Tipiṭaka Translation

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Aṅguttaranikāyo

อังคุตตรนิกาย

Ekādasakanipātapāḷi

เอกาทสกนิบาต

1. Nissayavaggo

วรรคที่ ๑ นิสสยวรรค

1. Kimatthiyasuttaṃ

1. สูตรที่ ๑ กิมัตถิยสูตร

1. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kimatthiyāni, bhante, kusalāni sīlāni kimānisaṃsānī’’ti? ‘‘Avippaṭisāratthāni kho, ānanda, kusalāni sīlāni avippaṭisārānisaṃsānī’’ti.

1. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กุศลศีลมีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “อานนท์ กุศลศีลมีความไม่เดือดร้อนใจเป็นประโยชน์ มีความไม่เดือดร้อนใจเป็นอานิสงส์”

‘‘Avippaṭisāro pana, bhante, kimatthiyo kimānisaṃso’’? ‘‘Avippaṭisāro kho, ānanda, pāmojjattho pāmojjānisaṃso’’.

1. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความไม่เดือดร้อนใจมีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ ความไม่เดือดร้อนใจมีปราโมทย์เป็นประโยชน์ มีปราโมทย์เป็นอานิสงส์”

‘‘Pāmojjaṃ pana, bhante, kimatthiyaṃ kimānisaṃsaṃ’’? ‘‘Pāmojjaṃ kho, ānanda, pītatthaṃ pītānisaṃsaṃ’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ปราโมทย์มีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ ปราโมทย์มีปีติเป็นประโยชน์ มีปีติเป็นอานิสงส์”

‘‘Pīti pana, bhante, kimatthiyā kimānisaṃsā’’? ‘‘Pīti kho, ānanda, passaddhatthā passaddhānisaṃsā’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ปีติมีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ ปีติมีปัสสัทธิเป็นประโยชน์ มีปัสสัทธิเป็นอานิสงส์”

‘‘Passaddhi pana, bhante, kimatthiyā kimānisaṃsā’’? ‘‘Passaddhi kho, ānanda, sukhatthā sukhānisaṃsā’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ปัสสัทธิมีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ ปัสสัทธิมีสุขเป็นประโยชน์ มีสุขเป็นอานิสงส์”

‘‘Sukhaṃ pana, bhante, kimatthiyaṃ kimānisaṃsaṃ’’? ‘‘Sukhaṃ kho, ānanda, samādhatthaṃ samādhānisaṃsaṃ’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สุขมีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ สุขมีสมาธิเป็นประโยชน์ มีสมาธิเป็นอานิสงส์”

‘‘Samādhi pana, bhante, kimatthiyo kimānisaṃso’’? ‘‘Samādhi kho, ānanda, yathābhūtañāṇadassanattho yathābhūtañāṇadassanānisaṃso’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สมาธิมีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ สมาธิมียถาภูตญาณทัสสนะเป็นประโยชน์ มียถาภูตญาณทัสสนะเป็นอานิสงส์”

‘‘Yathābhūtañāṇadassanaṃ pana, bhante, kimatthiyaṃ kimānisaṃsaṃ’’? ‘‘Yathābhūtañāṇadassanaṃ kho, ānanda, nibbidatthaṃ nibbidānisaṃsaṃ’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ยถาภูตญาณทัสสนะมีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ ยถาภูตญาณทัสสนะมีนิพพิทาเป็นประโยชน์ มีนิพพิทาเป็นอานิสงส์”

‘‘Nibbidā, pana, bhante, kimatthiyā kimānisaṃsā’’? ‘‘Nibbidā kho, ānanda, virāgatthā virāgānisaṃsā ’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็นิพพิทามีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ นิพพิทามีวิราคะเป็นประโยชน์ มีวิราคะเป็นอานิสงส์”

‘‘Virāgo pana, bhante, kimatthiyo kimānisaṃso’’? ‘‘Virāgo kho, ānanda, vimuttiñāṇadassanattho vimuttiñāṇadassanānisaṃso.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็วิราคะมีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ วิราคะมีวิมุตติญาณทัสสนะเป็นประโยชน์ มีวิมุตติญาณทัสสนะเป็นอานิสงส์”

‘‘Iti kho, ānanda, kusalāni sīlāni avippaṭisāratthāni avippaṭisārānisaṃsāni, avippaṭisāro pāmojjattho pāmojjānisaṃso, pāmojjaṃ pītatthaṃ pītānisaṃsaṃ, pīti passaddhatthā passaddhānisaṃsā, passaddhi sukhatthā sukhānisaṃsā, sukhaṃ samādhatthaṃ samādhānisaṃsaṃ, samādhi yathābhūtañāṇadassanattho yathābhūtañāṇadassanānisaṃso, yathābhūtañāṇadassanaṃ nibbidatthaṃ nibbidānisaṃsaṃ, nibbidā virāgatthā virāgānisaṃsā, virāgo vimuttiñāṇadassanattho vimuttiñāṇadassanānisaṃso. Iti kho, ānanda, kusalāni sīlāni anupubbena aggāya parentī’’ti. Paṭhamaṃ.

“อานนท์ กุศลศีลมีความไม่เดือดร้อนใจเป็นประโยชน์ มีความไม่เดือดร้อนใจเป็นอานิสงส์ ความไม่เดือดร้อนใจมีปราโมทย์เป็นประโยชน์ มีปราโมทย์เป็นอานิสงส์ ปราโมทย์มีปีติเป็นประโยชน์ มีปีติเป็นอานิสงส์ ปีติมีปัสสัทธิเป็นประโยชน์ มีปัสสัทธิเป็นอานิสงส์ ปัสสัทธิมีสุขเป็นประโยชน์ มีสุขเป็นอานิสงส์ สุขมีสมาธิเป็นประโยชน์ มีสมาธิเป็นอานิสงส์ สมาธิมียถาภูตญาณทัสสนะเป็นประโยชน์ มียถาภูตญาณทัสสนะเป็นอานิสงส์ ยถาภูตญาณทัสสนะมีนิพพิทาเป็นประโยชน์ มีนิพพิทาเป็นอานิสงส์ นิพพิทามีวิราคะเป็นประโยชน์ มีวิราคะเป็นอานิสงส์ วิราคะมีวิมุตติญาณทัสสนะเป็นประโยชน์ มีวิมุตติญาณทัสสนะเป็นอานิสงส์ อานนท์ กุศลศีลย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างยิ่งโดยลำดับ ด้วยประการฉะนี้”

2. Cetanākaraṇīyasuttaṃ

สูตรที่ ๒ เจตนากรณียสูตร

2. ‘‘Sīlavato, bhikkhave, sīlasampannassa na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘avippaṭisāro me uppajjatū’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ sīlavato sīlasampannassa avippaṭisāro uppajjati.

2. “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยศีล ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอความไม่เดือดร้อนใจจงเกิดขึ้นแก่เรา’ ข้อที่ความไม่เดือดร้อนใจเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยศีลนี้ เป็นธรรมดา

‘‘Avippaṭisārissa, bhikkhave, na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘pāmojjaṃ me uppajjatū’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ avippaṭisārissa pāmojjaṃ uppajjati.

2. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่มีความเดือดร้อนใจ ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอปราโมทย์จงเกิดขึ้นแก่เรา’ ข้อที่ปราโมทย์เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่มีความเดือดร้อนใจนี้ เป็นธรรมดา

‘‘Pamuditassa, bhikkhave, na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘pīti me uppajjatū’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ pamuditassa pīti uppajjati.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้มีปราโมทย์ ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอปีติจงเกิดขึ้นแก่เรา’ ข้อที่ปีติเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีปราโมทย์นี้ เป็นธรรมดา

‘‘Pītimanassa, bhikkhave, na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘kāyo me passambhatū’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ pītimanassa kāyo passambhati.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้มีใจประกอบด้วยปีติ ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอกายของเราจงสงบระงับ’ ข้อที่กายสงบระงับสำหรับบุคคลผู้มีใจประกอบด้วยปีตินี้ เป็นธรรมดา

‘‘Passaddhakāyassa, bhikkhave, na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘sukhaṃ vediyāmī’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ passaddhakāyo sukhaṃ vediyati.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้มีกายสงบระงับ ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอเราจงเสวยสุข’ ข้อที่บุคคลผู้มีกายสงบระงับเสวยสุขนี้ เป็นธรรมดา

‘‘Sukhino, bhikkhave, na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘cittaṃ me samādhiyatū’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ sukhino cittaṃ samādhiyati.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้มีความสุข ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอจิตของเราจงตั้งมั่น’ ข้อที่จิตตั้งมั่นสำหรับบุคคลผู้มีความสุขนี้ เป็นธรรมดา

‘‘Samāhitassa, bhikkhave, na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘yathābhūtaṃ jānāmi passāmī’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ samāhito yathābhūtaṃ jānāti passati.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้มีจิตตั้งมั่น ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอเราจงรู้จงเห็นตามความเป็นจริง’ ข้อที่บุคคลผู้มีจิตตั้งมั่นรู้เห็นตามความเป็นจริงนี้ เป็นธรรมดา

‘‘Yathābhūtaṃ, bhikkhave, jānato passato na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘nibbindāmī’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ nibbindati.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้รู้เห็นตามความเป็นจริง ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอเราจงเบื่อหน่าย’ ข้อที่บุคคลผู้รู้เห็นตามความเป็นจริงย่อมเบื่อหน่ายนี้ เป็นธรรมดา

‘‘Nibbinnassa, bhikkhave, na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘virajjāmī’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ nibbinno virajjati.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้เบื่อหน่าย ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอเราจงคลายกำหนัด’ ข้อที่บุคคลผู้เบื่อหน่ายย่อมคลายกำหนัดนี้ เป็นธรรมดา

‘‘Virattassa, bhikkhave, na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘vimuttiñāṇadassanaṃ sacchikaromī’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ viratto vimuttiñāṇadassanaṃ sacchikaroti.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้คลายกำหนัด ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอเราจงทำให้แจ้งซึ่งวิมุตติญาณทัสสนะ’ ข้อที่บุคคลผู้คลายกำหนัดย่อมทำให้แจ้งซึ่งวิมุตติญาณทัสสนะนี้ เป็นธรรมดา”

‘‘Iti kho, bhikkhave, virāgo vimuttiñāṇadassanattho vimuttiñāṇadassanānisaṃso, nibbidā virāgatthā virāgānisaṃsā, yathābhūtañāṇadassanaṃ nibbidatthaṃ nibbidānisaṃsaṃ, samādhi yathābhūtañāṇadassanattho yathābhūtañāṇadassanānisaṃso, sukhaṃ samādhatthaṃ samādhānisaṃsaṃ, passaddhi sukhatthā sukhānisaṃsā, pīti passaddhatthā passaddhānisaṃsā, pāmojjaṃ pītatthaṃ pītānisaṃsaṃ, avippaṭisāro pāmojjattho pāmojjānisaṃso, kusalāni sīlāni avippaṭisāratthāni avippaṭisārānisaṃsāni. Iti kho, bhikkhave, dhammā dhamme abhisandenti, dhammā dhamme paripūrenti apārā pāraṃ gamanāyā’’ti. Dutiyaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล วิราคะมีวิมุตติญาณทัสสนะเป็นประโยชน์ มีวิมุตติญาณทัสสนะเป็นอานิสงส์, นิพพิทามีวิราคะเป็นประโยชน์ มีวิราคะเป็นอานิสงส์, ยถาภูตญาณทัสสนะมีนิพพิทาเป็นประโยชน์ มีนิพพิทาเป็นอานิสงส์, สมาธิมียถาภูตญาณทัสสนะเป็นประโยชน์ มียถาภูตญาณทัสสนะเป็นอานิสงส์, สุขะมีสมาธิเป็นประโยชน์ มีสมาธิเป็นอานิสงส์, ปัสสัทธิมีสุขะเป็นประโยชน์ มีสุขะเป็นอานิสงส์, ปีติมีปัสสัทธิเป็นประโยชน์ มีปัสสัทธิเป็นอานิสงส์, ปราโมทย์มีปีติเป็นประโยชน์ มีปีติเป็นอานิสงส์, อวิปฏิสารมีปราโมทย์เป็นประโยชน์ มีปราโมทย์เป็นอานิสงส์, กุศลศีลทั้งหลายมีอวิปฏิสารเป็นประโยชน์ มีอวิปฏิสารเป็นอานิสงส์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล ธรรมทั้งหลายย่อมหลั่งไหลไปสู่ธรรม ธรรมทั้งหลายย่อมยังธรรมให้บริบูรณ์ เพื่อไปจากฝั่งนี้สู่ฝั่งโน้น

3. Paṭhamaupanisāsuttaṃ

3. ปฐมอุปนิสาสูตร

3. ‘‘Dussīlassa, bhikkhave, sīlavipannassa hatūpaniso hoti avippaṭisāro. Avippaṭisāre asati avippaṭisāravipannassa hatūpanisaṃ hoti pāmojjaṃ. Pāmojje asati pāmojjavipannassa hatūpanisā hoti pīti. Pītiyā asati pītivipannassa hatūpanisā hoti passaddhi. Passaddhiyā asati passaddhivipannassa hatūpanisaṃ hoti sukhaṃ. Sukhe asati sukhavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi. Sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ. Yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpanisā hoti nibbidā. Nibbidāya asati nibbidāvipannassa hatūpaniso hoti virāgo. Virāge asati virāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ.

3. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทุศีล มีศีลวิบัติ อวิปฏิสารก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้ว เมื่ออวิปฏิสารไม่มีอยู่ ปราโมทย์ก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีอวิปฏิสารวิบัติ เมื่อปราโมทย์ไม่มีอยู่ ปีติก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีปราโมทย์วิบัติ เมื่อปีติไม่มีอยู่ ปัสสัทธิก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีปีติวิบัติ เมื่อปัสสัทธิไม่มีอยู่ สุขะก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีปัสสัทธิวิบัติ เมื่อสุขะไม่มีอยู่ สัมมาสมาธิก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีสุขะวิบัติ เมื่อสัมมาสมาธิไม่มีอยู่ ยถาภูตญาณทัสสนะก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีสัมมาสมาธิวิบัติ เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะไม่มีอยู่ นิพพิทาก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มียถาภูตญาณทัสสนะวิบัติ เมื่อนิพพิทาไม่มีอยู่ วิราคะก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีนิพพิทาวิบัติ เมื่อวิราคะไม่มีอยู่ วิมุตติญาณทัสสนะก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีวิราคะวิบัติ

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, rukkho sākhāpalāsavipanno. Tassa papaṭikāpi na pāripūriṃ gacchati, tacopi… pheggupi… sāropi na pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, dussīlassa sīlavipannassa hatūpaniso hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre asati avippaṭisāravipannassa hatūpanisaṃ hoti pāmojjaṃ…pe… vimuttiñāṇadassanaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้มีกิ่งและใบวิบัติแล้ว แม้สะเก็ดของต้นไม้นั้นก็ไม่ถึงความบริบูรณ์ แม้เปลือก... แม้กระพี้... แม้แก่นก็ไม่ถึงความบริบูรณ์ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อบุคคลทุศีล มีศีลวิบัติ อวิปฏิสารก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้ว เมื่ออวิปฏิสารไม่มีอยู่ ปราโมทย์ก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีอวิปฏิสารวิบัติ...ฯลฯ... วิมุตติญาณทัสสนะ

‘‘Sīlavato, bhikkhave, sīlasampannassa upanisasampanno hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre sati avippaṭisārasampannassa upanisasampannaṃ hoti pāmojjaṃ, pāmojje sati pāmojjasampannassa upanisasampannā hoti pīti, pītiyā sati pītisampannassa upanisasampannā hoti passaddhi, passaddhiyā sati passaddhisampannassa upanisasampannaṃ hoti sukhaṃ, sukhe sati sukhasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi, sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ, yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampannā hoti nibbidā, nibbidāya sati nibbidāsampannassa upanisasampanno hoti virāgo, virāge sati virāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีศีล ถึงพร้อมด้วยศีล อวิปฏิสารก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้ว เมื่ออวิปฏิสารมีอยู่ ปราโมทย์ก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยอวิปฏิสาร เมื่อปราโมทย์มีอยู่ ปีติก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยปราโมทย์ เมื่อปีติมีอยู่ ปัสสัทธิก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยปีติ เมื่อปัสสัทธิมีอยู่ สุขะก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยปัสสัทธิ เมื่อสุขะมีอยู่ สัมมาสมาธิก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยสุขะ เมื่อสัมมาสมาธิมีอยู่ ยถาภูตญาณทัสสนะก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยสัมมาสมาธิ เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะมีอยู่ นิพพิทาก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยยถาภูตญาณทัสสนะ เมื่อนิพพิทามีอยู่ วิราคะก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยนิพพิทา เมื่อวิราคะมีอยู่ วิมุตติญาณทัสสนะก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยวิราคะ

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, rukkho sākhāpalāsasampanno. Tassa papaṭikāpi pāripūriṃ gacchati, tacopi… pheggupi… sāropi pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, sīlavato sīlasampannassa upanisasampanno hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre sati avippaṭisārasampannassa upanisasampannaṃ hoti…pe… vimuttiñāṇadassana’’nti. Tatiyaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้ถึงพร้อมด้วยกิ่งและใบ แม้สะเก็ดของต้นไม้นั้นก็ถึงความบริบูรณ์ แม้เปลือก... แม้กระพี้... แม้แก่นก็ถึงความบริบูรณ์ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อบุคคลมีศีล ถึงพร้อมด้วยศีล อวิปฏิสารก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้ว เมื่ออวิปฏิสารมีอยู่ ปราโมทย์ก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยอวิปฏิสาร...ฯลฯ... วิมุตติญาณทัสสนะ

4. Dutiyaupanisāsuttaṃ

4. ทุติยอุปนิสาสูตร

4. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

4. ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า 'ดูก่อนอาวุโส ภิกษุทั้งหลาย' ภิกษุเหล่านั้นได้รับคำของท่านพระสารีบุตรว่า 'ขอรับ อาวุโส' ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘Dussīlassa, āvuso, sīlavipannassa hatūpaniso hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre asati avippaṭisāravipannassa hatūpanisaṃ hoti pāmojjaṃ, pāmojje asati pāmojjavipannassa hatūpanisā hoti pīti, pītiyā asati pītivipannassa hatūpanisā hoti passaddhi, passaddhiyā asati passaddhivipannassa hatūpanisaṃ hoti sukhaṃ, sukhe asati sukhavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi, sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ, yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpanisā hoti nibbidā, nibbidāya asati nibbidāvipannassa hatūpaniso hoti virāgo, virāge asati virāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อบุคคลทุศีล มีศีลวิบัติ อวิปฏิสารก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้ว เมื่ออวิปฏิสารไม่มีอยู่ ปราโมทย์ก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีอวิปฏิสารวิบัติ เมื่อปราโมทย์ไม่มีอยู่ ปีติก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีปราโมทย์วิบัติ เมื่อปีติไม่มีอยู่ ปัสสัทธิก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีปีติวิบัติ เมื่อปัสสัทธิไม่มีอยู่ สุขะก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีปัสสัทธิวิบัติ เมื่อสุขะไม่มีอยู่ สัมมาสมาธิก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีสุขะวิบัติ เมื่อสัมมาสมาธิไม่มีอยู่ ยถาภูตญาณทัสสนะก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีสัมมาสมาธิวิบัติ เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะไม่มีอยู่ นิพพิทาก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มียถาภูตญาณทัสสนะวิบัติ เมื่อนิพพิทาไม่มีอยู่ วิราคะก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีนิพพิทาวิบัติ เมื่อวิราคะไม่มีอยู่ วิมุตติญาณทัสสนะก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีวิราคะวิบัติ

‘‘Seyyathāpi, āvuso, rukkho sākhāpalāsavipanno. Tassa papaṭikāpi na pāripūriṃ gacchati, tacopi… pheggupi… sāropi na pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, āvuso, dussīlassa sīlavipannassa hatūpaniso hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre asati avippaṭisāravipannassa hatūpanisaṃ hoti pāmojjaṃ…pe… vimuttiñāṇadassanaṃ.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้มีกิ่งและใบวิบัติแล้ว แม้สะเก็ดของต้นไม้นั้นก็ไม่ถึงความบริบูรณ์ แม้เปลือก... แม้กระพี้... แม้แก่นก็ไม่ถึงความบริบูรณ์ ฉันใด ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อบุคคลทุศีล มีศีลวิบัติ อวิปฏิสารก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้ว เมื่ออวิปฏิสารไม่มีอยู่ ปราโมทย์ก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีอวิปฏิสารวิบัติ...ฯลฯ... วิมุตติญาณทัสสนะ

‘‘Sīlavato, āvuso, sīlasampannassa upanisasampanno hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre sati avippaṭisārasampannassa upanisasampannaṃ hoti pāmojjaṃ, pāmojje sati pāmojjasampannassa upanisasampannā hoti pīti, pītiyā sati pītisampannassa upanisasampannā hoti passaddhi, passaddhiyā sati passaddhisampannassa upanisasampannaṃ hoti sukhaṃ, sukhe sati sukhasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi, sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ, yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampannā hoti nibbidā, nibbidāya sati nibbidāsampannassa upanisasampanno hoti virāgo, virāge sati virāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สำหรับผู้มีศีล ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีความไม่เดือดร้อนใจ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยความไม่เดือดร้อนใจ ความปราโมทย์ย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีความปราโมทย์ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยความปราโมทย์ ปีติย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีปีติ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยปีติ ปัสสัทธิย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีปัสสัทธิ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยปัสสัทธิ สุขย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีสุข สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยสุข สัมมาสมาธิย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีสัมมาสมาธิ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยสัมมาสมาธิ ยถาภูตญาณทัสสนะย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมียถาภูตญาณทัสสนะ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยยถาภูตญาณทัสสนะ นิพพิทาย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีนิพพิทา สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยนิพพิทา วิราคะย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีวิราคะ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยวิราคะ วิมุตติญาณทัสสนะย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์

‘‘Seyyathāpi, āvuso, rukkho sākhāpalāsasampanno. Tassa papaṭikāpi pāripūriṃ gacchati, tacopi… pheggupi… sāropi pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, āvuso, sīlavato sīlasampannassa upanisasampanno hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre sati avippaṭisārasampannassa upanisasampannaṃ hoti pāmojjaṃ…pe… vimuttiñāṇadassana’’nti. Catutthaṃ.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้ที่ถึงพร้อมด้วยกิ่งและใบ แม้เปลือกนอกของต้นไม้นั้นก็ถึงความบริบูรณ์ แม้เปลือกใน... แม้กระพี้... แม้แก่นก็ถึงความบริบูรณ์ ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สำหรับผู้มีศีล ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีความไม่เดือดร้อนใจ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยความไม่เดือดร้อนใจ ความปราโมทย์ย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์...ฯลฯ... วิมุตติญาณทัสสนะ (ย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์) จบที่ ๔

5. Tatiyaupanisāsuttaṃ

5. ตติยอุปนิสาสูตรที่ ๕

5. Tatra kho āyasmā ānando bhikkhū āmantesi…pe… ‘‘dussīlassa, āvuso, sīlavipannassa hatūpaniso hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre asati avippaṭisāravipannassa hatūpanisaṃ hoti pāmojjaṃ, pāmojje asati pāmojjavipannassa hatūpanisā hoti pīti, pītiyā asati pītivipannassa hatūpanisā hoti passaddhi, passaddhiyā asati passaddhivipannassa hatūpanisaṃ hoti sukhaṃ, sukhe asati sukhavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi, sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ, yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpanisā hoti nibbidā, nibbidāya asati nibbidāvipannassa hatūpaniso hoti virāgo, virāge asati virāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ.

5. ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ได้เรียกภิกษุทั้งหลายมา...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สำหรับผู้ทุศีล ผู้มีศีลวิบัติ ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อความไม่เดือดร้อนใจไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีความไม่เดือดร้อนใจวิบัติ ความปราโมทย์ย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อความปราโมทย์ไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีความปราโมทย์วิบัติ ปีติย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อปีติไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีปีติวิบัติ ปัสสัทธิย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อปัสสัทธิไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีปัสสัทธิวิบัติ สุขย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อสุขไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีสุขวิบัติ สัมมาสมาธิย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อสัมมาสมาธิไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีสัมมาสมาธิวิบัติ ยถาภูตญาณทัสสนะย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะไม่มีอยู่ สำหรับผู้มียถาภูตญาณทัสสนะวิบัติ นิพพิทาย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อนิพพิทาไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีนิพพิทาวิบัติ วิราคะย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อวิราคะไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีวิราคะวิบัติ วิมุตติญาณทัสสนะย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้มีกิ่งและใบวิบัติ แม้เปลือกนอกของต้นไม้นั้นก็ไม่ถึงความบริบูรณ์ แม้เปลือกใน... แม้กระพี้... แม้แก่นก็ไม่ถึงความบริบูรณ์ ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สำหรับผู้ทุศีล ผู้มีศีลวิบัติ ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อความไม่เดือดร้อนใจไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีความไม่เดือดร้อนใจวิบัติ ความปราโมทย์ย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว...ฯลฯ... วิมุตติญาณทัสสนะ (ย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว)

6. Byasanasuttaṃ

6. พยสนสูตรที่ ๖

6. ‘‘Yo so, bhikkhave, bhikkhu akkosako paribhāsako ariyūpavādo sabrahmacārīnaṃ, ṭhānametaṃ avakāso yaṃ so ekādasannaṃ byasanānaṃ aññataraṃ byasanaṃ nigaccheyya.

6. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้ด่า บริภาษเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เป็นผู้กล่าวตู่พระอริยะ ข้อที่ภิกษุนั้นจะพึงถึงความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความพินาศ ๑๑ อย่างนั้น นี่เป็นฐานะเป็นโอกาสที่จะมีได้

Katamesaṃ ekādasannaṃ? Anadhigataṃ nādhigacchati, adhigatā parihāyati, saddhammassa na vodāyanti, saddhammesu vā adhimāniko hoti, anabhirato vā brahmacariyaṃ carati, aññataraṃ vā saṃkiliṭṭhaṃ āpattiṃ āpajjati, sikkhaṃ vā paccakkhāya hīnāyāvattati, gāḷhaṃ vā rogātaṅkaṃ phusati, ummādaṃ vā pāpuṇāti cittakkhepaṃ vā, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati – yo so, bhikkhave, bhikkhu akkosako paribhāsako ariyūpavādo sabrahmacārīnaṃ, ṭhānametaṃ avakāso yaṃ so imesaṃ ekādasannaṃ byasanānaṃ aññataraṃ byasanaṃ nigaccheyya.

ในบรรดาความพินาศ ๑๑ อย่างนั้น อย่างไหนบ้าง คือ ๑. ย่อมไม่บรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ ๒. ย่อมเสื่อมจากธรรมที่บรรลุแล้ว ๓. สัทธรรมของภิกษุนั้นย่อมไม่ผ่องแผ้ว ๔. หรือเป็นผู้สำคัญตนในสัทธรรมทั้งหลาย ๕. หรือไม่ยินดีประพฤติพรหมจรรย์ ๖. หรือต้องอาบัติเศร้าหมองอย่างใดอย่างหนึ่ง ๗. หรือบอกคืนสิกขากลับมาสู่เพศต่ำ ๘. หรือถูกต้องโรคร้ายแรง ๙. หรือถึงความเป็นบ้า หรือมีความคิดฟุ้งซ่าน ๑๐. เป็นผู้หลงทำกาละ ๑๑. เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้ด่า บริภาษเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เป็นผู้กล่าวตู่พระอริยะ ข้อที่ภิกษุนั้นจะพึงถึงความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความพินาศ ๑๑ อย่างเหล่านี้นั้น นี่เป็นฐานะเป็นโอกาสที่จะมีได้

‘‘Yo so, bhikkhave, bhikkhu akkosako paribhāsako ariyūpavādo sabrahmacārīnaṃ, aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ so ekādasannaṃ byasanānaṃ aññataraṃ byasanaṃ na nigaccheyya.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้ด่าบริภาษเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เป็นผู้กล่าวร้ายต่อพระอริยะ ข้อที่ภิกษุนั้นจะไม่ถึงความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง บรรดาความพินาศ ๑๑ อย่าง นั่นไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะเป็นไปได้

Katamesaṃ ekādasannaṃ? Anadhigataṃ nādhigacchati, adhigatā parihāyati, saddhammassa na vodāyanti, saddhammesu vā adhimāniko hoti, anabhirato vā brahmacariyaṃ carati, aññataraṃ vā saṃkiliṭṭhaṃ āpattiṃ āpajjati, sikkhaṃ vā paccakkhāya hīnāyāvattati, gāḷhaṃ vā rogātaṅkaṃ phusati, ummādaṃ vā pāpuṇāti cittakkhepaṃ vā, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati – yo so, bhikkhave, bhikkhu akkosako paribhāsako ariyūpavādo sabrahmacārīnaṃ, aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ so imesaṃ ekādasannaṃ byasanānaṃ aññataraṃ byasanaṃ na nigaccheyyā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

บรรดาความพินาศ ๑๑ อย่างนั้นเป็นไฉน? คือ ๑. ย่อมไม่บรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ ๒. ย่อมเสื่อมจากธรรมที่บรรลุแล้ว ๓. สัทธรรมของเธอย่อมไม่ผ่องแผ้ว ๔. หรือเป็นผู้มีความสำคัญตนในสัทธรรมทั้งหลาย ๕. หรือประพฤติพรหมจรรย์อย่างไม่ยินดี ๖. หรือต้องอาบัติเศร้าหมองอย่างใดอย่างหนึ่ง ๗. หรือบอกคืนสิกขา เวียนมาสู่เพศต่ำ ๘. หรือถูกโรคป่วยไข้อย่างร้ายแรง ๙. หรือถึงความเป็นบ้า หรือมีความฟุ้งซ่านแห่งจิต ๑๐. เป็นผู้หลงทำกาละ ๑๑. หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้ด่าบริภาษเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เป็นผู้กล่าวร้ายต่อพระอริยะ ข้อที่ภิกษุนั้นจะไม่ถึงความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง บรรดาความพินาศ ๑๑ อย่างเหล่านี้ นั่นไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะเป็นไปได้

7. Saññāsuttaṃ

7. สัญญาสูตร

7. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca –

7. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Siyā nu kho, bhante, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa, na tejasmiṃ tejosaññī assa, na vāyasmiṃ vāyosaññī assa, na ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññī assa, na viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññī assa, na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assāti?

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงมีความหมายรู้ในปฐวีว่าเป็นปฐวี ไม่พึงมีความหมายรู้ในอาโปว่าเป็นอาโป ไม่พึงมีความหมายรู้ในเตโชว่าเป็นเตโช ไม่พึงมีความหมายรู้ในวาโยว่าเป็นวาโย ไม่พึงมีความหมายรู้ในอากาสานัญจายตนะว่าเป็นอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในวิญญาณัญจายตนะว่าเป็นวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในอากิญจัญญายตนะว่าเป็นอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในเนวสัญญานาสัญญายตนะว่าเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้ ไม่พึงมีความหมายรู้ในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้า และแม้ในอารมณ์ที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ท่องเที่ยวไปตามด้วยใจ ก็ไม่พึงมีความหมายรู้ แต่ก็ยังเป็นผู้มีความหมายรู้อยู่ จะพึงมีได้หรือหนอ พระเจ้าข้า

‘‘Siyā, ānanda, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa, na tejasmiṃ tejosaññī assa, na vāyasmiṃ vāyosaññī assa, na ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññī assa, na viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññī assa, na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti.

ดูก่อนอานนท์ การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงมีความหมายรู้ในปฐวีว่าเป็นปฐวี ไม่พึงมีความหมายรู้ในอาโปว่าเป็นอาโป ไม่พึงมีความหมายรู้ในเตโชว่าเป็นเตโช ไม่พึงมีความหมายรู้ในวาโยว่าเป็นวาโย ไม่พึงมีความหมายรู้ในอากาสานัญจายตนะว่าเป็นอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในวิญญาณัญจายตนะว่าเป็นวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในอากิญจัญญายตนะว่าเป็นอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในเนวสัญญานาสัญญายตนะว่าเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้ ไม่พึงมีความหมายรู้ในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้า และแม้ในอารมณ์ที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ท่องเที่ยวไปตามด้วยใจ ก็ไม่พึงมีความหมายรู้ แต่ก็ยังเป็นผู้มีความหมายรู้อยู่ พึงมีได้

‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa, na tejasmiṃ tejosaññī assa, na vāyasmiṃ vāyosaññī assa, na ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññī assa, na viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññī assa, na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi na saññī assa, saññī ca pana assāti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงมีความหมายรู้ในปฐวีว่าเป็นปฐวี ไม่พึงมีความหมายรู้ในอาโปว่าเป็นอาโป ไม่พึงมีความหมายรู้ในเตโชว่าเป็นเตโช ไม่พึงมีความหมายรู้ในวาโยว่าเป็นวาโย ไม่พึงมีความหมายรู้ในอากาสานัญจายตนะว่าเป็นอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในวิญญาณัญจายตนะว่าเป็นวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในอากิญจัญญายตนะว่าเป็นอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในเนวสัญญานาสัญญายตนะว่าเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้ ไม่พึงมีความหมายรู้ในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้า และแม้ในอารมณ์ที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ท่องเที่ยวไปตามด้วยใจ ก็ไม่พึงมีความหมายรู้ แต่ก็ยังเป็นผู้มีความหมายรู้อยู่ จะพึงมีได้อย่างไร พระเจ้าข้า

‘‘Idhānanda, bhikkhu evaṃsaññī hoti – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. Evaṃ kho, ānanda, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa, na tejasmiṃ tejosaññī assa, na vāyasmiṃ vāyosaññī assa, na ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññī assa, na viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññī assa, na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi na saññī assa, saññī ca pana assā’’ti.

ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเป็นผู้มีความหมายรู้อย่างนี้ว่า ‘ธรรมชาตินั่นสงบ ธรรมชาตินั่นประณีต คือ ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นไปแห่งตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ นิพพาน’ ดูก่อนอานนท์ ด้วยอาการอย่างนี้แล การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงมีความหมายรู้ในปฐวีว่าเป็นปฐวี ไม่พึงมีความหมายรู้ในอาโปว่าเป็นอาโป ไม่พึงมีความหมายรู้ในเตโชว่าเป็นเตโช ไม่พึงมีความหมายรู้ในวาโยว่าเป็นวาโย ไม่พึงมีความหมายรู้ในอากาสานัญจายตนะว่าเป็นอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในวิญญาณัญจายตนะว่าเป็นวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในอากิญจัญญายตนะว่าเป็นอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในเนวสัญญานาสัญญายตนะว่าเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้ ไม่พึงมีความหมายรู้ในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้า และแม้ในอารมณ์ที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ท่องเที่ยวไปตามด้วยใจ ก็ไม่พึงมีความหมายรู้ แต่ก็ยังเป็นผู้มีความหมายรู้อยู่ พึงมีได้

Atha kho āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca –

ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า

‘‘Siyā nu kho, āvuso sāriputta, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi na saññī assa, saññī pana assāti. ‘‘Siyā, āvuso ānanda, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi na saññī assa, saññī ca pana assā’’ti.

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ การได้สมาธิเช่นนั้นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่ยังมีสัญญาอยู่ พึงมีได้หรือหนอ” “ท่านอานนท์ผู้มีอายุ การได้สมาธิเช่นนั้นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่ยังมีสัญญาอยู่ พึงมีได้”

‘‘Yathā kathaṃ panāvuso sāriputta, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi na saññī assa, saññī ca pana assā’’ti?

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็การได้สมาธิเช่นนั้นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่ยังมีสัญญาอยู่ พึงมีได้อย่างไร”

‘‘Idha, āvuso ānanda, bhikkhu evaṃsaññī hoti – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. Evaṃ kho, āvuso ānanda, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi na saññī assa, saññī ca pana assā’’ti.

“ท่านอานนท์ผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมชาตินั่นสงบ ธรรมชาตินั่นประณีต คือ ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ นิพพาน’ ท่านอานนท์ผู้มีอายุ การได้สมาธิเช่นนั้นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่ยังมีสัญญาอยู่ พึงมีได้ ด้วยอาการอย่างนี้”

‘‘Acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso! Yatra hi nāma satthu ceva sāvakassa ca atthena attho byañjanena byañjanaṃ saṃsandissati samessati na viggayhissati, yadidaṃ aggapadasmiṃ! Idānāhaṃ, āvuso, bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ apucchiṃ. Bhagavāpi me etehi akkharehi etehi padehi etehi byañjanehi etamatthaṃ byākāsi, seyyathāpi āyasmā sāriputto. Acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, yatra hi nāma satthu ceva sāvakassa ca atthena attho byañjanena byañjanaṃ saṃsandissati samessati na viggayhissati, yadidaṃ aggapadasmi’’nti! Sattamaṃ.

“ท่านผู้มีอายุ น่าอัศจรรย์ ท่านผู้มีอายุ ไม่เคยปรากฏ เนื้อความกับเนื้อความ พยัญชนะกับพยัญชนะของพระศาสดาและของสาวก ย่อมเทียบเคียงกันได้ เข้ากันได้ ไม่ขัดแย้งกันเลยในบทอันเลิศนี้ ท่านผู้มีอายุ เมื่อสักครู่นี้เอง ผมได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับแล้วทูลถามเนื้อความนี้ แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสตอบเนื้อความนี้แก่ผมด้วยอักษรเหล่านี้ ด้วยบทเหล่านี้ ด้วยพยัญชนะเหล่านี้ เหมือนที่ท่านพระสารีบุตรตอบแล้ว ท่านผู้มีอายุ น่าอัศจรรย์ ท่านผู้มีอายุ ไม่เคยปรากฏ เนื้อความกับเนื้อความ พยัญชนะกับพยัญชนะของพระศาสดาและของสาวก ย่อมเทียบเคียงกันได้ เข้ากันได้ ไม่ขัดแย้งกันเลยในบทอันเลิศนี้” จบสูตรที่ ๗

8. Manasikārasuttaṃ

8. มนสิการสูตร

8. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca –

8. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Siyā nu kho, bhante, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā na cakkhuṃ manasi kareyya, na rūpaṃ manasi kareyya, na sotaṃ manasi kareyya, na saddaṃ manasi kareyya, na ghānaṃ manasi kareyya, na gandhaṃ manasi kareyya, na jivhaṃ manasi kareyya, na rasaṃ manasi kareyya, na kāyaṃ manasi kareyya, na phoṭṭhabbaṃ manasi kareyya, na pathaviṃ manasi kareyya, na āpaṃ manasi kareyya, na tejaṃ manasi kareyya, na vāyaṃ manasi kareyya, na ākāsānañcāyatanaṃ manasi kareyya, na viññāṇañcāyatanaṃ manasi kareyya, na ākiñcaññāyatanaṃ manasi kareyya, na nevasaññānāsaññāyatanaṃ manasi kareyya, na idhalokaṃ manasi kareyya, na paralokaṃ manasi kareyya, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi na manasi kareyya; manasi ca pana kareyyā’’ti?

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การได้สมาธิเช่นนั้นที่ภิกษุไม่พึงมนสิการจักษุ ไม่พึงมนสิการรูป ไม่พึงมนสิการโสตะ ไม่พึงมนสิการเสียง ไม่พึงมนสิการฆานะ ไม่พึงมนสิการกลิ่น ไม่พึงมนสิการชิวหา ไม่พึงมนสิการรส ไม่พึงมนสิการกาย ไม่พึงมนสิการโผฏฐัพพะ ไม่พึงมนสิการปฐวี ไม่พึงมนสิการอาโป ไม่พึงมนสิการเตโช ไม่พึงมนสิการวาโย ไม่พึงมนสิการอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงมนสิการวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงมนสิการอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงมนสิการเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงมนสิการโลกนี้ ไม่พึงมนสิการโลกอื่น แม้อารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจ ก็ไม่พึงมนสิการ แต่พึงมนสิการอยู่ พึงมีได้หรือหนอ”

‘‘Siyā, ānanda, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā na cakkhuṃ manasi kareyya, na rūpaṃ manasi kareyya, na sotaṃ manasi kareyya, na saddaṃ manasi kareyya, na ghānaṃ manasi kareyya, na gandhaṃ manasi kareyya, na jivhaṃ manasi kareyya, na rasaṃ manasi kareyya, na kāyaṃ manasi kareyya, na phoṭṭhabbaṃ manasi kareyya, na pathaviṃ manasi kareyya, na āpaṃ manasi kareyya, na tejaṃ manasi kareyya, na vāyaṃ manasi kareyya, na ākāsānañcāyatanaṃ manasi kareyya, na viññāṇañcāyatanaṃ manasi kareyya, na ākiñcaññāyatanaṃ manasi kareyya, na nevasaññānāsaññāyatanaṃ manasi kareyya, na idhalokaṃ manasi kareyya, na paralokaṃ manasi kareyya, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi na manasi kareyya; manasi ca pana kareyyā’’ti.

“อานนท์ การได้สมาธิเช่นนั้นที่ภิกษุไม่พึงมนสิการจักษุ ไม่พึงมนสิการรูป ไม่พึงมนสิการโสตะ ไม่พึงมนสิการเสียง ไม่พึงมนสิการฆานะ ไม่พึงมนสิการกลิ่น ไม่พึงมนสิการชิวหา ไม่พึงมนสิการรส ไม่พึงมนสิการกาย ไม่พึงมนสิการโผฏฐัพพะ ไม่พึงมนสิการปฐวี ไม่พึงมนสิการอาโป ไม่พึงมนสิการเตโช ไม่พึงมนสิการวาโย ไม่พึงมนสิการอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงมนสิการวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงมนสิการอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงมนสิการเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงมนสิการโลกนี้ ไม่พึงมนสิการโลกอื่น แม้อารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจ ก็ไม่พึงมนสิการ แต่พึงมนสิการอยู่ พึงมีได้”

‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā na cakkhuṃ manasi kareyya, na rūpaṃ manasi kareyya… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi na manasi kareyya; manasi ca pana kareyyā’’ti?

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การได้สมาธิเช่นนั้นที่ภิกษุไม่พึงมนสิการจักษุ ไม่พึงมนสิการรูป ...ฯลฯ... แม้อารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจ ก็ไม่พึงมนสิการ แต่พึงมนสิการอยู่ พึงมีได้อย่างไร”

‘‘Idhānanda, bhikkhu evaṃ manasi karoti – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. Evaṃ kho, ānanda, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā na cakkhuṃ manasi kareyya, na rūpaṃ manasi kareyya…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi na manasi kareyya; manasi ca pana kareyyā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำไว้ในใจอย่างนี้ว่า ‘ธรรมชาตินี้สงบ ธรรมชาตินี้ประณีต ได้แก่ ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นไปแห่งตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ คือ นิพพาน’ ดูก่อนอานนท์ การได้สมาธิเช่นนั้นของภิกษุพึงมีได้ ด้วยอาการอย่างนี้ คือ ไม่พึงทำไว้ในใจซึ่งจักษุ ไม่พึงทำไว้ในใจซึ่งรูป...ฯลฯ... แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ยิน ได้ทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองไว้ด้วยใจ ก็ไม่พึงทำไว้ในใจ แต่พึงทำไว้ในใจเถิด ดังนี้

9. Saddhasuttaṃ

9. สัทธสูตร

9. Ekaṃ samayaṃ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe. Atha kho āyasmā saddho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ saddhaṃ bhagavā etadavoca –

9. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ตำหนักอิฐ ที่หมู่บ้านนาทิกะ ครั้งนั้น ท่านพระสัทธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แก่ท่านพระสัทธะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วว่า

‘‘Ājānīyajhāyitaṃ kho, saddha, jhāya; mā khaḷuṅkajhāyitaṃ. Kathañca, khaḷuṅkajhāyitaṃ hoti? Assakhaḷuṅko hi, saddha, doṇiyā baddho ‘yavasaṃ yavasa’nti jhāyati. Taṃ kissa hetu? Na hi, saddha, assakhaḷuṅkassa doṇiyā baddhassa evaṃ hoti – ‘kiṃ nu kho maṃ ajja assadammasārathi kāraṇaṃ kāressati, kimassāhaṃ paṭikaromī’ti. So doṇiyā baddho ‘yavasaṃ yavasa’nti jhāyati. Evamevaṃ kho, saddha, idhekacco purisakhaḷuṅko araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati kāmarāgaparetena uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. So kāmarāgaṃyeva antaraṃ katvā jhāyati pajjhāyati nijjhāyati avajjhāyati, byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati… thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati… uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati… vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. So vicikicchaṃyeva antaraṃ katvā jhāyati pajjhāyati nijjhāyati avajjhāyati. So pathavimpi nissāya jhāyati, āpampi nissāya jhāyati, tejampi nissāya jhāyati, vāyampi nissāya jhāyati, ākāsānañcāyatanampi nissāya jhāyati, viññāṇañcāyatanampi nissāya jhāyati, ākiñcaññāyatanampi nissāya jhāyati, nevasaññānāsaññāyatanampi nissāya jhāyati, idhalokampi nissāya jhāyati, paralokampi nissāya jhāyati, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi nissāya jhāyati. Evaṃ kho, saddha, purisakhaḷuṅkajhāyitaṃ hoti.

ดูก่อนสัทธะ เธอจงเพ่งฌานอย่างม้าอาชาไนย อย่าเพ่งฌานอย่างม้าเลว ดูก่อนสัทธะ ก็การเพ่งฌานอย่างม้าเลวเป็นอย่างไร ดูก่อนสัทธะ ม้าเลวที่เขาผูกไว้ที่รางหญ้า ย่อมเพ่งว่า ‘หญ้า หญ้า’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนสัทธะ ม้าเลวที่เขาผูกไว้ที่รางหญ้า ไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘วันนี้นายสารถีผู้ฝึกม้าจะให้เราทำเหตุอะไรหนอ เราจะตอบสนองเขาอย่างไร’ มันจึงเพ่งว่า ‘หญ้า หญ้า’ ที่รางหญ้าที่เขาผูกไว้ ฉันใด ดูก่อนสัทธะ บุรุษเลวบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะไปสู่ป่า สู่โคนไม้ หรือสู่เรือนว่าง ก็ย่อมมีจิตถูกกามราคะครอบงำ ถูกกามราคะรึงรัดอยู่ และย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากกามราคะที่เกิดขึ้นแล้ว เขาย่อมทำกามราคะนั่นแหละไว้ในภายใน แล้วเพ่ง เพ่งอย่างยิ่ง เพ่งแน่วแน่ เพ่งโดยอาการต่ำ มีจิตถูกพยาบาทครอบงำอยู่... มีจิตถูกถีนมิทธะครอบงำอยู่... มีจิตถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำอยู่... มีจิตถูกวิจิกิจฉาครอบงำ ถูกวิจิกิจฉารึงรัดอยู่ และย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว เขาย่อมทำวิจิกิจฉานั่นแหละไว้ในภายใน แล้วเพ่ง เพ่งอย่างยิ่ง เพ่งแน่วแน่ เพ่งโดยอาการต่ำ เขาอาศัยปฐวีกสิณเพ่ง อาศัยอาโปกสิณเพ่ง อาศัยเตโชกสิณเพ่ง อาศัยวาโยกสิณเพ่ง อาศัยอากาสานัญจายตนะเพ่ง อาศัยวิญญาณัญจายตนะเพ่ง อาศัยอากิญจัญญายตนะเพ่ง อาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนะเพ่ง อาศัยโลกนี้เพ่ง อาศัยโลกหน้าเพ่ง แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ยิน ได้ทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองไว้ด้วยใจ ก็อาศัยสิ่งนั้นเพ่ง ดูก่อนสัทธะ การเพ่งฌานของบุรุษเลวย่อมเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, saddha, ājānīyajhāyitaṃ hoti? Bhadro hi, saddha, assājānīyo doṇiyā baddho na ‘yavasaṃ yavasa’nti jhāyati. Taṃ kissa hetu? Bhadrassa hi, saddha, assājānīyassa doṇiyā baddhassa evaṃ hoti – ‘kiṃ nu kho maṃ ajja assadammasārathi kāraṇaṃ kāressati, kimassāhaṃ paṭikaromī’ti. So doṇiyā baddho na ‘yavasaṃ yavasa’nti jhāyati. Bhadro hi, saddha, assājānīyo yathā iṇaṃ yathā bandhaṃ yathā jāniṃ yathā kaliṃ evaṃ patodassa ajjhoharaṇaṃ samanupassati. Evamevaṃ kho, saddha, bhadro purisājānīyo araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi na kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati na kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, na byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati… na thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati… na uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati… na vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati na vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. So neva pathaviṃ nissāya jhāyati, na āpaṃ nissāya jhāyati, na tejaṃ nissāya jhāyati, na vāyaṃ nissāya jhāyati, na ākāsānañcāyatanaṃ nissāya jhāyati, na viññāṇañcāyatanaṃ nissāya jhāyati, na ākiñcaññāyatanaṃ nissāya jhāyati, na nevasaññānāsaññāyatanaṃ nissāya jhāyati, na idhalokaṃ nissāya jhāyati, na paralokaṃ nissāya jhāyati, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi nissāya na jhāyati; jhāyati ca pana. Evaṃ jhāyiñca pana, saddha, bhadraṃ purisājānīyaṃ saindā devā sabrahmakā sapajāpatikā ārakāva namassanti –

ดูก่อนสัทธะ ก็การเพ่งฌานอย่างม้าอาชาไนยเป็นอย่างไร ดูก่อนสัทธะ ม้าอาชาไนยตัวเจริญที่เขาผูกไว้ที่รางหญ้า ย่อมไม่เพ่งว่า ‘หญ้า หญ้า’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนสัทธะ ม้าอาชาไนยตัวเจริญที่เขาผูกไว้ที่รางหญ้า ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘วันนี้นายสารถีผู้ฝึกม้าจะให้เราทำเหตุอะไรหนอ เราจะตอบสนองเขาอย่างไร’ มันจึงไม่เพ่งว่า ‘หญ้า หญ้า’ ที่รางหญ้าที่เขาผูกไว้ ดูก่อนสัทธะ ม้าอาชาไนยตัวเจริญนั้น ย่อมพิจารณาเห็นการลงแห่งประตักว่าเป็นเหมือนหนี้สิน เหมือนเครื่องจองจำ เหมือนความเสื่อม เหมือนโทษ ฉันใด ดูก่อนสัทธะ บุรุษอาชาไนยผู้เจริญก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะไปสู่ป่า สู่โคนไม้ หรือสู่เรือนว่าง ก็ย่อมไม่มีจิตถูกกามราคะครอบงำ ไม่มีจิตถูกกามราคะรึงรัดอยู่ และย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากกามราคะที่เกิดขึ้นแล้ว ไม่มีจิตถูกพยาบาทครอบงำอยู่... ไม่มีจิตถูกถีนมิทธะครอบงำอยู่... ไม่มีจิตถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำอยู่... ไม่มีจิตถูกวิจิกิจฉาครอบงำ ไม่มีจิตถูกวิจิกิจฉารึงรัดอยู่ และย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว เขาไม่อาศัยปฐวีกสิณเพ่ง ไม่อาศัยอาโปกสิณเพ่ง ไม่อาศัยเตโชกสิณเพ่ง ไม่อาศัยวาโยกสิณเพ่ง ไม่อาศัยอากาสานัญจายตนะเพ่ง ไม่อาศัยวิญญาณัญจายตนะเพ่ง ไม่อาศัยอากิญจัญญายตนะเพ่ง ไม่อาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนะเพ่ง ไม่อาศัยโลกนี้เพ่ง ไม่อาศัยโลกหน้าเพ่ง แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ยิน ได้ทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองไว้ด้วยใจ ก็ไม่อาศัยสิ่งนั้นเพ่ง แต่ว่า เขาย่อมเพ่งอยู่ ดูก่อนสัทธะ เทวดาทั้งหลายพร้อมทั้งพระอินทร์ พระพรหม และประชาบดี ย่อมนมัสการบุรุษอาชาไนยผู้เจริญผู้เพ่งอยู่อย่างนี้แต่ไกลว่า

‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Yassa te nābhijānāma, yampi nissāya jhāyasī’’ti.

‘ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษสูงสุด พวกข้าพระองค์ไม่รู้ทั่วถึงธรรมที่ท่านอาศัยเพ่งอยู่’ ดังนี้

Evaṃ vutte āyasmā saddho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ jhāyī pana, bhante, bhadro purisājānīyo neva pathaviṃ nissāya jhāyati, na āpaṃ nissāya jhāyati, na tejaṃ nissāya jhāyati, na vāyaṃ nissāya jhāyati, na ākāsānañcāyatanaṃ nissāya jhāyati, na viññāṇañcāyatanaṃ nissāya jhāyati, na ākiñcaññāyatanaṃ nissāya jhāyati, na nevasaññānāsaññāyatanaṃ nissāya jhāyati, na idhalokaṃ nissāya jhāyati, na paralokaṃ nissāya jhāyati, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi nissāya na jhāyati; jhāyati ca pana? Kathaṃ jhāyiñca pana, bhante, bhadraṃ purisājānīyaṃ saindā devā sabrahmakā sapajāpatikā ārakāva namassanti –

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสัทธะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุรุษอาชาไนยผู้เจริญผู้เพ่งฌาน ย่อมไม่เพ่งฌานโดยอาศัยปฐวี ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยอาโป ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยเตโช ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยวาโย ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยอากาสานัญจายตนะ ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยวิญญาณัญจายตนะ ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยอากิญจัญญายตนะ ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยโลกนี้ ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยโลกหน้า และไม่เพ่งฌานโดยอาศัยอารมณ์ที่ตนเห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง บรรลุ แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ แต่ก็ยังชื่อว่าเพ่งฌานอยู่ ได้อย่างไร และเหล่าเทวดาพร้อมทั้งท้าวสักกะ พรหม และปชาบดี ย่อมนมัสการบุรุษอาชาไนยผู้เจริญผู้เพ่งฌานอยู่เช่นนั้นจากที่ไกลทีเดียวอย่างไรว่า

‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Yassa te nābhijānāma, yampi nissāya jhāyasī’’ti.

‘ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษสูงสุด พวกข้าพระองค์ไม่รู้ทั่วถึงธรรมที่ท่านอาศัยเพ่งฌานอยู่’ ดังนี้

‘‘Idha, saddha, bhadrassa purisājānīyassa pathaviyaṃ pathavisaññā vibhūtā hoti, āpasmiṃ āposaññā vibhūtā hoti, tejasmiṃ tejosaññā vibhūtā hoti, vāyasmiṃ vāyosaññā vibhūtā hoti, ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññā vibhūtā hoti, viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññā vibhūtā hoti, ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññā vibhūtā hoti, nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññā vibhūtā hoti, idhaloke idhalokasaññā vibhūtā hoti, paraloke paralokasaññā vibhūtā hoti, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi saññā vibhūtā hoti. Evaṃ jhāyī kho, saddha, bhadro purisājānīyo neva pathaviṃ nissāya jhāyati…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi nissāya na jhāyati; jhāyati ca pana. Evaṃ jhāyiñca pana, saddha, bhadraṃ purisājānīyaṃ saindā devā sabrahmakā sapajāpatikā ārakāva namassanti –

ดูก่อนสัทธะ ในศาสนานี้ ปฐวีสัญญาของบุรุษอาชาไนยผู้เจริญปรากฏชัดในปฐวี อาโปสัญญาปรากฏชัดในอาโป เตโชสัญญาปรากฏชัดในเตโช วาโยสัญญาปรากฏชัดในวาโย อากาสานัญจายตนสัญญาปรากฏชัดในอากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนสัญญาปรากฏชัดในวิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญายตนสัญญาปรากฏชัดในอากิญจัญญายตนะ เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาปรากฏชัดในเนวสัญญานาสัญญายตนะ โลกนี้สัญญาปรากฏชัดในโลกนี้ โลกหน้าสัญญาปรากฏชัดในโลกหน้า แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง บรรลุ แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ สัญญาก็ปรากฏชัดในอารมณ์นั้น ดูก่อนสัทธะ บุรุษอาชาไนยผู้เจริญผู้เพ่งฌานอย่างนี้ ย่อมไม่เพ่งฌานโดยอาศัยปฐวี ฯลฯ และไม่เพ่งฌานโดยอาศัยอารมณ์ที่ตนเห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง บรรลุ แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ แต่ก็ยังชื่อว่าเพ่งฌานอยู่ ดูก่อนสัทธะ เหล่าเทวดาพร้อมทั้งท้าวสักกะ พรหม และปชาบดี ย่อมนมัสการบุรุษอาชาไนยผู้เจริญผู้เพ่งฌานอยู่เช่นนั้นจากที่ไกลทีเดียวว่า

‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Yassa te nābhijānāma, yampi nissāya jhāyasī’’ti. navamaṃ;

‘ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษสูงสุด พวกข้าพระองค์ไม่รู้ทั่วถึงธรรมที่ท่านอาศัยเพ่งฌานอยู่’ ดังนี้ สัทธสูตรที่ ๙ จบ

10. Moranivāpasuttaṃ

10. ๑๐. โมรนิวาปสูตร

10. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati moranivāpe paribbājakārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

10. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปริพาชการามที่ให้เหยื่อแก่นกยูง เขตกรุงราชคฤห์ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. Katamehi tīhi? Asekhena sīlakkhandhena, asekhena samādhikkhandhena, asekhena paññākkhandhena – imehi, kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการ ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว อยู่จบพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุผู้ประกอบด้วยสีลขันธ์ สมาธิขันธ์ และปัญญาขันธ์ อันเป็นของพระอเสขะ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้แล ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว อยู่จบพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

‘‘Aparehipi, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. Katamehi tīhi? Iddhipāṭihāriyena, ādesanāpāṭihāriyena, anusāsanīpāṭihāriyena – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti, accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรมอื่นอีก ๓ ประการ ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว อยู่จบพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ อิทธิปาฏิหาริย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ อนุสาสนีปาฏิหาริย์ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้แล ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว อยู่จบพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

‘‘Aparehipi, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. Katamehi tīhi? Sammādiṭṭhiyā, sammāñāṇena, sammāvimuttiyā – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรมอื่นอีก ๓ ประการ ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว อยู่จบพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาญาณะ สัมมาวิมุตติ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้แล ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว อยู่จบพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

‘‘Dvīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. Katamehi dvīhi? Vijjāya, caraṇena – imehi kho, bhikkhave, dvīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. Brahmunā pesā, bhikkhave, sanaṅkumārena gāthā bhāsitā –

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการ ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว อยู่จบพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ วิชชา จรณะ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการนี้แล ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว อยู่จบพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย แม้ท้าวสนังกุมารพรหมก็ได้กล่าวคาถานี้ไว้ว่า

‘‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṃ, ye gottapaṭisārino;

Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse’’ti.

‘ในหมู่ชนที่ยึดถือโคตร กษัตริย์ชื่อว่าประเสริฐที่สุด ส่วนท่านผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่เทวดาและมนุษย์’

‘‘Sā kho panesā, bhikkhave, sanaṅkumārena gāthā bhāsitā subhāsitā, no dubbhāsitā; atthasaṃhitā, no anatthasaṃhitā; anumatā mayā. Ahampi, bhikkhave, evaṃ vadāmi –

ภิกษุทั้งหลาย คาถาที่ท้าวสนังกุมารพรหมกล่าวนั้น เป็นสุภาษิต ไม่ใช่ทุพภาษิต ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่ใช่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ เราเห็นด้วย ภิกษุทั้งหลาย แม้เราก็กล่าวอย่างนี้ว่า

‘‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṃ, ye gottapaṭisārino;

Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse’’ti. dasamaṃ;

‘ในหมู่ชนที่ยึดถือโคตร กษัตริย์ชื่อว่าประเสริฐที่สุด ส่วนท่านผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่เทวดาและมนุษย์’ โมรนิวาปสูตรที่ ๑๐ จบ

Nissayavaggo paṭhamo.

นิสสยวรรคที่ ๑ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรค คือ

Kimatthiyā cetanā tayo, upanisā byasanena ca;

Dve saññā manasikāro, saddho moranivāpakanti.

กิมัตถิยสูตร ๑ เจตนาสูตร ๑ อุปนิสาสูตร ๓ พยสนสูตร ๑ สัญญาสูตรและมนสิการสูตร ๒ สัทธสูตร ๑ และโมรนิวาปสูตร ๑

2. Anussativaggo

2. อนุสสติวรรคที่ ๒

1. Paṭhamamahānāmasuttaṃ

1. ๑. ปฐมมหานามสูตร

11. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – ‘‘niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’’ti. Assosi kho mahānāmo sakko – ‘‘sambahulā kira bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – ‘niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’’’ti.

11. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิโครธาราม กรุงกบิลพัสดุ์ ในแคว้นสักกะทั้งหลาย. ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรกรรมถวายพระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า “พระผู้มีพระภาคทรงทำจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงไป ๓ เดือน”. เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะได้ทรงสดับแล้วว่า “ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรกรรมถวายพระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงทำจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงไป ๓ เดือน’ ดังนี้”.

Atha kho mahānāmo sakko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho mahānāmo sakko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante – ‘sambahulā kira bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’ti. Tesaṃ no, bhante, nānāvihārehi viharataṃ kenassa vihārena vihātabba’’nti?

ครั้งนั้นแล เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะผู้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คำนี้อันข้าพระองค์ได้สดับมาแล้วว่า ‘ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรกรรมถวายพระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า พระผู้มีพระภาคทรงทำจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงไป ๓ เดือน’ ดังนี้. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ทั้งหลายเหล่านั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมนานาประการ ควรจะอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไรหนอ?”.

‘‘Sādhu sādhu, mahānāma! Etaṃ kho, mahānāma, tumhākaṃ patirūpaṃ kulaputtānaṃ, yaṃ tumhe tathāgataṃ upasaṅkamitvā puccheyyātha – ‘tesaṃ no, bhante, nānāvihārehi viharataṃ kenassa vihārena vihātabba’’’nti? Saddho kho, mahānāma, ārādhako hoti, no assaddho; āraddhavīriyo ārādhako hoti, no kusīto; upaṭṭhitassati ārādhako hoti, no muṭṭhassati; samāhito ārādhako hoti, no asamāhito; paññavā ārādhako hoti, no duppañño. Imesu kho tvaṃ, mahānāma, pañcasu dhammesu patiṭṭhāya cha dhamme uttari bhāveyyāsi. ‘‘Idha tvaṃ, mahānāma, tathāgataṃ anussareyyāsi – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno buddhānussatiṃ bhāveti.

“ดีละ ดีละ มหานามะ. มหานามะ ข้อที่ท่านทั้งหลายผู้เป็นกุลบุตรเข้าไปหาตถาคตแล้วทูลถามอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ทั้งหลายเหล่านั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมนานาประการ ควรจะอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไรหนอ’ ดังนี้ นั่นสมควรแก่ท่านทั้งหลายแล้ว. มหานามะ ผู้มีศรัทธาย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้ไม่มีศรัทธาทำไม่ได้, ผู้มีความเพียรปรารภแล้วย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้เกียจคร้านทำไม่ได้, ผู้มีสติตั้งมั่นย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีสติหลงลืมทำไม่ได้, ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นทำไม่ได้, ผู้มีปัญญาย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีปัญญาทรามทำไม่ได้. มหานามะ เธอจงตั้งอยู่ในธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล้ว พึงเจริญธรรม ๖ ประการให้ยิ่งขึ้นไป. มหานามะ เธอในศาสนานี้ พึงระลึกถึงตถาคตเนืองๆ ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค’ ดังนี้. มหานามะ ในสมัยใด อริยสาวกระลึกถึงตถาคตเนืองๆ, ในสมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ, ไม่ถูกโทสะครอบงำ, ไม่ถูกโมหะครอบงำ; ในสมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงทีเดียว ปรารภตถาคต. มหานามะ อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม. เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด, เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ, ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข, เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น. มหานามะ อริยสาวกนี้เรากล่าวว่า เป็นผู้ถึงความสม่ำเสมออยู่ ในหมู่ประชาผู้ถึงความไม่สม่ำเสมอ, เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ในหมู่ประชาผู้มีความเบียดเบียน, เป็นผู้ถึงกระแสแห่งธรรม เจริญพุทธานุสติ.”

‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, mahānāma, dhammaṃ anussareyyāsi – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako dhammaṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti dhammaṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno dhammānussatiṃ bhāveti.

“มหานามะ อีกประการหนึ่ง เธอพึงระลึกถึงพระธรรมเนืองๆ ว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน’ ดังนี้. มหานามะ ในสมัยใด อริยสาวกระลึกถึงพระธรรมเนืองๆ, ในสมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ, ไม่ถูกโทสะครอบงำ, ไม่ถูกโมหะครอบงำ; ในสมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงทีเดียว ปรารภพระธรรม. มหานามะ อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม. เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด, เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ, ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข, เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น. มหานามะ อริยสาวกนี้เรากล่าวว่า เป็นผู้ถึงความสม่ำเสมออยู่ ในหมู่ประชาผู้ถึงความไม่สม่ำเสมอ, เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ในหมู่ประชาผู้มีความเบียดเบียน, เป็นผู้ถึงกระแสแห่งธรรม เจริญธัมมานุสติ.”

‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, mahānāma, saṅghaṃ anussareyyāsi – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako saṅghaṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti saṅghaṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno saṅghānussatiṃ bhāveti.

“มหานามะ อีกประการหนึ่ง เธอพึงระลึกถึงพระสงฆ์เนืองๆ ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติตรง, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อญายธรรม, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติสมควร, ได้แก่ บุรุษบุคคล ๘ จำพวก นับเป็นคู่ได้ ๔ คู่, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคหมู่นี้ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้ควรกระทำอัญชลี เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ ดังนี้. มหานามะ ในสมัยใด อริยสาวกระลึกถึงพระสงฆ์เนืองๆ, ในสมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ, ไม่ถูกโทสะครอบงำ, ไม่ถูกโมหะครอบงำ; ในสมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงทีเดียว ปรารภพระสงฆ์. มหานามะ อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม. เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด, เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ, ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข, เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น. มหานามะ อริยสาวกนี้เรากล่าวว่า เป็นผู้ถึงความสม่ำเสมออยู่ ในหมู่ประชาผู้ถึงความไม่สม่ำเสมอ, เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ในหมู่ประชาผู้มีความเบียดเบียน, เป็นผู้ถึงกระแสแห่งธรรม เจริญสังฆานุสติ.”

‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, mahānāma, attano sīlāni anussareyyāsi akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako sīlaṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti sīlaṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno sīlānussatiṃ bhāveti.

ดูก่อนมหาบพิตร อีกประการหนึ่ง พระองค์พึงทรงระลึกถึงศีลของพระองค์อันไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท ท่านผู้รู้สรรเสริญ ไม่ถูกตัณหาและทิฐิจับต้อง เป็นไปเพื่อสมาธิ สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงศีลอยู่ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงปรารภศีล ดูก่อนมหาบพิตร อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด กายของผู้มีใจประกอบด้วยปีติย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข จิตของผู้มีสุขย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหาบพิตร นี้เรียกว่า อริยสาวกเป็นผู้ถึงความสงบเรียบร้อยอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังไม่สงบเรียบร้อย เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ในหมู่สัตว์ที่มีความเบียดเบียน เป็นผู้ถึงกระแสแห่งธรรม เจริญสีลานุสสติ

‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, mahānāma, attano cāgaṃ anussareyyāsi – ‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yohaṃ maccheramalapariyuṭṭhitāya pajāya vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasāmi muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako cāgaṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti cāgaṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno cāgānussatiṃ bhāveti.

ดูก่อนมหาบพิตร อีกประการหนึ่ง พระองค์พึงทรงระลึกถึงจาคะของพระองค์ว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่เรามีจิตปราศจากมลทินคือความตระหนี่ มีจาคะอันปล่อยแล้ว มีฝ่ามืออันชุ่ม ยินดีในการสละ ควรแก่การขอ ยินดีในการให้และการแบ่งปัน อยู่ครองเรือนในหมู่สัตว์ผู้ถูกมลทินคือความตระหนี่ครอบงำ’ สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงจาคะอยู่ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงปรารภจาคะ ดูก่อนมหาบพิตร อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด กายของผู้มีใจประกอบด้วยปีติย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข จิตของผู้มีสุขย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหาบพิตร นี้เรียกว่า อริยสาวกเป็นผู้ถึงความสงบเรียบร้อยอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังไม่สงบเรียบร้อย เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ในหมู่สัตว์ที่มีความเบียดเบียน เป็นผู้ถึงกระแสแห่งธรรม เจริญจาคานุสสติ

‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, mahānāma, devatā anussareyyāsi – ‘santi devā cātumahārājikā, santi devā tāvatiṃsā, santi devā yāmā, santi devā tusitā, santi devā nimmānaratino, santi devā paranimmitavasavattino, santi devā brahmakāyikā, santi devā tatuttari. Yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati. Yathārūpena sīlena samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpaṃ sīlaṃ saṃvijjati. Yathārūpena sutena samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpaṃ sutaṃ saṃvijjati. Yathārūpena cāgena samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpo cāgo saṃvijjati. Yathārūpāya paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako attano ca tāsañca devatānaṃ saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti devatā ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno devatānussatiṃ bhāvetī’’ti. Paṭhamaṃ.

ดูก่อนมหาบพิตร อีกประการหนึ่ง พระองค์พึงทรงระลึกถึงเทวดาทั้งหลายว่า ‘เทวดาชั้นจาตุมหาราชมีอยู่ เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอยู่ เทวดาชั้นยามามีอยู่ เทวดาชั้นดุสิตมีอยู่ เทวดาชั้นนิมมานรดีมีอยู่ เทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตตีมีอยู่ เทวดาที่นับเนื่องในหมู่พรหมมีอยู่ เทวดาที่สูงกว่านั้นขึ้นไปมีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศรัทธาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปบังเกิดในเทวโลกชั้นนั้น แม้เราก็มีศรัทธาเช่นนั้นอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศีลเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปบังเกิดในเทวโลกชั้นนั้น แม้เราก็มีศีลเช่นนั้นอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยสุตะเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปบังเกิดในเทวโลกชั้นนั้น แม้เราก็มีสุตะเช่นนั้นอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยจาคะเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปบังเกิดในเทวโลกชั้นนั้น แม้เราก็มีจาคะเช่นนั้นอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยปัญญาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปบังเกิดในเทวโลกชั้นนั้น แม้เราก็มีปัญญาเช่นนั้นอยู่’ สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ และปัญญาของตนและของเทวดาเหล่านั้นอยู่ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงปรารภเทวดา ดูก่อนมหาบพิตร อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด กายของผู้มีใจประกอบด้วยปีติย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข จิตของผู้มีสุขย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหาบพิตร นี้เรียกว่า อริยสาวกเป็นผู้ถึงความสงบเรียบร้อยอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังไม่สงบเรียบร้อย เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ในหมู่สัตว์ที่มีความเบียดเบียน เป็นผู้ถึงกระแสแห่งธรรม เจริญเทวตานุสสติ จบ ปฐมสูตร

2. Dutiyamahānāmasuttaṃ

2. ทุติยมหานามสูตรที่ ๒

12. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Tena kho pana samayena mahānāmo sakko gilānā vuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – ‘‘niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’’ti.

12. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ก็โดยสมัยนั้น เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะเพิ่งหายจากประชวรได้ไม่นาน ก็โดยสมัยนั้น ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรแด่พระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงครองจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงสามเดือน’

Assosi kho mahānāmo sakko – ‘‘sambahulā kira bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – ‘niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’’’ti. Atha kho mahānāmo sakko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho mahānāmo sakko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante – ‘sambahulā kira bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’ti. Tesaṃ no, bhante, nānāvihārehi viharataṃ kenassa vihārena vihātabba’’nti?

เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะได้ทรงสดับว่า ‘ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรแด่พระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงครองจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงสามเดือน’’ ลำดับนั้น เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะผู้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาดังนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรแด่พระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงครองจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงสามเดือน’’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมนานาประการนั้น พึงอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหน’

‘‘Sādhu sādhu, mahānāma! Etaṃ kho, mahānāma, tumhākaṃ patirūpaṃ kulaputtānaṃ yaṃ tumhe tathāgataṃ upasaṅkamitvā puccheyyātha – ‘tesaṃ no, bhante, nānāvihārehi viharataṃ kenassa vihārena vihātabba’nti? Saddho kho, mahānāma, ārādhako hoti, no assaddho; āraddhavīriyo ārādhako hoti, no kusīto; upaṭṭhitassati ārādhako hoti, no muṭṭhassati; samāhito ārādhako hoti, no asamāhito; paññavā ārādhako hoti, no duppañño. Imesu kho tvaṃ, mahānāma, pañcasu dhammesu patiṭṭhāya cha dhamme uttari bhāveyyāsi.

ดีละ ดีละ มหาบพิตร การที่พระองค์ผู้เป็นกุลบุตรเข้าไปเฝ้าตถาคตแล้วทูลถามว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมเป็นอันมาก ควรจะอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไร’ ดังนี้ เป็นการสมควรแก่พระองค์ มหาบพิตร ผู้มีศรัทธาย่อมทำ(ประโยชน์)ให้สำเร็จได้ ผู้ไม่มีศรัทธาทำให้สำเร็จไม่ได้ ผู้มีความเพียรที่ปรารภแล้วย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้เกียจคร้านทำให้สำเร็จไม่ได้ ผู้มีสติตั้งมั่นย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีสติหลงลืมทำให้สำเร็จไม่ได้ ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นทำให้สำเร็จไม่ได้ ผู้มีปัญญาย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีปัญญาทรามทำให้สำเร็จไม่ได้ มหาบพิตร พระองค์ทรงตั้งมั่นอยู่ในธรรม ๕ ประการนี้แล้ว พึงเจริญธรรม ๖ ประการให้ยิ่งขึ้นไปเถิด

‘‘Idha tvaṃ, mahānāma, tathāgataṃ anussareyyāsi – ‘itipi so bhagavā…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Imaṃ kho tvaṃ, mahānāma, buddhānussatiṃ gacchantopi bhāveyyāsi, ṭhitopi bhāveyyāsi, nisinnopi bhāveyyāsi, sayānopi bhāveyyāsi, kammantaṃ adhiṭṭhahantopi bhāveyyāsi, puttasambādhasayanaṃ ajjhāvasantopi bhāveyyāsi.

มหาบพิตร พระองค์พึงระลึกถึงตถาคตในธรรมวินัยนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ... (เป็น) พระศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน เป็นผู้มีโชค’ มหาบพิตร สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงตถาคตอยู่ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงทีเดียว ปรารภตถาคต มหาบพิตร อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความเข้าใจในอรรถ ย่อมได้ความเข้าใจในธรรม ย่อมได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด ผู้มีใจประกอบด้วยปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข ผู้มีสุข จิตย่อมตั้งมั่น มหาบพิตร พระองค์พึงเจริญพุทธานุสสตินี้ แม้เมื่อกำลังเสด็จไป แม้เมื่อประทับยืนอยู่ แม้เมื่อประทับนั่ง แม้เมื่อบรรทม แม้เมื่อทรงประกอบการงาน แม้เมื่อประทับอยู่ในที่นอนอันเบียดเสียดด้วยพระโอรสและพระธิดา

‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, mahānāma, dhammaṃ anussareyyāsi…pe… saṅghaṃ anussareyyāsi…pe… attano sīlāni anussareyyāsi…pe… attano cāgaṃ anussareyyāsi…pe… devatā anussareyyāsi – ‘santi devā cātumahārājikā…pe… santi devā tatuttari. Yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati. Yathārūpena sīlena… sutena… cāgena… paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako attano ca tāsañca devatānaṃ saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti devatā ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Imaṃ kho tvaṃ, mahānāma, devatānussatiṃ gacchantopi bhāveyyāsi, ṭhitopi bhāveyyāsi, nisinnopi bhāveyyāsi, sayānopi bhāveyyāsi, kammantaṃ adhiṭṭhahantopi bhāveyyāsi, puttasambādhasayanaṃ ajjhāvasantopi bhāveyyāsī’’ti. Dutiyaṃ.

อีกประการหนึ่ง มหาบพิตร พระองค์พึงระลึกถึงพระธรรม ... พึงระลึกถึงพระสงฆ์ ... พึงระลึกถึงศีลของตน ... พึงระลึกถึงจาคะของตน ... พึงระลึกถึงเทวดาทั้งหลายว่า ‘เทวดาชั้นจาตุมหาราชมีอยู่ ... เทวดาที่สูงกว่านั้นขึ้นไปมีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศรัทธาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปเกิดในเทวโลกนั้น แม้เราก็มีศรัทธาเช่นนั้นอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศีลเช่นใด ... สุตะเช่นใด ... จาคะเช่นใด ... ปัญญาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปเกิดในเทวโลกนั้น แม้เราก็มีปัญญาเช่นนั้นอยู่’ มหาบพิตร สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ และปัญญา ทั้งของตนและของเทวดาเหล่านั้นอยู่ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงทีเดียว ปรารภเทวดา มหาบพิตร อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความเข้าใจในอรรถ ย่อมได้ความเข้าใจในธรรม ย่อมได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด ผู้มีใจประกอบด้วยปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข ผู้มีสุข จิตย่อมตั้งมั่น มหาบพิตร พระองค์พึงเจริญเทวตานุสสตินี้ แม้เมื่อกำลังเสด็จไป แม้เมื่อประทับยืนอยู่ แม้เมื่อประทับนั่ง แม้เมื่อบรรทม แม้เมื่อทรงประกอบการงาน แม้เมื่อประทับอยู่ในที่นอนอันเบียดเสียดด้วยพระโอรสและพระธิดาเถิด” จบสูตรที่ ๒

3. Nandiyasuttaṃ

3. นันทิยสูตร

13. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Tena kho pana samayena bhagavā sāvatthiyaṃ vassāvāsaṃ upagantukāmo hoti.

13. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะเสด็จไปจำพรรษา ณ กรุงสาวัตถี

Assosi kho nandiyo sakko – ‘‘bhagavā kira sāvatthiyaṃ vassāvāsaṃ upagantukāmo’’ti. Atha kho nandiyassa sakkassa etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhampi sāvatthiyaṃ vassāvāsaṃ upagaccheyyaṃ. Tattha kammantañceva adhiṭṭhahissāmi, bhagavantañca lacchāmi kālena kālaṃ dassanāyā’’ti.

นันทิยศากยะได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะเสด็จไปจำพรรษา ณ กรุงสาวัตถี’ ครั้งนั้น นันทิยศากยะได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราก็พึงไปจำพรรษา ณ กรุงสาวัตถีบ้าง ณ ที่นั้น เราจักประกอบการงานด้วย และจักได้เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเป็นครั้งคราวด้วย’

Atha kho bhagavā sāvatthiyaṃ vassāvāsaṃ upagacchi. Nandiyopi kho sakko sāvatthiyaṃ vassāvāsaṃ upagacchi. Tattha kammantañceva adhiṭṭhāsi , bhagavantañca labhi kālena kālaṃ dassanāya. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – ‘‘niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’’ti.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้เสด็จไปจำพรรษา ณ กรุงสาวัตถี แม้นันทิยศากยะก็ได้ไปจำพรรษา ณ กรุงสาวัตถี ณ ที่นั้น ท่านได้ประกอบการงานด้วย และได้เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเป็นครั้งคราวด้วย ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรแด่พระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคมีจีวรสำเร็จแล้ว เมื่อล่วงไป ๓ เดือน จักเสด็จจาริกไป’

Assosi kho nandiyo sakko – ‘‘sambahulā kira bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – ‘niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’’’ti. Atha kho nandiyo sakko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho nandiyo sakko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante – ‘sambahulā kira bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’ti. Tesaṃ no, bhante, nānāvihārehi viharataṃ kenassa vihārena vihātabba’’nti?

นันทิยศากยะได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรแด่พระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคมีจีวรสำเร็จแล้ว เมื่อล่วงไป ๓ เดือน จักเสด็จจาริกไป’’ ครั้งนั้น นันทิยศากยะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว นันทิยศากยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาว่า ‘ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรแด่พระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคมีจีวรสำเร็จแล้ว เมื่อล่วงไป ๓ เดือน จักเสด็จจาริกไป’’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมเป็นอันมาก ควรจะอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไร’

‘‘Sādhu sādhu, nandiya! Etaṃ kho, nandiya, tumhākaṃ patirūpaṃ kulaputtānaṃ, yaṃ tumhe tathāgataṃ upasaṅkamitvā puccheyyātha – ‘tesaṃ no, bhante, nānāvihārehi viharataṃ kenassa vihārena vihātabba’nti? Saddho kho, nandiya, ārādhako hoti, no assaddho; sīlavā ārādhako hoti, no dussīlo; āraddhavīriyo ārādhako hoti, no kusīto; upaṭṭhitassati ārādhako hoti, no muṭṭhassati; samāhito ārādhako hoti, no asamāhito; paññavā ārādhako hoti, no duppañño. Imesu kho te, nandiya, chasu dhammesu patiṭṭhāya pañcasu dhammesu ajjhattaṃ sati upaṭṭhāpetabbā.

ดีละ ดีละ นันทิยะ ข้อนี้นี่แลสมควรแก่เธอทั้งหลายผู้เป็นกุลบุตร คือการที่พวกเธอเข้าไปหาตถาคตแล้วพึงทูลถามว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สำหรับข้าพระองค์ทั้งหลายผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมหลากหลาย พึงอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไร’ ดูก่อนนันทิยะ ผู้มีศรัทธาแลย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้ไม่มีศรัทธาทำไม่ได้ ผู้มีศีลย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้ทุศีลทำไม่ได้ ผู้ปรารภความเพียรย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้เกียจคร้านทำไม่ได้ ผู้มีสติตั้งมั่นย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีสติหลงลืมทำไม่ได้ ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นทำไม่ได้ ผู้มีปัญญาย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีปัญญาทรามทำไม่ได้ ดูก่อนนันทิยะ เธอจงตั้งมั่นอยู่ในธรรม ๖ ประการเหล่านี้แล้ว พึงตั้งสติไว้ในภายในในธรรม ๕ ประการเถิด

‘‘Idha tvaṃ, nandiya, tathāgataṃ anussareyyāsi – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi, satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Iti kho te, nandiya, tathāgataṃ ārabbha ajjhattaṃ sati upaṭṭhāpetabbā.

ดูก่อนนันทิยะ เธอในธรรมวินัยนี้ พึงระลึกถึงตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน เป็นผู้มีโชค’ ดูก่อนนันทิยะ ด้วยเหตุนี้แล เธอพึงปรารภตถาคตแล้วตั้งสติไว้ในภายในเถิด

‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, nandiya, dhammaṃ anussareyyāsi – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Iti kho te, nandiya, dhammaṃ ārabbha ajjhattaṃ sati upaṭṭhāpetabbā.

ดูก่อนนันทิยะ อีกประการหนึ่ง เธอพึงระลึกถึงพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ ดูก่อนนันทิยะ ด้วยเหตุนี้แล เธอพึงปรารภพระธรรมแล้วตั้งสติไว้ในภายในเถิด

‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, nandiya, kalyāṇamitte anussareyyāsi – ‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me kalyāṇamittā anukampakā atthakāmā ovādakā anusāsakā’ti. Iti kho te, nandiya, kalyāṇamitte ārabbha ajjhattaṃ sati upaṭṭhāpetabbā.

ดูก่อนนันทิยะ อีกประการหนึ่ง เธอพึงระลึกถึงกัลยาณมิตรทั้งหลายว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่เรามีกัลยาณมิตรผู้อนุเคราะห์ ผู้หวังประโยชน์ ผู้พร่ำสอน ผู้สั่งสอน’ ดูก่อนนันทิยะ ด้วยเหตุนี้แล เธอพึงปรารภกัลยาณมิตรทั้งหลายแล้วตั้งสติไว้ในภายในเถิด

‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, nandiya, attano cāgaṃ anussareyyāsi – ‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yohaṃ maccheramalapariyuṭṭhitāya pajāya vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasāmi muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato’ti. Iti kho te, nandiya, cāgaṃ ārabbha ajjhattaṃ sati upaṭṭhāpetabbā.

ดูก่อนนันทิยะ อีกประการหนึ่ง เธอพึงระลึกถึงจาคะของตนว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่เรามีจิตปราศจากมลทินคือความตระหนี่ อยู่ครองเรือนในหมู่สัตว์ผู้ถูกมลทินคือความตระหนี่ครอบงำ มีการบริจาคอันปล่อยแล้ว มีฝ่ามืออันชุ่ม ยินดีในการสละ ควรแก่การขอ ยินดีในการให้และการจำแนกทาน’ ดูก่อนนันทิยะ ด้วยเหตุนี้แล เธอพึงปรารภจาคะแล้วตั้งสติไว้ในภายในเถิด

‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, nandiya, devatā anussareyyāsi – ‘yā devatā atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devatānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapannā, tā karaṇīyaṃ attano na samanupassanti katassa vā paticayaṃ. Seyyathāpi, nandiya, bhikkhu asamayavimutto karaṇīyaṃ attano na samanupassati katassa vā paticayaṃ; evamevaṃ kho, nandiya, yā tā devatā atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devatānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapannā, tā karaṇīyaṃ attano na samanupassanti katassa vā paticayaṃ. Iti kho te, nandiya, devatā ārabbha ajjhattaṃ sati upaṭṭhāpetabbā.

ดูก่อนนันทิยะ อีกประการหนึ่ง เธอพึงระลึกถึงเทวดาว่า ‘เทวดาเหล่าใดก้าวล่วงความเป็นสหายของเทวดาผู้บริโภคกวฬิงการาหาร เข้าถึงกายหมู่ใดหมู่หนึ่งอันสำเร็จด้วยใจ เทวดาเหล่านั้นย่อมไม่เล็งเห็นกรณียะของตน หรือการสั่งสมกิจที่ทำแล้วอีกเลย ดูก่อนนันทิยะ เปรียบเหมือนภิกษุผู้หลุดพ้นแล้วชั่วสมัย ย่อมไม่เล็งเห็นกรณียะของตน หรือการสั่งสมกิจที่ทำแล้วอีกเลย ฉันใด ดูก่อนนันทิยะ เทวดาเหล่านั้นผู้ก้าวล่วงความเป็นสหายของเทวดาผู้บริโภคกวฬิงการาหาร เข้าถึงกายหมู่ใดหมู่หนึ่งอันสำเร็จด้วยใจ ก็ย่อมไม่เล็งเห็นกรณียะของตน หรือการสั่งสมกิจที่ทำแล้วอีกเลย ฉันนั้น’ ดูก่อนนันทิยะ ด้วยเหตุนี้แล เธอพึงปรารภเทวดาแล้วตั้งสติไว้ในภายในเถิด

‘‘Imehi kho, nandiya, ekādasahi dhammehi samannāgato ariyasāvako pajahateva pāpake akusale dhamme, na upādiyati. Seyyathāpi, nandiya, kumbho nikkujjo vamateva udakaṃ, no vantaṃ paccāvamati ; seyyathāpi vā pana, nandiya, sukkhe tiṇadāye aggi mutto ḍahaññeva gacchati, no daḍḍhaṃ paccudāvattati; evamevaṃ kho, nandiya, imehi ekādasahi dhammehi samannāgato ariyasāvako pajahateva pāpake akusale dhamme, na upādiyatī’’ti. Tatiyaṃ.

ดูก่อนนันทิยะ อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้แล ย่อมละบาปอกุศลธรรมได้เด็ดขาด ไม่ยึดถือไว้ เปรียบเหมือนหม้อที่คว่ำไว้ย่อมคายน้ำออก ไม่นำน้ำที่คายแล้วกลับเข้าไปอีก หรืออีกนัยหนึ่ง เปรียบเหมือนไฟที่ลามไปในป่าหญ้าแห้ง ย่อมไหม้ไปเรื่อย ไม่ย้อนกลับมาไหม้ที่เดิมอีก ฉันใด ดูก่อนนันทิยะ อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้ ก็ย่อมละบาปอกุศลธรรมได้เด็ดขาด ไม่ยึดถือไว้ ฉันนั้นเหมือนกัน จบสูตรที่ ๓

4. Subhūtisuttaṃ

4. สุภูติสูตร

14. Atha kho āyasmā subhūti saddhena bhikkhunā saddhiṃ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ subhūtiṃ bhagavā etadavoca – ‘‘ko nāmāyaṃ , subhūti, bhikkhū’’ti? ‘‘Saddho nāmāyaṃ, bhante, bhikkhu, sudattassa upāsakassa putto, saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito’’ti.

14. ครั้งนั้นแล ท่านพระสุภูติพร้อมกับสัทธภิกษุได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามท่านพระสุภูติผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้วว่า ‘ดูก่อนสุภูติ ภิกษุรูปนี้ชื่ออะไร’ ท่านพระสุภูติกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้ชื่อว่าสัทธะ เป็นบุตรของสุทัตตะอุบาสก ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตด้วยศรัทธา พระเจ้าข้า’

‘‘Kacci panāyaṃ, subhūti, saddho bhikkhu sudattassa upāsakassa putto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito sandissati saddhāpadānesū’’ti? ‘‘Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo, yaṃ bhagavā saddhassa saddhāpadānāni bhāseyya. Idānāhaṃ jānissāmi yadi vā ayaṃ bhikkhu sandissati saddhāpadānesu yadi vā no’’ti.

‘ดูก่อนสุภูติ ก็สัทธภิกษุผู้เป็นบุตรของสุทัตตะอุบาสก ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตด้วยศรัทธานี้ ปรากฏอยู่ในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งศรัทธาบ้างหรือไม่’ ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค บัดนี้เป็นกาลสมควร ข้าแต่พระสุคต บัดนี้เป็นกาลสมควร ที่พระผู้มีพระภาคจะพึงตรัสธรรมเป็นที่ตั้งแห่งศรัทธาของสัทธภิกษุ บัดนี้ ข้าพระองค์จักรู้ว่า ภิกษุรูปนี้ปรากฏอยู่ในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งศรัทธาหรือไม่’

‘‘Tena hi, subhūti, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā subhūti bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

‘ดูก่อนสุภูติ ถ้าเช่นนั้น เธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ท่านพระสุภูติทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า –

‘‘Idha, subhūti, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Yampi, subhūti, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti.

‘ดูก่อนสุภูติ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีศีล สำรวมด้วยความสำรวมในปาฏิโมกข์อยู่ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ดูก่อนสุภูติ แม้การที่ภิกษุเป็นผู้มีศีล...ฯลฯ...สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย นี้ก็เป็นธรรมเป็นที่ตั้งแห่งศรัทธาของสัทธภิกษุ

‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo; ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā. Yampi, subhūti, bhikkhu bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti.

ดูก่อนสุภuti อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นพหูสูต ทรงจำสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใดงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง ธรรมเห็นปานนั้น อันภิกษุนั้นสดับมากแล้ว ทรงจำไว้ได้ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดอย่างดีด้วยทิฏฐิ ดูก่อนสุภuti การที่ภิกษุเป็นพหูสูต...ฯลฯ...แทงตลอดอย่างดีด้วยทิฏฐิ แม้ข้อนี้ ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา

‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu kalyāṇamitto hoti kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko. Yampi, subhūti, bhikkhu kalyāṇamitto hoti kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti.

ดูก่อนสุภuti อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีกัลยาณมิตร มีกัลยาณสหาย มีกัลยาณสัมปวังก์ ดูก่อนสุภuti การที่ภิกษุมีกัลยาณมิตร มีกัลยาณสหาย มีกัลยาณสัมปวังก์ แม้ข้อนี้ ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา

‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu suvaco hoti sovacassakaraṇehi dhammehi samannāgato khamo padakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ. Yampi, subhūti, bhikkhu suvaco hoti sovacassakaraṇehi dhammehi samannāgato khamo padakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti.

ดูก่อนสุภuti อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ว่าง่าย ประกอบด้วยธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย เป็นผู้อดทน รับฟังคำพร่ำสอนโดยเคารพ ดูก่อนสุภuti การที่ภิกษุเป็นผู้ว่าง่าย ประกอบด้วยธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย เป็นผู้อดทน รับฟังคำพร่ำสอนโดยเคารพ แม้ข้อนี้ ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา

‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃkaraṇīyāni tatra dakkho hoti analaso tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgato alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātuṃ. Yampi, subhūti, bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃkaraṇīyāni tatra dakkho hoti analaso tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgato alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātuṃ, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti.

ดูก่อนสุภuti อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ฉลาด ไม่เกียจคร้านในกิจน้อยใหญ่ที่ต้องทำของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ประกอบด้วยปัญญาเป็นอุบายในกิจนั้น สามารถเพื่อจะทำ สามารถเพื่อจะจัดทำได้ ดูก่อนสุภuti การที่ภิกษุเป็นผู้ฉลาด ไม่เกียจคร้านในกิจน้อยใหญ่ที่ต้องทำของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ประกอบด้วยปัญญาเป็นอุบายในกิจนั้น สามารถเพื่อจะทำ สามารถเพื่อจะจัดทำได้ แม้ข้อนี้ ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา

‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu dhammakāmo hoti piyasamudāhāro abhidhamme abhivinaye uḷārapāmojjo. Yampi, subhūti, bhikkhu dhammakāmo hoti piyasamudāhāro abhidhamme abhivinaye uḷārapāmojjo, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti.

ดูก่อนสุภuti อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ใคร่ในธรรม มีวาจาเป็นที่รัก มีความปราโมทย์อย่างยิ่งในอภิธรรมและอภิวินัย ดูก่อนสุภuti การที่ภิกษุเป็นผู้ใคร่ในธรรม มีวาจาเป็นที่รัก มีความปราโมทย์อย่างยิ่งในอภิธรรมและอภิวินัย แม้ข้อนี้ ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา

‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Yampi, subhūti, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti.

ดูก่อนสุภuti อีกประการหนึ่ง ภิกษุปรารภความเพียรอยู่ เพื่อละอกุศลธรรม เพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรม มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย ดูก่อนสุภuti การที่ภิกษุปรารภความเพียรอยู่ เพื่อละอกุศลธรรม เพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรม มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย แม้ข้อนี้ ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา

‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. Yampi, subhūti, bhikkhu catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti.

ดูก่อนสุภuti อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ได้ตามปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก ซึ่งฌาน ๔ อันเป็นของอภิเจตสิก เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ดูก่อนสุภuti การที่ภิกษุเป็นผู้ได้ตามปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก ซึ่งฌาน ๔ อันเป็นของอภิเจตสิก เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน แม้ข้อนี้ ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา

‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattārīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Yampi, subhūti, bhikkhu anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ, ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti.

ดูก่อนสุภuti อีกประการหนึ่ง ภิกษุระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้มาเกิดในภพนี้’ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนสุภuti การที่ภิกษุระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง...ฯลฯ...เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้ แม้ข้อนี้ ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา

‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti. Yampi, subhūti, bhikkhu dibbena cakkhunā visuddhena…pe… yathākammūpage satte pajānāti, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti.

สุภูติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง ทั้งผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม ทั้งไปดีและไปร้าย ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ‘ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต กล่าวตู่พระอริยะ เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดมั่นกรรมที่เป็นมิจฉาทิฏฐิ พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ส่วนท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่กล่าวตู่พระอริยะ เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดมั่นกรรมที่เป็นสัมมาทิฏฐิ พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์’ เธอเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง ทั้งผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม ทั้งไปดีและไปร้าย ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ด้วยประการฉะนี้ สุภูติ การที่ภิกษุรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม...ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ แม้นี้ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา

‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Yampi, subhūti, bhikkhu āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hotī’’ti.

สุภูติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ สุภูติ การที่ภิกษุทำให้แจ้ง...เข้าถึงอยู่ เพราะอาสวะสิ้นไป แม้นี้ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา

Evaṃ vutte āyasmā subhūti bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yānimāni, bhante, bhagavatā saddhassa saddhāpadānāni bhāsitāni, saṃvijjanti tāni imassa bhikkhuno, ayañca bhikkhu etesu sandissati.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสุภูติกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัทธาปทานที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้สำหรับภิกษุผู้มีศรัทธาเหล่านี้มีอยู่แก่ภิกษุรูปนี้ และภิกษุรูปนี้ก็ปรากฏอยู่ในสัทธาปทานเหล่านั้น

‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้เป็นผู้มีศีล สำรวมในปาฏิโมกขสังวรอยู่ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย

‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo; ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้เป็นพหูสูต ทรงจำสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใดงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง ธรรมเห็นปานนั้นเธอสดับแล้วมาก ทรงจำไว้ คล่องปาก เพ่งตามด้วยใจ แทงตลอดด้วยดีแล้วด้วยทิฏฐิ

‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu kalyāṇamitto hoti kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้มีกัลยาณมิตร มีกัลยาณสหาย มีกัลยาณสัมปวังก์

‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu suvaco hoti…pe… anusāsaniṃ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้เป็นผู้ว่าง่าย...รับฟังคำพร่ำสอน

‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃkaraṇīyāni tattha dakkho hoti analaso tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgato alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātuṃ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้เป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้าน ประกอบด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาอันเป็นอุบายในกิจนั้นๆ สามารถเพื่อจะทำ สามารถเพื่อจะจัดแจงในกิจการน้อยใหญ่ต่างๆ ของเพื่อนพรหมจารี

‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu dhammakāmo hoti piyasamudāhāro abhidhamme abhivinaye uḷārapāmojjo.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้เป็นผู้ใคร่ในธรรม มีวาจาเป็นที่รัก มีความปราโมทย์อย่างยิ่งในอภิธรรมและอภิวินัย

‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu āraddhavīriyo viharati…pe… thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้ปรารภความเพียรอยู่...มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย

‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้ได้ฌาน ๔ อันเป็นของจิตอันยิ่ง เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก

‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้ระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ คือ หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง...เธอระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้

‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena…pe… yathākammūpage satte pajānāti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้...ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์

‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati. Yānimāni, bhante, bhagavatā saddhassa saddhāpadānāni bhāsitāni, saṃvijjanti tāni imassa bhikkhuno, ayañca bhikkhu etesu sandissatī’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้ทำให้แจ้ง...เข้าถึงอยู่ เพราะอาสวะสิ้นไป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัทธาปทานที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้สำหรับภิกษุผู้มีศรัทธาเหล่านี้มีอยู่แก่ภิกษุรูปนี้ และภิกษุรูปนี้ก็ปรากฏอยู่ในสัทธาปทานเหล่านั้น

‘‘Sādhu sādhu, subhūti! Tena hi tvaṃ, subhūti, iminā ca saddhena bhikkhunā saddhiṃ vihareyyāsi. Yadā ca tvaṃ, subhūti, ākaṅkheyyāsi tathāgataṃ dassanāya, iminā saddhena bhikkhunā saddhiṃ upasaṅkameyyāsi tathāgataṃ dassanāyā’’ti. Catutthaṃ.

ดีละ ดีละ สุภูติ ถ้าอย่างนั้น เธอจงอยู่ร่วมกับสัทธภิกษุรูปนี้เถิด สุภูติ เมื่อใดเธอปรารถนาจะพบตถาคต เมื่อนั้นเธอพึงเข้าไปหาตถาคตเพื่อเข้าเฝ้าพร้อมกับสัทธภิกษุรูปนี้เถิด จบสูตรที่ ๔

5. Mettāsuttaṃ

5. เมตตาสูตร

15. ‘‘Mettāya, bhikkhave, cetovimuttiyā āsevitāya bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya ekādasānisaṃsā pāṭikaṅkhā.

15. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเมตตาเจโตวิมุตติ อันบุคคลเสพแล้ว เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว พึงหวังอานิสงส์ ๑๑ ประการ

Katame ekādasa? Sukhaṃ supati, sukhaṃ paṭibujjhati, na pāpakaṃ supinaṃ passati, manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, devatā rakkhanti, nāssa aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamati, tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyati, mukhavaṇṇo vippasīdati, asammūḷho kālaṃ karoti, uttari appaṭivijjhanto brahmalokūpago hoti. Mettāya, bhikkhave, cetovimuttiyā āsevitāya bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya ime ekādasānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti. Pañcamaṃ.

๑๑ ประการ อะไรบ้าง คือ หลับเป็นสุข ตื่นเป็นสุข ไม่ฝันร้าย เป็นที่รักของมนุษย์ เป็นที่รักของอมนุษย์ เทวดารักษา ไฟ ยาพิษ หรือศัสตรา ไม่สามารถทำอันตรายได้ จิตตั้งมั่นได้เร็ว สีหน้าผ่องใส ไม่หลงทำกาละ เมื่อยังไม่บรรลุคุณวิเศษที่สูงขึ้นไป ย่อมเข้าถึงพรหมโลก ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเมตตาเจโตวิมุตติ อันบุคคลเสพแล้ว เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว พึงหวังอานิสงส์ ๑๑ ประการเหล่านี้ จบสูตรที่ ๕

6. Aṭṭhakanāgarasuttaṃ

6. อัฏฐกนาครสูตร

16. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando vesāliyaṃ viharati beluvagāmake. Tena kho pana samayena dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro pāṭaliputtaṃ anuppatto hoti kenacideva karaṇīyena.

16. สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ ณ หมู่บ้านเวฬุวะ ใกล้กรุงเวสาลี ก็โดยสมัยนั้นแล ทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะ ถึงกรุงปาฏลีบุตรด้วยกรณียกิจบางอย่าง

Atha kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro yena kukkuṭārāmo yena aññataro bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘kahaṃ nu kho, bhante, āyasmā ānando etarahi viharati? Dassanakāmā hi mayaṃ, bhante, āyasmantaṃ ānanda’’nti. ‘‘Eso, gahapati, āyasmā ānando vesāliyaṃ viharati beluvagāmake’’ti.

ครั้งนั้นแล ทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่งถึงที่กุกกุฏาราม ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะภิกษุรูปนั้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ท่านพระอานนท์อยู่ที่ไหนหนอแล เพราะพวกข้าพเจ้าปรารถนาจะพบท่านพระอานนท์” (ภิกษุรูปนั้นตอบว่า) “คฤหบดี ท่านพระอานนท์อยู่ที่หมู่บ้านเวฬุวะ ใกล้กรุงเวสาลี”

Atha kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro pāṭaliputte taṃ karaṇīyaṃ tīretvā yena vesālī beluvagāmako yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bhante ānanda, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto, yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇātī’’ti? ‘‘Atthi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto, yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇātī’’ti.

ครั้งนั้นแล ทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะทำกรณียกิจนั้นสำเร็จในกรุงปาฏลีบุตรแล้ว จึงเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงหมู่บ้านเวฬุวะ ใกล้กรุงเวสาลี ครั้นเข้าไปหาแล้ว ไหว้ท่านพระอานนท์แล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระอานนท์ว่า “ข้าแต่ท่านอานนท์ผู้เจริญ ธรรมข้อหนึ่งอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ตรัสไว้โดยชอบ มีอยู่หรือหนอแล ซึ่งเมื่อภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปอยู่ จิตที่ยังไม่หลุดพ้นย่อมหลุดพ้น หรืออาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปย่อมถึงความสิ้นไป หรือย่อมบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่ยังไม่ได้บรรลุ” (ท่านพระอานนท์ตอบว่า) “คฤหบดี ธรรมข้อหนึ่งอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ตรัสไว้โดยชอบ มีอยู่แล ซึ่งเมื่อภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปอยู่ จิตที่ยังไม่หลุดพ้นย่อมหลุดพ้น หรืออาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปย่อมถึงความสิ้นไป หรือย่อมบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่ยังไม่ได้บรรลุ”

‘‘Katamo pana, bhante ānanda, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto, yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇātī’’ti? ‘‘Idha, gahapati, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘idampi kho paṭhamaṃ jhānaṃ abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ’. ‘Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ, tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti; no ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto, yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti.

“ข้าแต่ท่านอานนท์ผู้เจริญ ก็ธรรมข้อหนึ่งอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ตรัสไว้โดยชอบ ซึ่งเมื่อภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปอยู่ จิตที่ยังไม่หลุดพ้นย่อมหลุดพ้น หรืออาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปย่อมถึงความสิ้นไป หรือย่อมบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่ยังไม่ได้บรรลุ คือธรรมข้อไหน” (ท่านพระอานนท์ตอบว่า) “คฤหบดี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘แม้ปฐมฌานนี้ก็เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง เป็นสิ่งที่เกิดจากเจตนา’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่งอันปัจจัยปรุงแต่ง เกิดจากเจตนา สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอตั้งอยู่ในธรรมนั้นแล้ว ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีก เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ด้วยความยินดีในธรรมนั้น ด้วยความเพลิดเพลินในธรรมนั้น คฤหบดี แม้ธรรมข้อนี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ตรัสไว้โดยชอบ ซึ่งเมื่อภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปอยู่ จิตที่ยังไม่หลุดพ้นย่อมหลุดพ้น หรืออาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปย่อมถึงความสิ้นไป หรือย่อมบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่ยังไม่ได้บรรลุ

‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘idampi kho catutthaṃ jhānaṃ abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ’. ‘Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti; no ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto, yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti.

“อีกประการหนึ่ง คฤหบดี ภิกษุบรรลุทุติยฌาน ... ตติยฌาน ... จตุตถฌาน อันไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิ เพราะวิตกวิจารสงบไป มีความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น แล้วแลอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘แม้จตุตถฌานนี้ก็เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง เป็นสิ่งที่เกิดจากเจตนา’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่งอันปัจจัยปรุงแต่ง เกิดจากเจตนา สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอตั้งอยู่ในธรรมนั้นแล้ว ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีก เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ด้วยความยินดีในธรรมนั้น ด้วยความเพลิดเพลินในธรรมนั้น คฤหบดี แม้ธรรมข้อนี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ตรัสไว้โดยชอบ ซึ่งเมื่อภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปอยู่ จิตที่ยังไม่หลุดพ้นย่อมหลุดพ้น หรืออาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปย่อมถึงความสิ้นไป หรือย่อมบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่ยังไม่ได้บรรลุ

‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ayampi kho mettā cetovimutti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā’. ‘Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti; no ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā…pe. … ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti.

คฤหบดี อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น เธอมีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง ในที่ทุกสถาน ในฐานะทั้งปวง แก่สัตว์ทั่วโลกทั่วทั้งหมด ด้วยใจอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เมตตาเจโตวิมุตตินี้แล อันปัจจัยปรุงแต่งขึ้น อันปัจจัยก่อสร้างขึ้น’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สิ่งใดก็ตามที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ที่ปัจจัยก่อสร้างขึ้น สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอตั้งอยู่ในธรรมนั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีก เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ ด้วยความยินดีในธรรมนั้น ด้วยความเพลิดเพลินในธรรมนั้น คฤหบดี แม้ธรรมข้อนี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้...ฯลฯ...ย่อมบรรลุถึงธรรมที่เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่เคยบรรลุ

‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ayampi kho upekkhācetovimutti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā’. ‘Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti; no ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā…pe… ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti.

คฤหบดี อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีใจสหรคตด้วยกรุณา...ฯลฯ...มีใจสหรคตด้วยมุทิตา...ฯลฯ...มีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น เธอมีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง ในที่ทุกสถาน ในฐานะทั้งปวง แก่สัตว์ทั่วโลกทั่วทั้งหมด ด้วยใจอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘อุเบกขาเจโตวิมุตตินี้แล อันปัจจัยปรุงแต่งขึ้น อันปัจจัยก่อสร้างขึ้น’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สิ่งใดก็ตามที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ที่ปัจจัยก่อสร้างขึ้น สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอตั้งอยู่ในธรรมนั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีก เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ ด้วยความยินดีในธรรมนั้น ด้วยความเพลิดเพลินในธรรมนั้น คฤหบดี แม้ธรรมข้อนี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้...ฯลฯ...ย่อมบรรลุถึงธรรมที่เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่เคยบรรลุ

‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ayampi kho ākāsānañcāyatanasamāpatti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā’. ‘Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti; no ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā…pe… ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti.

คฤหบดี อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะดับปฏิฆสัญญา และเพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญาอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘อากาสานัญจายตนสมาบัตินี้แล อันปัจจัยปรุงแต่งขึ้น อันปัจจัยก่อสร้างขึ้น’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สิ่งใดก็ตามที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ที่ปัจจัยก่อสร้างขึ้น สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอตั้งอยู่ในธรรมนั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีก เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ ด้วยความยินดีในธรรมนั้น ด้วยความเพลิดเพลินในธรรมนั้น คฤหบดี แม้ธรรมข้อนี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้...ฯลฯ...ย่อมบรรลุถึงธรรมที่เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่เคยบรรลุ

‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati…pe… sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ayampi kho ākiñcaññāyatanasamāpatti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā’. ‘Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti; no ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā…pe… ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇātī’’ti.

คฤหบดี อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวงอยู่...ฯลฯ...เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ โดยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไร’ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวงอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘อากิญจัญญายตนสมาบัตินี้แล อันปัจจัยปรุงแต่งขึ้น อันปัจจัยก่อสร้างขึ้น’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สิ่งใดก็ตามที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ที่ปัจจัยก่อสร้างขึ้น สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอตั้งอยู่ในธรรมนั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีก เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ ด้วยความยินดีในธรรมนั้น ด้วยความเพลิดเพลินในธรรมนั้น คฤหบดี แม้ธรรมข้อนี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้...ฯลฯ...ย่อมบรรลุถึงธรรมที่เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่เคยบรรลุ

Evaṃ vutte dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘seyyathāpi, bhante ānanda, puriso ekaṃ nidhimukhaṃ gavesanto sakideva ekādasa nidhimukhāni adhigaccheyya; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, ekaṃ amatadvāraṃ gavesanto sakideva ekādasa amatadvārāni alatthaṃ sevanāya. Seyyathāpi, bhante, purisassa agāraṃ ekādasa dvāraṃ. So tasmiṃ agāre āditte ekamekenapi dvārena sakkuṇeyya attānaṃ sotthiṃ kātuṃ; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, imesaṃ ekādasannaṃ amatadvārānaṃ ekamekenapi amatadvārena sakkuṇissāmi attānaṃ sotthiṃ kātuṃ. Ime hi nāma, bhante, aññatitthiyā ācariyassa ācariyadhanaṃ pariyesissanti. Kiṃ panāhaṃ āyasmato ānandassa pūjaṃ na karissāmī’’ti!

เมื่อพระอานนท์กล่าวอย่างนี้แล้ว ทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะ ได้กราบเรียนท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า ‘ท่านอานนท์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุรุษแสวงหาขุมทรัพย์ปากหนึ่ง พึงได้พบขุมทรัพย์ถึง ๑๑ ปากในคราวเดียวกัน ฉันใด ข้าพเจ้าก็ฉันนั้น แสวงหาประตูอมตะประตูหนึ่ง แต่กลับได้เพื่อจะเสพประตูอมตะถึง ๑๑ ประตูในคราวเดียวกัน ท่านผู้เจริญ เปรียบเหมือนเรือนของบุรุษมีประตู ๑๑ ประตู เมื่อเรือนนั้นถูกไฟไหม้ เขาสามารถทำตนให้สวัสดีได้ด้วยประตูแม้เพียงประตูเดียว ฉันใด ข้าพเจ้าก็ฉันนั้น สามารถทำตนให้สวัสดีได้ด้วยประตูอมตะแม้เพียงประตูเดียว จากประตูอมตะ ๑๑ ประตูเหล่านี้ ท่านผู้เจริญ ก็พวกอัญเดียรถีย์เหล่านี้ยังแสวงหาทรัพย์สำหรับอาจารย์เพื่ออาจารย์ของตน ไฉนเล่าข้าพเจ้าจึงจักไม่ทำการบูชาท่านพระอานนท์เล่า’

Atha kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro vesālikañca pāṭaliputtakañca bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Ekamekañca bhikkhuṃ paccekaṃ dussayugena acchādesi, āyasmantañca ānandaṃ ticīvarena. Āyasmato ānandassa pañcasataṃ vihāraṃ kārāpesīti. Chaṭṭhaṃ.

ครั้งนั้น ทสมคหบดีชาวเมืองอัฏฐกะ ให้ประชุมภิกษุสงฆ์ทั้งชาวเมืองเวสาลีและชาวเมืองปาฏลีบุตรแล้ว อังคาสและปวารณาด้วยของเคี้ยวของฉันอันประณีตด้วยมือตนเอง ได้ถวายผ้าคู่แก่ภิกษุแต่ละรูป และถวายไตรจีวรแก่ท่านพระอานนท์ ได้ให้สร้างวิหารราคา ๕๐๐ ถวายแก่ท่านพระอานนท์ จบสูตรที่ ๖

7. Gopālasuttaṃ

7. โคปาลสูตร

17. ‘‘Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato gopālako abhabbo gogaṇaṃ pariharituṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi ekādasahi? Idha, bhikkhave, gopālako na rūpaññū hoti, na lakkhaṇakusalo hoti, na āsāṭikaṃ hāretā hoti, na vaṇaṃ paṭicchādetā hoti, na dhūmaṃ kattā hoti, na titthaṃ jānāti, na pītaṃ jānāti, na vīthiṃ jānāti, na gocarakusalo hoti, anavasesadohī ca hoti, ye te usabhā gopitaro gopariṇāyakā te na atirekapūjāya pūjetā hoti. Imehi kho, bhikkhave, ekādasahi aṅgehi samannāgato gopālako abhabbo gogaṇaṃ pariharituṃ phātiṃ kātuṃ.

17. “ภิกษุทั้งหลาย คนเลี้ยงโคผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการ ไม่สามารถจะบริหารฝูงโคให้เจริญได้ องค์ ๑๑ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย คนเลี้ยงโคในโลกนี้ ๑. ไม่รู้จักรูป ๒. ไม่ฉลาดในลักษณะ ๓. ไม่กำจัดไข่แมลงวัน ๔. ไม่ปิดแผล ๕. ไม่ทำควัน ๖. ไม่รู้จักท่า ๗. ไม่รู้จักน้ำที่ดื่มแล้ว ๘. ไม่รู้จักทาง ๙. ไม่ฉลาดในที่หากิน ๑๐. รีดนมจนหมด ๑๑. ไม่บูชาโคอุสภะที่เป็นพ่อโค เป็นจ่าฝูง ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง ภิกษุทั้งหลาย คนเลี้ยงโคผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการเหล่านี้แล ไม่สามารถจะบริหารฝูงโคให้เจริญได้”

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, ekādasahi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Katamehi ekādasahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu na rūpaññū hoti, na lakkhaṇakusalo hoti, na āsāṭikaṃ hāretā hoti, na vaṇaṃ paṭicchādetā hoti, na dhūmaṃ kattā hoti, na titthaṃ jānāti, na pītaṃ jānāti, na vīthiṃ jānāti, na gocarakusalo hoti, anavasesadohī ca hoti, ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā te na atirekapūjāya pūjetā hoti.

“ภิกษุทั้งหลาย อย่างนั้นเหมือนกันแล ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการ ไม่สามารถถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้ได้ ธรรม ๑๑ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. ไม่รู้จักรูป ๒. ไม่ฉลาดในลักษณะ ๓. ไม่กำจัดไข่แมลงวัน ๔. ไม่ปิดแผล ๕. ไม่ทำควัน ๖. ไม่รู้จักท่า ๗. ไม่รู้จักน้ำที่ดื่มแล้ว ๘. ไม่รู้จักทาง ๙. ไม่ฉลาดในที่หากิน ๑๐. รีดนมจนหมด ๑๑. ไม่บูชาภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ รัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นผู้นำสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na rūpaññū hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yaṃ kiñci rūpaṃ ( ) ‘cattāri mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na rūpaññū hoti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่รู้จักรูปเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘คือมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔’ ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าไม่รู้จักรูป”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na lakkhaṇakusalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘kammalakkhaṇo bālo, kammalakkhaṇo paṇḍito’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na lakkhaṇakusalo hoti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่ฉลาดในลักษณะเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘คนพาลมีกรรมเป็นลักษณะ บัณฑิตมีกรรมเป็นลักษณะ’ ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าไม่ฉลาดในลักษณะ”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na āsāṭikaṃ hāretā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannaṃ kāmavitakkaṃ adhivāseti nappajahati na vinodeti na byantīkaroti na anabhāvaṃ gameti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ… uppannuppanne pāpake akusale dhamme adhivāseti nappajahati na vinodeti na byantīkaroti na anabhāvaṃ gameti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na āsāṭikaṃ hāretā hoti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่กำจัดไข่แมลงวันเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อดกลั้นกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว ไม่ละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้สิ้นสุด ไม่ทำให้ถึงความไม่มี อดกลั้นพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว... อดกลั้นวิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว... อดกลั้นอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วๆ ไม่ละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้สิ้นสุด ไม่ทำให้ถึงความไม่มี ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าไม่กำจัดไข่แมลงวัน”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na vaṇaṃ paṭicchādetā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati; na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ nāpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati; na rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ nāpajjati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na vaṇaṃ paṭicchādetā hoti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่ปิดแผลเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว เป็นผู้ถือนิมิต ถืออนุพยัญชนะ เมื่อเธอไม่สำรวมจักขุนทรีย์อยู่ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นอกุศลธรรมลามกพึงไหลไปตาม เพราะการไม่สำรวมจักขุนทรีย์นั้นเป็นเหตุ เธอจึงไม่ปฏิบัติเพื่อความสำรวมจักขุนทรีย์นั้น ไม่รักษาจักขุนทรีย์ ไม่ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยหู... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว เป็นผู้ถือนิมิต ถืออนุพยัญชนะ เมื่อเธอไม่สำรวมมนินทรีย์อยู่ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นอกุศลธรรมลามกพึงไหลไปตาม เพราะการไม่สำรวมมนินทรีย์นั้นเป็นเหตุ เธอจึงไม่ปฏิบัติเพื่อความสำรวมมนินทรีย์นั้น ไม่รักษามนินทรีย์ ไม่ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าไม่ปิดแผล”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na dhūmaṃ kattā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu na yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ desetā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na dhūmaṃ kattā hoti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่ทำควันเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่แสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมา แก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าไม่ทำควัน”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na titthaṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā na paripucchati na paripañhati – ‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’ti? Tassa te āyasmanto avivaṭañceva na vivaranti, anuttānīkatañca na uttānīkaronti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ na paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na titthaṃ jānāti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่รู้จักท่าเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่เข้าไปสอบถาม ไม่ไต่ถามภิกษุทั้งหลายผู้เป็นพหูสูต มีอาคมอันมาถึงแล้ว ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา เป็นครั้งคราวว่า ‘ท่านผู้เจริญ ข้อนี้เป็นอย่างไร เนื้อความของข้อนี้คืออะไร’ ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นย่อมไม่เปิดเผยสิ่งที่ยังไม่เปิดเผย ไม่ทำให้ตื้นสิ่งที่ยังไม่ตื้น และไม่บรรเทาความสงสัยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยมีประการต่างๆ แก่เธอนั้น ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าไม่รู้จักท่า”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na pītaṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu tathāgatappavedite dhammavinaye desiyamāne na labhati atthavedaṃ, na labhati dhammavedaṃ, na labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na pītaṃ jānāti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่รู้จักน้ำที่ดื่มแล้วเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้วอันเขากำลังแสดงอยู่ ย่อมไม่ได้ความรู้อรรถ ไม่ได้ความรู้ธรรม ไม่ได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าไม่รู้จักน้ำที่ดื่มแล้ว”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na vīthiṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na vīthiṃ jānāti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่รู้จักทางเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าไม่รู้จักทาง”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na gocarakusalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cattāro satipaṭṭhāne yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na gocarakusalo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าไม่ฉลาดในโคจร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสติปัฏฐาน ๔ ประการ. ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าไม่ฉลาดในโคจร.

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu anavasesadohī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuṃ saddhā gahapatikā abhihaṭṭhuṃ pavārenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi. Tatra bhikkhu mattaṃ na jānāti paṭiggahaṇāya. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu anavasesadohī hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้รีดนมจนหมดสิ้น? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ คฤหบดีผู้มีศรัทธาปวารณาด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร. ในการปวารณานั้น ภิกษุไม่รู้จักประมาณในการรับ. ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้รีดนมจนหมดสิ้น.

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, te na atirekapūjāya pūjetā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, tesu na mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhāpeti āvi ceva raho ca, na mettaṃ vacīkammaṃ… na mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhāpeti āvi ceva raho ca. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, na te atirekapūjāya pūjetā hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าไม่เป็นผู้บูชาภิกษุทั้งหลายที่เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่เข้าไปตั้งเมตตากายกรรม เมตตาวจีกรรม เมตตามโนกรรม ในภิกษุทั้งหลายที่เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ. ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าไม่เป็นผู้บูชาภิกษุทั้งหลายที่เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง.

‘‘Imehi kho, bhikkhave, ekādasahi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้แล ไม่ควรเพื่อถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ ในธรรมวินัยนี้.

‘‘Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato gopālako bhabbo gogaṇaṃ pariharituṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi ekādasahi? Idha, bhikkhave, gopālako rūpaññū hoti, lakkhaṇakusalo hoti, āsāṭikaṃ hāretā hoti, vaṇaṃ paṭicchādetā hoti, dhūmaṃ kattā hoti, titthaṃ jānāti, pītaṃ jānāti, vīthiṃ jānāti, gocarakusalo hoti, sāvasesadohī ca hoti, ye te usabhā gopitaro gopariṇāyakā te atirekapūjāya pūjetā hoti – imehi kho, bhikkhave, ekādasahi aṅgehi samannāgato gopālako bhabbo gogaṇaṃ pariharituṃ phātiṃ kātuṃ.

ภิกษุทั้งหลาย คนเลี้ยงโคผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการ ควรเพื่อจะบริหารฝูงโคให้เจริญ. องค์ ๑๑ ประการ อะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย คนเลี้ยงโคในโลกนี้ เป็นผู้รู้จักรูป, ฉลาดในลักษณะ, กำจัดไข่แมลงวัน, ปิดแผล, ทำควัน, รู้จักท่าลงน้ำ, รู้จักน้ำที่ดื่มแล้ว, รู้จักทาง, ฉลาดในโคจร, เป็นผู้รีดนมโดยเหลือไว้ และเป็นผู้บูชาโคอุสภะทั้งหลายที่เป็นพ่อโค เป็นจ่าฝูง ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง. ภิกษุทั้งหลาย คนเลี้ยงโคผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการเหล่านี้แล ควรเพื่อจะบริหารฝูงโคให้เจริญ.

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, ekādasahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Katamehi ekādasahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu rūpaññū hoti, lakkhaṇakusalo hoti, āsāṭikaṃ hāretā hoti, vaṇaṃ paṭicchādetā hoti, dhūmaṃ kattā hoti, titthaṃ jānāti, pītaṃ jānāti, vīthiṃ jānāti, gocarakusalo hoti, sāvasesadohī ca hoti, ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā te atirekapūjāya pūjetā hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการ ควรเพื่อถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ ในธรรมวินัยนี้. ธรรม ๑๑ ประการ อะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้รู้จักรูป, ฉลาดในลักษณะ, กำจัดไข่แมลงวัน, ปิดแผล, ทำควัน, รู้จักท่าลงน้ำ, รู้จักน้ำที่ดื่มแล้ว, รู้จักทาง, ฉลาดในโคจร, เป็นผู้รีดนมโดยเหลือไว้ และเป็นผู้บูชาภิกษุทั้งหลายที่เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง.

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu rūpaññū hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yaṃ kiñci rūpaṃ ‘cattāri mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaññū hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้รู้จักรูป? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔’. ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้รู้จักรูป.

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu lakkhaṇakusalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘kammalakkhaṇo bālo, kammalakkhaṇo paṇḍito’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu lakkhaṇakusalo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในลักษณะ? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘คนพาลมีกรรมเป็นลักษณะ บัณฑิตมีกรรมเป็นลักษณะ’. ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในลักษณะ.

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu āsāṭikaṃ hāretā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ… uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu āsāṭikaṃ hāretā hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้กำจัดไข่แมลงวัน? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่ยึดถือ ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นไป ย่อมทำให้ถึงความไม่มี ซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ซึ่งพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว..., ซึ่งวิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว..., ไม่ยึดถือ ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นไป ย่อมทำให้ถึงความไม่มี ซึ่งบาปอกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วๆ. ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้กำจัดไข่แมลงวัน.

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vaṇaṃ paṭicchādetā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vaṇaṃ paṭicchādetā hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ปิดแผล? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ไม่เป็นผู้ถือนิมิต ไม่เป็นผู้ถืออนุพยัญชนะ, บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัส พึงไหลไปตามภิกษุนั้นผู้ไม่สำรวมจักขุนทรีย์อยู่ เพราะเหตุใด, เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมในจักขุนทรีย์นั้น, ย่อมรักษาจักขุนทรีย์, ย่อมถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์. ฟังเสียงด้วยหู... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่เป็นผู้ถือนิมิต ไม่เป็นผู้ถืออนุพยัญชนะ, บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัส พึงไหลไปตามภิกษุนั้นผู้ไม่สำรวมมนินทรีย์อยู่ เพราะเหตุใด, เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมในมนินทรีย์นั้น, ย่อมรักษามนินทรีย์, ย่อมถึงความสำรวมในมนินทรีย์. ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ปิดแผล.

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu dhūmaṃ kattā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ desetā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu dhūmaṃ kattā hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ทำควัน? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมแสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมา แก่ผู้อื่นโดยพิสดาร. ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ทำควัน.

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu titthaṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati – ‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’ti? Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttānīkaronti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu titthaṃ jānāti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักท่า ได้อย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เข้าไปหาภิกษุทั้งหลายผู้เป็นพหูสูต ผู้เรียนจบพระไตรปิฎก ผู้ทรงธรรม ผู้ทรงวินัย ผู้ทรงมาติกา ตามกาลอันควรแล้วสอบถาม ไต่ถามว่า ‘ท่านขอรับ ข้อนี้เป็นอย่างไร เนื้อความของข้อนี้เป็นอย่างไร?’ ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นย่อมเปิดเผยสิ่งที่ยังไม่เปิดเผย ทำให้แจ้งสิ่งที่ยังไม่ทำให้แจ้ง และบรรเทาความสงสัยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยมีประการต่างๆ แก่ภิกษุนั้น ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักท่า ด้วยอาการอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu pītaṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu tathāgatappavedite dhammavinaye desiyamāne labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu pītaṃ jānāti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักธรรมที่ดื่มแล้ว ได้อย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้วกำลังแสดงอยู่ ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักธรรมที่ดื่มแล้ว ด้วยอาการอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vīthiṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vīthiṃ jānāti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักทาง ได้อย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดอริยมรรคมีองค์ ๘ ตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักทาง ด้วยอาการอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu gocarakusalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cattāro satipaṭṭhāne yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu gocarakusalo hoti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในโคจร ได้อย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดสติปัฏฐาน ๔ ตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในโคจร ด้วยอาการอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sāvasesadohī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuṃ saddhā gahapatikā abhihaṭṭhuṃ pavārenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi. Tatra bhikkhu mattaṃ jānāti paṭiggahaṇāya. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sāvasesadohī hoti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้รีดนมโดยเหลือเชื้อไว้ ได้อย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย คหบดีผู้มีศรัทธาในธรรมวินัยนี้ ย่อมอังคาสปวารณาภิกษุด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ในปัจจัยเหล่านั้น ภิกษุรู้จักประมาณในการรับ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้รีดนมโดยเหลือเชื้อไว้ ด้วยอาการอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, te atirekapūjāya pūjetā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ye te therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, tesu mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhāpeti āvi ceva raho ca, mettaṃ vacīkammaṃ… mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhāpeti āvi ceva raho ca. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, te atirekapūjāya pūjetā hoti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้บูชาภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ ผู้รัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง ได้อย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เข้าไปตั้งเมตตากายกรรม เมตตาวจีกรรม เมตตามโนกรรม ในภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ ผู้รัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้บูชาภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ ผู้รัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง ด้วยอาการอย่างนี้แล”

‘‘Imehi kho, bhikkhave, ekādasahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjitu’’nti. Sattamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้แล เป็นผู้ควรเพื่อถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ ในธรรมวินัยนี้ได้” จบสูตรที่ ๗

8. Paṭhamasamādhisuttaṃ

8. ปฐมสมาธิสูตร

18. Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ –

18. ครั้งนั้น ภิกษุจำนวนมากพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Siyā nu kho, bhante, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa, na tejasmiṃ tejosaññī assa, na vāyasmiṃ vāyosaññī assa, na ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññī assa, na viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññī assa, na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti?

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในปฐวีว่าเป็นปฐวี ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในอาโปว่าเป็นอาโป ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในเตโชว่าเป็นเตโช ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในวาโยว่าเป็นวาโย ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในอากาสานัญจายตนะว่าเป็นอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในวิญญาณัญจายตนะว่าเป็นวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในอากิญจัญญายตนะว่าเป็นอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในเนวสัญญานาสัญญายตนะว่าเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้า แม้ในอารมณ์ที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้ ได้ถึง แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ ก็ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญา แต่ก็ยังเป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้หรือหนอ พระเจ้าข้า”

‘‘Siyā, bhikkhave, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe. … yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในปฐวีว่าเป็นปฐวี ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้ ได้ถึง แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ ก็ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญา แต่ก็ยังเป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้”

‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti?

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในปฐวีว่าเป็นปฐวี ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้ ได้ถึง แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ ก็ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญา แต่ก็ยังเป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้อย่างไร พระเจ้าข้า”

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu evaṃsaññī hoti – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. Evaṃ kho, bhikkhave, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa, na tejasmiṃ tejosaññī assa, na vāyasmiṃ vāyosaññī assa, na ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññī assa, na viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññī assa, na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมชาตินั่นสงบ ธรรมชาตินั่นประณีต คือ ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ นิพพาน’ ภิกษุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในปฐวีว่าเป็นปฐวี ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในอาโปว่าเป็นอาโป ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในเตโชว่าเป็นเตโช ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในวาโยว่าเป็นวาโย ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในอากาสานัญจายตนะว่าเป็นอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในวิญญาณัญจายตนะว่าเป็นวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในอากิญจัญญายตนะว่าเป็นอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในเนวสัญญานาสัญญายตนะว่าเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้า แม้ในอารมณ์ที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้ ได้ถึง แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ ก็ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญา แต่ก็ยังเป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้ ด้วยอาการอย่างนี้แล” จบสูตรที่ ๘

9. Dutiyasamādhisuttaṃ

9. ทุติยสมาธิสูตร

19. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

19. ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Siyā nu kho bhikkhave, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa…pe… na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti? ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā. Sādhu vata, bhante, bhagavantaṃyeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ไม่มีอาโปสัญญาในอาโปกสิณ ...ฯลฯ... ไม่มีอากิญจัญญายตนสัญญาในอากิญจัญญายตนะ ไม่มีเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาในเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่มีสัญญาในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้ ไม่มีสัญญาในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้า แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้หรือหนอ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่งอาศัย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอเนื้อความแห่งพระภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่พระผู้มีพระภาคเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้”

‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

“ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

‘‘Siyā, bhikkhave, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้อย่างไร”

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมชาตินั่นสงบ ธรรมชาตินั่นประณีต คือ ความระงับแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ คือ นิพพาน’ ภิกษุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้ด้วยอาการอย่างนี้” นวมสูตรที่ ๙

10. Tatiyasamādhisuttaṃ

10. ตติยสมาธิสูตร

20. Atha kho sambahulā bhikkhū yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavocuṃ –

20. ครั้งนั้น ภิกษุหลายรูปเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ แล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า

‘‘Siyā nu kho, āvuso sāriputta, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti? ‘‘Siyā, āvuso, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti.

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้หรือหนอ” “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้”

‘‘Yathā kathaṃ pana, āvuso sāriputta, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti?

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมชาตินั่นสงบ ธรรมชาตินั่นประณีต คือ ความระงับแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ คือ นิพพาน’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้ด้วยอาการอย่างนี้” ทสมสูตรที่ ๑๐

11. Catutthasamādhisuttaṃ

11. จตุตถสมาธิสูตร

21. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘siyā nu kho, āvuso, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa, na tejasmiṃ tejosaññī assa, na vāyasmiṃ vāyosaññī assa, na ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññī assa, na viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññī assa, na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti?

21. ณ ที่นั้น ท่านพระสารีบุตรได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ไม่มีอาโปสัญญาในอาโปกสิณ ไม่มีเตโชสัญญาในเตโชกสิณ ไม่มีวาโยสัญญาในวาโยกสิณ ไม่มีอากาสานัญจายตนสัญญาในอากาสานัญจายตนะ ไม่มีวิญญาณัญจายตนสัญญาในวิญญาณัญจายตนะ ไม่มีอากิญจัญญายตนสัญญาในอากิญจัญญายตนะ ไม่มีเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาในเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่มีสัญญาในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้ ไม่มีสัญญาในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้า แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้หรือหนอ”

‘‘Dūratopi kho mayaṃ, āvuso, āgaccheyyāma āyasmato sāriputtassa santike etassa bhāsitassa atthamaññātuṃ. Sādhu vatāyasmantaṃyeva sāriputtaṃ paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Āyasmato sāriputtassa sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti.

“ท่านผู้มีอายุ แม้จากที่ไกล พวกข้าพเจ้าก็พึงมาสู่สำนักของท่านพระสารีบุตรเพื่อทราบเนื้อความแห่งพระภาษิตนี้ ขอประทานโอกาส ขอเนื้อความแห่งพระภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่ท่านพระสารีบุตรเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากท่านพระสารีบุตรแล้ว จักทรงจำไว้”

‘‘Tenahāvuso, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับท่านพระสารีบุตรว่า “อย่างนั้น ขอรับ ท่านผู้มีอายุ” ท่านพระสารีบุตรจึงได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘Siyā, āvuso bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงเป็นผู้มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจนี้ ก็ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญา แต่พึงเป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้”

‘‘Yathā kathaṃ panāvuso, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti?

“ท่านผู้มีอายุ ก็การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงเป็นผู้มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจนี้ ก็ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญา แต่พึงเป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้อย่างไร”

‘‘Idha, āvuso, bhikkhu evaṃsaññī hoti – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. Evaṃ kho, āvuso, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa, na tejasmiṃ tejosaññī assa, na vāyasmiṃ vāyosaññī assa, na ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññī assa, na viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññī assa, na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti. Ekādasamaṃ.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมชาตินั่นสงบ ธรรมชาตินั่นประณีต คือ ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ นิพพาน’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงเป็นผู้มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ไม่พึงเป็นผู้มีอาโปสัญญาในอาโปกสิณ ไม่พึงเป็นผู้มีเตโชสัญญาในเตโชกสิณ ไม่พึงเป็นผู้มีวาโยสัญญาในวาโยกสิณ ไม่พึงเป็นผู้มีอากาสานัญจายตนสัญญาในอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีวิญญาณัญจายตนสัญญาในวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีอากิญจัญญายตนสัญญาในอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาในเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในโลกนี้ในโลกนี้ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในปรโลกในปรโลก แม้ในอารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจนี้ ก็ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญา แต่พึงเป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้ด้วยอาการอย่างนี้” (สูตรที่ ๑๑)

Anussativaggo dutiyo.

อนุสสติวรรคที่ ๒

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคนั้น

Dve vuttā mahānāmena, nandiyena subhūtinā;

Mettā aṭṭhako gopālo, cattāro ca samādhināti.

ว่าด้วยเรื่องที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ๒ สูตร คือ มหานามสูตร นันทิยสูตร, สุภูติสูตร, เมตตาสูตร, อัฏฐกนาครสูตร, โคปาลสูตร และสมาธิสูตร ๔ สูตร

3. Sāmaññavaggo

3. สามัญญวรรค

22-29. ‘‘Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato gopālako abhabbo gogaṇaṃ pariharituṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi ekādasahi? Idha, bhikkhave, gopālako na rūpaññū hoti, na lakkhaṇakusalo hoti, na āsāṭikaṃ hāretā hoti, na vaṇaṃ paṭicchādetā hoti, na dhūmaṃ kattā hoti, na titthaṃ jānāti, na pītaṃ jānāti, na vīthiṃ jānāti, na gocarakusalo hoti, anavasesadohī ca hoti, ye te usabhā gopitaro gopariṇāyakā te na atirekapūjāya pūjetā hoti – imehi kho, bhikkhave, ekādasahi aṅgehi samannāgato gopālako abhabbo gogaṇaṃ pariharituṃ phātiṃ kātuṃ.

ภิกษุทั้งหลาย นายโคบาลผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการ ไม่สมควรจะบริหารฝูงโคให้เจริญได้ องค์ ๑๑ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย นายโคบาลในโลกนี้ ๑. ไม่รู้จักรูป ๒. ไม่ฉลาดในลักษณะ ๓. ไม่กำจัดไข่ตัวเหลือบ ๔. ไม่ปิดแผล ๕. ไม่รมควัน ๖. ไม่รู้จักท่าลง ๗. ไม่รู้จักน้ำที่ดื่มแล้ว ๘. ไม่รู้จักทาง ๙. ไม่ฉลาดในที่หากิน ๑๐. รีดนมจนหมดสิ้น ๑๑. ไม่บูชาโคอุสภะที่เป็นพ่อโค เป็นจ่าฝูง ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง ภิกษุทั้งหลาย นายโคบาลผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการนี้แล ไม่สมควรจะบริหารฝูงโคให้เจริญได้

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, ekādasahi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo cakkhusmiṃ aniccānupassī viharituṃ…pe… abhabbo cakkhusmiṃ dukkhānupassī viharituṃ… abhabbo cakkhusmiṃ anattānupassī viharituṃ… abhabbo cakkhusmiṃ khayānupassī viharituṃ… abhabbo cakkhusmiṃ vayānupassī viharituṃ… abhabbo cakkhusmiṃ virāgānupassī viharituṃ… abhabbo cakkhusmiṃ nirodhānupassī viharituṃ… abhabbo cakkhusmiṃ paṭinissaggānupassī viharituṃ’’.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการ ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในจักษุได้ ...ฯลฯ... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นทุกข์ในจักษุได้... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นอนัตตาในจักษุได้... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความสิ้นไปในจักษุได้... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความเสื่อมไปในจักษุได้... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดในจักษุได้... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความดับในจักษุได้... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความสละคืนในจักษุได้

30-69. …Sotasmiṃ… ghānasmiṃ… jivhāya… kāyasmiṃ… manasmiṃ….

...ในโสตะ... ในฆานะ... ในชิวหา... ในกาย... ในใจ...

70-117. …Rūpesu… saddesu… gandhesu… rasesu… phoṭṭhabbesu… dhammesu….

...ในรูปทั้งหลาย... ในเสียงทั้งหลาย... ในกลิ่นทั้งหลาย... ในรสทั้งหลาย... ในโผฏฐัพพะทั้งหลาย... ในธรรมารมณ์ทั้งหลาย...

118-165. …Cakkhuviññāṇe… sotaviññāṇe… ghānaviññāṇe… jivhāviññāṇe… kāyaviññāṇe… manoviññāṇe….

...ในจักขุวิญญาณ... ในโสตวิญญาณ... ในฆานวิญญาณ... ในชิวหาวิญญาณ... ในกายวิญญาณ... ในมโนวิญญาณ...

166-213. …Cakkhusamphasse… sotasamphasse… ghānasamphasse… jivhāsamphasse … kāyasamphasse… manosamphasse….

...ในจักขุสัมผัส... ในโสตสัมผัส... ในฆานสัมผัส... ในชิวหาสัมผัส... ในกายสัมผัส... ในมโนสัมผัส...

214-261. …Cakkhusamphassajāya vedanāya… sotasamphassajāya vedanāya… ghānasamphassajāya vedanāya… jivhāsamphassajāya vedanāya… kāyasamphassajāya vedanāya… manosamphassajāya vedanāya….

...ในเวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดแต่โสตสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดแต่ฆานสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดแต่ชิวหาสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดแต่กายสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัส...

262-309. …Rūpasaññāya… saddasaññāya… gandhasaññāya… rasasaññāya… phoṭṭhabbasaññāya … dhammasaññāya….

...ในรูปสัญญา... ในสัททสัญญา... ในคันธสัญญา... ในรสสัญญา... ในโผฏฐัพพสัญญา... ในธัมมสัญญา...

310-357. …Rūpasañcetanāya… saddasañcetanāya… gandhasañcetanāya… rasasañcetanāya… phoṭṭhabbasañcetanāya… dhammasañcetanāya….

...ในรูปสัญเจตนา... ในสัททสัญเจตนา... ในคันธสัญเจตนา... ในรสสัญเจตนา... ในโผฏฐัพพสัญเจตนา... ในธัมมสัญเจตนา...

358-405. …Rūpataṇhāya… saddataṇhāya… gandhataṇhāya… rasataṇhāya… phoṭṭhabbataṇhāya… dhammataṇhāya….

...ในรูปตัณหา... ในสัททตัณหา... ในคันธตัณหา... ในรสตัณหา... ในโผฏฐัพพตัณหา... ในธัมมตัณหา...

406-453. …Rūpavitakke… saddavitakke… gandhavitakke… rasavitakke… phoṭṭhabbavitakke… dhammavitakke….

...ในรูปวิตก... ในสัททวิตก... ในคันธวิตก... ในรสวิตก... ในโผฏฐัพพวิตก... ในธัมมวิตก...

454-501. …Rūpavicāre… saddavicāre… gandhavicāre… rasavicāre… phoṭṭhabbavicāre… dhammavicāre aniccānupassī viharituṃ… dukkhānupassī viharituṃ… anattānupassī viharituṃ… khayānupassī viharituṃ… vayānupassī viharituṃ… virāgānupassī viharituṃ… nirodhānupassī viharituṃ… paṭinissaggānupassī viharituṃ…pe….

...ในรูปวิจาร... ในสัททวิจาร... ในคันธวิจาร... ในรสวิจาร... ในโผฏฐัพพวิจาร... ในธัมมวิจาร ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นทุกข์... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นอนัตตา... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความสิ้นไป... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความเสื่อมไป... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความคลายกำหนัด... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความดับ... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความสละคืน...ฯลฯ...

4. Rāgapeyyālaṃ

4. ราคเปยยาล

502. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ekādasa dhammā bhāvetabbā. Katame ekādasa? Paṭhamaṃ jhānaṃ, dutiyaṃ jhānaṃ, tatiyaṃ jhānaṃ, catutthaṃ jhānaṃ, mettācetovimutti, karuṇācetovimutti, muditācetovimutti, upekkhācetovimutti, ākāsānañcāyatanaṃ, viññāṇañcāyatanaṃ, ākiñcaññāyatanaṃ – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime ekādasa dhammā bhāvetabbā.

502. ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๑ ประการ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่งซึ่งราคะ ธรรม ๑๑ ประการ อะไรบ้าง คือ ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน เมตตาเจโตวิมุตติ กรุณาเจโตวิมุตติ มุทิตาเจโตวิมุตติ อุเบกขาเจโตวิมุตติ อากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญายตนะ ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่งซึ่งราคะ

503-511. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, pariññāya… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya… ime ekādasa dhammā bhāvetabbā.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อกำหนดรู้... เพื่อความสิ้นไปรอบ... เพื่อละ... เพื่อความสิ้นไป... เพื่อความเสื่อมไป... เพื่อความคลายกำหนัด... เพื่อความดับ... เพื่อสละ... เพื่อสละคืนซึ่งราคะ

512-671. ‘‘Dosassa …pe… mohassa… kodhassa… upanāhassa… makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa abhiññāya…pe… pariññāya… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya ime ekādasa dhammā bhāvetabbā’’ti.

ธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่ง...ฯลฯ... เพื่อกำหนดรู้... เพื่อความสิ้นไปรอบ... เพื่อละ... เพื่อความสิ้นไป... เพื่อความเสื่อมไป... เพื่อความคลายกำหนัด... เพื่อความดับ... เพื่อสละ... เพื่อสละคืนซึ่งโทสะ...ฯลฯ... โมหะ... โกธะ... อุปนาหะ... มักขะ... ปลาสะ... อิสสา... มัจฉริยะ... มายา... สาเถยยะ... ถัมภะ... สารัมภะ... มานะ... อติมานะ... มทะ... ปมาทะ

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Rāgapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.

ราคเปยยาล จบ

Nava suttasahassāni, bhiyyo pañcasatāni ca ;

Sattapaññāsa suttantā , aṅguttarasamāyutā ti.

พระสูตร ๙,๕๕๗ สูตร รวมอยู่ในอังคุตตรนิกาย

Ekādasakanipātapāḷi niṭṭhitā.

พระบาลีเอกาทสกนิบาต จบ

Aṅguttaranikāyo samatto.

อังคุตตรนิกาย จบ

Chinese
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 English8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Hindi8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Hindi
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Indonesian8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Indonesian
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Thai8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Thai
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Vietnamese8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น Aṅguttaranikāyo อังคุตตรนิกาย Ekādasakanipātapāḷi เอกาทสกนิบาต 1. Nissayavaggo วรรคที่ ๑ นิสสยวรรค 1. Kimatthiyasuttaṃ 1. สูตรที่ ๑ กิมัตถิยสูตร 1. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kimatthiyāni, bhante, kusalāni sīlāni kimānisaṃsānī’’ti? ‘‘Avippaṭisāratthāni kho, ānanda, kusalāni sīlāni avippaṭisārānisaṃsānī’’ti. 1. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กุศลศีลมีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “อานนท์ กุศลศีลมีความไม่เดือดร้อนใจเป็นประโยชน์ มีความไม่เดือดร้อนใจเป็นอานิสงส์” ‘‘Avippaṭisāro pana, bhante, kimatthiyo kimānisaṃso’’? ‘‘Avippaṭisāro kho, ānanda, pāmojjattho pāmojjānisaṃso’’. 1. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความไม่เดือดร้อนใจมีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ ความไม่เดือดร้อนใจมีปราโมทย์เป็นประโยชน์ มีปราโมทย์เป็นอานิสงส์” ‘‘Pāmojjaṃ pana, bhante, kimatthiyaṃ kimānisaṃsaṃ’’? ‘‘Pāmojjaṃ kho, ānanda, pītatthaṃ pītānisaṃsaṃ’’. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ปราโมทย์มีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ ปราโมทย์มีปีติเป็นประโยชน์ มีปีติเป็นอานิสงส์” ‘‘Pīti pana, bhante, kimatthiyā kimānisaṃsā’’? ‘‘Pīti kho, ānanda, passaddhatthā passaddhānisaṃsā’’. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ปีติมีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ ปีติมีปัสสัทธิเป็นประโยชน์ มีปัสสัทธิเป็นอานิสงส์” ‘‘Passaddhi pana, bhante, kimatthiyā kimānisaṃsā’’? ‘‘Passaddhi kho, ānanda, sukhatthā sukhānisaṃsā’’. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ปัสสัทธิมีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ ปัสสัทธิมีสุขเป็นประโยชน์ มีสุขเป็นอานิสงส์” ‘‘Sukhaṃ pana, bhante, kimatthiyaṃ kimānisaṃsaṃ’’? ‘‘Sukhaṃ kho, ānanda, samādhatthaṃ samādhānisaṃsaṃ’’. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สุขมีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ สุขมีสมาธิเป็นประโยชน์ มีสมาธิเป็นอานิสงส์” ‘‘Samādhi pana, bhante, kimatthiyo kimānisaṃso’’? ‘‘Samādhi kho, ānanda, yathābhūtañāṇadassanattho yathābhūtañāṇadassanānisaṃso’’. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สมาธิมีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ สมาธิมียถาภูตญาณทัสสนะเป็นประโยชน์ มียถาภูตญาณทัสสนะเป็นอานิสงส์” ‘‘Yathābhūtañāṇadassanaṃ pana, bhante, kimatthiyaṃ kimānisaṃsaṃ’’? ‘‘Yathābhūtañāṇadassanaṃ kho, ānanda, nibbidatthaṃ nibbidānisaṃsaṃ’’. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ยถาภูตญาณทัสสนะมีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ ยถาภูตญาณทัสสนะมีนิพพิทาเป็นประโยชน์ มีนิพพิทาเป็นอานิสงส์” ‘‘Nibbidā, pana, bhante, kimatthiyā kimānisaṃsā’’? ‘‘Nibbidā kho, ānanda, virāgatthā virāgānisaṃsā ’’. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็นิพพิทามีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ นิพพิทามีวิราคะเป็นประโยชน์ มีวิราคะเป็นอานิสงส์” ‘‘Virāgo pana, bhante, kimatthiyo kimānisaṃso’’? ‘‘Virāgo kho, ānanda, vimuttiñāṇadassanattho vimuttiñāṇadassanānisaṃso. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็วิราคะมีอะไรเป็นประโยชน์ มีอะไรเป็นอานิสงส์” “อานนท์ วิราคะมีวิมุตติญาณทัสสนะเป็นประโยชน์ มีวิมุตติญาณทัสสนะเป็นอานิสงส์” ‘‘Iti kho, ānanda, kusalāni sīlāni avippaṭisāratthāni avippaṭisārānisaṃsāni, avippaṭisāro pāmojjattho pāmojjānisaṃso, pāmojjaṃ pītatthaṃ pītānisaṃsaṃ, pīti passaddhatthā passaddhānisaṃsā, passaddhi sukhatthā sukhānisaṃsā, sukhaṃ samādhatthaṃ samādhānisaṃsaṃ, samādhi yathābhūtañāṇadassanattho yathābhūtañāṇadassanānisaṃso, yathābhūtañāṇadassanaṃ nibbidatthaṃ nibbidānisaṃsaṃ, nibbidā virāgatthā virāgānisaṃsā, virāgo vimuttiñāṇadassanattho vimuttiñāṇadassanānisaṃso. Iti kho, ānanda, kusalāni sīlāni anupubbena aggāya parentī’’ti. Paṭhamaṃ. “อานนท์ กุศลศีลมีความไม่เดือดร้อนใจเป็นประโยชน์ มีความไม่เดือดร้อนใจเป็นอานิสงส์ ความไม่เดือดร้อนใจมีปราโมทย์เป็นประโยชน์ มีปราโมทย์เป็นอานิสงส์ ปราโมทย์มีปีติเป็นประโยชน์ มีปีติเป็นอานิสงส์ ปีติมีปัสสัทธิเป็นประโยชน์ มีปัสสัทธิเป็นอานิสงส์ ปัสสัทธิมีสุขเป็นประโยชน์ มีสุขเป็นอานิสงส์ สุขมีสมาธิเป็นประโยชน์ มีสมาธิเป็นอานิสงส์ สมาธิมียถาภูตญาณทัสสนะเป็นประโยชน์ มียถาภูตญาณทัสสนะเป็นอานิสงส์ ยถาภูตญาณทัสสนะมีนิพพิทาเป็นประโยชน์ มีนิพพิทาเป็นอานิสงส์ นิพพิทามีวิราคะเป็นประโยชน์ มีวิราคะเป็นอานิสงส์ วิราคะมีวิมุตติญาณทัสสนะเป็นประโยชน์ มีวิมุตติญาณทัสสนะเป็นอานิสงส์ อานนท์ กุศลศีลย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างยิ่งโดยลำดับ ด้วยประการฉะนี้” 2. Cetanākaraṇīyasuttaṃ สูตรที่ ๒ เจตนากรณียสูตร 2. ‘‘Sīlavato, bhikkhave, sīlasampannassa na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘avippaṭisāro me uppajjatū’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ sīlavato sīlasampannassa avippaṭisāro uppajjati. 2. “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยศีล ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอความไม่เดือดร้อนใจจงเกิดขึ้นแก่เรา’ ข้อที่ความไม่เดือดร้อนใจเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยศีลนี้ เป็นธรรมดา ‘‘Avippaṭisārissa, bhikkhave, na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘pāmojjaṃ me uppajjatū’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ avippaṭisārissa pāmojjaṃ uppajjati. 2. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่มีความเดือดร้อนใจ ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอปราโมทย์จงเกิดขึ้นแก่เรา’ ข้อที่ปราโมทย์เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่มีความเดือดร้อนใจนี้ เป็นธรรมดา ‘‘Pamuditassa, bhikkhave, na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘pīti me uppajjatū’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ pamuditassa pīti uppajjati. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้มีปราโมทย์ ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอปีติจงเกิดขึ้นแก่เรา’ ข้อที่ปีติเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีปราโมทย์นี้ เป็นธรรมดา ‘‘Pītimanassa, bhikkhave, na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘kāyo me passambhatū’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ pītimanassa kāyo passambhati. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้มีใจประกอบด้วยปีติ ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอกายของเราจงสงบระงับ’ ข้อที่กายสงบระงับสำหรับบุคคลผู้มีใจประกอบด้วยปีตินี้ เป็นธรรมดา ‘‘Passaddhakāyassa, bhikkhave, na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘sukhaṃ vediyāmī’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ passaddhakāyo sukhaṃ vediyati. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้มีกายสงบระงับ ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอเราจงเสวยสุข’ ข้อที่บุคคลผู้มีกายสงบระงับเสวยสุขนี้ เป็นธรรมดา ‘‘Sukhino, bhikkhave, na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘cittaṃ me samādhiyatū’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ sukhino cittaṃ samādhiyati. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้มีความสุข ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอจิตของเราจงตั้งมั่น’ ข้อที่จิตตั้งมั่นสำหรับบุคคลผู้มีความสุขนี้ เป็นธรรมดา ‘‘Samāhitassa, bhikkhave, na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘yathābhūtaṃ jānāmi passāmī’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ samāhito yathābhūtaṃ jānāti passati. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้มีจิตตั้งมั่น ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอเราจงรู้จงเห็นตามความเป็นจริง’ ข้อที่บุคคลผู้มีจิตตั้งมั่นรู้เห็นตามความเป็นจริงนี้ เป็นธรรมดา ‘‘Yathābhūtaṃ, bhikkhave, jānato passato na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘nibbindāmī’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ nibbindati. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้รู้เห็นตามความเป็นจริง ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอเราจงเบื่อหน่าย’ ข้อที่บุคคลผู้รู้เห็นตามความเป็นจริงย่อมเบื่อหน่ายนี้ เป็นธรรมดา ‘‘Nibbinnassa, bhikkhave, na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘virajjāmī’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ nibbinno virajjati. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้เบื่อหน่าย ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอเราจงคลายกำหนัด’ ข้อที่บุคคลผู้เบื่อหน่ายย่อมคลายกำหนัดนี้ เป็นธรรมดา ‘‘Virattassa, bhikkhave, na cetanāya karaṇīyaṃ – ‘vimuttiñāṇadassanaṃ sacchikaromī’ti. Dhammatā esā, bhikkhave, yaṃ viratto vimuttiñāṇadassanaṃ sacchikaroti. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้คลายกำหนัด ไม่ต้องทำเจตนาว่า ‘ขอเราจงทำให้แจ้งซึ่งวิมุตติญาณทัสสนะ’ ข้อที่บุคคลผู้คลายกำหนัดย่อมทำให้แจ้งซึ่งวิมุตติญาณทัสสนะนี้ เป็นธรรมดา” ‘‘Iti kho, bhikkhave, virāgo vimuttiñāṇadassanattho vimuttiñāṇadassanānisaṃso, nibbidā virāgatthā virāgānisaṃsā, yathābhūtañāṇadassanaṃ nibbidatthaṃ nibbidānisaṃsaṃ, samādhi yathābhūtañāṇadassanattho yathābhūtañāṇadassanānisaṃso, sukhaṃ samādhatthaṃ samādhānisaṃsaṃ, passaddhi sukhatthā sukhānisaṃsā, pīti passaddhatthā passaddhānisaṃsā, pāmojjaṃ pītatthaṃ pītānisaṃsaṃ, avippaṭisāro pāmojjattho pāmojjānisaṃso, kusalāni sīlāni avippaṭisāratthāni avippaṭisārānisaṃsāni. Iti kho, bhikkhave, dhammā dhamme abhisandenti, dhammā dhamme paripūrenti apārā pāraṃ gamanāyā’’ti. Dutiyaṃ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล วิราคะมีวิมุตติญาณทัสสนะเป็นประโยชน์ มีวิมุตติญาณทัสสนะเป็นอานิสงส์, นิพพิทามีวิราคะเป็นประโยชน์ มีวิราคะเป็นอานิสงส์, ยถาภูตญาณทัสสนะมีนิพพิทาเป็นประโยชน์ มีนิพพิทาเป็นอานิสงส์, สมาธิมียถาภูตญาณทัสสนะเป็นประโยชน์ มียถาภูตญาณทัสสนะเป็นอานิสงส์, สุขะมีสมาธิเป็นประโยชน์ มีสมาธิเป็นอานิสงส์, ปัสสัทธิมีสุขะเป็นประโยชน์ มีสุขะเป็นอานิสงส์, ปีติมีปัสสัทธิเป็นประโยชน์ มีปัสสัทธิเป็นอานิสงส์, ปราโมทย์มีปีติเป็นประโยชน์ มีปีติเป็นอานิสงส์, อวิปฏิสารมีปราโมทย์เป็นประโยชน์ มีปราโมทย์เป็นอานิสงส์, กุศลศีลทั้งหลายมีอวิปฏิสารเป็นประโยชน์ มีอวิปฏิสารเป็นอานิสงส์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล ธรรมทั้งหลายย่อมหลั่งไหลไปสู่ธรรม ธรรมทั้งหลายย่อมยังธรรมให้บริบูรณ์ เพื่อไปจากฝั่งนี้สู่ฝั่งโน้น 3. Paṭhamaupanisāsuttaṃ 3. ปฐมอุปนิสาสูตร 3. ‘‘Dussīlassa, bhikkhave, sīlavipannassa hatūpaniso hoti avippaṭisāro. Avippaṭisāre asati avippaṭisāravipannassa hatūpanisaṃ hoti pāmojjaṃ. Pāmojje asati pāmojjavipannassa hatūpanisā hoti pīti. Pītiyā asati pītivipannassa hatūpanisā hoti passaddhi. Passaddhiyā asati passaddhivipannassa hatūpanisaṃ hoti sukhaṃ. Sukhe asati sukhavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi. Sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ. Yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpanisā hoti nibbidā. Nibbidāya asati nibbidāvipannassa hatūpaniso hoti virāgo. Virāge asati virāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. 3. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทุศีล มีศีลวิบัติ อวิปฏิสารก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้ว เมื่ออวิปฏิสารไม่มีอยู่ ปราโมทย์ก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีอวิปฏิสารวิบัติ เมื่อปราโมทย์ไม่มีอยู่ ปีติก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีปราโมทย์วิบัติ เมื่อปีติไม่มีอยู่ ปัสสัทธิก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีปีติวิบัติ เมื่อปัสสัทธิไม่มีอยู่ สุขะก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีปัสสัทธิวิบัติ เมื่อสุขะไม่มีอยู่ สัมมาสมาธิก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีสุขะวิบัติ เมื่อสัมมาสมาธิไม่มีอยู่ ยถาภูตญาณทัสสนะก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีสัมมาสมาธิวิบัติ เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะไม่มีอยู่ นิพพิทาก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มียถาภูตญาณทัสสนะวิบัติ เมื่อนิพพิทาไม่มีอยู่ วิราคะก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีนิพพิทาวิบัติ เมื่อวิราคะไม่มีอยู่ วิมุตติญาณทัสสนะก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีวิราคะวิบัติ ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, rukkho sākhāpalāsavipanno. Tassa papaṭikāpi na pāripūriṃ gacchati, tacopi… pheggupi… sāropi na pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, dussīlassa sīlavipannassa hatūpaniso hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre asati avippaṭisāravipannassa hatūpanisaṃ hoti pāmojjaṃ…pe… vimuttiñāṇadassanaṃ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้มีกิ่งและใบวิบัติแล้ว แม้สะเก็ดของต้นไม้นั้นก็ไม่ถึงความบริบูรณ์ แม้เปลือก... แม้กระพี้... แม้แก่นก็ไม่ถึงความบริบูรณ์ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อบุคคลทุศีล มีศีลวิบัติ อวิปฏิสารก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้ว เมื่ออวิปฏิสารไม่มีอยู่ ปราโมทย์ก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีอวิปฏิสารวิบัติ...ฯลฯ... วิมุตติญาณทัสสนะ ‘‘Sīlavato, bhikkhave, sīlasampannassa upanisasampanno hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre sati avippaṭisārasampannassa upanisasampannaṃ hoti pāmojjaṃ, pāmojje sati pāmojjasampannassa upanisasampannā hoti pīti, pītiyā sati pītisampannassa upanisasampannā hoti passaddhi, passaddhiyā sati passaddhisampannassa upanisasampannaṃ hoti sukhaṃ, sukhe sati sukhasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi, sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ, yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampannā hoti nibbidā, nibbidāya sati nibbidāsampannassa upanisasampanno hoti virāgo, virāge sati virāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีศีล ถึงพร้อมด้วยศีล อวิปฏิสารก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้ว เมื่ออวิปฏิสารมีอยู่ ปราโมทย์ก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยอวิปฏิสาร เมื่อปราโมทย์มีอยู่ ปีติก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยปราโมทย์ เมื่อปีติมีอยู่ ปัสสัทธิก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยปีติ เมื่อปัสสัทธิมีอยู่ สุขะก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยปัสสัทธิ เมื่อสุขะมีอยู่ สัมมาสมาธิก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยสุขะ เมื่อสัมมาสมาธิมีอยู่ ยถาภูตญาณทัสสนะก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยสัมมาสมาธิ เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะมีอยู่ นิพพิทาก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยยถาภูตญาณทัสสนะ เมื่อนิพพิทามีอยู่ วิราคะก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยนิพพิทา เมื่อวิราคะมีอยู่ วิมุตติญาณทัสสนะก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยวิราคะ ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, rukkho sākhāpalāsasampanno. Tassa papaṭikāpi pāripūriṃ gacchati, tacopi… pheggupi… sāropi pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, sīlavato sīlasampannassa upanisasampanno hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre sati avippaṭisārasampannassa upanisasampannaṃ hoti…pe… vimuttiñāṇadassana’’nti. Tatiyaṃ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้ถึงพร้อมด้วยกิ่งและใบ แม้สะเก็ดของต้นไม้นั้นก็ถึงความบริบูรณ์ แม้เปลือก... แม้กระพี้... แม้แก่นก็ถึงความบริบูรณ์ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อบุคคลมีศีล ถึงพร้อมด้วยศีล อวิปฏิสารก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้ว เมื่ออวิปฏิสารมีอยู่ ปราโมทย์ก็มีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้วสำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยอวิปฏิสาร...ฯลฯ... วิมุตติญาณทัสสนะ 4. Dutiyaupanisāsuttaṃ 4. ทุติยอุปนิสาสูตร 4. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca – 4. ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า 'ดูก่อนอาวุโส ภิกษุทั้งหลาย' ภิกษุเหล่านั้นได้รับคำของท่านพระสารีบุตรว่า 'ขอรับ อาวุโส' ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้ว่า ‘‘Dussīlassa, āvuso, sīlavipannassa hatūpaniso hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre asati avippaṭisāravipannassa hatūpanisaṃ hoti pāmojjaṃ, pāmojje asati pāmojjavipannassa hatūpanisā hoti pīti, pītiyā asati pītivipannassa hatūpanisā hoti passaddhi, passaddhiyā asati passaddhivipannassa hatūpanisaṃ hoti sukhaṃ, sukhe asati sukhavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi, sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ, yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpanisā hoti nibbidā, nibbidāya asati nibbidāvipannassa hatūpaniso hoti virāgo, virāge asati virāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อบุคคลทุศีล มีศีลวิบัติ อวิปฏิสารก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้ว เมื่ออวิปฏิสารไม่มีอยู่ ปราโมทย์ก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีอวิปฏิสารวิบัติ เมื่อปราโมทย์ไม่มีอยู่ ปีติก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีปราโมทย์วิบัติ เมื่อปีติไม่มีอยู่ ปัสสัทธิก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีปีติวิบัติ เมื่อปัสสัทธิไม่มีอยู่ สุขะก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีปัสสัทธิวิบัติ เมื่อสุขะไม่มีอยู่ สัมมาสมาธิก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีสุขะวิบัติ เมื่อสัมมาสมาธิไม่มีอยู่ ยถาภูตญาณทัสสนะก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีสัมมาสมาธิวิบัติ เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะไม่มีอยู่ นิพพิทาก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มียถาภูตญาณทัสสนะวิบัติ เมื่อนิพพิทาไม่มีอยู่ วิราคะก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีนิพพิทาวิบัติ เมื่อวิราคะไม่มีอยู่ วิมุตติญาณทัสสนะก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีวิราคะวิบัติ ‘‘Seyyathāpi, āvuso, rukkho sākhāpalāsavipanno. Tassa papaṭikāpi na pāripūriṃ gacchati, tacopi… pheggupi… sāropi na pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, āvuso, dussīlassa sīlavipannassa hatūpaniso hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre asati avippaṭisāravipannassa hatūpanisaṃ hoti pāmojjaṃ…pe… vimuttiñāṇadassanaṃ. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้มีกิ่งและใบวิบัติแล้ว แม้สะเก็ดของต้นไม้นั้นก็ไม่ถึงความบริบูรณ์ แม้เปลือก... แม้กระพี้... แม้แก่นก็ไม่ถึงความบริบูรณ์ ฉันใด ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อบุคคลทุศีล มีศีลวิบัติ อวิปฏิสารก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้ว เมื่ออวิปฏิสารไม่มีอยู่ ปราโมทย์ก็มีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้วสำหรับผู้มีอวิปฏิสารวิบัติ...ฯลฯ... วิมุตติญาณทัสสนะ ‘‘Sīlavato, āvuso, sīlasampannassa upanisasampanno hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre sati avippaṭisārasampannassa upanisasampannaṃ hoti pāmojjaṃ, pāmojje sati pāmojjasampannassa upanisasampannā hoti pīti, pītiyā sati pītisampannassa upanisasampannā hoti passaddhi, passaddhiyā sati passaddhisampannassa upanisasampannaṃ hoti sukhaṃ, sukhe sati sukhasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi, sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ, yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampannā hoti nibbidā, nibbidāya sati nibbidāsampannassa upanisasampanno hoti virāgo, virāge sati virāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สำหรับผู้มีศีล ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีความไม่เดือดร้อนใจ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยความไม่เดือดร้อนใจ ความปราโมทย์ย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีความปราโมทย์ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยความปราโมทย์ ปีติย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีปีติ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยปีติ ปัสสัทธิย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีปัสสัทธิ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยปัสสัทธิ สุขย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีสุข สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยสุข สัมมาสมาธิย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีสัมมาสมาธิ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยสัมมาสมาธิ ยถาภูตญาณทัสสนะย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมียถาภูตญาณทัสสนะ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยยถาภูตญาณทัสสนะ นิพพิทาย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีนิพพิทา สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยนิพพิทา วิราคะย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีวิราคะ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยวิราคะ วิมุตติญาณทัสสนะย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ ‘‘Seyyathāpi, āvuso, rukkho sākhāpalāsasampanno. Tassa papaṭikāpi pāripūriṃ gacchati, tacopi… pheggupi… sāropi pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, āvuso, sīlavato sīlasampannassa upanisasampanno hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre sati avippaṭisārasampannassa upanisasampannaṃ hoti pāmojjaṃ…pe… vimuttiñāṇadassana’’nti. Catutthaṃ. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้ที่ถึงพร้อมด้วยกิ่งและใบ แม้เปลือกนอกของต้นไม้นั้นก็ถึงความบริบูรณ์ แม้เปลือกใน... แม้กระพี้... แม้แก่นก็ถึงความบริบูรณ์ ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สำหรับผู้มีศีล ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีความไม่เดือดร้อนใจ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยความไม่เดือดร้อนใจ ความปราโมทย์ย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์...ฯลฯ... วิมุตติญาณทัสสนะ (ย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์) จบที่ ๔ 5. Tatiyaupanisāsuttaṃ 5. ตติยอุปนิสาสูตรที่ ๕ 5. Tatra kho āyasmā ānando bhikkhū āmantesi…pe… ‘‘dussīlassa, āvuso, sīlavipannassa hatūpaniso hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre asati avippaṭisāravipannassa hatūpanisaṃ hoti pāmojjaṃ, pāmojje asati pāmojjavipannassa hatūpanisā hoti pīti, pītiyā asati pītivipannassa hatūpanisā hoti passaddhi, passaddhiyā asati passaddhivipannassa hatūpanisaṃ hoti sukhaṃ, sukhe asati sukhavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi, sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ, yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpanisā hoti nibbidā, nibbidāya asati nibbidāvipannassa hatūpaniso hoti virāgo, virāge asati virāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. 5. ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ได้เรียกภิกษุทั้งหลายมา...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สำหรับผู้ทุศีล ผู้มีศีลวิบัติ ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อความไม่เดือดร้อนใจไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีความไม่เดือดร้อนใจวิบัติ ความปราโมทย์ย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อความปราโมทย์ไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีความปราโมทย์วิบัติ ปีติย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อปีติไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีปีติวิบัติ ปัสสัทธิย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อปัสสัทธิไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีปัสสัทธิวิบัติ สุขย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อสุขไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีสุขวิบัติ สัมมาสมาธิย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อสัมมาสมาธิไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีสัมมาสมาธิวิบัติ ยถาภูตญาณทัสสนะย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะไม่มีอยู่ สำหรับผู้มียถาภูตญาณทัสสนะวิบัติ นิพพิทาย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อนิพพิทาไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีนิพพิทาวิบัติ วิราคะย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อวิราคะไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีวิราคะวิบัติ วิมุตติญาณทัสสนะย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว ‘‘Seyyathāpi, āvuso, rukkho sākhāpalāsavipanno. Tassa papaṭikāpi na pāripūriṃ gacchati, tacopi… pheggupi… sāropi na pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, āvuso, dussīlassa sīlavipannassa hatūpaniso hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre asati avippaṭisāravipannassa hatūpanisaṃ hoti pāmojjaṃ…pe… vimuttiñāṇadassanaṃ. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้มีกิ่งและใบวิบัติ แม้เปลือกนอกของต้นไม้นั้นก็ไม่ถึงความบริบูรณ์ แม้เปลือกใน... แม้กระพี้... แม้แก่นก็ไม่ถึงความบริบูรณ์ ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สำหรับผู้ทุศีล ผู้มีศีลวิบัติ ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว เมื่อความไม่เดือดร้อนใจไม่มีอยู่ สำหรับผู้มีความไม่เดือดร้อนใจวิบัติ ความปราโมทย์ย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว...ฯลฯ... วิมุตติญาณทัสสนะ (ย่อมมีอุปนิสัยถูกกำจัดแล้ว) ‘‘Sīlavato, āvuso, sīlasampannassa upanisasampanno hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre sati avippaṭisārasampannassa upanisasampannaṃ hoti pāmojjaṃ, pāmojje sati pāmojjasampannassa upanisasampannā hoti pīti, pītiyā sati pītisampannassa upanisasampannā hoti passaddhi, passaddhiyā sati passaddhisampannassa upanisasampannaṃ hoti sukhaṃ, sukhe sati sukhasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi, sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ, yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampannā hoti nibbidā, nibbidāya sati nibbidāsampannassa upanisasampanno hoti virāgo, virāge sati virāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สำหรับผู้มีศีล ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีความไม่เดือดร้อนใจ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยความไม่เดือดร้อนใจ ความปราโมทย์ย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีความปราโมทย์ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยความปราโมทย์ ปีติย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีปีติ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยปีติ ปัสสัทธิย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีปัสสัทธิ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยปัสสัทธิ สุขย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีสุข สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยสุข สัมมาสมาธิย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีสัมมาสมาธิ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยสัมมาสมาธิ ยถาภูตญาณทัสสนะย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมียถาภูตญาณทัสสนะ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยยถาภูตญาณทัสสนะ นิพพิทาย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีนิพพิทา สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยนิพพิทา วิราคะย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีวิราคะ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยวิราคะ วิมุตติญาณทัสสนะย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ ‘‘Seyyathāpi, āvuso, rukkho sākhāpalāsasampanno. Tassa papaṭikāpi pāripūriṃ gacchati, tacopi… pheggupi… sāropi pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, āvuso, sīlavato sīlasampannassa upanisasampanno hoti avippaṭisāro, avippaṭisāre sati avippaṭisārasampannassa upanisasampannaṃ hoti pāmojjaṃ…pe… vimuttiñāṇadassana’’nti. Pañcamaṃ. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้ที่ถึงพร้อมด้วยกิ่งและใบ แม้เปลือกนอกของต้นไม้นั้นก็ถึงความบริบูรณ์ แม้เปลือกใน... แม้กระพี้... แม้แก่นก็ถึงความบริบูรณ์ ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สำหรับผู้มีศีล ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์ เมื่อมีความไม่เดือดร้อนใจ สำหรับผู้ถึงพร้อมด้วยความไม่เดือดร้อนใจ ความปราโมทย์ย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์...ฯลฯ... วิมุตติญาณทัสสนะ (ย่อมมีอุปนิสัยสมบูรณ์) จบที่ ๕ 6. Byasanasuttaṃ 6. พยสนสูตรที่ ๖ 6. ‘‘Yo so, bhikkhave, bhikkhu akkosako paribhāsako ariyūpavādo sabrahmacārīnaṃ, ṭhānametaṃ avakāso yaṃ so ekādasannaṃ byasanānaṃ aññataraṃ byasanaṃ nigaccheyya. 6. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้ด่า บริภาษเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เป็นผู้กล่าวตู่พระอริยะ ข้อที่ภิกษุนั้นจะพึงถึงความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความพินาศ ๑๑ อย่างนั้น นี่เป็นฐานะเป็นโอกาสที่จะมีได้ Katamesaṃ ekādasannaṃ? Anadhigataṃ nādhigacchati, adhigatā parihāyati, saddhammassa na vodāyanti, saddhammesu vā adhimāniko hoti, anabhirato vā brahmacariyaṃ carati, aññataraṃ vā saṃkiliṭṭhaṃ āpattiṃ āpajjati, sikkhaṃ vā paccakkhāya hīnāyāvattati, gāḷhaṃ vā rogātaṅkaṃ phusati, ummādaṃ vā pāpuṇāti cittakkhepaṃ vā, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati – yo so, bhikkhave, bhikkhu akkosako paribhāsako ariyūpavādo sabrahmacārīnaṃ, ṭhānametaṃ avakāso yaṃ so imesaṃ ekādasannaṃ byasanānaṃ aññataraṃ byasanaṃ nigaccheyya. ในบรรดาความพินาศ ๑๑ อย่างนั้น อย่างไหนบ้าง คือ ๑. ย่อมไม่บรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ ๒. ย่อมเสื่อมจากธรรมที่บรรลุแล้ว ๓. สัทธรรมของภิกษุนั้นย่อมไม่ผ่องแผ้ว ๔. หรือเป็นผู้สำคัญตนในสัทธรรมทั้งหลาย ๕. หรือไม่ยินดีประพฤติพรหมจรรย์ ๖. หรือต้องอาบัติเศร้าหมองอย่างใดอย่างหนึ่ง ๗. หรือบอกคืนสิกขากลับมาสู่เพศต่ำ ๘. หรือถูกต้องโรคร้ายแรง ๙. หรือถึงความเป็นบ้า หรือมีความคิดฟุ้งซ่าน ๑๐. เป็นผู้หลงทำกาละ ๑๑. เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้ด่า บริภาษเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เป็นผู้กล่าวตู่พระอริยะ ข้อที่ภิกษุนั้นจะพึงถึงความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความพินาศ ๑๑ อย่างเหล่านี้นั้น นี่เป็นฐานะเป็นโอกาสที่จะมีได้ ‘‘Yo so, bhikkhave, bhikkhu akkosako paribhāsako ariyūpavādo sabrahmacārīnaṃ, aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ so ekādasannaṃ byasanānaṃ aññataraṃ byasanaṃ na nigaccheyya. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้ด่าบริภาษเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เป็นผู้กล่าวร้ายต่อพระอริยะ ข้อที่ภิกษุนั้นจะไม่ถึงความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง บรรดาความพินาศ ๑๑ อย่าง นั่นไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะเป็นไปได้ Katamesaṃ ekādasannaṃ? Anadhigataṃ nādhigacchati, adhigatā parihāyati, saddhammassa na vodāyanti, saddhammesu vā adhimāniko hoti, anabhirato vā brahmacariyaṃ carati, aññataraṃ vā saṃkiliṭṭhaṃ āpattiṃ āpajjati, sikkhaṃ vā paccakkhāya hīnāyāvattati, gāḷhaṃ vā rogātaṅkaṃ phusati, ummādaṃ vā pāpuṇāti cittakkhepaṃ vā, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati – yo so, bhikkhave, bhikkhu akkosako paribhāsako ariyūpavādo sabrahmacārīnaṃ, aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ so imesaṃ ekādasannaṃ byasanānaṃ aññataraṃ byasanaṃ na nigaccheyyā’’ti. Chaṭṭhaṃ. บรรดาความพินาศ ๑๑ อย่างนั้นเป็นไฉน? คือ ๑. ย่อมไม่บรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ ๒. ย่อมเสื่อมจากธรรมที่บรรลุแล้ว ๓. สัทธรรมของเธอย่อมไม่ผ่องแผ้ว ๔. หรือเป็นผู้มีความสำคัญตนในสัทธรรมทั้งหลาย ๕. หรือประพฤติพรหมจรรย์อย่างไม่ยินดี ๖. หรือต้องอาบัติเศร้าหมองอย่างใดอย่างหนึ่ง ๗. หรือบอกคืนสิกขา เวียนมาสู่เพศต่ำ ๘. หรือถูกโรคป่วยไข้อย่างร้ายแรง ๙. หรือถึงความเป็นบ้า หรือมีความฟุ้งซ่านแห่งจิต ๑๐. เป็นผู้หลงทำกาละ ๑๑. หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้ด่าบริภาษเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เป็นผู้กล่าวร้ายต่อพระอริยะ ข้อที่ภิกษุนั้นจะไม่ถึงความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง บรรดาความพินาศ ๑๑ อย่างเหล่านี้ นั่นไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะเป็นไปได้ 7. Saññāsuttaṃ 7. สัญญาสูตร 7. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – 7. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘‘Siyā nu kho, bhante, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa, na tejasmiṃ tejosaññī assa, na vāyasmiṃ vāyosaññī assa, na ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññī assa, na viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññī assa, na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assāti? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงมีความหมายรู้ในปฐวีว่าเป็นปฐวี ไม่พึงมีความหมายรู้ในอาโปว่าเป็นอาโป ไม่พึงมีความหมายรู้ในเตโชว่าเป็นเตโช ไม่พึงมีความหมายรู้ในวาโยว่าเป็นวาโย ไม่พึงมีความหมายรู้ในอากาสานัญจายตนะว่าเป็นอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในวิญญาณัญจายตนะว่าเป็นวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในอากิญจัญญายตนะว่าเป็นอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในเนวสัญญานาสัญญายตนะว่าเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้ ไม่พึงมีความหมายรู้ในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้า และแม้ในอารมณ์ที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ท่องเที่ยวไปตามด้วยใจ ก็ไม่พึงมีความหมายรู้ แต่ก็ยังเป็นผู้มีความหมายรู้อยู่ จะพึงมีได้หรือหนอ พระเจ้าข้า ‘‘Siyā, ānanda, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa, na tejasmiṃ tejosaññī assa, na vāyasmiṃ vāyosaññī assa, na ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññī assa, na viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññī assa, na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti. ดูก่อนอานนท์ การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงมีความหมายรู้ในปฐวีว่าเป็นปฐวี ไม่พึงมีความหมายรู้ในอาโปว่าเป็นอาโป ไม่พึงมีความหมายรู้ในเตโชว่าเป็นเตโช ไม่พึงมีความหมายรู้ในวาโยว่าเป็นวาโย ไม่พึงมีความหมายรู้ในอากาสานัญจายตนะว่าเป็นอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในวิญญาณัญจายตนะว่าเป็นวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในอากิญจัญญายตนะว่าเป็นอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในเนวสัญญานาสัญญายตนะว่าเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้ ไม่พึงมีความหมายรู้ในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้า และแม้ในอารมณ์ที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ท่องเที่ยวไปตามด้วยใจ ก็ไม่พึงมีความหมายรู้ แต่ก็ยังเป็นผู้มีความหมายรู้อยู่ พึงมีได้ ‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa, na tejasmiṃ tejosaññī assa, na vāyasmiṃ vāyosaññī assa, na ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññī assa, na viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññī assa, na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi na saññī assa, saññī ca pana assāti. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงมีความหมายรู้ในปฐวีว่าเป็นปฐวี ไม่พึงมีความหมายรู้ในอาโปว่าเป็นอาโป ไม่พึงมีความหมายรู้ในเตโชว่าเป็นเตโช ไม่พึงมีความหมายรู้ในวาโยว่าเป็นวาโย ไม่พึงมีความหมายรู้ในอากาสานัญจายตนะว่าเป็นอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในวิญญาณัญจายตนะว่าเป็นวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในอากิญจัญญายตนะว่าเป็นอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในเนวสัญญานาสัญญายตนะว่าเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้ ไม่พึงมีความหมายรู้ในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้า และแม้ในอารมณ์ที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ท่องเที่ยวไปตามด้วยใจ ก็ไม่พึงมีความหมายรู้ แต่ก็ยังเป็นผู้มีความหมายรู้อยู่ จะพึงมีได้อย่างไร พระเจ้าข้า ‘‘Idhānanda, bhikkhu evaṃsaññī hoti – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. Evaṃ kho, ānanda, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa, na tejasmiṃ tejosaññī assa, na vāyasmiṃ vāyosaññī assa, na ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññī assa, na viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññī assa, na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi na saññī assa, saññī ca pana assā’’ti. ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเป็นผู้มีความหมายรู้อย่างนี้ว่า ‘ธรรมชาตินั่นสงบ ธรรมชาตินั่นประณีต คือ ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นไปแห่งตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ นิพพาน’ ดูก่อนอานนท์ ด้วยอาการอย่างนี้แล การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงมีความหมายรู้ในปฐวีว่าเป็นปฐวี ไม่พึงมีความหมายรู้ในอาโปว่าเป็นอาโป ไม่พึงมีความหมายรู้ในเตโชว่าเป็นเตโช ไม่พึงมีความหมายรู้ในวาโยว่าเป็นวาโย ไม่พึงมีความหมายรู้ในอากาสานัญจายตนะว่าเป็นอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในวิญญาณัญจายตนะว่าเป็นวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในอากิญจัญญายตนะว่าเป็นอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในเนวสัญญานาสัญญายตนะว่าเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงมีความหมายรู้ในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้ ไม่พึงมีความหมายรู้ในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้า และแม้ในอารมณ์ที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ท่องเที่ยวไปตามด้วยใจ ก็ไม่พึงมีความหมายรู้ แต่ก็ยังเป็นผู้มีความหมายรู้อยู่ พึงมีได้ Atha kho āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า ‘‘Siyā nu kho, āvuso sāriputta, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi na saññī assa, saññī pana assāti. ‘‘Siyā, āvuso ānanda, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi na saññī assa, saññī ca pana assā’’ti. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ การได้สมาธิเช่นนั้นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่ยังมีสัญญาอยู่ พึงมีได้หรือหนอ” “ท่านอานนท์ผู้มีอายุ การได้สมาธิเช่นนั้นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่ยังมีสัญญาอยู่ พึงมีได้” ‘‘Yathā kathaṃ panāvuso sāriputta, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi na saññī assa, saññī ca pana assā’’ti? “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็การได้สมาธิเช่นนั้นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่ยังมีสัญญาอยู่ พึงมีได้อย่างไร” ‘‘Idha, āvuso ānanda, bhikkhu evaṃsaññī hoti – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. Evaṃ kho, āvuso ānanda, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi na saññī assa, saññī ca pana assā’’ti. “ท่านอานนท์ผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมชาตินั่นสงบ ธรรมชาตินั่นประณีต คือ ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ นิพพาน’ ท่านอานนท์ผู้มีอายุ การได้สมาธิเช่นนั้นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่ยังมีสัญญาอยู่ พึงมีได้ ด้วยอาการอย่างนี้” ‘‘Acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso! Yatra hi nāma satthu ceva sāvakassa ca atthena attho byañjanena byañjanaṃ saṃsandissati samessati na viggayhissati, yadidaṃ aggapadasmiṃ! Idānāhaṃ, āvuso, bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ apucchiṃ. Bhagavāpi me etehi akkharehi etehi padehi etehi byañjanehi etamatthaṃ byākāsi, seyyathāpi āyasmā sāriputto. Acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, yatra hi nāma satthu ceva sāvakassa ca atthena attho byañjanena byañjanaṃ saṃsandissati samessati na viggayhissati, yadidaṃ aggapadasmi’’nti! Sattamaṃ. “ท่านผู้มีอายุ น่าอัศจรรย์ ท่านผู้มีอายุ ไม่เคยปรากฏ เนื้อความกับเนื้อความ พยัญชนะกับพยัญชนะของพระศาสดาและของสาวก ย่อมเทียบเคียงกันได้ เข้ากันได้ ไม่ขัดแย้งกันเลยในบทอันเลิศนี้ ท่านผู้มีอายุ เมื่อสักครู่นี้เอง ผมได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับแล้วทูลถามเนื้อความนี้ แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสตอบเนื้อความนี้แก่ผมด้วยอักษรเหล่านี้ ด้วยบทเหล่านี้ ด้วยพยัญชนะเหล่านี้ เหมือนที่ท่านพระสารีบุตรตอบแล้ว ท่านผู้มีอายุ น่าอัศจรรย์ ท่านผู้มีอายุ ไม่เคยปรากฏ เนื้อความกับเนื้อความ พยัญชนะกับพยัญชนะของพระศาสดาและของสาวก ย่อมเทียบเคียงกันได้ เข้ากันได้ ไม่ขัดแย้งกันเลยในบทอันเลิศนี้” จบสูตรที่ ๗ 8. Manasikārasuttaṃ 8. มนสิการสูตร 8. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – 8. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘‘Siyā nu kho, bhante, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā na cakkhuṃ manasi kareyya, na rūpaṃ manasi kareyya, na sotaṃ manasi kareyya, na saddaṃ manasi kareyya, na ghānaṃ manasi kareyya, na gandhaṃ manasi kareyya, na jivhaṃ manasi kareyya, na rasaṃ manasi kareyya, na kāyaṃ manasi kareyya, na phoṭṭhabbaṃ manasi kareyya, na pathaviṃ manasi kareyya, na āpaṃ manasi kareyya, na tejaṃ manasi kareyya, na vāyaṃ manasi kareyya, na ākāsānañcāyatanaṃ manasi kareyya, na viññāṇañcāyatanaṃ manasi kareyya, na ākiñcaññāyatanaṃ manasi kareyya, na nevasaññānāsaññāyatanaṃ manasi kareyya, na idhalokaṃ manasi kareyya, na paralokaṃ manasi kareyya, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi na manasi kareyya; manasi ca pana kareyyā’’ti? “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การได้สมาธิเช่นนั้นที่ภิกษุไม่พึงมนสิการจักษุ ไม่พึงมนสิการรูป ไม่พึงมนสิการโสตะ ไม่พึงมนสิการเสียง ไม่พึงมนสิการฆานะ ไม่พึงมนสิการกลิ่น ไม่พึงมนสิการชิวหา ไม่พึงมนสิการรส ไม่พึงมนสิการกาย ไม่พึงมนสิการโผฏฐัพพะ ไม่พึงมนสิการปฐวี ไม่พึงมนสิการอาโป ไม่พึงมนสิการเตโช ไม่พึงมนสิการวาโย ไม่พึงมนสิการอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงมนสิการวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงมนสิการอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงมนสิการเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงมนสิการโลกนี้ ไม่พึงมนสิการโลกอื่น แม้อารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจ ก็ไม่พึงมนสิการ แต่พึงมนสิการอยู่ พึงมีได้หรือหนอ” ‘‘Siyā, ānanda, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā na cakkhuṃ manasi kareyya, na rūpaṃ manasi kareyya, na sotaṃ manasi kareyya, na saddaṃ manasi kareyya, na ghānaṃ manasi kareyya, na gandhaṃ manasi kareyya, na jivhaṃ manasi kareyya, na rasaṃ manasi kareyya, na kāyaṃ manasi kareyya, na phoṭṭhabbaṃ manasi kareyya, na pathaviṃ manasi kareyya, na āpaṃ manasi kareyya, na tejaṃ manasi kareyya, na vāyaṃ manasi kareyya, na ākāsānañcāyatanaṃ manasi kareyya, na viññāṇañcāyatanaṃ manasi kareyya, na ākiñcaññāyatanaṃ manasi kareyya, na nevasaññānāsaññāyatanaṃ manasi kareyya, na idhalokaṃ manasi kareyya, na paralokaṃ manasi kareyya, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi na manasi kareyya; manasi ca pana kareyyā’’ti. “อานนท์ การได้สมาธิเช่นนั้นที่ภิกษุไม่พึงมนสิการจักษุ ไม่พึงมนสิการรูป ไม่พึงมนสิการโสตะ ไม่พึงมนสิการเสียง ไม่พึงมนสิการฆานะ ไม่พึงมนสิการกลิ่น ไม่พึงมนสิการชิวหา ไม่พึงมนสิการรส ไม่พึงมนสิการกาย ไม่พึงมนสิการโผฏฐัพพะ ไม่พึงมนสิการปฐวี ไม่พึงมนสิการอาโป ไม่พึงมนสิการเตโช ไม่พึงมนสิการวาโย ไม่พึงมนสิการอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงมนสิการวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงมนสิการอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงมนสิการเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงมนสิการโลกนี้ ไม่พึงมนสิการโลกอื่น แม้อารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจ ก็ไม่พึงมนสิการ แต่พึงมนสิการอยู่ พึงมีได้” ‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā na cakkhuṃ manasi kareyya, na rūpaṃ manasi kareyya… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi na manasi kareyya; manasi ca pana kareyyā’’ti? “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การได้สมาธิเช่นนั้นที่ภิกษุไม่พึงมนสิการจักษุ ไม่พึงมนสิการรูป ...ฯลฯ... แม้อารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจ ก็ไม่พึงมนสิการ แต่พึงมนสิการอยู่ พึงมีได้อย่างไร” ‘‘Idhānanda, bhikkhu evaṃ manasi karoti – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. Evaṃ kho, ānanda, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā na cakkhuṃ manasi kareyya, na rūpaṃ manasi kareyya…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi na manasi kareyya; manasi ca pana kareyyā’’ti. Aṭṭhamaṃ. ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำไว้ในใจอย่างนี้ว่า ‘ธรรมชาตินี้สงบ ธรรมชาตินี้ประณีต ได้แก่ ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นไปแห่งตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ คือ นิพพาน’ ดูก่อนอานนท์ การได้สมาธิเช่นนั้นของภิกษุพึงมีได้ ด้วยอาการอย่างนี้ คือ ไม่พึงทำไว้ในใจซึ่งจักษุ ไม่พึงทำไว้ในใจซึ่งรูป...ฯลฯ... แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ยิน ได้ทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองไว้ด้วยใจ ก็ไม่พึงทำไว้ในใจ แต่พึงทำไว้ในใจเถิด ดังนี้ 9. Saddhasuttaṃ 9. สัทธสูตร 9. Ekaṃ samayaṃ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe. Atha kho āyasmā saddho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ saddhaṃ bhagavā etadavoca – 9. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ตำหนักอิฐ ที่หมู่บ้านนาทิกะ ครั้งนั้น ท่านพระสัทธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แก่ท่านพระสัทธะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วว่า ‘‘Ājānīyajhāyitaṃ kho, saddha, jhāya; mā khaḷuṅkajhāyitaṃ. Kathañca, khaḷuṅkajhāyitaṃ hoti? Assakhaḷuṅko hi, saddha, doṇiyā baddho ‘yavasaṃ yavasa’nti jhāyati. Taṃ kissa hetu? Na hi, saddha, assakhaḷuṅkassa doṇiyā baddhassa evaṃ hoti – ‘kiṃ nu kho maṃ ajja assadammasārathi kāraṇaṃ kāressati, kimassāhaṃ paṭikaromī’ti. So doṇiyā baddho ‘yavasaṃ yavasa’nti jhāyati. Evamevaṃ kho, saddha, idhekacco purisakhaḷuṅko araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati kāmarāgaparetena uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. So kāmarāgaṃyeva antaraṃ katvā jhāyati pajjhāyati nijjhāyati avajjhāyati, byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati… thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati… uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati… vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. So vicikicchaṃyeva antaraṃ katvā jhāyati pajjhāyati nijjhāyati avajjhāyati. So pathavimpi nissāya jhāyati, āpampi nissāya jhāyati, tejampi nissāya jhāyati, vāyampi nissāya jhāyati, ākāsānañcāyatanampi nissāya jhāyati, viññāṇañcāyatanampi nissāya jhāyati, ākiñcaññāyatanampi nissāya jhāyati, nevasaññānāsaññāyatanampi nissāya jhāyati, idhalokampi nissāya jhāyati, paralokampi nissāya jhāyati, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi nissāya jhāyati. Evaṃ kho, saddha, purisakhaḷuṅkajhāyitaṃ hoti. ดูก่อนสัทธะ เธอจงเพ่งฌานอย่างม้าอาชาไนย อย่าเพ่งฌานอย่างม้าเลว ดูก่อนสัทธะ ก็การเพ่งฌานอย่างม้าเลวเป็นอย่างไร ดูก่อนสัทธะ ม้าเลวที่เขาผูกไว้ที่รางหญ้า ย่อมเพ่งว่า ‘หญ้า หญ้า’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนสัทธะ ม้าเลวที่เขาผูกไว้ที่รางหญ้า ไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘วันนี้นายสารถีผู้ฝึกม้าจะให้เราทำเหตุอะไรหนอ เราจะตอบสนองเขาอย่างไร’ มันจึงเพ่งว่า ‘หญ้า หญ้า’ ที่รางหญ้าที่เขาผูกไว้ ฉันใด ดูก่อนสัทธะ บุรุษเลวบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะไปสู่ป่า สู่โคนไม้ หรือสู่เรือนว่าง ก็ย่อมมีจิตถูกกามราคะครอบงำ ถูกกามราคะรึงรัดอยู่ และย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากกามราคะที่เกิดขึ้นแล้ว เขาย่อมทำกามราคะนั่นแหละไว้ในภายใน แล้วเพ่ง เพ่งอย่างยิ่ง เพ่งแน่วแน่ เพ่งโดยอาการต่ำ มีจิตถูกพยาบาทครอบงำอยู่... มีจิตถูกถีนมิทธะครอบงำอยู่... มีจิตถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำอยู่... มีจิตถูกวิจิกิจฉาครอบงำ ถูกวิจิกิจฉารึงรัดอยู่ และย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว เขาย่อมทำวิจิกิจฉานั่นแหละไว้ในภายใน แล้วเพ่ง เพ่งอย่างยิ่ง เพ่งแน่วแน่ เพ่งโดยอาการต่ำ เขาอาศัยปฐวีกสิณเพ่ง อาศัยอาโปกสิณเพ่ง อาศัยเตโชกสิณเพ่ง อาศัยวาโยกสิณเพ่ง อาศัยอากาสานัญจายตนะเพ่ง อาศัยวิญญาณัญจายตนะเพ่ง อาศัยอากิญจัญญายตนะเพ่ง อาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนะเพ่ง อาศัยโลกนี้เพ่ง อาศัยโลกหน้าเพ่ง แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ยิน ได้ทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองไว้ด้วยใจ ก็อาศัยสิ่งนั้นเพ่ง ดูก่อนสัทธะ การเพ่งฌานของบุรุษเลวย่อมเป็นอย่างนี้แล ‘‘Kathañca, saddha, ājānīyajhāyitaṃ hoti? Bhadro hi, saddha, assājānīyo doṇiyā baddho na ‘yavasaṃ yavasa’nti jhāyati. Taṃ kissa hetu? Bhadrassa hi, saddha, assājānīyassa doṇiyā baddhassa evaṃ hoti – ‘kiṃ nu kho maṃ ajja assadammasārathi kāraṇaṃ kāressati, kimassāhaṃ paṭikaromī’ti. So doṇiyā baddho na ‘yavasaṃ yavasa’nti jhāyati. Bhadro hi, saddha, assājānīyo yathā iṇaṃ yathā bandhaṃ yathā jāniṃ yathā kaliṃ evaṃ patodassa ajjhoharaṇaṃ samanupassati. Evamevaṃ kho, saddha, bhadro purisājānīyo araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi na kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati na kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, na byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati… na thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati… na uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati… na vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati na vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. So neva pathaviṃ nissāya jhāyati, na āpaṃ nissāya jhāyati, na tejaṃ nissāya jhāyati, na vāyaṃ nissāya jhāyati, na ākāsānañcāyatanaṃ nissāya jhāyati, na viññāṇañcāyatanaṃ nissāya jhāyati, na ākiñcaññāyatanaṃ nissāya jhāyati, na nevasaññānāsaññāyatanaṃ nissāya jhāyati, na idhalokaṃ nissāya jhāyati, na paralokaṃ nissāya jhāyati, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi nissāya na jhāyati; jhāyati ca pana. Evaṃ jhāyiñca pana, saddha, bhadraṃ purisājānīyaṃ saindā devā sabrahmakā sapajāpatikā ārakāva namassanti – ดูก่อนสัทธะ ก็การเพ่งฌานอย่างม้าอาชาไนยเป็นอย่างไร ดูก่อนสัทธะ ม้าอาชาไนยตัวเจริญที่เขาผูกไว้ที่รางหญ้า ย่อมไม่เพ่งว่า ‘หญ้า หญ้า’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนสัทธะ ม้าอาชาไนยตัวเจริญที่เขาผูกไว้ที่รางหญ้า ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘วันนี้นายสารถีผู้ฝึกม้าจะให้เราทำเหตุอะไรหนอ เราจะตอบสนองเขาอย่างไร’ มันจึงไม่เพ่งว่า ‘หญ้า หญ้า’ ที่รางหญ้าที่เขาผูกไว้ ดูก่อนสัทธะ ม้าอาชาไนยตัวเจริญนั้น ย่อมพิจารณาเห็นการลงแห่งประตักว่าเป็นเหมือนหนี้สิน เหมือนเครื่องจองจำ เหมือนความเสื่อม เหมือนโทษ ฉันใด ดูก่อนสัทธะ บุรุษอาชาไนยผู้เจริญก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะไปสู่ป่า สู่โคนไม้ หรือสู่เรือนว่าง ก็ย่อมไม่มีจิตถูกกามราคะครอบงำ ไม่มีจิตถูกกามราคะรึงรัดอยู่ และย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากกามราคะที่เกิดขึ้นแล้ว ไม่มีจิตถูกพยาบาทครอบงำอยู่... ไม่มีจิตถูกถีนมิทธะครอบงำอยู่... ไม่มีจิตถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำอยู่... ไม่มีจิตถูกวิจิกิจฉาครอบงำ ไม่มีจิตถูกวิจิกิจฉารึงรัดอยู่ และย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว เขาไม่อาศัยปฐวีกสิณเพ่ง ไม่อาศัยอาโปกสิณเพ่ง ไม่อาศัยเตโชกสิณเพ่ง ไม่อาศัยวาโยกสิณเพ่ง ไม่อาศัยอากาสานัญจายตนะเพ่ง ไม่อาศัยวิญญาณัญจายตนะเพ่ง ไม่อาศัยอากิญจัญญายตนะเพ่ง ไม่อาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนะเพ่ง ไม่อาศัยโลกนี้เพ่ง ไม่อาศัยโลกหน้าเพ่ง แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ยิน ได้ทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองไว้ด้วยใจ ก็ไม่อาศัยสิ่งนั้นเพ่ง แต่ว่า เขาย่อมเพ่งอยู่ ดูก่อนสัทธะ เทวดาทั้งหลายพร้อมทั้งพระอินทร์ พระพรหม และประชาบดี ย่อมนมัสการบุรุษอาชาไนยผู้เจริญผู้เพ่งอยู่อย่างนี้แต่ไกลว่า ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama; Yassa te nābhijānāma, yampi nissāya jhāyasī’’ti. ‘ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษสูงสุด พวกข้าพระองค์ไม่รู้ทั่วถึงธรรมที่ท่านอาศัยเพ่งอยู่’ ดังนี้ Evaṃ vutte āyasmā saddho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ jhāyī pana, bhante, bhadro purisājānīyo neva pathaviṃ nissāya jhāyati, na āpaṃ nissāya jhāyati, na tejaṃ nissāya jhāyati, na vāyaṃ nissāya jhāyati, na ākāsānañcāyatanaṃ nissāya jhāyati, na viññāṇañcāyatanaṃ nissāya jhāyati, na ākiñcaññāyatanaṃ nissāya jhāyati, na nevasaññānāsaññāyatanaṃ nissāya jhāyati, na idhalokaṃ nissāya jhāyati, na paralokaṃ nissāya jhāyati, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi nissāya na jhāyati; jhāyati ca pana? Kathaṃ jhāyiñca pana, bhante, bhadraṃ purisājānīyaṃ saindā devā sabrahmakā sapajāpatikā ārakāva namassanti – เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสัทธะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุรุษอาชาไนยผู้เจริญผู้เพ่งฌาน ย่อมไม่เพ่งฌานโดยอาศัยปฐวี ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยอาโป ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยเตโช ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยวาโย ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยอากาสานัญจายตนะ ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยวิญญาณัญจายตนะ ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยอากิญจัญญายตนะ ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยโลกนี้ ไม่เพ่งฌานโดยอาศัยโลกหน้า และไม่เพ่งฌานโดยอาศัยอารมณ์ที่ตนเห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง บรรลุ แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ แต่ก็ยังชื่อว่าเพ่งฌานอยู่ ได้อย่างไร และเหล่าเทวดาพร้อมทั้งท้าวสักกะ พรหม และปชาบดี ย่อมนมัสการบุรุษอาชาไนยผู้เจริญผู้เพ่งฌานอยู่เช่นนั้นจากที่ไกลทีเดียวอย่างไรว่า ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama; Yassa te nābhijānāma, yampi nissāya jhāyasī’’ti. ‘ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษสูงสุด พวกข้าพระองค์ไม่รู้ทั่วถึงธรรมที่ท่านอาศัยเพ่งฌานอยู่’ ดังนี้ ‘‘Idha, saddha, bhadrassa purisājānīyassa pathaviyaṃ pathavisaññā vibhūtā hoti, āpasmiṃ āposaññā vibhūtā hoti, tejasmiṃ tejosaññā vibhūtā hoti, vāyasmiṃ vāyosaññā vibhūtā hoti, ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññā vibhūtā hoti, viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññā vibhūtā hoti, ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññā vibhūtā hoti, nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññā vibhūtā hoti, idhaloke idhalokasaññā vibhūtā hoti, paraloke paralokasaññā vibhūtā hoti, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tatrāpi saññā vibhūtā hoti. Evaṃ jhāyī kho, saddha, bhadro purisājānīyo neva pathaviṃ nissāya jhāyati…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi nissāya na jhāyati; jhāyati ca pana. Evaṃ jhāyiñca pana, saddha, bhadraṃ purisājānīyaṃ saindā devā sabrahmakā sapajāpatikā ārakāva namassanti – ดูก่อนสัทธะ ในศาสนานี้ ปฐวีสัญญาของบุรุษอาชาไนยผู้เจริญปรากฏชัดในปฐวี อาโปสัญญาปรากฏชัดในอาโป เตโชสัญญาปรากฏชัดในเตโช วาโยสัญญาปรากฏชัดในวาโย อากาสานัญจายตนสัญญาปรากฏชัดในอากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนสัญญาปรากฏชัดในวิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญายตนสัญญาปรากฏชัดในอากิญจัญญายตนะ เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาปรากฏชัดในเนวสัญญานาสัญญายตนะ โลกนี้สัญญาปรากฏชัดในโลกนี้ โลกหน้าสัญญาปรากฏชัดในโลกหน้า แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง บรรลุ แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ สัญญาก็ปรากฏชัดในอารมณ์นั้น ดูก่อนสัทธะ บุรุษอาชาไนยผู้เจริญผู้เพ่งฌานอย่างนี้ ย่อมไม่เพ่งฌานโดยอาศัยปฐวี ฯลฯ และไม่เพ่งฌานโดยอาศัยอารมณ์ที่ตนเห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้ง บรรลุ แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ แต่ก็ยังชื่อว่าเพ่งฌานอยู่ ดูก่อนสัทธะ เหล่าเทวดาพร้อมทั้งท้าวสักกะ พรหม และปชาบดี ย่อมนมัสการบุรุษอาชาไนยผู้เจริญผู้เพ่งฌานอยู่เช่นนั้นจากที่ไกลทีเดียวว่า ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama; Yassa te nābhijānāma, yampi nissāya jhāyasī’’ti. navamaṃ; ‘ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษสูงสุด พวกข้าพระองค์ไม่รู้ทั่วถึงธรรมที่ท่านอาศัยเพ่งฌานอยู่’ ดังนี้ สัทธสูตรที่ ๙ จบ 10. Moranivāpasuttaṃ 10. ๑๐. โมรนิวาปสูตร 10. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati moranivāpe paribbājakārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – 10. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปริพาชการามที่ให้เหยื่อแก่นกยูง เขตกรุงราชคฤห์ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. Katamehi tīhi? Asekhena sīlakkhandhena, asekhena samādhikkhandhena, asekhena paññākkhandhena – imehi, kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการ ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว อยู่จบพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุผู้ประกอบด้วยสีลขันธ์ สมาธิขันธ์ และปัญญาขันธ์ อันเป็นของพระอเสขะ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้แล ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว อยู่จบพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ‘‘Aparehipi, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. Katamehi tīhi? Iddhipāṭihāriyena, ādesanāpāṭihāriyena, anusāsanīpāṭihāriyena – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti, accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรมอื่นอีก ๓ ประการ ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว อยู่จบพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ อิทธิปาฏิหาริย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ อนุสาสนีปาฏิหาริย์ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้แล ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว อยู่จบพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ‘‘Aparehipi, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. Katamehi tīhi? Sammādiṭṭhiyā, sammāñāṇena, sammāvimuttiyā – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรมอื่นอีก ๓ ประการ ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว อยู่จบพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาญาณะ สัมมาวิมุตติ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้แล ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว อยู่จบพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ‘‘Dvīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. Katamehi dvīhi? Vijjāya, caraṇena – imehi kho, bhikkhave, dvīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. Brahmunā pesā, bhikkhave, sanaṅkumārena gāthā bhāsitā – ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการ ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว อยู่จบพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ วิชชา จรณะ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการนี้แล ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว อยู่จบพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย แม้ท้าวสนังกุมารพรหมก็ได้กล่าวคาถานี้ไว้ว่า ‘‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṃ, ye gottapaṭisārino; Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse’’ti. ‘ในหมู่ชนที่ยึดถือโคตร กษัตริย์ชื่อว่าประเสริฐที่สุด ส่วนท่านผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่เทวดาและมนุษย์’ ‘‘Sā kho panesā, bhikkhave, sanaṅkumārena gāthā bhāsitā subhāsitā, no dubbhāsitā; atthasaṃhitā, no anatthasaṃhitā; anumatā mayā. Ahampi, bhikkhave, evaṃ vadāmi – ภิกษุทั้งหลาย คาถาที่ท้าวสนังกุมารพรหมกล่าวนั้น เป็นสุภาษิต ไม่ใช่ทุพภาษิต ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่ใช่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ เราเห็นด้วย ภิกษุทั้งหลาย แม้เราก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṃ, ye gottapaṭisārino; Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse’’ti. dasamaṃ; ‘ในหมู่ชนที่ยึดถือโคตร กษัตริย์ชื่อว่าประเสริฐที่สุด ส่วนท่านผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่เทวดาและมนุษย์’ โมรนิวาปสูตรที่ ๑๐ จบ Nissayavaggo paṭhamo. นิสสยวรรคที่ ๑ จบ Tassuddānaṃ – หัวข้อประจำวรรค คือ Kimatthiyā cetanā tayo, upanisā byasanena ca; Dve saññā manasikāro, saddho moranivāpakanti. กิมัตถิยสูตร ๑ เจตนาสูตร ๑ อุปนิสาสูตร ๓ พยสนสูตร ๑ สัญญาสูตรและมนสิการสูตร ๒ สัทธสูตร ๑ และโมรนิวาปสูตร ๑ 2. Anussativaggo 2. อนุสสติวรรคที่ ๒ 1. Paṭhamamahānāmasuttaṃ 1. ๑. ปฐมมหานามสูตร 11. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – ‘‘niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’’ti. Assosi kho mahānāmo sakko – ‘‘sambahulā kira bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – ‘niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’’’ti. 11. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิโครธาราม กรุงกบิลพัสดุ์ ในแคว้นสักกะทั้งหลาย. ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรกรรมถวายพระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า “พระผู้มีพระภาคทรงทำจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงไป ๓ เดือน”. เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะได้ทรงสดับแล้วว่า “ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรกรรมถวายพระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงทำจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงไป ๓ เดือน’ ดังนี้”. Atha kho mahānāmo sakko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho mahānāmo sakko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante – ‘sambahulā kira bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’ti. Tesaṃ no, bhante, nānāvihārehi viharataṃ kenassa vihārena vihātabba’’nti? ครั้งนั้นแล เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะผู้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คำนี้อันข้าพระองค์ได้สดับมาแล้วว่า ‘ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรกรรมถวายพระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า พระผู้มีพระภาคทรงทำจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงไป ๓ เดือน’ ดังนี้. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ทั้งหลายเหล่านั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมนานาประการ ควรจะอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไรหนอ?”. ‘‘Sādhu sādhu, mahānāma! Etaṃ kho, mahānāma, tumhākaṃ patirūpaṃ kulaputtānaṃ, yaṃ tumhe tathāgataṃ upasaṅkamitvā puccheyyātha – ‘tesaṃ no, bhante, nānāvihārehi viharataṃ kenassa vihārena vihātabba’’’nti? Saddho kho, mahānāma, ārādhako hoti, no assaddho; āraddhavīriyo ārādhako hoti, no kusīto; upaṭṭhitassati ārādhako hoti, no muṭṭhassati; samāhito ārādhako hoti, no asamāhito; paññavā ārādhako hoti, no duppañño. Imesu kho tvaṃ, mahānāma, pañcasu dhammesu patiṭṭhāya cha dhamme uttari bhāveyyāsi. ‘‘Idha tvaṃ, mahānāma, tathāgataṃ anussareyyāsi – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno buddhānussatiṃ bhāveti. “ดีละ ดีละ มหานามะ. มหานามะ ข้อที่ท่านทั้งหลายผู้เป็นกุลบุตรเข้าไปหาตถาคตแล้วทูลถามอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ทั้งหลายเหล่านั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมนานาประการ ควรจะอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไรหนอ’ ดังนี้ นั่นสมควรแก่ท่านทั้งหลายแล้ว. มหานามะ ผู้มีศรัทธาย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้ไม่มีศรัทธาทำไม่ได้, ผู้มีความเพียรปรารภแล้วย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้เกียจคร้านทำไม่ได้, ผู้มีสติตั้งมั่นย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีสติหลงลืมทำไม่ได้, ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นทำไม่ได้, ผู้มีปัญญาย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีปัญญาทรามทำไม่ได้. มหานามะ เธอจงตั้งอยู่ในธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล้ว พึงเจริญธรรม ๖ ประการให้ยิ่งขึ้นไป. มหานามะ เธอในศาสนานี้ พึงระลึกถึงตถาคตเนืองๆ ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค’ ดังนี้. มหานามะ ในสมัยใด อริยสาวกระลึกถึงตถาคตเนืองๆ, ในสมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ, ไม่ถูกโทสะครอบงำ, ไม่ถูกโมหะครอบงำ; ในสมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงทีเดียว ปรารภตถาคต. มหานามะ อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม. เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด, เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ, ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข, เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น. มหานามะ อริยสาวกนี้เรากล่าวว่า เป็นผู้ถึงความสม่ำเสมออยู่ ในหมู่ประชาผู้ถึงความไม่สม่ำเสมอ, เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ในหมู่ประชาผู้มีความเบียดเบียน, เป็นผู้ถึงกระแสแห่งธรรม เจริญพุทธานุสติ.” ‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, mahānāma, dhammaṃ anussareyyāsi – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako dhammaṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti dhammaṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno dhammānussatiṃ bhāveti. “มหานามะ อีกประการหนึ่ง เธอพึงระลึกถึงพระธรรมเนืองๆ ว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน’ ดังนี้. มหานามะ ในสมัยใด อริยสาวกระลึกถึงพระธรรมเนืองๆ, ในสมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ, ไม่ถูกโทสะครอบงำ, ไม่ถูกโมหะครอบงำ; ในสมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงทีเดียว ปรารภพระธรรม. มหานามะ อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม. เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด, เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ, ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข, เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น. มหานามะ อริยสาวกนี้เรากล่าวว่า เป็นผู้ถึงความสม่ำเสมออยู่ ในหมู่ประชาผู้ถึงความไม่สม่ำเสมอ, เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ในหมู่ประชาผู้มีความเบียดเบียน, เป็นผู้ถึงกระแสแห่งธรรม เจริญธัมมานุสติ.” ‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, mahānāma, saṅghaṃ anussareyyāsi – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako saṅghaṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti saṅghaṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno saṅghānussatiṃ bhāveti. “มหานามะ อีกประการหนึ่ง เธอพึงระลึกถึงพระสงฆ์เนืองๆ ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติตรง, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อญายธรรม, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติสมควร, ได้แก่ บุรุษบุคคล ๘ จำพวก นับเป็นคู่ได้ ๔ คู่, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคหมู่นี้ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้ควรกระทำอัญชลี เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ ดังนี้. มหานามะ ในสมัยใด อริยสาวกระลึกถึงพระสงฆ์เนืองๆ, ในสมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ, ไม่ถูกโทสะครอบงำ, ไม่ถูกโมหะครอบงำ; ในสมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงทีเดียว ปรารภพระสงฆ์. มหานามะ อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม. เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด, เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ, ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข, เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น. มหานามะ อริยสาวกนี้เรากล่าวว่า เป็นผู้ถึงความสม่ำเสมออยู่ ในหมู่ประชาผู้ถึงความไม่สม่ำเสมอ, เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ในหมู่ประชาผู้มีความเบียดเบียน, เป็นผู้ถึงกระแสแห่งธรรม เจริญสังฆานุสติ.” ‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, mahānāma, attano sīlāni anussareyyāsi akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako sīlaṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti sīlaṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno sīlānussatiṃ bhāveti. ดูก่อนมหาบพิตร อีกประการหนึ่ง พระองค์พึงทรงระลึกถึงศีลของพระองค์อันไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท ท่านผู้รู้สรรเสริญ ไม่ถูกตัณหาและทิฐิจับต้อง เป็นไปเพื่อสมาธิ สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงศีลอยู่ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงปรารภศีล ดูก่อนมหาบพิตร อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด กายของผู้มีใจประกอบด้วยปีติย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข จิตของผู้มีสุขย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหาบพิตร นี้เรียกว่า อริยสาวกเป็นผู้ถึงความสงบเรียบร้อยอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังไม่สงบเรียบร้อย เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ในหมู่สัตว์ที่มีความเบียดเบียน เป็นผู้ถึงกระแสแห่งธรรม เจริญสีลานุสสติ ‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, mahānāma, attano cāgaṃ anussareyyāsi – ‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yohaṃ maccheramalapariyuṭṭhitāya pajāya vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasāmi muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako cāgaṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti cāgaṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno cāgānussatiṃ bhāveti. ดูก่อนมหาบพิตร อีกประการหนึ่ง พระองค์พึงทรงระลึกถึงจาคะของพระองค์ว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่เรามีจิตปราศจากมลทินคือความตระหนี่ มีจาคะอันปล่อยแล้ว มีฝ่ามืออันชุ่ม ยินดีในการสละ ควรแก่การขอ ยินดีในการให้และการแบ่งปัน อยู่ครองเรือนในหมู่สัตว์ผู้ถูกมลทินคือความตระหนี่ครอบงำ’ สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงจาคะอยู่ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงปรารภจาคะ ดูก่อนมหาบพิตร อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด กายของผู้มีใจประกอบด้วยปีติย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข จิตของผู้มีสุขย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหาบพิตร นี้เรียกว่า อริยสาวกเป็นผู้ถึงความสงบเรียบร้อยอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังไม่สงบเรียบร้อย เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ในหมู่สัตว์ที่มีความเบียดเบียน เป็นผู้ถึงกระแสแห่งธรรม เจริญจาคานุสสติ ‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, mahānāma, devatā anussareyyāsi – ‘santi devā cātumahārājikā, santi devā tāvatiṃsā, santi devā yāmā, santi devā tusitā, santi devā nimmānaratino, santi devā paranimmitavasavattino, santi devā brahmakāyikā, santi devā tatuttari. Yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati. Yathārūpena sīlena samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpaṃ sīlaṃ saṃvijjati. Yathārūpena sutena samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpaṃ sutaṃ saṃvijjati. Yathārūpena cāgena samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpo cāgo saṃvijjati. Yathārūpāya paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako attano ca tāsañca devatānaṃ saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti devatā ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno devatānussatiṃ bhāvetī’’ti. Paṭhamaṃ. ดูก่อนมหาบพิตร อีกประการหนึ่ง พระองค์พึงทรงระลึกถึงเทวดาทั้งหลายว่า ‘เทวดาชั้นจาตุมหาราชมีอยู่ เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอยู่ เทวดาชั้นยามามีอยู่ เทวดาชั้นดุสิตมีอยู่ เทวดาชั้นนิมมานรดีมีอยู่ เทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตตีมีอยู่ เทวดาที่นับเนื่องในหมู่พรหมมีอยู่ เทวดาที่สูงกว่านั้นขึ้นไปมีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศรัทธาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปบังเกิดในเทวโลกชั้นนั้น แม้เราก็มีศรัทธาเช่นนั้นอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศีลเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปบังเกิดในเทวโลกชั้นนั้น แม้เราก็มีศีลเช่นนั้นอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยสุตะเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปบังเกิดในเทวโลกชั้นนั้น แม้เราก็มีสุตะเช่นนั้นอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยจาคะเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปบังเกิดในเทวโลกชั้นนั้น แม้เราก็มีจาคะเช่นนั้นอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยปัญญาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปบังเกิดในเทวโลกชั้นนั้น แม้เราก็มีปัญญาเช่นนั้นอยู่’ สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ และปัญญาของตนและของเทวดาเหล่านั้นอยู่ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงปรารภเทวดา ดูก่อนมหาบพิตร อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด กายของผู้มีใจประกอบด้วยปีติย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข จิตของผู้มีสุขย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหาบพิตร นี้เรียกว่า อริยสาวกเป็นผู้ถึงความสงบเรียบร้อยอยู่ในหมู่สัตว์ที่ยังไม่สงบเรียบร้อย เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ในหมู่สัตว์ที่มีความเบียดเบียน เป็นผู้ถึงกระแสแห่งธรรม เจริญเทวตานุสสติ จบ ปฐมสูตร 2. Dutiyamahānāmasuttaṃ 2. ทุติยมหานามสูตรที่ ๒ 12. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Tena kho pana samayena mahānāmo sakko gilānā vuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – ‘‘niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’’ti. 12. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ก็โดยสมัยนั้น เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะเพิ่งหายจากประชวรได้ไม่นาน ก็โดยสมัยนั้น ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรแด่พระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงครองจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงสามเดือน’ Assosi kho mahānāmo sakko – ‘‘sambahulā kira bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – ‘niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’’’ti. Atha kho mahānāmo sakko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho mahānāmo sakko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante – ‘sambahulā kira bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’ti. Tesaṃ no, bhante, nānāvihārehi viharataṃ kenassa vihārena vihātabba’’nti? เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะได้ทรงสดับว่า ‘ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรแด่พระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงครองจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงสามเดือน’’ ลำดับนั้น เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะผู้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาดังนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรแด่พระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงครองจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงสามเดือน’’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมนานาประการนั้น พึงอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหน’ ‘‘Sādhu sādhu, mahānāma! Etaṃ kho, mahānāma, tumhākaṃ patirūpaṃ kulaputtānaṃ yaṃ tumhe tathāgataṃ upasaṅkamitvā puccheyyātha – ‘tesaṃ no, bhante, nānāvihārehi viharataṃ kenassa vihārena vihātabba’nti? Saddho kho, mahānāma, ārādhako hoti, no assaddho; āraddhavīriyo ārādhako hoti, no kusīto; upaṭṭhitassati ārādhako hoti, no muṭṭhassati; samāhito ārādhako hoti, no asamāhito; paññavā ārādhako hoti, no duppañño. Imesu kho tvaṃ, mahānāma, pañcasu dhammesu patiṭṭhāya cha dhamme uttari bhāveyyāsi. ดีละ ดีละ มหาบพิตร การที่พระองค์ผู้เป็นกุลบุตรเข้าไปเฝ้าตถาคตแล้วทูลถามว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมเป็นอันมาก ควรจะอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไร’ ดังนี้ เป็นการสมควรแก่พระองค์ มหาบพิตร ผู้มีศรัทธาย่อมทำ(ประโยชน์)ให้สำเร็จได้ ผู้ไม่มีศรัทธาทำให้สำเร็จไม่ได้ ผู้มีความเพียรที่ปรารภแล้วย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้เกียจคร้านทำให้สำเร็จไม่ได้ ผู้มีสติตั้งมั่นย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีสติหลงลืมทำให้สำเร็จไม่ได้ ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นทำให้สำเร็จไม่ได้ ผู้มีปัญญาย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีปัญญาทรามทำให้สำเร็จไม่ได้ มหาบพิตร พระองค์ทรงตั้งมั่นอยู่ในธรรม ๕ ประการนี้แล้ว พึงเจริญธรรม ๖ ประการให้ยิ่งขึ้นไปเถิด ‘‘Idha tvaṃ, mahānāma, tathāgataṃ anussareyyāsi – ‘itipi so bhagavā…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Imaṃ kho tvaṃ, mahānāma, buddhānussatiṃ gacchantopi bhāveyyāsi, ṭhitopi bhāveyyāsi, nisinnopi bhāveyyāsi, sayānopi bhāveyyāsi, kammantaṃ adhiṭṭhahantopi bhāveyyāsi, puttasambādhasayanaṃ ajjhāvasantopi bhāveyyāsi. มหาบพิตร พระองค์พึงระลึกถึงตถาคตในธรรมวินัยนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ... (เป็น) พระศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน เป็นผู้มีโชค’ มหาบพิตร สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงตถาคตอยู่ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงทีเดียว ปรารภตถาคต มหาบพิตร อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความเข้าใจในอรรถ ย่อมได้ความเข้าใจในธรรม ย่อมได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด ผู้มีใจประกอบด้วยปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข ผู้มีสุข จิตย่อมตั้งมั่น มหาบพิตร พระองค์พึงเจริญพุทธานุสสตินี้ แม้เมื่อกำลังเสด็จไป แม้เมื่อประทับยืนอยู่ แม้เมื่อประทับนั่ง แม้เมื่อบรรทม แม้เมื่อทรงประกอบการงาน แม้เมื่อประทับอยู่ในที่นอนอันเบียดเสียดด้วยพระโอรสและพระธิดา ‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, mahānāma, dhammaṃ anussareyyāsi…pe… saṅghaṃ anussareyyāsi…pe… attano sīlāni anussareyyāsi…pe… attano cāgaṃ anussareyyāsi…pe… devatā anussareyyāsi – ‘santi devā cātumahārājikā…pe… santi devā tatuttari. Yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati. Yathārūpena sīlena… sutena… cāgena… paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako attano ca tāsañca devatānaṃ saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti devatā ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Imaṃ kho tvaṃ, mahānāma, devatānussatiṃ gacchantopi bhāveyyāsi, ṭhitopi bhāveyyāsi, nisinnopi bhāveyyāsi, sayānopi bhāveyyāsi, kammantaṃ adhiṭṭhahantopi bhāveyyāsi, puttasambādhasayanaṃ ajjhāvasantopi bhāveyyāsī’’ti. Dutiyaṃ. อีกประการหนึ่ง มหาบพิตร พระองค์พึงระลึกถึงพระธรรม ... พึงระลึกถึงพระสงฆ์ ... พึงระลึกถึงศีลของตน ... พึงระลึกถึงจาคะของตน ... พึงระลึกถึงเทวดาทั้งหลายว่า ‘เทวดาชั้นจาตุมหาราชมีอยู่ ... เทวดาที่สูงกว่านั้นขึ้นไปมีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศรัทธาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปเกิดในเทวโลกนั้น แม้เราก็มีศรัทธาเช่นนั้นอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศีลเช่นใด ... สุตะเช่นใด ... จาคะเช่นใด ... ปัญญาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปเกิดในเทวโลกนั้น แม้เราก็มีปัญญาเช่นนั้นอยู่’ มหาบพิตร สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ และปัญญา ทั้งของตนและของเทวดาเหล่านั้นอยู่ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรงทีเดียว ปรารภเทวดา มหาบพิตร อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรง ย่อมได้ความเข้าใจในอรรถ ย่อมได้ความเข้าใจในธรรม ย่อมได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด ผู้มีใจประกอบด้วยปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข ผู้มีสุข จิตย่อมตั้งมั่น มหาบพิตร พระองค์พึงเจริญเทวตานุสสตินี้ แม้เมื่อกำลังเสด็จไป แม้เมื่อประทับยืนอยู่ แม้เมื่อประทับนั่ง แม้เมื่อบรรทม แม้เมื่อทรงประกอบการงาน แม้เมื่อประทับอยู่ในที่นอนอันเบียดเสียดด้วยพระโอรสและพระธิดาเถิด” จบสูตรที่ ๒ 3. Nandiyasuttaṃ 3. นันทิยสูตร 13. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Tena kho pana samayena bhagavā sāvatthiyaṃ vassāvāsaṃ upagantukāmo hoti. 13. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะเสด็จไปจำพรรษา ณ กรุงสาวัตถี Assosi kho nandiyo sakko – ‘‘bhagavā kira sāvatthiyaṃ vassāvāsaṃ upagantukāmo’’ti. Atha kho nandiyassa sakkassa etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhampi sāvatthiyaṃ vassāvāsaṃ upagaccheyyaṃ. Tattha kammantañceva adhiṭṭhahissāmi, bhagavantañca lacchāmi kālena kālaṃ dassanāyā’’ti. นันทิยศากยะได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะเสด็จไปจำพรรษา ณ กรุงสาวัตถี’ ครั้งนั้น นันทิยศากยะได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราก็พึงไปจำพรรษา ณ กรุงสาวัตถีบ้าง ณ ที่นั้น เราจักประกอบการงานด้วย และจักได้เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเป็นครั้งคราวด้วย’ Atha kho bhagavā sāvatthiyaṃ vassāvāsaṃ upagacchi. Nandiyopi kho sakko sāvatthiyaṃ vassāvāsaṃ upagacchi. Tattha kammantañceva adhiṭṭhāsi , bhagavantañca labhi kālena kālaṃ dassanāya. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – ‘‘niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’’ti. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้เสด็จไปจำพรรษา ณ กรุงสาวัตถี แม้นันทิยศากยะก็ได้ไปจำพรรษา ณ กรุงสาวัตถี ณ ที่นั้น ท่านได้ประกอบการงานด้วย และได้เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเป็นครั้งคราวด้วย ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรแด่พระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคมีจีวรสำเร็จแล้ว เมื่อล่วงไป ๓ เดือน จักเสด็จจาริกไป’ Assosi kho nandiyo sakko – ‘‘sambahulā kira bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – ‘niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’’’ti. Atha kho nandiyo sakko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho nandiyo sakko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante – ‘sambahulā kira bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti – niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’ti. Tesaṃ no, bhante, nānāvihārehi viharataṃ kenassa vihārena vihātabba’’nti? นันทิยศากยะได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรแด่พระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคมีจีวรสำเร็จแล้ว เมื่อล่วงไป ๓ เดือน จักเสด็จจาริกไป’’ ครั้งนั้น นันทิยศากยะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว นันทิยศากยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาว่า ‘ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรแด่พระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคมีจีวรสำเร็จแล้ว เมื่อล่วงไป ๓ เดือน จักเสด็จจาริกไป’’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมเป็นอันมาก ควรจะอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไร’ ‘‘Sādhu sādhu, nandiya! Etaṃ kho, nandiya, tumhākaṃ patirūpaṃ kulaputtānaṃ, yaṃ tumhe tathāgataṃ upasaṅkamitvā puccheyyātha – ‘tesaṃ no, bhante, nānāvihārehi viharataṃ kenassa vihārena vihātabba’nti? Saddho kho, nandiya, ārādhako hoti, no assaddho; sīlavā ārādhako hoti, no dussīlo; āraddhavīriyo ārādhako hoti, no kusīto; upaṭṭhitassati ārādhako hoti, no muṭṭhassati; samāhito ārādhako hoti, no asamāhito; paññavā ārādhako hoti, no duppañño. Imesu kho te, nandiya, chasu dhammesu patiṭṭhāya pañcasu dhammesu ajjhattaṃ sati upaṭṭhāpetabbā. ดีละ ดีละ นันทิยะ ข้อนี้นี่แลสมควรแก่เธอทั้งหลายผู้เป็นกุลบุตร คือการที่พวกเธอเข้าไปหาตถาคตแล้วพึงทูลถามว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สำหรับข้าพระองค์ทั้งหลายผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมหลากหลาย พึงอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไร’ ดูก่อนนันทิยะ ผู้มีศรัทธาแลย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้ไม่มีศรัทธาทำไม่ได้ ผู้มีศีลย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้ทุศีลทำไม่ได้ ผู้ปรารภความเพียรย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้เกียจคร้านทำไม่ได้ ผู้มีสติตั้งมั่นย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีสติหลงลืมทำไม่ได้ ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นทำไม่ได้ ผู้มีปัญญาย่อมทำให้สำเร็จได้ ผู้มีปัญญาทรามทำไม่ได้ ดูก่อนนันทิยะ เธอจงตั้งมั่นอยู่ในธรรม ๖ ประการเหล่านี้แล้ว พึงตั้งสติไว้ในภายในในธรรม ๕ ประการเถิด ‘‘Idha tvaṃ, nandiya, tathāgataṃ anussareyyāsi – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi, satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Iti kho te, nandiya, tathāgataṃ ārabbha ajjhattaṃ sati upaṭṭhāpetabbā. ดูก่อนนันทิยะ เธอในธรรมวินัยนี้ พึงระลึกถึงตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน เป็นผู้มีโชค’ ดูก่อนนันทิยะ ด้วยเหตุนี้แล เธอพึงปรารภตถาคตแล้วตั้งสติไว้ในภายในเถิด ‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, nandiya, dhammaṃ anussareyyāsi – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Iti kho te, nandiya, dhammaṃ ārabbha ajjhattaṃ sati upaṭṭhāpetabbā. ดูก่อนนันทิยะ อีกประการหนึ่ง เธอพึงระลึกถึงพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ ดูก่อนนันทิยะ ด้วยเหตุนี้แล เธอพึงปรารภพระธรรมแล้วตั้งสติไว้ในภายในเถิด ‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, nandiya, kalyāṇamitte anussareyyāsi – ‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me kalyāṇamittā anukampakā atthakāmā ovādakā anusāsakā’ti. Iti kho te, nandiya, kalyāṇamitte ārabbha ajjhattaṃ sati upaṭṭhāpetabbā. ดูก่อนนันทิยะ อีกประการหนึ่ง เธอพึงระลึกถึงกัลยาณมิตรทั้งหลายว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่เรามีกัลยาณมิตรผู้อนุเคราะห์ ผู้หวังประโยชน์ ผู้พร่ำสอน ผู้สั่งสอน’ ดูก่อนนันทิยะ ด้วยเหตุนี้แล เธอพึงปรารภกัลยาณมิตรทั้งหลายแล้วตั้งสติไว้ในภายในเถิด ‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, nandiya, attano cāgaṃ anussareyyāsi – ‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yohaṃ maccheramalapariyuṭṭhitāya pajāya vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasāmi muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato’ti. Iti kho te, nandiya, cāgaṃ ārabbha ajjhattaṃ sati upaṭṭhāpetabbā. ดูก่อนนันทิยะ อีกประการหนึ่ง เธอพึงระลึกถึงจาคะของตนว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่เรามีจิตปราศจากมลทินคือความตระหนี่ อยู่ครองเรือนในหมู่สัตว์ผู้ถูกมลทินคือความตระหนี่ครอบงำ มีการบริจาคอันปล่อยแล้ว มีฝ่ามืออันชุ่ม ยินดีในการสละ ควรแก่การขอ ยินดีในการให้และการจำแนกทาน’ ดูก่อนนันทิยะ ด้วยเหตุนี้แล เธอพึงปรารภจาคะแล้วตั้งสติไว้ในภายในเถิด ‘‘Puna caparaṃ tvaṃ, nandiya, devatā anussareyyāsi – ‘yā devatā atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devatānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapannā, tā karaṇīyaṃ attano na samanupassanti katassa vā paticayaṃ. Seyyathāpi, nandiya, bhikkhu asamayavimutto karaṇīyaṃ attano na samanupassati katassa vā paticayaṃ; evamevaṃ kho, nandiya, yā tā devatā atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devatānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapannā, tā karaṇīyaṃ attano na samanupassanti katassa vā paticayaṃ. Iti kho te, nandiya, devatā ārabbha ajjhattaṃ sati upaṭṭhāpetabbā. ดูก่อนนันทิยะ อีกประการหนึ่ง เธอพึงระลึกถึงเทวดาว่า ‘เทวดาเหล่าใดก้าวล่วงความเป็นสหายของเทวดาผู้บริโภคกวฬิงการาหาร เข้าถึงกายหมู่ใดหมู่หนึ่งอันสำเร็จด้วยใจ เทวดาเหล่านั้นย่อมไม่เล็งเห็นกรณียะของตน หรือการสั่งสมกิจที่ทำแล้วอีกเลย ดูก่อนนันทิยะ เปรียบเหมือนภิกษุผู้หลุดพ้นแล้วชั่วสมัย ย่อมไม่เล็งเห็นกรณียะของตน หรือการสั่งสมกิจที่ทำแล้วอีกเลย ฉันใด ดูก่อนนันทิยะ เทวดาเหล่านั้นผู้ก้าวล่วงความเป็นสหายของเทวดาผู้บริโภคกวฬิงการาหาร เข้าถึงกายหมู่ใดหมู่หนึ่งอันสำเร็จด้วยใจ ก็ย่อมไม่เล็งเห็นกรณียะของตน หรือการสั่งสมกิจที่ทำแล้วอีกเลย ฉันนั้น’ ดูก่อนนันทิยะ ด้วยเหตุนี้แล เธอพึงปรารภเทวดาแล้วตั้งสติไว้ในภายในเถิด ‘‘Imehi kho, nandiya, ekādasahi dhammehi samannāgato ariyasāvako pajahateva pāpake akusale dhamme, na upādiyati. Seyyathāpi, nandiya, kumbho nikkujjo vamateva udakaṃ, no vantaṃ paccāvamati ; seyyathāpi vā pana, nandiya, sukkhe tiṇadāye aggi mutto ḍahaññeva gacchati, no daḍḍhaṃ paccudāvattati; evamevaṃ kho, nandiya, imehi ekādasahi dhammehi samannāgato ariyasāvako pajahateva pāpake akusale dhamme, na upādiyatī’’ti. Tatiyaṃ. ดูก่อนนันทิยะ อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้แล ย่อมละบาปอกุศลธรรมได้เด็ดขาด ไม่ยึดถือไว้ เปรียบเหมือนหม้อที่คว่ำไว้ย่อมคายน้ำออก ไม่นำน้ำที่คายแล้วกลับเข้าไปอีก หรืออีกนัยหนึ่ง เปรียบเหมือนไฟที่ลามไปในป่าหญ้าแห้ง ย่อมไหม้ไปเรื่อย ไม่ย้อนกลับมาไหม้ที่เดิมอีก ฉันใด ดูก่อนนันทิยะ อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้ ก็ย่อมละบาปอกุศลธรรมได้เด็ดขาด ไม่ยึดถือไว้ ฉันนั้นเหมือนกัน จบสูตรที่ ๓ 4. Subhūtisuttaṃ 4. สุภูติสูตร 14. Atha kho āyasmā subhūti saddhena bhikkhunā saddhiṃ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ subhūtiṃ bhagavā etadavoca – ‘‘ko nāmāyaṃ , subhūti, bhikkhū’’ti? ‘‘Saddho nāmāyaṃ, bhante, bhikkhu, sudattassa upāsakassa putto, saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito’’ti. 14. ครั้งนั้นแล ท่านพระสุภูติพร้อมกับสัทธภิกษุได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามท่านพระสุภูติผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้วว่า ‘ดูก่อนสุภูติ ภิกษุรูปนี้ชื่ออะไร’ ท่านพระสุภูติกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้ชื่อว่าสัทธะ เป็นบุตรของสุทัตตะอุบาสก ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตด้วยศรัทธา พระเจ้าข้า’ ‘‘Kacci panāyaṃ, subhūti, saddho bhikkhu sudattassa upāsakassa putto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito sandissati saddhāpadānesū’’ti? ‘‘Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo, yaṃ bhagavā saddhassa saddhāpadānāni bhāseyya. Idānāhaṃ jānissāmi yadi vā ayaṃ bhikkhu sandissati saddhāpadānesu yadi vā no’’ti. ‘ดูก่อนสุภูติ ก็สัทธภิกษุผู้เป็นบุตรของสุทัตตะอุบาสก ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตด้วยศรัทธานี้ ปรากฏอยู่ในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งศรัทธาบ้างหรือไม่’ ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค บัดนี้เป็นกาลสมควร ข้าแต่พระสุคต บัดนี้เป็นกาลสมควร ที่พระผู้มีพระภาคจะพึงตรัสธรรมเป็นที่ตั้งแห่งศรัทธาของสัทธภิกษุ บัดนี้ ข้าพระองค์จักรู้ว่า ภิกษุรูปนี้ปรากฏอยู่ในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งศรัทธาหรือไม่’ ‘‘Tena hi, subhūti, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā subhūti bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – ‘ดูก่อนสุภูติ ถ้าเช่นนั้น เธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ท่านพระสุภูติทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า – ‘‘Idha, subhūti, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Yampi, subhūti, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti. ‘ดูก่อนสุภูติ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีศีล สำรวมด้วยความสำรวมในปาฏิโมกข์อยู่ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ดูก่อนสุภูติ แม้การที่ภิกษุเป็นผู้มีศีล...ฯลฯ...สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย นี้ก็เป็นธรรมเป็นที่ตั้งแห่งศรัทธาของสัทธภิกษุ ‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo; ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā. Yampi, subhūti, bhikkhu bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti. ดูก่อนสุภuti อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นพหูสูต ทรงจำสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใดงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง ธรรมเห็นปานนั้น อันภิกษุนั้นสดับมากแล้ว ทรงจำไว้ได้ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดอย่างดีด้วยทิฏฐิ ดูก่อนสุภuti การที่ภิกษุเป็นพหูสูต...ฯลฯ...แทงตลอดอย่างดีด้วยทิฏฐิ แม้ข้อนี้ ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา ‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu kalyāṇamitto hoti kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko. Yampi, subhūti, bhikkhu kalyāṇamitto hoti kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti. ดูก่อนสุภuti อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีกัลยาณมิตร มีกัลยาณสหาย มีกัลยาณสัมปวังก์ ดูก่อนสุภuti การที่ภิกษุมีกัลยาณมิตร มีกัลยาณสหาย มีกัลยาณสัมปวังก์ แม้ข้อนี้ ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา ‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu suvaco hoti sovacassakaraṇehi dhammehi samannāgato khamo padakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ. Yampi, subhūti, bhikkhu suvaco hoti sovacassakaraṇehi dhammehi samannāgato khamo padakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti. ดูก่อนสุภuti อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ว่าง่าย ประกอบด้วยธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย เป็นผู้อดทน รับฟังคำพร่ำสอนโดยเคารพ ดูก่อนสุภuti การที่ภิกษุเป็นผู้ว่าง่าย ประกอบด้วยธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย เป็นผู้อดทน รับฟังคำพร่ำสอนโดยเคารพ แม้ข้อนี้ ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา ‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃkaraṇīyāni tatra dakkho hoti analaso tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgato alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātuṃ. Yampi, subhūti, bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃkaraṇīyāni tatra dakkho hoti analaso tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgato alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātuṃ, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti. ดูก่อนสุภuti อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ฉลาด ไม่เกียจคร้านในกิจน้อยใหญ่ที่ต้องทำของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ประกอบด้วยปัญญาเป็นอุบายในกิจนั้น สามารถเพื่อจะทำ สามารถเพื่อจะจัดทำได้ ดูก่อนสุภuti การที่ภิกษุเป็นผู้ฉลาด ไม่เกียจคร้านในกิจน้อยใหญ่ที่ต้องทำของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ประกอบด้วยปัญญาเป็นอุบายในกิจนั้น สามารถเพื่อจะทำ สามารถเพื่อจะจัดทำได้ แม้ข้อนี้ ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา ‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu dhammakāmo hoti piyasamudāhāro abhidhamme abhivinaye uḷārapāmojjo. Yampi, subhūti, bhikkhu dhammakāmo hoti piyasamudāhāro abhidhamme abhivinaye uḷārapāmojjo, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti. ดูก่อนสุภuti อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ใคร่ในธรรม มีวาจาเป็นที่รัก มีความปราโมทย์อย่างยิ่งในอภิธรรมและอภิวินัย ดูก่อนสุภuti การที่ภิกษุเป็นผู้ใคร่ในธรรม มีวาจาเป็นที่รัก มีความปราโมทย์อย่างยิ่งในอภิธรรมและอภิวินัย แม้ข้อนี้ ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา ‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Yampi, subhūti, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti. ดูก่อนสุภuti อีกประการหนึ่ง ภิกษุปรารภความเพียรอยู่ เพื่อละอกุศลธรรม เพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรม มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย ดูก่อนสุภuti การที่ภิกษุปรารภความเพียรอยู่ เพื่อละอกุศลธรรม เพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรม มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย แม้ข้อนี้ ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา ‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. Yampi, subhūti, bhikkhu catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti. ดูก่อนสุภuti อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ได้ตามปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก ซึ่งฌาน ๔ อันเป็นของอภิเจตสิก เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ดูก่อนสุภuti การที่ภิกษุเป็นผู้ได้ตามปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก ซึ่งฌาน ๔ อันเป็นของอภิเจตสิก เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน แม้ข้อนี้ ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา ‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattārīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Yampi, subhūti, bhikkhu anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ, ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti. ดูก่อนสุภuti อีกประการหนึ่ง ภิกษุระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้มาเกิดในภพนี้’ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนสุภuti การที่ภิกษุระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง...ฯลฯ...เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้ แม้ข้อนี้ ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา ‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti. Yampi, subhūti, bhikkhu dibbena cakkhunā visuddhena…pe… yathākammūpage satte pajānāti, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hoti. สุภูติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง ทั้งผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม ทั้งไปดีและไปร้าย ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ‘ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต กล่าวตู่พระอริยะ เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดมั่นกรรมที่เป็นมิจฉาทิฏฐิ พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ส่วนท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่กล่าวตู่พระอริยะ เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดมั่นกรรมที่เป็นสัมมาทิฏฐิ พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์’ เธอเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง ทั้งผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม ทั้งไปดีและไปร้าย ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ด้วยประการฉะนี้ สุภูติ การที่ภิกษุรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม...ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ แม้นี้ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา ‘‘Puna caparaṃ, subhūti, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Yampi, subhūti, bhikkhu āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati, idampi, subhūti, saddhassa saddhāpadānaṃ hotī’’ti. สุภูติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ สุภูติ การที่ภิกษุทำให้แจ้ง...เข้าถึงอยู่ เพราะอาสวะสิ้นไป แม้นี้ก็เป็นสัทธาปทานของภิกษุผู้มีศรัทธา Evaṃ vutte āyasmā subhūti bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yānimāni, bhante, bhagavatā saddhassa saddhāpadānāni bhāsitāni, saṃvijjanti tāni imassa bhikkhuno, ayañca bhikkhu etesu sandissati. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสุภูติกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัทธาปทานที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้สำหรับภิกษุผู้มีศรัทธาเหล่านี้มีอยู่แก่ภิกษุรูปนี้ และภิกษุรูปนี้ก็ปรากฏอยู่ในสัทธาปทานเหล่านั้น ‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้เป็นผู้มีศีล สำรวมในปาฏิโมกขสังวรอยู่ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo; ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้เป็นพหูสูต ทรงจำสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใดงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง ธรรมเห็นปานนั้นเธอสดับแล้วมาก ทรงจำไว้ คล่องปาก เพ่งตามด้วยใจ แทงตลอดด้วยดีแล้วด้วยทิฏฐิ ‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu kalyāṇamitto hoti kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้มีกัลยาณมิตร มีกัลยาณสหาย มีกัลยาณสัมปวังก์ ‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu suvaco hoti…pe… anusāsaniṃ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้เป็นผู้ว่าง่าย...รับฟังคำพร่ำสอน ‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃkaraṇīyāni tattha dakkho hoti analaso tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgato alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātuṃ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้เป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้าน ประกอบด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาอันเป็นอุบายในกิจนั้นๆ สามารถเพื่อจะทำ สามารถเพื่อจะจัดแจงในกิจการน้อยใหญ่ต่างๆ ของเพื่อนพรหมจารี ‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu dhammakāmo hoti piyasamudāhāro abhidhamme abhivinaye uḷārapāmojjo. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้เป็นผู้ใคร่ในธรรม มีวาจาเป็นที่รัก มีความปราโมทย์อย่างยิ่งในอภิธรรมและอภิวินัย ‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu āraddhavīriyo viharati…pe… thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้ปรารภความเพียรอยู่...มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย ‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้ได้ฌาน ๔ อันเป็นของจิตอันยิ่ง เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก ‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้ระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ คือ หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง...เธอระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้ ‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena…pe… yathākammūpage satte pajānāti. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้...ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์ ‘‘Ayaṃ, bhante, bhikkhu āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati. Yānimāni, bhante, bhagavatā saddhassa saddhāpadānāni bhāsitāni, saṃvijjanti tāni imassa bhikkhuno, ayañca bhikkhu etesu sandissatī’’ti. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้ทำให้แจ้ง...เข้าถึงอยู่ เพราะอาสวะสิ้นไป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัทธาปทานที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้สำหรับภิกษุผู้มีศรัทธาเหล่านี้มีอยู่แก่ภิกษุรูปนี้ และภิกษุรูปนี้ก็ปรากฏอยู่ในสัทธาปทานเหล่านั้น ‘‘Sādhu sādhu, subhūti! Tena hi tvaṃ, subhūti, iminā ca saddhena bhikkhunā saddhiṃ vihareyyāsi. Yadā ca tvaṃ, subhūti, ākaṅkheyyāsi tathāgataṃ dassanāya, iminā saddhena bhikkhunā saddhiṃ upasaṅkameyyāsi tathāgataṃ dassanāyā’’ti. Catutthaṃ. ดีละ ดีละ สุภูติ ถ้าอย่างนั้น เธอจงอยู่ร่วมกับสัทธภิกษุรูปนี้เถิด สุภูติ เมื่อใดเธอปรารถนาจะพบตถาคต เมื่อนั้นเธอพึงเข้าไปหาตถาคตเพื่อเข้าเฝ้าพร้อมกับสัทธภิกษุรูปนี้เถิด จบสูตรที่ ๔ 5. Mettāsuttaṃ 5. เมตตาสูตร 15. ‘‘Mettāya, bhikkhave, cetovimuttiyā āsevitāya bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya ekādasānisaṃsā pāṭikaṅkhā. 15. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเมตตาเจโตวิมุตติ อันบุคคลเสพแล้ว เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว พึงหวังอานิสงส์ ๑๑ ประการ Katame ekādasa? Sukhaṃ supati, sukhaṃ paṭibujjhati, na pāpakaṃ supinaṃ passati, manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, devatā rakkhanti, nāssa aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamati, tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyati, mukhavaṇṇo vippasīdati, asammūḷho kālaṃ karoti, uttari appaṭivijjhanto brahmalokūpago hoti. Mettāya, bhikkhave, cetovimuttiyā āsevitāya bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya ime ekādasānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti. Pañcamaṃ. ๑๑ ประการ อะไรบ้าง คือ หลับเป็นสุข ตื่นเป็นสุข ไม่ฝันร้าย เป็นที่รักของมนุษย์ เป็นที่รักของอมนุษย์ เทวดารักษา ไฟ ยาพิษ หรือศัสตรา ไม่สามารถทำอันตรายได้ จิตตั้งมั่นได้เร็ว สีหน้าผ่องใส ไม่หลงทำกาละ เมื่อยังไม่บรรลุคุณวิเศษที่สูงขึ้นไป ย่อมเข้าถึงพรหมโลก ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเมตตาเจโตวิมุตติ อันบุคคลเสพแล้ว เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว พึงหวังอานิสงส์ ๑๑ ประการเหล่านี้ จบสูตรที่ ๕ 6. Aṭṭhakanāgarasuttaṃ 6. อัฏฐกนาครสูตร 16. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando vesāliyaṃ viharati beluvagāmake. Tena kho pana samayena dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro pāṭaliputtaṃ anuppatto hoti kenacideva karaṇīyena. 16. สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ ณ หมู่บ้านเวฬุวะ ใกล้กรุงเวสาลี ก็โดยสมัยนั้นแล ทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะ ถึงกรุงปาฏลีบุตรด้วยกรณียกิจบางอย่าง Atha kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro yena kukkuṭārāmo yena aññataro bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘kahaṃ nu kho, bhante, āyasmā ānando etarahi viharati? Dassanakāmā hi mayaṃ, bhante, āyasmantaṃ ānanda’’nti. ‘‘Eso, gahapati, āyasmā ānando vesāliyaṃ viharati beluvagāmake’’ti. ครั้งนั้นแล ทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่งถึงที่กุกกุฏาราม ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะภิกษุรูปนั้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ท่านพระอานนท์อยู่ที่ไหนหนอแล เพราะพวกข้าพเจ้าปรารถนาจะพบท่านพระอานนท์” (ภิกษุรูปนั้นตอบว่า) “คฤหบดี ท่านพระอานนท์อยู่ที่หมู่บ้านเวฬุวะ ใกล้กรุงเวสาลี” Atha kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro pāṭaliputte taṃ karaṇīyaṃ tīretvā yena vesālī beluvagāmako yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bhante ānanda, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto, yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇātī’’ti? ‘‘Atthi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto, yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇātī’’ti. ครั้งนั้นแล ทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะทำกรณียกิจนั้นสำเร็จในกรุงปาฏลีบุตรแล้ว จึงเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงหมู่บ้านเวฬุวะ ใกล้กรุงเวสาลี ครั้นเข้าไปหาแล้ว ไหว้ท่านพระอานนท์แล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระอานนท์ว่า “ข้าแต่ท่านอานนท์ผู้เจริญ ธรรมข้อหนึ่งอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ตรัสไว้โดยชอบ มีอยู่หรือหนอแล ซึ่งเมื่อภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปอยู่ จิตที่ยังไม่หลุดพ้นย่อมหลุดพ้น หรืออาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปย่อมถึงความสิ้นไป หรือย่อมบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่ยังไม่ได้บรรลุ” (ท่านพระอานนท์ตอบว่า) “คฤหบดี ธรรมข้อหนึ่งอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ตรัสไว้โดยชอบ มีอยู่แล ซึ่งเมื่อภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปอยู่ จิตที่ยังไม่หลุดพ้นย่อมหลุดพ้น หรืออาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปย่อมถึงความสิ้นไป หรือย่อมบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่ยังไม่ได้บรรลุ” ‘‘Katamo pana, bhante ānanda, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto, yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇātī’’ti? ‘‘Idha, gahapati, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘idampi kho paṭhamaṃ jhānaṃ abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ’. ‘Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ, tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti; no ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto, yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. “ข้าแต่ท่านอานนท์ผู้เจริญ ก็ธรรมข้อหนึ่งอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ตรัสไว้โดยชอบ ซึ่งเมื่อภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปอยู่ จิตที่ยังไม่หลุดพ้นย่อมหลุดพ้น หรืออาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปย่อมถึงความสิ้นไป หรือย่อมบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่ยังไม่ได้บรรลุ คือธรรมข้อไหน” (ท่านพระอานนท์ตอบว่า) “คฤหบดี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘แม้ปฐมฌานนี้ก็เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง เป็นสิ่งที่เกิดจากเจตนา’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่งอันปัจจัยปรุงแต่ง เกิดจากเจตนา สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอตั้งอยู่ในธรรมนั้นแล้ว ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีก เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ด้วยความยินดีในธรรมนั้น ด้วยความเพลิดเพลินในธรรมนั้น คฤหบดี แม้ธรรมข้อนี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ตรัสไว้โดยชอบ ซึ่งเมื่อภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปอยู่ จิตที่ยังไม่หลุดพ้นย่อมหลุดพ้น หรืออาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปย่อมถึงความสิ้นไป หรือย่อมบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่ยังไม่ได้บรรลุ ‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘idampi kho catutthaṃ jhānaṃ abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ’. ‘Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti; no ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto, yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. “อีกประการหนึ่ง คฤหบดี ภิกษุบรรลุทุติยฌาน ... ตติยฌาน ... จตุตถฌาน อันไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิ เพราะวิตกวิจารสงบไป มีความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น แล้วแลอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘แม้จตุตถฌานนี้ก็เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง เป็นสิ่งที่เกิดจากเจตนา’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่งอันปัจจัยปรุงแต่ง เกิดจากเจตนา สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอตั้งอยู่ในธรรมนั้นแล้ว ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีก เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ด้วยความยินดีในธรรมนั้น ด้วยความเพลิดเพลินในธรรมนั้น คฤหบดี แม้ธรรมข้อนี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ตรัสไว้โดยชอบ ซึ่งเมื่อภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปอยู่ จิตที่ยังไม่หลุดพ้นย่อมหลุดพ้น หรืออาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไปย่อมถึงความสิ้นไป หรือย่อมบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่ยังไม่ได้บรรลุ ‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ayampi kho mettā cetovimutti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā’. ‘Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti; no ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā…pe. … ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. คฤหบดี อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น เธอมีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง ในที่ทุกสถาน ในฐานะทั้งปวง แก่สัตว์ทั่วโลกทั่วทั้งหมด ด้วยใจอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เมตตาเจโตวิมุตตินี้แล อันปัจจัยปรุงแต่งขึ้น อันปัจจัยก่อสร้างขึ้น’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สิ่งใดก็ตามที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ที่ปัจจัยก่อสร้างขึ้น สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอตั้งอยู่ในธรรมนั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีก เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ ด้วยความยินดีในธรรมนั้น ด้วยความเพลิดเพลินในธรรมนั้น คฤหบดี แม้ธรรมข้อนี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้...ฯลฯ...ย่อมบรรลุถึงธรรมที่เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่เคยบรรลุ ‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ayampi kho upekkhācetovimutti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā’. ‘Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti; no ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā…pe… ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. คฤหบดี อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีใจสหรคตด้วยกรุณา...ฯลฯ...มีใจสหรคตด้วยมุทิตา...ฯลฯ...มีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น เธอมีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง ในที่ทุกสถาน ในฐานะทั้งปวง แก่สัตว์ทั่วโลกทั่วทั้งหมด ด้วยใจอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘อุเบกขาเจโตวิมุตตินี้แล อันปัจจัยปรุงแต่งขึ้น อันปัจจัยก่อสร้างขึ้น’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สิ่งใดก็ตามที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ที่ปัจจัยก่อสร้างขึ้น สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอตั้งอยู่ในธรรมนั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีก เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ ด้วยความยินดีในธรรมนั้น ด้วยความเพลิดเพลินในธรรมนั้น คฤหบดี แม้ธรรมข้อนี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้...ฯลฯ...ย่อมบรรลุถึงธรรมที่เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่เคยบรรลุ ‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ayampi kho ākāsānañcāyatanasamāpatti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā’. ‘Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti; no ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā…pe… ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. คฤหบดี อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะดับปฏิฆสัญญา และเพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญาอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘อากาสานัญจายตนสมาบัตินี้แล อันปัจจัยปรุงแต่งขึ้น อันปัจจัยก่อสร้างขึ้น’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สิ่งใดก็ตามที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ที่ปัจจัยก่อสร้างขึ้น สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอตั้งอยู่ในธรรมนั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีก เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ ด้วยความยินดีในธรรมนั้น ด้วยความเพลิดเพลินในธรรมนั้น คฤหบดี แม้ธรรมข้อนี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้...ฯลฯ...ย่อมบรรลุถึงธรรมที่เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่เคยบรรลุ ‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati…pe… sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘ayampi kho ākiñcaññāyatanasamāpatti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā’. ‘Yaṃ kho pana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ tadaniccaṃ nirodhadhamma’nti pajānāti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti; no ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā…pe… ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇātī’’ti. คฤหบดี อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวงอยู่...ฯลฯ...เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ โดยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไร’ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวงอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘อากิญจัญญายตนสมาบัตินี้แล อันปัจจัยปรุงแต่งขึ้น อันปัจจัยก่อสร้างขึ้น’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สิ่งใดก็ตามที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ที่ปัจจัยก่อสร้างขึ้น สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอตั้งอยู่ในธรรมนั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีก เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ ด้วยความยินดีในธรรมนั้น ด้วยความเพลิดเพลินในธรรมนั้น คฤหบดี แม้ธรรมข้อนี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้...ฯลฯ...ย่อมบรรลุถึงธรรมที่เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่เคยบรรลุ Evaṃ vutte dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘seyyathāpi, bhante ānanda, puriso ekaṃ nidhimukhaṃ gavesanto sakideva ekādasa nidhimukhāni adhigaccheyya; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, ekaṃ amatadvāraṃ gavesanto sakideva ekādasa amatadvārāni alatthaṃ sevanāya. Seyyathāpi, bhante, purisassa agāraṃ ekādasa dvāraṃ. So tasmiṃ agāre āditte ekamekenapi dvārena sakkuṇeyya attānaṃ sotthiṃ kātuṃ; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, imesaṃ ekādasannaṃ amatadvārānaṃ ekamekenapi amatadvārena sakkuṇissāmi attānaṃ sotthiṃ kātuṃ. Ime hi nāma, bhante, aññatitthiyā ācariyassa ācariyadhanaṃ pariyesissanti. Kiṃ panāhaṃ āyasmato ānandassa pūjaṃ na karissāmī’’ti! เมื่อพระอานนท์กล่าวอย่างนี้แล้ว ทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะ ได้กราบเรียนท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า ‘ท่านอานนท์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุรุษแสวงหาขุมทรัพย์ปากหนึ่ง พึงได้พบขุมทรัพย์ถึง ๑๑ ปากในคราวเดียวกัน ฉันใด ข้าพเจ้าก็ฉันนั้น แสวงหาประตูอมตะประตูหนึ่ง แต่กลับได้เพื่อจะเสพประตูอมตะถึง ๑๑ ประตูในคราวเดียวกัน ท่านผู้เจริญ เปรียบเหมือนเรือนของบุรุษมีประตู ๑๑ ประตู เมื่อเรือนนั้นถูกไฟไหม้ เขาสามารถทำตนให้สวัสดีได้ด้วยประตูแม้เพียงประตูเดียว ฉันใด ข้าพเจ้าก็ฉันนั้น สามารถทำตนให้สวัสดีได้ด้วยประตูอมตะแม้เพียงประตูเดียว จากประตูอมตะ ๑๑ ประตูเหล่านี้ ท่านผู้เจริญ ก็พวกอัญเดียรถีย์เหล่านี้ยังแสวงหาทรัพย์สำหรับอาจารย์เพื่ออาจารย์ของตน ไฉนเล่าข้าพเจ้าจึงจักไม่ทำการบูชาท่านพระอานนท์เล่า’ Atha kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro vesālikañca pāṭaliputtakañca bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Ekamekañca bhikkhuṃ paccekaṃ dussayugena acchādesi, āyasmantañca ānandaṃ ticīvarena. Āyasmato ānandassa pañcasataṃ vihāraṃ kārāpesīti. Chaṭṭhaṃ. ครั้งนั้น ทสมคหบดีชาวเมืองอัฏฐกะ ให้ประชุมภิกษุสงฆ์ทั้งชาวเมืองเวสาลีและชาวเมืองปาฏลีบุตรแล้ว อังคาสและปวารณาด้วยของเคี้ยวของฉันอันประณีตด้วยมือตนเอง ได้ถวายผ้าคู่แก่ภิกษุแต่ละรูป และถวายไตรจีวรแก่ท่านพระอานนท์ ได้ให้สร้างวิหารราคา ๕๐๐ ถวายแก่ท่านพระอานนท์ จบสูตรที่ ๖ 7. Gopālasuttaṃ 7. โคปาลสูตร 17. ‘‘Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato gopālako abhabbo gogaṇaṃ pariharituṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi ekādasahi? Idha, bhikkhave, gopālako na rūpaññū hoti, na lakkhaṇakusalo hoti, na āsāṭikaṃ hāretā hoti, na vaṇaṃ paṭicchādetā hoti, na dhūmaṃ kattā hoti, na titthaṃ jānāti, na pītaṃ jānāti, na vīthiṃ jānāti, na gocarakusalo hoti, anavasesadohī ca hoti, ye te usabhā gopitaro gopariṇāyakā te na atirekapūjāya pūjetā hoti. Imehi kho, bhikkhave, ekādasahi aṅgehi samannāgato gopālako abhabbo gogaṇaṃ pariharituṃ phātiṃ kātuṃ. 17. “ภิกษุทั้งหลาย คนเลี้ยงโคผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการ ไม่สามารถจะบริหารฝูงโคให้เจริญได้ องค์ ๑๑ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย คนเลี้ยงโคในโลกนี้ ๑. ไม่รู้จักรูป ๒. ไม่ฉลาดในลักษณะ ๓. ไม่กำจัดไข่แมลงวัน ๔. ไม่ปิดแผล ๕. ไม่ทำควัน ๖. ไม่รู้จักท่า ๗. ไม่รู้จักน้ำที่ดื่มแล้ว ๘. ไม่รู้จักทาง ๙. ไม่ฉลาดในที่หากิน ๑๐. รีดนมจนหมด ๑๑. ไม่บูชาโคอุสภะที่เป็นพ่อโค เป็นจ่าฝูง ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง ภิกษุทั้งหลาย คนเลี้ยงโคผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการเหล่านี้แล ไม่สามารถจะบริหารฝูงโคให้เจริญได้” ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, ekādasahi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Katamehi ekādasahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu na rūpaññū hoti, na lakkhaṇakusalo hoti, na āsāṭikaṃ hāretā hoti, na vaṇaṃ paṭicchādetā hoti, na dhūmaṃ kattā hoti, na titthaṃ jānāti, na pītaṃ jānāti, na vīthiṃ jānāti, na gocarakusalo hoti, anavasesadohī ca hoti, ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā te na atirekapūjāya pūjetā hoti. “ภิกษุทั้งหลาย อย่างนั้นเหมือนกันแล ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการ ไม่สามารถถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้ได้ ธรรม ๑๑ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. ไม่รู้จักรูป ๒. ไม่ฉลาดในลักษณะ ๓. ไม่กำจัดไข่แมลงวัน ๔. ไม่ปิดแผล ๕. ไม่ทำควัน ๖. ไม่รู้จักท่า ๗. ไม่รู้จักน้ำที่ดื่มแล้ว ๘. ไม่รู้จักทาง ๙. ไม่ฉลาดในที่หากิน ๑๐. รีดนมจนหมด ๑๑. ไม่บูชาภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ รัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นผู้นำสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na rūpaññū hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yaṃ kiñci rūpaṃ ( ) ‘cattāri mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na rūpaññū hoti. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่รู้จักรูปเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘คือมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔’ ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าไม่รู้จักรูป” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na lakkhaṇakusalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘kammalakkhaṇo bālo, kammalakkhaṇo paṇḍito’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na lakkhaṇakusalo hoti. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่ฉลาดในลักษณะเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘คนพาลมีกรรมเป็นลักษณะ บัณฑิตมีกรรมเป็นลักษณะ’ ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าไม่ฉลาดในลักษณะ” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na āsāṭikaṃ hāretā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannaṃ kāmavitakkaṃ adhivāseti nappajahati na vinodeti na byantīkaroti na anabhāvaṃ gameti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ… uppannuppanne pāpake akusale dhamme adhivāseti nappajahati na vinodeti na byantīkaroti na anabhāvaṃ gameti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na āsāṭikaṃ hāretā hoti. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่กำจัดไข่แมลงวันเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อดกลั้นกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว ไม่ละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้สิ้นสุด ไม่ทำให้ถึงความไม่มี อดกลั้นพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว... อดกลั้นวิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว... อดกลั้นอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วๆ ไม่ละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้สิ้นสุด ไม่ทำให้ถึงความไม่มี ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าไม่กำจัดไข่แมลงวัน” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na vaṇaṃ paṭicchādetā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati; na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ nāpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati; na rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ nāpajjati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na vaṇaṃ paṭicchādetā hoti. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่ปิดแผลเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว เป็นผู้ถือนิมิต ถืออนุพยัญชนะ เมื่อเธอไม่สำรวมจักขุนทรีย์อยู่ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นอกุศลธรรมลามกพึงไหลไปตาม เพราะการไม่สำรวมจักขุนทรีย์นั้นเป็นเหตุ เธอจึงไม่ปฏิบัติเพื่อความสำรวมจักขุนทรีย์นั้น ไม่รักษาจักขุนทรีย์ ไม่ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยหู... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว เป็นผู้ถือนิมิต ถืออนุพยัญชนะ เมื่อเธอไม่สำรวมมนินทรีย์อยู่ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นอกุศลธรรมลามกพึงไหลไปตาม เพราะการไม่สำรวมมนินทรีย์นั้นเป็นเหตุ เธอจึงไม่ปฏิบัติเพื่อความสำรวมมนินทรีย์นั้น ไม่รักษามนินทรีย์ ไม่ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าไม่ปิดแผล” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na dhūmaṃ kattā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu na yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ desetā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na dhūmaṃ kattā hoti. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่ทำควันเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่แสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมา แก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าไม่ทำควัน” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na titthaṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā na paripucchati na paripañhati – ‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’ti? Tassa te āyasmanto avivaṭañceva na vivaranti, anuttānīkatañca na uttānīkaronti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ na paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na titthaṃ jānāti. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่รู้จักท่าเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่เข้าไปสอบถาม ไม่ไต่ถามภิกษุทั้งหลายผู้เป็นพหูสูต มีอาคมอันมาถึงแล้ว ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา เป็นครั้งคราวว่า ‘ท่านผู้เจริญ ข้อนี้เป็นอย่างไร เนื้อความของข้อนี้คืออะไร’ ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นย่อมไม่เปิดเผยสิ่งที่ยังไม่เปิดเผย ไม่ทำให้ตื้นสิ่งที่ยังไม่ตื้น และไม่บรรเทาความสงสัยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยมีประการต่างๆ แก่เธอนั้น ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าไม่รู้จักท่า” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na pītaṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu tathāgatappavedite dhammavinaye desiyamāne na labhati atthavedaṃ, na labhati dhammavedaṃ, na labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na pītaṃ jānāti. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่รู้จักน้ำที่ดื่มแล้วเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้วอันเขากำลังแสดงอยู่ ย่อมไม่ได้ความรู้อรรถ ไม่ได้ความรู้ธรรม ไม่ได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าไม่รู้จักน้ำที่ดื่มแล้ว” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na vīthiṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na vīthiṃ jānāti. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่รู้จักทางเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าไม่รู้จักทาง” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na gocarakusalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cattāro satipaṭṭhāne yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na gocarakusalo hoti. ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าไม่ฉลาดในโคจร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสติปัฏฐาน ๔ ประการ. ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าไม่ฉลาดในโคจร. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu anavasesadohī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuṃ saddhā gahapatikā abhihaṭṭhuṃ pavārenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi. Tatra bhikkhu mattaṃ na jānāti paṭiggahaṇāya. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu anavasesadohī hoti. ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้รีดนมจนหมดสิ้น? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ คฤหบดีผู้มีศรัทธาปวารณาด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร. ในการปวารณานั้น ภิกษุไม่รู้จักประมาณในการรับ. ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้รีดนมจนหมดสิ้น. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, te na atirekapūjāya pūjetā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, tesu na mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhāpeti āvi ceva raho ca, na mettaṃ vacīkammaṃ… na mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhāpeti āvi ceva raho ca. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, na te atirekapūjāya pūjetā hoti. ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าไม่เป็นผู้บูชาภิกษุทั้งหลายที่เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่เข้าไปตั้งเมตตากายกรรม เมตตาวจีกรรม เมตตามโนกรรม ในภิกษุทั้งหลายที่เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ. ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าไม่เป็นผู้บูชาภิกษุทั้งหลายที่เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง. ‘‘Imehi kho, bhikkhave, ekādasahi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้แล ไม่ควรเพื่อถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ ในธรรมวินัยนี้. ‘‘Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato gopālako bhabbo gogaṇaṃ pariharituṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi ekādasahi? Idha, bhikkhave, gopālako rūpaññū hoti, lakkhaṇakusalo hoti, āsāṭikaṃ hāretā hoti, vaṇaṃ paṭicchādetā hoti, dhūmaṃ kattā hoti, titthaṃ jānāti, pītaṃ jānāti, vīthiṃ jānāti, gocarakusalo hoti, sāvasesadohī ca hoti, ye te usabhā gopitaro gopariṇāyakā te atirekapūjāya pūjetā hoti – imehi kho, bhikkhave, ekādasahi aṅgehi samannāgato gopālako bhabbo gogaṇaṃ pariharituṃ phātiṃ kātuṃ. ภิกษุทั้งหลาย คนเลี้ยงโคผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการ ควรเพื่อจะบริหารฝูงโคให้เจริญ. องค์ ๑๑ ประการ อะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย คนเลี้ยงโคในโลกนี้ เป็นผู้รู้จักรูป, ฉลาดในลักษณะ, กำจัดไข่แมลงวัน, ปิดแผล, ทำควัน, รู้จักท่าลงน้ำ, รู้จักน้ำที่ดื่มแล้ว, รู้จักทาง, ฉลาดในโคจร, เป็นผู้รีดนมโดยเหลือไว้ และเป็นผู้บูชาโคอุสภะทั้งหลายที่เป็นพ่อโค เป็นจ่าฝูง ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง. ภิกษุทั้งหลาย คนเลี้ยงโคผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการเหล่านี้แล ควรเพื่อจะบริหารฝูงโคให้เจริญ. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, ekādasahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Katamehi ekādasahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu rūpaññū hoti, lakkhaṇakusalo hoti, āsāṭikaṃ hāretā hoti, vaṇaṃ paṭicchādetā hoti, dhūmaṃ kattā hoti, titthaṃ jānāti, pītaṃ jānāti, vīthiṃ jānāti, gocarakusalo hoti, sāvasesadohī ca hoti, ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā te atirekapūjāya pūjetā hoti. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการ ควรเพื่อถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ ในธรรมวินัยนี้. ธรรม ๑๑ ประการ อะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้รู้จักรูป, ฉลาดในลักษณะ, กำจัดไข่แมลงวัน, ปิดแผล, ทำควัน, รู้จักท่าลงน้ำ, รู้จักน้ำที่ดื่มแล้ว, รู้จักทาง, ฉลาดในโคจร, เป็นผู้รีดนมโดยเหลือไว้ และเป็นผู้บูชาภิกษุทั้งหลายที่เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu rūpaññū hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yaṃ kiñci rūpaṃ ‘cattāri mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaññū hoti. ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้รู้จักรูป? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔’. ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้รู้จักรูป. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu lakkhaṇakusalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘kammalakkhaṇo bālo, kammalakkhaṇo paṇḍito’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu lakkhaṇakusalo hoti. ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในลักษณะ? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘คนพาลมีกรรมเป็นลักษณะ บัณฑิตมีกรรมเป็นลักษณะ’. ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในลักษณะ. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu āsāṭikaṃ hāretā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ… uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu āsāṭikaṃ hāretā hoti. ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้กำจัดไข่แมลงวัน? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่ยึดถือ ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นไป ย่อมทำให้ถึงความไม่มี ซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ซึ่งพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว..., ซึ่งวิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว..., ไม่ยึดถือ ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นไป ย่อมทำให้ถึงความไม่มี ซึ่งบาปอกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วๆ. ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้กำจัดไข่แมลงวัน. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vaṇaṃ paṭicchādetā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vaṇaṃ paṭicchādetā hoti. ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ปิดแผล? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ไม่เป็นผู้ถือนิมิต ไม่เป็นผู้ถืออนุพยัญชนะ, บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัส พึงไหลไปตามภิกษุนั้นผู้ไม่สำรวมจักขุนทรีย์อยู่ เพราะเหตุใด, เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมในจักขุนทรีย์นั้น, ย่อมรักษาจักขุนทรีย์, ย่อมถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์. ฟังเสียงด้วยหู... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่เป็นผู้ถือนิมิต ไม่เป็นผู้ถืออนุพยัญชนะ, บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัส พึงไหลไปตามภิกษุนั้นผู้ไม่สำรวมมนินทรีย์อยู่ เพราะเหตุใด, เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมในมนินทรีย์นั้น, ย่อมรักษามนินทรีย์, ย่อมถึงความสำรวมในมนินทรีย์. ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ปิดแผล. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu dhūmaṃ kattā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ desetā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu dhūmaṃ kattā hoti. ภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ทำควัน? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมแสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมา แก่ผู้อื่นโดยพิสดาร. ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ทำควัน. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu titthaṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati – ‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’ti? Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttānīkaronti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu titthaṃ jānāti. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักท่า ได้อย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เข้าไปหาภิกษุทั้งหลายผู้เป็นพหูสูต ผู้เรียนจบพระไตรปิฎก ผู้ทรงธรรม ผู้ทรงวินัย ผู้ทรงมาติกา ตามกาลอันควรแล้วสอบถาม ไต่ถามว่า ‘ท่านขอรับ ข้อนี้เป็นอย่างไร เนื้อความของข้อนี้เป็นอย่างไร?’ ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นย่อมเปิดเผยสิ่งที่ยังไม่เปิดเผย ทำให้แจ้งสิ่งที่ยังไม่ทำให้แจ้ง และบรรเทาความสงสัยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยมีประการต่างๆ แก่ภิกษุนั้น ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักท่า ด้วยอาการอย่างนี้แล” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu pītaṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu tathāgatappavedite dhammavinaye desiyamāne labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu pītaṃ jānāti. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักธรรมที่ดื่มแล้ว ได้อย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้วกำลังแสดงอยู่ ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักธรรมที่ดื่มแล้ว ด้วยอาการอย่างนี้แล” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vīthiṃ jānāti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vīthiṃ jānāti. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักทาง ได้อย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดอริยมรรคมีองค์ ๘ ตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ารู้จักทาง ด้วยอาการอย่างนี้แล” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu gocarakusalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cattāro satipaṭṭhāne yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu gocarakusalo hoti. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในโคจร ได้อย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดสติปัฏฐาน ๔ ตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในโคจร ด้วยอาการอย่างนี้แล” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sāvasesadohī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuṃ saddhā gahapatikā abhihaṭṭhuṃ pavārenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi. Tatra bhikkhu mattaṃ jānāti paṭiggahaṇāya. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sāvasesadohī hoti. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้รีดนมโดยเหลือเชื้อไว้ ได้อย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย คหบดีผู้มีศรัทธาในธรรมวินัยนี้ ย่อมอังคาสปวารณาภิกษุด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ในปัจจัยเหล่านั้น ภิกษุรู้จักประมาณในการรับ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้รีดนมโดยเหลือเชื้อไว้ ด้วยอาการอย่างนี้แล” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, te atirekapūjāya pūjetā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ye te therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, tesu mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhāpeti āvi ceva raho ca, mettaṃ vacīkammaṃ… mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhāpeti āvi ceva raho ca. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, te atirekapūjāya pūjetā hoti. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้บูชาภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ ผู้รัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง ได้อย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เข้าไปตั้งเมตตากายกรรม เมตตาวจีกรรม เมตตามโนกรรม ในภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ ผู้รัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้บูชาภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ ผู้รัตตัญญู บวชมานาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง ด้วยอาการอย่างนี้แล” ‘‘Imehi kho, bhikkhave, ekādasahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjitu’’nti. Sattamaṃ. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้แล เป็นผู้ควรเพื่อถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ ในธรรมวินัยนี้ได้” จบสูตรที่ ๗ 8. Paṭhamasamādhisuttaṃ 8. ปฐมสมาธิสูตร 18. Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – 18. ครั้งนั้น ภิกษุจำนวนมากพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘‘Siyā nu kho, bhante, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa, na tejasmiṃ tejosaññī assa, na vāyasmiṃ vāyosaññī assa, na ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññī assa, na viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññī assa, na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti? “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในปฐวีว่าเป็นปฐวี ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในอาโปว่าเป็นอาโป ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในเตโชว่าเป็นเตโช ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในวาโยว่าเป็นวาโย ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในอากาสานัญจายตนะว่าเป็นอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในวิญญาณัญจายตนะว่าเป็นวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในอากิญจัญญายตนะว่าเป็นอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในเนวสัญญานาสัญญายตนะว่าเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้า แม้ในอารมณ์ที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้ ได้ถึง แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ ก็ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญา แต่ก็ยังเป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้หรือหนอ พระเจ้าข้า” ‘‘Siyā, bhikkhave, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe. … yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti. “ภิกษุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในปฐวีว่าเป็นปฐวี ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้ ได้ถึง แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ ก็ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญา แต่ก็ยังเป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้” ‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti? “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในปฐวีว่าเป็นปฐวี ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้ ได้ถึง แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ ก็ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญา แต่ก็ยังเป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้อย่างไร พระเจ้าข้า” ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu evaṃsaññī hoti – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. Evaṃ kho, bhikkhave, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa, na tejasmiṃ tejosaññī assa, na vāyasmiṃ vāyosaññī assa, na ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññī assa, na viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññī assa, na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti. Aṭṭhamaṃ. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมชาตินั่นสงบ ธรรมชาตินั่นประณีต คือ ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ นิพพาน’ ภิกษุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในปฐวีว่าเป็นปฐวี ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในอาโปว่าเป็นอาโป ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในเตโชว่าเป็นเตโช ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในวาโยว่าเป็นวาโย ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในอากาสานัญจายตนะว่าเป็นอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในวิญญาณัญจายตนะว่าเป็นวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในอากิญจัญญายตนะว่าเป็นอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในเนวสัญญานาสัญญายตนะว่าเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้า แม้ในอารมณ์ที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้ ได้ถึง แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ ก็ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญา แต่ก็ยังเป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้ ด้วยอาการอย่างนี้แล” จบสูตรที่ ๘ 9. Dutiyasamādhisuttaṃ 9. ทุติยสมาธิสูตร 19. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – 19. ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า ‘‘Siyā nu kho bhikkhave, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa…pe… na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti? ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā. Sādhu vata, bhante, bhagavantaṃyeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. “ภิกษุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ไม่มีอาโปสัญญาในอาโปกสิณ ...ฯลฯ... ไม่มีอากิญจัญญายตนสัญญาในอากิญจัญญายตนะ ไม่มีเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาในเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่มีสัญญาในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้ ไม่มีสัญญาในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้า แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้หรือหนอ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่งอาศัย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอเนื้อความแห่งพระภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่พระผู้มีพระภาคเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้” ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – “ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า ‘‘Siyā, bhikkhave, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti. “ภิกษุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้” ‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti? “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้อย่างไร” ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu evaṃsaññī hoti – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. Evaṃ kho, bhikkhave, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe. … yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti. Navamaṃ. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมชาตินั่นสงบ ธรรมชาตินั่นประณีต คือ ความระงับแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ คือ นิพพาน’ ภิกษุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้ด้วยอาการอย่างนี้” นวมสูตรที่ ๙ 10. Tatiyasamādhisuttaṃ 10. ตติยสมาธิสูตร 20. Atha kho sambahulā bhikkhū yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavocuṃ – 20. ครั้งนั้น ภิกษุหลายรูปเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ แล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า ‘‘Siyā nu kho, āvuso sāriputta, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti? ‘‘Siyā, āvuso, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้หรือหนอ” “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้” ‘‘Yathā kathaṃ pana, āvuso sāriputta, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti? “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้อย่างไร” ‘‘Idha, āvuso, bhikkhu evaṃsaññī hoti – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. Evaṃ kho, āvuso, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti. Dasamaṃ. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมชาตินั่นสงบ ธรรมชาตินั่นประณีต คือ ความระงับแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ คือ นิพพาน’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้ด้วยอาการอย่างนี้” ทสมสูตรที่ ๑๐ 11. Catutthasamādhisuttaṃ 11. จตุตถสมาธิสูตร 21. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘siyā nu kho, āvuso, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa, na tejasmiṃ tejosaññī assa, na vāyasmiṃ vāyosaññī assa, na ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññī assa, na viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññī assa, na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti? 21. ณ ที่นั้น ท่านพระสารีบุตรได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นที่ภิกษุไม่มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ไม่มีอาโปสัญญาในอาโปกสิณ ไม่มีเตโชสัญญาในเตโชกสิณ ไม่มีวาโยสัญญาในวาโยกสิณ ไม่มีอากาสานัญจายตนสัญญาในอากาสานัญจายตนะ ไม่มีวิญญาณัญจายตนสัญญาในวิญญาณัญจายตนะ ไม่มีอากิญจัญญายตนสัญญาในอากิญจัญญายตนะ ไม่มีเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาในเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่มีสัญญาในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้ ไม่มีสัญญาในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้า แม้ในอารมณ์ที่ตนเห็น ฟัง รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา และไตร่ตรองด้วยใจ ก็ไม่มีสัญญา แต่เป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้หรือหนอ” ‘‘Dūratopi kho mayaṃ, āvuso, āgaccheyyāma āyasmato sāriputtassa santike etassa bhāsitassa atthamaññātuṃ. Sādhu vatāyasmantaṃyeva sāriputtaṃ paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Āyasmato sāriputtassa sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. “ท่านผู้มีอายุ แม้จากที่ไกล พวกข้าพเจ้าก็พึงมาสู่สำนักของท่านพระสารีบุตรเพื่อทราบเนื้อความแห่งพระภาษิตนี้ ขอประทานโอกาส ขอเนื้อความแห่งพระภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่ท่านพระสารีบุตรเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากท่านพระสารีบุตรแล้ว จักทรงจำไว้” ‘‘Tenahāvuso, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca – “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับท่านพระสารีบุตรว่า “อย่างนั้น ขอรับ ท่านผู้มีอายุ” ท่านพระสารีบุตรจึงได้กล่าวคำนี้ว่า ‘‘Siyā, āvuso bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงเป็นผู้มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจนี้ ก็ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญา แต่พึงเป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้” ‘‘Yathā kathaṃ panāvuso, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa…pe… yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti? “ท่านผู้มีอายุ ก็การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงเป็นผู้มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ...ฯลฯ... แม้ในอารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจนี้ ก็ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญา แต่พึงเป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้อย่างไร” ‘‘Idha, āvuso, bhikkhu evaṃsaññī hoti – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. Evaṃ kho, āvuso, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā neva pathaviyaṃ pathavisaññī assa, na āpasmiṃ āposaññī assa, na tejasmiṃ tejosaññī assa, na vāyasmiṃ vāyosaññī assa, na ākāsānañcāyatane ākāsānañcāyatanasaññī assa, na viññāṇañcāyatane viññāṇañcāyatanasaññī assa, na ākiñcaññāyatane ākiñcaññāyatanasaññī assa, na nevasaññānāsaññāyatane nevasaññānāsaññāyatanasaññī assa, na idhaloke idhalokasaññī assa, na paraloke paralokasaññī assa, yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tatrāpi na saññī assa; saññī ca pana assā’’ti. Ekādasamaṃ. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมชาตินั่นสงบ ธรรมชาตินั่นประณีต คือ ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ นิพพาน’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย การได้สมาธิเช่นนั้น ที่ภิกษุจะไม่พึงเป็นผู้มีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ไม่พึงเป็นผู้มีอาโปสัญญาในอาโปกสิณ ไม่พึงเป็นผู้มีเตโชสัญญาในเตโชกสิณ ไม่พึงเป็นผู้มีวาโยสัญญาในวาโยกสิณ ไม่พึงเป็นผู้มีอากาสานัญจายตนสัญญาในอากาสานัญจายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีวิญญาณัญจายตนสัญญาในวิญญาณัญจายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีอากิญจัญญายตนสัญญาในอากิญจัญญายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาในเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในโลกนี้ในโลกนี้ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาในปรโลกในปรโลก แม้ในอารมณ์ที่เห็น ได้ยิน รู้ แจ้ง ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจนี้ ก็ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญา แต่พึงเป็นผู้มีสัญญาอยู่ พึงมีได้ด้วยอาการอย่างนี้” (สูตรที่ ๑๑) Anussativaggo dutiyo. อนุสสติวรรคที่ ๒ Tassuddānaṃ – หัวข้อประจำวรรคนั้น Dve vuttā mahānāmena, nandiyena subhūtinā; Mettā aṭṭhako gopālo, cattāro ca samādhināti. ว่าด้วยเรื่องที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ๒ สูตร คือ มหานามสูตร นันทิยสูตร, สุภูติสูตร, เมตตาสูตร, อัฏฐกนาครสูตร, โคปาลสูตร และสมาธิสูตร ๔ สูตร 3. Sāmaññavaggo 3. สามัญญวรรค 22-29. ‘‘Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato gopālako abhabbo gogaṇaṃ pariharituṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi ekādasahi? Idha, bhikkhave, gopālako na rūpaññū hoti, na lakkhaṇakusalo hoti, na āsāṭikaṃ hāretā hoti, na vaṇaṃ paṭicchādetā hoti, na dhūmaṃ kattā hoti, na titthaṃ jānāti, na pītaṃ jānāti, na vīthiṃ jānāti, na gocarakusalo hoti, anavasesadohī ca hoti, ye te usabhā gopitaro gopariṇāyakā te na atirekapūjāya pūjetā hoti – imehi kho, bhikkhave, ekādasahi aṅgehi samannāgato gopālako abhabbo gogaṇaṃ pariharituṃ phātiṃ kātuṃ. ภิกษุทั้งหลาย นายโคบาลผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการ ไม่สมควรจะบริหารฝูงโคให้เจริญได้ องค์ ๑๑ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย นายโคบาลในโลกนี้ ๑. ไม่รู้จักรูป ๒. ไม่ฉลาดในลักษณะ ๓. ไม่กำจัดไข่ตัวเหลือบ ๔. ไม่ปิดแผล ๕. ไม่รมควัน ๖. ไม่รู้จักท่าลง ๗. ไม่รู้จักน้ำที่ดื่มแล้ว ๘. ไม่รู้จักทาง ๙. ไม่ฉลาดในที่หากิน ๑๐. รีดนมจนหมดสิ้น ๑๑. ไม่บูชาโคอุสภะที่เป็นพ่อโค เป็นจ่าฝูง ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง ภิกษุทั้งหลาย นายโคบาลผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการนี้แล ไม่สมควรจะบริหารฝูงโคให้เจริญได้ ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, ekādasahi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo cakkhusmiṃ aniccānupassī viharituṃ…pe… abhabbo cakkhusmiṃ dukkhānupassī viharituṃ… abhabbo cakkhusmiṃ anattānupassī viharituṃ… abhabbo cakkhusmiṃ khayānupassī viharituṃ… abhabbo cakkhusmiṃ vayānupassī viharituṃ… abhabbo cakkhusmiṃ virāgānupassī viharituṃ… abhabbo cakkhusmiṃ nirodhānupassī viharituṃ… abhabbo cakkhusmiṃ paṭinissaggānupassī viharituṃ’’. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๑ ประการ ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในจักษุได้ ...ฯลฯ... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นทุกข์ในจักษุได้... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นอนัตตาในจักษุได้... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความสิ้นไปในจักษุได้... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความเสื่อมไปในจักษุได้... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดในจักษุได้... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความดับในจักษุได้... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความสละคืนในจักษุได้ 30-69. …Sotasmiṃ… ghānasmiṃ… jivhāya… kāyasmiṃ… manasmiṃ…. ...ในโสตะ... ในฆานะ... ในชิวหา... ในกาย... ในใจ... 70-117. …Rūpesu… saddesu… gandhesu… rasesu… phoṭṭhabbesu… dhammesu…. ...ในรูปทั้งหลาย... ในเสียงทั้งหลาย... ในกลิ่นทั้งหลาย... ในรสทั้งหลาย... ในโผฏฐัพพะทั้งหลาย... ในธรรมารมณ์ทั้งหลาย... 118-165. …Cakkhuviññāṇe… sotaviññāṇe… ghānaviññāṇe… jivhāviññāṇe… kāyaviññāṇe… manoviññāṇe…. ...ในจักขุวิญญาณ... ในโสตวิญญาณ... ในฆานวิญญาณ... ในชิวหาวิญญาณ... ในกายวิญญาณ... ในมโนวิญญาณ... 166-213. …Cakkhusamphasse… sotasamphasse… ghānasamphasse… jivhāsamphasse … kāyasamphasse… manosamphasse…. ...ในจักขุสัมผัส... ในโสตสัมผัส... ในฆานสัมผัส... ในชิวหาสัมผัส... ในกายสัมผัส... ในมโนสัมผัส... 214-261. …Cakkhusamphassajāya vedanāya… sotasamphassajāya vedanāya… ghānasamphassajāya vedanāya… jivhāsamphassajāya vedanāya… kāyasamphassajāya vedanāya… manosamphassajāya vedanāya…. ...ในเวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดแต่โสตสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดแต่ฆานสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดแต่ชิวหาสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดแต่กายสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัส... 262-309. …Rūpasaññāya… saddasaññāya… gandhasaññāya… rasasaññāya… phoṭṭhabbasaññāya … dhammasaññāya…. ...ในรูปสัญญา... ในสัททสัญญา... ในคันธสัญญา... ในรสสัญญา... ในโผฏฐัพพสัญญา... ในธัมมสัญญา... 310-357. …Rūpasañcetanāya… saddasañcetanāya… gandhasañcetanāya… rasasañcetanāya… phoṭṭhabbasañcetanāya… dhammasañcetanāya…. ...ในรูปสัญเจตนา... ในสัททสัญเจตนา... ในคันธสัญเจตนา... ในรสสัญเจตนา... ในโผฏฐัพพสัญเจตนา... ในธัมมสัญเจตนา... 358-405. …Rūpataṇhāya… saddataṇhāya… gandhataṇhāya… rasataṇhāya… phoṭṭhabbataṇhāya… dhammataṇhāya…. ...ในรูปตัณหา... ในสัททตัณหา... ในคันธตัณหา... ในรสตัณหา... ในโผฏฐัพพตัณหา... ในธัมมตัณหา... 406-453. …Rūpavitakke… saddavitakke… gandhavitakke… rasavitakke… phoṭṭhabbavitakke… dhammavitakke…. ...ในรูปวิตก... ในสัททวิตก... ในคันธวิตก... ในรสวิตก... ในโผฏฐัพพวิตก... ในธัมมวิตก... 454-501. …Rūpavicāre… saddavicāre… gandhavicāre… rasavicāre… phoṭṭhabbavicāre… dhammavicāre aniccānupassī viharituṃ… dukkhānupassī viharituṃ… anattānupassī viharituṃ… khayānupassī viharituṃ… vayānupassī viharituṃ… virāgānupassī viharituṃ… nirodhānupassī viharituṃ… paṭinissaggānupassī viharituṃ…pe…. ...ในรูปวิจาร... ในสัททวิจาร... ในคันธวิจาร... ในรสวิจาร... ในโผฏฐัพพวิจาร... ในธัมมวิจาร ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นทุกข์... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นอนัตตา... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความสิ้นไป... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความเสื่อมไป... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความคลายกำหนัด... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความดับ... ไม่สมควรจะอยู่โดยพิจารณาเห็นความสละคืน...ฯลฯ... 4. Rāgapeyyālaṃ 4. ราคเปยยาล 502. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ekādasa dhammā bhāvetabbā. Katame ekādasa? Paṭhamaṃ jhānaṃ, dutiyaṃ jhānaṃ, tatiyaṃ jhānaṃ, catutthaṃ jhānaṃ, mettācetovimutti, karuṇācetovimutti, muditācetovimutti, upekkhācetovimutti, ākāsānañcāyatanaṃ, viññāṇañcāyatanaṃ, ākiñcaññāyatanaṃ – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime ekādasa dhammā bhāvetabbā. 502. ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๑ ประการ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่งซึ่งราคะ ธรรม ๑๑ ประการ อะไรบ้าง คือ ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน เมตตาเจโตวิมุตติ กรุณาเจโตวิมุตติ มุทิตาเจโตวิมุตติ อุเบกขาเจโตวิมุตติ อากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญายตนะ ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่งซึ่งราคะ 503-511. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, pariññāya… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya… ime ekādasa dhammā bhāvetabbā. ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อกำหนดรู้... เพื่อความสิ้นไปรอบ... เพื่อละ... เพื่อความสิ้นไป... เพื่อความเสื่อมไป... เพื่อความคลายกำหนัด... เพื่อความดับ... เพื่อสละ... เพื่อสละคืนซึ่งราคะ 512-671. ‘‘Dosassa …pe… mohassa… kodhassa… upanāhassa… makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa abhiññāya…pe… pariññāya… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya ime ekādasa dhammā bhāvetabbā’’ti. ธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่ง...ฯลฯ... เพื่อกำหนดรู้... เพื่อความสิ้นไปรอบ... เพื่อละ... เพื่อความสิ้นไป... เพื่อความเสื่อมไป... เพื่อความคลายกำหนัด... เพื่อความดับ... เพื่อสละ... เพื่อสละคืนซึ่งโทสะ...ฯลฯ... โมหะ... โกธะ... อุปนาหะ... มักขะ... ปลาสะ... อิสสา... มัจฉริยะ... มายา... สาเถยยะ... ถัมภะ... สารัมภะ... มานะ... อติมานะ... มทะ... ปมาทะ Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล Rāgapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ. ราคเปยยาล จบ Nava suttasahassāni, bhiyyo pañcasatāni ca ; Sattapaññāsa suttantā , aṅguttarasamāyutā ti. พระสูตร ๙,๕๕๗ สูตร รวมอยู่ในอังคุตตรนิกาย Ekādasakanipātapāḷi niṭṭhitā. พระบาลีเอกาทสกนิบาต จบ Aṅguttaranikāyo samatto. อังคุตตรนิกาย จบ
Vietnamese
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi