根为及物与不及物动词。确实，由“bodhana”(觉悟)一词，包含了“jānana”(知)、“vikasana”(开放)、“niddakkhaya”(睡眠的消除)之义。因此说：“budha”用于知，“budha”用于开放，“budha”用于消除睡眠。世尊觉悟，于法觉悟，完全觉悟；莲花开放。人是觉悟者，已完全觉悟；使觉悟，使完全觉悟，等等。

สํธา [Pg.231] สนฺธิมฺหิ. สํปุพฺโพ ธาธาตุ สนฺธิมฺหิ วตฺตติ. เนวสฺส มทฺที ภากุฏิ, น สนฺธิยติ น โรทติ. น สนฺธิยตีติ อิทํ อญฺเญหิ ปกรเณหิ อสาธารณํ ทิวาทิรูปํ.

“Saṃdhā”用于“sandhi”(连接)之义。带前缀“saṃ”的“dhā”词根，用于连接之义。“玛蒂(Maddī)没有皱眉，不蹙容，也不哭泣。”此中“na sandhiyati”一词，是于其他论著中不常见的divādi(第四组)词形。

ธนุ ยาจเน. มาตา หิ ตว อิรนฺธติ, วิธรสฺส หทยํ ธนิยฺยติ. อิทมฺปิ อสาธารณํ ทิวาทิรูปํ.

“Dhanu”用于“yācana”(请求)之义。“你的母亲确实在悲叹，寡妇的心在悲鸣。”此中[的动词]也是一个不常见的divādi(第四组)词形。

ธี อนาทเร. ธียเต. ธีโน.

“Dhī”用于“anādara”(不敬)之义。Dhīyate(被不敬)。Dhīno(被不敬者)。

ยุธ สมฺปหาเร. ยุชฺฌติ. โยโธ, ยุทฺธํ, จรณายุโธ, ยการสฺส วการภาเว ‘‘อาวุธ’’นฺติ รูปํ. ตตฺร จรณายุโธติ กุกฺกุโฏ.

“Yudha”用于“sampahāra”(战斗)之义。Yujjhati(他战斗)。Yodho(战士)，yuddhaṃ(战争)，caraṇāyudho(以足为武器者)；当y字母变为v时，形态为“āvudha”。其中，caraṇāyudho指公鸡。

กุธ โกเป. กุชฺฌติ. โกโธ, กุชฺฌนา, กุชฺฌิตตฺตํ. กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ.

“Kudha”用于“kopa”(忿怒)之义。Kujjhati(他发怒)。Kodho(忿怒)，kujjhanā(发怒)，kujjhitattaṃ(易怒的状态)。忿怒者不知义，忿怒者不见法。

สุธ โสเจยฺเย. โสเจยฺยํ สุจิภาโว. สุชฺฌติ. สุทฺธิ, วิสุทฺธิ, สุชฺฌนํ, สุทฺโธ, วิสุทฺโธ, ปริสุทฺโธ. การิเต ‘‘โสเธติ, โสธโก’’ อิจฺจาทีนิ.

“Sudha”用于“soceyya”(清净)之义。Soceyya是纯洁的状态。Sujjhati(得到净化)。Suddhi(清净)、visuddhi(遍净)、sujjhanaṃ(净化)、suddho(清净的)、visuddho(遍净的)、parisuddho(完全清净的)。其使役态为“sodheti”(他使之清净)、“sodhako”(清净者)等。

สิธุ สํราธเน. สิชฺฌติ. สิทฺธิ.

“Sidhu”用于“saṃrādhana”(成就)之义。Sijjhati(达成)。Siddhi(成就)。

รธ หึสายํ. รชฺฌติ, วิรชฺฌติ, อปรชฺฌติ. อปราโธ.

“Radha”用于“hiṃsā”(伤害)之义。Rajjhati(犯错)，virajjhati(犯错)，aparajjhati(犯罪)。Aparādho(过错)。

ราธ สาธ สํสิทฺธิยํ. ราธยติ, สาธยติ. อาราธนํ, สาธนํ. สปรหิตํ สาเธตีติ สาธุ, สปฺปุริโส. อจฺจนฺตํ สาเธตพฺพนฺติ สาธุ, ลทฺธกํ สุนฺทรํ ทานสีลาทิ.

“Rādha”与“sādha”用于“saṃsiddhi”(圆满成就)之义。Rādhayati(使圆满)，sādhayati(使成就)。Ārādhanaṃ(圆满)，sādhanaṃ(成就)。因其成就自他之利，故为sādhu(善人)、sappuriso(善士)。因其能彻底成就，故为sādhu(善)，如所获得的布施、戒等善行。

วิธ วิชฺฌเน. วิชฺฌติ. ปฏิวิชฺฌติ. ขณ วิทฺธ, วิธุ, วิชฺฌนโก, วิทฺโธ, ปฏิวิทฺโธ, วิชฺฌนํ, เวโธ, ปฏิเวโธ, วิชฺฌิตฺวา, วิทฺธา, วิทฺธาน. โก มํ วิทฺธา นิลียติ.

“Vidha”用于“vijjhana”（穿透）之义。Vijjhati（穿透）。Paṭivijjhati（通达）。[其派生词有：] khaṇa viddha, vidhu, vijjhanako, viddho, paṭividdho, vijjhanaṃ, vedho, paṭivedho, vijjhitvā, viddhā, viddhāna。“谁射中我而隐藏？”

อิธ วุทฺธิยํ. อิชฺฌติ, สมิชฺฌติ. อิทฺธิ, อิชฺฌนํ, สมิชฺฌนํ, อิทฺโธ. ตตฺถ อิทฺธีติ อิชฺฌนํ อิทฺธิ. อิชฺฌนฺติ วา สตฺตา เอตาย อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ.

“Idh”用于“vuddhi”（增长）之义。Ijjhati（成就），samijjhati（圆满成就）。Iddhi（神通）、ijjhānaṃ（成就）、samijjhānaṃ（圆满成就）、iddho（已成就者）。于此，iddhi即是ijjhānaṃ（成就）。或因众生藉此而成就、增长、达到卓越，故称iddhi（神通）。

คิธุ [Pg.232] อภิกงฺขายํ. คิชฺฌติ, คิชฺโฌ. คทฺโธ. คทฺธพาธิปุพฺโพ. กามคิทฺโธ น ชานาสิ. เคโธ.

“Gidhu”用于“abhikaṅkhā”（渴望）之义。Gijjhati（贪求），gijjho（贪婪者）。Gaddho（执着）。Gaddhabādhipubbo。“你耽于欲乐而不知。”Gedho（贪欲）。

รุธิ อาวรเณ. รุชฺฌติ, วิรุชฺฌติ, ปฏิวิรุชฺฌติ. วิโรธโก, วิรุทฺโธ. โรโธ, วิโรโธ, ปฏิวิโรโธ, อนุวิโรโธ.

“Rudh”用于“āvaraṇa”（遮蔽）之义。Rujjhati（被阻碍），virujjhati（反对），paṭivirujjhati（对抗）。Virodhako（反对者），viruddho（反对的）。Rodho（障碍），virodho（反对），paṭivirodho（反抗），anuvirodho（随顺与反对）。

อนุวิธา อนุกรเณ. อนุวิปุพฺโพ ธาธาตุ อนุกฺริยายํ วตฺตติ. ปุริโส อญฺญสฺส ปุริสสฺส กฺริยํ อนุวิธียติ ตตฺรายํ ปาฬิ –

“Anuvidhā”用于“anukaraṇa”（模仿）之义。带前缀“anu-vi”的“dhā”词根，用于“anukriyā”（模仿）之义。当一个人模仿另一个人的行为时，于此有此巴利语为例：

ทูสิโต คิริทตฺเตน, หโย สามสฺส ปณฺฑโว;

โปราณํ ปกตึ หิตฺวา, ตสฺเสวานุวิธียตี’’ติ.

为吉离达多(Giridatta)所败坏，萨玛(Sāma)的畔达瓦马；舍弃往昔之本性，唯将彼行来模仿。

อิทมฺปิ อสาธารณํ ทิวาทิรูปํ.

这也是一个不常见的divādi（第四组）词形。

อนุรุธ กาเม. กาโม อิจฺฉา. อนุปุพฺโพ รุธธาตุ อิจฺฉายํ วตฺตติ. อนุรุทฺโธ, อนุโรโธ. อนุสฺมาติ กึ วิโรโธ.

“Anurudha”（随顺）用于“kāma”（欲）之义。欲即是“icchā”（意欲）。带前缀“anu”的“rudh”词根，用于“icchā”（意欲）之义。阿那律(Anuruddho)，anurodho（随顺）。与`anu`相对的是什么？是`virodho`（反对）。

ตตฺถ อนุรุทฺโธติ อนุรุชฺฌติ ปณีตํ ปณีตํ วตฺถุํ กาเมตีติ อนุรุทฺโธ. อนุโรโธติ อนุกูลตา. อยํ ปาฬิ ‘‘โส อุปฺปนฺนํ ลาภํ อนุรุชฺฌติ, อลาเภ ปฏิวิรุชฺฌตี’’ติ.

于此，“anuruddha”（阿那律）者，因其随求、欲求种种上妙之物，故称阿那律。“Anurodha”（随顺）即是“anukūlatā”（顺从）。此巴利语为例：“彼随顺已生之利得，于无利得时则反对。”

พฺยธ ตาฬเน. พฺยชฺฌติ. พฺยาโธ. พฺยาโธติ ลุทฺโธ. ตํ ตํ มิคํ พฺยชฺฌติ ตาเฬติ หึสตีติ พฺยาโธ.

“Byadha”用于“tāḷana”（击打）之义。Byajjhati（击打）。Byādho（猎人）。Byādho即是luddho（猎人）。因其穿刺、击打、伤害各种野兽，故称byādho（猎人）。

คุธ ปริเวฐเน. คุชฺฌติ. โคธา.

“Gudha”用于“pariveṭhana”（包裹）之义。Gujjhati（包裹）。Godhā（巨蜥）。

มน ญาเณ. มญฺญติ, อวมญฺญติ, อติมญฺญติ. เสยฺยาทิวเสน มญฺญตีติ มาโน. ‘‘มญฺญนา, มญฺญิตตฺตํ, มาโน, อหงฺกาโร, อุนฺนติ, เกตุ, ปคฺคโห, อวเลโป’’ติ ปริยายา.

“Man”用于“ñāṇa”（知）之义。Maññati（思量），avamaññati（轻视），atimaññati（高傲）。因以“我更优越”等方式思量，故为“māna”（慢）。其同义词为：“maññanā”（思量）、“maññitattaṃ”（已思量）、“māno”（慢）、“ahaṅkāro”（我慢）、“unnati”（高举）、“ketu”（旗帜）、“paggaho”（执取）、“avalepo”（轻蔑）。

ชน [Pg.233] ชนเน. สกมฺมโกยํ ธาตุ. ‘‘ชญฺญตี’’ติมสฺส รูปํ, กโรตีติ อตฺโถ. การิเต – ชเนสิ ผุสฺสตี มมํ. ชนยติ, สุขํ ชเนติ, ชนยตีติ ชนโก, ปิตา, โย โกจิ วา นิพฺพตฺเตตา. ปุถุ กิเลเส ชเนตีติ ปุถุชฺชโน. ตตฺถ ‘‘ชเนติ ชนยตี’’ติ รูปานิ จุราทิคณํ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุรูปานิ ภวนฺติ. กโรตีติ หิ เตสํ อตฺโถ. เหตุกตฺตุวเสนปิ ตทตฺโถ วตฺตพฺโพ ‘‘นิพฺพตฺเตตี’’ติ.

“Jana”用于“janana”（生产）之义。此为及物动词语根。其形态为“jaññati”，义为“造作”。使役态中，如：“janesi phussatī mamaṃ”。Janayati（产生），sukhaṃ janeti（产生快乐）；能产生者为janako（生产者）、pitā（父亲），或任何令产生者。因其产生众多烦恼，故称puthujjano（凡夫）。于此，“janeti”、“janayati”等形态，属curādi（第十组）动词，为使役态。其义实为“造作”。从使役作者的角度，其义亦可说为“令产生”。

ชนี ปาตุภาเว. อีการนฺโตยํ อกมฺมโก ธาตุ, วิปุพฺโพ เจ, สกมฺมโก. ปุตฺโต ชายติ, ชาโต. ปุถุ กิเลสา ชายนฺติ เอตฺถาติ ปุถุชฺชโน. ชนนํ ชาติ, ‘‘สญฺชาติ, นิพฺพตฺติ, อภินิพฺพตฺติ, ขนฺธานํ ปาตุภาโว’’ติ ปริยายา. อิตฺถี ปุตฺตํ วิชายติ, อิตฺถี ปุตฺตํ วิชาตา. โส ปุริโส วิชาตมาตุยาปิ อมนาโป. อุปวิชญฺญา อิตฺถี. การิเต ‘‘ชาเปติ, ชาปยติ. อตฺถชาปิกา ปญฺญา’’ติ รูปานิ.

“Janī”用于“pātubhāva”（显现）之义。此为以“ī”结尾的不及物动词语根，若带前缀“vi”，则为及物动词。Putto jāyati（儿子出生），jāto（已出生）。因众多烦恼于此生起，故称puthujjano（凡夫）。生即是jāti，其同义词为：sañjāti（再生）、nibbatti（形成）、abhinibbatti（新生）、khandhānaṃ pātubhāvo（诸蕴的显现）。Itthī puttaṃ vijāyati（女人生子），itthī puttaṃ vijātā（女人已生子）。那人连刚生产的母亲都厌恶。Upavijaññā itthī（临产的女人）。其使役态形式为：jāpeti、jāpayati，如“atthajāpikā paññā”（能生利益之慧）。

หน หึสายํ. อิธ หึสาวจเนน ฆฏฺฏนํ คเหตพฺพํ. สทฺโท โสตมฺหิ หญฺญติ. ปฏิหญฺญติ. พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกิเล โสเต ปฏิหญฺญติ. อิมานิ กตฺตุปทานิ. ภูวาทิคณํ ปน ปตฺวา ‘‘โลเหน เว หญฺญติ ชาตรูปํ, น ชาตรูเปน หนนฺติ โลห’’นฺติ ปาฬิยํ ‘‘หญฺญตี’’ติ ปทํ กมฺมปทํ, ชาตรูปํ โลเหน กมฺมาเรหิ หญฺญตีติ อตฺโถ. ‘‘หนนฺตี’’ติ ปทํ กตฺตุปทํ, โลหํ ชาตรูเปน กมฺมารา หนนฺตีติ หิ อตฺโถ. เอตฺถ หนนํ ปหรณนฺติ คเหตพฺพํ.

“Han”用于“hiṃsā”（伤害）之义。这里，‘伤害’这个词应该理解为触击。声音在耳根处被触击，被反击。佛陀世尊的言教在世俗之耳中被抵触，这些是主动语态的词。至于bhūvādi（第一组）动词，例如巴利文经句中说‘黄金实为铁所击，非铁为黄金所击’，这里的‘被击打’是被动语态，意思是黄金被工匠用铁锤击打；‘击打’是主动语态，意思是工匠用铁击打黄金。在这里，‘hanana’（杀害）应该理解为‘paharaṇa’（击打）。

รูป รุปฺปเน. รุปฺปนํ กุปฺปนํ ฆฏฺฏนํ ปีฬนํ. รุปฺปติ. รูปํ, รุปฺปนํ. อิมสฺส ปน ‘‘รูป รูปกฺริยาย’’นฺติ จุราทิคเณ ฐิตสฺส ‘‘รูเปติ รูปยตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ.

“Rūpa”用于“ruppana”（变坏）之义。Ruppana即是kuppana（动摇）、ghaṭṭana（触击）、pīḷana（逼迫）。Ruppati（被变坏）。Rūpaṃ（色），ruppanaṃ（变坏）。然而，此语根若作为curādi（第十组）动词，义为“rūpakriyā”（造色），则其形态为“rūpeti”、“rūpayati”（使成形）。

ตตฺถ [Pg.234] รูปนฺติ เกนฏฺเฐน รูปํ? รุปฺปนฏฺเฐน รูปํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘กิญฺจ ภิกฺขเว รูปํ? รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา ‘รูป’นฺติ วุจฺจติ. เกน รุปฺปติ? สีเตนปิ รุปฺปติ, อุณฺเหนปิ รุปฺปติ, ชิฆจฺฉายปิ รุปฺปติ, ปิปาสายปิ รุปฺปติ, ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺเสนปิ รุปฺปติ, รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา ‘รุป’นฺติ วุจฺจตี’’ติ.

在此，“色”是什么意义上的色呢？“变坏”是色的意义。正如世尊所说：“诸比丘，什么是色？诸比丘，因为它会变坏，所以称为‘色’。被什么变坏呢？被寒冷变坏，被炎热变坏，被饥饿变坏，被口渴变坏，被蚊、虻、风、日、蛇的接触变坏。诸比丘，因为它会变坏，所以称为‘色’。”

ตตฺถ รุปฺปตีติ กุปฺปติ ฆฏฺฏิยติ ปีฬิยติ, ภิชฺชตีติ อตฺโถ. ภิชฺชตีติ วิการํ อาปชฺชติ, วิการาปตฺติ จ สีตาทิสนฺนิปาเต วิสทิสรูปปฺปวตฺติเยว. เอตฺถ จ กุปฺปตีติ เอเตน กตฺตุอตฺเถ รูปปทสิทฺธึ ทสฺเสติ, ฆฏฺฏิยติ ปีฬิยตีติ เอเตหิ กมฺมตฺเถ. โกปาทิกฺริยาเยว หิ รุปฺปนกฺริยาติ, โส ปน กตฺตุภูโต กมฺมภูโต จ อตฺโถ ภิชฺชมาโน นาม โหตีติ อิมสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘ภิชฺชตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ.

此处，“变坏”就是动摇、被冲击、被压迫，意思是毁坏。“毁坏”是指发生变化，而发生变化正是在寒冷等因素聚集时，不协调的色生起。这里，通过“动摇”一词，显示了“色”在主动意义上的成立；通过“被冲击”、“被压迫”，则显示了其在被动意义上的成立。因为动摇等行为本身就是变坏的行为，而那个成为主动者与被动者的意义，被称为“正在毁坏”；为了显示此义，故说“意思是毁坏”。

อถ วา รุปฺปตีติ รูปนฺติ กมฺมกตฺตุตฺเถ รูปปทสิทฺธิ วุตฺตา. วิกาโร หิ รุปฺปนนฺติ วุจฺจติ, เตเนว ภิชฺชตีติ อตฺโถติ กมฺมกตฺตุตฺเถน ภิชฺชตีติ สทฺเทน อตฺถํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ยทา กมฺมตฺเถ ‘‘รุปฺปตี’’ติ ปทํ, ตทา ‘‘สีเตนา’’ติอาทิ กตฺตุอตฺเถ กรณวจนํ. ยทา ปน ‘‘รุปฺปตี’’ติ ปทํ กตฺตุอตฺเถ กมฺมกตฺตุอตฺเถ วา, ตทา เหตุมฺหิ กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

或者，“它自己变坏”故为“色”，这是在反身意义上说明“色”一词的成立。因为变化被称为“变坏”，所以它用具有反身意义的“毁坏”一词来显示其义。在此，当“ruppati”（被变坏）一词用于被动意义时，“sītena”（被寒冷）等词是主动意义上的工具格。然而，当“ruppati”（变坏）一词用于主动意义或反身意义时，工具格则应被理解为表示原因。

รูปสทฺโท ขนฺธ ภว นิมิตฺต ปจฺจย สรีร วณฺณสณฺฐานาทีสุ อตฺเถสุ วตฺตติ. อยญฺหิ ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ เอตฺถ รูปกฺขนฺเธ วตฺตติ. ‘‘รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวตี’’ติ เอตฺถ รูปภเว. ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธารูปานิ ปสฺสตี’’ติ [Pg.235] เอตฺถ กสิณนิมิตฺเต. ‘‘สรูปา ภิกฺขเว อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, โน อรูปา’’ติ เอตฺถ ปจฺจเย. ‘‘อากาโส ปริวาริโต รูปนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ เอตฺถ สรีเร. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ เอตฺถ วณฺเณ. ‘‘รูปปฺปมาโณ รูปปฺปสนฺโน’’ติ เอตฺถ สณฺฐาเน. อิจฺเจวํ –

“色”(rūpa)一词，用于蕴、有、相、缘、身体、颜色、形状等义。例如，在“任何色，无论是过去、未来或现在”中，它用于色蕴；在“修习导向色有(rūpabhava)的道路”中，它用于色有；在“于内无色想(arūpasaññī)者，观外在诸色”中，它用于遍相(kasiṇanimitta)；在“诸比丘，诸恶不善法有缘而生起，非无缘而生起”中，它用于缘；在“虚空被色围绕，即被算作色”中，它用于身体；在“缘于眼与诸色而生起眼识”中，它用于颜色；在“以色为量，以色为净信”中，它用于形状。像这样——

ขนฺเธ ภเว นิมิตฺเต จ, สรีเร ปจฺจเยปิ จ;

วณฺเณ สณฺฐานอาทิมฺหิ, รูปสทฺโท ปวตฺตติ.

“色”一词运用于蕴、有、相、身、缘，以及颜色、形状等义。

กุป โกเป. กุปฺปติ. กุปฺปนฺติ วาตสฺสปิ เอริตสฺส. โกโป, ปโกโป. วจีปโกปํ รกฺเขยฺย.

Kup，义为愤怒。Kuppati（愤怒）。Kuppanti vātassapi eritassa（被风吹动也会摇动）。Kopo（愤怒），pakopo（大怒）。Vacīpakopaṃ rakkheyya（应守护语怒）。

ตป สนฺตาเป. ตปฺปติ, สนฺตปฺปติ. สนฺตาโป.

Tap，义为烧灼。Tappati（烧灼），santappati（苦恼）。Santāpo（热恼）。

ตป ปีณเน. ตปฺปติ. ตปฺปนํ.

Tap，义为满足。Tappati（满足）。Tappanaṃ（满足）。

ทป หาเส. ทปฺปติ.

Dap，义为欢笑。Dappati（欢笑）。

ทีป ทิตฺติยํ. ทิปฺปติ. ทีโป.

Dīp，义为光明。Dippati（照耀）。Dīpo（灯）。

ลุป อทสฺสเน. ลุปฺปนํ, โลโป, ลุตฺติ.

Lup，义为消失。Luppanaṃ（消失），lopo（省略），lutti（断绝）。

ขิป เปรเณ. ขิปฺปติ. ขิปฺปํ.

Khip，义为抛掷。Khippati（抛掷）。Khippaṃ（迅速地）。

ลุภ คิทฺธิยํ. ลุพฺภติ. อตฺตโนเยว ชณฺณุกํ โอลุพฺภ ติฏฺฐติ. ลุพฺภนํ, โลโภ, ลุพฺภิตฺวา, ลุพฺภิตฺวาน, ลุพฺภิย, ลุพฺภิยาน, โอลุพฺภิตฺวา, โอลุพฺภิตฺวาน, โอลุพฺภิย, โอลุพฺภิยาน, ลุพฺภิตุํ, โอลุพฺภิตุํ.

Lubh，义为贪求。Lubbhati（贪著）。Attanoyeva jaṇṇukaṃ olubbha tiṭṭhati（他抱着自己的膝盖站立）。Lubbhanaṃ（贪求），lobho（贪），lubbhitvā、lubbhitvāna、lubbhiya、lubbhiyāna（贪著后），olubbhitvā、olubbhitvāna、olubbhiya、olubbhiyāna（攀附后），lubbhituṃ（为了贪著），olubbhituṃ（为了攀附）。

ตตฺถ โลโภติ ลุพฺภนฺติ เตน สตฺตา, สยํ วา ลุพฺภติ, ลุพฺภนมตฺตเมว วา ตนฺติ โลโภ. เอตฺถ ปน ‘‘โลโภ ลุพฺภนา [Pg.236] ลุพฺภิตตฺตํ ราโค ตณฺหา ตสิณา มุจฺฉา เอชา วนํ วนโถ’’ อิจฺจาทีนิ โลภสฺส พหุนามานิ เวทิตพฺพานิ.

此处，所谓贪，即众生因此而贪著，或它自己贪著，或仅是贪著的状态，故为贪。在此，应知“贪、贪著、贪著性、贪染、渴爱、渴望、迷恋、动摇、欲林、欲从”等，皆是贪的异名。

ขุภ สญฺจลเน. ขุพฺภติ, สํขุพฺภติ. ขุพฺภิตฺถนครํ. สงฺโขโภ. การิเต – โขเภติ, โขภยติ.

Khubh，义为动摇。Khubbhati（颤动），saṃkhubbhati（剧烈颤动）。Khubbhitthanagaraṃ（被动摇的城市）。Saṅkhobho（骚动）。使役动词：khobheti, khobhayati（使颤动）。

สมุ อุปสเม. จิตฺตํ สมฺมติ, อุปสมฺมติ, วูปสมฺมติ, สมโณ, สนฺติ, สนฺโต.

Sam，义为寂静。Cittaṃ sammati（心寂静），upasammati（平息），vūpasammati（完全平息）。Samaṇo（沙门），santi（寂静），santo（寂静者）。

เอตฺถ สมโณติ สมฺมติ สนฺตจิตฺโต ภวตีติ สมโณ. การิตวเสน ปน กิเลเส สเมติ อุปสเมตีติ สมโณติ นิพฺพจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ‘‘ยํ สเมตีติ อิทํ อริยํ. สมยตีติธ สตฺตาน’’นฺติ ทฺเว การิตรูปานิ.

此处，“沙门”(samaṇa)即“心寂静”、“成为寂静心者”，故为沙门。但从使役(kārita)的角度，应知其词源：“他平息、止息烦恼(kilesa)”，故为沙门。例如“他所平息的是圣法；于此他平息众生”，此为两种使役形式。

สมุ เขเท นิโรเธ จ. เขโท. กิลมนํ. นิโรโธ อภาวคมนํ. อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺนสฺส กาโย สมฺมติ. อคฺคิ สมฺมติ. สนฺโต.

Sam，义为疲劳与止息。Khedo（疲劳）。Kilamanaṃ（困顿）。Nirodho abhāvagamanaṃ（止息是趣于无有）。Addhānamaggappaṭipannassa kāyo sammati（行于长途者的身体感到疲劳）。Aggi sammati（火熄灭）。Santo（疲劳的/止息的）。

สนฺตสทฺโท ‘‘ทีฆํ สนฺตสฺส โยชน’’นฺติอาทีสุ กิลนฺตภาเว อาคโต. ‘‘อยญฺจ วิตกฺโก อยญฺจ วิจาโร สนฺตา โหนฺติ สมิตา’’ติอาทีสุ นิรุทฺธภาเว. ‘‘อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม คมฺภีโร ทุทฺทโส ทุรนุโพโธ สนฺโต ปณีโต’’ติอาทีสุ สนฺตญาณโคจรตายํ. ‘‘อุปสนฺตสฺส สทา สตีมโต’’ติอาทีสุ กิเลสวูปสเม. ‘‘สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺตี’’ติอาทีสุ สาธูสุ. ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว มหาโจรา สนฺโต สํวิชฺชมานา’’ติอาทีสุ อตฺถิภาเว. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

“santo”一词，在“于疲者，一由旬亦长”等句中，用于疲惫义；在“此寻(vitakka)与此伺(vicāra)皆寂静、平息”等句中，用于止息义；在“我所证得此法，甚深、难见、难觉、寂静、殊妙”等句中，用于作为寂静智(santañāṇa)之境；在“于恒具念之寂静者”等句中，用于烦恼平息；在“贤善者确实开示”等句中，用于贤善者；在“诸比丘，有此五大盗存在”等句中，用于存在义。于此，经中说——

‘‘กิลนฺตตฺเต [Pg.237] นิรุทฺธตฺเต, สนฺตธีโคจรตฺตเน;

กิเลสูปสเม เจว, อตฺถิภาเว จ สาธุสุ;

อิเมสุ ฉสุ ฐาเนสุ, สนฺตสทฺโท ปนาคโต’’ติ.

“于疲惫义、止息义、作为寂静智之境、烦恼平息、存在义及贤善者，于此六处，用‘santo’一词。”

ทมุ ทมเน. ทมฺมติ. ทนฺโต, ทโม, ทมนํ. การิเต ‘‘จิตฺตํ ทเมติ, ทมยตี’’ติ รูปานิ.

Dam，义为调伏。Dammati（被调伏）。Danto（已调伏者），damo（调伏），damanaṃ（调伏之事）。使役(kārita)动词的形式为：cittaṃ dameti, damayati（他调伏其心）。

ตตฺถ ทโมติ อินฺทฺริยสํวราทีนํ เอตํ นามํ. ‘‘สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต. เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย’’ติ เอตฺถ หิ อินฺทฺริยสํวโร ‘‘ทโม’’ติ วุตฺโต. ‘‘ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโยธ วิชฺชตี’’ติ เอตฺถ ปญฺญา ‘‘ทโม’’ติ วุตฺตา. ‘‘ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชนา’’ติ เอตฺถ อุโปสถกมฺมํ ‘‘ทโม’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ทมุปสเมนา’’ติ เอตฺถ ขนฺติ ‘‘ทโม’’ติ วุตฺตา. อิจฺเจวํ –

在此，“调伏”(damo)是根律仪(indriyasaṃvara)等的名称。在“以谛调伏，具足调御，通达吠陀，已住梵行”中，根律仪被称为“调伏”。在“若有谛实、调伏、舍离，忍耐于此更胜”中，慧(paññā)被称为“调伏”。在“以布施、调伏、自制、谛语”中，布萨(uposatha)业被称为“调伏”。在“以调伏与寂静”中，忍耐(khanti)被称为“调伏”。像这样——

‘‘อินฺทฺริยสํวโร ปญฺญา, ขนฺติ จาปิ อุโปสโถ;

อิเม อตฺถา ปวุจฺจนฺติ, ทมสทฺเทน สาสเน’’ติ.

“根律仪、慧、忍耐及布萨，此等意义，在教法中以‘调伏’一词言说。”

ยา คติปาปุเณสุ. ยายติ, ยายนฺติ. ปริยาโย. ยายมาโน มหาราชา, อทฺทา สีทนฺตเร นเค. ยายนฺโต. ยายนฺตมนุยายติ. ยาตานุยายี. ยายิตุํ, ยายิตฺวา อิจฺจาทีนิ.

Yā，义为行进、到达。Yāyati（行进），yāyanti（他们行进）。Pariyāyo（方式）。Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage（大王行进时，见林中疲象）。Yāyanto（行进者）。Yāyantamanuyāyati（他跟随行进者）。Yātānuyāyī（随行者）。Yāyituṃ（为了行进），yāyitvā（行进后）等。

เอตฺถ ปริยายสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต, ปริยายสทฺโท วารเทสนาการเณสุ สมนฺตโต คนฺตพฺพฏฺฐาเน จ สทิเส จ วตฺตติ. ‘‘กสฺส นุ โข อานนฺท อชฺช ปริยาโย ภิกฺขุนิโย โอวทิตุ’’นฺติอาทีสุ หิ วาเร วตฺตติ. ‘‘มธุปิณฺฑิกปริยาโยตินํ ธาเรหี’’ติอาทีสุ เทสนายํ. ‘‘อิมินาปิ โข เต ราชญฺญ ปริยาเยน เอวํ โหตู’’ติอาทีสุ [Pg.238] การเณ. ‘‘ปริยายปโถ’’ติอาทีสุ สมนฺตโต คนฺตพฺพฏฺฐาเน. ‘‘โกปสทฺโท โขภปริยาโย’’ติอาทีสุ สทิเส วตฺตติ. อิจฺเจวํ –

此处阐明“pariyāya”一词的意义。“pariyāya”一词用于轮次、教说、因由、遍行处及同义。例如，在“阿难(Ānanda)，今日轮到谁去教诫诸比丘尼(bhikkhunī)？”等句中，用于轮次。在“你当受持此《蜜丸教说》(Madhupiṇḍikapariyāya)”等句中，用于教说。在“王裔，以此因由，愿你……”等句中，用于因由。在“遍行道”等句中，用于遍行处。在“‘kopa’一词是‘khobha’的同义词”等句中，用于同义。像这样——

ปริยายรโว วาร-เทสนาการเณสุ จ;

สมนฺตโตว คนฺตพฺพ-ฏฺฐาเน จ สทิเส สิยา.

“pariyāya”一词，用于轮次、教说、因由、遍行处及同义。

ริ วสเน. ริยติ.

Ri，义为居住。Riyati（居住）。

วิลี วิลีนภาเว. สปฺปิ วิลียติ. การิเต วิลาปยติ.

Vilī，义为融化。Sappi vilīyati（酥油融化）。使役态：vilāpayati（使融化）。

วา คติคนฺธเนสุ. วายติ. วาโย, วาโต.

Vā，义为行进、散发气味。Vāyati（吹）。Vāyo（风界），vāto（风）。

สิวุ ตนฺตสนฺตาเน. สิพฺพติ, สํสิพฺพติ. สิพฺพํ, สิพฺพนฺโต. การิเต – สิพฺเพติ, สิพฺพยติ, สิพฺพาเปติ, สิพฺพาปยติ.

Siv，义为缝纫。Sibbati（缝），saṃsibbati（缝合）。Sibbaṃ（缝纫），sibbanto（正在缝者）。使役态：sibbeti, sibbayati（使缝），sibbāpeti, sibbāpayati（令使缝）。

สิวุ คติโสสเนสุ. สิพฺพติ.

Siv，义为行进、枯萎。Sibbati（行进/枯萎）。

ธิวุ ขิวุ นิทสฺสเน. ธิพฺพติ. ขิพฺพติ.

Dhiv, Khiv，义为显示。Dhibbati（显示）。Khibbati（显示）。

สา ตนุกรเณ. สิยติ, สิยนฺติ.

Sā，义为削减。Siyati（被削减），siyanti（它们被削减）。

สา อนฺตกมฺมนิ. สิยติ อนวเสสโต มานํ สิยติ สมุจฺฉินฺทตีติ อคฺคมคฺโค มานสนฺติ หิ วุตฺตํ.

Sā，用于终结义。Siyati anavasesato mānaṃ siyati samucchindatīti aggamaggo mānasanti hi vuttaṃ（至上道无余地终结、断除我慢，故被称为“慢之寂止”）。

สา อสฺสาทเน. รสํ สายติ. สายิตํ, สายนํ.

Sā，用于品尝义。Rasaṃ sāyati（品尝味道）。Sāyitaṃ（已尝），sāyanaṃ（品尝）。

สิ ปาณิปฺปสเว. สูยติ, ปสูยติ. ปสูตา คาวี.

Si，用于生产义。Sūyati（生产），pasūyati（生育）。Pasūtā gāvī（已生产的母牛）。

กุสุ หรณทิตฺตีสุ. กุสยติ.

Kusu，用于拿取、发光义。Kusayati（拿取/发光）。

สิลิส อาลิงฺคเน. สิลิสฺสติ. สิเลโส.

Silisa，用于拥抱、粘着义。Silissati（粘着）。Sileso（粘着物，粘液）。

กิลิส อุปตาเป. กิลิสฺสติ, สํกิลิสฺสติ. กิเลโส, สํกิเลโส. อิการโลเป กฺลิสฺสติ กฺเลโส [Pg.239] อิจฺจาทีนิ. อปิจ มลีนตาปิ กิลิสสทฺเทน วุจฺจติ, กิลิฏฺฐวตฺถํ ปริทหติ. ‘‘จิตฺเตน สํกิลิฏฺเฐน, สํกิลิสฺสนฺติ มาณวา’’ติอาทีสุ ธาตูนํ อเนกตฺถตาย.

Kilisa，用于苦恼义。Kilissati（被染污），saṃkilissati（被杂染）。Kileso（烦恼），saṃkileso（杂染）。省略i音时，成为klissati、kleso等。此外，“污秽”也用kilisa一词表示，如kiliṭṭhavatthaṃ paridahati（穿着污秽的衣服）。在‘cittena saṃkiliṭṭhena, saṃkilissanti māṇavā（心被杂染时，人们亦被杂染）’等句中，可见词根具有多义性。

มส อปฺปีภาเว ขมายญฺจ. มสฺสติ.

Masa，用于减损与忍耐义。Massati（减损/忍耐）。

ลีส อปฺปีภาเว. ลิสฺสติ. เลโส. ‘‘ลิส เลสเน’’ติปิ ปฐนฺติ อาจริยา.

Līsa，用于变少义。Lissati（他变少）。Leso（少量）。诸师也读作“lisa lesane（lisa，用于涂染义）”。

ตส ปิปาสายํ. ตสฺสติ, ปริตสฺสติ. ปริตสฺสนา, ตสิณา, ตสิโต.

Tasa，用于渴望义。Tassati（他渴望），paritassati（他极为焦躁）。Paritassanā（极为焦躁），tasiṇā（渴爱），tasito（已渴望者）。

ทุส โทสเน. ทุสฺสติ. โทโส, โทสนํ, โทสิโต.

Dusa，用于忿怒义。Dussati（他忿怒）。Doso（嗔），dosanaṃ（忿怒），dosito（被忿怒者）。

ทุส อปฺปีติยํ. ทุสฺสติ, ปทุสฺสติ. โทโส, ปโทโส, ทุฏฺโฐ, ปทุฏฺโฐ, ทูสโก, ทูสิโต, ทูสนา.

Dusa，用于不悦义。Dussati（他不悦），padussati（他极为不悦）。Doso（嗔恚），padoso（极度嗔恚），duṭṭho（已败坏者），paduṭṭho（极度败坏者），dūsako（毁坏者），dūsito（被毁坏者），dūsanā（毁坏）。

อสุ เขเป. เขโป ขิปนํ. อสฺสติ. นิรสฺสติอาทิยติ จ ธมฺมํ. อิสฺสาโส.

Asu，用于投掷义。Khepo即khipanaṃ（投掷）。Assati（他投掷）。Nirassatiādiyati ca dhammaṃ（他舍弃并且受持法）。Issāso（弓箭手）。

เอตฺถ จ นิรสฺสตีติ ฉฑฺเฑติ สตฺถารํ ตถา ธมฺมกฺขานาทีนิ. อิสฺสาโสติ อุสุํ อสฺสติ ขิปตีติ อิสฺสาโส, ธนุคฺคโห.

于此，nirassati是说他抛弃导师以及说法等。Issāso是说usuṃ assati khipatīti（他投掷、射出箭），因此是issāso，即dhanuggaho（持弓者）。

ยสุ ปยตเน. ยสฺสติ. นิยสกมฺมํ.

Yasu，用于努力义。Yassati（他努力）。Niyasakammaṃ（委任业）。

เอตฺถ จ เยน วินยกมฺเมน ‘‘นิสฺสาย เต วตฺถพฺพ’’นฺติ นิยสฺสิยติ ภชาปิยตีติ นิยโส พาลํ, ตํ นิยสกมฺมํ นาม. ‘‘กโรหิ เม ยกฺข นิยสกมฺม’’นฺติ เอตฺถ ปน นิคฺคหกมฺมํ นิยสกมฺมํ นาม.

于此，通过“nissāya te vatthabbaṃ（你应依止而住）”这样的律行，愚人被委任、被迫交往，这称为委任业。但在“karohi me yakkha niyasakammaṃ（夜叉，为我行委任业）”这句中，委任业则名为制伏业。

ภสฺส ภสฺสเน. ภสฺสติ. ภสฺสํ, ภสฺสการโก.

Bhassa，用于言说义。Bhassati（他言说）。Bhassaṃ（空谈），bhassakārako（空谈者）。

วส สทฺเท. สกุโณ วสฺสติ. อธโม มิคชาตานํ, สิงฺคาโล ตาต วสฺสติ. มณฺฑูโก วสฺสติ.

Vasa，用于鸣叫义。Sakuṇo vassati（鸟在鸣叫）。Adhamo migajātānaṃ, siṅgālo tāta vassati（诸兽中最下劣者，亲爱的，豺狼在嚎叫）。Maṇḍūko vassati（青蛙在鸣叫）。

นส [Pg.240] อทสฺสเน. นสฺสนธมฺมํ นสฺสติ. ปนสฺสติ. วินสฺสติ. นสฺส วสลิ, จร ปิเร วินสฺส. นฏฺโฐ, วินฏฺโฐ. การิเต – นาเสติ, นาสยติ.

Nasa，用于消失义。Nassanadhammaṃ nassati（有消失法者会消失）。Panassati（他消失）。Vinassati（他毁灭）。Nassa vasali, cara pire vinassa（消失吧，贱民！去吧，恶人，毁灭吧！）。Naṭṭho（已消失者），vinaṭṭho（已毁灭者）。使役态：nāseti, nāsayati（他使……消失）。

สุส โสสเน. ปณฺณํ สุสฺสติ. การิเต – วาโต ปณฺณํ โสเสติ, โสสยติ. กมฺเม – วาเตน ปณฺณํ โสสิยติ. ภาเว กฺริยาปทมปฺปสิทฺธํ. โสโส, สุกฺขํ กฏฺฐํ. สุสฺสํ, สุสฺสนฺโต. สุสฺสมาโน ทหโท.

Susa，用于干燥义。Paṇṇaṃ sussati（叶子干枯）。使役态：vāto paṇṇaṃ soseti, sosayati（风使叶子干燥）。被动态：vātena paṇṇaṃ sosiyati（叶子被风吹干）。无人称态动词不常用。Soso（干燥），sukkhaṃ kaṭṭhaṃ（干木）。Sussaṃ, sussanto（正在干枯的）。Sussamāno dahado（正在干涸的湖）。

ตุส ตุฏฺฐิยํ. ตุสฺสติ, สนฺตุสฺสติ. สนฺตุฏฺฐิ, สนฺโตโส, โตสนํ, ตุฏฺฐพฺพํ, ตุสฺสิตพฺพํ, ตุสิตา. การิเต ‘‘โตเสติ’’ อิจฺจาทีนิ.

Tusa，用于满足义。Tussati（他喜悦），santussati（他满足）。Santuṭṭhi（满足），santoso（喜悦），tosanaṃ（使喜悦），tuṭṭhabbaṃ（应喜悦的），tussitabbaṃ（应喜悦的），tusitā（兜率天或已喜悦者）。使役态为toseti（使喜悦）等。

หา ปริหานิยํ. หายติ, ปริหายติ. หายนฺติ ตตฺถ วฬวา. ภาเว ‘‘ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา โลมหํโส วา, โส ปหียิสฺสตี’’ติ จ ‘‘ราโค ปหียตี’’ติ จ รูปํ. กมฺเม กฺริยาปทมปฺปสิทฺธํ. ‘‘ราโค ปหียตี’’ติ อิทํ ปน ‘‘หา จาเค’’ติ วุตฺตสฺส ภูวาทิคณิกธาตุสฺส รูปํ ‘‘ราคํ ปชหตี’’ติ กตฺตุปทสฺส ทสฺสนโต.

Hā，用于衰退义。Hāyati（他衰退），parihāyati（他遍衰退）。Hāyanti tattha vaḷavā（在那里的母马衰退）。在无人称态中，其形式如“bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, so pahīyissatīti（恐惧、惊愕或毛骨悚然，它将被舍弃）”及“rāgo pahīyati（贪被舍弃）”。被动态动词不常用。而“rāgo pahīyati”此句，是所说的“hā cāge（hā，用于舍弃义）”这一属于bhū（存）品类的语根的形态，以显示主动句“rāgaṃ pajahati（他舍弃贪）”。

นห พนฺธเน. นยฺหติ. อุปนยฺหติ. สนฺนยฺหติ. สนฺนาโห. สนฺนทฺโธ.

Naha，用于捆绑义。Nayhati（他捆绑）。Upanayhati（他结怨）。Sannayhati（他装备）。Sannāho（盔甲）。Sannaddho（已武装者）。

มุห เวจิตฺเต. มุยฺหติ, สมฺมุยฺหติ, ปมุยฺหติ. โมโห, ปโมโห. มูฬฺโห. โมมูโห ปุริโส. โมมูหํ จิตฺตํ. การิเต – โมเหติ. ปโมหโก. เอตฺถ จ โมมูโหติ อวิสทตาย โมมูโห, มหามูฬฺโหติ อตฺโถ.

Muha，用于痴迷义。Muyhati（他痴迷），sammuyhati（他完全痴迷），pamuyhati（他彻底痴迷）。Moho（痴），pamoho（极痴）。Mūḷho（痴人）。Momūho puriso（极痴之人）。Momūhaṃ cittaṃ（极痴之心）。使役态：moheti（他使痴迷）。Pamohako（使痴迷者）。于此，momūho因其不明晰而为momūho，意即mahāmūḷho（大痴人）。

สห สุห สตฺติยํ. สยฺหติ. สุยฺหติ.

Saha、suha，用于能力义。Sayhati（他能够）。Suyhati。

นฺหา [Pg.241] โสเจยฺเย. นฺหายติ, อปฺปกฺขรานํ พหุภาเว นหายติ. นหายิตฺวา, นฺหายิตฺวา. นหานํ, นฺหานํ. สีสํ นฺหาโต. เอตฺถ จ สีสํ นฺหาโตติ สีสํ โธวิตฺวา นฺหาโตติ อตฺโถ คเหตพฺโพ โปราเณหิ อนุมตตฺตา.

Nhā，用于清洁义。Nhāyati（他沐浴），因少字变多字而作nahāyati。Nahāyitvā, nhāyitvā（沐浴后）。Nahānaṃ, nhānaṃ（沐浴）。Sīsaṃ nhāto（头已沐浴者）。于此，sīsaṃ nhāto之义应取为“sīsaṃ dhovitvā nhāto（洗头后沐浴）”，因其为古师所认可。

สินิห ปีติยํ. สินิยฺหติ. สิเนหโก, สิเนหิโต, สินิทฺโธ. ปุตฺเต สิเนโห อชายถ. อิการโลเปน สฺเนโห. ตถา หิ ‘‘นิสฺเนหมภิกงฺขามี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ.

Siniha，用于喜爱义。Siniyhati（他喜爱）。Sinehako（喜爱者），sinehito（被爱者），siniddho（亲爱的）。Putte sineho ajāyatha（对儿子生起了爱）。省略i音后成sneho。诚然，可见巴利圣典云：“nisnehamabhikaṅkhāmi（我渴望无爱）”。

วิริฬ ลชฺชายํ โจทเน จ. วิริฬิโต. ลชฺชาวเสน อตฺโถ ปสิทฺโธ, น โจทนาวเสน. ตถา หิ ‘‘วิริฬิโตติ ลชฺชิโต’’ติ อตฺถสํวณฺณกา ครู วทนฺติ ‘‘ลชฺชนาการปฺปตฺโต’’ติ จ.

Viriḷa，用于羞愧义与斥责义。Viriḷito（已羞愧者）。其义以羞愧而闻名，非以斥责。诚然，义疏师们说：“viriḷitoti lajjito（viriḷito即lajjito，已羞愧者）”，以及“lajjanākārappatto（已达羞愧之相者）”。

ทิวาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโตติ.

Div品类的这些语根，我已尽己所能列出；亦应在诸经中寻察其他，并取其合于义理者。

ทิวาทิคโณยํ.

此为Div（天）品类。

สฺวาทิคณิก

Su品

สุ สวเน. ‘‘สุโณติ, สุณาติ. สุณึสุ. ปฏิสฺสุณิ, ปฏิสฺสุณึสุ. อสฺโสสิ, อสฺโสสุํ. ปจฺจสฺโสสิ, ปจฺจสฺโสสุํ’’ อิจฺจาทีนิ, ‘‘สุณิสฺสติ, โสสฺสติ’’ อิจฺจาทีนิ จ ภวนฺติ. อพฺภาสวิสเย ‘‘สุสฺสูสติ, สุสฺสูสา’’ อิจฺจาทีนิ. อนพฺภาสวิสเย – สาวโก, โสโต, สุณํ, สุณนฺโต, สุณมาโน, สุยฺยมาโน, สวนํ, สุตํ. อสุยิตฺถาติ วา สุตํ. สุตวา, โสตํ, โสโณ, สุณิตุํ, โสตุํ. สุณิตฺวา, สุณิย, สุณิยาน, สุตฺวา, สุตฺวาน. การิเต – สาเวติ, สาวยติ. กมฺเม – สทฺโท สุยฺยติ, สูยติ จ. ภาเว ปทรูปมปฺปสิทฺธํ.

Su(苏)，用于听闻义。有suṇoti, suṇāti(他听)；suṇiṃsu(他们听了)；paṭissuṇi(他应诺), paṭissuṇiṃsu(他们应诺了)；assosi, assosuṃ(他/他们听了)；paccassosi, paccassosuṃ(他/他们回答了)等；以及suṇissati, sossati(他将听)等形式。在重叠式中，有sussūsati(他想听), sussūsā(听闻欲)等。在非重叠式中，有sāvako(声闻)，soto(听觉)，suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno(正在听)，suyyamāno(正在被听)，savanaṃ(听闻)，sutaṃ(已听闻)。或sutaṃ即asuyittha(它被听闻)。Sutavā(已听闻者)，sotaṃ(听觉)，soṇo(狗)，suṇituṃ, sotuṃ(为了听)。Suṇitvā, suṇiya, suṇiyāna, sutvā, sutvāna(听了之后)。使役态：sāveti, sāvayati(他使听)。被动态：saddo suyyati，以及sūyati(声音被听到)。无人称态的词形不常用。

ตตฺถ [Pg.242] สาวโกติ อนฺเตวาสิโก, โส ทุวิโธ อาคตปฺผโล อนาคตปฺผโล จ, ตตฺถ อาคตปฺผโล สวนนฺเต อริยาย ชาติยา ชาโตติ ‘‘สาวโก’’ติ วุจฺจติ, อิตโร ครูนํ โอวาทํ สุณาตีติ ‘‘สาวโก’’ติ. สาวโก, อนฺเตวาสิโก, สิสฺโสติ ปริยายา.

于此，sāvako(声闻)即弟子。他有二种：已得果者与未得果者。其中，已得果者在听闻的最后生于圣族，故名“声闻”。另一种则因听闻师长的教诫而名“声闻”。Sāvako(声闻)、antevāsiko(弟子)、sisso(门徒)是同义词。

เอตฺถ สุตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วทาม สทฺธึ โสตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเรน. สุตสทฺโท สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จ อนุปปเทน, สุตสทฺโท จ –

于此，我们当解说suta(所闻)一词的义理，并及sota(听/流)一词的义理。Suta一词，可带或不带接头词，可不带前行词。而suta一词——

คมเน วิสฺสุเต ตินฺเต, นิโยโค’ปจิเตปิ จ;

สทฺเท จ โสตทฺวารานุ-สารญาเตสุ ทิสฺสติ.

可见于行进、闻名、浸湿、努力、积集、声音，以及通过耳门随行而了知等义。

ตถา หิ ‘‘เสนาย ปสุโต’’ติอาทีสุ คจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต’’ติอาทีสุ วิสฺสุตธมฺมสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺส ปุริสปุคฺคลสฺสา’’ติอาทีสุ ตินฺตสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘เย ฌานปฺปสุตา ธีรา’’ติอาทีสุ อนุยุตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปก’’นฺติอาทีสุ อุปจิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาต’’นฺติอาทีสุ สทฺโทติ อตฺโถ. ‘‘พหุสฺสุโต โหติ สุตธโร สุตสนฺนิจโย’’ติอาทีสุ โสตทฺวารานุสารวิญฺญาตธมฺมธโรติ อตฺโถ.

诚然，在“senāya pasuto”(随军而行)等句中，其义为gacchanto(行进)。在“sutadhammassa passato”(见所闻法)等句中，其义为vissutadhammassa(闻名之法)。在“avassutā avassutassa purisapuggalassā”(漏失于漏失的男性个人)等句中，其义为tintassa(浸湿)。在“ye jhānappasutā dhīrā”(贤者勤修禅)等句中，其义为anuyuttā(努力)。在“tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ”(汝等已生无量福)等句中，其义为upacitaṃ(积集)。在“diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ”(所见、所闻、所觉、所识)等句中，其义为saddo(声音)。在“bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo”(是多闻者、持闻者、积闻者)等句中，其义为sotadvārānusāraviññātadhammadharo(通过耳门随行而了知并受持法者)。

โสตสทฺโทปิ อเนกตฺถปฺปเภโท. ตถา เหส –

Sota一词也有多种不同的含义。诚然，它——

มํสวิญฺญาณญาเณสุ, ตณฺหาทีสุ จ ทิสฺสติ;

ธารายํ อริยมคฺเค, จิตฺตสนฺตติยมฺปิ จ.

可见于肉(耳)、识、智、渴爱等、流、圣道，以及心相续等义。

‘‘โสตายตนํ[Pg.243], โสตธาตุ, โสตินฺทฺริย’’นฺติอาทีสุ โสตสทฺโท มํสโสเต ทิสฺสติ, ‘‘โสเตน สทฺทํ สุตฺวา’’ติอาทีสุ โสตวิญฺญาเณ. ‘‘ทิพฺพาย โสตธาตุยา’’ติอาทีสุ ญาณโสเต. ‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมินฺติ, ยานิ เอตานิ โสตานิ มยา กิตฺติตานิ ปกิตฺติตานิ อาจิกฺขิตานิ เทสิตานิ ปญฺญปิตานิ ปฏฺฐปิตานิ วิวริตานิ วิภตฺตานิ อุตฺตานีกตานิ ปกาสิตานิ. เสยฺยถิทํ? ตณฺหาโสโต ทิฏฺฐิโสโต กิเลสโสโต ทุจฺจริตโสโต อวิชฺชาโสโต’’ติอาทีสุ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ. ‘‘อทฺทสา โข ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติอาทีสุ อุทกธารายํ. ‘‘อริยสฺเสตํ อาวุโส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส อธิวจนํ, ยทิทํ โสโต’’ติอาทีสุ อริยมคฺเค. ‘‘ปุริสสฺส จ วิญฺญาณโสตํ ปชานาติ อุภยโต อพฺโพจฺฉินฺนํ อิธโลเก ปติฏฺฐิตญฺจ ปรโลเก ปติฏฺฐิตญฺจา’’ติอาทีสุ จิตฺตสนฺตติยนฺติ.

在“耳处”(sotāyatanaṃ)、“耳界”(sotadhātu)、“耳根”(sotindriyaṃ)等语中，sota一词可见于肉耳；在“以耳闻声”(sotena saddaṃ sutvā)等语中，可见于耳识。在“以天耳界”(dibbāya sotadhātuyā)等语中，可见于智耳。在“世间诸流”(yāni sotāni lokasmiṃ)……“是哪五种呢？贪流、见流、烦恼流、恶行流、无明流”(seyyathidaṃ? Taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto)等语中，可见于五法。在“世尊看见一根大木材在恒河中顺流而下”(addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamānaṃ)等语中，可见于水流。在“贤友，此乃八支圣道之增语，即是流”(ariyassetaṃ āvuso aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, yadidaṃ soto)等语中，可见于圣道。在“他了知此人的识流于两边不断，立足于此世，亦立足于他世”(purisassa ca viññāṇasotaṃ pajānāti ubhayato abbocchinnaṃ idhaloke patiṭṭhitañca paraloke patiṭṭhitañcā)等语中，可见于心相续。

โสโณติ สุนโข. โส หิ สามิกสฺส วจนํ สุณาตีติ โสโณติ วุจฺจติ.

Soṇo即是狗。因其听从主人的话，故被称为soṇo。

อิมานิ ตทภิธานานิ –

这些是它的名称：

สุนโข สารเมยฺโย จ, สุโณ สูโน จ กุกฺกุโร;

โสโณ สฺวาโน สุวาโน จ, สาฬุโร มิคทํสโน.

善爪(Sunakho)、萨罗梅耶(sārameyyo)、犬(suṇo)、犬(sūno)与狗(kukkuro)；犬(soṇo)、犬(svāno)与犬(suvāno)、萨路拉(sāḷuro)与猎兽犬(migadaṃsano)。

สา สุนิธาติ’เม สทฺทา, ปุมาเนสุ ปวตฺตเร;

สุนขี กุกฺกุรี สี’ติ, อิเม อิตฺถีสุ วตฺตเร.

这些词，如sunakhā等，用于阳性。Sunakhī, kukkurī, sī等，用于阴性。

สุนขา สารเมยฺยาติ, อาทิ พหุวโจ ปน;

ปวตฺตติ ปุมิตฺถีสุ, อญฺญตฺราปิ อยํ นโย;

Sunakhā, sārameyyā等复数形式，则可通用于阳性和阴性。此法亦可用于他处。

กุกฺกุโรติ [Pg.244] อยํ ตตฺถ, พาลกาเล รเวน เว;

มหลฺลเกปิ สุนเข, รูฬฺหิยา สมฺปวตฺตติ.

其中，kukkuro一词，因其幼时吠叫，故如此称呼；但依惯例，也用于大狗。

ตถา หิ อฏฺฐกถาจริยา กุกฺกุรชาตเก ‘‘เย กุกฺกุรา ราชกุลมฺหิ วฑฺฒา, โกเลยฺยกา วณฺณพลูปปนฺนา’’ติอิมสฺมึปเทเส เอวมตฺถํ วณฺณยึสุ ‘‘เย กุกฺกุราติ เย สุนขา. ยถา หิ ตรุโณปิ ปสฺสาโว ปูติมุตฺตนฺติ ตทหุชาโตปิ สิงฺคาโล ‘‘ชรสิงฺคาโล’ติ, โกมลาปิ คฬาจีลตา ‘ปูติลตา’ติ, สุวณฺณวณฺโณปิ กาโย ‘ปูติกาโย’ติ วุจฺจติ, เอวเมว วสฺสสติโกปิ สุนโข ‘กุกฺกุโร’ติ วุจฺจติ, ตสฺมา มหลฺลกา กายูปปนฺนาปิ เต ‘กุกฺกุรา’ตฺเวว วุตฺตา’’ติ.

诚然，义注师们在《拘狗本生》(Kukkura Jātaka)中，对“那些在王家住所长大的狗，是良种，具足色与力”(ye kukkurā rājakulamhi vaḍḍhā, koleyyakā vaṇṇabalūpapannā)这一段，作了如下解释：“ye kukkurā，即那些狗。犹如幼童的尿亦称‘臭尿’，当日生的豺狼亦称‘老豺狼’，柔软的gaḷācī藤亦称‘臭藤’，黄金色的身体亦称‘臭身’，同理，百岁之狗亦称‘kukkuro’。因此，那些年老体壮的狗，也被称为‘kukkura’。”

กิ หึสายํ. กิโณติ, กิณาติ, กิณนฺติ.

Ki，用于伤害义。Kiṇoti, kiṇāti(他伤害)，kiṇanti(他们伤害)。

สก สามตฺถิเย. สมตฺถภาโว สามตฺถิยํ, ยถา ทกฺขิยํ. สกฺกุณาติ, สกฺกุณนฺติ. อสกฺขิ. สกฺขิสฺสติ. สกฺโก. สกฺกี.

Saka，用于能力义。Sāmatthiyaṃ即是samatthabhāvo(有能力的状态)，犹如dakkhiyaṃ(熟练)。Sakkuṇāti(他能)，sakkuṇanti(他们能)。Asakkhi(他曾能)。Sakkhissati(他将能)。Sakko(能者，阳性)。Sakkī(能者，阴性)。

เอตฺถ สกฺโกติ เทวราชา. โส หิ ปรหิตํ สกหิตญฺจ กาตุํ สกฺกุณาตีติ สกฺโก. อปิจ สกฺยกุลชาโต โย โกจิปิ. ตถา หิ ‘‘อถ โข มหานาโม สกฺโก’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ภควนฺตญฺจ ปิงฺคิโย มํ สกฺก สมุทฺธราหีติ อาลปิ. สกฺยา วต โภ กุมารา ปรมสกฺยา วต โภ กุมารา’’ติ วจนมุปาทาย สพฺเพปิ สกฺยกุเล ชาตา ‘‘สกฺยา’’ติ จ ‘‘สากิยา’’ติ จ ‘‘สกฺกา’’ติ จ วุจฺจนฺติ. เอตฺถ สฺวาทิตฺเตปิ อเนกสฺสรธาตุโต เอโกว อุณาปจฺจโย โหติ, น ณุ ณาปจฺจยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

此处的“能者”(sakko)是天帝释。因为他能成办他人与自己的利益，所以是“能者”。此外，任何出生于释迦族者也是。诚然，经中说：“当时，摩诃男(Mahānāma)释迦族人……”等。宾吉亚(Piṅgiya)称呼世尊：“能者，请救度我！”根据“诸位释迦族童子，真是最殊胜的释迦族童子！”此语，所有生于释迦族者，皆被称为“释迦”(sakyā)、“释种”(sākiyā)与“能者”(sakkā)。此处应见，即使在svādi等词中，由多音节词根也只形成一个uṇā后缀，而非ṇu或ṇā后缀。

ขี [Pg.245] ขเย. ขีโณติ. ขีณาติ. ขีณา ชาติ. ขีโณ. อโยคา ภูริสงฺขโย.

Khī，义为灭尽。Khīṇoti, khīṇāti(他灭尽)。Khīṇā jāti(生已尽)。Khīṇo(已尽者)。Ayogā bhūrisaṅkhayo(离轭，是为广大之灭尽)。

เค สทฺเท. คิโณติ, คิณาติ.

Ge，义为声。Giṇoti, giṇāti(他歌唱)。

จิ จเย. ณการสฺส นการตฺตํ. ปาการํ จิโนติ. จิตํ กุสลํ. เจโต ปุคฺคโล.

Ci，义为积聚。ṇ音变为n音。Pākāraṃ cinoti(他建造围墙)。Citaṃ kusalaṃ(已积聚的善)。Ceto puggalo(建造者)。

รุ อุปตาเป. รุโณติ, รุณาติ.

Ru，义为恼害。Ruṇoti, ruṇāti(他恼害)。

ราธ สาธ สํสิทฺธิยํ. ราธุณาติ. สาธุณาติ. ราธนํ. อาราธนํ. สาธนํ.

Rādha、sādha，义为成就。Rādhuṇāti(他成就)。Sādhuṇāti(他成就)。Rādhanaṃ(成就)。Ārādhanaṃ(取悦)。Sādhanaṃ(成就)。

ปี ปีติยํ. ปีโณติ, ปีณาติ. ปีติ, ปิโย.

词根“Pī”义为“喜悦”。他使喜悦。喜。可爱者。

อป ปาปุเณ สมฺภุ จ. ปาปุโณติ, ปาปุณาติ. ปตฺโต. สพฺพญฺญุตํ สตฺถา ปตฺโต. สมฺปตฺโต ยมสาธนํ. สมฺภุณาติ, น กิญฺจิ อตฺถํ อภิสมฺภุณาติ. สมฺภุณนฺโต, อภิสมฺภุณมาโน.

词根“Apa”义为“到达”，以及“Sambhu”。他到达。已到达。导师已证得一切知智。已到达阎摩的领域。他能够，他不能成就任何义利。能够者，完全能够者。

ตตฺถ ปตฺโตติ ปสทฺโท อุปสคฺโค ‘‘ปปฺโปตี’’ติ เอตฺถ ปสทฺโท วิย. ตถา หิ ‘‘ปตฺโต’’ติ เอตฺถ ปาปุณีติ อตฺเถ ปปุพฺพสฺส อปธาตุสฺส ปกาเร ลุตฺเต ตปจฺจยสฺส ทฺวิภาโว ภวติ. ตตฺถ น อภิสมฺภุณาตีติ น สมฺปาปุณาติ, น สาเธตีติ วุตฺตํ โหติ.

其中，在“patto”中，“pa”音是前缀，如同在“pappoti”中的“pa”音。诚然，此处的“patto”，在“到达”(pāpuṇīti)的意义上，是由前缀“pa”加上词根“ap”，在“p”音脱落后，“ta”后缀发生重叠而成。此处的“na abhisambhuṇāti”，即是说“不到达”(na sampāpuṇāti)、“不成就”(na sādheti)。

ขิป เขเป. ขิปุณาติ. ขิปฺปํ. ขิปฺปนฺติ มจฺฉปญฺชโร.

词根“Khipa”义为“投掷”。他投掷。迅速地。他们投掷鱼笼。

อาป พฺยาปเน. อาปุณาติ. อาโป.

词根“Āpa”义为“遍布”。他获得。水。

มิ ปกฺเขปเน. มิโนติ. มิตฺโต.

词根“Mi”义为“投入”。他投入。朋友。

เอตฺถ จ สพฺพคุยฺเหสุ นิมิยติ ปกฺขิปิยตีติ มิตฺโต. ‘‘มิตฺโต หเว สตฺตปเทน โหตี’’ติ วจนํ ปน โวหารวเสน วุตฺตํ, น อตฺถวเสน. วุจฺเจยฺย เจ, โย โกจิ อวิสฺสาสิโก [Pg.246] อตฺตโน ปฏิวิรุทฺโธปิ จ มิตฺโต นาม ภเวยฺย, น เจวํ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ ปน ทฏฺฐพฺพํ ‘‘สตฺตปทวีติหารมตฺเตนปิ สห คจฺฉนฺโต สห คจฺฉนฺตสฺส ปิยวาจานิจฺฉารเณน อญฺญมญฺญํ อาลาปสลฺลาปกรณมตฺเตน มิตฺโต นาม โหตีติ วตฺตพฺพํ. กึการณา? ทฬฺหวิสฺสาโส มิตฺโต นาม น ภเวยฺยาติ มิตฺตสฺส คุณปสํสาวเสน เอวํ วุตฺต’’นฺติ.

在此，于一切秘密事中被信赖、被置入者，是为“朋友”。而“朋友实以七步而成”此语，是依世俗言说，非依真实义。若作是说，则任何不可信赖者，乃至与己敌对者，亦可名为朋友，但不应作如是见。而应如是见：“仅以同行七步之交往，同行者之间，因言语悦耳，相互交谈，即可名为朋友。”为何如此？这并非说有牢固信赖者就不是朋友，而是为了赞叹朋友的功德而如是说。

วุ สํวรเณ. วุโณติ, วุณาติ, สํวุโณติ, สํวุณาติ. ปณฺฑิโต สีลสํวุโต.

词根“Vu”义为“防护”。他防护，他防护，他善防护，他善防护。智者为戒所防护。

สุ อภิสเว. อภิสโว นาม ปีฬนํ มนฺถนํ สนฺธานํ สินฺหานํ วา. สุโณติ, สุณาติ.

词根“Su”义为“压榨”。所谓“压榨”，即是挤压、搅拌、混合或浸润。他压榨，他压榨。

สิ พนฺธเน. สิโนติ.

词根“Si”义为“捆绑”。他捆绑。

สิ นิสาเน. สิโณติ, สิณาติ. นิสิตสตฺถํ.

词根“Si”义为“磨利”。他磨利，他磨利。磨利的武器。

น หิ นูนายํ สา ขุชฺชา, ลภติ ชิวฺหาย เฉทนํ;

สุนิสิเตน สตฺเถน, เอวํ ทุพฺภาสิตํ ภณํ;

实非此驼背女，因说此恶说，而以磨利的武器遭受断舌。

เอตฺถ ภณนฺติ ภณนฺตี.

此处，“bhaṇanti”即“bhaṇantī”（正在说者，阴性）。

วุส ปาคพฺพิเย. ปาคพฺพิยํ นาม กายวาจามเนหิ ปคพฺพภาโว. วุสุณาติ.

词根“Vusa”义为“勇猛”。所谓“勇猛”，即身、语、意的勇猛状态。他勇猛。

อสุ พฺยาปเน. อสุณาติ. อสฺสุ.

词根“Asu”义为“遍布”。他遍布。泪。

หิ คติพุทฺธีสุ อุปตาเป จ. หิโนติ.

词根“Hi”义为“行”、“知”与“恼害”。他派遣。

เอตฺถ ปน อสมานนฺตตฺเตปิ สมานตฺถานํ สโมธานํ วุจฺจติ.

在此，即使并非紧接，意义相同之处的结合亦称为“合义”。

ติก ติค สฆ ทิกฺข กิวิ จิริ ชิริ ทาส ทุ หึสายํ. ติกุณาติ. ติคุณาติ. สฆุณาติ. ทิกฺขุณาติ. กิวุณาติ[Pg.247]. จิรุณาติ. ชิรุณาติ. ทาสุณาติ. ทุโณติ, ทุณาตีติ รูปานิ หึสาวาจกานิ ภวนฺติ.

词根“Tika”、“tiga”、“sagha”、“dikkha”、“kivi”、“ciri”、“jiri”、“dāsa”、“du”义为“伤害”。“Tikuṇāti”、“tiguṇāti”、“saghuṇāti”、“dikkhuṇāti”、“kivuṇāti”、“ciruṇāti”、“jiruṇāti”、“dāsuṇāti”、“duṇoti”、“duṇāti”，这些形式都表示伤害。

สุวาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณวฺโห อตฺถยุตฺติโต.

我已尽己所能，见到如是Svādi词组的诸词根；亦应于诸经中寻察其他，依其义理而取之。

สฺวาทิคโณยํ.

此为Svādi词组。

กิยาทิคณิก

Kiyādi语组

กี ทพฺพวินิมเย. ทพฺพวินิมโย กยวิกฺกยวเสน ภณฺฑสฺส ปริวตฺตนํ. กิณาติ, กิณนฺติ. วิกฺกิณาติ, วิกฺกิณนฺติ. เกตุํ, กิณิตุํ. วิกฺเกตุํ, วิกฺกิณิตุํ. กิณิตฺวา, วิกฺกิณิตฺวา. กีตํ ภณฺฑํ. กโย, วิกฺกโย. วิกฺกิเณยฺย หเนยฺย วา.

“Kī”义为“物品交换”。所谓“物品交换”，即是通过买卖方式转换货物。他买，他们买。他卖，他们卖。为买。为卖。买已，卖已。已买的货物。买，卖。可以卖或可以毁坏。

ขิ คติยํ. ขิณาติ. อติขิโณ สโร. ขํ, ขานิ. นการสฺส ณการตฺตํ.

“Khi”义为“行”。他行。超越的箭。天界，诸天界。n音变为ṇ音。

ตตฺถ ขิณาตีติ คจฺฉติ. อติขิโนติ อติคโต. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘เสนฺติ จาปาติขิณาว, ปุราณานิ อนุตฺถุน’’นฺติ. ตตฺถ จาปาติขิณา’ติ จาปโต อติขิณา อติคตา. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘จาปาติขิณาติ จาปโต อติขิณา จาปา วินิมุตฺตาติ อตฺโถ’’ติ ปทตฺถวิวรณํ กตํ, ตมฺปิ คตตฺถญฺเญว สนฺธาย อธิปฺปายตฺถวเสน กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺร ขนฺติ สคฺโค. โส หิ กตปุญฺเญหิ คนฺตพฺพตฺตา ‘‘ข’’นฺติ วุจฺจติ. ขานีติ สคฺคา.

此处，“khiṇāti”意为“gacchati”(他去)。“Atikhino”意为“atigato”(已超越)。于此有此圣典：“如箭离弓弦，不复悲往昔。”此处“cāpātikhiṇā”意为“cāpato atikhiṇā”(从弓超越)，即已超越。于义注中则释为：“‘cāpātikhiṇā’意为‘cāpato atikhiṇā’，义为从弓解脱。”此亦应见为依其意趣，就“去”之义而作。于此，“khaṃ”是天界。因其为造福者所应去处，故称为“khaṃ”。“Khāni”意为诸天界。

จิ จเย. ปุญฺญํ จินาติ. ปาการํ จินาติ. ปารมิโย วิจินาติ, วิจินติ จ. ปุปฺผํ โอจินาติ, โอจินติ วา. ปจินาติ. ปจินิตฺวา. จิตํ กุสลํ. จโย สญฺจโย. จิโต ปากาโร. จินาตีติ เจโต, อิฏฺฐกวฑฺฒกี. โย สตฺโต ปุญฺญสญฺจโย[Pg.248]. ‘‘สญฺจโย ราสิ สมูโห ปิณฺโฑ คโณ สงฺโฆ กทมฺโพ วคฺโค กโร ฆฏา’’อิจฺเจวมาทโย ปริยายา.

“Ci”义为“积聚”。他积聚福德。他建造围墙。他拣择诸波罗蜜。他采花。他采摘。采摘已。已积之善。堆，积聚。已建之墙。“Cetā”意为“积者”，即砖匠。彼有情是福德的积聚。“积聚”(sañcayo)、“堆”(rāsi)、“集合”(samūho)、“团”(piṇḍo)、“群”(gaṇo)、“众”(saṅgho)、“咖丹巴”(kadambo)、“组”(vaggo)、“束”(karo)、“群”(ghaṭā)等是其同义词。

ชิ ชเย. ชินาติ, วิชินาติ, ชินิยติ. เชตา, ชิโน. ชิโต มาโร. มารํ ชิโต. ชิตวา, ชิตาวี, ชิตพฺโพ, เชยฺโย, ชยนํ, ชิตํ, วิชิตํ, ชโย, ปราชยนํ, ปราชโย. ยสฺส ชิตํ นาวชียติ. ชิตมสฺส โนยาติ โกจิ โลเก. ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ, มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย.

“Ji”义为“胜”。他胜，他征服，他被征服。胜者，征服者。魔被战胜。战胜魔者。已胜者，胜利者。应被胜者，可胜者。战胜，已胜，已征服，胜利。失败。其所胜不复败。世间无人能胜其所胜。此实为具德佛陀之胜利，邪恶者魔罗之失败。

ตตฺถ เชตาติ ชินาตีติ เชตา, โย โกจิ ปุคฺคโล. อชินีติ ชิโน, สพฺพญฺญู ธมฺมราชา. กึ โส อชินิ? ปาปเก อกุสเล ธมฺเม มาราทิอรโย จ. อิติ ปาปเก อกุสเล ธมฺเม มาราทโย จ อรโย อชินีติ ชิโน. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

在此，“jetā”意为“jināti”(他战胜)，指任何个人。“Jino”意为“ajini”(他已战胜)，指一切知者、法王。他战胜了什么？诸恶、不善法，以及魔罗等怨敌。如是，因战胜了诸恶、不善法与魔罗等怨敌，故为“jino”(胜者)。对此亦有言：—

‘‘มาทิสา เว ชินา โหนฺติ, เย ปตฺตา อาสวกฺขยํ;

ชิตา เม ปาปกา ธมฺมา, ตสฺมาหํ อุปก ชิโน’’ติ,

“胜者实如我，已达诸漏尽；我已胜恶法，是故优波迦，我为胜者。”

‘‘ตถาคโต ภิกฺขเว อภิภู อนภิภูโต’’ติ จ.

以及：“诸比丘，如来是征服者，不被征服者。”

ชินสทฺโท หิ เกวโล สพฺพญฺญุมฺหิ ปวตฺตติ, โสปปโท ปน ปจฺเจกพุทฺธาทีสุ ตมฺหิ จ ยถารหํ ปวตฺตติ. ‘‘ปจฺเจกชิโน, โอธิชิโน, อโนธิชิโน, วิปากชิโน, อวิปากชิโน’’ติ อิมาเนตฺถ นิทสฺสนปทานิ.

“胜者”一词，单独使用时仅用于一切知者，但若带有限定词，则亦可酌情用于独觉佛等以及佛陀本人。“独觉胜者”、“有分胜者”、“无分胜者”、“有报胜者”、“无报胜者”，即是此处的范例。

ชิ ชานิยํ. ชินาติ, น ชินาติ น ชาปเย, ชิโน รถสฺสํ มณิกุณฺฑเล จ, ปุตฺเต จ ทาเร จ ตเถว ชิโน. ชิโน ธนญฺจ ทาเส จ.

“Ji”义为“减损”。他输掉，不输亦不使人输，他输掉车马与宝珠耳环，同样也输掉子女与妻子。他也输掉财富与奴仆。

ญา [Pg.249] อวโพธเน. ชานาติ, ญายติ, นายติ. อนิมิตฺตา น นายเร. ชญฺญา โส ยทิ หาปเย. มา มํ ชญฺญูติ อิจฺฉติ. ‘‘อิเม อมฺหาก’’นฺติ ญาตพฺพฏฺเฐน ญาติ, ญาตโก. ญาติมิตฺตา สุหชฺชา จ. ญาตโก โน นิสินฺโนติ. ญาตพฺพํ เญยฺยํ, สงฺขารวิการลกฺขณนิพฺพานปญฺญตฺติธมฺมา. อีทิเสสุ ฐาเนสุ เญยฺยสทฺโท เอกนฺเตน นปุํสโก, วาจฺจลิงฺคตฺเต สพฺพลิงฺคิโก, ยถา? เญยฺโย ผสฺโส. เญยฺยา เวทนา. เญยฺยํ จิตฺตํ. เญยฺโย ปุริโส, เญยฺยา อิตฺถี, เญยฺยํ ธนนฺติ จ.

“Ñā”义为“觉知”。他知道，被知道，被了知。无相者不被了知。若有舍失，彼应知之。他希望“愿人不知我”。因“此等是我人”之义而被知，故为“ñāti”(亲属)、“ñātako”(亲族)。亲属、朋友与善友。我等亲族正坐。应被知者为“ñeyyaṃ”(所知)，即行、变异、相、涅槃、施设诸法。在此等处，“ñeyya”一词绝对为中性；但作为形容词时，则通三性。例如：所知的触，所知的受，所知的心；所知的男人，所知的女人，所知的财富。

ถุ อภิตฺถเว. ถุนาติ. อภิตฺถุนาติ. ถุติ, อภิตฺถุติ. ถวนา, อภิตฺถวนา, ถุโต, อภิตฺถุโต.

“Thu”义为“赞叹”。他赞叹。他赞美。赞叹，赞美。被赞叹，被赞美。

ถุ นิตฺถุนเน. ถุนาติ.

“Thu”义为“悲叹”。他悲叹。

อุฏฺเฐหิ เรวเต สุปาปธมฺเม,อปารุตทฺวาเร อทานสีเล;

เนสฺสาม ตํ ยตฺถ ถุนนฺติ ทุคฺคตา,สมปฺปิตา เนรยิกา ทุกฺเขน;

ปุราณานิ อนุตฺถุน’’นฺติ จ ปโยโค.

“起来吧，瑞瓦蒂(Revatī)，具足恶法者，门已敞开，不施舍者；我们将带你到那不幸者呻吟之处，那里的地狱众生为苦所迫，悲叹着往昔之事”，也是一个用例。

ทุ หึสายํ. ทุนาติ. มิตฺตทฺทุ. ทุโม.

“Du”义为“伤害”。他伤害。害友者。树。

เอตฺถ มิตฺตทฺทูติ มิตฺตํ ทุนาติ หึสติ ทุพฺภตีติ มิตฺตทฺทุ. อตฺร ‘‘เวทา น ตาณาย ภวนฺติ ตสฺส, มิตฺตทฺทุโน ภูนหุโน นรสฺสา’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ทุโมติ ทุนิยติ เคหสมฺภาราทิอตฺถาย หึสิยติ ฉินฺทิยติ, ปณฺณปุปฺผาทิอตฺถิเกหิ วา ปณฺณปุปฺผาทิหรเณน ปีฬิยตีติ ทุโม.

此处，“害友者”是指伤害、损害或背叛朋友的人。于此，“吠陀不能庇护那害友、忘恩之人”是一段巴利语引证。“树”之所以如此称呼，是因为它为了房屋材料等用途而被伤害、损害、砍伐，或被需要树叶、花朵等的人通过摘取其叶、花而伤害。

ธู กมฺปเน. ธุนาติ. ธูโม, โธนา, โธโน, ธุโต. ธุนนฺโต วากจีรานิ, คจฺฉามิ อมฺพเร ตทา.

“Dhū”义为“摇动”。他摇动。烟、智慧、智者、已摇动。“当我抖动树皮衣时，我便在空中行走。”

ตตฺถ [Pg.250] ธูโมติ ธุนาติ กมฺปตีติ ธูโม. ธูมสทฺโท โกเธ ตณฺหาย วิตกฺเก ปญฺจสุ กามคุเณสุ ธมฺมเทสนายํ ปกติธูเมติ อิเมสุ อตฺเถสุ วตฺตติ. ‘‘โกโธ ธูโม ภสฺมานิ โมสวชฺช’’นฺติ เอตฺถ หิ โกเธ วตฺตติ. ‘‘อิจฺฉา ธูมายิโต สทา’’ติ เอตฺถ ตณฺหายํ. ‘‘เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควโต อวิทูเร ธูมายนฺโต นิสินฺโน โหตี’’ติ เอตฺถ วิตกฺเก.

其中，“烟”之所以如此称呼，是因为它摇动、颤动。“烟”这个词用于以下含义：愤怒、渴爱、寻、五种欲乐、说法，以及自然的烟。在“愤怒是烟，妄语是灰”中，它用于指愤怒。在“欲求常如烟”中，它用于指渴爱。在“那时，有一位比丘在世尊不远处坐着，寻思如烟”中，它用于指寻。

‘‘ปงฺโก จ กามา ปลิโป จ กามา,ภยญฺจ เมตํ ติมุลํ ปวุตฺตํ;

รโช จ ธูโม จ มยา ปกาสิโต,หิตฺวา ตุวํ ปพฺพช พฺรหฺมทตฺตา’’ติ

“欲望是泥沼，欲望是泥潭，此畏及其三根，我已宣说；尘垢与烟尘，我已开示，梵授(Brahmadatta)，舍此而出家吧！”

เอตฺถ ปญฺจสุ กามคุเณสุ. ‘‘ธูมํ กตฺตา โหตี’’ติ เอตฺถ ธมฺมเทสนายํ. ‘‘ธโช รถสฺส ปญฺญาโน, ธูโม ปญฺญานมคฺคิโน’’ติ เอตฺถ ปกติธูเม. อิจฺเจวํ –

此处指五种欲乐。在“他成了造烟者”中，此词指说法开示。在“旗帜是车的标志，烟是火的标志”中，此处指自然的烟。像这样——

โกธตณฺหาวิตกฺเกสุ, ปญฺจกามคุเณสุ จ;

เทสนายญฺจ ปกติ-ธูเม ธูโม ปวตฺตติ.

愤怒、渴爱与寻思，五欲以及说法时，并论自然之烟雾，皆用“烟”字来表示。

โธนาติ ปญฺญา. วุตฺตญฺเหตํ นิทฺเทเส ‘‘โธนา วุจฺจติ ปญฺญา, ยา ปญฺญา ปชานนา สมฺมาทิฏฺฐิ, กึการณา โธนาติ วุจฺจติ ปญฺญา? ยํ ตาย ปญฺญาย กายทุจฺจริตํ ธุตญฺจ โธตญฺจ สนฺโธตญฺจ นิทฺโธตญฺจ, วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ ธุตญฺจ โธตญฺจ สนฺโธตญฺจ นิทฺโธตญฺจ. ตํการณา โธนา วุจฺจติ ปญฺญา. อถ วา สมฺมาทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐึ ธุตา จ โธตา จ สนฺโธตา จ นิทฺโธตา จ, ตํการณา โธนา วุจฺจติ ปญฺญา’’ติ. ‘‘โธนสฺส หิ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก, ปกปฺปิตา ทิฏฺฐิ ภวาภเวสู’’ติ อยเมตฺถ ปาฬิ นิทสฺสนํ[Pg.251]. อตฺร โธนา อสฺส อตฺถีติ โธโน, ตสฺส โธนสฺสาติ นิพฺพจนํ. ธาตูนมเนกตฺถตาย ธูธาตุ กมฺปนตฺเถปิ โธวนตฺเถปิ วตฺตติ.

“洗净”(dhonā)即是智慧。此于《义释》(niddesa)中说：“‘洗净’即是智慧，那智慧是了知、正见。为何智慧被称为‘洗净’呢？因为通过那智慧，身恶行被抖落、洗涤、遍洗、净洗；语恶行、意恶行被抖落、洗涤、遍洗、净洗。因此智慧被称为‘洗净’。又或者，正见将邪见抖落、洗涤、遍洗、净洗，因此智慧被称为‘洗净’。”“于已洗净者，在世间任何地方，皆无关于存有与非有的预设见解”——这是此处的巴利语引证。于此，(偈颂中)‘dhonassa’(已洗净者的)一词的释义是：‘他有洗净(的智慧)，故为dhono(已洗净者)’。由于词根有多义性，词根dhū既用于“摇动”义，也用于“洗涤”义。

มุน ญาเณ. มุนาติ. โมนํ, มุนิ. อิมสฺมึ ฐาเน ธาตุยา อาขฺยาตตฺเต เอกนฺเตน อนฺตโลโป ภวติ. โสภิตตฺเถรคาถายํ ปน อนาคตวจเน อุการสฺส วุทฺธิวเสน ‘‘อหํ โมเนน โมนิสฺส’’นฺติ รูปนฺตรญฺจ ทิสฺสติ. ตตฺถ โมนิสฺสนฺติ ชานิสฺสํ. นามตฺเต อนฺตโลโป น โหติ. ตตฺถ โมนนฺติ กิญฺจาปิ ‘‘น โมเนน มุนิ โหตี’’ติ เอตฺถ ตุณฺหีภาโว ‘‘โมน’’นฺติ วุจฺจติ, ตถาปิ อิธ ‘‘ญาเณ’’ติ วจนโต น โส อธิปฺเปโต, ญาณเมวาธิปฺเปตํ, ตสฺมา โมเนยฺยปฏิปทาสงฺขาตํ มคฺคญาณโมนมฺปิ คเหตพฺพํ. มุนีติ มุนาติ ชานาติ หิตาหิตํ ปริจฺฉินฺทตีติ มุนิ. อถ วา ขนฺธาทิโลเก ตุลํ อาโรเปตฺวา มินนฺโต วิย ‘‘อิเม อชฺฌตฺติกา ขนฺธา, อิเม พาหิรา’’ติอาทินา นเยน อิเม อุโภ อตฺเถ มุนาตีติ มุนิ. เตนาห ภควา –

（词根）Muna，用于“智”义。Munāti（他了知）。Monaṃ（智慧）、muni（牟尼）。在此处，动词形态中词根的元音被完全省略。但在须毗多(Sobhita)《长老偈》(theragāthā)中，也可见到未来时态下元音增长的另一种形式：“我将以智慧而了知”。此处“monissanti”意为“我将了知”。在名词中，元音省略则不发生。其中，“mona”一词虽然在“不因沉默而成牟尼”中被称为“沉默”，但此处因（词根）规定为“智”义，故不取其意，而只取智慧之义。因此，也应包含被称为“牟尼行道”的道智。“牟尼”即是了知者，能辨别利与不利者，是为牟尼。或者，如用天平称量般，以“此是内五蕴，彼是外五蕴”等方式，了知此内外二者，是为牟尼。因此世尊说：

‘‘น โมเนน มุนิ โหติ, มูฬฺหรูโป อวิทฺทสุ;

โย จ ตุลํว ปคฺคยฺห, วรมาทาย ปณฺฑิโต.

“不因沉默而成牟尼，若他愚痴无知；智者犹如执持天平，择取最胜者，

ปาปานิ ปริวชฺเชติ, ส มุนิ เตน โส มุนิ;

โย มุนาติ อุโภ โลเก, มุนิ เตน ปวุจฺจตี’’ติ.

舍弃诸恶，因此他是牟尼；了知二世间者，因此被称为牟尼。”

อปราเปตฺถ ภวติ อตฺถวิภาวนา. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ, กายโมเนยฺยาทีสุ วา อญฺญตรํ, เตน สมนฺนาคตตฺตา ปุคฺคโล ‘‘มุนี’’ติ วุจฺจติ. โส ปเนส อคาริยมุนิ อนคาริยมุนิ เสกฺขมุนิ อเสกฺขมุนิ ปจฺเจกมุนิ มุนิมุนีติ อเนกวิโธ[Pg.252]. ตตฺถ อคาริยมุนีติ คิหิปิ อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน. อนคาริยมุนีติ ตถารูโปว ปพฺพชิโต. เสกฺขมุนีติ สตฺต เสกฺขา. อเสกฺขมุนีติ ขีณาสโว. ปจฺเจกมุนีติ ปจฺเจกพุทฺโธ. มุนิมุนีติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ตถา หิ อายสฺมาปิ สาริปุตฺโต อาห ‘‘มุนีติ วุจฺจติ ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ.

此处还有另一种义理阐释。“牟尼”是因其具足“牟那”(monaṃ)，而“牟那”被称为智慧，或指身牟尼行等其中之一；因具足此，故个人(puggala)被称为“牟尼”。而此牟尼有在家牟尼、出家牟尼、有学牟尼、无学牟尼、独觉牟尼、牟尼之牟尼等多种。其中，在家牟尼是指已证果且通晓教法的在家者。出家牟尼是指同样证果的出家者。有学牟尼是指七种有学。无学牟尼是指漏尽者。独觉牟尼是指独觉佛。牟尼之牟尼是指正自觉者。诚如具寿舍利弗亦曾说：“牟尼被称为如来、阿罗汉、正自觉者。”

ปู ปวเน. ปวนํ โสธนํ. ปุนาติ. ปุญฺญํ, ปุตฺโต, ทนฺตโปณํ.

（词根）Pū，用于“净化”义。Pavanaṃ（净化）即是sodhanaṃ（清净）。Punāti（他净化）。Puññaṃ（福德）、putto（儿子）、dantapoṇaṃ（净齿木）。

เอตฺถ จ ปุญฺญนฺติ อตฺตโน การกํ ปุนาติ โสเธตีติ ปุญฺญํ. อถ วา ยตฺถ สยํ อุปฺปนฺนํ ตํสนฺตานํ ปุนาติ วิโสเธตีติ ปุญฺญํ. กินฺตํ? สุจริตํ กุสลกมฺมํ. สกมฺมิกตฺตา ธาตุสฺส การิตวเสน อตฺถวิวรณํ ลพฺภติ. ปุตฺโตติ อตฺตโน กุลํ ปุนาติ โสเธตีติ ปุตฺโต. เอวญฺจ สติ หีนชจฺจานํ จณฺฑาลาทีนํ ปุตฺโต นาม น ภเวยฺยาติ น วตฺตพฺพํ สทฺทานมตฺถกถนสฺส นานปฺปกาเรน ปวตฺติโต, ตสฺมา อตฺตโน ปิตุ หทยํ ปูเรตีติ ปุตฺโตติ เอวมาทินาปิ นิพฺพจนํ คเหตพฺพเมว. นานาธาตุวเสนปิ หิ ปทานิ สิทฺธึ สมุปคจฺฉนฺติ.

此处，“福德”之所以如此称呼，是因为它净化、清净其造作者。或者说，它净化、清净其自身生起所在的（心）相续。那是什么？是善行、善业。由于此词根是及物性的，故可从使动义来解释其义。“儿子”之所以如此称呼，是因为他净化、清净其家族。若如此，则不应说诸如旃陀罗等低等种姓者无所谓“儿子”，因为词语的意义是以多种方式成立的。因此，诸如“他使父亲的心充满，故为儿子”这样的词源解释也应被接受。因为词语确实是依据不同的词根而成立的。

ปุตฺโต จ นาม อตฺรโช เขตฺรโช อนฺเตวาสิโก ทินฺนโกติ จตุพฺพิโธ. ตตฺถ อตฺตานํ ปฏิจฺจ ชาโต อตฺรโช นาม. สยนปีเฐ ปลฺลงฺเก อุเรติ เอวมาทีสุ นิพฺพตฺโต เขตฺรโช นาม. สนฺติเก สิปฺปุคฺคณฺหนโก อนฺเตวาสิโก นาม. โปสาปนตฺถาย ทินฺโน ทินฺนโก นาม ทนฺตโปณนฺติ ทนฺเต ปุนนฺติ วิโสเธนฺติ เอเตนาติ ทนฺตโปณํ, ทนฺตกฏฺฐํ.

儿子有四种：亲生子、田生子、弟子、养子。其中，从自身所生者，名为亲生子。在床、座、胸等处所生者，名为田生子。在近旁学习技艺者，名为弟子。为让人抚养而给与之子，名为养子。“净齿木”(dantapoṇaṃ)是人们用以净化、清洁牙齿之物，即齿木。

ปี ตปฺปนกนฺตีสุ. ปิณาตีติ ปีติ. เอตฺถ จ ปีตีติ ปีณนํ ปีติ, ตปฺปนํ กนฺตีติ จ วุตฺตํ โหติ. อิทํ ภาววเสน นิพฺพจนํ. อิทํ [Pg.253] ปน เหตุกตฺตุวเสน ปิณยตีติ ปีติ, ตปฺเปตีติ อตฺโถ.

（词根）Pī，用于“满足”与“喜爱”义。Piṇāti（他使...满足）。Pīti（喜）。此处，“喜”即是滋养，也被称为满足与喜爱。这是从状态方面所作的词源解释。但也可从使役者方面解释：“喜”是因其能使人愉悦，意思是能使人满足。

สา ปเนสา ขุทฺทกาปีติ ขณิกาปีติ โอกฺกนฺติกาปีติ อุพฺเพคาปีติ ผรณาปีตีติ ปญฺจวิธา โหติ. ตตฺถ ขุทฺทกาปีติ สรีเร โลมหํสนมตฺตเมว กาตุํ สกฺโกติ. ขณิกาปีติ ขเณ ขเณ วิชฺชุปฺปาทสทิสา โหติ. โอกฺกนฺติกาปีติ สมุทฺทตีรํ วีจิ วิย กายํ โอกฺกมิตฺวา โอกฺกมิตฺวา ภิชฺชติ. อุพฺเพคาปีติ พลวตี โหติ กายํ อุทฺธคฺคํ กตฺวา อากาเส ลงฺฆาปนปฺปมาณา โหติ. ผรณาปีติยา ปน อุปฺปนฺนาย สกลสรีรํ ธมิตฺวา ปูริตวตฺถิ วิย มหตา อุทโกเฆน ปกฺขนฺทปพฺพตกุจฺฉิ วิย จ อนุปริผุฏํ โหติ, เอวํ ปญฺจวิธา ปีติ, สา สมฺปิยายนลกฺขณตฺตา ‘‘ปิณาตี’’ติ ปีตีติ สุทฺธกตฺตุวเสนปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ. เอตฺถ ‘‘ปิยายติ, ปิตา, ปิโย, เปโม’’ติอาทีนิ ปีธาตุยา เอว รูปานิ. ตตฺถ ‘‘ปุตฺตํ ปิยายตีติ ปิตา’’ติ วทนฺติ. ปิยายิตพฺโพติ ปิโย. เปมนํ เปโม.

此喜又分为五种：小喜、刹那喜、流入喜、激荡喜、遍满喜。其中，小喜只能使身体毫毛竖立。刹那喜如闪电般刹那生起。流入喜如海浪拍岸，一次次涌上身体后消散。激荡喜极为强烈，能将身体举起，达到跃入空中的程度。遍满喜生起时，全身被遍满，如同吹满的皮囊，又如被巨大的水流冲入的山洞。这五种喜，因其具有令人喜爱的特质，所以也可以纯粹从能动者的角度，依“它使人欣悦”(piṇāti)而称为“喜”(pīti)。在此，“喜爱”(piyāyati)、“父亲”(pitā)、“可爱的”(piyo)、“爱”(pemo)等词，都是从词根pī演变而来的形式。其中，他们说：“喜爱儿子的人，是为父亲”。应被喜爱者，是为“可爱的”。喜爱之事，是为“爱”。

มา ปริมาเณ. มินาติ. มานํ, ปริมาณํ, มตฺตํ, มตฺตา, มโน, วิมานํ, มินิตพฺพํ, เมตพฺพํ, ฉายา เมตพฺพา. อีทิเสสุ ฐาเนสุ อนียปจฺจโย น ลพฺภติ.

（词根）Mā，用于“度量”义。Mināti（他度量）。Mānaṃ（度量，慢）、parimāṇaṃ（度量）、mattaṃ（量）、mattā（限量）、mano（意）、vimānaṃ（天宫）、minitabbaṃ（应被度量）、metabbaṃ（应被度量）、chāyā metabbā（影应被度量）。在这些例子中，找不到anīya后缀。

เอตฺถ มโนติ เอกาย นาฬิยา เอกาย จ ตุลาย มินมาโน วิย อารมฺมณํ มินาติ ปริจฺฉินฺทตีติ มโน. วิเสสโต มินิยเต ปริจฺฉินฺทิยเตติ วิมานํ, เทวานํ ปุญฺญพเลน นิพฺพตฺตพฺยมฺหํ เทวนิเกตํ. ยํ วิมานํ อุปโสภิตํ, ปภาสติมิทํ พฺยมฺหนฺติ จ อาทินา โถมิยติ.

此处，“意”（mano）是因为它犹如用一个量管和一个天平来度量般，度量、限定其所缘，故为“意”。“天宫”（vimānaṃ）是因其被特别地度量、限定，是诸天以福德之力生成的住所。它被“此天宫被装饰，此宅邸光芒四射”等（偈颂）所赞美。

มี หึสายํ. มินาติ. มีโน, กุมีนํ.

词根 Mī，在“伤害”义。Mināti（他伤害）。派生词有：Mīno（鱼）、kumīnaṃ（鱼笼）。

เอตฺถ [Pg.254] มีโนติ มจฺโฉ. มจฺฉสฺส หิ ‘‘มีโน มจฺโฉ อมฺพุโช วาริโช วาริจโร’’ติ อเนกานิ นามานิ. วิเสสนามานิ ปน ‘‘อมโร ขลิโส จนฺทกุโล กนฺทผลิ อินฺทผลิ อินฺทวโล กุลิโส วามิ กุงฺกุตโล กณฺฑิโก สกุโล มงฺคุโร สิงฺคี สตวงฺโก โรหิโต ปาฐีโน กาโณ สวงฺโก ปาวุโส’’ อิจฺเจวมาทีนิ, ‘‘ติมิ ติมิงฺคโล’’ อิจฺเจวมาทีนิ จ ภวนฺติ. กุมีนนฺติ กุจฺฉิเตนากาเรน มจฺเฉ มินนฺติ หึสนฺติ เอเตนาติ กุมีนํ, มจฺฉพนฺธนปญฺชโร. โส ปน ปาฬิยํ กุมีนสทฺเทน วุจฺจติ. ตถา หิ –

此处，“mīno”即是鱼。鱼有多种名称，例如“鱼、水族、水生、水行”等。其具体名称则有“amaro、khaliso、candakulo、kandaphali、indaphali、indavalo、kuliso、vāmi、kuṅkutalo、kaṇḍiko、萨古拉、maṅguro、siṅgī、satavaṅko、rohito、pāṭhīno、kāṇo、savaṅko、pāvuso”等，以及“timi、timiṅgalo”等。“鱼笼”（kumīnaṃ）是人们用以恶劣方式伤害、损害鱼的器具，即捕鱼笼。在巴利语中，它被称为“kumīna”。如下所示：

‘‘วาริชสฺเสว เม สโต, พนฺธสฺส กุมินามุเข;

อกฺโกสติ ปหรติ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสโต’’ติ

“我如水中鱼，困于鱼笼口；因不见爱子，他辱骂殴打。”

ปาฬิ ทิสฺสติ.

可见于巴利原文。

มู พนฺธเน. มุนาติ. มุนิ.

词根 Mū，在“束缚”义。Munāti（他束缚）。派生词有：Muni（牟尼）。

เอตฺถ มุนีติ อตฺตโน จิตฺตํ มุนาติ มวติ พนฺธติ ราคโทสาทิวสํ คนฺตุํ น เทตีติ มุนิ.

此处，所谓“牟尼”（muni），即是能约束、系缚自己的心，不让它屈从于贪、瞋等，故称“牟尼”。

ริ คติเทสเนสุ. ริกาติ. เรณุ. นการสฺส ณตฺตํ.

词根 Ri，在“去”、“指示”等义。Rikāti（他去或指示）。派生词有：Reṇu（尘埃）。（此中）n 转为 ṇ。

ลี สิเลเส. ลินาติ, นิลินาติ. ลีนํ, สลฺลีนํ, ปฏิสลฺลานํ.

词根 Lī，在“依附”义。Lināti、nilināti（他依附，他隐藏）。派生词有：Līnaṃ（已依附的）、sallīnaṃ（已隐藏的）、paṭisallānaṃ（退隐）。

วี ตนฺตสนฺตาเน. วตฺถํ วินาติ. อิมินา สุตฺเตน จีวรํ วินาหิ. กมฺเม – อิทํ โข อาวุโส จีวรํ มํ อุทฺทิสฺส วิยฺยติ. วีตํ. สุวีตํ. อปฺปกํ โหติ เวตพฺพํ. การิเต ‘‘วายาเปติ, ตนฺตวาเยหิ จีวรํ วายาเปสฺสามา’ติ จีวรํ วายาเปสุํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ ภวนฺติ.

词根 Vī，在“纺织”义。Vatthaṃ vināti（他织布）。Iminā suttena cīvaraṃ vināhi（你当用此线织僧袍）。被动语态（kamme）：“贤友，这件僧袍是为我而织的。”Vītaṃ（已织）。Suvītaṃ（善织）。Appakaṃ hoti vetabbaṃ（当织的很少）。使役语态（kārite）：“vāyāpeti（他使人织），‘我们将让织工织僧袍’，他们就这样使人织了僧袍”，如此等等。

วี หึสายํ. วินาติ. เวณุ. เวณูติ วํโส.

词根 Vī，在“伤害”义。Vināti（他伤害）。派生词有：Veṇu（竹）。Veṇu 即是 vaṃsa（竹）。

ลู [Pg.255] เฉทเน. ลุนาติ. โลณํ, กุสลํ, พาโล, ลูโต.

词根 Lū，在“切断”义。Lunāti（他切断）。派生词有：Loṇaṃ（盐）、kusalaṃ（善）、bālo（愚人）、lūto（蜘蛛）。

เอตฺถ จ โลณนฺติ ลุนาติ วีตรสภาวํ วินาเสติ สรสภาวํ กโรตีติ โลณํ, ลวณํ. กุโส วิย หตฺถปฺปเทสํ อกุสลธมฺเม ลุนาตีติ กุสลํ, อนวชฺชอิฏฺฐวิปากลกฺขโณ ธมฺโม. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเก ทฺเว อตฺเถ ลุนาตีติ พาโล, อวิทฺวา. ลูโตติ มกฺกฏโก วุจฺจติ. ตสฺส หิ สุตฺตํ ‘‘ลูตสุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. ยูสํ ปาตุํ ปฏงฺคมกฺขิกาทีนํ ชีวิตํ ลุนาตีติ ลูโต.

此处，“盐”（loṇaṃ）：因为它切断（lunāti）无味的状态，制造出有味的状态，故称“盐”，也就是“咸味”（lavaṇaṃ）。“善”（kusalaṃ）：因为它像吉祥草割手一样切断不善法，故称“善”，即具有无过失与可喜果报特性的法。“愚人”（bālo）：因为他切断此世和来世的两种利益，故称“愚人”，即无智者。“蜘蛛”（lūto）：lūto 被称为 makkaṭaka（蜘蛛）。它的丝被称为“蜘蛛丝”（lūtasutta）。因为它为了吸食汁液而切断飞蛾、苍蝇等的生命，故称“蜘蛛”。

สิ พนฺธเน. สินาติ. สีมา, สีสํ.

词根 Si，在“系缚”义。Sināti（他系缚）。派生词有：Sīmā（界限）、sīsaṃ（头）。

เอตฺถ สีมาติ สินียเต สมคฺเคน สงฺเฆน กมฺมวาจาย พนฺธิยเตติ สีมา. สา ทุวิธา พทฺธสีมา อพทฺธสีมาติ. ตาสุ อพทฺธสีมา มริยาทกรณวเสน ‘‘สีมา’’ติ เวทิตพฺพา. สินาติ พนฺธติ เกเส โมฬิกรณวเสน เอตฺถาติ สีสํ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

此处，“界”（sīmā）：因为由和合的僧团通过羯磨语所系缚（sinīyate, bandhiyate），故称“界”。它有两种：已结界（baddhasīmā）与未结界（abaddhasīmā）。其中，未结界应通过确立界限的方式被理解为“界”。“头”（sīsaṃ）：因为在此处，人们以做发髻的方式系缚（sināti, bandhati）头发，故称“头”。其他词也应如此应用。

สา ปาเก. สินาติ.

词根 Sā，在“烹煮”义。Sināti（他烹煮）。

สุ หึสายํ. สุณาติ. ปรสุ. ปรํ สุณนฺติ หึสนฺติ เอเตนาติ ปรสุ.

词根 Su，在“伤害”义。Suṇāti（他伤害）。Parasu（斧）。因为用它来伤害他人，故称parasu。

อส โภชเน. วุตฺตานํ ผลมสฺนาติ. อสนํ.

词根 Asa，在“食”义。Vuttānaṃ phalamasnāti（他吃所说之果）。Asanaṃ（食）。

เอตฺถ อสนนฺติ อาหาโร. โส หิ อสิยติ ภุญฺชิยตีติ ‘‘อสน’’นฺติ วุจฺจติ. ‘‘อสฺนาถ ขาทถ ปิวถา’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

此处，asana即是食物。因为它被食用、被享用，故被称为“asana”（食）。“你们吃、你们嚼、你们喝”是此处的例子。

กิลิส วิพาธเน. กิลิสฺนาติ. กิเลโส.

词根 Kilisa，在“恼害”义。Kilisnāti（他被染污）。Kileso（烦恼）。

เอตฺถ จ กิเลโสติ ราคาทโยปิ ทุกฺขมฺปิ วุจฺจติ.

此处，kilesa（烦恼）既指贪等，也指苦。

อุทฺธส อุญฺเฉ. อุญฺโฉ ปริเยสนํ. อุทฺธสฺนาติ.

词根 Uddhasa，在“拾取”义。Uñcho（拾取）即是pariyesanaṃ（寻求）。Uddhasnāti（他拾取）。

อิส [Pg.256] อภิกฺขเณ. อิสฺนาติ.

词根 Isa，在“重复”义。Isnāti（他重复）。

วิส วิปฺปโยเค. วิสฺนาติ. วิสํ.

词根 Visa，在“分离”义。Visnāti（他分离）。Visaṃ（毒）。

ปุส สิเนหสวนปูรเณสุ. ปุสฺนาติ.

词根 Pusa，在“喜爱”、“流出”、“充满”等义。Pusnāti（他滋养）。

ปุส โปสเน. ปุสฺนาติ.

词根 Pusa，在“滋养”义。Pusnāti（他滋养）。

มุส เถยฺเย. มุสฺนาติ. มุสโล.

词根 Musa，在“偷盗”义。Musnāti（他偷盗）。Musalo（杵）。

กิยาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโต.

Ki等诸词根，我已尽力说；诸君于经中，亦当善寻察；凡合于义理，皆应善受持。

สาสนา โลกโต เจเต,ทสฺสิตา เตสุ โลกโต;

สาสนสฺโสปการาย,วุตฺตา ตทนุรูปกา.

此等所示者，取自教与俗；其中世俗者，为益于圣教，依相应义说。

กิยาทิคโณยํ.

此为Ki词组。

คหาทิคณิก

Gah等组释

อิทานิ คหาทิคโณ วุจฺจเต. เอตฺเถเก เอวํ มญฺญนฺติ.

现在宣说Gah等组。于此，一些人如是认为。

คหาทีนํ คโณ นาม, ปจฺเจกํ นุปลพฺภติ;

อถเมโก คหธาตุ, คหาทีนํ คโณ สิยา.

所谓Gah等语基组，个别不可得；或唯gaha一语基，即是此语基组。

ยโต ปฺปณฺหา ปรา เหยฺยุํ, ธาตุโต ชินสาสเน;

เตปิ อญฺเญ น วิชฺชนฺติ, อญฺญตฺร คหธาตุยา.

于胜者教法中，语基后接ppaṇhā者；除gaha语基外，他处不可见。

อิติ จินฺตาย เอกจฺเจ, คหธาตุํ กิยาทินํ;

ปกฺขิปึสุ คเณ เอวํ, น วทึสุ คหาทิกํ.

如是思惟后，一些人将gaha语基置于ki等组中；如是，他们不说有Gah等组。

น เตสํ คหณํ ธีโร, คณฺเหยฺย สุวิจกฺขโณ;

ยโต กจฺจายเน วุตฺโต, คหาทีนํ คโณ วิสุํ.

善辨识之智者，不应采纳彼见；因迦旃延已说，Gah等组是分别的。

‘‘คหาทิโต ปฺปณฺหา’’ อิติ, ลกฺขณํ วทตา หิ โส;

กจฺจายเนน ครุนา, ทสฺสิโต นนุ สาสเน.

说“Gah等后接ppaṇhā”此法式者，即迦旃延尊师，实已于教法中明示。

สเจ [Pg.257] วิสุํ คหาทีนํ, คโณ นาม น ลพฺภติ;

คหาทิทีปเก สุตฺเต, หิตฺวาน พาหิรํ อิทํ.

若无分别的Gah等组，则此阐明Gah等的规则，当被舍弃为外说。

‘‘คหโต ปฺปณฺหา’’ อิจฺเจว, วตฺตพฺพํ อถ วา ปน;

‘‘กิยาทิโต นาปฺปณฺหา’’ติ, กาตพฺพํ เอกลกฺขณํ.

则应说“gaha后接ppaṇhā”；或应立一总则：“ki等后不接ppaṇhā”。

ยสฺมา ตถา น วุตฺตญฺจ, น กตญฺเจกลกฺขณํ;

ตสฺมา อยํ วิสุํเยว, คโณ อิจฺเจว ญายติ.

因未如是说，亦未立总则；故知此组，实为一分别类。

‘‘สรา สเร โลป’’มิติ-อาทีนิ ลกฺขณานิว;

คมฺภีรํ ลกฺขณํ เอตํ, ทุชฺชานํ ตกฺกคาหินา.

如“元音后遇元音，前音即省略”等法式；此法式亦甚深，纯理论者难知。

อุสาทโยปิ สนฺธาย, อาทิคฺคโห กโต ตหึ;

ตถา หิ ‘‘อุณฺหาเปตี’’ติ, อาทิรูปานิ ทิสฺสเร.

为含摄usa等，故彼处作“等”言；如是，可见“uṇhāpeti”等形。

อิทานิ ปากฏํ กตฺวา, อาทิสทฺทผลํ อหํ;

สปฺปโยคํ คหาทีนํ, คณํ วกฺขามิ เม สุณ.

今我阐明“等”字之义后，将宣说Gah等组及其用法，请听我言。

คห อุปาทาเน. อุปาทานํ คหณํ, น กิเลสุปาทานํ. อุปสทฺโท เหตฺถ น กิญฺจิ อตฺถวิเสสํ วทติ. อถ วา กาเยน จิตฺเตน วา อุปคนฺตฺวา อาทานํ คหณํ อุปาทานนฺติ สมีปตฺโถ อุปสทฺโท. กตฺถจิ หิ อุปสทฺโท อาทานสทฺทสหิโต ทฬฺหคฺคหเณ วตฺตติ ‘‘กามุปาทาน’’นฺติอาทีสุ. อิธ ปน ทฬฺหคฺคหณํ วา โหตุ สิถิลคฺคหณํ วา, ยํ กิญฺจิ คหณํ อุปาทานเมว, ตสฺมา คหธาตุ คหเณ วตฺตตีติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เฆปฺปติ, คณฺหาติ วา. ปริคฺคณฺหาติ, ปฏิคฺคณฺหาติ, อธิคณฺหาติ, ปคฺคณฺหาติ, นิคฺคณฺหาติ. ปธานคณฺหนโก. คณฺหิตุํ, อุคฺคณฺหิตุํ. คณฺหิตฺวา, อุคฺคณฺหิตฺวา. อญฺญถาปิ รูปานิ ภวนฺติ. อหํ ชาลึ คเหสฺสามิ. คเหตุํ. คเหตฺวา. อุคฺคาหโก, สงฺคาหโก, อชฺโฌคาฬฺโห. การิเต ‘‘คณฺหาเปติ, คณฺหาปยติ, อญฺญตรํ สติปฏฺฐานํ อุคฺคณฺหาเปนฺติ, สทฺธึ อมจฺจสหสฺเสน คณฺหาเปตฺวา. อุปชฺฌํ คาหาเปตพฺโพ. อุปชฺฌํ คาหาเปตฺวา[Pg.258]. คาเหติ, คาหยติ, คาหาเปสฺสติ. คาหาปยนฺติ สพฺภาวํ. คาหโก, คาเหตฺวา’’ อิจฺจาทีนิ. กมฺมนิ – คยฺหติ, สงฺคยฺหติ, คณฺหิยติ วา. ตถา หิ ‘‘คณฺหิยนฺติ อุคฺคณฺหิยนฺตี’’ติ นิทฺเทสปาฬิ ทิสฺสติ. ‘‘เคหํ, คาโห, ปริคฺคโห, สงฺคาหโก, สงฺคเหตา’’ อิจฺจาทีนิ โยเชตพฺพานิ.

语基Gah，义为执取(upādāna)。执取即是执持(gahaṇa)，但非烦恼之取(kilesupādāna)。于此，接头词(upasadda)upa不表达任何特殊含义。或曰，以身或心走近(upagantvā)而执持(ādānaṃ gahaṇaṃ)，是为执取(upādāna)，故接头词upa有近(samīpa)义。在某些地方，接头词upa与ādāna一词连用，表示坚固执取，如“欲取”(kāmupādāna)等。然于此，无论是坚固执取或松散执取，任何执持皆为执取。是故，当知语基gah用于执持之义。其形如：gheppati（被执取），或gaṇhāti（执取）。pariggaṇhāti（遍取），paṭiggaṇhāti（受取），adhigaṇhāti（获得），paggaṇhāti（举起），niggaṇhāti（抑制）。Padhānagaṇhanako（主要执取者）。Gaṇhituṃ（为执取），uggaṇhituṃ（为学习）。Gaṇhitvā（执取后），uggaṇhitvā（学习后）。亦有其他形式。Ahaṃ jāliṃ gahessāmi（我将取网）。Gahetuṃ（为执取）。Gahetvā（执取后）。Uggāhako（学习者），saṅgāhako（摄集者），ajjhogāḷho（沉浸者）。使役态(kārita)中：“gaṇhāpeti（使执取），gaṇhāpayati（令执取），aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti（〔他们〕令学习某一念处），saddhiṃ amaccasahassena gaṇhāpetvā（与一千大臣一起令其执取后）。Upajjhaṃ gāhāpetabbo（应求得和尚）。Upajjhaṃ gāhāpetvā（求得和尚后）。Gāheti（使执取），gāhayati（令执取），gāhāpessati（将使之执取）。Gāhāpayanti sabbhāvaṃ（他们令一切法被执取）。Gāhako（执取者），gāhetvā（使执取后）”等。被动态(kamman)中：gayhati（被执取），saṅgayhati（被摄集），或gaṇhiyati（被执取）。诚然，在《义释》(Niddesa)圣典中可见：“gaṇhiyanti uggaṇhiyantī”（被执取，被学习）。“Gehaṃ（家），gāho（执），pariggaho（所有物），saṅgāhako（摄集者），saṅgahetā（摄受者）”等，应如是配合。

ตตฺร อการานนฺตรตฺยนฺตปทานํ ‘‘เฆปฺปติ, เฆปฺปนฺติ. เฆปฺปสี’’ติ จ ‘‘คณฺหติ, คณฺหนฺติ. คณฺหสี’’ติ จ อาทินา นเยน สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ สพฺพถา ปทมาลา โยเชตพฺพา. อากาเรการานนฺตรตฺยนฺตปทานํ ‘‘คณฺหาติ คณฺหาเปตี’’ติอาทินา ยถาสมฺภวํ ปทมาลา โยเชตพฺพา วชฺเชตพฺพฏฺฐานํ วชฺเชตฺวา.

在此，对于以“a”和“at”结尾的词干，应按照以“gheppati, gheppanti. Gheppasī”及“gaṇhati, gaṇhanti. Gaṇhasī”等为始的方法，在所有语尾变化中全面地组合其词形变化。对于以“ā”、“e”和“at”结尾的词干，应按照以“gaṇhāti gaṇhāpetī”等为始的方法，在可能的情况下，避开应避之处，组合其词形变化。

อิมานิ ปน ปสิทฺธานิ กานิจิ อชฺชตนีรูปานิ ‘‘อคฺคหี มตฺติกาปตฺตํ. อคฺคหุํ, อคฺคหึสุ, อคฺคเหสุ’’นฺติ. ภวิสฺสนฺตีอาทีสุ คเหสฺสติ, คเหสฺสนฺติ. เสสํ ปริปุณฺณํ กาตพฺพํ. อคฺคหิสฺสา, อคฺคหิสฺสํสุ. เสสํ ปริปุณฺณํ กาตพฺพํ.

又，这些是一些著名的不定过去时(ajjatanī)形式：“（他）拿了土钵(aggahī mattikāpattaṃ)。他们拿了(aggahuṃ, aggahiṃsu, aggahesu)。”将来时等形式有“gahessati”、“gahessanti”。其余部分应予补全。条件式有“aggahissā”、“aggahissaṃsu”。其余部分应予补全。

อุส ทาเห. ทาโห อุณฺหํ. อุสติ ทหตีติ อุณฺหํ. อุณฺหสทฺโท ‘‘อุณฺหํ ภตฺตํ ภุญฺชตี’’ติอาทีสุ ทพฺพมเปกฺขติ, ‘‘สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนตี’’ติอาทีสุ ปน คุณํ อุณฺหภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา. อุณฺหภาโว หิ สีตภาโว จ คุโณ.

语基Us，义为燃烧。燃烧即是热。因为它燃烧，所以是热(uṇhaṃ)。“uṇha”（热）一词，在“食热饭”等句中，指涉物质；但在“抵御寒热”等句中，则指涉性质，因为其意欲表达的是热的状态。诚然，热的状态和冷的状态是性质。

ตส วิปาสายํ. ตณฺหา. เกนฏฺเฐน ตณฺหา? ตสฺสติ ปริตสฺสตีติ อตฺเถน.

语基Tas，义为渴。渴爱(taṇhā)。以何义为渴爱？以其渴望、焦灼之义。

ชุสิ ปีติเสวเนสุ. ชุณฺโห สมโย. กาเฬ วา ยทิ วา ชุณฺเห, ยทา วายติ มาลุโต.

语基Jus，义为喜悦与享受。光明的时分(juṇho samayo)。“无论在黑暗时，或在光明时，当风吹起。”

ตตฺถ ชุณฺโหติ โชเสติ โลกสฺส ปีตึโสมนสฺสญฺจ อุปฺปาเทตีติ ชุณฺโห.

此处，juṇho（光明）者，因其能令世人产生喜(pīti)与悦(somanassa)，故名juṇho。

ชุต [Pg.259] ทิตฺติยํ. ชุณฺหา รตฺติ. โชตติ สยํ นิปฺปภาปิ สมานา จนฺทตารกปฺปภาเสนปิ ทิพฺพติ วิโรจติ สปฺปภา โหตีติ ชุณฺหา.

语基Jut，义为光明。光明的夜晚(juṇhā ratti)。它发光(jotati)；虽然自身无光，但凭借月亮和星辰的光辉而闪耀(dibbati)、照耀(virocati)、变得有光，故名juṇhā。

สา ตนุกรเณ. สณฺหวาจา. สิยติ ตนุกริยติ, น ผรุสภาเวน กกฺกสา กริยตีติ สณฺหา.

语基Sā，义为使细微。柔和语(saṇhavācā)。因为它被弄得细微(siyati tanukariyati)，不因粗暴的性质而被弄得粗糙，故名saṇhā（柔和）。

โส อนฺตกมฺมนิ. สณฺหํ, ญาณํ. สิยติ สยํ สุขุมภาเวน อติสุขุมมฺปิ อตฺถํ อนฺตํ กโรติ นิปฺผตฺตึ ปาเปตีติ สณฺหํ.

语基So，义为终结。微细(saṇhaṃ)，即智慧(ñāṇaṃ)。它能终结(siyati)；凭借自身的微细性，能将最微细的事物也予以终结、令其达成，故名saṇhaṃ（微细）。

ติช นิสาเน. นิสานํ ติกฺขตา. ติณฺโห ปรสุ. ติติกฺขตีติ ติณฺโห.

语基Tij，义为磨利。磨利即是锐利。锋利的斧头(tiṇho parasu)。因为它能刺穿，所以是锋利(tiṇho)。

สิ เสวายํ. อตฺตโน หิตมาสีสนฺเตหิ เสวิยเตติ สิปฺปํ, ยํ กิญฺจิ ชีวิตเหตุ สิกฺขิตพฺพํ สิปฺปายตนํ. อปิจ สิปฺปนฺติ อฏฺฐารส มหาสิปฺปานิ – สุติ สูรมติ พฺยากรณํ ฉนฺโทวิจิติ นิรุตฺติ โชติสตฺถํ สิกฺขา โมกฺขญาณํ กฺริยาวิธิ ธนุพฺเพโท หตฺถิสิกฺขา กามตนฺตํ อสฺสลกฺขณํ ปุราณํ อิติหาโส นีติ ตกฺโก เวชฺชกญฺจาติ.

语基Si，义为从事。为求自身利益者所从事，故名“技艺”(sippaṃ)；任何为维生而应学习的，即是技艺之领域(sippāyatana)。再者，“技艺”指十八种大技艺，即：听闻、算术、语法、韵律学、词源学、天文学、技艺学、解脱智、仪式、弓术、象术、爱欲论、相马术、古谭、传说、政治学、论理学和医学。

กุ กุจฺฉายํ. กุจฺฉา ครหา. กณฺหา ธมฺมา. กณฺโห ปุริโส.

语基Ku，义为厌恶。厌恶即是呵责。黑法(kaṇhā dhammā)。黑人(kaṇho puriso)。

ตตฺถ กณฺหาติ อปภสฺสรภาวกรณตฺตา ปณฺฑิเตหิ กุจฺฉิตพฺพา ครหิตพฺพาติ กณฺหา, อกุสลธมฺมา. กาฬวณฺณตฺตา สุวณฺณวณฺณาทิกํ อุปนิธาย กุจฺฉิตพฺโพ นินฺทิตพฺโพติ กณฺโห, กาฬวณฺโณ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

此处，kaṇhā（黑法）者，因其能导致无光净的状态，应为智者所厌恶、呵责，故名“kaṇhā”，即不善法。Kaṇho（黑人）者，因其肤色黑，与金色等相比，应受厌恶、谴责，故名“kaṇho”，即黑色者。对此亦有言：

‘‘กณฺโห วตายํ ปุริโส, กณฺหํ ภุญฺชติ โภชนํ;

กณฺเห ภูมิปฺปเทสสฺมึ, น มยฺหํ มนโส ปิโย’’ติ จ,

“此人实黑，食黑色食；于黑土地，非我心所喜。”

‘‘น [Pg.260] กณฺโห ตจสา โหติ,อนฺโตสาโร หิ พฺราหฺมโณ;

ยสฺมึ ปาปานิ กมฺมานิ,ส เว กณฺโห สุชมฺปตี’’ติ จ.

“非因肤色而成黑，婆罗门以内在为实质；善主(Sujampati)啊，有恶业之人，彼实为黑。”

อิจฺเจวํ –

如是——

คหาทิเก ธาตุคเณ, สนฺธาย ตสิอาทโย;

อาทิคฺคโห กโต ปฺปณฺหา, คหาทีสุ ยถารหํ.

针对以“gah”等开头的词根群，以及“tas”等词根，最初对后缀“ppa”和“ṇhā”的摄入，是依据“gah”等词根而适当地作出的。

คหโต ธาตุโต หิ ปฺโป,อาขฺยาตตฺเตวทิสฺสติ;

อาขฺยาตตฺเต จ นามตฺเต, ณฺหาสทฺโท อุสโต ตถา.

确实，后缀“ppa”仅在由词根“gah”构成的动词中见到；而后缀“ṇhā”，在动词和名词中都可见到，从词根“us”构成时也同样如此。

อุสคเหหิ อญฺญสฺมา, นามตฺเตว ทุเว มตา;

เอวํ วิเสสโต เญยฺโย, คหาทิคณนิจฺฉโย.

从“us”和“gah”以外的词根，此二后缀被认为仅用于名词。如是，当特别了知关于以“gah”等开头的词根群的决断。

เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ สาสเน ‘‘ตณฺหายตี’’ติ กฺริยาปทมฺปิ ทิสฺสติ, ตถาปิ ตสฺส ‘‘ปพฺพตายติ, เมตฺตายตี’’ติอาทีนิ วิย นามสฺมา วิหิตสฺส อายปจฺจยสฺส วเสน สิทฺธตฺตา กฺริยาปทตฺเตปิ ณฺหาปจฺจโย มุขฺยโต ลพฺภตีติ น สกฺกา วตฺตุํ. ‘‘ตณฺหายตี’’ติ หิ อิทํ ณฺหาปจฺจยวตา ตสธาตุโต นิปฺผนฺนตณฺหาสทฺทสฺมา ปรสฺส อายปจฺจยสฺส วเสน นิปฺผนฺนํ. ตถา กิญฺจาปิ รูปิยสํโวหารสิกฺขาปทวณฺณนายํ ‘‘วาสิผลํ ตาเปตฺวา อุทกํ วา ขีรํ วา อุณฺหาเปตี’’ติ อิมสฺมึ ปเทเส ‘‘อุณฺหาเปตี’’ติ เหตุกตฺตุวาจกํ กฺริยาปทํ ทิสฺสติ, ตถาปิ ตสฺส ณฺหาปจฺจยวตา อุสธาตุโต นิปฺผนฺนอุณฺหาสทฺทโต วิหิตสฺส การิตสญฺญสฺส ณาเปปจฺจยสฺส วเสน นิปฺผนฺนตฺตา กฺริยาปทตฺเตปิ ณฺหาปจฺจโย มุขฺยโต ลพฺภตีติ น สกฺกา วตฺตุํ. ‘‘อุณฺหาเปตี’’ติ อิทํ วุตฺตปฺปการอุณฺหาสทฺทโต ณาเปปจฺจยวเสน นิปฺผนฺนํ, เอตสฺมึ ทิฏฺเฐ ‘‘อุณฺหาปยตี’’ติ ปทมฺปิ ทิฏฺฐเมว โหติ.

在此，即使在教法中可见“taṇhāyati”(渴望)这样的动词，但它如同“pabbatāyati”(如山)、“mettāyati”(行慈)等词一样，是从名词加上后缀-āya而成的，因此，虽是动词，也不能说其主要是通过后缀-ṇhā获得的。确实，“taṇhāyati”一词，是在由词根tas加后缀-ṇhā构成的名词taṇhā之后，再通过后缀-āya构成的。同样，即使在关于货币交易学处的释义中，在“加热斧刃后，使水或牛乳变热”这一段里，可见“uṇhāpeti”(使热)这一使役动词，但它是在由词根us加后缀-ṇhā构成的名词uṇha之后，通过名为“使役”的后缀-ṇāpe构成的，因此，虽是动词，也不能说其主要是通过后缀-ṇhā获得的。“uṇhāpeti”一词是由前述的uṇha一词通过后缀-ṇāpe构成的，见到此词，也就等于见到了“uṇhāpayati”这一形式。

กิญฺจ [Pg.261] ภิยฺโย วินยฏฺฐกถายํ ‘‘อุณฺหาเปตี’’ติ การิตปทสฺส ทิฏฺฐตฺตาเยว ‘‘อุณฺหตี’’ติ กตฺตุปทมฺปิ นยโต ทิฏฺฐเมว โหติ กตฺตุการิตปทานํ เอกธาตุมฺหิ อุปลพฺภมานตฺตา, ยถา? คณฺหติ, คณฺหาเปติ, คจฺฉติ, คจฺฉาเปตีติ, ตสฺมา ‘‘อุส ทาเห’’ติ ธาตุสฺส ‘‘อุณฺหตี’’ติ รูปํ อุปลพฺภตีติ มนฺตฺวา ‘‘อุณฺหตีติ อุณฺห’’นฺติ นิพฺพจนํ กาตพฺพํ. อิติ ปฺปปจฺจโย คหโต จ อญฺญโต จ เอกธา ลพฺภติ, ณฺหาปจฺจโย ปน คหโต อุสโต จ ทฺวิธา อญฺญโต เอกธา ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. กิญฺจาเปตฺถ เอวํ นิยโม วุตฺโต, ตถาปิ สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน อญฺญานิปิ เอเกกสฺส ธาตุสฺส นามิกปทานิ ทฺเว ทฺเว กฺริยาปทานิ วิจินิตพฺพานิ. เยน ปน พุทฺธวจนานุรูเปน นเยน คหาทิคเณ อาทิสทฺเทน ตสธาตาทโย อมฺเหหิ คหิตา, อิมสฺมา นยา อญฺโญ นโย ปสตฺถตโร นตฺถิ, อยเมว ปสตฺถตโร, ตสฺมา อยํ นีติ สาสนฏฺฐิติยา อายสฺมนฺเตหิ สาธุกํ ธาเรตพฺพา วาเจตพฺพา จ.

再者，在《律义注》中，正因为见到了使役动词“uṇhāpeti”(令加热)，通过推论，也就等于见到了主动动词“uṇhati”(加热)，因为主动动词和使役动词可在同一词根中找到，例如：gaṇhati(执取)、gaṇhāpeti(令执取)；gacchati(去)、gacchāpeti(令去)。因此，应认为词根“us dāhe”(us用于燃烧义)可得“uṇhati”的形式，并应作出“uṇhatīti uṇhaṃ”(因为它加热，所以是热)的词源解释。如是，当知后缀ppa从gah及其他词根获得(的方式)是一种；而后缀ṇhā从gah和us获得(的方式)是两种，从其他词根获得(的方式)是一种。虽然此处宣说了这样的规则，但在带有义注的三藏佛语中，对于每一个词根，仍应探寻其另外的两种名词形式和两种动词形式。我们依据符合佛语之理的方法，在gah词根群中，以“等”字含摄了tas等词根，此方法无有更胜，此即最胜。因此，为令教法久住，诸具寿应善记、善诵此规则。

คหาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโต.

我已尽己所能，见到如是gah等词根；你们亦应审察诸经中其他词根，依其义理而执取之。

คหาทิคโณยํ.

此为Gahādi(执取等)词根群。

ตนาทิคณิก

属于tanu等词组的

ตนุ วิตฺถาเร. ตโนติ. อายตนํ, ตนุ. กมฺมนิ ‘‘ตนิยฺยติ, ตนิยฺยนฺติ. วิตนิยฺยตี’’ติ รูปานิ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘ยถา หิ อาสภํ จมฺมํ, ปถพฺยา วิตนิยฺยตี’’ติ. ครู ปน ‘‘ปตายเต, ปตญฺญตี’’ติ รูปานิ วทนฺติ. ตนิตุํ, ตนิตฺวาน. ตุมนฺตาทิรูปานิ.

Tanu，意为伸展。Tanoti（伸展）。派生词有āyatanaṃ（处）、tanu（身）。在被动语态中，有“taniyyati（被伸展）、taniyyanti（他们被伸展）、vitaniyyatī（被展开）”等词形。此处的巴利语是：“犹如公牛之皮，在地上被展开。”然而，有些老师说有“patāyate（飘扬）、pataññatī（被飘扬）”等词形。不定式与动名词等词形有：tanituṃ（为了伸展）、tanitvāna（伸展之后）。

ตตฺถ [Pg.262] อายตนนฺติ อายภูเต ธมฺเม ตโนติ วิตฺถาเรตีติ อายตนํ. ตนูติ สรีรํ. ตญฺหิ กลลโต ปฏฺฐาย กมฺมาทีหิ ยถาสมฺภวํ ตนิยฺยติ วิตฺถาริยติ มหตฺตํ ปาปิยตีติ ‘‘ตนู’’ติ วุจฺจติ. ‘‘ตนุ วปุ สรีรํ ปุํ กาโย เทโห’’ติอาทโย สรีรวาจกา สทฺทา. สรีรํ ขนฺธปญฺจกํ. ยญฺหิ มหาชโน สรีรนฺติ วทติ, ตํ ปรมตฺถโต ขนฺธปญฺจกมตฺตเมว, น ตโต อตฺตา วา อตฺตนิยํ วา อุปลพฺภติ. ‘‘กามราคพฺยาปาทานํ ตนุตฺตกรํ สกทาคามิมคฺคจิตฺต’’นฺติอาทีสุ ปน ตนุสทฺโท อปฺปตฺถวาจโก, อปฺปตฺถวาจกสฺส จ ตสฺส กฺริยาปทํ น ปสฺสาม, ตสฺมา นิปาตปเทน เตน ภวิตพฺพํ. ตนุสทฺโท นิปาตปทนฺติ วุตฺตฏฺฐานมฺปิ น ปสฺสาม, นิจฺฉเยน ปน อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโกติ คเหตพฺโพ.

此处，“处”(āyatana)的词义是：它扩展作为增长来源的诸法，因此称为“处”。“身”(tanu)是指身体。此身从胚胎之初，由业等因缘，如其可能地被伸展、扩展、达到壮大，所以称为“身”。“Tanu、vapu、sarīraṃ、puṃ、kāyo、deho”等都是指称身体的词。身体就是五蕴。一般人所说的身体，从究竟义上说，仅仅是五蕴而已，从中找不到我或我所。在“减损欲贪与嗔恚的斯陀含道心”等语句中，“tanu”一词表示微少之义，而作为表示微少之义的词，我们没有看到它的动词形式，因此它应该是一个不变词。我们也没有看到“tanu”一词被说成是不变词的地方，但可以确定它是一个不可派生的词干。

ตโนติ, ตโนนฺติ. ตโนสิ, ตโนถ. ตโนมิ, ตโนม. ตนุเต, ตนุนฺเต. ตนุเส, ตนุเส, ตนุวฺเห. ตเน, ตนุมฺเห. เสสํ ยถาสมฺภวํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Tanoti（他伸展），tanonti（他们伸展）。Tanosi（你伸展），tanotha（你们伸展）。Tanomi（我伸展），tanoma（我们伸展）。Tanute（他为自己伸展），tanunte（他们为自己伸展）。Tanuse（你为自己伸展），tanuvhe（你们为自己伸展）。Tane（我为自己伸展），tanumhe（我们为自己伸展）。其余应如其可能地详细解释。

ตโนตุ, ตโนนฺตุ. ตเนยฺย, ตเน, ตเนยฺยุํ. วิตน, วิตนุ. อตนา, อตนุ. อมฺมาย ปตนุ เกสา. อตนิ, อตนึสุ. ตนิสฺสติ, ตนิสฺสนฺติ. อตนิสฺสา, อตนิสฺสํสุ. กมฺมนิ ‘‘ตนิยฺยติ, ตนิยฺยนฺติ. ตนิยฺยสี’’ติอาทินา วิตฺถาเรตพฺพํ.

Tanotu（愿他伸展），tanontu（愿他们伸展）。Taneyya（他应伸展），tane（他应为自己伸展），taneyyuṃ（他们应伸展）。Vitana（展开！），vitanu（伸展！）。Atanā（他伸展了），atanu（他们伸展了）。例句：Ammāya patanu kesā（母亲的头发散落了）。Atani（他伸展了），ataniṃsu（他们伸展了）。Tanissati（他将伸展），tanissanti（他们将伸展）。Atanissā（他本会伸展），atanissaṃsu（他们本会伸展）。在被动语态中，以“taniyyati（被伸展）、taniyyanti（他们被伸展）、taniyyasī（你被伸展）”等为例应详细解释。

สก สตฺติยํ. สตฺติ สมตฺถภาโว. สกฺโกติ สกฺโก. วิญฺญาเปตุํ อสกฺขิ. สกฺขิสฺสสิ. สกฺขติ. ตฺวมฺปิ อมฺม ปพฺพชิตุํ สกฺขิสฺสสิ. สกฺกเต ชราย ปฏิกมฺมํ กาตุนฺติ ปาฬิ.

Saka，意为能力。能力是胜任的状态。Sakkoti（能够），sakko（能者）。他未能使之明白。你将能够。他将能够。妈妈，你也能出家。巴利语中有此句：“能够对衰老采取对治措施。”

ตตฺถ [Pg.263] สกฺโกติ เทวราชา. โส หิ อตฺถานํ สหสฺสมฺปิ มุหุตฺเตน จินฺตนสมตฺถตาย สปรหิตํ กาตุํ สกฺโกตีติ ‘‘สกฺโก’’ติ วุจฺจติ. อญฺญตฺร ปน ธาตูนํ อวิสเย ตทฺธิตวเสน สกฺกจฺจํ ทานํ อทาสีติ สกฺโกติ เอวมฺปิ อตฺถํ คเหตฺวา สกฺกสทฺโท นิรุตฺตินเยน สาเธตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ ภควตา ‘‘สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน สกฺกจฺจํ ทานํ อทาสิ, ตสฺมา ‘สกฺโก’ติ วุจฺจตี’’ติ. สกฺโกนฺโต. สกฺโกนฺตี. สกฺโกนฺตํ กุลํ.

此处，“能者”(sakko)即天帝释。他能在瞬间思虑千事，因其有能力行自他之利，故被称为“能者”。此外，在词根范围之外，通过派生(taddhita)的方式，取“因恭敬地(sakkaccaṃ)布施而有能力”之义，也应以词源学的方式来解释“sakka”一词。因为世尊曾说：“摩诃离，天帝释过去为人时，曾恭敬地(sakkaccaṃ)布施，因此被称为‘Sakko’。”现在分词：Sakkonto（能够的，阳性）。Sakkontī（能够的，阴性）。Sakkontaṃ kulaṃ（能够的家族，中性）。

ขุณุ ขิณุ หึสายํ. ขุโณติ. ขิโณติ.

Khuṇu、khiṇu，意为伤害。Khuṇoti（伤害）。Khiṇoti（伤害）。

อิณุ คติยํ. อิโณติ. อิณํ อิณายิโก.

Iṇu，意为去。Iṇoti（去）。派生词有：iṇaṃ（负债）、iṇāyiko（负债者）。

ติณุ อทเน. ติโณติ. ติณํ. เอตฺถ ติณนฺติ ยวสํ. ตญฺหิ ติณิยเต ติณภกฺเขหิ โคณาทีหิ อทิยเต ขาทิยเตติ ติณํ.

Tiṇu，意为吃。Tiṇoti（吃）。Tiṇaṃ（草）。此处“tiṇa”是指草料。因为它被食草的牛等动物所吃、所食，所以称为“tiṇa（草）”。

ฆิณุ ทิตฺติยํ. ฆิโณติ.

Ghiṇu，意为发光。Ghiṇoti（发光）。

หนุ อปนยเน. อปนยนํ อนาลาปกรณํ นิพฺพจนตากรณํ. หโนติ. หนุเต.

Hanu，意为去除。去除是指不交谈、断绝关系。Hanoti（去除）。Hanute（去除）。

ปนุ ทาเน ปโนติ. ปนุเต.

Panu，意为给予。Panoti（给予）。Panute（给予）。

มนุ โพธเน. มโนติ. มนุเต. มโน. มนํ. มานสํ. มนุสฺโส. มานโว. มาณโว.

Manu，意为知晓。Manoti（知晓）。Manute（知晓）。Mano（意）。Manaṃ（意）。Mānasaṃ（意、心）。Manusso（人）。Mānavo（人）。Māṇavo（少年）。

เอตฺถ มโนติ มนุเต พุชฺฌตีติ มโน, เอวํ มนํ. อิเมสํ ปน ทฺวินฺนํ มนสทฺทานํ ‘‘ยสฺมึ มโน นิวิสติ. สนฺตํ ตสฺส มนํ โหตี’’ติอาทีสุ ปุนฺนปุํสกลิงฺคตา ทฏฺฐพฺพา. มานสนฺติ ราโคปิ จิตฺตมฺปิ อรหตฺตมฺปิ. ‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ [Pg.264] จรติ มานโส’’ติ เอตฺถ หิ ราโค มานสํ. ‘‘จิตฺตํ มโน มานส’’นฺติ เอตฺถ จิตฺตํ. ‘‘อปฺปตฺตมานโส เสกฺโข, กาลํ กยิรา ชเน สุโต’’ติ เอตฺถ อรหตฺตํ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

此处，“mano”的词义是：因为它思考(manute)、觉知(bujjhati)，所以是“mano（意）”；“manaṃ”也是如此。然而，对于这两个“mana”词，在“意(mano)于何处住，彼意(manaṃ)得寂静”等语句中，当知其有阳性和中性之分。“Mānasaṃ”也能指贪欲、心，以及阿罗汉果。在“空中行之网，彼乃意(mānaso)所行”中，“mānasaṃ”是指贪欲。在“心、意、识(cittaṃ mano mānasaṃ)”中，它是指心。在“未达目标(appattamānaso)之学人，若逝为众知”中，它是指阿罗汉果。对此，偈言：

ราโค จิตฺตํ อรหตฺตญฺจ, ‘‘มานส’’นฺติ สมีริตํ;

สตฺถุโน สาสเน ปาป-สาสเน’ขิลสาสเน.

贪欲、心以及阿罗汉果，皆被称为“mānasa”；于导师之教、于邪教、于一切教中皆然。

ตตฺถ สมฺปยุตฺตมนสิ ภโวติ ราโค มานโส. มโน เอว มานสนฺติ กตฺวา จิตฺตํ มานสํ. อนวเสสโต มานํ สิยติ สมุจฺฉินฺทตีติ อคฺคมคฺโค มานสํ. ตนฺนิพฺพตฺตตฺตา ปน อรหตฺตสฺส มานสตา ทฏฺฐพฺพา. มนูติ สตฺโต. ‘‘เยน จกฺขุปสาเทน, รูปานิ มนุ ปสฺสตี’’ติ เอตฺถ หิ ‘‘มนู’’ติ สตฺโต วุตฺโต. อถ วา มนูติ ปฐมกปฺปิกกาเล มนุสฺสานํ มาตาปิภุฏฺฐาเน ฐิโต มนุนามโก ปุริโส, โย สาสเน ‘‘มหาสมฺมตราชา’’ติ วุตฺโต. โส หิ สกลโลกสฺส หิตํ กาตุํ มนุเต ชานาตีติ ‘‘มนู’’ติ วุจฺจติ. ยถาพลํ อตฺตโน หิตํ มนุเต ชานาตีติ มนุสฺโส, มนสฺส วา อุสฺสนฺนตฺตา มนุสฺโส. อถ วา วุตฺตปฺปการสฺส มนุโน อปจฺจํ มนุสฺโส. เอวํ มานโว มาณโว จ, นการสฺส หิ ณกาเร กเต ‘‘มาณโว’’ติ รูปํ สิชฺฌติ. เกจิ ปนาหุ ‘‘ทนฺตชนการสหิโต มานวสทฺโท สพฺพสตฺตสาธารณวจโน, มุทฺธชณการสหิโต ปน มาณวสทฺโท กุจฺฉิตมูฬฺหาปจฺจวจโน’’ติ, ตํ วีมํสิตฺวา ยุตฺตญฺเจ, คเหตพฺพํ, น ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ ‘‘มาณวสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารวจเน อิทํ วจนํ วิรุชฺฌตี’’ติ อนฺตรสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเร อนฺตรอนฺตริกาสทฺทานมฺปิ อาหรณสฺส ทสฺสนโต.

在此，于相应的心中生起，故贪为“mānasa”（心的）。视“mano”（意）即“mānasa”，故“citta”（心）为“mānasa”。无余地断尽慢，故无上道为“mānasaṃ”。又因由它而生，当知阿罗汉果具有“mānasatā”（心的性质）。“Manū”是众生。在“以眼净，人见色”中，“manū”即被称为众生。或者，“manū”是在初劫时，立于人类父母之位、名为马努(Manu)的人，他在教法中被称为“大共选王”(Mahāsammatarājā)。因为他思考、了知如何为全世界谋求利益，故被称为“manū”。根据自己的能力思考、了知自己的利益，故为“manusso”（人）；或因心(manas)的优越，故为“manusso”。或者，人(manusso)是上述马努的后代。“mānavo”与“māṇavo”也是如此，因为当“na”音变为“ṇa”音时，便形成了“māṇavo”的形式。有些人说：“带齿音na的词‘mānavo’是通指一切众生的词；而带顶音ṇa的词‘māṇavo’是指卑劣愚痴后代的词。”此说应加以审察，若合理，则应采纳。此处不应说：“在解释‘māṇavo’一词的含义时，此说有矛盾”，因为在解释“antara”一词的含义时，“antara”和“antarikā”二词也都被引用为例证。

ตตฺร [Pg.265] ปนายํ วีมํสนา – จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตสฺมิญฺหิ ‘‘สุโภ มาณโวโตเทยฺยปุตฺโต’’ติ อิมสฺมึ ปเทเส อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘สุโภติ โส กิร ทสฺสนีโย อโหสิ ปาสาทิโก, เตนสฺส องฺคสุภตาย ‘สุโภ’ตฺเวว นามํ อกํสุ. ‘มาณโว’ติ ปน ตํ ตรุณกาเล โวหรึสุ, โส มหลฺลกกาเลปิ เตเนว โวหาเรน โวหริยตี’’ติ เอวํ มุทฺธชณการสฺส มาณวสทฺทสฺส อตฺโถ ปกาสิโต, ตฏฺฏีกายมฺปิ ครูหิ ‘‘ยํ อปจฺจํ กุจฺฉิตํ มุทฺธํ วา, ตตฺถ โลเก มาณวโวหาโร, เยภุยฺเยน จ สตฺตา ทหรกาเล มุทฺธธาตุกา โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘ตรุณกาเล โวหรึสู’’ติ, เอวํ มุทฺธชณการสฺส มาณวสทฺทสฺส อตฺโถ ปกาสิโต. อิทานิ มาณวสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร ภวติ, มาณโวติ สตฺโตปิ โจโรปิ ตรุโณปิ วุจฺจติ. ‘‘โจทิตา เทวทูเตหิ, เย ปมชฺชนฺติ มาณวา’’ติอาทีสุ หิ สตฺโต ‘‘มาณโว’’ติ วุตฺโต. ‘‘มาณเวหิ สห คจฺฉนฺติ กตกมฺเมหิปิ อกตกมฺเมหิปี’’ติอาทีสุ โจโร. ‘‘อมฺพฏฺโฐ มาณโว’’ติอาทีสุ ตรุโณ ‘‘มาณโว’’ติ วุตฺโต.

于此有一考察：在《小业分别经》(Cūḷakammavibhaṅgasutta)中“多迭亚(Todeyya)之子苏跋(Subha)青年”这一段，诸义注师解释道：“‘苏跋’，据说他相貌俊美、令人愉悦，因其肢体美好，人们便为他取名为‘苏跋’。而‘青年’(māṇavo)，是人们在他年轻时对他的称呼，他年老时，人们仍以此名称呼他。”如此，阐明了带有顶音ṇ的‘māṇava’一词的意义。在其复注中，诸师也说：“凡是卑劣或愚痴的后代，世人皆以‘青年’(māṇava)称之。并且，大多数有情在年幼时本性愚痴，故说‘在他年轻时称呼他’。”如此，阐明了带有顶音ṇ的‘māṇava’一词的意义。现在来阐明‘māṇava’一词的意义：‘māṇava’可指有情、盗贼或年轻人。在“受天使所谴，彼等放逸之青年”等句中，‘青年’被说为“有情”。在“与青年们同行，无论已作业或未作业”等句中，‘青年’指盗贼。在“安巴塔(Ambaṭṭha)青年”等句中，‘青年’被说为“年轻人”。

อปฺป ปาปุเณ. อปฺโปติ. อาโป.

（词根）Appa，到达义。例如：appoti（他到达）。Āpo（水）。

เอตฺถ อาโปติ อปฺโปติ ตํ ตํ ฐานํ วิสฺสรตีติ อาโป.

此处，因为它到达、遍及、流布于各个地方，故称“水”(āpo)。

มา ปริมาเณ. มิโนติ. อุปมา, อุปมานํ, วิมานํ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

（词根）Mā，度量义。例如：minoti（他度量）。[派生词如] upamā（譬喻）、upamānaṃ（所喻）、vimānaṃ（天宫）。其他词也应同样连结。

เอตฺถ จ ยา อจฺจนฺตํ น มิโนติ น วิจฺฉินฺทติ, สา มานสฺส สมีเป วตฺตตีติ อุปมา ยถา ‘‘โคโณ วิย ควโช’’ติ. อุปมานนฺติ [Pg.266] อุปมา เอว. ตถา หิ ‘‘วีโตปมานมปฺปมาณมนาถนาถ’’นฺติ. เอตฺถ วีโตปมานนฺติ อิมสฺส วีโตปมํ, นิรุปมนฺติ อตฺโถ. อถ วา อุปมานนฺติ อุปเมตพฺพากาโร ‘‘สีโห วิย ภควา’’ติ. เอตฺถ หิ สีโห อุปมา, ภควา อุปเมยฺโย เตโชปรกฺกมาทีหิ อุปเมตพฺพตฺตา, เตโชปรกฺกมาทโย อุปเมตพฺพากาโร. เอตฺถ ปน สาติสยตฺตา กิญฺจาปิ สีหสฺส เตชาทีหิ ภควโต เตชาทิอุปเมตพฺพากาโร นตฺถิ, ตถาปิ หีนูปมาวเสน ‘‘สีโห วิย ภควา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิมานนฺติ อุตุสมุฏฺฐานตฺเตปิ กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานตฺตา กมฺเมน วิเสสโต มินิยติ ปริจฺฉินฺทิยตีติ วิมานํ.

此处，那不完全度量、不完全断绝，而是在度量(māna)附近作用的，即是“譬喻”(upamā)，例如“野牛如牛”。“所喻”(upamāna)即是譬喻。诚然，如言：“离喻、无量、无依者之依怙”。此处“离喻”意为无喻、无可比拟。或者，“所喻”是指可资比较的特质，例如“世尊如狮子”。此处，狮子是喻体(upamā)，世尊是所喻者(upameyya)，因其威力、勇猛等可被比较，而威力、勇猛等即是可资比较的特质。然而，在此处，由于世尊的超胜，虽然狮子的威力等与世尊的威力等并无可比性，但当知“世尊如狮子”是以劣喻的方式而说。至于“天宫”(vimāna)，虽然它由时节所生，但因它是以业为缘、由时节所生，故由业而特别地被度量、被限定，因此称为“天宫”。

กร กรเณ. ‘‘กโรติ, กยิรติ, กุพฺพติ, กฺรุพฺพติ, ปกโรติ, อุปกโรติ, อปกโรติ, ปฏิกโรติ, นิรากโรติ, ปฏิสงฺขโรติ, อภิสงฺขโรติ’’ อิจฺเจวมาทีนิ กตฺตริ ภวนฺติ. กมฺเม ปาฬินยวเสน อิการาคมฏฺฐาเน ยการสฺส ทฺเวภาโว. ตสฺมึเยวฐาเน รยการานํ วิปริยาเย สติ น ทฺเวภาโว. ตถา อีการาคมฏฺฐาเน ‘‘กริยฺยติ, กยิรติ, กรียติ, กยฺยติ, ปกรียติ, ปกริยฺยติ, ปฏิสงฺขริยฺยติ, อภิสงฺขริยฺยติ’’ อิจฺเจวมาทีนิ กมฺมนิ ภวนฺติ.

（词根）Kara，作义。诸如“karoti（作）、kayirati、kubbati（作）、krubbati、pakaroti（造作）、upakaroti（帮助）、apakaroti（伤害）、paṭikaroti（对治）、nirākaroti（拒绝）、paṭisaṅkharoti（修复）、abhisaṅkharoti（行作）”等，皆为主动语态(kattari)。在被动语态(kammani)中，依巴利规则，于增益元音i之处，y音重复。于同一处，若r音与y音换位，则不重复。同样，于增益元音ī之处，诸如“kariyyati、kayirati、karīyati、kayyati、pakarīyati、pakariyyati、paṭisaṅkhariyyati、abhisaṅkhariyyati”等，皆为被动语态。

เอตฺถ จ กยิรตีติ ปทํ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ทิสฺสติ กตฺตริ กมฺเม จ. เตส กตฺตุวเสน ‘‘ปุริโส กมฺมํ กยิรตี’’ติ โยเชตพฺพํ, กมฺมวเสน ปน อยํ ปาฬิ ‘‘กุฏิ เม กยิรติ อเทสิตวตฺถุกา’’ติ. ตตฺถ จ กตฺตุวเสน วุตฺตํ กตฺตุปทํ ยิรปจฺจเยน สิทฺธํ. กมฺมวเสน ปน วุตฺตํ กมฺมปทํ อิการาคมสฺส อาทิอนฺตภูตานํ รยการานํ วิปริยาเยนาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กาเรติ, การยติ, การาเปติ, การาปยตี’’ติ จตฺตาริ การิตรูปานิ, ยานิ ‘‘เหตุกตฺตุรูปานี’’ติ วุจฺจนฺติ ตทฺทีปกตฺตา.

此处，“kayirati”一词见于主动语态和被动语态两种情况。其中，主动语态应结合“puriso kammaṃ kayirati”（人作业）来理解。而被动语态则如这段巴利语所示：“kuṭi me kayirati adesitavatthukā”（为我建造一间未指定材料的孤邸）。在此，所说的主动语态词是通过“yira”后缀构成的。而所说的被动语态词，应知是通过增益元音i以及作为其首尾的r音与y音的换位而构成的。“Kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati”这四种是使役形式，被称为“使役主动词”(hetukatturūpāni)，因为它们指明了促使者。

อิทานิ [Pg.267] ปน ปทมาลา วตฺตพฺพา, ตตฺร ปฐมํ ‘‘กุพฺพตี’’ติ ปทสฺเสว ปทมาลํ โยเชสฺสาม สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ เอกากาเรน โยเชตพฺพตฺตา. ‘‘กโรตี’’ติ โอการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส ปน ‘‘กาเรตี’’ติ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทสฺส จ ปทมาลํ ยถาสมฺภวํ ปจฺฉา โยเชสฺสาม เอกากาเรน อโยเชตพฺพตฺตา.

现在要讲词形变化表(padamālā)。在此，我们首先将以“kubbati”一词为例，展示其词形变化，因为它在所有语尾变化(vibhatti)中都以单一形式组合。至于以o音结尾的“karoti”一词和以e音结尾的“kāreti”一词，我们稍后将根据情况展示其词形变化，因为它们不能以单一形式组合。

ตตฺร กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กุพฺพสิ, กุพฺพถ. กุพฺพามิ, กุพฺพาม. กุพฺพเต, กุพฺพนฺเต. กุพฺพเส, กุพฺพวฺเห. กุพฺเพ, กุพฺพมฺเห. วตฺตมานาวเสน วุตฺตรูปานิ.

在此，（主动语态：）kubbati（他作），kubbanti（他们作）；kubbasi（你作），kubbatha（你们作）；kubbāmi（我作），kubbāma（我们作）。（中间语态：）kubbate（他为自己作），kubbante（他们为自己作）；kubbase（你为自己作），kubbavhe（你们为自己作）；kubbe（我为自己作），kubbamhe（我们为自己作）。以上是现在时(vattamānā)的形式。

ปญฺจมิยาทีนํ วเสน ปน กุพฺพตุ, กุพฺพนฺตุ. กุพฺเพยฺย, กุพฺเพยฺยุํ. เสสํ ‘‘ภวติ, ภวนฺตี’’ติ วุตฺตนยานุสาเรน สพฺพตฺถ วิตฺถาเรตพฺพํ.

而就命令式(pañcamī)等而言，则是：kubbatu（让他作），kubbantu（让他们作）；kubbeyya（他应作），kubbeyyuṃ（他们应作）。其余的应按照就“bhavati, bhavanti”所说的方式，在所有地方展开。

‘‘กริยตี’’ติอาทีนิปิ อ การานนฺตรตฺยนฺตปทานิ เอวเมว โยเชตพฺพานิ. เอตฺถ จ ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กุพฺพสี’’ติอาทินา วุตฺตา อยํ ปทมาลา ปาฬินยทสฺสนโต เอทิสี วุตฺตา. สทฺทสตฺถวิทู ปน สาสนิกา สทฺทสตฺเถเยว อาทรํ กตฺวา ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพสี’’ติ เอวํปการานิ รูปานิ ปาฬิยํ นตฺถีติ มญฺญนฺตา น อิจฺฉนฺติ. เตหิ สทฺทสตฺเถ วิย ปาฬิยมฺปิ ‘‘อสนฺโต นานุกุพฺพนฺตี’’ติอาทีสุ โอการปจฺจยสฺสาเทสภูโต อุกาโร สเรเยว ปเร วการํ ปปฺโปตีติ มญฺญมานา ‘‘กุพฺพนฺติ, กุพฺพนฺเต’’ติอาทีนิเยว รูปานิ อิจฺฉนฺติ, ปรสรสฺสาภาวโต ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพสี’’ติอาทีนิ ปาฬิยํ นตฺถีติ น อิจฺฉนฺติ. มยํ ปน ปาฬินยทสฺสนโต ตานิ รูปานิ อิจฺฉาม. อตฺร โสตารานํ กงฺขาวิโนทนตฺถํ กิญฺจิ ปาฬินยํ วทาม – ‘‘สีลวนฺโต น กุพฺพนฺติ, พาโล สีลานิ กุพฺพตี’’ติ จ, ‘‘กสฺมา ภวํ วิชนมรญฺญนิสฺสิโต, ตโป อิธ กฺรุพฺพตี’’ติ จ, ‘‘ผรุสาหิ วาจาหิ ปกฺรุพฺพมาโน’’ติ จ. อีทิเสสุ ปน ฐาเนสุ อการาคโม กาตพฺโพ[Pg.268]. อจินฺเตยฺโย หิ ปาฬินโย, เยภุยฺเยน สทฺทสตฺถนยวิทูโร จ. ตถา หิ ยถา ‘‘อคฺคินึ สมฺปชฺชลิตํ ปวิสนฺตี’’ติ ปาฬิคติทสฺสนโต ‘‘อคฺคินิ, อคฺคินี, อคฺคินโย. อคฺคินึ, อคฺคินี, อคฺคินโย. อคฺคินินา’’ติ ปทมาลา กาตพฺพา โหติ, เอวเมว ‘‘พาโล สีลานิ กุพฺพตี’’ติ ปาฬิคติทสฺสนโต ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กุพฺพสี’’ติ ปทมาลาปิ โยเชตพฺพาว.

“Kariyatī”等以a音后接ti结尾的词也应如此组合。在此，像“kubbati, kubbanti, kubbasī”等所说的这个词形变化表，是根据巴利语的用法(pāḷinaya)而如此说的。然而，那些精通语法学(saddasattha)的教内学者，只尊重语法学，认为巴利语中没有“kubbati, kubbasī”这类形式，因此不接受它们。他们认为，在语法学中以及在巴利语中，如“asanto nānukubbantī”等例子里，作为o后缀之替代的u音，只有在后面跟有元音时才会变成v音。因此，他们只接受“kubbanti, kubbante”等形式，并且由于后面没有元音，他们不接受巴利语中有“kubbati, kubbasī”等形式。然而，我们根据巴利语的用法接受这些形式。在此，为了消除听者的疑惑，我们引用一些巴利语的用法：如“sīlavanto na kubbanti, bālo sīlāni kubbatī”(持戒者不作，愚人作诸戒)，又如“kasmā bhavaṃ vijanamaraññanissito, tapo idha krubbatī”(尊者为何依止于无人烟的森林，于此修行苦行？)，又如“pharusāhi vācāhi pakrubbamāno”(正以粗恶语攻击)。在这些地方，应作a元音的增益。巴利语的用法确实是不可思议的，并且大多远离语法学的规则。的确，正如根据“agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī”(进入燃烧的火)的巴利语用法(pāḷigati)，词形变化应作“aggini, agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā”；完全同样地，根据“bālo sīlāni kubbatī”(愚人作诸戒)的巴利语用法，“kubbati, kubbanti, kubbasī”的词形变化也应同样组合。

ยถา จ ‘‘พหุมฺเปตํ อสพฺภิ ชาตเวทา’’ติ ปาฬิคติทสฺสนโต ‘‘สนฺโต สพฺภีหิ สทฺธึ สตํ ธมฺโม น ชรํ อุเปตีติ ปเวทยนฺตี’’ติ อฏฺฐกถาคติทสฺสนโต จ ‘‘สพฺภิ, สพฺภี, สพฺภโย. สพฺภึ, สพฺภี, สพฺภโย. สพฺภินา’’ติ ปทมาลา โยเชตพฺพา โหติ, เอวเมว ‘‘พาโล สีลานิ กุพฺพตี’’ติ ปาฬิคติทสฺสนโต ‘‘กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กุพฺพสี’’ติ ปทมาลาปิ โยเชตพฺพาว. ตถา ‘‘กฺรุพฺพติ, กฺรุพฺพนฺติ. กฺรุพฺพสี’’ติอาทิ สพฺพํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ.

又如，根据“bahumpetaṃ asabbhi jātavedā”(烈火亦不触及恶人)的巴利语用法，以及根据“santo sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetīti pavedayantī”(贤善者与贤善者共住，他们宣示贤善者之法不会衰败)的义注(aṭṭhakathā)用法，应构成“sabbhi, sabbhī, sabbhayo. Sabbhiṃ, sabbhī, sabbhayo. Sabbhinā”的词形变化表。同样地，根据“bālo sīlāni kubbatī”(愚人作诸戒)的巴利语用法，“kubbati, kubbanti, kubbasī”的词形变化表也必须同样构成。同样地，“krubbati, krubbanti, krubbasī”等所有形式都应在各处适用。

อิทานิ ยถาปฏิญฺญาตา ปทมาลา อนุปฺปตฺตา. กโรติ, กโรนฺติ. กโรสิ, กโรถ. กโรมิ, กุมฺมิ, กโรม, กุมฺม. กุรุเต, กุพฺพนฺเต. กุรุเส, กุรุวฺเห. กเร, กรุมฺเห. วตฺตมานาวเสน วุตฺตรูปานิ.

现在，所承诺的词形变化表如下。他做，他们做。你做，你们做。我做，我们做。他为自己做，他们为自己做。你为自己做，你们为自己做。我为自己做，我们为自己做。以上是现在时的形式。

กโรตุ, กุรุตุ, กโรนฺตุ. กโรหิ, กโรถ. กโรมิ, กุมฺมิ, กโรม, กุมฺม. กุรุตํ, กุพฺพนฺตํ. กรสฺสุ, กุรุสฺสุ, กุรุวฺโห. กเร, กุพฺพามเส. ปญฺจมีวเสน วุตฺตรูปานิ.

让他做，让他们做。你做，你们做。让我做，让我们做。让他为自己做，让他们为自己做。你为自己做，你们为自己做。让我为自己做，让我们为自己做。以上是命令式的形式。

เอตฺถ ปน โกจิ วเทยฺย –

在此，有人可能会说：

‘‘น โน วิวาโห นาเคหิ, กตปุพฺโพ กุทาจนํ;

ตํ วิวาหํ อสํยุตฺตํ, กถํ อมฺเห กโรมเส’’ติ

“我等未曾与龙族，于任何时缔过婚；如此不相应(asaṃyuttaṃ)的婚姻，我等如何能缔结？”

ปาฬิทสฺสนโต [Pg.269] ‘‘กโรมเส’’ติ ปทํ กสฺมา อิธ น วุตฺตํ, นนุ กรธาตุโต ปรํ โอการํ ปฏิจฺจ อามเสวจนสฺสาวยวภูโต อากาโร โลปํ ปปฺโปตีติ? ตนฺน, ‘‘กโรมเส’’ติ เอตฺถ ‘‘อามเส’’ติ วจนสฺส อภาวโต มวจนสฺส สพฺภาวโต. เอตฺถ หิ เสกาโร อาคโม, ตสฺมา ‘‘กโรมา’’ติ วตฺตมานาวจนวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ, น ปน ปญฺจมีวจนวเสน. เอวํภูโต จ เสกาโร กตฺถจิ นามิกปทโต ปโร โหติ ‘‘เย เกจิ พุทฺธํ สรณํ คตาเส. ยํ พลํ อหุวมฺหเส’’ติอาทีสุ. กตฺถจิ ปนาขฺยาติกปทโต สาเทสนิราเทสวเสน –

根据巴利语的用法，为何“karomase”一词没有在此处(的词形变化表中)列出呢？难道不是因为在词根“kar”之后，由于“o”的缘故，作为“āmase”语尾一部分的“ā”被省略了吗？并非如此。因为在“karomase”中，没有“āmase”这个语尾，而有“ma”这个语尾。在此，“se”是增益成分。因此，其义应理解为现在时语尾的“karomā”，而非命令式语尾。这种增益成分“se”有时出现在名词之后，如“ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse”(凡是皈依佛陀的人)和“yaṃ balaṃ ahuvamhase”(我们曾有的力量)等。有时也出现在动词之后，有的是替代，有的不是替代——

‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจํ;

โอกฺกนฺตามสิ ภูตานิ;

สุตํ เนตํ อภิณฺหโส, ตสฺมา เอวํ วเทมเส’’ติ

“我等已为汝办事；诸鬼神已入我身；此事我等不常闻；是故我等如是说。”

อาทีสุ.

等等。

กเรยฺย, กเรยฺยุํ. กเรยฺยาสิ, กเรยฺยาถ. กเรยฺยามิ, กเรยฺยาม. กุพฺเพถ, กุพฺเพรํ. กุพฺเพโถ, กุพฺเพยฺยวฺโห. กเรยฺยํ, กเร, กเรยฺยามฺเห. สตฺตมีวเสน วุตฺตรูปานิ.

他应该做，他们应该做。你应该做，你们应该做。我应该做，我们应该做。他应为自己做，他们应为自己做。你应为自己做，你们应为自己做。我应为自己做，我们应为自己做。以上是愿望式的形式。

กร, กรุ. กเร, กริตฺถ. กรํ, กริมฺห. กริตฺถ, กริเร. กริตฺโถ, กริวฺโห. กรึ, กริมฺเห. ปโรกฺขาวเสน วุตฺตรูปานิ.

他做了，他们做了。你做了，你们做了。我做了，我们做了。他为自己做了，他们为自己做。你为自己做了，你们为自己做。我为自己做了，我们为自己做。以上是完成时的形式。

เอตฺถ กราติ ปุริโส กมฺมํ กรีติ ปฐมปุริสโยชนาย โยเชตพฺพํ. ‘‘อาคุํ กร มหาราช, อกรํ กมฺมทุกฺกฏ’’นฺติ เอตฺถาปิ ‘‘มหาราช ภวํ อาคุํ กรี’’ติ ปฐมปุริสโยชนาย โยเชตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ อยํ ปโยโค ‘‘มญฺเญ ภวํ ปตฺถยติ, รญฺโญ ภริยํ ปติพฺพต’’นฺติอาทโย วิย ปฐมปุริสปฺปโยโค ภวติ.

在此，“kara”应以第三人称来组合，即“puriso kammaṃ kari”(人造了业)。在“Āguṃ kara mahārāja, akaraṃ kammadukkaṭaṃ”(大王，您已犯错，我未作恶作(dukkaṭa))中，也应以第三人称来组合，即“mahārāja bhavaṃ āguṃ karī”(大王，您已犯错)。如此，此用法就像“maññe bhavaṃ patthayati, rañño bhariyaṃ patibbataṃ”(我想，尊者欲求国王的贞洁妻子)等一样，是第三人称的用法。

ชาตกฏฺฐกถายํ [Pg.270] ปน มชฺฌิมปุริสปฺปโยโค วุตฺโต ‘‘อาคุํ กราติ มหาราช ตฺวํ มหาปราธํ มหาปาปํ กริ. ทุกฺกฏนฺติ ยํ กตํ ทุกฺกฏํ โหติ,ตํ ลามกํ กมฺมํ อกร’’นฺติ, ตสฺมา ชาตกฏฺฐกถาวเสนาปิ กทาจิ กรอิติ จ กรีติ จ อกรนฺติ จ มชฺฌิมปุริสปฺปโยโค ภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เยภุยฺยวเสน ปน ‘‘ปุริโส กมฺมํ กร, ปุริโส กมฺมํ กริ, อหํ กมฺมํ อกร’’นฺติ ปฐมุตฺตมปุริสปฺปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถ จ กรอิติ ยถาวุตฺตวิภตฺติวเสน, กรีติ อชฺชตนีวเสน, อกรนฺติ หิยฺยตฺตนีวเสน วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘กริตฺโถ’’ติ ปทํ ‘‘อญฺญํ ภตฺตารํ ปริเยส, มา กิสิตฺโถ มยา วินา’’ติ เอตฺถ ‘‘กิสิตฺโถ’’ติ ปเทน สมํ ปโรกฺขายตฺตโนปทมชฺฌิมปุริเสกวจนวเสน, เอทิโส ปน นโย อญฺญตฺราปิ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ.

然而，在《本生义注》(Jātakaṭṭhakathā)中，则说了第二人称的用法，如：“‘大王，您已犯错’，是说：你犯了大过，造了大罪。‘恶作(dukkaṭa)’，是说：所作的即是恶作，你做了那卑劣的行为。”因此，应知依据《本生义注》，“karāti”、“kari”和“akara”有时也作第二人称用法。但通常情况下，应知为“人造了业(kara)”、“人造了业(kari)”、“我造了业(akara)”等第三人称和第一人称的用法。在此，“karāti”是如前所说的语尾变化，“kari”是依不定过去时，“akara”是依昨日时。其中，“karittho”一词，与“aññaṃ bhattāraṃ pariyesa, mā kisittho mayā vinā”（去寻找别的丈夫，不要因我而消瘦）中的“kisittho”一词相同，是完成时、为自语、第二人称、单数语尾，这种规则在其他地方也应视情况应用。

อกา, อกรา, อกร อิติ รสฺสปาโฐปิ. อกรุ. เอตฺถ ‘‘สพฺพาริวิชยํ อกา’’ติ ปทํ นิทสฺสนํ. อกราติ ปุริโส กมฺมํ อกาสีติ อตีตกฺริยาวาจโก ปฐมปุริสปฺปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ‘‘รชฺชสฺส กิร โส ภีโต, อกรา อาลเย พหู’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ‘‘มา เมตํ อกรา กมฺมํ, มา เม อุทกมาหรี’’ติ เอตฺถ ปน สนฺเตปิ อตีตวาจกปฏฺฐมปุริสปฺปโยคภาเว มาสทฺทโยคโต หิยฺยตฺตนชฺชตนีวิภตฺติโย ปญฺจมีวิภตฺติอตฺเถ อนุตฺตกาลิกา หุตฺวา ‘‘ตฺวํ มา กโรสิ, มา อาหรสี’’ติ มชฺฌิมปุริสปฺปโยคารหา ภวนฺติ.

（不定过去时形式还有）“Akā”、“akarā”，以及其短音读法“akara”。还有“akaru”。在此，“sabbārivijayaṃ akā”（他战胜了一切敌人）一词是范例。“Akarā”应被理解为表示过去行为的第三人称用法，意为“人造了业”(akāsi)。确实，巴利经文中可见：“rajjassa kira so bhīto, akarā ālaye bahū”（据说他因畏惧王国而作了许多执著）。至于“Mā metaṃ akarā kammaṃ, mā me udakamāharī”（不要对我做这事，不要为我取水），在此，虽然是表示过去行为的第三人称用法，但由于和“mā”（勿）一词连用，昨日时和不定过去时语尾失去了表示过去时间的意义，而取得了命令式的意义，从而适合于第二人称的用法，即“tvaṃ mā karosi, mā āharasī”（你不要做，你不要取）。

กิญฺจ ภิยฺโย ‘‘ชราธมฺมํ มา ชีรีติ อลพฺภเนยฺยํ ฐาน’’นฺติอาทีสุปิ สนฺเตปิ อตีตวาจกปฐมปุริสปฺปโยคภาเว มาสทฺทโยคโต อชฺชตนีวิภตฺติปญฺจมีวิภตฺติอตฺเถ อนุตฺตกาลิกา หุตฺวา ‘‘มา ชีรตู’’ติอาทินา ปฐมปุริสปฺปโยคารหา [Pg.271] ภวนฺติ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘ชราธมฺมํ มา ชีรีติ ยํ มยฺหํ ชราสภาวํ, ตํ มา ชีริตุ. เอส นโย เสเสสุปี’’ติ. ยํ ปนมฺเหหิ ‘‘อกร อิติ รสฺสปาโฐปี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺส ‘‘อติกร’มกรา’จริย, มยฺหมฺเปตํ น รุจฺจตี’’ติ อิมาย ปาฬิยา วเสน อตฺถิตา เวทิตพฺพา. ตสฺสายมตฺโถ ‘‘อาจริย ภวํ อติกฺกนฺตกรณํ อกรา’’ติ ปฐมปุริสวเสน คเหตพฺโพ. อปิจ ‘‘ภว’’นฺติ วตฺตพฺเพ อตฺเถ ‘‘ตฺว’’นฺติ วจนํ วตฺตพฺพเมวาติ อธิปฺปายวเสน ‘‘อาจริย ตฺวํ อติกฺกนฺตกรณํ กโรสี’’ติ โยชนาปิ กาตพฺพาว.

再者，在“身为有衰老之法者，愿其不衰老，此乃不可得之事”等语境中，虽然是表示过去行为的第三人称用法，但由于与`mā`一词连用，不定过去时语尾取得了命令式的意义，从而成为非时态的，因此适合于“愿其不衰老”等第三人称的用法。所以诸义注师说：“‘身为有衰老之法者，愿其不衰老’，意即‘我此衰老之性，愿其不衰老’。此理亦通于其余。”至于我们所说“亦有`akara`的短音读法”，其存在应通过“老师，您做得过分了，我对此不喜”这段经文来理解。其义应依第三人称理解为：“老师，您做了过分之事。”此外，在应说`bhavaṃ`（您）之处，说`tvaṃ`（你）亦可，故依此意趣，亦可解释为：“老师，您正在做过分之事。”

อกโร, อกตฺถ, อกโรถ. อกรํ, อกํ, อกรมฺห, อกมฺห. เอตฺถ ‘‘สํวฑฺฒยิตฺวา ปุฬินํ, อกํ ปุฬินเจติย’’นฺติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. อกตฺถ, อกตฺถุํ. อกุรุเส, อกรวฺหํ. อกรึ, อกรํ, อกรมฺหเส. หิยฺยตฺตนีวเสน วุตฺตรูปานิ.

（他）做了，（你）做了，（你们）做了。（我）做了，（我）做了，（我们）做了，（我们）做了。于此，经文的例子是：“堆积沙土后，我造了沙塔。”（他为自己）做了，（他们为自己）做了。（你为自己）做了，（你们为自己）做了。（我为自己）做了，（我为自己）做了，（我们为自己）做了。这些是依昨日时所说的形式。

เอตฺถ จ ปญฺจวิโธ เสกาโร อาหริตฺวา ทสฺเสตพฺโพ. ตถา หิ ปญฺจวิโธ เสกาโร ปทาวยว อปทาวยวอเนกนฺตปทาวยว โสสทฺทตฺถ อาเทสวเสน. ตตฺถ ปทาวยโว เสกาโร ‘‘ตฺวํ กมฺมํ กุรุเส, ตฺวํ อตฺถกุสโล อภวเส’’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ. อปทาวยโว ปน ‘‘ตสฺมา เอวํ วเทมเส. มูลา อกุสลา สมูหตาเส’’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ. อเนกนฺตปทาวยโว ‘‘อโรคา จ ภวามเส. มณึ ตาต คณฺหามเส’’อาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถ หิ เสกาโร ยทิ ปญฺจมีวิภตฺติยํ อามเสวจนสฺสาวยโว, ตทา ปญฺจมีวิภตฺติยุตฺตานํ ปตฺถนาสีสนตฺถานํ ‘‘ภวามเส, คณฺหามเส’’ติ ปทานํ อวยโว โหติ. ยทิ ปน อาคโม, ปญฺจมีวิภตฺติยุตฺตานํ ปตฺถนาสีสนตฺถานํ ‘‘ภวาม, คณฺหามา’’ติ ปทานํ อวยโว น โหติ, เอวํ ‘‘ภวามเส’’ติอาทีสุ [Pg.272] เสการสฺส อเนกนฺตปทาวยวตฺตํ เวทิตพฺพํ. โสสทฺทตฺโถ ‘‘เอเสเส เอเก เอกฏฺเฐ’’ติ เอตฺถ ทฏฺฐพฺโพ. เอเสเสติ อิมสฺส หิ ‘‘เอโสโส เอโก เอกฏฺโฐ’’ติ อตฺโถ. อาเทโส ‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจ’’นฺติ เอตฺถ, ‘‘โอกฺกนฺตามสิ ภูตานี’’ติ เจตฺถ ทฏฺฐพฺโพ เอการสฺส อการิการาเทสกรณวเสน. ตตฺถ ‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจ’’นฺติ อิมสฺส ‘‘อกรมฺหเส เต กิจฺจ’’นฺติ อตฺโถ. ‘‘อกรมฺหเส’’ติ เจตฺถ สเจ เสกาโร อาคโม, ตทา ‘‘กรมฺหา’’ติ ปทํ หิยฺยตฺตนีปรสฺสปเท อุตฺตมปุริสพหุวจนนฺตํ. สเจ ปน มฺหเสวจนสฺสาวยโว, ตทา ‘‘อกรมฺหเส’’ติ ปทํ หิยฺยตฺตนีอตฺตโนปเท อุตฺตมปุริสพหุวจนนฺตํ. เอวํ ปญฺจวิโธ เสกาโร ภวตีติ อวคนฺตพฺพํ.

于此，应引述并说明五种`se`的用法。此五种`se`分别是：作为词素、非词素、不定词素、`so`词之义、以及替代。其中，作为词素的`se`，可见于“`tvaṃ kammaṃ kuruse`（你造业），`tvaṃ atthakusalo abhavase`（你已善于义利）”等处。作为非词素的`se`，可见于“`tasmā evaṃ vademase`（是故我等如是说），`mūlā akusalā samūhatāse`（诸不善根已被根除）”等处。作为不定词素的`se`，可见于“`arogā ca bhavāmase`（愿我等无病），`maṇiṃ tāta gaṇhāmase`（父亲，让我等取宝珠）”等处。于此，若`se`是命令式中`-āmase`词尾的组成部分，则它便是“`bhavāmase`（愿我等成为）”、“`gaṇhāmase`（愿我等拿取）”等具祈愿、祝福义的命令式词语的词素。若它是一个增益成分，则它便不是“`bhavāma`”、“`gaṇhāma`”等具祈愿、祝福义的命令式词语的词素。如是，当知在“`bhavāmase`”等词中，`se`为不定词素。`so`词之义的`se`，可见于“`esese eke ekaṭṭhe`”之处，此中“`esese`”义为“`eso so eko ekaṭṭho`（此彼一者，于一义中）”。替代的`se`，可见于“`akaramhasa te kicca`（我等已为你办事）”及“`okkantāmasi bhūtānī`（诸有情已入）”之处，这是通过将`e`音替代为`a`音或`i`音而实现的。其中，“`akaramhasa te kicca`”义为“`akaramhase te kicca`”。于此“`akaramhase`”一词，若`se`是增益成分，则“`karamhā`”一词是昨日时、为他语、第一人称、复数结尾。若`se`是`-mhase`词尾的组成部分，则“`akaramhase`”一词是昨日时、为自语、第一人称、复数结尾。应知`se`有此五种。

อกริ, กริ, อกาสิ, อกรุํ, อกรึสุ, อกํสุ, อกํสุํ. อกโร, อกริตฺถ, อกาสิตฺถ.

（他）做了，（他）做了，（他）做了。（他们）做了，（他们）做了，（他们）做了，（他们）做了。（我为自己）做了。（你们）做了，（你们）做了。

เอตฺถ จ อกโรติ ตฺวํ อกโรติ โยเชตพฺพํ. ‘‘อกโร’’ อิติ หิ ปทํ ‘‘วรญฺเจ เม อโท สกฺกา’’ติ เอตฺถ มชฺฌิมปุริเสกวจนตฺถํ ‘‘อโท’’ติ ปทมิว ทฏฺฐพฺพํ ปาฬิยํ อวิชฺชมานตฺเตปิ นยวเสน คเหตพฺพตฺตา. ครู ปน ‘‘อกโร’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน ‘‘อกาสี’’ติ มชฺฌิมปุริสวจนํ อิจฺฉนฺติ. ตาทิสญฺหิ ปทํ เยภุยฺเยน ปฐมปุริสวจนเมว โหติ. ตถา หิ ‘‘อทาสิ เม, อกาสิ เม’’ติ ปฐมปุริสปาฬิโย พหู สนฺทิสฺสนฺติ. ‘‘มากาสิ มุขสา ปาปํ, มา โข สูกรมุโข อหู’’ติอาทีสุ ปน มาสทฺทโยคโต ‘‘ตฺวํ ปาปํ มา อกาสิ, มา สูกรมุโข อโหสี’’ติ ปทโยชนา กาตพฺพา โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

于此，`akaro`应与`tvaṃ`（你）连用，即`tvaṃ akaro`（你做了）。`akaro`一词，应视作如“`varañce me ado sakkā`（帝释，若你给我恩惠）”中的`ado`（你给了）一词，虽然在圣典中不存在，但应通过推论理解其为第二人称单数义。然而，诸师长在说到`akaro`之处，倾向于使用第二人称词`akāsī`，因为此类词通常是第三人称。确实，可见许多第三人称的圣典文句，如“`adāsi me, akāsi me`（他给了我，他为我做了）”。但在“`mākāsi mukhasā pāpaṃ, mā kho sūkaramukho ahū`（莫以口作恶，莫成猪面）”等句中，因与`mā`一词连用，当知应作如此构句：“`tvaṃ pāpaṃ mā akāsi, mā sūkaramukho ahosī`（你莫作恶，你莫成猪面）。”

อกรึ[Pg.273], กรึ, อกาสึ, อกริมฺห, กริมฺห, อกาสิมฺห. อกรา, อกรู. อกรุเส, อกริวฺหํ. อกรํ, อกริมฺเห. อชฺชตนีวเสน วุตฺตรูปานิ.

`Akariṃ, kariṃ, akāsiṃ`（我做了）；`akarimha, karimha, akāsimha`（我们做了）。`Akarā`（他为自己做了），`akarū`（他们为自己做了）。`Akaruse`（你为自己做了），`akarivhaṃ`（你们为自己做了）。`Akaraṃ`（我为自己做了），`akarimhe`（我们为自己做了）。以上是依不定过去时所说的形式。

กริสฺสติ, กริสฺสนฺติ. กริสฺสสิ, กริสฺสถ. กริสฺสามิ, กริสฺสาม. กริสฺสเต, กริสฺสนฺเต. กริสฺสเส, กริสฺสวฺเห. กริสฺสํ, กสฺสํ อิจฺจปิ. ตถา หิ ปาฬิ ทิสฺสติ ‘‘กสฺสํ ปุริสการิย’’นฺติ. กริสฺสมฺเห. ตถา กาหติ, กาหนฺติ. กาหสิ, กาหถ. กาหามิ, กาหาม. กาหิติ, กาหินฺติ. กาหิสิ อิจฺเจวมาทินา ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ. ภวิสฺสนฺตีวเสน วุตฺตรูปานิ.

`Karissati`（他将做），`karissanti`（他们将做）；`Karissasi`（你将做），`karissatha`（你们将做）；`Karissāmi`（我将做），`karissāma`（我们将做）。（为己格：）`Karissate`（他为自己将做），`karissante`（他们为自己将做）；`Karissase`（你为自己将做），`karissavhe`（你们为自己将做）；`Karissaṃ`（我为自己将做），亦作`kassaṃ`，如是可见圣典：“`kassaṃ purisakāriyaṃ`（我将做大丈夫之事）”；`Karissamhe`（我们为自己将做）。同样，`kāhati`、`kāhanti`；`kāhasi`、`kāhatha`；`kāhāmi`、`kāhāma`；以及`kāhiti`、`kāhinti`、`kāhisi`等等，应视情况连用。以上是依未来时所说的形式。

อกริสฺสา, อกริสฺส, อกริสฺสํสูติ เสสํ สพฺพํ โยเชตพฺพํ. กาลาติปตฺติวเสน วุตฺตรูปานิ.

`Akarissā`（他会已做），`akarissa`（你会已做），`akarissaṃsū`（他们会已做），其余一切应如是连缀。以上是依条件式所说的形式。

กยิรติ, กยิรนฺติ. กยิรสิ, กยิราถ. กยิรามิ, กยิราม. กยิรเต. เสสํ โยเชตพฺพํ. วตฺตมานาวเสน วุตฺตรูปานิ.

`Kayirati`（它被做），`kayiranti`（它们被做）；`Kayirasi`（你被做），`kayirātha`（你们被做）；`Kayirāmi`（我被做），`kayirāma`（我们被做）。（为己格：）`Kayirate`（它为自己而被做）。其余应如是连缀。以上是依现在时所说的形式。

กยิรตุ, กยิรนฺตุ. เสสํ โยเชตพฺพํ. ปญฺจมีวเสน วุตฺตรูปานิ.

`Kayiratu`（愿它被做），`kayirantu`（愿它们被做）。其余应如是连缀。以上是依命令式所说的形式。

กยิรา, กุยิรา. กยิรุํ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘กุมฺภิมฺหิป’ญฺชลึ กุยิรา, จาตญฺจาปิ ปทกฺขิณ’’นฺติ. ตตฺถ กุมฺภิมฺหิปิ อญฺชลินฺติ เฉโท. กยิราสิ, กยิราถ. กยิรามิ, กยิราม. กยิเรถ, กยิเรรํ. กยิเรโถ, กยิราวฺโห. กยิรํ, กยิรามฺเห. สตฺตมีวเสน วุตฺตรูปานิ.

`Kayirā`、`kuyirā`（他应做）；`Kayiruṃ`（他们应做）。于此有圣典：“`kumbhimhipa’ñjaliṃ kuyirā, cātañcāpi padakkhiṇaṃ`（应对水瓶作合掌，亦复向其作右绕）。”其中，分词为`kumbhimhi pi añjaliṃ`。`Kayirāsi`（你应做），`kayirātha`（你们应做）；`Kayirāmi`（我应做），`kayirāma`（我们应做）。（为己格：）`Kayiretha`（他为自己应做），`kayireraṃ`（他们为自己应做）；`Kayiretho`（你为自己应做），`kayirāvho`（你们为自己应做）；`Kayiraṃ`（我为自己应做），`kayirāmhe`（我们为自己应做）。以上是依祈愿式所说的形式。

ตตฺถ กยิราติ อิทํ ‘‘ปุญฺญญฺเจ ปุริโส กยิรา’’ติ ทสฺสนโต ปฐมปุริสวเสน โยเชตพฺพํ, ‘‘อธมฺมํ สารถิ กยิรา’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘สารถิ ภวํ อธมฺมํ กเรยฺยา’’ติ [Pg.274] ปฐมปุริสวเสน โยเชตพฺพํ, น มชฺฌิมปุริสวเสน. อถ วา ‘‘กยิราสี’’ติ วตฺตพฺเพ สิการโลปํ กตฺวา ‘‘กยิรา’’ติ มชฺฌิมปุริสวจนํ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ.

于此，`kayirā`一词，如在“`puññañce puriso kayirā`（若人应作福）”中，应与第三人称连用。在“`adhammaṃ sārathi kayirā`（御者，应行非法）”中，也应与第三人称连用，理解为“`sārathi bhavaṃ adhammaṃ kareyyā`（御者，您应行非法）”，而非与第二人称连用。或者，当知本应说`kayirāsi`，省略了音节`si`后说成`kayirā`，此为第二人称词。

เอตฺถ ปน สิยา – ยถา ‘‘ปุตฺตํ ลเภถ วรท’’นฺติ ปาฬิยํ ‘‘ลเภถา’’ติ อิมสฺส ปทสฺส ‘‘สพฺภิเรว สมาเสถ, สพฺภิ กุพฺเพถ สนฺถว’’นฺติอาทีสุ ‘‘สมาเสถา’’ติอาทีนํ วิย ปฐมปุริสวเสน อตฺถํ อคฺคเหตฺวา ปุริสวิปลฺลาสํ กตฺวา ‘‘ลเภยฺย’’นฺติ อุตฺตมปุริสวเสนตฺโถ อฏฺฐกถาจริเยหิ คหิโต, ตถา ตุมฺเหหิปิ ‘‘อธมฺมํ สารถิ กยิรา’’ติ เอตฺถ ‘‘กยิรา’’ติ ปทสฺส ปุริสวิปลฺลาสํ กตฺวา ‘‘กเรยฺยาสี’’ติ มชฺฌิมปุริสวเสนตฺโถ วตฺตพฺโพ, อฏฺฐกถาจริเยหิปิ ‘‘กเรยฺยาสี’’ติ ตทตฺโถ วุตฺโตติ? สจฺจํ, เอวํ สนฺเตปิ อฏฺฐกถาจริเยหิ โวหารตฺเถสุ ปรมโกสลฺลสมนฺนาคตตฺตา ‘‘ตฺว’’นฺติ วตฺตพฺเพ อตฺเถ ภวํสทฺโท ปวตฺตติ, ‘‘ภว’’นฺติ วตฺตพฺเพ อตฺเถ ตฺวํสทฺโท ปวตฺตตีติ จินฺเตตฺวา อธิปฺปายตฺถวเสน ‘‘กเรยฺยาสี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, น ปุริสวิปลฺลาสวเสน. ตถา หิ ‘‘ปุตฺตํ ลเภถ วรท’’นฺติ อิมสฺส อฏฺฐกถายํ ‘‘ลเภถา’’ติ อุลฺลิงฺคิตฺวา ‘‘ลเภยฺย’’นฺติ ปุริสวิปลฺลาสวเสน วิวรณํ กตํ. ‘‘อธมฺมํ สารถิ กยิรา’’ติ อิมสฺส ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘กยิรา’’ติ อุลฺลิงฺคิตฺวา ‘‘กเรยฺยาสี’’ติ วิวรณํ กตํ, ตสฺมา ‘‘อธมฺมํ สารถิ กยิรา’’ติ เอตฺถ ปุริสวิปลฺลาโส น จินฺเตตพฺโพ. อถ วา ยถา ‘‘ปุตฺตํ ลเภถ วรท’’นฺติ เอตฺถ จ ‘‘กาเย รโช น ลิมฺเปถา’’ติอาทีสุ เอถวจนํ คหิตํ, เอวํ เอถวจนํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ลเภ อถา’’ติ ปทจฺเฉโท กรณีโย. เอวญฺหิ สติ ปุริสวิปลฺลาเสน กิจฺจํ นตฺถิ. ตตฺถ ลเภติ สตฺตมิยา [Pg.275] อุตฺตมปุริสวจนํ ‘‘วชฺฌญฺจาปิ ปโมจเย’’ติ ปทมิว. อถาติ อธิการนฺตเร นิปาโต ปทปูรเณ วา. เอตฺถ จ อธิการนฺตรวเสน อปรมฺปิ วรํ ปุตฺตํ ลเภยฺยนฺติ อตฺโถ. ยสฺมา ปเนตฺถ ทฺวินฺนมตฺถานํ อุปฺปตฺติ ทิสฺสติ, ยสฺมา เจเตสุ ทฺวีสุ ทุชฺชาโน ภควโต อธิปฺปาโย, ตสฺมา ทฺเวปิ อตฺถา คเหตพฺพาว.

于此，或有问：如圣典“`puttaṃ labhetha varada`（施恩者，愿我得子）”中，`labhethā`一词，义注师们不像“`sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhava`（应与善士交，应与善士亲）”等句中的`samāsetha`等词那样，依第三人称取义，而是作了人称转换，依第一人称取义为`labheyya`（愿我得）。同理，你们对于“`adhammaṃ sārathi kayirā`（御者，应行非法）”中的`kayirā`一词，是否也应作人称转换，依第二人称取义为`kareyyāsi`（你应做）呢？义注师们不也释为此义吗？诚然。即便如此，义注师们因于世俗言说极为善巧，思及在当说`tvaṃ`（你）之处可用`bhavaṃ`（您），当说`bhavaṃ`之处亦可用`tvaṃ`，故依意趣释为`kareyyāsi`，而非依人称转换。如是，在“`puttaṃ labhetha varada`”的义注中，标出`labhethā`后，依人称转换解释为`labheyya`。但在“`adhammaṃ sārathi kayirā`”的义注中，标出`kayirā`后，解释为`kareyyāsi`。是故，在“`adhammaṃ sārathi kayirā`”中，不应思为人称转换。又或者，如在“`puttaṃ labhetha varada`”及“`kāye rajo na limpethā`（尘埃莫染身）”等句中，虽取了`etha`词尾，亦可不取`etha`词尾，而分词为`labhe athā`。若如是，则无需人称转换。其中，`labhe`如“`vajjhañcāpi pamocaye`（亦应释死囚）”一词，是祈愿式第一人称。而`athā`是用于转折或填补音节的虚词。于此，依转折之义，其意为“愿我亦得另一更佳之子”。由于此处可见两种含义产生，且于此二者中，世尊的意趣难以了知，是故两种含义皆应采纳。

เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ ลิงฺควิปลฺลาโส วิภตฺติวิปลฺลาโส วจนวิปลฺลาโส กาลวิปลฺลาโส ปุริสวิปลฺลาโส อกฺขรวิปลฺลาโสติ ฉพฺพิโธ วิปลฺลาโส อาหริตฺวา ทสฺเสตพฺโพ, ตถาปิ โส อุปริ อาวิภวิสฺสตีติ น ทสฺสิโต. ตตฺร กยิราถาติ ปทํ สตฺตมิยา ปรสฺสปทวเสน อตฺตโนปทวเสน จ ทฺวิธา ภิชฺชติ, ตถา มชฺฌิมปุริสพหุวจนวเสน ปฐมปุริเสกวจนวเสน จ. ตถา หิ ‘‘ยถา ปุญฺญานิ กยิราถ, ททนฺตา อปราปร’’นฺติ เอตฺถ ‘‘กยิราถา’’ติ อิทํ สตฺตมิยา ปรสฺสปทวเสน มชฺฌิมปุริสพหุวจนวเสน จ วุตฺตํ. ยถานุรูปํ ปุญฺญานิ กเรยฺยาถเยวาติ หิ อตฺโถ. ‘‘กยิราถ ธีโร ปุญฺญานี’’ติ เอตฺถ ปน ‘‘กยิราถา’’ติ อิทํ สตฺตมิยา อตฺตโนปทวเสน ปฐมปุริเสกวจนวเสน จ วุตฺตํ. กเรยฺยาติ หิ อตฺโถ. อิธ ปโรกฺขาทิวเสน ยิรปจฺจยสหิตานิ รูปานิ เยภุยฺเยน สาสเน อปฺปสิทฺธานีติ น ทสฺสิตานิ.

在此，虽然应该举出六种颠倒，即性颠倒、格颠倒、数颠倒、时颠倒、人称颠倒和字母颠倒来加以说明，但由于它们将在后面自会显现，故未在此展示。其中，“kayirātha”一词，依祈愿式可分为为他语和为己语两种，也可分为第二人称复数和第三人称单数。例如，在“yathā puññāni kayirātha, dadantā aparāpara”一句中，“kayirātha”是祈愿式、为他语、第二人称复数，其义为“你们应如是行善”。而在“kayirātha dhīro puññānī”一句中，“kayirātha”是祈愿式、为己语、第三人称单数，其义为“他应行”。至于那些带有“yira”后缀的完成时等形式，因为在教法中极少出现，所以没有在此展示。

อตฺตโน ผลํ กโรตีติ การณํ. กโรตีติ กตฺตา, เอวํ การโก การกํ วา. เอตฺถ หิ การกสทฺโท ยตฺถ กตฺตุการกกมฺมการกาทิวาจโก, ตตฺถ ปุลฺลิงฺโคปิ โหติ, เยภุยฺเยน นปุํสกลิงฺโคปิ. ยตฺถ ปน รชตการกมฺมการโลหการาทิวาจโก, ตตฺถ ปุลฺลิงฺโค เอว. การาเปตีติ การาปโก. กรํ, กุพฺพํ, กฺรุพฺพํ, กโรนฺโต, กุพฺพนฺโต, กุพฺพาโน, กุรุมาโน, ปกฺรุํพฺพมาโน[Pg.276]. การิกา, การาปิกา. กโรนฺตี, กุพฺพนฺตี. การกํ กุลํ. การาปกํ, กโรนฺตํ, กุพฺพนฺตํ, กุรุมานํ. สงฺขาโร, ปริกฺขาโร, ปริกฺขโต, ปุรกฺขโต, กรณํ, กฺริยา. อกฺขรจินฺตกา ปน ‘‘กฺริยา’’ อิจฺจปิ ปทมิจฺฉนฺติ. เอตฺถ กฺริยาสทฺโท กิญฺจาปิ ‘‘อผลา โหติ อกฺรุพฺพโต’’ติอาทีสุ กการรการสํโยควนฺตานิ ปทานิ ทิสฺสนฺติ, ตถาปิ กฺเลสสทฺโท วิย ปาฬิยํ น ทิสฺสติ, อทิสฺสมาโนปิ โส อฏฺฐกถาจริยาทีหิ ครูหิ คหิตตฺตา คเหตพฺโพว. ตถา หิ ‘‘กฺริยากฺริยาปตฺติวิภาคเทสโก’’ติอาทิกา สทฺทรจนา ทิสฺสติ.

“造作自己的果”，故为“因”（kāraṇaṃ）。“造作”者为“作者”（kattā），同样地，有“作用者”（kārako）或“作用”（kārakaṃ）。在此，“kāraka”一词，在表示作格作用者、业格作用者等义时，既可以是阳性，也多为中性；但在表示银匠、工匠、铁匠等义时，则仅为阳性。“使造作”者为“使作者”（kārāpako）。现在分词有：karaṃ, kubbaṃ, krubbaṃ, karonto, kubbanto, kubbāno, kurumāno, pakruṃbbamāno。阴性名词有：kārikā（女作者）, kārāpikā（女使作者）。阴性现在分词有：karontī, kubbantī。中性形式有：kārakaṃ kulaṃ（作用之家），以及 kārāpakaṃ, karontaṃ, kubbantaṃ, kurumānaṃ。其他派生词有：saṅkhāro（行）, parikkhāro（资具）, parikkhato（已准备的）, purakkhato（被置于前的）, karaṇaṃ（作）, kriyā（所作）。而语法学家们则接受“kriyā”（所作）一词。此“kriyā”一词，虽然在“aphalā hoti akrubbato”（于不作者则无果）等句中可见带有k-r辅音连缀的词，但它本身如“klesa”（烦恼）一词一样，在巴利语中未见。然而，因为它被诸位可敬的义注师等所采用，故亦应接受。例如可见“kriyākriyāpattivibhāgadesako”（开示作、非作与犯戒之分别者）等构词。

กาตุํ, กตฺตุํ. กาตเว, กาเรตุํ. กตฺวา, กตฺวาน, กาตุน, กริตฺวา, กริตฺวาน, กจฺจ, อธิกจฺจ, กริย, กริยาน, ปุรกฺขิตฺวา, กาเรตฺวา. อญฺญานิปิ ตุมนฺตาทีนิ โยเชตพฺพานิ.

不定式有：kātuṃ, kattuṃ, kātave，以及使役形式的kāretuṃ。独立式有：katvā, katvāna, kātuna, karitvā, karitvāna, kacca, adhikacca, kariya, kariyāna, purakkhitvā，以及使役形式的kāretvā。其他不定式与独立式等也应同样构作。

ตตฺร กจฺจาติ กตฺวา. อธิกจฺจาติ อธิกํ กตฺวา. อกฺขรจินฺตกา ปน สทฺทสตฺถนยํ นิสฺสาย ‘‘อธิกิจฺจ’’ อิติ รูปํ อิจฺฉนฺติ, มยํ ปเนตาทิสํ รูปํ ปาฬิยา อนุกูลํ น โหตีติ น อิจฺฉาม. ตถา หิ เถริกาคาถายํ โคตมิยา ปรินิพฺพานวจเน ‘‘ปทกฺขิณํ กจฺจ นิปจฺจ ปาเท’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตตฺถ หิ ปทกฺขิณํ กตฺวาติ อตฺโถ. กจฺจาติ ปทสฺส ทสฺสเนน อธิกจฺจาติ ปทมฺปิ ทิฏฺฐเมว โหติ, เอส นโย อญฺญตฺราปิ ยถารหํ เวทิตพฺโพ.

其中，“kacca”即“katvā”（做了）。“adhikacca”即“adhikaṃ katvā”（特别地做了）。而语法学家们依据语法规则，倾向于“adhikicca”这一形式，但我们认为此形式不符合巴利语而不予采用。例如，在《长老尼偈》中，关于乔达弥(Gotamī)般涅槃的言说里，可见巴利语“padakkhiṇaṃ kacca nipacca pāde”（右绕后，顶礼双足）。此处的义为“padakkhiṇaṃ katvā”（右绕之后）。既然可见“kacca”一词，那么“adhikacca”一词也同样可见。此理则在其他地方也应酌情了知。

อิทานิ กโรติสฺส ธาตุสฺส อปฺปมตฺตกํ อตฺถาติสยโยคํ กถยาม – ตณฺหงฺกโร. การณา. ผรุสาหิ วาจาหิ ปกฺรุพฺพมาโน. สนฺเต น กุรุเต ปิยนฺติ.

现在我们说一说语根“karoti”（做）的一些特殊意义用法：Taṇhaṅkaro（渴爱制造者）。Kāraṇā（伤害）。Pharusāhi vācāhi pakrubbamāno（被粗恶言语所伤害）。Sante na kurute piyanti（不对善者行亲爱）。

ตตฺร [Pg.277] ตณฺหงฺกโรติ เวเนยฺยานํ ตณฺหํ โลภํ กโรติ หึสตีติ ตณฺหงฺกโร. อถ วา รูปกายธมฺมกายสมฺปตฺติยา อตฺตนิ สกลโลกสฺส ตณฺหํ สิเนหํ กโรติ ชเนตีติ ตณฺหงฺกโร. การณาติ หึสนา. ปกฺรุพฺพมาโนติ หึสมาโน. สนฺเต น กุรุเต ปิยนฺติ สปฺปุริเส อตฺตโน ปิเย อิฏฺเฐ กนฺเต มนาเป น กโรตีติ อตฺโถ. อถ วา ปิยํ ปิยายมาโน ตุสฺสมาโน โมทมาโน สนฺเต น กุรุเต น เสวตีติ อตฺโถ. ยถา ‘‘ราชานํ เสวตี’’ติ เอตสฺมึ อตฺเถ ราชานํ ปิยํ กุรุเตติ สทฺทสตฺถวิทู มนฺเตนฺติ, ทุลฺลภายํ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา.

此处，“Taṇhaṅkaro”（渴爱制造者）：他“karoti”（断除、伤害）了应受调伏者的渴爱与贪婪，故名“Taṇhaṅkaro”。或者，因其色身与法身的成就，他在自身中为全世界“karoti”（生起）了渴爱与慈爱，故名“Taṇhaṅkaro”。“Kāraṇā”意为伤害。“Pakrubbamāno”意为“正在伤害”。“Sante na kurute piyan”（不对善者行亲爱）意为：不把善人当作自己所喜爱、所希求、所中意、所愉悦的人。或者，其义为：虽然喜爱、满意、欢喜，但不与善人交往、不亲近他们。例如，对于“rājānaṃ sevati”（侍奉国王），语法学家们认为其义为“rājānaṃ piyaṃ kurute”（亲爱国王）。此为罕见之规则，应善记于心。

เอตฺถ จ ปริกฺขารสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร นียเต, ‘‘ปริกฺขาโรติ สตฺตหิ นครปริกฺขาเรหิ สุปริกฺขิตฺตํ โหตี’’ติอาทีสุ ปริวาโร วุจฺจติ. ‘‘รโถ เสตปริกฺขาโร, ฌานกฺโข จกฺกวีริโย’’ติอาทีสุ อลงฺกาโร. ‘‘เย จิเม ปพฺพชิเตน ชีวิตปริกฺขารา สมุทาเนตพฺพา’’ติอาทีสุ สมฺภาโร. เอตฺเถตญฺหิ วุจฺจติ –

此处，引述“parikkhāra”（资具）一词的义理。在“sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhittaṃ hoti”（由七重城墙善加围绕）等句中，它被称为“parivāra”（围绕物）。在“ratho setaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo”（白饰庄严车，禅定为轴，精进为轮）等句中，意为“alaṅkāra”（装饰）。在“ye cime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā”（出家者应获取此等活命资具）等句中，意为“sambhāra”（必需品）。于此，经中说：

สาสนญฺญูหิ วิญฺญูหิ, ปริกฺขาโรติ สาสเน;

ปริวาโร อลงฺกาโร, สมฺภาโร จ ปวุจฺจติ.

了知教法之智者，于教法中说“资具”，有围绕物、装饰，以及必需品之义。

ชาคร นิทฺทกฺขเย. ชาคโรติ. ชาครํ. ทีฆา ชาครโต รตฺติ.

（动词词根）“jāgar”（醒觉），用于“niddakkhaye”（灭除睡眠）之义。Jāgaroti（他醒觉）。Jāgaraṃ（醒觉）。Dīghā jāgarato ratti（于醒觉者夜漫长）。

ตนาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโตติ.

我已尽己所能，见到此等以“tan”开头的语根；（你们也）应在诸经中寻察其他语根，并撷取其相应之义。

ตนาทิคโณยํ.

此为tanādi（以tan开头的）语组。

รุธาทิฉกฺกํ [Pg.278] วิวิธตฺถสารํ,มติงฺกรํ วิญฺญุชนาธิรามํ;

อุฬารฉนฺเทหิ สุเสวนียํ,สุวณฺณหํเสหิ สุจึว ฐานํ.

以rudh等开头的六语组，义理丰富精要，能启发智慧，令智者喜悦；应以高尚之韵律善加学习，犹如金天鹅之于清净处。

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

如是，于具义注的九分教与三藏中智者们的表达方式，

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ รุธาทิฉกฺกํ

为成就其善巧而造的《声律论》中，以rudh等开头的六语组

นาม

名为

สตฺตรสโม ปริจฺเฉโท.

第十七章。

๑๘. จุราทิคณปริทีปน

18. Cura等品阐释

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, ปจุรตฺถหิตกฺกรํ;

จุราทิกคณนามํ, นามโต อฏฺฐมํ คณํ.

此后我当说，能成多利乐；名为Cura等品，是为第八组。

จุร เถยฺเย. เถนนํ เถยฺยํ, โจริกาติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมึ เถยฺเย จุรธฺตุ วตฺตติ. โจเรติ, โจรยติ, โจโร, โจรี, โจริกา, โจเรตุ, โจรยิตุํ, โจเรตฺวา, โจรยิตฺวา. กตฺตุตฺเถสุ เณณยตา จุราทิคณลกฺขณํ. การิเต – โจราเปติ, โจราปยติ, โจราเปตุํ, โจราปยิตุํ, โจราเปตฺวา, โจราปยิตฺวา. กมฺเมธนํ โจเรหิ โจริยติ, โจริตํ ธนํ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

语根Cur(cur)用于“偷盗”义。偷窃(thenanaṃ)就是盗窃(theyyaṃ)；这被称为盗窃(corikā)。于此偷盗义中，语根cur起作用。其形式有：coreti、corayati(他偷)，coro(男贼)，corī(女贼)，corikā(盗窃)，coretu(让他偷)，corayituṃ(为了偷)，coretvā、corayitvā(偷了之后)。在主动义中，因有ṇe和ṇaya，此即Cura等品之特征。使役态中：corāpeti、corāpayati(使偷)，corāpetuṃ、corāpayituṃ(为了使偷)，corāpetvā、corāpayitvā(使偷之后)。被动态中：财富被盗贼所偷(dhanaṃ corehi coriyati)，被偷的财富(coritaṃ dhanaṃ)。此理遍通一切。

กการนฺตธาตุ

以k结尾的语根

โลก ทสฺสเน. โลเกติ, โลกยติ, โอโลเกติ, โอโลกยติ, อุลฺโลเกติ, อุลฺโลกยติ, อปโลเกติ, อปโลกยติ, อาโลเกติ, อาโลกยติ, วิโลเกติ, วิโลกยติ. โลโก, อาโลโก, โลกนํ, โอโลกนํ, อุลฺโลกนํ, อาโลกนํ, วิโลกนํ, อปโลกนํ, อวโลกนํ. โอโลเกตุํ, โอโลกยิตุํ, โอโลเกตฺวา, โอโลกยิตฺวา. การิเต ปน ‘‘โอโลกาเปติ, โอโลกาปยติ, โอโลกาเปตุํ, โอโลกาปยิตุํ, โอโลกาเปตฺวา[Pg.279], โอโลกาปยิตฺวา’’ อิจฺเจวมาทีนิ โยเชตพฺพานิ. เอส นโย สพฺพตฺถาปิ.

语根Lok(lok)用于“见”义。其动词形式有：loketi、lokayati(看)，oloketi、olokayati(看)，ulloketi、ullokayati(仰望)，apaloketi、apalokayati(回顾，请示)，āloketi、ālokayati(看，照亮)，viloketi、vilokayati(观察)。其名词形式有：loko(世间)，āloko(光明)，lokanaṃ(看)，olokanaṃ(看)，ullokanaṃ(仰望)，ālokanaṃ(光明，看)，vilokanaṃ(观察)，apalokanaṃ(请示)，avalokanaṃ(回顾)。其不定式与独立式有：oloketuṃ、olokayituṃ(为了看)，oloketvā、olokayitvā(看了之后)。在使役态中，则应组合成 olokāpeti、olokāpayati(使看)，olokāpetuṃ、olokāpayituṃ(为了使看)，olokāpetvā、olokāpayitvā(使看之后)等形式。此理亦遍通一切。

ตตฺถ โลโกติ ตโย โลกา สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโกติ. ตตฺถ ‘‘เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ อาคตฏฺฐาเน สงฺขารโลโก เวทิตพฺโพ. ‘‘สสฺสโต โลโก’ติ วา ‘อสสฺสโต โลโก’ติ วา’’ติ อาคตฏฺฐาเน สตฺตโลโก.

其中，所谓“世间”，有三种世间：行世间(saṅkhāraloka)、有情世间(sattaloka)、处所世间(okāsaloka)。在“一世间，一切有情依食而住”出现之处，当知为行世间。在“世间是常”或“世间是无常”出现之处，则为有情世间。

‘‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ,ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา;

ตาว สหสฺสธา โลโก,เอตฺถ เต วตฺตเต วโส’’ติ

日月所周行，光明照诸方；如是千世界，君权于中扬。

อาคตฏฺฐาเน โอกาสโลโก.

在此经文出现之处，指的是处所世间。

อถ วา โลโกติ ติวิโธ โลโก กิเลสโลโก ภวโลโก อินฺทฺริยโลโกติ. ตตฺถ ราคาทิกิเลสพหุลตาย กามาวจรสตฺตา กิเลสโลโก. ฌานาภิญฺญาปริพุทฺธิยา รูปาวจรสตฺตา ภวโลโก. อาเนญฺชสมาธิพหุลตาย วิสทินฺทฺริยตฺตา อรูปาวจรสตฺตา อินฺทฺริยโลโก. อถ วา กิลิสฺสนํ กิเลโส, วิปากทุกฺขนฺติ อตฺโถ. ตสฺมา ทุกฺขพหุลตาย อปาเยสุ สตฺตา กิเลสโลโก. ตทญฺเญ สตฺตา สมฺปตฺติภวภาวโต ภวโลโก. ตตฺถ เย วิมุตฺติปริปาจเกหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคตา สตฺตา, โส อินฺทฺริยโลโกติ เวทิตพฺพํ.

或者，世间有三种：烦恼世间(kilesaloka)、有世间(bhavaloka)、根世间(indriyaloka)。其中，欲界有情因贪等烦恼众多，是为烦恼世间；色界有情因禅那与神通而净化，是为有世间；无色界有情因不动定众多、诸根明利，是为根世间。又或者，染污即是烦恼，意为苦果。因此，恶趣有情因苦多，是为烦恼世间；其余有情因福报有，是为有世间。其中，具足解脱成熟之根的有情，当知是为根世间。

ชาตกฏฺฐกถายํ ปน –

在《本生义注》中则说——

‘‘สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโก ขนฺธโลโก อายตนโลโก ธาตุโลโกติ [Pg.280] อเนกวิโธ โลโก. เอตฺถ ‘เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา…เป… อฏฺฐารส โลกา อฏฺฐารส ธาตุโย’ติ เอตฺถ สงฺขารโลโก วุตฺโต. ขนฺธโลกาทโย ตทนฺโตคธาเยว. ‘อยํ โลโก ปโร โลโก พฺรหฺมโลโก สเทวโก’ติอาทีสุ ปน สตฺตโลโก วุตฺโต. ‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ, ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา. ตาว สหสฺสธา โลโก, เอตฺถ เตวตฺตเต วโส’ติ เอตฺถ โอกาสโลโก วุตฺโต’’ติ วุตฺตํ.

“世间有多种：行世间、有情世间、处所世间、蕴世间(khandhaloka)、处世间(āyatanaloka)、界世间(dhātuloka)。在此，‘一世间，一切有情依食而住……(中略)……十八世间，即十八界’，此处说的是行世间。蕴世间等都包含在其中。在‘此世间、他世间、梵天世间连同天神’等处，说的则是有情世间。在‘日月所周行，光明照诸方；如是千世界，君权于中扬’此处，说的则是处所世间。”

อตฺถโต ปน อินฺทฺริยพทฺธานํ ขนฺธานํ สมูโห สนฺตาโน จ สตฺตโลโก, รูปาทีสุ สตฺตวิสตฺตตาย สตฺโต, โลกิยติ เอตฺถ กุสลากุสลํ ตพฺพิปาโก จาติ. อนินฺทฺริยพทฺธานํ รูปานํ สมูโห สนฺตาโน จ โอกาสโลโก, โลกิยนฺติ เอตฺถ ตสา ถาวรา จ, เตสญฺจ โอกาสภูโตติ, ตทาธารณตาย เหส ‘‘ภาชนโลโก’’ติปิ วุจฺจติ. ทุวิโธปิ เจส รูปาทิธมฺเม อุปาทาย ปญฺญตฺตตฺตา อุปาทาปญฺญตฺติภูโต อปรมตฺถสภาโว สปฺปจฺจเย ปน รูปารูปธมฺเม อุปาทาย ปญฺญตฺตตฺตา ตทุภยสฺสาปิ อุปาทานานํ วเสน ปริยายโต ปจฺจยายตฺตวุตฺติตา อุปจริตพฺพา, ตทุภเย ขนฺธา สงฺขารโลโก, ปจฺจเยหิ สงฺขริยนฺติ, ลุชฺชนฺติ ปลุชฺชนฺติ จาติ เอตฺถ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย มคฺคผลธมฺมานมฺปิ สติปิ ลุชฺชนปลุชฺชนตฺเต เตภูมิกธมฺมานํเยว ‘‘โลโก’’ติ อธิปฺเปตตฺตา นตฺถิ โลกตาปชฺชนํ. ตถา หิ เต ‘‘โลกุตฺตรา’’ติ วุตฺตา.

然而，就意义而言，与诸根相连的诸蕴之集合与相续是有情世间；由于对色等法执著、沉迷，故称为“有情”；于其中可见善、不善及其果报。不与诸根相连的色法之集合与相续是处所世间；于其中可见动摇与不动摇之物，且为其处所；因其为所依，故亦称“器世间”(bhājanaloka)。此二者皆是依色等法而安立，故是依之假立，不具究竟自性。然而，依有缘之色、无色法而安立，故可从二者之取著方面，方便地说其存在依赖于因缘。此二者之蕴为行世间，由因而被造作，且会毁坏、败坏。于此，虽说道、果法亦有因缘依存性，有毁坏、败坏之说，但“世间”意指三界法，故不入于世间之列。因此，彼等被称为“出世间”。

อาโลโกติ รสฺมิ, อาโลเกนฺติ เอเตน ภุโส ปสฺสนฺติ ชนา จกฺขุวิญฺญาณํ วาติ อาโลโก. โอโลกนนฺติ [Pg.281] เหฏฺฐา เปกฺขนํ. วิโลกนนฺติ อุทฺธํ เปกฺขนํ. อาโลกนนฺติ ปุรโต เปกฺขนํ. วิโลกนนฺติ ทฺวีสุ ปสฺเสสุ เปกฺขนํ, วิวิธา วา เปกฺขนํ. อปโลกนนฺติ ‘‘สงฺฆํ อปโลเกตฺวา’’ติอาทีสุ วิย ชานาปนํ. อวโลกนนฺติ ‘‘นาคาวโลกิตํ อวโลเกตฺวา’’ติอาทีสุ วิย ปุริมกายํ ปริวตฺเตตฺวา เปกฺขนํ. ‘‘อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการี โหตี’’ติ เอตฺถาปิ ภาววเสน อาโลกนํ อาโลกิตํ วิโลกนํ วิโลกิตนฺติ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

Āloko是光，人们借此清晰地看，或者眼识也称为āloko。Olokana是向下看。Vilokana是向上看。Ālokana是向前看。Vilokana是向两边看，或种种看。Apalokana是告知，如在“saṅghaṃ apaloketvā”(向僧团告知后)等句中。Avalokana是转过前半身回顾，如在“nāgāvalokitaṃ avaloketvā”(以龙象之回顾而回顾)等句中。在“ālokite vilokite sampajānakārī hoti”(前瞻后顾时保持正知)一句中，也应理解为：就行为而言，ālokitaṃ即是ālokana，vilokitaṃ即是vilokana。

ถก ปฏิฆาเต. ถเกติ, ถกยติ ทฺวารํ ปุริโส.

语根Thaka用于“妨碍”义。例如：thaketi, thakayati dvāraṃ puriso(男人关门)。

ตกฺก วิตกฺเก. ตกฺเกติ, วิตกฺเกติ, วิตกฺกยติ. ตกฺโก, วิตกฺโก, วิตกฺกิตา.

语根Takka用于“思惟”义。其形式有：takketi, vitakketi, vitakkayati(思惟)。Takko, vitakko(思惟)，vitakkitā(思惟者)。

ตตฺถ ตกฺกนํ ตกฺโก, อูหนนฺติ วุตฺตํ โหติ, เอวํ วิตกฺโก. อถ วา วิตกฺเกนฺติ เอเตน, สยํ วา วิตกฺเกติ, วิตกฺกนมตฺตเมว วา เอตนฺติ วิตกฺโก. ‘‘ตกฺโก, วิตกฺโก, อปฺปนา, พฺยปฺปนา, เจตโส อภินิโรปนา’’ติ อภิธมฺเม ปริยายสทฺทา วุตฺตา. วิตกฺเกตีติ วิตกฺกิตา, ปุคฺคโล. ‘‘อวิตกฺกิตา มจฺจุมุปพฺพชนฺตี’’ติ ปาฬิ.

此处，takkanaṃ(思惟)即是takko，意为ūhanaṃ(推度)；vitakko也是如此。或者，因其而思惟，或自身思惟，或仅是思惟之行为，故为vitakko。在阿毗达摩(abhidhamma)中，“takko, vitakko, appanā, byappanā, cetaso abhiniropanā”被称为同义词。Vitakketīti vitakkitā，即思惟者，一个人(puggala)。巴利语中有：“Avitakkitā maccumupabbajantī”(不思惟者走向死亡)。

อกิ ลกฺขเณ. ลกฺขณํ สญฺญาณํ, สญฺชานนการณนฺติ วุตฺตํ โหติ. อตฺริทํ สลฺลกฺขิตพฺพํ. เย อิมสฺมึ จุราทิคเณ อเนกสฺสรา อสํโยคนฺตา อิการานุพนฺธวเสน นิทฺทิฏฺฐา ธาตโว, เต เอวํวุตฺเตหิ อิเมหิ ตีหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคตา อาขฺยาตตฺตํ นามิกตฺตญฺจ ปาปุณนฺตา เอกนฺตโต นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปาเยว ภวนฺติ, น กตฺถจิปิ วิคตนิคฺคหีตาคมรูปานิ ภวนฺติ. องฺเกติ, องฺกยติ. องฺกนํ, องฺโก[Pg.282]. สมาเส ปน ‘‘สสงฺโก, จกฺกงฺกิตจรโณ’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ.

语根Aki用于“标记”义。标记（lakkhaṇaṃ）即是记号（saññāṇaṃ），意为认知的原因。于此当注意：在此朱罗组（curādigaṇa）中，凡被指明为多音节、非以辅音丛结尾、且附有i音的语根，当具备此三特征时，其动词与名词形式，皆必定通过鼻音（ṃ）的加入而构成，绝无不加鼻音的形式。例如：aṅketi, aṅkayati（标记）。Aṅkanaṃ（标记[的行为]），aṅko（记号）。在复合词中则有sasaṅko（有记号的）、cakkaṅkitacaraṇo（足有轮相标记的）等形式。

สกฺก วกฺก ภาสเน. สกฺเกติ, สกฺกยติ. วกฺเกติ, วกฺกยติ.

语根Sakka、Vakka用于“说”义。其形式有：sakketi, sakkayati；vakketi, vakkayati。

นกฺก วกฺก นาสเน. นกฺเกติ, นกฺกยติ. วกฺเกติ, วกฺกยติ.

语根Nakka、Vakka用于“毁灭”义。其形式有：nakketi, nakkayati；vakketi, vakkayati。

จกฺก จุกฺก พฺยถเน. จกฺเกติ, จกฺกยติ. จุกฺเกติ, จุกฺกยติ. จกฺกํ. จกฺกนฺติ เกนฏฺเฐน จกฺกํ? จกฺเกติ พฺยถติ หึสตีติ อตฺเถน จกฺกํ. จกฺกสทฺโท –

语根Cakka、Cukka用于“折磨”义。其形式有：cakketi, cakkayati；cukketi, cukkayati。Cakkaṃ（轮）。以何义故名为“轮”（cakkaṃ）？因其折磨、伤害之义，故名为“轮”。“轮”一词——

สมฺปตฺติยํ ลกฺขเณ จ, รถงฺเค อิริยาปเถ;

ทาเน รตฺนธมฺมขุร-จกฺกาทีสุ ปทิสฺสติ;

于成就与相好，车轮与威仪；布施、宝、法、剃刀轮等中，皆可见其义。

‘‘จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว จกฺกานิ เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสาน’’นฺติอาทีสุ หิ อยํ สมฺปตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานี’’ติ เอตฺถ ลกฺขเณ. ‘‘จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ เอตฺถ รถงฺเค. ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติ เอตฺถ อิริยาปเถ. ‘‘ทท ภุญฺช จ มา จปฺปมาโท, จกฺกํ วตฺตสฺสุ ปาณิน’’นฺติ เอตฺถ ทาเน. ‘‘ทิพฺพํ จกฺกรตนํ ปาตุรโหสี’’ติ เอตฺถ รตนจกฺเก. ‘‘มยา ปวตฺติตํ จกฺก’’นฺติ เอตฺถ ธมฺมจกฺเก. ‘‘อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ เอตฺถ ขุรจกฺเก. ‘‘ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกนา’’ติ เอตฺถ ปหรณจกฺเก. ‘‘อสนิวิจกฺก’’นฺติ เอตฺถ อสนิมณฺฑเลติ.

在“诸比丘，天人具有此四轮……”等句中，可见其“成就”义。在“足底生轮”句中，指“相好”。在“如轮随足”句中，指“车轮”。在“四轮九门”句中，指“威仪”。在“当布施当享用且莫放逸，以手转动轮子”句中，指“布施”。在“天上的轮宝出现”句中，指“宝轮”。在“我所转之轮”句中，指“法轮”。在“为欲望所击打之人，轮于头顶旋转”句中，指“剃刀轮”。在“即使以刀刃为轮”句中，指“武器轮”。在“雷霆之轮”（asanivicakkaṃ）句中，指“雷电圈”。

ตกิ [Pg.283] พนฺธเน. ตงฺเกติ, ตงฺกยติ.

语根Taki用于“捆绑”义。其形式有：taṅketi, taṅkayati。

อกฺก ถวเน. ถวนํ ถุติ. อกฺเกติ, อกฺกยติ. อกฺโก. อกฺโกติ สูริโย. โส หิ มหาชุติตาย อกฺกิยติ อภิตฺถวิยติ ตปฺปสนฺเนหิ ชเนหีติ อกฺโก. ตถา หิ ตสฺส ‘‘นตฺถิ สูริยสมา อาภา. อุเทตยํ จกฺขุมา เอกราชา’’ติอาทินา อภิกฺขุติ ทิสฺสติ.

语根Akka用于“赞颂”义。赞颂（thavanaṃ）即是赞美（thuti）。其形式有：akketi, akkayati。Akko（名词）。Akko指太阳（sūriyo）。因其光芒万丈，为虔信者所赞颂（akkiyati abhitthaviyati），故名为akko。如经中所见赞颂之语：“无有光明等同于日，此具眼者、独一王者升起。”

หิกฺก หึสายํ. หิกฺเกติ, หิกฺกยติ.

语根Hikka用于“伤害”义。其形式有：hikketi, hikkayati。

นิกฺก ปริมาเณ. นิกฺเกติ, นิกฺกยติ.

语根Nikka用于“计量”义。其形式有：nikketi, nikkayati。

พุกฺก ภสฺสเน. เอตฺถ สุนขภสฺสนํ ภสฺสนนฺติ คเหตพฺพํ, น วาจาสงฺขาตํ ภสฺสนํ. พุกฺเกติ, พุกฺกยติ. เอตฺถ จ ‘‘พุกฺกยติ สา โจเร’’ อิติ โลกิยปฺปโยโค เวทิตพฺโพ. ภูวาทิคเณ ปน ‘‘พุกฺกติ สา’’ติ รูปํ ภวติ. อญฺโญ ตุ ‘‘พุกฺก ปริภาสเน’’ อิติ ปฐติ, เอวํ ปฐนฺเตปิ สุนขภสฺสนเมวาธิปฺเปตํ.

语根Bukka用于“吠”义。此处应取“吠”为狗吠（sunakhabhassanaṃ），而非言说之吠。其形式有：bukketi, bukkayati。于此，当知世俗用法有“bukkayati sā core”（狗朝贼吠）。而在浮瓦地组（bhūvādigaṇa）中，其形式则为“bukkati sā”。另有人读作“Bukka用于‘斥骂’（paribhāsane）义”，虽作此读，所指仍是狗吠。

ทก ลก อสฺสาทเน. ทเกติ, ทกยติ. ลเกติ, ลกยติ.

语根Daka、Laka用于“尝味”义。其形式有daketi、dakayati；laketi、lakayati。

ตกฺก โลก ภาสายํ. ตกฺเกติ, ตกฺกยติ. โลเกติ, โลกยติ.

语根Takka、Loka用于“言谈”义。其形式有takketi、takkayati；loketi、lokayati。

จิก สิก อามสเน. จิเกติ, จิกยติ. สิเกติ, สิกยติ.

语根Cika、Sika用于“触摸”义。其形式有ciketi、cikayati；siketi、sikayati。

กการนฺตธาตุรูปานิ.

以迦结尾的语根形式。

ขการนฺตธาตุ

以佉结尾的语根

ลกฺข ทสฺสนงฺเกสุ. ทสฺสนํ ปสฺสนํ. องฺโก ลญฺชนํ. ลกฺเขติ, ลกฺขยติ. สลฺลกฺเขติ, สลฺลกฺขยติ. ลกฺขํ วิชฺฌติ อุสุนา, ลกฺขํ กโรติ.

语根lakkha用于“观看”与“标记”义。观看即是看见；标记即是记号。其形式有lakkheti、lakkhayati；sallakkheti、sallakkhayati。例如：Lakkhaṃ vijjhati usunā（用箭射靶），lakkhaṃ karoti（设立目标）。

คงฺคาย [Pg.284] วาลุกา ขีเย, อุทกํ ขีเย มหณฺณเว;

มหิยา มตฺติกา ขีเย, ลกฺเข น มม พุทฺธิยา.

恒河之沙或可尽，大洋之水或可竭；大地之土或可穷，我智无量不可测。

กปฺปลกฺขณํ. โคลกฺขณํ. อิตฺถิลกฺขณํ. ธมฺมานํ ลกฺขณํ. สลฺลกฺขนา. อุปลกฺขนา. ปจฺจุปลกฺขนา. ลกฺขธาตุยา ยุปจฺจยนฺตาย สมาทิปุพฺพานํ รูปานํ นกาโร ทนฺตโช.

劫相。牛相。女相。诸法之相。详察。辨察。再察。对于以saṃ-等为前缀、由语根lakkha和后缀-yu构成的词形，其中的n音为齿音。

ภกฺข อทเน. ภกฺเขติ, ภกฺขยติ. ภกฺโข โน ลทฺโธ. ภกฺขยนฺติ มิคาธมา. ภูวาทิคเณ ปน ‘‘ภกฺขตี’’ติ รูปํ.

语根bhakkha用于“食”义。其形式为bhakkheti、bhakkhayati。例如：Bhakkho no laddho（未获得食物）；Bhakkhayanti migādhamā（卑劣的野兽吃食）。另外，在bhūvādi（第一类）语根群中，其形式为bhakkhati。

นกฺข สมฺพนฺเธ. นกฺเขติ, นกฺขยติ.

语根nakkha用于“连接”义。其形式有nakkheti、nakkhayati。

มกฺข มกฺขเน. มกฺเขติ, มกฺขยติ. มกฺโข, มกฺขี. ตตฺถ มกฺโขติ ปเรหิ กตคุณํ มกฺเขติ ปิสตีติ มกฺโข, คุณธํสนา. ‘‘มกฺขํ อสหมาโน’’ติ เอตฺถ ปน อตฺตนิ ปเรหิ กตํ อวมญฺญนํ มกฺโขติ วุจฺจติ.

语根makkha用于“涂抹”、“贬低”义。其动词形式为makkheti、makkhayati；名词形式为makkho、makkhī。此处，makkho（贬低）是指抹杀他人所做的功德，即毁坏美德。而在‘不能忍受轻蔑’（Makkhaṃ asahamāno）一句中，makkho则指他人对自己所作的轻视。

ยกฺข ปูชายํ. ยกฺเขติ, ยกฺขยติ. ยกฺโข. ยกฺโขติ มหานุภาโว สตฺโต. ตถา หิ ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ มหายกฺข, สพฺพภูตานมิสฺสรา’’ติ เอตฺถ สกฺโก เทวราชา ‘‘ยกฺโข’’ติ วุตฺโต. อถ วา ยกฺโขติ ยกฺขโยนิยํ นิพฺพตฺตสตฺโต. สพฺเพปิ วา สตฺตา ‘‘ยกฺขา’’ติ วุจฺจนฺติ. ‘‘ปรมยกฺขวิสุทฺธึ ปญฺญาเปนฺตี’’ติ เอตฺถ หิ ยกฺขสทฺโท สตฺเต วตฺตติ. ตถา หิ ยกฺโขปิ สตฺโตปิ เทโวปิ สกฺโกปิ ขีณาสโวปิ ยกฺโขเยว นาม, มหานุภาวตาย ยกฺขิยติ สรณคเตหิ ชเนหิ นานาปจฺจเยหิ นานาพลีหิ จ ปูชิยตีติ ยกฺโข.

语根yakkha用于“祭祀”义。其动词形式为yakkheti、yakkhayati；名词为yakkho（夜叉）。夜叉指具有大威力的有情。例如，在‘我请问你，大夜叉，一切有情的主宰’中，天帝释(Sakko devarājā)被称为‘夜叉’。或者，夜叉指生于夜叉胎的有情。一切有情也都可以被称为‘夜叉’。在‘开示最上之有情清净’(Paramayakkhavisuddhiṃ paññāpentī)一句中，yakkha一词即指有情。因此，有情、天神、帝释、漏尽者，皆可名为夜叉，因其有大威力，为寻求皈依者以种种资具与献祭所崇敬祭祀，故名夜叉。

สตฺเต เทเว จ สกฺเก จ, ขีณาสเว จ รกฺขเส;

ปญฺจสฺเวเตสุ อตฺเถสุ, ยกฺขสทฺโท ปวตฺตติ.

于有情、天神、帝释，及漏尽者、罗刹，于此五种意义中，通用yakkha（夜叉）一词。

ลกฺข [Pg.285] อาโลจเน. ลกฺเขติ, ลกฺขยติ. ลกฺขํ วิชฺฌติ อุสุนา.

语根lakkha用于“观察”义。其形式有lakkheti、lakkhayati。例如：Lakkhaṃ vijjhati usunā（以箭射靶）。

โมกฺข อาสเน. โมกฺเขติ, โมกฺขยติ.

语根mokkha用于“释放”义。其形式有mokkheti、mokkhayati。

รุกฺข ผารุสฺเส. ผารุสฺสํ ผรุสภาโว. รุกฺเขติ, รุกฺขยติ. สมาเส ‘‘รุกฺขเกโส, อติรุกฺขวจโน’’ติ รูปานิ. เอตฺถ จ ‘‘สมโณ อยํ ปาโป อติรุกฺขวาโจ’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ อติรุกฺขวาโจติ อติผรุสวจโนติ อตฺโถ.

语根rukkha用于“粗恶”义。粗恶即是粗恶之性。其形式有rukkheti、rukkhayati。在复合词中，有rukkhakeso（粗发者）、atirukkhavacano（极粗恶语者）等形式。此处有巴利语为例：‘此邪恶沙门言语极粗恶’(samaṇo ayaṃ pāpo atirukkhavāco)。其中，atirukkhavāco意为言语极其粗恶者。

ขการนฺตธาตุรูปานิ.

以佉结尾的语根形式。

คการนฺตธาตุ

以伽结尾的语根

ลิงฺค จิตฺตีกรเณ. จิตฺตีกรณํ วิจิตฺรภาวกรณํ. ลิงฺเคติ, ลิงฺคยติ, ลิงฺคํ. เอตฺถ ลิงฺคํ นาม ทีฆรสฺสกิสถูลปริมณฺฑลาทิเภทํ สณฺฐานนฺติ คหเณ อตีว ยุชฺชติ. ตญฺหิ นานปฺปกาเรหิ วิจิตฺรํ โหติ, ลิงฺคียติ วิจิตฺตํ กริยติ อวิชฺชาตณฺหากมฺเมหิ อุตุนา วา จุณฺณาทีหิ วา สรีรมิติ ลิงฺคํ, อชฺฌตฺตสนฺตานติณรุกฺขาทิกุณฺฑลกรณฺฑกาทีสุ ปวตฺตสณฺฐานวเสเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. ลิงฺคสทฺโท สทฺเท สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺเต อิตฺถิพฺยญฺชเน ปุริสพฺยญฺชเน สญฺญาเณ อากาเร จาติ อิเมสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘รุกฺโขติ วจนํ ลิงฺค’’นฺติ เอตฺถ สทฺเท ทิสฺสติ. ‘‘สตลิงฺคสฺส อตฺถสฺสา’’ติ เอตฺถ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺเต. ‘‘เตน โข ปน สมเยน อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน อิตฺถิลิงฺคํ ปาตุภวตี’’ติ เอตฺถ อิตฺถิพฺยญฺชเน. ‘‘ปุริสลิงฺคนิมิตฺตกุตฺตากปฺปาน’’นฺติ เอตฺถ ปุริสพฺยญฺชเน. ‘‘เตน ลิงฺเคน ชานาม, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ เอตฺถ สญฺญาเณ[Pg.286]. ‘‘เตหิ ลิงฺเคหิ เตหิ นิมิตฺเตหิ เตหิ อากาเรหิ อาคนฺตุกภาโว ชานิตพฺโพ ‘‘อาคนฺตุกา อิเม’’ติ เอตฺถ อากาเร ทิสฺสติ.

语根liṅga，意为多彩化。多彩化即是造作种种样态。其动词形式为liṅgeti、liṅgayati；名词为liṅgaṃ（相）。此处，liṅga（相）一词，极适于理解为形状，即长、短、瘦、胖、圆等差别。它由无明、渴爱、业，或由时节、粉末等而变得多彩多样；身体被多彩化，故为liṅga（相）。这应被看作是依于内在相续、草木等，以及碗、篮等而呈现的形状。liṅga一词可见于以下意义中：词语、词性（即语法上的性）、女性特征、男性特征、记号、样貌。例如：在“rukkhoti vacanaṃ liṅga”（‘树’一词是liṅga）中，它指‘词语’。在“sataliṅgassa atthassā”（具有百种词性之义）中，它指‘词性’。在“tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno itthiliṅgaṃ pātubhavati”（其时，某位比丘显现出女性特征）中，它指‘女性特征’。在“purisaliṅganimittakuttākappānaṃ”（男性特征、相状、姿态、行为）中，它指‘男性特征’。在“tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissatī”（我等依此记号而知：‘必定将成佛’）中，它指‘记号’。在“tehi liṅgehi tehi nimittehi tehi ākārehi āgantukabhāvo jānitabbo ‘āgantukā ime’ti”（应依那些相、那些相状、那些样貌而知晓‘他们是新来者’）中，它指‘样貌’。

สทฺเท จ ตนฺนิมิตฺเต จ, กาฏโกฏจิกาย จ;

ลกฺขเณ เจว อากาเร, ลิงฺคสทฺโท ปวตฺตติ.

liṅga一词，用于词语、词性、男女根、特征以及样貌等义。

มค อนฺเวสเน. มเคติ, มคยติ. มิโค, มโค, มโค, มคยมาโน.

语根maga，意为寻找。其形式为mageti、magayati。其衍生词有migo（野兽、鹿）、mago（野兽、愚人），以及（现在分词）magayamāno（正在寻找者）。

เอตฺถ จ ‘‘ยถา พิฬาโร มูสิกํ มคยมาโน’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ‘‘มิโค’’ติ จ ‘‘มโค’’ติ จ จตุปฺปโท ปวุจฺจติ. เอตฺถ มิโคติ มคยติ อิโต จิโต โคจรํ อนฺเวสติ ปริเยสตีติ มิโค. เอวํ มโค. เอตฺถ วิเสสโต หริณ มิโค มิโค นาม. สามญฺญโต ปน อวเสสาปิ จตุปฺปทา ‘‘มิโค’’ อิจฺเจว วุจฺจนฺติ. ตถา หิ สุสีมชาตเก ‘‘กาฬา มิคา เสตทนฺตา ตว อิเม, ปโรสหสฺสํ เหมชาลาภิสญฺฉนฺนา’’ติ เอตสฺมึ ปาฬิปฺปเทเส หตฺถิโนปิ มิคสทฺเทน วุตฺตา ‘‘กาฬมิคา’’ติ. อถ วา มคิยติ ชีวิตกปฺปนตฺถาย มํสาทีหิ อตฺถิเกหิ ลุทฺเทหิ อนฺเวสิยติ ปริเยสิยตีติ มิโค, อรญฺญชาตา สสปสทหริเณเณยฺยาทโย จตุปฺปาทา, เอวํ มโค. ‘‘อตฺถํ น ลภเต มโค’’ติ เอตฺถ ปน มโค วิยาติ มโค, พาโลติ อตฺโถ.

此处有巴利语为例：“如猫追寻老鼠”。migo和mago皆被称为四足动物。此处，migo（鹿）因其四处寻觅食物，故得此名；mago亦然。特指羚鹿为migo，但通常其余四足动物亦可称为migo。例如，在《苏西玛本生》(Susīmajātaka)中，即以migā（兽）一词称呼大象：“汝此千余头身披金网之白牙黑兽”。又或者，因其为猎人所追寻，故名migo，指野兔、羚羊、鹿等生于林野的四足动物；mago亦然。在“愚人不得其利”一句中，mago则意为愚人。

มคฺค คเวสเน. มคฺเคติ, มคฺคยติ. มคฺโค, มคฺคนํ.

语根magga，意为寻求。其形式为maggeti、maggayati。其名词为maggo（道路）与magganaṃ（寻求）。

เอตฺถ จ มคฺโคติ ปฏิปทาย จ ปกติมคฺคสฺส จ อุปายสฺส จ อธิวจนํ. ‘‘มหาวิหารวาสีนํ, วาจนามคฺคนิสฺสิต’’นฺติอาทีสุ ปน กถาปพนฺโธปิ ‘‘มคฺโค’’ติ วุจฺจติ. ตตฺร ปฏิปทา เอกนฺตโต ชาติชราพฺยาธิทุกฺขาทีหิ ปีฬิเตหิ สตฺเตหิ ทุกฺขกฺขยํ นิพฺพานํ ปาปุณตฺถาย มคฺคิตพฺโพ คเวสิตพฺโพติ มคฺโค. ปกติมคฺโค [Pg.287] ปน มคฺคมูฬฺเหหิ มคฺคิตพฺโพติ มคฺโค. ปกติมคฺคมูฬฺเหหิ จ ปฏิปทาสงฺขาตาริยมคฺคมูฬฺหา เอว พหโว สนฺติ. ปกติมคฺโค หิ กทาจิ เอว อทฺธิกานํ มุยฺหติ, ‘‘เอส มคฺโค’’ติ นายกา น ทุลฺลภา. อริยมคฺโค ปน สพฺพทาเยว สพฺพโลกสฺส มุยฺหติ, นายกา ปรมทุลฺลภา. ตสฺมา โส เอว อวิชฺชาสมฺมูฬฺเหหิ มคฺคิตพฺโพติ มคฺโค. อญฺเญสํ ปน ทฺวินฺนํ ธาตูนํ วเสนปิ อตฺถํ วทนฺติ ครู ‘‘กิเลเส มาเรนฺโต คจฺฉตีติ มคฺโค’’ติ. ตํ ตํ กิจฺจํ หิตํ วา นิปฺผาเทตุกาเมหิ มคฺคิยติ คเวสิยตีติ มคฺโค, อุปาโย. มคฺคสทฺโท หิ ‘‘อภิธมฺมกถามคฺคํ, เทวานํ สมฺปวตฺตยี’’ติ เอตฺถ อุปาเยปิ วตฺตติ. ตถา หิ อภิธมฺมฏีกายํ ‘‘มคฺโคติ อุปาโย, ขนฺธายตนาทีนํ กุสลาทีนญฺจ ธมฺมานํ อวโพธสฺส สจฺจปฺปฏิเวธสฺเสว วา อุปายภาวโต อภิธมฺมกถามคฺโค’’ติ วุตฺโต, ปพนฺโธ วา ‘‘มคฺโค’’ติ วุจฺจติ. โส หิ ทีฆตฺตา มคฺโค วิยาติ มคฺโค, ตสฺมา อภิธมฺมกถาปพนฺโธ อภิธมฺมกถามคฺโคติ วุตฺโต. อิทานิ ปกติปฏิปทามคฺคานํ นามานิ กถยาม. เตสุ ปกติมคฺคสฺส –

此处“道”(maggo)是修行之道、常规道路和方法的同义词。在“大寺住众(Mahāvihāravāsīnaṃ)，言教依道”等语句中，论著也可称为“道”。其中，修行之道，是为生、老、病、死等痛苦所逼迫的众生，为证得苦灭的涅槃而应寻求、应探求之道，故名为“道”。常规道路，则为迷路者所应寻求，故名为“道”。而在常规道路上迷路的人中，许多人也在被称为修行之道的圣道上迷失。常规道路只是偶尔会让行路者迷惑，指路人并不难找；而圣道却总是让整个世间迷惑，指引者极为难得。因此，圣道才是为无明所迷惑者真正应寻求之道。此外，有导师依另外两个语根之义解释道：“灭除(mārento)烦恼而前行(gacchati)，故为道”。为成就此或彼利益之事而寻求、探求，故为道，即是方法。“道”一词亦用于“为诸天演说阿毗达摩之道”中，指“方法”义。诚如《阿毗达摩复注》(Abhidhammaṭīkā)中所言：“道即方法，因其是觉悟蕴、处等诸法及善法等，或证悟实相的方法，故称阿毗达摩之道。”或因其篇幅长如道路，故论著亦称“道”，因此阿毗达摩论著被称为阿毗达摩之道。现在我们来解说常规道路和修行之道各自的名称。其中，常规道路的名称有——

‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช, อญฺฌสํ วฏุมา’ยนํ;

อทฺธาน’มทฺธา ปทวี, วตฺตนิ เจว สนฺตตี’’ติ

“道、径、路、途，直道、行道；长途、路程、足迹，道途及延续。”

อิมานิ นามานิ. ปฏิปทามคฺคสฺส ปน –

以上是其名称。至于修行之道——

‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช, อญฺชสํ วฏุมา’ยนํ;

นาว อุตฺตร เสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม’’ติ

“道、径、路、途，直道、行道；舟、渡、桥与筏，皮筏与津梁。”

อเนกานิ นามานิ. เอตฺถ ปน เกจิ ‘‘นาวาติอาทีนิ ปกติมคฺคสฺส นามานี’’ติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ, ปกติมคฺคสฺส กิสฺมิญฺจิปิ ปาฬิปฺปเทเส ‘‘นาวา’’ติอาทีหิ ปเทหิ วุตฺตฏฺฐานาภาวโต, อภิธานสตฺเถสุ จ ‘‘นาวา’’ อิจฺจาทิกานํ ตทภิธานานํ อนาคตตฺตา.

（以上是其）诸多名称。然而，此处有人说“舟船等是常规道路的名称”，此说不应采纳。因为在任何巴利圣典段落中，常规道路都未曾被“舟船”等词所指称；在诸名相论典中，“舟船”等也未作为其同义词出现。

อยํ [Pg.288] ปเนตฺถ วจนตฺโถ – นาวาวิยาติ นาวา, อุตฺตรนฺติ เอเตนาติ อุตฺตรํ, นาวาเยว อุตฺตรนฺติ. อยญฺหิ นาวาปริยาโย ‘‘ตรํ, ตรณํ, โปโต, ปฺลโว’’ติ. อิเมปิ ตํปริยายาเยว. อุตฺตรํ วิยาติ อุตฺตรํ. เสตุ วิยาติ เสตุ. กุลฺโล วิยาติ กุลฺโล. ภิสิ วิยาติ ภิสิ. สงฺกโม วิย, สงฺกมนฺติ วา เอเตนาติ สงฺกโม, สพฺพเมตํ อริยมคฺคสฺเสว นามํ, น ปกติมคฺคสฺส. ตถา หิ ‘‘ธมฺมนาวํ สมารูยฺห, สนฺตาเรสฺสํ สเทวก’’นฺติ จ, ‘‘ธมฺมเสตุํ ทฬฺหํ กตฺวา, นิพฺพุโต โส นราสโภ’’ติ จ, ‘‘กุลฺโล’ติ โข ภิกฺขเว อริยมคฺคสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ จ เอวมาทินา ตตฺถ ตตฺถ ภควตา อริยมคฺโค ‘‘นาวา’’ติอาทีหิ อเนเกหิ นาเมหิ วุตฺโต. อฏฺฐกถาจริเยหิปิ สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ‘‘พทฺธา ภิสิ สุสงฺขตา ภควา’’ติ เอตสฺมึ ปเทเส เอวํ อตฺถสํวณฺณนา กตา ‘‘ภิสีติ ปตฺถริตฺวา ปุถุลํ กตฺวา พทฺธา ‘กุลฺลา’ติ วุจฺจติ โลเก, อริยสฺส วินเย ปน อริยมคฺโค’ติ.

此中词义如下：（圣道）犹如船（nāvā viya），故名为“船”（nāvā）；人们以此渡越（uttaranti etena），故名为“渡具”（uttaraṃ），而船就是一种渡具。此船的同义词有“taraṃ”（渡）、“taraṇaṃ”（渡具）、“poto”（舟）、“plavo”（筏）等，这些也都是它的同义词。犹如渡具，故为“渡具”（uttaraṃ）；犹如桥，故为“桥”（setu）；犹如筏，故为“筏”（kullo）；犹如皮筏，故为“皮筏”（bhisi）；犹如渡桥（saṅkamo viya），或人们以此而渡（saṅkamanti etena），故为“渡桥”（saṅkamo）。所有这些都是圣道的名称，不是常规道路的名称。正如世尊在各处所说：“乘正法之船，普度诸天众”，“坚固正法桥，人雄证涅槃”，以及“比丘们，所谓“木筏”实为圣道的别称”等。义注师在《经集义注》中对“世尊，结好备妥皮筏（baddhā bhisi susaṅkhatā bhagavā）”一处也作了这样的释义：“皮筏（bhisi）指展开加厚后捆扎而成之物，世间称为“筏”（kullā），但在圣者律中则指圣道”。

‘มคฺโค ปชฺโช ปโถ ปนฺโถ, อญฺชสํ วฏุมา’ยนํ;

นาวา อุตฺตร เสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม;

อทฺธานํ ปภโว’จฺเจว, ตตฺถ ตตฺถ ปกาสิโต’’ติ.

“道、途、路与径，直道与行道；船、渡、桥与筏，皮筏与津梁；长途与源头，处处皆昭彰。”

เอวํ อาจริเยหิ กตาย อตฺถสํวณฺณนาย ทสฺสนโต จ ‘‘นาวาติอาทีนิปิ ปกติมคฺคสฺส นามานี’’ติ วจนํ น คเหตพฺพํ, ยถาวุตฺตเมว วจนํ คเหตพฺพํ.

因此，根据阿阇梨们所作的释义，“船等也是常规道路的名称”这种说法不应被采纳，只应采纳如前所述的说法。

โกจิ ปเนตฺถ เอวํ วเทยฺย ‘‘ธมฺมเสตุํ ทฬฺหํ กตฺวา’ติ เอตฺถ ‘ธมฺมเสตุนฺติ มคฺคเสตุ’นฺติ วจนโต ธมฺมสทฺโท มคฺเค วตฺตติ, น เสตุสทฺโท’’ติ. ตนฺน, ธมฺมสทฺโท วิย เสตุสทฺโทปิ มคฺเค วตฺตตีติ เสตุ วิยาติ เสตุ, ธมฺโม เอว เสตุ ธมฺมเสตูติ อตฺถวเสน, เอส นโย อญฺญตฺราปิ. อปรมฺปิ วเทยฺย [Pg.289] ‘‘นนุ พฺรหฺมชาลสุตฺตนฺตฏฺฐกถายํ ‘ทกฺขิณุตฺตเรน โพธิมณฺฑํ ปวิสิตฺวา อสฺสตฺถทุมราชานํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปุพฺพุตฺตรภาเค ฐิโต’ติ อิมสฺมึ ฐาเน ทกฺขิณุตฺตรสทฺเทน ทกฺขิโณ มคฺโค วุตฺโต’’ติ. น, อเนเกสุ ปาฬิปฺปเทเสสุ อฏฺฐกถาปเทเสสุ จ อภิธานสตฺเถสุ จ มคฺควาจกสฺส อุตฺตรสทฺทสฺส อนาคตตฺตา, ตสฺมา ตตฺถ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ‘‘ทกฺขิณทิสโต คนฺตพฺโพ อุตฺตรทิสาภาโค ทกฺขิณุตฺตโรติ วุจฺจติ, เอวํภูเตน ทกฺขิณุตฺตเรน โพธิมณฺฑปวิสนํ สนฺธาย ทกฺขิณุตฺตเรน โพธิมณฺฑํ ปวิสิตฺวาติ วุตฺต’’นฺติ. อถ วา ทกฺขิณุตฺตเรนาติ ทกฺขิณปจฺฉิมุตฺตเรน, เอตฺถ อาทิอวสานคฺคหเณน มชฺฌสฺสปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ คหณํเยว หิ ยํ ชาตกนิทาเน วุตฺตํ ‘‘โพธิสตฺโต ติณํ คเหตฺวา โพธิมณฺฑํ อารูยฺห ทกฺขิณทิสาภาเค อุตฺตราภิมุโข อฏฺฐาสิ, ตสฺมึ ขเณ ทกฺขิณจกฺกวาฬํ โอสีทิตฺวา เหฏฺฐา อวีจิสมฺปตฺตํ วิย อโหสิ, อุตฺตรจกฺกวาฬํ อุลฺลงฺฆิตฺวา อุปริ ภวคฺคปฺปตฺตํ วิย อโหสิ, โพธิสตฺโต อิทํ สมฺโพธิปาปุณฏฺฐานํ น ภวติ มญฺเญติ ปทกฺขิณํ กโรนฺโต ปจฺฉิมทิสาภาคํ คนฺตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข อฏฺฐาสี’’ติอาทิ, เตน สเมติ. อถาปิ วเทยฺย ‘‘ยทิ อุตฺตรสทฺโท ทิสาวาจโก, เอวญฺจ สติ ‘‘ทกฺขิณุตฺตเรนา’’ติ เอนโยคํ อวตฺวา ‘‘ทกฺขิณุตฺตรายา’’ติ อายโยโค วตฺตพฺโพ’’ติ. ตนฺน, ทิสาวาจกสฺสปิ สทฺทสฺส ‘‘อุตฺตเรน นที สีตา, คมฺภีรา ทุรติกฺกมา’’ติ เอนโยควเสน วจนโต. อปิจ ทิสาภาคํ สนฺธาย ‘‘ทกฺขิณุตฺตเรนา’’ติ วจนํ วุตฺตํ. ทิสาภาโค หิ ทิสา เอวาติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ.

有人可能会这样说：“在‘造一坚固法桥’一句中，根据‘法桥即道桥’的说法，‘法’一词指代道，而非‘桥’一词。”此说不然。如“法”一词，“桥”一词亦可指代道，故有“犹如桥，故为桥”之说。从意义上说，“法即是桥，故为法桥”。此理亦通于他处。又有人可能会说：“在《梵网经义注》(Brahmajālasuttantaṭṭhakathā)中，‘从南-北（方）进入菩提道场，右绕菩提树王，立于东北方’之处，‘南-北’（dakkhiṇuttarena）一词是指南方的道路。”此说不然。因为在众多巴利圣典和义注以及词典中，表示“道”的“uttara”一词并未出现。因此，此处应作如下理解：“从南面应去往的北面部分，被称为‘南-北’（dakkhiṇuttara）。意指通过这样的‘南-北’（方）进入菩提道场，故说‘从南-北（方）进入菩提道场’。”或者，“dakkhiṇuttarena”意为“从南经西至北”，此处应理解为，举其首尾，则中间亦包含在内。这种理解方式与《本生义注》(Jātakanidāna)中所说相符：“菩萨取草登上菩提道场，立于南面，面向北方。其时，南方轮围山仿佛下陷至下方的无间地狱，北方轮围山仿佛上升至上方的有顶天。菩萨想：‘此非我得正觉之处。’便右绕而行，至西面，面向东方而立。”等。若又有人说：“如果‘uttara’一词表示方位，那么就应说‘dakkhiṇuttarāya’（向南-北），而不应说‘dakkhiṇuttarena’（从南-北）。”此说不然。因为表示方位的词也可以用“ena”格，如“uttarena nadī sītā”（北有悉达河，水深难渡）。再者，说“dakkhiṇuttarena”是针对方位部分而言，方位部分即是方位本身，于此必须有此定解。

คการนฺตธาตุรูปานิ.

G字尾语根形式。

ฆการนฺตธาตุ

gh尾语根

ลิฆิ [Pg.290] ภาสเน. ลงฺเฆติ, ลงฺฆยติ. เอตานิ พุทฺธวจเน อปฺปสิทฺธานิปิ โลกิกปฺปโยคทสฺสนวเสน อาคตานิ. สาสนสฺมิญฺหิ ภูวาทิคณจุราทิคณปริยาปนฺนสฺส คตฺยตฺถวาจกอุลฺลงฺฆนตฺถปริทีปกสฺส ธาตุสฺส รูปํ อตีว ปสิทฺธํ.

语根Ligh，义为“说”。其形式为laṅgheti、laṅghayati。这些形式虽然在佛语中不常见，但因见于世俗用法而被收录。因为在教法中，属于bhū（第一组）与curā（第十组）等组、表示运动义和阐明跨越义的（laṅgh）语根的形式是极为著名的。

ลงฺฆ ลงฺฆเน. ลงฺเฆติ, ลงฺฆยติ.

语根Laṅgh，义为“跨越”。其形式为laṅgheti、laṅghayati。

‘‘อติกร’มกรา’จริย, มยฺหมฺเปตํ น รุจฺจติ;

จตุตฺเถ ลงฺฆยิตฺวาน, ปญฺจมิยมฺปิ อาวุโต’’ติ

“阿提迦罗摩迦罗师，此事于我亦不宜；第四关隘方逾越，第五樊笼复缠羁。”

อิมสฺมึ สตฺติลงฺฆนชาตเก จุราทิคณปริยาปนฺนสฺส คตฺยตฺถวาจกสฺส อุลฺลงฺฆนตฺถปริทีปกสฺส ลงฺฆธาตุสฺส ‘‘ลงฺฆยิตฺวา, ลงฺฆยิตฺวานา’’ติ รูเป ทิฏฺเฐเยว ‘‘ลงฺเฆติ, ลงฺฆยตี’’ติ รูปานิ ทิฏฺฐานิ เอว โหนฺติ. ภาสตฺถวาจกสฺส ปน ตถารูปานิ รูปานิ น ทิฏฺฐานิ, เอวํ สนฺเตปิ ปุพฺพาจริเยหิ ทีฆทสฺสีหิ อภิมตตฺตา ภาสตฺถวาจิกาปิ ลงฺฆธาตุ อตฺถีติ คเหตพฺพา, เอวํ สพฺเพสุปิ ภูวาทิคณาทีสุ สาสเน อปฺปสิทฺธานมฺปิ รูปานํ สาสนานุกูลานํ คหณํ เวทิตพฺพํ, อนนุกูลานญฺจ อปฺปสิทฺธานํ ฉฑฺฑนํ.

于此《跃矛本生》（Sattilaṅghanajātaka）中，属于curā（第十组）等组、表示运动义和阐明跨越义的laṅgh语根，其“laṅghayitvā”、“laṅghayitvāna”（跨越后）等形式确实可见，因此“laṅgheti”、“laṅghayati”（跨越，使跨越）等形式也确实存在。然而，表示“说”义的语根却未见此类形式。即便如此，因其为具远见的古代阿阇梨们所认可，故亦应承许存在表示“说”义的laṅgh语根。同样，在所有bhū（第一组）等语根组中，应当了知，即使是教法中不常见的形式，若与教法相符，亦应采纳；而不符教法且不常见者，则应舍弃。

อฆ ปาปกรเณ. อเฆติ, อฆยติ. อฆํ, อโฆ, อนโฆ.

语根Agh，义为“作恶”。其形式为agheti、aghayati。衍生词有aghaṃ（恶）、agho（恶）、anagho（无恶者）。

ตตฺถ อฆนฺติ ทุกฺขํ. ‘‘อฆนฺตํ ปฏิเสวิสฺสํ. วเน วาฬมิคากิณฺเณ. ขคฺคทีปินิเสวิเต’’ติ อิทํ นิทสฺสนํ. อโฆติ กิเลโส. เตน อเฆน อรหา อนโฆ. ตตฺถ อฆยนฺติ ปาปํ กโรนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อฆํ, กินฺตํ? ทุกฺขํ, เอวํ อโฆ. นนุ จ สปฺปุริสา ทุกฺขเหตุปิ กิเลสเหตุปิ จ อตฺตโน สุขตฺถาย ปาปํ น กโรนฺติ. ตถา หิ –

于此，“aghaṃ”意为苦。“我将忍受此苦，于猛兽遍布、虎豹出没之林中。”此即为例证。“agho”意为烦恼。因无此烦恼，阿罗汉为“anagho”（无恶者）。于此，“有情因此而作恶，故为aghaṃ”。那是什么？是苦。“agho”也是如此。然而，善人不会为了自身的快乐，而因苦或因烦恼而作恶。诚然如此——

‘‘น [Pg.291] ปณฺฑิตา อตฺตสุขสฺส เหตุ,ปาปานิ กมฺมานิ สมาจรนฺติ;

ทุกฺเขน ผุฏฺฐา ขลิตาปิ สนฺตา,ฉนฺทา จ โทสา น ชหนฺติ ธมฺม’’นฺติ

“智者不为自乐故，不行诸恶业；纵为苦所触或有失足，亦不因贪欲与嗔恚而舍弃正法。”

วุตฺตํ. เอวํ สนฺเต กสฺมา ‘‘อฆ ปาปกรเณ’’ติ ธาตุ จ ‘‘อฆยนฺติ ปาปํ กโรนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อฆ’’นฺติอาทิวจนญฺจ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, เยภุยฺเยน ปน สตฺตา ทุกฺขาทิเหตุ ปาปกมฺมํ กโรนฺติ, เอเตสุ สปฺปุริสา เอว น กโรนฺติ, อิตเร กโรนฺติ. เอวํ ปาปกรณสฺส หิ ทุกฺขํ กิเลโส จ เหตุ. ตถา หิ –

已说。既然如此，为何又说“agha，义为作恶”以及“有情因此而作恶，故为agha”等语呢？诚然，大多数有情因苦等而造作恶业，其中唯有善人不作，其余则作。如此，苦与烦恼实为作恶之因。确实如此——

สุขีปิ เหเก น กโรนฺติ ปาปํ,อวณฺณสํสคฺคภยา ปุเนเก;

ปหู สมาโน วิปุลตฺถจินฺตี,กึการณา เม น กโรสิ ทุกฺข’’นฺติ

“虽有乐者不作恶，复有畏恶评恶交；汝具大能思广利，何故不使我生苦痛？”

วุตฺตํ. อยญฺหิ คาถา ทุกฺขเหตุปิ สตฺตา ปาปํ กโรนฺตีติ เอตมตฺถํ ทีเปติ. ‘‘กุทฺโธ หิ ปิตรํ หนฺติ, กุทฺโธ หนฺติ สมาตร’’นฺติ อยํ ปน กิเลสเหตุปิ ปาปํ กโรนฺตีติ เอตมตฺถํ ทีเปติ, ตสฺมา อมฺเหหิ ‘‘อฆ ปาปกรเณ’’ติอาทิวจนํ วุตฺตํ.

已说。此偈阐明有情亦因苦而作恶之义。而“忿怒者杀父，忿怒者杀母”一句，则阐明有情亦因烦恼而作恶之义。因此我们才说了“agha，义为作恶”等语。

ฆการนฺตธาตุรูปานิ.

gh尾语根的形式。

จการนฺตธาตุ

以ca结尾的语根

โลจ ทสฺสเน. โลเจติ, โลจยติ. โลจนํ. รูปารมฺมณํ โลจยติ ปสฺสตีติ โลจนํ, จกฺขุ.

语根Loca，义为见。其动词为loceti、locayati。名词为locanaṃ。因其见色所缘，故称locanaṃ，即眼。

กิจิ มทฺทเน. กิญฺเจติ, กิญฺจยติ. กิญฺจนํ, อกิญฺจโน.

语根Kici，义为压迫。其动词为kiñceti、kiñcayati。名词为kiñcanaṃ（障碍），akiñcano（无障碍者）。

ตตฺถ [Pg.292] กิญฺจนนฺติ ปลิโพโธ. กิญฺเจติ สตฺเต มทฺทตีติ กิญฺจนํ. กิญฺจนสทฺโท มทฺทนตฺเถ วตฺตติ. มนุสฺสา หิ วีหึ มทฺทนฺตา โคณํ ‘‘กิญฺเจหิ กาปิล, กิญฺเจหิ กาปิลา’’ติ วทนฺติ.

在此，kiñcanaṃ（障碍）即是挂碍。因其压迫众生，故称kiñcanaṃ。Kiñcana一词用于压迫之义。诚然，人们在碾谷时会对牛说：“kiñcehi kāpila, kiñcehi kāpilā”（压吧，迦毗罗！压吧，迦毗罗！）。

ปจิ วิตฺถาเร. ปญฺเจติ, ปญฺจยติ. ปปญฺเจติ, ปปญฺจยติ. ปปญฺจา.

语根Paci，义为扩展。其动词为pañceti、pañcayati。加前缀后为papañceti、papañcayati。名词为papañcā（戏论）。

เอตฺถ ปปญฺจาติ ตณฺหามานทิฏฺฐิโย. เอตา หิ อตฺตนิสฺสิตานํ สตฺตานํ สํสารํ ปปญฺเจนฺติ วิตฺถินฺนํ กโรนฺตีติ ปปญฺจาติ วุจฺจนฺติ. อถ วา ปปญฺเจนฺติ ยตฺถ สยํ อุปฺปนฺนา ตํสนฺตานํ วิตฺถาเรนฺติ จิรํ ฐเปนฺตีติ ปปญฺจา. โลกิยา ปน ‘‘อมฺหากํ ตุมฺเหหิ สทฺธึ กเถนฺตานํ ปปญฺโจ โหตี’’ติอาทีนิ วทนฺตา กาลสฺส จิรภาวํ ปปญฺโจติ วทนฺติ, สาสเน ปน ทฺวยมฺปิ ลพฺภติ.

在此，papañcā（戏论）即是贪、慢、见。因其为执取自我的众生扩展、延长轮回，故被称为papañcā。或者，因其在自身生起之处，扩展其相续并使之长存，故为papañcā。然而，世俗之人说“我们与你交谈，成了戏论”等语，是把时间的冗长称为戏论。但在教法中，两种含义皆可成立。

สิจฺจ กุฑฺฑเน. สิจฺเจติ, สิจฺจยติ.

语根Sicca，义为涂抹。其动词为sicceti、siccayati。

วญฺจุ ปลมฺภเน. ปลมฺภนํ อุปลาปนํ. วญฺเจติ, วญฺจยติ. วญฺจโก, วญฺจนํ. ภูวาทิคเณ ปน วญฺจธาตุ คตฺยตฺเถ วตฺตติ. ‘‘สนฺติ ปาทา อวญฺจนา’’ติ หิ ปาฬิ

语根Vañcu，义为欺骗。欺骗即是哄骗。其动词为vañceti、vañcayati。名词为vañcako（欺骗者）、vañcanaṃ（欺骗）。但在Bhūvādi组中，语根vañc用于行走之义。诚然，巴利语中有：“有稳健不移的足”。

จจฺจ อชฺฌยเน. จจฺเจติ, จจฺจยติ.

语根Cacca，义为学习。其动词为cacceti、caccayati。

จุ จวเน. จาเวติ, จาวยติ. อญฺโญ ‘‘จุ สหเน’’ อิติ พฺรุเต. จาเวติ, จาวยติ, สหตีติ อตฺโถ.

语根Cu，义为移动、去世。其动词为cāveti、cāvayati。另有人说语根Cu义为忍受。Cāveti、cāvayati，即是忍受之义。

อญฺจุ วิเสสเน. อญฺเจติ, อญฺจยติ.

语根Añcu，义为识别。其动词为añceti、añcayati。

โลจ ภาสายํ. โลเจติ, โลจยติ. โลจนํ, โลจยติ สมวิสมํ อาจิกฺขนฺตํ วิย ภวตีติ โลจนํ, จกฺขุ.

语根Loca，义为说。其动词为loceti、locayati。名词为locanaṃ。因其犹如言说，指示平与不平，故称locanaṃ，即眼。

รจ ปติยตเน. รเจติ, รจยติ. รจนา, วิรจิตํ, เกสรจนา, คาถารจนา.

语根Raca，义为布置、创作。其动词为raceti、racayati。衍生词如：racanā（创作），viracitaṃ（已创作的），kesaracanā（发式），gāthāracanā（偈颂创作）。

สูจ [Pg.293] เปสุญฺเญ. ปิสุณภาโว เปสุญฺญํ. สูเจติ, สูจยติ. สูจโก.

语根Sūca，义为离间。离间即是说谗言。其动词为sūceti、sūcayati。名词为sūcako（离间者）。

ปจฺจ สํยมเน. ปจฺเจติ, ปจฺจยติ.

语根Pacca，义为抑制。其动词为pacceti、paccayati。

ริจ วิโยชนสมฺปชฺชเนสุ. เรเจติ, เรจยติ. เสฏฺฐิปุตฺตํ วิเรเจยฺย. วิเรเจติ, วิเรจยติ. วิเรจโก, วิเรจนํ.

语根Rica，义为分离、清空。其动词为receti、recayati。例如：Seṭṭhiputtaṃ vireceyya（应为长者子通便）。加前缀的动词为vireceti、virecayati。名词为virecako（泻药）、virecanaṃ（通便）。

วจ ภาสเน. วเจติ, วจยติ. ภูวาทิคเณปิ อยํ วตฺตติ. ตทา ตสฺสา ‘‘วตฺติ, วจติ, อโวจ, อโวจุ’’นฺติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. การิเต ปน ‘‘อนฺเตวาสิกํ ธมฺมํ วาเจติ, วาจยตี’’ติ รูปานิ. วตฺตุํ, วตฺตเว, วตฺวา, วุตฺตํ, วุจฺจติ.

语根Vaca，义为说。其动词为vaceti、vacayati。此语根亦属Bhūvādi组。届时其形式为vatti、vacati、avoca、avocu等。在使役态中，其形式为“antevāsikaṃ dhammaṃ vāceti, vācayatī”（他教弟子读诵法）。其他形式有：vattuṃ（为了说）、vattave（为了说）、vatvā（说完后）、vuttaṃ（已被说）、vuccati（被说）。

อจฺจ ปูชายํ. อจฺเจติ, อจฺจยติ. พฺรหฺมาสุรสุรจฺจิโต.

语根Acca，义为尊敬。其动词为acceti、accayati。例如：Brahmāsurasuraccito（为梵天、阿修罗、天神所尊敬者）。

สูจ คนฺธเน. สุเจติ, สูจยติ. สูจโก, สุตฺตํ.

语根Sūca，义为指示、刺穿。其动词为suceti、sūcayati。名词为sūcako（指示者）、suttaṃ（经，线）。

เอตฺถ จ อตฺตตฺถปรตฺถาทิเภเท อตฺเถ สูเจตีติ สุตฺตํ. เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ.

在此，因其指示了自利、他利等不同含义，故称suttaṃ（经）。三藏即是佛语。

กจ ทิตฺติยํ. กจฺเจติ, กจฺจยติ. กจฺโจ.

语根Kaca，义为闪耀。其动词为kacceti、kaccayati。名词为kacco（闪耀者）。

เอตฺถ กจฺโจติ รูปสมฺปตฺติยา กจฺเจติ ทิพฺพติ วิโรจตีติ กจฺโจ, เอวํนามโก อาทิปุริโส, ตพฺพํเส ชาตา ปุริสา ‘‘กจฺจานา’’ติปิ ‘‘กจฺจายนา’’ติปิ ‘‘กาติยานา’’ติปิ วุจฺจนฺติ, อิตฺถิโย ปน ‘‘กจฺจานี’’ติปิ ‘‘กจฺจายนี’’ติปิ ‘‘กาติยานี’’ติปิ วุจฺจนฺติ.

在此，迦遮（Kacca）是因其容色圆满而闪耀、发光，故名迦遮，此为始祖之名。生于其族姓的男子，被称为迦旃延（Kaccānā）、迦旃延（Kaccāyana）或迦旃延（Kātiyāna）；而女子则被称为迦旃尼（Kaccānī）、迦旃尼（Kaccāyanī）或迦提亚尼（Kātiyānī）。

จการนฺตธาตุรูปานิ.

以ca结尾的语根形式。

ฉการนฺตธาตุ

以cha结尾的语根

มิเลฉ [Pg.294] อพฺยตฺตายํ วาจายํ. มิเลจฺเฉติ, มิเลจฺฉยติ. มิลกฺขุ.

语根milecha，义为言语不清。其动词形式为mileccheti、milecchayati。名词为milakkhu（蛮人）。

เอตฺถ มิลกฺขูติ มิเลจฺเฉติ อพฺยตฺตวาจํ ภาสตีติ มิลกฺขุ.

在此，milakkhu（蛮人）是因其言语不清，故称milakkhu。

กุจฺฉ อวกฺเขเป. อวกฺเขโป อโธขิปนํ. กุจฺเฉติ, กุจฺฉยติ.

语根kuccha，义为鄙视。鄙视即是贬低。其动词形式为kuccheti、kucchayati。

วิจฺฉ ภาสายํ. วิจฺเฉติ, วิจฺฉยติ.

语根viccha，义为说。其动词形式为viccheti、vicchayati。

ฉการนฺตธาตุรูปานิ.

以cha结尾的语根形式。

ชการนฺตธาตุ

以ja结尾的语根

วชฺช วชฺชเน. วชฺเชติ, วชฺชยติ. ปริวชฺชนโก. วชฺชิโต สีลวนฺเตหิ, กถํ ภิกฺขุ กริสฺสสีติ.

语根vajja，义为避开。其动词形式为vajjeti、vajjayati。名词为parivajjanako（回避者）。例如：“为具戒者所避，比丘，你当如何行？”

ตุชฺช พลปาลเนสุ. ตุชฺเชติ, ตุชฺชยติ.

语根tujja，义为强力、守护。其动词形式为tujjeti、tujjayati。

ตุชิ ปิชิ หึสาพลทานนิเกตเนสุ. นิเกตนํ นิวาโส. ตุญฺเชติ, ตุญฺชยติ. ปิญฺเชติ. ปิญฺชยติ.

语根tuji和piji，义为伤害、强力、施与、居住。其中，niketanaṃ即是住所（nivāso）。其动词形式为tuñjeti、tuñjayati和piñjeti、piñjayati。

ขชิ กิจฺฉชีวเน. ขญฺเชติ, ขญฺชยติ. ขญฺโช.

语根khaji，义为生活艰难。其动词形式为khañjeti、khañjayati。名词为khañjo（跛者）。

ขชิ รกฺขเณ. ตาทิสานิเยว รูปานิ. ภูวาทิคเณ ‘‘ขชิ คติเวกลฺเลติ อิมิสฺสา ‘‘ขญฺชตี’’ติ รูปํ.

语根khaji，亦义为守护，其形式同上。在bhūvādi组中，语根khaji义为步履蹒跚，其形式为khañjati。

ปูช ปูชายํ. ปูเชติ, ปูชยติ. ปูชา. เอสาว ปูชนา เสยฺโย. ปูชโก, ปูชิโต, ปูชนีโย, ปูชเนยฺโย, ปูเชตพฺโพ, ปุชฺโช.

语根pūja，义为恭敬。其动词形式为pūjeti、pūjayati。名词为pūjā（恭敬）。例如：“此恭敬为更胜。”衍生词如：pūjako（恭敬者）、pūjito（被恭敬者）、pūjanīyo（应被恭敬者）、pūjaneyyo（值得恭敬者）、pūjetabbo（应被恭敬者）、pujjo（应受恭敬者）。

คช [Pg.295] มทฺทนสทฺเทสุ. คเชติ, คชยติ. คโช.

语根gaja，义为踩踏、吼叫。其动词形式为gajeti、gajayati。名词为gajo（象）。

ติช นิสาเน. เตเชติ, เตชยติ.

语根tija，义为磨快。其动词形式为tejeti、tejayati。

วช มคฺคนสงฺขาเรสุ. วเชติ, วชยติ.

语根vaja，义为寻求、准备。其动词形式为vajeti、vajayati。

ตชฺช สนฺตชฺชเน. ตชฺเชติ, ตชฺชยติ. สนฺตชฺเชติ, สนฺตชฺชยติ. สนฺตชฺชิโต.

语根tajja，义为恐吓。其动词形式为tajjeti、tajjayati。加前缀后为santajjeti、santajjayati。过去分词为santajjito（被恐吓者）。

อชฺช ปฏิสชฺชเน. อชฺเชติ, อชฺชยติ.

语根ajja，义为准备。其动词形式为ajjeti、ajjayati。

สชฺช สชฺชเน. สชฺเชติ, สชฺชยติ ทานํ. คมนสชฺโช หุตฺวา.

语根sajja，义为准备。其动词形式为sajjeti、sajjayati。例如：sajjayati dānaṃ（准备布施）；gamanasajjo hutvā（准备好上路后）。

ภช วิสฺสาเส. ภเชติ, ภชยติ. ภูวาทิคเณ ปน ‘‘ภชตี’’ติ รูปํ, ภตฺติ, สมฺภตฺติ.

语根bhaja，义为信靠。其动词形式为bhajeti、bhajayati。但在bhūvādi组中，其形式为bhajati。名词有bhatti（虔信）、sambhatti（深信）。

ตุชิ ปิชิ ลุชิ ภชิ ภาสายํ. ตุญฺเชติ, ตุญฺชยติ. ปิญฺเชติ, ปิญฺชยติ. ลุญฺเชติ, ลุญฺชยติ. ภญฺเชติ, ภญฺชยติ. กเถตีติ อตฺโถ.

语根tuji、piji、luji、bhaji，义为言说。其动词形式为tuñjeti、tuñjayati；piñjeti、piñjayati；luñjeti、luñjayati；bhañjeti、bhañjayati。其义为“讲述”（katheti）。

รุช หึสายํ. โรเชติ, โรชยติ. โรโค.

语根ruja，义为伤害。其动词形式为rojeti、rojayati。名词为rogo（疾病）。

ภาช ปุถกมฺมนิ. ปุถกมฺมํ ปุถกฺกรณํ, วิสุํ กฺริยาติ อตฺโถ. ภาเชติ, ภาชยติ. วิภาเชติ, วิภาชยติ. วิภตฺติ.

语根bhāja，义为分别作业（puthakamma）。分别作业即是分开（puthakkaraṇaṃ），义为单独行动（visuṃ kriyā）。其动词形式为bhājeti、bhājayati；vibhājeti、vibhājayati。名词为vibhatti（分别、词形变化）。

สภาช สีติเสวเนสุ. สภาเชติ, สภาชยติ.

语根sabhāja，义为尊敬、侍奉。其动词形式为sabhājeti、sabhājayati。

ลช ปกาสเน. ลเชติ, ลชยติ. ลาชา.

语根laja，义为显露。其动词形式为lajeti、lajayati。名词为lājā（炒米）。

ยุช สํยมเน. สํปุพฺโพ พนฺธเน. โยเชติ, โยชยติ. สํโยเชติ, สํโยชยติ. สํโยชนํ.

语根yuja，义为调御。与前缀saṃ-连用时，义为捆绑。其动词形式为yojeti、yojayati；saṃyojeti、saṃyojayati。名词为saṃyojanaṃ（结）。

มชฺช โสเจยฺยาลงฺกาเรสุ. มชฺเชติ, มชฺชยติ. สมฺมชฺเชติ, สมฺมชฺชยติ. สมฺมชฺชา.

语根majja，义为清洁、装饰。其动词形式为majjeti、majjayati；sammajjeti、sammajjayati。名词为sammajjā（扫帚）。

ภาช [Pg.296] ภาชนทาเนสุ. ภาเชติ, ภาชยติ. กถํ เวสฺสนฺตโร ปุตฺโต, คชํ ภาเชติ สญฺจย.

语根bhāja，义为分配、布施。其动词形式为bhājeti、bhājayati。例如：“韦桑达拉王子如何将大象布施出去，山佳耶？”

ชการนฺตธาตุรูปานิ.

以j结尾的语根形式。

ฌญนฺตา อปฺปสิทฺธา. สทฺทสตฺเถ ปน ‘‘ญา นิโยชเน’’ติ ปฐนฺติ, รูปํ ปน พุทฺธวจนานุกูลํ น ภวติ, ตสฺมา น ทสฺสิตํ อมฺเหหิ.

以jh和ñ结尾的语根罕见。但在语法书中，人们读到“语根ñā，义为指令”，但其形式不符合佛语，因此我们不予展示。

ฏการนฺตธาตุ

以“ṭ”结尾的语根

ฆฏฺฏ ฆฏฺฏเน. ฆฏฺฏนํ วายามกรณํ. ฆฏฺเฏติ, ฆฏฺฏยติ. เอตฺถ ตุ ‘‘ฆฏฺเฏสิ, ฆฏฺเฏสิ, กึการณา ฆฏฺเฏสิ, อหํ ตํ ชานามี’’ติ นิทสฺสนํ.

语根Ghaṭṭa，义为奋争。奋争即是努力。其动词为ghaṭṭeti, ghaṭṭayati。此处的范例是：“你奋争，你奋争，为何奋争？我认识你。”

ฆฏ สงฺฆาเต. ปุพฺเพ วิย กฺริยาปทานิ, นามิกตฺเต ‘‘ฆโฏ, ฆฏา’’ติ รูปานิ. เอตฺถ คโฏติ ปานียฆโฏ. ฆฏาติ สมูโห ‘‘มจฺฉฆฏา’’ติอาทีสุ วิย.

语根Ghaṭa，义为聚集。动词形式如前。其名词形式为ghaṭo, ghaṭā。其中ghaṭo指水壶；ghaṭā指群体，如macchaghaṭā（鱼群）等。

ฆฏฺฏ จลเน. ฆฏฺเฏติ, ฆฏฺฏยติ.

语根Ghaṭṭa，义为摇动。其动词为ghaṭṭeti, ghaṭṭayati。

นฏ อวสนฺทเน. อวสนฺทนํ คตฺตวิกฺเขโป. นเฏติ, นฏยติ.

语根Naṭa，义为舞动。舞动即是肢体的摆动。其动词为naṭeti, naṭayati。

จุฏ ฉุฏ กุฏฺฏ เฉทเน. จุเฏติ, จุฏยติ. ฉุเฏติ, ฉุฏยติ. กุฏฺเฏติ, กุฏฺฏยติ.

语根Cuṭa, chuṭa, kuṭṭa，义为切断。其动词为cuṭeti, cuṭayati; chuṭeti, chuṭayati; kuṭṭeti, kuṭṭayati。

ปุฏฺฏ จฏฺฏ อปฺปภาเว. ปุฏฺเฏติ, ปุฏฺฏยติ. จุฏฺเฏติ, จุฏฺฏยติ, อปฺปํ ภวตีติ อตฺโถ.

语根Puṭṭa, caṭṭa，义为少量。其动词为puṭṭeti, puṭṭayati; cuṭṭeti, cuṭṭayati。其义为“变少”。

มุฏ สญฺจุณฺณเน. โมเฏติ, โมฏยติ.

语根Muṭa，义为粉碎。其动词为moṭeti, moṭayati。

อฏฺฏ สุฏฺฏ อนาทเร. อฏฺเฏติ, อฏฺฏยติ. สุฏฺเฏติ, สุฏฺฏยติ.

语根Aṭṭa, suṭṭa，义为不敬。其动词为aṭṭeti, aṭṭayati; suṭṭeti, suṭṭayati。

ขฏฺฏ [Pg.297] สํวรเณ ขฏฺเฏติ, ขฏฺฏยติ.

语根Khaṭṭa，义为遮蔽。其动词为khaṭṭeti, khaṭṭayati。

สฏฺฏ หึสาพลทานนิเกตเนสุ. สฏฺเฏติ, สฏฺฏยติ.

语根Saṭṭa，义为伤害、力量、布施、居住。其动词为saṭṭeti, saṭṭayati。

ตุวฏฺฏ นิปชฺชายํ. ตุวฏฺเฏติ, ตุวฏฺฏยติ. ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู เอกมญฺเจ ตุวฏฺเฏนฺติ.

语根Tuvaṭṭa，义为躺卧。其动词为tuvaṭṭeti, tuvaṭṭayati。例如：六群比丘同卧一床。

ฉฏฺฏ ฉฏฺฏเน. ฉฏฺเฏติ, ฉฏฺฏยติ. อตฺรายํ ปาฬิ – สเจ โส ฉฏฺเฏติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โนเจ ฉฏฺเฏติ, ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ รูปิยฉฏฺฏโก สมฺมนฺนิตพฺโพ.

语根Chaṭṭa，义为抛弃。其动词为chaṭṭeti, chaṭṭayati。此处的巴利文句是：“若他抛弃，此为善。若不抛弃，具足五支的比丘应被认定为钱币抛弃者。”

ปุฏ หึสายํ. โปเฏติ, โปฏยติ.

语根Puṭa，义为伤害。其动词为poṭeti, poṭayati。

กีฏ พนฺเธ. พนฺโธ พนฺธนํ. กีเฏติ, กีฏยติ. กีโฏ.

语根Kīṭa，义为捆绑。Bandho即是bandhanaṃ（捆绑）。其动词为kīṭeti, kīṭayati。名词形式为kīṭo（虫）。

จุฏิ เฉทเน. จุณฺเฏติ, จุณฺฏยติ.

语根Cuṭi，义为切断。其动词为cuṇṭeti, cuṇṭayati。

ลุฏิ เถยฺเย. ลุณฺเฏติ, ลุณฺฏยติ.

语根Luṭi，义为偷盗。其动词为luṇṭeti, luṇṭayati。

กูฏ อปฺปสาเท. กูเฏติ, กูฏยติ. กูฏํ รชตํ. กูฏา คาวี. กุฏตาปโส.

语根Kūṭa，义为欺诈。其动词为kūṭeti, kūṭayati。例如：kūṭaṃ rajataṃ（伪银），kūṭā gāvī（伪牛），kuṭatāpaso（伪苦行者）。

จุฏ ปุฏ ผุฏ วิเภเท. จุเฏติ, จุฏยติ. โปเฏติ, โปฏยติ. โผเฏติ, โผฏยติ. องฺคุลิโย โผเฏสุํ.

语根Cuṭa, puṭa, phuṭa，义为破裂。其动词为cuṭeti, cuṭayati; poṭeti, poṭayati; phoṭeti, phoṭayati。例如：aṅguliyo phoṭesuṃ（他们弹响手指）。

ฆฏ สงฺฆาเฏ หนฺตฺยตฺเถ จ. ฆเฏติ, ฆฏยติ.

语根Ghaṭa，义为聚集与击打。其动词为ghaṭeti, ghaṭayati。

ปฏ ปุฏ ลุฏ ฆฏ ฆฏิ ภาสายํ. ปาเฏติ, ปาฏยติ. โปเฏติ, โปฏยติ. โลเฏติ, โลฏยติ. ฆาเฏติ, ฆาฏยติ. ฆณฺเฏติ, ฆณฺฏยติ.

语根Paṭa, puṭa, luṭa, ghaṭa, ghaṭi，义为言说。其动词为pāṭeti, pāṭayati; poṭeti, poṭayati; loṭeti, loṭayati; ghāṭeti, ghāṭayati; ghaṇṭeti, ghaṇṭayati。

ปฏ วฏ คนฺเถ. ปเฏติ, ปฏยติ. วเฏติ, วฏยติ.

语根Paṭa, vaṭa，义为编结。其动词为paṭeti, paṭayati; vaṭeti, vaṭayati。

เขฏ ภกฺขเณ. เขเฏติ, เขฏยติ.

语根Kheṭa，义为吞食。其动词为kheṭeti, kheṭayati。

โขฏ เขเป. โขเฏติ, โขฏยติ.

语根Khoṭa，义为抛掷。其动词为khoṭeti, khoṭayati。

กุฏิ ทาเห. กุเฏติ, กุฏยติ.

语根Kuṭi，义为燃烧。其动词为kuṭeti, kuṭayati。

ยุฏ สํสคฺเค. โยเฏติ, โยฏยติ.

语根Yuṭa，义为交往。其动词为yoṭeti, yoṭayati。

วฏ วิภชเน. วเฏติ, วฏยติ.

语根Vaṭa，义为分割。其动词为vaṭeti, vaṭayati。

ฏการนฺตธาตุรูปานิ.

以“ṭ”结尾的语根形式。

ฐการนฺตธาตุ

以ṭh结尾的语根

สฐ [Pg.298] สงฺขารคตีสุ. สเฐติ, สฐยติ.

Saṭha，于欺诈行中。Saṭheti, saṭhayati。

สุฐ อาลสิเย. โสเฐติ, โสฐยติ.

Suṭha，于懒惰中。Soṭheti, soṭhayati。

สุฐิ โสสเน. สุณฺเฐติ, สุณฺฐยติ.

Suṭhi，于干燥中。Suṇṭheti, suṇṭhayati。

สฐ สิลาฆายํ. สเฐติ, สฐยติ.

Saṭha，于夸耀中。Saṭheti, saṭhayati。

สฐ อสมฺมาภาสเน. สเฐติ. สฐยติ, สโฐ.

Saṭha，于不正语中。Saṭheti, saṭhayati, saṭho。

เอตฺถ สโฐติ เกราฏิโก. สฐยตีติ สโฐ, น สมฺมา ภาสตีติ อตฺโถ.

此处，saṭho即欺诈者。行欺诈(saṭhayati)，故为saṭho，义即“不正确地说话”。

สฐ เกตเว. รูปํ ตาทิสเมว.

Saṭha，于欺诈中。其形式亦同。

‘‘สุทสฺสํ วชฺชมญฺเญสํ, อตฺตโน ปน ทุทฺทสํ…เป…อตฺตโน ปน ฉาเทติ, กลึว กิตวาสโฐ’’ติ.

“他人之过失易见，自己之过失实难见……（略）……他却遮藏自己的过失，如狡诈的赌徒遮藏不利的骰子。”

เอตฺถ สากุณิโก ‘‘กิตวา’’ติ วุตฺโต. ตสฺส อิทํ เกตวํ, ตสฺมึ เกตเว อยํ ธาตุ วตฺตตีติ อตฺโถ.

此处，捕鸟人被称为“kitavā”（欺诈者）。此即其欺诈(ketavaṃ)，其义是此语根用于此“欺诈”之义。

กฐิ โสเก. กณฺเฐติ, กณฺฐยติ.

Kaṭhi，于忧愁中。Kaṇṭheti, kaṇṭhayati。

ฐการนฺตธาตุรูปานิ.

以ṭh结尾的语根形式。

ฑการนฺตธาตุ

以ḍ结尾的语根

ปฏิ ปริหาเส. ปณฺเฑติ, ปณฺฑยติ. อุปฺปณฺเฑติ, อุปฺปณฺฑยติ. มนุสฺสานํ นํ ภิกฺขุนึ อุปฺปณฺฑึสุ.

Paṭi，于嘲弄中。Paṇḍeti, paṇḍayati。Uppaṇḍeti, uppaṇḍayati。人们过度嘲弄那位比丘尼。

ลฑิ อุกฺเขเป. ลณฺเฑติ, ลณฺฑยติ.

Laḍi，于举起中。Laṇḍeti, laṇḍayati。

ขฑิ กฑิ เฉเท. ขณฺเฑติ, ขณฺฑยติ. กณฺเฑติ, กณฺฑยติ. ขณฺโฑ, กณฺโฑ.

Khaḍi, kaḍi，于切断中。Khaṇḍeti, khaṇḍayati。Kaṇḍeti, kaṇḍayati。Khaṇḍo, kaṇḍo。

ปิฑิ [Pg.299] สงฺฆาเต. ปิณฺเฑติ, ปิณฺฑยติ. ปิณฺโฑ.

Piḍi，于聚集、结合中。Piṇḍeti, piṇḍayati。Piṇḍo。

เอตฺถ จ ปิณฺโฑติ สมูหสงฺขาโต กลาโปปิ ‘‘โจฬํ ปิณฺโฑ รติ ขิฑฺฑา’’ติ เอตฺถ วุตฺโต อาหารสงฺขาโต ปิณฺโฑปิ ปิณฺโฑเยว.

此处，piṇḍo（团）也指称为“集合”的“聚”；如在“布团是娱乐嬉戏之物”中所说；而称为“食物”的“团”（即团食）也是piṇḍo。

กุฑิ เวธเน. กุณฺเฑติ, กุณฺฑยติ. กุณฺฑลํ.

Kuḍi，于穿刺中。Kuṇḍeti, kuṇḍayati。Kuṇḍalaṃ。

มฑิ ภูสายํ หสเน จ. มณฺเฑติ, มณฺฑยติ. มณฺโฑ, มณฺฑนํ, มณฺฑิโต.

Maḍi，于装饰与笑中。Maṇḍeti, maṇḍayati。Maṇḍo, maṇḍanaṃ, maṇḍito。

ภฑิ กลฺยาเณ. กลฺยาณํ กลฺยาณตา. ภณฺเฑติ, ภณฺฑยติ. ภณฺโฑ.

Bhaḍi，于善中。Kalyāṇaṃ（善）即kalyāṇatā（善性）。Bhaṇḍeti, bhaṇḍayati。Bhaṇḍo。

เอตฺถ จ ภณฺโฑติ ธนํ, อลงฺกาโร วา. ‘‘ภณฺฑํ คณฺหาติ. สมลงฺกริตฺวา ภณฺเฑนา’’ติ จ อาทีสุ วิย.

此处，bhaṇḍo指财富或装饰。如“取用物品”及“以饰物庄严”等例。

ทณฺฑ ทณฺฑวินิปาเต. ทณฺเฑติ, ทณฺฑยติ. ทณฺโฑ.

Daṇḍa，于施加惩罚中。Daṇḍeti, daṇḍayati。Daṇḍo。

ฉฑฺฑ ฉฑฺฑเน. ฉฑฺเฑติ, ฉฑฺฑยติ. ฉฑฺฑนโก. ฉฑฺฑิยติ, ฉฑฺฑิโต. ฉฑฺฑิตุํ, ฉฑฺฑยิตุํ, ฉฑฺเฑตฺวา, ฉฑฺฑยิตฺวา.

Chaḍḍa，于舍弃中。Chaḍḍeti, chaḍḍayati。Chaḍḍanako。Chaḍḍiyati, chaḍḍito。Chaḍḍituṃ, chaḍḍayituṃ, chaḍḍetvā, chaḍḍayitvā。

ฑการนฺตธาตุรูปานิ.

以ḍ结尾的语根形式。

ฒการนฺตธาตุ

以ḍh结尾的语根

วฑฺฒ อากิรเณ. กํสปาติยา ปายาสํ วฑฺเฒติ, วฑฺฒยติ. ภตฺตํ วฑฺเฒตฺวา อทาสิ.

Vaḍḍha，于分配（食物）中。以铜钵分配乳粥(vaḍḍheti, vaḍḍhayati)。分配食物后施与。

อิมานิ ฒการนฺตธาตุรูปานิ.

此等即以ḍh结尾的语根形式。

ณการนฺตธาตุ

以ṇ结尾的语根

วณฺณ วณฺณกฺริยาวิตฺถารคุณวจเนสุ. วณฺโณ ปสํสา. กฺริยา กรณํ. วิตฺถาโร วิตฺถินฺนตา. คุโณ สีลาทิธมฺโม. วจนํ [Pg.300] วาจา. วณฺเณติ, วณฺณยติ. วณฺโณ, วณฺณํ, สุวณฺณํ, สํวณฺณนา.

（词根）Vaṇṇa，用于描述、行为、详述、功德、言语。描述即赞扬；行为即作为；详述即广说；功德即戒等法；言语即言说。Vaṇṇeti, vaṇṇayati。Vaṇṇo, vaṇṇaṃ, suvaṇṇaṃ, saṃvaṇṇanā。

วณฺณสทฺโท ฉวิถุติกุลวคฺคการณสณฺฐานปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา’’ติ เอวมาทีสุ ฉวิยํ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ ถุติยํ. ‘‘จตฺตาโรเม โภ โคตม วณฺณา’’ติเอวมาทีสุ กุลวคฺเค. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ การเณ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติเอวมาทีสุ สณฺฐาเน. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ ปมาเณ. ‘‘วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา’’ติ เอวมาทีสุ รูปายตเนติ.

vaṇṇa一词可见于肤色、赞叹、种姓、原因、形状、大小、色处等义。其中，如“世尊，您是金色之肤”等，用于肤色；如“然而，居士，你何时称誉过沙门乔达摩的功德？”等，用于赞叹；如“乔达摩贤者，有此四种种姓”等，用于种姓；如“然则以何因缘，被称为盗香者？”等，用于原因；如“化现出大象王之巨大形象”等，用于形状；如“钵有三种大小”等，用于大小；如“色、香、味、食素”等，用于色处。

ตตฺถ ฉวิยนฺติ ฉวิคตา วณฺณธาตุ เอว ‘‘สุวณฺณวณฺโณ’’ติ เอตฺถ วณฺณคฺคหเณน คหิตาติ อปเร. วณฺณนํ กิตฺติยา อุคฺโฆสนนฺติ วณฺโณ, ถุติ. วณฺณิยติ อสงฺกรโต ววตฺถปิยตีติ วณฺโณ, กุลวคฺโค. วณฺณิยติ ผลํ เอเตน ยถาสภาวโต วิภาวิยตีติ วณฺโณ, การณํ, วณฺณํ ทีฆรสฺสาทิวเสน สณฺฐหนนฺติ วณฺโณ, สณฺฐานํ. วณฺณิยติ อฑฺฒมหนฺตาทิวเสน ปมิยตีติ วณฺโณ, ปมาณํ. วณฺเณติ วิการมาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ วณฺโณ, รูปายตนํ. เอวํ เตน เตน ปวตฺตินิมิตฺเตน วณฺณสทฺทสฺส ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ ปวตฺติ เวทิตพฺพา.

其中，关于肤色，另有人说，在“suvaṇṇavaṇṇo”（金色之肤）中，vaṇṇa一词即指与皮肤相关的颜色元素。描述、称扬、宣告，故为vaṇṇa，即赞叹。被区分、被确立而无混淆，故为vaṇṇa，即种姓。果由此而被如实阐明，故为vaṇṇa，即原因。依长短等而构成，故为vaṇṇa，即形状。依半、大等而被衡量，故为vaṇṇa，即大小。显示变化及动心之状态，故为vaṇṇa，即色处。如是，应知vaṇṇa一词，乃依此等不同缘由而用于彼等不同含义中。

อปรมฺปิ [Pg.301] วณฺณสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วทาม. วณฺณสทฺโท สณฺฐานชาติ รูปายตนการณปมาณคุณปสํสาชาตรูปปุฬินกฺขราทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘มหนฺตํ สปฺปราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติอาทีสุ สณฺฐาเน ทิสฺสติ, ‘‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ, หีโน อญฺโญ วณฺโณ’’ติอาทีสุ ชาติยํ. ‘‘ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต’’ติอาทีสุ รูปายตเน.

我们再解说vaṇṇa一词的含义。vaṇṇa一词可见于形状、种姓、色处、原因、大小、功德、赞叹、黄金、沙地、字母等义。例如，在“化现出巨大的蛇王形象”等处，用于形状；在“婆罗门是最高等的种姓，其他种姓是低劣的”等处，用于种姓；在“具足最上之美色”等处，用于色处。

‘‘น หรามิ น ภญฺชามิ, อารา สิงฺฆามิ วาริชํ;

อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติ

“我不拿也不折，只是远远地嗅闻水生莲花。然则以何因缘，我被称为盗香者？”

อาทีสุ การเณ. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ ปมาเณ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ คุเณ. ‘‘วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติอาทีสุ ปสํสายํ. ‘‘วณฺณํ อญฺชนวณฺเณน, กาลิงฺคมฺหิ วนิมฺหเส’’ติ เอตฺถ ชาตรูเป. ‘‘อกิลาสุโน วณฺณปเถ ขณนฺตา’’ติ เอตฺถ ปุฬิเน. ‘‘วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย’’ติอาทีสุ อกฺขเร ทิสฺสติ. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ –

等处，用于原因。在“钵有三种大小”等处，用于大小。在“然而，居士，你何时称誉过沙门乔达摩的功德？”等处，用于功德。在“称赞值得称赞者”等处，用于赞扬。在“我们于迦陵伽乞求色如眼膏的黄金”处，用于黄金。在“不倦者于沙道上挖掘”处，用于沙地。在“字母增添、字母转换”等处，用于字母。如是，总而言之——

ฉวิยํ ถุติยํ เหเม, กุลวคฺเค จ การเณ;

สณฺฐาเน จ ปมาเณ จ, รูปายตนชาติสุ;

คุณกฺขเรสุ ปุฬิเน, วณฺณสทฺโท ปวตฺตติ;

vaṇṇa一词用于肤色、赞叹、黄金、种姓与原因、形状与大小、色处与种类、功德、字母、沙地等义。

สุวณฺณสทฺโท ฉวิสมฺปตฺติครุฬชาตรูเปสุ อาคโต. อยญฺหิ ‘‘สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ, สุคเต ทุคฺคเต’’ติ, ‘‘สุวณฺณตา สุสฺสรตา’’ติ [Pg.302] จ เอวมาทีสุ ฉวิสมฺปตฺติยํ อาคโต. ‘‘กากํ สุวณฺณา ปริวารยนฺตี’’ติอาทีสุ ครุเฬ. ‘‘สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติอาทีสุ ชาตรูเปติ.

suvaṇṇa一词用于肤色之美、金翅鸟、黄金等义。例如，在“美色者与丑色者，善趣者与恶趣者”及“肤色之美，声音之美”等处，用于肤色之美。在“诸金翅鸟围绕乌鸦”等处，用于金翅鸟。在“其肤金色，如纯金”等处，用于黄金。

ปุณ สงฺฆาเต. ปุเณติ, ปุณยติ.

（词根）Puṇa，用于聚集。Puṇeti, puṇayati。

จุณ สงฺโกจเน. จุเณติ, จุณยติ.

（词根）Cuṇa，用于收缩。Cuṇeti, cuṇayati。

จุณฺณ เปรเณ. จุณฺเณติ, จุณฺณยติ. จุณฺณํ. จุณฺณวิจุณฺณํ กโรติ.

（词根）Cuṇṇa，用于碾磨。Cuṇṇeti, cuṇṇayati。Cuṇṇaṃ。Cuṇṇavicuṇṇaṃ karoti。

สณ ทาเน. สเณติ, สณยติ.

（词根）Saṇa，用于布施。Saṇeti, saṇayati。

กุณ สงฺโกจเน. กุเณติ, กุณยติ. กุโณ. กุณหตฺโถ. หตฺเถน กุณี.

（词根）Kuṇa，用于收缩。Kuṇeti, kuṇayati。Kuṇo。Kuṇahattho。Hatthena kuṇī。

ตูณ ปูรเณ. ตูเณติ, ตูณยติ. ตูณี.

（词根）Tūṇa，用于充满。Tūṇeti, tūṇayati。Tūṇī。

เอตฺถ ตูณีติ สรกลาโป. สา หิ ตูเณนฺติ ปูเรนฺติ สเร เอตฺถาติ ตูณี.

此处，tūṇī 即箭筒。因为人们于此中充满、填满箭矢，故称“箭筒”。

ภูณ ภาสายํ. ภูเณติ, ภูณยติ.

（词根）Bhūṇa，用于言说。Bhūṇeti, bhūṇayati。

กณ นิมีลเน. กาเณติ, กาณยติ. กาโณ.

（词根）Kaṇa，用于闭目。Kāṇeti, kāṇayati。Kāṇo。

เอตฺถ กาโณติ เอเกน วา ทฺวีหิ วา อกฺขีหิ ปริหีนกฺขิ. อฏฺฐกถาจริยา ปน ‘‘กาโณ นาม เอกกฺขินา กาโณ, อนฺโธ นาม อุภยกฺขิกาโณ’’ติ วทนฺติ, ตํ กาณนฺธสทฺทานํ เอกตฺถสนฺนิปาเต ยุชฺชติ. อิตรถา กาณกจฺฉโปปมสุตฺเต วุตฺโต กจฺฉโป เอกสฺมึ กาโณ สิยา, เอกกฺขิกาโณ จ ปน ปุริโส ‘‘อนฺโธ’’ติ น วตฺตพฺโพ สิยา, ตสฺมา เตสมยุคฬตฺเต เอเกกสฺส ยถาสมฺภวํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนมาการานํ วาจกตา ทฏฺฐพฺพา. ตถา หิ โกสลสํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘กาโณติ เอกจฺฉิกาโณ วา [Pg.303] อุภยจฺฉิกาโณ วา’’ติ วุตฺตํ. อถ วา ‘‘โอวเทยฺยานุสาเสยฺยา’’ติ เอตฺถ โอวาทานุสาสนานํ วิย สวิเสสตา อวิเสสตา จ ทฏฺฐพฺพา.

此处，所谓“独眼者”（kāṇo），是指缺损一只或两只眼睛者。但诸义注师说：“所谓‘独眼者’（kāṇo），是瞎了一只眼；所谓‘盲者’（andho），是双目皆盲。”此说在“独眼”与“盲”二词并列为一义时是恰当的。否则，在《独眼龟喻经》中所说的龟，就成了一只眼盲，而只有一只眼睛盲的人则不能被称为“盲者”了。因此，当此二词并用时，当知其各能表示两种可能的情况。诚然，如《憍萨罗相应》的义注中所说：“‘独眼者’，或指独眼盲，或指双目盲。”或者，如同在“他当教诫、训示”一句中，应当看到“教诫”与“训示”既有区别，又有共通之处。

คณ สงฺขฺยาเน. คเณติ, คณยติ. คณนา, คโณ.

（词根）Gaṇa，用于计数。Gaṇeti, gaṇayati。Gaṇanā, gaṇo。

เอตฺถ คณนาติ สงฺขฺยา. คโณติ ภิกฺขุสมูโห. เยสํ วา เกสญฺจิ สมูโห. สมูหสฺส จ อเนกานิ นามานิ. เสยฺยถิทํ –

此处，“计数”（gaṇanā）即数量。“团体”（gaṇo）指比丘的团体，或任何事物的集合。集合又有多名，如下所示：

สงฺโฆ คโณ สมูโห จ,ขนฺโธ สนฺนิจโย จโย;

สมุจฺจโย จ นิจโย,วคฺโค ปูโค จ ราสิ จ.

僧团、团体与集合，蕴、积集与堆聚；总合与积聚，品、群与堆。

กาโย นิกาโย นิกโร,กทมฺโพ วิสโร ฆฏา;

สมุทาโย จ สนฺเทโห,สงฺฆาโต สมโย กโร.

身、部、群，咖丹巴、群众与密集；集起与积聚，结合、会合与群。

โอโฆ ปุญฺโช กลาโป จ,ปิณฺโฑ ชาลญฺจ มณฺฑลํ;

สณฺโฑ ปวาโห อิจฺเจเต,สมูหตฺถาภิธายกาติ.

洪流、堆与束，团、网与圈；丛、流皆如是，此等说集义。

กิญฺจาปิ เอเต สงฺฆคณสมูหาทโย สทฺทา สมูหตฺถวาจกา, ตถาปิ สงฺฆคณสทฺทาเยว วินาปิ วิเสสกปเทน ภิกฺขุสมูเห วตฺตนฺติ, นาญฺเญ, อญฺเญ ปน สงฺฆคณสทฺเทหิ สทฺธึ อญฺญมญฺญญฺจ กทาจิ สมานตฺถวิสยา โหนฺติ, กทาจิ อสมานตฺถวิสยา, ตสฺมา ยถาปาวจนํ อสมฺมุยฺหนฺเตน โยเชตพฺพา. ‘‘เอโก, ทฺเว’’ติอาทินา คเณตพฺโพติ คโณ.

虽然“僧伽”、“团体”、“集合”等词都表示集合之义，但唯有“僧伽”与“团体”二词，即便没有限定词，也用于比丘的团体，其他词则不然。至于其他词，与“僧伽”、“团体”及彼此之间，有时语义范围相同，有时不同，因此应当不加混淆地依惯例而应用。又因能以“一、二”等来计数，故称“团体”(gaṇo)。

กณฺณ [Pg.304] สวเน. กณฺเณติ, กณฺณยติ. กณฺโณ. กณฺณยนฺติ สทฺทํ สุณนฺติ เอเตนาติ กณฺโณ, โย โลเก ‘‘สวนํ, โสต’’นฺติ จ วุจฺจติ.

（词根）Kaṇṇa，听闻义。例如：kaṇṇeti（他听闻）、kaṇṇayati（他使听闻）。Kaṇṇo（耳）。人们用它来听闻、听声音，故称“耳”(kaṇṇo)，世间亦称之为“听处”(savana)、“听根”(sota)。

กุณ คุณ อามนฺตเน. กุเณติ, กุณยติ. คุเณติ, คุณยติ. คุโณ. โคโณ.

（词根）Kuṇa、Guṇa，呼唤义。例如：kuṇeti（他呼唤）、kuṇayati（他使呼唤）；guṇeti（他呼唤）、guṇayati（他使呼唤）。Guṇo（功德）。Goṇo（牛）。

เอตฺถ คุโณติ สีลาทโย ธมฺมา, เกนฏฺเฐน เต คุณา. โคณาปิยติ อามนฺตาปิยติ อตฺตนิ ปติฏฺฐิโต ปุคฺคโล ทฏฺฐุํ โสตุํ ปูชิตุญฺจ อิจฺฉนฺเตหิ ชเนหีติ คุโณ. เอตฺถ กิญฺจาปิ สีลาทิธมฺมานํ อามนฺตาปนํ นตฺถิ, ตถาปิ ตํเหตุอามนฺตนํ นิมนฺตนญฺจ เตเยว กโรนฺติ นามาติ เอวํ วุตฺตํ. ตถา หิ –

此处，“功德”(guṇo)指戒等诸法。以何义称之为“功德”？因为安住于此（戒等法）的人，被欲见、欲闻、欲供养者所呼唤、所邀请，故称“功德”。此处，戒等诸法本身虽无呼唤，然而以它们为因而有的呼唤与邀请，确实可说是它们所为，故如是说。诚然——

‘‘ยถาปิ เขตฺตสมฺปนฺเน,พีชํ อปฺปมฺปิ โรปิตํ;

สมฺมา ธารํ ปวสฺสนฺเต,ผลํ โตเสติ กสฺสก’’นฺติ

“譬如于沃田，纵播种微少；若得时雨降，果实悦农夫。”

เอตฺถ กสฺสกสฺส ตุฏฺฐิอุปฺปตฺติการณตฺตา เหตุวเสน นิจฺเจตนสฺสปิ ผลสฺส โตสนํ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ อามนฺตาปนการณตฺตา เอวํ วุตฺตํ. อญฺเญ ปน ‘‘คุญฺชนฺเต อพฺยยนฺเต อิติ คุณา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. ตทนุรูปํ ปน ธาตุสทฺทํ น ปสฺสาม, ‘‘คุณ อามนฺตเน’’ อิจฺเจว ปสฺสาม, วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ.

此处，因是农夫生喜之因，故就因果而言，说无情识的果实能“令……喜悦”。此处（功德）亦然，因是呼唤之因，故如是说。另有人说其义为：“因其鸣响而不衰亡，故为功德。”然我等未见与此相应之词根，只见“Guṇa，呼唤义”，应审察而取。

วณ คตฺตวิจุณฺณเน. วเณติ, วณยติ. วโณ.

（词根）Vaṇa，伤身义。例如：vaṇeti（他伤害）、vaṇayati（他使伤害）。Vaṇo（伤口）。

เอตฺถ วโณติ อรุ. สา หิ สรีรํ วณยติ วิจุณฺเณติ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ กโรตีติ วโณติ วุจฺจติ.

此处，所谓“伤口”(vaṇo)，即是伤疮(aru)。因为它伤害、毁坏身体，使其遍体鳞伤，故称“伤口”。

ปณฺณ หริเต. ปณฺเณติ, ปณฺณยติ. ตาลปณฺณํ. สูเปยฺยปณฺณํ.

（词根）Paṇṇa，绿色义。例如：paṇṇeti（它变绿）、paṇṇayati（它使变绿）。Tālapaṇṇaṃ（棕榈叶）。Sūpeyyapaṇṇaṃ（菜叶）。

เอตฺถ [Pg.305] จ หริตภาววิคเตปิ วตฺถุสฺมึ ปณฺณภาโว รูฬฺหิโต ปวตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ปณฺณํ, ปตฺตํ, ปลาโส, ทลํ’’ อิจฺเจเต สมานตฺถา.

此处当知，即使在失去绿色的事物上，“叶”的状态也是依世俗惯例而成立的。“Paṇṇaṃ（叶）、pattaṃ（叶）、palāso（叶）、dalaṃ（叶）”，此等词语同义。

ปณ พฺยวหาเร. ปเณติ, ปณยติ. ราชา จ ทณฺฑํ ครุกํ ปเณติ.

（词根）Paṇa，交易义。例如：paṇeti（他交易）、paṇayati（他使交易）。Rājā ca daṇḍaṃ garukaṃ paṇeti（国王处以重罚）。

อิมานิ ณการนฺตธาตุรูปานิ.

以上是ṇ音尾的词根形式。

ตการนฺตธาตุ

以t结尾的词根

จินฺต จินฺตายํ. จินฺเตติ, จินฺตยติ. จิตฺตํ, จินฺตา, จินฺตนา, จินฺตนโก. การิเต ‘‘จินฺตาเปติ, จินฺตาปยตี’’ติ รูปานิ.

词根`cint`，表“思”义。其动词形式为`cinteti`、`cintayati`。其名词形式有`cittaṃ`（心）、`cintā`（思）、`cintanā`（思惟）、`cintanako`（思者）。其使役动词形式为`cintāpeti`、`cintāpayati`。

ตตฺถ จิตฺตนฺติ อารมฺมณํ จินฺเตตีติ จิตฺตํ, วิชานาตีติ อตฺโถ, สพฺพจิตฺตสาธารณวเสเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ สิยา – กสฺมา ‘‘อารมฺมณํ จินฺเตตีติ จิตฺต’’นฺติ วตฺวาปิ ‘‘วิชานาตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ, นนุ จินฺตนวิชานนา นานาสภาวา. น หิ ‘‘จินฺเตตี’’ติ ปทสฺส ‘‘วิชานาตี’’ติ อตฺโถ สมฺภวติ, ทุปฺปญฺญสฺส หิ นานปฺปกาเรหิ จินฺตยโตปิ สุขุมตฺถาธิคโม น โหตีติ? สจฺจํ, ‘‘วิชานาตี’’ติ อิทํ ปทํ จิตฺตสฺส สญฺญาปญฺญากิจฺเจหิ วิสิฏฺฐวิสยคฺคหณํ ทีเปตุํ วุตฺตํ สพฺพจิตฺตสาธารณตฺตา จิตฺตสทฺทสฺส. ยญฺหิ ธมฺมชาตํ ‘‘จิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ, ตเทว วิญฺญาณํ, ตสฺมา วิชานนตฺถํ คเหตฺวา สญฺญาปญฺญากิจฺจาวิสิฏฺฐวิสยคฺคหณํ ทีเปตุํ ‘‘วิชานาตี’’ติ วุตฺตํ.

在此，所谓心(citta)，是因其思惟所缘(ārammaṇa)，故名为心，其义为“了别”(vijānāti)；当知此义通于一切心。于此，或有疑问：既说“因其思惟所缘，故名为心”，为何又说“其义为了别”？思惟与了别难道自性各异吗？“思惟”一词实不具“了别”之义，因为无慧者纵然百般思惟，亦不能证得微细之义。答：诚然。说“了别”一词，是为了开示心通过想(saññā)与慧(paññā)的作用来识知特定所缘，因为“心”这个词通用于一切心。凡被称为“心”的法即是识(viññāṇa)，因此，取“了别”之义，是为了开示其识知所缘的功能，此功能不限定于想与慧的作用，所以才说“了别”。

อิทานิ อญฺญคณิกธาตุวเสนปิ นิพฺพจนํ ปกาสยาม – สพฺเพสุ จิตฺเตสุ ยํ โลกิยกุสลากุสลมหากฺริยจิตฺตํ, ตํ ชวนวีถิวเสน อตฺตโน สนฺตานํ จิโนตีติ จิตฺตํ, วิปากํ กมฺมกิเลเสหิ จิตนฺติ จิตฺตํ, อิทํ จิธาตุวเสน นิพฺพจนํ. ยํ กิญฺจิ โลเก วิจิตฺตํ สิปฺปชาตํ, สพฺพสฺส ตสฺส [Pg.306] จิตฺเตเนว กรณโต จิตฺเตติ วิจิตฺเตติ วิจิตฺตํ กริยติ เอเตนาติ จิตฺตํ, จิตฺตกรณตาย จิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ, อิทํ จิตฺตธาตุวเสน นิพฺพจนํ. จิตฺตตาย จิตฺตํ, อิทํ ปาฏิปทิกวเสน นิพฺพจนํ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘สพฺพมฺปิ ยถานุรูปโต จิตฺตตาย จิตฺตํ, จิตฺตกรณตาย จิตฺตนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ.

现在，我们亦依其他词根类的体例来说明其语源。于一切心中，世间善心、不善心与大唯作心，依速行路(javanavīthi)，积集其自身的相续，故为心；或由业(kamma)与烦恼(kilesa)所积集，故为心。此乃依`ci`词根的语源解释。世间任何多彩多姿的技艺，皆由心所造作，故说它彩绘、使多彩，多彩之物由它所造，故为心。因其能造多彩之物，故名为心。此乃依`citt`词根的语源解释。因其多彩性，故为心。此乃依语干(pāṭipadika)的语源解释。是故，诸义注师(aṭṭhakathācariyā)言：“于此，当如是了知其义：一切心皆依其各自相应的方式，因其多彩性，因其能造多彩之物，故名为心。”

เอตฺถ หิ จิตฺตสฺส สราคสโทสาทิเภทภินฺนตฺตา สมฺปยุตฺตภูมิอารมฺมณหีนมชฺฌิมปณีตาธิปตีนํ วเสน จิตฺตสฺส จิตฺตตา เวทิตพฺพา. กิญฺจาปิ เอกสฺส จิตฺตสฺส เอวํ วิจิตฺตตา นตฺถิ, ตถาปิ วิจิตฺตานํ อนฺโตคธตฺตา สมุทายโวหาเรน อวยโวปิ ‘‘จิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ, ยถา ปพฺพตนทีสมุทฺทาทิเอกเทเสสุ ทิฏฺเฐสุ ปพฺพตาทโย ทิฏฺฐาติ วุจฺจนฺติ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘กามญฺเจตฺถ เอกเมว เอวํ จิตฺตํ น โหติ, จิตฺตานํ ปน อนฺโตคธตฺตา เอเตสุ ยํ กิญฺจิ เอกมฺปิ จิตฺตตาย ‘จิตฺต’นฺติ วตฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ.

在此，当知心的多彩性(cittatā)，是由于心有有贪(sarāga)、有瞋(sadosa)等差别，以及依相应法(sampayutta)、地(bhūmi)、所缘(ārammaṇa)、下中上、增上(adhipati)等而有差别。尽管单一的心刹那并无如是多彩性，然因其含摄于多彩的心之中，故依集合的言说方式，其部分亦被称为“心”；犹如见到山、河、海等的一部分时，亦说见到了山等。是故，诸义注师(aṭṭhakathācariyā)言：“诚然，于此，单一的心并非如此多彩，然因其含摄于诸心之中，故其中任何一心，皆可因其多彩性而被称为‘心’。”

เอตฺถ จ วุตฺตปฺปการานมตฺถานํ วินิจฺฉโย พวติ. กถํ? ยสฺมา ยตฺถ ยตฺถ ยถา ยถา อตฺโถ ลพฺภติ, ตตฺถ ตตฺถ ตถา ตถา คเหตพฺโพ. ตสฺมา ยํ อาเสวนปจฺจยภาเวน จิโนติ, ยญฺจ กมฺมุนา อภิสงฺขตตฺตา จิตํ, ตํ เตน การเณน จิตฺตนฺติ วุตฺตํ. ยํ ปน ตถา น โหติ, ตํ ปริตฺตกฺริยทฺวยํ อนฺติมชวนญฺจ ลพฺภมานจินฺตนวิจิตฺตตาทิวเสน จิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, หสิตุปฺปาโท ปน อญฺญชวนคติโกเยวาติ.

于此，当决择上述诸义。如何决择？即义在何处以何方式可得，即应在彼处以彼方式取之。是故，凡以重复缘(āsevanapaccaya)的方式积集者，以及由业(kamma)所行、所积集者，以此原因为心。然若非如此，则如两种微小唯作心(parittakiriya)与最终速行(antimajavana)，当依其所具有的思惟、多彩等义而了知为心。至于生笑心(hasituppāda)，则归于其他速行一类。

อิมานิ จิตฺตสฺส นามานิ –

以下是心的诸名：

จิตฺตํ มโน มานสญฺจ, วิญฺญาณํ หทยํ มนํ;

นามาเนตานิ โวหาร-ปเถ วตฺตนฺติ ปายโต.

心、意与心意，识、心以及意；此等诸名称，多用于世俗言说。

จิตฺตสทฺโท [Pg.307] ปญฺญตฺติยํ วิญฺญาเณ วิจิตฺเต จิตฺตกมฺเม อจฺฉริเยติ เอวมาทีสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘จิตฺโต คหปติ. จิตฺตมาโส’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘จิตฺตํ มโน มานส’’นฺติอาทีสุ วิญฺญาเณ. ‘‘วิจิตฺตวตฺถาภรณา’’ติอาทีสุ วิจิตฺเต. ‘‘ทิฏฺฐํ โว ภิกฺขเว จรณํ นาม จิตฺต’’นฺติอาทีสุ จิตฺตกมฺเม. ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, จิตฺตรูปํว ทิสฺสตี’’ติอาทีสุ อจฺฉริเยติ.

“心”(citta)一词可见于施设(paññatti)、识(viññāṇa)、多彩(vicitta)、绘画(cittakamma)、奇妙(acchariya)等义。例如，在“质多(Citto)居士”、“质多月(Cittamāso)”等中，用于施设义。在“心、意、心意”等中，用于识义。在“多彩的衣饰”等中，用于多彩义。在“诸比丘，汝等曾见名为‘行’(Caraṇa)之图画否？”等中，用于绘画义。在“来，玛蒂(Maddi)，请听，看似奇妙之形色显现”等中，用于奇妙义。

จิต สญฺเจตเน. เจเตติ, เจตยติ. รตฺโต โข พฺราหฺมณ ราเคน อภิภูโต อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ, ปรพฺยาพาธายปิ เจเตติ, อุภยพฺยาพาธายปิ เจเตติ. อากงฺขติ เจตยติ, ตํ นิเสธ ชุตินฺธร. เจตนา, สญฺเจตนา. เจตยิตํ, เจเตตฺวา, เจตยิตฺวา. สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปติ.

词根`cit`，表“思”义。其动词形式为`ceteti`、`cetayati`。“婆罗门，贪染者被贪欲所征服，实会为恼害自己而思，为恼害他人而思，为恼害双方而思。”“彼欲求、彼思量，具光者，汝当制止之。”其名词形式有`cetanā`（思）、`sañcetanā`（审思）。其分词与独立式为`cetayitaṃ`、`cetetvā`、`cetayitvā`。“故意夺取有情生命。”

ตตฺถ เจตนาติ เจตยตีติ เจตนา, สทฺธึ อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺเม อารมฺมเณ อภิสนฺทหตีติ อตฺโถ. สญฺเจตนาติ อุปสคฺควเสน ปทํ วฑฺฒิตํ. เจตยิตนฺติ เจตนากาโร. สญฺจิจฺจาติ สยํ ญตฺวา, เจจฺจ อภิวิตริตฺวาติ อตฺโถ. อิมานิ เจตนาย นามานิ –

在此，“思”即是思量，意思是，它将与自身相应的诸法一起导向所缘。“审思”是通过前缀加强的词。“所思”是思的状态。“故意”是自己知道后，刻意去执行的意思。这些都是“思”的名称——

สญฺเจตนา เจตยิตํ, เจตนา กมฺมเมว จ;

กมฺมญฺหิ ‘‘เจตนา’’ ตฺเวว, ชิเนนาหจฺจ ภาสิตํ.

审思与所思，思即是业；业实为“思”，此乃胜者所确说。

อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘เจตนาหํ ภิกฺขเว กมฺมํ วทามิ, เจตยิตฺวา กมฺมํ กโรติ กาเยน วาจาย มนสา’’ติ.

此处的巴利圣典是：“诸比丘，我说思是业；思已，以身、语、意造业。”

มนฺต [Pg.308] คุตฺตภาสเน. มนฺเตติ, มนฺตยติ, นิมนฺเตติ, นิมนฺตยติ, อามนฺเตติ, อามนฺตยติ. ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มนฺตยนฺติ, มนฺตยึสุ รโหคตา. นิมนฺตยิตฺถ ราชานํ. อามนฺตยิตฺถ เทวินฺโท, วิสุกมฺมํ มหิทฺธิกํ. มนฺตา, มนฺโต. การิเต ‘‘มนฺตาเปติ, มนฺตาปยตี’’ติ รูปานิ.

词根`manta`，表“秘密谈论”义。其动词形式有：`manteti`、`mantayati`、`nimanteti`、`nimantayati`、`āmanteti`、`āmantayati`。“人们聚集在一起秘密商议”(Janā saṅgamma mantenti, mantayanti, mantayiṃsu rahogatā)。“他邀请了国王”(Nimantayittha rājānaṃ)。“天帝释对大神通的毗首羯磨说道”(Āmantayittha devindo, visukammaṃ mahiddhikaṃ)。其名词形式有：`mantā`（谋士），`manto`（密语）。其使役动词形式为：`mantāpeti`、`mantāpayati`。

เอตฺถ มนฺตาติ ปญฺญา, ‘‘คเวสนสญฺญา’’ติปิ วทนฺติ. มนฺโตติ คุตฺตภาสนํ. ‘‘อุปสฺสุติกาปิ สุณนฺติ มนฺตํ, ตสฺมา หิ มนฺโต ขิปฺปมุเปติ เภท’’นฺติ เอตฺถ หิ คุตฺตภาสนํ ‘‘มนฺโต’’ติ วุจฺจติ. อปิจ มนฺโตติ ฉฬงฺคมนฺโต. วุตฺตญฺจ ‘‘เย มนฺตํ ปริวตฺเตนฺติ, ฉฬงฺคํ พฺรหฺมจินฺติต’’นฺติ. เอตฺถ สิกฺขา นิรุตฺติ กปฺป พฺยากรณ โชติสตฺถ ฉนฺโทวิจิติวเสน มนฺโต ‘‘ฉฬงฺโค’’ติ เวทิตพฺโพ. เอตานิ เอว ฉ ‘‘เวทงฺคานี’’ติ วุจฺจนฺติ. เวโท เอว หิ ‘‘มนฺโต, สุตี’’ติ จ วุตฺโต. อถ วา มนฺโตติ เวทาทิวิชฺชา.

在此，mantā是智慧，也有人说是“寻求想”。manto是密语。在“偷听者也能听到密语，因此密语很快就会泄露”这句中，密语就被称为“manto”。再者，manto也指六支明咒。如所说：“他们诵念的明咒，是梵天所思的六支。”在此，应知明咒因音韵学、词源学、仪轨、文法、天文学、韵律学而为“六支”。这六者也被称为“吠陀支”。吠陀本身也被称为“明咒”和“圣典”。或者，manto是吠陀等学问。

ยนฺต สงฺโกจเน. ยนฺเตติ, ยนฺตยติ. ยนฺตํ, เตลยนฺตํ ยถาจกฺกํ, เอวํ กมฺปติ เมทนี.

（语根）Yanta，义为约束。其（动词）形态有：yanteti, yantayati。（名词为）yantaṃ（机械）。（例如：）“如榨油机之轮，大地亦如是震动。”

สตฺต คติยํ. สตฺเตติ, สตฺตยติ.

（语根）Satta，义为去。其（动词）形态有：satteti, sattayati。

สนฺต อามปฺปโยเค. อามปฺปโยโค นาม อุสฺสนฺนกฺริยา. สนฺเตติ, สนฺตยติ.

（语根）Santa，义为强盛作用(āmappayoga)。所谓强盛作用，即是丰盛的行为。其（动词）形态有：santeti, santayati。

กิตฺต สํสนฺทเน. กิตฺเตติ, กิตฺตยติ. ‘‘เย โวหํ กิตฺตยิสฺสามิ, คิราหิ อนุปุพฺพโส. กิตฺตนา ปริกิตฺตนา’’ติอาทีสุ ปน กตฺถนา ‘‘กิตฺตนา’’ติ วุจฺจติ.

（语根）Kitta，义为称扬。其（动词）形态有：kitteti, kittayati。在“我将次第以言语称扬你们”、“称扬、遍称扬”等（用法）中，称赞(katthanā)被称为称扬(kittanā)。

ตนฺต กุฏุมฺพธารเณ. ตนฺเตติ, ตนฺตยติ. สตนฺโต, สปฺปธาโนติ อตฺโถ.

（语根）Tanta，义为维持家庭。其（动词）形态有：tanteti, tantayati。Satanto，意思是具足精勤者(sappadhāno)。

ยต [Pg.309] นิกาโรปกาเรสุ. ยเตติ, ยตยติ. นีโต จ ปฏิทาเน, ยตธาตุ นิอุปสคฺคโต ปโร ปฏิทาเน วตฺตติ, นิยฺยาเตติ, นิยฺยาตยติ. ตการสฺส ปน ทการตฺเต กเต ‘‘นิยฺยาเทติ, นิยฺยาทยติ. รถํ นิยฺยาทยิตฺวาน, อณโณ เอหิ สารถี’’ติ รูปานิ.

（语根）Yata，义为轻蔑与帮助(nikāropakāresu)。其（动词）形态有：yateti, yatayati。语根yata前置ni-时，义为归还，（形态为）niyyāteti, niyyātayati。当t音变为d音时，形态为niyyādeti, niyyādayati。例如：“交还马车后，无债的车夫，来吧！”

วตุ ภาสายํ. วตฺเตติ, วตฺตยติ.

（语根）Vatu，义为说。其（动词）形态有：vatteti, vattayati。

ปต คติยํ. ปเตติ, ปตยติ.

（语根）Pata，义为去。其（动词）形态有：pateti, patayati。

วาต คติสุขเสวเนสุ. คติ สุขํ เสวนนฺติ ตโย อตฺถา. ตตฺถ สุขนํ สุขํ. วาเตติ, วาตยติ. วาโต, วาตปุปฺผํ. จีวรสฺส อนุวาโต.

（语根）Vāta，义为去、乐、事奉。去、乐、事奉是其三种意义。其中，乐即是快乐。其（动词）形态有：vāteti, vātayati。（名词为）vāto（风），vātapupphaṃ（风花），cīvarassa anuvāto（衣的顺风）。

เกต อามนฺตเน. เกเตติ, เกตยติ. เกตโก.

（语根）Keta，义为呼叫。其（动词）形态有：keteti, ketayati。（名词为）ketako（计陀迦树/旗帜）。

สตฺต สนฺตานกฺริยายํ. สนฺตานกฺริยา นาม ปพนฺธกฺริยา อวิจฺเฉทกรณํ. สตฺเตติ, สตฺตยติ. สตฺโต.

（语根）Satta，义为相续作用。所谓相续作用，即是关联作用、不间断的行为。其（动词）形态有：satteti, sattayati。（名词为）satto（有情）。

‘‘กินฺนุ สนฺตรมาโนว, ลายิตฺวา หริตํ ติณํ;

ขาท ขาทาติ ลปสิ, คตสตฺตํ ชรคฺคว’’นฺติ

“为何你匆匆忙忙地割来青草，对已无生命的老牛说‘吃吧，吃吧’？”

ปาฬิยํ ปน ‘‘คตสตฺตํ ชรคฺคว’’นฺติ ปาฐสฺส ‘‘วิคตชีวิตํ ชิณฺณโคณ’’นฺติ อตฺถํ สํวณฺเณสุํ. อิมินา สตฺตสทฺทสฺส ชีวิตวจนํ วิย ทิสฺสติ, ‘‘น สุกรา อุญฺเฉน ปคฺคเหน ยาเปตุ’’นฺติ เอตฺถ ปคฺคหสทฺทสฺส ปตฺตกถนํ วิย. สุฏฺฐุ วิจาเรตพฺพํ.

在巴利(圣典)中，注释者们将“gatasattaṃ jaraggava”这句解释为“失去生命的老牛”。由此可见，satta一词似乎是“生命”的同义词，就像在“以拾穗与收受难以维生”一句中，paggaha一词被说成是“钵”一样。此点当善加审察。

สุตฺต อวโมจเน. สุตฺเตติ, สุตฺตยติ.

（语根）Sutta，义为释放。其（动词）形态有：sutteti, suttayati。

มุตฺต ปสวเน. มุตฺเตติ, มุตฺตยติ. โอมุตฺเตติ, โอมุตฺตยติ. มุตฺตํ. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘มุตฺเตติ โอหเทติ จา’’ติ. ตตฺถ มุตฺเตตีติ ปสฺสาวํ กโรติ. โอหเทตีติ กรีสํ วิสฺสชฺเชติ. การิเต ‘‘มุตฺตาเปติ, มุตฺตาปยตี’’ติ รูปานิ.

（语根）Mutta，义为排尿。其（动词）形态有：mutteti, muttayati, omutteti, omuttayati。（名词为）muttaṃ（尿）。此处的巴利语为：“mutteti ohadeti cā”（排尿与排便）。其中，mutteti是排尿，ohadeti是排便。使役态的形态为muttāpeti, muttāpayatī。

กตฺตร [Pg.310] เสถิลฺเล. กตฺตเรติ, กตฺตรยติ. กตฺตโร. กตฺตรทณฺโฑ, กตฺตรสุปฺปํ.

（语根）Kattara，义为松弛。其（动词）形态有：kattareti, kattarayati。（名词为）kattaro（年迈者）、kattaradaṇḍo（老者之杖）、kattarasuppaṃ（旧的簸箕）。

ตตฺถ กตฺตโรติ ชิณฺโณ. มหลฺลโกติ วุตฺตํ โหติ. เกนฏฺเฐน? กตฺตรยติ องฺคานํ สิถิลภาเวน สิถิโล ภวตีติ อตฺเถน. กตฺตรทณฺโฑติ กตฺตเรหิ ชิณฺณมนุสฺเสหิ เอกนฺตโต คเหตพฺพตาย กตฺตรานํ ทณฺโฑ กตฺตรทณฺโฑ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘กตฺตรทณฺโฑติ ชิณฺณกาเล คเหตพฺพทณฺโฑ’’ติ. กตฺตรสุปฺปนฺติ ชิณฺณสุปฺปํ. กตฺตรญฺจ ตํ สุปฺปญฺจาติ กตฺตรสุปฺปนฺติ สมาโส.

其中，kattaro是年老、衰朽的意思，即指年迈者。是何义？意思是：因肢体松弛而变得衰弱。Kattaradaṇḍo是年迈衰朽者必须执持的杖，因此是“年迈者之杖”。所以义注师们说：“kattaradaṇḍo是年老时应执持之杖。”Kattarasuppaṃ是破旧的簸箕。它是kattaraṃ ca taṃ suppaṃ ca的复合词(samāso)。

จิตฺต จิตฺตกรเณ, กทาจิ ทสฺสเนปิ. จิตฺตกรณํ วิจิตฺตภาวกรณํ. จิตฺเตติ, จิตฺตยติ. จิตฺตํ.

（语根）Citta，义为多彩化，有时也义为见。多彩化即使之多样化。其（动词）形态有：citteti, cittayati。（名词为）cittaṃ（心/画）。

ตการนฺตธาตุรูปานิ.

t字尾语根的形态。

ถการนฺตธาตุ

tha-词尾语根

กถ กถเน. กเถติ, กถยติ. ธมฺมํ สากจฺฉติ. สากจฺฉา, กถา, ปริกถา, อฏฺฐกถา.

语根Katha，义为“讲述”。形态为katheti、kathayati。例如：Dhammaṃ sākacchati（讨论法）。派生词：sākacchā（讨论）、kathā（谈话）、parikathā（详谈）、aṭṭhakathā（义注）。

ตตฺถ สากจฺฉตีติ สห กถยติ. อตฺโถ กถิยติ เอตายาติ อฏฺฐกถา, ตฺถการสฺส ฏฺฐการตฺตํ.

其中，sākacchati即saha kathayati（一起谈论）。Attho kathiyati etāya（义理藉此被解说），故为aṭṭhakathā（义注）；其中ttha转为ṭṭha。

ยาย’ตฺถมภิวณฺเณนฺติ, พฺยญฺชนตฺถปทานุคํ;

นิทานวตฺถุสมฺพนฺธํ, เอสา อฏฺฐกถา มตา.

藉此阐明义，随顺文句与词，并及因缘事，此即称义注。

‘‘อฏฺฐกถา’’ติ จ ‘‘อตฺถสํวณฺณนา’’ติ จ นินฺนานากรณํ.

“义注”与“义理释义”二者并无差别。

ปถิ คติยํ. ปนฺเถนฺติ, ปนฺถยนฺติ. ปนฺโถ. ภูวาทิคเณ ‘‘ปถ คติย’’นฺติ อการนฺตวเสน กถิตสฺส ‘‘ปถติ, ปโถ’’ติ [Pg.311] นิคฺคหีตาคมวชฺชิตานิ รูปานิ ภวนฺติ, อิธ ปน อิการนฺตวเสน กถิตสฺส สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ นิจฺจํ ภวนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

语根Pathi，义为“行进”。形态为panthenti、panthayati。派生词为pantho（道路）。在bhūvādi群中，所说a-词尾语根patha（义为“行进”），其形态为pathati、patho，无鼻音加入；然于此处，所说i-词尾语根，其形态则恒常带有鼻音，当知。

ปุตฺถ อาทรานาทเรสุ. ปุตฺเถติ, ปุตฺถยติ.

语根Puttha，义为“尊敬与不尊敬”。形态为puttheti、putthayati。

มุตฺถ สงฺฆาเต. มุตฺเถติ, มุตฺถยติ.

语根Muttha，义为“冲击”、“集合”。形态为muttheti、mutthayati。

วตฺถ อทฺทเน. วตฺเถติ, วตฺถยติ.

语根Vattha，义为“覆盖”。形态为vattheti、vatthayati。

ปุถ ภาสายํ. โปเถติ, โปถยติ. กเถตีติ อตฺโถ.

语根Putha，义为“说”。形态为potheti、pothayati。其义为katheti（讲述）。

ปุถ ปหาเร. โปเถติ, โปถยติ. กุมาเร โปเถตฺวา อคมาสิ.

语根Putha，义为“击打”。形态为potheti、pothayati。例如：Kumāre pothetvā agamāsi（击打孩童后离去）。

กถ วากฺยปพนฺเธ. กเถติ, กถยติ. กถา.

语根Katha，义为“构语”。形态为katheti、kathayati。派生词：kathā（谈话）。

สถ ทุพฺพลฺเย. สเถติ, สถยติ.

语根Satha，义为“软弱”。形态为satheti、sathayati。

อตฺถ ปตฺถ ยาจนายํ. อตฺเถติ, อตฺถยติ. อตฺโถ. ปตฺเถติ, ปตฺถยติ. ปตฺถนา. ปฏิปกฺขํ อตฺถยนฺติ อิจฺฉนฺตีติ ปจฺจตฺถิกา.

语根Attha、Pattha，义为“祈求”。Attha：形态为attheti、atthayati；派生词为attho（利益）。Pattha：形态为pattheti、patthayati；派生词为patthanā（愿望）。Paccatthikā（敌人）指希求（atthayanti，即icchanti）对立面（paṭipakkhaṃ）者。

โถม สิลาฆายํ. โถเมติ, โถมยติ. โถมนา.

语根Thoma，义为“赞美”。形态为thometi、thomayati。派生词：thomanā（赞美）。

กาถ หึสายํ. กาเถติ, กาถยติ.

语根Kātha，义为“伤害”。形态为kātheti、kāthayati。

สถ พนฺธเน. สเถติ, สถยติ.

语根Satha，义为“捆绑”。形态为satheti、sathayati。

สนฺถ คนฺถ สนฺถมฺเภ. สนฺเถติ, สนฺถยติ. คนฺเถติ, คนฺถยติ. คนฺโถ.

语根Santha、Gantha，义为“抑制”。Santha：形态为santheti、santhayati。Gantha：形态为gantheti、ganthayati；派生词为gantho（结，著作）。

ถการนฺตธาตุรูปานิ.

tha-词尾语根之诸形态。

ทการนฺตธาตุ

d-词尾语根

หท [Pg.312] กรีสุสฺสคฺเค. กรีสุสฺสคฺโค กรีสสฺส อุสฺสคฺโค วิสฺสชฺชนํ. หเทติ, หทยติ. โอหเทติ, โอหทยติ.

语根Hada，义为“排便”。Karīsussagga（排便）即karīsassa ussaggo（粪便的舍弃）或vissajjanaṃ（排出）。形态为hadeti、hadayati；ohadeti、ohadayati。

วิท ลาเภ. อิมสฺมึ ฐาเน ลาโภ นาม อนุภวนํ, ตสฺมา วิทธาตุ อนุภวเน วตฺตตีติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. สุขํ เวทนํ เวเทติ. ทุกฺขํ เวทนํ เวเทติ. เวทยติ. เวทนา, วิตฺติ. เวทยิตํ. สุขํ เวทนํ เวทยมาโน.

语根Vida，义为“获得”。于此处，获得（lābha）意为体验（anubhavanaṃ），是故当知语根vida用于体验之义。例如：Sukhaṃ vedanaṃ vedeti（感受乐受），Dukkhaṃ vedanaṃ vedeti（感受苦受）。亦有形态vedayati。派生词：vedanā（受）、vitti（感受）。Vedayitaṃ（所感受的）。Sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno（正在感受乐受）。

กุทิ อนตภาสเน. กุนฺเทติ, กุนฺทยติ.

语根Kudi，义为“说不实语”。形态为kundeti、kundayati。

มิท สิเนหเน. อตฺร สิเนโห นาม ปีติ. เมเทติ, เมทยติ.

语根Mida，义为“喜爱”。此处喜爱（sineha）名为喜悦（pīti）。形态为medeti、medayati。

ฉท สํวรเณ. เคหํ ฉาเทติ, ฉาทยติ. โทสํ ฉาเทติ, ฉาทยติ. ปฏิจฺฉาเทติ, ปฏิจฺฉาทยติ. ฉตฺตํ. ฉนฺนา กุฏิ.

语根Chada，义为“遮盖”。形态为chādeti、chādayati，如：Gehaṃ chādeti（遮盖房屋）；Dosaṃ chādeti（遮盖过失）。Paṭicchādeti、paṭicchādayati（遮蔽）。派生词：chattaṃ（伞）。Channā kuṭi（已覆盖的孤邸）。

ตตฺร ฉตฺตนฺติ อาตปตฺตํ. อาตปํ ฉาเทตีติ ฉตฺตํ. ปฏิจฺฉาทิยเตติ ฉนฺนา.

其中，chattaṃ（伞）即ātapattaṃ（遮阳伞）。以其遮挡（chādeti）阳光（ātapaṃ），故为chattaṃ。以其被覆盖（paṭicchādīyati），故为channā。

จุท สญฺโจทเน อาณตฺติยญฺจ. โจเทติ, โจทยติ. โจทโก, จุทิตโก, โจทนา. อานนฺโท พุทฺธโจทิโต.

语根Cuda，义为“督促”与“命令”。形态为codeti、codayati。派生词：codako（督促者）、cuditako（被督促者）、codanā（督促）。例如：Ānando buddhacodito（阿难为佛陀所督促）。

ตตฺร โจทนาติ จาลนา. จาลนาติ โทสาโรปนาติ อตฺโถ.

其中，codanā（督促）即cālanā（策动）。Cālanā义为dosāropanā（归咎）。

ฉทฺท วมเน. ฉทฺเทติ, ฉทฺทยติ.

语根Chadda，义为“呕吐”。形态为chaddeti、chaddayati。

มท วิตฺติโยเค. มเทติ, มทยติ.

语根Mada，义为“沉醉”。形态为madeti、madayati。

วิท เจหนาขฺยานนิวาเสสุ. เจหนา สญฺญาณํ. อาขฺยานํ กถนํ. นิวาโส นิวสนํ. เวเทติ, เวทยติ. ปฏิเวเทติ, ปฏิเวทยติ. ปฏิเวทยามิ เต มหาราช.

Vida，义为标识、叙述、居住。Cehanā（标识）即saññāṇaṃ（标记）。Ākhyānaṃ（叙述）即kathanaṃ（讲述）。Nivāso（居住）即nivasanaṃ（住处）。其形式为vedeti, vedayati；paṭivedeti, paṭivedayati。例如：Paṭivedayāmi te mahārāja（大王，我向您禀告）。

สทฺท [Pg.313] สทฺทเน. สทฺเทติ, สทฺทยติ. วิสทฺเทติ, วิสทฺทยติ. สทฺโท, สทฺทิโต. ทีฆตฺเต ‘‘สทฺทายตี’’ติ รูปํ.

Sadda，义为发声。其形式为saddeti, saddayati；visaddeti, visaddayati。派生词有saddo（声音），saddito（已发声的）。长音化时，其形式为saddāyati。

เอตฺถ จ ‘‘มํ สทฺทายตีติ สญฺญาย เวเคน อุทเก ปตี’’ติ อฏฺฐกถาปาโฐ นิทสฺสนํ, อิทํ ‘‘ปพฺพตายตี’’ติ รูปํ วิย ธาตุวเสน นิปฺผนฺนํ น โหตีติ น วตฺตพฺพํ, ธาตุวเสน นิปฺผนฺนํเยวาติ คเหตพฺพํ. สทฺโทติ สทฺทิยตีติ สทฺโท, ยถาวุจฺจตีติ วจนํ. อถ วา สทฺทิยติ อตฺโถ อเนนาติ สทฺโท. ครโว ปน ‘‘สปฺปตีติ สทฺโท. อุทีริยติ อภิลปิยตีติ อตฺโถ’’ติ วทนฺติ.

此处，义注(aṭṭhakathā)中有“以‘他正在叫我’之想，迅速落入水中”一文为例。此词不应如pabbatāyati（如山一般）的形式，被说成非由语根派生，而应理解为确实由语根派生。“声音”(saddo)是因其被发出(saddiyati)，犹如“言语”(vacanaṃ)是因其被言说(vuccati)。或者，意义藉此被发出，故为“声音”。然而，诸师言：“sappatīti saddo，其义为被发出、被言说。”

สูท อาเสจเน. สูเทติ, สูทยติ. สูโท.

Sūda，义为浇淋。其形式为sūdeti, sūdayati。派生词有sūdo（厨师）。

สูโทติ ภตฺตการโก, โย ‘‘รสโก’’ติปิ วุจฺจติ.

Sūdo（厨师）即bhattakārako（做饭者），亦称rasako（调味者）。

กนฺท สาตจฺเจ. สาตจฺจํ สตตภาโว นิรนฺตรภาโว. กนฺเทติ, กนฺทยติ.

Kanda，义为持续。Sātaccaṃ（持续）即satatabhāvo（恒常的状态）或nirantarabhāvo（无间断的状态）。其形式为kandeti, kandayati。

มุท สํสคฺเค. เอกโตกรณํ สํสคฺโค. โมเทติ, โมทยติ สตฺตูนิ สปฺปินา.

Muda，义为混合。Saṃsaggo（混合）即ekatokaraṇaṃ（合一）。例如：Modeti, modayati sattūni sappinā（他用酥油混合麦粉）。

นท ภาสายํ. นาเทติ, นาทยติ. เหตุกตฺตุรูปานีติ น วตฺตพฺพานิ ปาฬิทสฺสนโต ‘‘สีโห จ สีหนาเทน, ททฺทรํ อภินาทยี’’ติ. อญฺญตฺราปิ สํสโย น กาตพฺโพ. อิมสฺมึ จุราทิคเณ เหตุกตฺตุรูปสทิสานมฺปิ สุทฺธกตฺตุรูปานํ สนฺทิสฺสนโต.

Nada，义为发声。其形式为nādeti, nādayati。根据巴利圣典“狮子以狮子吼，令山谷回响”之例，不应说这些是使役动词形式。在其他地方亦不应生疑，因在此curādi（第十组）动词中，可见到与使役动词形式相似的单纯动词形式。

สท อสฺสาทเน. สาเทติ, สาทยติ. อสฺสาเทติ, อสฺสาทยติ. เอตฺถ อาอุปสคฺโค รสฺสวเสน ฐิโต.

Sada，义为品尝。其形式为sādeti, sādayati；assādeti, assādayati。在此，前缀ā-以短音a的形式存在。

คท เทวสทฺเท. เทวสทฺโท วุจฺจติ เมฆสทฺโท. คเทติ, คทยติ.

Gada，义为天声。天声(devasadda)即云声(meghasadda，雷声)。其形式为gadeti, gadayati。

ปท [Pg.314] คติยํ. ปเทติ, ปทยติ. ปทํ. อิมิสฺสา ทิวาทิคเณ ‘‘ปชฺชตี’’ติ รูปํ ภวติ, อิธ ปน อีทิสานิ.

Pada，义为行。其形式为padeti, padayati。其名词形式为padaṃ。此语根在divādi-gaṇa（第四组动词）中作“pajjatī”形，但在此处则作这些形式。

ฉิทฺท กณฺณเภเท. ฉิทฺเทติ, ฉิทฺทยติ. ฉิทฺทํ.

Chidda，义为穿耳。其形式为chiddeti, chiddayati。其名词形式为chiddaṃ。

ฉิท ทฺเวธากรเณ. นนุ โภ โย จตุธา วา ปญฺจธา วา อเนกสตธา วา ฉินฺทติ, ตสฺส ตํ เฉทนํ ทฺเวธากรณํ นาม น โหติ, เอวํ สนฺเต กสฺมา สามญฺเญน อวตฺวา ‘‘ทฺเวธากรเณ’’ติ ทฺวิธา คหณํ กตนฺติ? ทฺวิธากรณํ นาม น โหตีติ น วตฺตพฺพํ, อเนกสตธา เฉทนมฺปิ ทฺวิธากรณํเยว. อปรสฺส หิ อปรสฺส ฉินฺนโกฏฺฐาสสฺส ปุพฺเพน เอเกน โกฏฺฐาเสน สทฺธึ อเปกฺขนวเสน ทฺวิธากรณํ โหติเยว. เฉเทติ, เฉทยติ.

Chida，义为分成两半。[问：] 尊者，若有人将某物切成四份、五份，乃至百千份，那么他的那个切割就不叫“分成两半”了。既然如此，为何不笼统地说“切”，而要取“分成两半”之义呢？[答：] 不应说那不叫“分成两半”。即使切成百千份，也同样是“分成两半”。因为，每一个后切下的部分，在与前一个部分相较之下，确实就是分成两半。其形式为chedeti, chedayati。

โย เต หตฺเถ จ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ เฉทยิ;

ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร, มา รฏฺฐํ วินสฺส อิทํ;

彼断汝手足，复割汝耳鼻；大雄应对彼发怒，莫使此国遭毁灭。

โย เม หตฺเถ จ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ เฉทยิ;

จิรํ ชีวตุ โส ราชา, น หิ กุชฺฌนฺติ มาทิสาติ.

彼曾断我手与足，亦曾割我耳与鼻；愿彼国王得长寿，如我辈者实不瞋。

ฉท อปวารเณ. ฉาเทติ, ฉาทยติ. ฉตฺตํ. ปุริสสฺส ภตฺตํ ฉาทยติ.

Chada，义为遮盖。其形式为chādeti, chādayati。其名词形式为chattaṃ（伞盖）。例如：Purisassa bhattaṃ chādayati（他为男子遮盖食物）。

อีที สนฺทีปเน. อีเทติ, อีทยติ. อีการนฺตวเสน นิทฺทิฏฺฐตฺตา สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ น ภวนฺติ.

Īdī，义为点燃。其形式为īdeti, īdayati。因其被标明为以长ī结尾，故不发生带鼻音的词形变化。

อทฺท หึสายํ. อทฺเทติ, อทฺทยติ.

Adda，义为伤害。其形式为addeti, addayati。

วท ภาสายํ. วาเทติ, วาทยติ. วาโท.

Vada，义为说。其形式为vādeti, vādayati。其名词形式为vādo。

ตตฺถ ‘‘วาเทติ, วาทยตี’’ติ อิเมสํ ‘‘วทตี’’ติ สุทฺธกตฺตุวเสเนว อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, น เหตุกตฺตุวเสน. ตถา หิ ‘‘สงฺเกตํ กตฺวา วิสํวาเทติ. โอวเทยฺยานุสาเสยฺย. อิทเมว สจฺจนฺติ จ วาทยนฺติ. อวิสํวาทโก โลกสฺสา’’ติ สุทฺธกตฺตุทีปกปาฬินยา ทิสฺสนฺติ[Pg.315], สทฺทสตฺเถ จ ‘‘วาทยตี’’ติ สุทฺธกตฺตุปทํ ทิสฺสติ. ตตฺถ วิสํวาเทตีติ มุสา วเทติ, อถ วา วิปฺปลมฺเภติ, วาโทติ วจนํ. ‘‘วาโท ชปฺโป วิตณฺฑา’’ติ เอวํวิธาสุ ตีสุ กถาสุ วาทสงฺขาตา กถา. ‘‘วาทาเปติ, วาทาปยตี’’ติ ทฺเวเยว เหตุกตฺตุปทานิ ภวนฺติ.

此处，对于“vādeti, vādayati”，其义应当视同“vadati”，仅为主动者义，而非使役义。例如，在“作好约定后却欺骗”、“他应劝诫、教导”、“他们宣称‘唯此是实’”、“对世人不欺”等启发性的经文中可见其用法；在声明论中，“vādayati”亦被视为主动态词。其中，“visaṃvādeti”意为“说谎”或“欺骗”；“vādo”意为“言说”。在“论”(vādo)、“谈”(jappo)、“辩”(vitaṇḍā)这三类言谈中，被称为“论”的那种。只有“vādāpeti, vādāpayatī”这两个词才是使役动词。

ฉที อิจฺฉายํ. อีการนฺโตยํ ธาตุ, ตสฺมา สนิคฺคหีตาคมานิสฺส รูปานิ น ภวนฺติ. ปุริสสฺส ภตฺตํ ฉาเทติ, ฉาทยติ, รุจฺจตีติ อตฺโถ. ปุริสสฺส ภตฺตํ ฉาทยมานํ ติฏฺฐติ ฉาเทนฺตํ วา.

Chadī，义为欲求。此语根以长ī结尾，故其词形不带鼻音增音。例如：Purisassa bhattaṃ chādeti, chādayati，义为“食物令彼人满意”(ruccati)。又如：Purisassa bhattaṃ chādayamānaṃ tiṭṭhati 或 chādentaṃ（他站着，喜欢那人的食物）。

วที อภิวาทนถุตีสุ. อยมฺปิ อีการนฺโต ธาตุ, ตสฺมา อิมสฺสปิ สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ น ภวนฺติ. วาเทติ, วาทยติ, วนฺทติ, โถเมติ วาติ อตฺโถ. อิมานิ อนุปสคฺคานิ รูปานิ. สทฺทสตฺเถปิ จ ‘‘วาทยตี’’ติ อนุปสคฺควนฺทนถุติอตฺถํ ปทํ วุตฺตํ, สาสเน ปน ‘‘อภิวาเทติ, อภิวาทยติ, อภิวาทนํ, ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา’’ติอาทีนิ โสปสคฺคานิ รูปานิ ทิสฺสนฺติ.

Vadī，义为敬礼与赞叹。此语根亦以长ī结尾，故其词形亦不带鼻音增音。其形式为vādeti, vādayati，义为“敬礼”(vandati)或“赞叹”(thometi)。这些是无前缀的词形。在声明论中，“vādayati”一词被说成是无前缀而有敬礼、赞叹之义；但在教法中，则可见“abhivādeti”、“abhivādayati”、“abhivādanaṃ”、“bhagavantaṃ abhivādetvā”（礼敬世尊后）等带前缀的词形。

ตตฺถ อภิวาเทตฺวาติ วนฺทิตฺวา, โถเมตฺวา วา, อยมสฺมากํ รุจิ. อาคมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อภิวาเทตฺวาติ ‘สุขี อโรโค โหตู’ติ วทาเปตฺวา, วนฺทนฺโต หิ อตฺถโต เอวํ วทาเปติ นามา’’ติ เหตุกตฺตุวเสน อภิวาทนสทฺทตฺโถ วุตฺโต, อมฺเหหิ ปน วนฺทนสทฺทํ สทฺทสตฺถนยมคฺคเหตฺวา สุทฺธกตฺตุวเสน อตฺโถ กถิโต. อภิวาทนญฺหิ วนฺทนํเยว, น วทาปนํ อภิสทฺเทน สมฺพนฺธิตตฺตา ‘‘อภิวาทนสีลิสฺสา’’ติ เอตฺถ วิย. อิทญฺหิ ‘‘อภิวาทาปนสีลิสฺสา’’ติ น วุตฺตํ. ยทิ จ สทฺทสตฺเถ วทาปนมธิปฺเปตํ สิยา, ‘‘วที วทาปนถุตีสู’’ติ นิสฺสนฺเทหวจนํ วตฺตพฺพํ สิยา[Pg.316], เอวญฺจ น วุตฺตํ, เอวํ ปน วุตฺตํ ‘‘วที อภิวาทนถุตีสู’’ติ, เตน วทาปนมนธิปฺเปตนฺติ ญายติ.

此处，“abhivādetvā”（敬礼后）意为“礼拜后”(vanditvā)或“赞叹后”(thometvā)，此乃我等之见。然于《阿含义注》(Āgamaṭṭhakathā)中，“abhivādana”一词之义被解为使役义：“‘abhivādetvā’是使人说‘愿你安乐无病’，因为敬礼者实际上就是使人如是说。”而我等则依声明论之理，解说其主动义。因为“abhivādana”（敬礼）即是“vandana”（礼拜），而非“vadāpana”（使说），因其与前缀“abhi”相连，如在“abhivādanasīlissa”（有敬礼习惯者）一词中。此词并未被说成“abhivādāpanasīlissā”（有使人敬礼习惯者）。并且，若声明论意指“使说”，则应无疑地表述为“语根vadī，义为‘使说与赞叹’”，然并未如是说，而是说“语根vadī，义为‘敬礼与赞叹’”。由此可知，其意不含“使说”。

อถาปิ สิยา ‘‘กสฺสจิ วุทฺเธน วิสิฏฺฐํ วทาปนํ อภิวาทน’’นฺติ, เอวมฺปิ นุปปชฺชติ การิตวเสน ธาตุอตฺถสฺส อกเถตพฺพโต. ตถา หิ ‘‘ปจ ปาเก, ฉิทิ ทฺวิธากรเณ’’ติอาทินา ภาววเสน อตฺถปฺปกาสนมตฺเตเยว ‘‘ปจติ, ปจฺจติ, ปาเจติ. ฉินฺทติ, ฉิชฺชติ, เฉทาเปตี’’ติอาทีนิ สกมฺมกานิ เจว อกมฺมกานิ จ สการิตานิ จ รูปานิ นิปฺผชฺชนฺติ, น จ ตทตฺถาย วิสุํ วิสุํ ธาตุนิทฺเทโส กริยติ. ตสฺมา ‘‘วที อภิวาทนถุตีสู’’ติ เอตฺถ การิตวเสน ธาตุอตฺโถ กถิโตติปิ วตฺตุํ น สกฺกา กฺริยาสภาวตฺตา ธาตูนํ. ยถา ปน ‘‘ตกฺเกติ, วิตกฺเกติ. ตกฺโก, วิตกฺโก’’ติอาทีนิ สมานตฺถานิ, ตถา ‘‘วาเทติ, อภิวาเทตี’’ติอาทีนิ สมานตฺถานิ. อโต สทฺทสตฺเถปิ สทฺทสตฺถวิทูหิ ‘‘ตกฺก วิตกฺเก, วที อภิวาทนถุตีสู’’ติอาทีนํ ธาตูนํ ‘‘ตกฺกยติ, วาทยตี’’ติอาทีนิ อนุปสคฺคานิเยว รูปานิ ทสฺสิตานิ, ตานิ จ โข สุทฺธกตฺตุปทานิเยว, น เหตุกตฺตุปทานิ, ตสฺมา ‘‘อภิวาทนถุตีสู’’ติ เอตสฺส ‘‘วทาปนถุตีสู’’ติ อตฺโถ นุปปชฺชติ.

又或者，[有人会说]：“abhivādana是指由尊长使某位杰出者说话”。即便如此，这也不成立，因为词根的意义不应以使役的方式来说明。诚然，如“[词根]paca，义为‘煮’”、“[词根]chidi，义为‘分成两半’”等，仅通过表述行为本身，即可派生出如“pacati[煮]、paccati[被煮]、pāceti[使煮]”，以及“chindati[切]、chijjati[被切]、chedāpeti[使切]”等主动、被动及使役形式，而无需为每一种形式分别作词根解释。因此，就“[词根]vadī，义为‘敬礼与赞叹’”而言，亦不可说其词根义是以使役的方式表述的，因为词根的本质是行为。再者，正如“takketi”与“vitakketi”、“takko”与“vitakko”等词义相同，“vādeti”与“abhivādeti”等词义也相同。因此，在声明论中，精通声明的学者们对“[词根]takka，义为‘思察’”、“[词根]vadī，义为‘敬礼与赞叹’”等词根，也仅展示了“takkayati”、“vādayati”等无前缀的形式，而这些都是主动词，非使役词。是故，“abhivādanathutīsu”[敬礼与赞叹]之义，不成立于“vadāpanathutīsū”[使说与赞叹]。

กิญฺจ ภิยฺโย – ‘‘อภิวาเทติ, อภิวาทยติ. อภิวาเทตฺวา, อภิวาทยิตฺวา’’ติอาทีนิ สมานตฺถานิ, เณณยมตฺเตน หิ สวิเสสานิ. ยทิ ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติ อิมสฺส ปทสฺส ‘‘สุขี อโรโค โหตู’ติ วทาเปตฺวา’’ติ อตฺโถ สิยา, ‘‘สิรสา อภิวาทยิ’’นฺติ เอตฺถ ‘‘สิรสา’’ติ ปทํ น วตฺตพฺพํ สิยา วทาปเนน อสมฺพนฺธตฺตา. ยสฺมา วุตฺตํ ตํ ปทํ, เตน ญายติ ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติอาทีสุ วทาปนตฺโถ น อิจฺฉิตพฺโพ, วนฺทนตฺโถ อิจฺฉิตพฺโพ โถมนตฺโถ จ. ยสฺมา ภูวาทิคเณ ‘‘วนฺท อภิวาทานถุตีสู’’ติ อิมสฺส ธาตุสฺส ‘‘วนฺทตี’’ติ [Pg.317] ปทรูปสฺส ‘‘อภิวนฺทติ, โถเมติ จา’’ติ อตฺโถเยว อิจฺฉิตพฺโพ, น วทาปนตฺโถ. ตถา หิ ‘‘วนฺเท สุคตํ คติวิมุตฺต’’นฺติ ปทานมตฺถํ วทนฺเตน ฏีกาจริเยนปิ ‘‘วนฺเทติ วนฺทามิ, โถเมมิ จา’’ติ วนฺทนโถมนตฺโถเยว ทสฺสิโต, น อภิวาทนสทฺทตฺถํ ปฏิจฺจ วทาปนตฺโถ, ตสฺมา ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติ เอตฺถาปิ วนฺทนโถมนตฺถาเยว อิจฺฉิตพฺพา, น วทาปนตฺโถ.

再者，“abhivādeti, abhivādayati”[敬礼]、“abhivādetvā, abhivādayitvā”[敬礼后]等词义相同，仅因ṇe/ṇaya后缀而有别。若“abhivādetvā”一词之义为“使人说‘愿你安乐无病’”，则在“sirasā abhivādayi”[以头敬礼]一句中，“sirasā”[以头]一词便不应说，因其与“使说”无关。正因说了此词，可知于“abhivādetvā”等词中，不应取“使说”义，而应取“礼拜”义与“赞叹”义。又因在bhūvādigaṇa[第一组动词]中，对于“[词根]vanda，义为‘敬礼与赞叹’”，其词形“vandati”之义亦应取“敬礼”(abhivandati)与“赞叹”(thometi)，而非“使说”义。诚然，注疏师在解释“vande sugataṃ gativimuttaṃ”[我礼敬善逝、解脱轮回者]的文句时，亦明示“‘vande’即我礼拜(vandāmi)、我赞叹(thomemi)”，仅显示礼拜与赞叹之义，并未因“abhivādana”一词而引申出“使说”义。是故，于“abhivādetvā”一词，亦应取礼拜与赞叹之义，而非“使说”义。

อถาปิ สิยา ‘‘วนฺเท’ติ ปเท การิตปจฺจโย นตฺถิ, ‘อภิวาเทตฺวา’ติ อิมสฺมึ ปน อตฺถิ, ตสฺมา ตตฺถ วทาปนตฺโถ น ลพฺภติ, อิธ ปน ลพฺภตี’’ติ. ตนฺน, ‘‘กโรตี’’ติสุทฺธกตฺตุปทสฺสปิ ‘‘นิปฺผาเทตี’’ติ เหตุกตฺตุปทวเสน วิวรณสฺส วิย ‘‘วนฺเท’’ติ ปทสฺสปิ ‘‘สุขี อโรโค โหตู’ติ วทาเปตฺวา’’ติ วิวรณสฺส วตฺตพฺพตฺตา. ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติ อิทญฺจ ‘‘วนฺเท’’ติ ปทมิว การิตปจฺจยนฺตํ น โหติ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา ‘‘จินฺเตติ, จินฺตยติ. มนฺเตติ, มนฺตยตี’’ติอาทีนํ จุราทิคณิกานํ สุทฺธกตฺตุปทานํ ‘‘จินฺตาเปติ, จินฺตาปยตี’’ติอาทีนิเยว เหตุกตฺตุปทานิ ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ยทิ เหตุกตฺตุปทํ อธิปฺเปตํ สิยา, ‘‘อภิวาทาเปตฺวา’’ติ วา ‘‘อภิวาทาปยิตฺวา’’ติ วา วตฺตพฺพํ สิยา, ยสฺมา ปเนวํ น วุตฺตํ, ตสฺมา ตํ การิตปจฺจยนฺตํ น โหตีติ สิทฺธํ.

又或者，[有人会说]：“在‘vande’一词中没有使役后缀，但在‘abhivādetvā’中则有，因此前者无‘使说’义，而后者有。”此言不然。犹如纯主动词“karoti”[做]可由使役主动词“nipphādeti”[使完成]来解释，“vande”一词亦可被解释为“使人说‘愿你安乐无病’”。再者，“abhivādetvā”一词与“vande”一样，并非带有使役后缀。何以故？因为像“cinteti, cintayati”[思]、“manteti, mantayati”[商议]等curādi-gaṇa[第十组]的主动词，其使役形式只见“cintāpeti, cintāpayati”[使思]等。因此，若意指使役，则应说“abhivādāpetvā”或“abhivādāpayitvā”。既然没有这样说，就证明它不是带有使役后缀的词。

อิมสฺสตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ อิมสฺมึ ฐาเน สาฏฺฐกถํ วิธุรชาตกปฺปเทสํ วทาม.

为阐明此义，我等在此引用《维杜罗本生》(Vidhurajātaka)中带义注的段落。

‘‘กถํ โน อภิวาเทยฺย, อภิวาทาปเยถ เว;

ยํ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย, ตํ กมฺมํ นุปปชฺชตี’’ติ

“于己欲杀者，如何能敬礼，或如何使敬？此行实不当。”

อยํ ตาว ชาตกปาฬิ. อยํ ปน อฏฺฐกถาปาโฐ ‘‘ยญฺหิ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย, โส ตํ กถํ นุ อภิวาเทยฺย, กถํ วา [Pg.318] เตน อตฺตานํ อภิวาทาปเยถ เว. ตสฺส หิ ตํ กมฺมํ น อุปปชฺชตี’’ติ. ตตฺถ ปาฬิยํ อภิวาเทยฺยาติ สุทฺธกตฺตุปทํ ตพฺพาจกตฺตา. อภิวาทาปเยถ เวติ เหตุกตฺตุปทํ ตพฺพาจกตฺตา. เอวํ วิภาคํ ปน ญตฺวา ปาฬิยา อฏฺฏกถาย จ อธิปฺปาโย คเหตพฺโพ ‘‘นโร ยํ ปุคฺคลํ หนฺตุํ อิจฺเฉยฺย, โส หนฺตา ตํ วชฺฌํ ปุคฺคลํ กถํ นุ อภิวาเทยฺย, โส วา หนฺตา, เตน วชฺเฌน มํ วนฺทาหีติ อตฺตานํ กถํ วนฺทาเปยฺยา’’ติ. เอตฺถ ปน ‘‘ราชาโน โจรํ สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺตี’’ติอาทีสุ วิย กรณวเสน ‘‘เตน วชฺเฌนา’’ติ ปทํ โยชิตํ, อตฺโถ ปน ‘‘ตํ วชฺฌ’’นฺติ อุปโยควจนวเสน ทฏฺฐพฺโพ ทฺวิกมฺมกตฺตา สการิตปจฺจยสฺส สกมฺมกธาตุยาติ. นนุ เอวํ สนฺเต ‘‘อฏฺฐกถาจริยา ปสฺสิตพฺพํ น ปสฺสนฺติ, อติตฺเถ ปกฺขนฺทนฺตี’’ติ เตสํ โทโส โหตีติ? น โหติ, สุณาถ อสฺมากํ โสธนํ, ตถา หิ อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘อภิวาเทตฺวา’’ติ เอตฺถ ‘‘วที อภิวาทนถุตีสู’’ติ ธาตุยา อตฺถมคฺคเหตฺวา โวหารวิสเย โกสลฺลสมนฺนาคตตฺตา สณฺหสุขุมมตฺถํ โสตูนํ โพเธตุํ ‘‘วท วิยตฺติยํ วาจาย’’นฺติ ธาตุเยวตฺถํ คเหตฺวา การิตปจฺจยปริกปฺปเนน การิตตฺถมาทาย ‘‘อภิวาเทตฺวาติ ‘สุขี อโรโค โหตู’ติ วทาเปตฺวา, วนฺทนฺโต หิ อตฺถโต เอวํ วทาเปติ นามา’’ติ เหตุกตฺตุวเสน อภิวาทนสทฺทตฺโถ วุตฺโตติ น โกจิ เตสํ โทโส. ปูชารหา หิ เต อายสฺมนฺโต, นโมเยว เตสํ กโรม, อิทมฺปิ ฐานํ สุขุมํ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพํ. เอวญฺหิ กโรโต ปญฺญา วฑฺฒตีติ.

此为《本生》的圣典(pāḷi)。此为义注(aṭṭhakathā)文：“若人欲杀某人，彼人如何能礼敬他？又如何能令他对自己行礼？此行实不相应。”于此，圣典中“abhivādeyya”是主动语态词，因其表述主动者；“abhivādāpayetha ve”是使役语态词，因其表述使役者。如是了知此分别后，应把握圣典与义注的意趣：“若人欲杀某人(puggalaṃ)，彼杀者如何能礼敬那应杀之人？或彼杀者如何能令那应杀之人对自己行礼说‘请礼敬我’？”于此，如“国王令狗咬盗贼”等句，“tena vajjhena”一词虽用工具格，但其义应依受事格“taṃ vajjhaṃ”来理解，因使役后缀用于双及物动词。然则，“义注师不见所应见，涉足于非津渡处”，这会成为他们的过失吗？不会。请听我们的辨正。原来，义注师于“abhivādetvā”一词，不取语根“vadī”（礼敬、赞颂义）之义，而是因其精通世俗言说，为令听者了知微细之义，而取语根“vada”（清晰言说义）之义，通过构想使役后缀，取使役义而说：“abhivādetvā”是“令人说‘愿你安乐无病’”，因为行礼者在意义上即是如此令人说的。如是，“礼敬”一词的含义是在使役的意义上说的，故彼等无任何过失。彼等具寿(āyasmanto)实堪敬奉，我们应对他们致以敬礼。此理亦微细，应善作意。如是行者，智慧增长。

ทการนฺตธาตุรูปานิ.

以d结尾的语根形式。

ธการนฺตธาตุ

以dh结尾的语根

รนฺธ [Pg.319] ปาเก. สูโท ภตฺตํ รนฺเธติ, รนฺธยติ. กากํ โสกาย รนฺเธหิ. รนฺธโก. สูเทน โอทโน รนฺธิยติ. รนฺธิโต. รนฺธนํ. ปุริโส สูทํ สูเทน วา โอทนํ รนฺธาเปติ, รนฺธาปยติ. รนฺเธตุํ, รนฺธยิตุํ. รนฺธิตฺวา, รนฺธยิตฺวา, รนฺธิย อิจฺจาทีนิ.

Randh，烹煮义。厨师煮饭(Sūdo bhattaṃ randheti, randhayati)。为悲伤而为乌鸦煮食(Kākaṃ sokāya randhehi)。烹煮者(Randhako)。饭被厨师所煮(Sūdena odano randhiyati)。已煮好的(Randhito)。烹煮(Randhanaṃ)。人使厨师煮饭，或通过厨师煮饭(Puriso sūdaṃ sūdena vā odanaṃ randhāpeti, randhāpayati)。为了煮(Randhetuṃ, randhayituṃ)。煮了之后(Randhitvā, randhayitvā, randhiya)，等等。

ธู กมฺปเน. ธาเวติ, ธาวยติ.

Dhū，震动义。Dhāveti, dhāvayati。

คนฺธ สูจเน อทฺทเน จ. สูจนํ. ปกาสนํ. อทฺทนํ ปริปฺลุตา. คนฺเธติ, คนฺธยติ, คนฺโธ.

Gandh，有告知(sūcana)与伤害(addana)二义。告知，即是显明(pakāsana)。伤害，即是浸没(pariplutā)。其形式有：gandheti, gandhayati, gandho（香）。

เอตฺถ คนฺโธติ คนฺเธติ อตฺตโน วตฺถุํ สูจยติ ปกาเสตีติ คนฺโธ. ปฏิจฺฉนฺนํ วา ปุปฺผผลาทึ ‘‘อิทเมตฺถ อตฺถี’’ติ เปสุญฺญํ อุปสํหรนฺโต วิย ปกาเสตีติ คนฺโธ. คมุธรธาตุทฺวยวเสนปิ คนฺธสทฺทตฺโถ วตฺตพฺโพ ‘‘คจฺฉนฺโต ธริยตีติ คนฺโธ’’ อิติ, อาห จ ‘‘คจฺฉนฺโต ธริยตีติ คนฺโธ, สูจนโตปิ วา’’ติ. คนฺธสทฺโท จ ‘‘อุปฺปลคนฺธเถโน’’ติ เอตฺถ เฉทเน วตฺตตีติ ทฏฺฐพฺโพ.

在此，“香”(gandho)是因其告知、显明自身之事(vatthu)，故为“香”。或者，它显明被覆盖的花、果等，如同搬弄是非般说“此物在此”，故为“香”。“香”一词之义，亦可依“gam”（去）与“dhara”（持）二语根之力而说，即“去时被持”，故为“香”。又说：“去时被持，故为香；或因其告知。”又，“gandha”一词，于“uppalagandhatheno”一句中，应知其转为“切割”义。

วธ สํยเม. วเธติ, วธยติ.

Vadh，抑制义。Vadheti, vadhayati（杀，使杀）。

พุธิ หึสายํ. พุนฺเธติ, พุนฺธยติ. ปลิพุนฺเธติ, ปลิพุนฺธยติ. ปลิโพโธ, ปริสทฺโท อุปสคฺโค, โส วิการวเสน อญฺญถา ชาโต. ตตฺถ ปลิโพโธติ อาวาสปลิโพธาทิ. อปิจ ปลิโพโธติ ตณฺหามานทิฏฺฐิตฺตยญฺจ.

Budh，伤害义。Bundheti, bundhayati（束缚）。Palibundheti, palibundhayati（周遍束缚）。Palibodha（障碍），“pari”是前缀，它因音变而成为异形。在此，“障碍”(palibodha)指住所的障碍等。再者，“障碍”也指贪、慢、见三者。

วทฺธ เฉทนปูรเณสุ. วทฺเธติ, วทฺธยติ. วทฺธกี. วทฺธกีติ คหการโก.

Vaddh，有切割与充满二义。Vaddheti, vaddhayati。Vaddhakī（工匠）。“Vaddhakī”即是造屋者(gahakārako)。

คทฺธ อภิกงฺขายํ. คทฺเธติ, คทฺธยติ. คทฺโธ. คทฺโธติ คิชฺโฌ. ‘‘คทฺธพาธิปุพฺโพ’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

Gaddh，渴望义。Gaddheti, gaddhayati。Gaddho（贪婪的）。“Gaddho”即是秃鹫(gijjho)。“Gaddhabādhipubbo”是此处的例子。

สธุ [Pg.320] ปหํสเน. สเธติ, สธยติ.

Sādh，赞叹义。Sādheti, sādhayati（成办，令成办）。

วทฺธ ภาสายํ. วทฺเธติ, วทฺธยติ.

Vaddh，言说义。Vaddheti, vaddhayati。

อนฺธ ทิฏฺฐูปสํหาเร. ทิฏฺฐูปสํหาโร นาม จกฺขุสญฺญิตาย ทิฏฺฐิยา อุปสํหาโร อปนยนํ วินาโส วา. จกฺขุ หิ ปสฺสนฺติ เอตายาติ ทิฏฺฐีติ วุจฺจติ. ยํ สนฺธาย อฏฺฐกถาสุ ‘‘สสมฺภารจกฺขุโน เสตมณฺฑลปริกฺขิตฺตสฺส กณฺหมณฺฑลสฺส มชฺเฌ อภิมุขํ ฐิตานํ สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติเทสภูเต ทิฏฺฐิมณฺฑเล’’ติ วุตฺตํ. ฏีกายมฺปิ จ ‘‘ทิฏฺฐิมณฺฑเลติ อภิมุขฏฺฐิตานํ สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติเทสภูเต จกฺขุสญฺญิตาย ทิฏฺฐิยา มณฺฑเล’’ติ วุตฺตํ. เอวํภูตาย ทิฏฺฐิยา อุปสํหาเร อนฺธธาตุ วตฺตติ. อนฺเธติ, อนฺธยติ. จกฺขูนิ อนฺธยึสุ, อนฺโธ. อนฺโธติ อนฺเธตีติ อนฺโธ. ทฺวินฺนํ จกฺขูนํ เอกสฺส วา วเสน นฏฺฐนยโน, เอวมิธ อนฺธธาตุ วุตฺโต. กจฺจายเน ปน ‘‘ขาทามคมานํ ขนฺธนฺธคนฺธา’’ติ วจเนน อมธาตุสฺส อนฺธาเทสกรณวเสน รูปนิปฺผตฺติ ทสฺสิตา.

Andh，见的坏灭义。所谓“见的坏灭”，即与眼相关的“见”(diṭṭhi)的消除或破坏。因以此看，故称为“见”。就此，义注(aṭṭhakathā)中说：“于具足诸分的眼中，于白轮围绕的黑轮中央，于作为对面所立身体形态生起之处的见轮中。”复注(ṭīkā)中亦说：“见轮，即于作为对面所立身体形态生起之处的、名为眼的见之轮中。”于如是之见的坏灭中，语根 andh 起作用。Andheti, andhayati（使盲）。诸眼已盲(cakkhūni andhayiṃsu)；盲者(andho)。因其使盲，故为“盲者”。因双眼或单眼而眼已坏者，于此说为语根 andh。然于《迦旃延》(Kaccāyana)中，依“khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā”一颂，显示了语根 am 通过变为 andh 而构成词形。

พธ พนฺธเน. มิคํ พาเธติ, พาธยติ. พทฺโธ มิโค, พทฺโธสิ มารปาเสน.

Badh，系缚义。束缚鹿(migaṃ bādheti, bādhayati)。鹿被束缚(baddho migo)。你被魔罗的网罟所缚(baddhosi mārapāsena)。

ตตฺถ พาเธตีติ พนฺธตีติ สุทฺธกตฺตุวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอวํ พาธยตีติ เอตฺถาปิ. ตถา หิ ‘‘วาตํ ชาเลน พาเธสิ, โย อนิจฺฉนฺติมิจฺฉสี’’ติ เอตฺถ พาเธสีติ พนฺธสีติ สุทฺธกตฺตุวเสน อตฺโถ. ภูวาทิคเณ ปน ‘‘พาธ พทฺธาย’’นฺติ พาธธาตุสฺส วเสน ‘‘พาธตี’’ติ กตฺตุปทํ ‘‘พาเธติ, พาธยตี’’ติ เหตุกตฺตุปทํ ภวติ. พทฺโธติ พาธิยเต พนฺธิยเต โสติ พทฺโธ.

于此，“bādheti”即是“bandhati”（束缚），应取此主动语态词之义。“bādhayati”亦如是。如是，于“汝以网缚风，欲其所不欲”一句中，“bādhesi”即是“bandhasi”（你束缚），是主动语态词之义。然于普瓦地(bhūvādi)词组中，依“bādh baddhāyaṃ”（bādh，压迫义），语根 bādh 的主动语态词为“bādhati”，使役语态词为“bādheti, bādhayati”。“被缚者”(baddho)，即彼被压迫、被系缚者，故为“被缚者”。

ธการนฺตธาตุรูปานิ.

以dh结尾的语根形式。

นการนฺตธาตุ

以n结尾的语根

มาน [Pg.321] ปูชายํ เปมเน วีมํสายํ. มาเนติ, มานยติ. มาตา. วิมาเนติ, วิมานยติ, ปฏิมาเนติ, ปฏิมานยติ. มานนา, สมฺมานนา, วิมานนา, วิมานํ, วิมานนํ, มานิโต.

（语根）mān，用于尊敬、喜爱与考察义。Māneti, mānayati：尊敬。Mātā：母亲。Vimāneti, vimānayati：不敬。Paṭimāneti, paṭimānayati：等待，期盼。Mānanā（尊敬），sammānanā（尊重），vimānanā（不敬），vimānaṃ（天宫），vimānanaṃ（不敬），mānito（受尊敬者）。

อมานนา ยตฺถ สนฺโต, สนฺตานํ วา วิมานนา;

หีนสมฺมานนา วาปิ, น ตตฺถ วสตึ วเส.

若于圣者有不敬，或于贤人有轻慢，或有卑劣之恭敬，于彼之处不应住。

วีมํสติ, วีมํสา, วีมํสิยตีติ วีมํสิยมาโน. วีมํสนฺโต.

Vīmaṃsati（审察），vīmaṃsā（审察）。Vīmaṃsiyamāno：正在被审察。Vīmaṃsanto：正在审察。

ตตฺถ มาเนตีติ ปูเชติ, อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘มาเนนฺตี’’ติ เอตสฺมึ ฐาเน อยมตฺโถ ทสฺสิโต ‘‘มาเนนฺตีติ มเนน ปิยายนฺติ. ปูเชนฺตีติ ปจฺจเยหิ ปูเชนฺตี’’ติ. โส เววจนตฺถปฺปกาสนวเสน วุตฺโตติ คเหตพฺโพ. มานนปูชนสทฺทา หิ ปริยายสทฺทตฺตา เววจนสทฺทา เอว. วิมาเนตีติ อวมญฺญติ. วิมานนฺติ โสภาวิเสสโยคโต วิสิฏฺฐมานิยตาย วิมานํ, วิเสสโต มาเนตพฺพนฺติ หิ วิมานํ, เทวานํ วสนฏฺฐานภูตํ พฺยมฺหํ.

在此，“māneti”意为“pūjeti”（尊敬）。但在义注中，对“mānentī”一词则显示此义：“‘mānentī’意为以心喜爱；‘pūjenti’意为以资具恭敬。”这应被理解为是以同义词来阐明其义，因为“mānana”（尊敬）和“pūjana”（恭敬）是同义词。“Vimāneti”意为“avamaññati”（轻蔑）。“Vimāna”（天宫），因其具有特殊庄严，且特别值得尊敬，故称“天宫”；确实，因其“应被特别尊敬”（visesato mānetabbaṃ），故为“vimāna”，是诸天居住的宏伟住所。

มน ถมฺเภ. ถมฺโภ จิตฺตสฺส ถทฺธตา. มาเนติ, มานยติ. มาโน.

（语根）man（慢），用于僵硬义。僵硬即心的顽固。Māneti, mānayati（起慢）。Māno（慢）。

ถน เทวสทฺเท. เทวสทฺโท เมฆสทฺโท, ถเนติ, ถนยติ.

（语根）than，用于天神之声义。天神之声即云之声（雷声）。Thaneti, thanayati（打雷，轰鸣）。

ยถาปิ เมโฆ ถนยํ, วิชฺชุมาลี สตกฺกกุ.

犹如雷鸣之云，电光环绕，百峰耸立，

ถลํ นินฺนญฺจ ปูเรติ, อภิวสฺสํ วสุนฺธรํ.

普降大雨于大地，填满高地与低谷。

ยถา ปาวุสโก เมโฆ, ถนยนฺโต สวิชฺชุโก.

犹如雨季之云，雷鸣闪电。

อูน ปริหานิยํ. อูเนติ, อูนยติ. อูโน โลโก.

（语根）ūn，用于减少、缺少义。Ūneti, ūnayati（减少，缺少）。Ūno loko（世间是有缺陷的）。

ธน สทฺเท. ธเนติ, ธนยติ, ธนิยฺยติ. ธนิ, ธนํ.

（语根）dhan，用于声音义。Dhaneti, dhanayati, dhaniyyati（发出声音）。Dhani（声音；富者），dhanaṃ（财富）。

ตตฺถ [Pg.322] ธนีติ สทฺโท. ธนนฺติ สนฺตกํ, ตญฺหิ มม อิทนฺติ ธนายิตพฺพํ สทฺทายิตพฺพนฺติ ธนนฺติ. อยํ ปน ธาตุ อิจฺฉายมฺปิ วตฺตติ. ‘‘มาตา หิ ตว อิรนฺธติ, วิธูรสฺส หทยํ ธนิยฺยตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ธนิยฺยตีติ ปตฺเถติ อิจฺฉติ.

在此，“dhani”意为声音。“Dhana”意为所有物，因为它应被声称为（dhanāyitabbaṃ）、宣称为（saddāyitabbaṃ）“这是我的”，故称“dhana”。此语根也用于渴望义。巴利语的例子是：“你的母亲在悲伤，丧偶者的心在渴望”（Mātā hi tava irandhati, vidhūrassa hadayaṃ dhaniyyatī）。在此，“dhaniyyatī”意为“pattheti icchati”（期望，渴望）。

เถน โจริเย. โจรสฺส ภาโว โจริยํ. ยถา สูริยํ, ยถา จ ทกฺขิยํ. เถเนติ, เถนยติ. เถโน, เถเนตฺวา.

（语根）then，用于偷盗义（coriye）。Coriyaṃ（偷盗）是cora（盗贼）的状态，其构成如同sūriyaṃ和dakkhiyaṃ。Theneti, thenayati（偷盗）。Theno（盗贼），thenetvā（偷盗后）。

ตนุ สทฺโทปตาเปสุ. ตาเนติ, ตานยติ. อิธายํ สวุทฺธิกา. ตนาทิคเณ วิตฺถารตฺถวเสน ‘‘ตโนติ, ตนุเต’’ติ อวุทฺธิกา.

（语根）tan，用于声音与折磨义。Tāneti, tānayati。此处（指第十类语根）是有增音的。在tanādi语根群中，由于是扩展义，“tanoti, tanute”则无增音。

ตวคฺคนฺตธาตุรูปานิ.

以ta品结尾的语根形式。

ปการนฺตธาตุ

以 p 结尾的语根

ญป โตสนนิสาเนสุ. ญาเปติ, ญาปยติ, ปญฺญาเปติ, ปญฺญาปยติ, ปญฺญตฺติ.

（语根）ñap，用于使喜悦与磨砺（智慧）义。Ñāpeti, ñāpayati（使知晓）。Paññāpeti, paññāpayati（施设）。Paññatti（施设）。

เอตฺถ จ นิทฺเทเส ‘‘ปญฺญาเปตี’’ติ ปทํ นิทสฺสนํ. ตตฺถ ปญฺญาเปตีติ กตนิพฺพจเนหิ วากฺยาวยเวหิ วิตฺถารวเสน นิรวเสสโต เทสิเตหิ เวเนยฺยานํ จิตฺตปริโตสนํ พุทฺธินิสานญฺจ กโรตีติ อตฺโถ. ปปุพฺโพ นิกฺขิปเน. อาสนํ ปญฺญาเปติ, ปญฺญาปยติ. ‘‘อาสนํ ปญฺญเปตี’’ติ รสฺสตฺตมฺปิ ทิสฺสติ. อมตสฺส ทฺวารํ ปญฺญเปติ, ปญฺญา. การิเต ‘‘ปุริโส ปุริเสน อาสนํ ปญฺญปาเปตี’’ติ เอกเมว ปทํ. ตานิ ‘‘ปญฺญาเปติ, ปญฺญาปยตี’’ติ รูปานิ ยทา ‘‘ญา อวโพธเน’’ติ อิมิสฺสา รูปานิ สิยุํ, ตทา [Pg.323] เหตุกตฺตุรูปานิ ภวนฺติ. เอตฺถ ปน สุทฺธกตฺตุรูปานิ ตพฺพาจกตฺตา.

在此解释中，以“paññāpeti”一词为例。其义为：通过已构成、详尽无遗的文句进行教导，使所化众生心生喜悦，智慧得以磨砺。此词也用于放置义。例如：Āsanaṃ paññāpeti, paññāpayati（设置座位）。也可见其短音形式“āsanaṃ paññapeti”。又如：Amatassa dvāraṃ paññapeti（施设不死之门）。Paññā（智慧）。其使役态仅有“puriso purisena āsanaṃ paññapāpetī”（一人让另一人设置座位）一形。当“paññāpeti, paññāpayati”这些形式是来自意为“知晓”的语根 ñā 时，它们是使役形式。但在此处，它们也因表达此（使动）义而是使役形式。

ลป วิยตฺติยํ วาจายํ. ลเปติ, ลปยติ. ลาโป, ลปนํ, อาลาโป, สลฺลาโป, กถาสลฺลาโป, ลปิตํ.

（语根）lap，用于清晰言说义。Lapeti, lapayati（说，谈话）。Lāpo（言谈），lapanaṃ（言说），ālāpo（交谈），sallāpo（闲谈），kathāsallāpo（对话），lapitaṃ（所说之言）。

พฺยป ทาเห. ฌาเปติ, ฌาปยติ. ฌตฺโต, ฌานํ.

（语根）byap，用于燃烧义。Jhāpeti, jhāpayati（燃烧，使燃烧）。Jhatto（已烧的），jhānaṃ（禅那，燃烧）。

ตตฺถ ฌตฺโตติ ขุทฺทาปเรโต ปาจนคฺคินา ฌาปิโตติ ฌตฺโต, ‘‘ฌตฺตา อสฺสุ กิลนฺตา’’ติ จ ปาฬิ. ฌานนฺติ นีวรณธมฺเม ฌาเปตีติ ฌานํ, สวุทฺธิกํ. การิเต ปน – ฌาปาเปติ, ฌาปาปยติ.

在此，“jhatto”意为因饥饿所迫而被烹煮之火所烧，故为“jhatto”。巴利语亦云：“jhattā assu kilantā”（饥饿者疲惫）。“Jhāna”（禅那），因其烧尽（jhāpeti）诸盖法，故称“jhāna”，此词有增音。其使役态则为：jhāpāpeti, jhāpāpayati。

รูป รูปกฺริยายํ. รูปกฺริยา นาม ปกาสนกฺริยา. รูเปติ, รูปยติ. รูปํ.

（语根）rūp，用于显现作用义（rūpakriyāyaṃ）。所谓显现作用，即是阐明作用（pakāsanakriyā）。Rūpeti, rūpayati（显现）。Rūpaṃ（色，形态）。

ตตฺถ รูปนฺติ รูปยตีติ รูปํ. วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ อตฺโถ. ทิวาทิคเณ ปนายํ ‘‘รูปํ รุปฺปเน’’ติ ภิชฺชนาทิอตฺถํ คเหตฺวา ฐิตา.

在此，“rūpa”（色）之所以称为“rūpa”，是因为它会“rūpayati”（显现）。其义为：它在经历颜色变化时，显现出为心所知的状态。但在 divādi 语根群中，此（语根）则取“rūpaṃ ruppane”（色会变坏）之义，具有毁坏等含义。

กปฺป วิธิมฺหิ. วิธิ กฺริยา. สีหเสยฺยํ กปฺเปติ. กปฺปยติ. โมโร วาสมกปฺปยิ. สีหเสยฺยํ ปกปฺเปนฺตํ, พุทฺธํ วนฺทามิ โคตมํ.

（语根）kapp，用于规定义。规定即是行为。Sīhaseyyaṃ kappeti（他安排狮子卧）。Kappayati（他安排）。Moro vāsamakappayi（孔雀安排了住所）。Sīhaseyyaṃ pakappentaṃ, buddhaṃ vandāmi gotamaṃ（我礼敬安排狮子卧的乔达摩佛）。

กปฺป วิตกฺเก วิธิมฺหิ เฉทเน จ. กปฺเปติ, กปฺปยติ, โมโร วาสมกปฺปยิ. กปฺปิตมสฺสุ. ปกปฺเปติ, ปกปฺปยติ. สงฺกปฺเปติ, สงฺกปฺปยติ. กปฺโป, สงฺกปฺโป, วิกปฺโป. กปฺปสมโณ อิจฺจาทีนิ.

（语根）kapp，用于思考、规定与切断义。Kappeti, kappayati（安排）。Moro vāsamakappayi（孔雀安排了住所）。Kappitamassu（修剪过的胡须）。Pakappeti, pakappayati（妥善安排）。Saṅkappeti, saṅkappayati（思惟）。Kappo（规定，劫），saṅkappo（思惟），vikappo（分别，选择）。Kappasamaṇo（合适的沙门）等等。

ตตฺถ กปฺโปติ ปริจฺเฉทวเสน กปฺปิยตีติ กปฺโป. สงฺกปฺโปติ สงฺกปฺปนํ. วิกปฺโปติ วิวิธา กปฺปนํ, อตฺถสฺส อเนกนฺติกภาโว. อิธ กปฺปสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร ภวติ.

在此，“kappo”（劫）因其以限定的方式被规定，故称“kappo”。“Saṅkappo”（思惟）即是思惟的活动。“Vikappo”（分别）是多样的规定，是义理的非单一性。此处是对“kappa”一词的义理阐释。

กปฺปสทฺโท [Pg.324] อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติเฉทนวิกปฺปเลสสมนฺตภาวาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘โอกปฺปนียเมตํ โภโต โคตมสฺส, ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ อภิสทฺทหนมตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ เอวมาทีสุ กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ ปญฺญตฺติ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ เอวมาทีสุ เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ วิกปฺโป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ สมนฺตภาโว.

“Kappa”一词有多种含义，如：深信、惯例、时间、施设、切断、选择、少分、全部等。例如，在“okappanīyametaṃ bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā”（这对乔达摩尊者是可信的，一如对彼阿罗汉、正自觉者）等句中，表示深信义。在“anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjituṃ”（诸比丘，我允许依五种沙门仪轨受用果实）等句中，表示惯例义。在“yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmi”（我通常依此而住）等句中，表示时间义。在“iccāyasmā kappo”（具寿迦波）等句中，表示施设义。在“alaṅkato kappitakesamassū”（装饰并修剪了头发和胡须）等句中，表示切断义。在“kappati dvaṅgulakappo”（允许两指宽的选择）等句中，表示选择义。在“atthi kappo nipajjituṃ”（有躺下的机会）等句中，表示少分义。在“kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā”（照亮了整个竹林）等句中，表示全部义。

อถ วา กปฺปสทฺโท สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จ วิตกฺกวิธานปฏิภาคปญฺญตฺติกาลปรมายุโวหารสมนฺตภาวาภิสทฺทหน เฉทน วินิโยค วินย กฺริยา เลสนฺตร กปฺปตณฺหาทิฏฺฐิอสงฺขฺเยยฺยกปฺปมหากปฺปาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส ‘‘เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป อพฺยาปาทสงฺกปฺโป’’ติอาทีสุ วิตกฺเก อาคโต. ‘‘จีวเร วิกปฺปํ อาปชฺเชยฺยา’’ติอาทีสุ วิธาเน, อธิกวิธานํ อาปชฺเชยฺยาติ หิ อตฺโถ. ‘‘สตฺถุกปฺเปน วต โภ สาวเกน สทฺธึ มนฺตยมานา น ชานิมฺหา’’ติอาทีสุ ปฏิภาเค, สตฺถุสทิเสนาติ อยญฺหิ ตตฺถ อตฺโถ. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘เยน [Pg.325] สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติอาทีสุ กาเล. ‘‘อากงฺขมาโน อานนฺท ตถาคโต กปฺปํ วาติฏฺเฐยฺย กปฺปาวเสสํ วา’’ติอาทีสุ ปรมายุมฺหิ. อายุกปฺโป หิ อิธ ‘‘กปฺโป’’ติ อธิปฺเปโต. ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติอาทีสุ สมณโวหาเร. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติอาทีสุ สมนฺตภาเว. ‘‘สทฺธาสทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท’’ติอาทีสุ อภิสทฺทหเน, สทฺธายนฺติ อตฺโถ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติอาทีสุ เฉทเน. ‘‘เอวเมว อิโต ทินฺนํ, เปตานํ อุปกปฺปตี’’ติอาทีสุ วินิโยเค. ‘‘กปฺปกเตน อกปฺปกตํ สํสิพฺพิตํ โหตี’’ติอาทีสุ วินยกฺริยายํ. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุํ, หนฺทาหํ นิปชฺชามี’’ติอาทีสุ เลเส. ‘‘อาปายิโก เนรยิโก, กปฺปฏฺโฐ สงฺฆเภทโก, กปฺปํ นิรยมฺหิ ปจฺจตี’’ติ จ อาทีสุ อนฺตรกปฺเป.

又，“kappa”一词，无论带或不带前缀，可见于以下诸义：思惟、规定、相似、施设、时间、寿量、惯例、全部、深信、切断、应用、律行、少分、中劫、渴爱与邪见、无量劫、大劫等。例如，在“nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo”（出离思惟、无恚思惟）等句中，用于思惟义。在“cīvare vikappaṃ āpajjeyyā”（应对衣作分别）等句中，用于规定义。在“satthukappena vata bho sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā”（与如师之弟子商议）等句中，用于相似义。在“iccāyasmā kappo”（具寿迦波）等句中，用于施设义。在“yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmi”（我通常依此而住）等句中，用于时间义。在“ākaṅkhamāno ānanda tathāgato kappaṃ vātiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā”（阿难，如来若愿意，可住世一劫或一劫余）等句中，用于寿量义。在“anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjituṃ”（诸比丘，我允许依五种沙门惯例受用果实）等句中，用于沙门惯例义。在“kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā”（照亮了整个竹林）等句中，用于全部义。在“saddhāsaddahanā okappanā abhippasādo”（信、信解、认可、净信）等句中，用于深信义。在“alaṅkato kappitakesamassū”（装饰并修剪了头发和胡须）等句中，用于切断义。在“evameva ito dinnaṃ, petānaṃ upakappatī”（如是此处所施，能利益于亡者）等句中，用于应用义。在“kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hoti”（以如法所作与不如法所作缝合）等句中，用于律行义。在“atthi kappo nipajjituṃ, handāhaṃ nipajjāmi”（有少许机会可以躺下，那么让我躺下吧）等句中，用于少分义。在“āpāyiko nerayiko, kappaṭṭho saṅghabhedako, kappaṃ nirayamhi paccatī”（堕恶趣、堕地狱、住于一劫的破僧者，于一劫中在地狱中被烧煮）等句中，用于中劫义。

‘‘น กปฺปยนฺติ น ปุรกฺขโรนฺติ,ธมฺมาปิ เตสํ น ปฏิจฺฉิตาเส;

น พฺราหฺมโณ สีลวเตน เนยฺโย,ปารงฺคโต น จ ปจฺเจติ ตาที’’ติ

彼等不构想亦不推崇，于诸法亦不执取；婆罗门非由戒行得引导，如是达彼岸者不复返。

อาทีสุ ตณฺหาทิฏฺฐีสุ. ตถา หิ วุตฺตํ นิทฺเทเส ‘‘กปฺโปติ อุทฺทานโต ทฺเว กปฺปา ตณฺหากปฺโป ทิฏฺฐิกปฺโป’’ติ. ‘‘อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป’’ติอาทีสุ อสงฺขฺเยยฺยกปฺเป[Pg.326]. ‘‘จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว กปฺปสฺส อสงฺขฺเยยฺยานี’’ติอาทีสุ มหากปฺเป. อิจฺเจวํ –

在渴爱与邪见等之中。如《义释》中所说：“总括而言，劫有两种：爱劫与见劫。”在“anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe”（于许多坏劫，于许多成劫）等句中，用于无量劫义。在“cattārimāni bhikkhave kappassa asaṅkhyeyyānī”（诸比丘，一劫有此四无量）等句中，用于大劫义。如是——

วิตกฺเก จ วิธาเน จ, ปฏิภาเค ตเถว จ;

ปญฺญตฺติยํ ตถา กาเล, ปรมายุมฺหิ จ เฉทเน.

于寻思与规定，以及于相似；于施设与时间，寿量与切断。

สมนฺตภาเว โวหาเร, อภิสทฺทหเนปิ จ;

วินิโยเค จ วินย-กฺริยายํ เลสเกปิ จ.

于全部与惯例，以及于深信；于应用与律行，以及于少分。

วิกปฺปนฺตรกปฺเปสุ, ตณฺหาทิฏฺฐิสฺวสงฺขเย;

กปฺเป จ เอวมาทีสุ, กปฺปสทฺโท ปวตฺตติ.

于选择与中劫，于渴爱、邪见与无量劫，以及大劫等义中，“kappa”一词得以运用。

กปิ คติยํ. กมฺเปติ, กมฺปยติ, คจฺฉตีติ อตฺโถ. อิมานิ จลนตฺเถ ปวตฺตเหตุกตฺตุรูปสทิสานิ ภวนฺติ. จลนตฺเถ หิ ‘‘กมฺป กมฺปเน’’ติ ธาตุยา ‘‘กมฺปตี’’ติ อกมฺมกสุทฺธกตฺตุรูปํ. ‘‘กมฺเปตี’’ติอาทีนิ สกมฺมกานิ เหตุกตฺตุรูปานิ ‘‘อิทมฺปิ ทุติยํ สลฺลํ, กมฺเปติ หทยํ มมา’’ติ อกมฺมกาย ธาตุยา สกมฺมกรูปทสฺสนโต.

词根Kapi，用于行走义。其形式为kampeti、kampayati，意为“行走”。这些形式在摇动义上，类似于使役能动者形式。确实，在摇动义上，对于词根‘kampa kampane’（kampa，用于摇动），‘kampati’是不及物的纯粹能动者形式。而‘kampeti’等是及物的使役能动者形式，因为在‘这第二支箭，也摇动我的心’这句引文中，可见此词根在摇动义上是及物形式。

ขปิ ขนฺติยํ. ขมฺเปติ, ขมฺปยติ.

词根Khapi，用于忍耐义。其形式为khampeti、khampayati。

ถูป สมุสฺสเย. สมุสฺสโย อาโรโห อุพฺเพโธ. ถูเปติ, ถูปยติ. ถูโป, ถูปิกา.

词根Thūpa，用于堆积义。堆积即升高、隆起。其形式为thūpeti、thūpayati。名词形式为thūpo（塔）、thūpikā（小塔）。

ตป ขเย. ตเปติ, ตปยติ.

词根Tapa，用于毁坏义。其形式为tapeti、tapayati。

อุป ปชฺชเน. อุเปติ, อุปยติ.

词根Upa，用于接近义。其形式为upeti、upayati。

จป กกฺกเน. จเปติ, จปยติ.

词根Capa，用于轻浮义。其形式为capeti、capayati。

สุปฺป มาเน. สุปฺเปติ, สุปฺปยติ.

词根Suppa，用于度量义。其形式为suppeti、suppayati。

ฑป ฑิป สงฺฆาเต. ฑาเปติ. ฑาปยติ. เฑเปติ, เฑปยติ.

词根Ḍapa、Ḍipa，用于撞击义。其形式为ḍāpeti、ḍāpayati、ḍepeti、ḍepayati。

กป [Pg.327] อวกมฺปเน. กเปติ, กปยติ. กปโณ. กปโณติ กรุณายิตพฺโพ. อญฺญตฺถ ปน ‘‘กปฺปตี’’ติ รูปํ วทนฺติ.

词根Kapa，用于颤动义。其形式为kapeti、kapayati。名词形式为kapaṇo（可怜的人）。Kapaṇo意为应被怜悯者。但在别处，他们说其形式为“kappati”。

คุป กุป ธูป ภาสายํ. โคเปติ, โคปยติ. โกเปติ, โกปยติ. ธูเปติ, ธูปยติ.

词根Gupa、Kupa、Dhūpa，分别用于保护、愤怒、熏香义。其形式为gopeti、gopayati；kopeti、kopayati；dhūpeti、dhūpayati。

กิป ทุพฺพลฺเล. กิเปติ, กิปยติ.

词根Kipa，用于虚弱义。其形式为kipeti、kipayati。

เขป เปรเณ. เปรณํ จุณฺณิกรณํ, เขเปติ, เขปยติ.

词根Khepa，用于粉碎义。Peraṇaṃ即是粉碎。其形式为khepeti、khepayati。

ตป ปีณเน. ตเปติ, ตปยติ.

词根Tapa，用于折磨义。其形式为tapeti、tapayati。

อาปุ ลมฺพเน. อาเปติ, อาปยติ. อาโป.

词根Āpu，用于获得义。其形式为āpeti、āpayati。名词形式为āpo（水）。

ตป ทาเห. ตเปติ, ตปยติ. ตโป, ตาโป. อาตาโป, สนฺตาโป. การิเต – ตาเปติ, ตาปยติ. ตตฺถ ตโปติ อกุสลานํ ตาปนฏฺเฐน ตโป, สีลํ.

词根Tapa，用于燃烧义。其形式为tapeti、tapayati。名词形式为tapo（苦行）、tāpo（热）、ātāpo（精勤）、santāpo（热恼）。其使役动词为tāpeti、tāpayati。在此，tapo（苦行）因其烧尽不善法的意义而为苦行，即是戒。

โอปถป ถปเน. โอเปติ, โอปยติ. น เตสํ โกฏฺเฐ โอเปนฺติ. ถเปติ, ถปยติ. ถปิโต. ถปยิตฺวา ปฏิจฺฉทํ ววฏฺฐเปติ. โวฏฺฐพฺพนํ.

词根Opa、Thapa，用于放置义。其形式为opeti、opayati。例如：“Na tesaṃ koṭṭhe openti”（他们不放入其仓库中）。其形式为thapeti、thapayati。过去分词为thapito。例如：“Thapayitvā paṭicchadaṃ vavaṭṭhapeti”（放置覆盖物后，他确定之）。名词形式为voṭṭhabbanaṃ（确定）。

เอตฺถ จ ‘‘วิ อว ถเปติ, วิ อว ถปน’’นฺติ เฉโท. เอตฺถ ปุริเม สรโลโป ถสฺส ฐตฺตํ วิสทิสภาเวน ทฺวิตฺตญฺจ. ปจฺฉิเม ปน สรโลโป, อวสฺส โอการตฺตํ, ถสฺส ฐตฺตํ, ปสฺส วตฺตํ, วสฺส ทฺวิตฺตํ, วการทฺวยสฺส จ พการทฺวยํ ภวติ. โวฏฺฐพฺพนนฺติ จ พฺยวตฺถาปกจิตฺตสฺส นามํ. นการโลเป ‘‘โวฏฺฐพฺพ’’นฺติ อปรมฺปิ รูปํ ภวติ.

此处的分析是“vi ava thapeti”和“vi ava thapana”。在前一个词中，有元音的省略，th变为ṭ，以及因不相似而双写。但在后一个词中，有元音的省略，ava变为o，th变为ṭ，p变为v，v双写，且两个v变为两个b。而“Voṭṭhabbana”是确定心（byavatthāpakacitta）的名称。省略n后，也形成另一形式“voṭṭhabba”。

มาป มาปเน. ปณฺณสาลํ มาเปติ, มาปยติ. โย ปาณมติมาเปติ, ปณฺณสาลา สุมาปิตา.

词根Māpa，用于建造义。其形式为māpeti、māpayati，例如“Paṇṇasālaṃ māpeti”（他建造茅屋）。又如：“Yo pāṇamatimāpeti, paṇṇasālā sumāpitā”（谁毁坏生命，其茅屋被善为建造）。

ยป ยาปเน. ยาปนํ ปวตฺตนํ. เตน โส ตตฺถ ยาเปติ. ยาปยติ. ยาปนา.

词根Yapa，用于维持义。Yāpanaṃ即维持。其形式为yāpeti、yāpayati。例如：“Tena so tattha yāpeti”（因此他在那里维持生活）。名词形式为yāpanā（维持）。

ตตฺถ [Pg.328] ยาเปตีติ อิทํ ยาธาตุสฺส ปโยคตฺเต สติ การิตปทํ ภวติ. ตถา หิ ‘‘อุยฺยาเปนฺติ นามา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ.

在此，“yāpeti”一词是词根yā的使役形式。确实，在巴利语中可见“uyyāpenti nāma”。

ปการนฺตธาตุรูปานิ.

以辅音p结尾的词根形式。

ผการนฺตาธาตุรูปานิ อปฺปสิทฺธานิ.

以辅音ph结尾的词根形式当知。

พการนฺตธาตุ

以b音结尾的词根

สมฺพ สมฺพนฺเธ. สมฺพนฺโธ ทฬฺหพนฺธนํ. สมฺเพติ, สมฺพยติ. สมฺพลํ.

词根Samba，用于结合义。Sambandha是坚固的束缚。其形式为sambeti、sambayati。派生词为sambalaṃ（资粮）。

สพิ มณฺฑเล. มณฺฑลํ ปริมณฺฑลตา. รูปํ ตาทิสเมว.

词根Sabi，用于圆形义。Maṇḍalaṃ是圆。其形式亦同。

กุพิ อจฺฉาทเน. กุมฺเพติ, กุมฺพยติ.

词根Kubi，用于覆盖义。其形式为kumbeti、kumbayati。

ลุพิ ทุพิ อทฺทเน. อทฺทนํ หึสา. ลุมฺเพติ, ลุมฺพยติ. ทุมฺเพติ, ทุมฺพยติ.

词根Lubi、Dubi，用于伤害义。Addanaṃ是伤害。其形式为lumbeti、lumbayati、dumbeti、dumbayati。

ปุพฺพ นิเกตเน. นิเกตนํ นิวาโส. ปุพฺเพติ, ปุพฺพยติ.

词根Pubba，用于居住义。Niketanaṃ是住所。其形式为pubbeti、pubbayati。

คพฺพ มาเน. มาโน อหํกาโร. คพฺเพติ, คพฺพยติ. คพฺพนํ, คพฺพิโต. ตตฺถ คพฺพตีติ น สงฺกุจติ.

词根Gabba，用于我慢义。Māno是我慢。其形式为gabbeti、gabbayati。名词形式为gabbanaṃ（骄傲），过去分词为gabbito（骄傲的）。在此，gabbati意为不退缩。

พการนฺตธาตุรูปานิ.

以b音结尾的词根形式。

ภการนฺตธาตุ

以bh音结尾的词根

ภู ปตฺติยํ. ปตฺติ ปาปนํ. สกมฺมิกา ธาตุ. ภาเวติ, ภาวยติ. ปภาเวติ, ปภาวยติ. อิตฺถมฺภูโต. จกฺขุภูโต, ญาณภูโต, ธมฺมภูโต, พฺรหฺมภูโต.

词根Bhū，用于获得义。Patti是达到。此为及物词根。其形式为bhāveti、bhāvayati、pabhāveti、pabhāvayati。Itthambhūto（如是成就者）。Cakkhubhūto（已成眼者）、ñāṇabhūto（已成智者）、dhammabhūto（已成法者）、brahmabhūto（已成梵者）。

ตตฺถ [Pg.329] ภาเวตีติ ปุริโส คจฺฉนฺตํ ปุริสมนุคจฺฉนฺโต ปาปุณาตีติ อตฺโถ. เอส นโย เสสกฺริยาปเทสุปิ. เอตฺถ จ ‘‘ภาเวตี’’ติอาทีนิ ยตฺถ สเจ ‘‘ภู สตฺตาย’’นฺติ ธาตุยา รูปานิ โหนฺติ, ตตฺถ เหตุกตฺตุรูปานิ นาม โหนฺติ. ‘‘ภาเวติ กุสลํ ธมฺม’’นฺติอาทีเนตฺถ นิทสฺสนปทานิ. ภาเวตีติ หิ วฑฺเฒตีติ อตฺโถ. อิธ ปน สุทฺธกตฺตุรูปตฺตา ปาปุณาตีติ อตฺโถ. อิตฺถมฺภูโตติ อิมํ ปการํ ภูโต ปตฺโต. ‘‘จกฺขุภูโต’’ติอาทีนิ ปน ‘‘ภู สตฺตายํ, ภู ปตฺติย’’นฺติ ทฺวิคณิกานํ ทฺวินฺนํ ธาตูนํ วเสน อฏฺฐกถาฏีกานยนิสฺสิตํ อตฺถํ ปกาสยิสฺสาม อาคมิกานํ โกสลฺลตฺถาย. ตตฺถ จกฺขุภูโตติ ยถา จกฺขุ สตฺตานํ ทสฺสนตฺถํ ปริเณติ, เอวํ โลกสฺส ยาถาวทสฺสนสาธนโต ทสฺสนกิจฺจปริณายกฏฺเฐน จกฺขุภูโต. อถ วา จกฺขุ วิย ภูโตติปิ จกฺขุภูโต. ปญฺญาจกฺขุมยตฺตา วา สยมฺภูญาเณน ปญฺญาจกฺขุํ ภูโต ปตฺโตติ จกฺขุภูโต. วิทิตกรณฏฺเฐน ญาณภูโต, อสาธารณํ วา ญาณํ ภูโต ปตฺโตติ ญาณภูโต, อวิปรีตสภาวฏฺเฐน, ปริยตฺติธมฺมปฺปวตฺตนโต วา หทเยน จินฺเตตฺวา วาจาย นิจฺฉาริตธมฺมมโยติ ธมฺมภูโต. โพธิปกฺขิยธมฺเมหิ วา อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนโต อนญฺญสาธารณํ วา ธมฺมํ ภูโต ปตฺโตติ ธมฺมภูโต. เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูโต. อถ วา พฺรหฺมํ วุจฺจติ มคฺโค เตน อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนตฺตา, ตญฺจ สยมฺภูญาเณน ภูโต ปตฺโตติ พฺรหฺมภูโต. เอวํ ทฺวินฺนํ ธาตูนํ วเสน วุตฺโต อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

在此，“bhāveti”意为：如一人跟随另一行走之人而达到他。其余动词亦同此理。此处，“bhāveti”等词，若其为词根“bhū sattāyaṃ”（bhū，用于存在义）的形式，则称为使役形。“bhāveti kusalaṃ dhammaṃ”（修习善法）等句即为例证。确实，“bhāveti”意为“增长”。但在此处，因其为使役形，故其意为“达到”。“Itthambhūto”即“达到此种状态者”。至于“cakkhubhūto”等词，为使研习圣典者善巧故，我们将依据“bhū sattāyaṃ”（bhū，用于存在义）与“bhū pattiyaṃ”（bhū，用于获得义）此二词根，遵循义注与复注(ṭīkā)之理，阐明其义。其中，“cakkhubhūto”：如眼引导有情见物，佛陀亦因能成就世间的如实知见，而引导见的功能，故为“已成眼者”。或如眼一般存在者，故为“已成眼者”。或因具足慧眼，以自生智(sayambhūñāṇa)获得慧眼，故为“已成眼者”。“ñāṇabhūto”：因能令了知，故为“已成智者”；或已获得无上之智，故为“已成智者”。“dhammabhūto”：因自性不颠倒，或因弘扬教法，或由心思维、由语阐述而成为法所成者，故为“已成法者”；或由菩提分法(bodhipakkhiyadhammā)而生，并为世间生起此法，或已获得无上之法，故为“已成法者”。“brahmabhūto”：因其最胜，故为“已成梵者”。或，梵即是道，由道而生，并为世间生起此道，且以自生智获得此道，故为“已成梵者”。应知此义是依二词根所说。

อปรานิ เจตฺถ นิทสฺสนปทานิ เวทิตพฺพานิ. ‘‘ตาตา มยํ มหลฺลกา สุทฺโธทนมหาราชปุตฺตํ พุทฺธภูตํ สมฺภาเวยฺยาม วา โน วา, ตุมฺเห ตสฺส สาสเน ปพฺพเชยฺยาถา’’ติ จ ‘‘อถ [Pg.330] โข เถรา ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ เรวตํ สหชาติยํ สมฺภาวึสู’’ติ จาติ. อญฺญานิปิ ปเนตฺถ ‘‘มนุสฺสภูโต, เทวภูโต’’ติอาทีนิ โยเชตพฺพานิ. ตถา หิ สํสารโมจกเปตวตฺถุ อฏฺฐกถายํ ‘‘มนุสฺสภูตาติมนุสฺเสสุ ชาตา, มนุสฺสภาวํ วา ปตฺตา’’ติ อตฺโถ สํวณฺณิโต.

此处当知其他例证。如：“孩子，我们年老了，是否要礼敬净饭大王的儿子、已成佛者？你们应当在他的教法中出家。”又如：“于是，长老比丘们尊敬了同生的具寿瑞瓦达。”此外，此处亦应结合“manussabhūto”（已为人身者）、“devabhūto”（已为天身者）等词来理解。确实，在《轮回解脱饿鬼事义注》(Saṃsāramocakapetavatthu-aṭṭhakathā)中，其义被阐释为：“已为人身者，生于超人之中；或已获得人身。”

ภู อวกมฺปเน. อยมฺปิ สกมฺมโก. ภาเวติ, ภาวยติ. มโนภาวนียา ภิกฺขู.

词根Bhū，用于摇动义。此词根亦为及物。其形式为bhāveti、bhāvayati。例如：“Manobhāvanīyā bhikkhū”（令心喜爱的比丘）。

เอตฺถ จ ภาเวตีติ อนุกมฺปติ ปุตฺตํ วา ภาตรํ วา ยํกิญฺจิ. มโนภาวนียาติ ‘‘ทีฆายุกา โหนฺตุ ภทนฺตา อโรคา อพฺยาปชฺชา’’ติ เอวมาทินา ภาเวตพฺพา อนุกมฺปิตพฺพาติ มโนภาวนียา. อญฺญตฺถ ปน มโนภาวนียาติ มโนวฑฺฒนกาติ อตฺโถ. เยสุ หิ ทิฏฺเฐสุ มโน วฑฺฒติ, ‘‘เต มโนภาวนียา’’ติ วุจฺจนฺติ.

在此，“bhāveti”意为怜悯，如同怜悯儿子、兄弟或任何人。‘Manobhāvanīyā’（令心喜爱）意为应以“愿尊者们长寿、无病、无恼”等方式来培育、怜悯，故称“令心喜爱”。在别处，“manobhāvanīyā”则意为令心增长。凡见到他们能令心增长者，即被称为“令心喜爱者”。

ลภ อาภณฺฑเน. ลเภติ, ลภยติ.

词根Labha，用于诽谤义。其形式为labheti、labhayati。

ชภิ นาสเน. ชมฺเภติ, ชมฺภยติ.

词根Jabhi，用于毁灭义。其形式为jambheti、jambhayati。

ลาภ เปสเน. ลาเภติ, ลาภยติ. ‘‘ลภ ลาเภติ ธาตุสฺส รูปานิ เจ, การิตรูปานิ ภวนฺติ.

词根Lābha，用于派遣义。其形式为lābheti、lābhayati。若其为词根“labha lābhe”（labha，用于获得义）的形式，则为使役形式。

ทภี ภเย. อีการนฺตายํ ธาตุ, เตน สนิคฺคหีตาคมานิ รูปานิ น ภวนฺติ. ทเภติ, ทภยติ.

词根Dabhī，用于怖畏义。此词根以ī结尾，因此其形式不带鼻音嵌入。其形式为dabheti、dabhayati。

ทูภ สนฺถมฺเภ. ทูเภติ, ทูภยติ.

词根Dūbha，用于僵硬义。其形式为dūbheti、dūbhayati。

วมฺภ วิทฺธํสเน. วมฺเภติ, วมฺภยติ. วมฺภนา. ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู ภิกฺขุํ วมฺเภนฺติ.

词根Vambha，用于毁谤义。其形式为vambheti、vambhayati。名词形式为vambhanā。例如：“Chabbaggiyā bhikkhū bhikkhuṃ vambhenti”（六群比丘毁谤比丘）。

ภการนฺตธาตุรูปานิ.

以bh音结尾的词根形式。

มการนฺตธาตุ

以ma结尾的词根

อาเตน [Pg.331] จมุ โธวเน. อาปุพฺโพ จมุธาตุ โธวเน วตฺตติ. อาจเมติ, อาจมยติ. อาจมนกุมฺภี.

带前缀ā的词根camu，用于洗涤义。其形式为ācameti、ācamayati。例如：ācamanakumbhī(漱口壶)。

เอตฺถ ปน ‘‘ตโต หิ โส อาจมยิตฺวา ลิจฺฉวี, เถรสฺส ทตฺวา ยุคานิ อฏฺฐา’’ติ อปฺปสกฺการเปตวตฺถุปาฬิปฺปเทโส นิทสฺสนํ. ตตฺถ อาจมยิตฺวาติ หตฺถปาทโธวนปุพฺพกํ มุขํ วิกฺขาเลตฺวา. อยํ ปน ธาตุ ภูวาทิคณิกตฺเต ‘‘จมตี’’ติ ภกฺขนตฺถํ คเหตฺวา ติฏฺฐติ.

于此，“其后，那些离车人(Licchavī)洗漱完毕，供养长老八双(鞋)”这句出自《不敬施饿鬼事》(Appasakkārapetavatthu)的经文即为例证。其中，“洗漱完毕”(ācamayitvā)意为先洗手脚，后清洁口腔。然而，此词根若属bhū组，作“camati”时，则取“吃”义。

กมุ อิจฺฉากนฺตีสุ. กาเมติ, กามยติ. กาโม, กนฺติ, นิกนฺติ, กามนา, กามยมาโน,กาเมนฺโต, อภิกฺกนฺตํ. อภิกฺกนฺตวณฺณา.

词根Kamu，用于欲求与喜爱义。其形式为kāmeti、kāmayati。派生词有：kāmo、kanti、nikanti、kāmanā、kāmayamāno、kāmento、abhikkantaṃ。例如：abhikkantavaṇṇā(殊胜的容色)。

เอตฺถ จ กาโมติ รูปาทิวิสยํ กาเมตีติ กาโม. กามิยตีติ วา กาโม, กิเลสกามวตฺถุกามวเสเนตํ ทฏฺฐพฺพํ. กิเลโส หิ เตภูมกวฏฺฏสงฺขาตญฺจ วตฺถุ ‘‘กาโม’’ติ วุจฺจติ. มาโรปิ วา เทวปุตฺโต ‘‘กาโม’’ติ วุจฺจติ. โส หิ อจฺจนฺตกณฺหธมฺมสมงฺคิตาย ปปญฺจสมติกฺกนฺเตปิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวเก อตฺตโน วเส ฐเปตุํ กาเมตีติ ‘‘กาโม’’ติ วุจฺจติ.

于此，“欲”(kāmo)是因其欲求色等所缘，故称为欲。或因其被欲求，故称为欲；这应从烦恼欲和事物欲两方面来理解。因为，被称为三界轮回的烦恼以及作为所缘的事物，皆称为“欲”。又，天子魔罗(Māra)亦称为“欲”。因为他具有极其黑暗的特质，即使对已超越戏论的佛陀、独觉佛和佛弟子，他也欲求将其置于自己的控制之下，故称为“欲”。

วุตฺตญฺเจตํ โปราณกวิรจนายํ –

古诗亦云：

‘‘วนฺเท วนฺเทหมสฺสตฺถํ, ยตฺถ สนฺตชฺชิโต ชิโต;

กาโม กาโมฆติณฺเณน, พุทฺเธน วสตา สตา’’ติ;

“我再再礼敬菩提树，具念安住的佛陀，已渡欲流者，于此呵斥并战胜了欲魔。”

อิมานิ ปนสฺส นามานิ –

而他的名字有这些：

กาโม นมุจิ กณฺโห จ, วสวตฺตี ปชาปติ;

ปมตฺตพนฺธุ มทโน, ปาปิมา ทมฺมโกปิ จ;

กนฺทปฺโป จ รติปติ, มาโร จ กุสุมายุโธ;

欲(Kāma)、那牟支(Namuci)、黑者(Kaṇha)、自在者(Vasavattī)、生主(Pajāpati)、放逸者之亲属(Pamattabandhu)、令人醉者(Madana)、恶者(Pāpimā)、调伏者(Dammaka)、爱神(Kandappa)、喜乐主(Ratipati)、魔罗(Māra)以及花箭者(Kusumāyudha)。

อญฺเญ [Pg.332] อญฺญานิปิ วทนฺติ. ตานิ สาสนานุโลมานิ น โหนฺตีติ อิธ น ทสฺสิตานิ. อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘มาโร, นมุจิ, กณฺโห, ปมตฺตพนฺธู’’ติ จตฺตาริเยว นามานิ อาคตานิ.

其他人还说了别的名字。但因为那些名字不符合教法，此处不予展示。在义注中，则只出现四个名字：魔罗、那牟支、黑者、放逸者之亲属。

อิทานิ อภิกฺกนฺตสทฺทสฺส ภูวาทิคเณ ‘‘กมุ ปทวิกฺเขเป’’ติ โวหารสีเสน วุตฺตสฺส กมุธาตุสฺส วเสน อิธ จ ‘‘กมุ อิจฺฉากนฺตีสู’’ติ วุตฺตสฺส กมุธาตุสฺส วเสน อตฺถุทฺธารํ กถยาม. อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทเนสุ ทิสฺสติ. ‘‘อภิกฺกนฺตา ภนฺเต รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติอาทีสุ ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติอาทีสุ สุนฺทเร.

现在，我们依据bhū组中以“跨步”为通行义的词根kamu，以及此处所说义为“欲求、喜爱”的词根kamu，来阐明“abhikkanta”一词的含义。“abhikkanta”一词可见于消逝、美好、优美、赞同等义。在“尊者，夜已过，初夜已尽，比丘僧团已久坐”等句中，见于消逝义。在“此人于此四人中，更为卓越、更为胜妙”等句中，见于美好义。

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ

“是谁在礼敬我的双足？他以神通与声誉而闪耀，以殊胜的容色，照亮所有方向。”

อาทีสุ อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ ภนฺเต’’ติอาทีสุ อพฺภนุโมทเน. อิจฺเจวํ –

等句中，见于优美义。在“好极了，尊者！”等句中，见于赞同义。如是：

ขยสฺมึ สุนฺทเร เจว, อโถ อพฺภนุโมทเน;

อภิรูเป อภิกฺกนฺต-สทฺโท ทิสฺสติ สาสเน.

在教法中，“abhikkanta”一词可见于消逝、美好、赞同及优美之义。

โถม สิลาฆายํ. สิลาฆา ปสํสา. โถเมติ, โถมยติ. โถมิโต, โถมนา.

词根Thoma，用于称赞义。Silāghā即是pasaṃsā(称赞)。其形式为thometi、thomayati。派生词有thomito、thomanā。

ยม อปริเวสเน. ยเมติ, ยมยติ. ยโม.

词根Yama，用于抑制义。其形式为yameti、yamayati。派生词有yamo。

สม [Pg.333] วิตกฺเก. สาเมติ, สามยติ. สมา. นิสาเมติ, นิสามยติ. นิสามนํ. ปฏิสาเมติ, ปฏิสามยติ. ปฏิสามนํ.

词根Sama，用于思考义。其形式为sāmeti、sāmayati。派生词有samā。带前缀的形式有：nisāmeti、nisāmayati、nisāmanaṃ；paṭisāmeti、paṭisāmayati、paṭisāmanaṃ。

ตตฺถ สมาติ สํวจฺฉโร, โส ‘‘สมา’’ติ อิตฺถิลิงฺควเสน วุจฺจติ. ‘‘โย ยเชถ สตํ สม’’นฺติ เอตฺถ หิ สมาสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค, อุปโยควเสน ปน ‘‘สม’’นฺติ วุตฺโต.

其中，samā意为年(saṃvacchara)，其被称为“samā”是依阴性词性。在“若祭祀百年”一句中，samā一词即是阴性，然依用法而说为“sama”。

อิมานิ สํวจฺฉรสฺส นามานิ ‘‘สํวจฺฉโร, วจฺฉโร, สมา, หายโน, สรโท, วสฺโส’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. นิสาเมตีติ วิตกฺเกติ อุปธาเรติ. เอตฺถ หิ ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, นิคฺโฆโส ยาทิโส วเน’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ นิสาเมหีติ วิตกฺเกหิ อุปธาเรหีติ อตฺโถ. ปฏิสาเมตีติ ภณฺฑํ คุตฺตฏฺฐาเน นิกฺขิปติ.

年的名称有：saṃvaccharo、vacchara、samā、hāyana、sarada、vassa等。Nisāmeti意为思考、审察。于此，“来，玛蒂(Maddī)，且审察林中是何声”这句巴利语即为例证。其中，nisāmehi意为思考、审察。Paṭisāmeti意为将物品存放在安全之处。

สม อาโลจเน. อาโลจนํ เปกฺขนํ. สาเมติ, สามยติ. นิสามนํ.

词根Sama，用于观察义。Ālocanaṃ即是pekkhanaṃ(观看)。其形式为sāmeti、sāmayati。带前缀的派生词有nisāmanaṃ。

เอตฺถ ปน นิสาเมตีติ เปกฺขติ โอโลเกติ. ตถา หิ ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, จิตฺตํ รูปํว ทิสฺสตี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตตฺถ หิ นิสาเมหีติ โอโลเกหีติ อตฺโถ. ธาตูนมตฺถาติสเยน โยโคติ วจนโต ปน อุปสคฺคโยคโต วา สวเนปิ อยํ วตฺตติ. ตถา หิ ‘‘ตโต กณฺหาชินายาปิ, นิสาเมหิ รเถสภา’’ติอาทิกา ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ. ตตฺถ นิสาเมหีติ สุโณหีติ อตฺโถ.

于此，nisāmeti意为观看、注视。如可见巴利语：“来，玛蒂，看，可见一斑斓之色。”其中，nisāmehi意为注视。然因词根意义多变，或与前缀结合，此词根亦用于听闻义。如可见巴利语：“那么，黑羚皮者，请听，车中之雄！”等。其中，nisāmehi意为谛听。

อม โรเค. อเมติ, อมยติ. อนฺโธ. พิลงฺกปาโท อนฺธนโข.

词根Ama，用于疾病义。其形式为ameti、amayati。派生词有andho(盲人)、bilaṅkapādo(跛足者)、andhanakho(坏甲者)。

ตตฺถ อนฺโธติ นฏฺฐนยโน วุจฺจติ. อนฺธนโขติ ปูตินโข. อุภยถาปิ สโรคตฺตํ สูจิตํ.

其中，andho被称为“失眼者”。Andhanakho意为“坏甲者”。两者皆暗示有病。

ภาม [Pg.334] โกเธ. ภาเมติ, ภามยติ.

词根Bhāma，用于愤怒义。其形式为bhāmeti、bhāmayati。

โคม อุปเลปเน. โคเมติ, โคมยติ.

词根Goma，用于涂抹义。其形式为gometi、gomayati。

สาม สฺวานฺตเน อามนฺตเน. สฺวานฺตนํ สามปฺปโยโค. อามนฺตนํ อวฺหายนํ ปกฺโกสนํ. สาเมติ, สามยติ.

词根Sāma，用于安抚与呼唤义。Svāntanaṃ(安抚)是柔和的言辞。Āmantanaṃ(呼唤)是召唤、邀请。其形式为sāmeti、sāmayati。

สงฺคาม ยุทฺเธ. สงฺคาเมติ, สงฺคามยติ. ทฺเว ราชาโน สงฺคาเมสุํ. สงฺคาโม. อาโต คมุ อีสมธิวาสเน. อาคเมติ, อาคมยติ, กามาวจรธมฺเม นิสฺสาย รูปารูปธมฺโม สมุทาคเมติ, สมุทาคมยติ. อุปาสโก ธมฺมสวนนฺตรายํ อนิจฺฉนฺโต ‘‘อาคเมถ อาคเมถา’’ติ อาห. สมุทาคมนํ, อาคมนํ. อาคเมนฺโต, อาคมยมาโน.

词根Saṅgāma，用于战斗义。其形式为saṅgāmeti、saṅgāmayati。例如：“两位国王战斗了。”派生词有saṅgāmo。词根Ā + gamu，用于稍许忍耐义。其形式为āgameti、āgamayati。例如：“依于欲界法，色界与无色界法生起(samudāgameti, samudāgamayati)。”优婆塞不欲听法中断，故言：“请稍候，请稍候！”派生词有samudāgamanaṃ、āgamanaṃ、āgamento、āgamayamāno。

ตตฺร อาคเมตีติ อีสกํ อธิวาเสติ. สมุทาคเมตีติ สมฺปวตฺตติ. ภูวาทิคเณ ‘‘คมยตี’’ติ เหตุกตฺตุวเสน วุตฺตํ, อิธ ปน อุปสคฺคนิปาตปุพฺพกานิ กตฺวา ‘‘อาคเมตี’’ติอาทีนิ สุทฺธกตฺตุวเสน วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

其中，āgameti意为稍许忍耐。Samudāgameti意为发生、生起。当知，在bhū组中，“gamayati”说为使役义；而此处，“āgameti”等词因前有前缀、小品词，故说为能动义。

มการนฺตธาตุรูปานิ.

以ma结尾的词根形式。

อิติ จุ ราทิคเณ ปวคฺคนฺตธาตุรูปานิ

如是，在curādi语根组中，以pa品结尾的语根形式。

สมตฺตานิ.

完毕。

ยการนฺตธาตุ

以ya结尾的词根

ยุ ชิคุจฺฉายํ. ยาเวติ, ยาวยติ. ยโว.

词根`yu`，用于厌恶义。其形为`yāveti`、`yāvayati`。`Yavo`(大麦)。

พฺยย ขเย. พฺยเยติ, พฺยยยติ. อพฺยยีภาโว.

词根`byaya`，用于消亡义。其形为`byayeti`、`byayayati`。`Abyayībhāvo`(不变复合词)。

พฺยย จิตฺตสมุสฺสคฺเค. ตาทิสํเยว รูปํ.

词根`byaya`，用于心之施舍义。其形亦同。

ยการนฺตธาตุรูปานิ.

以ya结尾的词根之诸形式。

รการนฺตธาตุ

以ra结尾的词根

ปร คติยํ. ปเรติ, ปรยติ. เอตฺถ จ ‘‘อิติ โข อานนฺท กุสลานิ สีลานิ อนุปุพฺเพน อคฺคาย ปเรนฺตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ อคฺคาย ปเรนฺตีติ อรหตฺตตฺถาย คจฺฉนฺติ.

词根`para`，用于行进义。其形为`pareti`、`parayati`。于此，巴利教证为：“阿难，如此，诸善戒次第趋向最高。”其中，“趋向最高”意即“为达阿罗汉果而去”。

คร อุคฺคเม. คเรติ, ครยติ. ครุ.

词根`gara`，用于吞咽义。其形为`gareti`、`garayati`。`Garu`(重)。

จร อสํสเย. จเรติ, จรยติ.

词根`cara`，用于无疑义。其形为`careti`、`carayati`。

ปูริ อปฺปายเน. ปูเรติ, ปูรยติ.

词根`pūri`，用于充满义。其形为`pūreti`、`pūrayati`。

วร อิจฺฉายํ. วเรติ, วรยติ. วโร, วรํ, วรนฺโต. เอเต วรานํ จตุโร วเรมิ. เอตํ สกฺก วรํ วเร.

词根`vara`，用于意欲义。其形为`vareti`、`varayati`。`Varo`(选择，殊胜者)，`varaṃ`(选择)，`varanto`(正在选择)。[例句：]“在这些选择中，我选择四个。”“愿帝释天(Sakka)选择此殊胜的选择。”

ตตฺถ วโรติ วริยเต วริตพฺโพติ วโร. วรนฺติ วเรตีติ วรํ, อิจฺฉนฺโต ปตฺเถนฺโตติ อตฺโถ.

其中，`varo`者，因其被选择、应被选择，故名`varo`。`varaṃ`者，即选择，其义为“意欲、期愿”。

‘‘มหามหารหํ สกฺย-มุนิ นีวรณา รณา;

มุตฺตํ มุตฺตํ สุทสฺสนํ, วนฺเท โพธิวรํ วร’’นฺติ

“我礼敬伟大的释迦牟尼(Sakya-muni)，值得大供养者，他从诸盖与争斗中解脱，是解脱者、善见者，是殊胜的觉悟、殊胜者。”

ปุราณกวิรจนายํ ‘‘วร’’นฺติ ปทสฺส วิย. เอวํ วเรตีติ วรนฺโต. วเรติ วเรมิ อิจฺฉามิ ยาจามิ. การิเต ‘‘ปวาเรตี’’ติ รูปํ, อิจฺฉาเปตีติ อตฺโถ. นิเสธนตฺเถ ปนิทํ การิตํ น โหติ.

就像在古代诗人的作品中“vara”一词的用法。如此，选择者即是`varanto`。`Vareti`(他选择)、`varemi`(我选择)、`icchāmi`(我意欲)、`yācāmi`(我请求)。其使役态形为`pavāreti`，义为“使之意欲”。但此使役态不用于禁止义。

สร อกฺเขเป. สเรติ, สรยติ. สโร. สโรติ สทฺโท.

词根`sara`，用于斥骂义。其形为`sareti`、`sarayati`。`Saro`(声音)。`Saro`即是声响。

สาร ทุพฺพลฺเย. สาเรติ, สารยติ. ทุพฺพโล ภวตีติ อตฺโถ.

词根`sāra`，用于衰弱义。其形为`sāreti`、`sārayati`。其义为“变得软弱”。

กุมาร กีฬายํ. กุมาเรติ, กุมารยติ. กุมาโร, กุมารโก. กุมารี, กุมาริกา.

词根`kumāra`，用于嬉戏义。其形为`kumāreti`、`kumārayati`。`Kumāro`(童子)，`kumārako`(小童子)。`Kumārī`(童女)，`kumārikā`(小童女)。

เอตฺถ [Pg.336] กุมารยติ ตตฺถ ตตฺถ กีฬตีติ กุมาโร. โส เอว อติทหรตฺตา กุมารโก. เอส นโย อิตรตฺราปิ.

于此，因其到处嬉戏，故名`kumāro`(童子)。又因其极为年幼，故名`kumārako`(小童子)。此理亦通于另一情况(即童女)。

สูร วีร วิกฺกนฺติยํ. วิกฺกนฺติ วิกฺกมนํ. สูเรติ, สูรยติ. วีเรติ, วีรยติ. สูโร, วีโร. สาสนิเกหิ ปน สทฺธมฺมวิทูหิ เอวํ ธาตุสภาวานมฺปิ สูรวีรสทฺทานํ นิพฺพจนํ น ทสฺสิตํ, เกวลํ ปน ตตฺถ ตตฺถ ‘‘สูโรติ วิสิฏฺฐอุโร’’ติ จ ‘‘มหาวีโรติ มหาวิกฺกนฺโต’’ติ จ ‘‘วีโรติ วีริยวา’’ติ จ อตฺถวิวรณมตฺตเมว ทสฺสิตํ.

词根`sūra`、`vīra`，用于勇健义。`Vikkanti`即是勇猛。其形为`sūreti`、`sūrayati`及`vīreti`、`vīrayati`。`Sūro`(勇者)，`vīro`(英雄)。然而，通晓正法的圣教传承者并未如此展示`sūra`、`vīra`二词基于词根自性的语源，而只是在各处仅仅开示了义理的阐释，如：“`sūro`是殊胜之心胸者”、“`mahāvīro`(大英雄)是大勇健者”、“`vīro`是有精进者”。

ปาร ตีร กมฺมสมฺปตฺติยํ. กมฺมสมฺปตฺติ นาม กมฺมสฺส ปริสมาปนํ นิฏฺฐาปนํ. ปาเรติ, ปารยติ. ตีเรติ, ตีรยติ. ปารํ. ตีรํ. วิกฺกมามิ น ปาเรมิ, ภูมึ สุมฺภามิ เวคสา. ตํ กิจฺจํ ตีเรตฺวา คโต. สนฺตีรณํ, ตีรณปริญฺญาติ จ อาทีนิ เอตฺถ ทสฺเสตพฺพานิ.

词根`pāra`、`tīra`，用于完成作业义。所谓“完成作业”，即是作业的圆满、终结。其形为`pāreti`、`pārayati`及`tīreti`、`tīrayati`。`Pāraṃ`(彼岸)。`Tīraṃ`(岸)。[例句：]“我奋力而不能完成，我猛力击地。”“完成了那件事后离去。”于此，应展示`santīraṇaṃ`(审察)、`tīraṇapariññā`(审察遍知)等词。

ตตฺถ น ปาเรมีติ ฉินฺทิตุํ น สกฺโกมีติ อตฺโถ.

其中，“`na pāremi`”意为“我无法断除”。

อีร เขปเน. อีเรติ, อีรยติ.

词根`īra`，用于投掷义。其形为`īreti`、`īrayati`。

ชร วโยหานิมฺหิ. ชเรติ, ชรยติ. ชรา. ปาฬิยํ ปน ‘‘ชีรตี’’ติ ปาโฐ.

词根`jara`，用于年岁损减义。其形为`jareti`、`jarayati`。`Jarā`(衰老)。但在巴利圣典中，读作`jīrati`。

วร อาวรเณ. วาเรติ, วารยติ. นิวาเรติ, นิวารยติ. นิวาเรตา. ปริวาเรติ, ปริวารยติ. ปริวาโร. ปวาเรติ, ปวารยติ. ปวารณํ. ปวารณนฺติ นิเสธนํ วา กามฺยทานํ วา.

词根`vara`，用于遮止义。其形为`vāreti`、`vārayati`。`Nivāreti`、`nivārayati`(防止)。`Nivāretā`(防止者)。`Parivāreti`、`parivārayati`(围绕)。`Parivāro`(随从)。`Pavāreti`、`pavārayati`(邀请)。`Pavāraṇaṃ`(邀请)。`Pavāraṇaṃ`即是禁止或随欲之施。

ธร ธารเณ. ธาเรติ, ธารยติ. อาธาโร, อาธารโก, ธมฺโม อิจฺจาทีนิ.

词根`dhara`，用于执持义。其形为`dhāreti`、`dhārayati`。`Ādhāro`(所依)、`ādhārako`(支持者)、`dhammo`(法)等。

ตตฺถ ธมฺโมติ อเนกวิเธสุ ธมฺเมสุ โลกุตฺตโร อุปฺปาทิโต สจฺฉิกโต จ จตูสุ อปาเยสุ สํสาเร วา [Pg.337] สตฺเต อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโม. อถ วา โสตาปนฺนาทีหิ อริเยหิ ธาริยติ, นุ ปุถุชฺชเนหีติปิ ธมฺโม. จตุภูมิโก ปน สกลกฺขณํ ธาเรตีติ ธมฺโม. กกฺขฬตฺตาทินา ผุสนาทินา สนฺติอาทินา สกสกภาเวน ปณฺฑิเตหิ ธาริยติ สลฺลกฺขิยตีติปิ ธมฺโม. เตปิฏโก ปน ปาฬิธมฺโม สกตฺถปรตฺถาทิเภเอ อตฺเถ ธาเรตีติ ธมฺโม. เกจิ ตุ วิทู ‘‘ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ธุนาติ กมฺเปติ วิทฺธํเสตีติ ธมฺโม’’ติ ธูธาตุวเสนปิ นิพฺพจนํ วทนฺติ, ตํ มคฺคธมฺเม อตีว ยุชฺชติ, ผลนิพฺพานปริยตฺติธมฺเมสุ ปน ปริยาเยน ยุชฺชติ.

其中，`dhammo`者：在种种法中，已生起、已证悟的出世间法能执持众生，使之不堕于四恶趣或轮回中，故名`dhammo`。又，为须陀洹(sotāpanna)等圣者所持，而非为凡夫所持，故亦名`dhammo`。又，四地法执持其各自之相，故名`dhammo`。又，因坚硬等、触等、寂静等各自的状态，为智者所执持、所识知，故亦名`dhammo`。又，三藏中的巴利法教执持自利、利他等义，故名`dhammo`。而有些智者也依`dhū`词根说其语源：“能动摇、震撼、摧毁诸恶不善法，故名`dhammo`。”此说极契合于道法，但对果法、涅槃法、教法，则需转义方能契合。

ธมฺมสทฺโท ปริยตฺติเหตุคุณนิสฺสตฺตนิชฺชีวตาทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘ธมฺมํ ปริยาปุณาติ สุตฺตํ เคยฺย’’นฺติอาทีสุ ปริยตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ เหตุมฺหิ.

“法”一词可见于教法、因、德、无有情、无命者等义。如在‘学习法，即经(suttaṃ)、应颂(geyya)……’等句中，见于教法义。在‘于因之智为法无碍解’等句中，见于因义。

‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน;

อธมฺโม นิรยํ เนติ, ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติ

“法与非法，二者果报实不同；非法导向地狱，正法引至善趣。”

อาทีสุ คุเณ. ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺติ. ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรตี’’ติอาทีสุ นิสฺสตฺตนิชฺชีวตายํ.

等句中，见于德义。在“又，于其时，有诸法。于诸法中随观法而住”等句中，见于无有情、无命者义。

อถ วา ธมฺมสทฺโท สภาวปญฺญาปุญฺญปญฺญตฺติอาปตฺติปริยตฺตินิสฺสตฺตนิชฺชีวตาวิการคุณปจฺจ- ยปจฺจยุปฺปนฺนาทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา อพฺยากตา ธมฺมา’’ติอาทีสุ สภาเว ทิสฺสติ.

又或者，“法”一词可见于自性、慧、福德、施设、罪、教法、无有情、无命者、变异、德、缘、缘生等义。如在‘善法、不善法、无记法’等句中，见于自性义。

ยสฺเสเต [Pg.338] จตุโร ธมฺมา, สทฺธสฺส ฆรเมสิโน;

สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค, ส เว เปจฺจ น โสจตี’’ติ

于有信居家者，若具足此四法：真实、法、坚定、舍离，彼于命终后，实无所忧。

อาทีสุ ปญฺญายํ.

等句中，见于慧义。

‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน;

อธมฺโม นิรยํ เนติ, ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติอาทีสุ

在“法与非法，二者果报实不同；非法导向地狱，正法引至善趣”等句中，

ปุญฺเญ. ‘‘ปญฺญตฺติธมฺมา, นิรุตฺติธมฺมา, อธิวจนาธมฺมา’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘ปาราชิกา ธมฺมา, สงฺฆาทิเสสา ธมฺมา’’ติอาทีสุ อาปตฺติยํ. ‘‘อิธ ภิกฺขุ ธมฺมํ ชานาติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณ’’นฺติอาทีสุ ปริยตฺติยํ. ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺติ. ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรตี’’ติอาทีสุ นิสฺสตฺตนิชฺชีวตายํ. ‘‘ชาติธมฺมา ชราธมฺมา มรณธมฺมา’’ติอาทีสุ วิกาเร. ‘‘ฉนฺนํ พุทฺธธมฺมาน’’นฺติอาทีสุ คุเณ. ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ ปจฺจเย. ‘‘ฐิตาวสา ธาตุ ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตา’’ติอาทีสุ ปจฺจยุปฺปนฺเน.

见于福德义。在“施设法、言说法、增语法”等句中，见于施设义。在“波罗夷法、僧残法”等句中，见于罪义。在“于此，比丘知法，即经、应颂、记说……”等句中，见于教法义。在“又，于其时，有诸法。于诸法中随观法而住”等句中，见于无有情、无命者义。在“生法、老法、死法”等句中，见于变异义。在“六种佛法”等句中，见于德义。在“于因之智为法无碍解”等句中，见于缘义。在“已住立之界、法住性、法决定性”等句中，见于缘生义。

อถ วา ธมฺมสทฺโท ปริยตฺติสจฺจสมาธิปญฺญาปกติปุญฺญาปตฺติเญยฺยาทีสุ พหูสุ อตฺเถสุ ทิฏฺฐปฺปโยโค. ตถา หิ ‘‘อิธ ภิกฺขุ ธมฺมํ ปริยาปุณาตี’’ติอาทีสุ ปริยตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘ทิฏฺฐธมฺโม ปตฺตธมฺโม’’ติอาทีสุ สจฺเจ. ‘‘เอวํธมฺมา เต ภควนฺโต อเหสุ’’นฺติอาทีสุ สมาธิมฺหิ. ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค’’ติ เอวมาทีสุ ปญฺญายํ. ‘‘ชาติธมฺมานํ ภิกฺขเว สตฺตาน’’นฺติ เอวมาทีสุ ปกติยํ. ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจาริ’’นฺติ เอวมาทีสุ ปุญฺเญ. ‘‘จตฺตาโร ปาราชิกา ธมฺมา’’ติอาทีสุ [Pg.339] อาปตฺติยํ. ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติอาทีสุ เญยฺเย. เอวํ ธมฺมสทฺทปฺปวตฺติวิสยา วิวิธา อฏฺฐกถาจริเยหิ ทสฺสิตา, ตตฺถ ตตฺถ ปน อาทิสทฺเทน ยุตฺติวิสยาทโย จ อตฺถา คเหตพฺพา. ตถา หิ ธมฺมสทฺโท –

又或者，“法”一词的用法见于教法、谛、定、慧、自性、福德、罪、所应知等诸多含义中。例如：在‘于此，比丘学习法’等句中，见于教法义。在‘已见法、已达法’等句中，见于谛义。在‘彼诸世尊曾是如是法’等句中，见于定义。在‘真实、法、坚定、舍离’等句中，见于慧义。在‘诸比丘，有生法之众生……’等句中，见于自性义。在‘法实守护行法者’等句中，见于福德义。在‘四波罗夷法’等句中，见于罪义。在‘善法’等句中，见于所应知义。如此，诸义注师已开示“法”一词的种种应用范围，但在各处，当以“等”字摄入道理、所缘等义。例如，“法”一词——

‘‘เนส ธมฺโม มหาราช, ยํ ตฺวํ คจฺเฉยฺย เอกโก;

อหมฺปิ เตน คจฺฉามิ, เยน คจฺฉสิ ขตฺติยา’’ติ

“大王，汝欲独行，此非正理。刹帝利，汝所行之路，我亦将从之。”

อาทีสุ ยุตฺติยํ วตฺตติ. ‘‘มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ วิสเย. ‘‘สตญฺจ ธมฺโม น ชรํ อุเปตี’’ติ เอตฺถ นิพฺพาเน วตฺตติ. ตตฺร ยา นิสฺสตฺตตา, สา เอว นิชฺชีวตา. โย จ เหตุ, โส เอว ปจฺจโย.

等句中，用于道理义。在“缘于意与诸法而生起意识”等句中，用于所缘义。在“贤者之法不至衰老”一句中，用于涅槃义。其中，无有情即是无命者，因即是缘。

อิจฺเจวํ –

如是——

ปริยตฺติปจฺจเยสุ, คุเณ นิสฺสตฺตตาย จ;

สภาเว เจว ปญฺญายํ, ปุญฺเญ ปญฺญตฺติยมฺปิ จ.

于教法与诸缘中，于德与无有情中，于自性与慧中，于福德与施设中。

อาปตฺติยํ วิกาเร จ, ปจฺจยุปฺปนฺนเกปิ จ;

สจฺจสมาธิปกติ-เญยฺเยสุ ยุตฺติยมฺปิ จ;

วิสเย เจว นิพฺพาเน, ธมฺมสทฺโท ปวตฺตติ.

于罪与变异中，亦于缘生法中，于谛、定、自性、所应知中，亦于道理中，于所缘与涅槃中，“法”一词得以运用。

เกจิ ปน ธมฺมสทฺทสฺส ปวตฺติวิสยานํ ทสธาว ปริจฺเฉทํ วทนฺติ.

然而，有些人说，“法”一词的适用范围有十种划分。

เญยฺยมคฺเค จ นิพฺพาเน, สภาเว อถ ชาติยํ;

มเน วิสยปุญฺเญสุ, ภาเว ปาวจเนปิ จ;

อิเมสุ ทสสฺวตฺเถสุ, ธมฺมสทฺโท ปวตฺตติ.

于所知、道与涅槃，于自性与生类；于心、所缘与福德，于有以及圣教；于此十义中，“法”一词得以运用。

ตตฺร อตฺถุทฺธาโรติ สมานสทฺทวจนียานํ อตฺถานํ อุทฺธรณํ อตฺถุทฺธาโร.

于此，所谓“义摄”，是指提取由同一词所表达的诸义。

รการนฺตธาตุรูปานิ.

以r结尾的语基形式。

ลการนฺตธาตุ

以l结尾的语基

ปาล [Pg.340] รกฺขเณ. ‘‘รกฺขณํ, ตาณํ, โคปนํ, อวนํ, ปาลนํ, รกฺขา, รกฺขณา, คุตฺติ’’ อิจฺเจเต ปริยายา. ปาเลติ, ปาลยติ. ปาลโก, พุทฺธปาโล. อมฺพปาลี คณิกา. สโม ภวตุ ปาลินา. ปาลิโต, ปาลนํ, ปาฬิ.

（语基）pāl，义为守护。“守护(rakkhaṇaṃ)、救护(tāṇaṃ)、防护(gopanaṃ)、庇护(avanaṃ)、养护(pālanaṃ)、保护(rakkhā)、守护行(rakkhaṇā)、护卫(gutti)”，这些是同义词。Pāleti, pālayati（他保护）。Pālako（保护者），buddhapālo（佛护）。艺妓庵婆波利(Ambapālī gaṇikā)。Samo bhavatu pālinā（愿他与守护者平等）。Pālito（被守护的），pālanaṃ（守护），pāḷi（巴利）。

เอตฺถ ปาฬีติ อตฺถํ ปาเลตีติ ปาฬิ, ลสฺส ฬตฺตํ. อถ วา อนฺโตทกํ รกฺขณฏฺเฐน มหโต ตฬากสฺส ถิรา มหตีติ ปาฬิ วิยาติ ปาฬิ, ปริยตฺติธมฺโม. อปโร นโย ปกฏฺฐานํ อุกฺกฏฺฐานํ สีลาทิอตฺถานํ โพธนโต สภาวนิรุตฺติภาวโต พุทฺธาทีหิ ภาสิตตฺตา จ ปกฏฺฐานํ วจนปฺปพนฺธานํ อาฬีติ ปาฬิ.

于此，所谓“巴利”(pāḷi)，是因为它守护(pāleti)义理(atthaṃ)，故名“巴利”，其中l变为ḷ。又或者，犹如大水池坚固的堤岸(pāḷi)守护着里面的水，“巴利”(pāḷi)也守护着法义，此即圣教法(pariyattidhammo)。另一种解释是：因为它能开示殊胜、卓越的戒等义理，具有自然的词源，且为佛陀等所说，故称之为“巴利”(pāḷi)，即殊胜言教之系列(pakaṭṭhānaṃ vacanappabandhānaṃ āḷi)。

ปาฬิสทฺโท ปาฬิธมฺเม, ตฬากปาฬิยมฺปิ จ;

ทิสฺสเต ปนฺติยญฺเจว, อิติ เญยฺยํ วิชานตา.

“巴利”一词用于圣教法，亦用于湖泊的堤岸；亦见用于行列中，智者当知此义。

อยญฺหิ ‘‘ปาฬิยา อตฺถมุปปริกฺขนฺตี’’ติอาทีสุ ปริยตฺติธมฺมสงฺขาเต ปาฬิธมฺเม ทิสฺสติ. ‘‘มหโต ตฬากสฺส ปาฬี’’ติอาทีสุ ตฬากปาฬิยํ. ‘‘ปาฬิยา นิสีทึสู’’ติอาทีสุ ปนฺติยํ, ปฏิปาฏิยา นิสีทึสูติ อตฺโถ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ ธาตุยา กิจฺจํ นตฺถิ. ปาฏิปทิโก หิ ปนฺติวาจโก ปาฬิสทฺโท.

确实，在“审查巴利之义”(pāḷiyā atthamupaparikkhantī)等句中，它（巴利）见用于被称为圣教法的巴利法(pāḷidhamma)。在“大湖之堤岸”(mahato taḷākassa pāḷī)等句中，它用于湖堤。在“依列而坐”(pāḷiyā nisīdiṃsū)等句中，它用于行列，意思是“依序而坐”(paṭipāṭiyā nisīdiṃsū)。但在此义中，语基不起作用，因为表示“行列”的“巴利”一词本是名词词干。

ติล สิเนหเน. เตเลติ, เตลยติ. เตลํ, ติโล, ติลํ.

（语基）til，义为油润。Teleti, telayati（他涂油）。Telaṃ（油），tilo（芝麻植株），tilaṃ（芝麻籽）。

ตตฺถ ติโลติ ติลคจฺโฉ. ติลนฺติ ตปฺผลํ. ตโต ปน นิกฺขนฺโต สิเนโห เตลํ. โส หิ ‘‘ติลานํ อิทนฺติ เตล’’นฺติ วุจฺจติ. ยทิ เอวํ ‘‘สาสปเตล’’นฺติอาทิวจนํ น ยุชฺเชยฺยาติ? โน น ยุชฺชติ, ‘‘ติลสิเนหเน’’ติ เอวํ วุตฺตาย ติลธาตุยา สามญฺญโต ยสฺส [Pg.341] กสฺสจิ สิเนหสฺส วจนโต. เตน ‘‘สาสปเตลํ, มธุกเตล’’นฺติอาทโย สาสเน ปโยคา ทิสฺสนฺติ. มยํ ปน ติลธาตุวเสน นิปฺผนฺนานํ ติลคจฺฉตปฺผลวาจกานํ ‘‘ติโล, ติล’’นฺติ สทฺทรูปานํ ปกาสนมุเขน ‘‘ติลานํ อิทนฺติ เตล’’นฺติ วทาม, น ปน เตน วจเนน สาสปาทีนํ สิเนหสฺส อเตลตฺตํ วทาม. อถ กิญฺจรหีติ เจ? ตทฺธิตวิธาเน วิญฺญุนํ โกสลฺลตฺถํ ติลสทฺทํ ปฏิจฺจ ‘‘ติลานํ อิทนฺติ เตล’’นฺติ วทาม. สิเนหสงฺขาตสฺส สาสปาทีนํ เตลสฺส วจนํ น ชหาม, ตสฺมา อุทาหรณปฺปกาสเน ‘‘ติโล, ติลํ, เตล’’นฺติ อวตฺวา ‘‘เตลํ, ติโล, ติล’’นฺติ อมฺเหหิ วุตฺตํ. อิทญฺหิ วจนํ เตลสฺส สามญฺญโต สิเนเห ปวตฺตึ ทีเปติ. เตเนว จ สาสเน ‘‘ติลเตลํ, สาสปเตล’’นฺติอาทินา วิเสสวจนมฺปิ ทิสฺสตีติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ. อปิจ เตลสทฺโท เยภุยฺเยน ติลเตเล วตฺตติ, ยถา มิคสทฺโท หริณมิเคติปิ ทฏฺฐพฺพํ.

于此，tilo指芝麻植株，tilaṃ指其果实（芝麻籽）。从它提取的油(sineho)则为telaṃ（油）。它被称为telaṃ，是因为（语法上说）“此乃芝麻之物”(tilānaṃ idaṃ)。若如此，“芥子油”(sāsapatelaṃ)等说法不就不成立了吗？不，是成立的。因为根据所说的“（语基）til，义为油润”，til语基普遍适用于任何油质。因此，在圣教中可见“芥子油”、“甘草油”(madhukatelaṃ)等用法。我们通过阐明源自til语基、表示芝麻植株及其果实的tilo、tilaṃ等词形，来说明“此乃芝麻之物，故为油”，但我们并非以此说法来否定芥子等油不是油。若问为何如此？是为了让学习者在派生词(taddhita)的构成法上更为娴熟，我们才依据“芝麻”一词说“此乃芝麻之物，故为油”。我们并未舍弃用“油”来指称芥子油等油质。因此，在举例说明时，我们没有说“tilo, tilaṃ, telaṃ”，而是说“telaṃ, tilo, tilaṃ”。此说法显示出“油”(tela)一词普遍用于油质。正因如此，在圣教中也可见“芝麻油”(tilatelaṃ)、“芥子油”(sāsapatelaṃ)等具体说法，于此当得究竟。此外，应知“油”(tela)一词多用于芝麻油，犹如“兽”(miga)一词多用于鹿。

ชล อปวารเณ. ชาเลติ, ชาลยติ. ชาลํ, ชาลา. ชาลนฺติ มจฺฉชาลํ. ชาลาติ อคฺคิชาลา.

（语基）jal，义为发光。Jāleti, jālayati（他点燃）。Jālaṃ（网），jālā（火焰）。Jālaṃ指渔网。Jālā指火焰。

ขล โสเจยฺเย. โสเจยฺยํ สุจิภาโว. ขาเลติ, ขาลยติ. ปกฺขาเลติ, ปกฺขาลยติ.

（语基）khal，义为清洁。清洁(soceyyaṃ)即清净的状态。Khāleti, khālayati（他洗）。Pakkhāleti, pakkhālayati（他彻底地洗）。

ตล ปติฏฺฐายํ. ตาเลติ, ตาลยติ. ตาโล, ตลํ.

（语基）tal，义为安立。Tāleti, tālayati（他安立）。Tālo（棕榈树），talaṃ（平面，底部）。

เอตฺถ ตาโลติ ติณราชรุกฺโข. ตลนฺติ ปาณิตลภูมิตลาทิ. ตญฺหิ ตาลยติ ปติฏฺฐาติ เอตฺถ วตฺถุชาตนฺติ ตลํ.

于此，tālo指棕榈树（草中之王树）。Talaṃ指手掌、地面等。事物于其上得以安立(tālayati patiṭṭhāti)，故称之为talaṃ（平面，底部）。

ตุล อุมฺมาเน. โตเลติ, โตลยติ.

（语基）tul，义为称量。Toleti, tolayati（他称量）。

ทุล [Pg.342] อุกฺเขเป. อุกฺเขโป อุทฺธํ ขิปนํ. โทเลติ, โทลยติ. โทลา.

（语基）dul，义为举起。举起(ukkhepo)即向上投掷。Doleti, dolayati（他摇动）。Dolā（摇篮，秋千）。

เอตฺถ จ โทลิยติ อุกฺขิปิยติ ยตฺถ นิปนฺโน ทารโก, ยถานิปนฺนโก วาติ โทลา.

于此，躺卧于其中而被摇动、举起的孩童所在之处，或如躺卧之物，即是dolā（摇篮）。

วุล นิมฺมชฺชเน. โวเลติ, โวยลติ.

（语基）vul，义为沉没。Voleti, voyalati（他沉没）。

มีล นิมีลเน. มีเลติ, มีลยติ. มีลนํ, อุมฺมีลนํ, นิมีลนํ.

（语基）mīl，义为闭眼。Mīleti, mīlayati（他闭眼）。Mīlanaṃ（闭眼），ummīlanaṃ（睁眼），nimīlanaṃ（闭眼）。

มูล โรหเน. มูเลติ, มูลยติ. มูลํ. เอสา หิ ยทา ปติฏฺฐายํ วตฺตติ, ตทา ภูวาทิคณิกา, ‘‘มูลตี’’ติ จสฺสา รูปํ.

（语基）mūl，义为生根。Mūleti, mūlayati（他种植）。Mūlaṃ（根）。当此（语基）用于“安立”(patiṭṭhāyaṃ)之义时，则属bhū组，其形式为mūlati。

ตตฺถ มูลนฺติ มูลยติ รูหติ รุกฺขาทิ เอเตนาติ มูลํ. อถ วา มูลยติ ฉินฺโนปิ โกจิ เอเตน อจฺฉินฺเนน ปุนเทว รูหตีติ มูลํ. วุตฺตญฺหิ –

于此，所谓mūlaṃ（根），是因为树木等藉此而得以确立(mūlayati)、生长(rūhati)，故名mūlaṃ。或者，即使被砍断，某些植物也能凭借这未断的部分而得以确立(mūlayati)，再次生长，故名mūlaṃ。如是说：

‘‘ยถาปิ มูเล อนุปทฺทเว ทฬฺเห,ฉินฺโนปิ รุกฺโข ปุนเทว รูหติ;

เอวมฺปิ ตณฺหานุสเย อนูหเต,นิพฺพตฺตติ ทุกฺขมิทํ ปุนปฺปุน’’นฺติ;

犹如根未伤而坚固，树虽被砍伐仍复生；如是爱欲随眠未根除，此苦亦将一再产生。

มูลสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร เหฏฺฐา ภูวาทิคเณ วุตฺโต.

“根”(mūla)一词的义摄，已在前面的“bhū”组中述及。

กล ปิล เขเป. กาเลติ, กาลยติ. กาโล. ปิเลติ, ปิลยติ.

（语基）kal、pil，义为投掷。Kāleti, kālayati（他投掷）。Kālo（时间；黑色）。Pileti, pilayati（他投掷）。

เอตฺถ กาโลติ สมโยปิ มจฺจุปิ. ตตฺร สมโย เตสํ เตสํ สตฺตานํ อายุํ กาลยติ เขเปติ ทิวเส ทิวเส อปฺปํ อปฺปํ กโรตีติ กาโลติ วุจฺจติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

于此，kālo（时间）既指时(samayo)，也指死(maccu)。其中，时被称为kālo，因为它投送(kālayati)、耗尽(khepeti)众生的寿命，日复一日地使其减少，故名kālo。对此亦有偈颂说：

‘‘กาโล ฆสติ ภูตานิ, สพฺพาเนว สหตฺตนา;

โย จ กาลฆโส ภูโต, สภูตปจนึปจี’’ติ.

“时间吞噬一切众生，连同其自身；而那吞噬时间的有情，他烹煮了那烹煮众生者。”

มจฺจุ [Pg.343] ปน กาลยติ เตสํ เตสํ สตฺตานํ ชีวิตํ เขเปติ สมุจฺเฉทวเสน นาเสตีติ กาโลติ วุจฺจติ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘กาโลติ มจฺจุ. กาลยติ สตฺตานํ ชีวิตํ นาเสตีติ กาโล. กาเลน มจฺจุนา กโต นาสิโตติ กาลกโต’’ติ. ‘‘มรณํ หินฺทํ มจฺจุ มฏฺฏุ จุติ กาโล อนฺตโก นิกฺเขโป’’ติ มรณสฺสาภิธานานิ.

而死(maccu)被称为kālo，是因为它投送、耗尽、以断绝的方式毁灭众生的生命，故名kālo。因此，义注师们说：“kālo即是死。因其毁灭(nāseti)众生之生命，故为kālo。被kālo，即死所终结，故为kālakato（命终者）。”“maraṇaṃ（死）、hindaṃ、maccu（死）、maṭṭu、cuti（逝）、kālo（时）、antako（终结者）、nikkhepo（舍弃）”，这些是死的同义词。

สุลฺล สชฺชเน. สุลฺเลติ, สุลฺลยติ.

（语基）sull，义为准备。Sulleti, sullayati（他准备）。

อิล เปรเณ. อิเลติ, อิลยติ.

（语基）il，义为摇动。Ileti, ilayati（他摇动）。

วล ภรเณ. วาเลติ, วาลยติ. วาโล.

（语基）val，义为覆盖。Vāleti, vālayati（他覆盖）。Vālo（马尾毛）。

ลล อิจฺฉายํ. ลเลติ, ลลยติ.

（语基）lal，义为欲求。Laleti, lalayati（他欲求）。

ทล วิทารเณ. ทาเลติ, ทาลยติ, ปทาเลติ, ปทาลยติ. กุทาโล.

（语基）dal，义为劈开。Dāleti, dālayati（他劈开），padāleti, padālayati（他彻底劈开）。Kudālo（锄头）。

กล คติสงฺขฺยาเนสุ. กาเลติ, กาลยติ. กาโล, กลา. กลาติ อวยโว. สา หิ กาลยิตพฺพา สงฺขายิตพฺพาติ กลา.

（语基）kal，义为行进与计算。Kāleti, kālayati（他计算）。Kālo（时间），kalā（部分）。Kalā即是部分(avayavo)。它被称为kalā，因为它应被驱使(kālayitabbā)、应被计算(saṅkhāyitabbā)。

สีล อุปธารเณ. อุปธารณํ ภุโส ธารณํ, ปติฏฺฐาวเสน อาธารภาโว. สีเลติ, สีลยติ. สีลํ, สีลนํ.

（语基）sīl，义为执持。执持（upadhāraṇaṃ）即是强力地保持，以作为根基的方式而为所依。Sīleti, sīlayati（他持守）。Sīlaṃ（戒），sīlanaṃ（持守的行为）。

เอตฺถ สีลนฺติ สีเลติ อุปธาเรติ ตํสมงฺคีปุคฺคลํ อปาเยสุ อุปฺปตฺตินิวารณวเสน ภุโส ธาเรตีติ สีลํ. อถ วาสีลิยติ อุปจาริยติ สปฺปุริเสหิ หทยมํสนฺตรํ อุปเนตฺวา ธาริยตีติ สีลํ. สีลนนฺติ ภูวาทิคเณ อวิปฺปกิณฺณตาสงฺขาตํ สมาธานํ วุจฺจติ. ตตฺถ ‘‘สีลตี’’ติ รูปํ, อิธ ปน อาธารภาวสงฺขาตํ อุปธารณํ วุจฺจติ. เอตฺถ จ ‘‘สีเลติ, สีลยตี’’ติ รูปานิ. อฏฺฐกถาสุ หิ ‘‘กุสลานํ ธมฺมานํ [Pg.344] ปติฏฺฐาวเสน อาธารภาโว อุปธารณ’’นฺติ วุตฺโต.

于此，所谓sīlaṃ（戒），是因为它持守（sīleti）、执持（upadhāreti），即以防止投生恶趣的方式强力地支持具戒的个人（puggalaṃ），故名sīlaṃ。或者，它为善人所习行（sīliyati upacāriyati），被置于内心深处而受持，故名sīlaṃ。Sīlanaṃ在bhū组中被称为samādhānaṃ（等持），即不散乱。其形式为sīlati。但在此处，它被称为upadhāraṇaṃ（执持），即作为所依。其形式为sīleti, sīlayati。确实，在义注（aṭṭhakathā）中说：“以作为诸善法之根基的方式而为所依，即是执持。”

เวล กาโลปเทเส. เวเลติ, เวลยติ. เวลา. เกจิ ‘‘เวล อิติ ธาตุสทฺโท น โหตี’’ติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ, โปราเณหิ สทฺทสตฺถวิทูหิ ‘‘เวลยตี’’ติ รูปสฺส ทสฺสิตตฺตา.

（语基）vel，义为指示时间。Veleti, velayati（他指示时间）。Velā（时）。有些人说“vel不是语基词”，此说不应取，因为古代的声明家已指出velayati这一形式。

ปล มูล ลวนปวเนสุ. ลวนํ เฉทนํ, ปวนํ โสธนํ. ปาเลติ, ปาลยติ. ปลํ. ปลํ นาม มานวิเสโส. โลกสฺส วิมตึ ปาเลติ ลุนาติ โสเธติ จาติ ปลํ. มูเลติ, มูลยติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน ‘‘มูลยติ เกทารํ, มูลยติ ธญฺญ’’นฺติ ปโยคํ วทนฺติ.

（语基）pal、mūl，于切割、净化义。切割（lavanaṃ）即是斩断，净化（pavanaṃ）即是清洁。Pāleti, pālayati（他守护）。Palaṃ（“波罗”，一种量度单位）。它被称为palaṃ，因为它守护（pāleti）、斩断（lunāti）并净化（sodheti）世间的疑惑。Mūleti, mūlayati（他种植）。而声明家们则说有‘种植田地’（mūlayati kedāraṃ）、‘种植谷物’（mūlayati dhaññaṃ）的用法。

ถูล ปริพฺรูหเน. ปริพฺรูหนํ วฑฺฒนํ. ถูเลติ, ถูลยติ. ถูโล ปุริโส. ถูลา ชเวน หายนฺติ.

（语基）thūl，义为增盛。增盛（paribrūhanaṃ）即是增长。Thūleti, thūlayati（他使粗壮）。Thūlo puriso（粗壮的人）。Thūlā javena hāyanti（粗壮者因速度而落后）。

ปล คติยํ. ปเลติ, ปลยติ. อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ. ปเลติ รสมาทาย. ยถา สุตฺตคุฬํ ยตฺตเกหิ สุตฺเตหิ เวฐิตํ, ตตฺตเกหิ เอว ปลยติ.

（语基）pal，义为去。Paleti, palayati（他离去）。Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ（意义消失，不可计数）。Paleti rasamādāya（他取了味道后离去）。Yathā suttaguḷaṃ yattakehi suttehi veṭhitaṃ, tattakehi eva palayati（犹如线球，被多少线缠绕，就散开多少）。

จิงฺคุล ปริพฺภมเน. จิงฺคุเลติ, จิงฺคุลยติ. จิงฺคุลยิตฺวา. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘ยาวติกา อภิสงฺขารสฺส คติ, ตาวติกํ คนฺตฺวา จิงฺคุลยิตฺวา ภูมิยํ ปปตี’’ติ. ตตฺถ จิงฺคุลยิตฺวาติ ปริพฺภมิตฺวา.

（语基）ciṅgul，义为旋转。Ciṅguleti, ciṅgulayati。Ciṅgulayitvā（旋转后）。此处的巴利文是：“行的去处有多远，便去到那么远，旋转后，落于地上。”其中，‘ciṅgulayitvā’即是‘paribbhamitvā’（回旋后）。

ลการนฺตธาตุรูปานิ.

“la”尾语基的形态。

วการนฺตธาตุ

“va”尾语基

ทิวุ ปริกูชเน. ปริกูชนํ คชฺชนํ. เทเวติ, เทวยติ. เทโว จ ปริเทวิตฺวา. เทโวติ เมโฆ.

（语基）divu，义为悲鸣。悲鸣（parikūjanaṃ）即是雷鸣（gajjanaṃ）。Deveti, devayati。Devo ca paridevitvā（云在悲叹后）。Devo即是云。

ทิวุ [Pg.345] อทฺทเน. อทฺทนํ คนฺธปิสนนฺติ วทนฺติ. เทเวติ, เทวยติ.

（语基）divu，义为涂抹。他们说“涂抹”（addanaṃ）是香的研磨。Deveti, devayati。

จิว ภาสายํ. จิเวติ, จิวยติ.

（语基）civa，义为言说。Civeti, civayati。

วการนฺตธาตุรูปานิ.

“va”尾语基的形态。

สการนฺตธาตุ

以sa为尾的词根

ปุส โปสเน. โปเสติ, โปสยติ. อิมานิ รูปานิ กิญฺจาปิ ภูวาทิคณิกํ ‘‘โปเสตี’’ติ รูปํ ปฏิจฺจ เหตุกตฺตุรูปานิ วิย ทิสฺสนฺติ, ตถาปิ ‘‘อญฺเญปิ เทโว โปเสตี’’ติอาทิกสฺส จุราทิคณิกรูปสฺส ทสฺสนโต สุทฺธกตฺตุวเสน วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. อุภินฺนํ ปน การิตฏฺฐาเน ‘‘โปสาเปติ, โปสาปยตี’’ติ เหตุกตฺตุรูปานิ อิจฺฉิตพฺพานิ.

Pusa，于滋养义。Poseti，posayati。虽然这些形态是基于属于第一语基组(bhūvādigaṇa)的形态“poseti”，看起来像是主动形态，但当知，说它们是为了展示属于第十语基组(curādigaṇa)的形态，如“aññepi devo posetī”(其他天神也滋养)等。再者，于二者的使役义中，应作“posāpeti, posāpayatī”这样的使役形态。

เปส ปฏิหรเณ. เปเสติ, เปสยติ.

Pesa，于遣送义。Peseti, pesayati。

ปิส พลปาณเนสุ. ปิเสติ, ปิสยติ.

Pisa，于压碎义。Piseti, pisayati。

ปสิ นาสเน. ปํเสติ, ปํสยติ.

Pasi，于灭摈义。Paṃseti, paṃsayati。

ชสิ รกฺขเณ. ชํเสติ, ชํสยติ.

Jasi，于守护义。Jaṃseti, jaṃsayati。

สิเลส สิเลสเน. สิเลเสติ, สิเลสยติ. สิเลโส.

Silesa，于拥抱义。Sileseti, silesayati。Sileso。

ลูส หึสายํ. ลูเสติ, ลูสยติ.

Lūsa，于伤害义。Lūseti, lūsayati。

ปุนฺส อภิมทฺทเน. นกาโร นิคฺคหีตตฺถํ. ปุํเสติ, ปุํสยติ. นปุํสโก. ธาตุนการสฺส โลเป ‘‘โปโส’’ อิจฺจปิ รูปํ.

Punsa，于压制义。“na”字是为了“ṃ”义。Puṃseti, puṃsayati。Napuṃsako。词根的“na”字脱落时，亦有“poso”的形态。

ตตฺถ น ปุํสโกติ อิตฺถิภาวปุมฺภาวรหิโต ปุคฺคโล. โส หิ ปุริโส วิย สาติสยํ ปจฺจามิตฺเต น ปุํเสติ อภิมทฺทนํ [Pg.346] กาตุํ น สกฺโกตีติ นปุํสโกติ วุจฺจติ. เกจิ ปน ‘‘น ปุมา, น อิตฺถี’’ติ นปุํสโกติ วจนตฺถํ วทนฺติ. ตถา หิ สทฺทสตฺถวิทู ตํ ปุคฺคลํ นปุํสกลิงฺควเสน นปุํสกนฺติ วทนฺติ.

其中，“napuṃsako”(无性者)是指没有女性状态和男性状态的个人。因为他不能像男子一样极度地压制敌人，不能行压制，故被称为“napuṃsako”。但有些人说“napuṃsako”的词义是“非男，非女”。同样地，精通词语者以中性(napuṃsakaliṅga)称此人为“napuṃsaka”。

ธูส กนฺติกรเณ. ธูเสติ, ธูสยติ.

Dhūsa，于装饰义。Dhūseti, dhūsayati。

รุส โรสเน. โรสนํ โกปกรณํ. โรเสติ, โรสยติ. โรโส. โรโสติ โกโธ.

Rusa，于激怒义。激怒即是引生忿怒。Roseti, rosayati。Roso。Roso即是忿怒。

พฺยุส อุสฺสคฺเค. พฺโยเสติ, พฺโยสยติ.

Byusa，于舍弃义。Byoseti, byosayati。

ชส หึสายํ. ชาเสติ, ชาสยติ.

Jasa，于伤害义。Jāseti, jāsayati。

ทํส ทํสเน. ทํเสติ, ทํสยติ. ทํสโน. ทํสโนติ ทนฺโต. ทํสนฺติ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา เอเตนาติ ทํสโน.

Daṃsa，于咬义。Daṃseti, daṃsayati。Daṃsano。Daṃsano即是牙齿。用此物咬嚼食或啖食，故为“daṃsano”。

ทสิ ทสฺสเน จ. จกาโร ทํสนํ อเปกฺขติ. ทํเสติ, ทํสยติ. วิทํเสติ, วิทํสยติ สูริโย อาโลกํ.

Dasi，于见义及咬义。此处的“ca”字是关联“daṃsana”(咬)。Daṃseti, daṃsayati。例如：太阳显示光明。

ตสฺส สนฺตชฺชเน. ตสฺเสติ, ตสฺสยติ ปุริโส โจเร.

Tassa，于恐吓义。Tasseti, tassayati。例如，人恐吓盗贼。

วสฺสุ สตฺติพนฺธเน. สตฺติพนฺธนํ สมตฺถตากรณํ. วสฺเสติ, วสฺสยติ.

Vassu，于赋予能力义。赋予能力即是使有能力。Vasseti, vassayati。

ชส ตาฬเน. ตาฬนํ ปหรณํ. ชาเสติ, ชาสยติ.

Jasa，于击打义。击打即是打击。Jāseti, jāsayati。

ปส พนฺธเน. ปาเสติ, ปาสยติ. ปาโส. ปาสนฺติ พนฺธนฺติ สตฺเต เอเตนาติ ปาโส, สกุณปาสาทิ.

Pasa，于束缚义。Pāseti, pāsayati。Pāso。用此物束缚有情，故为“pāso”(罗网)，如捕鸟网等。

ฆุสิ วิสทฺทเน. วิสทฺทนํ อุคฺโฆสนํ. โฆเสติ, โฆสยติ. โฆโส.

Ghusi，于出声义。出声即是高声宣布。Ghoseti, ghosayati。Ghoso。

ลส สิลฺยโยเค. สิลฺยโยโค ลาสิยํ นาฏกนาฏนํ เรจกทานํ. ลาเสติ, ลาสยติ. ลาเสนฺโต, ลาเสนฺตี[Pg.347]. อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘วาเทนฺติยาปิ ลาเสนฺติ, นจฺจนฺติยาปิ ลาเสนฺติ, ลาเสนฺติยาปิ นจฺจนฺตี’’ติ. ตตฺถ ลาเสนฺตีติ ยา อุปฺลวมานา วิย อุฏฺฐหิตฺวา ลาสิยนาฏกํ นาเฏนฺติ, เรจกํ เทนฺติ.

Lasa，于技艺结合义。技艺结合即是舞蹈、戏剧表演、作出优美姿态。Lāseti, lāsayati。Lāsento, lāsentī。此处的巴利是：“vādentiyāpi lāsenti, naccantiyāpi lāsenti, lāsentiyāpi naccantī”(奏乐时亦舞蹈，跳舞时亦舞蹈，舞蹈时亦跳舞)。其中，“lāsentī”(舞蹈的女子)是指那些仿佛跳跃般起身，表演优雅的舞蹈，作出优美姿态者。

ภูส อลงฺกาเร. ภูเสติ, ภูสยติ. วิภูเสติ, วิภูสยติ. ภูสนํ, วิภูสนํ.

Bhūsa，于装饰义。Bhūseti, bhūsayati。Vibhūseti, vibhūsayati。Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ。

วส สิเนหนเฉทาวหรเณสุ. อวหรณํ โจริกาย คหณํ. วาเสติ, วาสยติ. วสา.

Vasa，于涂油、切断、拿取诸义。拿取即是偷盗。Vāseti, vāsayati。Vasā。

ตาส วารเณ. วารณํ นิวารณํ. ตาเสติ, ตาสยติ.

Tāsa，于阻止义。阻止即是制止。Tāseti, tāsayati。

ธส อุญฺเฉ. ธาเสติ, ธาสยติ.

Dhasa，于拾穗义。Dhāseti, dhāsayati。

ภส คหเณ. ภาเสติ, ภาสยติ.

Bhasa，于执取义。Bhāseti, bhāsayati。

ปุส ธารเณ. โปเสติ, โปสยติ, อาภรณํ ธาเรตีติ อตฺโถ.

Pusa，于执持义。Poseti, posayati，其义为“佩戴装饰品”。

ตุสิ ปิสิ กุสิ ทสิ ภาสายํ. ตุํเสติ, ตุํสยติ. ปึเสติ, ปึสยติ. กุํเสติ, กุํสยติ. ทํเสติ, ทํสยติ.

Tusi、pisi、kusi、dasi，于言说义。Tuṃseti, tuṃsayati。Piṃseti, piṃsayati。Kuṃseti, kuṃsayati。Daṃseti, daṃsayati。

ขุสิ อกฺโกสเน. ขุํเสติ, ขุํสยติ. ขุํสนา.

Khusi，于辱骂义。Khuṃseti, khuṃsayati。Khuṃsanā。

คเวส มคฺคเน. คเวเสติ, คเวสยติ. คเวสโก, คเวสิโต, คเวสนา, คเวฏฺฐิ.

Gavesa，于寻觅义。Gaveseti, gavesayati（他寻觅，他使人寻觅）。Gavesako（寻觅者），gavesito（被寻觅的），gavesanā（寻觅），gaveṭṭhi（寻觅）。

วาส อุปเสวายํ. วาเสติ, วาสยติ. วาโส, อาวาโส.

Vāsa，于居住义。Vāseti, vāsayati（他居住，他使人居住）。Vāso（居住），āvāso（住所）。

หิสิ หึสายํ. หึเสติ, หึสยติ.

Hisi，于伤害义。Hiṃseti, hiṃsayati（他伤害，他使人伤害）。

นิวาส อจฺฉาทเน. วตฺถํ นิวาเสติ, นิวาสยติ. ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา.

Nivāsa，于穿着义。Vatthaṃ nivāseti, nivāsayati（穿上衣服，使人穿上衣服）。Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā（上午时分穿好衣后）。

อํส [Pg.348] สงฺฆาเต. อํเสติ, อํสยติ. อํโส, อํสา.

Aṃsa，于聚集义。Aṃseti, aṃsayati（他聚集，他使人聚集）。Aṃso, aṃsā。

เอตฺถ จ อํโสติ โกฏฺฐาโสปิ ขนฺโธปิ วุจฺจติ. อํสาติ อริสโรโค.

于此，`aṃso` 亦称 `koṭṭhāso`（份）或 `khandho`（蕴）。`Aṃsā` 指痔疮。

มิส สชฺชเน. เมเสติ, เมสยติ.

Misa，于准备义。Meseti, mesayati（他准备，他使人准备）。

รส อสฺสาทเน. รเสติ, รสยติ. รโส. รสิยเต อสฺสาทิยเต ชเนหีติ รโส.

Rasa，于品尝义。Raseti, rasayati（他品尝，他使人品尝）。Raso（味）。Rasiyate assādiyate janehīti raso（因被人们品尝、享受，故为“味”）。

รส สิเนหเน. รเสติ, รสยติ. รโส.

Rasa，于爱恋义。Raseti, rasayati（他爱恋，他使人爱恋）。Raso（爱恋）。

ตตฺถ รเสตีติ สิเนหติ. รโสติ สิเนโห, สิเนหสมฺพนฺโธ สามคฺคิรโสติ วุจฺจติ, ยํ สนฺธาย พฺราหฺมณา ภควนฺตํ ‘‘อรสรูโป สมโณ โคตโม’’ติ อโวจุํ.

于此，`raseti` 意为“爱恋”。`Raso` 指爱恋，爱恋的关系被称为“和谐之味”。就此，婆罗门们称世尊为：“沙门乔达摩是无爱之人。”

สิย อสพฺพปฺปโยเค. เสเสติ, เสสยติ. เสโส. วิปุพฺโพ อติสเย, วิปุพฺโพ อติสเย, วิปุพฺโพ สิสธาตุ อติสเย วตฺตติ, วิเสเสติ, วิเสสยติ. วิเสโส, วิสิฏฺโฐ, วิเสสนํ.

Sisa，于剩余义。Seseti, sesayati（他留下剩余，他使人留下剩余）。Seso（剩余）。当加上前缀 vi- 时，此词根用于卓越之义，如 viseseti, visesayati（他区别，他使人区别）。Viseso（区别），visiṭṭho（卓越的），visesanaṃ（特质）。

มิสฺส สมฺมิสฺเส. มิสฺเสติ, มิสฺสยติ. สมฺมิสฺเสติ, สมฺมิสฺสยติ. มิสฺโส, มิสฺโส, มิสฺสิโต, สมฺมิสฺสิโต, สมฺมิสฺโส อิจฺจาทีนิ. อลมฺพุสาชาตเก มิสฺสาติ อิตฺถีนํ วตฺตพฺพนามํ, ปุริเสหิ สทฺธึ สมฺมิสฺสนตาย.

Missa，于混合义。Misseti, missayati（他混合，他使人混合）；Sammisseti, sammissayati（他一起混合，他使人一起混合）。Misso, missito, sammissito, sammisso 等（混合的，被混合的）。在《阿琅卜萨(Alambusā)本生》中，missā 是女人的称谓，因其与男人混杂之故。

ชุส ปริตกฺกเน. โชเสติ, โชสยติ.

Jusa，于思量义。Joseti, josayati（他思量，他使人思量）。

มส ปหาสเน. มเสติ, มสยติ.

Masa，于舍弃义。Maseti, masayati（他舍弃，他使人舍弃）。

มริส ติติกฺขายํ. มริเสติ. มริสยติ.

Marisa，于忍耐义。Mariseti, marisayati（他忍耐，他使人忍耐）。

ปิส เปสเน. เปเสติ, เปสยติ. เปสโก, เปสิโต.

Pisa，于研磨义。Peseti, pesayati（他研磨，他使人研磨）。Pesako（研磨者），pesito（被研磨的）。

ฆุส [Pg.349] สทฺเท. โฆเสติ, โฆสยติ. อุคฺโฆสยุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา. โฆโส.

Ghusa，于发声义。Ghoseti, ghosayati（他宣告，他使人宣告）。Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā（他们在菩提座下欢喜地高声呼喊）。Ghoso（声响）。

ทิสี อุจฺจารเณ. เทเสติ, เทสยติ. เทสโก, เทเสตา, เทสิโต, เทสนา.

Disī，于宣说义。Deseti, desayati（他教示，他使人教示）。Desako, desetā（教示者），desito（被教示的），desanā（教示）。

วส อจฺฉาทเน. วาเสติ, วาสยติ. นิวาเสติ, นิวาสยติ. วตฺถํ.

Vasa，于遮盖义。Vāseti, vāsayati（他穿衣，他使人穿衣）；Nivāseti, nivāsayati（他穿下衣，他使人穿下衣）。Vatthaṃ（衣）。

สการนฺตธาตุรูปานิ.

S字尾语根形式。

หการนฺตธาตุ

H字尾语根

อรห ปูชายํ. อรเหติ, อรหยติ. อรหา, อรหํ. ‘‘อรหา, ขีณาสโว, อเสกฺโข’’ติ อรหโต นามานิ.

Araha，于崇拜义。Araheti, arahayati。Arahā, arahaṃ（阿罗汉）。“阿罗汉、漏尽者、无学者”是阿罗汉的名称。

สิเนห สิเนหเน. สิเนเหติ, สิเนหยติ.

Sineha，于喜爱义。Sineheti, sinehayati。

วรห หึสายํ. วรเหติ, วรหยติ. วราโห.

Varaha，于伤害义。Varaheti, varahayati。Varāho（野猪）。

วราโหติ สูกโรปิ หตฺถีปิ วุจฺจติ. ‘‘เอเณยฺยา จ วราหา จา’’ติ เอตฺถ หิ สูกโร ‘‘วราโห’’ติ วุตฺโต, ‘‘มหาวราหสฺส…เป… นทีสุ ชคฺคโต’’ติ เอตฺถ ปน หตฺถี ‘‘วราโห’’ติ.

Varāho（野猪）亦可指猪或象。在“羚羊与野猪”中，varāho指猪；但在“大野猪……于河中守护”中，varāho则指象。

รห จาเค. รเหติ, รหยติ.

Raha，于舍弃义。Raheti, rahayati。

จห ปริกตฺถเน. จเหติ, จหยติ.

Caha，于称赞义。Caheti, cahayati。

มห ปูชายํ. มเหติ, มหยติ. มหิโต ราชา มหาราชา. วิหารมโห, เจติยมโห.

Maha，于崇拜义。Maheti, mahayati。被崇拜的国王即是“大王”(mahārājā)。寺院节(vihāramaho)，塔节(cetiyamaho)。

ปิห อิจฺฉายํ. ปิเหติ, ปิหยติ. ปิหา, ปิหาลุ, อปิโห, ปิหนียา วิภูติโย.

Piha，于渴望义。Piheti, pihayati。Pihā（渴望），pihālu（渴望者），apiho（无渴望者），pihanīyā vibhūtiyo（值得渴望的财富）。

กุห [Pg.350] วิมฺหาปเน. กุเหติ, กุหยติ. กุหโก. กุหยติ โลกวิมฺหาปนํ กโรตีติ กุหโก. กุหนา.

Kuha，于欺骗义。Kuheti, kuhayati。Kuhako（欺骗者）。Kuhayati lokavimhāpanaṃ karotīti kuhako（他欺骗，令世人惊奇，故为欺骗者）。Kuhanā（欺骗）。

สห ปริสหเน. ปริสหนํ ขนฺติ. สเหติ, สหยติ. สหนํ. ภูวาทิคณิกสฺส ปนสฺส ‘‘สหตี’’ติ รูปํ.

（语根sah）用于忍受。忍受即是忍耐(khanti)。其动词为saheti、sahayati。其派生词为sahanaṃ（忍受）。但此语根属于浮派(bhūvādi-gaṇa)时，其形式为sahati。

ครห วินินฺทเน. ครเหติ, ครหยติ. ครหา. ภูวาทิคณิกสฺส ปนสฺส ‘‘ครหตี’’ติ รูปํ.

（语根garah）用于谴责。其动词为garaheti、garahayati。其派生词为garahā（谴责）。但此语根属于浮派(bhūvādi-gaṇa)时，其形式为garahati。

หการนฺตธาตุรูปานิ.

以h结尾的语根之形式。

ฬการนฺตธาตุ

以ḷ结尾的语根

ตฬ ตาฬเน. ตาเฬติ, ตาฬยติ. ปตาเฬติ, ปตาฬยติ. ตาฬํ. ตาฬนฺติ กํสตาฬาทิ.

（语根taḷ）用于击打。其动词为tāḷeti、tāḷayati；patāḷeti（猛击）、patāḷayati。其派生词为tāḷaṃ（乐器）。〔例如〕tāḷanti kaṃsatāḷādi（他们敲击铜钹等）。

ตฬ อาฆาเต. ปุพฺเพ วิย รูปานิ.

（语根taḷ）用于撞击。其形式如前。

ขฬ เภเท. ขเฬติ, ขฬยติ.

（语根khaḷ）用于破坏。其动词为khaḷeti、khaḷayati。

อิฬ ถวเน. อิเฬติ, อิฬยติ.

（语根iḷ）用于赞颂。其动词为iḷeti、iḷayati。

ชุฬ เปรเณ. โชเฬติ, โชฬยติ.

（语根juḷ）用于派遣。其动词为joḷeti、joḷayati。

ปีฬ อวคาหเน. ปีเฬติ, ปีฬยติ. นิปฺปีเฬติ, นิปฺปีฬยติ. ปีฬนโก, ปีฬิโต, ปีฬา, ปีฬนํ, นิปฺปีฬนโก.

（语根pīḷ）用于压迫。其动词为pīḷeti、pīḷayati；nippīḷeti（榨出）、nippīḷayati。其派生词为：pīḷanako（压迫者），pīḷito（被压迫的），pīḷā（压迫），pīḷanaṃ（压迫之事），nippīḷanako（榨出者）。

ลฬ อุปเสวายํ. ลาเฬติ, ลาฬยติ. อุปลาเฬติ, อุปลาฬยติ. ภูวาทิคณฏฺฐาย ปน วิลาสนตฺเถ วตฺตมานาย เอติสฺสา ‘‘ลฬตี’’ติ รูปํ.

（语根laḷ）用于爱护。其动词为lāḷeti、lāḷayati；upalāḷeti（抚爱）、upalāḷayati。但此语根属于浮派(bhūvādi-gaṇa)，用于嬉戏之义时，其形式为laḷati。

สิฬ เสฬเน. เสเฬติ, เสฬยติ. เสเฬนฺโต. เอตฺถ เสเฬตีติ เสฬิตสทฺทํ กโรติ.

（语根siḷ）用于嘲弄。其动词为seḷeti、seḷayati。其派生词为seḷento（嘲弄者）。于此，seḷeti意为发出嘲弄之声。

อวคฺคนฺตธาตุรูปานิ.

非品结尾的语根形式。

จุราที [Pg.351] เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหวฺโห อตฺถยุตฺติโต.

我已尽己所能，示现此等以cur等为首之语根；亦当于经中考察其他，依其适当之义而领会之。

จุรปมุขคโณ เม สาสนตฺถํ ปวุตฺโต,สุปจุรหิตกาโม ตมฺปิ สิกฺเขยฺย ธีโร;

สุปจุรนยปาเฐ สตฺถุโน ตญฺหิ สิกฺขํ,ปิยุสมิว มนุญฺญํ อตฺถสารํ ลเภถ.

我为教法之故，已解说以cur等为首的语根组。愿追求广大利益的智者亦学习此法；学习导师这部含摄众多方法的论典，他将获得如甘露般悦意的义理精华。

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

如是，于具义注的九分教、三藏以及智者们的表达方式中，

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

为获得善巧而作的《声论》中，

จุราทิคณปริทีปโน อฏฺฐารสโม ปริจฺเฉโท.

阐明以cur等为首之语根组的第十八 章。

๑๙. สพฺพคณวินิจฺฉย

19. 一切语根组的抉择

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, สพฺพคณวินิจฺฉยํ;

โสตูนํ ปฏุภาวตฺถํ, ปรเม ปิฏกตฺตเย.

此后我将解说一切语根组的抉择，为令听者于无上三藏中获得熟练。

ปจฺจยาทิวิภาเคหิ, นเยหิ วิวิเธหิ ตํ;

สุขคฺคาหาย โสตูนํ, สุณาถ มม ภาสโต.

我将通过对词缀等的划分和各种方法来阐述它，为令听者容易领会，请听我宣说。

ตตฺถ ปฐโม ภูวาทิคโณ, ทุติโย รุธาทิคโณ, ตติโย ทิวาทิคโณ, จตุตฺโถ สฺวาทิคุโณ, ปญฺจโม กิยาทิคโณ, ฉฏฺโฐ คหาทิคโณ, สตฺตโม ตนาทิคโณ, อฏฺฐโม จุราทิคโณ, อิมสฺมึ ภควโต ปาวจเน อฏฺฐวิธา ธาตุคณา ภวนฺติ. เอเตสุ วิกรณปจฺจยวเสน –

其中，第一是浮派(bhūvādi)，第二是卢陀派(rudhādi)，第三是地婆派(divādi)，第四是须派(svādi)，第五是基派(kiyādi)，第六是伽诃派(gahādi)，第七是陀那派(tanādi)，第八是朱罗派(curādi)。在世尊的教法中，有此八种语根组。在这些语根组中，依变化词缀而言——

ภูวาทิโต อกาโร จ, สานุสาโร รุธาทิโต;

อกาโร เจวิวณฺโณ จ, เอกาโรการเมว จ.

从浮派(bhūvādi)为a，从卢陀派(rudhādi)为带随韵(anusvāra)者；以及a、i、e、o。

ยปจฺจโย ทิวาทิมฺหา, ณุ ณา อุณา สุวาทิโต;

กฺยาทิโต ปน นาเยว, ปฺปณฺหา ปน คหาทิโต.

从地婆派(divādi)为ya词缀；从须派(svādi)为ṇu、ṇā、uṇā；从基派(kiyādi)为nā；从伽诃派(gahādi)为ppa与ṇhā。

โอยิรา [Pg.352] ตุ ตนาทิมฺหา, เณ ณยา จ จุราทิโต;

อคฺคหิตคฺคหเณน, ปจฺจยา ทส ปญฺจ จ.

从陀那派(tanādi)为o与yira；从朱罗派(curādi)为ṇe与ṇaya。通过包含未提及者，（总共有）十五个词缀。

หิยฺยตฺตนี สตฺตมี จ, วตฺตมานา จ ปญฺจมี;

จตสฺเสตา ปวุจฺจนฺติ, สพฺพธาตุกนามิกา.

未完成时(hiyyattanī)、愿望式(sattamī)、现在时(vattamānā)和命令式(pañcamī)：这四种被称为sabbadhātuka（通用于所有语根）。

เอเตสุ วิสเยสฺเวว, อกาโร สุทฺธกตฺตริ;

อญฺญตฺร ข ฉ สาทีหิ, สหาปิ จุปลพฺภติ.

于此等（sabbadhātuka时态）范围内，使用a词缀。除以kha、cha、sa等为首者外，亦见其与其他（语根）共存。

‘‘ภวติ โหติ สมฺโภติ, เชติ ชยติ กียติ;

เฑติ ยาติ อิติ เอติ, อวติ โกติ สงฺกติ.

“bhavati（变成）、hoti（是）、sambhoti（生起）、jeti（征服）、jayati（征服）、kīyati（被购买）、ḍeti（飞）、yāti（去）、iti（去）、eti（来）、avati（保护）、koti（弯曲）、saṅkati（怀疑），

ภิกฺขติ ปิวติ ปาติ, วเทติ วทติ’’ อิติ;

ภูวาทิธาตุรูปานิ, ภวนฺตีติ ปกาสเย.

bhikkhati（乞食）、pivati（饮）、pāti（保护）、vadeti（说）、vadati（说）”——当说此等为浮派(bhūvādi)语根之形式。

รูปํ ‘‘รุนฺธติ รุนฺธีติ, รุนฺเธติ ปุน รุนฺธิติ;

สุมฺโภติ’’จฺจาทีรูปานิ, รุธาทีนฺติ ทีปเย.

“rundhati、rundhīti、rundheti、rundhiti（皆为‘阻止’）、sumbhoti（粉碎）”——当阐明此等形式属于卢陀派(rudhādi)。

‘‘ทิพฺพติ สิพฺพติ เจว, ยุชฺชติ วิชฺชติ ตถา;

ฆายติ หายติ’’จฺจาทิ, รูปมาหุ ทิวาทินํ.

“`dibbati`(游戏)、`sibbati`(缝纫)、`yujjati`(结合)、`vijjati`(存在)、`ghāyati`(嗅)、`hāyati`(衰减)”——（智者）说诸如此类的形式属于`divādi`组。

‘‘สุโณติ จ สุณาติ จ, วุโณติ จ วุณาติ จ;

ปาปุณาติ หิโนตี’’ติ, อาทิรูปํ สุวาทินํ.

“`suṇoti`和`suṇāti`(听闻)、`vuṇoti`和`vuṇāti`(覆盖)、`pāpuṇāti`(到达)、`hinoti`(派遣)”——这些是`svādi`组的主要形式。

‘‘กินาติ จ ชินาติ จ, ธุนาติ จ มุนาติ จ;

อสฺนาติ’’จฺจาทิรูปญฺจ, กฺยาทีนนฺติ วิภาวเย.

“`kināti`(购买)、`jināti`(征服)、`dhunāti`(抖落)、`munāti`(了知)、`asnāti`(吃)”——应当辨别，诸如此类的形式属于`kiyādi`组。

‘‘เฆปฺปติ ปฏิคฺคณฺหาติ, สณฺหญฺจ สณฺหโกติ จ;

กณฺหํ ตณฺหา จ ติณฺหุณฺห’’-มิจฺจาทิ จ คหาทินํ.

“`gheppati`(被取)、`paṭiggaṇhāti`(接受)，以及`saṇha`(柔和)、`saṇhakoti`(使柔和)、`kaṇha`(黑)、`taṇhā`(渴爱)、`tiṇha`(锐利)、`uṇha`(热)”——诸如此类属于`gahādi`组。

‘‘ตโนติ จ กโรติ จ, กยิรติ สโนติ จ;

สกฺโกต’ปฺโปติ ปปฺโปติ’’-จฺจาทิรูปํ ตนาทินํ.

“`tanoti`(伸展)、`karoti`(做)、`kayirati`(被做)、`sanoti`(获得)、`sakkoti`(能够)、`appoti`(获得)、`pappoti`(到达)”——诸如此类的形式属于`tanādi`组。

‘‘โจเรติ โจรยนฺเต จ, จินฺเตติ จินฺตยนฺติ จ;

มนฺเตติ’’จฺจาทิกญฺจาปิ, รูปมาหุ จุราทินํ.

“`coreti`(偷盗)、`corayante`(使……偷盗)、`cinteti`(思考)、`cintayanti`(使……思考)、`manteti`(商议)”——（智者）说诸如此类的形式也属于`curādi`组。

วิกรณวเสเนวํ, รูปเภโท ปกาสิโต;

ธาตูนํ ธาตุเภทาทิ-กุสลสฺส มตานุโค.

如是，语根形式的差别已根据变化词缀而阐明，这是遵循了善于辨别语根等专家的观点。

กิริยาย [Pg.353] ธารณโต, ธาตโว เอกธา มตา;

ทฺวิธาปิ จ ปวุจฺจนฺติ, สกมฺมากมฺมโต ปน.

因持有“行为”，故语根被认为是一类的；但根据其及物性(sakammaka)与不及物性(akammaka)，它们也被说成是两类的。

ตตฺถ สกมฺมกา นาม, คมิภกฺขาทยา สิยุํ;

ฐาสาทโย อกมฺมา จ, อุปสคฺคํ วินา วเท;

其中，及物语根有`gam`(去)、`bhakkh`(吃)等；不及物语根有`ṭhā`(站立)、`ās`(坐)等。应知此说是在没有前缀的情况下。

สกมฺมกกมฺมภูโต, ทิวุ อิจฺจาทโย ปุน;

คเหตฺวาน ติธา โหนฺติ, เอวญฺจาปิ วิภาวเย.

此外，`div`(游戏)等语根既可是及物的，也可是不及物的。加上这类，语根便有三种。应当如是辨别。

สกมฺมเก ทฺวิธา ภิตฺวา, เอกกมฺมทฺวิกมฺมโต;

อกมฺมเกหิ สทฺธึ เต, ติวิธาปิ ภวนฺติ หิ.

将及物语根分为单宾语(ekakamma)和双宾语(dvikamma)两类后，再加上不及物语根，它们确实就成了三类。

อกมฺมกา รุตาเยว, เอกกมฺมา คมาทโย;

โหนฺติ ทฺวิกมฺมกา นาม, ทุหิกรวหาทโย.

不及物语根如`ru`(哭)等；单宾语语根如`gam`(去)等；双宾语语根则有`duh`(挤奶)、`kar`(做)、`vah`(运载)等。

สกมฺมากมฺมกตฺตมฺหิ, ธาตูนมุปสคฺคโต;

นิยโม นตฺถิ โส ตสฺมา, น มยา เอตฺถ วุจฺจติ.

关于语根加上前缀后的及物性与不及物性，并没有固定的规则，因此我在此不作论述。

เอกฏฺฐานา คมิจฺจาที, ทฺวิฏฺฐานา ภูปจาทโย;

ติฏฺฐานา สฺวาทโย เอวํ, ฐานโตปิ ติธา มตา.

`gam`(去)等是单形(ekaṭṭhāna)的，`bhū`(是)、`pac`(烹调)等是双形(dviṭṭhāna)的，`svād`(尝)等是三形(tiṭṭhāna)的。如是，根据形态，语根也被认为是三类的。

คุปาทโย นิโยเคน, อาขฺยาตตฺเต สวุทฺธิกา;

วจ ตุราทโย น หิ, วุทฺธิกา การิตํ วินา;

`gup`(守护)等语根在限定动词中必须发生音增(vuddhi)；而`vac`(说)、`tur`(迅速)等语根，除非在使役态中，否则不发生音增。

ขิ ชิ อิจฺจาทโย ธาตู, สวุทฺธาวุทฺธิกา มตา;

อิติ วุทฺธิวเสนาปิ, ติวิโธ ธาตุสงฺคโห.

`khi`(毁坏)、`ji`(征服)等语根被认为既可音增也可不音增。如是，根据音增与否，语根的集合也有三种。

อลุตฺตวิกรณา จ, ลุตฺตวิกรณา ตถา;

ลุตฺตาลุตฺตวิกรณา, เอวมฺปิ ติวิธา สิยุํ.

（语根可分为）变化词缀不省略的、变化词缀省略的，以及变化词缀既可省略也可不省略的。如是，（语根）也可分为三类。

ตตฺราลุตฺตวิกรณา, คมิ รุธิ ทิวาทโย;

ปา ภาทโย ชินิจฺจาที, กมโต อิตเร สิยุํ.

其中，变化词缀不省略的有`gam`(去)、`rudh`(阻止)、`div`(游戏)等。`pā`(饮)、`bhā`(照耀)等（是变化词缀省略的），`ji`(征服)等（是变化词缀既可省略也可不省略的），依次为另外两类。

สุทฺธสฺสรา เอกสฺสรา, ตถาเนกสฺสราติ จ;

ติธา ภวนฺติ ยุยาตา-ปาภาลาที กราทโย.

语根有纯元音、单元音，以及多元音。`yu`(结合)、`yā`(去)、`tā`(渡)、`pā`(饮)、`bhā`(照耀)、`lā`(取)等，以及`kar`(做)等，因此分为三类。

จตุธาทินโย จาปิ, ลพฺภมานวเสน จ;

คเหตพฺโพ นยญฺญูหิ, ยถาวุตฺตานุสารโต.

此外，知晓方法的智者，也应根据所发现的情况，并遵循已述说的内容，来理解四分法等方法。

ปุน [Pg.354] สุทฺธสฺสรา ธาตู, เอกสฺสรา จ สตฺตธา;

อาอิวณฺณอุวณฺณนฺต-เอโอนฺตวสา มตา.

再者，纯元音语根和单元音语根被分为七种，此乃根据其结尾是`ā`、`i`、`ī`、`u`、`ū`、`e`、`o`而定。

อวณฺณิวณฺณุวณฺณนฺเต-การนฺตานํ วเสน เว;

อเนกสฺสรธาตู จ, สตฺตธาว ปกิตฺติตา.

确实，根据其结尾是`a`、`ā`、`i`、`ī`、`u`、`ū`、`e`，多元音语根也被宣说为七种。

เอวํ ปนฺนรสธาปิ, ธาตูนมิธ สงฺคโห;

ตปฺปเภทํ ปกาเสยฺยุํ, อิอุอิจฺจาทินา วิทู.

如是，此处的语根集合也有十五种。智者们应通过`i`、`u`等（元音）来阐明其区别。

ตตฺร ‘‘อิคติยํ, อิ อชฺฌยเน, อุ สทฺเท’’ อิจฺเจเต สุทฺธสฺสรา ธาตโว. ยา รา ลา อิจฺจาทโย เอกสฺสรา อาการนฺตา. ขิชินิอิจฺจาทโย เอกสฺสรา อิการนฺตา. ปีอิจฺจาทโย เอกสฺสรา อีการนฺตา. ขุ ทุ กุ อิจฺจาทโย เอกสฺสรา อุการนฺตา, ภู หู อิจฺจาทโย เอกสฺสรา อูการนฺตา. เข เช เส อิจฺจาทโย เอกสฺสรา เอการนฺตา. โส อิจฺจาทโย เอกสฺสรา โอการนฺตา.

其中，“i”(义为“去”)、“i”(义为“学习”)、“u”(义为“发声”)是纯元音语根。“yā”、“rā”、“lā”等是以“ā”结尾的单元音语根。“khi”、“ji”、“ni”等是以“i”结尾的单元音语根。“pī”等是以“ī”结尾的单元音语根。“khu”、“du”、“ku”等是以“u”结尾的单元音语根，“bhū”、“hū”等是以“ū”结尾的单元音语根。“khe”、“je”、“se”等是以“e”结尾的单元音语根。“so”等是以“o”结尾的单元音语根。

กร ปจ สงฺคาม อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อการนฺตา, โอมาอิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อาการนฺตา, สกิ อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อิการนฺตา. จกฺขี อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อีการนฺตา. อนฺธุอิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อุการนฺตา. กกฺขู อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา อูการนฺตา. คิเล มิเล อิจฺจาทโย อเนกสฺสรา เอการนฺตาติ เอวํ ปนฺนรสวิเธน ธาตุสงฺคโห.

“kara”、“paca”、“saṅgāma”等是以“a”结尾的多元音语根；“omā”等是以“ā”结尾的多元音语根；“saki”等是以“i”结尾的多元音语根。“cakkhī”等是以“ī”结尾的多元音语根。“andhu”等是以“u”结尾的多元音语根。“kakkhū”等是以“ū”结尾的多元音语根。“gile”、“mile”等是以“e”结尾的多元音语根。如是，语根的汇集有十五种。

อถ เตตฺตึสวิเธนปิ ธาตุสงฺคโห ภวติ. กถํ?

又有三十三种语根的汇集。如何？

ธาตู สุทฺธสฺสรา เจว, ปุน เจกสฺสราปิ จ;

กการนฺตา ขการนฺตา, คนฺตา ฆนฺตา จ ธาตโว.

语根有纯元音者，亦有单元音者；以及以k、kh、g、gh为尾的诸语根。

จการนฺตา ฉการนฺตา, ชนฺตา ฌนฺตา จ ญนฺตกา;

ฏการนฺตา ฐการนฺตา, ฑนฺตา ฒนฺตา จ ณนฺตกา.

以c、ch、j、jh、ñ为尾的语根；以及以ṭ、ṭh、ḍ、ḍh、ṇ为尾的语根。

ตนฺตา เจว ตถา ถนฺตา, ทนฺตา ธนฺตา จ นนฺตกา;

ปนฺตา ผนฺตา พการนฺตา, ภนฺตา มนฺตา จ ยนฺตกา.

以t、th、d、dh、n为尾的语根；以及以p、ph、b、bh、m、y为尾的语根。

รนฺตา [Pg.355] ลนฺตา วการนฺตา, สนฺตา หนฺตา จ ฬนฺตกา;

อิติ เตตฺตึสธา เญยฺโย, ธาตูนมิธ สงฺคโห.

以r、l、v、s、h、ḷ为尾的语根。如是当知，于此，语根的汇集有三十三种。

มเต สตฺถุสฺส ฒณฬา, ปทาทิมฺหิ น ทิสฺสเร;

เตเนกสฺสรธาตูสุ, ฒณฬา น กถียเร.

依导师之见，ḍh、ṇ、ḷ不见于词首；是故于单母音语根中，不言及ḍh、ṇ、ḷ。

อิการนฺตติการนฺต-วเสน ตุ ยถารหํ;

นามํ สมฺโภติ ธาตูนํ, อิติปฺปจฺจยโยคโต.

根据其是以`i`结尾还是以`ti`结尾，语根的名称被相应地安立；这是通过与`iti`后缀的结合而产生的。

ปจิภิกฺขิฉิทิขาทิ, กโรติ ภวติ คมิ;

คติคจฺฉติโหตีติ, อาทิโวหารมุทฺธเร.

应举出`paci`、`bhikkhi`、`chidi`、`khādi`等，`karoti`、`bhavati`、`gami`，以及`gati`、`gacchati`、`hoti`等主要用法。

เอวํ เตตฺตึสเภเทหิ คหิเตสุ นิขิเลสุ ธาตูสุ –

如是，当以三十三种类别把握一切语根时——

สหหึสอีหวสา, สีหสทฺทคตึ วเท;

สหนโต หนนโต, สีโหติ หิ ครู วทุํ.

应说`sīha`(狮)一词的词源来自`sah`、`hiṃs`、`īh`等语根；确实，大师们说：“因其能忍耐(sahanato)、能杀害(hananato)，故为`sīha`”。

ตถา หิ สีโห วาตาตปาทิปริสฺสยมฺปิ สหติ, ‘‘กึ เม พหูหิ ฆาฏิเตหี’’ติ อตฺตโน โคจรตฺถาย ขุทฺทเก ปาเณ อคณฺหนฺโต, ‘‘มาหํ ขุทฺทเก ปาเณ วิสมคเต สงฺฆาตํ อาปาเทสี’’ติ อนุทฺทยวเสน สหิตพฺเพ ขุทฺทกสตฺเตปิ สหติ. หึสิตพฺเพ ปน กายูปปนฺเน สูกรมหึสาทโย สตฺเต หึสติ, ตสฺมาปิ ‘‘สีโห’’ติ วุจฺจติ. ยถา ปน กนฺตนฏฺเฐน อาทิอนฺตวิปลฺลาสโต ตกฺกํ วุจฺจติ, เอวํ หึสนฏฺเฐนปิ สีโหติ เวทิตพฺโพ. อถ วา สพฺพิริยาปเถสุ ทฬฺหวีริยตฺตา สุฏฺฐุ อีหตีติ สีโห. วุตฺตญฺหิ –

确实，狮子能忍耐风、热等危险，它心想：“我何必杀害众多生灵？”，为了觅食而不捕捉弱小生物，并出于怜悯，心想：“愿我莫令误入途中的弱小生物遭到杀害”，从而也忍耐了本可忍耐的弱小有情。然而，对于应被伤害的、体型庞大的猪、水牛等有情，它则会加以伤害，因此也被称为“sīha”。再者，如同“takkaṃ”一词，因其“kantana”(剖析)之义，通过首尾音倒置而得名，同样，也应从“hiṃsana”(伤害)之义来理解“sīha”。又或者，因其在一切威仪中，具有坚固的精进而善于努力(suṭṭhu īhati)，故为“sīha”。如是说——

‘‘ยถา สีโห มิคราชา, นิสชฺชฏฺฐานจงฺกเม;

อลีนวีริโย โหติ, ปคฺคหิตมโน สทา’’ติ.

“犹如兽王狮子，于坐、立、经行时，精力不懈，心常策励。”

อปโร นโย –

另一说则为——

สหนา จ หึสนา จ, ตถา สีฆชวตฺตโต;

สีโห อิจฺจปิ ภาเสยฺย, สกฺยสีหสฺส สาสเน.

于释迦狮子之教法中，亦可说：由能忍耐、能伤害，以及迅速故，而名为“狮子”。

วุตฺตญฺหิ [Pg.356] สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ‘‘สหรา จ หนนา จ สีฆชวตฺตา จ สีโห’’ติ.

诚如《经集义注》中所说：“由能忍耐、能杀害、行动迅速故，名为狮子。”

อิทานิ ตทตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต, สีหสทฺโท ‘‘สีโห ภิกฺขเว มิคราชา’’ติอาทีสุ มิคราเช อาคโต. ‘‘อถ โข สีโห เสนาปติ เยน ภควา เตนุปสงฺกมี’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘สีโหติ โข ภิกฺขเว ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติอาทีสุ ตถาคเต. ตตฺถ ตถาคเต สทิสกปฺปนาย อาคโต.

现在阐述其义理纲要。“狮子”一词，在“比丘们，狮子是兽王”等句中，指兽王。在“尔时，师子(Sīha)将军前往世尊之处”等句中，指概念(即人名)。在“比丘们，当知‘狮子’是如来、阿罗汉、正自觉者的增上语”等句中，指如来。于此，就如来而言，此词是作为譬喻而使用。

เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

于此，有言——

สีเห ปญฺญตฺติยญฺจาปิ, พุทฺเธ อปฺปฏิปุคฺคเล;

อิเมสุ ตีสุ อตฺเถสุ, สีหสทฺโท ปวตฺตติ.

用于狮子、名号，以及无与伦比的佛陀；“狮子”一词，于此三种意义中转起。

รูปิรุปฺปติธาตูหิ, รูปสทฺทคตึ วเท;

‘‘รูปยติ รุปฺปตี’’ติ, วตฺวา นิพฺพจนทฺวยํ.

当说“rūpa”(色)一词的词源来自“rūp”与“rupp”二词根。言“rūpayati”(使其成形)与“ruppati”(被恼坏)，此为两种词源。

วุตฺตญฺเหตํ ครูหิ ‘‘รูปยตีติ รูปํ, วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ อตฺโถ’’ติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘รูปนฺติ เกนฏฺเฐน รูปํ? รุปฺปนฏฺเฐนา’’ติ. ภควตา ปเนตํ วุตฺตํ ‘‘กิญฺจ ภิกฺขเว รูปํ วเทถ, รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจติ. เกน รุปฺปติ, สีเตนปิ รุปฺปตี’’ติ วิตฺถาโร. อตฺถุทฺธาโร ปนสฺส เหฏฺฐา วุตฺโตว.

大师们曾说：“‘rūpa’(色)，因为它能显现(rūpayati)；其义为：在经历显色变化时，它能显示出一种悦意的状态。”又说：“以何义为色？以被恼坏义。”而世尊则说：“诸比丘，你们所说的色是什么？诸比丘，因为它被恼坏(ruppati)，所以被称为色。被什么所恼坏？被寒冷所恼坏……”(详说如经)。至于其义理纲要，已于下文述及。

ปสวเตมนตฺเถน, ธาตุนา อุทินา ปน;

สมุทฺทสทฺทนิปฺผตฺตึ, วเทยฺย มติมา นโร.

智者当说，“samudda”(海洋)一词的形成，来自具有“产生”与“润湿”之义的“ud”词根。

เอตฺถ [Pg.357] หิ สมุทฺโทติ อฏฺฐหิ อจฺฉริยพฺภุตธมฺเมหิ สมนฺนาคตตฺตา สมุทฺทติ อตฺตสนฺนิสฺสิตานํ มจฺฉมกราทีนํ ปีติโสมนสฺสํ ปสวติ ชเนตีติ สมุทฺโท. อยมสฺมากํ ขนฺติ. อฏฺฐกถาจริยา ปน ‘‘สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, กิเลทนฏฺเฐน เตนมนฏฺเฐนาติ วุตฺตํ โหตี’’ติ วทนฺติ. มิลินฺทปญฺเห ปน อายสฺมา นาคเสโน ‘‘ภนฺเต นาคเสน สมุทฺโท สมุทฺโทติ วุจฺจติ, เกน การเณน อาปํ อุทกํ สมุทฺโทติ วุจฺจตี’’ติ มิลินฺเทน รญฺญา ปุฏฺโฐ อาห ‘‘ยตฺตกํ มหาราช อุทกํ, ตตฺตกํ โลณํ, ยตฺตกํ โลณํ, ตตฺตกํ อุทกํ, อุทกสมตฺตา สมุทฺโทติ วุจฺจตี’’ติ. ตทา รญฺญา มิลินฺเทน ‘‘กลฺโลสิ ภนฺเต นาคเสนา’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ หิ สมํ อุทเกน โลณํ เอตฺถาติ สมุทฺโทติ นิพฺพจนํ เวทิตพฺพํ ‘‘นีโลท’’นฺติอาทีสุ วิย. ตตฺถ ภทนฺตนาคเสนมตญฺจ อมฺหากํ มตญฺจ ปกติสมุทฺทํ สนฺธาย วุตฺตตฺตา น วิรุชฺฌติ, อฏฺฐกถาจริยานํ มตมฺปิ ‘‘ตณฺหาสมุทฺโท’’ติ จ ‘‘สมุทฺโทเปโส’’ติ จ อาคตานิ สมุทฺทสริกฺขกานิ จ ตณฺหาจกฺขุโสตาทีนิ สนฺธาย วุตฺตตฺตา น วิรุชฺฌตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

于此，所谓“samudda”(海洋)，因其具足八种稀有未曾有法，能令(samuddati)依赖它生存的鱼、摩竭罗(makara)等产生(pasavati)欢喜与愉悦，故名“samuddo”。此为我等之见。然而，诸义注师说：“以合流(samuddana)、润湿(kiledana/temana)之义，故为海洋。”再者，于《弥兰王问经》中，具寿龙军被弥兰王(Milinda)问道：“尊者龙军，海洋被称为samudda，以何因缘水被称为samudda？”他答道：“大王，水有多少，盐便有多少；盐有多少，水便有多少。因与水相等(udakasamattā)，故被称为samudda。”时，弥兰王言：“善哉，尊者龙军！”于此，当知其释义为：“于此，盐与水相等(samaṃ udakena loṇaṃ etthā)”，故为“samudda”，犹如“nīloda”(青水)等词。其中，尊者龙军之见与我等之见，皆因针对自然海洋而说，故不相违；诸义注师之见，亦因针对“爱欲之海”、“此亦是海”等譬喻，以及与海洋相似的爱欲、眼、耳等而说，故不相违。当如是见。

ขาทธาตุวสา จาปิ, ขนุธาตุวเสน วา;

ขนิโต วาปิ ธาตุมฺหา, ธาโต ขํปุพฺพโตปิ วา;

ขนฺธสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, สทฺทกฺขนฺธวิทู วเท.

通晓词蕴者当说，“khandha”(蕴)一词的形成，或由“khād”(食)词根，或由“khanu”(掘)词根，或由“khanita”(被掘)词根，或由前置“khaṃ”(空)的“dhā”(持)词根而来。

ตตฺถ ‘‘สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาปิ ทุกฺขา’’ติ วจนโต สยมฺปิ ทุกฺขธมฺโมเยว สมาโน ชาติชราพฺยาธิมรณทุกฺขาทีหิ อเนเกหิ ทุกฺเขหิ ขชฺชติ ขาทิยตีติ ขนฺโธ, เตเหว ทุกฺเขหิ ขญฺญติ อวทาริยตีติปิ ขนฺโธ, ขนิยติ ปริขญฺญตีติปิ ขนฺโธ, อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา ตุจฺฉตฺตา ขํ สุญฺญาการํ ธาเรตีติปิ ขนฺโธ, รูปกฺขนฺธาทิ. อตฺถุทฺธารโต ปน –

于此，如经言：“简言之，五取蕴即是苦。”由于自身即是苦法，为生、老、病、死等众多痛苦所啃食(khajjati)、嚼食(khādiyati)，故为“蕴”(khandho)。又为彼等痛苦所挖掘(khaññati)、撕裂(avadāriyati)，故亦为“蕴”。又被挖掘(khaniyati)、被彻底挖掘(parikhaññati)，故亦为“蕴”。又因我与我所皆为空，而持有(dhāreti)“空”(khaṃ)——即空无之相，故亦为“蕴”，如色蕴等。然从义理纲要而言——

ขนฺธสทฺโท [Pg.358] ราสิคุณ-ปณฺณตฺตีสุ จ รูฬฺหิยํ;

โกฏฺฐาเส เจว อํเส จ, วตฺตตีติ วิภาวเย.

当明了“蕴”一词，在传统用法中，用于“堆”、“组成部分”、“概念”、“部分”以及“份”等意义。

วุตฺตญฺเหตํ สมฺโมหวิโนทนิยํ วิภงฺคฏฺฐกถายํ – ขนฺธสทฺโท สมฺพหุเลสุ ฐาเนสุ นิปตติ ราสิมฺหิ คุเณ ปณฺณตฺติยํ รูฬฺหิยนฺติ. ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว มหาสมุทฺเท น สุกรํ อุทกสฺส ปมาณํ คเหตุํ ‘‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานี’ติ วา ‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตานี’ติ วา ‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสหสฺสานี’ติ วา ‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตสหสฺสานี’ติ วา, อถ โข อสงฺขฺเยยฺโย อปฺปเมยฺโย มหาอุทกกฺขนฺโธตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ หิ ราสิโต ขนฺโธ นาม. น หิ ปริตฺตกํ อุทกํ อุทกกฺขนฺโธติ วุจฺจติ, พหุกเมว วุจฺจติ, ตถา น ปริตฺตกํ รโช รชกฺขนฺโธ, น อปฺปมตฺตกา คาโว ควกฺขนฺโธ, น อปฺปมตฺตกํ พลํ พลกฺขนฺโธ, น อปฺปมตฺตกํ ปุญฺญํ ปุญฺญกฺขนฺโธติ วุจฺจติ. พหุกเมว หิ รโช รชกฺขนฺโธ, พหุกา จ ควาทโย ควกฺขนฺโธ, พลกฺขนฺโธ, ปุญฺญกฺขนฺโธติ วุจฺจนฺติ. ‘‘สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ ปน คุณโต ขนฺโธ นาม. ‘‘อทฺทสา ขา ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติ เอตฺถ ปณฺณตฺติโต ขนฺโธ นาม. ‘‘ยํ จิตฺตํ มโน มานสํ…เป… วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ รูฬฺหีโต ขนฺโธ นาม. สฺวายมิธ ราสิโต อธิปฺเปโต. อยญฺหิ ขนฺธฏฺโฐ นาม ปิณฺฑฏฺโฐ ปูคฏฺโฐ ฆฏฏฺโฐ ราสฏฺโฐ, ตสฺมา ราสิลกฺขณา ขนฺธาติ เวทิตพฺพา. โกฏฺฐาสฏฺฐาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. โลกสฺมิญฺหิ อิณํ คเหตฺวา โจทิยมานา ‘‘ทฺวีหิ ขนฺเธหิ ทสฺสาม, ตีหิ ขนฺเธหิ ทสฺสามา’’ติ [Pg.359] วทนฺติ. อิติ โกฏฺฐาสลกฺขณา ขนฺธาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. เอวเมตฺถ ‘‘รูปกฺขนฺโธติ รูปราสิ รูปโกฏฺฐาโส, เวทนากฺขนฺโธติ เวทนาราสิ เวทนาโกฏฺฐาโส’’ติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘ขนฺเธ ภารํ. ขนฺธโต โอตาเรติ, มหาหนุสภกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ ปน อํโส ‘‘ขนฺโธ’’ติ วุจฺจติ.

这在《痴除论》(Sammohavinodanī)，即《分别论义注》中已说——“蕴”(khandha)一词出现在多种场合，指堆积、德、施设、惯用语等。“诸比丘，譬如在大海里，难以计量水的数量，说‘有多少斛水’、‘有多少百斛水’、‘有多少千斛水’或‘有多少十万斛水’，而只能算作不可数、不可量的大水蕴。”在此等例子中，是从堆积义称为蕴。少量的水不称为水蕴，只有大量的水才被称为水蕴；同样，少量的尘不称为尘蕴，少量的牛不称为牛蕴，少量的力量不称为力蕴，少量的福德不被称为福德蕴。只有大量的尘才被称为尘蕴，大量的牛等才被称为牛蕴、力蕴、福德蕴。而“戒蕴、定蕴”等是从德义称为蕴。“世尊看见一根大木材被恒河水流冲走”，这里是从施设义称为蕴。“凡是心、意、意……识蕴”等是从惯用语称为蕴。此处意指堆积义。这蕴义即是积聚义、集群义、聚合义、堆积义，因此当知蕴以堆积为特征。亦可说有部分的特征。世间人借贷被催讨时会说：“我将分两期还，分三期还。”所以亦可说蕴有部分的特征。因此，在此处，“色蕴即是色堆、色部分，受蕴即是受堆、受部分”等，当依此理了知其义。而在“蕴（肩）是负担”、“从蕴（肩）上卸下”、“大牛肩”等例子中，“蕴”则指“肩”(aṃsa)。

อาปุพฺพยตโต จาปิ, อายูปปทโต ปุน;

ตนุโต ตนิโต วาปิ, อายตนรโว คโต.

由努力而来，复由增长生；亦由扩展义，得处之声名。

วุตฺตมฺปิ เจตํ – อายตนโต, อายานํ วา ตนนโต, อายตสฺส จ นยนโต อายตนนฺติ เวทิตพฺพํ. จกฺขุ รูปาทีสุ หิ ตํตํทฺวารารมฺมณา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา เสน เสน อนุภวนาทิกิจฺเจน อายตนฺติ อุฏฺฐหนฺติ ฆฏนฺติ วายมนฺตีติ วา วุตฺตํ โหติ. เต จ ปน อายภูเต ธมฺเม เอตานิ ตนนฺติ วิตฺถาเรนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อิทญฺจ อนมตคฺเค สํสาเร ปวตฺตํ อตีว อายตํ สํสารทุกฺขํ ยาว น นิวตฺตติ, ตาว นยนฺติ, ปวตฺตยนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อิติ สพฺเพปิเม ธมฺมา อายตนโต, อายานํ วา ตนนโต, อายตสฺส จ นยนโต อายตนนฺติ วุจฺจนฺติ.

亦有说：当知“处”(āyatana)是因其努力(āyatanato)，或因其扩展源流(āyānaṃ tananato)，或因其引导长流(āyatassa nayanato)。于眼与色等，心与心所法通过各自的门与所缘，以其各自的体验等作用而努力、奋起、勤勉、奋斗，是为此义。而此等（根门）扩展、延伸彼等源流之法，是为此义。此又引导、转起无始轮回中极其漫长的轮回之苦，直至其止息，是为此义。是故，所有此等法，或因其努力，或因其扩展源流，或因其引导长流，而被称为“处”。

อปิจ นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน อากรฏฺเฐน สโมสรณฏฺฐานฏฺเฐน สญฺชาติเทสฏฺเฐน การณฏฺเฐน อายตนํ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ ‘‘โลเก อิสฺสรายตนํ วาสุเทวายตน’’นฺติอาทีสุ นิวาสฏฺฐานํ อายตนนฺติ วุจฺจติ. ‘‘สุวณฺณายตนํ รชตายตน’’นฺติอาทีสุ อากโร, สาสเน ปน ‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา’’ติอาทีสุ สโมสรณฏฺฐานํ[Pg.360]. ‘‘ทกฺขิณาปโถ คุนฺนํ อายตน’’นฺติอาทีสุ สญฺชาติเทโส. ‘‘ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติอายตเน’’ติอาทีสุ การณํ.

再者，当知“处”有居住地、矿源、会合处、出生地、原因之义。例如，在“世间自在天(Issara)处、瓦素迭瓦(Vāsudeva)处”等语中，“处”被称为居住地；在“金处、银处”等语中，（处）是矿源；在教法中，“于悦意处，众鸟栖息”等语中，（处）是会合处；在“南路(Dakkhiṇāpatha)是牛之产地”等语中，（处）是出生地；在“于彼彼处，当因缘存在时，即能作证”等语中，（处）是原因。

จกฺขุอาทีสุ จาปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา นิวสนฺติ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ จกฺขาทโย จ เนสํ นิวาสฏฺฐานํ. จกฺขาทีสุ เต อากิณฺณา ตนฺนิสฺสิตตฺตา ตทารมฺมณตฺตา จาติ จกฺขาทโย จ เนสํ อากโร. จกฺขาทโย จ เนสํ สโมสรณฏฺฐานํ ตตฺถ ตตฺถ ทฺวารารมฺมณวเสน สโมสรณโต. จกฺขาทโย จ เนสํ สญฺชาติเทโส ตนฺนิสฺสยารมฺมณภาเวน ตตฺเถว อุปฺปตฺติโต, จกฺขาทโย จ เนสํ การณํ เตสํ อภาเว อภาวโต. อิติ นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน อากรฏฺเฐน สโมสรณฏฺฐานฏฺเฐน สญฺชาติเทสฏฺเฐน การณฏฺเฐนาติ อิเมหิ การเณหิ เอเต ธมฺมา อายตนนฺติ วุจฺจนฺติ, ตสฺมา ยถาวุตฺเตนตฺเถน จกฺขุ จ ตํ อายตนญฺจาติ จกฺขายตนํ…เป… ธมฺมา จ เต อายตนญฺจาติ ธมฺมายตนนฺติ เอวํ ตาเวตฺถ อตฺถโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยติ. อิจฺเจวํ –

于眼等中，心与心所法依之而住，因其存续有赖于彼，故眼等是其居住地。于眼等中，彼等密集，因其为所依、为所缘，故眼等是其矿源。眼等是其会合处，因其依门与所缘而在彼彼处会合。眼等是其出生地，因其作为所依与所缘，即于彼处生起。眼等是其原因，因彼等不存在时，此亦不存在。是故，以居住地、矿源、会合处、出生地、原因之义，此等法被称为“处”。因此，依所说义，“眼亦是处”即是眼处……乃至“法亦是处”即是法处。于此，当如是依义了知其抉择。如是——

นิวาโส อากโร เจว, ชาติเทโส จ การณํ;

สโมสรณฏฺฐานญฺจ, วุจฺจตา’ยตนํ อิติ;

住所与矿源，生地与原因；会合之所在，亦名为处焉。

วิทิวิเทหิ ธาตูหิ, อการปุพฺพเกหิ วา;

อนฺตวิรหิตสทฺทู-ปปเทน ชุนาปิ วา.อวิชฺชาสทฺทนิปฺผตฺติ, ทีเปตพฺพา สุธีมตา.

由种种知根(vid)，或前置a字；或由无边语，并速行(ju)根；智者当开显，无明词所成。

เอตฺถ ปูเรตุํ อยุตฺตฏฺเฐน กายทุจฺจริตาทิ อวินฺทิยํ นาม, อลทฺธพฺพนฺติ อตฺโถ, ตํ อวินฺทิยํ วินฺทตีติ อวิชฺชา, ตพฺพิปรีตโต กายสุจริตาทิ วินฺทิยํ นาม, ตํ วินฺทิยํ น วินฺทตีติ อวิชฺชา. ขนฺธานํ ราสฏฺฐํ, อายตนานํ อายตนฏฺฐํ, ธาตูนํ สุญฺญฏฺฐํ, สจฺจานํ ตถฏฺฐํ, อินฺทฺริยานํ อธิปติยฏฺฐํ อวิทิตํ กโรตีติ [Pg.361] อวิชฺชา. ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิวเสน วุตฺตํ จตุพฺพิธํ อตฺถํ อวิทิตํ กโรตีติ อวิชฺชา, อนฺตวิรหิเต สํสาเร สพฺพภวโยนิคติวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตาวาเสสุ สตฺเต ชวาเปตีติ อวิชฺชา, ปรมตฺถโต อวิชฺชมาเนสุ อิตฺถิปุริสาทีสุ ชวติ, วิชฺชมาเนสุปิ ขนฺธาทีสุ น ชวตีติ อวิชฺชา.

于此，身恶行等因其不应行之义而名为“不应得”（avindiyaṃ），义即不可得；获得其不应得者，是为无明。与此相反，身善行等名为“应得”（vindiyaṃ）；不获得其应得者，是为无明。其令蕴之积聚义、处之来源义、界之空性义、谛之如实义、根之增上义为未知，是为无明。其令依逼迫等方式而说的苦等四种意义为未知，是为无明。其于无有终结的轮回中，于一切有、生、趣、识住、有情居中，驱使有情，是为无明。其于胜义中不实有之男女等上奔走，于实有之蕴等上不奔走，是为无明。

ยํ ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘อปิจ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วตฺถารมฺมณปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา นํ ธมฺมานํ ฉาทนโตปิ อวิชฺชา’’ติ วุตฺตํ, เอตํ น สทฺทตฺถโต วุตฺตํ, อถ โข อวิชฺชาย ฉาทนกิจฺจตฺตา วุตฺตํ. ตถา หิ อภิธมฺมฏีกายํ อิทํ วุตฺตํ –

然而，义注中所说：“再者，亦因其覆盖眼识等之所依、所缘、缘起及缘生诸法，故为无明。”此说并非依于词义，而是依于无明有覆盖之作用而说。诚如《阿毗达摩复注》（Abhidhammaṭīkā）中所说——

‘‘พฺยญฺชนตฺถํ ทสฺเสตฺวา สภาวตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘อปิจา’ติอาทิมาห, จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วตฺถารมฺมณานิ ‘อิทํ วตฺตุ, อิทมารมฺมณ’นฺติ อวิชฺชาย ญาตุํ น สกฺกาติ อวิชฺชา ตปฺปฏิจฺฉาทิกา วุตฺตา, วตฺถารมฺมณสภาวจฺฉาทนโต เอว อวิชฺชาทีนํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทภาวสฺส, ชรามรณาทีนํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนภาวสฺส จ ฉาทนโต ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺจสมุปฺปนฺนฉาทนํ เวทิตพฺพนฺติ. ตตฺถ ทุคฺคติคามิกมฺมสฺส วิเสสปฺปจฺจยตฺตา อวิชฺชา ‘อวินฺทิยํ วินฺทตี’ติ วุตฺตา, ตถา วิเสสปจฺจโย วินฺทนียสฺส น โหตีติ ‘วินฺทิยํ น วินฺทตี’ติ จ, อตฺตนิสฺสิตานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปวตฺตาปนํ อุปฺปาทนํ อายตนํ, สมฺโมหภาเวเนว อนภิสมยภูตตฺตา ‘อวิทิตํ อญฺญาตํ กโรติ, อนฺตวิรหิเต ชวาเปตี’ติ วณฺณาคมวิปริยายวิการวินาสธาตุอตฺถวิเสสโยเคหิ ปญฺจวิธสฺส นิรุตฺติลกฺขณสฺส วเสน ตีสุปิ ปเทสุ อการวิการชกาเร คเหตฺวา อญฺเญสํ วณฺณานํ โลปํ กตฺวา ชการสฺส จ ทุติยสฺส อาคมํ กตฺวา อวิชฺชาติ วุตฺตา’’ติ.

“为显示文义并揭示自性义，而说‘再者’等。因无明故，不能了知眼识等的所依与所缘为‘此是所依，此是所缘’，故说无明是其覆盖者。正因覆盖了所依与所缘的自性，当知其亦覆盖了无明等的缘起性，以及老死等的缘生性，此即覆盖缘起与缘生。于此，因无明是导向恶趣之业的特胜缘，故说为‘获得不应得者’；又因其非应得者之特胜缘，故说为‘不获得应得者’。其令依附自身的眼识等转起、生起、发生，因其迷惑之自性而为不通达，故说为‘令未知者成为未知’、‘于无有终结中驱驰’。这是通过字母增添、字母倒置、字母变化、字母省略、以及词根特殊意义的结合这五种语源学特征，在所有三种解释中，取a字母的变化和j字母，并省略其他字母，再增添第二个j字母，而说为‘avijjā’。”

อรหธาตุโต [Pg.362] เญยฺยา, อรหํสทฺทสณฺฐิติ;

อรารูปปทหน-ธาตุโต วาถวา ปน.

阿罗汉词之构成，当知从arah词根；或复从ara词与han词根而来。

รหโต รหิโต จาปิ, อการปุพฺพโต อิธ;

วุจฺจเต อสฺส นิปฺผตฺติ, อารกาทิรวสฺสิตา.

或从无有秘密（a-raha），或依远离（āraka）等声；此词之构成，亦由此而说。

ตถา หิ อรหนฺติ อคฺคทกฺขิเณยฺยตฺตา จีวราทิปจฺจเย อรหติ ปูชาวิเสสญฺจาติ อรหํ. วุตฺตญฺจ –

诚然，因其是至上应供者，故应受（arahati）衣等资具，亦应受特殊恭敬，是为阿罗汉。如所说——

‘‘ปูชาวิเสสํ สห ปจฺจเยหิ,ยสฺมา อยํ อรหติ โลกนาโถ;

อตฺถานุรูปํ อรหนฺติ โลเก,ตสฺมา ชิโน อรหติ นามเมต’’นฺติ.

“特殊恭敬与资具，世间导师实堪受；义理相应世间称，是故胜者名阿罗汉。”

ตถา โส กิเลสารโย มคฺเคน หนีติ อรหํ. วุตฺตญฺจ –

如是，彼以道杀烦恼敌（kilesa-ari），故为阿罗汉。如所说——

‘‘ยสฺมา ราคาทิสงฺขาตา, สพฺเพปิ อรโย หตา;

ปญฺญาสตฺเถน นาเถน, ตสฺมาปิ อรหํ มโต’’ติ.

“因以贪等为名之一切敌，皆为导师以智慧之剑所杀，是故亦被认为是阿罗汉。”

ยญฺเจตํ อวิชฺชาภวตณฺหามยนาภึ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารารํ ชรามรณเนมึ อาสวสมุทยมเยน อกฺเขน วิชฺฌิตฺวา วิภวรเถ สมาโยชิตํ อนาทิกาลปฺปวตฺตํ สํสารจกฺกํ, ตสฺส โส โพธิมณฺเฑ วีริยปาเทหิ สีลปถวิยํ ปติฏฺฐาย สทฺธาหตฺเถน กมฺมกฺขยกรํ ญาณปรสุํ คเหตฺวา สพฺเพ อเร หนีติปิ อรหํ. วุตฺตญฺจ –

此轮回之轮，以无明与有爱为轮毂，以福等诸行为轮辐，以老死为轮辋，由诸漏之生起为轮轴所贯穿，装配于灭有之车上，从无始之时以来运转。他于菩提座，以精进为足，立于戒之地上，以信为手，拿起能灭尽业的智慧之斧，斩断其一切轮辐，故亦为阿罗汉。如是说：

‘‘อรา สํสารจกฺกสฺส, หตา ญาณาสินา ยโต;

โลกนาเถน เตเนส, อรหนฺติ ปวุจฺจตี’’ติ.

“因轮回之轮的轮辐，已被世间怙主以智慧之剑斩断，是故彼被称为阿罗汉。”

ตถา อตฺตหิตํ ปรหิตญฺจ ปริปูเรตุํ สมฺมา ปฏิปชฺชนฺเตหิ สาธูหิ ทูรโต รหิตพฺพา ปริจฺจชิตพฺพา ปริหาตพฺพาติ รหา, ราคาทโย ปาปธมฺมา, น สนฺติ เอตสฺส รหาติ [Pg.363] อรหํ. ‘‘อรโห’’ติ วตฺตพฺเพ โอการสฺส สานุสารํ อการาเทสํ กตฺวา ‘‘อรหํ’’นฺติ วุตฺตํ. อาห จ –

同样，为圆满自利与他利而正确行道的贤者们所应远离、舍弃、断除的贪等恶法，称为“罗诃”（rahā）。他没有这些“罗诃”，故为阿罗汉（a-raha）。本应说“araho”，但将o音替换为带随韵的a音，而说成“arahaṃ”。又说：

‘‘ปาปธมฺมา รหา นาม, สาธูหิ รหิตพฺพโต;

เตสํ สุฏฺฐุ ปหีนตฺตา, ภควา อรหํ มโต’’ติ.

“恶法名为‘罗诃’，因其应被贤者远离；因其已被善断故，世尊被认为是阿罗汉。”

อถ วา ขีณาสเวหิ เสกฺเขหิ กลฺยาณปุถุชฺชเนหิ จ น รหิตพฺโพ น ปริจฺจชิตพฺโพ, เต จ ภควาติ อรหํ. อาห จ –

或者，漏尽者、有学与善凡夫不应远离、不应舍弃他，故世尊是阿罗汉。又说：

‘‘เย จ สจฺฉิกตธมฺมา,อริยา สุทฺธโคจรา;

น เตหิ รหิโต โหติ,นาโถ เตนา’รหํ มโต’’ติ.

“那些已证悟法、行于清净境界的圣者，怙主不远离他们，因此被认为是阿罗汉。”

รโหติ จ คมนํ วุจฺจติ, นตฺถิ เอตสฺส รโห คมนํ คตีสุ ปจฺจาชาตีติ อรหํ. อาห จ –

“Raho”亦被称为“去”（gamanaṃ）。他没有在诸趣中再次出生的秘密之去，故为阿罗汉（a-raha）。又说：

‘‘รโห วา คมนํ ยสฺส, สํสาเร นตฺถิ สพฺพโส;

ปหีนชาติมรโณ, อรหํ สุคโต มโต’’ติ.

“他在轮回中完全没有秘密的去处；已断生死的他，被认为是阿罗汉、善逝。”

ปาสํสตฺตา วา ภควา อรหํ. อกฺขรจินฺตกา หิ ปสํสายํ อรหสทํ วณฺเณนฺติ. ปาสํสภาโว จ ภควโต อนญฺญสาธารโณ ยถาภุจฺจคุณาธิคโต สเทวเก โลเก สุปฺปติฏฺฐิโต. อิติ ปาสํสตฺตาปิ ภควา อรหํ. อาห จ –

或者，世尊因其堪受赞叹而是阿罗汉。因为语法家们解释“araha”一词有“赞叹”之义。而世尊堪受赞叹的特质是无与伦比的，是基于如实获得的功德，在天人世间中善安立的。因此，世尊也因其堪受赞叹而是阿罗汉。又说：

‘‘คุเณหิ สทิโส นตฺถิ, ยสฺมา โลเก สเทวเก;

ตสฺมา ปาสํสิยตฺตาปิ, อรหํ ทฺวิปทุตฺตโม’’ติ.

“因为在天人世间，没有谁的功德与他相等，所以这位两足中尊也因其堪受赞叹而是阿罗汉。”

อิมานิ [Pg.364] นิพฺพจนานิ ‘‘อรห ปูชายํ, หน หึสายํ, รห จาเค, รหิ คติย’’นฺติ อิเมสํ ธาตูนํ วเสน อิธ วุตฺตานิ กิเลเสหิ อารกตฺตา ‘‘อรห’’นฺติ จ ปาปกรเณ รหาภาวา ‘‘อรห’’นฺติ จ อสปฺปุริสานํ อารกา ทูเรติ ‘‘อรห’’นฺติ จ สปฺปุริสานํ อารกา อาสนฺเนติ ‘‘อรห’’นฺติ จ. นิพฺพจนานิ ปน ธาตุสทฺทนิสฺสิตานิ น โหนฺตีติ อิธ น คหิตานิ. ปสํสา ปน อตฺถโต ปูชา เอวาติ ‘‘อรห ปูชาย’’นฺติ ธาตุสฺส อตฺโถ ภวิตุํ ยุตฺโตติ อิธ อมฺเหหิ คหิตา, อฏฺฐกถาจริเยหิ ตุ อรหสทฺทสฺส ลพฺภมานวเสน สพฺเพปิ อตฺถา คหิตา ธาตุนิสฺสิตา จ อธาตุนิสฺสิตา จ. กถํ? –

这些语源解释是根据“arah pūjāyaṃ”(arah意为值得供养)、“hana hiṃsāyaṃ”(han意为杀害)、“raha cāge”(rah意为舍弃)、“rahi gatiyaṃ”(rah意为去)这些词根在此处说的。而“因远离诸烦恼，故为‘araha’(应供)”、“因无有秘密地作恶，故为‘araha’”、“因远离不善之人，故为‘araha’”、“因亲近善良之人，故为‘araha’”这些解释，由于并非基于词根词，故此处未采纳。然而，“赞叹”在意义上即是“供养”，因此词根“arah pūjāyaṃ”的含义是恰当的，故为我们所采纳。但诸义注师则根据“araha”一词可得的含义，采纳了所有基于词根和不基于词根的意义。如何？

อารกตฺตา หตตฺตา จ, กิเลสารีน โส มุนิ;

หตสํสารจกฺกาโร, ปจฺจยาทีน จารโห;

น รโห กโรติ ปาปานิ, อรหํ เตน วุจฺจตีติ.

“因远离(烦恼)，且因摧毁了烦恼之敌，因摧毁了轮回之轮的轮辐，且堪受资具等供养，因不秘密地作恶，那位牟尼因此被称为阿罗汉。”

ฏีกาจริเยหิปิ ตเถว คหิตา. กถํ? –

诸复注师也是这样理解的。如何？

อารกา มนฺทพุทฺธีนํ, อารกา จ วิชานตํ;

รหานํ สุปฺปหีนตฺตา, วิทูนมรเหยฺยโต;

ภเวสุ จ รหาภาวา, ปาสํสา อรหํ ชิโนติ.

“因远离愚人，而亲近智者；因善断秘密恶行，堪受智者供养；因于诸有中无有秘密；因堪受赞叹，胜者是阿罗汉。”

ยถา ปน อรหํสทฺทสฺส, เอวํ อรหาสทฺทสฺสาปิ นิพฺพจนานิ เวทิตพฺพานิ.

又，如“arahaṃ”(阿罗汉)一词，“arahā”(阿罗汉们)一词的语源也应同样了知。

สุปุพฺพคมิโต เจว, สุปุพฺพคทิโตปิ จ;

ธีโร สุคตสทฺทสฺส, นิปฺผตฺตึ สมุทีรเย.

智者应宣说“善逝”(sugata)一词的构成：从“善”(su)的前缀与“去”(gam)，以及“善”的前缀与“说”(gad)。

เอตฺถ หิ สุคโตติ โสภนํ คตํ เอตสฺสาติ สุคโต, สุนฺทรํ ฐานํ คโตติ สุคโต, สมฺมา คโตติ สุคโต, สมฺมา จ คทตีติ สุคโตติ ธาตุนิสฺสิตํ อตฺถํ คเหตฺวา สทฺทนิปฺผตฺติ กาตพฺพา. วุตฺตญฺหิ อฏฺฐกถาสุ –

于此，“善逝”(sugata)即：他的去是美好的，故为善逝；他已去至美妙之处，故为善逝；他已正确地去，故为善逝；且他正确地说，故为善逝。应根据这些基于词根的含义来构成此词。在诸义注中实如是说：

‘‘โสภนคมนตฺตา[Pg.365], สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา, สมฺมา คตตฺตา, สมฺมา จ คทตฺตา สุคโต. คมนมฺปิ หิ คตนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ภควโต โสภนํ ปริสุทฺธมนวชฺชํ. กึ ปน ตนฺติ? อริยมคฺโค, เตเนส คมเนน เขมํ ทิสํ อสชฺชมาโน คโตติ โสภนคมนตฺตา สุคโต’’ติอาทิ.

“因其去的美好，因其去至美妙之处，因其正确地去，且因其正确地说，故为善逝。‘去’(gamana)实也被称为‘已去’(gata)，而世尊的那个‘去’是美好的、清净的、无过失的。那是什么呢？是圣道(ariyamagga)。通过那个‘去’，他无执着地去至安稳之处，故因其去的美好而是善逝。”等等。

ภคสทฺทูปปทโต, วนุโต วมุโตปิ จ;

ภควาสทฺทนิปฺผตฺตึ, ปวเท อญฺญถาปิ วา.

应宣说“世尊”(Bhagavā)一词的构成：从“bhaga”(祥瑞)一词作为前缀，以及从词根“van”(受用)或“vam”(吐出)，或者以其他方式。

อตฺริมานิ นิพฺพจนานิ – ภคสงฺขาตา โลกิยโลกุตฺตรสมฺปตฺติโย วนิ ภชิ เสวีติ ภควา. โสมนสฺสกุมารตฺตภาวาทีสุ จริมตฺตภาเว จ ภคสงฺขาตํ สิรึ อิสฺสริยํ ยสญฺจ วมิ อุคฺคิริ เขฬปิณฺฑํ วิย อนเปกฺโข ฉฑฺฑยีติ ภควา. อถ วา นกฺขตฺเตหิ สมํ ปวตฺตตฺตา ภคสงฺขาเต สิเนรุยุคนฺธรอุตฺตรกุรุหิมวนฺตาทิภาชนโลเก วมิ, ตนฺนิวาสิตตฺตาวาสสมติกฺกมนโต ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน ปชหีติ ภควาติ.

这些是其语源：他受用、分享、体验名为“bhaga”(祥瑞)的世间与出世间成就，故为“世尊”(Bhagavā)。他在作为须摩那(Somanassa)王子等的最后有中，将名为“bhaga”的幸运、主权与名望，如唾液般无恋地吐出、舍弃，故为“世尊”。又或者，因与星辰一同运行，他在名为“bhaga”的须弥山(Sineru)、持双山(Yugandhara)、北俱卢洲(Uttarakuru)、雪山(Himavanta)等器世间中“吐出”，即通过断除对它们的欲染而超越了对住所的执着，故为“世尊”。

ปรธาตุวสา วาปิ, ปรูปปทโตปิ วา;

มุโต ตถา มชโต จ, มยโต มุนโต มิโต.

或者根据“para”这一词根，或者根据“para”这一前缀，以及从词根“mu”、“maj”、“may”、“mun”、“mi”。

ปุน มิโตติ เอเตหิ, ธาตูหิ ขลุ สตฺตหิ;

วเท ปรมสทฺทสฺส, นิปฺผตฺตึ ชินสาสเน.

在胜者教中，应根据这七个词根来宣说“parama”(最上)一词的构成：即词根“para”，以及在前缀“para”下的词根“mu”、“maj”、“may”、“mun”、“mi”和另一个“mi”。

อุตฺตมวาจีปรม-สทฺเทน สห อฏฺฐหิ;

ปเทหิ ปารมีสทฺทํ, วเท ตทฺธิตปจฺจยึ.

应宣说由派生后缀构成的“pāramī”一词，它来自八个词基：即表示“最上”的“parama”一词，以及其他七个词基。

ปารสทฺทูปปทโต, มชโตปิ มุโตถ วา;

มยโต วา มุนโต วา, มิโต วา ปุนปิ มิโต.

从“pāra”(彼岸)一词作为前缀，以及从词根“maj”或“mu”，或“may”，或“mun”，或“mi”，以及再一个“mi”。

เอเตหิ ฉหิ ธาตูหิ, มหาปุริสวาจกํ;

ปารมีสทฺทมีเรนฺติ, ตโต ปารมิตารวํ.

他们从这六个词根说出表示“大士”(mahāpurisa)的“pāramī”一词，由此亦有“pāramitā”之声。

เอตฺถ [Pg.366] ตาว อุตฺตมตฺถวาจกปรมสทฺทวเสน ปารมีนิพฺพจนํ กเถสฺสาม. ตโต ปรธาตุวเสน, ตโต ปรสทฺทูปปทมุธาตาทิวเสน ตโต ปารสทฺทูปปทมชธาตาทิวเสน.

于此，首先我们将根据表示“最上”义的“parama”一词来解说“pāramī”的语源。然后根据“para”词根，然后根据“para”前缀与“mu”等词根，然后根据“pāra”前缀与“maj”等词根。

ทานสีลาทิคุณวิเสสโยเคน สตฺตุตฺตมตาย ปรมา. มหาโพธิสตฺตา โพธิสตฺตา, เตสํ ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกฺริยา. อถ วา ปรติ ปาเลติ ปูเรติ จาติ ปรโม, ทานาทีนํ คุณานํ ปาลโก ปูรโก จ โพธิสตฺโต, ปรมสฺส อยํ, ปรมสฺส วา ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกฺริยา. อถ วา ปรํ สตฺตํ อตฺตนิ มวติ พนฺธติ คุณวิเสสโยเคนาติ ปรโม, ปรํ วา อธิกตรํ มชฺชติ สุชฺฌติ กิเลสมลโตติ ปรโม, ปรํ วา เสฏฺฐํ นิพฺพานํ มยติ คจฺฉตีติ ปรโม, ปรํ วา โลกํ ปมาณภูเตน ญาณวิเสเสน อิธโลกํ วิย มุนาติ ปริจฺฉินฺทตีติ ปรโม, ปรํ วา อติวิย สีลาทิคุณคณํ อตฺตโน สนฺตาเน มิโนติ ปกฺขิปตีติ ปรโม, ปรํ วา อตฺตภูตโต ธมฺมกายโต อญฺญํ ปฏิปกฺขํ วา ตทนตฺถกรํ กิเลสโจรคณํ มินาติ หึสตีติ ปรโม, มหาสตฺโต, ปรมสฺส อยํ, ปรมสฺส วา ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกฺริยา.

由于布施、持戒等功德殊胜的缘故，(菩萨)成为众生中最上者，故为“parama”(最上)。大菩萨即菩萨，他们的状态或行为即是“pāramī”(波罗蜜)，即布施等行为。或者，守护、圆满(功德)，故为“parama”，作为布施等功德的守护者和圆满者即是菩萨；“pāramī”是“最上者”的，或“最上者”的状态或行为，即布施等行为。或者，以殊胜功德将其他众生系缚于己，故为“parama”；或者，更超胜地清净烦恼垢，故为“parama”；或者，去至最胜的涅槃，故为“parama”；或者，以作为标准的殊胜智慧，如知此世般了知他世，故为“parama”；或者，于自相续中积集极多的戒等功德，故为“parama”；或者，从自身法身，伤害、摧毁与之为敌的烦恼盗贼，故为“parama”，即大士(mahāsatta)。“pāramī”是“最上者”的，或“最上者”的状态或行为，即布施等行为。

อปโร นโย – ปาเร นิพฺพาเน มชฺชติ สุชฺฌติ, สตฺเต จ มชฺเชติ โสเธตีติ ปารมี, มหาปุริโส, ตสฺส ภาโว, กมฺมํ วา ปารมิตา. ปาเร นิพฺพาเน สตฺเต มวติ พนฺธติ โยเชอีติ ปารมี, ปารํ วา นิพฺพานํ มยติ คจฺฉติ, สตฺเต จ มาเยติ คเมตีติ ปารมี, มุนาติ วา ปารํ นิพฺพานํ ยาถาวโต, ตตฺถ วา สตฺเต มิโนติ ปกฺขิปตีติ ปารมี, กิเลสารึ วา สตฺตานํ ปาเร นิพฺพาเน มินาติ หึสตีติ ปารมี, มหาปุริโส, ตสฺส ภาโว, กมฺมํ วา ปารมิตา, ทานาทิกฺริยาว. อิมินา นเยน ปารมีนํ สทฺทตฺโถ เวทิตพฺโพ.

另一理路：在彼岸涅槃中清净，并令众生清净，故为“pāramī”，即大士(mahāpurisa)；其状态或行为即是“pāramitā”。在彼岸涅槃中系缚、连接众生，故为“pāramī”；或去至彼岸涅槃，并令众生去至，故为“pāramī”；或如实了知彼岸涅槃，或将众生安置于其中，故为“pāramī”；或在彼岸涅槃中摧毁众生的烦恼之敌，故为“pāramī”，即大士；其状态或行为即是“pāramitā”，即布施等行为。应以此理路了知“pāramī”的词义。

กรธาตุวสา [Pg.367] วาปิ, กิรธาตุวเสน วา;

กํสทฺทูปปทรุธิ-ธาตุโต วาปิ ทีปเย;

กรุณาสทฺทนิปฺผตฺตึ, มหากรุณสาสเน.

在大悲导师的教法中，应阐明“karuṇā”(悲)一词的构成：或根据“kar”词根，或根据“kir”词根，或根据“kaṃ”前缀与“rudh”词根。

ตตฺถ กรุณาติ ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรตีติ กรุณา. กิรติ ปรทุกฺกํ วิกฺขิปตีติ กรุณา. กํ วุจฺจติ สุขํ, ตํ รุนฺธติ วิพาธติ การุณิกํ น สุขาเปตีติปิ กรุณา.

于此，悲(karuṇā)是：当他人有苦时，它能令贤者们心生颤动。它消除、驱散他人的痛苦，故为悲。“Kaṃ”被称为“乐”，它阻止、妨碍此乐，不令具悲者安乐，故也为悲。

วิทิวิธวิทธาตุ-วเสน ปริทีปเย;

วิชฺชาสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, สทฺทนิปฺผตฺติโกวิโท.

精通构词者应根据各种“vid”词根阐明“vijjā”（明）一词的构成。

ตตฺถ วิชฺชาติ วินฺทิยํ กายสุจริตาทึ วินฺทติ ยาถาวโต อุปลภตีติ วิชฺชา. ตโมขนฺธาทิปทาลนฏฺเฐน วา อตฺตโน ปฏิปกฺขํ วิชฺฌตีติ วิชฺชา. ตโต เอว อตฺตโน วิสยํ วิทิตํ กโรตีติปิ วิชฺชา.

于此，明(vijjā)是：它能如实获得、了知应被获得的身体善行等。或因其能破除黑暗蕴等，它能穿透自身的对立面。由此，它能令自身的所缘被了知。

เมธธาตุวสา เจว, เมธาธาตูหิ จ ทฺวิธา;

เมธาสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, เมธาวี สมุทีรเย.

有智慧者应宣说“medhā”（慧）一词的构成，其方式有二：或根据“medh”词根，或根据“me”与“dhā”二词根。

ตตฺถ เมธาติ สมฺโมหํ เมธติ หึสตีติ เมธา. ปาปเก วา อกุสเล ธมฺเม เมธติ หึสตีติปิ เมธา. อถ วา –

于此，慧是：它摧毁愚痴，故名为慧。或者，它摧毁邪恶与不善法，故也名为慧。又或者——

‘‘ปญฺญา หิ เสฏฺฐา กุสลา วทนฺติ,นกฺขตฺตราชาริว ตารกานํ;

สีลํ สิริญฺจาปิ สตญฺจ ธมฺโม,อนฺวายิกา ปญฺญวโต ภวนฺตี’’ติ

“善者说慧为最上，犹如众星中的月王；戒、祥瑞与善人之法，皆追随有智慧者。”

วจนโต ปน เมธติ สีเลน สิริยา สตญฺจ ธมฺเมหิ สห คจฺฉติ, น เอกิกา หุตฺวา ติฏฺฐตีติปิ เมธา. อปโร นโย – สุขุมมฺปิ อตฺถํ ธมฺมญฺจ ขิปฺปเมว เมติ จ ธาเรติ จาติ เมธา, เอตฺถ เมตีติ คณฺหาตีติ อตฺโถ. ตถา หิ [Pg.368] อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ ‘‘อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา, ขิปฺปํ คหณธารณฏฺเฐน วา เมธา’’ติ.

又，根据此偈颂，慧与戒、祥瑞、善人之法同行，非独自存在，故也名为慧。另一种解释是：它能迅速识知并忆持微细的义与法，故名为慧。此处的“识知”(meti)即是“领会”(gaṇhāti)的意思。诚然，在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中说：“如雷电击碎山岩般摧毁诸烦恼，故名为慧；或因其能迅速领会与忆持，故名为慧。”

รนฺชธาตุวสา เจว, ราปุพฺพติรโตปิ จ;

รตฺติสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, สทฺทตฺถญฺญู วิภาวเย.

通晓词义者当阐明“ratti”（夜）一词的构成：它或源于词根“rañj”（喜爱），或由“rā”与“ti”构成。

รนฺชนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ รตฺติ, รา สทฺโท ติยฺยติ ฉิชฺชติ เอตฺถาติ รตฺติ, สตฺตานํ สทฺทสฺส วูปสมกาโลติ อตฺโถ.

众生于此喜爱，故为“ratti”（夜）；“喧嚣”(rā saddo)于此被切断、断绝，故为“ratti”。其义为：这是众生声音止息之时。

มา มาเน อิติ โสอนฺต, กมฺมนีติ จุโภหิ ตุ;

ธาตูหิ มาสสทฺทสฺส, นิปฺผตฺตึ สมุทีรเย.

应由“mā”（度量）与“si”（终结）这两个词根，宣说“māsa”（月）一词的构成。

ตถา หิ สตฺตานํ อายุํ มานนฺโต วิย สิยติ อนฺตํ กโรตีติ มาโส, จิตฺตมาสาทโย ทฺวาทส มาสา. เสยฺยถิทํ? จิตฺโต วิสาโข เชฏฺโฐ อาสาฬฺโห สาวโณ ภทฺโท อสฺสยุโช กตฺติโก มาคสิโร ผุสฺโส มาโฆ ผคฺคุโณติ. ตตฺร จิตฺโต มาโส ‘‘รมฺมโก’’ติ วุจฺจติ. ‘‘ยถาปิ รมฺมเก มาเส, พหู ปุปฺผนฺติ วาริชา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ภทฺโท ปน ‘‘โปฏฺฐปาโท’’ติ วุจฺจติ.

诚然，它像是在度量众生的寿命并予以终结，故为“月”。有十二个月，即质多月等。它们是：质多月、毘舍佉月(Visākho)、逝瑟吒月、阿沙荼月、沙婆那月、跋陀罗月、阿说示月、迦底迦月、末伽始罗月、富沙月、摩伽月(Māgho)、颇勒窭那月。其中，质多月被称为“悦意月”。可见巴利文：“犹如在悦意月，众多水生花绽放。”而跋陀罗月则被称为“普吒婆陀月”。

อถ วา มาโสติ อปรณฺณวิเสสสฺสปิ สุวณฺณมาสสฺสปิ นามํ. ตตฺถ อปรณฺณวิเสโส ยถาปริมิเต กาเล อสิยติ ภกฺขิยตีติ มาโส, อิตโร ปน ‘‘มม อิท’’นฺติ มสิยติ อามสิยติ คณฺหิยตีติ มาโสติ วุจฺจติ.

或者，“māsa”（摩沙）也是一种特定豆类和金摩沙（一种钱币）的名称。其中，该特定豆类，是在一定时间内被食用，故为“摩沙”；而另一个（金摩沙），则因“这是我的”而被触摸、执取，故被称为“摩沙”。

สํปุพฺพวทจเรหิ, สํวจฺฉรรวสฺส ตุ;

นิปฺผตฺตึ สมุทีเรยฺย, สกฺยสีหสฺส สาสเน.

在释迦狮子(Sakyasīha)的教法中，应由前缀“saṃ”及“vada”（说）与“cara”（行）这两个词根，宣说“saṃvacchara”（年）一词的构成。

ตถา หิ ตํ ตํ สตฺตํ ธมฺมปฺปวตฺติญฺจ สงฺคมฺม วทนฺโต วิย จรติ ปวตฺตตีติ สํวจฺฉโร.

诚然，它汇合了每个众生与法的进程，如言说般行进、持续，故为“saṃvacchara”（年）。

ภิทิภิกฺขิธาตุวสา[Pg.369], อถ วา ภยวาจกํ;

ภีสทฺทํ ปุริมํ กตฺวา, อิกฺขธาตุวเสน จ;

ภิกฺขุสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, กถเยยฺย วิจกฺขโณ.

贤智者应解说“比丘”(bhikkhu)一词的构成：它或源于词根“bhid”（破坏）与“bhikkh”（乞食）；或者，是将表示“怖畏”的“bhī”字置前，再加上词根“ikkh”（见）。

ตถา หิ กิเลเส ภินฺทตีติ ภิกฺขุ. ฉินฺนภินฺนปฏธโรติปิ ภิกฺขุ. ภิกฺขนสีโลติปิ ภิกฺขุ. สํสาเร ภยํ อิกฺขติ, อิกฺขนสีโลติ วา ภิกฺขุ.

诚然，他破坏诸烦恼，故为比丘。他穿着切割、破碎的衣布，故为比丘。他以乞食为常，故为比丘。或者，他见到轮回中的怖畏，有见怖畏之习性，故为比丘。

สทภิทีหิ ธาตูหิ, สพฺภิสทฺทคตึ วเท;

สปฺปุริเส จ นิพฺพาเน, เอส สทฺโท ปวตฺตติ.

应由词根“sad”（沉陷）与“bhid”（破坏）来说明“sabbhi”（善士）一词的含义。此词用于指善人与涅槃。

อตฺริมานิ นิพฺพจนานิ – สีทนสภาเว กิเลเส ภินฺทตีติ สพฺภิ, สปฺปุริโส, โย ‘‘อริโย’’ติปิ ‘‘ปณฺฑิโต’’ติปิ วุจฺจติ. อปิจ สีทนสภาวา กิเลสา ภิชฺชนฺติ เอตฺถาติ สพฺภิ, นิพฺพานํ, ยํ ‘‘ราคกฺขโย’’ติอาทินามํ ลภติ. ตถา หิ สํยุตฺตฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘ยสฺมา นิพฺพานํ อาคมฺม สีทนสภาวา กิเลสา ภิชฺชนฺติ, ตสฺมา ตํ สพฺภีติ วุจฺจตี’’ติ.

其义如下：破坏具有沉陷自性的烦恼者，是为善士(sabbhi)、善人(sappuriso)，他也被称为“圣者”或“智者”。再者，具有沉陷自性的烦恼于此被破坏，故涅槃是为善(sabbhi)，它获得了“贪尽”等名称。诚然，在相应义注(Saṃyuttaṭṭhakathā)中说：“由于来到涅槃，具有沉陷自性的烦恼被破坏，因此它被称为善。”

เอตฺเถตํ วทาม –

于此，我们说——

‘‘ยสฺมา นิพฺพานมาคม, สํสีทนสภาวิโน;

กฺเลสา ภิชฺชนฺติ ตํ ตสฺมา, สพฺภีติ อมตํ’พฺรวุ’’นฺติ.

“因已达涅槃，具沉陷自性之诸烦恼被破坏，故彼不死（涅槃）被称为善。”

พฺรูธาตุสทธาตูหิ, ภิสิสทฺทสฺส สมฺภวํ;

คุเณหิ พฺรูหิตา ธีรา, โปราณาจริยา’พฺรวุํ.

德增之智者，古代诸师曾说：“bhisī”（坐垫）一词，源于词根“brū”（说）与“sad”（坐）。

ตถา หิ พฺรวนฺตา เอตฺถ สีทนฺตีติ ภิสีติ ภิสิสทฺทสฺส สมฺภวํ โปราณา กถยึสุ.

诚然，古人曾解说“bhisī”（坐垫）一词的来源：“（人们）言说着坐于其上”，故为“bhisī”。

สุขธาตุวสา จาปิ, สุปุพฺพขาทโตปิ วา;

สุปุพฺพขนุโต วาปิ, สุขสทฺทคตึ วเท.

应说“乐”(sukha)一词的词源：或依“乐”词根，或依“善食”，或依“善掘”。

สุขนฺติ [Pg.370] หิ สุขยตีติ สุขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขาทตีติปิ สุขํ. สุฏฺฏุ ทุกฺขํ ขนตีติปิ สุขํ.

所谓“乐”(sukha)，是因为它能使人安乐(sukhayati)。其义为：它使它为之生起者安乐。又，它善于吞食(khādati)苦，故为“乐”。又，它善于挖掘(khanati)苦，故为“乐”。

ทุกฺขธาตุวสา จาปิ, ทุปุพฺพขาทโตปิ วา;

ทุปุพฺพขนุโต วาปิ, ทุกฺขสทฺทคตึ วเท.

应说“苦”(dukkha)一词的词源：或依“苦”词根，或依“恶食”，或依“恶掘”。

ทุกฺขนฺติ หิ ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ ทุกฺขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. ทุฏฺฐุ สุขํ ขาทตีติปิ ทุกฺขํ. ทุฏฺฐุ สุขํ ขนตีติปิ ทุกฺขํ. อถ วา ทฺวิธา สุขํ ขนตีติปิ ทุกฺขํ.

所谓“苦”(dukkha)，是因为它能使人痛苦(dukkhayati)。其义为：它使它为之生起者痛苦。又，它恶劣地吞食(khādati)乐，故为“苦”。又，它恶劣地挖掘(khanati)乐，故为“苦”。或者，它以两种方式挖掘乐，故为“苦”。

คนฺธธาตุวสา จาปิ, คมุธาตุวเสน วา;

คมุธาธาตุโต วาปิ, คนฺธสทฺทคตึ วเท.

应说“香”(gandha)一词的词源：或依“香”词根，或依“去”词根，或依“去”与“持”词根。

ตถา หิ คนฺธยตีติ คนฺโธ, อตฺตโน วตฺถุํ สูจยติ ‘‘อิทํ สุคนฺธํ, อิทํ ทุคฺคนฺธ’’นฺติ ปกาเสติ, ปฏิจฺฉนฺนํ, วา ปุปฺผผลาทึ ‘‘อิทเมตฺถ อตฺถี’’ติ เปสุญฺญํ กโรนฺโต วิย อโหสีติ อตฺโถ. อถ วา คนฺธยติ ฉินฺทติ มนาปคนฺโธ สุคนฺธภาเวน ทุคฺคนฺธํ, อมนาปคนฺโธ จ ทุคฺคนฺธภาเวน สุคนฺธนฺติ คนฺโธ. เอตฺถ ปน คนฺธสทฺทสฺส เฉทนวาจกตฺเต –

诚然，所谓“香”(gandha)，是因为它能告知(gandhayati)，即指示其自身的事(vatthu)，阐明“此为香，此为臭”。其义为：它犹如进行离间语，说“此物在此”，以显示被隐藏的花、果等。或者，gandhayati意为“断除”(chindati)：怡人之香以其香气断除臭气，不怡人之香则以其臭气断除香气，故为“香”。在此，关于“香”一词表示“断除”之义——

‘‘อติชาตํ อนุชาตํ, ปุตฺตมิจฺฉนฺติ ปณฺฑิตา;

อวชาตํ น อิจฺฉนฺติ, โย โหติ กุลคนฺธโน’’ติ

“智者盼得子，超己或似己；不欲得劣子，其为家族之毁灭者。”

อยํ ปาฬิ นิทสฺสนํ. วายุนา วา นียมาโน คจฺฉตีติ คนฺโธ. กจฺจายนสฺมิญฺหิ ‘‘ขาทามคมานํ ขนฺธนฺธคนฺธา’’ติ ขาทอมคมิอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ยถากฺกมํ ขนฺธ อนฺธคนฺธาเทสา วุตฺตา. อถ วา คจฺฉนฺโต ธริยเต โสติ คนฺโธ. วุตฺตญฺเหตํ ภทนฺเตน พุทฺธทตฺตาจริเยน เวยฺยากรเณน นิรุตฺตินยทสฺสินา ‘‘ธริยตีติ คจฺฉนฺโต, คนฺโธ สูจนโตปิ วา’’ติ.

此巴利文为一示例。或者，香由风所引导而去，故为“香”。在《迦旃延(Kaccāyana)语法》中，对khād、am、gam等词根，依次宣说了khandha、andha、gandha的替代形式。或者，行进时被执持，故为“香”。语法家、通晓词源方法的佛授(Buddhadatta)尊者曾说：“被执持者即是行进者，或‘香’亦源于告知之义。”

รสธาตุวสา เจว, รมาสธาตุโตปิ จ;

รสสทฺทสฺส นิปฺผตฺตึ, อาหุ ธมฺมรสญฺญุโน.

知法味者说，“味”(rasa)一词的构成，或依“味”词根，或依“喜爱”与“食”词根。

รโสติ [Pg.371] หิ รสนฺติ ตํ อสฺสาเทนฺตีติ รโส, รมนฺตา ตํ อสนฺตีติปิ รโส. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘รมมานา น’สนฺตีติ รโสติ ปริทีปิโต’’ติ. ตตฺรายมตฺโถ – เทวมนุสฺสาทโย สตฺตา ยสฺมา รมมานา นํ ธมฺมชาตํ อสนฺติ ภกฺขนฺติ, ตสฺมา ตํ ธมฺมชาตํ รโส นามาติ นิรุตฺตญฺญูหิ ปริทีปิโตติ. ปทจฺเฉโท ปน เอวํ เวทิตพฺโพ –

所谓“味”(rasa)，是因人们品尝(rasanti)它，故为“味”；或因人们喜爱(ramantā)而食用(asanti)它，故为“味”。经中亦说：“因喜爱而食，故阐明为味。”此中义理为：由于天、人等众生喜爱而食用彼法，故彼法被通晓词源者阐明为“味”。其断句当如是理解——

นํ อสนฺติ น สนฺตีติ, ปทจฺเฉโท สิยา ตหึ;

กมฺมการกภาเวน, อตฺโถ หิ ตตฺถ อิจฺฉิโต.

于彼处，断句应为“naṃ asanti”(食彼)，而非“na santi”(非有)；因为其义理是依业与作者的关系而定。

อิติ วุตฺตานุสาเรน, อวุตฺเตสุ ปเทสุปิ;

ยถารหํ นยญฺญูหิ, นโย เนยฺโย สุโสภโน.

依此已说之理，于未说之处，知理者亦当推出善巧美妙之理。

ธาตุจินฺตาย เย มุตฺตา, อนิปฺผนฺนาติ เต มตา;

เต จาปิ พหโว สนฺติ, ปีตโลหิตกาทโย;

凡脱离词根考量的词，被认为是无构成的；此类词甚多，如“黄”(pīta)、“红”(lohitaka)等。

นิปฺผนฺเน อปิ ธาตูหิ, สทฺเท ธคาอิติอาทโย;

อนิปฺผนฺนํว เปกฺขนฺติ, ควาทิวิธิเภทโต.

即使是由词根构成的词，如由dha、gā等[构成的词]，由于“牛”(gava)等的变化方式不同，也被视为无构成。

ตถา หิ ‘‘คจฺฉตีติ โค’’, อิติ วุตฺตปทํ ปุน;

อนิปฺผนฺนํ กริตฺวาน, ‘‘คาโว’’ อิจฺจาทิกํพฺรวุํ.

诚然，如“去，故为牛(go)”，此已说之词，又被当作无构成，而说出“诸牛”(gāvo)等形式。

เอกนฺเตน อนิปฺผนฺนา, สทฺทา วิฑูฑภาทโย;

ธาตุรูปกสทฺทา จ, ‘‘ปพฺพตายติ’’อาทโย.

如“毗杜达跋”(Viḍūḍabha)等词，是完全无构成的；而“如山然”(pabbatāyati)等，则是词根形态的词。

เสยฺยถิทํ? ‘‘วิฑูฑโภ, ติสฺโส, เยวาปโน, ปีตํ, โลหิตํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ นามิกปทานิ อนิปฺผนฺนานิ ภวนฺติ. ‘‘นีลํ, ปีตํ, เยวาปนโก’’ อิจฺจาทีนิ ปน นีลวณฺเณ ปีตวณฺเณ. เก เร เค สทฺเทติ ธาตุวเสน อาคตตฺตา นีลตีติ นีลํ, ปีตตีติ ปีตํ, เย วา ปน อิติวจเนน ภควตา กิยเต กถิยเตติ เยวาปนโกติ นิพฺพจนมรหนฺตีติ นิปฺผนฺนานีติ วตฺตพฺพานิ. เกจิ ปเนตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ นีลติ ปีตตีติอาทีนิ กฺริยาปทานิ เตปิฏเก พุทฺธวจเน น ทิสฺสนฺตี’’ติ? กิญฺจาปิ [Pg.372] น ทิสฺสนฺติ, ตถาปิ เอตรหิ อวิชฺชมานา ปุราณภาสา เอสาติ คเหตพฺพานิ. ยถา หิ ‘‘นาถตีติ นาโถ’’ติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ‘‘นาถตี’’ติ กฺริยาปทํ พุทฺธวจเน น ทิสฺสติ, ตถาปิ นาถ ยาจโนปตาปิสฺสริยาสีสเนสูติ ธาตุโน ทิฏฺฐตฺตา อฏฺฐกถาจริยา คณฺหึสุเยว, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ กฺริยาปทปริหีโน ธาตุ วุจฺเจยฺย.

即是：如“毗杜达跋”(Viḍūḍabho)、“帝须”(Tisso)、“惯说又者”(yevāpano)、“黄”、“红”等名词是无构成的。然而，如“青”、“黄”、“惯说又者”(yevāpanako)等词，用于青色、黄色。由于它们来自词根——“nīlati”(是青色的)故为“nīlaṃ”(青)，“pītati”(是黄色的)故为“pītaṃ”(黄)，以及“以‘又……’(ye vā pana)为言说，由世尊所说、所道”故为“yevāpanako”(惯说又者)——因此当说它们是有构成的。于此，或有人言：“‘nīlati’、‘pītati’等动词，在三藏佛语中未曾见到。”虽未见到，然当理解此为今已不存之古语。犹如在“nāthatīti nātho”(他庇护，故为怙主)一句中，虽“nāthati”此动词未见于佛语，然因可见词根“nātha”用于祈求、统理、主权、祝福之义，故诸义注师仍采纳之。此处亦当如是看待。盖无动词，则词根亦不成言说。

กิญฺจ ภิยฺโย – ยถา ‘‘ยาว พฺยาติ นิมีสติ, ตตฺราปิ รสติพฺพโย’’ติ ชาตกปาฬิยํ อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท เทวมนุสฺสานํ โวหารปเถ อสญฺจรนฺตํ ปุราณภาสาภูตํ ‘‘พฺยาตี’’ติ กฺริยาปทมฺปิ ทิสฺสติ, ตถา ‘‘นีลติ, ปีตตี’’ติอาทีหิปิ ปุราณภาสาภูเตหิ กฺริยาปเทหิ ภวิตพฺพํ. ตตฺถ ยาว พฺยาตีติ ยาว อุมฺมีสติ. อยญฺหิ ตสฺมึ กาเล โวหาโร, ยสฺมึ กาเล โพธิสตฺโต จูฬโพธิ นาม ปริพฺพาชโก อโหสิ. ยถา ปน วิฑูฑภสทฺทาทโย ธาตุวเสน อนิปฺผนฺนา นาม วุจฺจนฺติ, ตถา ‘‘ปพฺพตายติ, สมุทฺทายติ, จิจฺจิฏายติ, ธูมายติ, ทุทฺทุภายติ, เมตฺตายติ, กรุณายติ, มมายติ’’ อิจฺเจวมาทโย จ ‘‘ฉตฺตียติ, วตฺถียติ, ปริกฺขารียติ, ธนียติ, ปฏียติ’’ อิจฺเจวมาทโย จ ‘‘อติหตฺถยติ, อุปวีณยติ, ทฬฺหยติ, ปมาณยติ, กุสลยติ, วิสุทฺธยติ’’ อิจฺเจวมาทโย จ ธาตุวเสน อนิปฺผนฺนาเยว นาม วุจฺจนฺติ.

此外，又如《本生》中所说：“直到睁眼闭眼，其中亦有强烈的味觉感受”，在此佛陀出世时，天人日常用语中不流通的古语动词“byāti”亦可见到，同样地，“nīlati”、“pītati”等也应是古语动词。其中，“yāva byāti”意为“直到睁开眼睛”。这确实是菩萨作为名为小菩提(Cūḷabodhi)的游方者时那个时代的用语。又如“毗杜达跋”(Viḍūḍabha)等词，从词根上说被称为无构成词，同样地，“pabbatāyati”、“samuddāyati”、“cicciṭāyati”、“dhūmāyati”、“duddubhāyati”、“mettāyati”、“karuṇāyati”、“mamāyati”等，以及“chattīyati”、“vatthīyati”、“parikkhārīyati”、“dhanīyati”、“paṭīyati”等，还有“atihatthayati”、“upavīṇayati”、“daḷhayati”、“pamāṇayati”、“kusalayati”、“visuddhayati”等，从词根上说也都被称为无构成词。

ตตฺถ ‘‘ปพฺพตายตี’’ติอาทีสุ สงฺโฆ ปพฺพตมิว อตฺตานมาจรติ ปพฺพตายติ, เอวํ สมุทฺทายติ. สทฺโท จิจฺจิฏมิว อตฺตานมาจรติ จิจฺจิฏายติ. วตฺถุ ธูมมิว อตฺตานมาจรติ ธูมายติ. สทฺโท ทุทฺทุภอิติ อาจรติ ทุทฺทุภายติ, ภิกฺขุ เมตฺตายติ, ตถา กรุณายติ. ‘‘มม อิท’’นฺติ คณฺหติ มมายติ. อฉตฺตํ ฉตฺตมิว อาจรติ ฉตฺตียติ. อปุตฺตํ [Pg.373] ปุตฺตมิว อาจรติ ปุตฺตียติ, สิสฺสํ อาจริโย, อตฺตโน ปตฺตมิจฺฉติ ปตฺตียติ. เอวํ วตฺถียติ, ปริกฺขารียติ, จีวรียติ, ธนียติ, ปฏียติ. หตฺถินา อติกฺกมติ อติหตฺถยติ. วีณาย อุปคายติ อุปวีณยติ. ทฬฺหํ กโรติ วีริยํ ทฬฺหยติ. ปมาณํ กโรติ ปมาณยติ. กุสลํ ปุจฺฉติ กุสลยติ. วิสุทฺธา โหติ รตฺติ วิสุทฺธายติ.

于此，在“pabbatāyati”等词中：僧团行如山，故称pabbatāyati；同样地，samuddāyati(行如海)。声音行如噼啪声，故称cicciṭāyati。事物行如烟，故称dhūmāyati。声音作鼓声，故称duddubhāyati。比丘修习慈，故称mettāyati；同样地，karuṇāyati(修习悲)。执取“此是我的”，故称mamāyati。欲求伞，故称chattīyati。待人如子，故称puttīyati，[例如]老师待学生[如子]。欲求自己的钵，故称pattīyati。同样地，vatthīyati(欲求衣)、parikkhārīyati(欲求资具)、cīvarīyati(欲求衣袍)、dhanīyati(欲求财富)、paṭīyati(欲求钵布)。以象超越，故称atihatthayati。以琵琶伴唱，故称upavīṇayati。令精进坚固，故称daḷhayati。作衡量，故称pamāṇayati。询问善巧，故称kusalayati。夜晚变得清净，故称visuddhāyati。

ตตฺรายํ ปทมาลา – ‘‘ปพฺพตายติ, ปพฺพตายนฺติ. ปพฺพตายสิ, ปพฺพตายถ. ปพฺพตายามิ, ปพฺพตายามา’’ติ อิมินา นเยน อฏฺฐนฺนํ วิภตฺตีนํ วเสน เสสํ สพฺพํ โยเชตพฺพํ, เอวํ ‘‘สมุทฺทายติ, ฉตฺตียตี’’ติอาทีสุ. ตตฺร การิตวเสนปิ ‘‘ปพฺพตายนฺตํ ปโยชยติ ปพฺพตายติ, ปุตฺติยนฺตํ ปโยชยติ ปุตฺตียติ’’ อิจฺจาทิ ปทสิทฺธิ ภวติ. อยํ ปน ปทมาลา – ปพฺพตายติ, ปพฺพตายนฺติ. ปพฺพตายสิ. เสสํ โยเชตพฺพํ. อิจฺเจวํ ธาตุวเสน นิปฺผนฺนานิปฺผนฺนปทานิ วิภาวิตานิ.

此为其词形序列：“pabbatāyati（他行如山），pabbatāyanti（他们行如山）。pabbatāyasi（你行如山），pabbatāyatha（你们行如山）。pabbatāyāmi（我行如山），pabbatāyāmā（我们行如山）。”依此理趣，其余一切都应就八组语尾而组合，“samuddāyati”（行如海）、“chattīyati”（行如持伞者）等词亦复如是。其中，从使役的角度，“pabbatāyantaṃ payojayati pabbatāyati”（使役行如山者，令其行如山）、“puttiyantaṃ payojayati puttīyati”（使役行如得子者，令其行如得子）等词形亦可成立。此词形序列即：pabbatāyati, pabbatāyanti, pabbatāyasi……其余应类推组合。如是，依词根，已辨明派生词与非派生词。

อิทานิ ธาตุคณลกฺขณํ, อธาตุลกฺขณํ, การิตปจฺจยโยคํ, สการิเตกกมฺมทฺวิกมฺมติกมฺมปทํ, อูหนียรูปคณํ, ธาตูนํ เอกคณิกทฺวิคณิกเตคณิกปทํ, สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุปทรูปํ, กมฺมภาวปทรูปํ, เอกการิตทฺวิการิตปทํ, อการิตทฺวิกมฺมกปทญฺจ สพฺพเมตํ ยถารหํ กถยาม.

现在，我们将依次解说：词根组的特征、非词根的特征、使役后缀的用法、带使役的单宾语、双宾语、三宾语动词、应推知的词形组、属于一组、二组、三组的词根、纯主动与使役主动的词形、被动与非人称的词形、单重使役与双重使役动词，以及非使役的双宾语动词——所有这一切。

ตตฺร สพฺพธาตุกนิสฺสิเต สุทฺธกตฺตุปฺปโยเค สุทฺธสฺสรธาตุโต วา เอกสฺสรโต วา อเนกสฺสรโต วา อปจฺจยสฺส ปรภาโว ภูวาทิคณลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณวเสน, วิเสสลกฺขณวเสน ปน อาขฺยาตตฺเต อิการนฺตาเนกสฺสรธาตุโต สห อปจฺจเยน นิจฺจํ นิคฺคหีตาคมนญฺจ นามิกตฺเต นิคฺคหีตาคมนมตฺตญฺจ ภูวาทิคณลกฺขณํ. อากฺยาตตฺเต กตฺตริ ธาตูหิ อปจฺจเยน สทฺธึนิยตวเสน นิคฺคหีตาคมนํ รุธาทิคณลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณวเสน, วิเสสลกฺขณวเสน [Pg.374] ปน อาขฺยาตตฺเต กตฺตริ ธาตูหิ อิวณฺเณกาโรการปจฺจเยหิ สทฺธึ นิยตวเสน นิคฺคหีตาคมนญฺจ นามกตฺเต อนิยตวเสน นิคฺคหีตาคมนมตฺตญฺจ รุธาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ อาเทสลาภาลาภิโน ยปจฺจยสฺส ปรภาโว ทิวาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ ยถารหํ ณุ ณา อุณาปจฺจยานํ ปรภาโว สฺวาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ นาปจฺจยสฺส ปรภาโว กิยาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ อาขฺยาตตฺเต อปฺปกตรปฺปโยควเสน นามิกตฺเต ปจุรปฺปโยควเสน ปฺปณฺหาปจฺจยานํ ปรภาโว คหาทิคณลกฺขณํ. กตฺตริ ธาตูหิ ยถาสมฺภวํ โอยิรปฺปจฺจยานํ ปรภาโว ตนาทิคณลกฺขณํ. อาขฺยาตตฺเต กตฺตริ ธาตูหิ สพฺพถา เณณยปฺปจฺจยานํ ปรภาโว จุราทิคณลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณวเสน, วิเสสลกฺขณวเสน ปน อาขฺยาตตฺเต อิการนฺตธาตุโต สห เณ ณยปจฺจเยหิ นิจฺจํ นิคฺคหีตาคมนญฺจ นามิกตฺเต นิคฺคหีตาคมนมตฺตญฺจ จุราทิคณลกฺขณํ. คณสูจกานํ ปจฺจยานมปรตฺตํ อธาตุลกฺขณํ. อิติ ธาตุคณลกฺขณมธาตุลกฺขณํ วิภาวิตํ.

于此，在通用于所有词根的动词用法中，于纯元音、单元音或多元音的词根后，置后缀a，此为bhū-组的一般特征；其特殊特征为：在动词形中，于以i结尾的多元音词根后，与后缀a一起，恒常加入鼻音；在名词形中，则仅加入鼻音，此为bhū-组的特征。在动词的主动语态中，于词根后，与后缀a一起，固定地加入鼻音，此为rudh-组的一般特征；其特殊特征为：在动词的主动语态中，于词根后，与i-元音、e、o等后缀一起，固定地加入鼻音；在名词形中，则不固定地仅加入鼻音，此为rudh-组的特征。在主动语态中，于词根后，置或引起词根替换、或不引起替换的后缀ya，此为div-组的特征。在主动语态中，于词根后，酌情置后缀ṇu、ṇā、uṇā，此为su-组的特征。在主动语态中，于词根后，置后缀nā，此为ki-组的特征。在主动语态中，于词根后，置后缀ppa、ṇhā，其在动词形中用法较少，在名词形中用法较多，此为gah-组的特征。在主动语态中，于词根后，视情况可能置后缀o、yira，此为tan-组的特征。在动词的主动语态中，于词根后，恒常置后缀ṇe、ṇaya，此为cur-组的一般特征；其特殊特征为：在动词形中，于以i结尾的词根后，与后缀ṇe、ṇaya一起，恒常加入鼻音；在名词形中，则仅加入鼻音，此为cur-组的特征。标示词根组的后缀并非词根，此为非词根的特征。如是，词根组的特征与非词根的特征已被阐明。

การิตปจฺจยสฺส โยเค ‘‘เณ ณโย ณาเป ณาปโย จา’’ติ อิเม จตฺตาโร การิตปจฺจยา.

关于使役后缀的用法：“ṇe、ṇaya、ṇāpe、ṇāpaya”这四个是使役后缀。

เณ ณยาสุํ อุวณฺณนฺตา,อาทนฺตา ปจฺฉิมา ทุเว;

เสสโต จตุโรทฺเว วา,ณโยเยว อธาตุโต.

（词根）以u或ū结尾者，用ṇe、ṇaya；以ā结尾者，用后两者（ṇāpe、ṇāpaya）；其余者，或用全部四者，或用（前）两者；从非词根（即名词）派生者，仅用ṇaya。

ตตฺร สาเวติ, สาวยติ. ภาเวติ, ภาวยติ, โอภาเสติ, โอภาสยติ. อิมานิ การิเต อุวณฺณนฺตธาตุรูปานิ.

于此，sāveti、sāvayati（使听）；bhāveti、bhāvayati（使存在，修习）；obhāseti、obhāsayati（使照耀）。这些是在使役语态中，由以u或ū结尾的词根形成的词形。

ทาเปติ[Pg.375], ทาปยติ. หาเปติ, หาปยติ. นฺหาเปติ, นฺหาปยติ. นหาเปติ, นหาปยติ. อาการนฺตธาตุรูปานิ.

Dāpeti、dāpayati（使给予）；hāpeti、hāpayati（使舍离）；nhāpeti、nhāpayati；nahāpeti、nahāpayati（使沐浴）。这些是以ā结尾的词根的（使役）词形。

โสเสติ, โสสยติ. โสสาเปติ, โสสาปยติ. โฆสาเปติ, โฆสาปยติ. อการนฺตธาตุรุปานิ.

Soseti、sosayati、sosāpeti、sosāpayati（使干燥）；ghosāpeti、ghosāpayati（使宣告）。这些是以a结尾的词根的（使役）词形。

มคฺโค สํสารโต โลกํ ญาเปติ, ญาปยติ. อิธาตุรูปานิ นิคฺคจฺฉาเปตีติ เอเตสมตฺโถ. อิมานิ หิ นิปุพฺพาย อิธาตุยา วเสน สมฺภูตานิ เหตุกตฺตุรูปานิ. ตถา หิ สุทฺธกตฺตุภาเวน มคฺโค สยํ ญายติ, สํสารโต นิคฺคจฺฉตีติ ญาโยติ วุจฺจติ.

道，令世间出离轮回，此即ñāpeti、ñāpayati。这些是词根i（去）的词形，其义为niggacchāpeti（使出离）。此等确实是由带前缀ni的词根i生起的使役主动词形。因此，由于其因缘性，道自身被知晓（ñāyati），又因（众生）由此出离轮回，故被称为ñāyo（道法）。

ปาเวติ, ปาวยติ, อุธาตุรูปานิ. วทาเปตีติ เอเตสมตฺโถ. อิมานิ หิ ปปุพฺพาย อุธาตุยา วเสน สมฺภูตานิ เหตุกตฺตุรูปานิ. ตถา หิ ‘‘โย อาตุมานํ สยเมว ปาวา’’ติ สุทฺธกตฺตุปทํ อาหจฺจภาสิตํ ทิสฺสติ.

Pāveti、pāvayati，是词根u的词形。其义为vadāpeti（使说）。此等确实是由带前缀pa的词根u生起的使役主动词形。因此，可见在“yo ātumānaṃ pavā”（对自己说者）一句中，直接使用了纯主动词pāvā。

เขเปติ, เขปยติ. กงฺเขติ, กงฺขยติ, กงฺขาเปติ, กงฺขาปยติ. อาจิกฺขาเปติ, อาจิกฺขาปยติ. อิวณฺณนฺตธาตุรูปานิ.

Khepeti、khepayati（使毁坏，使度过）。Kaṅkheti、kaṅkhayati、kaṅkhāpeti、kaṅkhāpayati（使怀疑）。Ācikkhāpeti、ācikkhāpayati（使告知）。这些是以i或ī结尾的词根的（使役）词形。

ขิเยติ, ขิยยติ. มิลาเยติ, มิลายยติ. เอการนฺตธาตุรูปานิ.

Khiyeti、khiyayati（使衰败）。Milāyeti、milāyayati（使枯萎）。这些是以e结尾的词根的（使役）词形。

สิเยติ, สิยยติ. โอการนฺตธาตุรูปานิ.

Siyeti、siyayati（使干燥）。这些是以o结尾的词根的（使役）词形。

ปพฺพตายายติ, ปุตฺติยายติ. อธาตุนิสฺสิตานิ รูปานิ. อิมินา นเยน เสสานิ อวุตฺตานิปิ รูปานิ สกฺกา วิญฺญาตุํ วิญฺญุนา ปาฬินยญฺญุนาติ วิตฺถาโร น ทสฺสิโต. อิติ การิตปจฺจยโยโค สงฺเขเปน วิภาวิโต.

Pabbatāyāyati（使之行如山），puttiyāyati（使之欲求子）。这些是依止于非词根（名词）的词形。依此理趣，有智慧且通晓巴利方法者，亦能了知其余未说之词形，故不详述。如是，使役后缀的用法已作简要阐明。

อิทานิ [Pg.376] สการิเตกกมฺมาทีนิ พฺรูม –

现在，我们宣说带使役的单业动词等——

อกมฺมกา เอกกมฺมา, ทฺวิกมฺมา วาปิ โหนฺติ หิ;

การิตปจฺจเย ลทฺเธ, สกมฺมา จ ทฺวิกมฺมกา.

（动词）或为无业、单业，或亦为双业；当获得使役后缀时，无业者成单业，单业者成双业。

สยํ โสเธติ โส ภูมึ, โสธาเปติ ปเรมหึ;

นรํ กมฺมํ การยติ, วิญฺเญยฺยํ กมโต อิทํ.

他亲自清扫地面（单业），又使他人清扫（双业）；他让某人做事（双业），此当依次了知。

ทฺวิกมฺมิกา สมฺภวนฺติ, ติกมฺมา เอตฺถ ทีปเย;

‘‘อิสฺสโร เสวกํ คามํ, อชํ นาเยติ’’ อิจฺจปิ.

双业动词是存在的，于此我将阐明三业动词：如“主人令仆人将山羊带往村庄”。

‘‘นโร นเรน วา คามํ, อชํ นาเยติ’’อิจฺจปิ;

กมฺมตฺถทีปกํเยว, กรณํ เอตฺถ อิจฺฉิตํ.

又如“某人通过另一人将山羊带往村庄”；于此，工具格（narena）实则表述了（使役的）对象，此为所许。

อิติ สการิเตกกมฺมาทีนิ วิภาวิตานิ.

如是，带使役的单业动词等已被辨明。

อิทานิ อูหนียรูปคณํ พฺรูม – โหติ, โภติ, สมฺโภติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. สุมฺโภติ, ปริสุมฺโภติ, อิทํ รุธาทิคูปํ. นินฺทติ, วินินฺทติ, พนฺธติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. ฉินฺทติ, ภินฺทติ, รุนฺธติ, อิทํ รุธาทิรูปํ. เทติ, เนติ, วเทติ, อนฺเวติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. รุนฺเธติ, ปฏิรุนฺเธติ, อิทํ รุธาทิรูปํ. พุทฺเธติ, ปลิพุทฺเธติ, อิทํ จุราทิรูปํ. ชยติ, สยติ, ปลายติ, มิลายติ, คายติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. หายติ, สายติ, นฺหายติ, อิทํ ทิวาทิรูปํ. กถยติ, จินฺตยติ, ภาชยติ, อิทํ จุราทิรูปํ. คพฺพติ, ปคพฺพติ, อิทํ ภูวาทิรูปํ. กุพฺพติ, กฺรุพฺพติ, อิทํ ตนาทิรูปํ. หิโนติ, จิโนติ, อิทํ สฺวาทิรูปํ. ตโนติ, สโนติ, กโรติ, อิทํ ตนาทิรูปํ. จินฺเตติ, จินฺตยติ, อิทํ กตฺตุรูปญฺเจว เหตุกตฺตุรูปญฺจ. กนฺเตติ, กนฺตยติ, อิทํ เหตุกตฺตุรูปเมว. ภกฺเขติ, ภกฺขยติ, วาเทติ, วาทยติ, อิทํ สุทฺธกตฺตุรูปญฺเจว เหตุกตฺตุรูปญฺจ. มิยฺยตีติ กตฺตุปทญฺเจว กมฺมปทญฺจ. ภาเวถาติ พหุวจนญฺเจว เอกวจนญฺจ. สํยมิสฺสนฺติ อนาคตวจนญฺเจว อตีตวจนญฺจ. อนุสาสตีติ อาขฺยาตญฺเจว นามิกญฺจ. คจฺฉํ วิธมํ นิกฺขณนฺติ นามิกญฺเจว [Pg.377] อาขฺยาตญฺจ. เอตฺถ อาขฺยาตตฺเต คจฺฉนฺติ อนาคตวจนํ, วิธมนฺติ อตีตวจนํ, นิขณนฺติ ปริกปฺปวจนํ, สพฺพํ วา เอตํ ปทํ อนาคตาธิวจนนฺติปิ วตฺตุํ วฏฺฏเตว. อิมินา นเยน อญฺญานิปิ อูหนียปทานิ นานปฺปการโต โยเชตพฺพานิ. อิมานิ ปทานิ ทุพฺพิญฺเญยฺยวิเสสานิ มนฺทพุทฺธีนํ สมฺโมหกรานิ อาจริยปาจริเย ปยิรุปาสิตฺวา เวทนียานีติ อูหนียรูปคโณ วิภาวิโต.

现在我们说可推断形组——hoti（是）、bhoti（是）、sambhoti（产生），这是bhū-词类形。Sumbhoti（聚集）、parisumbhoti（完全聚集），这是rudh-词类形。Nindati（谴责）、vinindati（批评）、bandhati（捆绑），这是bhū-词类形。Chindati（切断）、bhindati（打破）、rundhati（阻止），这是rudh-词类形。Deti（给）、neti（引导）、vadeti（说）、anveti（跟随），这是bhū-词类形。Rundheti（阻止）、paṭirundheti（反阻），这是rudh-词类形。Buddheti（令觉悟）、palibuddheti（令遍觉悟），这是cur-词类形。Jayati（战胜）、sayati（躺卧）、palāyati（逃跑）、milāyati（枯萎）、gāyati（歌唱），这是bhū-词类形。Hāyati（减少）、sāyati（品尝）、nhāyati（沐浴），这是div-词类形。Kathayati（讲述）、cintayati（思考）、bhājayati（分配），这是cur-词类形。Gabbati（骄傲）、pagabbati（自负），这是bhū-词类形。Kubbati（做）、krubbati（做），这是tan-词类形。Hinoti（发送）、cinoti（堆积），这是su-词类形。Tanoti（伸展）、sanoti（获得）、karoti（做），这是tan-词类形。Cinteti（思考）、cintayati（思考），既是主动形也是使役形。Kanteti（切割）、kantayati（切割），仅是使役形。Bhakkheti（吃）、bhakkhayati（吃）、vādeti（使说）、vādayati（使演奏），既是主动形也是使役形。Miyyati（死），既是主动词也是被动词。Bhāvetha（愿你们修习），既是复数也是单数。Saṃyamissanti（他们将自我抑制），既是将来时也是过去时。Anusāsati（教诫），既是动词也是名词。Gacchaṃ（去）、vidhamaṃ（驱散）、nikkhaṇanti（挖掘），既是名词也是动词。在此，作为动词时，gacchanti（他们将去）是将来时，vidhamanti（他们已驱散）是过去时，nikhaṇanti（愿他们挖掘）是假定式，或者所有这些词也可说是将来时的表达。依此方法，其他可推断的词也应以多种方式组合。这些词的特殊之处难以辨识，会使慧浅者困惑，必须亲近诸师长修学方能了知。至此，可推断形组已阐明。

อิทานิ เอกคณิกาทีนิ วทาม – ธา ธารเณ, ภูวาทิคณิกวเสนายํ เอกคณิกา สกมฺมิกา ธาตุ. ภควา สกลโลกสฺส หิตํ ทธาติ วิทธาติ, ปุริโส อตฺถํ สํวิเธติ, นิธึ นิเธติ, อิมานิ สุทฺธกตฺตริ ภวนฺติ. ‘‘สํวิธาเปติ, วิธาเปตี’’ติ อิมานิ เหตุกตฺตริ ภวนฺติ. กมฺเม ปน ภาเว จ ‘‘อนุวิธียตี’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. ตถา หิ กมฺเม ‘‘นิธิ นาม นิธียตี’’ติ จ ‘‘ธียติ ธปิยตีติ เธยฺย’’นฺติ จ รูปานิ ทิสฺสนฺติ. ตตฺถ กมฺเม ‘‘กมฺมํ สตฺเตหิ อนุวิธิยฺยติ, กมฺมานิ สตฺเตหิ อนุวิธิยฺยนฺติ. โภ กมฺม ตฺวํ สตฺเตหิ อนุวิธิยฺยสิ, อหํ กมฺมํ สตฺเตหิ อนุวิธิยฺยามี’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. ภาเว ปน ‘‘สตฺโต ทุกฺขํ อนุวิธิยฺยติ, สตฺตา ทุกฺขํ อนุวิธิยฺยนฺติ, โต สตฺต ตฺวํ ทุกฺขํ อนุวิธิยฺยสี’’ติ โยเชตพฺพํ. อยํ นโย อติวิย สุขุโม ปาฬินยานุกูโล.

现在我们说单类动词等——dhā表持有义，就其属于bhū-词类而言，此为单类及物动词词根。世尊为一切世间持有、安置利益，人实现目标、埋藏财宝，这些是主动语态。“saṃvidhāpeti（令准备）、vidhāpeti（令布置）”，这些是使役语态。在被动语态和非人称语态中，则有“anuvidhīyati（遵行）”等形。的确，在被动语态中可见“所谓的财宝被埋藏”以及“被放置、被安立，故为‘应置’”等形。在此，于被动语态，应如是组合：“业被众生所遵行，诸业被众生所遵行。喂，业啊，你被众生所遵行，我（于）业被众生所遵行”等。在非人称语态中，则应如是组合：“众生遭受苦，诸众生遭受苦，喂，众生，你遭受苦”等。此理甚为精微，符合巴利语法。

นามิกปทตฺเต ‘‘ธาตู’’ติอาทีนิ ภวนฺติ. ตตฺถ ธาตูติ สลกฺขณํ ทธาติ ธาเรตีติ ธาตุ. อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘สลกฺขณธารณโต ทุกฺขวิธานโต ทุกฺขธานโต จ ธาตู’’ติ วุตฺตํ. ธาตูติ ปถวีธาตาทิธาตุโย. ตตฺถ สลกฺขณธารณโตติ ยถา ติตฺถิยปริกปฺปิโต ปกติ อตฺตาติ เอวมาทิโก สภาวโต นตฺถิ, น เอวเมตา, เอตา ปน สลกฺขณํ สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธาตุโย[Pg.378]. ทุกฺขวิธานโตติ ทุกฺขสฺส วิทหนโต. เอตา หิ ธาตุโย การณภาเวน ววตฺถิตา หุตฺวา ยถา อยโลหาทิธาตุโย อยโลหาทิอเนกปฺปการํ สํสารทุกฺขํ วิทหนฺติ. ทุกฺขธานโตติ อนปฺปกสฺส ทุกฺขสฺส วิธานมตฺตโต อวสวตฺตนโต, ตํ วา ทุกฺขํ เอตาหิ การณภูตาหิ สตฺเตหิ อนุวิธียติ, ตถาวิหิตญฺจ ตํ เอเตสฺเวว ธียติ ฐปิยติ, เอวํ ทุกฺขธานโต ธาตุโย. อปิจ นิชฺชีวฏฺโฐ ธาตโวติ คเหตพฺพํ. ตถา หิ ภควา ‘‘ฉ ธาตุโยสํ ภิกฺขุ ปุริโส’’ติอาทีสุ ชีวสญฺญาสมูหนตฺถํ ธาตุเทสนํ อกาสีติ. โย ปน ตตฺถ อมฺเหหิ ภาวฏฺฐาเน ‘‘สตฺโต ทุกฺขํ อนุวิธิยฺยตี’’ติ ติปุริสมณฺฑิโต เอกวจนพหุวจนิโก ปฐมาวิภตฺติปฺปโยโค วุตฺโต. โส –

作为名词时，有“dhātu”（界）等词。其中，“dhātu”者，谓持有、保持自相，故为“界”。而在义注中则说：“因持有自相、因布置苦、因容受苦，故为‘界’。”所谓的“界”，即地界等诸界。其中，“因持有自相”者，谓：如外道所构想的“原质”、“我”等，自性本无，而此等诸界则持有其自相，故为“界”。“因布置苦”者，谓布置于苦。此等诸界作为因缘而确立，犹如铁、铜等界布置铁、铜等种种轮回之苦。“因容受苦”者，谓因（苦）不自主转起而仅为布置无量之苦，或彼苦以这些为因之（界），为众生所遭受，且彼如是布置之苦即被放置、安立于此等界中，如是因容受苦，故为“界”。此外，应取“界”为无命者义。诚然，世尊在“比丘，此人是六界”等开示中，为断除命想而说界法。至于我们在非人称语态的意义上所说的“众生遭受苦”一句，是包含三个人称、单数和复数的、第一格的用法。彼者——

‘‘ทูสิโต คิริทตฺเตน, หโย สามสฺส ปณฺฑโว;

โปราณํ ปกตึ หิตฺวา, ตสฺเสวานุวิธิยฺยตี’’ติ จ

“萨玛（Sāma）的马畔达瓦，被基利达多（Giridatta）所训练，舍弃了旧习性，惟独顺从于他。”以及

‘‘มาตา หิ ตว อิรนฺธติ, วิธุรสฺส หทยํ ธนิยฺยตี’’ติ จ ‘‘เต สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺตี’’ติ จ อิมาสํ ปาฬีนํ วเสน สารโต ปจฺเจตพฺโพ. ตตฺถ ปณฺฑโว นาม อสฺโส คิริทตฺตนามกสฺส อสฺสโคปกสฺส ปกตึ อนุวิธิยฺยติ อนุกโรตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยทิ กตฺตุปทํ อิจฺฉิตํ สิยา, ‘‘อนุวิทธาตี’’ติ ปาฬิ วตฺตพฺพา สิยา. ยทิ กมฺมปทํ อิจฺฉิตํ สิยา, ‘‘ปณฺฑเวนา’’ติ ตติยนฺตํ กตฺตุปทํ วตฺตพฺพํ สิยา, เอวํ อวจเนน ‘‘อนุวิธิยฺยตี’’ติ อิทํ ภาวปทนฺติ สิทฺธํ. น เกนจิ เอตฺถ วตฺตุํ สกฺกา ‘‘ทิวาทิคเณ กตฺตริ วิหิตยปจฺจยสฺส วเสน วุตฺตํ อิทํ รูป’’นฺติ, ธาธาตุยา ทิวาทิคเณ อปฺปวตฺตนโต, เอกนฺตภูวาทิคณิกตฺตา จ. ทุติยปฺปโยเค ปน ยทิ กตฺตุปทํ อิจฺฉิตํ สิยา, ‘‘ธนุเต’’ติ ปาฬิ วตฺตพฺพา สิยา. ยทิ กมฺมปทํ อิจฺฉิตํ สิยา, ‘‘ธาตุยา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา[Pg.379]. เอวํ อวจเนน ‘‘ธนิยฺยตี’’ติ อิทมฺปิ ภาวปทนฺติ สิทฺธํ. เอตฺถ ‘‘ธนิยฺยตีติ ปตฺเถติ, อิจฺฉตีติ อตฺโถ’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ‘‘ธนุ ยาจเน’’ติ ธาตุ เอสา เอกนฺเตน ตนาทิคเณเยว วตฺตติ. ตติยปฺปโยเค ‘‘ปหียิสฺสนฺตี’’ติ ยทิ ภูวาทิคเณ ‘‘หา จาเค’’ติ ธาตุยา รูปํ สิยา, กตฺตริ ‘‘ปชหิสฺสนฺตี’’ติ รูปํ สิยา, ‘‘กสฺมา โน ปชหิสฺสตี’’ติ เอตฺถ วิย. กมฺมปทํ ปน ‘‘ปชหิยิสฺสนฺตี’’ติ สิยา. ยสฺมา ‘‘ปหียิสฺสนฺตี’’ติ อิทํ ทิวาทิคเณ ‘‘หา ปริหานิย’’นฺติ ธาตุยา รูปตฺตา ‘‘ปหายิสฺสนฺตี’’ติ กตฺตุปทรูปํ สิยา ‘‘อาชญฺโญ กุรุเต เวคํ, หายนฺติ ตตฺถ วฬวา’’ติ อกมฺมกสฺส กตฺตุปทรูปสฺส ทสฺสนโต, ตสฺมา ‘‘ปหายิสฺสนฺตี’’ติ อวตฺวา ‘‘ปหียิสฺสนฺตี’’ติ วจเนน ยปจฺจโย ภาเว วตฺตตีติ ญายติ.

“你的母亲在哭泣，丧偶者的心在渴望”以及“那些杂染法将被舍弃”，应就此等巴利句的要义而加以检验。其中，（前一偈颂）意为：名为畔达瓦(paṇḍava)的马顺从、模仿名为基利达多(giridatta)的牧马人的习性。于此，若欲用主动语态词，则应说“anuvidadhātī”。若欲用被动语态词，则应说第三格的主事词“paṇḍavenā”。因非如是说，故知“anuvidhiyyatī”为非人称语态词。于此，无人能说：“此形是依div等词类中用于主动语态的ya后缀而说”，因为dhā词根不在div等词类中转起，而完全属于bhū等词类。在第二个用例中，若欲用主动语态词，则应说“dhanute”。若欲用被动语态词，则应说“dhātuyā”。因非如是说，故知“dhaniyyatī”亦为非人称语态词。于此，义注(aṭṭhakathā)中说：“dhaniyyatī者，意为希望、欲求。”此“dhanu yācane”（dhanu表祈求义）词根完全只在tan等词类中转起。在第三个用例“pahīyissantī”中，若此形是bhū等词类中“hā cāge”（hā表舍弃义）词根之形，则主动语态应为“pajahissantī”，如“kasmā no pajahissatī”（为何他不舍弃）一例。而被动语态词则应为“pajahiyissantī”。然而，“pahīyissantī”是div等词类中“hā parihāniyaṃ”（hā表衰减义）词根之形，故其主动语态词形应为“pahāyissantī”，如“ājañño kurute vegaṃ, hāyanti tattha vaḷavā”（良马加速，劣马于彼处落后）一句中主动语态词形所示。是故，不说“pahāyissantī”而说“pahīyissantī”，可知ya后缀在此表非人称语态义。

เกจิ ปเนตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘โส ปหียิสฺสติ. เต สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ. รูปํ วิภวิยฺยติ. อคฺคิชาหิ ปุพฺเพว ภูยเต’ติอาทีสุ ยปจฺจโย กมฺเมเยว วิหิโต, น ภาเว. กมฺมกตฺตุวเสน หิ อิเม ปโยคา ทฏฺฐพฺพา, สยเมว ปียเต ปานียํ, สยเมว กโฏ กริยเตติ ปโยคา วิยา’’ติ. ตํ น, เอวญฺหิ สติ ‘‘ปชหิยิสฺสนฺตี’’ติอาทีนิ สกมฺมกธาตุรูปานิ วตฺตพฺพานิ ‘‘ปียเต กริยเต’’ติ รูปานิ วิย. เอตฺถ ปน ภาวฏฺฐาเน กตฺตุโน ฐิตภาโว เหฏฺฐา นานปฺปกาเรน ทสฺสิโตติ น วุตฺโต. เย สทฺทสตฺเถ มตํ คเหตฺวา สาสนิกา ครู ภาเว อทพฺพวุตฺติโน ภาวสฺเสกตฺตา เอกวจนเมว, ตญฺจ ปฐมปุริสสฺเสว ‘‘ภูยเต เทวทตฺเตน เทวทตฺเตน สมฺปตฺตึ อนุภวนนฺติ อตฺโถ’’ติ ปโยคญฺจ ตทตฺถโยชนญฺจ [Pg.380] วทนฺติ. เตสํ ตํ วจนํ ปาฬิยา, อฏฺฐกถาทีหิ จ น สเมติ, ตสฺมา ยถาวุตฺโตเยวตฺโถ อายสฺมนฺเตหิ ธาเรตพฺโพ.

于此，有人或说：“在‘so pahīyissati’（他将被舍弃）、‘te saṃkilesikā dhammā pahīyissanti’（那些杂染法将被舍弃）、‘rūpaṃ vibhaviyyati’（色将消失）、‘aggijāhi pubbeva bhūyate’（火先前已燃烧）等句中，ya后缀仅用于被动语态，而非非人称语态。这些用法应被视为对象-主事者句，如‘水自己被喝’、‘席子自己被做’等用法。”此说不然。若如此，则应说‘pajahiyissantī’等被动语态的词根形式，如‘pīyate’、‘kariyate’等形式。于此，在非人称语态的意义上，主事者的存在状态已于前文以多种方式说明，故未提及。那些执取声论之见、教法中的诸师，主张非人称语态为非实体叙述，因非人称语态的单一性，故只用单数，且仅为第三人称，并说出‘bhūyate devadattena’（由提婆达多(devadatta)而有）的用法及其义解：“意即提婆达多体验到成就”。他们的此说与巴利圣典、义注(aṭṭhakathā)等不符，因此诸位具寿(āyasmā)应按如上所述之义而受持。

ชร โรเค. ชรติ, ชริยฺยติ. ชรวโยหานิยํ. ชีรติ, ชิยฺยติ. อิมา ทฺเวปิ ภูวาทิ คณิกวเสน เอกคณิกา. ตาสํ อยํ สาธารณรูปวิภาวนา. ‘‘เยน จ สนฺตปฺปติ, เยน จ ชริยฺยตี’’ติอาทิ. ตตฺถ เยน จ ชริยฺยตีติ เยน เตโชคเตน กุปิเตน อยํ กาโย เอกาหิกาทิชรโรเคน ชริยฺยติ ชรติ. อถ วา เยน จ ชริยติ เยน อยํ กาโย ชีรติ อินฺทฺริยเวกลฺยตํ พลกฺขยํ ปลิตวลิตาทิญฺจ ปาปุณาติ.

词根jar用于“疾病”义，其形式为jarati、jariyyati。词根jar也用于“年龄衰损”义，其形式为jīrati、jiyyati。此二词根皆属第一组(bhūvādi)，为同一组。此为它们共通形式的阐明。“yena ca santappati, yena ca jariyyatī”（因何而苦恼，因何而患病）等。其中，“yena ca jariyyatī”是说，此身因被激扰的火界而患上一日热等热病而发烧。或者，“yena ca jariyati”是说，此身因此而衰朽，达到诸根残缺、体力毁坏、白发皱纹等。

มร ปาณจาเค. ภูวาทิคณิโกยํ อกมฺมโก จ. สตฺโต มรติ, มิยฺยติ. กิญฺจาปิ อยํ ธาตุ ‘‘มร ปาณจาเค’’ติ วจนโต สกมฺมโก วิย ทิสฺสติ, ตถาปิ ‘‘ปุตฺโต มรติ. กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน ชายติ จ ชิยฺยติ จ มิยฺยติ จา’’ติ เอวมาทีนํ กมฺมรหิตปฺปโยคานํ ทสฺสนโต อกมฺมโกเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺถโยชนานเยน ปน มรตีติ ปาณํ จชตีติ กมฺมํ อาเนตฺวา กเถตุํ ลพฺภติ. ‘‘มรติ, มิยตี’’ติ อิมานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ, ‘‘สตฺโต สตฺตํ มาเรติ, มารยติ, มาราเปติ, มาราปยตี’’ติ อิมานิ การิตปทสงฺขาตานิ เหตุกตฺตุปทานิ. เอตฺถ จ โย อมตํ สตฺตํ มรณํ ปาเปติ, โส วธโก มาเรติ มารยติ มาราเปติ มาราปยตีติ จ วุจฺจติ. สตฺโต สตฺเตหิ มาริยติ มาราปิยตีติ อิมานิ กมฺมปทานิ. ภาวปทมปฺปสิทฺธํ. เอวมญฺญตฺราปิ ปสิทฺธตา จ อปฺปสิทฺธตา จ อุปปริกฺขิตพฺพา.

词根mar意为“舍弃生命”。它属于第一组(bhūvādi)，且为不及物动词。（例如）众生死去(marati)、消逝(miyyati)。虽然此词根根据“mar意为舍弃生命”的定义看似是及物动词，但从“儿子死了”、“唉，此世间已陷入困境，有生、衰老与死亡”等无宾语的用法来看，当知它的确是不及物动词。然而，通过释义，可以引入宾语说“死即舍弃生命”。“marati”、“miyyati”是简单主动语态词；“众生杀害另一众生(māreti, mārayati)，或使（他人）杀害另一众生(mārāpeti, mārāpayati)”是使役主动语态词。在此，使活着的众生趣向死亡者，即杀者，其行为就称为māreti、mārayati、mārāpeti、mārāpayati。“众生被（其他）众生所杀(māriyati)、被使令所杀(mārāpiyati)”，这些是被动语态词。非人称语态词不常见。其他词根也应如此考察其常见与不常见用法。

ขาท ภกฺขเณ. อยํ ปน ภูวาทิคณิกวเสน เอกคณิโก สกมฺมโก ธาตุ. ขาทติ, สงฺขาทติ, อิมานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ[Pg.381]. ปุริโส ปุริเสน ปุริสํ วา ปูวํ ขาเทติ ขาทยติ ขาทาเปติ ขาทาปยติ, อิมานิ เหตุกตฺตุปทานิ. เอตฺถ จ โย อขาทนฺตํ ขาทนฺตํ วา ขาทาหีติ ปโยเชติ, โส ขาทาปโก ขาเทติ ขาทยติ ขาทาเปติ ขาทาปยตีติ จ วุจฺจติ. ขชฺชติ, สํขชฺชติ, สงฺขาทิยติ. อิมานิ กมฺมปทานิ. อตฺรปนายํ ปาฬิ ‘‘อตีตํ ปาหํ อทฺธานํ รูเปน ขชฺชึ, เสยฺยถาปาหํ เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺเนน รูเปน ขชฺชามิ. อหญฺเจว โข ปน อนาคตํ รูปํ อภินนฺเทยฺยํ, อนาคเตนปาหํ รูเปน ขชฺเชยฺยํ, เสยฺยถาเปตรหิ ขชฺชามี’’ติ. ภาวปทํ น ลพฺภติ สกมฺมกตฺตา อิมสฺส ธาตุสฺส. ภูวาทิคโณ. อยํ นามธาตุ เอกนฺตรุธาทิคณิโกติ อปฺปสิทฺโธ.

词根khād意为“吞食”。此词根属于第一组(bhūvādi)，是及物动词。khādati(吃)、saṅkhādati(吞食)，这些是主动式。“一人使另一人吃掉一个人或一块饼(khādeti, khādayati)，或使令(他人)吃(khādāpeti, khādāpayati)”，这些是使役主动式。在此，促使不食者或正食者说“你吃！”的人，即劝食者，其行为就称为khādeti、khādayati、khādāpeti、khādāpayati。khajjati(被吃)、saṅkhajjati(被吞食)、saṅkhādiyati(被吞食)，这些是被动式。于此有此巴利引文：‘于过去世，我被色所吞噬，犹如现在我被现在色所吞噬。若我乐于未来色，我亦将被未来色所吞噬，犹如现在被吞噬一般。’无人称式不可得，因其为及物动词。它属于第一组(bhūvādi)。此名动词有时亦被认为是属于第七组(rudhādi)。

ทิวาทิคเณ ตา ปาลเน. โลกํ ตายติ สนฺตายติ. อิมานิ สกมฺมกานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ. เหตุกตฺตุปทํ ปน กมฺมปทญฺจ ภาวปทญฺจ อปฺปสิทฺธานิ.

于第四组(divādi)，词根tā意为“保护”。（例如，他）保护世间(tāyati)、守护世间(santāyati)。这些是及物主动式。使役主动式、被动式及无人称式则不常见。

สุธ สํสุทฺธิยํ. จิตฺตํ สุชฺฌติ วิสุชฺฌติ. อิมานิ อกมฺมกานิ สุทฺธกตฺตุปทานิ. โสเธติ, โสธยติ, โสธาเปติ, โสธาปยติ, อิมานิ เหตุกตฺตุรูปานิ. เอตฺถ จ โย อสุทฺธํ ฐานํ สุทฺธํ กโรติ, โส โสธโก โสเธติ, โสธยตีติ วุจฺจติ, เอส นโย อญฺญตฺราปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ. โย ปน อสุทฺธฏฺฐานํ สยํ อโสเธตฺวา ‘‘ตฺวํ โสเธหี’’ติ อญฺญํ ปโยเชติ, โส โสธาปโก โสธาเปติ โสธาปยตีติ วุจฺจติ. เอส นโย อญฺญตฺราปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ. ตถา หิ ‘‘กาเรติ, การยติ, การาเปติ, การาปยตี’’ติอาทีสุ อยํ นโย น ลพฺภติ, เอวํ ลพฺภมานนโย จ อลพฺภมานนโย จ สพฺพตฺถ อุปปริกฺขิตพฺโพ. อิมา ปเนตฺถ ปาฬิโย –

词根sudh意为“清净”。心清净(sujjhati)、完全清净(visujjhati)。这些是不及物主动式。sodheti(净化)、sodhayati(净化)、sodhāpeti(使净化)、sodhāpayati(使净化)，这些是使役主动式的形式。在此，将不净之处变清净者，即净化者，被称为sodheti(净化)、sodhayati(净化)。此理亦适用于其他此类情况。又，自己不净化不净之处，而指使他人说“你去净化”者，即“使净化”者，被称为sodhāpeti(使净化)、sodhāpayati(使净化)。此理亦适用于其他此类情况。然而，在“kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayatī”等词中，此规则并不可得。如此，在一切处，都应考察规则适用与不适用之处。于此有此等巴利引文：

‘‘ปจฺจนฺตเทสวิสเย, นิมนฺเตตฺวา ตถาคตํ;

ตสฺส อาคมนํ มคฺคํ, โสเธนฺติ ตุฏฺฐมานสา’’ติ จ

“于边地国，邀请如来后，彼等心怀喜悦，清扫其到来之路。”以及

‘‘มคฺคํ [Pg.382] โสเธมหํ ตทา’’ติ จ. อิมา หิ ปาฬิโย สหตฺถา โสธนํ สนฺธาย วุตฺตา. ‘‘อายสฺมา ปิลินฺทวจฺโฉ ราชคเห ปพฺภารํ โสธาเปติ เลณํ กตฺตุกาโม’’ติ ปน ปาฬิ, ‘‘กึ ภนฺเต เถโร การาเปตี’’ติ, ‘‘ปพฺภารํ มหาราช โสธาเปมิ เลณํ กตฺตกาโม’’ติ จ ปาฬิ. อิมา ปเรหิ โสธาปนํ สนฺธาย วุตฺตา. ‘‘กสฺส โสธิยติ มคฺโค’’ติ อิทํ กมฺมปทํ, ภาวปทํ ปน อปฺปสิทฺธํ. อิมินา นเยน ยาว จุราทิคณา โยเชตพฺพํ.

以及“那时我当清理道路”。这些巴利引文是就亲手清理而言。而“具寿毕陵伽婆蹉(Āyasmā Pilindavaccha)欲造住处，于王舍城(Rājagaha)使人清理山坡”此巴利引文，以及“尊者，长老在使人做什么？”、“大王，我欲造住处，正使人清理山坡”此巴利引文，这些是就使他人清理而言。“谁的道路被清理？”这是被动式，无人称式则未见。以此理，应组合运用直至第十组(curādi)。

ทฺวิคณิกตฺเต สุภ โสเภ. โสภติ วตายํ ปุริโส. สุภ ปหาเร. โย โน คาโวว สุมฺภติ สุมฺโภติ อิจฺจปิ ทิสฺสติ. ‘‘สุมฺโภตี’’ติ จ กจฺจายนมเต รูปํ, อิมานิ กตฺตุปทานิ. นครํ โสเภติ, โสภยติ. ปุริโส ปุริเส โจรํ สุมฺเภติ, สุมฺภยติ, สุมฺภาเปติ, สุมฺภาปยติ. อิมานิ เหตุกตฺตุปทานิ. กมฺมภาวปทานิ ลพฺภมานาลพฺภมานวเสน ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพานิ. ภูวาทิรุธาทิคณิกรูปานิ.

于双组性，词根subh意为“发光”。“此人确实庄严(sobhati)。”词根subh意为“打击”。亦可见如“彼如牛般打击我们(sumbhati, sumbhoti)”。而“sumbhoti”是迦旃延(Kaccāyana)所认为的形式。这些是主动式。（他）美化城市(sobheti, sobhayati)。一人使另一人打击盗贼(sumbheti, sumbhayati)，或使令(他人)打击(sumbhāpeti, sumbhāpayati)。这些是使役主动式。被动式与无人称式，应根据其可得与不可得，尽可能地组合运用。这些是第一组(bhūvādi)与第七组(rudhādi)的形式。

ปจ ปาเก. ปุริโส ภตฺตํ ปจติ. เนรยิโก นิรเย ปจฺจติ. กมฺมํ ปจฺจติ. ภตฺตํ ปจฺจติ. ปารมิโย ปริปจฺจนฺติ. ผลานิ ปริปจฺจนฺติ, ปกฺกานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. ครโว ปน –

词根pac意为“烹煮、成熟”。人煮饭(pacati)。地狱众生在地狱中受煎熬(paccati)。业成熟(paccati)。饭被煮熟(paccati)。波罗蜜圆满成熟(paripaccanti)。果实圆满成熟(paripaccanti)，意即熟透。然而，诸师认为——

ญาณยุตฺตวรํ ตตฺถ, ทตฺวา สนฺธึ ติเหตุกํ;

ปจฺฉา ปจฺจติ ปากานํ, ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเวติ จ –

“于彼处，给予俱最优智的三因结生后，于生命期，八(大果报心)与二(推度心)作为诸果报而成熟。”以及——

‘‘อสงฺขารํ สสงฺขาร-วิปากานิ น ปจฺจตี’’ติ จ เอวํ ปจติปทสฺส ทฺวิคณิกรูปสฺส สกมฺมกตฺตํ อิจฺฉนฺติ. เอวํ ปน สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน กุโต ลพฺภา. เตปิฏเก หิ พุทฺธวจเน ‘‘กปฺปํ นิรยมฺหิ ปจฺจติ. ยาว ปาปํ น ปจฺจติ. นิรยมฺหิ [Pg.383] อปจฺจิ โส’’ติ เอวํ อกมฺมกตฺตํเยว ทิสฺสติ. เอตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ ปจ ปาเก’ติ อยํ ธาตุ สกมฺมโก, เตน ‘ปจฺจตี’ติ ปทสฺส ทิวาทิคณิกรูปสฺสปิ สโต สกมฺมกตฺตํ ยุชฺชติ, ตสฺมาเยว ‘ปจฺจติ ปากานํ ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเว’ติอาทีสุ วุตฺต’’นฺติ. เอตฺถ วุจฺจเต – ยถา ‘‘ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, ภิทิ วิทารเณ’’ติ ธาตูนํ รุธาทิคเณ ปวตฺตานํ ‘‘รุกฺขํ ฉินฺทติ, ภิตฺตึ ภินฺทตี’’ติ รูปปทานํ สกมฺมกตฺเตปิ สติ ทิวาทิคณํ ปตฺตานํ เตสํ ธาตูนํ ‘‘อุทกํ ฉิชฺชติ, ฆโฏ ภิชฺชตี’’ติ รูปปทานิ อกมฺมกานิเยว ภวนฺติ, ยถา ภูวาทิคเณ ปวตฺตสฺส ปจธาตุสฺส ‘‘ภตฺตํ ปจตี’’ติ รูปปทสฺส สกมฺมกตฺเตปิ สติ ทิวาทิคณํ ปตฺตสฺส ‘‘นิรเย ปจฺจติ, กมฺมานิ วิปจฺจนฺตี’’ติ รูปปทานิ อกมฺมกานิเยว ภวนฺติ.

以及“（它）不使无行与有行果报成熟”，他们如此希望pacati一词的双组形式具有及物性。然而，这在带注释的三藏佛语中何处可得？在三藏佛语中，如“于地狱中受一劫的煎熬”、“乃至恶业未成熟时”、“他在地狱中受煎熬”，仅见其为不及物性。于此，他们或说：“‘pac意为烹煮’此词根是及物的，因此‘paccati’一词即使是第四组(divādi)的形式，也应具有及物性，是故在‘于生命期，八(大果报心)与二(推度心)作为诸果报而成熟’等引文中如此说。”对此，当说：犹如“chid意为二分”、“bhid意为破裂”等词根，用于第七组(rudhādi)时，其“砍树”、“破墙”等形式虽为及物，但当它们转入第四组(divādi)时，其“水被截断”、“瓶被打破”等形式则仅为不及物；同样，pac词根用于第一组(bhūvādi)时，其“煮饭”的形式虽为及物，但当它转入第四组(divādi)时，其“在地狱中受煎熬”、“诸业成熟”等形式则仅为不及物。

อถาปิ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ จ โภ ยถา ‘อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสู’ติ เอตฺถ ‘‘อาสวโต จิตฺตานิ วิมุจฺจึสู’ติ จ ‘อาสเวหิ กตฺตุภูเตหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสู’ติ จ เอวํ ทิวาทิคณิกสฺส ธาตุสฺส ‘วิมุจฺจึสู’ติ รูปปทสฺส อกมฺมกตฺตญฺจ สกมฺมกตฺตญฺจ ภวติ, ตถา ‘นิรเย ปจฺจติ, กมฺมานิ วิปจฺจนฺตี’ติ จ อกมฺมกตฺเตนปิ ภวิตพฺพํ. ‘ปจฺจติ ปากานํ ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเว, อสงฺขารํ สสงฺขารวิปากานิ น ปจฺจตี’ติ สกมฺมกตฺเตนปิ ภวิตพฺพ’’นฺติ. อกมฺมกตฺเตเนว ภวิตพฺพํ, น สกมฺมกตฺเตน, ‘‘ปจฺจติ ปากาน’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปโยคานํ ‘‘อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสู’’ติ ปโยเคน อสมานตฺตา. ตถา เหตฺถ ‘‘วิมุจฺจึสู’’ติ ปทํ กมฺมรหิตกตฺตุวาจกยปจฺจยนฺตมฺปิ ภวติ กตฺตุสหิตกมฺมวาจกยปจฺจยนฺตมฺปิ. ‘‘วิมุจฺจึสู’’ติ อิมสฺส หิ ปทสฺส กมฺมรหิตยปจฺจยวนฺตตฺตา ‘‘อาสเวหี’’ติ กรณวจนํ อปาทานการกวาจกํ ภวติ. ‘จิตฺตานี’’ติ ปจฺจตฺตวจนํ ปน กตฺตุการกวาจกํ ภวติ. ตถา ‘‘วิมุจฺจึสู’’ติ ปทสฺส กตฺตุสหิตกมฺมวาจกตฺตา ‘‘อาสเวหี’’ติ [Pg.384] กรณวจนํ กตฺตุการกวาจกํ ภวติ. ‘‘จิตฺตานี’’ติ ปจฺจตฺตวจนํ ปน กมฺมการกวาจกํ ภวติ. อยํ นโย ‘‘ปจฺจติ ปากาน’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปโยเคสุ น ลพฺภติ. ตถา หิ ตตฺถ ปจฺจตฺตวจนํ กตฺตารํ วทติ, อุปโยควจนํ กมฺมํ วทตีติ ทฏฺฐพฺพํ. การิเต ‘‘ปุริโส ปุริเสน ปุริสํ วา ภตฺตํ ปาเจติ ปาจยติ ปาจาเปติ ปาจาปยตี’’ติ จ, ‘‘อนนฺเต โพธิสมฺภาเร, ปริปาเจสิ นายโก’’ติ ทสฺสนโต ปน ‘‘ปริปาเจติ, ปริปาจยตี’’ติ จ รูปานิ ภวนฺติ. อิมานิ เหตุกตฺตุปทานิ. กมฺเม – ยญฺญทตฺเตน โอทโน ปจฺจเต, ภาวปทํ อปฺปสิทฺธํ. อิมานิ ภูวาทิทิวาทิคณิกรูปานิ. อิมินา นเยน อญฺญานิปิ ทฺวิคณิกรูปานิ โยเชตพฺพานิ.

他们又或说：“尊者，诚然，犹如在‘诸心从漏解脱’中，既可解为‘诸心从漏而解脱’，亦可解为‘诸心被作为作者的诸漏所解脱’，如此，第四组(div)词根的‘vimucciṃsu’此形式既有不及物性亦有及物性；同样，‘在地狱中受煎熬’、‘诸业成熟’也应可为不及物性，‘（它）使八（大果报心）与二（推度心）作为诸果报而成熟’、‘（它）不使无行与有行果报成熟’也应可为及物性。”（答：）应仅为不及物性，非及物性，因为‘paccati pākānaṃ’等引述的用法与‘āsavehi cittāni vimucciṃsū’的用法不同。于后者，‘vimucciṃsu’一词，既可是结尾带-ya后缀的无业主动语态（不及物），亦可是结尾带-ya后缀的有作格被动语态。当‘vimucciṃsu’一词为结尾带-ya后缀的无业主动语态时，‘āsavehi’此具格是离格，‘cittāni’此主格则是作者格。同样，当‘vimucciṃsu’一词为有作格被动语态时，‘āsavehi’此具格是作者格，‘cittāni’此主格则是业格。此理于‘paccati pākānaṃ’等引述的用法中不可得。当知于彼等用法中，主格表示作者，所用格（宾格）表示业格。于使役式，则有‘一人使另一人煮人或饭(pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati)’，以及由‘导师令无边菩提资粮圆满成熟’可见‘paripāceti’、‘paripācayati’等形式。这些是使役主动式。于被动式——‘饭被雅那达多(Yaññadatta)所煮(paccate)’，无人称式则不成立。这些是第一组(bhū)与第四组(div)的形式。以此理，亦应组合运用其他双组形式。

เตคณิกตฺเต สุ ปสเว. เหตุผลํ สวติ, ปสวติ. สุ สวเน. สทฺโธ ธมฺมํ สุโณติ, สุณาติ. สุ หึสายํ. โยโธ ปจฺจามิตฺตํ สุนาติ. อิมานิ ยถากฺกมํ ภูวาทิสฺวาทิกิยาทิคณิกานิ กตฺตุปทานิ. ตถา เหตุนา ผลํ สวิยฺยติ, อุนฺนาทสทฺโท ปถวีอุนฺทฺริยสทฺโท วิย สุยฺยติ. โยเธน ปจฺจมิตฺโต สุนิยฺยติ. อิมานิ กมฺมปทานิ. ภาวปทํ น ลพฺภติ สกมฺมกตฺตา อิเมสํ ธาตูนํ. อิมินา นเยน อญฺญานิปิ เตคณิกรูปานิ อุปปริกฺขิตฺวา โยเชตพฺพานิ. อตฺร ปนายํ นยวิภาวนา –

关于属于三类的动词：在“产生”义中，如“因生果，产生果”。在“听闻”义中，如“有信者听闻法，倾听法”。在“伤害”义中，如“战士伤害敌人”。这些分别是属于第一类(bhūvādi)、第五类(svādi)和第九类(kiyādi)的主动语态动词。同样，（被动语态为）“果由因所生”；“巨大的声音被听到，如同大地的声音”；“敌人被战士所伤害”。这些是业语态动词。由于这些动词词根是及物的，故没有无人称式动词。依此方法，其他属于三类的形式也应如此审察与应用。于此，此为方法之辨析——

ภฺวาทิรุธาทิกา ธาตู, สฺวาทิทิวาทิกา ตถา;

รุธาทิกทิวาทิฏฺฐา, ภูวาทิกจุราทิกา.

动词词根可（同时）属于第一类(bhūvādi)与第七类(rudhādi)，同样也可属于第五类(svādi)与第四类(divādi)；又可属于第七类(rudhādi)与第四类(divādi)，以及第一类(bhūvādi)与第十类(curādi)。

ภูวาทิกคหาทิฏฺฐา, ภฺวาทิสฺวาทิกิยาทิกา;

เอวมาทิปฺปเภเทหิ, วิตฺถาเรนฺตุ วิจกฺขณา.

（动词词根亦可）属于第一类(bhūvādi)与第九类的gahādi组，以及（同时属于）第一类(bhūvādi)、第五类(svādi)与第九类(kiyādi)。智者们当依此等差别而详尽阐述。

อิจฺเจวํ สงฺเขปโต ยถารหํ เอกคณิกทฺวิคณิกเตคณิกวเสน สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุกมฺมภาวปทานิ จ สการิเตกกมฺมานิ [Pg.385] จ สการิตทฺวิกมฺมานิ จ สการิตติกมฺมานิ จ ทสฺสิตานิ.

如是，已依所属一类、二类、三类之别，扼要且适当地展示了纯粹主动语态、使役主动语态、业语态、无人称式动词，以及带一个、两个、三个宾语的使役动词。

อิทานิ เอกการิตทฺวิการิตปทานํ วจโนกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตํ วทาม. โส อนฺตกมฺมนิ. อรหตฺตมคฺโค มานํ สิยติ, กมฺมํ ปริโยสิยติ. อิมานิ ตาว สุทฺธกตฺตุปทานิ. เอตฺถ มานํ สิยตีติ มานํ สมุจฺฉินฺทติ. กมฺมํ ปริโยสิยตีติ กมฺมํ นิปฺผชฺชติ. ปริ อว อิจฺจุปสคฺควเสน หิ อิทํ ปทํ อกมฺมกํ ภวติ, อตฺโถ ปน ‘‘ปริโยสานํ คจฺฉตี’’ติ สกมฺมกวเสน คเหตพฺโพ. อตฺตนา วิปฺปกตํ อตฺตนา ปริโยสาเปติ. อิทเมกํ การิตํ เหตุกตฺตุปทํ. เอตฺถ ปน ปริอว อิจฺจุปสคฺควเสน อกมฺมกภูตสฺส โสธาตุสฺส ลทฺธการิตปจฺจยตฺตา เอกกมฺมเมว สการิตปทํ ภวติ. อตฺตนา วิปฺปกตํ ปเรหิ ปริโยสาวาเปติ. อิทํ ทฺวิการิตํ เหตุกตฺตุปทํ. เอตฺถ จ ปน ปริ อว อิจฺจุปสคฺควเสน อกมฺมกภูตสฺส โสธาตุสฺส ลทฺธการิตปจฺจยทฺวยตฺตา ทฺวิกมฺมกํ สการิตปทํ ภวติ. ‘‘ปริโยสาวาเปตี’’ติ อิทมฺปิ ปริ อว ปุพฺพสฺมา โสธาตุมฺหา ณาเป ณาเป อิติ ปจฺจยทฺวยํ กตฺวา อวสทฺทสฺโสการญฺจ กตฺวา ตโต ยการาคมญฺจ อนุพนฺธณการโลปญฺจ ปฐมปจฺจเย ปการสฺส วการญฺจ ทฺวีสุ จ ฐาเนสุ ปุพฺพสรโลปํ กตฺวา นิปฺผชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

现在已到讲解单使役和双使役词语的时候，因此我们来论述它。词根so用于“终结”义。“阿罗汉道终结慢”，“业行得以终结”。这些是纯主动语态词。此处，“终结慢”即是“断除慢”；“业行得以终结”即是“业行得以完成”。由于加上pari和ava前缀，此词变为不及物，但其义应依及物动词的方式理解为“走向终结”。“自己完成自己所做之事”，这是一个单使役的主动语态词。此处，由于pari和ava前缀，不及物的so词根加上一个使役后缀，故而成为带一个宾语的使役词。“让别人完成自己所做之事”，这是一个双使役的主动语态词。此处，由于pari和ava前缀，不及物的so词根加上两个使役后缀，故而成为带两个宾语的使役词。应知“pariyosāvāpeti”一词的构成如下：在带有pari和ava前缀的so词根后，加上两个后缀ṇāpe和ṇāpe，并将ava的a音变为o，然后增入y音，并脱落附随的ṇ；在第一个后缀中，p变为v；并在两处脱落前面的元音而构成。

อิทานิ ตา ปาฬิโย อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ อาหจฺจเทสิตากาเรน เอกโต กถยาม – ‘‘อตฺตนา วิปฺปกตํ อตฺตนา ปริโยสาเปติ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺส. อตฺตนา วิปฺปกตํ ปเรหิ ปริโยสาวาเปติ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘ภิกฺขู’’ติ เหตุกตฺตุปทํ อาเนตพฺพํ. อตฺตนา วิปฺปกตนฺติ เอตฺถ จ อตฺตนาติ วิปฺปกรณกฺริยาย กตฺตุการกวาจกํ กรณวจนํ. วิปฺปกตนฺติ กมฺมการกวาจกํ [Pg.386] อุปโยควจนํ. อตฺตนา ปริโยสาเปตีติ เอตฺถ ปน อตฺตนาติ อพฺยยปทภูเตน สยํสทฺเทน สมานตฺถํ วิภตฺยนฺตปติรูปกํ อพฺยยปทํ, สยํสทฺทสทิสํ วา ตติยาวิภตฺยนฺตํ อพฺยยปทํ. ตถา หิ ‘‘อตฺตนา ปริโยสาเปตี’’ติ วุตฺตวจนสฺส ‘‘สยํ ปริโยสาเปตี’’ติ อตฺโถ ภวติ ‘‘อตฺตนา จ ปาณาติปาตี’’ติอาทีสุ วิย. ปเรหิ ปริโยสาวาเปตีติ เอตฺถ ปน ปเรหีติ กมฺมการกวาจกํ กรณวจนนฺติ คเหตพฺพํ, ‘‘สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺตี’’ติ เอตฺถ ‘‘สุนเขหี’’ติ ปทํ วิย. เอตฺถ หิ ยถา ‘‘ราชาโน โจรํ สุนเข ขาทาเปนฺตี’’ติ อุปโยควเสน อตฺโถ ภวติ, ตถา ‘‘ภิกฺขุ อตฺตนา วิปฺปกตํ ปเร ชเน ปริโยสาวาเปตี’’ติ อุปโยควเสน อตฺโถ ภวติ. เอวํ อิมสฺมึ อจฺฉริยพฺภุตนยวิจิตฺเต ภควโต ปาวจเน ทฺวิการิตปจฺจยวนฺตมฺปิ ปทมตฺถีติ สารโต ปจฺเจตพฺพํ. อยํ นโย สุขุโม สาสเน อาทรํ กตฺวา อายสฺมนฺเตหิ สาธุกํ มนสิ กาตพฺโพ. ยสฺส หิ อตฺถาย อิทํ ปกรณํ กริมฺห, น อยํ อตฺตโน มติ, อถ โข ปุพฺพาจริยานํ สนฺติกา ลทฺธตฺตา เตสญฺเญว มตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

现在为了阐明那些圣典文的另一层含义，我们以引述解说的方式一并论述：“自己所行之事由自己了结，犯僧残罪。自己所行之事让别人了结，犯僧残罪。”此处应补入“比丘”一词作为使役动词的主语。在“attanā vippakataṃ”（自己所行）中，“attanā”（自己）是表示“行”这一行为作者的工具格；“vippakataṃ”（所行）是表示所作用对象的业格。而在“attanā pariyosāpeti”（自己了结）中，“attanā”（自己）是与不变词“sayaṃ”（亲自）同义的、形如格位词尾的不变词，或可说它是一个与“sayaṃ”相似的第三格（工具格）词尾的不变词。因此，“attanā pariyosāpeti”的含义即是“sayaṃ pariyosāpeti”（亲自了结），如同在“attanā ca pāṇātipātī”（自己也杀生）等句中一样。在“parehi pariyosāvāpeti”（让别人了结）中，“parehi”（由别人）是工具格，应理解为表示业（宾语），如同在“sunakhehipi khādāpentī”（也让狗吃）一句中的“sunakhehi”（由狗）一词。因为正如“国王让狗吃盗贼”一句是依业格来理解其义，同样，“比丘让别人了结自己所行之事”也是依业格来理解其义。如是，于此稀有、未曾有、方法奇特的世尊教言中，亦有带双使役后缀的词，当从其精要处信解。此理则甚为微细，诸具寿当于教法生起敬重，善加作意。我们造此论典的意趣，并非自己的见解，而是从诸先阿阇梨处所得，故当知此即是他们的见解。

อิทานิ อการิตทฺวิกมฺมิกปทานํ วจโนกาโส อนุปฺปตฺโต, ตสฺมา ตานิ กถยาม, ตานิ จ โข ธาตุวเสน เอวํ เวทิตพฺพานิ สวินิจฺฉยานิ. เสยฺยถิทํ?

现在已到讲解非使役而带双宾语的词语的时候，因此我们来论述它们。它们当依词根并附带抉择而如是了知。即：

ทุหิกรวหิปุจฺฉิ, ยาจิ ภิกฺขิ จ นิพฺรูติ;

ภณิวทิวจิภาสิ, สาสิทหินาถธาตุ.

词根有：duh（挤奶）、kar（做）、vah（运载）、pucch（问）、yāc（请求）、bhikkh（乞求）、nī（引导）、brū（说）、bhaṇ（说）、vad（说）、vac（说）、bhās（说）、sās（教导）、dhā（放置）、nāth（求助）。

รุธิ ชิ จิปภุตีติ, เย เต ทฺวิกมฺมกา ธีรา;

ปวทุมปิ วิยุตฺตา, การิตปฺปจฺจเยหิ จ.

以及rudh（阻止）、ji（战胜）、ci（积集）等。智者们宣说，这些词根即使没有加上使役后缀，也是带双宾语的。

อปาทานาทิเก ปุพฺพ-วิธิมฺหา สหิเม’พฺรวุํ;

อุปโยควจนสฺส, นิมิตฺตนฺติ สนนฺตนา.

古人说：这些动词的用法是一个标志，即其第二宾语使用业格，而非依循先前需用离格等的规则。

เอเต [Pg.387] ทุหาทโย ธาตู, ติกมฺมาปิ ภวนฺติ ตุ;

การิตปฺปจฺจเย ลทฺเธ, อิติ อาจริยา’พฺรวุํ.

诸师曾言：这些duh等词根，在加上使役后缀时，亦可成为带三宾语的词。

ตตฺริมานิ อุทาหรณานิ – ควํ ปโย ทุหติ โคปาลโก. คาวึ ขีรํ ทุหติ โคปาลทารโก. ตตฺถ ปโยติ อุปโยควจนํ, ‘‘ยโส ลทฺธา น มชฺเชยฺยา’’ติ เอตฺถ ‘‘ยโส’’ติ ปทมิว. มโนคณิกสฺส หิ อีทิสมฺปิ อุปโยควจนํ โหติ อญฺญาทิสมฺปิ. อิสฺสโร โคปาลํ ควํ ปโย ทุหาเปติ. โคปาเลน คาโว ขีรํ ทุหิตา. โคหิ ปโย ทุหตีติ เอตฺถ อปาทานวิสยตฺตา ทฺวิกมฺมกภาโว นตฺถิ. ‘‘วิสาณโต ควํ ทุหํ, ยตฺถ ขีรํ น วินฺทตี’’ติ เอตฺถ ปน อปาทานวิสยตฺเตปิ ควาวยวภูตสฺส วิสาณสฺส วิสุํ คหิตตฺตา ‘‘ควํ ขีรํ ทุหนฺโต’’ติ ทฺวิกมฺมิกภาโว ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ทุหิโน ปโยโคยํ.

于此，这些是例子：“牧人从牛挤奶。”“牧童从母牛挤奶。”此处“payo”（奶）是业格，如同在“yaso laddhā na majjeyyā”（得誉不应骄）中“yaso”（誉）一词。对于属于manas词组的名词，其业格形式可以如此，也可以是其他形式。“主人使牧人从牛挤奶。”“诸牛已被牧人挤了奶。”在“从诸牛挤奶”一句中，由于主事者是离格的用法，故不存在双宾语的情况。但在“从牛角挤牛，而不得奶”一句中，虽然是离格的用法，但由于作为牛之一部分的牛角被单独举出，故应知仍可获得“挤牛的奶”这样的双宾语结构。此为“duh”词根的用法。

กโรติสฺส ปโยเค กฏฺฐมงฺคารํ กโรติ, สุวณฺณํ กฏกํ กโรติ, สเจ เช สจฺจํ ภณสิ, อทาสึ ตํ กโรมิ. เอตฺถ จ องฺคารํ กโรตีติ ปริจฺจตฺตการณวเสน วุตฺตํ. กฏฺฐญฺหิ องฺคารภาวสฺส การณํ, องฺคาเร กเต การณภูตสฺส กฏฺฐสฺส กฏฺฐภาโว วิคจฺฉติ. กฏกํ กโรตีติ อิทํ อปริจฺจตฺตการณวเสน วุตฺตํ. สุวณฺณญฺหิ กฏกภาวสฺส การณํ, กฏเก กเตปิ การกภูตสฺส สุวณฺณสฺส สุวณฺณภาโว น วิคจฺฉติ, อถ โข วิเสสนฺตรุปฺปตฺติภาเวน สมฺปชฺชติ. อทาสึ ตํ กโรมีติ อิทํ ปน ฐานนฺตรทานวเสน วุตฺตํ ‘‘อุปราชํ มหาราชํ กโรมี’’ติ เอตฺถ วิย. ตตฺถ ‘‘อิสฺสโร ปุริเสน ปุริสํ วา กฏฺฐมงฺคารํ กาเรติ. ตถา สุวณฺณํ กฏกํ กาเรตี’’ติ ติกมฺมิกปฺปโยโคปิ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา ‘‘พฺรหฺมทตฺโต รชฺชํ กาเรตี’’ติ, ‘‘พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต’’ติ ทฺวิกมฺมกปฺปโยโค.

关于“karoti”（作）的用法：“将木头做成木炭”，“将黄金做成手镯”，“如果你说的是真话，我就让你成为不施予者”。此处，“做成木炭”是就“因已舍离”而言。因为木头是木炭状态的因，当木炭做成后，作为因的木头的木头状态就消失了。“做成手镯”是就“因未舍离”而言。因为黄金是手镯状态的因，当手镯做成后，作为因的黄金的黄金状态并未消失，而是以另一种特殊状态而成就。而“我就让你成为不施予者”一句，是就“赋予另一地位”而言，如同“我立副王为大王”。此处亦当知有三宾语的用法：“主人使某人将木头做成木炭”，同样，“使某人将黄金做成手镯”。同样，“梵授(Brahmadatta)使人治理国家”、“当梵授使人治理国家时”是双宾语的用法。

เอตฺเถเก [Pg.388] วเทยฺยุํ ‘‘นนุ จ โภ เอตฺถ เอกเมว กมฺมํ ทิสฺสติ, เกนายํ ปโยโค ทฺวิกมฺมิกปฺปโยโค โหตี’’ติ. กิญฺจาปิ เอกเมว ทิสฺสติ, ตถาปิ อตฺถโต ทฺเวเยว กมฺมานิ ทิสฺสนฺตีติ คเหตพฺพํ. ตถา หิ พฺรหฺมทตฺโต รชฺชํ กาเรตีติ เอตฺถ พฺรหฺมทตฺโต อตฺตโน ราชภาวํ มหาชเนน การยตีติ อตฺโถ. เอวํ ปน อตฺเถ คหิเต ‘‘รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต, กึ อรญฺเญ กริสฺสสี’’ติอาทีสุปิ ตฺวํ อตฺตโน ราชภาวํ อมฺเหหิ การาเปหิ, อตฺตานํ รชฺเช อภิสิญฺจาเปหิ, มยํ ตํ รชฺเช อภิสิญฺจิตุกามาติ อตฺโถ สมตฺถิโต ภวติ.

于此，或有人言：“喂，此处只见一个宾语，此用法如何是双宾语用法呢？”虽只见一个，然当知从义理上实见两个宾语。即如“梵授使人治理国家”一句，其义为“梵授让大众成就自己的王位”。如是理解其义，则于“贤者，请治理国家吧，您在森林里做什么呢？”等句中，其义亦能成立为：“请您让我们来成就您的王位，请您让自己接受王位灌顶，我们希望能为您举行王位灌顶。”

พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเตติ เอตฺถาปิ พฺรหฺมทตฺเต อตฺตโน ราชภาวํ มหาชเนน การยนฺเตติ อตฺโถ ภวติ. สาสนสฺมิญฺหิ การิตวิสเย กรณวจนํ อุปโยคตฺถญฺเญว ทีเปติ, ตสฺมา อตฺถโต ทฺเวเยว กมฺมนิ ทิสฺสนฺตีติ วทาม. อยมตฺโถ อภิธมฺมฏีกายํ จกฺขุนฺทฺริยาทินิพฺพจนตฺถวิภาวนาย ทีเปตพฺโพ. ตถา หิ อภิธมฺมฏีกายํ อิทํ วุตฺตํ ‘‘จกฺขุทฺวาเร อินฺทตฺตํ กาเรตีติ จกฺขุทฺวารภาเว ตํทฺวาริเกหิ อตฺตโน อินฺทภาวํ ปรมิสฺสรภาวํ การยตีติ อตฺโถ. ตญฺหิ เต รูปคฺคหเณ อตฺตานํ อนุวตฺเตติ, เต จ ตํ อนุวตฺตนฺตี’’ติ. ยทิ ปน กรธาตุ ทฺวิกมฺมโก, เอวํ สนฺเต ‘‘พฺรหฺมทตฺโต รชฺชํ กาเรตี’’ติอาทีสุ ลทฺธการิตปจฺจยตฺตา ‘‘กาเรตี’’ติอาทีหิ ปเทหิ ติกมฺมเกหิเยว ภวิตพฺพนฺติ? น, นิยมาภาวโต, ตาทิสสฺส จ ปโยคสฺส โวหารปเถ อนาคตตฺตา.

在“当梵授使（人）治理国家时”一句中，其义亦为“当梵授通过大众使自己的王权得以行使时”。在教法中，就使役而言，工具格仅表示所用义，因此我们说，从意义上讲，实见两个宾语。此义应在《阿毗达摩复注》（Abhidhammaṭīkā）阐明眼根等词的词义分析时加以说明。诚然，《阿毗达摩复注》中说：“于眼门行使根的作用”，意思是，在作为眼门时，通过那些以眼门为门者，使自己的根性，即最高主宰性得以行使。因为它在摄取色时使之随顺于己，而彼亦随顺于它。若“作”词根为双宾语动词，那么在“梵授使（人）治理国家”等句中，因已得使役后缀，“使作”等词岂非必须为三宾语动词？并非如此，因为没有此规定，且此类用法在世俗言谈中未曾出现。

กฏฺฐํ ปุริเสน องฺคารํ กตํ. สุวณฺณํ กมฺมาเรน กฏกํ กตํ, ทาสี สามิเกน อทาสึ กตา, เอวมฺเปตฺถ ทฺวิกมฺมกปฺปโยคา เวทิตพฺพา. สุวณฺเณน กฏกํ กโรตีติ เอตฺถ [Pg.389] หิ วิเสสนตฺเถ ปวตฺตกรณวิสยตฺตา ทฺวิกมฺมิกภาโว น ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ นโย อญฺญตฺราปิ อุปปริกฺขิตฺวา ยถาสมฺภวํ เนตพฺโพ. กโรติสฺส ปโยโคยํ.

木柴被人做成了炭。黄金被工匠做成了手镯。女奴被主人变成了非奴。在此，当知是双宾语的用法。在“以黄金作手镯”一句中，应知由于工具格用于表示特性之义，故无法获得双宾语的用法。此理亦当审察，随宜应用于他处。此即“作”（karoti）之用法。

วหิอาทีนํ ปโยเค ราชปุริสา รถํ คามํ วหนฺติ. อยํ ราชา มํ นามํ ปุจฺฉติ. ปราภวนฺตํ ปุริสํ, มยํ ปุจฺฉาม โคตมํ. อายสฺมา อุปาลิ อายสฺมตา มหากสฺสเปน วินยํ ปุฏฺโฐ. เทวทตฺโต ราชานํ กมฺพลํ ยาจติ. เต มํ อสฺเส อยาจิสุํ. ธนํ ตํ ตาต ยาจติ. พฺราหฺมโณ นาคํ มณึ ยาจติ. นาโค มณึ ยาจิโต พฺราหฺมเณน พฺรหฺมุนา อายาจิโต ธมฺมเทสนํ ภควา. ตาปโส กุลํ โภชนํ ภิกฺขติ. อชํ คามํ เนติ. อโช คามํ นีโต. มุตฺโต จมฺเปยฺยโก นาโค, ราชานํ เอตทพฺรวิ.

就“运”（vah）等词根的用法而言：王臣们将车运往村庄。这位国王问我的名字。我们向乔达摩请问，何为衰败之人。具寿优波离被具寿大迦叶问及律。提婆达多向国王乞求毛毯。他们向我乞求马。父亲啊，他向你乞求财富。婆罗门向龙乞求宝珠。龙被婆罗门乞求宝珠。世尊被梵天请求开示法。苦行者向家族乞食。他将羊带到村庄。羊被带到村庄。解脱的瞻波城龙王对国王如是说。

เอตฺถ ราชานนฺติ มุขฺยโต กมฺมํ วุตฺตํ. เอตนฺติ คุณโต. ตถา ราชานนฺติ อกถิตกมฺมํ วุตฺตํ. เอตนฺติ กถิตกมฺมํ. เอส นโย อญฺญตฺราปิ อุปปริกฺขิตฺวา ยถารหํ โยเชตพฺโพ. เอวเมว ‘‘พฺรูหิ ภควา’’ติอาทีสุ สมฺปทานวิสยตฺตา ทฺวิกมฺมกภาโว น ลพฺภติ. ภิกฺขุ มหาราชานํ ธมฺมํ ภณติ. ยํ มํ ภณสิ สารถิ. ยํ มํ วทติ. ภควนฺตํ เอตทโวจ. ปิตา ปุตฺตํ ภาสติ. ยํ มํ ตฺวํ อนุสาสสิ. สกฺยา โข ปน อมฺพฏฺฐ ราชานํ โอกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺติ. ภควา ภิกฺขู ตํ ตํ หิตปฏิปตฺตึ นาถติ. คาโว วชํ รุนฺธติ โคปาลโก. ธุตฺโต ธุตฺตชนํ ธนํ ชินาติ. เอตฺถ จ ‘‘กมนุตฺตรํ รตฺนวรํ ชินามา’’ติ ปุณฺณกชาตกปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถายมตฺโถ ‘‘มยํ ชนินฺทา กตรํ ราชานํ อนุตฺตรํ รตฺนวรํ ชินามา’’ติ. อิฏฺฐกาโย ปาการํ จิโนติ วฑฺฒกี. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

在此，“国王”是主要业，“此”是次要业。同样，“国王”是间接业，“此”是直接业。此理亦当审察，随宜应用于他处。同样，在“请世尊说”等句中，因属于与格的范围，故不可得双宾语性。比丘对大王说法。驭者，你对我说什么？他对我说。他如此对世尊说。父亲对儿子说。你教导我。安巴塔，释迦族人确实火化他们的祖先奥嘎咖王。世尊为比丘们开示种种有益的行持。牧童将牛关入牛栏。赌徒赢取其他赌徒的钱财。于此，以《本那咖本生》为例：“我们当赢得何者，无上之宝？”其义为：“人主啊，我们当赢得哪一位无上宝王呢？”工匠用砖砌墙。其他亦应依此组合。

เอตฺถ [Pg.390] เกจิ ปุจฺเฉยฺยุํ ‘‘คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กโรติ, พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ. อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตู’ติ ปโยเคสุ กึ ทฺวิกมฺมกภาโว ลพฺภตี’’ติ? เอตฺถ วุจฺจเต – ‘‘คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กโรตี’’ติ เอตฺถ น ลพฺภติ คุณคุณีนํ วเสน คหิตตฺตา. ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอตฺถาปิ น ลพฺภติ ‘‘สรณํ อิติ คจฺฉามี’’ติ อิติสทฺทโลปวเสน วุตฺตตฺตา. ตถา หิ พุทฺธนฺติ อุปโยควจนํ. สรณนฺติ ปจฺจตฺตวจนํ. ‘‘พุทฺธํ มม สรณํ ปรายณํ, อฆสฺส ตาตา หิตสฺส จ วิธาตา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘ภชามิ เสวามิ พุชฺฌามี’’ติ อตฺโถ. ‘‘อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตู’’ติ เอตฺถ ปน ทฺวิกมฺมกภาโว ลพฺภตีติ วตฺตพฺโพ ‘‘มํ อิโต ปฏฺฐาย อุปาสกํ ธาเรตู’’ติ อตฺถสมฺภวโต ‘‘สกฺยา โข ปน อมฺพฏฺฐ ราชานํ โอกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺตี’’ติ ทหธาตุปฺปโยเคน สมานตฺตา จ, อธิปฺปายตฺถโต ปน ‘‘มํ ‘อุปาสโก เม อย’นฺติ ธาเรตู’’ติ อตฺโถ สมฺภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ อการิตานิ ทฺวิกมฺมิกธาตุรูปานิ วิภาวิตานิ.

于此，或有人问：在“右绕香室”、“我皈依佛”、“愿乔达摩尊者忆持我为优婆塞”等用法中，能否获得双宾语性？于此，当说：在“右绕香室”中不可得，因其被理解为性质与有性质者的关系。在“我皈依佛”中亦不可得，因其是省略了“如是”（iti）一词而说。诚然，“佛”是宾格，“皈依”是主格。其意趣为“佛是我的皈依与归宿，是苦难的救护者与福祉的创造者”，以此意趣表达“我皈依、我事奉、我觉知”之义。然而，在“愿乔达摩尊者忆持我为优婆塞”中，则可得双宾语性，因为其义可为“从今以后，请忆持我为优婆塞”，且与“安巴塔，释迦族人确实火化他们的祖先奥嘎咖王”中“火化”（dah）词根的用法相同。但从意趣而言，当知其义为“请忆持我为‘此是我的优婆塞’”。如是非使役的双宾语动词形式已辨析完毕。

อิจฺเจวมมฺเหหิ อาทิโต ปฏฺฐาย ภควโต สาสนตฺถํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ธาตุโย จ ตํรูปานิ จ ตทนุรูเปหิ นานาปเทหิ นานาอตฺเถหิ นานานเยหิ จ โยเชตฺวา วิภาวิตานิ, เอวํ วิภาเวนฺเตหิปิ อมฺเหหิ ตาสํ สรูปปริจฺเฉโท อตฺถปริจฺเฉโท วา น สกฺกา สพฺพโส วตฺตุํ. ตทุภยญฺหิ โก สพฺพโส วตฺตุํ สกฺขิสฺสติ อญฺญตฺร อาคมาธิคมสมฺปนฺเนหิ ปภินฺนปฏิสมฺภิเทหิ มหาขีณาสเวหิ.

如是，我等从始，为利世尊教法，竭尽己能，竭尽己力，将诸词根及其形态，以相应的种种词语、种种意义、种种理路加以组合与辨析。纵然我等如是辨析，亦不能完全道尽其自性之界限或意义之界限。此二者，除了已达教证、得无碍解的大漏尽者外，谁能完全道尽？

อตฺถาติสยยุตฺตาปิ, ธาตู โหนฺติ ยโต ตโต. ปโยคโตนุคนฺตพฺพา, อเนกตฺถา หิ ธาตโว.

词根虽具卓越之义，其义亦由此或彼而来。当随用法而推知，因为词根确实具有多种意义。

เยเนกตฺถธรา [Pg.391] จรนฺติ วิวิธา นาถสฺส ปาเฐ วเร,เตเนกตฺถธราว โหนฺติ สหิตา นานูปสคฺเคหิเว;

ธาตูนํ ปน เตสมตฺถปรมํ ขีณาสเว ปณฺฑิเต,วชฺเชตฺวา ปฏิสมฺภิทามติยุเต โก สพฺพโส ภณตีติ.

在世尊的殊胜教典中，那些原具单一意义的词根，与种种前缀结合后，也同样具有了多种意义。然则，彼等词根之究竟义，除了具无碍解智之漏尽贤者外，谁能完全道尽？

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

如是，于具义注的九分教、三藏，以及诸智者的表达方式中，

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

为成就善巧而造之《声律论》中，

สพฺพคณวินิจฺฉโย นาม เอกูนวีสติโม ปริจฺเฉโท

名为“一切语根组抉择”之第十九章。

สห รูปวิภาวนาย ธาตุวิภาวนา นิฏฺฐิตา.

语根辨析连同形态辨析终。

ธาตุมาลา นิฏฺฐิตา.

语根鬘终。