නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

සංයුත්තනිකායෙ

ក្នុងសំយុត្តនិកាយ

නිදානවග්ග-අට්ඨකථා

អដ្ឋកថានិទានវគ្គ

1. නිදානසංයුත්තං

១. និទានសំយុត្ត

1. බුද්ධවග්ගො

១. ពុទ្ធវគ្គ

1. පටිච්චසමුප්පාදසුත්තවණ්ණනා

១. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីបដិច្ចសមុប្បាទ

1. එවං [Pg.1] මෙ සුතන්ති – නිදානවග්ගෙ පඨමං පටිච්චසමුප්පාදසුත්තං. තත්‍රායං අනුපුබ්බපදවණ්ණනා – තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසීති, එත්ථ තත්‍රාති දෙසකාලපරිදීපනං. තඤ්හි ‘‘යං සමයං විහරති, තත්‍ර සමයෙ, යස්මිඤ්ච ජෙතවනෙ විහරති, තත්‍ර ජෙතවනෙ’’ති දීපෙති. භාසිතබ්බයුත්තෙ වා දෙසකාලෙ දීපෙති. න හි භගවා අයුත්තෙ දෙසෙ කාලෙ ච ධම්මං භාසති. ‘‘අකාලො ඛො තාව බාහියා’’තිආදි (උදා. 10) චෙත්ථ සාධකං. ඛොති පදපූරණමත්තෙ, අවධාරණෙ ආදිකාලත්ථෙ වා නිපාතො. භගවාති ලොකගරුදීපනං. භික්ඛූති කථාසවනයුත්තපුග්ගලවචනං. අපිචෙත්ථ ‘‘භික්ඛකොති භික්ඛු, භික්ඛාචරියං අජ්ඣූපගතොති භික්ඛූ’’තිආදිනා (පාරා. 45; විභ. 510) නයෙන වචනත්ථො වෙදිතබ්බො. ආමන්තෙසීති ආලපි, අභාසි, සම්බොධෙසි, අයමෙත්ථ අත්ථො. අඤ්ඤත්‍ර පන ඤාපනෙපි හොති. යථාහ – ‘‘ආමන්තයාමි [Pg.2] වො, භික්ඛවෙ, පටිවෙදයාමි වො, භික්ඛවෙ’’ති. පක්කොසනෙපි. යථාහ – ‘‘එහි ත්වං, භික්ඛු, මම වචනෙන සාරිපුත්තං ආමන්තෙහී’’ති (අ. නි. 9.11). භික්ඛවොති ආමන්තනාකාරදීපනං. තඤ්ච භික්ඛනසීලතාදිගුණයොගසිද්ධත්තා වුත්තං. භික්ඛනසීලතාගුණයුත්තොපි හි භික්ඛු, භික්ඛනධම්මතාගුණයුත්තොපි භික්ඛනෙ සාධුකාරිතාගුණයුත්තොපීති සද්දවිදූ මඤ්ඤන්ති. තෙන ච තෙසං භික්ඛනසීලතාදිගුණයොගසිද්ධෙන වචනෙන හීනාධිකජනසෙවිතවුත්තිං පකාසෙන්තො උද්ධතදීනභාවනිග්ගහං කරොති. ‘‘භික්ඛවො’’ති ඉමිනා ච කරුණාවිප්ඵාරසොම්මහදයනයනනිපාතපුබ්බඞ්ගමෙන වචනෙන තෙ අත්තනො අභිමුඛෙ කරොන්තො තෙනෙව කථෙතුකම්‍යතාදීපකෙන නෙසං වචනෙන සොතුකම්‍යතං ජනෙති, තෙනෙව ච සම්බොධනත්ථෙන සාධුකං මනසිකාරෙපි නියොජෙති. සාධුකං මනසිකාරායත්තා හි සාසනසම්පත්ති.

១. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ (ឯវំ មេ សុតំ) នេះ គឺសូត្រទីមួយស្តីពីបដិច្ចសមុប្បាទ ក្នុងនិទានវគ្គ។ ក្នុងសូត្រនោះ មានការអធិប្បាយពាក្យតាមលំដាប់ដូចតទៅ៖ ក្នុងពាក្យថា tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi (តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខុ អាមន្តេសិ) នេះ ពាក្យថា tatra (តត្រ) គឺជាការសម្តែងនូវទេសៈ (ទីកន្លែង) និងកាលៈ (ពេលវេលា)។ ព្រោះថា ពាក្យនោះ បង្ហាញថា «ក្នុងសម័យណាដែលព្រះមានព្រះភាគគង់នៅ គឺក្នុងសម័យនោះ និងក្នុងព្រៃជេតពនណាដែលព្រះអង្គគង់នៅ គឺក្នុងព្រៃជេតពននោះ»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យនោះ បង្ហាញនូវទេសៈ និងកាលៈ ដែលគួរនឹងសម្តែងធម៌។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគ មិនដែលសម្តែងធម៌ក្នុងទីកន្លែង និងពេលវេលាដែលមិនសមគួរឡើយ។ ព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា «ម្នាលពាហិយៈ ពេលនេះមិនទាន់ជាកាលគួរឡើយ» ក្នុងរឿងនេះ ជាគ្រឿងអាង (ជាសាក្សី)។ ពាក្យថា kho (ខោ) គ្រាន់តែជាការបំពេញបទ (បទបូរណៈ) ឬជាការកំណត់ (អវធារណៈ) ឬជាការសម្តែងនូវកាលជាដើម។ ពាក្យថា bhagavā (ភគវា) គឺជាការសម្តែងនូវបុគ្គលជាទីគោរពនៃលោក។ ពាក្យថា bhikkhū (ភិក្ខុ) គឺជាពាក្យហៅបុគ្គលដែលសមគួរដល់ការស្តាប់ធម៌ទេសនា។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា ភិក្ខុ នេះ គប្បីដឹងសេចក្តីនៃពាក្យ (វចនត្ថ) តាមវិធីមានជាដើមថា «បុគ្គលណាដែលសូម ឈ្មោះថា ភិក្ខុ, បុគ្គលណាដែលចូលទៅកាន់ការត្រាច់ទៅដើម្បីសូម ឈ្មោះថា ភិក្ខុ»។ ពាក្យថា āmantesi (អាមន្តេសិ) បានដល់ ហៅ, និយាយ, ឲ្យដឹងច្បាស់, នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកន្លែងដទៃ ប្រើក្នុងន័យឲ្យដឹង (ញាបនៈ) ក៏មាន ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតហៅអ្នកទាំងឡាយ, ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតឲ្យអ្នកទាំងឡាយដឹងច្បាស់»។ ប្រើក្នុងន័យហៅមក (បក្កោសនៈ) ក៏មាន ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុ ចូរអ្នកមក ទៅហៅសារីបុត្តតាមពាក្យរបស់តថាគតមក»។ ពាក្យថា bhikkhavo (ភិក្ខវោ) គឺជាការសម្តែងនូវអាការៈនៃការហៅ។ ពាក្យនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ព្រោះសម្រេចដោយការប្រកបនូវគុណមានការសូមជាប្រក្រតីជាដើម។ ព្រោះថា អ្នកប្រាជ្ញខាងអក្សរសាស្ត្រតែងយល់ថា បុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណគឺការសូមជាប្រក្រតី ក៏ឈ្មោះថា ភិក្ខុ, បុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណគឺការសូមជាធម្មតា ក៏ឈ្មោះថា ភិក្ខុ, បុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណគឺការធ្វើឲ្យល្អក្នុងការសូម ក៏ឈ្មោះថា ភិក្ខុ។ ព្រះមានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់សម្តែងនូវការចិញ្ចឹមជីវិតដែលជនថោកទាប និងឧត្តមសេពគប់ ដោយពាក្យថា ភិក្ខវោ នោះ ដែលសម្រេចដោយការប្រកបដោយគុណមានការសូមជាប្រក្រតីជាដើមរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ទ្រង់ធ្វើការសង្កត់សង្កិននូវសេចក្តីប្រមាទ (ឧទ្ធច្ចៈ) និងភាពទន់ខ្សោយ (ទីនភាព)។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យថា «ភិក្ខវោ» នេះ ដែលជាពាក្យមានការផ្សាយទៅនៃមេត្តាករុណា ដឹកនាំដោយការសម្លឹងមើលនៃព្រះហឫទ័យដ៏ទន់ភ្លន់ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើភិក្ខុទាំងនោះឲ្យប្រឈមមុខចំពោះព្រះអង្គ ហើយទ្រង់ញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នានឹងស្តាប់ឲ្យកើតឡើង ដោយពាក្យនោះឯងដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវភាពចង់សម្តែងធម៌ ហើយទ្រង់ដឹកនាំភិក្ខុទាំងនោះទៅក្នុងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ ដោយពាក្យនោះឯងដែលមានន័យថាឲ្យដឹងច្បាស់។ ព្រោះថា ភាពបរិបូរណ៍នៃសាសនា តែងសម្រេចទៅបានដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ។

අපරෙසුපි දෙවමනුස්සෙසු විජ්ජමානෙසු කස්මා භික්ඛූයෙව ආමන්තෙසීති චෙ? ජෙට්ඨසෙට්ඨාසන්නසදාසන්නිහිතභාවතො. සබ්බපරිසසාධාරණා හි භගවතො ධම්මදෙසනා, පරිසාය ජෙට්ඨා භික්ඛූ පඨමං උප්පන්නත්තා, සෙට්ඨා අනගාරියභාවං ආදිං කත්වා සත්ථුචරියානුවිධායකත්තා සකලසාසනපටිග්ගාහකත්තා ච, ආසන්නා තත්ථ නිසින්නෙසු සත්ථුසන්තිකත්තා, සදාසන්නිහිතා සත්ථුසන්තිකාවචරත්තාති. අපිච තෙ ධම්මදෙසනාය භාජනං යථානුසිට්ඨං පටිපත්තිසබ්භාවතො. විසෙසතො ච එකච්චෙ භික්ඛූයෙව සන්ධාය අයං දෙසනාපීති එවං ආමන්තෙසි.

ប្រសិនបើមានសំណួរថា កាលបើពួកទេវតា និងមនុស្សដទៃទៀតក៏មានវត្តមានដែរ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គទ្រង់ហៅតែភិក្ខុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ? ឆ្លើយថា ព្រោះភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកចាស់ទុំជាង ឧត្តមជាង នៅជិតជាង និងនៅជិតដិតជានិច្ច។ ព្រោះថា ព្រះធម៌ទេសនារបស់ព្រះមានព្រះភាគ តែងទូទៅដល់បរិស័ទទាំងអស់ ប៉ុន្តែក្នុងចំណោមបរិស័ទទាំងនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយឈ្មោះថាជាអ្នកចាស់ទុំ (ជេដ្ឋៈ) ព្រោះកើតមុនគេ, ឈ្មោះថាជាអ្នកឧត្តម (សេដ្ឋៈ) ព្រោះចាប់ផ្តើមតាំងពីការមិនមានផ្ទះសំបែង (អនគារិយភាព) ហើយប្រព្រឹត្តតាមព្រះសាស្តា និងជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវព្រះសាសនាទាំងអស់, ឈ្មោះថាជាអ្នកនៅជិត (អាសន្នៈ) ក្នុងចំណោមអ្នកដែលអង្គុយក្នុងទីនោះ ព្រោះនៅជិតព្រះសាស្តា, ឈ្មោះថាជាអ្នកនៅជិតដិតជានិច្ច (សទាសន្និហិតៈ) ព្រោះត្រាច់ទៅមកនៅជិតព្រះសាស្តា។ ម៉្យាងទៀត ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ជាភាជនៈ (ជាទីទទួល) នៃព្រះធម៌ទេសនា ព្រោះមានការប្រតិបត្តិត្រូវតាមសេចក្តីប្រដៅ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់ហៅយ៉ាងនេះ ព្រោះសំដៅយកភិក្ខុមួយចំនួនជាពិសេស ក្នុងព្រះធម៌ទេសនានេះ។

කිමත්ථං පන භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො පඨමං භික්ඛූ ආමන්තෙසි, න ධම්මමෙව දෙසෙසීති? සතිජනනත්ථං. භික්ඛූ අඤ්ඤං චින්තෙන්තාපි වික්ඛිත්තචිත්තාපි ධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තාපි කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තාපි නිසින්නා හොන්ති. තෙ අනාමන්තෙත්වා ධම්මෙ දෙසියමානෙ ‘‘අයං දෙසනා කිංනිදානා කිංපච්චයා කතමාය අට්ඨුප්පත්තියා දෙසිතා’’ති සල්ලක්ඛෙතුං අසක්කොන්තා දුග්ගහිතං වා ගණ්හෙය්‍යුං, න වා ගණ්හෙය්‍යුං, තෙන නෙසං සතිජනනත්ථං භගවා පඨමං ආමන්තෙත්වා පච්ඡා ධම්මං දෙසෙති.

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគ កាលនឹងសម្តែងធម៌ ទ្រង់ហៅភិក្ខុទាំងឡាយជាមុនសិន មិនសម្តែងធម៌តែម្តងទៅ? ឆ្លើយថា ដើម្បីញ៉ាំងសតិឲ្យកើតឡើង។ ព្រោះថា ភិក្ខុទាំងឡាយ កាលដែលអង្គុយនៅ ខ្លះគិតរឿងផ្សេង ខ្លះមានចិត្តខ្ចាត់ខ្ចាយ ខ្លះពិចារណាធម៌ដែលបានស្តាប់ហើយ ខ្លះធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន។ កាលបើមិនបានហៅភិក្ខុទាំងនោះជាមុនសិនទេ ហើយសម្តែងធម៌ទៅ ភិក្ខុទាំងនោះមិនអាចកំណត់ដឹងថា «ព្រះធម៌ទេសនានេះ មានអ្វីជាហេតុ មានអ្វីជាបច្ច័យ សម្តែងឡើងព្រោះរឿងរ៉ាវអ្វី» ក៏អាចនឹងកាន់យកខុស ឬមិនកាន់យកទាល់តែសោះ ហេតុនោះ ដើម្បីញ៉ាំងសតិរបស់ភិក្ខុទាំងនោះឲ្យកើតឡើង ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ហៅជាមុនសិន រួចទើបសម្តែងធម៌ជាក្រោយ។

භදන්තෙති ගාරවවචනමෙතං, සත්ථුනො පටිවචනදානං වා. අපිචෙත්ථ ‘‘භික්ඛවො’’ති වදමානො භගවා භික්ඛූ ආලපති. ‘‘භදන්තෙ’’ති වදමානා තෙ භගවන්තං පච්චාලපන්ති. තථා හි ‘‘භික්ඛවො’’ති භගවා ආභාසති, ‘‘භදන්තෙ’’ති [Pg.3] පච්චාභාසන්ති. ‘‘භික්ඛවො’’ති පටිවචනං දාපෙති, ‘‘භදන්තෙ’’ති පටිවචනං දෙන්ති. තෙ භික්ඛූති යෙ භගවා ආමන්තෙසි, තෙ. භගවතො පච්චස්සොසුන්ති භගවතො ආමන්තනං පතිඅස්සොසුං, අභිමුඛා හුත්වා සුණිංසු සම්පටිච්ඡිංසු පටිග්ගහෙසුන්ති අත්ථො. භගවා එතදවොචාති, භගවා එතං ඉදානි වත්තබ්බං සකලසුත්තං අවොච. එත්තාවතා යං ආයස්මතා ආනන්දෙන අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නස්ස බුද්ධානං දෙසනාඤාණගම්භීරභාවසංසූචකස්ස ඉමස්ස සුත්තස්ස සුඛාවගාහණත්ථං කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසප්පටිමණ්ඩිතං නිදානං භාසිතං, තස්ස අත්ථවණ්ණනා සමත්තා.

ពាក្យថា Bhadante (ភទន្តេ - បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន) នេះ ជាពាក្យសម្តែងនូវសេចក្តីគោរព ឬជាការឆ្លើយតបចំពោះព្រះសាស្តា។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យទាំងនេះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលត្រាស់ថា «ភិក្ខវោ» គឺទ្រង់ហៅភិក្ខុទាំងឡាយ។ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ កាលក្រាបបង្គំទូលថា «ភទន្តេ» គឺក្រាបបង្គំទូលតបចំពោះព្រះមានព្រះភាគ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ភិក្ខវោ» ភិក្ខុទាំងឡាយក៏ក្រាបបង្គំទូលតបថា «ភទន្តេ»។ ព្រះអង្គទ្រង់ញ៉ាំងភិក្ខុទាំងឡាយឲ្យឆ្លើយតបដោយពាក្យថា «ភិក្ខវោ» ភិក្ខុទាំងឡាយក៏ថ្វាយពាក្យឆ្លើយតបដោយពាក្យថា «ភទន្តេ»។ ពាក្យថា Te bhikkhū (តេ ភិក្ខុ) បានដល់ ភិក្ខុទាំងឡាយណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ហៅ គឺភិក្ខុទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា Bhagavato paccassosuṃ (ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ) សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយបានទទួលស្តាប់ព្រះពុទ្ធដីកាដែលទ្រង់ហៅ គឺបែរមុខទៅរក ហើយស្តាប់ ទទួលយកដោយគោរព នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា Bhagavā etadavoca (ភគវា ឯតទវោច) សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគបានត្រាស់នូវសូត្រទាំងអស់ដែលគួរនឹងសម្តែងក្នុងពេលនេះ។ ប៉ុណ្ណេះ ជាការចប់ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃនិទាន ដែលព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុបានសម្តែងទុក ដើម្បីឲ្យងាយយល់នូវសូត្រនេះ ដែលបរិបូរណ៍ដោយអត្ថនិងព្យញ្ជនៈ ជាគ្រឿងសម្តែងនូវភាពជ្រាលជ្រៅនៃទេសនាញ្ញាណរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលតាក់តែងឡើងដោយការបញ្ជាក់អំពីកាល ទេសៈ ព្រះសាស្តា និងបរិស័ទ។

ඉදානි පටිච්චසමුප්පාදං වොතිආදිනා නයෙන භගවතා නික්ඛිත්තස්ස සුත්තස්ස සංවණ්ණනාය ඔකාසො අනුප්පත්තො. සා පනෙසා සුත්තවණ්ණනා යස්මා සුත්තනික්ඛෙපං විචාරෙත්වා වුච්චමානා පාකටා හොති, තස්මා සුත්තනික්ඛෙපං තාව විචාරෙස්සාම. චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා – අත්තජ්ඣාසයො, පරජ්ඣාසයො, පුච්ඡාවසිකො, අට්ඨුප්පත්තිකොති. තත්ථ යානි සුත්තානි භගවා පරෙහි අනජ්ඣිට්ඨො කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව කථෙති, සෙය්‍යථිදං – දසබලසුත්තන්තහාරකො චන්දොපම-වීණොපම-සම්මප්පධාන-ඉද්ධිපාද-ඉන්ද්‍රියබල-බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ග-සුත්තන්තහාරකොති එවමාදීනි, තෙසං අත්තජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො.

ឥឡូវនេះ ដល់ឱកាសនៃការអធិប្បាយសូត្រដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុក ដោយវិធីមានជាដើមថា Paṭiccasamuppādaṃ vo (បដិច្ចសមុប្បាទំ វោ)។ ការអធិប្បាយសូត្រនោះ ព្រោះតែការសម្តែងឡើងដោយការពិចារណាលើការសម្តែងសូត្រ (សូត្រនិក្ខេបៈ) តែងច្បាស់លាស់ ហេតុនោះ យើងនឹងពិចារណាលើសូត្រនិក្ខេបៈជាមុនសិន។ ព្រោះថា ការសម្តែងសូត្រ (សូត្រនិក្ខេបៈ) មាន ៤ យ៉ាងគឺ៖ អត្តជ្ឈាសយៈ (ការសម្តែងតាមព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់), បរជ្ឈាសយៈ (ការសម្តែងតាមបំណងរបស់អ្នកដទៃ), បុច្ឆាវសិកៈ (ការសម្តែងតាមអំណាចនៃសំណួរ), និងអដ្ឋុប្បត្តិកៈ (ការសម្តែងតាមហេតុការណ៍ដែលកើតឡើង)។ ក្នុងចំណោមនិក្ខេបៈទាំង ៤ នោះ សូត្រទាំងឡាយណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយមិនមានអ្នកដទៃអារាធនា គឺទ្រង់សម្តែងដោយព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ ដូចជា ទសពលសូត្រ និងក្រុមសូត្រមាន ចន្ទោបមសូត្រ វីណោបមសូត្រ សម្មប្បធានសូត្រ ឥទ្ធិបាទសូត្រ ឥន្ទ្រិយសូត្រ ពលសូត្រ ពោជ្ឈង្គសូត្រ និងមគ្គង្គសូត្រជាដើម នេះហៅថា អត្តជ្ឈាសយនិក្ខេបៈ។

යානි පන ‘‘පරිපක්කා ඛො රාහුලස්ස විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා. යංනූනාහං රාහුලං උත්තරිං ආසවානං ඛයෙ විනෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 4.121; ම. නි. 3.416) එවං පරෙසං අජ්ඣාසයං ඛන්තිං නිජ්ඣානක්ඛමං මනං අභිනීහාරං බුජ්ඣනභාවඤ්ච අපෙක්ඛිත්වා පරජ්ඣාසයවසෙන කථිතානි, සෙය්‍යථිදං – චූළරාහුලොවාදසුත්තං, මහාරාහුලොවාදසුත්තං, ධම්මචක්කප්පවත්තනං, අනත්තලක්ඛණසුත්තං, ආසීවිසොපමසුත්තං, ධාතුවිභඞ්ගසුත්තන්ති, එවමාදීනි, තෙසං පරජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො.

ចំណែកឯសូត្រទាំងឡាយណាដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយយល់ដល់បំណង (អជ្ឈាសយៈ) សេចក្តីពេញចិត្ត (ខន្តិ) ឧបនិស្ស័យដែលគួរពិចារណា ចិត្ត បំណងប្រាថ្នា (អភិនីហារ) និងការយល់ដឹងរបស់អ្នកដទៃ ដូចជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ធម៌ជាគ្រឿងញ៉ាំងវិមុត្តិឲ្យទុំជោររបស់រាហុល ទុំជោរហើយ បើដូច្នោះ គួរតែតថាគតណែនាំរាហុលក្នុងធម៌ជាគ្រឿងអស់ទៅនៃអាសវៈដ៏ក្រៃលែងចុះ» សូត្រទាំងនោះមានជាដើមថា ចូឡរាហុលោវាទសូត្រ មហារាហុលោវាទសូត្រ ធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ អនត្តលក្ខណសូត្រ អាសីវិសោបមសូត្រ ធាតុវិភង្គសូត្រ នេះហៅថា បរជ្ឈាសយនិក្ខេបៈ។

භගවන්තං පන උපසඞ්කමිත්වා චතස්සො පරිසා චත්තාරො වණ්ණා නාගා සුපණ්ණා ගන්ධබ්බා අසුරා යක්ඛා මහාරාජානො තාවතිංසාදයො දෙවා මහාබ්‍රහ්මාති එවමාදයො ‘‘බොජ්ඣඞ්ගා බොජ්ඣඞ්ගාති, භන්තෙ, වුච්චන්ති – (සං. නි. 5.202) නීවරණා නීවරණාති, භන්තෙ, වුච්චන්ති – ඉමෙ නු ඛො, භන්තෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, කිංසූධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්තිආදිනා (සං. නි. 1.246; සු. නි. 183) නයෙන පඤ්හං පුච්ඡන්ති. එවං පුට්ඨෙන භගවතා යානි [Pg.4] කථිතානි බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තාදීනි, යානි වා පනඤ්ඤානිපි දෙවතාසංයුත්ත, මාරසංයුත්ත, බ්‍රහ්මසංයුත්ත, සක්කපඤ්හ, චූළවෙදල්ල, මහාවෙදල්ල, සාමඤ්ඤඵලආළවක, සූචිලොම, ඛරලොමසුත්තාදීනි, තෙසං පුච්ඡාවසිකො නික්ඛෙපො.

ម៉្យាងទៀត កាលដែលពួកបរិស័ទទាំង ៤ វណ្ណៈទាំង ៤ នាគ គ្រុឌ គន្ធព្វ អសូរ យក្ស មហារាជទាំង ៤ ទេវតាជាន់តាវតឹង្សជាដើម និងមហាព្រហ្ម ចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ ហើយទូលសួរប្រស្នាដោយវិធីមានជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដែលហៅថា ពោជ្ឈង្គៗ, បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដែលហៅថា នីវរណៈៗ, បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ នេះឬ, អ្វីជាទ្រព្យដ៏ប្រសើររបស់បុរសក្នុងលោកនេះ»។ កាលបើទ្រង់ត្រូវគេសួរយ៉ាងនេះហើយ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងនូវសូត្រទាំងឡាយមាន ពោជ្ឈង្គសំយុត្តជាដើម ឬសូត្រដទៃទៀតមាន ទេវតាសំយុត្ត មារសំយុត្ត ព្រហ្មសំយុត្ត សក្កបញ្ហសូត្រ ចូឡវេទល្លសូត្រ មហាវេទល្លសូត្រ សាមញ្ញផលសូត្រ អាឡវកសូត្រ សូសិលោមសូត្រ ខរលោមសូត្រជាដើម នេះហៅថា បុច្ឆាវសិកនិក្ខេបៈ។

යානි පන තානි උප්පන්නං කාරණං පටිච්ච කථිතානි, සෙය්‍යථිදං – ධම්මදායාදං. චූළසීහනාදසුත්තං පුත්තමංසූපමං දාරුක්ඛන්ධූපමං අග්ගික්ඛන්ධූපමං ඵෙණපිණ්ඩූපමං පාරිච්ඡත්තකූපමන්ති එවමාදීනි, තෙසං අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො.

ចំណែកឯសូត្រទាំងឡាយណាដែលទ្រង់សម្តែងដោយអាស្រ័យនឹងហេតុការណ៍ដែលកើតឡើង ដូចជា ធម្មទាយាទសូត្រ ចូឡសីហនាទសូត្រ បុត្តមំសូបមសូត្រ ទារុក្ខន្ធូបមសូត្រ អគ្គិក្ខន្ធូបមសូត្រ ផេណបិណ្ឌូបមសូត្រ បារិច្ឆត្តកូបមសូត្រជាដើម នេះហៅថា អដ្ឋុប្បត្តិកនិក្ខេបៈ។

එවමෙතෙසු චතූසු නික්ඛෙපෙසු ඉමස්ස පටිච්චසමුප්පාදසුත්තස්ස පරජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො. පරපුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන හිදං භගවතා නික්ඛිත්තං. කතමෙසං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙනාති? උග්ඝටිතඤ්ඤූනං. චත්තාරො හි පුග්ගලා උග්ඝටිතඤ්ඤූ විපඤ්චිතඤ්ඤූ නෙය්‍යො පදපරමොති. තත්ථ යස්ස පුග්ගලස්ස සහ උදාහටවෙලාය ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො උග්ඝටිතඤ්ඤූ. යස්ස පුග්ගලස්ස සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථෙ විභජියමානෙ ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො විපඤ්චිතඤ්ඤූ. යස්ස පුග්ගලස්ස උද්දෙසතො පරිපුච්ඡතො යොනිසො මනසිකරොතො, කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවතො, භජතො, පයිරුපාසතො, අනුපුබ්බෙන ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො නෙය්‍යො. යස්ස පුග්ගලස්ස බහුම්පි සුණතො, බහුම්පි ධාරයතො, බහුම්පි වාචයතො න තාය ජාතියා ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො පදපරමො. ඉති ඉමෙසු චතූසු පුග්ගලෙසු උග්ඝටිතඤ්ඤූපුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙන ඉදං සුත්තං නික්ඛිත්තං.

ក្នុងចំណោមនិក្ខេបៈទាំង ៤ យ៉ាងនេះ ការសម្តែងនៃបដិច្ចសមុប្បាទសូត្រនេះ គឺជារបៀបបរជ្ឈាសយនិក្ខេបៈ។ ព្រោះថា សូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកដោយអំណាចនៃបំណង (អជ្ឈាសយៈ) របស់បុគ្គលដទៃ។ សួរថា ទ្រង់សម្តែងទុកដោយអំណាចនៃបំណងរបស់បុគ្គលពួកណា? ឆ្លើយថា របស់ពួកបុគ្គលជាឧគ្ឃដិតញ្ញូ។ ព្រោះថា បុគ្គលមាន ៤ ពួកគឺ៖ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ វិបញ្ចិតញ្ញូ នេយ្យៈ និងបទបរមៈ។ ក្នុងចំណោមបុគ្គលទាំង ៤ ពួកនោះ បុគ្គលណាដែលសម្រេចធម៌ (ធម្មាភិសម័យ) ភ្លាមៗជាមួយគ្នានឹងពេលដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងធម៌សង្ខេប បុគ្គលនេះហៅថា ឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គល។ បុគ្គលណាដែលសម្រេចធម៌ កាលដែលព្រះអង្គទ្រង់ចែកសេចក្តីនៃធម៌ដែលសម្តែងសង្ខេបនោះឲ្យពិស្តារ បុគ្គលនេះហៅថា វិបញ្ចិតញ្ញូបុគ្គល។ បុគ្គលណាដែលសម្រេចធម៌ជាលំដាប់ ដោយការរៀនសូត្រ ការសាកសួរ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ ការសេពគប់ ការចូលទៅជិត និងការអង្គុយជិតកល្យាណមិត្ត បុគ្គលនេះហៅថា នេយ្យបុគ្គល។ បុគ្គលណា ទោះបីជាបានស្តាប់ច្រើន បានទ្រទ្រង់ទុកច្រើន បានបង្រៀនច្រើន ក៏មិនមានការសម្រេចធម៌ក្នុងជាតិនោះឡើយ បុគ្គលនេះហៅថា បទបរមបុគ្គល។ ក្នុងចំណោមបុគ្គលទាំង ៤ ពួកនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសូត្រនេះទុក ដោយអំណាចនៃបំណងរបស់ពួកបុគ្គលជាឧគ្ឃដិតញ្ញូ។

තදා කිර පඤ්චසතා ජනපදවාසිකා භික්ඛූ සබ්බෙව එකචරා ද්විචරා තිචරා චතුචරා පඤ්චචරා සභාගවුත්තිනො ධුතඞ්ගධරා ආරද්ධවීරියා යුත්තයොගා විපස්සකා සණ්හං සුඛුමං සුඤ්ඤතං පච්චයාකාරදෙසනං පත්ථයමානා සායන්හසමයෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා, වන්දිත්වා, රත්තකම්බලසාණියා පරික්ඛිපමානා විය දෙසනං පච්චාසීසමානා පරිවාරෙත්වා නිසීදිංසු. තෙසං අජ්ඣාසයවසෙන භගවා ඉදං සුත්තං ආරභි. යථා හි ඡෙකො චිත්තකාරො අපරිකම්මකතභිත්තිං ලභිත්වා, න ආදිතොව රූපං සමුට්ඨාපෙසි, මහාමත්තිකලෙපාදීහි පන භිත්තිපරිකම්මං තාව කත්වා, කතපරිකම්මාය [Pg.5] භිත්තියා රූපං සමුට්ඨාපෙති, කතපරිකම්මං පන භිත්තිං ලභිත්වා, භිත්තිපරිකම්මබ්‍යාපාරං අකත්වා, රඞ්ගජාතානි යොජෙත්වා, වට්ටිකං වා තූලිකං වා ආදාය රූපමෙව සමුට්ඨාපෙති, එවමෙව භගවා අකතාභිනිවෙසං ආදිකම්මිකකුලපුත්තං ලභිත්වා නාස්ස ආදිතොව අරහත්තපදට්ඨානං සණ්හං සුඛුමං සුඤ්ඤතං විපස්සනාලක්ඛණං ආචික්ඛති, සීලසමාධිකම්මස්සකතාදිට්ඨිසම්පදාය පන යොජෙන්තො පුබ්බභාගපටිපදං තාව ආචික්ඛති. යං සන්ධාය වුත්තං –

ឮថា ក្នុងសម័យនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយប្រាំរយរូប ដែលជាអ្នកនៅក្នុងជនបទ ទាំងអស់គ្នា សុទ្ធតែជាអ្នកត្រេកអរក្នុងការនៅម្នាក់ឯង ខ្លះពីរនាក់ ខ្លះបីនាក់ ខ្លះបួននាក់ ខ្លះប្រាំនាក់ មានការចិញ្ចឹមជីវិតស្មើគ្នា ទ្រទ្រង់នូវធុតង្គ មានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ ប្រកបដោយយោគៈ ជាអ្នកចម្រើនវិបស្សនា ប្រាថ្នានូវទេសនាគឺបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) ដ៏ល្អិត ម៉ដ្ឋចត់ និងសូន្យភាព ក្នុងវេលាព្រលប់ ក៏បានចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ថ្វាយបង្គំហើយ អង្គុយចោមរោមរង់ចាំស្តាប់ព្រះធម៌ទេសនា ហាក់ដូចជាព័ទ្ធជុំវិញដោយវាំងននសំពត់កម្ពលក្រហម។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រារព្ធនូវសូត្រនេះ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ។ ប្រៀបដូចជាជាងគំនូរដ៏ឈ្លាសវៃ កាលបើបានជញ្ជាំងដែលមិនទាន់បានខាត់រៀបចំ មិនទាន់គូររូបតាំងពីដំបូងឡើយ ប៉ុន្តែបានធ្វើការរៀបចំជញ្ជាំងជាមុនសិន ដោយការលាបដីស្អិតដ៏ច្រើនជាដើម កាលបើជញ្ជាំងបានរៀបចំរួចរាល់ហើយ ទើបគូររូបនៅលើជញ្ជាំងនោះ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើបានជញ្ជាំងដែលបានរៀបចំរួចជាស្រេចហើយ ក៏មិនបាច់ធ្វើការរៀបចំជញ្ជាំងទៀតឡើយ ក៏លាយពណ៌ទាំងឡាយ កាន់យកជក់ធំ ឬជក់តូច ហើយគូររូបតែម្តង យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបើបានកុលបុត្រអ្នកប្រតិបត្តិដំបូង ដែលមិនទាន់បានតម្កល់ចិត្តមាំ ព្រះអង្គមិនទាន់សម្តែងនូវលក្ខណៈវិបស្សនា ដ៏ល្អិត ម៉ដ្ឋចត់ និងសូន្យភាព ដែលជាហេតុជិតនៃអរហត្តផល ដល់កុលបុត្រនោះតាំងពីដំបូងឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់ណែនាំឱ្យប្រកបដោយសីលសម្បទា សមាធិសម្បទា និងកម្មស្សកតាទិដ្ឋិសម្បទា ហើយសម្តែងនូវបុព្វភាគបដិបទាជាមុនសិន។ ដែលព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកពាក្យដែលពោលទុកថា –

‘‘තස්මාතිහ ත්වං, භික්ඛු, ආදිමෙව විසොධෙහි කුසලෙසු ධම්මෙසු. කො චාදි කුසලානං ධම්මානං? සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං දිට්ඨි ච උජුකා. යතො ඛො තෙ, භික්ඛු, සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං භවිස්සති දිට්ඨි ච උජුකා. තතො ත්වං, භික්ඛු, සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨාය චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ තිවිධෙන භාවෙය්‍යාසි. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ ත්වං, භික්ඛු, අජ්ඣත්තං වා කායෙ කායානුපස්සී විහරාහි ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. බහිද්ධා වා කායෙ…පෙ… අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා කායෙ…පෙ… ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරාහි ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. යතො ඛො ත්වං, භික්ඛු, සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨාය ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ එවං තිවිධෙන භාවෙස්සසි, තතො තුය්හං, භික්ඛු, යා රත්ති වා දිවසො වා ආගමිස්සති, වුද්ධියෙව පාටිකඞ්ඛා කුසලෙසු ධම්මෙසු, නො පරිහානී’’ති (සං. නි. 5.369).

“ព្រោះហេតុនោះ ម្នាលភិក្ខុ ក្នុងសាសនានេះ អ្នកចូរជម្រះធម៌ជាខាងដើមក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយឱ្យស្អាតចុះ។ អ្វីជាខាងដើមនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ? គឺសីលដ៏បរិសុទ្ធវិសេសផង សេចក្តីយល់ឃើញដ៏ត្រង់ផង។ ម្នាលភិក្ខុ កាលណាដែលសីលរបស់អ្នកបរិសុទ្ធវិសេសផង សេចក្តីយល់ឃើញត្រង់ផង។ ម្នាលភិក្ខុ តាំងពីពេលនោះមក អ្នកត្រូវអាស្រ័យសីល ឋិតនៅក្នុងសីល ហើយចម្រើនសតិបដ្ឋាន ៤ ដោយចំណែក ៣ យ៉ាង។ សតិបដ្ឋាន ៤ តើដូចម្តេចខ្លះ? ម្នាលភិក្ខុ ក្នុងសាសនានេះ អ្នកចូរពិចារណាឃើញកាយក្នុងកាយខាងក្នុងខ្លះ មានព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស មានសេចក្តីដឹងខ្លួន មានសតិ កំចាត់បង់នូវអភិជ្ឈានិងទោមនស្សក្នុងលោកចេញ។ ក្នុងកាយខាងក្រៅខ្លះ...ក្នុងកាយទាំងខាងក្នុងទាំងខាងក្រៅខ្លះ... ពិចារណាឃើញធម៌ក្នុងធម៌ទាំងឡាយខ្លះ មានព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស មានសេចក្តីដឹងខ្លួន មានសតិ កំចាត់បង់នូវអភិជ្ឈានិងទោមនស្សក្នុងលោកចេញ។ ម្នាលភិក្ខុ កាលណាដែលអ្នកអាស្រ័យសីល ឋិតនៅក្នុងសីល ហើយចម្រើនសតិបដ្ឋាន ៤ នេះ ដោយចំណែក ៣ យ៉ាង យ៉ាងនេះហើយ ម្នាលភិក្ខុ កាលនោះ មិនថាយប់ឬថ្ងៃដែលនឹងមកដល់ឡើយ សេចក្តីចម្រើនក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ សង្ឃឹមទុកបាន សេចក្តីសាបសូន្យមិនមានឡើយ” (សំ. និ. ៥.៣៦៩)។

එවං ආදිකම්මිකකුලපුත්තස්ස සීලකථාය පරිකම්මං කථෙත්වා, අරහත්තපදට්ඨානං සණ්හං සුඛුමං සුඤ්ඤතං විපස්සනාලක්ඛණං ආචික්ඛති.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើការរៀបចំដល់កុលបុត្រអ្នកប្រតិបត្តិដំបូង ដោយសីលកថា យ៉ាងនេះហើយ ទើបសម្តែងនូវលក្ខណៈវិបស្សនា ដ៏ល្អិត ម៉ដ្ឋចត់ និងសូន្យភាព ដែលជាហេតុជិតនៃអរហត្តផល។

පරිසුද්ධසීලං පන ආරද්ධවීරියං යුත්තයොගං විපස්සකං ලභිත්වා, නාස්ස පුබ්බභාගපටිපදං ආචික්ඛති, උජුකමෙව පන අරහත්තපදට්ඨානං සණ්හං සුඛුමං සුඤ්ඤතං විපස්සනාලක්ඛණං ආචික්ඛති. ඉමෙ පඤ්චසතා භික්ඛූ පුබ්බභාගපටිපදං පරිසොධෙත්වා ඨිතා සුධන්තසුවණ්ණසදිසා සුපරිමජ්ජිතමණික්ඛන්ධසන්නිභා, එකො ලොකුත්තරමග්ගොව නෙසං අනාගතො. ඉති තස්සාගමනත්ථාය සත්ථා තෙසං අජ්ඣාසයං අපෙක්ඛමානො ඉදං සුත්තං ආරභි.

ម៉្យាងទៀត កាលបើបានជួបនឹងបុគ្គលអ្នកចម្រើនវិបស្សនា ដែលមានសីលដ៏បរិសុទ្ធ មានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ ប្រកបដោយយោគៈ ព្រះអង្គមិនសម្តែងនូវបុព្វភាគបដិបទាដល់បុគ្គលនោះឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់សម្តែងនូវលក្ខណៈវិបស្សនា ដ៏ល្អិត ម៉ដ្ឋចត់ និងសូន្យភាព ដែលជាហេតុជិតនៃអរហត្តផលដោយត្រង់តែម្តង។ ភិក្ខុទាំងប្រាំរយរូបនេះ បានជម្រះបុព្វភាគបដិបទាឱ្យបរិសុទ្ធហើយ ឋិតនៅដូចជាមាសដែលគេស្លរលាយយ៉ាងល្អ ហាក់បីដូចជាដុំកែវមណីដែលគេខាត់យ៉ាងស្អាត ផ្លូវលោកុត្តរមគ្គតែមួយគត់ដែលមិនទាន់មកដល់ពួកគេ។ ព្រះសាស្តា ទ្រង់រំពឹងមើលនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ដើម្បីឱ្យលោកុត្តរមគ្គនោះកើតឡើង ទើបទ្រង់ប្រារព្ធនូវសូត្រនេះ។

තත්ථ [Pg.6] පටිච්චසමුප්පාදන්ති පච්චයාකාරං. පච්චයාකාරො හි අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිච්ච සහිතෙ ධම්මෙ උප්පාදෙති. තස්මා පටිච්චසමුප්පාදොති වුච්චති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගතො ගහෙතබ්බො.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា “បដិច្ចសមុប្បាទ” បានដល់ បច្ចយាការ។ ព្រោះថា បច្ចយាការ តែងញ៉ាំងធម៌ទាំងឡាយដែលកើតរួមគ្នាឱ្យកើតឡើង ដោយអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា បដិច្ចសមុប្បាទ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីកាន់យកពីគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។

වොති අයං වො-සද්දො පච්චත්ත-උපයොගකරණ-සම්පදාන-සාමිවචන-පදපූරණෙසු දිස්සති. ‘‘කච්චි පන වො අනුරුද්ධා සමග්ගා සම්මොදමානා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.326; මහාව. 466) හි පච්චත්තෙ දිස්සති. ‘‘ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, පණාමෙමි වො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.157) උපයොගෙ. ‘‘න වො මම සන්තිකෙ වත්ථබ්බ’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.157) කරණෙ. ‘‘වනපත්ථපරියායං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.190) සම්පදානෙ. ‘‘සබ්බෙසං වො, සාරිපුත්ත, සුභාසිත’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.345) සාමිවචනෙ. ‘‘යෙ හි වො අරියා පරිසුද්ධකායකම්මන්තා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.35) පදපූරණමත්තෙ. ඉධ පනායං සම්පදානෙ දට්ඨබ්බො. භික්ඛවෙති පතිස්සවෙන අභිමුඛීභූතානං පුන ආලපනං. දෙසෙස්සාමීති දෙසනාපටිජානනං. තං සුණාථාති තං පටිච්චසමුප්පාදං තං දෙසනං මයා වුච්චමානං සුණාථ.

ពាក្យថា “វោ” (vo) នេះ តែងប្រទះឃើញក្នុងអត្ថនៃបច្ចត្តវចនៈ (បឋមាវិភត្តិ), ឧបយោគវចនៈ (ទុតិយាវិភត្តិ), ករណវចនៈ (តតិយាវិភត្តិ), សម្បទានវចនៈ (ចតុត្ថីវិភត្តិ), សាមីវចនៈ (ឆដ្ឋីវិភត្តិ) និងការបំពេញបទ (បទបូរណៈ)។ ដូចជាក្នុងប្រយោគថា “កច្ចិ បន វោ អនុរុទ្ធា សមគ្គា សម្មោទមានា” ជាដើម តែងឃើញក្នុងអត្ថបច្ចត្តវចនៈ។ ក្នុងប្រយោគថា “គច្ឆថ ភិក្ខវេ បណាមេមិ វោ” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថឧបយោគវចនៈ។ ក្នុងប្រយោគថា “ន វោ មម សន្តិកេ វត្ថព្វំ” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថករណវចនៈ។ ក្នុងប្រយោគថា “វនបត្ថបរិយាយំ វោ ភិក្ខវេ ទេសិស្សាមិ” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថសម្បទានវចនៈ។ ក្នុងប្រយោគថា “សព្វេសំ វោ សារិបុត្ត សុភាសិតំ” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថសាមីវចនៈ។ ក្នុងប្រយោគថា “យេ ហិ វោ អរិយា បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តា” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថត្រឹមតែជាបទបូរណៈ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គប្បីយល់ថា ប្រើក្នុងអត្ថសម្បទានវចនៈ។ ពាក្យថា “ភិក្ខវេ” គឺជាការហៅម្តងទៀតចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយដែលបែរមុខមករកដោយសេចក្តីគោរព។ ពាក្យថា “ទេសិស្សាមិ” គឺជាការប្តេជ្ញាដើម្បីសម្តែងធម៌។ ពាក្យថា “តំ សុណាថ” សំដៅថា អ្នកទាំងឡាយចូរស្តាប់នូវបដិច្ចសមុប្បាទនោះ គឺស្តាប់នូវទេសនាដែលតថាគតកំពុងសម្តែងនោះចុះ។

සාධුකං මනසි කරොථාති එත්ථ පන සාධුකං සාධූති එකත්ථමෙතං. අයඤ්ච සාධුසද්දො ආයාචන-සම්පටිච්ඡන-සම්පහංසන-සුන්දර-දළ්හීකම්මාදීසු දිස්සති. ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’තිආදීසු (අ. නි. 4.257; සං. නි. 4.65; 5.381) හි ආයාචනෙ දිස්සති. ‘‘සාධු, භන්තෙති ඛො සො භික්ඛු භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.86) සම්පටිච්ඡනෙ. ‘‘සාධු සාධු, සාරිපුත්තා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.349) සම්පහංසනෙ.

ក្នុងពាក្យថា “សាធុកំ មនសិ ករោថ” នេះ ពាក្យថា “សាធុកំ” និង “សាធុ” មានន័យដូចគ្នា។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា “សាធុ” នេះ តែងប្រទះឃើញក្នុងអត្ថនៃការអង្វរ (អាយាចនៈ), การទទួលព្រម (សម្បដិច្ឆនៈ), ការធ្វើឱ្យរីករាយ (សម្បហំសនៈ), សេចក្តីល្អ (សុន្ទរៈ) និងការធ្វើឱ្យមាំមួន (ទឡ្ហីកម្ម) ជាដើម។ ដូចជាក្នុងប្រយោគថា “សាធុ មេ ភន្តេ ភគវា សង្ខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតុ” ជាដើម តែងឃើញក្នុងអត្ថនៃការអង្វរ។ ក្នុងប្រយោគថា “សាធុ ភន្តេតិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថនៃការទទួលព្រម។ ក្នុងប្រយោគថា “សាធុ សាធុ សារិបុត្ត” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថនៃការធ្វើឱ្យរីករាយ។

‘‘සාධු ධම්මරුචී රාජා, සාධු පඤ්ඤාණවා නරො;

සාධු මිත්තානමද්දුබ්භො, පාපස්ස අකරණං සුඛ’’න්ති. –

“ព្រះរាជាទ្រង់ត្រេកអរក្នុងធម៌ ជាការល្អ, ជនអ្នកមានប្រាជ្ញា ជាការល្អ, ការមិនប្រទូស្តចំពោះមិត្តទាំងឡាយ ជាការល្អ, ការមិនធ្វើបាប នាំមកនូវសេចក្តីសុខ”។

ආදීසු (ජා. 2.18.101) සුන්දරෙ. ‘‘තෙන හි, බ්‍රාහ්මණ, සාධුකං සුණාහී’’තිආදීසු (අ. නි. 5.192) සාධුකසද්දොයෙව දළ්හීකම්මෙ ආණත්තියන්තිපි වුච්චති. ඉධ පනායං එත්ථෙව දළ්හීකම්මෙ ආණත්තියා ච අත්ථො වෙදිතබ්බො, සුන්දරත්ථෙපි වට්ටති. දළ්හීකරණත්ථෙන හි ‘‘දළ්හං ඉමං ධම්මං සුණාථ, සුග්ගහිතං ගණ්හන්තා’’, ආණත්තිඅත්ථෙන ‘‘මම ආණත්තියා සුණාථ’’ සුන්දරත්ථෙන ‘‘සුන්දරමිමං භද්දකං ධම්මං සුණාථා’’ති [Pg.7] එතං දීපිතං හොති. මනසි කරොථාති ආවජ්ජෙථ. සමන්නාහරථාති අත්ථො. අවික්ඛිත්තචිත්තා හුත්වා නිසාමෙථ, චිත්තෙ කරොථාති අධිප්පායො.

ក្នុងគាថាជាដើមនេះ ឃើញក្នុងអត្ថនៃសេចក្តីល្អ (សុន្ទរៈ)។ ក្នុងប្រយោគថា “តេន ហិ ព្រាហ្មណ សាធុកំ សុណាហិ” ជាដើម ពាក្យថា “សាធុកំ” នេះឯង ប្រើក្នុងអត្ថនៃការធ្វើឱ្យមាំមួន (ទឡ្ហីកម្ម) និងការបង្គាប់ (អាណត្តិ) ផងដែរ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ពាក្យនេះប្រើក្នុងអត្ថនៃការធ្វើឱ្យមាំមួន និងការបង្គាប់នេះឯង ហើយក៏សមគួរក្នុងអត្ថនៃសេចក្តីល្អផងដែរ។ ព្រោះថា ដោយអំណាចនៃអត្ថធ្វើឱ្យមាំមួន សំដៅថា “អ្នកទាំងឡាយចូរស្តាប់ធម៌នេះឱ្យមាំមួន គឺរៀនយកដោយល្អចុះ”, ដោយអំណាចនៃអត្ថបង្គាប់ សំដៅថា “អ្នកទាំងឡាយចូរស្តាប់តាមបង្គាប់របស់តថាគតចុះ”, ដោយអំណាចនៃអត្ថសេចក្តីល្អ សំដៅថា “អ្នកទាំងឡាយចូរស្តាប់នូវធម៌ដ៏ល្អ ដ៏ចម្រើននេះចុះ” នេះជាសេចក្តីដែលទ្រង់បង្ហាញ។ ពាក្យថា “មនសិ ករោថ” មានន័យថា ចូររំពឹងគិត។ ពាក្យថា “សមន្នាហរថ” មានន័យថា ចូរនាំមកទុកក្នុងចិត្តដោយល្អ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ចូរជាអ្នកមានចិត្តមិនរាយមាយហើយស្តាប់ ចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្តចុះ។

ඉදානෙත්ථ තං සුණාථාති සොතින්ද්‍රියවික්ඛෙපනිවාරණමෙතං. සාධුකං මනසි කරොථාති මනසිකාරෙ දළ්හීකම්මනියොජනෙන මනින්ද්‍රියවික්ඛෙපනිවාරණං. පුරිමඤ්චෙත්ථ බ්‍යඤ්ජනවිපල්ලාසගාහනිවාරණං, පච්ඡිමං අත්ථවිපල්ලාසගාහනිවාරණං. පුරිමෙන ච ධම්මස්සවනෙ නියොජෙති, පච්ඡිමෙන සුතානං ධම්මානං ධාරණූපපරික්ඛාසු. පුරිමෙන ච ‘‘සබ්‍යඤ්ජනො අයං ධම්මො, තස්මා සවනීයො’’ති දීපෙති, පච්ඡිමෙන ‘‘සාත්ථො, තස්මා මනසි කාතබ්බො’’ති. සාධුකපදං වා උභයපදෙහි යොජෙත්වා, ‘‘යස්මා අයං ධම්මො ධම්මගම්භීරො ච දෙසනාගම්භීරො ච, තස්මා සුණාථ සාධුකං. යස්මා අත්ථගම්භීරො ච පටිවෙධගම්භීරො ච, තස්මා සාධුකං මනසි කරොථා’’ති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. භාසිස්සාමීති දෙසෙස්සාමි. ‘‘තං සුණාථා’’ති එත්ථ පටිඤ්ඤාතං දෙසනං සංඛිත්තතොව න දෙසෙස්සාමි, අපිච ඛො විත්ථාරතොපි නං භාසිස්සාමීති වුත්තං හොති. සඞ්ඛෙපවිත්ථාරවාචකානි හි එතානි පදානි. යථාහ වඞ්ගීසත්ථෙරො –

ក្នុងពាក្យទាំងនេះ ពាក្យថា “តំ សុណាត” នេះជាគ្រឿងការពារការរាយមាយនៃសោតិន្ទ្រិយ។ ពាក្យថា “សាធុកំ មនសិ ករោថ” នេះជាគ្រឿងការពារការរាយមាយនៃមនិន្ទ្រិយ ដោយការណែនាំឱ្យធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងមាំមួន។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យទាំងពីរនេះ ពាក្យខាងដើមជាគ្រឿងការពារការយល់ខុសក្នុងព្យញ្ជនៈ (ព្យញ្ជនវិបល្លាស) ពាក្យខាងចុងជាគ្រឿងការពារការយល់ខុសក្នុងអត្ថ (អត្ថវិបល្លាស)។ ព្រះអង្គទ្រង់ណែនាំក្នុងការស្តាប់ធម៌ដោយពាក្យខាងដើម ទ្រង់ណែនាំក្នុងការទ្រទ្រង់និងការពិចារណាធម៌ដែលបានស្តាប់ហើយដោយពាក្យខាងចុង។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យខាងដើម ទ្រង់បង្ហាញថា “ធម៌នេះប្រកបដោយព្យញ្ជនៈ ព្រោះហេតុនោះ គួរតែស្តាប់” ដោយពាក្យខាងចុង ទ្រង់បង្ហាញថា “ធម៌នេះប្រកបដោយអត្ថ ព្រោះហេតុនោះ គួរតែធ្វើទុកក្នុងចិត្ត”។ មួយយ៉ាងទៀត គប្បីផ្សំបញ្ចូលពាក្យថា “សាធុកំ” ជាមួយបទទាំងពីរ ហើយដឹងនូវការសម្រួលសេចក្តីយ៉ាងនេះថា “ព្រោះថា ធម៌នេះជាធម៌ជ្រាលជ្រៅផង មានទេសនាជ្រាលជ្រៅផង ព្រោះហេតុនោះ អ្នកទាំងឡាយចូរស្តាប់ដោយប្រពៃចុះ។ ព្រោះថា ធម៌នេះមានអត្ថជ្រាលជ្រៅផង មានការត្រាស់ដឹងជ្រាលជ្រៅផង ព្រោះហេតុនោះ អ្នកទាំងឡាយចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃចុះ”។ ពាក្យថា “ភាសិស្សាមិ” មានន័យថា តថាគតនឹងសម្តែង។ សេចក្តីថា តថាគតមិនមែនសម្តែងតែសេចក្តីសង្ខេបនៃទេសនាដែលបានប្តេជ្ញាទុកក្នុងពាក្យថា “តំ សុណាថ” នោះប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែតថាគតនឹងសម្តែងនូវទេសនានោះដោយពិស្តារផងដែរ។ ព្រោះថា បទទាំងនេះជាបទសម្តែងនូវសេចក្តីសង្ខេបនិងពិស្តារ។ ដូចដែលព្រះវង្គីសត្ថេរបានពោលទុកថា –

‘‘සංඛිත්තෙනපි දෙසෙති, විත්ථාරෙනපි භාසති;

සාළිකායිව නිග්ඝොසො, පටිභානං උදීරයී’’ති. (සං. නි. 1.214;

ථෙරගා. 1241);

“ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយសង្ខេបខ្លះ ទ្រង់សម្តែងដោយពិស្តារខ្លះ ព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះអង្គពីរោះដូចជាសំឡេងសត្វសារិកា ទ្រង់ញ៉ាំងបដិភាណឱ្យកើតឡើង”។

එවං වුත්තෙ උස්සාහජාතා හුත්වා එවං, භන්තෙති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිංසු, පටිග්ගහෙසුන්ති වුත්තං හොති.

កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ភិក្ខុទាំងនោះក៏មានសេចក្តីឧស្សាហ៍កើតឡើង ហើយបានទទួលព្រះពុទ្ធដីកាថា “ព្រះករុណា ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន” គឺថា ភិក្ខុទាំងនោះបានទទួលយក យល់ព្រមតាមព្រះពុទ្ធដីការបស់ព្រះសាស្តាដោយគោរព។

අථ නෙසං භගවා එතදවොච – එතං ඉදානි වත්තබ්බං ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, පටිච්චසමුප්පාදො’’තිආදිං සකලං සුත්තං අවොච. තත්ථ කතමො ච, භික්ඛවෙ, පටිච්චසමුප්පාදොති කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. පඤ්චවිධා හි පුච්ඡා අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා අනුමතිපුච්ඡා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති, තාසං ඉදං නානත්තං –

លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានត្រាស់ពាក្យនេះទៅកាន់ភិក្ខុទាំងនោះ គឺទ្រង់បានសម្តែងនូវសូត្រទាំងមូល មានពាក្យថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះបដិច្ចសមុប្បាទ តើដូចម្តេច” ជាដើម ដែលជាសេចក្តីត្រូវសម្តែងក្នុងពេលនេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះបដិច្ចសមុប្បាទ តើដូចម្តេច” នេះជា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា (សំណួរដែលសួរព្រោះចង់សម្តែង)។ ព្រោះថា សំណួរ (បុច្ឆា) មាន ៥ យ៉ាង គឺ អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា, ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា, វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា, អនុមតិបុច្ឆា និង កថេតុកម្យតាបុច្ឆា។ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបុច្ឆាទាំងនោះ –

කතමා අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා (මහානි. 150; චූළනි. පුණ්ණකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 12)? පකතියා ලක්ඛණං අඤ්ඤාතං හොති අදිට්ඨං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අවිභාවිතං. තස්ස ඤාණාය දස්සනාය [Pg.8] තුලනාය තීරණාය විභූතාය විභාවනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති. අයං අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා.

អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា តើដូចម្តេច? លក្ខណៈដែលតាមធម្មតា មិនទាន់ដឹង មិនទាន់ឃើញ មិនទាន់ស្ទង់មើល មិនទាន់ពិចារណា មិនទាន់ប្រាកដច្បាស់ មិនទាន់ធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់។ បុគ្គលសួរនូវសំណួរ ដើម្បីដឹង ដើម្បីឃើញ ដើម្បីស្ទង់មើល ដើម្បីពិចារណា ដើម្បីឱ្យប្រាកដច្បាស់ ដើម្បីធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវលក្ខណៈនោះ។ នេះហៅថា អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា។

කතමා දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා? පකතියා ලක්ඛණං ඤාතං හොති දිට්ඨං තුලිතං තීරිතං විභූතං විභාවිතං. සො අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි සද්ධිං සංසන්දනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති. අයං දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා.

ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា តើដូចម្តេច? លក្ខណៈដែលតាមធម្មតា បានដឹងហើយ បានឃើញហើយ បានស្ទង់មើលហើយ បានពិចារណាហើយ បានប្រាកដច្បាស់ហើយ បានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ហើយ។ បុគ្គលនោះសួរនូវសំណួរ ដើម្បីប្រៀបធៀបផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយអ្នកប្រាជ្ញដទៃទៀត។ នេះហៅថា ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា។

කතමා විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා? පකතියා සංසයපක්ඛන්දො හොති විමතිපක්ඛන්දො ද්වෙළ්හකජාතො – ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති, සො විමතිච්ඡෙදනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා.

វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា តើដូចម្តេច? បុគ្គលដែលតាមធម្មតា ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសេចក្តីសង្ស័យ ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ មានចិត្តជាពីរចំណែកថា “យ៉ាងនេះមែនឬហ្ន៎ ឬមិនមែនយ៉ាងនេះទេហ្ន៎ យ៉ាងដូចម្តេចទៅហ្ន៎” បុគ្គលនោះសួរនូវសំណួរ ដើម្បីកាត់ផ្តាច់នូវសេចក្តីសង្ស័យ។ នេះហៅថា វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា។

කතමා අනුමතිපුච්ඡා? භගවා භික්ඛූනං අනුමතියා පඤ්හං පුච්ඡති – ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති, අනිච්චං, භන්තෙ. යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වාති, දුක්ඛං, භන්තෙ. යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘‘එතං මම එසොහමස්මි එසො මෙ අත්තා’’ති, නො හෙතං භන්තෙති (සං. නි. 3.79). අයං අනුමතිපුච්ඡා.

អនុមតិបុច្ឆា តើដូចម្តេច? ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សួរនូវសំណួរ ដើម្បីសុំការយល់ព្រមពីភិក្ខុទាំងឡាយថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តើអ្នកទាំងឡាយយល់ឃើញដូចម្តេច រូបទៀងឬមិនទៀង?” ភិក្ខុទាំងឡាយក្រាបបង្គំទូលថា “មិនទៀងទេ ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន”។ “ចុះរបស់ណាដែលមិនទៀង របស់នោះជាទុក្ខឬជាសុខ?” “ជាទុក្ខ ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន”។ “ចុះរបស់ណាដែលមិនទៀង ជាទុក្ខ មានសេចក្តីប្រែប្រួលជាធម្មតា គួរដែរឬទេដើម្បីនឹងយល់ឃើញនូវរបស់នោះថា នុះជារបស់អញ នុះជាខ្លួនអញ នុះជាអាត្មាអញ?” “មិនគួរយ៉ាងនោះទេ ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន”។ នេះហៅថា អនុមតិបុច្ឆា។

කතමා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා? භගවා භික්ඛූනං කථෙතුකම්‍යතාය පඤ්හං පුච්ඡති – ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, සතිපට්ඨානා. කතමෙ චත්තාරො’’ති? අයං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති.

សួរថា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា (សេចក្តីសួរដោយចង់សម្តែង) តើដូចម្តេច? ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សួរប្រស្នាចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយ ដោយព្រះហឫទ័យចង់សម្តែងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សតិបដ្ឋានទាំងឡាយនេះ មាន ៤ យ៉ាង។ សតិបដ្ឋាន ៤ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ?» នេះហៅថា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា។

තත්ථ බුද්ධානං පුරිමා තිස්සො පුච්ඡා නත්ථි. කස්මා? බුද්ධානඤ්හි තීසු අද්ධාසු කිඤ්චි සඞ්ඛතං අද්ධාවිමුත්තං වා අසඞ්ඛතං අදිට්ඨං අජොතිතං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අවිභාවිතං නාම නත්ථි. තෙන නෙසං අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා නත්ථි. යං පන භගවතා අත්තනො ඤාණෙන පටිවිද්ධං, තස්ස අඤ්ඤෙන සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා සද්ධිං සංසන්දනකිච්චං නත්ථි. තෙනස්ස දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා නත්ථි. යස්මා පනෙස අකථංකථී තිණ්ණවිචිකිච්ඡො සබ්බධම්මෙසු විහතසංසයො. තෙනස්ස විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා නත්ථි. ඉතරා පන ද්වෙ පුච්ඡා භගවතො අත්ථි. තාසු අයං කථෙතුකම්‍යතා පුච්ඡාති වෙදිතබ්බා.

ក្នុងបណ្តាបុច្ឆាទាំងនោះ បុច្ឆា ៣ យ៉ាងខាងដើម មិនមានដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ធម្មជាតិណាមួយ ជាសង្ខតធម៌ក្តី ជាអសង្ខតធម៌ដ៏រួចចាកកាលទាំង ៣ ក្តី ដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនធ្លាប់ឃើញ មិនធ្លាប់បំភ្លឺ មិនធ្លាប់ថ្លឹងថ្លែង មិនធ្លាប់ពិចារណា មិនធ្លាប់ប្រាកដច្បាស់ ឬមិនធ្លាប់ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ ក្នុងកាលទាំង ៣ នោះ មិនដែលសេសសល់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា (សេចក្តីសួរដើម្បីបំភ្លឺសេចក្តីដែលមិនទាន់ឃើញ) របស់ព្រះអង្គ ទើបមិនមាន។ មួយវិញទៀត ធម៌ណាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងហើយដោយព្រះញាណរបស់ព្រះអង្គ កិច្ចដែលត្រូវទៅប្រៀបធៀបធម៌នោះ ជាមួយសមណៈក្តី ព្រាហ្មណ៍ក្តី ទេវតាក្តី មារក្តី ព្រហ្មក្តី ផ្សេងទៀត មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា (សេចក្តីសួរដើម្បីប្រៀបធៀបសេចក្តីដែលបានឃើញហើយ) របស់ព្រះអង្គ ទើបមិនមាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ជាអ្នកមិនមានសេចក្តីសង្ស័យ មានវិចិកិច្ឆាឆ្លងផុតហើយ មានសេចក្តីសង្ស័យកម្ចាត់បង់ហើយក្នុងធម៌ទាំងពួង។ ព្រោះហេតុនោះ វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា (សេចក្តីសួរដើម្បីកាត់សេចក្តីសង្ស័យ) របស់ព្រះអង្គ ទើបមិនមាន។ ចំណែកឯបុច្ឆា ២ យ៉ាងក្រៅពីនេះ (គឺអនុមតិបុច្ឆា និងកថេតុកម្យតាបុច្ឆា) តែងមានដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ក្នុងបុច្ឆាទាំង ២ នោះ បុច្ឆានេះ (ក្នុងសូត្រនេះ) គប្បីជ្រាបថាជា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា។

ඉදානි තාව පුච්ඡාය පුට්ඨං පච්චයාකාරං විභජන්තො අවිජ්ජාපච්චයා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරාතිආදිමාහ. එත්ථ ච යථා නාම ‘‘පිතරං කථෙස්සාමී’’ති ආරද්ධො [Pg.9] ‘‘තිස්සස්ස පිතා සොණස්ස පිතා’’ති පඨමතරං පුත්තම්පි කථෙති, එවමෙව භගවා පච්චයං කථෙතුං ආරද්ධො ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා නයෙන සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයෙ අවිජ්ජාදිධම්මෙ කථෙන්තො පච්චයුප්පන්නම්පි කථෙසි. ආහාරවග්ගස්ස පන පරියොසානෙ ‘‘පටිච්චසමුප්පාදඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි පටිච්චසමුප්පන්නෙ ච ධම්මෙ’’ති (සං. නි. 2.20) උභයං ආරභිත්වා උභයම්පි කථෙසි. ඉදානි අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාතිආදීසු පන අවිජ්ජා ච සා පච්චයො චාති අවිජ්ජාපච්චයො. තස්මා අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තීති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරෙන පන සබ්බාකාරසම්පන්නා අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදකථා විසුද්ධිමග්ගෙ කථිතා, තස්මා සා තත්ථ කථිතවසෙනෙව ගහෙතබ්බා.

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងចែករំលែកនូវបច្ចយាការៈ ដែលទ្រង់សួរហើយដោយបុច្ឆានោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបកើតមានសង្ខារទាំងឡាយ»។ ក្នុងសេចក្តីនេះ មានឧបមាដូចជា បុគ្គលដែលផ្តើមឡើងថា «អាត្មាអញនឹងនិយាយអំពីឪពុក» តែបែរជានិយាយដល់កូនមុនជាដំបូងថា «ឪពុករបស់លោកតិស្សៈ ឪពុករបស់លោកសោណៈ» យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់ផ្តើមដើម្បីសម្តែងនូវបច្ច័យ កាលទ្រង់សម្តែងនូវធម៌មានអវិជ្ជាជាដើម ដែលជាបច្ច័យនៃសង្ខារជាដើម ដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបកើតមានសង្ខារ» ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងនូវបច្ចយុប្បន្នធម៌ (ធម៌ដែលកើតអំពីបច្ច័យ) ទៅជាមួយផងដែរ យ៉ាងនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីបំផុតនៃអាហារវគ្គ ព្រះអង្គទ្រង់ផ្តើមឡើងនូវធម៌ទាំងពីរយ៉ាង ហើយទ្រង់សម្តែងទាំងពីរយ៉ាងតែម្តងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងសម្តែងនូវបដិច្ចសមុប្បាទផង នូវធម៌ទាំងឡាយដែលកើតអំពីបដិច្ចសមុប្បាទផង ដល់អ្នកទាំងឡាយ»។ មួយវិញទៀត ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបកើតមានសង្ខារ» នេះ ធម្មជាតិណាជាអវិជ្ជាផង ជាបច្ច័យផង ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា អវិជ្ជាបច្ច័យ។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីគប្បីជ្រាបតាមន័យនេះថា «ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ សង្ខារទាំងឡាយទើបកើតឡើង»។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃអនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទកថា ដែលប្រកបដោយអាការៈទាំងពួង ខ្ញុំព្រះករុណាបានសម្តែងទុកហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីកាន់យកសេចក្តីពិស្តារនោះ តាមន័យដែលបានសម្តែងទុកហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គនោះចុះ។

පටිලොමකථායං පන අවිජ්ජාය ත්වෙවාති අවිජ්ජාය තු එව. අසෙසවිරාගනිරොධාති විරාගසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන අසෙසනිරොධා. සඞ්ඛාරනිරොධොති සඞ්ඛාරානං අනුප්පාදනිරොධො හොති. එවංනිරොධානං පන සඞ්ඛාරානං නිරොධා විඤ්ඤාණාදීනඤ්ච නිරොධා නාමරූපාදීනි නිරුද්ධානියෙව හොන්තීති දස්සෙතුං සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධොතිආදීනි වත්වා, එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතීති ආහ. තත්ථ කෙවලස්සාති සකලස්ස, සුද්ධස්ස වා, සත්තවිරහිතස්සාති අත්ථො. දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති දුක්ඛරාසිස්ස. නිරොධො හොතීති අනුප්පාදො හොති. ඉති භගවා අනුලොමතො ද්වාදසහි පදෙහි වට්ටකථං කථෙත්වා තමෙව වට්ටං විනිවට්ටෙත්වා පටිලොමතො ද්වාදසහි පදෙහි විවට්ටං කථෙන්තො අරහත්තෙන දෙසනාය කූටං ගණ්හි. දෙසනාපරියොසානෙ තෙ පඤ්චසතා ආරද්ධවිපස්සකා උග්ඝටිතඤ්ඤූපුග්ගලා සූරියරස්මිසම්ඵුට්ඨානි පරිපාකගතානි පදුමානි විය සච්චානි බුජ්ඣිත්වා අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨහිංසු.

ចំណែកក្នុងបដិលោមកថា ពាក្យថា avijjāya tveva គឺបានដល់ avijjāya tu eva (ព្រោះតែការរលត់ទៅនៃអវិជ្ជាប៉ុណ្ណោះ)។ ពាក្យថា asesavirāganirodhā គឺការរលត់ទៅដោយមិនមានសេសសល់ ដោយអរិយមគ្គដែលពោលគឺវិរាគធម៌។ ពាក្យថា saṅkhāranirodho គឺការរលត់ទៅដោយមិនកើតឡើងទៀតនៃសង្ខារទាំងឡាយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ព្រោះសង្ខាររលត់ វិញ្ញាណទើបលត់» ដើម្បីបង្ហាញថា កាលបើមានការរលត់ទៅនៃសង្ខារទាំងឡាយដែលរលត់ទៅយ៉ាងនេះ និងការរលត់ទៅនៃវិញ្ញាណជាដើម នាមរូបជាដើមក៏រមែងរលត់ទៅដោយពិតប្រាកដ ដូច្នេះហើយ ទើបត្រាស់ថា «ការរលត់ទៅនៃគំនរទុក្ខសុទ្ធសាធនេះ រមែងមានដោយយ៉ាងនេះ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា kevalassa មានន័យថា ទាំងអស់ ឬថាសុទ្ធសាធ ឬថាដែលសូន្យចាកសត្វ។ ពាក្យថា dukkhakkhandhassa គឺគំនរនៃទុក្ខ។ ពាក្យថា nirodho hoti គឺការមិនកើតឡើងទៀត។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងវដ្តកថាដោយបទ ១២ ដោយអនុលោមយ៉ាងនេះហើយ ទ្រង់ត្រឡប់វដ្តៈនោះវិញ ហើយសម្តែងនូវវិវដ្តៈដោយបទ ១២ ដោយបដិលោម ក៏ទ្រង់កាន់យកកំពូលនៃទេសនាដោយអរហត្តផល។ ក្នុងទីបំផុតនៃទេសនា ភិក្ខុ ៥០០ អង្គនោះ ដែលជាអ្នកផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា ជាបុគ្គលថ្នាក់ឧគ្ឃដិតញ្ញូ បានត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយ ដូចជាផ្កាឈូកដែលត្រូវពន្លឺព្រះអាទិត្យហើយរីកឡើងក្នុងខណៈដែលចាស់ទុំពេញទី ក៏បានប្រតិស្ឋាននៅក្នុងអរហត្តផល។

ඉදමවොච භගවාති ඉදං වට්ටවිවට්ටවසෙන සකලසුත්තං භගවා අවොච. අත්තමනා තෙ භික්ඛූති තුට්ඨචිත්තා තෙ පඤ්චසතා ඛීණාසවා භික්ඛූ. භගවතො භාසිතං අභිනන්දුන්ති කරවීකරුතමඤ්ජුනා කණ්ණසුඛෙන පණ්ඩිතජනහදයානං අමතාභිසෙකසදිසෙන බ්‍රහ්මස්සරෙන භාසතො භගවතො [Pg.10] වචනං අභිනන්දිංසු, අනුමොදිංසු චෙව සම්පටිච්ඡිංසු චාති අත්ථො. තෙනෙතං වුච්චති –

ពាក្យថា idamavoca bhagavā គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានត្រាស់នូវសូត្រទាំងមូលនេះ ដោយអំណាចនៃវដ្តៈ និងវិវដ្តៈ។ ពាក្យថា attamanā te bhikkhū គឺភិក្ខុទាំង ៥០០ អង្គនោះ ដែលជាព្រះខីណាស្រព មានចិត្តត្រេកអរ រីករាយ។ ពាក្យថា bhagavato bhāsitaṃ abhinandun មានសេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយបានរីករាយ អនុមោទនា និងទទួលយកនូវព្រះវាចារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយព្រះព្រហ្មសម្លេង ដ៏ពីរោះដូចជាសម្លេងសត្វករវិក គួរជាទីសប្បាយដល់ត្រចៀក ប្រៀបដូចជាការស្រោចស្រពនូវទឹកអម្រឹតដល់ហឫទ័យនៃបណ្ឌិតជនទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘සුභාසිතං සුලපිතං, සාධු සාධූති තාදිනො;

අනුමොදමානා සිරසා, සම්පටිච්ඡිංසු භික්ඛවො’’ති.

«ភិក្ខុទាំងឡាយ កាលអនុមោទនាថា សាធុ សាធុ ចំពោះព្រះវាចាដែលព្រះតថាគតទ្រង់សម្តែងល្អហើយ ត្រាស់ល្អហើយ ក៏បានទទួលយកដោយតម្កល់ទុកលើត្បូង»។

පඨමපටිච්චසමුප්පාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយសូត្រទីមួយនៃបដិច្ចសមុប្បាទ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

2. විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

២. ការអធិប្បាយវិភង្គសូត្រ

2. දුතියෙපි වුත්තනයෙනෙව සුත්තනික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – පඨමං උග්ඝටිතඤ්ඤූපුග්ගලානං වසෙන සඞ්ඛෙපතො දස්සිතං, ඉදං විපඤ්චිතඤ්ඤූනං වසෙන විත්ථාරතොති. ඉමස්මිඤ්ච පන සුත්තෙ චතස්සො වල්ලිහාරකපුරිසූපමා වත්තබ්බා, තා විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තා එව. යථා හි වල්ලිහාරකො පුරිසො වල්ලියා අග්ගං දිස්වා තදනුසාරෙන මූලං පරියෙසන්තො තං දිස්වා වල්ලිං මූලෙ ඡෙත්වා ආදාය කම්මෙ උපනෙය්‍ය, එවං භගවා විත්ථාරදෙසනං දෙසෙන්තො පටිච්චසමුප්පාදස්ස අග්ගභූතා ජරාමරණා පට්ඨාය යාව මූලභූතං අවිජ්ජාපදං, තාව දෙසනං ආහරිත්වා පුන වට්ටවිවට්ටං දෙසෙන්තො නිට්ඨපෙසි.

២. សូម្បីក្នុងសូត្រទីពីរ គប្បីជ្រាបការលើកឡើងនូវសូត្រ តាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដូចតទៅ៖ សូត្រទីមួយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងដោយសង្ខេប ដោយអំណាចនៃបុគ្គលថ្នាក់ឧគ្ឃដិតញ្ញូ ចំណែកឯសូត្រនេះ ទ្រង់សម្តែងដោយពិស្តារ ដោយអំណាចនៃបុគ្គលថ្នាក់វិបញ្ចិតញ្ញូ។ មួយវិញទៀត ក្នុងសូត្រនេះ គប្បីពោលនូវឧបមា ៤ យ៉ាងអំពីបុរសអ្នកកាត់វល្លិ ឧបមាទាំងនោះ ត្រូវបានសម្តែងទុកហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។ ដូចជាបុរសអ្នកកាត់វល្លិ ឃើញចុងវល្លិហើយ កាលស្វែងរកគល់វល្លិទៅតាមលំដាប់នៃចុងវល្លិនោះ លុះឃើញគល់វល្លិនោះហើយ ក៏កាត់វល្លិត្រង់គល់ រួចកាន់យកទៅប្រើប្រាស់ក្នុងកិច្ចការផ្សេងៗ យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្តែងនូវទេសនាដ៏ពិស្តារ ទ្រង់នាំមកនូវទេសនាចាប់តាំងពីជរាមរណៈ ដែលជាចុងនៃបដិច្ចសមុប្បាទ រហូតដល់អវិជ្ជាបទ ដែលជាគល់ រួចហើយទ្រង់សម្តែងនូវវដ្តៈ និងវិវដ្តៈម្តងទៀត ទើបបញ្ចប់ទេសនា យ៉ាងនោះឯង។

තත්‍රායං ජරාමරණාදීනං විත්ථාරදෙසනාය අත්ථනිච්ඡයො – ජරාමරණනිද්දෙසෙ තාව තෙසං තෙසන්ති අයං සඞ්ඛෙපතො අනෙකෙසං සත්තානං සාධාරණනිද්දෙසොති විඤ්ඤාතබ්බො. යා දෙවදත්තස්ස ජරා, යා සොමදත්තස්සාති එවඤ්හි දිවසම්පි කථෙන්තස්ස නෙව සත්තා පරියාදානං ගච්ඡන්ති. ඉමෙහි පන ද්වීහි පදෙහි න කොචි සත්තො අපරියාදින්නො හොති. තස්මා වුත්තං, ‘‘අයං සඞ්ඛෙපතො අනෙකෙසං සත්තානං සාධාරණනිද්දෙසො’’ති. තම්හි තම්හීති අයං ගතිජාතිවසෙන අනෙකෙසං සත්තනිකායානං සාධාරණනිද්දෙසො. සත්තනිකායෙති සාධාරණනිද්දෙසෙන නිද්දිට්ඨස්ස සරූපනිදස්සනං. ජරා ජීරණතාතිආදීසු පන ජරාති සභාවනිද්දෙසො. ජීරණතාති ආකාරනිද්දෙසො. ඛණ්ඩිච්චන්තිආදයො තයො කාලාතික්කමෙ කිච්චනිද්දෙසා, පච්ඡිමා ද්වෙ පකතිනිද්දෙසා. අයඤ්හි ජරාති ඉමිනා පදෙන සභාවතො දීපිතා, තෙනස්සායං සභාවනිද්දෙසො[Pg.11]. ජීරණතාති ඉමිනා ආකාරතො, තෙනස්සායං ආකාරනිද්දෙසො. ඛණ්ඩිච්චන්ති ඉමිනා කාලාතික්කමෙ දන්තනඛානං ඛණ්ඩිතභාවකරණකිච්චතො. පාලිච්චන්ති ඉමිනා කෙසලොමානං පලිතභාවකරණකිච්චතො. වලිත්තචතාති ඉමිනා මංසං මිලාපෙත්වා තචවලිභාවකරණකිච්චතො දීපිතා. තෙනස්සා ඉමෙ ඛණ්ඩිච්චන්තිආදයො තයො කාලාතික්කමෙ කිච්චනිද්දෙසා. තෙහි ඉමෙසං විකාරානං දස්සනවසෙන පාකටීභූතා පාකටජරා දස්සිතා. යථෙව හි උදකස්ස වා වාතස්ස වා අග්ගිනො වා තිණරුක්ඛාදීනං සංභග්ගපලිභග්ගතාය වා ඣාමතාය වා ගතමග්ගො පාකටො හොති, න ච සො ගතමග්ගො තානෙව උදකාදීනි, එවමෙව ජරාය දන්තාදීසු ඛණ්ඩිච්චාදිවසෙන ගතමග්ගො පාකටො, චක්ඛුං උම්මීලෙත්වාපි ගය්හති න ච ඛණ්ඩිච්චාදීනෙව ජරා. න හි ජරා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා හොති.

ក្នុងសេចក្តីនោះ នេះជាការវិនិច្ឆ័យសេចក្តីនៃទេសនាដ៏ពិស្តារ មានជរាមរណៈជាដើម៖ ជាដំបូង ក្នុងជរាមរណនិទ្ទេស ពាក្យថា tesaṃ tesaṃ នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាការសម្តែងជាទូទៅដោយសង្ខេប ចំពោះសត្វទាំងឡាយដ៏ច្រើន។ ព្រោះថា បើទោះជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងអស់មួយថ្ងៃពេញថា «ជរារបស់ទេវទត្តក្តី ជរារបស់សោមទត្តក្តី» យ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏សត្វទាំងឡាយមិនអស់ឡើយ។ ប៉ុន្តែ ដោយបទទាំងពីរនេះ (គឺ tesaṃ tesaṃ) មិនមានសត្វណាមួយដែលមិនរាប់បញ្ចូលនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «នេះជាការសម្តែងជាទូទៅដោយសង្ខេប ចំពោះសត្វទាំងឡាយដ៏ច្រើន»។ ពាក្យថា tamhi tamhi នេះ ជាការសម្តែងជាទូទៅ ចំពោះពួកសត្វដ៏ច្រើន ដោយអំណាចនៃគតិ និងជាតិ។ ពាក្យថា sattanikāye គឺការបង្ហាញរូបរាងពិតនៃពួកសត្វ ដែលទ្រង់សម្តែងជាទូទៅនោះឯង។ មួយវិញទៀត ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា jarā jīraṇatā នេះ ពាក្យថា jarā ជាការសម្តែងដោយសភាវៈ។ ពាក្យថា jīraṇatā ជាការសម្តែងដោយអាការៈ។ បទទាំង ៣ មានជាអាទិ៍ថា khaṇḍicca (ធ្មេញបាក់) ជាការសម្តែងដោយកិច្ច ក្នុងកាលកន្លងទៅ ចំណែកឯបទ ២ ខាងចុង (គឺអាយុថយចុះ និងឥន្ទ្រីយ៍ចាស់ជរា) ជាការសម្តែងដោយប្រក្រតី។ ជរានេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយសភាវៈ ដោយបទថា jarā នេះ ព្រោះហេតុនោះ បទនេះទើបឈ្មោះថា សភាវនិទ្ទេស របស់ជរានោះ។ ទ្រង់បង្ហាញដោយអាការៈ ដោយបទថា jīraṇatā នេះ ព្រោះហេតុនោះ បទនេះទើបឈ្មោះថា អាការនិទ្ទេស របស់ជរានោះ។ ទ្រង់បង្ហាញដោយកិច្ចនៃការធ្វើឲ្យធ្មេញ និងក្រចកបាក់បែក ក្នុងកាលកន្លងទៅ ដោយបទថា khaṇḍicca នេះ។ ទ្រង់បង្ហាញដោយកិច្ចនៃការធ្វើឲ្យសក់ និងរោមស្កូវ ដោយបទថា pāliccā នេះ។ ទ្រង់បង្ហាញដោយកិច្ចនៃការធ្វើឲ្យសាច់ស្រពោន ហើយស្បែកជ្រីវជ្រួញ ដោយបទថា valittacatā នេះ។ ព្រោះហេតុនោះ បទទាំង ៣ មានជាអាទិ៍ថា khaṇḍicca នេះ របស់ជរានោះ ទើបឈ្មោះថា កិច្ចនិទ្ទេស ក្នុងកាលកន្លងទៅ។ ដោយបទទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវជរាដ៏ប្រាកដច្បាស់ ដែលប្រាកដឡើងដោយអំណាចនៃការឃើញនូវសេចក្តីប្រែប្រួលទាំងឡាយនេះ។ ព្រោះថា ផ្លូវដើររបស់ទឹកក្តី របស់ខ្យល់ក្តី របស់ភ្លើងក្តី ឬរបស់ស្មៅ និងដើមឈើជាដើម ដែលបាក់បែកខ្ទេចខ្ទី ឬឆេះខ្លោច រមែងប្រាកដច្បាស់ តែផ្លូវដើរនោះមិនមែនជាទឹកជាដើមនោះឡើយ យ៉ាងណាមិញ ផ្លូវដើរនៃជរាដែលប្រាកដឡើងដោយអំណាចនៃធ្មេញបាក់ជាដើម ក៏ប្រាកដច្បាស់ សូម្បីបើកភ្នែកមើលក៏ឃើញដែរ តែធ្មេញបាក់ជាដើមនោះ មិនមែនជាតួជរាឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ជរាមិនមែនជាធម៌ដែលដឹងបានដោយចក្ខុវិញ្ញាណឡើយ។

ආයුනො සංහානි ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකොති ඉමෙහි පන පදෙහි කාලාතික්කමෙයෙව අභිබ්‍යත්තාය ආයුක්ඛය-චක්ඛාදිඉන්ද්‍රිය-පරිපාකසඤ්ඤිතාය පකතියා දීපිතා. තෙනස්සිමෙ පච්ඡිමා ද්වෙ පකතිනිද්දෙසාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ යස්මා ජරං පත්තස්ස ආයු හායති, තස්මා ජරා ‘‘ආයුනො සංහානී’’ති ඵලූපචාරෙන වුත්තා. යස්මා ච දහරකාලෙ සුප්පසන්නානි සුඛුමම්පි අත්තනො විසයං සුඛෙනෙව ගණ්හනසමත්ථානි චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රියානි ජරං පත්තස්ස පරිපක්කානි ආලුළිතානි අවිසදානි, ඔළාරිකම්පි අත්තනො විසයං ගහෙතුං අසමත්ථානි හොන්ති, තස්මා ‘‘ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකො’’ති ඵලූපචාරෙනෙව වුත්තා.

ចំណែកឯបទទាំងឡាយថា āyuno saṃhāni (ការស៊ុតទ្រុឌនៃអាយុ) និង indriyānaṃ paripāko (ការចាស់ទុំនៃឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយ) នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយប្រក្រតី ដែលសម្គាល់បានដោយការអស់ទៅនៃអាយុ និងការចាស់ទុំនៃឥន្ទ្រីយ៍មានចក្ខុឥន្ទ្រីយ៍ជាដើម ដែលប្រាកដច្បាស់ក្នុងកាលកន្លងទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ បទទាំង ២ ខាងចុងនេះ គប្បីជ្រាបថាជា ប្រក្រតីនិទ្ទេស របស់ជរានោះ។ ក្នុងបទទាំងនោះ ព្រោះហេតុតែអាយុរបស់បុគ្គលដែលដល់នូវសេចក្តីជរា រមែងថយចុះ ហេតុនោះ ជរា ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «ការស៊ុតទ្រុឌនៃអាយុ» ដោយផលូបចារៈ (ការហៅផលជំនួសហេតុ)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយមានចក្ខុន្ទ្រីយ៍ជាដើម ដែលធ្លាប់តែថ្លាស្អាតក្នុងវ័យក្មេង អាចកាន់យកនូវអារម្មណ៍របស់ខ្លួន សូម្បីតែអារម្មណ៍ដ៏ល្អិតបានដោយងាយ លុះដល់នូវសេចក្តីជរាហើយ ក៏ត្រឡប់ជាចាស់ទុំ វឹកវរ មិនច្បាស់លាស់ សូម្បីតែអារម្មណ៍ដ៏គ្រោតគ្រាតរបស់ខ្លួន ក៏មិនអាចកាន់យកបាន ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «ការចាស់ទុំនៃឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយ» ដោយផលូបចារៈដូចគ្នា។

සා පනායං එවං නිද්දිට්ඨා සබ්බාපි ජරා පාකටා පටිච්ඡන්නාති දුවිධා හොති. තත්ථ දන්තාදීසු ඛණ්ඩාදිභාවදස්සනතො රූපධම්මෙසු ජරා පාකටජරා නාම, අරූපධම්මෙසු පන ජරා තාදිසස්ස විකාරස්ස අදස්සනතො පටිච්ඡන්නජරා නාම. තත්ථ ය්වායං ඛණ්ඩාදිභාවො දිස්සති, සො තාදිසානං දන්තාදීනං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා වණ්ණොයෙව, තං චක්ඛුනා දිස්වා මනොද්වාරෙන චින්තෙත්වා ‘‘ඉමෙ දන්තා ජරාය පහටා’’ති ජරං ජානාති උදකට්ඨානෙ බද්ධානි ගොසීසාදීනි ඔලොකෙත්වා හෙට්ඨා උදකස්ස අත්ථිභාවං ජානනං විය. පුන [Pg.12] අවීචි සවීචීති එවම්පි දුවිධා හොති. තත්ථ මණි-කනක-රජත-පවාළචන්දසූරියාදීනං විය මන්දදසකාදීසු පාණීනං විය ච පුප්ඵඵලපල්ලවාදීසු ච අපාණීනං විය අන්තරන්තරා වණ්ණවිසෙසාදීනං දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ජරා අවීචිජරා නාම, නිරන්තරජරාති අත්ථො. තතො අඤ්ඤෙසු පන යථාවුත්තෙසු අන්තරන්තරා වණ්ණවිසෙසාදීනං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ජරා සවීචිජරා නාමාති වෙදිතබ්බා.

មួយវិញទៀត ជរាទាំងអស់ដែលបានសម្តែងយ៉ាងនេះ រមែងមាន ២ យ៉ាង គឺ ជរាប្រាកដ (បាកដជរា) និងជរាលាក់កំបាំង (បដិច្ឆន្នជរា)។ ក្នុងជរាទាំង ២ នោះ ជរាក្នុងរូបធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះឃើញសេចក្តីបាក់បែកជាដើមនៃធ្មេញជាដើម ឈ្មោះថា ជរាប្រាកដ។ ចំណែកឯជរាក្នុងអរូបធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះមិនឃើញសេចក្តីប្រែប្រួលបែបនោះ ឈ្មោះថា ជរាលាក់កំបាំង។ ក្នុងជរានោះ សេចក្តីបាក់បែកជាដើមណាដែលប្រាកដឡើង សេចក្តីបាក់បែកជាដើមនោះ គ្រាន់តែជាវណ្ណរូប (ពណ៌) ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះធ្មេញជាដើមបែបនោះ ជាធម្មជាតិដែលដឹងបានដោយងាយ បុគ្គលឃើញពណ៌នោះដោយភ្នែក ហើយគិតដោយមនោទ្វារ ក៏ដឹងនូវជរាថា «ធ្មេញទាំងឡាយនេះ ត្រូវជរាកម្ចាត់ហើយ» ដូចជាបុគ្គលក្រឡេកមើលក្បាលគោជាដើមដែលគេចងទុកក្នុងកន្លែងដែលមានទឹក ហើយដឹងថាមានទឹកនៅខាងក្រោម យ៉ាងនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ជរានោះរមែងមាន ២ យ៉ាងទៀត គឺ ជរាគ្មានចន្លោះ (អវីចិជរា) និងជរាមានចន្លោះ (សវីចិជរា)។ ក្នុងជរាទាំង ២ នោះ ជរាដែលដឹងបានដោយក្រ ព្រោះសេចក្តីប្លែកគ្នានៃពណ៌ជាដើមក្នុងចន្លោះៗ ដូចជាជរានៃកែវមណី មាស ប្រាក់ ផ្កាថ្ម ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យជាដើមក្តី ជរានៃសត្វទាំងឡាយក្នុងមន្ទទសកៈ (ទសវត្សរ៍នៃសេចក្តីល្ងង់ខ្លៅ) ជាដើមក្តី និងជរានៃវត្ថុគ្មានវិញ្ញាណ មានផ្កា ផ្លែ និងត្រពាំងជាដើមក្តី ឈ្មោះថា ជរាគ្មានចន្លោះ មានន័យថា ជរាដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់សូរ្យសី។ ចំណែកឯជរាក្នុងវត្ថុក្រៅពីនោះ តាមដែលបានពោលហើយ ព្រោះសេចក្តីប្លែកគ្នានៃពណ៌ជាដើមក្នុងចន្លោះៗ ជាធម្មជាតិដែលដឹងបានដោយងាយ គប្បីជ្រាបថាឈ្មោះថា ជរាមានចន្លោះ។

ඉතො පරං තෙසං තෙසන්තිආදි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. චුති චවනතාතිආදීසු පන චුතීති චවනකවසෙන වුච්චති, එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධසාමඤ්ඤවචනමෙතං. චවනතාති භාවවචනෙන ලක්ඛණනිදස්සනං. භෙදොති චුතික්ඛන්ධානං භඞ්ගුප්පත්තිපරිදීපනං. අන්තරධානන්ති ඝටස්සෙව භින්නස්ස භින්නානං චුතික්ඛන්ධානං යෙන කෙනචි පරියායෙන ඨානාභාවපරිදීපනං. මච්චු මරණන්ති මච්චුසඞ්ඛාතං මරණං, තෙන සමුච්ඡෙදමරණාදීනි නිසෙධෙති. කාලො නාම අන්තකො, තස්ස කිරියා කාලකිරියා. එවං තෙන ලොකසම්මුතියා මරණං දීපෙති.

តាំងពីទីនេះទៅ ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា tesaṃ tesaṃ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ចំណែកក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា cuti cavanatā នេះ ពាក្យថា cuti ព្រះអង្គត្រាស់ដោយអំណាចនៃការច្យុត នេះជាពាក្យហៅទូទៅចំពោះឯកវោការខន្ធ ចតុវោការខន្ធ និងបញ្ចវោការខន្ធ។ ពាក្យថា cavanatā ជាភាវសព្ទ បង្ហាញនូវលក្ខណៈ។ ពាក្យថា bhedo គឺការបង្ហាញនូវការដល់នូវការបែកធ្លាយនៃច្យុតិខន្ធទាំងឡាយ។ ពាក្យថា antaradhānaṃ គឺការបង្ហាញនូវការមិនមានទីតាំងសេសសល់នៃច្យុតិខន្ធទាំងឡាយដែលបែកធ្លាយទៅ ដូចជាក្អមដែលបែកធ្លាយទៅ ដោយហេតុណាមួយ។ ពាក្យថា maccu maraṇaṃ គឺសេចក្តីស្លាប់ដែលពោលគឺមច្ចុ ដោយបទនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ហាមឃាត់នូវសមុច្ឆេទមរណៈជាដើម។ ធម្មជាតិដែលធ្វើនូវទីបំផុត ឈ្មោះថា កាល ការធ្វើនូវកាលនោះ ឈ្មោះថា កាលកិរិយា។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីស្លាប់ដោយសម្មតិលោក ដោយបទនោះ យ៉ាងនេះឯង។

ඉදානි පරමත්ථෙන දීපෙතුං ඛන්ධානං භෙදොතිආදිමාහ. පරමත්ථෙන හි ඛන්ධායෙව භිජ්ජන්ති, න සත්තො නාම කොචි මරති. ඛන්ධෙසු පන භිජ්ජමානෙසු සත්තො මරති, භින්නෙසු මතොති වොහාරො හොති. එත්ථ ච චතුපඤ්චවොකාරවසෙන ඛන්ධානං භෙදො, එකවොකාරවසෙන කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. චතුවොකාරවසෙන ච ඛන්ධානං භෙදො, සෙසද්වයවසෙන කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. කස්මා? භවද්වයෙපි රූපකායසඞ්ඛාතස්ස කළෙවරස්ස සබ්භාවතො. අථ වා යස්මා චාතුමහාරාජිකාදීසු ඛන්ධා භිජ්ජන්තෙව, න කිඤ්චි නික්ඛිපති, තස්මා තෙසං වසෙන ඛන්ධානං භෙදො, මනුස්සාදීසු කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. එත්ථ ච කළෙවරස්ස නික්ඛෙපකාරණතො මරණං ‘‘කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො’’ති වුත්තන්ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉති අයඤ්ච ජරා ඉදඤ්ච මරණං, ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙති ඉදං උභයම්පි එකතො කත්වා ජරාමරණන්ති කථීයති.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីស្លាប់ដោយបរមត្ថ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «khandhānaṃ bhedo» (ការបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយ) ជាដើម។ ព្រោះថា ដោយបរមត្ថ មានតែខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះដែលបែកធ្លាយ គ្មានសត្វណាមួយស្លាប់ឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើខន្ធទាំងឡាយបែកធ្លាយទៅ សត្វទើបឈ្មោះថាស្លាប់ កាលបើខន្ធទាំងឡាយបែកធ្លាយហើយ ក៏មានវោហារថា «ស្លាប់ហើយ»។ ក្នុងមរណកាលនោះ ការបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយ ត្រូវដឹងដោយអំណាចនៃចតុវោការភព និងបញ្ចវោការភព ការដាក់ចុះនូវសាកសព ត្រូវដឹងដោយអំណាចនៃឯកវោការភព។ ម្យ៉ាងទៀត ការបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយ ត្រូវដឹងដោយអំណាចនៃចតុវោការភព ការដាក់ចុះនូវសាកសព ត្រូវដឹងដោយអំណាចនៃភពពីរដែលសេសសល់ (គឺបញ្ចវោការភព និងឯកវោការភព)។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះក្នុងភពទាំងពីរនោះ មានសាកសពដែលពោលគឺរូបកាយនៅឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះពួកទេវតាក្នុងជាន់ចតុមហារាជិកាជាដើម មានតែខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះដែលបែកធ្លាយទៅ មិនមានការដាក់ចុះនូវសាកសពអ្វីឡើយ ហេតុនោះ ការស្លាប់របស់ទេវតាទាំងនោះ ត្រូវដឹងដោយអំណាចនៃការបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយ ចំណែកឯក្នុងពួកមនុស្សជាដើម ត្រូវដឹងដោយការដាក់ចុះនូវសាកសព។ ក្នុងសេចក្តីនេះ ព្រោះការដាក់ចុះនូវសាកសពជាហេតុនៃមរណៈ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ហៅមរណៈនោះថា «ការដាក់ចុះនូវសាកសព» សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់រួមធម៌ទាំងពីរនេះចូលគ្នាតែមួយ ហើយត្រាស់ហៅថា «ជរាមរណៈ» ដោយព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះហៅថា ជរាផង នេះហៅថា មរណៈផង»។

ජාතිනිද්දෙසෙ [Pg.13] ජාති සඤ්ජාතීතිආදීසු ජායනට්ඨෙන ජාති, සා අපරිපුණ්ණායතනවසෙන යුත්තා. සඤ්ජායනට්ඨෙන සඤ්ජාති, සා පරිපුණ්ණායතනවසෙන යුත්තා. ඔක්කමනට්ඨෙන ඔක්කන්ති, සා අණ්ඩජජලාබුජවසෙන යුත්තා. තෙ හි අණ්ඩකොසඤ්ච වත්ථිකොසඤ්ච ඔක්කමන්තා පවිසන්තා විය පටිසන්ධිං ගණ්හන්ති. අභිනිබ්බත්තනට්ඨෙන අභිනිබ්බත්ති, සා සංසෙදජඔපපාතිකවසෙන යුත්තා. තෙ හි පාකටායෙව හුත්වා නිබ්බත්තන්ති. අයං තාව වොහාරදෙසනා.

ក្នុងជាតិនិទ្ទេស ពាក្យថា «jāti sañjāti» (ជាតិ សញ្ជាតិ) ជាដើមនោះ សេចក្តីថា ឈ្មោះថា ជាតិ ព្រោះអត្ថថា កើតឡើង ជាតិ នោះ សមគួរដល់សត្វទាំងឡាយដែលមានអាយតនៈមិនទាន់ពេញបរិបូណ៌។ ឈ្មោះថា សញ្ជាតិ ព្រោះអត្ថថា កើតឡើងព្រម សញ្ជាតិ នោះ សមគួរដល់សត្វទាំងឡាយដែលមានអាយតនៈពេញបរិបូណ៌ហើយ។ ឈ្មោះថា ឱក្កន្តិ ព្រោះអត្ថថា ឈានចុះ ឱក្កន្តិ នោះ សមគួរដល់សត្វដែលកើតក្នុងស៊ុត (អណ្ឌជៈ) និងសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ (ជលាបុជៈ)។ ព្រោះថាសត្វទាំងនោះ កាលឈានចុះទៅក្នុងសំបកស៊ុតក្តី ក្នុងស្បូនក្តី ហាក់ដូចជាចូលទៅ ហើយកាន់យកបដិសន្ធិ។ ឈ្មោះថា អភិនិព្វត្តិ ព្រោះអត្ថថា កើតឡើងប្រាកដ អភិនិព្វត្តិ នោះ សមគួរដល់សត្វដែលកើតក្នុងញើសក្អែល (សំសេទជៈ) និងសត្វដែលកើតឡើងឯកឯង (ឧបបាតិកៈ)។ ព្រោះថាសត្វទាំងនោះ កាលកើតឡើង ក៏ប្រាកដខ្លួនតែម្តង។ នេះជាវោហារទេសនាមុនសិន។

ඉදානි පරමත්ථදෙසනා හොති. ඛන්ධායෙව හි පරමත්ථතො පාතුභවන්ති, න සත්තො. තත්ථ ච ඛන්ධානන්ති එකවොකාරභවෙ එකස්ස, චතුවොකාරභවෙ චතුන්නං, පඤ්චවොකාරභවෙ පඤ්චන්නම්පි ගහණං වෙදිතබ්බං. පාතුභාවොති උප්පත්ති. ආයතනානන්ති එත්ථ තත්‍ර තත්‍ර උප්පජ්ජමානායතනවසෙන සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. පටිලාභොති සන්තතියං පාතුභාවොයෙව. පාතුභවන්තානෙව හි තානි පටිලද්ධානි නාම හොන්ති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ජාතීති ඉමිනා පදෙන වොහාරතො පරමත්ථතො ච දෙසිතාය ජාතියා නිගමනං කරොතීති.

ឥឡូវនេះ ជាបរមត្ថទេសនា។ ព្រោះថា ដោយបរមត្ថ មានតែខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះដែលប្រាកដឡើង មិនមែនសត្វឡើយ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «khandhānaṃ» (នៃខន្ធទាំងឡាយ) គប្បីជ្រាបថា ជាការកាន់យកខន្ធមួយក្នុងឯកវោការភព កាន់យកខន្ធបួនក្នុងចតុវោការភព និងកាន់យកខន្ធទាំងប្រាំក្នុងបញ្ចវោការភព។ ពាក្យថា «pātubhāvo» (ការប្រាកដឡើង) គឺការកើតឡើង។ ពាក្យថា «āyatanānaṃ» (នៃអាយតនៈទាំងឡាយ) ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាការសង្គ្រោះដោយអំណាចនៃអាយតនៈដែលកើតឡើងក្នុងភពនោះៗ។ ពាក្យថា «paṭilābho» (ការបានចំពោះ) គឺការប្រាកដឡើងក្នុងសន្តាននោះឯង។ ព្រោះថា កាលបើអាយតនៈទាំងនោះប្រាកដឡើង ទើបឈ្មោះថា បានចំពោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការសន្និដ្ឋាននូវជាតិដែលទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយវោហារ និងបរមត្ថ ដោយព្រះពុទ្ធដីកានេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះហៅថា ជាតិ»។

භවනිද්දෙසෙ කාමභවොති කම්මභවො ච උපපත්තිභවො ච. තත්ථ කම්මභවො නාම කාමභවූපගකම්මමෙව. තඤ්හි තත්ථ උපපත්තිභවස්ස කාරණත්තා ‘‘සුඛො බුද්ධානං උප්පාදො (ධ. ප. 194) දුක්ඛො පාපස්ස උච්චයො’’තිආදීනි (ධ. ප. 117) විය ඵලවොහාරෙන භවොති වුත්තං. උපපත්තිභවො නාම තෙන කම්මෙන නිබ්බත්තං උපාදිණ්ණක්ඛන්ධපඤ්චකං. තඤ්හි තත්ථ භවතීති කත්වා භවොති වුත්තං. සබ්බථාපි ඉදං කම්මඤ්ච උපපත්තිඤ්ච උභයම්පෙතමිධ ‘‘කාමභවො’’ති වුත්තං. එස නයො රූපාරූපභවෙසූති.

ក្នុងភវនិទ្ទេស ពាក្យថា «kāmabhavoti» (កាមភព) បានแก่ កម្មភព និងឧបបត្តិភព។ ក្នុងភពទាំងពីរនោះ កម្មភព គឺកម្មដែលនាំទៅកាន់កាមភពនោះឯង។ ព្រោះថាកម្មនោះ ជាហេតុនៃឧបបត្តិភពក្នុងកាមភពនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ហៅថា «ភព» ដោយវោហារជាផល ដូចក្នុងគាថាជាដើមថា «ការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ នាំមកនូវសេចក្តីសុខ ការសន្សំឡើងនូវបាប នាំមកនូវសេចក្តីទុក្ខ»។ ចំណែកឯឧបបត្តិភព គឺពួកខន្ធប្រាំដែលជាឧបាទិន្នៈ (ខន្ធដែលកម្មប្រកាន់មាំ) ដែលកើតឡើងដោយកម្មនោះ។ ព្រោះថាខន្ធនោះ កើតមានក្នុងកាមភពនោះ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ហៅថា «ភព»។ ដោយប្រការទាំងពួង ទាំងកម្មនេះ ទាំងឧបបត្តិនេះ ទាំងពីរយ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ ហៅថា «កាមភព»។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងរូបភព និងអរូបភពផងដែរ។

උපාදානනිද්දෙසෙ කාමුපාදානන්තිආදීසු වත්ථුකාමං උපාදියන්ති එතෙන, සයං වා තං උපාදියතීති කාමුපාදානං, කාමො ච සො උපාදානඤ්චාති කාමුපාදානං. උපාදානන්ති දළ්හග්ගහණං වුච්චති. දළ්හත්ථො හි එත්ථ උපසද්දො උපායාසඋපකට්ඨාදීසු විය. පඤ්චකාමගුණිකරාගස්සෙතං අධිවචනං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පනෙතං, ‘‘තත්ථ කතමං කාමුපාදානං? යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො’’ති (ධ. ස. 1220; විභ. 938) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ក្នុងឧបាទាននិទ្ទេស ពាក្យថា «kāmupādānaṃ» (កាមុបាទាន) ជាដើមនោះ សេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយរមែងប្រកាន់មាំនូវវត្ថុកាមដោយធម៌នេះ ឬថាធម៌នេះឯងរមែងប្រកាន់មាំនូវវត្ថុកាមនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កាមុបាទាន ម្យ៉ាងទៀត ធម៌នោះជាកាមផង ជាឧបាទានផង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កាមុបាទាន។ ពាក្យថា «upādāna» គឺការប្រកាន់មាំ។ ព្រោះថា ឧបសគ្គសព្ទ (ឧប-) ក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា មាំមួន ដូចក្នុងពាក្យថា ឧបាយាសៈ (សេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តខ្លាំង) និងឧបកដ្ឋៈ (ការជិតណាស់) ជាដើម។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃរាគៈដែលប្រកបដោយកាមគុណទាំងប្រាំ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ។ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលទ្រង់សម្តែងទុកថា «ក្នុងឧបាទានទាំងនោះ កាមុបាទាន តើដូចម្តេច? គឺសេចក្តីពេញចិត្តក្នុងកាមទាំងឡាយណា» ជាដើម។

තථා [Pg.14] දිට්ඨි ච සා උපාදානඤ්චාති දිට්ඨුපාදානං. අථ වා දිට්ඨිං උපාදියති, උපාදියන්ති වා එතෙන දිට්ඨින්ති දිට්ඨුපාදානං. උපාදියති හි පුරිමදිට්ඨිං උත්තරදිට්ඨි, උපාදියන්ති ච තාය දිට්ඨිං. යථාහ – ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්තිආදි (ම. නි. 3.27). සීලබ්බතුපාදානඅත්තවාදුපාදානවජ්ජස්ස සබ්බදිට්ඨිගතස්සෙතං අධිවචනං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතං, ‘‘තත්ථ කතමං දිට්ඨුපාදානං? නත්ථි දින්න’’න්ති (ධ. ස. 1221) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ដូចគ្នានោះដែរ យល់ខុសនោះផង ជាឧបាទានផង ឈ្មោះថា ទិដ្ឋុបាទាន។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌នេះរមែងប្រកាន់មាំនូវទិដ្ឋិ ឬសត្វទាំងឡាយរមែងប្រកាន់មាំនូវទិដ្ឋិដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋុបាទាន។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិខាងក្រោយ រមែងប្រកាន់មាំនូវទិដ្ឋិខាងមុន ហើយសត្វទាំងឡាយក៏ប្រកាន់មាំនូវទិដ្ឋិដោយទិដ្ឋិខាងក្រោយនោះ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ខ្លួននិងលោកទៀង នេះទើបពិត ក្រៅពីនេះជាមោឃៈ» ជាដើម។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងអស់ វៀរលែងតែសីលព្វតុបាទាន និងអត្តវាទុបាទានចេញ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលទ្រង់សម្តែងទុកថា «ក្នុងឧបាទានទាំងនោះ ទិដ្ឋុបាទាន តើដូចម្តេច? គឺការយល់ថា ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផលឡើយ» ជាដើម។

තථා සීලබ්බතමුපාදියන්ති එතෙන, සයං වා තං උපාදියති, සීලබ්බතඤ්ච තං උපාදානඤ්චාති වා සීලබ්බතුපාදානං. ගොසීලගොවතාදීනි හි ‘‘එවං සුද්ධී’’ති (ධ. ස. 1222; විභ. 938) අභිනිවෙසතො සයමෙව උපාදානානීති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතං, ‘‘තත්ථ කතමං සීලබ්බතුපාදානං? ඉතො බහිද්ධා සමණබ්‍රාහ්මණානං සීලෙන සුද්ධී’’ති වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ដូចគ្នានោះដែរ សត្វទាំងឡាយរមែងប្រកាន់មាំនូវសីលព្វតៈ (សីលនិងវ័ត) ដោយធម៌នេះ ឬថាធម៌នេះឯងរមែងប្រកាន់មាំនូវសីលព្វតៈនោះ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌នោះជាសីលព្វតៈផង ជាឧបាទានផង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សីលព្វតុបាទាន។ ព្រោះថាសីលរបស់គោ និងវ័តរបស់គោជាដើម រមែងជាឧបាទានដោយខ្លួនឯង ព្រោះការចូលទៅប្រកាន់មាំថា «ការបរិសុទ្ធរមែងមានដោយការប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ»។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលទ្រង់សម្តែងទុកថា «ក្នុងឧបាទានទាំងនោះ សីលព្វតុបាទាន តើដូចម្តេច? គឺការយល់ឃើញថា សេចក្តីបរិសុទ្ធិរបស់សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយខាងក្រៅសាសនានេះ រមែងមានដោយសីល» ជាដើម។

ඉදානි වදන්ති එතෙනාති වාදො, උපාදියන්ති එතෙනාති උපාදානං, කිං වදන්ති උපාදියන්ති වා? අත්තානං. අත්තනො වාදුපාදානං අත්තවාදුපාදානං. අත්තවාදමත්තමෙව වා අත්තාති උපාදියන්ති එතෙනාති අත්තවාදුපාදානං. වීසතිවත්ථුකාය සක්කායදිට්ඨියා එතං අධිවචනං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතං, ‘‘තත්ථ කතමං අත්තවාදුපාදානං? ඉධ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී’’ති වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ឥឡូវនេះ ពួកសត្វរមែងនិយាយដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វាទៈ ពួកសត្វរមែងប្រកាន់មាំដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧបាទាន។ ចុះពួកសត្វនិយាយ ឬប្រកាន់មាំនូវអ្វី? គឺនិយាយ ឬប្រកាន់មាំនូវខ្លួន (អត្តា)។ ការនិយាយ និងការប្រកាន់មាំនូវខ្លួន ឈ្មោះថា អត្តវាទុបាទាន។ ម្យ៉ាងទៀត គ្រាន់តែជាអត្តវាទៈ (ការនិយាយថាខ្លួន) ប៉ុណ្ណោះ ឬសត្វទាំងឡាយរមែងប្រកាន់មាំថា «ខ្លួន» ដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អត្តវាទុបាទាន។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃសក្កាយទិដ្ឋិដែលមានវត្ថុ ២០។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលទ្រង់សម្តែងទុកថា «ក្នុងឧបាទានទាំងនោះ អត្តវាទុបាទាន តើដូចម្តេច? គឺបុថុជ្ជនក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកមិនបានឮ មិនបានឃើញព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ» ជាដើម។

තණ්හානිද්දෙසෙ රූපතණ්හා…පෙ… ධම්මතණ්හාති එතං චක්ඛුද්වාරාදීසු ජවනවීථියා පවත්තාය තණ්හාය ‘‘සෙට්ඨිපුත්තො බ්‍රාහ්මණපුත්තො’’ති එවමාදීසු පිතිතො නාමං විය පිතිසදිසාරම්මණතො නාමං. එත්ථ ච රූපාරම්මණා තණ්හා, රූපෙ තණ්හාති රූපතණ්හා. සා කාමරාගභාවෙන රූපං අස්සාදෙන්තී පවත්තමානා කාමතණ්හා, සස්සතදිට්ඨිසහගතරාගභාවෙන ‘‘රූපං නිච්චං ධුවං සස්සත’’න්ති එවං අස්සාදෙන්තී පවත්තමානා භවතණ්හා, උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතරාගභාවෙන ‘‘රූපං උච්ඡිජ්ජති විනස්සති පෙච්ච න භවතී’’ති එවං අස්සාදෙන්තී පවත්තමානා විභවතණ්හාති රූපතණ්හා එවං තිවිධා හොති. යථා ච රූපතණ්හා, තථා සද්දතණ්හාදයොපීති එවං තානි අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි හොන්ති. තානි අජ්ඣත්තරූපාදීසු අට්ඨාරස, බහිද්ධාරූපාදීසු අට්ඨාරසාති ඡත්තිංස. ඉති අතීතානි ඡත්තිංස, අනාගතානි ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නානි [Pg.15] ඡත්තිංසාති එවං අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානි හොන්ති. ‘‘අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය අස්මීති හොති, ඉත්ථස්මීති හොතී’’ති (විභ. 973) වා එවමාදීනි අජ්ඣත්තිකරූපාදිනිස්සිතානි අට්ඨාරස, ‘‘බාහිරස්ස උපාදාය ඉමිනා අස්මීති හොති, ඉමිනා ඉත්ථස්මීති හොතී’’ති (විභ. 975) වා එවමාදීනි බාහිරරූපාදිනිස්සිතානි අට්ඨාරසාති ඡත්තිංස, ඉති අතීතානි ඡත්තිංස, අනාගතානි ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නානි ඡත්තිංසාති එවම්පි අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානි හොන්ති. පුන සඞ්ගහෙ කරියමානෙ රූපාදීසු ආරම්මණෙසු ඡළෙව තණ්හාකායා තිස්සොයෙව කාමතණ්හාදයො හොන්තීති. එවං –

ក្នុងតណ្ហានិទ្ទេស ពាក្យថា «rūpataṇhā» (រូបតណ្ហា) ...ល... «dhammataṇhā» (ធម្មតណ្ហា) នេះ ជាឈ្មោះរបស់តណ្ហាដែលកើតឡើងតាមជវនវិថីក្នុងចក្ខុទ្វារជាដើម ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ដែលប្រៀបដូចជាឪពុក ដូចជាឈ្មោះថា «កូនសេដ្ឋី កូនព្រាហ្មណ៍» ជាដើម ដែលហៅតាមឪពុក។ ក្នុងតណ្ហាទាំងនោះ តណ្ហាដែលមានរូបជាអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា រូបតណ្ហា ព្រោះវិគ្រោះថា តណ្ហាក្នុងរូប។ រូបតណ្ហានោះ កាលកើតឡើងត្រេកអរនឹងរូបដោយភាពជាកាមរាគៈ ឈ្មោះថា កាមតណ្ហា កាលកើតឡើងត្រេកអរនឹងរូបដោយភាពជាតណ្ហាដែលប្រកបដោយសស្សតទិដ្ឋិថា «រូបទៀង រូបជាប់ធន់ រូបស្ថិតស្ថេរ» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ភវតណ្ហា កាលកើតឡើងត្រេកអរនឹងរូបដោយភាពជាតណ្ហាដែលប្រកបដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិថា «រូបរមែងដាច់សូន្យ វិនាសទៅ ស្លាប់ទៅហើយមិនកើតទៀតឡើយ» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា វិភវតណ្ហា រូបតណ្ហាតែម្យ៉ាងរមែងមាន ៣ ប្រការយ៉ាងនេះ។ រូបតណ្ហាមាន ៣ ប្រការយ៉ាងណា សទ្ទតណ្ហាជាដើមក៏មាន ៣ ប្រការយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ តណ្ហាវិចរិតទាំងនោះទើបមាន ១៨ ប្រការ។ តណ្ហាវិចរិតទាំងនោះ កើតក្នុងរូបជាដើមខាងក្នុងមាន ១៨ កើតក្នុងរូបជាដើមខាងក្រៅមាន ១៨ រួមជា ៣៦។ យ៉ាងនេះ តណ្ហាវិចរិតក្នុងអតីតមាន ៣៦ ក្នុងអនាគតមាន ៣៦ ក្នុងបច្ចុប្បន្នមាន ៣៦ រួមជា ១០៨ ប្រការ។ ម្យ៉ាងទៀត ការប្រកាន់មាំនូវធម៌ខាងក្នុងហើយកើតសេចក្តីយល់ឃើញថា «យើងមាន» ឬ «យើងជាយ៉ាងនេះ» ជាដើម ដែលអាស្រ័យនឹងរូបខាងក្នុងជាដើម មាន ១៨ ប្រការ ការប្រកាន់មាំនូវធម៌ខាងក្រៅហើយកើតសេចក្តីយល់ឃើញថា «យើងមានដោយរូបនេះ» ឬ «យើងជាយ៉ាងនេះដោយរូបនេះ» ជាដើម ដែលអាស្រ័យនឹងរូបខាងក្រៅជាដើម មាន ១៨ ប្រការ រួមជា ៣៦។ យ៉ាងនេះ តណ្ហាវិចរិតក្នុងអតីតមាន ៣៦ ក្នុងអនាគតមាន ៣៦ ក្នុងបច្ចុប្បន្នមាន ៣៦ រួមជា ១០៨ ប្រការ សូម្បីដោយប្រការយ៉ាងនេះដែរ។ កាលបើធ្វើការសង្ខេបម្តងទៀត តណ្ហាកាយក្នុងអារម្មណ៍មានរូបជាដើម មានតែ ៦ ប៉ុណ្ណោះ ហើយតណ្ហាមានកាមតណ្ហាជាដើម ក៏មានតែ ៣ ប៉ុណ្ណោះ។ យ៉ាងនេះ—

‘‘නිද්දෙසත්ථෙන නිද්දෙස, විත්ථාරා විත්ථාරස්ස ච;

පුන සඞ්ගහතො තණ්හා, විඤ්ඤාතබ්බා විභාවිනා’’ති.

«អ្នកមានប្រាជ្ញា គប្បីដឹងនូវតណ្ហា ដោយអំណាចនៃនិទ្ទេស ព្រោះអត្ថនៃនិទ្ទេសផង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីពិស្តារ ព្រោះសេចក្តីពិស្តារផង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសង្ខេបម្តងទៀតផង យ៉ាងនេះឯង។»

වෙදනානිද්දෙසෙ වෙදනාකායාති වෙදනාසමූහා. චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා…පෙ… මනොසම්ඵස්සජාවෙදනාති එතං ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජාවෙදනා අත්ථි කුසලා, අත්ථි අකුසලා, අත්ථි අබ්‍යාකතා’’ති එවං විභඞ්ගෙ (විභ. 34) ආගතත්තා චක්ඛුද්වාරාදීසු පවත්තානං කුසලාකුසලාබ්‍යාකතවෙදනානං ‘‘සාරිපුත්තො මන්තාණිපුත්තො’’ති එවමාදීසු මාතිතො නාමං විය මාතිසදිසතො වත්ථුතො නාමං. වචනත්ථො පනෙත්ථ – චක්ඛුසම්ඵස්සහෙතු ජාතා වෙදනා චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනාති. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. අයං තාවෙත්ථ සබ්බසඞ්ගාහිකා කථා. විපාකවසෙන පන චක්ඛුද්වාරෙ ද්වෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණානි, ද්වෙ මනොධාතුයො, තිස්සො මනොවිඤ්ඤාණධාතුයොති එතාහි සම්පයුත්තවසෙන වෙදනා වෙදිතබ්බා. එසෙව නයො සොතද්වාරාදීසු. මනොද්වාරෙ මනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්පයුත්තාව.

ក្នុងវេទនានិទ្ទេស ពាក្យថា «vedanākāyā» (វេទនាកាយ) គឺពួកនៃវេទនា។ ពាក្យថា «cakkhusamphassajā vedanā» (វេទនាកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្ស) ...ល... «manosamphassajā vedanā» (វេទនាកើតអំពីមនោសម្ផស្ស) នេះ ជាឈ្មោះដែលហៅតាមវត្ថុ (ទីតាំង) ដែលប្រៀបដូចជាម្តាយ របស់វេទនាជាកុសល អកុសល និងអព្យាក្រឹត ដែលកើតឡើងក្នុងចក្ខុទ្វារជាដើម ព្រោះមានមកក្នុងវិភង្គយ៉ាងនេះថា «វេទនាកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្ស មានជាកុសលក៏មាន ជាអកុសលក៏មាន ជាអព្យាក្រឹតក៏មាន» ដូចជាឈ្មោះថា «សារីបុត្ត (កូននាងសារី) មន្តានីបុត្ត (កូននាងមន្តានី)» ជាដើម ដែលហៅតាមម្តាយ។ វិគ្រោះក្នុងទីនេះថា វេទនាកើតឡើងព្រោះចក្ខុសម្ផស្សជាហេតុ ឈ្មោះថា ចក្ខុសម្ផស្សជាវេទនា។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងទីទាំងពួង។ នេះជាពាក្យពោលដែលសង្គ្រោះទាំងអស់ក្នុងទីនេះមុនសិន។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃវិបាក គប្បីជ្រាបថា វេទនាដែលប្រកបដោយចក្ខុវិញ្ញាណ ២ មនោធាតិ ២ មនោវិញ្ញាណធាតុ ៣ ក្នុងចក្ខុទ្វារ។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងសោតទ្វារជាដើមផងដែរ។ ចំណែកឯក្នុងមនោទ្វារ គឺប្រកបដោយមនោវិញ្ញាណធាតុប៉ុណ្ណោះ។

ඵස්සනිද්දෙසෙ චක්ඛුසම්ඵස්සොති චක්ඛුම්හි සම්ඵස්සො. එස නයො සබ්බත්ථ. චක්ඛුසම්ඵස්සො…පෙ… කායසම්ඵස්සොති එත්තාවතා ච කුසලාකුසලවිපාකා පඤ්චවත්ථුකා දස ඵස්සා වුත්තා හොන්ති. මනොසම්ඵස්සොති ඉමිනා සෙසබාවීසතිලොකියවිපාකමනසම්පයුත්තා ඵස්සා.

ក្នុងផស្សនិទ្ទេស ពាក្យថា «cakkhusamphasso» (ចក្ខុសម្ផស្ស) គឺផស្សៈដែលកើតឡើងក្នុងចក្ខុទ្វារ។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងទីទាំងពួង។ ដោយពាក្យត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ គឺ «ចក្ខុសម្ផស្ស» ...ល... «កាយសម្ផស្ស» ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយនូវផស្សៈ ១០ ដែលជាកុសលវិបាក និងអកុសលវិបាក ដែលមានវត្ថុ ៥ ជាទីអាស្រ័យ។ ដោយពាក្យថា «manosamphasso» (មនោសម្ផស្ស) នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវផស្សៈដែលប្រកបដោយលោកិយវិបាកចិត្ត ២២ ដែលសេសសល់ (ក្រៅពីបញ្ចវិញ្ញាណ)។

සළායතනනිද්දෙසෙ චක්ඛායතනන්තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගෙ ඛන්ධනිද්දෙසෙ චෙව ආයතනනිද්දෙසෙ ච වුත්තමෙව.

ក្នុងសឡាយតននិទ្ទេស ពាក្យដែលគប្បីពោលក្នុងពាក្យថា «cakkhāyatanā» (ចក្ខាយតនៈ) ជាដើមនោះ ត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងខន្ធនិទ្ទេស និងអាយតននិទ្ទេស នៃគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។

නාමරූපනිද්දෙසෙ [Pg.16] නමනලක්ඛණං නාමං. රුප්පනලක්ඛණං රූපං. විභජනෙ පනස්ස වෙදනාති වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤාති සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, චෙතනා ඵස්සො මනසිකාරොති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො වෙදිතබ්බො. කාමඤ්ච අඤ්ඤෙපි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධසඞ්ගහිතා ධම්මා සන්ති, ඉමෙ පන තයො සබ්බදුබ්බලෙසුපි චිත්තෙසු සන්ති, තස්මා එතෙසංයෙව වසෙනෙත්ථ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො දස්සිතො. චත්තාරො ච මහාභූතාති එත්ථ චත්තාරොති ගණනපරිච්ඡෙදො. මහාභූතාති පථවීආපතෙජවායානමෙතං අධිවචනං. යෙන පන කාරණෙන තානි මහාභූතානීති වුච්චන්ති, යො චෙත්ථ අඤ්ඤො විනිච්ඡයනයො, සො සබ්බො විසුද්ධිමග්ගෙ රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසෙ වුත්තො. චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායාති එත්ථ පන චතුන්නන්ති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, චත්තාරි මහාභූතානීති වුත්තං හොති. උපාදායාති උපාදියිත්වා, ගහෙත්වාති අත්ථො. නිස්සායාතිපි එකෙ. ‘‘වත්තමාන’’න්ති අයඤ්චෙත්ථ පාඨසෙසො. සමූහත්ථෙ වා එතං සාමිවචනං, චතුන්නං මහාභූතානං සමූහං උපාදාය වත්තමානං රූපන්ති එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවං සබ්බථාපි යානි ච චත්තාරි පථවීආදීනි මහාභූතානි, යඤ්ච චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය වත්තමානං චක්ඛායතනාදිභෙදෙන අභිධම්මපාළියමෙව වුත්තං තෙවීසතිවිධං රූපං, තං සබ්බම්පි රූපන්ති වෙදිතබ්බං.

ក្នុងនាមរូបនិទ្ទេស ធម៌ដែលមានលក្ខណៈបង្អោនទៅរកអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា នាម។ ធម៌ដែលមានលក្ខណៈប្រែប្រួល (ឬបែកធ្លាយ) ឈ្មោះថា រូប។ តែក្នុងការចែកនាមរូបនោះ គប្បីដឹងថា ដោយបទថា «វេទនា» គឺវេទនាខន្ធ, ដោយបទថា «សញ្ញា» គឺសញ្ញាខន្ធ, ដោយបទថា «ចេតនា ផស្សៈ មនសិការៈ» គឺសង្ខារខន្ធ។ ពិតណាស់ សូម្បីធម៌ដទៃទៀតដែលសង្គ្រោះចូលក្នុងសង្ខារខន្ធក៏មានដែរ តែធម៌ទាំង ៣ នេះ តែងមានសូម្បីក្នុងចិត្តដែលទន់ខ្សោយបំផុតទាំងអស់ (ដូចជាបញ្ចវិញ្ញាណជាដើម) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបសម្ដែងសង្ខារខន្ធក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំង ៣ នេះឯង។ ក្នុងពាក្យថា «មហាភូតរូប ៤» នោះ ពាក្យថា «៤» គឺការកំណត់ចំនួនរាប់។ ពាក្យថា «មហាភូត» នេះ ជាឈ្មោះនៃបឋវីធាតុ អាបោធាតុ តេជោធាតុ និងវាយោធាតុ។ តែដោយហេតុណា ទើបហៅធាតុទាំងនោះថា មហាភូតរូប និងសេចក្តីសម្រេចសេចក្តីដទៃទៀតក្នុងទីនេះ ទាំងអស់នោះ ខ្ញុំបានពោលទុកហើយក្នុងរូបក្ខន្ធនិទ្ទេស នៃគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។ ក្នុងពាក្យថា «catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya» នេះ ពាក្យថា «catunnaṃ» ជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃទុតិយាវិភត្តិ មានន័យថា «អាស្រ័យមហាភូតរូប ៤»។ ពាក្យថា «upādāya» មានន័យថា ខ្ជាប់ខ្ជួន ឬកាន់យក។ អាចារ្យខ្លះថា មានន័យថា អាស្រ័យ (nissāya)។ ពាក្យថា «vattamānaṃ» (ដែលប្រព្រឹត្តទៅ) ជាពាក្យដែលនៅសល់ក្នុងបាឋនេះ។ ម៉្យាងទៀត សាមីវិភត្តិនេះ ប្រើក្នុងអត្ថនៃសមុហៈ (ការប្រជុំ) គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងទីនេះថា «រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យការប្រជុំនៃមហាភូតរូបទាំង ៤»។ យ៉ាងនេះ សូម្បីដោយប្រការទាំងពួង មហាភូតរូប ៤ មានបឋវីធាតុជាដើមផង រូប ២៣ ប្រការដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យមហាភូតរូប ៤ មានចក្ខាយតនៈជាដើម ដែលទ្រង់សម្ដែងហើយក្នុងព្រះអភិធម្មបាលី (ធម្មសង្គណី និងបដ្ឋាន) នោះផង ទាំងអស់នោះ គប្បីដឹងថាជា «រូប»។

විඤ්ඤාණනිද්දෙසෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති චක්ඛුම්හි විඤ්ඤාණං, චක්ඛුතො වා ජාතං විඤ්ඤාණන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. එවං සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණානි. ඉතරං පන මනොයෙව විඤ්ඤාණන්ති මනොවිඤ්ඤාණං. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතතෙභූමකවිපාකචිත්තස්සෙතං අධිවචනං.

ក្នុងវិញ្ញាណនិទ្ទេស ពាក្យថា «ចក្ខុវិញ្ញាណ» បានដល់ វិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចក្ខុ ឬវិញ្ញាណដែលកើតអំពីចក្ខុ ឈ្មោះថា ចក្ខុវិញ្ញាណ។ សោតវិញ្ញាណ ឃានវិញ្ញាណ ជិវ្ហាវិញ្ញាណ និងកាយវិញ្ញាណ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ តែចំណែកវិញ្ញាណក្រៅពីនេះ គឺមនោនោះឯងជាវិញ្ញាណ ឈ្មោះថា មនោវិញ្ញាណ។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃវិបាកចិត្តក្នុងភូមិ ៣ វៀរលែងតែទ្វេបញ្ចវិញ្ញាណ ១០ ចេញ។

සඞ්ඛාරනිද්දෙසෙ අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණො සඞ්ඛාරො. විභජනෙ පනස්ස කායසඞ්ඛාරොති කායතො පවත්තසඞ්ඛාරො. කායද්වාරෙ චොපනවසෙන පවත්තානං කාමාවචරකුසලතො අට්ඨන්නං, අකුසලතො ද්වාදසන්නන්ති වීසතියා කායසඤ්චෙතනානමෙතං අධිවචනං. වචීසඞ්ඛාරොති වචනතො පවත්තසඞ්ඛාරො, වචීද්වාරෙ වචනභෙදවසෙන පවත්තානං වීසතියා එව වචීසඤ්චෙතනානමෙතං අධිවචනං. චිත්තසඞ්ඛාරොති චිත්තතො පවත්තසඞ්ඛාරො, කායවචීද්වාරෙ චොපනං අකත්වා රහො නිසීදිත්වා චින්තෙන්තස්ස පවත්තානං ලොකියකුසලාකුසලවසෙන එකූනතිංසමනොසඤ්චෙතනානමෙතං අධිවචනං.

ក្នុងសង្ខារនិទ្ទេស សង្ខារមានលក្ខណៈតាក់តែង (ឬប្រឹងប្រែង)។ តែក្នុងការចែកសង្ខារនោះ ពាក្យថា «កាយសង្ខារ» បានដល់ សង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅអំពីកាយ (ឬកាយទ្វារ)។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃកាយសញ្ចេតនា ២០ គឺ ចេតនា ៨ ក្នុងកាមាវចរកុសល និងចេតនា ១២ ក្នុងអកុសល ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងកាយវិញ្ញត្តិឲ្យកម្រើកក្នុងកាយទ្វារ។ ពាក្យថា «វចីសង្ខារ» បានដល់ សង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅអំពីវាចា (ឬវចីទ្វារ) នេះជាឈ្មោះនៃវចីសញ្ចេតនា ២០ ដូចគ្នា ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបំបែកវាចា (ញ៉ាំងវចីវិញ្ញត្តិឲ្យកើតឡើង) ក្នុងវចីទ្វារ។ ពាក្យថា «ចិត្តសង្ខារ» បានដល់ សង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅអំពីចិត្ត (កើតអំពីចិត្តកុសលនិងអកុសលលោកិយ) នេះជាឈ្មោះនៃមនោសញ្ចេតនា ២៩ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃលោកិយកុសលនិងអកុសល របស់បុគ្គលដែលអង្គុយក្នុងទីស្ងាត់ហើយគិត ដោយមិនធ្វើការកម្រើកកាយនិងវចីទ្វារឡើយ។

අවිජ්ජානිද්දෙසෙ [Pg.17] දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණන්ති දුක්ඛසච්චෙ අඤ්ඤාණං, මොහස්සෙතං අධිවචනං. එස නයො දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණන්තිආදීසු. තත්ථ චතූහි කාරණෙහි දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං වෙදිතබ්බං අන්තොගධතො වත්ථුතො ආරම්මණතො පටිච්ඡාදනතො ච. තථා හි තං දුක්ඛසච්චපරියාපන්නත්තා දුක්ඛෙ අන්තොගධං, දුක්ඛසච්චඤ්චස්ස නිස්සයපච්චයභාවෙන වත්ථු, ආරම්මණපච්චයභාවෙන ආරම්මණං, දුක්ඛසච්චං එතං පටිච්ඡාදෙති තස්ස යාථාවලක්ඛණපටිවෙධනිවාරණෙන ඤාණප්පවත්තියා චෙත්ථ අප්පදානෙන.

ក្នុងអវិជ្ជានិទ្ទេស ពាក្យថា «សេចក្តីមិនដឹងក្នុងទុក្ខ» បានដល់ សេចក្តីមិនដឹងក្នុងទុក្ខសច្ចៈ នេះជាឈ្មោះនៃមោហៈ។ វិធីនេះ គប្បីដឹងក្នុងពាក្យថា «សេចក្តីមិនដឹងក្នុងទុក្ខសមុទ័យ» ជាដើម។ ក្នុងទុក្ខសច្ចៈនោះ គប្បីដឹងថាសេចក្តីមិនដឹង (មោហៈ) កើតឡើងដោយហេតុ ៤ ប្រការ គឺ ដោយការរាប់បញ្ចូល (antogadha) ដោយវត្ថុ (ទីអាស្រ័យ) ដោយអារម្មណ៍ និងដោយការបិទបាំង។ ពិតណាស់ សេចក្តីមិនដឹងនោះ រាប់បញ្ចូលក្នុងទុក្ខសច្ចៈ ព្រោះជាធម៌រាប់បញ្ចូលក្នុងទុក្ខសច្ចៈ (dukkhasaccapariyāpanna) ម្យ៉ាងទៀត ទុក្ខសច្ចៈជាវត្ថុ (ទីអាស្រ័យ) នៃសេចក្តីមិនដឹងនោះ ដោយភាពជាឧបការៈនៃនិស្សយប្បច្ច័យ និងជាអារម្មណ៍ដោយភាពជាអារម្មណប្បច្ច័យ ហើយទុក្ខសច្ចៈនោះ តែងបិទបាំងសេចក្តីមិនដឹងនោះ ដោយការរារាំងការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈតាមពិតរបស់វា និងដោយការមិនញ៉ាំងញាណឲ្យកើតឡើងក្នុងទុក្ខសច្ចៈនេះ។

දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණං තීහි කාරණෙහි වෙදිතබ්බං වත්ථුතො ආරම්මණතො පටිච්ඡාදනතො ච. නිරොධෙ පටිපදාය ච අඤ්ඤාණං එකෙනෙව කාරණෙන වෙදිතබ්බං පටිච්ඡාදනතො. නිරොධපටිපදානඤ්හි පටිච්ඡාදකමෙව අඤ්ඤාණං තෙසං යාථාවලක්ඛණපටිවෙධනිවාරණෙන තෙසු ච ඤාණප්පවත්තියා අප්පදානෙන. න පන තං තත්ථ අන්තොගධං තස්මිං සච්චද්වයෙ අපරියාපන්නත්තා, න තස්ස තං සච්චද්වයං වත්ථු අසහජාතත්තා, නාරම්මණං, තදාරබ්භ අප්පවත්තනතො. පච්ඡිමඤ්හි සච්චද්වයං ගම්භීරත්තා දුද්දසං, න තත්ථ අන්ධභූතං අඤ්ඤාණං පවත්තති. පුරිමං පන වචනීයත්තෙන සභාවලක්ඛණස්ස දුද්දසත්තා ගම්භීරං, තත්ථ විපල්ලාසගාහවසෙන පවත්තති.

គប្បីដឹងថាសេចក្តីមិនដឹងក្នុងទុក្ខសមុទ័យ កើតឡើងដោយហេតុ ៣ ប្រការ គឺ ដោយវត្ថុ ដោយអារម្មណ៍ និងដោយការបិទបាំង។ ចំណែកក្នុងនិរោធ និងបដិបទា (មគ្គ) គប្បីដឹងថាសេចក្តីមិនដឹង កើតឡើងដោយហេតុតែមួយគត់ គឺដោយការបិទបាំង។ ព្រោះថា សេចក្តីមិនដឹង តែងបិទបាំងនូវនិរោធនិងបដិបទា ដោយការរារាំងការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈតាមពិតរបស់សច្ចៈទាំងនោះ និងដោយការមិនញ៉ាំងញាណឲ្យកើតឡើងក្នុងសច្ចៈទាំងនោះ។ តែសេចក្តីមិនដឹងនោះ មិនបានរាប់បញ្ចូលក្នុងសច្ចៈទាំងពីរនោះទេ ព្រោះមិនបានរាប់បញ្ចូលក្នុងសច្ចៈទាំងពីរនោះ (apariyāpanna) សច្ចៈទាំងពីរនោះ ក៏មិនមែនជាវត្ថុ (ទីអាស្រ័យ) នៃសេចក្តីមិនដឹងនោះឡើយ ព្រោះមិនកើតរួមគ្នា (asahajāta) និងមិនមែនជាអារម្មណ៍ ព្រោះមិនបានប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវសច្ចៈទាំងពីរនោះ។ ព្រោះថា សច្ចៈគូក្រោយ (និរោធនិងមគ្គ) ជាធម៌ជ្រាលជ្រៅ ឃើញបានដោយកម្រ សេចក្តីមិនដឹងដ៏ងងឹតងងល់ មិនអាចប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសច្ចៈទាំងនោះបានឡើយ។ តែសច្ចៈគូមុន (ទុក្ខនិងសមុទ័យ) ជាធម៌ជ្រាលជ្រៅ ព្រោះលក្ខណៈនៃសភាវៈរបស់វា (ដូចជាការបៀតបៀន និងការតាក់តែងជាដើម) ឃើញបានដោយកម្រ សេចក្តីមិនដឹង តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសច្ចៈគូមុននោះ ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកដោយវិបល្លាស។

අපිච ‘‘දුක්ඛෙ’’ති එත්තාවතා සඞ්ගහතො වත්ථුතො ආරම්මණතො කිච්චතො ච අවිජ්ජා දීපිතා. ‘‘දුක්ඛසමුදයෙ’’ති එත්තාවතා වත්ථුතො ආරම්මණතො කිච්චතො ච. ‘‘දුක්ඛනිරොධෙ දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදායා’’ති එත්තාවතා කිච්චතො. අවිසෙසතො පන ‘‘අඤ්ඤාණ’’න්ති එතෙන සභාවතො නිද්දිට්ඨාති ඤාතබ්බා.

ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញអវិជ្ជា ដោយបទត្រឹមតែ «dukkhe» (ក្នុងទុក្ខ) ដោយការសង្គ្រោះ ដោយវត្ថុ ដោយអារម្មណ៍ និងដោយកិច្ច។ ទ្រង់បង្ហាញដោយបទត្រឹមតែ «dukkhasamudaye» (ក្នុងទុក្ខសមុទ័យ) ដោយវត្ថុ ដោយអារម្មណ៍ និងដោយកិច្ច។ ទ្រង់បង្ហាញដោយបទត្រឹមតែ «dukkhanirodhe dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya» (ក្នុងទុក្ខនិរោធ និងទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា) ដោយកិច្ច។ តែដោយមិនមានការប្លែកគ្នា ទ្រង់សម្ដែងអវិជ្ជាដោយសភាវៈ ដោយបទថា «aññāṇa» (សេចក្តីមិនដឹង) នេះ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។

ඉති ඛො, භික්ඛවෙති එවං ඛො, භික්ඛවෙ. නිරොධො හොතීති අනුප්පාදො හොති. අපිචෙත්ථ සබ්බෙහෙව තෙහි නිරොධපදෙහි නිබ්බානං දෙසිතං. නිබ්බානඤ්හි ආගම්ම තෙ තෙ ධම්මා නිරුජ්ඣන්ති, තස්මා තං තෙසං තෙසං නිරොධොති වුච්චති. ඉති භගවා ඉමස්මිං සුත්තෙ ද්වාදසහි පදෙහි වට්ටවිවට්ටං දෙසෙන්තො අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසනං නිට්ඨපෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ වුත්තනයෙනෙව පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසූති.

ពាក្យថា «iti kho bhikkhave» មានន័យថា «យ៉ាងនេះឯង ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា «nirodho hoti» មានន័យថា «ការមិនកើតឡើង (anuppāda) តែងមាន»។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបដិលោមបាលីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងនូវព្រះនិព្វាន ដោយបទនិរោធទាំងពួងនោះឯង。 ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនោះៗ (មានអវិជ្ជាជាដើម) តែងរលត់ទៅដោយអាស្រ័យព្រះនិព្វាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វាននោះ ទើបហៅថាជាការរលត់ (nirodha) នៃធម៌ទាំងឡាយនោះៗ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្ដែងវដ្តៈនិងវិវដ្តៈ ដោយបទទាំង ១២ ក្នុងសូត្រនេះ យ៉ាងនេះហើយ ទ្រង់បានបញ្ចប់ទេសនាដោយកំពូលគឺអរហត្តផល។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ភិក្ខុ ៥០០ រូប បានប្រតិស្ឋានក្នុងអរហត្តផល ដោយន័យដែលបានសម្ដែងហើយនោះឯង។

විභඞ්ගසුත්තං දුතියං.

វិភង្គសូត្រ ទី២ ចប់។

3. පටිපදාසුත්තවණ්ණනා

៣. ពណ៌នាសេចក្តីនៃបដិបទាសូត្រ

3. තතියෙ [Pg.18] මිච්ඡාපටිපදන්ති අයං තාව අනිය්‍යානිකපටිපදා. නනු ච අවිජ්ජාපච්චයා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරොපි අත්ථි ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරොපි, සො කථං මිච්ඡාපටිපදා හොතීති. වට්ටසීසත්තා. යඤ්හි කිඤ්චි භවත්තයසඞ්ඛාතං වට්ටං පත්ථෙත්වා පවත්තිතං, අන්තමසො පඤ්චාභිඤ්ඤා අට්ඨ වා පන සමාපත්තියො, සබ්බං තං වට්ටපක්ඛියං වට්ටසීසන්ති වට්ටසීසත්තා මිච්ඡාපටිපදාව හොති. යං පන කිඤ්චි විවට්ටං නිබ්බානං පත්ථෙත්වා පවත්තිතං, අන්තමසො උළුඞ්කයාගුමත්තදානම්පි පණ්ණමුට්ඨිදානමත්තම්පි, සබ්බං තං විවට්ටපක්ඛියං විවට්ටනිස්සිතං, විවට්ටපක්ඛිකත්තා සම්මාපටිපදාව හොති. අප්පමත්තකම්පි හි පණ්ණමුට්ඨිමත්තදානකුසලං වා හොතු මහන්තං වෙලාමදානාදිකුසලං වා, සචෙ වට්ටසම්පත්තිං පත්ථෙත්වා වට්ටනිස්සිතවසෙන මිච්ඡා ඨපිතං හොති, වට්ටමෙව ආහරිතුං සක්කොති, නො විවට්ටං. ‘‘ඉදං මෙ දානං ආසවක්ඛයාවහං හොතූ’’ති එවං පන විවට්ටං පත්ථෙන්තෙන විවට්ටවසෙන සම්මා ඨපිතං අරහත්තම්පි පච්චෙකබොධිඤාණම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි දාතුං සක්කොතියෙව, න අරහත්තං අප්පත්වා පරියොසානං ගච්ඡති. ඉති අනුලොමවසෙන මිච්ඡාපටිපදා, පටිලොමවසෙන සම්මාපටිපදා දෙසිතාති වෙදිතබ්බා. නනු චෙත්ථ පටිපදා පුච්ඡිතා, නිබ්බානං භාජිතං, නිය්‍යාතනෙපි පටිපදාව නිය්‍යාතිතා. න ච නිබ්බානස්ස පටිපදාති නාමං, සවිපස්සනානං පන චතුන්නං මග්ගානමෙතං නාමං, තස්මා පුච්ඡානිය්‍යාතනෙහි පදභාජනං න සමෙතීති. නො න සමෙති, කස්මා? ඵලෙන පටිපදාය දස්සිතත්තා. ඵලෙන හෙත්ථ පටිපදා දස්සිතා. ‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො’’ති එතං නිරොධසඞ්ඛාතං නිබ්බානං යස්සා පටිපදාය ඵලං, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාපටිපදාති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථෙ අසෙසවිරාගනිරොධාති එත්ථ විරාගො නිරොධස්සෙව වෙවචනං, අසෙසවිරාගා අසෙසනිරොධාති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. යෙන වා විරාගසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන අසෙසනිරොධො හොති, තං දස්සෙතුං එතං පදභාජනං වුත්තං. එවඤ්හි සති සානුභාවා පටිපදා විභත්තා හොති. ඉති ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතන්ති. තතියං.

៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា «micchāpaṭipadā» (មិច្ឆាបដិបទា) នេះ មុនដំបូងបង្អស់ គឺជាបដិបទាដែលមិននាំចេញចាកទុក្ខ (aniyyānika)។ សួរថា៖ ចុះព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ សូម្បីបុញ្ញាភិសង្ខារក៏មាន អានេញ្ជាភិសង្ខារក៏មាន ហេតុអ្វីបានជាសង្ខារនោះ ទៅជាមិច្ឆាបដិបទាវិញ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះជាប្រធាននៃវដ្តៈ (vaṭṭasīsa)។ ពិតណាស់ កុសលសង្ខារណាមួយដែលបុគ្គលប្រាថ្នានូវវដ្តៈ ពោលគឺភពទាំងបី ហើយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីតែការញ៉ាំងអភិញ្ញា ៥ ឬសមាបត្តិ ៨ ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក៏ដោយ ទាំងអស់នោះជាចំណែកនៃវដ្តៈ ជាប្រធាននៃវដ្តៈ ព្រោះភាពជាប្រធាននៃវដ្តៈនោះ ទើបជាមិច្ឆាបដិបទាពិតប្រាកដ។ តែចំណែកកុសលសង្ខារណាមួយដែលបុគ្គលប្រាថ្នានូវវិវដ្តៈ ពោលគឺព្រះនិព្វាន ហើយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីតែការថ្វាយទានត្រឹមតែយ៉ាគូមួយវែក ឬការថ្វាយទានត្រឹមតែបន្លែមួយក្តាប់ក៏ដោយ ទាំងអស់នោះជាចំណែកនៃវិវដ្តៈ អាស្រ័យនូវវិវដ្តៈ ព្រោះភាពជាចំណែកនៃវិវដ្តៈនោះ ទើបជាសម្មាបដិបទាពិតប្រាកដ។ ពិតណាស់ សូម្បីតែកុសលទានត្រឹមតែបន្លែមួយក្តាប់ដែលតិចតួចក្តី ឬកុសលទានដ៏ធំធេងមានវេលាមទានជាដើមក្ដី បើសិនជាបុគ្គលប្រាថ្នានូវវដ្តសម្បត្តិ ហើយតាំងទុកខុសដោយអំណាចនៃការអាស្រ័យវដ្តៈ វាតែងអាចនាំមកបានតែវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ មិនអាចនាំមកនូវវិវដ្តៈបានឡើយ។ តែបើសិនជាបុគ្គលប្រាថ្នានូវវិវដ្តៈ ហើយតាំងទុកដោយត្រឹមត្រូវដោយអំណាចនៃវិវដ្តៈថា «សូមឲ្យទានរបស់ខ្ញុំនេះ នាំមកនូវការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយចុះ» វាតែងអាចឲ្យបានសូម្បីតែអរហត្តផល ព្រះបច្ចេកពោធិញាណ និងព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណជាប្រាកដ មិនទាន់ដល់អរហត្តផលទេ មិនទាន់ដល់នូវការបញ្ចប់ឡើយ។ គប្បីដឹងថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងមិច្ឆាបដិបទាដោយអំណាចអនុលោម និងសម្មាបដិបទាដោយអំណាចបដិលោម យ៉ាងនេះឯង។ សួរថា៖ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សួររកបដិបទា តែទ្រង់ចែកព្រះនិព្វាន ហើយក្នុងពេលសរុបបញ្ចប់ ក៏ទ្រង់សរុបតែបដិបទាវិញ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថាបដិបទានេះ មិនមែនជាឈ្មោះនៃព្រះនិព្វានទេ តែជាឈ្មោះនៃមគ្គទាំង ៤ ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយវិបស្សនា ព្រោះហេតុនោះ បទភាជនីយ៍ ទើបមិនស្របគ្នាជាមួយពាក្យសួរនិងពាក្យសរុបបញ្ចប់? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនមិនស្របគ្នានោះទេ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះទ្រង់បង្ហាញបដិបទាដោយផល។ ពិតណាស់ ក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញបដិបទាដោយផល។ សេចក្តីក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ក្នុងពាក្យថា «ព្រោះការរលត់ទៅដោយមិនសេសសល់នៃអវិជ្ជា ទើបមានការរលត់នៃសង្ខារ» នេះ ព្រះនិព្វានដែលហៅថានិរោធនេះ ជាផលនៃបដិបទាណា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បដិបទានេះ ហៅថា សម្មាបដិបទា។ ក្នុងសេចក្តីនេះ ពាក្យថា «asesavirāganirodhā» នោះ ពាក្យថា «virāgo» (ការប្រាសចាកតម្រេក) ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យថា «nirodha» (ការរលត់) ឯង សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានថា ព្រោះការប្រាសចាកតម្រេកមិនសេសសល់ គឺការរលត់មិនសេសសល់។ ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ពោលបទភាជនីយ៍នេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវព្រះនិព្វានណា ដែលការរលត់មិនសេសសល់កើតមានឡើង ដោយអំណាចនៃមគ្គដែលហៅថាវិរាគៈនោះ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ បដិបទាដែលមានអានុភាព ទើបឈ្មោះថាទ្រង់ចែកហើយ។ គប្បីដឹងថា សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្ដែងតែវដ្តៈនិងវិវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី ៣ ចប់។

4. විපස්සීසුත්තවණ්ණනා

៤. ពណ៌នាសេចក្តីនៃវិបស្សីសូត្រ

4. චතුත්ථෙ [Pg.19] විපස්සිස්සාති තස්ස කිර බොධිසත්තස්ස යථා ලොකියමනුස්සානං කිඤ්චිදෙව පස්සන්තානං පරිත්තකම්මාභිනිබ්බත්තස්ස කම්මජපසාදස්ස දුබ්බලත්තා අක්ඛීනි විප්ඵන්දන්ති, න එවං විප්ඵන්දිංසු. බලවකම්මනිබ්බත්තස්ස පන කම්මජපසාදස්ස බලවත්තා අවිප්ඵන්දන්තෙහි අනිමිසෙහි එව අක්ඛීහි පස්සි සෙය්‍යථාපි දෙවා තාවතිංසා. තෙන වුත්තං – ‘‘අනිමිසන්තො කුමාරො පෙක්ඛතීති ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස ‘විපස්සී විපස්සී’ත්වෙව සමඤ්ඤා උදපාදී’’ති (දී. නි. 2.40). අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – අන්තරන්තරා නිමිසජනිතන්ධකාරවිරහෙන විසුද්ධං පස්සති, විවටෙහි වා අක්ඛීහි පස්සතීති විපස්සී. එත්ථ ච කිඤ්චාපි පච්ඡිමභවිකානං සබ්බබොධිසත්තානං බලවකම්මනිබ්බත්තස්ස කම්මජපසාදස්ස බලවත්තා අක්ඛීනි න විප්ඵන්දන්ති, සො පන බොධිසත්තො එතෙනෙව නාමං ලභි.

៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា «vipassissa» មានសេចក្តីថា ឮថា ភ្នែករបស់មនុស្សលោកិយទាំងឡាយ កាលដែលមើលរបស់ណាមួយ តែងព្រិច (ឬញ័រ) ព្រោះភាពទន់ខ្សោយនៃកាយវិញ្ញាណ (ឬចក្ខុបសាទ) ដែលកើតអំពីកម្មដ៏តិចតួច យ៉ាងណា តែភ្នែករបស់ព្រះពោធិសត្វនោះ មិនបានព្រិច (ឬញ័រ) យ៉ាងនោះឡើយ។ តែព្រះអង្គទ្រង់ទតមើលដោយព្រះនេត្រដែលមិនព្រិច មិនញ័រ ព្រោះភាពរឹងមាំនៃចក្ខុបសាទដែលកើតអំពីកម្មដ៏មានកម្លាំង ដូចជាពួកទេវតាជាន់តាវតឹង្សដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះកុមារទតមើលដោយមិនព្រិចភ្នែកឡើយ ព្រោះហេតុនោះ នាមថា 'វិបស្សី វិបស្សី' ដូច្នេះ ទើបកើតឡើងដល់វិបស្សីកុមារ»។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានថា ព្រះអង្គទ្រង់ទតឃើញយ៉ាងច្បាស់ស្អាត ព្រោះមិនមានសេចក្តីងងឹតដែលកើតអំពីការព្រិចភ្នែកក្នុងចន្លោះៗ ឬថា ទ្រង់ទតមើលដោយព្រះនេត្រដែលបើកចំហ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះនាមថា «វិបស្សី»។ ក្នុងរឿងនេះ សូម្បីតែព្រះពោធិសត្វទាំងអស់ក្នុងភពចុងក្រោយ តែងមានព្រះនេត្រមិនញ័រ មិនព្រិច ព្រោះភាពរឹងមាំនៃចក្ខុបសាទដែលកើតអំពីកម្មដ៏មានកម្លាំងក៏ដោយ តែព្រះពោធិសត្វអង្គនេះ ទទួលបានព្រះនាម (ថាវិបស្សី) ដោយហេតុនេះឯង។

අපිච විචෙය්‍ය විචෙය්‍ය පස්සතීති විපස්සී, විචිනිත්වා විචිනිත්වා පස්සතීති අත්ථො. එකදිවසං කිර විනිච්ඡයට්ඨානෙ නිසීදිත්වා අත්ථෙ අනුසාසන්තස්ස රඤ්ඤො අලඞ්කතපටියත්තං මහාපුරිසං ආහරිත්වා අඞ්කෙ ඨපයිංසු. තස්ස තං අඞ්කෙ කත්වා පලාළයමානස්සෙව අමච්චා සාමිකං අස්සාමිකං අකංසු. බොධිසත්තො අනත්තමනසද්දං නිච්ඡාරෙසි. රාජා ‘‘කිමෙතං උපධාරෙථා’’ති ආහ. උපධාරයමානා අඤ්ඤං අදිස්වා ‘‘අට්ටස්ස දුබ්බිනිච්ඡිතත්තා එවං කතං භවිස්සතී’’ති පුන සාමිකමෙව සාමිකං කත්වා ‘‘ඤත්වා නු ඛො කුමාරො එවං කරොතී’’ති? වීමංසන්තා පුන සාමිකං අස්සාමිකමකංසු. පුන බොධිසත්තො තථෙව සද්දං නිච්ඡාරෙසි. අථ රාජා ‘‘ජානාති මහාපුරිසො’’ති තතො පට්ඨාය අප්පමත්තො අහොසි. තෙන වුත්තං ‘‘විචෙය්‍ය විචෙය්‍ය කුමාරො අත්ථෙ පනායති ඤායෙනාති ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය ‘විපස්සී විපස්සී’ත්වෙව සමඤ්ඤා උදපාදී’’ති (දී. නි. 2.41).

ម្យ៉ាងទៀត ព្រះនាមថា វិបស្សី ព្រោះយល់ឃើញដោយការពិចារណាហើយពិចារណាទៀត សេចក្តីថា យល់ឃើញដោយការជ្រើសរើសហើយជ្រើសរើសទៀត។ ឮថា ថ្ងៃមួយ ពួកអាមាត្យបាននាំព្រះមហាសត្វដែលតុបតែងលម្អរាងកាយយ៉ាងស្អាត ទៅដាក់លើព្រះឧរូ (ភ្លៅ) នៃព្រះរាជា (ព្រះបាទពន្ធុមៈ) ដែលកំពុងគង់លើរាជបល្ល័ង្កក្នុងសាលវិនិច្ឆ័យ ដើម្បីកាត់សេចក្តី។ កាលដែលព្រះរាជាទ្រង់ដាក់ព្រះពោធិសត្វលើព្រះឧរូ ហើយទ្រង់ប្រឡែងលេង ពួកអាមាត្យក៏បានធ្វើម្ចាស់ទ្រព្យមិនឲ្យជាម្ចាស់ទ្រព្យ (កាត់ក្តីឲ្យម្ចាស់ទ្រព្យចាញ់ក្តី)។ ព្រះពោធិសត្វទ្រង់បន្លឺព្រះសូរសៀងមិនសព្វព្រះហឫទ័យ។ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់ថា «តើនេះជាអ្វី ចូរអ្នកទាំងឡាយពិចារណាមើល»។ ពួកអាមាត្យកាលបើពិចារណាទៅ មិនឃើញហេតុដទៃ ក៏គិតថា «ការធ្វើបែបនេះ ប្រហែលជាមកពីការកាត់ក្តីមិនត្រឹមត្រូវហើយ» ទើបធ្វើម្ចាស់ទ្រព្យឲ្យជាម្ចាស់ទ្រព្យវិញ ហើយចង់ល្បងមើលថា «តើព្រះរាជកុមារដឹងហើយ ទើបធ្វើបែបនេះឬហ្ន៎?» ក៏ធ្វើម្ចាស់ទ្រព្យមិនឲ្យជាម្ចាស់ទ្រព្យម្តងទៀត។ ព្រះពោធិសត្វក៏ទ្រង់បន្លឺព្រះសូរសៀង (មិនសព្វព្រះហឫទ័យ) ដូចមុននោះឯង។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់ថា «មហាបុរសនេះទ្រង់ជ្រាបពិតមែន» ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ព្រះរាជាក៏ទ្រង់មិនធ្វេសប្រហែសឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះហេតុតែព្រះរាជកុមារពិចារណាហើយពិចារណាទៀត ទើបយល់ឃើញនូវសេចក្តីដោយឧបាយដ៏ត្រូវ ព្រះនាមថា 'វិបស្សី វិបស្សី' នេះឯង ទើបកើតមានដល់វិបស្សីរាជកុមារនោះក្រៃលែងជាងប្រមាណ»។

භගවතොති භාග්‍යසම්පන්නස්ස. අරහතොති රාගාදිඅරීනං හතත්තා, සංසාරචක්කස්ස වා අරානං හතත්තා, පච්චයානං වා අරහත්තා අරහාති එවං ගුණතො උප්පන්නනාමධෙය්‍යස්ස. සම්මාසම්බුද්ධස්සාති සම්මා නයෙන හෙතුනා සාමං පච්චත්තපුරිසකාරෙන චත්තාරි සච්චානි බුද්ධස්ස. පුබ්බෙව සම්බොධාති [Pg.20] සම්බොධො වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං, තතො පුබ්බෙව. බොධිසත්තස්සෙව සතොති එත්ථ බොධීති ඤාණං, බොධිමා සත්තො බොධිසත්තො, ඤාණවා පඤ්ඤවා පණ්ඩිතොති අත්ථො. පුරිමබුද්ධානඤ්හි පාදමූලෙ අභිනීහාරතො පට්ඨාය පණ්ඩිතොව සො සත්තො, න අන්ධබාලොති බොධිසත්තො. යථා වා උදකතො උග්ගන්ත්වා ඨිතං පරිපාකගතං පදුමං සූරියරස්මිසම්ඵස්සෙන අවස්සං බුජ්ඣිස්සතීති බුජ්ඣනකපදුමන්ති වුච්චති, එවං බුද්ධානං සන්තිකෙ බ්‍යාකරණස්ස ලද්ධත්තා අවස්සං අනන්තරායෙන පාරමියො පූරෙත්වා බුජ්ඣිස්සතීති බුජ්ඣනකසත්තොතිපි බොධිසත්තො. යා ච එසා චතුමග්ගඤාණසඞ්ඛාතා බොධි, තං පත්ථයමානො පවත්තතීති බොධියං සත්තො ආසත්තොතිපි බොධිසත්තො. එවං ගුණතො උප්පන්නනාමවසෙන බොධිසත්තස්සෙව සතො. කිච්ඡන්ති දුක්ඛං. ආපන්නොති අනුප්පත්තො. ඉදං වුත්තං හොති – අහො අයං සත්තලොකො දුක්ඛං අනුප්පත්තොති. චවති ච උපපජ්ජති චාති ඉදං අපරාපරං චුතිපටිසන්ධිවසෙන වුත්තං. නිස්සරණන්ති නිබ්බානං. තඤ්හි ජරාමරණදුක්ඛතො නිස්සටත්තා තස්ස නිස්සරණන්ති වුච්චති. කුදාස්සු නාමාති කතරස්මිං නු ඛො කාලෙ.

ពាក្យថា Bhagavatoti សេចក្តីថា ព្រះអង្គដ៏មានព្រះភាគ គឺព្រះអង្គអ្នកបរិបូណ៌ដោយព្រះភាគ (បុណ្យបារមី)។ ពាក្យថា Arahatoti សេចក្តីថា ព្រះអរហន្ត ព្រោះព្រះអង្គកម្ចាត់បង់នូវសត្រូវមានរាគៈជាដើម ឬព្រោះព្រះអង្គកម្ចាត់បង់នូវកាំនៃកង់សង្សារ ឬព្រោះព្រះអង្គគួរទទួលនូវបច្ច័យទាំងឡាយ ព្រះនាមថា អរហន្ត នេះជាព្រះនាមដែលកើតឡើងដោយគុណធម៌យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sammāsambuddhassāti សេចក្តីថា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ចធម៌ទាំង ៤ ដោយត្រឹមត្រូវ ដោយហេតុ ដោយព្រះអង្គឯង ដោយការខិតខំប្រឹងប្រែងផ្ទាល់ខ្លួន។ ពាក្យថា Pubbeva sambodhā សេចក្តីថា មុនការត្រាស់ដឹង គឺពាក្យថា សម្ពោធិ បានដល់ ញាណក្នុងមគ្គទាំង ៤ មុនអំពីញាណនោះ។ ពាក្យថា Bodhisattasseva satoti ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ពោធិ បានដល់ ញាណ, សត្វដែលមានពោធិ ឈ្មោះថា ពោធិសត្វ សេចក្តីថា សត្វដែលមានញាណ មានបញ្ញា ជាបណ្ឌិត។ ព្រោះថា ចាប់តាំងពីការធ្វើអភិនីហារ (ការប្រាថ្នា) នៅទាបជើងព្រះពុទ្ធមុនៗមក សត្វនោះជាបណ្ឌិតពិតប្រាកដ មិនមែនជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅឡើយ ហេតុនោះទើបហៅថា ពោធិសត្វ។ មួយវិញទៀត ប្រៀបដូចជាផ្កាឈូកដែលដុះឡើងផុតពីទឹក ឋិតនៅ និងចាស់ទុំហើយ តែងតែរីកដោយសារការប៉ះពាល់នៃពន្លឺព្រះអាទិត្យដោយមិនខាន យ៉ាងណាមិញ ព្រោះតែការទទួលបាននូវព្យាករណ៍ក្នុងសំណាក់នៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ហើយបំពេញបារមីទាំងឡាយដោយគ្មានអន្តរាយ រួចនឹងបានត្រាស់ដឹងដោយមិនខាន ហេតុនោះទើបហៅថា ពោធិសត្វ គឺសត្វដែលនឹងត្រូវត្រាស់ដឹង យ៉ាងនេះខ្លះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអរហត្តមគ្គញាណដែលរាប់ថាជាពោធិណា មានសេចក្តីប្រាថ្នាចង់បាននូវពោធិសហការនោះ ទើបហៅថា ពោធិសត្វ គឺសត្វដែលជាប់ជំពាក់ក្នុងពោធិ យ៉ាងនេះខ្លះ។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ពោធិសត្វ ព្រោះតែព្រះនាមដែលកើតឡើងដោយគុណធម៌។ ពាក្យថា Kicchaṃ បានដល់ សេចក្តីទុក្ខ។ ពាក្យថា Āpanno បានដល់ ដល់ហើយ។ នេះជាពាក្យពន្យល់ថា ឱ! សត្វលោកនេះ ដល់នូវសេចក្តីទុក្ខហើយតើ។ ពាក្យថា Cavati ca upapajjati ca នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់ការច្យុតិ និងការចាប់បដិសន្ធិម្តងហើយម្តងទៀត។ ពាក្យថា Nissaraṇaṃ បានដល់ ព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាននោះ ជាធម្មជាតិរំដោះចេញចាកទុក្ខគឺជរានិងមរណៈ ហេតុនោះទើបហៅថា គ្រឿងរំដោះ (ការរំលត់) នៃជរានិងមរណៈនោះ។ ពាក្យថា Kudāssu nāma សេចក្តីថា ក្នុងកាលណាណ៎។

යොනිසො මනසිකාරාති උපායමනසිකාරෙන පථමනසිකාරෙන. අහු පඤ්ඤාය අභිසමයොති පඤ්ඤාය සද්ධිං ජරාමරණකාරණස්ස අභිසමයො සමවායො සමායොගො අහොසි, ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ඉදං තෙන දිට්ඨන්ති අත්ථො. අථ වා යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤායාති යොනිසො මනසිකාරෙන ච පඤ්ඤාය ච අභිසමයො අහු. ‘‘ජාතියා ඛො සති ජරාමරණ’’න්ති, එවං ජරාමරණකාරණස්ස පටිවෙධො අහොසීති අත්ථො. එස නයො සබ්බත්ථ.

ពាក្យថា Yoniso manasikārā សេចក្តីថា ដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយដ៏ត្រូវ ដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តតាមផ្លូវត្រូវ។ ពាក្យថា Ahu paññāya abhisamayo សេចក្តីថា ការត្រាស់ដឹង ការប្រជុំចុះ ការរួមផ្សំគ្នានៃហេតុនៃជរានិងមរណៈ ជាមួយនឹងបញ្ញា បានកើតមានឡើង សេចក្តីថា ព្រះពោធិសត្វនោះបានឃើញច្បាស់ថា «ជរានិងមរណៈ កើតមានព្រោះជាតិជាបច្ច័យ»។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Yoniso manasikārā ahu paññāya សេចក្តីថា ការត្រាស់ដឹងបានកើតឡើងដោយយោនិសោមនសិការ និងដោយបញ្ញា។ សេចក្តីថា ការចាក់ធ្លុះនូវហេតុនៃជរានិងមរណៈថា «កាលបើជាតិមាន ជរានិងមរណៈទើបមាន» ដូច្នេះ បានកើតមានឡើងហើយ។ វិធីនេះ ត្រូវអនុវត្តក្នុងគ្រប់កន្លែងទាំងអស់។

ඉති හිදන්ති එවමිදං. සමුදයො සමුදයොති එකාදසසු ඨානෙසු සඞ්ඛාරාදීනං සමුදයං සම්පිණ්ඩෙත්වා නිද්දිසති. පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසූති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරානං සමුදයො හොතී’’ති. එවං ඉතො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු, චතූසු වා අරියසච්චධම්මෙසු. චක්ඛුන්තිආදීනි ඤාණවෙවචනානෙව. ඤාණමෙව හෙත්ථ දස්සනට්ඨෙන චක්ඛු, ඤාතට්ඨෙන ඤාණං, පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤා, පටිවෙධනට්ඨෙන විජ්ජා, ඔභාසනට්ඨෙන ආලොකොති වුත්තං[Pg.21]. තං පනෙතං චතූසු සච්චෙසු ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං නිද්දිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. නිරොධවාරෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. චතුත්ථං.

ពាក្យថា Iti hidaṃ សេចក្តីថា យ៉ាងនេះនេះឯង។ ពាក្យថា Samudayo samudayo គឺព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងរួមគ្នានូវការកើតឡើងនៃសង្ខារជាដើម ក្នុងទីទាំង ១១ កន្លែង។ ពាក្យថា Pubbe amamussutesu សេចក្តីថា «ការកើតឡើងនៃសង្ខារ ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ»។ យ៉ាងនេះ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមិនធ្លាប់ឮពីមុនមក ឬក្នុងអរិយសច្ចធម៌ទាំង ៤។ ពាក្យថា Cakkhu ជាដើម គ្រាន់តែជាវេវចនសព្ទនៃញាណប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ញាណនោះឯង ហៅថា ចក្ខុ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងមើលឃើញ, ហៅថា ញាណ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងដឹង, ហៅថា បញ្ញា ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងដឹងច្បាស់, ហៅថា វិជ្ជា ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងចាក់ធ្លុះ, ហៅថា ពន្លឺ (អាលោកៈ) ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងបំភ្លឺ។ ញាណនោះ ត្រូវជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងលាយឡំគ្នារវាងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ ក្នុងសច្ចៈទាំង ៤។ សូម្បីក្នុងវារៈនៃការរំលត់ (និរោធវារៈ) ក៏ត្រូវដឹងសេចក្តីដោយវិធីនេះដូចគ្នា។ ចប់ សូត្រទី៤។

5-10. සිඛීසුත්තාදිවණ්ණනා

៥-១០. អដ្ឋកថាសិខីសូត្រជាដើម

5-10. පඤ්චමාදීසු සිඛිස්ස, භික්ඛවෙතිආදීනං පදානං ‘‘සිඛිස්සපි, භික්ඛවෙ’’ති න එවං යොජෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. කස්මා? එකාසනෙ අදෙසිතත්තා. නානාඨානෙසු හි එතානි දෙසිතානි, අත්ථො පන සබ්බත්ථ සදිසොයෙව. සබ්බබොධිසත්තානඤ්හි බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නානං න අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා බ්‍රහ්මා වා ආචික්ඛති – ‘‘අතීතෙ බොධිසත්තා පච්චයාකාරං සම්මසිත්වා බුද්ධා ජාතා’’ති. යථා පන පඨමකප්පිකකාලෙ දෙවෙ වුට්ඨෙ උදකස්ස ගතමග්ගෙනෙව අපරාපරං වුට්ඨිඋදකං ගච්ඡති, එවං තෙහි තෙහි පුරිමබුද්ධෙහි ගතමග්ගෙනෙව පච්ඡිමා පච්ඡිමා ගච්ඡන්ති. සබ්බබොධිසත්තා හි ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානතො වුට්ඨාය පච්චයාකාරෙ ඤාණං ඔතාරෙත්වා තං අනුලොමපටිලොමං සම්මසිත්වා බුද්ධා හොන්තීති පටිපාටියා සත්තසු සුත්තෙසු බුද්ධවිපස්සනා නාම කථිතාති.

៥-១០. ក្នុងសូត្រទី៥ជាដើម ពាក្យថា sikhissa, bhikkhave ជាដើម មិនត្រូវភ្ជាប់សេចក្តីថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សូម្បីចំពោះព្រះសិខីពុទ្ធ» យ៉ាងនេះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះព្រះអង្គមិនបានសម្តែងក្នុងអាសនៈតែមួយ (ក្នុងពេលតែមួយ)។ ព្រោះថាសូត្រទាំងនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងក្នុងទីផ្សេងៗគ្នា ប៉ុន្តែសេចក្តីក្នុងគ្រប់កន្លែងគឺដូចគ្នាទាំងអស់។ ព្រោះថា ក្នុងចំណោមព្រះពោធិសត្វទាំងអស់ដែលគង់លើពោធិបល្ល័ង្ក គ្មានសមណៈ ព្រាហ្មណ៍ ទេវតា មារ ឬព្រហ្មណាម្នាក់ មកប្រាប់ថា «ក្នុងអតីតកាល ពួកព្រះពោធិសត្វបានពិចារណានូវបច្ចយាការៈ (បដិច្ចសមុប្បាទ) ហើយបានត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធ» ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រៀបដូចជាកាលដែលភ្លៀងធ្លាក់ក្នុងកាលដើមកប្ប ទឹកភ្លៀងដែលធ្លាក់មកជាបន្តបន្ទាប់ តែងតែហូរទៅតាមផ្លូវទឹកដែលធ្លាប់ហូរ យ៉ាងណាមិញ ព្រះពុទ្ធក្រោយៗ តែងតែយាងទៅតាមផ្លូវដែលព្រះពុទ្ធមុនៗបានយាងទៅហើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ព្រះពោធិសត្វទាំងអស់ តែងតែចេញចាកអានាបានចតុត្ថជ្ឈាន ហើយបង្អោនញាណទៅក្នុងបច្ចយាការៈ រួចពិចារណានូវបច្ចយាការៈនោះដោយអនុលោមនិងបដិលោម ហើយបានត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធ ហេតុនេះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ហៅថា ពុទ្ធវិបស្សនា ក្នុងសូត្រទាំង ៧ តាមលំដាប់ ដោយប្រការដូច្នេះ។

බුද්ධවග්ගො පඨමො.

ចប់ ពុទ្ធវគ្គ ទី១។

2. ආහාරවග්ගො

២. អាហារវគ្គ

1. ආහාරසුත්තවණ්ණනා

១. អដ្ឋកថាអាហារសូត្រ

11. ආහාරවග්ගස්ස පඨමෙ ආහාරාති පච්චයා. පච්චයා හි ආහරන්ති අත්තනො ඵලං, තස්මා ආහාරාති වුච්චන්ති. භූතානං වා සත්තානන්තිආදීසු භූතාති ජාතා නිබ්බත්තා. සම්භවෙසිනොති යෙ සම්භවං ජාතිං නිබ්බත්තිං එසන්ති ගවෙසන්ති. තත්ථ චතූසු යොනීසු අණ්ඩජජලාබුජා සත්තා යාව අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච න භින්දන්ති, තාව සම්භවෙසිනො නාම, අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච භින්දිත්වා බහි නික්ඛන්තා භූතා නාම. සංසෙදජා ඔපපාතිකා ච පඨමචිත්තක්ඛණෙ සම්භවෙසිනො නාම, දුතියචිත්තක්ඛණතො පභුති භූතා නාම. යෙන වා ඉරියාපථෙන ජායන්ති, යාව තතො අඤ්ඤං න පාපුණන්ති, තාව සම්භවෙසිනො නාම, තතො පරං භූතා නාම. අථ වා භූතාති ජාතා අභිනිබ්බත්තා, යෙ භූතා අභිනිබ්බත්තායෙව, න පුන [Pg.22] භවිස්සන්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති, තෙසං ඛීණාසවානං එතං අධිවචනං. සම්භවමෙසන්තීති සම්භවෙසිනො. අප්පහීනභවසංයොජනත්තා ආයතිම්පි සම්භවං එසන්තානං සෙක්ඛපුථුජ්ජනානමෙතං අධිවචනං. එවං සබ්බථාපි ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි සබ්බසත්තෙ පරියාදියති. වාසද්දො චෙත්ථ සම්පිණ්ඩනත්ථො, තස්මා භූතානඤ්ච සම්භවෙසීනඤ්චාති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො.

១១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃអាហារវគ្គ ពាក្យថា Āhārā បានដល់ បច្ច័យទាំងឡាយ។ ព្រោះថា បច្ច័យទាំងឡាយ តែងតែនាំមកនូវផលរបស់ខ្លួន ហេតុនោះទើបហៅថា អាហារ។ ក្នុងពាក្យថា Bhūtānaṃ vā sattānaṃ ជាដើម ពាក្យថា Bhūtā បានដល់ សត្វដែលកើតហើយ ដែលសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា Sambhavesino បានដល់ សត្វដែលស្វែងរកនូវការកើត គឺជាតិ និងការសម្រេចភព។ ក្នុងយោនិទាំង ៤ នោះ ពួកសត្វដែលជាអណ្ឌជៈ (កើតក្នុងស៊ុត) និងជលពុជៈ (កើតក្នុងស្បូន) កាលបើមិនទាន់ទម្លាយសំបកស៊ុត ឬស្រោមស្បូនទេ ឈ្មោះថា សម្ភវេសី (អ្នកស្វែងរកការកើត) នៅឡើយ លុះត្រាតែទម្លាយសំបកស៊ុត ឬស្រោមស្បូនចេញមកខាងក្រៅហើយ ទើបឈ្មោះថា ភូតៈ (សត្វដែលកើតរួចហើយ)។ ចំណែកឯពួកសត្វដែលជាសំសេទជៈ (កើតក្នុងញើសក្អែល) និងឱបបាតិកៈ (កើតឡើងភ្លាមៗ) ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិចិត្តដំបូង ឈ្មោះថា សម្ភវេសី ចាប់តាំងពីខណៈនៃចិត្តទីពីរទៅ ឈ្មោះថា ភូតៈ។ ម្យ៉ាងទៀត សត្វទាំងឡាយកើតឡើងដោយឥរិយាបថណា កាលបើមិនទាន់ផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់ឥរិយាបថដទៃទេ ឈ្មោះថា សម្ភវេសី លុះផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថបន្ទាប់ពីនោះមក ទើបឈ្មោះថា ភូតៈ។ មួយបែបទៀត ពាក្យថា Bhūtā បានដល់ សត្វដែលកើតហើយ សម្រេចហើយ គឺសត្វដែលកើតហើយពិតប្រាកដ មិនត្រូវកើតទៀតឡើយ នេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ។ ពួកសត្វដែលស្វែងរកការកើត ឈ្មោះថា សម្ភវេសី នេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គល និងបុថុជ្ជនទាំងឡាយ ដែលនៅតែស្វែងរកការកើតក្នុងភពတទៅទៀត ព្រោះមិនទាន់លះបង់ភវសញ្ញោជនៈ។ យ៉ាងនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សង្គ្រោះយកសត្វទាំងអស់ដោយបទទាំងពីរនេះឯង។ ម៉្យាងទៀត សព្ទថា vā ក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា រួមបញ្ចូលគ្នា ព្រោះហេតុនោះ ត្រូវដឹងសេចក្តីថា «ទាំងពួកភូតសត្វ ទាំងពួកសម្ភវេសីសត្វ» ដូច្នេះឯង។

ඨිතියාති ඨිතත්ථං. අනුග්ගහායාති අනුග්ගහත්ථං. වචනභෙදොයෙව චෙස, අත්ථො පන ද්වින්නම්පි පදානං එකොයෙව. අථ වා ඨිතියාති තස්ස තස්ස සත්තස්ස උප්පන්නධම්මානං අනුප්පබන්ධවසෙන අවිච්ඡෙදාය. අනුග්ගහායාති අනුප්පන්නානං උප්පාදාය. උභොපි චෙතානි ‘‘භූතානං වා ඨිතියා චෙව අනුග්ගහාය ච, සම්භවෙසීනං වා ඨිතියා චෙව අනුග්ගහාය චා’’ති එවං උභයත්ථ දට්ඨබ්බානීති.

ពាក្យថា Ṭhitiyā សេចក្តីថា ដើម្បីការតាំងនៅ។ ពាក្យថា Anuggahāya សេចក្តីថា ដើម្បីការទំនុកបម្រុង។ ពាក្យទាំងពីរនេះ ខុសគ្នាតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែសេចក្តីគឺដូចគ្នាតែមួយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Ṭhitiyā សេចក្តីថា ដើម្បីកុំឲ្យដាច់សង្វាក់នៃធម៌ដែលកើតឡើងហើយ ក្នុងសន្តាននៃសត្វនោះៗ។ ពាក្យថា Anuggahāya សេចក្តីថា ដើម្បីការកើតឡើងនៃធម៌ដែលមិនទាន់កើតឡើង។ បទទាំងពីរនេះ ត្រូវដឹងថារួមបញ្ចូលទាំងពីរយ៉ាងគឺ «ដើម្បីការតាំងនៅផង ដើម្បីការទំនុកបម្រុងផង នៃពួកភូតសត្វ ឬដើម្បីការតាំងនៅផង ដើម្បីការទំនុកបម្រុងផង នៃពួកសម្ភវេសីសត្វ» យ៉ាងនេះឯង។

කබළීකාරො ආහාරොති කබළං කත්වා අජ්ඣොහරිතබ්බකො ආහාරො, ඔදනකුම්මාසාදිවත්ථුකාය ඔජායෙතං අධිවචනං. ඔළාරිකො වා සුඛුමො වාති වත්ථුඔළාරිකතාය ඔළාරිකො, සුඛුමතාය සුඛුමො. සභාවෙන පන සුඛුමරූපපරියාපන්නත්තා කබළීකාරො ආහාරො සුඛුමොව හොති. සාපි චස්ස වත්ථුතො ඔළාරිකතා සුඛුමතා ච උපාදායුපාදාය වෙදිතබ්බා. කුම්භීලානඤ්හි ආහාරං උපාදාය මොරානං ආහාරො සුඛුමො. කුම්භීලා කිර පාසාණෙ ගිලන්ති, තෙ ච නෙසං කුච්ඡිප්පත්තා විලීයන්ති. මොරා සප්පවිච්ඡිකාදිපාණෙ ඛාදන්ති. මොරානං පන ආහාරං උපාදාය තරච්ඡානං ආහාරො සුඛුමො. තෙ කිර තිවස්සඡඩ්ඩිතානි විසාණානි චෙව අට්ඨීනි ච ඛාදන්ති, තානි ච නෙසං ඛෙළෙන තෙමිතමත්තානෙව කන්දමූලං විය මුදුකානි හොන්ති. තරච්ඡානං ආහාරං උපාදාය හත්ථීනං ආහාරො සුඛුමො. තෙ හි නානාරුක්ඛසාඛාදයො ඛාදන්ති. හත්ථීනං ආහාරතො ගවයගොකණ්ණමිගාදීනං ආහාරො සුඛුමො. තෙ කිර නිස්සාරානි නානාරුක්ඛපණ්ණාදීනි ඛාදන්ති. තෙසම්පි ආහාරතො ගුන්නං ආහාරො සුඛුමො. තෙ අල්ලසුක්ඛතිණානි ඛාදන්ති. තෙසං ආහාරතො සසානං ආහාරො සුඛුමො. සසානං ආහාරතො සකුණානං ආහාරො සුඛුමො. සකුණානං ආහාරතො පච්චන්තවාසීනං ආහාරො සුඛුමො. පච්චන්තවාසීනං ආහාරතො ගාමභොජකානං ආහාරො [Pg.23] සුඛුමො. ගාමභොජකානං ආහාරතො රාජරාජමහාමත්තානං ආහාරො සුඛුමො. තෙසම්පි ආහාරතො චක්කවත්තිනො ආහාරො සුඛුමො. චක්කවත්තිනො ආහාරතො භුම්මානං දෙවානං ආහාරො සුඛුමො. භුම්මානං දෙවානං ආහාරතො චාතුමහාරාජිකානං. එවං යාව පරනිම්මිතවසවත්තීනං ආහාරා විත්ථාරෙතබ්බා. තෙසං පනාහාරො සුඛුමොත්වෙව නිට්ඨං පත්තො.

ពាក្យថា Kabaḷīkāro āhāro សេចក្តីថា អាហារដែលត្រូវធ្វើជាពំនូតហើយលេបចូលទៅ នេះជាឈ្មោះនៃឱជារសដែលមានរូបវត្ថុមានបាយ និងនំកុម្មាសជាដើមជាទីតាំង។ ពាក្យថា Oḷāriko vā sukhumo vā សេចក្តីថា ឈ្មោះថាគ្រោតគ្រាត ព្រោះវត្ថុជាទីតាំងគ្រោតគ្រាត, ឈ្មោះថាល្អិត ព្រោះវត្ថុជាទីតាំងល្អិត។ ប៉ុន្តែដោយសភាវៈ ព្រោះកពឡិង្ការាហាររាប់បញ្ចូលក្នុងសុខុមរូប អាហារនោះទើបជាធម្មជាតិល្អិតពិតប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពគ្រោតគ្រាត និងភាពល្អិតនៃអាហារនោះ ត្រូវដឹងដោយការប្រៀបធៀបនឹងវត្ថុជាទីតាំង។ ព្រោះថា បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកក្រពើ អាហាររបស់ពួកក្ងោកឈ្មោះថាល្អិត។ ឮថា ពួកក្រពើតែងតែលេបថ្ម ហើយថ្មទាំងនោះកាលបើទៅដល់ពោះវៀនរបស់វា ក៏រលាយអស់ទៅ។ ចំណែកពួកក្ងោកតែងតែស៊ីសត្វមានពិសមានពស់និងខ្ទួយជាដើម។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកក្ងោក អាហាររបស់ពួកខ្លាធំ (តរច្ឆៈ) ឈ្មោះថាល្អិត។ ឮថា ពួកវាស៊ីស្នែងនិងឆ្អឹងដែលគេបោះបង់ចោលអស់បីឆ្នាំមកហើយ ហើយរបស់ទាំងនោះកាលបើត្រូវទឹកមាត់របស់វាជោកជាំហើយ ក៏ទន់ដូចជាមើមឈើ។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកខ្លាធំ អាហាររបស់ពួកដំរីឈ្មោះថាល្អិត។ ព្រោះពួកវាស៊ីមែកឈើផ្សេងៗជាដើម។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកដំរី អាហាររបស់ពួកខ្ទីង គោព្រៃ និងម្រឹគជាដើម ឈ្មោះថាល្អិត។ ឮថា ពួកវាស៊ីស្លឹកឈើផ្សេងៗដែលគ្មានខ្លឹមសារ។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់សត្វទាំងនោះ អាហាររបស់ពួកគោឈ្មោះថាល្អិត។ ពួកវាស៊ីស្មៅស្រស់និងស្មៅស្ងួត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកគោ អាហាររបស់ពួកទន្សាយឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកទន្សាយ អាហាររបស់ពួកសត្វស្លាបឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកសត្វស្លាប អាហាររបស់ពួកអ្នកស្រុកបច្ចន្តគ្រាមឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកអ្នកស្រុកបច្ចន្តគ្រាម អាហាររបស់ពួកអ្នកស៊ីសួយសារអាករភូមិឈ្មោះថាល្អិត。 បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកអ្នកស៊ីសួយសារអាករភូមិ អាហាររបស់ពួកស្តេចនិងមហាមាត្យឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកស្តេចនិងមហាមាត្យ អាហាររបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ អាហាររបស់ពួកភុម្មទេវតាឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកភុម្មទេវតា អាហាររបស់ពួកទេវតាជាន់ចតុមហារាជិកាឈ្មោះថាល្អិត។ ត្រូវពង្រីកសេចក្តីយ៉ាងនេះ រហូតដល់អាហាររបស់ពួកទេវតាជាន់បរនិម្មិតវសវត្តី។ អាហាររបស់ពួកទេវតាទាំងនោះ ត្រូវបានសន្និដ្ឋានថាល្អិតបំផុត។

එත්ථ ච ඔළාරිකෙ වත්ථුස්මිං ඔජා පරිත්තා හොති දුබ්බලා, සුඛුමෙ බලවතී. තථා හි එකපත්තපූරම්පි යාගුං පීතො මුහුත්තෙනෙව ජිඝච්ඡිතො හොති යංකිඤ්චිදෙව ඛාදිතුකාමො, සප්පිං පන පසතමත්තං පිවිත්වා දිවසං අභොත්තුකාමො හොති. තත්ථ වත්ථු කම්මජතෙජසඞ්ඛාතං පරිස්සයං විනොදෙති, න පන සක්කොති පාලෙතුං. ඔජා පන පාලෙති, න සක්කොති පරිස්සයං විනොදෙතුං. ද්වෙ පන එකතො හුත්වා පරිස්සයඤ්චෙව විනොදෙන්ති පාලෙන්ති චාති.

ក្នុងរឿងនេះ ឱជារសក្នុងវត្ថុគ្រោតគ្រាត តែងតែមានតិច និងមានកម្លាំងខ្សោយ ចំណែកក្នុងវត្ថុល្អិត តែងតែមានកម្លាំងខ្លាំង។ ព្រោះថា មនុស្សដែលផឹកបបរពេញមួយចាន តែងតែឃ្លានវិញក្នុងមួយរំពេច ហើយចង់ស៊ីរបស់អ្វីមួយផ្សេងទៀត ចំណែកឯអ្នកដែលផឹកទឹកដោះថ្លា (សប្បិ) ត្រឹមតែមួយក្តាប់ដៃ តែងតែមិនចង់ស៊ីអាហារពេញមួយថ្ងៃ។ ក្នុងរូបកាយនោះ រូបវត្ថុ (អាហារ) តែងតែកម្ចាត់បង់នូវអន្តរាយដែលរាប់ថាជាតេជោធាតុដែលកើតអំពីកម្ម ប៉ុន្តែមិនអាចរក្សារូបកាយទុកបានឡើយ។ ចំណែកឯឱជារស តែងតែរក្សារូបកាយទុកបាន ប៉ុន្តែមិនអាចកម្ចាត់បង់នូវអន្តរាយបានឡើយ។ លុះតែធាតុទាំងពីររួមគ្នា ទើបអាចកម្ចាត់បង់នូវអន្តរាយផង រក្សារូបកាយទុកបានផង ដោយប្រការដូច្នេះឯង។

ඵස්සො දුතියොති චක්ඛුසම්ඵස්සාදි ඡබ්බිධොපි ඵස්සො එතෙසු චතූසු ආහාරෙසු දුතියො ආහාරොති වෙදිතබ්බො. දෙසනානයො එව චෙස, තස්මා ඉමිනා නාම කාරණෙන දුතියො තතියො චාති ඉදමෙත්ථ න ගවෙසිතබ්බං. මනොසඤ්චෙතනාති චෙතනාව වුච්චති. විඤ්ඤාණන්ති චිත්තං. ඉති භගවා ඉමස්මිං ඨානෙ උපාදිණ්ණකඅනුපාදිණ්ණකවසෙන එකරාසිං කත්වා චත්තාරො ආහාරෙ දස්සෙසි. කබළීකාරාහාරො හි උපාදිණ්ණකොපි අත්ථි අනුපාදිණ්ණකොපි, තථා ඵස්සාදයො. තත්ථ සප්පාදීහි ගිලිතානං මණ්ඩූකාදීනං වසෙන උපාදිණ්ණකකබළීකාරාහාරො දට්ඨබ්බො. මණ්ඩූකාදයො හි සප්පාදීහි ගිලිතා අන්තොකුච්ඡිගතාපි කිඤ්චි කාලං ජීවන්තියෙව. තෙ යාව උපාදිණ්ණකපක්ඛෙ තිට්ඨන්ති, තාව ආහාරත්ථං න සාධෙන්ති. භිජ්ජිත්වා පන අනුපාදිණ්ණකපක්ඛෙ ඨිතා සාධෙන්ති. තදාපි උපාදිණ්ණකාහාරොති වුච්චන්තීති. ඉදං පන ආචරියානං න රුච්චතීති අට්ඨකථායමෙව පටික්ඛිපිත්වා ඉදං වුත්තං – ඉමෙසං සත්තානං ඛාදන්තානම්පි අඛාදන්තානම්පි භුඤ්ජන්තානම්පි අභුඤ්ජන්තානම්පි පටිසන්ධිචිත්තෙනෙව සහජාතා කම්මජා ඔජා නාම අත්ථි, සා යාවපි සත්තමා දිවසා පාලෙති, අයමෙව [Pg.24] උපාදිණ්ණකකබළීකාරාහාරොති වෙදිතබ්බො. තෙභූමකවිපාකවසෙන පන උපාදිණ්ණකඵස්සාදයො වෙදිතබ්බා, තෙභූමකකුසලාකුසලකිරියවසෙන අනුපාදිණ්ණකා. ලොකුත්තරා පන රුළ්හීවසෙන කථිතාති.

បទថា Phasso dutiyo (ផស្សៈជាទីពីរ) សេចក្តីថា ផស្សៈទាំង ៦ ប្រការ មានចក្ខុសម្ផស្សជាដើម គប្បីជ្រាបថា ជាអាហារទីពីរ ក្នុងបណ្តាអាហារទាំង ៤ នេះ។ នេះគ្រាន់តែជាលំដាប់នៃទេសនាន័យប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ មិនគប្បីស្វែងរកហេតុផលថា ហេតុអ្វីបានជាផស្សៈជាទីពីរ ឬហេតុអ្វីបានជាចេតនាជាទីបីឡើយ។ បទថា Manosañcetanā សំដៅយកចេតនាប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Viññāṇaṃ សំដៅយកចិត្ត។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើអាហារទាំង ៤ នេះ ឲ្យជាក្រុមតែមួយ ដោយមិនបែងចែកជាឧបាទិន្នកៈ និងអនុបាទិន្នកៈឡើយ ហើយទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា កពឡិង្ការាហារ ដែលជាឧបាទិន្នកៈក៏មាន ជាអនុបាទិន្នកៈក៏មាន ផស្សាហារជាដើមក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងបណ្តាអាហារទាំងនោះ កពឡិង្ការាហារដែលជាឧបាទិន្នកៈ គប្បីយល់តាមរយៈពួកកង្កែបជាដើម ដែលសត្វមានពិសមានពស់ជាដើមលេបចូលទៅ។ ព្រោះថា ពួកកង្កែបជាដើម ដែលពស់លេបចូលទៅក្នុងពោះហើយនោះ តែងតែមានជីវិតរស់នៅមួយរយៈកាល។ ពួកវាស្ថិតនៅក្នុងចំណែកនៃឧបាទិន្នកៈដរាបណា វាមិនទាន់សម្រេចនូវប្រយោជន៍នៃអាហារដរាបនោះ។ លុះត្រាតែរលាយទៅ ហើយស្ថិតនៅក្នុងចំណែកនៃអនុបាទិន្នកៈ ទើបសម្រេចប្រយោជន៍នៃអាហារ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក្តី ក៏លោកហៅថា ឧបាទិន្នកាហារដដែល។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីនេះ មិនជាទីគាប់ចិត្តដល់ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកបានបដិសេធសេចក្តីនេះ ហើយពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖ ចំពោះសត្វទាំងឡាយ ទោះបីជាកំពុងទំពាស៊ីក្តី មិនទំពាស៊ីក្តី កំពុងបរិភោគក្តី មិនបរិភោគក្តី តែងតែមានឱជារូបដែលកើតអំពីកម្ម (កម្មកជឱជា) កើតឡើងព្រមគ្នាជាមួយបដិសន្ធិចិត្ត ឱជានោះតែងរក្សារូបកាយរហូតដល់ថ្ងៃទីប្រាំពីរ គប្បីជ្រាបថា នេះឯងជាឧបាទិន្នកកពឡិង្ការាហារ។ ចំណែកឯផស្សាហារជាដើម ដែលជាឧបាទិន្នកៈ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃវិបាកក្នុងភូមិទាំងបី ឯផស្សាហារជាដើម ដែលជាអនុបាទិន្នកៈ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃកុសល អកុសល និងកិរិយាក្នុងភូមិទាំងបី។ ចំណែកឯលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ លោកហៅថាអាហារ ដោយអំណាចនៃរុឡ្ហីសព្ទ (ការប្រើប្រាស់ជាទូទៅ)។

එත්ථාහ – ‘‘යදි පච්චයට්ඨො ආහාරට්ඨො, අථ කස්මා අඤ්ඤෙසුපි සත්තානං පච්චයෙසු විජ්ජමානෙසු ඉමෙයෙව චත්තාරො වුත්තා’’ති? වුච්චතෙ – අජ්ඣත්තිකසන්තතියා විසෙසපච්චයත්තා. විසෙසපච්චයො හි කබළීකාරාහාරභක්ඛානං සත්තානං රූපකායස්ස කබළීකාරො ආහාරො, නාමකායෙ වෙදනාය ඵස්සො, විඤ්ඤාණස්ස මනොසඤ්චෙතනා, නාමරූපස්ස විඤ්ඤාණං. යථාහ – ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අයං කායො ආහාරට්ඨිතිකො ආහාරං පටිච්ච තිට්ඨති, අනාහාරො නො තිට්ඨති (සං. නි. 5.183), තථා ඵස්සපච්චයා වෙදනා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති (සං. නි. 2.1; විභ. 225).

ក្នុងទីនេះ មានចោទសួរថា «ប្រសិនបើសេចក្តីថាជាបច្ច័យ គឺជាសេចក្តីនៃអាហារ ហេតុអ្វីបានជាកាលដែលបច្ច័យដទៃទៀតរបស់សត្វទាំងឡាយមានពិតមែន តែព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែអាហារទាំង ៤ នេះប៉ុណ្ណោះ?»។ ដោះស្រាយថា «ព្រោះអាហារទាំងនេះជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់សន្តានខាងក្នុង»។ ព្រោះថា កពឡិង្ការាហារ ជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់រូបកាយរបស់សត្វទាំងឡាយដែលបរិភោគកពឡិង្ការាហារជាអាហារ, ផស្សៈជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់វេទនាក្នុងនាមកាយ, មនោសញ្ចេតនាជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់វិញ្ញាណ, វិញ្ញាណជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់នាមរូប។ ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ដូចជាកាយនេះមានអាហារជាទីតាំង អាស្រ័យអាហារទើបឋិតនៅបាន គ្មានអាហារឋិតនៅមិនបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ វេទនាកើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ វិញ្ញាណកើតឡើងព្រោះសង្ខារជាបច្ច័យ នាមរូបកើតឡើងព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យ ក៏យ៉ាងនោះដែរ»។

කො පනෙත්ථ ආහාරො කිං ආහරතීති? කබළීකාරාහාරො ඔජට්ඨමකරූපානි ආහරති ඵස්සාහාරො තිස්සො වෙදනා, මනොසඤ්චෙතනාහාරො තයො භවෙ, විඤ්ඤාණාහාරො පටිසන්ධිනාමරූපන්ති.

ក្នុងបណ្តាអាហារទាំងនោះ តើអាហារណា នាំមកនូវអ្វីខ្លះ? កពឡិង្ការាហារ នាំមកនូវរូបមានឱជាជាទីប្រាំបី (ឱជដ្ឋមកកលាប), ផស្សាហារ នាំមកនូវវេទនាទាំងបី, មនោសញ្ចេតនាហារ នាំមកនូវភពទាំងបី, វិញ្ញាណាហារ នាំមកនូវបដិសន្ធិនាមរូប។

කථං? කබළීකාරාහාරො තාව මුඛෙ ඨපිතමත්තෙයෙව අට්ඨ රූපානි සමුට්ඨාපෙති, දන්තවිචුණ්ණිතං පන අජ්ඣොහරියමානං එකෙකං සිත්ථං අට්ඨට්ඨරූපානි සමුට්ඨාපෙතියෙව. එවං කබළීකාරාහාරො ඔජට්ඨමකරූපානි ආහරති. ඵස්සාහාරො පන සුඛවෙදනීයො ඵස්සො උප්පජ්ජමානොයෙව සුඛං වෙදනං ආහරති, දුක්ඛවෙදනීයො දුක්ඛං, අදුක්ඛමසුඛවෙදනීයො අදුක්ඛමසුඛන්ති එවං සබ්බථාපි ඵස්සාහාරො තිස්සො වෙදනා ආහරති.

តើដូចម្តេច? ជាដំបូង កពឡិង្ការាហារ គ្រាន់តែដាក់ចូលទៅក្នុងមាត់ភ្លាម ក៏ញ៉ាំងរូប ៨ យ៉ាងឲ្យកើតឡើង ម្យ៉ាងទៀត បាយមួយពំនូតៗដែលធ្មេញទំពាឲ្យម៉ត់ហើយ កាលដែលលេបចូលទៅ តែងញ៉ាំងរូប ៨ យ៉ាងៗឲ្យកើតឡើងជាប្រាកដ។ យ៉ាងនេះ កពឡិង្ការាហារ ឈ្មោះថានាំមកនូវរូបមានឱជាជាទីប្រាំបី។ ចំណែកឯផស្សាហារវិញ ផស្សៈជាទីតាំងនៃសុខវេទនា កាលដែលកើតឡើង តែងនាំមកនូវសុខវេទនា, ផស្សៈជាទីតាំងនៃទុក្ខវេទនា តែងនាំមកនូវទុក្ខវេទនា, ផស្សៈជាទីតាំងនៃអទុក្ខមសុខវេទនា តែងនាំមកនូវអទុក្ខមសុខវេទនា យ៉ាងនេះ ផស្សាហារ ឈ្មោះថានាំមកនូវវេទនាទាំងបី ដោយប្រការទាំងពួង។

මනොසඤ්චෙතනාහාරො කාමභවූපගං කම්මං කාමභවං ආහරති, රූපාරූපභවූපගානි තං තං භවං. එවං සබ්බථාපි මනොසඤ්චෙතනාහාරො තයො භවෙ ආහරති. විඤ්ඤාණාහාරො පන යෙ ච පටිසන්ධික්ඛණෙ තංසම්පයුත්තකා තයො ඛන්ධා, යානි ච තිසන්තතිවසෙන තිංස රූපානි උප්පජ්ජන්ති, සහජාතාදිපච්චයනයෙන තානි ආහරතීති වුච්චති. එවං විඤ්ඤාණාහාරො පටිසන්ධිනාමරූපං ආහරතීති. එත්ථ ච ‘‘මනොසඤ්චෙතනා තයො භවෙ ආහරතී’’ති සාසවකුසලාකුසලචෙතනාව වුත්තා. ‘‘විඤ්ඤාණං [Pg.25] පටිසන්ධිනාමරූපං ආහරතී’’ති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමෙව වුත්තං. අවිසෙසෙන පන තංසම්පයුත්තතංසමුට්ඨානධම්මානං ආහරණතොපෙතෙ ‘‘ආහාරා’’ති වෙදිතබ්බා.

មនោសញ្ចេតនាហារ នាំមកនូវកាមភព តាមរយៈកម្មដែលនាំឲ្យទៅកើតក្នុងកាមភព និងនាំមកនូវរូបភព និងអរូបភពនោះៗ តាមរយៈកម្មដែលនាំឲ្យទៅកើតក្នុងរូបភព និងអរូបភព។ យ៉ាងនេះ មនោសញ្ចេតនាហារ ឈ្មោះថានាំមកនូវភពទាំងបី ដោយប្រការទាំងពួង។ ចំណែកឯវិញ្ញាណាហារ លោកពោលថា នាំមកនូវនាមខន្ធទាំងបីដែលសម្បយុត្តនឹងវិញ្ញាណនោះក្នុងខណៈបដិសន្ធិ និងរូបទាំង ៣០ ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃសន្តតិទាំងបី ដោយវិធីនៃសហជាតបច្ច័យជាដើម។ យ៉ាងនេះ វិញ្ញាណាហារ ឈ្មោះថានាំមកនូវបដិសន្ធិនាមរូប។ ក្នុងទីនេះ បទថា «មនោសញ្ចេតនានាំមកនូវភពទាំងបី» សំដៅយកតែកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនាដែលប្រកបដោយអាសវៈប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «វិញ្ញាណនាំមកនូវបដិសន្ធិនាមរូប» សំដៅយកតែបដិសន្ធិវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ បើពោលដោយមិនបែងចែក ធម៌ទាំងនេះ គប្បីជ្រាបថាជា «អាហារ» ព្រោះនាំមកនូវធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងខ្លួន និងធម៌ដែលមានខ្លួនជាសមុដ្ឋាន។

එතෙසු චතූසු ආහාරෙසු කබළීකාරාහාරො උපත්ථම්භෙන්තො ආහාරකිච්චං සාධෙති, ඵස්සො ඵුසන්තොයෙව මනොසඤ්චෙතනා ආයූහමානාව, විඤ්ඤාණං විජානන්තමෙව. කථං? කබළීකාරාහාරො හි උපත්ථම්භෙන්තොයෙව කායට්ඨපනෙන සත්තානං ඨිතියා හොති. කම්මජනිතොපි හි අයං කායො කබළීකාරාහාරෙන උපත්ථද්ධො දසපි වස්සානි වස්සසතම්පි යාව ආයුපරිමාණා තිට්ඨති. යථා කිං? යථා මාතුයා ජනිතොපි දාරකො ධාතියා ථඤ්ඤාදීනි පායෙත්වා පොසියමානො චිරං තිට්ඨති, යථා ච උපත්ථම්භෙන උපත්ථම්භිතං ගෙහං. වුත්තම්පි චෙතං –

ក្នុងបណ្តាអាហារទាំង ៤ នេះ កពឡិង្ការាហារ តែងសម្រេចកិច្ចនៃអាហារដោយការឧបត្ថម្ភ (ទ្រទ្រង់), ផស្សៈ សម្រេចកិច្ចដោយការប៉ះពាល់, មនោសញ្ចេតនា សម្រេចកិច្ចដោយការសន្សំ (សង្វាត), វិញ្ញាណ សម្រេចកិច្ចដោយការដឹងច្បាស់។ តើដូចម្តេច? ព្រោះថា កពឡិង្ការាហារ កាលដែលឧបត្ថម្ភទ្រទ្រង់រូបកាយ តែងជាទៅដើម្បីការតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយ។ ព្រោះថារូបកាយនេះ ទោះបីជាកើតឡើងអំពីកម្មក៏ដោយ កាលបើបានកពឡិង្ការាហារជួយឧបត្ថម្ភទ្រទ្រង់ហើយ តែងតាំងនៅបាន ១០ ឆ្នាំខ្លះ ១០០ ឆ្នាំខ្លះ រហូតដល់អស់អាយុកាល។ ដូចជាអ្វី? ដូចជាកូនក្មេង ទោះបីជាម្តាយបង្កើតមកហើយក៏ដោយ កាលបើដោះញាយ (មេដោះ) ឲ្យបៅទឹកដោះជាដើម និងចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សាហើយ តែងរស់នៅបានយូរអង្វែង ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាផ្ទះដែលសសរជួយទល់ទ្រទ្រង់ទុកដូច្នោះឯង។ សេចក្តីនេះ ព្រះថេរៈបានពោលទុកមកហើយថា៖

‘‘යථා, මහාරාජ, ගෙහෙ පපතන්තෙ අඤ්ඤෙන දාරුනා උපත්ථම්භිතං සන්තං එව තං ගෙහං න පතති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං කායො ආහාරට්ඨිතිකො ආහාරං පටිච්ච තිට්ඨතී’’ති.

«បពិត្រមហារាជ ដូចជាកាលដែលផ្ទះកំពុងតែទ្រុឌទ្រោមដួលរលំ កាលបើបានឈើដទៃមកជួយទល់ទ្រទ្រង់ទុកហើយ ផ្ទះនោះក៏មិនដួលរលំឡើយ យ៉ាងណាមិញ បពិត្រមហារាជ កាយនេះមានអាហារជាទីតាំង អាស្រ័យអាហារទើបតាំងនៅបាន ក៏យ៉ាងនោះឯង»

එවං කබළීකාරො ආහාරො උපත්ථම්භෙන්තො ආහාරකිච්චං සාධෙති.

យ៉ាងនេះ កពឡិង្ការាហារ តែងសម្រេចកិច្ចនៃអាហារដោយការឧបត្ថម្ភទ្រទ្រង់។

එවං සාධෙන්තොපි ච කබළීකාරො ආහාරො ද්වින්නං රූපසන්තතීනං පච්චයො හොති ආහාරසමුට්ඨානස්ස ච උපාදිණ්ණකස්ස ච. කම්මජානං අනුපාලකො හුත්වා පච්චයො හොති, ආහාරසමුට්ඨානානං ජනකො හුත්වාති. ඵස්සො පන සුඛාදිවත්ථුභූතං ආරම්මණං ඵුසන්තොයෙව සුඛාදිවෙදනාපවත්තනෙන සත්තානං ඨිතියා හොති. මනොසඤ්චෙතනා කුසලාකුසලකම්මවසෙන ආයූහමානායෙව භවමූලනිප්ඵාදනතො සත්තානං ඨිතියා හොති. විඤ්ඤාණං විජානන්තමෙව නාමරූපප්පවත්තනෙන සත්තානං ඨිතියා හොතීති.

កាលដែលសម្រេចកិច្ចយ៉ាងនេះ កពឡិង្ការាហារ តែងជាបច្ច័យដល់រូបសន្តតិទាំងពីរ គឺរូបដែលកើតអំពីអាហារ (អាហារសមុដ្ឋានរូប) និងរូបដែលជាឧបាទិន្នកៈ (កម្មជរូប)។ គឺថា កពឡិង្ការាហារ ជាបច្ច័យដោយការជួយថែរក្សាកម្មជរូបទាំងឡាយ និងជាបច្ច័យដោយការបង្កើតអាហារសមុដ្ឋានរូបទាំងឡាយ។ ចំណែកឯផស្សៈ កាលដែលប៉ះពាល់នូវអារម្មណ៍ដែលជាទីតាំងនៃសុខវេទនាជាដើម តែងជាទៅដើម្បីការតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយ ដោយការញ៉ាំងសុខវេទនាជាដើមឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ មនោសញ្ចេតនា កាលដែលសន្សំសង្វាតដោយអំណាចនៃកុសលកម្ម និងអកុសលកម្ម តែងជាទៅដើម្បីការតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយ ព្រោះជាអ្នកបង្កើតនូវឫសគល់នៃភព។ វិញ្ញាណ កាលដែលដឹងច្បាស់ តែងជាទៅដើម្បីការតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយ ដោយការញ៉ាំងនាមរូបឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។

එවං උපත්ථම්භනාදිවසෙන ආහාරකිච්චං සාධයමානෙසු පනෙතෙසු චත්තාරි භයානි දට්ඨබ්බානි. සෙය්‍යථිදං – කබළීකාරාහාරෙ නිකන්තියෙව භයං, ඵස්සෙ උපගමනමෙව, මනොසඤ්චෙතනාය ආයූහනමෙව, විඤ්ඤාණෙ අභිනිපාතොයෙව භයන්ති. කිං කාරණා? කබළීකාරාහාරෙ හි නිකන්තිං [Pg.26] කත්වා සීතාදීනං පුරක්ඛතා සත්තා ආහාරත්ථාය මුද්දාගණනාදිකම්මානි කරොන්තා අනප්පකං දුක්ඛං නිගච්ඡන්ති. එකච්චෙ ච ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වාපි වෙජ්ජකම්මාදිකාය අනෙසනාය ආහාරං පරියෙසන්තා දිට්ඨෙව ධම්මෙ ගාරය්හා හොන්ති, සම්පරායෙපි, ‘‘තස්ස සඞ්ඝාටිපි ආදිත්තා සම්පජ්ජලිතා’’තිආදිනා ලක්ඛණසංයුත්තෙ (සං. නි. 2.218) වුත්තනයෙන සමණපෙතා හොන්ති. ඉමිනා තාව කාරණෙන කබළීකාරෙ ආහාරෙ නිකන්ති එව භයන්ති වෙදිතබ්බා.

កាលបើអាហារទាំងឡាយទាំងនេះ សម្រេចកិច្ចនៃអាហារដោយអំណាចនៃការឧបត្ថម្ភជាដើមយ៉ាងនេះហើយ គប្បីជ្រាបថា មានភ័យ ៤ យ៉ាង។ ភ័យទាំងនោះគឺ៖ ក្នុងកពឡិង្ការាហារ មានសេចក្តីប្រាថ្នា (និកន្តិ) ហ្នឹងឯងជាភ័យ, ក្នុងផស្សាហារ មានការចូលទៅជិត (ឧបគមនៈ) ហ្នឹងឯងជាភ័យ, ក្នុងមនោសញ្ចេតនាហារ មានការសន្សំសង្វាត (អាយូហនៈ) ហ្នឹងឯងជាភ័យ, ក្នុងវិញ្ញាណាហារ មានការធ្លាក់ចុះទៅ (អភិនិបាតៈ) ហ្នឹងឯងជាភ័យ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយ កាលបើមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងកពឡិង្ការាហារហើយ ត្រូវត្រជាក់និងក្តៅជាដើមបៀតបៀន កាលបើធ្វើការងារផ្សេងៗមានការគិតលេខដោយម្រាមដៃជាដើម ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អាហារ តែងតែដល់នូវទុក្ខមិនតិចឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលខ្លះ ទោះបីជាបានបួសក្នុងសាសនានេះហើយក្តី កាលបើស្វែងរកអាហារដោយអនេសនៈ (ការស្វែងរកមិនសមគួរ) មានការធ្វើជាគ្រូពេទ្យជាដើម តែងជាអ្នកគួរឲ្យគេតិះដៀលក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិផង ក្នុងបរលោកផង តែងទៅកើតជាសមណប្រេត ដូចដែលទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងលក្ខណសំយុត្ត ដោយន័យជាដើមថា «សូម្បីតែសង្ឃាដិរបស់ប្រេតនោះ ក៏ភ្លើងឆេះសន្ធោសន្ធៅ» ដូច្នោះដែរ។ គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងកពឡិង្ការាហារ ឈ្មោះថាជាភ័យ ដោយហេតុនេះជាដំបូង។

ඵස්සං උපගච්ඡන්තාපි ඵස්සස්සාදිනො පරෙසං රක්ඛිතගොපිතෙසු දාරාදීසු භණ්ඩෙසු අපරජ්ඣන්ති, තෙ සහ භණ්ඩෙන භණ්ඩසාමිකා ගහෙත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං වා ඡින්දිත්වා සඞ්කාරකූටෙ ඡඩ්ඩෙන්ති, රඤ්ඤො වා නිය්‍යාදෙන්ති. තතො තෙ රාජා විවිධා කම්මකාරණා කාරාපෙති. කායස්ස ච භෙදා දුග්ගති තෙසං පාටිකඞ්ඛා හොති. ඉති ඵස්සස්සාදමූලකං දිට්ඨධම්මිකම්පි සම්පරායිකම්පි භයං සබ්බමාගතමෙව හොති. ඉමිනා කාරණෙන ඵස්සාහාරෙ උපගමනමෙව භයන්ති වෙදිතබ්බං.

ម្យ៉ាងទៀត សត្វទាំងឡាយដែលត្រេកអរក្នុងផស្សៈ កាលដែលចូលទៅជិតផស្សៈ តែងប្រព្រឹត្តខុសក្នុងទ្រព្យសម្បត្តិ និងភរិយាជាដើម ដែលអ្នកដទៃថែរក្សាការពារទុក ម្ចាស់ទ្រព្យទាំងឡាយចាប់សត្វទាំងនោះបានព្រមទាំងភស្តុតាង (វត្ថុចាប់បាន) ហើយ ក៏កាប់សម្លាប់ជាកង់ៗ រួចបោះចោលក្នុងគំនរសម្រាមខ្លះ ឬបញ្ជូនទៅឲ្យស្តេចខ្លះ។ បន្ទាប់មក ស្តេចក៏ញ៉ាំងអ្នកទាំងនោះឲ្យរងទារុណកម្មផ្សេងៗ។ លុះរលាយកាយទៅ ទុក្ខតិក៏ជាទីសង្ឃឹមរបស់ពួកគេ។ យ៉ាងនេះ ភ័យទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងក្នុងបរលោក ដែលមានការត្រេកអរក្នុងផស្សៈជាឫសគល់ តែងតែមកដល់ទាំងអស់។ គប្បីជ្រាបថា ការចូលទៅជិតក្នុងផស្សាហារ ឈ្មោះថាជាភ័យ ដោយហេតុនេះ។

කුසලාකුසලකම්මායූහනෙ පන තම්මූලකං තීසු භවෙසු භයං සබ්බං ආගතමෙව හොති. ඉමිනා කාරණෙන මනොසඤ්චෙතනාහාරෙ ආයූහනමෙව භයන්ති වෙදිතබ්බං.

ចំណែកឯក្នុងការសន្សំសង្វាតកុសលកម្ម និងអកុសលកម្មវិញ ភ័យទាំងពួងក្នុងភពទាំងបី ដែលមានការសន្សំសង្វាតនោះជាឫសគល់ តែងតែមកដល់ទាំងអស់។ គប្បីជ្រាបថា ការសន្សំសង្វាតក្នុងមនោសញ្ចេតនាហារ ឈ្មោះថាជាភ័យ ដោយហេតុនេះ។

පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණඤ්ච යස්මිං යස්මිං ඨානෙ අභිනිපතති, තස්මිං තස්මිං ඨානෙ පටිසන්ධිනාමරූපං ගහෙත්වාව නිබ්බත්තති. තස්මිඤ්ච නිබ්බත්තෙ සබ්බභයානි නිබ්බත්තානියෙව හොන්ති තම්මූලකත්තාති ඉමිනා කාරණෙන විඤ්ඤාණාහාරෙ අභිනිපාතොයෙව භයන්ති වෙදිතබ්බොති.

ម្យ៉ាងទៀត បដិសន្ធិវិញ្ញាណ ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទីកន្លែងណាៗ តែងតែកាន់យកបដិសន្ធិនាមរូប ហើយកើតឡើងក្នុងទីកន្លែងនោះៗ។ កាលបើនាមរូបនោះកើតឡើងហើយ ភ័យទាំងពួងក៏ឈ្មោះថាកើតឡើងហើយដែរ ព្រោះមាននាមរូបនោះជាឫសគល់ គប្បីជ្រាបថា ការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងវិញ្ញាណាហារ ឈ្មោះថាជាភ័យ ដោយហេតុនេះ។

කිංනිදානාතිආදීසු නිදානාදීනි සබ්බානෙව කාරණවෙවචනානි. කාරණඤ්හි යස්මා ඵලං නිදෙති, ‘‘හන්ද නං ගණ්හථා’’ති අප්පෙති විය, තස්මා නිදානන්ති වුච්චති. යස්මා තං තතො සමුදෙති ජායති පභවති, තස්මා සමුදයො ජාති පභවොති වුච්චති. අයං පනෙත්ථ පදත්ථො – කිංනිදානං එතෙසන්ති කිංනිදානා. කො සමුදයො එතෙසන්ති කිංසමුදයා. කා ජාති එතෙසන්ති කිංජාතිකා. කො පභවො එතෙසන්ති කිංපභවා. යස්මා පන තෙසං තණ්හා යථාවුත්තෙන අත්ථෙන නිදානඤ්චෙව සමුදයො [Pg.27] ච ජාති ච පභවො ච, තස්මා ‘‘තණ්හානිදානා’’තිආදිමාහ. එවං සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា Kiṃnidānā (មានអ្វីជាហេតុ) ជាដើម ពាក្យថា និទាន ជាដើម ទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែជាវេវចនសព្ទរបស់ពាក្យថា ហេតុ (ការណៈ)។ ព្រោះថា ហេតុ តែងតែផ្តល់ផល ហាក់ដូចជាប្រគល់ឲ្យថា «នែ៎ ចូរទទួលយកផលនោះចុះ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា និទាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះផលនោះ តែងតែកើតឡើង ព្រោងព្រាត និងចម្រើនឡើងអំពីហេតុនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា សមុទ័យ ជាតិ និងប្រភព។ ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីនៃបទយ៉ាងនេះថា៖ អ្វីជាហេតុរបស់អាហារទាំងនេះ ឈ្មោះថា គិំនីទានា (មានអ្វីជាហេតុ)។ អ្វីជាសមុទ័យរបស់អាហារទាំងនេះ ឈ្មោះថា គិំសមុទយា (មានអ្វីជាសមុទ័យ)។ អ្វីជាជាតិរបស់អាហារទាំងនេះ ឈ្មោះថា គិំជាតិកា (មានអ្វីជាជាតិ)។ អ្វីជាប្រភពរបស់អាហារទាំងនេះ ឈ្មោះថា គិំប្បភវា (មានអ្វីជាប្រភព)។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតណ្ហាជាហេតុផង ជាសមុទ័យផង ជាជាតិផង ជាប្រភពផង របស់អាហារទាំងនោះ ដោយសេចក្តីដូចដែលបានពោលមកហើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា Taṇhānidānā (មានតណ្ហាជាហេតុ) ជាដើម។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង យ៉ាងនេះចុះ។

එත්ථ ච ඉමෙ චත්තාරො ආහාරා තණ්හානිදානාති පටිසන්ධිං ආදිං කත්වා අත්තභාවසඞ්ඛාතානං ආහාරානං පුරිමතණ්හානං වසෙන නිදානං වෙදිතබ්බං. කථං? පටිසන්ධික්ඛණෙ තාව පරිපුණ්ණායතනානං සත්තානං සත්තසන්තතිවසෙන, සෙසානං තතො ඌනඌනසන්තතිවසෙන උප්පන්නරූපබ්භන්තරං ජාතා ඔජා අත්ථි, අයං තණ්හානිදානො උපාදිණ්ණකකබළීකාරාහාරො. පටිසන්ධිචිත්තසම්පයුත්තා පන ඵස්සචෙතනා සයඤ්ච චිත්තං විඤ්ඤාණන්ති ඉමෙ තණ්හානිදානා උපාදිණ්ණක-ඵස්සමනොසඤ්චෙතනා-විඤ්ඤාණාහාරාති එවං තාව පුරිමතණ්හානිදානා පටිසන්ධිකා ආහාරා. යථා ච පටිසන්ධිකා, එවං තතො පරං පඨමභවඞ්ගචිත්තක්ඛණාදිනිබ්බත්තාපි වෙදිතබ්බා.

ក្នុងទីនេះ បទថា «អាហារទាំង ៤ នេះ មានតណ្ហាជាហេតុ» គប្បីជ្រាបថា មានតណ្ហាក្នុងអតីតជាតិជាហេតុ នៃអាហារទាំងឡាយដែលហៅថាអត្តភាព ដោយចាប់ផ្តើមតាំងពីខណៈបដិសន្ធិទៅ។ តើដូចម្តេច? ជាដំបូង ក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ចំពោះសត្វទាំងឡាយដែលមានអាយតនៈពេញបរិបូណ៌ ដោយអំណាចនៃសន្តតិទាំងប្រាំពីរ និងចំពោះសត្វក្រៅពីនេះ ដោយអំណាចនៃសន្តតិដែលថយចុះជាងនោះ តែងតែមានឱជារូបកើតឡើងក្នុងរូបកាយដែលកើតឡើងហើយ ឱជារូបនេះឯងជាឧបាទិន្នកកពឡិង្ការាហារ ដែលមានតណ្ហាជាហេតុ។ ចំណែកឯផស្សៈ និងចេតនាដែលសម្បយុត្តនឹងបដិសន្ធិចិត្ត និងចិត្តខ្លួនឯងដែលជាវិញ្ញាណ ធម៌ទាំងនេះជាឧបាទិន្នកផស្សាហារ មនោសញ្ចេតនាហារ និងវិញ្ញាណាហារ ដែលមានតណ្ហាជាហេតុ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាជាអាហារក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ដែលមានតណ្ហាក្នុងអតីតជាតិជាហេតុជាដំបូង។ អាហារក្នុងខណៈបដិសន្ធិ យ៉ាងណា សូម្បីតែអាហារដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនៃបឋមភវង្គចិត្តជាដើម បន្ទាប់ពីខណៈបដិសន្ធិនោះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។

යස්මා පන භගවා න කෙවලං ආහාරානමෙව නිදානං ජානාති, ආහාරනිදානභූතාය තණ්හායපි, තණ්හාය නිදානානං වෙදනාදීනම්පි නිදානං ජානාතියෙව, තස්මා තණ්හා චායං, භික්ඛවෙ, කිංනිදානාතිආදිනා නයෙන වට්ටං දස්සෙත්වා විවට්ටං දස්සෙසි. ඉමස්මිඤ්ච පන ඨානෙ භගවා අතීතාභිමුඛං දෙසනං කත්වා අතීතෙන වට්ටං දස්සෙති. කථං? ආහාරවසෙන හි අයං අත්තභාවො ගහිතො.

ព្រោះហេតុតែព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនទ្រង់ជ្រាបតែហេតុនៃអាហារទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែតណ្ហាដែលជាហេតុនៃអាហារ និងសូម្បីតែហេតុនៃតណ្ហាមានវេទនាជាដើម ក៏ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់ពិតប្រាកដដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទ្រង់បង្ហាញវដ្តៈដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះតណ្ហានេះមានអ្វីជាហេតុ" ហើយទើបបង្ហាញវិវដ្តៈ។ មួយវិញទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើទេសនាឆ្ពោះទៅរកអតីតកាល ហើយបង្ហាញវដ្តៈដោយអតីតកាលនោះ។ តើដូចម្តេច? ព្រោះថា អត្តភាពនេះ ត្រូវបានកាន់យកដោយអំណាចនៃអាហារ។

තණ්හාති ඉමස්සත්තභාවස්ස ජනකං කම්මං, වෙදනාඵස්සසළායතනනාමරූපවිඤ්ඤාණානි යස්මිං අත්තභාවෙ ඨත්වා කම්මං ආයූහිතං, තං දස්සෙතුං වුත්තානි, අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා තස්සත්තභාවස්ස ජනකං කම්මං. ඉති ද්වීසු ඨානෙසු අත්තභාවො, ද්වීසු තස්ස ජනකං කම්මන්ති සඞ්ඛෙපෙන කම්මඤ්චෙව කම්මවිපාකඤ්චාති, ද්වෙපි ධම්මෙ දස්සෙන්තෙන අතීතාභිමුඛං දෙසනං කත්වා අතීතෙන වට්ටං දස්සිතං.

ពាក្យថា "តណ្ហា" គឺកម្មដែលបង្កើតអត្តភាពនេះ។ ធម៌ទាំងឡាយមាន វេទនា ផស្សៈ សឡាយតនៈ នាមរូប និងវិញ្ញាណ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដើម្បីបង្ហាញអត្តភាព (អតីត) ដែលបុគ្គលបានស្ថិតនៅហើយសន្សំកម្មទុក។ អវិជ្ជា និងសង្ខារ គឺកម្មដែលបង្កើតអត្តភាពនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីទាំងពីរ ទ្រង់សម្តែងអត្តភាព ក្នុងទីទាំងពីរ ទ្រង់សម្តែងកម្មដែលបង្កើតអត្តភាពនោះ ដោយសង្ខេបគឺទ្រង់បង្ហាញធម៌ទាំងពីរគឺកម្ម និងកម្មវិបាក ព្រះអង្គកាលបើបង្ហាញធម៌ទាំងពីរនេះ ទ្រង់ធ្វើទេសនាឆ្ពោះទៅរកអតីតកាល ហើយបង្ហាញវដ្តៈដោយអតីតកាលនោះ។

තත්‍රායං දෙසනා අනාගතස්ස අදස්සිතත්තා අපරිපුණ්ණාති න දට්ඨබ්බා. නයතො පන පරිපුණ්ණාත්වෙව දට්ඨබ්බා. යථා හි චක්ඛුමා පුරිසො උදකපිට්ඨෙ නිපන්නං සුංසුමාරං දිස්වා තස්ස පරභාගං ඔලොකෙන්තො ගීවං පස්සෙය්‍ය, ඔරතො පිට්ඨිං, පරියොසානෙ නඞ්ගුට්ඨමූලං, හෙට්ඨා කුච්ඡිං ඔලොකෙන්තො පන උදකගතං අග්ගනඞ්ගුට්ඨඤ්චෙව චත්තාරො ච හත්ථපාදෙ න පස්සෙය්‍ය, සො න එත්තාවතා ‘‘අපරිපුණ්ණො සුංසුමාරො’’ති ගණ්හාති, නයතො පන පරිපුණ්ණොත්වෙව ගණ්හාති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.

ក្នុងទីនោះ ទេសនានេះ មិនគួរចាត់ទុកថាជាទេសនាមិនពេញលេញ ព្រោះតែមិនបានបង្ហាញអនាគតកាលនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែដោយឧបចារន័យ គួរចាត់ទុកថាជាទេសនាពេញលេញពិតប្រាកដ។ ដូចជាបុរសមានចក្ខុ ឃើញក្រពើដេកនៅលើផ្ទៃទឹក កាលសម្លឹងមើលចំណែកខាងលើរបស់វា គប្បីឃើញក, បន្ទាប់មកឃើញខ្នង, ក្នុងទីបំផុតឃើញគល់កន្ទុយ ប៉ុន្តែ កាលសម្លឹងមើលពោះខាងក្រោម មិនគប្បីឃើញចុងកន្ទុយ និងជើងទាំងបួនដែលនៅក្នុងទឹកឡើយ បុរសនោះមិនមែនយល់ថា "ក្រពើនេះមានអវយវៈមិនពេញលេញ" ត្រឹមតែការមិនឃើញប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែដោយឧបចារន័យ តែងយល់ថា "ក្រពើមានអវយវៈពេញលេញ" យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបថាមានការប្រៀបធៀបយ៉ាងនោះឯង។

උදකපිට්ඨෙ [Pg.28] නිපන්නසුංසුමාරො විය හි තෙභූමකවට්ටං. තීරෙ ඨිතො චක්ඛුමා පුරිසො විය යොගාවචරො. තෙන පුරිසෙන උදකපිට්ඨෙ සුංසුමාරස්ස දිට්ඨකාලො විය යොගිනා ආහාරවසෙන ඉමස්සත්තභාවස්ස දිට්ඨකාලො. පරතො ගීවාය දිට්ඨකාලො විය ඉමස්සත්තභාවස්ස ජනිකාය තණ්හාය දිට්ඨකාලො. පිට්ඨියා දිට්ඨකාලො විය යස්මිං අත්තභාවෙ තණ්හාසඞ්ඛාතං කම්මං කතං, වෙදනාදිවසෙන තස්ස දිට්ඨකාලො. නඞ්ගුට්ඨමූලස්ස දිට්ඨකාලො විය තස්සත්තභාවස්ස ජනකානං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං දිට්ඨකාලො. හෙට්ඨා කුච්ඡිං ඔලොකෙන්තස්ස පන අග්ගනඞ්ගුට්ඨඤ්චෙව චත්තාරො ච හත්ථපාදෙ අදිස්වාපි ‘‘අපරිපුණ්ණො සුංසුමාරො’’ති අගහෙත්වා නයතො පරිපුණ්ණොත්වෙව ගහණං විය යත්ථ යත්ථ පච්චයවට්ටං පාළියං න ආගතං, තත්ථ තත්ථ ‘‘දෙසනා අපරිපුණ්ණා’’ති අගහෙත්වා නයතො පරිපුණ්ණාත්වෙව ගහණං වෙදිතබ්බං. තත්ථ ච ආහාරතණ්හානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, තණ්හාවෙදනානං අන්තරෙ එකො, විඤ්ඤාණසඞ්ඛාරානං අන්තරෙ එකොති එවං තිසන්ධිචතුසඞ්ඛෙපමෙව වට්ටං දස්සිතන්ති. පඨමං.

ព្រោះថា វដ្តៈក្នុងភូមិបី ដូចជាក្រពើដេកនៅលើផ្ទៃទឹក។ ព្រះយោគាវចរ ដូចជាបុរសមានចក្ខុឈរនៅលើច្រាំង។ ខណៈដែលព្រះយោគីឃើញអត្តភាពនេះដោយអំណាចនៃអាហារ ដូចជាខណៈដែលបុរសនោះឃើញក្រពើនៅលើផ្ទៃទឹក។ ខណៈដែលឃើញតណ្ហាដែលបង្កើតអត្តភាពនេះ ដូចជាខណៈដែលឃើញករបស់ក្រពើពីខាងលើ។ ខណៈដែលឃើញកម្មដែលហៅថាតណ្ហាដែលបុគ្គលបានធ្វើក្នុងអត្តភាពណា ដោយអំណាចនៃវេទនាជាដើម ដូចជាខណៈដែលឃើញខ្នងរបស់ក្រពើ។ ខណៈដែលឃើញអវិជ្ជា និងសង្ខារដែលបង្កើតអត្តភាពនោះ ដូចជាខណៈដែលឃើញគល់កន្ទុយ។ មួយវិញទៀត ការយល់ថា "ក្រពើមានអវយវៈពេញលេញ" ដោយឧបចារន័យ ដោយមិនប្រកាន់យកថា "ក្រពើមានអវយវៈមិនពេញលេញ" សូម្បីតែមិនឃើញចុងកន្ទុយ និងជើងទាំងបួន កាលសម្លឹងមើលពោះខាងក្រោម យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីណាៗដែលបច្ចយវដ្តៈមិនបានមកក្នុងបាលី មិនត្រូវប្រកាន់យកក្នុងទីនោះៗថា "ទេសនាមិនពេញលេញ" ឡើយ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបការយល់ថា "ពេញលេញ" ដោយឧបចារន័យ យ៉ាងនោះឯង។ ក្នុងបច្ចយវដ្តៈនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញវដ្តៈដែលមានសន្ធិ ៣ និងសង្ខេប ៤ គឺ៖ ចន្លោះអាហារ និងតណ្ហា មានសន្ធិ ១, ចន្លោះតណ្ហា និងវេទនា មានសន្ធិ ១, ចន្លោះវិញ្ញាណ និងសង្ខារ មានសន្ធិ ១។ សូត្រទី១ ចប់។

2. මොළියඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා

២. ការអធិប្បាយមោឡិយផគ្គុណសូត្រ

12. දුතියෙ සම්භවෙසීනං වා අනුග්ගහායාති ඉමස්මිංයෙව ඨානෙ භගවා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. කස්මා? දිට්ඨිගතිකස්ස නිසින්නත්තා. තස්සඤ්හි පරිසති මොළියඵග්ගුනො නාම භික්ඛු දිට්ඨිගතිකො නිසින්නො. අථ සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘අයං උට්ඨහිත්වා මං පඤ්හං පුච්ඡිස්සති, අථස්සාහං විස්සජ්ජෙස්සාමී’’ති පුච්ඡාය ඔකාසදානත්ථං දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. මොළියඵග්ගුනොති මොළීති චූළා වුච්චති. යථාහ –

១២. ក្នុងសូត្រទីពីរ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាត្រឹមទីនេះឯង ដោយបទថា "sambhavesīnaṃ vā anuggahāya" (ដើម្បីអនុគ្រោះដល់សត្វអ្នកស្វែងរកកំណើត)។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែមានបុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុសអង្គុយនៅ។ ព្រោះថា ក្នុងបរិស័ទនោះ មានភិក្ខុមួយរូបឈ្មោះ មោឡិយផគ្គុណៈ ជាអ្នកមានទិដ្ឋិខុស អង្គុយនៅ។ គ្រានោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា "ភិក្ខុនេះក្រោកឡើងនឹងសួរប្រស្នានឹងតថាគត ពេលនោះតថាគតនឹងដោះស្រាយប្រស្នានោះដល់ភិក្ខុនោះ" ទើបទ្រង់បញ្ចប់ទេសនា ដើម្បីទុកឱកាសសម្រាប់ការសួរប្រស្នា។ ពាក្យថា "មោឡិយផគ្គុណៈ" គឺសក់ចងជាជុក ហៅថា "មោឡី"។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកថា៖

‘‘ඡෙත්වාන මොළිං වරගන්ධවාසිතංවෙහායසං උක්ඛිපි සක්‍යපුඞ්ගවො;

රතනචඞ්කොටවරෙන වාසවො,සහස්සනෙත්තො සිරසා පටිග්ගහී’’ති.

"ព្រះសក្យមុនីដ៏ប្រសើរ ទ្រង់កាត់ព្រះមោឡីដែលអប់ដោយគ្រឿងក្រអូបដ៏ប្រសើរហើយ ទ្រង់បោះឡើងទៅលើអាកាស ឯព្រះឥន្ទ្រមានព្រះនេត្រមួយពាន់ ទ្រង់ទទួលយកដោយកញ្ជើរត្នដ៏ប្រសើរ តម្កល់លើព្រះសិរសា" ដូច្នេះឯង។

සා තස්ස ගිහිකාලෙ මහන්තා අහොසි. තෙනස්ස ‘‘මොළියඵග්ගුනො’’ති සඞ්ඛා උදපාදි. පබ්බජිතම්පි නං තෙනෙව නාමෙන සඤ්ජානන්ති. එතදවොචාති දෙසනානුසන්ධිං ඝටෙන්තො එතං ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, විඤ්ඤාණාහාරං [Pg.29] ආහාරෙතී’’ති වචනං අවොච. තස්සත්ථො – භන්තෙ, කො නාම සො, යො එතං විඤ්ඤාණාහාරං ඛාදති වා භුඤ්ජති වාති?

ព្រះជុកសក់នោះ ធំធាត់ណាស់ក្នុងកាលដែលលោកនៅជាគ្រហស្ថ។ ព្រោះហេតុនោះ នាមបញ្ញត្តិថា "មោឡិយផគ្គុណៈ" ទើបកើតឡើងដល់លោក។ សូម្បីតែកាលបួសហើយ មហាជនក៏នៅតែស្គាល់លោកដោយឈ្មោះនោះឯង។ ពាក្យថា "etadavoca" គឺលោកភ្ជាប់សេចក្តីនៃទេសនា ហើយពោលពាក្យនេះថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះនរណាជាអ្នកបរិភោគវិញ្ញាណាហារ?"។ សេចក្តីនៃពាក្យនោះថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះបុគ្គលណាឈ្មោះអ្វី ដែលខាំទំពារ ឬបរិភោគនូវវិញ្ញាណាហារនេះ?

කස්මා පනායං ඉතරෙ තයො ආහාරෙ අපුච්ඡිත්වා ඉමමෙව පුච්ඡතීති? ජානාමීති ලද්ධියා. සො හි මහන්තෙ පිණ්ඩෙ කත්වාව කබළීකාරාහාරං භුඤ්ජන්තෙ පස්සති, තෙනස්ස තං ජානාමීති ලද්ධි. තිත්තිරවට්ටකමොරකුක්කුටාදයො පන මාතුසම්ඵස්සෙන යාපෙන්තෙ දිස්වා ‘‘එතෙ ඵස්සාහාරෙන යාපෙන්තී’’ති තස්ස ලද්ධි. කච්ඡපා පන අත්තනො උතුසමයෙ මහාසමුද්දතො නික්ඛමිත්වා සමුද්දතීරෙ වාලිකන්තරෙ අණ්ඩානි ඨපෙත්වා වාලිකාය පටිච්ඡාදෙත්වා මහාසමුද්දමෙව ඔතරන්ති. තානි මාතුඅනුස්සරණවසෙන න පූතීනි හොන්ති. තානි මනොසඤ්චෙතනාහාරෙන යාපෙන්තීති තස්ස ලද්ධි. කිඤ්චාපි ථෙරස්ස අයං ලද්ධි, න පන එතාය ලද්ධියා ඉමං පඤ්හං පුච්ඡති. දිට්ඨිගතිකො හි උම්මත්තකසදිසො. යථා උම්මත්තකො පච්ඡිං ගහෙත්වා අන්තරවීථිං ඔතිණ්ණො ගොමයම්පි පාසාණම්පි ගූථම්පි ඛජ්ජඛණ්ඩම්පි තං තං මනාපම්පි අමනාපම්පි ගහෙත්වා පච්ඡියං පක්ඛිපති. එවමෙව දිට්ඨිගතිකො යුත්තම්පි අයුත්තම්පි පුච්ඡති. සො ‘‘කස්මා ඉමං පුච්ඡසී’’ති න නිග්ගහෙතබ්බො, පුච්ඡිතපුච්ඡිතට්ඨානෙ පන ගහණමෙව නිසෙධෙතබ්බං. තෙනෙව නං භගවා ‘‘කස්මා එවං පුච්ඡසී’’ති අවත්වා ගහිතගාහමෙව තස්ස මොචෙතුං නො කල්ලො පඤ්හොතිආදිමාහ.

ចុះហេតុអ្វីបានជាភិក្ខុនេះមិនសួរអំពីអាហារបីទៀត ប៉ុន្តែសួរតែអាហារនេះ (វិញ្ញាណាហារ) តែមួយគត់? ព្រោះតែមានការយល់ឃើញថា "តថាគតដឹងហើយ"។ ព្រោះថា ភិក្ខុនោះតែងឃើញពួកសត្វធ្វើពំនូតធំៗ ហើយបរិភោគកពលិង្ការាហារ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបមានការយល់ឃើញថា "តថាគតដឹងនូវអាហារនោះ"។ មួយវិញទៀត កាលឃើញពួកសត្វមាន ទទា ក្រួច ក្ងោក និងមាន់ជាដើម រស់នៅបានដោយសារការប៉ះពាល់របស់មេ លោកក៏មានការយល់ឃើញថា "សត្វទាំងនេះរស់នៅបានដោយសារផស្សាហារ"។ ចំណែកឯពួកអណ្តើក កាលដល់រដូវពងរបស់ខ្លួន តែងឡើងពីមហាសមុទ្រ មកពងក្នុងចន្លោះខ្សាច់នាឆ្នេរសមុទ្រ រួចកប់ខ្សាច់ពីលើ ហើយចុះទៅក្នុងមហាសមុទ្រវិញ ពងទាំងនោះមិនស្អុយរលួយឡើយ ដោយសារការနឹកគិតរបស់មេ លោកក៏មានការយល់ឃើញថា "កូនអណ្តើកទាំងនោះរស់នៅបានដោយសារមនោសញ្ចេតនាហារ"។ សូម្បីតែព្រះថេរៈមានការយល់ឃើញយ៉ាងនេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែលោកមិនមែនសួរប្រស្នានេះដោយសារការយល់ឃើញនេះឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុស គឺប្រៀបដូចជាមនុស្សឆ្កួត។ ដូចជាមនុស្សឆ្កួតកាន់កញ្ជើរដើរទៅកណ្តាលផ្លូវ តែងរើសយកអាចម៍គោខ្លះ ថ្មខ្លះ លាមកខ្លះ នំចំណីខ្លះ វត្ថុគួរជាទីគាប់ចិត្តខ្លះ មិនគួរជាទីគាប់ចិត្តខ្លះ ដាក់ចូលទៅក្នុងកញ្ជើ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុស តែងសួរទាំងសេចក្តីដែលសមគួរ និងមិនសមគួរ។ បុគ្គលនោះ មិនគួរត្រូវបានសង្កត់សង្កិនថា "ហេតុអ្វីបានជាអ្នកសួរប្រស្នានេះ?" ឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងទីដែលគេសួរហើយៗ គួរតែហាមឃាត់ការប្រកាន់ខុសប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់មានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ភិក្ខុនោះថា "ហេតុអ្វីបានជាអ្នកសួរយ៉ាងនេះ?" ឡើយ ប៉ុន្តែដើម្បីដោះលែងការប្រកាន់ខុសរបស់លោក ទើបទ្រង់សម្តែងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "no kallo pañho" (ប្រស្នានោះមិនសមគួរឡើយ)។

තත්ථ නො කල්ලොති අයුත්තො. ආහාරෙතීති අහං න වදාමීති අහං කොචි සත්තො වා පුග්ගලො වා ආහාරෙතීති න වදාමි. ආහාරෙතීති චාහං වදෙය්‍යන්ති යදි අහං ආහාරෙතීති වදෙය්‍යං. තත්‍රස්ස කල්ලො පඤ්හොති තස්මිං මයා එවං වුත්තෙ අයං පඤ්හො යුත්තො භවෙය්‍ය. කිස්ස නු ඛො, භන්තෙ, විඤ්ඤාණාහාරොති, භන්තෙ, අයං විඤ්ඤාණාහාරො කතමස්ස ධම්මස්ස පච්චයොති අත්ථො. තත්‍ර කල්ලං වෙය්‍යාකරණන්ති තස්මිං එවං පුච්ඡිතෙ පඤ්හෙ ඉමං වෙය්‍යාකරණං යුත්තං ‘‘විඤ්ඤාණාහාරො ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියා පච්චයො’’ති. එත්ථ ච විඤ්ඤාණාහාරොති පටිසන්ධිචිත්තං. ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති තෙනෙව විඤ්ඤාණෙන සහුප්පන්නනාමරූපං. තස්මිං භූතෙ සති සළායතනන්ති තස්මිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිසඞ්ඛාතෙ නාමරූපෙ ජාතෙ සති සළායතනං හොතීති අත්ථො.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា "no kallo" គឺមិនសមគួរ។ បទថា "āhāretīti ahaṃ na vadāmi" សេចក្តីថា តថាគតមិនពោលថា សត្វ ឬបុគ្គលណាមួយ បរិភោគឡើយ។ បទថា "āhāretīti cāhaṃ vadeyyaṃ" សេចក្តីថា ប្រសិនបើតថាគតពោលថា បរិភោគ។ បទថា "tatrassa kallo pañho" សេចក្តីថា កាលបើតថាគតពោលយ៉ាងនោះ ប្រស្នានេះគប្បីជាប្រស្នាសមគួរ។ បទថា "kissa nu kho, bhante, viññāṇāhāro" សេចក្តីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះវិញ្ញាណាហារនេះ ជាបច្ច័យនៃធម៌ណា? នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ បទថា "tatra kallaṃ veyyākaraṇaṃ" សេចក្តីថា កាលបើគេសួរប្រស្នាយ៉ាងនេះ ការដោះស្រាយនេះទើបសមគួរ គឺ "វិញ្ញាណាហារ ជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើងនៃភពថ្មីតទៅ"។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា "វិញ្ញាណាហារ" គឺបដិសន្ធិចិត្ត។ ពាក្យថា "ការកើតឡើងនៃភពថ្មីតទៅ" គឺនាមរូបដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងវិញ្ញាណនោះឯង។ បទថា "tasmiṃ bhūte sati saḷāyatanaṃ" សេចក្តីថា កាលបើនាមរូបដែលហៅថាការកើតឡើងនៃភពថ្មីនោះកើតឡើងហើយ សឡាយតនៈរមែងមាន នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។

සළායතනපච්චයා [Pg.30] ඵස්සොති ඉධාපි භගවා උත්තරි පඤ්හස්ස ඔකාසං දෙන්තො දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. දිට්ඨිගතිකො හි නවපුච්ඡං උප්පාදෙතුං න සක්කොති, නිද්දිට්ඨං නිද්දිට්ඨංයෙව පන ගණ්හිත්වා පුච්ඡති, තෙනස්ස භගවා ඔකාසං අදාසි. අත්ථො පනස්ස සබ්බපදෙසු වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බො. ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, භවතී’’ති කස්මා න පුච්ඡති? දිට්ඨිගතිකස්ස හි සත්තො නාම භූතො නිබ්බත්තොයෙවාති ලද්ධි, තස්මා අත්තනො ලද්ධිවිරුද්ධං ඉදන්ති න පුච්ඡති. අපිච ඉදප්පච්චයා ඉදං ඉදප්පච්චයා ඉදන්ති බහූසු ඨානෙසු කථිතත්තා සඤ්ඤත්තිං උපගතො, තෙනාපි න පුච්ඡති. සත්ථාපි ‘‘ඉමස්ස බහුං පුච්ඡන්තස්සාපි තිත්ති නත්ථි, තුච්ඡපුච්ඡමෙව පුච්ඡතී’’ති ඉතො පට්ඨාය දෙසනං එකාබද්ධං කත්වා දෙසෙසි. ඡන්නං ත්වෙවාති යතො පට්ඨාය දෙසනාරුළ්හං, තමෙව ගහෙත්වා දෙසනං විවට්ටෙන්තො එවමාහ. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ විඤ්ඤාණනාමරූපානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, වෙදනාතණ්හානං අන්තරෙ එකො, භවජාතීනං අන්තරෙ එකොති. දුතියං.

សូម្បីក្នុងបទថា "saḷāyatanapaccayā phasso" នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់បញ្ចប់ទេសនា ដើម្បីទុកឱកាសសម្រាប់ការសួរប្រស្នាតទៅទៀត។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុស មិនអាចបង្កើតប្រស្នាថ្មីបានឡើយ តែងតែកាន់យកសេចក្តីដែលទ្រង់សម្តែងហើយៗមកសួរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបទ្រង់ទុកឱកាសដល់ភិក្ខុនោះ។ ចំណែកឯសេចក្តីនៃបទទាំងនោះ គប្បីកាន់យកតាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងគ្រប់បទ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនសួរថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះនរណាជាអ្នកមានភព?" ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុស តែងមានការយល់ឃើញថា សត្វពិតជាមានពិតប្រាកដ កើតឡើងពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ លោកមិនសួរពាក្យថា "នេះ" ដែលផ្ទុយនឹងការយល់ឃើញរបស់ខ្លួនឡើយ។ មួយវិញទៀត ព្រោះតែព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងក្នុងទីជាច្រើនថា "ព្រោះបច្ច័យនេះ ធម៌នេះទើបកើតឡើង ព្រោះបច្ច័យនេះ ធម៌នេះទើបកើតឡើង" លោកក៏យល់ព្រមតាមសេចក្តីនោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកក៏មិនសួរឡើយ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា "ភិក្ខុនេះ សូម្បីសួរច្រើន ក៏មិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ឡើយ តែងសួរតែប្រស្នាឥតប្រយោជន៍ប៉ុណ្ណោះ" ទើបទ្រង់ធ្វើទេសនាឱ្យជាប់គ្នាជាធ្លុងមួយ តាំងពីបទនេះទៅ ហើយទ្រង់សម្តែង។ ទ្រង់កាន់យកបទដែលជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃទេសនា គឺបទថា "channaṃ tveva" (ព្រោះតែការរលត់ទៅនៃផស្សាយតនៈទាំង ៦ នោះឯង) ហើយទ្រង់បង្វិលទេសនាត្រឡប់មកវិញ ដោយសម្តែងយ៉ាងនេះ។ មួយវិញទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់បង្ហាញវដ្តៈដែលមានសន្ធិ ៣ គឺ៖ ចន្លោះវិញ្ញាណ និងនាមរូប មានសន្ធិ ១, ចន្លោះវេទនា និងតណ្ហា មានសន្ធិ ១, ចន្លោះភព និងជាតិ មានសន្ធិ ១។ សូត្រទី២ ចប់។

3. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

៣. ការអធិប្បាយសមណព្រាហ្មណសូត្រ

13. තතියෙ සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වාති සච්චානි පටිවිජ්ඣිතුං අසමත්ථා බාහිරකසමණබ්‍රාහ්මණා. ජරාමරණං නප්පජානන්තීතිආදීසු ජරාමරණං න ජානන්ති දුක්ඛසච්චවසෙන, ජරාමරණසමුදයං න ජානන්ති සහ තණ්හාය ජාති ජරාමරණස්ස සමුදයොති සමුදයසච්චවසෙන, ජරාමරණනිරොධං න ජානන්ති නිරොධසච්චවසෙන, පටිපදං න ජානන්ති මග්ගසච්චවසෙන. ජාතිං න ජානන්ති දුක්ඛසච්චවසෙන, ජාතිසමුදයං න ජානන්ති සහ තණ්හාය භවො ජාතිසමුදයොති සමුදයසච්චවසෙන. එවං සහ තණ්හාය සමුදයං යොජෙත්වා සබ්බපදෙසු චතුසච්චවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සාමඤ්ඤත්ථං වා බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථං වාති එත්ථ අරියමග්ගො සාමඤ්ඤඤ්චෙව බ්‍රහ්මඤ්ඤඤ්ච. උභයත්ථාපි පන අත්ථො නාම අරියඵලං වෙදිතබ්බං. ඉති භගවා ඉමස්මිං සුත්තෙ එකාදසසු ඨානෙසු චත්තාරි සච්චානි කථෙසීති. තතියං.

១៣. ក្នុងសូត្រទីបី បទថា "samaṇā vā brāhmaṇā vā" គឺសមណព្រាហ្មណ៍ខាងក្រៅសាសនា ដែលមិនអាចចាក់ធ្លុះនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយបាន។ ក្នុងបទមានជាអាទិ៍ថា "jarāmaraṇaṃ nappajānanti" សេចក្តីថា មិនដឹងច្បាស់នូវជរានិងមរណៈ ដោយអំណាចនៃទុក្ខសច្ចៈ, មិនដឹងច្បាស់នូវជរាមរណសមុទ័យ ដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈថា ជាតិព្រមទាំងតណ្ហា ជាហេតុបង្កើតជរានិងមរណៈ, មិនដឹងច្បាស់នូវជរាមរណនិរោធ ដោយអំណាចនៃនិរោធសច្ចៈ, មិនដឹងច្បាស់នូវបដិបទា ដោយអំណាចនៃមគ្គសច្ចៈ។ មិនដឹងច្បាស់នូវជាតិ ដោយអំណាចនៃទុក្ខសច្ចៈ, មិនដឹងច្បាស់នូវជាតិសមុទ័យ ដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈថា ភពព្រមទាំងតណ្ហា ជាហេតុបង្កើតជាតិ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយការផ្សារភ្ជាប់សមុទ័យព្រមទាំងតណ្ហាយ៉ាងនេះ ហើយដោយអំណាចនៃសច្ចៈទាំងបួនក្នុងគ្រប់បទ។ ក្នុងបទថា "sāmaññatthaṃ vā brahmaññatthaṃ vā" នេះ អរិយមគ្គ ហៅថា សាមញ្ញៈផង ព្រហ្មញ្ញៈផង។ ប៉ុន្តែក្នុងបទទាំងពីរនោះ គប្បីជ្រាបថា "អត្ថៈ" គឺអរិយផល។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសច្ចៈទាំងបួនក្នុងទីទាំង ១១ យ៉ាងនេះ ក្នុងសូត្រនេះ។ សូត្រទីបី ចប់។

4. දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

៤. ការអធិប្បាយទុតិយសមណព្រាហ្មណសូត្រ

14. චතුත්ථෙ [Pg.31] ඉමෙ ධම්මෙ කතමෙ ධම්මෙති එත්තකං පපඤ්චං කත්වා කථිතං, දෙසනං පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථානං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයෙන ඉමෙ ධම්මෙ නප්පජානන්තීතිආදි වුත්තං. සෙසං පුරිමසදිසමෙව. චතුත්ථං.

១៤. ក្នុងសូត្រទីបួន ទ្រង់សម្តែងដោយការធ្វើសេចក្តីពិស្តារត្រឹមបទថា "ime dhamme katame dhamme"។ ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "ime dhamme nappajānanti" ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃបុគ្គលទាំងឡាយ ដែលអាចចាក់ធ្លុះនូវទេសនាបាន។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចគ្នានឹងសេចក្តីមុននោះឯង។ សូត្រទីបួន ចប់។

5. කච්චානගොත්තසුත්තවණ්ණනා

៥. ការអធិប្បាយកច្ចានគោត្តសូត្រ

15. පඤ්චමෙ සම්මාදිට්ඨි සම්මාදිට්ඨීති යං පණ්ඩිතා දෙවමනුස්සා තෙසු තෙසු ඨානෙසු සම්මාදස්සනං වදන්ති, සබ්බම්පි තං ද්වීහි පදෙහි සඞ්ඛිපිත්වා පුච්ඡති. ද්වයනිස්සිතොති ද්වෙ කොට්ඨාසෙ නිස්සිතො. යෙභුය්‍යෙනාති ඉමිනා ඨපෙත්වා අරියපුග්ගලෙ සෙසමහාජනං දස්සෙති. අත්ථිතන්ති සස්සතං. නත්ථිතන්ති උච්ඡෙදං. ලොකසමුදයන්ති ලොකො නාම සඞ්ඛාරලොකො, තස්ස නිබ්බත්ති. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතොති සම්මාපඤ්ඤා නාම සවිපස්සනා මග්ගපඤ්ඤා, තාය පස්සන්තස්සාති අත්ථො. යා ලොකෙ නත්ථිතාති සඞ්ඛාරලොකෙ නිබ්බත්තෙසු ධම්මෙසු පඤ්ඤායන්තෙස්වෙව යා නත්ථීති උච්ඡෙදදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය, සා න හොතීති අත්ථො. ලොකනිරොධන්ති සඞ්ඛාරානං භඞ්ගං. යා ලොකෙ අත්ථිතාති සඞ්ඛාරලොකෙ භිජ්ජමානෙසු ධම්මෙසු පඤ්ඤායන්තෙස්වෙව යා අත්ථීති සස්සතදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය, සා න හොතීති අත්ථො.

១៥. ក្នុងសូត្រទី៥ ព្រះកច្ចានគោត្តត្ថេរៈសួរដោយសង្ខេបនូវសម្មាទស្សនៈទាំងអស់ ដែលពួកបណ្ឌិតទាំងឡាយមានទេវតានិងមនុស្សជាដើមពោលក្នុងឋានៈនោះៗ ដោយបទទាំងពីរ តាមពាក្យថា sammādiṭṭhi sammādiṭṭhīti។ ពាក្យថា dvayanissito សេចក្តីថា អាស្រ័យនូវចំណែកពីរ (នៃមិច្ឆាទិដ្ឋិ)។ ពាក្យថា yebhuyyena នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅបង្ហាញដល់មហាជនដែលនៅសេសសល់ ក្រៅពីព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា atthitaṃ សំដៅលើសស្សតទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា natthitaṃ សំដៅលើឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា lokasamudayaṃ សេចក្តីថា លោក គឺសង្ខារលោក ការកើតឡើងនៃសង្ខារលោកនោះ។ ពាក្យថា sammappaññāya passato សេចក្តីថា សម្មាបញ្ញា គឺមគ្គបញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយវិបស្សនា, សេចក្តីថា កាលបើឃើញច្បាស់ដោយមគ្គបញ្ញានោះ។ ពាក្យថា yā loke natthitā សេចក្តីថា កាលបើធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងសង្ខារលោក ប្រាកដច្បាស់តាមសភាវៈពិត ឧច្ឆេទទិដ្ឋិណាដែលថា "គ្មាន" គប្បីកើតឡើង ឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះរមែងមិនមាន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា lokanirodhaṃ សេចក្តីថា ការវិនាសទៅនៃសង្ខារទាំងឡាយ។ ពាក្យថា yā loke atthitā សេចក្តីថា កាលបើធម៌ទាំងឡាយដែលកំពុងបែកធ្លាយក្នុងសង្ខារលោក ប្រាកដច្បាស់តាមសភាវៈពិត សស្សតទិដ្ឋិណាដែលថា "មាន" គb្បីកើតឡើង សស្សតទិដ្ឋិនោះរមែងមិនមាន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

අපිච ලොකසමුදයන්ති අනුලොමපච්චයාකාරං. ලොකනිරොධන්ති පටිලොමපච්චයාකාරං. ලොකනිස්සයෙ පස්සන්තස්සාපි හි පච්චයානං අනුච්ඡෙදෙන පච්චයුප්පන්නස්ස අනුච්ඡෙදං පස්සතො යා නත්ථීති උච්ඡෙදදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය, සා න හොති. පච්චයනිරොධං පස්සන්තස්සාපි පච්චයනිරොධෙන පච්චයුප්පන්නනිරොධං පස්සතො යා අත්ථීති සස්සතදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය, සා න හොතීති අයම්පෙත්ථ අත්ථො.

ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា lokasamudayaṃ សំដៅលើបដិច្ចសមុប្បាទតាមលំដាប់អនុលោម។ ពាក្យថា lokanirodhaṃ សំដៅលើបដិច្ចសមុប្បាទតាមលំដាប់បដិលោម។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលឃើញច្បាស់នូវបដិច្ចសមុប្បាទតាមលំដាប់អនុលោម ឃើញនូវការមិនដាច់សូន្យនៃធម៌ដែលកើតឡើងពីបច្ច័យ ព្រោះការមិនដាច់សូន្យនៃបច្ច័យទាំងឡាយ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិណាដែលថា "គ្មាន" គប្បីកើតឡើង ឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះរមែងមិនមាន។ កាលបើបុគ្គលឃើញច្បាស់នូវការរលត់នៃបច្ច័យ ឃើញនូវការរលត់នៃធម៌ដែលកើតឡើងពីបច្ច័យ ព្រោះការរលត់នៃបច្ច័យ សស្សតទិដ្ឋិណាដែលថា "មាន" គប្បីកើតឡើង សស្សតទិដ្ឋិនោះរមែងមិនមាន នេះក៏ជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងបទនេះដែរ។

උපයුපාදානාභිනිවෙසවිනිබන්ධොති උපයෙහි ච උපාදානෙහි ච අභිනිවෙසෙහි ච විනිබන්ධො. තත්ථ උපයාති ද්වෙ උපයා තණ්හුපයො ච දිට්ඨුපයො ච. උපාදානාදීසුපි එසෙව නයො. තණ්හාදිට්ඨියො හි යස්මා අහං මමන්තිආදීහි ආකාරෙහි තෙභූමකධම්මෙ උපෙන්ති උපගච්ඡන්ති, තස්මා උපයාති [Pg.32] වුච්චන්ති. යස්මා පන තෙ ධම්මෙ උපාදියන්ති චෙව අභිනිවිසන්ති ච, තස්මා උපාදානාති ච අභිනිවෙසාති ච වුච්චන්ති. තාහි චායං ලොකො විනිබන්ධො. තෙනාහ ‘‘උපයුපාදානාභිනිවෙසවිනිබන්ධො’’ති.

ពាក្យថា upayupādānābhinivesavinibandho សេចក្តីថា ការចងក្រងទុកដោយឧបយៈផង ដោយឧបាទានផង ដោយអភិនិវេសៈផង។ ក្នុងពាក្យនោះ ឧបយៈ មានពីរយ៉ាងគឺ តណ្ហូបយៈ (ឧបយៈគឺតណ្ហា) និងទិដ្ឋូបយៈ (ឧបយៈគឺទិដ្ឋិ)។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា ឧបាទាន ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ព្រោះថា តណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងឡាយ រមែងចូលទៅជិត គឺចូលទៅកាន់ធម៌ជាទៅក្នុងភូមិបី ដោយអាការៈមានពាក្យថា 'អញ' 'របស់អញ' ជាដើម ហេតុនោះ ទើបហៅថា ឧបយៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះធម៌ទាំងនោះរមែងប្រកាន់ខ្ជាប់ផង ចូលទៅស៊ប់ផង ហេតុនោះ ទើបហៅថា ឧបាទាន និងអភិនិវេសៈ។ សត្វលោកនេះរមែងត្រូវធម៌ទាំងនោះចងក្រងទុក ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា 'upayupādānābhinivesavinibandho' (ការចងក្រងទុកដោយឧបយៈ ឧបាទាន និងអភិនិវេសៈ)។

තඤ්චායන්ති තඤ්ච උපයුපාදානං අයං අරියසාවකො. චෙතසො අධිට්ඨානන්ති චිත්තස්ස පතිට්ඨානභූතං. අභිනිවෙසානුසයන්ති අභිනිවෙසභූතඤ්ච අනුසයභූතඤ්ච. තණ්හාදිට්ඨීසු හි අකුසලචිත්තං පතිට්ඨාති, තා ච තස්මිං අභිනිවිසන්ති චෙව අනුසෙන්ති ච, තස්මා තදුභයං චෙතසො අධිට්ඨානං අභිනිවෙසානුසයන්ති ච ආහ. න උපෙතීති න උපගච්ඡති. න උපාදියතීති න ගණ්හාති. නාධිට්ඨාතීති න අධිට්ඨාති, කින්ති? අත්තා මෙති. දුක්ඛමෙවාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධමත්තමෙව. න කඞ්ඛතීති ‘‘දුක්ඛමෙව උප්පජ්ජති, දුක්ඛං නිරුජ්ඣති, න අඤ්ඤො එත්ථ සත්තො නාම අත්ථී’’ති කඞ්ඛං න කරොති. න විචිකිච්ඡතීති න විචිකිච්ඡං උප්පාදෙති.

ពាក្យថា tañcāyaṃ សេចក្តីថា នូវឧបយៈនិងឧបាទាននោះ ព្រះអរិយសាវ័កនេះ។ ពាក្យថា cetaso adhiṭṭhānaṃ សេចក្តីថា ជាទីតាំងនៃចិត្ត (អកុសលចិត្ត)។ ពាក្យថា abhinivesānusayaṃ សេចក្តីថា ជាគ្រឿងចូលទៅស៊ប់ផង ជាអនុស័យផង។ ព្រោះថា អកុសលចិត្តរមែងតាំងនៅក្នុងតណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងឡាយ ហើយតណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងនោះក៏រមែងចូលទៅស៊ប់ និងដេកត្រាំនៅក្នុងអកុសលចិត្តនោះ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ហៅធម៌ទាំងពីរនោះថា cetaso adhiṭṭhānaṃ និង abhinivesānusayaṃ។ ពាក្យថា na upeti សេចក្តីថា មិនចូលទៅជិត។ ពាក្យថា na upādiyati សេចក្តីថា មិនប្រកាន់ខ្ជាប់。 ពាក្យថា nādhiṭṭhāti សេចក្តីថា មិនអធិដ្ឋាន គឺមិនតាំងចិត្តទុកថា 'ខ្លួនរបស់យើង' ឡើយ។ ពាក្យថា dukkhameva សេចក្តីថា ត្រឹមតែឧបាទានក្ខន្ធទាំងប្រាំប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា na kaṅkhati សេចក្តីថា មិនសង្ស័យ គឺមិនធ្វើការសង្ស័យថា 'មានតែទុក្ខប៉ុណ្ណោះដែលកើតឡើង មានតែទុក្ខប៉ុណ្ណោះដែលរលត់ទៅ ក្រៅពីនេះគ្មានសត្វណាមួយឡើយ'។ ពាក្យថា na vicikicchatīti សេចក្តីថា មិនបង្កើតសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ឡើយ។

අපරප්පච්චයාති න පරප්පච්චයෙන, අඤ්ඤස්ස අපත්තියායෙත්වා අත්තපච්චක්ඛඤාණමෙවස්ස එත්ථ හොතීති. එත්තාවතා ඛො, කච්චාන, සම්මාදිට්ඨි හොතීති එවං සත්තසඤ්ඤාය පහීනත්තා එත්තකෙන සම්මාදස්සනං නාම හොතීති මිස්සකසම්මාදිට්ඨිං ආහ. අයමෙකො අන්තොති එස එකො නිකූටන්තො ලාමකන්තො පඨමකං සස්සතං. අයං දුතියොති එස දුතියො සබ්බං නත්ථීති උප්පජ්ජනකදිට්ඨිසඞ්ඛාතො නිකූටන්තො ලාමකන්තො දුතියකො උච්ඡෙදොති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. පඤ්චමං.

ពាក្យថា aparappaccayā សេចក្តីថា មិនមែនព្រោះជឿតាមអ្នកដទៃ គឺមិនបាច់ជឿតាមពាក្យរបស់អ្នកដទៃឡើយ ព្រោះខ្លួនមានបច្ចក្ខញាណ (ញាណចំពោះមុខខ្លួនឯង) ក្នុងធម៌នេះ។ ពាក្យថា Ettāvatā kho, kaccāna, sammādiṭṭhi hoti សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសម្មាទិដ្ឋិលាយឡំគ្នា (លោកិយនិងលោកុត្តរៈ) ថា ព្រោះការលះបង់សត្វសញ្ញាបានយ៉ាងនេះ ញាណដែលឃើញត្រឹមត្រូវទើបឈ្មោះថាមាន ដោយហេតុត្រឹមប៉ុណ្ណេះ។ ពាក្យថា ayameko anto សេចក្តីថា នេះជាចំណែកមួយដ៏ថោកទាបបំផុត គឺសស្សតទិដ្ឋិទីមួយ។ ពាក្យថា ayaṃ dutiyo សេចក្តីថា នេះជាចំណែកទីពីរ គឺឧច្ឆេទទិដ្ឋិទីពីរ ដែលកើតឡើងដោយការយល់ថា 'អ្វីៗទាំងអស់មិនមាន' ដែលជាចំណែកដ៏ថោកទាបបំផុត។ សេចក្តីដែលនៅសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី៥ ចប់។

6. ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා

៦. ពណ៌នាធម្មកថិកសូត្រ

16. ඡට්ඨෙ නිබ්බිදායාති නිබ්බින්දනත්ථාය. විරාගායාති විරජ්ජනත්ථාය. නිරොධායාති නිරුජ්ඣනත්ථාය. පටිපන්නො හොතීති එත්ථ සීලතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා පටිපන්නොති වෙදිතබ්බො. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නොති ලොකුත්තරස්ස නිබ්බානධම්මස්ස අනුධම්මභූතං පටිපදං පටිපන්නො. අනුධම්මභූතන්ති අනුරූපසභාවභූතං. නිබ්බිදා විරාගා නිරොධාති නිබ්බිදාය චෙව විරාගෙන ච නිරොධෙන ච. අනුපාදා විමුත්තොති චතූහි උපාදානෙහි කිඤ්චි ධම්මං අනුපාදියිත්වා විමුත්තො. දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තොති දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානප්පත්තො. අලං වචනායාති, එවං වත්තබ්බතං අරහති, යුත්තො අනුච්ඡවිකොති අත්ථො[Pg.33]. එවමෙත්ථ එකෙන නයෙන ධම්මකථිකස්ස පුච්ඡා කථිතා, ද්වීහි තං විසෙසෙත්වා සෙක්ඛාසෙක්ඛභූමියො නිද්දිට්ඨාති. ඡට්ඨං.

១៦. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា nibbidāya សេចក្តីថា ដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយ។ ពាក្យថា virāgāya សេចក្តីថា ដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេក។ ពាក្យថា nirodhāya សេចក្តីថា ដើម្បីការរលត់ទៅ។ ពាក្យថា paṭipanno hoti ក្នុងសូត្រនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិ ចាប់តាំងពីសីល រហូតដល់អរហត្តមគ្គ។ ពាក្យថា dhammānudhammappaṭipanno សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិនូវបដិបទាដ៏សមគួរដល់ធម៌ គឺព្រះនិព្វានជាលោកុត្តរធម៌។ ពាក្យថា anudhammabhūtaṃ សេចក្តីថា មានសភាវៈដ៏សមគួរ។ ពាក្យថា nibbidā virāgā nirodhā សេចក្តីថា ដោយសេចក្តីនឿយណាយផង ដោយការប្រាសចាកតម្រេកផង ដោយការរលត់ទៅផង។ ពាក្យថា anupādā vimutto សេចក្តីថា ជាអ្នករួចចាកផុតដោយមិនប្រកាន់មាំនូវធម៌ណាមួយ ដោយឧបាទានទាំងបួន។ ពាក្យថា diṭṭhadhammanibbānappatto សេចក្តីថា ជាអ្នកដល់នូវព្រះនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្ន។ ពាក្យថា alaṃ vacanāya សេចក្តីថា គប្បីពោលយ៉ាងនេះបាន គឺសមគួរ ត្រឹមត្រូវ តាមសេចក្តីពិត។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសំណួររបស់ធម្មកថិកដោយន័យមួយ ហើយទ្រង់បង្ហាញនូវសេក្ខភូមិនិងអសេក្ខភូមិដោយបំបែកសេចក្តីនោះដោយន័យពីរយ៉ាង។ សូត្រទី៦ ចប់។

7. අචෙලකස්සපසුත්තවණ්ණනා

៧. ពណ៌នាអចេលកស្សបសូត្រ

17. සත්තමෙ අචෙලො කස්සපොති ලිඞ්ගෙන අචෙලො නිච්චෙලො, නාමෙන කස්සපො. දූරතොවාති මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන පරිවුතං ආගච්ඡන්තං දූරතො එව අද්දස. කිඤ්චිදෙව දෙසන්ති කිඤ්චිදෙව කාරණං. ඔකාසන්ති පඤ්හබ්‍යාකරණස්ස ඛණං කාලං. අන්තරඝරන්ති ‘‘න පල්ලත්ථිකාය අන්තරඝරෙ නිසීදිස්සාමී’’ති එත්ථ අන්තොනිවෙසනං අන්තරඝරං. ‘‘ඔක්ඛිත්තචක්ඛු අන්තරඝරෙ ගමිස්සාමී’’ති එත්ථ ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය අන්තොගාමො. ඉධාපි අයමෙව අධිප්පෙතො. යදාකඞ්ඛසීති යං ඉච්ඡසි.

១៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា acelo kassapo សេចក្តីថា ជាអចេលកៈ (អ្នកមិនស្លៀកសម្លៀកបំពាក់) ដោយភេទ ឈ្មោះថា កស្សបៈ។ ពាក្យថា dūrato សេចក្តីថា បានឃើញព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលកំពុងយាងមក អមដោយភិក្ខុសង្ឃជាច្រើន តាំងពីចម្ងាយ។ ពាក្យថា kiñcideva desaṃ សេចក្តីថា នូវហេតុណាមួយ។ ពាក្យថា okāsaṃ សេចក្តីថា នូវឱកាសនិងពេលវេលាដើម្បីឆ្លើយសំណួរ។ ពាក្យថា antaraghara (ចន្លោះផ្ទះ) ក្នុងបាលីថា 'na pallatthikāya antaraghare nisīdissāmi' (តថាគតនឹងមិនអង្គុយឱបជង្គង់ក្នុងចន្លោះផ្ទះ) សំដៅលើខាងក្នុងផ្ទះ។ ក្នុងបាលីថា 'okkhittacakkhu antaraghare gamissāmi' (តថាគតនឹងដាក់ភ្នែកចុះដើរទៅក្នុងចន្លោះផ្ទះ) សំដៅលើខាងក្នុងភូមិ ចាប់តាំងពីសសរខឿនទ្វារទៅ។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង។ ពាក្យថា yadākaṅkhasi សេចក្តីថា កាលណាអ្នកប្រាថ្នា (សួរ)។

කස්මා පන භගවා කථෙතුකාමො යාවතතියං පටික්ඛිපීති? ගාරවජනනත්ථං. දිට්ඨිගතිකා හි ඛිප්පං කථියමානෙ ගාරවං න කරොන්ති, ‘‘සමණං ගොතමං උපසඞ්කමිතුම්පි පුච්ඡිතුම්පි සුකරං, පුච්ඡිතමත්තෙයෙව කථෙතී’’ති වචනම්පි න සද්දහන්ති. ද්වෙ තයො වාරෙ පටික්ඛිත්තෙ පන ගාරවං කරොන්ති, ‘‘සමණං ගොතමං උපසඞ්කමිතුම්පි පඤ්හං පුච්ඡිතුම්පි දුක්කර’’න්ති යාවතතියං යාචිතෙ කථියමානං සුස්සූසන්ති සද්දහන්ති. ඉති භගවා ‘‘අයං සුස්සූසිස්සති සද්දහිස්සතී’’ති යාවතතියං යාචාපෙත්වා කථෙසි. අපිච යථා භිසක්කො තෙලං වා ඵාණිතං වා පචන්තො මුදුපාකඛරපාකානං පාකකාලං ආගමයමානො පාකකාලං අනතික්කමිත්වාව ඔතාරෙති. එවං භගවා සත්තානං ඤාණපරිපාකං ආගමයමානො ‘‘එත්තකෙන කාලෙන ඉමස්ස ඤාණං පරිපාකං ගමිස්සතී’’ති ඤත්වාව යාවතතියං යාචාපෙසි.

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់សម្តែងធម៌ហើយ តែបែរជាទ្រង់បដិសេធរហូតដល់បីដង? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្កើតសេចក្តីគោរព។ ព្រោះថា ពួកមិច្ឆាទិដ្ឋិ កាលបើព្រះអង្គសម្តែងធម៌ឲ្យភ្លាមៗ រមែងមិនធ្វើសេចក្តីគោរពឡើយ ហើយគិតថា 'ព្រះសមណគោតម ងាយនឹងចូលទៅជិត ងាយនឹងសួរណាស់ សួរភ្លាមឆ្លើយភ្លាម' សូម្បីតែព្រះបន្ទូល ក៏ពួកគេមិនជឿដែរ។ លុះត្រាតែទ្រង់បដិសេធពីរឬបីដង ទើបពួកគេធ្វើសេចក្តីគោរព ដោយគិតថា 'ព្រះសមណគោតម ក្រនឹងចូលទៅជិត ក្រនឹងសួរប្រស្នាណាស់' កាលបើទ្រង់សម្តែងធម៌ក្នុងពេលដែលគេអង្វរកររហូតដល់បីដង ពួកគេរមែងចង់ស្តាប់ និងជឿជាក់។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា 'អចេលកស្សបៈនេះ នឹងចង់ស្តាប់ នឹងជឿជាក់' ទើបទ្រង់ឲ្យអង្វរកររហូតដល់បីដង ទើបត្រាស់សម្តែង។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រៀបដូចជាគ្រូពេទ្យដ៏ឈ្លាសវៃ កាលកំពុងរំងាស់ប្រេង ឬទឹកអំពៅ រមែងរង់ចាំមើលពេលវេលាដែលត្រូវរំងាស់ឲ្យល្មម មិនឲ្យហួសពេលឡើយ ទើបលើកចុះ។ យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់រង់ចាំការទុំជោរនៃញាណរបស់សត្វទាំងឡាយ ទ្រង់ជ្រាបថា 'ក្នុងវេលាប៉ុណ្ណេះ ញាណរបស់អចេលកស្សបៈនេះ នឹងដល់នូវការទុំជោរ' ទើបទ្រង់ឲ្យអង្វរកររហូតដល់បីដង។

මා හෙවං, කස්සපාති, කස්සප, මා එවං භණි. සයංකතං දුක්ඛන්ති හි වත්තුං න වට්ටති, අත්තා නාම කොචි දුක්ඛස්ස කාරකො නත්ථීති දීපෙති. පරතොපි එසෙව නයො. අධිච්චසමුප්පන්නන්ති අකාරණෙන යදිච්ඡාය උප්පන්නං. ඉති පුට්ඨො සමානොති කස්මා එවමාහ? එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අයං ‘සයංකතං දුක්ඛ’න්තිආදිනා පුට්ඨො ‘මා හෙව’න්ති වදති, ‘නත්ථී’ති පුට්ඨො ‘අත්ථී’ති වදති. ‘භවං ගොතමො දුක්ඛං න ජානාති න පස්සතී’ති පුට්ඨො ‘ජානාමි ඛ්වාහ’න්ති වදති. කිඤ්චි නු ඛො මයා විරජ්ඣිත්වා පුච්ඡිතො’’ති මූලතො [Pg.34] පට්ඨාය අත්තනො පුච්ඡමෙව සොධෙන්තො එවමාහ. ආචික්ඛතු ච මෙ, භන්තෙ, භගවාති ඉධ සත්ථරි සඤ්ජාතගාරවො ‘‘භව’’න්ති අවත්වා ‘‘භගවා’’ති වදති.

ពាក្យថា mā hevaṃ, kassapa សេចក្តីថា ម្នាលកស្សបៈ អ្នកកុំពោលយ៉ាងនេះឡើយ។ ព្រោះថា ពាក្យថា 'ទុក្ខគឺខ្លួនឯងធ្វើ' មិនគួរពោលឡើយ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ខ្លួន (អាត្ម័ន) ដែលជាអ្នកធ្វើទុក្ខនោះ មិនមានឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទបន្ទាប់ៗ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា adhiccasamuppannaṃ សេចក្តីថា កើតឡើងដោយគ្មានហេតុ គឺកើតឡើងតាមចិត្តចង់។ ពាក្យថា iti puṭṭho samāno (កាលបើត្រូវបានសួរយ៉ាងនេះ) សួរថា ហេតុអ្វីបានជាអចេលកស្សបៈពោលយ៉ាងនេះ? ឮថា គាត់មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា 'ព្រះសមណគោតមនេះ កាលបើត្រូវបានសួរថា "ទុក្ខគឺខ្លួនឯងធ្វើឬ?" ក៏ត្រាស់ថា "កុំពោលយ៉ាងនោះឡើយ" កាលបើត្រូវបានសួរថា "ទុក្ខមិនមានឬ?" ក៏ត្រាស់ថា "មាន" កាលបើត្រូវបានសួរថា "ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មិនដឹង មិនឃើញនូវទុក្ខទេឬ?" ក៏ត្រាស់ថា "តថាគតដឹង តថាគតឃើញ" តើអាត្មាអញសួរខុសត្រង់ណាខ្លះហ្ន៎?' គាត់ចង់ជម្រះសំណួររបស់ខ្លួនតាំងពីដើមមក ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យថា ācikkhatu ca me, bhante, bhagavā នេះ ព្រោះគាត់មានសេចក្តីគោរពកើតឡើងក្នុងព្រះសាស្តា ទើបមិនហៅថា 'ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន (bhavaṃ)' តែហៅថា 'ព្រះដ៏មានព្រះភាគ (bhagavā)' វិញ។

සො කරොතීතිආදි, ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පටිසෙධනත්ථං වුත්තං. එත්ථ ච සතොති ඉදං භුම්මත්ථෙ සාමිවචනං, තස්මා එවමත්ථො දට්ඨබ්බො – සො කරොති සො පටිසංවෙදයතීති ඛො, කස්සප, ආදිම්හියෙව එවං සති පච්ඡා සයංකතං දුක්ඛන්ති අයං ලද්ධි හොති. එත්ථ ච දුක්ඛන්ති වට්ටදුක්ඛං අධිප්පෙතං. ඉති වදන්ති එතස්ස පුරිමෙන ආදිසද්දෙන අනන්තරෙන ච සස්සතසද්දෙන සම්බන්ධො හොති. ‘‘දීපෙති ගණ්හාතී’’ති අයං පනෙත්ථ පාඨසෙසො. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – ඉති එවං වදන්තො ආදිතොව සස්සතං දීපෙති, සස්සතං ගණ්හාති. කස්මා? තස්ස හි තං දස්සනං එතං පරෙති, කාරකඤ්ච වෙදකඤ්ච එකමෙව ගණ්හන්තං එතං සස්සතං උපගච්ඡතීති අත්ථො.

ពាក្យថា so karoti ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ដើម្បីបដិសេធនូវលទ្ធិថា 'ទុក្ខគឺខ្លួនឯងធ្វើ'។ ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា sato នេះ ជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ (សត្តមីវិភត្តិ) ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា ម្នាលកស្សបៈ កាលបើមានសេចក្តីយល់ឃើញតាំងពីដំបូងថា 'បុគ្គលនោះធ្វើ បុគ្គលនោះទទួលផល' យ៉ាងនេះហើយ ទើបកើតមានលទ្ធិថា 'ទុក្ខគឺខ្លួនឯងធ្វើ' ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា ទុក្ខ សំដៅលើវដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា iti vadaṃ នេះ មានការទាក់ទងនឹងពាក្យថា ādi ខាងដើម និងពាក្យថា sassata ដែលនៅបន្ទាប់គ្នា។ ពាក្យថា dīpeti (សម្តែង) និង gaṇhāti (ប្រកាន់យក) ជាពាក្យដែលនៅសេសសល់ក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា សេចក្តីនេះត្រូវបានពោលទុកថា បុគ្គលកាលពោលយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាសម្តែងនូវសស្សតទិដ្ឋិ ប្រកាន់យកនូវសស្សតទិដ្ឋិតាំងពីដំបូង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ការយល់ឃើញរបស់បុគ្គលនោះ រមែងឈានទៅរកសស្សតទិដ្ឋិនោះ កាលបើប្រកាន់យកអ្នកធ្វើនិងអ្នកទទួលផលថាជាបុគ្គលតែមួយ រមែងចូលទៅជិតសស្សតទិដ្ឋិនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

අඤ්ඤො කරොතීතිආදි පන ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පටිසෙධනත්ථං වුත්තං. ‘‘ආදිතො සතො’’ති ඉදං පන ඉධාපි ආහරිතබ්බං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – අඤ්ඤො කරොති අඤ්ඤො පටිසංවෙදියතීති ඛො පන, කස්සප, ආදිම්හියෙව එවං සති, පච්ඡා ‘‘කාරකො ඉධෙව උච්ඡිජ්ජති, තෙන කතං අඤ්ඤො පටිසංවෙදියතී’’ති එවං උප්පන්නාය උච්ඡෙදදිට්ඨියා සද්ධිං සම්පයුත්තාය වෙදනාය අභිතුන්නස්ස විද්ධස්ස සතො ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති අයං ලද්ධි හොතීති. ඉති වදන්තිආදි වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. තත්‍රායං යොජනා – එවඤ්ච වදන්තො ආදිතොව උච්ඡෙදං දීපෙති, උච්ඡෙදං ගණ්හාති. කස්මා? තස්ස හි තං දස්සනං එතං පරෙති, එතං උච්ඡෙදං උපගච්ඡතීති අත්ථො.

ចំណែកឯពាក្យថា añño karoti ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ដើម្បីបដិសេធនូវលទ្ធិថា 'ទុក្ខគឺអ្នកដទៃធ្វើ'។ ពាក្យថា ādito sato នេះ គប្បីនាំមកប្រើក្នុងទីនេះផងដែរ។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងបទនេះមានថា ម្នាលកស្សបៈ កាលបើមានសេចក្តីយល់ឃើញតាំងពីដំបូងថា 'អ្នកដទៃធ្វើ អ្នកដទៃទទួលផល' យ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ កាលបើបុគ្គលត្រូវវេទនាដែលប្រកបដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិបៀតបៀននិងចាក់ដោតហើយ ដោយយល់ថា 'អ្នកធ្វើរមែងដាច់សូន្យក្នុងលោកនេះឯង ឯអ្នកដទៃជាអ្នកទទួលផលដែលបុគ្គលនោះធ្វើ' យ៉ាងនេះ លទ្ធិថា 'ទុក្ខគឺអ្នកដទៃធ្វើ' នេះរមែងកើតមាន។ ពាក្យថា iti vadaṃ ជាដើម គប្បីផ្សារភ្ជាប់តាមន័យដែលបានពោលរួចមកហើយ។ ក្នុងការផ្សារភ្ជាប់នោះ មានសេចក្តីយ៉ាងនេះថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាសម្តែងនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ប្រកាន់យកនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិតាំងពីដំបូង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ការយល់ឃើញរបស់បុគ្គលនោះ រមែងឈានទៅរកឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះ គឺចូលទៅជិតឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

එතෙ තෙති යෙ සස්සතුච්ඡෙදසඞ්ඛාතෙ උභො අන්තෙ (අනුපගම්ම තථාගතො ධම්මං දෙසෙති, එතෙ තෙ, කස්සප, උභො අන්තෙ) අනුපගම්ම පහාය අනල්ලීයිත්වා මජ්ඣෙන තථාගතො ධම්මං දෙසෙති, මජ්ඣිමාය පටිපදාය ඨිතො දෙසෙතීති අත්ථො. කතරං ධම්මන්ති චෙ? යදිදං අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති. එත්ථ හි කාරණතො ඵලං, කාරණනිරොධෙන චස්ස නිරොධො දීපිතො, න කොචි කාරකො වා වෙදකො වා [Pg.35] නිද්දිට්ඨො. එත්තාවතා සෙසපඤ්හා පටිසෙධිතා හොන්ති. උභො අන්තෙ අනුපගම්මාති ඉමිනා හි තතියපඤ්හො පටික්ඛිත්තො. අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති ඉමිනා අධිච්චසමුප්පන්නතා චෙව අජානනඤ්ච පටික්ඛිත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

ពាក្យថា ete te សេចក្តីថា ព្រះតថាគតមិនចូលទៅជិតនូវចំណែកទាំងពីរ ដែលហៅថាសស្សតទិដ្ឋិនិងឧច្ឆេទទិដ្ឋិឡើយ (ម្នាលកស្សបៈ ព្រះតថាគតមិនចូលទៅជិត) គឺលះបង់ មិនតោងទាមនូវចំណែកទាំងពីរនោះឡើយ ហើយសម្តែងធម៌ដោយកណ្តាល គឺស្ថិតនៅក្នុងមជ្ឈិមាបដិបទាហើយសម្តែងធម៌ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បើសួរថា 'តើសម្តែងធម៌ដូចម្តេច?' ឆ្លើយថា 'គឺសម្តែងថា ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបកើតមានសង្ខារទាំងឡាយជាដើម'។ ព្រោះថាក្នុងទេសនានេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញផលដែលកើតពីហេតុ និងការរលត់នៃផលនោះព្រោះការរលត់នៃហេតុ ដោយមិនបានបញ្ជាក់ថាមានអ្នកធ្វើ ឬអ្នកទទួលផលណាមួយឡើយ។ ដោយហេតុត្រឹមប៉ុណ្ណេះ សំណួរដែលនៅសេសសល់ទាំងឡាយ ឈ្មោះថាត្រូវបានបដិសេធហើយ។ ព្រោះថា ដោយបទថា ubho ante anupagamma នេះ សំណួរទីបីត្រូវបានបដិសេធហើយ។ ដោយបទថា avijjāpaccayā saṅkhārā នេះ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាធម៌កើតឡើងដោយគ្មានហេតុ (អធិច្ចសមុប្បន្នភាព) ផង និងការមិនដឹងមិនឃើញ (អជាននភាព) ផង ត្រូវបានបដិសេធហើយ។

ලභෙය්‍යන්ති ඉදං සො භගවතො සන්තිකෙ භික්ඛුභාවං පත්ථයමානො ආහ. අථ භගවා යොනෙන ඛන්ධකෙ තිත්ථියපරිවාසො (මහාව. 86) පඤ්ඤත්තො, යං අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො සාමණෙරභූමියං ඨිතො ‘‘අහං, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමො අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ආකඞ්ඛාමි උපසම්පදං. ස්වාහං, භන්තෙ, සඞ්ඝං චත්තාරො මාසෙ පරිවාසං යාචාමී’’තිආදිනා නයෙන සමාදියිත්වා පරිවසති, තං සන්ධාය යො ඛො, කස්සප, අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බොතිආදිමාහ. තත්ථ පබ්බජ්ජන්ති වචනසිලිට්ඨතාවසෙන වුත්තං. අපරිවසිත්වායෙව හි පබ්බජ්ජං ලභති. උපසම්පදත්ථිකෙන පන නාතිකාලෙන ගාමප්පවෙසනාදීනි අට්ඨ වත්තානි පූරෙන්තෙන පරිවසිතබ්බං. ආරද්ධචිත්තාති අට්ඨවත්තපූරණෙන තුට්ඨචිත්තා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙස තිත්ථියපරිවාසො සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය පබ්බජ්ජක්ඛන්ධකවණ්ණනායං (මහාව. අට්ඨ. 86) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

ពាក្យថា Labheyyanti នេះ អចេលកស្សបៈនោះ កាលប្រាថ្នានូវភាវៈជាភិក្ខុក្នុងសំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបក្រាបបង្គំទូលហើយ។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សំដៅយកបរិវាសដែលទ្រង់បញ្ញត្តទុកក្នុងខន្ធកៈ (មហាវគ្គ) សម្រាប់ពួកអញ្ញតិរ្ថិយ ដែលអតីតអញ្ញតិរ្ថិយ (អ្នកធ្លាប់ជាគ្រៅសាសនាពីមុន) ស្ថិតនៅក្នុងសាមណេរភូមិ ហើយសមាទានស្នាក់នៅដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គមានឈ្មោះនេះ ជាអ្នកធ្លាប់ជាអញ្ញតិរ្ថិយពីមុន ក្នុងធម្មវិន័យនេះ ខ្ញុំព្រះអង្គប្រាថ្នានូវឧបសម្បទា។ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គនោះ សូមបរិវាសអស់ ៤ ខែ ចំពោះព្រះសង្ឃ» ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «យោ ខោ, កស្សប, អញ្ញតិត្ថិយបុព្វោ» (ម្នាលកស្សបៈ បុគ្គលណាដែលធ្លាប់ជាអញ្ញតិរ្ថិយពីមុន...)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Pabbajjā (ការបួស) ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃភាពរលូននៃពាក្យ (វចនសិលិដ្ឋតាវសេន)។ ព្រោះថា បុគ្គលរមែងបានការបួស (ជាសាមណេរ) ដោយមិនបាច់នៅបរិវាសឡើយ។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាឧបសម្បទា ត្រូវនៅបរិវាស ដោយបំពេញវត្ត ៨ យ៉ាង មានការចូលទៅកាន់ស្រុកមិនឲ្យហួសវេលាជាដើម។ ពាក្យថា Āraddhacittā សេចក្តីថា មានចិត្តត្រេកអរដោយការបំពេញវត្ត ៨ យ៉ាង។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងអដ្ឋកថានេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃតិត្ថិយបរិវាសនេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកហើយក្នុងសមន្តបាសាទិកា អដ្ឋកថាវិន័យ ត្រង់វណ្ណនាបព្វជ្ជាខន្ធកៈចុះ។

අපිච මයාති අයමෙත්ථ පාඨො, අඤ්ඤත්ථ පන ‘‘අපිච මෙත්ථා’’ති. පුග්ගලවෙමත්තතා විදිතාති පුග්ගලනානත්තං විදිතං. ‘‘අයං පුග්ගලො පරිවාසාරහො, අයං න පරිවාසාරහො’’ති ඉදං මය්හං පාකටන්ති දස්සෙති. තතො කස්සපො චින්තෙසි – ‘‘අහො අච්ඡරියං බුද්ධසාසනං, යත්ථ එවං ඝංසිත්වා කොට්ටෙත්වා යුත්තමෙව ගණ්හන්ති, අයුත්තං ඡඩ්ඩෙන්තී’’ති. තතො සුට්ඨුතරං පබ්බජ්ජාය සඤ්ජාතුස්සාහො සචෙ, භන්තෙතිආදිමාහ. අථ භගවා තස්ස තිබ්බච්ඡන්දතං විදිත්වා ‘‘න කස්සපො පරිවාසං අරහතී’’ති අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡ, භික්ඛු, කස්සපං නහාපෙත්වා පබ්බාජෙත්වා ආනෙහී’’ති. සො තථා කත්වා තං පබ්බාජෙත්වා භගවතො සන්තිකං අගමාසි. භගවා ගණෙ නිසීදිත්වා උපසම්පාදෙසි. තෙන වුත්තං අලත්ථ ඛො අචෙලො කස්සපො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, අලත්ථ උපසම්පදන්ති. අචිරූපසම්පන්නොතිආදි සෙසං බ්‍රාහ්මණසංයුත්තෙ (සං. නි. 1.187) වුත්තමෙවාති. සත්තමං.

ពាក្យថា Apica mayā នេះ ជាបទបាឋៈក្នុងអដ្ឋកថានេះ ចំណែកក្នុងកន្លែងដទៃ មានបាឋៈថា «apica mettha»។ ពាក្យថា Puggalavemattatā viditā សេចក្តីថា ភាពផ្សេងគ្នានៃបុគ្គល គឺព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបច្បាស់ហើយ។ ទ្រង់បង្ហាញថា «បុគ្គលនេះគួរដល់បរិវាស បុគ្គលនេះមិនគួរដល់បរិវាស» សេចក្តីនេះប្រាកដច្បាស់ដល់តថាគត។ លំដាប់នោះ កស្សបៈគិតថា «ឱ! ព្រះពុទ្ធសាសនាគួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ ព្រោះក្នុងសាសនានេះ លោកដុសខាត់ ដំសាកល្បងយ៉ាងនេះ ហើយទើបទទួលយកតែបុគ្គលដែលសមគួរ ចំណែកបុគ្គលដែលមិនសមគួរ ក៏លះបង់ចេញ»។ លំដាប់នោះ កស្សបៈមានសេចក្តីឧស្សាហ៍កើតឡើងយ៉ាងខ្លាំងក្លាក្នុងការបួស ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «សចេ, ភន្តេ» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើ...)។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជ្រាបនូវសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ខ្លាំងក្លារបស់គាត់ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កស្សបៈមិនគួរដល់បរិវាសឡើយ» ទើបត្រាស់ហៅភិក្ខុមួយរូបថា «ម្នាលភិក្ខុ ចូរទៅ ចូរឲ្យកស្សបៈងូតទឹក រួចបំបួសហើយនាំមកចុះ»។ ភិក្ខុនោះបានធ្វើតាមព្រះរាជតម្រាស់នោះ បំបួសកស្សបៈនោះហើយ ក៏នាំមកកាន់សំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់ក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃ ហើយទ្រង់ឲ្យឧបសម្បទា (ដល់កស្សបៈនោះ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «អចេលកស្សបៈ បានការបួស បានឧបសម្បទាក្នុងសំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់មានពាក្យថា Acirūpasampanno ជាដើម គឺដូចដែលបានពោលទុកហើយក្នុងព្រាហ្មណសំយុត្ត។ ចប់ សូត្រទី ៧។

8. තිම්බරුකසුත්තවණ්ණනා

៨. វណ្ណនាតិម្ពរុកសូត្រ

18. අට්ඨමෙ [Pg.36] සා වෙදනාතිආදි ‘‘සයංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා නිසෙධනත්ථං වුත්තං. එත්ථාපි සතොති භුම්මත්ථෙයෙව සාමිවචනං. තත්‍රායං අත්ථදීපනා – ‘‘සා වෙදනා, සො වෙදියතී’’ති ඛො, තිම්බරුක, ආදිම්හියෙව එවං සති ‘‘සයංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති අයං ලද්ධි හොති. එවඤ්හි සති වෙදනාය එව වෙදනා කතා හොති. එවඤ්ච වදන්තො ඉමිස්සා වෙදනාය පුබ්බෙපි අත්ථිතං අනුජානාති, සස්සතං දීපෙති සස්සතං ගණ්හාති. කස්මා? තස්ස හි තං දස්සනං එතං පරෙති, එතං සස්සතං උපගච්ඡතීති අත්ථො. පුරිමඤ්හි අත්ථං සන්ධායෙවෙතං භගවතා වුත්තං භවිස්සති, තස්මා අට්ඨකථායං තං යොජෙත්වාවස්ස අත්ථො දීපිතො. එවම්පාහං න වදාමීති අහං ‘‘සා වෙදනා, සො වෙදියතී’’ති එවම්පි න වදාමි. ‘‘සයංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති එවම්පි න වදාමීති අත්ථො.

១៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា Sā vedanā ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុក ដើម្បីហាមឃាត់នូវលទ្ធិថា «សុខទុក្ខខ្លួនឯងធ្វើ»។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ ពាក្យថា Sato គឺជាសាមីវិភត្តិ ប្រើក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ (សត្តមីវិភត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យនោះ នេះជាការបង្ហាញសេចក្តី៖ ម្នាលតិម្ពរុកៈ កាលបើមានសេចក្តីយល់ឃើញតាំងពីដំបូងបង្អស់យ៉ាងនេះថា «វេទនានោះឯង (ជាអត្តា) បុគ្គលនោះឯងជាអ្នកសោយ» ទើបលទ្ធិថា «សុខទុក្ខខ្លួនឯងធ្វើ» នេះរមែងមាន។ ព្រោះថាកាលបើមានសេចក្តីយល់យ៉ាងនេះ វេទនានោះឯង ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើនូវវេទនា។ ហើយកាលបើពោលយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាទទួលស្គាល់នូវភាពមាននៃវេទនានេះ សូម្បីក្នុងកាលមុន ទើបបង្ហាញនូវសស្សតទិដ្ឋិ យករកនូវសស្សតទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាសេចក្តីយល់ឃើញរបស់បុគ្គលនោះ រមែងឈានទៅរកទិដ្ឋិនោះ គឺចូលទៅជិតសស្សតទិដ្ឋិនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីក្នុងសូត្រមុន ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបសម្របសម្រួលសេចក្តីនោះ ហើយបង្ហាញអត្ថនៃសូត្រនេះ។ ពាក្យថា Evampāhaṃ na vadāmi សេចក្តីថា តថាគតមិនពោលយ៉ាងនេះឡើយ គឺមិនពោលសូម្បីយ៉ាងនេះថា «វេទនានោះឯង បុគ្គលនោះឯងជាអ្នកសោយ» និងមិនពោលយ៉ាងនេះថា «សុខទុក្ខខ្លួនឯងធ្វើ» ឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

අඤ්ඤා වෙදනාතිආදි ‘‘පරංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පටිසෙධනත්ථං වුත්තං. ඉධාපි අයං අත්ථයොජනා –‘‘අඤ්ඤා වෙදනා අඤ්ඤො වෙදියතී’’ති ඛො, තිම්බරුක, ආදිම්හියෙව එවං සති පච්ඡා යා පුරිමපක්ඛෙ කාරකවෙදනා, සා උච්ඡින්නා. තාය පන කතං අඤ්ඤො වෙදියතීති එවං උප්පන්නාය උච්ඡෙදදිට්ඨියා සද්ධිං සම්පයුත්තාය වෙදනාය අභිතුන්නස්ස සතො ‘‘පරංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති අයං ලද්ධි හොති. එවඤ්ච වදන්තො කාරකො උච්ඡින්නො, අඤ්ඤෙන පටිසන්ධි ගහිතාති උච්ඡෙදං දීපෙති, උච්ඡෙදං ගණ්හාති. කස්මා? තස්ස හි තං දස්සනං එතං පරෙති, එතං උච්ඡෙදං උපගච්ඡතීති අත්ථො. ඉධාපි හි ඉමානි පදානි අට්ඨකථායං ආහරිත්වා යොජිතානෙව. ඉමස්මිං සුත්තෙ වෙදනාසුඛදුක්ඛං කථිතං. තඤ්ච ඛො විපාකසුඛදුක්ඛමෙව වට්ටතීති වුත්තං. අට්ඨමං.

ពាក្យថា Aññā vedanā ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុក ដើម្បីហាមឃាត់នូវលទ្ធិថា «សុខទុក្ខអ្នកដទៃធ្វើ»។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ នេះជាការសម្របសម្រួលសេចក្តី៖ ម្នាលតិម្ពរុកៈ កាលបើមានសេចក្តីយល់ឃើញតាំងពីដំបូងបង្អស់យ៉ាងនេះថា «វេទនាផ្សេង (ជាអត្តា) បុគ្គលផ្សេងជាអ្នកសោយ» ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ វេទនាដែលជាអ្នកធ្វើក្នុងចំណែកមុន ក៏ដាច់សូន្យទៅ។ កាលបើបុគ្គលត្រូវវេទនាដែលសម្បយុត្តដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលផ្សេងជាអ្នកសោយនូវសុខទុក្ខដែលវេទនាមុនធ្វើទុក» គ្របសង្កត់ហើយ លទ្ធិថា «សុខទុក្ខអ្នកដទៃធ្វើ» នេះរមែងមាន។ ហើយកាលបើពោលយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាបង្ហាញនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិ យករកនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិថា «អ្នកធ្វើដាច់សូន្យទៅហើយ បុគ្គលផ្សេងទៀតទើបចាប់បដិសន្ធិ»។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាសេចក្តីយល់ឃើញរបស់បុគ្គលនោះ រមែងឈានទៅរកទិដ្ឋិនោះ គឺចូលទៅជិតឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ បទទាំងឡាយទាំងនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏បាននាំមកសម្របសម្រួលទុកហើយដែរ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកវេទនាសុខទុក្ខ។ ហើយវេទនាសុខទុក្ខនោះ គប្បីជាវិបាកសុខទុក្ខប៉ុណ្ណោះ ទើបសមគួរ នេះជាពាក្យដែលពោលទុក។ ចប់ សូត្រទី ៨។

9. බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා

៩. វណ្ណនាពាលបណ្ឌិតសូត្រ

19. නවමෙ අවිජ්ජානීවරණස්සාති අවිජ්ජාය නිවාරිතස්ස. එවමයං කායො සමුදාගතොති එවං අවිජ්ජාය නිවාරිතත්තා තණ්හාය ච සම්පයුත්තත්තායෙව අයං කායො නිබ්බත්තො. අයඤ්චෙව කායොති අයඤ්චස්ස අත්තනො සවිඤ්ඤාණකො කායො. බහිද්ධා ච නාමරූපන්ති බහිද්ධා ච පරෙසං සවිඤ්ඤාණකො කායො. අත්තනො ච පරස්ස ච පඤ්චහි [Pg.37] ඛන්ධෙහි ඡහි ආයතනෙහි චාපි අයං අත්ථො දීපෙතබ්බොව. ඉත්ථෙතං ද්වයන්ති එවමෙතං ද්වයං. ද්වයං පටිච්ච ඵස්සොති අඤ්ඤත්ථ චක්ඛුරූපාදීනි ද්වයානි පටිච්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො වුත්තා, ඉධ පන අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානි. මහාද්වයං නාම කිරෙතං. සළෙවායතනානීති සළෙව ඵස්සායතනානි ඵස්සකාරණානි. යෙහි ඵුට්ඨොති යෙහි කාරණභූතෙහි ආයතනෙහි උප්පන්නෙන ඵස්සෙන ඵුට්ඨො. අඤ්ඤතරෙනාති එත්ථ පරිපුණ්ණවසෙන අඤ්ඤතරතා වෙදිතබ්බා. තත්‍රාති තස්මිං බාලපණ්ඩිතානං කායනිබ්බත්තනාදිම්හි. කො අධිප්පයාසොති කො අධිකපයොගො.

១៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា Avijjānīvaraṇassāya សេចក្តីថា ត្រូវអវិជ្ជាបិទបាំងរួបរឹតហើយ។ ពាក្យថា Evamayaṃ kāyo samudāgato សេចក្តីថា កាយនេះកើតឡើងហើយ ព្រោះតែត្រូវអវិជ្ជាបិទបាំង និងព្រោះតែការសម្បយុត្តដោយតណ្ហាយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Ayañceva kāyo សេចក្តីថា កាយដែលមានវិញ្ញាណរបស់ខ្លួននេះឯង។ ពាក្យថា Bahiddhā ca nāmarūpaṃ សេចក្តីថា កាយដែលមានវិញ្ញាណរបស់អ្នកដទៃក្នុងខាងក្រៅ។ សេចក្តីនេះ គប្បីបង្ហាញដោយខន្ធ ៥ និងអាយតនៈ ៦ ទាំងរបស់ខ្លួន និងរបស់អ្នកដទៃផងដែរ។ ពាក្យថា Itthetaṃ dvayaṃ សេចក្តីថា ធម៌ពីរយ៉ាងនេះយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Dvayaṃ paṭicca phasso សេចក្តីថា ក្នុងកន្លែងដទៃ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកនូវចក្ខុសម្ផស្សជាដើម ដោយអាស្រ័យធម៌ជាគូមានចក្ខុនិងរូបជាដើម ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់សំដៅយកអាយតនៈខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។ ធម៌គូនេះ ហៅថា មហាទ្វយៈ (គូដ៏ធំ)។ ពាក្យថា Saḷevāyatanāni សេចក្តីថា អាយតនៈជាទីកើតនៃផស្សៈ គឺហេតុនៃផស្សៈទាំង ៦ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Yehi phuṭṭho សេចក្តីថា ប៉ះពាល់ហើយដោយផស្សៈដែលកើតឡើងព្រោះអាយតនៈទាំងឡាយដែលជាហេតុនោះ។ ពាក្យថា Aññatarena ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាអាយតនៈណាមួយ ដោយអំណាចនៃភាពពេញបរិបូណ៌។ ពាក្យថា Tatra សេចក្តីថា ក្នុងការកើតឡើងនៃកាយជាដើមរបស់មនុស្សពាលនិងបណ្ឌិតទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា Ko adhippayāso សេចក្តីថា តើមានសេចក្តីព្យាយាមដ៏ក្រៃលែង (អធិកបយោគៈ) ដូចម្តេចខ្លះ?

භගවංමූලකාති භගවා මූලං එතෙසන්ති භගවංමූලකා. ඉදං වුත්තං හොති – ඉමෙ, භන්තෙ, අම්හාකං ධම්මා පුබ්බෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධෙන උප්පාදිතා, තස්මිං පරිනිබ්බුතෙ එකං බුද්ධන්තරං අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඉමෙ ධම්මෙ උප්පාදෙතුං සමත්ථො නාම නාහොසි, භගවතා පන නො ඉමෙ ධම්මා උප්පාදිතා. භගවන්තඤ්හි නිස්සාය මයං ඉමෙ ධම්මෙ ආජානාම පටිවිජ්ඣාමාති එවං භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මාති. භගවංනෙත්තිකාති භගවා හි ධම්මානං නෙතා විනෙතා අනුනෙතා, යථාසභාවතො පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං නාමං ගහෙත්වා දස්සෙතාති ධම්මා භගවංනෙත්තිකා නාම හොන්ති. භගවංපටිසරණාති චතුභූමකධම්මා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස ආපාථං ආගච්ඡමානා භගවති පටිසරන්ති නාමාති භගවංපටිසරණා. පටිසරන්තීති සමොසරන්ති. අපිච මහාබොධිමණ්ඩෙ නිසින්නස්ස භගවතො පටිවෙධවසෙන ඵස්සො ආගච්ඡති ‘‘අහං භගවා කින්නාමො’’ති? ත්වං ඵුසනට්ඨෙන ඵස්සො නාම. වෙදනා, සඤ්ඤා, සඞ්ඛාරා, විඤ්ඤාණං ආගච්ඡති ‘‘අහං භගවා කින්නාම’’න්ති, ත්වං විජානනට්ඨෙන විඤ්ඤාණං නාමාති එවං චතුභූමකධම්මානං යථාසභාවතො පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං නාමං ගණ්හන්තො භගවා ධම්මෙ පටිසරතීති භගවංපටිසරණා. භගවන්තංයෙව පටිභාතූති භගවතොව එතස්ස භාසිතස්ස අත්ථො උපට්ඨාතු, තුම්හෙයෙව නො කථෙත්වා දෙථාති අත්ථො.

ពាក្យថា Bhagavaṃmūlakā សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាឫសគល់ (ជាហេតុបង្កើត)។ ពាក្យនេះមានសេចក្តីពន្យល់ថា៖ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ធម៌ទាំងឡាយនេះរបស់ពួកយើង ក្នុងកាលមុន ព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានឲ្យកើតឡើងហើយ កាលដែលព្រះអង្គបរិនិព្វានទៅ អស់មួយពុទ្ធន្តរ គ្មានសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ដទៃណាឡើយដែលអាចញ៉ាំងធម៌ទាំងនេះឲ្យកើតឡើងបាន ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានញ៉ាំងធម៌ទាំងនេះឲ្យកើតឡើងដល់ពួកយើងហើយ។ ពួកយើងអាស្រ័យព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបដឹងច្បាស់ ធ្លុះធ្លាយនូវធម៌ទាំងនេះ ព្រោះហេតុនោះ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ធម៌ទាំងឡាយរបស់ពួកយើង ទើបឈ្មោះថាមានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាឫសគល់។ ពាក្យថា Bhagavaṃnettikā សេចក្តីថា ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគជាអ្នកនាំទៅ ជាអ្នកណែនាំ ជាអ្នកសម្របសម្រួលនូវធម៌ទាំងឡាយ ទ្រង់កាន់យកឈ្មោះមកបង្ហាញដាច់ដោយឡែកៗទៅតាមសភាវៈពិត ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយទើបឈ្មោះថាមានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាអ្នកនាំទៅ។ ពាក្យថា Bhagavaṃpaṭisaraṇā សេចក្តីថា ធម៌ក្នុងភូមិ ៤ កាលដែលមកប្រាកដចំពោះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ រមែងប្រមូលផ្តុំគ្នាក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាមានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាទីពឹងបង្អែក។ ពាក្យថា Paṭisaranti សេចក្តីថា មកប្រមូលផ្តុំគ្នា។ ម៉្យាងទៀត កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់លើមហាពោធិមណ្ឌល ដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹង ផស្សៈក៏មកប្រាកដថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះអង្គមានឈ្មោះអ្វី?» ទ្រង់ត្រាស់ថា «អ្នកមានឈ្មោះថា ផស្សៈ ព្រោះអត្ថថា ប៉ះពាល់នូវអារម្មណ៍»។ វេទនា សញ្ញា សង្ខារ វិញ្ញាណ ក៏មកប្រាកដថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះអង្គមានឈ្មោះអ្វី?» ទ្រង់ត្រាស់ថា «អ្នកមានឈ្មោះថា វិញ្ញាណ ព្រោះអត្ថថា ដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍» ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់កាន់យកឈ្មោះដាច់ដោយឡែកៗទៅតាមសភាវៈពិតនៃធម៌ក្នុងភូមិ ៤ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាទ្រង់ចូលទៅដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាមានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាទីពឹងបង្អែក។ ពាក្យថា Bhagavantaṃyeva paṭibhātu សេចក្តីថា សូមឲ្យសេចក្តីនៃភាសិតនេះប្រាកដច្បាស់ចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគតែម្តងចុះ សូមព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងប្រាប់ដល់ពួកយើងចុះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

සා චෙව අවිජ්ජාති එත්ථ කිඤ්චාපි සා අවිජ්ජා ච තණ්හා ච කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිත්වා නිරුද්ධා, යථා පන අජ්ජාපි යං හිය්‍යො භෙසජ්ජං පීතං, තදෙව භොජනං භුඤ්ජාති සරික්ඛකත්තෙන තදෙවාති වුච්චති, එවමිධාපි සා චෙව අවිජ්ජා සා ච තණ්හාති ඉදම්පි සරික්ඛකත්තෙන වුත්තං. බ්‍රහ්මචරියන්ති [Pg.38] මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. දුක්ඛක්ඛයායාති වට්ටදුක්ඛස්ස ඛයත්ථාය. කායූපගො හොතීති අඤ්ඤං පටිසන්ධිකායං උපගන්තා හොති. යදිදං බ්‍රහ්මචරියවාසොති යො අයං මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසො, අයං බාලතො පණ්ඩිතස්ස විසෙසොති දස්සෙති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සබ්බොපි සපටිසන්ධිකො පුථුජ්ජනො ‘‘බාලො’’ති, අප්පටිසන්ධිකො ඛීණාසවො ‘‘පණ්ඩිතො’’ති වුත්තො. සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො පන ‘‘පණ්ඩිතා’’ති වා ‘‘බාලා’’ති වා න වත්තබ්බා, භජමානා පන පණ්ඩිතපක්ඛං භජන්ති. නවමං.

ក្នុងពាក្យថា Sā ceva avijjā នេះ សេចក្តីថា សូម្បីតែអវិជ្ជា និងតណ្ហានោះ ញ៉ាំងកម្មឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ទាញយកបដិសន្ធិមកហើយរលត់ទៅក៏ដោយ ប៉ុន្តែដូចជាពាក្យដែលគេនិយាយក្នុងថ្ងៃនេះថា «ថ្នាំដែលផឹកកាលពីម្សិលមិញ ក៏ជាថ្នាំនោះឯង អាហារដែលបរិភោគ ក៏ជាអាហារនោះឯង» ព្រោះភាពស្រដៀងគ្នា ទើបហៅថា «នោះឯង» យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «សាចេវ អវិជ្ជា សា ច តណ្ហា» (អវិជ្ជានោះឯង តណ្ហានោះឯង) ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃភាពស្រដៀងគ្នា យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Brahmacariyaṃ សេចក្តីថា មគ្គព្រហ្មចរិយៈ (ការប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរគឺមគ្គ)។ ពាក្យថា Dukkhakkhayāya សេចក្តីថា ដើម្បីអស់ទៅនៃវដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា Kāyūpago hoti សេចក្តីថា ជាអ្នកចូលទៅកាន់កាយបដិសន្ធិដទៃទៀត។ ពាក្យថា Yadidaṃ brahmacariyavāso សេចក្តីថា ការរស់នៅប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈក្នុងមគ្គណា ការរស់នៅនោះឯង ទ្រង់បង្ហាញថាជាសេចក្តីប្លែកគ្នា (វិសេសៈ) នៃបណ្ឌិតពីបុគ្គលពាល។ ដោយហេតុនេះ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ហៅបុថុជ្ជនទាំងអស់ដែលនៅមានបដិសន្ធិថា «បុគ្គលពាល» និងត្រាស់ហៅព្រះខីណាស្រពដែលមិនមានបដិសន្ធិទៀតថា «បណ្ឌិត»។ ចំណែកឯព្រះសោតាបន្ន ព្រះសកទាគាមី និងព្រះអនាគាមី មិនគប្បីហៅថា «បណ្ឌិត» ឬ «បុគ្គលពាល» ឡើយ ប៉ុន្តែបើនិយាយពីការចូលទៅសេពគប់ ពួកលោកឈ្មោះថាចូលទៅសេពគប់ខាងចំណែកនៃបណ្ឌិត។ ចប់ សូត្រទី ៩។

10. පච්චයසුත්තවණ්ණනා

១០. វណ្ណនាបច្ចយសូត្រ

20. දසමෙ පටිච්චසමුප්පාදඤ්ච වො භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි පටිච්චසමුප්පන්නෙ ච ධම්මෙති සත්ථා ඉමස්මිං සුත්තෙ පච්චයෙ ච පච්චයනිබ්බත්තෙ ච සභාවධම්මෙ දෙසෙස්සාමීති උභයං ආරභි. උප්පාදා වා තථාගතානන්ති තථාගතානං උප්පාදෙපි, බුද්ධෙසු උප්පන්නෙසු අනුප්පන්නෙසුපි ජාතිපච්චයා ජරාමරණං, ජාතියෙව ජරාමරණස්ස පච්චයො. ඨිතාව සා ධාතූති ඨිතොව සො පච්චයසභාවො, න කදාචි ජාති ජරාමරණස්ස පච්චයො න හොති. ධම්මට්ඨිතතා ධම්මනියාමතාති ඉමෙහිපි ද්වීහි පච්චයමෙව කථෙති. පච්චයෙන හි පච්චයුප්පන්නා ධම්මා තිට්ඨන්ති, තස්මා පච්චයොව ‘‘ධම්මට්ඨිතතා’’ති වුච්චති. පච්චයො ධම්මෙ නියමෙති, තස්මා ‘‘ධම්මනියාමතා’’ති වුච්චති. ඉදප්පච්චයතාති ඉමෙසං ජරාමරණාදීනං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, ඉදප්පච්චයාව ඉදප්පච්චයතා. තන්ති තං පච්චයං. අභිසම්බුජ්ඣතීති ඤාණෙන අභිසම්බුජ්ඣති. අභිසමෙතීති ඤාණෙන අභිසමාගච්ඡති. ආචික්ඛතීති කථෙති. දෙසෙතීති දස්සෙති. පඤ්ඤාපෙතීති ජානාපෙති. පට්ඨපෙතීති ඤාණමුඛෙ ඨපෙති. විවරතීති විවරිත්වා දස්සෙති. විභජතීති විභාගතො දස්සෙති. උත්තානීකරොතීති පාකටං කරොති. පස්සථාති චාහාති පස්සථ ඉති ච වදති. කින්ති? ජාතිපච්චයා, භික්ඛවෙ, ජරාමරණන්තිආදි.

២០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ព្រះសាស្តាទ្រង់មានព្រះតម្រិះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងសម្តែងនូវបដិច្ចសមុប្បាទផង នូវធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងអំពីបដិច្ចសមុប្បាទផង ដល់អ្នកទាំងឡាយ» ទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវធម៌ទាំងពីរយ៉ាង គឺធម៌ជាបច្ច័យ និងសភាវធម៌ដែលកើតអំពីបច្ច័យ (បច្ចយុប្បន្នធម៌) ក្នុងសូត្រនេះ។ ពាក្យថា Uppādā vā tathāgatānaṃ សេចក្តីថា ទោះបីព្រះតថាគតទាំងឡាយកើតឡើងក្តី កាលបើព្រះពុទ្ធទាំងឡាយត្រាស់ដឹងក្តី មិនត្រាស់ដឹងក្តី ជរានិងមរណៈរមែងមានព្រោះជាតិជាបច្ច័យ ជាតិហ្នឹងឯងជាបច្ច័យនៃជរានិងមរណៈ។ ពាក្យថា Ṭhitāva sā dhātu សេចក្តីថា សភាវៈជាបច្ច័យនោះ គឺស្ថិតនៅជាធម្មតា មិនមែនថាជាតិមិនមែនជាបច្ច័យនៃជរានិងមរណៈក្នុងកាលណាមួយនោះឡើយ។ ពាក្យថា Dhammaṭṭhitatā និង Dhammaniyāmatā ទាំងពីរម៉ាត់នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកបច្ច័យនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតអំពីបច្ច័យ រមែងតាំងនៅបានព្រោះបច្ច័យ ហេតុនោះ បច្ច័យនោះឯង ទើបហៅថា «ធម្មដ្ឋិតតា» (ភាពនៃធម៌តាំងនៅជាធម្មតា)។ បច្ច័យរមែងកំណត់នូវធម៌ទាំងឡាយ ហេតុនោះ បច្ច័យនោះឯង ទើបហៅថា «ធម្មនិយាមតា» (ភាពជាច្បាប់ធម្មតានៃធម៌)។ ពាក្យថា Idappaccayatā សេចក្តីថា បច្ច័យនៃជរានិងមរណៈទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ច័យ, ភាពនៃឥទប្បច្ច័យនោះឯង ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ចយតា។ ពាក្យថា Taṃ សេចក្តីថា នូវបច្ច័យនោះ។ ពាក្យថា Abhisambujjhati សេចក្តីថា ត្រាស់ដឹងដោយញាណ។ ពាក្យថា Abhisameti សេចក្តីថា ចូលទៅដល់ដោយញាណ។ ពាក្យថា Ācikkhati សេចក្តីថា ប្រាប់ (សម្តែង)។ ពាក្យថា Deseti សេចក្តីថា បង្ហាញ។ ពាក្យថា Paññāpeti សេចក្តីថា ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យដឹង (បញ្ញត្ត)។ ពាក្យថា Paṭṭhapeti សេចក្តីថា តម្កល់ទុកក្នុងផ្លូវនៃញាណ។ ពាក្យថា Vivarati សេចក្តីថា បើកបង្ហាញ។ ពាក្យថា Vibhajati សេចក្តីថា ចែករំលែកបង្ហាញ។ ពាក្យថា Uttānīkaroti សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យងាយយល់ (ធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់)។ ពាក្យថា Passathā ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «អ្នកទាំងឡាយចូរមើលចុះ» យ៉ាងនេះផង។ តើទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងណា? ទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ជរានិងមរណៈមានព្រោះជាតិជាបច្ច័យ» ដូច្នេះជាដើម។

ඉති ඛො, භික්ඛවෙති එවං ඛො, භික්ඛවෙ. යා තත්‍රාති යා තෙසු ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්තිආදීසු. තථතාතිආදීනි පච්චයාකාරස්සෙව වෙවචනානි. සො තෙහි තෙහි පච්චයෙහි අනූනාධිකෙහෙව තස්ස තස්ස ධම්මස්ස සම්භවතො තථතාති, සාමග්ගිං උපගතෙසු පච්චයෙසු මුහුත්තම්පි තතො නිබ්බත්තානං ධම්මානං අසම්භවාභාවතො අවිතථතාති, අඤ්ඤධම්මපච්චයෙහි [Pg.39] අඤ්ඤධම්මානුප්පත්තිතො අනඤ්ඤථතාති, ජරාමරණාදීනං පච්චයතො වා පච්චයසමූහතො වා ඉදප්පච්චයතාති වුත්තො. තත්‍රායං වචනත්ථො – ඉමෙසං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතා, ඉදප්පච්චයානං වා සමූහො ඉදප්පච්චයතා. ලක්ඛණං පනෙත්ථ සද්දසත්ථතො වෙදිතබ්බං.

ពាក្យថា Iti kho, bhikkhave សេចក្តីថា យ៉ាងនេះឯង ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Yā tatrā សេចក្តីថា សេចក្តីពិតណា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមាន 'ជាតិជាបច្ច័យនាំឲ្យមានជរានិងមរណៈ' ជាដើមនោះ។ ពាក្យទាំងឡាយមាន តថតា (ភាពជាយ៉ាងនោះ) ជាដើម គឺជាវេវចនសព្ទនៃបច្ចយាការ (បដិច្ចសමුប្បាទ) ហ្នឹងឯង។ បច្ចយាការនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ហៅថា តថតា ព្រោះកើតឡើងនៃធម៌នោះៗ ដោយសារបច្ច័យនោះៗ ដ៏មិនខ្វះមិនលើស, ហៅថា អវិតថតា ព្រោះកាលបើបច្ច័យទាំងឡាយដល់នូវការព្រមព្រៀងគ្នាហើយ ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតអំពីបច្ច័យនោះ មិនមែនជាមិនកើតឡើង សូម្បីតែមួយរំពេច, ហៅថា អនញ្ញថតា ព្រោះធម៌ដទៃមិនកើតឡើងដោយសារបច្ច័យនៃធម៌ដទៃឡើយ, ហៅថា ឥទប្បច្ចយតា ព្រោះជាបច្ច័យ ឬជាប្រជុំនៃបច្ច័យនៃធម៌ទាំងឡាយមានជរានិងមរណៈជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា ឥទប្បច្ចយតា នោះ មានវិគ្រោះដូចតទៅ៖ បច្ច័យទាំងឡាយនៃធម៌ទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ច័យ, ភាពនៃឥទប្បច្ច័យ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ចយតា ឬមួយថា ប្រជុំនៃឥទប្បច្ច័យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ចយតា។ ចំណែកឯលក្ខណៈក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងតាមក្បួនវ្យាករណ៍ (សទ្ទសាស្ត្រ) ចុះ។

අනිච්චන්ති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චං. එත්ථ ච අනිච්චන්ති න ජරාමරණං අනිච්චං, අනිච්චසභාවානං පන ඛන්ධානං ජරාමරණත්තා අනිච්චං නාම ජාතං. සඞ්ඛතාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච සඞ්ඛතන්ති පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතං. පටිච්චසමුප්පන්නන්ති පච්චයෙ නිස්සාය උප්පන්නං. ඛයධම්මන්ති ඛයසභාවං. වයධම්මන්ති විගච්ඡනකසභාවං. විරාගධම්මන්ති විරජ්ජනකසභාවං. නිරොධධම්මන්ති නිරුජ්ඣනකසභාවං. ජාතියාපි වුත්තනයෙනෙව අනිච්චතා වෙදිතබ්බා. ජනකපච්චයානං වා කිච්චානුභාවක්ඛණෙ දිට්ඨත්තා එකෙන පරියායෙනෙත්ථ අනිච්චාතිආදීනි යුජ්ජන්තියෙව. භවාදයො අනිච්චාදිසභාවායෙව.

ពាក្យថា Aniccaṃ គឺ ឈ្មោះថា អនិច្ចៈ (មិនទៀង) ព្រោះអត្ថថា កើតឡើងហើយក៏សាបសូន្យទៅ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបទនេះ ដែលថា អនិច្ចៈ មិនមែនសំដៅយកជរានិងមរណៈដោយត្រង់ថាជាអនិច្ចៈនោះទេ ប៉ុន្តែព្រោះជរានិងមរណៈជាសភាវៈនៃខន្ធទាំងឡាយដែលមានសភាវៈមិនទៀង ទើបហៅថា អនិច្ចៈ ដោយបរិយាយ។ សូម្បីក្នុងបទមាន សង្ខតៈ ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា សង្ខតៈ គឺ បច្ច័យទាំងឡាយប្រជុំគ្នាធ្វើឡើង។ បទថា បដិច្ចសមុប្បន្នៈ គឺ កើតឡើងដោយអាស្រ័យបច្ច័យ។ បទថា ខយធម្មៈ គឺ មានសភាវៈអស់ទៅជាធម្មតា។ បទថា វយធម្មៈ គឺ មានសភាវៈសាបសូន្យទៅជាធម្មតា។ បទថា វិរាគធម្មៈ គឺ មានសភាវៈប្រាសចាកតម្រេកជាធម្មតា។ បទថា និរោធធម្មៈ គឺ មានសភាវៈរលត់ទៅជាធម្មតា។ សូម្បីតែក្នុងជាតិ ភាពជាអនិច្ចៈ ក៏គប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង។ ឬមួយទៀត ព្រោះគេឃើញជាតិ (ការកើតឡើង) ក្នុងខណៈដែលបច្ច័យជាអ្នកបង្កើត (ជនកបច្ច័យ) ធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួន ដូច្នេះ ដោយបរិយាយមួយបែបទៀត ក្នុងទីនេះ ពាក្យទាំងឡាយមាន អនិច្ចា ជាដើម គឺសមគួរពិតប្រាកដណាស់។ ធម៌ទាំងឡាយមានភពជាដើម សុទ្ធតែមានសភាវៈមិនទៀងជាដើមពិតប្រាកដមែន។

සම්මප්පඤ්ඤායාති සවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය. පුබ්බන්තන්ති පුරිමං අතීතන්ති අත්ථො. අහොසිං නු ඛොතිආදීසු ‘‘අහොසිං නු ඛො නනු ඛො’’ති සස්සතාකාරඤ්ච අධිච්චසමුප්පත්තිආකාරඤ්ච නිස්සාය අතීතෙ අත්තනො විජ්ජමානතඤ්ච අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛති. කිං කාරණන්ති න වත්තබ්බං, උම්මත්තකො විය බාලපුථුජ්ජනො යථා වා තථා වා පවත්තති. කිං නු ඛො අහොසින්ති ජාතිලිඞ්ගුපපත්තියො නිස්සාය ‘‘ඛත්තියො නු ඛො අහොසිං, බ්‍රාහ්මණවෙස්සසුද්දගහට්ඨපබ්බජිතදෙවමනුස්සානං අඤ්ඤතරො’’ති කඞ්ඛති. කථං නු ඛොති සණ්ඨානාකාරං නිස්සාය ‘‘දීඝො නු ඛො අහොසිං රස්සඔදාතකණ්හපමාණිකඅප්පමාණිකාදීනං අඤ්ඤතරො’’ති කඞ්ඛති. කෙචි පන ‘‘ඉස්සරනිම්මානාදීනි නිස්සාය ‘කෙන නු ඛො කාරණෙන අහොසි’න්ති හෙතුතො කඞ්ඛතී’’ති වදන්ති. කිං හුත්වා කිං අහොසින්ති ජාතිආදීනි නිස්සාය ‘‘ඛත්තියො හුත්වා නු ඛො බ්‍රාහ්මණො අහොසිං…පෙ… දෙවො හුත්වා මනුස්සො’’ති අත්තනො පරම්පරං කඞ්ඛති. සබ්බත්ථෙව පන අද්ධානන්ති කාලාධිවචනමෙතං. අපරන්තන්ති අනාගතං අන්තං. භවිස්සාමි නු ඛො නනු ඛොති සස්සතාකාරඤ්ච උච්ඡෙදාකාරඤ්ච නිස්සාය අනාගතෙ අත්තනො විජ්ජමානතඤ්ච අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙව.

ពាក្យថា Sammappaññāya គឺ ដោយមគ្គបញ្ញាដែលប្រកបដោយវិបស្សនា។ ពាក្យថា Pubbantaṃ គឺ មានន័យថា ផ្នែកខាងដើម គឺអតីតកាល។ ក្នុងពាក្យមាន 'Ahosiṃ nu kho' (តើអាត្មាអញបានកើតហើយឬហ្ន៎) ជាដើម គឺបុគ្គលរមែងសង្ស័យនូវភាពមាន និងភាពមិនមាននៃខ្លួនក្នុងអតីតកាល ដោយអាស្រ័យលើសស្សតសញ្ញា (ការយល់ថាទៀង) និងអធិច្ចសមុប្បន្នសញ្ញា (ការយល់ថាកើតឡើងឯងៗគ្មានហេតុ) ថា 'តើអាត្មាអញបានកើតហើយឬហ្ន៎ ឬថាមិនបានកើតទេហ្ន៎'។ មិនគួរចោទសួរថា 'តើព្រោះហេតុអ្វីបានជាសង្ស័យ?' ឡើយ ព្រោះថាបុថុជ្ជនពាលរមែងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងណាក៏ដោយ ដូចជាមនុស្សឆ្កួតដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា Kiṃ nu kho ahosiṃ (តើអាត្មាអញបានកើតជាអ្វីហ្ន៎) គឺសង្ស័យដោយអាស្រ័យលើជាតិ លិង្គ និងឧបបត្តិ ថា 'តើអាត្មាអញបានកើតជាក្សត្រឬហ្ន៎ ឬក៏ជាម្នាក់ក្នុងចំណោមព្រាហ្មណ៍ វេស្សៈ សុទ្ទៈ គ្រហស្ថ បព្វជិត ទេវតា ឬមនុស្សហ្ន៎'។ ពាក្យថា Kathaṃ nu kho (តើអាត្មាអញបានកើតជាយ៉ាងណាវិញហ្ន៎) គឺសង្ស័យដោយអាស្រ័យលើសណ្ឋានទ្រង់ទ្រាយ ថា 'តើអាត្មាអញមានរូបរាងខ្ពស់ឬហ្ន៎ ឬក៏ជាម្នាក់ក្នុងចំណោមមនុស្សទាប ពណ៌ស ពណ៌ខ្មៅ មានប្រមាណល្មម ឬគ្មានប្រមាណជាដើមហ្ន៎'។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា 'សង្ស័យចំពោះហេតុ ដោយអាស្រ័យលើការបង្កើតរបស់ព្រះឥសូរជាដើម ថា តើអាត្មាអញកើតឡើងដោយសារហេតុអ្វីហ្ន៎'។ ពាក្យថា Kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ (តើអាត្មាអញបានកើតជាអ្វីហើយទៅជាអ្វីទៀតហ្ន៎) គឺសង្ស័យនូវលំដាប់តៗគ្នានៃខ្លួន ដោយអាស្រ័យលើជាតិជាដើម ថា 'តើអាត្មាអញបានកើតជាក្សត្រហើយទៅជាព្រាហ្មណ៍វិញឬហ្ន៎...ល... ឬក៏កើតជាទេវតាហើយមកជាមនុស្សវិញហ្ន៎'។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងគ្រប់កន្លែងទាំងអស់ ពាក្យថា Addhāna នេះ គឺជាឈ្មោះនៃកាល (ពេលវេលា)។ ពាក្យថា Aparantaṃ គឺ ផ្នែកខាងចុង គឺអនាគតកាល។ ពាក្យថា Bhavissāmi nu kho nanu kho (តើអាត្មាអញនឹងកើតមានឬហ្ន៎ ឬថានឹងមិនកើតមានទេហ្ន៎) គឺសង្ស័យនូវភាពមាន និងភាពមិនមាននៃខ្លួនក្នុងអនាគតកាល ដោយអាស្រ័យលើសស្សតសញ្ញា និងឧច្ឆេទសញ្ញា (ការយល់ថាដាច់សូន្យ)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។

එතරහි [Pg.40] වා පච්චුප්පන්නං අද්ධානන්ති ඉදානි වා පටිසන්ධිමාදිං කත්වා චුතිපරියන්තං සබ්බම්පි වත්තමානකාලං ගහෙත්වා. අජ්ඣත්තං කථංකථී භවිස්සතීති අත්තනො ඛන්ධෙසු විචිකිච්ඡී භවිස්සති. අහං නු ඛොස්මීති අත්තනො අත්ථිභාවං කඞ්ඛති. යුත්තං පනෙතන්ති? යුත්තං අයුත්තන්ති කා එත්ථ චින්තා. අපිචෙත්ථ ඉදං වත්ථුම්පි උදාහරන්ති – චූළමාතාය කිර පුත්තො මුණ්ඩො, මහාමාතාය පුත්තො අමුණ්ඩො, තං පුත්තං මුණ්ඩෙසුං, සො උට්ඨාය ‘‘අහං නු ඛො චූළමාතාය පුත්තො’’ති චින්තෙසි. එවං අහං නු ඛොස්මීති කඞ්ඛා හොති. නො නු ඛොස්මීති අත්තනො නත්ථිභාවං කඞ්ඛති. තත්‍රාපි ඉදං වත්ථු – එකො කිර මච්ඡෙ ගණ්හන්තො උදකෙ චිරට්ඨානෙන සීතිභූතං අත්තනො ඌරුං මච්ඡොති චින්තෙත්වා පහරි. අපරො සුසානපස්සෙ ඛෙත්තං රක්ඛන්තො භීතො සඞ්කුටිතො සයි, සො පටිබුජ්ඣිත්වා අත්තනො ජණ්ණුකානි ද්වෙ යක්ඛාති චින්තෙත්වා පහරි. එවං නො නු ඛොස්මීති කඞ්ඛති.

ពាក្យថា Etarahi vā paccuppannaṃ addhānaṃ គឺ ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ដោយកាន់យកកាលបច្ចុប្បន្នទាំងអស់ ចាប់តាំងពីបដិសន្ធិជាដើម រហូតដល់ចុតីជាទីបំផុត។ ពាក្យថា Ajjhattaṃ kathaṃkathī bhavissati គឺ នឹងមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងខន្ធទាំងឡាយរបស់ខ្លួន。 ពាក្យថា Ahaṃ nu khosmi គឺ សង្ស័យនូវភាពមាននៃខ្លួន។ សួរថា 'តើការសង្ស័យបែបនេះសមគួរដែរឬទេ?' ឆ្លើយថា 'តើមានប្រយោជន៍អ្វីនឹងត្រូវគិតថា សមគួរ ឬមិនសមគួរ ក្នុងការសង្ស័យរបស់មនុស្សឆ្កួតនោះ?' ម៉្យាងទៀត ក្នុងរឿងនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយតែងតែលើកយករឿងនេះមកជាឧទាហរណ៍៖ ឮថា កូនរបស់ម្តាយមីង (ប្អូនស្រីម្តាយ) ជាមនុស្សកោរសក់, ចំណែកកូនរបស់ម្តាយធំ (បងស្រីម្តាយ) ជាមនុស្សមិនកោរសក់។ គេក៏បានកោរសក់កូនរបស់ម្តាយធំនោះ។ កាលដែលគាត់ភ្ញាក់ពីដេកឡើង ក៏ស្ទាបក្បាលហើយគិតថា 'តើអាត្មាអញជាកូនរបស់ម្តាយមីងឬហ្ន៎?'។ ការសង្ស័យថា 'តើអាត្មាអញមានពិតមែនឬហ្ន៎' តែងមានយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា No nu khosmi គឺ សង្ស័យនូវភាពមិនមាននៃខ្លួន។ ក្នុងរឿងនោះ ក៏មានរឿងនេះជាឧទាហរណ៍៖ ឮថា បុរសម្នាក់កាលដែលកំពុងចាប់ត្រី ព្រោះតែត្រាំក្នុងទឹកយូរពេក ភ្លៅរបស់គាត់ក៏ត្រជាក់ខ្លាំង គាត់ស្ទាបទៅស្មានថាជាត្រី ក៏វាយភ្លៅខ្លួនឯង។ បុរសម្នាក់ទៀត កំពុងយាមស្រែនៅជិតព្រៃខ្មោច មានសេចក្តីខ្លាចញាប់ញ័រ ក៏ដេកទៅ។ លុះគាត់ភ្ញាក់ឡើង ស្ទាបជង្គង់ទាំងពីររបស់ខ្លួន ស្មានថាជាយក្សពីរ ក៏វាយជង្គង់ខ្លួនឯង។ ការសង្ស័យថា 'តើអាត្មាអញមិនមានទេឬហ្ន៎' តែងមានយ៉ាងនេះឯង។

කිං නු ඛොස්මීති ඛත්තියොව සමානො අත්තනො ඛත්තියභාවං කඞ්ඛති. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. දෙවො පන සමානො දෙවභාවං අජානන්තො නාම නත්ථි, සොපි පන ‘‘අහං රූපී නු ඛො අරූපී නු ඛො’’තිආදිනා නයෙන කඞ්ඛති. ඛත්තියාදයො කස්මා න ජානන්තීති චෙ? අපච්චක්ඛා තෙසං තත්ථ තත්ථ කුලෙ උප්පත්ති. ගහට්ඨාපි ච පොත්ථලිකාදයො පබ්බජිතසඤ්ඤිනො, පබ්බජිතාපි ‘‘කුප්පං නු ඛො මෙ කම්ම’’න්තිආදිනා නයෙන ගහට්ඨසඤ්ඤිනො. මනුස්සාපි ච රාජානො විය අත්තනි දෙවසඤ්ඤිනො හොන්ති. කථං නු ඛොස්මීති වුත්තනයමෙව. කෙවලඤ්හෙත්ථ අබ්භන්තරෙ ජීවො නාම අත්ථීති ගහෙත්වා තස්ස සණ්ඨානාකාරං නිස්සාය ‘‘දීඝො නු ඛොස්මි රස්සචතුරස්සඡළංසඅට්ඨංසසොළසංසාදීනං අඤ්ඤතරප්පකාරො’’ති කඞ්ඛන්තො කථං නු ඛොස්මීති? කඞ්ඛතීති වෙදිතබ්බො. සරීරසණ්ඨානං පන පච්චුප්පන්නං අජානන්තො නාම නත්ථි. කුතො ආගතො සො කුහිං ගාමී භවිස්සතීති අත්තභාවස්ස ආගතිගතිට්ඨානං කඞ්ඛන්තො එවං කඞ්ඛති. අරියසාවකස්සාති ඉධ සොතාපන්නො අධිප්පෙතො, ඉතරෙපි පන තයො අවාරිතායෙවාති. දසමං.

ពាក្យថា Kiṃ nu khosmi គឺ សូម្បីតែខ្លួនជាក្សត្រពិតៗ ក៏នៅតែសង្ស័យនូវភាពជាក្សត្ររបស់ខ្លួន។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងជនដទៃទៀត (មានព្រាហ្មណ៍ជាដើម) ដូចគ្នាដែរ។ ចំណែកឯទេវតា កាលបើខ្លួនជាទេវតាហើយ ឈ្មោះថាមិនដឹងនូវភាពជាទេវតារបស់ខ្លួននោះ មិនមានឡើយ, ប៉ុន្តែទេវតានោះ រមែងសង្ស័យតាមន័យថា 'តើអាត្មាអញជាទេវតាមានរូប ឬជាទេវតាគ្មានរូបហ្ន៎' ជាដើម។ សួរថា 'ហេتوىីបានជាពួកក្សត្រជាដើមមិនដឹង?' ឆ្លើយថា 'ព្រោះការកើតឡើងក្នុងត្រកូលនោះៗ មិនច្បាស់លាស់ចំពោះពួកគេ'។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីតែគ្រហស្ថទាំងឡាយមានពោតលិកៈជាដើម ក៏មានសញ្ញាថាខ្លួនជាបព្វជិត, ចំណែកឯបព្វជិតទាំងឡាយ ក៏មានសញ្ញាថាខ្លួនជាគ្រហស្ថ ដោយន័យថា 'តើបព្វជ្ជាកម្មរបស់អាត្មាអញសាបសូន្យទៅហើយឬហ្ន៎' ជាដើម។ សូម្បីតែមនុស្សទាំងឡាយ ក៏មានសញ្ញាថាខ្លួនជាទេវតា ដូចជាពួកស្តេចដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា Kathaṃ nu khosmi គឺមានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គ្រាន់តែបុគ្គលប្រកាន់យកថា មាន 'ជីវៈ' នៅក្នុងខ្លួន ហើយអាស្រ័យលើសណ្ឋានទ្រង់ទ្រាយនៃជីវៈនោះ ក៏សង្ស័យថា 'តើអាត្មាអញមានរូបរាងខ្ពស់ ឬទាប ឬមានជ្រុងបួន ជ្រុងប្រាំមួយ ជ្រុងប្រាំបី ជ្រុងដប់ប្រាំមួយជាដើមហ្ន៎' គប្បីដឹងថា គាត់សង្ស័យថា 'តើអាត្មាអញមានសណ្ឋានយ៉ាងណាវិញហ្ន៎' យ៉ាងនេះឯង។ ចំណែកឯសណ្ឋានរូបកាយបច្ចុប្បន្ន ឈ្មោះថាមនុស្សមិនដឹងនោះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Kuto āgato so kuhiṃ gāmī bhavissati គឺ បុគ្គលកាលសង្ស័យនូវទីមកនិងទីទៅនៃអត្តភាព រមែងសង្ស័យយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Ariyasāvakassa ក្នុងទីនេះ សំដៅយកព្រះសោតាបន្នបុគ្គល, ប៉ុន្តែព្រះអរិយបុគ្គល ៣ ពួកក្រៅពីនេះ ក៏មិនបានហាមឃាត់ឡើយ។ សូត្រទីដប់ ចប់។

ආහාරවග්ගො දුතියො.

អាហារវគ្គ ទី២ ចប់។

3. දසබලවග්ගො

៣. ទសពលវគ្គ

1. දසබලසුත්තවණ්ණනා

១. អដ្ឋកថាទសពលសូត្រ

21. දසබලවග්ගස්ස [Pg.41] පඨමං දුතියස්සෙව සඞ්ඛෙපො.

២១. សូត្រទី១ នៃទសពលវគ្គ គឺជាសេចក្តីសង្ខេបនៃសូត្រទី២ ហ្នឹងឯង។

2. දුතියදසබලසුත්තවණ්ණනා

២. អដ្ឋកថាទុតិយទសពលសូត្រ

22. දුතියං භගවතා අත්තනො අජ්ඣාසයස්ස වසෙන වුත්තං. තත්ථ දසබලසමන්නාගතොති දසහි බලෙහි සමන්නාගතො. බලඤ්ච නාමෙතං දුවිධං කායබලඤ්ච ඤාණබලඤ්ච. තෙසු තථාගතස්ස කායබලං හත්ථිකුලානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

២២. សូត្រទី២ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គ។ ក្នុងសូត្រទី២ នោះ ពាក្យថា Dasabalasamannāgato គឺ ប្រកបដោយកម្លាំង (ពលៈ) ១០ ប្រការ។ កម្លាំងនោះ មាន ២ ប្រការ គឺ កាយពលៈ (កម្លាំងកាយ) និង ញាណពលៈ (កម្លាំងញាណ)។ ក្នុងកម្លាំងទាំងពីរនោះ កាយពលៈរបស់ព្រះតថាគត គប្បីដឹងតាមលំដាប់នៃត្រកូលដំរី។ ព្រោះថា ព្រះបុរាណាាចារ្យទាំងឡាយបានពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘කාළාවකඤ්ච ගඞ්ගෙය්‍යං, පණ්ඩරං තම්බපිඞ්ගලං;

ගන්ධමඞ්ගලහෙමඤ්ච, උපොසථඡද්දන්තිමෙ දසා’’ති.(ම. නි. අට්ඨ. 1.148;

විභ. අට්ඨ. 760);

–

«ដំរីទាំង ១០ ត្រកូលនេះគឺ៖ កាឡាវកៈ, គង្គយ្យៈ, បណ្ឌរៈ, តម្ពៈ, បិង្គលៈ, គន្ធៈ, មង្គលៈ, ហេមៈ, ឧបោសថ និងឆទ្ទន្តៈ។»

ඉමානි දස හත්ථිකුලානි. තත්ථ කාළාවකන්ති පකතිහත්ථිකුලං දට්ඨබ්බං. යං දසන්නං පුරිසානං කායබලං, තං එකස්ස කාළාවකස්ස හත්ථිනො. යං දසන්නං කාළාවකානං බලං, තං එකස්ස ගඞ්ගෙය්‍යස්ස. යං දසන්නං ගඞ්ගෙය්‍යානං, තං එකස්ස පණ්ඩරස්ස. යං දසන්නං පණ්ඩරානං, තං එකස්ස තම්බස්ස. යං දසන්නං තම්බානං, තං එකස්ස පිඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං පිඞ්ගලානං, තං එකස්ස ගන්ධහත්ථිනො. යං දසන්නං ගන්ධහත්ථීනං, තං එකස්ස මඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං මඞ්ගලානං, තං එකස්ස හෙමවතස්ස. යං දසන්නං හෙමවතානං, තං එකස්ස උපොසථස්ස. යං දසන්නං උපොසථානං, තං එකස්ස ඡද්දන්තස්ස. යං දසන්නං ඡද්දන්තානං, තං එකස්ස තථාගතස්ස. නාරායනසඞ්ඝාතබලන්තිපි ඉදමෙව වුච්චති. තදෙතං පකතිහත්ථිගණනාය හත්ථීනං කොටිසහස්සානං, පුරිසගණනාය දසන්නං පුරිසකොටිසහස්සානං බලං හොති. ඉදං තාව තථාගතස්ස කායබලං. ‘‘දසබලසමන්නාගතො’’ති එත්ථ පන එතං සඞ්ගහං න ගච්ඡති. එතඤ්හි බාහිරකං ලාමකං තිරච්ඡානගතානං සීහාදීනම්පි හොති. එතඤ්හි නිස්සාය දුක්ඛපරිඤ්ඤා වා සමුදයප්පහානං වා මග්ගභාවනා වා ඵලසච්ඡිකිරියා වා නත්ථි. අඤ්ඤං පන දසසු ඨානෙසු අකම්පනත්ථෙන උපත්ථම්භනත්ථෙන ච දසවිධං ඤාණබලං නාම අත්ථි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘දසබලසමන්නාගතො’’ති.

នេះគឺត្រកូលដំរីទាំង ១០។ ក្នុងត្រកូលទាំងនោះ ត្រកូលដំរីធម្មតា (ប្រក្រតី) គប្បីដឹងថាជា កាឡាវកៈ។ កម្លាំងកាយរបស់បុរស (មានកម្លាំងមធ្យម) ១០ នាក់ ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីកាឡាវកៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីកាឡាវកៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីគង្គយ្យៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីគង្គយ្យៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីបណ្ឌរៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីបណ្ឌរៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីតម្ពៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីតម្ពៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីបិង្គលៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីបិង្គលៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងគន្ធដំរី (គន្ធហត្ថី) ១ ក្បាល។ កម្លាំងគន្ធហត្ថី ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីមង្គលៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីមង្គលៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីហេមវតៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីហេមវតៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីឧបោសថ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីឧបោសថ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីឆទ្ទន្តៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីឆទ្ទន្តៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងកាយរបស់ព្រះតថាគត ១ ព្រះអង្គ។ កម្លាំងកាយនេះឯង ដែលហៅថា នារាយណសង្ឃាតពលៈ។ កម្លាំងនោះ បើរាប់តាមចំនួនដំរីធម្មតា គឺស្មើនឹងកម្លាំងដំរីមួយពាន់កោដិ, បើរាប់តាមចំនួនបុរស គឺស្មើនឹងកម្លាំងបុរសដប់ពាន់កោដិ។ នេះជាកាយពលៈរបស់ព្រះតថាគតជាមុនសិន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងពាក្យថា Dasabalasamannāgato នេះ កាយពលៈនោះមិនរាប់បញ្ចូលឡើយ។ ព្រោះថាកាយពលៈនេះ ជាកម្លាំងខាងក្រៅ ថោកទាប សូម្បីតែសត្វតិរច្ឆានមានសត្វសីဟៈជាដើម ក៏មានដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលមិនអាចកំណត់ដឹងទុក្ខ (ទុក្ខបរិញ្ញា) លះបង់សមុទ័យ (សមុទយប្បហាន) ចម្រើនមគ្គ (មគ្គភាវនា) ឬធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវផល (ផលសច្ឆិកិរិយា) ដោយអាស្រ័យលើកាយពលៈនេះឡើយ។ ប៉ុន្តែ មានញាណពលៈ (កម្លាំងញាណ) ១០ ប្រការផ្សេងទៀត ដែលមានអត្ថថាមិនញាប់ញ័រ និងជាទីពឹងពាក់ក្នុងឋានៈទាំង ១០។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកញាណពលៈនោះ ទើបត្រាស់ថា Dasabalasamannāgato (ប្រកបដោយទសពលញាណ)។

කතමං [Pg.42] පන තන්ති? ඨානාට්ඨානාදීනං යථාභූතං ජානනං. සෙය්‍යථිදං – ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො ජානනං එකං, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං කම්මසමාදානානං ඨානසො හෙතුසො යථාභූතං විපාකජානනං එකං, සබ්බත්ථගාමිනිපටිපදාජානනං එකං, අනෙකධාතුනානාධාතුලොකජානනං එකං, පරසත්තානං පරපුග්ගලානං නානාධිමුත්තිකතාජානනං එකං, තෙසංයෙව ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තජානනං එකං, ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං සංකිලෙසවොදානවුට්ඨානජානනං එකං, පුබ්බෙනිවාසජානනං එකං, සත්තානං චුතූපපාතජානනං එකං, ආසවක්ඛයජානනං එකන්ති. අභිධම්මෙ පන –

សួរថា 'តើទសពលញាណនោះជាអ្វីខ្លះ?' ឆ្លើយថា 'គឺការដឹងតាមពិតនូវហេតុនិងមិនមែនជាហេតុជាដើម។ ពោលគឺ៖ ១. ការដឹងច្បាស់នូវហេតុតាមពិតថាជាហេតុ និងមិនមែនជាហេតុថាជាមិនមែនជាហេតុ។ ២. ការដឹងច្បាស់តាមពិតនូវផលនៃកម្មដែលសមាទានហើយ ទាំងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ដោយឋានៈនិងហេតុ។ ៣. ការដឹងច្បាស់នូវបដិបទាដែលញ៉ាំងសត្វឲ្យទៅកាន់ទីទាំងពួង។ ៤. ការដឹងច្បាស់នូវលោកដែលមានធាតុច្រើន ធាតុផ្សេងៗគ្នា។ ៥. ការដឹងច្បាស់នូវអធិមុត្តិ (ការបង្អោនចិត្តទៅ) ផ្សេងៗគ្នានៃសត្វទាំងឡាយដទៃ និងបុគ្គលទាំងឡាយដទៃ។ ៦. ការដឹងច្បាស់នូវភាពទន់និងខ្លាំងនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយនៃសត្វនិងបុគ្គលទាំងនោះឯង។ ៧. ការដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីសៅហ្មង សេចក្តីផូរផង់ និងការចេញនៃឈាន វិមោក្ខ សមាធិ និងសមាបត្តិទាំងឡាយ។ ៨. ការដឹងច្បាស់នូវការរលឹកជាតិបានក្នុងកាលមុន (បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ)។ ៩. ការដឹងច្បាស់នូវចុតីនិងឧបបត្តិនៃសត្វទាំងឡាយ (ទិព្វចក្ខុញាណ)។ ១០. ការដឹងច្បាស់នូវការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ (អាសវក្ខយញាណ)។ ចំណែកឯក្នុងព្រះអភិធម្មវិញ៖

‘‘ඉධ තථාගතො ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානාති. යම්පි තථාගතො ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානාති. ඉදම්පි තථාගතස්ස තථාගතබලං හොති, යං බලං ආගම්ම තථාගතො ආසභං ඨානං පටිජානාති, පරිසාසු සීහනාදං නදති, බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතී’’ති.

«ក្នុងសាសនានេះ ព្រះតថាគតដឹងច្បាស់តាមពិតនូវហេតុថាជាហេតុ និងមិនមែនជាហេតុថាជាមិនមែនជាហេតុ។ ការដែលព្រះតថាគតដឹងច្បាស់តាមពិតនូវហេតុថាជាហេតុ និងមិនមែនជាហេតុថាជាមិនមែនជាហេតុនេះ នេះឯងជាតថាគតពលៈរបស់ព្រះតថាគត ដែលព្រះតថាគតអាស្រ័យកម្លាំងនេះហើយ ទើបប្តេជ្ញានូវឋានៈដ៏ប្រសើរ (អាសភដ្ឋាន) ញ៉ាំងសីហនាទឲ្យលាន់ឮក្នុងបរិស័ទទាំងឡាយ និងញ៉ាំងព្រហ្មចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។»

ආදිනා (විභ. 760) නයෙන විත්ථාරතො ආගතානෙව. අත්ථවණ්ණනාපි නෙසං විභඞ්ගට්ඨකථායඤ්චෙව (විභ. අට්ඨ. 760) පපඤ්චසූදනියා ච මජ්ඣිමට්ඨකථාය (ම. නි. අට්ඨ. 1.148) සබ්බාකාරතො වුත්තා. සා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බා.

សេចក្តីទាំងនេះ តែងមកដោយពិស្តារតាមន័យមានជាដើមយ៉ាងនេះឯង។ សូម្បីតែអដ្ឋកថាពន្យល់សេចក្តីនៃសូត្រទាំងនោះ ក៏ខ្ញុំបានពោលទុកគ្រប់ប្រការហើយ ទាំងក្នុងវិភង្គអដ្ឋកថា និងក្នុងមជ្ឈិមនិកាយអដ្ឋកថា ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី។ សេចក្តីពន្យល់នោះ គប្បីកាន់យកតាមន័យដែលបានពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាទាំងនោះចុះ។

චතූහි ච වෙසාරජ්ජෙහීති එත්ථ සාරජ්ජපටිපක්ඛං වෙසාරජ්ජං, චතූසු ඨානෙසු වෙසාරජ්ජභාවං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නසොමනස්සමයඤාණස්සෙතං නාමං. කතමෙසු චතූසු? ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’’තිආදීසු චොදනාවත්ථූසු. තත්‍රායං පාළි –

ក្នុងពាក្យថា Catūhi ca vesārajjehīti នេះ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ ធម៌ដែលជាបដិបក្ខនឹងសេចក្តីតក់ស្លុត ឈ្មោះថា វេសារជ្ជៈ។ នេះជាឈ្មោះនៃញាណប្រកបដោយសោមនស្សដែលកើតឡើងដល់ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់ពិចារណាឃើញនូវភាពជាអ្នកមិនតក់ស្លុតក្នុងឋានៈ ៤ យ៉ាង។ ក្នុងឋានៈ ៤ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងវត្ថុជាហេតុនៃការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយ មានជាអាទិ៍ថា «កាលដែលអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាសម្មាសម្ពុទ្ធ ធម៌ទាំងឡាយនេះ អ្នកមិនទាន់បានត្រាស់ដឹងឡើយ»។ ក្នុងសេចក្តីនោះ មានព្រះបាលីដូចតទៅនេះ៖

‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, තථාගතස්ස වෙසාරජ්ජානි…පෙ…. කතමානි චත්තාරි? ‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’ති තත්‍ර වත මං සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා බ්‍රහ්මා වා කොචි වා ලොකස්මිං සහ ධම්මෙන පටිචොදෙස්සතීති නිමිත්තමෙතං, භික්ඛවෙ, න සමනුපස්සාමි. එතමහං, භික්ඛවෙ, නිමිත්තං අසමනුපස්සන්තො ඛෙමප්පත්තො අභයප්පත්තො වෙසාරජ්ජප්පත්තො විහරාමි. ‘ඛීණාසවස්ස තෙ පටිජානතො [Pg.43] ඉමෙ ආසවා අපරික්ඛීණා’ති තත්‍ර වත මං…පෙ… ‘යෙ ඛො පන තෙ අන්තරායිකා ධම්මා වුත්තා, තෙ පටිසෙවතො නාලං අන්තරායායා’ති තත්‍ර වත මං…පෙ… ‘යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතො, සො න නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයායා’ති තත්‍ර වත මං සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා…පෙ… වෙසාරජ්ජප්පත්තො විහරාමී’’ති (අ. නි. 4.8).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ វេសារជ្ជធម៌ (ធម៌ជាហេតុឲ្យក្លាហាន) របស់តថាគតនេះ មាន ៤ យ៉ាង...។ ៤ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនឃើញនូវហេតុនេះឡើយថា 'កាលដែលអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាសម្មាសម្ពុទ្ធ ធម៌ទាំងឡាយនេះ អ្នកមិនទាន់បានត្រាស់ដឹងឡើយ' ក្នុងឋានៈនោះ សមណៈក្តី ព្រាហ្មណ៍ក្តី ទេវតាក្តី មារក្តី ព្រហ្មក្តី ឬនរណាមួយក្នុងលោកក្តី នឹងចោទប្រកាន់តថាគតដោយធម៌ (ដោយហេតុផលពិតប្រាកដ) នោះឡើយ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលដែលតថាគតមិនឃើញនូវហេតុនោះ ទើបជាអ្នកដល់នូវសេចក្តីក្សេម ដល់នូវសេចក្តីមិនមានភ័យ ដល់នូវសេចក្តីក្លាហាននៅឡើយ។ 'កាលដែលអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាខីណាស្រព អាសវៈទាំងឡាយនេះ អ្នកមិនទាន់បានអស់ឡើយ' ក្នុងឋានៈនោះ... 'មួយវិញទៀត ធម៌ទាំងឡាយណាដែលតថាគតសម្តែងថាជាធម៌ធ្វើនូវអន្តរាយ ធម៌ទាំងនោះ កាលបុគ្គលសេពហើយ មិនអាចធ្វើនូវអន្តរាយបានឡើយ' ក្នុងឋានៈនោះ... 'មួយវិញទៀត ធម៌ដែលតថាគតសម្តែងហើយ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បុគ្គលណា ធម៌នោះមិនអាចនាំចេញដើម្បីសេចក្តីអស់ទៅនៃទុក្ខដោយប្រពៃ ដល់បុគ្គលអ្នកធ្វើតាមនោះឡើយ' ក្នុងឋានៈនោះ សមណៈក្តី ព្រាហ្មណ៍ក្តី... ដល់នូវសេចក្តីក្លាហាននៅឡើយ» (អង្គុត្តរនិកាយ ចតុក្កនិបាត)។

ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨට්ඨානං උත්තමට්ඨානං. ආසභා වා පුබ්බබුද්ධා, තෙසං ඨානන්ති අත්ථො. අපිච ගවසතජෙට්ඨකො උසභො, ගවසහස්සජෙට්ඨකො වසභො, වජසතජෙට්ඨකො වා උසභො, වජසහස්සජෙට්ඨකො වසභො, සබ්බගවසෙට්ඨො සබ්බපරිස්සයසහො සෙතො පාසාදිකො මහාභාරවහො අසනිසතසද්දෙහිපි අසම්පකම්පියො නිසභො, සො ඉධ උසභොති අධිප්පෙතො. ඉදම්පි හි තස්ස පරියායවචනං. උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං. ඨානන්ති චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අවට්ඨානං (ම. නි. 1.150). ඉදං පන ආසභං වියාති ආසභං. යථෙව හි නිසභසඞ්ඛාතො උසභො උසභබලෙන සමන්නාගතො චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති, එවං තථාගතොපි දසහි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො චතූහි වෙසාරජ්ජපාදෙහි අට්ඨපරිසපථවිං උප්පීළෙත්වා සදෙවකෙ ලොකෙ කෙනචි පච්චත්ථිකෙන පච්චාමිත්තෙන අකම්පියො අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති. එවං තිට්ඨමානො ච තං ආසභං ඨානං පටිජානාති උපගච්ඡති න පච්චක්ඛාති, අත්තනි ආරොපෙති. තෙන වුත්තං ‘‘ආසභං ඨානං පටිජානාතී’’ති.

ពាក្យថា Āsabhaṃ ṭhānaṃ បានដល់ ឋានៈដ៏ប្រសើរ ឬឋានៈដ៏ឧត្តម។ ម៉្យាងទៀត ព្រះពុទ្ធក្នុងអតីតកាលទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អាសភៈ, ទីកន្លែង ឬឋានៈរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងនោះ ឈ្មោះថា អាសភដ្ឋានៈ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ មួយវិញទៀត គោឧសភៈដែលជាធំជាងគោមួយរយ ឈ្មោះថា ឧសភៈ, គោឧសភៈដែលជាធំជាងគោមួយពាន់ ឈ្មោះថា វសភៈ, ឬគោឧសភៈដែលជាធំក្នុងក្រោលគោមួយរយ ឈ្មោះថា ឧសភៈ, គោឧសភៈដែលជាធំក្នុងក្រោលគោមួយពាន់ ឈ្មោះថា វសភៈ។ ចំណែកឯគោឧសភៈដ៏ប្រសើរជាងគោទាំងពួង អាចអត់ធន់ចំពោះអន្តរាយទាំងពួង មានពណ៌ស គួរឲ្យជ្រះថ្លា អាចនាំទៅនូវភារៈដ៏ធ្ងន់បាន មិនរំភើបញាប់ញ័រឡើយ សូម្បីតែដោយសំឡេងផ្គរលាន់រាប់រយដង ឈ្មោះថា និសភៈ, ក្នុងទីនេះ សំដៅយកគោនិសភៈនោះឯងថាជា ឧសភៈ។ ព្រោះថា ពាក្យនេះក៏ជាវេវចនសព្ទរបស់គោនោះដែរ។ អ្វីដែលជារបស់គោឧសភៈ ឈ្មោះថា អាសភៈ។ ពាក្យថា ឋានៈ គឺការឈរជាន់ផែនដីឲ្យជាប់ដោយជើងទាំងបួនយ៉ាងមាំមួន។ ចំណែកឯញាណនេះ ដូចជាគោអាសភៈ ហេតុនោះទើបហៅថា អាសភៈ។ ដូចជាគោឧសភៈដែលហៅថា និសភៈ ប្រកបដោយកម្លាំងនៃគោឧសភៈ ឈរជាន់ផែនដីដោយជើងទាំងបួន ដោយការឈរដ៏មិនរំភើបញាប់ញ័រ យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគតក៏ដូច្នោះដែរ ទ្រង់ប្រកបដោយទសពលញាណទាំង ១០ ឈរជាន់ផែនដីគឺបរិស័ទទាំង ៨ ដោយជើងគឺវេសារជ្ជធម៌ទាំង ៤ មិនរំភើបញាប់ញ័រដោយបច្ចាមិត្ត ឬសត្រូវណាមួយក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក គឺទ្រង់ឈរដោយការឈរដ៏មិនរំភើបញាប់ញ័រឡើយ។ កាលទ្រង់ឈរយ៉ាងនេះ ទ្រង់រមែងប្តេជ្ញា ចូលទៅជិត មិនបដិសេធ គឺទ្រង់លើកតម្កើងទុកក្នុងព្រះអង្គ នូវអាសភដ្ឋានៈនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ប្តេជ្ញានូវអាសភដ្ឋានៈ»។

පරිසාසූති ‘‘අට්ඨ ඛො ඉමා, සාරිපුත්ත, පරිසා. කතමා අට්ඨ? ඛත්තියපරිසා බ්‍රාහ්මණපරිසා ගහපතිපරිසා සමණපරිසා චාතුමහාරාජිකපරිසා තාවතිංසපරිසා මාරපරිසා බ්‍රහ්මපරිසා’’ති, ඉමාසු අට්ඨසු පරිසාසු. සීහනාදං නදතීති සෙට්ඨනාදං අභීතනාදං නදති, සීහනාදසදිසං වා නාදං නදති. අයමත්ථො සීහනාදසුත්තෙන දීපෙතබ්බො. යථා වා සීහො සහනතො චෙව හනනතො ච සීහොති වුච්චති, එවං තථාගතො ලොකධම්මානං සහනතො පරප්පවාදානඤ්ච හනනතො සීහොති වුච්චති. එවං වුත්තස්ස සීහස්ස නාදං සීහනාදං. තත්ථ යථා සීහො සීහබලෙන සමන්නාගතො සබ්බත්ථ විසාරදො විගතලොමහංසො සීහනාදං [Pg.44] නදති, එවං තථාගතසීහොපි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො අට්ඨසු පරිසාසු විසාරදො විගතලොමහංසො, ‘‘ඉති රූප’’න්තිආදිනා නයෙන නානාවිධදෙසනාවිලාසසම්පන්නං සීහනාදං නදති. තෙන වුත්තං ‘‘පරිසාසු සීහනාදං නදතී’’ති.

ពាក្យថា Parisāsū គឺក្នុងបរិស័ទទាំង ៨ នេះ ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលសារីបុត្ត បរិស័ទទាំងឡាយនេះមាន ៨ យ៉ាង។ ៨ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺខត្តិយបរិស័ទ ព្រាហ្មណបរិស័ទ គហបតិបរិស័ទ សមណបរិស័ទ ចាតុម្មហារាជិកបរិស័ទ តាវតឹង្សបរិស័ទ មារបរិស័ទ ព្រហ្មបរិស័ទ»។ ពាក្យថា Sīhanādaṃ nadati គឺទ្រង់បន្លឺនូវសម្លេងដ៏ប្រសើរ សម្លេងដ៏មិនកោតញញើត ឬទ្រង់បន្លឺនូវសម្លេងប្រៀបដូចជាសម្លេងនៃសត្វសីហៈ។ សេចក្តីនេះ គួរពន្យល់ដោយសីហនាទសូត្រ។ ម៉្យាងទៀត ដូចជាសត្វសីហៈ ហៅថា សីហៈ ព្រោះតែការអត់ធន់ផង ព្រោះតែការកម្ចាត់បង់ (សត្វដទៃ) ផង យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគត ក៏ហៅថា សីហៈ ព្រោះតែការអត់ធន់ចំពោះលោកធម៌ទាំងឡាយផង ព្រោះតែការកម្ចាត់បង់នូវវាទៈរបស់បុគ្គលដទៃផង ដូច្នោះដែរ។ សម្លេងរបស់សត្វសីហៈដែលពោលមកយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សីហនាទ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ដូចជាសត្វសីហៈប្រកបដោយកម្លាំងសីហៈ ជាអ្នកក្លាហានក្នុងទីទាំងពួង មិនមានសេចក្តីព្រឺរោម បន្លឺនូវសីហនាទ យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគតសីហៈ ក៏ដូច្នោះដែរ ទ្រង់ប្រកបដោយតថាគតពលៈទាំងឡាយ ជាអ្នកក្លាហានក្នុងបរិស័ទទាំង ៨ មិនមានសេចក្តីព្រឺរោម ទ្រង់បន្លឺនូវសីហនាទដ៏ប្រកបដោយលីលានៃការសម្តែងធម៌ដ៏មានប្រការផ្សេងៗ ដោយន័យជាអាទិ៍ថា «រូបមានសភាពយ៉ាងនេះ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «បន្លឺសីហនាទក្នុងបរិស័ទទាំងឡាយ»។

බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මන්ති සෙට්ඨං උත්තමං, විසුද්ධස්ස ධම්මචක්කස්සෙතං අධිවචනං. තං පන ධම්මචක්කං දුවිධං හොති පටිවෙධඤාණඤ්ච දෙසනාඤාණඤ්ච. තත්ථ පඤ්ඤාපභාවිතං අත්තනො අරියඵලාවහං පටිවෙධඤාණං, කරුණාපභාවිතං සාවකානං අරියඵලාවහං දෙසනාඤාණං. තත්ථ පටිවෙධඤාණං උප්පජ්ජමානං උප්පන්නන්ති දුවිධං. තඤ්හි අභිනික්ඛමනතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. තුසිතභවනතො වා යාව මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දීපඞ්කරතො වා පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දෙසනාඤාණම්පි පවත්තමානං පවත්තන්ති දුවිධං. තඤ්හි යාව අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්තිමග්ගා පවත්තමානං, ඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාම. තෙසු පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං, දෙසනාඤාණං ලොකියං. උභයම්පි පනෙතං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං බුද්ධානංයෙව ඔරසඤාණං.

ក្នុងពាក្យថា Brahmacakkaṃ pavatteti នេះ ពាក្យថា brahma គឺដ៏ប្រសើរ ដ៏ឧត្តម, នេះជាឈ្មោះនៃធម្មចក្រដ៏បរិសុទ្ធ។ ធម្មចក្រនោះមាន ២ យ៉ាង គឺ បដិវេធញាណ និងទេសនាញាណ។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ បដិវេធញាណ ដែលចម្រើនឡើងដោយបញ្ញា នាំមកនូវអរិយផលសម្រាប់ព្រះអង្គផ្ទាល់, ចំណែកឯទេសនាញាណ ដែលចម្រើនឡើងដោយមហាករុណា នាំមកនូវអរិយផលសម្រាប់ពួកសាវ័ក។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ បដិវេធញាណ មាន ២ យ៉ាង គឺ ញាណកំពុងកើតឡើង (ឧប្បជ្ជមានៈ) និងញាណកើតឡើងរួចហើយ (ឧប្បន្នៈ)។ ញាណនោះ ចាប់តាំងពីការយាងចេញសាងព្រះផ្នួស (មហាភិនិស្ក្រមណ៍) រហូតដល់អរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថា ញាណកំពុងកើតឡើង, ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា ញាណកើតឡើងរួចហើយ។ ម៉្យាងទៀត ចាប់តាំងពីទុសិតភព រហូតដល់អរហត្តមគ្គលើមហាបល្ល័ង្កក្រោមដើមពោធិ៍ ឈ្មោះថា ញាណកំពុងកើតឡើង, ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា ញាណកើតឡើងរួចហើយ។ ម៉្យាងទៀត ចាប់តាំងពីព្រះបាទនៃព្រះទីបង្ករពុទ្ធ រហូតដល់អរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថា ញាណកំពុងកើតឡើង, ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា ញាណកើតឡើងរួចហើយ។ សូម្បីតែទេសនាញាណ ក៏មាន ២ យ៉ាង គឺ ញាណកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ (បវត្តមានៈ) និងញាណប្រព្រឹត្តទៅរួចហើយ (បវត្តៈ)។ ញាណនោះ ចាប់តាំងពីការសម្តែងធម៌ រហូតដល់សោតាបត្តិមគ្គរបស់ព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញៈ ឈ្មោះថា ញាណកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ, ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា ញាណប្រព្រឹត្តទៅរួចហើយ។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ បដិវេធញាណ ជាលោកុត្តរៈ, ទេសនាញាណ ជាលោកិយៈ។ ប៉ុន្តែ ញាណទាំងពីរនេះ ជាញាណផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយតែប៉ុណ្ណោះ មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃឡើយ។

ඉදානි යං ඉමිනා ඤාණෙන සමන්නාගතො සීහනාදං නදති, තං දස්සෙතුං ඉති රූපන්තිආදිමාහ. තත්ථ ඉති රූපන්ති ඉදං රූපං එත්තකං රූපං, ඉතො උද්ධං රූපං නත්ථීති රුප්පනසභාවඤ්චෙව භූතුපාදායභෙදඤ්ච ආදිං කත්වා ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානවසෙන අනවසෙසරූපපරිග්ගහො වුත්තො. ඉති රූපස්ස සමුදයොති ඉමිනා එවං පරිග්ගහිතස්ස රූපස්ස සමුදයො වුත්තො. තත්ථ ඉතීති එවං සමුදයො හොතීති අත්ථො. තස්ස විත්ථාරො ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො තණ්හාසමුදයා, කම්මසමුදයා ආහාරසමුදයා රූපසමුදයොති නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සන්තොපි රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සතී’’ති (පටි. ම. 1.50) එවං වෙදිතබ්බො. අත්ථඞ්ගමෙපි ‘‘අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධො…පෙ… විපරිණාමලක්ඛණං පස්සන්තොපි රූපක්ඛන්ධස්ස නිරොධං පස්සතී’’ති අයං විත්ථාරො.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសីហនាទដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ប្រកបដោយញាណនេះហើយបន្លឺឡើង ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា iti rūpaṃ (រូបមានសភាពយ៉ាងនេះ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា iti rūpaṃ គឺរូបនេះ រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ លើសពីនេះទៅទៀតមិនមានរូបឡើយ ដោយការកំណត់យកនូវរូបមិនមានសេសសល់ ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈ រស បច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋាន ដោយផ្តើមតាំងពីសភាវៈទ្រុឌទ្រោម (រុប្បនសភាវៈ) និងការបែងចែកជាភូតរូប និងឧបាទាយរូប។ ពាក្យថា Iti rūpassa samudayo គឺទ្រង់សម្តែងនូវការកើតឡើងនៃរូបដែលបានកំណត់យកយ៉ាងនេះ。 ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា iti មានន័យថា ការកើតឡើងរមែងមានយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីពិស្តារនៃពាក្យនោះ គួរដឹងយ៉ាងនេះថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃអវិជ្ជា ទើបមានការកើតឡើងនៃរូប, ព្រោះការកើតឡើងនៃតណ្ហា... ព្រោះការកើតឡើងនៃកម្ម, ព្រោះការកើតឡើងនៃអាហារ ទើបមានការកើតឡើងនៃរូប, បុគ្គលកាលឃើញនូវលក្ខណៈនៃការកើតឡើង ឈ្មោះថា ឃើញនូវការកើតឡើងនៃរូបក្ខន្ធ» (បដិសម្ភិទាមគ្គ)។ សូម្បីក្នុងសេចក្តីរលត់ទៅ ក៏មានសេចក្តីពិស្តារយ៉ាងនេះថា «ព្រោះការរលត់ទៅនៃអវិជ្ជា ទើបមានការរលត់ទៅនៃរូប... បុគ្គលកាលឃើញនូវលក្ខណៈនៃការប្រែប្រួល ឈ្មោះថា ឃើញនូវការរលត់ទៅនៃរូបក្ខន្ធ»។

ඉති වෙදනාතිආදීසුපි අයං වෙදනා එත්තකා වෙදනා, ඉතො උද්ධං වෙදනා නත්ථි, අයං සඤ්ඤා, ඉමෙ සඞ්ඛාරා, ඉදං විඤ්ඤාණං එත්තකං විඤ්ඤාණං[Pg.45], ඉතො උද්ධං විඤ්ඤාණං නත්ථීති වෙදයිතසඤ්ජානනඅභිසඞ්ඛරණවිජානනසභාවඤ්චෙව සුඛාදිරූපසඤ්ඤාදිඵස්සාදිචක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිභෙදඤ්ච ආදිං කත්වා ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානවසෙන අනවසෙසවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණපරිග්ගහො වුත්තො. ඉති වෙදනාය සමුදයොතිආදීහි පන එවං පරිග්ගහිතානං වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානං සමුදයො වුත්තො. තත්‍රාපි ඉතීති එවං සමුදයො හොතීති අත්ථො. තෙසම්පි විත්ථාරො ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා වෙදනාසමුදයො’’ති (පටි. ම. 1.50) රූපෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – තීසු ඛන්ධෙසු ‘‘ආහාරසමුදයා’’ති අවත්වා ‘‘ඵස්සසමුදයා’’ති වත්තබ්බං, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ ‘‘නාමරූපසමුදයා’’ති. අත්ථඞ්ගමපදම්පි තෙසංයෙව වසෙන යොජෙතබ්බං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන උදයබ්බයවිනිච්ඡයො සබ්බාකාරපරිපූරො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තො.

សូម្បីក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា Iti vedanā នេះ ក៏មានន័យថា វេទនានេះ វេទនាមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ លើសពីនេះទៅទៀតមិនមានវេទនាឡើយ, នេះជាសញ្ញា, ធម៌ទាំងឡាយនេះជាសង្ខារ, វិញ្ញាណនេះ វិញ្ញាណមានប្រមាណប៉ុណ្េះ លើសពីនេះទៅទៀតមិនមានវិញ្ញាណឡើយ ដោយការកំណត់យកនូវវេទនា សញ្ញា សង្ខារ និងវិញ្ញាណ មិនមានសេសសល់ ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈ រស បច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋាន ដោយផ្តើមតាំងពីសភាវៈទទួលអារម្មណ៍ (វេទយិតសភាវៈ) សភាវៈចាំទុក (សញ្ជាននសភាវៈ) សភាវៈតាក់តែង (អភិសង្ខរណសភាវៈ) និងសភាវៈដឹងច្បាស់ (វិជាននសភាវៈ) ព្រមទាំងការបែងចែកមានសុខវេទនាជាដើម រូបសញ្ញាជាដើម ផស្សៈជាដើម និងចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម។ ចំណែកឯពាក្យថា Iti vedanāya samudayo ជាដើម ទ្រង់សម្តែងនូវការកើតឡើងនៃវេទនា សញ្ញា សង្ខារ និងវិញ្ញាណ ដែលបានកំណត់យកយ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា iti មានន័យថា ការកើតឡើងរមែងមានយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីពិស្តារនៃពាក្យទាំងនោះ ក៏គួរដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងរូបក្ខន្ធថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃអវិជ្ជា ទើបមានការកើតឡើងនៃវេទនា» (បដិសម្ភិទាមគ្គ) ជាដើម។ ប៉ុន្តែ មានសេចក្តីប្លែកគ្នានេះគឺ៖ ក្នុងខន្ធទាំង ៣ (វេទនា សញ្ញា សង្ខារ) មិនត្រូវពោលថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃអាហារ» ឡើយ គឺត្រូវពោលថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃផស្សៈ» វិញ, ចំណែកក្នុងវិញ្ញាណក្ខន្ធ ត្រូវពោលថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃនាមរូប»។ សូម្បីតែបទនៃការរលត់ទៅ (អត្ថង្គមបទ) ក៏ត្រូវផ្សារភ្ជាប់ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងនោះឯង។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ។ ចំណែកឯសេចក្តីសម្រេចអំពីការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ (ឧទយព្វយវិនិច្ឆ័យ) ដ៏ពេញបរិបូរណ៍ដោយគ្រប់អាការៈ សេចក្តីពិស្តារ តថាគតបានពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។

ඉමස්මිං සති ඉදං හොතීති අයම්පි අපරො සීහනාදො. තස්සත්ථො – ඉමස්මිං අවිජ්ජාදිකෙ පච්චයෙ සති ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං හොති. ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතීති ඉමස්ස අවිජ්ජාදිකස්ස පච්චයස්ස උප්පාදා ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං උප්පජ්ජති. ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොතීති ඉමස්මිං අවිජ්ජාදිකෙ පච්චයෙ අසති ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං න හොති. ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතීති ඉමස්ස අවිජ්ජාදිකස්ස පච්චයස්ස නිරොධා ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං නිරුජ්ඣති. ඉදානි යථා තං හොති චෙව නිරුජ්ඣති ච, තං විත්ථාරතො දස්සෙතුං යදිදං අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාතිආදිමාහ.

ពាក្យថា Imasmiṃ sati idaṃ hoti នេះ ក៏ជាសីហនាទមួយផ្សេងទៀត។ សេចក្តីពន្យល់នៃពាក្យនោះគឺ៖ កាលបើបច្ច័យមានអវិជ្ជាជាដើមនេះមាន ផលមានសង្ខារជាដើមនេះរមែងមាន។ ពាក្យថា Imassuppādā idaṃ uppajjati គឺព្រោះការកើតឡើងនៃបច្ច័យមានអវិជ្ជាជាដើមនេះ ផលមានសង្ខារជាដើមនេះរមែងកើតឡើង។ ពាក្យថា Imasmiṃ asati idaṃ na hoti គឺកាលបើបច្ច័យមានអវិជ្ជាជាដើមនេះមិនមាន ផលមានសង្ខារជាដើមនេះរមែងមិនមាន។ ពាក្យថា Imassa nirodhā idaṃ nirujjhati គឺព្រោះការរលត់ទៅនៃបច្ច័យមានអវិជ្ជាជាដើមនេះ ផលមានសង្ខារជាដើមនេះរមែងរលត់ទៅ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីពិស្តារអំពីរបៀបដែលផលនោះកើតឡើងផង រលត់ទៅផង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārā (សេចក្តីនេះគឺ ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបមានសង្ខារ)។

එවං ස්වාක්ඛාතොති එවං පඤ්චක්ඛන්ධවිභජනාදිවසෙන සුට්ඨු අක්ඛාතො කථිතො. ධම්මොති පඤ්චක්ඛන්ධපච්චයාකාරධම්මො. උත්තානොති අනිකුජ්ජිතො. විවටොති විවරිත්වා ඨපිතො. පකාසිතොති දීපිතො ජොතිතො. ඡින්නපිලොතිකොති පිලොතිකා වුච්චති ඡින්නං භින්නං තත්ථ තත්ථ සිබ්බිතගණ්ඨිතං ජිණ්ණවත්ථං, තං යස්ස නත්ථීති අට්ඨහත්ථං නවහත්ථං වා අහතසාටකං නිවත්ථො, සො ඡින්නපිලොතිකො නාම. අයම්පි ධම්මො තාදිසො. න හෙත්ථ කොහඤ්ඤාදිවසෙන ඡින්නභින්නසිබ්බිතගණ්ඨිතභාවො අත්ථි. අපිච ඛුද්දකසාටකොපි පිලොතිකාති වුච්චති, සා යස්ස නත්ථි, අට්ඨනවහත්ථො මහාපටො අත්ථි, සොපි ඡින්නපිලොතිකො, අපගතපිලොතිකොති අත්ථො. තාදිසො අයං ධම්මො. යථා හි චතුහත්ථං සාටකං [Pg.46] ගහෙත්වා පරිග්ගහණං කරොන්තො පුරිසො ඉතො චිතො ච අඤ්ඡන්තො කිලමති, එවං බාහිරකසමයෙ පබ්බජිතා අත්තනො පරිත්තකං ධම්මං ‘‘එවං සති එවං භවිස්සතී’’ති කප්පෙත්වා කප්පෙත්වා වඩ්ඪෙන්තා කිලමන්ති. යථා පන අට්ඨහත්ථනවහත්ථෙන පරිග්ගහණං කරොන්තො යථාරුචි පාරුපති න කිලමති, නත්ථි තත්ථ අඤ්ඡිත්වා වඩ්ඪනකිච්චං; එවං ඉමස්මිම්පි ධම්මෙ කප්පෙත්වා කප්පෙත්වා විභජනකිච්චං නත්ථි, තෙහි තෙහි කාරණෙහි මයාව අයං ධම්මො සුවිභත්තො සුවිත්ථාරිතොති ඉදම්පි සන්ධාය ‘‘ඡින්නපිලොතිකො’’ති ආහ. අපිච කචවරොපි පිලොතිකාති වුච්චති, ඉමස්මිඤ්ච සාසනෙ සමණකචවරං නාම පතිට්ඨාතුං න ලභති. තෙනෙවාහ –

ពាក្យថា Evaṃ svākkhāto គឺទ្រង់សម្តែងទុកល្អហើយ ពោលទុកល្អហើយ ដោយអំណាចនៃការបែងចែកខន្ធ ៥ ជាដើមយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Dhammo គឺធម៌គឺបច្ចយាការនៃខន្ធ ៥ (បដិច្ចសមុប្បាទ)។ ពាក្យថា Uttāno គឺមិនផ្កាប់ទុក (ផ្ងារឡើង)។ ពាក្យថា Vivaṭo គឺបើកចំហទុក។ ពាក្យថា Pakāsito គឺទ្រង់បំភ្លឺហើយ ធ្វើឲ្យរុងរឿងហើយ។ ពាក្យថា Chinnapilotiko គឺសំពត់ចាស់ដែលដាច់ រហែក ហើយដេរ ប៉ះ ភ្ជាប់គ្នាក្នុងទីនោះៗ ហៅថា ពិលោតិកា (សំពត់កន្ទប)។ សំពត់កន្ទបនោះមិនមានដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះស្លៀកដណ្តប់នូវសំពត់ថ្មីដែលមិនទាន់បោកគក់ មានប្រវែង ៨ ហត្ថ ឬ ៩ ហត្ថ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មានសំពត់កន្ទបកាត់ចេញហើយ (ឆិន្នពិលោតិកៈ)។ ធម៌នេះក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថាក្នុងធម៌នេះ មិនមានភាពជាសំពត់ដាច់រហែកដែលត្រូវដេរ ប៉ះ ភ្ជាប់គ្នា ដោយអំណាចនៃសេចក្តីបោកប្រាស់ (កុហនៈ) ជាដើមឡើយ។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីតែសំពត់តូចចង្អៀត ក៏ហៅថា ពិលោតិកា ដែរ។ សំពត់តូចចង្អៀតនោះមិនមានដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះមានសំពត់ធំប្រវែង ៨ ឬ ៩ ហត្ថ បុគ្គលនោះក៏ឈ្មោះថា ឆិន្នពិលោតិកៈ គឺមានសំពត់កន្ទបប្រាសចេញហើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ធម៌នេះក៏មានសភាពដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា ដូចជាបុរសកាលយកសំពត់ប្រវែង ៤ ហត្ថ មកស្លៀកដណ្តប់ រមែងលំបាកដោយការទាញទៅខាងនេះខាងនោះ យ៉ាងណាមិញ ពួកអ្នកបួសក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅ កាលត្រិះរិះហើយៗ បង្កើននូវធម៌ដ៏តិចតួចរបស់ខ្លួនថា «កាលបើហេតុនេះមាន ផលនេះនឹងមាន» រមែងលំបាក ដូច្នោះដែរ។ ចំណែកឯបុគ្គលកាលស្លៀកដណ្តប់ដោយសំពត់ប្រវែង ៨ ឬ ៩ ហត្ថ រមែងដណ្តប់បានតាមប្រាថ្នា មិនលំបាកឡើយ កិច្ចដែលត្រូវទាញពង្រីកសំពត់នោះមិនមាន យ៉ាងណាមិញ ក្នុងធម៌នេះ កិច្ចដែលត្រូវត្រិះរិះហើយៗ បែងចែក ក៏មិនមានឡើយ ព្រោះតែហេតុនោះៗ ធម៌នេះគឺតថាគតខ្លួនឯងបានបែងចែកល្អហើយ ផ្សព្វផ្សាយល្អហើយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់ថា «chinnapilotiko» (មានសំពត់កន្ទបកាត់ចេញហើយ)។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីតែសម្រាម ក៏ហៅថា ពិលោតិកា ដែរ ហើយក្នុងសាសនានេះ អ្វីដែលឈ្មោះថាសម្រាមរបស់សមណៈ រមែងមិនអាចតាំងនៅបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា —

‘‘කාරණ්ඩවං නිද්ධමථ, කසම්බුං අපකස්සථ;

තතො පලාපෙ වාහෙථ, අස්සමණෙ සමණමානිනෙ.

«ចូរអ្នកទាំងឡាយកម្ចាត់បង់នូវបុគ្គលប្រៀបដូចជាសម្រាម ចូរជម្រះចោលនូវសម្រាម ចូរផាត់ចោលនូវបុគ្គលប្រៀបដូចជាអង្កាម គឺពួកបុគ្គលមិនមែនជាសមណៈ តែសំគាល់ខ្លួនថាជាសមណៈ

‘‘නිද්ධමිත්වාන පාපිච්ඡෙ, පාපආචාරගොචරෙ;

සුද්ධා සුද්ධෙහි සංවාසං, කප්පයව්හො පතිස්සතා;

තතො සමග්ගා නිපකා, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සථා’’ති. (අ. නි. 8.10);

លុះកម្ចាត់បង់ពួកបុគ្គលមានប្រាថ្នាដ៏លាមក មានមារយាទ និងគោចរដ៏លាមកចេញហើយ អ្នកទាំងឡាយដ៏ស្អាតស្អំ មានស្មារតីខ្ជាប់ខ្ជួន ចូររួមរស់នៅជាមួយពួកបុគ្គលដ៏ស្អាតស្អំចុះ។ ពីនោះមក អ្នកទាំងឡាយជាអ្នកព្រមព្រៀងគ្នា មានប្រាជ្ញាស្មារតី នឹងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន»។

ඉති සමණකචවරස්ස ඡින්නත්තාපි අයං ධම්මො ඡින්නපිලොතිකො නාම හොති.

ព្រោះហេតុតែសម្រាមគឺសមណៈ ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ហើយយ៉ាងនេះ ធម៌នេះទើបឈ្មោះថា ឆិន្នបិលោតិកធម៌ (ធម៌មានសំពត់ចាស់ដាច់ដោច)។

අලමෙවාති යුත්තමෙව. සද්ධාපබ්බජිතෙනාති සද්ධාය පබ්බජිතෙන. කුලපුත්තෙනාති ද්වෙ කුලපුත්තා ආචාරකුලපුත්තො ජාතිකුලපුත්තො ච. තත්ථ යො යතො කුතොචි කුලා පබ්බජිත්වා සීලාදයො පඤ්ච ධම්මක්ඛන්ධෙ පූරෙති, අයං ආචාරකුලපුත්තො නාම. යො පන යසකුලපුත්තාදයො විය ජාතිසම්පන්නකුලා පබ්බජිතො, අයං ජාතිකුලපුත්තො නාම. තෙසු ඉධ ආචාරකුලපුත්තො අධිප්පෙතො. සචෙ පන ජාතිකුලපුත්තො ආචාරවා හොති, අයං උත්තමොයෙව. එවරූපෙන කුලපුත්තෙන. වීරියං ආරභිතුන්ති චතුරඞ්ගසමන්නාගතං වීරියං කාතුං. ඉදානිස්ස චතුරඞ්ගං දස්සෙන්තො කාමං තචො චාතිආදිමාහ. එත්ථ හි තචො එකං අඞ්ගං, න්හාරු එකං, අට්ඨි එකං, මංසලොහිතං එකන්ති. ඉදඤ්ච පන චතුරඞ්ගසමන්නාගතං වීරියං අධිට්ඨහන්තෙන නවසු ඨානෙසු සමාධාතබ්බං පුරෙභත්තෙ පච්ඡාභත්තෙ පුරිමයාමෙ මජ්ඣිමයාමෙ පච්ඡිමයාමෙ ගමනෙ ඨානෙ නිසජ්ජාය සයනෙති.

ពាក្យថា Alamevā បានដល់ គួរពិតណាស់។ ពាក្យថា Saddhāpabbajitenā បានដល់ បួសដោយសទ្ធា។ ពាក្យថា Kulaputtena មានពន្យល់ថា កុលបុត្រមាន ២ ប្រភេទ គឺ អាចារកុលបុត្រ និងជាតិកុលបុត្រ។ ក្នុងកុលបុត្រទាំងពីរនោះ បុគ្គលណាដែលបួសចាកត្រកូលណាមួយហើយ បំពេញធម៌មានសីលជាដើម គឺធម្មក្ខន្ធទាំង ៥ ឲ្យបរិបូណ៌ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា អាចារកុលបុត្រ។ ចំណែកបុគ្គលណាដែលបួសចាកត្រកូលដ៏បរិបូណ៌ដោយជាតិ ដូចជាយសកុលបុត្រជាដើម បុគ្គលនេះឈ្មោះថា ជាតិកុលបុត្រ។ ក្នុងកុលបុត្រទាំងពីរនោះ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកអាចារកុលបុត្រ។ ប៉ុន្តែ បើជាតិកុលបុត្រជាអ្នកមានអាចារៈ (សីលធម៌) ដែរ បុគ្គលនោះឯងជាបុគ្គលដ៏ឧត្តមបំផុត។ ដោយកុលបុត្រមានសភាពយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Vīriyaṃ ārabhituṃ បានដល់ ដើម្បីធ្វើនូវព្យាយាមប្រកបដោយអង្គ ៤។ ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវអង្គ ៤ នៃព្យាយាមនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា kāmaṃ taco ca ជាដើម។ ក្នុងព្យាយាមនោះ ស្បែកជាអង្គទី ១, សរសៃជាអង្គទី ២, ឆ្អឹងជាអង្គទី ៣, សាច់និងឈាមជាអង្គទី ៤។ ម្យ៉ាងទៀត ព្យាយាមប្រកបដោយអង្គ ៤ នេះ បុគ្គលកាលនឹងអធិដ្ឋាន គប្បីតាំងទុកក្នុងឋានៈទាំង ៩ គឺ ក្នុងពេលមុនភត្ត, ក្រោយភត្ត, ក្នុងយាមដំបូង, យាមកណ្តាល, យាមចុងក្រោយ, ក្នុងការដើរ, ការឈរ, ការអង្គុយ និងការដេក។

දුක්ඛං[Pg.47], භික්ඛවෙ, කුසීතො විහරතීති ඉමස්මිං සාසනෙ යො කුසීතො පුග්ගලො, සො දුක්ඛං විහරති. බාහිරසමයෙ පන යො කුසීතො, සො සුඛං විහරති. වොකිණ්ණොති මිස්සීභූතො. සදත්ථන්ති සොභනං වා අත්ථං සකං වා අත්ථං, උභයෙනාපි අරහත්තමෙව අධිප්පෙතං. පරිහාපෙතීති හාපෙති න පාපුණාති. කුසීතපුග්ගලස්ස හි ඡ ද්වාරානි අගුත්තානි හොන්ති, තීණි කම්මානි අපරිසුද්ධානි, ආජීවට්ඨමකං සීලං අපරියොදාතං, භින්නාජීවො කුලූපකො හොති. සො සබ්‍රහ්මචාරීනං අක්ඛිම්හි පතිතරජං විය උපඝාතකරො හුත්වා දුක්ඛං විහරති, පීඨමද්දනො චෙව හොති ලණ්ඩපූරකො ච, සත්ථු අජ්ඣාසයං ගහෙතුං න සක්කොති, දුල්ලභං ඛණං විරාධෙති, තෙන භුත්තො රට්ඨපිණ්ඩොපි න මහප්ඵලො හොති.

ពាក្យថា Dukkhaṃ, bhikkhave, kusīto viharati សេចក្តីថា ក្នុងសាសនានេះ បុគ្គលណាជាអ្នកខ្ជិលច្រអូស បុគ្គលនោះរស់នៅជាទុក្ខ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅ បុគ្គលណាខ្ជិលច្រអូស បុគ្គលនោះរស់នៅជាសុខ។ ពាក្យថា Vokiṇṇo បានដល់ ច្រឡូកច្រឡំ (ដោយអកុសលធម៌)។ ពាក្យថា Sadatthaṃ បានដល់ ប្រយោជន៍ដ៏ល្អ ឬប្រយោជន៍របស់ខ្លួន ដោយពាក្យទាំងពីរនេះ សំដៅយកព្រះអរហត្តផលតែម្យ៉ាង។ ពាក្យថា Parihāpeti បានដល់ ធ្វើឲ្យសាបសូន្យ គឺមិនបានសម្រេច។ ព្រោះថា ទ្វារទាំង ៦ របស់បុគ្គលខ្ជិលច្រអូស តែងមិនបានគ្រប់គ្រង, កម្មទាំង ៣ មិនស្អាតស្អំ, សីលមានអាជីវៈជាគម្រប់ ៨ មិនបរិសុទ្ធស្អាត, ជាអ្នកទ្រុស្តអាជីវៈ ចូលទៅរកត្រកូល។ បុគ្គលនោះ តែងធ្វើការបៀតបៀនដល់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាធូលីធ្លាក់ចូលក្នុងភ្នែក រស់នៅជាទុក្ខ ទាំងជាអ្នកបំផ្លាញគ្រែតាំង ទាំងជាអ្នកបំពេញតែលាមក មិនអាចកាន់យកនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាបាន តែងញ៉ាំងខណៈដែលរកបានដោយកម្រឲ្យសាបសូន្យទៅ សូម្បីតែចង្ហាន់របស់រដ្ឋដែលបុគ្គលនោះឆាន់ហើយ ក៏គ្មានផលច្រើនឡើយ។

ආරද්ධවීරියො ච ඛො, භික්ඛවෙති ආරද්ධවීරියො පුග්ගලො ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ සුඛං විහරති. බාහිරසමයෙ පන යො ආරද්ධවීරියො, සො දුක්ඛං විහරති. පවිවිත්තොති විවිත්තො වියුත්තො හුත්වා. සදත්ථං පරිපූරෙතීති අරහත්තං පාපුණාති. ආරද්ධවීරියස්ස හි ඡ ද්වාරානි සුගුත්තානි හොන්ති, තීණි කම්මානි පරිසුද්ධානි, ආජීවට්ඨමකං සීලං පරියොදාතං සබ්‍රහ්මචාරීනං අක්ඛිම්හි සුසීතලඤ්ජනං විය ධාතුගතචන්දනං විය ච මනාපො හුත්වා සුඛං විහරති, සත්ථු අජ්ඣාසයං ගහෙතුං සක්කොති. සත්ථා හි –

ពាក្យថា Āraddhavīriyo ca kho, bhikkhave សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ តែងរស់នៅជាសុខ ក្នុងសាសនានេះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅ បុគ្គលណាមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ បុគ្គលនោះរស់នៅជាទុក្ខ។ ពាក្យថា Pavivitto បានដល់ ជាអ្នកស្ងប់ស្ងាត់ គឺប្រាសចាក (អកុសលធម៌)។ ពាក្យថា Sadatthaṃ paripūreti បានដល់ សម្រេចនូវព្រះអរហត្ត។ ព្រោះថា ទ្វារទាំង ៦ របស់បុគ្គលអ្នកមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ តែងគ្រប់គ្រងបានល្អ, កម្មទាំង ៣ ស្អាតស្អំល្អ, សីលមានអាជីវៈជាគម្រប់ ៨ បរិសុទ្ធផូរផង់ ជាទីគាប់ចិត្តដល់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាថ្នាំបន្តក់ភ្នែកដ៏ត្រជាក់ និងប្រៀបដូចជាខ្លឹមចន្ទន៍ រស់នៅជាសុខ អាចកាន់យកនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាបាន។ ព្រោះព្រះសាស្តា...

‘‘චිරං ජීව මහාවීර, කප්පං තිට්ඨ මහාමුනී’’ති –

«បពិត្រព្រះមហាវីរៈ សូមព្រះអង្គព្រះជន្មាយុយឺនយូរ បពិត្រព្រះមហាមុនី សូមព្រះអង្គគង់នៅអស់មួយកប្ប»

එවං ගොතමියා වන්දිතො, ‘‘න ඛො, ගොතමි, තථාගතා එවං වන්දිතබ්බා’’ති පටික්ඛිපිත්වා තාය යාචිතො වන්දිතබ්බාකාරං ආචික්ඛන්තො එවමාහ –

កាលដែលព្រះនាងគោតមីថ្វាយបង្គំយ៉ាងនេះហើយ ព្រះសាស្តាទ្រង់បដិសេធថា «ម្នាលគោតមី ព្រះតថាគតទាំងឡាយ មិនមែនបុគ្គលគប្បីថ្វាយបង្គំយ៉ាងនេះឡើយ» កាលដែលព្រះនាងអារាធនា ទើបទ្រង់សម្តែងនូវអាការៈដែលគប្បីថ្វាយបង្គំ ដោយត្រាស់ពាក្យនេះថា៖

‘‘ආරද්ධවීරියෙ පහිතත්තෙ, නිච්චං දළ්හපරක්කමෙ;

සමග්ගෙ සාවකෙ පස්ස, එසා බුද්ධාන වන්දනා’’ති. (අප. ථෙරී 2.2.171);

«សូមព្រះអង្គទតមើលនូវសាវ័កទាំងឡាយ ដែលមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ មានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន មានការប្រឹងប្រែងដ៏មាំមួនជានិច្ច ព្រមព្រៀងគ្នា នេះជាការថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ»។

එවං ආරද්ධවීරියො සත්ථු අජ්ඣාසයං ගහෙතුං සක්කොති, දුල්ලභං ඛණං න විරාධෙති. තස්ස හි බුද්ධුප්පාදො ධම්මදෙසනා සඞ්ඝසුප්පටිපත්ති සඵලා හොති සඋද්‍රයා, රට්ඨපිණ්ඩොපි තෙන භුත්තො මහප්ඵලො හොති.

បុគ្គលអ្នកមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយយ៉ាងនេះ តែងអាចកាន់យកនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាបាន មិនញ៉ាំងខណៈដែលរកបានដោយកម្រឲ្យសាបសូន្យឡើយ។ ព្រោះថា ការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធ ការសម្តែងធម៌ និងការប្រតិបត្តិល្អនៃព្រះសង្ឃ តែងមានផល មានការចម្រើនដល់បុគ្គលនោះ សូម្បីតែចង្ហាន់របស់រដ្ឋដែលបុគ្គលនោះឆាន់ហើយ ក៏មានផលច្រើនដែរ។

හීනෙන [Pg.48] අග්ගස්සාති හීනාය සද්ධාය හීනෙන වීරියෙන හීනාය සතියා හීනෙන සමාධිනා හීනාය පඤ්ඤාය අග්ගසඞ්ඛාතස්ස අරහත්තස්ස පත්ති නාම න හොති. අග්ගෙන ච ඛොති අග්ගෙහි සද්ධාදීහි අග්ගස්ස අරහත්තස්ස පත්ති හොති. මණ්ඩපෙය්‍යන්ති පසන්නට්ඨෙන මණ්ඩං, පාතබ්බට්ඨෙන පෙය්‍යං. යඤ්හි පිවිත්වා අන්තරවීථියං පතිතො විසඤ්ඤී අත්තනො සාටකාදීනම්පි අස්සාමිකො හොති, තං පසන්නම්පි න පාතබ්බං, මය්හං පන සාසනං එවං පසන්නඤ්ච පාතබ්බඤ්චාති දස්සෙන්තො ‘‘මණ්ඩපෙය්‍ය’’න්ති ආහ.

ពាក្យថា Hīnena aggassa សេចក្តីថា ការសម្រេចនូវព្រះអរហត្តដ៏ឧត្តម ដោយសទ្ធាដ៏ថោកទាប ដោយព្យាយាមដ៏ថោកទាប ដោយសតិដ៏ថោកទាប ដោយសមាធិដ៏ថោកទាប ដោយបញ្ញាដ៏ថោកទាប មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Aggena ca kho សេចក្តីថា ការសម្រេចនូវព្រះអរហត្តដ៏ឧត្តម តែងមានដោយធម៌មានសទ្ធាជាដើមដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា Maṇḍapeyyaṃ សេចក្តីថា ឈ្មោះថា មណ្ឌៈ ព្រោះអត្ថថាថ្លាស្អាត ឈ្មោះថា បេយ្យៈ ព្រោះអត្ថថាគួរផឹក។ ព្រោះថា ទឹកស្រវឹងណាដែលបុគ្គលផឹកហើយ ដួលសន្លប់នៅកណ្តាលផ្លូវ មិនអាចគ្រប់គ្រងសូម្បីតែសំពត់ស្លៀកពាក់របស់ខ្លួនបាន ទឹកស្រវឹងនោះ ទោះបីថ្លាក៏មិនគួរផឹកឡើយ ចំណែកឯសាសនារបស់តថាគតនេះ ថ្លាផង គួរផឹកផង ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់ថា «មណ្ឌបេយ្យៈ»។

තත්ථ තිවිධො මණ්ඩො – දෙසනාමණ්ඩො, පටිග්ගහමණ්ඩො, බ්‍රහ්මචරියමණ්ඩොති. කතමො දෙසනාමණ්ඩො? චතුන්නං අරියසච්චානං ආචික්ඛනා දෙසනා පඤ්ඤාපනා පට්ඨපනා විවරණා විභජනා උත්තානීකම්මං, චතුන්නං සතිපට්ඨානානං…පෙ… අරියස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස ආචික්ඛනා…පෙ… උත්තානීකම්මං, අයං දෙසනාමණ්ඩො. කතමො පටිග්ගහමණ්ඩො? භික්ඛූ භික්ඛුනියො උපාසකා උපාසිකායො දෙවා මනුස්සා යෙ වා පනඤ්ඤෙපි කෙචි විඤ්ඤාතාරො, අයං පටිග්ගහමණ්ඩො. කතමො බ්‍රහ්මචරියමණ්ඩො? අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි, අයං බ්‍රහ්මචරියමණ්ඩො. අපිච අධිමොක්ඛමණ්ඩො සද්ධින්ද්‍රියං, අස්සද්ධියං කසටො, අස්සද්ධියං කසටං ඡඩ්ඩෙත්වා සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමොක්ඛමණ්ඩං පිවතීති මණ්ඩපෙය්‍යන්තිආදිනාපි (පටි. ම. 1.238) නයෙනෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සත්ථා සම්මුඛීභූතොති ඉදමෙත්ථ කාරණවචනං. යස්මා සත්ථා සම්මුඛීභූතො, තස්මා වීරියසම්පයොගං කත්වා පිවථ එතං මණ්ඩං. බාහිරකඤ්හි භෙසජ්ජමණ්ඩම්පි වෙජ්ජස්ස අසම්මුඛා පිවන්තානං පමාණං වා උග්ගමනං වා නිග්ගමනං වා න ජානාමාති ආසඞ්කා හොති. වෙජ්ජසම්මුඛා පන ‘‘වෙජ්ජො ජානිස්සතී’’ති නිරාසඞ්කා පිවන්ති. එවමෙව අම්හාකං ධම්මස්සාමි සත්ථා සම්මුඛීභූතොති වීරියං කත්වා පිවථාති මණ්ඩපානෙ නෙසං නියොජෙන්තො තස්මාතිහ, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සඵලාති සානිසංසා. සඋද්‍රයාති සවඩ්ඪි. ඉදානි නියොජනානුරූපං සික්ඛිතබ්බතං නිද්දිසන්තො අත්තත්ථං වා හි, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අත්තත්ථන්ති අත්තනො අත්ථභූතං අරහත්තං. අප්පමාදෙන සම්පාදෙතුන්ති අප්පමාදෙන සබ්බකිච්චානි කාතුං. පරත්ථන්ති පච්චයදායකානං මහප්ඵලානිසංසං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. දුතියං.

ក្នុងពាក្យនោះ មណ្ឌៈមាន ៣ ប្រភេទគឺ ទេសនាមណ្ឌៈ ១, បដិគ្គហមណ្ឌៈ ១, ព្រហ្មចរិយមណ្ឌៈ ១។ ទេសនាមណ្ឌៈ តើដូចម្តេច? គឺការប្រាប់ ការសម្តែង ការបញ្ញត្តិ ការតាំងទុក ការបើក ការចែក ការធ្វើឲ្យងាយ នូវអរិយសច្ចទាំង ៤, ការប្រាប់... ការធ្វើឲ្យងាយ នូវសតិបដ្ឋានទាំង ៤... នូវអរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ នេះហៅថា ទេសនាមណ្ឌៈ។ បដិគ្គហមណ្ឌៈ តើដូចម្តេច? គឺភិក្ខុ ភិក្ខុនី ឧបាសក ឧបាសិកា ទេវតា មនុស្ស ឬពួកអ្នកដឹងសេចក្តីដទៃទៀតណាមួយ នេះហៅថា បដិគ្គហមណ្ឌៈ។ ព្រហ្មចរិយមណ្ឌៈ តើដូចម្តេច? គឺអរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ នេះឯង គឺ សម្មាទិដ្ឋិ... សម្មាសមាធិ នេះហៅថា ព្រហ្មចរិយមណ្ឌៈ។ ម្យ៉ាងទៀត អធិមោក្ខមណ្ឌៈ គឺសទ្ធិន្ទ្រិយ, សេចក្តីមិនមានសទ្ធាជាសម្រាម, បុគ្គលលះបង់សម្រាមគឺសេចក្តីមិនមានសទ្ធាចេញហើយ ផឹកនូវអធិមោក្ខមណ្ឌៈនៃសទ្ធិន្ទ្រិយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មណ្ឌបេយ្យៈ សេចក្តីក្នុងទីនេះ គb្បីដឹងតាមន័យនេះជាដើម។ ពាក្យថា Satthā sammukhībhūto នេះ ជាពាក្យសម្តែងហេតុក្នុងទីនេះ។ ព្រោះហេតុតែព្រះសាស្តាទ្រង់ប្រឈមមុខ ហេតុនោះ អ្នកទាំងឡាយចូរប្រារព្ធព្យាយាមហើយផឹកនូវទឹកមណ្ឌៈនេះចុះ។ ព្រោះថា សូម្បីតែទឹកថ្នាំដ៏ថ្លាខាងក្រៅ កាលបើពួកអ្នកផឹក ផឹកក្នុងទីកំបាំងមុខគ្រូពេទ្យ តែងមានសេចក្តីសង្ស័យថា យើងមិនដឹងនូវប្រមាណ ឬការក្អួត ឬការរាកឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើនៅចំពោះមុខគ្រូពេទ្យ តែងផឹកដោយមិនមានសង្ស័យថា «គ្រូពេទ្យនឹងដឹង»។ យ៉ាងនោះឯង ព្រះសាស្តាជាម្ចាស់នៃធម៌របស់យើងទាំងឡាយ ទ្រង់គង់នៅចំពោះមុខហើយ អ្នកទាំងឡាយចូរធ្វើព្យាយាមហើយផឹកចុះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងណែនាំពួកភិក្ខុទាំងនោះក្នុងការផឹកទឹកមណ្ឌៈ ទើបត្រាស់ពាក្យថា tasmātiha, bhikkhave ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា saphalā បានដល់ មានអានិសង្ស។ ពាក្យថា saudrayā បានដល់ មានសេចក្តីចម្រើន។ ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងចង្អុលបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលគប្បីសិក្សាឲ្យសមគួរដល់ការណែនាំ ទើបត្រាស់ពាក្យថា attatthaṃ vā hi, bhikkhave ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា attatthaṃ បានដល់ ព្រះអរហត្តដែលជាប្រយោជន៍របស់ខ្លួន។ ពាក្យថា appamādena sampādetuṃ បានដល់ ដើម្បីធ្វើកិច្ចទាំងពួងដោយសេចក្តីមិនប្រមាថ។ ពាក្យថា paratthaṃ បានដល់ អានិសង្សមានផលច្រើនរបស់ពួកទាយកអ្នកប្រគល់បច្ច័យ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ហើយ។ ចប់ ភាគពីរ។

3. උපනිසසුත්තවණ්ණනා

៣. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះឧបនិសសូត្រ

23. තතියෙ [Pg.49] ‘‘ජානතො අහ’’න්තිආදීසු ජානතොති ජානන්තස්ස. පස්සතොති පස්සන්තස්ස. ද්වෙපි පදානි එකත්ථානි, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. එවං සන්තෙපි ‘‘ජානතො’’ති ඤාණලක්ඛණං උපාදාය පුග්ගලං නිද්දිසති. ජානනලක්ඛණඤ්හි ඤාණං. ‘‘පස්සතො’’ති ඤාණප්පභාවං උපාදාය. පස්සනප්පභාවඤ්හි ඤාණං, ඤාණසමඞ්ගීපුග්ගලො චක්ඛුමා විය චක්ඛුනා රූපානි, ඤාණෙන විවටෙ ධම්මෙ පස්සති. ආසවානං ඛයන්ති එත්ථ ආසවානං පහානං අසමුප්පාදො ඛීණාකාරො නත්ථිභාවොති අයම්පි ආසවක්ඛයොති වුච්චති, භඞ්ගොපි මග්ගඵලනිබ්බානානිපි. ‘‘ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්ති’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.438; විභ. 831) හි ඛීණාකාරො ආසවක්ඛයොති වුච්චති. ‘‘යො ආසවානං ඛයො වයො භෙදො පරිභෙදො අනිච්චතා අන්තරධාන’’න්ති (විභ. 354) එත්ථ භඞ්ගො.

២៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ ត្រង់ពាក្យថា jānato ahaṃ ជាដើម ពាក្យថា jānato បានដល់ ដល់អ្នកដឹង។ ពាក្យថា passato បានដល់ ដល់អ្នកឃើញ។ បទទាំងពីរនេះ មានអត្ថដូចគ្នា ខុសគ្នាតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក្តី ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញនូវបុគ្គលដោយអាស្រ័យលក្ខណៈនៃញាណ ដោយពាក្យថា jānato។ ព្រោះថា ញាណមានការដឹងជាលក្ខណៈ។ ទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញដោយអាស្រ័យអានុភាពនៃញាណ ដោយពាក្យថា passato។ ព្រោះថា ញាណមានការឃើញជាអានុភាព បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយញាណ តែងឃើញធម៌ទាំងឡាយដែលបើកចំហដោយញាណ ប្រៀបដូចជាបុគ្គលមានភ្នែកមើលឃើញរូបទាំងឡាយដោយភ្នែក។ ត្រង់ពាក្យថា āsavānaṃ khayaṃ នេះ ការលះបង់ ការមិនកើតឡើង សភាពអស់ទៅ និងការមិនមាននៃអាសវៈទាំងឡាយ នេះក៏ហៅថា អាសវក្ខយៈ (ការអស់ទៅនៃអាសវៈ) ដែរ សូម្បីតែខណៈនៃភាំង មគ្គ ផល និងព្រះនិព្វាន ក៏ហៅថា អាសវក្ខយៈ ដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងពាក្យជាដើមថា āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ សភាពអស់ទៅ ហៅថា អាសវក្ខយៈ។ ក្នុងពាក្យថា yo āsavānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṃ នេះ ការបែកធ្លាយ (ភង្គខណៈ) ហៅថា អាសវក្ខយៈ។

‘‘සෙක්ඛස්ස සික්ඛමානස්ස, උජුමග්ගානුසාරිනො;

ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං, තතො අඤ්ඤා අනන්තරා’’ති. (ඉතිවු. 62);

–

«កាលបើព្រះសេក្ខបុគ្គលអ្នកកំពុងសិក្សា ដើរតាមត្រង់នូវមគ្គ ញាណក្នុងធម៌ជាទីអស់ទៅ (នៃអាសវៈ) តែងកើតឡើងមុនគេ បន្ទាប់មក ទើបអញ្ញាញាណកើតឡើងក្នុងលំដាប់គ្មានចន្លោះ»។

එත්ථ මග්ගො. සො හි ආසවෙ ඛෙපෙන්තො වූපසමෙන්තො උප්පජ්ජති, තස්මා ආසවානං ඛයොති වුත්තො. ‘‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’’ති එත්ථ ඵලං. තඤ්හි ආසවානං ඛීණන්තෙ උප්පජ්ජති, තස්මා ආසවානං ඛයොති වුත්තං.

ក្នុងគាថានេះ សំដៅយកមគ្គ។ ព្រោះថាមគ្គនោះ កាលញ៉ាំងអាសវៈទាំងឡាយឲ្យអស់ទៅ ឲ្យស្ងប់រម្ងាប់ទៅ តែងកើតឡើង ហេតុនោះ ទើបហៅថា អាសវក្ខយៈ។ ក្នុងពាក្យថា āsavānaṃ khayā samaṇo hoti នេះ សំដៅយកផល។ ព្រោះថាផលនោះ តែងកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការអស់ទៅនៃអាសវៈ ហេតុនោះ ទើបហៅថា អាសវក្ខយៈ។

‘‘ආසවා තස්ස වඩ්ඪන්ති, ආරා සො ආසවක්ඛයා’’ති;

(ධ. ප. 253) –

«អាសវៈទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះ តែងចម្រើនឡើង បុគ្គលនោះឈ្មោះថា នៅឆ្ងាយពីធម៌ជាទីអស់ទៅនៃអាសវៈ»។

එත්ථ නිබ්බානං. තඤ්හි ආගම්ම ආසවා ඛීයන්ති, තස්මා ආසවානං ඛයොති වුත්තං. ඉධ පන මග්ගඵලානි අධිප්පෙතානි. නො අජානතො නො අපස්සතොති යො පන න ජානාති න පස්සති, තස්ස නො වදාමීති අත්ථො. එතෙන යෙ අජානතො අපස්සතොපි සංසාරාදීහියෙව සුද්ධිං වදන්ති, තෙ පටික්ඛිත්තා හොන්ති. පුරිමෙන පදද්වයෙන උපායො වුත්තො, ඉමිනා අනුපායං පටිසෙධෙති.

ក្នុងគាថានេះ សំដៅយកព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា អាសវៈទាំងឡាយតែងអស់ទៅដោយអាស្រ័យព្រះនិព្វាននោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា អាសវក្ខយៈ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកមគ្គនិងផល។ ពាក្យថា no ajānato no apassato សេចក្តីថា បុគ្គលណាដែលមិនដឹង មិនឃើញ តថាគតមិនពោល (នូវការអស់ទៅនៃអាសវៈ) ដល់បុគ្គលនោះឡើយ នេះជាអត្ថ។ ដោយពាក្យនេះ ពួកជនណាដែលពោលនូវការបរិសុទ្ធចាកសង្សារជាដើម សូម្បីតែចំពោះបុគ្គលដែលមិនដឹងមិនឃើញ ពួកជននោះ ឈ្មោះថាត្រូវបដិសេធហើយ។ ដោយបទទាំងពីរខាងដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវឧបាយ ដោយបទនេះ ទ្រង់បដិសេធនូវអនឧបាយ។

ඉදානි යං ජානතො ආසවානං ඛයො හොති, තං දස්සෙතුකාමො කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, ජානතොති පුච්ඡං ආරභි. තත්ථ ජානනා බහුවිධා. දබ්බජාතිකො එව හි කොචි භික්ඛු ඡත්තං කාතුං ජානාති, කොචි චීවරාදීනං අඤ්ඤතරං, තස්ස ඊදිසානි කම්මානි වත්තසීසෙ ඨත්වා කරොන්තස්ස සා [Pg.50] ජානනා සග්ගමග්ගඵලානං පදට්ඨානං න හොතීති න වත්තබ්බං. යො පන සාසනෙ පබ්බජිත්වා වෙජ්ජකම්මාදීනි කාතුං ජානාති, තස්සෙවං ජානතො ආසවා වඩ්ඪන්තියෙව. තස්මා යං ජානතො පස්සතො ච ආසවානං ඛයො හොති, තදෙව දස්සෙන්තො ඉති රූපන්තිආදිමාහ. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, ජානතොති එවං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයබ්බයං ජානන්තස්ස. ආසවානං ඛයො හොතීති ආසවානං ඛයන්තෙ ජාතත්තා ‘‘ආසවානං ඛයො’’ති ලද්ධනාමං අරහත්තං හොති.

ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវធម៌ដែលបុគ្គលកាលដឹងហើយ តែងមានការអស់ទៅនៃអាសវៈ ទើបទ្រង់ផ្តើមនូវសំណួរថា kiñca, bhikkhave, jānato (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះការអស់ទៅនៃអាសវៈ តែងមានដល់បុគ្គលដឹងនូវអ្វី?) ជាដើម។ ក្នុងសំណួរនោះ ការដឹងមានច្រើនប្រការ។ ព្រោះថា ភិក្ខុខ្លះជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសិល្បៈ តែងដឹងនូវការធ្វើឆត្រ ភិក្ខុខ្លះដឹងនូវកិច្ចណាមួយមានការធ្វើចីវរជាដើម កាលដែលភិក្ខុនោះតាំងនៅក្នុងវ័តដ៏ប្រសើរហើយធ្វើនូវការងារទាំងឡាយមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនគប្បីពោលថា ការដឹងនោះមិនមែនជាបទដ្ឋាន (ហេតុជិត) នៃសួគ៌ មគ្គ និងផលឡើយ។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុណាដែលបួសក្នុងសាសនាហើយ ដឹងនូវការធ្វើវេជ្ជកម្មជាដើម កាលដែលភិក្ខុនោះដឹងយ៉ាងនេះ អាសវៈទាំងឡាយតែងចម្រើនឡើងពិតប្រាកដ។ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវធម៌ដែលបុគ្គលកាលដឹង កាលឃើញហើយ តែងមានការអស់ទៅនៃអាសវៈ ទើបត្រាស់ពាក្យថា iti rūpaṃ (រូបយ៉ាងនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា evaṃ kho, bhikkhave, jānato សេចក្តីថា ដល់បុគ្គលដែលដឹងនូវការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅនៃខន្ធទាំង ៥ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា āsavānaṃ khayo hoti សេចក្តីថា ព្រះអរហត្តដែលបាននូវនាមថា «អាសវក្ខយៈ» ព្រោះកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការអស់ទៅនៃអាសវៈ តែងមាន។

එවං අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨපෙත්වා ඉදානි ඛීණාසවස්ස ආගමනීයං පුබ්බභාගපටිපදං දස්සෙතුං යම්පිස්ස තං, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ ඛයස්මිං ඛයෙඤාණන්ති ආසවක්ඛයසඞ්ඛාතෙ අරහත්තඵලෙ පටිලද්ධෙ සති පච්චවෙක්ඛණඤාණං. තඤ්හි අරහත්තඵලසඞ්ඛාතෙ ඛයස්මිං පඨමවාරං උප්පන්නෙ පච්ඡා උප්පන්නත්තා ඛයෙඤාණන්ති වුච්චති. සඋපනිසන්ති සකාරණං සප්පච්චයං. විමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති. සා හිස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො හොති. එවං ඉතො පරෙසුපි ලබ්භමානවසෙන පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො.

ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាដោយកំពូលគឺអរហត្តផលយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវបុព្វភាគបដិបទាដែលនាំឲ្យសម្រេចនូវភាពជាព្រះខីណាសព ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «yampissa taṃ, bhikkhave» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សេចក្តីនោះឯង...)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «khayasmiṃ khayeñāṇaṃ» បានដល់ បច្ចវេក្ខណញាណ ដែលកើតឡើងកាលបើព្រះអរហត្តផលដែលពោលគឺការអស់ទៅនៃអាសវៈត្រូវបានសម្រេចហើយ។ ព្រោះថា បច្ចវេក្ខណញាណនោះ កើតឡើងជាខាងក្រោយ កាលបើធម៌ជាទីអស់ទៅនៃអាសវៈ ពោលគឺអរហត្តផល កើតឡើងជាលើកដំបូង ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ខយេញាណ» (ញាណក្នុងធម៌ជាទីអស់ទៅ)។ ពាក្យថា «saupanisaṃ» គឺ ប្រកបដោយហេតុ ប្រកបដោយបច្ច័យ។ ពាក្យថា «vimutti» គឺ អរហត្តផលវិមុត្តិ។ ព្រោះថា អរហត្តផលវិមុត្តិនោះ តែងជាបច្ច័យដល់បច្ចវេក្ខណញាណនោះ ដោយឧបនិស្សយបច្ច័យ។ ភាពជាបច្ច័យក្នុងធម៌ទាំងឡាយខាងក្រោយអំពីវិមុត្តិនេះ ក៏គប្បីជ្រាបតាមលទ្ធភាពដែលបាន (តាមសមគួរដល់ធម៌នោះៗ) យ៉ាងនេះដែរ។

විරාගොති මග්ගො. සො හි කිලෙසෙ විරාජෙන්තො ඛෙපෙන්තො උප්පන්නො, තස්මා විරාගොති වුච්චති. නිබ්බිදාති නිබ්බිදාඤාණං. එතෙන බලවවිපස්සනං දස්සෙති. බලවවිපස්සනාති භයතූපට්ඨානෙ ඤාණං ආදීනවානුපස්සනෙ ඤාණං මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණන්ති චතුන්නං ඤාණානං අධිවචනං. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති යථාසභාවජානනසඞ්ඛාතං දස්සනං. එතෙන තරුණවිපස්සනං දස්සෙති. තරුණවිපස්සනා හි බලවවිපස්සනාය පච්චයො හොති. තරුණවිපස්සනාති සඞ්ඛාරපරිච්ඡෙදෙ ඤාණං කඞ්ඛාවිතරණෙ ඤාණං සම්මසනෙ ඤාණං මග්ගාමග්ගෙ ඤාණන්ති චතුන්නං ඤාණානං අධිවචනං. සමාධීති පාදකජ්ඣානසමාධි. සො හි තරුණවිපස්සනාය පච්චයො හොති. සුඛන්ති අප්පනාය පුබ්බභාගසුඛං. තඤ්හි පාදකජ්ඣානස්ස පච්චයො හොති. පස්සද්ධීති දරථපටිප්පස්සද්ධි. සා හි අප්පනාපුබ්බභාගස්ස සුඛස්ස පච්චයො හොති. පීතීති බලවපීති. සා හි දරථපටිප්පස්සද්ධියා පච්චයො හොති. පාමොජ්ජන්ති දුබ්බලපීති. සා හි බලවපීතියා පච්චයො හොති. සද්ධාති අපරාපරං උප්පජ්ජනසද්ධා. සා හි දුබ්බලපීතියා පච්චයො හොති. දුක්ඛන්ති වට්ටදුක්ඛං. තඤ්හි අපරාපරසද්ධාය පච්චයො හොති. ජාතීති සවිකාරා ඛන්ධජාති[Pg.51]. සා හි වට්ටදුක්ඛස්ස පච්චයො හොති. භවොති කම්මභවො. (සො හි සවිකාරාය ජාතියා පච්චයො හොති.) එතෙනුපායෙන සෙසපදානිපි වෙදිතබ්බානි.

ពាក្យថា «virāgo» (ការប្រាសចាកតម្រេក) គឺ អរិយមគ្គ។ ព្រោះថាមគ្គនោះ កាលកើតឡើង តែងធ្វើកិលេសទាំងឡាយឲ្យប្រាសចាក ឲ្យអស់ទៅ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «វិរាគៈ»។ ពាក្យថា «nibbidā» (សេចក្តីនឿយណាយ) គឺ និព្វិទាញាណ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវពលវវិបស្សនា (វិបស្សនាមានកម្លាំង)។ ពាក្យថា «ពលវវិបស្សនា» នេះ ជាឈ្មោះនៃញាណទាំង ៤ គឺ ភយតូបដ្ឋានញាណ (ញាណយល់ឃើញសង្ខារជាភ័យ) អាទីនវានុបស្សនាញាណ (ញាណយល់ឃើញទោស) មុញ្ចិតុកម្យតាញាណ (ញាណប្រាថ្នានឹងរួចខ្លួន) និងសង្ខារុបេក្ខាញាណ (ញាណប្រកបដោយសេចក្តីព្រងើយកន្តើយក្នុងសង្ខារ)។ ពាក្យថា «yathābhūtañāṇadassana» (ការដឹងការឃើញតាមពិត) គឺ ការឃើញដែលពោលគឺការដឹងតាមសភាវៈពិត។ ដោយពាក្យនេះ ទ្រង់បង្ហាញនូវតរុណវិបស្សនា (វិបស្សនាខ្ចី)។ ព្រោះថា តរុណវិបស្សនា តែងជាបច្ច័យដល់ពលវវិបស្សនា។ ពាក្យថា «តរុណវិបស្សនា» នេះ ជាឈ្មោះនៃញាណទាំង ៤ គឺ សង្ខារបរិច្ឆេទញាណ (ញាណកំណត់ដឹងសង្ខារ) កង្ខាវិតរណញាណ (ញាណឆ្លងផុតសេចក្តីសង្ស័យ) សម្មសនញាណ (ញាណពិចារណា) និងមគ្គាមគ្គញាណ (ញាណកំណត់ដឹងផ្លូវនិងមិនមែនផ្លូវ)។ ពាក្យថា «samādhi» គឺ បាទកជ្ឈានសមាធិ (សមាធិជាបាតនៃវិបស្សនា)។ ព្រោះថាសមាធិនោះ តែងជាបច្ច័យដល់តរុណវិបស្សនា។ ពាក្យថា «sukhaṃ» គឺ សុខៈក្នុងបុព្វភាគនៃអប្បនាសមាធិ (ឧបចារសមថសុខ)។ ព្រោះថាសុខនោះ តែងជាបច្ច័យដល់បាទកជ្ឈាន។ ពាក្យថា «passaddhi» គឺ ការរំងាប់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ (កិលេសទរថៈ)។ ព្រោះថាការរំងាប់នោះ តែងជាបច្ច័យដល់សុខៈក្នុងបុព្វភាគនៃអប្បនាសមាធិ។ ពាក្យថា «pīti» គឺ ពលវបីតិ (បីតិមានកម្លាំង)។ ព្រោះថាបីតិនោះ តែងជាបច្ច័យដល់ការរំងាប់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ。 ពាក្យថា «pāmojjaṃ» គឺ ទុព្វលបីតិ (បីតិទន់ខ្សោយ)។ ព្រោះថាប្រាមោជ្ជៈនោះ តែងជាបច្ច័យដល់ពលវបីតិ។ ពាក្យថា «saddhā» គឺ សទ្ធាដែលកើតឡើងរឿយៗ។ ព្រោះថាសទ្ធានោះ តែងជាបច្ច័យដល់ទុព្វលបីតិ (ប្រាមោជ្ជៈ)។ ពាក្យថា «dukkhaṃ» គឺ វដ្តទុក្ខ។ ព្រោះថាវដ្តទុក្ខនោះ តែងជាបច្ច័យដល់សទ្ធាដែលកើតឡើងរឿយៗ។ ពាក្យថា «jāti» គឺ ការកើតឡើងនៃខន្ធដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រែប្រួល (វិការៈ)។ ព្រោះថាជាតិ (ការកើត) នោះ តែងជាបច្ច័យដល់វដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា «bhavo» គឺ កម្មភព។ (ព្រោះថាកម្មភពនោះ តែងជាបច្ច័យដល់ជាតិដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រែប្រួល)។ គប្បីជ្រាបនូវបទដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ដោយវិធីនេះឯង។

ථුල්ලඵුසිතකෙති මහාඵුසිතකෙ. පබ්බතකන්දරපදරසාඛාති එත්ථ කන්දරං නාම ‘ක’න්තිලද්ධනාමෙන උදකෙන දාරිතො උදකභින්නො පබ්බතපදෙසො, යො ‘‘නිතම්බො’’තිපි ‘‘නදීකුඤ්ඡො’’තිපි වුච්චති. පදරං නාම අට්ඨමාසෙ දෙවෙ අවස්සන්තෙ ඵලිතො භූමිප්පදෙසො. සාඛාති කුසුම්භගාමිනියො ඛුද්දකමාතිකායො. කුසොබ්භාති ඛුද්දකආවාටා. මහාසොබ්භාති මහාආවාටා. කුන්නදියොති ඛුද්දකනදියො. මහානදියොති ගඞ්ගායමුනාදිකා මහාසරිතා. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජූපනිසා සඞ්ඛාරාතිආදීසු අවිජ්ජා පබ්බතොති දට්ඨබ්බා. අභිසඞ්ඛාරා මෙඝොති, විඤ්ඤාණාදිවට්ටං කන්දරාදයොති, විමුත්ති සාගරොති.

ពាក្យថា «thullaphusitake» គឺ ដែលមានតំណក់ទឹកភ្លៀងធំៗ។ ក្នុងពាក្យថា «pabbatakandarapadarasākhā» ជាដើមនោះ ពាក្យថា «kandara» (ជ្រលងភ្នំ) បានដល់ ទីកន្លែងនៃភ្នំដែលត្រូវទឹក (ដែលបានឈ្មោះថា «កៈ») ច្រោះឲ្យបែកធ្លាយ ដែលគេហៅថា «nitamba» (ចង្កេះភ្នំ) ខ្លះ «nadīkuñcha» (របត់ស្ទឹង) ខ្លះ។ ពាក្យថា «padara» (ប្រេះស្រាំ) បានដល់ ទីកន្លែងនៃដីដែលប្រេះស្រាំ ក្នុងកាលដែលភ្លៀងមិនបង្អុរចុះអស់រយៈពេល ៨ ខែ (ក្នុងរដូវរងានិងរដូវក្តៅ)។ ពាក្យថា «sākhā» (ដៃស្ទឹង/ដៃព្រែក) បានដល់ ផ្លូវទឹកតូចៗដែលហូរចូលទៅកាន់អណ្តូងទឹកតូចៗ។ ពាក្យថា «kusobbhā» (អណ្តូងតូច/ត្រពាំងតូច) គឺ រណ្តៅតូចៗ។ ពាក្យថា «mahāsobbhā» (អណ្តូងធំ/ត្រពាំងធំ) គឺ រណ្តៅធំៗ。 ពាក្យថា «kunnadiyo» (ស្ទឹងតូច) គឺ ស្ទឹងតូចៗ។ ពាក្យថា «mahānadiyo» (ស្ទឹងធំ/ទន្លេធំ) គឺ ទន្លេធំៗមានទន្លេគង្គានិងទន្លេយមុនាជាដើម។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «evameva kho, bhikkhave, avijjūpanisā saṅkhārā» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ យ៉ាងនោះឯង សង្ខារទាំងឡាយមានអវិជ្ជាជាឧបនិស្ស័យ) គប្បីយល់ឃើញថា អវិជ្ជា ដូចជាភ្នំ។ អភិសង្ខារ ដូចជាពពកភ្លៀង, វដ្តធម៌មានវិញ្ញាណជាដើម ដូចជាជ្រលងភ្នំជាដើម, វិមុត្តិ ដូចជាមហាសមុទ្រ។

යථා පබ්බතමත්ථකෙ දෙවො වස්සිත්වා පබ්බතකන්දරාදීනි පූරෙන්තො අනුපුබ්බෙන මහාසමුද්දං සාගරං පූරෙති, එවං අවිජ්ජාපබ්බතමත්ථකෙ තාව අභිසඞ්ඛාරමෙඝස්ස වස්සනං වෙදිතබ්බං. අස්සුතවා හි බාලපුථුජ්ජනො අවිජ්ජාය අඤ්ඤාණී හුත්වා තණ්හාය අභිලාසං කත්වා කුසලාකුසලකම්මං ආයූහති, තං කුසලාකුසලකම්මං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොති, පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණාදීනි නාමරූපාදීනං. ඉති පබ්බතමත්ථකෙ වුට්ඨදෙවස්ස කන්දරාදයො පූරෙත්වා මහාසමුද්දං ආහච්ච ඨිතකාලො විය අවිජ්ජාපබ්බතමත්ථකෙ වුට්ඨස්ස අභිසඞ්ඛාරමෙඝස්ස පරම්පරපච්චයතාය අනුපුබ්බෙන විඤ්ඤාණාදිවට්ටං පූරෙත්වා ඨිතකාලො. බුද්ධවචනං පන පාළියං අගහිතම්පි ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති, අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජතී’’ති ඉමාය පාළියා වසෙන ගහිතමෙවාති වෙදිතබ්බං. යා හි තස්ස කුලගෙහෙ නිබ්බත්ති, සා කම්මභවපච්චයා සවිකාරා ජාති නාම. සො බුද්ධානං වා බුද්ධසාවකානං වා සම්මුඛීභාවං ආගම්ම වට්ටදොසදීපකං ලක්ඛණාහටං ධම්මකථං සුත්වා වට්ටවසෙන පීළිතො හොති, එවමස්ස සවිකාරා ඛන්ධජාති වට්ටදුක්ඛස්ස පච්චයො හොති. සො වට්ටදුක්ඛෙන පීළිතො අපරාපරං සද්ධං ජනෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, එවමස්ස වට්ටදුක්ඛං අපරාපරසද්ධාය පච්චයො හොති. සො පබ්බජ්ජාමත්තෙනෙව අසන්තුට්ඨො ඌනපඤ්චවස්සකාලෙ නිස්සයං [Pg.52] ගහෙත්වා වත්තපටිපත්තිං පූරෙන්තො ද්වෙමාතිකා පගුණං කත්වා කම්මාකම්මං උග්ගහෙත්වා යාව අරහත්තා නිජ්ජටං කත්වා කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසන්තො පථවීකසිණාදීසු කම්මං ආරභති, තස්ස කම්මට්ඨානං නිස්සාය දුබ්බලපීති උප්පජ්ජති. තදස්ස සද්ධූපනිසං පාමොජ්ජං, තං බලවපීතියා පච්චයො හොති. බලවපීති දරථපටිප්පස්සද්ධියා, සා අප්පනාපුබ්බභාගසුඛස්ස, තං සුඛං පාදකජ්ඣානසමාධිස්ස. සො සමාධිනා චිත්තකල්ලතං ජනෙත්වා තරුණවිපස්සනාය කම්මං කරොති. ඉච්චස්ස පාදකජ්ඣානසමාධි තරුණවිපස්සනාය පච්චයො හොති, තරුණවිපස්සනා බලවවිපස්සනාය, බලවවිපස්සනා මග්ගස්ස, මග්ගො ඵලවිමුත්තියා, ඵලවිමුත්ති පච්චවෙක්ඛණඤාණස්සාති. එවං දෙවස්ස අනුපුබ්බෙන සාගරං පූරෙත්වා ඨිතකාලො විය ඛීණාසවස්ස විමුත්තිසාගරං පූරෙත්වා ඨිතකාලො වෙදිතබ්බොති. තතියං.

ទឹកភ្លៀងបង្អុរចុះលើកំពូលភ្នំ ហើយបំពេញនូវជ្រលងភ្នំជាដើម រួចហើយទើបបំពេញនូវមហាសមុទ្រតាមលំដាប់យ៉ាងណា គប្បីជ្រាបការបង្អុរចុះនៃពពកគឺអភិសង្ខារលើកំពូលភ្នំគឺអវិជ្ជាជាមុនសិន យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា បុថុជ្ជនល្ងង់ខ្លៅដែលមិនបានស្តាប់ធម៌ កាលបើជាអ្នកមិនដឹងព្រោះអវិជ្ជា តែងធ្វើនូវសេចក្តីប្រាថ្នាដោយតណ្ហា ហើយសន្សំសន្សំនូវកុសលកម្មនិងអកុសលកម្ម កម្មជាកុសលនិងអកុសលនោះ តែងជាបច្ច័យដល់បដិសន្ធិវិញ្ញាណ បដិសន្ធិវិញ្ញាណជាដើម តែងជាបច្ច័យដល់នាមរូបជាដើម។ នេះជាកាលដែលវដ្តធម៌មានវិញ្ញាណជាដើមត្រូវបានបំពេញ ហើយតាំងនៅតាមលំដាប់ ដោយភាពជាបច្ច័យតៗគ្នា នៃពពកគឺអភិសង្ខារដែលបង្អុរចុះលើកំពូលភ្នំគឺអវិជ្ជា ដូចជាកាលដែលទឹកភ្លៀងបង្អុរចុះលើកំពូលភ្នំ បំពេញនូវជ្រលងភ្នំជាដើម ហើយហូរទៅដល់មហាសមុទ្រហើយតាំងនៅ យ៉ាងនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ព្រះពុទ្ធវចនៈ ទោះបីមិនបានលើកឡើងក្នុងបាលីនៃសូត្រនេះក្តី ក៏គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់កាន់យកហើយដោយអំណាចនៃបាលីថា «idha tathāgato loke uppajjati, agārasmā anagāriyaṃ pabbajati» (ព្រះតថាគតកើតឡើងក្នុងលោកនេះ... ចេញចាកផ្ទះទៅបួសជាអ្នកមិនមានផ្ទះ) នេះឯង។ ព្រោះថា ការកើតឡើងក្នុងត្រកូលនៃកុលបុត្រនោះ ឈ្មោះថា ជាតិ ដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រែប្រួល ដែលមានកម្មភពជាបច្ច័យ។ កុលបុត្រនោះ ចូលទៅជិតព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្តី ព្រះពុទ្ធសាវកទាំងឡាយក្តី ហើយបានស្តាប់ធម្មកថាដែលបង្ហាញទោសនៃវដ្តៈ ដែលនាំមកនូវលក្ខណៈ (មានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម) តែងជាអ្នកត្រូវវដ្តៈបៀតបៀន យ៉ាងនេះឯង ការកើតឡើងនៃខន្ធដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រែប្រួលរបស់កុលបុត្រនោះ តែងជាបច្ច័យដល់វដ្តទុក្ខ។ កុលបុត្រនោះ កាលត្រូវវដ្តទុក្ខបៀតបៀនហើយ តែងញ៉ាំងសទ្ធាឲ្យកើតឡើងរឿយៗ ហើយចេញចាកផ្ទះទៅបួសជាអ្នកមិនមានផ្ទះ យ៉ាងនេះឯង វដ្តទុក្ខរបស់កុលបុត្រនោះ តែងជាបច្ច័យដល់សទ្ធាដែលកើតឡើងរឿយៗ។ កុលបុត្រនោះ មិនត្រឹមតែត្រេកអរត្រឹមតែការបួសប៉ុណ្ណោះទេ ក្នុងកាលដែលមានវស្សាតិចជាង ៥ វស្សា ក៏កាន់យកនូវនិស្ស័យ បំពេញនូវវត្តបដិបត្តិ ធ្វើមាតិកាទាំងពីរ (បាតិមោក្ខទាំងពីរ) ឲ្យស្ទាត់ជំនាញ រៀននូវកម្មនិងមិនមែនកម្ម (វិន័យវិនិច្ឆ័យ) ធ្វើខ្លួនមិនឲ្យមានសេចក្តីសង្ស័យរហូតដល់ព្រះអរហត្ត កាន់យកនូវកម្មដ្ឋាន ហើយទៅនៅក្នុងព្រៃ ផ្តើមធ្វើការងារក្នុងបឋវីកសិណជាដើម កាលកុលបុត្រនោះអាស្រ័យនូវកម្មដ្ឋាន បីតិទន់ខ្សោយ (ទុព្វលបីតិ) ក៏កើតឡើង។ ក្នុងកាលនោះ ប្រាមោជ្ជៈដែលមានសទ្ធាជាឧបនិស្ស័យរបស់កុលបុត្រនោះ ក៏កើតឡើង ប្រាមោជ្ជៈនោះ តែងជាបច្ច័យដល់ពលវបីតិ។ ពលវបីតិ តែងជាបច្ច័យដល់ការរំងាប់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ, ការរំងាប់នោះ តែងជាបច្ច័យដល់សុខៈក្នុងបុព្វភាគនៃអប្បនាសមាធិ, សុខនោះ តែងជាបច្ច័យដល់បាទកជ្ឈានសមាធិ។ កុលបុត្រនោះ ញ៉ាំងភាពគួរដល់ការងារនៃចិត្តឲ្យកើតឡើងដោយសមាធិ ហើយធ្វើការងារដោយតរុណវិបស្សនា។ ដោយហេតុនេះ បាទកជ្ឈានសមាធិរបស់កុលបុត្រនោះ តែងជាបច្ច័យដល់តរុណវិបស្សនា, តរុណវិបស្សនា ជាបច្ច័យដល់ពលវវិបស្សនា, ពលវវិបស្សនា ជាបច្ច័យដល់មគ្គ, មគ្គ ជាបច្ច័យដល់ផលវិមុត្តិ, ផលវិមុត្តិ ជាបច្ច័យដល់បច្ចវេក្ខណញាណ។ គប្បីជ្រាបនូវកាលដែលមហាសមុទ្រគឺវិមុត្តិរបស់ព្រះខីណាសពត្រូវបានបំពេញហើយតាំងនៅ ដូចជាកាលដែលទឹកភ្លៀងបំពេញនូវមហាសមុទ្រតាមលំដាប់ហើយតាំងនៅ យ៉ាងនេះឯង។ សូត្រទី ៣ ចប់។

4. අඤ්ඤතිත්ථියසුත්තවණ්ණනා

៤. អដ្ឋកថាអញ្ញតិត្ថិយសូត្រ

24. චතුත්ථෙ පාවිසීති පවිට්ඨො. සො ච න තාව පවිට්ඨො, ‘‘පවිසිස්සාමී’’ති නික්ඛන්තත්තා පන එවං වුත්තො. යථා කිං? යථා ‘‘ගාමං ගමිස්සාමී’’ති නික්ඛන්තපුරිසො තං ගාමං අප්පත්තොපි ‘‘කහං ඉත්ථන්නාමො’’ති වුත්තෙ ‘‘ගාමං ගතො’’ති වුච්චති, එවං. අතිප්පගොති තදා කිර ථෙරස්ස අතිප්පගොයෙව නික්ඛන්තදිවසො අහොසි, අතිප්පගොයෙව නික්ඛන්තභික්ඛූ බොධියඞ්ගණෙ චෙතියඞ්ගණෙ නිවාසනපාරුපනට්ඨානෙති ඉමෙසු ඨානෙසු යාව භික්ඛාචාරවෙලා හොති, තාව පපඤ්චං කරොන්ති. ථෙරස්ස පන ‘‘යාව භික්ඛාචාරවෙලා හොති, තාව පරිබ්බාජකෙහි සද්ධිං එකද්වෙකථාවාරෙ කරිස්සාමී’’ති චින්තයතො යංනූනාහන්ති එතදහොසි. පරිබ්බාජකානං ආරාමොති සො කිර ආරාමො දක්ඛිණද්වාරස්ස ච වෙළුවනස්ස ච අන්තරා අහොසි. ඉධාති ඉමෙසු චතූසු වාදෙසු. කිංවාදී කිමක්ඛායීති කිං වදති කිං ආචික්ඛති, කිං එත්ථ සමණස්ස ගොතමස්ස දස්සනන්ති පුච්ඡන්ති. ධම්මස්ස චානුධම්මං බ්‍යාකරෙය්‍යාමාති, භොතා ගොතමෙන යං වුත්තං කාරණං, තස්ස අනුකාරණං කථෙය්‍යාම. සහධම්මිකො වාදානුපාතොති පරෙහි වුත්තකාරණෙන සකාරණො හුත්වා සමණස්ස ගොතමස්ස වාදානුපාතො වාදප්පවත්ති විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බං කාරණං කොචි අප්පමත්තකොපි කථං නාගච්ඡෙය්‍ය? ඉදං වුත්තං හොති – කථං සබ්බාකාරෙනපි සමණස්ස ගොතමස්ස වාදෙ ගාරය්හං කාරණං න භවෙය්‍යාති?

២៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា «pāvisi» (បានចូលទៅហើយ) គឺ ចូលទៅហើយ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះថេរៈនោះមិនទាន់បានចូលទៅនៅឡើយទេ ប៉ុន្តែដោយហេតុតែលោកចេញទៅដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងចូលទៅ» ហេતુંនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ដូចជាអ្វី? ដូចជាបុរសដែលចេញដំណើរទៅដោយគិតថា «អាញ់នឹងទៅកាន់ភូមិឯណោះ» ទោះបីមិនទាន់ទៅដល់ភូមិនោះក្តី កាលបើគេសួរថា «អ្នកឈ្មោះនេះទៅណា?» គេតែងនិយាយថា «ទៅកាន់ភូមិហើយ» យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា «atippago» (ព្រលឹមពេក/ព្រលឹមណាស់) ឮថា ក្នុងថ្ងៃនោះ ជាថ្ងៃដែលព្រះថេរៈចេញទៅតាំងពីព្រលឹមណាស់។ ពួកភិក្ខុដែលចេញទៅតាំងពីព្រលឹមពេក តែងធ្វើការបង្អង់ (យឺតយ៉ាវ) ក្នុងទីទាំងឡាយមានលានពោធិ៍ លានចេតិយ និងកន្លែងស្លៀកដណ្តប់ជាដើម អស់កាលត្រឹមតែមិនទាន់ដល់វេលាត្រាច់ចរទៅបិណ្ឌបាត។ ចំណែកព្រះថេរៈ កាលពិចារណាថា «កាលបើមិនទាន់ដល់វេលាត្រាច់ចរទៅបិណ្ឌបាតទេ អាត្មាអញនឹងធ្វើការសន្ទនាធម៌មួយឬពីរវគ្គជាមួយពួកបរិព្វាជកសិន» ទើបមានសេចក្តីត្រិះរិះថា «yaṃnūnāhaṃ» (បើដូច្នោះ អាត្មាអញ...) នេះកើតឡើង។ ពាក្យថា «paribbājakānaṃ ārāmo» (អារាមនៃពួកបរិព្វាជក) ឮថា អារាមនោះស្ថិតនៅចន្លោះទ្វារខាងត្បូងនិងព្រៃវេឡុវ័ន។ ពាក្យថា «idha» (ក្នុងលោកនេះ/ក្នុងទីនេះ) គឺ ក្នុងវាទៈទាំង ៤ នេះ។ ពាក្យថា «kiṃvādī kimakkhāyī» គឺ ពួកបរិព្វាជកសួរថា ព្រះសមណគោតមពោលយ៉ាងណា ប្រាប់យ៉ាងណា អ្វីជាទស្សនៈ (ការយល់ឃើញ) របស់ព្រះសមណគោតមក្នុងរឿងនេះ? ពាក្យថា «dhammassa cānudhammaṃ byākareyyāma» (យើងនឹងព្យាករធម៌តាមសមគួរដល់ធម៌) គឺ ហេតុណាដែលព្រះគោតមដ៏ចម្រើនបានពោលទុក យើងនឹងពោលនូវហេតុដែលស្របគ្នានឹងហេតុនោះ។ ពាក្យថា «sahadhammiko vādānupāto» (ការពោលតាមវាទៈដែលប្រកបដោយធម៌) គឺ ការពោលតាមវាទៈ ពោលគឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃវាទៈរបស់ព្រះសមណគោតម ដែលប្រកបដោយហេតុ តាមហេតុដែលអ្នកដទៃពោលហើយ ធ្វើដូចម្តេចកុំឲ្យមានហេតុដែលអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយគប្បីតិះដៀល សូម្បីតែបន្តិចបន្តួចមកដល់បាន? សេចក្តីពន្យល់មានដូចនេះថា ធ្វើដូចម្តេចកុំឲ្យមានហេតុដែលគប្បីតិះដៀលក្នុងវាទៈរបស់ព្រះសមណគោតម ដោយប្រការទាំងពួង?

ඉති [Pg.53] වදන්ති ඵස්සපච්චයා දුක්ඛන්ති එවං වදන්තොති අත්ථො. තත්‍රාති තෙසු චතූසු වාදෙසු. තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සාති ඉදං ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති පටිඤ්ඤාය සාධකවචනං. යස්මා හි න විනා ඵස්සෙන දුක්ඛපටිසංවෙදනා අත්ථි, තස්මා ජානිතබ්බමෙතං යථා ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.

ពាក្យថា «iti vadanti phassapaccayā dukkhaṃ» សេចក្តីថា ពួកជនដែលពោលយ៉ាងនេះថា «ទុក្ខកើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ»។ ពាក្យថា «tatra» (ក្នុងពាក្យទាំងនោះ) គឺ ក្នុងវាទៈទាំង ៤ នោះ។ ពាក្យថា «te vata aññatra phassā» (ពួកជនទាំងនោះ វៀរលែងតែផស្សៈចេញហើយ...) នេះ ជាពាក្យសម្រេច (ពាក្យបញ្ជាក់) នូវការប្តេជ្ញាថា «tadapi phassapaccayā» (ទុក្ខនោះ ក៏កើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យដែរ)។ ព្រោះថា ការទទួលដឹងនូវទុក្ខ តែងមិនមានដោយវៀរចាកផស្សៈឡើយ ហេតុនោះ គប្បីដឹងនូវសេចក្តីនេះថា «ទុក្ខនោះ ក៏កើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យដែរ» នេះជាអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។

සාධු, සාධු, ආනන්දාති අයං සාධුකාරො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස දින්නො, ආනන්දත්ථෙරෙන පන සද්ධිං භගවා ආමන්තෙසි. එකමිදාහන්ති එත්ථ ඉධාති නිපාතමත්තං, එකං සමයන්ති අත්ථො. ඉදං වචනං ‘‘න කෙවලං සාරිපුත්තොව රාජගහං පවිට්ඨො, අහම්පි පාවිසිං. න කෙවලඤ්ච තස්සෙවායං විතක්කො උප්පන්නො, මය්හම්පි උප්පජ්ජි. න කෙවලඤ්ච තස්සෙව සා තිත්ථියෙහි සද්ධිං කථා ජාතා, මය්හම්පි ජාතපුබ්බා’’ති දස්සනත්ථං වුත්තං.

ពាក្យថា «sādhu, sādhu, ānanda» នេះ ជាការប្រទានសាធុការដល់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅជាមួយព្រះអានន្ទត្ថេរ។ ក្នុងពាក្យថា «ekamidāhaṃ» នេះ ពាក្យថា «idha» គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីថា «ekaṃ samayaṃ» (សម័យមួយ)។ ពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ដើម្បីបង្ហាញថា «មិនមែនមានតែសារីបុត្តម្នាក់ឯងទេដែលបានចូលទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ សូម្បីតថាគតក៏បានចូលទៅដែរ។ ហើយក៏មិនមែនមានតែសារីបុត្តម្នាក់ឯងទេដែលមានសេចក្តីត្រិះរិះនេះកើតឡើង សូម្បីតថាគតក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះនេះកើតឡើងដែរ។ ហើយក៏មិនមែនមានតែសារីបុត្តម្នាក់ឯងទេដែលមានការសន្ទនាជាមួយពួកអន្យតិត្ថិយទាំងនោះ សូម្បីតថាគតក៏ធ្លាប់មានការសន្ទនាជាមួយពួកអន្យតិត្ថិយទាំងនោះពីមុនមកដែរ»។

අච්ඡරියං අබ්භුතන්ති උභයම්පෙතං විම්හයදීපනමෙව. වචනත්ථො පනෙත්ථ අච්ඡරං පහරිතුං යුත්තන්ති අච්ඡරියං. අභූතපුබ්බං භූතන්ති අබ්භුතං. එකෙන පදෙනාති ‘‘ඵස්සපච්චයා දුක්ඛ’’න්ති ඉමිනා එකෙන පදෙන. එතෙන හි සබ්බවාදානං පටික්ඛෙපත්ථො වුත්තො. එසෙවත්ථොති එසොයෙව ඵස්සපච්චයා දුක්ඛන්ති පටිච්චසමුප්පාදත්ථො. තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිභාතූති තඤ්ඤෙවෙත්ථ උපට්ඨාතු. ඉදානි ථෙරො ජරාමරණාදිකාය පටිච්චසමුප්පාදකථාය තං අත්ථගම්භීරඤ්චෙව ගම්භීරාවභාසඤ්ච කරොන්තො සචෙ මං, භන්තෙතිආදිං වත්වා යංමූලකා කථා උප්පන්නා, තදෙව පදං ගහෙත්වා විවට්ටං දස්සෙන්තො ඡන්නංත්වෙවාතිආදිමාහ. සෙසං උත්තානමෙවාති. චතුත්ථං.

ពាក្យថា «acchariyaṃ abbhutaṃ» ទាំងពីរម៉ាត់នេះ សុទ្ធតែជាពាក្យសម្តែងនូវសេចក្តីអស្ចារ្យ (សេចក្តីប្លែកក្នុងចិត្ត)។ ម៉្យាងទៀត វិគ្រោះនៃពាក្យក្នុងទីនេះថា គួរដើម្បីទះដៃ (សម្តែងការកោតសរសើរ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា «អច្ឆរិយៈ» (គួរឲ្យអស្ចារ្យ)។ អ្វីដែលមិនធ្លាប់កើតមានពីមុនមក ឥឡូវក៏កើតមានឡើង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា «អព្ភូតៈ» (ចម្លែក/មិនធ្លាប់មាន)។ ពាក្យថា «ekena padena» (ដោយបទតែមួយ) គឺ ដោយបទតែមួយនេះថា «phassapaccayā dukkhaṃ» (ទុក្ខកើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ)។ ព្រោះថា ដោយបទនេះ សេចក្តីបដិសេធនូវវាទៈទាំងពួង ត្រូវបានពោលហើយ។ ពាក្យថា «esevattho» គឺ សេចក្តីនៃបដិច្ចសមុប្បាទដែលមានសភាវៈយ៉ាងនេះឯងថា «ទុក្ខកើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ»។ ពាក្យថា «taññevettha paṭibhātu» គឺ សូមឲ្យសេចក្តីនោះឯងប្រាកដ (ដល់អ្នកអានន្ទ) ក្នុងទីនេះចុះ។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈ (ព្រះអានន្ទ) កាលនឹងធ្វើសេចក្តីនៃបដិច្ចសមុប្បាទកថា មានជរានិងមរណៈជាដើមនោះ ឲ្យមានសេចក្តីជ្រាលជ្រៅផង ឲ្យមានការប្រាកដឡើងជាទីជ្រាលជ្រៅផង ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «sace maṃ, bhante» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើគេសួរខ្ញុំព្រះអង្គ...) រួចហើយ កាលនឹងបង្ហាញនូវវិវដ្តៈ (ព្រះនិព្វាន) ដោយកាន់យកនូវបទគឺផស្សៈដែលជាឫសគល់នៃធម្មកថាដែលកើតឡើងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «channaṃ tveva» (ព្រោះការរលត់ទៅនៃផស្សាយតនៈទាំង ៦ នោះឯង...)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី ៤ ចប់។

5. භූමිජසුත්තවණ්ණනා

៥. អដ្ឋកថាភូមិជសូត្រ

25-26. පඤ්චමෙ භූමිජොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. සෙසමිධාපි පුරිමසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – යස්මා ඉදං සුඛදුක්ඛං න කෙවලං ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති, කායෙනපි කරියමානං කරීයති, වාචායපි මනසාපි, අත්තනාපි කරියමානං කරීයති, පරෙනපි කරියමානං කරීයති, සම්පජානෙනපි කරියමානං කරීයති, අසම්පජානෙනපි, තස්මා තස්ස අපරම්පි පච්චයවිසෙසං දස්සෙතුං කායෙ වා හානන්ද, සතීතිආදිමාහ. කායසඤ්චෙතනාහෙතූති කායද්වාරෙ උප්පන්නචෙතනාහෙතු. වචීසඤ්චෙතනාමනොසඤ්චෙතනාසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච කායද්වාරෙ කාමාවචරකුසලාකුසලවසෙන [Pg.54] වීසති චෙතනා ලබ්භන්ති, තථා වචීද්වාරෙ. මනොද්වාරෙ නවහි රූපාරූපචෙතනාහි සද්ධිං එකූනතිංසාති තීසු ද්වාරෙසු එකූනසත්තති චෙතනා හොන්ති, තප්පච්චයං විපාකසුඛදුක්ඛං දස්සිතං. අවිජ්ජාපච්චයා චාති ඉදං තාපි චෙතනා අවිජ්ජාපච්චයා හොන්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං. යස්මා පන තං යථාවුත්තචෙතනාභෙදං කායසඞ්ඛාරඤ්චෙව වචීසඞ්ඛාරඤ්ච මනොසඞ්ඛාරඤ්ච පරෙහි අනුස්සාහිතො සාමං අසඞ්ඛාරිකචිත්තෙන කරොති, පරෙහි කාරියමානො සසඞ්ඛාරිකචිත්තෙනාපි කරොති, ‘‘ඉදං නාම කම්මං කරොති, තස්ස එවරූපො නාම විපාකො භවිස්සතී’’ති, එවං කම්මඤ්ච විපාකඤ්ච ජානන්තොපි කරොති, මාතාපිතූසු චෙතියවන්දනාදීනි කරොන්තෙසු අනුකරොන්තා දාරකා විය කෙවලං කම්මමෙව ජානන්තො ‘‘ඉමස්ස පන කම්මස්ස අයං විපාකො’’ති විපාකං අජානන්තොපි කරොති, තස්මා තං දස්සෙතුං සාමං වා තං, ආනන්ද, කායසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොතීතිආදි වුත්තං.

២៥-២៦. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា ភូមិជៈ គឺជាឈ្មោះរបស់ព្រះថេរៈនោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ ក៏គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងសូត្រមុននោះឯង។ ប៉ុន្តែ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា—ព្រោះថា សុខទុក្ខនេះ មិនមែនកើតឡើងព្រោះផស្សបច្ច័យតែម្យ៉ាងនោះទេ កាលបើបុគ្គលធ្វើដោយកាយ ក៏រមែងធ្វើ កាលបើធ្វើដោយវាចា ដោយចិត្ត ក៏រមែងធ្វើ កាលបើខ្លួនឯងធ្វើ ក៏រមែងធ្វើ កាលបើអ្នកដទៃធ្វើ ក៏រមែងធ្វើ កាលបើដឹងខ្លួនធ្វើ ក៏រមែងធ្វើ កាលបើមិនដឹងខ្លួនធ្វើ ក៏រមែងធ្វើ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវបច្ច័យដ៏ប្លែកមួយទៀតរបស់សុខទុក្ខនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា កាយេ វា ហានន្ទ សតិ ជាដើម។ ពាក្យថា កាយសញ្ចេតនាហេតុ គឺហេតុគឺចេតនាដែលកើតឡើងក្នុងកាយទ្វារ។ ក្នុងវចីសញ្ចេតនា និងមនោសញ្ចេតនា ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកាយទ្វារនេះ ចេតនា ២០ រមែងបានដោយអំណាចនៃកាមាវចរកុសល និងអកុសល ក្នុងវចីទ្វារក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងមនោទ្វារ ចេតនា ២៩ រួមជាមួយរូបាវចរចេតនា និងអរូបាវចរចេតនា ៩ ដូច្នេះ ចេតនា ៦៩ ក្នុងទ្វារទាំងបី រមែងមាន ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវវិបាកសុខទុក្ខដែលមានចេតនាទាំងនោះជាបច្ច័យ។ ពាក្យថា អវិជ្ជាបច្ចយា ច នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីតែចេតនាទាំងនោះ ក៏មានអវិជ្ជាជាបច្ច័យដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែបុគ្គលធ្វើនូវកាយសង្ខារ វចីសង្ខារ និងមនោសង្ខារ ដែលមានការបែងចែកជាចេតនាដូចដែលបានពោលហើយនោះ ដោយខ្លួនឯង ដោយអសង្ខារិកចិត្ត ដោយមិនមានអ្នកដទៃដឹកនាំខ្លះ ធ្វើដោយសសង្ខារិកចិត្ត កាលបើអ្នកដទៃដឹកនាំខ្លះ ធ្វើដោយដឹងទាំងកម្មនិងវិបាកយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលធ្វើកម្មឈ្មោះនេះ វិបាកមានសភាពយ៉ាងនេះរបស់កម្មនោះនឹងមាន» ខ្លះ ធ្វើដោយដឹងត្រឹមកម្បដិបត្តិប៉ុណ្ណោះ ដូចជាក្មេងៗដែលធ្វើតម្រាប់តាមកាលដែលមាតាបិតាធ្វើការថ្វាយបង្គំចេតិយជាដើម ដោយមិនដឹងវិបាកថា «វិបាករបស់កម្មនេះមានសភាពយ៉ាងនេះ» ខ្លះ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា សាមំ វា តំ អានន្ទ កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ ជាដើម។

ඉමෙසු, ආනන්ද, ධම්මෙසූති යෙ ඉමෙ ‘‘සාමං වා තං, ආනන්ද, කායසඞ්ඛාර’’න්තිආදීසු චතූසු ඨානෙසු වුත්තා ඡසත්තති ද්වෙසතා චෙතනාධම්මා, ඉමෙසු ධම්මෙසු අවිජ්ජා උපනිස්සයකොටියා අනුපතිතා. සබ්බෙපි හි තෙ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. ඉදානි විවට්ටං දස්සෙන්තො අවිජ්ජාය ත්වෙවාතිආදිමාහ. සො කායො න හොතීති යස්මිං කායෙ සති කායසඤ්චෙතනාපච්චයං අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛං උප්පජ්ජති, සො කායො න හොති. වාචාමනෙසුපි එසෙව නයො. අපිච කායොති චෙතනාකායො, වාචාපි චෙතනාවාචා, මනොපි කම්මමනොයෙව. ද්වාරකායො වා කායො. වාචාමනෙසුපි එසෙව නයො. ඛීණාසවො චෙතියං වන්දති, ධම්මං භණති, කම්මට්ඨානං මනසි කරොති, කථමස්ස කායාදයො න හොන්තීති? අවිපාකත්තා. ඛීණාසවෙන හි කතං කම්මං නෙව කුසලං හොති නාකුසලං. අවිපාකං හුත්වා කිරියාමත්තෙ තිට්ඨති, තෙනස්ස තෙ කායාදයො න හොන්තීති වුත්තං.

ពាក្យថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនេះ ម្នាលអានន្ទ សេចក្តីថា ចេតនាធម៌ទាំង ២៧៦ នេះ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកក្នុងឋានៈទាំង ៤ មានពាក្យថា សាមំ វា តំ អានន្ទ កាយសង្ខារំ ជាដើម ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនេះ អវិជ្ជាធ្លាក់ចុះក្នុងចំណែកនៃឧបនិស្សយបច្ច័យ។ ព្រោះថា ចេតនាធម៌ទាំងអស់នោះ រមែងដល់នូវការសង្គ្រោះចូលក្នុងបទនេះឯងថា «អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា»។ ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញនូវវិវដ្តៈ ទើបត្រាស់ពាក្យថា អវិជ្ជាយ ត្វេវ ជាដើម។ ពាក្យថា កាយនោះមិនមាន សេចក្តីថា កាលបើកាយណាមាន សុខទុក្ខជាខាងក្នុងដែលមានកាយសញ្ចេតនាជាបច្ច័យរមែងកើតឡើង កាយនោះមិនមានឡើយ។ ក្នុងវាចានិងចិត្ត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា កាយ គឺចេតនាកាយ, ពាក្យថា វាចា ក៏ជាចេតនាវាចា, ពាក្យថា ចិត្ត ក៏ជាកម្មចិត្តនោះឯង។ ឬមួយ កាយដែលជាទ្វារ ឈ្មោះថា កាយ។ ក្នុងវាចានិងចិត្ត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សួរថា ព្រះខីណាស្រពរមែងថ្វាយបង្គំចេតិយ សម្តែងធម៌ ធ្វើកម្មដ្ឋានទុកក្នុងចិត្ត ចុះហេតុអ្វីបានជាកាយជាដើមរបស់ព្រះខីណាស្រពនោះមិនមាន? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនមានវិបាក។ ព្រោះថាកម្មដែលព្រះខីណាស្រពធ្វើហើយ មិនមែនជាកុសល មិនមែនជាអកុសលឡើយ។ កម្មនោះមិនមានវិបាក ហើយឋិតនៅត្រឹមតែកិរិយាប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា កាយជាដើមទាំងនោះរបស់ព្រះខីណាស្រពនោះមិនមានឡើយ។

ඛෙත්තං තං න හොතීතිආදීසුපි විරුහනට්ඨෙන තං ඛෙත්තං න හොති, පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු න හොති, පච්චයට්ඨෙන ආයතනං න හොති, කාරණට්ඨෙන අධිකරණං න හොති. සඤ්චෙතනාමූලකඤ්හි අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛං [Pg.55] උප්පජ්ජෙය්‍ය, සා සඤ්චෙතනා එතෙසං විරුහනාදීනං අත්ථානං අභාවෙන තස්ස සුඛදුක්ඛස්ස නෙව ඛෙත්තං, න වත්ථු න ආයතනං, න අධිකරණං හොතීති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වෙදනාදීසු සුඛදුක්ඛමෙව කථිතං, තඤ්ච ඛො විපාකමෙවාති. පඤ්චමං.

សូម្បីក្នុងពាក្យថា ទីនោះមិនមែនជាស្រែជាដើម សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាទីលូតលាស់ ទីនោះមិនមែនជាស្រែឡើយ ដោយអត្ថថាជាទីតាំង មិនមែនជាទីដីឡើយ ដោយអត្ថថាជាបច្ច័យ មិនមែនជាអាយតនៈឡើយ ដោយអត្ថថាជាហេតុ មិនមែនជាអធិករណ៍ឡើយ។ ព្រោះថាសុខទុក្ខជាខាងក្នុងដែលមានសញ្ចេតនាជាឫសគល់ គប្បីកើតឡើង ចេតនានោះ ព្រោះមិនមានសេចក្តីមានការលូតលាស់ជាដើមទាំងនេះ ទើបមិនមែនជាស្រែ មិនមែនជាទីដី មិនមែនជាអាយតនៈ មិនមែនជាអធិករណ៍ នៃសុខទុក្ខនោះឡើយ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់តែសុខទុក្ខក្នុងវេទនាជាដើមប៉ុណ្ណោះ ហើយសុខទុក្ខនោះ ក៏ជាវិបាកពិតប្រាកដមែន។ ចប់ សូត្រទី៥។

ඡට්ඨං උපවාණසුත්තං උත්තානමෙව. එත්ථ පන වට්ටදුක්ඛමෙව කථිතන්ති. ඡට්ඨං.

សូត្រទី៦ គឺឧបវាណសូត្រ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់តែវដ្តទុក្ខប៉ុណ្ណោះ។ ចប់ សូត្រទី៦។

7. පච්චයසුත්තවණ්ණනා

៧. អដ្ឋកថាបច្ចយសូត្រ

27-28. සත්තමෙ පටිපාටියා වුත්තෙසු පරියොසානපදං ගහෙත්වා කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, ජරාමරණන්තිආදි වුත්තං. එවං පච්චයං පජානාතීති එවං දුක්ඛසච්චවසෙන පච්චයං ජානාති. පච්චයසමුදයාදයොපි සමුදයසච්චාදීනංයෙව වසෙන වෙදිතබ්බා. දිට්ඨිසම්පන්නොති මග්ගදිට්ඨියා සම්පන්නො. දස්සනසම්පන්නොති තස්සෙව වෙවචනං. ආගතො ඉමං සද්ධම්මන්ති මග්ගසද්ධම්මං ආගතො. පස්සතීති මග්ගසද්ධම්මමෙව පස්සති. සෙක්ඛෙන ඤාණෙනාති මග්ගඤාණෙනෙව. සෙක්ඛාය විජ්ජායාති මග්ගවිජ්ජාය එව. ධම්මසොතං සමාපන්නොති මග්ගසඞ්ඛාතමෙව ධම්මසොතං සමාපන්නො. අරියොති පුථුජ්ජනභූමිං අතික්කන්තො. නිබ්බෙධිකපඤ්ඤොති නිබ්බෙධිකපඤ්ඤාය සමන්නාගතො. අමතද්වාරං ආහච්ච තිට්ඨතීති අමතං නාම නිබ්බානං, තස්ස ද්වාරං අරියමග්ගං ආහච්ච තිට්ඨතීති. අට්ඨමං උත්තානමෙව. සත්තමඅට්ඨමානි.

២៧-២៨. ក្នុងសូត្រទី៧ ក្នុងបណ្តាធម៌ដែលទ្រង់សម្តែងតាមលំដាប់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកបទចុងក្រោយ ហើយត្រាស់ពាក្យថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះជាតិនិងមរណៈ តើដូចម្តេច ជាដើម។ ពាក្យថា ដឹងច្បាស់នូវបច្ច័យយ៉ាងនេះ សេចក្តីថា ដឹងនូវបច្ច័យដោយអំណាចនៃទុក្ខសច្ចៈយ៉ាងនេះ។ សូម្បីបច្ចយសមុទ័យជាដើម ក៏គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈជាដើមនោះឯង។ ពាក្យថា ជាបុគ្គលបរិបូណ៌ដោយទិដ្ឋិ គឺបរិបូណ៌ដោយមគ្គទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា ជាបុគ្គលបរិបូណ៌ដោយទស្សនៈ គឺជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង។ ពាក្យថា មកកាន់ព្រះសទ្ធម៌នេះ គឺមកកាន់មគ្គសទ្ធម៌។ ពាក្យថា ឃើញ គឺឃើញនូវមគ្គសទ្ធម៌នោះឯងដោយបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ។ ពាក្យថា ដោយញាណជាសេក្ខៈ គឺដោយមគ្គញាណនោះឯង។ ពាក្យថា ដោយវិជ្ជាជាសេក្ខៈ គឺដោយមគ្គវិជ្ជា (មគ្គញាណ) នោះឯង។ ពាក្យថា ដល់ហើយនូវខ្សែធម៌ គឺដល់ហើយនូវខ្សែធម៌ដែលពោលគឺអរិយមគ្គនោះឯង។ ពាក្យថា ជាអរិយបុគ្គល គឺកន្លងផុតនូវបុថុជ្ជនភូមិហើយ។ ពាក្យថា មានប្រាជ្ញាទម្លុះទម្លាយ គឺប្រកបដោយប្រាជ្ញាដែលទម្លុះទម្លាយនូវសច្ចៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា ឈរទង្គិចទ្វារអមតៈ សេចក្តីថា ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា អមតៈ ឈរទង្គិច (ប៉ះពាល់) នូវអរិយមគ្គដែលជាទ្វារនៃព្រះនិព្វាននោះ។ សូត្រទី៨ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចប់ សូត្រទី៧ និងទី៨។

9. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសមណព្រាហ្មណសូត្រ

29-30. නවමං අක්ඛරභාණකානං භික්ඛූනං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං. තෙ හි පරීති උපසග්ගං පක්ඛිපිත්වා වුච්චමානෙ පටිවිජ්ඣිතුං සක්කොන්ති. නවමං.

៩. សូត្រទី៩ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកដោយអធ្យាស្រ័យរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាអ្នកពោលអក្ខរៈ។ ព្រោះថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ កាលបើព្រះអង្គត្រាស់ដោយដាក់ឧបសគ្គថា បរិ ក៏រមែងអាចទម្លុះទម្លាយដឹងបាន។ ចប់ សូត្រទី៩។

දසමෙ සබ්බං උත්තානමෙව. ඉමෙසු ද්වීසු සුත්තෙසු චතුසච්චපටිවෙධොව කථිතො. දසමං.

២៩-៣០. ក្នុងសូត្រទី១០ សេចក្តីទាំងអស់ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទាំងពីរនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់តែការចាក់ធ្លុះសច្ចៈ៤ប៉ុណ្ណោះ។ ចប់ សូត្រទី១០។

දසබලවග්ගො තතියො.

ចប់ ទសពលវគ្គ ទី៣។

4. කළාරඛත්තියවග්ගො

កឡារខត្តិយវគ្គ

1. භූතසුත්තවණ්ණනා

៤. អដ្ឋកថាភូតសូត្រ

31. කළාරඛත්තියවග්ගස්ස [Pg.56] පඨමෙ අජිතපඤ්හෙති අජිතමාණවෙන පුච්ඡිතපඤ්හෙ. සඞ්ඛාතධම්මාසෙති සඞ්ඛාතධම්මා වුච්චන්ති ඤාතධම්මා තුලිතධම්මා තීරිතධම්මා. සෙක්ඛාති සත්ත සෙක්ඛා. පුථූති තෙයෙව සත්ත ජනෙ සන්ධාය පුථූති වුත්තං. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. නිපකොති නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා, තාය සමන්නාගතත්තා නිපකො, ත්වං පණ්ඩිතො පබ්‍රූහීති යාචති. ඉරියන්ති වුත්තිං ආචාරං ගොචරං විහාරං පටිපත්තිං. මාරිසාති භගවන්තං ආලපති. සෙක්ඛානඤ්ච සඞ්ඛාතධම්මානඤ්ච ඛීණාසවානඤ්ච පටිපත්තිං මයා පුච්ඡිතො පණ්ඩිත, මාරිස, මය්හං කථෙහීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො.

១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃកឡារខត្តិយវគ្គ ពាក្យថា ក្នុងបញ្ហានៃអជិតៈ គឺក្នុងបញ្ហាដែលអជិតមាណពសួរហើយ។ ពាក្យថា សង្ខាតធម៌ទាំងឡាយ គឺធម៌ដែលដឹងច្បាស់ហើយ ធម៌ដែលថ្លឹងថ្លែងហើយ ធម៌ដែលឆ្លងផុតហើយ។ ពាក្យថា សេក្ខៈ គឺសេក្ខបុគ្គល ៧ ពួក។ ពាក្យថា ច្រើន គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួកនោះឯង។ ពាក្យថា ក្នុងលោកនេះ គឺក្នុងព្រះសាសនានេះ។ ពាក្យថា និបកៈ (អ្នកមានប្រាជ្ញាការពារខ្លួន) គឺប្រាជ្ញា លោកហៅថា នេបក្កៈ ព្រោះប្រកបដោយប្រាជ្ញានោះ ទើបឈ្មោះថា និបកៈ អជិតមាណពសូមអង្វរថា «សូមព្រះអង្គជាបណ្ឌិតប្រាប់ដល់ខ្ញុំព្រះករុណា»។ ពាក្យថា ឥរិយា គឺការប្រព្រឹត្ត អាចារៈ គោចរៈ វិហារធម៌ និងបដិបត្តិ។ ពាក្យថា មារិសៈ (លោកដ៏មានអាយុ) គឺអជិតមាណពហៅរកព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ សេចក្តីសង្ខេបក្នុងគាថានេះមានដូចតទៅ៖ «បពិត្រព្រះអង្គជាបណ្ឌិតដ៏មានអាយុ កាលដែលខ្ញុំព្រះករុណាសួរហើយ សូមព្រះអង្គសម្តែងនូវបដិបត្តិនៃសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយផង នៃព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយដែលដឹងច្បាស់នូវធម៌ហើយផង ដល់ខ្ញុំព្រះករុណា»។

තුණ්හී අහොසීති කස්මා යාව තතියං පුට්ඨො තුණ්හී අහොසි? කිං පඤ්හෙ කඞ්ඛති, උදාහු අජ්ඣාසයෙති? අජ්ඣාසයෙ කඞ්ඛති, නො පඤ්හෙ. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘සත්ථා මං සෙක්ඛාසෙක්ඛානං ආගමනීයපටිපදං කථාපෙතුකාමො; සා ච ඛන්ධවසෙන ධාතුවසෙන ආයතනවසෙන පච්චයාකාරවසෙනාති බහූහි කාරණෙහි සක්කා කථෙතුං. කථං කථෙන්තො නු ඛො සත්ථු අජ්ඣාසයං ගහෙත්වා කථෙතුං සක්ඛිස්සාමී’’ති? අථ සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘ඨපෙත්වා මං අඤ්ඤො පත්තං ආදාය චරන්තො සාවකො නාම පඤ්ඤාය සාරිපුත්තසමො නත්ථි. අයම්පි මයා පඤ්හං පුට්ඨො යාව තතියං තුණ්හී එව. පඤ්හෙ නු ඛො කඞ්ඛති, උදාහු අජ්ඣාසයෙ’’ති. අථ ‘‘අජ්ඣාසයෙ’’ති ඤත්වා පඤ්හකථනත්ථාය නයං දදමානො භූතමිදන්ති, සාරිපුත්ත, පස්සසීති ආහ.

៣១. ពាក្យថា ស្ងៀមនៅ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះសារីបុត្តកាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគសួររហូតដល់បីដងហើយ នៅតែស្ងៀម? តើលោកសង្ស័យក្នុងបញ្ហា ឬមួយសង្ស័យក្នុងព្រះហឫទ័យ (អធ្យាស្រ័យ) របស់ព្រះសាស្តា? ឆ្លើយថា លោកសង្ស័យក្នុងព្រះហឫទ័យ មិនមែនសង្ស័យក្នុងបញ្ហាឡើយ។ ឮថា លោកមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះសាស្តាទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យនឹងឲ្យអាត្មាអញសម្តែងនូវបដិបទាជាគ្រឿងទៅដល់របស់សេក្ខបុគ្គល និងអសេក្ខបុគ្គល បដិបទានោះ អាត្មាអញអាចសម្តែងបានដោយហេតុជាច្រើន គឺដោយអំណាចនៃខន្ធខ្លះ ធាតុខ្លះ អាយតនៈខ្លះ បច្ចយាការៈខ្លះ។ កាលបើអាត្មាអញសម្តែង តើនឹងអាចកាន់យកព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះសាស្តាហើយសម្តែងបានយ៉ាងដូចម្តេចហ្ន៎?»។ គ្រានោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «លើកលែងតែតថាគតចេញ សាវ័កដទៃដែលដើរត្រេចទៅកាន់បាត្រ ហើយមានប្រាជ្ញាស្មើនឹងសារីបុត្ត មិនមានឡើយ។ សូម្បីសារីបុត្តនេះ កាលដែលតថាគតសួរបញ្ហាហើយ ក៏នៅតែស្ងៀមរហូតដល់បីដង។ តើសារីបុត្តសង្ស័យក្នុងបញ្ហា ឬមួយសង្ស័យក្នុងអធ្យាស្រ័យរបស់តថាគតហ្ន៎?»។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបថា «សង្ស័យក្នុងអធ្យាស្រ័យ» ទើបទ្រង់ប្រទានន័យដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហា ដោយត្រាស់ថា ម្នាលសារីបុត្ត អ្នកឃើញថា ធម៌នេះកើតឡើងហើយ ដែរឬ។

තත්ථ භූතන්ති ජාතං නිබ්බත්තං, ඛන්ධපඤ්චකස්සෙතං නාමං. ඉති සත්ථා ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධවසෙන, සාරිපුත්ත, ඉමං පඤ්හං කථෙහී’’ති ථෙරස්ස නයං දෙති. සහනයදානෙන පන ථෙරස්ස තීරෙ ඨිතපුරිසස්ස විවටො එකඞ්ගණො මහාසමුද්දො විය නයසතෙන නයසහස්සෙන පඤ්හබ්‍යාකරණං උපට්ඨාසි. අථ නං බ්‍යාකරොන්තො භූතමිදන්ති, භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ භූතමිදන්ති ඉදං නිබ්බත්තං ඛන්ධපඤ්චකං. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතීති සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සම්මා පස්සති. පටිපන්නො හොතීති සීලතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා නිබ්බිදාදීනං [Pg.57] අත්ථාය පටිපන්නො හොති. තදාහාරසම්භවන්ති ඉදං කස්මා ආරභි? එතං ඛන්ධපඤ්චකං ආහාරං පටිච්ච ඨිතං, තස්මා තං ආහාරසම්භවං නාම කත්වා දස්සෙතුං ඉදං ආරභි. ඉති ඉමිනාපි පරියායෙන සෙක්ඛපටිපදා කථිතා හොති. තදාහාරනිරොධාති තෙසං ආහාරානං නිරොධෙන. ඉදං කස්මා ආරභි? තඤ්හි ඛන්ධපඤ්චකං ආහාරනිරොධා නිරුජ්ඣති, තස්මා තං ආහාරනිරොධසම්භවං නාම කත්වා දස්සෙතුං ඉදං ආරභි. ඉති ඉමිනාපි පරියායෙන සෙක්ඛස්සෙව පටිපදා කථිතා. නිබ්බිදාති ආදීනි සබ්බානි කාරණවචනානීති වෙදිතබ්බානි. අනුපාදා විමුත්තොති චතූහි උපාදානෙහි කඤ්චි ධම්මං අගහෙත්වා විමුත්තො. සාධු සාධූති ඉමිනා ථෙරස්ස බ්‍යාකරණං සම්පහංසෙත්වා සයම්පි තථෙව බ්‍යාකරොන්තො පුන ‘‘භූතමිද’’න්තිආදිමාහාති. පඨමං.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា ភូតៈ គឺកើតឡើងហើយ សម្រេចហើយ នេះជាឈ្មោះរបស់ខន្ធទាំងប្រាំ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ប្រទានន័យដល់ព្រះថេរៈយ៉ាងនេះថា «ម្នាលសារីបុត្ត ចូរអ្នកដោះស្រាយបញ្ហានេះដោយអំណាចនៃខន្ធប្រាំចុះ»។ មួយរំពេចជាមួយនឹងការប្រទានន័យនោះឯង ការដោះស្រាយបញ្ហាក៏ប្រាកដឡើងដល់ព្រះថេរៈ ដោយន័យរាប់រយរាប់ពាន់ ដូចជាមហាសមុទ្រដ៏ល្វឹងល្វើយដែលប្រាកដដល់បុរសដែលឈរនៅមាត់ច្រាំងដូច្នោះ។ លំដាប់នោះ ព្រះថេរៈកាលនឹងដោះស្រាយបញ្ហានោះ ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ធម៌នេះកើតឡើងហើយ ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា ភូតមិទំ គឺខន្ធប្រាំនេះដែលកើតឡើងហើយ។ បទថា ឃើញដោយប្រាជ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ គឺឃើញច្បាស់ដោយមគ្គបញ្ញាជាមួយនិងវិបស្សនា។ បទថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិហើយ គឺប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ដល់និព្វិទាញាណជាដើម តាំងពីសីលរហូតដល់អរហត្តមគ្គ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមពាក្យថា តទាហារសម្ភវំ (មានអាហារនោះជាហេតុ) នេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះខន្ធប្រាំនេះ ឋិតនៅបានព្រោះអាស្រ័យអាហារ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញដោយធ្វើឲ្យមានឈ្មោះថា អាហារសម្ភវៈ ទើបទ្រង់ផ្តើមពាក្យនេះ។ ដូច្នេះ សូម្បីដោយបរិយាយនេះ បដិបទារបស់សេក្ខបុគ្គល ក៏ឈ្មោះថាព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយដែរ។ បទថា តទាហារនិរោធា គឺព្រោះការរលត់ទៅនៃអាហារទាំងឡាយនោះ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ផ្តើមពាក្យនេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះខន្ធប្រាំនោះ រមែងរលត់ទៅព្រោះការរលត់ទៅនៃអាហារ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញដោយធ្វើឲ្យមានឈ្មោះថា អាហារនិរោធសម្ភវៈ ទើបទ្រង់ផ្តើមពាក្យនេះ។ ដូច្នេះ សូម្បីដោយបរិយាយនេះ បដិបទារបស់សេក្ខបុគ្គលនោះឯង ក៏ឈ្មោះថាព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយដែរ។ គប្បីជ្រាបថា បទទាំងឡាយមានពាក្យថា និព្វិទា ជាដើម ទាំងអស់ជាពាក្យសម្តែងនូវហេតុ។ បទថា រួចចាកទុក្ខព្រោះមិនប្រកាន់មាំ គឺរួចចាកទុក្ខដោយមិនប្រកាន់មាំនូវធម៌ណាមួយដោយឧបាទានទាំងបួន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើឲ្យព្រះថេរៈរីករាយនឹងការដោះស្រាយបញ្ហានោះ ដោយពាក្យថា សាធុ សាធុ ហើយកាលទ្រង់ដោះស្រាយដោយព្រះអង្គឯងដូចគ្នានោះដែរ ទើបត្រាស់ពាក្យថា ភូតមិទំ ជាដើមជាថ្មីទៀត។ ចប់ សូត្រទី១។

2. කළාරසුත්තවණ්ණනා

អដ្ឋកថាកឡារសូត្រ

32. දුතියෙ කළාරඛත්තියොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. දන්තා පනස්ස කළාරා විසමසණ්ඨානා, තස්මා ‘‘කළාරො’’ති වුච්චති. හීනායාවත්තොති හීනස්ස ගිහිභාවස්ස අත්ථාය නිවත්තො. අස්සාසමලත්ථාති අස්සාසං අවස්සයං පතිට්ඨං න හි නූන අලත්ථ, තයො මග්ගෙ තීණි ච ඵලානි නූන නාලත්ථාති දීපෙති. යදි හි තානි ලභෙය්‍ය, න සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තෙය්‍යාති අයං ථෙරස්ස අධිප්පායො. න ඛ්වාහං, ආවුසොති අහං ඛො, ආවුසො, ‘‘අස්සාසං පත්තො, න පත්තො’’ති න කඞ්ඛාමි. ථෙරස්ස හි සාවකපාරමීඤාණං අවස්සයො, තස්මා සො න කඞ්ඛති. ආයතිං පනාවුසොති ඉමිනා ‘‘ආයතිං පටිසන්ධි තුම්හාකං උග්ඝාටිතා, න උග්ඝාටිතා’’ති අරහත්තප්පත්තිං පුච්ඡති. න ඛ්වාහං, ආවුසො, විචිකිච්ඡාමීති ඉමිනා ථෙරො තත්ථ විචිකිච්ඡාභාවං දීපෙති.

២. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា កឡារខត្តិយៈ គឺជាឈ្មោះរបស់ព្រះថេរៈនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ធ្មេញទាំងឡាយរបស់ព្រះថេរៈនោះ មិនស្មើគ្នា (ធ្មេញជំពើស) ហេតុនោះ ទើបលោកហៅថា កឡារៈ។ បទថា ត្រឡប់មកដើម្បីធម៌ដ៏ថោកទាប គឺត្រឡប់មកដើម្បីភាពជាគ្រហស្ថដ៏ថោកទាប។ បទថា មិនបាននូវការធូរចិត្ត សេចក្តីថា មិនបាននូវការធូរចិត្ត មិនបាននូវទីពឹង មិនបាននូវទីតាំងឡើយ ពោលគឺមិនបានសម្រេចមគ្គទាំងបី និងផលទាំងបីឡើយ។ ព្រោះថា ប្រសិនបើលោកបានសម្រេចធម៌ទាំងនោះ លោកក៏មិនលះបង់សិក្ខាហើយត្រឡប់មកដើម្បីធម៌ដ៏ថោកទាបឡើយ នេះជាអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះថេរៈ។ បទថា ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំមិនមែនដូច្នោះទេ សេចក្តីថា ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំមិនសង្ស័យឡើយថា «ខ្ញុំបានដល់នូវការធូរចិត្តហើយ ឬមិនទាន់បានដល់ទេ»។ ព្រោះថាសាវកបារមីញាណជាទីពឹងរបស់ព្រះថេរៈនោះ ហេតុនោះ លោកទើបមិនសង្ស័យ។ បទថា ម្នាលអាវុសោ ចុះក្នុងកាលខាងមុខ សេចក្តីថា សួរដេញដោលនូវការសម្រេចអរហត្តផលថា «ចុះបដិសន្ធិក្នុងកាលខាងមុខរបស់លោក ត្រូវបានលះបង់ហើយ ឬមិនទាន់បានលះបង់ទេ?»។ បទថា ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំមិនសង្ស័យឡើយ ព្រះថេរៈសម្តែងនូវភាពមិនមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងអរហត្តផលនោះ ដោយបទនេះ។

යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති ‘‘ඉමං සුතකාරණං භගවතො ආරොචෙස්සාමී’’ති උපසඞ්කමි. අඤ්ඤා බ්‍යාකතාති අරහත්තං බ්‍යාකතං. ඛීණා ජාතීති න ථෙරෙන එවං බ්‍යාකතා, අයං පන ථෙරො තුට්ඨො පසන්නො එවං පදබ්‍යඤ්ජනානි ආරොපෙත්වා ආහ. අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසීති තං සුත්වා සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘සාරිපුත්තො ධීරො ගම්භීරො. න සො කෙනචි කාරණෙන එවං බ්‍යාකරිස්සති. සංඛිත්තෙන පන පඤ්හො බ්‍යාකතො [Pg.58] භවිස්සති. පක්කොසාපෙත්වා නං පඤ්හං බ්‍යාකරාපෙස්සාමී’’ති අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසි.

ពាក្យថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ គង់នៅទីណា ក៏ចូលទៅជិតទីនោះ» សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះបានចូលទៅគាល់ដោយគិតថា «យើងនឹងក្រាបបង្គំទូលហេតុដែលបានឮមកនេះ (ពីសំណាក់ព្រះសារីបុត្រ) ដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ»។ ពាក្យថា «ពោលអួតអរហត្តផល» សេចក្តីថា ព្រះសារីបុត្របានពោលអួតអរហត្តផល។ ពាក្យថា «ជាតិអស់ហើយ» សេចក្តីថា ព្រះថេរៈ (ព្រះសារីបុត្រ) មិនបានពោលយ៉ាងនេះទេ ប៉ុន្តែព្រះថេរៈ (កឡារខត្តិយៈ) នេះ មានសេចក្តីត្រេកអរ ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសារីបុត្រ ទើបលើកឡើងនូវបទ និងព្យញ្ជនៈយ៉ាងនេះ ហើយក្រាបបង្គំទូល (ចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ)។ ពាក្យថា «ទ្រង់ហៅភិក្ខុមួយរូបមក» សេចក្តីថា ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ពាក្យនោះហើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «សារីបុត្រជាអ្នកមានប្រាជ្ញា មានប្រាជ្ញាជ្រាលជ្រៅ។ នាងមិនពោលដោះស្រាយយ៉ាងនេះដោយហេតុណាមួយឡើយ។ ប៉ុន្តែបញ្ហានោះ នាងនឹងដោះស្រាយដោយសង្ខេប។ តថាគតនឹងឱ្យគេទៅហៅនាងមក ហើយឱ្យដោះស្រាយបញ្ហានេះ» ទើបទ្រង់ហៅភិក្ខុមួយរូបមក។

සචෙ තං සාරිපුත්තාති ඉදං භගවා ‘‘න එස අත්තනො ධම්මතාය අඤ්ඤං බ්‍යාකරිස්සති, පඤ්හමෙතං පුච්ඡිස්සාමි, තං කථෙන්තොව අඤ්ඤං බ්‍යාකරිස්සතී’’ති අඤ්ඤං බ්‍යාකරාපෙතුං එවං පුච්ඡි. යංනිදානාවුසො, ජාතීති, ආවුසො, අයං ජාති නාම යංපච්චයා, තස්ස පච්චයස්ස ඛයා ඛීණස්මිං ජාතියා පච්චයෙ ජාතිසඞ්ඛාතං ඵලං ඛීණන්ති විදිතං. ඉධාපි ච ථෙරො පඤ්හෙ අකඞ්ඛිත්වා අජ්ඣාසයෙ කඞ්ඛති. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අඤ්ඤා නාම තණ්හා ඛීණා, උපාදානං ඛීණං, භවො ඛීණො, පච්චයො ඛීණො, කිලෙසා ඛීණාතිආදීහි බහූහි කාරණෙහි සක්කා බ්‍යාකාතුං, කථං කථෙන්තො පන සත්ථු අජ්ඣාසයං ගහෙතුං සක්ඛිස්සාමී’’ති.

ពាក្យថា «ម្នាលសារីបុត្រ បើគេសួរអ្នកយ៉ាងនេះ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «សារីបុត្រនេះ នឹងមិនពោលអួតអរហត្តផលដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឡើយ តថាគតនឹងសួរបញ្ហានេះ កាលបើនាងដោះស្រាយបញ្ហានោះ ក៏នឹងពោលអួតអរហត្តផលទៅដោយឯង» ទើបទ្រង់សួរយ៉ាងនេះ ដើម្បីឱ្យនាងពោលអួតអរហត្តផល។ ពាក្យថា «ម្នាលអាវុសោ ជាតិមានអ្វីជាហេតុ» សេចក្តីថា ម្នាលអាវុសោ ជាតិឯណោះកើតឡើងព្រោះបច្ច័យណា កាលបច្ច័យនោះអស់ទៅ គឺកាលបច្ច័យនៃជាតិអស់ទៅ ផលដែលហៅថាជាតិក៏អស់ទៅដែរ នេះជាសេចក្តីដែលដឹងច្បាស់ហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះថេរៈមិនមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងបញ្ហាឡើយ តែមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងព្រះអធ្យាស្រ័យ (របស់ព្រះសាស្តា)។ ឮថា ព្រះថេរៈមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «អរហត្តផលនេះ បុគ្គលអាចដោះស្រាយបានដោយហេតុជាច្រើន មានការអស់ទៅនៃតណ្ហា ការអស់ទៅនៃឧបាទាន ការអស់ទៅនៃភព ការអស់ទៅនៃបច្ច័យ និងការអស់ទៅនៃកិលេសជាដើម ចុះយើងគួរដោះស្រាយយ៉ាងណា ទើបអាចយល់ព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាបាន?»។

කිඤ්චාපි එවං අජ්ඣාසයෙ කඞ්ඛති, පඤ්හං පන අට්ඨපෙත්වාව පච්චයාකාරවසෙන බ්‍යාකාසි. සත්ථාපි පච්චයාකාරවසෙනෙව බ්‍යාකරාපෙතුකාමො, තස්මා එස බ්‍යාකරොන්තොව අජ්ඣාසයං ගණ්හි. තාවදෙව ‘‘ගහිතො මෙ සත්ථු අජ්ඣාසයො’’ති අඤ්ඤාසි. අථස්ස නයසතෙන නයසහස්සෙන පඤ්හබ්‍යාකරණං උපට්ඨාසි. යස්මා පන භගවා උත්තරි පඤ්හං පුච්ඡති, තස්මා තෙන තං බ්‍යාකරණං අනුමොදිතන්ති වෙදිතබ්බං.

ទោះបីព្រះថេរៈមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងព្រះអធ្យាស្រ័យយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏មិនបានទុកបញ្ហាចោលឡើយ ទើបដោះស្រាយទៅតាមអំណាចនៃបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ)។ ព្រះសាស្តាក៏ទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យឱ្យដោះស្រាយតាមអំណាចនៃបច្ចយាការនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈកាលដោះស្រាយ ក៏យល់ព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តា។ ក្នុងខណៈនោះឯង ព្រះថេរៈក៏ដឹងថា «យើងយល់ព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាហើយ»។ លំដាប់នោះ ការដោះស្រាយបញ្ហាក៏ប្រាកដចំពោះព្រះថេរៈដោយន័យរាប់រយ រាប់ពាន់។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សួរបញ្ហាក្របខណ្ឌខ្ពស់ឡើងទៅទៀត ហេតុនោះ គប្បីដឹងថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុមោទនាការដោះស្រាយនោះហើយ។

කථං ජානතො පන තෙති ඉදං කස්මා ආරභි? සවිසයෙ සීහනාදං නදාපෙතුං. ථෙරො කිර සූකරනිඛාතලෙණද්වාරෙ දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස වෙදනාපරිග්ගහසුත්තෙ කථියමානෙ තාලවණ්ටං ගහෙත්වා සත්ථාරං බීජයමානො ඨිතො තිස්සො වෙදනා පරිග්ගහෙත්වා සාවකපාරමීඤාණං අධිගතො, අයමස්ස සවිසයො. ඉමස්මිං සවිසයෙ ඨිතො සීහනාදං නදිස්සතීති නං සන්ධාය සත්ථා ඉදං පඤ්හං පුච්ඡි. අනිච්චාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා. යදනිච්චං තං දුක්ඛන්ති එත්ථ කිඤ්චාපි සුඛා වෙදනා ඨිතිසුඛා විපරිණාමදුක්ඛා, දුක්ඛා වෙදනා ඨිතිදුක්ඛා විපරිණාමසුඛා, අදුක්ඛමසුඛා ඤාණසුඛා අඤ්ඤාණදුක්ඛා, විපරිණාමකොටියා පන සබ්බාව දුක්ඛා නාම ජාතා. විදිතන්ති යස්මා එවං වෙදනාත්තයං දුක්ඛන්ති විදිතං, තස්මා යා තත්ථ තණ්හා, සා න උපට්ඨාසීති දස්සෙති.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមពាក្យថា «ចុះកាលអ្នកដឹងយ៉ាងណា» នេះព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីឱ្យព្រះថេរៈបន្លឺសីហនាទក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន។ ឮថា កាលដែលព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងវេទនាបរិគ្គហសូត្រ ដល់ទីឃនខបរិព្វាជក នៅទ្វារគុហាឈ្មោះសូករខាតា ព្រះថេរៈកាន់ផ្លិតស្លឹករឹតឈរឆ្មាំបក់ថ្វាយព្រះសាស្តា បានកំណត់ដឹងវេទនា ៣ ហើយសម្រេចសាវកបារមីញាណ នេះជាវិស័យរបស់ព្រះថេរៈ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សួរបញ្ហានេះ សំដៅយកព្រះថេរៈនោះ ដោយព្រះតម្រិះថា «ព្រះថេរៈនេះឋិតនៅក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួននេះហើយ នឹងបន្លឺសីហនាទ»។ ពាក្យថា «មិនទៀង» គឺព្រោះកើតឡើងហើយក៏វិនាសទៅ (មិនមានសេសសល់) ទើបឈ្មោះថាមិនទៀង។ ក្នុងបទថា «របស់ណាដែលមិនទៀង របស់នោះជាទុក្ខ» នេះ ទោះបីសុខវេទនាជាសុខក្នុងខណៈឋិតនៅ តែជាទុក្ខក្នុងខណៈប្រែប្រួល, ទុក្ខវេទនាជាទុក្ខក្នុងខណៈឋិតនៅ តែជាសុខក្នុងខណៈប្រែប្រួល, អទុក្ខមសុខវេទនាជាសុខព្រោះញាណ តែជាទុក្ខព្រោះអញាណ (មិនដឹង) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយចំណែកនៃការប្រែប្រួល វេទនាទាំងអស់ឈ្មោះថាជាទុក្ខពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា «ដឹងច្បាស់ហើយ» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុដែលដឹងច្បាស់ថា វេទនាទាំង ៣ យ៉ាងនេះជាទុក្ខ ហេតុនោះ តណ្ហាណាដែលមាននៅក្នុងវេទនាទាំងនោះ តណ្ហានោះក៏មិនតាំងនៅឡើយ នេះជាការបង្ហាញសេចក្តីនោះ។

සාධු [Pg.59] සාධූති ථෙරස්ස වෙදනාපරිච්ඡෙදජානනෙ සම්පහංසනං. ථෙරො හි වෙදනා එකාති වා ද්වෙ තිස්සො චතස්සොති වා අවුත්තෙපි වුත්තනයෙන තාසං තිස්සොති පරිච්ඡෙදං අඤ්ඤාසි, තෙන තං භගවා සම්පහංසන්තො එවමාහ. දුක්ඛස්මින්ති ඉදං භගවා ඉමිනා අධිප්පායෙන ආහ – ‘‘සාරිපුත්ත, යං තයා ‘ඉමිනා කාරණෙන වෙදනාසු තණ්හා න උපට්ඨාසී’ති බ්‍යාකතං, තං සුබ්‍යාකතං. ‘තිස්සො වෙදනා’ති විභජන්තෙන පන තෙ අතිප්පපඤ්චො කතො, තං ‘දුක්ඛස්මි’න්ති බ්‍යාකරොන්තෙනපි හි තෙ සුබ්‍යාකතමෙව භවෙය්‍ය. යංකිඤ්චි වෙදයිතං, තං දුක්ඛන්ති ඤාතමත්තෙපි හි වෙදනාසු තණ්හා න තිට්ඨති’’.

ពាក្យថា «សាធុ សាធុ» ជាពាក្យសម្តែងការរីករាយចំពោះការដឹងការកំណត់វេទនារបស់ព្រះថេរៈ។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈទោះបីព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ថា វេទនាមាន ១ ឬ ២ ឬ ៣ ឬ ៤ ក៏ដោយ ក៏ដឹងច្បាស់នូវការកំណត់វេទនារបស់វេទនាទាំងនោះថាមាន ៣ តាមន័យដែលទ្រង់សម្តែងហើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់ធ្វើឱ្យព្រះថេរៈរីករាយ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ក្នុងទុក្ខ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះ ដោយព្រះអធ្យាស្រ័យយ៉ាងនេះថា «ម្នាលសារីបុត្រ ពាក្យដែលអ្នកដោះស្រាយថា 'តណ្ហាមិនតាំងនៅក្នុងវេទនាទាំងឡាយដោយហេតុនេះ' នោះ ជាពាក្យដែលដោះស្រាយបានល្អហើយ។ ប៉ុន្តែ កាលដែលអ្នកចែកថា 'វេទនាមាន ៣' នោះ នាំឱ្យយឺតយ៉ាវ (ពិស្តារ) ពេក ព្រោះថា ទោះបីអ្នកដោះស្រាយថា 'ក្នុងទុក្ខ' យ៉ាងនេះ ក៏គង់តែជាការដោះស្រាយដ៏ល្អដែរ។ ព្រោះថា កាលបើដឹងត្រឹមតែថា 'ការសោយអារម្មណ៍ណាមួយ ការសោយអារម្មណ៍នោះជាទុក្ខ' យ៉ាងនេះ តណ្ហាក៏មិនតាំងនៅក្នុងវេទនាទាំងឡាយឡើយ»។

කථං විමොක්ඛාති කතරා විමොක්ඛා, කතරෙන විමොක්ඛෙන තයා අඤ්ඤා බ්‍යාකතාති අත්ථො? අජ්ඣත්තං විමොක්ඛාති අජ්ඣත්තවිමොක්ඛෙන, අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ පරිග්ගහෙත්වා පත්තඅරහත්තෙනාති අත්ථො. තත්ථ චතුක්කං වෙදිතබ්බං – අජ්ඣත්තං අභිනිවෙසො අජ්ඣත්තං වුට්ඨානං, අජ්ඣත්තං අභිනිවෙසො බහිද්ධා වුට්ඨානං, බහිද්ධා අභිනිවෙසො බහිද්ධා වුට්ඨානං, බහිද්ධා අභිනිවෙසො අජ්ඣත්තං වුට්ඨානන්ති. අජ්ඣත්තඤ්හි අභිනිවෙසිත්වා බහිද්ධාධම්මාපි දට්ඨබ්බායෙව, බහිද්ධා අභිනිවෙසිත්වා අජ්ඣත්තධම්මාපි. තස්මා කොචි භික්ඛු අජ්ඣත්තං සඞ්ඛාරෙසු ඤාණං ඔතාරෙත්වා තෙ වවත්ථපෙත්වා බහිද්ධා ඔතාරෙති, බහිද්ධාපි පරිග්ගහෙත්වා පුන අජ්ඣත්තං ඔතාරෙති, තස්ස අජ්ඣත්ත සඞ්ඛාරෙ සම්මසනකාලෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති. ඉති අජ්ඣත්තං අභිනිවෙසො අජ්ඣත්තං වුට්ඨානං නාම. කොචි අජ්ඣත්තං සඞ්ඛාරෙසු ඤාණං ඔතාරෙත්වා තෙ වවත්ථපෙත්වා බහිද්ධා ඔතාරෙති, තස්ස බහිද්ධා සඞ්ඛාරෙ සම්මසනකාලෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති. ඉති අජ්ඣත්තං අභිනිවෙසො බහිද්ධා වුට්ඨානං නාම. කොචි බහිද්ධා සඞ්ඛාරෙසු ඤාණං ඔතාරෙත්වා, තෙ වවත්ථපෙත්වා අජ්ඣත්තං ඔතාරෙති, අජ්ඣත්තම්පි පරිග්ගහෙත්වා පුන බහිද්ධා ඔතාරෙති, තස්ස බහිද්ධා සඞ්ඛාරෙ සම්මසනකාලෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති. ඉති බහිද්ධා අභිනිවෙසො බහිද්ධා වුට්ඨානං නාම. කොචි බහිද්ධා සඞ්ඛාරෙසු ඤාණං ඔතාරෙත්වා තෙ වවත්ථපෙත්වා අජ්ඣත්තං ඔතාරෙති, තස්ස අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ සම්මසනකාලෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති. ඉති බහිද්ධා අභිනිවෙසො අජ්ඣත්තං වුට්ඨානං නාම. තත්‍ර ථෙරො ‘‘අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ පරිග්ගහෙත්වා තෙසං වවත්ථානකාලෙ මග්ගවුට්ඨානෙන අරහත්තං පත්තොස්මී’’ති දස්සෙන්තො අජ්ඣත්තං විමොක්ඛා ඛ්වාහං, ආවුසොති ආහ.

ពាក្យថា «រួចចាកកិលេសយ៉ាងណា» សេចក្តីថា វិមោក្ខណា គឺអ្នកពោលអួតអរហត្តផលដោយវិមោក្ខណា? ពាក្យថា «វិមោក្ខក្នុងធម៌ខាងក្នុង» សេចក្តីថា ដោយវិមោក្ខខាងក្នុង គឺការកំណត់ដឹងសង្ខារខាងក្នុងហើយសម្រេចអរហត្តផល។ ក្នុងទីនោះ គប្បីដឹងធម៌ ៤ យ៉ាងគឺ៖ ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្នុង ការចេញចាកធម៌ខាងក្នុង, ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្នុង ការចេញចាកធម៌ខាងក្រៅ, ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្រៅ ការចេញចាកធម៌ខាងក្រៅ, ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្រៅ ការចេញចាកធម៌ខាងក្នុង។ ព្រោះថា កាលបើចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្នុងហើយ សូម្បីធម៌ខាងក្រៅក៏គប្បីឃើញដែរ កាលបើចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្រៅហើយ សូម្បីធម៌ខាងក្នុងក៏គប្បីឃើញដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុខ្លះបង្អោនញាណទៅក្នុងសង្ខារខាងក្នុង កំណត់ដឹងសង្ខារទាំងនោះហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្រៅ កំណត់ដឹងសង្ខារខាងក្រៅហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្នុងវិញ កាលដែលភិក្ខុនោះពិចារណាសង្ខារខាងក្នុង មគ្គវុដ្ឋានៈ (ការចេញចាកសង្ខារដោយមគ្គ) ក៏កើតឡើង។ នេះឈ្មោះថា ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្នុង ការចេញចាកធម៌ខាងក្នុង។ ភិក្ខុខ្លះបង្អោនញាណទៅក្នុងសង្ខារខាងក្នុង កំណត់ដឹងសង្ខារទាំងនោះហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្រៅ កាលដែលភិក្ខុនោះពិចារណាសង្ខារខាងក្រៅ មគ្គវុដ្ឋានៈក៏កើតឡើង។ នេះឈ្មោះថា ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្នុង ការចេញចាកធម៌ខាងក្រៅ។ ភិក្ខុខ្លះបង្អោនញាណទៅក្នុងសង្ខារខាងក្រៅ កំណត់ដឹងសង្ខារទាំងនោះហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្នុង កំណត់ដឹងសង្ខារខាងក្នុងហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្រៅវិញ កាលដែលភិក្ខុនោះពិចារណាសង្ខារខាងក្រៅ មគ្គវុដ្ឋានៈក៏កើតឡើង។ នេះឈ្មោះថា ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្រៅ ការចេញចាកធម៌ខាងក្រៅ។ ភិក្ខុខ្លះបង្អោនញាណទៅក្នុងសង្ខារខាងក្រៅ កំណត់ដឹងសង្ខារទាំងនោះហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្នុង កាលដែលភិក្ខុនោះពិចារណាសង្ខារខាងក្នុង មគ្គវុដ្ឋានៈក៏កើតឡើង។ នេះឈ្មោះថា ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្រៅ ការចេញចាកធម៌ខាងក្នុង។ ក្នុងធម៌ ៤ យ៉ាងនោះ ព្រះថេរៈកាលបង្ហាញថា «យើងកំណត់ដឹងសង្ខារខាងក្នុងហើយ ក្នុងខណៈដែលកំណត់ដឹងសង្ខារទាំងនោះ ក៏បានសម្រេចអរហត្តផលដោយមគ្គវុដ្ឋានៈ» ទើបពោលថា «ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំមានវិមោក្ខក្នុងធម៌ខាងក្នុង»។

සබ්බුපාදානක්ඛයාති [Pg.60] සබ්බෙසං චතුන්නම්පි උපාදානානං ඛයෙන. තථා සතො විහරාමීති තෙනාකාරෙන සතියා සමන්නාගතො විහරාමි. යථා සතං විහරන්තන්ති යෙනාකාරෙන මං සතියා සමන්නාගතං විහරන්තං. ආසවා නානුස්සවන්තීති චක්ඛුතො රූපෙ සවන්ති ආසවන්ති සන්දන්ති පවත්තන්තීති එවං ඡහි ද්වාරෙහි ඡසු ආරම්මණෙසු සවනධම්මා කාමාසවාදයො ආසවා නානුස්සවන්ති නානුප්පවඩ්ඪන්ති, යථා මෙ න උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. අත්තානඤ්ච නාවජානාමීති අත්තානඤ්ච න අවජානාමි. ඉමිනා ඔමානපහානං කථිතං. එවඤ්හි සති පජානනා පසන්නා හොති.

ពាក្យថា «ព្រោះអស់ទៅនៃឧបាទានទាំងពួង» សេចក្តីថា ព្រោះអស់ទៅនៃឧបាទានទាំង ៤ យ៉ាងទាំងអស់។ ពាក្យថា «ខ្ញុំមានស្មារតីរស់នៅយ៉ាងនោះ» សេចក្តីថា ខ្ញុំជាអ្នកប្រកបដោយសតិ រស់នៅដោយអាការនោះ។ ពាក្យថា «កាលដែលខ្ញុំមានស្មារតីរស់នៅយ៉ាងណា» សេចក្តីថា កាលដែលខ្ញុំប្រកបដោយសតិ រស់នៅដោយអាការណា។ ពាក្យថា «អាសវៈទាំងឡាយមិនហូរទៅតាម» សេចក្តីថា អាសវៈទាំងឡាយមានកាមាសវៈជាដើម ដែលមានសភាវៈហូរទៅ គឺហូរចេញ ហូរស្រោច កើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ ៦ តាមទ្វារទាំង ៦ មិនហូរទៅតាម មិនចម្រើនទៅតាមក្នុងសន្តានឡើយ គឺមិនកើតឡើងដល់ខ្ញុំដោយអាការណា នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ ពាក្យថា «ខ្ញុំមិនមើលងាយខ្លួនឯង» សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនមើលងាយខ្លួនឯងឡើយ។ បទនេះ សម្តែងការលះបង់នូវឱមានៈ (ការមើលងាយខ្លួនឯង)។ ព្រោះថាកាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ការដឹងច្បាស់ (ការដឹងច្បាស់ថា មិនមានជាតិថ្មីទៀតឡើយ) ក៏រមែងផូរផង់។

සමණෙනාති බුද්ධසමණෙන. තෙස්වාහං න කඞ්ඛාමීති තෙසු අහං ‘‘කතරො කාමාසවො, කතරො භවාසවො, කතරො දිට්ඨාසවො, කතරො අවිජ්ජාසවො’’ති එවං සරූපභෙදතොපි, ‘‘චත්තාරො ආසවා’’ති එවං ගණනපරිච්ඡෙදතොපි න කඞ්ඛාමි. තෙ මෙ පහීනාති න විචිකිච්ඡාමීති තෙ මය්හං පහීනාති විචිකිච්ඡං න උප්පාදෙමි. ඉදං භගවා ‘‘එවං බ්‍යාකරොන්තෙනපි තයා සුබ්‍යාකතං භවෙය්‍ය ‘අජ්ඣත්තං විමොක්ඛා ඛ්වාහං, ආවුසො’තිආදීනි පන තෙ වදන්තෙන අතිප්පපඤ්චො කතො’’ති දස්සෙන්තො ආහ.

ពាក្យថា «ដោយសមណៈ» គឺដោយព្រះពុទ្ធសមណៈ។ ពាក្យថា «ខ្ញុំមិនសង្ស័យក្នុងអាសវៈទាំងនោះ» សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនសង្ស័យក្នុងអាសវៈទាំងនោះថា «កាមាសវៈជាអ្វី, ភវាសវៈជាអ្វី, ទិដ្ឋាសវៈជាអ្វី, អវិជ្ជាសវៈជាអ្វី» យ៉ាងនេះ ដោយចំណែកនៃសរូបលក្ខណៈក្តី មិនសង្ស័យថា «អាសវៈមាន ៤» យ៉ាងនេះ ដោយការកំណត់ចំនួនក្តី។ ពាក្យថា «ខ្ញុំមិនសង្ស័យថា អាសវៈទាំងនោះខ្ញុំលះបង់បានហើយឬទេ» សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនបង្កើតសេចក្តីសង្ស័យថា អាសវៈទាំងនោះខ្ញុំលះបង់បានហើយឬឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា «ទោះបីអ្នកដោះស្រាយយ៉ាងនេះ ក៏ជាការដោះស្រាយដ៏ល្អដែរ ប៉ុន្តែ កាលដែលអ្នកពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា 'ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំមានវិមោក្ខក្នុងធម៌ខាងក្នុង' នោះ នាំឱ្យយឺតយ៉ាវ (ពិស្តារ) ពេក»។

උට්ඨායාසනා විහාරං පාවිසීති පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනතො උට්ඨහිත්වා විහාරං අන්තොමහාගන්ධකුටිං පාවිසි අසම්භින්නාය එව පරිසාය. කස්මා? බුද්ධා හි අනිට්ඨිතාය දෙසනාය අසම්භින්නාය පරිසාය උට්ඨායාසනා ගන්ධකුටිං පවිසන්තා පුග්ගලථොමනත්ථං වා පවිසන්ති ධම්මථොමනත්ථං වා. තත්ථ පුග්ගලථොමනත්ථං පවිසන්තො සත්ථා එවං චින්තෙසි – ‘‘ඉමං මයා සංඛිත්තෙන උද්දෙසං උද්දිට්ඨං විත්ථාරෙන ච අවිභත්තං ධම්මපටිග්ගාහකා භික්ඛූ උග්ගහෙත්වා ආනන්දං වා කච්චායනං වා උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිස්සන්ති, තෙ මය්හං ඤාණෙන සංසන්දෙත්වා කථෙස්සන්ති, තතොපි ධම්මපටිග්ගාහකා පුන මං පුච්ඡිස්සන්ති. තෙසමහං ‘සුකථිතං, භික්ඛවෙ, ආනන්දෙන, සුකථිතං කච්චායනෙන, මං චෙපි තුම්හෙ එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යාථ, අහම්පි නං එවමෙව බ්‍යාකරෙය්‍ය’න්ති එවං තෙ පුග්ගලෙ ථොමෙස්සාමි. තතො තෙසු ගාරවං ජනෙත්වා භික්ඛූ උපසඞ්කමිස්සන්ති, තෙපි භික්ඛූ අත්ථෙ ච ධම්මෙ ච නියොජෙස්සන්ති, තෙ තෙහි නියොජිතා තිස්සො සික්ඛා පරිපූරෙත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්තී’’ති.

ពាក្យថា «ក្រោកពីអាសនៈហើយចូលទៅកាន់វិហារ» សេចក្តីថា ក្រោកពីពុទ្ធអាសនៈដ៏ប្រសើរដែលគេរៀបចំថ្វាយ ហើយចូលទៅកាន់វិហារ គឺព្រះមហាកន្ធកុដិខាងក្នុង កាលដែលបរិស័ទមិនទាន់បែកគ្នាឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ កាលដែលធម៌ទេសនាមិនទាន់ចប់ និងបរិស័ទមិនទាន់បែកគ្នា ក្រោកពីអាសនៈចូលទៅកាន់កន្ធកុដិ គឺដើម្បីសរសើរបុគ្គលក្តី ដើម្បីសរសើរធម៌ក្តី។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ កាលដែលព្រះសាស្តាចូលទៅដើម្បីសរសើរបុគ្គល ទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ឧទ្ទេសនេះដែលតថាគតសម្តែងដោយសង្ខេប មិនទាន់បានចែកដោយពិស្តារ ភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកទ្រទ្រង់ធម៌រៀនយកហើយ នឹងចូលទៅជិតសួរព្រះអានន្ទក្តី ព្រះកច្ចាយនៈក្តី ពួកលោកនឹងដោះស្រាយប្រៀបធៀបនឹងញាណរបស់តថាគត ពីនោះមក ភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកទ្រទ្រង់ធម៌នឹងសួរតថាគតម្តងទៀត। តថាគតនឹងសរសើរបុគ្គលទាំងនោះដល់ពួកភិក្ខុទាំងនោះថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អានន្ទដោះស្រាយបានល្អហើយ កច្ចាយនៈដោះស្រាយបានល្អហើយ បើអ្នកទាំងឡាយសួរតថាគតនូវសេចក្តីនេះ តថាគតក៏នឹងដោះស្រាយយ៉ាងនេះដូចគ្នាដែរ'។ ពីនោះមក ភិក្ខុទាំងឡាយនឹងកើតសេចក្តីគោរពក្នុងលោកទាំងនោះ ហើយចូលទៅជិត ពួកលោកទាំងនោះក៏នឹងដឹកនាំភិក្ខុទាំងឡាយក្នុងអត្ថនិងធម៌ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលពួកលោកដឹកនាំហើយ នឹងបំពេញសិក្ខាទាំង ៣ ឱ្យបរិបូណ៌ ហើយធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខ»។

අථ [Pg.61] වා පනස්ස එවං හොති – ‘‘එස මයි පක්කන්තෙ අත්තනො ආනුභාවං කරිස්සති, අථ නං අහම්පි තථෙව ථොමෙස්සාමි, තං මම ථොමනං සුත්වා ගාරවජාතා භික්ඛූ ඉමං උපසඞ්කමිතබ්බං, වචනඤ්චස්ස සොතබ්බං සද්ධාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති, තං තෙසං භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති ධම්මථොමනත්ථං පවිසන්තො එවං චින්තෙසි යථා ධම්මදායාදසුත්තෙ චින්තෙසි. තත්‍ර හිස්ස එවං අහොසි – ‘‘මයි විහාරං පවිට්ඨෙ ආමිසදායාදං ගරහන්තො ධම්මදායාදඤ්ච ථොමෙන්තො ඉමිස්සංයෙව පරිසති නිසින්නො සාරිපුත්තො ධම්මං දෙසෙස්සති, එවං ද්වින්නම්පි අම්හාකං එකජ්ඣාසයාය මතියා දෙසිතා අයං දෙසනා අග්ගා ච ගරුකා ච භවිස්සති පාසාණච්ඡත්තසදිසා’’ති.

ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «កាលដែលតថាគតចេញទៅហើយ សារីបុត្រនេះនឹងសម្តែងអានុភាពរបស់ខ្លួន លំដាប់នោះ តថាគតក៏នឹងសរសើរនាងយ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុទាំងឡាយឮការសរសើររបស់តថាគតនោះហើយ នឹងកើតសេចក្តីគោរព គិតថា 'ព្រះសារីបុត្រនេះជាបុគ្គលគួរចូលទៅជិត គួរស្ដាប់ពាក្យ គួរជឿជាក់' សេចក្តីនោះនឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់ភិក្ខុទាំងនោះអស់កាលជាអង្វែង»។ កាលដែលទ្រង់ចូលទៅដើម្បីសរសើរធម៌ ទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះ ដូចជាទ្រង់ព្រះតម្រិះក្នុងធម្មទាយាទសូត្រដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងធម្មទាយាទសូត្រនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «កាលដែលតថាគតចូលទៅកាន់វិហារហើយ សារីបុត្រអង្គុយក្នុងបរិស័ទនេះឯង នឹងតិះដៀលបុគ្គលអ្នកទទួលអាមិសទាយាទ ហើយសរសើរបុគ្គលអ្នកទទួលធម្មទាយាទ រួចសម្តែងធម៌ កាលដែរសម្តែងយ៉ាងនេះ ទេសនានេះដែលសម្តែងដោយប្រាជ្ញា និងដោយព្រះអធ្យាស្រ័យដូចគ្នានៃយើងទាំងពីរ នឹងជាទេសនាដ៏ប្រសើរ គួរគោរព ដូចជាឆត្រថ្ម»។

ඉධ පන ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං උක්කංසෙත්වා පකාසෙත්වා ඨපෙතුකාමො පුග්ගලථොමනත්ථං උට්ඨායාසනා විහාරං පාවිසි. ඊදිසෙසු ඨානෙසු භගවා නිසින්නාසනෙයෙව අන්තරහිතො චිත්තගතියා විහාරං පවිසතීති වෙදිතබ්බො. යදි හි කායගතියා ගච්ඡෙය්‍ය, සබ්බා පරිසා භගවන්තං පරිවාරෙත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, සා එකවාරං භින්නා පුන දුස්සන්නිපාතා භවෙය්‍යාති භගවා අදිස්සමානෙන කායෙන චිත්තගතියා එව පාවිසි.

ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ (ក្នុងសូត្រទី២នេះ) ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងលើកតម្កើង បើកចំហ និងលើកសរសើរព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ ដើម្បីជាការសរសើរបុគ្គល ទើបទ្រង់ក្រោកពីអាសនៈ ហើយយាងចូលទៅកាន់ព្រះវិហារ។ ក្នុងឋានៈបែបនេះ គួរជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បាត់ព្រះកាយពីអាសនៈដែលគង់នោះឯង ហើយយាងចូលទៅកាន់ព្រះវិហារដោយចិត្តគតិ (ដោយល្បឿននៃព្រះហឫទ័យ)។ ព្រោះថា ប្រសិនបើយាងទៅដោយកាយគតិ (ដោយព្រះកាយពិត) នោះពួកបរិស័ទទាំងអស់នឹងចោមរោមហែហមព្រះដ៏មានព្រះភាគទៅដែរ កាលបើបរិស័ទនោះបែកខ្ញែកគ្នាទៅម្តងហើយ នឹងពិបាកប្រមូលផ្តុំគ្នាជាថ្មីវិញ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មិនបង្ហាញព្រះកាយឡើយ គឺយាងចូលទៅដោយចិត្តគតិប៉ុណ្ណោះ។

එවං පවිට්ඨෙ පන භගවති භගවතො අධිප්පායානුරූපමෙව සීහනාදං නදිතුකාමො තත්‍ර ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො අචිරපක්කන්තස්ස භගවතො භික්ඛූ ආමන්තෙසි. පුබ්බෙ අප්පටිසංවිදිතන්ති ඉදං නාම පුච්ඡිස්සතීති පුබ්බෙ මයා අවිදිතං අඤ්ඤාතං. පඨමං පඤ්හන්ති, ‘‘සචෙ තං, සාරිපුත්ත, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං කථං ජානතා පන තයා, ආවුසො සාරිපුත්ත, කථං පස්සතා අඤ්ඤා බ්‍යාකතා ඛීණා ජාතී’’ති ඉමං පඨමං පඤ්හං. දන්ධායිතත්තන්ති සත්ථු ආසයජානනත්ථං දන්ධභාවො අසීඝතා. පඨමං පඤ්හං අනුමොදීති, ‘‘ජාති පනාවුසො සාරිපුත්ත, කිංනිදානා’’ති ඉමං දුතියං පඤ්හං පුච්ඡන්තො, ‘‘යංනිදානාවුසො, ජාතී’’ති එවං විස්සජ්ජිතං පඨමං පඤ්හං අනුමොදි.

កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងចូលទៅយ៉ាងនេះហើយ ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុមានបំណងនឹងបន្លឺសីហនាទដ៏សមគួរដល់ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្នុងទីនោះឯង កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងទៅមិនទាន់យូរឡើយ ក៏បានហៅភិក្ខុទាំងឡាយមក។ ពាក្យថា Pubbe appaṭisaṃviditanti សេចក្តីថា ព្រះអង្គនឹងសួរនូវសេចក្តីនេះ មុនពេលដែលព្រះអង្គសួរ គឺខ្ញុំមិនទាន់ដឹង មិនទាន់យល់ឡើយ។ ពាក្យថា Paṭhamaṃ pañhanti គឺសំនួរដំបូងនេះថា "ម្នាលអាវុសោសារីបុត្ត បើគេសួរអ្នកយ៉ាងនេះថា ម្នាលអាវុសោសារីបុត្ត ចុះបុគ្គលដឹងដូចម្តេច ឃើញដូចម្តេច ទើបជាតិដែលអស់ទៅហើយ ត្រូវបានព្យាករដោយអញ្ញា?"។ ពាក្យថា Dandhāyitattanti គឺភាពយឺតយ៉ាវ មិនរហ័សរហួន ដើម្បីជ្រាបនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តា។ ពាក្យថា Paṭhamaṃ pañhaṃ anumodīti សេចក្តីថា កាលដែលព្រះអង្គសួរនូវសំនួរទីពីរនេះថា "ម្នាលអាវុសោសារីបុត្ត ចុះជាតិមានអ្វីជាហេតុ?" ព្រះអង្គទ្រង់អនុមោទនានូវសំនួរដំបូងដែលបានឆ្លើយយ៉ាងនេះថា "ម្នាលអាវុសោ ជាតិមានធម៌នេះជាហេតុ"។

එතදහොසීති භගවතා අනුමොදිතෙ නයසතෙන නයසහස්සෙන පඤ්හස්ස එකඞ්ගණිකභාවෙන පාකටීභූතත්තා එතං අහොසි. දිවසම්පාහං භගවතො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍යන්ති සකලදිවසම්පි අහං භගවතො එතං පටිච්චසමුප්පාදත්ථං [Pg.62] පුට්ඨො සකලදිවසම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි බ්‍යාකරෙය්‍යං. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘ථෙරො උළාරසීහනාදං නදති, සුකාරණං එතං, දසබලස්ස නං ආරොචෙස්සාමී’’ති. තස්මා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි.

ពាក្យថា Etadahosīti សេចក្តីថា កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុមោទនាហើយ សេចក្តីត្រិះរិះនេះក៏កើតឡើង ព្រោះសំនួរនោះប្រាកដច្បាស់ដោយន័យរាប់រយ រាប់ពាន់ ដោយភាពជាទីធ្លាតែមួយ។ ពាក្យថា Divasampāhaṃ bhagavato etamatthaṃ byākareyyanti សេចក្តីថា ទោះបីព្រះដ៏មានព្រះភាគសួរខ្ញុំនូវសេចក្តីនៃបដិច្ចសមុប្បាទនេះអស់ពេញមួយថ្ងៃ ក៏ខ្ញុំអាចដោះស្រាយថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគអស់ពេញមួយថ្ងៃ ដោយបទ និងព្យញ្ជនៈផ្សេងៗគ្នាបានដែរ។ ពាក្យថា Yena bhagavā tenupasaṅkamīti ឮថា ភិក្ខុនោះ (កឡារកោរិយៈ) មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា "ព្រះថេរៈបន្លឺសីហនាទដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ នេះជាហេតុដ៏ល្អ អាត្មាអញនឹងក្រាបបង្គំទូលសេចក្តីនេះដល់ព្រះទសពល"។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុនោះក៏ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្នុងទីដែលព្រះអង្គគង់នៅ។

සා හි භික්ඛු සාරිපුත්තස්ස ධම්මධාතූති එත්ථ ධම්මධාතූති පච්චයාකාරස්ස විවටභාවදස්සනසමත්ථං සාවකපාරමීඤාණං. සාවකානඤ්හි සාවකපාරමීඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකමෙව හොති. යථා බුද්ධානං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා ධම්මා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පාකටා හොන්ති, එවං ථෙරස්ස සාවකපාරමීඤාණං සබ්බෙපි සාවකඤාණස්ස ගොචරධම්මෙ ජානාතීති. දුතියං.

ពាក្យថា Sā hi bhikkhu sāriputtassa dhammadhātūti ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា dhammadhātū គឺសាវកបារមីញាណ ដែលអាចបង្ហាញនូវសភាវៈបើកចំហនៃបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ)។ ព្រោះថា សាវកបារមីញាណរបស់ពួកសាវក តែងមានសភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន។ ធម៌ទាំងឡាយជាអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន តែងប្រាកដច្បាស់ដល់សព្វញ្ញុតញ្ញាណរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយយ៉ាងណា សាវកបារមីញាណរបស់ព្រះថេរៈ ក៏រមែងដឹងនូវធម៌ជាគោចរទាំងអស់នៃសាវកញាណយ៉ាងនោះដែរ។ សូត្រទីពីរ ចប់។

3. ඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

៣. អដ្ឋកថាញាណវត្ថុសូត្រ

33. තතියෙ තං සුණාථාති තං ඤාණවත්ථුදෙසනං සුණාථ. ඤාණවත්ථූනීති චෙත්ථ ඤාණමෙව ඤාණවත්ථූති වෙදිතබ්බං. ජරාමරණෙ ඤාණන්තිආදීසු චතූසු පඨමං සවනමයඤාණං සම්මසනඤාණං පටිවෙධඤාණං පච්චවෙක්ඛණඤාණන්ති චතුබ්බිධං වට්ටති, තථා දුතියං. තතියං පන ඨපෙත්වා සම්මසනඤාණං තිවිධමෙව හොති, තථා චතුත්ථං. ලොකුත්තරධම්මෙසු හි සම්මසනං නාම නත්ථි. ජාතියා ඤාණන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. ඉමිනා ධම්මෙනාති ඉමිනා චතුසච්චධම්මෙන වා මග්ගඤාණධම්මෙන වා.

៣៣. ក្នុងសូត្រទីបី ពាក្យថា taṃ suṇāthā សេចក្តីថា ចូរអ្នកទាំងឡាយស្តាប់នូវទេសនាស្ដីពីញាណវត្ថុនោះចុះ។ ក្នុងពាក្យថា Ñāṇavatthūni នេះ គួរជ្រាបថា ញាណនោះឯង ឈ្មោះថា ញាណវត្ថុ។ ក្នុងញាណទាំងបួនមាន "ញាណក្នុងជរានិងមរណៈ" ជាដើម ញាណទីមួយ គួរជាញាណមានប្រការ ៤ គឺ សវនមយញាណ សម្មសនញាណ បដិវេធញាណ និងបច្ចវេក្ខណញាណ, ញាណទីពីរក៏ដូច្នោះដែរ។ ចំណែកឯញាណទីបី លើកលែងតែសម្មសនញាណចេញ គឺមានតែ ៣ ប្រការប៉ុណ្ណោះ, ញាណទីបួនក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ មិនមានសម្មសនញាណឡើយ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន "ញាណក្នុងជាតិ" ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Iminā dhammena សេចក្តីថា ដោយចតុសច្ចធម៌នេះ ឬដោយមគ្គញាណធម៌នេះ។

දිට්ඨෙනාතිආදීසු දිට්ඨෙනාති ඤාණචක්ඛුනා දිට්ඨෙන. විදිතෙනාති පඤ්ඤාය විදිතෙන. අකාලිකෙනාති කිඤ්චි කාලං අනතික්කමිත්වා පටිවෙධානන්තරංයෙව ඵලදායකෙන. පත්තෙනාති අධිගතෙන. පරියොගාළ්හෙනාති පරියොගාහිතෙන පඤ්ඤාය අනුපවිට්ඨෙන. අතීතානාගතෙ නයං නෙතීති ‘‘යෙ ඛො කෙචී’’තිආදිනා නයෙන අතීතෙ ච අනාගතෙ ච නයං නෙති. එත්ථ ච න චතුසච්චධම්මෙන වා මග්ගඤාණධම්මෙන වා සක්කා අතීතානාගතෙ නයං නෙතුං, චතුසච්චෙ පන මග්ගඤාණෙන පටිවිද්ධෙ පරතො පච්චවෙක්ඛණඤාණං නාම හොති. තෙන නයං නෙතීති වෙදිතබ්බා. අබ්භඤ්ඤංසූති අභිඅඤ්ඤංසු ජානිංසු. සෙය්‍යථාපාහං, එතරහීති යථා අහං එතරහි චතුසච්චවසෙන ජානාමි. අන්වයෙ ඤාණන්ති අනුඅයෙ ඤාණං, ධම්මඤාණස්ස අනුගමනෙ ඤාණං, පච්චවෙක්ඛණඤාණස්සෙතං නාමං. ධම්මෙ ඤාණන්ති මග්ගඤාණං. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඛීණාසවස්ස සෙක්ඛභූමි කථිතා හොති. තතියං.

ក្នុងបទទាំងឡាយមាន Diṭṭhena ជាដើម ពាក្យថា diṭṭhena គឺដែលឃើញហើយដោយញាណចក្ខុ។ ពាក្យថា viditena គឺដែលដឹងហើយដោយបញ្ញា។ ពាក្យថា akālikena គឺដែលឲ្យផលក្នុងលំដាប់នៃបដិវេធ (ការចាក់ធ្លុះ) តែម្តង ដោយមិនរំលងពេលបន្តិចបន្តួចឡើយ។ ពាក្យថា pattena គឺដែលបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា pariyogāḷhena គឺដែលចុះស៊ប់ហើយ គឺដែលបញ្ញាចូលទៅស៊ប់ហើយ។ ពាក្យថា Atītānāgate nayaṃ neti សេចក្តីថា តែងនាំទៅនូវន័យទាំងក្នុងអតីត និងអនាគត ដោយន័យជាដើមថា "សមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ"។ ក្នុងទីនេះ មិនមែនជាការមិនអាចនាំទៅនូវន័យក្នុងអតីត និងអនាគត ដោយចតុសច្ចធម៌ ឬដោយមគ្គញាណធម៌នោះទេ ប៉ុន្តែ កាលបើចាក់ធ្លុះចតុសច្ចៈដោយមគ្គញាណហើយ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ញាណឈ្មោះថា បច្ចវេក្ខណញាណ តែងកើតឡើង។ គួរជ្រាបថា ព្រះអង្គនាំទៅនូវន័យដោយបច្ចវេក្ខណញាណនោះ។ ពាក្យថា Abbhaññaṃsu សេចក្តីថា បានដឹងច្បាស់ហើយ។ ពាក្យថា Seyyathāpāhaṃ etarahi សេចក្តីថា ដូចជាតថាគតដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃចតុសច្ចៈក្នុងពេលឥឡូវនេះ។ ពាក្យថា Anvaye ñāṇaṃ គឺអន្វយញាណ ញាណដែលកើតឡើងស្របតាមធម្មញាណ នេះជាឈ្មោះរបស់បច្ចវេក្ខណញាណ។ ពាក្យថា Dhamme ñāṇaṃ គឺមគ្គញាណ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវសេក្ខភូមិរបស់ព្រះខីណាស្រព។ សូត្រទីបី ចប់។

4. දුතියඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

៤. អដ្ឋកថាទុតិយញាណវត្ថុសូត្រ

34. චතුත්ථෙ [Pg.63] සත්තසත්තරීති සත්ත ච සත්තරි ච. බ්‍යඤ්ජනභාණකා කිර තෙ භික්ඛූ, බහුබ්‍යඤ්ජනං කත්වා වුච්චමානෙ පටිවිජ්ඣිතුං සක්කොන්ති, තස්මා තෙසං අජ්ඣාසයෙන ඉදං සුත්තං වුත්තං. ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති පච්චයාකාරෙ ඤාණං. පච්චයාකාරො හි ධම්මානං පවත්තිට්ඨිතිකාරණත්තා ධම්මට්ඨිතීති වුච්චති, එත්ථ ඤාණං ධම්මට්ඨිතිඤාණං, එතස්සෙව ඡබ්බිධස්ස ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. ඛයධම්මන්ති ඛයගමනසභාවං. වයධම්මන්ති වයගමනසභාවං. විරාගධම්මන්ති විරජ්ජනසභාවං. නිරොධධම්මන්ති නිරුජ්ඣනසභාවං. සත්තසත්තරීති එකෙකස්මිං සත්ත සත්ත කත්වා එකාදසසු පදෙසු සත්තසත්තරි. ඉමස්මිං සුත්තෙ විපස්සනාපටිවිපස්සනා කථිතා. චතුත්ථං.

៣៤. ក្នុងសូត្រទីបួន ពាក្យថា sattasattarī គឺ ៧ និង ៧០។ ឮថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងព្យញ្ជនៈ កាលបើព្រះអង្គសម្តែងដោយធ្វើឲ្យមានព្យញ្ជនៈច្រើន ក៏អាចចាក់ធ្លុះដឹងបាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់សូត្រនេះទៅតាមអធ្យាស្រ័យរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ។ ពាក្យថា Dhammaṭṭhitiñāṇaṃ គឺញាណក្នុងបច្ចយាការ។ ព្រោះថា បច្ចយាការ ហៅថា ធម្មដ្ឋិតិ ព្រោះជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅ និងការតាំងនៅនៃធម៌ទាំងឡាយ ញាណក្នុងធម្មដ្ឋិតិនោះ ឈ្មោះថា ធម្មដ្ឋិតិញាណ នេះជាឈ្មោះនៃញាណមានប្រការ ៦ នោះឯង។ ពាក្យថា Khayadhammaṃ គឺមានសភាវៈទៅកាន់ការអស់ទៅ។ ពាក្យថា Vayadhammaṃ គឺមានសភាវៈទៅកាន់ការសាបសូន្យទៅ។ ពាក្យថា Virāgadhammaṃ គឺមានសភាវៈប្រាសចាកតម្រេក។ ពាក្យថា Nirodhadhammaṃ គឺមានសភាវៈរលត់ទៅ។ ពាក្យថា Sattasattarī គឺធ្វើជាប្រាំពីរៗ ក្នុងធម៌នីមួយៗ ក្នុងបទទាំង ១១ ត្រូវជា ៧៧ ញាណវត្ថុ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងវិបស្សនានិងបដិវិបស្សនា។ សូត្រទីបួន ចប់។

5. අවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා

៥. អដ្ឋកថាអវិជ្ជាបច្ចយសូត្រ

35. පඤ්චමෙ සමුදයො හොතීති සත්ථා ඉධෙව දෙසනං ඔසාපෙසි. කිංකාරණාති? දිට්ඨිගතිකස්ස ඔකාසදානත්ථං. තස්සඤ්හි පරිසති උපාරම්භචිත්තො දිට්ඨිගතිකො අත්ථි, සො පඤ්හං පුච්ඡිස්සති, අථස්සාහං විස්සජ්ජෙස්සාමීති තස්ස ඔකාසදානත්ථං දෙසනං ඔසාපෙසි. නො කල්ලො පඤ්හොති අයුත්තො පඤ්හො. දුප්පඤ්හො එසොති අත්ථො. නනු ච ‘‘කතමං නු ඛො, භන්තෙ, ජරාමරණ’’න්ති? ඉදං සුපුච්ඡිතන්ති. කිඤ්චාපි සුපුච්ඡිතං, යථා පන සතසහස්සග්ඝනිකෙ සුවණ්ණථාලෙ වඩ්ඪිතස්ස සුභොජනස්ස මත්ථකෙ ආමලකමත්තෙපි ගූථපිණ්ඩෙ ඨපිතෙ සබ්බං භොජනං දුබ්භොජනං හොති ඡඩ්ඩෙතබ්බං, එවමෙව ‘‘කස්ස ච පනිදං ජරාමරණ’’න්ති? ඉමිනා සත්තූපලද්ධිවාදපදෙන ගූථපිණ්ඩෙන තං භොජනං දුබ්භොජනං විය අයම්පි සබ්බො දුප්පඤ්හොව ජාතොති.

៣៥. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ ព្រះសាស្តាទ្រង់បញ្ឈប់ទេសនាត្រឹមពាក្យថា samudayo hoti នេះឯង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីផ្តល់ឱកាសដល់បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុស។ ព្រោះថា ក្នុងបរិស័ទនោះ មានភិក្ខុអ្នកមានទិដ្ឋិខុស មានចិត្តចង់ចោទប្រកាន់ ភិក្ខុនោះនឹងសួរសំនួរ ពេលនោះតថាគតនឹងដោះស្រាយថ្វាយភិក្ខុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បញ្ឈប់ទេសនាដើម្បីផ្តល់ឱកាសដល់ភិក្ខុនោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា No kallo pañho គឺសំនួរមិនសមគួរ។ សេចក្តីថា នេះជាសំនួរមិនល្អ។ សំនួរថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះជរានិងមរណៈ តើដូចម្តេច?" នេះជាសំនួរដែលសួរល្អហើយ មិនមែនឬ? ទោះបីជាសំនួរដែលសួរល្អក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ប្រៀបដូចជាភោជនដ៏ផ្អែមឆ្ងាញ់ដែលគេដាក់ក្នុងថាសមាសមានតម្លៃមួយសែន កាលបើគេដាក់ដុំលាមកទំហំប៉ុនផ្លែសម៉នៅលើកំពូលភោជននោះ ភោជនទាំងអស់ក៏ក្លាយជាភោជនមិនស្អាត គួរតែបោះបង់ចោលយ៉ាងណា យ៉ាងនោះមិញ សំនួរទាំងអស់នេះ ក៏ក្លាយជាសំនួរមិនល្អ ព្រោះតែបទដែលសម្តែងនូវសត្តូបលទ្ធិវាទ (ការយល់ឃើញថាមានសត្វបុគ្គល) ថា "ចុះជរានិងមរណៈនេះជារបស់អ្នកណា?" ដែលប្រៀបដូចជាដុំលាមកដូច្នោះដែរ។

බ්‍රහ්මචරියවාසොති අරියමග්ගවාසො. තං ජීවං තං සරීරන්ති යස්ස හි අයං දිට්ඨි, සො ‘‘ජීවෙ උච්ඡිජ්ජමානෙ සරීරං උච්ඡිජ්ජති, සරීරෙ උච්ඡිජ්ජන්තෙ ජීවිතං උච්ඡිජ්ජතී’’ති ගණ්හාති. එවං ගණ්හතො සා දිට්ඨි ‘‘සත්තො උච්ඡිජ්ජතී’’ති ගහිතත්තා උච්ඡෙදදිට්ඨි නාම හොති. සචෙ පන සඞ්ඛාරාව උප්පජ්ජන්ති චෙව නිරුජ්ඣන්ති චාති ගණ්හෙය්‍ය, සාසනාවචරා සම්මාදිට්ඨි නාම භවෙය්‍ය. අරියමග්ගො ච නාමෙසො වට්ටං නිරොධෙන්තො වට්ටං සමුච්ඡින්දන්තො උප්පජ්ජති[Pg.64], තදෙව තං වට්ටං උච්ඡෙදදිට්ඨියා ගහිතාකාරස්ස සම්භවෙ සති විනාව මග්ගභාවනාය නිරුජ්ඣතීති මග්ගභාවනා නිරත්ථකා හොති. තෙන වුත්තං ‘‘බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොතී’’ති.

ពាក្យថា Brahmacariyavāso គឺការរស់នៅដោយអរិយមគ្គ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាមានទិដ្ឋិយ៉ាងនេះថា "ជីវៈនោះគឺសរីរៈនោះ" បុគ្គលនោះតែងប្រកាន់ថា "កាលបើជីវៈដាច់ទៅ សរីរៈក៏ដាច់ទៅ កាលបើសរីរៈដាច់ទៅ ជីវិតក៏ដាច់ទៅ"។ កាលបើប្រកាន់យ៉ាងនេះ ទិដ្ឋិនោះឈ្មោះថា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ព្រោះប្រកាន់ថា "សត្វរមែងដាច់សូន្យ"។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើប្រកាន់ថា "សង្ខារទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ តែងកើតឡើងផង រលត់ទៅផង" នោះនឹងក្លាយជាសម្មាទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងព្រះសាសនា។ ម្យ៉ាងទៀត អរិយមគ្គនេះ តែងកើតឡើងដើម្បីរំលត់វដ្តៈ ដើម្បីកាត់ផ្តាច់វដ្តៈ កាលបើការប្រកាន់យកដោយអំណាចឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះមានពិត វដ្តៈនោះឯងរមែងរលត់ទៅដោយមិនបាច់ចម្រើនមគ្គឡើយ នាំឲ្យការចម្រើនមគ្គក្លាយជាឥតប្រយោជន៍។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "ការនៅរួមអសេក្ខធម៌ (ព្រហ្មចរិយវាស) មិនមានឡើយ"

දුතියනයෙ අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති යස්ස අයං දිට්ඨි, සො ‘‘සරීරං ඉධෙව උච්ඡිජ්ජති, න ජීවිතං, ජීවිතං පන පඤ්ජරතො සකුණො විය යථාසුඛං ගච්ඡතී’’ති ගණ්හාති. එවං ගණ්හතො සා දිට්ඨි ‘‘ඉමස්මා ලොකා ජීවිතං පරලොකං ගත’’න්ති ගහිතත්තා සස්සතදිට්ඨි නාම හොති. අයඤ්ච අරියමග්ගො තෙභූමකවට්ටං විවට්ටෙන්තො උප්පජ්ජති, සො එකසඞ්ඛාරෙපි නිච්චෙ ධුවෙ සස්සතෙ සති උප්පන්නොපි වට්ටං විවට්ටෙතුං න සක්කොතීති මග්ගභාවනා නිරත්ථකා හොති. තෙන වුත්තං ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති වා භික්ඛු දිට්ඨියා සති බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොතී’’ති.

ក្នុងន័យទីពីរ ពាក្យថា aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានទិដ្ឋិយ៉ាងនេះ បុគ្គលនោះតែងប្រកាន់ថា "សរីរៈរមែងដាច់សូន្យក្នុងលោកនេះឯង មិនមែនជីវិតទេ ចំណែកឯជីវិតតែងទៅតាមសប្បាយ ដូចជាសត្វស្លាបហើរចេញពីទ្រុងដូច្នោះ"។ កាលបើប្រកាន់យ៉ាងនេះ ទិដ្ឋិនោះឈ្មោះថា សស្សតទិដ្ឋិ ព្រោះប្រកាន់ថា "ជីវិតចេញពីលោកនេះទៅកាន់បរលោក"។ ម្យ៉ាងទៀត អរិយមគ្គនេះ តែងកើតឡើងដើម្បីបង្វិលត្រឡប់នូវវដ្តៈក្នុងភូមិបី កាលបើមានសង្ខារសូម្បីតែមួយថាជាធម៌ទៀងទាត់ ជាប់ធន់ ស្ថិតស្ថេរ អរិយមគ្គនោះទោះបីកើតឡើង ក៏មិនអាចបង្វិលត្រឡប់វដ្តៈបានឡើយ នាំឲ្យការចម្រើនមគ្គក្លាយជាឥតប្រយោជន៍។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុ កាលបើមានទិដ្ឋិថា ជីវៈផ្សេង សរីរៈផ្សេង ព្រហ្មចរិយវាសក៏មិនមានឡើយ"។

විසූකායිකානීතිආදි සබ්බං මිච්ඡාදිට්ඨිවෙවචනමෙව. සා හි සම්මාදිට්ඨියා විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන විසූකමිව අත්තානං ආවරණතො විසූකායිකං, සම්මාදිට්ඨිං අනනුවත්තිත්වා තස්සා විරොධෙන පවත්තනතො විසෙවිතං, කදාචි උච්ඡෙදස්ස කදාචි සස්සතස්ස ගහණතො විරූපං ඵන්දිතං විප්ඵන්දිතන්ති වුච්චති. තාලාවත්ථුකතානීති තාලවත්ථු විය කතානි, පුන අවිරුහණට්ඨෙන මත්ථකච්ඡින්නතාලො විය සමූලං තාලං උද්ධරිත්වා තස්ස පතිට්ඨිතට්ඨානං විය ච කතානීති අත්ථො. අනභාවංකතානීති අනුඅභාවං කතානීති. පඤ්චමං.

ពាក្យមានជាដើមថា Visūkāyikāni ទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាវេវចនៈនៃមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងឡាយ។ ព្រោះថា មិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ ឈ្មោះថា វិសូកាយិកៈ (ញាំញីកាយ) ព្រោះមានសភាវៈចាក់ដោតសម្មាទិដ្ឋិដូចជាបន្លា និងព្រោះបិទបាំងខ្លួនឯង, ឈ្មោះថា វិសេវិយៈ ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមសម្មាទិដ្ឋិ គឺប្រព្រឹត្តទៅផ្ទុយពីសម្មាទិដ្ឋិនោះ, ឈ្មោះថា វិប្ផន្ទិតៈ (ញាប់ញ័រ) ព្រោះជាការញាប់ញ័រដ៏ខុសប្លែក ដោយការប្រកាន់យកម្តងជាឧច្ឆេទៈ ម្តងជាសស្សតៈ។ ពាក្យថា Tālāvatthukatāni សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដូចជាទីតាំងនៃដើមត្នោត (គឺដើមត្នោតដែលគេកាប់គល់ចោល) មួយវិញទៀត សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដូចជាដើមត្នោតដែលកាត់ក្បាលចោល ព្រោះមិនអាចដុះឡើងវិញបាន ឬដូចជាកន្លែងដែលគេដកដើមត្នោតព្រមទាំងឫសចេញហើយ។ ពាក្យថា Anabhāvaṃkatāni សេចក្តីថា ធ្វើមិនឲ្យមានសេសសល់តទៅទៀត (ធ្វើឲ្យសូន្យទទេ)។ សូត្រទីប្រាំ ចប់។

6. දුතියඅවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා

៦. អដ្ឋកថាទុតិយអវិជ្ជាបច្ចយសូត្រ

36. ඡට්ඨෙ ඉති වා, භික්ඛවෙ, යො වදෙය්‍යාති තස්සං පරිසති දිට්ඨිගතිකො පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමො අත්ථි, සො පන අවිසාරදධාතුකො උට්ඨාය දසබලං පුච්ඡිතුං න සක්කොති, තස්මා තස්ස අජ්ඣාසයෙන සයමෙව පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජෙන්තො සත්ථා එවමාහ. ඡට්ඨං.

៣៦. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ ពាក្យថា iti vā, bhikkhave, yo vadeyya សេចក្តីថា ក្នុងបរិស័ទនោះ មានបុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុសម្នាក់ចង់សួរសំនួរ ប៉ុន្តែ បុគ្គលនោះជាអ្នកមិនក្លាហាន មិនហ៊ានក្រោកឈរឡើងសួរព្រះទសពលឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសាស្តាដើម្បីអនុគ្រោះដល់អធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលនោះ ទើបទ្រង់សួរនិងឆ្លើយដោយព្រះអង្គឯង ហើយត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សូត្រទីប្រាំមួយ ចប់។

7. නතුම්හසුත්තවණ්ණනා

៧. អដ្ឋកថាណទុម្ហសូត្រ

37. සත්තමෙ [Pg.65] න තුම්හාකන්ති අත්තනි හි සති අත්තනියං නාම හොති. අත්තායෙව ච නත්ථි, තස්මා ‘‘න තුම්හාක’’න්ති ආහ. නපි අඤ්ඤෙසන්ති අඤ්ඤො නාම පරෙසං අත්තා, තස්මිං සති අඤ්ඤෙසං නාම සියා, සොපි නත්ථි, තස්මා ‘‘නපි අඤ්ඤෙස’’න්ති ආහ. පුරාණමිදං, භික්ඛවෙ, කම්මන්ති නයිදං පුරාණකම්මමෙව, පුරාණකම්මනිබ්බත්තො පනෙස කායො, තස්මා පච්චයවොහාරෙන එවං වුත්තො. අභිසඞ්ඛතන්තිආදි කම්මවොහාරස්සෙව වසෙන පුරිමලිඞ්ගසභාගතාය වුත්තං, අයං පනෙත්ථ අත්ථො – අභිසඞ්ඛතන්ති පච්චයෙහි කතොති දට්ඨබ්බො. අභිසඤ්චෙතයිතන්ති චෙතනාවත්ථුකො චෙතනාමූලකොති දට්ඨබ්බො. වෙදනියන්ති වෙදනියවත්ථූති දට්ඨබ්බො. සත්තමං.

៣៧. ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរ ពាក្យថា na tumhākaṃ សេចក្តីថា ព្រោះថាកាលបើមានខ្លួន (អត្តា) របស់ដែលជារបស់ខ្លួន (អត្តនិយៈ) ក៏រមែងមាន ប៉ុន្តែ ខ្លួននោះឯងមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "មិនមែនជារបស់អ្នកទាំងឡាយឡើយ"។ ពាក្យថា napi aññesaṃ សេចក្តីថា ពាក្យថា "អ្នកដទៃ" គឺខ្លួនរបស់អ្នកដទៃ កាលបើខ្លួនរបស់អ្នកដទៃនោះមាន សេចក្តីថា "ជារបស់អ្នកដទៃ" ក៏គប្បីមាន ប៉ុន្តែ ខ្លួនរបស់អ្នកដទៃនោះក៏មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "មិនមែនជារបស់អ្នកដទៃឡើយ"។ ពាក្យថា Purāṇamidaṃ, bhikkhave, kammaṃ សេចក្តីថា កាយនេះមិនមែនជាកម្មចាស់ដោយផ្ទាល់នោះទេ ប៉ុន្តែកាយនេះកើតឡើងអំពីកម្មចាស់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះដោយវោហារនៃបច្ច័យ។ ពាក្យមានជាដើមថា abhisaṅkhataṃ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ដោយអំណាចនៃកម្មវោហារនោះឯង ដើម្បីឲ្យស្របគ្នានឹងលិង្គខាងដើម (គឺពាក្យថា kammaṃ) សេចក្តីពន្យល់ក្នុងបទទាំងនោះមានដូចតទៅ៖ ពាក្យថា abhisaṅkhataṃ គួរជ្រាបថា គឺដែលបច្ច័យទាំងឡាយតាក់តែងហើយ។ ពាក្យថា abhisañcetayitaṃ គួរជ្រាបថា គឺមានចេតនាជាទីតាំង មានចេតនាជាឫសគល់។ ពាក្យថា vedaniyṃ គួរជ្រាបថា គឺមានវេទនាជាទីតាំង (ឬជាអារម្មណ៍)។ សូត្រទីប្រាំពីរ ចប់។

8. චෙතනාසුත්තවණ්ණනා

៨. អដ្ឋកថាចេតនាសូត្រ

38. අට්ඨමෙ යඤ්ච, භික්ඛවෙ, චෙතෙතීති යං චෙතනං චෙතෙති, පවත්තෙතීති අත්ථො. යඤ්ච පකප්පෙතීති යං පකප්පනං පකප්පෙති, පවත්තෙතිච්චෙව අත්ථො. යඤ්ච අනුසෙතීති යඤ්ච අනුසයං අනුසෙති, පවත්තෙතිච්චෙව අත්ථො. එත්ථ ච චෙතෙතීති තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා ගහිතා, පකප්පෙතීති අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තෙසු තණ්හාදිට්ඨිකප්පා ගහිතා, අනුසෙතීති ද්වාදසන්නං චෙතනානං සහජාතකොටියා චෙව උපනිස්සයකොටියා ච අනුසයො ගහිතො. ආරම්මණමෙතං හොතීති (චෙතනාදිධම්මජාතෙ සති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස උප්පත්තියා අවාරිතත්තා) එතං චෙතනාදිධම්මජාතං පච්චයො හොති. පච්චයො හි ඉධ ආරම්මණන්ති අධිප්පෙතා. විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියාති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ඨිතත්ථං. ආරම්මණෙ සතීති තස්මිං පච්චයෙ සති. පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොතීති තස්ස කම්මවිඤ්ඤාණස්ස පතිට්ඨා හොති. තස්මිං පතිට්ඨිතෙ විඤ්ඤාණෙති තස්මිං කම්මවිඤ්ඤාණෙ පතිට්ඨිතෙ. විරූළ්හෙති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය නිබ්බත්තමූලෙ ජාතෙ. පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති පුනබ්භවසඞ්ඛාතා අභිනිබ්බත්ති.

៣៨. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា yañca, bhikkhave, ceteti គឺមានសេចក្តីថា គិតនូវចេតនាណា ញ៉ាំងចេតនានោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា yañca pakappeti គឺមានសេចក្តីថា តម្រិះនូវតម្រិះណា ញ៉ាំងតម្រិះនោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា yañca anuseti គឺមានសេចក្តីថា ដេកត្រាំនូវអនុស័យណា ញ៉ាំងអនុស័យនោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា ceteti ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកនូវកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនាជាតេភូមិកៈ។ ពាក្យថា pakappeti ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវតណ្ហាកប្បៈ និងទិដ្ឋិកប្បៈ ក្នុងលោភសហគតចិត្តទាំង៨។ ពាក្យថា anuseti ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវអនុស័យ ដោយអំណាចសហជាតកោដិផង ឧបនិស្សយកោដិផង នៃចេតនាទាំង១២។ ពាក្យថា Ārammaṇametaṃ hoti សេចក្តីថា កាលបើធម៌មានចេតនាជាដើមនោះមាន សេចក្តីកើតឡើងនៃកម្មវិញ្ញាណមិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ ធម៌មានចេតនាជាដើមនោះ ទើបជាបច្ច័យ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នាយកបច្ច័យថាជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា Viññāṇassa ṭhitiyā សេចក្តីថា ដើម្បីជាទីតាំងនៃកម្មវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា Ārammaṇe sati សេចក្តីថា កាលបើបច្ច័យនោះមាន។ ពាក្យថា Patiṭṭhā viññāṇassa hoti សេចក្តីថា ការតាំងនៅនៃកម្មវិញ្ញាណនោះរមែងមាន។ ពាក្យថា Tasmiṃ patiṭṭhite viññāṇe សេចក្តីថា កាលបើកម្មវិញ្ញាណនោះតាំងនៅហើយ។ ពាក្យថា Virūḷhe សេចក្តីថា កាលបើឫសគល់កើតឡើងហើយ ដោយសមត្ថភាពក្នុងការញ៉ាំងកម្មឲ្យលឿនទៅ ហើយទាញយកបដិសន្ធិមក។ ពាក្យថា Punabbhavābhinibbatti សេចក្តីថា ការកើតឡើងជាថ្មី ពោលគឺភពថ្មី។

නො [Pg.66] චෙ, භික්ඛවෙ, චෙතෙතීති ඉමිනා තෙභූමකචෙතනාය අප්පවත්තනක්ඛණො වුත්තො. නො චෙ පකප්පෙතීති ඉමිනා තණ්හාදිට්ඨිකප්පානං අප්පවත්තනක්ඛණො. අථ චෙ අනුසෙතීති ඉමිනා තෙභූමකවිපාකෙසු පරිත්තකිරියාසු රූපෙති එත්ථ අප්පහීනකොටියා අනුසයො ගහිතො. ආරම්මණමෙතං හොතීති අනුසයෙ සති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස උප්පත්තියා අවාරිතත්තා එතං අනුසයජාතං පච්චයොව හොති.

ពាក្យថា No ce, bhikkhave, ceteti នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវខណៈដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃតេភូមិកចេតនា។ ពាក្យថា No ce pakappeti នេះ ទ្រង់សម្តែងនូវខណៈដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃតណ្ហាកប្បៈ និងទិដ្ឋិកប្បៈ។ ពាក្យថា Atha ce anuseti នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកនូវអនុស័យ ដោយអំណាចមិនទាន់លះបង់ដាច់ស្រឡះ ក្នុងតេភូមិកវិបាក ក្នុងបរិត្តកិរិយា និងក្នុងរូប។ ពាក្យថា Ārammaṇametaṃ hoti សេចក្តីថា កាលបើអនុស័យមាន សេចក្តីកើតឡើងនៃកម្មវិញ្ញាណមិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ ធម្មជាតិពោលគឺអនុស័យនោះ រមែងជាបច្ច័យពិតប្រាកដ។

නො චෙව චෙතෙතීතිආදීසු පඨමපදෙ තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා නිවත්තා, දුතියපදෙ අට්ඨසු චිත්තෙසු තණ්හාදිට්ඨියො, තතියපදෙ වුත්තප්පකාරෙසු ධම්මෙසු යො අප්පහීනකොටියා අනුසයිතො අනුසයො, සො නිවත්තො.

ក្នុងពាក្យថា No ceva ceteti ជាដើមនោះ ក្នុងបទទី១ តេភូមិកកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនា ត្រូវបានឃាត់។ ក្នុងបទទី២ តណ្ហានិងទិដ្ឋិក្នុងចិត្តទាំង៨ ត្រូវបានឃាត់។ ក្នុងបទទី៣ អនុស័យណាដែលដេកត្រាំនៅដោយអំណាចមិនទាន់លះបង់ដាច់ស្រឡះ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលបានពោលហើយដោយប្រការខាងលើ អនុស័យនោះត្រូវបានឃាត់។

අපිචෙත්ථ අසම්මොහත්ථං චෙතෙති පකප්පෙති අනුසෙති, චෙතෙති න පකප්පෙති අනුසෙති, න චෙතෙති න පකප්පෙති අනුසෙති, න චෙතෙති න පකප්පෙති න අනුසෙතීති ඉදම්පි චතුක්කං වෙදිතබ්බං. තත්ථ පඨමනයෙ ධම්මපරිච්ඡෙදො දස්සිතො. දුතියනයෙ චෙතෙතීති තෙභූමකකුසලචෙතනා චෙව චතස්සො ච අකුසලචෙතනා ගහිතා. න පකප්පෙතීති අට්ඨසු චිත්තෙසු තණ්හාදිට්ඨියො නිවත්තා. අනුසෙතීති තෙභූමකකුසලෙ උපනිස්සයකොටියා, චතූසු අකුසලචෙතනාසු සහජාතකොටියා චෙව උපනිස්සයකොටියා ච අනුසයො ගහිතො. තතියනයෙ න චෙතෙතීති තෙභූමකකුසලාකුසලං නිවත්තං, න පකප්පෙතීති අට්ඨසු චිත්තෙසු තණ්හාදිට්ඨියො නිවත්තා, අනුසෙතීති සුත්තෙ ආගතං වාරෙත්වා තෙභූමකකුසලාකුසලවිපාකකිරියාරූපෙසු අප්පහීනකොටියා උපනිස්සයො ගහිතො. චතුත්ථනයො පුරිමසදිසොව.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ដើម្បីកុំឲ្យមានសេចក្តីវង្វេង គប្បីដឹងនូវចតុក្កៈនេះទៀតគឺ ceteti pakappeti anuseti, ceteti na pakappeti anuseti, na ceteti na pakappeti anuseti, na ceteti na pakappeti na anuseti។ ក្នុងចតុក្កៈនោះ ក្នុងន័យទី១ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវការកំណត់ធម៌។ ក្នុងន័យទី២ ពាក្យថា ceteti ព្រះអង្គកាន់យកនូវតេភូមិកកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនា៤។ ពាក្យថា Na pakappeti គឺតណ្ហានិងទិដ្ឋិក្នុងចិត្តទាំង៨ ត្រូវបានឃាត់។ ពាក្យថា Anuseti គឺព្រះអង្គកាន់យកនូវអនុស័យ ដោយអំណាចឧបនិស្សយកោដិក្នុងតេភូមិកកុសល និងដោយអំណាចសហជាតកោដិផង ឧបនិស្សយកោដិផង ក្នុងអកុសលចេតនាទាំង៤។ ក្នុងន័យទី៣ ពាក្យថា na ceteti គឺតេភូមិកកុសលនិងអកុសលត្រូវបានឃាត់។ ពាក្យថា na pakappeti គឺតណ្ហានិងទិដ្ឋិក្នុងចិត្តទាំង៨ ត្រូវបានឃាត់។ ពាក្យថា anuseti គឺវៀរចាកអនុស័យដែលមកក្នុងព្រះសូត្រ ហើយកាន់យកនូវឧបនិស្សយភាព ដោយអំណាចមិនទាន់លះបង់ដាច់ស្រឡះ ក្នុងតេភូមិកកុសលវិបាក អកុសលវិបាក កិរិយា និងរូប។ ចំណែកឯន័យទី៤ មានសេចក្តីដូចគ្នានឹងន័យមុនៗដែរ។

තදප්පතිට්ඨිතෙති තස්මිං අප්පතිට්ඨිතෙ. අවිරූළ්හෙති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය අනිබ්බත්තමූලෙ. එත්ථ පන කිං කථිතන්ති? අරහත්තමග්ගස්ස කිච්චං, ඛීණාසවස්ස කිච්චකරණන්තිපි නවලොකුත්තරධම්මාතිපි වත්තුං වට්ටති. එත්ථ ච විඤ්ඤාණස්ස චෙව ආයතිං පුනබ්භවස්ස ච අන්තරෙ එකො සන්ධි, වෙදනාතණ්හානමන්තරෙ එකො, භවජාතීනමන්තරෙ එකොති. අට්ඨමං.

ពាក្យថា Tadappatiṭṭhite សេចក្តីថា កាលបើកម្មវិញ្ញាណនោះមិនតាំងនៅហើយ។ ពាក្យថា Avirūḷhe សេចក្តីថា កាលបើឫសគល់មិនទាន់កើតឡើង ដោយមិនមានសមត្ថភាពក្នុងការញ៉ាំងកម្មឲ្យលឿនទៅ ហើយទាញយកបដិសន្ធិមក។ ចុះក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអ្វី? គប្បីពោលថា ទ្រង់សម្តែងនូវកិច្ចនៃអរហត្តមគ្គខ្លះ សម្តែងនូវការធ្វើកិច្ចរបស់ព្រះខីណាស្រពខ្លះ ឬសម្តែងនូវលោកុត្តរធម៌ទាំង៩ខ្លះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធម៌ទាំងនេះ មានតំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃវិញ្ញាណ និងភពថ្មីខាងមុខ, តំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃវេទនានិងតណ្ហា, តំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃភពនិងជាតិ។ សូត្រទី៨ ចប់។

9. දුතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා

៩. អត្ថាធិប្បាយទុតិយចេតនាសូត្រ

39. නවමෙ [Pg.67] විඤ්ඤාණනාමරූපානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, වෙදනාතණ්හානමන්තරෙ එකො, භවජාතීනමන්තරෙ එකොති. නවමං.

៣៩. ក្នុងសូត្រទី៩ មានតំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃវិញ្ញាណ និងនាមរូប, តំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃវេទនានិងតណ្ហា, តំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃភពនិងជាតិ។ សូត្រទី៩ ចប់។

10. තතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා

១០. អត្ថាធិប្បាយតតិយចេតនាសូត្រ

40. දසමෙ නතීති තණ්හා. සා හි පියරූපෙසු රූපාදීසු නමනට්ඨෙන ‘‘නතී’’ති වුච්චති. ආගති ගති හොතීති ආගතිම්හි ගති හොති, ආගතෙ පච්චුපට්ඨිතෙ කම්මෙ වා කම්මනිමිත්තෙ වා ගහිනිමිත්තෙ වා පටිසන්ධිවසෙන විඤ්ඤාණස්ස ගති හොති. චුතූපපාතොති එවං විඤ්ඤාණස්ස ආගතෙ පටිසන්ධිවිසයෙ ගතියා සති ඉතො චවනසඞ්ඛාතා චුති, තත්ථූපපත්තිසඞ්ඛාතො උපපාතොති අයං චුතූපපාතො නාම හොති. එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ නතියා ච ආගතිගතියා ච අන්තරෙ එකොව සන්ධි කථිතොති. දසමං.

៤០. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា nati គឺតណ្ហា។ ព្រោះថាតណ្ហានោះ ហៅថា នតិ (ការឱនទៅ) ដោយអត្ថថាឱនទៅរកអារម្មណ៍ទាំង៦ មានរូបជាដើម ដែលជាទីស្រឡាញ់។ ពាក្យថា Āgati gati hoti សេចក្តីថា កាលបើអាគតិមកដល់ហើយ ការទៅរមែងមាន គឺកាលបើកម្មក្តី កម្មនិមិត្តក្តី គតិនីមិត្តក្តី មកប្រាកដចំពោះមុខហើយ ការទៅនៃវិបាកវិញ្ញាណដោយអំណាចបដិសន្ធិក្នុងអារម្មណ៍នោះ រមែងមាន។ ពាក្យថា Cutūpapāto សេចក្តីថា កាលបើការទៅនៃបដិសន្ធិវិញ្ញាណក្នុងអារម្មណ៍ដែលមកដល់នោះមានហើយ ការច្យុតពោលគឺការឃ្លាតចាកភពនេះក្តី ការកើតឡើងពោលគឺការចូលទៅកើតក្នុងភពខាងមុខនោះក្តី នេះហៅថា ចុតូបបាតៈ។ ក្នុងសូត្រទី១០នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវតំណភ្ជាប់តែមួយប៉ុណ្ណោះ ក្នុងចន្លោះនៃនតិ និងអាគតិគតិ ដោយប្រការដូច្នេះ។ សូត្រទី១០ ចប់។

කළාරඛත්තියවග්ගො චතුත්ථො.

កឡារខត្តិយវគ្គ ទី៤ ចប់។

5. ගහපතිවග්ගො

៥. គហបតិវគ្គ

1. පඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා

១. អត្ថាធិប្បាយបញ្ចវេរភយសូត្រ

41. ගහපතිවග්ගස්ස පඨමෙ යතොති යදා. භයානි වෙරානීති භයවෙරචෙතනායො. සොතාපත්තියඞ්ගෙහීති දුවිධං සොතාපත්තියා අඞ්ගං, (සොතාපත්තියා ච අඞ්ගං,) යං පුබ්බභාගෙ සොතාපත්තිපටිලාභාය සංවත්තති, ‘‘සප්පුරිසසංසෙවො සද්ධම්මස්සවනං යොනිසොමනසිකාරො ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තී’’ති (දී. නි. 3.311) එවං ආගතං, පටිලද්ධගුණස්ස ච සොතාපත්තිං පත්වා ඨිතස්ස අඞ්ගං, යං සොතාපන්නස්ස අඞ්ගන්තිපි වුච්චති, බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදාදීනං එතං අධිවචනං. ඉදමිධ අධිප්පෙතං. අරියොති නිද්දොසො නිරුපාරම්භො. ඤායොති පටිච්චසමුප්පන්නං ඤත්වා ඨිතඤාණම්පි පටිච්චසමුප්පාදොපි. යථාහ – ‘‘ඤායො වුච්චති පටිච්චසමුප්පාදො, අරියොපි අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො ඤායො’’ති. පඤ්ඤායාති අපරාපරං උප්පන්නාය විපස්සනාපඤ්ඤාය. සුදිට්ඨො හොතීති අපරාපරං උප්පජ්ජිත්වා දස්සනවසෙන සුට්ඨු දිට්ඨො.

៤១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃគហបតិវគ្គ ពាក្យថា yato សេចក្តីថា ក្នុងកាលណា។ ពាក្យថា bhayāni verāni គឺចេតនាដែលជាហេតុនាំមកនូវភ័យនិងពៀរ។ ពាក្យថា Sotāpattiyaṅgehi សេចក្តីថា អង្គនៃសោតាបត្តិមាន២យ៉ាង គឺ អង្គណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុព្វភាគ ដើម្បីបាននូវសោតាបត្តិមគ្គ ដែលមកហើយយ៉ាងនេះថា ការសេពគប់សប្បុរស ការស្តាប់ព្រះសទ្ធម៌ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ ការប្រតិបត្តិធម៌សមគួរដល់ធម៌ ម្យ៉ាងទៀត អង្គរបស់បុគ្គលអ្នកបានសម្រេចគុណធម៌ហើយ តាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិផល ដែលហៅថា អង្គនៃព្រះសោតាបន្នបុគ្គល ក៏បាន នេះជាឈ្មោះនៃសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងព្រះពុទ្ធជាដើម។ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នាយកសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងព្រះពុទ្ធជាដើមនោះ។ ពាក្យថា Ariyo សេចក្តីថា មិនមានទោស មិនមានការតិះដៀល។ ពាក្យថា Ñāyo គឺញាណដែលតាំងនៅដោយដឹងនូវធម៌ដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យផង គឺបដិច្ចសមុប្បាទផង។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា បដិច្ចសមុប្បាទ ហៅថា ញាយៈ ទុកជាអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ ក៏ហៅថា ញាយៈ ដែរ។ ពាក្យថា Paññāya សេចក្តីថា ដោយវិបស្សនាបញ្ញាដែលកើតឡើងជាលំដាប់លំដោយ។ ពាក្យថា Sudiṭṭho hoti សេចក្តីថា ត្រូវបានឃើញច្បាស់ល្អហើយ ដោយអំណាចនៃការឃើញ ព្រោះកើតឡើងជាលំដាប់លំដោយ។

ඛීණනිරයොතිආදීසු [Pg.68] ආයතිං තත්ථ අනුප්පජ්ජනතාය ඛීණො නිරයො මය්හන්ති සො අහං ඛීණනිරයො. එස නයො සබ්බත්ථ. සොතාපන්නොති මග්ගසොතං ආපන්නො. අවිනිපාතධම්මොති න විනිපාතසභාවො. නියතොති පඨමමග්ගසඞ්ඛාතෙන සම්මත්තනියාමෙන නියතො. සම්බොධිපරායනොති උත්තරිමග්ගත්තයසඞ්ඛාතො සම්බොධි පරං අයනං මය්හන්ති සොහං සම්බොධිපරායනො, තං සම්බොධිං අවස්සං අභිසම්බුජ්ඣනකොති අත්ථො.

ក្នុងពាក្យថា Khīṇanirayo ជាដើមនោះ សេចក្តីថា នរកត្រូវបានអស់ហើយដល់ខ្ញុំ ព្រោះមិនទៅកើតក្នុងនរកនោះតទៅទៀតក្នុងអនាគត ខ្ញុំនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមាននរកអស់ហើយ។ វិធីនេះគប្បីដឹងក្នុងបទដែលសេសសល់ទាំងអស់។ ពាក្យថា Sotāpanno សេចក្តីថា ដល់ហើយនូវខ្សែគឺអរិយមគ្គ។ ពាក្យថា Avinipātadhammo សេចក្តីថា មិនមានសភាវៈធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអបាយភូមិ។ ពាក្យថា Niyato សេចក្តីថា ជាអ្នកទៀងទាត់ ដោយសម្មត្តនិយាម ពោលគឺសោតាបត្តិមគ្គ។ ពាក្យថា Sambodhiparāyano សេចក្តីថា សម្ពោធិ ពោលគឺមគ្គទាំង៣ខាងលើ ជាទីទៅខាងមុខរបស់ខ្ញុំ ខ្ញុំនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមានសម្ពោធិជាទីទៅក្នុងខាងមុខ សេចក្តីថា ជាអ្នកនឹងបានត្រាស់ដឹងនូវមគ្គទាំង៣ខាងលើនោះដោយពិតប្រាកដ។

පාණාතිපාතපච්චයාති පාණාතිපාතකම්මකාරණා. භයං වෙරන්ති අත්ථතො එකං. වෙරඤ්ච නාමෙතං දුවිධං හොති බාහිරං අජ්ඣත්තිකන්ති. එකෙන හි එකස්ස පිතා මාරිතො හොති, සො චින්තෙසි ‘‘එතෙන කිර මෙ පිතා මාරිතො, අහම්පි තංයෙව මාරෙස්සාමී’’ති නිසිතං සත්ථං ආදාය චරති. යා තස්ස අබ්භන්තරෙ උප්පන්නවෙරචෙතනා, ඉදං බාහිරං වෙරං නාම. යා පන ඉතරස්ස ‘‘අයං කිර මං මාරෙස්සාමීති චරති, අහමෙව නං පඨමතරං මාරෙස්සාමී’’ති චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදං අජ්ඣත්තිකං වෙරං නාම. ඉදං තාව උභයම්පි දිට්ඨධම්මිකමෙව. යා පන තං නිරයෙ උප්පන්නං දිස්වා ‘‘එතං පහරිස්සාමී’’ති ජලිතං අයමුග්ගරං ගණ්හතො නිරයපාලස්ස චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදමස්ස සම්පරායිකං බාහිරවෙරං. යා චස්ස ‘‘අයං නිද්දොසං මං පහරිස්සාමීති ආගච්ඡති, අහමෙව නං පඨමතරං පහරිස්සාමී’’ති චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදමස්ස සම්පරායිකං අජ්ඣත්තවෙරං. යං පනෙතං බාහිරවෙරං, තං අට්ඨකථායං ‘‘පුග්ගලවෙර’’න්ති වුත්තං. දුක්ඛං දොමනස්සන්ති අත්ථතො එකමෙව. යථා චෙත්ථ, එවං සෙසපදෙසුපි ‘‘ඉමිනා මම භණ්ඩං හටං, මය්හං දාරෙසු චාරිත්තං ආපන්නං, මුසා වත්වා අත්ථො භග්ගො, සුරාමදමත්තෙන ඉදං නාම කත’’න්තිආදිනා නයෙන වෙරුප්පත්ති වෙදිතබ්බා. අවෙච්චප්පසාදෙනාති අධිගතෙන අචලප්පසාදෙන. අරියකන්තෙහීති පඤ්චහි සීලෙහි. තානි හි අරියානං කන්තානි පියානි. භවන්තරගතාපි අරියා තානි න විජහන්ති, තස්මා ‘‘අරියකන්තානී’’ති වුච්චන්ති. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ අනුස්සතිනිද්දෙසෙ වුත්තමෙව. පඨමං.

ពាក្យថា Pāṇātipātapaccayā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុគឺការធ្វើនូវបាណាតិបាត។ ពាក្យថា bhayaṃ និង veraṃ មានអត្ថដូចគ្នាតែមួយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពៀរនោះមាន២យ៉ាងគឺ ពៀរខាងក្រៅ និងពៀរខាងក្នុង។ ពិតណាស់ បុគ្គលម្នាក់បានសម្លាប់ឪពុករបស់បុគ្គលម្នាក់ទៀត បុគ្គលនោះគិតថា ឮថាអ្នកនេះសម្លាប់ឪពុកអញ អញនឹងសម្លាប់អ្នកនោះវិញ ហើយកាន់យកនូវគ្រឿងសាស្ត្រាវុធដ៏មុតស្រួចដើរទៅ។ ចេតនាចងពៀរដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ នេះហៅថា ពៀរខាងក្រៅ។ ចំណែកឯចេតនារបស់បុគ្គលម្នាក់ទៀតដែលកើតឡើងថា ឮថាអ្នកនេះដើររកសម្លាប់អញ អញនឹងសម្លាប់វាឲ្យមុនសិន នេះហៅថា ពៀរខាងក្នុង។ ពៀរទាំងពីរយ៉ាងនេះ ជាពៀរក្នុងបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯចេតនារបស់នាយនិរយបាល ដែលឃើញសត្វនរកនោះកើតហើយ គិតថា អញនឹងវាយសត្វនរកនេះ ហើយកាន់យកនូវដំបងដែកដ៏ច្រាលឆ្អៅដោយភ្លើង នេះហៅថា ពៀរខាងក្រៅក្នុងបរលោក របស់សត្វនរកនោះ។ ចំណែកឯចោទនារបស់សត្វនរកនោះដែលកើតឡើងថា នាយនិរយបាលនេះដើរមកដើម្បីនឹងវាយអញដែលមិនមានទោស អញនឹងវាយវាឲ្យមុនសិន នេះហៅថា ពៀរខាងក្នុងក្នុងបរលោក របស់សត្វនរកនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពៀរខាងក្រៅណាដែលមាន ក្នុងអដ្ឋកថាហៅថា បុគ្គលវេរៈ។ ពាក្យថា dukkhaṃ និង domanassaṃ មានអត្ថដូចគ្នាតែមួយ។ ការកើតឡើងនៃពៀរក្នុងបទដែលសេសសល់ គប្បីដឹងដោយន័យនេះថា អ្នកនេះលួចទ្រព្យរបស់អញ, ប្រព្រឹត្តខុសក្នុងប្រពន្ធកូនរបស់អញ, និយាយកុហកបំផ្លាញប្រយោន៍អញ, ផឹកទឹកស្រវឹងហើយធ្វើនូវអំពើអាក្រក់ឈ្មោះនេះ ជាដើម។ ពាក្យថា Aveccappasādena សេចក្តីថា ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាដ៏មាំមួនដែលបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា Ariyakantehi គឺសីលទាំង៥។ ព្រោះថាសីលទាំងនោះ ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីស្រឡាញ់របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ទោះបីជាទៅកាន់ភពផ្សេង ក៏ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយមិនលះបង់នូវសីលទាំងនោះឡើយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា អរិយកន្តសីល។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ដែលគួរនិយាយ ទាំងអស់នោះត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ត្រង់អនុស្សតិនីទ្ទេស។ សូត្រទី១ ចប់។

2. දුතියපඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා

២. អត្ថាធិប្បាយទុតិយបញ្ចវេរភយសូត្រ

42. දුතියෙ භික්ඛූනං කථිතභාවමත්තමෙව විසෙසො. දුතියං.

៤២. ក្នុងសូត្រទី២ មានសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រឹមតែសម្តែងដល់ភិក្ខុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី២ ចប់។

3. දුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុក្ខសូត្រ

43. තතියෙ [Pg.69] දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස. සමුදයන්ති ද්වෙ සමුදයා ඛණිකසමුදයො ච පච්චයසමුදයො ච. පච්චයසමුදයං පස්සන්තොපි භික්ඛු ඛණිකසමුදයං පස්සති, ඛණිකසමුදයං පස්සන්තොපි පච්චයසමුදයං පස්සති. අත්ථඞ්ගමොපි අච්චන්තත්ථඞ්ගමො භෙදත්ථඞ්ගමොති දුවිධො. අච්චන්තත්ථඞ්ගමං පස්සන්තොපි භෙදත්ථඞ්ගමං පස්සති, භෙදත්ථඞ්ගමං පස්සන්තොපි අච්චන්තත්ථඞ්ගමං පස්සති. දෙසෙස්සාමීති ඉදං වට්ටදුක්ඛස්ස සමුදයඅත්ථඞ්ගමං නිබ්බත්තිභෙදං නාම දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථාති අත්ථො. පටිච්චාති නිස්සයවසෙන චෙව ආරම්මණවසෙන ච පච්චයං කත්වා. තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සොති තිණ්ණං සඞ්ගතියා ඵස්සො. අයං ඛො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛස්ස සමුදයොති අයං වට්ටදුක්ඛස්ස නිබ්බත්ති නාම. අත්ථඞ්ගමොති භෙදො. එවඤ්හි වට්ටදුක්ඛං භින්නං හොති අප්පටිසන්ධියං. තතියං.

៣. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា dukkhassa សេចក្តីថា នៃវដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា samudaya មានសមូទ័យ២យ៉ាងគឺ ខណិកសមូទ័យ និងបច្ចយសមូទ័យ។ ភិក្ខុកាលឃើញនូវបច្ចយសមូទ័យ ក៏ឈ្មោះថាឃើញនូវខណិកសមូទ័យដែរ, កាលឃើញនូវខណិកសមូទ័យ ក៏ឈ្មោះថាឃើញនូវបច្ចយសមូទ័យដែរ។ សូម្បីតែការរលត់ ក៏មាន២យ៉ាងគឺ អច្ចន្តអត្ថង្គមៈ និងភេទទត្ថង្គមៈ។ កាលឃើញនូវអច្ចន្តអត្ថង្គមៈ ក៏ឈ្មោះថាឃើញនូវភេទទត្ថង្គមៈដែរ, កាលឃើញនូវភេទទត្ថង្គមៈ ក៏ឈ្មោះថាឃើញនូវអច្ចន្តអត្ថង្គមៈដែរ។ ពាក្យថា Desessāmi សេចក្តីថា តថាគតនឹងសម្តែងនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅ ពោលគឺសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការកើតឡើងនៃវដ្តទុក្ខនេះ អ្នកទាំងឡាយចូរស្ដាប់ចុះ។ ពាក្យថា Paṭicca សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃទីពឹងផង ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ផង។ ពាក្យថា Tiṇṇaṃ saṅgati phasso សេចក្តីថា ផស្សៈកើតឡើងព្រោះការជួបជុំគ្នានៃធម៌ទាំង៣។ ពាក្យថា Ayaṃ kho, bhikkhave, dukkhassa samudayo សេចក្តីថា នេះជាការកើតឡើងនៃវដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា Atthaṅgamo សេចក្តីថា ការធ្លាយទៅ។ ព្រោះថា កាលបើជាយ៉ាងនេះ វដ្តទុក្ខរមែងធ្លាយទៅ មិនមានបដិសន្ធិតទៅទៀតឡើយ។ សូត្រទី៣ ចប់។

4. ලොකසුත්තවණ්ණනා

៤៣. អត្ថាធិប្បាយលោកសូត្រ

44. චතුත්ථෙ ලොකස්සාති සඞ්ඛාරලොකස්ස. අයමෙත්ථ විසෙසො. චතුත්ථං.

៤. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា lokassa សេចក្តីថា នៃសង្ខារលោក។ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងសូត្រនេះ។ សូត្រទី៤ ចប់។

5. ඤාතිකසුත්තවණ්ණනා

៤៤. អត្ថាធិប្បាយញាតិកសូត្រ

45. පඤ්චමෙ ඤාතිකෙති ද්වින්නං ඤාතකානං ගාමෙ. ගිඤ්ජකාවසථෙති ඉට්ඨකාහි කතෙ මහාපාසාදෙ. ධම්මපරියායන්ති ධම්මකාරණං. උපස්සුතීති උපස්සුතිට්ඨානං, යං ඨානං උපගතෙන සක්කා හොති භගවතො සද්දං සොතුං, තත්ථ ඨිතොති අත්ථො. සො කිර ගන්ධකුටිපරිවෙණසම්මජ්ජනත්ථං ආගතො අත්තනො කම්මං පහාය භගවතො ධම්මඝොසං සුණන්තො අට්ඨාසි. අද්දසාති තදා කිර භගවතො ආදිතොව පච්චයාකාරං මනසිකරොන්තස්ස ‘‘ඉදං ඉමිනා පච්චයෙන හොති, ඉදං ඉමිනා’’ති ආවජ්ජතො යාව භවග්ගා එකඞ්ගණං අහොසි, සත්ථා මනසිකාරං පහාය වචසා සජ්ඣායං කරොන්තො යථානුසන්ධිනා දෙසනං නිට්ඨපෙත්වා, ‘‘අපි නු ඛො ඉමං ධම්මපරියායං කොචි අස්සොසී’’ති ආවජ්ජෙන්තො තං භික්ඛුමද්දස. තෙන වුත්තං ‘‘අද්දසා ඛො භගවා’’ති.

៤៥. នៅក្នុងសូត្រទី៥ បទថា ñātiketi បានដល់ ក្នុងភូមិរបស់ញាតិពីរនាក់។ បទថា Giñjakāvasatheti បានដល់ ក្នុងប្រាសាទធំដែលសាងសង់ឡើងដោយឥដ្ឋ។ បទថា Dhammapariyāyanti បានដល់ ហេតុនៃធម៌ (ឬហេតុនៃការសម្រេចធម៌)។ បទថា Upassutīti បានដល់ ទីកន្លែងសម្រាប់លបស្តាប់ សេចក្តីថា ឋិតនៅទីនោះ ពោលគឺទីកន្លែងដែលបុគ្គលទៅដល់ហើយ អាចស្តាប់ព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគបាន។ ឮថា ភិក្ខុនោះមកដើម្បីបោសសម្អាតបរិវេណព្រះគន្ធកុដិ បានលះបង់ការងាររបស់ខ្លួន ហើយឈរស្ដាប់ព្រះធម៌ទេសនារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ បទថា Addasāti មានសេចក្តីថា ឮថាក្នុងកាលនោះ កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) តាំងពីដើមមក ទ្រង់ពិចារណាថា «ធម៌នេះ កើតមានព្រោះបច្ច័យនេះ ធម៌នេះ កើតមានព្រោះបច្ច័យនេះ» រហូតដល់ភវគ្គព្រហ្មបានក្លាយជាទីលានតែមួយ ព្រះសាស្តាទ្រង់ឈប់ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ហើយទ្រង់សូត្រធម៌ដោយព្រះវាចា ទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាទៅតាមអនុសន្ធិ ទ្រង់ពិចារណាថា «តើមាននរណាម្នាក់បានស្តាប់ធម៌បរិយាយនេះដែរឬទេ?» ក៏បានទតឃើញភិក្ខុនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «addasā kho bhagavā» (ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានទតឃើញហើយ)។

අස්සොසි [Pg.70] නොති අස්සොසි නු. අථ වා අස්සොසි නොති අම්හාකං භාසන්තානං අස්සොසීති. උග්ගණ්හාහීතිආදීසු සුත්වා තුණ්හීභූතොව පගුණං කරොන්තො උග්ගණ්හාති නාම. පදානුපදං ඝටෙත්වා වාචාය පරිචිතං කරොන්තො පරියාපුණාති නාම. උභයථාපි පගුණං ආධාරප්පත්තං කරොන්තො ධාරෙති නාම. අත්ථසංහිතොති කාරණනිස්සිතො. ආදිබ්‍රහ්මචරියකොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදි පතිට්ඨානභූතො. ඉති තීසුපි ඉමෙසු සුත්තෙසු වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං. පඤ්චමං.

បទថា Assosi noti បានដល់ assosi nu (តើបានស្តាប់ហើយឬ?)។ ម៉្យាងទៀត បទថា assosi no មានសេចក្តីថា «តើអ្នកបានស្តាប់ពាក្យរបស់យើងដែលកំពុងនិយាយនេះដែរឬទេ?»។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន uggaṇhāhi ជាដើម ការស្តាប់ហើយនៅស្ងៀម ធ្វើឲ្យស្ទាត់ជំនាញ (ក្នុងចិត្ត) ឈ្មោះថា រៀនយក (uggaṇhāti)។ ការភ្ជាប់បទតាមលំដាប់បទ ធ្វើឲ្យស៊ាំនឹងវាចា ឈ្មោះថា រៀនសូត្រ (pariyāpuṇāti)។ ការធ្វើឲ្យស្ទាត់ជំនាញទាំងពីរយ៉ាង ឲ្យដល់នូវការទ្រទ្រង់ទុក (ក្នុងចិត្ត) ឈ្មោះថា ចងចាំ (dhāreti)។ បទថា Atthasaṃhitoti បានដល់ អាស្រ័យនូវហេតុ (ឬប្រកបដោយប្រយោជន៍)។ បទថា Ādibrahmacariyakoti បានដល់ ជាទីតាំងដំបូងនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែវដ្តៈនិងវិវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ ក្នុងសូត្រទាំងបីនេះ។ ចប់សូត្រទី៥។

6. අඤ්ඤතරබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

៦. ពណ៌នាអំពីអញ្ញតរព្រាហ្មណសូត្រ

46. ඡට්ඨෙ අඤ්ඤතරොති නාමවසෙන අපාකටො අඤ්ඤතරො බ්‍රාහ්මණො. ඡට්ඨං.

៤៦. នៅក្នុងសូត្រទី៦ បទថា aññataro បានដល់ ព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ដែលមិនប្រាកដដោយឈ្មោះ។ ចប់សូត្រទី៦។

7. ජාණුස්සොණිසුත්තවණ්ණනා

៧. ពណ៌នាអំពីជាណុស្សោណិសូត្រ

47. සත්තමෙ ජාණුස්සොණීති ඨානන්තරවසෙන එවංලද්ධනාමො අසීතිකොටිවිභවො මහාපුරොහිතො. සත්තමං.

៤៧. នៅក្នុងសូត្រទី៧ បទថា jāṇussoṇī បានដល់ មហាបុរោហិតដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិ ៨០ កោដិ ដែលទទួលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះដោយអំណាចនៃឋានន្តរសក្តិ។ ចប់សូត្រទី៧។

8. ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා

៨. ពណ៌នាអំពីលោកាយតិកសូត្រ

48. අට්ඨමෙ ලොකායතිකොති විතණ්ඩසත්ථෙ ලොකායතෙ කතපරිචයො. ජෙට්ඨමෙතං ලොකායතන්ති පඨමං ලොකායතං. ලොකායතන්ති ච ලොකස්සෙව ආයතං, බාලපුථුජ්ජනලොකස්ස ආයතං, මහන්තං ගම්භීරන්ති උපධාරිතබ්බං පරිත්තං භාවං දිට්ඨිගතං. එකත්තන්ති එකසභාවං, නිච්චසභාවමෙවාති පුච්ඡති. පුථුත්තන්ති පුරිමසභාවෙන නානාසභාවං, දෙවමනුස්සාදිභාවෙන පඨමං හුත්වා පච්ඡා න හොතීති උච්ඡෙදං සන්ධාය පුච්ඡති. එවමෙත්ථ ‘‘සබ්බමත්ථි, සබ්බමෙකත්ත’’න්ති ඉමා ද්වෙපි සස්සතදිට්ඨියො, ‘‘සබ්බං නත්ථි, සබ්බං පුථුත්ත’’න්ති ඉමා ද්වෙ උච්ඡෙදදිට්ඨියොති වෙදිතබ්බා. අට්ඨමං.

៤៨. នៅក្នុងសូត្រទី៨ បទថា lokāyatikoti បានដល់ អ្នកដែលបានសិក្សាស្ទាត់ជំនាញក្នុងលោកាយតៈ គឺគម្ពីរវិតណ្ឌៈ។ បទថា Jeṭṭhametaṃ lokāyatanti បានដល់ លោកាយតៈទីមួយ។ ពាក្យថា លោកាយតៈ គឺការផ្សាយទៅនៃលោក គឺការផ្សាយទៅនៃលោករបស់ពាលបុថុជ្ជន ដែលគួរយល់ថាជាសភាពធំទូលាយ ជ្រាលជ្រៅ ប៉ុន្តែជាសភាពដ៏ថោកទាប គឺទិដ្ឋិគតៈ។ បទថា Ekattanti បានដល់ សភាវៈតែមួយ សួរថា «តើមានសភាវៈទៀងទាត់តែមួយឬ?»។ បទថា Puthuttanti បានដល់ សភាវៈផ្សេងៗពីសភាវៈមុន សួរដោយសំដៅយកឧច្ឆេទទិដ្ឋិថា «តើកើតឡើងជាទេវតា ឬមនុស្សជាដើមមុនសិន ហើយក្រោយមកក៏លែងមាន (សូន្យ) ឬ?»។ ក្នុងសូត្រនេះ គប្បីជ្រាបថា លទ្ធិទាំងពីរគឺ «សព្វគ្រប់ទាំងអស់មានពិត, សព្វគ្រប់ទាំងអស់ជាសភាវៈតែមួយ» គឺជាសស្សតទិដ្ឋិ។ ចំណែកលទ្ធិទាំងពីរគឺ «សព្វគ្រប់ទាំងអស់មិនមាន, សព្វគ្រប់ទាំងអស់ជាសភាវៈផ្សេងៗគ្នា» គឺជាឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ចប់សូត្រទី៨។

9. අරියසාවකසුත්තවණ්ණනා

៩. ពណ៌នាអំពីអរិយសាវកសូត្រ

49. නවමෙ කිං නු ඛොති සංසයුප්පත්තිආකාරදස්සනං. සමුදයතීති උප්පජ්ජති. නවමං.

៤៩. នៅក្នុងសូត្រទី៩ បទថា kiṃ nu kho គឺជាការបង្ហាញអំពីអាការៈនៃការកើតឡើងនៃសេចក្តីសង្ស័យ។ បទថា samudayati បានដល់ កើតឡើង (uppajjati)។ ចប់សូត្រទី៩។

10. දුතියඅරියසාවකසුත්තවණ්ණනා

១០. ពណ៌នាអំពីទុតិយអរិយសាវកសូត្រ

50. දසමෙ [Pg.71] ද්වෙපි නයා එකතො වුත්තා. ඉදමෙව පුරිමෙන නානත්තං, සෙසං තාදිසමෙවාති. දසමං.

៥០. នៅក្នុងសូត្រទី១០ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងរួមគ្នានូវន័យទាំងពីរ។ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាពីសូត្រមុន (សូត្រទី៩) សេចក្តីដែលនៅសល់គឺដូចគ្នា។ ចប់សូត្រទី១០។

ගහපතිවග්ගො පඤ්චමො.

ចប់ គហបតិវគ្គ ទី៥។

6. දුක්ඛවග්ගො

៦. ទុក្ខវគ្គ

1. පරිවීමංසනසුත්තවණ්ණනා

១. ពណ៌នាអំពីបរិវីមំសនសូត្រ

51. දුක්ඛවග්ගස්ස පඨමෙ පරිවීමංසමානොති උපපරික්ඛමානො. ජරාමරණන්ති කස්මා ජරාමරණං එකමෙව ‘‘අනෙකවිධං නානප්පකාරක’’න්ති වත්වා ගහිතන්ති චෙ? තස්මිං ගහිතෙ සබ්බදුක්ඛස්ස ගහිතත්තා. යථා හි චූළාය ගහිතෙ පුරිසෙ සො පුරිසො ගහිතොව හොති, එවං ජරාමරණෙ ගහිතෙ සබ්බදුක්ඛං ගහිතමෙව හොති. තස්මා ‘‘යං ඛො ඉදං අනෙකවිධං නානප්පකාරකං දුක්ඛං ලොකෙ උප්පජ්ජතී’’ති න්හත්වා ඨිතං පුරිසං විය සබ්බදුක්ඛං දස්සෙත්වා තං චූළාය ගණ්හන්තො විය ජරාමරණං ගණ්හි.

៥១. នៅក្នុងសូត្រទី១ នៃទុក្ខវគ្គ បទថា parivīmaṃsamāno បានដល់ កាលពិចារណា។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅជរានិងមរណៈតែមួយយ៉ាងថា «ទុក្ខមានប្រការច្រើនយ៉ាង មានសភាពផ្សេងៗគ្នា» ហើយទ្រង់កាន់យក? ឆ្លើយថា ព្រោះកាលបើកាន់យកជរានិងមរណៈនោះហើយ ទុក្ខទាំងអស់ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដែរ។ ព្រោះថា ដូចជាកាលដែលគេចាប់ត្រង់ជញ្ជក់សក់របស់បុរសម្នាក់ បុរសនោះក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានគេចាប់ខ្លួនបានទាំងស្រុងយ៉ាងណាមិញ កាលបើកាន់យកជរានិងមរណៈហើយ ទុក្ខទាំងអស់ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញទុក្ខទាំងអស់ ដូចជាបុរសដែលងូតទឹកស្អាតហើយឈរនៅ ហើយទ្រង់កាន់យកជរានិងមរណៈ ដូចជាការចាប់បុរសនោះត្រង់ជញ្ជក់សក់ដូច្នោះ។

ජරාමරණනිරොධසාරුප්පගාමිනීති ජරාමරණනිරොධස්ස සාරුප්පභාවෙන නික්කිලෙසතාය පරිසුද්ධතාය සදිසාව හුත්වා ගාමිනීති අත්ථො. තථා පටිපන්නො ච හොතීති යථා තං පටිපන්නොති වුච්චති, එවං පටිපන්නො හොති. අනුධම්මචාරීති නිබ්බානධම්මං අනුගතං පටිපත්තිධම්මං චරති, පූරෙතීති අත්ථො. දුක්ඛක්ඛයාය පටිපන්නොති සීලං ආදිං කත්වා ජරාමරණදුක්ඛස්ස නිරොධත්ථාය පටිපන්නො. සඞ්ඛාරනිරොධායාති සඞ්ඛාරදුක්ඛස්ස නිරොධත්ථාය. එත්තාවතා යාව අරහත්තා දෙසනා කථිතා.

បទថា Jarāmaraṇanirodhasāruppagāminīti មានសេចក្តីថា ដំណើរដែលទៅដោយមានសភាពដូចគ្នា ព្រោះសភាពសមគួរដល់ការរលត់ទៅនៃជរានិងមរណៈ ដោយភាពមិនមានកិលេស និងដោយភាពបរិសុទ្ធ។ បទថា Tathā paṭipanno ca hotīti សេចក្តីថា ប្រតិបត្តិយ៉ាងណា ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះ។ បទថា Anudhammacārīti មានសេចក្តីថា ប្រព្រឹត្ត គឺបំពេញនូវបដិបត្តិធម៌ដែលសមគួរដល់និព្វានធម៌។ បទថា Dukkhakkhayāya paṭipannoti បានដល់ ភិក្ខុដែលប្រតិបត្តិដើម្បីរលត់ទុក្ខគឺជរានិងមរណៈ ដោយផ្តើមតាំងពីសីលជាដើម។ បទថា Saṅkhāranirodhāyāti បានដល់ ដើម្បីរលត់ទុក្ខគឺសង្ខារ។ ប៉ុណ្ណេះ ព្រះធម៌ទេសនាដែលព្រះអង្គសម្តែងទុក គឺរហូតដល់ព្រះអរហត្ត។

ඉදානි අරහත්තඵලපච්චවෙක්ඛණං සතතවිහාරඤ්ච දස්සෙත්වා දෙසනා නිවත්තෙතබ්බා සියා, තථා අකත්වා අවිජ්ජාගතොති ඉදං කස්මා ගණ්හාතීති? ඛීණාසවස්ස සමතික්කන්තවට්ටදුක්ඛදස්සනත්ථං. අපිච පුන වට්ටං ආරභිත්වා විවට්ටෙ කථියමානෙ බුජ්ඣනකසත්තො චෙත්ථ අත්ථි, තස්ස අජ්ඣාසයවසෙනාපි ඉදං ගණ්හාතීති වෙදිතබ්බො. තත්ථ අවිජ්ජාගතොති අවිජ්ජාය [Pg.72] ගතො උපගතො සමන්නාගතො. පුරිසපුග්ගලොති පුරිසොයෙව පුග්ගලො. උභයෙනාපි සම්මුතිකථං කථෙති. බුද්ධානඤ්හි සම්මුතිකථා පරමත්ථකථාති ද්වෙ කථා හොන්ති. තත්ථ ‘‘සත්තො නරො පුරිසො පුග්ගලො තිස්සො නාගො’’ති එවං පවත්තා සම්මුතිකථා නාම. ‘‘ඛන්ධා ධාතුයො ආයතනානී’’ති එවං පවත්තා පරමත්ථකථා නාම. පරමත්ථං කථෙන්තාපි සම්මුතිං අමුඤ්චිත්වා කථෙන්ති. තෙ සම්මුතිං කථෙන්තාපි පරමත්ථං කථෙන්තාපි සච්චමෙව කථෙන්ති. තෙනෙව වුත්තං –

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគគួរតែបញ្ចប់ទេសនាដោយបង្ហាញនូវព្រះអរហត្តផលបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ និងសតតវិហារធម៌ ប៉ុន្តែហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គមិនធ្វើដូច្នោះ បែរជាកាន់យកពាក្យថា avijjāgato (អ្នកដល់នូវអវិជ្ជា) នេះទៅវិញ? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្ហាញនូវការកន្លងផុតនូវវដ្តទុក្ខរបស់ព្រះខីណាស្រព។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា កាលដែលព្រះអង្គផ្តើមសម្តែងវដ្តៈម្តងទៀត ហើយសម្តែងវិវដ្តៈ ព្រោះក្នុងទីនេះមានសត្វដែលគួរត្រាស់ដឹង ព្រះអង្គទើបកាន់យកសេចក្តីនេះដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យរបស់សត្វនោះ។ ក្នុងបទនោះ បទថា avijjāgato បានដល់ ដល់ហើយ ចូលទៅជិតហើយ ប្រកបព្រមហើយដោយអវិជ្ជា។ បទថា Purisapuggaloti បានដល់ បុគ្គលជាបុរសនោះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសម្មុតិកថាដោយបទទាំងពីរនេះ។ ព្រោះថា ទេសនារបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមានពីរយ៉ាង គឺសម្មុតិកថា និងបរមត្ថកថា។ ក្នុងកថាទាំងពីរនោះ ទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «សត្វ នរជន បុរស បុគ្គល តិស្សៈ នាគៈ» ឈ្មោះថា សម្មុតិកថា។ ទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «ខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ» ឈ្មោះថា បរមត្ថកថា។ សូម្បីកាលសម្តែងបរមត្ថធម៌ ក៏មិនលះបង់សម្មុតិដែរ។ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនោះ សូម្បីកាលសម្តែងសម្មុតិក្តី សម្តែងបរមត្ថក្តី ក៏សម្តែងតែសច្ចៈ (ការពិត) ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកថា៖

‘‘දුවෙ සච්චානි අක්ඛාසි, සම්බුද්ධො වදතං වරො;

සම්මුතිං පරමත්ථඤ්ච, තතියං නූපලබ්භති;

සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණං;

පරමත්ථවචනං සච්චං, ධම්මානං භූතලක්ඛණ’’න්ති.

«ព្រះសម្ពុទ្ធដ៏ប្រសើរជាងពួកអ្នកពោលធម៌ ទ្រង់សម្តែងសច្ចៈពីរយ៉ាង គឺសម្មុតិសច្ចៈ និងបរមត្ថសច្ចៈ សច្ចៈទីបីមិនមានឡើយ។ សង្កេតវាចា (ពាក្យសន្មត) ជាសច្ចៈ ព្រោះជាហេតុនៃសម្មុតិរបស់លោក។ បរមត្ថវាចា ជាសច្ចៈ ព្រោះបង្ហាញនូវលក្ខណៈពិតនៃធម៌ទាំងឡាយ។»

පුඤ්ඤං චෙ සඞ්ඛාරන්ති තෙරසචෙතනාභෙදං පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං. අභිසඞ්ඛරොතීති කරොති. පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණන්ති කම්මවිඤ්ඤාණං කම්මපුඤ්ඤෙන උපගතං සම්පයුත්තං හොති, විපාකවිඤ්ඤාණං විපාකපුඤ්ඤෙන. අපුඤ්ඤං චෙ සඞ්ඛාරන්ති ද්වාදසචෙතනාභෙදං අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති. ආනෙඤ්ජං චෙ සඞ්ඛාරන්ති චතුචෙතනාභෙදං ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරං. ආනෙඤ්ජූපගං හොති විඤ්ඤාණන්ති කම්මානෙඤ්ජෙන කම්මවිඤ්ඤාණං, විපාකානෙඤ්ජෙන විපාකවිඤ්ඤාණං උපගතං හොති. එත්ථ ච තිවිධස්ස කම්මාභිසඞ්ඛාරස්ස ගහිතත්තා ද්වාදසපදිකො පච්චයාකාරො ගහිතොව හොති. එත්තාවතා වට්ටං දස්සිතං.

បទថា Puññaṃ ce saṅkhāranti បានដល់ បុញ្ញាភិសង្ខារ ដែលមានការបែងចែកជាចេតនា ១៣ ប្រការ។ បទថា Abhisaṅkharotīti បានដល់ ធ្វើ។ បទថា Puññūpagaṃ hoti viññāṇanti សេចក្តីថា កម្មវិញ្ញាណ ចូលទៅជិត គឺប្រកបព្រមដោយបុណ្យជាកម្ម វិបាកវិញ្ញាណ ចូលទៅជិតដោយបុណ្យជាវិបាក។ បទថា Apuññaṃ ce saṅkhāranti បានដល់ អបុញ្ញាភិសង្ខារ ដែលមានការបែងចែកជាចេតនា ១២ ប្រការ តែងតាក់តែង។ បទថា Āneñjaṃ ce saṅkhāranti បានដល់ អាណេញ្ជាភិសង្ខារ ដែលមានការបែងចែកជាចេតនា ៤ ប្រការ។ បទថា Āneñjūpagaṃ hoti viññāṇanti សេចក្តីថា កម្មវិញ្ញាណ ចូលទៅជិតដោយអាណេញ្ជៈជាកម្ម វិបាកវិញ្ញាណ ចូលទៅជិតដោយអាណេញ្ជៈជាវិបាក។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែកម្មអភិសង្ខារទាំង ៣ ប្រការត្រូវបានកាន់យក បច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) ដែលមាន ១២ អង្គ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយដែរ។ ប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវវដ្តៈ។

ඉදානි විවට්ටං දස්සෙන්තො යතො ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අවිජ්ජාති චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණං. විජ්ජාති අරහත්තමග්ගඤාණං. එත්ථ ච පඨමමෙව අවිජ්ජාය පහීනාය විජ්ජා උප්පජ්ජති. යථා පන චතුරඞ්ගෙපි තමෙ රත්තිං පදීපුජ්ජලෙන අන්ධකාරො පහීයති, එවං විජ්ජුප්පාදා අවිජ්ජාය පහානං වෙදිතබ්බං. න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතීති ලොකෙ කිඤ්චි ධම්මං න ගණ්හාති න පරාමසති. අනුපාදියං න පරිතස්සතීති අනුපාදියන්තො අගණ්හන්තො නෙව තණ්හාපරිතස්සනාය, න භයපරිතස්සනාය පරිතස්සති, න තණ්හායති න භායතීති අත්ථො. පච්චත්තඤ්ඤෙවාති සයමෙව අත්තනාව පරිනිබ්බායති, න අඤ්ඤස්ස ආනුභාවෙන.

ឥឡូវនេះ កាលទ្រង់បង្ហាញនូវវិវដ្តៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា yato kho, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងកាលណាឯង...)។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា avijjā បានដល់ សេចក្តីមិនដឹងក្នុងសច្ចៈទាំង ៤។ បទថា vijjā បានដល់ ព្រះអរហត្តមគ្គញ្ញាណ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែអវិជ្ជាត្រូវបានលះបង់ជាមុនសិន វិជ្ជាទើបកើតឡើង។ ម៉្យាងទៀត ដូចជាក្នុងរាត្រីដែលប្រកបដោយងងឹត ៤ ប្រការ ងងឹតតែងវិនាសទៅដោយសារពន្លឺប្រទីប យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបការលះបង់អវិជ្ជាដោយការកើតឡើងនៃវិជ្ជា យ៉ាងនោះឯង។ បទថា Na kiñci loke upādiyatīti សេចក្តីថា មិនកាន់យក មិនស្ទាបអង្អែលនូវធម៌ណាមួយក្នុងលោក។ បទថា Anupādiyaṃ na paritassatīti សេចក្តីថា កាលមិនប្រកាន់មាំ មិនកាន់យក តែងមិនតក់ស្លុតដោយសេចក្តីតក់ស្លុតព្រោះតណ្ហា ឬដោយសេចក្តីតក់ស្លុតព្រោះភ័យ មានន័យថា មិនប្រាថ្នា មិនភ័យខ្លាច។ បទថា Paccattaññevāti បានដល់ រលត់ទៅដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់ មិនមែនដោយអានុភាពរបស់អ្នកដទៃឡើយ។

සො [Pg.73] සුඛං චෙ වෙදනන්ති ඉදං කස්මා ආරභි? ඛීණාසවස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණං දස්සෙත්වා සතතවිහාරං දස්සෙතුං ආරභි. අනජ්ඣොසිතාති තණ්හාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා අගහිතා. අථ දුක්ඛවෙදනා කස්මා වුත්තා, කිං තම්පි අභිනන්දන්තො අත්ථීති? ආම අත්ථි. සුඛං අභිනන්දන්තොයෙව හි දුක්ඛං අභිනන්දති නාම දුක්ඛං පත්වා සුඛං පත්ථනතො සුඛස්ස ච විපරිණාමදුක්ඛතොති. කායපරියන්තිකන්ති කායපරිච්ඡින්නං, යාව පඤ්චද්වාරකායො පවත්තති, තාව පවත්තං පඤ්චද්වාරිකවෙදනන්ති අත්ථො. ජීවිතපරියන්තිකන්ති ජීවිතපරිච්ඡින්නං. යාව ජීවිතං පවත්තති, තාව පවත්තං මනොද්වාරිකවෙදනන්ති අත්ථො.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមសម្តែងពាក្យថា so sukhaṃ ce vedanaṃ នេះ? ឆ្លើយថា ព្រះអង្គទ្រង់ផ្តើមសម្តែងដើម្បីបង្ហាញនូវសតតវិហារធម៌ បន្ទាប់ពីបានបង្ហាញនូវបច្ចវេក្ខណញ្ញាណរបស់ព្រះខីណាស្រពរួចហើយ។ បទថា Anajjhositāti បានដល់ មិនត្រូវបានកាន់យកដោយការលេបលេញនៃតណ្ហា។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាទ្រង់សម្តែងទុកនូវទុក្ខវេទនា? តើមានអ្នកត្រេកអរនឹងទុក្ខវេទនានោះដែរឬ? ឆ្លើយថា អើ មាន! ព្រោះថា បុគ្គលកាលត្រេកអរនឹងសុខវេទនា ឈ្មោះថាត្រេកអរនឹងទុក្ខវេទនាដែរ ព្រោះកាលបើជួបនឹងទុក្ខ តែងប្រាថ្នាចង់បានសុខ និងព្រោះតែសុខវេទនានោះជាវិបរិណាមទុក្ខ។ បទថា Kāyapariyantikanti បានដល់ ដែលមានកាយជាកំណត់ សេចក្តីថា វេទនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារទាំង ៥ ដរាបណាបញ្ចទ្វារកាយនៅប្រព្រឹត្តទៅ។ បទថា Jīvitapariyantikanti បានដល់ ដែលមានជីវិតជាកំណត់ សេចក្តីថា វេទនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមនោទ្វារ ដរាបណាជីវិតនៅប្រព្រឹត្តទៅ។

තත්ථ පඤ්චද්වාරිකවෙදනා පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා පඨමං නිරුජ්ඣති, මනොද්වාරිකවෙදනා පඨමං උප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා නිරුජ්ඣති. සා හි පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුරූපස්මිංයෙව පතිට්ඨාති. පඤ්චද්වාරිකා පවත්තෙ පඤ්චද්වාරවසෙන පවත්තමානා පඨමවයෙ වීසතිවස්සකාලෙ රජ්ජනදුස්සනමුය්හනවසෙන අධිමත්තා බලවතී හොති, පණ්ණාසවස්සකාලෙ ඨිතා හොති, සට්ඨිවස්සකාලතො පට්ඨාය පරිහායමානා අසීතිනවුතිවස්සකාලෙ මන්දා හොති. තදා හි සත්තා ‘‘චිරරත්තං එකතො නිසීදිම්හා නිපජ්ජිම්හා’’ති වදන්තෙපි ‘‘න සඤ්ජානාමා’’ති වදන්ති. අධිමත්තානිපි රූපාදිආරම්මණානි ‘‘න පස්සාම න සුණාම’’, ‘‘සුගන්ධං දුග්ගන්ධං වා සාදුං අසාදුං වා ථද්ධං මුදුකන්ති වා න ජානාමා’’ති වදන්ති. ඉති නෙසං පඤ්චද්වාරිකවෙදනා භග්ගා හොති, මනොද්වාරිකාව පවත්තති. සාපි අනුපුබ්බෙන පරිහායමානා මරණසමයෙ හදයකොටිංයෙව නිස්සාය පවත්තති. යාව පනෙසා පවත්තති, තාව සත්තො ජීවතීති වුච්චති. යදා නප්පවත්තති, තදා මතො නිරුද්ධොති වුච්චති.

ក្នុងវេទនាទាំងពីរនោះ បញ្ចទ្វារិកវេទនា កើតឡើងជាក្រោយ តែរលត់ទៅមុន មនោទ្វារិកវេទនា កើតឡើងមុន តែរលត់ទៅជាក្រោយ។ ព្រោះថាមនោទ្វារិកវេទនានោះ ក្នុងខណៈបដិសន្ធិ តែងតាំងនៅក្នុងវត្ថុរូប (ហទយវត្ថុ) ប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯបញ្ចទ្វារិកវេទនា ក្នុងបវត្តិកាល តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃទ្វារទាំង ៥ ក្នុងបឋមវ័យ គឺក្នុងអាយុ ២០ ឆ្នាំ តែងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដោយអំណាចនៃតម្រេក សេចក្តីប្រទូស្ត និងសេចក្តីវង្វេង ក្នុងអាយុ ៥០ ឆ្នាំ តែងឋិតនៅជាប្រក្រតី ចាប់តាំងពីអាយុ ៦០ ឆ្នាំទៅ តែងស៊យចុះ លុះដល់អាយុ ៨០ ឬ ៩០ ឆ្នាំ តែងទន់ខ្សោយ។ ព្រោះថាក្នុងកាលនោះ សត្វទាំងឡាយសូម្បីនិយាយថា «យើងធ្លាប់អង្គុយ ធ្លាប់ដេកជាមួយគ្នាក្នុងកាលដ៏យូរ» ក៏ដោយ ក៏តែងនិយាយថា «ខ្ញុំមិនចាំទេ»។ សូម្បីតែអារម្មណ៍មានរូបជាដើមដ៏ច្បាស់លាស់ ក៏តែងនិយាយថា «ខ្ញុំមើលមិនឃើញ ខ្ញុំស្តាប់មិនឮ» ឬ «ក្លិនក្រអូប ឬក្លិនស្អុយ រសឆ្ងាញ់ ឬមិនឆ្ងាញ់ របស់រឹង ឬទន់ ខ្ញុំមិនដឹងឡើយ»។ យ៉ាងនេះ បញ្ចទ្វារិកវេទនារបស់ពួកគេក៏បាក់បែក (ទន់ខ្សោយ) ទៅ នៅសល់តែមនោទ្វារិកវេទនាប៉ុណ្ណោះដែលប្រព្រឹត្តទៅ។ សូម្បីតែមនោទ្វារិកវេទនានោះ កាលស៊យចុះជាលំដាប់ ក្នុងពេលជិតស្លាប់ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យតែចុងនៃហទយវត្ថុប៉ុណ្ណោះ។ ដរាបណាមនោទ្វារិកវេទនានេះនៅប្រព្រឹត្តទៅ ដរាបនោះសត្វតែងត្រូវបានគេហៅថា «នៅរស់»។ កាលណាមិនប្រព្រឹត្តទៅហើយ កាលនោះសត្វតែងត្រូវបានគេហៅថា «ស្លាប់ហើយ រលត់ហើយ»។

ස්වායමත්ථො වාපියා දීපෙතබ්බො –

សេចក្តីនោះ គប្បីបង្ហាញដោយឧបមាអំពីអាងទឹក៖

යථා හි පුරිසො පඤ්චඋදකමග්ගසම්පන්නං වාපිං කරෙය්‍ය, පඨමං දෙවෙ වුට්ඨෙ පඤ්චහි උදකමග්ගෙහි උදකං පවිසිත්වා අන්තොවාපියං ආවාටෙ පූරෙය්‍ය, පුනප්පුනං දෙවෙ වස්සන්තෙ උදකමග්ගෙ පූරෙත්වා ගාවුතඩ්ඪයොජනමත්තං ඔත්ථරිත්වා උදකං තිට්ඨෙය්‍ය තතො තතො විස්සන්දමානං, අථ නිද්ධමනතුම්බෙ විවරිත්වා ඛෙත්තෙසු කම්මෙ කරියමානෙ උදකං නික්ඛමන්තං, සස්සපාකකාලෙ (උදකං නික්ඛමන්තං,) උදකං පරිහීනං ‘‘මච්ඡෙ ගණ්හාමා’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජෙය්‍ය, තතො [Pg.74] කතිපාහෙන ආවාටෙසුයෙව උදකං සණ්ඨහෙය්‍ය. යාව පන තං ආවාටෙසු හොති, තාව ‘‘මහාවාපියං උදකං අත්ථී’’ති සඞ්ඛං ගච්ඡති. යදා පන තත්ථ ඡිජ්ජති, තදා ‘‘වාපියං උදකං නත්ථී’’ති වුච්චති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.

ពិតមែនណាស់ ដូចជាបុរសម្នាក់ធ្វើនូវអាងទឹកដ៏ធំមួយ ដែលប្រកបដោយផ្លូវទឹកហូរចូលប្រាំ។ ជាដំបូង កាលបើភ្លៀងបង្អុរចុះមក ទឹកក៏ហូរចូលតាមផ្លូវទឹកទាំងប្រាំនោះ ហើយញ៉ាំងរណ្តៅតូចៗនៅក្នុងអាងទឹកនោះឲ្យពេញ។ កាលបើភ្លៀងធ្លាក់ចុះមកម្តងហើយម្តងទៀត ក៏ញ៉ាំងផ្លូវទឹកទាំងឡាយឲ្យពេញហៀរ ហើយជន់លិចទៅអស់ទីប្រមាណមួយគាវុតនិងកន្លះយោជន៍ ទឹកក៏ហូរហៀរចេញពីទំនប់នោះៗ ហើយដក់នៅ។ លុះបើកទ្វារបង្ហូរទឹក កាលបើគេធ្វើការងារក្នុងស្រែទាំងឡាយ ទឹកក៏ហូរចេញទៅ។ ក្នុងសម័យដែលស្រូវទុំ ទឹកក៏ស្រកចុះទៅ រហូតដល់នូវពាក្យដែលគេត្រូវនិយាយថា «យើងទាំងឡាយនឹងចាប់ត្រី»។ លុះកន្លងទៅពីររបីថ្ងៃ ទឹកក៏ដក់នៅតែក្នុងរណ្តៅតូចៗប៉ុណ្ណោះ។ ដរាបណាទឹកនោះនៅមានក្នុងរណ្តៅទាំងឡាយ ដរាបនោះ ក៏នៅតែរាប់ថា «ទឹកក្នុងអាងធំនៅមានឡើយ»។ តែដល់ពេលទឹកក្នុងរណ្តៅទាំងនោះរីងស្ងួតទៅ ពេលនោះ គេតែងនិយាយថា «ទឹកក្នុងអាងមិនមានឡើយ» យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីប្រៀបធៀបនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះឯង។

පඨමං දෙවෙ වස්සන්තෙ පඤ්චහි මග්ගෙහි උදකෙ පවිසන්තෙ ආවාටානං පූරණකාලො විය හි පඨමමෙව පටිසන්ධික්ඛණෙ මනොද්වාරිකවෙදනාය වත්ථුරූපෙ පතිට්ඨිතකාලො, පුනප්පුනං දෙවෙ වස්සන්තෙ පඤ්චන්නං මග්ගානං පූරිතකාලො විය පවත්තෙ පඤ්චද්වාරිකවෙදනාය පවත්තිකාලො, ගාවුතඩ්ඪයොජනමත්තං අජ්ඣොත්ථරණං විය පඨමවයෙ වීසතිවස්සකාලෙ රජ්ජනාදිවසෙන තස්සා අධිමත්තබලවභාවො, යාව වාපිතො උදකං න නිග්ගච්ඡති, තාව පූරාය වාපියා ඨිතකාලො විය පඤ්ඤාසවස්සකාලෙ තස්සා ඨිතකාලො, නිද්ධමනතුම්බෙසු විවටෙසු කම්මන්තෙ කරියමානෙ උදකස්ස නික්ඛමනකාලො විය සට්ඨිවස්සකාලතො පට්ඨාය තස්සා පරිහානි, උදකෙ භට්ඨෙ උදකමග්ගෙසු පරිත්තොදකස්ස ඨිතකාලො විය අසීතිනවුතිවස්සකාලෙ පඤ්චද්වාරිකවෙදනාය මන්දකාලො, ආවාටෙසුයෙව උදකස්ස පතිට්ඨානකාලො විය හදයවත්ථුකොටිං නිස්සාය මනොද්වාරිකවෙදනාය පවත්තිකාලො, ආවාටෙසු පරිත්තෙපි උදකෙ සති ‘‘වාපියං උදකං අත්ථී’’ති වත්තබ්බකාලො විය යාව සා පවත්තති, තාව ‘‘සත්තො ජීවතී’’ති වුච්චති. යථා පන ආවාටෙසු උදකෙ ඡින්නෙ ‘‘නත්ථි වාපියං උදක’’න්ති වුච්චති, එවං මනොද්වාරිකවෙදනාය අප්පවත්තමානාය ‘‘සත්තො මතො’’ති වුච්චති. ඉමං වෙදනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ජීවිතපරියන්තිකං වෙදනං වෙදියමානො’’ති.

ពិតមែនណាស់ កាលបើភ្លៀងធ្លាក់ចុះមកជាដំបូង ទឹកហូរចូលតាមផ្លូវទាំងប្រាំ ញ៉ាំងរណ្តៅទាំងឡាយឲ្យពេញ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងខណៈបដិសន្ធិជាដំបូងបង្អស់ កាលដែលមនោទ្វារិកវេទនាដំកល់នៅក្នុងវត្ថុរូប (ហទយវត្ថុ) ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើភ្លៀងធ្លាក់ចុះមកម្តងហើយម្តងទៀត ផ្លូវទឹកទាំងប្រាំក៏ពេញហៀរ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងកាលបវត្តិកាល កាលដែលបញ្ចទ្វារិកវេទនាកើតឡើង ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ការជន់លិចទៅអស់ទីប្រមាណមួយគាវុតនិងកន្លះយោជន៍ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងបឋមវ័យ គឺក្នុងអាយុ ២០ ឆ្នាំ ភាពមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាបំផុតនៃវេទនានោះ ដោយអំណាចនៃតម្រេកជាដើម ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ដរាបណាទឹកមិនទាន់ហូរចេញពីអាងទឹក ដរាបនោះ អាងទឹកដែលពេញប្រៀបនៅតែដំកល់នៅ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងអាយុ ៥០ ឆ្នាំ កាលដែលវេទនានោះដំកល់នៅ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើគេបើកទ្វារទឹក ធ្វើការងារក្នុងស្រែ ទឹកក៏ហូរចេញទៅ យ៉ាងណាមិញ ចាប់តាំងពីអាយុ ៦០ ឆ្នាំទៅ ភាពស៊ុតទ្រុឌនៃវេទនានោះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើទឹកស្រកចុះទៅ ទឹកបន្តិចបន្តួចដែលនៅសល់ក្នុងផ្លូវទឹកទាំងឡាយ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងអាយុ ៨០ ឬ ៩០ ឆ្នាំ ភាពទន់ខ្សោយនៃបញ្ចទ្វារិកវេទនា ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ការដែលទឹកដក់នៅតែក្នុងរណ្តៅតូចៗប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលមនោទ្វារិកវេទនាកើតឡើងដោយអាស្រ័យនឹងហទយវត្ថុ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើទឹកសូម្បីបន្តិចបន្តួចនៅមានក្នុងរណ្តៅទាំងឡាយ គេនៅតែនិយាយបានថា «ទឹកក្នុងអាងនៅមានឡើយ» យ៉ាងណាមិញ ដរាបណាមនោទ្វារិកវេទនានោះនៅតែប្រព្រឹត្តទៅ ដរាបនោះ គេតែងនិយាយថា «សត្វនៅរស់ឡើយ»។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើទឹកក្នុងរណ្តៅទាំងឡាយរីងស្ងួតអស់ទៅ គេតែងនិយាយថា «ទឹកក្នុងអាងមិនមានឡើយ» យ៉ាងណាមិញ កាលបើមនោទ្វារិកវេទនាមិនប្រព្រឹត្តទៅហើយ គេតែងនិយាយថា «សត្វស្លាប់ហើយ» យ៉ាងនោះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកវេទនានេះឯង ទើបត្រាស់ថា «កាលទទួលដឹងនូវវេទនាដែលមានជីវិតជាទីបំផុត»។

කායස්ස භෙදාති කායස්ස භෙදෙන. ජීවිතපරියාදානා උද්ධන්ති ජීවිතක්ඛයතො උද්ධං. ඉධෙවාති පටිසන්ධිවසෙන පරතො අගන්ත්වා ඉධෙව. සීතීභවිස්සන්තීති පවත්තිවිප්ඵන්දදරථරහිතානි සීතානි අප්පවත්තනධම්මානි භවිස්සන්ති. සරීරානීති ධාතුසරීරානි. අවසිස්සන්තීති අවසිට්ඨානි භවිස්සන්ති.

បទថា Kāyassa bhedā សេចក្តីថា ដោយការធ្លាយទៅនៃកាយ។ បទថា jīvitapariyādānā uddhaṃ សេចក្តីថា ខាងលើអំពីការអស់ទៅនៃជីវិត。 បទថា idheva សេចក្តីថា ក្នុងលោកនេះឯង គឺមិនទៅកាន់បរលោកដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិឡើយ។ បទថា sītībhavissanti សេចក្តីថា នឹងទៅជាត្រជាក់ គឺមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅ ការញាប់ញ័រ និងការក្តៅក្រហាយនៃសង្ខារទាំងឡាយឡើយ គឺមានសភាវៈមិនប្រព្រឹត្តទៅទៀតឡើយ។ បទថា sarīrāni សេចក្តីថា ធាតុសរីរៈទាំងឡាយ។ បទថា avasissantī សេចក្តីថា នឹងនៅសេសសល់។

කුම්භකාරපාකාති කුම්භකාරස්ස භාජනපචනට්ඨානතො. පටිසිස්සෙය්‍යාති ඨපෙය්‍ය. කපල්ලානීති සහ මුඛවට්ටියා එකාබද්ධානි කුම්භකපල්ලානි. අවසිස්සෙය්‍යුන්ති [Pg.75] තිට්ඨෙය්‍යුං. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – ආදිත්තකුම්භකාරපාකො විය හි තයො භවා දට්ඨබ්බා, කුම්භකාරො විය යොගාවචරො, පාකතො කුම්භකාරභාජනානං නීහරණදණ්ඩකො විය අරහත්තමග්ගඤාණං, සමො භූමිභාගො විය අසඞ්ඛතං නිබ්බානතලං, දණ්ඩකෙන උණ්හකුම්භං ආකඩ්ඪිත්වා සමෙ භූමිභාගෙ කුම්භස්ස ඨපිතකාලො විය ආරද්ධවිපස්සකස්ස රූපසත්තකං අරූපසත්තකං විපස්සන්තස්ස කම්මට්ඨානෙ ච පගුණෙ විභූතෙ උපට්ඨහමානෙ තථාරූපං උතුසප්පායාදිං ලභිත්වා එකාසනෙ නිසින්නස්ස විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං පත්වා චතූහි අපායෙහි අත්තභාවං උද්ධරිත්වා ඵලසමාපත්තිවසෙන අසඞ්ඛතෙ නිබ්බානතලෙ ඨිතකාලො දට්ඨබ්බො. ඛීණාසවො පන උණ්හකුම්භො විය අරහත්තප්පත්තදිවසෙයෙව න පරිනිබ්බාති, සාසනප්පවෙණිං පන ඝටයමානො පණ්ණාසසට්ඨිවස්සානි ඨත්වා චරිමකචිත්තප්පත්තියා උපාදිණ්ණකක්ඛන්ධභෙදා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බාති. අථස්ස කුම්භස්ස විය කපල්ලානි අනුපාදිණ්ණකසරීරානෙව අවසිස්සන්තීති. සරීරානි අවසිස්සන්තීති පජානාතීති ඉදං පන ඛීණාසවස්ස අනුයොගාරොපනත්ථං වුත්තං.

បទថា kumbhakārapākā សេចក្តីថា អំពីកន្លែងដុតឆ្នាំងរបស់ជាងឆ្នាំង។ បទថា paṭisisseyya សេចក្តីថា គប្បីតម្កល់ទុក។ បទថា kapallāni សេចក្តីថា អំបែងឆ្នាំងទាំងឡាយ ដែលជាប់គ្នាជាមួយមាត់ឆ្នាំង។ បទថា avasisseyyuṃ សេចក្តីថា គប្បីនៅសល់។ ក្នុងបទថា evameva kho នេះ មានការប្រៀបធៀបដូចតទៅនេះ៖ ភពទាំងបី គប្បីជ្រាបថាដូចជាឡដុតឆ្នាំងដ៏ក្តៅគគុករបស់ជាងឆ្នាំង ព្រះយោគាវចរ គប្បីជ្រាបថាដូចជាជាងឆ្នាំង អរហត្តមគ្គញ្ញាណ គប្បីជ្រាបថាដូចជាឈើសម្រាប់កៀរយកក្អមឆ្នាំងចេញពីឡដុត និព្វានបទដ៏ជាអសង្ខតៈ គប្បីជ្រាបថាដូចជាផ្ទៃដីដ៏រាបស្មើ។ ការដែលជាងឆ្នាំងយកឈើកៀរឆ្នាំងដ៏ក្តៅមកតម្កល់ទុកលើផ្ទៃដីដ៏រាបស្មើ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះយោគាវចរអ្នកប្រារព្ធវិបស្សនា ពិចារណានូវរូបសត្តកៈ និងអរូបសត្តកៈ កាលបើកម្មដ្ឋានស្ទាត់ជំនាញ ប្រាកដច្បាស់ និងតម្កល់មាំហើយ បានទទួលនូវឧតុសប្បាយជាដើមដ៏សមគួរ អង្គុយលើអាសនៈតែមួយ ចម្រើនវិបស្សនា រហូតដល់សម្រេចអរហត្តផលដ៏ជាផលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ស្រង់យកអត្តភាពរួចផុតពីអបាយភូមិទាំងបួន ហើយតម្កល់នៅលើផ្ទៃនិព្វានដ៏ជាអសង្ខតៈ ដោយអំណាចនៃផលសមាបត្តិ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះខីណាសព ដូចជាឆ្នាំងដ៏ក្តៅ មិនទាន់បរិនិព្វានក្នុងថ្ងៃដែលសម្រេចអរហត្តផលនោះភ្លាមៗឡើយ តែលោកនៅបន្តសាសនវង្ស អស់រយៈពេល ៥០ ឬ ៦០ ឆ្នាំ ទើបបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ ព្រោះការធ្លាយទៅនៃឧបាទិន្នកក្ខន្ធ ក្នុងខណៈនៃចុតិចិត្ត។ ក្នុងកាលនោះ ធាតុសរីរៈទាំងឡាយដ៏ជាអនុបាទិន្នកៈរបស់ព្រះខីណាសពនោះឯង នឹងនៅសេសសល់ ដូចជាអំបែងឆ្នាំងទាំងឡាយដែលនៅសល់យ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកឯពាក្យថា «ដឹងច្បាស់ថា ធាតុសរីរៈទាំងឡាយនឹងនៅសេសសល់» នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុក ដើម្បីជាការលើកតម្កើងដល់ព្រះខីណាសព។

විඤ්ඤාණං පඤ්ඤායෙථාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං පඤ්ඤායෙථ. සාධු සාධූති ථෙරානං බ්‍යාකරණං සම්පහංසති. එවමෙතන්ති යදෙතං තිවිධෙ අභිසඞ්ඛාරෙ අසති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස අප්පඤ්ඤාණන්තිආදි, එවමෙව එතං. අධිමුච්චථාති සන්නිට්ඨානසඞ්ඛාතං අධිමොක්ඛං පටිලභථ. එසෙවන්තො දුක්ඛස්සාති අයමෙව වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තො අයං පරිච්ඡෙදො, යදිදං නිබ්බානන්ති. පඨමං.

បទថា viññāṇaṃ paññāyetha សេចក្តីថា បដិសន្ធិវិញ្ញាណ គប្បីប្រាកដច្បាស់។ ព្រះតថាគតទ្រង់សរសើរការដោះស្រាយរបស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ដោយព្រះវាចាថា «សាធុ សាធុ»។ បទថា evametaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីណាដែលថា «កាលបើអភិសង្ខារទាំងបីមិនមាន បដិសន្ធិវិញ្ញាណក៏មិនប្រាកដច្បាស់ឡើយ» ជាដើម សេចក្តីនោះគឺយ៉ាងនោះឯង។ បទថា adhimuccatha សេចក្តីថា ចូរបាននូវអធិមោក្ខ គឺការសម្រេចចិត្តដ៏មាំមួនចុះ។ បទថា esevanto dukkhassa សេចក្តីថា នេះឯងជាទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខ នេះជាការកំណត់ភាគនៃវដ្តទុក្ខ គឺព្រះនិព្វាននេះឯង។ ចប់សូត្រទីមួយ។

2. උපාදානසුත්තවණ්ණනා

២. ការពន្យល់ឧបាទានសូត្រ

52. දුතියෙ උපාදානියෙසූති චතුන්නං උපාදානානං පච්චයෙසු තෙභූමකධම්මෙසු. අස්සාදානුපස්සිනොති අස්සාදං අනුපස්සන්තස්ස. තත්‍රාති තස්මිං අග්ගික්ඛන්ධෙ. තදාහාරොති තංපච්චයො. තදුපාදානොති තස්සෙව වෙවචනං. එවමෙව ඛොති එත්ථ අග්ගික්ඛන්ධො විය හි තයො භවා, තෙභූමකවට්ටන්තිපි එතදෙව, අග්ගිජග්ගකපුරිසො විය වට්ටනිස්සිතො බාලපුථුජ්ජනො, සුක්ඛතිණගොමයාදිපක්ඛිපනං විය අස්සාදානුපස්සිනො පුථුජ්ජනස්ස [Pg.76] තණ්හාදිවසෙන ඡහි ද්වාරෙහි කුසලාකුසලකම්මකරණං. තිණගොමයාදීසු ඛීණෙසු පුනප්පුනං තෙසං පක්ඛිපනෙන අග්ගික්ඛන්ධස්ස වඩ්ඪනං විය බාලපුථුජ්ජනස්ස උට්ඨාය සමුට්ඨාය යථාවුත්තකම්මායූහනෙන අපරාපරං වට්ටදුක්ඛනිබ්බත්තනං.

៥២. ក្នុងសូត្រទីពីរ បទថា upādāniyesu សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាទៅក្នុងភូមិបី ដែលជាបច្ច័យនៃឧបាទានទាំងបួន។ បទថា assādānupassino សេចក្តីថា នៃបុគ្គលអ្នកយល់ឃើញនូវសេចក្តីរីករាយ។ បទថា tatra សេចក្តីថា ក្នុងគំនរភ្លើងនោះ។ បទថា tadāhāro សេចក្តីថា មានគំនរភ្លើងនោះជាបច្ច័យ។ បទថា tadupādāno នេះជាវេវចនៈនៃបទ tadāhāro នោះឯង។ ក្នុងបទថា evameva kho នេះ មានសេចក្តីប្រៀបធៀបដូចតទៅនេះ៖ ភពទាំងបី គប្បីជ្រាបថាដូចជាគំនរភ្លើងដ៏ធំ សូម្បីតែវដ្តៈក្នុងភូមិបី ក៏ជាភពទាំងបីនេះឯង បុថុជ្ជនពាលដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តៈ គប្បីជ្រាបថាដូចជាបុរសអ្នកថែរក្សាភ្លើង។ ការធ្វើនូវកុសលកម្មនិងអកុសលកម្មតាមទ្វារទាំងប្រាំមួយ ដោយអំណាចនៃតណ្ហាជាដើម របស់បុថុជ្ជនអ្នកយល់ឃើញនូវសេចក្តីរីករាយ គប្បីជ្រាបថាដូចជាការដាក់បញ្ចូលនូវស្មៅស្ងួត និងអាចម៍គោស្ងួតជាដើម។ ការកើតឡើងនៃវដ្តទុក្ខជាបន្តបន្ទាប់ ព្រោះការខំប្រឹងប្រែងសន្សំកម្មដែលពោលមកហើយ របស់បុថុជ្ជនពាល គប្បីជ្រាបថាដូចជាការចម្រើនឡើងនៃគំនរភ្លើង ដោយការដាក់បញ្ចូលនូវស្មៅស្ងួត និងអាចម៍គោស្ងួតជាដើម ម្តងហើយម្តងទៀត កាលដែលវត្ថុទាំងនោះអស់ទៅ។

න කාලෙන කාලං සුක්ඛානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍යාති තඤ්හි කොචි අත්ථකාමො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘භො කස්මා උට්ඨාය සමුට්ඨාය කලාපෙ බන්ධිත්වා සුක්ඛතිණකට්ඨානං පච්ඡියඤ්ච පූරෙත්වා සුක්ඛගොමයානි පක්ඛිපන්තො එතං අග්ගිං ජාලෙසි? අපි නු තෙ අත්ථි ඉතොනිදානං කාචි වඩ්ඪීති? වංසාගතමෙතං භො අම්හාකං, ඉතොනිදානං පන මෙ අවඩ්ඪියෙව, කුතො වඩ්ඪි? අහඤ්හි ඉමං අග්ගිං ජග්ගන්තො නෙව න්හායිතුං න භුඤ්ජිතුං න නිපජ්ජිතුං ලභාමීති. තෙන හි භො කිං තෙ ඉමිනා නිරත්ථකෙන අග්ගිජාලනෙන? එහි ත්වං එතානි ආභතානි තිණාදීනි එත්ථ නික්ඛිප, තානි සයමෙව ඣායිස්සන්ති, ත්වං පන අසුකස්මිං ඨානෙ සීතොදකා පොක්ඛරණී අත්ථි, තත්ථ න්හත්වා, මාලාගන්ධවිලෙපනෙහි අත්තානං මණ්ඩෙත්වා සුනිවත්ථො සුපාරුතොව පාදුකාහි නගරං පවිසිත්වා පාසාදවරමාරුය්හ වාතපානං විවරිත්වා මහාවීථියං විරොචමානො නිසීද එකග්ගො සුඛසමප්පිතො හුත්වා, තත්ථ තෙ නිසින්නස්ස තිණාදීනං ඛයෙන සයමෙව අයං අග්ගි අප්පණ්ණත්තිභාවං ගමිස්සතී’’ති. සො තථා කරෙය්‍ය. තථෙව ච තත්ථ නිසින්නස්ස සො අග්ගි උපාදානක්ඛයෙන අප්පණ්ණත්තිභාවං ගච්ඡෙය්‍ය. ඉදං සන්ධායෙතං ‘‘න කාලෙන කාල’’න්තිආදි වුත්තං.

បទថា na kālena kālaṃ sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya សេចក្តីថា ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ម្នាក់ គប្បីនិយាយទៅកាន់បុរសនោះយ៉ាងនេះថា៖ «នែអ្នកដ៏ចម្រើន ហេតុអ្វីបានជាអ្នកខំប្រឹងប្រែងចងស្មៅស្ងួតនិងឧសជាបាច់ៗ ពេញកន្ត្រក ហើយដាក់បញ្ចូលនូវអាចម៍គោស្ងួត ដើម្បីបង្កាត់ភ្លើងនេះឲ្យឆេះឡើង? តើអ្នកមានការចម្រើនលូតលាស់ណាមួយ ព្រោះតែការបង្កាត់ភ្លើងនេះជាហេតុដែរឬទេ?» បុរសនោះឆ្លើយថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន នេះជាប្រពៃណីតកូនតចៅរបស់ពួកយើង តែការបង្កាត់ភ្លើងនេះជាហេតុ នាំមកនូវសេចក្តីវិនាសដល់ខ្ញុំប៉ុណ្ណោះ តើមានការចម្រើនពីណា? ព្រោះថា កាលដែលខ្ញុំថែរក្សាភ្លើងនេះ ខ្ញុំមិនបានទាំងងូតទឹក មិនបានទាំងបរិភោគអាហារ និងមិនបានទាំងដេកឡើយ»។ បុគ្គលនោះនិយាយថា «បើដូច្នោះ នែអ្នកដ៏ចម្រើន តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការបង្កាត់ភ្លើងដ៏ឥតប្រយោជន៍នេះ? ចូរអ្នកមកនេះ ហើយបោះចោលនូវស្មៅស្ងួតជាដើមដែលអ្នករកមកបានទាំងនេះ ទៅក្នុងគំនរភ្លើងនេះចុះ វានឹងឆេះអស់ទៅដោយខ្លួនឯង។ ចំណែកឯអ្នកវិញ ក្នុងកន្លែងឯណោះ មានស្រះបោក្ខរណីដែលមានទឹកត្រជាក់ ចូរអ្នកទៅងូតទឹកក្នុងស្រះនោះ លាបគ្រឿងក្រអូបនិងផ្កាកម្រង តុបតែងខ្លួន ស្លៀកដណ្តប់ឲ្យបានល្អ ពាក់ស្បែកជើង ចូលទៅកាន់បុរី ឡើងទៅកាន់ប្រាសាទដ៏ប្រសើរ បើកបង្អួច អង្គុយមើលផ្លូវធំដោយសេចក្តីសប្បាយ មានចិត្តដំកល់មាំ ប្រកបដោយសេចក្តីសុខចុះ។ កាលដែលអ្នកអង្គុយនៅលើប្រាសាទនោះ ភ្លើងនេះនឹងរលត់ទៅឯង ដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបានទៀតឡើយ ព្រោះការអស់ទៅនៃស្មៅស្ងួតជាដើម»។ បុរសនោះក៏ធ្វើតាមយ៉ាងនោះ។ ហើយកាលដែលបុរសនោះអង្គុយនៅលើប្រាសាទនោះ ភ្លើងនោះក៏រលត់ទៅ ដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបានទៀតឡើយ ព្រោះការអស់ទៅនៃគ្រឿងឆេះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង ទើបត្រាស់ពាក្យថា «na kālena kālaṃ» ជាដើម។

එවමෙව ඛොති එත්ථ පන ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – චත්තාලීසාය කට්ඨවාහානං ජලමානො මහාඅග්ගික්ඛන්ධො විය හි තෙභූමකවට්ටං දට්ඨබ්බං, අග්ගිජග්ගනකපුරිසො විය වට්ටසන්නිස්සිතකො යොගාවචරො, අත්ථකාමො පුරිසො විය සම්මාසම්බුද්ධො, තෙන පුරිසෙන තස්ස දින්නඔවාදො විය තථාගතෙන ‘‘එහි ත්වං, භික්ඛු, තෙභූමකධම්මෙසු නිබ්බින්ද, එවං වට්ටදුක්ඛා මුච්චිස්සසී’’ති තස්ස තෙභූමකධම්මෙසු කම්මට්ඨානස්ස කථිතකාලො, තස්ස පුරිසස්ස යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජිත්වා පාසාදෙ නිසින්නකාලො විය යොගිනො [Pg.77] සුගතොවාදං සම්පටිච්ඡිත්වා සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස තෙභූමකධම්මෙසු විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන යථානුරූපං ආහාරසප්පායාදිං ලභිත්වා, එකාසනෙ නිසින්නස්ස අග්ගඵලෙ පතිට්ඨිතකාලො, තස්ස න්හානවිලෙපනාදීහි සුධොතමණ්ඩිතකායත්තා තස්මිං නිසින්නස්ස එකග්ගසුඛසමප්පිතකාලො විය යොගිනො අරියමග්ගපොක්ඛරණියං මග්ගඤාණොදකෙන සුන්හාතසුධොතකිලෙසමලස්ස හිරොත්තප්පසාටකෙ නිවාසෙත්වා සීලවිලෙපනානුලිත්තස්ස අරහත්තමණ්ඩනෙන අත්තභාවං මණ්ඩෙත්වා විමුත්තිපුප්ඵදාමං පිළන්ධිත්වා ඉද්ධිපාදපාදුකා ආරුය්හ නිබ්බානනගරං පවිසිත්වා ධම්මපාසාදං ආරුය්හ සතිපට්ඨානමහාවීථියං විරොචමානස්ස නිබ්බානාරම්මණං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නකාලො. තස්ස පන පුරිසස්ස තස්මිං නිසින්නස්ස තිණාදීනං ඛයෙන අග්ගික්ඛන්ධස්ස අප්පණ්ණත්තිගමනකාලො විය ඛීණාසවස්ස යාවතායුකං ඨත්වා උපාදිණ්ණකක්ඛන්ධභෙදෙන අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස මහාවට්ටවූපසමො දට්ඨබ්බො. දුතියං.

ក្នុងបទថា evameva kho នេះ មានការប្រៀបធៀបដូចតទៅនេះ៖ វដ្តៈក្នុងភូមិបី គប្បីជ្រាបថាដូចជាគំនរភ្លើងដ៏ធំដែលកំពុងឆេះសន្ធោសន្ធៅ ដោយសារអុសសែសិបឡានរទេះ ព្រះយោគាវចរអ្នកអាស្រ័យនឹងវដ្តៈ គប្បីជ្រាបថាដូចជាបុរសអ្នកថែរក្សាភ្លើង ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ គប្បីជ្រាបថាដូចជាបុរសអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍។ ឱវាទដែលបុរសនោះបានផ្តល់ឲ្យ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះតថាគតទ្រង់សម្តែងកម្មដ្ឋានក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាទៅក្នុងភូមិបី ដល់ភិក្ខុនោះថា «ម្នាលភិក្ខុ ចូរអ្នកមកនេះ ចូរនឿយណាយក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាទៅក្នុងភូមិបីចុះ កាលបើធ្វើបានយ៉ាងនេះ អ្នកនឹងរួចផុតពីវដ្តទុក្ខ» ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ。 កាលដែលបុរសនោះអនុវត្តតាមការណែនាំ ហើយឡើងទៅអង្គុយនៅលើប្រាសាទ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះយោគាវចរទទួលយកឱវាទរបស់ព្រះសុគត ហើយចូលទៅកាន់ផ្ទះស្ងាត់ ចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនាក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាទៅក្នុងភូមិបី បានទទួលនូវអាហារសប្បាយជាដើមដ៏សមគួរតាមលំដាប់ អង្គុយលើអាសនៈតែមួយ ហើយសម្រេចនូវផលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ (អរហត្តផល) ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ កាលដែលបុរសនោះមានកាយស្អាតល្អ ព្រោះបានងូតទឹកនិងលាបគ្រឿងក្រអូបជាដើម ហើយអង្គុយនៅលើប្រាសាទនោះ ប្រកបដោយសេចក្តីសុខដ៏ស្ងប់ស្ងាត់ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះយោគាវចរបានងូតទឹកក្នុងស្រះបោក្ខរណីគឺអរិយមគ្គ លាងជម្រះមន្ទិលគឺកិលេសបានស្អាតល្អដោយទឹកគឺមគ្គញ្ញាណ ស្លៀកដណ្តប់នូវសំពត់គឺហិរិនិងឱត្តប្បៈ លាបគ្រឿងក្រអូបគឺសីល តុបតែងអត្តភាពដោយគ្រឿងអលង្ការគឺអរហត្តផល ពាក់ផ្កាកម្រងគឺវិមុត្តិ ពាក់ស្បែកជើងគឺឥទ្ធិបាទ ចូលទៅកាន់បុរីគឺព្រះនិព្វាន ឡើងទៅកាន់ប្រាសាទគឺធម៌ ដើរលម្ហែកាយលើផ្លូវធំគឺសតិបដ្ឋាន ហើយចូលកាន់ផលសមាបត្តិដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលបុរសនោះអង្គុយនៅលើប្រាសាទនោះ ភ្លើងនោះក៏រលត់ទៅ ដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបានទៀតឡើយ ព្រោះការអស់ទៅនៃស្មៅស្ងួតជាដើម យ៉ាងណាមិញ ការរលត់ទៅនៃវដ្តទុក្ខដ៏ធំ របស់ព្រះខីណាសពដែលរស់នៅអស់អាយុកាល ហើយបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ ព្រោះការធ្លាយទៅនៃឧបាទិន្នកក្ខន្ធ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ចប់សូត្រទីពីរ។

3. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා

៣. ការពន្យល់សំយោជនសូត្រ

53. තතියෙ සංයොජනියෙසූති දසන්නං සංයොජනානං පච්චයෙසු. ඣායෙය්‍යාති ජලෙය්‍ය. තෙලං ආසිඤ්චෙය්‍ය වට්ටිං උපසංහරෙය්‍යාති දීපපටිජග්ගනත්ථං තෙලභාජනඤ්ච මහන්තඤ්ච වට්ටිකපාලං ගහෙත්වා සමීපෙ නිච්චං ඨිතොව තෙලෙ ඛීණෙ තෙලං ආසිඤ්චෙය්‍ය, වට්ටියා ඛීණාය වට්ටිං උපසංහරෙය්‍ය. සෙසමෙත්ථ සද්ධිං ඔපම්මසංසන්දනෙන පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. තතියං.

៥៣. ក្នុងសូត្រទីបី បទថា saṃyojaniyesu សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលជាបច្ច័យនៃសំយោជនៈទាំងដប់។ បទថា jhāyeyya សេចក្តីថា គប្បីឆេះឡើង។ បទថា telaṃ āsiñceyya vaṭṭiṃ upasaṃhareyya សេចក្តីថា ដើម្បីថែរក្សាប្រទីប គប្បីកាន់យកនូវភាជនៈដាក់ប្រេង និងអំបែងដាក់ប្រេងដ៏ធំ ហើយឈរនៅជិតប្រទីបនោះជានិច្ច កាលបើប្រេងអស់ទៅ ក៏ចាក់ប្រេងបន្ថែម កាលបើប្រឆេះអស់ទៅ ក៏ដាក់ប្រឆេះបន្ថែម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ ព្រមទាំងការប្រៀបធៀប គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលមកហើយក្នុងសូត្រមុននោះឯង។ ចប់សូត្រទីបី។

4. දුතියසංයොජනසුත්තවණ්ණනා

៤. វណ្ណនាទុតិយសំយោជនសូត្រ

54. චතුත්ථෙ උපමං පඨමං කත්වා පච්ඡා අත්ථො වුත්තො. සෙසං තාදිසමෙව. චතුත්ථං.

៥៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសេចក្តីឧបមាជាមុនសិន រួចទើបសម្តែងសេចក្តីពន្យល់ជាក្រោយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ក៏ដូចគ្នានឹងសូត្រនោះដែរ។ ចប់សូត្រទី ៤។

5. මහාරුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

៥. វណ្ណនាមហារុក្ខសូត្រ

55. පඤ්චමෙ උද්ධං ඔජං අභිහරන්තීති පථවීරසඤ්ච ආපොරසඤ්ච උපරි ආරොපෙන්ති. ඔජාය ආරොපිතත්තා හත්ථසතුබ්බෙධස්ස රුක්ඛස්ස අඞ්කුරග්ගෙසු බින්දුබින්දූනි විය හුත්වා සිනෙහො තිට්ඨති. ඉදං පනෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං [Pg.78] – මහාරුක්ඛො විය හි තෙභූමකවට්ටං, මූලානි විය ආයතනානි, මූලෙහි ඔජාය ආරොහනං විය ඡහි ද්වාරෙහි කම්මාරොහනං, ඔජාය අභිරුළ්හත්තා මහාරුක්ඛස්ස යාවකප්පට්ඨානං විය වට්ටනිස්සිතබාලපුථුජ්ජනස්ස ඡහි ද්වාරෙහි කම්මං ආයූහන්තස්ස අපරාපරං වට්ටස්ස වඩ්ඪනවසෙන දීඝරත්තං ඨානං.

៥៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា uddhaṃ ojaṃ abhiharanti សេចក្តីថា នាំឡើងនូវរសនៃផែនដី និងរសនៃទឹកទៅខាងលើ។ ព្រោះតែឱជារសត្រូវបាននាំឡើងទៅលើ ជ័រឈើក៏ស្ថិតនៅដោយការស្រក់ចុះមកដូចជាតំណក់ទឹក នៅឯចុងពន្លកនៃដើមឈើដែលមានកម្ពស់ ១០០ ហត្ថ។ នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ៖ វដ្តសង្សារក្នុងភូមិទាំងបី គួរជ្រាបថាដូចជាដើមឈើធំ, អាយតនៈទាំងឡាយ ដូចជាឫសឈើ, การឡើងនៃកម្មតាមទ្វារទាំង ៦ ដូចជាការឡើងនៃឱជារសតាមឫសទាំងឡាយ, ការស្ថិតនៅអស់កាលជាយូរអង្វែង ដោយអំណាចនៃការចម្រើនឡើងនៃវដ្តសង្សារជាបន្តបន្ទាប់ របស់បុថុជ្ជនពាលដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តសង្សារ កាលបើខ្វល់ខ្វាយធ្វើកម្មតាមទ្វារទាំង ៦ ដូចជាការស្ថិតនៅអស់កាលមួយកប្បនៃដើមឈើធំ ព្រោះតែឱជារសឡើងទៅសព្វសព្វ។

කුද්දාලපිටකන්ති කුද්දාලඤ්චෙව පච්ඡිභාජනඤ්ච. ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දෙය්‍යාති ඛුද්දකමහන්තානි ඛණ්ඩාඛණ්ඩානි කරොන්තො ඡින්දෙය්‍ය. ඉදං පනෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං – ඉධාපි හි මහාරුක්ඛො විය තෙභූමකවට්ටං, රුක්ඛං නාසෙතුකාමො පුරිසො විය යොගාවචරො, කුද්දාලො විය ඤාණං, පච්ඡි විය සමාධි, රුක්ඛච්ඡෙදනඵරසු විය ඤාණං, රුක්ඛස්ස මූලෙ ඡින්නකාලො විය යොගිනො ආචරියසන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා මනසිකරොන්තස්ස පඤ්ඤා, ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දනකාලො විය සඞ්ඛෙපතො චතුන්නං මහාභූතානං මනසිකාරො, ඵාලනං විය ද්වෙචත්තාලීසාය කොට්ඨාසෙසු විත්ථාරමනසිකාරො, සකලිකං සකලිකං කරණකාලො විය උපාදාරූපස්ස චෙව රූපක්ඛන්ධාරම්මණස්ස විඤ්ඤාණස්ස චාති ඉමෙසං වසෙන නාමරූපපරිග්ගහො, මූලානං උපච්ඡෙදනං විය තස්සෙව නාමරූපස්ස පච්චයපරියෙසනං, වාතාතපෙ විසොසෙත්වා අග්ගිනා ඩහනකාලො විය අනුපුබ්බෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අඤ්ඤතරං සප්පායං ලභිත්වා කම්මට්ඨානෙ විභූතෙ උපට්ඨහමානෙ එකපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස සමණධම්මං කරොන්තස්ස අග්ගඵලප්පත්ති, මසිකරණං විය අරහත්තප්පත්තදිවසෙයෙව අපරිනිබ්බායන්තස්ස යාවතායුකං ඨිත කාලො, මහාවාතෙ ඔපුනනං නදියා පවාහනං විය ච උපාදිණ්ණකක්ඛන්ධභෙදෙන අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස වට්ටවූපසමො වෙදිතබ්බො. පඤ්චමං.

ពាក្យថា kuddālapiṭakaṃ គឺចបកាប់ និងកន្ត្រក។ ពាក្យថា khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindeyya សេចក្តីថា គប្បីកាប់ឲ្យទៅជាកង់តូចកង់ធំ។ នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ៖ សូម្បីក្នុងទីនេះ វដ្តសង្សារក្នុងភូមិទាំងបី គួរជ្រាបថាដូចជាដើមឈើធំ, ព្រះយោគាវចរ ដូចជាបុរសដែលចង់បំផ្លាញដើមឈើ, ញាណ (គឺសង្វេគញាណដ៏មាំមួន) ដូចជាចបកាប់, សមាធិ ដូចជាកន្ត្រក, វិបស្សនាញាណដែលអាស្រ័យនឹងសមាធិ ដូចជាពូថៅសម្រាប់កាប់ឈើ, បញ្ញារបស់យោគីបុគ្គលដែលកាន់យកកម្មដ្ឋានក្នុងសំណាក់នៃអាចារ្យហើយធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ដូចជាកាលដែលកាប់ឫសឈើ, ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវមហាភូតរូបទាំង ៤ ដោយសង្ខេប ដូចជាកាលដែលកាប់ឲ្យទៅជាកង់តូចកង់ធំ, ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយពិស្តារក្នុងកោដ្ឋាសៈទាំង ៤២ ដូចជាការច្រៀកឈើ, ការកំណត់នាមរូបដោយអំណាចនៃឧបាទាយរូប និងវិញ្ញាណដែលមានរូបក្ខន្ធជាអារម្មណ៍ ដូចជាកាលដែលធ្វើឲ្យទៅជាចម្រៀកតូចៗ, ការស្វែងរកបច្ច័យនៃនាមរូបនោះឯង ដូចជាការកាត់ឫសឲ្យដាច់, ការសម្រេចបាននូវអគ្គផល (គឺព្រះអរហត្ត) របស់បុគ្គលដែលចម្រើនវិបស្សនាជាលំដាប់ ទទួលបានសប្បាយៈណាមួយ កាលបើកម្មដ្ឋានប្រាកដច្បាស់ ក៏អង្គុយភ្នែនតែមួយធ្វើសមណធម៌ ដូចជាកាលដែលហាលថ្ងៃហាលខ្យល់ឲ្យស្ងួតហើយដុតដោយភ្លើង, ការស្ថិតនៅអស់អាយុកាលរបស់ព្រះខីណាស្រពដែលមិនទាន់បរិនិព្វានក្នុងថ្ងៃដែលបានសម្រេចព្រះអរហត្តនោះឯង ដូចជាការធ្វើឲ្យទៅជាផេះ, ការរលត់ទៅនៃវដ្តសង្សាររបស់ព្រះអរហន្តដែលបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ ព្រោះការធ្លាយទៅនៃឧបាទិន្នកក្ខន្ធ ដូចជាការអុំ (បង្ហើរ) ក្នុងខ្យល់ខ្លាំង ឬការបណ្តែតចោលក្នុងទឹកទន្លេ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ចប់សូត្រទី ៥។

6. දුතියමහාරුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

៦. វណ្ណនាទុតិយមហារុក្ខសូត្រ

56. ඡට්ඨෙපි උපමං පඨමං වත්වා පච්ඡා අත්ථො වුත්තො, ඉදමෙව නානත්තං. ඡට්ඨං.

៥៦. សូម្បីក្នុងសូត្រទី ៦ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងសេចក្តីឧបមាជាមុនសិន រួចទើបសម្តែងសេចក្តីពន្យល់ជាក្រោយ ភាពប្លែកគ្នាមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឯង។ ចប់សូត្រទី ៦។

7. තරුණරුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

៧. វណ្ណនាតរុណរុក្ខសូត្រ

57-59. සත්තමෙ [Pg.79] තරුණොති අජාතඵලො. පලිමජ්ජෙය්‍යාති සොධෙය්‍ය. පංසුං දදෙය්‍යාති ථද්ධඵරුසපංසුං හරිත්වා මුදුගොමයචුණ්ණමිස්සං මධුරපංසුං පක්ඛිපෙය්‍ය. වුද්ධින්ති වුද්ධිං ආපජ්ජිත්වා පුප්ඵූපගො පුප්ඵං, ඵලූපගො ඵලං ගණ්හෙය්‍ය. ඉදං පනෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං – තරුණරුක්ඛො විය හි තෙභූමකවට්ටං, රුක්ඛජග්ගකො පුරිසො විය වට්ටනිස්සිතො පුථුජ්ජනො, මූලඵලසන්තානාදීනි විය තීහි ද්වාරෙහි කුසලාකුසලකම්මායූහනං, රුක්ඛස්ස වුඩ්ඪිආපජ්ජනං විය පුථුජ්ජනස්ස තීහි ද්වාරෙහි කම්මං ආයූහතො අපරාපරං වට්ටප්පවත්ති. විවට්ටං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අට්ඨමනවමානි උත්තානත්ථානෙව. සත්තමාදීනි.

៥៧-៥៩. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា taruṇo គឺដើមឈើដែលមិនទាន់មានផ្លែ។ ពាក្យថា palimajjeyya គឺគប្បីជម្រះ (ស្មៅ និងវល្លិជាដើម)។ ពាក្យថា paṃsuṃ dadeyya គឺគប្បីយកដីដែលរឹងនិងគ្រើមចេញ ហើយដាក់ដីដ៏ល្អដែលលាយដោយលាមកគោដ៏ម៉ដ្ដ។ ពាក្យថា vuddhiṃ គឺការដល់នូវសេចក្តីចម្រើន ហើយដើមឈើដែលគួរដល់ផ្កាក៏ផ្កា ដើមឈើដែលគួរដល់ផ្លែក៏ផ្លែ។ នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ៖ វដ្តសង្សារក្នុងភូមិទាំងបី ដូចជាដើមឈើខ្ចី, បុថុជ្ជនដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តសង្សារ ដូចជាបុរសអ្នកថែរក្សាដើមឈើ, ការខ្វល់ខ្វាយធ្វើកុសលកម្មនិងអកុសលកម្មតាមទ្វារទាំង ៣ ដូចជាការលូតលាស់នៃឫសនិងផ្លែជាដើម, ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវដ្តសង្សារជាបន្តបន្ទាប់របស់បុថុជ្ជនដែលខ្វល់ខ្វាយធ្វើកម្មតាមទ្វារទាំង ៣ ដូចជាការដល់នូវសេចក្តីចម្រើននៃដើមឈើ។ ចំណែកឯវិវដ្តៈ (ការមិនវិលត្រឡប់) គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយ (ក្នុងសូត្រទី ៥)។ សូត្រទី ៨ និងទី ៩ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចប់សូត្រទី ៧ ជាដើម។

10. නිදානසුත්තවණ්ණනා

១០. វណ្ណនានិទានសូត្រ

60. දසමෙ කුරූසු විහරතීති කුරූති එවං බහුවචනවසෙන ලද්ධවොහාරෙ ජනපදෙ විහරති. කම්මාසධම්මං නාම කුරූනං නිගමොති එවංනාමකො කුරූනං නිගමො, තං ගොචරගාමං කත්වාති අත්ථො. ආයස්මාති පියවචනමෙතං ගරුවචනමෙතං. ආනන්දොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. එකමන්තං නිසීදීති ඡ නිසජ්ජදොසෙ විවජ්ජෙන්තො දක්ඛිණජාණුමණ්ඩලස්ස අභිමුඛට්ඨානෙ ඡබ්බණ්ණානං බුද්ධරස්මීනං අන්තො පවිසිත්වා පසන්නලාඛාරසං විගාහන්තො විය සුවණ්ණපටං පාරුපන්තො විය රත්තකම්බලවිතානමජ්ඣං පවිසන්තො විය ධම්මභණ්ඩාගාරිකො ආයස්මා ආනන්දො නිසීදි. තෙන වුත්තං ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’ති.

៦០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា kurūsu viharati សេចក្តីថា គង់នៅក្នុងជនបទដែលបានឈ្មោះថា កុរុ ដោយអំណាចនៃពហុវចនៈយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo សេចក្តីថា និគមរបស់ពួកអ្នកកុរុមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើនិគមនោះឲ្យជាគោចរគ្រាម (ភូមិសម្រាប់ត្រេចទៅបិណ្ឌបាត) នេះជាសេចក្តីក្នុងទីនេះ。 ពាក្យថា āyasmā នេះជាពាក្យហៅដោយក្តីស្រឡាញ់ ជាពាក្យហៅដោយក្តីគោរព។ ពាក្យថា ānando គឺជាឈ្មោះរបស់ព្រះថេរៈនោះ។ ពាក្យថា ekamantaṃ nisīdi សេចក្តីថា ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុជាធម្មភណ្ឌាគារិក វៀរចាកទោសនៃការអង្គុយ ៦ យ៉ាង ហើយអង្គុយក្នុងទីចំពោះព្រះភក្ត្រនៃមណ្ឌលព្រះជានុខាងស្តាំ ដោយចូលទៅក្នុងចន្លោះនៃព្រះរស្មីទាំង ៦ ពណ៌របស់ព្រះពុទ្ធ ហាក់បីដូចជាការចុះទៅក្នុងទឹកល័ក្តដ៏ថ្លាស្អាត ហាក់បីដូចជាការដណ្តប់នូវសំពត់មាស ឬហាក់បីដូចជាការចូលទៅក្នុងកណ្តាលនៃពិដានកម្ពលក្រហម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា "ekamantaṃ nisīdi" (អង្គុយក្នុងទីសមគួរ)។

කාය පන වෙලාය කෙන කාරණෙන අයමායස්මා භගවන්තං උපසඞ්කමන්තොති? සායන්හවෙලාය පච්චයාකාරපඤ්හං පුච්ඡනකාරණෙන. තං දිවසං කිර අයමායස්මා කුලසඞ්ගහත්ථාය ඝරද්වාරෙ ඝරද්වාරෙ සහස්සභණ්ඩිකං නික්ඛිපන්තො විය කම්මාසධම්මං පිණ්ඩාය චරිත්වා පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො සත්ථු වත්තං දස්සෙත්වා සත්ථරි ගන්ධකුටිං පවිට්ඨෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා අත්තනො දිවාට්ඨානං ගන්ත්වා අන්තෙවාසිකෙසු වත්තං දස්සෙත්වා පටික්කන්තෙසු දිවාට්ඨානං පටිසම්මජ්ජිත්වා චම්මක්ඛණ්ඩං පඤ්ඤපෙත්වා උදකතුම්බතො උදකෙන හත්ථපාදෙ [Pg.80] සීතලං කත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නො සොතාපත්තිඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා. අථ පරිච්ඡින්නකාලවසෙන සමාපත්තිතො වුට්ඨාය පච්චයාකාරෙ ඤාණං ඔතාරෙසි. සො ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිතො පට්ඨාය අන්තං, අන්තතො පට්ඨාය ආදිං, උභයන්තතො පට්ඨාය මජ්ඣං, මජ්ඣතො පට්ඨාය උභො අන්තෙ පාපෙන්තො තික්ඛත්තුං ද්වාදසපදං පච්චයාකාරං සම්මසි. තස්සෙවං සම්මසන්තස්ස පච්චයාකාරො විභූතො හුත්වා උත්තානකුත්තානකො විය උපට්ඨාසි. තතො චින්තෙසි – ‘‘අයං පච්චයාකාරො සබ්බබුද්ධෙහි ගම්භීරො චෙව ගම්භීරාවභාසො චාති කථිතො, මය්හං ඛො පන පදෙසඤාණෙ ඨිතස්ස සාවකස්ස සතො උත්තානො විය විභූතො පාකටො හුත්වා උපට්ඨාති, මය්හංයෙව නු ඛො එස උත්තානකො විය උපට්ඨාති, උදාහු අඤ්ඤෙසම්පීති අත්තනො උපට්ඨානකාරණං සත්ථු ආරොචෙස්සාමී’’ති නිසින්නට්ඨානතො උට්ඨාය චම්මක්ඛණ්ඩං පප්ඵොටෙත්වා ආදාය සායන්හසමයෙ භගවන්තං උපසඞ්කමි. තෙන වුත්තං – ‘‘සායන්හවෙලායං පච්චයාකාරපඤ්හං පුච්ඡනකාරණෙන උපසඞ්කමන්තො’’ති.

សួរថា ចុះព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុនេះ ចូលគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគក្នុងវេលាណា និងដោយហេតុអ្វី? ឆ្លើយថា ចូលគាល់ក្នុងវេលាព្រលប់ ដើម្បីទូលសួរប្រស្នាអំពីបច្ចយាការៈ (គឺបដិច្ចសមុប្បាទ)។ ឮថា ក្នុងថ្ងៃនោះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុនេះ ត្រេចទៅបិណ្ឌបាតក្នុងនិគមឈ្មោះកម្មាសធម្ម ដើម្បីសង្គ្រោះដល់ត្រកូលទាំងឡាយ ហាក់បីដូចជាការដាក់ចុះនូវថង់ប្រាក់មួយពាន់នៅគ្រប់ទ្វារផ្ទះ លុះត្រឡប់មកពីបិណ្ឌបាតវិញហើយ ក៏បានធ្វើវត្តប្រតិបត្តិថ្វាយព្រះសាស្តា កាលព្រះសាស្តាយាងចូលទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិ ក៏ថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា រួចយាងទៅកាន់ទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃរបស់ខ្លួន កាលពួកសិស្សានុសិស្សធ្វើវត្តប្រតិបត្តិរួចត្រឡប់ទៅវិញហើយ ក៏បានបោសសម្អាតទីសម្រាកថ្ងៃ ក្រាលកម្រាលស្បែក យកទឹកពីក្អមមកលាងដៃនិងជើងឲ្យត្រជាក់ស្រួល រួចអង្គុយពត់ភ្នែន ចូលសោតាបត្តិផលសមាបត្តិ។ បន្ទាប់មក កាលចេញពីសមាបត្តិតាមកំណត់វេលាហើយ ក៏បានបង្អោនញាណទៅក្នុងបច្ចយាការៈ។ ព្រះអានន្ទនោះបានពិចារណានូវបច្ចយាការៈដែលមានអង្គ ១២ អស់បីជុំ ដោយផ្ដើមតាំងពីដើមគឺ "avijjāpaccayā saṅkhārā" (ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបមានសង្ខារ) រហូតដល់ចុង (គឺជរាមរណៈ) ខ្លះ, ផ្ដើមពីចុងមករកដើមខ្លះ, ផ្ដើមពីចុងទាំងពីរមករកកណ្តាល (គឺវេទនា) ខ្លះ, ផ្ដើមពីកណ្តាលទៅរកចុងទាំងពីរខ្លះ។ កាលព្រះអានន្ទពិចារណាយ៉ាងនេះ បច្ចយាការធម៌ក៏បានប្រាកដច្បាស់ ហាក់បីដូចជាធម៌រាក់បំផុត។ ពេលនោះ ព្រះអានន្ទក៏គិតថា "បច្ចយាការធម៌នេះ ព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថាជាធម៌ជ្រាលជ្រៅផង មានសេចក្តីប្រាកដជាធម៌ជ្រាលជ្រៅផង ប៉ុន្តែសម្រាប់អាត្មាអញដែលជាសាវ័កស្ថិតនៅក្នុងបទេសញាណ ធម៌នេះបែរជាប្រាកដច្បាស់ហាក់ដូចជាធម៌រាក់ទៅវិញ តើធម៌នេះប្រាកដជាធម៌រាក់ចំពោះតែអាត្មាអញម្នាក់ឯង ឬក៏ប្រាកដយ៉ាងនេះចំពោះអ្នកដទៃផងដែរ? អាត្មាអញនឹងក្រាបទូលហេតុដែលធម៌នេះប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះសាស្តា" គិតហើយក៏ក្រោកពីកន្លែងអង្គុយ រលាស់កម្រាលស្បែកកាន់យកទៅ ហើយចូលគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគក្នុងវេលាព្រលប់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ចូលគាល់ក្នុងវេលាព្រលប់ ដើម្បីទូលសួរប្រស្នាអំពីបច្ចយាការៈ"។

යාව ගම්භීරොති එත්ථ යාවසද්දො පමාණාතික්කමෙ. අතික්කම්ම පමාණං ගම්භීරො, අතිගම්භීරොති අත්ථො. ගම්භීරාවභාසොති ගම්භීරොව හුත්වා අවභාසති, දිස්සතීති අත්ථො. එකඤ්හි උත්තානමෙව ගම්භීරාවභාසං හොති පූතිපණ්ණරසවසෙන කාළවණ්ණං පුරාණඋදකං විය. තඤ්හි ජාණුප්පමාණම්පි සතපොරිසං විය දිස්සති. එකං ගම්භීරං උත්තානාවභාසං හොති මණිභාසං විප්පසන්නඋදකං විය. තඤ්හි සතපොරිසම්පි ජාණුප්පමාණං විය ඛායති. එකං උත්තානං උත්තානාවභාසං හොති පාතිආදීසු උදකං විය. එකං ගම්භීරං ගම්භීරාවභාසං හොති සිනෙරුපාදකමහාසමුද්දෙ උදකං විය. එවං උදකමෙව චත්තාරි නාමානි ලභති. පටිච්චසමුප්පාදෙ පනෙතං නත්ථි. අයඤ්හි ගම්භීරො ච ගම්භීරාවභාසො චාති එකමෙව නාමං ලභති. එවරූපො සමානොපි අථ ච පන මෙ උත්තානකුත්තානකො විය ඛායති, තදිදං අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙති එවං අත්තනො විම්හයං පකාසෙන්තො පඤ්හං පුච්ඡිත්වා තුණ්හීභූතො නිසීදි.

ក្នុងពាក្យថា yāva gambhīro នេះ សព្ទថា yāva ប្រើក្នុងន័យហួសប្រមាណ។ សេចក្តីថា ជ្រៅហួសប្រមាណ គឺជ្រៅក្រៃលែង។ ពាក្យថា gambhīrāvabhāso សេចក្តីថា ជ្រៅពិតមែន តែមានសេចក្តីប្រាកដថាជ្រៅ (គឺប្រាកដដល់ញាណ)។ ពិតណាស់ ទឹកម្យ៉ាង សូម្បីតែរាក់ ក៏មានសេចក្តីប្រាកដថាជ្រៅ ដូចជាទឹកចាស់ដែលមានពណ៌ខ្មៅដោយអំណាចនៃស្លឹកឈើរលួយជាដើម។ ទឹកនោះ សូម្បីតែជ្រៅត្រឹមជង្គង់ ក៏ប្រាកដដូចជាជម្រៅ ១០០ ជួរមនុស្ស។ ទឹកម្យ៉ាង ជ្រៅពិតមែន តែមានសេចក្តីប្រាកដថារាក់ ដូចជាទឹកថ្លាឈ្វេងដែលមានពន្លឺដូចកែវមណី។ ទឹកនោះ សូម្បីតែជ្រៅ ១០០ ជួរមនុស្ស ក៏ប្រាកដដូចជាជ្រៅត្រឹមជង្គង់។ ទឹកម្យ៉ាង រាក់ផង មានសេចក្តីប្រាកដថារាក់ផង ដូចជាទឹកក្នុងចានជាដើម។ ទឹកម្យ៉ាង ជ្រៅផង មានសេចក្តីប្រាកដថាជ្រៅផង ដូចជាទឹកក្នុងមហាសមុទ្រទៀបជើងភ្នំព្រះសុមេរុ។ ទឹកតែម្យ៉ាង តែងបានឈ្មោះ ៤ យ៉ាងនេះឯង។ ប៉ុន្តែក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទនេះ មិនមានឈ្មោះទាំងនោះឡើយ។ ព្រោះថា បដិច្ចសមុប្បាទនេះ តែងបានឈ្មោះតែមួយគត់ថា "ជ្រៅផង មានសេចក្តីប្រាកដថាជ្រៅផង"។ សូម្បីតែបដិច្ចសមុប្បាទមានសភាពយ៉ាងនេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែបែរជាប្រាកដចំពោះខ្ញុំព្រះករុណា ហាក់ដូចជាធម៌រាក់បំផុតទៅវិញ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ហេតុនេះជាទីអស្ចារ្យ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ហេតុនេះមិនដែលធ្លាប់មានឡើយ។ ព្រះអានន្ទកាលបើនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីអស្ចារ្យរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះហើយ ក៏ទូលសួរប្រស្នា រួចអង្គុយស្ងៀមនៅ។

භගවා [Pg.81] තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘ආනන්දො භවග්ගගහණාය හත්ථං පසාරෙන්තො විය සිනෙරුං භින්දිත්වා මිඤ්ජං නීහරිතුං වායමමානො විය විනා නාවාය මහාසමුද්දං තරිතුකාමො විය පථවිං පරිවත්තෙත්වා පථවොජං ගහෙතුං වායමමානො විය බුද්ධවිසයං පඤ්හං අත්තනො උත්තානුත්තානන්ති වදති, හන්දස්ස ගම්භීරභාවං ආචික්ඛාමී’’ති චින්තෙත්වා මා හෙවන්තිආදිමාහ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យរបស់ព្រះអានន្ទនោះហើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា "អានន្ទពោលនូវប្រស្នាដែលជាពុទ្ធវិស័យ ថាជាធម៌រាក់បំផុតចំពោះខ្លួន ហាក់ដូចជាបុរសលាតដៃដើម្បីចាប់យកភពអភិសេក (ភវគ្គ) ហាក់ដូចជាបុរសព្យាយាមទម្លាយភ្នំព្រះសុមេរុដើម្បីយកខួរភ្នំ ហាក់ដូចជាបុរសចង់ហែលឆ្លងមហាសមុទ្រដោយគ្មានទូក ឬហាក់ដូចជាបុរសព្យាយាមក្រឡាប់ផែនដីដើម្បីយកឱជានៃផែនដី មកចុះ! តថាគតនឹងសម្តែងនូវភាពជ្រាលជ្រៅនៃធម៌នោះដល់អានន្ទ" ទើបត្រាស់ពាក្យថា mā hevaṃ ជាដើម។

තත්ථ මා හෙවන්ති හ-කාරො නිපාතමත්තං, එවං මා භණීති අත්ථො. ‘‘මා හෙව’’න්ති ච ඉදං වචනං භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං උස්සාදෙන්තොපි භණති අපසාදෙන්තොපි. තත්ථ උස්සාදෙන්තොපීති, ආනන්ද, ත්වං මහාපඤ්ඤො විසදඤාණො, තෙන තෙ ගම්භීරොපි පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානකො විය ඛායති, අඤ්ඤෙසං පනෙස උත්තානකොති න සල්ලක්ඛෙතබ්බො, ගම්භීරොයෙව ච සො ගම්භීරාවභාසො ච.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា mā hevaṃ អក្សរ ha គ្រាន់តែជាការចុះនិបាតប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីថា កុំពោលយ៉ាងនេះឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា "mā hevaṃ" នេះ ទៅកាន់ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ទាំងក្នុងន័យលើកទឹកចិត្ត ទាំងក្នុងន័យបន្ទាបសេចក្តីយល់ឃើញ។ ក្នុងន័យលើកទឹកចិត្តនោះ មានសេចក្តីថា "ម្នាលអានន្ទ អ្នកជាអ្នកមានប្រាជ្ញាច្រើន មានញាណដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះហេតុនោះ បដិច្ចសមុប្បាទសូម្បីជ្រាលជ្រៅ ក៏ប្រាកដចំពោះអ្នកហាក់ដូចជាធម៌រាក់ ប៉ុន្តែអ្នកមិនត្រូវសម្គាល់ថា ធម៌នេះរាក់ចំពោះអ្នកដទៃឡើយ ព្រោះថា បដិច្ចសមុប្បាទនោះ ជ្រៅពិតមែនផង មានសេចក្តីប្រាកដថាជ្រៅផង"។

තත්ථ චතස්සො උපමා වදන්ති – ඡ මාසෙ සුභොජනරසපුට්ඨස්ස කිර කතයොගස්ස මහාමල්ලස්ස සමජ්ජසමයෙ කතමල්ලපාසාණපරිචයස්ස යුද්ධභූමිං ගච්ඡන්තස්ස අන්තරා මල්ලපාසාණං දස්සෙසුං. සො ‘‘කිං එත’’න්ති ආහ. මල්ලපාසාණොති. ආහරථ නන්ති. ‘‘උක්ඛිපිතුං න සක්කොමා’’ති වුත්තෙ සයං ගන්ත්වා ‘‘කුහිං ඉමස්ස භාරියට්ඨාන’’න්ති වත්වා ද්වීහි හත්ථෙහි ද්වෙ පාසාණෙ උක්ඛිපිත්වා කීළාගුළෙ විය ඛිපිත්වා අගමාසි. තත්ථ මල්ලස්ස මල්ලපාසාණො ලහුකොති න අඤ්ඤෙසම්පි ලහුකොති වත්තබ්බො. ඡ මාසෙ සුභොජනරසපුට්ඨො මල්ලො විය හි කප්පසතසහස්සං අභිනීහාරසම්පන්නො ආයස්මා ආනන්දො. යථා මල්ලස්ස මහාබලතාය මල්ලපාසාණො ලහුකො, එවං ථෙරස්ස මහාපඤ්ඤතාය පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානොති වත්තබ්බො, සො අඤ්ඤෙසං උත්තානොති න වත්තබ්බො.

ក្នុងទីនោះ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយតែងពោលនូវសេចក្តីឧបមា ៤ យ៉ាង៖ ឮថា ពួកមនុស្សបានបង្ហាញនូវថ្មរបស់អ្នកចំបាប់ (មល្លបាសាណ) ដល់មហាយោធាអ្នកចំបាប់ម្នាក់ ដែលត្រូវបានចិញ្ចឹមបីបាច់ដោយរសនៃភោជនដ៏ល្អអស់រយៈពេល ៦ ខែ មានការហាត់រៀនយ៉ាងល្អ និងមានការហ្វឹកហាត់ក្បាច់ចំបាប់ក្នុងពេលមានមហោស្រព កាលដែលគាត់កំពុងធ្វើដំណើរទៅកាន់សមរភូមិ។ គាត់ក៏សួរថា "តើនេះជាអ្វី?" ពួកមនុស្សប្រាប់ថា "...នេះជាថ្មរបស់អ្នកចំបាប់"។ គាត់ក៏បញ្ជាថា "ចូរនាំយកថ្មនោះមកទីនេះ"។ កាលពួកមនុស្សជម្រាបថា "ពួកយើងមិនអាចលើករួចទេ" គាត់ក៏ដើរទៅដោយខ្លួនឯង ហើយសួរថា "តើកន្លែងដែលធ្ងន់របស់ថ្មនេះនៅត្រង់ណា?" រួចហើយក៏យកដៃទាំងពីរលើកថ្មទាំងពីរដុំនោះឡើង បោះលេងដូចជាបោះកូនបាល់ រួចក៏ដើរទៅបាត់។ ក្នុងសេចក្តីឧបមានោះ ថ្មរបស់អ្នកចំបាប់ស្រាលចំពោះអ្នកចំបាប់ តែមិនត្រូវពោលថា ស្រាលចំពោះអ្នកដទៃឡើយ។ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ដែលជាអ្នកមានអភិនីហារ (បារមី) ពេញលេញអស់មួយសែនកប្ប ក៏ប្រៀបដូចជាអ្នកចំបាប់ដែលត្រូវបានចិញ្ចឹមបីបាច់ដោយរសនៃភោជនដ៏ល្អអស់រយៈពេល ៦ ខែនោះដែរ។ ថ្មរបស់អ្នកចំបាប់ស្រាល ព្រោះតែអ្នកចំបាប់មានកម្លាំងខ្លាំងយ៉ាងណា បដិច្ចសមុប្បាទក៏ត្រូវពោលថា រាក់ចំពោះព្រះថេរៈ ព្រោះតែលោកមានប្រាជ្ញាច្រើនយ៉ាងនោះដែរ ប៉ុន្តែមិនត្រូវពោលថា ធម៌នោះរាក់ចំពោះអ្នកដទៃឡើយ។

මහාසමුද්දෙ ච තිමි නාම මහාමච්ඡො ද්වියොජනසතිකො, තිමිඞ්ගලො තියොජනසතිකො, තිමිරපිඞ්ගලො පඤ්චයොජනසතිකො, ආනන්දො තිමිනන්දො අජ්ඣාරොහො මහාතිමීති ඉමෙ චත්තාරො යොජනසහස්සිකා. තත්ථ තිමිරපිඞ්ගලෙනෙව දීපෙන්ති. තස්ස කිර දක්ඛිණකණ්ණං චාලෙන්තස්ස පඤ්චයොජනසතෙ පදෙසෙ උදකං චලති, තථා වාමකණ්ණං, තථා නඞ්ගුට්ඨං, තථා සීසං. ද්වෙ පන කණ්ණෙ චාලෙත්වා නඞ්ගුට්ඨෙන [Pg.82] පහරිත්වා සීසං අපරාපරං කත්වා කීළිතුං ආරද්ධස්ස සත්තට්ඨයොජනසතෙ ඨානෙ භාජනෙ පක්ඛිපිත්වා උද්ධනෙ ආරොපිතං විය උදකං පක්කුථති. යොජනසතමත්තෙ පදෙසෙ උදකං පිට්ඨිං ඡාදෙතුං න සක්කොති. සො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘අයං මහාසමුද්දො ගම්භීරොති වදන්ති, කුතස්ස ගම්භීරතා, මයං පිට්ඨිමත්තච්ඡාදනම්පි උදකං න ලභාමා’’ති. තත්ථ කායූපපන්නස්ස තිමිරපිඞ්ගලස්ස මහාසමුද්දො උත්තානොති අඤ්ඤෙසඤ්ච ඛුද්දකමච්ඡානං උත්තානොති න වත්තබ්බො, එවමෙව ඤාණූපපන්නස්ස ථෙරස්ස පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානොති අඤ්ඤෙසම්පි උත්තානොති න වත්තබ්බො. සුපණ්ණරාජා ච දියඩ්ඪයොජනසතිකො හොති. තස්ස දක්ඛිණපක්ඛො පඤ්ඤාසයොජනිකො හොති, තථා වාමපක්ඛො, පිඤ්ඡවට්ටි ච සට්ඨියොජනිකා, ගීවා තිංසයොජනිකා, මුඛං නවයොජනං, පාදා ද්වාදසයොජනිකා, තස්මිං සුපණ්ණවාතං දස්සෙතුං ආරද්ධෙ සත්තට්ඨයොජනසතං ඨානං නප්පහොති. සො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘අයං ආකාසො අනන්තොති වදන්ති, කුතස්ස අනන්තතා, මයං පක්ඛවාතප්පත්ථරණොකාසම්පි න ලභාමා’’ති. තත්ථ කායූපපන්නස්ස සුපණ්ණරඤ්ඤො ආකාසො පරිත්තොති අඤ්ඤෙසඤ්ච ඛුද්දකපක්ඛීනං පරිත්තොති න වත්තබ්බො, එවමෙව ඤාණූපපන්නස්ස ථෙරස්ස පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානොති අඤ්ඤෙසම්පි උත්තානොති න වත්තබ්බො.

នៅក្នុងមហាសមុទ្រ មានត្រីធំមួយឈ្មោះថា តិមិ មានប្រវែង ២០០ យោជន៍ ត្រីឈ្មោះ តិមិង្គលៈ មានប្រវែង ៣០០ យោជន៍ ត្រីឈ្មោះ តិមិរបិង្គលៈ មានប្រវែង ៥០០ យោជន៍ ត្រីទាំង ៤ គឺ ត្រីអានន្ទ ត្រីតិមិនន្ទ ត្រីអជ្ឈារោហៈ និងត្រីមហាតិមិ ទាំងនេះមានប្រវែង ១០០០ យោជន៍។ ក្នុងចំណោមត្រីទាំងនោះ លោកសំដៅយកត្រីតិមិរបិង្គលៈមកបង្ហាញជាឧទាហរណ៍។ ឮថា កាលបើត្រីនោះកម្រើកត្រចៀកខាងស្តាំ ទឹកក្នុងទីប្រវែង ៥០០ យោជន៍ រមែងញាប់ញ័រ កាលបើកម្រើកត្រចៀកខាងឆ្វេង ក៏ដូច្នោះដែរ កាលបើយោលកន្ទុយ ក៏ដូច្នោះដែរ កាលបើគ្រវីក្បាល ក៏ដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើវាចាប់ផ្តើមលេងកម្សាន្ត ដោយកម្រើកត្រចៀកទាំងពីរ វាយកន្ទុយ និងគ្រវីក្បាលទៅមក ទឹកក្នុងទីប្រវែង ៧០០ ទៅ ៨០០ យោជន៍ រមែងពុះកញ្ជ្រោលឡើង ដូចជាទឹកដែលគេដាក់ក្នុងឆ្នាំងហើយលើកឡើងដំកល់លើចង្ក្រាន។ ទឹកក្នុងទីប្រមាណ ១០០ យោជន៍ មិនអាចគ្របដណ្តប់ខ្នងរបស់វាបានឡើយ។ ត្រីនោះគប្បីនិយាយយ៉ាងនេះថា «គេតែងនិយាយគ្នាថា មហាសមុទ្រនេះជ្រៅណាស់ តើភាពជ្រៅរបស់មហាសមុទ្រនោះមានពីណា? សូម្បីតែទឹកល្មមគ្របដណ្តប់ខ្នង ក៏ខ្ញុំរកមិនបានផង»។ ក្នុងរឿងនោះ មហាសមុទ្រដែលរាក់ចំពោះត្រីតិមិរបិង្គលៈដែលមានរាងកាយធំធេងនោះ មិនគប្បីនិយាយថា រាក់ចំពោះត្រីតូចៗដទៃទៀតឡើយ យ៉ាងណាមិញ ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដែលរាក់ចំពោះព្រះថេរៈដែលបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា ក៏មិនគប្បីនិយាយថា រាក់ចំពោះជនដទៃទៀតឡើយ។ ឯស្តេចគ្រុឌ មានប្រវែង ១៥០ យោជន៍។ ស្លាបខាងស្តាំរបស់ស្តេចគ្រុឌនោះ មានប្រវែង ៥០ យោជន៍ ស្លាបខាងឆ្វេងក៏ដូច្នោះដែរ កន្ទុយមានប្រវែង ៦០ យោជន៍ កមានប្រវែង ៣០ យោជន៍ មាត់មានប្រវែង ៩ យោជន៍ ជើងមានប្រវែង ១២ យោជន៍ កាលបើស្តេចគ្រុឌនោះចាប់ផ្តើមសម្តែងកម្លាំងខ្យល់ស្លាប ទីកន្លែងប្រមាណ ៧០០ ទៅ ៨០០ យោជន៍ ក៏មិនល្មមឡើយ។ ស្តេចគ្រុឌនោះគប្បីនិយាយយ៉ាងនេះថា «គេតែងនិយាយគ្នាថា អាកាសនេះមិនមានទីបំផុតឡើយ តើភាពមិនមានទីបំផុតនោះមានពីណា? សូម្បីតែទីធ្លាល្មមសម្រាប់បក់ខ្យល់ស្លាប ក៏ខ្ញុំរកមិនបានផង»។ ក្នុងរឿងនោះ អាកាសដែលចង្អៀតចំពោះស្តេចគ្រុឌដែលមានរាងកាយធំធេងនោះ មិនគប្បីនិយាយថា ចង្អៀតចំពោះពួកសត្វស្លាបតូចៗដទៃទៀតឡើយ យ៉ាងណាមិញ ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដែលរាក់ចំពោះព្រះថេរៈដែលបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា ក៏មិនគប្បីនិយាយថា រាក់ចំពោះជនដទៃទៀតឡើយ។

රාහු අසුරින්දො පන පාදන්තතො යාව කෙසන්තා යොජනානං චත්තාරි සහස්සානි අට්ඨ ච සතානි හොන්ති. තස්ස ද්වින්නං බාහානං අන්තරෙ ද්වාදසයොජනසතිකං, බහලත්තෙන ඡයොජනසතිකං, හත්ථපාදතලානි තියොජනසතිකානි, තථා මුඛං, එකඞ්ගුලිපබ්බං පඤ්ඤාසයොජනං, තථා භමුකන්තරං, නලාටං තියොජනසතිකං, සීසං නවයොජනසතිකං. තස්ස මහාසමුද්දං ඔතිණ්ණස්ස ගම්භීරං උදකං ජාණුප්පමාණං හොති. සො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘අයං මහාසමුද්දො ගම්භීරොති වදන්ති. කුතස්ස ගම්භීරතා? මයං ජාණුප්පටිච්ඡාදනමත්තම්පි උදකං න ලභාමා’’ති. තත්ථ කායූපපන්නස්ස රාහුනො මහාසමුද්දො උත්තානොති අඤ්ඤෙසඤ්ච උත්තානොති න වත්තබ්බො. එවමෙව ඤාණූපපන්නස්ස ථෙරස්ස පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානොති [Pg.83] අඤ්ඤෙසම්පි උත්තානොති න වත්තබ්බො. එතමත්ථං සන්ධාය භගවා මා හෙවං, ආනන්ද, මා හෙවං, ආනන්දාති ආහ.

ម្យ៉ាងទៀត អសុរិន្ទរាហូ មានកម្ពស់តាំងពីបាតជើងរហូតដល់ចុងសក់ ៤៨០០ យោជន៍។ ចន្លោះរវាងស្មាទាំងពីររបស់អសុរិន្ទរាហូនោះ មានប្រវែង ១២០០ យោជន៍ កម្រាស់ទ្រូងមានប្រវែង ៦០០ យោជន៍ បាតដៃនិងបាតជើងមានប្រវែង ៣០០ យោជន៍ មាត់ក៏ដូច្នោះដែរ ថ្នាំងម្រាមដៃមួយៗ មានប្រវែង ៥០ យោជន៍ ចន្លោះចិញ្ចើមក៏ដូច្នោះដែរ ថ្ងាសមានប្រវែង ៣០០ យោជន៍ ក្បាលមានប្រវែង ៩០០ យោជន៍។ កាលបើអសុរិន្ទរាហូនោះចុះទៅក្នុងមហាសមុទ្រ ទឹកដ៏ជ្រៅរមែងមានកម្ពស់ត្រឹមតែក្បាលជង្គង់របស់គាត់ប៉ុណ្ណោះ។ គាត់គប្បីនិយាយយ៉ាងនេះថា «គេតែងនិយាយគ្នាថា មហាសមុទ្រនេះជ្រៅណាស់ តើភាពជ្រៅរបស់មហាសមុទ្រនោះមានពីណា? សូម្បីតែទឹកល្មមលិចត្រឹមក្បាលជង្គង់ ក៏ខ្ញុំរកមិនបានផង»។ ក្នុងរឿងនោះ មហាសមុទ្រដែលរាក់ចំពោះអសុរិន្ទរាហូដែលមានរាងកាយធំធេងនោះ មិនគប្បីនិយាយថា រាក់ចំពោះជនដទៃទៀតឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដែលរាក់ចំពោះព្រះថេរៈដែលបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា ក៏មិនគប្បីនិយាយថា រាក់ចំពោះជនដទៃទៀតឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង ទើបត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ កុំពោលយ៉ាងនោះឡើយ ម្នាលអានន្ទ កុំពោលយ៉ាងនោះឡើយ»។

ථෙරස්ස හි චතූහි කාරණෙහි ගම්භීරො පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානොති උපට්ඨාසි. කතමෙහි චතූහි? පුබ්බූපනිස්සයසම්පත්තියා තිත්ථවාසෙන සොතාපන්නතාය බහුස්සුතභාවෙනාති.

ព្រោះថា ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដ៏ជ្រាលជ្រៅ បានប្រាកដដល់ព្រះថេរៈថាជារបស់រាក់ ដោយហេតុ ៤ យ៉ាង។ តើដោយហេតុ ៤ យ៉ាងដូចម្តេចខ្លះ? គឺដោយការបរិបូណ៌ដោយឧបនិស្ស័យក្នុងកាលមុន ១ ដោយការនៅក្នុងសំណាក់នៃព្រះសាស្តា ១ ដោយការជាព្រះសោតាបន្ន ១ ដោយភាពជាពហុស្សូត ១។

ඉතො කිර සතසහස්සිමෙ කප්පෙ පදුමුත්තරො නාම සත්ථා ලොකෙ උප්පජ්ජි. තස්ස හංසවතී නාම නගරං අහොසි, ආනන්දො නාම රාජා පිතා, සුමෙධා නාම දෙවී මාතා, බොධිසත්තො උත්තරකුමාරො නාම අහොසි. සො පුත්තස්ස ජාතදිවසෙ මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛම්ම පබ්බජිත්වා පධානමනුයුත්තො අනුක්කමෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා, ‘‘අනෙකජාතිසංසාර’’න්ති උදානං උදානෙත්වා සත්තාහං බොධිපල්ලඞ්කෙ වීතිනාමෙත්වා ‘‘පථවියං පාදං ඨපෙස්සාමී’’ති පාදං අභිනීහරි. අථ පථවිං භින්දිත්වා මහන්තං පදුමං උට්ඨාසි. තස්ස ධුරපත්තානි නවුතිහත්ථානි, කෙසරං තිංසහත්ථං, කණ්ණිකා ද්වාදසහත්ථා, නවඝටප්පමාණා රෙණු අහොසි.

ឮថា ក្នុងកប្បទីមួយសែនអំពីកប្បនេះទៅ ព្រះសាស្តាព្រះនាម បទុមុត្តរៈ ទ្រង់បានឧប្បត្តិឡើងក្នុងលោក។ ព្រះអង្គមានរាជធានីឈ្មោះ ហង្សវតី ព្រះរាជាព្រះនាម អានន្ទ ជាព្រះវរបិតា ព្រះនាងព្រះនាម សុមេធា ជាព្រះវរមាតា ព្រះពោធិសត្វមានព្រះនាមថា ឧត្តរកុមារ។ ព្រះឧត្តរកុមារនោះ ទ្រង់ធ្វើមហាភិនិស្ក្រមណ៍យាងទៅសាងផ្នួសក្នុងថ្ងៃដែលព្រះរាជបុត្រប្រសូត ហើយទ្រង់បំពេញសេចក្តីព្យាយាម រហូតបានសម្រេចព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណតាមលំដាប់ ទ្រង់បន្លឺនូវព្រះឧទានថា «អនេកជាតិសំសារំ» ទ្រង់គង់កន្លងវារៈអស់ប្រាំពីរថ្ងៃលើរតនបល្ល័ង្កក្រោមដើមពោធិ៍ រួចទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងដាក់ព្រះបាទលើផែនដី» ហើយក៏ឈានព្រះបាទចេញទៅ។ ក្នុងខណៈនោះ ផ្កាឈូកធំមួយបានទម្លាយផែនដីដុះឡើង។ ស្រទាប់ខាងក្រៅនៃផ្កាឈូកនោះមានប្រវែង ៩០ ហត្ថ គំនិត (កេសរ) មានប្រវែង ៣០ ហត្ថ ក្រពុំ (កណ្ណិកា) មានប្រវែង ១២ ហត្ថ លម្អងផ្កាមានបរិមាណស្មើនឹងទឹក ៩ ក្អម។

සත්ථා පන උබ්බෙධතො අට්ඨපඤ්ඤාසහත්ථො අහොසි, තස්ස උභින්නං බාහානමන්තරං අට්ඨාරසහත්ථං, නලාටං පඤ්චහත්ථං, හත්ථපාදා එකාදසහත්ථා. තස්ස එකාදසහත්ථෙන පාදෙන ද්වාදසහත්ථාය කණ්ණිකාය අක්කන්තමත්තාය නවඝටප්පමාණා රෙණු උට්ඨාය අට්ඨපඤ්ඤාසහත්ථං පදෙසං උග්ගන්ත්වා ඔකිණ්ණමනොසිලාචුණ්ණං විය පච්චොකිණ්ණං. තදුපාදාය භගවා ‘‘පදුමුත්තරො’’ත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. තස්ස දෙවිලො ච සුජාතො ච ද්වෙ අග්ගසාවකා අහෙසුං, අමිතා ච අසමා ච ද්වෙ අග්ගසාවිකා, සුමනො නාම උපට්ඨාකො. පදුමුත්තරො භගවා පිතුසඞ්ගහං කුරුමානො භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරො හංසවතියා රාජධානියා වසති.

ចំណែកព្រះសាស្តា ទ្រង់មានព្រះកម្ពស់ ៥៨ ហត្ថ ចន្លោះរវាងព្រះពាហុទាំងពីររបស់ព្រះអង្គមានប្រវែង ១៨ ហត្ថ ថ្ងាសមានប្រវែង ៥ ហត្ថ ព្រះហស្តនិងព្រះបាទមានប្រវែង ១១ ហត្ថ។ កាលដែលព្រះអង្គទ្រង់ជាន់លើកណ្ណិកាផ្កាឈូកដែលមានប្រវែង ១២ ហត្ថ ដោយព្រះបាទដែលមានប្រវែង ១១ ហត្ថ គ្រាន់តែជាន់ភ្លាម លម្អងផ្កាដែលមានបរិមាណស្មើនឹងទឹក ៩ ក្អម ក៏ហុយឡើងទៅលើអាកាសក្នុងទីប្រមាណ ៥៨ ហត្ថ ហើយធ្លាក់ចុះមកសព្វទិសទី ដូចជាលម្អងសិលាក្រហមដែលគេរោយហើរទៅដូច្នោះ។ ព្រោះអាស្រ័យហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាកដព្រះនាមថា «បទុមុត្តរៈ» តែម៉្យាង។ ព្រះអង្គមានព្រះអគ្គសាវ័កពីររូប គឺព្រះទេវិលៈ និងព្រះសុជាតៈ មានព្រះអគ្គសាវិកាពីររូប គឺព្រះនាងអមិតា និងព្រះនាងអសមា មានព្រះឧបដ្ឋាកឈ្មោះ សុមនៈ។ ព្រះបទុមុត្តរភគវា កាលទ្រង់ធ្វើការសង្គ្រោះដល់ព្រះវរបិតា ទ្រង់មានភិក្ខុមួយសែនរូបជាបរិវារ គង់នៅក្នុងរាជធានីហង្សវតី។

කනිට්ඨභාතා පනස්ස සුමනකුමාරො නාම. තස්ස රාජා හංසවතිතො වීසයොජනසතෙ භොගං අදාසි. සො කදාචි ආගන්ත්වා පිතරඤ්ච සත්ථාරඤ්ච පස්සති. අථෙකදිවසං පච්චන්තො කුපිතො. සුමනො රඤ්ඤො සාසනං පෙසෙසි. රාජා ‘‘ත්වං මයා, තාත, කස්මා ඨපිතො’’ති පටිපෙසෙසි. සො චොරෙ වූපසමෙත්වා ‘‘උපසන්තො, දෙව, ජනපදො’’ති රඤ්ඤො පෙසෙසි. රාජා තුට්ඨො ‘‘සීඝං මම පුත්තො ආගච්ඡතූ’’ති ආහ. තස්ස [Pg.84] සහස්සමත්තා අමච්චා හොන්ති. සො තෙහි සද්ධිං අන්තරාමග්ගෙ මන්තෙසි – ‘‘මය්හං පිතා තුට්ඨො සචෙ මෙ වරං දෙති, කිං ගණ්හාමී’’ති? අථ නං එකච්චෙ ‘‘හත්ථිං ගණ්හථ, අස්සං ගණ්හථ, ජනපදං ගණ්හථ, සත්තරතනානි ගණ්හථා’’ති ආහංසු. අපරෙ ‘‘තුම්හෙ පථවිස්සරස්ස පුත්තා, න තුම්හාකං ධනං දුල්ලභං, ලද්ධම්පි චෙතං සබ්බං පහාය ගමනීයං, පුඤ්ඤමෙව එකං ආදාය ගමනීයං, තස්මා දෙවෙ වරං දදමානෙ තෙමාසං පදුමුත්තරං භගවන්තං උපට්ඨාතුං වරං ගණ්හථා’’ති. සො ‘‘තුම්හෙ මය්හං කල්‍යාණමිත්තා නාම, මමෙතං චිත්තං නත්ථි, තුම්හෙහි පන උප්පාදිතං, එවං කරිස්සාමී’’ති, ගන්ත්වා පිතරං වන්දිත්වා පිතරා ආලිඞ්ගෙත්වා, මත්ථකෙ චුම්බිත්වා ‘‘වරං තෙ, පුත්ත, දෙමී’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉච්ඡාමහං, මහාරාජ, භගවන්තං තෙමාසං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්තො ජීවිතං අවඤ්ඣං කාතුං, ඉදං මෙ වරං දෙහී’’ති ආහ. න සක්කා, තාත, අඤ්ඤං වරෙහීති. දෙව, ඛත්තියානං නාම ද්වෙකථා නත්ථි, එතමෙව මෙ දෙහි, න මමඤ්ඤෙන අත්ථොති. තාත, බුද්ධානං නාම චිත්තං දුජ්ජානං, සචෙ භගවා න ඉච්ඡිස්සති, මයා දින්නම්පි කිං භවිස්සතීති? ‘‘සාධු, දෙව, අහං භගවතො චිත්තං ජානිස්සාමී’’ති විහාරං ගතො.

ឯព្រះអនុជរបស់ព្រះអង្គ មានព្រះនាមថា សុមនកុមារ។ ព្រះរាជាទ្រង់បានប្រទានសួយសារអាករក្នុងទីចម្ងាយ ១២០ យោជន៍ អំبيرាជធានីហង្សវតី ដល់ព្រះសុមនកុមារនោះ។ ព្រះសុមនកុមារនោះ តែងតែយាងមកគាល់ព្រះវរបិតា និងចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តាជារឿយៗ។ សម័យថ្ងៃមួយ ដែនដីជាយដែនមានការបះបោរឡើង។ ព្រះសុមនកុមារ បានផ្ញើសារថ្វាយព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់ផ្ញើសារតបទៅវិញថា «ម្នាលកូនសម្លាញ់ តើបិតាទុកឯងឱ្យនៅទីនោះដើម្បីអ្វី?»។ ព្រះសុមនកុមារនោះ ក៏បានបង្ក្រាបពួកចោរឱ្យស្ងប់ស្ងាត់ រួចផ្ញើសារថ្វាយព្រះរាជាថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេព ឥឡូវនេះជនបទបានស្ងប់ស្ងាត់ហើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រេកអរណាស់ ទើបត្រាស់ថា «ចូរឱ្យកូនរបស់អញត្រឡប់មកវិញជាប្រញាប់»។ ព្រះសុមនកុមារនោះ មានអាមាត្យជាបរិវារប្រមាណមួយពាន់នាក់។ ទ្រង់បានប្រឹក្សាជាមួយអាមាត្យទាំងនោះក្នុងរវាងផ្លូវថា «ព្រះវរបិតារបស់យើងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យណាស់ ប្រសិនបើព្រះអង្គប្រទានពរដល់យើង តើយើងគួរទទួលយកពរអ្វី?»។ ពេលនោះ អាមាត្យខ្លះក្រាបបង្គំទូលថា «សូមទ្រង់ទទួលយកដំរី ទទួលយកសេះ ទទួលយកជនបទ ឬទទួលយកកែវទាំង ៧ ប្រការចុះ»។ អាមាត្យដទៃទៀតក្រាបបង្គំទូលថា «ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដី ទ្រព្យសម្បត្តិមិនមែនជារបស់ក្រសម្រាប់ព្រះអង្គឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់នេះ ទោះបីជាបានមកហើយ ក៏គង់តែត្រូវលះបង់ចោលហើយទៅ មានតែបុណ្យម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវនាំជាប់ទៅជាមួយ ហេតុនោះ កាលបើព្រះរាជាប្រទានពរ សូមព្រះអង្គទទួលយកពរដើម្បីបម្រើព្រះបទុមុត្តរភគវាអស់រយៈពេល ៣ ខែចុះ»។ ព្រះសុមនកុមារត្រាស់ថា «អ្នករាល់គ្នាពិតជាកល្យាណមិត្តរបស់យើងមែន ដើមឡើយយើងមិនមានគំនិតយ៉ាងនេះទេ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះអ្នករាល់គ្នាបានធ្វើឱ្យគំនិតនេះកើតឡើងហើយ យើងនឹងធ្វើតាមយ៉ាងនេះ» រួចហើយក៏យាងទៅថ្វាយបង្គំព្រះវរបិតា ព្រះវរបិតាក៏ទ្រង់ឱបក្រសោប និងថើបព្រះសិរសា រួចត្រាស់ថា «ម្នាលកូន បិតានឹងប្រទានពរដល់កូន» កាលបើព្រះវរបិតាត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ព្រះសុមនកុមារក៏ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះមហារាជ ខ្ញុំព្រះករុណាប្រាថ្នានឹងបម្រើព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយបច្ច័យទាំង ៤ អស់រយៈពេល ៣ ខែ ដើម្បីធ្វើជីវិតកុំឱ្យសូន្យទទេ សូមព្រះអង្គប្រទានពរនេះដល់ខ្ញុំព្រះករុណា»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «ម្នាលកូនសម្លាញ់ ពរនេះបិតាមិនអាចប្រទានឱ្យបានឡើយ ចូរឯងជ្រើសរើសពរដទៃទៀតចុះ»។ ព្រះសុមនកុមារក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេព ធម្មតាថាពាក្យសម្តីរបស់ក្សត្រទាំងឡាយ មិនដែលត្រឡប់ជាពីរឡើយ សូមព្រះអង្គប្រទានពរនេះឯងដល់ខ្ញុំព្រះករុណា ខ្ញុំព្រះករុណាមិនមានសេចក្តីត្រូវការដោយពរដទៃឡើយ»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «ម្នាលកូនសម្លាញ់ ធម្មតាព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ គេដឹងបានដោយកម្រណាស់ ប្រសិនបើព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យទេ ទោះបីជាបិតាប្រទានពរនេះហើយ តើនឹងមានប្រយោជន៍អ្វី?»។ ព្រះសុមនកុមារក្រាបបង្គំទូលថា «ល្អហើយ ព្រះករុណា បពិត្រព្រះសម្មតិទេព ខ្ញុំព្រះករុណានឹងទៅស្វែងយល់ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ» រួចហើយក៏យាងទៅកាន់វត្ត។

තෙන ච සමයෙන භත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා භගවා ගන්ධකුටිං පවිට්ඨො හොති. සො මණ්ඩලමාළෙ සන්නිසින්නානං භික්ඛූනං සන්තිකං අගමාසි. තෙ නං ආහංසු – ‘‘රාජපුත්ත කස්මා ආගතොසී’’ති? භගවන්තං දස්සනාය, දස්සෙථ මෙ භගවන්තන්ති. ‘‘න මයං, රාජපුත්ත, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සත්ථාරං දට්ඨුං ලභාමා’’ති. කො පන, භන්තෙ, ලභතීති? සුමනත්ථෙරො නාම රාජපුත්තාති. සො ‘‘කුහිං භන්තෙ ථෙරො’’ති? ථෙරස්ස නිසින්නට්ඨානං පුච්ඡිත්වා ගන්ත්වා වන්දිත්වා – ‘‘ඉච්ඡාමහං, භන්තෙ, භගවන්තං පස්සිතුං, දස්සෙථ මෙ භගවන්ත’’න්ති ආහ. ථෙරො ‘‘එහි, රාජපුත්තා’’ති තං ගහෙත්වා ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ ඨපෙත්වා ගන්ධකුටිං ආරුහි. අථ නං භගවා ‘‘සුමන, කස්මා ආගතොසී’’ති ආහ. රාජපුත්තො, භන්තෙ, භගවන්තං දස්සනාය ආගතොති. තෙන හි භික්ඛු ආසනං පඤ්ඤපෙහීති. ථෙරො ආසනං පඤ්ඤපෙසි. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ. රාජපුත්තො භගවන්තං වන්දිත්වා පටිසන්ථාරං අකාසි, ‘‘කදා ආගතොසි රාජපුත්තා’’ති? භන්තෙ, තුම්හෙසු ගන්ධකුටිං පවිට්ඨෙසු, භික්ඛූ පන ‘‘න මයං ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ භගවන්තං දට්ඨුං ලභාමා’’ති මං ථෙරස්ස සන්තිකං පාහෙසුං, ථෙරො පන එකවචනෙනෙව දස්සෙසි, ථෙරො, භන්තෙ, තුම්හාකං [Pg.85] සාසනෙ වල්ලභො මඤ්ඤෙති. ආම, රාජකුමාර, වල්ලභො එස භික්ඛු මය්හං සාසනෙති. භන්තෙ, බුද්ධානං සාසනෙ කිං කත්වා වල්ලභො හොතීති? දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා, කුමාරාති. භගවා අහම්පි ථෙරො විය බුද්ධසාසනෙ වල්ලභො හොතුකාමො, තෙමාසං මෙ වස්සාවාසං අධිවාසෙථාති. භගවා, ‘‘අත්ථි නු ඛො ගතෙන අත්ථො’’ති ඔලොකෙත්වා ‘‘අත්ථී’’ති දිස්වා ‘‘සුඤ්ඤාගාරෙ ඛො, රාජකුමාර, තථාගතා අභිරමන්තී’’ති ආහ. කුමාරො ‘‘අඤ්ඤාතං භගවා, අඤ්ඤාතං සුගතා’’ති වත්වා – ‘‘අහං, භන්තෙ, පුරිමතරං ගන්ත්වා විහාරං කාරෙමි, මයා පෙසිතෙ භික්ඛුසතසහස්සෙන සද්ධිං ආගච්ඡථා’’ති පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා පිතු සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘දින්නා මෙ, දෙව, භගවතා පටිඤ්ඤා, මයා පහිතෙ තුම්හෙ භගවන්තං පෙසෙය්‍යාථා’’ති පිතරං වන්දිත්වා නික්ඛමිත්වා යොජනෙ යොජනෙ විහාරං කාරෙත්වා වීසයොජනසතං අද්ධානං ගතො. ගන්ත්වා අත්තනො නගරෙ විහාරට්ඨානං විචිනන්තො සොභනස්ස නාම කුටුම්බිකස්ස උය්‍යානං දිස්වා සතසහස්සෙන කිණිත්වා සතසහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා විහාරං කාරෙසි. තත්ථ භගවතො ගන්ධකුටිං, සෙසභික්ඛූනඤ්ච රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානත්ථාය කුටිලෙණමණ්ඩපෙ කාරාපෙත්වා පාකාරපරික්ඛෙපං ද්වාරකොට්ඨකඤ්ච නිට්ඨාපෙත්වා පිතු සන්තිකං පෙසෙසි ‘‘නිට්ඨිතං මය්හං කිච්චං, සත්ථාරං පහිණථා’’ති.

សម័យនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សោយភត្តកិច្ចរួចហើយ ក៏យាងចូលទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិ។ ព្រះរាជបុត្រនោះ (ព្រះនាមសុមនៈ) ក៏យាងចូលទៅរកពួកភិក្ខុដែលអង្គុយជុំគ្នាក្នុងរោងមូល។ ភិក្ខុទាំងឡាយបានសួរព្រះរាជបុត្រនោះថា «ម្នាលព្រះរាជបុត្រ ព្រះអង្គយាងមកដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី?» ព្រះរាជបុត្រក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ ខ្ញុំចង់គាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូមលោកម្ចាស់ទាំងឡាយបង្ហាញព្រះដ៏មានព្រះភាគដល់ខ្ញុំផង»។ ភិក្ខុទាំងឡាយពោលថា «ម្នាលព្រះរាជបុត្រ ពួកយើងមិនអាចចូលគាល់ព្រះសាស្តាបានតាមចិត្តប្រាថ្នាគ្រប់ពេលនោះទេ»។ «បពិត្រលោកម្ចាស់ ចុះលោកម្ចាស់អង្គណាអាចចូលគាល់បានតាមចិត្តប្រាថ្នា?» «ម្នាលព្រះរាជបុត្រ គឺព្រះសុមនត្ថេរ»។ ព្រះរាជបុត្រនោះសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ចុះព្រះថេរៈគង់នៅឯណា?» លុះសួររកកន្លែងគង់របស់ព្រះថេរៈហើយ ក៏យាងទៅថ្វាយបង្គំ រួចពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំចង់គាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូមលោកម្ចាស់បង្ហាញព្រះដ៏មានព្រះភាគដល់ខ្ញុំផង»។ ព្រះថេរៈពោលថា «សូមយាងមក ព្រះរាជបុត្រ» រួចនាំព្រះរាជបុត្រនោះទៅ ទុកឲ្យឈរនៅបរិវេណព្រះគន្ធកុដិ ហើយព្រះថេរៈក៏ឡើងទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិ។ គ្រានោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សួរព្រះថេរៈថា «ម្នាលសុមនៈ អ្នកមកដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី?» ព្រះថេរៈក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះរាជបុត្រយាងមកដើម្បីគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុ បើដូច្នោះ ចូរអ្នករៀបចំអាសនៈចុះ»។ ព្រះថេរៈក៏រៀបចំអាសនៈថ្វាយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏គង់លើអាសនៈដែលបានរៀបចំទុកនោះ។ ព្រះរាជបុត្រថ្វាយបង្គំព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយធ្វើបដិសណ្ឋារៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សួរថា «ម្នាលព្រះរាជបុត្រ ព្រះអង្គយាងមកតាំងពីពេលណា?» ព្រះរាជបុត្រក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន កាលដែលព្រះអង្គយាងចូលទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិហើយ ពួកភិក្ខុបានប្រាប់ខ្ញុំព្រះអង្គថា "ពួកយើងមិនអាចចូលគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានតាមចិត្តប្រាថ្នាគ្រប់ពេលនោះទេ" ហើយក៏បានចាត់ខ្ញុំព្រះអង្គឲ្យមកជួបព្រះថេរៈ ចំណែកព្រះថេរៈគ្រាន់តែពោលពាក្យមួយម៉ាត់ ក៏បានបង្ហាញព្រះអង្គដល់ខ្ញុំព្រះអង្គភ្លាម បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គយល់ថា ព្រះថេរៈប្រហែលជាបុគ្គលជាទីស្រឡាញ់ស្និទ្ធស្នាលក្នុងសាសនារបស់ព្រះអង្គហើយ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលរាជកុមារ ពិតមែនហើយ ភិក្ខុនេះជាទីស្រឡាញ់ស្និទ្ធស្នាលក្នុងសាសនារបស់តថាគតមែន»។ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះបុគ្គលធ្វើដូចម្តេច ទើបក្លាយជាទីស្រឡាញ់ស្និទ្ធស្នាលក្នុងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ?» «ម្នាលរាជកុមារ គឺដោយសារការឲ្យទាន ការសមាទានសីល និងការរក្សាក្រុមឧបោសថសីល»។ ព្រះរាជបុត្រក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះអង្គក៏ចង់ក្លាយជាទីស្រឡាញ់ស្និទ្ធស្នាលក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ដូចជាព្រះថេរៈដែរ សូមព្រះអង្គទទួលការគង់ចាំវស្សារបស់ខ្ញុំព្រះអង្គអស់រយៈពេល ៣ ខែនេះផងចុះ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ពិចារណាថា «តើការយាងទៅនោះមានប្រយោជន៍ដែរឬទេ?» លុះទ្រង់ឃើញថាមានប្រយោជន៍ហើយ ទើបត្រាស់ថា «ម្នាលរាជកុមារ ព្រះតថាគតទាំងឡាយ តែងត្រេកអរក្នុងទីស្ងាត់»។ ព្រះរាជកុមារក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះអង្គយល់ហើយ បពិត្រព្រះសុគត ខ្ញុំព្រះអង្គយល់ហើយ» រួចក្រាបទូលទៀតថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គនឹងយាងទៅមុនដើម្បីសាងសង់វត្តអារាម កាលណាខ្ញុំព្រះអង្គចាត់គេឲ្យមកយាង សូមព្រះអង្គយាងទៅជាមួយភិក្ខុមួយសែនអង្គផងចុះ» លុះបានទទួលព្រះបដិញ្ញាហើយ ក៏យាងទៅរកព្រះវររាជបិតា ក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានប្រទានព្រះបដិញ្ញាដល់ទូលបង្គំហើយ កាលណាទូលបង្គំចាត់គេមកយាង សូមព្រះអង្គជួយបញ្ជូនព្រះដ៏មានព្រះភាគទៅផង» រួចថ្វាយបង្គំព្រះរាជបិតា ហើយយាងចេញទៅ សាងសង់វត្តអារាមនៅរាល់ ១ យោជន៍ៗ រហូតដល់ចម្ងាយផ្លូវ ១២០ យោជន៍។ លុះយាងទៅដល់ទីក្រុងរបស់ខ្លួន ក៏ស្វែងរកទីកន្លែងសម្រាប់សាងសង់វត្តអារាម បានឃើញសួនច្បាររបស់កុដុម្ពិកៈម្នាក់ឈ្មោះ សោភណៈ ក៏បានទិញក្នុងតម្លៃមួយសែនកហាបណៈ ហើយបានចំណាយប្រាក់មួយសែនទៀតដើម្បីសាងសង់វត្តអារាម។ ក្នុងសួនច្បារនោះ ព្រះរាជបុត្របានសាងសង់ព្រះគន្ធកុដិថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគ និងសាងសង់កុដិ ល្អាង និងមណ្ឌប សម្រាប់ជាទីសម្រាកពេលយប់និងពេលថ្ងៃរបស់ភិក្ខុដែលនៅសេសសល់ ព្រមទាំងធ្វើរបងព័ទ្ធជុំវិញ និងខ្លោងទ្វាររួចរាល់ហើយ ក៏ចាត់បេសកជនទៅក្រាបទូលព្រះរាជបិតាថា «កិច្ចការរបស់ទូលបង្គំបានសម្រេចហើយ សូមព្រះអង្គនិមន្តព្រះសាស្តាទៅចុះ»។

රාජා භගවන්තං භොජෙත්වා ‘‘භගවා සුමනස්ස කිච්චං නිට්ඨිතං, තුම්හාකං ආගමනං පච්චාසීසතී’’ති. භගවා සතසහස්සභික්ඛුපරිවාරො යොජනෙ යොජනෙ විහාරෙසු වසමානො අගමාසි. කුමාරො ‘‘සත්ථා ආගච්ඡතී’’ති සුත්වා යොජනං පච්චුග්ගන්ත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජයමානො විහාරං පවෙසෙත්වා –

ព្រះរាជាទ្រង់បានថ្វាយភត្តាហារចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ រួចក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ កិច្ចការរបស់សុមនរាជកុមារបានសម្រេចហើយ ព្រះអង្គកំពុងរង់ចាំការយាងទៅរបស់ព្រះអង្គ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានភិក្ខុមួយសែនអង្គជាបរិវារ ទ្រង់យាងទៅដោយគង់សម្រាកក្នុងវត្តអារាមនៅរាល់ ១ យោជន៍ៗ។ ព្រះរាជកុមារ លុះបានឮថា «ព្រះសាស្តាយាងមកដល់ហើយ» ក៏យាងទៅទទួលចម្ងាយ ១ យោជន៍ ទាំងបូជាដោយគ្រឿងក្រអូបនិងកម្រងផ្កាជាដើម រួចនាំព្រះអង្គចូលទៅកាន់វត្តអារាម ហើយ...

‘‘සතසහස්සෙන මෙ කීතං, සතසහස්සෙන මාපිතං;

සොභනං නාම උය්‍යානං පටිග්ගණ්හ, මහාමුනී’’ති. –

ក្រាបទូលថា៖ «បពិត្រព្រះមហាមុនី សូមព្រះអង្គទទួលយកសួនច្បារឈ្មោះសោភណៈ ដែលទូលបង្គំទិញដោយទ្រព្យមួយសែន និងសាងសង់ដោយទ្រព្យមួយសែននេះចុះ»។

විහාරං නිය්‍යාතෙසි. සො වස්සූපනායිකදිවසෙ දානං දත්වා අත්තනො පුත්තදාරෙ ච අමච්චෙ ච පක්කොසාපෙත්වා ආහ –‘‘සත්ථා අම්හාකං සන්තිකං දූරතො ආගතො, බුද්ධා ච නාම ධම්මගරුනොව, නාමිසගරුකා. තස්මා අහං ඉමං තෙමාසං ද්වෙ සාටකෙ නිවාසෙත්වා දස සීලානි සමාදියිත්වා ඉධෙව [Pg.86] වසිස්සාමි, තුම්හෙ ඛීණාසවසතසහස්සස්ස ඉමිනාව නීහාරෙන තෙමාසං දානං දදෙය්‍යාථා’’ති.

រួចក៏បានប្រគេនវត្តអារាមនោះ។ ក្នុងថ្ងៃចូលវស្សា ព្រះរាជបុត្រនោះបានប្រគេនទាន ហើយហៅបុត្រ ភរិយា និងអាមាត្យទាំងឡាយរបស់ខ្លួនមកប្រាប់ថា «ព្រះសាស្តាយាងមកកាន់សំណាក់យើងពីចម្ងាយ ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងធ្ងន់ក្នុងធម៌ មិនមែនធ្ងន់ក្នុងអាមិសៈឡើយ។ ហេតុនោះ ក្នុងរយៈពេល ៣ ខែនេះ ខ្ញុំនឹងស្លៀកដណ្តប់តែសំពត់ពីរបន្ទះ សមាទានសីល ១០ ហើយស្នាក់នៅក្នុងវត្តនេះឯង ចំណែកអ្នករាល់គ្នា ចូរប្រគេនទានដល់ព្រះខីណាស្រពមួយសែនអង្គ ដោយរបៀបនេះឯង អស់រយៈពេល ៣ ខែចុះ»។

සො සුමනත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානසභාගෙයෙව ඨානෙ වසන්තො යං ථෙරො භගවතො වත්තං කරොති, තං සබ්බං දිස්වා, ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ එකන්තවල්ලභො එස ථෙරො, එතස්සෙව ඨානන්තරං පත්ථෙතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා, උපකට්ඨාය පවාරණාය ගාමං පවිසිත්වා සත්තාහං මහාදානං දත්වා සත්තමෙ දිවසෙ භික්ඛූසතසහස්සස්ස පාදමූලෙ තිචීවරං ඨපෙත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, යදෙතං මයා මග්ගෙ යොජනන්තරිකවිහාරකාරාපනතො පට්ඨාය පුඤ්ඤං කතං, තං නෙව සක්කසම්පත්තිං, න මාරබ්‍රහ්මසම්පත්තිං පත්ථයන්තෙන, බුද්ධස්ස පන උපට්ඨාකභාවං පත්ථෙන්තෙන කතං. තස්මා අහම්පි භගවා අනාගතෙ සුමනත්ථෙරො විය එකස්ස බුද්ධස්ස උපට්ඨාකො හොමී’’ති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන පතිත්වා වන්දිත්වා නිපන්නො. භගවා ‘‘මහන්තං කුලපුත්තස්ස චිත්තං, ඉජ්ඣිස්සති නු ඛො, නො’’ති ඔලොකෙන්තො, ‘‘අනාගතෙ ඉතො සතසහස්සිමෙ කප්පෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, තස්සෙව උපට්ඨාකො භවිස්සතී’’ති ඤත්වා –

ព្រះរាជបុត្រនោះ ស្នាក់នៅក្នុងកន្លែងដែលសមគួរនឹងកន្លែងគង់របស់ព្រះសុមនត្ថេរ បានឃើញវត្តប្រតិបត្តិទាំងពួងដែលព្រះថេរៈធ្វើចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏គិតថា «ព្រះថេរៈនេះជាទីស្រឡាញ់ស្និទ្ធស្នាលបំផុតក្នុងទីនេះ ការដែលខ្ញុំប្រាថ្នាតំណែងនេះ ទើបជាការសមគួរ» លុះជិតដល់ថ្ងៃបវារណា ក៏បានចូលទៅក្នុងភូមិ ប្រគេនមហាទានអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃ ក្នុងថ្ងៃទី ៧ ក៏បានវេរត្រៃចីវរដាក់ទៀបជើងភិក្ខុសង្ឃមួយសែនអង្គ រួចថ្វាយបង្គំព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន បុណ្យកុសលដែលខ្ញុំព្រះអង្គបានធ្វើ តាំងពីការសាងសង់វត្តអារាមនៅរាល់ចម្ងាយ ១ យោជន៍តាមផ្លូវមកនេះ ខ្ញុំព្រះអង្គមិនបានប្រាថ្នាសក្កសម្បត្តិ ឬមារសម្បត្តិ ព្រហ្មសម្បត្តិឡើយ គឺប្រាថ្នាតែភាពជាអ្នកបម្រើ (ឧបដ្ឋាក) របស់ព្រះពុទ្ធប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូមឲ្យខ្ញុំព្រះអង្គបានធ្វើជាឧបដ្ឋាករបស់ព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គ ក្នុងអនាគតកាល ដូចជាព្រះសុមនត្ថេរនេះផងចុះ» រួចក៏ក្រាបថ្វាយបង្គំដោយបញ្ចបតិដ្ឋិត (ក្រាបសំពះដោយអង្គទាំង ៥) ហើយដេកផ្កាប់មុខនៅទីនោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ពិចារណាថា «ចិត្តរបស់កុលបុត្រនេះធំធេងណាស់ តើនឹងសម្រេចបានឬទេ?» កាលទ្រង់ពិចារណាមើលទៅ ក៏ដឹងថា «ក្នុងអនាគតកាល រាប់ពីកប្បនេះទៅអស់មួយសែនកប្ប ព្រះពុទ្ធព្រះនាមគោតម នឹងត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក កុលបុត្រនេះនឹងបានជាឧបដ្ឋាករបស់ព្រះពុទ្ធអង្គនោះឯង» ទើប...

‘‘ඉච්ඡිතං පත්ථිතං තුය්හං, සබ්බමෙව සමිජ්ඣතු;

සබ්බෙ පූරෙන්තු සඞ්කප්පා, චන්දො පන්නරසො යථා’’ති. –

ទ្រង់ត្រាស់ថា៖ «សេចក្តីប្រាថ្នា សេចក្តីប៉ុនប៉ងណាមួយរបស់ព្រះអង្គ សូមឲ្យសេចក្តីប្រាថ្នាទាំងអស់នោះបានសម្រេចចុះ សូមឲ្យតម្រិះទាំងពួងពេញបរិបូណ៌ ដូចជាព្រះចន្ទក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មី (១៥ កើត) ដូច្នោះចុះ»។

ආහ. කුමාරො සුත්වා ‘‘බුද්ධා නාම අද්වෙජ්ඣකථා හොන්තී’’ති දුතියදිවසෙයෙව තස්ස භගවතො පත්තචීවරං ගහෙත්වා පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගච්ඡන්තො විය අහොසි. සො තස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ වස්සසතසහස්සං දානං දත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා කස්සපබුද්ධකාලෙපි පිණ්ඩාය චරතො ථෙරස්ස පත්තග්ගහණත්ථං උත්තරිසාටකං දත්වා පූජං අකාසි. පුන සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො බාරාණසිරාජා හුත්වා අට්ඨන්නං පච්චෙකබුද්ධානං පණ්ණසාලායො කාරෙත්වා මණිආධාරකෙ උපට්ඨපෙත්වා චතූහි පච්චයෙහි දසවස්සසහස්සානි උපට්ඨානං අකාසි. එතානි පාකටට්ඨානානි.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ព្រះរាជកុមារ លុះបានស្តាប់ហើយ គិតថា «ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនមានព្រះវាចាជាពីរឡើយ» ចាប់តាំងពីថ្ងៃបន្ទាប់មក ក៏ហាក់ដូចជាដើរតាមពីក្រោយៗ កាន់បាត្រនិងចីវរថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនោះ។ ព្រះរាជកុមារនោះ បានប្រគេនទានអស់រយៈពេលមួយសែនឆ្នាំ ក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធត្រាស់ដឹងនោះ លុះចាកលោកនេះទៅ ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ សូម្បីក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធកស្សបៈ ក៏បានប្រគេនសំពត់ឧត្តរាសង្គ (សំពត់ដណ្តប់ខាងលើ) ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការទទួលបាត្ររបស់ព្រះថេរៈដែលនិមន្តបិណ្ឌបាត ហើយបានធ្វើការបូជា។ ក្រោយមក ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ទៀត លុះច្យុតពីឋានសួគ៌នោះ ក៏បានកើតជាព្រះរាជាក្នុងក្រុងពារាណសី បានសាងសង់សាលាស្លឹកថ្វាយព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ៨ ព្រះអង្គ បានរៀបចំជើងបាត្រកែវមណី ហើយបានឧបដ្ឋាកដោយបច្ច័យ ៤ អស់រយៈពេលមួយម៉ឺនឆ្នាំ។ ទីកន្លែងទាំងនេះ ជាកន្លែងដែលប្រាកដច្បាស់ (ក្នុងការធ្វើបុណ្យរបស់ព្រះអានន្ទត្ថេរ)។

කප්පසතසහස්සං පන දානං දදමානොව අම්හාකං බොධිසත්තෙන සද්ධිං තුසිතපුරෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො අමිතොදනසක්කස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අනුපුබ්බෙන කතාභිනික්ඛමනො සම්මාසම්බොධිං පත්වා පඨමගමනෙන කපිලවත්ථුං ආගන්ත්වා තතො නික්ඛමන්තෙ භගවති භගවතො පරිවාරත්ථං [Pg.87] රාජකුමාරෙසු පබ්බජන්තෙසු භද්දියාදීහි සද්ධිං නික්ඛමිත්වා භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව ආයස්මතො පුණ්ණස්ස මන්තාණිපුත්තස්ස සන්තිකෙ ධම්මකථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. එවමෙස ආයස්මා පුබ්බූපනිස්සයසම්පන්නො, තස්සිමාය පුබ්බූපනිස්සයසම්පත්තියා ගම්භීරොපි පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානකො විය උපට්ඨාසි.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈនោះ កាលដែលកំពុងប្រគេនទានអស់មួយសែនកប្ប ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានតុសិតជាមួយព្រះពោធិសត្វរបស់យើង លុះច្យុតពីឋានសួគ៌នោះ ក៏បានចាប់បដិសន្ធិក្នុងព្រះរាជដំណាក់របស់ព្រះបាទអមិតោទនសក្យៈ លុះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើមហាភិនិសក្រមតាមលំដាប់ ហើយបានត្រាស់ដឹងនូវព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញា យាងទៅកាន់ក្រុងកបិលព័ស្ដុជាលើកដំបូង កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងចេញពីក្រុងកបិលព័ស្ដុវិញ ពួកព្រះរាជកុមារទាំងឡាយបានសាងផ្នួសដើម្បីជាបរិវាររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះថេរៈក៏បានយាងចេញទៅសាងផ្នួសក្នុងសំណាក់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាមួយព្រះរាជកុមារទាំងឡាយមានព្រះភទ្ទិយៈជាដើម មិនយូរប៉ុន្មាន ក៏បានស្តាប់ធម៌ទេសនាក្នុងសំណាក់ព្រះបុណ្ណមន្តាណីបុត្តដ៏មានអាយុ ហើយបានសម្រេចសោតាបត្តិផល។ ព្រះមានអាយុនេះ ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយបុព្វុបនិស្ស័យយ៉ាងនេះឯង ដោយសារការបរិបូណ៌ដោយបុព្វុបនិស្ស័យនេះ សូម្បីធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដ៏ជ្រាលជ្រៅ ក៏ប្រាកដច្បាស់ដល់លោក ហាក់ដូចជាធម៌រាក់កំភែលដូច្នោះដែរ។

තිත්ථවාසොති පන ගරූනං සන්තිකෙ උග්ගහණසවනපරිපුච්ඡනධාරණානි වුච්චන්ති. සො ථෙරස්ස අතිවිය පරිසුද්ධො. තෙනාපිස්සායං ගම්භීරොපි උත්තානකො විය උපට්ඨාසි. සොතාපන්නානඤ්ච නාම පච්චයාකාරො උත්තානකො හුත්වා උපට්ඨාති, අයඤ්ච ආයස්මා සොතාපන්නො. බහුස්සුතානං චතුහත්ථෙ ඔවරකෙ පදීපෙ ජලමානෙ මඤ්චපීඨං විය නාමරූපපරිච්ඡෙදො පාකටො හොති, අයඤ්ච ආයස්මා බහුස්සුතානං අග්ගො. ඉති බාහුසච්චභාවෙනපිස්ස ගම්භීරොපි පච්චයාකාරො උත්තානකො විය උපට්ඨාසි. පටිච්චසමුප්පාදො චතූහි ගම්භීරතාහි ගම්භීරො. සා පනස්ස ගම්භීරතා විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතාව. සා සබ්බාපි ථෙරස්ස උත්තානකා විය උපට්ඨාසි. තෙන භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං උස්සාදෙන්තො මා හෙවන්තිආදිමාහ. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – ආනන්ද, ත්වං මහාපඤ්ඤො විසදඤාණො, තෙන තෙ ගම්භීරොපි පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානකො විය ඛායති. තස්මා ‘‘මය්හමෙව නු ඛො එස උත්තානකො විය හුත්වා උපට්ඨාති, උදාහු අඤ්ඤෙසම්පී’’ති මා එවං අවච.

ពាក្យថា «តិត្ថវាសៈ» គឺការរៀនសូត្រ ការស្តាប់ ការសាកសួរ និងការចងចាំក្នុងសំណាក់គ្រូទាំងឡាយ។ ការរៀនសូត្រជាដើមនោះ របស់ព្រះថេរៈ គឺបរិសុទ្ធក្រៃលែង។ ព្រោះហេតុនោះឯង សូម្បីធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដ៏ជ្រាលជ្រៅនេះ ក៏ប្រាកដច្បាស់ដល់លោក ហាក់ដូចជាធម៌រាក់កំភែលដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មតាបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) តែងប្រាកដច្បាស់ជាធម៌រាក់កំភែលដល់ព្រះសោតាបន្នបុគ្គលទាំងឡាយ ហើយព្រះមានអាយុនេះក៏ជាព្រះសោតាបន្ន។ សម្រាប់ពួកពហុស្សូត ការកំណត់នាមនិងរូប តែងប្រាកដច្បាស់ ដូចជាគ្រែនិងតាំង ក្នុងបន្ទប់ទំហំ ៤ ហត្ថ ដែលមានចង្កៀងកំពុងឆេះភ្លឺដូច្នោះដែរ ហើយព្រះមានអាយុនេះ ក៏ជាកំពូលនៃពួកពហុស្សូតទាំងឡាយ។ ហេតុនេះ សូម្បីបច្ចយាការដ៏ជ្រាលជ្រៅ ក៏ប្រាកដច្បាស់ដល់លោក ហាក់ដូចជាធម៌រាក់កំភែល ដោយសារភាពជាពហុស្សូតនោះឯង។ ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទ ជ្រាលជ្រៅដោយភាពជ្រាលជ្រៅ ៤ យ៉ាង។ ភាពជ្រាលជ្រៅនៃបដិច្ចសមុប្បាទនោះ ខ្ញុំបានពន្យល់ពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ភាពជ្រាលជ្រៅទាំងអស់នោះ ក៏ប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះថេរៈ ហាក់ដូចជាធម៌រាក់កំភែលដូច្នោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់លើកតម្កើងព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា «មា ហេវំ» (កុំពោលយ៉ាងនោះឡើយ) ជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងពាក្យនេះ មានដូចតទៅ៖ ម្នាលអានន្ទ អ្នកជាអ្នកមានប្រាជ្ញាច្រើន មានប្រាជ្ញាស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដ៏ជ្រាលជ្រៅ ក៏ប្រាកដច្បាស់ដល់អ្នក ហាក់ដូចជាធម៌រាក់កំភែលដូច្នោះដែរ។ ហេតុនោះ អ្នកកុំពោលយ៉ាងនេះថា «ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទនេះ ប្រាកដច្បាស់ជាធម៌រាក់កំភែលដល់ខ្ញុំព្រះអង្គតែម្នាក់ឯង ឬក៏ដល់អ្នកដទៃទៀតដែរ?» ឡើយ។

යං පන වුත්තං ‘‘අපසාදෙන්තො’’ති, තත්ථායමධිප්පායො – ආනන්ද, ‘‘අථ ච පන මෙ උත්තානකුත්තානකො විය ඛායතී’’ති මා හෙවං අවච. යදි හි තෙ එස උත්තානකුත්තානකො විය ඛායති, කස්මා ත්වං අත්තනො ධම්මතාය සොතාපන්නො නාහොසි, මයා දින්නනයෙ ඨත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පටිවිජ්ඣි? ආනන්ද, ඉදං නිබ්බානමෙව ගම්භීරං, පච්චයාකාරො පන උත්තානකො ජාතො, අථ කස්මා ඔළාරිකං කාමරාගසංයොජනං පටිඝසංයොජනං ඔළාරිකං කාමරාගානුසයං පටිඝානුසයන්ති ඉමෙ චත්තාරො කිලෙසෙ සමුග්ඝාතෙත්වා සකදාගාමිඵලං න සච්ඡිකරොසි, තෙයෙව අණුසහගතෙ චත්තාරො කිලෙසෙ සමුග්ඝාතෙත්වා අනාගාමිඵලං න සච්ඡිකරොසි, රූපරාගාදීනි [Pg.88] පඤ්ච සංයොජනානි, මානානුසයං භවරාගානුසයං අවිජ්ජානුසයන්ති ඉමෙ අට්ඨ කිලෙසෙ සමුග්ඝාතෙත්වා අරහත්තං න සච්ඡිකරොසි? කස්මා වා සතසහස්සකප්පාධිකං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං පූරිතපාරමිනො සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා විය සාවකපාරමීඤාණං න පටිවිජ්ඣසි, සතසහස්සකප්පාධිකානි ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පූරිතපාරමිනො පච්චෙකබුද්ධා විය ච පච්චෙකබොධිඤාණං න පටිවිජ්ඣසි? යදි වා තෙ සබ්බථාව එස උත්තානකො හුත්වා උපට්ඨාසි. අථ කස්මා සතසහස්සකප්පාධිකානි චත්තාරි අට්ඨ සොළස වා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පූරිතපාරමිනො බුද්ධා විය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං න සච්ඡිකරොසි? කිං අනත්ථිකොසි එතෙහි විසෙසාධිගමෙහි? පස්ස යාව ච තෙ අපරද්ධං, ත්වං නාම සාවකපදෙසඤාණෙ ඨිතො අතිගම්භීරං පච්චයාකාරං ‘‘උත්තානකො විය මෙ උපට්ඨාතී’’ති වදසි. තස්ස තෙ ඉදං වචනං බුද්ධානං කථාය පච්චනීකං හොති. තාදිසෙන නාම භික්ඛුනා බුද්ධානං කථාය පච්චනීකං කථෙතබ්බන්ති න යුත්තමෙතං. නනු මය්හං, ආනන්ද, ඉමං පච්චයාකාරං පටිවිජ්ඣිතුං වායමන්තස්සෙව කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි අතික්කන්තානි. පච්චයාකාරපටිවිජ්ඣනත්ථාය ච පන මෙ අදින්නදානං නාම නත්ථි, අපූරිතපාරමී නාම නත්ථි. ‘‘අජ්ජ පච්චයාකාරං පටිවිජ්ඣිස්සාමී’’ති පන මෙ නිරුස්සාහං විය මාරබලං විධමන්තස්ස අයං මහාපථවී ද්වඞ්ගුලමත්තම්පි නාකම්පි, තථා පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං, මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං සම්පාදෙන්තස්ස. පච්ඡිමයාමෙ පන මෙ බලවපච්චූසසමයෙ, ‘‘අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං නවහි ආකාරෙහි පච්චයො හොතී’’ති දිට්ඨමත්තෙයෙව දසසහස්සිලොකධාතු අයදණ්ඩෙන ආකොටිතකංසථාලො විය විරවසතං විරවසහස්සං මුඤ්චමානා වාතාහතෙ පදුමිනිපණ්ණෙ උදකබින්දු විය පකම්පිත්ථ. එවං ගම්භීරො චායං, ආනන්ද, පටිච්චසමුප්පාදො ගම්භීරාවභාසො ච, එතස්ස, ආනන්ද, ධම්මස්ස අනනුබොධා…පෙ… නාතිවත්තතීති.

ពាក្យដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា "កាលបង្ក្រាប" នោះ មានអធិប្បាយក្នុងពាក្យនោះដូច្នេះថា៖ ម្នាលអានន្ទ អ្នកកុំពោលយ៉ាងនេះថា "ក៏ប៉ុន្តែ ធម៌នេះហាក់ដូចជា រាក់ណាស់ចំពោះខ្ញុំ" ឡើយ។ ព្រោះថា បើធម៌នេះហាក់ដូចជារាក់បំផុតចំពោះអ្នក តើហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនបានជាព្រះសោតាបន្នដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯង ហើយមកឋិតនៅក្នុងន័យដែលតថាគតប្រទានឲ្យ ទើបត្រាស់ដឹងសោតាបត្តិមគ្គ? ម្នាលអានន្ទ បើព្រះនិព្វាននេះឯងជ្រាលជ្រៅ តែបដិច្ចសមុប្បាទ (បច្ចយាការ) បែរជារាក់ទៅវិញនោះ ចុះហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនកម្ចាត់បង់កិលេសទាំង ៤ នេះ គឺកាមរាគសញ្ញោជនៈដ៏គ្រោតគ្រាត បដិឃសញ្ញោជនៈដ៏គ្រោតគ្រាត កាមរាគានុស័យដ៏គ្រោតគ្រាត និងបដិឃានុស័យដ៏គ្រោតគ្រាត ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសកទាគាមិផល? ហេតុអ្វីមិនកម្ចាត់បង់កិលេសទាំង ៤ នោះឯងដែលកើតឡើងរួមជាមួយគ្នាយ៉ាងល្អិត ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអនាគាមិផល? ហេតុអ្វីមិនកម្ចាត់បង់កិលេសទាំង ៨ នេះ គឺសញ្ញោជនៈ ៥ មានរូបរាគៈជាដើម ម៉ានានុស័យ ភវរាគានុស័យ និងអវិជ្ជានុស័យ ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផល? ឬមួយហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនត្រាស់ដឹងនូវសាវកបារមីញាណ ដូចព្រះសារីបុត្តនិងព្រះមោគ្គល្លាន ដែលបានបំពេញបារមីអស់មួយអសង្ខេយ្យលើសដោយសែនកប្ប? ហើយហេតុអ្វីមិនត្រាស់ដឹងនូវបច្ចេកពោធិញាណ ដូចព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលបានបំពេញបារមីអស់ពីរអសង្ខេយ្យលើសដោយសែនកប្ប? ឬមួយបើបដិច្ចសមុប្បាទនេះប្រាកដចំពោះអ្នកថាជារាក់ដោយប្រការទាំងពួង ចុះហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដូចព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដែលបានបំពេញបារមីអស់ ៤ អសង្ខេយ្យ ឬ ៨ អសង្ខេយ្យ ឬ ១៦ អសង្ខេយ្យ លើសដោយសែនកប្ប? តើអ្នកមិនមានប្រយោជន៍ដោយគុណធម៌ដ៏វិសេសទាំងនេះទេឬ? ចូរមើលចុះ កំហុសរបស់អ្នកមានត្រឹមណា អ្នកដែលឋិតនៅក្នុងសាវកបទេសញាណ (ញាណចំណែកសាវក) បែរជានិយាយនូវបដិច្ចសមុប្បាទដ៏ជ្រាលជ្រៅបំផុតថា "ប្រាកដចំពោះខ្ញុំដូចជារាក់" ទៅវិញ។ ពាក្យរបស់អ្នកនោះ រមែងផ្ទុយនឹងព្រះពុទ្ធវចនៈ។ ការដែលភិក្ខុមានសភាពដូចជាអ្នក និយាយពាក្យផ្ទុយនឹងព្រះពុទ្ធវចនៈ មិនសមគួរទាល់តែសោះ។ ម្នាលអានន្ទ កាលដែលតថាគតព្យាយាមដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវបដិច្ចសមុប្បាទនេះ តើមិនមែនកន្លងទៅអស់ ៤ អសង្ខេយ្យលើសដោយសែនកប្បទេឬ? ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវបដិច្ចសមុប្បាទ ទានដែលតថាគតមិនធ្លាប់ឲ្យ មិនដែលមានឡើយ បារមីដែលតថាគតមិនបានបំពេញ ក៏មិនដែលមានឡើយ។ កាលដែលតថាគតគិតថា "ថ្ងៃនេះ តថាគតនឹងត្រាស់ដឹងនូវបដិច្ចសមុប្បាទ" ហើយកម្ចាត់បង់នូវមារសេនា ហាក់ដូចជាមិនមានសេចក្តីព្យាយាម (ដោយងាយ) មហាប្រថពីនេះ សូម្បីតែពីរកម្រាបធ្នាប់ ក៏មិនបានញាប់ញ័រឡើយ ព្រមទាំងកាលដែលតថាគតធ្វើឲ្យសម្រេចនូវបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណក្នុងបឋមយាម និងទិព្វចក្ខុញាណក្នុងមជ្ឈិមយាម ក៏ដូច្នោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបច្ឆិមយាម នាវេលាជិតភ្លឺដ៏ខ្លាំង កាលដែលតថាគតគ្រាន់តែបានឃើញថា "អវិជ្ជាជាបច្ច័យដល់សង្ខារទាំងឡាយដោយអាការៈ ៩ យ៉ាង" ប៉ុណ្ណោះ ម៉ឺនលោកធាតុ ក៏បានញាប់ញ័រ ហាក់ដូចជាថាសលង្ហិនដែលគេវាយដោយដំបងដែក បន្លឺសំឡេងខ្ទរខ្ទាររាប់រយរាប់ពាន់ដង ដូចជាតំណក់ទឹកនៅលើស្លឹកឈូកដែលត្រូវខ្យល់បក់បោកដូច្នោះ។ ម្នាលអានន្ទ បដិច្ចសមុប្បាទនេះ ជ្រាលជ្រៅយ៉ាងនេះផង មានសភាពជ្រាលជ្រៅប្រាកដយ៉ាងនេះផង ម្នាលអានន្ទ ព្រោះតែមិនដឹងច្បាស់...ល... មិនអាចកន្លងផុតនូវធម៌នេះបានឡើយ។

එතස්ස ධම්මස්සාති එතස්ස පච්චයධම්මස්ස. අනනුබොධාති ඤාතපරිඤ්ඤාවසෙන අනනුබුජ්ඣනා. අප්පටිවෙධාති තීරණප්පහානපරිඤ්ඤාවසෙන අප්පටිවිජ්ඣනා. තන්තාකුලකජාතාති තන්තං විය ආකුලජාතා. යථා නාම දුන්නික්ඛිත්තං මූසිකච්ඡින්නං පෙසකාරානං තන්තං තහිං තහිං ආකුලං හොති, ‘‘ඉදං අග්ගං, ඉදං මූල’’න්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං හොති. එවමෙව සත්තා ඉමස්මිං පච්චයාකාරෙ ඛලිතා ආකුලා බ්‍යාකුලා හොන්ති[Pg.89], න සක්කොන්ති පච්චයාකාරං උජුං කාතුං. තත්ථ තන්තං පච්චත්තපුරිසකාරෙ ඨත්වා සක්කාපි භවෙය්‍ය උජුං කාතුං, ඨපෙත්වා පන ද්වෙ බොධිසත්තෙ අඤ්ඤො සත්තො අත්තනො ධම්මතාය පච්චයාකාරං උජුං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. යථා පන ආකුලං තන්තං කඤ්ජියං දත්වා කොච්ඡෙන පහටං තත්ථ තත්ථ ගුළකජාතං හොති ගණ්ඨිබද්ධං, එවමිමෙ සත්තා පච්චයෙසු පක්ඛලිත්වා පච්චයෙ උජුං කාතුං අසක්කොන්තා ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතවසෙන ගුළකජාතා හොන්ති ගණ්ඨිබද්ධා. යෙ හි කෙචි දිට්ඨියො සන්නිස්සිතා, සබ්බෙ තෙ පච්චයං උජුං කාතුං අසක්කොන්තායෙව.

ពាក្យថា Etassa dhammassa បានដល់ ធម៌ជាបច្ច័យនេះ។ ពាក្យថា Ananubodhā បានដល់ ការមិនដឹងតាមសមគួរ ដោយអំណាចនៃញាតបរិញ្ញា។ ពាក្យថា Appaṭivedhā បានដល់ ការមិនចាក់ធ្លុះ ដោយអំណាចនៃតីរណបរិញ្ញានិងបហានបរិញ្ញា។ ពាក្យថា Tantākulakajātā បានដល់ មានសភាពច្របូកច្របល់ ដូចជាអំបោះត្បាញ។ ដូចជាអំបោះត្បាញរបស់ជាងត្បាញ ដែលគេទុកដាក់មិនល្អ ត្រូវកណ្តុរកាត់ដាច់ រមែងច្របូកច្របល់ក្នុងទីនោះៗ ការដែលគេនឹងសម្របសម្រួលចុងដោយចុង ឬគល់ដោយគល់ថា "នេះជាចុង នេះជាគល់" ធ្វើបានដោយកម្រ។ យ៉ាងណាមិញ សត្វទាំងឡាយ កាលបើភ្លាត់ឆ្គងក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទ (បច្ចយាការ) នេះហើយ រមែងច្របូកច្របល់ វឹកវរ មិនអាចធ្វើបដិច្ចសមុប្បាទឲ្យត្រង់បានឡើយ។ ក្នុងឧបមានោះ អំបោះត្បាញនោះ គេឋិតនៅក្នុងសេចក្តីព្យាយាមរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ក៏អាចនឹងធ្វើឲ្យត្រង់បានខ្លះ តែលើកលែងតែព្រះពោធិសត្វទាំងពីរអង្គ (គឺមហាពោធិសត្វ និងបច្ចេកពោធិសត្វ) ចេញ សត្វដទៃទៀតដែលនឹងអាចធ្វើបដិច្ចសមុប្បាទឲ្យត្រង់ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន មិនមានឡើយ។ មួយវិញទៀត ដូចជាអំបោះដែលច្របូកច្របល់ កាលបើគេស្រោចដោយទឹកបបរ ហើយសិតដោយសិត រមែងទៅជាដុំៗ ជាប៉មៗ និងជាចំណងក្នុងទីនោះៗ យ៉ាងណាមិញ សត្វទាំងឡាយនេះ កាលបើភ្លាត់ឆ្គងក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយ មិនអាចធ្វើបច្ច័យឲ្យត្រង់បាន ក៏ទៅជាអ្នកមានសភាពដូចជាដុំអំបោះ មានសភាពដូចជាចំណង ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ ៦២។ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយដែលអាស្រ័យនូវទិដ្ឋិទាំងឡាយ ពួកជនទាំងអស់នោះ មិនអាចធ្វើបច្ច័យឲ្យត្រង់បានឡើយ។

කුලාගණ්ඨිකජාතාති කුලාගණ්ඨිකං වුච්චති පෙසකාරකඤ්ජියසුත්තං. කුලා නාම සකුණිකා, තස්සා කුලාවකොතිපි එකෙ. යථා හි තදුභයම්පි ආකුලං අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරන්ති පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

ពាក្យថា Kulāgaṇṭhikajātā៖ អំបោះរបស់ជាងត្បាញដែលស្រោចដោយទឹកបបរ លោកហៅថា កុលាគណ្ឋិកៈ។ ម្យ៉ាងទៀត សត្វស្លាបតូច លោកហៅថា កុលា, អាចារ្យខ្លះពោលថា សំបុករបស់សត្វស្លាបនោះ ក៏ហៅថា កុលាវកៈ ដែរ។ ព្រោះថា របស់ទាំងពីរយ៉ាងនោះ រមែងច្របូកច្របល់ មិនងាយនឹងសម្របសម្រួលចុងដោយចុង ឬគល់ដោយគល់បានឡើយ សេចក្តីនេះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ដោយន័យមុននោះឯង។

මුඤ්ජපබ්බජභූතාති මුඤ්ජතිණං විය පබ්බජතිණං විය ච භූතා තාදිසා ජාතා. යථා හි තානි තිණානි කොට්ටෙත්වා කතරජ්ජු ජිණ්ණකාලෙ කත්ථචි පතිතං ගහෙත්වා තෙසං තිණානං ‘‘ඉදං අග්ගං, ඉදං මූල’’න්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං, තම්පි පච්චත්තපුරිසකාරෙ ඨත්වා සක්කා භවෙය්‍ය උජුං කාතුං, ඨපෙත්වා පන ද්වෙ බොධිසත්තෙ අඤ්ඤො සත්තො අත්තනො ධම්මතාය පච්චයාකාරං උජුං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථි, එවමයං පජා පච්චයං උජුං කාතුං අසක්කොන්තී දිට්ඨිගතවසෙන ගණ්ඨිකජාතා හුත්වා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තති.

ពាក្យថា Muñjapabbajabhūtā បានដល់ មានសភាពដូចជាស្មៅយុថ្កា (មុញ្ជស្មៅ) និងស្មៅបព្វជៈ គឺកើតជាសភាពបែបនោះ។ ព្រោះថា ដូចជាខ្សែដែលគេវេញដោយស្មៅទាំងនោះ កាលបើចាស់ទ្រុឌទ្រោម ធ្លាក់ចុះក្នុងទីណាមួយ គេរើសយកមក ហើយនឹងសម្របសម្រួលសរសៃស្មៅទាំងនោះថា "នេះជាចុង នេះជាគល់" ដោយចុងនឹងចុង ឬដោយគល់នឹងគល់ ធ្វើបានដោយកម្រ។ សូម្បីតែខ្សែស្មៅនោះ បើឋិតនៅក្នុងសេចក្តីព្យាយាមរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ក៏អាចនឹងធ្វើឲ្យត្រង់បានខ្លះ តែលើកលែងតែព្រះពោធិសត្វទាំងពីរអង្គចេញ សត្វដទៃទៀតដែលនឹងអាចធ្វើបដិច្ចសមុប្បាទឲ្យត្រង់ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន មិនមានឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ ពពួកសត្វនេះ កាលមិនអាចធ្វើបច្ច័យឲ្យត្រង់បាន ក៏ទៅជាអ្នកមានសភាពដូចជាចំណង ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ ហើយមិនអាចកន្លងផុតនូវអបាយ ទុគ្គតិ វិនិបាត និងសង្សារវដ្តបានឡើយ។

තත්ථ අපායොති නිරයතිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයඅසුරකායා. සබ්බෙපි හි තෙ වඩ්ඪිසඞ්ඛාතස්ස අයස්ස අභාවතො ‘‘අපායො’’ති වුච්චති, තථා දුක්ඛස්ස ගතිභාවතො දුග්ගති, සුඛසමුස්සයතො විනිපතිතත්තා විනිපාතො. ඉතරො පන –

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Apāya (អបាយ) បានដល់ នរក កំណើតតិរច្ឆាន បេត្តិវិស័យ (ភពប្រេត) និងអសុរកាយ។ ព្រោះថា ភពទាំងអស់នោះ លោកហៅថា "អបាយ" ព្រោះមិនមានសេចក្តីចម្រើន ដែលពោលគឺសេចក្តីសុខ។ ម្យ៉ាងទៀត លោកហៅថា "ទុគ្គតិ" ព្រោះជាទីទៅនៃសេចក្តីទុក្ខ ហៅថា "វិនិបាត" ព្រោះធ្លាក់ចុះចាកគំនរនៃសេចក្តីសុខ។ ចំណែកពាក្យមួយទៀត (គឺសង្សារ) ៖

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්භොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චති’’.

«លំដាប់នៃខន្ធទាំងឡាយផង នៃធាតុនិងអាយតនៈទាំងឡាយផង ដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់សោះ លោកហៅថា សង្សារវដ្ត។»

තං සබ්බම්පි නාතිවත්තති නාතික්කමති, අථ ඛො චුතිතො පටිසන්ධිං, පටිසන්ධිතො චුතින්ති එවං පුනප්පුනං චුතිපටිසන්ධියො ගණ්හමානා තීසු භවෙසු චතූසු [Pg.90] යොනීසු පඤ්චසු ගතීසු සත්තසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු නවසු සත්තාවාසෙසු මහාසමුද්දෙ වාතක්ඛිත්තා නාවා විය යන්තෙ යුත්තගොණො විය ච පරිබ්භමතියෙව. ඉති සබ්බමෙතං භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං අපසාදෙන්තො ආහ. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙවාති. දසමං.

សត្វលោកមិនអាចកន្លងផុត មិនអាចឆ្លងផុតនូវវដ្តទុក្ខទាំងអស់នោះបានឡើយ។ តែងតែចាប់យកនូវចុតិនិងបដិសន្ធិរឿយៗ គឺចាកចុតិទៅកាន់បដិសន្ធិ ចាកបដិសន្ធិទៅកាន់ចុតិ យ៉ាងនេះ ក្នុងភពទាំង ៣ យោនិទាំង ៤ គតិទាំង ៥ វិញ្ញាណដ្ឋិតិទាំង ៧ និងសត្តាវាសទាំង ៩ វិលវល់ទៅមក ដូចជាទូកដែលត្រូវខ្យល់បក់បោកក្នុងមហាសមុទ្រ និងដូចជាគោដែលគេទឹមនឹងយន្តកិនប្រេងដូច្នោះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់សេចក្តីទាំងអស់នេះ ដើម្បីបង្ក្រាប (ទូន្មាន) ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ចប់ សូត្រទី ១០។

දුක්ඛවග්ගො ඡට්ඨො.

ទុក្ខវគ្គ ទី ៦ ចប់។

7. මහාවග්ගො

៧. មហាវគ្គ

1. අස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා

១. អដ្ឋកថា អស្សុតវន្តសូត្រ

61. මහාවග්ගස්ස පඨමෙ අස්සුතවාති ඛන්ධධාතුආයතනපච්චයාකාරසතිපට්ඨානාදීසු උග්ගහපරිපුච්ඡාවිනිච්ඡයරහිතො. පුථුජ්ජනොති පුථූනං නානප්පකාරානං කිලෙසාදීනං ජනනාදිකාරණෙහි පුථුජ්ජනො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පුථු කිලෙසෙ ජනෙන්තීති පුථුජ්ජනා’’ති සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. අපිච පුථූනං ගණනපථමතීතානං අරියධම්මපරම්මුඛානං නීචධම්මසමාචාරානං ජනානං අන්තොගධත්තාපි පුථුජ්ජනො, පුථු වා අයං විසුංයෙව සඞ්ඛං ගතො, විසංසට්ඨො සීලසුතාදිගුණයුත්තෙහි අරියෙහි ජනොති පුථුජ්ජනො. එවමෙතෙහි ‘‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’ති ද්වීහිපි පදෙහි යෙ තෙ –

៦១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃមហាវគ្គ ពាក្យថា Assutavā (អ្នកមិនបានរៀនសូត្រ) បានដល់ បុគ្គលដែលវៀរចាកការរៀនសូត្រ (ឧគ្គហៈ) ការសាកសួរ (បរិបុច្ឆា) និងការវិនិច្ឆ័យ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ បដិច្ចសមុប្បាទ និងសតិបដ្ឋានជាដើម។ ពាក្យថា Puthujjano (បុថុជ្ជន) បានដល់ បុគ្គលដែលហៅថាបុថុជ្ជន ព្រោះហេតុមានការបង្កើតនូវកិលេសជាដើមដ៏ច្រើនមានប្រការផ្សេងៗ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ជនទាំងឡាយណា បង្កើតនូវកិលេសដ៏ច្រើន ហេតុនោះ ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន" សេចក្តីទាំងអស់នេះ គប្បីពន្យល់ឲ្យពិស្តារ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន ព្រោះរាប់បញ្ចូលទៅក្នុងពួកជនដ៏ច្រើនលើសលប់ដែលហួសពីការគណនា ដែលមានមុខបែរខ្នងដាក់អរិយធម៌ និងមានការប្រព្រឹត្តិនូវធម៌ដ៏ថោកទាប។ ឬមួយ ជននេះឈ្មោះថា បុថុជ្ជន ព្រោះរាប់ថាជាជនដាច់ដោយឡែក មិនច្រឡូកច្រឡំជាមួយពួកអរិយជនដែលប្រកបដោយគុណធម៌មានសីលនិងសុតៈជាដើម។ ដោយបទទាំងពីរយ៉ាងនេះគឺ "អស្សុតវា បុថុជ្ជន" ពួកបុថុជ្ជនណាដែល៖

‘‘දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;

අන්ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො’’ති. (මහානි. 94);

–

«ព្រះពុទ្ធជាអាទិច្ចពន្ធុ ទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវបុថុជ្ជន ២ ពួក គឺ អន្ធបុថុជ្ជន ១ កល្យាណបុថុជ្ជន ១។»

ද්වෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, තෙසු අන්ධපුථුජ්ජනො ගහිතො. ඉමස්මින්ති පච්චුප්පන්නපච්චක්ඛකායං දස්සෙති. චාතුමහාභූතිකස්මින්ති චතුමහාභූතකායෙ චතුමහාභූතෙහි නිබ්බත්තෙ චතුමහාභූතමයෙති අත්ථො. නිබ්බින්දෙය්‍යාති උක්කණ්ඨෙය්‍ය. විරජ්ජෙය්‍යාති න රජ්ජෙය්‍ය. විමුච්චෙය්‍යාති මුච්චිතුකාමො භවෙය්‍ය. ආචයොති වුඩ්ඪි. අපචයොති පරිහානි. ආදානන්ති නිබ්බත්ති. නික්ඛෙපනන්ති භෙදො.

ក្នុងបុថុជ្ជនទាំង ២ ពួកដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកនោះ ក្នុងទីនេះទ្រង់សំដៅយក អន្ធបុថុជ្ជន។ ពាក្យថា Imasmiṃ (ក្នុង...នេះ) ទ្រង់បង្ហាញនូវកាយដែលជាបច្ចុប្បន្នចំពោះមុខ។ ពាក្យថា Cātumahābhūtikasmbiṃ មានសេចក្តីថា ក្នុងកាយដែលកើតឡើងអំពីមហាភូតរូបទាំង ៤ គឺសម្រេចមកពីមហាភូតរូបទាំង ៤។ ពាក្យថា Nibbindeyya បានដល់ គប្បីនឿយណាយ។ ពាក្យថា Virajjeyya បានដល់ មិនគប្បីត្រេកត្រអាល។ ពាក្យថា Vimucceyya បានដល់ គប្បីជាអ្នកចង់រួចចាក (ទុក្ខ)។ ពាក្យថា Ācayo បានដល់ សេចក្តីចម្រើន (ការកើនឡើង)។ ពាក្យថា Apacayo បានដល់ សេចក្តីវិនាស (ការសឹកហិន)។ ពាក្យថា Ādānaṃ បានដល់ ការកើតឡើង (បដិសន្ធិ)។ ពាក្យថា Nikkhepanaṃ បានដល់ ការបែកធ្លាយ (ការរលាយនៃខន្ធ)។

තස්මාති යස්මා ඉමෙ චත්තාරො වුඩ්ඪිහානිනිබ්බත්තිභෙදා පඤ්ඤායන්ති, තස්මා තංකාරණාති අත්ථො. ඉති භගවා චාතුමහාභූතිකෙ කායෙ රූපං [Pg.91] පරිග්ගහෙතුං අයුත්තරූපං කත්වා අරූපං පරිග්ගහෙතුං යුත්තරූපං කරොති. කස්මා? තෙසඤ්හි භික්ඛූනං රූපස්මිං ගාහො බලවා අධිමත්තො, තෙන තෙසං රූපෙ ගාහස්ස පරිග්ගහෙතබ්බරූපතං දස්සෙත්වා නික්කඩ්ඪන්තො අරූපෙ පතිට්ඨාපනත්ථං එවමාහ.

ពាក្យថា Tasmā មានសេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែធម៌ទាំង ៤ យ៉ាងនេះ គឺសេចក្តីចម្រើន សេចក្តីវិនាស ការកើតឡើង និងការបែកធ្លាយ ប្រាកដឡើង ហេតុនោះ ទើបមានន័យថា ព្រោះហេតុនោះឯង។ យ៉ាងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើការកំណត់ដឹងនូវរូបក្នុងកាយដែលសម្រេចអំពីមហាភូតរូបទាំង ៤ ថាជាសភាវៈមិនសមគួរ ហើយទ្រង់ធ្វើការកំណត់ដឹងនូវអរូប (នាមធម៌) ថាជាសភាវៈដ៏សមគួរវិញ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ការប្រកាន់មាំក្នុងរូបរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ មានកម្លាំងខ្លាំងក្លាលើសលប់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គកាលនឹងដកស្រង់ភិក្ខុទាំងនោះចេញ ដោយការបង្ហាញនូវសភាវៈដែលគួរកំណត់ដឹងនៃការប្រកាន់មាំក្នុងរូបនោះ ហើយដើម្បីឲ្យភិក្ខុទាំងនោះឋិតនៅក្នុងអរូប ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

චිත්තන්තිආදි සබ්බං මනායතනස්සෙව නාමං. තඤ්හි චිත්තවත්ථුතාය චිත්තගොචරතාය සම්පයුත්තධම්මචිත්තතාය ච චිත්තං, මනනට්ඨෙන මනො, විජානනට්ඨෙන විඤ්ඤාණන්ති වුච්චති. නාලන්ති න සමත්ථො. අජ්ඣොසිතන්ති තණ්හාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහිතං. මමායිතන්ති තණ්හාමමත්තෙන මම ඉදන්ති ගහිතං. පරාමට්ඨන්ති දිට්ඨියා පරාමසිත්වා ගහිතං. එතං මමාති තණ්හාගාහො, තෙන අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතං ගහිතං හොති. එසොහමස්මීති මානගාහො, තෙන නව මානා ගහිතා හොන්ති. එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිගාහො, තෙන ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො ගහිතා හොන්ති. තස්මාති යස්මා එවං දීඝරත්තං ගහිතං, තස්මා නිබ්බින්දිතුං න සමත්ථො.

ពាក្យថា Cittaṃ ជាដើមទាំងអស់ គឺជាឈ្មោះនៃមនាយតនៈតែម្យ៉ាង។ ព្រោះថាមនាយតនៈនោះ លោកហៅថា "ចិត្ត" ព្រោះជាសភាវៈវិចិត្រ ព្រោះមានអារម្មណ៍ដ៏វិចិត្រ និងព្រោះវិចិត្រដោយអំណាចនៃសម្បយុត្តធម៌មានរាគៈជាដើម ហៅថា "មនៈ" ព្រោះដឹងច្បាស់ ហៅថា "វិញ្ញាណ" ព្រោះដឹងនូវអារម្មណ៍ផ្សេងៗ។ ពាក្យថា Nālaṃ បានដល់ មិនអាច (មិនសមគួរ)។ ពាក្យថា Ajjhositaṃ បានដល់ ការដែលតណ្ហាេលបលេប ធ្វើឲ្យសម្រេចហើយប្រកាន់មាំទុក។ ពាក្យថា Mamāyitaṃ បានដល់ ការប្រកាន់មាំដោយអំណាចនៃតណ្ហាជាគ្រឿងស្រឡាញ់ថា "នេះជារបស់យើង"។ ពាក្យថា Parāmaṭṭhaṃ បានដល់ ការប្រកាន់មាំដោយការស្ទាបអង្អែលខុសដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា Etaṃ mama (នេះជារបស់យើង) គឺជាការប្រកាន់មាំដោយតណ្ហា (តណ្ហាក្រហាយ) ដោយបទនោះ តណ្ហាចរិត ១០៨ ឈ្មោះថាជាសភាវៈដែលគេប្រកាន់មាំហើយ។ ពាក្យថា Esohamasmi (យើងជាសភាវៈនោះ) គឺជាការប្រកាន់មាំដោយមានះ ដោយបទនោះ មានះ ៩ យ៉ាង ឈ្មោះថាជាសភាវៈដែលគេប្រកាន់មាំហើយ។ ពាក្យថា Eso me attā (នោះជាខ្លួនរបស់យើង) គឺជាការប្រកាន់មាំដោយទិដ្ឋិ ដោយបទនោះ ទិដ្ឋិ ៦២ ឈ្មោះថាជាសភាវៈដែលគេប្រកាន់មាំហើយ។ ពាក្យថា Tasmā មានសេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែការប្រកាន់មាំយ៉ាងនេះអស់រាត្រីដ៏វែង ហេតុនោះ ទើបមិនអាចនឹងនឿយណាយបានឡើយ។

වරං, භික්ඛවෙති ඉදං කස්මා ආහ? පඨමඤ්හි තෙන රූපං පරිග්ගහෙතුං අයුත්තරූපං කතං, අරූපං යුත්තරූපං, අථ ‘‘තෙසං භික්ඛූනං රූපතො ගාහො නික්ඛමිත්වා අරූපං ගතො’’ති ඤත්වා තං නික්කඩ්ඪිතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ අත්තතො උපගච්ඡෙය්‍යාති අත්තාති ගණ්හෙය්‍ය. භිය්‍යොපීති වස්සසතතො උද්ධම්පි. කස්මා පන භගවා එවමාහ? කිං අතිරෙකවස්සසතං තිට්ඨමානං රූපං නාම අත්ථි? නනු පඨමවයෙ පවත්තං රූපං මජ්ඣිමවයං න පාපුණාති, මජ්ඣිමවයෙ පවත්තං පච්ඡිමවයං, පුරෙභත්තෙ පවත්තං පච්ඡාභත්තං, පච්ඡාභත්තෙ පවත්තං පඨමයාමං, පඨමයාමෙ පවත්තං මජ්ඣිමයාමං, මජ්ඣිමයාමෙ පවත්තං පච්ඡිමයාමං න පාපුණාති? තථා ගමනෙ පවත්තං ඨානං, ඨානෙ පවත්තං නිසජ්ජං, නිසජ්ජාය පවත්තං සයනං න පාපුණාති. එකඉරියාපථෙපි පාදස්ස උද්ධරණෙ පවත්තං අතිහරණං, අතිහරණෙ පවත්තං වීතිහරණං, වීතිහරණෙ පවත්තං වොස්සජ්ජනං, වොස්සජ්ජනෙ පවත්තං සන්නික්ඛෙපනං, සන්නික්ඛෙපනෙ පවත්තං සන්නිරුජ්ඣනං න පාපුණාති, තත්ථ තත්ථෙව ඔධි ඔධි පබ්බං පබ්බං හුත්වා තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තතිලා විය පටපටායන්තා සඞ්ඛාරා භිජ්ජන්තීති? සච්චමෙතං. යථා පන පදීපස්ස ජලතො ජාතා තං තං වට්ටිප්පදෙසං අනතික්කමිත්වා තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජති, අථ ච පන පවෙණිසම්බන්ධවසෙන සබ්බරත්තිං ජලිතො පදීපොති [Pg.92] වුච්චති, එවමිධාපි පවෙණිවසෙන අයම්පි කායො එවං චිරට්ඨිතිකො විය කත්වා දස්සිතො.

ហេតុអ្វីព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះថា «វរំ ភិក្ខវេ» (ប្រសើរជាង ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ)? ព្រោះថា ដំបូងឡើយ ព្រះអង្គធ្វើឱ្យរូបមិនគួរកាន់យក ធ្វើឱ្យអរូបគួរកាន់យក។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គជ្រាបថា «ការប្រកាន់មាំ (ដោយតណ្ហា មានះ ទិដ្ឋិ) របស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ចេញពីរូបហើយ ទៅកាន់អរូបវិញ» ដើម្បីនឹងដកការប្រកាន់នោះចេញ ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «attato upagaccheyya» សេចក្តីថា គប្បីប្រកាន់យកថាជាខ្លួន (អត្តា)។ ពាក្យថា «bhiyyopi» សេចក្តីថា សូម្បីក្រៅពីមួយរយឆ្នាំទៅទៀត។ ចុះហេតុអ្វីព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់យ៉ាងនេះ? តើរូបដែលតាំងនៅហួសជាងមួយរយឆ្នាំមានដែរឬ? តើរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបឋមវ័យ មិនដល់នូវមជ្ឈិមវ័យទេឬ? រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមជ្ឈិមវ័យ មិនដល់នូវបច្ឆិមវ័យ, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពេលមុនភត្ត មិនដល់នូវពេលក្រោយភត្ត, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពេលក្រោយភត្ត មិនដល់នូវបឋមយាម, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបឋមយាម មិនដល់នូវមជ្ឈិមយាម, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមជ្ឈិមយាម មិនដល់នូវបច្ឆិមយាម មិនមែនឬ? ដូចគ្នាដែរ រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការដើរ មិនដល់នូវការឈរ, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការឈរ មិនដល់នូវការអង្គុយ, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការអង្គុយ មិនដល់នូវការដេក។ សូម្បីក្នុងឥរិយាបថមួយៗ រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការលើកជើង មិនដល់នូវការឈានទៅមុខ, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការឈានទៅមុខ មិនដល់នូវការឈានបញ្ឆៀង, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការឈានបញ្ឆៀង មិនដល់នូវការដាក់ជើងចុះ, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការដាក់ជើងចុះ មិនដល់នូវការសង្កត់ជើងលើផែនដី, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការសង្កត់ជើងលើផែនដី មិនដល់នូវការរលត់ទៅទេឬ? សង្ខារទាំងឡាយ រមែងបែកធ្លាយទៅក្នុងទីនោះៗ ដោយចំណែកៗ ដោយថ្នាំងៗ ដូចជាគ្រាប់ល្ងដែលគេដាក់ទៅក្នុងខ្ទះដ៏ក្តៅ ឮសូរតែផប៉ាត់ផប៉ាត់ មិនមែនឬ? សេចក្តីនេះពិតមែនហើយ។ ប៉ុន្តែ ដូចជាអណ្តាតភ្លើងនៃប្រទីបដែលកំពុងឆេះ រមែងមិនកន្លងហួសនូវទីកន្លែងនៃប្រឆេះនោះៗ ហើយរលត់ទៅក្នុងទីនោះៗឯង តែទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រោះតែការតភ្ជាប់គ្នានៃខ្សែស្រឡាយ (សន្តតិ) ទើបគេហៅថា «ប្រទីបឆេះអស់មួយយប់» យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងរូបកាយនេះ ហាក់ដូចជាតាំងនៅបានយូរអង្វែង ដោយអំណាចនៃសន្តតិយ៉ាងនោះដែរ។

රත්තියා ච දිවසස්ස චාති රත්තිම්හි ච දිවසෙ ච. භුම්මත්ථෙ හෙතං සාමිවචනං. අඤ්ඤදෙව උප්පජ්ජති, අඤ්ඤං නිරුජ්ඣතීති යං රත්තිං උප්පජ්ජති ච නිරුජ්ඣති ච, තතො අඤ්ඤදෙව දිවා උප්පජ්ජති ච නිරුජ්ඣති චාති අත්ථො. අඤ්ඤං උප්පජ්ජති, අනුප්පන්නමෙව අඤ්ඤං නිරුජ්ඣතීති එවං පන අත්ථො න ගහෙතබ්බො. ‘‘රත්තියා ච දිවසස්ස චා’’ති ඉදං පුරිමපවෙණිතො පරිත්තකං පවෙණිං ගහෙත්වා පවෙණිවසෙනෙව වුත්තං, එකරත්තිං පන එකදිවසං වා එකමෙව චිත්තං ඨාතුං සමත්ථං නාම නත්ථි. එකස්මිඤ්හි අච්ඡරාක්ඛණෙ අනෙකානි චිත්තකොටිසතසහස්සානි උප්පජ්ජන්ති. වුත්තම්පි චෙතං මිලින්දපඤ්හෙ –

ពាក្យថា «rattiyā ca divasassa ca» សេចក្តីថា ទាំងក្នុងពេលយប់ ទាំងក្នុងពេលថ្ងៃ។ ព្រោះថា វិភត្តិស្វាមី (សដ្ឋីវិភត្តិ) ក្នុងទីនេះ ប្រើក្នុងអត្ថនៃភុម្មៈ (សត្តមីវិភត្តិ)។ ពាក្យថា «aññadeva uppajjati, aññaṃ nirujjhati» សេចក្តីថា ចិត្តណាដែលកើតឡើងនិងរលត់ទៅក្នុងពេលយប់ ចិត្តដទៃក្រៅពីចិត្តនោះ រមែងកើតឡើងនិងរលត់ទៅក្នុងពេលថ្ងៃ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ប៉ុន្តែ មិនគប្បីកាន់យកសេចក្តីយ៉ាងនេះថា «ចិត្តដទៃកើតឡើង ចិត្តដទៃដែលមិនទាន់កើតឡើងទាល់តែសោះរលត់ទៅ» នោះឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «rattiyā ca divasassa ca» នេះ ដោយកាន់យកសន្តតិដ៏ខ្លីជាងសន្តតិមុន ដោយអំណាចនៃសន្តតិប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ចិត្តតែមួយដដែល ឈ្មោះថាអាចតាំងនៅអស់មួយយប់ ឬអស់មួយថ្ងៃ នោះមិនមានឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងមួយផ្ទាត់ម្រាមដៃ ចិត្តជាច្រើនសែនកោដិរមែងកើតឡើង។ សេចក្តីនេះ សូម្បីក្នុងមិលិន្ទប្បញ្ហាក៏មានសម្តែងទុកមកដែរថា៖

‘‘වාහසතං ඛො, මහාරාජ, වීහීනං, අඩ්ඪචූළඤ්ච වාහා, වීහිසත්තම්බණානි, ද්වෙ ච තුම්බා, එකච්ඡරාක්ඛණෙ පවත්තස්ස චිත්තස්ස එත්තකා වීහී ලක්ඛං ඨපීයමානා පරික්ඛයං පරියාදානං ගච්ඡෙය්‍යු’’න්ති.

«បពិត្រមហារាជ ស្រូវ ១០០ វាហៈផង ស្រូវ ៥០ វាហៈផង ស្រូវ ៧ អម្ពណៈផង ស្រូវ ២ ទុម្ពៈផង បើគេយកគ្រាប់ស្រូវមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ មកដាក់កំណត់សម្គាល់ជំនួសចិត្តមួយៗ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមួយផ្ទាត់ម្រាមដៃ គ្រាប់ស្រូវទាំងនោះ គប្បីដល់នូវការអស់ទៅ មិនសេសសល់ឡើយ»។

පවනෙති මහාවනෙ. තං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤං ගණ්හාති, තං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤං ගණ්හාතීති ඉමිනා න සො ගණ්හිතබ්බසාඛං අලභිත්වා භූමිං ඔතරති. අථ ඛො තස්මිං මහාවනෙ විචරන්තො තං තං සාඛං ගණ්හන්තොයෙව චරතීති අයමත්ථො දස්සිතො.

ពាក្យថា «pavane» សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃធំ។ ដោយពាក្យថា «លែងមែកនោះហើយចាប់យកមែកដទៃ លែងមែកនោះហើយចាប់យកមែកដទៃ» នេះ មិនមែនមានន័យថា ស្វានោះកាលបើមិនបានមែកឈើដែលត្រូវចាប់ ហើយចុះមកដីនោះទេ។ តាមពិតទៅ គឺវាដើរទៅមកក្នុងព្រៃធំនោះ ដោយចាប់យកមែកឈើនោះៗ តែប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីដែលទ្រង់បង្ហាញ។

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – අරඤ්ඤමහාවනං විය හි ආරම්මණවනං වෙදිතබ්බං. තස්මිං වනෙ විචරණමක්කටො විය ආරම්මණවනෙ උප්පජ්ජනකචිත්තං. සාඛාගහණං විය ආරම්මණෙ ලුබ්භනං. යථා සො අරඤ්ඤෙ විචරන්තො මක්කටො තං තං සාඛං පහාය තං තං සාඛං ගණ්හාති, එවමිදං ආරම්මණවනෙ විචරන්තං චිත්තම්පි කදාචි රූපාරම්මණං ගහෙත්වා උප්පජ්ජති, කදාචි සද්දාදීසු අඤ්ඤතරං, කදාචි අතීතං, කදාචි අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වා, තථා කදාචි අජ්ඣත්තං, කදාචි බාහිරං. යථා ච සො අරඤ්ඤෙ විචරන්තො මක්කටො සාඛං අලභිත්වා ඔරුය්හ භූමියං නිසින්නොති න වත්තබ්බො, එකං පන පණ්ණසාඛං [Pg.93] ගහෙත්වාව නිසීදති, එවමෙව ආරම්මණවනෙ විචරන්තං චිත්තම්පි එකං ඔලුබ්භාරම්මණං අලභිත්වා උප්පන්නන්ති න වත්තබ්බං, එකජාතියං පන ආරම්මණං ගහෙත්වාව උප්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා ච පන භගවතා රූපතො නීහරිත්වා අරූපෙ ගාහො පතිට්ඨාපිතො, අරූපතො නීහරිත්වා රූපෙ.

ក្នុងពាក្យថា «evameva kho» នេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ គប្បីជ្រាបថា អារម្មណព្រៃ (ព្រៃគឺអារម្មណ៍) ដូចជាព្រៃធំ។ ចិត្តដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណព្រៃ ដូចជាស្វាដែលដើរលេងក្នុងព្រៃនោះ។ ការជាប់ជំពាក់ក្នុងអារម្មណ៍ ដូចជាការចាប់មែកឈើ។ ស្វាដែលដើរលេងក្នុងព្រៃ លែងមែកឈើនោះៗ ហើយចាប់យកមែកឈើនោះៗ យ៉ាងណាមិញ ចិត្តដែលអន្ទោលទៅក្នុងអារម្មណព្រៃនេះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ ជួនកាលកាន់យកនូវរូបារម្មណ៍ហើយកើតឡើង ជួនកាលកាន់យកនូវអារម្មណ៍ណាមួយមានសទ្ទារម្មណ៍ជាដើម ជួនកាលកាន់យកនូវអតីតារម្មណ៍ ជួនកាលកាន់យកនូវអនាគតារម្មណ៍ ឬបច្ចុប្បន្នារម្មណ៍ ជួនកាលកាន់យកនូវអជ្ឈត្តារម្មណ៍ ជួនកាលកាន់យកនូវពាហិរារម្មណ៍ ហើយកើតឡើង។ មួយវិញទៀត ស្វាដែលដើរលេងក្នុងព្រៃនោះ មិនមែនកាលបើមិនបានមែកឈើ ក៏ចុះមកអង្គុយលើដីនោះទេ តាមពិតវាចាប់យកមែកឈើដែលមានស្លឹកមួយហើយអង្គុយនៅ យ៉ាងណាមិញ ចិត្តដែលអន្ទោលទៅក្នុងអារម្មណព្រៃ ក៏មិនមែនកើតឡើងដោយមិនបានកាន់យកនូវអារម្មណ៍ជាទីតោងណាមួយនោះឡើយ តាមពិត គប្បីជ្រាបថា ចិត្តរមែងកើតឡើងដោយកាន់យកនូវអារម្មណ៍ដែលមានសភាវៈតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ដកការប្រកាន់ចេញពីរូប ហើយឱ្យតាំងនៅក្នុងអរូប រួចទ្រង់ដកការប្រកាន់ចេញពីអរូប ហើយឱ្យតាំងនៅក្នុងរូបវិញ។

ඉදානි තං උභයතො නික්කඩ්ඪිතුකාමො තත්‍ර, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකොති දෙසනං ආරභි. අයං පනත්ථො ආසීවිසදට්ඨූපමාය දීපෙතබ්බො – එකො කිර පුරිසො ආසීවිසෙන දට්ඨො, අථස්ස විසං හරිස්සාමීති ඡෙකො භිසක්කො ආගන්ත්වා වමනං කාරෙත්වා හෙට්ඨා ගරුළො, උපරි නාගොති මන්තං පරිවත්තෙත්වා විසං උපරි ආරොපෙසි. සො යාව අක්ඛිප්පදෙසා ආරුළ්හභාවං ඤත්වා ‘‘ඉතො පරං අභිරුහිතුං න දස්සාමි, දට්ඨට්ඨානෙයෙව ඨපෙස්සාමී’’ති උපරි ගරුළො, හෙට්ඨා නාගොති මන්තං පරිවත්තෙත්වා කණ්ණෙ ධුමෙත්වා දණ්ඩකෙන පහරිත්වා විසං ඔතාරෙත්වා දට්ඨට්ඨානෙයෙව ඨපෙසි. තත්‍රස්ස ඨිතභාවං ඤත්වා අගදලෙපෙන විසං නිම්මථෙත්වා න්හාපෙත්වා ‘‘සුඛී හොහී’’ති වත්වා යෙනකාමං පක්කාමි.

ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងដកការប្រកាន់នោះចេញពីធម៌ទាំងពីរ (រូបនិងអរូប) ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងទេសនាថា «tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvako» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងសេចក្តីនោះ អរិយសាវ័កអ្នកចេះដឹង...)។ សេចក្តីនេះ គប្បីពន្យល់ដោយឧបមាអំពីបុរសដែលត្រូវពស់ចឹក៖ ឮថា បុរសម្នាក់ត្រូវពស់វែកចឹក លំដាប់នោះ គ្រូពេទ្យដ៏ឈ្លាសវៃម្នាក់មកដល់ គិតថា «យើងនឹងដកពិសរបស់បុរសនេះចេញ» ទើបធ្វើឱ្យបុរសនោះក្អួត ហើយសូត្រមន្តថា «ខាងក្រោមជាគ្រុឌ ខាងលើជានាគ» (heṭṭhā garuḷo, upari nāgo) ដើម្បីនាំពិសឡើងទៅលើ។ គ្រូពេទ្យនោះដឹងថាពិសឡើងមកដល់ត្រឹមភ្នែកហើយ ក៏គិតថា «យើងមិនបណ្តោយឱ្យពិសឡើងហួសពីនេះទៅទៀតទេ យើងនឹងឱ្យពិសតាំងនៅត្រង់កន្លែងដែលពស់ចឹកនោះឯង» ទើបសូត្រមន្តបញ្ច្រាសថា «ខាងលើជាគ្រុឌ ខាងក្រោមជានាគ» (upari garuḷo, heṭṭhā nāgo) រួចផ្លុំត្រចៀក យកមែកឈើវាយស្រាលៗ នាំពិសចុះមកក្រោម ឱ្យតាំងនៅត្រង់កន្លែងដែលពស់ចឹកនោះវិញ។ កាលបើដឹងថាពិសតាំងនៅត្រង់កន្លែងនោះហើយ ក៏លាបថ្នាំបន្សាបពិស កម្ចាត់ពិសនោះចេញ រួចឱ្យបុរសនោះងូតទឹក ហើយនិយាយថា «ចូរអ្នកជាសះស្បើយមានសេចក្តីសុខចុះ» រួចក៏ដើរចេញទៅតាមប្រាថ្នា។

තත්ථ ආසීවිසෙන දට්ඨස්ස කායෙ විසපතිට්ඨානං විය ඉමෙසං භික්ඛූනං රූපෙ අධිමත්තගාහකාලො, ඡෙකො භිසක්කො විය තථාගතො, මන්තං පරිවත්තෙත්වා උපරි විසස්ස ආරොපිතකාලො විය තථාගතෙන තෙසං භික්ඛූනං රූපතො ගාහං නීහරිත්වා අරූපෙ පතිට්ඨාපිතකාලො, යාව අක්ඛිප්පදෙසා ආරුළ්හවිසස්ස උපරි අභිරුහිතුං අදත්වා පුන මන්තබලෙන ඔතාරෙත්වා දට්ඨට්ඨානෙයෙව ඨපනං විය සත්ථාරා තෙසං භික්ඛූනං අරූපතො ගාහං නීහරිත්වා රූපෙ පතිට්ඨාපිතකාලො. දට්ඨට්ඨානෙ ඨිතස්ස විසස්ස අගදලෙපෙන නිම්මථනං විය උභයතො ගාහං නීහරණත්ථාය ඉමිස්සා දෙසනාය ආරද්ධකාලො වෙදිතබ්බො. තත්ථ නිබ්බින්දං විරජ්ජතීති ඉමිනා මග්ගො කථිතො, විරාගා විමුච්චතීති ඵලං, විමුත්තස්මින්තිආදිනා පච්චවෙක්ඛණා. පඨමං.

ក្នុងឧបមានោះ ពិសដែលតាំងនៅក្នុងកាយរបស់បុរសដែលត្រូវពស់ចឹក យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបថា កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយនេះមានការប្រកាន់មាំយ៉ាងខ្លាំងក្នុងរូប ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ គ្រូពេទ្យដ៏ឈ្លាសវៃ យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគត ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ កាលដែលគ្រូពេទ្យសូត្រមន្តនាំពិសឡើងទៅលើ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះតថាគតដកការប្រកាន់របស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះពីរូប ហើយឱ្យតាំងនៅក្នុងអរូប ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ កាលដែលគ្រូពេទ្យមិនបណ្តោយឱ្យពិសដែលឡើងមកដល់ត្រឹមភ្នែកឡើងទៅលើទៀត ហើយនាំពិសចុះមកវិញដោយកម្លាំងមន្ត ឱ្យតាំងនៅត្រង់កន្លែងដែលពស់ចឹកនោះឯង យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះសាស្តាដកការប្រកាន់របស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះពីអរូប ហើយឱ្យតាំងនៅក្នុងរូបវិញ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ កាលដែលគ្រូពេទ្យកម្ចាត់ពិសដែលតាំងនៅត្រង់កន្លែងពស់ចឹកដោយការលាបថ្នាំបន្សាបពិស យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបថា កាលដែលព្រះអង្គចាប់ផ្តើមសម្តែងទេសនានេះ ដើម្បីដកការប្រកាន់ចេញពីធម៌ទាំងពីរ (រូបនិងអរូប) ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងទេសនានោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវមគ្គ ដោយពាក្យថា «nibbindaṃ virajjati» (នឿយណាយ រមែងប្រាសចាកតម្រេក) ទ្រង់សម្តែងនូវផល ដោយពាក្យថា «virāgā vimuccati» (ព្រោះប្រាសចាកតម្រេក ទើបរួចផុត) និងទ្រង់សម្តែងនូវបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ ដោយពាក្យថា «vimuttasmiṃ» (កាលបើរួចផុតហើយ...) ជាដើម។ ចប់ សូត្រទីមួយ។

2. දුතියඅස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා

២. ការពន្យល់ទុតិយអស្សុតវន្តសូត្រ

62. දුතියෙ සුඛවෙදනියන්ති සුඛවෙදනාය පච්චයං. ඵස්සන්ති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිං. නනු ච චක්ඛුසම්ඵස්සො සුඛවෙදනාය පච්චයො න හොතීති? සහජාතපච්චයෙන න හොති, උපනිස්සයපච්චයෙන පන ජවනවෙදනාය හොති[Pg.94], තං සන්ධායෙතං වුත්තං. සොතසම්ඵස්සාදීසුපි එසෙව නයො. තජ්ජන්ති තජ්ජාතිකං තස්සාරුප්පං, තස්ස ඵස්සස්ස අනුරූපන්ති අත්ථො. දුක්ඛවෙදනියන්තිආදි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සඞ්ඝට්ටනසමොධානාති සඞ්ඝට්ටනෙන චෙව සමොධානෙන ච, සඞ්ඝට්ටනසම්පිණ්ඩනෙනාති අත්ථො. උස්මාති උණ්හාකාරො. තෙජො අභිනිබ්බත්තතීති අග්ගිචුණ්ණො නික්ඛමතීති න ගහෙතබ්බං, උස්මාකාරස්සෙව පන එතං වෙවචනං. තත්ථ ද්වින්නං කට්ඨානන්ති ද්වින්නං අරණීනං. තත්ථ අධොඅරණී විය වත්ථු, උත්තරාරණී විය ආරම්මණං, සඞ්ඝට්ටනං විය ඵස්සො, උස්මාධාතු විය වෙදනා. දුතියං.

៦២. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា «sukhavedaniya» សេចក្តីថា ជាបច្ច័យនៃសុខវេទនា។ ពាក្យថា «phassa» សេចក្តីថា ចក្ខុសម្ផស្សជាដើម។ សួរថា ចក្ខុសម្ផស្សមិនមែនជាបច្ច័យនៃសុខវេទនាទេឬ? ឆ្លើយថា ដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យ គឺមិនមែនទេ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃឧបនិស្សយបច្ច័យ ចក្ខុសម្ផស្សរមែងជាបច្ច័យនៃវេទនាដែលកើតក្នុងជវនចិត្ត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សូម្បីក្នុងសោតសម្ផស្សជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «tajja» សេចក្តីថា ដែលកើតអំពីផស្សៈនោះ ដែលសមគួរដល់ផស្សៈនោះ គឺសមស្របនឹងផស្សៈនោះ។ ពាក្យថា «dukkhavedaniya» ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «saṅghaṭṭanasamodhāna» សេចក្តីថា ព្រោះការប៉ះទង្គិចគ្នាផង ព្រោះការជួបជុំគ្នាផង គឺការរួមផ្សំគ្នានៃការប៉ះទង្គិច។ ពាក្យថា «usmā» សេចក្តីថា អាការៈក្តៅ (កម្តៅ)។ ពាក្យថា «tejo abhinibbattati» មិនគប្បីកាន់យកសេចក្តីថា កម្ទេចភ្លើងខ្ទាតចេញមកនោះទេ ប៉ុន្តែពាក្យនេះជាវេវចនៈនៃអាការៈក្តៅនោះឯង។ ក្នុងឧបមានោះ ពាក្យថា «dvinnaṃ kaṭṭhānaṃ» សេចក្តីថា ឈើពិតសម្រាប់កិតភ្លើងទាំងពីរ។ ក្នុងឈើទាំងពីរនោះ ឈើខាងក្រោម (អធោរណី) ដូចជាវត្ថុរូប, ឈើខាងលើ (ឧត្តរារណី) ដូចជាអារម្មណ៍, ការកិតគ្នា (សង្ឃដនៈ) ដូចជាផស្សៈ, ធាតុគឺកម្តៅ (ឧស្មាធាតុ) ដូចជាវេទនា។ ចប់ សូត្រទីពីរ។

3. පුත්තමංසූපමසුත්තවණ්ණනා

៣. ការពន្យល់បុត្តមំសូបមសូត្រ

63. තතියෙ චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරාතිආදි වුත්තනයමෙව. යස්මා පනස්ස අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො, තස්මා තං දස්සෙත්වාවෙත්ථ අනුපුබ්බපදවණ්ණනං කරිස්සාමි. කතරාය පන ඉදං අට්ඨුප්පත්තියා නික්ඛිත්තන්ති? ලාභසක්කාරෙන. භගවතො කිර මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජි, යථා තං චත්තාරො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ පූරිතදානපාරමීසඤ්චයස්ස. සබ්බදිසාසු හිස්ස යමකමහාමෙඝො වුට්ඨහිත්වා මහොඝං විය සබ්බපාරමියො ‘‘එකස්මිං අත්තභාවෙ විපාකං දස්සාමා’’ති සම්පිණ්ඩිතා විය ලාභසක්කාරමහොඝං නිබ්බත්තයිංසු. තතො තතො අන්නපානයානවත්ථමාලාගන්ධවිලෙපනාදිහත්ථා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදයො ආගන්ත්වා, ‘‘කහං බුද්ධො, කහං භගවා, කහං දෙවදෙවො නරාසභො පුරිසසීහො’’ති? භගවන්තං පරියෙසන්ති. සකටසතෙහිපි පච්චයෙ ආහරිත්වා ඔකාසං අලභමානා සමන්තා ගාවුතප්පමාණම්පි සකටධුරෙන සකටධුරං ආහච්ච තිට්ඨන්ති චෙව අනුප්පවත්තන්ති ච අන්ධකවින්දබ්‍රාහ්මණාදයො විය. සබ්බං ඛන්ධකෙ තෙසු තෙසු සුත්තෙසු ච ආගතනයෙන වෙදිතබ්බං.

៦៣. ក្នុងសូត្រទីបី ពាក្យថា «cattārome, bhikkhave, āhārā» ជាដើម មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែសូត្រនេះមានរឿងរ៉ាវកើតឡើង (អត្ថុប្បត្តិ) ជាហេតុនាំឱ្យទ្រង់សម្តែង ហេតុនោះ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងបង្ហាញរឿងរ៉ាវនោះសិន ទើបធ្វើការពន្យល់សេចក្តីនៃបទតាមលំដាប់ក្នុងទីនេះ។ សួរថា ចុះសូត្រនេះទ្រង់សម្តែងឡើងព្រោះរឿងរ៉ាវអ្វីកើតឡើង? ឆ្លើយថា ព្រោះតែលាភសក្ការៈ។ ឮថា លាភសក្ការៈដ៏ធំធេងបានកើតឡើងដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដូចជាផលនៃការសន្សំបារមីទាំងឡាយមានទានបារមីជាដើម ដែលព្រះអង្គបានបំពេញអស់បួនអសង្ខេយ្យ។ ព្រោះថា បារមីទាំងពួងរបស់ព្រះអង្គ ហាក់ដូចជារួបរួមគ្នាដោយតាំងចិត្តថា «យើងនឹងផ្តល់ផលក្នុងអត្តភាពចុងក្រោយនេះតែម្តង» ហើយក៏បង្កើតជាខ្សែទឹកគឺលាភសក្ការៈដ៏ធំធេង ដូចជាមហាអណ្តែតទឹកភ្លៀងដ៏ធំដែលបង្អុរចុះមកពីគ្រប់ទិសទី។ ពួកក្សត្រនិងព្រាហ្មណ៍ជាដើម មកពីទិសផ្សេងៗ ដោយមានដៃកាន់នូវចំណីអាហារ ភេសជ្ជៈ យានជំនិះ សម្លៀកបំពាក់ កម្រងផ្កា គ្រឿងក្រអូប និងគ្រឿងលាបជាដើម ហើយសួររកព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «ព្រះពុទ្ធនៅឯណា? ព្រះដ៏មានព្រះភាគនៅឯណា? ព្រះទេវទេវៈ ព្រះនរាសភៈ ព្រះបុរិសសីហៈ នៅឯណា?» រួចក៏ស្វែងរកព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ សូម្បីតែជនទាំងឡាយដែលដឹកនាំបច្ច័យទាំងឡាយមកដោយរទេះរាប់រយគ្រឿង កាលបើមិនបានឱកាស ក៏ឈប់រទេះទង្គិចនឹមគ្នាក្នុងចម្ងាយប្រមាណមួយគាវុតជុំវិញទីនោះ ទាំងឈរចាំ ទាំងធ្វើដំណើរតាមហែហែ ដូចជាពួកព្រាហ្មណ៍នៅស្រុកអន្ធកវិន្ទជាដើម។ សេចក្តីទាំងពួង គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលមកក្នុងខន្ធកៈ និងក្នុងសូត្រនោះៗចុះ។

යථා භගවතො, එවං භික්ඛුසඞ්ඝස්සාපි. වුත්තඤ්චෙතං –

លាភសក្ការៈកើតឡើងដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគយ៉ាងណា សូម្បីដល់ភិក្ខុសង្ឃក៏យ៉ាងនោះដែរ។ សេចក្តីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកមកហើយថា៖

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා සක්කතො හොති ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො ලාභී චීවර-පිණ්ඩපාත-සෙනාසන-ගිලාන-පච්චය-භෙසජ්ජ-පරික්ඛාරානං. භික්ඛුසඞ්ඝොපි ඛො සක්කතො හොති…පෙ… පරික්ඛාරාන’’න්ති (උදා. 14; සං. නි. 2.70).

«សម័យនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាបុគ្គលដែលគេធ្វើសក្ការៈ គោរព រាប់អាន បូជា កោតក្រែង និងជាអ្នកបាននូវចីវរ បិណ្ឌបាត សេនាសនៈ និងគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារទាំងឡាយ។ សូម្បីភិក្ខុសង្ឃក៏ជាក្រុមដែលគេធ្វើសក្ការៈ... (ល)... បាននូវបរិក្ខារទាំងឡាយដែរ»។

තථා [Pg.95] ‘‘යාවතා ඛො, චුන්ද, එතරහි සඞ්ඝො වා ගණො වා ලොකෙ උප්පන්නො, නාහං, චුන්ද, අඤ්ඤං එකසඞ්ඝම්පි සමනුපස්සාමි එවං ලාභග්ගයසග්ගපත්තං යථරිවායං, චුන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝො’’ති (දී. නි. 3.176).

ដូចគ្នាដែរ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលចុន្ទៈ បណ្តាសង្ឃក្តី គណៈក្តី ដែលកើតឡើងក្នុងលោក ក្នុងពេលសព្វថ្ងៃនេះ តថាគតមិនឃើញសង្ឃដទៃសូម្បីតែមួយក្រុម ដែលដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃលាភ និងភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃយស ដូចជាភិក្ខុសង្ឃនេះឡើយ ម្នាលចុន្ទៈ»។

ස්වායං භගවතො ච සඞ්ඝස්ස ච උප්පන්නො ලාභසක්කාරො එකතො හුත්වා ද්වින්නං මහානදීනං උදකං විය අප්පමෙය්‍යො අහොසි. අථ සත්ථා රහොගතො චින්තෙසි – ‘‘මහාලාභසක්කාරො අතීතබුද්ධානම්පි එවරූපො අහොසි, අනාගතානම්පි එවරූපො භවිස්සති. කිං නු ඛො භික්ඛූ ආහාරපරිග්ගාහකෙන සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතා මජ්ඣත්තා නිච්ඡන්දරාගා හුත්වා ආහාරං පරිභුඤ්ජිතුං සක්කොන්ති, න සක්කොන්තී’’ති?

លាភសក្ការៈដែលកើតឡើងដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគផង ដល់ភិក្ខុសង្ឃផងនោះ កាលបើរួមចូលគ្នាតែមួយ ក៏ទៅជាប្រមាណមិនបាន ដូចជាទឹកនៃមហានទីទាំងពីរ។ លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់គង់ក្នុងទីសម្ងាត់ ហើយទ្រង់ព្រះចិន្តាថា៖ «លាភសក្ការៈដ៏ធំធេងយ៉ាងនេះ សូម្បីដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអតីតកាលក៏ធ្លាប់មានហើយ សូម្បីដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអនាគតកាលក៏នឹងមានយ៉ាងនេះដែរ។ តើភិក្ខុទាំងឡាយ នឹងអាចបរិភោគអាហារ ដោយប្រកបដោយសតិនិងសម្បជញ្ញៈដែលកំណត់ដឹងនូវអាហារ មានចិត្តជាកណ្តាល ប្រាសចាកឆន្ទរាគ បានដែរឬទេ ឬមួយក៏មិនអាចទេ?»។

සො අද්දස එකච්චෙ අධුනා පබ්බජිතෙ කුලපුත්තෙ අපච්චවෙක්ඛිත්වා ආහාරං පරිභුඤ්ජමානෙ. දිස්වානස්ස එතදහොසි – ‘‘මයා කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරෙන්තෙන න චීවරාදිහෙතු පූරිතා, උත්තමඵලස්ස පන අරහත්තස්සත්ථාය පූරිතා. ඉමෙපි භික්ඛූ මම සන්තිකෙ පබ්බජන්තා න චීවරාදිහෙතු පබ්බජිතා, අරහත්තස්සෙව පන අත්ථාය පබ්බජිතා. තෙ ඉදානි අසාරමෙව සාරං අනත්ථමෙව ච අත්ථං කරොන්තී’’ති එවමස්ස ධම්මසංවෙගො උදපාදි. තතො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ පඤ්චමං පාරාජිකං පඤ්ඤපෙතුං සක්කා අභවිස්ස, අපච්චවෙක්ඛිතාහාරපරිභොගො පඤ්චමං පාරාජිකං කත්වා පඤ්ඤපෙතබ්බො භවෙය්‍ය. න පන සක්කා එවං කාතුං, ධුවපටිසෙවනට්ඨානඤ්හෙතං සත්තානං. යථා පන කථිතෙ පඤ්චමං පාරාජිකං විය නං පස්සිස්සන්ති. එවං ධම්මාදාසං සංවරං මරියාදං ඨපෙස්සාමි, යං ආවජ්ජිත්වා ආවජ්ජිත්වා අනාගතෙ භික්ඛූ චත්තාරො පච්චයෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජිස්සන්තී’’ති. ඉමාය අට්ඨුප්පත්තියා ඉමං පුත්තමංසූපමසුත්තන්තං නික්ඛිපි. තත්ථ චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරාතිආදි හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව.

ព្រះសាស្តាអង្គនោះ បានទតឃើញពួកកុលបុត្រខ្លះ ដែលទើបនឹងបួសថ្មីៗ មិនបានពិចារណា ហើយបរិភោគអាហារ។ លុះទ្រង់ទតឃើញហើយ ទ្រង់មានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា៖ «បារមីទាំងឡាយដែលតថាគតបានបំពេញអស់ ៤ អសង្ខេយ្យ និងក្រៅពីនេះទៀត ១ សែនកប្ប មិនមែនបំពេញព្រោះហេតុតែចីវរជាដើមនោះទេ គឺបំពេញដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អរហត្តផលដ៏ឧត្តមតែម្យ៉ាង។ ទោះបីភិក្ខុទាំងឡាយនេះ កាលដែលបួសក្នុងសំណាក់របស់តថាគត ក៏មិនមែនបួសព្រោះហេតុតែចីវរជាដើមដែរ គឺបួសដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អរហត្តផលតែម្យ៉ាង។ ភិក្ខុទាំងនោះ ឥឡូវនេះ បែរជាធ្វើរបស់ដែលមិនមែនជាសារៈ ឲ្យជាសារៈ ធ្វើរបស់ដែលមិនមែនជាប្រយោជន៍ ឲ្យជាប្រយោជន៍ទៅវិញ» ធម្មសង្វេគក៏កើតឡើងដល់ព្រះអង្គយ៉ាងនេះ។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះតម្រិះថា៖ «ប្រសិនបើអាចបញ្ញត្តបារាជិកទី ៥ បាន ការបរិភោគអាហារដោយមិនពិចារណា គួរតែបញ្ញត្តជាបារាជិកទី ៥។ ប៉ុន្តែ មិនអាចធ្វើដូច្នោះបានឡើយ ព្រោះអាហារនេះជាទីពឹងពាក់អាស្រ័យជាប្រចាំរបស់សត្វទាំងឡាយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើពោលយ៉ាងនេះហើយ ភិក្ខុទាំងឡាយនឹងឃើញអាហារនោះ ដូចជាបារាជិកទី ៥ ដែរ។ តថាគតនឹងតម្កល់ទុកនូវកញ្ចក់ធម៌ គឺសេចក្តីសង្រួម និងព្រំដែនយ៉ាងនេះ ដែលភិក្ខុទាំងឡាយក្នុងអនាគតកាល នឹងរលឹកនឹកឃើញរឿយៗ ហើយពិចារណា បរិភោគបច្ច័យទាំង ៤»។ ព្រោះហេតុតែរឿងរ៉ាវដែលកើតឡើងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានសម្តែងនូវបុត្តមំសូបមសូត្រនេះទុកមក។ បណ្តាបទទាំងនោះ បទថា Cattārome, bhikkhave, āhārā ជាដើម មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម។

චත්තාරො පන ආහාරෙ විත්ථාරෙත්වා ඉදානි තෙසු ආදීනවං දස්සෙතුං කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, කබළීකාරො ආහාරො දට්ඨබ්බොතිආදිමාහ? තත්ථ ජායම්පතිකාති ජායා චෙව පති ච. පරිත්තං සම්බලන්ති පුටභත්තසත්තුමොදකාදීනං අඤ්ඤතරං අප්පමත්තකං පාථෙය්‍යං. කන්තාරමග්ගන්ති කන්තාරභූතං මග්ගං, කන්තාරෙ වා මග්ගං. කන්තාරන්ති චොරකන්තාරං වාළකන්තාරං අමනුස්සකන්තාරං නිරුදකකන්තාරං අප්පභක්ඛකන්තාරන්ති පඤ්චවිධං. තෙසු යත්ථ චොරභයං අත්ථි[Pg.96], තං චොරකන්තාරං. යත්ථ සීහබ්‍යග්ඝාදයො වාළා අත්ථි, තං වාළකන්තාරං. යත්ථ බලවාමුඛයක්ඛිනිආදීනං අමනුස්සානං වසෙන භයං අත්ථි, තං අමනුස්සකන්තාරං. යත්ථ පාතුං වා න්හායිතුං වා උදකං නත්ථි, තං නිරුදකකන්තාරං. යත්ථ ඛාදිතබ්බං වා භුඤ්ජිතබ්බං වා අන්තමසො කන්දමූලාදිමත්තම්පි නත්ථි, තං අප්පභක්ඛකන්තාරං නාම. යත්ථ පනෙතං පඤ්චවිධම්පි භයං අත්ථි, තං කන්තාරමෙව. තං පනෙතං එකාහද්වීහතීහාදිවසෙන නිත්ථරිතබ්බම්පි අත්ථි, න තං ඉධ අධිප්පෙතං. ඉධ පන නිරුදකං අප්පභක්ඛං යොජනසතිකකන්තාරං අධිප්පෙතං. එවරූපෙ කන්තාරෙ මග්ගං. පටිපජ්ජෙය්‍යුන්ති ඡාතකභයෙන චෙව රොගභයෙන ච රාජභයෙන ච උපද්දුතා පටිපජ්ජෙය්‍යුං ‘‘එතං කන්තාරං නිත්ථරිත්වා ධම්මිකස්ස රඤ්ඤො නිරුපද්දවෙ රට්ඨෙ සුඛං වසිස්සාමා’’ති මඤ්ඤමානා.

ក៏ប៉ុន្តែ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះទ្រង់សម្តែងពន្យល់អាហារទាំង ៤ យ៉ាងពិស្តារហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញទោសក្នុងអាហារទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា kathañca, bhikkhave, kabaḷīkāro āhāro daṭṭhabbo ជាដើម? បណ្តាបទទាំងនោះ បទថា jāyampatikā សំដៅយក ភរិយា និងស្វាមី។ បទថា parittaṃ sambalaṃ សំដៅយក ស្បៀងបន្តិចបន្តួច មានបាយកញ្ចប់ នំម្សៅ ឬនំដុំជាដើម。 បទថា kantāramaggaṃ សំដៅយក ផ្លូវដែលជាទីរហោឋាន ឬផ្លូវក្នុងព្រៃរហោឋាន។ ពាក្យថា kantāra នោះ មាន ៥ យ៉ាងគឺ៖ ចោរកន្តារៈ ១ វាឡកន្តារៈ ១ អមនុស្សកន្តារៈ ១ និរុទកកន្តារៈ ១ អប្បភក្ខកន្តារៈ ១។ បណ្តាកន្តារៈទាំងនោះ ទីណាដែលមានភ័យព្រោះចោរ ទីនោះហៅថា ចោរកន្តារៈ។ ទីណាដែលមានសត្វសាហាវ មានសីဟៈ និងខ្លាធំជាដើម ទីនោះហៅថា វាឡកន្តារៈ។ ទីណាដែលមានភ័យព្រោះពួកអមនុស្ស មានយក្ខិនីមុខធំជាដើម ទីនោះហៅថា អមនុស្សកន្តារៈ។ ទីណាដែលគ្មានទឹកសម្រាប់ផឹក ឬសម្រាប់ងូត ទីនោះហៅថា និរុទកកន្តារៈ។ ទីណាដែលគ្មានរបស់សម្រាប់ខាំទំពារ ឬរបស់សម្រាប់បរិភោគ សូម្បីតែមើមឈើ និងឫសឈើជាដើម ទីនោះហៅថា អប្បភក្ខកន្តារៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ទីណាដែលមានភ័យទាំង ៥ យ៉ាងនេះ ទីនោះហៅថា កន្តារៈពិតប្រាកដ។ ក៏ប៉ុន្តែ កន្តារៈខ្លះ គេអាចឆ្លងកាត់បានដោយប្រើពេលត្រឹម ១ ថ្ងៃ ២ ថ្ងៃ ឬ ៣ ថ្ងៃជាដើម តែក្នុងទីនេះ មិនសំដៅយកកន្តារៈបែបនោះឡើយ។ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកកន្តារៈដែលគ្មានទឹក គ្មានអាហារ មានចម្ងាយ ១០០ យោជន៍។ ផ្លូវក្នុងកន្តារៈមានសភាពបែបនោះ។ បទថា paṭipajjeyyuṃ សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយដែលត្រូវភ័យព្រោះសេចក្តីស្រេកឃ្លានផង ភ័យព្រោះរោគផង ភ័យព្រោះស្តេចផង យាយី ទើបនាំគ្នាដើរទៅកាន់ផ្លូវនោះ ដោយគិតថា «យើងនឹងឆ្លងកាត់កន្តារៈនេះទៅ រួចរស់នៅក្នុងដែនដីដែលគ្មានឧបទ្រពរបស់ព្រះរាជាដែលទ្រង់ធម៌ដោយសេចក្តីសុខ»។

එකපුත්තකොති උක්ඛිපිත්වා ගහිතො අනුකම්පිතබ්බයුත්තො අථිරසරීරො එකපුත්තකො. වල්ලූරඤ්ච සොණ්ඩිකඤ්චාති ඝනඝනට්ඨානතො ගහෙත්වා වල්ලූරං, අට්ඨිනිස්සිතසිරානිස්සිතට්ඨානානි ගහෙත්වා සූලමංසඤ්චාති අත්ථො. පටිපිසෙය්‍යුන්ති පහරෙය්‍යුං. කහං එකපුත්තකාති අයං තෙසං පරිදෙවනාකාරො.

បទថា ekaputtako សំដៅយក កូនប្រុសតែមួយ ដែលឪពុកម្តាយបីបមថ្នាក់ថ្នម គួរឲ្យអាណិតអាសូរ មានរាងកាយទន់ខ្សោយ។ បទថា vallūrañca soṇḍikañca សេចក្តីថា យកសាច់ពីកន្លែងដែលមានសាច់ច្រើន ហៅថា វល្លូរៈ (សាច់ក្រៀម) យកសាច់ដែលជាប់នឹងឆ្អឹង និងសរសៃ ហៅថា សូលមំសៈ (សាច់ដោតឈើចាក់) នេះជាអត្ថន័យក្នុងបទនេះ។ បទថា paṭipiseyyuṃ សំដៅយក ការគក់ទ្រូង។ បទថា kahaṃ ekaputtaka សេចក្តីថា នេះជាអាការៈនៃការយំសោកខ្សឹកខ្សួលរបស់ប្តីប្រពន្ធទាំងនោះ។

අයං පනෙත්ථ භූතමත්ථං කත්වා ආදිතො පට්ඨාය සඞ්ඛෙපතො අත්ථවණ්ණනා – ද්වෙ කිර ජායම්පතිකා පුත්තං ගහෙත්වා පරිත්තෙන පාථෙය්‍යෙන යොජනසතිකං කන්තාරමග්ගං පටිපජ්ජිංසු. තෙසං පඤ්ඤාසයොජනානි ගන්ත්වා පාථෙය්‍යං නිට්ඨාසි, තෙ ඛුප්පිපාසාතුරා විරළච්ඡායායං නිසීදිංසු. තතො පුරිසො භරියං ආහ – ‘‘භද්දෙ ඉතො සමන්තා පඤ්ඤාසයොජනානි ගාමො වා නිගමො වා නත්ථි. තස්මා යං තං පුරිසෙන කාතබ්බං බහුම්පි කසිගොරක්ඛාදිකම්මං, න දානි සක්කා තං මයා කාතුං, එහි මං මාරෙත්වා උපඩ්ඪමංසං ඛාදිත්වා උපඩ්ඪං පාථෙය්‍යං කත්වා පුත්තෙන සද්ධිං කන්තාරං නිත්ථරාහී’’ති. පුන සාපි තං ආහ – ‘‘සාමි මයා දානි යං තං ඉත්ථියා කාතබ්බං බහුම්පි සුත්තකන්තනාදිකම්මං, තං කාතුං න සක්කා, එහි මං මාරෙත්වා උපඩ්ඪමංසං ඛාදිත්වා උපඩ්ඪං පාථෙය්‍යං කත්වා පුත්තෙන සද්ධිං කන්තාරං නිත්ථරාහී’’ති. පුන සොපි තං ආහ – ‘‘භද්දෙ මාතුගාමමරණෙන ද්වින්නං මරණං පඤ්ඤායති. න හි මන්දො කුමාරො මාතරා විනා [Pg.97] ජීවිතුං සක්කොති. යදි පන මයං ජීවාම. පුන දාරකං ලභෙය්‍යාම. හන්ද දානි පුත්තකං මාරෙත්වා, මංසං ගහෙත්වා කන්තාරං නිත්ථරාමා’’ති. තතො මාතා පුත්තමාහ – ‘‘තාත, පිතුසන්තිකං ගච්ඡා’’ති, සො අගමාසි. අථස්ස පිතා, ‘‘මයා ‘පුත්තකං පොසෙස්සාමී’ති කසිගොරක්ඛාදීහි අනප්පකං දුක්ඛමනුභූතං, න සක්කොමි අහං පුත්තං මාරෙතුං, ත්වංයෙව තව පුත්තං මාරෙහී’’ති වත්වා, ‘‘තාත මාතුසන්තිකං ගච්ඡා’’ති ආහ. සො අගමාසි. අථස්ස මාතාපි, ‘‘මයා පුත්තං පත්ථෙන්තියා ගොවතකුක්කුරවතදෙවතායාචනාදීහිපි තාව අනප්පකං දුක්ඛමනුභූතං, කො පන වාදො කුච්ඡිනා පරිහරන්තියා? න සක්කොමි අහං පුත්තං මාරෙතු’’න්ති වත්වා ‘‘තාත, පිතුසන්තිකමෙව ගච්ඡා’’ති ආහ. එවං සො ද්වින්නමන්තරා ගච්ඡන්තොයෙව මතො. තෙ තං දිස්වා පරිදෙවිත්වා වුත්තනයෙන මංසානි ගහෙත්වා ඛාදන්තා පක්කමිංසු.

ឯសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងរឿងនេះ ដោយលើកយកសេចក្តីពិតតាំងពីដើមមក សម្តែងដោយសង្ខេប ដូចតទៅ៖ ឮថា ប្តីប្រពន្ធពីរនាក់ បាននាំយកកូនប្រុសតូចម្នាក់ ព្រមទាំងស្បៀងបន្តិចបន្តួច ធ្វើដំណើរទៅកាន់ផ្លូវកន្តារៈចម្ងាយ ១០០ យោជន៍។ កាលដែលពួកគេដើរទៅបានចម្ងាយ ៥០ យោជន៍ ស្បៀងក៏អស់រលីង ពួកគេត្រូវសេចក្តីស្រេកឃ្លានជាខ្លាំងយាយី ក៏នាំគ្នាអង្គុយសម្រាកនៅក្រោមម្លប់ឈើដ៏ស្តើងមួយ។ លំដាប់នោះ ប្តីពោលនឹងប្រពន្ធថា៖ «នាងដ៏ចម្រើន ចាប់ពីទីនេះទៅជុំវិញខ្លួន ៥០ យោជន៍ គ្មានភូមិ ឬនិគមណាមួយឡើយ។ ហេតុនោះ ការងារទាំងឡាយដែលបុរសត្រូវធ្វើ សូម្បីតែការងារច្រើនយ៉ាង មានការធ្វើស្រែចម្ការ និងការឃ្វាលគោជាដើម ក៏ខ្ញុំមិនអាចធ្វើបានក្នុងពេលនេះឡើយ មកចុះ នាងចូរសម្លាប់ខ្ញុំចុះ រួចបរិភោគសាច់ពាក់កណ្តាល ឯពាក់កណ្តាលទៀតធ្វើជាស្បៀង ហើយនាំកូនឆ្លងកន្តារៈនេះទៅចុះ»។ ភរិយាក៏និយាយតបទៅប្តីវិញថា៖ «បងដ៏ចម្រើន ឯការងារទាំងឡាយដែលស្ត្រីត្រូវធ្វើ សូម្បីតែការងារច្រើនយ៉ាង មានការរវៃអំបោះជាដើម ក៏ខ្ញុំមិនអាចធ្វើបានក្នុងពេលនេះឡើយ មកចុះ បងចូរសម្លាប់ខ្ញុំចុះ រួចបរិភោគសាច់ពាក់កណ្តាល ឯពាក់កណ្តាលទៀតធ្វើជាស្បៀង ហើយនាំកូនឆ្លងកន្តារៈនេះទៅចុះ»។ ប្តីក៏និយាយតបទៅវិញថា៖ «នាងដ៏ចម្រើន កាលបើម្តាយស្លាប់ទៅ សេចក្តីស្លាប់នឹងប្រាកដដល់មនុស្សទាំងពីរនាក់ ព្រោះថាកូនតូចនេះ មិនអាចរស់នៅដោយគ្មានម្តាយបានឡើយ។ ប្រសិនបើយើងទាំងពីរនាក់នៅរស់ យើងនឹងបានកូនម្នាក់ទៀតជាមិនខាន។ បើដូច្នោះ ឥឡូវនេះ យើងចូរសម្លាប់កូនតូចនេះ រួចយកសាច់ធ្វើជាស្បៀងឆ្លងកន្តារៈនេះទៅចុះ»។ លំដាប់នោះ ម្តាយនិយាយនឹងកូនថា៖ «កូនសម្លាញ់ ចូរទៅរកពុកឯណោះទៅ» កូននោះក៏ដើរទៅ។ ពេលនោះ ឪពុកនិយាយថា៖ «ពុកបានរងទុក្ខមិនតិចឡើយ ក្នុងការធ្វើស្រែចម្ការ និងឃ្វាលគោជាដើម ដោយគិតថា «នឹងចិញ្ចឹមកូនតូច» ពុកមិនអាចសម្លាប់កូនបានឡើយ នាងឯងចូរសម្លាប់កូនរបស់នាងចុះ» រួចពោលថា៖ «កូនសម្លាញ់ ចូរទៅរកម៉ែឯណោះវិញទៅ» កូននោះក៏ដើរទៅ។ ពេលនោះ ម្តាយក៏និយាយថា៖ «ម៉ែបានរងទុក្ខមិនតិចឡើយ ក្នុងការបន់ស្រន់សុំកូន មានការសមាទានគោវ័ត សុនខវ័ត និងការបន់ស្រន់ទេវតាជាដើម ចាំបាច់និយាយទៅថ្វីដល់ការបីបមថែរក្សាក្នុងផ្ទៃនោះ? ម៉ែមិនអាចសម្លាប់កូនបានឡើយ» រួចពោលថា៖ «កូនសម្លាញ់ ចូរទៅរកពុកឯណោះវិញទៅ»។ កូននោះ កាលដែលដើរត្រឡប់ទៅត្រឡប់មក រវាងឪពុកនិងម្តាយយ៉ាងនេះ ក៏ដាច់ខ្យល់ស្លាប់ទៅ។ ឪពុកម្តាយទាំងពីរនាក់ ឃើញកូនស្លាប់ដូច្នោះ ក៏យំសោកខ្សឹកខ្សួល រួចហើយក៏កាត់យកសាច់កូន តាមវិធីដែលបានពោលមកហើយ បរិភោគបណ្តើរ ដើរទៅបណ្តើរ។

තෙසං සො පුත්තමංසාහාරො නවහි කාරණෙහි පටිකූලත්තා නෙව දවාය හොති, න මදාය, න මණ්ඩනාය, න විභූසනාය, කෙවලං කන්තාරනිත්ථරණත්ථායෙව හොති. කතමෙහි නවහි කාරණෙහි පටිකූලොති චෙ? සජාතිමංසතාය ඤාතිමංසතාය පුත්තමංසතාය පියපුත්තමංසතාය තරුණමංසතාය ආමකමංසතාය අභොගමංසතාය අලොණතාය අධූපිතතායාති. එවඤ්හි තෙ නවහි කාරණෙහි පටිකූලං තං පුත්තමංසං ඛාදන්තා න සාරත්තා ගිද්ධමානසා හුත්වා ඛාදිංසු, මජ්ඣත්තභාවෙයෙව පන නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙ ඨිතා ඛාදිංසු. න අට්ඨින්හාරුචම්මනිස්සිතට්ඨානානි අපනෙත්වා ථූලථූලං වරමංසමෙව ඛාදිංසු, හත්ථසම්පත්තං මංසමෙව පන ඛාදිංසු. න යාවදත්ථං කණ්ඨප්පමාණං කත්වා ඛාදිංසු, ථොකං ථොකං පන එකදිවසං යාපනමත්තමෙව ඛාදිංසු. න අඤ්ඤමඤ්ඤං මච්ඡරායන්තා ඛාදිංසු, විගතමච්ඡෙරමලෙන පන පරිසුද්ධෙනෙව චෙතසා ඛාදිංසු. න අඤ්ඤං කිඤ්චි මිගමංසං වා මොරමංසාදීනං වා අඤ්ඤතරං ඛාදාමාති සම්මූළ්හා ඛාදිංසු, පියපුත්තමංසභාවං පන ජානන්තාව ඛාදිංසු. න ‘‘අහො වත මයං පුනපි එවරූපං පුත්තමංසං ඛාදෙය්‍යාමා’’ති පත්ථනං කත්වා ඛාදිංසු, පත්ථනං පන වීතිවත්තාව හුත්වා ඛාදිංසු. න ‘‘එත්තකං කන්තාරෙ ඛාදිත්වා අවසිට්ඨං කන්තාරං අතික්කම්ම ලොණම්බිලාදීහි යොජෙත්වා ඛාදිස්සාමා’’ති සන්නිධිං අකංසු, කන්තාරපරියොසානෙ පන ‘‘පුරෙ මහාජනො පස්සතී’’ති භූමියං වා නිඛණිංසු, අග්ගිනා [Pg.98] වා ඣාපයිංසු. න ‘‘කොචි අඤ්ඤො අම්හෙ විය එවරූපං පුත්තමංසං ඛාදිතුං න ලභතී’’ති මානං වා දප්පං වා අකංසු, නිහතමානා පන නිහතදප්පා හුත්වා ඛාදිංසු. ‘‘කිං ඉමිනා අලොණෙන අනම්බිලෙන අධූපිතෙන දුග්ගන්ධෙනා’’ති න හීළෙත්වා ඛාදිංසු, හීළනං පන වීතිවත්තා හුත්වා ඛාදිංසු. න ‘‘තුය්හං භාගො මය්හං භාගො තව පුත්තො මම පුත්තො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං අතිමඤ්ඤිංසු. සමග්ගා පන සම්මොදමානා හුත්වා ඛාදිංසු. ඉමං නෙසං එවරූපං නිච්ඡන්දරාගාදිපරිභොගං සම්පස්සමානො සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝම්පි තං කාරණං අනුජානාපෙන්තො තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, අපි නු තෙ දවාය වා ආහාරං ආහාරෙය්‍යුන්තිආදිමාහ. තත්ථ දවාය වාතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.18) විත්ථාරිතානෙව. කන්තාරස්සාති නිත්තිණ්ණාවසෙසස්ස කන්තාරස්ස.

អាហារគឺសាច់កូននោះ របស់ប្តីប្រពន្ធទាំងនោះ មិនមែនដើម្បីលេងសើចឡើយ មិនមែនដើម្បីស្រវឹងឡើយ មិនមែនដើម្បីតុបតែងឡើយ មិនមែនដើម្បីលម្អកាយឡើយ គឺគ្រាន់តែដើម្បីឆ្លងកាត់កន្តារៈតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ព្រោះសាច់នោះជារបស់គួរខ្ពើមឆ្អើមដោយហេតុ ៩ យ៉ាង។ ប្រសិនបើមានសំនួរថា គួរខ្ពើមឆ្អើមដោយហេតុ ៩ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះជាសាច់សត្វមានជាតិស្មើគ្នា ១ ព្រោះជាសាច់ញាតិ ១ ព្រោះជាសាច់កូន ១ ព្រោះជាសាច់កូនជាទីស្រឡាញ់ ១ ព្រោះជាសាច់ខ្ចី ១ ព្រោះជាសាច់ឆៅ ១ ព្រោះជាសាច់ដែលមិនគួរប្រើប្រាស់ ១ ព្រោះជាសាច់គ្មានអំបិល ១ ព្រោះជាសាច់គ្មានគ្រឿងផ្សំផ្សែង ១។ កាលដែលប្តីប្រពន្ធទាំងនោះ បរិភោគសាច់កូនដែលគួរខ្ពើមឆ្អើមដោយហេតុ ៩ យ៉ាងនេះ មិនមែនបរិភោគដោយសេចក្តីត្រេកត្រអាល ឬដោយចិត្តលោភលន់ឡើយ គឺបរិភោគដោយតម្កល់ចិត្តជាកណ្តាល ក្នុងការបរិភោគដែលប្រាសចាកឆន្ទរាគតែម្យ៉ាង។ មិនមែនរើសយកតែសាច់ដុំៗដ៏ល្អ ដោយផាត់ចេញនូវសាច់ដែលជាប់នឹងឆ្អឹង សរសៃ និងស្បែកនោះឡើយ គឺបរិភោគតែសាច់ដែលហុចមកដល់ដៃប៉ុណ្ណោះ។ មិនមែនបរិភោគតាមចិត្តចង់រហូតដល់ណែនកនោះឡើយ គឺបរិភោគបន្តិចម្តងៗ ត្រឹមតែល្មមចិញ្ចឹមជីវិតឲ្យរស់បានមួយថ្ងៃៗប៉ុណ្ណោះ។ មិនមែនបរិភោគដោយសេចក្តីកំណាញ់ចំពោះគ្នាឡើយ គឺបរិភោគដោយចិត្តដ៏បរិសុទ្ធ ប្រាសចាកមន្ទិលគឺសេចក្តីកំណាញ់。 មិនមែនវង្វេងភាន់ច្រឡំថា «យើងកំពុងបរិភោគសាច់ម្រឹគ ឬសាច់ក្ងោកជាដើមណាមួយ» នោះឡើយ គឺបរិភោគទាំងដឹងច្បាស់ថាជាសាច់កូនជាទីស្រឡាញ់។ មិនមែនបរិភោគដោយប្រាថ្នាថា «ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្នឹងបានបរិភោគសាច់កូនមានសភាពបែបនេះម្តងទៀត» នោះឡើយ គឺបរិភោគដោយលះបង់សេចក្តីប្រាថ្នានោះចេញហើយ។ មិនមែនធ្វើការសន្សំទុកដោយគិតថា «យើងនឹងបរិភោគក្នុងកន្តារៈត្រឹមប៉ុណ្ណេះ លុះឆ្លងផុតកន្តារៈទៅ នឹងយកសាច់ដែលនៅសល់ទៅផ្សំជាមួយអំបិល និងម្ជូរជាដើម បរិភោគទៀត» នោះឡើយ គឺកាលបើដល់ទីបំផុតនៃកន្តារៈហើយ ក៏កប់ក្នុងដី ឬដុតក្នុងភ្លើងចោលទៅ ព្រោះខ្លាចក្រែងមហាជនឃើញ។ មិនមែនកើតមានមានះ ឬសេចក្តីព្រហើនថា «អ្នកដទៃណាមួយ មិនបានបរិភោគសាច់កូនមានសភាពបែបនេះ ដូចជាយើងឡើយ» នោះឡើយ គឺបរិភោគដោយមានះ និងសេចក្តីព្រហើនត្រូវកម្ចាត់ចោលហើយ។ «សាច់នេះគ្មានអំបិល គ្មានម្ជូរ គ្មានគ្រឿងផ្សំ មានក្លិនឆ្អាបខ្លាំងណាស់ តើគួរធ្វើដូចម្តេចទៅ» មិនមែនបរិភោគដោយការតិះដៀលយ៉ាងនេះឡើយ គឺបរិភោគដោយឆ្លងផុតការតិះដៀលនោះហើយ។ មិនមែនមើលងាយគ្នាទៅវិញទៅមកថា «នេះជាចំណែករបស់នាង នេះជាចំណែករបស់ខ្ញុំ នេះជាកូនរបស់នាង នេះជាកូនរបស់ខ្ញុំ» ឡើយ គឺមានសេចក្តីស្រុះស្រួលគ្នា រីករាយជាមួយគ្នា ហើយបរិភោគ។ ព្រះសាស្តា ទ្រង់ទតឃើញការបរិភោគដែលប្រាសចាកឆន្ទរាគជាដើម មានសភាពយ៉ាងនេះ របស់ប្តីប្រពន្ធទាំងនោះ ទើបទ្រង់អនុញ្ញាតហេតុនោះដល់ភិក្ខុសង្ឃ ហើយត្រាស់សួរថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តើអ្នកទាំងឡាយយល់ដូចម្តេច ជនទាំងនោះ បរិភោគអាហារដើម្បីលេងសើចដែរឬទេ?» ជាដើម។ បណ្តាបទទាំងនោះ បទថា davāya vā ជាដើម មានសេចក្តីពន្យល់ពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ (វិសុទ្ធិ. ១.១៨)។ បទថា kantārassa សំដៅយក កន្តារៈដែលនៅសល់មិនទាន់ឆ្លងផុត។

එවමෙව ඛොති නවන්නං පාටිකුල්‍යානං වසෙන පියපුත්තමංසසදිසො කත්වා දට්ඨබ්බොති අත්ථො. කතමෙසං නවන්නං? ගමනපාටිකුල්‍යතාදීනං. ගමනපාටිකුල්‍යතං පච්චවෙක්ඛන්තොපි කබළීකාරාහාරං පරිග්ගණ්හාති, පරියෙසනපාටිකුල්‍යතං පච්චවෙක්ඛන්තොපි, පරිභොගනිධානආසයපරිපක්කාපරිපක්කසම්මක්ඛණනිස්සන්දපාටිකුල්‍යතං පච්චවෙක්ඛන්තොපි, තානි පනෙතානි ගමනපාටිකුල්‍යතාදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.294) ආහාරපාටිකුල්‍යතානිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානෙව. ඉති ඉමෙසං නවන්නං පාටිකුල්‍යානං වසෙන පුත්තමංසූපමං කත්වා ආහාරො පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

បទថា Evameva kho សេចក្តីថា ភិក្ខុគប្បីមើលឃើញកពលិង្ការាហារ ឲ្យដូចជាសាច់កូនជាទីស្រឡាញ់ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើម ៩ យ៉ាង។ សេចក្តីខ្ពើមឆ្អើម ៩ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមក្នុងការដើរទៅជាដើម។ ភិក្ខុកាលពិចារណានូវសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមក្នុងការដើរទៅ ក៏កំណត់ដឹងនូវកពលិង្ការាហារ ពិចារណានូវសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមក្នុងការស្វែងរក ក៏កំណត់ដឹង ពិចារណានូវសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមក្នុងការបរិភោគ ក្នុងការសន្សំទុក ក្នុងទីតាំងគឺក្រពះ ក្នុងអាហារដែលមិនទាន់រលាយ ក្នុងអាហារដែលរលាយហើយ ក្នុងការប្រឡាក់ប្រឡូក និងក្នុងការហូរចេញ ក៏កំណត់ដឹង។ ក៏ប៉ុន្តែ សេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមក្នុងការដើរទៅជាដើមទាំងនោះ មានពន្យល់ពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ (វិសុទ្ធិ. ១.២៩៤) ត្រង់អាហារបដិកូលសញ្ញានិទ្ទេស។ ភិក្ខុគប្បីពិចារណាធ្វើឲ្យដូចជាសាច់កូនតូច ហើយបរិភោគអាហារ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមទាំង ៩ យ៉ាងនេះឯង។

යථා තෙ ජායම්පතිකා පාටිකුල්‍යං පියපුත්තමංසං ඛාදන්තා න සාරත්තා ගිද්ධමානසා හුත්වා ඛාදිංසු, මජ්ඣත්තභාවෙයෙව නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙ ඨිතා ඛාදිංසු, එවං නිච්ඡන්දරාගපරිභොගං කත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බො. යථා ච තෙ න අට්ඨින්හාරුචම්මනිස්සිතං අපනෙත්වා ථූලථූලං වරමංසමෙව ඛාදිංසු, හත්ථසම්පත්තමෙව පන ඛාදිංසු, එවං සුක්ඛභත්තමන්දබ්‍යඤ්ජනාදීනි පිට්ඨිහත්ථෙන අපටික්ඛිපිත්වා වට්ටකෙන විය කුක්කුටෙන විය ච ඔධිං අදස්සෙත්වා තතො තතො සප්පිමංසාදිසංසට්ඨවරභොජනංයෙව විචිනිත්වා අභුඤ්ජන්තෙන සීහෙන විය සපදානං පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ កាលបរិភោគសាច់កូនជាទីស្រឡាញ់ដ៏គួរខ្ពើមរអើម មិនមែនជាអ្នកមានចិត្តត្រេកអរ មានចិត្តលោភលន់ ហើយបរិភោគនោះទេ គឺស្ថិតនៅក្នុងភាពជាកណ្តាល ក្នុងការបរិភោគដែលប្រាសចាកឆន្ទរាគៈ ហើយបរិភោគយ៉ាងណា ភិក្ខុគប្បីធ្វើការបរិភោគឲ្យប្រាសចាកឆន្ទរាគៈ ហើយបរិភោគយ៉ាងនោះដែរ។ មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនច្រានចោលសាច់ដែលជាប់នឹងឆ្អឹង សរសៃ និងស្បែក ហើយជ្រើសរើសបរិភោគតែសាច់ដុំៗ ដ៏ល្អៗនោះទេ គឺបរិភោគតែសាច់ដែលធ្លាក់មកដល់ដៃប៉ុណ្ណោះយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុមិនគប្បីយកខ្នងដៃច្រានចោលនូវបាយក្រៀម និងសម្លតិចតួចជាដើមឡើយ ហើយមិនគប្បីធ្វើការបែងចែកអាហារ ដូចជាសត្វក្រួច ឬដូចជាសត្វមាន់ឡើយ គឺមិនជ្រើសរើសឆាន់តែភោជនាហារដ៏ឧត្តមដែលលាយដោយទឹកដោះថ្លា និងសាច់ជាដើម ពីទីនោះៗឡើយ គប្បីជាអ្នកបរិភោគអាហារតាមលំដាប់ ដូចជាសត្វសីហៈ ដូច្នោះឯង។

යථා ච තෙ න යාවදත්ථං කණ්ඨප්පමාණං ඛාදිංසු, ථොකං ථොකං පන එකෙකදිවසං යාපනමත්තමෙව ඛාදිංසු, එවමෙව ආහරහත්ථකාදිබ්‍රාහ්මණානං අඤ්ඤතරෙන විය යාවදත්ථං උදරාවදෙහකං අභුඤ්ජන්තෙන චතුන්නං පඤ්චන්නං වා [Pg.99] ආලොපානං ඔකාසං ඨපෙත්වාව ධම්මසෙනාපතිනා විය පරිභුඤ්ජිතබ්බො. සො කිර පඤ්චචත්තාලීස වස්සානි තිට්ඨමානො ‘‘පච්ඡාභත්තෙ අම්බිලුග්ගාරසමුට්ඨාපකං කත්වා එකදිවසම්පි ආහාරං න ආහාරෙසි’’න්ති වත්වා සීහනාදං නදන්තො ඉමං ගාථමාහ –

មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនបរិភោគតាមតម្រូវការរហូតដល់ពេញត្រឹមករនោះទេ គឺបរិភោគបន្តិចម្តងៗ ត្រឹមតែល្មមញ៉ាំងជីវិតឲ្យរស់នៅអស់មួយថ្ងៃៗប៉ុណ្ណោះយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុមិនគប្បីបរិភោគតាមតម្រូវការរហូតដល់ពេញពោះ ដូចជាព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ក្នុងចំណោមព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយមានអាហរហត្ថកព្រាហ្មណ៍ជាដើមនោះឡើយ គឺគប្បីទុកកន្លែងសម្រាប់ពំនូតបាយ ៤ ឬ ៥ ពំនូត ហើយបរិភោគ ដូចជាព្រះធម្មសេនាបតី ដូច្នោះឯង។ ឮថា ព្រះធម្មសេនាបតីនោះ កាលស្ថិតនៅអស់ ៤៥ វស្សា បានពោលថា "យើងមិនដែលបរិភោគអាហារ សូម្បីតែមួយថ្ងៃ ដែលធ្វើឲ្យកើតការភើជូរក្នុងវេលាក្រោយភត្តឡើយ" ហើយបានបន្លឺសីហនាទ ពោលនូវគាថានេះថា៖

‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ;

අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983);

"ភិក្ខុមិនទាន់បរិភោគ ៤ ឬ ៥ ពំនូត ហើយគប្បីផឹកទឹក នេះជាការល្មមសមគួរ ដើម្បីការរស់នៅជាសុខ របស់ភិក្ខុអ្នកមានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។"

යථා ච තෙ න අඤ්ඤමඤ්ඤං මච්ඡරායන්තා ඛාදිංසු, විගතමලමච්ඡෙරෙන පන පරිසුද්ධෙනෙව චෙතසා ඛාදිංසු, එවමෙව පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා අමච්ඡරායිත්වා ‘‘ඉමං සබ්බං ගණ්හන්තස්ස සබ්බං දස්සාමි, උපඩ්ඪං ගණ්හන්තස්ස උපඩ්ඪං, සචෙ ගහිතාවසෙසො භවිස්සති, අත්තනා පරිභුඤ්ජිස්සාමී’’ති සාරණීයධම්මෙ ඨිතෙනෙව පරිභුඤ්ජිතබ්බො. යථා ච තෙ න ‘‘අඤ්ඤං කිඤ්චි මයං මිගමංසං වා මොරමංසාදීනං වා අඤ්ඤතරං ඛාදාමා’’ති සම්මූළ්හා ඛාදිංසු, පියපුත්තමංසභාවං පන ජානන්තාව ඛාදිංසු, එවමෙව පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා ‘‘අහං ඛාදාමි භුඤ්ජාමී’’ති අත්තූපලද්ධිසම්මොහං අනුප්පාදෙත්වා ‘‘කබළීකාරාහාරො න ජානාති ‘චාතුමහාභූතිකකායං වඩ්ඪෙමී’ති, කායොපි න ජානාති ‘කබළීකාරාහාරො මං වඩ්ඪෙතී’’’ති, එවං සම්මොහං පහාය පරිභුඤ්ජිතබ්බො. සතිසම්පජඤ්ඤවසෙනාපි චෙස අසම්මූළ්හෙනෙව හුත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនមានចិត្តកំណាញ់ចំពោះគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយបរិភោគនោះទេ គឺបរិភោគដោយចិត្តដ៏បរិសុទ្ធស្អាត ដែលប្រាសចាកមន្ទិលគឺសេចក្តីកំណាញ់យ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានបិណ្ឌបាតហើយ មិនគប្បីមានចិត្តកំណាញ់ឡើយ គឺគប្បីតាំងនៅក្នុងសារណីយធម៌ ហើយបរិភោគថា "បើមានអ្នកទទួលយកចង្ហាន់នេះទាំងអស់ យើងនឹងប្រគេនទាំងអស់ បើមានអ្នកទទួលយកពាក់កណ្តាល យើងនឹងប្រគេនពាក់កណ្តាល បើមានចង្ហាន់សល់ពីការទទួលយកនោះ យើងនឹងឆាន់ខ្លួនឯង"។ មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនជាអ្នកវង្វេងវង្វាន់ ហើយបរិភោគដោយគិតថា "យើងកំពុងបរិភោគសាច់ដទៃណាមួយ មានសាច់ម្រឹគ ឬសាច់ក្ងោកជាដើម" នោះទេ គឺដឹងច្បាស់នូវភាពជាសាច់កូនជាទីស្រឡាញ់ ហើយបរិភោគយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានបិណ្ឌបាតហើយ មិនគប្បីឲ្យកើតសេចក្តីវង្វេងដោយការប្រកាន់មាំនូវតួខ្លួនថា "យើងបរិភោគ យើងស៊ី" ឡើយ គឺគប្បីលះបង់សេចក្តីវង្វេង ហើយបរិភោគដោយពិចារណាថា "កពលីការាហារ មិនដឹងថា 'យើងញ៉ាំងកាយដែលកើតអំពីមហាភូតរូប ៤ ឲ្យចម្រើនឡើយ' សូម្បីតែកាយក៏មិនដឹងថា 'កពលីការាហារ ញ៉ាំងយើងឲ្យចម្រើនឡើយ'"។ មួយវិញទៀត ភិក្ខុគប្បីជាអ្នកមិនវង្វេង ដោយអំណាចនៃសតិនិងសម្បជញ្ញៈ ហើយបរិភោគអាហារនេះចុះ។

යථා ච තෙ න ‘‘අහො වත මයං පුනපි එවරූපං පුත්තමංසං ඛාදෙය්‍යාමා’’ති පත්ථනං කත්වා ඛාදිංසු, පත්ථනං පන වීතිවත්තාව හුත්වා ඛාදිංසු, එවමෙව පණීතභොජනං ලද්ධා ‘අහො වතාහං ස්වෙපි පුනදිවසෙපි එවරූපං ලභෙය්‍යං’, ලූඛං වා පන ලද්ධා ‘‘හිය්‍යො විය මෙ අජ්ජ පණීතභොජනං න ලද්ධ’’න්ති පත්ථනං වා අනුසොචනං වා අකත්වා නිත්තණ්හෙන –

មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនធ្វើការប្រាថ្នាថា "ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ពួកយើងនឹងបានបរិភោគសាច់កូនមានសភាពយ៉ាងនេះម្តងទៀត" ហើយបរិភោគនោះទេ គឺពួកគាត់ជាអ្នកកន្លងផុតនូវសេចក្តីប្រាថ្នា ហើយបរិភោគយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានភោជនាហារដ៏ផ្អែមល្ហែម មិនគប្បីធ្វើការប្រាថ្នាថា "ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ យើងនឹងបានអាហារមានសភាពយ៉ាងនេះនៅថ្ងៃស្អែក ឬថ្ងៃបន្ទាប់ទៀត" ឬកាលបានអាហារគ្រោតគ្រាត មិនគប្បីសោកស្តាយ ឬប្រាថ្នាថា "ថ្ងៃនេះ យើងមិនបានភោជនាហារដ៏ផ្អែមល្ហែមដូចកាលពីម្សិលមិញសោះ" ឡើយ គឺគប្បីជាអ្នកមិនមានតណ្ហា ហើយបរិភោគ...

‘‘අතීතං නානුසොචාමි, නප්පජප්පාමිනාගතං;

පච්චුප්පන්නෙන යාපෙමි, තෙන වණ්ණො පසීදතී’’ති. (ජා. 2.22.90) –

"យើងមិនសោកស្តាយចំពោះអាហារដែលកន្លងទៅហើយ មិនប្រាថ្នាចំពោះអាហារដែលមិនទាន់មកដល់ យើងញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយអាហារបច្ចុប្បន្ន ហេតុនោះ ទើបសម្បុរកាយរបស់យើងស្រស់ថ្លា។"

ඉමං ඔවාදං අනුස්සරන්තෙන ‘‘පච්චුප්පන්නෙනෙව යාපෙස්සාමී’’ති පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

ភិក្ខុកាលរលឹកឃើញនូវឱវាទនេះ គប្បីបរិភោគដោយតាំងចិត្តថា "យើងនឹងញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយអាហារបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ"។

යථා ච තෙ න ‘‘එත්තකං කන්තාරෙ ඛාදිත්වා අවසිට්ඨං කන්තාරං අතික්කම්ම ලොණම්බිලාදීහි යොජෙත්වා ඛාදිස්සාමා’’ති සන්නිධිං අකංසු, කන්තාරපරියොසානෙ [Pg.100] පන ‘‘පුරෙ මහාජනො පස්සතී’’ති භූමියං වා නිඛණිංසු, අග්ගිනා වා ඣාපයිංසු, එවමෙව –

មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនធ្វើការសន្សំទុកដោយគិតថា "ពួកយើងបរិភោគសាច់កូនក្នុងផ្លូវលំបាកត្រឹមប៉ុណ្ណេះសិន ចំណែកសាច់ដែលសល់ ពួកយើងនឹងយកទៅលាយជាមួយអំបិល និងម្ជូរជាដើម បរិភោគក្រោយពេលឆ្លងផុតផ្លូវលំបាកនេះទៅ" នោះទេ គឺនៅពេលដល់ទីបំផុតនៃផ្លូវលំបាក ពួកគាត់បានកប់ក្នុងដីក្តី ដុតក្នុងភ្លើងក្តី ដោយគិតថា "កុំឲ្យមហាជនឃើញមុនឡើយ" យ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ...

‘‘අන්නානමථො පානානං,ඛාදනීයානං අථොපි වත්ථානං;

ලද්ධා න සන්නිධිං කයිරා,න ච පරිත්තසෙ තානි අලභමානො’’ති. (සු. නි. 930);

–

"ភិក្ខុកាលបានបាយក្តី ទឹកក្តី ខាទនីយៈក្តី មួយវិញទៀត សំពត់ក្តី មិនគប្បីធ្វើការសន្សំទុកឡើយ ហើយកាលមិនបានរបស់ទាំងនោះ ក៏មិនគប្បីក្តៅក្រហាយឡើយ។"

ඉමං ඔවාදං අනුස්සරන්තෙන චතූසු පච්චයෙසු යං යං ලභති, තතො තතො අත්තනො යාපනමත්තං ගහෙත්වා, සෙසං සබ්‍රහ්මචාරීනං විස්සජ්ජෙත්වා සන්නිධිං පරිවජ්ජන්තෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බො. යථා ච තෙ න ‘‘කොචි අඤ්ඤො අම්හෙ විය එවරූපං පුත්තමංසං ඛාදිතුං න ලභතී’’ති මානං වා දප්පං වා අකංසු, නිහතමානා පන නිහතදප්පා හුත්වා ඛාදිංසු, එවමෙව පණීතභොජනං ලභිත්වා ‘‘අහමස්මි ලාභී චීවරපිණ්ඩපාතාදීන’’න්ති න මානො වා දප්පො වා කාතබ්බො. ‘‘නායං පබ්බජ්ජා චීවරාදිහෙතු, අරහත්තහෙතු පනායං පබ්බජ්ජා’’ති පච්චවෙක්ඛිත්වා නිහතමානදප්පෙනෙව පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

ភិក្ខុកាលរលឹកឃើញនូវឱវាទនេះ បាននូវបច្ច័យណាមួយក្នុងបច្ច័យទាំង ៤ គប្បីកាន់យកពីបច្ច័យនោះៗ ត្រឹមតែល្មមញ៉ាំងជីវិតឲ្យរស់នៅ ហើយលះបង់បច្ច័យដែលសល់ដល់សព្រហ្មចារីទាំងឡាយ វៀរចាកការសន្សំទុក ហើយបរិភោគចុះ។ មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនធ្វើនូវមានះ ឬសេចក្តីរឹងត្អឹងដោយគិតថា "អ្នកដទៃណាមួយ មិនបានបរិភោគសាច់កូនមានសភាពយ៉ាងនេះ ដូចពួកយើងឡើយ" នោះទេ គឺពួកគាត់ជាអ្នកមានមានះលះបង់ហើយ មានសេចក្តីរឹងត្អឹងលះបង់ហើយ ហើយបរិភោគយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានភោជនាហារដ៏ផ្អែមល្ហែម មិនគប្បីធ្វើនូវមានះ ឬសេចក្តីរឹងត្អឹងថា "យើងជាអ្នកបាននូវចីវរ និងបិណ្ឌបាតជាដើម" ឡើយ។ គប្បីពិចារណាថា "ការបួសនេះ មិនមែនមានចីវរជាដើមជាហេតុទេ តែការបួសនេះ មានព្រះអរហត្តជាហេតុ" ហើយជាអ្នកមានមានះនិងសេចក្តីរឹងត្អឹងលះបង់ហើយ ទើបបរិភោគ។

යථා ච තෙ ‘‘කිං ඉමිනා අලොණෙන අනම්බිලෙන අධූපිතෙන දුග්ගන්ධෙනා’’ති හීළෙත්වා න ඛාදිංසු, හීළනං පන වීතිවත්තා හුත්වා ඛාදිංසු, එවමෙව පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා ‘‘කිං ඉමිනා අස්සගොණභත්තසදිසෙන ලූඛෙන නිරසෙන, සුවානදොණියං තං පක්ඛිපථා’’ති එවං පිණ්ඩපාතං වා ‘‘කො ඉමං භුඤ්ජිස්සති, කාකසුනඛාදීනං දෙහී’’ති එවං දායකං වා අහීළෙන්තෙන –

មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនបង្អាប់បង្អោនហើយបរិភោគថា "តើសាច់ដែលមិនប្រៃ មិនជូរ មិនមានគ្រឿងផ្សំ មានក្លិនឆ្អាបនេះ មានប្រយោជន៍អ្វី" នោះទេ គឺពួកគាត់ជាអ្នកកន្លងផុតនូវការបង្អាប់បង្អោន ហើយបរិភោគយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានបិណ្ឌបាតហើយ មិនគប្បីបង្អាប់បង្អោននូវបិណ្ឌបាតថា "តើបាយដ៏គ្រោតគ្រាត គ្មានរសជាតិ ដូចជាបាយសេះបាយគោនេះ មានប្រយោជន៍អ្វី ចូរចាក់វាចោលក្នុងស្នូកឆ្កែទៅ" ឬមិនគប្បីបង្អាប់បង្អោនទាយកថា "តើនរណានឹងបរិភោគបាយនេះ ចូរឲ្យទៅក្អែកនិងឆ្កែជាដើមទៅ" ឡើយ គឺគប្បី...

‘‘ස පත්තපාණි විචරන්තො, අමූගො මූගසම්මතො;

අප්පං දානං න හීළෙය්‍ය, දාතාරං නාවජානියා’’ති. (සු. නි. 718);

–

"ភិក្ខុនោះកាលកាន់សបាតដើរទៅ ទោះបីមិនមែនជាអ្នកគរ ក៏គប្បីធ្វើដូចជាអ្នកគរ មិនគប្បីបង្អាប់បង្អោនទានបន្តិចបន្តួចឡើយ មិនគប្បីមើលងាយទាយកឡើយ។"

ඉමං ඔවාදං අනුස්සරන්තෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බො. යථා ච තෙ න ‘‘තුය්හං භාගො, මය්හං භාගො, තව පුත්තො මම පුත්තො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං අතිමඤ්ඤිංසු, සමග්ගා පන, සම්මොදමානා හුත්වා ඛාදිංසු, එවමෙවං පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා යථා එකච්චො ‘‘කො තුම්හාදිසානං දස්සති නික්කාරණා උම්මාරෙසු පක්ඛලන්තානං ආහිණ්ඩන්තානං විජාතමාතාපි වො දාතබ්බං න මඤ්ඤති, මයං පන [Pg.101] ගතගතට්ඨානෙ පණීතානි චීවරාදීනි ලභාමා’’ති සීලවන්තෙ සබ්‍රහ්මචාරී අතිමඤ්ඤති, යං සන්ධාය වුත්තං –

ភិក្ខុកាលរលឹកឃើញនូវឱវាទនេះ គប្បីបរិភោគចុះ។ មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនមើលងាយគ្នាទៅវិញទៅមកថា "...នេះជាចំណែករបស់អ្នក នេះជាចំណែករបស់ខ្ញុំ នេះជាកូនរបស់អ្នក នេះជាកូនរបស់ខ្ញុំ" នោះទេ គឺពួកគាត់ជាអ្នកមានសេចក្តីព្រមព្រៀងគ្នា រីករាយជាមួយគ្នា ហើយបរិភោគយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានបិណ្ឌបាតហើយ មិនគប្បីមើលងាយសព្រហ្មចារីទាំងឡាយដែលមានសីល ដូចជាភិក្ខុខ្លះមើលងាយថា "តើទាយកណានឹងប្រគេនដល់អ្នកទាំងឡាយ ដែលដើរត្រេត្រាសជំពប់ជើងលើធ្នឹមទ្វារដោយគ្មានហេតុផល សូម្បីតែមាតាបង្កើតក៏មិនគិតថានឹងប្រគេនដល់អ្នកទាំងឡាយដែរ ចំណែកពួកយើងវិញ តែងបាននូវចីវរជាដើមដ៏ផ្អែមល្ហែមក្នុងកន្លែងដែលទៅហើយៗ" ឡើយ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយក ហើយត្រាស់ទុកថា៖

‘‘සො තෙන ලාභසක්කාරසිලොකෙන අභිභූතො පරියාදිණ්ණචිත්තො අඤ්ඤෙ පෙසලෙ භික්ඛූ අතිමඤ්ඤති. තඤ්හි තස්ස, භික්ඛවෙ, මොඝපුරිසස්ස හොති දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායා’’ති (සං. නි. 2.161).

"ភិក្ខុនោះ ត្រូវលាភ សក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរនោះគ្របសង្កត់ មានចិត្តត្រូវលាភសក្ការៈជាដើមនោះរួបរឹតហើយ តែងមើលងាយភិក្ខុដទៃទាំងឡាយដែលមានសីលជាទីស្រឡាញ់។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អំពើនោះរបស់មោឃបុរសនោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីទុក្ខ អស់កាលជាអង្វែង។"

එවං කඤ්චි අනතිමඤ්ඤිත්වා සබ්බෙහි සබ්‍රහ්මචාරීහි සද්ධිං සමග්ගෙන සම්මොදමානෙන හුත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං.

evaṃ kañci anatimaññitvā sabbehi sabrahmacārīhi saddhiṃ samaggena sammodamānena hutvā paribhuñjitabbaṃ.

පරිඤ්ඤාතෙති ඤාතපරිඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා පහානපරිඤ්ඤාති ඉමාහි තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ. කථං? ඉධ භික්ඛු ‘‘කබළීකාරාහාරො නාම අයං සවත්ථුකවසෙන ඔජට්ඨමකරූපං හොති, ඔජට්ඨමකරූපං කත්ථ පටිහඤ්ඤති? ජිව්හාපසාදෙ, ජිව්හාපසාදො කින්නිස්සිතො? චතුමහාභූතනිස්සිතො. ඉති ඔජට්ඨමකං ජිව්හාපසාදො තස්ස පච්චයානි මහාභූතානීති ඉමෙ ධම්මා රූපක්ඛන්ධො නාම, තං පරිග්ගණ්හතො උප්පන්නා ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා. ඉති සබ්බෙපිමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා සඞ්ඛෙපතො නාමරූපමත්තං හොතී’’ති පජානාති. සො තෙ ධම්මෙ සරසලක්ඛණතො වවත්ථපෙත්වා තෙසං පච්චයං පරියෙසන්තො අනුලොමපටිලොමං පටිච්චසමුප්පාදං පස්සති. එත්තාවතානෙන කබළීකාරාහාරමුඛෙන සප්පච්චයස්ස නාමරූපස්ස යාථාවතො දිට්ඨත්තා කබළීකාරාහාරො ඤාතපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාතො හොති. සො තදෙව සප්පච්චයං නාමරූපං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති තීණි ලක්ඛණානි ආරොපෙත්වා සත්තන්නං අනුපස්සනානං වසෙන සම්මසති. එත්තාවතානෙන සො තිලක්ඛණපටිවෙධසම්මසනඤාණසඞ්ඛාතාය තීරණපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාතො හොති. තස්මිංයෙව නාමරූපෙ ඡන්දරාගාවකඩ්ඪනෙන අනාගාමිමග්ගෙන පරිජානතා පහානපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාතො හොතීති.

ពាក្យថា Pariññāte គឺដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញា ៣ គឺ ញាតបរិញ្ញា តិរណបរិញ្ញា និងបហានបរិញ្ញា។ តើដឹងច្បាស់ដូចម្តេច? ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ដឹងច្បាស់ថា "កពលីការាហារនេះ ដោយអំណាចនៃវត្ថុ តែងជាឱជដ្ឋមកកាយ ចុះឱជដ្ឋមកកាយនោះ ប៉ះទង្គិចក្នុងទីណា? ប៉ះទង្គិចក្នុងជិវ្ហាបសាទ ចុះជិវ្ហាបសាទអាស្រ័យនឹងអ្វី? អាស្រ័យនឹងមហាភូតរូប ៤។ ឱជដ្ឋមកកាយក្តី ជិវ្ហាបសាទក្តី មហាភូតរូបទាំងឡាយដែលជាបច្ច័យនៃជិវ្ហាបសាទនោះក្តី ធម៌ទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា រូបក្ខន្ធ កាលភិក្ខុកំណត់ដឹងនូវរូបក្ខន្ធនោះ ធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាទី ៥ ដែលកើតឡើង ឈ្មោះថា អរូបក្ខន្ធ ៤។ ដូច្នេះ ភពនៃខន្ធទាំង ៥ ទាំងអស់នេះ ដោយសង្ខេប គឺត្រឹមតែនាមនិងរូបប៉ុណ្ណោះ"។ ភិក្ខុនោះ កំណត់នូវធម៌ទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃសភាវលក្ខណៈរបស់ខ្លួន ហើយកាលស្វែងរកបច្ច័យនៃធម៌ទាំងនោះ តែងឃើញនូវបដិច្ចសមុប្បាទ ដោយអនុលោមនិងបដិលោម។ ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ កពលីការាហារ ឈ្មោះថា ភិក្ខុដឹងច្បាស់ដោយញាតបរិញ្ញា ព្រោះការឃើញតាមពិតនូវនាមនិងរូបព្រមទាំងបច្ច័យ ដោយមានកពលីការាហារជាប្រធាន។ ភិក្ខុនោះ លើកឡើងនូវលក្ខណៈ ៣ គឺ អនិច្ចៈ ទុក្ខៈ អនត្តា ក្នុងនាមនិងរូបព្រមទាំងបច្ច័យនោះឯង ហើយពិចារណាដោយអំណាចនៃអនុបស្សនា ៧។ ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ កពលីការាហារនោះ ឈ្មោះថា ភិក្ខុដឹងច្បាស់ដោយតិរណបរិញ្ញា ដែលពោលគឺការពិចារណាញ្ញាណក្នុងការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈ ៣។ មួយវិញទៀត កពលីការាហារនោះ ឈ្មោះថា ភិក្ខុដឹងច្បាស់ដោយបហានបរិញ្ញា ព្រោះការដឹងច្បាស់ដោយអនាគាមិមគ្គ ដែលជាគ្រឿងលះបង់នូវឆន្ទរាគៈក្នុងនាមនិងរូបនោះឯង។

පඤ්චකාමගුණිකොති පඤ්චකාමගුණසම්භවො රාගො පරිඤ්ඤාතො හොති. එත්ථ පන තිස්සො පරිඤ්ඤා එකපරිඤ්ඤා සබ්බපරිඤ්ඤා මූලපරිඤ්ඤාති. කතමා එකපරිඤ්ඤා? යො භික්ඛු ජිව්හාද්වාරෙ එකරසතණ්හං පරිජානාති, තෙන පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤාතොව හොතීති. කස්මා? තස්සායෙව තත්ථ උප්පජ්ජනතො. සායෙව හි තණ්හා චක්ඛුද්වාරෙ උප්පන්නා රූපරාගො [Pg.102] නාම හොති, සොතද්වාරාදීසු උප්පන්නා සද්දරාගාදයො. ඉති යථා එකස්සෙව චොරස්ස පඤ්චමග්ගෙ හනතො එකස්මිං මග්ගෙ ගහෙත්වා සීසෙ ඡින්නෙ පඤ්චපි මග්ගා ඛෙමා හොන්ති, එවං ජිව්හාද්වාරෙ රසතණ්හාය පරිඤ්ඤාතාය පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤාතො හොතීති අයං එකපරිඤ්ඤා නාම.

ពាក្យថា Pañcakāmaguṇiko គឺរាគៈដែលកើតអំពីកាមគុណ ៥ ឈ្មោះថា ភិក្ខុដឹងច្បាស់ហើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ បរិញ្ញាមាន ៣ គឺ ឯកបរិញ្ញា សព្វបរិញ្ញា និងមូលបរិញ្ញា។ តើឯកបរិញ្ញា តើដូចម្តេច? ភិក្ខុណាដឹងច្បាស់នូវរសតណ្ហាតែមួយក្នុងជិវ្ហាទ្វារ រាគៈដែលកើតអំពីកាមគុណ ៥ ឈ្មោះថា ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតណ្ហានោះឯង តែងកើតឡើងក្នុងទ្វារនោះ។ ពិពិតមែន តណ្ហានោះឯង កាលកើតឡើងក្នុងចក្ខុទ្វារ ឈ្មោះថា រូបរាគៈ កាលកើតឡើងក្នុងសោតទ្វារជាដើម ឈ្មោះថា សទ្ទរាគៈជាដើម។ យ៉ាងណាមិញ ចោរតែម្នាក់ កាលប្លន់ក្នុងផ្លូវ ៥ នាយតម្រួតចាប់ចោរនោះក្នុងផ្លូវមួយ ហើយកាត់ក្បាលចោល ផ្លូវទាំង ៥ ក៏មានសេចក្តីក្សេមសម្រាន្តយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ កាលភិក្ខុដឹងច្បាស់នូវរសតណ្ហាក្នុងជិវ្ហាទ្វារហើយ រាគៈដែលកើតអំពីកាមគុណ ៥ ក៏ឈ្មោះថា ដឹងច្បាស់ហើយ នេះឈ្មោះថា ឯកបរិញ្ញា។

කතමා සබ්බපරිඤ්ඤා? පත්තෙ පක්ඛිත්තපිණ්ඩපාතස්මිඤ්හි එකස්මිංයෙව පඤ්චකාමගුණිකරාගො ලබ්භති. කථං? පරිසුද්ධං තාවස්ස වණ්ණං ඔලොකයතො රූපරාගො හොති, උණ්හෙ සප්පිම්හි තත්ථ ආසිඤ්චන්තෙ පටපටාති සද්දො උට්ඨහති, තථාරූපං ඛාදනීයං වා ඛාදන්තස්ස මුරුමුරූති සද්දො උප්පජ්ජති, තං අස්සාදයතො සද්දරාගො. ජීරකාදිවසගන්ධං අස්සාදෙන්තස්ස ගන්ධරාගො, සාදුරසවසෙන රසරාගො. මුදුභොජනං ඵස්සවන්තන්ති අස්සාදයතො ඵොට්ඨබ්බරාගො. ඉති ඉමස්මිං ආහාරෙ සතිසම්පජඤ්ඤෙන පරිග්ගහෙත්වා නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙන පරිභුත්තෙ සබ්බොපි සො පරිඤ්ඤාතො හොතීති අයං සබ්බපරිඤ්ඤා නාම.

តើសព្វបរិញ្ញា តើដូចម្តេច? ព្រោះថារាគៈដែលកើតអំពីកាមគុណ ៥ តែងបានក្នុងបិណ្ឌបាតតែមួយ ដែលគេដាក់ក្នុងသបាត។ តើបានដូចម្តេច? មុនដំបូង កាលភិក្ខុមើលនូវពណ៌ដ៏បរិសុទ្ធនៃបិណ្ឌបាតនោះ រូបរាគៈក៏កើតឡើង កាលគេចាក់ទឹកដោះថ្លាដ៏ក្តៅទៅក្នុងបិណ្ឌបាតនោះ សំឡេងប្រោកៗក៏កើតឡើង ឬកាលភិក្ខុទំពារខាទនីយៈមានសភាពយ៉ាងនោះ សំឡេងច្រុបៗក៏កើតឡើង កាលភិក្ខុត្រេកអរនឹងសំឡេងនោះ សទ្ទរាគៈក៏កើតឡើង។ កាលភិក្ខុស្រូបក្លិនដែលផ្សំដោយជីរការជាដើម គន្ធរាគៈក៏កើតឡើង ដោយអំណាចនៃរសដ៏ផ្អែមល្ហែម រសរាគៈក៏កើតឡើង។ កាលភិក្ខុត្រេកអរនឹងភោជនាហារដ៏ទន់ល្មើយថា មានសម្ផស្សល្អ ផោដ្ឋព្វរាគៈក៏កើតឡើង។ ដូច្នេះ កាលភិក្ខុកំណត់ដឹងនូវអាហារនេះដោយសតិនិងសម្បជញ្ញៈ ហើយបរិភោគដោយការបរិភោគដែលប្រាសចាកឆន្ទរាគៈ រាគៈទាំងអស់នោះ ក៏ឈ្មោះថា ដឹងច្បាស់ហើយ នេះឈ្មោះថា សព្វបរិញ្ញា។

කතමා මූලපරිඤ්ඤා? පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස හි කබළීකාරාහාරො මූලං. කස්මා? තස්මිං සති තස්සුප්පත්තිතො. බ්‍රාහ්මණතිස්සභයෙ කිර ද්වාදස වස්සානි ජායම්පතිකානං උපනිජ්ඣානචිත්තං නාම නාහොසි. කස්මා? ආහාරමන්දතාය. භයෙ පන වූපසන්තෙ යොජනසතිකො තම්බපණ්ණිදීපො දාරකානං ජාතමඞ්ගලෙහි එකමඞ්ගලො අහොසි. ඉති මූලභූතෙ ආහාරෙ පරිඤ්ඤාතෙ පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤාතොව හොතීති අයං මූලපරිඤ්ඤා නාම.

តើឫសគល់នៃបរិញ្ញា (មូលបរិញ្ញា) នោះ តើដូចម្តេច? គឺកពលិង្ការាហារ ជាឫសគល់នៃរាគៈក្នុងកាមគុណទាំង ៥។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាកាលបើកពលិង្ការាហារនោះមាន រាគៈនោះក៏កើតឡើង។ ឮថា ក្នុងសម័យមានភ័យអំពីព្រាហ្មណតិស្សៈ អស់រយៈពេល ១២ ឆ្នាំ ចិត្តដែលសម្លឹងមើលគ្នានិងគ្នាដោយអំណាចរាគៈរបស់ប្ដីប្រពន្ធទាំងឡាយ មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែភាពខ្សត់ខ្សោយនៃអាហារ។ លុះដល់ភ័យនោះស្ងប់រម្ងាប់ទៅ កោះតម្ពបណ្ណិទ្វីបដែលមានទំហំ ១០០ យោជន៍ ក៏មានមង្គលតែមួយ គឺមង្គលនៃការកើតនៃកូនក្មេងទាំងឡាយ។ យ៉ាងនេះ កាលបើដឹងច្បាស់នូវអាហារដែលជាឫសគល់ហើយ រាគៈក្នុងកាមគុណទាំង ៥ ក៏ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយដែរ នេះហៅថា មូលបរិញ្ញា។

නත්ථි තං සංයොජනන්ති තෙන රාගෙන සද්ධිං පහානෙකට්ඨතාය පහීනත්තා නත්ථි. එවමයං දෙසනා යාව අනාගාමිමග්ගා කථිතා. ‘‘එත්තකෙන පන මා වොසානං ආපජ්ජිංසූ’’ති එතෙසංයෙව රූපාදීනං වසෙන පඤ්චසු ඛන්ධෙසු විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා යාව අරහත්තා කථෙතුං වට්ටතීති. පඨමාහාරො (නිට්ඨිතො).

ពាក្យថា 'សញ្ញោជនៈនោះមិនមាន' គឺព្រោះសញ្ញោជនៈនោះត្រូវបានលះបង់ហើយ ដោយភាពជាធម៌ត្រូវលះបង់ជាមួយគ្នានឹងរាគៈនោះ ទើបមិនមាន។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្ដែងធម៌ទេសនានេះ រហូតដល់អនាគាមិមគ្គ ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុអ្នកសម្ដែងធម៌ មិនគួរដល់នូវការឈប់សម្រាកត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឡើយ គឺគួរចម្រើនវិបស្សនាក្នុងខន្ធទាំង ៥ ដោយអំណាចនៃរូបជាដើមទាំងនោះឯង រហូតដល់ព្រះអរហត្ត ទើបជាការគួរសម្ដែង។ អាហារទី ១ ចប់។

දුතියෙ [Pg.103] නිච්චම්මාති ඛුරතො පට්ඨාය යාව සිඞ්ගමූලා සකලසරීරතො උද්දාලිතචම්මා කිංසුකරාසිවණ්ණා. කස්මා පන අඤ්ඤං හත්ථිඅස්සගොණාදිඋපමං අගහෙත්වා නිච්චම්මගාවූපමා ගහිතාති? තිතික්ඛිතුං අසමත්ථභාවදීපනත්ථං. මාතුගාමො හි උප්පන්නං දුක්ඛවෙදනං තිතික්ඛිතුං අධිවාසෙතුං න සක්කොති, එවමෙව ඵස්සාහාරො අබලො දුබ්බලොති දස්සනත්ථං සදිසමෙව උපමං ආහරි. කුට්ටන්ති සිලාකුට්ටාදීනං අඤ්ඤතරං. කුට්ටනිස්සිතා පාණා නාම උණ්ණනාභිසරබූමූසිකාදයො. රුක්ඛනිස්සිතාති උච්චාලිඞ්ගපාණකාදයො. උදකනිස්සිතාති මච්ඡසුංසුමාරාදයො. ආකාසනිස්සිතාති ඩංසමකසකාකකුලලාදයො. ඛාදෙය්‍යුන්ති ලුඤ්චිත්වා ඛාදෙය්‍යුං. සා තස්මිං තස්මිං ඨානෙ තං තංඨානසන්නිස්සයමූලිකං පාණඛාදනභයං සම්පස්සමානා නෙව අත්තනො සක්කාරසම්මානං, න පිට්ඨිපරිකම්මසරීරසම්බාහනඋණ්හොදකානි ඉච්ඡති, එවමෙව භික්ඛු ඵස්සාහාරමූලකං කිලෙසපාණකඛාදනභයං සම්පස්සමානො තෙභූමකඵස්සෙන අනත්ථිකො හොති.

ក្នុងអាហារទី ២ ពាក្យថា 'នាងគោគ្មានស្បែក' (និច្ចម្មា) គឺនាងគោដែលគេបកស្បែកចេញពីខ្លួនទាំងមូល ចាប់តាំងពីក្រចកជើងរហូតដល់គល់ស្នែង មានពណ៌ដូចជាគំនរផ្កាចារ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគមិនទ្រង់យកឧបមាដទៃ មានដំរី សេះ ឬគោឈ្មោលជាដើម តែទ្រង់យកឧបមាដោយនាងគោគ្មានស្បែកនេះវិញ? ដើម្បីបង្ហាញពីភាពមិនអាចអត់ធន់បាន។ ព្រោះថាមាតុគ្រាមមិនអាចអត់ទ្រាំ សង្កត់សង្កិនទុក្ខវេទនាដែលកើតឡើងបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ ដើម្បីបង្ហាញថាផស្សាហារជាធម្មជាតិទន់ខ្សោយ គ្មានកម្លាំង ព្រះអង្គទើបនាំមកនូវឧបមាដ៏សមគួរនេះ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា 'ជញ្ជាំង' (កុដ្ដំ) គឺជញ្ជាំងណាមួយ មានជញ្ជាំងថ្មជាដើម។ ពួកសត្វអាស្រ័យជញ្ជាំង គឺសត្វមានសត្វពីងពាង ជីងចក់ និងកណ្ដុរជាដើម។ ពាក្យថា 'អាស្រ័យដើមឈើ' គឺពួកដង្កូវមានរោមជាដើម។ ពាក្យថា 'អាស្រ័យទឹក' គឺពួកត្រី និងក្រពើជាដើម។ ពាក្យថា 'អាស្រ័យអាកាស' គឺពួករបោម មូស ក្អែក និងខ្លែងជាដើម។ ពាក្យថា 'ខាំស៊ី' គឺចឹកជញ្ជែងខាំស៊ី។ នាងគោនោះ កាលសម្លឹងឃើញភ័យអំពីការខាំស៊ីរបស់សត្វល្អិតទាំងឡាយ ដែលមានការអាស្រ័យនឹងកន្លែងនោះៗជាឫសគល់ ក្នុងកន្លែងនោះៗ តែងមិនប្រាថ្នានូវការធ្វើសក្ការៈគោរពដល់ខ្លួនឡើយ សូម្បីតែការដុសខាត់ខ្នង ការច្រbាច់រាងកាយ និងទឹកក្ដៅ ក៏មិនប្រាថ្នាដែរ យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុកាលសម្លឹងឃើញភ័យអំពីការខាំស៊ីរបស់សត្វល្អិតគឺកិលេស ដែលមានផស្សាហារជាឫសគល់ ក៏ជាអ្នកមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាដោយផស្សៈក្នុងត្រីភូមិ យ៉ាងនោះឯង។

ඵස්සෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරෙ පරිඤ්ඤාතෙති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ. ඉධාපි තිස්සො පරිඤ්ඤා. තත්ථ ‘‘ඵස්සො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, තංසම්පයුත්තා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, තෙසං වත්ථාරම්මණානි රූපක්ඛන්ධො’’ති එවං සප්පච්චයස්ස නාමරූපස්ස යාථාවතො දස්සනං ඤාතපරිඤ්ඤා. තත්ථෙව තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සත්තන්නං අනුපස්සනානං වසෙන අනිච්චාදිතො තුලනං තීරණපරිඤ්ඤා. තස්මිංයෙව පන නාමරූපෙ ඡන්දරාගනික්කඩ්ඪනො අරහත්තමග්ගො පහානපරිඤ්ඤා. තිස්සො වෙදනාති එවං ඵස්සාහාරෙ තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ තිස්සො වෙදනා පරිඤ්ඤාතාව හොන්ති තම්මූලකත්තා තංසම්පයුත්තත්තා ච. ඉති ඵස්සාහාරවසෙන දෙසනා යාව අරහත්තා කථිතා. දුතියාහාරො.

ពាក្យថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើផស្សាហារត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយ' គឺដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញាទាំង ៣។ ក្នុងទីនេះ ក៏មានបរិញ្ញា ៣ ដែរ។ ក្នុងបរិញ្ញាទាំង ៣ នោះ ការឃើញតាមពិតនូវនាមរូបព្រមទាំងបច្ច័យ យ៉ាងនេះថា 'ផស្សៈជាសង្ខារក្ខន្ធ វេទនាដែលសម្បយុត្តនឹងផស្សៈនោះជាវេទនាខន្ធ សញ្ញាជាសញ្ញាខន្ធ ចិត្តជាវិញ្ញាណខន្ធ វត្ថុនិងអារម្មណ៍របស់ធម៌ទាំងនោះជារូបខន្ធ' នេះហៅថា ញាតបរិញ្ញា។ ការលើកឡើងនូវត្រីលក្ខណៈក្នុងនាមរូបនោះឯង ហើយពិចារណាដោយអំណាចនៃអនុបស្សនា ៧ យ៉ាង ដោយភាពជាអនិច្ចៈជាដើម នេះហៅថា តិរណបរិញ្ញា។ ចំណែកឯអរហត្តមគ្គដែលកម្ចាត់បង់នូវឆន្ទរាគក្នុងនាមរូបនោះឯង នេះហៅថា បហានបរិញ្ញា។ ពាក្យថា 'វេទនាទាំង ៣' គឺកាលបើផស្សាហារត្រូវបានដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញាទាំង ៣ យ៉ាងនេះហើយ វេទនាទាំង ៣ ក៏ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយដែរ ព្រោះមានផស្សៈនោះជាឫសគល់ និងព្រោះសម្បយុត្តនឹងផស្សៈនោះ។ ធម៌ទេសនាដោយអំណាចនៃផស្សាហារ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងហើយរហូតដល់ព្រះអរហត្ត ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ អាហារទី ២ ចប់។

තතියෙ අඞ්ගාරකාසූති අඞ්ගාරානං කාසු. කාසූති රාසිපි වුච්චති ආවාටොපි.

ក្នុងអាហារទី ៣ ពាក្យថា 'រណ្តៅរងើកភ្លើង' (អង្គារកាសុ) គឺរណ្តៅនៃរងើកភ្លើងទាំងឡាយ។ ពាក្យថា 'កាសុ' នេះ លោកហៅថា គំនរ ក៏បាន ហៅថា រណ្តៅ ក៏បាន។

‘‘අඞ්ගාරකාසුං [Pg.104] අපරෙ ඵුණන්ති,නරා රුදන්තා පරිදඩ්ඪගත්තා;

භයඤ්හි මං වින්දති සූත දිස්වා,පුච්ඡාමි තං මාතලි දෙවසාරථී’’ති. (ජා. 2.22.462);

–

«នរជនទាំងឡាយដទៃទៀត យំសោក មានខ្លួនខ្លោចឆេះជុំវិញ កំពុងរលាស់ចេញនូវរងើកភ្លើងក្នុងរណ្តៅរងើកភ្លើង ម្នាលនាយសារថី ខ្ញុំឃើញសត្វទាំងនោះហើយ ភ័យក៏គ្របសង្កត់ខ្ញុំ ម្នាលមាតលិទេវសារថី ខ្ញុំសួរអ្នក»។

එත්ථ රාසි ‘‘කාසූ’’ති වුත්තො.

ក្នុងគាថានេះ គំនរ លោកហៅថា 'កាសុ'។

‘‘කින්නු සන්තරමානොව, කාසුං ඛනසි සාරථී’’ති? (ජා. 2.22.3). –

«ម្នាលនាយសារថី ហេតុអ្វីបានជាអ្នកប្រញាប់ប្រញាល់ជីករណ្តៅយ៉ាងនេះ?»

එත්ථ ආවාටො. ඉධාපි අයමෙව අධිප්පෙතො. සාධිකපොරිසාති අතිරෙකපොරිසා පඤ්චරතනප්පමාණා. වීතච්චිකානං වීතධූමානන්ති එතෙනස්ස මහාපරිළාහතං දස්සෙති. ජාලාය වා හි ධූමෙ වා සති වාතො සමුට්ඨාති, පරිළාහො මහා න හොති, තදභාවෙ වාතාභාවතො පරිළාහො මහා හොති. ආරකාවස්සාති දූරෙයෙව භවෙය්‍ය.

ក្នុងគាថានេះ សំដៅយករណ្តៅ។ ក្នុងសូត្រនេះ ក៏សំដៅយករណ្តៅនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា 'ជ្រៅជាងកម្ពស់មនុស្ស' (សាធិកបោរិសា) គឺជ្រៅហួសកម្ពស់មនុស្ស មានប្រមាណ ៥ ហត្ថ។ ពាក្យថា 'គ្មានរងើក គ្មានផ្សែង' (វីតច្ចិកានំ វីតធូមានំ) ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវភាពក្តៅក្រហាយខ្លាំងក្លានៃរណ្តៅនោះ ដោយពាក្យនេះ។ ព្រោះថាកាលបើមានអណ្តាតភ្លើង ឬមានផ្សែង ខ្យល់តែងបក់ផាត់ កម្ដៅខ្លាំងក៏មិនមានឡើយ កាលបើគ្មានអណ្តាតភ្លើងនិងផ្សែងនោះទេ ព្រោះតែគ្មានខ្យល់ កម្ដៅក៏រឹតតែក្តៅខ្លាំងឡើង។ ពាក្យថា 'គប្បីនៅឆ្ងាយ' (អារកាវស្ស) គឺគប្បីនៅឆ្ងាយឆ្ងាយតែម្តង។

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – අඞ්ගාරකාසු විය හි තෙභූමකවට්ටං දට්ඨබ්බං. ජීවිතුකාමො පුරිසො විය වට්ටනිස්සිතො බාලපුථුජ්ජනො. ද්වෙ බලවන්තො පුරිසා විය කුසලාකුසලකම්මං. තෙසං තං පුරිසං නානාබාහාසු ගහෙත්වා අඞ්ගාරකාසුං උපකඩ්ඪනකාලො විය පුථුජ්ජනස්ස කම්මායූහනකාලො. කම්මඤ්හි ආයූහියමානමෙව පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති නාම. අඞ්ගාරකාසුනිදානං දුක්ඛං විය කම්මනිදානං වට්ටදුක්ඛං වෙදිතබ්බං.

ពាក្យថា 'យ៉ាងនោះឯង' ក្នុងទីនេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ វដ្តសង្សារក្នុងត្រីភូមិ គប្បីឃើញដូចជារណ្តៅរងើកភ្លើង។ បុថុជ្ជនពាលដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តសង្សារ គប្បីឃើញដូចជាបុរសដែលចង់រស់ជីវិត។ កុសលកម្មនិងអកុសលកម្ម គប្បីឃើញដូចជាបុរសមានកម្លាំងពីរនាក់។ កាលដែលបុថុជ្ជនសន្សំកម្ម គប្បីឃើញដូចជាកាលដែលបុរសមានកម្លាំងទាំងពីរនាក់នោះ ចាប់បុរសនោះត្រង់ដើមដៃទាំងសងខាង ហើយអូសទាញទៅរកដណ្តៅរងើកភ្លើង។ ព្រោះថាកម្មដែលបុគ្គលកំពុងសន្សំ តែងតែទាញនាំទៅកាន់បដិសន្ធិ។ ទុក្ខក្នុងវដ្តសង្សារដែលមានកម្មជាហេតុ គប្បីជ្រាបថាដូចជាទុក្ខដែលមានរណ្តៅរងើកភ្លើងជាហេតុ យ៉ាងនោះឯង។

පරිඤ්ඤාතෙති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ. පරිඤ්ඤායොජනා පනෙත්ථ ඵස්සෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. තිස්සො තණ්හාති කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හාති ඉමා පරිඤ්ඤාතා හොන්ති. කස්මා? තණ්හාමූලකත්තා මනොසඤ්චෙතනාය. න හි හෙතුම්හි අප්පහීනෙ ඵලං පහීයති. ඉති මනොසඤ්චෙතනාහාරවසෙනපි යාව අරහත්තා දෙසනා කථිතා. තතියාහාරො.

ពាក្យថា 'កាលបើដឹងច្បាស់ហើយ' គឺដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញាទាំង ៣។ ការផ្សារភ្ជាប់បរិញ្ញាក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលហើយក្នុងផស្សាហារនោះឯង។ ពាក្យថា 'តណ្ហាទាំង ៣' គឺកាមតណ្ហា ភវតណ្ហា និងវិភវតណ្ហា ទាំងនេះឈ្មោះថាត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមនោសញ្ចេតនាមានតណ្ហាជាឫសគល់។ ព្រោះថាកាលបើហេតុមិនទាន់បានលះបង់ហើយ ផលក៏មិនអាចលះបង់បានឡើយ។ ធម៌ទេសនាដោយអំណាចនៃមនោសញ្ចេតនាហារ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងហើយរហូតដល់ព្រះអរហត្ត ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ អាហារទី ៣ ចប់។

චතුත්ථෙ ආගුචාරින්ති පාපචාරිං දොසකාරකං. කථං සො පුරිසොති සො පුරිසො කථංභූතො, කිං යාපෙති, න යාපෙතීති පුච්ඡති? තථෙව දෙව ජීවතීති යථා පුබ්බෙ, ඉදානිපි තථෙව ජීවති.

ក្នុងអាហារទី ៤ ពាក្យថា 'អ្នកប្រព្រឹត្តខុស' (អាគុចារឹ) គឺអ្នកប្រព្រឹត្តអាក្រក់ អ្នកធ្វើខុសច្បាប់។ ពាក្យថា 'តើបុរសនោះដូចម្តេចខ្លះ' គឺទ្រង់សួរថា បុរសនោះមានសភាពដូចម្តេច តើគេរស់នៅបានឬទេ ឬក៏រស់នៅមិនបាន? ពាក្យថា 'ក្រាបទូលព្រះសម្មតិទេវៈ គេនៅរស់យ៉ាងនោះឯង' គឺធ្លាប់រស់នៅកាលពីមុនយ៉ាងណា ឥឡូវនេះក៏នៅរស់យ៉ាងនោះដែរ។

එවමෙව [Pg.105] ඛොති ඉධාපි ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – රාජා විය හි කම්මං දට්ඨබ්බං, ආගුචාරී පුරිසො විය වට්ටසන්නිස්සිතො බාලපුථුජ්ජනො, තීණි සත්තිසතානි විය පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං, ආගුචාරිං පුරිසං ‘‘තීහි සත්තිසතෙහි හනථා’’ති රඤ්ඤා ආණත්තකාලො විය කම්මරඤ්ඤා වට්ටසන්නිස්සිතපුථුජ්ජනං ගහෙත්වා පටිසන්ධියං පක්ඛිපනකාලො. තත්ථ කිඤ්චාපි තීණි සත්තිසතානි විය පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං, සත්තීසු පන දුක්ඛං නත්ථි, සත්තීහි පහටවණමූලකං දුක්ඛං, එවමෙව පටිසන්ධියම්පි දුක්ඛං නත්ථි, දින්නාය පන පටිසන්ධියා පවත්තෙ විපාකදුක්ඛං සත්තිපහටවණමූලකං දුක්ඛං විය හොති.

ពាក្យថា 'យ៉ាងនោះឯង' ក្នុងទីនេះ ក៏មានការប្រៀបធៀបឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ កម្ម គប្បីឃើញដូចជាព្រះរាជា។ បុថុជ្ជនពាលដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តសង្សារ គប្បីឃើញដូចជាបុរសអ្នកប្រព្រឹត្តខុស។ បដិសន្ធិវិញ្ញាណ គប្បីឃើញដូចជាលំពែង ៣ រយ។ កាលដែលព្រះរាជាទ្រង់បញ្ជាថា 'ចូរអ្នកទាំងឡាយចាក់សម្លាប់បុរសអ្នកប្រព្រឹត្តខុសនោះដោយលំពែង ៣ រយចុះ' គប្បីឃើញដូចជាកាលដែលស្តេចគឺកម្ម ចាប់យកបុថុជ្ជនដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តសង្សារ ហើយបោះទៅក្នុងបដិសន្ធិ។ ក្នុងឧបមានោះ ទោះបីជាបដិសន្ធិវិញ្ញាណប្រៀបដូចជាលំពែង ៣ រយយ៉ាងណាក៏ដោយ តែទុក្ខមិនមែនមាននៅក្នុងលំពែងទាំងឡាយនោះទេ គឺទុក្ខកើតអំពីដំបៅដែលត្រូវលំពែងចាក់សម្លាប់ យ៉ាងណាមិញ ទុក្ខក្នុងខណៈបដិសន្ធិក៏មិនមានដែរ តែថាកាលបើបដិសន្ធិត្រូវបានប្រគល់ឲ្យហើយ វិបាកទុក្ខដែលកើតឡើងក្នុងបវត្តិកាល តែងមានសភាពដូចជាទុក្ខដែលកើតអំពីដំបៅដែលត្រូវលំពែងចាក់សម្លាប់ យ៉ាងនោះឯង។

පරිඤ්ඤාතෙති තීහෙව පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ. ඉධාපි පරිඤ්ඤායොජනා ඵස්සාහාරෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. නාමරූපන්ති විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං. විඤ්ඤාණස්මිඤ්හි පරිඤ්ඤාතෙ තං පරිඤ්ඤාතමෙව හොති තම්මූලකත්තා සහුප්පන්නත්තා ච. ඉති විඤ්ඤාණාහාරවසෙනපි යාව අරහත්තා දෙසනා කථිතාති. චතුත්ථාහාරො. තතියං.

ពាក្យថា 'កាលបើដឹងច្បាស់ហើយ' គឺដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញាទាំង ៣ នោះឯង។ ក្នុងទីនេះ ការផ្សារភ្ជាប់បរិញ្ញា គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលហើយក្នុងផស្សាហារនោះឯង។ ពាក្យថា 'នាមរូប' គឺនាមរូបដែលមានវិញ្ញាណជាបច្ច័យ។ ព្រោះថាកាលបើវិញ្ញាណត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយ នាមរូបនោះក៏ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយដែរ ព្រោះមានវិញ្ញាណនោះជាឫសគល់ និងព្រោះកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងវិញ្ញាណនោះ។ ធម៌ទេសនាដោយអំណាចនៃវិញ្ញាណាហារ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងហើយរហូតដល់ព្រះអរហត្ត ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ អាហារទី ៤ ចប់។ សូត្រទី ៣ ចប់។

4. අත්ථිරාගසුත්තවණ්ණනා

៤. ការពណ៌នាអំពីអត្ថិរាគសូត្រ

64. චතුත්ථෙ රාගොතිආදීනි ලොභස්සෙව නාමානි. සො හි රඤ්ජනවසෙන රාගො, නන්දනවසෙන නන්දී, තණ්හායනවසෙන තණ්හාති වුච්චති. පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං විරූළ්හන්ති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය පතිට්ඨිතඤ්චෙව විරූළ්හඤ්ච. යත්ථාති තෙභූමකවට්ටෙ භුම්මං, සබ්බත්ථ වා පුරිමපුරිමපදෙ එතං භුම්මං. අත්ථි තත්ථ සඞ්ඛාරානං වුද්ධීති ඉදං ඉමස්මිං විපාකවට්ටෙ ඨිතස්ස ආයතිවට්ටහෙතුකෙ සඞ්ඛාරෙ සන්ධාය වුත්තං. යත්ථ අත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති යස්මිං ඨානෙ ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති අත්ථි.

៦៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា 'រាគៈ' ជាដើម គឺជាឈ្មោះរបស់លោភៈនោះឯង។ ព្រោះថាលោភៈនោះ លោកហៅថា 'រាគៈ' ដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាល ហៅថា 'នន្ទី' ដោយអំណាចនៃការរីករាយ ហៅថា 'តណ្ហា' ដោយអំណាចនៃការចង់បាន។ ពាក្យថា 'វិញ្ញាណតាំងនៅនិងលូតលាស់ក្នុងអារម្មណ៍នោះ' គឺកម្មដែលឲ្យផលរួចហើយ ឈ្មោះថាតាំងនៅផង លូតលាស់ផង ដោយសមត្ថភាពក្នុងការទាញនាំមកនូវបដិសន្ធិ។ ពាក្យថា 'ក្នុងទីណា' (យត្ថ) គឺជាសត្តមីវិភត្តិក្នុងវដ្តសង្សារក្នុងត្រីភូមិ ឬក៏ក្នុងបទមុនៗគ្រប់ទីកន្លែង គឺជាសត្តមីវិភត្តិនេះឯង។ ពាក្យថា 'ការលូតលាស់នៃសង្ខារទាំងឡាយមាននៅក្នុងទីនោះ' នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅលើសង្ខារទាំងឡាយដែលជាហេតុនៃវដ្តសង្សារក្នុងអនាគត របស់បុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងវិបាកវដ្តនេះ។ ពាក្យថា 'ការកើតឡើងនៃភពថ្មីក្នុងអនាគតមាននៅក្នុងទីណា' គឺការកើតឡើងនៃភពថ្មីក្នុងអនាគតមាននៅក្នុងកន្លែងណា។

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – රජකචිත්තකාරා විය හි සහකම්මසම්භාරං කම්මං, ඵලකභිත්තිදුස්සපටා විය තෙභූමකවට්ටං. යථා රජකචිත්තකාරා පරිසුද්ධෙසු ඵලකාදීසු රූපං සමුට්ඨාපෙන්ති, එවමෙව සසම්භාරකකම්මං භවෙසු රූපං සමුට්ඨාපෙති. තත්ථ යථා අකුසලෙන චිත්තකාරෙන සමුට්ඨාපිතං රූපං විරූපං හොති දුස්සණ්ඨිතං අමනාපං, එවමෙව එකච්චො [Pg.106] කම්මං කරොන්තො ඤාණවිප්පයුත්තෙන චිත්තෙන කරොති, තං කම්මං රූපං සමුට්ඨාපෙන්තං චක්ඛාදීනං සම්පත්තිං අදත්වා දුබ්බණ්ණං දුස්සණ්ඨිතං මාතාපිතූනම්පි අමනාපං රූපං සමුට්ඨාපෙති. යථා පන කුසලෙන චිත්තකාරෙන සමුට්ඨාපිතං රූපං සුරූපං හොති සුසණ්ඨිතං මනාපං, එවමෙව එකච්චො කම්මං කරොන්තො ඤාණසම්පයුත්තෙන චිත්තෙන කරොති, තං කම්මං රූපං සමුට්ඨාපෙන්තං චක්ඛාදීනං සම්පත්තිං දත්වා සුවණ්ණං සුසණ්ඨිතං අලඞ්කතපටියත්තං විය රූපං සමුට්ඨාපෙති.

ពាក្យថា 'យ៉ាងនោះឯង' ក្នុងទីនេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ កម្មព្រមទាំងគ្រឿងផ្សំរបស់កម្ម គប្បីឃើញដូចជាជាងជ្រលក់ពណ៌ ឬជាងគំនូរ។ វដ្តសង្សារក្នុងត្រីភូមិ គប្បីឃើញដូចជាក្តារខៀន ជញ្ជាំង ឬផ្ទាំងសំពត់។ ជាងជ្រលក់ពណ៌ ឬជាងគំនូរ តែងតែធ្វើរូបឲ្យកើតឡើងលើក្តារខៀនជាដើមដ៏ស្អាតស្អំ យ៉ាងណា កម្មព្រមទាំងគ្រឿងផ្សំ ក៏តែងតែធ្វើរូបឲ្យកើតឡើងក្នុងភពទាំងឡាយ យ៉ាងនោះឯង។ ក្នុងឧបមានោះ រូបដែលជាងគំនូរមិនប្រសប់ធ្វើឲ្យកើតឡើង តែងតែមានសណ្ឋានអាក្រក់ មិនល្អមើល មិនជាទីគាប់ចិត្ត យ៉ាងណា មនុស្សខ្លះកាលធ្វើកម្ម តែងធ្វើដោយចិត្តដែលមិនសម្បយុត្តដោយញាណ កម្មនោះកាលធ្វើរូបឲ្យកើតឡើង ក៏មិនឲ្យនូវសម្បត្តិមានចក្ខុជាដើមឡើយ គឺធ្វើរូបឲ្យមានពណ៌សម្បុរអាក្រក់ មានសណ្ឋានមិនល្អ សូម្បីតែមាតាបិតាក៏មិនជាទីគាប់ចិត្ត យ៉ាងនោះឯង។ ចំណែកឯរូបដែលជាងគំនូរដ៏ប្រសប់ធ្វើឲ្យកើតឡើង តែងតែមានរូបល្អ មានសណ្ឋានល្អ ជាទីគាប់ចិត្ត យ៉ាងណា មនុស្សខ្លះកាលធ្វើកម្ម តែងធ្វើដោយចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយញាណ កម្មនោះកាលធ្វើរូបឲ្យកើតឡើង ក៏ឲ្យនូវសម្បត្តិមានចក្ខុជាដើម ធ្វើរូបឲ្យមានពណ៌សម្បុរល្អ មានសណ្ឋានល្អ ប្រៀបដូចជារូបដែលគេតុបតែងលម្អហើយ យ៉ាងនោះឯង។

එත්ථ ච ආහාරං විඤ්ඤාණෙන සද්ධිං සඞ්ඛිපිත්වා ආහාරනාමරූපානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, විපාකවිධිං නාමරූපෙන සඞ්ඛිපිත්වා නාමරූපසඞ්ඛාරානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, සඞ්ඛාරානඤ්ච ආයතිභවස්ස ච අන්තරෙ එකො සන්ධීති වෙදිතබ්බො.

ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ការសង្ខេបអាហាររួមជាមួយវិញ្ញាណ មានតំណភ្ជាប់ (សន្ធិ) មួយ ក្នុងចន្លោះនៃអាហារនិងនាមរូប ការសង្ខេបវិបាកវិធីរួមជាមួយនាមរូប មានតំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃនាមរូបនិងសង្ខារ និងមានតំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃសង្ខារនិងអនាគតភព។

කූටාගාරන්ති එකකණ්ණිකං ගාහාපෙත්වා කතං අගාරං. කූටාගාරසාලාති ද්වෙ කණ්ණිකෙ ගහෙත්වා කතසාලා. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඛීණාසවස්ස කම්මං සූරියරස්මිසමං වෙදිතබ්බං. සූරියරස්මි පන අත්ථි, සා කෙවලං පතිට්ඨාය අභාවෙන අප්පතිට්ඨා නාම ජාතා, ඛීණාසවස්ස කම්මං නත්ථිතාය එව අප්පතිට්ඨං. තස්ස හි කායාදයො අත්ථි, තෙහි පන කතකම්මං කුසලාකුසලං නාම න හොති, කිරියමත්තෙ ඨත්වා අවිපාකං හොති. එවමස්ස කම්මං නත්ථිතාය එව අප්පතිට්ඨං නාම ජාතන්ති. චතුත්ථං.

ពាក្យថា 'ផ្ទះកំពូល' (កូដាគារំ) គឺផ្ទះដែលគេធ្វើដោយឲ្យមានកំពូលតែមួយ។ ពាក្យថា 'សាលាផ្ទះកំពូល' (កូដាគារសាលា) គឺសាលាដែលគេធ្វើដោយមានកំពូលពីរ។ ពាក្យថា 'យ៉ាងនោះឯង' ក្នុងទីនេះ កម្មរបស់ព្រះខីណាសព គប្បីជ្រាបថាដូចជាពន្លឺព្រះអាទិត្យ។ ពន្លឺព្រះអាទិត្យនោះមានពិត តែដោយសារគ្មានទីតាំងសម្រាប់តាំងនៅ ទើបឈ្មោះថាជាធម្មជាតិមិនតាំងនៅ យ៉ាងណាមិញ កម្មរបស់ព្រះខីណាសព ឈ្មោះថាមិនតាំងនៅ ព្រោះតែគ្មានកម្មនោះឯង។ ព្រោះថាកាយជាដើមរបស់ព្រះខីណាសពនោះមានពិត តែកម្មដែលព្រះអង្គធ្វើដោយកាយជាដើមទាំងនោះ មិនឈ្មោះថាកុសលឬអកុសលឡើយ គឺតាំងនៅក្នុងត្រឹមតែជាកិរិយា មិនមានវិបាកឡើយ។ កម្មរបស់ព្រះខីណាសពនោះ ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិមិនតាំងនៅ ព្រោះតែគ្មានកម្មនោះឯង ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ សូត្រទី ៤ ចប់។

5. නගරසුත්තවණ්ණනා

៥. ការពណ៌នាអំពីនគរសូត្រ

65. පඤ්චමෙ නාමරූපෙ ඛො සති විඤ්ඤාණන්ති එත්ථ ‘‘සඞ්ඛාරෙසු සති විඤ්ඤාණ’’න්ති ච ‘‘අවිජ්ජාය සති සඞ්ඛාරා’’ති ච වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, තදුභයම්පි න වුත්තං. කස්මා? අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා හි තතියො භවො, තෙහි සද්ධිං අයං විපස්සනා න ඝටීයති. මහාපුරිසො හි පච්චුප්පන්නපඤ්චවොකාරවසෙන අභිනිවිට්ඨොති.

៦៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ ត្រង់ពាក្យថា 'កាលបើនាមរូបមាន វិញ្ញាណក៏មាន' ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គគប្បីត្រាស់ថា 'កាលបើសង្ខារទាំងឡាយមាន វិញ្ញាណក៏មាន' ខ្លះ គប្បីត្រាស់ថា 'កាលបើអវិជ្ជាមាន សង្ខារទាំងឡាយក៏មាន' ខ្លះ តែព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ពាក្យទាំងពីរនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាអវិជ្ជានិងសង្ខារជាភពទី ៣ (អតីតភព) វិបស្សនានេះមិនផ្សារភ្ជាប់ជាមួយធម៌ទាំងនោះឡើយ។ ព្រោះថាមហាបុរស (ព្រះពោធិសត្វ) ទ្រង់កំណត់យកដោយអំណាចនៃបញ្ចវោការភពក្នុងបច្ចុប្បន្ន យ៉ាងនេះឯង។

නනු ච අවිජ්ජාසඞ්ඛාරෙසු අදිට්ඨෙසු න සක්කා බුද්ධෙන භවිතුන්ති. සච්චං න සක්කා, ඉමිනා පන තෙ භවඋපාදානතණ්හාවසෙන දිට්ඨාව. තස්මා යථා නාම ගොධං අනුබන්ධන්තො පුරිසො තං කූපං පවිට්ඨං දිස්වා ඔතරිත්වා පවිට්ඨට්ඨානං ඛණිත්වා ගොධං ගහෙත්වා පක්කමෙය්‍ය, න පරභාගං ඛනෙය්‍ය[Pg.107], කස්මා? කස්සචි නත්ථිතාය. එවං මහාපුරිසොපි ගොධං අනුබන්ධන්තො පුරිසො විය බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො ජරාමරණතො පට්ඨාය ‘‘ඉමස්ස අයං පච්චයො, ඉමස්ස අයං පච්චයො’’ති පරියෙසන්තො යාව නාමරූපධම්මානං පච්චයං දිස්වා තස්සපි පච්චයං පරියෙසන්තො විඤ්ඤාණමෙව අද්දස. තතො ‘‘එත්තකො පඤ්චවොකාරභවවසෙන සම්මසනචාරො’’ති විපස්සනං පටිනිවත්තෙසි, පරතො තුච්ඡකූපස්ස අභින්නට්ඨානං විය අවිජ්ජාසඞ්ඛාරද්වයං අත්ථි, තදෙතං හෙට්ඨා විපස්සනාය ගහිතත්තා පාටියෙක්කං සම්මසනූපගං න හොතීති න අග්ගහෙසි.

ពិតមែនហើយ កាលបើមិនទាន់ឃើញអវិជ្ជា និងសង្ខារទាំងឡាយទេ មិនអាចនឹងត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធបានឡើយ។ សេចក្តីនោះពិតមែនហើយ មិនអាចត្រាស់ដឹងបានឡើយ ប៉ុន្តែព្រះមហាបុរសនេះ បានឃើញអវិជ្ជា និងសង្ខារទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃការឃើញភព ឧបាទាន និងតណ្ហារួចជាស្រេចហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ប្រៀបដូចជាបុរសដែលដេញតាមសត្វទន្សង ឃើញសត្វទន្សងនោះចូលទៅក្នុងរន្ធ ក៏ចុះទៅជីកត្រង់កន្លែងដែលវាចូលនោះ ចាប់យកសត្វទន្សងបានហើយ ក៏ដើរចេញទៅ មិនជីកកន្លែងដទៃទៀតឡើយ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគ្មានកិច្ចដែលត្រូវធ្វើក្នុងកន្លែងដទៃនោះឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ ព្រះមហាបុរស កាលដែលគង់លើពោធិបល្ល័ង្ក ក៏ប្រៀបដូចជាបុរសដែលដេញតាមសត្វទន្សងនោះដែរ ទ្រង់ស្វែងរកចាប់តាំងពីជរានិងមរណៈមកថា «នេះជាបច្ច័យនៃធម៌នេះ នេះជាបច្ច័យនៃធម៌នេះ» កាលស្វែងរកបច្ច័យរហូតដល់នាមរូបធម៌ទាំងឡាយ ក៏បានឃើញតែវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រឡប់វិបស្សនាវិញ ដោយព្រះតម្រិះថា «ការពិចារណាដោយអំណាចនៃបញ្ចវោការភព មានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឯង»។ ធម៌ពីរគឺអវិជ្ជា និងសង្ខារ មាននៅខាងចុង ដូចជាកន្លែងដែលមិនទាន់ជីកនៃរន្ធទទេ ប៉ុន្តែធម៌ទាំងពីរនោះ ព្រះអង្គបានកាន់យកដោយវិបស្សនាក្នុងចំណែកខាងក្រោមរួចហើយ មិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវពិចារណាដោយឡែកផ្សេងទៀតឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទ្រង់ទើបមិនកាន់យក (ដោយឡែក)។

පච්චුදාවත්තතීති පටිනිවත්තති. කතමං පනෙත්ථ විඤ්ඤාණං පච්චුදාවත්තතීති? පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණම්පි විපස්සනාවිඤ්ඤාණම්පි. තත්ථ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං පච්චයතො පටිනිවත්තති, විපස්සනාවිඤ්ඤාණං ආරම්මණතො. උභයම්පි නාමරූපං නාතික්කමති, නාමරූපතො පරං න ගච්ඡති. එත්තාවතා ජායෙථ වාතිආදීසු විඤ්ඤාණෙ නාමරූපස්ස පච්චයෙ හොන්තෙ, නාමරූපෙ විඤ්ඤාණස්ස පච්චයෙ හොන්තෙ, ද්වීසුපි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙසු හොන්තෙසු එත්තකෙන ජායෙථ වා උපපජ්ජෙථ වා. ඉතො හි පරං කිමඤ්ඤං ජායෙථ වා උපපජ්ජෙථ වා, නනු එතදෙව ජායති ච උපපජ්ජති චාති?

ពាក្យថា Paccudāvattati សេចក្តីថា ត្រឡប់ថយក្រោយវិញ។ ចុះក្នុងទីនេះ វិញ្ញាណណាដែលត្រឡប់ថយក្រោយវិញ? គឺទាំងបដិសន្ធិវិញ្ញាណ ទាំងវិបស្សនាវិញ្ញាណ។ ក្នុងវិញ្ញាណទាំងពីរនោះ បដិសន្ធិវិញ្ញាណ ត្រឡប់ថយក្រោយដោយអំណាចនៃបច្ច័យ ឯវិបស្សនាវិញ្ញាណ ត្រឡប់ថយក្រោយដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍។ វិញ្ញាណទាំងពីរក៏មិនកន្លងហួសនាមរូប មិនទៅហួសពីនាមរូបឡើយ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា Ettāvatā jāyetha (សត្វលោកតែងកើតឡើងដោយហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ) កាលបើវិញ្ញាណជាបច្ច័យនៃនាមរូប នាមរូបជាបច្ច័យនៃវិញ្ញាណ កាលបើធម៌ទាំងពីរជាបច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក សត្វលោកតែងកើតឡើង ឬបដិសន្ធិដោយហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឯង។ ព្រោះថា ក្រៅពីនាមរូបនិងវិញ្ញាណនេះទៅ តើមានសត្វ ឬជីវៈដទៃណាទៀតដែលកើតឡើង ឬបដិសន្ធិ? មិនមែនទេឬ គឺមានតែធម៌ទាំងពីរនេះឯង (នាមរូបនិងវិញ្ញាណ) ដែលកើតឡើង និងបដិសន្ធិ?

එවං සද්ධිං අපරාපරචුතිපටිසන්ධීහි පඤ්ච පදානි දස්සෙත්වා පුන තං එත්තාවතාති වුත්තමත්ථං නිය්‍යාතෙන්තො යදිදං නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති වත්වා තතො පරං අනුලොමපච්චයාකාරවසෙන විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපමූලකං ආයතිජරාමරණං දස්සෙතුං නාමරූපපච්චයා සළායතනන්තිආදිමාහ.

ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់បង្ហាញបទទាំង ៥ ព្រមទាំងចុតិនិងបដិសន្ធិជាបន្តបន្ទាប់គ្នា យ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងប្រគល់សេចក្តីដែលទ្រង់សម្តែងហើយដោយពាក្យថា Ettāvatā នោះ ទើបត្រាស់ថា «សេចក្តីនេះគឺ ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យ ទើបមានវិញ្ញាណ ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យ ទើបមាននាមរូប» ដូច្នេះហើយ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យ ទើបមានសឡាយតនៈ» ដើម្បីបង្ហាញនូវជរានិងមរណៈទៅក្នុងអនាគត ដែលមាននាមរូបជាឫសគល់ ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃបច្ចយាការៈជាអនុលោម ក្នុងលំដាប់តពីនោះទៅ។

අඤ්ජසන්ති මග්ගස්සෙව වෙවචනං. උද්ධාපවන්තන්ති ආපතො උග්ගතත්තා උද්ධාපන්ති ලද්ධවොහාරෙන පාකාරවත්ථුනා සමන්නාගතං. රමණීයන්ති සමන්තා චතුන්නං ද්වාරානං අබ්භන්තරෙ ච නානාභණ්ඩානං සම්පත්තියා රමණීයං. මාපෙහීති මහාජනං පෙසෙත්වා වාසං කාරෙහි. මාපෙය්‍යාති වාසං කාරෙය්‍ය. කාරෙන්තො ච පඨමං අට්ඨාරස මනුස්සකොටියො පෙසෙත්වා ‘‘සම්පුණ්ණ’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි පඤ්චකුලානි පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි පඤ්චපඤ්ඤාසකුලානි පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි තිංස [Pg.108] කුලානි පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරං කුලසහස්සං පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි එකාදසනහුතානි කුලානි පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි චතුරාසීතිකුලසහස්සානි පෙසෙය්‍ය. පුන ‘‘සම්පුණ්ණ’’න්ති පුච්ඡිතෙ, ‘‘මහාරාජ, කිං වදෙසි? මහන්තං නගරං අසම්බාධං, ඉමිනා නයෙන කුලානි පෙසෙත්වා න සක්කා පූරෙතුං, භෙරිං පන චරාපෙත්වා ‘අම්හාකං නගරං ඉමාය ච ඉමාය ච සම්පත්තියා සම්පන්නං, යෙ තත්ථ වසිතුකාමා, යථාසුඛං ගච්ඡන්තු, ඉමඤ්චිමඤ්ච පරිහාරං ලභිස්සන්තී’ති නගරස්ස චෙව වණ්ණං ලොකස්ස ච පරිහාරලාභං ඝොසාපෙථා’’ති වදෙය්‍ය. සො එවං කරෙය්‍ය. තතො මනුස්සා නගරගුණඤ්චෙව පරිහාරලාභඤ්ච සුත්වා සබ්බදිසාහි සමොසරිත්වා නගරං පූරෙය්‍යුං. තං අපරෙන සමයෙන ඉද්ධඤ්චෙව අස්ස ඵීතඤ්ච. තං සන්ධාය තදස්ස නගරං අපරෙන සමයෙන ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්චාතිආදි වුත්තං.

ពាក្យថា Añjasa គឺជាវេវចនសព្ទនៃផ្លូវ (មគ្គ) ហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា Uddhāpavanta សេចក្តីថា ទីក្រុងដែលប្រកបដោយកំផែង ដែលបានឈ្មោះថា ឧទ្ធាបៈ ព្រោះតែងើបឡើងខ្ពស់ផុតពីទឹកគូក្រុងដ៏ជ្រៅ។ ពាក្យថា Ramaṇīya សេចក្តីថា ជាទីគួរជាទីរីករាយ ព្រោះបរិបូណ៌ដោយទ្រព្យសម្បត្តិផ្សេងៗ នៅខាងក្នុងទ្វារទាំងបួនជុំវិញ។ ពាក្យថា Māpehi សេចក្តីថា ចូរចាត់ចែងបញ្ជូនមហាជនឱ្យទៅសង់ផ្ទះសម្បែងរស់នៅចុះ។ ពាក្យថា Māpeyya សេចក្តីថា គប្បីឱ្យសង់ផ្ទះសម្បែងរស់នៅ។ កាលដែលទ្រង់ឱ្យសង់នោះ ជាដំបូង ទ្រង់បញ្ជូនមនុស្ស ១៨ កោដិទៅ ហើយសួរថា «ពេញហើយឬ?» កាលបើគេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ៥ ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀត គេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ៥៥ ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀត គេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ៣០ ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀត គេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ១,០០០ ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀត គេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ១១ ម៉ឺន (១១ នហុតៈ) ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀត គេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ៨៤,០០០ ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀតថា «ពេញហើយឬ?» អាមាត្យគប្បីក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះមហារាជ ព្រះអង្គមានព្រះបន្ទូលអ្វីយ៉ាងហ្នឹង? នគរធំណាស់ មិនចង្អៀតឡើយ ការបញ្ជូនត្រកូលទាំងឡាយទៅតាមវិធីនេះ មិនអាចធ្វើឱ្យពេញបានឡើយ ប៉ុន្តែសូមព្រះអង្គឱ្យគេទូងស្គរប្រកាសថា 'នគររបស់យើង បរិបូណ៌ដោយសម្បត្តិមានប្រការនេះៗ ជនទាំងឡាយណាប្រាថ្នានឹងរស់នៅក្នុងនគរនោះ ចូរទៅតាមសប្បាយចុះ ជនទាំងនោះនឹងទទួលបានការទំនុកបម្រុងមានប្រការនេះៗ' ដូច្នេះ សូមព្រះអង្គឱ្យគេប្រកាសសរសើរគុណនៃនគរផង ទាំងការទទួលបានការទំនុកបម្រុងរបស់ប្រជាជនផងចុះ»។ ព្រះរាជានោះក៏ធ្វើតាមយ៉ាងនោះ។ លំដាប់នោះ មនុស្សទាំងឡាយបានឮគុណនៃនគរ និងការទទួលបានការទំនុកបម្រុងហើយ ក៏នាំគ្នាមកពីគ្រប់ទិសទី មកប្រជុំគ្នាបំពេញនគរនោះឱ្យពេញ។ នគរនោះ ក្នុងសម័យតមក ក៏ក្លាយជានគរដ៏ស្តុកស្តម្ភ និងចម្រើនរុងរឿង។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់អាស្រ័យហេតុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា Tadassa nagaraṃ aparena samayena iddhañceva phītañca (នគរនោះរបស់គេ ក្នុងសម័យតមក ក៏ស្តុកស្តម្ភផង ចម្រើនរុងរឿងផង)។

තත්ථ ඉද්ධන්ති සමිද්ධං සුභික්ඛං. ඵීතන්ති සබ්බසම්පත්තීහි පුප්ඵිතං. බාහුජඤ්ඤන්ති බහූහි ඤාතබ්බං, බහුජනානං හිතං වා. ‘‘බහුජන’’න්තිපි පාඨො. ආකිණ්ණමනුස්සන්ති මනුස්සෙහි ආකිණ්ණං නිරන්තරං ඵුට්ඨං. වුඩ්ඪිවෙපුල්ලප්පත්තන්ති වුඩ්ඪිප්පත්තඤ්චෙව වෙපුල්ලප්පත්තඤ්ච, සෙට්ඨභාවඤ්චෙව විපුලභාවඤ්ච පත්තං, දසසහස්සචක්කවාළෙ අග්ගනගරං ජාතන්ති අත්ථො.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Iddha សេចក្តីថា ស្តុកស្តម្ភ មានអាហារធូរស្រាល (មានភិក្ខុភារៈងាយស្រួល)។ ពាក្យថា Phīta សេចក្តីថា រីកស្គុះស្គាយដោយសម្បត្តិទាំងពួង។ ពាក្យថា Bāhujañña សេចក្តីថា ជាទីដឹងឮនៃជនច្រើន ឬជាប្រយោជន៍ដល់ជនច្រើន។ មានបទបាឋថា Bahujana ដូច្នេះក៏មាន។ ពាក្យថា Ākiṇṇamanussa សេចក្តីថា កកកុញដោយមនុស្ស គឺមានមនុស្សនៅរាយប៉ាយគ្មានចន្លោះ។ ពាក្យថា Vuḍḍhivepullappatta សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីចម្រើនផង ដល់នូវសេចក្តីទូលំទូលាយផង គឺដល់នូវភាពជាបុរីដ៏ប្រសើរ និងភាពជាបុរីដ៏ធំទូលាយ ក្លាយជានគរដ៏កំពូលក្នុងម៉ឺនលោកធាតុ នេះជាអត្ថ។

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – අරඤ්ඤපවනෙ චරමානපුරිසො විය හි දීපඞ්කරපාදමූලතො පට්ඨාය පාරමියො පූරයමානො මහාපුරිසො දට්ඨබ්බො, තස්ස පුරිසස්ස පුබ්බකෙහි මනුස්සෙහි අනුයාතමග්ගදස්සනං විය මහාසත්තස්ස අනුපුබ්බෙන බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස පුබ්බභාගෙ අට්ඨඞ්ගිකස්ස විපස්සනාමග්ගස්ස දස්සනං, පුරිසස්ස තං එකපදිකමග්ගං අනුගච්ඡතො අපරභාගෙ මහාමග්ගදස්සනං විය මහාසත්තස්ස උපරිවිපස්සනාය චිණ්ණන්තෙ ලොකුත්තරමග්ගදස්සනං, පුරිසස්ස තෙනෙව මග්ගෙන ගච්ඡතො පුරතො නගරදස්සනං විය තථාගතස්ස නිබ්බානනගරදස්සනං, බහිනගරං පනෙත්ථ අඤ්ඤෙන දිට්ඨං, අඤ්ඤෙන මනුස්සවාසං කතං, නිබ්බානනගරං සත්ථා සයමෙව පස්සි, සයං වාසමකාසි. තස්ස පුරිසස්ස චතුන්නං ද්වාරානං දිට්ඨකාලො විය තථාගතස්ස චතුන්නං මග්ගානං දිට්ඨකාලො, තස්ස චතූහි ද්වාරෙහි නගරං පවිට්ඨකාලො විය තථාගතස්ස චතූහි මග්ගෙහි [Pg.109] නිබ්බානං පවිට්ඨකාලො, තස්ස නගරබ්භන්තරෙ භණ්ඩවවත්ථානකාලො විය තථාගතස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන පරොපණ්ණාසකුසලධම්මවවත්ථානකාලො. නගරස්ස අගාරකරණත්ථං කුලපරියෙසනකාලො විය සත්ථු ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය වෙනෙය්‍යසත්තෙ වොලොකනකාලො, තෙන පුරිසෙන යාචිතස්ස රඤ්ඤො එකං මහාකුටුම්බිකං දිට්ඨකාලො විය මහාබ්‍රහ්මුනා යාචිතස්ස භගවතො අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරං දිට්ඨකාලො, රඤ්ඤො මහාකුටුම්බිකං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘නගරවාසං කරොහී’’ති පහිතකාලො විය භගවතො එකස්මිං පච්ඡාභත්තෙ අට්ඨාරසයොජනමග්ගං ගන්ත්වා ආසාළ්හිපුණ්ණමදිවසෙ බාරාණසියං ඉසිපතනං පවිසිත්වා ථෙරං කායසක්ඛිං කත්වා ධම්මං දෙසිතකාලො, මහාකුටුම්බිකෙන අට්ඨාරස පුරිසකොටියො ගහෙත්වා නගරං අජ්ඣාවුට්ඨකාලො විය තථාගතෙන ධම්මචක්කෙ පවත්තිතෙ ථෙරස්ස අට්ඨාරසහි බ්‍රහ්මකොටීහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතකාලො, එවං නිබ්බානනගරං පඨමං ආවාසිතං, තතො සම්පුණ්ණං නගරන්ති පුච්ඡිත්වා න තාවාති වුත්තෙ පඤ්ච කුලානි ආදිං කත්වා යාව චතුරාසීතිකුලසහස්සපෙසනං විය තථාගතස්ස පඤ්චමදිවසතො පට්ඨාය අනත්තලක්ඛණසුත්තාදීනි දෙසෙත්වා පඤ්චවග්ගියෙ ආදිං කත්වා යසපමුඛා පඤ්චපණ්ණාස කුලපුත්තා, තිංස භද්දවග්ගියා, සහස්සපුරාණජටිලා, බිම්බිසාරපමුඛානි එකාදසපුරිසනහුතානි, තිරොකුට්ටානුමොදනෙ චතුරාසීතිසහස්සානීති එත්තකස්ස ජනස්ස අරියමග්ගං ඔතාරෙත්වා නිබ්බානනගරං පෙසිතකාලො, අථ තෙන නයෙන නගරෙ අපූරියමානෙ භෙරිං චරාපෙත්වා නගරස්ස වණ්ණඝොසනං කුලානං පරිහාරලාභඝොසනං විය ච මාසස්ස අට්ඨ දිවසෙ තත්ථ තත්ථ නිසීදිත්වා ධම්මකථිකානං නිබ්බානවණ්ණස්ස චෙව නිබ්බානප්පත්තානං ජාතිකන්තාරාදිනිත්ථරණානිසංසස්ස ච ඝොසනං, තතො සබ්බදිසාහි ආගන්ත්වා මනුස්සානං නගරසමොසරණං විය තත්ථ තත්ථ ධම්මකථං සුත්වා තතො තතො නික්ඛමිත්වා පබ්බජ්ජං ආදිං කත්වා අනුලොමපටිපදං පටිපන්නානං අපරිමාණානං කුලපුත්තානං නිබ්බානසමොසරණං දට්ඨබ්බං.

ពាក្យថា Evameva kho នេះ គឺជាការប្រៀបធៀបឧបមេយ្យទៅនឹងឧបមា គឺ៖ គប្បីរំលឹកដល់ព្រះមហាបុរសដែលកំពុងបំពេញបារមីទាំងឡាយ ចាប់តាំងពីទាបាទនៃព្រះទីបង្ករទសពលមក ប្រៀបដូចជាបុរសដែលដើរនៅក្នុងព្រៃធំ។ ការឃើញផ្លូវដែលមនុស្សជំនាន់មុនធ្លាប់ដើររបស់បុរសនោះ ប្រៀបដូចជាការឃើញវិបស្សនាមគ្គដ៏ប្រកបដោយអង្គ ៨ ក្នុងចំណែកខាងដើម របស់ព្រះមហាសត្វដែលគង់លើពោធិបល្ល័ង្កតាមលំដាប់។ ការឃើញផ្លូវធំក្នុងចំណែកខាងក្រោយ របស់បុរសដែលដើរតាមផ្លូវលំតូចមួយនោះ ប្រៀបដូចជាការឃើញលោកុត្តរមគ្គ ក្នុងកាលដែលព្រះមហាសត្វទ្រង់សន្សំវិបស្សនាជាន់ខ្ពស់រួចហើយ។ ការឃើញនគរនៅខាងមុខ របស់បុរសដែលដើរទៅតាមផ្លូវនោះឯង ប្រៀបដូចជាការឃើញនគរគឺព្រះនិព្វាន របស់ព្រះតថាគត។ ប៉ុន្តែ ក្នុងឧបមានោះ នគរខាងក្រៅ គឺអ្នកដទៃបានឃើញ អ្នកដទៃបានសង់ផ្ទះសម្បែងរស់នៅ ឯនគរគឺព្រះនិព្វាន ព្រះសាស្តាទ្រង់ឃើញដោយព្រះអង្គឯង ទ្រង់ធ្វើការរស់នៅដោយព្រះអង្គឯង។ កាលដែលបុរសនោះឃើញទ្វារទាំងបួន ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះតថាគតឃើញមគ្គទាំងបួន។ កាលដែលបុរសនោះចូលទៅក្នុងនគរតាមទ្វារទាំងបួន ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះតថាគតចូលទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយមគ្គទាំងបួន។ កាលដែលបុរសនោះកំណត់គ្រឿងទំនិញនៅខាងក្នុងនគរ ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះតថាគតកំណត់កុសលធម៌ជាងហាសិប (៥០) ដោយបច្ចវេក្ខណញាណ។ កាលដែលស្វែងរកត្រកូលទាំងឡាយដើម្បីសង់ផ្ទះក្នុងនគរ ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះសាស្តាទ្រង់ចេញពីផលសមាបត្តិហើយ ទ្រង់ពិនិត្យមើលសត្វដែលគួរណែនាំ (វេនេយ្យសត្វ)។ កាលដែលបុរសនោះឃើញកុដុម្ពីក៍ម្នាក់ដ៏ធំ ដែលព្រះរាជាទ្រង់សុំ ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ឃើញព្រះអញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរ ដែលមហាព្រហ្មអារាធនា។ កាលដែលព្រះរាជាទ្រង់ហៅកុដុម្ពីក៍ធំនោះមក ហើយបញ្ជូនទៅដោយព្រះបន្ទូលថា «ចូរទៅសង់ផ្ទះរស់នៅក្នុងនគរចុះ» ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់យាងទៅកាន់ផ្លូវចម្ងាយ ១៨ យោជន៍ ក្នុងវេលាក្រោយភត្តមួយ ហើយយាងចូលទៅកាន់ព្រៃឥសិបតនមិគទាយវ័ន ជិតក្រុងពារាណសី ក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែអាសាឍ ទ្រង់ធ្វើព្រះថេរៈឱ្យជាកាយសក្ខី ហើយសម្តែងធម៌។ កាលដែលកុដុម្ពីក៍នាំមនុស្ស ១៨ កោដិទៅរស់នៅក្នុងនគរ ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះតថាគតទ្រង់ញ៉ាំងធម្មចក្រឱ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ ព្រះថេរៈព្រមទាំងព្រហ្ម ១៨ កោដិ បានតម្កល់នៅក្នុងសោតាបត្តិផល។ នគរគឺព្រះនិព្វាន ត្រូវបានគេចូលទៅរស់នៅជាដំបូងយ៉ាងនេះ។ តពីនោះមក កាលដែលសួរថា «នគរពេញហើយឬ?» គេឆ្លើយថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ៥ ជាដើម រហូតដល់ការបញ្ជូនត្រកូល ៨៤,០០០ យ៉ាងណា គប្បីជ្រាបថា ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះតថាគត ចាប់តាំងពីថ្ងៃទីប្រាំមក ទ្រង់សម្តែងអនត្តលក្ខណសូត្រជាដើម ញ៉ាំងពួកបញ្ចវគ្គីជាដើម ព្រមទាំងកុលបុត្រ ៥៥ នាក់ មានយសជាប្រមុខ ពួកភទ្ទវគ្គី ៣០ នាក់ ពួកជដិលចាស់ ១,០០0 នាក់ ពួកជន ១១ ម៉ឺននាក់ មានព្រះបាទពិម្ពិសារជាប្រមុខ និងពួកជន ៨៤,០០០ នាក់ ក្នុងកាលអនុមោទនាតិរោកុឌ្ឍសូត្រ ឱ្យចុះកាន់អរិយមគ្គ ហើយបញ្ជូនទៅកាន់នគរគឺព្រះនិព្វាន យ៉ាងនោះឯង។ លំដាប់នោះ កាលបើវិធីនោះមិនទាន់ធ្វើនគរឱ្យពេញទេ ក៏ឱ្យគេទូងស្គរប្រកាសសរសើរគុណនៃនគរ និងប្រកាសការទទួលបានការទំនុកបម្រុងដល់ត្រកូលទាំងឡាយយ៉ាងណា គប្បីជ្រាបថា ប្រៀបដូចជាការប្រកាសរបស់ពួកធម្មកថិក ដែលអង្គុយក្នុងទីនោះៗ អស់រយៈពេល ៨ ថ្ងៃក្នុងមួយខែ ដើម្បីសម្តែងសរសើរគុណនៃព្រះនិព្វានផង សរសើរអានិសង្សនៃការឆ្លងផុតពីជាតិកន្តារៈ (ព្រៃស្បាតគឺជាតិ) ជាដើម របស់ពួកជនដែលដល់ព្រះនិព្វានហើយផង យ៉ាងនោះឯង។ តពីនោះមក ការមកជួបជុំគ្នានៃមនុស្សទាំងឡាយដែលមកពីគ្រប់ទិសទីយ៉ាងណា គប្បីជ្រាបថា គឺការមកជួបជុំគ្នាក្នុងព្រះនិព្វាន របស់ពួកកុលបុត្រមិនមានប្រមាណ ដែលបានស្តាប់ធម្មកថា ក្នុងត្រកូលនោះៗ ហើយចេញចាកត្រកូលនោះៗ មកបួសជាដើម ហើយប្រតិបត្តិនូវអនុលោមបដិបទា យ៉ាងនោះឯង។

පුරාණං මග්ගන්ති අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං. අයඤ්හි අරියමග්ගො පවාරණසුත්තෙ (සං. නි. 1.215) අවත්තමානකට්ඨෙන ‘‘අනුප්පන්නමග්ගො’’ති වුත්තො, ඉමස්මිං සුත්තෙ අවළඤ්ජනට්ඨෙන ‘‘පුරාණමග්ගො’’ති. බ්‍රහ්මචරියන්ති සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සකලසාසනං. ඉද්ධන්ති ඣානස්සාදෙන [Pg.110] සමිද්ධං සුභික්ඛං. ඵීතන්ති අභිඤ්ඤාභරණෙහි පුප්ඵිතං. විත්ථාරිකන්ති විත්ථිණ්ණං. බාහුජඤ්ඤන්ති බහුජනවිඤ්ඤෙය්‍යං. යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිතන්ති යාව දසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සෙහි පරිච්ඡෙදො අත්ථි, එතස්මිං අන්තරෙ සුප්පකාසිතං සුදෙසිතං තථාගතෙනාති. පඤ්චමං.

ពាក្យថា Purāṇaṃ maggaṃ សេចក្តីថា អរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨។ ព្រោះថា អរិយមគ្គនេះ ក្នុងបវារណាសូត្រ លោកហៅថា «អនុប្បន្នមគ្គ» (មគ្គដែលមិនទាន់កើតឡើង) ដោយអត្ថថា មិនប្រព្រឹត្តទៅ (ក្នុងកាលដែលសូន្យចាកព្រះពុទ្ធ) តែក្នុងសូត្រនេះ លោកហៅថា «បុរាណមគ្គ» (ផ្លូវចាស់) ដោយអត្ថថា ជាផ្លូវដែលមិនធ្លាប់ប្រើប្រាស់ (ក្នុងកាលមុនការត្រាស់ដឹង)។ ពាក្យថា Brahmacariya សេចក្តីថា ព្រះសាសនាទាំងមូល ដែលសង្គ្រោះដោយសិក្ខាបី។ ពាក្យថា Iddha សេចក្តីថា បរិបូណ៌ដោយសេចក្តីសុខកើតអំពីឈាន។ ពាក្យថា Phīta សេចក្តីថា រីកស្គុះស្គាយដោយគ្រឿងអលង្ការគឺអភិញ្ញាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Vitthārika សេចក្តីថា ផ្សព្វផ្សាយទៅសព្វទិសទី។ ពាក្យថា Bāhujañña សេចក្តីថា ជាទីដឹងឮនៃជនច្រើន។ ពាក្យថា Yāva devamanussehi suppakāsitaṃ សេចក្តីថា កំណត់ត្រឹមពួកទេវតានិងមនុស្សក្នុងម៉ឺនលោកធាតុមានត្រឹមណា ព្រះតថាគតទ្រង់ប្រកាសទុកល្អហើយ សម្តែងទុកល្អហើយ ក្នុងចន្លោះត្រឹមណោះ។ ចប់ សូត្រទីប្រាំ។

6. සම්මසසුත්තවණ්ණනා

៦. អដ្ឋកថាសម្មសសូត្រ

66. ඡට්ඨෙ ආමන්තෙසීති කස්මා ආමන්තෙසි? යස්මාස්ස සුඛුමා තිලක්ඛණාහතා ධම්මදෙසනා උපට්ඨාසි. තස්මිං කිර ජනපදෙ මනුස්සා සහෙතුකා පඤ්ඤවන්තො. සිනිද්ධානි කිරෙත්ථ භොජනානි, තානිසෙවතො ජනස්ස පඤ්ඤා වඩ්ඪති, තෙ ගම්භීරං තිලක්ඛණාහතං ධම්මකථං පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථා හොන්ති. තෙනෙව භගවා දීඝමජ්ඣිමෙසු මහාසතිපට්ඨානානි (දී. නි. 2.372 ආදයො) මහානිදානං (දී. නි. 2.95 ආදයො), ආනෙඤ්ජසප්පායං (ම. නි. 3.66 ආදයො), සංයුත්තකෙ චූළනිදානාදිසුත්තන්ති එවමාදීනි අඤ්ඤානි ගම්භීරානි සුත්තානි තත්ථෙව කථෙසි. සම්මසථ නොති සම්මසථ නු. අන්තරං සම්මසන්ති අබ්භන්තරං පච්චයසම්මසනං. න සො භික්ඛු භගවතො චිත්තං ආරාධෙසීති පච්චයාකාරවසෙන බ්‍යාකාරාපෙතුකාමස්ස භගවතො තථා අබ්‍යාකරිත්වා ද්වත්තිංසාකාරවසෙන බ්‍යාකරොන්තො අජ්ඣාසයං ගහෙතුං නාසක්ඛි.

៦៦. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា āmantesi (ទ្រង់ត្រាស់ហៅហើយ) សួរថា ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ត្រាស់ហៅ? ព្រោះព្រះធម៌ទេសនាដ៏ល្អិតល្អន់ ដែលបង្ហាញនូវត្រៃលក្ខណ៍ បានប្រាកដចំពោះព្រះភគវន្តនោះ។ ឮថា ពួកមនុស្សក្នុងជនបទនោះ ជាអ្នកមានហេតុ (មានឧបនិស្ស័យនៃអរិយធម៌) មានបញ្ញា។ ឮថា ក្នុងជនបទនោះ មានភោជនដ៏ទន់ល្មើយ ញ៉ាំងបញ្ញារបស់ជនអ្នកសេពភោជនទាំងនោះឲ្យចម្រើនឡើង ពួកជនបទទាំងនោះ ជាអ្នកអាចចាក់ធ្លុះនូវធម៌កថាដ៏ជ្រាលជ្រៅដែលបង្ហាញនូវត្រៃលក្ខណ៍បាន។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានសម្តែងនូវមហាសតិបដ្ឋានសូត្រ មហានិទានសូត្រ អាណេញ្ជសប្បាយសូត្រ ក្នុងទីឃនិកាយ និងមជ្ឈិមនិកាយ និងចូឡនិទានសូត្រជាដើម ក្នុងសំយុត្តនិកាយ ព្រមទាំងសូត្រដ៏ជ្រាលជ្រៅដទៃទៀត ក្នុងជនបទ (កម្មាសទម្ម) នោះឯង។ ពាក្យថា Sammasatha no គឺ សួរថា ត្រួតត្រាមើលឬ? (តើអ្នកទាំងឡាយពិចារណាឬ?)។ ពាក្យថា Antaraṃ sammasanti គឺ ការពិចារណាស្វែងរកហេតុបច្ច័យក្នុងខាងក្នុង (សន្តានចិត្ត)។ ពាក្យថា Na so bhikkhu bhagavato cittaṃ ārādhesi (ភិក្ខុនោះមិនបានធ្វើឲ្យព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រេកអរឡើយ) គឺ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាថ្នានឹងឲ្យភិក្ខុនោះដោះស្រាយតាមអំណាចនៃបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) តែភិក្ខុនោះមិនបានដោះស្រាយយ៉ាងនោះទេ បែរជាដោះស្រាយតាមអំណាចនៃអាការៈ ៣២ វិញ ហេតុនោះ ទើបមិនអាចកាន់យកនូវព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គបាន។

එතදවොචාති දෙසනා යථානුසන්ධිං න ගතා, දෙසනාය යථානුසන්ධිගමනත්ථං එතදවොච. තෙනහානන්ද, සුණාථාති ඉදං තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ අසම්භින්නපදං. අඤ්ඤත්ථ හි එවං වුත්තං නාම නත්ථි. උපධිනිදානන්ති ඛන්ධුපධිනිදානං. ඛන්ධපඤ්චකඤ්හෙත්ථ උපධීති අධිප්පෙතං. උප්පජ්ජතීති ජායති. නිවිසතීති පුනප්පුනං පවත්තිවසෙන පතිට්ඨහති.

ពាក្យថា Etadavoca (បានក្រាបបង្គំទូលពាក្យនេះ) សេចក្តីថា ព្រះធម៌ទេសនាមិនទាន់ដល់នូវអនុសន្ធិដ៏សមគួរ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុទើបបានក្រាបបង្គំទូលពាក្យនេះ ដើម្បីឲ្យទេសនាដល់នូវអនុសន្ធិដ៏សមគួរ។ ពាក្យថា Tenahānanda, suṇātha នេះ ជាបទមិនច្រឡូកច្រឡំ (ដាច់ដោយឡែក) ក្នុងព្រះពុទ្ធវចនៈជាត្រៃបិដក។ ព្រោះថា ក្នុងទីដទៃ មិនដែលមានការសម្តែងទុកយ៉ាងនេះឡើយ។ ពាក្យថា Upadhinidānaṃ គឺ មានខន្ធុបធិ (ឧបធិគឺខន្ធ) ជាហេតុ។ ព្រោះក្នុងទីនេះ ទ្រង់សំដៅយកខន្ធទាំងប្រាំថាជា ឧបធិ។ ពាក្យថា Uppajjati គឺ កើតឡើង។ ពាក្យថា Nivisati គឺ តាំងនៅស៊ប់ ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗ។

යං ඛො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපන්ති යං ලොකස්මිං පියසභාවඤ්චෙව මධුරසභාවඤ්ච. චක්ඛුං ලොකෙතිආදීසු ලොකස්මිඤ්හි චක්ඛාදීසු මමත්තෙන අභිනිවිට්ඨා සත්තා සම්පත්තියං පතිට්ඨිතා අත්තනො චක්ඛුං ආදාසාදීසු නිමිත්තග්ගහණානුසාරෙන විප්පසන්නපඤ්චපසාදං සුවණ්ණවිමානෙ උග්ඝාටිතමණිසීහපඤ්ජරං විය මඤ්ඤන්ති, සොතං රජතපනාළිකං විය පාමඞ්ගසුත්තං විය [Pg.111] ච මඤ්ඤන්ති, තුඞ්ගනාසාති ලද්ධවොහාරං ඝානං වට්ටෙත්වා ඨපිතහරිතාලවට්ටිං විය මඤ්ඤන්ති, ජිව්හං රත්තකම්බලපටලං විය මුදුසිනිද්ධමධුරරසදං මඤ්ඤන්ති, කායං සාලලට්ඨිං විය සුවණ්ණතොරණං විය ච මඤ්ඤන්ති, මනං අඤ්ඤෙසං මනෙන අසදිසං උළාරං මඤ්ඤන්ති.

ពាក្យថា Yaṃ kho loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ គឺ ធម្មជាតិណាដែលមានសភាវៈជាទីស្រឡាញ់ និងសភាវៈជាទីត្រេកអរ (ផ្អែមល្ហែម) ក្នុងលោក។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា Cakkhuṃ loke (ចក្ខុក្នុងលោក) សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ ពួកសត្វដែលជាប់ជំពាក់ដោយសេចក្តីប្រកាន់ថាជារបស់ខ្លួន ក្នុងចក្ខុជាដើមក្នុងលោក កាលបើស្ថិតនៅក្នុងសម្បត្តិ (សេចក្តីសម្រេច) តែងសម្គាល់នូវចក្ខុរបស់ខ្លួន ដែលមានប្រសាទទាំងប្រាំដ៏ថ្លាស្អាត តាមរយៈការកាន់យកនូវនិមិត្តក្នុងកញ្ចក់ជាដើម ថាដូចជាបង្អួចតោត្បូងទទឹមដែលបើកចំហក្នុងប្រាសាទមាស សម្គាល់នូវត្រចៀកថាដូចជាបំពង់ប្រាក់ ឬដូចជាខ្សែចងដងខ្លួន សម្គាល់នូវច្រមុះដែលបានឈ្មោះថាជាច្រមុះស្រួច ថាដូចជាដុំល្មៀតដែលគេមូលទុក សម្គាល់នូវអណ្តាតដែលទន់ល្មើយ ម៉ដ្ដរលោង ផ្តល់នូវរសជាតិផ្អែមឆ្ងាញ់ ថាដូចជាបន្ទះកម្ពលក្រហម សម្គាល់នូវកាយថាដូចជាដើមរាំង ឬដូចជាខ្លោងទ្វារមាស សម្គាល់នូវចិត្តថាជាធម្មជាតិដ៏ឧត្តម មិនដូចជាចិត្តរបស់ជនដទៃឡើយ។

නිච්චතො අද්දක්ඛුන්ති නිච්චන්ති අද්දසංසු. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. න පරිමුච්චිංසු දුක්ඛස්මාති සකලස්මාපි වට්ටදුක්ඛා න පරිමුච්චිංසු. දක්ඛිස්සන්තීති පස්සිස්සන්ති. ආපානීයකංසොති සරකස්ස නාමං. යස්මා පනෙත්ථ ආපං පිවන්ති, තස්මා ‘‘ආපානීයො’’ති වුච්චති. ආපානීයො ච සො කංසො චාති ආපානීයකංසො. සුරාමණ්ඩසරකස්සෙතං නාමං. ‘‘වණ්ණසම්පන්නො’’තිආදිවචනතො පන කංසෙ ඨිතපානමෙව එවං වුත්තං. ඝම්මාභිතත්තොති ඝම්මෙන අභිතත්තො. ඝම්මපරෙතොති ඝම්මෙන ඵුට්ඨො, අනුගතොති අත්ථො. පිවතො හි ඛො තං ඡාදෙස්සතීති පිවන්තස්ස තං පානීයං වණ්ණාදිසම්පත්තියා රුච්චිස්සති, සකලසරීරං වා ඵරිත්වා තුට්ඨිං උප්පාදයමානං ඨස්සති. අප්පටිසඞ්ඛාති අපච්චවෙක්ඛිත්වා.

ពាក្យថា Niccato addakkhuṃ គឺ ឃើញថាទៀង។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Na parimucciṃsu dukkhasmā គឺ មិនរួចផុតចាកវដ្តទុក្ខទាំងអស់ឡើយ។ ពាក្យថា Dakkhissanti គឺ នឹងឃើញ។ ពាក្យថា Āpānīyakaṃsa គឺជាឈ្មោះនៃកែវទឹក (ឬភាជន៍ផឹកទឹក)។ ព្រោះថា ពួកជនតែងផឹកទឹកក្នុងភាជន៍នេះ ហេតុនោះ ភាជន៍នោះទើបហៅថា “អាបានីយៈ” (ភាជន៍សម្រាប់ផឹក)។ ភាជន៍នោះផង ជាភាជន៍សំរិទ្ធផង ទើបហៅថា អាបានីយកំសៈ។ នេះជាឈ្មោះនៃកែវស្រាដ៏ថ្លា។ ប៉ុន្តែ ដោយសារព្រះតម្រាស់ជាដើមថា “Vaṇṇasampanno” (ប្រកបដោយពណ៌) ក្នុងទីនេះ ទើបសំដៅយកតែទឹកស្រាដែលលាយដោយថ្នាំពិសដែលនៅក្នុងភាជន៍សំរិទ្ធនោះប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Ghammābhitatta គឺ ត្រូវកំដៅថ្ងៃចាត់។ ពាក្យថា Ghammapareta គឺ ត្រូវកំដៅថ្ងៃប៉ះពាល់ ឬគ្របដណ្តប់ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Pivato hi kho taṃ chādessati គឺ កាលបើផឹកទឹកនោះ នឹងពេញចិត្តដោយសារភាពល្អនៃពណ៌ជាដើម ឬទឹកនោះនឹងជ្រួតជ្រាបទៅសព្វរាងកាយទាំងមូល ហើយតាំងនៅដោយញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Appaṭisaṅkhā គឺ មិនបានពិចារណា។

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – ආපානීයකංසො විය හි ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං ආරම්මණං දට්ඨබ්බං, ඝම්මාභිතත්තපුරිසො විය වට්ටනිස්සිතො පුථුජ්ජනො, ආපානීයකංසෙන නිමන්තනපුරිසො විය ලොකෙ පියරූපෙන සාතරූපෙන ආරම්මණෙන නිමන්තකජනො, ආපානීයකංසෙ සම්පත්තිඤ්ච ආදීනවඤ්ච ආරොචෙන්තො ආපානකමනුස්සො විය ආචරියුපජ්ඣායාදිකො කල්‍යාණමිත්තො. යථෙව හි තස්ස පුරිසස්ස අපලොකිතමනුස්සො ආපානීයකංසෙ ගුණඤ්ච ආදීනවඤ්ච ආරොචෙති, එවමෙව ආචරියො වා උපජ්ඣායො වා භික්ඛුනො පඤ්චසු කාමගුණෙසු අස්සාදඤ්ච නිස්සරණඤ්ච කථෙති.

ក្នុងពាក្យថា Evameva kho នេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ អាការៈដែលជាទីស្រឡាញ់ និងជាទីត្រេកអរក្នុងលោក គួររាប់ថាដូចជាភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិស, បុថុជ្ជនដែលអាស្រ័យនៅក្នុងវដ្តសង្សារ គួររាប់ថាដូចជាបុរសដែលត្រូវកំដៅថ្ងៃចាត់, ជនអ្នកអញ្ជើញដោយអារម្មណ៍ជាទីស្រឡាញ់ និងជាទីត្រេកអរក្នុងលោក គួររាប់ថាដូចជាបុរសអ្នកអញ្ជើញដោយភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិស, ចំណែកឯកល្យាណមិត្តមានអាចារ្យ និងឧបជ្ឈាយ៍ជាដើម គួររាប់ថាដូចជាមនុស្សអ្នកផឹកទឹកស្រា ដែលប្រាប់នូវគុណសម្បត្តិ និងទោសកំហុសក្នុងភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិសនោះ។ ព្រោះថា បុរសអ្នកដែលគេសុំឲ្យជួយមើល តែងប្រាប់នូវគុណ និងទោសក្នុងភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិសដល់បុរសនោះយ៉ាងណា អាចារ្យក្តី ឧបជ្ឈាយ៍ក្តី តែងប្រាប់នូវអស្សាទៈ (សេចក្តីត្រេកអរ) និងនិស្សរណៈ (ការរំដោះខ្លួនរួច) ក្នុងកាមគុណទាំងប្រាំដល់ភិក្ខុ យ៉ាងនោះឯង។

තත්ථ යථා ආපානීයකංසම්හි ගුණෙ ච ආදීනවෙ ච ආරොචිතෙ සො පුරිසො පියවණ්ණාදිසම්පදායමෙව සඤ්ජාතවෙගො ‘‘සචෙ මරණං භවිස්සති, පච්ඡා ජානිස්සාමී’’ති සහසා අප්පටිසඞ්ඛාය තං පිවිත්වා මරණං වා මරණමත්තං වා දුක්ඛං නිගච්ඡති, එවමෙව, භික්ඛු, ‘‘පඤ්චසු කාමගුණෙසු දස්සනාදිවසෙන උප්පන්නසොමනස්සමත්තමෙව අස්සාදො, ආදීනවො පන දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකො බහු නානප්පකාරො, අප්පස්සාදා කාමා බහුදුක්ඛා බහුපායාසා’’ති [Pg.112] එවං ආචරියුපජ්ඣායෙහි ආනිසංසඤ්ච ආදීනවඤ්ච කථෙත්වා – ‘‘සමණපටිපදං පටිපජ්ජ, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භව භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියං අනුයුත්තො’’ති එවං ඔවදිතොපි අස්සාදබද්ධචිත්තතාය ‘‘සචෙ වුත්තප්පකාරො ආදීනවො භවිස්සති, පච්ඡා ජානිස්සාමී’’ති ආචරියුපජ්ඣායෙ අපසාදෙත්වා උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනි චෙව වත්තපටිපත්තිඤ්ච පහාය ලොකාමිසකථං කථෙන්තො කාමෙ පරිභුඤ්ජිතුකාමතාය සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තති. තතො දුච්චරිතානි පූරෙන්තො සන්ධිච්ඡෙදනාදිකාලෙ ‘‘චොරො අය’’න්ති ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සිතො ඉධෙව හත්ථපාදාදිඡෙදනං පත්වා සම්පරායෙ චතූසු අපායෙසු මහාදුක්ඛං අනුභොති.

ក្នុងឧបមានោះ កាលបើគេប្រាប់នូវគុណ និងទោសក្នុងភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិសហើយ បុរសនោះមានសេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំងក្លាតែក្នុងសម្បត្តិនៃពណ៌ជាទីគាប់ចិត្តជាដើម ហើយគិតថា “ប្រសិនបើមានសេចក្តីស្លាប់មែន ចាំដឹងគ្នាក្រោយចុះ” ក៏ផឹកទឹកស្រានោះភ្លាមៗដោយមិនបានពិចារណា ហើយក៏ដល់នូវសេចក្តីស្លាប់ ឬដល់នូវទុក្ខស្ទើរតែស្លាប់ យ៉ាងណា ភិក្ខុក៏យ៉ាងនោះដែរ កាលបើអាចារ្យ និងឧបជ្ឈាយ៍បានសម្តែងនូវអានិសង្ស និងទោសយ៉ាងនេះថា “សេចក្តីសោមនស្សដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការឃើញជាដើមក្នុងកាមគុណទាំងប្រាំ គ្រាន់តែជាអស្សាទៈ (សេចក្តីត្រេកអរ) ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯទោសក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងបរលោកវិញ មានច្រើនប្រការណាស់ កាមទាំងឡាយមានសេចក្តីត្រេកអរតិច មានទុក្ខច្រើន មានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តច្រើន” ហើយទូន្មានយ៉ាងនេះថា “ចូរអ្នកបដិបត្តិនូវសមណបដិបទា ចូរជាអ្នកគ្រប់គ្រងទ្វារក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដឹងប្រមាណក្នុងភោជន និងជាអ្នកព្យាយាមភ្ញាក់រលឹកជានិច្ច” ទោះបីជាត្រូវគេទូន្មានយ៉ាងនេះក្តី ក៏ព្រោះតែមានចិត្តជាប់ជំពាក់នឹងអស្សាទៈ ទើបគិតថា “ប្រសិនបើមានទោសដូចដែលគេនិយាយមែន ចាំដឹងគ្នាក្រោយចុះ” ហើយក៏ធ្វើមិនឲ្យជ្រះថ្លាចំពោះអាចារ្យ និងឧបជ្ឈាយ៍ លះបង់ចោលនូវការរៀនសូត្រ ការសាកសួរជាដើម និងលះបង់នូវវត្តបដិបត្តិ ហើយនិយាយតែលោការាមិសកថា ព្រោះចង់សេពកាមគុណ ទើបពោលលះបង់សិក្ខា ហើយវិលត្រឡប់ទៅកាន់ភេទថោកទាប (ជាគ្រហស្ថ)។ បន្ទាប់មក កាលបើបំពេញនូវទុច្ចរិតទាំងឡាយ ក្នុងពេលដែលកាត់របង កាត់ជញ្ជាំងផ្ទះជាដើម គេក៏ចាប់ខ្លួនបានថា “អាម្នាក់នេះជាចោរ” ហើយនាំទៅបង្ហាញដល់ស្តេច ក៏ត្រូវទទួលទណ្ឌកម្មមានការកាត់ដៃកាត់ជើងជាដើមក្នុងលោកនេះឯង ហើយក្នុងបរលោក ក៏ត្រូវរងទុក្ខវេទនាយ៉ាងខ្លាំងក្នុងអបាយភូមិទាំងបួន។

පානීයෙන වා විනෙතුන්ති සීතෙන වාරිනා හරිතුං. දධිමණ්ඩකෙනාති දධිමණ්ඩනමත්තෙන. භට්ඨලොණිකායාති සලොණෙන සත්තුපානීයෙන. ලොණසොවීරකෙනාති සබ්බධඤ්ඤඵලකළීරාදීනි පක්ඛිපිත්වා ලොණසොවීරකං නාම කරොන්ති, තෙන.

ពាក្យថា Pānīyena vā vinetuṃ គឺ ដើម្បីកំចាត់បង់ដោយទឹកត្រជាក់។ ពាក្យថា Dadhimaṇḍakena គឺ ដោយទឹកដោះជូរដ៏ថ្លា។ ពាក្យថា Bhaṭṭhaloṇikāya គឺ ដោយទឹកម្សៅលីងលាយអំបិល។ ពាក្យថា Loṇasovīrakena គឺ គេដាក់នូវធញ្ញជាតិ ផ្លែឈើ និងទំពាំងគ្រប់មុខជាដើមចូលគ្នា ហើយធ្វើជាថ្នាំឈ្មោះ លោណសោវីរកៈ ដោយថ្នាំនោះ។

ඔපම්මසංසන්දනං පනෙත්ථ – ඝම්මාභිතත්තපුරිසො විය වට්ටසන්නිස්සිතකාලෙ යොගාවචරො දට්ඨබ්බො, තස්ස පුරිසස්ස පටිසඞ්ඛා ආපානීයකංසං පහාය පානීයාදීහි පිපාසස්ස විනොදනං විය භික්ඛුනො ආචරියුපජ්ඣායානං ඔවාදෙ ඨත්වා ඡද්වාරාදීනි පරිග්ගහෙත්වා අනුක්කමෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තස්ස අරහත්තඵලාධිගමො, පානීයාදීනි චත්තාරි පානානි විය හි චත්තාරො මග්ගා, තෙසු අඤ්ඤතරං පිවිත්වා සුරාපිපාසිතං විනොදෙත්වා සුඛිනො යෙන කාමං ගමනං විය ඛීණාසවස්ස චතුමග්ගපානං පිවිත්වා තණ්හං විනොදෙත්වා අගතපුබ්බං නිබ්බානදිසං ගමනකාලො වෙදිතබ්බො. ඡට්ඨං.

ចំណែកឯការប្រៀបធៀបឧបមានៅក្នុងទីនេះគឺ៖ យោគាវចរបុគ្គលក្នុងកាលដែលអាស្រ័យនៅក្នុងវដ្តសង្សារ គួររាប់ថាដូចជាបុរសដែលត្រូវកំដៅថ្ងៃចាត់, ការសម្រេចអរហត្តផលរបស់ភិក្ខុដែលស្ថិតនៅក្នុងឱវាទរបស់អាចារ្យ និងឧបជ្ឈាយ៍ គ្រប់គ្រងទ្វារទាំងប្រាំមួយជាដើម ហើយចម្រើនវិបស្សនាជាលំដាប់ គួររាប់ថាដូចជាការដែលបុរសនោះពិចារណាហើយ លះបង់នូវភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិស ហើយកំចាត់បង់នូវសេចក្តីស្រេកឃ្លានដោយទឹកត្រជាក់ជាដើម។ ព្រោះថាមគ្គទាំងបួន ដូចជាទឹកសម្រាប់ផឹកទាំងបួនមុខមានទឹកត្រជាក់ជាដើមនោះឯង កាលបើបានផឹកនូវទឹកណាមួយក្នុងចំណោមទឹកទាំងនោះ ហើយកំចាត់បង់នូវសេចក្តីស្រេកស្រា ហើយមានសេចក្តីសុខ ដើរទៅកាន់ទីកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នាយ៉ាងណា កាលដែលព្រះខីណាស្រពបានផឹកនូវទឹកមគ្គទាំងបួន ហើយកំចាត់បង់នូវតណ្ហាដែលជាសេចក្តីស្រេកឃ្លាន ហើយទៅកាន់ទិសគឺព្រះនិព្វានដែលមិនធ្លាប់ទៅដល់ពីមុន ក៏គួរដឹងយ៉ាងនោះឯង។ សូត្រទី៦ ចប់។

7. නළකලාපීසුත්තවණ්ණනා

៧. អដ្ឋកថានឡកលាបីសូត្រ

67. සත්තමෙ කින්නු ඛො, ආවුසොති කස්මා පුච්ඡති? ‘‘එවං පුට්ඨො කථං නු ඛො බ්‍යාකරෙය්‍යා’’ති. ථෙරස්ස අජ්ඣාසයජානනත්ථං. අපිච අතීතෙ ද්වෙ අග්ගසාවකා ඉමං පඤ්හං විනිච්ඡයිංසූති අනාගතෙ භික්ඛූ ජානිස්සන්තීතිපි පුච්ඡති. ඉදානෙව ඛො මයන්ති ඉදං ථෙරො යස්ස නාමරූපස්ස විඤ්ඤාණං පච්චයොති වුත්තං, තදෙව නාමරූපං විඤ්ඤාණස්ස පච්චයොති [Pg.113] වුත්තත්තා ආහ. නළකලාපියොති ඉධ පන අයකලාපාදිවසෙන උපමං අනාහරිත්වා විඤ්ඤාණනාමරූපානං අබලදුබ්බලභාවදස්සනත්ථං අයං උපමා ආභතා.

៦៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា Kinnu kho, āvuso សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈ (មហាកោដ្ឋិកៈ) សួរយ៉ាងនេះ (ទាំងដែលខ្លួនគ្មានសេចក្តីសង្ស័យ)? គឺដើម្បីដឹងនូវព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរថា “កាលបើត្រូវគេសួរយ៉ាងនេះ តើលោកនឹងដោះស្រាយយ៉ាងណា?”។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈសួរដោយគិតថា “ក្នុងអតីតកាល ព្រះអគ្គសាវកទាំងពីររូបបានដោះស្រាយនូវបញ្ហានេះយ៉ាងណា ពួកភិក្ខុក្នុងអនាគតកាលក៏នឹងបានដឹងយ៉ាងនោះដែរ”។ ពាក្យថា Idāneva kho mayaṃ នេះ ព្រះថេរៈបានពោលឡើង ព្រោះតែព្រះសារីបុត្តបានសម្តែងទុកថា វិញ្ញាណជាបច្ច័យដល់នាមរូបណា នាមរូបនោះឯងក៏ជាបច្ច័យដល់វិញ្ញាណវិញដែរ។ ពាក្យថា Naḷakalāpiyo គឺក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គមិនបាននាំយកឧបមាដោយអំណាចនៃបាច់ដែកជាដើមឡើយ តែបាននាំយកឧបមានៃបាច់បបុសនេះមក ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពទន់ខ្សោយ (គ្មានកម្លាំង) នៃវិញ្ញាណ និងនាមរូប។

නිරොධො හොතීති එත්තකෙ ඨානෙ පච්චයුප්පන්නපඤ්චවොකාරභවවසෙන දෙසනා කථිතා. ඡත්තිංසාය වත්ථූහීති හෙට්ඨා විස්සජ්ජිතෙසු ද්වාදසසු පදෙසු එකෙකස්මිං තිණ්ණං තිණ්ණං වසෙන ඡත්තිංසාය කාරණෙහි. එත්ථ ච පඨමො ධම්මකථිකගුණො, දුතියා පටිපත්ති, තතියං පටිපත්තිඵලං. තත්ථ පඨමනයෙන දෙසනාසම්පත්ති කථිතා, දුතියෙන සෙක්ඛභූමි, තතියෙන අසෙක්ඛභූමීති. සත්තමං.

ពាក្យថា Nirodho hoti គឺក្នុងទីដ៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវទេសនា ដោយអំណាចនៃបច្ចយុប្បន្នធម៌ក្នុងបញ្ចវោការភព។ ពាក្យថា Chattiṃsāya vatthūhi គឺដោយហេតុ ៣៦ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃធម៌ ៣ យ៉ាងៗ ក្នុងបទនីមួយៗ នៃបទទាំង ១២ ដែលបានដោះស្រាយខាងក្រោម។ ហើយក្នុងទីនេះ ផ្នែកទីមួយ គឺជាគុណរបស់ព្រះធម្មកថិក, ផ្នែកទីពីរ គឺបដិបត្តិ, ផ្នែកទីបី គឺផលនៃបដិបត្តិ។ ក្នុងផ្នែកទាំងនោះ ដោយន័យទីមួយ ទ្រង់សម្តែងនូវសេចក្តីបរិបូណ៌នៃទេសនា, ដោយន័យទីពីរ ទ្រង់សម្តែងនូវសេក្ខភូមិ (ភូមិនៃព្រះសេក្ខបុគ្គល), ដោយន័យទីបី ទ្រង់សម្តែងនូវអសេក្ខភូមិ (ភូមិនៃព្រះអសេក្ខបុគ្គល)។ សូត្រទី៧ ចប់។

8. කොසම්බිසුත්තවණ්ණනා

៨. អដ្ឋកថាកោសម្ពិសូត្រ

68. අට්ඨමෙ අඤ්ඤත්‍රෙවාති එකච්චො හි පරස්ස සද්දහිත්වා යං එස භණති, තං භූතන්ති ගණ්හාති. අපරස්ස නිසීදිත්වා චින්තෙන්තස්ස යං කාරණං රුච්චති, සො ‘‘අත්ථි එත’’න්ති රුචියා ගණ්හාති. එකො ‘‘චිරකාලතො පට්ඨාය එවං අනුස්සවො අත්ථි, භූතමෙත’’න්ති අනුස්සවෙන ගණ්හාති. අඤ්ඤස්ස විතක්කයතො එකං කාරණං උපට්ඨාති, සො ‘‘අත්ථෙත’’න්ති ආකාරපරිවිතක්කෙන ගණ්හාති. අපරස්ස චින්තයතො එකා දිට්ඨි උප්පජ්ජති, යායස්ස තං කාරණං නිජ්ඣායන්තස්ස ඛමති, සො ‘‘අත්ථෙත’’න්ති දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා ගණ්හාති. ථෙරො පන පඤ්චපි එතානි කාරණානි පටික්ඛිපිත්වා පච්චක්ඛඤාණෙන පටිවිද්ධභාවං පුච්ඡන්තො අඤ්ඤත්‍රෙව, ආවුසො මුසිල, සද්ධායාතිආදිමාහ. තත්ථ අඤ්ඤත්‍රෙවාති සද්ධාදීනි කාරණානි ඨපෙත්වා, විනා එතෙහි කාරණෙහීති අත්ථො. භවනිරොධො නිබ්බානන්ති පඤ්චක්ඛන්ධනිරොධො නිබ්බානං.

៦៨. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា Aññatreva ក្នុងបទជាដើមថា Aññatreva, āvuso Musila, saddhāya សេចក្តីថា ជនខ្លះជឿពាក្យរបស់អ្នកដទៃ ហើយកាន់យកថា “រឿងដែលអ្នកនេះនិយាយ គឺពិតប្រាកដមែន”។ ជនម្នាក់ទៀត កាលដែលអង្គុយគិតទៅ ពេញចិត្តនឹងហេតុផលណា ក៏កាន់យកដោយសេចក្តីពេញចិត្តថា “រឿងនេះមានពិតមែន”។ ជនម្នាក់ទៀត យល់ថា “មានពាក្យតំណាលតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយយ៉ាងនេះ រឿងនេះពិតប្រាកដមែន” ក៏កាន់យកដោយពាក្យតំណាល (អនុស្សវៈ)។ ជនម្នាក់ទៀត កាលដែលត្រិះរិះទៅ ហេតុផលមួយក៏ប្រាកដឡើង គេក៏កាន់យកដោយការត្រិះរិះរកអាការៈថា “រឿងនេះមានពិតមែន”។ ជនម្នាក់ទៀត កាលដែលគិតទៅ ទិដ្ឋិមួយក៏កើតឡើង គេពេញចិត្តនឹងហេតុផលនោះដោយការពិចារណា ក៏កាន់យកដោយការយល់ព្រមតាមការពិចារណា (ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ) ថា “រឿងនេះមានពិតមែន”។ ចំណែកឯព្រះថេរៈ (សវិដ្ឋៈ) បានទាត់ចោលនូវហេតុផលទាំងប្រាំយ៉ាងនេះ ហើយចង់សួររកការចាក់ធ្លុះដោយបច្ចក្ខញាណ (ញាណផ្ទាល់ខ្លួន) ទើបពោលពាក្យជាដើមថា Aññatreva, āvuso Musila, saddhāya (ម្នាលអាវុសោមុសិលៈ វៀរលែងតែសេចក្តីជឿ...)។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា Aññatreva គឺ លើកលែងតែហេតុផលមានសេចក្តីជឿជាដើម សេចក្តីថា វៀរលែងតែហេតុផលទាំងនេះ។ ពាក្យថា Bhavanirodho nibbānaṃ គឺ ការរលត់ទៅនៃបញ្ចក្ខន្ធ ឈ្មោះថា ព្រះនិព្វាន។

තුණ්හී අහොසීති ථෙරො ඛීණාසවො, අහං පන ඛීණාසවොති වා න වාති වා අවත්වා තුණ්හීයෙව අහොසි. ආයස්මා නාරදො ආයස්මන්තං පවිට්ඨං එතදවොචාති කස්මා අවොච? සො කිර චින්තෙසි – ‘‘භවනිරොධො නිබ්බානං නාමාති සෙඛෙහිපි ජානිතබ්බො පඤ්හො එස, අයං පන ථෙරො ඉමං ථෙරං අසෙඛභූමියා කාරෙති, ඉමං ඨානං ජානාපෙස්සාමී’’ති එතං අවොච.

ពាក្យថា Tuṇhī ahosi គឺ ព្រះថេរៈ (មុសិលៈ) ជាព្រះខីណាស្រព ប៉ុន្តែលោកមិនបានពោលថា “អាត្មាជាព្រះខីណាស្រព” ឬថា “មិនមែនជាព្រះខីណាស្រព” ឡើយ គឺលោកនៅស្ងៀមតែម្តង។ ពាក្យថា Āyasmā Nārado āyasmantaṃ Paviṭṭhaṃ etadavoca សួរថា ហេតុអ្វីបានជាលោកពោលយ៉ាងនេះ? ឮថា ព្រះណារទៈនោះបានគិតថា “បញ្ហាដែលថា ការរលត់ភពគឺព្រះនិព្វាន គឺជាបញ្ហាដែលសូម្បីតែព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយក៏ត្រូវដឹងដែរ តែព្រះថេរៈ (សវិដ្ឋៈ) នេះ បែរជាធ្វើឲ្យព្រះថេរៈ (មុសិលៈ) នេះ ស្ថិតនៅក្នុងអសេក្ខភូមិ (ថ្នាក់ព្រះអរហន្ត) ទៅវិញ អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងលោកឲ្យដឹងនូវហេតុការណ៍ពិតនេះ” ទើបបានពោលពាក្យនេះ។

සම්මප්පඤ්ඤාය [Pg.114] සුදිට්ඨන්ති සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සුට්ඨු දිට්ඨං. න චම්හි අරහන්ති අනාගාමිමග්ගෙ ඨිතත්තා අරහං න හොමීති දීපෙති. යං පනස්ස ඉදානි ‘‘භවනිරොධො නිබ්බාන’’න්ති ඤාණං, තං එකූනවීසතියා පච්චවෙක්ඛණඤාණෙහි විමුත්තං පච්චවෙක්ඛණඤාණං. උදපානොති වීසතිංසහත්ථගම්භීරො පානීයකූපො. උදකවාරකොති උදකඋස්සිඤ්චනවාරකො. උදකන්ති හි ඛො ඤාණං අස්සාති තීරෙ ඨිතස්ස ඔලොකයතො එවං ඤාණං භවෙය්‍ය. න ච කායෙන ඵුසිත්වාති උදකං පන නීහරිත්වා කායෙන ඵුසිත්වා විහරිතුං න සක්කුණෙය්‍ය. උදපානෙ උදකදස්සනං විය හි අනාගාමිනො නිබ්බානදස්සනං, ඝම්මාභිතත්තපුරිසො විය අනාගාමී, උදකවාරකො විය අරහත්තමග්ගො, යථා ඝම්මාභිතත්තපුරිසො උදපානෙ උදකං පස්සති. එවං අනාගාමී පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන ‘‘උපරි අරහත්තඵලසමයො නාම අත්ථී’’ති ජානාති. යථා පන සො පුරිසො උදකවාරකස්ස නත්ථිතාය උදකං නීහරිත්වා කායෙන ඵුසිතුං න ලභති, එවං අනාගාමී අරහත්තමග්ගස්ස නත්ථිතාය නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා අරහත්තඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදිතුං න ලභති. අට්ඨමං.

«សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋំ» សេចក្តីថា ឃើញយ៉ាងល្អដោយមគ្គបញ្ញាព្រមទាំងវិបស្សនា។ ពាក្យថា «ន ចម្ហិ អរហំ» បង្ហាញអត្ថថា ព្រោះខ្លួនស្ថិតនៅក្នុងអនាគាមិមគ្គ ទើបមិនទាន់ជាព្រះអរហន្ត។ ចំណែកឯញាណរបស់ព្រះនារទៈនោះនាពេលនេះថា «ការរលត់ភពគឺព្រះនិព្វាន» ញាណនោះជាបច្ចវេក្ខណញាណដែលពិចារណាឃើញព្រះនិព្វាន ក្នុងបច្ចវេក្ខណញាណទាំង ១៩។ ពាក្យថា «ឧទបានោ» គឺអណ្តូងទឹកសម្រាប់ផឹកដែលមានជម្រៅ ២០ ឬ ៣០ ហត្ថ។ ពាក្យថា «ឧទកវារកោ» គឺប្រដាប់សម្រាប់យោងដងទឹកឡើងមកចាក់។ ពាក្យថា «ឧទកន្តិ ហិ ខោ ញាណំ អស្សា» សេចក្តីថា ញាណបែបនេះគប្បីកើតមានដល់បុគ្គលដែលឈរនៅមាត់អណ្តូងហើយសម្លឹងមើលទៅ។ ពាក្យថា «ន ច កាយេន ផុសិត្វា» សេចក្តីថា មិនអាចដងទឹកនោះឡើងមក ហើយពាល់ត្រូវដោយកាយ រស់នៅបានឡើយ។ ព្រោះថា ការឃើញព្រះនិព្វានរបស់ព្រះអនាគាមី ប្រៀបដូចជាការឃើញទឹកក្នុងអណ្តូង, ព្រះអនាគាមី ប្រៀបដូចជាបុរសដែលត្រូវកម្តៅថ្ងៃបៀតបៀនយ៉ាងខ្លាំង, អរហត្តមគ្គ ប្រៀបដូចជាយោងដងទឹក, ដូចជាបុរសដែលត្រូវកម្តៅថ្ងៃបៀតបៀន ឃើញទឹកក្នុងអណ្តូង យ៉ាងណាមិញ ព្រះអនាគាមី ក៏ដឹងដោយបច្ចវេក្ខណញាណយ៉ាងនោះថា «អរហត្តផលសម័យនៅខាងលើមានពិតមែន»។ ម្យ៉ាងទៀត បុរសនោះមិនបានពាល់ត្រូវទឹកដោយកាយ ព្រោះគ្មានយោងដងទឹក យ៉ាងណាមិញ ព្រះអនាគាមី ក៏មិនបានធ្វើព្រះនិព្វានឱ្យជាអារម្មណ៍ ហើយចូលអរហត្តផលសមាបត្តិគង់នៅបានឡើយ ព្រោះគ្មានអរហត្តមគ្គ យ៉ាងនោះឯង។ សូត្រទី ៨ ចប់។

9. උපයන්තිසුත්තවණ්ණනා

៩. អដ្ឋកថាឧបយន្តិសូត្រ

69. නවමෙ උපයන්තොති උදකවඩ්ඪනසමයෙ උපරි ගච්ඡන්තො. මහානදියොති ගඞ්ගායමුනාදිකා මහාසරිතායො. උපයාපෙතීති උපරි යාපෙති, වඩ්ඪෙති පූරෙතීති අත්ථො. අවිජ්ජා උපයන්තීති අවිජ්ජා උපරි ගච්ඡන්තී සඞ්ඛාරානං පච්චයො භවිතුං සක්කුණන්තී. සඞ්ඛාරෙ උපයාපෙතීති සඞ්ඛාරෙ උපරි යාපෙති වඩ්ඪෙති. එවං සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අපයන්තොති අපගච්ඡන්තො ඔසරන්තො. අවිජ්ජා අපයන්තීති අවිජ්ජා අපගච්ඡමානා ඔසරමානා උපරි සඞ්ඛාරානං පච්චයො භවිතුං න සක්කුණන්තීති අත්ථො. සඞ්ඛාරෙ අපයාපෙතීති සඞ්ඛාරෙ අපගච්ඡාපෙති. එස නයො සබ්බපදෙසු. නවමං.

៦៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា «ឧបយន្តោ» សេចក្តីថា កាលដែលទឹកជោរឡើង ទឹកនោះក៏ហូរឡើងទៅលើហួសពីកម្រិតធម្មតា។ ពាក្យថា «មហានទិយោ» គឺទន្លេធំៗទាំងឡាយ មានទន្លេគង្គា និងទន្លេយមុនាជាដើម។ ពាក្យថា «ឧបយាបេតិ» មានន័យថា ធ្វើឱ្យហូរឡើងទៅលើ ធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង ធ្វើឱ្យពេញ។ ពាក្យថា «អវិជ្ជា ឧបយន្តិ» សេចក្តីថា អវិជ្ជាកាលដែលកើនឡើងទៅលើ ក៏អាចជាបច្ច័យដល់សង្ខារទាំងឡាយបាន។ ពាក្យថា «សង្ខារេ ឧបយាបេតិ» សេចក្តីថា ធ្វើសង្ខារទាំងឡាយឱ្យកើនឡើងទៅលើ ធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងតាមវិធីនេះឯង។ ពាក្យថា «អបយន្តោ» សេចក្តីថា ស្រកចុះ ថយចុះ។ ពាក្យថា «អវិជ្ជា អបយន្តិ» សេចក្តីថា អវិជ្ជាកាលដែលស្រកចុះ ថយចុះ ក៏មិនអាចជាបច្ច័យដល់សង្ខារទាំងឡាយនៅខាងលើបានឡើយ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «សង្ខារេ អបយាបេតិ» សេចក្តីថា ធ្វើសង្ខារទាំងឡាយឱ្យថយចុះ។ វិធីនេះគប្បីជ្រាបក្នុងបទទាំងពួង។ សូត្រទី ៩ ចប់។

10. සුසිමසුත්තවණ්ණනා

១០. អដ្ឋកថាសុសីមសូត្រ

70. දසමෙ ගරුකතොති සබ්බෙහි දෙවමනුස්සෙහි පාසාණච්ඡත්තං විය චිත්තෙන ගරුකතො. මානිතොති මනෙන පියායිතො. පූජිතොති චතුපච්චයපූජාය [Pg.115] පූජිතො. අපචිතොති නීචවුත්තිකරණෙන අපචිතො. සත්ථාරඤ්හි දිස්වා මනුස්සා හත්ථික්ඛන්ධාදීහි ඔතරන්ති මග්ගං දෙන්ති, අංසකූටතො සාටකං අපනෙන්ති, ආසනතො වුට්ඨහන්ති වන්දන්ති. එවං සො තෙහි අපචිතො නාම හොති. සුසිමොති එවංනාමකො වෙදඞ්ගෙසු කුසලො පණ්ඩිතපරිබ්බාජකො. එහි ත්වන්ති තෙසං කිර එතදහොසි – ‘‘සමණො ගොතමො න ජාතිගොත්තාදීනි ආගම්ම ලාභග්ගප්පත්තො ජාතො, කවිසෙට්ඨො පනෙස උත්තමකවිතාය සාවකානං ගන්ථං බන්ධිත්වා දෙති, තං තෙ උග්ගණ්හිත්වා උපට්ඨාකානං උපනිසින්නකථම්පි අනුමොදනම්පි සරභඤ්ඤම්පීති එවමාදීනි කථෙන්ති, තෙ තෙසං පසන්නා ලාභං උපසංහරන්ති. සචෙ මයං යං සමණො ගොතමො ජානාති, තතො ථොකං ජානෙය්‍යාම, අත්තනො සමයං තත්ථ පක්ඛිපිත්වා මයම්පි උපට්ඨාකානං කථෙය්‍යාම, තතො එතෙහි ලාභිතරා භවෙය්‍යාම. කො නු ඛො සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා ඛිප්පමෙව උග්ගණ්හිතුං සක්ඛිස්සතී’’ති. තෙ එවං චින්තෙත්වා ‘‘සුසිමො පටිබලො’’ති දිස්වා තං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු.

៧០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា «គរុកតោ» សេចក្តីថា ត្រូវបានទេវតានិងមនុស្សទាំងពួងធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងដោយចិត្ត ប្រៀបដូចជាឆត្រថ្ម។ ពាក្យថា «មានិតោ» សេចក្តីថា ត្រូវបានគេស្រឡាញ់រាប់អានដោយចិត្ត។ ពាក្យថា «បូជិតោ» សេចក្តីថា ត្រូវបានគេបូជាដោយបច្ច័យបួន។ ពាក្យថា «អបចិតោ» សេចក្តីថា ត្រូវបានគេធ្វើសេចក្តីកោតក្រែងដោយការបន្ទាបខ្លួន។ ព្រោះថា កាលបើមនុស្សទាំងឡាយឃើញព្រះសាស្តា ក៏ចុះពីលើខ្នងដំរីជាដើម ជៀសផ្លូវឱ្យ ដោះសំពត់ស្បៃពីស្មា ក្រោកឈរឡើងពីអាសនៈ ហើយថ្វាយបង្គំ។ កាលបើគេធ្វើបែបនេះ ព្រះអង្គឈ្មោះថាជាបុគ្គលដែលពួកគេធ្វើសេចក្តីកោតក្រែង។ ពាក្យថា «សុសីមោ» គឺបរិព្វាជកជាបណ្ឌិត មានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ឈ្លាសវៃក្នុងគម្ពីរវេទនិងអង្គនៃវេទ។ ពាក្យថា «ឯហិ ត្វំ» ឮថា ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះសមណគោតម មិនមែនបានដល់នូវលាភសក្ការៈដ៏កំពូលព្រោះអាស្រ័យជាតិនិងគោត្រជាដើមនោះទេ ប៉ុន្តែព្រះអង្គជាកវីដ៏ប្រសើរ ព្រោះភាពជាកវីដ៏ឧត្តម ទើបតែងគម្ពីរ សម្តែងដល់សាវកទាំងឡាយ ពួកសាវកទាំងនោះរៀនសូត្រគម្ពីរនោះហើយ ក៏សម្តែងឧបនិសិន្នកថា អនុមោទនាកថា និងសរភញ្ញៈជាដើម ដល់ពួកឧបដ្ឋាក ពួកឧបដ្ឋាកទាំងនោះជ្រះថ្លានឹងសាវកទាំងនោះ ក៏នាំយកលាភសក្ការៈមកប្រគេន។ ប្រសិនបើយើងដឹងធម៌ដែលព្រះសមណគោតមដឹងនោះ បន្តិចបន្តួចខ្លះ ហើយបញ្ចូលលទ្ធិរបស់ខ្លួនទៅក្នុងធម៌នោះ រួចសម្តែងដល់ពួកឧបដ្ឋាករបស់ខ្លួនដែរ នោះយើងនឹងមានលាភសក្ការៈច្រើនជាងពួកសាវកទាំងនោះជាមិនខាន។ តើនរណាហ្ន៎ អាចទៅបួសក្នុងសំណាក់ព្រះសមណគោតម ហើយរៀនសូត្របានយ៉ាងឆាប់រហ័ស?»។ ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះគិតយ៉ាងនេះហើយ ឃើញថាសុសីមបរិព្វាជកជាអ្នកមានសមត្ថភាព ទើបចូលទៅជិតគាត់ហើយនិយាយយ៉ាងនេះ។

යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? එවං කිරස්ස අහොසි, ‘‘කස්ස නු ඛො සන්තිකං ගන්ත්වා අහං ඉමං ධම්මං ඛිප්පං ලද්ධුං සක්ඛිස්සාමී’’ති? තතො චින්තෙසි – ‘‘සමණො ගොතමො ගරු තෙජුස්සදො නියමමනුයුත්තො, න සක්කා අකාලෙ උපසඞ්කමිතුං, අඤ්ඤෙපි බහූ ඛත්තියාදයො සමණං ගොතමං උපසඞ්කමන්ති, තස්මිම්පි සමයෙ න සක්කා උපසඞ්කමිතුං. සාවකෙසුපිස්ස සාරිපුත්තො මහාපඤ්ඤො විපස්සනාලක්ඛණම්හි එතදග්ගෙ ඨපිතො, මහාමොග්ගල්ලානො සමාධිලක්ඛණස්මිං එතදග්ගෙ ඨපිතො, මහාකස්සපො ධුතඞ්ගධරෙසු අනුරුද්ධො දිබ්බචක්ඛුකෙසු, පුණ්ණො මන්තාණිපුත්තො ධම්මකථිකෙසු, උපාලිත්ථෙරො විනයධරෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො, අයං පන ආනන්දො බහුස්සුතො තිපිටකධරො, සත්ථාපිස්ස තත්ථ තත්ථ කථිතං ධම්මං ආහරිත්වා කථෙති, පඤ්චසු ඨානෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො, අට්ඨන්නං වරානං ලාභී, චතූහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙහි සමන්නාගතො, තස්ස සමීපං ගතො ඛිප්පං ධම්මං ලද්ධුං සක්ඛිස්සාමී’’ති. තස්මා යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි.

ពាក្យថា «យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ» សួរថា ហេតុអ្វីបានជាគាត់ចូលទៅជិតព្រះអានន្ទ? ឮថា គាត់មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «តើអាត្មាអញគប្បីចូលទៅជិតសំណាក់លោកអ្នកណា ទើបអាចទទួលបានធម៌នេះយ៉ាងឆាប់រហ័ស?»។ បន្ទាប់មកគាត់ក៏គិតថា «ព្រះសមណគោតម ជាបុគ្គលគួរគោរពកោតក្រែង មានតេជះច្រើន ជាប់រវល់នឹងកិច្ចការផ្សេងៗជានិច្ច មិនអាចចូលទៅជិតក្នុងពេលមិនសមគួរបានឡើយ ទោះបីជាស្តេចនិងក្សត្រជាដើមដទៃទៀតជាច្រើន ក៏ចូលទៅគាល់ព្រះសមណគោតមដែរ ក្នុងពេលនោះក៏មិនអាចចូលទៅជិតបានដែរ។ សូម្បីតែក្នុងចំណោមសាវកទាំងឡាយ ព្រះសារីបុត្តមានបញ្ញាច្រើន ត្រូវបានតម្កល់ទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរខាងវិបស្សនាលក្ខណៈ, ព្រះមហាមោគ្គល្លាន ត្រូវបានតម្កល់ទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរខាងសមាធិលក្ខណៈ, ព្រះមហាកស្សបៈ ក្នុងចំណោមអ្នកទ្រទ្រង់ធុតង្គ, ព្រះអនុរុទ្ធៈ ក្នុងចំណោមអ្នកមានទិព្វចក្ខុ, ព្រះបុណ្ណមន្តានីបុត្ត ក្នុងចំណោមធម្មកថិក, ព្រះឧបាលិត្ថេរ ត្រូវបានតម្កល់ទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរខាងអ្នកទ្រទ្រង់វិន័យ។ ចូលចិត្តព្រះអានន្ទនេះ ជាពហុស្សូត ទ្រទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក សូម្បីតែព្រះសាស្តាក៏នាំយកធម៌ដែលសម្តែងក្នុងបរិស័ទនោះៗមកសម្តែងដល់លោកដែរ លោកត្រូវបានតម្កល់ទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរក្នុងឋានៈទាំង ៥ យ៉ាង ជាអ្នកបានទទួលពរ ៨ ប្រការ ប្រកបដោយអច្ឆរិយអព្ភូតធម៌ ៤ ប្រការ ប្រសិនបើអាត្មាអញទៅកាន់សំណាក់លោក នឹងអាចទទួលបានធម៌យ៉ាងឆាប់រហ័សជាមិនខាន»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបគាត់ចូលទៅជិតព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ។

යෙන [Pg.116] භගවා තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා සයං අපබ්බාජෙත්වා උපසඞ්කමි? එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අයං තිත්ථියසමයෙ පාටියෙක්කො ‘අහං සත්ථා’ති පටිජානන්තො චරති, පබ්බජිත්වා සාසනස්ස අලාභායපි පරිසක්කෙය්‍ය. න ඛො පනස්සාහං අජ්ඣාසයං ආජානාමි, සත්ථා ජානිස්සතී’’ති. තස්මා තං ආදාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. තෙනහානන්ද, සුසිමං පබ්බාජෙථාති සත්ථා කිර චින්තෙසි – ‘‘අයං පරිබ්බාජකො තිත්ථියසමයෙ ‘අහං පාටියෙක්කො සත්ථා’ති පටිජානමානො චරති, ‘ඉධ මග්ගබ්‍රහ්මචරියං චරිතුං ඉච්ඡාමී’ති කිර වදති. කිං නු ඛො මයි පසන්නො, උදාහු මය්හං සාවකෙසු, උදාහු මය්හං වා මම සාවකානං වා ධම්මකථාය පසන්නො’’ති? අථස්ස එකට්ඨානෙපි පසාදාභාවං ඤත්වා, ‘‘අයං මම සාසනෙ ධම්මං ථෙනෙස්සාමීති පබ්බජති. ඉතිස්ස ආගමනං අපරිසුද්ධං; නිප්ඵත්ති නු ඛො කීදිසා’’ති? ඔලොකෙන්තො ‘‘කිඤ්චාපි ‘ධම්මං ථෙනෙස්සාමී’ති පබ්බජති, කතිපාහෙනෙව පන ඝටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘තෙනහානන්ද, සුසිමං පබ්බාජෙථා’’ති ආහ.

ពាក្យថា «យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ» សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះអានន្ទមិនបំបួសគាត់ដោយខ្លួនឯង បែរជាជូនគាត់ទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ? ឮថា ព្រះអានន្ទមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «សុសីមៈនេះ ជាគ្រូម្នាក់ក្នុងលទ្ធិដទៃ ដើរប្រកាសខ្លួនថា "អាត្មាអញជាគ្រូ" កាលបើបួសហើយ គប្បីព្យាយាមធ្វើឱ្យសាសនាសាបសូន្យចាកលាភសក្ការៈក៏សក្តិសម។ ម្យ៉ាងទៀត អាត្មាអញមិនដឹងអធ្យាស្រ័យរបស់គាត់ឡើយ ព្រះសាស្តានឹងទ្រង់ជ្រាបជាមិនខាន»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអានន្ទនាំគាត់ទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ។ ពាក្យថា «តេនហានន្ទ សុសីមំ បព្វាជេថ» ឮថា ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រិះរិះថា «បរិព្វាជកនេះ ដើរប្រកាសខ្លួនក្នុងលទ្ធិដទៃថា "អាត្មាអញជាគ្រូម្នាក់ឯង" តែឥឡូវនិយាយថា "ចង់មកប្រព្រឹត្តមគ្គព្រហ្មចរិយៈក្នុងសាសនានេះ"។ តើគាត់ជ្រះថ្លាចំពោះតថាគត ឬជ្រះថ្លាចំពោះសាវករបស់តថាគត ឬក៏ជ្រះថ្លាចំពោះធម្មកថារបស់តថាគត ឬរបស់សាវករបស់តថាគត?»។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបថាគាត់គ្មានសេចក្តីជ្រះថ្លាសូម្បីតែមួយកន្លែងឡើយ ហើយទ្រង់ជ្រាបថា «គាត់បួសព្រោះចង់លួចធម៌ក្នុងសាសនារបស់តថាគត។ ហេតុនេះ ការមករបស់គាត់មិនបរិសុទ្ធឡើយ ចុះការសម្រេចផលរបស់គាត់នឹងទៅជាយ៉ាងណា?»។ កាលទ្រង់ពិចារណាមើល ក៏ទ្រង់ជ្រាបថា «ទោះបីជាគាត់បួសដោយបំណងចង់លួចធម៌ក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងរយៈពេលតែពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ គាត់នឹងព្យាយាមសម្រេចអរហត្តផលជាមិនខាន» ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «បើដូច្នោះ អានន្ទ ចូរឱ្យសុសីមៈបួសចុះ»។

අඤ්ඤා බ්‍යාකතා හොතීති තෙ කිර භික්ඛූ සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා තෙමාසං වස්සං වසන්තා තස්මිංයෙව අන්තොතෙමාසෙ ඝටෙන්තා වායමන්තා අරහත්තං පටිලභිංසු. තෙ ‘‘පටිලද්ධගුණං සත්ථු ආරොචෙස්සාමා’’ති පවාරිතපවාරණා සෙනාසනං සංසාමෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ආගන්ත්වා අත්තනො පටිලද්ධගුණං ආරොචෙසුං. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. අඤ්ඤාති අරහත්තස්ස නාමං. බ්‍යාකතාති ආරොචිතා. අස්සොසීති සො කිර ඔහිතසොතො හුත්වා තෙසං තෙසං භික්ඛූනං ඨිතට්ඨානං ගච්ඡති තං තං කථං සුණිතුකාමො. යෙන තෙ භික්ඛූ තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? තං කිරස්ස පවත්තිං සුත්වා එතදහොසි – ‘‘අඤ්ඤා නාම ඉමස්මිං සාසනෙ පරමප්පමාණං සාරභූතා ආචරියමුට්ඨි මඤ්ඤෙ භවිස්සති, පුච්ඡිත්වා නං ජානිස්සාමී’’ති. තස්මා උපසඞ්කමි.

ពាក្យថា «អញ្ញា ព្យាកតា ហោតិ» ឮថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះបានរៀនកម្មដ្ឋានក្នុងសំណាក់ព្រះសាស្តា ហើយចាំវស្សាអស់ត្រីមាស ក្នុងអំឡុងត្រីមាសនោះឯង ពួកលោកបានព្យាយាមប្រឹងប្រែងរហូតបានសម្រេចអរហត្តផល។ ភិក្ខុទាំងនោះគិតថា «យើងនឹងក្រាបបង្គំទូលគុណធម៌ដែលបានសម្រេចដល់ព្រះសាស្តា» កាលបើបានបវារណាស្រេចហើយ ក៏រៀបចំសេនាសនៈ រួចចូលទៅគាល់ព្រះសាស្តា ហើយក្រាបបង្គំទូលគុណធម៌ដែលខ្លួនបានសម្រេច។ ពាក្យនេះត្រូវបានពោលឡើងដោយរំលឹកដល់ហេតុការណ៍នោះ។ ពាក្យថា «អញ្ញា» ជាឈ្មោះនៃអរហត្តផល។ ពាក្យថា «ព្យាកតា» គឺក្រាបបង្គំទូល។ ពាក្យថា «អស្សោសិ» ឮថា ព្រះសុសីមៈនោះផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ ហើយដើរទៅកាន់ទីដែលភិក្ខុទាំងនោះគង់នៅ ព្រោះចង់ស្តាប់រឿងរ៉ាវទាំងនោះ។ ពាក្យថា «យេន តេ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមិ» សួរថា ហេតុអ្វីបានជាលោកចូលទៅជិតភិក្ខុទាំងនោះ? ឮថា កាលបើលោកបានឮរឿងរ៉ាវនោះហើយ ក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «អញ្ញា នេះ ក្នុងសាសនានេះ ហាក់ដូចជាធម៌ដ៏កំពូល ជាខ្លឹមសារ ជាធម៌ដែលគ្រូក្តាប់ទុកក្នុងដៃ អាត្មាអញនឹងសួរដេញដោលដើម្បីឱ្យដឹងច្បាស់»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកចូលទៅជិត។

අනෙකවිහිතන්ති අනෙකවිධං. ඉද්ධිවිධන්ති ඉද්ධිකොට්ඨාසං. ආවිභාවං තිරොභාවන්ති ආවිභාවං ගහෙත්වා තිරොභාවං, තිරොභාවං ගහෙත්වා ආවිභාවං කාතුං සක්කොථාති පුච්ඡති. තිරොකුට්ටන්ති පරකුට්ටං. ඉතරපදද්වයෙපි [Pg.117] එසෙව නයො. උම්මුජ්ජනිමුජ්ජන්ති උම්මුජ්ජනඤ්ච නිමුජ්ජනඤ්ච. පල්ලඞ්කෙනාති පල්ලඞ්කබන්ධනෙන. කමථාති නිසීදිතුං වා ගන්තුං වා සක්කොථාති පුච්ඡති? පක්ඛී සකුණොති පක්ඛයුත්තො සකුණො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන ඉමස්ස ඉද්ධිවිධස්ස, ඉතො පරෙසං දිබ්බසොතාදීනඤ්ච වණ්ණනානයො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බොති.

ពាក្យថា «អនេកវិហិតំ» គឺមានច្រើនប្រការ។ ពាក្យថា «ឥទ្ធិវិធំ» គឺចំណែកនៃឫទ្ធិ។ ពាក្យថា «អាវិភាវំ តិរោភាវំ» លោកសួរថា «តើលោកអាចធ្វើការបង្ហាញខ្លួន ហើយបំបាំងខ្លួន ឬធ្វើការបំបាំងខ្លួនហើយបង្ហាញខ្លួនបានដែរឬទេ?»។ ពាក្យថា «តិរោកុដំ» គឺខាងក្រៅជញ្ជាំង។ ក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា «ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ» គឺការងើបឡើងនិងការមុជចុះ។ ពាក្យថា «បល្លង្កេន» គឺដោយការអង្គុយពត់ភ្នែន។ ពាក្យថា «កមថ» លោកសួរថា «តើលោកអាចអង្គុយ ឬទៅបានដែរឬទេ?»។ ពាក្យថា «បក្ខី សកុណោ» គឺសត្វស្លាបដែលមានស្លាប។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃឥទ្ធិវិធញ្ញាណនេះ និងទិព្វសោតញ្ញាណជាដើមដែលនៅបន្ទាប់ពីនេះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គចុះ។

සන්තා විමොක්ඛාති අඞ්ගසන්තතාය චෙව ආරම්මණසන්තතාය ච සන්තා ආරුප්පවිමොක්ඛා. කායෙන ඵුසිත්වාති නාමකායෙන ඵුසිත්වා පටිලභිත්වා. පඤ්ඤාවිමුත්තා ඛො මයං, ආවුසොති, ආවුසො, මයං නිජ්ඣානකා සුක්ඛවිපස්සකා පඤ්ඤාමත්තෙනෙව විමුත්තාති දස්සෙති. ආජානෙය්‍යාසි වා ත්වං, ආවුසො සුසිම, න වා ත්වං ආජානෙය්‍යාසීති කස්මා එවමාහංසු? එවං කිර නෙසං අහොසි – ‘‘මයං ඉමස්ස අජ්ඣාසයං ගහෙත්වා කථෙතුං න සක්ඛිස්සාම, දසබලං පන පුච්ඡිත්වා නික්කඞ්ඛො භවිස්සතී’’ති. ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති විපස්සනාඤාණං, තං පඨමතරං උප්පජ්ජති. නිබ්බානෙ ඤාණන්ති විපස්සනාය චිණ්ණන්තෙ පවත්තමග්ගඤාණං, තං පච්ඡා උප්පජ්ජති. තස්මා භගවා එවමාහ.

ពាក្យថា «សន្តា វិមោក្ខា» គឺអរូបវិមោក្ខដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអង្គធម៌ផង និងព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអារម្មណ៍ផង។ ពាក្យថា «កាយេន ផុសិត្វា» គឺពាល់ត្រូវដោយនាមកាយ គឺបានសម្រេច។ ពាក្យថា «បញ្ញាវិមុត្តា ខោ មយំ អាវុសោ» បង្ហាញថា «ម្នាលអាវុសោ យើងទាំងឡាយគ្មានឈានជាគ្រឿងពិចារណាឡើយ គឺជានិរោធសមាបត្តិ ឬឈានសមាបត្តិ (ជាសុក្ខវិបស្សកៈ) រួចផុតចាកកិលេសទាំងពួងដោយបញ្ញាតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ»។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាភិក្ខុទាំងនោះនិយាយយ៉ាងនេះ? ឮថា ពួកលោកមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «យើងមិនអាចយល់អធ្យាស្រ័យរបស់គាត់ហើយឆ្លើយតបបានឡើយ ប៉ុន្តែបើគាត់សួរព្រះទសពល គាត់នឹងអស់សេចក្តីសង្ស័យជាមិនខាន»។ ពាក្យថា «ធម្មដ្ឋិតិញាណំ» គឺវិបស្សនាញាណ ញាណនោះកើតឡើងមុនគេ។ ពាក្យថា «និព្វានេ ញាណំ» គឺមគ្គញាណដែលកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការចម្រើនវិបស្សនា ញាណនោះកើតឡើងជាក្រោយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

ආජානෙය්‍යාසි වාතිආදි කස්මා වුත්තං? විනාපි සමාධිං එවං ඤාණුප්පත්තිදස්සනත්ථං. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – සුසිම, මග්ගො වා ඵලං වා න සමාධිනිස්සන්දො, න සමාධිආනිසංසො, න සමාධිස්ස නිප්ඵත්ති, විපස්සනාය පනෙසො නිස්සන්දො, විපස්සනාය ආනිසංසො, විපස්සනාය නිප්ඵත්ති, තස්මා ජානෙය්‍යාසි වා ත්වං, න වා ත්වං ජානෙය්‍යාසි, අථ ඛො ධම්මට්ඨිතිඤාණං පුබ්බෙ, පච්ඡා නිබ්බානෙ ඤාණන්ති.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «អាជានេយ្យាសិ វា» ជាដើមនេះ? ព្រះអង្គត្រាស់ដើម្បីបង្ហាញការកើតឡើងនៃមគ្គញាណដោយវិធីនេះ ទោះបីជាមិនមានសមាធិដែលជាសមថលក្ខណៈក៏ដោយ។ ព្រោះថា សេចក្តីនេះត្រូវបានពោលទុកយ៉ាងនេះថា «ម្នាលសុសីមៈ មគ្គក្តី ផលក្តី មិនមែនជាផលវិបាកនៃសមាធិ មិនមែនជាអានិសង្សនៃសមាធិ មិនមែនជាការសម្រេចនៃសមាធិឡើយ ប៉ុន្តែនេះជាផលវិបាកនៃវិបស្សនា ជាអានិសង្សនៃវិបស្សនា ជាការសម្រេចនៃវិបស្សនា។ ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីជាអ្នកចង់ដឹងក្តី មិនចង់ដឹងក្តី ក៏ដោយចុះ ប៉ុន្តែធម្មដ្ឋិតិញាណកើតឡើងមុន ឯញាណក្នុងព្រះនិព្វានកើតឡើងជាក្រោយ»។

ඉදානිස්ස පටිවෙධභබ්බතං ඤත්වා තෙපරිවට්ටං ධම්මදෙසනං දෙසෙන්තො තං කිං මඤ්ඤසි, සුසිම? රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වාතිආදිමාහ? තෙ පරිවට්ටදෙසනාවසානෙ පන ථෙරො අරහත්තං පත්තො. ඉදානිස්ස අනුයොගං ආරොපෙන්තො ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති, සුසිම, පස්සසීතිආදිමාහ. අපි පන ත්වං, සුසිමාති ඉදං කස්මා ආරභි? නිජ්ඣානකානං සුක්ඛවිපස්සකභික්ඛූනං පාකටකරණත්ථං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – න කෙවලං ත්වමෙව නිජ්ඣානකො සුක්ඛවිපස්සකො, එතෙපි භික්ඛූ එවරූපායෙවාති. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙවාති. දසමං.

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបថា សុសីមបរិព្វាជកនោះជាបុគ្គលគួរដល់ការត្រាស់ដឹង (មគ្គផល) ទើបកាលនឹងសម្ដែងធម៌ទេសនាមានវដ្ដៈ ៣ ជុំ (តេបរិវដ្ដទេសនា) ទើបត្រាស់ពាក្យផ្ដើមថា «ម្នាលសុសីមៈ អ្នកយល់សេចក្ដីនោះដូចម្ដេច រូបទៀង ឬមិនទៀង?» ជាដើម។ លុះចប់តេបរិវដ្ដទេសនានោះ ព្រះថេរៈ (សុសីមៈ) ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងទ្រង់ដឹកនាំព្រះថេរៈនោះទៅកាន់ការប្រកបព្យាយាម ទើបត្រាស់ពាក្យផ្ដើមថា «ម្នាលសុសីមៈ អ្នកឃើញថា ព្រោះជាតិជាបច្ច័យ ទើបមានជរានិងមរណៈ ដូច្នេះឬ?» ជាដើម។ ចុះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្ដើមពាក្យនេះថា «ម្នាលសុសីមៈ ចុះអ្នក...» ព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីធ្វើឲ្យប្រាកដដល់ពួកភិក្ខុអ្នកជាសុខវិបស្សកៈ (អ្នកចម្រើនវិបស្សនាស្ងួត) ដែលគ្មានឈាន។ សេចក្ដីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ «ម្នាលសុសីមៈ មិនមែនមានតែអ្នកម្នាក់ប៉ុណ្ណោះទេ ដែលគ្មានឈាន ជាសុខវិបស្សកៈ សូម្បីពួកភិក្ខុទាំងនេះ ក៏មានសភាវៈបែបនេះដូចគ្នាដែរ»។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី ១០ ចប់។

මහාවග්ගො සත්තමො.

មហាវគ្គ ទី ៧ ចប់។

8. සමණබ්‍රාහ්මණවග්ගො

៨. សមណព្រាហ្មណវគ្គ

1. ජරාමරණසුත්තාදිවණ්ණනා

១. ការពណ៌នាអំពីជរាមរណសូត្រជាដើម

71-72. සමණබ්‍රාහ්මණවග්ගෙ [Pg.118] ජරාමරණාදීසු එකෙකපදවසෙන එකෙකං කත්වා එකාදස සුත්තානි වුත්තානි, තානි උත්තානත්ථානෙවාති.

៧១-៧២. ក្នុងសមណព្រាហ្មណវគ្គ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងសូត្រ ១១ ដោយធ្វើសូត្រមួយៗ ទៅតាមអំណាចនៃបទមួយៗ មានជរានិងមរណៈជាដើម សូត្រទាំងនោះមានសេចក្ដីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

සමණබ්‍රාහ්මණවග්ගො අට්ඨමො.

សមណព្រាហ្មណវគ្គ ទី ៨ ចប់។

9. අන්තරපෙය්‍යාලං

៩. អន្តរពៃយ្យាលៈ

1. සත්ථුසුත්තාදිවණ්ණනා

១. ការពណ៌នាអំពីសត្ថុសូត្រជាដើម

73. ඉතො පරං ‘‘සත්ථා පරියෙසිතබ්බො’’තිආදිනයප්පවත්තා ද්වාදස අන්තරපෙය්‍යාලවග්ගා නාම හොන්ති. තෙ සබ්බෙපි තථා තථා බුජ්ඣනකානං වෙනෙය්‍යපුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තා. තත්ථ සත්ථාති බුද්ධො වා හොතු සාවකො වා, යං නිස්සාය මග්ගඤාණං ලභති, අයං සත්ථා නාම, සො පරියෙසිතබ්බො. සික්ඛා කරණීයාති තිවිධාපි සික්ඛා කාතබ්බා. යොගාදීසු යොගොති පයොගො. ඡන්දොති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො. උස්සොළ්හීති සබ්බසහං අධිමත්තවීරියං. අප්පටිවානීති අනිවත්තනා. ආතප්පන්ති කිලෙසතාපනවීරියමෙව. සාතච්චන්ති සතතකිරියං. සතීති ජරාමරණාදිවසෙන චතුසච්චපරිග්ගාහිකා සති. සම්පජඤ්ඤන්ති තාදිසමෙව ඤාණං. අප්පමාදොති සච්චභාවනාය අප්පමාදො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

៧៣. តទៅពីសមណព្រាហ្មណវគ្គនេះ សូត្រទាំង ១២ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យមានពាក្យថា «សត្ថា បរិយេសិតព្វោ» (គួរស្វែងរកព្រះសាស្តា) ជាដើម ហៅថា អន្តរពៃយ្យាលវគ្គ។ សូត្រទាំងនោះទាំងអស់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងទៅតាមអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃវេនេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយ ដែលគួរត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ដោយអាការៈនោះៗ។ ក្នុងសូត្រទាំងនោះ បទថា «សត្ថា» (ព្រះសាស្តា) បានแก่ ព្រះពុទ្ធក្ដី ព្រះသာវកក្ដី បុគ្គលដែលអាស្រ័យហើយបានសម្រេចមគ្គញ្ញាណ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា ព្រះសាស្តា (គ្រូ) បុគ្គលនោះគួរស្វែងរក។ បទថា «សិក្ខា ករណីយា» សិក្ខាទាំង ៣ ប្រការ (អធិសីលសិក្ខា អធិចិត្តសិក្ខា អធិបញ្ញាសិក្ខា) គឺបុគ្គលគប្បីធ្វើ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានយោគៈជាដើម បទថា «យោគោ» គឺសេចក្ដីព្យាយាមប្រកប (ប្រយោគៈ)។ បទថា «ឆន្ទោ» គឺកុសលឆន្ទៈដែលជាកត្តុកម្យតាឆន្ទៈ (ការចង់ធ្វើ)។ បទថា «ឧស្សោឡ្ហី» គឺសេចក្ដីព្យាយាមដ៏លើសលុបដែលអាចអត់ធន់នឹងឧបសគ្គទាំងពួងបាន។ បទថា «អប្បដិវានី» គឺសេចក្ដីព្យាយាមមិនថយក្រោយ។ បទថា «អាតប្បំ» គឺសេចក្ដីព្យាយាមដែលដុតកំដៅកិលេស។ បទថា «សាតច្ចំ» គឺការធ្វើព្យាយាមមិនដាច់ដំឡើយ។ បទថា «សតិ» គឺសតិដែលកំណត់ដឹងនូវអរិយសច្ច ៤ ដោយអំណាចនៃជរានិងមរណៈជាដើម។ បទថា «សម្បជញ្ញំ» គឺបញ្ញាដែលមានសភាវៈដូចគ្នានោះដែរ។ បទថា «អប្បមាទោ» គឺសេចក្ដីមិនប្រមាទក្នុងការចម្រើនសច្ចធម៌។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

අන්තරපෙය්‍යාලො නවමො.

អន្តរពៃយ្យាលវគ្គ ទី ៩ ចប់។

නිදානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការពណ៌នានិទានសំយុត្ត ចប់ហើយ។

2. අභිසමයසංයුත්තං

២. អភិសមយសំយុត្ត

1. නඛසිඛාසුත්තවණ්ණනා

១. ការពណ៌នានខសិខាសូត្រ

74. අභිසමයසංයුත්තස්ස [Pg.119] පඨමෙ නඛසිඛායන්ති මංසට්ඨානෙන විමුත්තෙ නඛග්ගෙ. නඛසිඛා ච නාම ලොකියානං මහතීපි හොති, සත්ථු පන රත්තුප්පලපත්තකොටි විය සුඛුමා. කථං පනෙත්ථ පංසු පතිට්ඨිතොති? අධිට්ඨානබලෙන. භගවතා හි අත්ථං ඤාපෙතුකාමෙන අධිට්ඨානබලෙන තත්ථ පතිට්ඨාපිතො. සතිමං කලන්ති මහාපථවියා පංසුං සතකොට්ඨාසෙ කත්වා තතො එකකොට්ඨාසං. පරතොපි එසෙව නයො. අභිසමෙතාවිනොති පඤ්ඤාය අරියසච්චානි අභිසමෙත්වා ඨිතස්ස. පුරිමං දුක්ඛක්ඛන්ධං පරික්ඛීණං පරියාදිණ්ණං උපනිධායාති එතදෙව බහුතරං දුක්ඛං, යදිදං පරික්ඛීණන්ති එවං පඨමං වුත්තං දුක්ඛක්ඛන්ධං උපනිධාය, ඤාණෙන තං තස්ස සන්තිකෙ ඨපෙත්වා උපපරික්ඛියමානෙති අත්ථො. කතමං පනෙත්ථ පුරිමදුක්ඛං නාම? යං පරික්ඛීණං. කතමං පන පරික්ඛීණං? යං පඨමමග්ගස්ස අභාවිතත්තා උප්පජ්ජෙය්‍ය. කතමං පන උපනිධාය? යං සත්තසු අත්තභාවෙසු අපායෙ අට්ඨමඤ්ච පටිසන්ධිං ආදිං කත්වා යත්ථ කත්ථචි උප්පජ්ජෙය්‍ය, සබ්බං තං පරික්ඛීණන්ති වෙදිතබ්බං. සත්තක්ඛත්තුන්ති සත්ත වාරෙ, සත්තසු අත්තභාවෙසූති අත්ථො. පරමතාති ඉදමස්ස පරං පමාණන්ති දස්සෙති. මහත්ථියොති මහතො අත්ථස්ස නිප්ඵාදකො. පඨමං.

៧៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃអភិសមយសំយុត្ត បទថា «នខសិខាយំ» បានแก่ នៅចុងក្រចកដែលផុតពីសាច់។ ឯចុងក្រចកនោះ សម្រាប់ពួកលោកិយជន តែងតែធំ ប៉ុន្តែសម្រាប់ព្រះសាស្តា គឺល្អិតទន់ល្វន់ដូចជាចុងត្របកផ្កាឈូកក្រហម។ ចុះធូលីដីជាប់នៅលើចុងក្រចកនោះដោយរបៀបណា? ជាប់នៅបានដោយអំណាចអធិដ្ឋាន។ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់ឲ្យដឹងនូវសេចក្ដីពិត ទើបធ្វើឲ្យធូលីដីជាប់នៅទីនោះដោយអំណាចអធិដ្ឋាន។ បទថា «សតិមំ កលំ» គឺការចែកធូលីដីនៃមហាប្រថពីជា ១០០ ភាគ ហើយយក ១ ភាគក្នុងចំណោមភាគទាំងនោះ។ សូម្បីក្នុងបទបន្ទាប់ (សតសហស្សិមំ) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា «អភិសមេតាវិនោ» គឺបុគ្គលដែលបានត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ចទាំងឡាយដោយមគ្គបញ្ញាហើយឋិតនៅ។ បទថា «បុរិមំ ទុក្ខក្ខន្ធំ បរិក្ខីណំ បរិយាទិណ្ណំ ឧបនិធាយ» សេចក្ដីថា «ទុក្ខនេះឯងច្រើនជាង គឺទុក្ខដែលអស់ទៅហើយនេះ» គឺការប្រៀបធៀបនឹងគំនរទុក្ខដែលទ្រង់សម្ដែងទុកមុនយ៉ាងនេះ ឬមួយក៏ការយកបញ្ញាទៅដាក់ទុកជិតគំនរទុក្ខនោះហើយពិចារណាមើល។ ចុះក្នុងទីនេះ អ្វីទៅជា «បុរិមទុក្ខ» (ទុក្ខមុន)? គឺទុក្ខដែលអស់ទៅហើយ។ ចុះទុក្ខដែលអស់ទៅហើយនោះ គឺអ្វី? គឺទុក្ខដែលគប្បីកើតឡើងព្រោះមិនបានចម្រើនបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ)។ ចុះការប្រៀបធៀបនឹងអ្វី? គប្បីជ្រាបថា ទុក្ខទាំងអស់ដែលគប្បីកើតឡើងក្នុងអត្តភាពទាំង ៧ ក្នុងអបាយភូមិ និងការចាប់បដិសន្ធិទី ៨ ជាដើម ក្នុងភពណាមួយ ទុក្ខទាំងអស់នោះឈ្មោះថា អស់ទៅហើយ។ បទថា «សត្តក្ខត្តុំ» គឺ ៧ ដង សេចក្ដីថា ក្នុងអត្តភាពទាំង ៧។ បទថា «បរមតា» ទ្រង់បង្ហាញថា នេះជាកម្រិតកំណត់ដ៏ខ្ពស់បំផុតរបស់ព្រះសោតាបន្ននោះ។ បទថា «មហត្ថិយោ» គឺអ្នកធ្វើប្រយោជន៍ដ៏ធំធេងឲ្យសម្រេច។ សូត្រទី ១ ចប់។

2. පොක්ඛරණීසුත්තවණ්ණනා

២. ការពណ៌នាអំពីបោក្ខរណីសូត្រ

75. දුතියෙ පොක්ඛරණීති වාපී. උබ්බෙධෙනාති ගම්භීරතාය. සමතිත්තිකාති මුඛවට්ටිසමා. කාකපෙය්‍යාති සක්කා හොති තීරෙ ඨිතෙන කාකෙන පකතියාපි මුඛතුණ්ඩිකං ඔතාරෙත්වා පාතුං. දුතියං.

៧៥. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា «បោក្ខរណី» គឺស្រះទឹក (ដែលមានទទឹងនិងបណ្ដោយ ៥០ យោជន៍)។ បទថា «ឧព្វេធេន» គឺដោយជម្រៅ (ជម្រៅ ៥០ យោជន៍)។ បទថា «សមតិត្តិកា» គឺស្មើត្រឹមមាត់ច្រាំង។ បទថា «កាកបេយ្យា» សេចក្ដីថា ក្អែកដែលឈរនៅលើច្រាំង សូម្បីដោយប្រក្រតី ក៏អាចលូកចំពុះចុះទៅផឹកទឹកបាន។ សូត្រទី ២ ចប់។

3. සංභෙජ්ජඋදකසුත්තාදිවණ්ණනා

៣. ការពណ៌នាអំពីសម្ភេជ្ជឧទកសូត្រជាដើម

76-77. තතියෙ යත්ථිමාති යස්මිං සම්භිජ්ජට්ඨානෙ ඉමා. සංසන්දන්තීති සමාගන්ත්වා සන්දන්ති. සමෙන්තීති සමාගච්ඡන්ති. ද්වෙ වා ති වාති ද්වෙ වා තීණි වා. උදකඵුසිතානීති උදකබින්දූනි. සංභෙජ්ජඋදකන්ති අඤ්ඤාහි නදීහි සද්ධිං සම්භින්නට්ඨානෙ උදකං. චතුත්ථං උත්තානත්ථමෙව. තතියචතුත්ථානි.

៧៦-៧៧. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា «យត្ថិមា» គឺក្នុងកន្លែងប្រសព្វគ្នាណាដែលស្ទឹងទាំងឡាយនេះ។ បទថា «សំសន្ទន្តិ» គឺហូរមកជួបជុំគ្នាហើយហូរទៅ។ បទថា «សមេន្តិ» គឺមកជួបជុំគ្នា។ បទថា «ទ្វេ វា តីណិ វា» គឺ ២ ឬ ៣ តំណក់។ បទថា «ឧទកផុសិតានិ» គឺតំណក់ទឹក។ បទថា «សម្ភេជ្ជឧទកំ» គឺទឹកក្នុងកន្លែងដែលហូរមកច្របូកច្របល់ជួបគ្នាជាមួយនឹងស្ទឹងដទៃទៀត។ សូត្រទី ៤ មានសេចក្ដីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី ៣ និងទី ៤ ចប់។

5. පථවීසුත්තාදිවණ්ණනා

៥. ការពណ៌នាអំពីបថវីសូត្រជាដើម

78-84. පඤ්චමෙ [Pg.120] මහාපථවියාති චක්කවාළබ්භන්තරාය මහාපථවියා උද්ධරිත්වා. කොලට්ඨිමත්තියොති පදරට්ඨිපමාණා. ගුළිකාති මත්තිකගුළිකා. උපනික්ඛිපෙය්‍යාති එකස්මිං ඨානෙ ඨපෙය්‍ය. ඡට්ඨාදීසු වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. පරියොසානෙ පන අඤ්ඤතිත්ථියසමණබ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකානං අධිගමොති බාහිරකානං සබ්බොපි ගුණාධිගමො පඨමමග්ගෙන අධිගතගුණානං සතභාගම්පි සහස්සභාගම්පි සතසහස්සභාගම්පි න උපගච්ඡතීති. පඤ්චමාදීනි.

៧៨-៨៤. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា «មហាបថវិយា» គឺដកយកដីចេញពីមហាប្រថពីដែលឋិតនៅក្នុងចក្រវាឡ។ បទថា «កោលដ្ឋិមត្តិយោ» គឺដីស្អិតដែលមានទំហំប៉ុនគ្រាប់ពុទ្រា។ បទថា «គុឡិកា» គឺដុំដីស្អិតតូចៗ។ បទថា «ឧបនិក្ខិបេយ្យ» គឺគប្បីដាក់ទុកក្នុងកន្លែងតែមួយ។ ក្នុងសូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ៦ ជាដើម គប្បីដឹងសេចក្ដីដោយន័យដែលពោលហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែនៅពេលបញ្ចប់ (នៃអភិសមយសំយុត្ត) បទថា «អញ្ញតិត្ថិយសមណព្រាហ្មណបរិព្វាជកានំ អធិគមោ» សេចក្ដីថា ការសម្រេចគុណធម៌ទាំងអស់ (មានឈាននិងអភិញ្ញា) របស់ពួកអន្យតិត្ថិយ សមណៈ ព្រាហ្មណ៍ និងបរិព្វាជកខាងក្រៅព្រះសាសនា មិនដល់សូម្បីតែមួយភាគក្នុងមួយរយ មួយភាគក្នុងមួយពាន់ ឬមួយភាគក្នុងមួយសែន នៃគុណធម៌ដែលបុគ្គលបានសម្រេចដោយបឋមមគ្គឡើយ។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ៥ ជាដើម ចប់។

අභිසමයසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការពណ៌នាអភិសមយសំយុត្ត ចប់ហើយ។

3. ධාතුසංයුත්තං

៣. ធាតុសំយុត្ត

1. නානත්තවග්ගො

១. នានត្តវគ្គ

1.ධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා

១. ការពណ៌នាធាតុនានត្តសូត្រ

85. ධාතුසංයුත්තස්ස [Pg.121] පඨමෙ නිස්සත්තට්ඨසුඤ්ඤතට්ඨසඞ්ඛාතෙන සභාවට්ඨෙන ධාතූති ලද්ධනාමානං ධම්මානං නානාසභාවො ධාතුනානත්තං. චක්ඛුධාතූතිආදීසු චක්ඛුපසාදො චක්ඛුධාතු, රූපාරම්මණං රූපධාතු, චක්ඛුපසාදවත්ථුකං චිත්තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. සොතපසාදො සොතධාතු, සද්දාරම්මණං සද්දධාතු, සොතපසාදවත්ථුකං චිත්තං සොතවිඤ්ඤාණධාතු. ඝානපසාදො ඝානධාතු, ගන්ධාරම්මණං ගන්ධධාතු, ඝානපසාදවත්ථුකං චිත්තං ඝානවිඤ්ඤාණධාතු. ජිව්හාපසාදො ජිව්හාධාතු, රසාරම්මණං රසධාතු, ජිව්හාපසාදවත්ථුකං චිත්තං ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු. කායපසාදො කායධාතු, ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ඵොට්ඨබ්බධාතු, කායපසාදවත්ථුකං චිත්තං කායවිඤ්ඤාණධාතු. තිස්සො මනොධාතුයො මනොධාතු, වෙදනාදයො තයො ඛන්ධා සුඛුමරූපානි නිබ්බානඤ්ච ධම්මධාතු, සබ්බම්පි මනොවිඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණධාතූති. එත්ථ ච සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, අවසානෙ ද්වෙ චතුභූමිකාති. පඨමං.

៨៥. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃធាតុសំយុត្ត សភាវៈផ្សេងៗគ្នា (នានាសភាវៈ) នៃធម៌ទាំងឡាយដែលបានឈ្មោះថា «ធាតុ» ព្រោះអត្ថថាជាសភាវៈពិត ពោលគឺអត្ថថាមិនមែនជាសត្វ និងអត្ថថាជាសូន្យ (សូន្យចាកភាពទៀង ភាពល្អ ភាពសុខ និងភាពជាខ្លួនប្រាណ) ហៅថា ធាតុនានត្តៈ (សភាវៈផ្សេងៗគ្នានៃធាតុ)។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន «ចក្ខុធាតុ» ជាដើម ចក្ខុបសាទ ឈ្មោះថា ចក្ខុធាតុ, រូបារម្មណ៍ ឈ្មោះថា រូបធាតុ, ចិត្តដែលមានចក្ខុបសាទជាទីតាំង (ជាទីអាស្រ័យ) ឈ្មោះថា ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ។ សោតបសាទ ឈ្មោះថា សោតធាតុ, សទ្ទារម្មណ៍ ឈ្មោះថា សទ្ទធាតុ, ចិត្តដែលមានសោតបសាទជាទីតាំង ឈ្មោះថា សោតវិញ្ញាណធាតុ។ ឃានបសាទ ឈ្មោះថា ឃានធាតុ, គន្ធារម្មណ៍ ឈ្មោះថា គន្ធធាតុ, ចិត្តដែលមានឃានបសាទជាទីតាំង ឈ្មោះថា ឃានវិញ្ញាណធាតុ។ ជិវ្ហាបសាទ ឈ្មោះថា ជិវ្ហាធាតុ, រសារម្មណ៍ ឈ្មោះថា រសធាតុ, ចិត្តដែលមានជិវ្ហាបសាទជាទីតាំង ឈ្មោះថា ជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុ។ កាយបសាទ ឈ្មោះថា កាយធាតុ, ផោដ្ឋព្វារម្មណ៍ ឈ្មោះថា ផោដ្ឋព្វធាតុ, ចិត្តដែលមានកាយបសាទជាទីតាំង ឈ្មោះថា កាយវិញ្ញាណធាតុ។ មនោធាតុ ៣ (បញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈ ១ និងសម្បដិច្ឆនៈ ២) ឈ្មោះថា មនោធាតុ, ខន្ធ ៣ មានវេទនាខន្ធជាដើម រូបល្អិតៗ (សុខុមរូប) និងព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ធម្មធាតុ, មនោវិញ្ញាណទាំងអស់ (៧៦ ប្រការ) ឈ្មោះថា មនោវិញ្ញាណធាតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធាតុទាំង ១៨ នេះ ធាតុ ១៦ (តាំងពីចក្ខុធាតុរហូតដល់កាយវិញ្ញាណធាតុ) ជាកាមាវចរៈ (រាប់បញ្ចូលក្នុងកាមភូមិ) ចំណែកឯធាតុ ២ ចុងក្រោយ (មនោធាតុ និងមនោវិញ្ញាណធាតុ) ជាចតុភូមិកៈ (រាប់បញ្ចូលក្នុងភូមិទាំង ៤)។ សូត្រទី ១ ចប់។

2. ඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා

២. ការពណ៌នាផស្សនានត្តសូត្រ

86. දුතියෙ උප්පජ්ජති ඵස්සනානත්තන්ති නානාසභාවො ඵස්සො උප්පජ්ජති. තත්ථ චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිසම්පයුත්තා, මනොසම්ඵස්සො මනොද්වාරෙ පඨමජවනසම්පයුත්තො, තස්මා. මනොධාතුං පටිච්චාති මනොද්වාරාවජ්ජනං කිරියාමනොවිඤ්ඤාණධාතුං පටිච්ච පඨමජවනසම්ඵස්සො උප්පජ්ජතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. දුතියං.

៨៦. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា «ឧប្បជ្ជតិ ផស្សនានត្តំ» សេចក្ដីថា ផស្សៈដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នា តែងកើតឡើង។ ក្នុងសូត្រនោះ ផស្សៈទាំងឡាយមានចក្ខុសម្ផស្សជាដើម ជាធម៌សម្បយុត្តដោយចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម, មនោសម្ផស្ស ជាធម៌សម្បយុត្តដោយបឋមជវនចិត្តក្នុងមនោទ្វារ, ព្រោះហេតុនោះ បទថា «មនោធាតុម្បដិច្ច» សេចក្ដីថា ផស្សៈដែលសម្បយុត្តដោយបឋមជវនចិត្ត តែងកើតឡើងដោយអាស្រ័យមនោទ្វារាវជ្ជនៈ ដែលជាកិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុ នេះជាសេចក្ដីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។ សូត្រទី ២ ចប់។

3. නොඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා

៣. ការពណ៌នានោផស្សនានត្តសូត្រ

87. තතියෙ නො මනොසම්ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජති මනොධාතූති මනොද්වාරෙ පඨමජවනසම්පයුත්තං ඵස්සං පටිච්ච ආවජ්ජනකිරියාමනොවිඤ්ඤාණධාතු නො උප්පජ්ජතීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. තතියං.

៨៧. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា «នោ មនោសម្ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ មនោធាតុ» សេចក្ដីថា អាវជ្ជនកិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុ មិនមែនកើតឡើងដោយអាស្រ័យផស្សៈដែលសម្បយុត្តដោយបឋមជវនចិត្តក្នុងមនោទ្វារនោះឡើយ គប្បីយល់សេចក្ដីយ៉ាងនេះ។ សូត្រទី ៣ ចប់។

4. වෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා

៤. ការពណ៌នាវេទនានានត្តសូត្រ

88. චතුත්ථෙ [Pg.122] චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනාති සම්පටිච්ඡනමනොධාතුතො පට්ඨාය සබ්බාපි තස්මිං ද්වාරෙ වෙදනා වත්තෙය්‍යුං, නිබ්බත්තිඵාසුකත්ථං පන අනන්තරං සම්පටිච්ඡනවෙදනමෙව ගහෙතුං වට්ටතීති වුත්තං. මනොසම්ඵස්සං පටිච්චාති මනොද්වාරෙ ආවජ්ජනසම්ඵස්සං පටිච්ච පඨමජවනවෙදනා, පඨමජවනසම්ඵස්සං පටිච්ච දුතියජවනවෙදනාති අයමධිප්පායො. චතුත්ථං.

៨៨. ក្នុងសូត្រទី ៤ បទថា «ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា» សេចក្ដីថា វេទនាទាំងអស់ក្នុងចក្ខុទ្វារនោះ គប្បីប្រព្រឹត្តទៅតាំងពីសម្បដិច្ឆនមនោធាតុទៅ ប៉ុន្តែដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការបង្ហាញការកើតឡើង (ដោយអំណាចឧបនិស្ស័យ) លោកពោលថា គប្បីកាន់យកតែវេទនាដែលសម្បយុត្តដោយសម្បដិច្ឆនចិត្ត ដែលកើតឡើងបន្ទាប់ពីចក្ខុវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «មនោសម្ផស្សំ បដិច្ច» សេចក្ដីអធិប្បាយថា វេទនានៃបឋមជវនៈ កើតឡើងដោយអាស្រ័យមនោសម្ផស្សដែលសម្បយុត្តដោយអាវជ្ជនចិត្តក្នុងមនោទ្វារ, វេទនានៃទុតិយជវនៈ កើតឡើងដោយអាស្រ័យមនោសម្ផស្សដែលសម្បយុត្តដោយបឋមជវនចិត្ត គប្បីជ្រាបសេចក្ដីអធិប្បាយយ៉ាងនេះ។ សូត្រទី ៤ ចប់។

5. දුතියවෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා

៥. ការពណ៌នាទុតិយវេទនានានត្តសូត្រ

89. පඤ්චමෙ තතියචතුත්ථෙසු වුත්තනයාව එකතො කත්වා දෙසිතාති. ඉති දුතියාදීසු චතූසු සුත්තෙසු මනොධාතුං මනොධාතූති අගහෙත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං මනොධාතූති ගහිතං. සබ්බානි චෙතානි තථා තථා කථිතෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන දෙසිතානි. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො. පඤ්චමං.

៨៩. ក្នុងសូត្រទី ៥ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់រួមបញ្ចូលគ្នានូវន័យដែលបានសម្ដែងហើយក្នុងសូត្រទី ៣ និងទី ៤ មកសម្ដែងតែមួយ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងសូត្រទាំង ៤ មានសូត្រទី ២ ជាដើម ព្រះអង្គមិនបានកាន់យកមនោធាតុ (ដែលជាបញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈ និងសម្បដិច្ឆនៈ) ថាជាមនោធាតុឡើយ គឺទ្រង់កាន់យកមនោទ្វារាវជ្ជនៈថាជាមនោធាតុវិញ។ សូត្រទាំងឡាយនេះទាំងអស់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងទៅតាមអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃវេនេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយដែលគួរត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ដោយអាការៈនោះៗ។ តាំងពីសូត្រនេះទៅ សូម្បីក្នុងសូត្រដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូត្រទី ៥ ចប់។

6. බාහිරධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා

៦. ការពណ៌នាពាហិរធាតុនានត្តសូត្រ

90. ඡට්ඨෙ පන පඤ්ච ධාතුයො කාමාවචරා, ධම්මධාතු චතුභූමිකාති. ඡට්ඨං.

៩០. ក្នុងសូត្រទី ៦ ធាតុ ៥ (រូបធាតុ សទ្ទធាតុ គន្ធធាតុ រសធាតុ ផោដ្ឋព្វធាតុ) ជាកាមាវចរៈ ចំណែកឯធម្មធាតុ ជាចតុភូមិកៈ។ សូត្រទី ៦ ចប់។

7. සඤ්ඤානානත්තසුත්තවණ්ණනා

៧. ការពណ៌នាសញ្ញានានត្តសូត្រ

91. සත්තමෙ රූපධාතූති ආපාථෙ පතිතං අත්තනො වා පරස්ස වා සාටකවෙඨනාදිවත්ථුකං රූපාරම්මණං. රූපසඤ්ඤාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා සඤ්ඤා. රූපසඞ්කප්පොති සම්පටිච්ඡනාදීහි තීහි චිත්තෙහි සම්පයුත්තො සඞ්කප්පො. රූපච්ඡන්දොති රූපෙ ඡන්දිකතට්ඨෙන ඡන්දො. රූපපරිළාහොති රූපෙ අනුඩහනට්ඨෙන පරිළාහො. රූපපරියෙසනාති පරිළාහෙ උප්පන්නෙ සන්දිට්ඨසම්භත්තෙ ගහෙත්වා තස්ස රූපස්ස පටිලාභත්ථාය පරියෙසනා. එත්ථ ච සඤ්ඤාසඞ්කප්පඡන්දා එකජවනවාරෙපි නානාජවනවාරෙපි ලබ්භන්ති, පරිළාහපරියෙසනා පන නානාජවනවාරෙයෙව ලබ්භන්තීති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, ධාතුනානත්තන්ති එත්ථ ච එවං රූපාදිනානාසභාවං ධාතුං පටිච්ච රූපසඤ්ඤාදිනානාසභාවසඤ්ඤා උප්පජ්ජතීති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සත්තමං.

៩១. ក្នុងសូត្រទី ៧ បទថា «រូបធាតុ» គឺរូបារម្មណ៍របស់ខ្លួនក្ដី របស់អ្នកដទៃក្ដី ដែលមានសំពត់ ឬឈ្នួតក្បាលជាដើមជាទីតាំង ដែលធ្លាក់មកប៉ះនឹងចក្ខុបសាទ។ បទថា «រូបសញ្ញា» គឺសញ្ញាដែលសម្បយុត្តដោយចក្ខុវិញ្ញាណ។ បទថា «រូបសង្កប្បោ» គឺសង្កប្បៈដែលសម្បយុត្តដោយចិត្ត ៣ មានសម្បដិច្ឆនៈជាដើម។ បទថា «រូបច្ឆន្ទោ» គឺឆន្ទៈដោយអត្ថថាជាការចង់បានក្នុងរូប។ បទថា «រូបបរិឡាហោ» គឺសេចក្ដីក្ដៅក្រហាយដោយអត្ថថាជាការដុតកំដៅក្នុងរូប។ បទថា «រូបបរិយេសនា» សេចក្ដីថា កាលបើបរិឡាហៈ (សេចក្ដីក្ដៅក្រហាយគឺតណ្ហា) កើតឡើងហើយ ក៏បបួលមិត្តភក្តិដែលធ្លាប់ឃើញធ្លាប់រាប់អានគ្នា ទៅស្វែងរកគ្រប់ទិសទីដើម្បីបានរូបនោះមក។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបណ្ដាធម៌មានសញ្ញា សង្កប្បៈ និងឆន្ទៈជាដើមទាំងនេះ សញ្ញា សង្កប្បៈ និងឆន្ទៈ តែងបានសូម្បីក្នុងជវនវារៈតែមួយ ឬក្នុងជវនវារៈផ្សេងៗគ្នា ចំណែកឯបរិឡាហៈ និងបរិយេសនា តែងបានតែក្នុងជវនវារៈផ្សេងៗគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងបទថា «ឯវំ ខោ ភិក្ខវេ ធាតុនានត្តំ» នេះ គប្បីដឹងសេចក្ដីដោយន័យនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង សញ្ញាដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នាមានរូបសញ្ញាជាដើម តែងកើតឡើងដោយអាស្រ័យធាតុដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នាមានរូបធាតុជាដើម»។ សូត្រទី ៧ ចប់។

8. නොපරියෙසනානානත්තසුත්තවණ්ණනා

៨. ការពណ៌នានោបរិយេសនានានត្តសូត្រ

92. අට්ඨමෙ [Pg.123] නො ධම්මපරියෙසනං පටිච්ච උප්පජ්ජති ධම්මපරිළාහොති එවං ආගතං පටිසෙධමත්තමෙව නානං. අට්ඨමං.

៩២. ក្នុងសូត្រទី ៨ បទថា «នោ ធម្មបរិយេសនំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ធម្មបរិឡាហោ» សេចក្ដីថា មានតែពាក្យបដិសេធ (ពាក្យថា នោ) ប៉ុណ្ណោះដែលប្លែកគ្នា។ សូត្រទី ៨ ចប់។

9. බාහිරඵස්සනානත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

៩. ការពណ៌នាពាហិរផស្សនានត្តសូត្រជាដើម

93-94. නවමෙ උප්පජ්ජති රූපසඤ්ඤාති වුත්තප්පකාරෙ ආරම්මණෙ උප්පජ්ජති සඤ්ඤා. රූපසඞ්කප්පොති තස්මිංයෙව ආරම්මණෙ තීහි චිත්තෙහි සම්පයුත්තසඞ්කප්පො. රූපසම්ඵස්සොති තදෙවාරම්මණං ඵුසමානො ඵස්සො. වෙදනාති තදෙව ආරම්මණං අනුභවමානා වෙදනා. ඡන්දාදයො වුත්තනයාව. රූපලාභොති පරියෙසිත්වා ලද්ධං සහ තණ්හාය ආරම්මණං ‘‘රූපලාභො’’ති වුත්තං. අයං තාව සබ්බසඞ්ගාහිකනයො එකස්මිං යෙවාරම්මණෙ සබ්බධම්මානං උප්පත්තිවසෙන වුත්තො. අපරො ආගන්තුකාරම්මණමිස්සකො හොති – රූපසඤ්ඤා රූපසඞ්කප්පො ඵස්සො වෙදනාති ඉමෙ තාව චත්තාරො ධම්මා ධුවපරිභොගෙ නිබද්ධාරම්මණෙ හොන්ති. නිබද්ධාරම්මණඤ්හි ඉට්ඨං කන්තං මනාපං පියං යංකිඤ්චි විය උපට්ඨාති, ආගන්තුකාරම්මණං පන යංකිඤ්චි සමානම්පි ඛොභෙත්වා තිට්ඨති.

៩៣-៩៤. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា uppajjati rūpasaññā (រូបសញ្ញាកើតឡើង) សេចក្តីថា សញ្ញាកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ដែលមានប្រការពោលហើយ។ ពាក្យថា rūpasaṅkappo (រូបសង្កប្បៈ) សេចក្តីថា សង្កប្បៈដែលសម្បយុត្តដោយចិត្ត ៣ ក្នុងអារម្មណ៍នោះឯង។ ពាក្យថា rūpasamphasso (រូបសម្ផស្សៈ) សេចក្តីថា ផស្សៈដែលពាល់ត្រូវអារម្មណ៍នោះឯង។ ពាក្យថា vedanā (វេទនា) សេចក្តីថា វេទនាដែលទទួលអារម្មណ៍នោះឯង។ ធម៌មានឆន្ទៈជាដើម មានន័យពោលហើយដូចគ្នា។ ពាក្យថា rūpalābho (រូបលាភ) សេចក្តីថា អារម្មណ៍ដែលស្វែងរកហើយបានមក ព្រមដោយតណ្ហា លោកហៅថា «រូបលាភ»។ នេះជាសព្វសង្គាហិកន័យ (ន័យសង្គ្រោះទាំងអស់) ដែលលោកពោលទុកដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងពួងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយមុនសិន។ ន័យមួយទៀត ជាអារម្មណ៍លាយឡំដោយអាគន្តុការម្មណ៍ (អារម្មណ៍ភ្ញៀវ) គឺធម៌ ៤ យ៉ាងនេះមុនគេ គឺរូបសញ្ញា រូបសង្កប្បៈ ផស្សៈ វេទនា រមែងកើតមានក្នុងនិពទ្ធារម្មណ៍ (អារម្មណ៍ប្រចាំ) ដែលប្រើប្រាស់ជាប្រចាំ។ ព្រោះថា និពទ្ធារម្មណ៍ ទោះបីជាអារម្មណ៍ជាទីប្រាថ្នា ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីពេញចិត្ត ជាទីស្រឡាញ់ ក៏រមែងប្រាកដហាក់ដូចជាអារម្មណ៍ធម្មតាៗ ចំណែកឯអាគន្តុការម្មណ៍វិញ ទោះបីជាអារម្មណ៍ធម្មតាៗ ក៏រមែងធ្វើចិត្តឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រហើយទើបតាំងនៅ។

තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර අමච්චපුත්තො ගාමියෙහි පරිවාරිතො ගාමමජ්ඣෙ ඨත්වා කම්මං කරොති. තස්මිඤ්චස්ස සමයෙ උපාසිකා නදිං ගන්ත්වා න්හත්වා අලඞ්කතපටියත්තා ධාතිගණපරිවුතා ගෙහං ගච්ඡති. සො දූරතො දිස්වා ‘‘ආගන්තුකමාතුගාමො භවිස්සතී’’ති සඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා ‘‘ගච්ඡ, භණෙ ජානාහි, කා එසා’’ති පුරිසං පෙසෙසි. සො ගන්ත්වා තං දිස්වා පච්චාගතො, ‘‘කා එසා’’ති පුට්ඨො යථාසභාවං ආරොචෙසි. එවං ආගන්තුකාරම්මණං ඛොභෙති. තස්මිං උප්පන්නො ඡන්දො රූපඡන්දො නාම, තදෙව ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නො පරිළාහො රූපපරිළාහො නාම, සහායෙ ගණ්හිත්වා තස්ස පරියෙසනං රූපපරියෙසනා නාම, පරියෙසිත්වා ලද්ධං සහ තණ්හාය ආරම්මණං රූපලාභො නාම.

ក្នុងសេចក្តីនោះ មានរឿងរ៉ាវដូចតទៅនេះ៖ ឮថា កូនប្រុសរបស់អាមាត្យម្នាក់ ត្រូវអ្នកស្រុកចោមរោមឈរធ្វើការងារនៅកណ្តាលភូមិ។ ក្នុងសម័យនោះ ឧបាសិកា (ភរិយា) របស់គេ ទៅកាន់កំពង់ទឹក ងូតទឹក តុបតែងកាយយ៉ាងស្អាត មានពួកមេដោះចោមរោម ដើរត្រឡប់មកផ្ទះវិញ។ កូនអាមាត្យនោះ ក្រឡេកឃើញពីចម្ងាយ កើតសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់) ថា «ប្រហែលជាស្ត្រីអាគន្តុកៈ (ស្ត្រីប្លែកមុខ) ហើយមើលទៅ» ទើបប្រើបុរសម្នាក់ទៅថា «នែបុរសដ៏ចម្រើន ចូរទៅមើលឲ្យដឹងមើល៍ តើនាងនោះជាអ្នកណា?»។ បុរសនោះទៅឃើញនាងហើយ ក៏ត្រឡប់មកវិញ កាលបើគេសួរថា «តើនាងនោះជាអ្នកណា?» ក៏ប្រាប់តាមការពិត។ អាគន្តុការម្មណ៍ រមែងធ្វើចិត្តឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រយ៉ាងនេះឯង។ ឆន្ទៈដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា រូបឆន្ទៈ, សេចក្តីក្តៅក្រហាយដែលកើតឡើងដោយធ្វើអារម្មណ៍នោះឯងឲ្យជាអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា រូបបរិឡាហៈ, ការស្វែងរកអារម្មណ៍នោះដោយនាំយកពួកមិត្តភក្តិទៅជាមួយ ឈ្មោះថា រូបបរិយេសនា, អារម្មណ៍ដែលស្វែងរកបានមកព្រមដោយតណ្ហា ឈ្មោះថា រូបលាភ។

උරුවල්ලියවාසී චූළතිස්සත්ථෙරො පනාහ – ‘‘කිඤ්චාපි භගවතා ඵස්සවෙදනා පාළියා මජ්ඣෙ ගහිතා, පාළිං පන පරිවට්ටෙත්වා වුත්තප්පකාරෙ ආරම්මණෙ උප්පන්නා සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, තස්මිංයෙව සඞ්කප්පො රූපසඞ්කප්පො තස්මිං [Pg.124] ඡන්දො රූපච්ඡන්දො, තස්මිං පරිළාහො රූපපරිළාහො, තස්මිං පරියෙසනා රූපපරියෙසනා, පරියෙසිත්වා ලද්ධං සහ තණ්හාය ආරම්මණං රූපලාභො. එවං ලද්ධාරම්මණෙ පන ඵුසනං ඵස්සො, අනුභවනං වෙදනා. රූපසම්ඵස්සො රූපසම්ඵස්සජා වෙදනාති ඉදං ද්වයං ලබ්භතී’’ති. අපරම්පි අවිභූතවාරං නාම ගණ්හන්ති. ආරම්මණඤ්හි සාණිපාකාරෙහි වා පරික්ඛිත්තං තිණපණ්ණාදීහි වා පටිච්ඡන්නං හොති, තං ‘‘උපඩ්ඪං දිට්ඨං මෙ ආරම්මණං, සුට්ඨු නං පස්සිස්සාමී’’ති ඔලොකයතො තස්මිං ආරම්මණෙ උප්පන්නා සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා නාම. තස්මිංයෙව උප්පන්නා සඞ්කප්පාදයො රූපසඞ්කප්පාදයො නාමාති වෙදිතබ්බා. එත්ථාපි ච සඤ්ඤාසඞ්කප්පඵස්සවෙදනාඡන්දා එකජවනවාරෙපි නානාජවනවාරෙපි ලබ්භන්ති, පරිළාහපරියෙසනාලාභා නානාජවනවාරෙයෙවාති. දසමං උත්තානමෙවාති. නවමදසමානි.

ចំណែកព្រះចូឡតិស្សត្ថេរ ដែលគង់នៅក្នុងព្រៃឧរុវេលា មានថេរដីកាថា «ទោះបីជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ផស្សៈ និងវេទនាទុកក្នុងកណ្តាលនៃព្រះបាលីក៏ដោយ ប៉ុន្តែបើបង្វិលព្រះបាលីមកវិញ សញ្ញាដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍មានប្រការពោលហើយ ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា, សង្កប្បៈក្នុងអារម្មណ៍នោះឯង ឈ្មោះថា រូបសង្កប្បៈ, ឆន្ទៈក្នុងអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា រូបឆន្ទៈ, សេចក្តីក្តៅក្រហាយក្នុងអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា រូបបរិឡាហៈ, ការស្វែងរកក្នុងអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា រូបបរិយេសនា, អារម្មណ៍ដែលស្វែងរកបានមកព្រមដោយតណ្ហា ឈ្មោះថា រូបលាភ។ កាលបើបានអារម្មណ៍យ៉ាងនេះហើយ ការពាល់ត្រូវ ឈ្មោះថា ផស្សៈ, ការទទួលអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា វេទនា។ ធម៌ទាំងពីរគឺ រូបសម្ផស្ស និងរូបសម្ផស្សជាវេទនា រមែងបានមកដោយប្រការដូច្នេះ»។ ម្យ៉ាងទៀត លោកតែងកាន់យកវារៈដែលមិនច្បាស់លាស់ (អវិភូតវារៈ)។ ព្រោះថា អារម្មណ៍ដែលត្រូវវាំងននព័ទ្ធជុំវិញក្តី ឬត្រូវស្មៅ និងស្លឹកឈើជាដើមបិទបាំងទុកក្តី កាលបើបុគ្គលសម្លឹងមើលដោយគិតថា «អារម្មណ៍នេះ យើងឃើញតែពាក់កណ្តាលទេ យើងនឹងមើលវាឲ្យច្បាស់លាស់» សញ្ញាដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា។ សង្កប្បៈជាដើមដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍នោះឯង គប្បីដឹងថាឈ្មោះថា រូបសង្កប្បៈជាដើម។ សូម្បីក្នុងអវិភូតវារៈនេះ សញ្ញា សង្កប្បៈ ផស្សៈ វេទនា និងឆន្ទៈ រមែងបានសូម្បីក្នុងជវនវារៈតែមួយ ឬក្នុងជវនវារៈផ្សេងៗគ្នា ចំណែកឯបរិឡាហៈ បរិយេសនា និងលាភៈ រមែងបានតែក្នុងជវនវារៈផ្សេងៗគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី ១០ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី ៩ និងទី ១០ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

නානත්තවග්ගො පඨමො.

នានត្តវគ្គ ទី ១ ចប់។

2. දුතියවග්ගො

២. វគ្គទី ២

1. සත්තධාතුසුත්තවණ්ණනා

១. អដ្ឋកថា សត្តធាតុសូត្រ

95. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ ආභාධාතූති ආලොකධාතු. ආලොකස්සපි ආලොකකසිණෙ පරිකම්මං කත්වා උප්පන්නජ්ඣානස්සාපීති සහාරම්මණස්ස ඣානස්ස එතං නාමං. සුභධාතූති සුභකසිණෙ උප්පන්නජ්ඣානවසෙන සහාරම්මණජ්ඣානමෙව. ආකාසානඤ්චායතනමෙව ආකාසානඤ්චායතනධාතු. සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධොව සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධධාතු. ඉති භගවා අනුසන්ධිකුසලස්ස භික්ඛුනො තත්ථ නිසීදිත්වා පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමස්ස ඔකාසං දෙන්තො දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

៩៥. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ ពាក្យថា ābhādhātu (អាភាធាតុ) បានแก่ អាលោកធាតុ (ធាតុគឺពន្លឺ)។ នេះជាឈ្មោះនៃឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយអារម្មណ៍ គឺទាំងអាលោកៈ (ពន្លឺ) ទាំងឈានដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកធ្វើបរិកម្មក្នុងអាលោកកសិណ។ ពាក្យថា subhadhātu (សុភធាតុ) បានแก่ ឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃឈានដែលកើតឡើងក្នុងសុភកសិណនោះឯង។ អាកាសានញ្ចាយតនៈនោះឯង ឈ្មោះថា អាកាសានញ្ចាយតនធាតុ។ សញ្ញាវេទយិតនិរោធនោះឯង ឈ្មោះថា សញ្ញាវេទយិតនិរោធធាតុ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រទានឱកាសដល់ភិក្ខុអ្នកឈ្លាសក្នុងអនុសន្ធិ ដែលអង្គុយក្នុងទីនោះ ហើយប្រាថ្នានឹងសួរប្រស្នា ទើបទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាត្រឹមឧទ្ទេសនេះ។

අන්ධකාරං පටිච්චාති අන්ධකාරො හි ආලොකෙන පරිච්ඡින්නො, ආලොකොපි අන්ධකාරෙන. අන්ධකාරෙන හි සො පාකටො හොති. තස්මා ‘‘අන්ධකාරං පටිච්ච පඤ්ඤායතී’’ති ආහ. අසුභං පටිච්චාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අසුභඤ්හි සුභෙන, සුභඤ්ච අසුභෙන පරිච්ඡින්නං, අසුභෙ සති සුභං පඤ්ඤායති, තස්මා එවමාහ. රූපං පටිච්චාති රූපාවචරසමාපත්තිං පටිච්ච. රූපාවචරසමාපත්තියා හි සති ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්ති නාම [Pg.125] හොති රූපසමතික්කමො වා, තස්මා එවමාහ. විඤ්ඤාණඤ්චායතනධාතුආදීසුපි එසෙව නයො. නිරොධං පටිච්චාති චතුන්නං ඛන්ධානං පටිසඞ්ඛාඅප්පවත්තිං පටිච්ච. ඛන්ධනිරොධඤ්හි පටිච්ච නිරොධසමාපත්ති නාම පඤ්ඤායති, න ඛන්ධපවත්තිං, තස්මා එවමාහ. එත්ථ ච චතුන්නං ඛන්ධානං නිරොධොව නිරොධසමාපත්තීති වෙදිතබ්බො.

ពាក្យថា andhakāraṃ paṭicca (អាស្រ័យសេចក្តីងងឹត) សេចក្តីថា ព្រោះថាសេចក្តីងងឹត ត្រូវពន្លឺកំណត់កាត់ផ្តាច់ ពន្លឺក៏ត្រូវសេចក្តីងងឹតកំណត់កាត់ផ្តាច់ដែរ។ ព្រោះថា ពន្លឺនោះរមែងប្រាកដច្បាស់បាន ក៏ដោយសារសេចក្តីងងឹត។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «អាស្រ័យសេចក្តីងងឹត ទើបប្រាកដច្បាស់»។ ពាក្យថា asubhaṃ paṭicca (អាស្រ័យអសុភៈ) សូម្បីក្នុងពាក្យនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ព្រោះថា អសុភៈ ត្រូវសុភៈកំណត់កាត់ផ្តាច់ សុភៈក៏ត្រូវអសុភៈកំណត់កាត់ផ្តាច់ដែរ កាលបើមានអសុភៈ សុភៈទើបប្រាកដច្បាស់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា rūpaṃ paṭicca (អាស្រ័យរូប) សេចក្តីថា អាស្រ័យរូបាវចរសមាបត្តិ។ ព្រោះថាកាលបើមានរូបាវចរសមាបត្តិ សមាបត្តិដែលឈ្មោះថា អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិ ឬការកន្លងរូប រមែងមាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សូម្បីក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនធាតុជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា nirodhaṃ paṭicca (អាស្រ័យការរលត់) សេចក្តីថា អាស្រ័យការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃខន្ធ ៤ ដោយបដិសង្ខាញាណ។ ព្រោះថា សមាបត្តិដែលឈ្មោះថា និរោធសមាបត្តិ រមែងប្រាកដច្បាស់បាន ព្រោះអាស្រ័យការរលត់ទៅនៃខន្ធ មិនមែនអាស្រ័យការប្រព្រឹត្តទៅនៃខន្ធឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ហើយក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំង ៤ នោះឯង គឺនិរោធសមាបត្តិ។

කථං සමාපත්ති පත්තබ්බාති කථං සමාපත්තියො කීදිසා සමාපත්තියො නාම හුත්වා පත්තබ්බාති? සඤ්ඤාසමාපත්ති පත්තබ්බාති සඤ්ඤාය අත්ථිභාවෙන සඤ්ඤාසමාපත්තියො සඤ්ඤාසමාපත්තියො නාම හුත්වා පත්තබ්බා. සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්ති පත්තබ්බාති සුඛුමසඞ්ඛාරානං අවසිට්ඨතාය සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්ති නාම හුත්වා පත්තබ්බා. නිරොධසමාපත්ති පත්තබ්බාති නිරොධොව නිරොධසමාපත්ති නිරොධසමාපත්ති නාම හුත්වා පත්තබ්බාති අත්ථො. පඨමං.

ពាក្យថា kathaṃ samāpatti pattabbā (តើសមាបត្តិគប្បីដល់បានដោយរបៀបណា?) សេចក្តីថា តើសមាបត្តិទាំងឡាយ គប្បីដល់បានដោយរបៀបណា គឺត្រូវជាសមាបត្តិមានសភាពបែបណា ទើបដល់បាន? ពាក្យថា saññāsamāpatti pattabbā (សញ្ញាសមាបត្តិ គប្បីដល់បាន) សេចក្តីថា សមាបត្តិទាំងឡាយ ត្រូវជាសមាបត្តិដែលហៅថា សញ្ញាសមាបត្តិ ព្រោះមានសញ្ញានៅឡើយ ទើបដល់បាន។ ពាក្យថា saṅkhārāvasesasamāpatti pattabbā (សង្ខារាវសេសសមាបត្តិ គប្បីដល់បាន) សេចក្តីថា សមាបត្តិដែលឈ្មោះថា សង្ខារាវសេសសមាបត្តិ ព្រោះនៅសល់សង្ខារដ៏ល្អិត ទើបដល់បាន。 ពាក្យថា nirodhasamāpatti pattabbā (និរោធសមាបត្តិ គប្បីដល់បាន) សេចក្តីថា ការរលត់នោះឯង គឺជានិរោធសមាបត្តិ ត្រូវជានិរោធសមាបត្តិ ទើបដល់បាន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សូត្រទី ១ ចប់។

2. සනිදානසුත්තවණ්ණනා

២. អដ្ឋកថា សនិទានសូត្រ

96. දුතියෙ සනිදානන්ති භාවනපුංසකමෙතං, සනිදානො සපච්චයො හුත්වා උප්පජ්ජතීති අත්ථො. කාමධාතුං, භික්ඛවෙ, පටිච්චාති එත්ථ කාමවිතක්කොපි කාමධාතු කාමාවචරධම්මාපි, විසෙසතො සබ්බාකුසලම්පි. යථාහ –

៩៦. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា sanidānaṃ (មានហេតុជាគ្រឿងអាង) នេះជាភាវណបុំសកសព្ទ សេចក្តីថា កើតឡើងដោយមានហេតុ មានបច្ច័យ។ ពាក្យថា kāmadhātuṃ, bhikkhave, paṭicca (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អាស្រ័យកាមធាតុ) ក្នុងទីនេះ សូម្បីកាមវិតក្កៈ ក៏ឈ្មោះថា កាមធាតុ ធម៌ជាកាមាវចរៈទាំងឡាយក្តី ជាពិសេសគឺអកុសលធម៌ទាំងអស់ក្តី ក៏ឈ្មោះថា កាមធាតុដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘තත්ථ කතමා කාමධාතු? කාමපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො අප්පනා බ්‍යප්පනා චෙතසො අභිනිරොපනා මිච්ඡාසඞ්කප්පො, අයං වුච්චති කාමධාතු. හෙට්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්තං කරිත්වා උපරිතො පරනිම්මිතවසවත්තී දෙවෙ අන්තොකරිත්වා යං එතස්මිං අන්තරෙ එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නා ඛන්ධධාතුආයතනා රූපා වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං, අයං වුච්චති කාමධාතු. සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා කාමධාතූ’’ති (විභ. 182).

«ក្នុងកាមធាតុនោះ តើកាមធាតុជាអ្វី? តម្រិះ សេចក្តីត្រិះរិះ សេចក្តីសង្កប្បៈ ការណែនាំទៅ ការណែនាំទៅដោយប្រពៃ ការលើកចិត្តឡើង មិច្ឆាសង្កប្បៈ ដែលប្រកបដោយកាម នេះហៅថា កាមធាតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយណា គឺខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ រូប វេទនា សញ្ញា សង្ខារ វិញ្ញាណ ដែលអន្ទោលទៅក្នុងចន្លោះនេះ ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងចន្លោះនេះ ដោយធ្វើអវីចិនរកខាងក្រោមឲ្យជាទីបំផុត ធ្វើទេវលោកជាន់បរនិម្មិតវសវត្តីខាងលើឲ្យជាខាងក្នុង នេះហៅថា កាមធាតុ។ សូម្បីអកុសលធម៌ទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថា កាមធាតុដែរ»។

එත්ථ සබ්බසඞ්ගාහිකා අසම්භින්නාති ද්වෙ කථා හොන්ති. කථං? කාමධාතුග්ගහණෙන හි බ්‍යාපාදධාතුවිහිංසාධාතුයො ගහිතා හොන්තීති අයං සබ්බසඞ්ගාහිකා. තාසං පන ද්වින්නං ධාතූනං විසුං ආගතත්තා සෙසධම්මා කාමධාතූති අයං අසම්භින්නකථා. අයමිධ ගහෙතබ්බා ඉමං කාමධාතුං ආරම්මණවසෙන වා සම්පයොගවසෙන වා පටිච්ච කාමසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති. කාමසඤ්ඤං [Pg.126] පටිච්චාති කාමසඤ්ඤං පන සම්පයොගවසෙන වා උපනිස්සයවසෙන වා පටිච්ච කාමසඞ්කප්පො නාම උප්පජ්ජති. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. තීහි ඨානෙහීති තීහි කාරණෙහි. මිච්ඡා පටිපජ්ජතීති අයාථාවපටිපදං අනිය්‍යානිකපටිපදං පටිපජ්ජති.

ក្នុងទីនេះ មានកថា ២ យ៉ាង គឺសព្វសង្គាហិកកថា (កថាដែលសង្គ្រោះទាំងអស់) និងអសម្ភិន្នកថា (កថាមិនច្រឡូកច្រឡំគ្នា)។ សួរថា ដូចម្តេច? ព្រោះថា ការកាន់យកកាមធាតុ រមែងជាការកាន់យកព្យាបាទធាតុ និងវិហឹសាធាតុផងដែរ នេះជាសព្វសង្គាហិកកថា។ ប៉ុន្តែ ព្រោះធាតុទាំងពីរនោះ មកដោយឡែកពីគ្នា ធម៌ដែលនៅសល់ក្រៅពីនោះ ទើបឈ្មោះថា កាមធាតុ នេះជាអសម្ភិន្នកថា។ ក្នុងទីនេះ គប្បីកាន់យកអសម្ភិន្នកថានេះឯង គឺសញ្ញាដែលឈ្មោះថា កាមសញ្ញា រមែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យកាមធាតុនេះ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ក្តី ដោយអំណាចនៃសម្បយុត្តក្តី។ ពាក្យថា kāmasaññaṃ paṭicca (អាស្រ័យកាមសញ្ញា) សេចក្តីថា សង្កប្បៈដែលឈ្មោះថា កាមសង្កប្បៈ រមែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យកាមសញ្ញា ដោយអំណាចនៃសម្បយុត្តក្តី ដោយអំណាចនៃឧបនិស្សយក្ដី។ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង ដោយន័យនេះឯង។ ពាក្យថា tīhi ṭhānehī (ដោយហេតុ ៣ យ៉ាង) សេចក្តីថា ដោយហេតុ ៣ ប្រការ។ ពាក្យថា micchā paṭipajjati (ប្រតិបត្តិខុស) សេចក្តីថា ប្រតិបត្តិផ្លូវដែលមិនពិត ផ្លូវដែលមិននាំឲ្យចេញចាកទុក្ខ។

බ්‍යාපාදධාතුං, භික්ඛවෙති එත්ථ බ්‍යාපාදවිතක්කොපි බ්‍යාපාදධාතු බ්‍යාපාදොපි. යථාහ –

ពាក្យថា byāpādadhātuṃ, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្យាបាទធាតុ) ក្នុងទីនេះ សូម្បីព្យាបាទវិតក្កៈ ក៏ជាព្យាបាទធាតុ សូម្បីព្យាបាទៈ ក៏ជាព្យាបាទធាតុដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘තත්ථ කතමා බ්‍යාපාදධාතු? බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො…පෙ… අයං වුච්චති බ්‍යාපාදධාතු. දසසු ආඝාතවත්ථූසු චිත්තස්ස ආඝාතො පටිවිරොධො කොපො පකොපො…පෙ… අනත්තමනතා චිත්තස්ස, අයං වුච්චති බ්‍යාපාදධාතූ’’ති (විභ. 182).

«ក្នុងព្យាបាទធាតុនោះ តើព្យាបាទធាតុជាអ្វី? តម្រិះ សេចក្តីត្រិះរិះ... ដែលប្រកបដោយព្យាបាទ នេះហៅថា ព្យាបាទធាតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ការចងគំនុំ ការប្រឆាំង សេចក្តីខឹង សេចក្តីខឹងខ្លាំង... សេចក្តីមិនត្រេកអរនៃចិត្ត ក្នុងអាឃាតវត្ថុ ១០ យ៉ាង នេះហៅថា ព្យាបាទធាតុ»។

ඉමං බ්‍යාපාදධාතුං සහජාතපච්චයාදිවසෙන පටිච්ච බ්‍යාපාදසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

សញ្ញាដែលឈ្មោះថា ព្យាបាទសញ្ញា រមែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យព្យាបាទធាតុនេះ ដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីដឹងដោយន័យមុននោះឯង។

විහිංසාධාතුං, භික්ඛවෙති එත්ථ විහිංසාවිතක්කොපි විහිංසාධාතු විහිංසාපි. යථාහ –

ពាក្យថា vihiṃsādhātuṃ, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ វិហឹសាធាតុ) ក្នុងទីនេះ សូម្បីវិហឹសាវិតក្កៈ ក៏ជាវិហឹសាធាតុ សូម្បីវិហឹសា ក៏ជាវិហឹសាធាតុដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘තත්ථ කතමා විහිංසාධාතු? විහිංසාපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො…පෙ… අයං වුච්චති විහිංසාධාතු. ඉධෙකච්චො පාණිනා වා ලෙඩ්ඩුනා වා දණ්ඩෙන වා සත්ථෙන වා රජ්ජුයා වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා සත්තෙ විහෙඨෙති. යා එවරූපා හෙඨනා විහෙඨනා හිංසනා විහිංසනා රොසනා පරූපඝාතො, අයං වුච්චති විහිංසාධාතූ’’ති (විභ. 182).

«ក្នុងវិហឹសាធាតុនោះ តើវិហឹសាធាតុជាអ្វី? តម្រិះ សេចក្តីត្រិះរិះ... ដែលប្រកបដោយវិហឹសា នេះហៅថា វិហឹសាធាតុ។ បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ តែងបៀតបៀនសត្វទាំងឡាយ ដោយដៃក្តី ដោយដុំដីក្តី ដោយដំបងក្តី ដោយគ្រឿងសាស្ត្រាក្តី ដោយខ្សែតីក្តី ដោយគ្រឿងប្រហារណាមួយក្តី។ ការបៀតបៀន ការបៀតបៀនខ្លាំង ការធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ ការធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយខ្លាំង ការខឹងសម្បារ ការសម្លាប់សត្វដទៃ មានសភាពបែបនេះណា នេះហៅថា វិហឹសាធាតុ»។

ඉමං විහිංසාධාතුං සහජාතපච්චයාදිවසෙන පටිච්ච විහිංසාසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

សញ្ញាដែលឈ្មោះថា វិហឹសាសញ្ញា រមែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យវិហឹសាធាតុនេះ ដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីដឹងដោយន័យមុននោះឯង។

තිණදායෙති තිණගහනෙ අරඤ්ඤෙ. අනයබ්‍යසනන්ති අවුඩ්ඪිං විනාසං. එවමෙව ඛොති එත්ථ සුක්ඛතිණදායො විය ආරම්මණං දට්ඨබ්බං, තිණුක්කා විය අකුසලසඤ්ඤා, තිණකට්ඨනිස්සිතා පාණා විය ඉමෙ සත්තා. යථා සුක්ඛතිණදායෙ ඨපිතං තිණුක්කං ඛිප්පං වායමිත්වා අනිබ්බාපෙන්තස්ස තෙ පාණා අනයබ්‍යසනං පාපුණන්ති. එවමෙව යෙ සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා [Pg.127] උප්පන්නං අකුසලසඤ්ඤං වික්ඛම්භනතදඞ්ගසමුච්ඡෙදප්පහානෙහි නප්පජහන්ති, තෙ දුක්ඛං විහරන්ති.

ពាក្យថា tiṇadāye (ក្នុងព្រៃស្មៅ) សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃដែលញឹកស្មុគដោយស្មៅ។ ពាក្យថា anayabyasanan (សេចក្តីវិនាសអន្តរាយ) សេចក្តីថា សេចក្តីមិនចម្រើន និងសេចក្តីវិនាស។ ពាក្យថា evameva kho (យ៉ាងនោះឯង) ក្នុងទីនេះ គប្បីយល់ថា អារម្មណ៍ប្រៀបដូចជាព្រៃស្មៅស្ងួត, អកុសលសញ្ញាប្រៀបដូចជាចន្លុះស្មៅ, សត្វទាំងឡាយនេះប្រៀបដូចជាសត្វល្អិតដែលអាស្រ័យនឹងស្មៅនិងឈើ។ កាលបើចន្លុះស្មៅដែលគេដាក់ចុះក្នុងព្រៃស្មៅស្ងួត បើបុគ្គលមិនប្រញាប់ប្រញាល់ព្យាយាមពន្លត់ទេ សត្វល្អិតទាំងឡាយនោះ រមែងដល់នូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយយ៉ាងណា យ៉ាងនោះឯង សមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយណា មិនលះបង់អកុសលសញ្ញាដែលកើតឡើងហើយ ដោយវិក្ខម្ភនប្បហាន តទង្គប្បហាន និងសមុច្ឆេទប្បហានទេ ពួកជនទាំងនោះ រមែងរស់នៅជាទុក្ខ។

විසමගතන්ති රාගවිසමාදීනි අනුගතං අකුසලසඤ්ඤං. න ඛිප්පමෙව පජහතීති වික්ඛම්භනාදිවසෙන සීඝං නප්පජහති. න විනොදෙතීති න නීහරති. න බ්‍යන්තීකරොතීති භඞ්ගමත්තම්පි අනවසෙසෙන්තො න විගතන්තං කරොති. න අනභාවං ගමෙතීති න අනුඅභාවං ගමෙති. එවං සබ්බපදෙසු න – කාරො ආහරිතබ්බො. පාටිකඞ්ඛාති පාටිකඞ්ඛිතබ්බා ඉච්ඡිතබ්බා.

ពាក្យថា visamagataṃ (ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌មិនស្មើ) សេចក្តីថា អកុសលសញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមរាគៈដ៏មិនស្មើជាដើម។ ពាក្យថា na khippameva pajahati (មិនលះបង់ដោយឆាប់រហ័ស) សេចក្តីថា មិនលះបង់ឲ្យបានឆាប់រហ័សដោយអំណាចនៃវិក្ខម្ភនប្បហានជាដើម។ ពាក្យថា na vinodeti (មិនកំចាត់បង់) សេចក្តីថា មិនដកចេញ។ ពាក្យថា na byantīkaroti (មិនធ្វើឲ្យអស់ទៅ) សេចក្តីថា មិនធ្វើឲ្យវិនាសទៅដោយមិនឲ្យសេសសល់សូម្បីតែត្រឹមខណៈបែកធ្លាយ (ភង្គខណៈ)។ ពាក្យថា na anabhāvaṃ gameti (មិនធ្វើឲ្យលែងមានតទៅទៀត) សេចក្តីថា មិនធ្វើឲ្យលែងមានតទៅទៀត គឺមិនធ្វើឲ្យដល់នូវភាពមិនកើតឡើងវិញ។ គប្បីនាំយកបដិសេធនៈ (សព្ទបដិសេធ គឺ ន-អក្សរ) មកភ្ជាប់ក្នុងបទទាំងពួងយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា pāṭikaṅkhā (គប្បីសង្ឃឹមទុក) សេចក្តីថា គប្បីប្រាថ្នា គប្បីចង់បាន។

නෙක්ඛම්මධාතුං, භික්ඛවෙති එත්ථ නෙක්ඛම්මවිතක්කොපි නෙක්ඛම්මධාතු සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා. යථාහ –

ពាក្យថា nekkhammadhātuṃ, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេក្ខម្មធាតុ) ក្នុងទីនេះ សូម្បីនេក្ខម្មវិតក្កៈ ក៏ជានេក្ខម្មធាតុ សូម្បីកុសលធម៌ទាំងអស់ ក៏ជានេក្ខម្មធាតុដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘තත්ථ කතමා නෙක්ඛම්මධාතු? නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො…පෙ… සම්මාසඞ්කප්පො, අයං වුච්චති නෙක්ඛම්මධාතූ’’ති (විභ. 182).

«ក្នុងនេក្ខម្មធាតុនោះ តើនេក្ខម្មធាតុជាអ្វី? តម្រិះ សេចក្តីត្រិះរិះ... សម្មាសង្កប្បៈ ដែលប្រកបដោយនេក្ខម្មៈ នេះហៅថា នេក្ខម្មធាតុ»។

ඉධාපි දුවිධා කථා. නෙක්ඛම්මධාතුග්ගහණෙන හි ඉතරාපි ද්වෙ ධාතුයො ගහණං ගච්ඡන්ති කුසලධම්මපරියාපන්නත්තා, අයං සබ්බසඞ්ගාහිකා. තා පන ධාතුයො විසුං දීපෙතබ්බාති තා ඨපෙත්වා සෙසා සබ්බකුසලා නෙක්ඛම්මධාතූති අයං අසම්භින්නා. ඉමං නෙක්ඛම්මධාතුං සහජාතාදිපච්චයවසෙන පටිච්ච නෙක්ඛම්මසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති. සඤ්ඤාදීනි පටිච්ච විතක්කාදයො යථානුරූපං.

សូម្បីក្នុងទីនេះ (ក្នុងអធិប្បាយអំពីនេក្ខម្មធាតុនេះ) ក៏មានកថា ២ យ៉ាងដែរ។ ព្រោះថា ដោយការកាន់យកនូវនេក្ខម្មធាតុ សូម្បីធាតុ ២ ក្រៅពីនេះ (គឺអព្យាបាទធាតុ និងអវិហិង្សាធាតុ) ក៏រាប់បញ្ចូលទៅជាមួយដែរ ព្រោះភាពជាធម៌រាប់បញ្ចូលក្នុងកុសលធម៌ នេះហៅថា សព្វសង្គាហិកកថា (កថាដែលសង្គ្រោះទាំងអស់)។ ម៉្យាងទៀត ធាតុទាំងឡាយនោះ គួរពន្យល់ដោយឡែកពីគ្នា ហេតុនោះ លើកលែងធាតុទាំងពីរនោះចេញ កុសលធម៌ដែលនៅសល់ទាំងអស់ ឈ្មោះថា នេក្ខម្មធាតុ នេះហៅថា អសម្ភិន្នកថា (កថាដែលមិនច្រឡំគ្នា)។ ព្រោះអាស្រ័យនូវនេក្ខម្មធាតុនេះ ដោយអំណាចនៃសហជាតប្បច្ច័យជាដើម នេក្ខម្មសញ្ញាក៏កើតឡើង។ ព្រោះអាស្រ័យនូវសញ្ញាជាដើម វិតក្កៈជាដើមក៏កើតឡើងតាមសមគួរ។

අබ්‍යාපාදධාතුං, භික්ඛවෙති එත්ථ අබ්‍යාපාදවිතක්කොපි අබ්‍යාපාදධාතු අබ්‍යාපාදොපි. යථාහ –

ក្នុងពាក្យថា «អព្យាបាទធាតុំ ភិក្ខវេ» នេះ សូម្បីអព្យាបាទវិតក្កៈ ក៏ឈ្មោះថា អព្យាបាទធាតុ សូម្បីអព្យាបាទៈ (មេត្តា) ក៏ឈ្មោះថា អព្យាបាទធាតុ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

‘‘තත්ථ කතමා අබ්‍යාපාදධාතු? අබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො තක්කො…පෙ… අයං වුච්චති අබ්‍යාපාදධාතු. යා සත්තෙසු මෙත්ති මෙත්තායනා මෙත්තායිතත්තං මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති, අයං වුච්චති අබ්‍යාපාදධාතූ’’ති (විභ. 182).

«ក្នុងធាតុទាំងនោះ អព្យាបាទធាតុ តើដូចម្តេច? គឺតម្រិះដែលប្រកបដោយអព្យាបាទៈ...បេ... នេះហៅថា អព្យាបាទធាតុ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីស្រឡាញ់ អាការៈស្រឡាញ់ ភាពជាបុគ្គលមានសេចក្តីស្រឡាញ់ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ ណា ក្នុងសត្វទាំងឡាយ នេះហៅថា អព្យាបាទធាតុ»។

ඉමං අබ්‍යාපාදධාතුං පටිච්ච වුත්තනයෙනෙව අබ්‍යාපාදසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති.

ព្រោះអាស្រ័យនូវអព្យាបាទធាតុនេះ តាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយនោះឯង អព្យាបាទសញ្ញាក៏កើតឡើង។

අවිහිංසාධාතුං, භික්ඛවෙති එත්ථාපි අවිහිංසාවිතක්කොපි අවිහිංසාධාතු කරුණාපි. යථාහ –

ក្នុងពាក្យថា «អវិហិង្សាធាតុំ ភិក្ខវេ» នេះ សូម្បីអវិហិង្សាវិតក្កៈ ក៏ឈ្មោះថា អវិហិង្សាធាតុ សូម្បីករុណា ក៏ឈ្មោះថា អវិហិង្សាធាតុ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

‘‘තත්ථ [Pg.128] කතමා අවිහිංසාධාතු? අවිහිංසාපටිසංයුත්තො තක්කො…පෙ… අයං වුච්චති අවිහිංසාධාතු. යා සත්තෙසු කරුණා කරුණායනා කරුණායිතත්තං කරුණාචෙතොවිමුත්ති, අයං වුච්චති අවිහිංසාධාතූ’’ති (විභ. 182).

«ក្នុងធាតុទាំងនោះ អវិហិង្សាធាតុ តើដូចម្តេច? គឺតម្រិះដែលប្រកបដោយអវិហិង្សា...បេ... នេះហៅថា អវិហិង្សាធាតុ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីអាណិតអាសូរ អាការៈអាណិតអាសូរ ភាពជាបុគ្គលមានសេចក្តីអាណិតអាសូរ ករុណាចេតោវិមុត្តិ ណា ក្នុងសត្វទាំងឡាយ នេះហៅថា អវិហិង្សាធាតុ»។

ඉමං අවිහිංසාධාතුං පටිච්ච වුත්තනයෙනෙව අවිහිංසාසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. දුතියං.

ព្រោះអាស្រ័យនូវអវិហិង្សាធាតុនេះ តាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយនោះឯង អវិហិង្សាសញ្ញាក៏កើតឡើង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងបទទាំងពួង គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់ដែលបានពោលរួចមកហើយនោះឯង។ ចប់ សូត្រទី២។

3. ගිඤ්ජකාවසථසුත්තවණ්ණනා

៣. អដ្ឋកថាគិញ្ជកាវសថសូត្រ

97. තතියෙ ධාතුං, භික්ඛවෙති ඉතො පට්ඨාය අජ්ඣාසයං ධාතූති දීපෙති. උප්පජ්ජති සඤ්ඤාති අජ්ඣාසයං පටිච්ච සඤ්ඤා උප්පජ්ජති, දිට්ඨි උප්පජ්ජති, විතක්කො උප්පජ්ජතීති. ඉධාපි ‘‘කච්චානො පඤ්හං පුච්ඡිස්සතී’’ති තස්ස ඔකාසදානත්ථං එත්තාවතාව දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. අසම්මාසම්බුද්ධෙසූති ඡසු සත්ථාරෙසු. සම්මාසම්බුද්ධාති මයමස්ම සම්මාසම්බුද්ධාති. කිං පටිච්ච පඤ්ඤායතීති කිස්මිං සති හොතීති? සත්ථාරානං උප්පන්නං දිට්ඨිං පුච්ඡති. අසම්මාසම්බුද්ධෙසු තෙසු සම්මාසම්බුද්ධා එතෙති එවං උප්පන්නං තිත්ථියසාවකානම්පි දිට්ඨිං පුච්ඡතියෙව.

៩៧. ក្នុងសូត្រទី៣ ត្រង់ពាក្យថា «ធាតុំ ភិក្ខវេ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ចាប់ពីសូត្រនេះទៅ ធាតុ គឺអធ្យាស្រ័យ។ ពាក្យថា «ឧប្បជ្ជតិ សញ្ញា» សេចក្តីថា ព្រោះអាស្រ័យនូវអធ្យាស្រ័យ សញ្ញាក៏កើតឡើង ទិដ្ឋិក៏កើតឡើង វិតក្កៈក៏កើតឡើង។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កច្ចានៈនឹងសួរប្រស្នា» ដើម្បីផ្តល់ឱកាសដល់ព្រះកច្ចានៈនោះ ទើបទ្រង់បញ្ចប់ការសម្តែងធម៌ត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ (គឺត្រឹមពាក្យថា «ឧប្បជ្ជតិ វិតក្កោ»)។ ពាក្យថា «អសម្មាសម្ពុទ្ធេសុ» សំដៅលើគ្រូទាំងឡាយ ៦ នាក់ (មានបូរាណកស្សបៈជាដើម)។ ពាក្យថា «សម្មាសម្ពុទ្ធា» គឺ (ពួកយើង) ជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ពាក្យថា «កិំ បដិច្ច បញ្ញាយតិ» សួរថា កាលបើធម៌អ្វីមាន ទើបកើតមានឡើង? គឺសួរដល់ទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដល់គ្រូទាំងឡាយនោះ។ មួយវិញទៀត សូម្បីទិដ្ឋិរបស់ពួកសាវករបស់អន្យតិរ្ថិយទាំងឡាយ ដែលកើតឡើងថា «លោកទាំងនោះជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ» ក្នុងគ្រូទាំងឡាយដែលមិនមែនជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនោះ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួររកដូចគ្នាដែរ។

ඉදානි යස්මා තෙසං අවිජ්ජාධාතුං පටිච්ච සා දිට්ඨි හොති, අවිජ්ජාධාතු ච නාම මහතී ධාතු, තස්මා මහතිං ධාතුං පටිච්ච තස්සා උප්පත්තිං දීපෙන්තො මහතී ඛො එසාතිආදිමාහ. හීනං, කච්චාන, ධාතුං පටිච්චාති හීනං අජ්ඣාසයං පටිච්ච. පණිධීති චිත්තට්ඨපනං. සා පනෙසා ඉත්ථිභාවං වා මක්කටාදිතිරච්ඡානභාවං වා පත්ථෙන්තස්ස උප්පජ්ජති. හීනො පුග්ගලොති යස්සෙතෙ හීනා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, සබ්බො සො පුග්ගලොපි හීනො නාම. හීනා වාචාති යා තස්ස වාචා, සාපි හීනා. හීනං ආචික්ඛතීති සො ආචික්ඛන්තොපි හීනමෙව ආචික්ඛති, දෙසෙන්තොපි හීනමෙව දෙසෙතීති සබ්බපදානි යොජෙතබ්බානි. උපපත්තීති ද්වෙ උපපත්තියො පටිලාභො ච නිබ්බත්ති ච. නිබ්බත්ති හීනකුලාදිවසෙන වෙදිතබ්බා, පටිලාභො චිත්තුප්පාදක්ඛණෙ හීනත්තිකවසෙන. කථං? තස්ස හි පඤ්චසු නීචකුලෙසු උප්පජ්ජනතො හීනා නිබ්බත්ති, වෙස්සසුද්දකුලෙසු උප්පජ්ජනතො මජ්ඣිමා, ඛත්තියබ්‍රාහ්මණකුලෙසු උප්පජ්ජනතො පණීතා. ද්වාදසාකුසලචිත්තුප්පාදානං පන පටිලාභතො [Pg.129] හීනො පටිලාභො, තෙභූමකධම්මානං පටිලාභතො මජ්ඣිමො, නවලොකුත්තරධම්මානං පටිලාභතො පණීතො. ඉමස්මිං පන ඨානෙ නිබ්බත්තියෙව අධිප්පෙතාති. තතියං.

ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែទិដ្ឋិនោះកើតឡើងដល់គ្រូទាំងនោះ ដោយអាស្រ័យនូវអវិជ្ជាធាតុ ហើយអវិជ្ជាធាតុនោះឯង ឈ្មោះថាជាធាតុដ៏ធំ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងបង្ហាញការកើតឡើងនៃទិដ្ឋិនោះ ដោយអាស្រ័យនូវធាតុដ៏ធំ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «មហតី ខោ ឯសា» ជាដើម។ ពាក្យថា «ហីនំ កច្ចាន ធាតុំ បដិច្ច» សេចក្តីថា ព្រោះអាស្រ័យនូវអធ្យាស្រ័យដ៏ថោកទាប។ ពាក្យថា «បណិធិ» គឺការតាំងចិត្តទុក។ ការតាំងចិត្តទុកនោះឯង តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានូវភាពជាស្ត្រី ឬភាពជាសត្វតិរច្ឆានមានស្វាជាដើម។ ពាក្យថា «ហីនោ បុគ្គលោ» សេចក្តីថា បុគ្គលណាដែលធម៌ថោកទាបទាំងឡាយមានសញ្ញា និងវិតក្កៈជាដើមទាំងនេះកើតឡើង សូម្បីបុគ្គលនោះទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថាជាបុគ្គលថោកទាបដែរ។ ពាក្យថា «ហីនា វាចា» សេចក្តីថា សូម្បីវាចារបស់បុគ្គលនោះ ក៏ជាវាចាថោកទាបដែរ។ ពាក្យថា «ហីនំ អាចិក្ខតិ» សេចក្តីថា បុគ្គលនោះ សូម្បីកាលប្រាប់ ក៏ប្រាប់តែធម៌ថោកទាប សូម្បីកាលសម្តែង ក៏សម្តែងតែធម៌ថោកទាប គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង (មានពាក្យថា បញ្ញបេតិ ជាដើម) យ៉ាងនេះចុះ។ ពាក្យថា «ឧបបត្តិ» បានដល់ ឧបបត្តិ ២ យ៉ាង គឺបដិលាភៈ (ការបានចំពោះ) និងនិព្វត្តិ (ការកើតឡើង)។ ក្នុងឧបបត្តិទាំងពីរនោះ និព្វត្តិ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃត្រកូលថោកទាបជាដើម ចំណែកឯបដិលាភៈ គប្បីជ្រាបក្នុងខណៈនៃចិត្តុប្បាទ ដោយអំណាចនៃហីនតិកៈ (តិកៈដ៏ថោកទាប)។ សួរថា គប្បីជ្រាបដូចម្តេច? ពន្យល់ថា ការកើតឡើងក្នុងត្រកូលថោកទាបទាំង ៥ (មានត្រកូលចណ្ឌាល នេសាទ វេណៈ រថការៈ និងបុល្កុសៈ) របស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា និព្វត្តិដ៏ថោកទាប ការកើតឡើងក្នុងត្រកូលវេស្សៈ និងសុទ្ទៈ ឈ្មោះថា និព្វត្តិជាកណ្តាល ការកើតឡើងក្នុងត្រកូលខត្តិយៈ និងព្រាហ្មណៈ ឈ្មោះថា និព្វត្តិដ៏ឧត្តម។ ម៉្យាងទៀត ការបានចំពោះនូវអកុសលចិត្តុប្បាទ ១២ ឈ្មោះថា បដិលាភៈដ៏ថោកទាប ការបានចំពោះនូវតេភូមិកធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា បដិលាភៈជាកណ្តាល ការបានចំពោះនូវលោកុត្តរធម៌ទាំង ៩ ឈ្មោះថា បដិលាភៈដ៏ឧត្តម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាថ្នាយកតែនិព្វត្តិប៉ុណ្ណោះ។ ចប់ សូត្រទី៣។

4. හීනාධිමුත්තිකසුත්තවණ්ණනා

៤. អដ្ឋកថាហីនាធិមុត្តិកសូត្រ

98. චතුත්ථෙ සංසන්දන්තීති එකතො හොන්ති. සමෙන්තීති සමාගච්ඡන්ති, නිරන්තරා හොන්ති. හීනාධිමුත්තිකාති හීනජ්ඣාසයා. කල්‍යාණාධිමුත්තිකාති කල්‍යාණජ්ඣාසයා. චතුත්ථං.

៩៨. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា «សំសន្ទន្តិ» សេចក្តីថា រួមចូលគ្នាជាតែមួយ។ ពាក្យថា «សមេន្តិ» សេចក្តីថា ត្រូវរ៉ូវគ្នា គឺមានចិត្តមិនដាច់ស្រឡះពីគ្នា។ ពាក្យថា «ហីនាធិមុត្តិកា» សេចក្តីថា មានអធ្យាស្រ័យថោកទាប។ ពាក្យថា «កល្យាណាធិមុត្តិកា» សេចក្តីថា មានអធ្យាស្រ័យល្អ។ ចប់ សូត្រទី៤។

5. චඞ්කමසුත්තවණ්ණනා

៥. អដ្ឋកថាចង្កមសូត្រ

99. පඤ්චමෙ පස්සථ නොති පස්සථ නු. සබ්බෙ ඛො එතෙති සාරිපුත්තත්ථෙරො භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං මහාපඤ්ඤානං යදිදං සාරිපුත්තො’’ති (අ. නි. 1.189) මහාපඤ්ඤෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘ඛන්ධන්තරං ධාත්වන්තරං ආයතනන්තරං සතිපට්ඨානබොධිපක්ඛියධම්මන්තරං තිලක්ඛණාහතං ගම්භීරං පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමා’’ති මහාපඤ්ඤාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං පථවිං පත්ථරෙන්තො විය සිනෙරුපාදතො වාලිකං උද්ධරන්තො විය චක්කවාළපබ්බතං භින්දන්තො විය සිනෙරුං උක්ඛිපන්තො විය ආකාසං විත්ථාරෙන්තො විය චන්දිමසූරියෙ උට්ඨාපෙන්තො විය ච පුච්ඡිතපුච්ඡිතං කථෙති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මහාපඤ්ඤා’’ති.

៩៩. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា «បស្សថ នោ» គឺ «បស្សថ នុ» (អ្នកទាំងឡាយឃើញឬទេ?)។ ពាក្យថា «សព្វេ ខោ ឯតេ» សេចក្តីថា ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងមានបញ្ញាច្រើន ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងមានបញ្ញាច្រើន គឺសារីបុត្តនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានបញ្ញាច្រើន ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរប្រស្នាដ៏ជ្រាលជ្រៅ ដែលប្រកបដោយលក្ខណៈ ៣ ក្នុងចំណែកនៃខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ សតិបដ្ឋាន និងពោធិបក្ខិយធម៌»។ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរនោះ កាលដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរហើយៗ ដល់ភិក្ខុដែលមានបញ្ញាច្រើនទាំងនោះ ហាក់បីដូចជាលាតសន្ធឹងនូវផែនដី ហាក់បីដូចជាកើបយកខ្សាច់ពីគល់ភ្នំសិនេរុ ហាក់បីដូចជាបំបែកភ្នំចក្រវាឡ ហាក់បីដូចជាលើកភ្នំសិនេរុឡើង ហាក់បីដូចជាពង្រីកផ្ទៃមេឃ និងហាក់បីដូចជាធ្វើព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យឱ្យរះឡើងដូច្នោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាអ្នកមានបញ្ញាច្រើន»។

මහාමොග්ගල්ලානොපි භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ඉද්ධිමන්තානං යදිදං මහාමොග්ගල්ලානො’’ති ඉද්ධිමන්තෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘පරිකම්මං ආනිසංසං අධිට්ඨානං විකුබ්බනං පුච්ඡිස්සාමා’’ති ඉද්ධිමන්තොව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං වුත්තනයෙනෙව පුච්ඡිතපුච්ඡිතං කථෙති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මහිද්ධිකා’’ති.

សូម្បីព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងមានឫទ្ធិច្រើន ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងមានឫទ្ធិច្រើន គឺមហាមោគ្គល្លាននេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានឫទ្ធិច្រើន ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីបរិកម្ម អានិសង្ស អធិដ្ឋាន និងវិកុព្វនៈ (ការសម្តែងឫទ្ធិផ្សេងៗ)»។ ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរនោះ ក៏បានដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរហើយៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ តាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាអ្នកមានឫទ្ធិច្រើន»。

මහාකස්සපොපි භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ධුතවාදානං යදිදං මහාකස්සපො’’ති ධුතවාදෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘ධුතඞ්ගපරිහාරං ආනිසංසං සමොධානං අධිට්ඨානං භෙදං පුච්ඡිස්සාමා’’ති ධුතවාදාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං තථෙව පුච්ඡිතපුච්ඡිතං බ්‍යාකරොති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ ධුතවාදා’’ති.

សូម្បីព្រះមហាកស្សបត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ (ធុតវាទៈ) ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ គឺមហាកស្សបនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីការរក្សាធុតង្គ អានិសង្ស ការប្រមូលរួមគ្នា ការអធិដ្ឋាន និងការដាច់ធុតង្គ»។ ព្រះមហាកស្សបត្ថេរនោះ ក៏បានដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរហើយៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ»

අනුරුද්ධත්ථෙරොපි [Pg.130] භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං දිබ්බචක්ඛුකානං යදිදං අනුරුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.192) දිබ්බචක්ඛුකෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘දිබ්බචක්ඛුස්ස පරිකම්මං ආනිසංසං උපක්කිලෙසං පුච්ඡිස්සාමා’’ති දිබ්බචක්ඛුකාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං තථෙව පුච්ඡිතපුච්ඡිතං කථෙති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ දිබ්බචක්ඛුකා’’ති.

សូម្បីព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងមានទិព្វចក្ខុ ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងមានទិព្វចក្ខុ គឺអនុរុទ្ធនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានទិព្វចក្ខុ ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីបរិកម្ម អានិសង្ស និងឧបក្កិលេសនៃទិព្វចក្ខុ»។ ព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរនោះ ក៏បានដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរហើយៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាអ្នកមានទិព្វចក្ខុ»

පුණ්ණත්ථෙරොපි භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ධම්මකථිකානං යදිදං පුණ්ණො මන්තාණිපුත්තො’’ති (අ. නි. 1.196) ධම්මකථිකෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘ධම්මකථාය සඞ්ඛෙපවිත්ථාරගම්භීරුත්තානවිචිත්‍රකථාදීසු තං තං ආකාරං පුච්ඡිස්සාමා’’ති ධම්මකථිකාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං ‘‘ආවුසො, ධම්මකථිකෙන නාම ආදිතො පරිසං වණ්ණෙතුං වට්ටති, මජ්ඣෙ සුඤ්ඤතං පකාසෙතුං, අන්තෙ චතුසච්චවසෙන කූටං ගණ්හිතු’’න්ති එවං තං තං ධම්මකථානයං ආචික්ඛති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ ධම්මකථිකා’’ති.

សូម្បីព្រះបុណ្ណត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងជាធម្មកថិក ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងជាធម្មកថិក គឺបុណ្ណមន្តានីបុត្តនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាធម្មកថិក ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីអាការៈនោះៗ ក្នុងធម្មកថា មានសង្ខេបកថា វិត្ថារកថា គម្ភីរកថា ឧត្តានកថា និងវិចិត្រកថាជាដើម»។ ព្រះបុណ្ណត្ថេរនោះ ក៏បានប្រាប់នូវវិធីនៃធម្មកថានោះៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះថា «អាវុសោ ធម្មកថិកបុគ្គល គួរពោលសរសើរក្រុមហ៊ុនជាដំបូង គួរសម្តែងស៊ុញ្ញតធម៌ក្នុងកណ្តាល និងគួរកាន់យកកំពូលដោយអំណាចនៃសច្ចៈ ៤ ក្នុងទីបំផុត»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាធម្មកថិក»។

උපාලිත්ථෙරොපි භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං විනයධරානං යදිදං උපාලී’’ති (අ. නි. 1.228) විනයධරෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘ගරුකලහුකං සතෙකිච්ඡඅතෙකිච්ඡං ආපත්තානාපත්තිං පුච්ඡිස්සාමා’’ති විනයධරාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං පුච්ඡිතපුච්ඡිතං තථෙව කථෙති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ විනයධරා’’ති.

សូម្បីព្រះឧបាលិត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងទ្រទ្រង់វិន័យ (វិន័យធរ) ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងទ្រទ្រង់វិន័យ គឺឧបាលិនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាវិន័យធរ ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីអាបត្តិធ្ងន់និងស្រាល អាបត្តិដែលមានកែខៃបាននិងកែខៃមិនបាន ការត្រូវអាបត្តិនិងមិនត្រូវអាបត្តិ»។ ព្រះឧបាលិត្ថេរនោះ ក៏បានដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរហើយៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាវិន័យធរ»។

ආනන්දත්ථෙරොපි භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං බහුස්සුතානං යදිදං ආනන්දො’’ති (අ. නි. 1.223) බහුස්සුතෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘දසවිධං බ්‍යඤ්ජනබුද්ධිං අට්ඨුප්පත්තිං අනුසන්ධිං පුබ්බාපරං පුච්ඡිස්සාමා’’ති බහුස්සුතාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං ‘‘ඉදං එවං වත්තබ්බං, ඉදං එවං ගහෙතබ්බ’’න්ති සබ්බං කථෙති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ බහුස්සුතා’’ති.

សូម្បីព្រះអានន្ទត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងជាពហុស្សូត ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងជាពហុស្សូត គឺអានន្ទនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាពហុស្សូត ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីព្យញ្ជនពុទ្ធិ ១០ យ៉ាង ហេតុការណ៍ដែលកើតឡើង (អដ្ឋុប្បត្តិ) អនុសន្ធិ និងសេចក្តីមុននិងក្រោយ»។ ព្រះអានន្ទត្ថេរនោះ ក៏បានដោះស្រាយប្រស្នាទាំងអស់ដល់ភិក្ខុទាំងនោះថា «បទនេះ គួរពោលយ៉ាងនេះ បទនេះ គប្បីកាន់យកយ៉ាងនេះ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាពហុស្សូត»។

දෙවදත්තො පන පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො, තෙන නං ‘‘කුලසඞ්ගණ්හනපරිහාරං නානප්පකාරකං කොහඤ්ඤතං පුච්ඡිස්සාමා’’ති පාපිච්ඡාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං තං තං නියාමං ආචික්ඛති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ පාපිච්ඡා’’ති.

ចំណែកឯទេវទត្ត ជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ត្រូវសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមកគ្របសង្កត់ ហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ទើបចោមរោមទេវទត្តនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីវិធីសង្គ្រោះត្រកូល (ដើម្បីលាភសក្ការៈ) និងកុហនភាព (ភាពជាអ្នកបញ្ឆោត) ផ្សេងៗ»។ ទេវទត្តនោះ ក៏បានប្រាប់នូវវិធីនោះៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក»។

කස්මා [Pg.131] පනෙතෙ අවිදූරෙ චඞ්කමිංසූති. ‘‘දෙවදත්තො සත්ථරි පදුට්ඨචිත්තො අනත්ථම්පි කාතුං උපක්කමෙය්‍යා’’ති ආරක්ඛග්ගහණත්ථං. අථ දෙවදත්තො කස්මා චඞ්කමීති? ‘‘අකාරකො අයං, යදි කාරකො භවෙය්‍ය, න ඉධ ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති අත්තනො කතදොසපටිච්ඡාදනත්ථං. කිං පන දෙවදත්තො භගවතො අනත්ථං කාතුං සමත්ථො, භගවතො වා ආරක්ඛකිච්චං අත්ථීති? නත්ථි. තෙන වුත්තං ‘‘අට්ඨානමෙතං, ආනන්ද, අනවකාසො, යං තථාගතො පරූපක්කමෙන පරිනිබ්බායෙය්‍යා’’ති (චූළව. 341). භික්ඛූ පන සත්ථරි ගාරවෙන ආගතා. තෙනෙව භගවා එවං වත්වා ‘‘විස්සජ්ජෙහි, ආනන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝ’’න්ති විස්සජ්ජාපෙසි. පඤ්චමං.

សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមហាថេរៈទាំងនោះ និមន្តចង្ក្រមក្នុងទីមិនឆ្ងាយ (ពីព្រះដ៏មានព្រះភាគ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីជួយការពារ ដោយគិតថា «ទេវទត្តមានចិត្តប្រទូស្តចំពោះព្រះសាស្តា អាចនឹងព្យាយាមធ្វើនូវសេចក្តីវិនាស (ដល់ព្រះអង្គ)»។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាទេវទត្តចង្ក្រមដែរ? ឆ្លើយថា ដើម្បីលាក់បាំងកំហុសដែលខ្លួនបានធ្វើ ដោយគិតថា «យើងមិនមែនជាអ្នកធ្វើ (ការប្រទូស្ត) ទេ ប្រសិនបើយើងជាអ្នកធ្វើ យើងច្បាស់ជាមិនមកក្នុងទីនេះឡើយ»។ សួរថា ចុះទេវទត្តអាចធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានឬ ឬមួយក៏ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានកិច្ចដែលត្រូវការពារ? ឆ្លើយថា មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ហេតុនេះមិនមែនជាឋានៈ មិនមែនជាឱកាសឡើយ ដែលព្រះតថាគតនឹងបរិនិព្វានដោយសារការប្រឹងប្រែងរបស់បុគ្គលដទៃ»។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុទាំងឡាយមកជួបជុំគ្នា ព្រោះសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះសាស្តា។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ទើបបង្គាប់ឱ្យផ្សាយដំណឹងថា «ម្នាលអានន្ទ ចូរអ្នកឱ្យភិក្ខុសង្ឃត្រឡប់ទៅវិញចុះ»។ ចប់ សូត្រទី៥។

6. සගාථාසුත්තවණ්ණනා

៦. អដ្ឋកថាសគាថសូត្រ

100. ඡට්ඨෙ ගූථො ගූථෙන සංසන්දති සමෙතීති සමුද්දන්තරෙ ජනපදන්තරෙ චක්කවාළන්තරෙ ඨිතොපි වණ්ණෙනපි ගන්ධෙනපි රසෙනපි නානත්තං අනුපගච්ඡන්තො සංසන්දති සමෙති, එකසදිසොව හොති නිරන්තරො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන අනිට්ඨඋපමා හීනජ්ඣාසයානං හීනඅජ්ඣාසයස්ස සරික්ඛභාවදස්සනත්ථං ආහටා, ඛීරාදිවිසිට්ඨොපමා කල්‍යාණජ්ඣාසයානං අජ්ඣාසයස්ස සරික්ඛභාවදස්සනත්ථං.

១០០. ក្នុងសូត្រទី៦ ត្រង់ពាក្យថា «gūtho gūthena saṃsandati sameti» (លាមក រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន នឹងលាមក) សេចក្តីថា ទោះបីឋិតនៅឯសមុទ្រម្ខាង ជនបទម្ខាង ឬចក្រវាឡម្ខាងក្តី ក៏មិនដល់នូវភាពប្លែកគ្នា ដោយពណ៌ក្តី ដោយក្លិនក្តី ដោយរសក្តី រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន គឺថាជាសភាពដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នាឡើយ។ សូម្បីក្នុងវត្ថុដែលសេសសល់ (មានទឹកមាត់ជាដើម) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។ ក៏ប៉ុន្តែ ឧបមាដែលមិនជាទីគាប់ចិត្ត (អនិដ្ឋូបមា) នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់នាំមកសម្តែង ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពដូចគ្នានៃអជ្ឈាស័យដ៏ថោកទាប របស់ពួកបុគ្គលដែលមានអជ្ឈាស័យថោកទាប ចំណែកឯឧបមាដ៏វិសេស (ឥដ្ឋូបមា) មានទឹកដោះស្រស់ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់នាំមកសម្តែង ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពដូចគ្នានៃអជ្ឈាស័យ របស់ពួកបុគ្គលដែលមានអជ្ឈាស័យល្អ។

සංසග්ගාති දස්සනසවනසංසග්ගාදිවත්ථුකෙන තණ්හාස්නෙහෙන. වනථො ජාතොති කිලෙසවනං ජාතං. අසංසග්ගෙන ඡිජ්ජතීති එකතො ඨානනිසජ්ජාදීනි අකරොන්තස්ස අසංසග්ගෙන අදස්සනෙන ඡිජ්ජති. සාධුජීවීති පරිසුද්ධජීවිතං ජීවමානො. සහාවසෙති සහවාසං වසෙය්‍ය. ඡට්ඨං.

ពាក្យថា «saṃsaggā» (ព្រោះការសេពគប់) សេចក្តីថា ដោយសារជ័រគឺតណ្ហា ដែលមានការសេពគប់ដោយការឃើញ និងការឮជាដើមជាហេតុ។ ពាក្យថា «vanatho jāto» (ព្រៃកើតឡើងហើយ) សេចក្តីថា ព្រៃគឺកិលេសកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា «asaṃsaggena chijjati» (រមែងដាច់ទៅដោយការមិនសេពគប់) សេចក្តីថា រមែងដាច់ទៅដោយការមិនសេពគប់ ដោយការមិនជួបឃើញ របស់បុគ្គលដែលមិនធ្វើការឈរ ការអង្គុយជាដើមរួមគ្នាតែមួយ។ ពាក្យថា «sādhujīvī» សេចក្តីថា អ្នករស់នៅដោយការចិញ្ចឹមជីវិតដ៏បរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា «sahāvase» សេចក្តីថា គប្បីរស់នៅរួមគ្នា។ សូត្រទី៦ ចប់។

7. අස්සද්ධසංසන්දනසුත්තවණ්ණනා

៧. ការពន្យល់អស្សទ្ធសំសន្ទនសូត្រ

101. සත්තමෙ අස්සද්ධා අස්සද්ධෙහීතිආදීසු බුද්ධෙ වා ධම්මෙ වා සඞ්ඝෙ වා සද්ධාවිරහිතා නිරොජා නිරසා පුග්ගලා සමුද්දස්ස ඔරිමතීරෙ ඨිතා පාරිමතීරෙපි ඨිතෙහි අස්සද්ධෙහි සද්ධිං තාය අස්සද්ධතාය එකසදිසා නිරන්තරා හොන්ති. තථා අහිරිකා භින්නමරියාදා අලජ්ජිපුග්ගලා අහිරිකෙහි, අනොත්තප්පිනො පාපකිරියාය අභායමානා අනොත්තප්පීහි, අප්පස්සුතා සුතවිරහිතා අප්පස්සුතෙහි, කුසීතා ආලසියපුග්ගලා [Pg.132] කුසීතෙහි, මුට්ඨස්සතිනො භත්තනික්ඛිත්තකාකමංසනික්ඛිත්තසිඞ්ගාලසදිසා මුට්ඨස්සතීහි, දුප්පඤ්ඤා ඛන්ධාදිපරිච්ඡෙදිකාය පඤ්ඤාය අභාවෙන නිප්පඤ්ඤා තාදිසෙහෙව දුප්පඤ්ඤෙහි, සද්ධාසම්පන්නා චෙතියවන්දනාදිකිච්චපසුතා සද්ධෙහි, හිරිමනා ලජ්ජිපුග්ගලා හිරිමනෙහි, ඔත්තප්පිනො පාපභීරුකා ඔත්තප්පීහි, බහුස්සුතා සුතධරා ආගමධරා තන්තිපාලකා වංසානුරක්ඛකා බහුස්සුතෙහි, ආරද්ධවීරියා පරිපුණ්ණපරක්කමා ආරද්ධවීරියෙහි, උපට්ඨිතස්සතී සබ්බකිච්චපරිග්ගාහිකාය සතියා සමන්නාගතා උපට්ඨිතස්සතීහි, පඤ්ඤවන්තො මහාපඤ්ඤෙහි වජිරූපමඤාණෙහි පඤ්ඤවන්තෙහි සද්ධිං දූරෙ ඨිතාපි තාය පඤ්ඤාසම්පත්තියා සංසන්දන්ති සමෙන්ති. සත්තමං.

១០១. ក្នុងសូត្រទី៧ ត្រង់ពាក្យថា «assaddhā assaddhehi» ជាដើម សេចក្តីថា ពួកបុគ្គលដែលប្រាសចាកសទ្ធាក្នុងព្រះពុទ្ធក្តី ព្រះធម៌ក្តី ព្រះសង្ឃក្តី គឺមិនមានឱជារសនិងរសគឺសទ្ធាឡើយ ទោះបីឋិតនៅឆ្នេរខាងអាយនៃសមុទ្រ ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលដែលគ្មានសទ្ធា ដែលឋិតនៅឆ្នេរខាងនាយឡើយ ដោយសារភាពជាអ្នកគ្មានសទ្ធានោះ។ ដូចគ្នានោះដែរ ពួកបុគ្គលដែលគ្មានហិរិ (អហិរិកៈ) គឺពួកបុគ្គលអ្នកមិនខ្មាសបាប ដែលមានព្រំដែនគឺហិរិដាច់ធ្លាយហើយ ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលដែលគ្មានហិរិឡើយ។ ពួកបុគ្គលដែលគ្មានឱត្តប្បៈ (អនោត្តប្បិនោ) គឺពួកបុគ្គលដែលមិនខ្លាចចំពោះការធ្វើបាប ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលដែលគ្មានឱត្តប្បៈឡើយ។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានសុតៈតិច (អប្បស្សុតា) គឺពួកបុគ្គលដែលប្រាសចាកការចេះដឹង ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានសុតៈតិចឡើយ។ ពួកបុគ្គលខ្ជិលច្រអូស (កុសីតា) គឺពួកបុគ្គលដែលខ្ជិលច្រអូស ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលខ្ជិលច្រអូសឡើយ។ ពួកបុគ្គលអ្នកភ្លេចស្មារតី (មុដ្ឋស្សតិ) ប្រៀបដូចជាក្អែកដែលគេបោះបាយឲ្យ ឬដូចជាចចកដែលគេបោះសាច់ឲ្យ ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកភ្លេចស្មារតីឡើយ។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ (ទុប្បញ្ញា) គឺពួកបុគ្គលដែលគ្មានប្រាជ្ញា ព្រោះមិនមានប្រាជ្ញាដែលកំណត់ដឹងនូវខន្ធជាដើម ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយបែបនោះឯង។ ចំណែកឯពួកបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយសទ្ធា (សទ្ធាសម្បន្នា) គឺពួកបុគ្គលដែលខ្វល់ខ្វាយក្នុងកិច្ចការមានការថ្វាយបង្គំចេតិយជាដើម ទោះបីឋិតនៅទីឆ្ងាយក្តី ក៏រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានសទ្ធា ដោយសារការបរិបូណ៌ដោយសទ្ធានោះ។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានចិត្តខ្មាសបាប (ហិរិមនា) គឺពួកបុគ្គលអ្នកខ្មាសបាប រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានចិត្តខ្មាសបាប។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានឱត្តប្បៈ (ឱត្តប្បិនោ) គឺពួកបុគ្គលអ្នកខ្លាចបាប រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានឱត្តប្បៈ។ ពួកបុគ្គលអ្នកជាពហុស្សូត (ពហុស្សុតា) គឺពួកបុគ្គលអ្នកទ្រទ្រង់នូវសុតៈ ទ្រទ្រង់នូវអាគម រក្សានូវបែបផែន និងរក្សានូវវង្សអរិយៈ រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកជាពហុស្សូត។ ពួកបុគ្គលអ្នកប្រារព្ធព្យាយាម (អារទ្ធវីរិយា) គឺពួកបុគ្គលដែលមានសេចក្តីព្យាយាមដ៏បរិបូណ៌ រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកប្រារព្ធព្យាយាម។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានស្មារតីតាំងមាំ (ឧបដ្ឋិតស្សតិ) គឺពួកបុគ្គលដែលប្រកបដោយសតិដែលកំណត់កាន់យកនូវកិច្ចទាំងពួង រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានស្មារតីតាំងមាំ។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា (បញ្ញវន្តោ) ទោះបីឋិតនៅទីឆ្ងាយក្តី ក៏រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញាធំ មានញាណប្រៀបដូចជាវជិរៈ ដោយសារការបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញានោះ។ សូត្រទី៧ ចប់។

8-12. අස්සද්ධමූලකසුත්තාදිවණ්ණනා

៨-១២. ការពន្យល់អស្សទ្ធមូលកសូត្រជាដើម

102-106. අට්ඨමාදීනි තෙයෙව අස්සද්ධාදිධම්මෙ තිකවසෙන කත්වා දෙසිතානි. තත්ථ අට්ඨමෙ අස්සද්ධාදිමූලකා කණ්හපක්ඛසුක්කපක්ඛවසෙන පඤ්ච තිකා වුත්තා, නවමෙ අහිරිකමූලකා චත්තාරො. දසමෙ අනොත්තප්පමූලකා තයො, එකාදසමෙ අප්පස්සුතමූලකා ද්වෙ, ද්වාදසමෙ කුසීතමූලකො එකො තිකො වුත්තොති සබ්බෙපි පඤ්චසු සුත්තන්තෙසු පන්නරස තිකා හොන්ති. පන්නරස චෙතෙ සුත්තන්තාතිපි වදන්ති. අයං තිකපෙය්‍යාලො නාම. අට්ඨමාදීනි.

១០២-១០៦. សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៨ជាដើម (ចំនួន៥សូត្រ) ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយធ្វើនូវធម៌ទាំងឡាយមានអស្សទ្ធាជាដើមនោះឯង ឲ្យជាចំណែកនៃតិកៈ (ធម៌មានពួក៣)។ ក្នុងសូត្រទាំង៥នោះ ក្នុងសូត្រទី៨ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតិកៈ៥ ដែលមានអស្សទ្ធាជាដើមជាឫសគល់ ដោយអំណាចនៃកណ្ហបក្ខ (ចំណែកខ្មៅ) និងសុក្កបក្ខ (ចំណែកស)។ ក្នុងសូត្រទី៩ ទ្រង់សម្តែងតិកៈ៤ មានអហិរិកៈជាឫសគល់។ ក្នុងសូត្រទី១០ ទ្រង់សម្តែងតិកៈ៣ មានអនោត្តប្បៈជាឫសគល់។ ក្នុងសូត្រទី១១ ទ្រង់សម្តែងតិកៈ២ មានអប្បស្សុតៈជាឫសគល់។ ក្នុងសូត្រទី១២ ទ្រង់សម្តែងតិកៈ១ មានកុសីតៈជាឫសគល់។ រួមទាំងអស់ក្នុងសូត្រទាំង៥នេះ ត្រូវជាតិកៈ១៥។ មួយវិញទៀត ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយរមែងហៅតិកៈទាំង១៥នេះថាជាសូត្រដែរ។ ផ្នែកនេះឈ្មោះថា តិកបេយ្យាលៈ។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៨ជាដើម ចប់។

දුතියො වග්ගො.

វគ្គទី២ ចប់។

3. කම්මපථවග්ගො

៣. កម្មបថវគ្គ

1-2. අසමාහිතසුත්තාදිවණ්ණනා

១-២. ការពន្យល់អសមាហិតសូត្រជាដើម

107-108. ඉතො පරෙසු පඨමං අස්සද්ධාදිපඤ්චකවසෙන වුත්තං, තථා දුතියං. පඨමෙ පන අසමාහිතපදං චතුත්ථං, දුතියෙ දුස්සීලපදං. එවං වුච්චමානෙ බුජ්ඣනකපුග්ගලානං අජ්ඣාසයෙන හි එතානි වුත්තානි. එත්ථ අසමාහිතාති උපචාරප්පනාසමාධිරහිතා. දුස්සීලාති නිස්සීලා. පඨමදුතියානි.

១០៧-១០៨. ក្នុងវគ្គទាំងឡាយបន្ទាប់ពីវគ្គនេះទៅ សូត្រទី១ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃធម៌៥បទ មានអស្សទ្ធាជាដើម សូត្រទី២ ក៏ទ្រង់សម្តែងដូចគ្នាដែរ។ ប៉ុន្តែមានសេចក្តីប្លែកគ្នាគឺ ក្នុងសូត្រទី១ បទថា «asamāhita» (អ្នកមិនមានចិត្តតាំងមាំ) ជាបទទី៤ ក្នុងសូត្រទី២ បទថា «dussīla» (អ្នកទ្រុស្តសីល) ជាបទទី៤។ ពិតមែនតែ កាលបើទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ សូត្រទាំងឡាយនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃអជ្ឈាស័យរបស់ពួកបុគ្គលដែលគួរត្រាស់ដឹង (នូវសច្ចធម៌)។ ក្នុងបាលីទាំងពីរនេះ បទថា «asamāhitā» សេចក្តីថា ពួកបុគ្គលដែលប្រាសចាកឧបចារសមាធិនិងអប្បនាសមាធិ។ បទថា «dussīlā» សេចក្តីថា ពួកបុគ្គលដែលគ្មានសីល។ សូត្រទី១ និងទី២ ចប់។

3-5. පඤ්චසික්ඛාපදසුත්තාදිවණ්ණනා

៣-៥. ការពន្យល់បញ្ចសិក្ខាបទសូត្រជាដើម

109-111. තතියං [Pg.133] පඤ්චකම්මපථවසෙන බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තං, චතුත්ථං සත්තකම්මපථවසෙන, පඤ්චමං දසකම්මපථවසෙන. තත්ථ තතියෙ සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨායිනොති සුරාමෙරයසඞ්ඛාතං මජ්ජං යාය පමාදචෙතනාය පිවන්ති, සා ‘‘සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදො’’ති වුච්චති, තස්මිං තිට්ඨන්තීති සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨායිනො. අයං තාවෙත්ථ අසාධාරණපදස්ස අත්ථො.

១០៩-១១១. សូត្រទី៣ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃកម្មបថ៥ តាមអំណាចនៃអជ្ឈាស័យរបស់ពួកបុគ្គលដែលគួរត្រាស់ដឹង សូត្រទី៤ ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃកម្មបថ៧ សូត្រទី៥ ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃកម្មបថ១០។ ក្នុងសូត្រទាំងនោះ ក្នុងសូត្រទី៣ ត្រង់បទថា «surāmerayamajjappamādaṭṭhāyino» សេចក្តីថា ពួកបុគ្គលរមែងផឹកនូវទឹកស្រវឹង ពោលគឺសុរានិងមេរ័យ ដោយចេតនាជាហេតុនៃសេចក្តីប្រមាទណា ចេតនាជាហេតុនៃសេចក្តីប្រមាទនោះ ហៅថា «សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទៈ» ពួកបុគ្គលដែលឋិតនៅក្នុងសុរាមេរយមជ្ជប្បមាទៈនោះ (ដោយអំណាចនៃការស្រវឹង) ឈ្មោះថា «សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋាយី» (អ្នកឋិតនៅក្នុងសេចក្តីប្រមាទព្រោះផឹកទឹកស្រវឹងគឺសុរានិងមេរ័យ)។ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ជាដំបូង នៃបទដែលមិនទូទៅនឹងសូត្រដទៃ ក្នុងសូត្រនេះ។

පඤ්චමෙ පාණං අතිපාතෙන්තීති පාණාතිපාතිනො, පාණඝාතිකාති අත්ථො. අදින්නං ආදියන්තීති අදින්නාදායිනො, පරස්සහාරිනොති අත්ථො. වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමෙන මිච්ඡා චරන්තීති කාමෙසුමිච්ඡාචාරිනො. මුසා වදන්තීති මුසාවාදිනො, පරෙසං අත්ථභඤ්ජකං තුච්ඡං අලිකං වාචං භාසිතාරොති අත්ථො. පිසුණා වාචා එතෙසන්ති පිසුණවාචා. මම්මච්ඡෙදිකා ඵරුසා වාචා එතෙසන්ති ඵරුසවාචා. සම්ඵං නිරත්ථකං වචනං පලපන්තීති සම්ඵප්පලාපිනො. අභිජ්ඣායන්තීති අභිජ්ඣාලුනො, පරභණ්ඩෙ ලුබ්භනසීලාති අත්ථො. බ්‍යාපන්නං පූතිභූතං චිත්තමෙතෙසන්ති බ්‍යාපන්නචිත්තා. මිච්ඡා පාපිකා විඤ්ඤුගරහිතා එතෙසං දිට්ඨීති මිච්ඡාදිට්ඨිකා, කම්මපථපරියාපන්නාය ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිවත්ථුකාය මිච්ඡත්තපරියාපන්නාය අනිය්‍යානිකදිට්ඨියා සමන්නාගතාති අත්ථො. සම්මා සොභනා විඤ්ඤුපසත්ථා එතෙසං දිට්ඨීති සම්මාදිට්ඨිකා, කම්මපථපරියාපන්නාය ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිකාය කම්මස්සකතදිට්ඨියා සම්මත්තපරියාපන්නාය මග්ගදිට්ඨියා ච සමන්නාගතාති අත්ථො. ඉදං තාවෙත්ථ අනුත්තානානං පදානං පදවණ්ණනාමත්තං.

ក្នុងសូត្រទី៥ ត្រង់បទថា «pāṇaṃ atipātentīti pāṇātipātino» (រមែងធ្វើសត្វមានជីវិតឲ្យធ្លាក់ចុះលឿន) ឈ្មោះថា «pāṇātipātino» (អ្នកសម្លាប់សត្វ) សេចក្តីថា ពួកអ្នកសម្លាប់សត្វ។ បទថា «adinnaṃ ādiyanti» (រមែងកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ) ឈ្មោះថា «adinnādāyino» (អ្នកកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ) សេចក្តីថា ពួកអ្នកលួចទ្រព្យអ្នកដទៃ។ បទថា «vatthukāmesu kilesakāmena micchā caranti» (រមែងប្រព្រឹត្តខុសក្នុងវត្ថុកាមទាំងឡាយដោយកិលេសកាម) ឈ្មោះថា «kāmesumicchācārino» (អ្នកប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាមទាំងឡាយ)។ បទថា «musā vadanti» (រមែងនិយាយកុហក) ឈ្មោះថា «musāvādino» (អ្នកនិយាយកុហក) សេចក្តីថា ពួកអ្នកនិយាយវាចាដែលបំផ្លាញប្រយោជន៍អ្នកដទៃ ជាវាចាទទេ មិនពិត។ បទថា «pisuṇā vācā etesaṃ» (វាចាញុះញង់បំផ្លាញសេចក្តីស្រឡាញ់របស់អ្នកដទៃ មានដល់ពួកជនទាំងនេះ) ឈ្មោះថា «pisuṇavācā» (អ្នកមានវាចាញុះញង់)។ បទថា «mammacchedikā pharusā vācā etesaṃ» (វាចាទ្រគោះបោះបោកដែលកាត់ថ្លើមប្រមាត់ មានដល់ពួកជនទាំងនេះ) ឈ្មោះថា «pharusavācā» (អ្នកមានវាចាទ្រគោះបោះបោក)។ បទថា «samphaṃ niratthakaṃ vacanaṃ palapanti» (រមែងនិយាយរាយមាយនូវពាក្យឥតប្រយោជន៍) ឈ្មោះថា «samphappalāpino» (អ្នកនិយាយរាយមាយ)។ បទថា «abhijjhāyanti» (រមែងសម្លឹងរំពៃចង់បានទ្រព្យអ្នកដទៃ) ឈ្មោះថា «abhijjhāluno» (អ្នកមានអភិជ្ឈា) សេចក្តីថា ពួកអ្នកមានសភាពលោភលន់ក្នុងទ្រព្យរបស់ដទៃ។ បទថា «byāpannaṃ pūtibhūtaṃ cittam etesaṃ» (ចិត្តដែលខូចខាត ស្អុយរលួយ មានដល់ពួកជនទាំងនេះ) ឈ្មោះថា «byāpannacittā» (អ្នកមានចិត្តព្យាបាទ)។ បទថា «micchā pāpikā viññugarahitā etesaṃ diṭṭhi» (ទិដ្ឋិដែលខុស លាមក ដែលអ្នកប្រាជ្ញាត្មះតិះដៀល មានដល់ពួកជនទាំងនេះ) ឈ្មោះថា «micchādiṭṭhikā» (អ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិ) សេចក្តីថា ពួកអ្នកប្រកបដោយទិដ្ឋិដែលមិននាំសត្វចេញចាកទុក្ខ (អនិយ្យានិកទិដ្ឋិ) ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងមិច្ឆត្តធម៌ មានវត្ថុជាដើមថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមិនមានផល» ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងកម្មបថ។ បទថា «sammā sobhanā viññupasatthā etesaṃ diṭṭhi» (ទិដ្ឋិដែលត្រូវ ល្អ ដែលអ្នកប្រាជ្ញាសរសើរ មានដល់ពួកជនទាំងនេះ) ឈ្មោះថា «sammādiṭṭhikā» (អ្នកមានសម្មាទិដ្ឋិ) សេចក្តីថា ពួកអ្នកប្រកបដោយកម្មស្សកតាទិដ្ឋិ មានវត្ថុជាដើមថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមានផល» ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងកម្មបថផង និងប្រកបដោយមគ្គទិដ្ឋិដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសម្មត្តធម៌ផង។ នេះជាការបើកបង្ហាញត្រឹមតែបទទាំងឡាយដែលមិនទាន់ច្បាស់លាស់ ក្នុងសូត្រទី៥នេះជាដំបូង។

යො පන තෙසං පාණාතිපාතො අදින්නාදානං කාමෙසුමිච්ඡාචාරො මුසාවාදො පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපො අභිජ්ඣා බ්‍යාපාදො මිච්ඡාදිට්ඨීති කණ්හපක්ඛෙ දසවිධො අත්ථො හොති. තත්ථ පාණස්ස අතිපාතො පාණාතිපාතො, පාණවධො පාණඝාතොති වුත්තං හොති. පාණොති චෙත්ථ වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං. තස්මිං පන පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා වධකචෙතනා පාණාතිපාතො. සො ගුණවිරහිතෙසු තිරච්ඡානගතාදීසු පාණෙසු ඛුද්දකෙ පාණෙ අප්පසාවජ්ජො, මහාසරීරෙ මහාසාවජ්ජො. කස්මා? පයොගමහන්තතාය[Pg.134], පයොගසමත්තෙපි වත්ථුමහන්තතාය. ගුණවන්තෙසු මනුස්සාදීසු අප්පගුණෙ අප්පසාවජ්ජො, මහාගුණෙ මහාසාවජ්ජො. සරීරගුණානං පන සමභාවෙ සති කිලෙසානං උපක්කමානඤ්ච මුදුතාය අප්පසාවජ්ජො, තිබ්බතාය මහාසාවජ්ජොති වෙදිතබ්බො.

ក៏ប៉ុន្តែ សេចក្តីពន្យល់ណា នៃអកុសលកម្មបថទាំងនោះ គឺ បាណាតិបាត អទិន្នាទាន កាមេសុមិច្ឆាចារ មុសាវាទ បិសុណវាចា ផរុសវាចា សម្ផប្បលាប អភិជ្ឈា ព្យាបាទ មិច្ឆាទិដ្ឋិ ត្រូវជាសេចក្តីពន្យល់ ១០ ប្រការ ក្នុងចំណែកខ្មៅ (កណ្ហបក្ខ)។ ក្នុងសេចក្តីពន្យល់ទាំង ១០ នោះ ការធ្វើសត្វមានជីវិតឲ្យធ្លាក់ចុះលឿន ឈ្មោះថា «បាណាតិបាត» ពោលគឺ ការសម្លាប់សត្វ ការបៀតបៀនសត្វ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «បាណៈ» (សត្វមានជីវិត) ក្នុងទីនេះ ដោយវោហារ បានដល់ សត្វ តែដោយបរមត្ថ បានដល់ ជីវិតិន្រ្ទិយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ចេតនាអ្នកសម្លាប់ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារណាមួយ ក្នុងបណ្តាទ្វារទាំងពីរគឺកាយទ្វារនិងវចីទ្វារ ដែលតាំងឡើងនូវការខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីផ្តាច់បង់នូវជីវិតិន្រ្ទិយ របស់បុគ្គលដែលមានសេចក្តីសម្គាល់ថាជាសត្វ ក្នុងសត្វនោះ ឈ្មោះថា «បាណាតិបាត»។ បាណាតិបាតនោះ ក្នុងពួកសត្វដែលប្រាសចាកគុណ មានសត្វតិរច្ឆានជាដើម បើក្នុងសត្វតូច មានទោសតិច បើក្នុងសត្វដែលមានរាងកាយធំ មានទោសច្រើន។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះការប្រឹងប្រែងធំ (បយោគធំ) ទោះបីការប្រឹងប្រែងស្មើគ្នាក៏ដោយ ក៏ព្រោះវត្ថុ (រាងកាយ) ធំ។ ក្នុងពួកសត្វមានមនុស្សជាដើមដែលមានគុណ បើក្នុងសត្វដែលមានគុណតិច មានទោសតិច បើក្នុងសត្វដែលមានគុណច្រើន មានទោសច្រើន។ ក៏ប៉ុន្តែ កាលបើមានរាងកាយនិងគុណស្មើគ្នា គប្បីជ្រាបថា បើកិលេសនិងការប្រឹងប្រែងទន់ខ្សោយ មានទោសតិច បើកិលេសនិងការប្រឹងប្រែងក្លៀវក្លា មានទោសច្រើន។

තස්ස පඤ්ච සම්භාරා හොන්ති – පාණො, පාණසඤ්ඤිතා, වධකචිත්තං, උපක්කමො, තෙන මරණන්ති. ඡ පයොගා සාහත්ථිකො, ආණත්තිකො, නිස්සග්ගියො, ථාවරො, විජ්ජාමයො, ඉද්ධිමයොති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ විත්ථාරියමානෙ අතිප්පපඤ්චො හොති, තස්මා තං න විත්ථාරයාම, අඤ්ඤඤ්ච එවරූපං. අත්ථිකෙහි පන සමන්තපාසාදිකං විනයට්ඨකථං (පාරා. අට්ඨ. 172) ඔලොකෙත්වා ගහෙතබ්බො.

អង្គនៃបាណាតិបាតនោះ មាន ៥ គឺ៖ ១. សត្វមានជីវិត ២. សេចក្តីសម្គាល់ថាជាសត្វ ៣. ចិត្តគិតនឹងសម្លាប់ ៤. ការប្រឹងប្រែងសម្លាប់ ៥. សត្វស្លាប់ដោយការប្រឹងប្រែងនោះ។ បយោគ (ការប្រឹងប្រែង) មាន ៦ គឺ៖ សាហត្ថិកបយោគ (សម្លាប់ដោយដៃខ្លួនឯង) អាណត្តិបយោគ (បង្គាប់ឲ្យគេសម្លាប់) និស្សគ្គិយបយោគ (សម្លាប់ដោយការបោះគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ) ថាវរបយោគ (សម្លាប់ដោយគ្រឿងប្រដាប់ដែលឋិតថេរ មានជីករណ្តៅជាដើម) វិជ្ជាមយបយោគ (សម្លាប់ដោយវិជ្ជាមានមន្តអាគមជាដើម) ឥទ្ធិមយបយោគ (សម្លាប់ដោយឫទ្ធិ)។ ក៏ប៉ុន្តែ កាលបើសេចក្តីពន្យល់នេះ ត្រូវពោលឲ្យពិស្តារទៅ នាំឲ្យយឺតយ៉ាវក្រៃលែង ព្រោះហេតុនោះ យើងមិនពោលឲ្យពិស្តារឡើយ សូម្បីសេចក្តីសម្រេចដទៃដែលមានសភាពបែបនេះ ក៏មិនពោលឲ្យពិស្តារដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ ពួកជនអ្នកមានសេចក្តីត្រូវការ គប្បីមើលក្នុងសមន្តបាសាទិកា អដ្ឋកថាវិន័យ ហើយកាន់យកចុះ។

අදින්නස්ස ආදානං අදින්නාදානං, පරස්සහරණං ථෙය්‍යං චොරිකාති වුත්තං හොති. තත්ථ අදින්නන්ති පරපරිග්ගහිතං, යත්ථ පරො යථාකාමකාරිතං ආපජ්ජන්තො අදණ්ඩාරහො අනුපවජ්ජො හොති. තස්මිං පන පරපරිග්ගහිතෙ පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිනො තදාදායකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා ථෙය්‍යචෙතනා අදින්නාදානං. තං හීනෙ පරසන්තකෙ අප්පසාවජ්ජං, පණීතෙ මහාසාවජ්ජං. කස්මා? වත්ථුපණීතතාය. වත්ථුසමත්තෙ සති ගුණාධිකානං සන්තකෙ වත්ථුස්මිං මහාසාවජ්ජං, තං තං ගුණාධිකං උපාදාය තතො තතො හීනගුණස්ස සන්තකෙ වත්ථුස්මිං අප්පසාවජ්ජං.

ការកាន់យកទ្រព្យដែលម្ចាស់គេមិនបានឲ្យ ឈ្មោះថា «អទិន្នាទាន» ពោលគឺ ការនាំយកទ្រព្យអ្នកដទៃ ការលួច ការប្លន់។ ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា «អទិន្នំ» (ទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ) បានដល់ ទ្រព្យដែលអ្នកដទៃហួងហែងរក្សាទុក ដែលម្ចាស់ទ្រព្យនោះ កាលបើធ្វើការចាត់ចែងតាមសេចក្តីប្រាថ្នាហើយ មិនគួរដល់ទណ្ឌកម្ម និងមិនគួរដល់ការតិះដៀលឡើយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ចេតនាអ្នកលួច ដែលតាំងឡើងនូវការប្រឹងប្រែងដើម្បីកាន់យកនូវទ្រព្យនោះ របស់បុគ្គលដែលមានសេចក្តីសម្គាល់ថាជាទ្រព្យដែលអ្នកដទៃហួងហែងរក្សាទុក ក្នុងទ្រព្យដែលអ្នកដទៃហួងហែងរក្សាទុកនោះ ឈ្មោះថា «អទិន្នាទាន»។ អទិន្នាទាននោះ បើក្នុងទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃដ៏ថោកទាប មានទោសតិច បើក្នុងទ្រព្យដ៏ថ្លៃថ្លា មានទោសច្រើន។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះភាពថ្លៃថ្លានៃវត្ថុ។ កាលបើវត្ថុស្មើគ្នា បើក្នុងវត្ថុដែលជាទ្រព្យរបស់បុគ្គលដែលមានគុណធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់ មានទោសច្រើន ដោយប្រៀបធៀបនឹងបុគ្គលដែលមានគុណធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់នោះៗ បើក្នុងវត្ថុដែលជាទ្រព្យរបស់បុគ្គលដែលមានគុណធម៌ទាបជាងនោះៗ មានទោសតិច។

තස්ස පඤ්ච සම්භාරා හොන්ති – පරපරිග්ගහිතං, පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිතා, ථෙය්‍යචිත්තං, උපක්කමො, තෙන හරණන්ති. ඡ පයොගා සාහත්ථිකාදයොව. තෙ ච ඛො යථානුරූපං ථෙය්‍යාවහාරො, පසය්හාවහාරො, පටිච්ඡන්නාවහාරො, පරිකප්පාවහාරො, කුසාවහාරොති ඉමෙසං අවහාරානං වසෙන පවත්තාති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන සමන්තපාසාදිකායං (පාරා. අට්ඨ. 92) වුත්තො.

អង្គនៃអទិន្នាទាននោះ មាន ៥ គឺ៖ ១. ទ្រព្យដែលអ្នកដទៃហួងហែងរក្សាទុក ២. សេចក្តីសម្គាល់ថាជាទ្រព្យដែលអ្នកដទៃហួងហែងរក្សាទុក ៣. ចិត្តគិតនឹងលួច ៤. ការប្រឹងប្រែងលួច ៥. ការនាំយកទ្រព្យទៅដោយការប្រឹងប្រែងនោះ។ បយោគមាន ៦ មានសាហត្ថិកបយោគជាដើម។ ក៏ប៉ុន្តែ បយោគទាំងនោះឯង រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមគួរដល់ហេតុ ដោយអំណាចនៃការលួចទាំងឡាយនេះ គឺ៖ ថេយ្យាវហារៈ (ការលួចដោយការបន្លំមានការបន្លំជញ្ជីងជាដើម) បសយ្ហាវហារៈ (ការលួចដោយការគំរាមកំហែងឬប្លន់) បដិច្ឆន្នាវហារៈ (ការលួចដោយការលាក់បាំង) បរិកប្បាវហារៈ (ការលួចដោយការកំណត់ទុក) កុសាវហារៈ (ការលួចដោយការផ្លាស់ប្តូរស្លាកស្នាមឬបន្លំសន្លឹកឆ្នោត)។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ ខ្ញុំបានពោលទុកហើយក្នុងសមន្តបាសាទិកា។

කාමෙසුමිච්ඡාචාරොති එත්ථ පන කාමෙසූති මෙථුනසමාචාරෙසු. මිච්ඡාචාරොති එකන්තනින්දිතො ලාමකාචාරො. ලක්ඛණතො පන අසද්ධම්මාධිප්පායෙන කායද්වාරප්පවත්තා අගමනීයට්ඨානවීතික්කමචෙතනා කාමෙසුමිච්ඡාචාරො. තත්ථ අගමනීයට්ඨානං නාම පුරිසානං තාව මාතුරක්ඛිතා පිතුරක්ඛිතා මාතාපිතුරක්ඛිතා භාතුරක්ඛිතා භගිනිරක්ඛිතා ඤාතිරක්ඛිතා [Pg.135] ගොත්තරක්ඛිතා ධම්මරක්ඛිතා සාරක්ඛා සපරිදණ්ඩාති මාතුරක්ඛිතාදයො දස, ධනක්කීතා ඡන්දවාසිනී භොගවාසිනී පටවාසිනී ඔදපත්තකිනී ඔභතචුම්බටා දාසී ච භරියා ච කම්මකාරී ච භරියා ච ධජාහටා මුහුත්තිකාති එතා ධනක්කීතාදයො දසාති වීසති ඉත්ථියො. ඉත්ථීසු පන ද්වින්නං සාරක්ඛසපරිදණ්ඩානං, දසන්නඤ්ච ධනක්කීතාදීනන්ති ද්වාදසන්නං ඉත්ථීනං අඤ්ඤෙ පුරිසා. ඉදං අගමනීයට්ඨානං නාම. සො පනෙස මිච්ඡාචාරො සීලාදිගුණරහිතෙ අගමනීයට්ඨානෙ අප්පසාවජ්ජො, සීලාදිගුණසම්පන්නෙ මහාසාවජ්ජො. තස්ස චත්තාරො සම්භාරා – අගමනීයවත්ථු, තස්මිං සෙවනචිත්තං, සෙවනප්පයොගො, මග්ගෙනමග්ගපටිපත්තිඅධිවාසනන්ති. එකො පයොගො සාහත්ථිකො එව.

ក្នុងបទថា «kāmesumicchācāro» នេះ ពាក្យថា «kāmesu» បានដល់ ក្នុងមេថុនសមាចារទាំងឡាយ (ការប្រព្រឹត្តរួមរក្ស)។ ពាក្យថា «micchācāro» បានដល់ ការប្រព្រឹត្តដ៏លាមក ដែលគួរតិះដៀលដោយចំណែកមួយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយលក្ខណៈ ចេតនាដែលកន្លងនូវទីដែលមិនគួរទៅ (អគមនីយដ្ឋាន) ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារ ដោយបំណងនឹងសេពអសទ្ធម៌ ឈ្មោះថា «កាមេសុមិច្ឆាចារ»។ ក្នុងកាមេសុមិច្ឆាចារនោះ ដែលឈ្មោះថា «អគមនីយដ្ឋាន» (ទីមិនគួរទៅ) សម្រាប់ពួកបុរសជាដំបូង គឺស្រី ២០ ពួក បានដល់ ស្រី ១០ ពួក មានស្រីដែលម្តាយរក្សាជាដើម គឺ៖ ១. ស្រីដែលម្តាយរក្សា (មាតុរក្ខិតា) ២. ស្រីដែលឪពុករក្សា (បិតុរក្ខិតា) ៣. ស្រីដែលម្តាយឪពុករក្សា (មាតាបិតុរក្ខិតា) ៤. ស្រីដែលបងប្រុសប្អូនប្រុសរក្សា (ភាតុរក្ខិតា) ៥. ស្រីដែលបងស្រីប្អូនស្រីរក្សា (ភគិនីរក្ខិតា) ៦. ស្រីដែលញាតិរក្សា (ញាតិរក្ខិតា) ៧. ស្រីដែលគោត្ររក្សា (គោត្តរក្ខិតា) ៨. ស្រីដែលធម៌រក្សា (ធម្មរក្ខិតា) ៩. ស្រីដែលមានប្តីរក្សា ឬស្រីមានគូដណ្តឹង (សារក្ខា) ១០. ស្រីដែលមានទណ្ឌកម្មហាមឃាត់ (សបរិទណ្ឌា) និងស្រី ១០ ពួក មានស្រីដែលគេទិញដោយទ្រព្យជាដើម គឺ៖ ១. ស្រីដែលគេទិញដោយទ្រព្យ (ធនក្កីតា) ២. ស្រីដែលនៅជាប្រពន្ធដោយស្ម័គ្រចិត្ត (ឆន្ទវាសិនី) ៣. ស្រីដែលនៅជាប្រពន្ធព្រោះបានទ្រព្យ (ភោគវាសិនី) ៤. ស្រីដែលនៅជាប្រពន្ធព្រោះបានសម្លៀកបំពាក់ (បដវាសិនី) ៥. ស្រីដែលគេផ្សំផ្គុំដោយការជ្រលក់ដៃក្នុងផ្តិលទឹក (ឧទកបត្តកិនី) ៦. ស្រីដែលបុរសជួយដាក់ក្បាលជញ្ជែងចុះហើយយកធ្វើជាប្រពន្ធ (ឱភតចុម្ពដា) ៧. ស្រីដែលជាខ្ញុំបម្រើផងជាប្រពន្ធផង (ទាសី ច ភរិយា ច) ៨. ស្រីដែលជាកម្មករផងជាប្រពន្ធផង (កម្មការី ច ភរិយា ច) ៩. ស្រីដែលគេច្បាំងដណ្តើមបាន (ធជាហដា) ១០. ស្រីដែលបុរសជួលរស់នៅជាមួយមួយរំពេច (មុហុត្តិកា)។ ក៏ប៉ុន្តែ សម្រាប់ស្រីទាំងឡាយនោះ គឺស្រី ១២ ពួក (បានដល់ ស្រី ២ ពួក គឺសារក្ខានិងសបរិទណ្ឌា និងស្រី ១០ ពួក មានធនក្កីតាជាដើម) បុរសដទៃ (ក្រៅពីប្តីរបស់ខ្លួន) ឈ្មោះថាជា «អគមនីយដ្ឋាន» (ទីមិនគួរទៅ សម្រាប់ស្រីទាំងនោះ)។ នេះឈ្មោះថា អគមនីយដ្ឋាន។ ក៏ប៉ុន្តែ កាមេសុមិច្ឆាចារនោះ បើក្នុងអគមនីយដ្ឋានដែលប្រាសចាកគុណធម៌មានសីលជាដើម មានទោសតិច បើក្នុងអគមនីយដ្ឋានដែលបរិបូណ៌ដោយគុណធម៌មានសីលជាដើម មានទោសច្រើន។ អង្គនៃកាមេសុមិច្ឆាចារនោះ មាន ៤ គឺ៖ ១. វត្ថុដែលមិនគួរទៅ (ស្រីដែលមិនគួរទៅ) ២. ចិត្តគិតនឹងសេពក្នុងវត្ថុនោះ ៣. ការប្រឹងប្រែងសេព ៤. ការត្រេកអរចំពោះការរួមសង្វាស (មគ្គដោយមគ្គ)។ បយោគមានតែមួយ គឺសាហត្ថិកបយោគប៉ុណ្ណោះ។

මුසාති විසංවාදනපුරෙක්ඛාරස්ස අත්ථභඤ්ජනකො වචීපයොගො කායප්පයොගො වා, විසංවාදනාධිප්පායෙන පනස්ස පරවිසංවාදනකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා, මුසාවාදො. අපරො නයො – මුසාති අභූතං අතච්ඡං වත්ථු. වාදොති තස්ස භූතතො තච්ඡතො විඤ්ඤාපනං. ලක්ඛණතො පන අතථං වත්ථුං තථතො පරං විඤ්ඤාපෙතුකාමස්ස තථාවිඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො. සො යමත්ථං භඤ්ජති, තස්ස අප්පතාය අප්පසාවජ්ජො, මහන්තතාය මහාසාවජ්ජො. අපි ච ගහට්ඨානං අත්තනො සන්තකං අදාතුකාමතාය නත්ථීතිආදිනයප්පවත්තො අප්පසාවජ්ජො, සක්ඛිනා හුත්වා අත්ථභඤ්ජනත්ථං වුත්තො මහාසාවජ්ජො. පබ්බජිතානං අප්පකම්පි තෙලං වා සප්පිං වා ලභිත්වා හසාධිප්පායෙන ‘‘අජ්ජ ගාමෙ තෙලං නදී මඤ්ඤෙ සන්දතී’’ති පූරණකථානයෙන පවත්තො අප්පසාවජ්ජො, අදිට්ඨංයෙව පන ‘‘දිට්ඨ’’න්තිආදිනා නයෙන වදන්තානං මහාසාවජ්ජො. තස්ස චත්තාරො සම්භාරා හොන්ති – අතථං වත්ථු, විසංවාදනචිත්තං, තජ්ජො වායාමො, පරස්ස තදත්ථවිජානනන්ති. එකො පයොගො සාහත්ථිකොව. සො කායෙන වා කායපටිබද්ධෙන වා වාචාය වා පරවිසංවාදකකිරියාකරණෙ දට්ඨබ්බො. තාය චෙ කිරියාය පරො තමත්ථං ජානාති, අයං කිරියාසමුට්ඨාපිකචෙතනාක්ඛණෙයෙව මුසාවාදකම්මුනා බජ්ඣති.

ពាក្យថា «មុសា» សំដៅលើវចីបយោគ ឬកាយបយោគ ដែលបំផ្លាញប្រយោជន៍របស់បុគ្គលដែលបម្រុងនឹងបញ្ឆោត។ ម្យ៉ាងទៀត ចេតនាដែលញ៉ាំងកាយបយោគ និងវចីបយោគឱ្យបញ្ឆោតអ្នកដទៃ ដោយបំណងនឹងបញ្ឆោតនោះ ហៅថា «មុសាវាទ»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «មុសា» បានដល់ វត្ថុមិនពិត មិនមែនជាការពិត។ ពាក្យថា «វាទ» បានដល់ ការធ្វើឱ្យដឹងនូវវត្ថុនោះថាជាការពិត ជាការត្រឹមត្រូវ។ ប៉ុន្តែ បើនិយាយតាមលក្ខណៈ ចេតនាដែលញ៉ាំងវិញ្ញត្តិឱ្យកើតឡើង ដើម្បីធ្វើឱ្យអ្នកដទៃយល់នូវវត្ថុមិនពិតនោះថាជាការពិត ដោយបំណងចង់ឱ្យគេយល់យ៉ាងនោះ ហៅថា «មុសាវាទ»។ មុសាវាទនោះ បំផ្លាញប្រយោជន៍ណា បើប្រយោជន៍នោះតិច ក៏មានទោសតិច បើប្រយោជន៍នោះច្រើន ក៏មានទោសច្រើន។ ម្យ៉ាងទៀត មុសាវាទដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «គ្មានទេ» ព្រោះមិនចង់ឱ្យទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួនដល់គ្រហស្ថទាំងឡាយ មានទោសតិច តែមុសាវាទដែលពោលក្នុងនាមជាសាក្សី ដើម្បីបំផ្លាញប្រយោជន៍ មានទោសច្រើន។ សម្រាប់បព្វជិតទាំងឡាយ មុសាវាទដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យពោលបំផ្លើស ព្រោះចង់សើចសប្បាយ បន្ទាប់ពីបានប្រេង ឬទឹកដោះថ្លាបន្តិចបន្តួចថា «ថ្ងៃនេះ ក្នុងភូមិមានប្រេងហូរដូចជាទន្លេ» មានទោសតិច តែមុសាវាទដែលបព្វជិតទាំងឡាយពោលដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «បានឃើញ» ទាំងដែលខ្លួនមិនបានឃើញ មានទោសច្រើន។ មុសាវាទនោះ មានអង្គ ៤ គឺ៖ ១. វត្ថុមិនពិត (អតថវត្ថុ) ២. ចិត្តចង់បញ្ឆោត (វិសំវាទនចិត្ត) ៣. ព្យាយាមដែលកើតពីចិត្តនោះ (តជ្ជវាយាមៈ) ៤. អ្នកដទៃដឹងសេចក្តីនោះ (បរស្ស តទត្ថវិជាននំ)។ បយោគៈមានតែមួយគត់ គឺ សាហត្ថិកបយោគ (ធ្វើដោយខ្លួនឯង)។ សាហត្ថិកបយោគនោះ គប្បីជ្រាបថា គឺការធ្វើសកម្មភាពបញ្ឆោតអ្នកដទៃ ដោយកាយក្តី ដោយវត្ថុជាប់នឹងកាយក្តី ដោយវាចាក្តី។ បើអ្នកដទៃដឹងសេចក្តីនោះដោយសារសកម្មភាពនោះ កម្មគឺមុសាវាទ រមែងចងបុគ្គលនោះក្នុងខណៈនៃចេតនាដែលញ៉ាំងសកម្មភាពនោះឱ្យកើតឡើងតែម្តង។

පිසුණවාචාතිආදීසු යාය වාචාය, යස්ස තං වාචං භාසති, තස්ස හදයෙ අත්තනො පියභාවං, පරස්ස ච සුඤ්ඤභාවං කරොති, සා පිසුණවාචා[Pg.136]. යාය පන අත්තානම්පි පරම්පි ඵරුසං කරොති, යා වාචා සයම්පි ඵරුසා, නෙව කණ්ණසුඛා න හදයඞ්ගමා, අයං ඵරුසවාචා. යෙන පන සම්ඵං පලපති නිරත්ථකං, සො සම්ඵප්පලාපො. තෙසං මූලභූතා චෙතනාපි පිසුණවාචාදිනාමමෙව ලභති. සා එව ච ඉධ අධිප්පෙතාති.

ក្នុងពាក្យថា «បិសុណវាចា» ជាដើមនោះ វាចាណាដែលបុគ្គលពោលទៅកាន់អ្នកណា ហើយធ្វើឱ្យខ្លួនជាទីស្រឡាញ់ និងធ្វើឱ្យអ្នកដទៃសាបសូន្យ (បែកបាក់) ក្នុងចិត្តរបស់អ្នកនោះ វាចានោះហៅថា «បិសុណវាចា» (វាចាញុះញង់)។ ចំណែកវាចាណា ដែលធ្វើឱ្យខ្លួនឯងផង ឱ្យអ្នកដទៃផង ជាមនុស្សទ្រគោះបោះបោក ហើយវាចានោះឯងក៏ទ្រគោះបោះបោក មិនជាទីសប្បាយត្រចៀក មិនចូលទៅកាន់ចិត្ត វាចានេះហៅថា «ផរុសវាចា» (វាចាទ្រគោះបោះបោក)។ ចំណែកការនិយាយរោយរាយឥតប្រយោជន៍ ហៅថា «សម្ផប្បលាបៈ» (ការនិយាយរោយរាយ)។ សូម្បីតែចេតនាដែលជាឫសគល់នៃវាចាទាំងនោះ ក៏រមែងបាននូវឈ្មោះថា បិសុណវាចា ជាដើមនោះដែរ។ ហើយចេតនានោះឯង ដែលលោកប្រាថ្នាយកក្នុងទីនេះ (ក្នុងកម្មបថនេះ)។

තත්ථ සංකිලිට්ඨචිත්තස්ස පරෙසං වා භෙදාය, අත්තනො පියකම්‍යතාය වා කායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා පිසුණවාචා. සා යස්ස භෙදං කරොති, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජා, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජා. තස්සා චත්තාරො සම්භාරා – භින්දිතබ්බො පරො, ඉති ඉමෙ නානා භවිස්සන්ති, විනා භවිස්සන්තීති භෙදපුරෙක්ඛාරතා, ඉති අහං පියො භවිස්සාමි විස්සාසිකොති පියකම්‍යතා වා, තජ්ජො වායාමො, තස්ස තදත්ථවිජානනන්ති.

ក្នុងបណ្តាវាចាទាំងនោះ ចេតនារបស់បុគ្គលដែលមានចិត្តសៅហ្មង ដែលញ៉ាំងកាយបយោគ ឬវចីបយោគឱ្យកើតឡើង ដើម្បីបំបែកបំបាក់អ្នកដទៃក្តី ដើម្បីធ្វើឱ្យខ្លួនជាទីស្រឡាញ់ក្តី ហៅថា «បិសុណវាចា»។ បិសុណវាចានោះ បំបែកបំបាក់បុគ្គលណា បើបុគ្គលនោះមានគុណធម៌តិច ក៏មានទោសតិច បើមានគុណធម៌ច្រើន ក៏មានទោសច្រើន។ បិសុណវាចានោះ មានអង្គ ៤ គឺ៖ ១. អ្នកដទៃដែលគប្បីបំបែកបំបាក់ (ភិន្ទិតព្វោ បរោ) ២. ការមានបំណងបំបែកបំបាក់ ដោយគិតថា «ធ្វើដូចនេះ ពួកនេះនឹងបែកបាក់គ្នា នឹងព្រាត់ប្រាសគ្នា» ឬការចង់ឱ្យគេស្រឡាញ់ ដោយគិតថា «ធ្វើដូចនេះ អាត្មាអញនឹងជាទីស្រឡាញ់ ជាទីទុកចិត្ត» (ភេទបុរេក្ខារតា ឬបិយកម្យតា) ៣. ព្យាយាមដែលកើតពីចិត្តនោះ (តជ្ជវាយាមៈ) ៤. អ្នកនោះដឹងសេចក្តីនោះ (តស្ស តទត្ថវិជាននំ)។

පරස්ස මම්මච්ඡෙදකකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා එකන්තඵරුසචෙතනා ඵරුසවාචා. තස්සා ආවිභාවත්ථමිදං වත්ථු – එකො කිර දාරකො මාතු වචනං අනාදියිත්වා අරඤ්ඤං ගච්ඡති. මාතා තං නිවත්තෙතුං අසක්කොන්තී, ‘‘චණ්ඩා තං මහිංසී අනුබන්ධතූ’’ති අක්කොසි. අථස්ස තථෙව අරඤ්ඤෙ මහිංසී උට්ඨාසි. දාරකො, ‘‘යං මම මාතා මුඛෙන කථෙසි, තං මා හොතු, යං චිත්තෙන චින්තෙසි, තං හොතූ’’ති සච්චකිරියං අකාසි. මහිංසී තත්ථෙව බද්ධා විය අට්ඨාසි. එවං මම්මච්ඡෙදකොපි පයොගො චිත්තසණ්හතාය ඵරුසවාචා න හොති. මාතාපිතරො හි කදාචි පුත්තකෙ එවං වදන්ති – ‘‘චොරා වො ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං කරොන්තූ’’ති, උප්පලපත්තම්පි ච නෙසං උපරි පතන්තං න ඉච්ඡන්ති. ආචරියුපජ්ඣායා ච කදාචි නිස්සිතකෙ එවං වදන්ති – ‘‘කිං ඉමෙ අහිරිකා අනොත්තප්පිනො චරන්ති, නිද්ධමථ නෙ’’ති. අථ ච නෙසං ආගමාධිගමසම්පත්තිං ඉච්ඡන්ති. යථා ච චිත්තසණ්හතාය ඵරුසවාචා න හොති, එවං වචනසණ්හතාය අඵරුසවාචාපි න හොති. න හි මාරාපෙතුකාමස්ස ‘‘ඉමං සුඛං සයාපෙථා’’ති වචනං අඵරුසවාචා හොති. චිත්තඵරුසතාය පනෙසා ඵරුසවාචාව. සා යං සන්ධාය පවත්තිතා, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජා, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජා. තස්සා තයො සම්භාරා – අක්කොසිතබ්බො පරො, කුපිතචිත්තං, අක්කොසනාති.

ចេតនាដ៏ទ្រគោះបោះបោកជាឯកន្ត ដែលញ៉ាំងកាយបយោគ ឬវចីបយោគឱ្យកើតឡើង ដើម្បីកាត់ថ្លើមប្រមាត់ (ធ្វើឱ្យឈឺចាប់យ៉ាងខ្លាំង) របស់អ្នកដទៃ ហៅថា «ផរុសវាចា»។ ដើម្បីឱ្យផរុសវាចានោះប្រាកដច្បាស់ គប្បីជ្រាបរឿងរ៉ាវនេះ៖ ឮថា មានក្មេងប្រុសម្នាក់ មិនស្តាប់បង្គាប់ម្តាយ បានដើរទៅកាន់ព្រៃ។ ម្តាយមិនអាចឃាត់កូននោះបាន ក៏ជេរប្រទេចថា «សូមឱ្យមេក្របីសាហាវដេញតាមខាំឯង!»។ លុះក្មេងនោះទៅដល់ព្រៃ មេក្របីក៏ស្ទុះឡើងមែន។ ក្មេងនោះបានធ្វើសច្ចកិរិយាថា «ពាក្យណាដែលម្តាយខ្ញុំពោលដោយមាត់ សូមកុំឱ្យសម្រេចឡើយ តែបំណងណាដែលម្តាយខ្ញុំគិតដោយចិត្ត សូមឱ្យសម្រេចចុះ!»។ មេក្របីក៏ឈរធ្មឹងនៅនឹងកន្លែងនោះ ហាក់ដូចជាគេចងទុក។ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែបយោគៈដែលកាត់ថ្លើមប្រមាត់ (ធ្វើឱ្យឈឺចាប់) ក៏មិនមែនជាផរុសវាចាឡើយ ព្រោះចិត្តទន់ភ្លន់ (របស់ម្តាយ)។ ពិតណាស់ មាតាបិតាទាំងឡាយ ជួនកាលរមែងស្តីបន្ទោសកូនៗយ៉ាងនេះថា «សូមឱ្យពួកចោរកាត់ឯងជាកង់ៗចុះ!» ប៉ុន្តែ សូម្បីតែស្លឹកឈូកធ្លាក់លើកូនទាំងនោះ ក៏ពួកគាត់មិនប្រាថ្នាឡើយ។ ចំណែកគ្រូ និងឧបជ្ឈាយ៍ទាំងឡាយ ជួនកាលរមែងស្តីបន្ទោសសិស្សគណយ៉ាងនេះថា «ហេតុអ្វីបានជាពួកអកតញ្ញូ គ្មានសេចក្តីខ្មាស គ្មានសេចក្តីខ្លាចទាំងនេះ ដើរលេងយ៉ាងនេះ ចូរដេញពួកវាចេញទៅ!» ប៉ុន្តែ ពួកលោកតែងប្រាថ្នាឱ្យសិស្សទាំងនោះបានសម្រេចនូវការចេះដឹងធម៌អាថ៌ និងការសម្រេចមគ្គផល។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាមិនមែនជាផរុសវាចា ព្រោះចិត្តទន់ភ្លន់យ៉ាងណា សូម្បីតែពាក្យទន់ភ្លន់ ក៏មិនមែនជាអផរុសវាចា (វាចាមិនទ្រគោះបោះបោក) ជានិច្ចកាលដែរ។ ពិតណាស់ ពាក្យរបស់បុគ្គលដែលចង់សម្លាប់គេ ហើយពោលថា «ចូរនាំគ្នាញ៉ាំងអ្នកនេះឱ្យដេកលក់ស្រួលចុះ» មិនមែនជាអផរុសវាចាឡើយ។ ព្រោះតែចិត្តទ្រគោះបោះបោក វាចានោះទើបជាផរុសវាចាពិតប្រាកដ។ ផរុសវាចានោះ បុគ្គលពោលសំដៅលើអ្នកណា បើអ្នកនោះមានគុណធម៌តិច ក៏មានទោសតិច បើមានគុណធម៌ច្រើន ក៏មានទោសច្រើន។ ផរុសវាចានោះ មានអង្គ ៣ គឺ៖ ១. អ្នកដទៃដែលត្រូវជេរប្រទេច (អក្កោសិតព្វោ បរោ) ២. ចិត្តខឹងក្រោធ (កុបិតចិត្តំ) ៣. ការជេរប្រទេច (អក្កោសនា)។

අනත්ථවිඤ්ඤාපිකා [Pg.137] කායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා අකුසලචෙතනා සම්ඵප්පලාපො. සො ආසෙවනමන්දතාය අප්පසාවජ්ජො, ආසෙවනමහන්තතාය මහාසාවජ්ජො. තස්ස ද්වෙ සම්භාරා – භාරතයුද්ධ-සීතාහරණාදි-නිරත්ථකකථා-පුරෙක්ඛාරතා, තථාරූපීකථාකථනඤ්චාති.

អកុសលចេតនាដែលញ៉ាំងកាយបយោគ ឬវចីបយោគឱ្យកើតឡើង ដើម្បីធ្វើឱ្យដឹងនូវរឿងរ៉ាវឥតប្រយោជន៍ ហៅថា «សម្ផប្បលាបៈ»។ សម្ផប្បលាបៈនោះ មានទោសតិច ព្រោះការសេពគប់តិច (និយាយតិច) មានទោសច្រើន ព្រោះការសេពគប់ច្រើន (និយាយច្រើន)។ សម្ផប្បលាបៈនោះ មានអង្គ ២ គឺ៖ ១. ការមានបំណងនិយាយរឿងឥតប្រយោជន៍ មានរឿងចម្បាំងភារតយុទ្ធ និងរឿងនាងសីតាក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ជាដើម (ភារតយុទ្ធសីតាហរណាទិនិរត្ថកកថាបុរេក្ខារតា) ២. ការនិយាយរឿងរ៉ាវមានសភាពយ៉ាងនោះ (តថារូបិកថាកថនញ្ច)។

අභිජ්ඣායතීති අභිජ්ඣා. පරභණ්ඩාභිමුඛී හුත්වා තන්නින්නතාය පවත්තතීති අත්ථො. සා ‘‘අහො වතිදං මමස්සා’’ති එවං පරභණ්ඩාභිජ්ඣායනලක්ඛණා අදින්නාදානං විය අප්පසාවජ්ජා මහාසාවජ්ජා ච. තස්සා ද්වෙ සම්භාරා පරභණ්ඩං අත්තනො පරිණාමනඤ්ච. පරභණ්ඩවත්ථුකෙ හි ලොභෙ උප්පන්නෙපි න තාව කම්මපථභෙදො හොති, යාව න ‘‘අහො වතිදං මමස්සා’’ති අත්තනො පරිණාමෙතීති.

ធម៌ដែលរមែងសម្លឹងរំពៃ (ទ្រព្យអ្នកដទៃ) ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អភិជ្ឈា»។ សេចក្តីពន្យល់ថា អភិជ្ឈានោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយការបង្អោនទៅរកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃ ដោយការសម្លឹងឆ្ពោះទៅរកទ្រព្យនោះ។ អភិជ្ឈានោះ មានលក្ខណៈសម្លឹងរំពៃទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃយ៉ាងនេះថា «ឱ! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ទ្រព្យនេះនឹងបានជាជារបស់អញ» មានទោសតិច ឬមានទោសច្រើន ដូចជាអទិន្នាទានដែរ។ អភិជ្ឈានោះ មានអង្គ ២ គឺ៖ ១. ទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃ (បរភណ្ឌំ) ២. ការបង្អោនទ្រព្យនោះមកជាជារបស់ខ្លួន (អត្តនោ បរិណាមនំ)។ ពិតណាស់ សូម្បីតែលោភៈកើតឡើងក្នុងវត្ថុដែលជាទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃហើយក៏ដោយ ដរាបណាមិនទាន់បង្អោនមកជាជារបស់ខ្លួន ដោយគិតថា «ឱ! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ទ្រព្យនេះនឹងបានជាជារបស់អញ» ទេ ដរាបនោះ ការដាច់កម្មបថមិនទាន់មានឡើយ។

හිතසුඛං බ්‍යාපාදයතීති, බ්‍යාපාදො. සො පරවිනාසාය මනොපදොසලක්ඛණො. ඵරුසවාචා විය අප්පසාවජ්ජො මහාසාවජ්ජො ච. තස්ස ද්වෙ සම්භාරා පරසත්තො ච, තස්ස ච විනාසචින්තා. පරසත්තවත්ථුකෙ හි කොධෙ උප්පන්නෙපි න තාව කම්මපථභෙදො හොති, යාව න ‘‘අහො වතායං උච්ඡිජ්ජෙය්‍ය විනස්සෙය්‍යා’’ති තස්ස විනාසං චින්තෙති.

ធម៌ដែលរមែងបំផ្លាញប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «ព្យាបាទ»។ ព្យាបាទនោះ មានលក្ខណៈប្រទូស្តក្នុងចិត្ត ដើម្បីបំផ្លាញអ្នកដទៃ។ មានទោសតិច ឬមានទោសច្រើន ដូចជាផរុសវាចាដែរ។ ព្យាបាទនោះ មានអង្គ ២ គឺ៖ ១. សត្វដទៃ (បរភូតោ ឬបរវត្ថុកោ) ២. ការគិតបំផ្លាញសត្វនោះ (តស្ស ច វិនាសចិន្តា)។ ពិតណាស់ សូម្បីតែកំហឹងកើតឡើងក្នុងវត្ថុគឺសត្វដទៃហើយក៏ដោយ ដរាបណាមិនទាន់គិតបំផ្លាញសត្វនោះ ដោយគិតថា «ឱ! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ សត្វនេះនឹងត្រូវវិនាស ត្រូវសាបសូន្យទៅ» ទេ ដរាបនោះ ការដាច់កម្មបថមិនទាន់មានឡើយ។

යථාභුච්චගහණාභාවෙන මිච්ඡා පස්සතීති මිච්ඡාදිට්ඨි. සා ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා නයෙන විපරීතදස්සනලක්ඛණා සම්ඵප්පලාපො විය අප්පසාවජ්ජා මහාසාවජ්ජා ච. අපි ච අනියතා අප්පසාවජ්ජා, නියතා මහාසාවජ්ජා. තස්සා ද්වෙ සම්භාරා – වත්ථුනො ච ගහිතාකාරවිපරීතතා යථා ච නං ගණ්හාති, තථාභාවෙන තස්සා උපට්ඨානන්ති.

ធម៌ដែលរមែងយល់ខុស ព្រោះមិនកាន់យកតាមសេចក្តីពិត ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «មិច្ឆាទិដ្ឋិ»។ មិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ មានលក្ខណៈយល់ខុស ដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «ទានដែលបុគ្គលឱ្យហើយ គ្មានផលឡើយ» មានទោសតិច ឬមានទោសច្រើន ដូចជាសម្ផប្បលាបៈដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត មិច្ឆាទិដ្ឋិដែលមិនទៀងទាត់ (អនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ) មានទោសតិច មិច្ឆាទិដ្ឋិដែលទៀងទាត់ (និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ) មានទោសច្រើន។ មិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ មានអង្គ ២ គឺ៖ ១. អាការៈដែលកាន់យកវត្ថុនោះខុសពីសេចក្តីពិត (វត្ថុនោ ច គហិតាការវិបរីតតា) ២. ការប្រាកដឡើងនៃវត្ថុនោះ តាមអាការៈដែលខ្លួនកាន់យកខុសនោះ (យថា ច នំ គណ្ហាតិ តថាភាវេន តស្សា ឧបដ្ឋានំ)។

ඉමෙසං පන දසන්නං අකුසලකම්මපථානං ධම්මතො කොට්ඨාසතො ආරම්මණතො වෙදනාතො මූලතොති පඤ්චහාකාරෙහි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. තත්ථ ධම්මතොති එතෙසු හි පටිපාටියා සත්ත චෙතනාධම්මාව හොන්ති, අභිජ්ඣාදයො තිස්සො චෙතනාසම්පයුත්තා. කොට්ඨාසතොති පටිපාටියා සත්ත, මිච්ඡාදිට්ඨි චාති ඉමෙ අට්ඨ කම්මපථා එව හොන්ති, නො මූලානි, අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදා කම්මපථා චෙව මූලානි ච. අභිජ්ඣා හි මූලං පත්වා ලොභො අකුසලමූලං හොති, බ්‍යාපාදො දොසො අකුසලමූලං.

ការវិនិច្ឆ័យនូវអកុសលកម្មបថទាំង ១០ នេះ គប្បីជ្រាបដោយអាការៈ ៥ យ៉ាង គឺ៖ ដោយធម៌ (ធម្មតោ) ដោយចំណែក (កោដ្ឋាសតោ) ដោយអារម្មណ៍ (អារម្មណតោ) ដោយវេទនា (វេទនាតោ) និងដោយឫសគល់ (មូលតោ)។ ក្នុងអាការៈទាំងនោះ ពាក្យថា «ដោយធម៌» គឺក្នុងបណ្តាអកុសលកម្មបថទាំង ១០ នេះ កម្មបថ ៧ ខាងដើមតាមលំដាប់ គឺមានសភាវៈជាចេតនាពិតប្រាកដ ចំណែកកម្មបថ ៣ មានអភិជ្ឈាជាដើម គឺសម្បយុត្តដោយចេតនា។ ពាក្យថា «ដោយចំណែក» គឺកម្មបថ ៧ ខាងដើមតាមលំដាប់ និងមិច្ឆាទិដ្ឋិ រួមជាធម៌ទាំង ៨ នេះ គឺមានសភាពជាកម្មបថតែម្យ៉ាង មិនមែនជាឫសគល់ឡើយ ចំណែកអភិជ្ឈា និងព្យាបាទ គឺមានសភាពជាកម្មបថផង ជាឫសគល់ផង។ ពិតណាស់ អភិជ្ឈា កាលបើដល់នូវភាពជាឫសគល់ហើយ រមែងជាអកុសលមូលគឺលោភៈ ព្យាបាទ រមែងជាអកុសលមូលគឺទោស។

ආරම්මණතොති පාණාතිපාතො ජීවිතින්ද්‍රියාරම්මණතො සඞ්ඛාරාරම්මණො හොති, අදින්නාදානං සත්තාරම්මණං වා සඞ්ඛාරාරම්මණං වා, මිච්ඡාචාරො ඵොට්ඨබ්බවසෙන [Pg.138] සඞ්ඛාරාරම්මණොව, සත්තාරම්මණොතිපි එකෙ. මුසාවාදො සත්තාරම්මණො වා සඞ්ඛාරාරම්මණො වා, තථා පිසුණවාචා. ඵරුසවාචා සත්තාරම්මණාව. සම්ඵප්පලාපො දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතවසෙන සත්තාරම්මණො වා සඞ්ඛාරාරම්මණො වා, තථා අභිජ්ඣා. බ්‍යාපාදො සත්තාරම්මණොව. මිච්ඡාදිට්ඨි තෙභූමකධම්මවසෙන සඞ්ඛාරාරම්මණා.

ពាក្យថា «ដោយអារម្មណ៍» គឺ៖ បាណាតិបាត មានសង្ខារជាអារម្មណ៍ ព្រោះមានជីវិតិន្ទ្រិយជាអារម្មណ៍។ អទិន្នាទាន មានសត្វជាអារម្មណ៍ក្តី មានសង្ខារជាអារម្មណ៍ក្តី។ មិច្ឆាចារ មានសង្ខារជាអារម្មណ៍តែម្យ៉ាង ដោយអំណាចនៃផោដ្ឋព្វៈ តែអាចារ្យខ្លះពោលថា មានសត្វជាអារម្មណ៍ក៏មាន។ មុសាវាទ មានសត្វជាអារម្មណ៍ក្តី មានសង្ខារជាអារម្មណ៍ក្តី។ បិសុណវាចា ក៏ដូច្នោះដែរ។ ផរុសវាចា មានសត្វជាអារម្មណ៍តែម្យ៉ាង។ សម្ផប្បលាបៈ មានសត្វជាអារម្មណ៍ក្តី មានសង្ខារជាអារម្មណ៍ក្តី ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ដែលបានឃើញ បានឮ បានប៉ះពាល់ និងបានដឹង (ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតសភាវៈ)។ អភិជ្ឈា ក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្យាបាទ មានសត្វជាអារម្មណ៍តែម្យ៉ាង។ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មានសង្ខារជាអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃធម៌ជាទៅក្នុងភូមិទាំង ៣ (តេភូមិកធម៌)។

වෙදනාතොති පාණාතිපාතො දුක්ඛවෙදනො හොති. කිඤ්චාපි හි රාජානො චොරං දිස්වා හසමානාපි ‘‘ගච්ඡථ නං ඝාතෙථා’’ති වදන්ති, සන්නිට්ඨාපකචෙතනා පන නෙසං දුක්ඛසම්පයුත්තාව හොති. අදින්නාදානං තිවෙදනං, මිච්ඡාචාරො සුඛමජ්ඣත්තවසෙන ද්විවෙදනො, සන්නිට්ඨාපකචිත්තෙ පන මජ්ඣත්තවෙදනො න හොති. මුසාවාදො තිවෙදනො, තථා පිසුණවාචා ඵරුසවාචා දුක්ඛවෙදනා, සම්ඵප්පලාපො තිවෙදනො, අභිජ්ඣා සුඛමජ්ඣත්තවසෙන ද්විවෙදනා, තථා මිච්ඡාදිට්ඨි. බ්‍යාපාදො දුක්ඛවෙදනො.

ពាក្យថា «ដោយវេទនា» គឺ៖ បាណាតិបាត មានទុក្ខវេទនា។ ពិតណាស់ សូម្បីតែស្តេចទាំងឡាយ ឃើញចោរហើយ សើចសប្បាយផង ពោលថា «ចូរទៅ ចូរសម្លាប់វាចោលទៅ» យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏សន្និដ្ឋានកចេតនា (ចេតនាសម្រេចចិត្ត) របស់ស្តេចទាំងនោះ គឺសម្បយុត្តដោយទុក្ខវេទនាតែម្យ៉ាង។ អទិន្នាទាន មានវេទនា ៣ (សុខវេទនា ទុក្ខវេទនា អទុក្ខមសុខវេទនា)។ មិច្ឆាចារ មានវេទនា ២ ដោយអំណាចនៃសុខវេទនា និងអទុក្ខមសុខវេទនា (ឧបេក្ខា) ប៉ុន្តែ ក្នុងសន្និដ្ឋានកចិត្ត មិនមានអទុក្ខមសុខវេទនាឡើយ។ មុសាវាទ មានវេទនា ៣។ បិសុណវាចា ក៏ដូច្នោះដែរ។ ផរុសវាចា មានទុក្ខវេទនា។ សម្ផប្បលាបៈ មានវេទនា ៣។ អភិជ្ឈា មានវេទនា ២ ដោយអំណាចនៃសុខវេទនា និងអទុក្ខមសុខវេទនា។ មិច្ឆាទិដ្ឋិ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្យាបាទ មានទុក្ខវេទនា។

මූලතොති පාණාතිපාතො දොසමොහවසෙන ද්විමූලකො හොති, අදින්නාදානං දොසමොහවසෙන වා ලොභමොහවසෙන වා, මිච්ඡාචාරො ලොභමොහවසෙන. මුසාවාදො දොසමොහවසෙන වා ලොභමොහවසෙන වා, තථා පිසුණවාචා සම්ඵප්පලාපො ච. ඵරුසවාචා දොසමොහවසෙන, අභිජ්ඣා මොහවසෙන එකමූලා, තථා බ්‍යාපාදො. මිච්ඡාදිට්ඨි ලොභමොහවසෙන ද්විමූලාති.

ពាក្យថា «ដោយឫសគល់» គឺ៖ បាណាតិបាត មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃទោសៈ និងមោហៈ។ អទិន្នាទាន មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃទោសៈ និងមោហៈក្តី ដោយអំណាចនៃលោភៈ និងមោហៈក្តី។ មិច្ឆាចារ មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃលោភៈ និងមោហៈ។ មុសាវាទ មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃទោសៈ និងមោហៈក្តី ដោយអំណាចនៃលោភៈ និងមោហៈក្តី។ បិសុណវាចា និងសម្ផប្បលាបៈ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ផរុសវាចា មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃទោសៈ និងមោហៈ។ អភិជ្ឈា មានឫសគល់ ១ ដោយអំណាចនៃមោហៈ។ ព្យាបាទ ក៏ដូច្នោះដែរ។ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃលោភៈ និងមោហៈ។ (ចប់ កថាស្ដីអំពីអកុសលកម្មបថ)។

පාණාතිපාතා පටිවිරතාතිආදීසු පාණාතිපාතාදයො වුත්තත්ථා එව. යාය පන විරතියා එතෙ පටිවිරතා නාම හොන්ති, සා භෙදතො තිවිධා හොති සම්පත්තවිරති සමාදානවිරති සමුච්ඡෙදවිරතීති. තත්ථ අසමාදින්නසික්ඛාපදානං අත්තනො ජාතිවයබාහුසච්චාදීනි පච්චවෙක්ඛිත්වා ‘‘අයුත්තං අම්හාකං එවරූපං කාතු’’න්ති සම්පත්තං වත්ථුං අවීතික්කමන්තානං උප්පජ්ජමානා විරති සම්පත්තවිරතීති වෙදිතබ්බා සීහළදීපෙ චක්කනඋපාසකස්ස විය. තස්ස කිර දහරකාලෙයෙව මාතු රොගො උප්පජ්ජි. වෙජ්ජෙන ච ‘‘අල්ලසසකමංසං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. තතො චක්කනස්ස භාතා ‘‘ගච්ඡ තාත ඛෙත්තං ආහිණ්ඩාහී’’ති චක්කනං පෙසෙසි. සො තත්ථ ගතො. තස්මිඤ්ච සමයෙ එකො සසො තරුණසස්සං ඛාදිතුං ආගතො හොති. සො තං දිස්වා වෙගෙන ධාවන්තො වල්ලියා බද්ධො ‘‘කිරි කිරී’’ති සද්දමකාසි[Pg.139]. චක්කනො තෙන සද්දෙන ගන්ත්වා තං ගහෙත්වා චින්තෙසි ‘‘මාතු භෙසජ්ජං කරොමී’’ති. පුන චින්තෙසි – ‘‘න මෙතං පතිරූපං, ය්වාහං මාතු ජීවිතකාරණා පරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය’’න්ති. අථ නං ‘‘ගච්ඡ අරඤ්ඤෙ සසෙහි සද්ධිං තිණොදකං පරිභුඤ්ජා’’ති මුඤ්චි. භාතරා ච ‘‘කිං තාත සසො ලද්ධො’’ති? පුච්ඡිතො තං පවත්තිං ආචික්ඛි. තතො නං භාතා පරිභාසි. සො මාතු සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘යතොහං ජාතො, නාභිජානාමි සඤ්චිච්ච පාණං ජීවිතා වොරොපෙතා’’ති සච්චං වත්වා අට්ඨාසි, තාවදෙව චස්ස මාතා අරොගා අහොසි.

ក្នុងបាលីទាំងឡាយមានពាក្យថា Pāṇātipātā paṭiviratā (វៀរចាកការសម្លាប់សត្វ) ជាដើម បទទាំងឡាយមាន pāṇātipāta ជាដើម មានសេចក្តីពោលរួចហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ដោយការវៀរណា ដែលបុគ្គលទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកវៀរចាក ការវៀរនោះ ដោយការបែងចែក មាន ៣ យ៉ាង គឺ សម្បត្តវិរតិ សមាទានវិរតិ និងសមុច្ឆេទវិរតិ។ ក្នុងវិរតិទាំង ៣ នោះ វិរតិដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមិនបានសមាទានសិក្ខាបទ តែពិចារណាឃើញនូវជាតិ វ័យ និងពហុស្សូតជាដើមរបស់ខ្លួន ហើយគិតថា «ការធ្វើអំពើមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនសមគួរដល់យើងឡើយ» ហើយមិនកន្លងនូវវត្ថុដែលមកដល់ចំពោះមុខ គប្បីជ្រាបថាជា សម្បត្តវិរតិ ដូចជាការវៀររបស់ចក្កនឧបាសក ក្នុងកោះសីហឡៈ។ ឮថា កាលដែលចក្កនឧបាសកនោះនៅក្មេងឡើយ មាតារបស់គាត់មានជំងឺកើតឡើង។ គ្រូពេទ្យក៏បាននិយាយថា «គួរតែបានសាច់ទន្សាយស្រស់»។ លំដាប់នោះ បងប្រុសរបស់ចក្កនៈ ក៏បានប្រើចក្កនៈទៅថា «នែប្អូន ចូរទៅកាន់ស្រែ ហើយដើររកមើលចុះ»។ ចក្កនៈនោះក៏បានទៅក្នុងទីនោះ។ ក្នុងសម័យនោះ មានទន្សាយមួយ បានមកដើម្បីស៊ីសំណាបខ្ចី។ ទន្សាយនោះឃើញចក្កនៈនោះ ក៏រត់យ៉ាងលឿនទៅជំពាក់នឹងវល្លិ ហើយក៏យំសម្លេង «គិរិ គិរិ»។ ចក្កនៈឮសម្លេងនោះ ក៏ដើរទៅចាប់ទន្សាយនោះ រួចគិតថា «យើងនឹងធ្វើថ្នាំជូនមាតា»។ រួចក៏គិតសារជាថ្មីថា «ការដែលយើងសម្លាប់ជីវិតសត្វដទៃ ព្រោះហេតុតែជីវិតមាតារបស់យើងនេះ មិនសមគួរដល់យើងឡើយ»។ ទើបលែងទន្សាយនោះទៅ ដោយនិយាយថា «ចូរទៅចុះ ចូរទៅស៊ីស្មៅផឹកទឹកជាមួយទន្សាយទាំងឡាយក្នុងព្រៃចុះ»។ កាលដែលបងប្រុសសួរថា «នែប្អូន បានទន្សាយដែរឬទេ?» កាលដែលត្រូវសួរ ក៏បានប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះ។ លំដាប់នោះ បងប្រុសក៏បានស្តីបន្ទោសចក្កនៈនោះ។ ចក្កនៈនោះ ក៏បានទៅជិតមាតា ហើយពោលពាក្យសច្ចៈថា «តាំងពីខ្ញុំកើតមក ខ្ញុំមិនដែលដឹងខ្លួនថា បានក្លែងសម្លាប់សត្វមានជីវិតឡើយ» ក្នុងខណៈនោះឯង មាតារបស់គាត់ក៏បានជាសះស្បើយពីជំងឺ។

සමාදින්නසික්ඛාපදානං පන සික්ඛාපදසමාදානෙ ච තතුත්තරි ච අත්තනො ජීවිතං පරිච්චජිත්වා වත්ථුං අවීතික්කමන්තානං උප්පජ්ජමානා විරති සමාදානවිරතීති වෙදිතබ්බා, උත්තරවඩ්ඪමානපබ්බතවාසීඋපාසකස්ස විය. සො කිර අම්බරියවිහාරවාසීපිඞ්ගලබුද්ධරක්ඛිතත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ සික්ඛාපදානි ගහෙත්වා ඛෙත්තං කසති. අථස්ස ගොණො නට්ඨො, සො තං ගවෙසන්තො උත්තරවඩ්ඪමානපබ්බතං ආරුහි, තත්‍ර නං මහාසප්පො අග්ගහෙසි. සො චින්තෙසි – ‘‘ඉමාය තිඛිණාය වාසියා සීසං ඡින්දාමී’’ති. පුන චින්තෙසි – ‘‘න මෙතං පතිරූපං, ය්වාහං භාවනීයස්ස ගරුනො සන්තිකෙ සික්ඛාපදං ගහෙත්වා භින්දෙය්‍ය’’න්ති. එවං යාවතතියං චින්තෙත්වා – ‘‘ජීවිතං පරිච්චජාමි, න සික්ඛාපද’’න්ති අංසෙ ඨපිතං තිඛිණදණ්ඩවාසිං අරඤ්ඤෙ ඡඩ්ඩෙසි. තාවදෙව මහාවාළො නං මුඤ්චිත්වා අගමාසීති.

ចំណែកឯ វិរតិដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលបានសមាទានសិក្ខាបទហើយ ក្នុងកាលដែលសមាទានសិក្ខាបទក្តី ក្នុងកាលជាខាងក្រោយអំពីការសមាទាននោះក្តី សូម្បីលះបង់ជីវិតរបស់ខ្លួន ក៏មិនព្រមកន្លងនូវវត្ថុ គប្បីជ្រាបថាជា សមាទានវិរតិ ដូចជាការវៀររបស់ឧបាសកអ្នកនៅក្នុងភ្នំឧត្តរវឌ្ឍមានៈ។ ឮថា ឧបាសកនោះ បានទទួលសិក្ខាបទទាំងឡាយក្នុងសំណាក់របស់ព្រះថេរៈព្រះនាម បិង្គលពុទ្ធរក្ខិតៈ ដែលគង់នៅក្នុងអម្ពរិយវិហារ ហើយក៏ភ្ជួរស្រែ។ គ្រានោះ គោរបស់គាត់បានបាត់ គាត់កាលស្វែងរកគោនោះ ក៏បានឡើងទៅលើភ្នំឧត្តរវឌ្ឍមានៈ ក្នុងទីនោះ មានពស់ថ្លាន់ធំមួយបានព័ទ្ធរឹតគាត់។ គាត់ក៏គិតថា «យើងនឹងកាត់ក្បាលពស់នេះ ដោយកាំបិតពូថៅដ៏មុតនេះ»។ រួចក៏គិតសារជាថ្មីថា «ការដែលយើងបានទទួលសិក្ខាបទក្នុងសំណាក់របស់ព្រះគ្រូជាទីគោរពបូជា ហើយមកបំផ្លាញសិក្ខាបទវិញនោះ មិនសមគួរដល់យើងឡើយ»។ គាត់គិតយ៉ាងនេះរហូតដល់បីដង រួចគិតថា «យើងសុខចិត្តលះបង់ជីវិត តែមិនព្រមលះបង់សិក្ខាបទឡើយ» ហើយក៏គ្រវែងកាំបិតពូថៅដងវែងដ៏មុតដែលដាក់នៅលើស្មានោះ ទៅក្នុងព្រៃ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ពស់ថ្លាន់ធំនោះ ក៏បានលែងគាត់ ហើយវារចេញទៅ។

අරියමග්ගසම්පයුත්තා පන විරති සමුච්ඡෙදවිරතීති වෙදිතබ්බා, යස්සා උප්පත්තිතො පභුති පාණං ඝාතෙස්සාමීති අරියපුග්ගලානං චිත්තම්පි න උප්පජ්ජතීති.

ចំណែកឯ វិរតិដែលប្រកបដោយអរិយមគ្គ គប្បីជ្រាបថាជា សមុច្ឆេទវិរតិ ដែលចាប់តាំងពីការកើតឡើងនៃវិរតិនោះមក ចិត្តដែលគិតថា «យើងនឹងសម្លាប់សត្វ» សូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ក៏មិនកើតឡើងដល់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយឡើយ។

යථා ච අකුසලානං, එවං ඉමෙසම්පි කුසලකම්මපථානං ධම්මතො කොට්ඨාසතො ආරම්මණතො වෙදනාතො මූලතොති පඤ්චහාකාරෙහි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. තත්ථ ධම්මතොති එතෙසු හි පටිපාටියා සත්ත චෙතනාපි වට්ටන්ති විරතියොපි, අන්තෙ තයො චෙතනාසම්පයුත්තාව.

ម៉្យាងទៀត ការវិនិច្ឆ័យដោយអាការៈ ៥ យ៉ាង គឺ ដោយធម៌ ដោយចំណែក ដោយអារម្មណ៍ ដោយវេទនា និងដោយមូល គប្បីជ្រាបក្នុងកុសលកម្មបថទាំងឡាយនេះ ដូចជាក្នុងអកុសលកម្មបថទាំងឡាយដែរ។ ក្នុងអាការៈ ៥ នោះ ពាក្យថា «ដោយធម៌» គឺក្នុងកុសលកម្មបថទាំងនេះ កម្មបថ ៧ ខាងដើមតាមលំដាប់ សូម្បីតែចេតនាក៏សមគួរ សូម្បីតែវិរតិក៏សមគួរ ចំណែកឯកម្មបថ ៣ ខាងចុង គឺប្រកបដោយចេតនាតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។

කොට්ඨාසතොති පටිපාටියා සත්ත කම්මපථා එව, න මූලානි, අන්තෙ තයො කම්මපථා චෙව මූලානි ච. අනභිජ්ඣා හි මූලං පත්වා අලොභො [Pg.140] කුසලමූලං හොති, අබ්‍යාපාදො අදොසො කුසලමූලං, සම්මාදිට්ඨි අමොහො කුසලමූලං.

ពាក្យថា «ដោយចំណែក» គឺកម្មបថ ៧ ខាងដើមតាមលំដាប់ ជាកម្មបថតែម្យ៉ាង មិនមែនជាមូល (ឫសគល់) ឡើយ ចំណែកឯកម្មបថ ៣ ខាងចុង ជាកម្មបថផង ជាមូលផង។ ព្រោះថា អនភិជ្ឈា កាលដល់នូវភាពជាមូល គឺអលោភកុសលមូល, អព្យាបាទ គឺអទោសកុសលមូល, សម្មាទិដ្ឋិ គឺអមោហកុសលមូល។

ආරම්මණතොති පාණාතිපාතාදීනං. ආරම්මණානෙව එතෙසං ආරම්මණානි. වීතික්කමිතබ්බවත්ථුතොයෙව හි විරති නාම හොති. යථා පන නිබ්බානාරම්මණො අරියමග්ගො කිලෙසෙ පජහති, එවං ජීවිතින්ද්‍රියාදිආරම්මණාපෙතෙ කම්මපථා පාණාතිපාතාදීනි දුස්සීල්‍යානි පජහන්තීති වෙදිතබ්බා.

ពាក្យថា «ដោយអារម្មណ៍» គឺអារម្មណ៍ទាំងឡាយនៃធម៌មានបាណាតិបាតជាដើមនោះឯង ជាអារម្មណ៍នៃកុសលកម្មបថទាំងនេះ។ ព្រោះថា ការវៀរ តែងមានព្រោះតែវត្ថុដែលត្រូវកន្លងនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ដូចជាអរិយមគ្គដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ តែងលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយយ៉ាងណា កុសលកម្មបថទាំងនេះ សូម្បីមានជីវិតិន្រ្ទិយជាដើមជាអារម្មណ៍ ក៏តែងលះបង់នូវទ្រុស្តសីលមានបាណាតិបាតជាដើមយ៉ាងនោះដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

වෙදනාතොති සබ්බෙ සුඛවෙදනා වා හොන්ති මජ්ඣත්තවෙදනා වා. කුසලං පත්වා හි දුක්ඛවෙදනා නාම නත්ථි.

ពាក្យថា «ដោយវេទនា» គឺកុសលកម្មបថទាំងអស់ តែងប្រកបដោយសុខវេទនា ឬឧបេក្ខាវេទនា (មជ្ឈត្តវេទនា)។ ព្រោះថា កាលបើដល់នូវកុសលហើយ ឈ្មោះថាទុក្ខវេទនា មិនមានឡើយ។

මූලතොති පටිපාටියා සත්ත ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස අලොභඅදොසඅමොහවසෙන තිමූලා හොන්ති, ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස ද්විමූලා. අනභිජ්ඣා ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස ද්විමූලා හොති, ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙන එකමූලා. අලොභො පන අත්තනාව අත්තනො මූලං න හොති. අබ්‍යාපාදෙපි එසෙව නයො. සම්මාදිට්ඨි අලොභඅදොසවසෙන ද්විමූලාවාති. තතියාදීනි.

ពាក្យថា «ដោយមូល» គឺកម្មបថ ៧ ខាងដើមតាមលំដាប់ របស់បុគ្គលដែលវៀរដោយចិត្តប្រកបដោយញាណ តែងមានមូល ៣ ដោយអំណាចនៃអលោភៈ អទោសៈ និងអមោហៈ, របស់បុគ្គលដែលវៀរដោយចិត្តមិនប្រកបដោយញាណ មានមូល ២។ អនភិជ្ឈា របស់បុគ្គលដែលវៀរដោយចិត្តប្រកបដោយញាណ មានមូល ២, របស់បុគ្គលដែលវៀរដោយចិត្តមិនប្រកបដោយញាណ មានមូល ១។ ប៉ុន្តែ អលោភៈ មិនមែនជាមូលរបស់ខ្លួនឯងឡើយ។ សូម្បីក្នុងអព្យាបាទ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សម្មាទិដ្ឋិ មានមូល ២ ប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃអលោភៈ និងអទោសៈ។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ៣ ជាដើម (ចប់តែប៉ុណ្ណេះ)។

6. අට්ඨඞ්ගිකසුත්තවණ්ණනා

៦. អដ្ឋង្គិកសូត្រវណ្ណនា

112. ඡට්ඨං අට්ඨමග්ගඞ්ගවසෙන බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තං. ඡට්ඨං.

១១២. សូត្រទី ៦ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃមគ្គង្គ ៨ និងដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលត្រាស់ដឹង។ សូត្រទី ៦ ចប់។

7. දසඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

៧. ទសង្គសូត្រវណ្ណនា

113. සත්තමං දසමිච්ඡත්තසම්මත්තවසෙන. තත්ථ මිච්ඡාඤාණිනොති මිච්ඡාපච්චවෙක්ඛණෙන සමන්නාගතාති අත්ථො. මිච්ඡාවිමුත්තිනොති අනිය්‍යානිකවිමුත්තිනො කුසලවිමුත්තීති ගහෙත්වා ඨිතා. සම්මාඤාණිනොති සම්මාපච්චවෙක්ඛණා. සම්මාවිමුත්තිනොති නිය්‍යානිකාය ඵලවිමුත්තියා සමන්නාගතාති. සත්තමං.

១១៣. សូត្រទី ៧ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃមិច្ឆត្តៈ ១០ និងសម្មត្តៈ ១០។ ក្នុងសូត្រទី ៧ នោះ បទថា micchāñāṇino សេចក្តីថា បុគ្គលដែលប្រកបដោយមិច្ឆាបច្ចវេក្ខណៈ (ការពិចារណាខុស)។ បទថា micchāvimuttino សេចក្តីថា បុគ្គលដែលមានមិច្ឆាវិមុត្តិ ដែលមិនមែនជាគ្រឿងស្រឡះចាកវដ្តៈ តែប្រកាន់យកថាជាកុសលវិមុត្តិ ហើយឋិតនៅ។ បទថា sammāñāṇino សេចក្តីថា សម្មាបច្ចវេក្ខណៈ (ការពិចារណាត្រូវ)។ បទថា sammāvimuttino សេចក្តីថា បុគ្គលដែលប្រកបដោយផលវិមុត្តិ ដែលជាគ្រឿងស្រឡះចាកវដ្តៈ។ សូត្រទី ៧ ចប់។

කම්මපථවග්ගො තතියො.

កម្មបថវគ្គ ទី ៣ ចប់។

4. චතුත්ථවග්ගො

៤. ចតុត្ថវគ្គ

1. චතුධාතුසුත්තවණ්ණනා

១. ចតុធាតុសូត្រវណ្ណនា

114. චතුත්ථවග්ගස්ස [Pg.141] පඨමෙ පථවීධාතූති පතිට්ඨාධාතු. ආපොධාතූති ආබන්ධනධාතු. තෙජොධාතූති පරිපාචනධාතු. වායොධාතූති විත්ථම්භනධාතු. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන වීසතිකොට්ඨාසාදිවසෙන එතා කථෙතබ්බා. පඨමං.

១១៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃចតុត្ថវគ្គ បទថា pathavīdhātu គឺធាតុជាទីតាំង (បតិដ្ឋាធាតុ)។ បទថា āpodhātu គឺធាតុជាគ្រឿងចងក្រង (អាពន្ធនធាតុ)។ បទថា tejodhātu គឺធាតុជាគ្រឿងដុតកំដៅ ឬធ្វើឲ្យទុំ (បរិបាចនធាតុ)។ បទថា vāyodhātu គឺធាតុជាគ្រឿងទ្រទ្រង់ ឬធ្វើឲ្យតឹងណែន (វិត្ថម្ភនធាតុ)។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីពោលដោយអំណាចនៃចំណែក ២០ (កោដ្ឋាសៈ ២០) ជាដើម។ សូត្រទី ១ ចប់។

2. පුබ්බෙසම්බොධසුත්තවණ්ණනා

២. បុព្វេសម្ពោធសូត្រវណ្ណនា

115. දුතියෙ අයං පථවීධාතුයා අස්සාදොති අයං පථවීධාතුනිස්සයො අස්සාදො. ස්වායං කායං අබ්භුන්නාමෙත්වා උදරං පසාරෙත්වා, ‘‘ඉධ මෙ අඞ්ගුලං පවෙසිතුං වායමථා’’ති වා හත්ථං පසාරෙත්වා, ‘‘ඉමං නාමෙතුං වායමථා’’ති වා වදති, එවං පවත්තානං වසෙන වෙදිතබ්බො. අනිච්චාතිආදීසු හුත්වා අභාවාකාරෙන අනිච්චා, පටිපීළනාකාරෙන දුක්ඛා, සභාවවිගමාකාරෙන විපරිණාමධම්මා. අයං පථවීධාතුයා ආදීනවොති යෙන ආකාරෙන සා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, අයමාකාරො පථවීධාතුයා ආදීනවොති අත්ථො. ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානන්ති නිබ්බානං ආගම්ම පථවීධාතුයා ඡන්දරාගො විනීයති චෙව පහීයති ච, තස්මා නිබ්බානමස්සා නිස්සරණං.

១១៥. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា ayaṃ pathavīdhātuyā assādo សេចក្តីថា នេះជាអស្សាទៈ (សេចក្តីត្រេកអរ) ដែលអាស្រ័យនូវបឋវីធាតុ។ អស្សាទៈនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ គឺពោលថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយព្យាយាមបញ្ចូលម្រាមដៃរបស់ខ្ញុំក្នុងទីនេះចុះ» ដោយការញ៉ាំងកាយឲ្យអណ្តែតឡើង ហើយលាតពោះចេញ ឬពោលថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយព្យាយាមពត់ដៃនេះចុះ» ដោយការលាតដៃចេញ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា aniccā ជាដើម ឈ្មោះថា អនិច្ចា ព្រោះមានហើយក៏មិនមាន (រលត់ទៅ) ឈ្មោះថា ទុក្ខា ព្រោះជាអាការៈដែលបៀតបៀនជានិច្ច ឈ្មោះថា វិបរិណាមធម្មា ព្រោះជាអាការៈដែលប្រាសចាកសភាវៈរបស់ខ្លួន។ បទថា ayaṃ pathavīdhātuyā ādīnavo សេចក្តីថា អាការៈណាដែលបឋវីធាតុនោះមិនទៀង ជាទុក្ខ មានសភាវៈប្រែប្រួលជាធម្មតា អាការៈនេះឯង ឈ្មោះថាជាទោស (អាទីនវៈ) នៃបឋវីធាតុ។ បទថា chandarāgavinayo chandarāgappahānanti សេចក្តីថា ព្រោះអាស្រ័យនូវព្រះនិព្វាន ទើបតម្រេកដោយអំណាចតណ្ហា (ឆន្ទរាគ) ក្នុងបឋវីធាតុ ត្រូវបានកំចាត់បង់ផង លះបង់បានផង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វាននោះឯង ជាគ្រឿងរំដោះចេញ (និស្សរណៈ) នៃឆន្ទរាគនោះ។

අයං ආපොධාතුයා අස්සාදොති අයං ආපොධාතුනිස්සයො අස්සාදො. ස්වායං අඤ්ඤං ආපොධාතුයා උපද්දුතං දිස්වා, ‘‘කිං අයං නිපන්නකාලතො පට්ඨාය පස්සාවට්ඨානාභිමුඛො නික්ඛමති චෙව පවිසති ච, අප්පමත්තකම්පිස්ස කම්මං කරොන්තස්ස සෙදතින්තං වත්ථං පීළෙතබ්බතාකාරං පාපුණාති, අනුමොදනමත්තම්පි කථෙන්තස්ස තාලවණ්ටං ගණ්හිතබ්බං හොති, මයං පන සායං නිපන්නා පාතොව උට්ඨහාම, මාසපුණ්ණඝටො විය නො සරීරං, මහාකම්මං කරොන්තානං සෙදමත්තම්පි නො න උප්පජ්ජති, අසනිසද්දෙන විය ධම්මං කථෙන්තානං සරීරෙ උසුමාකාරමත්තම්පි නො නත්ථී’’ති එවං පවත්තානං වසෙන වෙදිතබ්බො.

បទថា ayaṃ āpodhātuyā assādo សេចក្តីថា នេះជាអស្សាទៈដែលអាស្រ័យនូវអាបោធាតុ។ អស្សាទៈនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ គឺកាលឃើញបុគ្គលដទៃដែលត្រូវអាបោធាតុបៀតបៀនហើយ ក៏និយាយថា «ហេតុអ្វីបានជាបុគ្គលនេះ ចាប់តាំងពីពេលដេកមក ត្រូវដើរចេញចូលទៅកាន់ទីបន្ទោបង់ទឹកនោមជានិច្ច ម្យ៉ាងទៀត កាលធ្វើការងារសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច សំពត់ដែលទទឹកដោយញើស ក៏ដល់នូវសភាពដែលត្រូវពូតច្របាច់ សូម្បីតែកាលសម្តែងអនុមោទនា ក៏ត្រូវកាន់ផ្លិត ចំណែកពួកយើងវិញ ដេកតាំងពីល្ងាច លុះព្រឹកឡើងទើបក្រោក កាយរបស់យើងប្រៀបដូចជាក្អមដែលពេញដោយទឹក ពួកយើងកាលធ្វើការងារធំ សូម្បីតែញើសបន្តិចបន្តួចក៏មិនកើតឡើងដល់យើងឡើយ កាលពួកយើងសម្តែងធម៌ដោយសម្លេងដូចជាផ្គរលាន់ សូម្បីតែអាការៈក្តៅក្នុងកាយ ក៏មិនមានដល់យើងឡើយ»។

අයං [Pg.142] තෙජොධාතුයා අස්සාදොති අයං තෙජොධාතුනිස්සයො අස්සාදො. ස්වායං සීතගහණිකෙ දිස්වා, ‘‘කිං ඉමෙ කිඤ්චිදෙව යාගුභත්තඛජ්ජමත්තං අජ්ඣොහරිත්වා ථද්ධකුච්ඡිනො නිසීදිත්වා සබ්බරත්තිං අඞ්ගාරකටාහං පරියෙසන්ති, ඵුසිතමත්තෙසුපි සරීරෙ පතිතෙසු අඞ්ගාරකටාහං ඔත්ථරිත්වා පාරුපිත්වාව නිපජ්ජන්ති? මයං පන අතිථද්ධම්පි මංසං වා පූවං වා ඛාදාම, කුච්ඡිපූරං භත්තං භුඤ්ජාම, තාවදෙව නො සබ්බං ඵෙණපිණ්ඩො විය විලීයති, සත්තාහවද්දලිකාය වත්තමානාය සරීරෙ සීතානුදහනමත්තම්පි නො නත්ථී’’ති එවං පවත්තානං වසෙන වෙදිතබ්බො.

បទថា ayaṃ tejodhātuyā assādo សេចក្តីថា នេះជាអស្សាទៈដែលអាស្រ័យនូវតេជោធាតុ។ អស្សាទៈនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ គឺកាលឃើញបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានភ្លើងធាតុត្រជាក់ (រំលាយអាហារមិនល្អ) ហើយនិយាយថា «ហេតុអ្វីបានជាបុគ្គលទាំងនេះ បរិភោគបបរ បាយ ឬបង្អែមសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ហើយមានពោះរឹងតឹង អង្គុយស្វែងរកឆ្នាំងរងើកភ្លើងអស់មួយយប់ ទោះបីជាមានតំណក់ទឹកសូម្បីតែបន្តិចបន្តួចធ្លាក់មកលើកាយ ក៏ត្រូវគ្របឆ្នាំងរងើកភ្លើង ហើយដណ្តប់ភួយដេក ចំណែកពួកយើងវិញ បរិភោគសាច់ ឬនំដែលរឹងខ្លាំងក្តី បរិភោគបាយពេញពោះក្តី អាហារទាំងអស់នោះ ក៏រលាយទៅភ្លាមៗដូចជាដុំពពុះទឹក ទុកជាមានភ្លៀងធ្លាក់ជោកជាំអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ សូម្បីតែអាការៈរងាដែលបៀតបៀនកាយ ក៏មិនមានដល់យើងឡើយ»។

අයං වායොධාතුයා අස්සාදොති අයං වායොධාතුනිස්සයො අස්සාදො. ස්වායං අඤ්ඤෙ වාතභීරුකෙ දිස්වා, ‘‘ඉමෙසං අප්පමත්තකම්පි කම්මං කරොන්තානං අනුමොදනමත්තම්පි කථෙන්තානං සරීරං වාතො විජ්ඣති, ගාවුතමත්තම්පි අද්ධානං ගතානං හත්ථපාදා සීදන්ති, පිට්ඨි රුජ්ජති, කුච්ඡිවාතසීසවාතකණ්ණවාතාදීහි නිච්චුපද්දුතා තෙලඵාණිතාදීනි වාතභෙසජ්ජානෙව කරොන්තා අතිනාමෙන්ති, අම්හාකං පන මහාකම්මං කරොන්තානම්පි තියාමරත්තිං ධම්මං කථෙන්තානම්පි එකදිවසෙනෙව දස යොජනානි ගච්ඡන්තානම්පි හත්ථපාදසංසීදනමත්තං වා පිට්ඨිරුජ්ජනමත්තං වා න හොතී’’ති, එවං පවත්තානං වසෙන වෙදිතබ්බො. එවං පවත්තා හි එතා ධාතුයො අස්සාදෙන්ති නාම.

បទថា ayaṃ vāyodhātuyā assādo សេចក្តីថា នេះជាអស្សាទៈដែលអាស្រ័យនូវវាយោធាតុ។ អស្សាទៈនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ គឺកាលឃើញបុគ្គលដទៃដែលខ្លាចខ្យល់ ហើយនិយាយថា «បុគ្គលទាំងនេះ កាលធ្វើការងារសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ឬកាលសម្តែងអនុមោទនាសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ខ្យល់ក៏ចាក់ដោតកាយ កាលដើរផ្លូវសូម្បីតែចម្ងាយមួយគាវុត ដៃជើងក៏ចុះខ្សោយ ឆ្អឹងខ្នងក៏ឈឺចុកចាប់ ត្រូវខ្យល់ក្នុងពោះ ខ្យល់ក្នុងក្បាល និងខ្យល់ក្នុងត្រចៀកជាដើមបៀតបៀនជានិច្ច ត្រូវប្រើប្រាស់តែថ្នាំកំចាត់ខ្យល់មានប្រេង និងទឹកអំពៅជាដើម ដើម្បីឲ្យកាលវេលាកន្លងទៅ ចំណែកពួកយើងវិញ ទោះបីជាធ្វើការងារធំក្តី សម្តែងធម៌អស់រាត្រីបីយាមក្តី ដើរផ្លូវចម្ងាយដប់យោជន៍ក្នុងមួយថ្ងៃក្តី អាការៈចុះខ្សោយនៃដៃជើង ឬអាការៈឈឺចុកចាប់ឆ្អឹងខ្នង ក៏មិនមានឡើយ»។ ព្រោះថា បុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា តែងរីករាយ (អស្សាទេន្តិ) ក្នុងធាតុទាំងឡាយនេះឯង។

අබ්භඤ්ඤාසින්ති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන අඤ්ඤාසිං. අනුත්තරං සම්මාසම්බොධින්ති උත්තරවිරහිතං සබ්බසෙට්ඨං සම්මා සාමඤ්ච බොධිං, අථ වා පසත්ථං සුන්දරඤ්ච බොධිං. බොධීති රුක්ඛොපි මග්ගොපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි නිබ්බානම්පි. ‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ පඨමාභිසම්බුද්ධො’’ති (මහාව. 1; උදා. 1) ච ‘‘අන්තරා ච බොධිං අන්තරා ච ගය’’න්ති (මහාව. 11; ම.නි. 1.285) ච ආගතට්ඨානෙසු හි රුක්ඛො බොධීති වුච්චති. ‘‘බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්ති (චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 121) ආගතට්ඨානෙ මග්ගො. ‘‘පප්පොති බොධිං වරභූරිමෙධසො’’ති (දී. නි. 3.217) ආගතට්ඨානෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. ‘‘පත්වාන බොධිං අමතං අසඞ්ඛත’’න්ති ආගතට්ඨානෙ නිබ්බානං. ඉධ පන භගවතො අරහත්තමග්ගො අධිප්පෙතො.

បទថា abbhaññāsiṃ សេចក្តីថា ខ្ញុំបានដឹងច្បាស់ហើយ ដោយញាណដ៏វិសេសខ្ពង់ខ្ពស់ (អរហត្តមគ្គញាណ)។ បទថា anuttaraṃ sammāsambodhiṃ សេចក្តីថា នូវពោធិញ្ញាណដ៏ប្រសើរបំផុត គ្មានធម៌ដទៃក្រៃលែងជាង ដែលត្រាស់ដឹងដោយប្រពៃ និងដោយព្រះអង្គឯង ឬមួយថា នូវពោធិញ្ញាណដ៏គួរពោលសរសើរ និងដ៏ល្អឆើតឆាយ។ ពាក្យថា bodhi នេះ សំដៅយកទាំងដើមឈើ ទាំងមគ្គ ទាំងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងទាំងព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា ក្នុងទីទាំងឡាយដែលមកដល់ ដូចជាពាក្យថា «Bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho» (បានត្រាស់ដឹងជាដំបូងនៅទៀបគល់ពោធិព្រឹក្ស) និងពាក្យថា «antarā ca bodhiṃ antarā ca gayaṃ» (ក្នុងចន្លោះនៃដើមពោធិ៍ និងគយាគិរី) ដើមឈើ ហៅថា ពោធិ។ ក្នុងទីដែលមកដល់ថា «Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ» (ញាណក្នុងមគ្គទាំង ៤ ហៅថា ពោធិ) មគ្គ ហៅថា ពោធិ។ ក្នុងទីដែលមកដល់ថា «Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso» (ព្រះអង្គមានប្រាជ្ញាដ៏ប្រសើរទូលាយ តែងដល់នូវពោធិ) សព្វញ្ញុតញ្ញាណ ហៅថា ពោធិ។ ក្នុងទីដែលមកដល់ថា «Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhataṃ» (បានដល់នូវពោធិ ជាធម៌មិនស្លាប់ មិនមានបច្ច័យតាក់តែង) ព្រះនិព្វាន ហៅថា ពោធិ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នាយក អរហត្តមគ្គ។

සාවකානං [Pg.143] අරහත්තමග්ගො අනුත්තරා බොධි හොති, න හොතීති? න හොති. කස්මා? අසබ්බගුණදායකත්තා. තෙසඤ්හි කස්සචි අරහත්තමග්ගො අරහත්තඵලමෙව දෙති, කස්සචි තිස්සො විජ්ජා, කස්සචි ඡ අභිඤ්ඤා, කස්සචි චතස්සො පටිසම්භිදා, කස්සචි සාවකපාරමීඤාණං. පච්චෙකබුද්ධානම්පි පච්චෙකබොධිඤාණමෙව දෙති. බුද්ධානං පන සබ්බගුණසම්පත්තිං දෙති අභිසෙකො විය රඤ්ඤො සබ්බලොකිස්සරියභාවං. තස්මා අඤ්ඤස්ස කස්සචිපි අනුත්තරා බොධි න හොති.

សួរថា អរហត្តមគ្គរបស់ពួកសាវ័ក ជាអនុត្តរពោធិឬ ឬមិនមែន? ឆ្លើយថា មិនមែនទេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនមែនជាធម៌ប្រទាននូវគុណសម្បត្តិទាំងពួង។ ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាសាវ័កទាំងនោះ អរហត្តមគ្គរបស់សាវ័កខ្លះ តែងប្រទានត្រឹមតែអរហត្តផលប៉ុណ្ណោះ របស់សាវ័កខ្លះ ប្រទាននូវវិជ្ជា ៣ របស់សាវ័កខ្លះ ប្រទាននូវអភិញ្ញា ៦ របស់សាវ័កខ្លះ ប្រទាននូវបដិសម្ភិទា ៤ របស់សាវ័កខ្លះ ប្រទាននូវសាវកបារមីញាណ។ សូម្បីអរហត្តមគ្គរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏ប្រទានត្រឹមតែបច្ចេកពោធិញាណប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯអរហត្តមគ្គរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងប្រទាននូវគុណសម្បត្តិទាំងពួង ដូចជាការអភិសេករបស់ព្រះរាជា តែងប្រទាននូវភាពជាធំក្នុងលោកទាំងពួងដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ អរហត្តមគ្គរបស់បុគ្គលដទៃណាមួយ មិនឈ្មោះថាជាអនុត្តរពោធិឡើយ។

අභිසම්බුද්ධොති පච්චඤ්ඤාසින්ති ‘‘අභිසම්බුද්ධො අහං පත්තො පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතො’’ති එවං පටිජානිං. ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදීති අධිගතගුණදස්සනසමත්ථං පච්චවෙක්ඛණඤාණඤ්ච මෙ උදපාදි. අකුප්පා මෙ විමුත්තීති ‘‘අයං මය්හං අරහත්තඵලවිමුත්ති අකුප්පා’’ති එවං ඤාණං උදපාදි. තත්ථ ද්වීහාකාරෙහි අකුප්පතා වෙදිතබ්බා කාරණතො ච ආරම්මණතො ච. සා හි චතූහි මග්ගෙහි සමුච්ඡින්නකිලෙසානං පුන අනිවත්තනතාය කාරණතොපි අකුප්පා, අකුප්පධම්මං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තතාය ආරම්මණතොපි අකුප්පා. අන්තිමාති පච්ඡිමා. නත්ථි දානි පුනබ්භවොති ඉදානි පුන අඤ්ඤො භවො නාම නත්ථීති.

ពាក្យថា Abhisambuddhoti paccaññāsiṃ សេចក្តីថា តថាគតបានប្តេជ្ញាថា «តថាគតបានត្រាស់ដឹង បានសម្រេច បានចាក់ធ្លុះ ហើយឋិតនៅ» ដូច្នេះ។ ពាក្យថា Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi សេចក្តីថា បច្ចវេក្ខណញាណ ដែលអាចមើលឃើញនូវគុណធម៌ដែលបានសម្រេចហើយ បានកើតឡើងដល់តថាគត។ ពាក្យថា Akuppā me vimutti សេចក្តីថា ញាណ (បច្ចវេក្ខណញាណ) បានកើតឡើងយ៉ាងនេះថា «អរហត្តផលវិមុត្តិរបស់តថាគតនេះ មិនកម្រើកឡើយ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ភាពមិនកម្រើក គប្បីដឹងដោយអាការៈ ២ យ៉ាង គឺដោយហេតុផង ដោយអារម្មណ៍ផង។ ពិពណ៌នាថា វិមុត្តិនោះ ឈ្មោះថាមិនកម្រើក សូម្បីដោយហេតុ ព្រោះកិលេសទាំងឡាយដែលត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ដោយមគ្គទាំង ៤ ហើយ មិនត្រឡប់មកវិញទៀតឡើយ ឈ្មោះថាមិនកម្រើក សូម្បីដោយអារម្មណ៍ ព្រោះកើតឡើងដោយធ្វើនូវព្រះនិព្វានដែលមានសភាវៈមិនកម្រើកឱ្យជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា Antimā សេចក្តីថា ជាជាតិចុងក្រោយបង្អស់។ ពាក្យថា Natthi dāni punabbhavo សេចក្តីថា ឥឡូវនេះ ភពថ្មីដទៃទៀត មិនមានឡើយ។

ඉමස්මිං සුත්තෙ චත්තාරි සච්චානි කථිතානි. කථං? චතූසු හි ධාතූසු අස්සාදො සමුදයසච්චං, ආදීනවො දුක්ඛසච්චං, නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනො මග්ගො මග්ගසච්චං. විත්ථාරවසෙනපි කථෙතුං වට්ටතියෙව. එත්ථ හි යං පථවීධාතුං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං පථවීධාතුයා අස්සාදොති පහානපටිවෙධො සමුදයසච්චං. යා පථවීධාතු අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, අයං පථවීධාතුයා, ආදීනවොති පරිඤ්ඤාපටිවෙධො දුක්ඛසච්චං. යො පථවීධාතුයා ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං, ඉදං පථවීධාතුයා නිස්සරණන්ති සච්ඡිකිරියාපටිවෙධො නිරොධසච්චං. යා ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු දිට්ඨි සඞ්කප්පො වාචා කම්මන්තො ආජීවො වායාමො සති සමාධි, අයං භාවනාපටිවෙධො මග්ගසච්චන්ති. දුතියං.

ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអរិយសច្ចៈ ៤។ សម្តែងដូចម្តេច? ព្រោះថា ក្នុងធាតុទាំង ៤ នេះ សេចក្តីត្រេកអរ (អស្សាទៈ) ជាសមុទយសច្ចៈ, ទោស (អាទីនវៈ) ជាទុក្ខសច្ចៈ, គ្រឿងរំដោះចេញ (និស្សរណៈ) ជានិរោធសច្ចៈ, មគ្គដែលដឹងច្បាស់នូវការរលត់ (និរោធប្បជាននមគ្គ) ជាមគ្គសច្ចៈ។ សូម្បីតែការសម្តែងដោយពិស្តារ ក៏គប្បីសម្តែងបានដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងធាតុទាំងនោះ សេចក្តីសុខ និងសោមនស្សណាដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យបឋវីធាតុ នេះជាអស្សាទៈនៃបឋវីធាតុ សេចក្តីយល់ដឹងចាក់ធ្លុះដោយការលះបង់ក្នុងអស្សាទៈនេះ ជាសមុទយសច្ចៈ។ បឋវីធាតុណាដែលមិនទៀង ជាទុក្ខ មានសភាវៈប្រែប្រួលជាធម្មតា នេះជាអាទីនវៈនៃបឋវីធាតុ សេចក្តីយល់ដឹងចាក់ធ្លុះដោយការកំណត់ដឹងក្នុងអាទីនវៈនេះ ជាទុក្ខសច្ចៈ។ ការកំចាត់បង់នូវឆន្ទរាគ ការលះបង់នូវឆន្ទរាគក្នុងបឋវីធាតុណា នេះជានិស្សរណៈនៃបឋវីធាតុ សេចក្តីយល់ដឹងចាក់ធ្លុះដោយការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ក្នុងនិស្សរណៈនេះ ជានិរោធសច្ចៈ។ សេចក្តីឃើញ (ទិដ្ឋិ) សេចក្តីត្រិះរិះ (សង្កប្បៈ) វាចា ការងារ (កម្មន្តៈ) ការចិញ្ចឹមជីវិត (អាជីវៈ) ព្យាយាម (វាយាមៈ) សតិ និងសមាធិណា ក្នុងឋានៈទាំង ៣ នេះ នេះជាសេចក្តីយល់ដឹងចាក់ធ្លុះដោយការចម្រើន (ភាវនាបដិវេធៈ) ជាមគ្គសច្ចៈ។ ចប់ សូត្រទី២។

3. අචරිංසුත්තවණ්ණනා

៣. អដ្ឋកថាអចរិំសូត្រ

116. තතියෙ අචරින්ති ඤාණචාරෙන අචරිං, අනුභවනචාරෙනාති අත්ථො. යාවතාති යත්තකො. තතියං.

១១៦. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា acariṃ សេចក្តីថា តថាគតបានត្រេចទៅដោយញាណចារៈ (ការត្រេចទៅនៃញាណ) ឬដោយការសោយអារម្មណ៍ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា yāvatā សេចក្តីថា មានប្រមាណត្រឹមណា។ ចប់ សូត្រទី៣។

4. නොචෙදංසුත්තවණ්ණනා

៤. អដ្ឋកថានោចេទំសូត្រ

117. චතුත්ථෙ [Pg.144] නිස්සටාතිආදීනි ආදිතො වුත්තපටිසෙධෙන යොජෙත්වා ‘‘න නිස්සටා, න විසංයුත්තා, න විප්පමුත්තා, න විමරියාදිකතෙන චෙතසා විහරිංසූ’’ති එවං වෙදිතබ්බානි. දුතියනයෙ විමරියාදිකතෙනාති නිම්මරියාදිකතෙන. තත්ථ දුවිධා මරියාදා කිලෙසමරියාදා වට්ටමරියාදාති. තත්ථ ච යස්ස උපඩ්ඪා කිලෙසා පහීනා, උපඩ්ඪා අප්පහීනා, වට්ටං වා පන උපඩ්ඪං පහීනං, උපඩ්ඪං අප්පහීනං, තස්ස චිත්තං පහීනකිලෙසෙ වා වට්ටං වා සන්ධාය විමරියාදිකතං, අප්පහීනකිලෙසෙ වා වට්ටං වා සන්ධාය න විමරියාදිකතං. ඉධ පන උභයස්සාපි පහීනත්තා ‘‘විමරියාදිකතෙන චෙතසා’’ති වුත්තං, මරියාදං අකත්වා ඨිතෙන අතික්කන්තමරියාදෙන චෙතසාති අත්ථො. ඉති තීසුපි ඉමෙසු සුත්තෙසු චතුසච්චමෙව කථිතං. චතුත්ථං.

១១៧. ក្នុងសូត្រទី៤ គប្បីជ្រាបការផ្សំផ្គុំពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា nissaṭā ជាដើម ជាមួយនឹងពាក្យបដិសេធដែលពោលខាងដើម យ៉ាងនេះថា «មិនបានរំដោះចេញ មិនបានប្រាសចាក មិនបានរួចផុត មិនបានរស់នៅដោយចិត្តដែលមិនមានដែនកំណត់ឡើយ»។ ក្នុងន័យទី២ ពាក្យថា vimariyādikatena សេចក្តីថា ដោយចិត្តដែលមិនមានដែនកំណត់ (ឥតមានព្រំដែន)។ ក្នុងដែនកំណត់នោះ មាន ២ យ៉ាង គឺកិលេសដែនកំណត់ (កិលេសមរិយាទា) និងវដ្តដែនកំណត់ (វដ្តមរិយាទា)។ ក្នុងដែនកំណត់ទាំងពីរនោះ ចំពោះបុគ្គលណាដែលលះកិលេសបានពាក់កណ្តាល មិនទាន់លះបានពាក់កណ្តាល ឬលះវដ្តបានពាក់កណ្តាល មិនទាន់លះបានពាក់កណ្តាល ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ បើពោលសំដៅលើកិលេសដែលលះបានហើយ ឬវដ្តដែលលះបានហើយ ឈ្មោះថាជាចិត្តដែលមិនមានដែនកំណត់ ប៉ុន្តែបើពោលសំដៅលើកិលេសដែលមិនទាន់លះ ឬវដ្តដែលមិនទាន់លះ ឈ្មោះថាជាចិត្តដែលមានដែនកំណត់។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រោះតែដែនកំណត់ទាំងពីរយ៉ាងត្រូវបានលះបង់អស់ហើយ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «vimariyādikatena cetasā» សេចក្តីថា ដោយចិត្តដែលឋិតនៅដោយមិនធ្វើនូវដែនកំណត់ គឺចិត្តដែលកន្លងផុតនូវដែនកំណត់ហើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអរិយសច្ចៈ ៤ តែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ ក្នុងសូត្រទាំង ៣ នេះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ ចប់ សូត្រទី៤។

5. එකන්තදුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

៥. អដ្ឋកថាឯកន្តទុក្ខសូត្រ

118. පඤ්චමෙ එකන්තදුක්ඛාති අතික්කමිත්වා ඨිතස්ස තත්තකාරො විය එකන්තෙනෙව දුක්ඛා. දුක්ඛානුපතිතාති දුක්ඛෙන අනුපතිතා. දුක්ඛාවක්කන්තාති දුක්ඛෙන ඔක්කන්තා ඔතිණ්ණා. සුඛාති සුඛවෙදනාය පච්චයභූතා. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං සුත්තෙ දුක්ඛලක්ඛණං කථිතං. පඤ්චමං.

១១៨. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា ekantadukkhā សេចក្តីថា ជាទុក្ខដោយពិតប្រាកដ ដូចជាដុំរងើកភ្លើងដ៏ក្តៅក្រហល់ក្រហាយ ដែលកន្លងផុតនូវសភាវៈជាអណ្តាតភ្លើងហើយឋិតនៅ។ ពាក្យថា dukkhānupatitā សេចក្តីថា ត្រូវទុក្ខតាមជិតដិត (តាមជាប់ជានិច្ច)។ ពាក្យថា dukkhāvakkantā សេចក្តីថា ត្រូវទុក្ខគ្របដណ្តប់ គឺធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទុក្ខ។ ពាក្យថា sukhā សេចក្តីថា ជាបច្ច័យដល់សុខវេទនា។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងដោយវិធីនេះឯង។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវទុក្ខលក្ខណៈ។ ចប់ សូត្រទី៥។

6-10. අභිනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

៦-១០. អដ្ឋកថាអភិនន្ទសូត្រជាដើម

119-123. ඡට්ඨසත්තමෙසු විවට්ටං, අවසානෙ තීසු චතුසච්චමෙවාති. ඡට්ඨාදීනි.

១១៩-១២៣. ក្នុងសូត្រទី៦ និងទី៧ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវវិវដ្តៈ ចំណែកក្នុងសូត្រ ៣ ខាងចុង ទ្រង់សម្តែងនូវអរិយសច្ចៈ ៤ តែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ចប់ សូត្រមានសូត្រទី៦ ជាដើម។

චතුත්ථො වග්ගො.

វគ្គទី៤ ចប់។

ධාතුසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

អដ្ឋកថាធាតុសំយុត្ត ចប់បង្អស់។

4. අනමතග්ගසංයුත්තං

៤. អនមតគ្គសំយុត្ត

1. පඨමවග්ගො

១. វគ្គទី១

1. තිණකට්ඨසුත්තවණ්ණනා

១. អដ្ឋកថាតិណកដ្ឋសូត្រ

124. අනමතග්ගසංයුත්තස්ස [Pg.145] පඨමෙ අනමතග්ගොති අනු අමතග්ගො, වස්සසතං වස්සසහස්සං ඤාණෙන අනුගන්ත්වාපි අමතග්ගො අවිදිතග්ගො, නාස්ස සක්කා ඉතො වා එත්තො වා අග්ගං ජානිතුං, අපරිච්ඡින්නපුබ්බාපරකොටිකොති අත්ථො. සංසාරොති ඛන්ධාදීනං අවිච්ඡින්නප්පවත්තා පටිපාටි. පුබ්බා කොටි න පඤ්ඤායතීති පුරිමමරියාදා න දිස්සති. යදග්ගෙන චස්ස පුරිමා කොටි න පඤ්ඤායති, පච්ඡිමාපි තදග්ගෙනෙව න පඤ්ඤායති, වෙමජ්ඣෙයෙව පන සත්තා සංසරන්ති. පරියාදානං ගච්ඡෙය්‍යාති ඉදං උපමාය ඛුද්දකත්තා වුත්තං. බාහිරසමයස්මිඤ්හි අත්ථො පරිත්තො හොති, උපමා මහතී. ‘‘හත්ථී විය අයං ගොණො, ගොණො විය සූකරො, සමුද්දො විය තළාක’’න්ති හි වුත්තෙ න තෙසං තාදිසං පමාණං හොති. බුද්ධසමයෙ පන උපමා පරිත්තා, අත්ථො මහා. පාළියඤ්හි එකො ජම්බුදීපො ගහිතො, එවරූපානං පන ජම්බුදීපානං සතෙපි සහස්සෙපි සතසහස්සෙපි තිණාදීනි තෙන උපක්කමෙන පරියාදානං ගච්ඡෙය්‍යුං, න ත්වෙව පුරිසස්ස මාතු මාතරොති. දුක්ඛං පච්චනුභූතන්ති තුම්හෙහි දුක්ඛං අනුභූතං. තිබ්බන්ති තස්සෙව වෙවචනං. බ්‍යසනන්ති ඤාතිබ්‍යසනාදිඅනෙකවිධං. කටසීති සුසානං, පථවීයෙව වා. සා හි පුනප්පුනං මරන්තෙහි සරීරනික්ඛෙපෙන වඩ්ඪිතා. අලමෙවාති යුත්තමෙව. පඨමං.

១២៤. ក្នុងសូត្រទី១ នៃអនមតគ្គសំយុត្ត ពាក្យថា anamataggo គឺ anu-amataggo សេចក្តីថា សូម្បីតែតាមស្វែងរកដោយញាណអស់មួយរយឆ្នាំ មួយពាន់ឆ្នាំ ក៏មិនអាចដឹងនូវទីបំផុតបាន គឺមានទីបំផុតដែលមិនប្រាកដ។ សេចក្តីថា មិនអាចដឹងនូវទីបំផុតនៃសង្សារវដ្តនោះថា ចាប់ផ្តើមពីកាលនេះ ឬពីកាលនោះឡើយ គឺមានចំណុចខាងដើម និងចំណុចខាងចុងដែលមិនត្រូវបានកំណត់ទុកឡើយ។ ពាក្យថា saṃsāro សេចក្តីថា លំដាប់នៃការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់នៃខន្ធជាដើម។ ពាក្យថា pubbā koṭi na paññāyati សេចក្តីថា ដែនកំណត់ខាងដើម មិនប្រាកដឡើយ។ ដែនកំណត់ខាងដើមនៃសង្សារវដ្តនោះ មិនប្រាកដដោយទីបំផុតណា សូម្បីដែនកំណត់ខាងចុង ក៏មិនប្រាកដដោយទីបំផុតនោះដែរ ប៉ុន្តែពួកសត្វតែងអន្ទោលទៅក្នុងចន្លោះកណ្តាលប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា pariyādānaṃ gaccheyya នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ព្រោះតែភាពតូចចង្អៀតនៃឧបមា។ ព្រោះថាក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅព្រះពុទ្ធសាសនា សេចក្តីពន្យល់មានប្រមាណតិចតួច ប៉ុន្តែឧបមាធំធេងណាស់។ ដូចជាពាក្យដែលគេនិយាយថា «គោនេះដូចជាដំរី ជ្រូកដូចជាគោ ស្រះទឹកដូចជាមហាសមុទ្រ» ដូច្នេះជាដើម តែតាមពិត វត្ថុទាំងនោះមិនមានប្រមាណស្មើគ្នាយ៉ាងនោះឡើយ។ ចំណែកក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ឧបមាមានប្រមាណតិចតួច ប៉ុន្តែសេចក្តីពន្យល់ធំធេងណាស់។ ព្រោះថាក្នុងព្រះបាលី ទ្រង់លើកយកតែជម្ពូទ្វីបមួយប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែសូម្បីតែស្មៅ និងឈើជាដើម ក្នុងជម្ពូទ្វីបបែបនេះ ចំនួនមួយរយ មួយពាន់ ឬមួយសែនទ្វីប ក៏គប្បីដល់នូវការអស់ទៅដោយការព្យាយាមកាត់ជាកង់ៗ ៤ ធ្នាប់ៗ យ៉ាងនោះបាន តែចំណែកឯម្តាយរបស់ម្តាយនៃបុគ្គលម្នាក់ មិនដល់នូវការអស់ទៅឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា dukkhaṃ paccanubhūtaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីទុក្ខដែលអ្នកទាំងឡាយបានសោយហើយ។ ពាក្យថា tibbaṃ ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យទុក្ខនោះឯង។ ពាក្យថា byasanaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីវិនាសមានសេចក្តីវិនាសញាតិជាដើម ច្រើនប្រការ។ ពាក្យថា kaṭasī សេចក្តីថា ព្រៃខ្មោច ឬផែនដីនេះឯង។ ព្រោះថា ផែនដីនោះ ត្រូវបានធ្វើឱ្យធំធាត់ឡើងដោយការបោះចោលនូវរាងកាយរបស់ពួកសត្វដែលស្លាប់ហើយស្លាប់ទៀត។ ពាក្យថា alameva សេចក្តីថា គួរតែល្មមហើយ។ ចប់ សូត្រទី១។

2. පථවීසුත්තවණ්ණනා

២. អដ្ឋកថាបថវីសូត្រ

125. දුතියෙ මහාපථවින්ති චක්කවාළපරියන්තං මහාපථවිං. නික්ඛිපෙය්‍යාති තං පථවිං භින්දිත්වා වුත්තප්පමාණං ගුළිකං කරිත්වා එකමන්තං ඨපෙය්‍ය. දුතියං.

១២៥. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា mahāpathaviṃ សេចក្តីថា មហាប្រថពីដែលមានភ្នំចក្រវាឡជាទីបំផុត។ ពាក្យថា nikkhipeyya សេចក្តីថា គប្បីបំបែកផែនដីនោះ ធ្វើឱ្យទៅជាដុំតូចៗមានប្រមាណដូចដែលបានពោលហើយ រួចដាក់ទុកក្នុងទីសមគួរមួយ។ ចប់ សូត្រទី២។

3. අස්සුසුත්තවණ්ණනා

៣. អដ្ឋកថាអស្សុសូត្រ

126. තතියෙ [Pg.146] කන්දන්තානන්ති සසද්දං රුදමානානං. පස්සන්නන්ති සන්දිතං පවත්තං. චතූසු මහාසමුද්දෙසූති සිනෙරුරස්මීහි පරිච්ඡින්නෙසු චතූසු මහාසමුද්දෙසු. සිනෙරුස්ස හි පාචීනපස්සං රජතමයං, දක්ඛිණපස්සං මණිමයං, පච්ඡිමපස්සං ඵලිකමයං, උත්තරපස්සං සුවණ්ණමයං. පුබ්බදක්ඛිණපස්සෙහි නික්ඛන්තා රජතමණිරස්මියො එකතො හුත්වා මහාසමුද්දපිට්ඨෙන ගන්ත්වා චක්කවාළපබ්බතං ආහච්ච තිට්ඨන්ති, දක්ඛිණපච්ඡිමපස්සෙහි නික්ඛන්තා මණිඵලිකරස්මියො, පච්ඡිමුත්තරපස්සෙහි නික්ඛන්තා ඵලිකසුවණ්ණරස්මියො, උත්තරපාචීනපස්සෙහි නික්ඛන්තා සුවණ්ණරජතරස්මියො එකතො හුත්වා මහාසමුද්දපිට්ඨෙන ගන්ත්වා චක්කවාළපබ්බතං ආහච්ච තිට්ඨන්ති. තාසං රස්මීනං අන්තරෙසු චත්තාරො මහාසමුද්දා හොන්ති. තෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘චතූසු මහාසමුද්දෙසූ’’ති. ඤාතිබ්‍යසනන්තිආදීසු බ්‍යසනන්ති විඅසනං, විනාසොති අත්ථො. ඤාතීනං බ්‍යසනං ඤාතිබ්‍යසනං, භොගානං බ්‍යසනං භොගබ්‍යසනං. රොගො පන සයමෙව ආරොග්‍යං වියසති විනාසෙතීති බ්‍යසනං, රොගොව බ්‍යසනං රොගබ්‍යසනං. තතියං.

១២៦. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា kandantānaṃ សេចក្តីថា របស់ពួកសត្វដែលយំខ្សឹកខ្សួលមានសំឡេង។ ពាក្យថា passannaṃ សេចក្តីថា ដែលហូរចេញ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការហូរ។ ពាក្យថា catūsu mahāsamuddesu សេចក្តីថា ក្នុងមហាសមុទ្រទាំង ៤ ដែលត្រូវបានខណ្ឌចែកដោយពន្លឺនៃភ្នំសិនេរុ។ ព្រោះថា ផ្នែកខាងកើតនៃភ្នំសិនេរុ ធ្វើដោយប្រាក់, ផ្នែកខាងត្បូង ធ្វើដោយកែវមណី, ផ្នែកខាងលិច ធ្វើដោយកែវផលិក, ផ្នែកខាងជើង ធ្វើដោយមាសសុទ្ធ។ ពន្លឺប្រាក់ និងពន្លឺកែវមណីដែលចេញពីផ្នែកខាងកើត និងខាងត្បូង រួមចូលគ្នាជាតែមួយ ហើយជះទៅលើផ្ទៃមហាសមុទ្រ ទៅប៉ះនឹងភ្នំចក្រវាឡហើយឋិតនៅ, ពន្លឺកែវមណី និងពន្លឺកែវផលិកដែលចេញពីផ្នែកខាងត្បូង និងខាងលិចក្តី, ពន្លឺកែវផលិក និងពន្លឺមាសដែលចេញពីផ្នែកខាងលិច និងខាងជើងក្តី, ពន្លឺមាស និងពន្លឺប្រាក់ដែលចេញពីផ្នែកខាងជើង និងខាងកើតក្តី រួមចូលគ្នាជាតែមួយ ហើយជះទៅលើផ្ទៃមហាសមុទ្រ ទៅប៉ះនឹងភ្នំចក្រវាឡហើយឋិតនៅ។ ក្នុងចន្លោះនៃពន្លឺទាំងនោះ មានមហាសមុទ្រ ៤ កើតឡើង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកមហាសមុទ្រទាំងនោះ ទើបត្រាស់ថា «catūsu mahāsamuddesu»។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន ñātibyasanaṃ ជាដើម ពាក្យថា byasana សេចក្តីថា សេចក្តីវិនាស គឺការសាបសូន្យ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីវិនាសនៃញាតិ ឈ្មោះថា ញាតិព្យសនៈ, សេចក្តីវិនាសនៃភោគៈ ឈ្មោះថា ភោគព្យសនៈ។ ចំណែកឯរោគ តែងបំផ្លាញនូវភាពមិនមានរោគដោយខ្លួនឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ព្យសនៈ, រោគនោះឯងជាព្យសនៈ ឈ្មោះថា រោគព្យសនៈ។ ចប់ សូត្រទី៣។

4. ඛීරසුත්තවණ්ණනා

៤. អដ្ឋកថាខីរសូត្រ

127. චතුත්ථෙ මාතුථඤ්ඤන්ති එකනාමිකාය මනුස්සමාතු ඛීරං. ඉමෙසඤ්හි සත්තානං ගණ්ඩුප්පාදකිපිල්ලිකාදීසු වා මච්ඡකච්ඡපාදීසු වා පක්ඛිජාතෙසු වා නිබ්බත්තකාලෙ මාතුඛීරමෙව නත්ථි, අජපසුමහිංසාදීසු නිබ්බත්තකාලෙ ඛීරං අත්ථි, තථා මනුස්සෙසු. තත්ථ අජාදිකාලෙ ච මනුස්සෙසු චාපි ‘‘දෙවී සුමනා තිස්සා’’ති එවං නානානාමිකානං කුච්ඡියං නිබ්බත්තකාලෙ අග්ගහෙත්වා තිස්සාති එකනාමිකාය එව මාතු කුච්ඡියං නිබ්බත්තකාලෙ පීතං ථඤ්ඤං චතූසු මහාසමුද්දෙසු උදකතො බහුතරන්ති වෙදිතබ්බං. චතුත්ථං.

១២៧. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា mātuthaññaṃ សេចក្តីថា ទឹកដោះរបស់ម្តាយជាមនុស្សដែលមានឈ្មោះដូចគ្នា។ ព្រោះថា ក្នុងកាលដែលពួកសត្វទាំងនេះ កើតជាជន្លេន ស្រមោច សត្វល្អិតជាដើមក្តី ជាត្រី អណ្តើកជាដើមក្តី ជាបក្សីជាដើមក្តី ទឹកដោះរបស់ម្តាយមិនមានឡើយ, ក្នុងកាលដែលកើតជាពពែ ម្រឹគ ក្របីជាដើម ទឹកដោះរបស់ម្តាយតែងមាន ក្នុងកាលដែលកើតជាមនុស្ស ក៏មានដូច្នោះដែរ។ ក្នុងដំណើរនោះ មិនបាច់ពោលដល់កាលដែលកើតជាពពែជាដើម និងកាលដែលកើតជាមនុស្សក្នុងផ្ទៃនៃម្តាយដែលមានឈ្មោះផ្សេងៗគ្នា ដូចជា «ទេវី សុមនា ទិស្សា» យ៉ាងនេះឡើយ, គប្បីជ្រាបថា ទឹកដោះដែលបានបៅក្នុងកាលដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃម្តាយដែលមានឈ្មោះដូចគ្នា គឺឈ្មោះថា «ទិស្សា» តែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ ក៏នៅតែមានប្រមាណច្រើនជាងទឹកក្នុងមហាសមុទ្រទាំង ៤ ទៅទៀត។ ចប់ សូត្រទី៤។

5. පබ්බතසුත්තවණ්ණනා

៥. អដ្ឋកថាបព្វតសូត្រ

128. පඤ්චමෙ සක්කා පන, භන්තෙති සො කිර භික්ඛු චින්තෙසි – ‘‘සත්ථා අනමතග්ගස්ස සංසාරස්ස දීඝතමත්තා ‘න සුකරං න සුකර’න්ති කථෙතියෙව[Pg.147], කථං නච්ඡින්දති, සක්කා නු ඛො උපමං කාරාපෙතු’’න්ති. තස්මා එවමාහ. කාසිකෙනාති තයො කප්පාසංසූ එකතො ගහෙත්වා කන්තිතසුත්තමයෙන අතිසුඛුමවත්ථෙන. තෙන පන පරිමට්ඨෙ කිත්තකං ඛීයෙය්‍යාති. සාසපමත්තං. පඤ්චමං.

១២៨. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា sakkā pana, bhante ឮថា ភិក្ខុនោះបានត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា 'មិនងាយទេ មិនងាយទេ' ព្រោះតែសង្សារវដ្តដែលមិនមានទីបំផុតនេះវែងឆ្ងាយពេក តើធ្វើដូចម្តេចទើបអាចកាត់ផ្តាច់បាន តើអាចសុំឱ្យព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើឧបមាបានដែរឬទេ?»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុនោះទើបក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា kāsikena សេចក្តីថា ដោយសំពត់ដ៏ទន់ល្មើយ ដែលត្បាញដោយសរសៃអំបោះដែលគេយកសរសៃសំឡី ៣ សរសៃមករួមគ្នាហើយវេញ។ សួរថា បើដុសខាត់ដោយសំពត់នោះ តើភ្នំនោះនឹងសឹកអស់ប្រមាណប៉ុន្មាន? ឆ្លើយថា សឹកអស់ប្រមាណប៉ុនគ្រាប់ស្ពៃ។ ចប់ សូត្រទី៥។

6. සාසපසුත්තවණ්ණනා

៦. អដ្ឋកថាសាសបសូត្រ

129. ඡට්ඨෙ ආයසං නගරන්ති ආයසෙන පාකාරෙන පරික්ඛිත්තං නගරං, න පන අන්තො ආයසෙහි එකභූමිකාදිපාසාදෙහි ආකිණ්ණන්ති දට්ඨබ්බං. ඡට්ඨං.

១២៩. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា ayasaṃ nagaraṃ សេចក្តីថា ទីក្រុងដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយកំពែងដែក ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ខាងក្នុងទីក្រុងនោះ មិនមែនពោរពេញទៅដោយប្រាសាទមានជាន់តែមួយជាដើមដែលធ្វើដោយដែកឡើយ។ ចប់ សូត្រទី៦។

7. සාවකසුත්තවණ්ණනා

៧. អដ្ឋកថាសាវកសូត្រ

130. සත්තමෙ අනුස්සරෙය්‍යුන්ති එකෙන කප්පසතසහස්සෙ අනුස්සරිතෙ අපරො තස්ස ඨිතට්ඨානතො අඤ්ඤං සතසහස්සං, අඤ්ඤොපි අඤ්ඤන්ති එවං චත්තාරොපි චත්තාරිසතසහස්සානි අනුස්සරෙය්‍යුං. සත්තමං.

១៣០. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា anussareyyuṃ សេចក្តីថា កាលដែលភិក្ខុមួយរូបរំលឹកជាតិបានមួយសែនកប្ប ភិក្ខុមួយរូបទៀតក៏រំលឹកជាតិបានមួយសែនកប្បដទៃទៀត បន្ទាប់ពីកន្លែងដែលភិក្ខុទីមួយបានរំលឹកទុក ហើយភិក្ខុដទៃទៀតក៏រំលឹកបានមួយសែនកប្បដទៃទៀត យ៉ាងនេះ សូម្បីតែភិក្ខុទាំង ៤ រូប ក៏រំលឹកជាតិបានបួនសែនកប្ប។ ចប់ សូត្រទី៧។

8-9. ගඞ්ගාසුත්තාදිවණ්ණනා

៨-៩. អដ្ឋកថាគង្គាសូត្រជាដើម

131-132. අට්ඨමෙ යා එතස්මිං අන්තරෙ වාලිකාති යා එතස්මිං ආයාමතො පඤ්චයොජනසතිකෙ අන්තරෙ වාලිකා. නවමෙ වත්තබ්බං නත්ථි. අට්ඨමනවමානි.

១៣១-១៣២. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា yā etasmiṃ antare vālikā សេចក្តីថា គ្រាប់ខ្សាច់ណាដែលមានក្នុងចន្លោះស្ទឹងគង្គាដែលមានប្រវែង ៥ រយយោជន៍នេះ។ ក្នុងសូត្រទី៩ មិនមានពាក្យអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។ ចប់ សូត្រទី៨ និងទី៩។

10. පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා

១០. អដ្ឋកថាបុគ្គលសូត្រ

133. දසමෙ අට්ඨිකඞ්කලොතිආදීනි තීණිපි රාසිවෙවචනානෙව. ඉමෙසං පන සත්තානං සඅට්ඨිකාලතො අනට්ඨිකාලොව බහුතරො. ගණ්ඩුප්පාදකාදිපාණභූතානඤ්හි එතෙසං අට්ඨිමෙව නත්ථි, මච්ඡකච්ඡපාදිභූතානං පන අට්ඨිමෙව බහුතරං, තස්මා අනට්ඨිකාලඤ්ච බහුඅට්ඨිකාලඤ්ච අග්ගහෙත්වා සමට්ඨිකාලොව ගහෙතබ්බො. උත්තරො ගිජ්ඣකූටස්සාති ගිජ්ඣකූටස්ස උත්තරපස්සෙ ඨිතො. මගධානං ගිරිබ්බජෙති මගධරට්ඨස්ස ගිරිබ්බජෙ, ගිරිපරික්ඛෙපෙ ඨිතොති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. දසමං.

១៣៣. ក្នុងសូត្រទី១០ បទទាំងបីមានជាដើមថា aṭṭhikaṅkalo គ្រាន់តែជាវេវចនសព្ទនៃគំនរ (ឆ្អឹង) ប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងចំណោមសត្វទាំងឡាយនេះ កាលដែលគ្មានឆ្អឹង គឺមានច្រើនជាងកាលដែលមានឆ្អឹង។ ព្រោះថា ពួកសត្វមានជីវិតមានជន្លេនជាដើមទាំងនេះ សូម្បីតែឆ្អឹងក៏គ្មានឡើយ ចំណែកពួកសត្វមានត្រីនិងអណ្តើកជាដើមទាំងនេះ មានតែឆ្អឹងប៉ុណ្ណោះដែលច្រើនជាង ព្រោះហេតុនោះ មិនកាន់យកកាលដែលគ្មានឆ្អឹងផង និងកាលដែលមានឆ្អឹងច្រើនផង គប្បីកាន់យកតែកាលដែលមានឆ្អឹងល្មមសមគួរ (ស្មើគ្នា) ប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Uttaro gijjhakūṭassa សេចក្តីថា ឋិតនៅខាងជើងនៃភ្នំគិជ្ឈកូដ។ បទថា Magadhānaṃ giribbaje សេចក្តីថា ឋិតនៅក្នុងក្រុងគិរិព្វជៈ គឺទីដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយភ្នំ នៃដែនមគធៈ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ហើយ។ សូត្រទី១០ ចប់។

පඨමො වග්ගො.

វគ្គទី១ ចប់។

2. දුතියවග්ගො

២. វគ្គទី២

1. දුග්ගතසුත්තවණ්ණනා

១. ការពន្យល់សូត្រទុគ្គតៈ

134. දුතියවග්ගස්ස [Pg.148] පඨමෙ දුග්ගතන්ති දලිද්දං කපණං. දුරූපෙතන්ති දුස්සණ්ඨානෙහි හත්ථපාදෙහි උපෙතං. පඨමං.

១៣៤. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ បទថា duggataṃ សេចក្តីថា ជាអ្នកក្រខ្សត់ ទុរគត។ បទថា durūpetaṃ សេចក្តីថា ប្រកបដោយដៃនិងជើងដែលមានទ្រង់ទ្រាយមិនល្អ។ សូត្រទី១ ចប់។

2. සුඛිතසුත්තවණ්ණනා

២. ការពន្យល់សូត្រសុខិតៈ

135. දුතියෙ සුඛිතන්ති සුඛසමප්පිතං මහද්ධනං මහාභොගං. සුසජ්ජිතන්ති අලඞ්කතපටියත්තං හත්ථික්ඛන්ධගතං මහාපරිවාරං. දුතියං.

១៣៥. ក្នុងសូត្រទី២ បទថា sukhitaṃ សេចក្តីថា ប្រកបដោយសេចក្តីសុខ មានទ្រព្យច្រើន មានភោគៈច្រើន។ បទថា susajjitaṃ សេចក្តីថា ដែលតុបតែងលម្អហើយ ឋិតនៅលើកញ្ចឹងកនៃដំរី មានបរិវារច្រើន។ សូត្រទី២ ចប់។

3. තිංසමත්තසුත්තවණ්ණනා

៣. ការពន្យល់សូត្រតឹសវត្តៈ

136. තතියෙ පාවෙය්‍යකාති පාවෙය්‍යදෙසවාසිනො. සබ්බෙ ආරඤ්ඤිකාතිආදීසු ධුතඞ්ගසමාදානවසෙන තෙසං ආරඤ්ඤිකාදිභාවො වෙදිතබ්බො. සබ්බෙ සසංයොජනාති සබ්බෙ සබන්ධනා, කෙචි සොතාපන්නා, කෙචි සකදාගාමිනො, කෙචි අනාගාමිනො. තෙසු හි පුථුජ්ජනො වා ඛීණාසවො වා නත්ථි. ගුන්නන්තිආදීසු සෙතකාළාදිවණ්ණෙසු එකෙකවණ්ණකාලොව ගහෙතබ්බො. පාරිපන්ථකාති පරිපන්ථෙ තිට්ඨනකා පන්ථඝාතචොරා. පාරදාරිකාති පරදාරචාරිත්තං ආපජ්ජනකා. තතියං.

១៣៦. ក្នុងសូត្រទី៣ បទថា pāveyyakā សេចក្តីថា ពួកជនអ្នករស់នៅក្នុងដែនបាវី។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា sabbe āraññikā ភាពជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃជាដើមរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃការសមាទានធុតង្គ គប្បីជ្រាប។ បទថា sabbe sasaṃyojanā សេចក្តីថា ទាំងអស់គ្នា សុទ្ធតែមានចំណង (សញ្ញោជនៈ) គឺភិក្ខុខ្លះជាសោតាបន្នៈ ខ្លះជាសកទាគាមី ខ្លះជាអនាគាមី។ ព្រោះថា ក្នុងចំណោមភិក្ខុទាំងនោះ ភិក្ខុជាបុថុជ្ជនក្តី ជាព្រះខីណាស្រពក្តី មិនមានឡើយ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា gunnaṃ ក្នុងចំណោមពណ៌ទាំងឡាយមានពណ៌សនិងខ្មៅជាដើម គb្បីកាន់យកតែកាលដែលមានពណ៌នីមួយៗប៉ុណ្ណោះ។ បទថា pāripanthakā សេចក្តីថា ពួកចោរប្លន់តាមផ្លូវ ដែលចាំស្ទាក់នៅលើផ្លូវ។ បទថា pāradārikā សេចក្តីថា ពួកជនអ្នកប្រព្រឹត្តខុសក្នុងប្រពន្ធរបស់អ្នកដទៃ។ សូត្រទី៣ ចប់។

4-9. මාතුසුත්තාදිවණ්ණනා

៤-៩. ការពន្យល់សូត្រមានមាតុសូត្រជាដើម

137-142. චතුත්ථාදීසු ලිඞ්ගනියමෙන චෙව චක්කවාළනියමෙන ච අත්ථො වෙදිතබ්බො. පුරිසානඤ්හි මාතුගාමකාලො, මාතුගාමානඤ්ච පුරිසකාලොති එවමෙත්ථ ලිඞ්ගනියමො. ඉමම්හා චක්කවාළා සත්තා පරචක්කවාළං, පරචක්කවාළා ච ඉමං චක්කවාළං සංසරන්ති. තෙසු ඉමස්මිං චක්කවාළෙ මාතුගාමකාලෙ මාතුභූතඤ්ඤෙව දස්සෙන්තො යො නමාතාභූතපුබ්බොති ආහ. යො නපිතාභූතපුබ්බොතිආදීසුපි එසෙව නයො. චතුත්ථාදීනි.

១៣៧-១៤២. ក្នុងសូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៤ ជាដើម គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយការមិនកំណត់ភេទផង និងដោយការមិនកំណត់ចក្រវាឡផង។ ព្រោះថា កាលដែលជាស្ត្រីរបស់ពួកបុរសក៏មាន កាលដែលជាបុរសរបស់ពួកស្ត្រីក៏មាន យ៉ាងនេះ ក្នុងលោកនេះ ការកំណត់ភេទមិនមានឡើយ។ សត្វទាំងឡាយរមែងអន្ទោលទៅពីចក្រវាឡនេះទៅកាន់ចក្រវាឡដទៃ និងពីចក្រវាឡដទៃមកកាន់ចក្រវាឡនេះ (ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីការកំណត់ចក្រវាឡក៏មិនមានដែរ)។ ក្នុងចំណោមការកំណត់ទាំងពីរនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវភាពជាម្តាយប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលដែលជាស្ត្រីក្នុងចក្រវាឡនេះ ទើបត្រាស់ថា yo namātābhūtapubbo (បុគ្គលណាមិនធ្លាប់ធ្វើជាម្តាយ មិនមានឡើយ)។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា yo napitābhūtapubbo គប្បីជ្រាបតាមវិធីនេះដូចគ្នា។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៤ ជាដើម ចប់។

10. වෙපුල්ලපබ්බතසුත්තවණ්ණනා

១០. ការពន្យល់វេបុល្លបព្វតសូត្រ

143. දසමෙ [Pg.149] භූතපුබ්බන්ති අතීතකාලෙ එකං අපදානං ආහරිත්වා දස්සෙති. සමඤ්ඤා උදපාදීති පඤ්ඤත්ති අහොසි. චතූහෙන ආරොහන්තීති ඉදං ථාමමජ්ඣිමෙ සන්ධාය වුත්තං. අග්ගන්ති උත්තමං. භද්දයුගන්ති සුන්දරයුගලං. තීහෙන ආරොහන්තීති එත්තාවතා කිර ද්වින්නං බුද්ධානං අන්තරෙ යොජනං පථවී උස්සන්නා, සො පබ්බතො තියොජනුබ්බෙධො ජාතො.

១៤៣. ក្នុងសូត្រទី១០ បទថា bhūtapubbaṃ ព្រះអង្គនាំយកនូវរឿងរ៉ាវអតីតកាលមួយមកសម្តែងបង្ហាញ។ បទថា samaññā udapādi សេចក្តីថា ឈ្មោះបញ្ញត្តិបានកើតមានហើយ។ បទថា catūhena ārohanti នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកពួកមនុស្សដែលមានកម្លាំងកម្រិតមធ្យម។ បទថា aggaṃ សេចក្តីថា ដ៏ប្រសើរ។ បទថា bhaddayugaṃ សេចក្តីថា គូដ៏ល្អ។ បទថា tīhena ārohanti ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ឮថា ក្នុងចន្លោះនៃព្រះពុទ្ធទាំងពីរព្រះអង្គ ផែនដីបានកើនកម្ពស់ឡើងមួយយោជន៍ ភ្នំនោះក៏បានក្លាយជាមានកម្ពស់បីយោជន៍។

අප්පං වා භිය්‍යොති වස්සසතතො උත්තරිං අප්පං දස වා වීසං වා වස්සානි. පුන වස්සසතමෙව ජීවනකො නාම නත්ථි, උත්තමකොටියා පන සට්ඨි වා අසීති වා වස්සානි ජීවන්ති. වස්සසතං පන අප්පත්වා පඤ්චවස්සදසවස්සාදිකාලෙ මීයමානාව බහුකා. එත්ථ ච කකුසන්ධො භගවා චත්තාලීසවස්සසහස්සායුකකාලෙ, කොණාගමනො තිංසවස්සසහස්සායුකකාලෙ නිබ්බත්තොති ඉදං අනුපුබ්බෙන පරිහීනසදිසං කතං, න පන එවං පරිහීනං, වඩ්ඪිත්වා වඩ්ඪිත්වා පරිහීනන්ති වෙදිතබ්බං. කථං? කකුසන්ධො තාව භගවා ඉමස්මිංයෙව කප්පෙ චත්තාලීසවස්සසහස්සායුකකාලෙ නිබ්බත්තො ආයුප්පමාණං පඤ්ච කොට්ඨාසෙ කත්වා චත්තාරො ඨත්වා පඤ්චමෙ විජ්ජමානෙයෙව පරිනිබ්බුතො. තං ආයු පරිහායමානං දසවස්සකාලං පත්වා පුන වඩ්ඪමානං අසඞ්ඛෙය්‍යං හුත්වා තතො පරිහායමානං තිංසවස්සසහස්සායුකකාලෙ ඨිතං, තදා කොණාගමනො නිබ්බත්තො. තස්මිම්පි තථෙව පරිනිබ්බුතෙ තං ආයු දසවස්සකාලං පත්වා පුන වඩ්ඪමානං අසඞ්ඛෙය්‍යං හුත්වා පරිහායිත්වා වීසවස්සසහස්සකාලෙ ඨිතං, තදා කස්සපො භගවා නිබ්බත්තො. තස්මිම්පි තථෙව පරිනිබ්බුතෙ තං ආයු දසවස්සකාලං පත්වා පුන වඩ්ඪමානං අසඞ්ඛෙය්‍යං හුත්වා පරිහායිත්වා වස්සසතකාලං පත්තං, අථ අම්හාකං සම්මාසම්බුද්ධො නිබ්බත්තො. එවං අනුපුබ්බෙන පරිහායිත්වා වඩ්ඪිත්වා වඩ්ඪිත්වා පරිහීනන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ ච යං ආයුපරිමාණෙසු මන්දෙසු බුද්ධා නිබ්බත්තන්ති, තෙසම්පි තදෙව ආයුපරිමාණං හොතීති. දසමං.

បទថា appaṃ vā bhiyyo សេចក្តីថា ច្រើនជាងមួយរយឆ្នាំបន្តិចបន្តួច គឺដប់ឆ្នាំ ឬម្ភៃឆ្នាំ។ ម្យ៉ាងទៀត ជនដែលរស់នៅបានដល់ទៅមួយរយឆ្នាំទៀតនោះ មិនមានឡើយ ប៉ុន្តែ ដោយកម្រិតខ្ពស់បំផុត ពួកគេរស់នៅបានត្រឹមហុកសិបឆ្នាំ ឬប៉ែតសិបឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ជនដែលមិនទាន់ដល់មួយរយឆ្នាំ ហើយស្លាប់ទៅក្នុងកាលមានអាយុប្រាំឆ្នាំ ឬដប់ឆ្នាំជាដើមនោះឯង មានចំនួនច្រើន។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ការដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះនាមកកុសន្ធៈ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងក្នុងកាលដែលមនុស្សមានអាយុបួនម៉ឺនឆ្នាំ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះនាមកោនាគមនៈ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងក្នុងកាលដែលមនុស្សមានអាយុបីម៉ឺនឆ្នាំ សេចក្តីនេះ ហាក់ដូចជាសម្តែងនូវការថយចុះតាមលំដាប់ ប៉ុន្តែ មិនមែនថយចុះតែម្យ៉ាងយ៉ាងនេះទេ គប្បីជ្រាបថា កើនឡើងៗ ហើយទើបថយចុះទៅវិញ។ សួរថា តើដូចម្តេច? គឺថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះនាមកកុសន្ធៈ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងក្នុងភទ្ទកប្បនេះឯង ក្នុងកាលដែលមនុស្សមានអាយុបួនម៉ឺនឆ្នាំ ទ្រង់ចែកអាយុកាលជាប្រាំភាគ គង់នៅអស់បួនភាគ កាលដែលភាគទីប្រាំនៅមានសេសសល់ ទ្រង់ក៏បរិនិព្វានទៅ។ អាយុកាលនោះ កាលដែលថយចុះមកដល់កម្រិតដប់ឆ្នាំ ក៏កើនឡើងវិញរហូតដល់អសង្ខេយ្យឆ្នាំ អំពីអសង្ខេយ្យឆ្នាំនោះ កាលដែលថយចុះមកឋិតនៅត្រឹមអាយុបីម៉ឺនឆ្នាំ ក្នុងកាលនោះ ព្រះកោនាគមនៈ ទ្រង់ត្រាស់ដឹង។ កាលដែលព្រះអង្គបរិនិព្វានទៅយ៉ាងនោះដែរ អាយុកាលនោះ ក៏ថយចុះមកដល់កម្រិតដប់ឆ្នាំ កើនឡើងវិញរហូតដល់អសង្ខេយ្យឆ្នាំ ហើយថយចុះមកឋិតនៅត្រឹមអាយុពីរម៉ឺនឆ្នាំ ក្នុងកាលនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះនាមកស្សបៈ ទ្រង់ត្រាស់ដឹង។ កាលដែលព្រះអង្គបរិនិព្វានទៅយ៉ាងនោះដែរ អាយុកាលនោះ ក៏ថយចុះមកដល់កម្រិតដប់ឆ្នាំ កើនឡើងវិញរហូតដល់អសង្ខេយ្យឆ្នាំ ហើយថយចុះមកដល់កម្រិតមួយរយឆ្នាំ ក្នុងកាលនោះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធរបស់យើង ទ្រង់ត្រាស់ដឹង។ គប្បីជ្រាបថា អាយុកាលថយចុះតាមលំដាប់ ហើយកើនឡើងៗ រួចក៏ថយចុះទៅវិញ យ៉ាងនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងចំណោមអាយុកាលទាំងនោះ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយរមែងត្រាស់ដឹងក្នុងកាលដែលអាយុកាលថយចុះ សូម្បីអាយុកាលរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងនោះ ក៏មានកម្រិតប៉ុណ្ណោះដែរ។ សូត្រទី១០ ចប់។

දුතියො වග්ගො.

វគ្គទី២ ចប់។

අනමතග්ගසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការពន្យល់អនមតគ្គសំយុត្ត ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

5. කස්සපසංයුත්තං

៥. កស្សបសំយុត្ត

1. සන්තුට්ඨසුත්තවණ්ණනා

១. ការពន្យល់សន្តុដ្ឋិសូត្រ

144. කස්සපසංයුත්තස්ස [Pg.150] පඨමෙ සන්තුට්ඨායන්ති සන්තුට්ඨො අයං. ඉතරීතරෙනාති න ථූලසුඛුමලූඛපණීතථිරජිණ්ණානං යෙන කෙනචි, අථ ඛො යථාලද්ධාදීනං ඉතරීතරෙන යෙන කෙනචි සන්තුට්ඨොති අත්ථො. චීවරස්මිඤ්හි තයො සන්තොසා යථාලාභසන්තොසො යථාබලසන්තොසො යථාසාරුප්පසන්තොසොති. පිණ්ඩපාතාදීසුපි එසෙව නයො.

១៤៤. ក្នុងសូត្រទី១ នៃកស្សបសំយុត្ត បទថា santuṭṭhāyaṃ សេចក្តីថា ព្រះកស្សបៈនេះ ជាអ្នកសន្តោស។ បទថា itarītarena សេចក្តីថា មិនមែនត្រេកអរនឹងចីវរណាមួយ ក្នុងចំណោមចីវរដែលក្រាស់ ស្តើង សៅហ្មង ផ្ចិតផ្ចង់ មាំ ឬចាស់នោះទេ ប៉ុន្តែ ជាអ្នកសន្តោសនឹងចីវរណាមួយ ទោះថោកទាបក្តី ឧត្តមក្តី តាមដែលបានមក នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា ក្នុងចីវរ មានសេចក្តីសន្តោសបីយ៉ាង គឺ យថាលាភសន្តោស យថាពលសន្តោស និងយថាសារុប្បសន្តោស។ សូម្បីក្នុងបិណ្ឌបាតជាដើម ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នា។

තෙසං අයං පභෙදසංවණ්ණනා – ඉධ භික්ඛු චීවරං ලභති සුන්දරං වා අසුන්දරං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන පකතිදුබ්බලො වා හොති ආබාධජරාභිභූතො වා, ගරුචීවරං පාරුපන්තො කිලමති, සො සභාගෙන භික්ඛුනා සද්ධිං තං පරිවත්තෙත්වා ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස චීවරෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො පණීතපච්චයලාභී හොති, සො පට්ටචීවරාදීනං අඤ්ඤතරං මහග්ඝචීවරං බහූනි වා චීවරානි ලභිත්වා – ‘‘ඉදං ථෙරානං චිරපබ්බජිතානං, ඉදං බහුස්සුතානං අනුරූපං, ඉදං ගිලානානං, ඉදං අප්පලාභීනං හොතූ’’ති දත්වා තෙසං පුරාණචීවරං වා සඞ්කාරකූටාදිතො වා පන නන්තකානි උච්චිනිත්වා තෙහි සඞ්ඝාටිං කත්වා ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස චීවරෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

នេះជាការពន្យល់ចែកសេចក្តីនៃសន្តោសទាំងនោះ៖ ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុបានចីវរ ល្អក្តី មិនល្អក្តី ភិក្ខុនោះរមែងញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចីវរនោះឯង មិនប្រាថ្នាចីវរដទៃ សូម្បីបានមក ក៏មិនទទួលយក។ នេះជាយថាលាភសន្តោសក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើភិក្ខុជាអ្នកមានកម្លាំងខ្សោយដោយប្រក្រតី ឬត្រូវជំងឺនិងជរាគ្របសង្កត់ កាលគ្របដណ្តប់ចីវរធ្ងន់ រមែងលំបាក ភិក្ខុនោះប្តូរចីវរនោះជាមួយសភាគភិក្ខុ ហើយញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចីវរស្រាល សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាពលសន្តោសក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ。 ភិក្ខុមួយរូបទៀត ជាអ្នកបាននូវបច្ច័យដ៏ផ្ចិតផ្ចង់ ភិក្ខុនោះបាននូវចីវរមានតម្លៃច្រើនណាមួយ ក្នុងចំណោមបាត្រនិងចីវរជាដើម ឬបានចីវរច្រើន ហើយគិតថា "ចីវរនេះ សមគួរដល់ព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលបួសយូរ ចីវរនេះ សមគួរដល់ព្រះពហុស្សូត ចីវរនេះ សមគួរដល់ភិក្ខុឈឺ ចីវរនេះ សមគួរដល់ភិក្ខុមានលាភតិច" ហើយក៏ប្រគេនទៅ រួចកាន់យកចីវរចាស់របស់ភិក្ខុទាំងនោះក្តី ឬរើសយកកំណាត់សំពត់ចាស់ៗពីគំនរសម្រាមជាដើមក្តី ធ្វើជាសង្ឃាដិទ្រទ្រង់ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាសារុប្បសន្តោសក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។

ඉධ පන භික්ඛු පිණ්ඩපාතං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාලාභ සන්තොසො. යො පන අත්තනො පකතිවිරුද්ධං වා බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා පිණ්ඩපාතං ලභති, යෙනස්ස පරිභුත්තෙන අඵාසු හොති, සො සභාගස්ස භික්ඛුනො තං දත්වා තස්ස හත්ථතො සප්පායභොජනං භුත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො බහුං පණීතං පිණ්ඩපාතං ලභති, සො තං චීවරං විය චිරපබ්බජිත-බහුස්සුත-අප්පලාභගිලානානං දත්වා[Pg.151], තෙසං වා සෙසකං පිණ්ඩාය වා චරිත්වා මිස්සකාහාරං භුඤ්ජන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុបានបិណ្ឌបាត សៅហ្មងក្តី ផ្ចិតផ្ចង់ក្តី ភិក្ខុនោះរមែងញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយបិណ្ឌបាតនោះឯង មិនប្រាថ្នាបិណ្ឌបាតដទៃ សូម្បីបានមក ក៏មិនទទួលយក។ នេះជាយថាលាភសន្តោសក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។ ចំណែកភិក្ខុណា បានបិណ្ឌបាតដែលមិនត្រូវនឹងធាតុរបស់ខ្លួនដោយប្រក្រតី ឬមិនត្រូវនឹងជំងឺរបស់ខ្លួន ដែលកាលបើឆាន់ទៅហើយ រមែងមិនសប្បាយ ភិក្ខុនោះប្រគេនបិណ្ឌបាតនោះដល់សភាគភិក្ខុ ហើយឆាន់ភោជនដែលជាទីសប្បាយពីដៃរបស់ភិក្ខុនោះ ហើយធ្វើសមណធម៌ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល。 នេះជាយថាពលសន្តោសក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត បានបិណ្ឌបាតដ៏ផ្ចិតផ្ចង់យ៉ាងច្រើន ភិក្ខុនោះប្រគេនបិណ្ឌបាតនោះដល់ភិក្ខុដែលបួសយូរ ភិក្ខុជាពហុស្សូត ភិក្ខុមានលាភតិច និងភិក្ខុឈឺ ដូចជាការប្រគេនចីវរដែរ ហើយឆាន់អាហារដែលសេសសល់របស់ភិក្ខុទាំងនោះក្តី ឬដើរទៅបិណ្ឌបាតហើយឆាន់អាហារដែលលាយឡំគ្នាក្តី សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាសារុប្បសន្តោសក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។

ඉධ පන භික්ඛු සෙනාසනං ලභති මනාපං වා අමනාපං වා, සො තෙන නෙව සොමනස්සං න පටිඝං උප්පාදෙති, අන්තමසො තිණසන්ථාරකෙනාපි යථාලද්ධෙනෙව තුස්සති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන අත්තනො පකතිවිරුද්ධං වා බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා සෙනාසනං ලභති, යත්ථස්ස වසතො අඵාසු හොති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස සන්තකෙ සප්පායසෙනාසනෙ වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො මහාපුඤ්ඤො ලෙණමණ්ඩපකූටාගාරාදීනි බහූනි පණීතසෙනාසනානි ලභති, සො තානි චීවරාදීනි විය චිරපබ්බජිතබහුස්සුතඅප්පලාභගිලානානං දත්වා යත්ථ කත්ථචි වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. යොපි ‘‘උත්තමසෙනාසනං නාම පමාදට්ඨානං, තත්ථ නිසින්නස්ස ථිනමිද්ධං ඔක්කමති, නිද්දාභිභූතස්ස පටිබුජ්ඣතො පාපවිතක්කා පාතුභවන්තී’’ති පටිසඤ්චික්ඛිත්වා තාදිසං සෙනාසනං පත්තම්පි න සම්පටිච්ඡති, සො තං පටික්ඛිපිත්වා අබ්භොකාසරුක්ඛමූලාදීසු වසන්තො සන්තුට්ඨොව හොති. අයම්පි සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុបានសេនាសនៈ ជាទីគាប់ចិត្តក្តី មិនជាទីគាប់ចិត្តក្តី ភិក្ខុនោះមិនញ៉ាំងសោមនស្ស ឬបដិឃៈឱ្យកើតឡើងព្រោះសេនាសនៈនោះឡើយ សូម្បីត្រឹមតែកម្រាលស្មៅដែលបានមកតាមមានតាមបាន ក៏ត្រេកអរដែរ។ នេះជាយថាលាភសន្តោសក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ ចំណែកភិក្ខុណា បានសេនាសនៈដែលមិនត្រូវនឹងធាតុរបស់ខ្លួនដោយប្រក្រតី ឬមិនត្រូវនឹងជំងឺរបស់ខ្លួន ដែលកាលបើនៅក្នុងទីនោះហើយ រមែងមិនសប្បាយ ភិក្ខុនោះប្រគេនសេនាសនៈនោះដល់សភាគភិក្ខុ ហើយនៅក្នុងសេនាសនៈជាទីសប្បាយដែលជារបស់ភិក្ខុនោះ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាពលសន្តោសក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត ជាអ្នកមានបុណ្យច្រើន បានសេនាសនៈដ៏ផ្ចិតផ្ចង់ជាច្រើន មានល្អាង មណ្ឌប និងកុដិមានកំពូលជាដើម ភិក្ខុនោះប្រគេនសេនាសនៈទាំងនោះដល់ភិក្ខុដែលបួសយូរ ភិក្ខុជាពហុស្សូត ភិក្ខុមានលាភតិច និងភិក្ខុឈឺ ដូចជាការប្រគេនចីវរជាដើមដែរ ហើយនៅក្នុងកន្លែងណាមួយ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាសារុប្បសន្តោសក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ សូម្បីភិក្ខុណាពិចារណាថា "សេនាសនៈដ៏ប្រសើរ ឈ្មោះថាជាទីតាំងនៃសេចក្តីប្រមាទ ថីនមិទ្ធៈរមែងគ្របសង្កត់បុគ្គលដែលអង្គុយក្នុងទីនោះ កាលបើត្រូវសេចក្តីលក់គ្របសង្កត់ហើយភ្ញាក់ឡើង អកុសលវិតក្កទាំងឡាយរមែងប្រាកដឡើង" យ៉ាងនេះហើយ សូម្បីបានសេនាសនៈបែបនោះ ក៏មិនទទួលយកឡើយ ភិក្ខុនោះបដិសេធសេនាសនៈនោះ ហើយនៅក្នុងទីវាល ឬគល់ឈើជាដើម សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ សូម្បីភិក្ខុនេះ ក៏ឈ្មោះថាមានយថាសារុប្បសន្តោសក្នុងសេនាសនៈដែរ។

ඉධ පන භික්ඛු භෙසජ්ජං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො යං ලභති තෙනෙව තුස්සති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන තෙලෙනත්ථිකො ඵාණිතං ලභති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො තෙලං ගහෙත්වා වා අඤ්ඤදෙව වා පරියෙසිත්වා භෙසජ්ජං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො මහාපුඤ්ඤො බහුං තෙලමධුඵාණිතාදිපණීතභෙසජ්ජං ලභති, සො තං චීවරං විය චිරපබ්බජිත-බහුස්සුත-අප්පලාභගිලානානං දත්වා තෙසං ආභතෙන යෙන කෙනචි යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. යො පන එකස්මිං භාජනෙ මුත්තහරීතකං ඨපෙත්වා එකස්මිං චතුමධුරං ‘‘ගණ්හ, භන්තෙ, යදිච්ඡසී’’ති වුච්චමානො සචස්ස තෙසු අඤ්ඤතරෙනපි රොගො වූපසම්මති, අථ ‘‘මුත්තහරීතකං නාම බුද්ධාදීහි වණ්ණිත’’න්ති චතුමධුරං පටික්ඛිපිත්වා මුත්තහරීතකෙන භෙසජ්ජං කරොන්තො පරමසන්තුට්ඨොව [Pg.152] හොති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. ඉති ඉමෙ තයො සන්තොසෙ සන්ධාය ‘‘සන්තුට්ඨායං, භික්ඛවෙ, කස්සපො ඉතරීතරෙන චීවරෙනා’’ති වුත්තං.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុបានថ្នាំ សៅហ្មងក្តី ផ្ចិតផ្ចង់ក្តី ភិក្ខុនោះបានថ្នាំណា ក៏ត្រេកអរនឹងថ្នាំនោះឯង មិនប្រាថ្នាថ្នាំដទៃ សូម្បីបានមក ក៏មិនទទួលយក។ នេះជាយថាលាភសន្តោសក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ ចំណែកភិក្ខុណា ត្រូវការប្រេង តែបានទឹកអំពៅស្ករផែន ភិក្ខុនោះប្រគេនទឹកអំពៅស្ករផែននោះដល់សភាគភិក្ខុ ហើយទទួលយកប្រេងពីដៃរបស់ភិក្ខុនោះក្តី ឬស្វែងរកប្រេងដទៃក្តី ហើយធ្វើថ្នាំ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាពលសន្តោសក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត ជាអ្នកមានបុណ្យច្រើន បានថ្នាំដ៏ផ្ចិតផ្ចង់ជាច្រើន មានប្រេង ទឹកឃ្មុំ និងទឹកអំពៅស្ករផែនជាដើម ភិក្ខុនោះប្រគេនថ្នាំនោះដល់ភិក្ខុដែលបួសយូរ ភិក្ខុជាពហុស្សូត ភិក្ខុមានលាភតិច និងភិក្ខុឈឺ ដូចជាការប្រគេនចីវរដែរ ហើយញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយថ្នាំណាមួយដែលភិក្ខុទាំងនោះនាំមកប្រគេន សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ ចំណែកភិក្ខុណា កាលដែលគេដាក់ផ្លែសម៉ត្រាំទឹកមូត្រគោក្នុងភាជន៍មួយ ដាក់ចតុមធុរក្នុងភាជន៍មួយ ហើយពោលថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកម្ចាស់ទទួលយកតាមដែលប្រាថ្នាចុះ" យ៉ាងនេះ ប្រសិនបើជំងឺរបស់ភិក្ខុនោះ អាចនឹងស្ងប់រម្ងាប់បានដោយថ្នាំណាមួយក្នុងចំណោមថ្នាំទាំងពីរនោះ ភិក្ខុនោះក៏គិតថា "ផ្លែសម៉ត្រាំទឹកមូត្រគោ គឺព្រះពុទ្ធជាដើមទ្រង់សរសើរហើយ" យ៉ាងនេះ រួចក៏បដិសេធចតុមធុរ ហើយធ្វើថ្នាំដោយផ្លែសម៉ត្រាំទឹកមូត្រគោ ភិក្ខុនោះឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសយ៉ាងក្រៃលែង។ នេះជាយថាសារុប្បសន្តោសក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីសន្តោសទាំងបីយ៉ាងនេះឯង ទើបត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះកស្សបៈនេះ ជាអ្នកសន្តោសដោយចីវរតាមមានតាមបាន" យ៉ាងនេះ។

වණ්ණවාදීති එකො සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං න කථෙති. එකො න සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති. එකො නෙව සන්තුට්ඨො හොති, න සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති. එකො සන්තුට්ඨො ච හොති, සන්තොසස්ස ච වණ්ණං කථෙති. අයං තාදිසොති දස්සෙතුං ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියා ච වණ්ණවාදීති වුත්තං. අනෙසනන්ති දූතෙය්‍යපහිණගමනානුයොගප්පභෙදං නානප්පකාරං අනෙසනං. අලද්ධාති අලභිත්වා. යථා ච එකච්චො ‘‘කථං නු ඛො චීවරං ලභිස්සාමී’’ති පුඤ්ඤවන්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං එකතො හුත්වා කොහඤ්ඤං කරොන්තො උත්තසති පරිතස්සති, අයං එවං අලද්ධා ච චීවරං න පරිතස්සති. ලද්ධා චාති ධම්මෙන සමෙන ලභිත්වා. අගධිතොති විගතලොභගෙධො. අමුච්ඡිතොති අධිමත්තතණ්හාය මුච්ඡං අනාපන්නො. අනජ්ඣාපන්නොති තණ්හාය අනොත්ථටො අපරියොනද්ධො. ආදීනවදස්සාවීති අනෙසනාපත්තියඤ්ච ගධිතපරිභොගෙ ච ආදීනවං පස්සමානො. නිස්සරණපඤ්ඤොති, ‘‘යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතායා’’ති වුත්තනිස්සරණමෙව ජානන්තො පරිභුඤ්ජතීති අත්ථො. ඉතරීතරෙන පිණ්ඩපාතෙනාතිආදීසුපි යථාලද්ධාදීනං යෙන කෙනචි පිණ්ඩපාතෙන, යෙන කෙනචි සෙනාසනෙන, යෙන කෙනචි ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙනාති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

បទថា Vaṇṇavādī (អ្នកពោលសរសើរ) សេចក្តីថា ភិក្ខុខ្លះជាអ្នកសន្តោស (ត្រេកអរតាមមានតាមបាន) តែមិនពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោស។ ភិក្ខុខ្លះមិនមែនជាអ្នកសន្តោស តែពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោស។ ភិក្ខុខ្លះមិនមែនជាអ្នកសន្តោសផង មិនពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោសផង។ ភិក្ខុខ្លះជាអ្នកសន្តោសផង ពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោសផង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī (និងជាអ្នកពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោសក្នុងចីវរតាមមានតាមបាន) ដើម្បីបង្ហាញថា «ព្រះមហាកស្សបៈនេះ ជាបុគ្គលមានសភាពបែបនោះ (គឺប្រភេទទី ៤)»។ បទថា Anesananti គឺការស្វែងរកមិនសមគួរមានប្រការផ្សេងៗ ជាអាទិ៍គឺការខ្វល់ខ្វាយក្នុងការនាំសារ និងការទៅតាមគេបញ្ជូន។ បទថា Aladdhāti គឺមិនបានទទួល។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុខ្លះគិតថា «ធ្វើដូចម្តេចហ្នឹងបានចីវរហ្នឹងហ្ន៎?» ហើយក៏ទៅរួមជាមួយភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានបុណ្យ ធ្វើការបញ្ឆោត (កុហនកម្ម) តែងតក់ស្លុត ភ័យខ្លាច ចំណែកព្រះមហាកស្សបៈនេះ ទោះបីមិនបានចីវរយ៉ាងនេះ ក៏មិនតក់ស្លុតឡើយ។ បទថា Laddhā cāti គឺបានមកដោយធម៌ ដោយស្មើភាព។ បទថា Agadhitoti គឺមានសេចក្តីលោភលន់ប្រាសចេញទៅហើយ។ បទថា Amucchitoti គឺមិនដល់នូវការវង្វេងដោយអំណាចតណ្ហាដ៏លើសលុប។ បទថា Anajjhāpannoti គឺមិនត្រូវតណ្ហាគ្របសង្កត់ ឬរួបរឹត។ បទថា Ādīnavadassāvīti គឺអ្នកឃើញនូវទោសក្នុងការស្វែងរកមិនសមគួរ (អនេសនាបត្តិ) និងក្នុងការប្រើប្រាស់ដោយសេចក្តីជាប់ជំពាក់។ បទថា Nissaraṇapaññoti សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់នូវឧបាយជាគ្រឿងរំដោះខ្លួនដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកជាអាទិ៍ថា «គ្រាន់តែដើម្បីការពារត្រជាក់...» ហើយទើបប្រើប្រាស់។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមាន itarītarena piṇḍapātena (ដោយចង្ហាន់បិណ្ឌបាតតាមមានតាមបាន) ជាដើម គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា «ដោយចង្ហាន់បិណ្ឌបាតណាមួយ ដោយសេនាសនៈណាមួយ ដោយគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារណាមួយ តាមដែលបាន»។

කස්සපෙන වා හි වො, භික්ඛවෙ, ඔවදිස්සාමීති එත්ථ යථා මහාකස්සපත්ථෙරො චතූසු පච්චයෙසු තීහි සන්තොසෙහි සන්තුට්ඨො, තුම්හෙපි තථාරූපා භවථාති ඔවදන්තො කස්සපෙන ඔවදති නාම. යො වා පනස්ස කස්සපසදිසොති එත්ථාපි යො වා පනඤ්ඤොපි කස්සපසදිසො මහාකස්සපත්ථෙරො විය චතූසු පච්චයෙසු තීහි සන්තොසෙහි සන්තුට්ඨො භවෙය්‍ය, තුම්හෙපි තථාරූපා භවථාති ඔවදන්තො කස්සපසදිසෙන ඔවදති නාම. තථත්තාය පටිපජ්ජිතබ්බන්ති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඉමාය ඉමස්මිං සන්තුට්ඨිසුත්තෙ වුත්තසල්ලෙඛාචාරපටිපත්තියා කථනං නාම භාරො, අම්හාකම්පි [Pg.153] ඉමං පටිපත්තිං පරිපූරං කත්වා පූරණං භාරොයෙව, ආගතො ඛො පන භාරො ගහෙතබ්බො’’ති චින්තෙත්වා යථා මයා කථිතං, තථත්තාය තථාභාවාය තුම්හෙහිපි පටිපජ්ජිතබ්බන්ති. පඨමං.

ក្នុងបទថា Kassapena vā hi vo, bhikkhave, ovadissāmi (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងប្រដៅអ្នកទាំងឡាយដោយកស្សបៈ ឬ...) នេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ប្រដៅថា «ព្រះមហាកស្សបត្ថេរជាអ្នកសន្តោសដោយសន្តោស ៣ ក្នុងបច្ច័យ ៤ យ៉ាងណា ទោះបីអ្នកទាំងឡាយក៏ចូរជាអ្នកមានសភាពបែបនោះដែរ» ឈ្មោះថា ទ្រង់ប្រដៅដោយកស្សបៈ។ សូម្បីក្នុងបទថា Yo vā panassa kassapasadiso (ឬបុគ្គលណាដែលប្រហែលនឹងកស្សបៈនោះ) នេះ ព្រះអង្គកាលទ្រង់ប្រដៅថា «ឬមួយភិក្ខុដទៃណាដែលប្រហែលនឹងកស្សបៈ គប្បីជាអ្នកសន្តោសដោយសន្តោស ៣ ក្នុងបច្ច័យ ៤ ដូចជាព្រះមហាកស្សបត្ថេរ ទោះបីអ្នកទាំងឡាយក៏ចូរជាអ្នកមានសភាពបែបនោះដែរ» ឈ្មោះថា ទ្រង់ប្រដៅដោយបុគ្គលប្រហែលនឹងកស្សបៈ។ បទថា Tathattāya paṭipajjitabbaṃ (គប្បីប្រតិបត្តិដើម្បីភាពជាយ៉ាងនោះ) គឺគប្បីពិចារណាថា «ការសម្តែងនូវសល្លេខាចារបដិបត្តិដែលត្រាស់ទុកក្នុងសន្តុដ្ឋិសូត្រនេះ របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ឈ្មោះថាជាភារៈ (របស់ព្រះអង្គ) សូម្បីការធ្វើសល្លេខបដិបត្តិនេះឱ្យពេញបរិបូណ៌ ក៏ជាភារៈរបស់យើងទាំងឡាយដែរ ភារៈដែលមកដល់ហើយ គប្បីទទួលយក» ហើយប្រតិបត្តិដើម្បីភាពជាយ៉ាងនោះ គឺដើម្បីសម្រេចនូវសភាពយ៉ាងនោះ ដូចដែលតថាគតបានសម្តែងហើយ។ ចប់ សូត្រទី ១។

2. අනොත්තප්පීසුත්තවණ්ණනා

២. អដ្ឋកថាអនោត្តប្បីសូត្រ

145. දුතියෙ අනාතාපීති යං වීරියං කිලෙසෙ ආතපති, තෙන රහිතො. අනොත්තප්පීති නිබ්භයො කිලෙසුප්පත්තිතො කුසලානුප්පත්තිතො ච භයරහිතො. සම්බොධායාති සම්බුජ්ඣනත්ථාය. නිබ්බානායාති නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය. අනුත්තරස්ස යොගක්ඛෙමස්සාති අරහත්තස්ස තඤ්හි අනුත්තරඤ්චෙව චතූහි ච යොගෙහි ඛෙමං.

១៤៥. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា anātāpī (អ្នកមិនមានសេចក្តីព្យាយាមជាគ្រឿងដុតកំដៅកិលេស) គឺអ្នកប្រាសចាកសេចក្តីព្យាយាម (សម្មាវាយាមៈ) ណាដែលដុតកំដៅកិលេសទាំងឡាយ។ បទថា anottappī (អ្នកមិនមានសេចក្តីក្រែងខ្លាច) គឺអ្នកមិនខ្លាច គឺប្រាសចាកភ័យអំពីការកើតឡើងនៃកិលេស និងការមិនកើតឡើងនៃកុសលធម៌។ បទថា sambodhāya គឺដើម្បីការត្រាស់ដឹង (ដោយអរិយមគ្គ)។ បទថា nibbānāya គឺដើម្បីការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន។ បទថា anuttarassa yogakkhemassa គឺដើម្បីព្រះអរហត្តផល ព្រោះថាព្រះអរហត្តផលនោះ ជាធម៌ដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតផង ជាធម៌ក្សេមចាកយោគៈទាំង ៤ ផង។

අනුප්පන්නාතිආදීසු යෙ පුබ්බෙ අප්පටිලද්ධපුබ්බං චීවරාදිං වා පච්චයං උපට්ඨාකසද්ධිවිහාරික-අන්තෙවාසීනං වා අඤ්ඤතරතො මනුඤ්ඤවත්ථුං පටිලභිත්වා තං සුභං සුඛන්ති අයොනිසො ගණ්හන්තස්ස අඤ්ඤතරං වා පන අනනුභූතපුබ්බං ආරම්මණං යථා තථා වා අයොනිසො ආවජ්ජෙන්තස්ස ලොභාදයො පාපකා අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, තෙ අනුප්පන්නාති වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤථා හි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනුප්පන්නා නාම පාපකා ධම්මා නත්ථි. අනුභූතපුබ්බෙපි ච වත්ථුම්හි ආරම්මණෙ වා යස්ස පකතිබුද්ධියා වා උද්දෙසපරිපුච්ඡාය වා පරියත්තිනවකම්මයොනිසොමනසිකාරානං වා අඤ්ඤතරවසෙන පුබ්බෙ අනුප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා තාදිසෙන පච්චයෙන සහසා උප්පජ්ජන්ති, ඉමෙපි ‘‘අනුප්පන්නා උප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’’න්ති වෙදිතබ්බා. තෙසුයෙව පන වත්ථාරම්මණෙසු පුනප්පුනං උප්පජ්ජමානා නප්පහීයන්ති නාම, තෙ ‘‘උප්පන්නා අප්පහීයමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’’න්ති වෙදිතබ්බා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන උප්පන්නානුප්පන්නභෙදො ච පහානප්පහානවිධානඤ්ච සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ ඤාණදස්සනවිසුද්ධිනිද්දෙසෙ කථිතං.

ក្នុងបទទាំងឡាយមាន anuppannā (មិនទាន់កើតឡើង) ជាដើម គប្បីជ្រាបថា អកុសលធម៌ដ៏លាមកទាំងឡាយមានលោភៈជាដើម តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលបានទទួលចីវរជាដើម ឬបច្ច័យដែលមិនធ្លាប់បានពីមុន ឬបានទទួលវត្ថុជាទីគាប់ចិត្តពីឧបដ្ឋាក សទ្ធិវិហារិក ឬអន្តេវាសិកណាមួយ ហើយទទួលយកវត្ថុនោះដោយអយោនិសោមនសិការថា «ល្អ គួរឱ្យសប្បាយ» ឬមួយកាលពិចារណាដោយអយោនិសោមនសិការតាមតែសម្រួលនូវអារម្មណ៍ណាមួយដែលមិនធ្លាប់ទទួលដឹងពីមុន ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា «មិនទាន់កើតឡើង» (anuppannā)។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ អកុសលធម៌ដ៏លាមកដែលឈ្មោះថា មិនធ្លាប់កើតឡើងសោះ ក្នុងសង្សារវដ្តដែលរកទីបំផុតគ្មាន គឺមិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីក្នុងវត្ថុ ឬអារម្មណ៍ដែលធ្លាប់ទទួលដឹងពីមុនមកហើយក្តី អកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលមិនធ្លាប់កើតឡើងពីមុន ដោយអំណាចនៃប្រក្រតីបញ្ញា ការរៀនសូត្រ ការសាកសួរ ការខ្វល់ខ្វាយក្នុងបរិយត្តិធម៌ នវកម្ម និងយោនិសោមនសិការណាមួយ តែក្រោយមកក៏កើតឡើងភ្លាមៗ ព្រោះបច្ច័យមានសភាពបែបនោះ ធម៌ទាំងនេះក៏គប្បីជ្រាបថា «ជាធម៌មិនទាន់កើតឡើង កាលបើកើតឡើង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍»។ ម្យ៉ាងទៀត អកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងរឿយៗ ក្នុងវត្ថុ និងអារម្មណ៍ទាំងនោះឯង ហើយមិនត្រូវបានលះបង់ គប្បីជ្រាបថា «ជាធម៌កើតឡើងហើយ កាលបើមិនត្រូវបានលះបង់ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍»។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ អំពីការបែងចែកធម៌ដែលកើតឡើងហើយ និងមិនទាន់កើតឡើង និងវិធីនៃការលះបង់ និងមិនលះបង់ទាំងអស់ ខ្ញុំបានពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ត្រង់ញាណទស្សនវិសុទ្ធិនិទ្ទេស។

අනුප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මාති අප්පටිලද්ධාපි සීලසමාධිමග්ගඵලසඞ්ඛාතා අනවජ්ජධම්මා. උප්පන්නාති තෙයෙව පටිලද්ධා. නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යුන්ති තෙ සීලාදිධම්මා පරිහානිවසෙන පුන අනුප්පත්තියා නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යුන්ති වෙදිතබ්බා. එත්ථ ච ලොකියා පරිහායන්ති, ලොකුත්තරානං පරිහානි නත්ථීති. ‘‘උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා’’ති ඉමස්ස [Pg.154] පන සම්මප්පධානස්ස වසෙනායං දෙසනා කතා. දුතියමග්ගො වා සීඝං අනුප්පජ්ජමානො, පඨමමග්ගො නිරුජ්ඣමානො අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ඉමෙ චත්තාරො සම්මප්පධානා පුබ්බභාගවිපස්සනාවසෙන කථිතාති. දුතියං.

បទថា anuppannā me kusalā dhammā (កុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់អាត្មាអញដែលមិនទាន់កើតឡើង) គឺអនវជ្ជធម៌ (ធម៌មិនមានទោស) ពោលគឺសីល សមាធិ មគ្គ និងផល ដែលមិនទាន់បានសម្រេច។ បទថា uppannā (កើតឡើងហើយ) គឺធម៌ទាំងនោះឯងដែលបានសម្រេចហើយ។ បទថា nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyuṃ (កាលបើរលត់ទៅ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍) គឺគប្បីជ្រាបថា ធម៌មានសីលជាដើមទាំងនោះ កាលបើរលត់ទៅដោយអំណាចនៃការសាបសូន្យ មិនកើតឡើងវិញទៀត តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍។ ក្នុងទីនេះ ធម៌ជាលោកិយតែងសាបសូន្យទៅ ចំណែកឯការសាបសូន្យនៃលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយគឺមិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការសម្តែងនេះ ដោយអំណាចនៃសម្មប្បធានទី ៤ គឺ «uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā» (ដើម្បីភាពឋិតថេរនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ)។ ឬមួយ កាលបើទុតិយមគ្គមិនទាន់កើតឡើងជាប្រញាប់ បឋមមគ្គដែលរលត់ទៅហើយ គប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះក្នុងទីនេះ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសម្មប្បធានទាំង ៤ នេះ ដោយអំណាចនៃបុព្វភាគវិបស្សនា ដោយប្រការដូច្នេះ។ ចប់ សូត្រទី ២។

3. චන්දූපමසුත්තවණ්ණනා

៣. អដ្ឋកថាចន្ទូបមសូត្រ

146. තතියෙ චන්දූපමාති චන්දසදිසා හුත්වා. කිං පරිමණ්ඩලතාය? නො, අපිච ඛො යථා චන්දො ගගනතලං පක්ඛන්දමානො න කෙනචි සද්ධිං සන්ථවං වා සිනෙහං වා ආලයං වා නිකන්තිං වා පත්ථනං වා පරියුට්ඨානං වා කරොති, න ච න හොති මහාජනස්ස පියො මනාපො, තුම්හෙපි එවං කෙනචි සද්ධිං සන්ථවාදීනං අකරණෙන බහුජනස්ස පියා මනාපා චන්දූපමා හුත්වා ඛත්තියකුලාදීනි චත්තාරි කුලානි උපසඞ්කමථාති අත්ථො. අපිච යථා චන්දො අන්ධකාරං විධමති, ආලොකං ඵරති, එවං කිලෙසන්ධකාරවිධමනෙන ඤාණාලොකඵරණෙන චාපි චන්දූපමා හුත්වාති එවමාදීහිපි නයෙහි එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

១៤៦. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា candūpamā (ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទ) គឺមានសភាពដូចជាព្រះចន្ទ។ តើដូចដោយភាពមូលវង់ឬ? មិនមែនទេ ប៉ុន្តែព្រះចន្ទកាលអណ្តែតទៅលើផ្ទៃមេឃ មិនធ្វើនូវសេចក្តីស្និទ្ធស្នាល សេចក្តីស្រឡាញ់ អាល័យ ការពេញចិត្ត ការប្រាថ្នា ឬការគ្របសង្កត់ជាមួយបុគ្គលណាមួយឡើយ តែព្រះចន្ទនោះក៏នៅតែជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្តនៃមហាជនយ៉ាងណា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយក៏យ៉ាងនោះដែរ ដោយការមិនធ្វើសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលជាដើមជាមួយបុគ្គលណាមួយ ក៏ជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្តនៃជនជាច្រើន ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទ ហើយចូលទៅរកត្រកូលទាំង ៤ មានក្សត្រិយត្រកូលជាដើម នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះចន្ទកំចាត់បង់នូវសេចក្តីងងឹត ហើយផ្សាយទៅនូវពន្លឺយ៉ាងណា អ្នកទាំងឡាយក៏យ៉ាងនោះដែរ គឺប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទ ដោយការកំចាត់បង់នូវងងឹតគឺកិលេស និងការផ្សាយទៅនូវពន្លឺគឺញាណ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដោយវិធីទាំងឡាយមានប្រការដូច្នេះជាដើម។

අපකස්සෙව කායං අපකස්ස චිත්තන්ති තෙනෙව සන්ථවාදීනං අකරණෙන කායඤ්ච චිත්තඤ්ච අපකස්සිත්වා, අපනෙත්වාති අත්ථො. යො හි භික්ඛු අරඤ්ඤෙපි න වසති, කාමවිතක්කාදයොපි විතක්කෙති, අයං නෙව කායං අපකස්සති, න චිත්තං. යො හි අරඤ්ඤෙපි ඛො විහරති, කාමවිතක්කාදයො පන විතක්කෙති, අයං කායමෙව අපකස්සති, න චිත්තං. යො ගාමන්තෙ වසති, කාමවිතක්කාදයොපි ඛො න ච විතක්කෙති, අයං චිත්තමෙව අපකස්සති, න කායං. යො පන අරඤ්ඤෙ චෙව වසති, කාමවිතක්කාදයො ච න විතක්කෙති, අයං උභයම්පි අපකස්සති. එවරූපා හුත්වා කුලානි උපසඞ්කමථාති දීපෙන්තො ‘‘අපකස්සෙව කායං අපකස්ස චිත්ත’’න්ති ආහ.

បទថា apakasseva kāyaṃ apakassa cittaṃ (គប្បីគេចចេញទាំងកាយ គេចចេញទាំងចិត្ត) សេចក្តីថា គប្បីគេចចេញ គឺនាំចេញនូវកាយផង ចិត្តផង ដោយការមិនធ្វើសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលជាដើមនោះឯង។ ព្រោះថា ភិក្ខុណាទោះបីនៅក្នុងព្រៃក៏មិនរស់នៅ ហើយថែមទាំងត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កៈជាដើមទៀត ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាមិនបានគេចចេញទាំងកាយ មិនបានគេចចេញទាំងចិត្តឡើយ។ ចំណែកភិក្ខុណា ទោះបីរស់នៅក្នុងព្រៃពិតមែន តែនៅតែត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កៈជាដើម ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាគេចចេញតែកាយ មិនបានគេចចេញចិត្តឡើយ។ ភិក្ខុណា រស់នៅក្នុងវត្តក្បែរភូមិ តែមិនត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កៈជាដើមឡើយ ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាគេចចេញតែចិត្ត មិនបានគេចចេញកាយឡើយ។ ចំណែកភិក្ខុណា រស់នៅក្នុងព្រៃផង មិនត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កៈជាដើមផង ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាគេចចេញទាំងពីរយ៉ាង (ទាំងកាយទាំងចិត្ត)។ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់បង្ហាញថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយជាអ្នកមានសភាពបែបនេះ ហើយចូលទៅរកត្រកូលទាំងឡាយចុះ» ទើបត្រាស់ពាក្យថា apakasseva kāyaṃ apakassa cittaṃ នេះ។

නිච්චනවකාති නිච්චං නවකාව, ආගන්තුකසදිසා එව හුත්වාති අත්ථො. ආගන්තුකො හි පටිපාටියා සම්පත්තගෙහං පවිසිත්වා සචෙ නං ඝරසාමිකා දිස්වා, ‘‘අම්හාකං පුත්තභාතරො විප්පවාසං ගතා එවං විචරිංසූ’’ති අනුකම්පමානා නිසීදාපෙත්වා භොජෙන්ති, භුත්තමත්තොයෙව ‘‘තුම්හාකං භාජනං [Pg.155] ගණ්හථා’’ති උට්ඨාය පක්කමති, න තෙහි සද්ධිං සන්ථවං වා කරොති, න කිච්චකරණීයානි වා සංවිදහති, එවං තුම්හෙපි පටිපාටියා සම්පත්තඝරං පවිසිත්වා යං ඉරියාපථෙසු පසන්නා මනුස්සා දෙන්ති, තං ගහෙත්වා ඡින්නසන්ථවා, තෙසං කිච්චකරණීයෙ අබ්‍යාවටා හුත්වා නික්ඛමථාති දීපෙති.

បទថា niccanavakā (ជាអ្នកថ្មីជានិច្ច) សេចក្តីថា ជាអ្នកថ្មីជានិច្ច គឺមានសភាពដូចជាភ្ញៀវជានិច្ច។ ព្រោះថា ភ្ញៀវកាលចូលទៅកាន់ផ្ទះដែលទៅដល់តាមលំដាប់ ប្រសិនបើម្ចាស់ផ្ទះឃើញហើយ កើតសេចក្តីអាណិតអាសូរថា «កូន ឬបងប្អូនរបស់យើងទៅបរទេស ក៏ដើរទៅយ៉ាងនេះដែរ» ហើយឱ្យអង្គុយ ឱ្យបរិភោគអាហារ ភ្ញៀវនោះគ្រាន់តែបរិភោគរួច ក៏និយាយថា «ចូរទទួលយកភាជន៍របស់អ្នកទាំងឡាយវិញចុះ» ហើយក្រោកដើរចេញទៅ មិនធ្វើសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលជាមួយពួកគេឡើយ ទាំងមិនខ្វល់ខ្វាយចាត់ចែងកិច្ចការរបស់ពួកគេឡើយ យ៉ាងណាមិញ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយក៏យ៉ាងនោះដែរ កាលចូលទៅកាន់ផ្ទះដែលទៅដល់តាមលំដាប់ បានទទួលវត្ថុណាដែលមនុស្សទាំងឡាយជ្រះថ្លាក្នុងឥរិយាបថហើយប្រគល់ឱ្យ គប្បីទទួលយកវត្ថុនោះ ហើយជាអ្នកកាត់សេចក្តីស្និទ្ធស្នាល មិនខ្វាយខ្វល់ក្នុងកិច្ចការរបស់ពួកគេឡើយ ហើយចូរចៀសចេញទៅ នេះជាសេចក្តីដែលព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញ។

ඉමස්ස පන නිච්චනවකභාවස්ස ආවිභාවත්ථං ද්වෙභාතිකවත්ථු කථෙතබ්බං – වසාළනගරගාමතො කිර ද්වෙ භාතිකා නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතා, තෙ චූළනාගත්ථෙරො ච මහානාගත්ථෙරො චාති පඤ්ඤායිංසු. තෙ චිත්තලපබ්බතෙ තිංස වස්සානි වසිත්වා අරහත්තං පත්තා ‘‘මාතරං පස්සිස්සාමා’’ති ආගන්ත්වා වසාළනගරවිහාරෙ වසිත්වා පුනදිවසෙ මාතුගාමං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. මාතාපි තෙසං උළුඞ්කෙන යාගුං නීහරිත්වා එකස්ස පත්තෙ ආකිරි. තස්සා තං ඔලොකයමානාය පුත්තසිනෙහො උප්පජ්ජි. අථ නං ආහ – ‘‘ත්වං, තාත, මය්හං පුත්තො මහානාගො’’ති. ථෙරො ‘‘පච්ඡිමං ථෙරං පුච්ඡ උපාසිකෙ’’ති වත්වා පක්කාමි. පච්ඡිමථෙරස්සපි යාගුං දත්වා, ‘‘තාත, ත්වං මය්හං පුත්තො චූළනාගො’’ති පුච්ඡි? ථෙරො ‘‘කිං, උපාසිකෙ, පුරිමං ථෙරං න පුච්ඡසී’’ති? වත්වා පක්කාමි. එවං මාතරාපි සද්ධිං ඡින්නසන්ථවො භික්ඛු නිච්චනවකො නාම හොති.

ដើម្បីឱ្យច្បាស់នូវភាពជាអ្នកថ្មីជានិច្ចនេះ គប្បីសម្តែងនូវរឿងរ៉ាវនៃភិក្ខុពីររូបជាបងប្អូននឹងគ្នា៖ ឮថា មានបងប្អូនពីរនាក់បានចាកចេញពីភូមិវសាលនគរ ហើយទៅបួស ភិក្ខុទាំងនោះមានឈ្មោះល្បីថា ព្រះចូឡនាគត្ថេរ និងព្រះមហានាគត្ថេរ។ លោកទាំងពីរបានគង់នៅលើភ្នំចិត្តលបព៌តអស់រយៈពេល ៣០ ឆ្នាំ ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តផល ក៏គិតថា «យើងនឹងទៅសួរសុខទុក្ខញោមស្រី» ហើយក៏ធ្វើដំណើរមក ស្នាក់នៅក្នុងវត្តវសាលនគរ លុះព្រឹកឡើង ក៏បានចូលទៅកាន់ភូមិរបស់ញោមស្រីដើម្បីបិណ្ឌបាត។ ញោមស្រីក៏បានដួសយ៉ាគូដោយវែក យកមកចាក់ថ្វាយក្នុងសបិតរបស់ភិក្ខុមួយរូប។ កាលដែលគាត់សម្លឹងមើលភិក្ខុនោះ សេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះកូនក៏កើតឡើង។ ពេលនោះ គាត់ក៏សួរភិក្ខុនោះថា «នែញោម (កូន) លោកជាមហានាគ ជាកូនរបស់ខ្ញុំមែនទេ?»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ញោមស្រី ចូរទៅសួរព្រះថេរៈខាងក្រោយចុះ» រួចក៏និមន្តចៀសទៅ។ លុះប្រគេនយ៉ាគូដល់ព្រះថេរៈខាងក្រោយហើយ គាត់ក៏សួរទៀតថា «នែញោម លោកជាចូឡនាគ ជាកូនរបស់ខ្ញុំមែនទេ?»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ចុះហេតុអ្វីបានជាញោមស្រីមិនសួរព្រះថេរៈខាងមុខ?» រួចក៏និមន្តចៀសទៅ។ ភិក្ខុដែលកាត់សេចក្តីស្និទ្ធស្នាល សូម្បីជាមួយមាតាយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកថ្មីជានិច្ច។

අප්පගබ්භාති න පගබ්භා, අට්ඨට්ඨානෙන කායපාගබ්භියෙන, චතුට්ඨානෙන වචීපාගබ්භියෙන, අනෙකට්ඨානෙන මනොපාගබ්භියෙන ච විරහිතාති අත්ථො. අට්ඨට්ඨානං කායපාගබ්භියං නාම සඞ්ඝගණපුග්ගල-භොජනසාලා-ජන්තාඝරනහානතිත්ථ-භික්ඛාචාරමග්ග-අන්තරඝරප්පවෙසනෙසු කායෙන අප්පතිරූපකරණං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො සඞ්ඝමජ්ඣෙ පල්ලත්ථිකාය වා නිසීදති පාදෙ පාදං ආධායිත්වා වාති එවමාදි (මහානි. 165). තථා ගණමජ්ඣෙ. ගණමජ්ඣෙති චතුපරිසසන්නිපාතෙ වා සුත්තන්තිකගණාදිසන්නිපාතෙ වා. තථා වුඩ්ඪතරෙ පුග්ගලෙ. භොජනසාලාය පන වුඩ්ඪානං ආසනං න දෙති, නවානං ආසනං පටිබාහති. තථා ජන්තාඝරෙ. වුඩ්ඪෙ චෙත්ථ අනාපුච්ඡා අග්ගිජලනාදීනි කරොති. න්හානතිත්ථෙ ච යදිදං ‘‘දහරො වුඩ්ඪොති පමාණං අකත්වා ආගතපටිපාටියා න්හායිතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තම්පි අනාදියන්තො පච්ඡා ආගන්ත්වා උදකං ඔතරිත්වා වුඩ්ඪෙ ච නවෙ ච බාධති. භික්ඛාචාරමග්ගෙ පන අග්ගාසනඅග්ගොදකඅග්ගපිණ්ඩානං [Pg.156] අත්ථාය පුරතො ගච්ඡති බාහාය බාහං පහරන්තො. අන්තරඝරප්පවෙසනෙ වුඩ්ඪෙහි පඨමතරං පවිසති, දහරෙහි සද්ධිං කායකීළනකං කරොතීති එවමාදි.

«អប្បគព្ភោ» មានន័យថា មិនគំរោះគំរើយ គឺប្រាសចាកភាពគំរោះគំរើយខាងកាយមានស្ថាន ៨ យ៉ាង ប្រាសចាកភាពគំរោះគំរើយខាងវាចាមានស្ថាន ៤ យ៉ាង និងប្រាសចាកភាពគំរោះគំរើយខាងចិត្តមានស្ថានច្រើនយ៉ាង នេះជាអត្ថន័យ។ ភាពគំរោះគំរើយខាងកាយមានស្ថាន ៨ យ៉ាងនោះ គឺការធ្វើមិនសមគួរដោយកាយ ក្នុងទីទាំងឡាយមាន៖ កណ្ដាលជំនុំសង្ឃ កណ្ដាលគណៈ ចំពោះមុខបុគ្គល ក្នុងរោងភត្ត ក្នុងផ្ទះភ្លើង ក្នុងកំពង់ទឹកសម្រាប់ងូត ក្នុងផ្លូវជាទីត្រាច់ទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត និងការចូលទៅក្នុងចន្លោះផ្ទះ។ ដូចជា៖ ភិក្ខុខ្លះក្នុងសាសនានេះ អង្គុយចងក្បិន (ឱបជង្គង់) កណ្ដាលជំនុំសង្ឃ ឬអង្គុយដាក់ជើងលើជើង (ពាក់ឆៀង) ជាដើម។ ក្នុងកណ្ដាលគណៈក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា «កណ្ដាលគណៈ» គឺក្នុងទីប្រជុំនៃបរិស័ទទាំង ៤ ឬក្នុងទីប្រជុំនៃគណៈអ្នករៀនសូត្រព្រះសូត្រជាដើម។ ចំពោះមុខបុគ្គលដែលមានវ័យចាស់ជាង (ព្រះថេរៈ) ក៏ដូច្នោះដែរ។ មួយវិញទៀត ក្នុងរោងភត្ត មិនថ្វាយអាសនៈដល់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ តែងរារាំងអាសនៈចំពោះភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយ។ ក្នុងផ្ទះភ្លើងក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងផ្ទះភ្លើងនោះ មិនបានសុំអនុញ្ញាតពីព្រះថេរៈទាំងឡាយឡើយ ហើយបង្កាត់ភ្លើងជាដើម។ ក្នុងកំពង់ទឹកសម្រាប់ងូត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «មិនត្រូវកំណត់ថាជាភិក្ខុខ្ចី ឬភិក្ខុចាស់ឡើយ ត្រូវងូតទឹកតាមលំដាប់ដែលមកដល់» ភិក្ខុនោះមិនអើពើនឹងពាក្យនោះឡើយ ទោះបីមកក្រោយ ក៏ចុះទៅក្នុងទឹក ធ្វើការរំខានដល់ភិក្ខុចាស់ និងភិក្ខុខ្ចីទាំងឡាយ។ ក្នុងផ្លូវជាទីត្រាច់ទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត ភិក្ខុនោះដើរទៅខាងមុខ ដើម្បីទទួលបានអាសនៈដ៏ប្រសើរ ទឹកដ៏ប្រសើរ និងចង្ហាន់ដ៏ប្រសើរ ដោយដើរប៉ះស្មាគ្នា (យកដៃទង្គិចដៃ)។ ក្នុងការចូលទៅក្នុងចន្លោះផ្ទះ តែងចូលទៅមុនព្រះថេរៈទាំងឡាយ និងលេងសើចខាងកាយជាមួយភិក្ខុខ្ចីៗជាដើម។

චතුට්ඨානං වචීපාගබ්භියං නාම සඞ්ඝගණපුග්ගලඅන්තරඝරෙසු අප්පතිරූපවාචානිච්ඡාරණං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො සඞ්ඝමජ්ඣෙ අනාපුච්ඡා ධම්මං භාසති. තථා පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරස්ස ගණස්ස මජ්ඣෙ පුග්ගලස්ස ච සන්තිකෙ, තත්ථෙව මනුස්සෙහි පඤ්හං පුට්ඨො වුඩ්ඪතරං අනාපුච්ඡා විස්සජ්ජෙති. අන්තරඝරෙ පන ‘‘ඉත්ථන්නාමෙ කිං අත්ථි? කිං යාගු, උදාහු ඛාදනීයං භොජනීයං? කිං මෙ දස්සසි? කිං අජ්ජ ඛාදිස්සාම? කිං භුඤ්ජිස්සාම? කිං පිවිස්සාමා’’තිආදීනි භාසති.

ភាពគំរោះគំរើយខាងវាចាមានស្ថាន ៤ យ៉ាងនោះ គឺការនិយាយពាក្យមិនសមគួរ ក្នុងកណ្ដាលជំនុំសង្ឃ កណ្ដាលគណៈ ចំពោះមុខបុគ្គល និងក្នុងចន្លោះផ្ទះ។ ដូចជា៖ ភិក្ខុខ្លះក្នុងសាសនានេះ មិនបានសុំអនុញ្ញាតឡើយ ហើយសម្ដែងធម៌កណ្ដាលជំនុំសង្ឃ។ ក្នុងកណ្ដាលគណៈដែលមានសភាពដូចពោលមកហើយខាងដើម និងចំពោះមុខបុគ្គលក៏ដូច្នោះដែរ គឺកាលដែលពួកមនុស្សសួរប្រស្នាក្នុងទីនោះ ភិក្ខុនោះមិនបានសុំអនុញ្ញាតពីព្រះថេរៈដែលមានវ័យចាស់ជាងឡើយ ហើយឆ្លើយដោះស្រាយប្រស្នានោះ។ ចំណែកក្នុងចន្លោះផ្ទះ តែងនិយាយពាក្យជាដើមថា «ក្នុងផ្ទះឈ្មោះនេះ មានអ្វីខ្លះ? មានយាគូ ឬមានខាទនីយភោជនីយាហារដែរឬទេ? តើអ្នកនឹងប្រគេនអ្វីដល់ខ្ញុំ? ថ្ងៃនេះយើងនឹងទំពារស៊ីអ្វី? យើងនឹងឆាន់អ្វី? យើងនឹងផឹកអ្វី?»។

අනෙකට්ඨානං මනොපාගබ්භියං නාම තෙසු තෙසු ඨානෙසු කායවාචාහි අජ්ඣාචාරං අනාපජ්ජිත්වාපි මනසාව කාමවිතක්කාදීනං විතක්කනං. අපිච දුස්සීලස්සෙව සතො ‘‘සීලවාති මං ජනො ජානාතූ’’ති එවං පවත්තා පාපිච්ඡතාපි මනොපාගබ්භියං. ඉති සබ්බෙසම්පි ඉමෙසං පාගබ්භියානං අභාවෙන අප්පගබ්භා හුත්වා උපසඞ්කමථාති වදති.

ភាពគំរោះគំរើយខាងចិត្តមានស្ថានច្រើនយ៉ាងនោះ គឺទោះបីជាមិនបានប្រព្រឹត្តកន្លងដោយកាយនិងវាចាក្នុងទីនោះៗក៏ដោយ តែងត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កជាដើមដោយចិត្តតែម្ដង។ មួយវិញទៀត សូម្បីតែសេចក្ដីប្រាថ្នាដ៏លាមកដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលទ្រុស្តសីលថា «សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាគតថាជាអ្នកមានសីលចុះ» នេះក៏ឈ្មោះថាជាភាពគំរោះគំរើយខាងចិត្តដែរ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយចូរជាអ្នកមិនគំរោះគំរើយ ដោយការមិនមាននូវភាពគំរោះគំរើយទាំងអស់នេះ ហើយចូលទៅជិតចុះ»។

ජරුදපානන්ති ජිණ්ණකූපං. පබ්බතවිසමන්ති පබ්බතෙ විසමං පපාතට්ඨානං. නදීවිදුග්ගන්ති නදියා විදුග්ගං ඡින්නතටට්ඨානං. අපකස්සෙව කායන්ති තාදිසානි ඨානානි යො ඛිඩ්ඩාදිපසුතො කායං අනපකස්ස එකතොභාරියං අකත්වාව වායුපත්ථම්භකං අග්ගාහාපෙත්වා චිත්තම්පි අනපකස්ස ‘‘එත්ථ පතිතො හත්ථපාදභඤ්ජනාදීනි පාපුණාතී’’ති අනාදීනවදස්සාවිතාය අනුබ්බෙජෙත්වා සම්පියායමානො ඔලොකෙති, සො පතිත්වා හත්ථපාදභඤ්ජනාදිඅනත්ථං පාපුණාති. යො පන උදකත්ථිකො වා අඤ්ඤෙන වා කෙනචි කිච්චෙන ඔලොකෙතුකාමො කායං අපකස්ස එකතො භාරියං කත්වා වායුපත්ථම්භකං ගාහාපෙත්වා, චිත්තම්පි අපකස්ස ආදීනවදස්සනෙන සංවෙජෙත්වා ඔලොකෙති, සො න පතති, යථාරුචිං ඔලොකෙත්වා සුඛී යෙනකාමං පක්කමති.

ពាក្យថា «ជរុទបានំ» គឺអណ្ដូងចាស់។ ពាក្យថា «បព្វតវិសមំ» គឺទីជ្រលងភ្នំដ៏ចោតមិនស្មើគ្នានៅលើភ្នំ។ ពាក្យថា «នទីវិទុគ្គំ» គឺទីច្រាំងបាក់ដ៏ពិបាកដើរក្នុងទន្លេ។ ពាក្យថា «អបកស្សេវ កាយំ» គឺបុរសណាដែលជាប់ជំពាក់នឹងការលេងសើចជាដើម មិនបានទាញកាយថយក្រោយ មិនបានផ្អៀងខ្លួនទៅម្ខាង មិនបានធ្វើកាយឲ្យនឹងដោយខ្យល់ (ដែលកើតអំពីចិត្ត) និងមិនបានទាញចិត្តថយក្រោយឡើយ តែងសម្លឹងមើលទីទាំងឡាយមានសភាពដូច្នោះ ដោយការមិនឃើញទោស មិនតក់ស្លុត និងដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ពេញចិត្តថា «បើធ្លាក់ទៅក្នុងទីនេះ នឹងត្រូវបាក់ដៃបាក់ជើងជាដើម» បុរសនោះរមែងធ្លាក់ទៅ ហើយដល់នូវសេចក្ដីវិនាសមានការបាក់ដៃបាក់ជើងជាដើម។ ចំណែកបុរសណាដែលត្រូវការទឹក ឬចង់មើលដោយកិច្ចការណាមួយ តែងទាញកាយថយក្រោយ ផ្អៀងខ្លួនទៅម្ខាង ធ្វើកាយឲ្យនឹងដោយខ្យល់ និងទាញចិត្តថយក្រោយ ធ្វើចិត្តឲ្យតក់ស្លុតដោយការឃើញទោស ហើយសម្លឹងមើល បុរសនោះរមែងមិនធ្លាក់ឡើយ គេសម្លឹងមើលតាមការគួរ ហើយមានសេចក្ដីសុខ ដើរទៅកាន់ទីដែលខ្លួនប្រាថ្នាបាន។

එවමෙව [Pg.157] ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – ජරුදපානාදයො විය හි චත්තාරි කුලානි, ඔලොකනපුරිසො විය භික්ඛු. යථා අනපකට්ඨකායචිත්තො තානි ඔලොකෙන්තො පුරිසො තත්ථ පතති, එවං අරක්ඛිතෙහි කායාදීහි කුලානි උපසඞ්කමන්තො භික්ඛු කුලෙසු බජ්ඣති, තතො නානප්පකාරං සීලපාදභඤ්ජනාදිඅනත්ථං පාපුණාති. යථා පන අපකට්ඨකායචිත්තො පුරිසො තත්ථ න පතති, එවං රක්ඛිතෙනෙව කායෙන රක්ඛිතෙහි චිත්තෙහි රක්ඛිතාය වාචාය සුප්පට්ඨිතාය සතියා අපකට්ඨකායචිත්තො හුත්වා කුලානි උපසඞ්කමන්තො භික්ඛු කුලෙසු න බජ්ඣති. අථස්ස යථා තත්ථ අපතිතස්ස පුරිසස්ස, න පාදා භඤ්ජන්ති, එවං සීලපාදො න භිජ්ජති. යථා හත්ථා න භඤ්ජන්ති, එවං සද්ධාහත්ථො න භිජ්ජති. යථා කුච්ඡි න භිජ්ජති, එවං සමාධිකුච්ඡි න භිජ්ජති. යථා සීසං න භිජ්ජති, එවං ඤාණසීසං න භිජ්ජති, යථා ච තං ඛාණුකණ්ටකාදයො න විජ්ඣන්ති, එවමිමං රාගකණ්ටකාදයො න විජ්ඣන්ති. යථා සො නිරුපද්දවො යථාරුචි ඔලොකෙත්වා සුඛී යෙනකාමං පක්කමති, එවං භික්ඛු කුලානි නිස්සාය චීවරාදයො පච්චයෙ පටිසෙවන්තො කම්මට්ඨානං වඩ්ඪෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො අරහත්තං පත්වා ලොකුත්තරසුඛෙන සුඛිතො යෙනකාමං අගතපුබ්බං නිබ්බානදිසං ගච්ඡති.

ពាក្យថា «ឯវមេវ ខោ» ក្នុងទីនេះ គឺជាការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យ។ ព្រោះថា ត្រកូលទាំង ៤ ប្រៀបដូចជាអណ្ដូងចាស់ជាដើម ភិក្ខុប្រៀបដូចជាបុរសដែលសម្លឹងមើល។ ដូចបុរសដែលមានកាយនិងចិត្តមិនបានទាញថយក្រោយ កាលសម្លឹងមើលអណ្ដូងចាស់ជាដើមនោះ តែងធ្លាក់ទៅក្នុងទីនោះ យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុកាលចូលទៅរកត្រកូលទាំងឡាយ ដោយកាយជាដើមដែលមិនបានរក្សា រមែងជាប់ជំពាក់ក្នុងត្រកូលទាំងឡាយ ពីព្រោះតែការជាប់ជំពាក់នោះ ភិក្ខុនោះរមែងដល់នូវសេចក្ដីវិនាសមានការបាក់សីលជាជើងជាដើមជាច្រើនប្រការ យ៉ាងនោះឯង។ ចំណែកបុរសដែលមានកាយនិងចិត្តទាញថយក្រោយ មិនធ្លាក់ទៅក្នុងទីនោះយ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុកាលចូលទៅរកត្រកូលទាំងឡាយ ដោយកាយដែលបានរក្សាទុកល្អ ដោយចិត្តដែលបានរក្សាទុកល្អ ដោយវាចាដែលបានរក្សាទុកល្អ និងដោយសតិដែលតាំងមាំល្អ ជាអ្នកមានកាយនិងចិត្តទាញថយក្រោយ រមែងមិនជាប់ជំពាក់ក្នុងត្រកូលទាំងឡាយឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ជើងទាំងឡាយរបស់បុរសដែលមិនធ្លាក់ទៅក្នុងទីនោះ មិនបាក់យ៉ាងណាមិញ សីលជាជើងរបស់ភិក្ខុនោះ ក៏មិនធ្លាយយ៉ាងនោះដែរ។ ដៃទាំងឡាយមិនបាក់យ៉ាងណាមិញ សទ្ធាជាដៃ ក៏មិនបាក់យ៉ាងនោះដែរ។ ពោះមិនធ្លាយយ៉ាងណាមិញ សមាធិជាពោះ ក៏មិនធ្លាយយ៉ាងនោះដែរ។ ក្បាលមិនបែកយ៉ាងណាមិញ ញាណជាក្បាល ក៏មិនបែកយ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត បង្គោលនិងបន្លាជាដើម មិនមុតបុរសនោះយ៉ាងណាមិញ បន្លាគឺរាគៈជាដើម ក៏មិនមុតភិក្ខុនេះយ៉ាងនោះដែរ។ បុរសនោះជាអ្នកមិនមានឧបទ្រព សម្លឹងមើលតាមការគួរ មានសេចក្ដីសុខ ដើរទៅកាន់ទីដែលខ្លួនប្រាថ្នាយ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុក៏ដូច្នោះដែរ តែងអាស្រ័យនឹងត្រកូលទាំងឡាយ ប្រើប្រាស់នូវបច្ច័យទាំងឡាយមានចីវរជាដើម ចម្រើនកម្មដ្ឋាន ពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ រហូតដល់សម្រេចព្រះអរហត្ត មានសេចក្ដីសុខដោយលោកុត្តរសុខ ហើយដើរទៅកាន់ទិសគឺព្រះនិព្វាន ដែលខ្លួនមិនធ្លាប់ទៅពីមុនមក តាមសេចក្ដីប្រាថ្នា យ៉ាងនោះឯង។

ඉදානි යො හීනාධිමුත්තිකො මිච්ඡාපටිපන්නො එවං වදෙය්‍ය ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ‘තිවිධං පාගබ්භියං පහාය නිච්චනවකත්තෙන චන්දූපමා කුලානි උපසඞ්කමථා’ති වදන්තො අට්ඨානෙ ඨපෙති, අසය්හං භාරං ආරොපෙති, යං න සක්කා කාතුං තං කාරෙතී’’ති, තස්ස වාදපථං පච්ඡින්දිත්වා, ‘‘සක්කා එවං කාතුං, අත්ථි එවරූපො භික්ඛූ’’ති දස්සෙන්තො කස්සපො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ.

ឥឡូវនេះ បុគ្គលដែលមានអធ្យាស្រ័យថោកទាប មានការប្រតិបត្តិខុស គប្បីនិយាយយ៉ាងនេះថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធកាលទ្រង់ត្រាស់ថា \"ចូរលះបង់ភាពគំរោះគំរើយ ៣ យ៉ាង ហើយជាអ្នកថ្មីជានិច្ច ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទ ចូលទៅរកត្រកូលទាំងឡាយចុះ\" ឈ្មោះថាទ្រង់ដាក់ទុកក្នុងទីមិនសមគួរ ទ្រង់លើកដាក់នូវភារៈដែលមិនអាចទ្រាំទ្របាន ទ្រង់ឲ្យធ្វើនូវកិច្ចការដែលមិនអាចធ្វើបានឡើយ» ព្រះមានព្រះភាគដើម្បីកាត់ផ្ដាច់នូវពាក្យសំដីរបស់បុគ្គលនោះ ហើយទ្រង់បង្ហាញថា «ការធ្វើបែបនេះគឺអាចធ្វើទៅបាន ភិក្ខុដែលមានសភាពបែបនេះគឺមានពិតមែន» ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «កស្សបោ ភិក្ខវេ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះកស្សបៈ...)។

ආකාසෙ පාණිං චාලෙසීති නීලෙ ගගනන්තරෙ යමකවිජ්ජුතං චාරයමානො විය හෙට්ඨාභාගං උපරිභාගං උභතොපස්සෙසු පාණිං සඤ්චාරෙසි. ඉදඤ්ච පන තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ අසම්භින්නපදං නාම. අත්තමනොති තුට්ඨචිත්තො සකමනො, න දොමනස්සෙන පච්ඡින්දිත්වා ගහිතමනො. කස්සපස්ස, භික්ඛවෙති ඉදම්පි පුරිමනයෙනෙව පරවාදං පච්ඡින්දිත්වා අත්ථි එවරූපො භික්ඛූති දස්සනත්ථං වුත්තං.

ពាក្យថា «អាកាសេ បាណិំ ចាលេសិ» គឺទ្រង់គ្រវីព្រះហស្តទៅខាងក្រោម ទៅខាងលើ និងទៅកាន់ចំហៀងទាំងសងខាង ប្រៀបដូចជាការបញ្ចេញនូវផ្លេកបន្ទោរជាគូក្នុងកណ្ដាលអាកាសដ៏ខៀវស្រងាត់។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យនេះឈ្មោះថាជាបទដែលមិនច្រឡូកច្រឡំគ្នាក្នុងព្រះពុទ្ធវចនៈជាត្រៃបិដក។ ពាក្យថា «អត្តមនោ» គឺមានចិត្តត្រេកអរ មានចិត្តជារបស់ខ្លួន មិនមែនជាចិត្តដែលត្រូវកាត់ផ្ដាច់ដោយទោមនស្សហើយកាន់យកនោះឡើយ។ ពាក្យថា «កស្សបស្ស ភិក្ខវេ» នេះ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយណៃមុននោះឯង ដើម្បីកាត់ផ្ដាច់វាទៈរបស់បុគ្គលដទៃ ហើយបង្ហាញថា ភិក្ខុដែលមានសភាពបែបនេះគឺមានពិតមែន។

පසන්නාකාරං [Pg.158] කරෙය්‍යුන්ති චීවරාදයො පච්චයෙ දදෙය්‍යුං. තථත්තාය පටිපජ්ජෙය්‍යුන්ති සීලස්ස ආගතට්ඨානෙ සීලං පූරයමානා, සමාධිවිපස්සනා මග්ගඵලානං ආගතට්ඨානෙ තානි තානි සම්පාදයමානා තථාභාවාය පටිපජ්ජෙය්‍යුං. අනුදයන්ති රක්ඛණභාවං. අනුකම්පන්ති මුදුචිත්තතං. උභයඤ්චෙතං කාරුඤ්ඤස්සෙව වෙවචනං. කස්සපො, භික්ඛවෙති ඉදම්පි පුරිමනයෙනෙව පරවාදං පච්ඡින්දිත්වා අත්ථි එවරූපො භික්ඛූති දස්සනත්ථං වුත්තං. කස්සපෙන වාති එත්ථ චන්දොපමාදිවසෙන යොජනං කත්වා පුරිමනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. තතියං.

ពាក្យថា «បសន្នាការំ ករេយ្យុំ» គឺគប្បីប្រគេននូវបច្ច័យទាំងឡាយមានចីវរជាដើម។ ពាក្យថា «តថត្តាយ បដិបជ្ជេយ្យុំ» គឺកាលបើដល់វារៈនៃសីល គប្បីបំពេញសីល កាលបើដល់វារៈនៃសមាធិ វិបស្សនា មគ្គ និងផល គប្បីញ៉ាំងធម៌ទាំងនោះៗឲ្យសម្រេច ហើយប្រតិបត្តិដើម្បីភាពជាសភាពយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា «អនុទយំ» គឺសភាពចង់រក្សា។ ពាក្យថា «អនុកម្បំ» គឺសភាពមានចិត្តទន់ភ្លន់។ បទទាំងពីរនេះ ជាវេវចនសព្ទនៃសេចក្ដីករុណាតែម្ដង។ ពាក្យថា «កស្សបោ ភិក្ខវេ» នេះ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយណៃមុននោះឯង ដើម្បីកាត់ផ្ដាច់វាទៈរបស់បុគ្គលដទៃ ហើយបង្ហាញថា ភិក្ខុដែលមានសភាពបែបនេះគឺមានពិតមែន។ ក្នុងពាក្យថា «កស្សបេន វា» នេះ គប្បីភ្ជាប់សេចក្ដីដោយអំណាចនៃឧបមាដោយព្រះចន្ទជាដើម ហើយយល់ដឹងនូវអត្ថន័យដោយណៃមុននោះឯង។ សូត្រទី ៣ ចប់។

4. කුලූපකසුත්තවණ්ණනා

៤. អដ្ឋកថាកុលូបកសូត្រ

147. චතුත්ථෙ කුලූපකොති කුලඝරානං උපගන්තා. දෙන්තුයෙව මෙති දදන්තුයෙව මය්හං. සන්දීයතීති අට්ටීයති පීළියති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. චතුත්ථං.

១៤៧. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា «កុលូបកោ» គឺអ្នកចូលទៅជិតផ្ទះនៃត្រកូលទាំងឡាយ。 ពាក្យថា «ទេន្តុយេវ មេ» គឺចូរគេប្រគេនដល់ខ្ញុំតែម្ដងចុះ។ ពាក្យថា «សន្ទីយតិ» គឺធុញទ្រាន់ ញាំញី។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ គប្បីជ្រាបតាមណៃដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ សូត្រទី ៤ ចប់។

5. ජිණ්ණසුත්තවණ්ණනා

៥. អដ្ឋកថាជិណ្ណសូត្រ

148. පඤ්චමෙ ජිණ්ණොති ථෙරො මහල්ලකො. ගරුකානීති තං සත්ථු සන්තිකා ලද්ධකාලතො පට්ඨාය ඡින්නභින්නට්ඨානෙ සුත්තසංසිබ්බනෙන චෙව අග්ගළදානෙන ච අනෙකානි පටලානි හුත්වා ගරුකානි ජාතානි. නිබ්බසනානීති පුබ්බෙ භගවතා නිවාසෙත්වා අපනීතතාය එවංලද්ධනාමානි. තස්මාති යස්මා ත්වං ජිණ්ණො චෙව ගරුපංසුකූලො ච. ගහපතානීති පංසුකූලිකඞ්ගං විස්සජ්ජෙත්වා ගහපතීහි දින්නචීවරානි ධාරෙහීති වදති. නිමන්තනානීති පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං විස්සජ්ජෙත්වා සලාකභත්තාදීනි නිමන්තනානි භුඤ්ජාහීති වදති. මම ච සන්තිකෙති ආරඤ්ඤිකඞ්ගං විස්සජ්ජෙත්වා ගාමන්තසෙනාසනෙයෙව වසාහීති වදති.

១៤៨. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា «ជិណ្ណោ» គឺព្រះថេរៈមានវ័យចាស់ជរា។ ពាក្យថា «គរុកានិ» គឺចីវរនោះ ចាប់តាំងពីពេលដែលបានទទួលពីសំណាក់ព្រះបរមសាស្ត្រាមក កាលបើដាច់ធ្លាយក្នុងទីនោះៗ ក៏ដេរភ្ជាប់ដោយសរសៃអំបោះខ្លះ ប៉ះប៉ះខ្លះ រហូតមានស្រទាប់ជាច្រើនជាន់ ហើយក្លាយជាធ្ងន់។ ពាក្យថា «និព្វសនានិ» គឺចីវរដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្លាប់ប្រើប្រាស់ហើយលះបង់ចោលក្នុងកាលមុន ទើបបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «តស្មា» គឺព្រោះហេតុតែអ្នកចាស់ជរាផង ចីវរបង្សុកូលក៏ធ្ងន់ផង។ ពាក្យថា «គហបតានិ» គឺទ្រង់ត្រាស់ថា ចូរលះបង់បង្សុកូលិកង្គធុតង្គ ហើយប្រើប្រាស់នូវចីវរដែលគហបតីទាំងឡាយប្រគេនចុះ។ ពាក្យថា «និមន្តនានិ» គឺទ្រង់ត្រាស់ថា ចូរលះបង់បិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ ហើយឆាន់នូវចង្ហាន់ដែលគេនិមន្តមានស្លាកភត្តជាដើមចុះ។ ពាក្យថា «មម ច សន្តិកេ» គឺទ្រង់ត្រាស់ថា ចូរលះបង់អារញ្ញិកង្គធុតង្គ ហើយគង់នៅក្នុងសេនាសនៈក្បែរស្រុកចុះ។

නනු ච යථා රාජා සෙනාපතිං සෙනාපතිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා තස්ස රාජූපට්ඨානාදිනා අත්තනො කම්මෙන ආරාධෙන්තස්සෙව තං ඨානන්තරං ගහෙත්වා අඤ්ඤස්ස දදමානො අයුත්තං නාම කරොති, එවං සත්ථා මහාකස්සපත්ථෙරස්ස පච්චුග්ගමනත්ථාය තිගාවුතං මග්ගං ගන්ත්වා රාජගහස්ස ච නාළන්දාය ච අන්තරෙ බහුපුත්තකරුක්ඛමූලෙ නිසින්නො තීහි ඔවාදෙහි උපසම්පාදෙත්වා තෙන සද්ධිං අත්තනො චීවරං පරිවත්තෙත්වා ථෙරං ජාතිආරඤ්ඤිකඞ්ගඤ්චෙව ජාතිපංසුකූලිකඞ්ගඤ්ච [Pg.159] අකාසි, සො තස්මිං කත්තුකම්‍යතාඡන්දෙන සත්ථු චිත්තං ආරාධෙන්තස්සෙව පංසුකූලාදීනි විස්සජ්ජාපෙත්වා ගහපතිචීවරපටිග්ගහණාදීසු නියොජෙන්තො අයුත්තං නාම කරොතීති. න කරොති. කස්මා? අත්තජ්ඣාසයත්තා. න හි සත්ථා ධුතඞ්ගානි විස්සජ්ජාපෙතුකාමො, යථා පන අඝට්ටිතා භෙරිආදයො සද්දං න විස්සජ්ජෙන්ති, එවං අඝට්ටිතා එවරූපා පුග්ගලා න සීහනාදං නදන්තීති නදාපෙතුකාමො සීහනාදජ්ඣාසයෙන එවමාහ. ථෙරොපි සත්ථු අජ්ඣාසයානුරූපෙනෙව ‘‘අහං ඛො, භන්තෙ, දීඝරත්තං ආරඤ්ඤිකො චෙවා’’තිආදිනා නයෙන සීහනාදං නදති.

សួរថា៖ ដូចជាព្រះរាជាទ្រង់តែងតាំងសេនាបតីក្នុងតំណែងសេនាបតីហើយ កាលដែលសេនាបតីនោះកំពុងធ្វើឲ្យព្រះរាជាសព្វព្រះរាជហឫទ័យដោយការបម្រើព្រះរាជាជាដើមដែលជាកិច្ចការរបស់ខ្លួន ព្រះរាជាបែរជាដកហូតតំណែងនោះយកទៅប្រទានដល់អ្នកដទៃ ឈ្មោះថាធ្វើមិនសមគួរ យ៉ាងណាមិញ ព្រះសាស្ត្រាទ្រង់យាងទៅកាន់ផ្លូវចម្ងាយ ៣ គាវុត ដើម្បីទទួលព្រះមហាកស្សបត្ថេរ ហើយគង់នៅក្រោមដើមឈើឈ្មោះពហុបុត្តកៈ ក្នុងចន្លោះក្រុងរាជគ្រឹះនិងក្រុងណាលន្ទា ទ្រង់ញ៉ាំងព្រះថេរៈឲ្យឧបសម្បទាដោយឱវាទ ៣ ប្រការ ហើយទ្រង់ផ្លាស់ប្ដូរចីវររបស់ព្រះអង្គជាមួយព្រះថេរៈ ធ្វើឲ្យព្រះថេរៈជាអ្នកមានអារញ្ញិកង្គធុតង្គតាំងពីកំណើត និងមានបង្សុកូលិកង្គធុតង្គតាំងពីកំណើត កាលដែលព្រះថេរៈនោះកំពុងធ្វើឲ្យព្រះសាស្ត្រាសព្វព្រះហឫទ័យដោយសេចក្ដីប្រាថ្នាចង់ធ្វើតាមព្រះហឫទ័យ ព្រះសាស្ត្រាបែរជាឲ្យព្រះថេរៈលះបង់បង្សុកូលជាដើម ហើយណែនាំឲ្យទទួលចីវររបស់គហបតីជាដើម ឈ្មោះថាទ្រង់ធ្វើមិនសមគួរដែរឬទេ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនធ្វើមិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានូវប្រយោជន៍។ ព្រោះថា ព្រះសាស្ត្រាមិនមែនមានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នាឲ្យលះបង់ធុតង្គទាំងឡាយឡើយ តែប្រៀបដូចជាស្គរជាដើមដែលគេមិនបានវាយ រមែងមិនបញ្ចេញសំឡេង យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលមានសភាពបែបនេះដែលគេមិនបានប៉ះពាល់ រមែងមិនបន្លឺសីហនាទ យ៉ាងនោះឯង ព្រះសាស្ត្រាទ្រង់ប្រាថ្នាឲ្យព្រះថេរៈបន្លឺសីហនាទ ទើបទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះដោយអំណាចនៃព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានូវសីហនាទ។ ចំណែកព្រះថេរៈក៏បន្លឺសីហនាទស្របតាមព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះសាស្ត្រា ដោយណៃជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃអស់រាត្រីដ៏វែង...»។

දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො නාම ආරඤ්ඤිකස්සෙව ලබ්භති, නො ගාමන්තවාසිනො. ගාමන්තස්මිඤ්හි වසන්තො දාරකසද්දං සුණාති, අසප්පායරූපානි පස්සති, අසප්පායෙ සද්දෙ සුණාති, තෙනස්ස අනභිරති උප්පජ්ජති. ආරඤ්ඤිකො පන ගාවුතං වා අඩ්ඪයොජනං වා අතික්කමිත්වා අරඤ්ඤං අජ්ඣොගාහෙත්වා වසන්තො දීපිබ්‍යග්ඝසීහාදීනං සද්දෙ සුණාති, යෙසං සවනපච්චයා අමානුසිකාසවනරති උප්පජ්ජති. යං සන්ධාය වුත්තං –

ពាក្យថា «ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ» គឺការរស់នៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះ រមែងបានសម្រេចដល់ភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃតែប៉ុណ្ណោះ មិនបានសម្រេចដល់ភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងស្រុកឡើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុកាលនៅក្នុងស្រុក តែងឮសំឡេងក្មេងៗ ឃើញរូបភាពមិនសមគួរ ឮសំឡេងមិនសមគួរ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្ដីមិនត្រេកអរ (អនភិរតី) រមែងកើតឡើងដល់ភិក្ខុនោះ។ ចំណែកភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃ កាលដើរហួសចម្ងាយ ១ គាវុត ឬកន្លះយោជន៍ ហើយចូលទៅនៅក្នុងព្រៃជ្រៅ តែងឮសំឡេងសត្វខ្លារខិន ខ្លាធំ និងសត្វសីហៈជាដើម ព្រោះតែការឮសំឡេងសត្វទាំងនោះ សេចក្ដីត្រេកអរក្នុងវិវេកដែលហួសពីវិស័យរបស់មនុស្សរមែងកើតឡើង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់រំលឹកដល់សេចក្ដីត្រេកអរនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា៖

‘‘සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො;

අමානුසී රතී හොති, සම්මා ධම්මං විපස්සතො.

«សេចក្ដីត្រេកអរដ៏ក្រៃលែងហួសពីវិស័យរបស់មនុស្ស រមែងកើតមានដល់ភិក្ខុអ្នកមានចិត្តស្ងប់រំងាប់ ចូលទៅកាន់ផ្ទះដ៏ស្ងាត់ ពិចារណាឃើញធម៌ដោយត្រូវ។»

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානතං. (ධ. ප. 373-374);

«ក្នុងកាលណាៗ ភិក្ខុរមែងពិចារណាឃើញនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ ភិក្ខុនោះរមែងបាននូវសេចក្តីឆ្អែតកាយ និងសេចក្តីរីករាយចិត្ត នោះជាអមតធម៌ សម្រាប់អ្នកដឹងច្បាស់។»

‘‘පුරතො පච්ඡතො වාපි, අපරො චෙ න විජ්ජති;

තත්ථෙව ඵාසු භවති, එකස්ස රමතො වනෙ’’ති.

«បើបុគ្គលដទៃមិនមាននៅខាងមុខ ឬខាងក្រោយទេ សេចក្តីសប្បាយរមែងមានដល់បុគ្គលម្នាក់ឯង អ្នកត្រេកអរក្នុងព្រៃ ក្នុងទីនោះឯង។»

තථා පිණ්ඩපාතිකස්සෙව ලබ්භති, නො අපිණ්ඩපාතිකස්ස. අපිණ්ඩපාතිකො හි අකාලචාරී හොති, තුරිතචාරං ගච්ඡති, පරිවත්තෙති, පලිබුද්ධොව ගච්ඡති, තත්ථ ච බහුසංසයො හොති. පිණ්ඩපාතිකො පන න අකාලචාරී හොති, න තුරිතචාරං ගච්ඡති, න පරිවත්තෙති, අපලිබුද්ධොව ගච්ඡති, තත්ථ ච න බහුසංසයො හොති.

សេចក្តីសម្រេច (នូវការរស់នៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន) យ៉ាងនោះ រមែងបានតែដល់ភិក្ខុអ្នកជាបិណ្ឌបាតិកៈប៉ុណ្ណោះ មិនបានដល់ភិក្ខុអ្នកមិនមែនជាបិណ្ឌបាតិកៈឡើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុអ្នកមិនមែនជាបិណ្ឌបាតិកៈ រមែងជាអ្នកត្រេចទៅក្នុងកាលមិនគួរ ដើរទៅដោយប្រញាប់ប្រញាល់ ផ្លាស់ប្ដូរ (បាត្រ ឬស្លាកភត្ត) ដើរទៅទាំងមានសេចក្តីកង្វល់ និងមានសេចក្តីសង្ស័យជាច្រើនក្នុងទីនោះ។ ចំណែកឯភិក្ខុអ្នកជាបិណ្ឌបាតិកៈ មិនមែនជាអ្នកត្រេចទៅក្នុងកាលមិនគួរឡើយ មិនដើរទៅដោយប្រញាប់ប្រញាល់ មិនផ្លាស់ប្ដូរ ដើរទៅដោយគ្មានសេចក្តីកង្វល់ឡើយ និងមិនមានសេចក្តីសង្ស័យជាច្រើនក្នុងទីនោះឡើយ។

කථං? අපිණ්ඩපාතිකො හි ගාමතො දූරවිහාරෙ වසමානො කාලස්සෙව ‘‘යාගුං වා පාරිවාසිකභත්තං වා ලච්ඡාමි, ආසනසාලාය වා පන [Pg.160] උද්දෙසභත්තාදීසු කිඤ්චිදෙව මය්හං පාපුණිස්සතී’’ති මක්කටකසුත්තානි ඡින්දන්තො සයිතගොරූපානි උට්ඨාපෙන්තො පාතොව ගච්ඡන්තො අකාලචාරී හොති. මනුස්සෙ ඛෙත්තකම්මාදීනං අත්ථාය ගෙහා නික්ඛන්තෙයෙව සම්පාපුණිතුං මිගං අනුබන්ධන්තො විය වෙගෙන ගච්ඡන්තො තුරිතචාරී හොති. අන්තරා කිඤ්චිදෙව දිස්වා ‘‘අසුකඋපාසකො වා අසුකඋපාසිකා වා ගෙහෙ, නො ගෙහෙ’’ති පුච්ඡති, ‘‘නො ගෙහෙ’’ති සුත්වා ‘‘ඉදානි කුතො ලභිස්සාමී’’ති? අග්ගිදඩ්ඪො විය පවෙධති, සයං පච්ඡිමදිසං ගන්තුකාමො පාචීනදිසාය සලාකං ලභිත්වා අඤ්ඤං පච්ඡිමදිසාය ලද්ධසලාකං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහං පච්ඡිමදිසං ගමිස්සාමි, මම සලාකං තුම්හෙ ගණ්හථ, තුම්හාකං සලාකං මය්හං දෙථා’’ති සලාකං පරිවත්තෙති. එකං වා පන සලාකභත්තං ආහරිත්වා පරිභුඤ්ජන්තො ‘‘අපරස්සාපි සලාකභත්තස්ස පත්තං දෙථා’’ති මනුස්සෙහි වුත්තෙ, ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං පත්තං දෙථ, අහං මය්හං පත්තෙ භත්තං පක්ඛිපිත්වා තුම්හාකං පත්තං දස්සාමී’’ති අඤ්ඤස්ස පත්තං දාපෙත්වා භත්තෙ ආහටෙ අත්තනො පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා පත්තං පටිදෙන්තො පත්තං පරිවත්තෙති නාම. විහාරෙ රාජරාජමහාමත්තාදයො මහාදානං දෙන්ති, ඉමිනා ච භිය්‍යො දූරගාමෙ සලාකා ලද්ධා, තත්ථ අගච්ඡන්තො පුන සත්තාහං සලාකං න ලභතීති අලාභභයෙන ගච්ඡති, එවං ගච්ඡන්තො පලිබුද්ධො හුත්වා ගච්ඡති නාම. යස්ස චෙස සලාකභත්තාදිනො අත්ථාය ගච්ඡති, ‘‘තං දස්සන්ති නු ඛො මෙ, උදාහු න දස්සන්ති, පණීතං නු ඛො දස්සන්ති, උදාහු ලූඛං, ථොකං නු ඛො, උදාහු බහුකං, සීතලං නු ඛො, උදාහු උණ්හ’’න්ති එවං තත්ථ ච බහුසංසයො හොති.

តើដូចម្តេច? ព្រោះថា ភិក្ខុអ្នកមិនមែនជាបិណ្ឌបាតិកៈ កាលរស់នៅក្នុងវិហារដ៏ឆ្ងាយពីស្រុក រមែងគិតតាំងពីព្រលឹមថា «អាត្មាអញនឹងបានយ៉ាគូ ឬភត្តដែលគេទុកពីយប់មិញ ឬមួយចំណែកណាមួយក្នុងឧទ្ទេសភត្តជាដើម នឹងបានដល់អាត្មាអញក្នុងសាលាឆាន់» ហើយក៏ដើរទៅទាំងព្រលឹម កាត់សរសៃពីងពាង ធ្វើឲ្យពួកគោដែលដេកឲ្យក្រោកឡើង ឈ្មោះថាជាអ្នកត្រេចទៅក្នុងកាលមិនគួរ។ ភិក្ខុនោះប្រញាប់ប្រញាល់ដើរទៅយ៉ាងលឿន ប្រៀបដូចជាព្រានដេញតាមសត្វម្រឹគ ដើម្បីឲ្យទាន់ពួកមនុស្សដែលទើបតែចេញពីផ្ទះទៅធ្វើការងារស្រែចម្ការជាដើម ឈ្មោះថាជាអ្នកដើរទៅដោយប្រញាប់ប្រញាល់។ ក្នុងចន្លោះផ្លូវ កាលឃើញឧបាសក ឬឧបាសិកាណាម្នាក់ ក៏សួរថា «ឧបាសកឈ្មោះនេះ ឬឧបាសិកាឈ្មោះនេះ នៅផ្ទះ ឬមិននៅផ្ទះ?» លុះឮថា «មិននៅផ្ទះទេ» ក៏ញាប់ញ័រដូចជាត្រូវភ្លើងរលាក ដោយគិតថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងបានពីណា?» ខ្លួនឯងចង់ទៅទិសខាងលិច ប៉ុន្តែបានស្លាកក្នុងទិសខាងកើត ក៏ចូលទៅរកភិក្ខុដទៃដែលបានស្លាកក្នុងទិសខាងលិច ហើយនិយាយថា «លោកម្ចាស់ ខ្ញុំនឹងទៅទិសខាងលិច សូមលោកម្ចាស់ទទួលយកស្លាករបស់ខ្ញុំ ហើយសូមប្រគល់ស្លាករបស់លោកម្ចាស់មកឲ្យខ្ញុំវិញ» នេះឈ្មោះថា ផ្លាស់ប្ដូរស្លាក។ ម៉្យាងទៀត ភិក្ខុអ្នកនាំយកស្លាកភត្តមួយចំណែកមកឆាន់ កាលពួកមនុស្សនិយាយថា «លោកម្ចាស់ សូមប្រគល់បាត្រសម្រាប់ស្លាកភត្តមួយទៀតមក» ក៏និយាយថា «លោកម្ចាស់ សូមប្រគល់បាត្ររបស់លោកមក ខ្ញុំនឹងដាក់ភត្តក្នុងបាត្ររបស់ខ្ញុំ រួចនឹងប្រគល់បាត្ររបស់លោកជូនវិញ» ហើយសុំបាត្រពីភិក្ខុដទៃ នាំយកភត្តមកដាក់ក្នុងបាត្ររបស់ខ្លួន រួចប្រគល់បាត្រនោះទៅវិញ នេះឈ្មោះថា ផ្លាស់ប្ដូរបាត្រ។ ក្នុងវិហារ ពួកស្តេច និងមហាមាត្យរបស់ស្តេចជាដើម រមែងថ្វាយមហាទាន ហើយភិក្ខុនេះបានស្លាកជាច្រើនក្នុងស្រុកដ៏ឆ្ងាយ បើមិនទៅទីនោះទេ ក៏ខ្លាចក្រែងមិនបានស្លាកក្នុងរវាង ៧ ថ្ងៃទៀត ទើបដើរទៅដោយការខ្លាចបាត់បង់លាភ ភិក្ខុដែលដើរទៅយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ដើរទៅទាំងមានសេចក្តីកង្វល់។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុនោះដើរទៅដើម្បីស្លាកភត្តជាដើមនោះ រមែងមានសេចក្តីសង្ស័យជាច្រើនក្នុងទីនោះថា «តើគេនឹងប្រគេនអាត្មាអញ ឬមិនប្រគេនទេ? តើគេនឹងប្រគេនរបស់ប្រណីត ឬរបស់សៅហ្មង? តើគេនឹងប្រគេនតិច ឬច្រើន? តើគេនឹងប្រគេនរបស់ត្រជាក់ ឬរបស់ក្តៅ?» យ៉ាងនេះជាដើម។

පිණ්ඩපාතිකො පන කාලස්සෙව වුට්ඨාය වත්තපටිවත්තං කත්වා සරීරං පටිජග්ගිත්වා වසනට්ඨානං පවිසිත්වා කම්මට්ඨානං මනසිකත්වා කාලං සල්ලක්ඛෙත්වා මහාජනස්ස උළුඞ්කභික්ඛාදීනි දාතුං පහොනකකාලෙ ගච්ඡතීති න අකාලචාරී හොති, එකෙකං පදවාරං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා විපස්සන්තො ගච්ඡතීති න තුරිතචාරී හොති, අත්තනො ගරුභාවෙන ‘‘අසුකො ගෙහෙ, න ගෙහෙ’’ති න පුච්ඡති, සලාකභත්තාදීනියෙව න ගණ්හාති. අගණ්හන්තො කිං පරිවත්තෙස්සති? න අඤ්ඤස්ස වසෙන පලිබුද්ධොව හොති[Pg.161], කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තො යථාරුචි ගච්ඡති, ඉතරො විය න බහුසංසයො හොති. එකස්මිං ගාමෙ වා වීථියා වා අලභිත්වා අඤ්ඤත්ථ චරති. තස්මිම්පි අලභිත්වා අඤ්ඤත්ථ චරන්තො මිස්සකොදනං සඞ්කඩ්ඪිත්වා අමතං විය පරිභුඤ්ජිත්වා ගච්ඡති.

ចំណែកឯភិក្ខុអ្នកជាបិណ្ឌបាតិកៈ ក្រោកឡើងតាំងពីព្រលឹម ធ្វើវត្តប្រតិបត្តិរួចហើយ ជម្រះរាងកាយ ចូលទៅកាន់កន្លែងស្នាក់នៅ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន កំណត់ដឹងនូវពេលវេលា ហើយដើរទៅក្នុងកាលដែលមហាជនអាចប្រគេនយ៉ាគូ និងភិក្ខាជាដើមបាន ហេតុនោះ ទើបមិនឈ្មោះថាជាអ្នកត្រេចទៅក្នុងកាលមិនគួរឡើយ។ ភិក្ខុនោះដើរទៅទាំងចម្រើនវិបស្សនា ដោយបែងចែកជំហាននីមួយៗជា ៦ ភាគ ហេតុនោះ ទើបមិនឈ្មោះថាជាអ្នកដើរទៅដោយប្រញាប់ប្រញាល់ឡើយ។ ដោយសេចក្តីអត់ធន់របស់ខ្លួន ភិក្ខុនោះមិនសួរថា «អ្នកនេះនៅផ្ទះ ឬមិននៅផ្ទះ?» ឡើយ មិនទទួលយកស្លាកភត្តជាដើមឡើយ។ កាលមិនទទួល តើនឹងផ្លាស់ប្ដូរអ្វី? មិនមែនជាអ្នកមានសេចក្តីកង្វល់ព្រោះតែបុគ្គលដទៃឡើយ តែងដើរទៅតាមសេចក្តីពេញចិត្ត ទាំងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន មិនមានសេចក្តីសង្ស័យជាច្រើនដូចភិក្ខុដទៃឡើយ។ បើមិនបានក្នុងស្រុកមួយ ឬក្នុងច្រកផ្លូវមួយ ក៏ត្រេចទៅក្នុងទីដទៃ。 កាលមិនបានក្នុងទីនោះទៀត ក៏ត្រេចទៅក្នុងទីដទៃទៀត ប្រមូលបានចង្ហាន់លាយឡំគ្នា ហើយឆាន់ដូចជាអមតរស រួចក៏ដើរទៅ។

පංසුකූලිකස්සෙව ලබ්භති, නො අපංසුකූලිකස්ස. අපංසුකූලිකො හි වස්සාවාසිකං පරියෙසන්තො චරති, න සෙනාසනසප්පායං පරියෙසති. පංසුකූලිකො පන න වස්සාවාසිකං පරියෙසන්තො චරති, සෙනාසනසප්පායමෙව පරියෙසති. තෙචීවරිකස්සෙව ලබ්භති, න ඉතරස්ස. අතෙචීවරිකො හි බහුභණ්ඩො බහුපරික්ඛාරො හොති, තෙනස්ස ඵාසුවිහාරො නත්ථි. අප්පිච්ඡාදීනඤ්චෙව ලබ්භති, න ඉතරෙසන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘අත්තනො ච දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං සම්පස්සමානො’’ති. පඤ්චමං.

សេចក្តីសម្រេចនោះ រមែងបានតែដល់ភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់នូវបង្សុកូលិកធុតង្គប៉ុណ្ណោះ មិនបានដល់ភិក្ខុអ្នកមិនទ្រទ្រង់បង្សুকូលិកធុតង្គឡើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុអ្នកមិនទ្រទ្រង់បង្សুকូលិកធុតង្គ តែងត្រេចទៅស្វែងរកចីវរសម្រាប់វស្សាវាសិកៈ តែមិនស្វែងរកសេនាសនៈដ៏សមគួរឡើយ។ ចំណែកឯភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់បង្សুকូលិកធុតង្គ មិនត្រេចទៅស្វែងរកចីវរសម្រាប់វស្សាវាសិកៈឡើយ តែងស្វែងរកតែសេនាសនៈដ៏សមគួរតែប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីសម្រេចនោះ រមែងបានតែដល់ភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់ត្រិចីវរិកធុតង្គប៉ុណ្ណោះ មិនបានដល់ភិក្ខុដទៃឡើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុអ្នកមិនទ្រទ្រង់ត្រិចីវរិកធុតង្គ រមែងជាអ្នកមានរបស់របរច្រើន មានបរិក្ខារច្រើន ហេតុនោះ ការរស់នៅជាសុខរបស់ភិក្ខុនោះក៏មិនមាន។ សេចក្តីសម្រេចនោះ រមែងបានដល់ភិក្ខុអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចជាដើមប៉ុណ្ណោះ មិនបានដល់ភិក្ខុដទៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា — «កាលសម្លឹងមើលឃើញនូវការរស់នៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្នរបស់ខ្លួន»។ ចប់ ភាគទីប្រាំ។

6. ඔවාදසුත්තවණ්ණනා

៦. សេចក្តីអធិប្បាយឱវាទសូត្រ

149. ඡට්ඨෙ අහං වාති කස්මා ආහ? ථෙරං අත්තනො ඨානෙ ඨපනත්ථං. කිං සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා නත්ථීති? අත්ථි. එවං පනස්ස අහොසි ‘‘ඉමෙ න චිරං ඨස්සන්ති, කස්සපො පන වීසවස්සසතායුකො, සො මයි පරිනිබ්බුතෙ සත්තපණ්ණිගුහායං නිසීදිත්වා ධම්මවිනයසඞ්ගහං කත්වා මම සාසනං පඤ්චවස්සසහස්සපරිමාණකාලපවත්තනකං කරිස්සති, අත්තනො තං ඨානෙ ඨපෙමි, එවං භික්ඛූ කස්සපස්ස සුස්සූසිතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තී’’ති. තස්මා එවමාහ. දුබ්බචාති දුක්ඛෙන වත්තබ්බා. දොවචස්සකරණෙහීති දුබ්බචභාවකරණෙහි. අප්පදක්ඛිණග්ගාහිනොති අනුසාසනිං සුත්වා පදක්ඛිණං න ගණ්හන්ති යථානුසිට්ඨං න පටිපජ්ජන්ති, අප්පටිපජ්ජන්තා වාමගාහිනො නාම ජාතාති දස්සෙති. අච්චාවදන්තෙති අතික්කම්ම වදන්තෙ, සුතපරියත්තිං නිස්සාය අතිවිය වාදං කරොන්තෙති අත්ථො. කො බහුතරං භාසිස්සතීති ධම්මං කථෙන්තො කො බහුං භාසිස්සති, කිං ත්වං, උදාහු අහන්ති? කො සුන්දරතරන්ති, එකො බහුං භාසන්තො අසහිතං අමධුරං භාසති, එකො සහිතං මධුරං, තං සන්ධායාහ ‘‘කො සුන්දරතර’’න්ති? එකො පන බහුඤ්ච සුන්දරඤ්ච කථෙන්තො චිරං න භාසති, ලහුඤ්ඤෙව උට්ඨාති, එකො අද්ධානං පාපෙති, තං සන්ධායාහ ‘‘කො චිරතර’’න්ති? ඡට්ඨං.

១៤៩. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា «តថាគត» (ឬ «អាត្មាអញ») ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គត្រាស់? គឺដើម្បីតាំងព្រះថេរៈទុកក្នុងឋានៈរបស់ព្រះអង្គ។ ចុះព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមហាមោគ្គល្លាន មិនមានទេឬ? មាន。 ប៉ុន្តែ ព្រះមានព្រះភាគមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមហាមោគ្គល្លានទាំងនេះ នឹងមិនគង់នៅអស់កាលយូរឡើយ ចំណែកឯព្រះកស្សបៈមានអាយុប្រមាណ ១២០ ឆ្នាំ កាលដែលតថាគតបរិនិព្វានទៅហើយ គាត់នឹងអង្គុយក្នុងគុហាសត្តបណ្ណិ ធ្វើសង្គាយនាព្រះធម៌ និងព្រះវិន័យ ធ្វើឲ្យសាសនារបស់តថាគតស្ថិតនៅអស់កាលប្រមាណ ៥០០០ ឆ្នាំ អាត្មាអញនឹងតាំងគាត់ទុកក្នុងឋានៈរបស់អាត្មាអញ យ៉ាងនេះ ពួកភិក្ខុនឹងសំគាល់នូវពាក្យរបស់ព្រះកស្សបៈថាជាពាក្យដែលគួរស្ដាប់»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Dubbacā គឺក្រៅពីប្រដៅបានដោយងាយ (ប្រដៅបានដោយលំបាក)។ ពាក្យថា Dovacassakaraṇehī គឺធម៌ដែលធ្វើឲ្យជាអ្នកប្រដៅលំបាក。 ពាក្យថា Appadakkhiṇaggāhinoti គឺកាលបានស្ដាប់ការប្រដៅហើយ មិនទទួលយកដោយគោរព មិនប្រតិបត្តិតាមការប្រដៅ ពួកភិក្ខុដែលមិនប្រតិបត្តិតាម ឈ្មោះថាជាអ្នកកាន់យកខាងឆ្វេង (កាន់យកខុសផ្លូវ) ព្រះអង្គបង្ហាញសេចក្តីនេះ។ ពាក្យថា Accāvadanteti គឺនិយាយកន្លងហួសគ្នាទៅវិញទៅមក គឺអាស្រ័យនូវបរិយត្តិធម៌ដែលបានរៀនសូត្រមក ហើយធ្វើការជជែកដេញដោលគ្នាជាខ្លាំង នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា Ko bahutaraṃ bhāsissatīti គឺកាលសម្តែងធម៌ តើនរណានឹងនិយាយបានច្រើនជាង តើលោក ឬតថាគត? ពាក្យថា Ko sundarataranti គឺម្នាក់និយាយច្រើន តែមិនសមហេតុផល មិនផ្អែមល្ហែម ចំណែកម្នាក់ទៀតនិយាយសមហេតុផល ផ្អែមល្ហែម ព្រះអង្គសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា «នរណានិយាយពីរោះជាង?»។ ម៉្យាងទៀត ម្នាក់និយាយច្រើនផង ពីរោះផង តែនិយាយមិនបានយូរ ក៏ក្រោកឡើងភ្លាម ចំណែកម្នាក់ទៀតនិយាយបានយូរអង្វែង ព្រះអង្គសំដៅយកការនិយាយបានយូរអង្វែងនោះ ទើបត្រាស់ថា «នរណានិយាយបានយូរជាង?»។ ចប់ ភាគទីប្រាំមួយ។

7. දුතියඔවාදසුත්තවණ්ණනා

៧. សេចក្តីអធិប្បាយទុតិយឱវាទសូត្រ

150. සත්තමෙ [Pg.162] සද්ධාති ඔකප්පනසද්ධා. වීරියන්ති කායිකචෙතසිකං වීරියං. පඤ්ඤාති කුසලධම්මජානනපඤ්ඤා. න සන්ති භික්ඛූ ඔවාදකාති ඉමස්ස පුග්ගලස්ස ඔවාදකා අනුසාසකා කල්‍යාණමිත්තා නත්ථීති ඉදං, භන්තෙ, පරිහානන්ති දස්සෙති. සත්තමං.

១៥០. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា Saddhā គឺសទ្ធាដែលជឿស៊ប់ (ឱកប្បនសទ្ធា)។ ពាក្យថា Vīriyaṃ គឺវីរិយៈផ្លូវកាយ និងផ្លូវចិត្ត។ ពាក្យថា Paññā គឺបញ្ញាដែលដឹងនូវកុសលធម៌។ ពាក្យថា Na santi bhikkhū ovādakā គឺបុគ្គលនេះមិនមានកល្យាណមិត្តជាអ្នកប្រដៅ ព្រះអង្គបង្ហាញថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន នេះជាសេចក្តីសាបសូន្យ»។ ចប់ ភាគទីប្រាំពីរ။

8. තතියඔවාදසුත්තවණ්ණනා

៨. សេចក្តីអធិប្បាយតតិយឱវាទសូត្រ

151. අට්ඨමෙ තථා හි පනාති පුබ්බෙ සොවචස්සතාය, එතරහි ච දොවචස්සතාය කාරණපට්ඨපනෙ නිපාතො. තත්‍රාති තෙසු ථෙරෙසු. කො නාමායං භික්ඛූති කො නාමො අයං භික්ඛු? කිං තිස්සත්ථෙරො කිං නාගත්ථෙරොති? තත්‍රාති තස්මිං එවං සක්කාරෙ කයිරමානෙ. තථත්තායාති තථාභාවාය, ආරඤ්ඤිකාදිභාවායාති අත්ථො. සබ්‍රහ්මචාරිකාමොති ‘‘ඉමෙ මං පරිවාරෙත්වා චරන්තූ’’ති එවං කාමෙති ඉච්ඡති පත්ථෙතීති සබ්‍රහ්මචාරිකාමො. තථත්තායාති ලාභසක්කාරනිබ්බත්තනත්ථාය. බ්‍රහ්මචාරුපද්දවෙනාති යො සබ්‍රහ්මචාරීනං චතූසු පච්චයෙසු අධිමත්තච්ඡන්දරාගො උපද්දවොති වුච්චති, තෙන උපද්දුතා. අභිපත්ථනාති අධිමත්තපත්ථනා. බ්‍රහ්මචාරිඅභිපත්ථනෙනාති බ්‍රහ්මචාරීනං අධිමත්තපත්ථනාසඞ්ඛාතෙන චතුපච්චයභාවෙන. අට්ඨමං.

១៥១. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា Tathā hi pana ជានិបាតក្នុងការពន្យល់ហេតុនៃការជាអ្នកប្រដៅងាយក្នុងកាលមុន និងការជាអ្នកប្រដៅលំបាកក្នុងកាលឥឡូវនេះ។ ពាក្យថា Tatrā គឺក្នុងចំណោមព្រះថេរៈទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា Ko nāmāyaṃ bhikkhū គឺភិក្ខុនេះមានឈ្មោះអ្វី? តើជាព្រះតិស្សត្ថេរ ឬព្រះនាគត្ថេរ? ពាក្យថា Tatrā គឺក្នុងកាលដែលសក្ការៈយ៉ាងនោះត្រូវបានធ្វើឡើង។ ពាក្យថា Tathattāyā គឺដើម្បីភាពជាយ៉ាងនោះ គឺដើម្បីភាពជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃជាដើម នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា Sabrahmacārikāmo គឺភិក្ខុដែលប្រាថ្នា ចង់បាន ផ្សងថា «សូមឲ្យភិក្ខុទាំងឡាយនេះចោមរោមអាត្មាអញត្រេចទៅ» ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សព្រហ្មចារីកាមៈ (អ្នកប្រាថ្នាភិក្ខុរួមព្រហ្មចារ្យ)។ ពាក្យថា Tathattāyā គឺដើម្បីញ៉ាំងលាភសក្ការៈឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Brahmacārupaddavenāti គឺសេចក្តីតម្រេកក្នុងឆន្ទៈដ៏ហួសប្រមាណក្នុងបច្ច័យ ៤ របស់សព្រហ្មចារីទាំងឡាយ ហៅថា ឧបទ្រព (គ្រឿងរារាំង) ភិក្ខុទាំងឡាយត្រូវឧបទ្រពនោះបៀតបៀនហើយ។ ពាក្យថា Abhipatthanā គឺសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ហួសប្រមាណ។ ពាក្យថា Brahmacāriabhipatthanenāti គឺដោយសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ហួសប្រមាណរបស់សព្រហ្មចារីទាំងឡាយ ដែលពោលគឺសេចក្តីចង់បានក្នុងបច្ច័យ ៤។ ចប់ ភាគទីប្រាំបី។

9. ඣානාභිඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

៩. សេចក្តីអធិប្បាយឈានាភិញ្ញាសូត្រ

152. නවමෙ යාවදෙව ආකඞ්ඛාමීති යාවදෙව ඉච්ඡාමි. යානි පන ඉතො පරං විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදිනා නයෙන චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානි, සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමාතිආදිනා නයෙන චතස්සො අරූපසමාපත්තියො, සබ්බසො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධන්ති එවං නිරොධසමාපත්ති, අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධන්තිආදිනා නයෙන පඤ්ච ලොකිකාභිඤ්ඤා ච වුත්තා. තත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං අනුපදවණ්ණනාය චෙව භාවනාවිධානෙන ච සද්ධිං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.69) විත්ථාරිතමෙව. ඡළභිඤ්ඤාය පන ආසවානං ඛයාති ආසවානං ඛයෙන. අනාසවන්ති ආසවානං අපච්චයභූතං. චෙතොවිමුත්තින්ති අරහත්තඵලසමාධිං. පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති අරහත්තඵලපඤ්ඤං. නවමං.

១៥២. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា Yāvadeva ākaṅkhāmī គឺត្រឹមតែសេចក្តីប្រាថ្នាប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯធម៌ទាំងឡាយបន្ទាប់ពីនេះ គឺរូបាវចរឈាន ៤ ដោយន័យជាដើមថា «វិវេកចាកកាមទាំងឡាយ» អរូបសមាបត្តិ ៤ ដោយន័យជាដើមថា «កន្លងនូវរូបសញ្ញាដោយប្រការទាំងពួង» និរោធសមាបត្តិ យ៉ាងនេះថា «កន្លងនូវនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈដោយប្រការទាំងពួង ហើយសម្រេចនូវសញ្ញាវេទយិតនិរោធ» និងលោកិយអភិញ្ញា ៥ ដោយន័យជាដើមថា «សម្តែងឫទ្ធិបានច្រើនប្រការ» ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ។ ក្នុងបាលីនោះ សេចក្តីណាដែលគួរនិយាយ សេចក្តីនោះទាំងអស់ ព្រមទាំងការអធិប្បាយតាមលំដាប់បទ និងវិធីចម្រើនភាវនា ខ្ញុំបានពន្យល់យ៉ាងពិស្តាររួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ចំណែកក្នុងអភិញ្ញា ៦ ពាក្យថា Āsavānaṃ khayā គឺដោយការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Anāsavaṃ គឺមិនមានបច្ច័យនៃអាសវៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Cetovimuttiṃ គឺអរហត្តផលសមាធិ។ ពាក្យថា Paññāvimuttiṃ គឺអរហត្តផលបញ្ញា។ ចប់ ភាគទីប្រាំបួន。

10. උපස්සයසුත්තවණ්ණනා

១០. សេចក្តីអធិប្បាយឧបស្សយសូត្រ

153. දසමෙ [Pg.163] ආයාම, භන්තෙති කස්මා භික්ඛුනීඋපස්සයගමනං යාචති? න ලාභසක්කාරහෙතු, කම්මට්ඨානත්ථිකා පනෙත්ථ භික්ඛුනියො අත්ථි, තා උස්සුක්කාපෙත්වා කම්මට්ඨානං කථාපෙස්සාමීති යාචති. නනු ච සො සයම්පි තෙපිටකො බහුස්සුතො, කිං සයං කථෙතුං න සක්කොතීති? නො න සක්කොති. බුද්ධපටිභාගස්ස පන සාවකස්ස කථං සද්ධාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තීති යාචති. බහුකිච්චො ත්වං බහුකරණීයොති කිං ථෙරො නවකම්මාදිපසුතො, යෙන නං එවමාහාති? නො, සත්ථරි පන පරිනිබ්බුතෙ චතස්සො පරිසා ආනන්දත්ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, ඉදානි කස්ස පත්තචීවරං ගහෙත්වා චරථ, කස්ස පරිවෙණං සම්මජ්ජථ, කස්ස මුඛොදකං දෙථා’’ති රොදන්ති පරිදෙවන්ති. ථෙරො ‘‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා, වුද්ධසරීරෙපි නිල්ලජ්ජොව මච්චුරාජා පහරි. එසා සඞ්ඛාරානං ධම්මතා, මා සොචිත්ථ, මා පරිදෙවිත්ථා’’ති පරිසං සඤ්ඤාපෙති. ඉදමස්ස බහුකිච්චං. තං සන්ධාය ථෙරො එවමාහ. සන්දස්සෙසීති පටිපත්තිගුණං දස්සෙසි. සමාදපෙසීති ගණ්හාපෙසි. සමුත්තෙජෙසීති සමුස්සාහෙසි. සම්පහංසෙසීති පටිලද්ධගුණෙන මොදාපෙසි.

១៥៣. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា Āyāma, bhante ហេតុអ្វីបានជាព្រះអានន្ទសូមយាងទៅកាន់លំនៅរបស់ភិក្ខុនី? មិនមែនព្រោះហេតុនៃលាភសក្ការៈឡើយ ប៉ុន្តែព្រោះក្នុងទីនោះ មានពួកភិក្ខុនីដែលប្រាថ្នាកម្មដ្ឋាន ព្រះអានន្ទសូមយាងទៅដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងពួកនាងឲ្យខ្វល់ខ្វាយ ហើយសម្តែងកម្មដ្ឋានប្រាប់»។ ចុះព្រះអានន្ទនោះ ខ្លួនឯងក៏ជាអ្នកទ្រទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក ជាពហុស្សូត តើមិនអាចសម្តែងដោយខ្លួនឯងបានទេឬ? មិនមែនជាមិនអាចសម្តែងបានឡើយ គឺអាចសម្តែងបាន។ ប៉ុន្តែ ព្រះអានន្ទសូមយាងទៅ ដោយគិតថា «ពួកនាងនឹងសំគាល់នូវពាក្យរបស់មហាသာវក ដែលមានសភាពដូចជាព្រះពុទ្ធថាជាពាក្យគួរជឿជាក់»។ ពាក្យថា Bahukicco tvaṃ bahukaraṇīyo តើព្រះថេរៈ (ព្រះកស្សបៈ) និយាយយ៉ាងនេះ សំដៅយកការដែលព្រះអានន្ទខ្វល់ខ្វាយនឹងនវកម្ម (ការសាងសង់ថ្មី) ជាដើមឬ? មិនមែនឡើយ ប៉ុន្តែ កាលដែលព្រះសាស្តាបរិនិព្វានទៅហើយ ពួកបរិស័ទទាំង ៤ ចូលទៅរកព្រះអានន្ទត្ថេរ ហើយយំសោកខ្សឹកខ្សួលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ឥឡូវនេះ លោកម្ចាស់កាន់យកបាត្រនិងចីវររបស់នរណាដើរទៅ? បោសសម្អាតបរិវេណរបស់នរណា? ប្រគេនទឹកលុបព្រះភក្ត្រដល់នរណា?» ព្រះថេរៈក៏សម្រាលទុក្ខពួកបរិស័ទនោះថា «សង្ខារទាំងឡាយមិនទៀងឡើយ សូម្បីតែព្រះសរីរៈរបស់ព្រះពុទ្ធ ព្រះស្តេចមច្ចុរាជដ៏គ្មានសេចក្តីអៀនខ្មាសក៏នៅតែបៀតបៀនបាន នេះជាធម្មតារបស់សង្ខារទាំងឡាយ អ្នករាល់គ្នាកុំសោកសៅឡើយ កុំយំទួញឡើយ»។ នេះជាកិច្ចដ៏ច្រើនរបស់ព្រះអានន្ទនោះ ព្រះថេរៈសំដៅយកកិច្ចនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sandassesi គឺបង្ហាញនូវគុណនៃការប្រតិបត្តិ។ ពាក្យថា Samadapesi គឺញ៉ាំងឲ្យកាន់យក (នូវវិបស្សនា)។ ពាក្យថា Samuttejesi គឺញ៉ាំងឲ្យអាចហាន (ញ៉ាំងឲ្យខំប្រឹងប្រែង)។ ពាក្យថា Sampahamsesi គឺញ៉ាំងឲ្យរីករាយដោយគុណធម៌ដែលបានសម្រេចហើយ។ ចប់ ភាគទីដប់។

ථුල්ලතිස්සාති සරීරෙන ථූලා, නාමෙන තිස්සා. වෙදෙහමුනිනොති පණ්ඩිතමුනිනො. පණ්ඩිතො හි ඤාණසඞ්ඛාතෙන වෙදෙන ඊහති සබ්බකිච්චානි කරොති, තස්මා ‘‘වෙදෙහො’’ති වුච්චති. වෙදෙහො ච සො මුනි චාති, වෙදෙහමුනි. ධම්මං භාසිතබ්බං මඤ්ඤතීති තිපිටකධරස්ස ධම්මභණ්ඩාගාරිකස්ස සම්මුඛෙ සයං අරඤ්ඤවාසී පංසුකූලිකො සමානො ‘‘ධම්මකථිකො අහ’’න්ති ධම්මං භාසිතබ්බං මඤ්ඤති. ඉදං කිං පන, කථං පනාති? අවජානමානා භණති. අස්සොසීති අඤ්ඤෙන ආගන්ත්වා ආරොචිතවසෙන අස්සොසි. ආගමෙහි ත්වං, ආවුසොති තිට්ඨ ත්වං, ආවුසො. මා තෙ සඞ්ඝො උත්තරි උපපරික්ඛීති මා භික්ඛුසඞ්ඝො අතිරෙකඔකාසෙ තං උපපරික්ඛීති. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘ආනන්දෙන බුද්ධපටිභාගො සාවකො වාරිතො, එකා භික්ඛුනී න වාරිතා, තාය සද්ධිං සන්ථවො වා සිනෙහො වා භවිස්සතී’’ති මා තං සඞ්ඝො එවං අමඤ්ඤීති.

ពាក្យថា Thullatissā (នាងថុល្លតិស្សា) គឺនាងមានរាងកាយធាត់ធំ មានឈ្មោះថា តិស្សា។ ពាក្យថា Vedehamuninoti គឺព្រះមុនីដ៏ជាបណ្ឌិត (ព្រះអានន្ទ)។ ព្រោះថា បណ្ឌិតរមែងខ្វល់ខ្វាយ ធ្វើនូវកិច្ចទាំងពួង ដោយវេទ ពោលគឺប្រាជ្ញា ហេតុនោះ ទើបហៅថា "វេទេហៈ"។ លោកជាវេទេហៈផង ជាមុនីផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វេទេហមុនី។ ពាក្យថា Dhammaṃ bhāsitabbaṃ maññatīti គឺនាងភិក្ខុនីនោះ យល់ឃើញថា ខ្លួនគួរតែសម្តែងធម៌ នៅចំពោះមុខព្រះអានន្ទ ជាពហុស្សូត ទ្រទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក ជាធម្មភណ្ឌាគារិក ដោយគិតថា "អាត្មាអញ ជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃ ជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវបង្សុកូល ជាធម្មកថិក" ដូច្នេះ ទើបសំគាល់ថា ខ្លួនគួរតែសម្តែងធម៌។ ពាក្យថា "ចុះនេះជាអ្វី យ៉ាងណាទៅវិញ?" គឺនាងនិយាយដោយសេចក្តីមើលងាយ។ ពាក្យថា Assosīti គឺបានឮ ព្រោះមានអ្នកដទៃមកប្រាប់។ ពាក្យថា Āgamehi tvaṃ, āvusoti គឺសូមលោកបង្អង់សិន ម្នាលអាវុសោ។ ពាក្យថា Mā te saṅgho uttari upaparikkhīti គឺកុំបីភិក្ខុសង្ឃស៊ើបសួរពិចារណាលើលោក ក្នុងឱកាសដ៏ហួសប្រមាណឡើយ។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចនេះថា "ព្រះអានន្ទបានហាមឃាត់មហាសាវកដ៏ស្មើដោយព្រះពុទ្ធ តែមិនបានហាមឃាត់ភិក្ខុនីម្នាក់ឡើយ សេចក្តីស្និទ្ធស្នាល ឬសេចក្តីស្រឡាញ់ មុខជាមានជាមួយនឹងនាងភិក្ខុនីនោះជាមិនខាន" កុំបីសង្ឃគិតចំពោះលោកយ៉ាងនេះឡើយ។

ඉදානි [Pg.164] අත්තනො බුද්ධපටිභාගභාවං දීපෙන්තො තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසොතිආදිමාහ? සත්තරතනන්ති සත්තහත්ථප්පමාණං. නාගන්ති හත්ථිං. අඩ්ඪට්ඨරතනං වාති අඩ්ඪරතනෙන ඌනඅට්ඨරතනං, පුරිමපාදතො පට්ඨාය යාව කුම්භා විදත්ථාධිකසත්තහත්ථුබ්බෙධන්ති අත්ථො. තාලපත්තිකායාති තරුණතාලපණ්ණෙන. චවිත්ථාති චුතා, න මතා වා නට්ඨා වා, බුද්ධපටිභාගස්ස පන සාවකස්ස උපවාදං වත්වා මහාකස්සපත්ථෙරෙ ඡහි අභිඤ්ඤාහි සීහනාදං නදන්තෙ තස්සා කාසාවානි කණ්ටකසාඛා විය කච්ඡුසාඛා විය ච සරීරං ඛාදිතුං ආරද්ධානි, තානි හාරෙත්වා සෙතකානි නිවත්ථක්ඛණෙයෙවස්සා චිත්තස්සාදො උදපාදීති. දසමං.

ឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈកាលនឹងបង្ហាញនូវភាពស្មើដោយព្រះពុទ្ធរបស់ខ្លួន ទើបពោលពាក្យមានអាទិថា "taṃ kiṃ maññasi, āvuso" (ម្នាលអាវុសោ អ្នកយល់សេចក្តីនោះជាដូចម្តេច?)។ ពាក្យថា Sattaratananti គឺមានប្រមាណ ៧ ហត្ថ។ ពាក្យថា Nāganti គឺដំរីសារ។ ពាក្យថា Aḍḍhaṭṭharatanaṃ vāti គឺ ៨ ហត្ថ ថយចុះកន្លះហត្ថ (គឺ ៧ ហត្ថកន្លះ) សេចក្តីថា កម្ពស់ ៧ ហត្ថ លើសដោយមួយចំអាម ចាប់តាំងពីជើងមុខ រហូតដល់កំប៉ោយដំរី។ ពាក្យថា Tālapattikāyāti គឺដោយស្លឹកត្នោតខ្ចី។ ពាក្យថា Cavitthāti គឺចាកចេញទៅ (សឹក) មិនមែនស្លាប់ ឬវិនាសឡើយ តែព្រោះពោលពាក្យតិះដៀលចំពោះព្រះសាវកដ៏ស្មើដោយព្រះពុទ្ធ កាលដែលព្រះមហាកស្សបត្ថេរកំពុងបន្លឺសីဟនាទដោយអភិញ្ញា ៦ ស្បង់ចីវរទាំងឡាយរបស់នាងក៏ចាប់ផ្តើមចាក់រោលរាងកាយរបស់នាង ដូចជាមែកឈើមានបន្លា ឬដូចជាមែកឈើមានជ័ររមាស់ លុះនាងដោះស្បង់ចីវរទាំងនោះចេញ ហើយស្លៀកដណ្តប់សំពត់ស ក្នុងខណៈនោះឯង សេចក្តីស្ងប់រំងាប់ចិត្តក៏កើតមានដល់នាង។ សូត្រទី ១០ ចប់។

11. චීවරසුත්තවණ්ණනා

១១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចីវរសូត្រ

154. එකාදසමෙ දක්ඛිණාගිරිස්මින්ති රාජගහං පරිවාරෙත්වා ඨිතස්ස ගිරිනො දක්ඛිණභාගෙ ජනපදො දක්ඛිණාගිරි නාම, තස්මිං චාරිකං චරතීති අත්ථො. චාරිකා ච නාම දුවිධා හොති තුරිතචාරිකා ච අතුරිතචාරිකා ච. තත්ථ යං එකච්චො එකං කාසාවං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා පත්තචීවරං අංසෙ ලග්ගෙත්වා ඡත්තං ආදාය සරීරතො සෙදෙහි පග්ඝරන්තෙහි දිවසෙන සත්තට්ඨයොජනානි ගච්ඡති, යං වා පන බුද්ධා කිඤ්චිදෙව බොධනෙය්‍යසත්තං දිස්වා යොජනසතම්පි යොජනසහස්සම්පි ඛණෙන ගච්ඡන්ති, එසා තුරිතචාරිකා නාම. දෙවසිකං පන ගාවුතං අඩ්ඪයොජනං තිගාවුතං යොජනන්ති එත්තකං අද්ධානං අජ්ජතනාය නිමන්තනං අධිවාසයතො ජනසඞ්ගහං කරොතො ගමනං, එසා අතුරිතචාරිකා නාම. අයං ඉධ අධිප්පෙතා.

១៥៤. ក្នុងសូត្រទី ១១ ពាក្យថា dakkhiṇāgirisminti គឺជនបទឈ្មោះ ទក្ខិណាកិរិ ស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃភ្នំដែលព័ទ្ធជុំវិញក្រុងរាជគ្រឹះ សេចក្តីថា ត្រេចទៅកាន់ចារិកក្នុងជនបទនោះ។ ឯចារិកនោះ មាន ២ យ៉ាងគឺ ទុរិតចារិក (ចារិកប្រញាប់ប្រញាល់) និង អទុរិតចារិក (ចារិកមិនប្រញាប់ប្រញាល់)។ ក្នុងចារិកទាំងពីរនោះ ការដែលភិក្ខុខ្លះ ស្លៀកស្បង់មួយ ដណ្តប់ចីវរមួយ ស្ពាយបាត្រនិងចីវរលើស្មា កាន់ឆ័ត្រ ដើរទៅកាន់ចម្ងាយ ៧-៨ យោជន៍ក្នុងមួយថ្ងៃ ដោយមានញើសហូរចេញពីរាងកាយក្តី មួយវិញទៀត ការដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទ្រង់ទតឃើញសត្វដែលគួរត្រាស់ដឹងណាមួយ ហើយយាងទៅកាន់ចម្ងាយ ១០០ យោជន៍ ឬ ១០០០ យោជន៍ ដោយមួយរំពេចក្តី នេះហៅថា ទុរិតចារិក។ ចំណែកឯការយាងទៅកាន់ចម្ងាយត្រឹមតែ ១ គាវុត កន្លះយោជន៍ ៣ គាវុត ឬ ១ យោជន៍ ជាប្រចាំរាល់ថ្ងៃ ដើម្បីទទួលការនិមន្តសម្រាប់ថ្ងៃនោះ និងដើម្បីសង្គ្រោះដល់ប្រជាជន នេះហៅថា អទុរិតចារិក។ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកអទុរិតចារិកនេះឯង។

නනු ච ථෙරො පඤ්චවීසති වස්සානි ඡායා විය දසබලස්ස පච්ඡතො පච්ඡතො ගච්ඡන්තොව අහොසි, ‘‘කහං ආනන්දො’’ති වචනස්ස ඔකාසමෙව න අදාසි, සො කිස්මිං කාලෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං චාරිකං චරිතුං ඔකාසං ලභතීති? සත්ථු පරිනිබ්බානසංවච්ඡරෙ. පරිනිබ්බුතෙ කිර සත්ථරි මහාකස්සපත්ථෙරො සත්ථු පරිනිබ්බානෙ සන්නිපතිතස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං පඤ්චසතෙ භික්ඛූ උච්චිනිත්වා, ‘‘ආවුසො, මයං රාජගහෙ වස්සං වසන්තා ධම්මවිනයං සඞ්ගායිස්සාම, තුම්හෙ පුරෙ [Pg.165] වස්සූපනායිකාය අත්තනො පලිබොධං උච්ඡින්දිත්වා රාජගහෙ සන්නිපතථා’’ති වත්වා අත්තනා රාජගහං ගතො. ආනන්දත්ථෙරොපි භගවතො පත්තචීවරං ආදාය මහාජනං සඤ්ඤාපෙන්තො සාවත්ථිං ගන්ත්වා තතො නික්ඛම්ම රාජගහං ගච්ඡන්තො දක්ඛිණාගිරිස්මිං චාරිකං චරි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

សួរថា ចុះព្រះថេរៈ (ព្រះអានន្ទ) បានដើរតាមក្រោយព្រះទសពល ដូចជាស្រមោលអន្ទោលតាមប្រាណ អស់រយៈពេល ២៥ វស្សា មិនដែលទុកឱកាសឲ្យមានពាក្យសួរថា "ព្រះអានន្ទនៅឯណា?" ឡើយ ចុះលោកបានឱកាសដើម្បីត្រេចចារិកទៅជាមួយភិក្ខុសង្ឃក្នុងពេលណា? ឆ្លើយថា ក្នុងឆ្នាំដែលព្រះសាស្តាទ្រង់បរិនិព្វាន។ ឮថា កាលដែលព្រះសាស្តាទ្រង់បរិនិព្វានហើយ ព្រះមហាកស្សបត្ថេរ គង់នៅក្នុងកណ្តាលភិក្ខុសង្ឃដែលប្រជុំគ្នាក្នុងពិធីបរិនិព្វានរបស់ព្រះសាស្តា បានជ្រើសរើសភិក្ខុ ៥០០ រូប ដើម្បីសង្គាយនាព្រះធម៌និងព្រះវិន័យ ហើយពោលថា "ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ យើងនឹងនៅចាំវស្សាក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ ហើយសង្គាយនាព្រះធម៌និងព្រះវិន័យ សូមអ្នកទាំងឡាយកាត់ផ្តាច់នូវកង្វល់របស់ខ្លួន មុនថ្ងៃចូលវស្សា ហើយមកប្រជុំគ្នាក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះចុះ" លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ លោកក៏អញ្ជើញទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះដោយខ្លួនឯង។ ចំណែកឯព្រះអានន្ទត្ថេរ ក៏បានកាន់យកបាត្រនិងចីវររបស់ព្រះមានព្រះភាគ យាងទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថី ដើម្បីញ៉ាំងមហាជនឲ្យយល់ដឹង រួចចេញពីក្រុងសាវត្ថីនោះ ធ្វើដំណើរទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ក៏បានត្រេចចារិកទៅក្នុងជនបទឈ្មោះ ទក្ខិណាកិរិ។ ពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកហេតុការណ៍នោះឯង។

යෙභුය්‍යෙන කුමාරභූතාති යෙ තෙ හීනායාවත්තා නාම, තෙ යෙභුය්‍යෙන කුමාරකා දහරා තරුණා එකවස්සිකද්වෙවස්සිකා භික්ඛූ චෙව අනුපසම්පන්නකුමාරකා ච. කස්මා පනෙතෙ පබ්බජිතා, කස්මා හීනායාවත්තාති? තෙසං කිර මාතාපිතරො චින්තෙසුං – ‘‘ආනන්දත්ථෙරො සත්ථු විස්සාසිකො අට්ඨ වරෙ යාචිත්වා උපට්ඨහති, ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානං සත්ථාරං ගහෙත්වා ගන්තුං සක්කොති, අම්හාකං දාරකෙ එතස්ස සන්තිකෙ පබ්බාජෙම, සො සත්ථාරං ගහෙත්වා ආගමිස්සති, තස්මිං ආගතෙ මයං මහාසක්කාරං කාතුං ලභිස්සාමා’’ති. ඉමිනා තාව කාරණෙන නෙසං ඤාතකා තෙ පබ්බාජෙසුං. සත්ථරි පන පරිනිබ්බුතෙ තෙසං සා පත්ථනා උපච්ඡින්නා, අථ තෙ එකදිවසෙනෙව උප්පබ්බාජෙසුං.

ពាក្យថា Yebhuyyena kumārabhūtāti គឺពួកជនដែលសឹកទៅជាគ្រហស្ថនោះ ភាគច្រើនជាក្មេងៗ ជាភិក្ខុខ្ចី មានវស្សា ១ ឬ ២ វស្សា និងជាសាមណេរតូចៗដែលមិនទាន់បានឧបសម្បទា។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាពួកក្មេងៗទាំងនោះបួស ហើយហេតុអ្វីបានជាសឹកទៅវិញ? ឮថា មាតាបិតារបស់ក្មេងទាំងនោះ គិតយ៉ាងនេះថា "ព្រះអានន្ទត្ថេរ ជាអ្នកស្និទ្ធស្នាលនឹងព្រះសាស្តា បានទូលសូមពរ ៨ ប្រការ ហើយបម្រើព្រះអង្គ លោកអាចនាំព្រះសាស្តាយាងទៅកាន់ទីកន្លែងដែលលោកប្រាថ្នាបាន យើងគួរតែឲ្យកូនៗរបស់យើងបួសក្នុងសំណាក់របស់លោក ព្រះថេរៈនោះនឹងនាំព្រះសាស្តាយាងមក កាលបើព្រះសាស្តាយាងមកដល់ហើយ យើងនឹងបានធ្វើមហាសក្ការបូជា"។ ពួកញាតិបានឲ្យក្មេងទាំងនោះបួស ដោយសារមូលហេតុនេះឯង។ លុះកាលព្រះសាស្តាទ្រង់បរិនិព្វានទៅ សេចក្តីប្រាស្នារបស់ពួកគេក៏ត្រូវកាត់ផ្តាច់ ទើបពួកគេនាំគ្នាសឹកកូនចៅចេញវិញ ក្នុងថ្ងៃតែមួយនោះឯង។

යථාභිරන්තන්ති යථාරුචියා යථාඅජ්ඣාසයෙන. තිකභොජනං පඤ්ඤත්තන්ති, ඉදං ‘‘ගණභොජනෙ අඤ්ඤත්‍ර සමයා පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 211). ඉදං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි තිණ්ණං ජනානං අකප්පියනිමන්තනං සාදියිත්වා එකතො පටිග්ගණ්හන්තානම්පි අනාපත්ති, තස්මා ‘‘තිකභොජන’’න්ති වුත්තං.

ពាក្យថា Yathābhirantanti គឺតាមសេចក្តីពេញចិត្ត តាមអធ្យាស្រ័យ។ ពាក្យថា Tikabhojanaṃ paññattanti គឺទ្រង់បញ្ញត្តភោជនសម្រាប់ភិក្ខុ ៣ រូប ពាក្យនេះ ព្រះមហាកស្សបៈពោលសំដៅយកសិក្ខាបទថា "ភិក្ខុបរិភោគគណភោជន ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ វៀរលែងតែសម័យ"។ ព្រោះថាក្នុងសិក្ខាបទនោះ ទោះបីភិក្ខុ ៣ រូប ត្រេកអរនឹងការនិមន្តដែលមិនគួរ ហើយទទួលរួមគ្នាក៏ដោយ ក៏មិនត្រូវអាបត្តិឡើយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា "តិកភោជន"។

දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහායාති දුස්සීලපුග්ගලානං නිග්ගණ්හනත්ථං. පෙසලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරායාති දුම්මඞ්කූනං නිග්ගහෙනෙව පෙසලානං උපොසථපවාරණා වත්තන්ති, සමග්ගවාසො හොති, අයං තෙසං ඵාසුවිහාරො හොති, ඉමස්ස ඵාසුවිහාරස්ස අත්ථාය. මා පාපිච්ඡා පක්ඛං නිස්සාය සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යුන්ති යථා දෙවදත්තො සපරිසො කුලෙසු විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජන්තො පාපිච්ඡෙ නිස්සාය සඞ්ඝං භින්දි, එවං අඤ්ඤෙපි පාපිච්ඡා ගණබන්ධෙන කුලෙසු විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජමානා ගණං වඩ්ඪෙත්වා තං පක්ඛං නිස්සාය මා සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යුන්ති, ඉති ඉමිනා කාරණෙන පඤ්ඤත්තන්ති අත්ථො. කුලානුද්දයතාය චාති භික්ඛුසඞ්ඝෙ උපොසථපවාරණං කත්වා සමග්ගවාසං වසන්තෙ [Pg.166] මනුස්සා සලාකභත්තාදීනි දත්වා සග්ගපරායණා භවන්ති, ඉති ඉමාය කුලානුද්දයතාය ච පඤ්ඤත්තන්ති අත්ථො.

ពាក្យថា Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyāti គឺដើម្បីសង្កត់សង្កិននូវបុគ្គលទ្រុស្តសីលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāyāti គឺដើម្បីការរស់នៅជាសុខនៃភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានសីលជាទីស្រឡាញ់ ព្រោះថា ដោយការសង្កត់សង្កិននូវពួកបុគ្គលទ្រុស្តសីលនោះឯង ទើបកិច្ចឧបោសថ និងបវារណារបស់ភិក្ខុមានសីលជាទីស្រឡាញ់ប្រព្រឹត្តទៅបាន និងមានការរស់នៅព្រមព្រៀងគ្នា នេះជាការរស់នៅជាសុខរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការរស់នៅជាសុខនេះ។ ពាក្យថា Mā pāpicchā pakkhaṃ nissāya saṅghaṃ bhindeyyunti គឺកុំបីពួកភិក្ខុមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក អាស្រ័យបក្សពួក ហើយបំបែកសង្ឃឡើយ ដូចជាព្រះទេវទត្តព្រមទាំងបរិវារ ដើរសុំតាមត្រកូលទាំងឡាយមកឆាន់ អាស្រ័យសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ហើយបំបែកសង្ឃ យ៉ាងណាមិញ កុំបីពួកភិក្ខុដទៃទៀតដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក នាំគ្នាបង្កើតបក្សពួក ដើរសុំតាមត្រកូលទាំងឡាយមកឆាន់ ញ៉ាំងពួកក្រុមឲ្យចម្រើនឡើង ហើយអាស្រ័យបក្សពួកនោះ បំបែកសង្ឃឡើយ សេចក្តីថា ទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទនេះ ព្រោះហេតុនេះឯង។ ពាក្យថា Kulānuddayatāya cāti គឺដើម្បីអនុគ្រោះដល់ត្រកូលទាំងឡាយ ព្រោះថាកាលបើភិក្ខុសង្ឃធ្វើឧបោសថនិងបវារណា ហើយរស់នៅព្រមព្រៀងគ្នា មនុស្សទាំងឡាយរមែងថ្វាយសលាកភត្តជាដើម ហើយមានបរលោកប្រកបដោយសុគតិភព សេចក្តីថា ទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទនេះ ព្រោះតែការអនុគ្រោះដល់ត្រកូលទាំងឡាយនេះឯង។

සස්සඝාතං මඤ්ඤෙ චරසීති සස්සං ඝාතෙන්තො විය ආහිණ්ඩසි. කුලූපඝාතං මඤ්ඤෙ චරසීති කුලානි උපඝාතෙන්තො විය හනන්තො විය ආහිණ්ඩසි. ඔලුජ්ජතීති විසෙසෙන පලුජ්ජති භිජ්ජති. පලුජ්ජන්ති ඛො තෙ, ආවුසො, නවප්පායාති, ආවුසො, එතෙ තුය්හං පායෙන යෙභුය්‍යෙන නවකා එකවස්සිකදුවස්සිකා දහරා චෙව සාමණෙරා ච පලුජ්ජන්ති භිජ්ජන්ති. න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසීති අයං කුමාරකො අත්තනො පමාණං න ජානාතීති ථෙරං තජ්ජෙන්තො ආහ.

ពាក្យថា Sassaghātaṃ maññe carasīti គឺលោកដើរត្រេចទៅ ហាក់ដូចជាអ្នកបំផ្លាញស្រូវសាលី។ ពាក្យថា Kulūpaghātaṃ maññe carasīti គឺលោកដើរត្រេចទៅ ហាក់ដូចជាអ្នកបៀតបៀន ឬបំផ្លាញត្រកូលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Olujjatīti គឺវិនាស ឬបែកធ្លាយទៅជាពិសេស។ ពាក្យថា Palujjanti kho te, āvuso, navappāyāti គឺម្នាលអាវុសោ ពួកភិក្ខុថ្មីៗរបស់លោក ដែលភាគច្រើនមានវស្សា ១ ឬ ២ វស្សា ទាំងភិក្ខុខ្ចី ទាំងសាមណេរទាំងឡាយនោះ រមែងវិនាសសាបសូន្យ (សឹកចេញទៅ)។ ពាក្យថា Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsīti គឺក្មេងម្នាក់នេះ មិនស្គាល់ប្រមាណរបស់ខ្លួនឡើយ ព្រះថេរៈពោលគម្រាមព្រះអានន្ទត្ថេរ យ៉ាងនេះ។

කුමාරකවාදා න මුච්චාමාති කුමාරකවාදතො න මුච්චාම. තථා හි පන ත්වන්ති ඉදමස්ස එවං වත්තබ්බතාය කාරණදස්සනත්ථං වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – යස්මා ත්වං ඉමෙහි නවෙහි භික්ඛූහි ඉන්ද්‍රියසංවරරහිතෙහි සද්ධිං විචරසි, තස්මා කුමාරකෙහි සද්ධිං විචරන්තො කුමාරකොති වත්තබ්බතං අරහසීති.

ពាក្យថា Kumārakavādā na muccāmāti គឺយើងមិនរួចផុតចាកពាក្យថា "ក្មេង" ឡើយ។ ពាក្យថា Tathā hi pana tvanti គឺពាក្យនេះ ព្រះមហាកស្សបៈពោលដើម្បីបង្ហាញហេតុផលដែលគួរពោលយ៉ាងនេះ ចំពោះព្រះអានន្ទ។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានថា ព្រោះហេតុតែលោកដើរត្រេចទៅជាមួយពួកភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយ ដែលគ្មានការសង្រួមឥន្ទ្រិយទាំងនេះ ហេតុនោះ កាលដែលលោកដើរត្រេចទៅជាមួយពួកក្មេងៗ លោកក៏សមគួរនឹងទទួលបាននូវពាក្យហៅថា "ក្មេង" ដែរ។

අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො සමානොති ඉදං යස්මා ථෙරස්ස ඉමස්මිං සාසනෙ නෙව ආචරියො න උපජ්ඣායො පඤ්ඤායති, සයං කාසායානි ගහෙත්වා නික්ඛන්තො, තස්මා අනත්තමනතාය අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බතං ආරොපයමානා ආහ.

ពាក្យថា Aññatitthiyapubbo samānoti គឺពាក្យនេះ នាងភិក្ខុនី (ថុល្លនន្ទា) ពោលឡើងដោយសេចក្តីមិនពេញចិត្ត ដោយចោទប្រកាន់ព្រះថេរៈថាជាអតីតអយ្យកោ (ឬធ្លាប់ជាអន្យតិត្ថិយពីមុន) ព្រោះហេតុតែក្នុងសាសនានេះ ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ឬព្រះអាចារ្យរបស់ព្រះថេរៈ (ព្រះមហាកស្សបៈ) មិនប្រាកដឡើយ លោកបានកាន់យកស្បង់ចីវរ ហើយចេញបួសដោយខ្លួនឯង។

සහසාති එත්ථ රාගමොහචාරොපි සහසාචාරො, ඉදං පන දොසචාරවසෙන වුත්තං. අප්පටිසඞ්ඛාති අප්පච්චවෙක්ඛිත්වා, ඉදානි අත්තනො පබ්බජ්ජං සොධෙන්තො යත්වාහං, ආවුසොතිආදිමාහ. තත්ථ අඤ්ඤං සත්ථාරං උද්දිසිතුන්ති ඨපෙත්වා භගවන්තං අඤ්ඤං මය්හං සත්ථාති එවං උද්දිසිතුං න ජානාමි. සම්බාධො ඝරාවාසොතිආදීසු සචෙපි සට්ඨිහත්ථෙ ඝරෙ යොජනසතන්තරෙපි වා ද්වෙ ජායම්පතිකා වසන්ති, තථාපි තෙසං සකිඤ්චනසපලිබොධට්ඨෙන ඝරාවාසො සම්බාධොයෙව. රජාපථොති රාගරජාදීනං උට්ඨානට්ඨානන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. ‘‘ආගමනපථො’’තිපි වත්තුං වට්ටති. අලග්ගනට්ඨෙන අබ්භොකාසො වියාති අබ්භොකාසො. පබ්බජිතො හි කූටාගාරරතනමයපාසාදදෙවවිමානාදීසු පිහිතද්වාරවාතපානෙසු පටිච්ඡන්නෙසු වසන්තොපි නෙව ලග්ගති න සජ්ජති න බජ්ඣති, තෙන වුත්තං [Pg.167] ‘‘අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා’’ති. අපිච සම්බාධො ඝරාවාසො කුසලකිරියාය ඔකාසාභාවතො රජාපථො අසංවුතසඞ්කාරට්ඨානං විය රජානං, කිලෙසරජානං සන්නිපාතට්ඨානතො, අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා කුසලකිරියාය යථා සුඛං ඔකාසසබ්භාවතො.

ពាក្យថា Sahasāti គឺក្នុងពាក្យនេះ សូម្បីតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃរាគៈនិងមោហៈ ក៏ឈ្មោះថាជាការប្រព្រឹត្តដោយប្រញាប់ប្រញាល់ (វង្វេងវង្វាន់) ដែរ តែពាក្យនេះ នាងថុល្លនន្ទាពោលដោយអំណាចនៃទោសៈ។ ពាក្យថា Appaṭisaṅkhāti គឺមិនបានពិចារណា ឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈកាលនឹងជម្រះនូវការបួសរបស់ខ្លួន ទើបពោលពាក្យមានអាទិថា "yatvāhaṃ, āvuso" (តាំងពីខ្ញុំ... ម្នាលអាវុសោ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "ចង្អុលបង្ហាញគ្រូដទៃ" គឺវៀរលែងតែព្រះមានព្រះភាគចេញ ខ្ញុំមិនដែលស្គាល់ការចង្អុលបង្ហាញបុគ្គលដទៃថា "នេះជាគ្រូរបស់ខ្ញុំ" ឡើយ។ ក្នុងពាក្យមានអាទិថា "ការនៅគ្រប់គ្រងផ្ទះជាទីចង្អៀត" នោះ សូម្បីតែប្តីប្រពន្ធពីរនាក់រស់នៅក្នុងផ្ទះទំហំ ៦០ ហត្ថ ឬនៅក្នុងទីចម្ងាយ ១០០ យោជន៍ពីគ្នាក៏ដោយ ក៏ការរស់នៅគ្រប់គ្រងផ្ទះនោះ នៅតែជាទីចង្អៀតដដែល ព្រោះតែមានកង្វល់និងគ្រឿងចងរឹត។ ពាក្យថា Rajāpathoti គឺទីកើតឡើងនៃធូលីមានរាគៈជាដើម ដូចដែលពោលទុកក្នុងមហាអដ្ឋកថា។ ឬនឹងពោលថា "ផ្លូវជាទីមកដល់" (នៃកិលេស) ក៏គួរដែរ។ ពាក្យថា "ដូចជាទីវាល ព្រោះតែមិនជាប់ជំពាក់" គឺទីវាល។ ព្រោះថា ភិក្ខុទោះបីរស់នៅក្នុងប្រាសាទកំពូល ក្នុងប្រាសាទសម្រេចដោយរតនៈ ឬក្នុងវិមានទេវតា ដែលមានទ្វារនិងបង្អួចបិទជិត និងបិទបាំងជិតល្អយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏មិនជាប់ជំពាក់ មិនងប់ងល់ មិនចងរឹតឡើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា "ការបួសជាទីវាល"។ មួយវិញទៀត ការនៅគ្រប់គ្រងផ្ទះជាទីចង្អៀត ព្រោះគ្មានឱកាសធ្វើកុសលកម្ម ជាផ្លូវនៃធូលី ព្រោះជាទីប្រជុំចុះនៃធូលីគឺកិលេស ដូចជាទីចាក់សម្រាមដែលគ្មានការការពារ ចំណែកឯការបួសជាទីវាល ព្រោះមានឱកាសធ្វើកុសលកម្មបានតាមសប្បាយ។

නයිදං සුකරං…පෙ… පබ්බජෙය්‍යන්ති එත්ථ අයං සඞ්ඛෙපකථා – යදෙතං සික්ඛත්තයබ්‍රහ්මචරියං එකම්පි දිවසං අඛණ්ඩං කත්වා චරිමකචිත්තං පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිපුණ්ණං චරිතබ්බං, එකදිවසම්පි ච කිලෙසමලෙන අමලීනං කත්වා චරිමකචිත්තං පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිසුද්ධං, සඞ්ඛලිඛිතං ලිඛිතසඞ්ඛසදිසං ධොතසඞ්ඛසප්පටිභාගං චරිතබ්බං, ඉදං න සුකරං අගාරං අජ්ඣාවසතා අගාරමජ්ඣෙ වසන්තෙන එකන්තපරිපුණ්ණං…පෙ… චරිතුං, යංනූනාහං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කසායරසපීතතාය කාසායානි බ්‍රහ්මචරියං චරන්තානං අනුච්ඡවිකානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා පරිදහිත්වා අගාරස්මා නික්ඛමිත්වා අනගාරියං පබ්බජ්ජෙය්‍යන්ති. එත්ථ ච යස්මා අගාරස්ස හිතං කසිවණිජ්ජාදිකම්මං අගාරියන්ති වුච්චති, තං පබ්බජ්ජාය නත්ථි, තස්මා පබ්බජ්ජා අනගාරියාති ඤාතබ්බා, තං අනගාරියං. පබ්බජෙය්‍යන්ති පටිපජ්ජෙය්‍යං.

ពាក្យថា Nayidaṃ sukaraṃ...pe... pabbajeyyanti ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីសង្ខេបដូចតទៅ៖ ព្រហ្មចរិយធម៌គឺសិក្ខាបីនេះ បុគ្គលគប្បីប្រព្រឹត្តឲ្យពេញលេញដោយចំណែកមួយ ដោយធ្វើមិនឲ្យដាច់សូម្បីតែមួយថ្ងៃ រហូតដល់សម្រេចចរិមកចិត្ត (ចិត្តចុងក្រោយ) និងគប្បីប្រព្រឹត្តឲ្យបរិសុទ្ធស្អាតដោយចំណែកមួយ ដោយធ្វើមិនឲ្យសៅហ្មងដោយមន្ទិលគឺកិលេស សូម្បីតែមួយថ្ងៃ រហូតដល់សម្រេចចរិមកចិត្ត គប្បីប្រព្រឹត្តឲ្យដូចជាសង្ខដែលគេដុសខាត់ស្អាតបាតហើយ។ ពាក្យថា idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā សេចក្តីថា ព្រហ្មចរិយធម៌នេះ មិនមែនជាធម៌ដែលបុគ្គលអ្នកនៅគ្រប់គ្រងផ្ទះ នឹងប្រព្រឹត្តឲ្យពេញលេញ... បានដោយងាយឡើយ។ បើដូច្នោះ មានតែអាត្មាអញកោរសក់និងពុកមាត់ ស្លៀកដណ្តប់សំពត់កាសាយៈទាំងឡាយ ដែលសមគួរដល់អ្នកប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ ចេញចាកផ្ទះ ទៅបួសជាអ្នកមិនមានផ្ទះ (អនាគារិយៈ)។ ក្នុងពាក្យថា អនាគារិយៈ នេះ ការងារមានការធ្វើស្រែចម្ការ និងការជួញដូរជាដើម ដែលជាប្រយោជន៍ដល់ផ្ទះ ហៅថា គារិយៈ ការងារនោះមិនមានក្នុងការបួសឡើយ ហេតុនោះ គប្បីដឹងថា ការបួសជា អនាគារិយៈ (ការមិនមានផ្ទះ)។ ពាក្យថា pabbajeyyaṃ គឺ គប្បីប្រតិបត្តិ។

පටපිලොතිකානන්ති ජිණ්ණපිලොතිකානං තෙරසහත්ථොපි හි නවසාටකො දසානං ඡින්නකාලතො පට්ඨාය පිලොතිකාති වුච්චති. ඉති මහාරහානි වත්ථානි ඡින්දිත්වා කතං සඞ්ඝාටිං සන්ධාය ‘‘පටපිලොතිකානං සඞ්ඝාටි’’න්ති වුත්තං. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නොති අඩ්ඪයොජනතො පට්ඨාය මග්ගො අද්ධානන්ති වුච්චති, තං අද්ධානමග්ගං පටිපන්නො, දීඝමග්ගං පටිපන්නොති අත්ථො.

ពាក្យថា Paṭapilotikānaṃ គឺសំពត់កន្ទបចាស់ៗ។ ព្រោះថា សូម្បីតែសំពត់ថ្មីដែលមានប្រវែង ១៣ ហត្ថ ចាប់តាំងពីពេលដែលដាច់ជាយសំពត់ទៅ ក៏ហៅថា បិលោតិកៈ (សំពត់កន្ទប)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសង្ឃាដិដែលធ្វើឡើងដោយការកាត់សំពត់មានតម្លៃច្រើន ទើបត្រាស់ថា “paṭapilotikānaṃ saṅghāṭi” (សង្ឃាដិធ្វើដោយសំពត់កន្ទបចាស់)។ ពាក្យថា Addhānamaggappaṭipanno សេចក្តីថា ផ្លូវចាប់តាំងពីកន្លះយោជន៍ទៅ ហៅថា អទ្ធានៈ (ផ្លូវឆ្ងាយ) បុគ្គលដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយនោះ ឈ្មោះថា ដើរទៅកាន់ផ្លូវវែងឆ្ងាយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

ඉදානි යථා එස පබ්බජිතො, යථා ච අද්ධානමග්ගං පටිපන්නො, ඉමස්සත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං අභිනීහාරතො පට්ඨාය අනුපුබ්බිකථා කථෙතබ්බා – අතීතෙ කිර කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ පදුමුත්තරො නාම සත්ථා උදපාදි, තස්මිං හංසවතීනගරං උපනිස්සාය ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරන්තෙ වෙදෙහො නාම කුටුම්බිකො අසීතිකොටිධනවිභවො පාතොව සුභොජනං භුඤ්ජිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය ගන්ධපුප්ඵාදීනි ගහෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා සත්ථාරං පූජෙත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. තස්මිං ඛණෙ සත්ථා මහානිසභත්ථෙරං නාම තතියසාවකං ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං [Pg.168] භික්ඛූනං ධුතවාදානං යදිදං නිසභො’’ති එතදග්ගෙ ඨපෙසි. උපාසකො තං සුත්වා පසන්නො ධම්මකථාවසානෙ මහාජනෙ උට්ඨාය ගතෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, ස්වෙ මය්හං භික්ඛං අධිවාසෙථා’’ති ආහ. මහා ඛො, උපාසක, භික්ඛුසඞ්ඝොති. කිත්තකො භගවාති. අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සන්ති. භන්තෙ, එකං සාමණෙරම්පි විහාරෙ අසෙසෙත්වා භික්ඛං අධිවාසෙථාති. සත්ථා අධිවාසෙසි. උපාසකො සත්ථු අධිවාසනං විදිත්වා ගෙහං ගන්ත්වා මහාදානං සජ්ජෙත්වා පුනදිවසෙ සත්ථු කාලං ආරොචාපෙසි. සත්ථා පත්තචීවරමාදාය භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො උපාසකස්ස ඝරං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසින්නො දක්ඛිණොදකාවසානෙ යාගුභත්තාදීනි සම්පටිච්ඡන්තො භත්තවිස්සග්ගං අකාසි. උපාසකොපි සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදි.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីនេះឲ្យច្បាស់លាស់ ថាព្រះមហាកស្សបៈនេះបានបួសយ៉ាងណា និងបានដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយយ៉ាងណា គប្បីសម្តែងអនុបុព្វីកថា (រឿងរ៉ាវតាមលំដាប់) ចាប់តាំងពីការធ្វើអភិនីហារ (ការតាំងប្រាថ្នា) មក៖ ឮថា ក្នុងអតីតកាល កន្លងទៅមួយសែនកប្ប ព្រះសាស្តាព្រះនាម បទុមុត្តរៈ បានត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក។ កាលដែលព្រះអង្គគង់នៅក្នុងខេមមិគទាយវ័ន អាស្រ័យនឹងក្រុងហង្សវតី គហបតីម្នាក់ឈ្មោះ វេទេហៈ មានទ្រព្យសម្បត្តិ ៨០ កោដិ បរិភោគភោជនាហារដ៏ឧត្តមតាំងពីព្រឹកព្រលឹម ហើយបានអធិដ្ឋានអង្គឧបោសថ កាន់យកគ្រឿងក្រអូបនិងផ្កាជាដើម ទៅកាន់វត្ត ចូលទៅបូជា និងថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា ហើយអង្គុយក្នុងទីសមគួរ។ ក្នុងខណៈនោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់បានតាំងព្រះមហានិសភត្ថេរ ដែលជាព្រះសាវ័កទី៣ ទុកក្នុងឋានៈដ៏ប្រសើរ (ឯតទគ្គៈ) ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវ័ករបស់យើង ជាអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ គឺភិក្ខុឈ្មោះ និសភៈ នេះឯង ជាកំពូល»។ ឧបាសកនោះបានស្តាប់ហើយ ក៏មានចិត្តជ្រះថ្លា កាលដែលធម្មកថាចប់ទៅ មហាជនក្រោកចេញទៅអស់ហើយ ក៏ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គទទួលភិក្ខា (ចង្ហាន់) របស់ខ្ញុំព្រះករុណា ក្នុងថ្ងៃស្អែក»។ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា «ម្នាលឧបាសក ភិក្ខុសង្ឃមានចំនួនច្រើនណាស់»។ ឧបាសកក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះមានព្រះភាគ មានចំនួនប៉ុន្មានព្រះអង្គ?»។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «៦ លាន ៨ សែនអង្គ»។ ឧបាសកក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គទទួលភិក្ខា ដោយមិនទុកសូម្បីតែសាមណេរមួយអង្គឲ្យនៅសល់ក្នុងវត្តឡើយ»។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ទទួលញ៉ាំងការនិមន្ត។ ឧបាសកដឹងការទទួលនិមន្តរបស់ព្រះសាស្តាហើយ ក៏ត្រឡប់ទៅផ្ទះ ចាត់ចែងមហាទាន ហើយនៅថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏បានក្រាបទូលភត្តកាល (ពេលឆាន់) ដល់ព្រះសាស្តា។ ព្រះសាស្តាទ្រង់កាន់យកបាត្រនិងចីវរ មានភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារ យាងទៅកាន់ផ្ទះរបស់ឧបាសក គង់លើអាសនៈដែលគេរៀបចំទុក ទទួលទឹកទក្ខិណោទក ទទួលយាគូនិងភត្តជាដើម ហើយបានធ្វើភត្តកិច្ច។ ឧបាសកក៏អង្គុយនៅជិតព្រះសាស្តា។

තස්මිං අන්තරෙ මහානිසභත්ථෙරො පිණ්ඩාය චරන්තො තමෙව වීථිං පටිපජ්ජි. උපාසකො දිස්වා උට්ඨාය ගන්ත්වා ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘පත්තං, භන්තෙ, නො දෙථා’’ති ආහ. ථෙරො පත්තං අදාසි. භන්තෙ, ඉධෙව පවිසථ, සත්ථාපි ගෙහෙ නිසින්නොති. න වට්ටිස්සති උපාසකාති. උපාසකො ථෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා පිණ්ඩපාතස්ස පූරෙත්වා නීහරිත්වා අදාසි. තතො ථෙරං අනුගන්ත්වා නිවත්තො සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදිත්වා එවමාහ – ‘‘භන්තෙ, මහානිසභත්ථෙරො ‘සත්ථා ගෙහෙ නිසින්නො’ති වුත්තෙපි පවිසිතුං න ඉච්ඡි, අත්ථි නු ඛො එතස්ස තුම්හාකං ගුණෙහි අතිරෙකො ගුණො’’ති. බුද්ධානඤ්ච වණ්ණමච්ඡෙරං නාම නත්ථි. අථ සත්ථා එවමාහ – ‘‘උපාසක, මයං භික්ඛං ආගමයමානා ගෙහෙ නිසීදාම, සො භික්ඛු න එවං නිසීදිත්වා භික්ඛං උදික්ඛති. මයං ගාමන්තසෙනාසනෙ වසාම, සො අරඤ්ඤස්මිංයෙව වසති. මයං ඡන්නෙ වසාම, සො අබ්භොකාසම්හියෙව වසති. ඉති තස්ස අයඤ්ච අයඤ්ච ගුණො’’ති මහාසමුද්දං පූරයමානොව කථෙසි. උපාසකො පකතියාපි ජලමානදීපො තෙලෙන ආසිත්තො විය සුට්ඨුතරං පසන්නො හුත්වා චින්තෙසි – ‘‘කිං මය්හං අඤ්ඤාය සම්පත්තියා, අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සන්තිකෙ ධුතවාදානං අග්ගභාවත්ථාය පත්ථනං කරිස්සාමී’’ති?

ក្នុងចន្លោះពេលនោះ ព្រះមហានិសភត្ថេរ ដើរទៅកាន់ចង្ហាន់បិណ្ឌបាត បានដើរចូលមកកាន់ច្រកផ្លូវនោះឯង។ ឧបាសកឃើញហើយ ក៏ក្រោកឡើង ដើរទៅថ្វាយបង្គំថេរៈ ហើយពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមប្រគល់បាត្រឲ្យខ្ញុំករុណា»។ ព្រះថេរៈក៏បានប្រគល់បាត្រឲ្យ។ ឧបាសកក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមនិមន្តចូលមកក្នុងផ្ទះនេះសិន ព្រោះព្រះសាស្តាក៏គង់នៅក្នុងផ្ទះនេះដែរ»។ ព្រះថេរៈតបថា «ម្នាលឧបាសក មិនគួរឡើយ»។ ឧបាសកទទួលយកបាត្ររបស់ព្រះថេរៈ បំពេញដោយចង្ហាន់បិណ្ឌបាត រួចនាំយកមកប្រគេនវិញ។ បន្ទាប់មក បានជូនដំណើរព្រះថេរៈបន្តិច រួចត្រឡប់មកវិញ អង្គុយជិតព្រះសាស្តា ហើយក្រាបទូលយ៉ាងនេះថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះមហានិសភត្ថេរ កាលដែលខ្ញុំព្រះករុណាជម្រាបថា 'ព្រះសាស្តាគង់នៅក្នុងផ្ទះ' ក៏នៅតែមិនប្រាថ្នានឹងចូលមក តើលោកម្ចាស់នោះ មានគុណធម៌អ្វីដែលក្រៃលែងជាងព្រះគុណរបស់ព្រះអង្គដែរឬទេ?»។ ធម្មតាកំណាញ់ក្នុងការសរសើរគុណ (វណ្ណមច្ឆរិយៈ) មិនមានដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ។ គ្រានោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះថា៖ «ម្នាលឧបាសក តថាគតទាំងឡាយ អង្គុយរង់ចាំចង្ហាន់នៅក្នុងផ្ទះ ប៉ុន្តែភិក្ខុនោះ មិនអង្គុយរង់ចាំចង្ហាន់យ៉ាងនោះឡើយ។ តថាគតទាំងឡាយ នៅក្នុងសេនាសនៈក្បែរស្រុក ប៉ុន្តែភិក្ខុនោះ នៅក្នុងព្រៃតែម្យ៉ាង។ តថាគតទាំងឡាយ នៅក្នុងទីមានដំបូលបិទបាំង ប៉ុន្តែភិក្ខុនោះ នៅក្នុងទីវាលតែម្យ៉ាង។ គុណធម៌របស់ភិក្ខុនោះ មានសភាពយ៉ាងនេះៗ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងគុណធម៌របស់ព្រះថេរៈ ប្រៀបដូចជាបំពេញមហាសមុទ្រឲ្យពេញដូច្នោះ។ ឧបាសកនោះ ដែលជាអ្នកមានចិត្តជ្រះថ្លាស្រាប់ហើយ ប្រៀបដូចជាប្រទីបដែលកំពុងឆេះ ហើយគេចាក់ប្រេងថែមទៀត ក៏រឹតតែមានចិត្តជ្រះថ្លាខ្លាំងឡើង ហើយគិតថា «តើមានប្រយោជន៍អ្វីដល់អាត្មាអញ ដោយសម្បត្តិដទៃទៀត ក្នុងអនាគតកាល អាត្មាអញនឹងធ្វើការប្រាថ្នាដើម្បីបានជាកំពូលនៃភិក្ខុអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ ក្នុងសំណាក់ព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គ»។

සො පුනපි සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා තෙනෙව නියාමෙන සත්ත දිවසානි දානං දත්වා සත්තමෙ දිවසෙ අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සස්ස තිචීවරානි දත්වා සත්ථු පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා එවමාහ – ‘‘යං මෙ, භන්තෙ, සත්ත දිවසානි දානං දෙන්තස්ස [Pg.169] මෙත්තං කායකම්මං මෙත්තං වචීකම්මං මෙත්තං මනොකම්මං, ඉමිනාහං න අඤ්ඤං දෙවසම්පත්තිං වා සක්කමාරබ්‍රහ්මසම්පත්තිං වා පත්ථෙමි, ඉදං පන මෙ කම්මං අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සන්තිකෙ මහානිසභත්ථෙරෙන පත්තට්ඨානන්තරං පාපුණනත්ථාය තෙරසධුතඞ්ගධරානං අග්ගභාවස්ස පච්චයො හොතූ’’ති. සත්ථා ‘‘මහන්තං ඨානං ඉමිනා පත්ථිතං, සමිජ්ඣිස්සති නු ඛො’’ති ඔලොකෙන්තො සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා ආහ – ‘‘මනාපං තෙ ඨානං පත්ථිතං, අනාගතෙ සතසහස්සකප්පමත්ථකෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස ත්වං තතියසාවකො මහාකස්සපත්ථෙරො නාම භවිස්සසී’’ති. තං සුත්වා උපාසකො ‘‘බුද්ධානං ද්වෙ කථා නාම නත්ථී’’ති පුනදිවසෙ පත්තබ්බං විය තං සම්පත්තිං අමඤ්ඤිත්ථ. සො යාවතායුකං සීලං රක්ඛිත්වා තත්ථ කාලඞ්කතො සග්ගෙ නිබ්බත්ති.

ឧបាសកនោះ បាននិមន្តព្រះសាស្តាម្តងទៀត ហើយបានថ្វាយទានដោយរបៀបនោះអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃ ក្នុងថ្ងៃទី ៧ បានថ្វាយត្រៃចីវរដល់ភិក្ខុសង្ឃចំនួន ៦ លាន ៨ សែនអង្គ រួចក្រាបទៀបព្រះបាទារបស់ព្រះសាស្តា ហើយក្រាបទូលយ៉ាងនេះថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន កាយកម្មជាមេត្តា វចីកម្មជាមេត្តា មនោកម្មជាមេត្តា របស់ខ្ញុំព្រះករុណា ដែលបានថ្វាយទានអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃនេះ មានសភាពយ៉ាងណា ដោយបុណ្យកុសលនេះ ខ្ញុំព្រះករុណាមិនប្រាថ្នាសម្បត្តិទេវលោកដទៃ ឬសម្បត្តិជាព្រះឥន្ទ្រ ព្រះមារ ព្រះព្រហ្មឡើយ ប៉ុន្តែសូមឲ្យអំពើកុសលនេះរបស់ខ្ញុំព្រះករុណា ក្លាយជាបច្ច័យដើម្បីសម្រេចនូវឋានៈដ៏ប្រសើរ ដែលព្រះមហានិសភត្ថេរបានសម្រេចហើយ គឺបានជាកំពូលនៃភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់ធុតង្គទាំង ១៣ ក្នុងសំណាក់ព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គ ក្នុងអនាគតកាល»។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ពិចារណាថា «ឧបាសកនេះប្រាថ្នាឋានៈដ៏ធំធេងណាស់ តើនឹងសម្រេចបានដែរឬទេ?» កាលទ្រង់ទតឃើញថានឹងសម្រេចបាន ទើបត្រាស់ថា៖ «ឋានៈដែលអ្នកប្រាថ្នាហើយ ជាទីគាប់ចិត្ត ក្នុងអនាគតកាល កន្លងទៅមួយសែនកប្ប ព្រះពុទ្ធព្រះនាម គោតម នឹងត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក អ្នកនឹងបានជាព្រះសាវ័កទី ៣ របស់ព្រះអង្គ មាននាមថា ព្រះមហាកស្សបត្ថេរ»។ ឧបាសកបានស្តាប់ពាក្យនោះហើយ គិតថា «ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនមានព្រះវាចាជាពីរឡើយ» ក៏សំគាល់នូវសម្បត្តិនោះ ហាក់ដូចជានឹងបានសម្រេចក្នុងថ្ងៃស្អែកដូច្នោះ។ ឧបាសកនោះ រក្សាសីលលុះត្រាតែអស់អាយុ កាលធ្វើមរណកាលក្នុងភពនោះហើយ ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។

තතො පට්ඨාය දෙවමනුස්සෙසු සම්පත්තිං අනුභවන්තො ඉතො එකනවුතිකප්පෙ විපස්සිම්හි සම්මාසම්බුද්ධෙ බන්ධුමතීනගරං නිස්සාය ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරන්තෙ දෙවලොකා චවිත්වා අඤ්ඤතරස්මිං පරිජිණ්ණෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්මිඤ්ච කාලෙ ‘‘විපස්සී භගවා සත්තමෙ සත්තමෙ සංවච්ඡරෙ ධම්මං කථෙතී’’ති මහන්තං කොලාහලං හොති. සකලජම්බුදීපෙ දෙවතා ‘‘සත්ථා ධම්මං කථෙස්සතී’’ති ආරොචෙන්ති, බ්‍රාහ්මණො තං සාසනං අස්සොසි. තස්ස ච නිවාසනසාටකො එකො හොති, තථා බ්‍රාහ්මණියා, පාරුපනං පන ද්වින්නම්පි එකමෙව. සකලනගරෙ ‘‘එකසාටකබ්‍රාහ්මණො’’ති පඤ්ඤායති. බ්‍රාහ්මණානං කෙනචිදෙව කිච්චෙන සන්නිපාතෙ සති බ්‍රාහ්මණිං ගෙහෙ ඨපෙත්වා සයං ගච්ඡති, බ්‍රාහ්මණීනං සන්නිපාතෙ සති සයං ගෙහෙ තිට්ඨති, බ්‍රාහ්මණී තං වත්ථං පාරුපිත්වා ගච්ඡති. තස්මිං පන දිවසෙ බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණිං ආහ – ‘‘භොති, කිං රත්තිං ධම්මස්සවනං සුණිස්සසි දිවා’’ති? ‘‘මයං මාතුගාමජාතිකා නාම රත්තිං සොතුං න සක්කොම, දිවා සොස්සාමී’’ති බ්‍රාහ්මණං ගෙහෙ ඨපෙත්වා වත්ථං පාරුපිත්වා උපාසිකාහි සද්ධිං දිවා ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තෙ නිසින්නා ධම්මං සුත්වා උපාසිකාහියෙව සද්ධිං ආගමාසි. අථ බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණිං ගෙහෙ ඨපෙත්වා වත්ථං පාරුපිත්වා විහාරං ගතො.

ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ឧបាសកនោះបានសោយសម្បត្តិក្នុងទេវលោកនិងមនុស្សលោក ក្នុងកប្បទី ៩១ អំពីកប្បនេះ កាលដែលព្រះវិបស្សីសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់គង់នៅក្នុងខេមមិគទាយវ័ន អាស្រ័យនឹងក្រុងពន្ធុមតី ក៏បានចាកចោលលោកសួគ៌ មកកើតក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៍ដ៏ទ្រុឌទ្រោមមួយ។ ក្នុងសម័យនោះ មានសេចក្តីកោលាហលយ៉ាងខ្លាំងថា «ព្រះវិបស្សីដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងធម៌រៀងរាល់ ៧ ឆ្នាំម្តង»។ ទេវតាទាំងឡាយក្នុងសកលជម្ពូទ្វីប បានប្រកាសថា «ព្រះសាស្តានឹងសម្តែងធម៌» ព្រាហ្មណ៍នោះក៏បានឮដំណឹងនោះ។ ព្រាហ្មណ៍នោះ មានសំពត់ស្លៀកតែមួយគត់ នាងព្រាហ្មណីក៏មានសំពត់ស្លៀកតែមួយគត់ដូចគ្នា ចំណែកឯសំពត់ដណ្តប់ គឺមានតែមួយគត់សម្រាប់អ្នកទាំងពីរ។ ព្រាហ្មណ៍នោះល្បីល្បាញពេញក្រុងថា «ឯកសាដកព្រាហ្មណ៍» (ព្រាហ្មណ៍មានសំពត់ដណ្តប់មួយ)។ កាលបើមានការប្រជុំរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ដោយកិច្ចការណាមួយ ព្រាហ្មណ៍ក៏ទុកនាងព្រាហ្មណីឲ្យនៅផ្ទះ ហើយខ្លួនឯងទៅ។ កាលបើមានការប្រជុំរបស់ពួកនាងព្រាហ្មណី ខ្លួនឯងក៏នៅផ្ទះ ហើយនាងព្រាហ្មណីដណ្តប់សំពត់នោះទៅ។ ប៉ុន្តែក្នុងថ្ងៃនោះ ព្រាហ្មណ៍បាននិយាយនឹងនាងព្រាហ្មណីថា «នាងដ៏ចម្រើន នាងនឹងស្តាប់ធម៌ក្នុងពេលយប់ ឬក្នុងពេលថ្ងៃ?»។ នាងព្រាហ្មណីតបថា «ពួកយើងជាស្រី្ត មិនអាចស្តាប់ធម៌ក្នុងពេលយប់បានទេ ខ្ញុំនឹងស្តាប់ក្នុងពេលថ្ងៃ» នាងក៏ទុកព្រាហ្មណ៍ជាប្តីឲ្យនៅផ្ទះ ដណ្តប់សំពត់នោះ ទៅជាមួយពួកឧបាសិកាក្នុងពេលថ្ងៃ ថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា អង្គុយក្នុងទីសមគួរ ស្តាប់ធម៌ហើយ ក៏ត្រឡប់មកវិញជាមួយពួកឧបាសិកានោះឯង។ បន្ទាប់មក ព្រាហ្មណ៍ក៏ទុកនាងព្រាហ្មណីឲ្យនៅផ្ទះ ដណ្តប់សំពត់នោះ ទៅកាន់វត្ត។

තස්මිං ච සමයෙ සත්ථා පරිසමජ්ඣෙ අලඞ්කතධම්මාසනෙ සන්නිසින්නො චිත්තබීජනිං ආදාය ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො විය සිනෙරුං මත්ථං කත්වා [Pg.170] සාගරං නිම්මථෙන්තො විය ධම්මකථං කථෙති. බ්‍රාහ්මණස්ස පරිසන්තෙ නිසින්නස්ස ධම්මං සුණන්තස්ස පඨමයාමස්මිංයෙව සකලසරීරං පූරයමානා පඤ්චවණ්ණා පීති උප්පජ්ජි. සො පාරුතවත්ථං සඞ්ඝරිත්වා ‘‘දසබලස්ස දස්සාමී’’ති චින්තෙසි. අථස්ස ආදීනවසහස්සං දස්සයමානං මච්ඡෙරං උප්පජ්ජි, සො ‘‘බ්‍රාහ්මණියා ච මය්හඤ්ච එකමෙව වත්ථං, අඤ්ඤං කිඤ්චි පාරුපනං නත්ථි, අපාරුපිත්වා ච නාම බහි චරිතුං න සක්කා’’ති සබ්බථාපි අදාතුකාමො අහොසි. අථස්ස නික්ඛන්තෙ පඨමයාමෙ මජ්ඣිමයාමෙපි තථෙව පීති උප්පජ්ජි, සො තථෙව ච චින්තෙත්වා තථෙව අදාතුකාමො අහොසි. අථස්ස මජ්ඣිමයාමෙ නික්ඛන්තෙ පච්ඡිමයාමෙපි තථෙව පීති උප්පජ්ජි, සො ‘‘තරණං වා හොතු මරණං වා, පච්ඡාපි ජානිස්සාමී’’ති වත්ථං සඞ්ඝරිත්වා සත්ථු පාදමූලෙ ඨපෙසි. තතො වාමහත්ථං ආභුජිත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන තික්ඛත්තුං අප්ඵොටෙත්වා ‘‘ජිතං මෙ ජිතං මෙ’’ති තයො වාරෙ නදි.

ក្នុងសម័យនោះ ព្រះសាស្តាគង់នៅកណ្តាលបរិស័ទ លើធម្មាសនៈដ៏វិចិត្រ ទ្រង់កាន់ផ្លិតដ៏វិចិត្រ សម្តែងធម្មកថា ប្រៀបដូចជាញ៉ាំងអាកាសគង្គាឲ្យធ្លាក់ចុះមក ឬប្រៀបដូចជាយកកំពូលភ្នំព្រះសុមេរុមកធ្វើជាឈើកូរ ហើយកូរមហាសមុទ្រដូច្នោះ។ កាលដែលព្រាហ្មណ៍អង្គុយនៅចុងបំផុតនៃបរិស័ទ ស្តាប់ធម៌ សូម្បីតែក្នុងបឋមយាម ក៏កើតមានបីតិមានពណ៌ ៥ យ៉ាង ពេញសព្វរាងកាយ។ ព្រាហ្មណ៍នោះ បានបត់សំពត់ដណ្តប់របស់ខ្លួន ហើយគិតថា «អាត្មាអញនឹងថ្វាយដល់ព្រះទសពល»។ លំដាប់នោះ សេចក្តីកំណាញ់ដែលបង្ហាញនូវទោសរាប់ពាន់ ក៏កើតឡើងដល់ព្រាហ្មណ៍នោះ ព្រាហ្មណ៍នោះគិតថា «សំពត់ដណ្តប់របស់នាងព្រាហ្មណីនិងអាត្មាអញ មានតែមួយគត់ សំពត់ដណ្តប់ដទៃទៀតមិនមានឡើយ កាលបើមិនមានសំពត់ដណ្តប់ទេ ក៏មិនអាចដើរទៅខាងក្រៅបានឡើយ» ព្រាហ្មណ៍នោះក៏មិនប្រាថ្នានឹងថ្វាយដោយប្រការទាំងពួង។ កាលដែលបឋមយាមកន្លងផុតទៅ សូម្បីក្នុងមជ្ឈិមយាម បីតិក៏កើតឡើងយ៉ាងនោះដែរ ព្រាហ្មណ៍នោះក៏គិតយ៉ាងនោះ ហើយមិនប្រាថ្នានឹងថ្វាយយ៉ាងនោះឯង។ លុះមជ្ឈិមយាមកន្លងផុតទៅ សូម្បីក្នុងបច្ឆិមយាម បីតិក៏កើតឡើងយ៉ាងនោះដែរ ព្រាហ្មណ៍នោះគិតថា «ទោះជាត្រូវរស់ ឬត្រូវស្លាប់ក៏ដោយ អាត្មាអញនឹងដឹងគ្នានៅពេលក្រោយ» ហើយក៏បត់សំពត់ ដាក់ថ្វាយទៀបព្រះបាទារបស់ព្រះសាស្តា។ បន្ទាប់មក ព្រាហ្មណ៍នោះបានបត់ដៃឆ្វេង ទះដៃស្តាំ (ទះស្មា/ទះភ្លៅ/ទះដៃ) ៣ ដង ហើយស្រែកប្រកាស ៣ ដងថា «អាត្មាអញឈ្នះហើយ! អាត្មាអញឈ្នះហើយ!»។

තස්මිඤ්ච සමයෙ බන්ධුමරාජා ධම්මාසනස්ස පච්ඡතො අන්තොසාණියං නිසින්නො ධම්මං සුණාති. රඤ්ඤො ච නාම ‘‘ජිතං මෙ’’ති සද්දො අමනාපො හොති. සො පුරිසං පෙසෙසි ‘‘ගච්ඡ එතං පුච්ඡ කිං වදෙසී’’ති? සො තෙන ගන්ත්වා පුච්ඡිතො ආහ – ‘‘අවසෙසා හත්ථියානාදීනි ආරුය්හ අසිචම්මාදීනි ගහෙත්වා පරසෙනං ජිනන්ති, න තං අච්ඡරියං, අහං පන පච්ඡතො ආගච්ඡන්තස්ස කූටගොණස්ස මුග්ගරෙන සීසං භින්දිත්වා තං පලාපෙන්තො විය මච්ඡෙරචිත්තං මද්දිත්වා පාරුතවත්ථං දසබලස්ස අදාසිං, තං මෙ මච්ඡරියං ජිත’’න්ති ආහ. පුරිසො ගන්ත්වා තං පවත්තිං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ආහ – ‘‘අම්හෙ භණෙ දසබලස්ස අනුරූපං න ජානිම්හා, බ්‍රාහ්මණො පන ජානී’’ති වත්ථයුගම්පි පෙසෙසි. තං දිස්වා බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි – ‘‘අයං මය්හං තුණ්හී නිසින්නස්ස පඨමං කිඤ්චි අදත්වා සත්ථු ගුණෙ කථෙන්තස්ස අදාසි, සත්ථු ගුණෙ පටිච්ච උප්පන්නෙන මය්හං කො අත්ථො’’ති තම්පි වත්ථයුගං දසබලස්සෙව අදාසි. රාජා ‘‘කිං බ්‍රාහ්මණෙන කත’’න්ති? පුච්ඡිත්වා, ‘‘තම්පි තෙන වත්ථයුගං තථාගතස්සෙව දින්න’’න්ති සුත්වා අඤ්ඤානි ද්වෙ වත්ථයුගානි පෙසෙසි. සො තානිපි අදාසි. රාජා අඤ්ඤානිපි චත්තාරීති එවං යාව ද්වත්තිංස වත්ථයුගානි පෙසෙසි. අථ බ්‍රාහ්මණො [Pg.171] ‘‘ඉදං වඩ්ඪෙත්වා ගහණං විය හොතී’’ති අත්තනො අත්ථාය එකං බ්‍රාහ්මණියා අත්ථාය එකන්ති ද්වෙ වත්ථයුගානි ගහෙත්වා තිංස යුගානි තථාගතස්සෙව අදාසි. තතො පට්ඨාය ච සත්ථු විස්සාසිකො ජාතො.

ក្នុងសម័យនោះ ព្រះបាទពន្ធុមៈ ទ្រង់គង់នៅក្នុងវាំងនន ខាងក្រោយធម្មាសនៈ ហើយស្ដាប់ធម៌។ ធម្មតានៃព្រះរាជាទាំងឡាយ តែងមិនសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងពាក្យថា «យើងឈ្នះហើយ» ឡើយ។ ព្រះរាជានោះ ទ្រង់ចាត់បុរសម្នាក់ទៅដោយបង្គាប់ថា «ចូរទៅសួរអ្នកនោះមើល៍ថា ស្រែកថាដូចម្ដេច?»។ បុរសនោះទៅសួរព្រាហ្មណ៍នោះហើយ ព្រាហ្មណ៍នោះក៏ពោលថា «ជនឯទៀត ឡើងកាន់យានមានដំរីជាដើម កាន់គ្រឿងសស្ត្រាវុធមានដាវនិងខែលជាដើម ហើយឈ្នះសត្រូវ នោះមិនជាការអស្ចារ្យទេ ចំណែកខ្ញុំវិញ ប្រៀបដូចជាបុរសវាយក្បាលគោសាហាវដែលដេញតាមពីក្រោយដោយដំបងធំ ឲ្យវារត់ទៅ ខ្ញុំបានកម្ចាត់ចិត្តកំណាញ់ ហើយបានថ្វាយសំពត់ដណ្ដប់ដល់ព្រះទសពល ខ្ញុំឈ្នះសេចក្ដីកំណាញ់នោះហើយ»។ បុរសនោះត្រឡប់ទៅវិញ ហើយក្រាបបង្គំទូលរឿងនោះដល់ព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «នែគ្នាយើង យើងមិនដឹងនូវការដ៏សមគួរដល់ព្រះទសពលសោះ ចំណែកព្រាហ្មណ៍ដឹងច្បាស់ណាស់» ហើយទ្រង់ក៏ចាត់ឲ្យគេនាំយកសំពត់មួយគូទៅប្រគល់ឲ្យ។ ព្រាហ្មណ៍ឃើញសំពត់នោះហើយក៏គិតថា «ព្រះរាជានេះ កាលដែលខ្ញុំអង្គុយស្ងៀមៗ មិនបានប្រទានអ្វីដល់ខ្ញុំជាមុនសោះ លុះត្រាតែខ្ញុំពោលសរសើរគុណព្រះសាស្តា ទើបប្រទានឲ្យ តើសំពត់ដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យគុណព្រះសាស្តានេះ មានប្រយោជន៍អ្វីដល់ខ្ញុំ?» ព្រាហ្មណ៍ក៏បានថ្វាយសំពត់មួយគូនោះដល់ព្រះទសពលដដែល។ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់សួរថា «តើព្រាហ្មណ៍ធ្វើដូចម្ដេច?» លុះទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ថា «ព្រាហ្មណ៍បានថ្វាយសំពត់មួយគូនោះដល់ព្រះតថាគតដដែល» ក៏ទ្រង់ចាត់ឲ្យផ្ញើសំពត់ពីរគូផ្សេងទៀតទៅ។ ព្រាហ្មណ៍ក៏បានថ្វាយសំពត់ទាំងនោះទៀត។ ព្រះរាជាទ្រង់ចាត់ឲ្យផ្ញើសំពត់បួនគូទៀត... ដោយវិធីនេះ រហូតដល់សំពត់ ៣២ គូ។ គ្រានោះ ព្រាហ្មណ៍គិតថា «ការធ្វើបែបនេះ ហាក់ដូចជាការលោភលន់ចង់បានកាន់តែច្រើនឡើងៗ» ក៏យកសំពត់ពីរគូ គឺសម្រាប់ខ្លួនឯងមួយគូ សម្រាប់នាងព្រាហ្មណីជាភរិយាមួយគូ ហើយបានថ្វាយសំពត់ ៣០ គូដែលសល់ ដល់ព្រះតថាគតដដែល។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ព្រាហ្មណ៍ក៏ក្លាយជាអ្នកស្និទ្ធស្នាលនឹងព្រះសាស្តា។

අථ නං රාජා එකදිවසං සීතසමයෙ සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණන්තං දිස්වා සතසහස්සග්ඝනිකං අත්තනො පාරුතං රත්තකම්බලං දත්වා ආහ – ‘‘ඉතො පට්ඨාය ඉදං පාරුපිත්වා ධම්මං සුණාහී’’ති. සො ‘‘කිං මෙ ඉමිනා කම්බලෙන ඉමස්මිං පූතිකායෙ උපනීතෙනා’’ති? චින්තෙත්වා, අන්තොගන්ධකුටියං තථාගතමඤ්චස්ස උපරි විතානං කත්වා අගමාසි. අථ එකදිවසං රාජා පාතොව විහාරං ගන්ත්වා අන්තොගන්ධකුටියං සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදි. තස්මිඤ්ච සමයෙ ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො කම්බලං පටිහඤ්ඤන්ති, කම්බලො අතිවිය විරොචති. රාජා උද්ධං ඔලොකෙන්තො සඤ්ජානිත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං එස කම්බලො, අම්හෙහි එකසාටකබ්‍රාහ්මණස්ස දින්නො’’ති. තුම්හෙහි, මහාරාජ, බ්‍රාහ්මණො පූජිතො, බ්‍රාහ්මණෙන අහං පූජිතොති. රාජා ‘‘බ්‍රාහ්මණො යුත්තකං අඤ්ඤාසි, න මය’’න්ති පසීදිත්වා යං මනුස්සානං උපකාරභූතං, තං සබ්බං අට්ඨට්ඨකං කත්වා සබ්බට්ඨකං නාම දානං දත්වා පුරොහිතට්ඨානෙ ඨපෙසි. සොපි ‘‘අට්ඨට්ඨකං නාම චතුසට්ඨි හොතී’’ති චතුසට්ඨි සලාකභත්තානි උපනිබන්ධාපෙත්වා යාවජීවං දානං දත්වා සීලං රක්ඛිත්වා තතො චුතො සග්ගෙ නිබ්බත්ති.

គ្រានោះ ថ្ងៃមួយក្នុងរដូវរងា ព្រះរាជាទ្រង់ទតឃើញព្រាហ្មណ៍នោះកំពុងស្ដាប់ធម៌ក្នុងសំណាក់ព្រះសាស្តា ក៏ប្រទានសំពត់កម្ពលក្រហមដែលជាគ្រឿងដណ្ដប់របស់ព្រះអង្គ មានតម្លៃមួយសែនតម្លឹង ហើយត្រាស់ថា «ចាប់ពីពេលនេះទៅ ចូរដណ្ដប់សំពត់កម្ពលនេះហើយស្ដាប់ធម៌ចុះ»។ ព្រាហ្មណ៍នោះគិតថា «តើសំពត់កម្ពលនេះមានប្រយោជន៍អ្វីដល់ខ្ញុំ ក្នុងការដណ្ដប់លើរាងកាយដ៏ស្អុយរលួយនេះ?» ក៏យកទៅធ្វើជាពិតានពីលើគ្រែរបស់ព្រះតថាគត នៅក្នុងព្រះគន្ធកុដិ រួចត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។ ក្រោយមក ថ្ងៃមួយ ព្រះរាជាទ្រង់យាងទៅកាន់វត្តតាំងពីព្រលឹម ហើយគង់នៅក្នុងព្រះគន្ធកុដិ ជិតព្រះសាស្តា។ ក្នុងសម័យនោះ ព្រះឆព្វណ្ណរង្សីរបស់ព្រះមានព្រះភាគ បានជះទៅលើសំពត់កម្ពលនោះ សំពត់កម្ពលនោះក៏រឹងរឹតតែរុងរឿងភ្លឺថ្លាក្រៃលែង។ ព្រះរាជាទ្រង់ងើបព្រះភក្ត្រទៅខាងលើ ទ្រង់ចំណាំបាន ក៏ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន នេះជាសំពត់កម្ពលរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គ ដែលបានប្រទានដល់ឯកសាដកព្រាហ្មណ៍តើ!»។ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «មហារាជ ព្រះអង្គបានបូជាដល់ព្រាហ្មណ៍ហើយ ឯព្រាហ្មណ៍ក៏បានបូជាដល់តថាគតហើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រះថ្លាថា «ព្រាហ្មណ៍ដឹងនូវការដ៏សមគួរ ចំណែកយើងមិនដឹងសោះ» ទ្រង់ក៏ចាត់ចែងវត្ថុទាំងឡាយណាដែលជាគ្រឿងឧបភោគបរិភោគរបស់មនុស្ស ដោយធ្វើជាក្រុមៗ មួយក្រុមៗមានប្រាំបីមុខ ហើយប្រទានទានឈ្មោះថា សព្វដ្ឋកទាន រួចទ្រង់តាំងព្រាហ្មណ៍នោះក្នុងតំណែងជាបុរោហិត។ ព្រាហ្មណ៍នោះគិតថា «សព្វដ្ឋកទាននេះ គឺមានចំនួន ៦៤ មុខ» ក៏បានចាត់ចែងឲ្យមានភត្តស្លាកចំនួន ៦៤ ជាប្រចាំ បានប្រគេនទាន និងរក្សាសីលអស់មួយជីវិត លុះច្យុតពីលោកនោះទៅ ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។

පුන තතො චුතො ඉමස්මිං කප්පෙ කොණාගමනස්ස ච භගවතො කස්සපදසබලස්ස චාති ද්වින්නං බුද්ධානං අන්තරෙ බාරාණසියං කුටුම්බියඝරෙ නිබ්බත්තො, සො වුද්ධිමන්වාය ඝරාවාසං වසන්තො එකදිවසං අරඤ්ඤෙ ජඞ්ඝවිහාරං චරති. තස්මිඤ්ච සමයෙ පච්චෙකබුද්ධො නදීතීරෙ චීවරකම්මං කරොන්තො අනුවාතෙ අප්පහොන්තෙ සඞ්ඝරිත්වා ඨපෙතුං ආරද්ධො. සො දිස්වා, ‘‘කස්මා, භන්තෙ, සඞ්ඝරිත්වා ඨපෙථා’’ති? ආහ. අනුවාතො නප්පහොතීති. ‘‘ඉමිනා, භන්තෙ, කරොථා’’ති සාටකං දත්වා, ‘‘නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ මෙ කෙනචි පරිහානි මා හොතූ’’ති පත්ථනං පට්ඨපෙසි. ඝරෙපිස්ස භගිනියා සද්ධිං භරියාය කලහං කරොන්තියා පච්චෙකබුද්ධො පිණ්ඩාය පාවිසි.

លុះច្យុតពីឋានសួគ៌នោះមកវិញ ក្នុងភទ្ទកប្បនេះ ក្នុងចន្លោះព្រះពុទ្ធពីរព្រះអង្គ គឺព្រះមានព្រះភាគកោណគមនៈ និងព្រះទសពលកស្សបៈ បានទៅកើតក្នុងផ្ទះរបស់គហបតីម្នាក់ ក្នុងក្រុងពារាណសី។ លុះចម្រើនវ័យឡើង កាលកំពុងគ្រប់គ្រងផ្ទះ ថ្ងៃមួយ បានដើរលំហែកាយក្នុងព្រៃ។ ក្នុងសម័យនោះ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធមួយព្រះអង្គ កំពុងធ្វើចីវរកម្មនៅក្បែរឆ្នេរទន្លេ កាលដែលសំពត់សម្រាប់ធ្វើជាជាយមិនគ្រប់គ្រាន់ ក៏ចាប់ផ្ដើមបត់ទុក។ គហបតីនោះឃើញហើយ ក៏សួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ហេតុអ្វីបានជាបត់ទុកយ៉ាងនេះ?» ព្រះបច្ចេកពុទ្ធត្រាស់ថា «ព្រោះសំពត់ជាយមិនគ្រប់គ្រាន់ឡើយ»។ គហបតីនោះក៏ប្រគេនសំពត់របស់ខ្លួន ដោយពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមយកសំពត់នេះទៅធ្វើចុះ» ហើយបានតាំងប្រាថ្នាថា «សូមកុំឲ្យខ្ញុំព្រះករុណាមានសេចក្ដីសាបសូន្យដោយវត្ថុណាមួយ ក្នុងកន្លែងដែលកើតហើយៗឡើយ»។ ឯនៅឯផ្ទះរបស់គាត់ ភរិយានិងប្អូនស្រីរបស់គាត់កំពុងឈ្លោះប្រកែកគ្នា ក្នុងខណៈនោះ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធក៏បាននិមន្តទៅបិណ្ឌបាត។

අථස්ස [Pg.172] භගිනී පච්චෙකබුද්ධස්ස පිණ්ඩපාතං දත්වා තස්ස භරියං සන්ධාය ‘‘එවරූපං බාලං යොජනසතෙන පරිවජ්ජෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං පට්ඨපෙසි. සා ගෙහද්වාරෙ ඨිතා තං සුත්වා, ‘‘ඉමාය දින්නං භත්තං එස මා භුඤ්ජතූ’’ති පත්තං ගහෙත්වා පිණ්ඩපාතං ඡඩ්ඩෙත්වා කලලස්ස පූරෙත්වා අදාසි. ඉතරා දිස්වා, ‘‘බාලෙ මං තාව අක්කොස වා පහර වා. එවරූපස්ස පන ද්වෙ අසඞ්ඛෙය්‍යානි පූරිතපාරමිස්ස පත්තතො භත්තං ඡඩ්ඩෙත්වා කලලං දාතුං න යුත්ත’’න්ති ආහ. අථස්ස භරියාය පටිසඞ්ඛානං උප්පජ්ජි. සා ‘‘තිට්ඨථ, භන්තෙ’’ති කලලං ඡඩ්ඩෙත්වා පත්තං ධොවිත්වා ගන්ධචුණ්ණෙන උබ්බට්ටෙත්වා පවරස්ස චතුමධුරස්ස පූරෙත්වා උපරි ආසිත්තෙන පදුමගබ්භවණ්ණෙන සප්පිනා විජ්ජොතමානං පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා, ‘‘යථා අයං පිණ්ඩපාතො ඔභාසජාතො, එවං ඔභාසජාතං මෙ සරීරං හොතූ’’ති පත්ථනං පට්ඨපෙසි. පච්චෙකබුද්ධො අනුමොදිත්වා ආකාසං පක්ඛන්දි. තෙපි ජායම්පතිකා යාවතායුකං කුසලං කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා පුන තතො චවිත්වා උපාසකො බාරාණසියං අසීතිකොටිවිභවස්ස සෙට්ඨිනො පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, ඉතරා තාදිසස්සෙව ධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති.

គ្រានោះ ប្អូនស្រីរបស់គហបតីនោះ បានប្រគេនចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដល់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ហើយសំដៅទៅលើភរិយារបស់បងប្រុស បានតាំងប្រាថ្នាថា «សូមឲ្យខ្ញុំជៀសឆ្ងាយពីមនុស្សពាលមានសភាពបែបនេះ ចម្ងាយមួយរយយោជន៍»។ ឯភរិយានោះ ឈរនៅមាត់ទ្វារផ្ទះ ឮពាក្យនោះហើយ ក៏គិតថា «សូមកុំឲ្យលោកម្ចាស់នេះឆាន់ចង្ហាន់ដែលនាងនេះប្រគេនឡើយ» ក៏ឆក់យកសបិតពីព្រះហស្តព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ចាក់ចង្ហាន់ចោល ហើយដួសភក់ដាក់ពេញសបិត រួចប្រគេនទៅវិញ។ ប្អូនស្រីឃើញដូច្នោះហើយ ក៏និយាយថា «នាងពាល! នាងចង់ជេរ ឬវាយខ្ញុំក៏វាយចុះ ប៉ុន្តែការដែលនាងចាក់ចង្ហាន់ចោលពីសបិតរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ដែលជាអ្នកបំពេញបារមីអស់ពីរអសង្ខេយ្យ ហើយយកភក់មកដាក់ប្រគេនវិញនោះ មិនសមគួរទាល់តែសោះ»។ គ្រានោះ ភរិយានោះក៏កើតសេចក្ដីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយ។ នាងក៏ពោលថា «សូមលោកម្ចាស់រង់ចាំបន្តិចសិន» រួចចាក់ភក់នោះចោល លាងសបិតឲ្យស្អាត ដុសខាត់ដោយលម្អិតគ្រឿងក្រអូប ហើយដាក់ចតុមធុរៈដ៏ឧត្តមឲ្យពេញ ដែលមានទឹកដោះថ្លាមានពណ៌ដូចជាបណ្ដូលផ្កាឈូកស្រោចស្រពពីលើ ភ្លឺរលោង ប្រគេនទៅក្នុងព្រះហស្តរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ហើយតាំងប្រាថ្នាថា «ចង្ហាន់បិណ្ឌបាតនេះមានពន្លឺភ្លឺថ្លាយ៉ាងណា សូមឲ្យរាងកាយរបស់ខ្ញុំមានពន្លឺភ្លឺថ្លាយ៉ាងនោះដែរ»។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទ្រង់ធ្វើអនុមោទនាហើយ ក៏ហោះឡើងទៅលើអាកាស។ ជនទាំងពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ ធ្វើបុណ្យកុសលអស់មួយជីវិត ហើយបានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ លុះច្យុតពីឋានសួគ៌នោះមកវិញ ឧបាសកនោះបានមកកើតជាកូនសេដ្ឋីមានទ្រព្យ ៨០ កោដិ ក្នុងក្រុងពារាណសី ចំណែកឯនាងភរិយានោះ ក៏បានកើតជាកូនស្រីរបស់សេដ្ឋីដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្មើគ្នានោះដែរ។

තස්ස වුද්ධිප්පත්තස්ස තමෙව සෙට්ඨිධීතරං ආනයිංසු. තස්සා පුබ්බෙ අදින්නවිපාකස්ස තස්ස කම්මස්ස ආනුභාවෙන පතිකුලං පවිට්ඨමත්තාය උම්මාරබ්භන්තරෙ සකලසරීරං උග්ඝාටිතවච්චකුටි විය දුග්ගන්ධං ජාතං. සෙට්ඨිකුමාරො ‘‘කස්සායං ගන්ධො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සෙට්ඨිකඤ්ඤායා’’ති සුත්වා ‘‘නීහරථ නීහරථා’’ති ආභතනියාමෙනෙව කුලඝරං පෙසෙසි. සා එතෙනෙව නීහාරෙන සත්තසු ඨානෙසු පටිනිවත්තිතා චින්තෙසි – ‘‘අහං සත්තසු ඨානෙසු පටිනිවත්තා. කිං මෙ ජීවිතෙනා’’ති? අත්තනො ආභරණභණ්ඩං භඤ්ජාපෙත්වා සුවණ්ණිට්ඨකං කාරෙසි රතනායතං විදත්ථිවිත්ථතං චතුරඞ්ගුලුබ්බෙධං. තතො හරිතාලමනොසිලාපිණ්ඩං ගහෙත්වා අට්ඨ උප්පලහත්ථකෙ ආදාය කස්සපදසබලස්ස චෙතියකරණට්ඨානං ගතා. තස්මිඤ්ච ඛණෙ එකා ඉට්ඨකපන්ති පරික්ඛිපිත්වා ආගච්ඡමානා ඝටනිට්ඨකාය ඌනා හොති. සෙට්ඨිධීතා වඩ්ඪකිං ආහ – ‘‘ඉමං ඉට්ඨකං එත්ථ ඨපෙථා’’ති. අම්ම, භද්දකෙ කාලෙ ආගතාසි, සයමෙව ඨපෙහීති. සා ආරුය්හ තෙලෙන හරිතාලමනොසිලං යොජෙත්වා තෙන බන්ධනෙන ඉට්ඨකං පතිට්ඨපෙත්වා උපරි [Pg.173] අට්ඨහි උප්පලහත්ථකෙහි පූජං කත්වා වන්දිත්වා, ‘‘නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ මෙ කායතො චන්දනගන්ධො වායතු, මුඛතො උප්පලගන්ධො’’ති පත්ථනං කත්වා, චෙතියං වන්දිත්වා, පදක්ඛිණං කත්වා අගමාසි.

កាលដែលកូនសេដ្ឋីនោះចម្រើនវ័យឡើង គេក៏បាននាំយកកូនស្រីសេដ្ឋីនោះឯងមកជាភរិយា។ ដោយអានុភាពនៃអកុសលកម្មដែលមិនទាន់ឲ្យផលពីមុនរបស់នាង គ្រាន់តែនាងឈានជើងចូលទៅក្នុងផ្ទះស្វាមី ត្រង់ចន្លោះធ្នឹមទ្វារ រាងកាយទាំងមូលរបស់នាងក៏ធុំក្លិនស្អុយអសោច ដូចជាបង្គន់ដែលគេបើកចំហទុក។ កូនសេដ្ឋីសួរថា «តើនេះជាក្លិនរបស់នរណា?» លុះឮថា «ជាក្លិនរបស់កូនស្រីសេដ្ឋី» ក៏បញ្ជាថា «ចូរនាំនាងនេះចេញទៅ! ចូរនាំចេញទៅ!» ហើយក៏បញ្ជូននាងត្រឡប់ទៅផ្ទះខាងម្ដាយឪពុកវិញ តាមរបៀបដែលនាំមកនោះឯង។ នាងត្រូវគេបញ្ជូនត្រឡប់មកវិញដោយវិធីនេះ អស់ចំនួនប្រាំពីរដង ក៏គិតថា «ខ្ញុំត្រូវគេបដិសេធបញ្ជូនត្រឡប់មកវិញដល់ទៅប្រាំពីរដងហើយ តើខ្ញុំរស់នៅមានប្រយោជន៍អ្វី?»។ នាងក៏ឲ្យគេរំលាយគ្រឿងអលង្ការរបស់ខ្លួន ហើយធ្វើជាឥដ្ឋមាសមួយដុំ មានប្រវែងមួយហត្ថ ទទឹងមួយចំអាម និងកម្រាស់បួនធ្នាប់។ បន្ទាប់មក ក៏យកហរិតាលនិងមនោសិលា និងកាន់យកបាច់ផ្កាឈូកប្រាំបីបាច់ ធ្វើដំណើរទៅកាន់កន្លែងសាងសង់ព្រះចេតិយរបស់ព្រះទសពលកស្សបៈ។ ក្នុងខណៈនោះ ជួរឥដ្ឋមួយជួរដែលគេរៀបព័ទ្ធជុំវិញឡើងមក នៅខ្វះឥដ្ឋមួយដុំដើម្បីឲ្យជួបគ្នា។ កូនស្រីសេដ្ឋីក៏និយាយនឹងមេជាងថា «សូមលោកមេជាងដាក់ឥដ្ឋនេះត្រង់កន្លែងនេះផង»។ មេជាងពោលថា «នាងកូនស្រី នាងមកចំពេលល្អណាស់ ចូរនាងដាក់ដោយខ្លួនឯងចុះ»។ នាងក៏ឡើងទៅ យកប្រេងលាយនឹងហរិតាលនិងមនោសិលា ហើយយកគ្រឿងផ្សំនោះធ្វើជាបាយអបិទភ្ជាប់ឥដ្ឋមាសនោះឲ្យជាប់មាំមួន រួចបូជាដោយបាច់ផ្កាឈូកទាំងប្រាំបីពីលើ ហើយថ្វាយបង្គំ រួចតាំងប្រាថ្នាថា «សូមឲ្យក្លិនច័ន្ទន៍ក្រអូបភាយចេញពីរាងកាយរបស់ខ្ញុំ និងក្លិនផ្កាឈូកក្រអូបភាយចេញពីមាត់របស់ខ្ញុំ ក្នុងកន្លែងដែលខ្ញុំកើតហើយៗ» រួចថ្វាយបង្គំព្រះចេតិយ ធ្វើប្រទក្សិណ ហើយត្រឡប់ទៅវិញ។

අථ තස්මිංයෙව ඛණෙ යස්ස සෙට්ඨිපුත්තස්ස පඨමං ගෙහං නීතා, තස්ස තං ආරබ්භ සති උදපාදි. නගරෙපි නක්ඛත්තං සංඝුට්ඨං හොති. සො උපට්ඨාකෙ ආහ – ‘‘තදා ඉධ ආනීතා සෙට්ඨිධීතා අත්ථි, කහං සා’’ති? ‘‘කුලගෙහෙ සාමී’’ති. ‘‘ආනෙථ නං, නක්ඛත්තං කීළිස්සාමා’’ති. තෙ ගන්ත්වා, තං වන්දිත්වා ඨිතා ‘‘කිං, තාතා, ආගතත්ථා’’ති? තාය පුට්ඨා තං පවත්තිං ආචික්ඛිංසු. ‘‘තාතා, මයා ආභරණභණ්ඩෙන චෙතියං පූජිතං, ආභරණං මෙ නත්ථී’’ති. තෙ ගන්ත්වා සෙට්ඨිපුත්තස්ස ආරොචෙසුං. ‘‘ආනෙථ නං, පිළන්ධනං ලභිස්සාමා’’ති. තෙ ආනයිංසු. තස්සා සහ ඝරප්පවෙසෙන සකලගෙහං චන්දනගන්ධඤ්චෙව නීලුප්පලගන්ධඤ්ච වායි.

ក្នុងខណៈនោះឯង កូនសេដ្ឋីដែលនាងត្រូវបានគេនាំទៅផ្ទះមុនដំបូងគេនោះ ក៏កើតសេចក្ដីរលឹកនឹកដល់នាងឡើង។ ឯនៅក្នុងក្រុង ក៏មានការប្រកាសលេងបុណ្យណក្សត្រ។ កូនសេដ្ឋីនោះក៏សួរពួកអ្នកបម្រើថា «កូនស្រីសេដ្ឋីដែលគេនាំមកទីនេះកាលណោះ តើនាងនៅឯណា?»។ ពួកអ្នកបម្រើឆ្លើយថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ នាងនៅឯផ្ទះខាងម្ដាយឪពុករបស់នាង»។ កូនសេដ្ឋីបញ្ជាថា «ចូរទៅនាំនាងមក យើងនឹងលេងបុណ្យណក្សត្រជាមួយគ្នា»។ ពួកអ្នកបម្រើទាំងនោះទៅដល់ហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំឈរនៅ កាលដែលនាងសួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ តើអ្នករាល់គ្នាមកមានការអ្វី?» ពួកអ្នកបម្រើក៏ប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះ។ នាងពោលថា «នែអ្នករាល់គ្នា ខ្ញុំបានយកគ្រឿងអលង្ការទាំងអស់ទៅបូជាព្រះចេតិយអស់ហើយ ខ្ញុំគ្មានគ្រឿងអលង្ការសម្រាប់ពាក់ទេ»។ ពួកអ្នកបម្រើត្រឡប់ទៅវិញ ហើយជម្រាបដល់កូនសេដ្ឋី។ កូនសេដ្ឋីនិយាយថា «ចូរនាំនាងមកចុះ យើងនឹងរកគ្រឿងអលង្ការឲ្យនាងពាក់» ពួកអ្នកបម្រើក៏នាំនាងមក។ គ្រាន់តែនាងឈានជើងចូលក្នុងផ្ទះភ្លាម ផ្ទះទាំងមូលក៏ធ្ងើរក្លិនក្រអូបនៃខ្លឹមច័ន្ទន៍ និងក្លិនផ្កាឈូកខៀវភាយឡើង។

සෙට්ඨිපුත්තො තං පුච්ඡි – ‘‘පඨමං තව සරීරතො දුග්ගන්ධො වායි, ඉදානි පන තෙ සරීරතො චන්දනගන්ධො, මුඛතො උප්පලගන්ධො වායති. කිං එත’’න්ති? සා ආදිතො පට්ඨාය අත්තනො කතකම්මං ආරොචෙසි. සෙට්ඨිපුත්තො ‘‘නිය්‍යානිකං වත බුද්ධානං සාසන’’න්ති පසීදිත්වා යොජනිකං සුවණ්ණචෙතියං කම්බලකඤ්චුකෙන පරික්ඛිපිත්වා තත්ථ තත්ථ රථචක්කප්පමාණෙහි සුවණ්ණපදුමෙහි අලඞ්කරි. තෙසං ද්වාදසහත්ථා ඔලම්බකා හොන්ති. සො තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො බාරාණසිතො යොජනමත්තෙ ඨානෙ අඤ්ඤතරස්මිං අමච්චකුලෙ නිබ්බත්ති. සෙට්ඨිකඤ්ඤා දෙවලොකතො චවිත්වා රාජකුලෙ ජෙට්ඨධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති.

កូនសេដ្ឋីក៏សួរនាងថា «កាលពីមុន រាងកាយរបស់នាងធុំតែក្លិនស្អុយ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ រាងកាយរបស់នាងមានក្លិនច័ន្ទន៍ក្រអូបភាយចេញមក ហើយមាត់របស់នាងក៏មានក្លិនផ្កាឈូកក្រអូបភាយចេញមកដែរ តើនេះជាហេតុអ្វី?»។ នាងក៏រៀបរាប់ប្រាប់នូវអំពើដែលខ្លួនបានធ្វើ ចាប់តាំងពីដើមមក។ កូនសេដ្ឋីកើតសេចក្ដីជ្រះថ្លាថា «ឱ! ព្រះពុទ្ធសាសនា នាំសត្វឲ្យចេញចាកទុក្ខពិតមែនតើ!» ក៏បានយកសំពត់កម្ពលធ្វើជាស្រោមព័ទ្ធជុំវិញព្រះចេតិយមាសដែលមានកម្ពស់មួយយោជន៍ ហើយបានតុបតែងលម្អនៅកន្លែងនោះៗ ដោយផ្កាឈូកមាសដែលមានទំហំប៉ុនកង់រថ។ ផ្កាឈូកមាសទាំងនោះ មានកម្រងផ្កាយារធ្លាក់ចុះមកប្រវែងដប់ពីរហត្ថ។ គាត់រស់នៅក្នុងលោកនោះអស់មួយជីវិត ហើយបានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ លុះច្យុតពីឋានសួគ៌នោះមក ក៏បានមកកើតក្នុងត្រកូលអាមាត្យម្នាក់ ក្នុងទីកន្លែងដែលមានចម្ងាយប្រហែលមួយយោជន៍ពីក្រុងពារាណសី។ ចំណែកឯកូនស្រីសេដ្ឋីនោះ លុះច្យុតពីទេវលោកមក ក៏បានមកកើតជាព្រះរាជបុត្រីច្បង ក្នុងរាជត្រកូល។

තෙසු වයප්පත්තෙසු කුමාරස්ස වසනගාමෙ නක්ඛත්තං සංඝුට්ඨං, සො මාතරං ආහ – ‘‘සාටකං මෙ අම්ම දෙහි, නක්ඛත්තං කීළිස්සාමී’’ති. සා ධොතවත්ථං නීහරිත්වා අදාසි. ‘‘අම්ම ථූලං ඉද’’න්ති. අඤ්ඤං නීහරිත්වා අදාසි, තම්පි පටික්ඛිපි. අඤ්ඤං නීහරිත්වා අදාසි, තම්පි පටික්ඛිපි. අථ නං මාතා ආහ – ‘‘තාත, යාදිසෙ ගෙහෙ මයං ජාතා, නත්ථි නො ඉතො සුඛුමතරස්ස පටිලාභාය පුඤ්ඤ’’න්ති. ‘‘ලභනට්ඨානං ගච්ඡාමි අම්මා’’ති. ‘‘පුත්ත අහං අජ්ජෙව තුය්හං බාරාණසිනගරෙ රජ්ජපටිලාභම්පි ඉච්ඡාමී’’ති. සො මාතරං වන්දිත්වා ආහ – ‘‘ගච්ඡාමි අම්මා’’ති. ‘‘ගච්ඡ, තාතා’’ති. එවං කිරස්සා චිත්තං අහොසි [Pg.174] – ‘‘කහං ගමිස්සති, ඉධ වා එත්ථ වා ගෙහෙ නිසීදිස්සතී’’ති? සො පන පුඤ්ඤනියාමෙන නික්ඛමිත්වා බාරාණසිං ගන්ත්වා උය්‍යානෙ මඞ්ගලසිලාපට්ටෙ සසීසං පාරුපිත්වා නිපජ්ජි. සො චා බාරාණසිරඤ්ඤො කාලඞ්කතස්ස සත්තමො දිවසො හොති.

លុះជនទាំងពីរនោះចម្រើនវ័យឡើង នៅក្នុងភូមិដែលកុមាររស់នៅ មានការប្រកាសលេងបុណ្យណក្សត្រ គាត់ក៏និយាយនឹងម្ដាយថា «ម៉ែ សូមហុចសំពត់ឲ្យខ្ញុំមួយមក ខ្ញុំនឹងទៅលេងបុណ្យណក្សត្រ»។ ម្ដាយក៏យកសំពត់បោកស្អាតមួយមកហុចឲ្យ គាត់និយាយថា «ម៉ែ សំពត់នេះគ្រើមណាស់»។ ម្ដាយយកសំពត់មួយទៀតមកឲ្យ គាត់ក៏បដិសេធទៀត ម្ដាយយកមួយទៀតមកឲ្យ គាត់ក៏បដិសេធទៀត។ គ្រានោះ ម្ដាយក៏និយាយនឹងគាត់ថា «កូនប្រុស ក្នុងត្រកូលដែលយើងកើតនេះ យើងគ្មានបុណ្យវាសនានឹងបានសំពត់ដែលម៉ដ្ឋរលោងជាងនេះឡើយ»។ គាត់និយាយថា «ម៉ែ ខ្ញុំនឹងទៅរកកន្លែងដែលបានសំពត់នោះ»។ ម្ដាយនិយាយថា «កូនប្រុស ម៉ែចង់ឲ្យកូនបានសោយរាជ្យក្នុងក្រុងពារាណសីនៅថ្ងៃនេះតែម្ដង»។ គាត់ថ្វាយបង្គំម្ដាយហើយនិយាយថា «ម៉ែ ខ្ញុំលាទៅហើយ» ម្ដាយឆ្លើយថា «ទៅចុះកូន»។ ឮថា ម្ដាយមានគំនិតយ៉ាងនេះថា «តើកូននឹងទៅណាឆ្ងាយ? គង់តែទៅអង្គុយលេងនៅផ្ទះនេះ ឬផ្ទះនោះមិនខាន»។ ប៉ុន្តែយុវជននោះ ចេញដំណើរទៅដោយអំណាចនៃបុណ្យវាសនា រហូតដល់ក្រុងពារាណសី ហើយដេកដណ្ដប់សំពត់តាំងពីក្បាល លើបន្ទះថ្មមង្គល ក្នុងព្រះរាជឧទ្យាន។ ថ្ងៃនោះ ត្រូវជាថ្ងៃទីប្រាំពីរ គិតចាប់តាំងពីព្រះរាជាក្រុងពារាណសីសោយទិវង្គតទៅ។

අමච්චා රඤ්ඤො සරීරකිච්චං කත්වා රාජඞ්ගණෙ නිසීදිත්වා මන්තයිංසු – ‘‘රඤ්ඤො එකා ධීතාව අත්ථි, පුත්තො නත්ථි. අරාජකං රජ්ජං න තිට්ඨති. කො රාජා හොතී’’ති මන්තෙත්වා, ‘‘ත්වං හොහි, ත්වං හොහී’’ති. පුරොහිතො ආහ – ‘‘බහුං ඔලොකෙතුං න වට්ටති, ඵුස්සරථං විස්සජ්ජෙමා’’ති. තෙ කුමුදවණ්ණෙ චත්තාරො සින්ධවෙ යොජෙත්වා, පඤ්චවිධං රාජකකුධභණ්ඩං සෙතච්ඡත්තඤ්ච රථස්මිංයෙව ඨපෙත්වා රථං විස්සජ්ජෙත්වා පච්ඡතො තූරියානි පග්ගණ්හාපෙසුං. රථො පාචීනද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා උය්‍යානාභිමුඛො අහොසි, ‘‘පරිචයෙන උය්‍යානාභිමුඛො ගච්ඡති, නිවත්තෙමා’’ති කෙචි ආහංසු. පුරොහිතො ‘‘මා නිවත්තයිත්ථා’’ති ආහ. රථො කුමාරං පදක්ඛිණං කත්වා ආරොහනසජ්ජො හුත්වා අට්ඨාසි. පුරොහිතො පාරුපනකණ්ණං අපනෙත්වා පාදතලානි ඔලොකෙන්තො ‘‘තිට්ඨතු අයං දීපො, ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙසු චතූසු දීපෙසු එස රජ්ජං කාතුං යුත්තො’’ති වත්වා, ‘‘පුනපි තූරියානි පග්ගණ්හාථ පුනපි පග්ගණ්හාථා’’ති තික්ඛත්තුං තූරියානි පග්ගණ්හාපෙසි.

ពួកអាមាត្យធ្វើសរីរកិច្ចថ្វាយព្រះសពរបស់ព្រះរាជារួចហើយ ក៏អង្គុយពិភាក្សាគ្នានៅនាទីលានព្រះរាជវាំងថា «ព្រះរាជាមានព្រះរាជបុត្រីតែមួយអង្គគត់ ព្រះរាជបុត្រគ្មានឡើយ។ ព្រះរាជាណាចក្រដែលគ្មានព្រះរាជា មិនអាចតាំងនៅបានឡើយ។ តើនរណានឹងធ្វើជាព្រះរាជា?» លុះពិភាក្សាគ្នានៅទីនោះហើយ ក៏និយាយបង្កែកគ្នាទៅវិញទៅមកថា «សូមព្រះអង្គធ្វើជាព្រះរាជាចុះ! សូមព្រះអង្គធ្វើជាព្រះរាជាចុះ!»។ ព្រះបុរោហិតពោលថា «ការរង់ចាំមើលយូរពេកមិនសមគួរឡើយ យើងត្រូវលែងបុស្សរថទៅចុះ»។ ពួកអាមាត្យទាំងនោះ ទើបកម្រាបសេះសិន្ធព ៤ ដែលមានពណ៌ដូចជាផ្កាឈូកស (កុមុទ) ដាក់គ្រឿងរាជកកុធភណ្ឌទាំង ៥ ប្រការ និងព្រះមហាស្វេតច្ឆត្រលើរថនោះឯង លែងរថទៅ ហើយឲ្យប្រគំតូរ្យតន្ត្រីតាមពីក្រោយ។ រថនោះចេញតាមទ្វារទិសខាងកើត បែរមុខសំដៅទៅកាន់ព្រះរាជឧទ្យាន។ ពួកអាមាត្យខ្លះពោលថា «រថបរទៅកាន់ព្រះរាជឧទ្យាន ព្រោះតែភាពស៊ាំ (ធ្លាប់ទៅ) យើងគួរតែឲ្យរថត្រឡប់មកវិញ»។ ព្រះបុរោហិតពោលថា «កុំឲ្យត្រឡប់មកវិញឡើយ»។ រថនោះបានធ្វើប្រទក្សិណនូវព្រះកុមារ ហើយឈប់បង្អង់នៅ ហាក់ដូចជាត្រៀមខ្លួនស្រេចដើម្បីឲ្យព្រះកុមារឡើងគង់។ ព្រះបុរោហិតបានបើកជាយព្រះពស្ត្រដណ្តប់ ពិនិត្យមើលបាតព្រះបាទទាំងពីរ ហើយពោលថា «កុំថាឡើយត្រឹមតែទ្វីបនេះ សូម្បីតែក្នុងមហាទ្វីបទាំង ៤ ដែលមានទ្វីបតូចៗ ២ ពាន់ជាបរិវារ ក៏ព្រះកុមារនេះសមគួរនឹងសោយរាជ្យសម្បត្តិដែរ» រួចហើយពោលថា «ចូរប្រគំតូរ្យតន្ត្រីឡើងវិញ ចូរប្រគំឡើងវិញ» ដូច្នេះ ហើយឲ្យប្រគំតូរ្យតន្ត្រីឡើងបីដង។

අථ කුමාරො මුඛං විවරිත්වා ඔලොකෙත්වා, ‘‘කෙන කම්මෙන ආගතත්ථා’’ති? ආහ. ‘‘දෙව, තුම්හාකං රජ්ජං පාපුණාතී’’ති. ‘‘රාජා කහ’’න්ති. ‘‘දෙවත්තං ගතො සාමී’’ති. ‘‘කති දිවසා අතික්කන්තා’’ති? ‘‘අජ්ජ සත්තමො දිවසො’’ති. ‘‘පුත්තො වා ධීතා වා නත්ථී’’ති. ‘‘ධීතා අත්ථි දෙව, පුත්තො නත්ථී’’ති. ‘‘තෙන හි කරිස්සාමි රජ්ජ’’න්ති. තෙ තාවදෙව අභිසෙකමණ්ඩපං කත්වා රාජධීතරං සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා උය්‍යානං ආනෙත්වා කුමාරස්ස අභිසෙකං අකංසු.

គ្រានោះ ព្រះកុមារបើកព្រះភក្ត្រ ទតមើលហើយសួរថា «អ្នករាល់គ្នា មកដោយកិច្ចការអ្វី?»។ ពួកអាមាត្យក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ រាជសម្បត្តិបានមកដល់ព្រះអង្គហើយ»។ «ចុះព្រះរាជាគង់នៅឯណា?»។ «បពិត្រព្រះម្ចាស់ ព្រះអង្គទ្រង់សោយទិវង្គតទៅកាន់ទេវលោកហើយ»។ «កន្លងទៅប៉ុន្មានថ្ងៃហើយ?»។ «ថ្ងៃនេះជាថ្ងៃទី ៧ ហើយ ព្រះអង្គ»។ «ព្រះរាជាគ្មានព្រះរាជបុត្រ ឬព្រះរាជបុត្រីទេឬ?»។ «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ មានព្រះរាជបុត្រី តែគ្មានព្រះរាជបុត្រឡើយ»។ «បើដូច្នោះ យើងនឹងទទួលសោយរាជ្យ»។ ពួកអាមាត្យទាំងនោះ ក៏រៀបចំមណ្ឌបសម្រាប់ពិធីអភិសេកក្នុងខណៈនោះឯង ហើយបានតាក់តែងព្រះរាជបុត្រីដោយគ្រឿងអលង្ការសព្វគ្រប់ នាំមកកាន់ព្រះរាជឧទ្យាន ហើយបានធ្វើពិធីអភិសេកដល់ព្រះកុមារ។

අථස්ස කතාභිසෙකස්ස සතසහස්සග්ඝනිකං වත්ථං උපහරිංසු. සො ‘‘කිමිදං, තාතා’’ති? ආහ. ‘‘නිවාසනවත්ථං දෙවා’’ති. ‘‘නනු, තාතා, ථූල’’න්ති. ‘‘මනුස්සානං පරිභොගවත්ථෙසු ඉතො සුඛුමතරං නත්ථි දෙවා’’ති. ‘‘තුම්හාකං රාජා එවරූපං නිවාසෙසී’’ති? ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘න මඤ්ඤෙ පුඤ්ඤවා තුම්හාකං [Pg.175] රාජා, සුවණ්ණභිඞ්ගාරං ආහරථ, ලභිස්සාම වත්ථ’’න්ති. සුවණ්ණභිඞ්ගාරං ආහරිංසු. සො උට්ඨාය හත්ථෙ ධොවිත්වා, මුඛං වික්ඛාලෙත්වා, හත්ථෙන උදකං ආදාය, පුරත්ථිමදිසාය අබ්භුක්කිරි, ඝනපථවිං භින්දිත්වා අට්ඨ කප්පරුක්ඛා උට්ඨහිංසු. පුන උදකං ගහෙත්වා දක්ඛිණං පච්ඡිමං උත්තරන්ති එවං චතස්සො දිසා අබ්භුක්කිරි, සබ්බදිසාසු අට්ඨ අට්ඨ කත්වා ද්වත්තිංස කප්පරුක්ඛා උට්ඨහිංසු. සො එකං දිබ්බදුස්සං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා ‘‘නන්දරඤ්ඤො විජිතෙ සුත්තකන්තිකා ඉත්ථියො මා සුත්තං කන්තිංසූති එවං භෙරිං චාරාපෙථා’’ති වත්වා, ඡත්තං උස්සාපෙත්වා, අලඞ්කතපටියත්තො හත්ථික්ඛන්ධවරගතො නගරං පවිසිත්වා, පාසාදං ආරුය්හ මහාසම්පත්තිං අනුභවි.

លុះព្រះកុមារបានទទួលអភិសេកហើយ ពួកអាមាត្យក៏បាននាំយកសំពត់មានតម្លៃមួយសែនតម្លឹងមកថ្វាយ។ ព្រះអង្គត្រាស់សួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ នេះជាអ្វី?»។ «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ នេះជាព្រះពស្ត្រសម្រាប់ទ្រង់វ័ត (ស្លៀក)»។ «នែអ្នកទាំងឡាយ សំពត់នេះគ្រើមណាស់មិនមែនឬ?»។ «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ក្នុងចំណោមសំពត់ប្រើប្រាស់របស់មនុស្សទាំងឡាយ គ្មានសំពត់ណាដែលហ្មត់ទន់ជាងនេះទៀតឡើយ»។ «ចុះព្រះរាជារបស់អ្នករាល់គ្នា ទ្រង់វ័តសំពត់បែបនេះឬ?»។ «ព្រះករុណា ព្រះសម្មតិទេវៈ»។ «យើងយល់ថា ព្រះរាជារបស់អ្នករាល់គ្នា ប្រហែលជាមានបុណ្យតិចណាស់។ ចូរនាំយកកុណ្ឌីមាស (ព្រះសុវណ្ណភិង្គារ) មកទីនេះ យើងនឹងបានសំពត់»។ ពួកអាមាត្យក៏នាំយកព្រះសុវណ្ណភិង្គារមកថ្វាយ។ ព្រះរាជាទ្រង់ក្រោកឡើង លាងព្រះហស្ត ជម្រះព្រះភក្ត្រ រួចទ្រង់យកព្រះហស្តវារីប្រោះព្រំទៅកាន់ទិសខាងកើត ស្រាប់តែផែនដីដ៏រឹងមាំបានប្រេះបែកចេញ ហើយដើមកប្បព្រឹក្ស ៨ ដើមក៏ដុះឡើង។ ព្រះអង្គទ្រង់យកទឹកប្រោះព្រំទៅកាន់ទិសខាងត្បូង ទិសខាងលិច និងទិសខាងជើង យ៉ាងនេះឯង គឺគ្រប់ទិសទាំង ៤ ទ្រង់ប្រោះព្រំទិសនីមួយៗ ៨ ដើមៗ ដើមកប្បព្រឹក្សទាំង ៣២ ដើមក៏ដុះឡើង។ ព្រះអង្គទ្រង់វ័តសំពត់ទិព្វមួយផ្ទាំង ទ្រង់ដណ្តប់មួយផ្ទាំង ហើយត្រាស់បង្គាប់ថា «ចូរទូងស្គរប្រកាសក្នុងដែនដីរបស់ព្រះបាទនន្ទរាជថា 'ស្ត្រីទាំងឡាយដែលជាអ្នករកស៊ីវេញអំបោះ កុំវេញអំបោះទៀតឡើយ'» រួចហើយទ្រង់ឲ្យលើកព្រះមហាស្វេតច្ឆត្រ ទ្រង់គ្រឿងអលង្ការសព្វគ្រប់ ឡើងគង់លើកញ្ចឹងកដំរីដ៏ប្រសើរ យាងចូលទៅកាន់ព្រះនគរ ឡើងគង់លើប្រាសាទ រួចទ្រង់សោយរាជសម្បត្តិដ៏មហិមា។

එවං කාලෙ ගච්ඡන්තෙ එකදිවසං දෙවී රඤ්ඤො සම්පත්තිං දිස්වා, ‘‘අහො තපස්සී’’ති කාරුඤ්ඤාකාරං දස්සෙසි. ‘‘කිමිදං දෙවී’’ති? ච පුට්ඨා, ‘‘අතිමහතී, දෙව, සම්පත්ති, අතීතෙ බුද්ධානං සද්දහිත්වා කල්‍යාණං අකත්ථ, ඉදානි අනාගතස්ස පච්චයං කුසලං න කරොථා’’ති? ආහ. ‘‘කස්ස දස්සාමි? සීලවන්තො නත්ථී’’ති. ‘‘අසුඤ්ඤො, දෙව, ජම්බුදීපො අරහන්තෙහි, තුම්හෙ දානමෙව සජ්ජෙථ, අහං අරහන්තෙ ලච්ඡාමී’’ති ආහ. රාජා පුනදිවසෙ පාචීනද්වාරෙ දානං සජ්ජාපෙසි. දෙවී පාතොව උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය උපරිපාසාදෙ පුරත්ථාභිමුඛා උරෙන නිපජ්ජිත්වා – ‘‘සචෙ එතිස්සා දිසාය අරහන්තො අත්ථි, ආගච්ඡන්තු අම්හාකං භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති ආහ. තස්සං දිසායං අරහන්තො නාහෙසුං. තං සක්කාරං කපණද්ධිකයාචකානං අදංසු.

កាលវេលាកន្លងទៅយ៉ាងនេះ ថ្ងៃមួយ ព្រះមហេសីទតឃើញរាជសម្បត្តិរបស់ព្រះរាជា ក៏សម្តែងអាការៈអាណិតអាសូរថា «ឱ! គួរឲ្យអាណិតអាសូរណាស់តើ»។ កាលដែលព្រះរាជាត្រាស់សួរថា «នែព្រះនាង នេះមានរឿងអ្វី?» ព្រះនាងក៏ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ រាជសម្បត្តិរបស់ព្រះអង្គធំធេងណាស់ ក្នុងអតីតកាល ព្រះអង្គមានសេចក្តីជឿជាក់ចំពោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទើបបានធ្វើបុណ្យកុសលទុក តែឥឡូវនេះ ព្រះអង្គមិនបានធ្វើកុសលធម៌ដែលជាបច្ច័យសម្រាប់អនាកតកាលឡើយ»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «តើយើងត្រូវធ្វើទានដល់នរណា? ព្រោះព្រះសង្ឃអ្នកមានសីលមិនមានឡើយ»។ ព្រះនាងក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ជម្ពូទ្វីបមិនសូន្យចាកព្រះអរហន្តទាំងឡាយឡើយ សូមព្រះអង្គរៀបចំតែទានចុះ ខ្ញុំម្ចាស់នឹងរកព្រះអរហន្តទាំងឡាយមកឲ្យបាន»។ លុះដល់ថ្ងៃបន្ទាប់ ព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យរៀបចំទាននៅឯទ្វារទិសខាងកើត។ ព្រះមហេសីទ្រង់សមាទានឧបោសថសីលតាំងពីព្រលឹម រួចយាងឡើងទៅលើប្រាសាទ បែរព្រះភក្ត្រទៅទិសខាងកើត ក្រាបផ្ទាល់នឹងព្រះឧរា ហើយតាំងប្រាថ្នាថា «ប្រសិនបើមានព្រះអរហន្តក្នុងទិសនេះ សូមព្រះអង្គទាំងឡាយនិមន្តមកទទួលភិក្ខារបស់យើងខ្ញុំចុះ»។ តែក្នុងទិសនោះ គ្មានព្រះអរហន្តឡើយ។ ពួកអាមាត្យក៏បានចែកទាននោះដល់ជនក្រីក្រ អ្នកធ្វើដំណើរ និងស្មូមយាចកទាំងឡាយ។

පුනදිවසෙ දක්ඛිණද්වාරෙ දානං සජ්ජෙත්වා තථෙව අකාසි, පුනදිවසෙ පච්ඡිමද්වාරෙ. උත්තරද්වාරෙ සජ්ජිතදිවසෙ පන දෙවියා තථෙව නිමන්තෙන්තියා හිමවන්තෙ වසන්තානං පදුමවතියා පුත්තානං පඤ්චසතානං පච්චෙකබුද්ධානං ජෙට්ඨකො මහාපදුමපච්චෙකබුද්ධො භාතිකෙ ආමන්තෙසි ‘‘මාරිසා, නන්දරාජා තුම්හෙ නිමන්තෙති, අධිවාසෙථ තස්සා’’ති. තෙ අධිවාසෙත්වා පුනදිවසෙ අනොතත්තදහෙ මුඛං ධොවිත්වා ආකාසෙන ආගන්ත්වා උත්තරද්වාරෙ ඔතරිංසු. මනුස්සා ගන්ත්වා ‘‘පඤ්චසතා, දෙව, පච්චෙකබුද්ධා ආගතා’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා සද්ධිං දෙවියා ගන්ත්වා වන්දිත්වා පත්තං ගහෙත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ පාසාදං ආරොපෙත්වා තෙසං දානං දත්වා භත්තකිච්චාවසානෙ රාජා [Pg.176] සඞ්ඝථෙරස්ස, දෙවී සඞ්ඝනවකස්ස පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා, ‘‘අය්‍යා පච්චයෙහි න කිලමිස්සන්ති, මයං පුඤ්ඤෙන න හායිස්සාම, අම්හාකං යාවජීවං ඉධ නිවාසාය පටිඤ්ඤං දෙථා’’ති පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා උය්‍යානෙ පඤ්ච පණ්ණසාලාසතානි පඤ්ච චඞ්කමනසතානීති සබ්බාකාරෙන නිවාසට්ඨානං සම්පාදෙත්වා තත්ථ වසාපෙසුං.

លុះថ្ងៃបន្ទាប់មកទៀត ព្រះរាជាទ្រង់រៀបចំទាននៅទ្វារទិសខាងត្បូង ហើយធ្វើដូចគ្នាដែរ។ ថ្ងៃបន្ទាប់ទៀត ទ្រង់ធ្វើនៅទ្វារទិសខាងលិច។ លុះដល់ថ្ងៃដែលរៀបចំទាននៅទ្វារទិសខាងជើង ព្រះមហេសីក៏ទ្រង់និមន្តដូចមុនដែរ។ គ្រានោះ ព្រះមហាបទុមបច្ចេកពុទ្ធ ដែលជាច្បងនៃព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ៥០០ អង្គ ជាបុត្ររបស់ព្រះនាងបទុមវតី ដែលគង់នៅក្នុងព្រៃហិមពាន្ត បានប្រាប់ព្រះអនុជទាំងឡាយថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ព្រះបាទនន្ទរាជទ្រង់និមន្តអ្នករាល់គ្នា ចូរទទួលការនិមន្តរបស់ព្រះអង្គចុះ»។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងនោះទទួលការនិមន្តហើយ លុះដល់ថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏ស្រង់ព្រះភក្ត្រក្នុងស្រះអនោតត្ត រួចហោះមកតាមអាកាស យាងចុះនៅឯទ្វារទិសខាងជើង។ ពួកមនុស្សបានទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ៥០០ អង្គ និមន្តមកដល់ហើយ»។ ព្រះរាជាព្រមទាំងព្រះមហេសី ក៏យាងទៅថ្វាយបង្គំ ទទួលយកព្រះបាត្រ និមន្តព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយឡើងទៅកាន់ប្រាសាទ ហើយថ្វាយទានដល់ព្រះអង្គទាំងនោះ។ លុះស្រេចភត្តកិច្ចហើយ ព្រះរាជាទ្រង់ក្រាបទៀបព្រះបាទារបស់ព្រះសង្ឃត្ថេរ ចំណែកព្រះមហេសីទ្រង់ក្រាបទៀបព្រះបាទារបស់ព្រះសង្ឃនវកៈ ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គទាំងឡាយកុំបីលំបាកដោយបច្ច័យទាំងឡាយឡើយ ហើយពួកយើងខ្ញុំក៏មិនសូន្យចាកបុណ្យដែរ សូមព្រះអង្គទាំងឡាយផ្តល់បដិញ្ញាដើម្បីគង់នៅទីនេះអស់មួយជីវិតចុះ»។ លុះឲ្យព្រះបច្ចេកពុទ្ធទទួលបដិញ្ញាហើយ ក៏បានចាត់ចែងសង់សាលាស្លឹក ៥០០ ខ្នង និងទីចង្ក្រម ៥០០ កន្លែង ព្រមទាំងកន្លែងស្នាក់នៅគ្រប់បែបយ៉ាងក្នុងព្រះរាជឧទ្យាន ហើយនិមន្តឲ្យគង់នៅទីនោះ។

එවං කාලෙ ගච්ඡන්තෙ රඤ්ඤො පච්චන්තො කුපිතො. ‘‘අහං පච්චන්තං වූපසමෙතුං ගච්ඡාමි, ත්වං පච්චෙකබුද්ධෙසු මා පමජ්ජී’’ති දෙවිං ඔවදිත්වා ගතො. තස්මිං අනාගතෙයෙව පච්චෙකබුද්ධානං ආයුසඞ්ඛාරා ඛීණා. මහාපදුමපච්චෙකබුද්ධො තියාමරත්තිං ඣානකීළං කීළිත්වා අරුණුග්ගමනෙ ආලම්බනඵලකං ආලම්බිත්වා ඨිතකොව අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි, එතෙනුපායෙන සෙසාපීති සබ්බෙපි පරිනිබ්බුතා. පුනදිවසෙ දෙවී පච්චෙකබුද්ධානං නිසීදනට්ඨානං හරිතූපලිත්තං කාරෙත්වා පුප්ඵානි විකිරිත්වා ධූපං දත්වා තෙසං ආගමනං ඔලොකයන්තී නිසින්නා ආගමනං අපස්සන්තී පුරිසං පෙසෙසි – ‘‘ගච්ඡ, තාත, ජානාහි, කිං අය්‍යානං කිඤ්චි අඵාසුක’’න්ති? සො ගන්ත්වා මහාපදුමස්ස පණ්ණසාලාය ද්වාරං විවරිත්වා තත්ථ අපස්සන්තො චඞ්කමනං ගන්ත්වා ආලම්බනඵලකං නිස්සාය ඨිතං දිස්වා වන්දිත්වා, ‘‘කාලො, භන්තෙ’’ති ආහ. පරිනිබ්බුතසරීරං කිං කථෙස්සති? සො ‘‘නිද්දායති මඤ්ඤෙ’’ති ගන්ත්වා පිට්ඨිපාදෙ හත්ථෙන පරාමසි. පාදානං සීතලතාය චෙව ථද්ධතාය ච පරිනිබ්බුතභාවං ඤත්වා දුතියස්ස සන්තිකං අගමාසි, එවං තතියස්සාති සබ්බෙසං පරිනිබ්බුතභාවං ඤත්වා රාජකුලං ගතො. ‘‘කහං, තාත, පච්චෙකබුද්ධා’’ති? පුට්ඨො ‘‘පරිනිබ්බුතා, දෙවී’’ති ආහ. දෙවී කන්දන්තී රොදන්තී නික්ඛමිත්වා නාගරෙහි සද්ධිං තත්ථ ගන්ත්වා සාධුකීළිතං කාරෙත්වා පච්චෙකබුද්ධානං සරීරකිච්චං කත්වා ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං පතිට්ඨාපෙසි.

កាលវេលាកន្លងទៅយ៉ាងនេះ បច្ចន្តគ្រាមរបស់ព្រះរាជាបានកើតចលាចល។ ព្រះរាជាទ្រង់ទូន្មានព្រះមហេសីថា «យើងនឹងទៅបង្ក្រាបចលាចលនៅឯជាយដែន នាងកុំបីធ្វេសប្រហែសចំពោះព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ» រួចហើយក៏យាងទៅ។ កាលដែលព្រះរាជាមិនទាន់យាងត្រឡប់មកវិញឡើយ ព្រះអាយុសង្ខាររបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយក៏អស់ទៅ។ ព្រះមហាបទុមបច្ចេកពុទ្ធ ទ្រង់ចូលឈានកីឡាអស់រាត្រីទាំង ៣ យាម លុះព្រះអរុណរះឡើង ទ្រង់ផ្អែកព្រះកាយនឹងបន្ទះក្តារបង្អែក ទាំងកំពុងឈរដដែលនោះឯង ក៏ទ្រង់បរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ។ ដោយឧបាយនេះឯង ព្រះបច្ចេកពុទ្ធដែលនៅសល់ទាំងអស់ ក៏បានបរិនិព្វានទៅដែរ។ លុះដល់ថ្ងៃបន្ទាប់ ព្រះមហេសីទ្រង់ឲ្យលាបលាមកគោស្រស់នៅកន្លែងគង់របស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ រួចបាចផ្កា បូជាធូប ហើយអង្គុយរង់ចាំមើលការនិមន្តមករបស់ព្រះអង្គទាំងឡាយ។ កាលដែលមិនឃើញព្រះអង្គទាំងឡាយនិមន្តមកសោះ ព្រះនាងក៏ចាត់បុរសម្នាក់ទៅដោយបង្គាប់ថា «នែអ្នក ចូរទៅមើលតើព្រះគុណម្ចាស់ទាំងឡាយមានការមិនស្រួលព្រះកាយខ្លះឬយ៉ាងណា?»។ បុរសនោះទៅដល់ បើកទ្វារសាលាស្លឹករបស់ព្រះមហាបទុមបច្ចេកពុទ្ធ មិនឃើញព្រះអង្គនៅក្នុងនោះ ក៏ដើរទៅកាន់ទីចង្ក្រម ឃើញព្រះអង្គឈរផ្អែកនឹងបន្ទះក្តារបង្អែក ក៏ថ្វាយបង្គំហើយក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដល់ពេលហើយ»។ ព្រះសរីរៈដែលបរិនិព្វានហើយ តើនឹងនិយាយអ្វីកើត? បុរសនោះគិតថា «ប្រហែលជាព្រះអង្គកំពុងសម្រាន្តលក់» ទើបដើរទៅជិត ហើយយកដៃស្ទាបខ្នងព្រះបាទ។ លុះដឹងថាព្រះអង្គបរិនិព្វានហើយ ព្រោះតែភាពត្រជាក់ និងភាពរឹងនៃព្រះបាទ ទើបដើរទៅកាន់សំណាក់នៃព្រះបច្ចេកពុទ្ធអង្គទីពីរ ទីបី តាមលំដាប់ យ៉ាងនេះឯង។ លុះដឹងថាព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងអស់បរិនិព្វានហើយ ក៏ត្រឡប់មកកាន់រាជវាំងវិញ។ កាលដែលព្រះមហេសីសួរថា «នែអ្នក ចុះព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយគង់នៅឯណា?» បុរសនោះក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះនាង ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយបរិនិព្វានអស់ហើយ»។ ព្រះមហេសីទ្រង់ខ្សឹកខ្សួលយំសោក យាងចេញទៅព្រមដោយអ្នកនគរទាំងឡាយ ទៅកាន់ទីនោះ ហើយធ្វើការបូជាយ៉ាងសមគួរ ធ្វើសរីរកិច្ចដល់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ រួចប្រមូលយកព្រះសារីរិកធាតុមកសាងចេតិយតម្កល់ទុក។

රාජා පච්චන්තං වූපසමෙත්වා ආගතො පච්චුග්ගමනං ආගතං දෙවිං පුච්ඡි ‘‘කිං, භද්දෙ, පච්චෙකබුද්ධෙසු නප්පමජ්ජි, නිරොගා අය්‍යා’’ති? ‘‘පරිනිබ්බුතා දෙවා’’ති. රාජා චින්තෙසි – ‘‘එවරූපානම්පි පණ්ඩිතානං මරණං උප්පජ්ජති, අම්හාකං කුතො මොක්ඛො’’ති? සො නගරං අගන්ත්වා උය්‍යානමෙව පවිසිත්වා ජෙට්ඨපුත්තං පක්කොසාපෙත්වා තස්ස රජ්ජං පටියාදෙත්වා සයං සමණකපබ්බජ්ජං පබ්බජි, දෙවීපි [Pg.177] ‘‘ඉමස්මිං පබ්බජිතෙ අහං කිං කරිස්සාමී’’ති? තත්ථෙව උය්‍යානෙ පබ්බජිතා. ද්වෙපි ඣානං භාවෙත්වා තතො චුතා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිංසු.

ព្រះរាជាបង្ក្រាបចលាចលនៅជាយដែនរួចហើយ យាងត្រឡប់មកវិញ ទ្រង់ត្រាស់សួរព្រះមហេសីដែលយាងមកទទួលថា «នែនាងដ៏ចម្រើន នាងមិនបានធ្វេសប្រហែសចំពោះព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយទេឬ? ព្រះគុណម្ចាស់ទាំងឡាយមិនមានរោគសញ្ញាអ្វីទេឬ?»។ «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ព្រះអង្គទាំងឡាយបរិនិព្វានអស់ហើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «សូម្បីតែព្រះបច្ចេកពុទ្ធជាបណ្ឌិតមានសភាពយ៉ាងនេះ ក៏នៅតែមានសេចក្តីស្លាប់កើតឡើង ចុះទម្រាំពួកយើង តើនឹងមានការរួចផុតពីសេចក្តីស្លាប់ពីណាបាន?»។ ព្រះអង្គមិនយាងចូលទៅកាន់ព្រះនគរឡើយ ទ្រង់យាងចូលទៅកាន់ព្រះរាជឧទ្យានតែម្តង រួចទ្រង់ឲ្យហៅព្រះរាជបុត្រច្បងមក ប្រគល់រាជសម្បត្តិឲ្យ រួចទ្រង់សាងផ្នួសជាសមណៈដោយព្រះអង្គឯង។ ចំណែកព្រះមហេសីក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កាលដែលព្រះស្វាមីសាងផ្នួសហើយ តើខ្ញុំនឹងនៅធ្វើអ្វីទៀត?» ទើបទ្រង់សាងផ្នួសក្នុងព្រះរាជឧទ្យាននោះឯង។ ព្រះអង្គទាំងពីរទ្រង់ចម្រើនឈាន លុះច្យុតពីអត្តភាពនោះ ក៏បានទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក។

තෙසු තත්ථෙව වසන්තෙසු අම්හාකං සත්ථා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙන රාජගහං පාවිසි. අයං පිප්පලිමාණවො මගධරට්ඨෙ මහාතිත්ථබ්‍රාහ්මණගාමෙ කපිලබ්‍රාහ්මණස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තො, අයං භද්දා කාපිලානී මද්දරට්ඨෙ සාගලනගරෙ කොසියගොත්තබ්‍රාහ්මණස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තා. තෙසං ඛො අනුක්කමෙන වඩ්ඪමානානං පිප්පලිමාණවස්ස වීසතිමෙ වස්සෙ භද්දාය සොළසමෙ වස්සෙ සම්පත්තෙ මාතාපිතරො පුත්තං ඔලොකෙත්වා, ‘‘තාත, ත්වං වයප්පත්තො, කුලවංසො නාම පතිට්ඨපෙතබ්බො’’ති අතිවිය නිප්පීළයිංසු. මාණවො ආහ – ‘‘මය්හං සොතපථෙ එවරූපං කථං මා කථෙථ. අහං යාව තුම්හෙ ධරථ, තාව පටිජග්ගිස්සාමි, තුම්හාකං පච්ඡතො නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමී’’ති. තෙ කතිපාහං අතික්කමිත්වා පුන කථයිංසු, සොපි තථෙව පටික්ඛිපි. පුන කථයිංසු, පුනපි පටික්ඛිපි. තතො පට්ඨාය මාතා නිරන්තරං කථෙතියෙව.

កាលដែលព្រះអង្គទាំងពីរគង់នៅក្នុងព្រហ្មលោកនោះឯង ព្រះសាស្តារបស់យើងទ្រង់ត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក ទ្រង់សម្តែងព្រះធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រដ៏ប្រសើរ ហើយយាងទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះតាមលំដាប់។ ចំណែកឯពិប្ពលិមាណពនេះ បានមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃនាងព្រាហ្មណីជាអគ្គមហេសីរបស់កបិលព្រាហ្មណ៍ ក្នុងមហាតិត្ថព្រាហ្មណគ្រាម នាដែនមគធៈ។ ចំណែកឯនាងភទ្ទាកាបិលានីនេះ បានមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃនាងព្រាហ្មណីជាអគ្គមហេសីរបស់ព្រាហ្មណ៍កោសិយគោត្រ ក្នុងក្រុងសាកលៈ នាដែនមទ្ទៈ។ កាលដែលអ្នកទាំងពីរចម្រើនវ័យឡើងតាមលំដាប់ លុះពិប្ពលិមាណពមានអាយុគ្រប់ ២០ ឆ្នាំ នាងភទ្ទាមានអាយុគ្រប់ ១៦ ឆ្នាំ មាតាបិតាក៏សម្លឹងមើលបុត្រ ហើយនិយាយបង្ខំយ៉ាងខ្លាំងថា «កូនប្រុស កូនមានអាយុវ័យល្មមហើយ គួរតែតម្កល់វង្សត្រកូលទុក»។ មាណពពោលថា «សូមអ្នកម្តាយអ្នកឪពុកកុំនិយាយពាក្យបែបនេះឲ្យចូលមកកាន់ច្រកត្រចៀកខ្ញុំឡើយ ដរាបណាអ្នកម្តាយអ្នកឪពុកនៅរស់ ខ្ញុំនឹងបម្រើអ្នកទាំងពីរ លុះកាលដែលអ្នកទាំងពីរអនិច្ចកម្មទៅ ខ្ញុំនឹងចេញទៅសាងផ្នួស»។ មាតាបិតាកន្លងទៅពីរបីថ្ងៃ ក៏និយាយលួងលោមម្តងទៀត មាណពក៏បដិសេធដូចដើម។ ពួកគាត់និយាយម្តងទៀត មាណពក៏បដិសេធម្តងទៀត។ តាំងពីពេលនោះមក មាតាក៏និយាយរំលឹកជានិច្ចមិនដាច់ឡើយ។

මාණවො ‘‘මම මාතරං සඤ්ඤාපෙස්සාමී’’ති රත්තසුවණ්ණස්ස නික්ඛසහස්සං දත්වා සුවණ්ණකාරෙහි එකං ඉත්ථිරූපං කාරාපෙත්වා තස්ස මජ්ජනඝට්ටනාදිකම්මපරියොසානෙ තං රත්තවත්ථං නිවාසාපෙත්වා වණ්ණසම්පන්නෙහි පුප්ඵෙහි චෙව නානාඅලඞ්කාරෙහි ච අලඞ්කාරාපෙත්වා මාතරං පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘අම්ම එවරූපං ආරම්මණං ලභන්තො ගෙහෙ වසාමි, අලභන්තො න වසාමී’’ති. පණ්ඩිතා බ්‍රාහ්මණී චින්තෙසි – ‘‘මය්හං පුත්තො පුඤ්ඤවා දින්නදානො කතාභිනීහාරො, පුඤ්ඤං කරොන්තො න එකකොව අකාසි, අද්ධා එතෙන සහ කතපුඤ්ඤා සුවණ්ණරූපකපටිභාගා භවිස්සතී’’ති අට්ඨ බ්‍රාහ්මණෙ පක්කොසාපෙත්වා සබ්බකාමෙහි සන්තප්පෙත්වා සුවණ්ණරූපකං රථං ආරොපෙත්වා, ‘‘ගච්ඡථ, තාතා, යත්ථ අම්හාකං ජාතිගොත්තභොගෙහි සමානකුලෙ එවරූපං දාරිකං පස්සථ, ඉමමෙව සුවණ්ණරූපකං, පණ්ණාකාරං කත්වා දෙථා’’ති උය්‍යොජෙසි.

ពិប្បលិមាណព គិតថា «អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងមាតាឱ្យដឹងច្បាស់» ទើបឱ្យនូវនិក្ខៈមួយពាន់នៃមាសក្រហម ហើយឱ្យជាងមាសទាំងឡាយធ្វើនូវរូបស្រីមាសមួយ ក្នុងកាលជាទីបំផុតនៃកិច្ចការមានការខាត់ និងដុសខាត់ជាដើមនៃរូបនោះ ក៏ឱ្យស្លៀកដណ្តប់នូវសំពត់ក្រហម ឱ្យតាក់តែងដោយផ្កាទាំងឡាយដ៏បរិបូណ៌ដោយពណ៌ផង ដោយគ្រឿងអលង្ការផ្សេងៗផង រួចឱ្យហៅមាតាមកហើយពោលថា «បពិត្រមាតា កាលបើខ្ញុំបាននូវអារម្មណ៍មានសភាពយ៉ាងនេះ ខ្ញុំនឹងនៅក្នុងផ្ទះ បើមិនបានទេ ខ្ញុំនឹងមិននៅឡើយ»។ នាងព្រាហ្មណីជាបណ្ឌិតគិតថា «កូនរបស់អាត្មាអញ ជាអ្នកមានបុណ្យ បានឱ្យនូវទានហើយ បានធ្វើនូវអភិនីហារហើយ កាលធ្វើនូវបុណ្យ មិនមែនធ្វើតែម្នាក់ឯងឡើយ ស្រ្តីដែលមានបុណ្យបានធ្វើរួមគ្នាជាមួយកូននេះ ដែលមានរូបប្រហាក់ប្រហែលនឹងរូបមាសនេះ ពិតជាមានប្រាកដ» ទើបឱ្យហៅព្រាហ្មណ៍ ៨ នាក់មក ញ៉ាំងព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះឱ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ដោយកាមទាំងពួង ហើយលើករូបមាសឡើងកាន់រថ រួចចាត់ចែងបញ្ជូនទៅថា «ម្នាលកូនទាំងឡាយ ចូរអ្នករាល់គ្នាទៅចុះ ក្នុងត្រកូលស្មើគ្នាដោយជាតិ គោត្រ និងភោគៈរបស់យើងទាំងឡាយ ក្នុងកន្លែងណា ដែលអ្នករាល់គ្នាឃើញនាងកុមារិកាមានសភាពយ៉ាងនេះ ចូរធ្វើនូវរូបមាសនេះឯងឱ្យជាគ្រឿងបណ្ណាការ ហើយប្រគល់ឱ្យចុះ»។

තෙ ‘‘අම්හාකං නාම එතං කම්ම’’න්ති නික්ඛමිත්වා, ‘‘කත්ථ ගමිස්සාමා’’ති? චින්තෙත්වා, ‘‘මද්දරට්ඨං නාම ඉත්ථාකරො, මද්දරට්ඨං ගමිස්සාමා’’ති මද්දරට්ඨෙ සාගලනගරං [Pg.178] අගමිංසු. තත්ථ තං සුවණ්ණරූපකං න්හානතිත්ථෙ ඨපෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. අථ භද්දාය ධාතී භද්දං න්හාපෙත්වා අලඞ්කරිත්වා සිරිගබ්භෙ නිසීදාපෙත්වා න්හායිතුං ආගච්ඡන්තී තං රූපකං දිස්වා, ‘‘අය්‍යධීතා මෙ ඉධාගතා’’ති සඤ්ඤාය තජ්ජෙත්වා ‘‘දුබ්බිනිතෙ, කිං ත්වං ඉධාගතා’’ති? තලසත්තිකං උග්ගිරිත්වා, ‘‘ගච්ඡ සීඝ’’න්ති ගණ්ඩපස්සෙ පහරි. හත්ථො පාසාණෙ පටිහතො විය කම්පිත්ථ. සා පටික්කමිත්වා ‘‘එවං ථද්ධං නාම මහාගීවං දිස්වා, ‘අය්‍යධීතා මෙ’ති සඤ්ඤං උප්පාදෙසිං, අය්‍යධීතාය හි මෙ අයං නිවාසනපටිග්ගාහිකාපි අයුත්තා’’ති ආහ. අථ නං තෙ මනුස්සා පරිවාරෙත්වා ‘‘එවරූපා තෙ සාමිධීතා’’ති පුච්ඡිංසු. ‘‘කිං එසා, ඉමාය සතගුණෙන සහස්සගුණෙන මය්හං අය්‍යා අභිරූපතරා, ද්වාදසහත්ථෙ ගබ්භෙ නිසින්නාය පදීපකිච්චං නත්ථි, සරීරොභාසෙනෙව තමං විධමතී’’ති. ‘‘තෙන හි ආගච්ඡා’’ති තං ඛුජ්ජං ගහෙත්වා සුවණ්ණරූපකං රථං ආරොපෙත්වා කොසියගොත්තස්ස ඝරද්වාරෙ ඨත්වා ආගමනං නිවෙදයිංසු.

ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះគិតថា «ការងារនេះជាភារៈរបស់យើងពិតប្រាកដ» ហើយក៏ចេញទៅ គិតថា «តើយើងនឹងទៅក្នុងទីណា?» រួចយល់ថា «ដែនមទ្ទៈ ឈ្មោះថាជាប្រភពនៃស្រ្តីល្អ យើងនឹងទៅកាន់ដែនមទ្ទៈ» ក៏បានទៅកាន់ក្រុងសាកលៈ ក្នុងដែនមទ្ទៈ។ ក្នុងក្រុងសាកលៈនោះ ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះបានដាក់រូបមាសនោះទុកនៅកំពង់ទឹកសម្រាប់ងូត ហើយអង្គុយក្នុងទីសមគួរមួយ។ គ្រានោះ ស្រ្តីមេដោះរបស់នាងភទ្ទា ងូតទឹកឱ្យនាងភទ្ទា តាក់តែងហើយ ឱ្យអង្គុយក្នុងសិរីគភ៌ កាលដើរមកដើម្បីងូតទឹក [ខ្លួនឯង] បានឃើញរូបនោះ ក៏សំគាល់ថា «កូនស្រីម្ចាស់របស់អញមកក្នុងទីនេះហើយ» ទើបគំរាមថា «ម្នាលនាងអាក្រក់ ហេតុអ្វីបានជាឯងមកក្នុងទីនេះ?» រួចលើកបាតដៃឡើងគំរាមថា «ចូរទៅជាប្រញាប់» ហើយក៏ទះកំផ្លៀងរូបមាសនោះ។ ដៃរបស់នាងក៏ញ័រទទ្រើក ដូចជាទង្គិចនឹងថ្ម។ នាងថយក្រោយបន្តិចហើយពោលថា «អញបានឃើញកញ្ចឹងកដ៏រឹងកំព្រឹងយ៉ាងនេះ ក៏បង្កើតសេចក្តីសំគាល់ថា 'ជាកូនស្រីម្ចាស់របស់អញ' រូបមាសនេះ សូម្បីតែធ្វើជាស្រ្តីបម្រើទទួលសំពត់ស្លៀករបស់កូនស្រីម្ចាស់របស់អញ ក៏មិនសមគួរឡើយ»។ គ្រានោះ ពួកមនុស្សទាំងនោះចោមរោមនាងមេដោះនោះ ហើយសួរថា «កូនស្រីម្ចាស់របស់នាង មានសភាពយ៉ាងនេះឬ?»។ នាងឆ្លើយថា «ថ្វីបើជារូបនេះ! ម្ចាស់ស្រីរបស់អញ មានរូបល្អជាងរូបនេះ មួយរយដង មួយពាន់ដង មួយសែនដង កាលបើម្ចាស់ស្រីអង្គុយក្នុងបន្ទប់ទំហំ ១២ ហត្ថ មិនបាច់មានកិច្ចដោយប្រទីបឡើយ ព្រោះពន្លឺនៃរាងកាយរបស់នាងតែងកំចាត់បង់នូវងងឹតបាន»។ ពួកព្រាហ្មណ៍ពោលថា «បើដូច្នោះ ចូរមក» ហើយនាំយកនាងមេដោះខ្ទុះនោះទៅ លើករូបមាសឡើងកាន់រថ ទៅឈរនៅទ្វារផ្ទះរបស់ព្រាហ្មណ៍កោសិយគោត្រ ហើយជម្រាបឱ្យដឹងនូវការមកដល់របស់ខ្លួន។

බ්‍රාහ්මණො පටිසන්ථාරං කත්වා, ‘‘කුතො ආගතත්ථා’’ති? පුච්ඡි. ‘‘මගධරට්ඨෙ මහාතිත්ථගාමෙ කපිලබ්‍රාහ්මණස්ස ඝරතො’’ති. ‘‘කිං කාරණා ආගතා’’ති. ‘‘ඉමිනා නාම කාරණෙනා’’ති. ‘‘කල්‍යාණං, තාතා, සමජාතිගොත්තවිභවො අම්හාකං බ්‍රාහ්මණො, දස්සාමි දාරික’’න්ති පණ්ණාකාරං ගණ්හි. තෙ කපිලබ්‍රාහ්මණස්ස සාසනං පහිණිංසු – ‘‘ලද්ධා දාරිකා, කත්තබ්බං කරොථා’’ති. තං සාසනං සුත්වා පිප්පලිමාණවස්ස ආරොචයිංසු – ‘‘ලද්ධා කිර දාරිකා’’ති. මාණවො ‘‘අහං න ලභිස්සාමීති චින්තෙසිං, ඉමෙ ලද්ධාති ච වදන්ති, අනත්ථිකො හුත්වා පණ්ණං පෙසිස්සාමී’’ති රහොගතො පණ්ණං ලිඛි, ‘‘භද්දා අත්තනො ජාතිගොත්තභොගානුරූපං ඝරාවාසං ලභතු, අහං නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමි, මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනී අහොසී’’ති. භද්දාපි ‘‘අසුකස්ස කිර මං දාතුකාමා’’ති සුත්වා රහොගතා පණ්ණං ලිඛි, ‘‘අය්‍යපුත්තො අත්තනො ජාතිගොත්තභොගානුරූපං ඝරාවාසං ලභතු. අහං නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමි, මා පච්ඡා විප්පටිසාරී අහොසී’’ති. ද්වෙපි පණ්ණානි අන්තරාමග්ගෙ සමාගච්ඡිංසු. ‘‘ඉදං කස්ස පණ්ණ’’න්ති? පිප්පලිමාණවෙන භද්දාය පහිතන්ති. ‘‘ඉදං කස්ස පණ්ණ’’න්ති? භද්දාය පිප්පලිමාණවස්ස පහිතන්ති ච වුත්තෙ ද්වෙපි වාචෙත්වා, ‘‘පස්සථ දාරකානං කම්ම’’න්ති ඵාලෙත්වා අරඤ්ඤෙ ඡඩ්ඩෙත්වා [Pg.179] සමානපණ්ණං ලිඛිත්වා ඉතො ච එත්තො ච පෙසෙසුං. ඉති තෙසං අනිච්ඡමානානංයෙව සමාගමො අහොසි.

ព្រាហ្មណ៍កោសិយៈធ្វើការបដិសណ្ឋារៈហើយ សួរថា «អ្នករាល់គ្នាមកពីណា?»។ ពួកព្រាហ្មណ៍ជម្រាបថា «មកពីផ្ទះរបស់កបិលព្រាហ្មណ៍ ក្នុងមហាតិត្ថគ្រាម ដែនមគធៈ»។ «តើអ្នករាល់គ្នាមកដោយហេតុអ្វី?»។ «មកដោយហេតុឈ្មោះនេះ»។ ព្រាហ្មណ៍ពោលថា «ម្នាលកូនទាំងឡាយ ល្អណាស់ ព្រាហ្មណ៍នោះមានជាតិ គោត្រ និងភោគៈស្មើនឹងយើង យើងនឹងឱ្យកូនស្រី» ហើយក៏ទទួលយកគ្រឿងបណ្ណាការ។ ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះក៏បញ្ជូនដំណឹងទៅកបិលព្រាហ្មណ៍ថា «បាននាងកុមារិកាហើយ សូមអ្នករាល់គ្នាធ្វើនូវកិច្ចដែលគួរធ្វើចុះ»។ ពួកញាតិបានស្តាប់ដំណឹងនោះហើយ ក៏ប្រាប់ដល់ពិប្បលិមាណពថា «ឮថា បាននាងកុមារិកាហើយ»។ មាណពគិតថា «អញគិតថា អញនឹងមិនបាន [ស្រ្តីមានរូបយ៉ាងនេះ] ឡើយ តែពួកញាតិទាំងនេះនិយាយថា បានហើយ អញមិនមានសេចក្តីត្រូវការ [ដោយការគ្រប់គ្រងផ្ទះ] ឡើយ អញនឹងផ្ញើសំបុត្រទៅ» ហើយក៏ទៅក្នុងទីស្ងាត់ សរសេរសំបុត្រថា «សូមនាងភទ្ទា ចូរបាននូវការគ្រប់គ្រងផ្ទះដ៏សមគួរដល់ជាតិ គោត្រ និងភោគៈរបស់ខ្លួនចុះ ចំណែកខ្ញុំ នឹងចេញទៅបួស នាងកុំមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយក្នុងកាលជាខាងក្រោយឡើយ»។ នាងភទ្ទាក៏បានស្តាប់ថា «ឮថា ពួកញាតិប្រាថ្នានឹងឱ្យខ្ញុំដល់កូនប្រុសរបស់លោកម្នាក់នោះ» ក៏ទៅក្នុងទីស្ងាត់ សរសេរសំបុត្រថា «សូមអយ្យបុត្រ ចូរបាននូវការគ្រប់គ្រងផ្ទះដ៏សមគួរដល់ជាតិ គោត្រ និងភោគៈរបស់ខ្លួនចុះ ចំណែកខ្ញុំ នឹងចេញទៅបួស ម្ចាស់បងកុំមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយក្នុងកាលជាខាងក្រោយឡើយ»។ សំបុត្រទាំងពីរ ក៏បានជួបគ្នាក្នុងកណ្តាលផ្លូវ។ ពួកអ្នកនាំសារសួរថា «សំបុត្រនេះជារបស់អ្នកណា?» ឆ្លើយថា «ជាសំបុត្រដែលពិប្បលិមាណពផ្ញើទៅឱ្យនាងភទ្ទា»។ សួរថា «សំបុត្រនេះជារបស់អ្នកណា?» ឆ្លើយថា «ជាសំបុត្រដែលនាងភទ្ទាផ្ញើទៅឱ្យពិប្បលិមាណព» កាលបើពួកអ្នកនាំសារនិយាយគ្នាយ៉ាងនេះហើយ ក៏បើកមើលសំបុត្រទាំងពីរនោះអានមើល ហើយនិយាយថា «ចូរមើលអំពើរបស់ក្មេងទាំងឡាយចុះ» ក៏ហែកសំបុត្រទាំងនោះចោលក្នុងព្រៃ ហើយសរសេរសំបុត្រថ្មីដែលមានសេចក្តីសមស្របគ្នា ផ្ញើទៅខាងនេះផង ខាងនោះផង។ ការជួបជុំគ្នានៃអ្នកទាំងពីរ ទោះបីជាមិនប្រាថ្នាយ៉ាងនេះ ក៏បានមានហើយ។

තංදිවසංයෙව ච මාණවොපි එකං පුප්ඵදාමං ගන්ථාපෙසි, භද්දාපි එකං ගන්ථාපෙසි. තානි ආසනමජ්ඣෙ ඨපෙත්වා භුත්තසායමාසා උභොපි ‘‘සයනං ආරුහිස්සාමා’’ති සමාගන්ත්වා මාණවො දක්ඛිණපස්සෙන සයනං ආරුහි. භද්දා වාමපස්සෙන ආරුහිත්වා ආහ – ‘‘යස්ස පස්සෙ පුප්ඵානි මිලායන්ති, තස්ස රාගචිත්තං උප්පන්නන්ති විජානිස්සාම, ඉමං පුප්ඵදාමං න අල්ලීයිතබ්බ’’න්ති. තෙ පන අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සරීරසම්ඵස්සභයෙන තියාමරත්තිං නිද්දං අනොක්කමන්තාව වීතිනාමෙන්ති, දිවා පන හසිතමත්තම්පි න හොති. තෙ ලොකාමිසෙන අසංසට්ඨා යාව මාතාපිතරො ධරන්ති, තාව කුටුම්බං අවිචාරෙත්වා තෙසු කාලඞ්කතෙසු විචාරයිංසු. මහතී මාණවස්ස සම්පත්ති, එකදිවසං සරීරං උබ්බට්ටෙත්වා ඡඩ්ඩෙතබ්බං සුවණ්ණචුණ්ණමෙව මගධනාළියා ද්වාදසනාළිමත්තං ලද්ධුං වට්ටති. යන්තබද්ධානි සට්ඨි මහාතළාකානි, කම්මන්තො ද්වාදසයොජනිකො, අනුරාධපුරප්පමාණා චුද්දස දාසගාමා, චුද්දස හත්ථානීකා, චුද්දස අස්සානීකා, චුද්දස රථානීකා.

ក្នុងថ្ងៃនោះឯង មាណពក៏ឱ្យគេក្រងនូវកម្រងផ្កាមួយ នាងភទ្ទាក៏ឱ្យគេក្រងនូវកម្រងផ្កាមួយដែរ។ អ្នកទាំងពីរដាក់កម្រងផ្កាទាំងនោះនៅកណ្តាលទីដេក ក្រោយពីបរិភោគអាហារពេលល្ងាចរួចហើយ ក៏មកជួបគ្នាដោយគិតថា «យើងនឹងឡើងកាន់ទីដេក» មាណពក៏ឡើងកាន់ទីដេកខាងផ្នែកខាងស្តាំ។ នាងភទ្ទាឡើងកាន់ទីដេកខាងផ្នែកខាងឆ្វេងហើយពោលថា «ផ្កានៅខាងចំហៀងអ្នកណាស្រពោន យើងនឹងដឹងថា រាគចិត្តកើតឡើងដល់អ្នកនោះហើយ កម្រងផ្កានេះ យើងមិនត្រូវប៉ះពាល់ឡើយ»។ ជនទាំងពីរនោះ ព្រោះខ្លាចការប៉ះពាល់រាងកាយគ្នាទៅវិញទៅមក មិនបានចូលទៅកាន់សេចក្តីលង់លក់អស់រាត្រីទាំងបីយាមឡើយ តែងឱ្យកន្លងទៅ [ដោយការភ្ញាក់រលឹក] ចំណែកក្នុងពេលថ្ងៃ សូម្បីតែការសើចបន្តិចបន្តួចក៏មិនមានឡើយ។ ជនទាំងពីរនោះ មិនបានច្របូកច្របល់ដោយលោកាមិសៈឡើយ ដរាបណាមាតាបិតានៅរស់រានមានជីវិត ក៏មិនទាន់ចាត់ចែងទ្រព្យសម្បត្តិឡើយ លុះមាតាបិតាទាំងនោះធ្វើមរណកាលទៅ ទើបចាត់ចែង។ សម្បត្តិរបស់មាណពធំធេងណាស់ ក្នុងថ្ងៃមួយៗ គ្រាន់តែលម្អិតមាសដែលត្រូវលាបដុសខាត់រាងកាយហើយលាងចោលនោះ ក៏មានប្រមាណដល់ទៅ ១២ នាឡិ ដោយនាឡិវាល់របស់ដែនមគធៈទៅហើយ។ ស្រះទឹកធំៗដែលទប់ដោយទំនប់យន្តមាន ៦០ កន្លែង ការងារស្រែចម្ការមានទំហំ ១២ យោជន៍ ភូមិអ្នកបម្រើមាន ១៤ ភូមិ ដែលមានទំហំប៉ុនក្រុងអនុរាធបុរៈ កងទ័ពដំរី ១៤ កង កងទ័ពសេះ ១៤ កង កងទ័ពរថ ១៤ កង។

සො එකදිවසං අලඞ්කතං අස්සං ආරුය්හ මහාජනපරිවුතො කම්මන්තං ගන්ත්වා ඛෙත්තකොටියං ඨිතො නඞ්ගලෙහි භින්නට්ඨානතො කාකාදයො සකුණෙ ගණ්ඩුප්පාදකාදිපාණෙ උද්ධරිත්වා ඛාදන්තෙ දිස්වා, ‘‘තාතා, ඉමෙ කිං ඛාදන්තී’’ති පුච්ඡි? ‘‘ගණ්ඩුප්පාදකෙ අය්‍යා’’ති. ‘‘එතෙහි කතං පාපං කස්ස හොතී’’ති? ‘‘තුම්හාකං, අය්‍යා’’ති. සො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ එතෙහි කතං පාපං මය්හං හොති, කිං මෙ කරිස්සති සත්තඅසීතිකොටිධනං? කිං ද්වාදසයොජනො කම්මන්තො, කිං යන්තබද්ධානි සට්ඨි මහාතළාකානි, කිං චුද්දස ගාමා? සබ්බමෙතං භද්දාය කාපිලානියා නිය්‍යාතෙත්වා නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමී’’ති.

ថ្ងៃមួយ មាណពនោះឡើងជិះសេះដែលគេតាក់តែងហើយ មានមហាជនចោមរោម ទៅកាន់កន្លែងធ្វើការងារ ឈរនៅឯជាយស្រែ ឃើញពួកសត្វស្លាបមានក្អែកជាដើម ចឹកស៊ីនូវសត្វតូចៗមានជន្លេនជាដើម ដែលផុសឡើងពីកន្លែងដែលផាលភ្ជួររាស់រហែក ក៏សួរថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ពួកសត្វទាំងនេះស៊ីអ្វី?»។ ពួកអ្នកបម្រើជម្រាបថា «ស៊ីជន្លេន ព្រះម្ចាស់»។ «តើបាបដែលសត្វទាំងនេះធ្វើ ធ្លាក់ទៅលើអ្នកណា?»។ «ធ្លាក់ទៅលើព្រះអង្គ ព្រះម្ចាស់»។ មាណពនោះគិតថា «ប្រសិនបើបាបដែលសត្វទាំងនេះធ្វើ ធ្លាក់មកលើអញ តើទ្រព្យសម្បត្តិ ៨៧ កោដិ នឹងធ្វើអ្វីដល់អញបាន? តើការងារស្រែចម្ការទំហំ ១២ យោជន៍ នឹងធ្វើអ្វីបាន? តើស្រះទឹកធំៗដែលទប់ដោយទំនប់យន្ត ៦០ កន្លែង នឹងធ្វើអ្វីបាន? តើភូមិទាំង ១៤ នឹងធ្វើអ្វីបាន? អញនឹងប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់នេះឱ្យទៅនាងភទ្ទាកាបិលានី ហើយនឹងចេញទៅបួស»។

භද්දාපි කාපිලානී තස්මිං ඛණෙ අබ්භන්තරවත්ථුම්හි තයො තිලකුම්භෙ පත්ථරාපෙත්වා ධාතීහි පරිවුතා නිසින්නා කාකෙ තිලපාණකෙ ඛාදමානෙ දිස්වා, ‘‘අම්මා කිං ඉමෙ ඛාදන්තී’’ති? පුච්ඡි. ‘‘පාණකෙ අය්‍යෙ’’ති. ‘‘අකුසලං කස්ස හොතී’’ති? ‘‘තුම්හාකං අය්‍යෙ’’ති. සා චින්තෙසි – ‘‘මය්හං චතුහත්ථවත්ථං නාළිකොදනමත්තඤ්ච ලද්ධුං වට්ටති, යදි ච පනෙතං එත්තකෙන ජනෙන කතං අකුසලං මය්හං හොති, භවසහස්සෙනපි වට්ටතො සීසං උක්ඛිපිතුං න සක්කා[Pg.180], අය්‍යපුත්තෙ ආගතමත්තෙයෙව සබ්බං තස්ස නිය්‍යාතෙත්වා නික්ඛම්ම පබ්බජිස්සාමී’’ති.

ក្នុងខណៈនោះឯង នាងភទ្ទាកាបិលានី ក៏ឱ្យគេហាលល្ង ៣ ក្អម ក្នុងទីធ្លាខាងក្នុងផ្ទះ ហើយអង្គុយចោមរោមដោយពួកមេដោះ ឃើញពួកក្អែកចឹកស៊ីសត្វល្អិតក្នុងល្ង ក៏សួរថា «ម្នាលម៉ែទាំងឡាយ ពួកក្អែកទាំងនេះស៊ីអ្វី?»។ «ស៊ីសត្វល្អិត ម្ចាស់ស្រី»។ «តើអកុសលធ្លាក់ទៅលើអ្នកណា?»។ «ធ្លាក់ទៅលើម្ចាស់ស្រី»។ នាងគិតថា «សម្រាប់អញ គ្រាន់តែបានសំពត់ ៤ ហត្ថ និងបាយមួយនាឡិក៏សមគួរហើយ ប្រសិនបើអកុសលដែលពួកមនុស្សទាំងនេះធ្វើ ធ្លាក់មកលើអញ សូម្បីតែក្នុងមួយពាន់ជាតិ ក៏អញមិនអាចងើបក្បាលរួចពីវដ្តសង្សារបានឡើយ កាលបើអយ្យបុត្រមកដល់ភ្លាម អញនឹងប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ថ្វាយទ្រង់ ហើយនឹងចេញទៅបួស»។

මාණවො ආගන්ත්වා න්හත්වා පාසාදං ආරුය්හ මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදි, අථස්ස චක්කවත්තිනො අනුච්ඡවිකං භොජනං සජ්ජයිංසු. ද්වෙපි භුඤ්ජිත්වා පරිජනෙ නික්ඛන්තෙ රහොගතා ඵාසුකට්ඨානෙ නිසීදිංසු. තතො මාණවො භද්දං ආහ – ‘‘භද්දෙ, ත්වං ඉමං ඝරං ආගච්ඡන්තී කිත්තකං ධනං ආහරී’’ති? ‘‘පඤ්චපණ්ණාස සකටසහස්සානි අය්‍යා’’ති. ‘‘එතං සබ්බං, යා ච ඉමස්මිං ඝරෙ සත්තඅසීතිකොටියො, යන්තබද්ධා සට්ඨිතළාකාදිභෙදා සම්පත්ති අත්ථි, සබ්බං තුය්හංයෙව නිය්‍යාතෙමී’’ති. ‘‘තුම්හෙ පන අය්‍යා’’ති. ‘‘අහං පබ්බජිස්සාමී’’ති. ‘‘අය්‍යා අහම්පි තුම්හාකංයෙව ආගමනං ඔලොකයමානා නිසින්නා, අහම්පි පබ්බජිස්සාමී’’ති. තෙසං ආදිත්තපණ්ණකුටි විය තයො භවා උපට්ඨහිංසු. තෙ ‘‘පබ්බජිස්සාමා’’ති වත්වා අන්තරාපණතො කසායරසපීතානි වත්ථානි මත්තිකාපත්තෙ ච ආහරාපෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං කෙසෙ ඔහාරෙත්වා, ‘‘යෙ ලොකෙ අරහන්තො, තෙ උද්දිස්ස අම්හාකං පබ්බජ්ජා’’ති පබ්බජිත්වා ථවිකාසු පත්තෙ ඔසාපෙත්වා අංසෙ ලග්ගෙත්වා පාසාදතො ඔතරිංසු. ගෙහෙ දාසෙසු ච කම්මකාරෙසු ච න කොචි සඤ්ජානි.

មាណពត្រឡប់មកវិញ ងូតទឹកហើយ ឡើងកាន់ប្រាសាទ អង្គុយលើបល្ល័ង្កដ៏មានតម្លៃ គ្រានោះ ពួកអ្នកបម្រើបានរៀបចំភោជនាហារដ៏សមគួរដល់ព្រះរាជាចក្រពត្តិថ្វាយទ្រង់។ ជនទាំងពីរនាក់បរិភោគរួចហើយ កាលបើពួកបរិវារចេញទៅអស់ហើយ ក៏អង្គុយក្នុងទីស្ងាត់ដ៏មានសេចក្តីសប្បាយ។ លំដាប់នោះ មាណពពោលនឹងនាងភទ្ទាថា «ម្នាលនាងភទ្ទា កាលដែលនាងមកកាន់ផ្ទះនេះ តើនាងបាននាំយកទ្រព្យសម្បត្តិមកប្រមាណប៉ុន្មាន?»។ «៥៥,០០០ រទេះ ម្ចាស់បង»។ «ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់នោះផង ទ្រព្យសម្បត្តិ ៨៧ កោដិក្នុងផ្ទះនេះផង សម្បត្តិផ្សេងៗមានស្រះទឹក ៦០ ដែលទប់ដោយទំនប់យន្តជាដើមផង អញប្រគល់ជូននាងទាំងអស់»។ «ចុះចំណែកម្ចាស់បងវិញ?»។ «អញនឹងទៅបួស»។ «បពិត្រម្ចាស់បង ខ្ញុំក៏អង្គុយរង់ចាំតែការមកដល់របស់ម្ចាស់បងប៉ុណ្ណោះ ខ្ញុំក៏នឹងបួសដែរ»។ ភពទាំងបីបានប្រាកដដល់ជនទាំងពីរនោះ ដូចជាខ្ទមស្លឹកដែលកំពុងឆេះសន្ធោសន្ធៅ។ ជនទាំងពីរនោះនិយាយថា «យើងនឹងបួស» ហើយឱ្យគេនាំយកសំពត់ជ្រលក់ទឹកអម្ចត់ និងបាត្រដីពីផ្សារមក កោរសក់ឱ្យគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយបួសដោយពោលថា «ការបួសរបស់យើងទាំងឡាយនេះ គឺឧទ្ទិសចំពោះព្រះអរហន្តទាំងឡាយក្នុងលោក» រួចដាក់បាត្រក្នុងថង់យាម ស្ពាយលើស្មា ហើយចុះចាកប្រាសាទទៅ។ ក្នុងផ្ទះ សូម្បីតែពួកអ្នកបម្រើ ឬកម្មករណាម្នាក់ ក៏មិនបានដឹងឡើយ។

අථ නෙ බ්‍රාහ්මණගාමතො නික්ඛම්ම දාසගාමද්වාරෙන ගච්ඡන්තෙ ආකප්පකුත්තවසෙන දාසගාමවාසිනො සඤ්ජානිංසු. තෙ රුදන්තා පාදෙසු නිපතිත්වා ‘‘කිං අම්හෙ අනාථෙ කරොථ අය්‍යා’’ති? ආහංසු. ‘‘මයං, භණෙ ‘ආදිත්තපණ්ණසාලා විය තයො භවා’ති පබ්බජිම්හා, සචෙ තුම්හෙසු එකෙකං භුජිස්සං කරොම, වස්සසතම්පි නප්පහොති, තුම්හෙව තුම්හාකං සීසං ධොවිත්වා භුජිස්සා හුත්වා ජීවථා’’ති වත්වා තෙසං රොදන්තානංයෙව පක්කමිංසු. ථෙරො පුරතො ගච්ඡන්තො නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තො චින්තෙසි – ‘‘අයං භද්දා කාපිලානී සකලජම්බුදීපග්ඝනිකා ඉත්ථී මය්හං පච්ඡතො ආගච්ඡති. ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං කොචිදෙව එවං චින්තෙය්‍ය ‘ඉමෙ පබ්බජිත්වාපි විනා භවිතුං න සක්කොන්ති, අනනුච්ඡවිකං කරොන්තී’’ති. ‘‘කොචි වා පන මනං පදූසෙත්වා අපායපූරකො භවෙය්‍ය. ඉමං පහාය මයා ගන්තුං වට්ටතී’’ති චිත්තං උප්පාදෙසි.

គ្រានោះ កាលដែលជនទាំងពីរនោះចេញពីភូមិព្រាហ្មណ៍ ដើរកាត់តាមទ្វារភូមិអ្នកបម្រើ ពួកអ្នកភូមិអ្នកបម្រើក៏ចំណាំបាន ដោយសារកិរិយាមាយាទ។ ពួកអ្នកភូមិទាំងនោះនាំគ្នាយំសោក ក្រាបចុះទាបទាបក្បែរជើង ហើយពោលថា «បពិត្រម្ចាស់ទាំងឡាយ ហេតុអ្វីបានជាធ្វើឱ្យយើងខ្ញុំជាអ្នកគ្មានទីពឹងយ៉ាងនេះ?»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ យើងបួសហើយ ព្រោះយល់ថា 'ភពទាំងបី ដូចជាសាលាស្លឹកឈើដែលកំពុងឆេះសន្ធោសន្ធៅ' ប្រសិនបើយើងធ្វើឱ្យអ្នករាល់គ្នាម្នាក់ៗឱ្យទៅជាអ្នកជា សូម្បីតែមួយរយឆ្នាំ ក៏មិនគ្រប់គ្រាន់ឡើយ អ្នករាល់គ្នា ចូរលាងក្បាលខ្លួនឯង ហើយរស់នៅជាអ្នកជាចុះ» ពោលដូច្នេះហើយ ក៏ដើរចេញទៅ ក្នុងកាលដែលពួកអ្នកភូមិទាំងនោះកំពុងតែយំសោកនោះឯង។ ព្រះថេរៈដើរទៅខាងមុខ ងាកក្រោយក្រឡេកមើល ហើយគិតថា «នាងភទ្ទាកាបិលានីនេះ ជាស្រ្តីដែលមានតម្លៃស្មើនឹងជម្ពូទ្វីបទាំងមូល ដើរតាមក្រោយអញ។ ហេតុនេះតែងមានប្រាកដ ដែលជនណាម្នាក់នឹងគិតយ៉ាងនេះថា 'អ្នកទាំងពីរនេះ សូម្បីបួសហើយ ក៏មិនអាចរស់នៅដោយគ្មានគ្នាបានឡើយ តែងធ្វើនូវអំពើមិនសមគួរ' ឬមួយថា ជនណាម្នាក់ ញ៉ាំងចិត្តឱ្យប្រទូស្តហើយ នឹងក្លាយជាអ្នកបំពេញនូវអបាយភូមិ។ ការដែលអញលះបង់នាងនេះហើយដើរទៅម្នាក់ឯង ទើបជាការសមគួរ» ព្រះថេរៈក៏បង្កើតចិត្តយ៉ាងនេះ។

සො [Pg.181] පුරතො ගච්ඡන්තො ද්වෙධාපථං දිස්වා තස්ස මත්ථකෙ අට්ඨාසි. භද්දාපි ආගන්ත්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි. අථ නං ආහ – ‘‘භද්දෙ, තාදිසිං ඉත්ථිං මම පච්ඡතො ආගච්ඡන්තිං දිස්වා, ‘ඉමෙ පබ්බජිත්වාපි විනා භවිතුං න සක්කොන්තී’ති චින්තෙත්වා අම්හෙසු පදුට්ඨචිත්තො මහාජනො අපායපූරකො භවෙය්‍ය. ඉමස්මිං ද්වෙධාපථෙ ත්වං එකං ගණ්හ, අහං එකෙන ගමිස්සාමී’’ති. ‘‘ආම, අය්‍ය, පබ්බජිතානං මාතුගාමො නාම මලං, ‘පබ්බජිත්වාපි විනා න භවන්තී’ති අම්හාකං දොසං පස්සන්ති, තුම්හෙ එකං මග්ගං ගණ්හථ, විනා භවිස්සාමා’’ති තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා චතූසු ඨානෙසු පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ, ‘‘සතසහස්සකප්පප්පමාණෙ අද්ධානෙ කතො මිත්තසන්ථවො අජ්ජ භිජ්ජතී’’ති වත්වා, ‘‘තුම්හෙ දක්ඛිණජාතිකා නාම, තුම්හාකං දක්ඛිණමග්ගො වට්ටති, මයං මාතුගාමා නාම වාමජාතිකා, අම්හාකං වාමමග්ගො වට්ටතී’’ති වන්දිත්වා මග්ගං පටිපන්නා. තෙසං ද්වෙධාභූතකාලෙ අයං මහාපථවී ‘‘අහං චක්කවාළගිරිසිනෙරුපබ්බතෙ ධාරෙතුං සක්කොන්තීපි තුම්හාකං ගුණෙ ධාරෙතුං න සක්කොමී’’ති වදන්තී විය විරවමානා අකම්පි, ආකාසෙ අසනිසද්දො විය පවත්ති, චක්කවාළපබ්බතො උන්නදි.

ព្រះថេរៈនោះ (ពិប្បលិ) កាលដើរទៅខាងមុខ បានឃើញផ្លូវពីរខ្នែង ក៏ឈរនៅត្រង់ក្បាលផ្លូវខ្នែងនោះ។ នាងភទ្ទាក៏ដើរមកដល់ ថ្វាយបង្គំហើយឈរនៅ។ គ្រានោះ ព្រះថេរៈបានពោលនឹងនាងថា «ម្នាលនាងដ៏ចម្រើន មហាជនឃើញស្រីបែបនាងដើរតាមក្រោយខ្ញុំយ៉ាងនេះ ហើយគិតថា ”ទោះបីបួសហើយ ក៏មិនអាចរស់នៅប្រាសចាកគ្នាបានឡើយ” កាលបើមានចិត្តប្រទូស្តចំពោះពួកយើង មហាជននោះនឹងទៅបំពេញអបាយភូមិជាមិនខាន។ ក្នុងផ្លូវពីរខ្នែងនេះ នាងចូរយកផ្លូវមួយចុះ ខ្ញុំនឹងទៅតាមផ្លូវមួយទៀត»។ នាងភទ្ទាតបថា «ករុណា លោកម្ចាស់ ធម្មតាមាតុកាម ឈ្មោះថាជាមន្ទិលរបស់ពួកអ្នកបួស មហាជននឹងឃើញទោសរបស់ពួកយើងថា ”ទោះបីបួសហើយ ក៏មិនអាចរស់នៅប្រាសចាកគ្នាបានឡើយ” សូមលោកម្ចាស់យកផ្លូវមួយទៅចុះ ពួកយើងនឹងរស់នៅប្រាសចាកគ្នា» នាងពោលដូច្នេះហើយ ក៏ធ្វើប្រទក្សិណបីជុំ ថ្វាយបង្គំដោយបញ្ចបតិដ្ឋិត (ការក្រាបថ្វាយបង្គំដោយអង្គប្រាំ) ក្នុងទិសទាំងបួន លើកកម្ពស់អញ្ជលីដែលរុងរឿងដោយការប្រជុំនៃក្រចកដៃទាំងដប់ ហើយពោលថា «មិត្តសន្ថវៈដែលបានសាងមកអស់កាលប្រមាណមួយសែនកប្ប ត្រូវដាច់ស្រឡះក្នុងថ្ងៃនេះហើយ» រួចពោលបន្តថា «លោកម្ចាស់ជាអ្នកមានជាតិខាងស្តាំ ផ្លូវខាងស្តាំទើបសមគួរដល់លោកម្ចាស់ ឯពួកយើងជាមាតុកាម ឈ្មោះថាមានជាតិខាងឆ្វេង ផ្លូវខាងឆ្វេងទើបសមគួរដល់ពួកយើង» នាងថ្វាយបង្គំហើយ ក៏ដើរទៅតាមផ្លូវនោះ។ ក្នុងខណៈដែលលោកទាំងពីរញែកផ្លូវគ្នាដើរនោះ មហាប្រថពីនេះ ហាក់ដូចជាពោលថា «យើងអាចទ្រទ្រង់នូវភ្នំចក្រវាឡ និងភ្នំសិនេរុបាន ប៉ុន្តែមិនអាចទ្រទ្រង់នូវគុណធម៌របស់លោកទាំងពីរបានឡើយ» ក៏ញាប់ញ័រខ្ទរខ្ទារឡើង សូរសព្ទដូចជាផ្គរលាន់ក៏កើតមានឡើងក្នុងអាកាស ភ្នំចក្រវាឡក៏បន្លឺសូរសព្ទរំពងឡើង។

සම්මාසම්බුද්ධො වෙළුවනමහාවිහාරෙ ගන්ධකුටියං නිසින්නො පථවීකම්පනසද්දං සුත්වා, ‘‘කස්ස නු ඛො පථවී කම්පතී’’ති? ආවජ්ජෙන්තො ‘‘පිප්පලිමාණවො ච භද්දා ච කාපිලානී මං උද්දිස්ස අප්පමෙය්‍යං සම්පත්තිං පහාය පබ්බජිතා, තෙසං වියොගට්ඨානෙ උභින්නම්පි ගුණබලෙන අයං පථවීකම්පො ජාතො, මයාපි එතෙසං සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම සයමෙව පත්තචීවරං ආදාය, අසීතිමහාථෙරෙසු කඤ්චි අනාමන්තෙත්වා තිගාවුතං මග්ගං පච්චුග්ගමනං කත්වා රාජගහස්ස ච නාළන්දාය ච අන්තරෙ බහුපුත්තකනිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදි. නිසීදන්තො පන අඤ්ඤතරො පංසුකූලිකො විය අනිසීදිත්වා බුද්ධවෙසං ගහෙත්වා අසීතිහත්ථා ඝනබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙන්තො නිසීදි. ඉති තස්මිං ඛණෙ පණ්ණඡත්තසකටචක්කකූටාගාරාදිප්පමාණා බුද්ධරස්මියො ඉතො චිතො ච විප්ඵන්දන්තියො විධාවන්තියො චන්දිමසහස්සසූරියසහස්සඋග්ගමනකාලො විය කුරුමානා තං වනන්තරං එකොභාසං අකංසු. ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානං සිරියා සමුජ්ජලිතතාරාගණං විය ගගනං, සුපුප්ඵිතකමලකුවලයං විය සලිලං, වනන්තරං විරොචිත්ථ. නිග්‍රොධරුක්ඛස්ස නාම ඛන්ධො සෙතො [Pg.182] හොති, පත්තානි නීලානි පක්කානි රත්තානි. තස්මිං පන දිවසෙ සතසාඛො නිග්‍රොධරුක්ඛො සුවණ්ණවණ්ණො අහොසි.

ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ កាលគង់នៅក្នុងព្រះគន្ធកុដិ នាវេលុវនមហាវីហារ បានព្រះសណ្ដាប់នូវសូរសព្ទនៃការកម្រើកនៃផែនដី ក៏ទ្រង់រិះគិតថា «ផែនដីកម្រើកព្រោះហេតុអ្វីហ្នឹងហ្ន៎?» កាលទ្រង់ពិចារណាទៅ ក៏ដឹងថា «ពិប្បលិមាណព និងនាងភទ្ទាកាបិលានី បានលះបង់នូវភោគសម្បត្តិដ៏រកប្រមាណមិនបាន ហើយបួសឧទ្ទិសចំពោះតថាគត ក្នុងទីដែលលោកទាំងពីរញែកផ្លូវគ្នាដើរនោះ ការកម្រើកផែនដីនេះបានកើតឡើងដោយអានុភាពនៃគុណធម៌របស់លោកទាំងពីរ សូម្បីតថាគតក៏គួរធ្វើនូវសង្គហធម៌ (ការសង្គ្រោះ) ដល់លោកទាំងពីរនោះដែរ» ទើបទ្រង់យាងចេញពីព្រះគន្ធកុដិ ទ្រង់យកសំបកព្រះបាត្រ និងចីវរដោយព្រះអង្គឯង មិនបានប្រាប់ព្រះមហាថេរៈណាមួយក្នុងចំណោមព្រះអសីតិមហាថេរៈឡើយ ហើយទ្រង់យាងទៅកាន់ផ្លូវចម្ងាយបីគាវុត ដើម្បីទទួលទៅខាងមុខ ហើយគង់ពត់ភ្នែននៅទៀបគល់ឈើជ្រៃឈ្មោះពហុបុត្តកៈ ក្នុងចន្លោះក្រុងរាជគ្រឹះ និងក្រុងនាឡន្ទា។ កាលដែលទ្រង់គង់នោះ មិនមែនគង់ដូចជាព្រះបង្សុកូលិកត្ថេរដ៏សាមញ្ញឡើយ គឺទ្រង់សម្តែងនូវពុទ្ធលីលា (ពុទ្ធវេសៈ) ដោយបញ្ចេញនូវព្រះពុទ្ធរស្មីដ៏ក្រាស់ក្រៃមានកម្ពស់ប៉ែតសិបហត្ថ។ ក្នុងខណៈនោះ ព្រះពុទ្ធរស្មីទាំងឡាយដែលមានទំហំប៉ុនឆត្រស្លឹកឈើ កង់រទេះ និងកំពូលប្រាសាទជាដើម ជះពន្លឺផ្លេកៗរត់ទៅមកពីនេះទៅនោះ ធ្វើឲ្យចន្លោះព្រៃនោះមានពន្លឺព្រមគ្នាតែមួយ ហាក់ដូចជាពេលដែលព្រះចន្ទមួយសែនដួង និងព្រះអាទិត្យមួយសែនដួងរះឡើងព្រមគ្នា។ ចន្លោះព្រៃនោះបានរុងរឿង លម្អដោយសិរីនៃមហាបុរិសលក្ខណៈសាមសិបពីរប្រការ ហាក់ដូចជាផ្ទៃមេឃដែលរុងរឿងដោយហ្វូងតារា ឬដូចជាផ្ទៃទឹកដែលដេរដាសដោយផ្កាឈូកស និងឈូកខៀវដែលរីកស្គុះស្គាយ។ ធម្មតាដើមជ្រៃមានដើមពណ៌ស ស្លឹកពណ៌ខៀវខ្ចី ផ្លែទុំពណ៌ក្រហម ប៉ុន្តែក្នុងថ្ងៃនោះ ដើមជ្រៃដែលមានមែកធាងរាប់រយមែក ក៏ប្រែជាមានពណ៌ដូចជាមាស។

ඉති යා සා අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නොති පදස්ස අත්ථං වත්වා, ‘‘ඉදානි යථා එස පබ්බජිතො, යථා ච අද්ධානමග්ගං පටිපන්නො. ඉමස්ස අත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං අභිනීහාරතො පට්ඨාය අයං අනුපුබ්බිකථා කථෙතබ්බා’’ති වුත්තා, සා එවං වෙදිතබ්බා.

សេចក្តីពន្យល់ដែលតថាគតបានពោលទុកថា «កាលដែលបានពោលនូវសេចក្តីនៃបទថា addhānamaggappaṭipanno (អ្នកដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយ) យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីឲ្យច្បាស់នូវសេចក្តីនេះថា តើលោកនេះបួសយ៉ាងណា និងដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយយ៉ាងណា គប្បីដឹងនូវអនុបុព្វីកថា (លំដាប់រឿង) នេះ តាំងពីការតាំងប្រាថ្នាមក» គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់យ៉ាងនេះចុះ។

අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දන්ති රාජගහස්ස ච නාළන්දාය ච අන්තරෙ. සත්ථාරඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යන්ති සචෙ අහං සත්ථාරං පස්සෙය්‍යං, ඉමංයෙව භගවන්තං පස්සෙය්‍යං. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සත්ථාරා භවිතුං සක්කාති. සුගතඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යන්ති සචෙ අහං සම්මාපටිපත්තියා සුට්ඨු ගතත්තා සුගතං නාම පස්සෙය්‍යං, ඉමංයෙව භගවන්තං පස්සෙය්‍යං. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සුගතෙන භවිතුං සක්කාති. සම්මාසම්බුද්ධඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යන්ති සචෙ අහං සම්මා සාමඤ්ච සච්චානි බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධං නාම පස්සෙය්‍යං, ඉමංයෙව භගවන්තං පස්සෙය්‍යං. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන භවිතුං සක්කාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. එවං දස්සනෙනෙව ‘‘භගවති ‘අයං සත්ථා, අයං සුගතො, අයං සම්මාසම්බුද්ධො’ති නික්කඞ්ඛො අහං, ආවුසො, අහොසි’’න්ති දීපෙති. සත්ථා මෙ, භන්තෙති ඉදං කිඤ්චාපි ද්වෙ වාරෙ ආගතං, තික්ඛත්තුං පන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමිනා හි සො ‘‘එවං තික්ඛත්තුං සාවකත්තං සාවෙසිං, ආවුසො’’ති දීපෙති.

បទថា Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti សេចក្តីថា ក្នុងចន្លោះក្រុងរាជគ្រឹះ និងក្រុងនាឡន្ទា។ បទថា Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti សេចក្តីថា ប្រសិនបើខ្ញុំគប្បីជួបព្រះសាស្តា ខ្ញុំគប្បីជួបតែព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថា ក្រៅពីព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះទៅ អ្នកដទៃមិនអាចជាព្រះសាស្តារបស់ខ្ញុំបានឡើយ។ បទថា Sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti សេចក្តីថា ប្រសិនបើខ្ញុំគប្បីជួបព្រះសុគត គឺព្រះអង្គដែលយាងទៅល្អហើយដោយសម្មាបដិបត្តិ ខ្ញុំគប្បីជួបតែព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថា ក្រៅពីព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះទៅ អ្នកដទៃមិនអាចជាព្រះសុគតរបស់ខ្ញុំបានឡើយ។ បទថា Sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti សេចក្តីថា ប្រសិនបើខ្ញុំគប្បីជួបព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ គឺព្រះអង្គដែលត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយដោយត្រឹមត្រូវ និងដោយព្រះអង្គឯង ខ្ញុំគប្បីជួបតែព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថា ក្រៅពីព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះទៅ អ្នកដទៃមិនអាចជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធរបស់ខ្ញុំបានឡើយ នេះជាអធិប្បាយក្នុងសេចក្តីនេះ។ ព្រះថេរៈសម្តែងថា «ម្នាលអាវុសោ គ្រាន់តែឃើញព្រះដ៏មានព្រះភាគភ្លាម ខ្ញុំក៏អស់សេចក្តីសង្ស័យថា ”ព្រះអង្គនេះជាព្រះសាស្តា ព្រះអង្គនេះជាព្រះសុគត ព្រះអង្គនេះជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ” ដូច្នេះឯង»។ ពាក្យថា Satthā me, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាព្រះសាស្តារបស់ខ្ញុំ) នេះ ទោះបីជាមានមកក្នុងបាលីត្រឹមតែពីរដងក៏ដោយ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ព្រះថេរៈបានពោលដល់ទៅបីដង។ ព្រោះថា ដោយពាក្យនេះ ព្រះថេរៈសម្តែងថា «ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំបានប្រកាសភាពជាសាវ័កអស់វារៈបីដងយ៉ាងនេះឯង»។

අජානඤ්ඤෙවාති අජානමානොව. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. මුද්ධාපි තස්ස විපතෙය්‍යාති යස්ස අඤ්ඤස්ස ‘‘අජානංයෙව ජානාමී’’ති පටිඤ්ඤස්ස බාහිරකස්ස සත්ථුනො එවං සබ්බචෙතසා සමන්නාගතො පසන්නචිත්තො සාවකො එවරූපං පරමනිපච්චකාරං කරෙය්‍ය, තස්ස වණ්ටඡින්නතාලපක්කං විය ගීවතො මුද්ධාපි විපතෙය්‍ය, සත්තධා පන ඵලෙය්‍යාති අත්ථො. කිං වා එතෙන, සචෙ මහාකස්සපත්ථෙරො ඉමිනා චිත්තප්පසාදෙන ඉමං පරමනිපච්චකාරං මහාසමුද්දස්ස කරෙය්‍ය, තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තඋදකබින්දු විය විලයං ගච්ඡෙය්‍ය. සචෙ චක්කවාළස්ස කරෙය්‍ය, ථුසමුට්ඨි විය විකිරෙය්‍ය. සචෙ සිනෙරුපබ්බතස්ස කරෙය්‍ය, කාකතුණ්ඩෙන පහටපිට්ඨමුට්ඨි විය විද්ධංසෙය්‍ය[Pg.183]. සචෙ මහාපථවියා කරෙය්‍ය, වාතාහතභස්මපුඤ්ජො විය විකිරෙය්‍ය. එවරූපොපි පන ථෙරස්ස නිපච්චාකාරො සත්ථු සුවණ්ණවණ්ණෙ පාදපිට්ඨෙ ලොමමත්තම්පි විකොපෙතුං නාසක්ඛි. තිට්ඨතු ච මහාකස්සපො, මහාකස්සපසදිසානං භික්ඛූනං සහස්සම්පි සතසහස්සම්පි නිපච්චාකාරදස්සනෙන නෙව දසබලස්ස පාදපිට්ඨෙ ලොමමත්තම්පි විකොපෙතුං පංසුකූලචීවරෙ වා අංසුමත්තම්පි චාලෙතුං සක්කොති. එවං මහානුභාවො හි සත්ථා.

បទថា Ajānaññevāti សេចក្តីថា កាលមិនដឹងសោះឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរ (appassaṃyeva) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា Muddhāpi tassa vipateyyāti សេចក្តីថា សាវ័កដែលមានចិត្តជ្រះថ្លា ប្រកបដោយចិត្តទាំងពួង បើធ្វើនូវការគោរពដ៏ក្រៃលែង (បរមនិបច្ចការៈ) បែបនេះ ចំពោះគ្រូដទៃខាងក្រៅសាសនា ដែលមិនដឹងសោះ តែប្តេជ្ញាខ្លួនថា ”ខ្ញុំដឹង” ក្បាលរបស់គ្រូនោះ គប្បីធ្លាក់ចុះពីក ដូចជាផ្លែត្នោតទុំដែលដាច់ទង ឬគប្បីធ្លាក់ចុះដោយបែកជាប្រាំពីរភាគ នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ មួយវិញទៀត ដោយពាក្យនេះ តើមានន័យដូចម្តេច? ប្រសិនបើព្រះមហាកស្សបត្ថេរ ធ្វើនូវការគោរពដ៏ក្រៃលែងនេះ ចំពោះមហាសមុទ្រ ដោយចិត្តជ្រះថ្លាបែបនេះ មហាសមុទ្រនោះគប្បីរលាយសាបសូន្យទៅ ដូចជាតំណក់ទឹកដែលគេស្រក់ទៅលើអំបែងដ៏ក្តៅ។ ប្រសិនបើធ្វើចំពោះភ្នំចក្រវាឡ ភ្នំនោះគប្បីខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ ដូចជាអង្កាមមួយក្តាប់។ ប្រសិនបើធ្វើចំពោះភ្នំសិនេរុ ភ្នំនោះគប្បីខ្ទេចខ្ទីទៅ ដូចជាដុំម្សៅមួយក្តាប់ដែលចឹកដោយចំពុះក្អែក។ ប្រសិនបើធ្វើចំពោះមហាប្រថពី ផែនដីនោះគប្បីខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ ដូចជាគំនរផេះដែលត្រូវខ្យល់បក់។ ប៉ុន្តែ ទោះបីជាការគោរពរបស់ព្រះថេរៈមានសភាពខ្លាំងក្លាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យរោមសូម្បីតែមួយសរសៃនៅលើខ្នងព្រះបាទមានពណ៌ដូចជាមាសរបស់ព្រះសាស្តា កម្រើកបានឡើយ។ លើសពីនេះទៅទៀត ទុកជាព្រះមហាកស្សបចុះ សូម្បីតែព្រះភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានសភាពដូចជាព្រះមហាកស្សប ចំនួនមួយពាន់ក្តី មួយសែនក្តី កាលបើធ្វើនូវការគោរពដ៏ក្រៃលែងយ៉ាងនេះ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យរោមសូម្បីតែមួយសរសៃនៅលើខ្នងព្រះបាទរបស់ព្រះទសពលកម្រើកបានឡើយ ឬមិនអាចធ្វើឲ្យសរសៃអំបោះសូម្បីតែមួយសរសៃនៃព្រះពុទ្ធចីវរបង្សុកូលកម្រើកបានឡើយ ព្រោះថា ព្រះសាស្តាទ្រង់មានអានុភាពធំធេងយ៉ាងនេះឯង។

තස්මාතිහ තෙ කස්සපාති යස්මා අහං ජානන්තො එව ‘‘ජානාමී’’ති, පස්සන්තො එව ච ‘‘පස්සාමී’’ති වදාමි, තස්මා, කස්සප, තයා එවං සික්ඛිතබ්බං. තිබ්බන්ති බහලං මහන්තං. හිරොත්තප්පන්ති හිරී ච ඔත්තප්පඤ්ච. පච්චුපට්ඨිතං භවිස්සතීති පඨමතරමෙව උපට්ඨිතං භවිස්සති. යො හි ථෙරාදීසු හිරොත්තප්පං උපට්ඨපෙත්වා උපසඞ්කමති ථෙරාදයොපි තං සහිරිකා සඔත්තප්පා ච හුත්වා උපසඞ්කමන්තීති අයමෙත්ථ ආනිසංසො. කුසලූපසංහිතන්ති කුසලසන්නිස්සිතං. අට්ඨිං කත්වාති අත්තානං තෙන ධම්මෙන අට්ඨිකං කත්වා, තං වා ධම්මං ‘‘එස මය්හං අත්ථො’’ති අට්ඨිං කත්වා. මනසි කත්වාති චිත්තෙ ඨපෙත්වා. සබ්බචෙතසා සමන්නාහරිත්වාති චිත්තස්ස ථොකම්පි බහි ගන්තුං අදෙන්තො සබ්බෙන සමන්නාහාරචිත්තෙන සමන්නාහරිත්වා. ඔහිතසොතොති ඨපිතසොතො, ඤාණසොතඤ්ච පසාදසොතඤ්ච ඔදහිත්වා මයා දෙසිතං ධම්මං සක්කච්චමෙව සුණිස්සාමීති එවඤ්හි තෙ සික්ඛිතබ්බං. සාතසහගතා ච මෙ කායගතාසතීති අසුභෙසු චෙව ආනාපානෙ ච පඨමජ්ඣානවසෙන සුඛසම්පයුත්තා කායගතාසති. යො ච පනායං තිවිධො ඔවාදො, ථෙරස්ස අයමෙව පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච අහොසි.

បទថា Tasmātiha te kassapāti សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែតថាគត កាលដឹងច្បាស់ទើបពោលថា ”តថាគតដឹង” កាលឃើញច្បាស់ទើបពោលថា ”តថាគតឃើញ” ហេតុនោះ ម្នាលកស្សប អ្នកគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះឯង។ បទថា Tibbanti សេចក្តីថា ដ៏ក្រាស់ក្រៃ ដ៏ធំធេង។ បទថា Hirottappanti សេចក្តីថា សេចក្តីខ្មាសបាប (ហិរិ) និងសេចក្តីខ្លាចបាប (ឱត្តប្បៈ)។ បទថា Paccupaṭṭhitaṃ bhavissatīti សេចក្តីថា នឹងតាំងឡើងជាមុនជាប្រាកដ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដំកល់នូវហិរិនិងឱត្តប្បៈចំពោះព្រះថេរៈជាដើម ហើយចូលទៅរក សូម្បីព្រះថេរៈទាំងឡាយ ក៏ជាអ្នកមានហិរិនិងឱត្តប្បៈ ហើយចូលទៅរកបុគ្គលនោះវិញដែរ នេះជាអានិសង្សក្នុងសេចក្តីនេះ។ បទថា Kusalūpasaṃhitanti សេចក្តីថា អាស្រ័យនូវកុសលធម៌។ បទថា Aṭṭhiṃ katvāti សេចក្តីថា ធ្វើខ្លួនឲ្យជាអ្នកមានសេចក្តីត្រូវការដោយធម៌នោះ ឬធ្វើនូវធម៌នោះទុកក្នុងចិត្តថា ”ធម៌នេះជាប្រយោជន៍របស់ខ្ញុំ”។ បទថា Manasi katvāti សេចក្តីថា តម្កល់ទុកក្នុងចិត្ត។ បទថា Sabbacetasā samannāharitvāti សេចក្តីថា មិនបណ្តោយឲ្យចិត្តចេញទៅខាងក្រៅសូម្បីតែបន្តិចឡើយ គឺប្រមូលចិត្តទាំងពួងមកស្តាប់។ បទថា Ohitasototi សេចក្តីថា ផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ គឺបើកនូវត្រចៀកគឺញាណ (ញាណសោតៈ) និងត្រចៀកគឺសេចក្តីជ្រះថ្លា (បសាទសោតៈ) ដោយតាំងចិត្តថា ”ខ្ញុំនឹងស្តាប់ធម៌ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគសម្តែងហើយ ដោយគោរពជាប្រាកដ” អ្នកគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះឯង។ បទថា Sātasahagatā ca me kāyagatāsatīti សេចក្តីថា កាយគតាសតិដែលប្រកបដោយសុខវេទនា ដោយអំណាចនៃបឋមជ្ឈាន ទាំងក្នុងអសុភកម្មដ្ឋាន ទាំងក្នុងអានាបានស្សតិកម្មដ្ឋាន។ ម្យ៉ាងទៀត ឱវាទទាំងបីប្រការនេះឯង បានទៅជាការបួសជាសាមណេរ (បព្វជ្ជា) និងការបួសជាភិក្ខុ (ឧបសម្បទា) របស់ព្រះថេរៈ។

සරණොති සකිලෙසො සඉණො හුත්වා. රට්ඨපිණ්ඩං භුඤ්ජින්ති සද්ධාදෙය්‍යං භුඤ්ජිං. චත්තාරො හි පරිභොගා ථෙය්‍යපරිභොගො ඉණපරිභොගො දායජ්ජපරිභොගො සාමිපරිභොගොති. තත්ථ දුස්සීලස්ස සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසීදිත්වා භුඤ්ජන්තස්සාපි පරිභොගො ථෙය්‍යපරිභොගො නාම. කස්මා? චතූසු පච්චයෙසු අනිස්සරතාය. සීලවතො අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො ඉණපරිභොගො නාම. සත්තන්නං සෙඛානං පරිභොගො දායජ්ජපරිභොගො නාම. ඛීණාසවස්ස පරිභොගො සාමිපරිභොගො නාම. ඉති ඛීණාසවොව සාමී හුත්වා අනණො පරිභුඤ්ජති. ථෙරො අත්තනා [Pg.184] පුථුජ්ජනෙන හුත්වා පරිභුත්තපරිභොගං ඉණපරිභොගංයෙව කරොන්තො එවමාහ. අට්ඨමියා අඤ්ඤා උදපාදීති අට්ඨමෙ දිවසෙ අරහත්තඵලං උප්පජ්ජි.

បទថា Saraṇoti សេចក្តីថា ជាអ្នកមានកិលេស ជាអ្នកមានបំណុល។ បទថា Raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjinti សេចក្តីថា ខ្ញុំបានឆាន់នូវចង្ហាន់ដែលគេថ្វាយដោយសទ្ធា។ ព្រោះថា ការប្រើប្រាស់បច្ច័យ (បរិភោគ) មានបួនប្រការគឺ ថេយ្យបរិភោគ (ការបរិភោគដោយការលួច) ឥណបរិភោគ (ការបរិភោគដោយជំពាក់បំណុល) ទាយជ្ជបរិភោគ (ការបរិភោគដោយមរតក) សាមិបរិភោគ (ការបរិភោគដោយភាពជាម្ចាស់)។ ក្នុងបរិភោគទាំងបួននោះ ការប្រើប្រាស់របស់ភិក្ខុទ្រុស្តសីល ទោះបីជាអង្គុយឆាន់ក្នុងកណ្តាលសង្ឃ ក៏ឈ្មោះថា ថេយ្យបរិភោគ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគ្មានភាពជាម្ចាស់ក្នុងបច្ច័យទាំងបួន។ ការប្រើប្រាស់របស់ភិក្ខុមានសីល ដែលមិនបានពិចារណា (ដោយបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ) ឈ្មោះថា ឥណបរិភោគ។ ការប្រើប្រាស់របស់ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងប្រាំពីរពួក ឈ្មោះថា ទាយជ្ជបរិភោគ។ ការប្រើប្រាស់របស់ព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថា សាមិបរិភោគ។ ព្រះខីណាស្រពនោះឯង ឈ្មោះថាជាម្ចាស់ មិនមានបំណុល ហើយប្រើប្រាស់បច្ច័យ។ ព្រះថេរៈ កាលដែលខ្លួននៅជាបុថុជ្ជន បានប្រើប្រាស់បច្ច័យដែលចាត់ទុកថាជាឥណបរិភោគ ទើបពោលយ៉ាងនេះ (ថា ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំបានឆាន់ចង្ហាន់របស់រដ្ឋដោយភាពជាអ្នកមានបំណុល អស់ប្រាំពីរថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ)។ បទថា Aṭṭhamiyā aññā udapādīti សេចក្តីថា ក្នុងថ្ងៃទីប្រាំបី ព្រះអរហត្តផលក៏កើតឡើង។

අථ ඛො, ආවුසො, භගවා මග්ගා ඔක්කම්මාති මග්ගතො ඔක්කමනං පඨමතරං තංදිවසෙයෙව අහොසි, අරහත්තාධිගමො පච්ඡා. දෙසනාවාරස්ස පන එවං ආගතත්තා අරහත්තාධිගමො පඨමං දීපිතො. කස්මා පන භගවා මග්ගා ඔක්කන්තොති? එවං කිරස්ස අහොසි ‘‘ඉමං භික්ඛුං ජාතිආරඤ්ඤිකං ජාතිපංසුකූලිකං ජාතිඑකාසනිකං කරිස්සාමී’’ති. තස්මා ඔක්කමි.

បទថា Atha kho, āvuso, bhagavā maggā okkammāti សេចក្តីថា ការយាងចុះចាកផ្លូវរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ បានកើតមានឡើងមុនគេ គឺក្នុងថ្ងៃនោះឯង (ថ្ងៃដែលជួបព្រះថេរៈ) ចំណែកឯការសម្រេចព្រះអរហត្តផល គឺកើតមានជាក្រោយ។ ប៉ុន្តែ ដោយសារតែលំដាប់នៃទេសនាវារៈមកយ៉ាងនេះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងការសម្រេចព្រះអរហត្តផលមុន។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ យាងចុះចាកផ្លូវ? ឮថា ព្រះអង្គមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «តថាគតនឹងធ្វើភិក្ខុនេះ ឲ្យជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃជាប្រក្រតីតាំងពីកំណើត (ជាតិអារញ្ញិកៈ) ជាអ្នកទ្រទ្រង់ចីវរបង្សុកូលជាប្រក្រតីតាំងពីកំណើត (ជាតិបង្សុកូលិកៈ) ជាអ្នកឆាន់ក្នុងអាសនៈតែមួយជាប្រក្រតីតាំងពីកំណើត (ជាតិឯកាសនិកៈ)» ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់យាងចុះចាកផ្លូវ។

මුදුකා ඛො ත්‍යායන්ති මුදුකා ඛො තෙ අයං. ඉමඤ්ච පන වාචං භගවා තං චීවරං පදුමපුප්ඵවණ්ණෙන පාණිනා අන්තන්තෙන පරාමසන්තො ආහ. කස්මා එවමාහාති? ථෙරෙන සහ චීවරං පරිවත්තෙතුකාමතාය. කස්මා පරිවත්තෙතුකාමො ජාතොති? ථෙරං අත්තනො ඨානෙ ඨපෙතුකාමතාය. ථෙරො පන යස්මා චීවරස්ස වා පත්තස්ස වා වණ්ණෙ කථිතෙ ‘‘ඉමං තුම්හාකං ගණ්හථා’’තිවචනං චාරිත්තමෙව, තස්මා ‘‘පටිග්ගණ්හාතු මෙ, භන්තෙ, භගවා’’ති ආහ. ධාරෙස්සසි පන මෙ ත්වං, කස්සප, සාණානි පංසුකූලානි නිබ්බසනානීති, කස්සප, ත්වං ඉමානි පරිභොගජිණ්ණානි පංසුකූලානි පාරුපිතුං සක්ඛිස්සසීති වදති. තඤ්ච ඛො න කායබලං සන්ධාය, පටිපත්තිපූරණං පන සන්ධාය එවමාහ. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – අහං ඉමං චීවරං පුණ්ණං නාම දාසිං පාරුපිත්වා ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩිතං තං සුසානං පවිසිත්වා තුම්බමත්තෙහි පාණකෙහි සම්පරිකිණ්ණං තෙ පාණකෙ විධුනිත්වා මහාඅරියවංසෙ ඨත්වා අග්ගහෙසිං, තස්ස මෙ ඉමං චීවරං ගහිතදිවසෙ දසසහස්සචක්කවාළෙ මහාපථවී මහාවිරවං විරවමානා කම්පිත්ථ, ආකාසො තටතටායි, චක්කවාළදෙවතා සාධුකාරමදංසු, ‘‘ඉමං චීවරං ගණ්හන්තෙන භික්ඛුනා ජාතිපංසුකූලිකෙන ජාතිආරඤ්ඤිකෙන ජාතිඑකාසනිකෙන ජාතිසපදානචාරිකෙන භවිතුං වට්ටති, ත්වං ඉමස්ස චීවරස්ස අනුච්ඡවිකං කාතුං සක්ඛිස්සසී’’ති. ථෙරොපි අත්තනා පඤ්චන්නං හත්ථීනං බලං ධාරෙති, සො තං අතක්කයිත්වා ‘‘අහමෙතං පටිපත්තිං පූරෙස්සාමී’’ති උස්සාහෙන සුගතචීවරස්ස අනුච්ඡවිකං කාතුකාමො ‘‘ධාරෙස්සාමහං, භන්තෙ’’ති ආහ. පටිපජ්ජින්ති පටිපන්නොස්මි. එවං පන චීවරපරිවත්තනං කත්වා ච ථෙරෙන පාරුතචීවරං භගවා [Pg.185] පාරුපි, සත්ථු චීවරං ථෙරො. තස්මිං සමයෙ මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා උන්නදන්තී කම්පිත්ථ.

ពាក្យថា Mudukā kho tyāyanti សេចក្តីថា ឱ កស្សបៈ សង្ឃាដិរបស់លោកនេះ ទន់ល្អណាស់តើ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ស្ទាបអង្អែលសង្ឃាដិនោះ ដោយព្រះហស្តមានពណ៌ដូចជាផ្កាឈូក ត្រង់ជាយសំពត់ ហើយត្រាស់ពាក្យនេះ។ ព្រោះហេតុអ្វី ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ? ព្រោះទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងផ្លាស់ប្តូរចីវរជាមួយព្រះថេរៈ។ ព្រោះហេតុអ្វី ព្រះអង្គទើបមានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងផ្លាស់ប្តូរចីវរ? ព្រោះទ្រង់ប្រាថ្នានឹងតម្កល់ព្រះថេរៈទុកក្នុងឋានៈរបស់ព្រះអង្គ។ ចំណែកព្រះថេរៈ ព្រោះហេតុតែជាប្រពៃណី (ចារិត្ត) ស្រាប់ទៅហើយ ដែលកាលបើព្រះសាស្តាទ្រង់សរសើរពណ៌នៃចីវរ ឬបាត្រ ត្រូវទូលថា «សូមព្រះអង្គទទួលយករបស់នេះចុះ» ហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ទទួលយករបស់ខ្ញុំព្រះអង្គចុះ»។ ពាក្យថា Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānīti សេចក្តីថា ឱ កស្សបៈ លោកនឹងអាចទ្រទ្រង់នូវសំពត់បង្សុកូលធ្វើអំពីធ្មៃ ដែលជាសំពត់ចាស់ប្រើប្រាស់រួចហើយរបស់តថាគតបានដែរឬទេ? ព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនោះ មិនមែនសំដៅលើកម្លាំងកាយឡើយ គឺសំដៅលើការបំពេញបដិបត្តិ។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងរឿងនេះមានដូចតទៅ៖ តថាគតបានចូលទៅកាន់ព្រៃស្មសាននោះ ហើយកាន់យកនូវចីវរនេះ ដែលគេដណ្តប់ឲ្យនាងទាសីឈ្មោះ បុណ្ណា រួចបោះបង់ចោលក្នុងព្រៃស្មសានខ្មោចស្រស់ ដែលពេញទៅដោយដង្កូវមានប្រមាណប៉ុនល្អី ទាំងរលាស់ដង្កូវទាំងនោះចេញ ហើយតម្កល់ខ្លួននៅក្នុងអរិយវង្សដ៏ប្រសើរ ទើបកាន់យកចីវរនោះ។ ក្នុងថ្ងៃដែលតថាគតកាន់យកចីវរនេះ មហាប្រថពីក្នុងម៉ឺនលោកធាតុ បានញាប់ញ័រលាន់ឮសូរគ្រហឹមយ៉ាងខ្លាំង ឯអាកាសក៏លាន់ឮសូរប្រេះឆា ទេវតាក្នុងម៉ឺនលោកធាតុក៏បានឲ្យសាធុការថា «ភិក្ខុអ្នកកាន់យកនូវចីវរនេះ គួរជាអ្នកទ្រទ្រង់សំពត់បង្សុកូលជាប្រក្រតី ជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃជាប្រក្រតី ជាអ្នកឆាន់ក្នុងអាសនៈតែមួយជាប្រក្រតី ជាអ្នកដើរត្រេចទៅតាមលំដាប់ផ្ទះជាប្រក្រតី លោកនឹងអាចធ្វើការបដិបត្តិឲ្យសមគួរដល់ចីវរនេះបានដែរឬទេ?»។ ព្រះថេរៈ ទោះបីជាខ្លួនលោកមានកម្លាំងស្មើនឹងដំរីប្រាំក៏ដោយ ក៏លោកមិនបានគិតដល់កម្លាំងកាយនោះឡើយ ដោយមានសេចក្តីព្យាយាមប្រាថ្នានឹងធ្វើការបដិបត្តិឲ្យសមគួរដល់ចីវររបស់ព្រះសុគត ទើបក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គនឹងទ្រទ្រង់»។ ពាក្យថា Paṭipajjiṃ សេចក្តីថា ខ្ញុំព្រះអង្គបានបដិបត្តិហើយ។ លុះធ្វើការផ្លាស់ប្តូរចីវរគ្នាយ៉ាងនេះហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់គ្រងចីវរដែលព្រះថេរៈធ្លាប់គ្រង ចំណែកព្រះថេរៈក៏គ្រងចីវររបស់ព្រះសាស្តា។ ក្នុងសម័យនោះ មហាប្រថពីមានទឹកជាទីបំផុត បានញាប់ញ័រលាន់ឮសូរខ្ទរខ្ទារឡើង។

භගවතො පුත්තොතිආදීසු ථෙරො භගවන්තං නිස්සාය අරියාය ජාතියා ජාතොති භගවතො පුත්තො. උරෙන වසිත්වා මුඛතො නික්ඛන්තඔවාදවසෙන පබ්බජ්ජාය චෙව උපසම්පදාය ච පතිට්ඨිතත්තා ඔරසො මුඛතො ජාතො. ඔවාදධම්මතො ජාතත්තා ඔවාදධම්මෙන ච නිම්මිතත්තා ධම්මජො ධම්මනිම්මිතො. ඔවාදධම්මදායාදං නවලොකුත්තරධම්මදායාදමෙව වා අරහතීති ධම්මදායාදො . පටිග්ගහිතානි සාණානි පංසුකූලානීති සත්ථාරා පාරුතං පංසුකූලචීවරං පාරුපනත්ථාය පටිග්ගහිතං.

ក្នុងពាក្យថា Bhagavato putto ជាដើម មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រះថេរៈអាស្រ័យព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបកើតក្នុងអរិយជាតិ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាបុត្ររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ (Bhagavato putto)។ ឈ្មោះថា ជាឱរសកើតអំពីព្រះឱស្ឋ (oraso mukhato jāto) ព្រោះស្ថិតនៅក្នុងព្រះហឫទ័យ ហើយតម្កល់នៅក្នុងបព្វជ្ជា និងឧបសម្បទា ដោយអំណាចនៃឱវាទដែលចេញអំពីព្រះឱស្ឋ។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកកើតអំពីធម៌ ជាអ្នកដែលធម៌និម្មិតឡើង (dhammajo dhammanimmito) ព្រោះកើតអំពីឱវាទធម៌ និងព្រោះឱវាទធម៌និម្មិតឡើង។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកទទួលមរតកធម៌ (dhammadāyādo) ព្រោះសមគួរនឹងទទួលនូវមរតកគឺឱវាទធម៌ ឬសមគួរនឹងទទួលនូវមរតកគឺលោកុត្តរធម៌ទាំង ៩ យ៉ាង។ ពាក្យថា Paṭiggahitāni sāṇāni paṃsukūlāni សេចក្តីថា ចីវរបង្សុកូលដែលព្រះសាស្តាទ្រង់គ្រងហើយ ព្រះថេរៈបានទទួលយកដើម្បីគ្រង។

සම්මා වදමානො වදෙය්‍යාති යං පුග්ගලං ‘‘භගවතො පුත්තො’’තිආදීහි ගුණෙහි සම්මා වදමානො වදෙය්‍ය, මමං තං සම්මා වදමානො වදෙය්‍ය, අහං එවරූපොති. එත්තාවතා ථෙරෙන පබ්බජ්ජා ච පරිසොධිතා හොති. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – ආවුසො, යස්ස න උපජ්ඣායො පඤ්ඤායති, න ආචරියො, කිං සො අනුපජ්ඣායො අනාචරියො න්හාපිතමුණ්ඩකො සයංගහිතකාසාවො ‘‘තිත්ථියපක්කන්තකො’’ති සඞ්ඛං ගතො එවං තිගාවුතං මග්ගං පච්චුග්ගමනං ලභති, තීහි ඔවාදෙහි පබ්බජ්ජං වා උපසම්පදං වා ලභති, කායෙන කායං චීවරපරිවත්තනං ලභති? පස්ස යාව දුබ්භාසිතං වචනං ථුල්ලනන්දාය භික්ඛුනියාති. එවං පබ්බජ්ජං සොධෙත්වා ඉදානි ඡහි අභිඤ්ඤාහි සීහනාදං නදිතුං අහං ඛො, ආවුසොතිආදිමාහ. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එකාදසමං.

ពាក្យថា Sammā vadamāno vadeyya សេចក្តីថា បុគ្គលកាលបើនិយាយដោយត្រឹមត្រូវ គួរនិយាយចំពោះបុគ្គលណា ដោយគុណទាំងឡាយមានពាក្យថា «ជាបុត្ររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ» ជាដើម កាលបើនិយាយដោយត្រឹមត្រូវ គួរនិយាយចំពោះខ្ញុំនោះឯង ព្រោះខ្ញុំមានសភាពបែបនេះ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះថេរៈឈ្មោះថាបានជម្រះបព្វជ្ជារបស់ខ្លួនឲ្យបរិសុទ្ធហើយ។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងរឿងនេះមានដូចតទៅ៖ ម្នាលអាវុសោ បុគ្គលណាដែលមិនប្រាកដព្រះឧបជ្ឈាយ៍ មិនប្រាកដព្រះអាចារ្យ បុគ្គលនោះជាអ្នកមិនមានព្រះឧបជ្ឈាយ៍ មិនមានព្រះអាចារ្យ ជានាយកោរកាត់សក់ឲ្យ គ្រងចីវរដែលកាន់យកដោយខ្លួនឯង ដល់នូវការរាប់ថា «ជាអ្នកចូលទៅកាន់ពួកដទៃ (តិរ្ថិយ)» តើបុគ្គលបែបនោះ នឹងបានការទទួលស្វាគមន៍ពីសំណាក់ព្រះសាស្តា អស់ចម្ងាយផ្លូវ ៣ គាវុត ដែរឬទេ? នឹងបានបព្វជ្ជា ឬឧបសម្បទាដោយឱវាទ ៣ ម៉ាត់ដែរឬទេ? នឹងបានការផ្លាស់ប្តូរចីវរដោយកាយប៉ះកាយដែរឬទេ? លោកចូរមើលចុះថា ពាក្យសម្តីរបស់នាងធុល្លនន្ទាភិក្ខុនី ជាពាក្យពោលអាក្រក់យ៉ាងណា!។ ព្រះថេរៈលុះបានជម្រះបព្វជ្ជាឲ្យបរិសុទ្ធយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីនឹងបន្លឺសីហនាទដោយអភិញ្ញា ៦ ទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា Ahaṃ kho, āvuso ជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបតាមន័យមុននោះឯង។ ចប់ សូត្រទី១១។

12. පරංමරණසුත්තවණ්ණනා

១២. ការពណ៌នាអំពីបរម្មរណសូត្រ

155. ද්වාදසමෙ තථාගතොති සත්තො. න හෙතං, ආවුසො, අත්ථසංහිතන්ති, ආවුසො, එතං දිට්ඨිගතං අත්ථසන්නිස්සිතං න හොති. නාදිබ්‍රහ්මචරියකන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස පුබ්බභාගපටිපදාපි න හොති. එතඤ්හි, ආවුසො, අත්ථසංහිතන්ති, ආවුසො, එතං චතුසච්චකම්මට්ඨානං අත්ථසන්නිස්සිතං. එතං ආදිබ්‍රහ්මචරියකන්ති එතං මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදි පුබ්බභාගපටිපදා. ද්වාදසමං.

១៥៥. ក្នុងសូត្រទី១២ ពាក្យថា tathāgato សេចក្តីថា សត្វ។ ពាក្យថា Na hetaṃ, āvuso, atthasaṃhitaṃ សេចក្តីថា ម្នាលអាវុសោ ទិដ្ឋិដ៏លាមកនេះ មិនជាប្រយោជន៍ឡើយ (មិនអាស្រ័យនូវប្រយោជន៍ក្នុងលោកនេះ និងលោកខាងមុខ)។ ពាក្យថា Nādibrahmacariyaṃ សេចក្តីថា សូម្បីតែបដិបទាជាចំណែកបឋមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ ក៏មិនមែនដែរ។ ពាក្យថា Etañhi, āvuso, atthasaṃhitaṃ សេចក្តីថា ម្នាលអាវុសោ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋាននេះ ទើបជាប្រយោជន៍ (អាស្រ័យនូវប្រយោជន៍)។ ពាក្យថា Etaṃ ādibrahmacariyaṃ សេចក្តីថា ចតុសច្ចកម្មដ្ឋាននេះ ជាចំណុចចាប់ផ្តើម ជាបដិបទាជាចំណែកបឋមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ។ ចប់ សូត្រទី១២។

13. සද්ධම්මප්පතිරූපකසුත්තවණ්ණනා

១៣. ការពណ៌នាអំពីសទ្ធម្មប្បដិរូបកសូត្រ

156. තෙරසමෙ [Pg.186] අඤ්ඤාය සණ්ඨහිංසූති අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසු. සද්ධම්මප්පතිරූපකන්ති ද්වෙ සද්ධම්මප්පතිරූපකානි අධිගමසද්ධම්මප්පතිරූපකඤ්ච පරියත්තිසද්ධම්මප්පතිරූපකඤ්ච. තත්ථ –

១៥៦. ក្នុងសូត្រទី១៣ ពាក្យថា aññāya saṇṭhahiṃsu សេចក្តីថា បានតម្កល់នៅក្នុងអរហត្តផល។ ពាក្យថា Saddhammappatirūpakaṃ សេចក្តីថា ធម៌ក្លែងក្លាយនៃព្រះសទ្ធម្ម (សទ្ធម្មបដិរូបកៈ) មាន ២ យ៉ាងគឺ ធម៌ក្លែងក្លាយនៃអធិគមសទ្ធម្ម (អធិគមសទ្ធម្មបដិរូបកៈ) និងធម៌ក្លែងក្លាយនៃបរិយត្តិសទ្ធម្ម (បរិយត្តិសទ្ធម្មបដិរូបកៈ)។ ក្នុងធម៌ទាំង ២ យ៉ាងនោះ៖

‘‘ඔභාසෙ චෙව ඤාණෙ ච, පීතියා ච විකම්පති;

පස්සද්ධියා සුඛෙ චෙව, යෙහි චිත්තං පවෙධති.

«ចិត្តរមែងញាប់ញ័រក្នុងពន្លឺ (ឱភាស) ផង ក្នុងញាណផង ក្នុងបីតិផង ក្នុងបស្សទ្ធិ និងក្នុងសុខផង ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យចិត្តញាប់ញ័រ។

‘‘අධිමොක්ඛෙ ච පග්ගාහෙ, උපට්ඨානෙ ච කම්පති;

උපෙක්ඛාවජ්ජනාය චෙව, උපෙක්ඛාය ච නිකන්තියා.

«ចិត្តរមែងញាប់ញ័រក្នុងអធិមោក្ខ (ការសម្រេចចិត្ត ឬសទ្ធាដ៏ខ្លាំង) ផង ក្នុងបគ្គហៈ (សេចក្តីព្យាយាម) ផង ក្នុងឧបដ្ឋានៈ (សតិខ្ជាប់ខ្ជួន) ផង ក្នុងឧបេក្ខា និងអាវជ្ជនៈផង ក្នុងឧបេក្ខា និងក្នុងនិកន្តិ (សេចក្តីពេញចិត្តដ៏ល្អិត) ផង។

‘‘ඉමානි දස ඨානානි, පඤ්ඤා යස්ස පරිචිතා;

ධම්මුද්ධච්චකුසලො හොති, න ච සම්මොහ ගච්ඡතී’’ති. (පටි. ම. 2.7);

–

«ឋានៈទាំង ១០ នេះ បុគ្គលណាបានសន្សំទុកហើយដោយបញ្ញា បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងធម្មុទ្ធច្ចៈ (សេចក្តីរាយមាយក្នុងធម៌) មិនដល់នូវសេចក្តីវង្វេងឡើយ»។

ඉදං විපස්සනාඤාණස්ස උපක්කිලෙසජාතං අධිගමසද්ධම්මප්පතිරූපකං නාම. තිස්සො පන සඞ්ගීතියො අනාරුළ්හං ධාතුකථා ආරම්මණකථා අසුභකථා ඤාණවත්ථුකථා විජ්ජාකරණ්ඩකොති ඉමෙහි පඤ්චහි කථාවත්ථූහි පරිබාහිරං ගුළ්හවිනයං ගුළ්හවෙස්සන්තරං ගුළ්හමහොසධං වණ්ණපිටකං අඞ්ගුලිමාලපිටකං රට්ඨපාලගජ්ජිතං ආළවකගජ්ජිතං වෙදල්ලපිටකන්ති අබුද්ධවචනං පරියත්තිසද්ධම්මප්පතිරූපකං නාම.

សភាវៈដែលជាគ្រឿងសៅហ្មងនៃវិបស្សនាញាណនេះ ឈ្មោះថា អធិគមសទ្ធម្មបដិរូបកៈ (ធម៌ក្លែងក្លាយនៃអធិគមសទ្ធម្ម)។ ចំណែកឯពាក្យដែលមិនបានសង្គាយនាក្នុងសង្គាយនាទាំង ៣ លើក គឺធាតុកថា អารម្មណកថា អសុភកថា ញាណវត្ថុកថា វិជ្ជាករណ្ឌកៈ ដែលនៅក្រៅអំពីកថាវត្ថុទាំង ៥ នេះ និងគូឡ្ហវិន័យ គូឡ្ហវេសន្តរៈ គូឡ្ហមဟោសថ វណ្ណបិដក អង្គុលីមាលបិដក រដ្ឋបាលគជ្ជិតៈ អាឡវកគជ្ជិតៈ វេទល្លបិដក ដែលមិនមែនជាព្រះពុទ្ធវចនៈ នេះឈ្មោះថា បរិយត្តិសទ្ធម្មបដិរូបកៈ (ធម៌ក្លែងក្លាយនៃបរិយត្តិសទ្ធម្ម)។

ජාතරූපප්පතිරූපකන්ති සුවණ්ණරසවිධානං ආරකූටමයං සුවණ්ණවණ්ණං ආභරණජාතං. ඡණකාලෙසු හි මනුස්සා ‘‘ආභරණභණ්ඩකං ගණ්හිස්සාමා’’ති ආපණං ගච්ඡන්ති. අථ නෙ ආපණිකා එවං වදන්ති, ‘‘සචෙ තුම්හෙ ආභරණත්ථිකා, ඉමානි ගණ්හථ. ඉමානි හි ඝනානි චෙව වණ්ණවන්තානි ච අප්පග්ඝානි චා’’ති. තෙ තෙසං සුත්වා, ‘‘කාරණං ඉමෙ වදන්ති, ඉමානි පිළන්ධිත්වා සක්කා නක්ඛත්තං කීළිතුං, සොභන්ති චෙව අප්පග්ඝානි චා’’ති තානි ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. සුවණ්ණභණ්ඩං අවික්කියමානං නිදහිත්වා ඨපෙතබ්බං හොති. එවං තං ජාතරූපප්පතිරූපකෙ උප්පන්නෙ අන්තරධායති නාම.

ពាក្យថា Jātarūpappatirūpakaṃ សេចក្តីថា គ្រឿងអលង្ការដែលធ្វើអំពីលង្ហិន លាបទឹកមាស មានពណ៌ដូចជាមាស (មាសក្លែងក្លាយ)។ ព្រោះថាក្នុងសម័យបុណ្យទាន មនុស្សទាំងឡាយតែងទៅកាន់ផ្សារ ដោយគិតថា «យើងនឹងទិញគ្រឿងអលង្ការ»។ ពេលនោះ ពួកអាជីវករលក់ដូរបាននិយាយទៅកាន់ពួកគេយ៉ាងនេះថា «បើអ្នករាល់គ្នាត្រូវការគ្រឿងអលង្ការ សូមទិញរបស់ទាំងនេះចុះ ព្រោះរបស់ទាំងនេះក្រាស់ផង មានពណ៌ល្អផង មានតម្លៃថោកផង»។ មនុស្សទាំងនោះលុះបានស្តាប់ពាក្យរបស់ពួកអាជីវករហើយ ក៏គិតថា «ពួកអ្នកលក់និយាយត្រូវហើយ យើងអាចពាក់គ្រឿងអលង្ការទាំងនេះទៅលេងបុណ្យទានបាន ទាំងស្អាតផង ទាំងថោកផង» ក៏ទិញយកគ្រឿងអលង្ការទាំងនោះទៅ។ ចំណែកគ្រឿងអលង្ការមាសពិត កាលបើលក់មិនដាច់ ក៏ត្រូវគេកប់ទុកចោល។ យ៉ាងនេះឯង កាលបើមាសក្លែងក្លាយកើតឡើងហើយ មាសពិតឈ្មោះថាតែងបាត់បង់ទៅ។

අථ සද්ධම්මස්ස අන්තරධානං හොතීති අධිගමසද්ධම්මස්ස පටිපත්තිසද්ධම්මස්ස පරියත්තිසද්ධම්මස්සාති තිවිධස්සාපි සද්ධම්මස්ස අන්තරධානං හොති. පඨමබොධියඤ්හි [Pg.187] භික්ඛූ පටිසම්භිදප්පත්තා අහෙසුං. අථ කාලෙ ගච්ඡන්තෙ පටිසම්භිදා පාපුණිතුං න සක්ඛිංසු, ඡළභිඤ්ඤා අහෙසුං. තතො ඡ අභිඤ්ඤා පාපුණිතුං අසක්කොන්තා තිස්සො විජ්ජා පාපුණිංසු. ඉදානි කාලෙ ගච්ඡන්තෙ තිස්සො විජ්ජා පාපුණිතුං අසක්කොන්තා ආසවක්ඛයමත්තං පාපුණිස්සන්ති. තම්පි අසක්කොන්තා අනාගාමිඵලං, තම්පි අසක්කොන්තා සකදාගාමිඵලං, තම්පි අසක්කොන්තා සොතාපත්තිඵලං. ගච්ඡන්තෙ කාලෙ සොතාපත්තිඵලම්පි පත්තුං න සක්ඛිස්සන්ති. අථ නෙසං යදා විපස්සනා ඉමෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨා ආරද්ධමත්තාව ඨස්සති, තදා අධිගමසද්ධම්මො අන්තරහිතො නාම භවිස්සති.

ពាក្យថា Atha saddhammassa antaradhānaṃ hoti សេចក្តីថា ការសាបសូន្យទៅនៃព្រះសទ្ធម្មទាំង ៣ ប្រការ គឺអធិគមសទ្ធម្ម បដិបត្តសទ្ធម្ម និងបរិយត្តិសទ្ធម្ម។ ព្រោះថាក្នុងបឋមពោធិកាល ភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកបានសម្រេចបដិសម្ភិទា។ លុះកាលកន្លងទៅ ភិក្ខុទាំងឡាយមិនអាចសម្រេចបដិសម្ភិទាបាន ក៏ក្លាយជាអ្នកបានសម្រេចអភិញ្ញា ៦។ បន្ទាប់មក កាលបើមិនអាចសម្រេចអភិញ្ញា ៦ បាន ក៏សម្រេចត្រឹមវិជ្ជា ៣។ ក្នុងពេលឥឡូវនេះ កាលបើពេលវេលាកន្លងទៅ មិនអាចសម្រេចវិជ្ជា ៣ បាន ក៏នឹងសម្រេចត្រឹមតែការអស់ទៅនៃអាសវៈ (អរហត្តផលសុទ្ធ)។ កាលបើមិនអាចសម្រេចសូម្បីតែការអស់ទៅនៃអាសវៈនោះបាន ក៏នឹងសម្រេចត្រឹមអនាគាមិផល មិនអាចសម្រេចសូម្បីតែអនាគាមិផលនោះបាន ក៏នឹងសម្រេចត្រឹមសកទាកាមិផល មិនអាចសម្រេចសូម្បីតែសកទាកាមិផលនោះបាន ក៏នឹងសម្រេចត្រឹមសោតាបត្តិផល។ លុះកាលកន្លងទៅមុខទៀត សូម្បីតែសោតាបត្តិផលក៏មិនអាចសម្រេចបានឡើយ។ លំដាប់នោះ កាលណាវិបស្សនារបស់ពួកគេសៅហ្មងដោយគ្រឿងសៅហ្មងទាំងឡាយនេះ ហើយស្ថិតនៅត្រឹមតែជាការចាប់ផ្តើមព្យាយាមប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលនោះ អធិគមសទ្ធម្ម ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិសាបសូន្យទៅហើយ។

පඨමබොධියඤ්හි භික්ඛූ චතුන්නං පටිසම්භිදානං අනුච්ඡවිකං පටිපත්තිං පූරයිංසු. ගච්ඡන්තෙ කාලෙ තං අසක්කොන්තා ඡන්නං අභිඤ්ඤානං, තම්පි අසක්කොන්තා තිස්සන්නං විජ්ජානං, තම්පි අසක්කොන්තා අරහත්තඵලමත්තස්ස. ගච්ඡන්තෙ පන කාලෙ අරහත්තස්ස අනුච්ඡවිකං පටිපත්තිං පූරෙතුං අසක්කොන්තා අනාගාමිඵලස්ස අනුච්ඡවිකං පටිපත්තිං පූරෙස්සන්ති, තම්පි අසක්කොන්තා සකදාගාමිඵලස්ස, තම්පි අසක්කොන්තා සොතාපත්තිඵලස්ස. යදා පන සොතාපත්තිඵලස්සපි අනුච්ඡවිකං පටිපදං පූරෙතුං අසක්කොන්තා සීලපාරිසුද්ධිමත්තෙව ඨස්සන්ති, තදා පටිපත්තිසද්ධම්මො අන්තරහිතො නාම භවිස්සති.

ព្រោះថាក្នុងបឋមពោធិកាល ភិក្ខុទាំងឡាយបានបំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់បដិសម្ភិទាទាំង ៤។ លុះកាលកន្លងទៅ មិនអាចបំពេញបដិបត្តិនោះបាន ក៏បំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់អភិញ្ញា ៦ មិនអាចបំពេញបដិបត្តិនោះបាន ក៏បំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់វិជ្ជា ៣ មិនអាចបំពេញបដិបត្តិនោះបាន ក៏បំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់ត្រឹមតែអរហត្តផល។ លុះកាលកន្លងទៅទៀត មិនអាចបំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់អរហត្តផលបាន ក៏នឹងបំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់អនាគាមិផល មិនអាចបំពេញបដិបត្តិនោះបាន ក៏នឹងបំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់សកទាកាមិផល មិនអាចបំពេញបដិបត្តិនោះបាន ក៏នឹងបំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់សោតាបត្តិផល។ លុះកាលណា សូម្បីតែបដិបទាដ៏សមគួរដល់សោតាបត្តិផលក៏មិនអាចបំពេញបាន ហើយស្ថិតនៅត្រឹមតែសីលបារិសុទ្ធិប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលនោះ បដិបត្តិសទ្ធម្ម ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិសាបសូន្យទៅហើយ។

යාව පන තෙපිටකං බුද්ධවචනං වත්තති, න තාව සාසනං අන්තරහිතන්ති වත්තුං වට්ටති. තිට්ඨන්තු තීණි වා, අභිධම්මපිටකෙ අන්තරහිතෙ ඉතරෙසු ද්වීසු තිට්ඨන්තෙසුපි අන්තරහිතන්ති න වත්තබ්බමෙව. ද්වීසු අන්තරහිතෙසු විනයපිටකමත්තෙ ඨිතෙපි, තත්‍රාපි ඛන්ධකපරිවාරෙසු අන්තරහිතෙසු උභතොවිභඞ්ගමත්තෙ, මහාවිනයෙ අන්තරහිතෙ ද්වීසු පාතිමොක්ඛෙසු වත්තමානෙසුපි සාසනං අනන්තරහිතමෙව. යදා පන ද්වෙ පාතිමොක්ඛා අන්තරධායිස්සන්ති, අථ පරියත්තිසද්ධම්මස්ස අන්තරධානං භවිස්සති. තස්මිං අන්තරහිතෙ සාසනං අන්තරහිතං නාම හොති. පරියත්තියා හි අන්තරහිතාය පටිපත්ති අන්තරධායති, පටිපත්තියා අන්තරහිතාය අධිගමො අන්තරධායති. කිං කාරණා? අයඤ්හි පරියත්ති පටිපත්තියා පච්චයො හොති, පටිපත්ති අධිගමස්ස. ඉති පටිපත්තිතොපි පරියත්තිමෙව පමාණං.

ដរាបណាព្រះត្រៃបិដកជាព្រះពុទ្ធវចនៈនៅប្រព្រឹត្តទៅ ដរាបនោះ មិនគួរនិយាយថា ព្រះសាសនាសាបសូន្យទៅហើយឡើយ។ ទុកជាបិដកទាំង ៣ មិនបាច់និយាយដល់ទៅចុះ កាលបើអភិធម្មកបិដកសាបសូន្យទៅ ទោះបីបិដក ២ ក្រៅពីនេះនៅតាំងនៅ ក៏មិនគួរនិយាយថាសាបសូន្យឡើយ។ កាលបើបិដកទាំង ២ សាបសូន្យទៅ ទោះបីនៅសល់ត្រឹមតែវិន័យបិដក ហើយក្នុងវិន័យបិដកនោះ ទោះបីខន្ធកៈ និងបរិវារៈសាបសូន្យទៅ នៅសល់ត្រឹមតែឧភតោវិភង្គ ហើយទោះបីមហាវិន័យសាបសូន្យទៅ នៅសល់ត្រឹមតែបាតិមោក្ខទាំង ២ ប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីតែយ៉ាងនេះ ព្រះសាសនាក៏ឈ្មោះថាមិនទាន់សាបសូន្យឡើយ។ លុះកាលណា បាតិមោក្ខទាំង ២ សាបសូន្យទៅ ក្នុងកាលនោះ ការសាបសូន្យនៃបរិយត្តិសទ្ធម្មនឹងមានឡើង។ កាលបើបរិយត្តិសទ្ធម្មនោះសាបសូន្យទៅហើយ ព្រះសាសនាឈ្មោះថាជាធម្មជាតិសាបសូន្យទៅ។ ព្រោះថា កាលបើបរិយត្តិសាបសូន្យទៅ បដិបត្តិក៏សាបសូន្យ កាលបើបដិបត្តិសាបសូន្យ អធិគម (ការសម្រេចមគ្គផល) ក៏សាបសូន្យ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា បរិយត្តិនេះជាបច្ច័យដល់បដិបត្តិ បដិបត្តិជាបច្ច័យដល់អធិគម។ ហេតុនោះ សូម្បីតែធៀបនឹងបដិបត្តិ បរិយត្តិប៉ុណ្ណោះ ទើបជាប្រមាណ (ជាគ្រឿងវាស់វែងក្នុងការតាំងនៅនៃព្រះសាសនា)។

නනු [Pg.188] ච කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ කපිලො නාම අනාරාධකභික්ඛු ‘‘පාතිමොක්ඛං උද්දිසිස්සාමී’’ති බීජනිං ගහෙත්වා ආසනෙ නිසින්නො ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං වත්තන්තා’’ති පුච්ඡි, අථ තස්ස භයෙන යෙසම්පි පාතිමොක්ඛො වත්තති, තෙපි ‘‘මයං වත්තාමා’’ති අවත්වා ‘‘න වත්තාමා’’ති වදිංසු, සො බීජනිං ඨපෙත්වා උට්ඨායාසනා ගතො, තදා සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනං ඔසක්කිතන්ති? කිඤ්චාපි ඔසක්කිතං, පරියත්ති පන එකන්තෙනෙව පමාණං. යථා හි මහතො තළාකස්ස පාළියා ථිරාය උදකං න ඨස්සතීති න වත්තබ්බං, උදකෙ සති පදුමාදීනි පුප්ඵානි න පුප්ඵිස්සන්තීති න වත්තබ්බං, එවමෙව මහාතළාකස්ස ථිරපාළිසදිසෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ සති මහාතළාකෙ උදකසදිසා පටිපත්තිපූරකා කුලපුත්තා නත්ථීති න වත්තබ්බා, තෙසු සති මහාතළාකෙ පදුමාදීනි පුප්ඵානි විය සොතාපන්නාදයො අරියපුග්ගලා නත්ථීති න වත්තබ්බාති එවං එකන්තතො පරියත්තියෙව පමාණං.

តើក្នុងសម័យព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធ ភិក្ខុទ្រុស្តសីលឈ្មោះកបិលៈ មិនបានកាន់យកនូវផ្លិតហើយអង្គុយលើអាសនៈ ពោលថា «អាត្មាអញនឹងសម្តែងនូវបាតិមោក្ខ» ហើយសួរថា «នៅក្នុងបាតិមោក្ខនេះ តើមានអ្នកប្រព្រឹត្តតាមដែរឬទេ?» លំដាប់នោះ ដោយសារការខ្លាចភិក្ខុកបិលៈនោះ សូម្បីភិក្ខុទាំងឡាយណាដែលប្រព្រឹត្តតាមបាតិមោក្ខ ភិក្ខុទាំងនោះក៏មិនហ៊ានពោលថា «ពួកយើងប្រព្រឹត្តតាម» ក៏ពោលថា «ពួកយើងមិនបានប្រព្រឹត្តតាមទេ» ភិក្ខុកបិលៈនោះក៏ដាក់ផ្លិតចុះ ក្រោកពីអាសនៈហើយដើរចេញទៅ ក្នុងកាលនោះ ព្រះសាសនារបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធសាបសូន្យទៅឬ? សូម្បីតែសាបសូន្យទៅមែន ប៉ុន្តែព្រះបរិយត្តិធម៌ប៉ុណ្ណោះ ជាប្រមាណដោយពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ដូចជាកាលបើទំនប់នៃស្រះទឹកដ៏ធំមាំមួនហើយ មិនគួរពោលថា ទឹកនឹងមិនតាំងនៅឡើយ កាលបើមានទឹក មិនគួរពោលថា ផ្កាទាំងឡាយមានផ្កាឈូកជាដើម នឹងមិនរីកឡើយ យ៉ាងនោះមិញ កាលបើព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដក ដែលប្រៀបដូចជាទំនប់ដ៏មាំមួននៃស្រះទឹកដ៏ធំ នៅមានសព្វថ្ងៃ មិនគួរពោលថា ពួកកុលបុត្រអ្នកបំពេញនូវបដិបត្តិ ដែលប្រៀបដូចជាទឹកនៅក្នុងស្រះដ៏ធំ មិនមានឡើយ កាលបើកុលបុត្រទាំងនោះមានសព្វថ្ងៃ មិនគួរពោលថា ពួកអរិយបុគ្គលមានព្រះសោតាបន្នជាដើម ដែលប្រៀបដូចជាផ្កាឈូកជាដើមនៅក្នុងស្រះដ៏ធំ មិនមានឡើយ យ៉ាងនេះ ព្រះបរិយត្តិប៉ុណ្ណោះ ជាប្រមាណដោយពិតប្រាកដ។

පථවීධාතූති ද්වෙ සතසහස්සානි චත්තාරි ච නහුතානි බහලා මහාපථවී. ආපොධාතූති පථවිතො පට්ඨාය යාව සුභකිණ්හබ්‍රහ්මලොකා උග්ගතං කප්පවිනාසකං උදකං. තෙජොධාතූති පථවිතො පට්ඨාය යාව ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකා උග්ගතො කප්පවිනාසකො අග්ගි. වායොධාතූති පථවිතො පට්ඨාය යාව වෙහප්ඵලබ්‍රහ්මලොකා උග්ගතො කප්පවිනාසකො වායු. එතෙසු හි එකධම්මොපි සත්ථු සාසනං අන්තරධාපෙතුං න සක්කොති, තස්මා එවමාහ. ඉධෙව තෙ උප්පජ්ජන්තීති ලොහතො ලොහඛාදකං මලං විය ඉමස්මිං මය්හංයෙව සාසනෙ තෙ උප්පජ්ජන්ති. මොඝපුරිසාති තුච්ඡපුරිසා.

ពាក្យថា បឋវីធាតុ បានដល់ មហាប្រថពីដ៏ក្រាស់ ២ សែន និង ៤ ម៉ឺនយោជន៍។ ពាក្យថា អាបោធាតុ បានដល់ ទឹកដែលបំផ្លាញកប្ប ដែលឡើងទៅតាំងពីផែនដី រហូតដល់សុភកិណ្ហព្រហ្មលោក។ ពាក្យថា តេជោធាតុ បានដល់ ភ្លើងដែលបំផ្លាញកប្ប ដែលឡើងទៅតាំងពីផែនដី រហូតដល់អាភស្សរព្រហ្មលោក។ ពាក្យថា វាយោធាតុ បានដល់ ខ្យល់ដែលបំផ្លាញកប្ប ដែលឡើងទៅតាំងពីផែនដី រហូតដល់វេហប្ផលព្រហ្មលោក។ ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាធាតុទាំងនោះ សូម្បីតែធម៌មួយក៏មិនអាចធ្វើសាសនារបស់ព្រះសាស្តាឲ្យអន្តរធានទៅបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា ពួកជនទាំងនោះរមែងកើតឡើងក្នុងសាសនានេះឯង សេចក្តីថា ពួកជនទាំងនោះរមែងកើតឡើងក្នុងសាសនារបស់តថាគតនេះឯង ដូចជាច្រែះដែកដែលស៊ីដែក កើតឡើងពីដែកដូច្នោះ។ ពាក្យថា មោឃបុរស បានដល់ បុរសសូន្យទទេ (បុរសដែលសូន្យចាកមគ្គនិងផល)។

ආදිකෙනෙව ඔපිලවතීති එත්ථ ආදිකෙනාති ආදානෙන ගහණෙන. ඔපිලවතීති නිමුජ්ජති. ඉදං වුත්තං හොති – යථා උදකචරා නාවා භණ්ඩං ගණ්හන්තී නිමුජ්ජති, එවං පරියත්තිආදීනං පූරණෙන සද්ධම්මස්ස අන්තරධානං න හොති. පරියත්තියා හි හායමානාය පටිපත්ති හායති, පටිපත්තියා හායමානාය අධිගමො හායති. පරියත්තියා පූරයමානාය පරියත්තිධරා පුග්ගලා පටිපත්තිං පූරෙන්ති, පටිපත්තිපූරකා අධිගමං පූරෙන්ති. ඉති නවචන්දො [Pg.189] විය පරියත්තියාදීසු වඩ්ඪමානාසු මය්හං සාසනං වඩ්ඪති යෙවාති දස්සෙති.

ក្នុងពាក្យថា អាទិកេនេវ ឱបិលវតិ នោះ ពាក្យថា អាទិកេន បានដល់ ដោយការកាន់យក គឺការផ្ទុកទំនិញ។ ពាក្យថា ឱបិលវតិ បានដល់ លិចចុះ។ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គមានព្រះតម្រាស់ពោលថា ដូចជាទូកដែលដើរក្នុងទឹក កាលបើផ្ទុកទំនិញរមែងលិចចុះ យ៉ាងណាមិញ ការអន្តរធាននៃព្រះសទ្ធម្ម រមែងមិនមានដោយសារការបំពេញនូវបរិយត្តិជាដើម យ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើព្រះបរិយត្តិសាបសូន្យទៅ ព្រះបដិបត្តិក៏សាបសូន្យ កាលបើព្រះបដិបត្តិសាបសូន្យ ព្រះអធិគមក៏សាបសូន្យ។ កាលបើព្រះបរិយត្តិពេញបរិបូណ៌ ពួកបុគ្គលអ្នកទ្រទ្រង់បរិយត្តិ រមែងបំពេញនូវបដិបត្តិ ពួកបុគ្គលអ្នកបំពេញបដិបត្តិ រមែងបំពេញនូវអធិគម។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា យ៉ាងនេះ កាលបើព្រះបរិយត្តិជាដើមចម្រើនឡើង ព្រះសាសនារបស់តថាគត រមែងចម្រើនឡើងពិតប្រាកដ ដូចជាព្រះចន្ទថ្មីដូច្នោះឯង។

ඉදානි යෙහි ධම්මෙහි සද්ධම්මස්ස අන්තරධානඤ්චෙව ඨිති ච හොති, තෙ දස්සෙන්තො පඤ්ච ඛොතිආදිමාහ. තත්ථ ඔක්කමනීයාති අවක්කමනීයා, හෙට්ඨාගමනීයාති අත්ථො. සත්ථරි අගාරවාතිආදීසු අගාරවාති ගාරවරහිතා. අප්පතිස්සාති අප්පතිස්සයා අනීචවුත්තිකා. තත්ථ යො චෙතියඞ්ගණං ආරොහන්තො ඡත්තං ධාරෙති, උපාහනං ධාරෙති, අඤ්ඤතො ඔලොකෙත්වා කථං කථෙන්තො ගච්ඡති, අයං සත්ථරි අගාරවො නාම.

ឥឡូវនេះ ព្រះសាស្តាកាលនឹងសម្តែងនូវធម៌ទាំងឡាយណា ដែលជាហេតុនាំឲ្យមានការអន្តរធានផង ការតាំងនៅផង នៃព្រះសទ្ធម្ម ទើបត្រាស់ពាក្យថា ប្រាំយ៉ាង ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា ឱក្កមនិយា បានដល់ ធម៌ដែលនាំឲ្យធ្លាក់ចុះ គឺនាំឲ្យទៅកាន់ទីទាប នេះជាសេចក្តី។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា មិនគោរពក្នុងព្រះសាស្តា ជាដើម ពាក្យថា មិនគោរព បានដល់ មិនមានសេចក្តីគោរព។ ពាក្យថា មិនកោតក្រែង បានដល់ មិនមានការកោតក្រែង គឺមានការប្រព្រឹត្តមិនបន្ទន់ខ្លួន។ ក្នុងសេចក្តីនោះ បុគ្គលណា កាលឡើងទៅកាន់លានចេតិយ បាំងឆត្រ ពាក់ស្បែកជើង ក្រឡេកមើលទៅទិសផ្សេងៗ និយាយស្តីដើរទៅ បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា មិនគោរពក្នុងព្រះសាស្តា។

යො ධම්මස්සවනස්ස කාලෙ සඞ්ඝුට්ඨෙ දහරසාමණෙරෙහි පරිවාරිතො නිසීදති, අඤ්ඤානි වා නවකම්මාදීනි කරොති, ධම්මස්සවනග්ගෙ නිසින්නො නිද්දායති, වික්ඛිත්තො වා අඤ්ඤං කථෙන්තො නිසීදති, අයං ධම්මෙ අගාරවො නාම.

បុគ្គលណា កាលបើគេទូងស្គរប្រកាសពេលស្តាប់ធម៌ហើយ ត្រឡប់ជាអង្គុយចោមរោមដោយពួកសាមណេរខ្ចីៗ ឬធ្វើនូវនវកម្មផ្សេងៗជាដើម អង្គុយក្នុងរោងសម្តែងធម៌ហើយដេកលក់ ឬមានចិត្តរាយមាយ អង្គុយនិយាយរឿងផ្សេង បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា មិនគោរពក្នុងព្រះធម៌។

යො ථෙරුපට්ඨානං ගන්ත්වා, අවන්දිත්වා නිසීදති, හත්ථපල්ලත්ථිකං දුස්සපල්ලත්ථිකං කරොති, අඤ්ඤං වා පන හත්ථපාදකුක්කුච්චං කරොති, වුඩ්ඪානං සන්තිකෙ අනජ්ඣිට්ඨො කථෙති, අයං සඞ්ඝෙ අගාරවො නාම.

បុគ្គលណា ទៅកាន់ទីបម្រើព្រះថេរៈហើយ មិនថ្វាយបង្គំ រួចអង្គុយចុះ ធ្វើការឱបក្បាលជង្គង់ដោយដៃ ឬឱបក្បាលជង្គង់ដោយក្រណាត់ ឬមួយក៏ធ្វើនូវការលេងដៃលេងជើងផ្សេងៗ និយាយស្តីក្នុងសំណាក់នៃព្រះថេរៈទាំងឡាយដ៏មានអាយុ ដោយគេមិនបានអារាធនា បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា មិនគោរពក្នុងព្រះសង្ឃ។

තිස්සො පන සික්ඛා අපූරෙන්තොව සික්ඛාය අගාරවො නාම හොති. අට්ඨ සමාපත්තියො අනිබ්බත්තෙන්තො තාසං වා පන නිබ්බත්තනත්ථාය පයොගං අකරොන්තො සමාධිස්මිං අගාරවො නාම. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙනෙව වෙදිතබ්බොති. තෙරසමං.

ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលកាលមិនបំពេញនូវសិក្ខាទាំង ៣ ឈ្មោះថា មិនគោរពក្នុងសិក្ខា។ បុគ្គលកាលមិនញ៉ាំងសមាបត្តិទាំង ៨ ឲ្យកើតឡើង ឬមិនធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមដើម្បីញ៉ាំងសមាបត្តិទាំងនោះឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា មិនគោរពក្នុងសមាធិ។ ចំណែកឯសុក្កបក្ខ (ចំណែកខាងសេចក្តីគោរព) គួរដឹងដោយការត្រឡប់ផ្ទុយពីសេចក្តីដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ចប់ សូត្រទី ១៣។

කස්සපසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយកស្សបសំយុត្ត ចប់ហើយ។

6. ලාභසක්කාරසංයුත්තං

៦. លាភសក្ការសំយុត្ត

1. පඨමවග්ගො

១. វគ្គទី ១

1. දාරුණසුත්තවණ්ණනා

១. ការអធិប្បាយទារុណសូត្រ

157. ලාභසක්කාරසංයුත්තස්ස [Pg.190] පඨමෙ දාරුණොති ථද්ධො. ලාභසක්කාරසිලොකොති එත්ථ ලාභො නාම චතුපච්චයලාභො. සක්කාරොති තෙසංයෙව සුකතානං සුසඞ්ඛතානං ලාභො. සිලොකොති වණ්ණඝොසො. කටුකොති තිඛිණො. ඵරුසොති ඛරො. අන්තරායිකොති අන්තරායකරො. පඨමං.

១៥៧. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃលាភសក្ការសំយុត្ត ពាក្យថា ទារុណោ បានដល់ រឹងត្អឹង។ ក្នុងពាក្យថា លាភសក្ការសិលោកោ នេះ ពាក្យថា លាភោ បានដល់ ការបាននូវបច្ច័យ ៤។ ពាក្យថា សក្ការោ បានដល់ ការបាននូវបច្ច័យ ៤ ទាំងនោះឯង ដែលគេធ្វើល្អហើយ គេចាត់ចែងយ៉ាងផ្ចិតផ្ចង់ហើយ។ ពាក្យថា សិលោកោ បានដល់ កិត្តិសព្ទសរសើរ។ ពាក្យថា កដុកោ បានដល់ មុតស្រួច។ ពាក្យថា ផរុសោ បានដល់ គ្រើម។ ពាក្យថា អន្តរាយិកោ បានដល់ ធ្វើនូវអន្តរាយ។ ចប់ សូត្រទី ១។

2. බළිසසුත්තවණ්ණනා

២. ការអធិប្បាយពលិសសូត្រ

158. දුතියෙ බාළිසිකොති බළිසං ගහෙත්වා චරමානො මච්ඡඝාතකො. ආමිසගතන්ති ආමිසමක්ඛිතං. ආමිසචක්ඛූති ආමිසෙ චක්ඛු දස්සනං අස්සාති ආමිසචක්ඛු. ගිලබළිසොති ගිලිතබළිසො. අනයං ආපන්නොති දුක්ඛං පත්තො. බ්‍යසනං ආපන්නොති විනාසං පත්තො. යථාකාමකරණීයොති යථාකාමෙන යථාරුචියා යථෙව නං බාළිසිකො ඉච්ඡති, තථෙවස්ස කත්තබ්බොති අත්ථො. යථාකාමකරණීයො පාපිමතොති යථා කිලෙසමාරස්ස කාමො, එවං කත්තබ්බො, නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා පෙත්තිවිසයං වා පාපෙතබ්බො. දුතියං.

១៥៨. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា ពាលិសិកោ បានដល់ អ្នកសម្លាប់ត្រី ដែលកាន់យកនូវផ្លែសន្ទូចដើរទៅ។ ពាក្យថា អាមិសគតំ បានដល់ ដែលប្រឡាក់ដោយនុយ។ ពាក្យថា អាមិសចក្ខុ បានដល់ ត្រីដែលមានភ្នែកសម្លឹងមើលតែក្នុងនុយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អាមិសចក្ខុ។ ពាក្យថា គិលពលិសោ បានដល់ ត្រីដែលលេបផ្លែសន្ទូចហើយ។ ពាក្យថា អនយំ អាបន្នោ បានដល់ ដល់នូវសេចក្តីទុក្ខ។ ពាក្យថា ព្យសនំ អាបន្នោ បានដល់ ដល់នូវសេចក្តីវិនាស។ ពាក្យថា យថាកាមករណីយោ សេចក្តីថា តាមបំណង តាមចំណង់ គឺអ្នកនេសាទចង់ធ្វើចំពោះត្រីនោះយ៉ាងណា ក៏ត្រូវធ្វើចំពោះត្រីនោះយ៉ាងនោះឯង នេះជាសេចក្តី។ ពាក្យថា យថាកាមករណីយោ បាបិមតោ បានដល់ កិលេសមារមានបំណងយ៉ាងណា ក៏ត្រូវធ្វើទៅយ៉ាងនោះ គឺត្រូវនាំទៅកាន់នរកខ្លះ កំណើតតិរច្ឆានខ្លះ ប្រេតវិស័យខ្លះ។ ចប់ សូត្រទី ២។

3-4. කුම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

៣-៤. ការអធិប្បាយកុម្មសូត្រជាដើម

159-160. තතියෙ මහාකුම්මකුලන්ති මහන්තං අට්ඨිකච්ඡපකුලං. අගමාසීති ‘‘එත්ථ අද්ධා කිඤ්චි ඛාදිතබ්බං අත්ථි, තං මච්ඡරායන්තො මං එස නිවාරෙතී’’ති සඤ්ඤාය අගමාසි. පපතායාති පපතා වුච්චති දීඝරජ්ජුකබද්ධො අයකන්තකොසකෙ දණ්ඩකං පවෙසෙත්වා ගහිතො කණ්ණිකසල්ලසණ්ඨානො, අයකණ්ටකො, යස්මිං වෙගෙන පතිත්වා කටාහෙ ලග්ගමත්තෙ දණ්ඩකො නික්ඛමති, රජ්ජුකො එකාබද්ධො ගච්ඡතෙව. සො කුම්මොති සො [Pg.191] විද්ධකුම්මො. යෙන සො කුම්මොති උදකසද්දං සුත්වා සාසඞ්කට්ඨානං භවිස්සතීති නිවත්තිත්වා යෙන සො අත්ථකාමො කුම්මො. න දානි ත්වං අම්හාකන්ති ඉදානි ත්වං අමිත්තහත්ථං ගතො, න අම්හාකං සන්තකොති අත්ථො. එවං සල්ලපන්තානංයෙව ච නෙසං නාවාය ඨිතො ලුද්දො රජ්ජුකං ආකඩ්ඪිත්වා කුම්මං ගහෙත්වා යථාකාමං අකාසි. සෙසමෙත්ථ ඉතො අනන්තරසුත්තෙ ච උත්තානමෙව. තතියචතුත්ථානි.

១៥៩-១៦០. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា មហាកុម្មកុលំ បានដល់ ហ្វូងអណ្តើកស្នូកដ៏ធំ។ ពាក្យថា អគមាសិ សេចក្តីថា អណ្តើកនោះដើរទៅដោយសម្គាល់ថា «ក្នុងទីនេះច្បាស់ជាមានរបស់អ្វីមួយដែលគួរខាំស៊ីបាន អណ្តើកនេះកំណាញ់នឹងអាញ់ ទើបឃាត់អាញ់»។ ពាក្យថា បបតាយ នោះ ឧបករណ៍ដែលគេចងដោយខ្សែវែង ស៊កដងទៅក្នុងបំពង់ដែកស្រួច មានសណ្ឋានដូចជាបន្លាត្រីឆ្ពិន ជាបន្លាដែក ហៅថា បបតា កាលបើលំពែងនោះធ្លាក់ចុះទៅដោយល្បឿន គ្រាន់តែទើសនឹងស្នូកអណ្តើក ដងក៏របូតចេញ ខ្សែក៏ជាប់ណែនទៅជាមួយអណ្តើកនោះឯង។ ពាក្យថា សោ កុម្មោ បានដល់ អណ្តើកដែលត្រូវលំពែងនោះ។ ពាក្យថា យេន សោ កុម្មោ សេចក្តីថា អណ្តើកនោះឮសូរទឹក ក៏គិតថា «ទីនេះនឹងមានភ័យ» ហើយក៏ត្រឡប់ទៅរកអណ្តើកជាមិត្តដែលប្រាថ្នាប្រយោជន៍នោះវិញ។ ពាក្យថា ន ទានិ ត្វំ អម្ហាកំ សេចក្តីថា ឥឡូវនេះ អ្នកធ្លាក់ទៅក្នុងដៃសត្រូវហើយ មិនមែនជាពួកយើងទៀតទេ នេះជាសេចក្តី។ កាលបើអណ្តើកទាំងនោះកំពុងតែនិយាយគ្នាយ៉ាងនេះ ព្រានដែលឈរនៅលើទូក ក៏ទាញខ្សែស្រូបយកអណ្តើកនោះទៅ ហើយធ្វើតាមចិត្តប្រាថ្នា។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ និងក្នុងសូត្របន្ទាប់ពីនេះ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចប់ សូត្រទី ៣ និងទី ៤។

5. මීළ්හකසුත්තවණ්ණනා

៥. ការអធិប្បាយមីឡ្ហកសូត្រ

161. පඤ්චමෙ මීළ්හකාති ගූථපාණකා. ගූථාදීති ගූථභක්ඛා. ගූථපූරාති අන්තො ගූථෙන භරිතා. පුණ්ණා ගූථස්සාති ඉදං පුරිමස්සෙව අත්ථදීපනං. අතිමඤ්ඤෙය්‍යාති පච්ඡිමපාදෙ භූමියං ඨපෙත්වා පුරිමපාදෙ ගූථස්ස උපරි ආරොපෙත්වා ඨිතා ‘‘අහම්හි ගූථාදී’’ති භණන්තී අතිමඤ්ඤෙය්‍ය. පිණ්ඩපාතො චස්ස පූරොති අපරොපිස්ස පත්තපූරො පණීතපිණ්ඩපාතො භවෙය්‍ය. පඤ්චමං.

១៦១. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា មីឡ្ហកា បានដល់ ពួកដង្កូវលាមក។ ពាក្យថា គូថានី បានដល់ ពួកសត្វដែលស៊ីលាមកជាអាហារ។ ពាក្យថា គូថបូរា បានដល់ ដែលពេញដោយលាមកខាងក្នុងពោះ។ ពាក្យថា បុណ្ណា គូថស្ស នេះ ជាពាក្យពន្យល់សេចក្តីនៃពាក្យមុននោះឯង។ ពាក្យថា អតិមញ្ញេយ្យ សេចក្តីថា ដង្កូវនោះដាក់ជើងក្រោយលើដី លើកជើងមុខដាក់លើគំនរលាមក ឈរពោលថា «អញជាអ្នកស៊ីលាមក» យ៉ាងនេះ ហើយមើលងាយសត្វដទៃ។ ពាក្យថា បិណ្ឌបាតោ ចស្ស បូរោ សេចក្តីថា សូម្បីតែភិក្ខុដទៃទៀត ក៏មានចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដ៏សម្រិតសម្រាំងពេញបាតដែរ។ ចប់ សូត្រទី ៥។

6. අසනිසුත්තවණ්ණනා

៦. ការអធិប្បាយអសនិសូត្រ

162. ඡට්ඨෙ කං, භික්ඛවෙ, අසනිවිචක්කන්ති, භික්ඛවෙ, කං පුග්ගලං මත්ථකෙ පතිත්වා මද්දමානං සුක්කාසනිචක්කං ආගච්ඡතු. අප්පත්තමානසන්ති අනධිගතාරහත්තං. ඉති භගවා න සත්තානං දුක්ඛකාමතාය, ආදීනවං පන දස්සෙතුං එවමාහ. අසනිචක්කඤ්හි මත්ථකෙ පතිතං එකමෙව අත්තභාවං නාසෙති, ලාභසක්කාරසිලොකෙන පරියාදිණ්ණචිත්තො නිරයාදීසු අනන්තදුක්ඛං අනුභොති. ඡට්ඨං.

១៦២. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា កំ, ភិក្ខវេ, អសនិវិចក្កំ សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តើកង់រន្ទះដ៏ក្តៅក្រហាយ ធ្លាក់ចុះមកកិនក្បាលបុគ្គលណា? ពាក្យថា អប្បត្តមានសំ បានដល់ ព្រះសេក្ខបុគ្គលដែលមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនមែនត្រាស់យ៉ាងនេះដោយសារចង់ឲ្យសត្វទាំងឡាយរងទុក្ខនោះទេ ប៉ុន្តែត្រាស់យ៉ាងនេះដើម្បីបង្ហាញនូវទោស។ ព្រោះថាកង់រន្ទះដែលធ្លាក់ចុះមកលើក្បាល រមែងបំផ្លាញត្រឹមតែអត្តភាពមួយប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯបុគ្គលដែលមានចិត្តត្រូវលាភសក្ការៈនិងកិត្តិសព្ទគ្របសង្កត់ហើយ រមែងរងទុក្ខមិនចេះចប់មិនចេះហើយក្នុងនរកជាដើម។ ចប់ សូត្រទី ៦។

7. දිද්ධසුත්තවණ්ණනා

៧. ការអធិប្បាយទិទ្ធសូត្រ

163. සත්තමෙ දිද්ධගතෙනාති ගතදිද්ධෙන. විසල්ලෙනාති විසමක්ඛිතෙන. සල්ලෙනාති සත්තියා. සත්තමං.

១៦៣. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា ទិទ្ធគតេន បានដល់ ដែលលាបដោយថ្នាំពិស។ ពាក្យថា វិសល្លេន បានដល់ ដែលប្រឡាក់ដោយពិសដ៏ខ្លាំង។ ពាក្យថា សល្លេន បានដល់ ដោយលំពែង។ ចប់ សូត្រទី ៧។

8. සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා

៨. ការអធិប្បាយសិង្គាលសូត្រ

164. අට්ඨමෙ [Pg.192] සිඞ්ගාලොති ජරසිඞ්ගාලො. යථා හි සුවණ්ණවණ්ණොපි කායො පූතිකායො ත්වෙව, තංඛණං ගළිතම්පි ච මුත්තං පූතිමුත්තන්ත්වෙව වුච්චති, එවං තදහුජාතොපි සිඞ්ගාලො ජරසිඞ්ගාලොත්වෙව වුච්චති. උක්කණ්ටකෙන නාමාති එවංනාමකෙන රොගෙන. සො කිර සීතකාලෙ උප්පජ්ජති. තස්මිං උප්පන්නෙ සකලසරීරතො ලොමානි පතන්ති, සකලසරීරං නිල්ලොමං හුත්වා, සමන්තතො ඵුටති, වාතබ්භාහතා වණා රුජ්ජන්ති. යථා උම්මත්තකසුනඛෙන දට්ඨො පුරිසො අනවට්ඨිතොව භමති, එවං තස්මිං උප්පන්නෙ භමිතබ්බො හොති, අසුකට්ඨානෙ සොත්ථි භවිස්සතීති න පඤ්ඤායති. අට්ඨමං.

១៦៤. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា សិង្គាលោ បានដល់ សត្វកញ្ជ្រោងចាស់។ ព្រោះថា ដូចជារាងកាយសូម្បីមានពណ៌ដូចមាស ក៏ហៅថា កាយស្អុយ ដូច្នោះឯង ទឹកនោមសូម្បីតែទើបនឹងបង្ហូរចេញក្នុងខណៈនោះ ក៏ហៅថា ទឹកនោមស្អុយ ដូច្នោះឯង យ៉ាងណាមិញ សត្វកញ្ជ្រោងសូម្បីតែកើតក្នុងថ្ងៃនោះ ក៏ហៅថា កញ្ជ្រោងចាស់ យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា ឧក្កណ្ឋកេន នាម បានដល់ រោគដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ឮថា រោគនោះរមែងកើតឡើងក្នុងរដូវរងា។ កាលបើរោគនោះកើតឡើងហើយ រោមទាំងឡាយរមែងជ្រុះចេញពីសព្វរាងកាយ រាងកាយទាំងមូលក៏គ្មានរោម ហើយប្រេះបែកសព្វទិសទី កាលបើត្រូវខ្យល់បក់មក ដំបៅទាំងឡាយរមែងឈឺផ្សាខ្លាំង។ ដូចជាបុរសដែលត្រូវឆ្កែឆ្កួតខាំ រមែងដើរវិលវល់មិននឹងនរ យ៉ាងណាមិញ កាលបើរោគនោះកើតឡើងហើយ ក៏ត្រូវដើរវិលវល់យ៉ាងនោះដែរ មិនដឹងថា សេចក្តីសុខស្រួលនឹងមានក្នុងទីឯណោះឡើយ។ ចប់ សូត្រទី ៨។

9. වෙරම්භසුත්තවණ්ණනා

៩. ការអធិប្បាយវេរម្ភសូត្រ

165. නවමෙ වෙරම්භවාතාති එවංනාමකා මහාවාතා. කීදිසෙ පන ඨානෙ තෙ වාතා වායන්තීති? යත්ථ ඨිතස්ස චත්තාරො දීපා උප්පලිනිපත්තමත්තා හුත්වා පඤ්ඤායන්ති. යො පක්ඛී ගච්ඡතීති නවවුට්ඨෙ දෙවෙ විරවන්තො වාතසකුණො තත්ථ ගච්ඡති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. අරක්ඛිතෙනෙව කායෙනාතිආදීසු හත්ථපාදෙ කීළාපෙන්තො ඛන්ධට්ඨිං වා නාමෙන්තො කායං න රක්ඛති නාම, නානාවිධං දුට්ඨුල්ලකථං කථෙන්තො වාචං න රක්ඛති නාම, කාමවිතක්කාදයො විතක්කෙන්තො චිත්තං න රක්ඛති නාම. අනුපට්ඨිතාය සතියාති කායගතාසතිං අනුපට්ඨපෙත්වා. නවමං.

១៦៥. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា វេរម្ភវាតា បានដល់ ខ្យល់ព្យុះដ៏ធំដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ចុះខ្យល់ទាំងនោះរមែងបក់ក្នុងទីបែបណា? គឺក្នុងទីដែលកាលបើបុគ្គលឈរនៅទីនោះហើយ មើលឃើញទ្វីបទាំង ៤ មានទំហំប៉ុនស្លឹកឈូកក្រហម។ ពាក្យថា យោ បក្ខី គច្ឆតិ សេចក្តីថា កាលបើភ្លៀងបង្អុរចុះមកថ្មីៗ ផ្គរលាន់គ្រហឹម សត្វបក្សីខ្យល់រមែងហើរទៅក្នុងទីនោះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកសត្វបក្សីនោះឯង។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា អរក្ខិតេនេវ កាយេន ជាដើម ភិក្ខុដែលលេងដៃលេងជើង ឬឱនស្មាទៅមក ឈ្មោះថា មិនរក្សាកាយ ភិក្ខុដែលនិយាយស្តីនូវទុដ្ឋុល្លកថាផ្សេងៗ ឈ្មោះថា មិនរក្សាកាយវាចា ភិក្ខុដែលត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កៈជាដើម ឈ្មោះថា មិនរក្សាចិត្ត។ ពាក្យថា អនុបដ្ឋិតាយ សតិយា បានដល់ មិនបានតាំងទុកនូវកាយគតាសតិ។ ចប់ សូត្រទី ៩។

10. සගාථකසුත්තවණ්ණනා

១០. ការអធិប្បាយសគាថកសូត្រ

166. දසමෙ අසක්කාරෙන චූභයන්ති අසක්කාරෙන ච උභයෙන. සමාධීති අරහත්තඵලසමාධි. සො හි තෙන න විකම්පති. අප්පමාණවිහාරිනොති අප්පමාණෙන ඵලසමාධිනා විහරන්තස්ස. සාතතිකන්ති සතතකාරිං. සුඛුමංදිට්ඨිවිපස්සකන්ති අරහත්තමග්ගදිට්ඨියා සුඛුමදිට්ඨිඵලසමාපත්තිඅත්ථාය විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා ආගතත්තා විපස්සකං. උපාදානක්ඛයාරාමන්ති උපාදානක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ රතං. ආහු සප්පුරිසො ඉතීති සප්පුරිසොති කථෙන්තීති. දසමං.

១៦៦. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា អសក្ការេន ចូភយំ បានដល់ ដោយការមិនធ្វើសក្ការៈផង ដោយទាំងពីរយ៉ាងផង។ ពាក្យថា សមាធិ បានដល់ អរហត្តផលសមាធិ។ ព្រោះថាសមាធិនោះ រមែងមិនរំភើបញាប់ញ័រដោយសារសក្ការៈនិងអសក្ការៈនោះឡើយ។ ពាក្យថា អប្បមាទវិហារិនោ បានដល់ នៃបុគ្គលអ្នករស់នៅដោយអរហត្តផលសមាធិ ដែលជាធម៌មិនប្រមាទ។ ពាក្យថា សាតតិកំ បានដល់ អ្នកធ្វើជានិច្ច។ ពាក្យថា សុខុមទិដ្ឋិវិបស្សកំ បានដល់ ព្រោះតែបានតាំងទុកនូវវិបស្សនា ដើម្បីសម្រេចនូវអរហត្តផលសមាបត្តិ ដែលជាប្រាជ្ញាដ៏ល្អិតល្អន់ ដោយអរហត្តមគ្គទិដ្ឋិ ទើបឈ្មោះថា វិបស្សកៈ។ ពាក្យថា ឧបាទានក្ខយារាមំ បានដល់ ដែលត្រេកអរក្នុងព្រះនិព្វាន ដែលពោលគឺការអស់ទៅនៃឧបាទាន។ ពាក្យថា អាហុ សប្បុរិសោ ឥតិ សេចក្តីថា ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយរមែងហៅថា សប្បុរស យ៉ាងនេះឯង។ ចប់ សូត្រទី ១០។

පඨමො වග්ගො.

វគ្គទី ១ ចប់ហើយ។

2. දුතියවග්ගො

២. វគ្គទី ២

1-2. සුවණ්ණපාතිසුත්තාදිවණ්ණනා

១-២. ការអធិប្បាយសុវណ្ណបាតិសូត្រជាដើម

167-168. දුතියවග්ගස්ස [Pg.193] පඨමෙ සම්පජානමුසා භාසන්තන්ති අප්පමත්තකෙනපි කාරණෙන සම්පජානමෙව මුසා භාසන්තං. ‘‘සීලං පූරෙස්සාමී’’ති සංවිහිතභික්ඛුං සිනෙරුමත්තොපි පච්චයරාසි චාලෙතුං න සක්කොති. යදා පන සීලං පහාය සක්කාරනිස්සිතො හොති, තදා කුණ්ඩකමුට්ඨිහෙතුපි මුසා භාසති, අඤ්ඤං වා අකිච්චං කරොති. දුතියං උත්තානමෙවාති. පඨමදුතියානි.

១៦៧-១៦៨. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ ពាក្យថា "sampajānamusā bhāsantaṃ" សេចក្ដីថា និយាយកុហកទាំងដឹងខ្លួន ព្រោះតែហេតុបន្តិចបន្តួច។ គំនរនៃបច្ច័យ សូម្បីមានប្រមាណស្មើនឹងភ្នំសិនេរុ ក៏មិនអាចញ៉ាំងភិក្ខុអ្នកគ្រប់គ្រងរក្សាសីលល្អ ដោយតាំងចិត្តថា "អាត្មាអញនឹងបំពេញសីល" ឱ្យរំភើបញាប់ញ័របានឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលណាភិក្ខុលះបង់សីលហើយ ជាអ្នកអាស្រ័យនូវសក្ការៈ កាលនោះ សូម្បីព្រោះតែហេតុនៃកន្ទក់មួយក្ដាប់ ក៏និយាយកុហក ឬធ្វើនូវអំពើមិនសមគួរដទៃទៀតដែរ។ សូត្រទី២ មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី១ និងទី២។

3-10. සුවණ්ණනික්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

៣-១០. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានសុវណ្ណនិក្ខសូត្រជាដើម។

169. තතියාදීසු සුවණ්ණනික්ඛස්සාති එකස්ස කඤ්චනනික්ඛස්ස. සිඞ්ගීනික්ඛස්සාති සිඞ්ගීසුවණ්ණනික්ඛස්ස. පථවියාති චක්කවාළබ්භන්තරාය මහාපථවියා. ආමිසකිඤ්චික්ඛහෙතූති කස්සචිදෙව ආමිසස්ස හෙතු අන්තමසො කුණ්ඩකමුට්ඨිනොපි. ජීවිතහෙතූති අටවියං චොරෙහි ගහෙත්වා ජීවිතෙ වොරොපියමානෙ තස්සපි හෙතු. ජනපදකල්‍යාණියාති ජනපදෙ උත්තමිත්ථියා. තතියාදීනි.

១៦៩. ក្នុងសូត្រទី៣ ជាដើម ពាក្យថា "suvaṇṇanikkhassa" សេចក្ដីថា នៃនិក្ខៈមាសមួយ។ ពាក្យថា "siṅgīnikkhassa" សេចក្ដីថា នៃនិក្ខៈមាសសិង្គី (មាសទឹកដប់)។ ពាក្យថា "pathaviyā" សេចក្ដីថា នៃមហាប្រថពីដែលស្ថិតនៅក្នុងចក្រវាឡ (ដែលពេញដោយមាសនិងប្រាក់)។ ពាក្យថា "āmisakiñcikkhahetu" សេចក្ដីថា ព្រោះតែហេតុនៃអាមិសៈបន្តិចបន្តួចណាមួយ ដោយហោចទៅសូម្បីតែកន្ទក់មួយក្ដាប់។ ពាក្យថា "jīvitahetu" សេចក្ដីថា ព្រោះតែហេតុនៃជីវិតនោះ សូម្បីកាលដែលពួកចោរចាប់ខ្លួននៅក្នុងព្រៃ ហើយបម្រុងនឹងសម្លាប់ជីវិតចោល។ ពាក្យថា "janapadakalyāṇiyā" សេចក្ដីថា នៃស្ត្រីដ៏ល្អឆ្នើមក្នុងជនបទ។ សូត្រទី៣ ជាដើម។

දුතියො වග්ගො.

វគ្គទី២។

3. තතියවග්ගො

៣. វគ្គទី៣

1-2. මාතුගාමසුත්තාදිවණ්ණනා

១-២. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានមាតុគាមសូត្រជាដើម។

170-171. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ න තස්ස, භික්ඛවෙ, මාතුගාමොති න තස්ස රහො එකකස්ස නිසින්නස්ස තෙන ධම්මෙන අත්ථිකොපි මාතුගාමො චිත්තං පරියාදාතුං සක්කොති, යස්ස ලාභසක්කාරසිලොකො චිත්තං පරියාදාතුං සක්කොතීති, අත්ථො. දුතියං උත්තානමෙවාති. පඨමදුතියානි.

១៧០-១៧១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៣ ពាក្យថា "na tassa, bhikkhave, mātugāmo" មានសេចក្ដីពន្យល់ថា មាតុគាម (ស្ត្រី) ទោះបីជាអ្នកប្រាថ្នានូវមេថុនធម្មនោះ ក៏មិនអាចគ្រប់គ្រងចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះ ដែលអង្គុយម្នាក់ឯងក្នុងទីកំបាំងបានឡើយ ប៉ុន្តែលាភសក្ការៈនិងសេចក្ដីសរសើរ អាចគ្រប់គ្រងចិត្តរបស់ភិក្ខុណាបាន (ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះឯងដែលត្រូវលាភសក្ការៈគ្រប់គ្រងបាន) នេះជាសេចក្ដីក្នុងសូត្រនេះ។ សូត្រទី២ មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី១ និងទី២។

3-6. එකපුත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා

៣-៦. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានឯកបុត្តកសូត្រជាដើម។

172-175. තතියෙ සද්ධාති සොතාපන්නා. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. තථා චතුත්ථෙ පඤ්චමෙ ඡට්ඨෙ ච. තතියාදීනි.

១៧២-១៧៥. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា "saddhā" សេចក្ដីថា ឧបាសិកាជាសោតាបន្ន។ បទដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី៤ ទី៥ និងទី៦ ក៏មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ដូចគ្នាដែរ។ សូត្រទី៣ ជាដើម។

7. තතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

៧. ការពន្យល់អំពីតតិយសមណព្រាហ្មណសូត្រ។

176. සත්තමෙ [Pg.194] සමුදයන්තිආදීසු සහ පුබ්බකම්මෙන අත්තභාවො කොලපුත්තියං වණ්ණපොක්ඛරතා කල්‍යාණවාක්කරණතා ධුතගුණාවීකරණං චීවරධාරණං පරිවාරසම්පත්තීති එවමාදි ලාභසක්කාරස්ස සමුදයො නාම, තං සමුදයසච්චවසෙන නප්පජානාති, නිරොධො ච පටිපදා ච නිරොධසච්චමග්ගසච්චවසෙනෙව වෙදිතබ්බා. සත්තමං.

១៧៦. ក្នុងសូត្រទី៧ ត្រង់ពាក្យថា "samudayaṃ" ជាដើម សេចក្ដីថា អត្តភាពដែលកើតឡើងព្រមដោយបុព្វកម្ម ភាពជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ភាពជាអ្នកមានសម្បុរល្អឆើតឆាយ ភាពជាអ្នកមានវាចាពីរោះ ភាពជាអ្នកបង្ហាញនូវធុតង្គគុណ ការទ្រទ្រង់ចីវរ និងការបរិបូណ៌ដោយបរិវារ ជាដើមទាំងនេះ ឈ្មោះថាជាហេតុបង្កើតឡើង (សមុទ័យ) នៃលាភសក្ការៈ ភិក្ខុមិនដឹងច្បាស់នូវហេតុបង្កើតឡើងនោះ ដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈឡើយ។ ចំណែកឯសេចក្ដីរលត់ (និរោធ) និងបដិបទា (ផ្លូវប្រតិបត្តិ) គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃនិរោធសច្ចៈ និងមគ្គសច្ចៈប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី៧។

8. ඡවිසුත්තවණ්ණනා

៨. ការពន្យល់អំពីឆវិសូត្រ។

177. අට්ඨමෙ යස්මා ලාභසක්කාරසිලොකො නරකාදීසු, නිබ්බත්තෙන්තො සකලම්පි ඉමං අත්තභාවං නාසෙති, ඉධාපි මරණම්පි මරණමත්තම්පි දුක්ඛං ආවහති, තස්මා ඡවිං ඡින්දතීතිආදි වුත්තං. අට්ඨමං.

១៧៧. ក្នុងសូត្រទី៨ ព្រោះហេតុតែលាភសក្ការៈនិងសេចក្ដីសរសើរ កាលដែលញ៉ាំងសត្វឱ្យទៅកើតក្នុងនរកជាដើម តែងបំផ្លាញអត្តភាពទាំងអស់នេះផង ក្នុងលោកនេះសោត ក៏នាំមកនូវសេចក្ដីស្លាប់ ឬទុក្ខស្មើនឹងសេចក្ដីស្លាប់ផង ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា "chaviṃ chindati" (រោលរាលស្បែកក្រៅ) ជាដើម។ សូត្រទី៨។

9. රජ්ජුසුත්තවණ්ණනා

៩. ការពន្យល់អំពីសូត្រខ្សែព្រាត់ (រជ្ជុសូត្រ)។

178. නවමෙ වාළරජ්ජුයාති සුත්තාදිමයා රජ්ජු මුදුකා හොති වාළරජ්ජු ඛරා ඵරුසා, තස්මා අයමෙව ගහිතා. නවමං.

១៧៨. ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា "vāḷarajjuyā" សេចក្ដីថា ខ្សែដែលធ្វើដោយអំបោះជាដើម តែងមានសភាពទន់ ចំណែកឯខ្សែដែលធ្វើដោយរោមសត្វសាហាវ (រោមសេះ ឬរោមកន្ទុយសត្វ) តែងមានសភាពរឹងនិងគ្រើម ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់យកខ្សែប្រភេទនេះឯងមកធ្វើជាឧបមា។ សូត្រទី៩។

10. භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

១០. ការពន្យល់អំពីភិក្ខុសូត្រ។

179. දසමෙ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාති ඵලසමාපත්තිසුඛවිහාරා. තෙසාහමස්සාති තෙසං අහං අස්ස. ඛීණාසවො හි ලාභී පුඤ්ඤසම්පන්නො යාගුඛජ්ජකාදීනි ගහෙත්වා ආගතාගතානං අනුමොදනං කරොන්තො ධම්මං දෙසෙන්තො පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදිතුං ඔකාසං න ලභති, තං සන්ධාය වුත්තන්ති. දසමං.

១៧៩. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា "diṭṭhadhammasukhavihārā" សេចក្ដីថា ធម៌ជាគ្រឿងនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន គឺផលសមាបត្តិសុខវិហារ។ ពាក្យថា "tesāhamassa" គប្បីកាត់បទជា "tesaṃ ahaṃ assa"។ ព្រោះថា ព្រះខីណាស្រពដែលជាអ្នកមានលាភ មានបុណ្យបរិបូណ៌ កាលដែលកាន់យកនូវយាគូ និងខាទនីយភោជនីយាហារជាដើម ហើយធ្វើការអនុមោទនាដល់ពួកទាយកទាយិកាដែលមកជួបជុំគ្នា សម្តែងធម៌ ដោះស្រាយប្រស្នា តែងមិនបានឱកាសដើម្បីចូលផលសមាបត្តិហើយអង្គុយនៅឡើយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្ដីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ សូត្រទី១០។

තතියො වග්ගො.

វគ្គទី៣។

4. චතුත්ථවග්ගො

៤. វគ្គទី៤

1-4. භින්දිසුත්තාදිවණ්ණනා

១-៤. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានភិន្ទិសូត្រជាដើម។

180-183. චතුත්ථවග්ගස්ස පඨමං උත්තානමෙව. දුතියාදීසු කුසලමූලන්ති අලොභාදිතිවිධකුසලධම්මො. සුක්කො ධම්මොති තස්සෙව පරියායදෙසනා[Pg.195]. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්ස කුසලමූලාදිසඞ්ඛාතස්ස අනවජ්ජධම්මස්ස අසමුච්ඡින්නත්තා දෙවදත්තො සග්ගෙ වා නිබ්බත්තෙය්‍ය, මග්ගඵලානි වා අධිගච්ඡෙය්‍ය, ස්වාස්ස සමුච්ඡෙදමගමා සබ්බසො සමුච්ඡින්නො විනට්ඨො. පඨමාදීනි.

១៨០-១៨៣. សូត្រទី១ នៃវគ្គទី៤ មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី២ ជាដើម ពាក្យថា "kusalamūlaṃ" សេចក្ដីថា កុសលធម៌មាន៣ប្រការ មានអលោភៈជាដើម ដែលជាធម៌គ្មានទោស。 ពាក្យថា "sukko dhammo" គឺជាទេសនាវីរិយភាព (ទេសនាដោយបរិយាយ) នៃកុសលមូលនោះឯង។ សេចក្ដីសង្ខេបក្នុងទីនេះមានថា កុសលមូលជាដើមដែលហៅថាអនវជ្ជធម៌ (ធម៌គ្មានទោស) ណា ដែលមិនទាន់ដាច់ស្រឡះ ដែលជាហេតុនាំឱ្យព្រះទេវទត្តគប្បីទៅកើតក្នុងសួគ៌ ឬសម្រេចមគ្គផលបាន ធម៌នោះរបស់ព្រះទេវទត្តនោះ ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់អស់ហើយ គឺដាច់ស្រឡះទាំងស្រុង វិនាសសាបសូន្យទៅហើយ។ សូត្រទី១ ជាដើម។

5. අචිරපක්කන්තසුත්තවණ්ණනා

៥. ការពន្យល់អំពីអចិរបក្កន្តសូត្រ។

184. පඤ්චමෙ පරාභවායාති අවඩ්ඪියා විනාසාය. අස්සතරීති වළවාය කුච්ඡිස්මිං ගද්‍රභස්ස ජාතා. අත්තවධාය ගබ්භං ගණ්හාතීති තං අස්සෙන සද්ධිං සම්පයොජෙන්ති, සා ගබ්භං ගණ්හිත්වා කාලෙ සම්පත්තෙ විජායිතුං න සක්කොති, පාදෙහි භූමියං පහරන්තී තිට්ඨති, අථස්සා චත්තාරො පාදෙ චතූසු ඛාණුකෙසු බන්ධිත්වා කුච්ඡිං ඵාලෙත්වා පොතං නීහරන්ති, සා තත්ථෙව මරති. තෙනෙතං වුත්තං. පඤ්චමං.

១៨៤. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា "parābhavāya" សេចក្ដីថា ដើម្បីសេចក្ដីមិនចម្រើន ដើម្បីសេចក្ដីវិនាស។ ពាក្យថា "assatarī" សេចក្ដីថា សត្វអស្សតរ (លាភូ) ដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃមេលា ដោយសារបាស្ងាត់ (លាឈ្មោល)។ ពាក្យថា "attavadhāya gabbhaṃ gaṇhāti" សេចក្ដីថា កាលដែលគេឱ្យមេលានោះផ្សំដំណេកជាមួយសេះ វាក៏ចាប់កំណើតមានគភ៌ កាលដល់កំណត់វេលាសម្រាលកូន វាមិនអាចសម្រាលបានឡើយ បានត្រឹមតែឈរធាក់ដីដោយជើងទាំងឡាយ។ គ្រានោះ គេក៏ចងជើងទាំងបួនរបស់វាទៅនឹងបង្គោលបួន រួចវះពោះយកកូនអស្សតរនោះចេញ មេលានោះក៏ស្លាប់ក្នុងទីនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ សូត្រទី៥。

6. පඤ්චරථසතසුත්තවණ්ණනා

៦. ការពន្យល់អំពីបញ្ចរថសតសូត្រ។

185. ඡට්ඨෙ භත්තාභිහාරොති අභිහරිතබ්බං භත්තං. තස්ස පන පමාණං දස්සෙතුං පඤ්ච ච ථාලිපාකසතානීති වුත්තං. තත්ථ එකො ථාලිපාකො දසන්නං පුරිසානං භත්තං ගණ්හාති. නාසාය පිත්තං භින්දෙය්‍යුන්ති අච්ඡපිත්තං වා මච්ඡපිත්තං වාස්ස නාසපුටෙ පක්ඛිපෙය්‍යං. ඡට්ඨං.

១៨៥. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា "bhattābhihāro" សេចក្ដីថា ភត្តដែលគេនាំមកថ្វាយ។ ដើម្បីបង្ហាញពីប្រមាណនៃភត្តនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "pañca ca thālipākasatāni" (ឆ្នាំងបាយប្រាំរយ)។ ក្នុងចំណោមឆ្នាំងបាយទាំងនោះ ឆ្នាំងបាយមួយៗ អាចផ្ទុកភត្តសម្រាប់មនុស្សដប់នាក់។ ពាក្យថា "nāsāya pittaṃ bhindeyyuṃ" សេចក្ដីថា គេគប្បីច្រកប្រមាត់ខ្លាឃ្មុំ ឬប្រមាត់ត្រី ទៅក្នុងរន្ធច្រមុះរបស់ភិក្ខុនោះ។ សូត្រទី៦។

7-13. මාතුසුත්තාදිවණ්ණනා

៧-១៣. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានមាតុសូត្រជាដើម។

186-187. සත්තමෙ මාතුපි හෙතූති ‘‘සචෙ මුසා භණසි, මාතරං තෙ විස්සජ්ජෙස්සාම. නො චෙ භණසි, න විස්සජ්ජෙස්සාමා’’ති එවං චොරෙහි අටවියං පුච්ඡමානො තස්සා චොරහත්ථගතාය මාතුයාපි හෙතු සම්පජානමුසා න භාසෙය්‍යාති අත්ථො. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයොති. සත්තමාදීනි.

១៨៦-១៨៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា "mātupi hetu" សេចក្ដីថា កាលដែលពួកចោរសួរនៅក្នុងព្រៃយ៉ាងនេះថា "បើអ្នកនិយាយកុហក យើងនឹងលែងម្តាយរបស់អ្នក បើអ្នកមិននិយាយកុហកទេ យើងមិនលែងឡើយ" ភិក្ខុនោះសូម្បីព្រោះតែហេតុនៃម្តាយដែលធ្លាក់ក្នុងកណ្តាប់ដៃចោរនោះ ក៏មិនគប្បីនិយាយកុហកទាំងដឹងខ្លួនឡើយ នេះជាសេចក្ដីពន្យល់។ ក្នុងបទដទៃទៀតបន្ទាប់ពីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូត្រទី៧ ជាដើម។

ලාභසක්කාරසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការពន្យល់អំពីលាភសក្ការសំយុត្ត ចប់ហើយ។

7. රාහුලසංයුත්තං

៧. រាហុលសំយុត្ត

1. පඨමවග්ගො

១. វគ្គទី១

1-8. චක්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා

១-៨. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានចក្ខុសូត្រជាដើម។

188-195. රාහුලසංයුත්තස්ස [Pg.196] පඨමෙ එකොති චතූසු ඉරියාපථෙසු එකවිහාරී. වූපකට්ඨොති විවෙකට්ඨො නිස්සද්දො. අප්පමත්තොති සතියා අවිප්පවසන්තො. ආතාපීති වීරියසම්පන්නො. පහිතත්තො විහරෙය්‍යන්ති විසෙසාධිගමත්ථාය පෙසිතත්තො හුත්වා විහරෙය්‍යං. අනිච්චන්ති හුත්වා අභාවාකාරෙන අනිච්චං. අථ වා උප්පාදවයවන්තතාය තාවකාලිකතාය විපරිණාමකොටියා නිච්චපටික්ඛෙපතොති ඉමෙහිපි කාරණෙහි අනිච්චං. දුක්ඛන්ති චතූහි කාරණෙහි දුක්ඛං දුක්ඛමනට්ඨෙන දුක්ඛවත්ථුකට්ඨෙන සතතසම්පීළනට්ඨෙන සුඛපටික්ඛෙපෙනාති. කල්ලන්ති යුත්තං. එතං මමාති තණ්හාගාහො. එසොහමස්මීති මානගාහො. එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිගාහො. තණ්හාගාහො චෙත්ථ අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතවසෙන, මානගාහො නවවිධමානවසෙන, දිට්ඨිගාහො ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිවසෙන වෙදිතබ්බො. නිබ්බින්දං විරජ්ජතීති එත්ථ විරාගවසෙන චත්තාරො මග්ගා කථිතා, විරාගා විමුච්චතීති එත්ථ විමුත්තිවසෙන චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි.

១៨៨-១៩៥. ក្នុងសូត្រទី១ នៃរាហុលសំយុត្ត ពាក្យថា "eko" សេចក្ដីថា អ្នករស់នៅម្នាក់ឯងក្នុងឥរិយាបថទាំងបួន។ ពាក្យថា "vūpakaṭṭho" សេចក្ដីថា អ្នកស្ងាត់កំបាំង គ្មានសំឡេងអ៊ូអរ។ ពាក្យថា "appamatto" សេចក្ដីថា អ្នកមិនប្រាសចាកសតិ។ ពាក្យថា "ātāpī" សេចក្ដីថា អ្នកបរិបូណ៌ដោយព្យាយាម (ដុតកំដៅកិលេស)។ ពាក្យថា "pahitatto vihareyyaṃ" សេចក្ដីថា អាត្មាអញគប្បីជាអ្នកមានចិត្តបញ្ជូនទៅហើយ (មានចិត្តឆ្ពោះទៅកាន់ការសម្រេចធម៌វិសេស) ហើយរស់នៅ។ ពាក្យថា "aniccaṃ" សេចក្ដីថា មិនទៀង ព្រោះកើតឡើងហើយក៏រលត់ទៅវិញ (មិនមានសេសសល់)។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថាមិនទៀង ព្រោះមានសភាពកើតឡើងនិងវិនាសទៅ ព្រោះមានសភាពជាបណ្ដោះអាសន្ន ព្រោះមានសភាពប្រែប្រួលជាទីបំផុត និងព្រោះបដិសេធនូវភាពទៀងទាត់ ហេតុទាំងឡាយនេះឯងទើបហៅថាមិនទៀង។ ពាក្យថា "dukkhaṃ" សេចក្ដីថា ជាទុក្ខដោយហេតុ៤ប្រការ គឺដោយសភាពទ្រាំបានដោយកម្រ ដោយសភាពជាទីតាំងនៃទុក្ខផ្សេងៗ ដោយសភាពបៀតបៀនជានិច្ច និងដោយការបដិសេធនូវសុខ។ ពាក្យថា "kallaṃ" សេចក្ដីថា គួរ សមគួរ។ ពាក្យថា "etaṃ mama" គឺតណ្ហាក្រហាយ (ការប្រកាន់ដោយតណ្ហា)។ ពាក្យថា "esohamasmi" គឺមានការប្រកាន់ដោយមានះ។ ពាក្យថា "eso me attā" គឺការប្រកាន់ដោយទិដ្ឋិ (ការយល់ខុស)។ ក្នុងទីនេះ ការប្រកាន់ដោយតណ្ហា គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃតណ្ហាវិចរិត ១០៨, ការប្រកាន់ដោយមានះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃមានះ ៩ ប្រការ, ការប្រកាន់ដោយទិដ្ឋិ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ ៦២ ប៉ុណ្ណោះ។ ត្រង់ពាក្យថា "nibbindaṃ virajjati" ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវមគ្គទាំង៤ ដោយអំណាចនៃវិរាគៈ (ការប្រាសចាកតម្រេក)។ ត្រង់ពាក្យថា "virāgā vimuccati" ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសាមញ្ញផលទាំង៤ ដោយអំណាចនៃវិមុត្តិ (ការរួចផុត)។

එත්ථ ච පඤ්චසු ද්වාරෙසු පසාදාව ගහිතා, මනොති ඉමිනා තෙභූමකං සම්මසනචාරචිත්තං. දුතියෙ පඤ්චසු ද්වාරෙසු ආරම්මණමෙව. තතියෙ පඤ්චසු ද්වාරෙසු පසාදවත්ථුකචිත්තමෙව, මනොවිඤ්ඤාණෙන තෙභූමකං සම්මසනචාරචිත්තං ගහිතං. එවං සබ්බත්ථ නයො නෙතබ්බො. ඡට්ඨෙ තෙභූමකධම්මා. අට්ඨමෙ පන තණ්හාති තස්මිං තස්මිං ද්වාරෙ ජවනප්පත්තාව ලබ්භති. පඨමාදීනි.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ត្រង់ទ្វារទាំងប្រាំ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកតែប្រាសាទរូប (ចក្ខុប្រាសាទជាដើម) ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកពាក្យថា "mano" ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវចិត្តដែលត្រួតត្រាពិចារណា (សមសនចារចិត្ត) ក្នុងភូមិទាំងបី។ ក្នុងសូត្រទី២ ត្រង់ទ្វារទាំងប្រាំ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកតែអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងសូត្រទី៣ ត្រង់ទ្វារទាំងប្រាំ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកតែចិត្តដែលអាស្រ័យនឹងប្រាសាទរូបប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯមនោវិញ្ញាណ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវចិត្តដែលត្រួតត្រាពិចារណាក្នុងភូមិទាំងបី។ គប្បីនាំយកន័យយ៉ាងនេះទៅប្រើប្រាស់ក្នុងសូត្រទាំងពួង។ ក្នុងសូត្រទី៦ ទ្រង់កាន់យកតេភូមិកធម៌ (ធម៌ក្នុងភូមិទាំងបី)។ ចំណែកក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា "taṇhā" ព្រះអង្គទ្រង់បាននូវតណ្ហាដែលប្រកបដោយជវនចិត្តក្នុងទ្វារនោះៗ ប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី១ ជាដើម។

9. ධාතුසුත්තවණ්ණනා

៩. ការពន្យល់អំពីធាតុសូត្រ។

196. නවමෙ විඤ්ඤාණධාතුවසෙන නාමං, සෙසාහි රූපන්ති නාමරූපං කථිතං. නවමං.

១៩៦. ក្នុងសូត្រទី៩ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវនាមធម៌ ដោយអំណាចនៃវិញ្ញាណធាតុ និងទ្រង់សម្តែងនូវរូបធម៌ ដោយអំណាចនៃធាតុដែលសេសសល់ (មានបឋវីធាតុជាដើម) គឺព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវនាមនិងរូបយ៉ាងនេះឯង។ សូត្រទី៩។

10. ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා

១០. ការពន្យល់អំពីខន្ធសូត្រ។

197. දසමෙ [Pg.197] රූපක්ඛන්ධො කාමාවචරො, සෙසා චත්තාරො සබ්බසඞ්ගාහිකපරිච්ඡෙදෙන චතුභූමකා. ඉධ පන තෙභූමකාති ගහෙතබ්බා. දසමං.

១៩៧. ក្នុងសូត្រទី១០ រូបក្ខន្ធជាកាមាវចរធម៌ ចំណែកឯខន្ធទាំងបួនដែលសេសសល់ ជាចតុភូមិកធម៌ ដោយការកំណត់កាន់យកនូវធម៌ទាំងពួង។ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ គប្បីកាន់យកថាជាតេភូមិកធម៌ (ធម៌ក្នុងភូមិទាំងបី)។ សូត្រទី១០។

පඨමො වග්ගො.

វគ្គទី១។

2. දුතියවග්ගො

២. វគ្គទី២

1-10. චක්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා

១-១០. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានចក្ខុសូត្រជាដើម។

198-199. දුතියෙ දස උත්තානත්ථානෙව. පඨමාදීනි.

១៩៨-១៩៩. ក្នុងវគ្គទី២ សូត្រទាំងដប់មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី១ ជាដើម។

11. අනුසයසුත්තවණ්ණනා

១១. ការពន្យល់អំពីអនុសយសូត្រ។

200. එකාදසමෙ ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙති අත්තනො සවිඤ්ඤාණකකායං දස්සෙති, බහිද්ධා චාති පරස්ස සවිඤ්ඤාණකං වා අවිඤ්ඤාණකං වා. පුරිමෙන වා අත්තනො ච පරස්ස ච විඤ්ඤාණමෙව දස්සෙති, පච්ඡිමෙන බහිද්ධා අනින්ද්‍රියබද්ධරූපං. අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයාති අහංකාරදිට්ඨි ච මමංකාරතණ්හා ච මානානුසයා ච. න හොන්තීති එතෙ කිලෙසා කථං ජානන්තස්ස එතෙසු වත්ථූසු න හොන්තීති පුච්ඡති. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතීති සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සුට්ඨු පස්සති. එකාදසමං.

២០០. ក្នុងសូត្រទី១១ ត្រង់ពាក្យថា "imasmiñca saviññāṇake kāye" ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវកាយដែលមានវិញ្ញាណរបស់ខ្លួន (គឺរបស់ព្រះរាហុលត្ថេរ)។ ពាក្យថា "bahiddhā ca" ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវកាយដែលមានវិញ្ញាណ ឬកាយដែលគ្មានវិញ្ញាណរបស់បុគ្គលដទៃ។ ម៉្យាងទៀត ដោយបទខាងដើម ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវវិញ្ញាណរបស់ខ្លួននិងរបស់បុគ្គលដទៃ ចំណែកឯបទខាងចុង ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវរូបដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងឥន្ទ្រិយ (អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូប) ខាងក្រៅ។ ពាក្យថា "ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā" គឺអហង្ការទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញថាខ្លួនអញ) មមង្ការតណ្ហា (តណ្ហាដែលប្រកាន់ថាជារបស់អញ) និងមានានុស័យ។ ពាក្យថា "na honti" ព្រះរាហុលត្ថេរសួរថា កាលបើបុគ្គលដឹងយ៉ាងណា ទើបកិលេសទាំងឡាយនេះ មិនកើតឡើងក្នុងវត្ថុទាំងឡាយនោះ? ពាក្យថា "sammappaññāya passati" សេចក្ដីថា ឃើញច្បាស់ដោយមគ្គបញ្ញាព្រមទាំងវិបស្សនា។ សូត្រទី១១។

12. අපගතසුත්තවණ්ණනා

១២. ការពន្យល់អំពីអបគតសូត្រ។

201. ද්වාදසමෙ අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානාපගතන්ති අහංකාරතො ච මමංකාරතො ච මානතො ච අපගතං. විධා සමතික්කන්තන්ති මානකොට්ඨාසෙ සුට්ඨු අතික්කන්තං. සන්තං සුවිමුත්තන්ති කිලෙසවූපසමෙන සන්තං, කිලෙසෙහෙව සුට්ඨු විමුත්තං. සෙසං උත්තානමෙවාති. ද්වාදසමං.

២០១. ក្នុងសូត្រទី១២ ពាក្យថា "ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ" សេចក្ដីថា ប្រាសចាកការប្រកាន់ថាខ្លួនអញ ប្រាសចាកការប្រកាន់ថារបស់អញ និងប្រាសចាកមានះ។ ពាក្យថា "vidhā samatikkantaṃ" សេចក្ដីថា កន្លងផុតនូវចំណែកនៃមានះទាំងឡាយដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា "santaṃ suvimuttaṃ" សេចក្ដីថា ស្ងប់រំងាប់ដោយការរលត់ទៅនៃកិលេសទាំងឡាយ និងរួចផុតស្រឡះចាកកិលេសទាំងឡាយនោះឯង។ បទដែលសេសសល់ មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី១២។

දුතියො වග්ගො.

វគ្គទី២។

ද්වීසුපි [Pg.198] අසෙක්ඛභූමි කථිතා. පඨමො පනෙත්ථ ආයාචන්තස්ස දෙසිතො, දුතියො අනායාචන්තස්ස. සකලෙපි පන රාහුලසංයුත්තෙ ථෙරස්ස විමුත්තිපරිපාචනීයධම්මාව කථිතාති.

ក្នុងវគ្គទាំងពីរនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអសេក្ខភូមិ (ភូមិរបស់ព្រះអរហន្ត)។ ក្នុងវគ្គទាំងពីរនោះ វគ្គទី១ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដល់បុគ្គលអ្នកទូលសូម ចំណែកឯវគ្គទី២ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយមិនបាច់មានបុគ្គលទូលសូមឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងរាហុលសំយុត្តទាំងមូល ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែធម៌ដែលធ្វើឱ្យវិមុត្តិរបស់ព្រះថេរៈទុំជោរ (វិមុត្តិបរិបាចនិយធម៌) ប៉ុណ្ណោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

රාහුලසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការពន្យល់អំពីរាហុលសំយុត្ត ចប់ហើយ។

8. ලක්ඛණසංයුත්තං

៨. លក្ខណសំយុត្ត

1. පඨමවග්ගො

១. វគ្គទី១

1. අට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

១. ការពន្យល់អំពីអដ្ឋិសូត្រ។

202. ලක්ඛණසංයුත්තෙ [Pg.199] ය්වායං ආයස්මා ච ලක්ඛණොති ලක්ඛණත්ථෙරො වුත්තො, එස ජටිලසහස්සබ්භන්තරෙ එහිභික්ඛූපසම්පදාය උපසම්පන්නො ආදිත්තපරියායාවසානෙ අරහත්තං පත්තො එකො මහාසාවකොති වෙදිතබ්බො. යස්මා පනෙස ලක්ඛණසම්පන්නෙන සබ්බාකාරපරිපූරෙන බ්‍රහ්මසමෙන අත්තභාවෙන සමන්නාගතො, තස්මා ‘‘ලක්ඛණො’’ති සඞ්ඛං ගතො. මහාමොග්ගල්ලානො පන පබ්බජිතදිවසතො සත්තමෙ දිවසෙ අරහත්තං පත්තො දුතියො අග්ගසාවකො.

២០២. ក្នុងលក្ខណសំយុត្ត ព្រះថេរៈណាដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ហៅថា "āyasmā ca lakkhaṇo" (ព្រះលក្ខណត្ថេរ) គប្បីជ្រាបថា ព្រះលក្ខណត្ថេរនោះ គឺជាមហាសាវកមួយអង្គ ក្នុងចំណោមពួកជដិលមួយពាន់នាក់ ដែលបានឧបសម្បទាដោយឯហិភិក្ខុឧបសម្បទា ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងពេលបញ្ចប់អាទិត្តបរិយាយសូត្រ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែព្រះថេរៈនោះ ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយអត្តភាពដ៏ពេញលេញគ្រប់លក្ខណៈ ស្មើនឹងរូបកាយនៃព្រហ្ម ហេតុនោះ ទើបលោកទទួលបាននាមថា "លក្ខណៈ"។ ចំណែកឯព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ គឺជាព្រះអគ្គសាវកទីពីរ ដែលបានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងថ្ងៃទី៧ គិតចាប់តាំងពីថ្ងៃដែលបានបួសមក។

සිතං පාත්වාකාසීති මන්දහසිතං පාතුඅකාසි, පකාසයි දස්සෙසීති වුත්තං හොති. කිං පන දිස්වා ථෙරො සිතං පාත්වාකාසීති? උපරි පාළියං ආගතං අට්ඨිකසඞ්ඛලිකං එකං පෙතලොකෙ නිබ්බත්තං සත්තං දිස්වා. තඤ්ච ඛො දිබ්බෙන චක්ඛුනා, න පසාදචක්ඛුනා. පසාදචක්ඛුස්ස හි එතෙ අත්තභාවා න ආපාථං ආගච්ඡන්ති. එවරූපං පන අත්තභාවං දිස්වා කාරුඤ්ඤෙ කත්තබ්බෙ කස්මා සිතං පාත්වාකාසීති? අත්තනො ච බුද්ධඤාණස්ස ච සම්පත්තිං සමනුස්සරණතො. තඤ්හි දිස්වා ථෙරො ‘‘අදිට්ඨසච්චෙන නාම පුග්ගලෙන පටිලභිතබ්බා එවරූපා අත්තභාවා මුත්තො අහං, ලාභා වත මෙ, සුලද්ධං වත මෙ’’ති අත්තනො ච සම්පත්තිං අනුස්සරිත්වා – ‘‘අහො බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණසම්පත්ති, ‘යො කම්මවිපාකො, භික්ඛවෙ, අචින්තෙය්‍යො න චින්තෙතබ්බො’ති දෙසෙසි, පච්චක්ඛං වත කත්වා බුද්ධා දෙසෙන්ති, සුප්පටිවිද්ධා බුද්ධානං ධම්මධාතූ’’ති එවං බුද්ධඤාණසම්පත්තිඤ්ච අනුස්සරිත්වා සිතං පාත්වාකාසීති.

ពាក្យថា sitaṃ pātvākāsi (ធ្វើការញញឹមឱ្យប្រាកដ) សេចក្តីថា ធ្វើការញញឹមបន្តិចបន្តួច (mandahasitaṃ) ឱ្យប្រាកដ គឺធ្វើឱ្យច្បាស់ ឱ្យឃើញច្បាស់។ ចុះព្រះថេរៈឃើញអ្វី ទើបធ្វើការញញឹមឱ្យប្រាកដ? ព្រោះបានឃើញសត្វមួយរូប ដែលកើតក្នុងប្រេតលោក មានតែរាងឆ្អឹង (aṭṭhikasaṅkhalika) ដែលមានមកក្នុងបាលីខាងលើ។ ហើយការឃើញនោះ គឺឃើញដោយទិព្វចក្ខុ មិនមែនឃើញដោយបសាទចក្ខុ (ភ្នែកសាច់) ឡើយ។ ព្រោះថា អត្តភាពទាំងឡាយនោះ មិនមកកាន់គន្លងនៃបសាទចក្ខុឡើយ។ ចុះកាលបើបានឃើញអត្តភាពមានសភាពយ៉ាងនេះហើយ គួរតែធ្វើនូវសេចក្តីអាណិតអាសូរ (kāruññe) ហេតុអ្វីក៏ព្រះថេរៈត្រឡប់ជាធ្វើការញញឹមឱ្យប្រាកដទៅវិញ? ឆ្លើយថា ព្រោះរលឹកឃើញនូវសម្បត្តិ (សេចក្តីបរិបូណ៌) របស់ខ្លួនផង របស់ព្រះពុទ្ធញ្ញាណផង។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈកាលបើឃើញប្រេតនោះហើយ ក៏រលឹកឃើញនូវសម្បត្តិរបស់ខ្លួនថា «អត្តភាពមានសភាពយ៉ាងនេះ ដែលបុគ្គលអ្នកមិនទាន់ឃើញសច្ចធម៌ (adiṭṭhasaccena) គប្បីបាន ឯអាត្មាអញរួចផុតហើយ លាភហ្ន៎ជាលាភរបស់អាត្មាអញ អាត្មាអញបានល្អហើយហ្ន៎» ដូច្នេះផង ហើយរលឹកឃើញនូវសេចក្តីបរិបូណ៌នៃព្រះពុទ្ធញ្ញាណរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «ឱ! ព្រះញ្ញាណសម្បត្តិរបស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កម្មវិបាកជាអចិន្តេយ្យ មិនគួរគិតឡើយ' ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទ្រង់ធ្វើឱ្យជាក់ស្តែងហើយ ទើបសម្តែង ធម៌ធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ព្រះអង្គទ្រង់ចាក់ធ្លុះល្អហើយហ្ន៎» យ៉ាងនេះ ទើបធ្វើការញញឹមឱ្យប្រាកដ។

අථ ලක්ඛණත්ථෙරො කස්මා න අද්දස, කිමස්ස දිබ්බචක්ඛු නත්ථීති? නො නත්ථි, මහාමොග්ගල්ලානො පන ආවජ්ජෙන්තො අද්දස, ඉතරො පන අනාවජ්ජනෙන න අද්දස. යස්මා පන ඛීණාසවා නාම න අකාරණා සිතං කරොන්ති, තස්මා තං ලක්ඛණත්ථෙරො පුච්ඡි කො නු ඛො, ආවුසො මොග්ගල්ලාන, හෙතු, කො පච්චයො සිතස්ස පාතුකම්මායාති? ථෙරො පන [Pg.200] යස්මා යෙහි අයං උපපත්ති සාමං අදිට්ඨා, තෙ දුස්සද්ධාපයා හොන්ති, තස්මා භගවන්තං සක්ඛිං කත්වා බ්‍යාකාතුකාමතාය අකාලො ඛො, ආවුසොතිආදිමාහ. තතො භගවතො සන්තිකෙ පුට්ඨො ඉධාහං, ආවුසොතිආදිනා නයෙන බ්‍යාකාසි.

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះលក្ខណត្ថេរមិនឃើញ? ព្រះថេរៈនោះគ្មានទិព្វចក្ខុឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនគ្មានទេ ប៉ុន្តែព្រះមហាមោគ្គល្លានកាលពិចារណា (āvajjento) ទើបឃើញ ឯព្រះថេរៈក្រៅពីនេះ (គឺព្រះលក្ខណៈ) មិនបានពិចារណា ទើបមិនឃើញ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ តែងមិនធ្វើការញញឹមដោយគ្មានហេតុ ហេតុនោះ ព្រះលក្ខណត្ថេរទើបសួរព្រះមហាមោគ្គល្លាននោះថា «ម្នាលអាវុសោ មោគ្គល្លាន អ្វីជាហេតុ អ្វីជាបច្ច័យ នៃការធ្វើការញញឹមឱ្យប្រាកដ?»។ ចំណែកព្រះថេរៈ (មោគ្គល្លាន) ព្រោះហេតុតែពួកជនណាដែលមិនបានឃើញការកើតឡើងនេះដោយខ្លួនឯង ពួកជននោះរមែងជឿបានដោយក្រ (dussaddhāpayā) ហេតុនោះ ព្រះថេរៈចង់ធ្វើព្រះដ៏មានព្រះភាគឱ្យជាសាក្សី រួចសឹមដោះស្រាយ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ម្នាលអាវុសោ មិនទាន់ដល់កាលគួរឡើយ»។ បន្ទាប់មក កាលដែលព្រះលក្ខណត្ថេរសួរក្នុងសំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបដោះស្រាយដោយន័យជាដើមថា «ម្នាលអាវុសោ អាត្មាអញក្នុងទីនេះ»។

තත්ථ අට්ඨිකසඞ්ඛලිකන්ති සෙතං නිම්මංසලොහිතං අට්ඨිසඞ්ඝාතං. ගිජ්ඣාපි කාකාපි කුලලාපීති එතෙපි යක්ඛගිජ්ඣා චෙව යක්ඛකාකා ච යක්ඛකුලලා ච පච්චෙතබ්බා. පාකතිකානං පන ගිජ්ඣාදීනං ආපාථම්පි එතං රූපං නාගච්ඡති. අනුපතිත්වා අනුපතිත්වාති අනුබන්ධිත්වා අනුබන්ධිත්වා. විතුදෙන්තීති අසිධාරූපමෙහි තිඛිණෙහි ලොහතුණ්ඩකෙහි විජ්ඣිත්වා විජ්ඣිත්වා ඉතො චිතො ච චරන්ති ගච්ඡන්ති. සා සුදං අට්ටස්සරං කරොතීති එත්ථ සුදන්ති නිපාතො, සා අට්ඨිකසඞ්ඛලිකා අට්ටස්සරං ආතුරස්සරං කරොතීති අත්ථො. අකුසලවිපාකානුභවනත්ථං කිර යොජනප්පමාණාපි තාදිසා අත්තභාවා නිබ්බත්තන්ති, පසාදුස්සදා ච හොන්ති පක්කගණ්ඩසදිසා. තස්මා සා අට්ඨිකසඞ්ඛලිකා බලවවෙදනාතුරා තාදිසං සද්දමකාසීති.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា aṭṭhikasaṅkhalikaṃ (រាងឆ្អឹង) សេចក្តីថា គំនរឆ្អឹងដ៏ស ដែលគ្មានសាច់និងឈាម។ ពាក្យថា Gijjhāpi kākāpi kulalāpīti (ទាំងត្មាត ទាំងក្អែក ទាំងសត្វខ្លែង) សេចក្តីថា សត្វទាំងនេះ គប្បីដឹងថាជាត្មាតយក្ស ក្អែកយក្ស និងខ្លែងយក្ស។ ព្រោះថា រូបប្រេតនោះ មិនមកកាន់គន្លងភ្នែកនៃពួកត្មាតជាដើមដែលជាសត្វធម្មតាឡើយ។ ពាក្យថា Anupatitvā anupatitvāti សេចក្តីថា ដេញតាមៗ (anubandhitvā anubandhitvā)។ ពាក្យថា Vitudentīti សេចក្តីថា ចឹកចាក់ៗ ដោយចំពុះដែកដ៏មុតស្រួច មានសភាពដូចជាផ្លែដាវ ហើយហើរទៅមកក្នុងទីនេះនិងទីនោះ។ ពាក្យថា Sā sudaṃ aṭṭassaraṃ karotīti ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា sudaṃ ជាសព្ទនិបាត សេចក្តីថា ប្រេតរាងឆ្អឹងនោះ តែងធ្វើនូវសម្លេងស្រែកយំដោយសេចក្តីឈឺចាប់ (āturassaraṃ)។ ឮថា អត្តភាពមានសភាពយ៉ាងនោះ សូម្បីមានទំហំប្រមាណមួយយោជន៍ ក៏រមែងកើតឡើង ដើម្បីសោយនូវផលនៃអកុសលកម្ម ហើយមានបសាទរូបដ៏ក្រាស់ (pasādussadā) ដូចជាបូសដែលទុំខ្ទុះ។ ហេតុនោះ ប្រេតរាងឆ្អឹងនោះ កាលត្រូវវេទនាដ៏ខ្លាំងក្លាគ្របសង្កត់ ទើបធ្វើនូវសម្លេងស្រែកយំយ៉ាងនោះ។

එවඤ්ච පන වත්වා පුන ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො ‘‘වට්ටගාමිසත්තා නාම එවරූපා අත්තභාවා න මුච්චන්තී’’ති සත්තෙසු කාරුඤ්ඤං පටිච්ච උප්පන්නං ධම්මසංවෙගං දස්සෙන්තො තස්ස මය්හං, ආවුසො, එතදහොසි අච්ඡරියං වත භොතිආදිමාහ. තතො භගවා ථෙරස්ස ආනුභාවං පකාසෙන්තො චක්ඛුභූතා වත, භික්ඛවෙ, සාවකා විහරන්තීතිආදිමාහ. තත්ථ චක්ඛු භූතං ජාතං උප්පන්නං එතෙසන්ති චක්ඛුභූතා, භූතචක්ඛුකා උප්පන්නචක්ඛුකා චක්ඛුං උප්පාදෙත්වා විහරන්තීති අත්ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. යත්‍ර හි නාමාති එත්ථ යත්‍රාති කාරණවචනං. තත්‍රායං අත්ථයොජනා – යස්මා නාම සාවකොපි එවරූපං ඤස්සති වා දක්ඛති වා සක්ඛිං වා කරිස්සති, තස්මා අවොචුම්හ – ‘‘චක්ඛුභූතා වත, භික්ඛවෙ, සාවකා විහරන්ති, ඤාණභූතා වත, භික්ඛවෙ, සාවකා විහරන්තී’’ති. පුබ්බෙව මෙ සො, භික්ඛවෙ, සත්තො දිට්ඨොති බොධිමණ්ඩෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපටිවෙධෙන අප්පමාණෙසු චක්කවාළෙසු අප්පමාණෙ සත්තනිකායෙ භවගතියොනිඨිතිනිවාසෙ ච පච්චක්ඛං කරොන්තෙන මයා පුබ්බෙව සො සත්තො දිට්ඨොති වදති.

លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ ព្រះមហាមោគ្គល្លានដ៏មានអាយុ កាលចង់បង្ហាញនូវធម្មសង្វេគ ដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីអាណិតអាសូរចំពោះសត្វទាំងឡាយថា «សត្វទាំងឡាយដែលអន្ទោលទៅក្នុងវដ្តសង្សារ តែងមិនរួចផុតចាកអត្តភាពមានសភាពយ៉ាងនេះឡើយ» ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ម្នាលអាវុសោ សេចក្តីត្រិះរិះនេះបានកើតឡើងដល់អាត្មាអញថា ឱ! អស្ចារ្យណាស់តើ»។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់ប្រកាសនូវអានុភាពរបស់ព្រះថេរៈ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សាវ័កទាំងឡាយជាអ្នកមានភ្នែក (cakkhubhūtā) រស់នៅហ្ន៎»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Cakkhubhūtā សេចក្តីថា សាវ័កទាំងឡាយណា មានចក្ខុ (គឺទិព្វចក្ខុញ្ញាណ) កើតឡើងហើយ ឈ្មោះថាជាអ្នកមានចក្ខុកើតឡើងហើយ គឺបង្កើតចក្ខុហើយរស់នៅ។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរ (គឺ ñāṇabhūtā) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Yatra hi nāma ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា yatra ជាពាក្យសម្តែងនូវហេតុ។ ការសម្រួលសេចក្តីក្នុងទីនោះ ដូចតទៅនេះ៖ ព្រោះហេតុតែសូម្បីសាវ័ក ក៏រមែងដឹង ឬឃើញ ឬនឹងធ្វើឱ្យជាសាក្សីនូវសភាពយ៉ាងនេះបាន ហេតុនោះ ទើបតថាគតពោលថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សាវ័កទាំងឡាយជាអ្នកមានភ្នែក រស់នៅហ្ន៎ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សាវ័កទាំងឡាយជាអ្នកមានប្រាជ្ញា (ñāṇabhūtā) រស់នៅហ្ន៎»។ ពាក្យថា Pubbeva me so, bhikkhave, satto diṭṭho សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សត្វនោះ តថាគតបានឃើញតាំងពីមុនមកម៉្លេះ» គឺតថាគតបានឃើញសត្វនោះតាំងពីមុនមកម៉្លេះ ក្នុងកាលដែលតថាគតធ្វើឱ្យជាក់ស្តែងនូវពួកសត្វដែលរកប្រមាណមិនបាន ក្នុងចក្រវាឡដែលរកប្រមាណមិនបាន និងទីតាំងនៃភព គតិ យោនី និងទីលំនៅ ដោយការចាក់ធ្លុះនូវសព្វញ្ញុត្តញ្ញាណ នាទៀបគល់ពោធិព្រឹក្ស។

ගොඝාතකොති [Pg.201] ගාවො වධිත්වා අට්ඨිතො මංසං මොචෙත්වා වික්කිණිත්වා ජීවිකං කප්පනකසත්තො. තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනාති තස්ස නානාචෙතනාහි ආයූහිතස්ස අපරාපරියකම්මස්ස. තත්‍ර හි යාය චෙතනාය නරකෙ පටිසන්ධි ජනිතා, තස්සා විපාකෙ පරික්ඛීණෙ අවසෙසකම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා ආරම්මණං කත්වා පුන පෙතාදීසු පටිසන්ධි නිබ්බත්තති, තස්මා සා පටිසන්ධි කම්මසභාගතාය ආරම්මණසභාගතාය වා ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසො’’ති වුච්චති. අයඤ්ච සත්තො එවං උප්පන්නො. තෙනාහ – ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනා’’ති. තස්ස කිර නරකා චවනකාලෙ නිම්මංසකතානං ගුන්නං අට්ඨිරාසියෙව නිමිත්තං අහොසි. සො පටිච්ඡන්නම්පි තං කම්මං විඤ්ඤූනං පාකටං විය කරොන්තො අට්ඨිසඞ්ඛලිකපෙතො ජාතො. පඨමං.

ពាក្យថា Goghātako សេចក្តីថា សត្វ (បុគ្គល) ដែលសម្លាប់គោទាំងឡាយ ហើយវះយកសាច់ចេញពីឆ្អឹង លក់ចិញ្ចឹមជីវិត។ ពាក្យថា Tasseva kammassa vipākāvasesena សេចក្តីថា ដោយសារចំណែកនៃផលដែលនៅសល់នៃអបរាបរិយវេទនីយកម្ម ដែលបុគ្គលនោះបានសន្សំទុកដោយចេតនាផ្សេងៗ។ ព្រោះថា ក្នុងចេតនាទាំងនោះ ចេតនាណាដែលឲ្យបដិសន្ធិក្នុងនរក កាលបើផលនៃចេតនានោះអស់ហើយ ក៏យកកម្មដែលនៅសល់ ឬកម្មនិមិត្ត ធ្វើជាអារម្មណ៍ ហើយទៅកើតបដិសន្ធិក្នុងពួកប្រេតជាដើមម្តងទៀត ហេតុនោះ បដិសន្ធិនោះ ទើបហៅថា «ចំណែកនៃផលដែលនៅសល់នៃកម្មនោះឯង» ព្រោះភាពជាសភាពនៃកម្ម ឬភាពជាសភាពនៃអារម្មណ៍។ សត្វនេះក៏កើតឡើងយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ដោយសារចំណែកនៃផលដែលនៅសល់នៃកម្មនោះឯង»។ ឮថា ក្នុងកាលដែលប្រេតនោះច្យុតចាកនរក គំនរឆ្អឹងនៃគោទាំងឡាយដែលគេវះយកសាច់ចេញអស់ហើយ បានលេចឡើងជាអារម្មណ៍ (និមិត្ត)។ ប្រេតនោះ កាលធ្វើនូវកម្មដែលលាក់កំបាំងនោះ ឱ្យប្រាកដដល់ពួកអ្នកប្រាជ្ញ ក៏កើតជាប្រេតរាងឆ្អឹង។ ទី១។

2. පෙසිසුත්තවණ්ණනා

២. ការពណ៌នាបេសិសូត្រ

203. මංසපෙසිවත්ථුස්මිං ගොඝාතකොති ගොමංසපෙසියො කත්වා සුක්ඛාපෙත්වා වල්ලූරවික්කයෙන අනෙකානි වස්සානි ජීවිකං කප්පෙසි, තෙනස්ස නරකා චවනකාලෙ මංසපෙසියෙව නිමිත්තං අහොසි. සො මංසපෙසිපෙතො ජාතො. දුතියං.

២០៣. ក្នុងរឿងប្រេតមានសាច់ជាដុំសំប៉ែត (Maṃsapesivatthu) ពាក្យថា goghātako សេចក្តីថា បុគ្គលនោះបានធ្វើសាច់គោឱ្យជាដុំសំប៉ែត ហើយហាលឱ្យស្ងួត លក់សាច់ក្រៀម (vallūra) ចិញ្ចឹមជីវិតអស់ច្រើនឆ្នាំ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងកាលដែលគាត់ច្យុតចាកនរក ដុំសាច់សំប៉ែតនោះឯង ក៏លេចឡើងជានិមិត្ត។ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានសាច់ជាដុំសំប៉ែត (maṃsapesipeto)។ ទី២។

3. පිණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

៣. ការពណ៌នាបិណ្ឌសូត្រ

204. මංසපිණ්ඩවත්ථුස්මිං සාකුණිකොති සකුණෙ ගහෙත්වා වික්කිණනකාලෙ නිප්පක්ඛචම්මෙ මංසපිණ්ඩමත්තෙ කත්වා වික්කිණන්තො ජීවිකං කප්පෙසි, තෙනස්ස නරකා චවනකාලෙ මංසපිණ්ඩොව නිමිත්තං අහොසි. සො මංසපිණ්ඩපෙතො ජාතො. තතියං.

២០៤. ក្នុងរឿងប្រេតមានសាច់ជាដុំមូល (Maṃsapiṇḍavatthu) ពាក្យថា sākuṇiko សេចក្តីថា ព្រានសត្វស្លាប ចាប់សត្វស្លាបទាំងឡាយមក ក្នុងកាលដែលនឹងលក់ ក៏បោចរោមនិងស្បែកចេញ ធ្វើឱ្យនៅសល់តែដុំសាច់មូលៗ ហើយលក់ចិញ្ចឹមជីវិត ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងកាលដែលគាត់ច្យុតចាកនរក ដុំសាច់មូលនោះឯង ក៏លេចឡើងជានិមិត្ត។ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានសាច់ជាដុំមូល (maṃsapiṇḍapeto)។ ទី៣។

4. නිච්ඡවිසුත්තවණ්ණනා

៤. ការពណ៌នានិច្ឆវិសូត្រ

205. නිච්ඡවිවත්ථුස්මිං තස්ස ඔරබ්භිකස්ස එළකෙ වධිත්වා වධිත්වා නිච්චම්මෙ කත්වා කප්පිතජීවිකස්ස පුරිමනයෙනෙව නිච්චම්මං එළකසරීරං නිමිත්තං අහොසි. සො නිච්ඡවිපෙතො ජාතො. චතුත්ථං.

២០៥. ក្នុងរឿងប្រេតគ្មានស្បែក (Nicchavivatthu) ព្រានពពែ (orabbhika) នោះ សម្លាប់ពពែទាំងឡាយ ហើយបកស្បែកចេញ ចិញ្ចឹមជីវិត ដោយន័យមុននោះឯង រាងកាយពពែដែលគ្មានស្បែក ក៏លេចឡើងជានិមិត្ត។ គាត់ក៏កើតជាប្រេតគ្មានស្បែក (nicchavipeto)។ ទី៤។

5. අසිලොමසුත්තවණ්ණනා

៥. ការពណ៌នាអសិលោមសូត្រ

206. අසිලොමවත්ථුස්මිං [Pg.202] සො සූකරිකො දීඝරත්තං නිවාපපුට්ඨෙ සූකරෙ අසිනා වධිත්වා වධිත්වා දීඝරත්තං ජීවිකං කප්පෙසි, තස්ස උක්ඛිත්තාසිකභාවොව නිමිත්තං අහොසි. තස්මා අසිලොමපෙතො ජාතො. පඤ්චමං.

២០៦. ក្នុងរឿងប្រេតមានរោមជាដាវ (Asilomavatthu) ព្រានជ្រូកនោះ សម្លាប់ជ្រូកទាំងឡាយដែលគេចិញ្ចឹមដោយចំណី អស់កាលជាយូរអង្វែង ដោយដាវ ចិញ្ចឹមជីវិតអស់កាលជាយូរអង្វែង ភាពនៃខ្លួនលើកដាវឡើង ក៏លេចឡើងជានិមិត្តដល់គាត់។ ហេតុនោះ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានរោមជាដាវ (asilomapeto)។ ទី៥។

6. සත්තිසුත්තවණ්ණනා

៦. ការពណ៌នាសត្តិសូត្រ

207. සත්තිලොමවත්ථුස්මිං සො මාගවිකො එකං මිගඤ්ච සත්තිඤ්ච ගහෙත්වා වනං ගන්ත්වා තස්ස මිගස්ස සමීපං ආගතාගතෙ මිගෙ සත්තියා විජ්ඣිත්වා මාරෙසි, තස්ස සත්තියා විජ්ඣනකභාවොයෙව නිමිත්තං අහොසි. තස්මා සත්තිලොමපෙතො ජාතො. ඡට්ඨං.

២០៧. ក្នុងរឿងប្រេតមានរោមជាលំពែង (Sattilomavatthu) ព្រានព្រៃ (māgavika) នោះ កាន់យកសត្វម្រឹគធ្នាក់មួយ និងលំពែង ចូលទៅកាន់ព្រៃ ហើយចាក់សម្លាប់ពួកម្រឹគដែលមកជិតម្រឹគធ្នាក់នោះ ដោយលំពែង ភាពនៃការចាក់ដោយលំពែងនោះឯង ក៏លេចឡើងជានិមិត្តដល់គាត់។ ហេតុនោះ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានរោមជាលំពែង (sattilomapeto)។ ទី៦។

7. උසුලොමසුත්තවණ්ණනා

៧. ការពណ៌នាឧសុលោមសូត្រ

208. උසුලොමවත්ථුස්මිං කාරණිකොති රාජාපරාධිකෙ අනෙකාහි කාරණාහි පීළෙත්වා අවසානෙ කණ්ඩෙන විජ්ඣිත්වා මාරණකපුරිසො. සො කිර ‘‘අමුකස්මිං පදෙසෙ විද්ධො මරතී’’ති ඤත්වාව විජ්ඣති. තස්සෙවං ජීවිකං කප්පෙත්වා නරකෙ උප්පන්නස්ස තතො පක්කාවසෙසෙන ඉධූපපත්තිකාලෙ උසුනා විජ්ඣනභාවොයෙව නිමිත්තං අහොසි. තස්මා උසුලොමපෙතො ජාතො. සත්තමං.

២០៨. ក្នុងរឿងប្រេតមានរោមជាព្រួញ (Usulomavatthu) ពាក្យថា kāraṇiko សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកធ្វើទារុណកម្ម គឺអ្នកសម្លាប់មនុស្ស ដោយការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដល់អ្នកមានទោសចំពោះព្រះរាជា (rājāparādhike) ដោយទារុណកម្មផ្សេងៗ ហើយចុងក្រោយ ក៏បាញ់សម្លាប់ដោយព្រួញ។ ឮថា បុគ្គលនោះដឹងច្បាស់ថា «បើបាញ់ចំត្រង់កន្លែងនេះ នឹងស្លាប់» ទើបបាញ់។ កាលដែលគាត់ចិញ្ចឹមជីវិតយ៉ាងនេះ ហើយទៅកើតក្នុងនរក លុះច្យុតចាកនរកនោះ ដោយផលកម្មដែលនៅសល់ កាលមកកើតក្នុងទីនេះ ភាពនៃការបាញ់ដោយព្រួញនោះឯង ក៏លេចឡើងជានិមិត្ត។ ហេតុនោះ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានរោមជាព្រួញ (usulomapeto)។ ទី៧។

8. සූචිලොමසුත්තවණ්ණනා

៨. ការពណ៌នាសូសិលោមសូត្រ

209. සූචිලොමවත්ථුස්මිං සූතොති අස්සදමකො. ගොදමකොතිපි වදන්තියෙව. තස්ස පතොදසූචියා විජ්ඣනභාවොයෙව නිමිත්තං අහොසි. තස්මා සූචිලොමපෙතො ජාතො. අට්ඨමං.

២០៩. ក្នុងរឿងប្រេតមានរោមជាម្ជុល (Sūcilomavatthu) ពាក្យថា sūto សេចក្តីថា នាយសារថីបង្ហាត់សេះ (assadamako)។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា នាយសារថីបង្ហាត់គោ (godamako) ដូច្នេះក៏មាន។ ភាពនៃការចាក់ដោយជន្លួញមានម្ជុល (patodasūci) នោះឯង ក៏លេចឡើងជានិមិត្តដល់គាត់។ ហេតុនោះ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានរោមជាម្ជុល (sūcilomapeto)។ ទី៨។

9. දුතියසූචිලොමසුත්තවණ්ණනා

៩. ការពណ៌នាសូសិលោមសូត្រទី២

210. දුතියෙ සූචිලොමවත්ථුස්මිං සූචකොති පෙසුඤ්ඤකාරකො. සො කිර මනුස්සෙ අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච භින්දි, රාජකුලෙ ච ‘‘ඉමස්ස ඉමං නාම අත්ථි, ඉමිනා ඉදං නාම කත’’න්ති සූචෙත්වා සූචෙත්වා අනයබ්‍යසනං පාපෙසි. තස්මා යථා තෙන සූචෙත්වා මනුස්සා භින්නා, තථා සූචීහි භෙදනදුක්ඛං [Pg.203] පච්චනුභොතුං කම්මමෙව නිමිත්තං කත්වා සූචිලොමපෙතො ජාතො. නවමං.

២១០. ក្នុងរឿងប្រេតមានរោមជាម្ជុលទីពីរ ពាក្យថា sūcako សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកញុះញង់ (pesuññakārako)។ ឮថា បុគ្គលនោះបានបំបែកបំបាក់មនុស្សទាំងឡាយឱ្យបែកបាក់គ្នាផង ញុះញង់ក្នុងរាជត្រកូលថា «អ្នកនេះមានរបស់ឈ្មោះនេះ អ្នកនេះបានធ្វើការងារឈ្មោះនេះ» ញុះញង់រឿយៗ ធ្វើឱ្យដល់នូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយដ៏ធំធេង។ ហេតុនោះ គាត់ញុះញង់ធ្វើឱ្យមនុស្សបែកបាក់គ្នាយ៉ាងណា ក៏ត្រូវសោយនូវទុក្ខវេទនាដោយការចាក់ទម្លុះនៃម្ជុលទាំងឡាយយ៉ាងនោះ ដោយយកកម្មនោះឯងធ្វើជានិមិត្ត ហើយកើតជាប្រេតមានរោមជាម្ជុល។ ទី៩។

10. කුම්භණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

១០. ការពណ៌នាកុម្ភណ្ឌសូត្រ

211. අණ්ඩභාරිවත්ථුස්මිං ගාමකූටකොති විනිච්ඡයාමච්චො. තස්ස කම්මසභාගතාය කුම්භමත්තා මහාඝටප්පමාණා අණ්ඩා අහෙසුං. සො හි යස්මා රහො පටිච්ඡන්නෙ ඨානෙ ලඤ්ජං ගහෙත්වා කූටවිනිච්ඡයෙන පාකටං දොසං කරොන්තො සාමිකෙ අස්සාමිකෙ අකාසි, තස්මාස්ස රහස්සං අඞ්ගං පාකටං නිබ්බත්තං. යස්මා දණ්ඩං පට්ඨපෙන්තො පරෙසං අසය්හං භාරං ආරොපෙසි, තස්මාස්ස රහස්සං අඞ්ගං අසය්හභාරො හුත්වා නිබ්බත්තං. යස්මා යස්මිං ඨානෙ ඨිතෙන සමෙන භවිතබ්බං, තස්මිං ඨත්වා විසමො අහොසි, තස්මාස්ස රහස්සඞ්ගෙ විසමා නිසජ්ජාව අහොසීති. දසමං.

២១១. ក្នុងរឿងប្រេតទ្រទ្រង់នូវពងស្វាស (Aṇḍabhārivatthu) ពាក្យថា gāmakūṭako សេចក្តីថា អាមាត្យអ្នកកាត់ក្តី (vinicchayāmacco)។ ព្រោះភាពជាសភាពនៃកម្មរបស់គាត់ ពងស្វាសទាំងឡាយក៏មានទំហំប៉ុនក្អមធំៗ។ ព្រោះថា គាត់ទទួលសំណូកក្នុងទីកំបាំងស្ងាត់ ហើយកាត់ក្តីដោយវៀចវេរ ធ្វើអ្នកមានទោសឱ្យលេចធ្លោឡើង ធ្វើម្ចាស់ទ្រព្យមិនឱ្យជាម្ចាស់ទ្រព្យ ហេតុនោះ អវយវៈកំបាំងរបស់គាត់ ទើបកើតឡើងឱ្យឃើញច្បាស់។ ព្រោះកាលដែលគាត់ដាក់ទណ្ឌកម្ម តែងដាក់បន្ទុកដ៏ធ្ងន់ដែលអ្នកដទៃមិនអាចទ្រាំទ្របាន ហេតុនោះ អវយវៈកំបាំងរបស់គាត់ ទើបក្លាយជាបន្ទុកដ៏ធ្ងន់ដែលមិនអាចទ្រាំទ្របាន ហើយកើតឡើង។ ព្រោះគាត់ស្ថិតនៅក្នុងទីកាត់ក្តីដែលគួរតែមានសេចក្តីស្មោះត្រង់ (ស្មើគ្នា) បែរជាមានសេចក្តីវៀចវេរ (មិនស្មើគ្នា) ទៅវិញ ហេតុនោះ ការអង្គុយមិនស្មើគ្នា (មិនស្រួល) លើអវយវៈកំបាំង ទើបមានដល់គាត់។ ទី១០។

පඨමො වග්ගො.

វគ្គទី១ ចប់។

2. දුතියවග්ගො

២. វគ្គទី២។

1. සසීසකසුත්තවණ්ණනා

១. ការពណ៌នាសសីសកសូត្រ

212. පාරදාරිකවත්ථුස්මිං සො සත්තො පරස්ස රක්ඛිතගොපිතං සස්සාමිකං ඵස්සං ඵුසන්තො මීළ්හසුඛෙන කාමසුඛෙන චිත්තං රමයිත්වා කම්මසභාගතාය ගූථඵස්සං ඵුසන්තො දුක්ඛමනුභවිතුං තත්ථ නිබ්බත්තො. පඨමං.

២១២. ក្នុងរឿងប្រេតប្រព្រឹត្តខុសក្នុងភរិយាអ្នកដទៃ (Pāradārikavatthu) សត្វនោះ កាលពាល់ត្រូវនូវការប៉ះពាល់នៃស្រ្តីដែលមានស្វាមី ដែលអ្នកដទៃរក្សាការពារហើយ ញ៉ាំងចិត្តឱ្យត្រេកអរដោយកាមសុខ ដែលជាសុខដូចជាលាមក (mīḷhasukha) ព្រោះភាពជាសភាពនៃកម្ម ទើបទៅកើតក្នុងទីនោះ ដើម្បីសោយទុក្ខវេទនា ដោយការប៉ះពាល់នូវលាមក។ ទី១។

2. ගූථඛාදසුත්තවණ්ණනා

២. ការពណ៌នាគូថខាទសូត្រ

213. දුට්ඨබ්‍රාහ්මණවත්ථු පාකටමෙව. දුතියං.

២១៣. រឿងព្រាហ្មណ៍ទ្រុស្តសីល (Duṭṭhabrāhmaṇavatthu) គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ ទី២។

3. නිච්ඡවිත්ථිසුත්තවණ්ණනා

៣. ការពណ៌នានិច្ឆវិត្ថិសូត្រ

214. නිච්ඡවිත්ථිවත්ථුස්මිං යස්මා මාතුගාමො නාම අත්තනො ඵස්සෙ අනිස්සරො, සා ච තං සාමිකස්ස සන්තකං ඵස්සං ථෙනෙත්වා පරෙසං අභිරතිං උප්පාදෙසි, තස්මා කම්මසභාගතාය සුඛසම්ඵස්සා වට්ටිත්වා දුක්ඛසම්ඵස්සං අනුභවිතුං නිච්ඡවිත්ථී හුත්වා උප්පන්නා. තතියං.

២១៤. ក្នុងរឿងស្រ្តីគ្មានស្បែក (Nicchavitthivatthu) ព្រោះថា ធម្មតាស្រ្តីរមែងមិនមែនជាធំក្នុងការប៉ះពាល់របស់ខ្លួនឡើយ នាងនោះបានលួចលាក់នូវការប៉ះពាល់ដែលជាទ្រព្យរបស់ស្វាមី ហើយញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឱ្យកើតឡើងដល់បុរសដទៃ ហេតុនោះ ព្រោះភាពជាសភាពនៃកម្ម នាងក៏ឃ្លាតចាកការប៉ះពាល់ជាសុខ ហើយកើតជាស្រ្តីគ្មានស្បែក ដើម្បីសោយនូវការប៉ះពាល់ជាទុក្ខ។ ទី៣។

4. මඞ්ගුලිත්ථිසුත්තවණ්ණනා

៤. ការពណ៌នាមង្គុលិត្ថិសូត្រ

215. මඞ්ගුලිත්ථිවත්ථුස්මිං [Pg.204] මඞ්ගුලින්ති විරූපං දුද්දසිකං බීභච්ඡං. සා කිර යක්ඛදාසිකම්මං කරොන්තී ‘‘ඉමිනා ච ඉමිනා ච එවං බලිකම්මෙ කතෙ අයං නාම තුම්හාකං වඩ්ඪි භවිස්සතී’’ති මහාජනස්ස ගන්ධපුප්ඵාදීනි වඤ්චනාය ගහෙත්වා මහාජනං දුද්දිට්ඨිං මිච්ඡාදිට්ඨිං ගණ්හාපෙසි, තස්මා තාය කම්මසභාගතාය ගන්ධපුප්ඵාදීනං ථෙනිතත්තා දුග්ගන්ධා, දුද්දස්සනස්ස ගාහිතත්තා දුද්දසිකා විරූපා බීභච්ඡා හුත්වා නිබ්බත්තා. චතුත්ථං.

២១៥. ក្នុងរឿងស្រីមានរូបអាក្រក់ (មង្គុលិឥត្ថីវត្ថុ) ពាក្យថា maṅguḷi សេចក្តីថា មានរូបអាក្រក់ មើលទៅមិនល្អ គួរឲ្យខ្ពើមរអើម។ បានឮថា នាងនោះកាលធ្វើការងារជាអ្នកបម្រើរបស់យក្ស (យក្ខទាសី) បានបញ្ឆោតយកគ្រឿងក្រអូប និងផ្កាឈើជាដើមរបស់មហាជន ដោយពាក្យថា «កាលបើការធ្វើពលិការយ៉ាងនេះៗ ត្រូវបានធ្វើឡើងដោយវត្ថុនេះៗហើយ សេចក្តីចម្រើនឈ្មោះនេះនឹងមានដល់អ្នករាល់គ្នា» ដូច្នេះ ហើយធ្វើឲ្យមហាជនកាន់យកនូវទិដ្ឋិអាក្រក់ គឺមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយសារកម្មសភាវៈនោះ ព្រោះតែការលួចយកគ្រឿងក្រអូប និងផ្កាឈើជាដើម នាងទើបមានក្លិនខ្លួនស្អុយ ហើយព្រោះតែការធ្វើឲ្យគេកាន់យកនូវទិដ្ឋិអាក្រក់ នាងទើបទៅកើតជាស្រីមានរូបអាក្រក់ មើលទៅមិនល្អ គួរឲ្យខ្ពើមរអើម។ ចប់ ទី៤។

5. ඔකිලිනීසුත්තවණ්ණනා

៥. អដ្ឋកថាឱកិលិនីសូត្រ

216. ඔකිලිනීවත්ථුස්මිං උප්පක්කං ඔකිලිනිං ඔකිරිනින්ති සා කිර අඞ්ගාරචිතකෙ නිපන්නා විප්ඵන්දමානා විපරිවත්තමානා පච්චති, තස්මා උප්පක්කා චෙව හොති උණ්හෙන අග්ගිනා පක්කසරීරා, ඔකිලිනී ච කිලින්නසරීරා, බින්දූනිස්සා සරීරතො පග්ඝරන්ති, ඔකිරිනී ච අඞ්ගාරසම්පරිකිණ්ණා. තස්සා හි හෙට්ඨතොපි කිංසුකපුප්ඵවණ්ණා අඞ්ගාරා, උභයපස්සෙසුපි, ආකාසතොපිස්සා උපරි පතන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘උප්පක්කං ඔකිලිනිං ඔකිරිනි’’න්ති. සා ඉස්සාපකතා සපත්තිං අඞ්ගාරකටාහෙන ඔකිරීති තස්ස කිර රඤ්ඤො එකා නාටකිනී අඞ්ගාරකටාහං සමීපෙ ඨපෙත්වා ගත්තතො උදකං පුඤ්ඡති, පාණිනා ච සෙදං කරොති. රාජාපි තාය සද්ධිං කථඤ්ච කරොති, පරිතුට්ඨාකාරඤ්ච දස්සෙති. අග්ගමහෙසී තං අසහමානා ඉස්සාපකතා හුත්වා අචිරපක්කන්තස්ස රඤ්ඤො තං අඞ්ගාරකටාහං ගහෙත්වා තස්සා උපරි අඞ්ගාරෙ ඔකිරි. සා තං කම්මං කත්වා තාදිසංයෙව විපාකං පච්චනුභවිතුං පෙතලොකෙ නිබ්බත්තා. පඤ්චමං.

២១៦. ក្នុងរឿងនាងឱកិលិនី (ស្រីមានខ្លួនហូរហៀរដោយទឹកខ្ទុះ) ពាក្យថា uppakkaṃ okiliniṃ okiriniṃ សេចក្តីថា នាងនោះដេកននៀលនៅលើគំនររងើកភ្លើង បម្រះននៀលទៅមក ឆ្អិនឆ្អៅ។ ព្រោះហេតុនោះ នាងទើបឈ្មោះថា uppakkā គឺមានរាងកាយឆ្អិនខ្លោចដោយភ្លើងដ៏ក្តៅ ឈ្មោះថា okilinī គឺមានរាងកាយទទឹកជោកដោយទឹកខ្ទុះហូរចេញពីសរីរាង្គជាតំណក់ៗ និងឈ្មោះថា okirinī គឺមានរងើកភ្លើងរាយប៉ាយពាសពេញរាងកាយ។ ព្រោះថា រងើកភ្លើងមានពណ៌ដូចជាផ្កាចារ តែងឆេះរោលរាលនាងទាំងពីខាងក្រោម ទាំងចំហៀងទាំងសងខាង និងធ្លាក់ចុះពីអាកាសមកលើក្បាលរបស់នាងទៀតផង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «uppakkaṃ okiliniṃ okirini» (មានរាងកាយឆ្អិនខ្លោច ហូរហៀរដោយទឹកខ្ទុះ និងមានរងើកភ្លើងរាយប៉ាយពាសពេញ)។ ក្នុងពាក្យថា «នាងត្រូវសេចក្តីច្រណែនគ្របសង្កត់ហើយ បានស្រោចស្រពនូវស្រីរួមប្តីដោយឆ្នាំងរងើកភ្លើង» នោះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ឮថា ស្រីរបាំម្នាក់របស់ព្រះរាជាអង្គនោះ បានដាក់ឆ្នាំងរងើកភ្លើងទុកជិតខ្លួន ហើយជូតទឹកពីសរីរាង្គ និងជូតញើសដោយដៃ។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់សន្ទនាជាមួយនាងនោះ និងសម្តែងនូវអាការៈត្រេកអរ។ ព្រះអគ្គមហេសីមិនអាចអត់ទ្រាំនឹងអាការៈនោះបាន ត្រូវសេចក្តីច្រណែនគ្របសង្កត់ហើយ កាលដែលព្រះរាជាយាងចេញទៅមិនទាន់បានយូរប៉ុន្មាន ក៏យកឆ្នាំងរងើកភ្លើងនោះទៅស្រោចស្រពរងើកភ្លើងពីលើស្រីរបាំនោះ។ នាងអគ្គមហេសីនោះធ្វើកម្មនោះហើយ ក៏ទៅកើតក្នុងប្រេតលោក ដើម្បីទទួលរងផលកម្មដ៏សមគួរនោះឯង។ ចប់ ទី៥។

6. අසීසකසුත්තවණ්ණනා

៦. អដ្ឋកថាអសីសកសូត្រ

217. චොරඝාතවත්ථුස්මිං සො රඤ්ඤො ආණාය දීඝරත්තං චොරානං සීසානි ඡින්දිත්වා පෙතලොකෙ නිබ්බත්තන්තො අසීසකං කබන්ධං හුත්වා නිබ්බත්ති. ඡට්ඨං.

២១៧. ក្នុងរឿងអ្នកសម្លាប់ចោរ (ចោរឃាតកវត្ថុ) បុរសអ្នកសម្លាប់ចោរនោះ ដោយសារតែបញ្ជារបស់ព្រះរាជា បានកាត់ក្បាលចោរទាំងឡាយអស់កាលជាយូរអង្វែង កាលទៅកើតក្នុងប្រេតលោក ក៏កើតជាប្រេតគ្មានក្បាល (អសីសកប្រេត) មានតែដងខ្លួន。 ចប់ ទី៦។

7-11. පාපභික්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා

៧-១១. អដ្ឋកថាបាបភិក្ខុសូត្រជាដើម

218-222. භික්ඛුවත්ථුස්මිං [Pg.205] පාපභික්ඛූති ලාමකභික්ඛු. සො කිර ලොකස්ස සද්ධාදෙය්‍යෙ චත්තාරො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජිත්වා කායවචීද්වාරෙහි අසංයතො භින්නාජීවො චිත්තකෙළිං කීළන්තො විචරි. තතො එකං බුද්ධන්තරං නිරයෙ පච්චිත්වා පෙතලොකෙ නිබ්බත්තන්තො භික්ඛුසදිසෙනෙව අත්තභාවෙන නිබ්බත්ති. භික්ඛුනීසික්ඛමානාසාමණෙරසාමණෙරීවත්ථූසුපි අයමෙව විනිච්ඡයො. සත්තමාදීනි.

២១៨-២២២. ក្នុងរឿងភិក្ខុ (ភិក្ខុវត្ថុ) ពាក្យថា pāpabhikkhu សេចក្តីថា ភិក្ខុដ៏លាមក។ ឮថា ភិក្ខុដ៏លាមកនោះ បរិភោគនូវបច្ច័យ ៤ ដែលជាទេយ្យធម៌ជាទីជ្រះថ្លារបស់សត្វលោក ហើយជាអ្នកមិនសង្រួមតាមទ្វារកាយនិងវាចា មានអាជីវៈខូចបង់ ត្រេកត្រអាលនឹងការលេងសប្បាយតាមចិត្ត។ ភិក្ខុនោះឆេះនៅក្នុងនរកអស់មួយពុទ្ធន្តរ ហើយកាលមកកើតក្នុងប្រេតលោក ក៏កើតមានអត្តភាពដូចជាភិក្ខុដែរ។ សូម្បីក្នុងរឿងភិក្ខុនី សិក្ខមានា សាមណេរ និងសាមណេរី ក៏មានសេចក្តីសម្រេចយ៉ាងនេះដូចគ្នាដែរ។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៧ ជាដើម ចប់ហើយ។

ලක්ඛණසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយលក្ខណសំយុត្ត ចប់ហើយ។

9. ඔපම්මසංයුත්තං

៩. ឱបម្មសំយុត្ត

1. කූටසුත්තවණ්ණනා

១. អដ្ឋកថាកូដសូត្រ

223. ඔපම්මසංයුත්තස්ස [Pg.206] පඨමෙ කූටං ගච්ඡන්තීති කූටඞ්ගමා. කූටං සමොසරන්තීති කූටසමොසරණා. කූටසමුග්ඝාතාති කූටස්ස සමුග්ඝාතෙන. අවිජ්ජාසමුග්ඝාතාති අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජාය සමුග්ඝාතෙන. අප්පමත්තාති සතියා අවිප්පවාසෙ ඨිතා හුත්වා. පඨමං.

២២៣. ក្នុងសូត្រទី១ នៃឱបម្មសំយុត្ត ពាក្យថា kūṭaṃ gacchantīti kūṭaṅgamā សេចក្តីថា បង្កង់ទាំងឡាយណាដែលឆ្ពោះទៅរកកំពូល ហេតុនោះ បង្កង់ទាំងនោះឈ្មោះថា ឆ្ពោះទៅរកកំពូល។ ពាក្យថា kūṭaṃ samosarantīti kūṭasamosaraṇā សេចក្តីថា បង្កង់ទាំងឡាយនោះមកប្រជុំគ្នានៅកំពូល ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មានកំពូលជាទីប្រជុំ។ ពាក្យថា kūṭasamugghātā សេចក្តីថា ដោយការដកចេញនូវកំពូល。 ពាក្យថា avijjāsamugghātā សេចក្តីថា ដោយការកម្ចាត់បង់នូវអវិជ្ជាដោយអរហត្តមគ្គ។ ពាក្យថា appamattā សេចក្តីថា ជាអ្នកតាំងនៅក្នុងការមិនប្រាសចាកសតិ។ ចប់ ទី១។

2. නඛසිඛසුත්තවණ්ණනා

២. អដ្ឋកថានខសិខសូត្រ

224. දුතියෙ මනුස්සෙසු පච්චාජායන්තීති යෙ මනුස්සලොකතො චුතා මනුස්සෙසු ජායන්ති, තෙ එවං අප්පකාති අධිප්පායො. අඤ්ඤත්‍ර මනුස්සෙහීති යෙ පන මනුස්සලොකතො චුතා ඨපෙත්වා මනුස්සලොකං චතූසු අපායෙසු පච්චාජායන්ති, තෙ මහාපථවියං පංසු විය බහුතරා. ඉමස්මිඤ්ච සුත්තෙ දෙවාපි මනුස්සෙහෙව සඞ්ගහිතා. තස්මා යථා මනුස්සෙසු ජායන්තා අප්පකා, එවං දෙවෙසුපීති වෙදිතබ්බා. දුතියං.

២២៤. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា ye manussesu paccājāyanti សេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយណាដែលច្យុតចាកមនុស្សលោកហើយ មកកើតក្នុងពួកមនុស្សវិញ សត្វទាំងនោះមានចំនួនតិចតួចតែប៉ុណ្ណោះ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា aññatra manussehi សេចក្តីថា ចំណែកឯសត្វទាំងឡាយណាដែលច្យុតចាកមនុស្សលោកហើយ វៀរលែងតែមនុស្សលោកទៅ ទៅកើតក្នុងអបាយភូមិទាំង៤ សត្វទាំងនោះមានចំនួនច្រើនដូចជាធូលីដីនៅលើមហាប្រថពី។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ សូម្បីតែទេវតាទាំងឡាយក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលជាមួយមនុស្សដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ គួរដឹងថា សត្វដែលទៅកើតក្នុងពួកទេវតា ក៏មានចំនួនតិចតួច ដូចជាសត្វដែលមកកើតក្នុងពួកមនុស្សដែរ។ ចប់ ទី២។

3. කුලසුත්තවණ්ණනා

៣. អដ្ឋកថាកុលសូត្រ

225. තතියෙ සුප්පධංසියානීති සුවිහෙඨියානි. කුම්භත්ථෙනකෙහීති යෙ පරඝරං පවිසිත්වා දීපාලොකෙන ඔලොකෙත්වා පරභණ්ඩං හරිතුකාමා ඝටෙ දීපං කත්වා පවිසන්ති, තෙ කුම්භත්ථෙනකා නාම, තෙහි කුම්භත්ථෙනකෙහි. සුප්පධංසියො හොති අමනුස්සෙහීති මෙත්තාභාවනාරහිතං පංසුපිසාචකා විධංසයන්ති, පගෙව උළාරා අමනුස්සා. භාවිතාති වඩ්ඪිතා. බහුලීකතාති පුනප්පුනං කතා. යානීකතාති යුත්තයානං විය කතා. වත්ථුකතාති පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු විය කතා. අනුට්ඨිතාති අධිට්ඨිතා. පරිචිතාති සමන්තතො චිතා සුවඩ්ඪිතා. සුසමාරද්ධාති චිත්තෙන සුට්ඨු සමාරද්ධා. තතියං.

២២៥. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា suppadhaṃsiyāni សេចក្តីថា ងាយនឹងបៀតបៀនបាន។ ពាក្យថា kumbhatthenakehi សេចក្តីថា ពួកចោរណាដែលចូលទៅក្នុងផ្ទះអ្នកដទៃ ហើយចង់លួចទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃដោយមើលនឹងពន្លឺចង្កៀង ក៏ធ្វើចង្កៀងដាក់ក្នុងក្អមហើយចូលទៅ ពួកចោរទាំងនោះឈ្មោះថា កុម្ភត្ថេនកៈ (ចោរលួចដោយប្រើក្អមបាំងចង្កៀង) សេចក្តីថា ដោយពួកចោរលួចដោយប្រើក្អមបាំងចង្កៀងទាំងនោះ។ ពាក្យថា suppadhaṃsiyo hoti amanussehi សេចក្តីថា ពួកភីសាចដី (បិសាចដី) តែងបំផ្លាញភិក្ខុដែលប្រាសចាកមេត្តាភាវនាបានដោយងាយ ចំណែកឯពួកអមនុស្សដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ ពាក្យថា bhāvitā សេចក្តីថា ចម្រើនហើយ។ ពាក្យថា bahulīkatā សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យរឿយៗហើយ។ ពាក្យថា yānīkatā សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដូចជាយានដែលទឹមល្អហើយ។ ពាក្យថា vatthukatā សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាទីតាំង ដូចជាទីធ្លាផ្ទះ។ ពាក្យថា anuṭṭhitā សេចក្តីថា តាំងនៅមាំមួនហើយ។ ពាក្យថា paricitā សេចក្តីថា សន្សំទុកជុំវិញ គឺចម្រើនល្អហើយ។ ពាក្យថា susamāraddhā សេចក្តីថា ប្រារព្ធល្អហើយដោយចិត្ត។ ចប់ ទី៣។

4. ඔක්ඛාසුත්තවණ්ණනා

៤. អដ្ឋកថាឱក្ខាសូត្រ

226. චතුත්ථෙ ඔක්ඛාසතන්ති මහාමුඛඋක්ඛලීනං සතං. දානං දදෙය්‍යාති පණීතභොජනභරිතානං මහාඋක්ඛලීනං සතං දානං දදෙය්‍ය. ‘‘උක්කාසත’’න්තිපි පාඨො[Pg.207], තස්ස දණ්ඩදීපිකාසතන්ති අත්ථො. එකාය පන දීපිකාය යත්තකෙ ඨානෙ ආලොකො හොති, තතො සතගුණං ඨානං සත්තහි රතනෙහි පූරෙත්වා දානං දදෙය්‍යාති අත්ථො. ගද්දුහනමත්තන්ති ගොදුහනමත්තං, ගාවියා එකවාරං අග්ගථනාකඩ්ඪනමත්තන්ති අත්ථො. ගන්ධඌහනමත්තං වා, ද්වීහි අඞ්ගුලීහි ගන්ධපිණ්ඩං ගහෙත්වා එකවාරං ඝායනමත්තන්ති අත්ථො. එත්තකම්පි හි කාලං යො පන ගබ්භපරිවෙණවිහාරූපචාර පරිච්ඡෙදෙන වා චක්කවාළපරිච්ඡෙදෙන වා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු වා සබ්බසත්තෙසු හිතඵරණං මෙත්තචිත්තං භාවෙතුං සක්කොති, ඉදං තතො එකදිවසං තික්ඛත්තුං දින්නදානතො මහප්ඵලතරං. චතුත්ථං.

២២៦. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា okkhāsataṃ សេចក្តីថា ឆ្នាំងស្លដ៏ធំមួយរយ។ ពាក្យថា dānaṃ dadeyya សេចក្តីថា គប្បីថ្វាយទាននូវឆ្នាំងស្លដ៏ធំមួយរយដែលពេញដោយភោជនាហារដ៏សម្រិតសម្រាំង។ មានបាឋៈមួយទៀតថា «ukkāsataṃ» ប្រែថា ចង្កៀងដងមួយរយ។ សេចក្តីពន្យល់ថា គប្បីបំពេញទីកន្លែងដែលមានពន្លឺភ្លឺជាងពន្លឺចង្កៀងមួយដងដល់ទៅមួយរយដង ដោយរតនៈទាំង៧ ហើយថ្វាយជាទាន។ ពាក្យថា gadduhanamattaṃ សេចក្តីថា ត្រឹមតែការរឹតទឹកដោះគោមួយដង គឺត្រឹមតែការទាញក្បាលដោះមេគោមួយដងប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ប្រែថា ត្រឹមតែការហិតក្លិនក្រអូបមួយដង គឺការយកម្រាមដៃពីរចាប់ដុំគ្រឿងក្រអូបមកហិតម្តង។ ព្រោះថា ក្នុងកាលត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ បើបុគ្គលណាអាចចម្រើនមេត្តាចិត្តដែលផ្សាយទៅនូវប្រយោជន៍ដល់សត្វទាំងពួង ក្នុងលោកធាតុទាំងឡាយដែលរកប្រមាណមិនបាន ដោយកំណត់ត្រឹមបន្ទប់ បរិវេណ ឧបចារវត្ត ឬកំណត់ត្រឹមចក្រវាឡក្តី ការចម្រើនមេត្តាចិត្តនេះ មានផលច្រើនជាងទានដែលបុគ្គលថ្វាយបីដងក្នុងមួយថ្ងៃនោះទៅទៀត។ ចប់ ទី៤។

5. සත්තිසුත්තවණ්ණනා

៥. អដ្ឋកថាសត្តិសូត្រ

227. පඤ්චමෙ පටිලෙණිස්සාමීතිආදීසු අග්ගෙ පහරිත්වා කප්පාසවට්ටිං විය නාමෙන්තො නිය්‍යාසවට්ටිං විය ච එකතො කත්වා අල්ලියාපෙන්තො පටිලෙණෙති නාම. මජ්ඣෙ පහරිත්වා නාමෙත්වා ධාරාය වා පහරිත්වා ද්වෙපි ධාරා එකතො අල්ලියාපෙන්තො පටිකොට්ටෙති නාම. කප්පාසවට්ටනකරණීයං විය පවත්තෙන්තො චිරකාලං සංවෙල්ලිතකිලඤ්ජං පසාරෙත්වා පුන සංවෙල්ලෙන්තො විය ච පටිවට්ටෙති නාම. පඤ්චමං.

២២៧. ក្នុងសូត្រទី៥ ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា paṭileṇissāmi សេចក្តីថា ការវាយត្រង់ចុងហើយពត់ឲ្យកោងដូចជាដុំសំឡី ឬការធ្វើឲ្យរួមចូលគ្នាតែមួយហើយបិទភ្ជាប់គ្នាដូចជាដុំជ័រ ឈ្មោះថា paṭileṇeti (ពត់ចូល)។ ការវាយត្រង់កណ្តាលហើយពត់ឲ្យកោង ឬការវាយត្រង់មុខហើយធ្វើឲ្យមុខទាំងពីររួមចូលគ្នាតែមួយបិទភ្ជាប់គ្នា ឈ្មោះថា paṭikoṭṭeti (វាយបត់)។ ការបង្វិលដូចជាការធ្វើដុំសំឡី ឬការលាតកន្ទេលដែលរមូរទុកអស់កាលជាយូរហើយរមូរត្រឡប់ទៅវិញ ឈ្មោះថា paṭivaṭṭeti (រមូរត្រឡប់)។ ចប់ ទី៥。

6. ධනුග්ගහසුත්තවණ්ණනා

៦. អដ្ឋកថាធនុគ្គហសូត្រ

228. ඡට්ඨෙ දළ්හධම්මා ධනුග්ගහාති දළ්හධනුනො ඉස්සාසා. දළ්හධනු නාම ද්විසහස්සථාමං වුච්චති, ද්විසහස්සථාමං නාම යස්ස ආරොපිතස්ස ජියාබද්ධො ලොහසීසාදීනං භාරො දණ්ඩෙ ගහෙත්වා යාව කණ්ඩප්පමාණා උක්ඛිත්තස්ස පථවිතො මුච්චති. සුසික්ඛිතාති දසද්වාදසවස්සානි ආචරියකුලෙ උග්ගහිතසිප්පා. කතහත්ථාති යො සිප්පමෙව උග්ගණ්හාති, සො කතහත්ථො න හොති, ඉමෙ පන කතහත්ථා චිණ්ණවසීභාවා. කතූපාසනාති රාජකුලාදීසු දස්සිතසිප්පා.

២២៨. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា daḷhadhammā dhanuggahā សេចក្តីថា ខ្មាន់ធ្នូទាំងឡាយដែលមានធ្នូដ៏មាំមួន។ ធ្នូដ៏មាំមួន (ទឡ្ហធនូ) នោះ ហៅថា ធ្នូមានកម្លាំងពីរពាន់ (ទ្វិសហស្សថាមៈ)។ ធ្នូមានកម្លាំងពីរពាន់នោះ គឺធ្នូដែលគេឡើងខ្សែហើយ កាលដែលគេកាន់ដងធ្នូ ហើយលើកទម្ងន់ដែក ឬទង់ដែងជាដើមឡើង ស្មើនឹងប្រវែងព្រួញ ទើបដាច់ផុតពីដី។ ពាក្យថា susikkhitā សេចក្តីថា បានរៀនសិល្បសាស្ត្រក្នុងសំណាក់គ្រូអស់រយៈពេល ១០ ទៅ ១២ ឆ្នាំ។ ពាក្យថា katahatthā សេចក្តីថា ខ្មាន់ធ្នូណាគ្រាន់តែរៀនសិល្បសាស្ត្រប៉ុណ្ណោះ ខ្មាន់ធ្នូនោះមិនទាន់ហៅថាជាអ្នកមានដៃស្ទាត់ជំនាញ (កតហត្ថ) ឡើយ ចំណែកឯខ្មាន់ធ្នូទាំងនេះ ជាអ្នកមានដៃស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះបានធ្វើការហ្វឹកហាត់រហូតដល់ស្ទាត់ជំនាញហើយ។ ពាក្យថា katūpāsanā សេចក្តីថា ជាអ្នកបានបង្ហាញសិល្បសាស្ត្រក្នុងរាជត្រកូលជាដើមរួចហើយ។

තස්ස පුරිසස්ස ජවොති එවරූපො අඤ්ඤො පුරිසො නාම න භූතපුබ්බො, බොධිසත්තස්සෙව පන ජවනහංසකාලො නාම ආසි. තදා බොධිසත්තො චත්තාරි [Pg.208] කණ්ඩානි ආහරි. තදා කිරස්ස කනිට්ඨභාතරො ‘‘මයං, භාතික, සූරියෙන සද්ධිං ජවිස්සාමා’’ති ආරොචෙසුං. බොධිසත්තො ආහ – ‘‘සූරියො සීඝජවො, න සක්ඛිස්සථ තුම්හෙ තෙන සද්ධිං ජවිතු’’න්ති. තෙ දුතියං තතියම්පි තථෙව වත්වා එකදිවසං ‘‘ගච්ඡාමා’’ති යුගන්ධරපබ්බතං ආරුහිත්වා නිසීදිංසු. බොධිසත්තො ‘‘කහං මෙ භාතරො’’ති? පුච්ඡිත්වා, ‘‘සූරියෙන සද්ධිං ජවිතුං ගතා’’ති වුත්තෙ, ‘‘විනස්සිස්සන්ති තපස්සිනො’’ති තෙ අනුකම්පමානො සයම්පි ගන්ත්වා තෙසං සන්තිකෙ නිසීදි. අථ සූරියෙ උග්ගච්ඡන්තෙ ද්වෙපි භාතරො සූරියෙන සද්ධිංයෙව ආකාසං පක්ඛන්තා, බොධිසත්තොපි තෙහි සද්ධිංයෙව පක්ඛන්තො. තෙසු එකස්ස අපත්තෙයෙව අන්තරභත්තසමයෙ පක්ඛන්තරෙසු අග්ගි උට්ඨහි, සො භාතරං පක්කොසිත්වා ‘‘න සක්කොමී’’ති ආහ. තමෙනං බොධිසත්තො ‘‘මා භායී’’ති සමස්සාසෙත්වා පක්ඛපඤ්ජරෙන පලිවෙඨෙත්වා දරථං විනොදෙත්වා ‘‘ගච්ඡා’’ති පෙසෙසි.

ពាក្យថា tassa purisassa javo សេចក្តីថា បុរសដទៃដែលមានល្បឿនលឿនយ៉ាងនេះ មិនដែលធ្លាប់មានពីមុនមកឡើយ គឺមានតែព្រះពោធិសត្វមួយអង្គគត់ ក្នុងកាលដែលទ្រង់កើតជាស្តេចហង្សឈ្មោះ ជវនហង្ស។ ក្នុងកាលនោះ ព្រះពោធិសត្វបាននាំយកព្រួញទាំង៤មក។ ឮថា ក្នុងកាលនោះ ពួកប្អូនប្រុសពៅរបស់ទ្រង់បានពោលថា «បងអើយ ពួកយើងនឹងហោះប្រណាំងជាមួយព្រះអាទិត្យ»។ ព្រះពោធិសត្វមានព្រះបន្ទូលថា «ព្រះអាទិត្យមានល្បឿនលឿនណាស់ ពួកប្អូនមិនអាចហោះប្រណាំងជាមួយព្រះអាទិត្យបានឡើយ»។ ពួកប្អូនប្រុសទាំងនោះសូម្បីពោលយ៉ាងនោះជាពីរដង បីដង ក៏នៅតែនិយាយដដែល ហើយនៅថ្ងៃមួយក៏និយាយថា «ពួកយើងនឹងទៅ» រួចហើយក៏ហោះឡើងទៅទុំនៅលើកំពូលភ្នំយុគន្ធរ។ ព្រះពោធិសត្វសួរថា «ពួកប្អូនរបស់ខ្ញុំទៅណាបាត់ហើយ?» កាលបើគេប្រាប់ថា «ពួកប្អូនៗហោះទៅប្រណាំងជាមួយព្រះអាទិត្យហើយ» ព្រះពោធិសត្វទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ពួកប្អូនដ៏កំសត់ទាំងនោះនឹងត្រូវវិនាសជាមិនខាន» ក៏មានព្រះទ័យអាណិតអាសូរ ទ្រង់ក៏យាងទៅដោយព្រះអង្គឯង ហើយគង់នៅជិតពួកប្អូនទាំងនោះ។ លុះព្រះអាទិត្យរះឡើង ពួកប្អូនទាំងពីរនាក់ក៏ហោះឡើងទៅលើអាកាសប្រណាំងជាមួយព្រះអាទិត្យភ្លាម ព្រះពោធិសត្វក៏ហោះទៅជាមួយពួកគេដែរ។ ក្នុងចំណោមប្អូនទាំងពីរនាក់នោះ ប្អូនពៅកាលដែលមិនទាន់ដល់វេលាឆាន់កណ្តាលថ្ងៃត្រង់ផង ក៏កើតមានកម្តៅក្តៅខ្លាំងឡើងនៅចន្លោះស្លាបទាំងពីរ គេក៏ហៅបងប្រុសមកហើយពោលថា «ខ្ញុំមិនអាចហោះទៅរួចទៀតទេ»។ ព្រះពោធិសត្វក៏លួងលោមប្អូននោះថា «កុំខ្លាចអីប្អូន» រួចហើយក៏យកស្លាបទាំងពីរក្រសោបប្អូននោះទុក កម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយ ហើយបញ្ជូនទៅវិញដោយពាក្យថា «ចូរទៅចុះ»។

දුතියො යාව අන්තරභත්තා ජවිත්වා පක්ඛන්තරෙසු අග්ගිම්හි උට්ඨහිතෙ තථෙවාහ. තම්පි සො තථෙව කත්වා ‘‘ගච්ඡා’’ති පෙසෙසි. සයං පන යාව මජ්ඣන්හිකා ජවිත්වා, ‘‘එතෙ බාලාති මයාපි බාලෙන න භවිතබ්බ’’න්ති නිවත්තිත්වා – ‘‘අදිට්ඨසහායකං බාරාණසිරාජං පස්සිස්සාමී’’ති බාරාණසිං අගමාසි. තස්මිං නගරමත්ථකෙ පරිබ්භමන්තෙ ද්වාදසයොජනං නගරං පත්තකටාහෙන ඔත්ථටපත්තො විය අහොසි. අථ පරිබ්භමන්තස්ස පරිබ්භමන්තස්ස තත්ථ තත්ථ ඡිද්දානි පඤ්ඤායිංසු. සයම්පි අනෙකහංසසහස්සසදිසො පඤ්ඤායි. සො වෙගං පටිසංහරිත්වා රාජගෙහාභිමුඛො අහොසි. රාජා ඔලොකෙත්වා – ‘‘ආගතො කිර මෙ පියසහායො ජවනහංසො’’ති වාතපානං විවරිත්වා රතනපීඨං පඤ්ඤාපෙත්වා ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසි. බොධිසත්තො රතනපීඨෙ නිසීදි.

ចំណែកឯប្អូនទីពីរ ហោះទៅបានត្រឹមតែវេលាឆាន់កណ្តាលថ្ងៃត្រង់ ក៏កើតមានកម្តៅក្តៅខ្លាំងឡើងនៅចន្លោះស្លាបទាំងពីរ ក៏ពោលយ៉ាងនោះដូចគ្នា។ ព្រះពោធិសត្វក៏ធ្វើចំពោះប្អូននោះយ៉ាងនោះដូចគ្នា រួចហើយក៏បញ្ជូនទៅវិញដោយពាក្យថា «ចូរទៅចុះ»។ ចំណែកឯព្រះពោធិសត្វផ្ទាល់ ហោះទៅរហូតដល់វេលាថ្ងៃត្រង់ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ពួកប្អូនទាំងនេះជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ ឯយើងមិនគួរធ្វើខ្លួនជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅតាមពួកគេឡើយ» ក៏ហោះត្រឡប់មកវិញ ដោយគិតថា «យើងនឹងទៅសួរសុខទុក្ខព្រះរាជាបារាណសី ដែលជាមិត្តមិនដែលឃើញមុខគ្នា» រួចហើយក៏យាងទៅកាន់ក្រុងបារាណសី។ កាលដែលស្តេចហង្សនោះហោះឆ្វែលពីលើទីក្រុង ទីក្រុងបារាណសីដែលមានទំហំ ១២ យោជន៍ ក៏ប្រែជាដូចជាត្រូវគ្របដណ្តប់ដោយគម្របបាត្រ។ លុះកាលដែលទ្រង់ហោះឆ្វែលទៅៗ ក៏លេចចេញជាចន្លោះប្រហោងនៅទីនោះៗ។ ព្រះអង្គឯងក៏លេចរូបរាងដូចជាហង្សរាប់ពាន់ក្បាល។ ព្រះពោធិសត្វក៏បន្ថយល្បឿន ហើយហោះតម្រង់ទៅកាន់ព្រះរាជវាំង។ ព្រះរាជាទ្រង់ទតទៅឃើញ ក៏ទ្រង់ជ្រាបថា «ជវនហង្សដ៏ជាមិត្តសម្លាញ់របស់អញមកដល់ហើយតើ» ទើបទ្រង់បើកបង្អួច ហើយចាត់ចែងក្រាលនូវរតនបល្ល័ង្ក រួចទ្រង់ឈររង់ចាំមើល។ ព្រះពោធិសត្វក៏ចុះមកទុំនៅលើរតនបល្ល័ង្កនោះ។

අථස්ස රාජා සහස්සපාකෙන තෙලෙන පක්ඛන්තරානි මක්ඛෙත්වා, මධුලාජෙ චෙව මධුරපානකඤ්ච අදාසි. තතො නං කතපරිභොගං ‘‘සම්ම, කහං අගමාසී’’ති? පුච්ඡි. සො තං පවත්තිං ආරොචෙත්වා ‘‘අථාහං, මහාරාජ, යාව මජ්ඣන්හිකා ජවිත්වා – ‘නත්ථි ජවිතෙන අත්ථො’ති නිවත්තො’’ති ආචික්ඛි. අථ රාජා ආහ – ‘‘අහං, සාමි, තුම්හාකං සූරියෙන සද්ධිං ජවනවෙගං [Pg.209] පස්සිතුකාමො’’ති. දුක්කරං, මහාරාජ, න සක්කා තයා පස්සිතුන්ති. තෙන හි, සාමි, සරික්ඛකමත්තම්පි දස්සෙහීති. ආම, මහාරාජ, ධනුග්ගහෙ සන්නිපාතෙහීති. රාජා සන්නිපාතෙසි. හංසො තතො චත්තාරො ගහෙත්වා නගරමජ්ඣෙ තොරණං කාරෙත්වා අත්තනො ගීවාය ඝණ්ඩං පිළන්ධාපෙත්වා තොරණස්ස උපරි නිසීදිත්වා – ‘‘චත්තාරො ජනා තොරණං නිස්සාය චතුදිසාභිමුඛා එකෙකං කණ්ඩං ඛිපන්තූ’’ති වත්වා, සයං පඨමකණ්ඩෙනෙව සද්ධිං උප්පතිත්වා, තං කණ්ඩං අග්ගහෙත්වාව, දක්ඛිණාභිමුඛං ගතකණ්ඩං ධනුතො රතනමත්තාපගතං ගණ්හි. දුතියං ද්විරතනමත්තාපගතං, තතියං තිරතනමත්තාපගතං, චතුත්ථං භූමිං අප්පත්තමෙව ගණ්හි. අථ නං චත්තාරි කණ්ඩානි ගහෙත්වා තොරණෙ නිසින්නකාලෙයෙව අද්දසංසු. සො රාජානං ආහ – ‘‘පස්ස, මහාරාජ, එවංසීඝො අම්හාකං ජවො’’ති. එවං බොධිසත්තෙනෙව ජවනහංසකාලෙ තානි කණ්ඩානි ආහරිතානීති වෙදිතබ්බානි.

គ្រានោះ ព្រះរាជាទ្រង់លាបស្រឡាប់នូវចន្លោះស្លាបទាំងឡាយរបស់ស្ដេចហង្សនោះ ដោយប្រេងដែលគេរំងាស់មួយពាន់ដង ហើយបានប្រទាននូវលាជលាយទឹកឃ្មុំផង នូវទឹកភេសជ្ជៈដ៏ផ្អែមឆ្ងាញ់ផង។ លុះស្ដេចហង្សនោះបរិភោគរួចហើយ ទើបព្រះរាជាទ្រង់សួរថា «ម្នាលសម្លាញ់ អ្នកបានទៅក្នុងទីណា?»។ ស្ដេចហង្សនោះក៏ក្រាបបង្គំទូលរឿងរ៉ាវនោះ រួចប្រាប់ថា «បពិត្រមហារាជ គ្រានោះ ខ្ញុំបានហោះទៅប្រណាំងនឹងព្រះអាទិត្យរហូតដល់វេលាថ្ងៃត្រង់ ក៏គិតថា "ការហោះប្រណាំងនេះ គ្មានប្រយោជន៍ឡើយ" ទើបត្រឡប់មកវិញ»។ គ្រានោះ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់ថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំចង់ឃើញល្បឿននៃការហោះហើររបស់លោកម្ចាស់ ជាមួយព្រះអាទិត្យ»។ ស្ដេចហង្សតបថា «បពិត្រមហារាជ ការណ៍នេះធ្វើបានដោយកម្រណាស់ ព្រះអង្គមិនអាចមើលទាន់ឡើយ»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ បើដូច្នោះ សូមលោកម្ចាស់បង្ហាញត្រឹមតែល្បឿនដែលប្រហាក់ប្រហែលគ្នានោះចុះ»។ ស្ដេចហង្សពោលថា «បពិត្រមហារាជ យ៉ាងនោះចុះ សូមព្រះអង្គប្រមូលពួកខ្មាន់ធ្នូមកចុះ»។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ប្រមូលពួកខ្មាន់ធ្នូមក។ លំដាប់នោះ ស្ដេចហង្សបានជ្រើសរើសយកខ្មាន់ធ្នូ ៤ នាក់ រួចឲ្យគេសង់ខ្លោងទ្វារនៅកណ្ដាលក្រុង ហើយយកកណ្ដឹងមកចងនឹងករបស់ខ្លួន រួចហើរទៅទុំនៅលើកំពូលខ្លោងទ្វារ ហើយបង្គាប់ថា «សូមអ្នកទាំង ៤ នាក់ ឈរផ្អែកនឹងខ្លោងទ្វារ បែរមុខទៅកាន់ទិសទាំង ៤ ហើយបាញ់ព្រួញម្នាក់មួយៗទៅ»។ ស្ដេចហង្សពោលដូច្នោះហើយ ក៏ហោះឡើងទៅជាមួយព្រួញទីមួយភ្លាម ដោយមិនទាន់ចាប់យកព្រួញនោះឡើយ ក៏ហោះទៅចាប់យកព្រួញដែលបាញ់ទៅទិសខាងត្បូង ដែលទើបតែចេញផុតពីធ្នូបានប្រហែលមួយហត្ថ។ ព្រួញទីពីរ ចាប់បានក្នុងចម្ងាយពីរហត្ថពីធ្នូ, ព្រួញទីបី ចាប់បានក្នុងចម្ងាយបីហត្ថពីធ្នូ, ព្រួញទីបួន ចាប់បានក្នុងខណៈដែលមិនទាន់ធ្លាក់ដល់ដីឡើយ។ គ្រានោះ ពួកមនុស្សទើបតែមើលឃើញស្ដេចហង្សនោះ កាលដែលហោះត្រឡប់មកទុំនៅលើខ្លោងទ្វារ ដោយកាន់យកព្រួញទាំង ៤ នោះមកជាមួយផង។ ស្ដេចហង្សនោះបានពោលនឹងព្រះរាជាថា «បពិត្រមហារាជ សូមព្រះអង្គទតមើលចុះ ល្បឿនហោះហើររបស់ពួកយើងលឿនយ៉ាងនេះឯង»។ គប្បីជ្រាបថា ព្រួញទាំងឡាយនោះ គឺព្រះពោធិសត្វទ្រង់នាំមកយ៉ាងនេះ ក្នុងកាលដែលកើតជាជវនហង្ស។

පුරතො ධාවන්තීති අග්ගතො ජවන්ති. න පනෙතා සබ්බකාලං පුරතොව හොන්ති, කදාචි පුරතො, කදාචි පච්ඡතො හොන්ති. ආකාසට්ඨකවිමානෙසු හි උය්‍යානානිපි හොන්ති පොක්ඛරණියොපි, තා තත්ථ නහායන්ති, උදකකීළං කීළමානා පච්ඡතොපි හොන්ති, වෙගෙන පන ගන්ත්වා පුන පුරතොව ධාවන්ති. ආයුසඞ්ඛාරාති රූපජීවිතින්ද්‍රියං සන්ධාය වුත්තං. තඤ්හි තතො සීඝතරං ඛීයති. අරූපධම්මානං පන භෙදො න සක්කා පඤ්ඤාපෙතුං. ඡට්ඨං.

ពាក្យថា Purato dhāvantī បានដល់ ស្ទុះទៅខាងមុខ។ ប៉ុន្តែ ទេវតាទាំងឡាយនោះ មិនមែនរត់ទៅខាងមុខគ្រប់ពេលនោះទេ ជួនកាលទៅខាងមុខ ជួនកាលទៅខាងក្រោយ។ ព្រោះថា នៅក្នុងវិមានទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅលើអាកាស ក៏មានសួនច្បារ និងស្រះបោក្ខរណីដែរ ទេវតាទាំងឡាយនោះ កាលដែលងូតទឹក លេងកម្សាន្តក្នុងទឹកក្នុងទីនោះ ក៏ស្ថិតនៅខាងក្រោយខ្លះ ប៉ុន្តែ លុះហោះទៅដោយល្បឿនលឿន ក៏ត្រឡប់ទៅរត់ខាងមុខវិញដដែល។ ពាក្យថា Āyusaṅkhārā ទ្រង់សំដៅយក រូបជីវិតិន្ទ្រិយ។ ព្រោះថា រូបជីវិតិន្ទ្រិយនោះ តែងរលត់ទៅលឿនជាងល្បឿននោះទៅទៀត។ ចំណែកឯការបែកធ្លាយនៃអរូបធម៌ទាំងឡាយ មិនអាចបញ្ញត្តិ (បង្ហាញឲ្យឃើញ) បានឡើយ។ ចប់ ព្រះសូត្រទី ៦។

7. ආණිසුත්තවණ්ණනා

៧. សេចក្ដីអធិប្បាយអំពីអាណិសូត្រ (អាណិសូត្រវណ្ណនា)

229. සත්තමෙ දසාරහානන්ති එවංනාමකානං ඛත්තියානං. තෙ කිර සතතො දසභාගං ගණ්හිංසු, තස්මා ‘‘දසාරහා’’ති පඤ්ඤායිංසු. ආනකොති එවංලද්ධනාමො මුදිඞ්ගො. හිමවන්තෙ කිර මහාකුළීරදහො අහොසි. තත්ථ මහන්තො කුළීරො ඔතිණ්ණොතිණ්ණං හත්ථිං ඛාදති. අථ හත්ථී උපද්දුතා එකං කරෙණුං සක්කරිංසු ‘‘ඉමිස්සා පුත්තං නිස්සාය අම්හාකං සොත්ථි භවිස්සතී’’ති. සාපි මහෙසක්ඛං පුත්තං විජායි. තෙ තම්පි සක්කරිංසු. සො වුද්ධිප්පත්තො මාතරං පුච්ඡි, ‘‘කස්මා මං එතෙ සක්කරොන්තී’’ති? සා තං පවත්තිමාචික්ඛි. සො ‘‘කිං මය්හං කුළීරො පහොති? එථ ගච්ඡාමා’’ති මහාහත්ථිපරිවාරො [Pg.210] තත්ථ ගන්ත්වා පඨමමෙව ඔතරි. කුළීරො උදකසද්දෙනෙව ආගන්ත්වා තං අග්ගහෙසි. මහන්තො කුළීරස්ස අළො, සො තං ඉතො වා එත්තො වා චාලෙතුං අසක්කොන්තො මුඛෙ සොණ්ඩං පක්ඛිපිත්වා විරවි. හත්ථිනො ‘‘යංනිස්සාය මයං ‘සොත්ථි භවිස්සතී’ති අමඤ්ඤිම්හා, සො පඨමතරං ගහිතො’’ති තතො තතො පලායිංසු.

២២៩. ក្នុងសូត្រទី ៧ ម៉ាត់ថា dasārahānaṃ បានដល់ ពួកក្សត្រដែលមាននាមយ៉ាងនេះ។ ឮថា ព្រះរាជាទាំងនោះ ទ្រង់យកចំណែកមួយភាគក្នុងដប់ (១០ ភាគរយ) ពីទ្រព្យសម្បត្តិមួយរយភាគរបស់ប្រជាជន ហេតុនោះ ទើបប្រាកដនាមថា «ទសារហៈ»។ ម៉ាត់ថា Ānako គឺស្គរដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ឮថា ក្នុងព្រៃហេមពាន្ត មានស្រះក្ដាមធំមួយ។ ក្នុងស្រះនោះ មានក្ដាមយក្សមួយ តែងតែស៊ីដំរីទាំងឡាយណាដែលចុះទៅក្នុងទឹកនោះ។ គ្រានោះ ពួកដំរីដែលរងការយាយី បានធ្វើសក្ការៈចំពោះមេដំរីមួយ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងបានសេចក្ដីសុខ ព្រោះអាស្រ័យកូនរបស់មេដំរីនេះ»។ មេដំរីនោះក៏បានបង្កើតកូនដំរីមួយដែលមានបុណ្យបារមីច្រើន។ ពួកដំរីក៏បានធ្វើសក្ការៈចំពោះកូនដំរីនោះដែរ។ លុះកូនដំរីនោះធំដឹងក្ដីហើយ ក៏សួរមាតាថា «ហេតុអ្វីបានជាដំរីទាំងឡាយនេះ ធ្វើសក្ការៈចំពោះខ្ញុំ?»។ មាតាក៏ប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះដល់កូន។ កូនដំរីនោះពោលថា «ក្ដាមនោះ តើអាចធ្វើអ្វីខ្ញុំបាន? មកចុះ ពួកយើងទៅទីនោះ» រួចក៏មានហ្វូងដំរីជាបរិវារហែហម ធ្វើដំណើរទៅកាន់ស្រះនោះ ហើយចុះទៅក្នុងទឹកមុនគេបង្អស់។ ក្ដាមយក្សឮតែសូរទឹក ក៏មកចាប់ដំរីនោះភ្លាម។ ដង្កៀបរបស់ក្ដាមនោះធំណាស់ ដំរីនោះមិនអាចរើខ្លួនទៅខាងនេះ ឬខាងនោះបានឡើយ ក៏លូកប្រមោយទៅក្នុងមាត់ រួចស្រែកយំយ៉ាងខ្លាំង។ ពួកដំរីទាំងឡាយគិតថា «ដំរីដែលពួកយើងសង្ឃឹមថា នឹងបានសេចក្ដីសុខដោយសារនោះ ឥឡូវត្រូវក្ដាមចាប់បានមុនគេបង្អស់ទៅហើយ» ក៏នាំគ្នារត់គេចខ្លួនទៅកាន់ទិសផ្សេងៗ។

අථස්ස මාතා අවිදූරෙ ඨත්වා ‘‘මයං ථලනාගා, තුම්හෙ උදකනාගා නාම, නාගෙහි නාගො න විහෙඨෙතබ්බො’’ති කුළීරං පියවචනෙන වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

គ្រានោះ មាតារបស់ដំរីនោះ ឈរនៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយ ហើយពោលលួងលោមនឹងក្ដាមដោយពាក្យជាទីស្រឡាញ់ថា «ពួកយើងជាដំរីគោក (ថលនាគ) ចំណែកអ្នកទាំងឡាយឈ្មោះថាជាដំរីទឹក (ឧទកនាគ) ធម្មតាដំរីទឹក មិនគួរយាយីដំរីគោកឡើយ» រួចក៏ពោលគាថានេះថា៖

‘‘යෙ කුළීරා සමුද්දස්මිං, ගඞ්ගාය යමුනාය ච;

තෙසං ත්වං වාරිජො සෙට්ඨො, මුඤ්ච රොදන්තියා පජ’’න්ති.

«ក្ដាមទាំងឡាយណាដែលមាននៅក្នុងមហាសមុទ្រ ក្នុងទន្លេគង្គា និងទន្លេយមុនា បណ្ដាក្ដាមទាំងនោះ អ្នកជាសត្វទឹកដ៏ប្រសើរបំផុត សូមអ្នកដោះលែងកូនរបស់ខ្ញុំ ដែលកំពុងយំទន្ទឹងនេះទៅចុះ»។

මාතුගාමසද්දො නාම පුරිසෙ ඛොභෙත්වා තිට්ඨති, තස්මා සො ගහණං සිථිලමකාසි. හත්ථිපොතො වෙගෙන උභො පාදෙ උක්ඛිපිත්වා තං පිට්ඨියං අක්කමි. සහ අක්කමනා පිට්ඨි මත්තිකභාජනං විය භිජ්ජි. අථ නං දන්තෙහි විජ්ඣිත්වා උක්ඛිපිත්වා ථලෙ ඡඩ්ඩෙත්වා තුට්ඨරවං රවි. අථ නං හත්ථී ඉතො චිතො ච ආගන්ත්වා මද්දිංසු. තස්ස එකො අළො පටික්කමිත්වා පති, තං සක්කො දෙවරාජා ගහෙත්වා ගතො.

ធម្មតាសំឡេងរបស់ស្ត្រី (មាតុគ្រាម) តែងតែញ៉ាំងចិត្តបុរសឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រ ហេតុនោះ ក្ដាមនោះក៏បានបន្ធូរការក្ដោបដង្កៀបរបស់ខ្លួន។ កូនដំរីក៏បានលើកជើងទាំងពីរឡើងដោយល្បឿនលឿន រួចជាន់ទៅលើខ្នងរបស់ក្ដាមនោះ។ គ្រាន់តែជាន់ភ្លាម ស្នូកខ្នងរបស់ក្ដាមក៏បែកខ្ទេចដូចជាក្អមដីឥដ្ឋ។ លំដាប់នោះ ដំរីបានយកភ្លុកចាក់ទម្លុះ រួចលើកគ្រវែងទៅលើគោក ហើយបន្លឺសំឡេងស្រែកដោយសេចក្ដីត្រេកអរ។ គ្រានោះ ពួកដំរីទាំងឡាយក៏រត់មកពីទីនេះទីនោះ ហើយនាំគ្នាជាន់ឈ្លីក្ដាមនោះថែមទៀត។ ដង្កៀបម្ខាងរបស់ក្ដាមនោះបានរបូតធ្លាក់ទៅ ព្រះឥន្ទ្រជាទេវរាជក៏បានយកដង្កៀបនោះទៅ។

ඉතරො පන අළො වාතාතපෙන සුක්ඛිත්වා පක්කලාඛාරසවණ්ණො අහොසි, සො දෙවෙ වුට්ඨෙ උදකොඝෙන වුය්හන්තො දසභාතිකානං රාජූනං උපරිසොතෙ ජාලං පසාරාපෙත්වා ගඞ්ගාය කීළන්තානං ආගන්ත්වා ජාලෙ ලග්ගි. තෙ කීළාපරියොසානෙ ජාලම්හි උක්ඛිපියමානෙ තං දිස්වා පුච්ඡිංසු ‘‘කිං එත’’න්ති? ‘‘කුළීරඅළො සාමී’’ති. ‘‘න සක්කා එස ආභරණත්ථාය උපනෙතුං, පරියොනන්ධාපෙත්වා භෙරිං කරිස්සාමා’’ති? පරියොනන්ධාපෙත්වා පහරිංසු. සද්දො ද්වාදසයොජනං නගරං අවත්ථරි. තතො ආහංසු – ‘‘න සක්කා ඉදං දිවසෙ දිවසෙ වාදෙතුං, ඡණදිවසත්ථාය මඞ්ගලභෙරී හොතූ’’ති මඞ්ගලභෙරිං අකංසු. තස්මිං වාදිතෙ මහාජනො අන්හායිත්වා අපිළන්ධිත්වා හත්ථියානාදීනි ආරුය්හ සීඝං සන්නිපතන්ති. ඉති මහාජනං පක්කොසිත්වා විය ආනෙතීති ආනකො ත්වෙවස්ස නාමං අහොසි.

ចំណែកឯដង្កៀបម្ខាងទៀត ត្រូវខ្យល់និងកម្ដៅថ្ងៃស្ងួតទៅ ក៏មានពណ៌ដូចជាទឹកល័ក្តដែលគេរំងាស់ឆ្អិនហើយ កាលដែលភ្លៀងធ្លាក់ចុះមក ក៏ត្រូវខ្សែទឹកហូរនាំយកទៅ ទើបទៅទើសនឹងសំណាញ់របស់ពួកព្រះរាជា ១០ អង្គជាបងប្អូន ដែលឲ្យគេលាតសំណាញ់នៅខាងលើខ្សែទឹក ក្នុងខណៈដែលកំពុងលេងកម្សាន្តក្នុងទន្លេគង្គា។ លុះចប់ការលេងកម្សាន្តហើយ កាលដែលគេលើកសំណាញ់ឡើង ពួកព្រះរាជាបានទតឃើញដង្កៀបនោះ ក៏សួរថា «តើនេះជាអ្វី?»។ ពួកអាមាត្យក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នេះជាដង្កៀបក្ដាម»។ ព្រះរាជាទាំងឡាយត្រាស់ថា «ដង្កៀបនេះ មិនអាចយកទៅធ្វើជាគ្រឿងអលង្ការបានឡើយ ពួកយើងនឹងយកស្បែកមកពាសធ្វើជាស្គរវិញ» រួចក៏ឲ្យគេពាសស្បែកហើយទះវាយមើល។ សំឡេងស្គរនោះបានឮខ្ចរខ្ចាយគ្របដណ្ដប់ពេញទីក្រុងទំហំ ១២ យោជន៍។ ក្រោយមក ពួកព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «ស្គរនេះ មិនអាចវាយរាល់ថ្ងៃបានឡើយ គួរទុកជាស្គរមង្គល (មង្គលភេរី) សម្រាប់វាយក្នុងថ្ងៃបុណ្យទានចុះ» រួចក៏ធ្វើជាស្គរមង្គលទៅ។ កាលបើគេវាយស្គរនោះ ពួកមហាជនទោះបីជាមិនទាន់បានងូតទឹក មិនទាន់បានសៀតផ្កា ក៏ប្រញាប់ប្រញាល់ឡើងជិះដំរី ជិះរទេះជាដើម មកជួបជុំគ្នាភ្លាមៗ។ ស្គរនោះ តែងតែនាំមកនូវពួកមហាជន ហាក់ដូចជាស្រែកហៅយ៉ាងនោះឯង ហេតុនោះ ស្គរនោះទើបមាននាមថា «អាណកៈ» (ស្គរហៅមនុស្ស)។

අඤ්ඤං [Pg.211] ආණිං ඔදහිංසූති අඤ්ඤං සුවණ්ණරජතාදිමයං ආණිං ඝටයිංසු. ආණිසඞ්ඝාටොව අවසිස්සීති සුවණ්ණාදිමයානං ආණීනං සඞ්ඝාටමත්තමෙව අවසෙසං අහොසි. අථස්ස ද්වාදසයොජනප්පමාණො සද්දො අන්තොසාලායම්පි දුක්ඛෙන සුය්‍යිත්ථ.

ពាក្យថា Aññaṃ āṇiṃ odahiṃsu សេចក្ដីថា គេបានញាត់នូវចន្ទាសផ្សេងទៀត ដែលធ្វើដោយមាស និងប្រាក់ជាដើម។ ពាក្យថា Āṇisaṅghāṭova avasissī សេចក្ដីថា សល់តែបំណែកចន្ទាសដែលធ្វើដោយមាសជាដើមនោះប៉ុណ្ណោះ។ គ្រានោះ សំឡេងស្គរដែលធ្លាប់ឮទៅដល់ ១២ យោជន៍នោះ សូម្បីតែនៅក្នុងរោងស្គរ ក៏ឮដោយលំបាកទៅហើយ។

ගම්භීරාති පාළිවසෙන ගම්භීරා සල්ලසුත්තසදිසා. ගම්භීරත්ථාති අත්ථවසෙන ගම්භීරා මහාවෙදල්ලසුත්තසදිසා (ම. නි. 1.449 ආදයො). ලොකුත්තරාති ලොකුත්තරඅත්ථදීපකා. සුඤ්ඤතප්පටිසංයුත්තාති සත්තසුඤ්ඤතධම්මමත්තමෙව පකාසකා සංඛිත්තසංයුත්තසදිසා. උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බන්ති උග්ගහෙතබ්බෙ ච පරියාපුණිතබ්බෙ ච. කවිකතාති කවීහි කතා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. චිත්තක්ඛරාති විචිත්‍රඅක්ඛරා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. බාහිරකාති සාසනතො බහිභූතා. සාවකභාසිතාති තෙසං තෙසං සාවකෙහි භාසිතා. සුස්සූසිස්සන්තීති අක්ඛරචිත්තතාය චෙව සවනසම්පත්තියා ච අත්තමනා හුත්වා සාමණෙරදහරභික්ඛුමාතුගාමමහාගහපතිකාදයො ‘‘එස ධම්මකථිකො’’ති සන්නිපතිත්වා සොතුකාමා භවිස්සන්ති. තස්මාති යස්මා තථාගතභාසිතා සුත්තන්තා අනුග්ගය්හමානා අන්තරධායන්ති, තස්මා. සත්තමං.

ពាក្យថា Gambhīrā គឺជ្រាលជ្រៅដោយអំណាចនៃព្រះបាលី ដូចជាសល្លសូត្រជាដើម។ ពាក្យថា Gambhīratthā គឺជ្រាលជ្រៅដោយអំណាចនៃអត្ថ ដូចជាមហាវេទល្លសូត្រជាដើម។ ពាក្យថា Lokuttarā គឺសំដែងនូវអត្ថដ៏ជាលោកុត្តរៈ។ ពាក្យថា Suññatappaṭisaṃyuttā គឺសំដែងតែសភាវធម៌ដែលសូន្យចាកសត្វបុគ្គល ដូចជាសំខិត្តសំយុត្តសូត្រជាដើម។ ពាក្យថា Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ សេចក្ដីថា គួររៀន និងគួរស្វាធ្យាយ។ ពាក្យថា Kavikatā គឺដែលពួកកវីតែងឡើង។ ពាក្យបន្ទាប់ពីនោះ (កាវេយ្យា) គ្រាន់តែជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង។ ពាក្យថា Cittakkharā គឺមានអក្សរដ៏វិចិត្រ។ ពាក្យបន្ទាប់ពីនោះ (ចិត្តព្យញ្ជនា) គ្រាន់តែជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង。 ពាក្យថា Bāhirakā គឺនៅខាងក្រៅព្រះសាសនា។ ពាក្យថា Sāvakabhāsitā គឺដែលពួកសាវ័ករបស់គ្រូក្រៅសាសនាទាំងនោះពោលទុក។ ពាក្យថា Sussūsissantī សេចក្ដីថា ពួកសាមណេរ ភិក្ខុខ្ចី ស្រីៗ និងមហាគហបតីជាដើម នឹងមានចិត្តត្រេកអរដោយភាពវិចិត្រនៃអក្សរផង ដោយភាពបរិបូណ៌នៃសូរសព្ទផង ហើយនឹងមកជួបជុំគ្នាដោយគិតថា «លោកម្ចាស់អង្គនេះ ជាធម្មកថិក» ព្រោះចង់ស្ដាប់ធម៌។ ពាក្យថា Tasmā សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែព្រះសូត្រទាំងឡាយដែលជាព្រះពុទ្ធវចនៈ កាលបើគ្មានអ្នករៀនសូត្រទ្រទ្រង់ទុកទេ តែងតែអន្តរធានបាត់បង់ទៅ ហេតុនោះ (ទើបត្រូវសិក្សារៀនសូត្រ)។ ចប់ ព្រះសូត្រទី ៧។

8. කලිඞ්ගරසුත්තවණ්ණනා

៨. សេចក្ដីអធិប្បាយអំពីកលិង្គរសូត្រ (កលិង្គរសូត្រវណ្ណនា)

230. අට්ඨමෙ කලිඞ්ගරූපධානාති කලිඞ්ගරඝටිකං සීසූපධානඤ්චෙව පාදූපධානඤ්ච කත්වා. අප්පමත්තාති සිප්පුග්ගහණෙ අප්පමත්තා. ආතාපිනොති උට්ඨානවීරියාතාපෙන යුත්තා. උපාසනස්මින්ති සිප්පානං අභියොගෙ ආචරියානඤ්ච පයිරුපාසනෙ. තෙ කිර තදා පාතොව උට්ඨාය සිප්පසාලං ගච්ඡන්ති, තත්ථ සිප්පං උග්ගහෙත්වා සජ්ඣායාදීහි අභියොගං කත්වා මුඛං ධොවිත්වා යාගුපානාය ගච්ඡන්ති. යාගුං පිවිත්වා පුන සිප්පසාලං ගන්ත්වා සිප්පං ගණ්හිත්වා සජ්ඣායං කරොන්තා පාතරාසාය ගච්ඡන්ති. කතපාතරාසා සමානා ‘‘මා පමාදෙන චිරං නිද්දොක්කමනං අහොසී’’ති ඛදිරඝටිකාසු සීසෙ ච පාදෙ ච උපදහිත්වා ථොකං නිපජ්ජිත්වා පුන සිප්පසාලං ගන්ත්වා සිප්පං ගහෙත්වා සජ්ඣායන්ති. සායං සජ්ඣායං කරොන්තා ච ගෙහං ගන්ත්වා භුත්තසායමාසා පඨමයාමං සජ්ඣායං කත්වා සයනකාලෙ තථෙව කලිඞ්ගරං [Pg.212] උපධානං කත්වා සයන්ති. එවං තෙ අක්ඛණවෙධිනො වාලවෙධිනො ච අහෙසුං. ඉදං සන්ධායෙතං වුත්තං.

២៣០. ក្នុងសូត្រទី ៨ ម៉ាត់ថា kaliṅgarūpadhānā សេចក្ដីថា យកកំទេចឈើ ឬកំណាត់ឈើមកធ្វើជាខ្នើយកើយក្បាលផង ជាខ្នើយកើយជើងផង។ ម៉ាត់ថា Appamattā គឺមិនធ្វេសប្រហែសក្នុងការរៀនសូត្រសិល្បសាស្ត្រ។ ម៉ាត់ថា Ātāpino គឺប្រកបដោយសេចក្ដីព្យាយាមដ៏ក្លៀវក្លា។ ម៉ាត់ថា Upāsanasmiṃ គឺក្នុងការខិតខំប្រឹងប្រែងរៀនសិល្បៈ និងការចូលទៅអង្គុយជិតបម្រូគ្រូអាចារ្យទាំងឡាយ។ ឮថា ពួកក្សត្រលិច្ឆវីទាំងនោះ ក្នុងកាលនោះ តែងតែក្រោកពីព្រលឹម រួចទៅកាន់សាលាសិល្បៈ រៀនសូត្រសិល្បៈក្នុងទីនោះ ហើយខិតខំប្រឹងប្រែងស្វាធ្យាយជាដើម រួចលុបលាងមុខ ហើយទៅផឹកបបរ។ លុះផឹកបបររួចហើយ ក៏ត្រឡប់ទៅកាន់សាលាសិល្បៈវិញ រៀនសូត្រសិល្បៈ និងស្វាធ្យាយ រួចទើបទៅសោយព្រះស្ងោយពេលព្រឹក។ លុះសោយព្រះស្ងោយពេលព្រឹករួចហើយ ក៏គិតថា «កុំឲ្យយើងដេកលក់អស់កាលយូរដោយសេចក្ដីធ្វេសប្រហែសឡើយ» ទើបយកកំណាត់ឈើខ្នុរ ឬឈើគគីរ (ឈើខ្លឹម) មកកើយក្បាល និងកើយជើង រួចសម្រាន្តបន្តិចបន្តួច ហើយក៏ត្រឡប់ទៅកាន់សាលាសិល្បៈវិញ ដើម្បីរៀនសូត្រសិល្បៈ និងស្វាធ្យាយតទៅទៀត។ លុះដល់ពេលល្ងាច ក្រោយពីស្វាធ្យាយរួចហើយ ក៏ត្រឡប់ទៅដំណាក់វិញ សោយព្រះស្ងោយពេលល្ងាចរួច ក៏ស្វាធ្យាយធម៌អស់យាមដំបូង (បឋមយាម) លុះដល់ពេលសម្រាន្ត ក៏យកកំណាត់ឈើមកធ្វើជាខ្នើយកើយសម្រាន្តដូចកាលពីថ្ងៃដដែល។ ពួកក្សត្រលិច្ឆវីទាំងនោះ បានក្លាយជាខ្មាន់ធ្នូដែលបាញ់ឆាប់រហ័សដូចផ្លេកបន្ទោរ (អក្ខណវេធី) និងបាញ់ត្រូវសរសៃសក់ (វាលវេធី) ដោយការអនុវត្តយ៉ាងនេះឯង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅយកសេចក្ដីនោះឯង។

ඔතාරන්ති විවරං. ආරම්මණන්ති පච්චයං. පධානස්මින්ති පධානභූමියං වීරියං කුරුමානා. පඨමබොධියං කිර භික්ඛූ භත්තකිච්චං කත්වාව කම්මට්ඨානං මනසි කරොන්ති. තෙසං මනසිකරොන්තානංයෙව සූරියො අත්ථං ගච්ඡති. තෙ න්හායිත්වා පුන චඞ්කමං ඔතරිත්වා පඨමයාමං චඞ්කමන්ති. තතො ‘‘මා චිරං නිද්දායිම්හා’’ති සරීරදරථවිනොදනත්ථං නිපජ්ජන්තා කට්ඨඛණ්ඩං උපදහිත්වා නිපජ්ජන්ති, තෙ පුන පච්ඡිමයාමෙ වුට්ඨාය චඞ්කමං ඔතරන්ති. තෙ සන්ධාය ඉදං වුත්තං. අයම්පි දීපො තිණ්ණං රාජූනං කාලෙ එකඝණ්ඩිනිග්ඝොසො එකපධානභූමි අහොසි. නානාමුඛෙ පහටඝණ්ඩි පිලිච්ඡිකොළියං ඔසරති, කල්‍යාණියං පහටඝණ්ඩි නාගදීපෙ ඔසරති. ‘‘අයං භික්ඛු පුථුජ්ජනො, අයං පුථුජ්ජනො’’ති අඞ්ගුලිං පසාරෙත්වා දස්සෙතබ්බො අහොසි. එකදිවසං සබ්බෙ අරහන්තොව අහෙසුං. තස්මාති යස්මා කලිඞ්ගරූපධානානං මාරො ආරම්මණං න ලභති, තස්මා. අට්ඨමං.

ម៉ាត់ថា Otāraṃ គឺចន្លោះ (ឱកាស)។ ម៉ាត់ថា Ārammaṇaṃ គឺបច្ច័យ (ហេតុ)។ ម៉ាត់ថា Padhānasmiṃ គឺការធ្វើសេចក្ដីព្យាយាមក្នុងទីតាំងនៃសេចក្ដីព្យាយាម (កន្លែងចម្រើនកម្មដ្ឋាន)។ ឮថា ក្នុងបឋមពោធិកាល ពួកភិក្ខុទាំងឡាយ លុះធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ តែងតែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន។ កាលដែលលោកកំពុងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនោះ ព្រះអាទិត្យក៏លិចទៅ។ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ងូតទឹកហើយ ក៏ចុះទៅកាន់ទីចង្ក្រម ដើរចង្ក្រមអស់បឋមយាម។ បន្ទាប់មក ក៏គិតថា «កុំឲ្យយើងដេកលក់អស់កាលយូរឡើយ» ដើម្បីបន្ទោបង់នូវសេចក្ដីនឿយហត់នៃរាងកាយ កាលដែលសម្រាន្ត ក៏យកកំណាត់ឈើមកកើយក្បាល រួចសម្រាន្តទៅ លុះដល់បច្ឆិមយាម ក៏ក្រោកឡើងចុះទៅកាន់ទីចង្ក្រមវិញ។ ពាក្យក្នុងអដ្ឋកថាចាស់ ពោលសំដៅយកភិក្ខុទាំងនោះឯង។ សូម្បីតែកោះលង្កានេះ (តម្ពបណ្ណិទ្វីប) ក្នុងរជ្ជកាលនៃព្រះរាជា ៣ ព្រះអង្គ ក៏ធ្លាប់មានសំឡេងកណ្ដឹងតែមួយ និងមានទីតាំងចម្រើនកម្មដ្ឋានតែមួយដែរ។ សំឡេងកណ្ដឹងដែលគេវាយក្នុងវត្តមួយ នាទិសខាងលិចនៃក្រុងអនុរាធបុរៈ តែងឮទៅដល់ទីប្រជុំជនវិលិច្ឆិកោលិយៈ ឯសំឡេងកណ្ដឹងដែលគេវាយក្នុងវត្តកល្យាណី តែងឮទៅដល់កោះនាគទ្វីប។ ក្នុងកាលនោះ គេត្រូវចង្អុលដៃបង្ហាញថា «ភិក្ខុអង្គនេះជាបុថុជ្ជន ភិក្ខុអង្គនេះជាបុថុជ្ជន» ព្រោះរកបានដោយកម្រ។ ថ្ងៃមួយ ភិក្ខុទាំងអស់ក្នុងកោះនោះ សុទ្ធតែជាព្រះអរហន្តទាំងអស់។ ពាក្យថា Tasmā សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែមារមិនបាននូវឱកាស (អារម្មណ៍) ចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានកំណាត់ឈើជាខ្នើយកើយសម្រាន្តឡើយ ហេតុនោះ (ទើបត្រូវសិក្សារៀនសូត្រ)។ ចប់ ព្រះសូត្រទី ៨។

9. නාගසුත්තවණ්ණනා

៩. សេចក្ដីអធិប្បាយអំពីនាគសូត្រ (នាគសូត្រវណ្ណនា)

231. නවමෙ අතිවෙලන්ති අතික්කන්තවෙලං කාලං අතික්කන්තප්පමාණං කාලං. කිමඞ්ගං පනාහන්ති අහං පන කිංකාරණා න උපසඞ්කමිස්සාමි? භිසමුළාලන්ති භිසඤ්චෙව මුළාලඤ්ච. අබ්බුහෙත්වාති උද්ධරිත්වා. භිඞ්කච්ඡාපාති හත්ථිපොතකා. තෙ කිර අභිණ්හං භිඞ්කාරසද්දං කරොන්ති, තස්මා භිඞ්කච්ඡාපාති වුච්චන්ති. පසන්නාකාරං කරොන්තීති පසන්නෙහි කත්තබ්බාකාරං කරොන්ති, චත්තාරො පච්චයෙ දෙන්ති. ධම්මං භාසන්තීති එකං ද්වෙ ජාතකානි වා සුත්තන්තෙ වා උග්ගණ්හිත්වා අසම්භින්නෙන සරෙන ධම්මං දෙසෙන්ති. පසන්නාකාරං කරොන්තීති තෙසං තාය දෙසනාය පසන්නා ගිහී පච්චයෙ දෙන්ති. නෙව වණ්ණාය හොති න බලායාති නෙව ගුණවණ්ණාය, න ඤාණබලාය හොති, ගුණවණ්ණෙ පන පරිහායන්තෙ සරීරවණ්ණොපි සරීරබලම්පි පරිහායති, තස්මා සරීරස්ස නෙව වණ්ණාය න බලාය හොති. නවමං.

២៣១. នៅក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា ativelanti សំដៅលើ កាលដែលកន្លងហួសវេលា កាលដែលកន្លងហួសប្រមាណ។ ពាក្យថា kimaṅgaṃ panāhanti សំដៅលើ ចុះហេតុអ្វីបានជាខ្ញុំមិនចូលទៅជិត? ពាក្យថា bhisamuḷālanti សំដៅលើ ក្រអៅឈូក និងមើមឈូក។ ពាក្យថា abbuhetvāti ប្រែថា ដកឡើងហើយ។ ពាក្យថា bhiṅkacchāpāti សំដៅលើ កូនដំរីទាំងឡាយ។ ឮថា កូនដំរីទាំងឡាយនោះ តែងធ្វើសំឡេងស្រែក (ភិង្ការសព្ទ) ជាប្រចាំ ហេតុនោះ ទើបហៅថា bhiṅkacchāpā។ ពាក្យថា pasannākāraṃ karontīti សំដៅលើ ធ្វើនូវអាការៈដែលគួរធ្វើដោយសេចក្តីជ្រះថ្លា គឺការប្រគេនបច្ច័យ ៤។ ពាក្យថា dhammaṃ bhāsantīti សំដៅលើ រៀនយកជាតក ឬសូត្រមួយ ឬពីរ ហើយសម្តែងធម៌ដោយសម្លេងមិនបែកធ្លាយ។ ពាក្យថា pasannākāraṃ karontīti សំដៅលើ គ្រហស្ថទាំងឡាយដែលជ្រះថ្លានឹងការសម្តែងធម៌នោះរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ក៏ប្រគេននូវបច្ច័យទាំងឡាយ។ ពាក្យថា neva vaṇṇāya hoti na balāyāti សំដៅលើ មិនមែនដើម្បីពណ៌សម្បុរគឺគុណធម៌ មិនមែនដើម្បីកម្លាំងគឺប្រាជ្ញាទេ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើគុណធម៌សាបសូន្យទៅ សូម្បីពណ៌សម្បុរកាយ និងកម្លាំងកាយក៏សាបសូន្យទៅដែរ ហេតុនោះ ទើបមិនមែនដើម្បីពណ៌សម្បុរ និងកម្លាំងនៃរាងកាយឡើយ។ សូត្រទី៩ ចប់។

10. බිළාරසුත්තවණ්ණනා

១០. ការពណ៌នាអំពីពិឡារសូត្រ

232. දසමෙ [Pg.213] සන්ධිසමලසංකටීරෙති එත්ථ සන්ධීති භින්නඝරානං සන්ධි, සමලොති ගාමතො ගූථනික්ඛමනමග්ගො, සංකටීරන්ති සඞ්කාරට්ඨානං. මුදුමූසින්ති මුදුකං මූසිකං. වුට්ඨානං පඤ්ඤායතීති දෙසනා පඤ්ඤායති. දසමං.

២៣២. នៅក្នុងសូត្រទី១០ ត្រង់ពាក្យថា sandhisamalasaṅkaṭīre នេះ ពាក្យថា sandhi សំដៅលើ ចន្លោះផ្ទះដែលបាក់បែក ពាក្យថា samalo សំដៅលើ ផ្លូវបង្ហូរលាមកចេញពីភូមិ ពាក្យថា saṅkaṭīraṃ សំដៅលើ គំនរសម្រាម។ ពាក្យថា mudumūsiṃ សំដៅលើ កូនកណ្តុរដែលមានសាច់ទន់។ ពាក្យថា vuṭṭhānaṃ paññāyatīti សំដៅលើ ការសម្តែងអាបត្តិ តែងប្រាកដ។ សូត្រទី១០ ចប់។

11. සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා

១១. ការពណ៌នាអំពីសិង្គាលសូត្រ

233. එකාදසමෙ යෙන යෙන ඉච්ඡතීති සො ජරසිඞ්ගාලො ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානෙ ඉරියාපථකප්පනෙන සීතවාතූපවායනෙන ච අන්තරන්තරා චිත්තස්සාදම්පි ලභතීති දස්සෙති. සක්‍යපුත්තියපටිඤ්ඤොති ඉදං දෙවදත්තං සන්ධාය වුත්තං. සො හි එත්තකම්පි චිත්තස්සාදං අනාගතෙ අත්තභාවෙ න ලභිස්සතීති. එකාදසමං.

២៣៣. នៅក្នុងសូត្រទី១១ ត្រង់ពាក្យថា yenayena icchatī ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា សត្វចចកចាស់នោះ តែងបាននូវសេចក្តីសប្បាយចិត្តខ្លះក្នុងចន្លោះៗ ដោយការផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថ និងដោយការត្រូវខ្យល់ត្រជាក់បក់មក ក្នុងកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នាចង់បាន។ ពាក្យថា sakyaputtiyapaṭiñño នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅលើព្រះទេវទត្ត។ ព្រោះថា ព្រះទេវទត្តនោះ សូម្បីតែសេចក្តីសប្បាយចិត្តត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ក៏នឹងមិនបានឡើយក្នុងអត្តភាពខាងមុខ។ សូត្រទី១១ ចប់។

12. දුතියසිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා

១២. ការពណ៌នាអំពីទុតិយសិង្គាលសូត្រ

234. ද්වාදසමෙ කතඤ්ඤුතාති කතජානනං. කතවෙදිතාති කතවිසෙසජානනං. තත්‍රිදං ජරසිඞ්ගාලස්ස කතඤ්ඤුතාය වත්ථු – සත්ත කිර භාතරො ඛෙත්තං කසන්ති. තෙසං සබ්බකනිට්ඨො ඛෙත්තපරියන්තෙ ඨත්වා ගාවො රක්ඛති. අථෙකං ජරසිඞ්ගාලං අජගරො ගණ්හි, සො තං දිස්වා යට්ඨියා පොථෙත්වා විස්සජ්ජාපෙසි. අජගරො සිඞ්ගාලං විස්සජ්ජෙත්වා තමෙව ගණ්හි. සිඞ්ගාලො චින්තෙසි – ‘‘මය්හං ඉමිනා ජීවිතං දින්නං, අහම්පි ඉමස්ස දස්සාමී’’ති යාගුඝටස්ස උපරි ඨපිතං වාසිං මුඛෙන ඩංසිත්වා තස්ස සන්තිකං අගමාසි. ඉතරෙ භාතරො දිස්වා, ‘‘සිඞ්ගාලො වාසිං හරතී’’ති අනුබන්ධිංසු. සො තෙහි දිට්ඨභාවං ඤත්වා වාසිං තස්ස සන්තිකෙ ඡඩ්ඩෙත්වා පලායි. ඉතරෙ ආගන්ත්වා කනිට්ඨං අජගරෙන ගහිතං දිස්වා වාසියා අජගරං ඡින්දිත්වා තං ගහෙත්වා අගමංසු. එවං ජරසිඞ්ගාලෙ සියා යා කාචි කතඤ්ඤුතා කතවෙදිතා. සක්‍යපුත්තියපටිඤ්ඤෙති ඉදම්පි දෙවදත්තස්ස ආචාරමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති. ද්වාදසමං.

២៣៤. នៅក្នុងសូត្រទី១២ ពាក្យថា kataññutā សំដៅលើ ការដឹងនូវឧបការៈដែលគេធ្វើហើយ។ ពាក្យថា kataveditā សំដៅលើ ការដឹងនូវគុណដែលគេធ្វើហើយជាពិសេស។ ក្នុងពាក្យនោះ នេះជារឿងរ៉ាវនៃសេចក្តីកតញ្ញូរបស់សត្វចចកចាស់៖ ឮថា មានបងប្អូនប្រុស ៧ នាក់ កំពុងភ្ជួរស្រែ។ ក្នុងចំណោមបងប្អូនទាំងនោះ ប្អូនពៅគេបង្អស់ ឈរចាំមើលហ្វូងគោនៅឯជាយស្រែ។ គ្រានោះ មានពស់ថ្លាន់មួយបានរួតព័ទ្ធសត្វចចកចាស់មួយក្បាល ប្អូនពៅនោះឃើញដូច្នោះ ក៏យកដំបងវាយពស់ថ្លាន់នោះឱ្យលែងចចក។ ពស់ថ្លាន់លែងចចកហើយ ក៏ត្រឡប់មករួតព័ទ្ធប្អូនពៅនោះវិញ។ ចចកគិតថា «ក្មេងប្រុសនេះបានផ្តល់ជីវិតដល់យើង យើងក៏ត្រូវផ្តល់ជីវិតដល់គេវិញដែរ» គិតដូច្នោះហើយ ក៏ខាំពូថៅដែលគេដាក់នៅលើឆ្នាំងបបរ រត់ទៅជិតក្មេងប្រុសនោះ។ ពួកបងប្រុសឯទៀតឃើញចចកខាំពូថៅរត់ទៅ ក៏ដេញតាម។ ចចកដឹងថាពួកបងប្រុសឃើញខ្លួនហើយ ក៏ទម្លាក់ពូថៅចោលនៅជិតក្មេងប្រុសនោះ រួចរត់គេចខ្លួនទៅ។ ពួកបងប្រុសមកដល់ ឃើញប្អូនពៅត្រូវពស់ថ្លាន់រួតព័ទ្ធ ក៏យកពូថៅនោះកាប់ពស់ថ្លាន់ដាច់ រួចជួយប្អូនពៅនាំត្រឡប់មកវិញ។ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែសត្វចចកចាស់ ក៏នៅមានសេចក្តីកតញ្ញូកតវេទិតាខ្លះដែរ។ ពាក្យថា sakyaputtiyapaṭiññeti នេះ សូម្បីតែពាក្យនេះ ក៏ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សំដៅលើ can អាចារៈរបស់ព្រះទេវទត្តដែរ។ សូត្រទី១២ ចប់។

ඔපම්මසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការពណ៌នាអំពីឱបម្មសំយុត្ត ចប់ហើយ។

10. භික්ඛුසංයුත්තං

១០. ភិក្ខុសំយុត្ត

1. කොලිතසුත්තවණ්ණනා

១. ការពណ៌នាអំពីកោលិតសូត្រ

235. භික්ඛුසංයුත්තස්ස [Pg.214] පඨමෙ, ආවුසොති සාවකානං ආලාපො. බුද්ධා හි භගවන්තො සාවකෙ ආලපන්තා, ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආලපන්ති, සාවකා පන ‘‘බුද්ධෙහි සදිසා මා හොමා’’ති, ‘‘ආවුසො’’ති පඨමං වත්වා පච්ඡා, ‘‘භික්ඛවෙ’’ති භණන්ති. බුද්ධෙහි ච ආලපිතෙ භික්ඛුසඞ්ඝො, ‘‘භන්තෙ’’ති පටිවචනං දෙති සාවකෙහි, ‘‘ආවුසො’’ති. අයං වුච්චතීති යස්මා දුතියජ්ඣානෙ විතක්කවිචාරා නිරුජ්ඣන්ති, යෙසං නිරොධා සද්දායතනං අප්පවත්තිං ගච්ඡති, තස්මා යදෙතං දුතියං ඣානං නාම, අයං වුච්චති ‘‘අරියානං තුණ්හීභාවො’’ති. අයමෙත්ථ යොජනා. ‘‘ධම්මී වා කථා අරියො වා තුණ්හීභාවො’’ති එත්ථ පන කම්මට්ඨානමනසිකාරොපි පඨමජ්ඣානාදීනිපි අරියො තුණ්හීභාවොත්වෙව සඞ්ඛං ගතානි.

២៣៥. នៅក្នុងសូត្រទី១ នៃភិក្ខុសំយុត្ត ពាក្យថា āvuso ជាពាក្យសម្រាប់ហៅរកគ្នារបស់ពួកសាវក។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទាំងឡាយ កាលទ្រង់ហៅរកពួកសាវក តែងត្រាស់ហៅថា «bhikkhave» ចំណែកពួកសាវកគិតថា «យើងកុំស្មើនឹងព្រះពុទ្ធឡើយ» ទើបពោលពាក្យថា «āvuso» មុន រួចទើបពោលពាក្យថា «bhikkhave» តាមក្រោយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើព្រះពុទ្ធទាំងឡាយត្រាស់ហៅ ភិក្ខុសង្ឃតែងឆ្លើយតបថា «bhante» កាលបើពួកសាវកហៅ ភិក្ខុសង្ឃតែងឆ្លើយតបថា «āvuso»។ ពាក្យថា ayaṃ vuccati សំដៅលើ ព្រោះហេតុតែក្នុងទុតិយជ្ឈាន វិតក្កៈ និងវិចារៈរលត់ទៅ ព្រោះការរលត់ទៅនៃវិតក្កៈនិងវិចារៈនោះ សទ្ទាយតនៈក៏មិនប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ទុតិយជ្ឈានឯណាដែលមាន នេះទើបហៅថា «ariyānaṃ tuṇhībhāvo»។ នេះជាការសម្របសម្រួលសេចក្តីក្នុងទីនេះ។ ចំណែកក្នុងពាក្យថា «dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo» នេះ សូម្បីការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋានក្តី បឋមជ្ឈានជាដើមក្តី ក៏រាប់ថាជា «ការស្ងៀមស្ងាត់ដ៏ប្រសើរ» ដូចគ្នា។

විතක්කසහගතාති විතක්කාරම්මණා. සඤ්ඤාමනසිකාරාති සඤ්ඤා ච මනසිකාරො ච. සමුදාචරන්තීති පවත්තන්ති. ථෙරස්ස කිර දුතියජ්ඣානං න පගුණං. අථස්ස තතො වුට්ඨිතස්ස විතක්කවිචාරා න සන්තතො උපට්ඨහිංසු. ඉච්චස්ස දුතියජ්ඣානම්පි සඤ්ඤාමනසිකාරාපි හානභාගියාව අහෙසුං, තං දස්සෙන්තො එවමාහ. සණ්ඨපෙහීති සම්මා ඨපෙහි. එකොදිභාවං කරොහීති එකග්ගං කරොහි. සමාදහාති සම්මා ආදහ ආරොපෙහි. මහාභිඤ්ඤතන්ති ඡළභිඤ්ඤතං. සත්ථා කිර ඉමිනා උපායෙන සත්ත දිවසෙ ථෙරස්ස හානභාගියං සමාධිං වඩ්ඪෙත්වා ථෙරං ඡළභිඤ්ඤතං පාපෙසි. පඨමං.

ពាក្យថា vitakkasahagatā សំដៅលើ មានវិតក្កៈជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា saññāmanasikārā សំដៅលើ សញ្ញា និងមនសិការៈ។ ពាក្យថា samudācaranti សំដៅលើ ប្រព្រឹត្តទៅ។ ឮថា ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ មិនទាន់ស្ទាត់ជំនាញក្នុងទុតិយជ្ឈានឡើយ។ គ្រានោះ កាលលោកចេញចាកទុតិយជ្ឈាននោះហើយ វិតក្កៈ និងវិចារៈមិនបានប្រព្រឹត្តទៅជាលំដាប់ឡើយ។ ហេតុនោះ សូម្បីទុតិយជ្ឈានក្តី សញ្ញានិងមនសិការៈក្តី របស់លោក ក៏ជាធម៌មានចំណែកខាងសាបសូន្យទៅវិញ ព្រះថេរៈកាលនឹងបង្ហាញនូវហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា saṇṭhapehi សំដៅលើ តម្កល់ទុកឱ្យល្អ។ ពាក្យថា ekodibhāvaṃ karohi សំដៅលើ ធ្វើចិត្តឱ្យមានអារម្មណ៍តែមួយ។ ពាក្យថា samādaha សំដៅលើ តម្កល់ទុកឱ្យល្អ គឺលើកចិត្តឡើងកាន់អារម្មណ៍កម្មដ្ឋាន។ ពាក្យថា mahābhiññataṃ សំដៅលើ ភាពជាអ្នកមានអភិញ្ញា ៦។ ឮថា ព្រះសាស្តាទ្រង់ញ៉ាំងសមាធិដែលមានចំណែកខាងសាបសូន្យរបស់ព្រះថេរៈឱ្យចម្រើនឡើង ដោយឧបាយនេះ អស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃ រួចទ្រង់ញ៉ាំងព្រះថេរៈឱ្យសម្រេចនូវភាពជាអ្នកមានអភិញ្ញា ៦។ សូត្រទី១ ចប់។

2. උපතිස්සසුත්තවණ්ණනා

២. ការពណ៌នាអំពីឧបតិស្សសូត្រ

236. දුතියෙ අත්ථි නු ඛො තං කිඤ්චි ලොකස්මින්ති ඉදං අතිඋළාරම්පි සත්තං වා සඞ්ඛාරං වා සන්ධාය වුත්තං. සත්ථුපි ඛොති ඉදං යස්මා ආනන්දත්ථෙරස්ස සත්ථරි අධිමත්තො ඡන්දො ච පෙමඤ්ච, තස්මා ‘‘කිං නු ඛො ඉමස්ස ථෙරස්ස සත්ථු විපරිණාමෙනපි සොකාදයො නුප්පජ්ජෙය්‍යු’’න්ති ජානනත්ථං පුච්ඡති? දීඝරත්තන්ති සූකරඛතලෙණද්වාරෙ දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස වෙදනාපරිග්ගහසුත්තන්තං දෙසිතදිවසතො පට්ඨාය අතික්කන්තකාලං සන්ධායාහ. තස්මිඤ්හි [Pg.215] දිවසෙ ථෙරස්ස ඉමෙ වට්ටානුගතකිලෙසා සමූහතාති. දුතියං.

២៣៦. នៅក្នុងសូត្រទី២ ត្រង់ពាក្យថា atthi nu kho taṃ kiñci lokasmiṃ នេះ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរពោលសំដៅលើសត្វ ឬសង្ខារ ទោះបីជាឧត្តុង្គឧត្តមបំផុតក៏ដោយ។ ពាក្យថា satthupi kho នេះ សួរដើម្បីចង់ដឹងថា «ព្រោះព្រះអានន្ទត្ថេរមានសេចក្តីស្រឡាញ់ និងការពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះព្រះសាស្តា តើសេចក្តីសោកជាដើមនឹងមិនកើតឡើងដល់ព្រះថេរៈនេះទេឬ សូម្បីតែព្រះសាស្តាទ្រង់ប្រែប្រួលទៅ?»។ ពាក្យថា dīgharattaṃ ព្រះថេរៈពោលសំដៅលើកាលវេលាដែលកន្លងទៅ ចាប់តាំងពីថ្ងៃដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងវេទនាបរិគ្គហសូត្រ ដល់ទីឃនខបរិព្វាជក នៅឯទ្វារគុហាសូករខត។ ព្រោះថាក្នុងថ្ងៃនោះ ពួកកិលេសដែលនាំទៅកាន់វដ្តៈទាំងនេះ ត្រូវបានព្រះថេរៈកម្ចាត់បង់អស់ហើយ។ សូត្រទី២ ចប់។

3. ඝටසුත්තවණ්ණනා

៣. ការពណ៌នាអំពីឃដសូត្រ

237. තතියෙ එකවිහාරෙති එකස්මිං ගබ්භෙ. තදා කිර බහූ ආගන්තුකා භික්ඛූ සන්නිපතිංසු. තස්මිං පරිවෙණග්ගෙන වා විහාරග්ගෙන වා සෙනාසනෙසු අපාපුණන්තෙසු ද්වින්නං ථෙරානං එකො ගබ්භො සම්පත්තො. තෙ දිවා පාටියෙක්කෙසු ඨානෙසු නිසීදන්ති, රත්තිං පන නෙසං අන්තරෙ චීවරසාණිං පසාරෙන්ති. තෙ අත්තනො අත්තනො පත්තපත්තට්ඨානෙයෙව නිසීදන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘එකවිහාරෙ’’ති. ඔළාරිකෙනාති ඉදං ඔළාරිකාරම්මණතං සන්ධාය වුත්තං. දිබ්බචක්ඛුදිබ්බසොතධාතුවිහාරෙන හි සො විහාසි, තෙසඤ්ච රූපායතනසද්දායතනසඞ්ඛාතං ඔළාරිකං ආරම්මණං. ඉති දිබ්බචක්ඛුනා රූපස්ස දිට්ඨත්තා දිබ්බාය ච සොතධාතුයා සද්දස්ස සුතත්තා සො විහාරො ඔළාරිකො නාම ජාතො. දිබ්බචක්ඛු විසුජ්ඣීති භගවතො රූපදස්සනත්ථාය විසුද්ධං අහොසි. දිබ්බා ච සොතධාතූති සාපි භගවතො සද්දසුණනත්ථං විසුජ්ඣි. භගවතොපි ථෙරස්ස රූපදස්සනත්ථඤ්චෙව සද්දසුණනත්ථඤ්ච තදුභයං විසුජ්ඣි. තදා කිර ථෙරො ‘‘කථං නු ඛො එතරහි සත්ථා විහරතී’’ති ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බෙන චක්ඛුනා සත්ථාරං ජෙතවනෙ විහාරෙ ගන්ධකුටියං නිසින්නං දිස්වා තස්ස දිබ්බාය සොතධාතුයා සද්දං සුණි. සත්ථාපි තථෙව අකාසි. එවං තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිංසු චෙව, සද්දඤ්ච අස්සොසුං.

២៣៧. នៅក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា ekavihāre សំដៅលើ នៅក្នុងបន្ទប់តែមួយ។ ឮថា ក្នុងសម័យនោះ មានភិក្ខុអាគន្តុកៈជាច្រើនបានមកជួបជុំគ្នា។ កាលដែលសេនាសនៈមិនគ្រប់គ្រាន់តាមចំណែកនៃបរិវេណ ឬតាមចំណែកនៃវិហារ ព្រះថេរៈទាំងពីរអង្គ ក៏បានបន្ទប់តែមួយជាមួយគ្នា។ លោកទាំងពីរតែងគង់នៅក្នុងកន្លែងផ្សេងៗគ្នាក្នុងពេលថ្ងៃ ចំណែកក្នុងពេលយប់ លោកតែងចងស្បង់ចីវរធ្វើជាវាំងននខណ្ឌកណ្តាល។ លោកទាំងពីរគង់នៅក្នុងកន្លែងដែលរៀបចំទុកសម្រាប់ខ្លួនៗ។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ekavihāre»។ ពាក្យថា oḷārikena នេះ ព្រះមោគ្គល្លានពោលសំដៅលើការមានអារម្មណ៍ជាឱឡារិកៈ។ ព្រោះថាលោកបានរស់នៅដោយទិព្វចក្ខុ និងទិព្វសោតធាតុ ហើយអារម្មណ៍របស់លោកទាំងនោះ គឺរូបាយតនៈ និងសទ្ទាយតនៈ ដែលហៅថាឱឡារិកៈ។ យ៉ាងនេះ ព្រោះការឃើញរូបដោយទិព្វចក្ខុ និងការឮសំឡេងដោយទិព្វសោតធាតុ វិហារធម៌នោះទើបឈ្មោះថាជាឱឡារិកៈ។ ពាក្យថា dibbacakkhu visujjhī សំដៅលើ ទិព្វចក្ខុបានស្អាតបរិសុទ្ធដើម្បីមើលរូបរបស់ព្រះមានព្រះភាគ។ ពាក្យថា dibbā ca sotadhātū សំដៅលើ សូម្បីទិព្វសោតធាតុនោះ ក៏ស្អាតបរិសុទ្ធដើម្បីស្តាប់ព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះមានព្រះភាគដែរ។ សូម្បីទិព្វចក្ខុ និងទិព្វសោតធាតុទាំងពីររបស់ព្រះមានព្រះភាគ ក៏ស្អាតបរិសុទ្ធដើម្បីមើលរូប និងស្តាប់សំឡេងរបស់ព្រះថេរៈដែរ។ ឮថា ក្នុងពេលនោះ ព្រះថេរៈគិតថា «តើឥឡូវនេះ ព្រះសាស្តាគង់នៅដូចម្តេចហ្នឹងហ្ន៎?» គិតហើយក៏ចម្រើនអាលោកកសិណ មើលឃើញព្រះសាស្តាគង់នៅក្នុងព្រះគន្ធកុដិ នាវត្តជេតពន ដោយទិព្វចក្ខុ ហើយបានស្តាប់ព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះអង្គដោយទិព្វសោតធាតុ។ ព្រះសាស្តាក៏បានធ្វើដូច្នោះដែរ។ យ៉ាងនេះ លោកទាំងពីរបានឃើញរូប និងបានស្តាប់សំឡេងគ្នាទៅវិញទៅមក។

ආරද්ධවීරියොති පරිපුණ්ණවීරියො පග්ගහිතවීරියො. යාවදෙව උපනික්ඛෙපනමත්තායාති තියොජනසහස්සවිත්ථාරස්ස හිමවතො සන්තිකෙ ඨපිතා සාසපමත්තා පාසාණසක්ඛරා ‘‘හිමවා නු ඛො මහා, අයං නු ඛො පාසාණසක්ඛරා’’ති එවං යාව උපනික්ඛෙපනමත්තස්සෙව අත්ථාය භවෙය්‍යාති වුත්තං හොති. පරතොපි එසෙව නයො. කප්පන්ති ආයුකප්පං. ලොණඝටායාති චක්කවාළමුඛවට්ටියා ආධාරකං කත්වා මුඛවට්ටියා බ්‍රහ්මලොකං ආහච්ච ඨිතාය ලොණචාටියාති දස්සෙති.

ពាក្យថា āraddhavīriyo សំដៅលើ មានព្យាយាមពេញបរិបូណ៌ មានព្យាយាមដែលផ្គងឡើងហើយ។ ពាក្យថា yāvadeva upanikkhepanamattāya មានន័យថា ដូចជាគ្រួសតូចប៉ុនគ្រាប់ស្ពៃដែលគេដាក់នៅជិតភ្នំហិមពាន្តដែលមានទទឹង ៣ ពាន់យោជន៍ ហើយពោលថា «តើភ្នំហិមពាន្តធំ ឬក៏គ្រួសនេះធំ?» យ៉ាងនេះ សេចក្តីនេះពោលឡើងគ្រាន់តែដើម្បីប្រៀបធៀបរបស់ដែលដាក់នៅជិតគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីក្នុងពាក្យបន្ទាប់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា kappaṃ សំដៅលើ អាយុកប្ប។ ពាក្យថា loṇaghaṭāya សំដៅលើ ឆ្នាំងអំបិលដ៏ធំដែលតម្កល់នៅលើគែមមាត់ចក្រវាឡ ហើយមាត់ឆ្នាំងនោះប៉ះរហូតដល់ព្រហ្មលោក។

ඉමෙ [Pg.216] පන ථෙරා උපමං ආහරන්තා සරික්ඛකෙනෙව ච විජ්ජමානගුණෙන ච ආහරිංසු. කථං? අයඤ්හි ඉද්ධි නාම අච්චුග්ගතට්ඨෙන චෙව විපුලට්ඨෙන ච හිමවන්තසදිසා, පඤ්ඤා චතුභූමකධම්මෙ අනුපවිසිත්වා ඨිතට්ඨෙන සබ්බබ්‍යඤ්ජනෙසු අනුපවිට්ඨලොණරසසදිසා. එවං තාව සරික්ඛකට්ඨෙන ආහරිංසු. සමාධිලක්ඛණං පන මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස විභූතං පාකටං. කිඤ්චාපි සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස අවිජ්ජමානඉද්ධි නාම නත්ථි, භගවතා පන ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ඉද්ධිමන්තානං යදිදං මහාමොග්ගල්ලානො’’ති අයමෙව එතදග්ගෙ ඨපිතො. විපස්සනාලක්ඛණං පන සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස විභූතං පාකටං. කිඤ්චාපි මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්සාපි පඤ්ඤා අත්ථි, භගවතා පන ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං මහාපඤ්ඤානං යදිදං සාරිපුත්තො’’ති (අ. නි. 1.189) අයමෙව එතදග්ගෙ ඨපිතො. තස්මා යථා එතෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ධුරං න පාපුණන්ති, එවං විජ්ජමානගුණෙන ආහරිංසු. සමාධිලක්ඛණස්මිඤ්හි මහාමොග්ගල්ලානො නිප්ඵත්තිං ගතො, විපස්සනාලක්ඛණෙ සාරිපුත්තත්ථෙරො, ද්වීසුපි එතෙසු සම්මාසම්බුද්ධොති. තතියං.

ចំណែកព្រះថេរៈទាំងពីរអង្គនេះ កាលនាំមកនូវឧបមា តែងនាំមកដោយភាពស្រដៀងគ្នាផង ដោយគុណធម៌ដែលមានពិតប្រាកដផង។ តើស្រដៀងគ្នាយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះថា ឥទ្ធិបាដិហារិយ៍នេះ ឈ្មោះថាដូចជាភ្នំហិមពាន្ត ដោយអត្ថថាខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតផង ដោយអត្ថថាធំទូលាយផង ចំណែកឯប្រាជ្ញា ឈ្មោះថាដូចជាសរសារនៃអំបិលដែលជ្រាបចូលទៅក្នុងគ្រឿងផ្សំទាំងអស់ ដោយអត្ថថាជ្រាបចូលទៅតម្កល់នៅក្នុងចតុក្កភូមិកធម៌។ លោកទាំងពីរបាននាំមកនូវឧបមាដោយអត្ថថាស្រដៀងគ្នាយ៉ាងនេះជាមុនសិន។ ម្យ៉ាងទៀត លក្ខណៈនៃសមាធិ តែងប្រាកដច្បាស់លាស់ដល់ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ។ ទោះបីជាឥទ្ធិបាដិហារិយ៍ដែលមិនមានពិតប្រាកដដល់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរនោះមិនមែនជាគ្មានក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តម្កល់ព្រះមហាមោគ្គល្លាននេះឯងក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងបណ្តាសាវកភិក្ខុទាំងឡាយរបស់តថាគត ដែលមានឫទ្ធិច្រើន គឺមហាមោគ្គល្លាននេះឯង»។ ចំណែកឯលក្ខណៈនៃវិបស្សនា តែងប្រាកដច្បាស់លាស់ដល់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ។ ទោះបីជាប្រាជ្ញារបស់ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរមានពិតប្រាកដក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តម្កល់ព្រះសារីបុត្តនេះឯងក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងបណ្តាសាវកភិក្ខុទាំងឡាយរបស់តថាគត ដែលមានប្រាជ្ញាច្រើន គឺសារីបុត្តនេះឯង»។ ហេតុនោះ លោកទាំងពីរមិនបានឈោងយកធុរៈរបស់គ្នាទៅវិញទៅមកឡើយ លោកទាំងពីរបាននាំមកនូវឧបមាដោយគុណធម៌ដែលមានពិតប្រាកដយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថាក្នុងលក្ខណៈនៃសមាធិ ព្រះមហាមោគ្គល្លានដល់នូវការសម្រេច ចំណែកក្នុងលក្ខណៈនៃវិបស្សនា ព្រះសារីបុត្តត្ថេរដល់នូវការសម្រេច រីឯព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ដល់នូវការសម្រេចក្នុងលក្ខណៈទាំងពីរនេះ។ សូត្រទី៣ ចប់។

4. නවසුත්තවණ්ණනා

៤. ការពណ៌នាអំពីនវសូត្រ

238. චතුත්ථෙ අප්පොස්සුක්කොති නිරුස්සුක්කො. සඞ්කසායතීති විහරති. වෙය්‍යාවච්චන්ති චීවරෙ කත්තබ්බකිච්චං. ආභිචෙතසිකානන්ති අභිචිත්තං උත්තමචිත්තං නිස්සිතානං. නිකාමලාභීති ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජනසමත්ථතාය නිකාමලාභී. අකිච්ඡලාභීති ඣානපාරිපන්ථිකෙ සුඛෙන වික්ඛම්භෙත්වා සමාපජ්ජනසමත්ථතාය අදුක්ඛලාභී. අකසිරලාභීති යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨානසමත්ථතාය විපුලලාභී, පගුණජ්ඣානොති අත්ථො. සිථිලමාරබ්භාති සිථිලවීරියං පවත්තෙත්වා. චතුත්ථං.

២៣៨. នៅក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា appossukko សំដៅលើ មិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយ។ ពាក្យថា saṅkasāyati សំដៅលើ រស់នៅ។ ពាក្យថា veyyāvaccaṃ សំដៅលើ កិច្ចការដែលត្រូវធ្វើចំពោះចីវរ។ ពាក្យថា ābhicetasikānaṃ សំដៅលើ អាស្រ័យនូវអភិចិត្ត គឺចិត្តដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា nikāmalābhī សំដៅលើ បានតាមប្រាថ្នា ព្រោះភាពជាអ្នកអាចចូលកាន់ឈានបានក្នុងខណៈដែលខ្លួនប្រាថ្នចង់បាន។ ពាក្យថា akicchalābhī សំដៅលើ បានដោយមិនលំបាក ព្រោះភាពជាអ្នកអាចកម្ចាត់បង់នូវនីវរណធម៌ដែលជាគ្រឿងរារាំងដល់ឈានបានដោយងាយ រួចចូលកាន់ឈានបាន។ ពាក្យថា akasiralābhī សំដៅលើ បានដោយមិនលំបាកក្រៃលែង ព្រោះភាពជាអ្នកអាចចេញចាកឈានបានតាមកាលកំណត់ សេចក្តីថា ជាអ្នកមានឈានស្ទាត់ជំនាញ។ ពាក្យថា sithilamārabbha សំដៅលើ បង្កើតនូវការព្យាយាមដ៏ធូររលុង។ សូត្រទី៤ ចប់។

5. සුජාතසුත්තවණ්ණනා

៥. ការពណ៌នាអំពីសុជាតសូត្រ

239. පඤ්චමෙ අභිරූපොති අඤ්ඤානි රූපානි අතික්කන්තරූපො. දස්සනීයොති දට්ඨබ්බයුත්තො. පාසාදිකොති දස්සනෙන චිත්තං පසාදෙතුං සමත්ථො. වණ්ණපොක්ඛරතායාති ඡවිවණ්ණසුන්දරතාය. පඤ්චමං.

២៣៩. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា abhirūpo (មានរូបល្អ) គឺមានរូបកន្លងហួសនូវរូបដទៃទៀត។ ពាក្យថា dassanīyo (គួរពិតពិលរមិលមើល) គឺប្រកបដោយសេចក្តីគួរមើល។ ពាក្យថា pāsādiko (គួរឲ្យជ្រះថ្លា) គឺអាចធ្វើចិត្តឲ្យជ្រះថ្លាបានដោយការឃើញ។ ពាក្យថា vaṇṇapokkharatāya (ដោយសេចក្តីល្អនៃពណ៌សម្បុរ) គឺប្រកបដោយសេចក្តីល្អនៃពណ៌សម្បុរស្បែក។ ចប់សូត្រទី ៥។

6. ලකුණ්ඩකභද්දියසුත්තවණ්ණනා

៦. ការអធិប្បាយលកុណ្តកភទ្ទិយសូត្រ

240. ඡට්ඨෙ [Pg.217] දුබ්බණ්ණන්ති විරූපසරීරවණ්ණං. ඔකොටිමකන්ති රස්සං. පරිභූතරූපන්ති පමාණවසෙන පරිභූතජාතිකං. තං කිර ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ, ‘‘ආවුසො භද්දිය, ආවුසො, භද්දියා’’ති තත්ථ තත්ථ පරාමසිත්වා නානප්පකාරං කීළන්ති ආකඩ්ඪන්ති පරිකඩ්ඪන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘පරිභූතරූප’’න්ති. කස්මා පනෙස එවරූපො ජාතො? අයං කිර අතීතෙ එකො මහාරාජා අහොසි, තස්ස මහල්ලකා ච මහල්ලකිත්ථියො ච පටිකූලා හොන්ති. සො සචෙ මහල්ලකෙ පස්සති, තෙසං චූළං ඨපාපෙත්වා කච්ඡං බන්ධාපෙත්වා යථාරුචි කීළාපෙති. මහල්ලකිත්ථියොපි දිස්වා තාසම්පි ඉච්ඡිතිච්ඡිතං විප්පකාරං කත්වා යථාරුචි කීළාපෙති. තෙසං පුත්තධීතාදීනං සන්තිකෙ මහාසාරජ්ජං උප්පජ්ජති. තස්ස පාපකිරියා පථවිතො පට්ඨාය ඡදෙවලොකෙ එකකොලාහලං අකාසි.

២៤០. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា dubbaṇṇaṃ (មានសម្បុរអាក្រក់) គឺមានពណ៌សម្បុរ និងសណ្ឋានរាងកាយមិនល្អ។ ពាក្យថា okoṭimakaṃ (ទាបក្រិន) គឺទាប ខ្លី។ ពាក្យថា paribhūtarūpaṃ (មានរូបដែលគេមើលងាយ) គឺមានសភាវៈដែលគេមើលងាយដោយអំណាចនៃប្រមាណរាងកាយ។ ឮថា ភិក្ខុឆព្វគ្គីទាំងឡាយ តែងស្ទាបអង្អែលលោកត្រង់នេះត្រង់នោះ (មានក្បាល និងស្មាជាដើម) ហើយពោលថា "ម្នាលអាវុសោភទ្ទិយៈ ម្នាលអាវុសោភទ្ទិយៈ" រួចលេងសើចដោយប្រការផ្សេងៗ ខ្លះទាញមកខាងមុខ ខ្លះទាញទៅជុំវិញ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "paribhūtarūpaṃ"។ ចុះហេតុអ្វីបានជាលោកកើតមកមានសភាពបែបនេះ? ឮថា ក្នុងអតីតកាល លោកបានកើតជាព្រះរាជាធំមួយព្រះអង្គ ពួកមនុស្សចាស់ និងស្រីចាស់ៗ តែងជាទីស្អប់ខ្ពើមរបស់ព្រះរាជានោះ។ បើព្រះរាជានោះឃើញពួកមនុស្សចាស់ ក៏បញ្ជាឲ្យគេចងជុក ឲ្យចងក្បិន ហើយឲ្យលេងសើចតាមការពេញចិត្ត។ សូម្បីឃើញពួកស្រីចាស់ៗ ក៏ធ្វើឲ្យមានអាការៈប្លែកៗប្លែកភ្នែកតាមដែលខ្លួនចង់ ហើយឲ្យលេងសើចតាមការពេញចិត្ត។ សេចក្តីអៀនខ្មាសជាខ្លាំងក៏កើតមានដល់ពួកមនុស្សចាស់ទាំងនោះ នៅចំពោះមុខកូនប្រុសកូនស្រីជាដើមរបស់ពួកគេ។ អំពើបាបរបស់ព្រះរាជានោះ បានធ្វើឲ្យកើតមានសេចក្តីជ្រួលច្របល់តែមួយ ចាប់តាំងពីផ្ទៃផែនដីរហូតដល់ទេវលោកទាំង ៦ ជាន់។

අථ සක්කො චින්තෙසි – ‘‘අයං අන්ධබාලො මහාජනං විහෙඨෙති, කරිස්සාමිස්ස නිග්ගහ’’න්ති. සො මහල්ලකගාමියවණ්ණං කත්වා යානකෙ එකං තක්කචාටිං ආරොපෙත්වා යානං පෙසෙන්තො නගරං පවිසති. රාජාපි හත්ථිං ආරුය්හ නගරතො නික්ඛන්තො තං දිස්වා – ‘‘අයං මහල්ලකො තක්කයානකෙන අම්හාකං අභිමුඛො ආගච්ඡති, වාරෙථ වාරෙථා’’ති ආහ. මනුස්සා ඉතො චිතො ච පක්ඛන්දන්තාපි න පස්සන්ති. සක්කො හි ‘‘රාජාව මං පස්සතු, මා අඤ්ඤෙ’’ති එවං අධිට්ඨහි. අථ තෙසු මනුස්සෙසු ‘‘කහං, දෙව, කහං දෙවා’’ති වදන්තෙසු එව රාජා සහ හත්ථිනා වච්ඡො විය ධෙනුයා යානස්ස හෙට්ඨා පාවිසි. සක්කො තක්කචාටිං භින්දි.

គ្រានោះ ព្រះឥន្ទ្រទ្រង់ព្រះចិន្តាថា "ស្តេចពាលល្ងង់ខ្លៅនេះ តែងបៀតបៀនមហាជន អាត្មាអញនឹងធ្វើការទូន្មានដល់ស្តេចនោះ"។ ព្រះឥន្ទ្រនោះ ក៏កែឡងខ្លួនជាបុរសចាស់អ្នកស្រុកភូមិ ផ្ទុកនូវក្អមទឹកដោះជូរមួយនៅលើរទេះតូច ហើយបររទេះចូលទៅក្នុងនគរ។ សូម្បីព្រះរាជា កាលទ្រង់គង់លើដំរីយាងចេញពីនគរ ទ្រង់ទតឃើញបុរសចាស់នោះហើយ ក៏ត្រាស់ថា "បុរសចាស់នេះ បររទេះទឹកដោះជូរមកចំពីមុខយើង ចូរឃាត់ ចូរឃាត់វាទៅ!"។ ពួកមនុស្សទោះបីរត់ទៅខាងនេះខាងនោះ ក៏មើលមិនឃើញឡើយ ព្រោះព្រះឥន្ទ្របានអធិដ្ឋានយ៉ាងនេះថា "សូមឲ្យតែព្រះរាជាប៉ុណ្ណោះឃើញយើង កុំឲ្យអ្នកដទៃឃើញឡើយ"។ លុះកាលពួកមនុស្សទាំងនោះកំពុងក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នៅឯណា? បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នៅឯណា?" យ៉ាងនេះឯង ព្រះរាជាព្រមទាំងដំរី ក៏ចូលទៅក្រោមរទេះ ដូចជាកូនគោចូលទៅក្រោមមេគោដូច្នោះ។ ព្រះឥន្ទ្រក៏បានវាយបំបែកក្អមទឹកដោះជូរនោះ។

රාජා සීසතො පට්ඨාය තක්කෙන කිලින්නසරීරො අහොසි. සො සරීරං උබ්බට්ටාපෙත්වා උය්‍යානපොක්ඛරණියං න්හත්වා අලඞ්කතසරීරො නගරං පවිසන්තො පුන තං අද්දස. දිස්වා ‘‘අයං සො අම්හෙහි දිට්ඨමහල්ලකො පුන දිස්සති. වාරෙථ වාරෙථ න’’න්ති ආහ. මනුස්සා ‘‘කහං, දෙව, කහං, දෙවා’’ති ඉතො චිතො ච විධාවිංසු. සො පඨමවිප්පකාරමෙව පුන පාපුණි. තස්මිං ඛණෙ සක්කො ගොණෙ ච යානඤ්ච අන්තරධාපෙත්වා ආකාසෙ [Pg.218] ඨත්වා ආහ, ‘‘අන්ධබාල, ත්වං මයි තක්කවාණිජකො එසො’’ති සඤ්ඤං කරොසි, සක්කොහං දෙවරාජා, ‘‘තවෙතං පාපකිරියං නිවාරෙස්සාමී’’ති ආගතො, ‘‘මා පුන එවරූපං අකාසී’’ති සන්තජ්ජෙත්වා අගමාසි. ඉමිනා කම්මෙන සො දුබ්බණ්ණො අහොසි.

ព្រះរាជាមានព្រះកាយទទឹកជោកដោយទឹកដោះជូរ ចាប់តាំងពីព្រះសិរសាទៅ។ ព្រះរាជានោះ បញ្ជាឲ្យគេដុសខាត់ព្រះកាយ ស្រង់ទឹកក្នុងស្រះបោក្ខរណីនៃព្រះរាជឧទ្យាន ហើយតុបតែងព្រះកាយ យាងចូលទៅក្នុងនគរវិញ ក៏ទតឃើញបុរសចាស់នោះម្តងទៀត។ លុះទតឃើញហើយ ក៏ត្រាស់ថា "បុរសចាស់ដែលយើងបានឃើញមុននេះ ឥឡូវលេចមុខមកទៀតហើយ ចូរឃាត់ ចូរឃាត់វាទៅ!"។ ពួកមនុស្សក៏រត់ទៅខាងនេះខាងនោះ ក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នៅឯណា? បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នៅឯណា?"។ ព្រះរាជានោះ ក៏បានដល់នូវអាការៈទទឹកជោកដូចមុននោះឯងម្តងទៀត។ ក្នុងខណៈនោះ ព្រះឥន្ទ្របានធ្វើគោ និងរទេះឲ្យបាត់ទៅ ហើយស្ថិតនៅលើអាកាស ពោលថា "នែស្តេចពាលល្ងង់ខ្លៅ អ្នកឯងសម្គាល់យើងថា 'នេះជាអ្នកលក់ទឹកដោះជូរ' ឬ? យើងជាសក្កៈជាស្តេចនៃទេវតា យើងមកនេះដើម្បីហាមឃាត់អំពើបាបរបស់អ្នក កុំធ្វើអំពើបែបនេះទៀតឡើយ" រួចក៏គំរាមកំហែង ហើយយាងត្រឡប់ទៅវិញ។ ដោយសារកម្មនោះ លោកក៏កើតមកមានសម្បុរអាក្រក់។

විපස්සීසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ පනෙස චිත්තපත්තකොකිලො නාම හුත්වා ඛෙමෙ මිගදායෙ වසන්තො එකදිවසං හිමවන්තං ගන්ත්වා මධුරං අම්බඵලං තුණ්ඩෙන ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරං සත්ථාරං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු රිත්තකො තථාගතං පස්සාමි. අජ්ජ පන මෙ ඉමං අම්බපක්කං අත්ථි, දසබලස්ස තං දස්සාමී’’ති ඔතරිත්වා ආකාසෙ චරති. සත්ථා තස්ස චිත්තං ඤත්වා උපට්ඨාකං ඔලොකෙසි. සො පත්තං නීහරිත්වා දසබලං වන්දිත්වා සත්ථු හත්ථෙ ඨපෙසි. කොකිලො දසබලස්ස පත්තෙ අම්බපක්කං පතිට්ඨාපෙසි. සත්ථා තත්ථෙව නිසීදිත්වා තං පරිභුඤ්ජි. කොකිලො පසන්නචිත්තො පුනප්පුනං දසබලස්ස ගුණෙ ආවජ්ජෙත්වා දසබලං වන්දිත්වා අත්තනො කුලාවකං ගන්ත්වා සත්තාහං පීතිසුඛෙනෙව වීතිනාමෙසි. ඉමිනා කම්මෙන සරො මධුරො අහොසි.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសម័យនៃព្រះវិបស្សីសម្មាសម្ពុទ្ធ លោកនេះបានកើតជាសត្វតាវៅមានស្លាបដ៏វិចិត្រ រស់នៅក្នុងព្រៃមិគទាយវ័ន ឈ្មោះខេមៈ។ ថ្ងៃមួយ បានហើរទៅកាន់ព្រៃហេមពាន្ត ពាំយកផ្លែស្វាយទុំដ៏ផ្អែមឆ្ងាញ់ដោយចំពុះ ហើរត្រឡប់មកវិញ ឃើញព្រះសាស្តាដែលហែហមដោយភិក្ខុសង្ឃ ក៏គិតថា "ក្នុងថ្ងៃដទៃទៀត អាត្មាអញតែងតែចូលទៅគាល់ព្រះតថាគតដោយដៃទទេ ប៉ុន្តែថ្ងៃនេះ អាត្មាអញមានផ្លែស្វាយទុំនេះ អាត្មាអញនឹងថ្វាយផ្លែស្វាយទុំនោះដល់ព្រះទសពល" ហើយក៏ហើរចុះមកក្រឡឹងនៅលើអាកាស។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ជ្រាបចិត្តរបស់សត្វតាវៅនោះ ក៏ទ្រង់ទតមើលព្រះឧបដ្ឋាក។ ព្រះឧបដ្ឋាកនោះ ក៏យកបាត្រចេញមក ថ្វាយបង្គំព្រះទសពល ហើយដាក់ក្នុងព្រះហស្តរបស់ព្រះសាស្តា។ សត្វតាវៅក៏បានដាក់ផ្លែស្វាយទុំទៅក្នុងបាត្ររបស់ព្រះទសពល។ ព្រះសាស្តាទ្រង់គង់នៅត្រង់កន្លែងនោះឯង ហើយសោយផ្លែស្វាយនោះ។ សត្វតាវៅមានចិត្តជ្រះថ្លា ពិចារណានូវព្រះគុណរបស់ព្រះទសពលម្តងហើយម្តងទៀត ថ្វាយបង្គំព្រះទសពល ហើយហើរទៅកាន់សំបុករបស់ខ្លួន ញ៉ាំងពេលវេលាឲ្យកន្លងទៅអស់ ៧ ថ្ងៃ ដោយសេចក្តីសុខកើតអំពីបីតិប៉ុណ្ណោះ។ ដោយសារកម្មនោះ សំឡេងរបស់លោកក៏ពីរោះផ្អែមល្ហែម។

කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ පන චෙතියෙ ආරද්ධෙ ‘‘කිංපමාණං කරොම? සත්තයොජනප්පමාණං. අතිමහන්තං එතං, ඡයොජනප්පමාණං කරොම. ඉදම්පි අතිමහන්තං, පඤ්චයොජනං කරොම, චතුයොජනං, තියොජනං, ද්වියොජන’’න්ති. අයං තදා ජෙට්ඨකවඩ්ඪකී හුත්වා, ‘‘එවං, භො, අනාගතෙ සුඛපටිජග්ගිතං කාතුං වට්ටතී’’ති වත්වා රජ්ජුං ආදාය පරික්ඛිපන්තො ගාවුතමත්තකෙ ඨත්වා, ‘‘එකෙකං මුඛං ගාවුතං හොතු, චෙතියං යොජනාවට්ටං යොජනුබ්බෙධං භවිස්සතී’’ති ආහ. තෙ තස්ස වචනෙ අට්ඨංසු. චෙතියං සත්තදිවසසත්තමාසාධිකෙහි සත්තහි සංවච්ඡරෙහි නිට්ඨිතං. ඉති අප්පමාණස්ස බුද්ධස්ස පමාණං අකාසීති. තෙන කම්මෙන ඔකොටිමකො ජාතො.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសម័យនៃព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធ កាលដែលគេចាប់ផ្តើមសាងសង់ព្រះចេតិយ ពួកជនជំនុំគ្នាថា "តើយើងគួរធ្វើឲ្យមានប្រមាណប៉ុនណា? គួរធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ៧ យោជន៍។ នោះធំពេកហើយ គួរធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ៦ យោជន៍។ សូម្បីប្រមាណនេះក៏ធំពេកដែរ គួរធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ៥ យោជន៍ ៤ យោជន៍ ៣ យោជន៍ ២ យោជន៍" យ៉ាងនេះ។ ក្នុងកាលនោះ លោកនេះបានកើតជាមេជាងសំណង់ ក៏និយាយថា "នែអ្នកទាំងឡាយ បើធ្វើបែបនេះ ក្នុងអនាគតកាល នឹងងាយស្រួលក្នុងការថែទាំ គួរតែធ្វើបែបនេះវិញ" ហើយក៏កាន់ខ្សែវាស់ព័ទ្ធជុំវិញ ឈរនៅចម្ងាយប្រមាណ ១ គាវុត ហើយពោលថា "សូមឲ្យមុខនីមួយៗមានប្រមាណ ១ គាវុត ព្រះចេតិយនឹងមានទំហំវង់ជុំវិញ ១ យោជន៍ និងមានកម្ពស់ ១ យោជន៍"។ ពួកជនទាំងនោះក៏យល់ព្រមតាមពាក្យរបស់មេជាងនោះ។ ព្រះចេតិយនោះត្រូវបានកសាងរួចរាល់ក្នុងរយៈពេល ៧ ឆ្នាំ លើសដោយ ៧ ខែ និង ៧ ថ្ងៃ។ លោកបានធ្វើការកំណត់ប្រមាណចំពោះព្រះពុទ្ធដែលរកប្រមាណមិនបាន ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ដោយសារកម្មនោះ លោកក៏កើតមកជាអ្នកមានរាងកាយទាបក្រិន។

හත්ථයො පසදා මිගාති හත්ථිනො ච පසදමිගා ච. නත්ථි කායස්මිං තුල්‍යතාති කායස්මිං පමාණං නාම නත්ථි, අකාරණං කායපමාණන්ති අත්ථො. ඡට්ඨං.

ពាក្យថា hatthiyo pasadā migā គឺសត្វដំរីទាំងឡាយ និងសត្វឈ្លូសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា natthi kāyasmiṃ tulyatā គឺឈ្មោះថាសេចក្តីស្មើគ្នាក្នុងរាងកាយគឺគ្មានឡើយ សេចក្តីពន្យល់ថា ប្រមាណនៃរាងកាយមិនមែនជាហេតុ (នៃគុណធម៌) ឡើយ។ ចប់សូត្រទី ៦។

7. විසාඛසුත්තවණ්ණනා

៧. ការអធិប្បាយវិសាខសូត្រ

241. සත්තමෙ [Pg.219] පොරියා වාචායාති පුරවාසීනං නගරමනුස්සානං වාචාසදිසාය අපරිහීනක්ඛරපදාය මධුරවාචාය. විස්සට්ඨායාති අසන්දිද්ධාය අපලිබුද්ධාය, පිත්තසෙම්හෙහි අනුපහතායාති අත්ථො. අනෙලගලායාති යථා දන්ධමනුස්සා මුඛෙන ඛෙළං ගළන්තෙන වාචං භාසන්ති, න එවරූපාය, අථ ඛො නිද්දොසාය විසදවාචාය. පරියාපන්නායාති චතුසච්චපරියාපන්නාය චත්තාරි සච්චානි අමුඤ්චිත්වා පවත්තාය. අනිස්සිතායාති වට්ටනිස්සිතං කත්වා අකථිතාය. ධම්මො හි ඉසිනං ධජොති නවවිධලොකුත්තරධම්මො ඉසීනං ධජො නාමාති. සත්තමං.

២៤១. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា poriyā vācāya (ដោយវាចារបស់អ្នកក្រុង) គឺស្មើដោយវាចារបស់អ្នកក្រុងដែលជាអ្នកនៅក្នុងបុរី ជាវាចាដ៏ពីរោះ មានអក្សរនិងបទមិនខ្វះចន្លោះ។ ពាក្យថា vissaṭṭhāya (ដោយវាចាដែលមិនរអាក់រអួល) គឺមិនច្រឡំគ្នា មិនរអាក់រអួល សេចក្តីថា ជាវាចាដែលមិនត្រូវប្រមាត់ និងស្លេស្មបៀតបៀន។ ពាក្យថា aneḷagaḷāya (ដោយវាចាមិនហូរទឹកមាត់) គឺមិនមែនជាវាចាដូចជាពួកមនុស្សល្ងង់ខ្លៅដែលនិយាយទាំងទឹកមាត់ហូរចេញពីមាត់នោះទេ មិនមែនមានសភាពបែបនោះឡើយ តែជាវាចាដ៏ស្អាតស្អំ គ្មានទោស។ ពាក្យថា pariyāpannāya (ដោយវាចាដែលរាប់បញ្ចូល) គឺរាប់បញ្ចូលក្នុងសច្ចៈទាំង ៤ ប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនលះបង់នូវសច្ចៈទាំង ៤។ ពាក្យថា anissitāya (ដោយវាចាមិនអាស្រ័យតណ្ហា) គឺវាចាដែលមិនពោលសំដៅទៅលើការអាស្រ័យវដ្តសង្សារ។ ពាក្យថា dhammo hi isīnaṃ dhajo (ធម៌ជាទង់ជ័យរបស់ពួកឥសី) គឺលោកុត្តរធម៌មាន ៩ ប្រការ ឈ្មោះថាជាទង់ជ័យរបស់ពួកឥសី។ ចប់សូត្រទី ៧។

8. නන්දසුත්තවණ්ණනා

៨. ការអធិប្បាយនន្ទសូត្រ

242. අට්ඨමෙ ආකොටිතපච්චාකොටිතානීති එකස්මිං පස්සෙ පාණිනා වා මුග්ගරෙන වා ආකොටනෙන ආකොටිතානි, පරිවත්තෙත්වා ආකොටනෙන පච්චාකොටිතානි. අඤ්ජෙත්වාති අඤ්ජනෙන පූරෙත්වා. අච්ඡං පත්තන්ති විප්පසන්නවණ්ණං මත්තිකාපත්තං. කස්මා පන ථෙරො එවමකාසීති? සත්ථු අජ්ඣාසයජානනත්ථං. එවං කිරස්ස අහොසි ‘‘සචෙ සත්ථා ‘සොභති වත මෙ අයං කනිට්ඨභාතිකො’ති වක්ඛති, යාවජීවං ඉමිනා වාකාරෙන චරිස්සාමි. සචෙ එත්ථ දොසං දස්සති, ඉමං ආකාරං පහාය සඞ්කාරචොළං ගහෙත්වා චීවරං කත්වා ධාරෙන්තො පරියන්තසෙනාසනෙ වසන්තො චරිස්සාමී’’ති. අස්සසීති භවිස්සසි.

២៤២. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា ākoṭitapaccākoṭitāni (បាត្រដែលគេដំហើយដំទៀត) គឺបាត្រដែលគេវាយដំដោយដៃក្តី ដោយញញួរឈើក្តី ត្រង់ចំហៀងម្ខាងឲ្យរាបស្មើ ហើយប្រែត្រឡប់វាយដំម្តងទៀតឲ្យរាបស្មើល្អ។ ពាក្យថា añjetvā (លាបហើយ) គឺបំពេញដោយថ្នាំលាបភ្នែក។ ពាក្យថា acchaṃ pattaṃ (បាត្រដ៏ថ្លាស្អាត) គឺបាត្រដីដុតដែលមានពណ៌សម្បុរដ៏ថ្លាស្អាត។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈធ្វើបែបនេះ? ដើម្បីចង់ដឹងនូវព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះសាស្តា។ ឮថា លោកមានគំនិតយ៉ាងនេះថា "ប្រសិនបើព្រះសាស្តាត្រាស់ថា 'ព្រះអនុជតូចរបស់តថាគតនេះ ល្អមើលណាស់តើ' យ៉ាងនេះ អាត្មាអញនឹងប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈបែបនេះអស់មួយជីវិត។ ប្រសិនបើព្រះអង្គសម្តែងនូវទោសក្នុងរឿងនេះ អាត្មាអញនឹងលះបង់អាការៈនេះចោល ហើយរើសយកសំពត់គំនរសម្រាមមកធ្វើជាចីវរគ្រង ហើយរស់នៅក្នុងសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់ឆ្ងាយ"។ ពាក្យថា assasi គឺ bhavissasi (នឹងមាន)។

අඤ්ඤාතුඤ්ඡෙනාති අභිලක්ඛිතෙසු ඉස්සරජනගෙහෙසු කටුකභණ්ඩසම්භාරං සුගන්ධං භොජනං පරියෙසන්තස්ස උඤ්ඡො ඤාතුඤ්ඡො නාම. ඝරපටිපාටියා පන ද්වාරෙ ඨිතෙන ලද්ධං මිස්සකභොජනං අඤ්ඤාතුඤ්ඡො නාම. අයමිධ අධිප්පෙතො. කාමෙසු අනපෙක්ඛිනන්ති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු නිරපෙක්ඛං. ආරඤ්ඤිකො චාතිආදි සබ්බං සමාදානවසෙනෙව වුත්තං. කාමෙසු ච අනපෙක්ඛොති ඉදං සුත්තං දෙවලොකෙ අච්ඡරායො දස්සෙත්වා ආගතෙන අපරභාගෙ කථිතං. ඉමස්ස කථිතදිවසතො පට්ඨාය ථෙරො ඝටෙන්තො වායමන්තො කතිපාහෙනෙව අරහත්තෙ පතිට්ඨාය සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො ජාතො. අට්ඨමං.

ពាក្យថា aññātuñchena (ដោយការស្វែងរកអាហារដែលគេមិនស្គាល់) គឺការដើរស្វែងរកអាហារដ៏មានក្លិនក្រអូបដែលផ្សំឡើងដោយគ្រឿងទេសផ្សេងៗ ក្នុងផ្ទះរបស់ពួកជនធំៗមានបុណ្យសក្តិខ្ពស់ ឈ្មោះថា ñātuñcho (ការស្វែងរកអាហារដែលគេល្បីល្បាញ)។ ផ្ទុយទៅវិញ ការឈរនៅមាត់ទ្វារផ្ទះតាមលំដាប់ផ្ទះ ហើយបានអាហារលាយឡំគ្នា ឈ្មោះថា aññātuñcho (ការស្វែងរកអាហារដែលគេមិនល្បីល្បាញ)។ ពាក្យនេះឯងដែលចង់បានក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា kāmesu anapekkhinaṃ (អ្នកមិនអាឡោះអាល័យក្នុងកាមទាំងឡាយ) គឺមិនមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងវត្ថុកាម និងកិលេសកាម។ ពាក្យទាំងអស់មានពាក្យថា āraññiko ca ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់នាំទៅបង្ហាញពួកស្រីអប្សរក្នុងទេវលោក រួចយាងត្រឡប់មកវិញ ហើយទ្រង់ត្រាស់សម្តែងក្នុងកាលជាខាងក្រោយ។ ចាប់តាំងពីថ្ងៃដែលទ្រង់ត្រាស់សម្តែងសូត្រនេះមក ព្រះថេរៈបានខិតខំប្រឹងប្រែងព្យាយាម ក្នុងរយៈពេលតែពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តផល ក្លាយជាទក្ខិណេយ្យបុគ្គលដ៏ប្រសើរក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក។ ចប់សូត្រទី ៨។

9. තිස්සසුත්තවණ්ණනා

៩. ការអធិប្បាយតិស្សសូត្រ

243. නවමෙ [Pg.220] දුම්මනොති උප්පන්නදොමනස්සො. කස්මා පනායං එවං දුක්ඛී දුම්මනො ජාතොති? ඛත්තියපබ්බජිතො හෙස, තෙන නං පබ්බාජෙත්වා දුපට්ටසාටකං නිවාසාපෙත්වා වරචීවරං පාරුපෙත්වා අක්ඛීනි අඤ්ජෙත්වා මනොසිලාතෙලෙන සීසං මක්ඛෙසුං. සො භික්ඛූසු රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානං ගතෙසු ‘‘භික්ඛුනා නාම විවිත්තොකාසෙ නිසීදිතබ්බ’’න්ති අජානන්තො භොජනසාලං ගන්ත්වා මහාපීඨං ආරුහිත්වා නිසීදි. දිසාවචරා ආගන්තුකා පංසුකූලිකා භික්ඛූ ආගන්ත්වා, ‘‘ඉමිනාව නීහාරෙන රජොකිණ්ණෙහි ගත්තෙහි න සක්කා දසබලං පස්සිතුං. භණ්ඩකං තාව ඨපෙස්සාමා’’ති භොජනසාලං අගමංසු. සො තෙසු මහාථෙරෙසු ආගච්ඡන්තෙසු නිච්චලො නිසීදියෙව. අඤ්ඤෙ භික්ඛූ ‘‘පාදවත්තං කරොම, තාලවණ්ටෙන බීජාමා’’ති ආපුච්ඡන්ති. අයං පන නිසින්නකොව ‘‘කතිවස්සත්ථා’’ති? පුච්ඡිත්වා, ‘‘මයං අවස්සිකා. තුම්හෙ පන කතිවස්සත්ථා’’ති? වුත්තෙ, ‘‘මයං අජ්ජ පබ්බජිතා’’ති ආහ. අථ නං භික්ඛූ, ‘‘ආවුසො, අධුනා ඡින්නචූළොසි, අජ්ජාපි තෙ සීසමූලෙ ඌකාගන්ධො වායතියෙව, ත්වං නාම එත්තකෙසු වුඩ්ඪතරෙසු වත්තං ආපුච්ඡන්තෙසු නිස්සද්දො නිච්චලො නිසින්නො, අපචිතිමත්තම්පි තෙ නත්ථි, කස්ස සාසනෙ පබ්බජිතොසී’’ති? පරිවාරෙත්වා තං වාචාසත්තීහි පහරන්තා ‘‘කිං ත්වං ඉණට්ටො වා භයට්ටො වා ජීවිතුං අසක්කොන්තො පබ්බජිතො’’ති? ආහංසු. සො එකම්පි ථෙරං ඔලොකෙසි, තෙන ‘‘කිං මං ඔලොකෙසි මහල්ලකා’’ති? වුත්තෙ අඤ්ඤං ඔලොකෙසි, තෙනපි තථෙව වුත්තෙ අථස්ස ‘‘ඉමෙ මං පරිවාරෙත්වා වාචාසත්තීහි විජ්ඣන්තී’’ති ඛත්තියමානො උප්පජ්ජි. අක්ඛීසු මණිවණ්ණානි අස්සූනි සඤ්චරිංසු. තතො නෙ ආහ – ‘‘කස්ස සන්තිකං ආගතත්ථා’’ති. තෙ ‘‘කිං පන ත්වං ‘මය්හං සන්තිකං ආගතා’ති? අම්හෙ මඤ්ඤසි ගිහිබ්‍යඤ්ජනභට්ඨකා’’ති වත්වා, ‘‘සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලස්ස සත්ථු සන්තිකං ආගතම්හා’’ති ආහංසු. සො ‘‘මය්හං භාතු සන්තිකෙ ආගතා තුම්හෙ, යදි එවං ඉදානි වො ආගතමග්ගෙනෙව ගමනං කරිස්සාමී’’ති කුජ්ඣිත්වා නික්ඛන්තො අන්තරාමග්ගෙ චින්තෙසි – ‘‘මයි ඉමිනාව නීහාරෙන ගතෙ සත්ථා එතෙ න නීහරාපෙස්සතී’’ති දුක්ඛී දුම්මනො අස්සූනි පවත්තයමානො අගමාසි. ඉමිනා කාරණෙන එස එවං ජාතොති.

២៤៣. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា dummano (មានចិត្តមិនសប្បាយ) គឺកើតទោមនស្ស។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះតិស្សៈនេះ កើតមានសេចក្តីទុក្ខ និងមិនសប្បាយចិត្តយ៉ាងនេះ? ព្រោះលោកជាអ្នកបួសមកពីក្សត្រ ព្រោះហេតុនោះ កាលដែលលោកបួសហើយ គេឲ្យស្លៀកសំពត់សង្សារដី (សំពត់ពីរជាន់) ឲ្យគ្រងចីវរដ៏ល្អ ឲ្យលាបថ្នាំភ្នែក ហើយលាបសក់ក្បាលដោយប្រេងលាយមនោសិលា។ កាលដែលពួកភិក្ខុទាំងឡាយទៅកាន់ទីសម្រាកក្នុងវេលាយប់ និងទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃហើយ លោកមិនដឹងថា "ភិក្ខុគួរតែអង្គុយក្នុងទីដ៏ស្ងាត់" ឡើយ ក៏បានទៅកាន់រោងភត្ត ឡើងទៅអង្គុយលើតាំងដ៏ធំមួយ។ ពួកភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់បង្សុកូលជាអាគន្តុកៈមកពីទិសផ្សេងៗ បានមកដល់ គិតថា "យើងមិនអាចចូលទៅគាល់ព្រះទសពលទាំងរាងកាយប្រឡាក់ដោយធូលីបែបនេះបានឡើយ យើងនឹងទុកដាក់បរិក្ខារសិន" ហើយក៏បានចូលទៅកាន់រោងភត្ត។ កាលដែលព្រះមហាថេរៈទាំងនោះដើរចូលមក លោកក៏នៅតែអង្គុយស្ងៀមមិនកម្រើកឡើយ។ ភិក្ខុដទៃទៀតតែងសួរនាំថា "យើងខ្ញុំនឹងធ្វើការលាងជើងថ្វាយ ឬបក់ផ្លិតស្លឹកត្នោតថ្វាយ"។ ចំណែកលោកនេះ អង្គុយស្ងៀមហើយសួរថា "តើលោកមានវស្សាប៉ុន្មានហើយ?" លុះពួកភិក្ខុឆ្លើយថា "យើងខ្ញុំមិនទាន់មានវស្សាទេ" ហើយសួរត្រឡប់មកវិញថា "ចុះលោកមានវស្សាប៉ុន្មានហើយ?" លោកក៏ឆ្លើយថា "យើងទើបតែបួសថ្ងៃនេះឯង"។ គ្រានោះ ពួកភិក្ខុទាំងឡាយក៏និយាយទៅកាន់លោកថា "ម្នាលអាវុសោ លោកទើបតែនឹងកោរសក់ថ្ងៃនេះសោះ សូម្បីតែក្លិនចៃនៅលើក្បាលរបស់លោកក៏នៅតែធុំក្លិនដែរ លោកឯង កាលដែលពួកភិក្ខុចាស់ៗមានវស្សាច្រើនសួរនាំអំពីវត្តប្រតិបត្តិ បែរជាអង្គុយស្ងៀមមិនកម្រើក សូម្បីតែការធ្វើសេចក្តីគោរពបន្តិចបន្តួចក៏គ្មានដែរ តើលោកបួសក្នុងសាសនារបស់អ្នកណា?" ហើយក៏ចោមរោមចាក់ដោតលោកដោយលំពែងគឺសម្តីថា "តើលោកបួសព្រោះត្រូវបំណុលគេជំពាក់ ឬព្រោះខ្លាចភ័យខ្លាចស្លាប់ ឬព្រោះតែរកស៊ីចិញ្ចឹមជីវិតមិនបាន?"។ លោកក៏សម្លឹងមើលព្រះថេរៈមួយអង្គ ព្រះថេរៈនោះក៏សួរថា "នែលោកចាស់ តើលោកសម្លឹងមើលខ្ញុំធ្វើអ្វី?" លោកក៏សម្លឹងមើលព្រះថេរៈមួយអង្គទៀត សូម្បីព្រះថេរៈនោះក៏ពោលយ៉ាងនោះដែរ គ្រានោះ មានះរបស់ក្សត្រក៏កើតឡើងដល់លោកថា "ពួកភិក្ខុទាំងនេះចោមរោមចាក់ដោតយើងដោយលំពែងគឺសម្តី"។ ទឹកភ្នែកដែលមានពណ៌ដូចជាកែវមណីក៏ហូរស្រក់ចេញពីភ្នែកទាំងពីរ។ បន្ទាប់មក លោកក៏សួរពួកភិក្ខុទាំងនោះថា "តើលោកទាំងឡាយមករកអ្នកណា?"។ ពួកភិក្ខុទាំងនោះនិយាយថា "នែបុគ្គលអ្នកបំផ្លាញលក្ខណៈគ្រហស្ថ តើលោកសម្គាល់ថាយើងមករកលោកឬ?" រួចពោលថា "យើងមកកាន់សំណាក់របស់ព្រះសាស្តាដែលជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក"។ លោកក៏និយាយថា "លោកទាំងឡាយមកកាន់សំណាក់ព្រះរៀមរបស់ខ្ញុំទេតើ បើដូច្នោះ ឥឡូវនេះខ្ញុំនឹងធ្វើឲ្យលោកទាំងឡាយត្រឡប់ទៅតាមផ្លូវដែលលោកមកវិញ" ហើយក៏ខឹងសម្បារដើរចេញទៅ។ ក្នុងចន្លោះផ្លូវ លោកគិតថា "បើអាត្មាអញទៅក្នុងសភាពបែបនេះ ព្រះសាស្តានឹងមិនបណ្តេញពួកភិក្ខុទាំងនេះចេញឡើយ" ក៏មានសេចក្តីទុក្ខ មិនសប្បាយចិត្ត ហូរទឹកភ្នែកដើរទៅ។ ព្រោះហេតុនេះឯង ទើបលោកកើតមានសភាពបែបនេះ។

වාචාසන්නිතොදකෙනාති [Pg.221] වචනපතොදෙන. සඤ්ජම්භරිමකංසූති සඤ්ජම්භරිතං නිරන්තරං ඵුටං අකංසු, උපරි විජ්ඣිංසූති වුත්තං හොති. වත්තාති පරෙ යදිච්ඡකං වදතියෙව. නො ච වචනක්ඛමොති පරෙසං වචනං ඛමිතුං න සක්කොති. ඉදානි තාව ත්වං ඉමිනා කොපෙන ඉමිනා වුත්තවාචාසන්නිතොදකෙන විද්ධො. අතීතෙ පන රට්ඨතො ච පබ්බාජිතොති. එවං වුත්තෙ, ‘‘කතරස්මිං කාලෙ භගවා’’ති? භික්ඛූ භගවන්තං යාචිංසු.

ពាក្យថា Vācāsannitodakena សេចក្តីថា ដោយជន្លួញគឺវាចា (ពាក្យសម្តីដូចជាជន្លួញចាក់ដោត)។ ពាក្យថា Sañjambharimakaṃsu សេចក្តីថា ធ្វើការចាក់ដោតខាងលើឥតដាច់ ពោលគឺធ្វើការប៉ះទង្គិចឥតឈប់ឈរ។ ពាក្យថា Vattā សេចក្តីថា ជនដទៃតែងតែនិយាយនូវពាក្យណាមួយតាមដែលខ្លួនប្រាថ្នា។ ពាក្យថា No ca vacanakkhamo សេចក្តីថា មិនអាចអត់ធន់ចំពោះពាក្យសម្តីរបស់បុគ្គលដទៃបាន។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ អ្នកត្រូវចាក់ដោតហើយ ដោយសេចក្តីក្រោធនេះ ដោយជន្លួញគឺវាចាដែលពោលហើយនេះ។ ចំណែកក្នុងអតីតកាល អ្នកក៏ធ្លាប់ត្រូវគេបណ្តេញចេញចាកដែនដីផងដែរ។ កាលបើព្រះមានព្រះភាគត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ភិក្ខុទាំងឡាយក៏ក្រាបបង្គំទូលសួរព្រះមានព្រះភាគថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន តើក្នុងកាលណាដែលព្រះមានព្រះភាគត្រូវគេបណ្តេញចេញ?»។

සත්ථා ආහ – අතීතෙ බාරාණසියං බාරාණසිරාජා රජ්ජං කාරෙසි. අථෙකො ජාතිමා, එකො මාතඞ්ගොති ද්වෙ ඉසයො බාරාණසිං අගමංසු. තෙසු ජාතිමා පුරෙතරං ගන්ත්වා කුම්භකාරසාලායං නිසීදි. මාතඞ්ගො තාපසො පච්ඡා ගන්ත්වා තත්ථ ඔකාසං යාචි කුම්භකාරො ‘‘අත්ථෙත්ථ පඨමතරං පවිට්ඨො පබ්බජිතො, තං පුච්ඡා’’ති ආහ. සො අත්තනො පරික්ඛාරං ගහෙත්වා සාලාය ද්වාරමූලෙ ඨත්වා, ‘‘අම්හාකම්පි ආචරිය එකරත්තිවාසාය ඔකාසං දෙථා’’ති ආහ. ‘‘පවිස, භො’’ති. පවිසිත්වා නිසින්නං, ‘‘භො, කිං ගොත්තොසී’’ති? පුච්ඡි. ‘‘චණ්ඩාලගොත්තොම්හී’’ති. ‘‘න සක්කා තයා සද්ධිං එකට්ඨානෙ නිසීදිතුං, එකමන්තං ගච්ඡා’’ති. සො ච තත්ථෙව තිණසන්ථාරකං පත්ථරිත්වා නිපජ්ජි, ජාතිමා ද්වාරං නිස්සාය නිපජ්ජි. ඉතරො පස්සාවත්ථාය නික්ඛමන්තො තං උරස්මිං අක්කමි. ‘‘කො එසො’’ති ච වුත්තෙ? ‘‘අහං ආචරියා’’ති ආහ. ‘‘රෙ චණ්ඩාල, කිං අඤ්ඤතො මග්ගං න පස්සසි? අථ මෙ ආගන්ත්වා අක්කමසී’’ති. ‘‘ආචරිය, අදිස්වා මෙ අක්කන්තොසි, ඛම මය්හ’’න්ති. සො මහාපුරිසෙ බහි නික්ඛන්තෙ චින්තෙසි – ‘‘අයං පච්චාගච්ඡන්තොපි ඉතොව ආගමිස්සතී’’ති පරිවත්තෙත්වා නිපජ්ජි. මහාපුරිසොපි ‘‘ආචරියො ඉතො සීසං කත්වා නිපන්නො, පාදසමීපෙන ගමිස්සාමී’’ති පවිසන්තො පුන උරස්මිංයෙව අක්කමි. ‘‘කො එසො’’ති ච වුත්තෙ? ‘‘අහං ආචරියා’’ති ආහ. ‘‘පඨමං තාව තෙ අජානන්තෙන කතං, ඉදානි මං ඝටෙන්තොව අකාසි, සූරියෙ තෙ උග්ගච්ඡන්තෙ සත්තධා මුද්ධා ඵලතූ’’ති සපි. මහාපුරිසො කිඤ්චි අවත්වා පුරෙඅරුණෙයෙව සූරියං ගණ්හි, නාස්ස උග්ගන්තුං අදාසි. මනුස්සා ච හත්ථිඅස්සාදයො ච පබුජ්ඣිංසු.

ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា ក្នុងអតីតកាល កាលព្រះបាទពារាណសីគ្រងរាជ្យសម្បត្តិក្នុងក្រុងពារាណសី។ គ្រានោះ មានឥសីពីររូប គឺឥសីម្នាក់មានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ និងឥសីម្នាក់ទៀតឈ្មោះមាតង្គៈ បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ក្រុងពារាណសី។ ក្នុងឥសីទាំងពីររូបនោះ ឥសីមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់បានទៅដល់មុន ហើយអង្គុយក្នុងសាលារបស់ជាងឆ្នាំង។ ចំណែកមាតង្គតាបសទៅដល់ជាក្រោយ ក៏សុំឱកាសដើម្បីស្នាក់នៅក្នុងទីនោះ ជាងឆ្នាំងនិយាយថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ មានបព្វជិតមួយរូបចូលទៅស្នាក់នៅមុនហើយ សូមលោកម្ចាស់សួរលោកចុះ»។ មាតង្គតាបសនោះកាន់យកបរិក្ខាររបស់ខ្លួន ឈរនៅក្បែរទ្វារសាលា ហើយពោលថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ សូមលោកផ្តល់ឱកាសដល់ខ្ញុំ ដើម្បីស្នាក់នៅអស់មួយរាត្រីផង»។ ឥសីនោះប្រាប់ថា «ចូរចូលមកចុះ អ្នកដ៏ចម្រើន»។ កាលមាតង្គតាបសចូលទៅអង្គុយហើយ ឥសីនោះក៏សួរថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន តើអ្នកមានគោត្រអ្វី?»។ មាតង្គតាបសឆ្លើយថា «ខ្ញុំមានគោត្រជាចណ្ឌាល»។ ឥសីនោះពោលថា «ខ្ញុំមិនអាចអង្គុយក្នុងទីជាមួយគ្នានឹងអ្នកបានទេ ចូរអ្នកទៅដេកនៅទីដ៏សមគួរមួយចំហៀងទៅ»។ មាតង្គតាបសនោះក៏ក្រាលកម្រាលស្មៅដេកក្នុងទីនោះឯង ចំណែកឥសីមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ដេកក្បែរទ្វារ។ ឥសីម្ខាងទៀតកាលដើរចេញទៅដើម្បីបន្ទោរបង់ទឹកមូត្រ ក៏ដើរជាន់ដើមទ្រូងរបស់ឥសីមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់នោះ។ កាលឥសីនោះសួរថា «នោះអ្នកណា?» មាតង្គតាបសឆ្លើយថា «ខ្ញុំបាទ លោកអាចារ្យ»។ ឥសីនោះជេរប្រទេចថា «វើយ អាចណ្ឌាលចង្រៃ ចុះឯងមិនឃើញផ្លូវផ្សេងទេឬ បានជាដើរមកជាន់ទ្រូងអញយ៉ាងនេះ?»។ មាតង្គតាបសសុំខមាទោសថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ ព្រោះខ្ញុំមិនបានឃើញ ទើបជាន់ត្រូវ សូមលោកអត់ទោសឲ្យខ្ញុំផងចុះ»។ កាលព្រះមហាសត្វចេញទៅខាងក្រៅហើយ ឥសីនោះគិតថា «អាចណ្ឌាលនេះ កាលត្រឡប់មកវិញ មុខជាដើរមកតាមផ្លូវនេះទៀតមិនខាន» ទើបបង្វែរក្បាលទៅដេកខាងចុងជើងវិញ។ ព្រះមហាសត្វគិតថា «លោកអាចារ្យប្រហែលជាដេកបែរក្បាលមកខាងនេះ អញនឹងដើរទៅតាមខាងចុងជើងរបស់គាត់» កាលដើរចូលទៅ ក៏ជាន់ដើមទ្រូងរបស់ឥសីនោះម្តងទៀត។ កាលឥសីនោះសួរថា «នោះអ្នកណា?» មាតង្គតាបសឆ្លើយថា «ខ្ញុំបាទ លោកអាចារ្យ»។ ឥសីនោះដាក់បណ្តាសាថា «កាលលើកដំបូង ឯងធ្វើដោយមិនដឹងខ្លួន ចុះពេលនេះ ឯងធ្វើបៀតបៀនអញដោយចេតនា កាលបើព្រះអាទិត្យរះឡើង សូមឲ្យក្បាលរបស់ឯងបែកជាប្រាំពីរភាគទៅចុះ»។ ព្រះមហាសត្វមិនបានពោលតបតអ្វីឡើយ ក៏ចាប់ឃាត់ព្រះអាទិត្យមិនឲ្យរះឡើង តាំងពីមុនពេលអរុណោទ័យ។ មនុស្សទាំងឡាយ និងសត្វមានដំរីនិងសេះជាដើម ក៏ភ្ញាក់រលឹកឡើង។

මනුස්සා [Pg.222] රාජකුලං ගන්ත්වා, ‘‘දෙව, සකලනගරෙ අප්පබුද්ධො නාම නත්ථි, න ච අරුණුග්ගං පඤ්ඤායති, කින්නු ඛො එත’’න්ති? තෙන හි නගරං පරිවීමංසථාති. තෙ පරිවීමංසන්තා කුම්භකාරසාලායං ද්වෙ තාපසෙ දිස්වා, ‘‘ඉමෙසං එතං කම්මං භවිස්සතී’’ති ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රඤ්ඤා ච ‘‘පුච්ඡථ නෙ’’ති වුත්තා ආගන්ත්වා ජාතිමන්තං පුච්ඡිංසු – ‘‘තුම්හෙහි අන්ධකාරං කත’’න්ති. ‘‘න මයා කතං, එස පන කූටජටිලො ඡවො අනන්තමායො, තං පුච්ඡථා’’ති. තෙ ආගන්ත්වා මහාපුරිසං පුච්ඡිංසු – ‘‘තුම්හෙහි, භන්තෙ, අන්ධකාරං කත’’න්ති. ‘‘ආම අයං ආචරියො මං අභිසපි, තස්මා මයා කත’’න්ති. තෙ ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජාපි ආගන්ත්වා මහාපුරිසං ‘‘තුම්හෙහි කතං, භන්තෙ’’ති? පුච්ඡි. ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘කස්මා භන්තෙ’’ති? ‘‘ඉමිනා අභිසපිතොම්හි, සචෙ මං එසො ඛමාපෙස්සති, සූරියං විස්සජ්ජෙස්සාමී’’ති. රාජා ‘‘ඛමාපෙථ, භන්තෙ, එත’’න්ති ආහ. ඉතරො ‘‘මාදිසො ජාතිමා කිං එවරූපං චණ්ඩාලං ඛමාපෙස්සති? න ඛමාපෙමී’’ති.

មនុស្សទាំងឡាយបានទៅកាន់រាជវាំង ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ក្នុងនគរទាំងមូល គ្មាននរណាម្នាក់ដែលមិនទាន់ភ្ញាក់ពីដេកនោះទេ តែពន្លឺអរុណមិនទាន់លេចឡើងសោះ តើនេះជាហេតុអ្វីទៅព្រះអង្គ?»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «បើដូច្នោះ ចូរអ្នករាល់គ្នាដើរត្រួតពិនិត្យមើលក្នុងនគរមើល៍»។ ពួកជនទាំងនោះ កាលដើរត្រួតពិនិត្យមើល ក៏ឃើញតាបសពីររូបនៅក្នុងសាលារបស់ជាងឆ្នាំង ទើបគិតថា «ការណ៍នេះមុខជាអំពើរបស់តាបសទាំងពីររូបនេះមិនខាន» ហើយក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា។ កាលព្រះរាជាត្រាស់ថា «ចូរអ្នករាល់គ្នាសួរពួកគាត់មើល» ពួកជនទាំងនោះក៏មកសួរឥសីមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ថា «តើលោកម្ចាស់ធ្វើឲ្យងងឹតមែនឬ?»។ ឥសីនោះឆ្លើយថា «ខ្ញុំមិនបានធ្វើទេ គឺតាបសកំណាច ថោកទាប មានមាយាច្រើនរូបនេះទេតើដែលធ្វើ សូមអ្នករាល់គ្នាសួរគាត់ចុះ»។ ពួកជនទាំងនោះក៏មកសួរព្រះមហាសត្វថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើលោកម្ចាស់ធ្វើឲ្យងងឹតមែនឬ?»។ ព្រះមហាសត្វតបថា «អើ ពិតមែនហើយ ព្រោះលោកអាចារ្យនេះបានដាក់បណ្តាសាខ្ញុំ ហេតុនោះទើបខ្ញុំធ្វើ»។ ពួកជនទាំងនោះក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា។ ព្រះរាជាក៏ស្តេចយាងមកសួរព្រះមហាសត្វថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើលោកម្ចាស់ធ្វើមែនឬ?»។ ព្រះមហាសត្វតបថា «ថ្វាយព្រះពរ មហារាជ ពិតមែនហើយ»។ ព្រះរាជាសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ព្រោះហេតុអ្វីបានជាធ្វើដូច្នោះ?»។ ព្រះមហាសត្វតបថា «បពិត្រមហារាជ ខ្ញុំត្រូវលោកអាចារ្យនេះដាក់បណ្តាសា បើប្រសិនជាគាត់សុំខមាទោសខ្ញុំ ខ្ញុំនឹងលែងព្រះអាទិត្យ»។ ព្រះរាជាក៏ពោលទៅកាន់ឥសីនោះថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកម្ចាស់សុំខមាទោសតាបសនេះទៅ»។ ឥសីនោះពោលថា «មនុស្សមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ដូចជាខ្ញុំ តើត្រូវទៅសុំខមាទោសចណ្ឌាលថោកទាបយ៉ាងនេះឬ? ខ្ញុំមិនសុំខមាទោសឡើយ»។

අථ නං මනුස්සා ‘‘න කිං ත්වං අත්තනො රුචියා ඛමාපෙස්සසී’’ති? වත්වා හත්ථෙසු ච පාදෙසු ච ගහෙත්වා පාදමූලෙ නිපජ්ජාපෙත්වා ‘‘ඛමාපෙහී’’ති ආහංසු. සො නිස්සද්දො නිපජ්ජි. පුනපි නං ‘‘ඛමාපෙහී’’ති ආහංසු. තතො ‘‘ඛම මය්හං, ආචරියා’’ති ආහ. මහාපුරිසො ‘‘අහං තාව තුය්හං ඛමිත්වා සූරියං විස්සජ්ජෙස්සාමි, සූරියෙ පන උග්ගතෙ තව සීසං සත්තධා ඵලිස්සතී’’ති වත්වා, ‘‘ඉමස්ස සීසප්පමාණං මත්තිකාපිණ්ඩං මත්ථකෙ ඨපෙත්වා එතං නදියා ගලප්පමාණෙ උදකෙ ඨපෙථා’’ති ආහ. මනුස්සා තථා අකංසු. එත්තාවතා සරට්ඨකං රාජබලං සන්නිපති. මහාපුරිසො සූරියං මුඤ්චි. සූරියරස්මි ආගන්ත්වා මත්තිකාපිණ්ඩං පහරි. සො සත්තධා භිජ්ජි. තාවදෙව සො නිමුජ්ජිත්වා එකෙන තිත්ථෙන උත්තරිත්වා පලායි. සත්ථා ඉමං වත්ථුං ආහරිත්වා, ‘‘ඉදානි තාව ත්වං භික්ඛූනං සන්තිකෙ පරිභාසං ලභසි, පුබ්බෙපි ඉමං කොධං නිස්සාය රට්ඨතො පබ්බාජිතො’’ති අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා අථ නං ඔවදන්තො න ඛො තෙ තං තිස්ස පතිරූපන්තිආදිමාහ. නවමං.

គ្រានោះ មនុស្សទាំងឡាយនិយាយទៅកាន់ឥសីនោះថា «ចុះលោកមិនព្រមសុំខមាទោសតាមសម្រួលទេឬ?» ហើយក៏នាំគ្នាចាប់ដៃនិងជើងរបស់ឥសីនោះ ឲ្យក្រាបចុះទាបក្បែរជើងរបស់មាតង្គតាបស រួចប្រាប់ថា «ចូរសុំខមាទោសទៅ!»។ ឥសីនោះក៏ដេកស្ងៀមមិននិយាយអ្វីឡើយ។ ពួកជនទាំងនោះក៏ប្រាប់ម្តងទៀតថា «ចូរសុំខមាទោសទៅ!»។ លំដាប់នោះ ឥសីនោះក៏ពោលថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ សូមអត់ទោសឲ្យខ្ញុំផង»។ ព្រះមហាសត្វពោលថា «ខ្ញុំនឹងអត់ទោសឲ្យអ្នក ហើយលែងព្រះអាទិត្យ ប៉ុន្តែ កាលបើព្រះអាទិត្យរះឡើង ក្បាលរបស់អ្នកនឹងបែកជាប្រាំពីរភាគមិនខាន» រួចពោលបន្តថា «ចូរយកដុំដីឥដ្ឋដែលមានទំហំប៉ុនក្បាលរបស់ឥសីនេះ ទៅដាក់លើក្បាលរបស់គាត់ ហើយនាំគាត់ទៅឈរក្នុងទឹកស្ទឹងត្រឹមក»។ មនុស្សទាំងឡាយក៏បានធ្វើតាមពាក្យនោះ។ ក្នុងខណៈនោះ កងទ័ពរបស់ព្រះរាជាព្រមទាំងអ្នកនគរ ក៏បានមកជួបជុំគ្នា។ ព្រះមហាសត្វក៏លែងព្រះអាទិត្យ។ ពន្លឺព្រះអាទិត្យក៏ចាំងមកប៉ះដុំដីឥដ្ឋនោះ។ ដុំដីឥដ្ឋនោះក៏បែកជាប្រាំពីរភាគ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ឥសីនោះក៏មុជចុះទៅក្នុងទឹក ហើយងើបឡើងត្រង់កំពង់មួយទៀត រួចរត់គេចខ្លួនបាត់ទៅ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់នាំអតីតនិទាននេះមកហើយ ទ្រង់ភ្ជាប់អនុសន្ធិថា «ក្នុងកាលឥឡូវនេះ អ្នកតែងរងនូវការតិះដៀលក្នុងសំណាក់នៃភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងកាលមុន អ្នកក៏ធ្លាប់ត្រូវគេបណ្តេញចេញចាកដែនដី ព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីក្រោធនេះដែរ» រួចទ្រង់ទូន្មានភិក្ខុនោះ ដោយត្រាស់ព្រះពុទ្ធដីកាថា «ន ខោ តេ តំ តិស្ស បដិរូបំ» (ម្នាលតិស្សៈ អំពើនោះមិនសមគួរដល់អ្នកឡើយ) ជាដើម។ សូត្រទីប្រាំបួន។

10. ථෙරනාමකසුත්තවණ්ණනා

១០. ការអធិប្បាយថេរនាមកសូត្រ

244. දසමෙ වණ්ණවාදීති ආනිසංසවාදී. යං අතීතං තං පහීනන්ති අතීතෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ ඡන්දරාගප්පහානෙන තං පහීනං නාම හොති. අනාගතන්ති අනාගතම්පි ඛන්ධපඤ්චකං තත්ථ ඡන්දරාගපටිනිස්සග්ගෙන පටිනිස්සට්ඨං නාම හොති[Pg.223]. සබ්බාභිභුන්ති සබ්බා ඛන්ධායතනධාතුයො ච තයො භවෙ ච අභිභවිත්වා ඨිතං. සබ්බවිදුන්ති තං වුත්තප්පකාරං සබ්බං විදිතං පාකටං කත්වා ඨිතං. සබ්බෙසු ධම්මෙසූති තෙස්වෙව ධම්මෙසු තණ්හාදිට්ඨිලෙපෙහි අනුපලිත්තං. සබ්බඤ්ජහන්ති තදෙව සබ්බං තත්ථ ඡන්දරාගප්පහානෙන ජහිත්වා ඨිතං. තණ්හක්ඛයෙ විමුත්තන්ති තණ්හක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ තදාරම්මණාය විමුත්තියා විමුත්තං. දසමං.

២៤៤. ក្នុងសូត្រទីដប់ ពាក្យថា vaṇṇavādī សេចក្តីថា អ្នកពោលសរសើរគុណ (ឬពោលអានិសង្ស)។ ពាក្យថា yaṃ atītaṃ taṃ pahīnaṃ សេចក្តីថា អតីតកាលដែលលះបង់ហើយ គឺការលះបង់ឆន្ទរាគៈក្នុងខន្ធប្រាំដែលជាអតីត ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលលះបង់ហើយ។ ពាក្យថា anāgataṃ សេចក្តីថា សូម្បីតែខន្ធប្រាំដែលជាអនាគត ក៏ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលលះបង់ហើយ ដោយការលះបង់ឆន្ទរាគៈក្នុងខន្ធប្រាំជាអនាគតនោះ។ ពាក្យថា sabbābhibhuṃ សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពដែលឈរគ្របសង្កត់លើខន្ធ អាយតនៈ ធាតុទាំងពួង និងភពទាំងបី។ ពាក្យថា sabbaviduṃ សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពដែលធ្វើធម៌ទាំងពួងតាមប្រភេទដែលពោលហើយនោះ ឲ្យដឹងច្បាស់ ឲ្យប្រាកដហើយ។ ពាក្យថា sabbesu dhammesu សេចក្តីថា មិនជាប់ជំពាក់ដោយគ្រឿងលាបគឺតណ្ហានិងទិដ្ឋិ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា sabbañjahaṃ សេចក្តីថា លះបង់វដ្តៈទាំងពួងនោះឯង ក្នុងវដ្តៈនោះ ដោយការលះបង់ឆន្ទរាគៈ។ ពាក្យថា taṇhakkhaye vimuttaṃ សេចក្តីថា រួចផុតហើយដោយវិមុត្តិ (ផលវិមុត្តិ) ដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ក្នុងព្រះនិព្វានដែលពោលគឺការអស់ទៅនៃតណ្ហា។ សូត្រទីដប់។

11. මහාකප්පිනසුත්තවණ්ණනා

១១. ការអធិប្បាយមហាកប្បិនសូត្រ

245. එකාදසමෙ මහාකප්පිනොති එවංනාමකො අභිඤ්ඤාබලප්පත්තො අසීතිමහාසාවකානං අබ්භන්තරො මහාථෙරො. සො කිර ගිහිකාලෙ කුක්කුටවතීනගරෙ තියොජනසතිකං රජ්ජං අකාසි. පච්ඡිමභවිකත්තා පන තථාරූපං සාසනං සොතුං ඔහිතසොතො විචරති. අථෙකදිවසං අමච්චසහස්සපරිවුතො උය්‍යානකීළිකං අගමාසි. තදා ච මජ්ඣිමදෙසතො ජඞ්ඝවාණිජා තං නගරං ගන්ත්වා, භණ්ඩං පටිසාමෙත්වා, ‘‘රාජානං පස්සිස්සාමා’’ති පණ්ණාකාරහත්ථා රාජකුලද්වාරං ගන්ත්වා, ‘‘රාජා උය්‍යානං ගතො’’ති සුත්වා, උය්‍යානං ගන්ත්වා, ද්වාරෙ ඨිතා, පටිහාරස්ස ආරොචයිංසු. අථ රඤ්ඤො නිවෙදිතෙ රාජා පක්කොසාපෙත්වා නිය්‍යාතිතපණ්ණාකාරෙ වන්දිත්වා ඨිතෙ, ‘‘තාතා, කුතො ආගතත්ථා’’ති? පුච්ඡි. ‘‘සාවත්ථිතො දෙවා’’ති. ‘‘කච්චි වො රට්ඨං සුභික්ඛං, ධම්මිකො රාජා’’ති? ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘අත්ථි පන තුම්හාකං දෙසෙ කිඤ්චි සාසන’’න්ති? ‘‘අත්ථි, දෙව, න පන සක්කා උච්ඡිට්ඨමුඛෙහි කථෙතු’’න්ති. රාජා සුවණ්ණභිඞ්ගාරෙන උදකං දාපෙසි. තෙ මුඛං වික්ඛාලෙත්වා දසබලාභිමුඛා අඤ්ජලිං පග්ගණ්හිත්වා, ‘‘දෙව, අම්හාකං දෙසෙ බුද්ධරතනං නාම උප්පන්න’’න්ති ආහංසු. රඤ්ඤො ‘‘බුද්ධො’’ති වචනෙ සුතමත්තෙ සකලසරීරං ඵරමානා පීති උප්පජ්ජි. තතො ‘‘බුද්ධොති, තාතා, වදථා’’ති? ආහ. ‘‘බුද්ධොති දෙව වදාමා’’ති. එවං තික්ඛත්තුං වදාපෙත්වා, ‘‘බුද්ධොති පදං අපරිමාණං, නාස්ස සක්කා පරිමාණං කාතු’’න්ති තස්මිංයෙව පසන්නො සතසහස්සං දත්වා පුන ‘‘අඤ්ඤං කිං සාසන’’න්ති? පුච්ඡි. ‘‘දෙව ධම්මරතනං නාම උප්පන්න’’න්ති. තම්පි සුත්වා තථෙව තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අපරම්පි සතසහස්සං දත්වා පුන ‘‘අඤ්ඤං කිං සාසන’’න්ති? පුච්ඡි. ‘‘සඞ්ඝරතනං දෙව උප්පන්න’’න්ති. තම්පි සුත්වා තථෙව තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අපරම්පි සතසහස්සං [Pg.224] දත්වා දින්නභාවං පණ්ණෙ ලිඛිත්වා, ‘‘තාතා, දෙවියා සන්තිකං ගච්ඡථා’’ති පෙසෙසි. තෙසු ගතෙසු අමච්චෙ පුච්ඡි, ‘‘තාතා, බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො, තුම්හෙ කිං කරිස්සථා’’ති? ‘‘දෙව තුම්හෙ කිං කත්තුකාමා’’ති? ‘‘අහං පබ්බජිස්සාමී’’ති. ‘‘මයම්පි පබ්බජිස්සාමා’’ති. තෙ සබ්බෙපි ඝරං වා කුටුම්බං වා අනපලොකෙත්වා යෙ අස්සෙ ආරුය්හ ගතා, තෙහෙව නික්ඛමිංසු.

២៤៥. ក្នុងសូត្រទីដប់មួយ ពាក្យថា mahākappino សេចក្តីថា ព្រះមហាថេរៈមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ដែលជាអ្នកដល់នូវកម្លាំងគឺអភិញ្ញា ជាអ្នកស្ថិតនៅក្នុងចំណោមព្រះមហាសាវកប៉ែតសិបអង្គ។ ឮថា ក្នុងកាលជាគ្រហស្ថ ព្រះថេរៈនោះបានគ្រងរាជ្យសម្បត្តិអស់ដែនដីទំហំបីរយយោជន៍ ក្នុងក្រុងកុក្កុដវតី។ ប៉ុន្តែ ព្រោះលោកជាបុគ្គលមានភពជាទីបំផុត ទើបលោកតែងតែផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ព័ត៌មានបែបនោះ ហើយដើរទៅមក។ ថ្ងៃមួយ ព្រះរាជាអង្គនោះមានអាមាត្យមួយពាន់នាក់ជាបរិវារ បានស្តេចយាងទៅក្រសាលក្នុងឧទ្យាន។ ក្នុងកាលនោះ ពួកឈ្មួញដើរដោយជើងមកពីមជ្ឈិមប្រទេស បានទៅដល់ក្រុងនោះ រៀបចំទុកដាក់ទំនិញរួចហើយ គិតថា «ពួកយើងនឹងចូលគាល់ព្រះរាជា» ក៏កាន់យកគ្រឿងបណ្ណាការទៅកាន់ទ្វារព្រះរាជវាំង។ លុះបានឮថា «ព្រះរាជាស្តេចយាងទៅកាន់ឧទ្យានហើយ» ក៏ធ្វើដំណើរទៅកាន់ឧទ្យាន ឈរនៅក្បែរទ្វារ ហើយប្រាប់ដល់ឆ្មាំទ្វារ។ លំដាប់នោះ កាលឆ្មាំទ្វារក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាហើយ ព្រះរាជាក៏ត្រាស់ឲ្យហៅពួកឈ្មួញចូលមក។ កាលពួកឈ្មួញថ្វាយគ្រឿងបណ្ណាការរួច ឈរថ្វាយបង្គំហើយ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ តើអ្នករាល់គ្នាមកពីណា?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ពួកទូលបង្គំមកពីក្រុងសាវត្ថី»។ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា «ដែនដីរបស់អ្នករាល់គ្នាមានអាហារបរិបូរណ៍ល្អដែរឬទេ ព្រះរាជាទ្រង់ប្រកបដោយធម៌ដែរឬទេ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ដែនដីមានអាហារបរិបូរណ៍ល្អ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ប្រកបដោយធម៌ដែរ»។ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា «ចុះក្នុងដែនដីរបស់អ្នករាល់គ្នា មានដំណឹងប្លែកអ្វីខ្លះដែរឬទេ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ មានដែរ ប៉ុន្តែពួកទូលបង្គំមិនអាចក្រាបបង្គំទូលដោយមាត់ដែលមិនទាន់បានលាងជម្រះនោះបានឡើយ»។ ព្រះរាជាក៏ត្រាស់ឲ្យគេប្រគេនទឹកដោយក្អមមាស។ ពួកឈ្មួញទាំងនោះលាងជម្រះមាត់រួចហើយ ក៏បែរមុខទៅរកទិសដៅដែលព្រះទសពលគង់នៅ លើកដៃប្រណម្យអញ្ជលីឡើង ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ក្នុងដែនដីរបស់ពួកទូលបង្គំ មានព្រះពុទ្ធរតនៈកើតឡើងហើយ»។ គ្រាន់តែបានឮពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធ» ប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីស្រើបស្រាលនិងបីតិក៏កើតឡើងផ្សព្វផ្សាយទៅពេញរាងកាយរបស់ព្រះរាជា។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ តើអ្នករាល់គ្នានិយាយថា “ព្រះពុទ្ធ” មែនឬ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ពួកទូលបង្គំក្រាបទូលថា “ព្រះពុទ្ធ” មែនហើយ»។ Evaṃ tikkhattuṃ vadāpetvā ព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យពួកឈ្មួញក្រាបទូលយ៉ាងនេះអស់បីដង រួចទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ពាក្យថា “ព្រះពុទ្ធ” នេះមានគុណរកប្រមាណមិនបាន គ្មាននរណាអាចកំណត់ប្រមាណនៃពាក្យនេះបានឡើយ» ទ្រង់មានព្រះទ័យជ្រះថ្លាក្នុងពាក្យថា “ព្រះពុទ្ធ” នោះឯង ហើយព្រះរាជទានទ្រព្យមួយសែន រួចត្រាស់សួរទៀតថា «តើមានដំណឹងអ្វីផ្សេងទៀតដែរឬទេ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ មានព្រះធម្មរតនៈកើតឡើងហើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ដំណឹងនោះហើយ ក៏ទ្រង់ឲ្យពួកឈ្មួញក្រាបទូលបញ្ជាក់បីដងដូចមុន រួចព្រះរាជទានទ្រព្យមួយសែនទៀត ហើយត្រាស់សួរជាថ្មីថា «តើមានដំណឹងអ្វីផ្សេងទៀតដែរឬទេ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ មានព្រះសង្ឃរតនៈកើតឡើងហើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ដំណឹងនោះហើយ ក៏ទ្រង់ឲ្យពួកឈ្មួញក្រាបទូលបញ្ជាក់បីដងដូចមុន រួចព្រះរាជទានទ្រព្យមួយសែនទៀត ហើយទ្រង់ចារិកសេចក្តីដែលបានព្រះរាជទានទ្រព្យនោះលើស្លឹកទ្រាំង រួចត្រាស់បង្គាប់ថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ចូរអ្នករាល់គ្នាទៅកាន់សំណាក់ព្រះទេវីចុះ» ហើយក៏ចាត់ឲ្យទៅ។ កាលពួកឈ្មួញទៅបាត់ហើយ ព្រះរាជាត្រាស់សួរពួកអាមាត្យថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ឥឡូវនេះ ព្រះពុទ្ធកើតឡើងក្នុងលោកហើយ តើអ្នករាល់គ្នានឹងធ្វើដូចម្តេច?»។ ពួកអាមាត្យក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ចុះព្រះអង្គទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងធ្វើដូចម្តេច?»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «យើងនឹងបួស»។ ពួកអាមាត្យក្រាបទូលថា «ពួកទូលបង្គំក៏នឹងបួសតាមព្រះអង្គដែរ»។ ពួកអាមាត្យទាំងអស់នោះ មិនបានត្រឡប់ទៅមើលផ្ទះសម្បែង ឬទ្រព្យសម្បត្តិឡើយ ក៏នាំគ្នាឡើងជិះសេះដែលខ្លួនជិះមកនោះ ហើយយាងចេញទៅជាមួយព្រះរាជាភ្លាមៗនោះឯង។

වාණිජා අනොජාදෙවියා සන්තිකං ගන්ත්වා පණ්ණං දස්සෙසුං. සා වාචෙත්වා ‘‘රඤ්ඤා තුම්හාකං බහූ කහාපණා දින්නා, කිං තුම්හෙහි කතං, තාතා’’ති? පුච්ඡි. ‘‘පියසාසනං දෙවි ආනීත’’න්ති. ‘‘අම්හෙපි සක්කා, තාතා, සුණාපෙතු’’න්ති. ‘‘සක්කා දෙවි, උච්ඡිට්ඨමුඛෙහි පන වත්තුං න සක්කා’’ති. සා සුවණ්ණභිඞ්ගාරෙන උදකං දාපෙසි. තෙ මුඛං වික්ඛාලෙත්වා රඤ්ඤො ආරොචිතනයෙනෙව ආරොචෙසුං. සාපි සුත්වා උප්පන්නපාමොජ්ජා තෙනෙව නයෙන එකෙකස්මිං පදෙ තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා පටිඤ්ඤාගණනාය තීණි තීණි කත්වා නවසතසහස්සානි අදාසි. වාණිජා සබ්බානිපි ද්වාදසසතසහස්සානි ලභිංසු. අථ නෙ ‘‘රාජා කහං, තාතා’’ති, පුච්ඡි. ‘‘පබ්බජිස්සාමීති නික්ඛන්තො දෙවී’’ති. ‘‘තෙන හි, තාතා, තුම්හෙ ගච්ඡථා’’ති තෙ උය්‍යොජෙත්වා රඤ්ඤා සද්ධිං ගතානං අමච්චානං මාතුගාමෙ පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘තුම්හෙ අත්තනො සාමිකානං ගතට්ඨානං ජානාථ අම්මා’’ති පුච්ඡි. ‘‘ජානාම අය්‍යෙ, රඤ්ඤා සද්ධිං උය්‍යානකීළිකං ගතා’’ති. ආම ගතා, තත්ථ පන ගන්ත්වා, ‘‘බුද්ධො උප්පන්නො, ධම්මො උප්පන්නො, සඞ්ඝො උප්පන්නො’’ති සුත්වා, ‘‘දසබලස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමා’’ති ගතා. ‘‘තුම්හෙ කිං කරිස්සථා’’ති? ‘‘තුම්හෙ පන අය්‍යෙ කිං කත්තුකාමා’’ති? ‘‘අහං පබ්බජිස්සාමි, න තෙහි වන්තවමනං ජිව්හග්ගෙ ඨපෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘යදි එවං, මයම්පි පබ්බජිස්සාමා’’ති සබ්බා රථෙ යොජාපෙත්වා නික්ඛමිංසු.

ពួកឈ្មួញបានចូលទៅគាល់ព្រះនាងអនោជាទេវី ហើយបានថ្វាយសំបុត្រ។ ព្រះនាងអានសំបុត្រនោះហើយ ក៏សួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ព្រះរាជាទ្រង់ប្រោសប្រទានកហាបណៈជាច្រើនដល់អ្នករាល់គ្នា តើអ្នករាល់គ្នាបានធ្វើអ្វីខ្លះ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះទេវី ពួកយើងខ្ញុំបាននាំមកនូវដំណឹងជាទីស្រឡាញ់»។ ព្រះនាងសួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ អាចឲ្យយើងស្តាប់បានដែរឬទេ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះទេវី អាចស្តាប់បាន ប៉ុន្តែមិនអាចក្រាបទូលដោយមាត់ដែលមិនទាន់ជម្រះ (មាត់មានសំណល់អាហារ) បានឡើយ»។ ព្រះនាងក៏បញ្ជាឲ្យគេប្រគេនទឹកដោយក្អមមាស។ ពួកឈ្មួញទាំងនោះលុបលាងមាត់ហើយ ក៏ក្រាបទូលតាមរបៀបដែលបានក្រាបទូលព្រះរាជាដូច្នោះឯង។ ព្រះនាងបានស្តាប់ហើយ ក៏កើតសេចក្តីសោមនស្សរីករាយជាខ្លាំង ហើយក៏ទទួលយកពាក្យប្តេជ្ញាបីដងក្នុងមួយបទៗ តាមរបៀបនោះឯង ដោយធ្វើការកើនឡើងបីដងៗ នៃចំនួនពាក្យប្តេជ្ញា (គឺច្រើនជាងព្រះរាជាបីដង) ហើយបានប្រទានប្រាក់ប្រាំបួនសែនកហាបណៈ។ ពួកឈ្មួញទាំងនោះទទួលបានទ្រព្យទាំងអស់ចំនួនដប់ពីរដងនៃមួយសែន (គឺមួយលានពីរដែនកហាបណៈ)។ លំដាប់នោះ ព្រះនាងសួរពួកឈ្មួញទាំងនោះថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ចុះព្រះរាជាគង់នៅឯណា?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះទេវី ព្រះរាជាទ្រង់យាងចេញទៅដើម្បីសាងផ្នួសហើយ»។ ព្រះនាងមានព្រះបន្ទូលថា «បើដូច្នោះ នែអ្នកទាំងឡាយ ចូរអ្នករាល់គ្នាទៅចុះ» ហើយក៏បញ្ជូនពួកឈ្មួញទាំងនោះទៅ រួចបញ្ជាឲ្យហៅពួកស្រីៗជាភរិយារបស់ពួកអាមាត្យដែលទៅជាមួយព្រះរាជាមក ហើយសួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ តើអ្នករាល់គ្នាដឹងពីកន្លែងដែលស្វាមីរបស់ខ្លួនទៅដែរឬទេ?»។ ពួកនាងក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះនាងម្ចាស់ ពួកយើងខ្ញុំដឹង ពួកគាត់បានទៅក្រសាលឧទ្យានជាមួយព្រះរាជា»។ ព្រះនាងមានព្រះបន្ទូលថា «អើ ពួកគាត់ទៅមែន ប៉ុន្តែលុះទៅដល់ទីនោះហើយ បានឮថា 'ព្រះពុទ្ធកើតឡើងហើយ ព្រះធម៌កើតឡើងហើយ ព្រះសង្ឃកើតឡើងហើយ' ក៏នាំគ្នាទៅដើម្បីសាងផ្នួសក្នុងសំណាក់នៃព្រះទសពល។ ចុះអ្នករាល់គ្នានឹងធ្វើដូចម្តេច?»។ ពួកនាងសួរថា «ចុះព្រះនាងម្ចាស់វិញ តើទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់ធ្វើដូចម្តេច?»។ ព្រះនាងមានព្រះបន្ទូលថា «យើងនឹងសាងផ្នួស យើងមិនចង់ដាក់ទឹកមាត់ដែលពួកគាត់ខ្ជាក់ចេញហើយ (របស់ដែលគេលះបង់ហើយ) ទុកលើចុងអណ្តាតឡើយ»។ ពួកនាងក្រាបទូលថា «បើដូច្នោះ ទោះបីពួកយើងខ្ញុំក៏នឹងសាងផ្នួសដែរ» ហើយទាំងអស់គ្នាក៏បញ្ជាឲ្យទឹមរថ ហើយយាងចេញទៅ។

රාජාපි අමච්චසහස්සෙන සද්ධිං ගඞ්ගාය තීරං පාපුණි. තස්මිඤ්ච සමයෙ ගඞ්ගා පූරා හොති. අථ නං දිස්වා, ‘‘අයං ගඞ්ගා පූරා චණ්ඩමච්ඡාකිණ්ණා, අම්හෙහි සද්ධිං ආගතා දාසා වා මනුස්සා වා නත්ථි, යෙ නො නාවං වා උළුම්පං වා කත්වා දදෙය්‍යුං, එතස්ස පන සත්ථු ගුණා නාම හෙට්ඨා අවීචිතො උපරි යාව භවග්ගා පත්ථටා, සචෙ එස සත්ථා සම්මාසම්බුද්ධො, ඉමෙසං අස්සානං ඛුරපිට්ඨානි මා තෙමෙන්තූ’’ති උදකපිට්ඨෙන අස්සෙ පක්ඛන්දාපෙසුං[Pg.225]. එකඅස්සස්සාපි ඛුරපිට්ඨමත්තං න තෙමි, රාජමග්ගෙන ගච්ඡන්තා විය පරතීරං පත්වා පුරතො අඤ්ඤං මහානදිං පාපුණිංසු. තත්ථ අඤ්ඤා සච්චකිරියා නත්ථි, තාය එව සච්චකිරියාය තම්පි අඩ්ඪයොජනවිත්ථාරං නදිං අතික්කමිංසු. අථ තතියං චන්දභාගං නාම මහානදිං පත්වා තම්පි තාය එව සච්චකිරියාය අතික්කමිංසු.

ព្រះរាជាព្រមទាំងពួកអាមាត្យមួយពាន់នាក់ ក៏បានទៅដល់ឆ្នេរទន្លេគង្គា។ ក្នុងសម័យនោះឯង ទន្លេគង្គាមានទឹកពេញប្រៀប។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាទ្រង់ទតឃើញទន្លេនោះហើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ទន្លេគង្គានេះមានទឹកពេញប្រៀប ពេញទៅដោយត្រីសាហាវៗ ពួកទាសៈក្តី មនុស្សក្តី ដែលមកជាមួយយើងខ្ញុំ ដែលនឹងធ្វើទូក ឬក្បូនប្រគល់ឲ្យយើងខ្ញុំ គឺមិនមានឡើយ។ ប៉ុន្តែគុណរបស់ព្រះសាស្តានោះ តែងផ្សព្វផ្សាយទៅ ខាងក្រោមរហូតដល់អវីចិមဟានរក ខាងលើរហូតដល់ភវគ្គព្រហ្ម។ ប្រសិនបើព្រះសាស្តានោះជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធពិតមែន សូមកុំឲ្យខ្នងក្រចកជើងនៃសេះទាំងឡាយនេះទទឹកឡើយ» រួចក៏បរ (បំផាយ) សេះទាំងឡាយទៅលើផ្ទៃទឹក។ សូម្បីតែខ្នងក្រចកជើងនៃសេះមួយក្បាលក៏មិនទទឹកឡើយ ពួកទ្រង់បានទៅដល់ត្រើយម្ខាង ហាក់ដូចជាយាងទៅតាមរាជថ្នល់ រួចក៏បានទៅដល់ស្ទឹងធំមួយទៀតនៅខាងមុខ។ ក្នុងទីនោះ មិនមានការធ្វើសច្ចកិរិយាដទៃទៀតឡើយ ពួកទ្រង់បានឆ្លងផុតស្ទឹងនោះដែលមានទទឹងកន្លះយោជន៍ ដោយសច្ចកិរិយានោះដដែល។ លំដាប់នោះ ពួកទ្រង់បានទៅដល់ស្ទឹងធំទីបី ឈ្មោះចន្ទភាគា ហើយក៏បានឆ្លងផុតស្ទឹងនោះដោយសច្ចកិរិយានោះដដែល។

සත්ථාපි තංදිවසං පච්චූසසමයෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං ඔලොකෙන්තො ‘‘අජ්ජ මහාකප්පිනො තියොජනසතිකං රජ්ජං පහාය අමච්චසහස්සපරිවාරො මම සන්තිකෙ පබ්බජිතුං ආගච්ඡතී’’ති දිස්වා, ‘‘මයා තෙසං පච්චුග්ගමනං කාතුං යුත්ත’’න්ති පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා, භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා, පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො සයමෙව පත්තචීවරං ගහෙත්වා, ආකාසෙ උප්පතිත්වා චන්දභාගාය නදියා තීරෙ තෙසං උත්තරණතිත්ථස්ස අභිමුඛෙ ඨානෙ මහානිග්‍රොධරුක්ඛො අත්ථි, තත්ථ පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙසි. තෙ තෙන තිත්ථෙන උත්තරන්තා ච ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො ඉතො චිතො ච විධාවන්තියො ඔලොකෙන්තා දසබලස්ස පුණ්ණචන්දසස්සිරිකං මුඛං දිස්වා, ‘‘යං සත්ථාරං උද්දිස්ස මයං පබ්බජිතා, අද්ධා සො එසො’’ති දස්සනෙනෙව නිට්ඨං ගන්ත්වා දිට්ඨට්ඨානතො පට්ඨාය ඔනතා වන්දමානා ආගම්ම සත්ථාරං වන්දිංසු. රාජා ගොප්ඵකෙසු ගහෙත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන. සත්ථා තෙසං ධම්මං කථෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨාය සත්ථාරං පබ්බජ්ජං යාචිංසු. සත්ථා ‘‘පුබ්බෙ ඉමෙ චීවරදානස්ස දින්නත්තා අත්තනො චීවරානි ගහෙත්වාව ආගතා’’ති සුවණ්ණවණ්ණං හත්ථං පසාරෙත්වා, ‘‘එථ භික්ඛවො ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, චරථ බ්‍රහ්මචරියං සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායා’’ති ආහ. සාව තෙසං ආයස්මන්තානං පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච අහොසි, වස්සසට්ඨිකත්ථෙරා විය සත්ථාරං පරිවාරයිංසු.

ចំណែកព្រះសាស្តា ក្នុងថ្ងៃនោះ វេលាព្រលឹមស្រាងៗ ទ្រង់ចេញពីមហាករុណាសមាបត្តិ ទ្រង់ទតមើលលោក បានឃើញថា «ថ្ងៃនេះ ព្រះបាទមហាកប្បិនៈ ទ្រង់លះបង់រាជសម្បត្តិដែលមានទំហំបីរយយោជន៍ មានពួកអាមាត្យមួយពាន់នាក់ជាបរិវារ យាងមកដើម្បីសាងផ្នួសក្នុងសំណាក់របស់យើង» លុះទ្រង់ឃើញដូច្នោះហើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ការដែលតថាគតទៅទទួលស្វាគមន៍ពួកទ្រង់ គឺជារឿងសមគួរ» ទើបទ្រង់រៀបចំព្រះកាយតាំងពីព្រលឹមស្រាងៗ មានព្រះភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារ យាងទៅត្រសាលបិណ្ឌបាតក្នុងក្រុងសាវត្ថី លុះត្រឡប់ពីបិណ្ឌបាតក្នុងវេលាក្រោយភត្ត ទ្រង់ក៏កាន់យកសបិដកនិងចីវរដោយព្រះអង្គឯង ហោះឡើងទៅលើអាកាស ទៅកាន់ឆ្នេរស្ទឹងចន្ទភាគា ត្រង់កន្លែងទល់មុខនឹងកំពង់ចម្លងដែលពួកទ្រង់ត្រូវឡើង មានដើមជ្រៃធំមួយដើមគង់នៅទីនោះ ទ្រង់ក៏គង់ភ្នែនតាំងស្មារតីចំពោះមុខ ហើយបញ្ចេញព្រះរស្មីប្រាំមួយពណ៌ (ឆព្វណ្ណរង្សី)។ ពួកទ្រង់កាលដែលឡើងតាមកំពង់នោះ បានក្រឡេកមើលព្រះឆព្វណ្ណរង្សីដែលរត់ទៅរត់មកពីទីនេះទីនោះ បានឃើញព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះទសពលដែលមានសិរីដូចព្រះចន្ទពេញវង់ ក៏សម្រេចចិត្តដោយការឃើញនោះឯងថា «ព្រះសាស្តាអង្គណាដែលពួកយើងឧទ្ទិសចំពោះហើយចេញសាងផ្នួស ព្រះសាស្តាអង្គនោះគឺព្រះអង្គនេះពិតប្រាកដណាស់» ចាប់តាំងពីកន្លែងដែលបានឃើញនោះមក ពួកទ្រង់ក៏ឱនកាយថ្វាយបង្គំ ចូលទៅជិតហើយថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា។ ព្រះរាជាទ្រង់ចាប់យកត្រង់កងព្រះបាទ (កែងជើង) ថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា ហើយគង់ក្នុងទីសមគួរ ព្រមទាំងពួកអាមាត្យមួយពាន់នាក់។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងធម៌ប្រោសពួកទ្រង់។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ជនទាំងអស់បានតាំងនៅក្នុងអរហត្តផល ហើយទូលសូមការសាងផ្នួសចំពោះព្រះសាស្តា។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ជ្រាបថា «ក្នុងជាតិមុន ជនទាំងឡាយនេះធ្លាប់បានប្រគេនចីវរទាន ទើបនាំយកចីវររបស់ខ្លួនមកជាមួយស្រាប់» ទើបទ្រង់លាតព្រះហស្តដែលមានពណ៌ដូចមាស ហើយមានព្រះបន្ទូលថា «ចូរអ្នករាល់គ្នាមកជាភិក្ខុចុះ ធម៌ដែលតថាគតសម្តែងល្អហើយ ចូរអ្នករាល់គ្នាប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ ដើម្បីធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខដោយប្រពៃចុះ»។ នោះឯងជាការសាងផ្នួសនិងការឧបសម្បទារបស់លោកម្ចាស់ទាំងនោះ លោកម្ចាស់ទាំងនោះក៏បានចោមរោមព្រះសាស្តា ដូចជាព្រះថេរៈដែលមានវស្សា៦០ ដូច្នោះឯង។

අනොජාපි දෙවී රථසහස්සපරිවාරා ගඞ්ගාතීරං පත්වා රඤ්ඤො අත්ථාය ආභතං නාවං වා උළුම්පං වා අදිස්වා අත්තනො බ්‍යත්තතාය චින්තෙසි – ‘‘රාජා සච්චකිරියං කත්වා ගතො භවිස්සති, සො පන සත්ථා න කෙවලං තෙසංයෙව [Pg.226] අත්ථාය නිබ්බත්තො, සචෙ සො සත්ථා සම්මාසම්බුද්ධො, අම්හාකං රථා මා උදකෙ නිමුජ්ජිංසූ’’ති උදකපිට්ඨෙ රථෙ පක්ඛන්දාපෙසි. රථානං නෙමිවට්ටිමත්තම්පි න තෙමි. දුතියතතියනදීපි තෙනෙව සච්චකාරෙන උත්තරමානායෙව නිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ සත්ථාරං අද්දස. සත්ථා ‘‘ඉමාසං අත්තනො සාමිකෙ පස්සන්තීනං ඡන්දරාගො උප්පජ්ජිත්වා මග්ගඵලානං අන්තරායං කරෙය්‍ය, සො එවං කාතුං න සක්ඛිස්සතී’’ති යථා අඤ්ඤමඤ්ඤෙ න පස්සන්ති, තථා අකාසි. තා සබ්බාපි තිත්ථතො උත්තරිත්වා දසබලං වන්දිත්වා නිසීදිංසු. සත්ථා තාසං ධම්මං කථෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බාපි සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය අඤ්ඤමඤ්ඤෙ පස්සිංසු. සත්ථා ‘‘උප්පලවණ්ණා ආගච්ඡතූ’’ති චින්තෙසි. ථෙරී ආගන්ත්වා සබ්බා පබ්බාජෙත්වා ආදාය භික්ඛුනීනං උපස්සයං ගතා. සත්ථා භික්ඛුසහස්සං ගහෙත්වා ආකාසෙන ජෙතවනං අගමාසි. ඉමං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘මහාකප්පිනොති එවං නාමකො අභිඤ්ඤාබලප්පත්තො අසීතිමහාසාවකානං අබ්භන්තරො මහාථෙරො’’ති.

ចំណែកព្រះនាងអនោជាទេវី មានរថមួយពាន់ជាបរិវារ យាងទៅដល់ឆ្នេរទន្លេគង្គា មិនបានឃើញទូក ឬក្បូនដែលគេនាំមកដើម្បីព្រះរាជាឡើយ ទើបទ្រង់ព្រះតម្រិះដោយប្រាជ្ញារបស់ព្រះនាងថា «ព្រះរាជាប្រហែលជាធ្វើសច្ចកិរិយាហើយយាងទៅហើយ ចំណែកព្រះសាស្តានោះ មិនមែនកើតឡើងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ពួកទ្រង់តែម្ខាងឡើយ ប្រសិនបើព្រះសាស្តានោះជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធពិតមែន សូមកុំឲ្យរថទាំងឡាយរបស់យើងខ្ញុំលិចក្នុងទឹកឡើយ» រួចក៏បររថទាំងឡាយទៅលើផ្ទៃទឹក។ សូម្បីតែខ្នងកង់រថទាំងឡាយក៏មិនទទឹកឡើយ។ ព្រះនាងឆ្លងស្ទឹងទីពីរនិងទីបីដោយសច្ចកិរិយានោះដដែល ក៏បានទតឃើញព្រះសាស្តានៅក្រោមដើមជ្រៃ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កាលបើស្រីៗទាំងនេះឃើញស្វាមីរបស់ខ្លួន សេចក្តីតម្រេក (ឆន្ទរាគ) អាចនឹងកើតឡើង ហើយធ្វើឲ្យរារាំងដល់មគ្គផល តថាគតមិនគួរឲ្យរឿងបែបនេះកើតឡើងឡើយ» ទើបទ្រង់ធ្វើមិនឲ្យឃើញគ្នាទៅវិញទៅមក។ ស្រីៗទាំងអស់នោះឡើងពីកំពង់ចម្លងហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំព្រះទសពល រួចអង្គុយចុះ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងធម៌ប្រោសពួកនាង ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ពួកនាងទាំងអស់បានតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិផល ហើយក៏មើលឃើញគ្នាទៅវិញទៅមក។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «សូមឲ្យព្រះឧប្បលវណ្ណាថេរីមកចុះ»។ ព្រះថេរីមកដល់ហើយ ក៏បំបួសពួកនាងទាំងអស់ រួចនាំទៅកាន់លំនៅភិក្ខុនី (ភិក្ខុនីឧបស្ស័យ)។ ព្រះសាស្តាទ្រង់នាំភិក្ខុមួយពាន់អង្គ ហោះទៅកាន់វត្តជេតពនតាមអាកាស។ ពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅយកសេចក្តីនេះឯងថា «ព្រះមហាកប្បិនៈ គឺព្រះមហាថេរដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ដល់នូវកម្លាំងអភិញ្ញា ជាអ្នកនៅក្នុងចំណោមព្រះមហាសាវកប៉ែតសិបអង្គ»។

ජනෙතස්මින්ති ජනිතෙ පජායාති අත්ථො. යෙ ගොත්තපටිසාරිනොති යෙ ‘‘මයං වාසෙට්ඨා ගොතමා’’ති ගොත්තං පටිසරන්ති පටිජානන්ති, තෙසං ඛත්තියො සෙට්ඨොති අත්ථො. විජ්ජාචරණසම්පන්නොති අට්ඨහි විජ්ජාහි චෙව පන්නරසධම්මභෙදෙන චරණෙන ච සමන්නාගතො. තපතීති විරොචති. ඣායී තපති බ්‍රාහ්මණොති ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො දුවිධෙන ඣානෙන ඣායමානො තපති විරොචති. තස්මිං පන ඛණෙ කාලුදායිත්ථෙරො දුවිධෙන ඣානෙන ඣායමානො අවිදූරෙ නිසින්නො හොති. බුද්ධො තපතීති සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො විරොචති. සබ්බමඞ්ගලගාථා කිරෙසා. භාතිකරාජා කිර එකං පූජං කාරෙත්වා ආචරියකං ආහ – ‘‘තීහි රතනෙහි අමුත්තං එකං ජයමඞ්ගලං වදථා’’ති. සො තෙපිටකං බුද්ධවචනං සම්මසිත්වා ඉමං ගාථං වදන්තො ‘‘දිවා තපති ආදිච්චො’’ති වත්වා අත්ථඞ්ගමෙන්තස්ස සූරියස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හි. ‘‘රත්තිමාභාති චන්දිමා’’ති, උට්ඨහන්තස්ස චන්දස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හි. ‘‘සන්නද්ධො ඛත්තියො තපතී’’ති රඤ්ඤො අඤ්ජලිං පග්ගණ්හි. ‘‘ඣායී තපති බ්‍රාහ්මණො’’ති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හි. ‘‘බුද්ධො තපති තෙජසා’’ති වත්වා පන මහාචෙතියස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හි. අථ නං රාජා ‘‘මා හත්ථං ඔතාරෙහී’’ති උක්ඛිත්තස්මිංයෙව හත්ථෙ සහස්සං ඨපෙසි. එකාදසමං.

ពាក្យថា «janetasmiṃ» សេចក្តីថា ក្នុងពួកសត្វដែលកើតហើយ។ ពាក្យថា «ye gottapaṭisārino» សេចក្តីថា ពួកជនណាដែលរលឹកដល់គោត្រ គឺទទួលស្គាល់ថា 'ពួកយើងជាវាសេដ្ឋគោត្រ ជាគោតមគោត្រ' ក្នុងចំណោមជនទាំងនោះ ក្សត្រិយ៍ជាបុគ្គលប្រសើរជាងគេ។ ពាក្យថា «vijjācaraṇasampanno» សេចក្តីថា បរិបូណ៌ដោយវិជ្ជា ៨ ប្រការ និងចរណៈ ១៥ ប្រការ។ ពាក្យថា «tapati» សេចក្តីថា រុងរឿង។ ពាក្យថា «jhāyī tapati brāhmaṇo» សេចក្តីថា ព្រះខីណាសវព្រាហ្មណ៍ កាលចម្រើនឈានទាំងពីរប្រការ តែងរុងរឿង ភ្លឺស្វាង។ ក្នុងខណៈនោះឯង ព្រះកាលុទាយីថេរ អង្គុយនៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយ កំពុងចម្រើនឈានទាំងពីរប្រការ។ ពាក្យថា «buddho tapati» សេចក្តីថា ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ តែងរុងរឿង។ ឮថា គាថានេះជាសព្វមង្គលគាថា។ ឮថា ព្រះបាទភាតិករាជ ទ្រង់ធ្វើការបូជាម្យ៉ាង ហើយមានព្រះរាជឱង្ការនឹងអាចារ្យថា «ចូរអ្នកពោលជយមង្គលមួយ ដែលមិនទាក់ទងនឹងរតនៈទាំងបី»។ អាចារ្យនោះពិចារណាព្រះពុទ្ធវចនៈក្នុងព្រះត្រៃបិដកហើយ កាលពោលគាថានេះ ក៏ពោលថា «ព្រះអាទិត្យរុងរឿងក្នុងពេលថ្ងៃ» រួចលើកដៃប្រណម្យចំពោះព្រះអាទិត្យដែលកំពុងអស្តង្គត។ ពោលថា «ព្រះចន្ទរុងរឿងក្នុងពេលយប់» រួចលើកដៃប្រណម្យចំពោះព្រះចន្ទដែលកំពុងរះឡើង។ ពោលថា «ក្សត្រិយ៍ទ្រង់គ្រឿងសស្ត្រាវុធ តែងរុងរឿង» រួចលើកដៃប្រណម្យចំពោះព្រះរាជា។ ពោលថា «ព្រាហ្មណ៍អ្នកចម្រើនឈាន តែងរុងរឿង» រួចលើកដៃប្រណម្យចំពោះព្រះភិក្ខុសង្ឃ។ លុះពោលថា «ព្រះពុទ្ធរុងរឿងដោយតេជះ» ក៏លើកដៃប្រណម្យចំពោះមហាចេតិយ។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «កុំអាលដាក់ដៃចុះឡើយ» រួចទ្រង់ដាក់ប្រាក់មួយពាន់កហាបណៈលើដៃដែលលើកឡើងនោះឯង។ ចប់ សូត្រទីដប់មួយ។

12. සහායකසුත්තවණ්ණනා

១២. ការអធិប្បាយសហាយកសូត្រ។

246. ද්වාදසමෙ [Pg.227] චිරරත්තංසමෙතිකාති දීඝරත්තං සංසන්දිත්වා සමෙත්වා ඨිතලද්ධිනො. තෙ කිර පඤ්චජාතිසතානි එකතොව විචරිංසු. සමෙති නෙසං සද්ධම්මොති ඉදානි ඉමෙසං අයං සාසනධම්මො සංසන්දති සමෙති. ධම්මෙ බුද්ධප්පවෙදිතෙති බුද්ධෙන පවෙදිතෙ ධම්මෙ එතෙසං සාසනධම්මො සොභතීති අත්ථො. සුවිනීතා කප්පිනෙනාති අත්තනො උපජ්ඣායෙන අරියප්පවෙදිතෙ ධම්මෙ සුට්ඨු විනීතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ද්වාදසමං.

២៤៦. ក្នុងសូត្រទីដប់ពីរ ពាក្យថា «cirarattaṃsametikā» សេចក្តីថា ពួកជនដែលមានលទ្ធិត្រូវគ្នា ស្របគ្នា អស់កាលជាយូរអង្វែងមកហើយ។ ឮថា ពួកជនទាំងនោះធ្លាប់ដើរទៅជាមួយគ្នាក្នុងជាតិប្រាំរយជាតិ។ ពាក្យថា «sameti nesaṃ saddhammo» សេចក្តីថា ក្នុងពេលនេះ ព្រះសាសនធម៌នេះ តែងស្របគ្នា ត្រូវគ្នា ដល់ពួកជនទាំងនោះ។ ពាក្យថា «dhamme buddhappavedite» សេចក្តីថា ព្រះសាសនធម៌របស់ពួកជនទាំងនោះ តែងរុងរឿងក្នុងធម៌ដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់សម្តែងហើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា «suvinītā kappinena» សេចក្តីថា ពួកជនដែលព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់ខ្លួន ទូន្មានប្រដៅយ៉ាងល្អហើយ ក្នុងធម៌ដែលព្រះអរិយបុគ្គលសម្តែងហើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងអស់ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចប់ សូត្រទីដប់ពីរ។

භික්ඛුසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយភិក្ខុសំយុត្ត ចប់ហើយ។

ඉති සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

សេចក្តីពន្យល់ក្នុងសារត្ថប្បកាសិនី អដ្ឋកថា សំយុត្តនិកាយ ដូច្នេះឯង។

නිදානවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយនិទានវគ្គ ចប់ហើយ homework។