Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง

Saṃyuttanikāye

สังยุตตนิกาย

Khandhavagga-aṭṭhakathā

อรรถกถาขันธวรรค

1. Khandhasaṃyuttaṃ

1. ๑. ขันธสังยุต

1. Nakulapituvaggo

1. ๑. นกุลปิตุวรรค

1. Nakulapitusuttavaṇṇanā

1. อรรถกถานกุลปิตุสูตร

1. Khandhiyavaggassa paṭhame bhaggesūti evaṃnāmake janapade. Susumāragireti susumāragiranagare. Tasmiṃ kira māpiyamāne susumāro saddamakāsi, tenassa ‘‘susumāragira’’ntveva nāmaṃ akaṃsu. Bhesakaḷāvaneti bhesakaḷāya nāma yakkhiniyā adhivutthattā evaṃladdhanāme vane. Tadeva migagaṇassa abhayatthāya dinnattā migadāyoti vuccati. Bhagavā tasmiṃ janapade taṃ nagaraṃ nissāya tasmiṃ vanasaṇḍe viharati. Nakulapitāti nakulassa nāma dārakassa pitā.

1. ในนกุลปิตุสูตรที่ ๑ แห่งขันธวรรค บทว่า ภคฺเคสุ ความว่า ในชนบทชื่ออย่างนั้น บทว่า สุสุมารคิเร ความว่า ในเมืองชื่อสุสุมารคีรี ได้ยินว่า เมื่อเขากำลังสร้างเมืองนั้น จระเข้ได้ทำเสียงร้อง เพราะเหตุนั้น เขาจึงตั้งชื่อเมืองนั้นว่า "สุสุมารคีรี" นั่นเทียว บทว่า เภสกฬาวเน ความว่า ในป่าที่ได้ชื่ออย่างนั้น เพราะเป็นที่สิงสถิตของยักษิณีชื่อเภสกฬา ป่านั้นนั่นแหละ ท่านเรียกว่า มิคทายะ เพราะเป็นป่าที่ประทานให้เป็นเขตอภัยแก่ฝูงเนื้อ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอาศัยเมืองนั้นในชนบทนั้น ประทับอยู่ในป่าแห่งนั้น บทว่า นกุลปิตา ความว่า บิดาของเด็กชายชื่อนกุล

Jiṇṇoti jarājiṇṇo. Vuḍḍhoti vayovuḍḍho. Mahallakoti jātimahallako. Addhagatoti tiyaddhagato. Vayoanuppattoti tesu tīsu addhesu pacchimavayaṃ anuppatto. Āturakāyoti gilānakāyo. Idañhi sarīraṃ suvaṇṇavaṇṇampi niccapaggharaṇaṭṭhena āturaṃyeva nāma. Visesena panassa jarāturatā byādhāturatā maraṇāturatāti tisso āturatā honti. Tāsu kiñcāpi eso mahallakattā jarāturova, abhiṇharogatāya panassa byādhāturatā idha adhippetā. Abhikkhaṇātaṅkoti abhiṇharogo nirantararogo. Aniccadassāvīti tāya āturatāya icchiticchitakkhaṇe āgantuṃ asakkonto kadācideva daṭṭhuṃ labhāmi, na sabbakālanti attho. Manobhāvanīyānanti manavaḍḍhakānaṃ. Yesu hi diṭṭhesu kusalavasena cittaṃ vaḍḍhati, te sāriputtamoggallānādayo mahātherā manobhāvanīyā nāma. Anusāsatūti punappunaṃ sāsatu. Purimañhi vacanaṃ ovādo nāma, aparāparaṃ anusāsanī nāma. Otiṇṇe vā vatthusmiṃ vacanaṃ ovādo nāma, anotiṇṇe tantivasena vā paveṇivasena vā vuttaṃ anusāsanī nāma. Apica ovādoti vā anusāsanīti vā atthato ekameva, byañjanamattameva nānaṃ.

บทว่า ชิณฺโณ คือ แก่เพราะชรา บทว่า วุฑฺโฒ คือ เจริญโดยวัย บทว่า มหลฺลโก คือ มีชาติแก่ (มีอายุมาก) บทว่า อทฺธคโต คือ ถึงซึ่งหนทาง (คือวัย) ทั้งสาม บทว่า วโยอนุปฺปตฺโต คือ บรรลุถึงปัจฉิมวัยในบรรดาวัยทั้ง ๓ นั้น บทว่า อาตุรกาโย คือ มีกายป่วยไข้ จริงอยู่ สรีระนี้แม้มีวรรณะดุจทองคำ ก็ชื่อว่าเป็นไข้โดยแท้ เพราะมีความไหลออกเป็นนิตย์ แต่โดยพิเศษ ความป่วยไข้ของสรีระนี้มี ๓ อย่าง คือ ความป่วยไข้เพราะชรา ความป่วยไข้เพราะพยาธิ และความป่วยไข้เพราะความตาย ในบรรดาความป่วยไข้เหล่านั้น แม้คหบดีผู้นี้จะเป็นผู้ป่วยไข้เพราะชราเนื่องจากเป็นผู้มีอายุมาก แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาความป่วยไข้เพราะพยาธิ เนื่องจากเขามีโรคประจำตัว บทว่า อภิกฺขณาตงฺโก คือ มีโรคเนืองๆ มีโรคไม่ขาดสาย บทว่า อนิจฺจทสฺสาวี ความว่า เพราะความป่วยไข้นั้น เมื่อปรารถนาจะมาในขณะที่ต้องการก็มาไม่ได้ ข้าพระองค์จึงได้เห็นเป็นบางครั้งบางคราวเท่านั้น ไม่ได้เห็นตลอดทุกเวลา บทว่า มโนภาวนียานํ คือ ผู้ยังใจให้เจริญ จริงอยู่ เมื่อได้เห็นท่านเหล่าใดแล้ว จิตย่อมเจริญขึ้นด้วยอำนาจกุศล พระมหาเถระเหล่านั้น มีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น ชื่อว่า มโนภาวนียา (ผู้ยังใจให้เจริญ) บทว่า อนุสาสตูติ คือ ขอจงพร่ำสอน จริงอยู่ คำสอนในเบื้องต้นชื่อว่า โอวาท คำสอนในลำดับต่อๆ มาชื่อว่า อนุสาสนี อีกอย่างหนึ่ง เมื่อเรื่องเกิดขึ้นแล้ว คำสอนชื่อว่า โอวาท เมื่อเรื่องยังไม่เกิดขึ้น คำสอนที่กล่าวตามหลักพระบาลีหรือตามประเพณีชื่อว่า อนุสาสนี อีกประการหนึ่ง บทว่า โอวาท หรือ อนุสาสนี โดยอรรถแล้วเป็นอย่างเดียวกัน ต่างกันเพียงพยัญชนะเท่านั้น

Āturo hāyanti āturo hi ayaṃ, suvaṇṇavaṇṇo piyaṅgusāmopi samāno niccapaggharaṇaṭṭhena āturoyeva. Aṇḍabhūtoti aṇḍaṃ viya bhūto dubbalo. Yathā kukkuṭaṇḍaṃ vā mayūraṇḍaṃ vā geṇḍukaṃ viya gahetvā khipantena vā paharantena vā na sakkā kīḷituṃ, tāvadeva bhijjati, evamayampi kāyo kaṇṭakepi khāṇukepi pakkhalitassa bhijjatīti aṇḍaṃ viya bhūtoti aṇḍabhūto. Pariyonaddhoti sukhumena chavimattena pariyonaddho. Aṇḍañhi sāratacena pariyonaddhaṃ, tena ḍaṃsamakasādayo nilīyitvāpi chaviṃ chinditvā yūsaṃ paggharāpetuṃ na sakkonti. Imasmiṃ pana chaviṃ chinditvā yaṃ icchanti, taṃ karonti. Evaṃ sukhumāya chaviyā pariyonaddho. Kimaññatra bālyāti bālabhāvato aññaṃ kimatthi? Bāloyeva ayanti attho. Tasmāti yasmā ayaṃ kāyo evarūpo, tasmā.

บทว่า อาตุโร หายํ พึงตัดบทเป็น อาตุโร หิ อยํ (กายนี้ป่วยไข้) กายนี้แม้จะมีวรรณะดุจทองคำหรือคล้ำดังลูกประคำดีควาย ก็ชื่อว่าเป็นไข้โดยแท้ เพราะมีความไหลออกเป็นนิตย์ บทว่า อณฺฑภูโต คือ เป็นเหมือนฟองไข่ อ่อนแอ เปรียบเหมือนฟองไก่หรือฟองนกยูง อันบุคคลถือเหมือนลูกข่างแล้ว จะขว้างหรือตีเล่นไม่ได้ ย่อมแตกไปพลันฉันใด กายนี้ก็ฉันนั้น เมื่อบุคคลพลาดไป แม้กระทบหนามหรือตอไม้ก็แตกได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อัณฑภูโต เพราะเป็นเหมือนฟองไข่ บทว่า ปริโยนทฺโธ คือ หุ้มห่อไว้ด้วยหนังบางๆ อันละเอียดอ่อน จริงอยู่ ฟองไข่ย่อมหุ้มห่อไว้ด้วยเปลือกแข็ง เพราะเหตุนั้น เหลือบยุงเป็นต้น แม้เกาะอยู่ก็ไม่สามารถเจาะเปลือกให้ยางไหลออกมาได้ ส่วนในกายนี้ เหลือบยุงเป็นต้นเจาะหนังแล้ว ปรารถนาจะทำสิ่งใด ก็ทำสิ่งนั้นได้ กายนี้หุ้มห่อไว้ด้วยหนังอันละเอียดอ่อนอย่างนี้ บทว่า กิมญฺญตฺร พาลฺยา ความว่า จะมีอะไรอื่นอีกเล่านอกจากความเป็นพาล ความว่า ผู้นี้เป็นพาลโดยแท้ บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่กายนี้เป็นเช่นนี้ ฉะนั้น

Tenupasaṅkamīti rañño cakkavattissa upaṭṭhānaṃ gantvā anantaraṃ pariṇāyakaratanassa upaṭṭhānaṃ gacchanto rājapuriso viya, saddhammacakkavattissa bhagavato upaṭṭhānaṃ gantvā, anantaraṃ dhammasenāpatissa apacitiṃ kātukāmo yenāyasmā sāriputto, tenupasaṅkami. Vippasannānīti suṭṭhu pasannāni. Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni. Parisuddhoti niddoso. Pariyodātoti tasseva vevacanaṃ. Nirupakkilesatāyeva hi esa pariyodātoti vutto, na setabhāvena. Etassa ca pariyodātataṃ disvāva indriyānaṃ vippasannataṃ aññāsi. Nayaggāhapaññā kiresā therassa.

บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า (นกุลปิตาคหบดี) เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิแห่งสัทธรรมแล้ว ในลำดับนั้น มีความประสงค์จะกระทำการนอบน้อมต่อพระธรรมเสนาบดี (สารีบุตร) จึงเข้าไปหาท่านพระสารีบุตร ณ ที่ที่ท่านอยู่ เปรียบเหมือนราชบุรุษผู้ไปเข้าเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิแล้ว ในลำดับนั้นก็ไปเข้าเฝ้าปริณายกรัตนะ บทว่า วิปฺปสนฺนานิ คือ ผ่องใสยิ่งนัก บทว่า อินฺทฺริยานิ คือ อินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖ บทว่า ปริสุทฺโธ คือ ไม่มีโทษ บทว่า ปริโยทาโต เป็นไวพจน์ของบทว่า ปริสุทฺโธ นั้นเอง จริงอยู่ วรรณะแห่งหน้านี้ ท่านเรียกว่า ปริโยทาตะ (ผ่องใส) เพราะปราศจากอุปกิเลสโดยแท้ ไม่ใช่เพราะมีความขาว (พระเถระ) เห็นความผ่องใสแห่งวรรณะของหน้านั้นแล้วนั่นเทียว จึงทราบถึงความผ่องใสแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย ได้ยินว่า นี้เป็นนยัคคาหปัญญา (ปัญญาที่สามารถหยั่งถึงเหตุผล) ของพระเถระ

Kathañhi no siyāti kena kāraṇena na laddhā bhavissati? Laddhāyevāti attho. Iminā kiṃ dīpeti? Satthuvissāsikabhāvaṃ. Ayaṃ kira satthu diṭṭhakālato paṭṭhāya pitipemaṃ, upāsikā cassa mātipemaṃ paṭilabhati. Ubhopi ‘‘mama putto’’ti satthāraṃ vadanti. Bhavantaragato hi nesaṃ sineho. Sā kira upāsikā pañca jātisatāni tathāgatassa mātāva, so ca, gahapati, pitāva ahosi. Puna pañca jātisatāni upāsikā mahāmātā, upāsako mahāpitā, tathā cūḷāmātā cūḷapitāti. Evaṃ satthā diyaḍḍhaattabhāvasahassaṃ tesaṃyeva hatthe vaḍḍhito. Teneva te yaṃ neva puttassa, na pitu santike kathetuṃ sakkā, taṃ satthu santike nisinnā kathenti. Imināyeva ca kāraṇena bhagavā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ upāsakānaṃ vissāsikānaṃ yadidaṃ nakulapitā gahapati, yadidaṃ nakulamātā gahapatānī’’ti (a. ni. 1.257) te etadagge ṭhapesi. Iti so imaṃ vissāsikabhāvaṃ pakāsento kathañhi no siyāti āha. Amatena abhisittoti nassidha aññaṃ kiñci jhānaṃ vā vipassanā vā maggo vā phalaṃ vā ‘‘amatābhiseko’’ti daṭṭhabbo, madhuradhammadesanāyeva pana ‘‘amatābhiseko’’ti veditabbo. Dūratopīti tiroraṭṭhāpi tirojanapadāpi.

บทว่า กถญฺหิ โน สิยา ความว่า ด้วยเหตุอะไรจึงจะไม่ได้รับเล่า? ต้องได้รับแน่นอน ด้วยบทนี้ ท่านแสดงอะไร? แสดงถึงความเป็นผู้คุ้นเคยกับพระศาสดา ได้ยินว่า คหบดีผู้นี้ ตั้งแต่เวลาที่ได้เห็นพระศาสดา ก็ได้รับความรักฉันบิดา ส่วนอุบาสิกาของเขาก็ได้รับความรักฉันมารดา ทั้งสองคนเรียกพระศาสดาว่า "บุตรของเรา" เพราะความรักของคนทั้งสองนั้นสืบเนื่องมาจากภพอื่น ได้ยินว่า อุบาสิกานั้นเคยเป็นมารดาของพระตถาคตถึง ๕๐๐ ชาติ และคหบดีนั้นก็เคยเป็นบิดาถึง ๕๐๐ ชาติ อีก ๕๐๐ ชาติ อุบาสิกาเคยเป็นพระอัยยิกา (ย่า/ยาย) อุบาสกเคยเป็นพระอัยกา (ปู่/ตา) และเช่นเดียวกัน เคยเป็นพระมาตุจฉา (น้าหญิง) และพระปิตุลา (น้าชาย) ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาจึงทรงเจริญวัยในมือของคนทั้งสองนั้นตลอด ๑,๕๐๐ อัตภาพ เพราะเหตุนั้นเอง คำใดที่ไม่อาจกล่าวในสำนักของบุตรหรือในสำนักของบิดาได้ คำนั้น เขาทั้งสองนั่งในสำนักของพระศาสดาแล้วก็สามารถกล่าวได้ และด้วยเหตุนี้เอง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงตั้งคนทั้งสองนั้นไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาอุบาสกสาวกของเราผู้มีความคุ้นเคย นกุลปิตาคหบดีนี้เป็นเลิศ และบรรดาอุบาสิกาสาวิกาของเราผู้มีความคุ้นเคย นกุลมาตาคหปตานีนี้เป็นเลิศ" ด้วยเหตุนี้ คหบดีนั้น เมื่อจะประกาศความเป็นผู้คุ้นเคยนี้ จึงได้กล่าวคำว่า "กถญฺหิ โน สิยา" บทว่า อมเตน อภิสิตฺโต ความว่า ในที่นี้ ไม่พึงเห็นฌาน วิปัสสนา มรรค หรือผลอื่นใดว่าเป็น "อมตาภิเษก" แต่พึงทราบว่า พระธรรมเทศนาอันไพเราะนั่นเองคือ "อมตาภิเษก" บทว่า ทูรโตปิ คือ แม้จากต่างรัฐ แม้จากต่างชนบท

Assutavā puthujjanoti idaṃ vuttatthameva. Ariyānaṃ adassāvītiādīsu ariyāti ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye iriyanato, sadevakena ca lokena araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti. Buddhā eva vā idha ariyā. Yathāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… tathāgato ariyo’’ti vuccatīti (saṃ. ni. 5.1098). Sappurisānanti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca sappurisāti veditabbā. Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti sappurisā. Sabbeva vā ete dvedhāpi vuttā. Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca, paccekabuddhā buddhasāvakāpi. Yathāha –

บทว่า อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน นี้ มีอรรถที่กล่าวไว้แล้ว. ในบทเป็นต้นว่า อริยานํ อทสฺสาวี นั้น คำว่า อริยะ หมายถึง ท่านผู้ไกลจากกิเลส, ท่านผู้ไม่ดำเนินไปในทางที่ไม่เจริญ, ท่านผู้ดำเนินไปในทางที่เจริญ, และท่านที่โลกพร้อมทั้งเทวโลกพึงเข้าไปหา เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลาย พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย และพระพุทธสาวกทั้งหลาย จึงถูกเรียกว่าเป็นพระอริยะ. หรืออีกนัยหนึ่ง ในที่นี้เฉพาะพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นชื่อว่าพระอริยะ. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก... ตถาคตเรียกว่าเป็นอริยะ" (สํ. นิ. 5.1098). ส่วนในบทว่า สปฺปุริสานํ นี้ พึงทราบว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายและพระตถาคตสาวกทั้งหลายชื่อว่าสัตบุรุษ. จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นชื่อว่าสัตบุรุษ เพราะเป็นบุรุษผู้งดงามด้วยการประกอบด้วยโลกุตรคุณ. หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านทั้งหมดนั้นถูกกล่าวไว้โดยสองนัยก็ได้. จริงอยู่ แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็เป็นทั้งพระอริยะและสัตบุรุษ, แม้พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกก็เช่นกัน. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro,

Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti;

Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ,

Tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī’’ti. (jā. 2.17.78);

"ปราชญ์ใดแล เป็นผู้กตัญญู กตเวที มีมิตรดี และมีความภักดีมั่นคง ทำกิจให้แก่ผู้ตกทุกข์ได้ยากโดยเคารพ, บัณฑิตทั้งหลายเรียกคนเช่นนั้นว่าเป็นสัตบุรุษ" (ชา. 2.17.78);

‘‘Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti ettāvatā hi buddhasāvako vutto, kataññutādīhi paccekabuddhabuddhāti. Idāni yo tesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo, na ca dassane sādhukārī, so ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’ti veditabbo. So ca cakkhunā adassāvī, ñāṇena adassāvīti duvidho. Tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto. Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti tesaṃ cakkhūnaṃ vaṇṇamattaggahaṇato na ariyabhāvagocarato. Soṇasiṅgālādayopi cakkhunā ariye passanti, na cete ariyānaṃ dassāvino nāma.

ด้วยบทว่า "มีมิตรดีและมีความภักดีมั่นคง" เพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงพระพุทธสาวก, ด้วยคุณธรรมมีกตัญญูเป็นต้น ท่านกล่าวถึงพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระพุทธเจ้า. บัดนี้ ผู้ใดไม่มีปกติเห็นพระอริยะเหล่านั้น และไม่ทำความเคารพในการเห็น, ผู้นั้นพึงทราบว่า "เป็นผู้ไม่เห็นพระอริยะ". และผู้นั้นมี ๒ ประเภท คือ ผู้ไม่เห็นด้วยตาเนื้อ และผู้ไม่เห็นด้วยญาณ. ในสองประเภทนั้น ในที่นี้ประสงค์ถึงผู้ไม่เห็นด้วยญาณ. จริงอยู่ แม้พระอริยะทั้งหลายอันบุคคลเห็นแล้วด้วยตาเนื้อหรือด้วยทิพยจักษุ ก็ชื่อว่ายังไม่เห็นอยู่นั่นเอง เพราะจักษุเหล่านั้นรับรู้ได้เพียงรูปร่างสัณฐานเท่านั้น ไม่ได้มีภาวะแห่งความเป็นพระอริยะเป็นอารมณ์. แม้สุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้นก็เห็นพระอริยะด้วยตาเนื้อ แต่สัตว์เหล่านั้นก็หาชื่อว่าเป็นผู้เห็นพระอริยะไม่.

Tatridaṃ vatthu – cittalapabbatavāsino kira khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko vuḍḍhapabbajito ekadivasaṃ therena saddhiṃ piṇḍāya caritvā, therassa pattacīvaraṃ gahetvā, piṭṭhito āgacchanto theraṃ pucchi – ‘‘ariyā nāma, bhante, kīdisā’’ti? Thero āha – ‘‘idhekacco mahallako ariyānaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vattapaṭivattaṃ katvā sahacarantopi neva ariye jānāti, evaṃ dujjānāvuso, ariyā’’ti. Evaṃ vuttepi so neva aññāsi. Tasmā na cakkhunā dassanaṃ dassanaṃ, ñāṇena dassanameva dassanaṃ. Yathāha – ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passati. Yo maṃ passati, so dhammaṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87). Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto, ariyādhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’ti veditabbo.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าดังนี้ – ได้ยินว่า บรรพชิตผู้สูงอายุรูปหนึ่งเป็นอุปัฏฐากของพระขีณาสพเถระผู้พำนักอยู่ ณ จิตตลบรรพต วันหนึ่ง ท่านเที่ยวบิณฑบาตไปกับพระเถระแล้ว ถือบาตรและจีวรของพระเถระเดินตามมาข้างหลัง ได้ทูลถามพระเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ที่ชื่อว่าพระอริยะนั้น เป็นเช่นไรหรือขอรับ?" พระเถระตอบว่า "ในศาสนานี้ บุคคลบางคนเป็นผู้สูงอายุ ถือบาตรและจีวรของพระอริยะทั้งหลาย ทำวัตรปฏิบัติ เดินทางไปด้วยกัน ก็ยังไม่รู้จักพระอริยะเลย, อาวุโส พระอริยะทั้งหลายเป็นผู้ที่รู้จักได้ยากอย่างนี้" แม้เมื่อท่านกล่าวเช่นนี้แล้ว บรรพชิตรูปนั้นก็ยังไม่เข้าใจ. เพราะฉะนั้น การเห็นด้วยตาเนื้อจึงไม่ชื่อว่าเป็นการเห็น, การเห็นด้วยญาณเท่านั้นจึงจะชื่อว่าเป็นการเห็น. ดังที่ตรัสไว้ว่า "วักกลิ เธอจะมีประโยชน์อะไรด้วยกายเน่าเปื่อยนี้ที่เธอเห็นแล้ว? วักกลิ ผู้ใดแลเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา ผู้ใดเห็นเรา ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม" (สํ. นิ. 3.87). เพราะฉะนั้น แม้จะเห็นอยู่ด้วยตาเนื้อ แต่ไม่เห็นลักษณะมีอนิจจตาเป็นต้นที่พระอริยะทั้งหลายเห็นแล้วด้วยญาณ, และไม่บรรลุธรรมที่พระอริยะทั้งหลายบรรลุแล้ว, เพราะเหตุที่ไม่เห็นธรรมที่ทำให้เป็นพระอริยะและภาวะแห่งความเป็นพระอริยะ จึงพึงทราบว่า "เป็นผู้ไม่เห็นพระอริยะ".

Ariyadhammassa akovidoti, satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo. Ariyadhamme avinītoti ettha pana –

บทว่า อริยธมฺมสฺส อโกวิโท คือ ไม่ฉลาดในอริยธรรมอันมีประเภทต่าง ๆ เช่น สติปัฏฐานเป็นต้น. ส่วนในบทว่า อริยธมฺเม อวินีโต นั้น –

‘‘Duvidho vinayo nāma, ekamekettha pañcadhā;

Abhāvato tassa ayaṃ, avinītoti vuccati’’.

"วินัยชื่อว่ามี ๒ อย่าง, ใน ๒ อย่างนั้น แต่ละอย่างจำแนกเป็น ๕ ประเภท; เพราะไม่มีวินัยนั้น บุคคลนี้จึงถูกเรียกว่าเป็นผู้ไม่ได้รับการแนะนำ".

Ayañhi saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhepi vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati. Saṃvaravinayopi hi sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidho. Pahānavinayopi tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti pañcavidho.

จริงอยู่ วินัยนี้มี ๒ อย่าง คือ สังวรวินัยและปหานวินัย. และในวินัยทั้ง ๒ อย่างนั้น วินัยแต่ละอย่างจำแนกออกไปเป็น ๕ ประเภท. คือ แม้สังวรวินัยก็มี ๕ ประเภท ได้แก่ สีลสังวร สติสังวร ญาณสังวร ขันติสังวร และวิริยสังวร. แม้ปหานวินัยก็มี ๕ ประเภท ได้แก่ ตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน สมุจเฉทปหาน ปฏิปัสสัทธิปหาน และนิสสรณปหาน.

Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) ayaṃ sīlasaṃvaro. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti ayaṃ (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) satisaṃvaro.

ในวินัยเหล่านั้น บทว่า "ย่อมเป็นผู้เข้าถึง เข้าถึงพร้อมแล้วด้วยปาฏิโมกขสังวรนี้" (วิภงฺค. 511) นี้คือสีลสังวร. บทว่า "ย่อมรักษาจักขุนทรีย์, ถึงความสังวรในจักขุนทรีย์" (ที. นิ. 1.213; ม. นิ. 1.295; สํ. นิ. 4.239; อ. นิ. 3.16) นี้คือสติสังวร.

‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā)

Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi,

Paññāyete pidhīyare’’ti. (su. ni. 1041; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa.4) –

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อชิตะ) "กระแสเหล่าใดมีอยู่ในโลก, สติเป็นเครื่องป้องกันกระแสเหล่านั้น; เรากล่าวว่าสติเป็นเครื่องสังวรซึ่งกระแสทั้งหลาย, กระแสเหล่านั้นอันบุคคลย่อมปิดกั้นได้ด้วยปัญญา" (สุ. นิ. 1041; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฉานิทฺเทส.4) –

Ayaṃ ñāṇasaṃvaro. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ khantisaṃvaro. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ vīriyasaṃvaro. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato ‘‘saṃvaro’’ vinayanato ‘‘vinayo’’ti vuccati. Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo.

นี้คือญาณสังวร. บทว่า "ย่อมเป็นผู้อดทนต่อความหนาวและความร้อน" (ม. นิ. 1.24; อ. นิ. 4.114; 6.58) นี้คือขันติสังวร. บทว่า "ย่อมไม่อนุโลมตามกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว" (ม. นิ. 1.26; อ. นิ. 4.114; 6.58) นี้คือวิริยสังวร. และสังวรทั้งหมดนี้เรียกว่า "สังวร" เพราะเป็นการสังวรธรรมที่พึงสังวรและพึงแนะนำ มีกายทุจริตเป็นต้น ตามสมควรแก่ตน, และเรียกว่า "วินัย" เพราะเป็นการแนะนำ. พึงทราบว่า สังวรวินัยจำแนกเป็น ๕ ประเภท ด้วยประการฉะนี้ก่อน.

Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokeneva tamassa, tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ. Seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanāya abhiratisaññāya, muccitukamyatāñāṇena amuccitukāmatāya. Upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittagāhassa pahānaṃ, etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma.

อีกอย่างหนึ่ง การละสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์นั้นๆ ด้วยวิปัสสนาญาณนั้นๆ ในบรรดาวิปัสสนาญาณทั้งหลายมีนามรูปปริจเฉทญาณเป็นต้น เพราะความเป็นปฏิปักษ์กัน เหมือนการกำจัดความมืดด้วยแสงสว่างแห่งประทีปฉะนั้น การละนั้นมีอยู่ ได้แก่ การละสักกายทิฏฐิด้วยนามรูปววัตถานญาณ, การละอเหตุกทิฏฐิและวิสมเหตุกทิฏฐิด้วยปัจจยปริคคหญาณ, การละความเป็นผู้มีความสงสัยด้วยกังขาวิตรณญาณอันเป็นส่วนเบื้องปลายแห่งปัจจยปริคคหญาณนั้นนั่นเทียว, การละการยึดถือว่า "เรา" "ของเรา" ด้วยกลาปสัมมสนญาณ, การละความสำคัญในสิ่งที่ไม่ใช่มรรคว่าเป็นมรรคด้วยมัคคามัคคญาณทัสสนะ, การละอุจเฉททิฏฐิด้วยอุทยญาณ (ญาณเห็นความเกิด), การละสัสสตทิฏฐิด้วยวยญาณ (ญาณเห็นความดับ), การละความสำคัญในสิ่งที่มีภัยว่าเป็นสิ่งที่ไม่มีภัยด้วยภยญาณ, การละความสำคัญว่าน่ายินดีด้วยอาทีนวญาณ, การละความสำคัญว่าน่าเพลิดเพลินด้วยนิพพิทานุปัสสนาญาณ, การละความไม่ต้องการจะพ้นไปด้วยมุญจิตุกัมยตาญาณ, การละความไม่วางเฉยด้วยอุเบกขาญาณ, การละความเป็นปฏิปักษ์ในธรรมฐิติและในพระนิพพานด้วยอนุโลมญาณ, การละการยึดถือสังขารนิมิตด้วยโคตรภูญาณ, การละทั้งหมดนี้ชื่อว่า ตทังคปหาน

Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa, tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, etaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā nayena (dha. sa. 277; vibha. 628) vuttassa samudayapakkhikassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattibhāvena pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ, etaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma.

ก็การละธรรมทั้งหลายมีนิวรณ์เป็นต้นเหล่านั้นๆ ด้วยสมาธิอันมีอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิเป็นประเภท เพราะเป็นการห้ามการเกิดขึ้น เหมือนการแหวกจอกแหนบนผิวน้ำด้วยการทุ่มหม้อลงไปฉะนั้น การละนี้ชื่อว่า วิกขัมภนปหาน. การละหมู่กิเลสฝ่ายสมุทัยสัจที่ท่านกล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "เพื่อละทิฏฐิคตะ" ในสันดานของตนผู้ประกอบด้วยมรรคนั้นๆ เพราะความที่อริยมรรค ๔ ได้รับการเจริญแล้ว โดยภาวะที่ไม่เกิดขึ้นอีกเลยโดยสิ้นเชิง การละนี้ชื่อว่า สมุจเฉทปหาน. ก็ความสงบระงับแห่งกิเลสทั้งหลายใดในขณะแห่งผล การละนั้นชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิปหาน.

Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma. Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Taṃtaṃpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo.

พระนิพพานใดอันเป็นที่ละสังขตธรรมทั้งปวง เพราะเป็นธรรมที่สลัดออกจากสังขตธรรมทั้งปวง พระนิพพานนั้นชื่อว่า นิสสรณปหาน. ก็การละทั้งหมดนี้ เพราะชื่อว่าปหานโดยอรรถว่าสละ และชื่อว่าวินัยโดยอรรถว่ากำจัด ฉะนั้นจึงเรียกว่า "ปหานวินัย". อีกอย่างหนึ่ง เพราะวินัยนั้นๆ ย่อมมีแก่บุคคลผู้มีการละนั้นๆ การละนั้นจึงเรียกว่า "ปหานวินัย". พึงทราบว่า แม้ปหานวินัยก็จำแนกได้ ๕ อย่างด้วยประการฉะนี้.

Evamayaṃ saṅkhepato duvidho, bhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṃvarattā pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi, tasmā abhāvato tassa ayaṃ ‘‘avinīto’’ti vuccatīti. Esa nayo sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinītoti etthāpi. Ninnānākaraṇañhi etaṃ atthato. Yathāha –

วินัยนี้ โดยย่อมี ๒ อย่าง และโดยพิสดารมี ๑๐ อย่าง ด้วยประการฉะนี้. เพราะวินัยนี้ไม่มีแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับนี้ เนื่องจากมีสังวรที่ทำลายแล้ว และเพราะยังไม่ได้ละสิ่งที่ควรละ ฉะนั้น เพราะความไม่มีแห่งวินัยนั้น ปุถุชนนี้จึงถูกเรียกว่า "อวินีตะ" (ผู้ไม่ได้รับการแนะนำ). นัยนี้พึงนำไปใช้แม้ในบทว่า "สัปปุริสานัง อทัสสาวี สัปปุริสธัมมัสสะ อโกวิโท สัปปุริสธัมเม อวินีโต" (ไม่เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ). จริงอยู่ บทนี้โดยอรรถแล้วไม่มีความแตกต่างกันเลย ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Yeva te ariyā, teva te sappurisā. Yeva te sappurisā, teva te ariyā. Yo eva so ariyānaṃ dhammo, so eva so sappurisānaṃ dhammo. Yo eva so sappurisānaṃ dhammo, so eva so ariyānaṃ dhammo. Yeva te ariyavinayā, teva te sappurisavinayā. Yeva te sappurisavinayā, teva te ariyavinayā. Ariyeti vā sappuriseti vā, ariyadhammeti vā sappurisadhammeti vā, ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevā’’ti.

"ชนเหล่าใดเป็นอริยะ ชนเหล่านั้นนั่นเทียวเป็นสัตบุรุษ. ชนเหล่าใดเป็นสัตบุรุษ ชนเหล่านั้นนั่นเทียวเป็นอริยะ. ธรรมใดของเหล่าอริยะ ธรรมนั้นนั่นเทียวเป็นธรรมของเหล่าสัตบุรุษ. ธรรมใดของเหล่าสัตบุรุษ ธรรมนั้นนั่นเทียวเป็นธรรมของเหล่าอริยะ. วินัยเหล่าใดของเหล่าอริยะ วินัยเหล่านั้นนั่นเทียวเป็นวินัยของเหล่าสัตบุรุษ. วินัยเหล่าใดของเหล่าสัตบุรุษ วินัยเหล่านั้นนั่นเทียวเป็นวินัยของเหล่าอริยะ. จะกล่าวว่า อริยะ หรือ สัตบุรุษ ก็ตาม, จะกล่าวว่า อริยธรรม หรือ สัปปุริสธรรม ก็ตาม, จะกล่าวว่า อริยวินัย หรือ สัปปุริสวินัย ก็ตาม คำเหล่านั้นเป็นคำเดียวกัน มีอรรถอย่างเดียวกัน เสมอกัน มีส่วนเสมอกัน เกิดจากสิ่งเดียวกัน เป็นสิ่งเดียวกันนั่นเอง"

Rūpaṃ attato samanupassatīti idhekacco rūpaṃ attato samanupassati, ‘‘yaṃ rūpaṃ, so ahaṃ, yo ahaṃ, taṃ rūpa’’nti rūpañca attañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi nāma telappadīpassa jhāyato yā acci, so vaṇṇo. Yo vaṇṇo, sā accīti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati, evameva idhekacco rūpaṃ attato samanupassati…pe… advayaṃ samanupassatīti evaṃ rūpaṃ ‘‘attā’’ti diṭṭhipassanāya passati. Rūpavantaṃ vā attānanti arūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya taṃ rūpavantaṃ samanupassati. Attani vā rūpanti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā pupphasmiṃ gandhaṃ viya attani rūpaṃ samanupassati. Rūpasmiṃ vā attānanti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā karaṇḍake maṇiṃ viya taṃ attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati. Pariyuṭṭhaṭṭhāyīti pariyuṭṭhānākārena abhibhavanākārena ṭhito, ‘‘ahaṃ rūpaṃ, mama rūpa’’nti evaṃ taṇhādiṭṭhīhi gilitvā pariniṭṭhapetvā gaṇhanako nāma hotīti attho. Tassa taṃ rūpanti tassa taṃ evaṃ gahitaṃ rūpaṃ. Vedanādīsupi eseva nayo.

บทว่า "ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา" ความว่า บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา คือตามเห็นรูปและอัตตาเป็นสิ่งเดียวกันไม่เป็นสองว่า "รูปใด เราคือรูปนั้น เราใด รูปคือเรานั้น". อุปมาเหมือนเปลวไฟและแสงสว่างแห่งประทีปน้ำมันที่ลุกโพลงอยู่ บุคคลย่อมตามเห็นเปลวไฟและแสงสว่างเป็นสิ่งเดียวกันไม่เป็นสองว่า "เปลวไฟใด แสงสว่างคือเปลวไฟนั้น แสงสว่างใด เปลวไฟคือแสงสว่างนั้น" ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... (ละ)... ย่อมตามเห็นเป็นสิ่งเดียวกันไม่เป็นสอง ฉันนั้นเหมือนกัน. อย่างนี้ชื่อว่า ย่อมเห็นรูปว่าเป็น "อัตตา" ด้วยการเห็นอันเป็นทิฏฐิ. บทว่า "หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป" ความว่า ยึดถืออรูปธรรมว่าเป็น "อัตตา" แล้วย่อมตามเห็นอัตตานั้นว่ามีรูป เหมือนต้นไม้มีเงา. บทว่า "หรือเห็นรูปในอัตตา" ความว่า ยึดถืออรูปธรรมนั่นเทียวว่าเป็น "อัตตา" แล้วย่อมตามเห็นรูปในอัตตานั้น เหมือนกลิ่นในดอกไม้. บทว่า "หรือเห็นอัตตาในรูป" ความว่า ยึดถืออรูปธรรมนั่นเทียวว่าเป็น "อัตตา" แล้วย่อมตามเห็นอัตตานั้นในรูป เหมือนแก้วมณีในผอบ. บทว่า "ปริยุฏฐัฏฐายี" อธิบายว่า ชื่อว่าเป็นผู้ตั้งอยู่โดยอาการกลุ้มรุม โดยอาการครอบงำ คือเป็นผู้ยึดถือโดยกลืนกินและทำให้เสร็จสิ้นด้วยตัณหาและทิฏฐิว่า "เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา". บทว่า "ตัสสะ ตัง รูปัง" คือ รูปนั้นของเขาที่ถูกยึดถือไว้อย่างนั้น. แม้ในเวทนาเป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน.

Tattha ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti suddharūpameva attāti kathitaṃ. ‘‘Rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ, vedanaṃ attato…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti imesu sattasu ṭhānesu arūpaṃ attāti kathitaṃ. ‘‘Vedanāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attāna’’nti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito. Tattha ‘‘rūpaṃ attato samanupassati, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti imesu pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā, avasesesu sassatadiṭṭhīti evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo pañca vibhavadiṭṭhiyo honti, tā sabbāpi maggāvaraṇā, na saggāvaraṇā, paṭhamamaggavajjhāti veditabbā.

บรรดาบทเหล่านั้น ในบทว่า 'ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา' ตรัสรูปล้วนๆ ว่าเป็นอัตตา ใน 7 ฐานะเหล่านี้ คือ 'ย่อมพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป, เห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ...สัญญา...สังขาร...วิญญาณโดยความเป็นอัตตา' ตรัสนามว่าเป็นอัตตา ใน 12 ฐานะ โดยนัย 3 อย่าง 3 อย่างในขันธ์ 4 อย่างนี้ว่า 'เห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือเห็นเวทนาในอัตตา หรือเห็นอัตตาในเวทนา' ตรัสอัตตาที่ระคนด้วยรูปและอรูป บรรดาฐานะเหล่านั้น ใน 5 ฐานะเหล่านี้ คือ 'ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา, เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณโดยความเป็นอัตตา' ตรัสอุจเฉททิฏฐิ, ในฐานะที่เหลือ ตรัสสัสสตทิฏฐิ ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้จึงมีภวทิฏฐิ 15 และวิภวทิฏฐิ 5 ทิฏฐิทั้งหมดนั้นเป็นเครื่องกั้นมรรค แต่ไม่เป็นเครื่องกั้นสวรรค์ พึงทราบว่าเป็นสิ่งที่พระโสดาปัตติมรรคพึงกำจัด

Evaṃ kho, gahapati, āturakāyo ceva hoti āturacitto cāti kāyo nāma buddhānampi āturoyeva. Cittaṃ pana rāgadosamohānugataṃ āturaṃ nāma, taṃ idha dassitaṃ. No ca āturacittoti idha nikkilesatāya cittassa anāturabhāvo dassito. Iti imasmiṃ sutte lokiyamahājano āturakāyo ceva āturacitto cāti dassito, khīṇāsavā āturakāyā anāturacittā, satta sekhā neva āturacittā, na anāturacittāti veditabbā. Bhajamānā pana anāturacittataṃyeva bhajantīti. Paṭhamaṃ.

ในบทว่า 'ดูก่อนคฤหบดี ด้วยประการฉะนี้แล กายก็ป่วยไข้ จิตก็ป่วยไข้' นั้น อันที่จริง ชื่อว่ากาย แม้ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ป่วยไข้เป็นธรรมดา ส่วนจิตที่ตามประกอบด้วยราคะ โทสะ โมหะ ชื่อว่าป่วยไข้ จิตนั้นท่านแสดงไว้ในที่นี้ ในบทว่า 'แต่จิตไม่ป่วยไข้' นี้ ท่านแสดงความที่จิตไม่ป่วยไข้เพราะความสิ้นกิเลส ด้วยเหตุนี้ ในพระสูตรนี้ ท่านจึงแสดงว่ามหาชนผู้เป็นโลกิยะมีกายป่วยไข้และมีจิตป่วยไข้, พระขีณาสพทั้งหลายมีกายป่วยไข้ แต่มีจิตไม่ป่วยไข้, พระเสขะ 7 จำพวก พึงทราบว่า มีจิตป่วยไข้ก็ไม่ใช่ มีจิตไม่ป่วยไข้ก็ไม่ใช่ แต่เมื่อว่าโดยส่วนแล้ว ย่อมถึงความเป็นผู้มีจิตไม่ป่วยไข้เท่านั้น. จบข้อที่หนึ่ง.

2. Devadahasuttavaṇṇanā

2. อรรถกถาเทวทหสูตร

2. Dutiye devadahanti devā vuccanti rājāno, tesaṃ maṅgaladaho, sayaṃjāto vā so dahoti, tasmā ‘‘devadaho’’ti vutto. Tassa avidūre nigamo devadahantveva napuṃsakaliṅgavasena saṅkhaṃ gato. Pacchābhūmagamikāti pacchābhūmaṃ aparadisāyaṃ niviṭṭhaṃ janapadaṃ gantukāmā. Nivāsanti temāsaṃ vassāvāsaṃ. Apalokitoti āpucchito. Apalokethāti āpucchatha. Kasmā theraṃ āpucchāpeti? Te sabhāre kātukāmatāya. Yo hi ekavihāre vasantopi santikaṃ na gacchati pakkamanto anāpucchā pakkamati, ayaṃ nibbhāro nāma. Yo ekavihāre vasantopi āgantvā passati, pakkamanto āpucchati, ayaṃ sabhāro nāma. Imepi bhikkhū bhagavā ‘‘evamime sīlādīhi vaḍḍhissantī’’ti sabhāre kātukāmo āpucchāpeti.

2. ในสูตรที่ ๒ บทว่า เทวทหะ ความว่า พระราชาทั้งหลาย ท่านเรียกว่า เทวะ, สระโบกขรณีอันเป็นมงคลของพระราชาเหล่านั้น หรือสระนั้นเกิดขึ้นเอง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'เทวทหะ' นิคมในที่ไม่ไกลจากสระนั้น ถึงการนับว่า เทวทหะ ด้วยอำนาจนปุงสกลิงค์. บทว่า ปัจฉาภูมคมิกา คือ ผู้มีความประสงค์จะไปยังชนบทชื่อปัจฉาภูมิ ซึ่งตั้งอยู่ในทิศตะวันตก. บทว่า นิวาสันติ คือ อยู่จำพรรษาตลอด 3 เดือน. บทว่า อปโลกิโต คือ บอกลาแล้ว. บทว่า อปโลเกถะ คือ ท่านทั้งหลายจงบอกลา. ถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงรับสั่งให้บอกลาพระเถระ? ตอบว่า เพราะทรงประสงค์จะทำให้ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้มีภาระ. จริงอยู่ ภิกษุใด แม้อยู่ในวิหารเดียวกัน ก็ไม่เข้าไปหา (พระเถระ) เมื่อจะหลีกไป ก็หลีกไปโดยไม่บอกลา ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ไม่มีภาระ. ภิกษุใด แม้อยู่ในวิหารเดียวกัน ก็มาเฝ้า เมื่อจะหลีกไป ก็บอกลา ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้มีภาระ. พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะทำให้ภิกษุแม้เหล่านี้เป็นผู้มีภาระ ด้วยทรงดำริว่า 'ด้วยอาการอย่างนี้ ภิกษุเหล่านี้จักเจริญด้วยศีลเป็นต้น' จึงรับสั่งให้บอกลา.

Paṇḍitoti dhātukosallādinā catubbidhena paṇḍiccena samannāgato. Anuggāhakoti āmisānuggahena ca dhammānuggahena cāti dvīhipi anuggahehi anuggāhako. Thero kira aññe bhikkhū viya pātova piṇḍāya agantvā sabbabhikkhūsu gatesu sakalaṃ saṅghārāmaṃ anuvicaranto asammaṭṭhaṭṭhānaṃ sammajjati, achaḍḍitaṃ kacavaraṃ chaḍḍeti, saṅghārāme dunnikkhittāni mañcapīṭhadārubhaṇḍamattikābhaṇḍāni paṭisāmeti. Kiṃ kāraṇā? ‘‘Mā aññatitthiyā vihāraṃ paviṭṭhā disvā paribhavaṃ akaṃsū’’ti. Tato gilānasālaṃ gantvā gilāne assāsetvā ‘‘kenattho’’ti pucchitvā yena attho hoti, tadatthaṃ tesaṃ daharasāmaṇere ādāya bhikkhācāravattena vā sabhāgaṭṭhāne vā bhesajjaṃ pariyesitvā tesaṃ datvā, ‘‘gilānupaṭṭhānaṃ nāma buddhapaccekabuddhehi vaṇṇitaṃ, gacchatha sappurisā appamattā hothā’’ti te pesetvā sayaṃ piṇḍāya caritvā upaṭṭhākakule vā bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gacchati. Idaṃ tāvassa nibaddhavāsaṭṭhāne āciṇṇaṃ.

บทว่า บัณฑิต คือ ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต 4 ประการ มีความฉลาดในธาตุเป็นต้น. บทว่า ผู้สงเคราะห์ คือ ผู้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ทั้งสองอย่าง คือ ด้วยอามิสสงเคราะห์และธรรมสงเคราะห์. ได้ยินว่า พระเถระไม่ไปบิณฑบาตแต่เช้าตรู่เหมือนภิกษุรูปอื่น เมื่อภิกษุทั้งปวงไปแล้ว ท่านเที่ยวตรวจไปทั่วสังฆาราม กวาดสถานที่ที่ยังไม่ได้กวาด ทิ้งขยะที่ยังไม่ได้ทิ้ง เก็บงำเตียง ตั่ง เครื่องไม้ เครื่องดินที่วางไว้ไม่เรียบร้อยในสังฆาราม. เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า 'ขอพวกอัญเดียรถีย์ที่เข้ามาในวิหาร เมื่อเห็นแล้ว อย่าได้ติเตียนเลย'. จากนั้น ท่านไปโรงพยาบาล ปลอบโยนภิกษุไข้แล้ว ถามว่า 'ท่านต้องการอะไร' เมื่อท่านต้องการสิ่งใด ก็พาสามเณรน้อยของภิกษุไข้เหล่านั้นไป แสวงหาเภสัชด้วยวัตรแห่งการเที่ยวบิณฑบาต หรือในสถานที่อันสมควร แล้วมอบให้แก่สามเณรเหล่านั้น (แล้วส่งไปโดยกล่าวว่า) 'สัตบุรุษทั้งหลาย การอุปัฏฐากภิกษุไข้ อันพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสรรเสริญแล้ว ท่านทั้งหลายจงไปเถิด จงเป็นผู้ไม่ประมาท' ส่วนตนเองก็เที่ยวบิณฑบาต ทำภัตกิจในตระกูลอุปัฏฐาก หรือ (ในที่อื่น) แล้วจึงกลับสู่วิหาร. นี้เป็นกิจวัตรที่ท่านทำเป็นประจำในสถานที่ที่ท่านอยู่เป็นนิตย์ก่อน.

Bhagavati pana cārikaṃ caramāne ‘‘ahaṃ aggasāvako’’ti upāhanaṃ āruyha chattaṃ gahetvā purato purato na gacchati. Ye pana tattha mahallakā vā ābādhikā vā atidaharā vā, tesaṃ rujjanaṭṭhānāni telena makkhāpetvā pattacīvaraṃ attano daharasāmaṇerehi gāhāpetvā taṃdivasaṃ vā dutiyadivasaṃ vā te gaṇhitvāva gacchati. Ekadivasañhi taññeva āyasmantaṃ ativikāle sampattattā senāsanaṃ alabhitvā, cīvarakuṭiyaṃ nisinnaṃ disvā, satthā punadivase bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā, hatthivānaratittiravatthuṃ kathetvā, ‘‘yathāvuḍḍhaṃ senāsanaṃ dātabba’’nti sikkhāpadaṃ paññāpesi. Evaṃ tāvesa āmisānuggahena anuggaṇhāti. Ovadanto panesa satavārampi sahassavārampi tāva ovadati, yāva so puggalo sotāpattiphale patiṭṭhāti, atha naṃ vissajjetvā aññaṃ ovadati. Iminā nayena ovadato cassa ovāde ṭhatvā arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ atikkantā. Evaṃ dhammānuggahena anuggaṇhāti.

ส่วนเมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไป ท่านมิได้ดำริว่า 'เราเป็นอัครสาวก' แล้วสวมรองเท้า กั้นร่ม เดินไปข้างหน้าๆ แต่บรรดาภิกษุในที่นั้น ภิกษุเหล่าใดเป็นผู้เฒ่า หรืออาพาธ หรือยังเด็กมาก ท่านให้ทาน้ำมันในที่ที่ปวดเมื่อยของภิกษุเหล่านั้น ให้สามเณรน้อยของตนถือบาตรและจีวร แล้วจึงพาภิกษุเหล่านั้นไปในวันนั้นหรือในวันที่สอง. จริงอยู่ วันหนึ่ง พระศาสดาทอดพระเนตรเห็นพระผู้มีอายุนั้นเอง มาถึงในเวลาค่ำมืดเกินไป ไม่ได้เสนาสนะ ต้องนั่งอยู่ในกุฎีเก็บจีวร ในวันรุ่งขึ้น พระศาสดาจึงรับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ ตรัสเรื่องช้าง ลิง และนกกระทา แล้วทรงบัญญัติสิกขาบทว่า 'พึงจัดเสนาสนะถวายตามลำดับพรรษา'. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระนี้ย่อมสงเคราะห์ด้วยอามิสสงเคราะห์ก่อน. ส่วนเมื่อท่านกล่าวสอน ย่อมกล่าวสอนอยู่ร้อยครั้งบ้าง พันครั้งบ้าง จนกว่าบุคคลนั้นจะตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ครั้นแล้วจึงปล่อยบุคคลนั้นไป แล้วกล่าวสอนบุคคลอื่นต่อไป. ด้วยนัยนี้ ชนทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในโอวาทของท่านผู้กล่าวสอนอยู่ ได้บรรลุพระอรหัตผล มีจำนวนนับไม่ถ้วน. ท่านย่อมสงเคราะห์ด้วยธรรมสงเคราะห์ด้วยประการฉะนี้.

Paccassosunti te bhikkhū ‘‘amhākaṃ neva upajjhāyo, na ācariyo na sandiṭṭhasambhatto. Kiṃ tassa santike karissāmā’’ti? Tuṇhībhāvaṃ anāpajjitvā ‘‘evaṃ, bhante’’ti satthu vacanaṃ sampaṭicchiṃsu. Eḷagalāgumbeti gacchamaṇḍapake. So kira eḷagalāgumbo dhuvasalilaṭṭhāne jāto. Athettha catūhi pādehi maṇḍapaṃ katvā tassa upari taṃ gumbaṃ āropesuṃ, so taṃ maṇḍapaṃ chādesi. Athassa heṭṭhā iṭṭhakāhi paricinitvā vālikaṃ okiritvā āsanaṃ paññāpayiṃsu. Sītalaṃ divāṭṭhānaṃ udakavāto vāyati. Thero tasmiṃ nisīdi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘eḷagalāgumbe’’ti.

บทว่า Paccassosuṃ ความว่า ภิกษุเหล่านั้นมิได้ทรงนิ่งเฉย ด้วยคิดว่า "ท่านพระสารีบุตรนี้ไม่ใช่ทั้งอุปัชฌาย์ ไม่ใช่ทั้งอาจารย์ ไม่ใช่ทั้งสหายที่เคยเห็นเคยคบค้าสมาคมกันของพวกเรา พวกเราจะทำอะไรในสำนักของท่านเล่า" แต่ได้ทูลรับสนองพระดำรัสของพระศาสดาว่า "เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า" บทว่า Eḷagalāgumbe ได้แก่ ที่ซุ้มไม้. ได้ยินว่า พุ่มไม้เอฬคฬานั้นเกิดในที่มีน้ำเป็นนิตย์. ครั้งนั้น ในที่นั้น ชนทั้งหลายทำมณฑปมีเสา ๔ ต้นแล้ว ยกพุ่มไม้นั้นขึ้นไว้เบื้องบน มณฑปนั้น พุ่มไม้นั้นก็ปกคลุมมณฑปนั้น. ครั้งนั้น เบื้องล่างแห่งมณฑปนั้น ชนทั้งหลายก่ออิฐ โรยทราย แล้วปูลาดอาสนะไว้. ที่พักกลางวันนั้นเย็นสบาย ลมที่พัดมาจากน้ำก็พัดมา. พระเถระได้นั่งในที่นั้น. คำว่า eḷagalāgumbe ท่านกล่าวหมายถึงมณฑปนั้น.

Nānāverajjagatanti ekassa rañño rajjato nānāvidhaṃ rajjagataṃ. Virajjanti aññaṃ rajjaṃ. Yathā hi sadesato añño videso, evaṃ nivuttharajjato aññaṃ rajjaṃ virajjaṃ nāma, taṃ verajjanti vuttaṃ. Khattiyapaṇḍitāti bimbisārakosalarājādayo paṇḍitarājāno. Brāhmaṇapaṇḍitāti caṅkītārukkhādayo paṇḍitabrāhmaṇā. Gahapatipaṇḍitāti cittasudattādayo paṇḍitagahapatayo. Samaṇapaṇḍitāti sabhiyapilotikādayo paṇḍitaparibbājakā. Vīmaṃsakāti atthagavesino. Kiṃvādīti kiṃ attano dassanaṃ vadati, kiṃ laddhikoti attho. Kimakkhāyīti kiṃ sāvakānaṃ ovādānusāsaniṃ ācikkhati? Dhammassa cānudhammanti bhagavatā vuttabyākaraṇassa anubyākaraṇaṃ. Sahadhammikoti sakāraṇo. Vādānuvādoti bhagavatā vuttavādassa anuvādo. ‘‘Vādānupāto’’tipi pāṭho, satthu vādassa anupāto anupatanaṃ, anugamananti attho. Imināpi vādaṃ anugato vādoyeva dīpito hoti.

บทว่า Nānāverajjagataṃ ความว่า จากแว่นแคว้นของพระราชาองค์หนึ่ง ไปสู่แว่นแคว้นต่างๆ. แว่นแคว้นอื่น ท่านเรียกว่า วิรัชชะ. เปรียบเหมือนต่างประเทศจากประเทศของตน ฉันใด แว่นแคว้นอื่นจากแว่นแคว้นที่ตนอาศัยอยู่ ชื่อว่า วิรัชชะ ฉันนั้น, คำนั้นท่านกล่าวเป็น เวรัชชะ. บทว่า Khattiyapaṇḍitā ได้แก่ บัณฑิตกษัตริย์ทั้งหลาย มีพระเจ้าพิมพิสารและพระเจ้าโกศลเป็นต้น. บทว่า Brāhmaṇapaṇḍitā ได้แก่ บัณฑิตพราหมณ์ทั้งหลาย มีจังกีพราหมณ์และตารุขขพราหมณ์เป็นต้น. บทว่า Gahapatipaṇḍitā ได้แก่ บัณฑิตคหบดีทั้งหลาย มีจิตตคหบดีและสุทัตตคหบดีเป็นต้น. บทว่า Samaṇapaṇḍitā ได้แก่ บัณฑิตปริพาชกทั้งหลาย มีสภิยปริพาชกและปิโลติกปริพาชกเป็นต้น. บทว่า Vīmaṃsakā ได้แก่ ผู้แสวงหาเนื้อความ. บทว่า Kiṃvādī ความว่า ย่อมกล่าวทัสสนะอะไรของตน, อธิบายว่า มีลัทธิอะไร. บทว่า Kimakkhāyī ความว่า ย่อมบอกโอวาทานุสาสนีอะไรแก่สาวกทั้งหลาย. บทว่า Dhammassa cānudhammaṃ ได้แก่ การพยากรณ์ตามคำพยากรณ์ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้. บทว่า Sahadhammiko ได้แก่ มีเหตุผล. บทว่า Vādānuvādo ได้แก่ วาทะที่คล้อยตามวาทะที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้. มีอีกบาลีหนึ่งว่า Vādānupāto ก็มี, อธิบายว่า การเป็นไปตาม การติดตาม การดำเนินตามวาทะของพระศาสดา. แม้ด้วยบทนี้ ท่านก็แสดงวาทะที่คล้อยตามวาทะนั่นเอง.

Avigatarāgassātiādīsu taṇhāvaseneva attho veditabbo. Taṇhā hi rajjanato rāgo, chandiyanato chando, piyāyanaṭṭhena pemaṃ, pivitukāmaṭṭhena pipāsā, anudahanaṭṭhena pariḷāhoti vuccati. Akusale cāvuso, dhammetiādi kasmā āraddhaṃ? Pañcasu khandhesu avītarāgassa ādīnavaṃ, vītarāgassa ca ānisaṃsaṃ dassetuṃ. Tatra avighātoti niddukkho. Anupāyāsoti nirupatāpo. Apariḷāhoti niddāho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Dutiyaṃ.

ในบทเป็นต้นว่า Avigatarāgassa พึงทราบเนื้อความโดยอำนาจแห่งตัณหา. จริงอยู่ ตัณหาท่านเรียกว่า ราคะ เพราะมีความหมายว่าย้อม, เรียกว่า ฉันทะ เพราะมีความหมายว่าพอใจ, เรียกว่า เปมะ เพราะมีความหมายว่ารัก, เรียกว่า ปิปาสา เพราะมีความหมายว่าต้องการจะดื่ม, เรียกว่า ปริฬาหะ เพราะมีความหมายว่าแผดเผาเนืองๆ. คำเป็นต้นว่า Akusale cāvuso, dhamme ท่านปรารภขึ้นทำไม? เพื่อทรงแสดงโทษของผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะในขันธ์ ๕ และอานิสงส์ของผู้ที่ปราศจากราคะแล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า avighāto คือ ไม่มีความทุกข์. บทว่า anupāyāso คือ ไม่มีความเดือดร้อน. บทว่า apariḷāho คือ ไม่มีความเร่าร้อน. พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งอย่างนี้. (เทวทหสูตรที่ ๒) จบ.

3. Hāliddikānisuttavaṇṇanā

3. อรรถกถาหาลิททิกานิสูตร

3. Tatiye avantīsūti avantidakkhiṇāpathasaṅkhāte avantiraṭṭhe. Kuraraghareti evaṃnāmake nagare. Papāteti ekato papāte. Tassa kira pabbatassa ekaṃ passaṃ chinditvā pātitaṃ viya ahosi. ‘‘Pavatte’’tipi pāṭho, nānātitthiyānaṃ laddhipavattaṭṭhāneti attho. Iti thero tasmiṃ raṭṭhe taṃ nagaraṃ nissāya tasmiṃ pabbate viharati. Hāliddikānīti evaṃnāmako. Aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañheti aṭṭhakavaggikamhi māgaṇḍiyapañho nāma atthi, tasmiṃ pañhe. Rūpadhātūti rūpakkhandho adhippeto. Rūpadhāturāgavinibaddhanti rūpadhātumhi rāgena vinibaddhaṃ. Viññāṇanti kammaviññāṇaṃ. Okasārīti gehasārī ālayasārī.

3. ในสูตรที่ ๓ บทว่า avantīsu ได้แก่ ในอวันตีรัฐ อันเรียกว่าอวันตีทักขิณาบถ. บทว่า Kuraraghare ได้แก่ ในเมืองชื่ออย่างนั้น. บทว่า Papāte ได้แก่ ที่ภูเขาชื่อปปาตะ. ได้ยินว่า ด้านหนึ่งของภูเขานั้นเป็นประดุจถูกตัดให้ตกลงไป. มีอีกบาลีหนึ่งว่า Pavatte ก็มี, อธิบายว่า เป็นสถานที่ที่ลัทธิของพวกเดียรถีย์ต่างๆ เกิดขึ้น. ดังนั้น พระเถระจึงอาศัยเมืองนั้นในแคว้นนั้น อยู่ที่ภูเขาลูกนั้น. บทว่า Hāliddikāni คือ ผู้มีชื่ออย่างนั้น. บทว่า Aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañhe ความว่า ในอัฏฐกวรรค มีปัญหาชื่อมาคัณฑิยปัญหาอยู่, ในปัญหานั้น. บทว่า Rūpadhātu ประสงค์เอารูปขันธ์. บทว่า Rūpadhāturāgavinibaddhaṃ ความว่า อันราคะผูกไว้ในรูปธาตุ. บทว่า Viññāṇaṃ ได้แก่ กรรมวิญญาณ. บทว่า Okasārī ได้แก่ ผู้เที่ยวไปในเรือน ผู้เที่ยวไปในอาลัย.

Kasmā panettha ‘‘viññāṇadhātu kho, gahapatī’’ti na vuttanti? Sammohavighātatthaṃ. ‘‘Oko’’ti hi atthato paccayo vuccati, purejātañca kammaviññāṇaṃ pacchājātassa kammaviññāṇassapi vipākaviññāṇassapi vipākaviññāṇañca vipākaviññāṇassapi kammaviññāṇassapi paccayo hoti, tasmā ‘‘kataraṃ nu kho idha viññāṇa’’nti? Sammoho bhaveyya, tassa vighātatthaṃ taṃ agahetvā asambhinnāva desanā katā. Apica ārammaṇavasena catasso abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhitiyo vuttāti tā dassetumpi idha viññāṇaṃ na gahitaṃ.

ถามว่า เพราะเหตุไร ในที่นี้ท่านจึงไม่กล่าวว่า "ดูก่อนคหบดี วิญญาณธาตุแล"? ตอบว่า เพื่อกำจัดความหลง. จริงอยู่ โดยเนื้อความแล้ว ปัจจัย ท่านเรียกว่า โอกะ, และกรรมวิญญาณที่เกิดก่อนก็เป็นปัจจัยแก่กรรมวิญญาณที่เกิดหลังและแก่วิปากวิญญาณ, และวิปากวิญญาณก็เป็นปัจจัยแก่วิปากวิญญาณและแก่กรรมวิญญาณ, เพราะฉะนั้น ความหลงอาจเกิดขึ้นได้ว่า "วิญญาณดวงไหนหนอในที่นี้?". เพื่อกำจัดความหลงนั้น ท่านจึงไม่ทรงถือเอาวิญญาณนั้น แต่ทรงแสดงเทศนาที่ไม่ปะปนกัน. อีกอย่างหนึ่ง เพราะอภิสังขารวิญญาณฐิติ ๔ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งอารมณ์, เพื่อจะทรงแสดงวิญญาณฐิติเหล่านั้นด้วย ท่านจึงไม่ทรงถือเอาวิญญาณในที่นี้.

Upayupādānāti taṇhūpayadiṭṭhūpayavasena dve upayā, kāmupādānādīni cattāri upādānāni ca. Cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayāti akusalacittassa adhiṭṭhānabhūtā ceva abhinivesabhūtā ca anusayabhūtā ca. Tathāgatassāti sammāsambuddhassa. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ ete pahīnāva, satthu pana khīṇāsavabhāvo loke atipākaṭoti uparimakoṭiyā evaṃ vuttaṃ. Viññāṇadhātuyāti idha viññāṇaṃ kasmā gahitaṃ? Kilesappahānadassanatthaṃ. Kilesā hi na kevalaṃ catūsuyeva khandhesu pahīnā pahīyanti, pañcasupi pahīyantiyevāti kilesappahānadassanatthaṃ gahitaṃ. Evaṃ kho, gahapati, anokasārī hotīti evaṃ kammaviññāṇena okaṃ asarantena anokasārī nāma hoti.

บทว่า Upayupādānā ความว่า อุปยะ ๒ อย่าง โดยอำนาจแห่งตัณหูปยะและทิฏฐูปยะ, และอุปาทาน ๔ มีกามุปาทานเป็นต้น. บทว่า Cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā ได้แก่ ธรรมที่เป็นทั้งที่ตั้งมั่น เป็นทั้งความยึดมั่น และเป็นทั้งอนุสัยของอกุศลจิต. บทว่า Tathāgatassa ได้แก่ ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นอันพระขีณาสพทั้งปวงละได้แล้วทั้งนั้น, แต่ความเป็นผู้สิ้นอาสวะของพระศาสดาปรากฏอย่างยิ่งในโลก, เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้โดยส่วนสูงสุด. บทว่า Viññāṇadhātuyā ถามว่า เพราะเหตุไร ในที่นี้ท่านจึงถือเอาวิญญาณ? ตอบว่า เพื่อแสดงการละกิเลส. จริงอยู่ กิเลสทั้งหลายมิใช่จะถูกละได้ในขันธ์ ๔ อย่างเดียวเท่านั้น แต่ย่อมถูกละได้ในขันธ์ ๕ ทีเดียว, เพราะฉะนั้น ท่านจึงถือเอาวิญญาณเพื่อแสดงการละกิเลส. บทว่า Evaṃ kho, gahapati, anokasārī hoti ความว่า บุคคลชื่อว่า อโนกสารี เพราะกรรมวิญญาณไม่เที่ยวไปสู่อาลัย (คือขันธ์ ๕) อย่างนี้.

Rūpanimittaniketavisāravinibandhāti rūpameva kilesānaṃ paccayaṭṭhena nimittaṃ, ārammaṇakiriyasaṅkhātanivāsanaṭṭhānaṭṭhena niketanti rūpanimittaniketaṃ. Visāro ca vinibandho ca visāravinibandhā. Ubhayenapi hi kilesānaṃ patthaṭabhāvo ca vinibandhanabhāvo ca vutto, rūpanimittanikete visāravinibandhāti rūpanimittaniketavisāravinibandhā, tasmā rūpanimittaniketamhi uppannena kilesavisārena ceva kilesabandhanena cāti attho. Niketasārīti vuccatīti ārammaṇakaraṇavasena nivāsanaṭṭhānaṃ sārīti vuccati. Pahīnāti te rūpanimittaniketakilesavisāravinibandhā pahīnā.

บทว่า รูปนิมิตฺตนิเกตวิสารวินิพนฺธาติ ความว่า รูปนั่นแหละเป็นนิมิตเพราะเป็นปัจจัยแห่งกิเลสทั้งหลาย, เป็นนิเกตเพราะเป็นที่อาศัยชั่วคราวที่เรียกว่าการทำอารมณ์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า รูปนิมิตตนิเกต. ความซ่านไปและเครื่องผูก ชื่อว่า วิสารวินิพันธา. จริงอยู่ ด้วยบททั้งสองนั้น ท่านกล่าวถึงความเป็นไปทั่วและความเป็นเครื่องผูกของกิเลสทั้งหลาย, ความซ่านไปและเครื่องผูกในรูปนิมิตตนิเกต ชื่อว่า รูปนิมิตตนิเกตวิสารวินิพันธา, เพราะเหตุนั้น เนื้อความคือ ด้วยความซ่านไปแห่งกิเลสและด้วยเครื่องผูกคือกิเลสที่เกิดขึ้นในรูปนิมิตตนิเกต. ที่ตรัสว่า นิเกตสารี เพราะหมายถึงผู้เที่ยวไปสู่ที่อยู่อาศัยโดยการทำอารมณ์. บทว่า ปหีนาติ ความว่า รูปนิมิตตนิเกต กิเลสคือความซ่านไปและเครื่องผูกเหล่านั้น อันพระองค์ทรงละได้แล้ว.

Kasmā panettha pañcakkhandhā ‘‘okā’’ti vuttā, cha ārammaṇāni ‘‘niketa’’nti? Chandarāgassa balavadubbalatāya. Samānepi hi etesaṃ ālayaṭṭhena visayabhāve okoti niccanivāsanaṭṭhānagehameva vuccati, niketanti ‘‘ajja asukaṭṭhāne kīḷissāmā’’ti katasaṅketaṭṭhānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ uyyānādi. Tattha yathā puttadāradhanadhaññapuṇṇagehe chandarāgo balavā hoti, evaṃ ajjhattikesu khandhesu. Yathā pana uyyānaṭṭhānādīsu tato dubbalataro hoti, evaṃ bāhiresu chasu ārammaṇesūti chandarāgassa balavadubbalatāya evaṃ desanā katāti veditabbo.

เพราะเหตุไร ในพระสูตรนี้ ขันธ์ ๕ จึงตรัสเรียกว่า “โอฆะ” แต่อารมณ์ ๖ ตรัสเรียกว่า “นิเกต”? ตอบว่า เพราะความที่ฉันทราคะมีกำลังและมีกำลังน้อย. จริงอยู่ แม้เมื่อความเป็นวิสัยโดยความเป็นที่อาศัยของขันธ์ ๕ และอารมณ์ ๖ เหล่านั้นจะเสมอกัน แต่ในโลก ที่เรียกว่า “โอฆะ” ย่อมหมายถึงเรือนอันเป็นที่อยู่ประจำเท่านั้น, ส่วนที่เรียกว่า “นิเกต” หมายถึงสถานที่อยู่อาศัยชั่วคราว เช่น สวน เป็นต้น อันเป็นที่ทำสัญญานัดหมายกันว่า “วันนี้เราจะเล่นกันในที่ชื่อโน้น”. ในขันธ์ ๕ และอารมณ์ ๖ นั้น ฉันทราคะในเรือนที่เต็มด้วยบุตร ภรรยา ทรัพย์ และข้าวเปลือก มีกำลังมากฉันใด ฉันทราคะในขันธ์ทั้งหลายอันเป็นภายในก็มีกำลังมากฉันนั้น. แต่ฉันทราคะในสถานที่เช่นสวนเป็นต้น มีกำลังน้อยกว่าฉันทราคะนั้นฉันใด ฉันทราคะในอารมณ์ ๖ อันเป็นภายนอกก็มีกำลังน้อยกว่าฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคทรงกระทำเทศนาอย่างนี้ เพราะความที่ฉันทราคะมีกำลังและมีกำลังน้อย.

Sukhitesu sukhitoti upaṭṭhākesu dhanadhaññalābhādivasena sukhitesu ‘‘idānāhaṃ manāpaṃ bhojanaṃ labhissāmī’’ti gehasitasukhena sukhito hoti, tehi pattasampattiṃ anubhavamāno viya carati. Dukkhitesu dukkhitoti tesaṃ kenacideva kāraṇena dukkhe uppanne sayaṃ dviguṇena dukkhena dukkhito hoti. Kiccakaraṇīyesūti kiccasaṅkhātesu karaṇīyesu. Tesu yogaṃ āpajjatīti upayogaṃ sayaṃ tesaṃ kiccānaṃ kattabbataṃ āpajjati. Kāmesūti vatthukāmesu. Evaṃ kho, gahapati, kāmehi aritto hotīti evaṃ kilesakāmehi aritto hoti anto kāmānaṃ bhāvena atuccho. Sukkapakkho tesaṃ abhāvena ritto tucchoti veditabbo.

บทว่า สุขิเตสุ สุขิโต ความว่า เมื่ออุปัฏฐากทั้งหลายมีความสุขด้วยเหตุมีลาภคือทรัพย์และข้าวเปลือกเป็นต้น ก็ย่อมเป็นผู้มีความสุขด้วยสุขที่อาศัยเรือน (เคหสิตสุข) ว่า “บัดนี้เราจักได้โภชนะที่น่าพอใจ” ประพฤติราวกะว่าตนเองกำลังเสวยสมบัติที่อุปัฏฐากเหล่านั้นได้แล้ว. บทว่า ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต ความว่า เมื่อทุกข์เกิดขึ้นแก่อุปัฏฐากเหล่านั้นเพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง ตนเองก็ย่อมเป็นผู้มีทุกข์ด้วยทุกข์ทวีคูณ. บทว่า กิจฺจกรณิเยสูติ คือ ในกิจที่ควรทำอันเรียกว่ากิจ. บทว่า เตสุ โยคํ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความขวนขวายอย่างยิ่ง คือ ตนเองย่อมถึงความเป็นผู้ต้องทำกิจของอุปัฏฐากเหล่านั้น. บทว่า กาเมสูติ คือ ในวัตถุกามทั้งหลาย. บทว่า เอวํ โข คหปติ กาเมหิ อริตฺโต โหติ ความว่า ดูก่อนคฤหบดี เป็นผู้ไม่ว่างจากกามทั้งหลายอย่างนี้ คือ เป็นผู้ไม่ว่างจากกิเลสกามทั้งหลายอย่างนี้ เป็นผู้ไม่เปล่าเพราะมีความเป็นไปแห่งกามภายใน. พึงทราบว่า ฝ่ายขาว (ศุกลปักษ์) ชื่อว่าว่างเปล่า เพราะไม่มีกิเลสกามเหล่านั้น.

Purakkharānoti vaṭṭaṃ purato kurumāno. Evaṃrūpo siyantiādīsu dīgharassakāḷodātādīsu rūpesu ‘‘evaṃrūpo nāma bhaveyya’’nti pattheti. Sukhādīsu vedanāsu evaṃvedano nāma; nīlasaññādīsu saññāsu evaṃ sañño nāma; puññābhisaṅkhārādīsu saṅkhāresu evaṃsaṅkhāro nāma; cakkhuviññāṇādīsu viññāṇesu ‘‘evaṃ viññāṇo nāma bhaveyya’’nti pattheti.

บทว่า ปุรกฺขราโน ความว่า กระทำวัฏฏะไว้เบื้องหน้า. ในบทว่า เอวํรูโป สิยํ เป็นต้น คือ ในรูปทั้งหลาย มีรูปยาว รูปสั้น รูปดำ รูปขาว เป็นต้น ย่อมปรารถนาว่า “พึงเป็นผู้มีรูปชื่ออย่างนี้”. ในเวทนาทั้งหลาย มีสุขเวทนาเป็นต้น (ย่อมปรารถนาว่า) “พึงเป็นผู้มีเวทนาชื่ออย่างนี้”; ในสัญญาทั้งหลาย มีนีลสัญญาเป็นต้น (ย่อมปรารถนาว่า) “พึงเป็นผู้มีสัญญาชื่ออย่างนี้”; ในสังขารทั้งหลาย มีปุญญาภิสังขารเป็นต้น (ย่อมปรารถนาว่า) “พึงเป็นผู้มีสังขารชื่ออย่างนี้”; ในวิญญาณทั้งหลาย มีจักขุวิญญาณเป็นต้น ย่อมปรารถนาว่า “พึงเป็นผู้มีวิญญาณชื่ออย่างนี้”.

Apurakkharānoti vaṭṭaṃ purato akurumāno. Sahitaṃ me, asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ, mayhaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ madhurapānasadisaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīghena kālena paricitaṃ suppaguṇaṃ, taṃ mama vādaṃ āgamma sabbaṃ khaṇena viparāvattaṃ nivattaṃ. Āropito te vādoti tuyhaṃ doso mayā āropito. Cara vādappamokkhāyāti taṃ taṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā uttari pariyesanto imassa vādassa mokkhāya cara āhiṇḍāhi. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayameva pahosi, idheva nibbeṭhehīti. Tatiyaṃ.

บทว่า อปุรกฺขราโน ความว่า ไม่กระทำวัฏฏะไว้เบื้องหน้า. บทว่า สหิตํ เม, อสหิตํ เต ความว่า คำของท่านไม่สอดคล้อง ไม่ราบรื่น, (ส่วน) คำของเราสอดคล้อง ราบรื่น เหมือนน้ำผึ้ง. บทว่า อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ ความว่า คำใดที่ท่านสั่งสมมาดีแล้ว คล่องแคล่วแล้วโดยกาลนาน คำนั้นทั้งหมด เมื่อมาถึงวาทะของเรา ก็กลับกลายหายไปในทันที. บทว่า อาโรปิโต เต วาโท ความว่า โทษอันเรายกขึ้นแก่ท่านแล้ว. บทว่า จร วาทปฺปโมกฺขาย ความว่า ท่านจงเข้าไปหาอาจารย์นั้นๆ แล้วแสวงหา (ความรู้) ที่ยิ่งขึ้นไป จงเที่ยวไปเพื่อความหลุดพ้นจากวาทะนี้. บทว่า นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสิ ความว่า หรือถ้าท่านสามารถ ก็จงแก้ด้วยตนเองในที่ประชุมนี้แหละ. (จบสูตร) ที่ ๓.

4. Dutiyahāliddikānisuttavaṇṇanā

4. อรรถกถาทุติยหาลิททิกานิสูตร

4. Catutthe sakkapañheti cūḷasakkapañhe, mahāsakkapañhepetaṃ vuttameva. Taṇhāsaṅkhayavimuttāti taṇhāsaṅkhaye nibbāne tadārammaṇāya phalavimuttiyā vimuttā. Accantaniṭṭhāti antaṃ atikkantaniṭṭhā satataniṭṭhā. Sesapadesupi eseva nayo. Catutthaṃ.

4. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สกฺกปญฺเห ความว่า แม้ในจูฬสักกปัญหสูตรและมหาสักกปัญหสูตร พระองค์ก็ได้ตรัสคำนี้ไว้แล้ว. บทว่า ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตา ความว่า หลุดพ้นแล้วด้วยผลวิมุตติซึ่งมีพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหาเป็นอารมณ์. บทว่า อจฺจนฺตนิฏฺฐา ความว่า มีความสำเร็จล่วงส่วนสุด คือมีความสำเร็จอันยั่งยืน. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. (จบสูตร) ที่ ๔.

5. Samādhisuttavaṇṇanā

5. อรรถกถาสมาธิสูตร

5. Pañcame samādhinti idaṃ bhagavā te bhikkhū cittekaggatāya parihāyante disvā, ‘‘cittekaggataṃ labhantānaṃ imesaṃ kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti ñatvā āha. Abhinandatīti pattheti. Abhivadatīti tāya abhinandanāya ‘‘aho piyaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpa’’nti vadati. Vācaṃ abhinandantopi ca taṃ ārammaṇaṃ nissāya evaṃ lobhaṃ uppādento abhivadatiyeva nāma. Ajjhosāya tiṭṭhatīti gilitvā pariniṭṭhapetvā gaṇhāti. Yā rūpe nandīti yā sā rūpe balavapatthanāsaṅkhātā nandī. Tadupādānanti taṃ gahaṇaṭṭhena upādānaṃ. Nābhinandatīti na pattheti. Nābhivadatīti patthanāvasena na ‘‘iṭṭhaṃ kanta’’nti vadati. Vipassanācittena cetasā ‘‘aniccaṃ dukkha’’nti vacībhedaṃ karontopi nābhivadatiyeva. Pañcamaṃ.

5. ในสูตรที่ ๕ พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ว่า สมาธึ เป็นต้น เพราะทอดพระเนตรเห็นภิกษุเหล่านั้นเสื่อมจากจิตเตกัคคตาแล้ว ทรงทราบว่า “เมื่อภิกษุเหล่านี้ได้จิตเตกัคคตา กรรมฐานจักเจริญ”. บทว่า อภินนฺทติ คือ ย่อมปรารถนา. บทว่า อภิวทติ คือ ย่อมกล่าวด้วยความเพลิดเพลินนั้นว่า “โอ น่ารัก น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ”. อนึ่ง แม้ผู้ไม่เปล่งวาจาเพลิดเพลินอยู่ แต่เมื่ออาศัยอารมณ์นั้น ยังโลภะให้เกิดขึ้นอย่างนี้ ก็ชื่อว่าย่อมกล่าวถึงโดยแท้. บทว่า อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ คือ กลืนกิน ทำให้สำเร็จแล้วยึดถือ. บทว่า ยา รูเป นนฺที คือ นันทิใดในรูปอันได้แก่ความปรารถนาอย่างแรงกล้า. บทว่า ตทุปาทานํ คือ นันทินั้นเป็นอุปาทานเพราะมีความหมายว่ายึดถือ. บทว่า นาภินนฺทติ คือ ไม่ปรารถนา. บทว่า นาภิวทติ คือ ไม่กล่าวว่า “น่าปรารถนา น่าใคร่” ด้วยอำนาจแห่งความปรารถนา. แม้ผู้กระทำการเปล่งวาจาด้วยจิตที่เป็นวิปัสสนาว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์” ก็ไม่ชื่อว่ากล่าวถึงเลย. (จบสูตร) ที่ ๕.

6. Paṭisallāṇasuttavaṇṇanā

6. อรรถกถาปฏิสัลลาณสูตร

6. Chaṭṭhe paṭisallāṇeti idaṃ bhagavā te bhikkhū kāyavivekena parihāyante disvā ‘‘kāyavivekaṃ labhantānaṃ imesaṃ kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti ñatvā āha. Chaṭṭhaṃ.

6. ในสูตรที่ ๖ พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ว่า ปฏิสลฺลาเณ เป็นต้น เพราะทอดพระเนตรเห็นภิกษุเหล่านั้นเสื่อมจากกายวิเวกแล้ว ทรงทราบว่า “เมื่อภิกษุเหล่านี้ได้กายวิเวก กรรมฐานจักเจริญ”. (จบสูตร) ที่ ๖.

7. Upādāparitassanāsuttavaṇṇanā

7. อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตร

7. Sattame upādāparitassananti gahaṇena uppannaṃ paritassanaṃ. Anupādāaparitassananti aggahaṇena aparitassanaṃ. Rūpavipariṇāmānuparivattiviññāṇaṃ hotīti ‘‘mama rūpaṃ vipariṇata’’nti vā ‘‘ahu vata metaṃ, dāni vata me natthī’’ti vā ādinā nayena kammaviññāṇaṃ rūpassa bhedānuparivatti hoti. Vipariṇāmānuparivattijāti vipariṇāmassa anuparivattito vipariṇāmārammaṇacittato jātā. Paritassanā dhammasamuppādāti taṇhāparitassanā ca akusaladhammasamuppādā ca. Cittanti kusalacittaṃ. Pariyādāya tiṭṭhantīti pariyādiyitvā tiṭṭhanti. Uttāsavāti sauttāso. Vighātavāti savighāto sadukkho. Apekkhavāti sālayo. Upādāya ca paritassatīti gaṇhitvā paritassako nāma hoti. Na rūpavipariṇāmānuparivattīti khīṇāsavassa kammaviññāṇameva natthi, tasmā rūpabhedānuparivatti na hotīti vattuṃ vaṭṭati. Sattamaṃ.

7. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อุปาทาปริตสฺสนํ คือ ความสะดุ้งที่เกิดขึ้นเพราะความยึดมั่น บทว่า อนุปาทาอปริตสฺสนํ คือ ความไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่น ความว่า วิญญาณย่อมเป็นไปตามความแปรปรวนแห่งรูป คือ (คิด) ว่า ‘รูปของเราแปรปรวนไปแล้ว’ ดังนี้บ้าง หรือว่า ‘สิ่งนี้เคยมีแก่เราหนอ บัดนี้สิ่งนั้นไม่มีแก่เราหนอ’ ดังนี้บ้าง โดยนัยเป็นต้นดังนี้ กรรมวิญญาณย่อมเป็นไปตามความแตกสลายแห่งรูป บทว่า วิปริณมานุปริวตฺติชา คือ เกิดจากจิตที่เป็นไปตามความแปรปรวน คือเกิดจากจิตที่มีความแปรปรวนเป็นอารมณ์ บทว่า ปริตสฺสนา ธมฺมสมุปฺปาทา คือ ความสะดุ้งแห่งตัณหาและความเกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย บทว่า จิตฺตํ คือ กุศลจิต บทว่า ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ คือ ครอบงำแล้วตั้งอยู่ บทว่า อุตฺตาสวา คือ มีความหวาดเสียว บทว่า วิฆาตวา คือ มีความคับแค้น มีความทุกข์ บทว่า อเปกฺขวา คือ มีความอาลัย บทว่า อุปาทาย จ ปริตสฺสติ คือ ยึดมั่นแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้สะดุ้ง บทว่า น รูปวิปริณมานุปริวตฺตี ความว่า พระขีณาสพไม่มีกรรมวิญญาณเลย เพราะฉะนั้น ควรกล่าวว่า (วิญญาณ) ย่อมไม่เป็นไปตามความแตกสลายแห่งรูป จบสูตรที่ ๗

8. Dutiyaupādāparitassanāsuttavaṇṇanā

8. อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตรที่ ๒

8. Aṭṭhame taṇhāmānadiṭṭhivasena desanā katā. Iti paṭipāṭiyā catūsu suttesu vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ. Aṭṭhamaṃ.

8. ในสูตรที่ ๘ พระธรรมเทศนาทรงกระทำแล้วโดยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ ด้วยประการฉะนี้ ใน ๔ สูตรโดยลำดับ ทรงตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น จบสูตรที่ ๘

9. Kālattayaaniccasuttavaṇṇanā

9. อรรถกถากาลัตตยานิจจสูตร

9. Navame ko pana vādo paccuppannassāti paccuppannamhi kathāva kā, aniccameva taṃ. Te kira bhikkhū atītānāgataṃ aniccanti sallakkhetvā paccuppanne kilamiṃsu, atha nesaṃ ito atītānāgatepi ‘‘paccuppannaṃ anicca’’nti vuccamāne bujjhissantīti ajjhāsayaṃ viditvā satthā puggalajjhāsayena imaṃ desanaṃ desesi. Navamaṃ.

9. ในสูตรที่ ๙ บทว่า โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ความว่า จะกล่าวอะไรในรูปปัจจุบันเล่า รูปปัจจุบันนั้นไม่เที่ยงนั่นเทียว ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นกำหนดว่า (ขันธ์) ในอดีตและอนาคตไม่เที่ยงแล้ว ลำบากใน (ขันธ์) ปัจจุบัน ลำดับนั้น เมื่อตรัสว่า ‘ปัจจุบันไม่เที่ยง’ ยิ่งกว่าขันธ์ในอดีตและอนาคตนี้ ภิกษุเหล่านั้นจักรู้แจ้ง พระศาสดาทรงทราบอัธยาศัยแล้ว จึงทรงแสดงพระธรรมเทศนานี้ตามอัธยาศัยของบุคคล จบสูตรที่ ๙

10-11. Kālattayadukkhasuttādivaṇṇanā

อรรถกถากาลัตตยทุกขสูตรเป็นต้น

10-11. Dasamekādasamāni dukkhaṃ anattāti padehi visesetvā tathārūpeneva puggalajjhāsayena kathitānīti. Dasamekādasamāni.

สูตรที่ ๑๐ และ ๑๑ ทรงทำให้พิเศษด้วยบทว่า ทุกฺขํ และ อนตฺตา ทรงตรัสแล้วตามอัธยาศัยของบุคคลเช่นนั้นนั่นเทียว จบสูตรที่ ๑๐ และ ๑๑

Nakulapituvaggo paṭhamo.

นกุลปิตวรรคที่ ๑

2. Aniccavaggo

2. อนิจจวรรค

1-10. Aniccasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาอนิจจสูตรเป็นต้น

12-21. Aniccavagge pariyosānasuttaṃ pucchāvasikaṃ, sesāni tathā tathā bujjhanakānañca vasena desitānīti. Paṭhamādīni.

ในอนิจจวรรค สูตรสุดท้ายเป็นไปโดยอำนาจแห่งคำถาม ส่วนสูตรที่เหลือ ทรงแสดงแล้วโดยอำนาจแห่งบุคคลผู้จะพึงตรัสรู้ตามสมควรนั้นๆ จบสูตรที่ ๑ เป็นต้น

Aniccavaggo dutiyo.

อนิจจวรรคที่ ๒

3. Bhāravaggo

3. ภารวรรค

1. Bhārasuttavaṇṇanā

1. อรรถกถาภารสูตร

22. Bhāravaggassa paṭhame pañcupādānakkhandhātissa vacanīyanti pañcupādānakkhandhā iti assa vacanīyaṃ, evaṃ vattabbaṃ bhaveyyāti attho. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhāroti ye ime pañcupādānakkhandhā, ayaṃ bhāroti vuccati. Kenaṭṭhenāti? Parihārabhāriyaṭṭhena. Etesañhi ṭhāpanagamananisīdāpananipajjāpananhāpanamaṇḍanakhādāpanabhuñjāpanādiparihāro bhāriyoti parihārabhāriyaṭṭhena bhāroti vuccati. Evaṃnāmoti tisso dattotiādināmo. Evaṃgottoti kaṇhāyano vacchāyanotiādigotto. Iti vohāramattasiddhaṃ puggalaṃ ‘‘bhārahāro’’ti katvā dasseti. Puggalo hi paṭisandhikkhaṇeyeva khandhabhāraṃ ukkhipitvā dasapi vassāni vīsatipi vassasatampīti yāvajīvaṃ imaṃ khandhabhāraṃ nhāpento bhojento mudusamphassamañcapīṭhesu nisīdāpento nipajjāpento pariharitvā cutikkhaṇe chaḍḍetvā puna paṭisandhikkhaṇe aparaṃ khandhabhāraṃ ādiyati, tasmā bhārahāroti jāto.

22. ในสูตรที่ ๑ แห่งภารวรรค บทว่า ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติสฺส วจนียํ ความว่า พึงกล่าวแก่ท่านนั้นว่า ปัญจุปาทานักขันธา คือ พึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ภาโร ความว่า อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่าใดมีอยู่ นี้เรียกว่า ภาระ (ของหนัก) ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเป็นของหนักที่ต้องบริหาร จริงอยู่ การบริหารอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือ การให้ยืน ให้เดิน ให้นั่ง ให้เอนกาย ให้อาบน้ำ ให้ประดับ ให้เคี้ยว ให้บริโภค เป็นต้น เป็นของหนัก เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า ภาระ เพราะเป็นของหนักที่ต้องบริหาร บทว่า เอวํนาโม คือ มีชื่อว่า ติสสะ ทัตตะ เป็นต้น บทว่า เอวํโคตฺโต คือ มีโคตรว่า กัณหายนะ วัจฉายนะ เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ ทรงกระทำบุคคลผู้สำเร็จด้วยโวหารเท่านั้นว่า "ภารหาระ" แล้วทรงแสดง จริงอยู่ บุคคลยกภาระคือขันธ์ขึ้นในขณะปฏิสนธินั่นเทียวแล้ว ตลอด ๑๐ ปีบ้าง ๒๐ ปีบ้าง ๑๐๐ ปีบ้าง คือ ตลอดชีวิต บริหารภาระคือขันธ์นี้ โดยให้อาบน้ำ ให้บริโภค ให้นั่ง ให้เอนกายบนเตียงตั่งที่มีสัมผัสอ่อนนุ่ม แล้วทิ้งไปในขณะจุติ แล้วยึดเอาภาระคือขันธ์อื่นอีกในขณะปฏิสนธิ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ภารหาระ

Ponobhavikāti punabbhavanibbattikā. Nandīrāgasahagatāti nandirāgena saha ekattameva gatā. Tabbhāvasahagatañhi idha adhippetaṃ. Tatra tatrābhinandinīti upapattiṭṭhāne vā rūpādīsu vā ārammaṇesu tattha tattha abhinandanasīlāva. Kāmataṇhādīsu pañcakāmaguṇiko rāgo kāmataṇhā nāma, rūpārūpabhavarāgo jhānanikanti sassatadiṭṭhisahagato rāgoti ayaṃ bhavataṇhā nāma, ucchedadiṭṭhisahagato rāgo vibhavataṇhā nāma. Bhārādānanti bhāragahaṇaṃ. Taṇhāya hi esa bhāraṃ ādiyati. Asesavirāganirodhotiādi sabbaṃ nibbānasseva vevacanaṃ. Tañhi āgamma taṇhā asesato virajjati nirujjhati cajiyati paṭinissajjiyati vimuccati, natthi cettha kāmālayo vā diṭṭhālayo vāti nibbānaṃ etāni nāmāni labhati. Samūlaṃ taṇhanti taṇhāya avijjā mūlaṃ nāma. Abbuyhāti arahattamaggena taṃ samūlakaṃ uddharitvā. Nicchāto parinibbutoti nittaṇho parinibbuto nāmāti vattuṃ vaṭṭatīti. Paṭhamaṃ.

บทว่า โปโนพฺภวิกา คือ นำให้เกิดในภพใหม่ บทว่า นนฺทีราคสหคตา คือ ไปถึงความเป็นอันเดียวกันกับนันทิราคะ จริงอยู่ ในที่นี้ ประสงค์เอาสภาวะที่สหรคตด้วยนันทิราคะนั้น บทว่า ตตฺร ตตฺราภินนฺทินี คือ มีปกติเพลิดเพลินอย่างยิ่งในที่นั้นๆ คือ ในที่เกิด หรือในอารมณ์มีรูปเป็นต้น ในบรรดากามตัณหาเป็นต้น ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ ชื่อว่า กามตัณหา, ราคะในรูปภพและอรูปภพ ความกำหนัดในฌาน ราคะที่สหรคตด้วยสัสสตทิฏฐิ นี้ชื่อว่า ภวตัณหา, ราคะที่สหรคตด้วยอุจเฉททิฏฐิ ชื่อว่า วิภวตัณหา บทว่า ภาราทานํ คือ การถือเอาภาระ จริงอยู่ บุคคลนี้ย่อมถือเอาภาระด้วยตัณหา บทว่า อเสสวิราคนิโรโธ เป็นต้นทั้งหมด เป็นไวพจน์ของพระนิพพานนั่นเทียว จริงอยู่ เพราะอาศัยพระนิพพานนั้น ตัณหาย่อมคลายไป ดับไป สละไป สลัดคืนไป พ้นไปโดยไม่มีส่วนเหลือ และในพระนิพพานนั้นไม่มีอาลัยในกามหรืออาลัยในทิฏฐิ เพราะฉะนั้น พระนิพพานจึงได้ชื่อเหล่านี้ บทว่า สมูลํ ตณฺหํ ความว่า อวิชชาชื่อว่าเป็นมูลของตัณหา บทว่า อพฺพุยฺห คือ ถอนตัณหาพร้อมทั้งมูลนั้นขึ้นด้วยอรหัตตมรรค บทว่า นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโต ความว่า ควรกล่าวได้ว่า ชื่อว่าปรินิพพานแล้วเพราะหมดตัณหา จบสูตรที่ ๑

2. Pariññasuttavaṇṇanā

2. อรรถกถาปริญญาสูตร

23. Dutiye pariññeyyeti parijānitabbe, samatikkamitabbeti attho. Pariññanti accantapariññaṃ, samatikkamanti attho. Rāgakkhayotiādi nibbānassa nāmaṃ. Tañhi accantapariññā nāma. Dutiyaṃ.

23. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ปริญฺเญยฺเย ความว่า พึงกำหนดรู้, พึงก้าวล่วง บทว่า ปริญฺญํ ความว่า การกำหนดรู้โดยสิ้นเชิง, การก้าวล่วง บทว่า ราคกฺขโย เป็นต้น เป็นชื่อของพระนิพพาน จริงอยู่ พระนิพพานนั้นชื่อว่า อัจจันตปริญญา จบสูตรที่ ๒

3. Abhijānasuttavaṇṇanā

3. อรรถกถาอภิชานสูตร

24. Tatiye abhijānanti abhijānanto. Iminā ñātapariññā kathitā, dutiyapadena tīraṇapariññā, tatiyacatutthehi pahānapariññāti imasmiṃ sutte tisso pariññā kathitāti. Tatiyaṃ.

24. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อภิชานํ คือ รู้ยิ่งอยู่ ด้วยบทนี้ ญาตปริญญาจึงเป็นอันตรัสแล้ว, ด้วยบทที่ ๒ ตีรณปริญญา (เป็นอันตรัสแล้ว), ด้วยบทที่ ๓ และ ๔ ปหานปริญญา (เป็นอันตรัสแล้ว) ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ ปริญญา ๓ ประการจึงเป็นอันตรัสแล้ว จบสูตรที่ ๓

4-9. Chandarāgasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาฉันทราคสูตรเป็นต้น

25-30. Catutthādīni dhātusaṃyutte vuttanayeneva veditabbāni. Paṭipāṭiyā panettha pañcamachaṭṭhasattamesu cattāri saccāni kathitāni, aṭṭhamanavamesu vaṭṭavivaṭṭaṃ. Catutthādīni.

สูตรทั้งหลายมีสูตรที่ ๔ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในธาตุสังยุตต์นั่นเทียว ในสูตรเหล่านั้น โดยลำดับ ในสูตรที่ ๕, ๖ และ ๗ ทรงตรัสสัจจะ ๔, ในสูตรที่ ๘ และ ๙ ทรงตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ จบสูตรที่ ๔ เป็นต้น

10. Aghamūlasuttavaṇṇanā

10. อรรถกถาอฆมูลสูตร

31. Dasame aghanti dukkhaṃ. Evamettha dukkhalakkhaṇameva kathitaṃ. Dasamaṃ.

31. ในสูตรที่ 10 คำว่า อฆํ คือ ทุกข์ ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรที่ 10 นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเฉพาะทุกขลักษณะเท่านั้น จบสูตรที่ 10

11. Pabhaṅgusuttavaṇṇanā

11. อรรถกถาปภังคุสูตร

32. Ekādasame pabhaṅgunti pabhijjanasabhāvaṃ. Evamidha aniccalakkhaṇameva kathitanti. Ekādasamaṃ.

32. ในสูตรที่ 11 คำว่า ปภงฺคุ คือ สภาพที่แตกสลาย ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรที่ 11 นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเฉพาะอนิจจลักษณะเท่านั้น จบสูตรที่ 11

Bhāravaggo tatiyo.

ภารวรรคที่ 3 จบ

4. Natumhākavaggo

4. นตุมหากวรรค

1. Natumhākasuttavaṇṇanā

1. อรรถกถานตุมหากสูตร

33. Natumhākavaggassa paṭhame pajahathāti chandarāgappahānena pajahatha. Tiṇādīsu tiṇaṃ nāma antopheggu bahisāraṃ tālanāḷikerādi. Kaṭṭhaṃ nāma antosāraṃ bahipheggu khadirasālasākapanasādi. Sākhā nāma rukkhassa bāhā viya nikkhantā. Palāsaṃ nāma tālanāḷikerapaṇṇādi. Paṭhamaṃ.

33. ในสูตรที่ 1 แห่งนตุมหากวรรค บทว่า ปชหถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงละด้วยการละฉันทราคะ ในบรรดาคำว่า หญ้า เป็นต้น ชื่อว่า หญ้า ได้แก่ ต้นตาล ต้นมะพร้าว เป็นต้น ที่มีกระพี้อยู่ภายใน มีแก่นอยู่ภายนอก ชื่อว่า ไม้ ได้แก่ ต้นตะเคียน ต้นสาละ ต้นสัก ต้นขนุน เป็นต้น ที่มีแก่นอยู่ภายใน มีกระพี้อยู่ภายนอก ชื่อว่า กิ่ง ได้แก่ กิ่งที่แตกออกจากต้นไม้เหมือนแขน ชื่อว่า ใบ ได้แก่ ใบตาล ใบมะพร้าว เป็นต้น จบสูตรที่ 1

2. Dutiyanatumhākasuttavaṇṇanā

2. อรรถกถาทุติยนตุมหากสูตร

34. Dutiyaṃ vinā upamāya bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ. Dutiyaṃ.

34. สูตรที่ 2 พระผู้มีพระภาคตรัสตามอัธยาศัยของบุคคลผู้จะพึงตรัสรู้ได้โดยไม่ต้องมีอุปมา จบสูตรที่ 2

3. Aññatarabhikkhusuttavaṇṇanā

3. อรรถกถาอัญญตรภิกขุสูตร

35. Tatiye rūpañce, bhante, anusetīti yadi rūpaṃ anuseti. Tena saṅkhaṃ gacchatīti kāmarāgādīsu yena anusayena taṃ rūpaṃ anuseti, teneva anusayena ‘‘ratto duṭṭho mūḷho’’ti paṇṇattiṃ gacchati. Na tena saṅkhaṃ gacchatīti tena abhūtena anusayena ‘‘ratto duṭṭho mūḷho’’ti saṅkhaṃ na gacchatīti. Tatiyaṃ.

35. ในสูตรที่ 3 บทว่า รูเปญฺจ ภนฺเต อนุเสติ ความว่า หากว่าอนุสัยนอนเนื่องในรูป บทว่า เตน สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า อนุสัยใดในบรรดากามราคานุสัยเป็นต้น นอนเนื่องปรารภรูปนั้น บุคคลย่อมถึงซึ่งบัญญัติว่า "เป็นผู้กำหนัดแล้ว เป็นผู้ประทุษร้ายแล้ว เป็นผู้หลงแล้ว" ด้วยอนุสัยนั้นนั่นเอง บทว่า น เตน สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า บุคคลย่อมไม่ถึงซึ่งการนับว่า "เป็นผู้กำหนัดแล้ว เป็นผู้ประทุษร้ายแล้ว เป็นผู้หลงแล้ว" ด้วยอนุสัยที่ไม่มีอยู่ ไม่ได้เกิดขึ้นนั้น จบสูตรที่ 3

4. Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā

4. อรรถกถาทุติยอัญญตรภิกขุสูตร

36. Catutthe taṃ anumīyatīti taṃ anusayitaṃ rūpaṃ marantena anusayena anumarati. Na hi ārammaṇe bhijjamāne tadārammaṇā dhammā tiṭṭhanti. Yaṃ anumīyatīti yaṃ rūpaṃ yena anusayena anumarati. Tena saṅkhaṃ gacchatīti tena anusayena ‘‘ratto duṭṭho mūḷho’’ti saṅkhaṃ gacchati. Atha vā yanti karaṇavacanametaṃ, yena anusayena anumīyati, tena ‘‘ratto duṭṭho mūḷho’’ti saṅkhaṃ gacchatīti attho. Catutthaṃ.

36. ในสูตรที่ 4 บทว่า ตํ อนุมีรยติ ความว่า รูปอันเป็นที่นอนเนื่องแห่งอนุสัยนั้น ย่อมตายตามไปกับอนุสัยที่กำลังตาย จริงอยู่ เมื่ออารมณ์แตกสลายไป ธรรมทั้งหลายที่มีอารมณ์นั้นเป็นอารมณ์ ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้ บทว่า ยํ อนุมีรยติ ความว่า รูปใดย่อมตายตามไปกับอนุสัยใด บทว่า เตน สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า บุคคลย่อมถึงซึ่งการนับว่า "เป็นผู้กำหนัดแล้ว เป็นผู้ประทุษร้ายแล้ว เป็นผู้หลงแล้ว" ด้วยอนุสัยนั้น อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยํ นี้ เป็นกรณวจนะ มีเนื้อความว่า รูปย่อมตายตามไปกับอนุสัยใด บุคคลย่อมถึงซึ่งการนับว่า "เป็นผู้กำหนัดแล้ว เป็นผู้ประทุษร้ายแล้ว เป็นผู้หลงแล้ว" ด้วยอนุสัยนั้น จบสูตรที่ 4

5-6. Ānandasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาอานันทสูตร เป็นต้น (สูตรที่ 5-6)

37-38. Pañcame ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti dharamānassa jīvamānassa jarā paññāyati. Ṭhitīti hi jīvitindriyasaṅkhātāya anupālanāya nāmaṃ. Aññathattanti jarāya. Tenāhu porāṇā –

ในสูตรที่ 5 บทว่า ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ ความว่า ชราปรากฏแก่รูปที่ทรงตัวอยู่ ที่เป็นอยู่ จริงอยู่ คำว่า ฐิติ เป็นชื่อของการอนุบาล กล่าวคือ ชีวิตินทรีย์ คำว่า อญฺญถตฺตํ เป็นชื่อของชรา เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า

‘‘Uppādo jāti akkhāto, bhaṅgo vutto vayoti ca;

Aññathattaṃ jarā vuttā, ṭhitī ca anupālanā’’ti.

"การเกิดขึ้น ท่านเรียกว่า ชาติ, ความสลาย ท่านเรียกว่า วัย, ความแปรไป ท่านเรียกว่า ชรา, และการอนุบาล ท่านเรียกว่า ฐิติ"

Evaṃ ekekassa khandhassa uppādajarābhaṅgasaṅkhātāni tīṇi lakkhaṇāni honti yāni sandhāya vuttaṃ ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇānī’’ti (a. ni. 3.47).

ด้วยประการฉะนี้ แห่งขันธ์แต่ละขันธ์ ย่อมมีลักษณะ 3 ประการ คือ อุปปาทะ ชรา และภังคะ ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงลักษณะ 3 ประการนั้น จึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย สังขตลักษณะของสังขตธรรม 3 ประการนี้"

Tattha saṅkhataṃ nāma paccayanibbatto yo koci saṅkhāro. Saṅkhāro ca na lakkhaṇaṃ, lakkhaṇaṃ na saṅkhāro, na ca saṅkhārena vinā lakkhaṇaṃ paññāpetuṃ sakkā, nāpi lakkhaṇaṃ vinā saṅkhāro, lakkhaṇena pana saṅkhāro pākaṭo hoti. Yathā hi na ca gāvīyeva lakkhaṇaṃ, lakkhaṇameva na gāvī, nāpi gāviṃ muñcitvā lakkhaṇaṃ paññāpetuṃ sakkā, nāpi lakkhaṇaṃ muñcitvā gāviṃ, lakkhaṇena pana gāvī pākaṭā hoti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.

ในพระบาลีนั้น ชื่อว่า สังขตะ ได้แก่ สังขารใดๆ ที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น และสังขารก็ไม่ใช่ลักษณะ ลักษณะก็ไม่ใช่สังขาร และไม่อาจบัญญัติลักษณะได้โดยเว้นจากสังขาร ทั้งสังขารก็ไม่มีโดยเว้นจากลักษณะ แต่สังขารย่อมปรากฏได้ด้วยลักษณะ เปรียบเหมือนแม่โคก็ไม่ใช่ลักษณะ ลักษณะก็ไม่ใช่แม่โค และไม่อาจบัญญัติลักษณะได้โดยเว้นจากแม่โค ทั้งแม่โคก็ไม่มีโดยเว้นจากลักษณะ แต่แม่โคย่อมปรากฏได้ด้วยลักษณะ พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้ ด้วยประการฉะนี้

Tattha saṅkhārānaṃ uppādakkhaṇe saṅkhāropi uppādalakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati. ‘‘Uppādopī’’ti vutte saṅkhāropi jarālakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati. Bhaṅgakkhaṇe saṅkhāropi taṃlakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati. Apare pana vadanti ‘‘arūpadhammānaṃ jarākhaṇo nāma na sakkā paññāpetuṃ, sammāsambuddho ca ‘vedanāya uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitāya aññathattaṃ paññāyatī’ti vadanto arūpadhammānampi tīṇi lakkhaṇāni paññāpeti, tāni atthikkhaṇaṃ upādāya labbhantī’’ti vatvā –

ในคำนั้น ในอุปปาทขณะของสังขารทั้งหลาย แม้สังขาร แม้อุปปาทลักษณะ แม้ขณะของสังขารนั้นที่เรียกว่ากาล ย่อมปรากฏ เมื่อตรัสว่า "แม้ความเกิดขึ้น" แม้สังขาร แม้ชราลักษณะ แม้ขณะของสังขารนั้นที่เรียกว่ากาล ย่อมปรากฏ ในภังคขณะ แม้สังขาร แม้ลักษณะนั้น แม้ขณะของสังขารนั้นที่เรียกว่ากาล ย่อมปรากฏ แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "ชื่อว่า ชราขณะ ของอรูปธรรมทั้งหลาย ไม่อาจบัญญัติได้ และพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อตรัสว่า 'ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาปรากฏ ความเสื่อมปรากฏ ความแปรไปแห่งเวทนาที่ตั้งอยู่ปรากฏ' ย่อมทรงบัญญัติลักษณะ 3 ประการ แม้ของอรูปธรรมทั้งหลาย ลักษณะเหล่านั้น ย่อมได้โดยอาศัยอัฏฐิกขณะ" ดังนี้แล้ว

‘‘Atthitā sabbadhammānaṃ, ṭhiti nāma pavuccati;

Tasseva bhedo maraṇaṃ, sabbadā sabbapāṇina’’nti. –

"ความมีอยู่แห่งธรรมทั้งปวง ท่านเรียกว่า ฐิติ, ความแตกสลายของฐิตินั้นนั่นเอง คือ มรณะ ของสัตว์ทั้งปวงในกาลทุกเมื่อ"

Imāya ācariyagāthāya tamatthaṃ sādhenti. Atha vā santativasena ṭhānaṃ ṭhitīti veditabbanti ca vadanti. Yasmā pana sutte ayaṃ viseso natthi, tasmā ācariyamatiyā suttaṃ apaṭibāhetvā suttameva pamāṇaṃ kattabbaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva. Pañcamachaṭṭhāni.

(อาจารย์เหล่านั้น) ย่อมยังเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยคาถาของอาจารย์นี้ อีกอย่างหนึ่ง และกล่าวว่า พึงทราบว่า การตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งสันตติ คือ ฐิติ แต่เพราะเหตุว่า ความแตกต่างนี้ไม่มีในพระสูตร ฉะนั้น ไม่พึงคัดค้านพระสูตรด้วยมติของอาจารย์ พึงทำพระสูตรเท่านั้นให้เป็นประมาณ สูตรที่ 6 มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น จบสูตรที่ 5 และ 6

7-10. Anudhammasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาอนธัมมสูตร เป็นต้น (สูตรที่ 7-10)

39-42. Sattame dhammānudhammappaṭipannassāti navannaṃ lokuttaradhammānaṃ anulomadhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipannassa. Ayamanudhammoti ayaṃ anulomadhammo hoti. Nibbidābahuloti ukkaṇṭhanabahulo hutvā. Parijānātīti tīhi pariññāhi parijānāti. Parimuccatīti maggakkhaṇe uppannāya pahānapariññāya parimuccati. Evaṃ imasmiṃ sutte maggova kathito hoti, tathā ito paresu tīsu. Idha pana anupassanā aniyamitā, tesu niyamitā. Tasmā idhāpi sā tattha niyamitavaseneva niyametabbā. Na hi sakkā tīsu aññataraṃ anupassanaṃ vinā nibbindituṃ parijānituṃ vāti. Sattamādīni.

ในสูตรที่ 7 บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺนสฺส ความว่า แก่ผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทา อันเป็นธรรมที่อนุโลมแก่โลกุตรธรรม 9 ประการ บทว่า อยมนุธมฺโม ความว่า นี้เป็นอนุโลมธรรม บทว่า นิพฺพิทาพหุโล ความว่า เป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่าย บทว่า ปริชานาติ ความว่า ย่อมกำหนดรู้ด้วยปริญญา 3 บทว่า ปริมุจฺจติ ความว่า ย่อมหลุดพ้นด้วยปหานปริญญาที่เกิดขึ้นในมรรคขณะ ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสมรรคไว้นั่นเอง ใน 3 สูตรนอกนี้ก็เช่นกัน แต่ในสูตรนี้ อนุปัสสนาไม่ได้ถูกกำหนดไว้ ในสูตรเหล่านั้น ถูกกำหนดไว้ ฉะนั้น แม้ในสูตรนี้ อนุปัสสนานั้นพึงถูกกำหนดโดยนัยที่กำหนดไว้ในสูตรเหล่านั้นนั่นเอง เพราะว่า ไม่อาจจะเบื่อหน่ายหรือกำหนดรู้ได้โดยเว้นจากอนุปัสสนาอย่างใดอย่างหนึ่งใน 3 อย่าง จบสูตรที่ 7 เป็นต้น

Natumhākavaggo catuttho.

นตุมหากวรรคที่ 4 จบ

5. Attadīpavaggo

5. อัตตทีปวรรค

1. Attadīpasuttavaṇṇanā

1. อรรถกถาอัตตทีปสูตร

43. Attadīpavaggassa paṭhame attadīpāti attānaṃ dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gatiṃ parāyaṇaṃ patiṭṭhaṃ katvā viharathāti attho. Attasaraṇāti idaṃ tasseva vevacanaṃ. Anaññasaraṇāti idaṃ aññassa saraṇapaṭikkhepavacanaṃ. Na hi añño aññassa saraṇaṃ hoti aññassa vāyāmena aññassa asijjhanato, vuttampi cetaṃ –

43. ในสูตรที่ ๑ แห่งอัตตทีปวรรค บทว่า อตฺตทีปา มีความว่า ท่านทั้งหลายจงทำตนให้เป็นเกาะ เป็นที่ต้านทาน เป็นที่หลีกเร้น เป็นคติ เป็นที่ไปในเบื้องหน้า เป็นที่พึ่งอาศัยแล้วอยู่เถิด บทว่า อตฺตสรณา นี้เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า อนญฺญสรณา นี้เป็นคำปฏิเสธสรณะอื่น จริงอยู่ ผู้อื่นย่อมไม่เป็นสรณะของผู้อื่น เพราะความสำเร็จย่อมไม่มีแก่ผู้อื่นด้วยความพยายามของผู้อื่น และพระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า –

‘‘Attā hi attano nātho,

Ko hi nātho paro siyā’’ti. (dha. pa. 160);

“ตนแลเป็นที่พึ่งของตน ใครอื่นเล่าพึงเป็นที่พึ่งได้” ดังนี้ (ธ. ป. ๑๖๐)

Tenāha ‘‘anaññasaraṇā’’ti. Ko panettha attā nāma? Lokiyalokuttaro dhammo. Tenevāha – ‘‘dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā’’ti. Yonīti kāraṇaṃ – ‘‘yoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāyā’’tiādīsu (ma. ni. 3.227) viya. Kiṃpahotikāti kiṃpabhutikā, kuto pabhavantīti attho? Rūpassa tvevāti idaṃ tesaṃyeva sokādīnaṃ pahānadassanatthaṃ āraddhaṃ. Na paritassatīti na gaṇhāti na gahati. Tadaṅganibbutoti tena vipassanaṅgena kilesānaṃ nibbutattā tadaṅganibbuto. Imasmiṃ sutte vipassanāva kathitā. Paṭhamaṃ.

เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “อนญฺญสรณา” ในบทนี้ อะไรชื่อว่าตน? ธรรมที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ (ชื่อว่าตน) เพราะเหตุนั้นนั่นเอง พระองค์จึงตรัสว่า “ธมฺมทีปา ธมฺมสรณา อนญฺญสรณา” บทว่า โยนิ คือ เหตุ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “ดูก่อนภูมิชะ นี้เป็นเหตุเพื่อการบรรลุผล” (ม. นิ. ๓.๒๒๗) บทว่า กึปโหติกา มีความว่า มีอะไรเป็นแดนเกิด เกิดมาจากไหน? พระดำรัสว่า รูปสฺส เตฺวว เป็นต้นนี้ ทรงปรารภเพื่อแสดงการละโสกะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง บทว่า น ปริตสฺสติ คือ ไม่ยึดถือ ไม่ถือมั่น ชื่อว่า ตทังคนิพพุโต เพราะดับกิเลสได้ด้วยองค์แห่งวิปัสสนานั้น ในสูตรนี้ ทรงแสดงวิปัสสนาเท่านั้น จบสูตรที่ ๑

2. Paṭipadāsuttavaṇṇanā

2. อรรถกถาปฏิปทาสูตร

44. Dutiye dukkhasamudayagāminī samanupassanāti yasmā sakkāyo dukkhaṃ, tassa ca samudayagāminī paṭipadā nāma ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti evaṃ diṭṭhisamanupassanā vuttā, tasmā dukkhasamudayagāminī samanupassanāti ayamettha attho hoti. Dukkhanirodhagāminī samanupassanāti ettha saha vipassanāya catumaggañāṇaṃ ‘‘samanupassanā’’ti vuttaṃ. Iti imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Dutiyaṃ.

44. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ทุกฺขสมุทยคามินี สมนุปสฺสนา ความว่า เพราะเหตุว่าสักกายะเป็นทุกข์ และปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งทุกข์นั้น ชื่อว่าทิฏฐิสมนุปัสสนา พระองค์ตรัสไว้ว่า “ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา” เพราะเหตุนั้น ในบทนี้จึงมีความหมายว่า การตามเห็นอันเป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ในบทว่า ทุกฺขนิโรธคามินี สมนุปสฺสนา นี้ ตรัสเรียกมรรคญาณ ๔ พร้อมด้วยวิปัสสนาว่า “สมนุปัสสนา” ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ ทรงแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะ จบสูตรที่ ๒

3. Aniccasuttavaṇṇanā

3. อรรถกถาอนิจจสูตร

45. Tatiye sammappaññāya daṭṭhabbanti saha vipassanāya maggapaññāya daṭṭhabbaṃ. Virajjati vimuccatīti maggakkhaṇe virajjati, phalakkhaṇe vimuccati. Anupādāya āsavehīti anuppādanirodhena niruddhehi āsavehi agahetvā iti vimuccati. Rūpadhātuyātiādi paccavekkhaṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Saha phalena paccavekkhaṇadassanatthantipi vadantiyeva. Ṭhitanti upari kattabbakiccābhāvena ṭhitaṃ. Ṭhitattā santussitanti pattabbaṃ pattabhāvena santuṭṭhaṃ. Paccattaṃyeva parinibbāyatīti sayameva parinibbāyati. Tatiyaṃ.

45. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ คือ พึงเห็นด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า วิรชฺชติ วิมุจฺจติ คือ ย่อมคลายกำหนัดในมรรคขณะ ย่อมหลุดพ้นในผลขณะ บทว่า อนุปาทาย อาสเวหิ คือ ย่อมหลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่นด้วยอาสวะทั้งหลายที่ดับแล้วด้วยอนุปปาทนิโรธ บทว่า รูปธาตุยา เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงปัจจเวกขณญาณ อาจารย์ทั้งหลายกล่าวเหมือนกันว่า (ตรัสไว้) เพื่อแสดงปัจจเวกขณญาณพร้อมด้วยผล บทว่า ฐิตํ คือ ตั้งมั่นแล้ว เพราะไม่มีกิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไป บทว่า ฐิตตฺตา สนฺตุสฺสิตํ คือ สันโดษแล้ว เพราะบรรลุสิ่งที่พึงบรรลุ บทว่า ปจฺจตฺตํเยว ปรินิพฺพายติ คือ ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน จบสูตรที่ ๓

4. Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā

4. อรรถกถาทุติยอนิจจสูตร

46. Catutthe pubbantānudiṭṭhiyoti pubbantaṃ anugatā aṭṭhārasa diṭṭhiyo na honti. Aparantānudiṭṭhiyoti aparantaṃ anugatā catucattālīsa diṭṭhiyo na honti. Thāmaso parāmāsoti diṭṭhithāmaso ceva diṭṭhiparāmāso ca na hoti. Ettāvatā paṭhamamaggo dassito. Idāni saha vipassanāya tayo magge ca phalāni ca dassetuṃ rūpasmintiādi āraddhaṃ. Atha vā diṭṭhiyo nāma vipassanāya eva pahīnā, idaṃ pana upari saha vipassanāya cattāro magge dassetuṃ āraddhaṃ. Catutthaṃ.

46. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโย คือ ทิฏฐิ ๑๘ ประการที่แล่นไปตามส่วนเบื้องต้นย่อมไม่มี บทว่า อปรนฺตานุทิฏฺฐิโย คือ ทิฏฐิ ๔๔ ประการที่แล่นไปตามส่วนเบื้องปลายย่อมไม่มี บทว่า ถามาโส ปรามาโส คือ ทิฏฐิถามาสะและทิฏฐิปรามาสะย่อมไม่มี ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงปฐมมรรคแล้ว บัดนี้ ทรงปรารภพระบาลีว่า รูปสฺมึ เป็นต้น เพื่อแสดงมรรค ๓ และผลทั้งหลาย พร้อมด้วยวิปัสสนา อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าทิฏฐิทั้งหลายย่อมละได้ด้วยวิปัสสนาเท่านั้น ส่วนพระสูตรนี้ทรงปรารภเพื่อแสดงมรรค ๔ ในเบื้องหน้าพร้อมด้วยวิปัสสนา จบสูตรที่ ๔

5. Samanupassanāsuttavaṇṇanā

5. อรรถกถาสมนุปัสสนสูตร

47. Pañcame pañcupādānakkhandhe samanupassanti etesaṃ vā aññataranti paripuṇṇagāhavasena pañcakkhandhe samanupassanti, aparipuṇṇagāhavasena etesaṃ aññataraṃ. Iti ayañceva samanupassanāti iti ayañca diṭṭhisamanupassanā. Asmīti cassa avigataṃ hotīti yassa ayaṃ samanupassanā atthi, tasmiṃ asmīti taṇhāmānadiṭṭhisaṅkhātaṃ papañcattayaṃ avigatameva hoti. Pañcannaṃ indriyānaṃ avakkanti hotīti tasmiṃ kilesajāte sati kammakilesapaccayānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ nibbatti hoti.

47. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ สมนุปสฺสนฺติ เอเตสํ วา อญฺญตรํ ความว่า ย่อมตามเห็นขันธ์ ๕ ด้วยอำนาจการยึดถือโดยบริบูรณ์ หรือย่อมตามเห็นขันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาขันธ์เหล่านั้น ด้วยอำนาจการยึดถือโดยไม่บริบูรณ์ บทว่า อิติ อยญฺเจว สมนุปสฺสนา คือ การตามเห็นนี้เป็นทิฏฐิสมนุปัสสนา บทว่า อสฺมีติ จสฺส อวิคตํ โหติ ความว่า การตามเห็นนี้มีอยู่แก่บุคคลใด ปปัญจธรรม ๓ อย่าง คือ ตัณหา มานะ ทิฏฐิ ที่เรียกว่า อัสมิ ย่อมยังละไม่ได้แล้วนั่นเองในบุคคลนั้น บทว่า ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ อวกฺกนฺติ โหติ ความว่า เมื่อกองกิเลสนั้นมีอยู่ การบังเกิดแห่งอินทรีย์ ๕ ซึ่งมีกรรมและกิเลสเป็นปัจจัยย่อมมี

Atthi, bhikkhave, manoti idaṃ kammamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Dhammāti ārammaṇaṃ. Avijjādhātūti javanakkhaṇe avijjā. Avijjāsamphassajenāti avijjāsampayuttaphassato jātena. Apica manoti bhavaṅgakkhaṇe vipākamanodhātu, āvajjanakkhaṇe kiriyamanodhātu. Dhammādayo vuttappakārāva. Asmītipissa hotīti taṇhāmānadiṭṭhivasena asmīti evampissa hoti. Ito paresu ayamahamasmīti rūpādīsu kiñcideva dhammaṃ gahetvā ‘‘ayaṃ ahamasmī’’ti attadiṭṭhivasena vuttaṃ. Bhavissanti sassatadiṭṭhivasena. Na bhavissanti ucchedadiṭṭhivasena. Rūpī bhavissantiādīni sabbāni sassatameva bhajanti. Athetthāti atha tenevākārena ṭhitesu etesu indriyesu. Avijjā pahīyatīti catūsu saccesu aññāṇabhūtā avijjā pahīyati. Vijjā uppajjatīti arahattamaggavijjā uppajjati. Evamettha asmīti taṇhāmānadiṭṭhiyo. Kammassa pañcannañca indriyānaṃ antare eko sandhi, vipākamanaṃ pañcindriyapakkhikaṃ katvā pañcannañca indriyānaṃ kammassa ca antare eko sandhīti. Iti tayo papañcā atīto addhā, indriyādīni paccuppanno addhā, tattha kammamanaṃ ādiṃ katvā anāgatassa paccayo dassitoti. Pañcamaṃ.

บทว่า อตฺถิ ภิกฺขเว มโน นี้ ตรัสหมายถึงกรรมมโน บทว่า ธมฺมา หมายถึงอารมณ์ บทว่า อวิชฺชาธาตุ คือ อวิชชาในชวนขณะ บทว่า อวิชฺชาสมฺผสฺสเชน คือ ที่เกิดจากผัสสะที่สัมปยุตด้วยอวิชชา อีกอย่างหนึ่ง บทว่า มโน คือ วิปากมโนธาตุในภวังคขณะ, กิริยามโนธาตุในอาวัชชนขณะ บทว่า ธัมมา เป็นต้น มีประเภทดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง บทว่า อสฺมีติปิสฺส โหติ คือ ความคิดว่า “เรามีอยู่” ดังนี้ ย่อมมีแก่บุคคลนั้นด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ ทิฏฐิ ในบทต่อจากนี้ไป บทว่า อยมหมสฺมิ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอัตตทิฏฐิ โดยยึดถือธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในรูปเป็นต้นว่า “นี้คือเรา เราคือสิ่งนี้” บทว่า ภวิสฺสํ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัสสตทิฏฐิ บทว่า น ภวิสฺสํ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอุจเฉททิฏฐิ บททั้งปวงมีอาทิว่า รูปี ภวิสฺสํ ล้วนเข้าถึงสัสสตทิฏฐิทั้งนั้น บทว่า อเถตฺถ คือ เมื่ออินทรีย์เหล่านั้นตั้งอยู่โดยอาการนั้นนั่นแล บทว่า อวิชฺชา ปหียติ คือ อวิชชาอันเป็นความไม่รู้ในสัจจะ ๔ ย่อมถูกละ บทว่า วิชฺชา อุปฺปชฺชติ คือ อรหัตตมรรควิชชาย่อมเกิดขึ้น ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ ตัณหา มานะ ทิฏฐิ ที่เรียกว่า อัสมิ (เป็นกรรม) ในระหว่างกรรมกับอินทรีย์ ๕ มีสนธิอย่างหนึ่ง และในระหว่างอินทรีย์ ๕ กับกรรม โดยทำวิปากมโนให้เป็นฝ่ายอินทรีย์ ๕ ก็มีสนธิอย่างหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ ปปัญจธรรม ๓ เป็นอดีตกาล, อินทรีย์เป็นต้นเป็นปัจจุบันกาล ในธรรมเหล่านั้น ทรงแสดงปัจจัยแห่งอนาคตกาล โดยทรงทำกรรมมโนให้เป็นเบื้องต้น จบสูตรที่ ๕

6. Khandhasuttavaṇṇanā

6. อรรถกถาขันธสูตร

48. Chaṭṭhe rūpakkhandho kāmāvacaro, cattāro khandhā catubhūmakā. Sāsavanti āsavānaṃ ārammaṇabhāvena paccayabhūtaṃ. Upādāniyanti tatheva ca upādānānaṃ paccayabhūtaṃ. Vacanattho panettha – ārammaṇaṃ katvā pavattehi saha āsavehīti sāsavaṃ. Upādātabbanti upādāniyaṃ. Idhāpi rūpakkhandho kāmāvacaro, avasesā tebhūmakā vipassanācāravasena vuttā. Evamettha rūpaṃ rāsaṭṭhena khandhesu paviṭṭhaṃ, sāsavarāsaṭṭhena upādānakkhandhesu. Vedanādayo sāsavāpi atthi, anāsavāpi atthi. Te rāsaṭṭhena sabbepi khandhesu paviṭṭhā, tebhūmakā panettha sāsavaṭṭhena upādānakkhandhesu paviṭṭhāti. Chaṭṭhaṃ.

48. ในสูตรที่ ๖ รูปขันธ์เป็นกามาวจร ขันธ์ ๔ เป็นจตุภูมกะ (เกิดในภูมิ ๔) คำว่า สาสวะ หมายถึง เป็นปัจจัยโดยความเป็นอารมณ์ของอาสวะทั้งหลาย คำว่า อุปาทานิยะ หมายถึง เป็นปัจจัยของอุปาทานทั้งหลายโดยนัยนั้นเหมือนกัน อธิบายความใน ๒ บทนี้ว่า ชื่อว่า สาสวะ เพราะเป็นไปพร้อมกับอาสวะทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยกระทำ (ธรรมนั้น) ให้เป็นอารมณ์ ชื่อว่า อุปาทานิยะ เพราะเป็นสภาวะที่อุปาทานทั้งหลายพึงยึดมั่น แม้ในอุปาทานขันธ์นี้ รูปขันธ์เป็นกามาวจร ขันธ์ที่เหลือเป็นเตภูมกะ (เกิดในภูมิ ๓) ท่านกล่าวไว้โดยเป็นอารมณ์โคจรแห่งวิปัสสนา ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ รูป ท่านนับเข้าในขันธ์ทั้งหลายด้วยอรรถว่าเป็นกอง และนับเข้าในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายด้วยอรรถว่าเป็นกองแห่งธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ เวทนาเป็นต้น ที่เป็นสาสวะก็มี ที่เป็นอนาสวะก็มี เวทนาเป็นต้นทั้งหมดนั้น ท่านนับเข้าในขันธ์ทั้งหลายด้วยอรรถว่าเป็นกอง ในขันธ์ ๔ เหล่านั้น ขันธ์ที่เป็นเตภูมกะ ท่านนับเข้าในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายด้วยอรรถว่าเป็นสาสวะ จบสูตรที่ ๖

7-8. Soṇasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาโสณสูตร เป็นต้น (สูตรที่ ๗-๘)

49-50. Sattame seyyohamasmīti visiṭṭho uttamo ahamasmi. Kimaññatra yathābhūtassa adassanāti yathābhūtassa adassanato aññaṃ kiṃ bhaveyya? Adassanaṃ aññāṇameva bhaveyyāti attho. Idānissa te parivaṭṭaṃ vajirabhedadesanaṃ ārabhanto taṃ kiṃ maññasi soṇotiādimāha. Aṭṭhamaṃ uttānameva. Sattamaaṭṭhamāni.

ในสูตรที่ ๗ บทว่า เสยฺโยหมสฺมิ (เราประเสริฐกว่า) ความว่า เราเป็นผู้พิเศษ เป็นผู้สูงสุด บทว่า กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส อทสฺสนา (จะมาจากเหตุอะไรอื่น นอกจากความไม่เห็นตามความเป็นจริง) ความว่า นอกจากความไม่เห็นตามความเป็นจริงแล้ว จะมีเหตุอะไรอื่นอีกเล่า? อธิบายว่า ความไม่เห็น คือ อัญญาณ (ความไม่รู้) นั่นแหละ พึงเป็นเหตุ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงเริ่มเทศนาที่ทำลาย (ทิฏฐิ) ดุจสายฟ้า มีปริวัฏฏ์ ๓ แก่เขา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตํ กึ มญฺญสิ โสณ (โสณะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน) สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นแล้ว จบสูตรที่ ๗ และ ๘

9-10. Nandikkhayasuttādivaṇṇanā

อรรถกถานันทิกขยสูตร เป็นต้น (สูตรที่ ๙-๑๐)

51-52. Navamadasamesu nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayoti idaṃ nandīti vā rāgoti vā imesaṃ atthato ninnānākaraṇatāya vuttaṃ. Nibbidānupassanāya vā nibbindanto nandiṃ pajahati, virāgānupassanāya virajjanto rāgaṃ pajahati. Ettāvatā vipassanaṃ niṭṭhapetvā ‘‘rāgakkhayā nandikkhayo’’ti idha maggaṃ dassetvā ‘‘nandirāgakkhayā cittaṃ vimutta’’nti phalaṃ dassitanti. Navamadasamāni.

ในสูตรที่ ๙ และ ๑๐ บทว่า นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย (เพราะความสิ้นนันทิ ราคะจึงสิ้นไป) และ ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย (เพราะความสิ้นราคะ นันทิจึงสิ้นไป) นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะบทว่า นนฺทิ หรือ ราคะ ทั้งสองนี้ โดยอรรถแล้วไม่มีความแตกต่างกัน อีกนัยหนึ่ง บุคคลเมื่อเบื่อหน่ายด้วยนิพพิทานุปัสสนา ย่อมละนันทิได้ เมื่อคลายกำหนัดด้วยวิราคานุปัสสนา ย่อมละราคะได้ ด้วยคำเพียงเท่านี้ ทรงแสดงวิปัสสนาให้จบแล้ว ในบทว่า ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย นี้ ทรงแสดงมรรคแล้ว และทรงแสดงผลด้วยบทว่า นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ วิมุตฺตํ (จิตย่อมหลุดพ้นเพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ) จบสูตรที่ ๙ และ ๑๐

Attadīpavaggo pañcamo.

อัตตทีปวรรคที่ ๕ จบ

Mūlapaṇṇāsako samatto.

มูลปัณณาสก์ จบบริบูรณ์

6. Upayavaggo

6. อุปยวรรค

1. Upayasuttavaṇṇanā

1. อรรถกถาอุปยสูตร

53. Upayavaggassa paṭhame upayoti taṇhāmānadiṭṭhivasena pañcakkhandhe upagato. Viññāṇanti kammaviññāṇaṃ. Āpajjeyyāti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya vuddhiādīni āpajjeyya. Viññāṇupayanti padassa aggahaṇe kāraṇaṃ vuttameva. Vocchijjatārammaṇanti paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya abhāvena ārammaṇaṃ vocchijjati. Patiṭṭhā viññāṇassāti kammaviññāṇassa patiṭṭhā na hoti. Tadappatiṭṭhitanti taṃ appatiṭṭhitaṃ. Anabhisaṅkhacca vimuttanti paṭisandhiṃ anabhisaṅkharitvā vimuttaṃ. Paṭhamaṃ.

53. ในสูตรที่ ๑ แห่งอุปยวรรค บทว่า อุปโย คือ ผู้เข้าไปยึดมั่นขันธ์ ๕ ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ บทว่า วิญฺญาณํ คือ กรรมวิญญาณ บทว่า อาปชฺเชยฺย คือ ทำให้กรรมมีกำลังแล้ว เพราะความสามารถในการชักนำปฏิสนธิ พึงถึงความเจริญเป็นต้น เหตุผลในการไม่ถือเอาบทว่า วิญฺญาณุปยํ ท่านกล่าวไว้แล้วนั่นเทียว บทว่า โวจฺฉิชฺชตารมฺมณํ คือ เพราะไม่มีความสามารถในการชักนำปฏิสนธิ อารมณ์ย่อมขาดสูญ บทว่า ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส คือ ที่ตั้งแห่งกรรมวิญญาณย่อมไม่มี บทว่า ตทปฺปติฏฺฐิตํ คือ วิญญาณนั้นไม่มีที่ตั้ง บทว่า อนภิสงฺขจฺจ วิมุตฺตํ คือ ไม่ปรุงแต่งปฏิสนธิ จึงหลุดพ้น จบสูตรที่ ๑

2. Bījasuttavaṇṇanā

2. อรรถกถาพีชสูตร

54. Dutiye bījajātānīti bījāni. Mūlabījanti vacaṃ vacattaṃ haliddaṃ siṅgiveranti evamādi. Khandhabījanti assattho nigrodhoti evamādi. Phalubījanti ucchu veḷu naḷoti evamādi. Aggabījanti ajjukaṃ phaṇijjakanti evamādi. Bījabījanti sālivīhiādi pubbaṇṇañceva muggamāsādi aparaṇṇañca. Akhaṇḍānīti abhinnāni. Bhinnakālato paṭṭhāya bījaṃ bījatthāya na upakappati. Apūtikānīti udakatemanena apūtikāni. Pūtibījañhi bījatthāya na upakappati. Avātātapahatānīti vātena ca ātapena ca na hatāni, nirojataṃ na pāpitāni. Nirojañhi kasaṭaṃ bījaṃ bījatthāya na upakappati. Sārādānīti gahitasārāni patiṭṭhitasārāni. Nissārañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. Sukhasayitānīti cattāro māse koṭṭhe pakkhittaniyāmeneva sukhaṃ sayitāni. Pathavīti heṭṭhā patiṭṭhānapathavī. Āpoti uparisnehanaāpo. Catasso viññāṇaṭṭhitiyoti kammaviññāṇassa ārammaṇabhūtā rūpādayo cattāro khandhā. Te hi ārammaṇavasena patiṭṭhābhūtattā pathavīdhātusadisā. Nandirāgo sinehanaṭṭhena āpodhātusadiso. Viññāṇaṃ sāhāranti sappaccayaṃ kammaviññāṇaṃ. Tañhi bījaṃ viya pathaviyaṃ ārammaṇapathaviyaṃ viruhati. Dutiyaṃ.

54. ในสูตรที่ ๒ บทว่า พีชชาตานิ คือ พืชทั้งหลาย มูลพีชะ ได้แก่ ว่าน ว่านน้ำ ขมิ้น ขิง เป็นต้น ขันธพีชะ ได้แก่ ต้นโพธิ์ ต้นไทร เป็นต้น ผลุพีชะ ได้แก่ อ้อย ไผ่ อ้อ เป็นต้น อัคคพีชะ ได้แก่ กะเพรา แมงลัก เป็นต้น พีชพีชะ ได้แก่ บุพพัณชาติ มีข้าวสาลีและข้าวเปลือกเป็นต้น และอปรัณชาติ มีถั่วเขียวและถั่วเหลืองเป็นต้น บทว่า อขณฺฑานิ คือ ไม่แตก ตั้งแต่เวลาที่แตก พืชย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เพื่อความเป็นพืช บทว่า อปูติกานิ คือ ไม่เน่าเพราะถูกน้ำทำให้ชุ่ม จริงอยู่ พืชที่เน่าย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เพื่อความเป็นพืช บทว่า อวาตาตปหตานิ คือ ไม่ถูกลมและแดดทำลาย ไม่ถูกทำให้หมดโอชะ จริงอยู่ พืชที่หมดโอชะ เป็นกาก ย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เพื่อความเป็นพืช บทว่า สาราทานิ คือ มีแก่นสารที่ยึดถือไว้แล้ว มีแก่นสารที่ตั้งมั่นแล้ว จริงอยู่ พืชที่ไม่มีแก่นสาร ย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เพื่อความเป็นพืช บทว่า สุขสยิตานิ คือ เก็บไว้อย่างดีในฉางตลอด ๔ เดือน บทว่า ปถวี คือ แผ่นดินเป็นที่ตั้งเบื้องล่าง บทว่า อาโป คือ น้ำที่รดให้ชุ่มชื่นเบื้องบน บทว่า จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย คือ ขันธ์ ๔ มีรูปเป็นต้น ซึ่งเป็นอารมณ์ของกรรมวิญญาณ จริงอยู่ ขันธ์ ๔ เหล่านั้น เปรียบเหมือนปฐวีธาตุ เพราะเป็นที่ตั้งโดยความเป็นอารมณ์ นันทิราคะ เปรียบเหมือนอาโปธาตุ เพราะมีลักษณะซึมซาบ บทว่า วิญฺญาณํ สาหารํ คือ กรรมวิญญาณที่มีปัจจัย จริงอยู่ กรรมวิญญาณนั้นย่อมงอกขึ้นในแผ่นดินคืออารมณ์ เหมือนพืชงอกขึ้นในแผ่นดิน จบสูตรที่ ๒

3. Udānasuttavaṇṇanā

3. อรรถกถาอุทานสูตร

55. Tatiye udānaṃ udānesīti balavasomanassasamuṭṭhānaṃ udānaṃ udāhari. Kiṃ nissāya panesa bhagavato uppannoti. Sāsanassa niyyānikabhāvaṃ. Kathaṃ? Evaṃ kirassa ahosi, ‘‘tayome upanissayā – dānūpanissayo sīlūpanissayo bhāvanūpanissayo cā’’ti. Tesu dānasīlūpanissayā dubbalā, bhāvanūpanissayo balavā. Dānasīlūpanissayā hi tayo magge ca phalāni ca pāpenti, bhāvanūpanissayo arahattaṃ pāpeti. Iti dubbalūpanissaye patiṭṭhito bhikkhu ghaṭento vāyamanto pañcorambhāgiyāni bandhanāni chetvā tīṇi maggaphalāni nibbatteti, ‘‘aho sāsanaṃ niyyānika’’nti āvajjentassa ayaṃ udapādi.

55. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อุทานํ อุทาเนสิ คือ ทรงเปล่งอุทานอันเกิดจากโสมนัสอันมีกำลัง ถามว่า อุทานนี้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเพราะอาศัยอะไร? (ตอบว่า) เพราะอาศัยความเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์แห่งพระศาสนา อย่างไร? ได้ยินว่า พระองค์ได้ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า "อุปนิสัยของเรามี ๓ อย่าง คือ ทานูปนิสัย สีลูปนิสัย และภาวนูปนิสัย" ในอุปนิสัยทั้ง ๓ นั้น ทานูปนิสัยและสีลูปนิสัยมีกำลังอ่อน ภาวนูปนิสัยมีกำลังมาก จริงอยู่ ทานูปนิสัยและสีลูปนิสัยย่อมนำไปสู่มรรค ๓ และผล ๓ ส่วนภาวนูปนิสัยย่อมนำไปสู่พระอรหัต ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในอุปนิสัยที่มีกำลังอ่อน เมื่อพากเพียรพยายาม ย่อมตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้ว ทำให้มรรคผล ๓ เกิดขึ้นได้ อุทานนี้เกิดขึ้นแก่พระองค์ผู้ทรงพิจารณาอยู่ว่า "โอ พระศาสนาเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์หนอ"

Tattha ‘‘dubbalūpanissaye ṭhatvā ghaṭamāno tīṇi maggaphalāni pāpuṇātī’’ti imassatthassāvibhāvanatthaṃ milakattherassa vatthu veditabbaṃ – so kira gihikāle pāṇātipātakammena jīvikaṃ kappento araññe pāsasatañceva adūhalasatañca yojesi. Athekadivasaṃ aṅgārapakkamaṃsaṃ khāditvā pāsaṭṭhānesu vicaranto pipāsābhibhūto ekassa araññavāsittherassa vihāraṃ gantvā therassa caṅkamantassa avidūre ṭhitaṃ pānīyaghaṭaṃ vivari, hatthatemanamattampi udakaṃ nāddasa. So kujjhitvā āha – ‘‘bhikkhu, bhikkhu tumhe gahapatikehi dinnaṃ bhuñjitvā bhuñjitvā supatha, pānīyaghaṭe añjalimattampi udakaṃ na ṭhapetha, na yuttameta’’nti. Thero ‘‘mayā pānīyaghaṭo pūretvā ṭhapito, kiṃ nu kho eta’’nti? Gantvā olokento paripuṇṇaghaṭaṃ disvā pānīyasaṅkhaṃ pūretvā adāsi. So dvattisaṅkhapūraṃ pivitvā cintesi – ‘‘evaṃ pūritaghaṭo nāma mama kammaṃ āgamma tattakapālo viya jāto. Kiṃ nu kho anāgate attabhāve bhavissatī’’ti? Saṃviggacitto dhanuṃ chaḍḍetvā, ‘‘pabbājetha maṃ, bhante’’ti āha. Thero tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā taṃ pabbājesi.

ในอุปนิสัยเหล่านั้น เพื่อจะประกาศเนื้อความนี้ว่า ‘ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในทุพพลอุปนิสัย เมื่อพากเพียรอยู่ ย่อมบรรลุมรรคผล ๓’ พึงทราบเรื่องของพระมิฬกเถระ ได้ยินว่า ในสมัยเป็นคฤหัสถ์ ท่านเลี้ยงชีพด้วยกรรมคือปาณาติบาต ได้ดักบ่วงไว้ ๑๐๐ อัน และกับดักหินไว้ ๑๐๐ อันในป่า ครั้งนั้น วันหนึ่ง ท่านฉันเนื้อที่ย่างบนถ่านแล้ว เที่ยวไปในที่ดักบ่วง ถูกความกระหายครอบงำ จึงเข้าไปยังวิหารของพระเถระผู้อยู่ป่ารูปหนึ่ง แล้วเปิดหม้อน้ำที่ตั้งอยู่ไม่ไกลจากพระเถระผู้กำลังจงกรมอยู่ แต่ไม่เห็นน้ำแม้เพียงพอให้ปลายมือเปียก ท่านโกรธแล้วกล่าวว่า ‘ภิกษุ ภิกษุ ท่านทั้งหลายฉันของที่คฤหบดีถวายแล้วๆ ก็หลับอยู่ในหม้อน้ำ ไม่เก็บน้ำไว้แม้เพียงหนึ่งอัญชลี ข้อนี้ไม่สมควรเลย’ พระเถระคิดว่า ‘เราเติมน้ำเต็มหม้อแล้วตั้งไว้ นี่มันเรื่องอะไรกันหนอ?’ จึงเดินไปดู เห็นหม้อเต็มเปี่ยม จึงตักน้ำเต็มสังข์ส่งให้ ท่านดื่มน้ำเต็ม ๓๒ สังข์แล้วคิดว่า ‘หม้อน้ำที่เต็มอย่างนี้กลับปรากฏเป็นเหมือนกระเบื้องร้อนเพราะอาศัยกรรมของเรา ในอัตภาพเบื้องหน้า จักเป็นอย่างไรหนอ?’ ท่านมีจิตสลดใจ จึงทิ้งธนูแล้วกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดให้ผมบวชเถิด’ พระเถระบอกตจปัญจกกัมมัฏฐานแล้วให้ท่านบวช

Tassa samaṇadhammaṃ karontassa bahūnaṃ migasūkarānaṃ māritaṭṭhānaṃ pāsaadūhalānañca yojitaṭṭhānaṃ upaṭṭhāti. Taṃ anussarato sarīre dāho uppajjati, kūṭagoṇo viya kammaṭṭhānampi vīthiṃ na paṭipajjati. So ‘‘kiṃ karissāmi bhikkhubhāvenā’’ti? Anabhiratiyā pīḷito therassa santikaṃ gantvā vanditvā āha – ‘‘na sakkomi, bhante, samaṇadhammaṃ kātu’’nti. Atha naṃ thero ‘‘hatthakammaṃ karohī’’ti āha. So ‘‘sādhu, bhante’’ti vatvā udumbarādayo allarukkhe chinditvā mahantaṃ rāsiṃ katvā, ‘‘idāni kiṃ karomī’’ti pucchi? Jhāpehi nanti. So catūsu disāsu aggiṃ datvā jhāpetuṃ asakkonto, ‘‘bhante, na sakkomī’’ti āha. Thero ‘‘tena hi apehī’’ti pathaviṃ dvidhā katvā avīcito khajjopanakamattaṃ aggiṃ nīharitvā tattha pakkhipi. So tāva mahantaṃ rāsiṃ sukkhapaṇṇaṃ viya khaṇena jhāpesi. Athassa thero avīciṃ dassetvā, ‘‘sace vibbhamissasi, ettha paccissasī’’ti saṃvegaṃ janesi. So avīcidassanato paṭṭhāya pavedhamāno ‘‘niyyānikaṃ, bhante, buddhasāsana’’nti pucchi, āmāvusoti. Bhante, buddhasāsanassa niyyānikatte sati milako attamokkhaṃ karissati, mā cintayitthāti. Tato paṭṭhāya samaṇadhammaṃ karoti ghaṭeti, tassa vattapaṭivattaṃ pūreti, niddāya bādhayamānāya tintaṃ palālaṃ sīse ṭhapetvā pāde soṇḍiyaṃ otāretvā nisīdati. So ekadivasaṃ pānīyaṃ parissāvetvā ghaṭaṃ ūrumhi ṭhapetvā udakamaṇikānaṃ pacchedaṃ āgamayamāno aṭṭhāsi. Atha kho thero sāmaṇerassa imaṃ uddesaṃ deti –

เมื่อท่านบำเพ็ญสมณธรรม ที่ที่เคยฆ่าเนื้อและสุกรจำนวนมาก และที่ที่เคยดักบ่วงและกับดักหินก็ปรากฏขึ้น เมื่อท่านระลึกถึงกรรมนั้น ความเร่าร้อนในร่างกายก็เกิดขึ้น กรรมฐานก็ไม่ดำเนินไปสู่คลอง เหมือนโคโกงไม่เดินไปสู่ทางตรง ท่านคิดว่า ‘เราจะทำอะไรด้วยความเป็นภิกษุเล่า?’ ถูกความไม่ยินดีบีบคั้น จึงเข้าไปหาพระเถระ ไหว้แล้วกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมไม่สามารถทำสมณธรรมได้’ ลำดับนั้น พระเถระได้กล่าวกะท่านว่า ‘เธอจงทำงานด้วยมือไปก่อน’ ท่านรับว่า ‘ดีละ ขอรับ’ แล้วตัดต้นไม้สดมีต้นมะเดื่อเป็นต้น ทำเป็นกองใหญ่แล้วถามว่า ‘บัดนี้จะให้กระผมทำอะไร?’ (พระเถระตอบว่า) ‘จงเผามันเสีย’ ท่านจุดไฟในทิศทั้งสี่แล้ว แต่ไม่สามารถเผาได้ จึงกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมทำไม่ได้’ พระเถระกล่าวว่า ‘ถ้าเช่นนั้น เธอจงหลีกไป’ แล้วทำแผ่นดินให้แยกเป็นสองช่อง นำไฟขนาดเท่าหิ่งห้อยมาจากอเวจีมหานรกแล้วใส่ลงไปในกองไม้นั้น ไฟนั้นได้เผากองไม้ที่ใหญ่โตถึงเพียงนั้นให้มอดไหม้ไปในชั่วขณะ ดุจใบไม้แห้ง ลำดับนั้น พระเถระได้แสดงอเวจีมหานรกแก่ท่านแล้ว ทำให้เกิดความสังเวชว่า ‘ถ้าเธอจักสึก เธอจักต้องไหม้ในนรกนี้’ ท่านเห็นอเวจีมหานรกแล้วก็ตัวสั่นเทา ตั้งแต่นั้นมาจึงถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระพุทธศาสนาเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ใช่หรือไม่?’ (พระเถระตอบว่า) ‘ใช่ อาวุโส’ (ท่านจึงกล่าวว่า) ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อพระพุทธศาสนาเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ มิฬกะจักทำซึ่งความหลุดพ้นของตน ขอท่านทั้งหลายอย่าได้กังวลเลย’ ตั้งแต่นั้นมา ท่านก็ทำสมณธรรม พากเพียรพยายาม ทำวัตรน้อยใหญ่ถวายพระเถระ เมื่อถูกความง่วงครอบงำ ก็เอาฟางเปียกวางไว้บนศีรษะ หย่อนเท้าลงในบ่อแล้วนั่ง วันหนึ่ง ท่านกรองน้ำแล้ววางหม้อน้ำไว้บนขา ยืนรอให้น้ำหยดจนหมด ขณะนั้น พระเถระได้ให้หัวข้อนี้แก่สามเณรว่า

‘‘Uṭṭhānavato satīmato,

Sucikammassa nisammakārino;

Saññatassa dhammajīvino,

Appamattassa yasobhivaḍḍhatī’’ti. (dha. pa. 24);

ยศย่อมเจริญแก่ผู้มีความหมั่น มีสติ มีการงานสะอาด ใคร่ครวญแล้วจึงทำ สำรวมแล้ว เลี้ยงชีพโดยธรรม และไม่ประมาท

So catuppadikampi taṃ gāthaṃ attaniyeva upanesi – ‘‘uṭṭhānavatā nāma mādisena bhavitabbaṃ. Satimatāpi mādiseneva…pe… appamattenapi mādiseneva bhavitabba’’nti. Evaṃ taṃ gāthaṃ attani upanetvā tasmiṃyeva padavāre ṭhito pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni chinditvā anāgāmiphale patiṭṭhāya haṭṭhatuṭṭho –

ท่านได้น้อมคาถานั้นแม้มี ๔ บาทเข้ามาในตนนั่นเทียวว่า ‘ชื่อว่าผู้มีความหมั่น พึงเป็นเช่นเรา, แม้ผู้มีสติ ก็พึงเป็นเช่นเรา... (ละ)... แม้ผู้ไม่ประมาท ก็พึงเป็นเช่นเรา’ ท่านน้อมคาถานั้นเข้ามาในตนอย่างนี้แล้ว ยืนอยู่ในย่างเท้านั้นนั่นเอง ตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้ว ตั้งอยู่ในอนาคามิผล มีความร่าเริงยินดีแล้ว (ได้กล่าวอุทานว่า)

‘‘Allaṃ palālapuñjāhaṃ, sīsenādāya caṅkamiṃ;

Pattosmi tatiyaṃ ṭhānaṃ, ettha me natthi saṃsayo’’ti. –

เราทูนกองฟางเปียกไว้บนศีรษะแล้วจงกรม เราได้บรรลุฐานะที่ ๓ แล้ว ความสงสัยในเรื่องนี้ของเราไม่มี

Imaṃ udānagāthaṃ āha. Evaṃ dubbalūpanissaye ṭhito ghaṭento vāyamanto pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni chinditvā tīṇi maggaphalāni nibbatteti. Tenāha bhagavā – ‘‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatīti evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti.

ได้กล่าวคาถาอุทานนี้ ด้วยประการฉะนี้ ผู้ตั้งอยู่ในทุพพลอุปนิสัย เมื่อพากเพียรพยายามอยู่ ย่อมตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้ว ยังมรรคผล ๓ ให้บังเกิด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ว่า ‘กรรมของเราไม่พึงมี, ผลกรรมของเราไม่พึงมี, กรรมของเราจักไม่มี, ผลกรรมของเราจักไม่มี’ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้’ ดังนี้

Tattha no cassaṃ, no ca me siyāti sace ahaṃ na bhaveyyaṃ, mama parikkhāropi na bhaveyya. Sace vā pana me atīte kammābhisaṅkhāro nābhavissa, idaṃ me etarahi khandhapañcakaṃ na bhaveyya. Nābhavissa, na me bhavissatīti idāni pana tathā parakkamissāmi, yathā me āyatiṃ khandhābhinibbattako kammasaṅkhāro na bhavissati, tasmiṃ asati āyatiṃ paṭisandhi nāma na me bhavissati. Evaṃ adhimuccamānoti evaṃ adhimuccanto bhikkhu dubbalūpanissaye ṭhito pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni chindeyya. Evaṃ vutteti evaṃ sāsanassa niyyānikabhāvaṃ āvajjentena bhagavatā imasmiṃ udāne vutte. Rūpaṃ vibhavissatīti rūpaṃ bhijjissati. Rūpassa vibhavāti vibhavadassanena sahavipassanena. Sahavipassanakā hi cattāro maggā rūpādīnaṃ vibhavadassanaṃ nāma. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Evaṃ adhimuccamāno, bhante, bhikkhu chindeyyāti, bhante, evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyyeva pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni. Kasmā na chindissatīti?

ในอุทานนั้น บทว่า `โน จสฺสํ, โน จ เม สิยา` ความว่า ถ้าเราไม่มี แม้บริขารของเราก็ไม่พึงมี. อีกอย่างหนึ่ง ถ้าว่าในอดีต กรรมอภิสังขารของเราไม่ได้มีแล้ว ในบัดนี้ ขันธ์ ๕ นี้ของเราก็ไม่พึงมี. บทว่า `นาภวิสฺส, น เม ภวิสฺสติ` ความว่า แต่บัดนี้ เราจักบากบั่นอย่างนั้น โดยประการที่กรรมสังขารอันทำให้ขันธ์เกิดขึ้นในอนาคตจักไม่มีแก่เรา, เมื่อกรรมสังขารนั้นไม่มี ปฏิสนธิชื่อว่าจักไม่มีแก่เราในอนาคต. บทว่า `เอวํ อธิมุจฺจมาโน` ความว่า ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ ตั้งอยู่ในอุปนิสัยที่อ่อน พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้. บทว่า `เอวํ วุตฺเต` ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้ทรงคำนึงถึงความเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์แห่งพระศาสนา ตรัสอุทานนี้อย่างนี้แล้ว. บทว่า `รูปํ วิภวิสฺสติ` ความว่า รูปจักแตกไป. บทว่า `รูปสฺส วิภวา` ความว่า ด้วยการเห็นความดับ ด้วยวิปัสสนาที่เกิดร่วมกัน. จริงอยู่ มรรค ๔ ที่มีวิปัสสนาเกิดร่วมกัน ชื่อว่าเป็นการเห็นความดับแห่งธรรมมีรูปเป็นต้น. พระองค์ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสคำนี้ไว้. บทว่า `เอวํ อธิมุจฺจมาโน, ภนฺเต, ภิกฺขุ ฉินฺเทยฺยาติ` ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แน่นอน. ทำไมจักตัดไม่ได้เล่า?

Idāni upari maggaphalaṃ pucchanto kathaṃ pana, bhantetiādimāha. Tattha anantarāti dve anantarāni āsannānantarañca dūrānantarañca. Vipassanā maggassa āsannānantaraṃ nāma, phalassa dūrānantaraṃ nāma. Taṃ sandhāya ‘‘kathaṃ pana, bhante, jānato kathaṃ passato vipassanānantarā ‘āsavānaṃ khayo’ti saṅkhaṃ gataṃ arahattaphalaṃ hotī’’ti pucchati. Atasitāyeti atasitabbe abhāyitabbe ṭhānamhi. Tāsaṃ āpajjatīti bhayaṃ āpajjati. Tāso hesoti yā esā ‘‘no cassaṃ, no ca me siyā’’ti evaṃ pavattā dubbalavipassanā, sā yasmā attasinehaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, tasmā assutavato puthujjanassa tāso nāma hoti. So hi ‘‘idānāhaṃ ucchijjissāmi, na dāni kiñci bhavissāmī’’ti attānaṃ papāte patantaṃ viya passati aññataro brāhmaṇo viya. Lohapāsādassa kira heṭṭhā tipiṭakacūḷanāgatthero tilakkhaṇāhataṃ dhammaṃ parivatteti. Atha aññatarassa brāhmaṇassa ekamante ṭhatvā dhammaṃ suṇantassa saṅkhārā suññato upaṭṭhahiṃsu. So papāte patanto viya hutvā vivaṭadvārena tato palāyitvā gehaṃ pavisitvā, puttaṃ ure sayāpetvā, ‘‘tāta, sakyasamayaṃ āvajjento manamhi naṭṭho’’ti āha. Na heso bhikkhu tāsoti esā evaṃ pavattā balavavipassanā sutavato ariyasāvakassa na tāso nāma hoti. Na hi tassa evaṃ hoti ‘‘ahaṃ ucchijjissāmī’’ti vā ‘‘vinassissāmī’’ti vāti. Evaṃ pana hoti ‘‘saṅkhārāva uppajjanti, saṅkhārāva nirujjhantī’’ti. Tatiyaṃ.

บัดนี้ เมื่อจะทูลถามมรรคผลเบื้องสูง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า `กถํ ปน, ภนฺเต`. ในบทเหล่านั้น บทว่า `อนนฺตรา` คือ อนันตระ ๒ อย่าง ได้แก่ อาสันนานันตระ (อนันตระใกล้) และทูรานันตระ (อนันตระไกล). วิปัสสนาชื่อว่าเป็นอาสันนานันตระของมรรค, ชื่อว่าเป็นทูรานันตระของผล. ทรงหมายถึงข้อนั้น จึงทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อรหัตตผลอันถึงซึ่งการนับว่า 'ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย' จึงมีได้ โดยมีวิปัสสนาเป็นอนันตระ". บทว่า `อตสิตาย` คือ ในฐานะอันไม่ควรสะดุ้ง ไม่ควรกลัว. บทว่า `ตาสํ อาปชฺชติ` คือ ย่อมถึงความกลัว. บทว่า `ตาโส เหโส` ความว่า วิปัสสนาที่อ่อนซึ่งเป็นไปอย่างนี้ว่า "เราไม่พึงมี, ของเราไม่พึงมี" ใดมีอยู่, วิปัสสนานั้น เพราะเหตุที่ไม่สามารถจะกำจัดความรักในตนได้, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าเป็นความสะดุ้งกลัวของปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ. จริงอยู่ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับนั้น ย่อมเห็นตนประหนึ่งว่ากำลังตกลงไปในเหว ด้วยคิดว่า "บัดนี้เราจักขาดสูญ, บัดนี้เราจักไม่มีอะไรเลย" เหมือนพราหมณ์คนหนึ่ง. ได้ยินว่า ที่เบื้องล่างแห่งโลหะปราสาท พระติปิฏกจูฬนาคเถระสาธยายธรรมที่ประทับด้วยไตรลักษณ์. ครั้งนั้น เมื่อพราหมณ์คนหนึ่งยืนฟังธรรมอยู่ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง สังขารทั้งหลายปรากฏโดยความเป็นของว่าง. พราหมณ์นั้นเป็นประหนึ่งว่ากำลังตกลงไปในเหว จึงหนีไปจากที่นั้นทางประตูที่เปิดอยู่ เข้าไปสู่เรือนแล้ว ให้บุตรนอนบนอก กล่าวว่า "พ่อคุณ เมื่อพ่อพิจารณาพระสัทธรรมของพระศากยบุตร จิตของพ่อเกือบจะพินาศไปแล้ว". บทว่า `น เหโส ภิกฺขุ ตาโส` ความว่า วิปัสสนาที่มีกำลังซึ่งเป็นไปอย่างนี้ ไม่ชื่อว่าเป็นความสะดุ้งกลัวของพระอริยสาวกผู้ได้สดับ. จริงอยู่ ความคิดอย่างนี้ว่า "เราจักขาดสูญ" หรือ "เราจักพินาศ" ย่อมไม่มีแก่พระอริยสาวกนั้น. แต่ความคิดอย่างนี้ย่อมมีว่า "สังขารทั้งหลายเท่านั้นเกิดขึ้น, สังขารทั้งหลายเท่านั้นดับไป". สูตรที่ ๓ จบ.

4. Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā

4. อรรถกถาอุปาทานปริปวัตตสูตร

56. Catutthe catuparivaṭṭanti ekekasmiṃ khandhe catunnaṃ parivaṭṭanavasena. Rūpaṃ abbhaññāsinti rūpaṃ dukkhasaccanti abhiññāsiṃ. Evaṃ sabbapadesu catusaccavaseneva attho veditabbo. Āhārasamudayāti ettha sacchandarāgo kabaḷīkārāhāro āhāro nāma. Paṭipannāti sīlato paṭṭhāya yāva arahattamaggā paṭipannā honti. Gādhantīti patiṭṭhahanti. Ettāvatā sekkhabhūmiṃ kathetvā idāni asekkhabhūmiṃ kathento ye ca kho keci, bhikkhavetiādimāha. Suvimuttāti arahattaphalavimuttiyā suṭṭhu vimuttā. Kevalinoti sakalino katasabbakiccā. Vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāyāti yena te avasiṭṭhena vaṭṭena paññāpeyyuṃ, taṃ nesaṃ vaṭṭaṃ natthi paññāpanāya. Atha vā vaṭṭanti kāraṇaṃ, paññāpanāya kāraṇaṃ natthīti. Ettāvatā asekkhabhūmivāro kathito. Catutthaṃ.

56. ในสูตรที่ ๔ บทว่า `จตุปริวฏฺฏํ` คือ โดยอำนาจแห่งการหมุนไปแห่ง (อริยสัจ) ๔ ในขันธ์แต่ละขันธ์. บทว่า `รูปํ อพฺภญฺญาสึ` คือ เราได้รู้ยิ่งแล้วว่า รูปเป็นทุกขสัจ. พึงทราบเนื้อความโดยอำนาจแห่งสัจจะ ๔ ในบททั้งปวงอย่างนี้. ในบทว่า `อาหารสมุทยา` นี้ กวฬิงการาหารพร้อมด้วยฉันทราคะ ชื่อว่าอาหาร. บทว่า `ปฏิปนฺนา` คือ เป็นผู้ปฏิบัติแล้ว ตั้งแต่ศีลไปจนถึงอรหัตตมรรค. บทว่า `คาธนฺติ` คือ ย่อมตั้งมั่น. โดยประมาณเท่านี้ พระองค์ตรัสเสกขภูมิแล้ว บัดนี้ เมื่อจะตรัสอเสกขภูมิ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `เย จ โข เกจิ, ภิกฺขเว`. บทว่า `สุวิมุตฺตา` คือ หลุดพ้นดีแล้วด้วยอรหัตตผลวิมุตติ. บทว่า `เกวลิโน` คือ ผู้มีกิจทั้งปวงเสร็จแล้ว ผู้มีกิจที่ต้องทำอันทำเสร็จแล้ว. บทว่า `วฏฺฏํ เตสํ นตฺถิ ปญฺญาปนาย` ความว่า วัฏฏะที่เหลืออยู่ใดอันเป็นเหตุที่จะพึงบัญญัติท่านเหล่านั้นได้, วัฏฏะนั้นเพื่อการบัญญัติ ย่อมไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง `วฏฺฏํ` คือ เหตุ, เหตุเพื่อการบัญญัติไม่มี. โดยประมาณเท่านี้ วาระแห่งอเสกขภูมิเป็นอันตรัสแล้ว. สูตรที่ ๔ จบ.

5. Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā

5. อรรถกถาสัตตัฏฐานสูตร

57. Pañcame sattaṭṭhānakusaloti sattasu okāsesu cheko. Vusitavāti vusitavāso. Uttamapurisoti seṭṭhapuriso. Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ. Idaṃ pana suttaṃ ussadanandiyañceva palobhanīyañcāti veditabbaṃ. Yathā hi rājā vijitasaṅgāmo saṅgāme vijayino yodhe uccaṭṭhāne ṭhapetvā tesaṃ sakkāraṃ karoti. Kiṃ kāraṇā? Etesaṃ sakkāraṃ disvā sesāpi sūrā bhavituṃ maññissantīti, evameva bhagavā appameyyaṃ kālaṃ pāramiyo pūretvā mahābodhimaṇḍe kilesamāravijayaṃ katvā sabbaññutaṃ patto sāvatthiyaṃ jetavanamahāvihāre nisīditvā imaṃ suttaṃ desento khīṇāsave ukkhipitvā thomesi vaṇṇesi. Kiṃ kāraṇā? Evaṃ avasesā sekkhapuggalā arahattaphalaṃ pattabbaṃ maññissantīti. Evametaṃ suttaṃ khīṇāsavānaṃ ukkhipitvā pasaṃsitattā ussadanandiyaṃ, sekkhānaṃ palobhitattā palobhanīyanti veditabbaṃ.

57. ในสูตรที่ ๕ บทว่า `สตฺตฏฺฐานกุสโล` คือ ผู้ฉลาดในโอกาส ๗ อย่าง. บทว่า `วุสิตวา` คือ ผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว. บทว่า `อุตฺตมปุริโส` คือ บุรุษผู้สูงสุด. ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. แต่พึงทราบว่า สูตรนี้เป็นทั้งอุสสทนันทิยะและปโลภนียะ. เปรียบเหมือนพระราชาผู้ทรงชนะสงครามแล้ว ทรงสถาปนาเหล่าโยธาผู้มีชัยในสงครามไว้ในตำแหน่งสูง แล้วทรงกระทำสักการะแก่พวกเขา. เพราะเหตุไร? เพราะทรงดำริว่า "เมื่อคนอื่น ๆ เห็นสักการะของโยธาเหล่านี้แล้ว ก็จักคิดที่จะเป็นผู้กล้าหาญบ้าง", ฉันใดก็ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคทรงบำเพ็ญบารมีตลอดกาลอันประมาณมิได้ ทรงกระทำชัยชนะต่อกิเลสมารที่มหาโพธิมณฑล บรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ประทับนั่ง ณ พระเชตวันมหาวิหาร ในกรุงสาวัตถี เมื่อทรงแสดงสูตรนี้ จึงทรงยกย่อง สรรเสริญ และชมเชยพระขีณาสพทั้งหลาย. เพราะเหตุไร? เพราะทรงดำริว่า "เมื่อเป็นเช่นนี้ พระเสกขบุคคลที่เหลือจักคิดว่า อรหัตตผลเป็นสิ่งที่พึงบรรลุ". ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า สูตรนี้ชื่อว่าอุสสทนันทิยะ เพราะทรงยกย่องและสรรเสริญพระขีณาสพทั้งหลาย, และชื่อว่าปโลภนียะ เพราะทรงชักจูงพระเสกขะทั้งหลาย.

Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hotīti ettāvatā cettha maggaphalapaccavekkhaṇavasena desanaṃ niṭṭhapetvāpi puna kathañca, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hotīti idaṃ ‘‘khīṇāsavo yasmiṃ ārammaṇe satatavihārena viharati, taṃ satto vā puggalo vā na hoti, dhātuādimattameva pana hotī’’ti evaṃ khīṇāsavassa satatavihārañca, ‘‘imesu dhammesu kammaṃ katvā ayaṃ āgato’’ti āgamanīyapaṭipadañca dassetuṃ vuttaṃ. Tattha dhātuso upaparikkhatīti dhātusabhāvena passati oloketi. Sesapadadvayepi eseva nayo. Pañcamaṃ.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ด้วยประการฉะนี้” แม้จะทรงจบพระธรรมเทศนาด้วยสามารถแห่งปัจจเวกขณญาณพิจารณามรรคผลในพระสูตรนี้แล้ว แต่ก็ตรัสคำนี้อีกว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้พิจารณาเห็นโดยอาการ ๓ อย่างไร” เพื่อทรงแสดงสภาวะที่อยู่เป็นประจำของพระขีณาสพว่า “พระขีณาสพย่อมอยู่ในอารมณ์ใดด้วยการอยู่เป็นประจำ อารมณ์นั้นมิใช่สัตว์ มิใช่บุคคล แต่เป็นเพียงธาตุเป็นต้นเท่านั้น” และเพื่อทรงแสดงปฏิปทาอันเป็นที่มาว่า “ท่านผู้นี้มาแล้วด้วยการทำกรรมในธรรมเหล่านี้” ในบทเหล่านั้น บทว่า “ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นธาตุ” หมายความว่า ย่อมเห็น ย่อมแลดู โดยสภาวะแห่งธาตุ ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๕

6. Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā

6. อรรถกถาสัมมาสัมพุทธสูตร

58. Chaṭṭhe ko adhippayāsoti ko adhikapayogo. Anuppannassāti imañhi maggaṃ kassapasammāsambuddho uppādesi, antarā añño satthā uppādetuṃ nāsakkhi, iti bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā nāma. Nagaropamasmiñhi avaḷañjanaṭṭhānesu purāṇamaggo jāto, idha avattamānaṭṭhena anuppannamaggo nāma. Asañjātassāti tasseva vevacanaṃ. Anakkhātassāti akathitassa. Maggaṃ jānātīti maggaññū. Maggaṃ viditaṃ pākaṭaṃ akāsīti maggavidū. Magge ca amagge ca kovidoti maggakovido. Maggānugāti maggaṃ anugacchantā. Pacchā samannāgatāti ahaṃ paṭhamaṃ gato, sāvakā pacchā samannāgatā. Chaṭṭhaṃ.

58. ในสูตรที่ ๖ บทว่า “อะไรเป็นอธิปปายะ” คือ อะไรเป็นประโยคที่ยิ่ง บทว่า “แห่งมรรคที่ยังไม่เกิด” คือ จริงอยู่ พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทำให้มรรคนี้เกิดขึ้น ในระหว่างพระพุทธเจ้าสองพระองค์ ศาสดาอื่นไม่สามารถทำให้เกิดขึ้นได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่าเป็นผู้ทำให้มรรคที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น จริงอยู่ ในนคโรปมสูตร หนทางเก่าเกิดขึ้นในที่ที่ไม่ใช้สอย ในสูตรนี้ ชื่อว่ามรรคที่ยังไม่เกิด เพราะความที่ยังไม่มีอยู่ บทว่า “ที่ยังไม่บังเกิด” เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า “ที่ยังมิได้บอก” คือ ที่ยังมิได้ตรัสไว้ ชื่อว่า “มัคคัญญู” เพราะทรงรู้มรรค ชื่อว่า “มัคควิทู” เพราะทรงกระทำมรรคให้เป็นสิ่งที่รู้กันปรากฏ ชื่อว่า “มัคคโกวิโท” เพราะทรงฉลาดในทางและมิใช่ทาง บทว่า “ผู้ดำเนินตามมรรค” คือ ผู้ตามไปซึ่งมรรค บทว่า “ถึงพร้อมแล้วในภายหลัง” คือ เราไปก่อน, สาวกทั้งหลายตามไปถึงพร้อมแล้วในภายหลัง ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๖

7. Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā

7. อรรถกถาอนัตตลักขณสูตร

59. Sattame pañcavaggiyeti aññāsi koṇḍaññattherādike pañca jane purāṇupaṭṭhāke. Āmantesīti āsāḷhipuṇṇamadivase dhammacakkappavattanato paṭṭhāya anukkamena sotāpattiphale patiṭṭhite ‘‘idāni nesaṃ āsavakkhayāya dhammaṃ desessāmī’’ti pañcamiyaṃ pakkhassa āmantesi. Etadavocāti etaṃ ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, anattā’’tiādinayappavattaṃ anattalakkhaṇasuttaṃ avoca. Tattha anattāti pubbe vuttehi catūhi kāraṇehi anattā. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhaveti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Ettakena ṭhānena anattalakkhaṇameva kathitaṃ, na aniccadukkhalakkhaṇāni, idāni tāni dassetvā samodhānetvā tīṇipi lakkhaṇāni dassetuṃ idamāraddhanti veditabbaṃ. Tasmāti yasmā ime pañcakkhandhā aniccā dukkhā anattā, tasmā. Yaṃkiñci rūpantiādīsu vitthārakathā visuddhimagge paññābhāvanādhikāre khandhaniddese vuttāva. Sesaṃ sabbattha vuttānusāreneva veditabbaṃ. Imasmiṃ pana sutte anattalakkhaṇameva kathitanti. Sattamaṃ.

59. ในสูตรที่ ๗ บทว่า “แก่พระปัญจวัคคีย์” ได้แก่ ชน ๕ คน มีพระอัญญาโกณฑัญญเถระเป็นต้น ผู้เคยเป็นอุปัฏฐากเก่า บทว่า “ตรัสเรียก” คือ ในวันอาสาฬหปุรณมี จำเดิมแต่ทรงประกาศธรรมจักร เมื่อท่านเหล่านั้นตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผลโดยลำดับ (ทรงดำริว่า) “บัดนี้ เราจักแสดงธรรมเพื่อความสิ้นอาสวะแก่เธอทั้งหลาย” จึงตรัสเรียกในวันแรม ๕ ค่ำ บทว่า “ได้ตรัสคำนี้” คือ ได้ตรัสอนัตตลักขณสูตรนี้ ซึ่งเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา” ในบทเหล่านั้น บทว่า “อนัตตา” คือ เป็นอนัตตาเพราะเหตุ ๔ ประการที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว คำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน” นี้ ทรงปรารภขึ้นทำไม? พึงทราบว่า ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ตรัสไว้เพียงอนัตตลักขณะเท่านั้น ยังมิได้ตรัสอนิจจลักขณะและทุกขลักขณะ บัดนี้ ทรงปรารภคำนี้ขึ้นเพื่อทรงแสดงลักขณะเหล่านั้นแล้วรวบรวมแสดงลักขณะทั้ง ๓ ประการ บทว่า “เพราะเหตุนั้น” คือ เพราะเหตุที่ขันธ์ ๕ เหล่านี้เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ฉะนั้น คำอธิบายโดยพิสดารในบทเป็นต้นว่า “รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง” พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วในขันธนิทเทส ในปัญญาภาวนาธิการ ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค เนื้อความที่เหลือพึงทราบตามแนวที่กล่าวไว้แล้วในทุกแห่ง ก็ในสูตรนี้ ตรัสไว้เพียงอนัตตลักขณะเท่านั้น ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๗

8. Mahālisuttavaṇṇanā

8. อรรถกถามหาลิสูตร

60. Aṭṭhame ekantadukkhantiādīni dhātusaṃyutte vuttanayāneva. Aṭṭhamaṃ.

60. ในสูตรที่ ๘ บทเป็นต้นว่า “เป็นทุกข์โดยส่วนเดียว” มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในธาตุสังยุตต์นั่นเทียว ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๘

9. Ādittasuttavaṇṇanā

9. อรรถกถาอาทิตตสูตร

61. Navame ādittanti ekādasahi aggīhi ādittaṃ pajjalitaṃ. Iti dvīsupi imesu suttesu dukkhalakkhaṇameva kathitaṃ. Navamaṃ.

61. ในสูตรที่ ๙ บทว่า “ลุกเป็นไฟ” คือ ลุกโพลงแล้ว ลุกโชติช่วงแล้วด้วยไฟ ๑๑ กอง ด้วยเหตุนี้ ในสูตรทั้งสองนี้ ตรัสไว้เพียงทุกขลักขณะเท่านั้น ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๙

10. Niruttipathasuttavaṇṇanā

10. อรรถกถานิรุตติปถสูตร

62. Dasame niruttiyova niruttipathā, atha vā niruttiyo ca tā niruttivasena viññātabbānaṃ atthānaṃ pathattā pathā cāti niruttipathā. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tīṇipi cetāni aññamaññavevacanānevāti veditabbāni. Asaṃkiṇṇāti avijahitā, ‘‘ko imehi attho’’ti vatvā achaḍḍitā. Asaṃkiṇṇapubbāti atītepi na jahitapubbā. Na saṃkīyantīti etarahipi ‘‘kimetehī’’ti na chaḍḍīyanti. Na saṃkīyissantīti anāgatepi na chaḍḍīyissanti. Appaṭikuṭṭhāti appaṭibāhitā. Atītanti attano sabhāvaṃ bhaṅgameva vā atikkantaṃ. Niruddhanti desantaraṃ asaṅkamitvā tattheva niruddhaṃ vūpasantaṃ. Vipariṇatanti vipariṇāmaṃ gataṃ naṭṭhaṃ. Ajātanti anuppannaṃ. Apātubhūtanti apākaṭībhūtaṃ.

62. ในสูตรที่ ๑๐ นิรุตติทั้งหลายนั่นแหละ ชื่อว่า นิรุตติปถะ อีกอย่างหนึ่ง นิรุตติทั้งหลายเหล่านั้น ชื่อว่า ปถะ เพราะเป็นทางแห่งอรรถที่พึงรู้ได้ด้วยสามารถแห่งนิรุตติ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า นิรุตติปถะ ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน พึงทราบว่า บททั้งสามนี้เป็นไวพจน์ของกันและกันนั่นเทียว บทว่า “ไม่ปะปนกัน” คือ ไม่ถูกละทิ้ง, ไม่ถูกทอดทิ้งโดยกล่าวว่า “จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำเหล่านี้” บทว่า “ไม่เคยปะปนกันมาก่อน” คือ แม้ในอดีตก็ไม่เคยถูกละทิ้ง บทว่า “ย่อมไม่ปะปนกัน” คือ แม้ในบัดนี้ก็ไม่ถูกทอดทิ้งโดยกล่าวว่า “จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำเหล่านี้” บทว่า “จักไม่ปะปนกัน” คือ แม้ในอนาคตก็จักไม่ถูกทอดทิ้ง บทว่า “อันวิญญูชนไม่ติเตียน” คือ ไม่ถูกคัดค้าน บทว่า “เป็นอดีต” คือ ล่วงเลยสภาวะของตน หรือล่วงเลยความดับไปแล้ว บทว่า “ดับแล้ว” คือ ดับแล้ว สงบแล้วในที่นั้นเอง ไม่เคลื่อนไปสู่ที่อื่น บทว่า “แปรปรวนแล้ว” คือ ถึงความแปรปรวนแล้ว เสื่อมสลายแล้ว บทว่า “ยังไม่เกิด” คือ ยังไม่เกิดขึ้น บทว่า “ยังไม่ปรากฏ” คือ ยังไม่ปรากฏชัด

Ukkalāti ukkalajanapadavāsino. Vassabhaññāti vasso ca bhañño ca. Dvepi hi te mūladiṭṭhigatikā. Ahetukavādātiādīsu ‘‘natthi hetu natthi paccayo’’ti gahitattā ahetukavādā. ‘‘Karoto na karīyati pāpa’’nti gahitattā akiriyavādā. ‘‘Natthi dinna’’ntiādigahaṇato natthikavādā. Tattha ime dve janā, tisso diṭṭhiyo, kiṃ ekekassa diyaḍḍhā hotīti? Na tathā, yathā pana eko bhikkhu paṭipāṭiyā cattāripi jhānāni nibbatteti, evamettha ekeko tissopi diṭṭhiyo nibbattesīti veditabbo. ‘‘Natthi hetu natthi paccayo’’ti punappunaṃ āvajjentassa āharantassa abhinandantassa assādentassa maggadassanaṃ viya hoti. So micchattaniyāmaṃ okkamati, so ekantakāḷakoti vuccati. Yathā pana ahetukadiṭṭhiyaṃ, evaṃ ‘‘karoto na karīyati pāpaṃ, natthi dinna’’nti imesupi ṭhānesu micchattaniyāmaṃ okkamati.

บทว่า “ชาวอุกกลชนบท” คือ ชาวอุกกลชนบท บทว่า “วัสสะและภัญญะ” คือ วัสสะและภัญญะ จริงอยู่ ทั้งสองคนนั้นเป็นผู้มีทิฏฐิเป็นมูลเดิม ในบทเป็นต้นว่า “อเหตุกวาทะ” ชื่อว่า อเหตุกวาทะ เพราะยึดถือว่า “เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี” ชื่อว่า อกิริยวาทะ เพราะยึดถือว่า “เมื่อบุคคลทำอยู่ บาปก็ไม่ชื่อว่าถูกทำ” ชื่อว่า นัตถิกวาทะ เพราะยึดถือเป็นต้นว่า “ทานที่ให้แล้วไม่มีผล” ในเรื่องนั้น มีคนสองคน มีทิฏฐิสามอย่าง, ทิฏฐิหนึ่งกึ่งสำหรับแต่ละคนหรือ? ไม่ใช่อย่างนั้น, แต่พึงทราบว่า เหมือนอย่างภิกษุรูปหนึ่งทำให้ฌานทั้งสี่เกิดขึ้นได้โดยลำดับฉันใด ในเรื่องนี้ แต่ละคนก็ทำให้ทิฏฐิทั้งสามเกิดขึ้นได้ฉันนั้น เมื่อบุคคลพิจารณา น้อมไป ยินดียิ่ง เสวยอารมณ์อยู่เนืองๆ ว่า “เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี” ย่อมเป็นประดุจการเห็นมรรค ผู้นั้นย่อมหยั่งลงสู่มิจฉัตตนิยาม, ผู้นั้นเรียกว่า เอกันตกาฬกะ (ผู้ดำโดยส่วนเดียว) ก็ในอเหตุกทิฏฐิฉันใด, แม้ในฐานะเหล่านี้คือ “เมื่อบุคคลทำอยู่ บาปก็ไม่ชื่อว่าถูกทำ” และ “ทานที่ให้แล้วไม่มีผล” ก็ย่อมหยั่งลงสู่มิจฉัตตนิยามฉันนั้น

Na garahitabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ amaññiṃsūti ettha ‘‘yadetaṃ atītaṃ nāma, nayidaṃ atītaṃ, idamassa anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā’’ti vadanto garahati nāma. Tattha dosaṃ dassetvā ‘‘kiṃ iminā garahitenā’’ti? Vadanto paṭikkosati nāma. Ime pana niruttipathe tepi accantakāḷakā diṭṭhigatikā na garahitabbe na paṭikkositabbe maññiṃsu. Atītaṃ pana atītameva, anāgataṃ anāgatameva, paccuppannaṃ paccuppannameva kathayiṃsu. Nindāghaṭṭanabyārosaupārambhabhayāti viññūnaṃ santikā nindābhayena ca ghaṭṭanabhayena ca dosāropanabhayena ca upārambhabhayena ca. Iti imasmiṃ sutte catubhūmikakhandhānaṃ paṇṇatti kathitāti. Dasamaṃ.

ในบทว่า 'น คระหิตพฺพํ นปฺปฏิโกสิตพฺพํ อมญฺญึสุ' นั้น ผู้ที่กล่าวว่า 'ธรรมชาตินี้ที่ชื่อว่าอดีต, ธรรมชาตินี้ไม่ใช่อดีต, ธรรมชาตินี้พึงเป็นอนาคตหรือปัจจุบัน' ชื่อว่าติเตียน. ผู้ที่แสดงโทษในคำนั้นแล้วกล่าวว่า 'จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำที่ถูกติเตียนนี้' ชื่อว่าคัดค้าน. แต่ว่า แม้พวกมิจฉาทิฏฐิผู้มืดมิดอย่างยิ่งเหล่านั้น ก็ไม่เข้าใจว่าควรติเตียน ไม่เข้าใจว่าควรคัดค้านในแนวทางแห่งนิรุตติเหล่านี้. แต่พวกเขากล่าวอดีตว่าเป็นอดีตเท่านั้น, อนาคตว่าเป็นอนาคตเท่านั้น, ปัจจุบันว่าเป็นปัจจุบันเท่านั้น. บทว่า 'นินฺทาฆฏฺฏนพฺยาโรสอุปารมฺภภยา' คือ เพราะกลัวการติเตียน, เพราะกลัวการกระทบกระทั่ง, เพราะกลัวการใส่ร้าย และเพราะกลัวการข่มขู่จากสำนักของวิญญูชน. ด้วยเหตุนี้ ในพระสูตรนี้ บัญญัติแห่งขันธ์ในภูมิ 4 จึงถูกกล่าวไว้. จบสูตรที่ 10.

Upayavaggo chaṭṭho.

อุปยวรรคที่ 6 จบ.

7. Arahantavaggo

7. อรหันตวรรค

1. Upādiyamānasuttavaṇṇanā

1. อรรถกถาอุปาทิยมานสูตร

63. Arahantavaggassa paṭhame upādiyamānoti taṇhāmānadiṭṭhivasena gaṇhamāno. Baddho mārassāti mārassa pāsena baddho nāma. Mutto pāpimatoti pāpimato pāsena mutto nāma hoti. Paṭhamaṃ.

63. ในสูตรที่ 1 แห่งอรหันตวรรค บทว่า 'อุปาทิยมาโน' คือ ผู้ยึดถือด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ. บทว่า 'พทฺโธ มารสฺส' คือ ชื่อว่าถูกผูกไว้ด้วยบ่วงของมาร. บทว่า 'มุตฺโต ปาปิมโต' คือ ชื่อว่าพ้นแล้วจากบ่วงของผู้มีบาป (คือมาร). จบสูตรที่ 1.

2. Maññamānasuttavaṇṇanā

2. อรรถกถามัญญมานสูตร

64. Dutiye maññamānoti taṇhāmānadiṭṭhimaññanāhi maññamāno. Dutiyaṃ.

64. ในสูตรที่ 2 บทว่า 'มญฺญมาโน' คือ ผู้สำคัญมั่นหมายด้วยความสำคัญมั่นหมายคือตัณหา มานะ และทิฏฐิ. จบสูตรที่ 2.

3. Abhinandamānasuttavaṇṇanā

3. อรรถกถาอภินันทมานสูตร

65. Tatiye abhinandamānoti taṇhāmānadiṭṭhiabhinandanāhiyeva abhinandamāno. Tatiyaṃ.

65. ในสูตรที่ 3 บทว่า 'อภินนฺทมาโน' คือ ผู้เพลิดเพลินยิ่งด้วยความเพลิดเพลินยิ่งคือตัณหา มานะ และทิฏฐิ นั่นเทียว. จบสูตรที่ 3.

4-5. Aniccasuttādivaṇṇanā

4-5. อรรถกถาอนิจจสูตรเป็นต้น

66-68. Catutthe chandoti taṇhāchando. Pañcamachaṭṭhesupi eseva nayo. Catutthādīni.

ในสูตรที่ 4 บทว่า 'ฉนฺโท' คือ ตัณหาฉันทะ. แม้ในสูตรที่ 5 และที่ 6 ก็นัยนี้เหมือนกัน. จบสูตรที่ 4 เป็นต้น.

7. Anattaniyasuttavaṇṇanā

7. อรรถกถาอนัตตนิยสูตร

69. Sattame anattaniyanti na attano santakaṃ, attano parikkhārabhāvena suññatanti attho. Sattamaṃ.

69. ในสูตรที่ 7 บทว่า 'อนตฺตนิยํ' คือ ไม่ใช่ของของตน อธิบายว่า ว่างจากความเป็นบริขารของตน. จบสูตรที่ 7.

8-10. Rajanīyasaṇṭhitasuttādivaṇṇanā

8-10. อรรถกถาราชนียสัณฐิตสูตรเป็นต้น

70-72. Aṭṭhame rajanīyasaṇṭhitanti rajanīyena ākārena saṇṭhitaṃ, rāgassa paccayabhāvena ṭhitanti attho. Navamadasamāni rāhulasaṃyutte vuttanayeneva veditabbānīti. Aṭṭhamādīni.

ในสูตรที่ 8 บทว่า 'รชนียสณฺฐิตํ' คือ ตั้งอยู่โดยอาการเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด อธิบายว่า ตั้งอยู่โดยความเป็นปัจจัยแห่งราคะ. สูตรที่ 9 และที่ 10 พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในราหุลสังยุตต์นั่นเทียว. จบสูตรที่ 8 เป็นต้น.

Arahantavaggo sattamo.

อรหันตวรรคที่ 7 จบ.

8. Khajjanīyavaggo

8. ขัชชนียวรรค

1-3. Assādasuttādivaṇṇanā

1-3. อรรถกถาอัสสาทสูตรเป็นต้น

73-75. Khajjanīyavaggassa ādito tīsu suttesu catusaccameva kathitaṃ. Paṭhamādīni.

ใน 3 สูตรแรกแห่งขัชชนียวรรค พระผู้มีพระภาคตรัสจตุสัจจะเท่านั้น. จบสูตรที่ 1 เป็นต้น.

4. Arahantasuttavaṇṇanā

4. อรรถกถาอรหันตสูตร

76. Catutthe yāvatā, bhikkhave, sattāvāsāti, bhikkhave, yattakā sattāvāsā nāma atthi. Yāvatā bhavagganti yattakaṃ bhavaggaṃ nāma atthi. Ete aggā ete seṭṭhāti ete aggabhūtā ceva seṭṭhabhūtā ca. Yadidaṃ arahantoti ye ime arahanto nāma. Idampi suttaṃ purimanayeneva ussadanandiyañca palobhanīyañcāti veditabbaṃ.

76. ในสูตรที่ 4 บทว่า 'ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตาวาสา' คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตตาวาสชื่อว่ามีประมาณเท่าใด. บทว่า 'ยาวตา ภวคฺคํ' คือ ภวัคคะชื่อว่ามีประมาณเท่าใด. บทว่า 'เอเต อคฺคา เอเต เสฏฺฐา' คือ ท่านเหล่านี้เป็นผู้เลิศด้วย เป็นผู้ประเสริฐด้วย. บทว่า 'ยทิทํ อรหนฺโต' คือ พระอรหันต์เหล่านี้ชื่อว่าใด. แม้พระสูตรนี้ พึงทราบโดยนัยก่อนว่า เป็นเครื่องส่งเสริมให้เกิดความยินดีและเป็นเครื่องชักจูง.

Athāparaṃ etadavocāti tadatthaparidīpanāhi ceva visesatthaparidīpanāhi ca gāthāhi etaṃ ‘‘sukhino vata arahanto’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha sukhinoti jhānasukhena maggasukhena phalasukhena ca sukhitā. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti tesaṃ apāyadukkhajanikā taṇhā na vajjati. Evaṃ te imassapi taṇhāmūlakassa abhāvena sukhitāva. Asmimāno samucchinnoti navavidho asmimāno arahattamaggena samucchinno. Mohajālaṃ padālitanti ñāṇena avijjājālaṃ phālitaṃ.

บทว่า 'อถาปรํ เอตทโวจ' คือ พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ มีอาทิว่า 'สุขิโน วต อรหนฺโต' ด้วยคาถาทั้งหลายที่แสดงอรรถนั้นและแสดงอรรถวิเศษ. ในบทนั้น บทว่า 'สุขิโน' คือ มีความสุขด้วยฌานสุข มรรคสุข และผลสุข. บทว่า 'ตณฺหา เตสํ น วิชฺชติ' คือ ตัณหาที่ก่อให้เกิดทุกข์ในอบายของท่านเหล่านั้นไม่มี. ด้วยเหตุนี้ ท่านเหล่านั้นจึงมีความสุขเพราะไม่มีตัณหาอันเป็นมูลแม้นี้. บทว่า 'อสฺมิมาโน สมุจฺฉินฺโน' คือ อัสมิมานะ 9 อย่าง ถูกตัดขาดด้วยอรหัตตมรรค. บทว่า 'โมหชาลํ ปทาลิตํ' คือ ข่ายคืออวิชชาถูกทำลายแล้วด้วยญาณ.

Anejanti ejāsaṅkhātāya taṇhāya pahānabhūtaṃ arahattaṃ. Anupalittāti taṇhādiṭṭhilepehi alittā. Brahmabhūtāti seṭṭhabhūtā. Pariññāyāti tīhi pariññāhi parijānitvā. Sattasaddhammagocarāti saddhā hirī ottappaṃ bāhusaccaṃ āraddhavīriyatā upaṭṭhitassatitā paññāti ime satta saddhammā gocaro etesanti sattasaddhammagocarā.

บทว่า 'อเนชํ' คือ อรหัตตผลอันเป็นภูมิที่ละตัณหาที่เรียกว่าเอชา. บทว่า 'อนุปลิตฺตา' คือ ไม่ถูกฉาบทาด้วยเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิ. บทว่า 'พฺรหฺมภูตา' คือ เป็นผู้ประเสริฐ. บทว่า 'ปริญฺญาย' คือ กำหนดรู้แล้วด้วยปริญญา 3. บทว่า 'สตฺตสทฺธมฺมโคจรา' คือ สัทธรรม 7 ประการเหล่านี้ คือ ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ พาหุสัจจะ ความเพียรที่ปรารภแล้ว สติที่ตั้งมั่น และปัญญา เป็นโคจรของท่านเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัตตสัทธัมมโคจรา.

Sattaratanasampannāti sattahi bojjhaṅgaratanehi samannāgatā. Anuvicarantīti lokiyamahājanāpi anuvicarantiyeva. Idha pana khīṇāsavānaṃ nirāsaṅkacāro nāma gahito. Tenevāha ‘‘pahīnabhayabheravā’’ti. Tattha bhayaṃ bhayameva, bheravaṃ balavabhayaṃ. Dasahaṅgehi sampannāti asekkhehi dasahi aṅgehi samannāgatā. Mahānāgāti catūhi kāraṇehi mahānāgā. Samāhitāti upacārappanāhi samāhitā. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti ‘‘ūno loko atitto taṇhādāsoti kho, mahārāja, tena bhagavatā’’ti (ma. ni. 2.305) evaṃ vuttā dāsakārikā taṇhāpi tesaṃ natthi. Iminā khīṇāsavānaṃ bhujissabhāvaṃ dasseti.

บทว่า 'สตฺตรตนสมฺปนฺนา' คือ ประกอบด้วยโพชฌงครัตนะ 7. บทว่า 'อนุวิจรนฺติ' คือ แม้มหาชนชาวโลกก็เที่ยวไปเหมือนกัน แต่ในที่นี้ หมายถึงการเที่ยวไปโดยปราศจากความระแวงของพระขีณาสพ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ปหีนภยเภรวา'. ในบทนั้น ภัย คือ ภัยธรรมดา, เภรวะ คือ ภัยที่มีกำลัง. บทว่า 'ทสหงฺเคหิ สมฺปนฺนา' คือ ประกอบด้วยองค์ 10 อันเป็นอเสกขะ. บทว่า 'มหานาคา' คือ ชื่อว่ามหานาคเพราะเหตุ 4 ประการ. บทว่า 'สมาหิตา' คือ มีจิตตั้งมั่นด้วยอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ. บทว่า 'ตณฺหา เตสํ น วิชฺชติ' คือ แม้ตัณหาที่ทำให้เป็นทาส ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า 'มหาบพิตร โลกพร่องอยู่ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสของตัณหา' ก็ไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความเป็นอิสระของพระขีณาสพ.

Asekhañāṇanti arahattaphalañāṇaṃ. Antimoyaṃ samussayoti pacchimo ayaṃ attabhāvo. Yo sāro brahmacariyassāti sāro nāma phalaṃ. Tasmiṃ aparapaccayāti tasmiṃ ariyaphale, na aññaṃ pattiyāyanti, paccakkhatova paṭivijjhitvā ṭhitā. Vidhāsu na vikampantīti tīsu mānakoṭṭhāsesu na vikampanti. Dantabhūminti arahattaṃ. Vijitāvinoti rāgādayo vijetvā ṭhitā.

บทว่า 'อเสกขญาณํ' คือ อรหัตตผลญาณ. บทว่า 'อนฺติโมยํ สมุสฺสโย' คือ อัตภาพนี้เป็นอัตภาพสุดท้าย. บทว่า 'โย สาโร พฺรหฺมจริยสฺส' คือ ผล ชื่อว่าสาระ. บทว่า 'ตสฺมึ อปรปจฺจยา' คือ ในอริยผลนั้น ไม่เชื่อผู้อื่น แต่ทรงดำรงอยู่โดยแทงตลอดด้วยพระองค์เอง. บทว่า 'วิธาสุ น วิกมฺปนฺติ' คือ ไม่หวั่นไหวในส่วนแห่งมานะ 3 อย่าง. บทว่า 'ทนฺตภูมิ' คือ อรหัตตผล. บทว่า 'วิชิตาวิโน' คือ ชนะราคะเป็นต้นแล้วดำรงอยู่.

Uddhantiādīsu uddhaṃ vuccati kesamatthako, apācīnaṃ pādatalaṃ, tiriyaṃ vemajjhaṃ. Uddhaṃ vā atītaṃ, apācīnaṃ anāgataṃ, tiriyaṃ paccuppannaṃ. Uddhaṃ vā vuccati devaloko, apācīnaṃ apāyaloko, tiriyaṃ manussaloko. Nandī tesaṃ na vijjatīti etesu ṭhānesu saṅkhepato vā atītānāgatapaccuppannesu khandhesu tesaṃ taṇhā natthi. Idha vaṭṭamūlakataṇhāya abhāvo dassito. Buddhāti catunnaṃ saccānaṃ buddhattā buddhā.

ในบาลีมีคำว่า อุทธํ เป็นต้นนั้น ปลายผม ท่านเรียกว่า เบื้องบน (อุทธํ), ฝ่าเท้า ท่านเรียกว่า เบื้องต่ำ (อปาจีนํ), ส่วนกลาง ท่านเรียกว่า แนวขวาง (ติริยํ). อีกอย่างหนึ่ง อดีต ท่านเรียกว่า เบื้องบน, อนาคต ท่านเรียกว่า เบื้องต่ำ, ปัจจุบัน ท่านเรียกว่า แนวขวาง. อีกอย่างหนึ่ง เทวโลก ท่านเรียกว่า เบื้องบน, อบายโลก ท่านเรียกว่า เบื้องต่ำ, มนุสสโลก ท่านเรียกว่า แนวขวาง. ความว่า นนฺที เตสํ น วิชฺชติ (ความเพลิดเพลินของท่านเหล่านั้นไม่มี) คือ ในฐานะเหล่านี้ หรือโดยย่อ ในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ตัณหาของท่านเหล่านั้นไม่มี. ในบทนี้ ท่านแสดงถึงความไม่มีแห่งตัณหาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ. ชื่อว่า พุทธะ เพราะตรัสรู้สัจจะ ๔.

Idaṃ panettha sīhanādasamodhānaṃ – ‘‘vimuttisukhenamhā sukhitā, dukkhajanikā no taṇhā pahīnā, pañcakkhandhā pariññātā, dāsakārikataṇhā ceva vaṭṭamūlikataṇhā ca pahīnā, anuttaramhā asadisā, catunnaṃ saccānaṃ buddhattā buddhā’’ti bhavapiṭṭhe ṭhatvā abhītanādasaṅkhātaṃ sīhanādaṃ nadanti khīṇāsavāti. Catutthaṃ.

นี้เป็นการประมวลสีหนาทในคาถาเหล่านี้ คือ พระขีณาสพทั้งหลายยืนอยู่ ณ พื้นภพ (คือพระนิพพาน) แล้วย่อมบันลือสีหนาทซึ่งเรียกว่าการบันลืออย่างไม่เกรงกลัวว่า "เราทั้งหลายเป็นผู้มีสุขด้วยวิมุตติสุข, ตัณหาอันก่อให้เกิดทุกข์ของเราถูกละแล้ว, ขันธ์ ๕ เรากำหนดรู้แล้ว, ทั้งตัณหาที่ทำให้เป็นทาสและตัณหาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะก็ถูกละแล้ว, เราทั้งหลายเป็นผู้ยอดเยี่ยม ไม่มีใครเสมอเหมือน, ชื่อว่าพุทธะ เพราะตรัสรู้สัจจะ ๔" ดังนี้. จบสูตรที่ ๔.

5. Dutiyaarahantasuttavaṇṇanā

5. อรรถกถาทุติยอรหันตสูตร

77. Pañcamaṃ vinā gāthāhi suddhikameva katvā kathiyamānaṃ bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ. Pañcamaṃ.

77. สูตรที่ ๕ พระผู้มีพระภาคตรัสตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ผู้จะพึงรู้ธรรมที่กำลังตรัสอยู่ โดยทรงทำเป็นร้อยแก้วล้วน เว้นจากคาถาทั้งหลาย. จบสูตรที่ ๕.

6. Sīhasuttavaṇṇanā

6. อรรถกถาสีหสูตร

78. Chaṭṭhe sīhoti cattāro sīhā – tiṇasīho, kāḷasīho, paṇḍusīho, kesarasīhoti. Tesu tiṇasīho kapotavaṇṇagāvisadiso tiṇabhakkho ca hoti. Kāḷasīho kāḷagāvisadiso tiṇabhakkhoyeva. Paṇḍusīho paṇḍupalāsavaṇṇagāvisadiso maṃsabhakkho. Kesarasīho lākhārasaparikammakateneva mukhena agganaṅguṭṭhena catūhi ca pādapariyantehi samannāgato, matthakatopissa paṭṭhāya lākhātūlikāya katvā viya tisso rājiyo piṭṭhimajjhena gantvā antarasatthimhi dakkhiṇāvattā hutvā ṭhitā, khandhe panassa satasahassagghanikakambalaparikkhepo viya kesarabhāro hoti, avasesaṭṭhānaṃ parisuddhaṃ sālipiṭṭhasaṅkhacuṇṇapicuvaṇṇaṃ hoti. Imesu catūsu sīhesu ayaṃ kesarasīho idha adhippeto.

78. ในสูตรที่ ๖ คำว่า ราชสีห์ หมายถึง ราชสีห์ ๔ จำพวก คือ ติณสีหะ กาฬสีหะ บัณฑุสีหะ และเกสรสรสีหะ. ในบรรดาราชสีห์เหล่านั้น ติณสีหะมีลักษณะคล้ายโคสีนกพิราบและกินหญ้า. กาฬสีหะมีลักษณะคล้ายโคดำ กินหญ้าเช่นกัน. บัณฑุสีหะมีลักษณะคล้ายโคสีใบไม้เหลือง กินเนื้อเป็นอาหาร. เกสรสรสีหะประกอบด้วยปาก ปลายหาง และปลายเท้าทั้ง ๔ ที่มีสีแดงราวกับย้อมด้วยน้ำครั่ง, และตั้งแต่ศีรษะของมันไป มีแนวเส้น ๓ แนว ราวกับเขียนด้วยพู่กันจุ่มน้ำครั่ง พาดไปตามแนวกระดูกสันหลัง แล้วขมวดเป็นทักษิณาวัฏตั้งอยู่ที่ระหว่างขาอ่อน, ส่วนที่คอของมัน มีแผงขนเหมือนผ้ากัมพลราคาหนึ่งแสนพันรอบอยู่, ส่วนที่เหลือบริสุทธิ์ มีสีเหมือนแป้งข้าวสาลี ผงสังข์ และปุยนุ่น. ในบรรดาราชสีห์ ๔ จำพวกนี้ ในสูตรนี้ท่านประสงค์เอาเกสรสรสีหะ.

Migarājāti migagaṇassa rājā. Āsayāti vasanaṭṭhānato suvaṇṇaguhato vā rajatamaṇiphalikamanosilāguhato vā nikkhamatīti vuttaṃ hoti. Nikkhamamāno panesa catūhi kāraṇehi nikkhamati andhakārapīḷito vā ālokatthāya, uccārapassāvapīḷito vā tesaṃ vissajjanatthāya, jighacchāpīḷito vā gocaratthāya, sambhavapīḷito vā assaddhammapaṭisevanatthāya. Idha pana gocaratthāya nikkhantoti adhippeto.

คำว่า มิคราชา คือ ราชาแห่งหมู่เนื้อ. คำว่า อาสยา (จากที่อยู่) หมายความว่า ออกจากที่อยู่ คือ ถ้ำทอง หรือถ้ำเงิน ถ้ำแก้วมณี ถ้ำแก้วผลึก ถ้ำมโนศิลา. ส่วนราชสีห์นี้ เมื่อจะออก ย่อมออกด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ถูกความมืดบีบคั้น จึงออกเพื่อหาแสงสว่าง, หรือถูกอุจจาระปัสสาวะบีบคั้น จึงออกเพื่อถ่ายสิ่งเหล่านั้น, หรือถูกความหิวบีบคั้น จึงออกเพื่อหาอาหาร, หรือถูกน้ำเชื้อบีบคั้น จึงออกเพื่อเสพอสัทธรรม. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาว่า ออกไปเพื่อหาอาหาร.

Vijambhatīti suvaṇṇatale vā rajatamaṇiphalikamanosilātalānaṃ vā aññatarasmiṃ dve pacchimapāde samaṃ patiṭṭhāpetvā purimapāde purato pasāretvā sarīrassa pacchābhāgaṃ ākaḍḍhitvā purimabhāgaṃ abhiharitvā piṭṭhiṃ nāmetvā gīvaṃ ukkhipitvā asanisaddaṃ karonto viya nāsapuṭāni pothetvā sarīralaggaṃ rajaṃ vidhunanto vijambhati. Vijambhanabhūmiyañca pana taruṇavacchako viya aparāparaṃ javati. Javato panassa sarīraṃ andhakāre paribbhamantaṃ alātaṃ viya khāyati.

คำว่า วิชมฺภติ (บิดกาย) คือ ราชสีห์ยืนด้วยสองเท้าหลังเสมอกันบนพื้นทอง หรือบนพื้นเงิน แก้วมณี แก้วผลึก หรือมโนศิลาอย่างใดอย่างหนึ่ง แล้วเหยียดสองเท้าหน้าไปข้างหน้า ดึงส่วนหลังของร่างกายมา นำส่วนหน้าไป โก่งหลัง ชูคอขึ้น ทำเสียงราวกับเสียงฟ้าผ่า ฟุดฟิดจมูก สลัดธุลีที่ติดตัวออก แล้วบิดกาย. และในพื้นที่สำหรับบิดกายนั้น มันย่อมวิ่งไปมาเหมือนลูกโคหนุ่ม. และร่างกายของมันขณะที่วิ่งไปนั้น ย่อมปรากฏในที่มืดเหมือนคบเพลิงที่หมุนอยู่.

Anuviloketīti kasmā anuviloketi? Parānuddayatāya. Tasmiṃ kira sīhanādaṃ nadante papātāvāṭādīsu visamaṭṭhānesu carantā hatthigokaṇṇamahiṃsādayo pāṇā papātepi āvāṭepi patanti, tesaṃ anuddayāya anuviloketi. Kiṃ panassa luddakammassa paramaṃsakhādino anuddayā nāma atthīti? Āma atthi. Tathā hesa ‘‘kiṃ me bahūhi ghātitehī’’ti? Attano gocaratthāyapi khuddake pāṇe na gaṇhāti, evaṃ anuddayaṃ karoti. Vuttampicetaṃ – ‘‘māhaṃ kho khuddake pāṇe visamagate saṅghātaṃ āpādesi’’nti (a. ni. 10.21).

คำว่า อนุวิโลเกติ (เหลียวดู) คือ เหลียวดูเพราะเหตุไร? เพราะความเอ็นดูสัตว์อื่น. ได้ยินว่า เมื่อราชสีห์นั้นบันลือสีหนาท สัตว์ทั้งหลายมีช้าง โคกัณณะ และกระบือเป็นต้น ซึ่งเที่ยวไปในที่ไม่สม่ำเสมอ มีหน้าผาและหลุมเป็นต้น ย่อมตกลงไปในหน้าผาบ้าง ในหลุมบ้าง, มันเหลียวดูเพราะความเอ็นดูสัตว์เหล่านั้น. (ถามว่า) ก็ความเอ็นดูจะมีแก่ราชสีห์ผู้มีกรรมอันเหี้ยมโหด กินเนื้อสัตว์อื่นเป็นอาหารได้อย่างไร? (ตอบว่า) มีได้. จริงอย่างนั้น ราชสีห์นั้นคิดว่า "ประโยชน์อะไรของเราด้วยสัตว์จำนวนมากที่ถูกฆ่า" แม้เพื่อเป็นอาหารของตน ก็ไม่จับสัตว์เล็กๆ, มันย่อมทำความเอ็นดูอย่างนี้. แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า "เราอย่าได้ทำลายสัตว์เล็กๆ ที่ไปในที่ที่ไม่สม่ำเสมอเลย".

Sīhanādaṃ nadatīti tikkhattuṃ tāva abhītanādaṃ nadati. Evañca panassa vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā nadantassa saddo samantā tiyojanapadesaṃ ekaninnādaṃ karoti, tamassa ninnādaṃ sutvā tiyojanabbhantaragatā dvipadacatuppadagaṇā yathāṭhāne ṭhātuṃ na sakkonti. Gocarāya pakkamatīti āhāratthāya gacchati. Kathaṃ? So hi vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā dakkhiṇato vā vāmato vā uppatanto usabhamattaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti, uddhaṃ uppatanto cattāripi aṭṭhapi usabhāni uppatati, samaṭṭhāne ujukaṃ pakkhandanto soḷasausabhamattampi vīsatiusabhamattampi ṭhānaṃ pakkhandati, thalā vā pabbatā vā pakkhandanto saṭṭhiusabhamattampi asītiusabhamattampi ṭhānaṃ pakkhandati, antarāmagge rukkhaṃ vā pabbataṃ vā disvā taṃ pariharanto vāmato vā dakkhiṇato vā, usabhamattampi apakkamati. Tatiyaṃ pana sīhanādaṃ naditvā teneva saddhiṃ tiyojane ṭhāne paññāyati. Tiyojanaṃ gantvā nivattitvā ṭhito attanova nādassa anunādaṃ suṇāti. Evaṃ sīghena javena pakkamatīti.

คำว่า สีหนาทํ นทติ (บันลือสีหนาท) คือ ย่อมบันลือเสียงอันไม่น่าเกรงกลัว ๓ ครั้งก่อน. และเสียงของราชสีห์นั้นที่ยืนบันลืออยู่ในพื้นที่สำหรับบิดกาย ย่อมทำให้บริเวณโดยรอบ ๓ โยชน์มีเสียงกึกก้องเป็นอันเดียวกัน, สัตว์สองเท้าและสี่เท้าที่อยู่ในระยะ ๓ โยชน์ เมื่อได้ยินเสียงกึกก้องนั้นแล้ว ย่อมไม่สามารถยืนอยู่ในที่ของตนได้. คำว่า โคจราย ปกฺกมติ (หลีกไปเพื่อหาอาหาร) คือ ไปเพื่อหาอาหาร. อย่างไร? คือ ราชสีห์นั้นยืนอยู่ในพื้นที่สำหรับบิดกาย เมื่อกระโจนไปทางขวาหรือทางซ้าย ย่อมไปได้ระยะประมาณ ๑ อุสภะ, เมื่อกระโจนขึ้นเบื้องบน ย่อมกระโจนได้ ๔ อุสภะบ้าง ๘ อุสภะบ้าง, เมื่อวิ่งตรงไปในที่ราบ ย่อมวิ่งไปได้ระยะประมาณ ๑๖ อุสภะบ้าง ๒๐ อุสภะบ้าง, เมื่อวิ่งลงจากที่ดอนหรือภูเขา ย่อมวิ่งไปได้ระยะประมาณ ๖๐ อุสภะบ้าง ๘๐ อุสภะบ้าง, เมื่อเห็นต้นไม้หรือภูเขาในระหว่างทาง ขณะหลีกเลี่ยงสิ่งนั้นไปทางซ้ายหรือทางขวา ก็ยังหลีกไปได้ประมาณ ๑ อุสภะ. ส่วนเมื่อบันลือสีหนาทครั้งที่ ๓ แล้ว ก็ปรากฏตัวในที่ไกล ๓ โยชน์พร้อมกับเสียงนั้น. ไปได้ ๓ โยชน์แล้วกลับมายืนอยู่ ย่อมได้ยินเสียงสะท้อนของเสียงบันลือของตนนั่นเอง. มันย่อมวิ่งไปด้วยความเร็วเช่นนี้.

Yebhuyyenāti pāyena. Bhayaṃ saṃvegaṃ santāsanti sabbaṃ cittutrāsasseva nāmaṃ. Sīhassa hi saddaṃ sutvā bahū sattā bhāyanti, appakā na bhāyanti. Ke pana teti? Samasīho hatthājānīyo assājānīyo usabhājānīyo purisājānīyo khīṇāsavoti. Kasmā panete na bhāyantīti? Samasīho nāma ‘‘jātigottakulasūrabhāvehi samānosmī’’ti na bhāyati, hatthājānīyādayo attano sakkāyadiṭṭhibalavatāya na bhāyanti, khīṇāsavo sakkāyadiṭṭhipahīnattā na bhāyati.

บทว่า Yebhuyyena (โดยส่วนมาก) คือ โดยมาก. คำว่า ภยํ (ความกลัว) สํเวคํ (ความสลดใจ) สนฺตาสํ (ความสะดุ้ง) ทั้งหมดเป็นชื่อของความหวาดสะดุ้งแห่งจิตนั่นเอง. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายจำนวนมากได้ฟังเสียงของราชสีห์แล้วย่อมกลัว, สัตว์จำนวนน้อยไม่กลัว. ถามว่า ก็สัตว์เหล่านั้นคือใครบ้าง? ตอบว่า คือ ราชสีห์ผู้เสมอกัน, ช้างอาชาไนย, ม้าอาชาไนย, โคอุสภะอาชาไนย, บุรุษอาชาไนย, และพระขีณาสพ. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร สัตว์เหล่านี้จึงไม่กลัว? ตอบว่า ชื่อว่าราชสีห์ผู้เสมอกัน ย่อมไม่กลัวด้วยคิดว่า "เราเป็นผู้เสมอกันโดยชาติ โคตร ตระกูล และความเป็นผู้กล้าหาญ", ช้างอาชาไนยเป็นต้น ย่อมไม่กลัวเพราะความที่สักกายทิฏฐิของตนมีกำลัง, ส่วนพระขีณาสพ ย่อมไม่กลัวเพราะละสักกายทิฏฐิได้แล้ว.

Bilāsayāti bile sayantā bilavāsino ahinakulagodhādayo. Dakāsayāti udakavāsino macchakacchapādayo. Vanāsayāti vanavāsino hatthiassagokaṇṇamigādayo. Pavisantīti ‘‘idāni āgantvā gaṇhissatī’’ti maggaṃ olokentāva pavisanti. Daḷhehīti thirehi. Varattehīti cammarajjūhi. Mahiddhikotiādīsu vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā dakkhiṇapassādīhi usabhamattaṃ, ujukaṃ vīsatiusabhamattādilaṅghanavasena mahiddhikatā, sesamigānaṃ adhipatibhāvena mahesakkhatā, samantā tiyojane saddaṃ sutvā palāyantānaṃ vasena mahānubhāvatā veditabbā.

บทว่า Bilāsayā (สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในรู) คือ สัตว์ที่นอนอยู่ในรู ได้แก่ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในรู มีงู พังพอน และเหี้ยเป็นต้น. บทว่า Dakāsayā (สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในน้ำ) คือ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในน้ำ มีปลาและเต่าเป็นต้น. บทว่า Vanāsayā (สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในป่า) คือ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในป่า มีช้าง ม้า โคกัณณะ และเนื้อเป็นต้น. บทว่า Pavisanti (ย่อมเข้าไป) คือ ย่อมเข้าไปพลางแลดูหนทางอยู่ ด้วยคิดว่า "บัดนี้ (ราชสีห์) จักมาจับกิน". บทว่า Daḷhehi (ที่มั่นคง) คือ ที่แข็งแรง. บทว่า Varattehi (ด้วยเชือกหนัง) คือ ด้วยเชือกที่ทำจากหนัง. ในบาลีเป็นต้นว่า Mahiddhiko (ผู้มีฤทธิ์มาก) พึงทราบความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก โดยการยืนบิดกายในพื้นที่สำหรับบิดกายแล้วกระโจนไปได้ประมาณ ๑ อุสภะด้วยสีข้างด้านขวาเป็นต้น และกระโจนตรงไปได้ประมาณ ๒๐ อุสภะเป็นต้น, พึงทราบความเป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ โดยความเป็นใหญ่กว่าเนื้อที่เหลือทั้งหลาย, พึงทราบความเป็นผู้มีอานุภาพมาก โดยที่สัตว์ทั้งหลายได้ยินเสียง (คำราม) ในระยะ ๓ โยชน์โดยรอบแล้วพากันวิ่งหนีไป.

Evameva khoti bhagavā tesu tesu suttesu tathā tathā attānaṃ kathesi. ‘‘Sīhoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (a. ni. 5.99; 10.21) imasmiṃ tāva sutte sīhasadisaṃ attānaṃ kathesi. ‘‘Bhisakko sallakattoti kho, sunakkhatta, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (ma. ni. 3.65) imasmiṃ vejjasadisaṃ. ‘‘Brāhmaṇoti, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 8.85) imasmiṃ brāhmaṇasadisaṃ. ‘‘Puriso maggakusaloti kho, tissa, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 3.84) imasmiṃ maggadesakapurisasadisaṃ. ‘‘Rājāhamasmi selā’’ti (su. ni. 559) imasmiṃ rājasadisaṃ. ‘‘Sīhoti kho tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 5.99; 10.21) imasmiṃ pana sutte sīhasadisameva katvā attānaṃ kathento evamāha.

ฉันนั้นเหมือนกันแล พระผู้มีพระภาคตรัสถึงพระองค์เองอย่างนั้นๆ ในพระสูตรนั้นๆ. ก่อนอื่น ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'สีหะ' นี้ เป็นชื่อของตถาคตผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยราชสีห์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนสุนักขัตตะ คำว่า 'นายแพทย์ผู้ผ่าตัด' นี้ เป็นชื่อของตถาคต" (ตรัสถึงพระองค์เองว่า) เปรียบด้วยนายแพทย์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'พราหมณ์' นี้ เป็นชื่อของตถาคต" (ตรัสถึงพระองค์เองว่า) เปรียบด้วยพราหมณ์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนติสสะ คำว่า 'บุรุษผู้ฉลาดในหนทาง' นี้ เป็นชื่อของตถาคต" (ตรัสถึงพระองค์เองว่า) เปรียบด้วยบุรุษผู้ชี้ทาง. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนเสละ เราเป็นพระราชา" (ตรัสถึงพระองค์เองว่า) เปรียบด้วยพระราชา. ส่วนในพระสูตรนี้ว่า "คำว่า 'สีหะ' นี้ เป็นชื่อของตถาคต" เมื่อจะตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยราชสีห์นั่นเทียว จึงตรัสอย่างนี้.

Tatrāyaṃ sadisatā – sīhassa kañcanaguhādīsu vasanakālo viya hi tathāgatassa dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārassa aparimitakālaṃ pāramiyo pūretvā pacchimabhave paṭisandhiggahaṇena ceva mātukucchito nikkhamanena ca dasasahassilokadhātuṃ kampetvā vuddhimanvāya dibbasampattisadisaṃ sampattiṃ anubhavamānassa tīsu pāsādesu nivāsakālo daṭṭhabbo. Sīhassa kañcanaguhādito nikkhantakālo viya tathāgatassa ekūnatiṃse saṃvacchare vivaṭena dvārena kaṇḍakaṃ āruyha channasahāyassa nikkhamitvā tīṇi rajjāni atikkamitvā anomānadītīre brahmunā dinnāni kāsāyāni paridahitvā pabbajitassa sattame divase rājagahaṃ gantvā tattha piṇḍāya caritvā paṇḍavagiripabbhāre katabhattakiccassa sammāsambodhiṃ patvā, paṭhamameva magadharaṭṭhaṃ āgamanatthāya yāva rañño paṭiññādānakālo.

ในเรื่องนั้น ความเปรียบเทียบกันมีดังนี้ – พึงเห็นกาลที่พระตถาคตผู้ทรงกระทำอภินิหารไว้ ณ เบื้องพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า ทรงบำเพ็ญบารมีสิ้นกาลอันประมาณมิได้แล้ว ในภพสุดท้าย ทั้งโดยการถือปฏิสนธิและโดยการประสูติจากพระครรภ์ของพระมารดา ทรงยังหมื่นโลกธาตุให้หวั่นไหว ทรงเจริญวัยแล้ว เสวยสมบัติเสมอด้วยทิพยสมบัติ ประทับอยู่ในปราสาท ๓ หลัง เปรียบเหมือนกาลที่ราชสีห์อาศัยอยู่ในถ้ำทองเป็นต้น. พึงเห็นกาลที่พระตถาคต ในปีที่ ๒๙ ทรงม้ากัณฐกะ มีฉันนะเป็นสหาย เสด็จออกโดยประตูที่เปิดอยู่ เสด็จข้าม ๓ ราชอาณาจักร ที่ฝั่งแม่น้ำอโนมา ทรงครองผ้ากาสายะที่พรหมถวาย ทรงบรรพชาแล้ว ในวันที่ ๗ เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์ เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในที่นั้น ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้วที่เงื้อมเขาบัณฑวะ บรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว จนถึงกาลที่ประทานปฏิญญาแก่พระราชา เพื่อเสด็จมายังแคว้นมคธก่อนเป็นอันดับแรก เปรียบเหมือนกาลที่ราชสีห์ออกจากถ้ำทองเป็นต้น.

Sīhassa vijambhanakālo viya tathāgatassa dinnapaṭiññassa āḷārakālāmaupasaṅkamanaṃ ādiṃ katvā yāva sujātāya dinnapāyāsassa ekūnapaṇṇāsāya piṇḍehi paribhuttakālo veditabbo. Sīhassa kesaravidhunanaṃ viya sāyanhasamaye sottiyena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi thomiyamānassa gandhādīhi pūjiyamānassa tikkhattuṃ bodhiṃ padakkhiṇaṃ katvā bodhimaṇḍaṃ āruyha cuddasahatthubbedhe ṭhāne tiṇasantharaṃ santharitvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya nisinnassa taṃkhaṇaṃyeva mārabalaṃ vidhamitvā tīsu yāmesu tisso vijjā visodhetvā anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādamahāsamuddaṃ yamakañāṇamanthanena manthentassa sabbaññutaññāṇe paṭividdhe tadanubhāvena dasasahassilokadhātukampanaṃ veditabbaṃ.

พึงทราบกาลที่พระตถาคตผู้ประทานปฏิญญาแล้ว ตั้งแต่การเสด็จเข้าไปหาอาฬารดาบส กาลามโคตรเป็นต้น จนถึงกาลที่เสวยข้าวมธุปายาสที่นางสุชาดาถวายด้วยคำข้าว ๔๙ คำ เปรียบเหมือนกาลที่ราชสีห์บิดกาย. พึงทราบการสั่นสะเทือนแห่งหมื่นโลกธาตุด้วยอานุภาพแห่งการแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณนั้น เมื่อพระองค์ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ในขณะที่ทรงรับหญ้า ๘ กำที่โสตถิยพราหมณ์ถวายในเวลาเย็น ผู้ซึ่งเทวดาในหมื่นจักรวาลสรรเสริญบูชาด้วยของหอมเป็นต้น ทรงกระทำประทักษิณต้นโพธิ์ ๓ ครั้ง เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล ทรงลาดสันถัตหญ้าในสถานที่กว้าง ๑๔ ศอก ประทับนั่งอธิษฐานความเพียรมีองค์ ๔ ทรงทำลายกองทัพมารในขณะนั้นนั่นเอง ทรงชำระวิชชา ๓ ให้บริสุทธิ์ในยามทั้ง ๓ เมื่อทรงกวนมหาสมุทรคือปฏิจจสมุปบาททั้งโดยอนุโลมและปฏิโลม ด้วยไม้กวนคือยมกญาณ เปรียบเหมือนการที่ราชสีห์สลัดแผงคอ.

Sīhassa catuddisāvilokanaṃ viya paṭividdhasabbaññutaññāṇassa sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe viharitvā paribhuttamadhupiṇḍikāhārassa ajapālanigrodhamūle mahābrahmuno dhammadesanāyācanaṃ paṭiggahetvā tattha viharantassa ekādasame divase ‘‘sve āsāḷhipuṇṇamā bhavissatī’’ti paccūsasamaye ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti? Āḷārudakānaṃ kālaṅkatabhāvaṃ ñatvā dhammadesanatthāya pañcavaggiyānaṃ olokanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sīhassa gocaratthāya tiyojanaṃ gamanakālo viya attano pattacīvaramādāya ‘‘pañcavaggiyānaṃ dhammacakkaṃ pavattessāmī’’ti pacchābhatte ajapālanigrodhato vuṭṭhitassa aṭṭhārasayojanamaggaṃ gamanakālo.

พึงเห็นการที่พระตถาคตผู้ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ประทับอยู่ ณ โพธิมณฑลตลอด ๗ สัปดาห์ เสวยข้าวสัตตุก้อนสัตตุผงเป็นอาหารแล้ว ทรงรับคำอาราธนาเพื่อแสดงธรรมของท้าวมหาพรหมที่โคนต้นอชปาลนิโครธ ประทับอยู่ที่นั่น ในวันที่ ๑๑ ในเวลารุ่งอรุณ (ทรงดำริว่า) "พรุ่งนี้จักเป็นวันอาสาฬหปุรณมี เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ?" ทรงทราบความที่อาฬารดาบสและอุทกดาบสสิ้นชีพแล้ว ทรงทอดพระเนตรดูปัญจวัคคีย์เพื่อแสดงธรรม เปรียบเหมือนการที่ราชสีห์เหลียวดูทิศทั้ง ๔. พึงเห็นกาลที่พระองค์ทรงถือบาตรและจีวรของพระองค์ เสด็จลุกขึ้นจากโคนต้นอชปาลนิโครธในเวลาภายหลังภัต (ด้วยพระดำริว่า) "เราจักประกาศธรรมจักรแก่ปัญจวัคคีย์" เสด็จไปสิ้นหนทาง ๑๘ โยชน์ เปรียบเหมือนกาลที่ราชสีห์ไปสู่ที่หาอาหารเป็นระยะทาง ๓ โยชน์.

Sīhanādakālo viya tathāgatassa aṭṭhārasayojanamaggaṃ gantvā pañcavaggiye saññāpetvā acalapallaṅke nisinnassa dasahi cakkavāḷasahassehi sannipatitena devagaṇena parivutassa ‘‘dveme, bhikkhave, antā pabbajitena na sevitabbā’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13) nayena dhammacakkappavattanakālo veditabbo. Imasmiñca pana pade desiyamāne tathāgatasīhassa dhammaghoso heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ gahetvā dasasahassilokadhātuṃ paṭicchādesi. Sīhassa saddena khuddakapāṇānaṃ santāsaṃ āpajjanakālo viya tathāgatassa tīṇi lakkhaṇāni dīpetvā cattāri saccāni soḷasahākārehi saṭṭhiyā ca nayasahassehi vibhajitvā dhammaṃ kathentassa dīghāyukadevatānaṃ ñāṇasantāsassa uppattikālo veditabbo.

พึงทราบว่า กาลแห่งการประกาศธรรมจักรของพระตถาคต ผู้เสด็จไปสิ้นหนทาง ๑๘ โยชน์ ทรงยังพระปัญจวัคคีย์ให้รู้แล้ว ประทับนั่ง ณ อจลบัลลังก์ อันหมู่เทพที่ประชุมกันจากหมื่นจักรวาลแวดล้อมแล้ว ด้วยนัยมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสุด ๒ อย่างนี้ อันบรรพชิตไม่พึงเสพ” เป็นดุจกาลแห่งการบันลือสีหนาท. อนึ่ง เมื่อบทนี้อันพระองค์ทรงแสดงอยู่ พระธรรมโฆษของพระตถาคตผู้ดุจราชสีห์ได้แผ่ครอบคลุมหมื่นโลกธาตุ โดยยึดเอาอเวจีในเบื้องต่ำ ภวัคคพรหมในเบื้องบน. พึงทราบว่า กาลที่พระตถาคตทรงประกาศลักษณะ ๓ ทรงจำแนกสัจจะ ๔ ด้วยอาการ ๑๖ และด้วยนัย ๖ หมื่น แล้วตรัสธรรมอยู่ เป็นกาลบังเกิดแห่งญาณสันตาสแก่เหล่าเทวดาผู้มีอายุยืน ดุจกาลที่สัตว์เล็กๆ ถึงความหวาดสะดุ้งด้วยเสียงของราชสีห์.

Yadāti yasmiṃ kāle. Tathāgatoti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathāvāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato. Abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti. Tesaṃ vitthāro brahmajālavaṇṇanāyampi (dī. ni. aṭṭha. 1.7) mūlapariyāyavaṇṇanāyampi (ma. ni. aṭṭha. 1.12) vuttoyeva. Loketi sattaloke. Uppajjatīti abhinīhārato paṭṭhāya yāva bodhipallaṅkā vā arahattamaggañāṇā vā uppajjati nāma, arahattaphale pana patte uppanno nāma. Arahaṃ sammāsambuddhotiādīni visuddhimagge buddhānussatiniddese vitthāritāni.

บทว่า ยทา คือ ในกาลใด. บทว่า ตถาคโต ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงพระนามว่าตถาคต ด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ทรงเสด็จมาแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่าตถาคต, ทรงเสด็จไปแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่าตถาคต, ทรงบรรลุถึงตถลักษณะ จึงชื่อว่าตถาคต, ตรัสรู้ตถธรรมทั้งหลายตามความเป็นจริง จึงชื่อว่าตถาคต, เพราะทรงเห็นอย่างนั้น จึงชื่อว่าตถาคต, เพราะตรัสอย่างนั้น จึงชื่อว่าตถาคต, เพราะทรงทำอย่างนั้น จึงชื่อว่าตถาคต, และเพราะทรงครอบงำ จึงชื่อว่าตถาคต. คำอธิบายโดยพิสดารแห่งบทเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในพรหมชาลวัณณนาและในมูลปริยายวัณณนา. บทว่า โลเก คือ ในสัตวโลก. บทว่า อุปฺปชฺชติ คือ ชื่อว่าย่อมบังเกิดจำเดิมแต่อภินิหาร จนถึงโพธิบัลลังก์ หรือจนถึงอรหัตตมรรคญาณ, ส่วนเมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่าบังเกิดแล้ว. บทมีอาทิว่า อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ท่านขยายความไว้แล้วในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

Iti rūpanti idaṃ rūpaṃ ettakaṃ rūpaṃ, na ito bhiyyo rūpaṃ atthīti. Ettāvatā sabhāvato sarasato pariyantato paricchedato paricchindanato yāvatā cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ, taṃ sabbaṃ dassitaṃ hoti. Iti rūpassa samudayoti ayaṃ rūpassa samudayo nāma. Ettāvatā hi ‘‘āhārasamudayo rūpasamudayo’’tiādi sabbaṃ dassitaṃ hoti. Iti rūpassa atthaṅgamoti ayaṃ rūpassa atthaṅgamo. Imināpi ‘‘āhāranirodhā rūpanirodho’’tiādi sabbaṃ dassitaṃ hoti. Iti vedanātiādīsupi eseva nayo.

บทว่า อิติ รูปํ คือ รูปนี้ รูปมีเพียงเท่านี้ รูปที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี. ด้วยคำเพียงเท่านี้ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ มีประมาณเท่าใด รูปทั้งหมดนั้นเป็นอันท่านแสดงแล้ว โดยสภาวะ โดยกิจ โดยขอบเขต โดยการกำหนด โดยการตัดตอน. บทว่า อิติ รูปสฺส สมุทโย คือ นี้ชื่อว่าความเกิดขึ้นแห่งรูป. ด้วยคำเพียงเท่านี้แล ความทั้งหมดมีอาทิว่า “ความเกิดขึ้นแห่งอาหารเป็นความเกิดขึ้นแห่งรูป” เป็นอันท่านแสดงแล้ว. บทว่า อิติ รูปสฺส อตฺถงฺคโม คือ นี้คือความดับไปแห่งรูป. แม้ด้วยบทนี้ ความทั้งหมดมีอาทิว่า “เพราะอาหารดับ รูปจึงดับ” เป็นอันท่านแสดงแล้ว. แม้ในบทมีอาทิว่า อิติ เวทนา ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

Vaṇṇavantoti sarīravaṇṇena vaṇṇavanto. Dhammadesanaṃ sutvāti imaṃ pañcasu khandhesu paṇṇāsalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā. Yebhuyyenāti idha ke ṭhapeti? Ariyasāvake deve. Tesañhi khīṇāsavattā cittutrāsabhayampi na uppajjati, saṃviggassa yoniso padhānena pattabbaṃ pattatāya ñāṇasaṃvegopi. Itaresaṃ pana devānaṃ ‘‘tāso heso bhikkhū’’ti aniccataṃ manasikarontānaṃ cittutrāsabhayampi, balavavipassanākāle ñāṇabhayampi uppajjati. Bhoti dhammālapanamattametaṃ. Sakkāyapariyāpannāti pañcakkhandhapariyāpannā. Iti tesaṃ sammāsambuddhe vaṭṭadosaṃ dassetvā tilakkhaṇāhataṃ katvā dhammaṃ desente ñāṇabhayaṃ nāma okkamati.

บทว่า วณฺณวนฺโต คือ มีวรรณะด้วยสีแห่งสรีระ. บทว่า ธมฺมเทสนํ สุตฺวา คือ ฟังพระธรรมเทศนานี้ของพระตถาคต อันประดับด้วยลักษณะ ๕๐ ในขันธ์ ๕. บทว่า เยภุยฺเยน คือ โดยมาก, ในที่นี้ ท่านยกเว้นใคร? ยกเว้นเทวดาผู้เป็นอริยสาวก. เพราะว่า สำหรับเทวดาเหล่านั้น แม้ภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิตก็ไม่เกิดขึ้น เพราะเป็นผู้สิ้นอาสวะแล้ว, และญาณสังเวชก็ไม่เกิดขึ้น เพราะได้บรรลุสิ่งที่พึงบรรลุด้วยความเพียรโดยแยบคายของผู้มีความสังเวชแล้ว. ส่วนเทวดานอกนี้ เมื่อมนสิการถึงความไม่เที่ยงว่า “ภิกษุทั้งหลาย นั่นเป็นความหวาดสะดุ้ง” แม้ภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิตก็เกิดขึ้น, และญาณภัยในกาลแห่งวิปัสสนาอันมีกำลังก็เกิดขึ้น. บทว่า โภติ นี้เป็นเพียงคำปรารภธรรม. บทว่า สกฺกายปริยาปนฺนา คือ นับเนื่องในขันธ์ ๕. ด้วยเหตุนี้ เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงโทษในวัฏฏะแก่เทวดาเหล่านั้น ทรงกระทำให้ถูกกระทบด้วยไตรลักษณ์ แล้วทรงแสดงธรรมอยู่ ภัยที่ชื่อว่าญาณภัยย่อมเกิดขึ้น.

Abhiññāyāti jānitvā. Dhammacakkanti paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampi. Paṭivedhañāṇaṃ nāma yena ñāṇena bodhipallaṅke nisinno cattāri saccāni soḷasahākārehi saṭṭhiyā ca nayasahassehi paṭivijjhi. Desanāñāṇaṃ nāma yena ñāṇena tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ dhammacakkaṃ pavattesi. Ubhayampi taṃ dasabalassa ure jātañāṇameva. Tesu idha desanāñāṇaṃ gahetabbaṃ. Taṃ panesa yāva aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ aññāsikoṇḍaññattherassa sotāpattiphalaṃ uppajjati, tāva pavatteti nāma. Tasmiṃ uppanne pavattitaṃ nāma hotīti veditabbaṃ. Appaṭipuggaloti sadisapuggalarahito. Yasassinoti parivārasampannā. Tādinoti lābhālābhādīhi ekasadisassa. Chaṭṭhaṃ.

บทว่า อภิญฺญาย คือ ทรงรู้ยิ่งแล้ว. บทว่า ธมฺมจกฺกํ คือ ทั้งปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ. ชื่อว่าปฏิเวธญาณ คือ ญาณที่พระองค์ประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ทรงแทงตลอดสัจจะ ๔ ด้วยอาการ ๑๖ และด้วยนัย ๖ หมื่น. ชื่อว่าเทศนาญาณ คือ ญาณที่พระองค์ทรงยังธรรมจักรอันมีปริวัฏฏ์ ๓ มีอาการ ๑๒ ให้เป็นไป. ญาณทั้งสองนั้นเป็นญาณที่เกิดขึ้นในพระอุระของพระทศพลนั่นเอง. ในญาณทั้งสองนั้น ในที่นี้พึงถือเอาเทศนาญาณ. ก็พระองค์นั้น ชื่อว่าทรงยังธรรมจักรนั้นให้เป็นไปอยู่ ตราบเท่าที่โสดาปัตติผลยังบังเกิดแก่พระอัญญาโกณฑัญญเถระพร้อมกับพรหม ๑๘ โกฏิ. เมื่อโสดาปัตติผลนั้นเกิดขึ้นแล้ว พึงทราบว่า ชื่อว่าทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปแล้ว. บทว่า อปฺปฏิปุคฺคโล คือ ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ. บทว่า ยสสฺสิโน คือ ผู้มีบริวารสมบูรณ์. บทว่า ตาทิโน คือ ผู้คงที่ในลาภและอลาภเป็นต้น. สูตรที่ ๖ จบ.

7. Khajjanīyasuttavaṇṇanā

7. อรรถกถาขัชชนียสูตร

79. Sattame pubbenivāsanti na idaṃ abhiññāvasena anussaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, vipassanāvasena pana pubbenivāsaṃ anussarante samaṇabrāhmaṇe sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘sabbete pañcupādānakkhandhe anussaranti, etesaṃ vā aññatara’’nti. Abhiññāvasena hi samanussarantassa khandhāpi upādānakkhandhāpi khandhapaṭibaddhāpi paṇṇattipi ārammaṇaṃ hotiyeva. Rūpaṃyeva anussaratīti evañhi anussaranto na aññaṃ kiñci sattaṃ vā puggalaṃ vā anussarati, atīte pana niruddhaṃ rūpakkhandhameva anussarati. Vedanādīsupi eseva nayoti. Suññatāpabbaṃ niṭṭhitaṃ.

79. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปุพฺเพนิวาสํ นี้ ท่านไม่ได้กล่าวหมายถึงการระลึกด้วยอำนาจอภิญญา แต่ท่านกล่าวหมายถึงสมณพราหมณ์ผู้ระลึกถึงปุพเพนิวาสด้วยอำนาจวิปัสสนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ย่อมระลึกถึงอุปาทานขันธ์ ๕ หรืออย่างใดอย่างหนึ่งแห่งอุปาทานขันธ์เหล่านั้น”. เพราะว่า สำหรับผู้ระลึกด้วยอำนาจอภิญญา ทั้งขันธ์ อุปาทานขันธ์ และบัญญัติที่เนื่องด้วยขันธ์ ย่อมเป็นอารมณ์ได้ทั้งนั้น. ผู้ระลึกอย่างนี้ว่า ย่อมระลึกถึงแต่รูปเท่านั้น ย่อมไม่ระลึกถึงสัตว์หรือบุคคลอื่นใดเลย แต่ระลึกถึงเพียงรูปขันธ์ที่ดับไปแล้วในอดีตเท่านั้น. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. สุญญตาบรรพ จบ.

Idāni suññatāya lakkhaṇaṃ dassetuṃ kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadethātiādimāha. Yathā hi naṭṭhaṃ goṇaṃ pariyesamāno puriso gogaṇe caramāne rattaṃ vā kāḷaṃ vā balībaddaṃ disvāpi na ettakeneva ‘‘ayaṃ mayhaṃ goṇo’’ti sanniṭṭhānaṃ kātuṃ sakkoti. Kasmā? Aññesampi tādisānaṃ atthitāya. Sarīrapadese panassa sattisūlādilakkhaṇaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ santako’’ti sanniṭṭhānaṃ hoti, evameva suññatāya kathitāyapi yāva suññatālakkhaṇaṃ na kathīyati, tāva sā akathitāva hoti, lakkhaṇe pana kathite kathitā nāma hoti. Goṇo viya hi suññatā, goṇalakkhaṇaṃ viya suññatālakkhaṇaṃ. Yathā goṇalakkhaṇe asallakkhite goṇo na suṭṭhu sallakkhito hoti, tasmiṃ pana sallakkhite so sallakkhito nāma hoti, evameva suññatālakkhaṇe akathite suññatā akathitāva hoti, tasmiṃ pana kathite sā kathitā nāma hotīti suññatālakkhaṇaṃ dassetuṃ kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadethātiādimāha.

บัดนี้ เพื่อทรงแสดงลักษณะแห่งสุญญตา จึงตรัสพระบาลีเป็นต้นว่า "กิญฺจ ภิกฺขเว รูปํ วเทถ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอกล่าวรูปว่าอย่างไร) จริงอยู่ เปรียบเหมือนบุรุษผู้แสวงหาโคที่หายไป เมื่อเห็นโคผู้สีแดงหรือสีดำในฝูงโคที่กำลังเที่ยวหากินอยู่ ก็ยังไม่สามารถตัดสินใจได้ด้วยเหตุเพียงเท่านั้นว่า "นี่คือโคของเรา" เพราะเหตุไร เพราะโคเช่นนั้นของคนอื่นก็มีอยู่ แต่เมื่อเห็นลักษณะคือรอยเหล็กแหลมหรือหอกเป็นต้นที่ส่วนแห่งสรีระของโคตัวนั้น ก็ตัดสินใจได้ว่า "นี่เป็นสมบัติของเรา" ฉันใดก็ฉันนั้น แม้เมื่อสุญญตาถูกกล่าวถึงแล้ว แต่ตราบใดที่ลักษณะแห่งสุญญตายังไม่ถูกกล่าวถึง ตราบนั้น สุญญตานั้นก็ชื่อว่ายังไม่ถูกกล่าวถึงนั่นเทียว แต่เมื่อลักษณะถูกกล่าวถึงแล้ว ก็ชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว จริงอยู่ สุญญตาเปรียบเหมือนโค ลักษณะแห่งสุญญตาเปรียบเหมือนลักษณะของโค เหมือนอย่างว่า เมื่อลักษณะของโคยังไม่ถูกกำหนดหมาย โคก็ยังไม่ชื่อว่าถูกกำหนดหมายดีแล้ว แต่เมื่อลักษณะนั้นถูกกำหนดหมายดีแล้ว โคตัวนั้นก็ชื่อว่าถูกกำหนดหมายดีแล้ว ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อลักษณะแห่งสุญญตายังไม่ถูกกล่าวถึง สุญญตาก็ชื่อว่ายังไม่ถูกกล่าวถึงนั่นเทียว แต่เมื่อลักษณะนั้นถูกกล่าวถึงแล้ว สุญญตานั้นก็ชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว เพราะเหตุนั้น เพื่อทรงแสดงลักษณะแห่งสุญญตา จึงตรัสพระบาลีเป็นต้นว่า "กิญฺจ ภิกฺขเว รูปํ วเทถ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอกล่าวรูปว่าอย่างไร)

Tattha kiñcāti kāraṇapucchā, kena kāraṇena rūpaṃ vadetha, kena kāraṇenetaṃ rūpaṃ nāmāti attho. Ruppatīti khoti ettha itīti kāraṇuddeso, yasmā ruppati, tasmā rūpanti vuccatīti attho. Ruppatīti kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati, bhijjatīti attho. Sītenapi ruppatītiādīsu sītena tāva ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ. Tiṇṇaṃ tiṇṇañhi cakkavāḷānaṃ antare ekeko lokantarikanirayo nāma hoti aṭṭhayojanasahassappamāṇo. Yassa neva heṭṭhā pathavī atthi, na upari candimasūriyadīpamaṇiāloko, niccandhakāro. Tattha nibbattasattānaṃ tigāvuto attabhāvo hoti, te vagguliyo viya pabbatapāde dīghaputhulehi nakhehi laggitvā avaṃsirā olambanti. Yadā saṃsappantā aññamaññassa hatthapāsāgatā honti, atha ‘‘bhakkho no laddho’’ti? Maññamānā tattha byāvaṭā viparivattitvā lokasandhārake udake patanti, vāte paharantepi madhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti, patitamattāva accantakhāre udake tattatele patitapiṭṭhapiṇḍi viya paṭapaṭāyamānā vilīyanti. Evaṃ sītena ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ. Mahiṃsakaraṭṭhādīsupi himapātasītalesu padesesu etaṃ pākaṭameva. Tattha hi sattā sītena bhinnasarīrā jīvitakkhayampi pāpuṇanti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "กิญฺจ" เป็นคำถามถึงเหตุ อธิบายว่า "พวกเธอกล่าวว่ารูป เพราะเหตุไร สิ่งนี้ชื่อว่ารูป เพราะเหตุไร" ในบทว่า "รุปฺปตีติ โข" นี้ บทว่า "อิติ" เป็นการแสดงเหตุ อธิบายว่า "เพราะย่อมแปรปรวน ฉะนั้นจึงเรียกว่ารูป" คำว่า "รุปฺปติ" อธิบายว่า ย่อมกำเริบ ย่อมกระทบกระทั่ง ย่อมเบียดเบียน ย่อมแตกสลาย ในบทเป็นต้นว่า "สีเตนปิ รุปฺปติ" (ย่อมแปรปรวนแม้เพราะความเย็น) ก่อนอื่น การแปรปรวนเพราะความเย็น ปรากฏชัดในโลกันตริกนรก จริงอยู่ ในระหว่างจักรวาลทุกๆ ๓ จักรวาล มีนรกชื่อโลกันตริกนรกขุมหนึ่งๆ ซึ่งเบื้องล่างไม่มีแผ่นดิน เบื้องบนไม่มีแสงสว่างแห่งดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ ประทีปและแก้วมณี มีแต่ความมืดมิดเป็นนิตย์ สัตว์ที่เกิดในนรกนั้นมีอัตภาพประมาณ ๓ คาวุต สัตว์เหล่านั้นเอาเล็บที่ยาวและกว้างเกาะอยู่ที่เชิงเขาจักรวาล ห้อยหัวลงมาเหมือนค้างคาว เมื่อใดที่สัตว์เหล่านั้นเลื้อยคลานมาถึงระยะที่มือของกันและกันจะเอื้อมถึง ครั้งนั้น ก็สำคัญว่า "เราได้อาหารแล้ว" ก็ขวนขวายในสัตว์นั้นแล้วพลัดตกลงไปในน้ำที่รองรับโลก แม้เมื่อลมพัด ก็ขาดตกลงไปในน้ำเหมือนผลมะซาง พอตกลงไปเท่านั้น ก็สลายไปในน้ำที่เย็นจัด มีเสียงดังเปรี๊ยะๆ เหมือนก้อนแป้งที่ตกลงในน้ำมันเดือด การแปรปรวนเพราะความเย็น ปรากฏชัดในโลกันตริกนรกด้วยประการฉะนี้ แม้ในประเทศที่หนาวเย็นเพราะหิมะตก เช่น แคว้นมหิงสกะ เป็นต้น การแปรปรวนนี้ก็ปรากฏชัดเช่นกัน จริงอยู่ ในที่นั้น สัตว์ทั้งหลายมีร่างกายแตกสลายเพราะความเย็น ถึงกับสิ้นชีวิตก็มี

Uṇhena ruppanaṃ avīcimahāniraye pākaṭaṃ hoti. Jighacchāya ruppanaṃ pettivisaye ceva dubbhikkhakāle ca pākaṭaṃ. Pipāsāya ruppanaṃ kālakañjikādīsu pākaṭaṃ. Eko kira kālakañjikaasuro pipāsaṃ adhivāsetuṃ asakkonto yojanagambhīravitthāraṃ mahāgaṅgaṃ otari, tassa gatagataṭṭhāne udakaṃ chijjati, dhūmo uggacchati, tatte piṭṭhipāsāṇe caṅkamanakālo viya hoti. Tassa udakasaddaṃ sutvā ito cito ca vicarantasseva ratti vibhāyi. Atha naṃ pātova bhikkhācāraṃ gacchantā tiṃsamattā piṇḍacārikabhikkhū disvā ‘‘ko nāma tvaṃ sappurisā’’ti? Pucchiṃsu. ‘‘Petohamasmi, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ pariyesasī’’ti? ‘‘Pānīyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Ayaṃ gaṅgā paripuṇṇā, kiṃ tvaṃ na passasī’’ti? ‘‘Na upakappati, bhante’’ti. Tena hi gaṅgāpiṭṭhe nipajja, mukhe te pānīyaṃ āsiñcissāmā’’ti. So vālikāpuḷine uttāno nipajji. Bhikkhū tiṃsamatte patte nīharitvā udakaṃ āharitvā tassa mukhe āsiñciṃsu. Tesaṃ tathā karontānaṃyeva velā upakaṭṭhā jātā. Tato ‘‘bhikkhācārakālo amhākaṃ sappurisa, kacci te assādamattā laddhā’’ti āhaṃsu. Peto ‘‘sace me, bhante, tiṃsamattānaṃ ayyānaṃ tiṃsapattehi āsittaudakato aḍḍhapasatamattampi paragalaṃ gataṃ, petattabhāvato mokkho mā hotū’’ti āha. Evaṃ pipāsāya ruppanaṃ pettivisaye pākaṭaṃ.

การแปรปรวนเพราะความร้อน ปรากฏชัดในอเวจีมหานรก การแปรปรวนเพราะความหิว ปรากฏชัดในเปรตวิสัยและในคราวทุพภิกขภัย การแปรปรวนเพราะความกระหาย ปรากฏชัดในหมู่กาลกัญจิกาสูรเป็นต้น ได้ยินว่า กาลกัญจิกาสูรตนหนึ่ง ไม่สามารถอดทนต่อความกระหายได้ ได้ลงไปยังแม่น้ำคงคาใหญ่ที่ลึกและกว้าง ๑ โยชน์ ในที่ที่อสูรนั้นไปถึงๆ น้ำก็แห้งไป ควันก็พลุ่งขึ้น เป็นเหมือนเวลาเดินจงกรมบนแผ่นหินที่ร้อน เมื่ออสูรนั้นได้ยินเสียงน้ำแล้วเที่ยวไปทางโน้นทางนี้อยู่ ราตรีก็สว่าง ครั้งนั้น ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตประมาณ ๓๐ รูป กำลังไปเพื่อบิณฑบาตในตอนเช้าตรู่ ได้เห็นอสูรนั้น จึงถามว่า "สัปบุรุษ ท่านชื่ออะไร" (เขาตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นเปรต" (ภิกษุถามว่า) "ท่านแสวงหาอะไร" (เขาตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (ข้าพเจ้าแสวงหา) น้ำดื่ม" (ภิกษุกล่าวว่า) "แม่น้ำคงคานี้เต็มเปี่ยม ท่านไม่เห็นหรือ" (เขาตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (น้ำ) ไม่ปรากฏ (แก่ข้าพเจ้า)" (ภิกษุกล่าวว่า) "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงนอนลงที่หาดทรายแห่งแม่น้ำคงคา พวกเราจะรดน้ำดื่มที่ปากของท่าน" เปรตนั้นนอนหงายบนหาดทราย ภิกษุทั้งหลายนำบาตรประมาณ ๓๐ ใบออกมา ตักน้ำมารดที่ปากของเปรตนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นกำลังทำอยู่อย่างนั้น เวลา (บิณฑบาต) ก็ใกล้เข้ามา ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายจึงกล่าวว่า "สัปบุรุษ เวลาบิณฑบาตของพวกเรามาถึงแล้ว ท่านพอจะได้รับความสดชื่นบ้างหรือไม่" เปรตกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าแม้น้ำแม้เพียงครึ่งฟายมือจากน้ำที่พระคุณเจ้าประมาณ ๓๐ รูป รดด้วยบาตร ๓๐ ใบ จะพึงล่วงลำคอของข้าพเจ้าไปไซร้ ขอความพ้นจากอัตภาพแห่งเปรตอย่าได้มี (แก่ข้าพเจ้าเลย)" การแปรปรวนเพราะความกระหาย ปรากฏชัดในเปรตวิสัยด้วยประการฉะนี้

Ḍaṃsādīhi ruppanaṃ ḍaṃsamakkhikādibahulesu padesesu pākaṭaṃ. Ettha ca ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Makasāti makasāva. Vātāti kucchivātapiṭṭhivātādivasena veditabbā. Sarīrasmiñhi vātarogo uppajjitvā hatthapādapiṭṭhiādīni bhindati, kāṇaṃ karoti, khujjaṃ karoti, pīṭhasappiṃ karoti. Ātapoti sūriyātapo. Tena ruppanaṃ marukantārādīsu pākaṭaṃ. Ekā kira itthī marukantāre rattiṃ satthato ohīnā divā sūriye uggacchante vālikāya tappamānāya pāde ṭhapetuṃ asakkontī sīsato pacchiṃ otāretvā akkami. Kamena pacchiyā uṇhābhitattāya ṭhātuṃ asakkontī tassā upari sāṭakaṃ ṭhapetvā akkami. Tasmimpi santatte attano aṅkena gahitaputtakaṃ adhomukhaṃ nipajjāpetvā kandantaṃyeva akkamitvā saddhiṃ tena tasmiṃyeva ṭhāne uṇhābhitattā kālamakāsi.

การแปรปรวนเพราะเหลือบเป็นต้น ปรากฏชัดในประเทศที่ชุกชุมด้วยเหลือบและริ้นเป็นต้น ในบทนี้ คำว่า "ฑํส" ได้แก่ แมลงวันสีเหลือง คำว่า "มกส" ได้แก่ ยุงนั่นเอง คำว่า "วาต" พึงทราบโดยนัยแห่งลมในท้องและลมในหลังเป็นต้น จริงอยู่ โรคลมเกิดขึ้นในสรีระแล้ว ย่อมทำลายมือ เท้า และหลังเป็นต้น ทำให้ตาบอด ทำให้ค่อม ทำให้เป็นง่อย คำว่า "อาตป" ได้แก่ แดด การแปรปรวนเพราะแดดนั้น ปรากฏชัดในทางกันดารที่ไม่มีน้ำเป็นต้น ได้ยินว่า หญิงคนหนึ่งพลัดจากกองเกวียนในเวลากลางคืนในทางกันดารที่ไม่มีน้ำ ในเวลากลางวัน เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้น เมื่อทรายร้อน ไม่สามารถจะวางเท้าลงได้ จึงลดตะกร้าจากศีรษะลงแล้วเหยียบ โดยลำดับ เมื่อตะกร้าร้อนจัด ไม่สามารถจะยืนอยู่ได้ จึงวางผ้าสาฎกไว้บนตะกร้านั้นแล้วเหยียบ แม้เมื่อผ้านั้นร้อน นางก็ให้บุตรน้อยที่ตนอุ้มมาด้วยสะเอวนอนคว่ำหน้าลง แล้วเหยียบลงไปทั้งที่บุตรกำลังร้องไห้อยู่ นางพร้อมกับบุตรนั้น ได้ทำกาละในที่นั้นเอง เพราะถูกความร้อนแผดเผา

Sarīsapāti ye keci dīghajātikā sarantā gacchanti. Tesaṃ samphassena ruppanaṃ āsīvisadaṭṭhakādīnaṃ vasena veditabbaṃ. Iti bhagavatā yāni imāni sāmaññapaccattavasena dhammānaṃ dve lakkhaṇāni, tesu rūpakkhandhassa tāva paccattalakkhaṇaṃ dassitaṃ. Rūpakkhandhasseva hi etaṃ, na vedanādīnaṃ, tasmā paccattalakkhaṇanti vuccati. Aniccadukkhānattalakkhaṇaṃ pana vedanādīnampi hoti, tasmā taṃ sāmaññalakkhaṇanti vuccati.

สัตว์เลื้อยคลานคือ สัตว์จำพวกมีลำตัวยาวเหล่าใดเหล่าหนึ่ง เลื้อยคลานไป. ความแปรปรวนเพราะการสัมผัสของสัตว์เหล่านั้น พึงทราบโดยนัยแห่งการถูกงูพิษกัดเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปัจจัตตลักษณะของรูปขันธ์ก่อน ในบรรดาลักษณะ ๒ อย่างของธรรมทั้งหลาย โดยสามัญลักษณะและปัจจัตตลักษณะ. จริงอยู่ ลักษณะนี้เป็นของรูปขันธ์เท่านั้น ไม่ใช่ของเวทนาเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า ปัจจัตตลักษณะ. ส่วนอนิจจลักษณะ ทุกขลักษณะ และอนัตตลักษณะ ย่อมมีแม้แก่เวทนาเป็นต้น เพราะฉะนั้น ลักษณะนั้นจึงเรียกว่า สามัญลักษณะ.

Kiñca, bhikkhave, vedanaṃ vadethātiādīsu purimasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Yaṃ pana purimena asadisaṃ, tassāyaṃ vibhāvanā – sukhampi vedayatīti sukhaṃ ārammaṇaṃ vedeti anubhavati. Parato padadvayepi eseva nayo. Kathaṃ panetaṃ ārammaṇaṃ sukhaṃ dukkhaṃ adukkhamasukhaṃ nāma jātanti? Sukhādīnaṃ paccayato. Svāyamattho ‘‘yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’’nti imasmiṃ mahālisutte (saṃ. ni. 3.60) āgatoyeva. Vedayatīti ettha ca vedanāva vedayati, na añño satto vā puggalo vā. Vedanā hi vedayitalakkhaṇā, tasmā vatthārammaṇaṃ paṭicca vedanāva vedayatīti. Evamidha bhagavā vedanāyapi paccattalakkhaṇameva bhājetvā dassesi.

ในคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เธอทั้งหลายพึงกล่าวเวทนาว่ากระไร" พึงทราบความที่เหมือนกับที่กล่าวไว้ก่อนตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ส่วนข้อความใดที่ไม่เหมือนกับที่กล่าวไว้ก่อน นี้เป็นการอธิบายความข้อนั้น – คำว่า "ย่อมเสวยแม้ซึ่งสุข" ความว่า ย่อมเสวย คือ ย่อมประสบอารมณ์ที่น่าปรารถนา. แม้ในสองบทถัดไป ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ถามว่า ก็อารมณ์นี้เกิดขึ้นชื่อว่าสุข ทุกข์ อทุกขมสุข ได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะเป็นปัจจัยแห่งสุขเป็นต้น. เนื้อความนั้นมาแล้วนั่นเทียวในมหาลิสูตรนี้ว่า "ดูก่อนมหาลิ ก็เพราะเหตุที่รูปเป็นสุข เนื่องกับสุข หยั่งลงสู่สุข". และในคำว่า "ย่อมเสวย" นี้ เวทนานั่นแหละย่อมเสวย ไม่ใช่สัตว์อื่นหรือบุคคลอื่น. จริงอยู่ เวทนามีการเสวยอารมณ์เป็นลักษณะ เพราะฉะนั้น อาศัยวัตถุและอารมณ์ เวทนานั่นแหละย่อมเสวย. ในเวทนานิทเทสนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปัจจัตตลักษณะของเวทนาเท่านั้นอย่างนี้.

Nīlampi sañjānātīti nīlapupphe vā vatthe vā parikammaṃ katvā upacāraṃ vā appanaṃ vā pāpento sañjānāti. Ayañhi saññā nāma parikammasaññāpi upacārasaññāpi appanāsaññāpi vaṭṭati, nīlaṃ nīlanti uppajjanasaññāpi vaṭṭatiyeva. Pītakādīsupi eseva nayo. Idhāpi bhagavā sañjānanalakkhaṇāya saññāya paccattalakkhaṇameva bhājetvā dassesi.

คำว่า "ย่อมจำได้แม้ซึ่งสีเขียว" ความว่า บุคคลทำบริกรรมในดอกไม้สีเขียวหรือในผ้าสีเขียวแล้ว ให้ถึงอุปจารสมาธิหรืออัปปนาสมาธิ ย่อมจำได้. จริงอยู่ สัญญานี้เป็นได้ทั้งบริกรรมสัญญา อุปจารสัญญา และอัปปนาสัญญา, แม้สัญญาที่เกิดขึ้นว่า "สีเขียว สีเขียว" ก็ย่อมเป็นได้เหมือนกัน. แม้ในสีเหลืองเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. แม้ในสัญญานิทเทสนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปัจจัตตลักษณะของสัญญาอันมีลักษณะคือการจำได้เท่านั้น.

Rūpaṃ rūpattāya saṅkhatamabhisaṅkharontīti yathā yāgumeva yāguttāya, pūvameva pūvattāya pacati nāma, evaṃ paccayehi samāgantvā katabhāvena saṅkhatanti laddhanāmaṃ rūpameva rūpattāya yathā abhisaṅkhataṃ rūpaṃ nāma hoti, tathattāya rūpabhāvāya abhisaṅkharoti āyūhati sampiṇḍeti, nipphādetīti attho. Vedanādīsupi eseva nayo. Ayaṃ panettha saṅkhepo – attanā saha jāyamānaṃ rūpaṃ sampayutte ca vedanādayo dhamme abhisaṅkharoti nibbattetīti. Idhāpi bhagavā cetayitalakkhaṇassa saṅkhārassa paccattalakkhaṇameva bhājetvā dassesi.

คำว่า "ย่อมปรุงแต่งสังขตะคือรูปเพื่อความเป็นรูป" ความว่า เหมือนบุคคลย่อมหุงข้าวต้มเพื่อความเป็นข้าวต้ม หุงขนมเพื่อความเป็นขนม ฉันใด, ฉันนั้น ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันปรุงแต่งรูปอันได้ชื่อว่าสังขตะเพราะความเป็นสิ่งที่ปัจจัยทำขึ้น เพื่อความเป็นรูป คือ เพื่อความเป็นรูปที่ถูกปรุงแต่งแล้วอย่างนั้น, คือ พยายาม รวบรวม ทำให้สำเร็จ. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. นี้เป็นใจความย่อในเรื่องนี้ – สังขารย่อมปรุงแต่ง คือ ทำให้รูปที่เกิดพร้อมกับตน และธรรมทั้งหลายมีเวทนาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเกิดขึ้น. แม้ในสังขารขันธนิทเทสนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปัจจัตตลักษณะของสังขารอันมีเจตนาเป็นลักษณะเท่านั้น.

Ambilampi vijānātīti ambaambāṭakamātuluṅgādiambilaṃ ‘‘ambila’’nti vijānāti. Eseva nayo sabbapadesu. Api cettha tittakanti nimbapaṭolādinānappakāraṃ kaṭukanti pippalimaricādinānappakāraṃ. Madhuranti sappiphāṇitādinānappakāraṃ. Khārikanti vātiṅgaṇanāḷikera caturassavallivettaṅkurādinānappakāraṃ. Akhārikanti yaṃ vā taṃ vā phalajātaṃ kārapaṇṇādimissakapaṇṇaṃ. Loṇikanti loṇayāguloṇamacchaloṇabhattādinānappakāraṃ. Aloṇikantialoṇayāgualoṇamacchaaloṇabhattādinānappakāraṃ. Tasmā viññāṇanti vuccatīti yasmā imaṃ ambilādibhedaṃ aññamaññavisiṭṭhena ambilādibhāvena jānāti, tasmā viññāṇanti vuccatīti. Evamidhāpi bhagavā vijānanalakkhaṇassa viññāṇassa paccattalakkhaṇameva bhājetvā dassesi.

คำว่า "ย่อมรู้แจ้งแม้ซึ่งรสเปรี้ยว" ความว่า ย่อมรู้แจ้งของเปรี้ยวมีมะม่วง มะกอก และส้มโอเป็นต้นว่า "เปรี้ยว". นัยนี้เหมือนกันในทุกบท. อนึ่ง ในที่นี้ คำว่า รสขม ได้แก่ของมีรสขมชนิดต่างๆ มีสะเดาและบวบขมเป็นต้น. คำว่า รสเผ็ด ได้แก่ของมีรสเผ็ดชนิดต่างๆ มีดีปลีและพริกไทยเป็นต้น. คำว่า รสหวาน ได้แก่ของมีรสหวานชนิดต่างๆ มีเนยใสและน้ำอ้อยเป็นต้น. คำว่า รสฝาด ได้แก่ของมีรสฝาดชนิดต่างๆ มีมะเขือ มะพร้าว ถั่วสี่มุม และหน่อหวายเป็นต้น. คำว่า รสไม่ฝาด ได้แก่ผลไม้หรือใบไม้ชนิดใดชนิดหนึ่งที่เจือปนกัน มีใบกะเพราเป็นต้น. คำว่า รสเค็ม ได้แก่ของมีรสเค็มชนิดต่างๆ มีข้าวต้มเค็ม ปลาเค็ม และข้าวเค็มเป็นต้น. คำว่า รสไม่เค็ม ได้แก่ของมีรสไม่เค็มชนิดต่างๆ มีข้าวต้มไม่เค็ม ปลาไม่เค็ม และข้าวไม่เค็มเป็นต้น. ความว่า "เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าวิญญาณ" คือ เพราะว่าย่อมรู้ความแตกต่างแห่งรสมีรสเปรี้ยวเป็นต้นนี้ โดยความเป็นรสเปรี้ยวเป็นต้นที่แตกต่างกัน เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าวิญญาณ. แม้ในวิญญาณนิทเทสนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปัจจัตตลักษณะของวิญญาณอันมีลักษณะคือการรู้แจ้งเท่านั้นอย่างนี้.

Yasmā pana ārammaṇassa ākārasaṇṭhānagahaṇavasena saññā pākaṭā hoti, tasmā sā cakkhudvāre vibhattā. Yasmā vināpi ākārasaṇṭhānā ārammaṇassa paccattabhedagahaṇavasena viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā taṃ jivhādvāre vibhattaṃ. Imesaṃ pana saññāviññāṇapaññānaṃ asammohato sabhāvasallakkhaṇatthaṃ sañjānāti, vijānāti, pajānātīti ettha visesā veditabbā. Tattha upasaggamattameva viseso, jānātīti padaṃ pana aviseso. Tassapi jānanaṭṭhena viseso veditabbo. Saññā hi nīlādivasena ārammaṇasañjānanamattameva, aniccaṃ dukkhamanattāti lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Viññāṇaṃ nīlādivasena ārammaṇañceva jānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti, ussakkitvā pana maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Paññā nīlādivasena ārammaṇampi jānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvampi pāpeti.

ก็เพราะเหตุว่า สัญญาย่อมปรากฏชัดโดยการยึดถืออาการและสัณฐานของอารมณ์ เพราะฉะนั้น สัญญานั้นพระองค์จึงทรงจำแนกไว้ในจักขุทวาร. เพราะเหตุว่า แม้ไม่มีอาการและสัณฐาน วิญญาณย่อมปรากฏชัดโดยการยึดถือความแตกต่างเฉพาะตัวของอารมณ์ เพราะฉะนั้น วิญญาณนั้นพระองค์จึงทรงจำแนกไว้ในชิวหาทวาร. ก็เพื่อจะกำหนดรู้สภาวะของสัญญา วิญญาณ และปัญญาเหล่านี้โดยไม่หลง พึงทราบความแตกต่างในคำว่า สญฺชานาติ, วิชานาติ, ปชานาติ. ในคำเหล่านั้น มีความแตกต่างกันเพียงอุปสรรคเท่านั้น ส่วนบทว่า ชานาติ ไม่แตกต่างกัน. พึงทราบความแตกต่างแม้ของบทนั้นโดยความหมายว่ารู้. จริงอยู่ สัญญาเป็นเพียงการจำอารมณ์โดยความเป็นสีเขียวเป็นต้นเท่านั้น ไม่สามารถให้ถึงการแทงตลอดลักษณะว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาได้. วิญญาณย่อมรู้อารมณ์โดยความเป็นสีเขียวเป็นต้นด้วย และให้ถึงการแทงตลอดลักษณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย แต่ไม่สามารถยกขึ้นให้ถึงการปรากฏแห่งมรรคได้. ปัญญาย่อมรู้อารมณ์โดยความเป็นสีเขียวเป็นต้นด้วย ให้ถึงการแทงตลอดลักษณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย และยกขึ้นให้ถึงการปรากฏแห่งมรรคได้ด้วย.

Yathā hi heraññikaphalake kahāpaṇarāsimhi kate ajātabuddhidārako gāmikapuriso mahāheraññikoti tīsu janesu oloketvā ṭhitesu ajātabuddhidārako kahāpaṇānaṃ cittavicittacaturassamaṇḍalādibhāvameva jānāti, ‘‘idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammata’’nti na jānāti. Gāmikapuriso cittādibhāvañca jānāti, manussānaṃ upabhogaparibhogaratanasammatabhāvañca, ‘‘ayaṃ kūṭo, ayaṃ cheko, ayaṃ karaṭo, ayaṃ saṇho’’ti na jānāti. Mahāheraññiko cittādibhāvampi ratanasammatabhāvampi kūṭādibhāvampi jānāti. Jānanto ca pana rūpaṃ disvāpi saddaṃ sutvāpi gandhaṃ ghāyitvāpi rasaṃ sāyitvāpi hatthena garulahubhāvaṃ upadhāretvāpi ‘‘asukagāme kato’’tipi jānāti, ‘‘asukanigame asukanagare asukapabbatacchāyāya asukanadītīre kato’’tipi, ‘‘asukācariyena kato’’tipi jānāti. Evameva saññā ajātabuddhidārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇamattameva jānāti. Viññāṇaṃ gāmikapurisassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇampi jānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti. Paññā mahāheraññikassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇampi jānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvampi pāpeti.

เปรียบเหมือนบนแผ่นกระดานของคนแลกเงิน เมื่อกองกษาปณ์ถูกวางไว้ ในบรรดาคนสามคน คือ เด็กผู้ยังไม่มีความรู้ ชาวบ้าน และนายพรานเงินผู้ยิ่งใหญ่ ที่ยืนมองดูอยู่ เด็กผู้ยังไม่มีความรู้ย่อมรู้เพียงความเป็นของแปลกๆ วิจิตร เป็นสี่เหลี่ยม เป็นวงกลม เป็นต้น ของกษาปณ์ทั้งหลายเท่านั้น แต่ไม่รู้ว่า "สิ่งนี้เป็นสิ่งที่มนุษย์ใช้สอยบริโภค เป็นของที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ" ส่วนชาวบ้านย่อมรู้ทั้งความเป็นของแปลกๆ เป็นต้น และรู้ทั้งความเป็นของที่มนุษย์ใช้สอยบริโภค เป็นของที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ แต่ไม่รู้ว่า "อันนี้เป็นของปลอม อันนี้เป็นของแท้ อันนี้หยาบ อันนี้ละเอียด" ส่วนนายพรานเงินผู้ยิ่งใหญ่ย่อมรู้ทั้งความเป็นของแปลกๆ เป็นต้น ทั้งความเป็นของที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ และทั้งความเป็นของปลอมเป็นต้น อนึ่ง เมื่อรู้อยู่ แม้เห็นรูป แม้ฟังเสียง แม้ดมกลิ่น แม้ลิ้มรส แม้กำหนดความเป็นของหนักของเบาด้วยมือ ก็ย่อมรู้ว่า "ทำในบ้านโน้น" บ้าง ย่อมรู้ว่า "ทำในนิคมโน้น ในเมืองโน้น ที่เงาเขาโน้น ที่ฝั่งแม่น้ำโน้น" บ้าง และย่อมรู้ว่า "อาจารย์โน้นทำ" บ้าง ฉันนั้นเหมือนกัน สัญญาเปรียบเหมือนการเห็นกษาปณ์ของเด็กผู้ยังไม่มีความรู้ ย่อมรู้เพียงแค่อารมณ์โดยความเป็นของเขียวเป็นต้นเท่านั้น วิญญาณเปรียบเหมือนการเห็นกษาปณ์ของชาวบ้าน ย่อมรู้ทั้งอารมณ์โดยความเป็นของเขียวเป็นต้น และย่อมยังการแทงตลอดลักษณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นให้ถึง ปัญญานั้นเปรียบเหมือนการเห็นกษาปณ์ของนายพรานเงินผู้ยิ่งใหญ่ ย่อมรู้ทั้งอารมณ์โดยความเป็นของเขียวเป็นต้น ย่อมยังการแทงตลอดลักษณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นให้ถึง และยกขึ้นแล้ว ย่อมยังการปรากฏแห่งมรรคให้ถึงด้วย

So pana nesaṃ viseso duppaṭivijjho. Tenāha āyasmā nāgaseno –

อนึ่ง ความแตกต่างของธรรมเหล่านั้นเป็นสิ่งที่แทงตลอดได้ยาก เพราะเหตุนั้น พระนาคเสนผู้มีอายุจึงกล่าวว่า –

‘‘Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā katanti. Kiṃ, bhante nāgasena, bhagavatā dukkaraṃ katanti? Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kataṃ, imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe vattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ ‘ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ citta’’’nti (mi. pa. 2.7.16).

"มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยาก" (พระเจ้ามิลินท์ตรัสถามว่า) "ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยากอะไร" (พระนาคเสนทูลตอบว่า) "มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยาก คือ การที่พระองค์ทรงจำแนกธรรมทั้งหลายที่เป็นอรูป คือ จิตและเจตสิกเหล่านี้ ซึ่งเป็นไปในอารมณ์เดียวกันไว้ว่า 'นี้คือผัสสะ, นี้คือเวทนา, นี้คือสัญญา, นี้คือเจตนา, นี้คือจิต'"

Yathā hi tilatelaṃ sāsapatelaṃ madhukatelaṃ eraṇḍakatelaṃ vasātelanti imāni pañca telāni ekacāṭiyaṃ pakkhipitvā divasaṃ yamakamanthe hi manthetvā tato ‘‘idaṃ tilatelaṃ, idaṃ sāsapatela’’nti ekekassa pāṭiyekkaṃ uddharaṇaṃ nāma dukkaraṃ, idaṃ tato dukkarataraṃ. Bhagavā pana sabbaññutaññāṇassa suppaṭividdhattā dhammissaro dhammarājā imesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe vattamānānaṃ vavatthānaṃ akāsi. Pañcannaṃ mahānadīnaṃ samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne ‘‘idaṃ gaṅgāya udakaṃ, idaṃ yamunāyā’’ti evaṃ pāṭiyekkaṃ udakuddharaṇenāpi ayamattho veditabbo.

เปรียบเหมือนการนำน้ำมัน ๕ ชนิด คือ น้ำมันงา น้ำมันเมล็ดผักกาด น้ำมันมะทราง น้ำมันละหุ่ง และน้ำมันเปลว ใส่ลงในหม้อใบเดียวกัน แล้วกวนด้วยไม้กวนคู่ตลอดทั้งวัน จากนั้น การจะตักแยกออกมาทีละอย่างๆ ว่า "นี่น้ำมันงา, นี่น้ำมันเมล็ดผักกาด" ชื่อว่าเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก การจำแนกธรรมนี้ทำได้ยากยิ่งกว่านั้น ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะทรงแทงตลอดดีแล้วด้วยพระสัพพัญญุตญาณ ทรงเป็นใหญ่ในธรรม เป็นธรรมราชา ได้ทรงกระทำการจำแนกธรรมทั้งหลายที่เป็นอรูปเหล่านี้ ซึ่งเป็นไปในอารมณ์เดียวกัน เนื้อความนี้พึงทราบได้แม้ด้วยอุปมาแห่งการตักน้ำแยกออกมาทีละอย่างๆ ณ ที่ที่แม่น้ำใหญ่ ๕ สายไหลลงสู่สมุทร ว่า "นี่น้ำของแม่น้ำคงคา, นี่น้ำของแม่น้ำยมุนา" ฉันนั้น

Iti paṭhamapabbena suññataṃ, dutiyena suññatālakkhaṇanti dvīhi pabbehi anattalakkhaṇaṃ kathetvā idāni dukkhalakkhaṇaṃ dassetuṃ tatra, bhikkhavetiādimāha. Tattha khajjāmīti na rūpaṃ sunakho viya maṃsaṃ luñcitvā luñcitvā khādati, yathā pana kiliṭṭhavatthanivattho tatonidānaṃ pīḷaṃ sandhāya ‘‘khādati maṃ vattha’’nti bhaṇati, evamidampi pīḷaṃ uppādentaṃ khādati nāmāti veditabbaṃ. Paṭipanno hotīti sīlaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggā paṭipanno hoti. Yo panettha balavañāṇo tikkhabuddhi ñāṇuttaro yogāvacaro padhānabhūmiyaṃ vāyamanto khāṇunā vā kaṇṭakena vā viddho āvudhena vā pahaṭo byagghādīhi vā gahetvā khajjamāno taṃ vedanaṃ abbohārikaṃ katvā mūlakammaṭṭhānaṃ sammasanto arahattameva gaṇhāti, ayaṃ vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno nāma vuccati pītamallatthero viya kuṭumbiyaputtamahātissatthero viya vattaniaṭaviyaṃ tiṃsamattānaṃ bhikkhūnaṃ aññataro byagghamukhe nipannabhikkhu viya kaṇṭakena viddhatthero viya ca.

ด้วยประการฉะนี้ ครั้นตรัสอนัตตลักษณะด้วยสองบรรพ คือ ด้วยบรรพแรกทรงแสดงสุญญตา ด้วยบรรพที่สองทรงแสดงสุญญตลักษณะแล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงทุกขลักษณะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมเหล่านั้น..." ในคำเหล่านั้น คำว่า "เราถูกกัดกิน" นั้น รูปไม่ได้กัดกินโดยการฉีกเนื้อออกๆ เหมือนสุนัข แต่เปรียบเหมือนผู้ที่นุ่งห่มผ้าเศร้าหมอง อาศัยความบีบคั้นอันมีผ้านั้นเป็นเหตุ ย่อมกล่าวว่า "ผ้ากัดกินเรา" ฉันใด รูปนี้ก็ฉันนั้น เมื่อทำให้เกิดความบีบคั้นขึ้น ชื่อว่ากัดกิน พึงทราบอย่างนี้ คำว่า "เป็นผู้ปฏิบัติแล้ว" คือ เป็นผู้ปฏิบัติแล้วตั้งแต่ศีลเป็นต้นไปจนถึงอรหัตตมรรค ในบรรดาผู้ปฏิบัติเหล่านั้น พระโยคาวจรใดมีญาณอันมีกำลัง มีปัญญาเฉียบแหลม มีญาณยอดเยี่ยม พากเพียรอยู่ในภูมิแห่งความเพียร ถูกตอหรือหนามตำ หรือถูกอาวุธประหาร หรือถูกสัตว์ร้ายมีเสือเป็นต้นจับกัดกินอยู่ กระทำเวทนานั้นให้เป็นสิ่งที่ไม่ควรใส่ใจ พิจารณาอยู่ซึ่งมูลกรรมฐาน ย่อมบรรลุอรหัตตผลนั่นเทียว ท่านผู้นี้เรียกว่า เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับในเวทนา เหมือนพระปีตมัลลเถระ เหมือนพระมหาติสสเถระผู้เป็นบุตรของคฤหบดี เหมือนภิกษุรูปหนึ่งในบรรดาภิกษุประมาณ ๓๐ รูป ผู้นอนอยู่ในปากเสือในป่ารกชัฏ และเหมือนพระเถระผู้ถูกหนามตำ

Dvādasasu kira bhikkhūsu ghaṇṭiṃ paharitvā araññe padhānamanuyuñjantesu eko sūriye atthaṅgatamatteyeva ghaṇṭiṃ paharitvā caṅkamaṃ oruyha caṅkamanto tiriyaṃ nimmathento tiṇapaṭicchannaṃ kaṇṭakaṃ akkami. Kaṇṭako piṭṭhipādena nikkhanto. Tattaphālena vinividdhakālo viya vedanā vattati. Thero cintesi – ‘‘kiṃ imaṃ kaṇṭakaṃ uddharāmi, udāhu pakatiyā vijjhitvā ṭhitakaṇṭaka’’nti? Tassa evamahosi – ‘‘iminā kaṇṭakena viddhattā nirayādīsu bhayaṃ nāma natthi, pakatiyā vijjhitvā ṭhitakaṇṭakaṃyevā’’ti. So taṃ vedanaṃ abbohārikaṃ katvā sabbarattiṃ caṅkamitvā vibhātāya rattiyā aññassa saññaṃ adāsi. So āgantvā ‘‘kiṃ, bhante’’ti pucchi? ‘‘Kaṇṭakenamhi, āvuso, viddho’’ti. ‘‘Kāya velāya, bhante’’ti? ‘‘Sāyameva, āvuso’’ti. ‘‘Kasmā na amhe pakkosittha, kaṇṭakaṃ uddharitvā tattha telampi siñceyyāmā’’ti? ‘‘Pakatiyā vijjhitvā ṭhitakaṇṭakameva uddharituṃ vāyamimhā, āvuso’’ti. ‘‘Sakkuṇittha, bhante, uddharitu’’nti. ‘‘Ekadesamattena me, āvuso, uddhaṭo’’ti. Sesavatthūni dīghamajjhimaṭṭhakathāsu (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106) satipaṭṭhānasuttaniddese vitthāritāneva.

ได้ยินว่า ในบรรดาภิกษุ ๑๒ รูป เมื่อตีระฆังแล้วบำเพ็ญเพียรอยู่ในป่า ภิกษุรูปหนึ่งพอพระอาทิตย์ตกดินเท่านั้น ก็ตีระฆังแล้วลงสู่ที่จงกรม ขณะจงกรมอยู่ ได้กวาดเท้าไปด้านข้าง เหยียบหนามที่หญ้าปกคลุมไว้ หนามได้ทะลุออกทางหลังเท้า เวทนาเกิดขึ้นประดุจถูกหลาวที่ร้อนแทง พระเถระคิดว่า “เราจะถอนหนามนี้ดี หรือว่าจะถอนหนามคือกิเลสที่แทงอยู่เป็นปกติ” ท่านได้มีความคิดดังนี้ว่า “เพราะถูกหนามนี้แทง ภัยในนรกเป็นต้นย่อมไม่มี (เราจะถอน) หนามที่แทงอยู่เป็นปกตินั่นเทียว” ท่านทำเวทนานั้นให้เป็นสิ่งไม่ควรใส่ใจ แล้วจงกรมตลอดคืน ครั้นราตรีสว่างแล้ว ได้ให้สัญญาณแก่ภิกษุอีกรูปหนึ่ง ภิกษุรูปนั้นมาแล้วถามว่า “ท่านขอรับ มีอะไรหรือ” (พระเถระตอบว่า) “อาวุโส เราถูกหนามตำ” (ภิกษุนั้นถามว่า) “เวลาไหนขอรับ ท่าน” (พระเถระตอบว่า) “ตอนเย็นนั่นแหละ อาวุโส” (ภิกษุนั้นถามว่า) “ทำไมท่านไม่เรียกพวกกระผมเล่า พวกกระผมจะได้ถอนหนามออกแล้วหยอดน้ำมันที่แผลนั้น” (พระเถระตอบว่า) “อาวุโส เราพยายามเพื่อจะถอนหนามที่แทงอยู่เป็นปกตินั่นเทียว” (ภิกษุนั้นถามว่า) “ท่านขอรับ ท่านสามารถถอนได้หรือไม่” (พระเถระตอบว่า) “อาวุโส เราถอนได้แล้วเพียงส่วนหนึ่ง” เรื่องที่เหลือมีอยู่โดยพิสดารแล้วในสติปัฏฐานสูตรนิทเทส ในอรรถกถาทีฆนิกายและมัชฌิมนิกาย (ที. นิก. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓; ม. นิก. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖)

Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhaveti kasmā āraddhaṃ? Imasmiṃ pabbe dukkhalakkhaṇameva kathitaṃ, na aniccalakkhaṇaṃ. Taṃ dassetuṃ idamāraddhaṃ. Tīṇi lakkhaṇāni samodhānetvā dassetumpi āraddhameva. Apacināti no ācinātīti vaṭṭaṃ vināseti, neva cināti. Pajahati na upādiyatīti tadeva vissajjeti, na gaṇhāti. Visineti na ussinetīti vikirati na sampiṇḍeti. Vidhūpeti na sandhūpetīti nibbāpeti na jālāpeti.

พระผู้มีพระภาคทรงปรารภคำว่า “ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน) เพราะเหตุไร? (ตอบว่า) ในบรรพนี้ ทรงตรัสเฉพาะทุกขลักษณะเท่านั้น ไม่ได้ตรัสอนิจจลักษณะ ทรงปรารภบรรพนี้เพื่อทรงแสดงอนิจจลักษณะนั้น ก็หรือว่า ทรงปรารภเพื่อทรงรวบรวมแสดงลักษณะทั้งสามนั่นเอง. บทว่า “อปจินาติ โน อาจินาติ” (ย่อมไม่สั่งสม คือ ย่อมไม่พอกพูน) ความว่า ย่อมทำลายวัฏฏะ ไม่พอกพูนเลย. บทว่า “ปชหติ น อุปาทิยติ” (ย่อมละ คือ ย่อมไม่ยึดมั่น) ความว่า ย่อมสละวัฏฏะนั้นนั่นเทียว ไม่ยึดถือ. บทว่า “วิสิเนติ น อุสฺสิเนติ” (ย่อมให้สลายไป คือ ย่อมไม่ก่อขึ้น) ความว่า ย่อมกำจัดไป ไม่รวบรวมไว้. บทว่า “วิธูเปติ น สนฺธูเปติ” (ย่อมให้มอดไป คือ ย่อมไม่ให้โพลงขึ้น) ความว่า ย่อมดับกองไฟคือวัฏฏะ ๓ ไม่ทำให้ลุกโพลง.

Evaṃ passaṃ, bhikkhaveti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Vaṭṭaṃ vināsetvā ṭhitaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassessāmīti āraddhaṃ. Ettakena vā ṭhānena vipassanā kathitā, idāni saha vipassanāya cattāro magge dassetuṃ idaṃ āraddhaṃ. Atha vā ettakena ṭhānena paṭhamamaggo kathito, idāni saha vipassanāya tayo magge dassetuṃ idamāraddhaṃ. Ettakena vā ṭhānena tīṇi maggāni kathitāni, idāni saha vipassanāya arahattamaggaṃ dassetumpi idaṃ āraddhameva.

พระผู้มีพระภาคทรงปรารภคำว่า “เอวํ ปสฺสํ ภิกฺขเว” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้) นี้ เพราะเหตุไร? (ตอบว่า) ทรงปรารภด้วยทรงดำริว่า “เราจักแสดงพระมหาขีณาสพผู้ดำรงอยู่โดยทำลายวัฏฏะแล้ว” อีกอย่างหนึ่ง ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ ทรงตรัสวิปัสสนาแล้ว บัดนี้ ทรงปรารภคำนี้เพื่อทรงแสดงมรรค ๔ พร้อมกับวิปัสสนา. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ ทรงตรัสปฐมมรรคแล้ว บัดนี้ ทรงปรารภคำนี้เพื่อทรงแสดงมรรค ๓ (เบื้องสูง) พร้อมกับวิปัสสนา. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ ทรงตรัสมรรค ๓ แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภคำนี้เพื่อทรงแสดงอรหัตตมรรคพร้อมกับวิปัสสนานั่นเอง.

Sapajāpatikāti saddhiṃ pajāpatinā devarājena. Ārakāva namassantīti dūratova namassanti, dūrepi ṭhitaṃ namassantiyeva āyasmantaṃ nītattheraṃ viya.

บทว่า “สปชาปติกา” ความว่า พร้อมกับท้าวปชาบดีเทวราช. บทว่า “อารกาว นมสฺสนฺติ” ความว่า ย่อมนอบน้อมแต่ไกลทีเดียว คือ ย่อมนอบน้อม (พระขีณาสพ) ผู้แม้ดำรงอยู่ไกลนั่นเทียว เหมือน (นอบน้อม) ท่านพระนีตเถระ.

Thero kira pupphacchaḍḍakakulato nikkhamma pabbajito, khuraggeyeva arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘ahaṃ ajjeva pabbajito ajjeva me pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pattaṃ, catupaccayasantosabhāvanārāmamaṇḍitaṃ mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ pūressāmī’’ti. So paṃsukūlatthāya sāvatthiṃ pavisitvā coḷakaṃ pariyesanto vicari. Atheko mahābrahmā samāpattito vuṭṭhāya manussapathaṃ olokento theraṃ disvā – ‘‘ajjeva pabbajitvā ajjeva khuragge arahattaṃ patvā mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ pūretuṃ coḷakaṃ pariyesatī’’ti añjaliṃ paggayha namassamāno aṭṭhāsi. Tamañño mahābrahmā disvā ‘‘kaṃ namassasī’’ti? Pucchi. Nītattheraṃ namassāmīti. Kiṃ kāraṇāti? Ajjeva pabbajitvā ajjeva khuragge arahattaṃ patvā mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ pūretuṃ coḷakaṃ pariyesatīti. Sopi naṃ namassamāno aṭṭhāsi. Athañño, athaññoti sattasatā mahābrahmāno namassamānā aṭṭhaṃsu. Tena vuttaṃ –

ได้ยินว่า พระเถระออกจากตระกูลคนเทดอกไม้แล้วบวช บรรลุพระอรหัตที่ปลายมีดโกนนั่นเทียว แล้วคิดว่า “เราบวชในวันนี้เอง กิจแห่งบรรพชิตของเราก็ถึงที่สุดในวันนี้เอง เราจักบำเพ็ญมหาอริยวงศ์ปฏิปทา อันประดับด้วยความสันโดษในปัจจัย ๔ และความยินดีในภาวนาให้บริบูรณ์” ท่านจึงเข้าไปยังกรุงสาวัตถีเพื่อแสวงหาผ้าบังสุกุล เที่ยวแสวงหาผ้าเก่าอยู่. ครั้งนั้น ท้าวมหาพรหมองค์หนึ่งออกจากสมาบัติแล้วแลดูทางของมนุษย์ เห็นพระเถระแล้ว (คิดว่า) “ท่านบวชในวันนี้เอง บรรลุพระอรหัตที่ปลายมีดโกนในวันนี้เอง กำลังแสวงหาผ้าเก่าเพื่อบำเพ็ญมหาอริยวงศ์ปฏิปทาให้บริบูรณ์” จึงประคองอัญชลีนอบน้อมอยู่ ได้ยืนอยู่. ท้าวมหาพรหมอีกองค์หนึ่งเห็นท้าวมหาพรหมนั้นแล้วถามว่า “ท่านนอบน้อมใคร” (ตอบว่า) “เรานอบน้อมพระนีตเถระ” (ถามว่า) “เพราะเหตุไร” (ตอบว่า) “เพราะท่านบวชในวันนี้เอง บรรลุพระอรหัตที่ปลายมีดโกนในวันนี้เอง กำลังแสวงหาผ้าเก่าเพื่อบำเพ็ญมหาอริยวงศ์ปฏิปทาให้บริบูรณ์” แม้ท้าวมหาพรหมองค์นั้นก็นอบน้อมท่านอยู่ ได้ยืนอยู่. แล้วองค์อื่นอีก องค์อื่นอีก โดยลำดับ ท้าวมหาพรหม ๗๐๐ องค์ ได้ยืนนอบน้อมอยู่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า –

‘‘Tā devatā sattasatā uḷārā,

Brahmā vimānā abhinikkhamitvā;

Nītaṃ namassanti pasannacittā,

‘Khīṇāsavo gaṇhati paṃsukūlaṃ’’’.

“เทพเจ้าผู้ประเสริฐ ๗๐๐ องค์เหล่านั้น ออกจากพรหมวิมานแล้ว มีจิตเลื่อมใส นอบน้อมพระนีตเถระ (ด้วยคิดว่า) ‘พระขีณาสพกำลังแสวงหาผ้าบังสุกุล’”

‘‘Tā devatā sattasatā uḷārā,

Brahmā vimānā abhinikkhamitvā;

Nītaṃ namassanti pasannacittā,

‘Khīṇāsavo kayirati paṃsukūlaṃ’’’.

“เทพเจ้าผู้ประเสริฐ ๗๐๐ องค์เหล่านั้น ออกจากพรหมวิมานแล้ว มีจิตเลื่อมใส นอบน้อมพระนีตเถระ (ด้วยคิดว่า) ‘พระขีณาสพกำลังทำผ้าบังสุกุล’”

‘‘‘Khīṇāsavo dhovati paṃsukūlaṃ’;

‘Khīṇāsavo rajati paṃsukūlaṃ’;

‘Khīṇāsavo pārupati paṃsakūla’’’nti.

“‘พระขีณาสพกำลังซักผ้าบังสุกุล’ ‘พระขีณาสพกำลังย้อมผ้าบังสุกุล’ ‘พระขีณาสพกำลังนุ่งห่มผ้าบังสุกุล’”

Iti bhagavā imasmiṃ sutte desanaṃ tīhi bhavehi vinivattetvā arahattassa kūṭaṃ gaṇhi. Desanāpariyosāne pañcasatā bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu. Sattamaṃ.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมุนเวียนพระธรรมเทศนาในพระสูตรนี้ด้วยภพ ๓ แล้วทรงถือเอายอดคือพระอรหัต. ในกาลจบเทศนา ภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัตแล้ว. (สูตรที่ ๗) จบ.

8. Piṇḍolyasuttavaṇṇanā

8. อรรถกถาปิณโฑลยสูตร

80. Aṭṭhame kismiñcideva pakaraṇeti kismiñcideva kāraṇe. Paṇāmetvāti nīharitvā. Kismiṃ pana kāraṇe ete bhagavatā paṇāmitāti? Ekasmiñhi antovasse bhagavā sāvatthiyaṃ vasitvā vutthavasso pavāretvā mahābhikkhusaṅghaparivāro sāvatthito nikkhamitvā janapadacārikaṃ caranto kapilavatthuṃ patvā nigrodhārāmaṃ pāvisi. Sakyarājāno ‘‘satthā āgato’’ti sutvā pacchābhatte kappiyāni telamadhuphāṇitādīni ceva pānakāni ca kājasatehi gāhāpetvā vihāraṃ gantvā saṅghassa niyyātetvā satthāraṃ vanditvā paṭisanthāraṃ karontā ekamante nisīdiṃsu. Satthā tesaṃ madhuradhammakathaṃ kathento nisīdi. Tasmiṃ khaṇe ekacce bhikkhū senāsanaṃ paṭijagganti, ekacce mañcapīṭhādīni paññāpenti, sāmaṇerā appaharitaṃ karonti. Bhājanīyaṭṭhāne sampattabhikkhūpi atthi, asampattabhikkhūpi atthi. Sampattā asampattānaṃ lābhaṃ gaṇhantā, ‘‘amhākaṃ detha, amhākaṃ ācariyassa detha upajjhāyassa dethā’’ti kathentā mahāsaddamakaṃsu. Satthā sutvā theraṃ pucchi ‘‘ke pana te, ānanda, uccāsaddā mahāsaddā kevaṭṭā maññe macchavilope’’ti? Thero etamatthaṃ ārocesi. Satthā sutvā ‘‘āmisahetu, ānanda, bhikkhū mahāsaddaṃ karontī’’ti āha. ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Ananucchavikaṃ, ānanda, appatirūpaṃ. Na hi mayā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni cīvarādihetu pāramiyo pūritā, nāpi ime bhikkhū cīvarādihetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, arahattahetu pabbajitvā anatthaṃ atthasadisaṃ asāraṃ sārasadisaṃ karonti, gacchānanda, te bhikkhū paṇāmehī’’ti.

80. ในสูตรที่ ๘ บทว่า กิสฺมิญฺจิเทว ปกรเณติ ความว่า ในเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า ปณาเมตฺวาติ ความว่า ทรงขับไล่แล้ว ถามว่า ก็พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่ภิกษุเหล่านี้ด้วยเหตุอะไร? ตอบว่า ความจริง ในพรรษาหนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงจำพรรษาในกรุงสาวัตถีแล้ว ทรงอยู่จำพรรษาแล้ว ทรงปวารณาแล้ว มีหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จออกจากกรุงสาวัตถีแล้ว เสด็จจาริกไปในชนบท เสด็จถึงกรุงกบิลพัสดุ์แล้ว เสด็จเข้าไปยังนิโครธาราม เหล่าเจ้าศากยะทรงสดับว่า "พระศาสดาเสด็จมาแล้ว" จึงในเวลาปัจฉาภัต ให้คนถือเอาของอันสมควรมีน้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้น และน้ำปานะทั้งหลายไปด้วยคานหามหลายร้อย เสด็จไปยังวิหารแล้ว ทรงถวายแก่สงฆ์แล้ว ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว ทรงกระทำการปฏิสันถาร ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระศาสดาประทับนั่งตรัสธรรมกถาอันไพเราะแก่เจ้าศากยะเหล่านั้น ในขณะนั้น ภิกษุบางพวกย่อมดูแลเสนาสนะ บางพวกย่อมปูลาดเตียง ตั่ง เป็นต้น สามเณรทั้งหลายย่อมทำความสะอาด ในสถานที่แจกของ แม้ภิกษุที่มาถึงแล้วก็มี แม้ภิกษุที่ยังมาไม่ถึงก็มี ภิกษุที่มาถึงแล้ว เมื่อจะรับส่วนลาภของภิกษุที่ยังมาไม่ถึง พลางกล่าวว่า "จงให้แก่พวกเรา จงให้แก่อาจารย์ของพวกเรา จงให้แก่อุปัชฌาย์ของพวกเรา" ได้กระทำเสียงดังอย่างยิ่ง พระศาสดาทรงสดับแล้ว จึงตรัสถามพระเถระว่า "ดูก่อนอานนท์ เสียงอึกทึกครึกโครมเหล่านั้นคือเสียงอะไรกันหนอ เราเข้าใจว่าเป็นเสียงของชาวประมงแย่งปลากัน" พระเถระได้กราบทูลเนื้อความนั้น พระศาสดาทรงสดับแล้ว ตรัสว่า "ดูก่อนอานนท์ ภิกษุทั้งหลายทำเสียงดังเพราะเหตุแห่งอามิส" (พระเถระทูลว่า) "ใช่ พระเจ้าข้า" (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ดูก่อนอานนท์ การกระทำนั้นไม่สมควร ไม่เหมาะสมเลย เพราะว่าเรามิได้บำเพ็ญบารมีทั้งหลายตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้น และภิกษุเหล่านี้ก็มิได้ออกจากเรือนบวชในอนาคาริยเพศเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้น บวชแล้วเพราะเหตุแห่งพระอรหัต (แต่) กลับกระทำสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์ให้เป็นเหมือนประโยชน์ กระทำสิ่งที่ไม่ใช่สาระให้เป็นเหมือนสาระ ดูก่อนอานนท์ เธอจงไปขับไล่ภิกษุเหล่านั้นเสีย"

Pubbaṇhasamayanti dutiyadivase pubbaṇhasamayaṃ. Beluvalaṭṭhikāya mūleti taruṇabeluvarukkhamūle. Pabāḷhoti pabāhito. Pavāḷhotipi pāṭho, pavāhitoti attho. Ubhayampi nīhaṭabhāvameva dīpeti. Siyā aññathattanti pasādaññathattaṃ vā bhāvaññathattaṃ vā bhaveyya. Kathaṃ? ‘‘Sammāsambuddhena mayaṃ lahuke kāraṇe paṇāmitā’’ti pasādaṃ mandaṃ karontānaṃ pasādaññathattaṃ nāma hoti. Saliṅgeneva titthāyatanaṃ pakkamantānaṃ bhāvaññathattaṃ nāma. Siyā vipariṇāmoti ettha pana ‘‘mayaṃ satthu ajjhāsayaṃ gaṇhituṃ sakkhissāmāti pabbajitā, naṃ gahetuṃ asakkontānaṃ kiṃ amhākaṃ pabbajjāyā’’ti? Sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattanaṃ vipariṇāmoti veditabbo. Vacchassāti khīrūpakavacchassa. Aññathattanti milāyanaaññathattaṃ. Khīrūpako hi vaccho mātu adassanena khīraṃ alabhanto milāyati kampati pavedhati. Vipariṇāmoti maraṇaṃ. So hi khīraṃ alabhamāno khīrapipāsāya sussanto patitvā marati.

บทว่า ปุพฺพณฺหสมยํ ความว่า ในเวลาเช้าแห่งวันที่สอง บทว่า เวฬุวลฏฺฐิกาย มูเลติ ความว่า ที่โคนต้นมะตูมหนุ่ม บทว่า ปฬาโฬฺหติ ความว่า ถูกขับไล่ไปแล้ว อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า ปวาโฬฺหติ ก็มี ความว่า ถูกนำไปแล้ว ทั้งสองบทแสดงถึงความเป็นผู้ถูกขับไล่ไปแล้วนั่นเอง บทว่า สิยา อญฺญถตฺตํ ความว่า พึงมีความเป็นอย่างอื่น คือ ความเลื่อมใสเป็นอย่างอื่น หรือภาวะเป็นอย่างอื่น อย่างไร? แก่ภิกษุผู้ทำความเลื่อมใสให้น้อยลงโดยคิดว่า "พวกเราถูกพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงขับไล่ด้วยเหตุเพียงเล็กน้อย" ชื่อว่ามีความเลื่อมใสเป็นอย่างอื่น แก่ภิกษุผู้หลีกไปยังสำนักของเดียรถีย์ด้วยเพศของตนนั่นเอง ชื่อว่ามีภาวะเป็นอย่างอื่น ส่วนในบทว่า สิยา วิปริณาโม นี้ พึงทราบว่า การบอกคืนสิกขาแล้วกลับไปสู่เพศที่ต่ำทราม โดยคิดว่า "พวกเราบวชด้วยคิดว่า 'จักสามารถถือเอาอัธยาศัยของพระศาสดาได้' เมื่อไม่สามารถจะถือเอาอัธยาศัยนั้นได้ บรรพชาจะมีประโยชน์อะไรแก่พวกเรา" คือความแปรปรวน บทว่า วจฺฉสฺสาติ ความว่า แห่งลูกโคที่ยังดื่มนม บทว่า อญฺญถตฺตํ ความว่า ความเป็นอย่างอื่นคือความเหี่ยวแห้ง เพราะว่าลูกโคที่ยังดื่มนม เมื่อไม่ได้เห็นแม่ จึงไม่ได้ดื่มนม ย่อมเหี่ยวแห้ง สั่น สะท้าน บทว่า วิปริณาโมติ ความว่า ความตาย เพราะว่าลูกโคนั้น เมื่อไม่ได้ดื่มนม ก็ย่อมซูบผอมเพราะความอยากนม ล้มลงแล้วก็ตาย

Bījānaṃ taruṇānanti udakena anuggahetabbānaṃ virūḷhabījānaṃ. Aññathattanti milāyanaññathattameva. Tāni hi udakaṃ alabhantāni milāyanti. Vipariṇāmoti vināso. Tāni hi udakaṃ alabhantāni sukkhitvā vinassanti, palālameva honti. Anuggahitoti āmisānuggahena ceva dhammānuggahena ca anuggahito. Anuggaṇheyyanti dvīhipi etehi anuggahehi anuggaṇheyyaṃ. Acirapabbajitā hi sāmaṇerā ceva daharabhikkhū ca cīvarādipaccayavekalle vā sati gelaññe vā satthārā vā ācariyupajjhāyehi vā āmisānuggahena ananuggahitā kilamantā na sakkonti sajjhāyaṃ vā manasikāraṃ vā kātuṃ, dhammānuggahena ananuggahitā uddesena ceva ovādānusāsaniyā ca parihāyamānā na sakkonti akusalaṃ parivajjetvā kusalaṃ bhāvetuṃ. Imehi pana dvīhi anuggahehi anuggahitā kāyena akilamantā sajjhāyamanasikāre pavattitvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānā aparabhāge taṃ anuggahaṃ alabhantāpi teneva purimānuggahena laddhabalā sāsane patiṭṭhahanti, tasmā bhagavato evaṃ parivitakko udapādi.

บทว่า พีชานํ ตรุณานํ ความว่า แห่งพืชที่งอกใหม่ อันพึงได้รับการอนุเคราะห์ด้วยน้ำ บทว่า อญฺญถตฺตํ ความว่า ความเป็นอย่างอื่นคือความเหี่ยวแห้งนั่นเอง เพราะว่าพืชเหล่านั้น เมื่อไม่ได้น้ำ ย่อมเหี่ยวแห้ง บทว่า วิปริณาโมติ ความว่า ความพินาศ เพราะว่าพืชเหล่านั้น เมื่อไม่ได้น้ำ ก็ย่อมแห้งแล้วพินาศไป กลายเป็นเพียงฟางไป บทว่า อนุคฺคหิโตติ ความว่า ได้รับการอนุเคราะห์ด้วยอามิสานุเคราะห์และธรรมานุเคราะห์ บทว่า อนุคฺคณฺเหยฺยํ ความว่า เราพึงอนุเคราะห์ด้วยอนุเคราะห์ทั้งสองประการนี้ เพราะว่าสามเณรและภิกษุหนุ่มผู้บวชใหม่ เมื่อมีความขาดแคลนปัจจัยมีจีวรเป็นต้น หรือเมื่อมีความเจ็บไข้ ไม่ได้รับการอนุเคราะห์ด้วยอามิสานุเคราะห์จากพระศาสดา หรือจากอาจารย์และอุปัชฌาย์ ย่อมลำบาก ไม่สามารถทำการสาธยายหรือมนสิการได้ และเมื่อไม่ได้รับการอนุเคราะห์ด้วยธรรมานุเคราะห์ เมื่อเสื่อมจากอุเทศและโอวาทานุศาสนี ย่อมไม่สามารถละเว้นอกุศลแล้วเจริญกุศลได้ แต่เมื่อได้รับการอนุเคราะห์ด้วยอนุเคราะห์สองประการนี้ ไม่ลำบากทางกาย ดำเนินไปในสาธยายและมนสิการ ปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอน แม้ในภายหลังจะไม่ได้รับการอนุเคราะห์นั้น ก็เป็นผู้มีกำลังที่ได้แล้วด้วยการอนุเคราะห์ในเบื้องต้นนั้นนั่นเอง ย่อมตั้งมั่นอยู่ในพระศาสนาได้ เพราะเหตุนั้น พระปริวิตกเช่นนี้จึงได้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาค

Bhagavato purato pāturahosīti satthu cittaṃ ñatvā – ‘‘ime bhikkhū bhagavatā paṇāmitā, idāni nesaṃ anuggahaṃ kātukāmo evaṃ cintesi, kāraṇaṃ bhagavā cintesi, ahamettha ussāhaṃ janessāmī’’ti purato pākaṭo ahosi. Santettha bhikkhūti idaṃ so mahābrahmā yathā nāma byatto sūdo yadeva ambilaggādīsu rasajātaṃ rañño ruccati, taṃ abhisaṅkhārena sādutaraṃ katvā punadivase upanāmeti, evameva attano byattatāya bhagavatā āhaṭaupamaṃyeva evametaṃ bhagavātiādivacanehi abhisaṅkharitvā bhagavantaṃ yācanto bhikkhusaṅghassa anuggahakaraṇatthaṃ vadati. Tattha abhinandatūti ‘‘mama santikaṃ bhikkhusaṅgho āgacchatū’’ti. Evamassa āgamanaṃ sampiyāyamāno abhinandatu. Abhivadatūti āgatassa ca ovādānusāsaniṃ dadanto abhivadatu.

บทว่า ภควโต ปุรโต ปาตุรโหสีติ ความว่า (ท้าวมหาพรหม) ทราบพระทัยของพระศาสดาแล้วว่า "ภิกษุเหล่านี้ถูกพระผู้มีพระภาคทรงขับไล่แล้ว บัดนี้ พระองค์ทรงมีพระประสงค์จะอนุเคราะห์ภิกษุเหล่านั้น จึงทรงดำริอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคทรงดำริถึงเหตุแล้ว เราจักทำความอุตสาหะในเรื่องนี้" จึงได้ปรากฏเฉพาะพระพักตร์ คำว่า สนฺเตตฺถ ภิกฺขู นี้ ท้าวมหาพรหมนั้น เปรียบเหมือนนายครัวผู้ฉลาด รสชาติใดในบรรดารสเปรี้ยวเป็นต้น เป็นที่พอพระทัยของพระราชา ก็ปรุงแต่งรสชาตินั้นให้ดียิ่งขึ้นด้วยเครื่องปรุง แล้วน้อมเข้าไปถวายในวันรุ่งขึ้น ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะความที่ตนเป็นผู้ฉลาด จึงนำอุปมาที่พระผู้มีพระภาคทรงยกมาแล้วนั่นเอง มาปรุงแต่งด้วยคำมีอาทิว่า เอวเมตํ ภควา เพื่อประโยชน์แก่การอนุเคราะห์แก่ภิกษุสงฆ์ จึงทูลอ้อนวอนพระผู้มีพระภาคกราบทูล ในคำเหล่านั้น บทว่า อภินนฺทตูติ ความว่า "ขอภิกษุสงฆ์จงมาสู่สำนักของข้าพระองค์เถิด" ขอพระองค์จงทรงยินดีการมาของภิกษุสงฆ์นั้น ด้วยทรงรักใคร่อย่างนี้เถิด บทว่า อภิวทตูติ ความว่า ขอพระองค์จงตรัสสอน คือประทานโอวาทานุศาสนีแก่ภิกษุสงฆ์ที่มาแล้วเถิด

Paṭisallānāti ekībhāvā. Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsīti iddhiṃ akāsi. Ekadvīhikāyāti ekeko ceva dve dve ca hutvā. Sārajjamānarūpāti ottappamānasabhāvā bhāyamānā. Kasmā pana bhagavā tesaṃ tathā upasaṅkamanāya iddhimakāsīti? Hitapatthanāya. Yadi hi te vaggavaggā hutvā āgaccheyyuṃ, ‘‘bhagavā bhikkhusaṅghaṃ paṇāmetvā araññaṃ paviṭṭho ekadivasampi tattha vasituṃ nāsakkhi, vegeneva āgato’’ti keḷimpi kareyyuṃ. Atha nesaṃ neva buddhagāravaṃ paccupaṭṭhaheyya, na dhammadesanaṃ sampaṭicchituṃ samatthā bhaveyyuṃ. Sabhayānaṃ pana sasārajjānaṃ ekadvīhikāya āgacchantānaṃ buddhagāravañceva paccupaṭṭhitaṃ bhavissati, dhammadesanañca sampaṭicchituṃ sakkhissantīti cintetvā tesaṃ hitapatthanāya tathārūpaṃ iddhiṃ akāsi.

บทว่า `ปฏสลฺลานา` ได้แก่ จากความเป็นผู้เดียว. บทว่า `อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสิ` ได้แก่ ทรงกระทำฤทธิ์. บทว่า `เอกทฺวีหิกาย` ได้แก่ เป็นทีละองค์บ้าง ทีละสององค์บ้าง. บทว่า `สารชฺชมานรูปา` ได้แก่ มีสภาวะคือความสะดุ้งกลัว หวาดกลัวอยู่. ก็เพราะเหตุไรเล่า พระผู้มีพระภาคจึงทรงกระทำฤทธิ์เพื่อให้ภิกษุเหล่านั้นเข้ามาเฝ้าอย่างนั้น? (ตอบว่า) เพราะทรงปรารถนาประโยชน์เกื้อกูล. จริงอยู่ หากภิกษุเหล่านั้นพากันมาเป็นหมู่ๆ ก็จะพากันเยาะเย้ยได้ว่า "พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่หมู่ภิกษุแล้วเสด็จเข้าป่าไป ไม่สามารถประทับอยู่ ณ ที่นั้นได้แม้เพียงวันเดียว ก็เสด็จกลับมาโดยเร็ว". เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเคารพในพระพุทธเจ้าก็จะไม่ปรากฏแก่ภิกษุเหล่านั้น และพวกเธอก็จะไม่สามารถรับธรรมเทศนาได้. ส่วนภิกษุทั้งหลายผู้มีความกลัว มีความสะดุ้ง มากันทีละองค์บ้าง สององค์บ้าง ความเคารพในพระพุทธเจ้าก็จะปรากฏ และพวกเธอก็จะสามารถรับธรรมเทศนาได้ (พระองค์) ทรงดำริฉะนี้แล้ว จึงทรงกระทำฤทธิ์เช่นนั้น เพราะทรงปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลแก่ภิกษุเหล่านั้น.

Nisīdiṃsūti tesu hi sārajjamānarūpesu āgacchantesu eko bhikkhu ‘‘mamaṃyeva satthā oloketi, maṃyeva maññe niggaṇhitukāmo’’ti saṇikaṃ āgantvā vanditvā nisīdi, athañño athaññoti evaṃ pañcabhikkhusatāni nisīdiṃsu. Evaṃ nisinnaṃ pana bhikkhusaṅghaṃ sīdantare sannisinnaṃ mahāsamuddaṃ viya nivāte padīpaṃ viya ca niccalaṃ disvā satthā cintesi – ‘‘imesaṃ bhikkhūnaṃ kīdisī dhammadesanā vaṭṭatī’’ti? Athassa etadahosi – ‘‘ime āhārahetu paṇāmitā, piṇḍiyālopadhammadesanāva nesaṃ sappāyā, taṃ dassetvā matthake tiparivaṭṭadesanaṃ desessāmi, desanāpariyosāne sabbe arahattaṃ pāpuṇissantī’’ti. Atha nesaṃ taṃ dhammadesanaṃ desento antamidaṃ, bhikkhavetiādimāha.

บทว่า `นิสีทึสุ` (ความว่า) จริงอยู่ เมื่อภิกษุเหล่านั้นผู้มีอาการสะดุ้งกลัวกำลังมาอยู่ ภิกษุรูปหนึ่ง (คิดว่า) "พระศาสดาทรงทอดพระเนตรเราผู้เดียวแน่, ทรงประสงค์จะข่มเราผู้เดียวแน่" ดังนี้แล้ว จึงค่อยๆ เข้าไปถวายบังคมแล้วนั่งลง, แล้วรูปอื่น แล้วรูปอื่นอีก, ด้วยอาการอย่างนี้ ภิกษุ ๕๐๐ รูปจึงนั่งลงแล้ว. ก็แล พระศาสดาทรงทอดพระเนตรเห็นหมู่ภิกษุผู้นั่งแล้วอย่างนั้น ไม่หวั่นไหว ดุจมหาสมุทรที่สงบนิ่งในระหว่างเขาสีทันดร และดุจประทีปในที่อับลม จึงทรงพระดำริว่า "ธรรมเทศนาเช่นไรหนอ จึงจะสมควรแก่ภิกษุเหล่านี้?". ลำดับนั้น พระองค์ได้ทรงพระดำริว่า "ภิกษุเหล่านี้ถูกเราขับไล่เพราะเหตุแห่งอาหาร, ปิณฑิยาโลปธรรมเทศนาเท่านั้นจึงจะเป็นสัปปายะแก่เธอทั้งหลาย, เราจักแสดงธรรมเทศนานั้นแล้ว ในเบื้องปลาย จักแสดงติปริวัฏฏเทศนา, ในเวลาจบเทศนา ภิกษุทั้งหมดจักบรรลุพระอรหัต". ลำดับนั้น เมื่อจะทรงแสดงธรรมเทศนานั้นแก่ภิกษุเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `อนฺตมิทํ ภิกฺขเว`.

Tattha antanti pacchimaṃ lāmakaṃ. Yadidaṃ piṇḍolyanti yaṃ evaṃ piṇḍapariyesanena jīvikaṃ kappentassa jīvitaṃ. Ayaṃ panettha padattho – piṇḍāya ulatīti piṇḍolo, piṇḍolassa kammaṃ piṇḍolyaṃ, piṇḍapariyesanena nipphāditajīvitanti attho. Abhisāpoti akkoso. Kupitā hi manussā attano paccatthikaṃ ‘‘cīvaraṃ nivāsetvā kapālaṃ gahetvā piṇḍaṃ pariyesamāno carissatī’’ti akkosanti. Atha vā pana ‘‘kiṃ tuyhaṃ akātabbaṃ atthi, yo tvaṃ evaṃ balavā vīriyasampannopi hirottappaṃ pahāya kapaṇo viya piṇḍolo vicarasi pattapāṇī’’ti? Evampi akkosantiyeva. Tañca kho etanti evaṃ taṃ abhisāpaṃ samānampi piṇḍolyaṃ. Kulaputtā upenti atthavasikāti mama sāsane jātikulaputtā ca ācārakulaputtā ca atthavasikā kāraṇavasikā hutvā kāraṇavasaṃ paṭicca upenti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า `อนฺตํ` ได้แก่ ต่ำสุด เลวทราม. บทว่า `ยทิทํ ปิณฺโฑลฺยํ` ได้แก่ การดำรงชีวิตของผู้ที่เลี้ยงชีพด้วยการแสวงหาบิณฑบาตอย่างนี้. นี้เป็นปทัตถะ (ความหมายของบท) ในคำนี้ คือ ผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ชื่อว่า ปิณโฑละ, กรรมของปิณโฑละ ชื่อว่า ปิณโฑลยะ, อธิบายว่า การดำรงชีวิตที่สำเร็จได้ด้วยการแสวงหาบิณฑบาต. บทว่า `อภิสาโป` ได้แก่ คำด่า. จริงอยู่ มนุษย์ทั้งหลายเมื่อโกรธ ย่อมด่าศัตรูของตนว่า "เจ้าจงนุ่งห่มจีวร ถือบาตร เที่ยวแสวงหาบิณฑบาตเถิด". หรืออีกอย่างหนึ่ง (ย่อมด่าว่า) "มีอะไรที่เจ้าทำไม่ได้หรือ? ที่เจ้าแม้จะมีกำลัง มีความเพียรสมบูรณ์อย่างนี้ ก็ยังละหิริโอตตัปปะ เที่ยวเป็นปิณโฑละ (ผู้มักได้ในก้อนข้าว) มีบาตรในมือ ประดุจคนกำพร้า". แม้อย่างนี้ ก็ชื่อว่าด่าเหมือนกัน. บทว่า `ตญฺจ โข เอตํ` (ความว่า) การเที่ยวบิณฑบาตนั้น แม้จะเป็นคำด่าอย่างนี้. บทว่า `กุลปุตฺตา อุเปนฺติ อตฺถวสิกา` (ความว่า) ในศาสนาของเรา ชาติกุลบุตรและอาจารกุลบุตร เป็นผู้มีเหตุ มีปัจจัย อาศัยอำนาจแห่งเหตุ จึงเข้ามา (บวช).

Rājābhinītātiādīsu ye rañño santakaṃ khāditvā raññā bandhanāgāre bandhāpitā palāyitvā pabbajanti, te rājābhinītā nāma. Te hi raññā bandhanaṃ abhinītattā rājābhinītā nāma. Ye pana corehi aṭaviyaṃ gahetvā ekaccesu māriyamānesu ekacce ‘‘mayaṃ sāmi tumhehi vissaṭṭhā gehaṃ anajjhāvasitvā pabbajissāma, tattha yaṃ yaṃ buddhapūjādipuññaṃ karissāma, tato tumhākaṃ pattiṃ dassāmā’’ti tehi vissaṭṭhā pabbajanti, te corābhinītā nāma. Tepi hi corehi māretabbataṃ abhinītāti corābhinītā nāma. Ye pana iṇaṃ gahetvā paṭidātuṃ asakkontā palāyitvā pabbajanti, te iṇaṭṭā nāma, iṇapīḷitāti attho. Iṇaṭṭhātipi pāṭho, iṇe ṭhitāti attho. Ye rājacorachātakarogabhayānaṃ aññatarena abhibhūtā upaddutā pabbajanti, te bhayaṭṭā nāma, bhayapīḷitāti attho. Bhayaṭṭhātipi pāṭho, bhaye ṭhitāti attho. Ājīvikāpakatāti ājīvikāya upaddutā abhibhūtā, puttadāraṃ posetuṃ asakkontāti attho. Otiṇṇāmhāti anto anupaviṭṭhā.

ในบททั้งหลายมี `ราชภินีตา` เป็นต้น ชนเหล่าใด บริโภคทรัพย์สินของพระราชาแล้ว ถูกพระราชาให้จองจำในเรือนจำ แล้วหลบหนีไปบวช, ชนเหล่านั้นชื่อว่า `ราชภินีตา` (ผู้ถูกพระราชานำไป). จริงอยู่ ชนเหล่านั้นชื่อว่า `ราชภินีตา` เพราะถูกพระราชานำไปสู่ที่จองจำ. ส่วนชนเหล่าใด ถูกโจรจับในป่า เมื่อบางคนถูกฆ่า บางพวก (อ้อนวอนว่า) "นายท่าน หากพวกท่านปล่อยพวกข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าจะไม่ครองเรือน จักบวช, ในบรรพชาเพศนั้น พวกข้าพเจ้าจักทำบุญมีพุทธบูชาเป็นต้นใดๆ จักอุทิศส่วนบุญนั้นให้แก่พวกท่าน" แล้วถูกโจรเหล่านั้นปล่อยไปบวช, ชนเหล่านั้นชื่อว่า `โจราภินีตา` (ผู้ถูกโจรนำไป). จริงอยู่ แม้ชนเหล่านั้นก็ชื่อว่า `โจราภินีตา` เพราะถูกโจรนำไปสู่ความเป็นผู้ที่จะถูกฆ่า. ส่วนชนเหล่าใด กู้หนี้แล้วไม่สามารถใช้คืนได้ จึงหลบหนีไปบวช, ชนเหล่านั้นชื่อว่า `อิณฏฺฏา` (ผู้ตั้งอยู่ในหนี้), อธิบายว่า ถูกหนี้บีบคั้น. มีบาลีว่า `อิณฏฺฐา` ก็มี, อธิบายว่า ตั้งอยู่ในหนี้. ชนเหล่าใด ถูกภัยอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาภัยคือราชภัย โจรภัย ภัยคือความอดอยาก และภัยคือโรค ครอบงำ เบียดเบียน แล้วบวช, ชนเหล่านั้นชื่อว่า `ภยฏฺฏา` (ผู้ตั้งอยู่ในภัย), อธิบายว่า ถูกภัยบีบคั้น. มีบาลีว่า `ภยฏฺฐา` ก็มี, อธิบายว่า ตั้งอยู่ในภัย. บทว่า `อาชีวิกาปกตา` ได้แก่ ถูกการเลี้ยงชีพเบียดเบียน ครอบงำ, อธิบายว่า ไม่สามารถเลี้ยงดูบุตรภรรยาได้. บทว่า `โอติณฺณามฺหา` ได้แก่ ถูก (โสกวัตถุ) แทงเข้าไปภายใน.

So ca hoti abhijjhālūti idaṃ so kulaputto ‘‘dukkhassa antaṃ karissāmī’’tiādivasena cittaṃ uppādetvā pabbajito, aparabhāge, taṃ pabbajjaṃ tathārūpaṃ kātuṃ na sakkoti, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha abhijjhālūti parabhaṇḍānaṃ abhijjhāyitā. Tibbasārāgoti bahalarāgo. Byāpannacittoti pūtibhāvena vipannacitto. Paduṭṭhamanasaṅkappoti tikhiṇasiṅgo viya goṇo duṭṭhacitto. Muṭṭhassatīti bhattanikkhittakāko viya naṭṭhassati, idha kataṃ ettha nassati. Asampajānoti nippañño. Khandhādiparicchedarahito. Asamāhitoti caṇḍasote baddhanāvā viya upacārappanābhāvena asaṇṭhito. Vibbhantacittoti bandhāruḷhamago viya santamano. Pākatindriyoti yathā gihī puttadhītaro olokento asaṃvutindriyo hoti, evaṃ asaṃvutindriyo.

คำว่า `โส จ โหติ อภิชฺฌาลู` นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเพื่อแสดงถึงกุลบุตรนั้น ผู้บวชด้วยการทำจิตให้เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า "เราจักทำที่สุดแห่งทุกข์" แต่ในภายหลัง ไม่สามารถทำการบวชนั้นให้เป็นเช่นนั้นได้. ในบทเหล่านั้น บทว่า `อภิชฺฌาลู` ได้แก่ ผู้เพ่งเล็งทรัพย์ของผู้อื่น. บทว่า `ติพฺพสาราโค` ได้แก่ ผู้มีราคะกล้า. บทว่า `พฺยาปนฺนจิตฺโต` ได้แก่ ผู้มีจิตวิบัติด้วยความเป็นของเน่า (คือพยาบาท). บทว่า `ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโป` ได้แก่ ผู้มีจิตประทุษร้าย ดุจโคมีเขาแหลม. บทว่า `มุฏฺฐสฺสติ` ได้แก่ ผู้มีสติหลงลืม ดุจกาที่จ้องมองสำรับข้าว, (คือ) การงานที่ทำในที่นี้ ย่อมเสียหายในที่นั้น. บทว่า `อสมฺปชาโน` ได้แก่ ผู้ไม่มีปัญญา, ผู้ปราศจาก (ปัญญา) กำหนดรู้ขันธ์เป็นต้น. บทว่า `อสมาหิโต` ได้แก่ ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นด้วยอำนาจอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ ดุจเรือที่ผูกไว้ในกระแสน้ำเชี่ยว. บทว่า `วิพฺภนฺตจิตฺโต` ได้แก่ ผู้มีใจหวั่นไหว ดุจเนื้อที่ถูกนำขึ้นสู่หลักประหาร. บทว่า `ปากตินฺทฺริโย` ได้แก่ เป็นผู้ไม่สำรวมอินทรีย์ เหมือนคฤหัสถ์ผู้มองดูบุตรธิดาเป็นผู้ไม่สำรวมอินทรีย์ ฉันใด ก็เป็นผู้ไม่สำรวมอินทรีย์ ฉันนั้น.

Chavālātanti chavānaṃ daḍḍhaṭṭhāne alātaṃ. Ubhatopadittaṃ majjhe gūthagatanti pamāṇena aṭṭhaṅgulamattaṃ dvīsu ṭhānesu ādittaṃ majjhe gūthamakkhitaṃ. Neva gāmeti sace hi taṃ yuganaṅgalagopānasipakkhapāsakādīnaṃ atthāya upanetuṃ sakkā assa, gāme kaṭṭhatthaṃ phareyya. Sace khettakuṭiyaṃ kaṭṭhattharamañcakādīnaṃ atthāya upanetuṃ sakkā, araññe kaṭṭhatthaṃ phareyya. Yasmā pana ubhayathāpi na sakkā, tasmā evaṃ vuttaṃ. Gihibhogā ca parihīnoti yo agāre vasantehi gihīhi dāyajje bhājiyamāne bhogo laddhabbo assa, tato ca parihīno. Sāmaññatthañcāti ācariyupajjhāyānaṃ ovāde ṭhatvā pariyattipaṭivedhavasena pattabbaṃ sāmaññatthañca. Imañca pana upamaṃ satthā na dussīlassa vasena āhari, parisuddhasīlassa pana alasassa abhijjhādīhi dosehi upahatassa puggalassa imaṃ upamaṃ āhari.

บทว่า ฉวาลาตํ ได้แก่ ท่อนไม้ในที่เผาซากศพ. บทว่า อุภโตปทิตฺตํ มชฺเฌ คูถคตํ ได้แก่ มีประมาณ ๘ องคุลี ไฟติดที่ปลายทั้งสองข้าง ตรงกลางเปื้อนอุจจาระ. บทว่า เนว คาเม ความว่า ถ้าท่อนไม้นั้นพึงอาจเพื่อนำไปเพื่อประโยชน์แก่แอก ไถ คาน บานหน้าต่าง บ่วง เป็นต้นไซร้ ก็พึงสำเร็จประโยชน์เป็นฟืนในบ้านได้. ถ้าพึงอาจเพื่อนำไปเพื่อประโยชน์แก่เตียงตั่งเป็นต้นที่ทำด้วยไม้ในกระท่อมที่นาไซร้ ก็พึงสำเร็จประโยชน์เป็นฟืนในป่าได้. แต่เพราะเหตุที่ไม่สามารถได้แม้ในที่ทั้งสอง ฉะนั้นจึงตรัสไว้อย่างนี้. บทว่า คิหิโภคา จ ปริหีโน ความว่า โภคะใดอันคฤหัสถ์ผู้อยู่ครองเรือนพึงได้เมื่อมรดกถูกแบ่งอยู่ เขาก็เสื่อมจากโภคะนั้นด้วย. บทว่า สามญฺญตฺถญฺจ ได้แก่ และประโยชน์แห่งสมณภาวะอันพึงบรรลุด้วยอำนาจแห่งปริยัติและปฏิเวธ โดยตั้งอยู่ในโอวาทของอาจารย์และอุปัชฌาย์. ก็แล พระศาสดามิได้ทรงนำอุปมานี้มาโดยอำนาจของภิกษุผู้ทุศีล แต่ทรงนำอุปมานี้มาแก่บุคคลผู้มีศีลบริสุทธิ์ แต่เกียจคร้าน ถูกโทษมีอภิชฌาเป็นต้นครอบงำ.

Tayome, bhikkhaveti kasmā āraddhaṃ? Imassa puggalassa chavālātasadisabhāvo neva mātāpitūhi kato, na ācariyupajjhāyehi, imehi pana pāpavitakkehi katoti dassanatthaṃ āraddhaṃ. Animittaṃ vā samādhinti vipassanāsamādhiṃ. So hi niccanimittādīnaṃ samugghātanena animittoti vuccati. Ettha ca cattāro satipaṭṭhānā missakā, animittasamādhi pubbabhāgo. Animittasamādhi vā missako, satipaṭṭhānā pubbabhāgāti veditabbā.

พระดำรัสว่า ตโยเม ภิกฺขเว เป็นต้นนี้ ทรงปรารภทำไม? ทรงปรารภเพื่อแสดงว่า ความที่บุคคลนี้เป็นเช่นกับท่อนไม้ในป่าช้า มารดาบิดามิได้ทำ อาจารย์และอุปัชฌาย์ก็มิได้ทำ แต่บาปวิตกเหล่านี้ทำ. บทว่า อนิมิตฺตํ วา สมาธึ ได้แก่ วิปัสสนาสมาธิ. จริงอยู่ วิปัสสนาสมาธินั้นเรียกว่าอนิมิตตะ เพราะถอนนิจจนิมิตเป็นต้นได้โดยสิ้นเชิง. และในสติปัฏฐานและอนิมิตตสมาธินี้ สติปัฏฐาน ๔ เป็นมรรคผลระคนกัน (โลกิยะและโลกุตตระ) อนิมิตตสมาธิเป็นส่วนเบื้องต้น (ของมรรค). หรือว่า อนิมิตตสมาธิเป็นมรรคผลระคนกัน สติปัฏฐานเป็นส่วนเบื้องต้น (ของมรรค) พึงทราบอย่างนี้.

Dvemā, bhikkhave, diṭṭhiyoti idaṃ pana na kevalaṃ animittasamādhibhāvanā imesaṃyeva tiṇṇaṃ mahāvitakkānaṃ pahānāya saṃvattati, sassatucchedadiṭṭhīnampi pana samugghātaṃ karotīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Na vajjavā assanti niddoso bhaveyyaṃ. Sesamettha uttānameva. Iti bhagavā imasmimpi sutte desanaṃ tīhi bhavehi vinivattetvā arahattena kūṭaṃ gaṇhi. Desanāvasāne pañcasatā bhikkhū saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsūti. Aṭṭhamaṃ.

ก็แล พระดำรัสว่า ทฺเวมา ภิกฺขเว ทิฏฺฐิโย นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงว่า การเจริญอนิมิตตสมาธิมิใช่จะยังผลเพียงเพื่อละมหาวิตก ๓ ประการเหล่านี้เท่านั้น แต่ยังทำการถอนสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิได้โดยสิ้นเชิงด้วย. บทว่า น วชฺชวา อสฺสํ ความว่า พึงเป็นผู้ไม่มีโทษ. บทที่เหลือในพระสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมุนเวียนพระเทศนาในพระสูตรนี้ด้วยภพ ๓ แล้ว ทรงถือเอาพระอรหัตเป็นยอด. ในกาลจบเทศนา ภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย. จบสูตรที่ ๘.

9. Pālileyyasuttavaṇṇanā

9. อรรถกถาปาลิเลยยสูตร

81. Navame cārikaṃ pakkāmīti kosambikānaṃ bhikkhūnaṃ kalahakāle satthā ekadivasaṃ dīghītissa kosalarañño vatthuṃ āharitvā ‘‘na hi verena verāni, sammantīdha kudācana’’ntiādīhi (dha. pa. 5) gāthāhi ovadati. Taṃdivasaṃ tesaṃ kalahaṃ karontānaṃyeva ratti vibhātā. Dutiyadivasepi bhagavā tameva vatthuṃ kathesi. Taṃdivasampi tesaṃ kalahaṃ karontānaṃyeva ratti vibhātā. Tatiyadivasepi bhagavā tameva vatthuṃ kathesi. Atha naṃ aññataro bhikkhu evamāha – ‘‘appossukko, bhante, bhagavā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharatu, mayametena bhaṇḍanena kalahena viggahena vivādena paññāyissāmā’’ti. Satthā ‘‘pariyādiṇṇarūpacittā kho ime moghapurisā, na ime sakkā saññāpetu’’nti cintetvā – ‘‘kiṃ mayhaṃ imehi, ekacāravāsaṃ vasissāmī’’ti? So pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā kosambiyaṃ piṇḍāya caritvā kañcipi anāmantetvā ekova adutiyo cārikaṃ pakkāmi.

81. ในสูตรที่ ๙ บทว่า จาริกํ ปกฺกามิ ความว่า ในกาลที่ภิกษุชาวเมืองโกสัมพีทะเลาะกัน วันหนึ่งพระศาสดาทรงนำเรื่องของพระเจ้าทีฆีติโกศลราชมา ตรัสสอนด้วยคาถาทั้งหลายมีอาทิว่า "เวรทั้งหลายในโลกนี้ย่อมไม่ระงับด้วยเวรเลย" (ธ. ป. ๕). ในวันนั้น ราตรีสว่างขึ้นในขณะที่ภิกษุเหล่านั้นกำลังทะเลาะกันอยู่นั่นเอง. แม้ในวันที่สอง พระผู้มีพระภาคก็ตรัสเรื่องนั้นนั่นแหละ. ในวันนั้น ราตรีก็สว่างขึ้นในขณะที่ภิกษุเหล่านั้นกำลังทะเลาะกันอยู่นั่นเอง. แม้ในวันที่สาม พระผู้มีพระภาคก็ตรัสเรื่องนั้นนั่นแหละ. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระองค์อย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคทรงมีความขวนขวายน้อย ทรงประกอบเนืองๆ ซึ่งทิฏฐธรรมสุขวิหาร ประทับอยู่เถิด พวกข้าพระองค์จักปรากฏด้วยการทะเลาะ การวิวาท การแก่งแย่ง การโต้เถียงนี้เอง". พระศาสดาทรงดำริว่า "โมฆบุรุษเหล่านี้มีจิตถูกราคะเป็นต้นครอบงำแล้วหนอ เราไม่สามารถจะให้โมฆบุรุษเหล่านี้เข้าใจได้" แล้วทรงดำริว่า "จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยภิกษุเหล่านี้ เราจักอยู่ผู้เดียว"? พระองค์ทรงทำสรีรกิจแต่เช้าตรู่ เที่ยวบิณฑบาตในเมืองโกสัมพีแล้ว ไม่ทรงอำลาใครๆ เสด็จจาริกไปแต่พระองค์เดียว ไม่มีเพื่อน.

Yasmiṃ, āvuso, samayeti idaṃ thero yasmāssa ajja bhagavā ekena bhikkhunā saddhiṃ pakkamissati, ajja dvīhi, ajja satena, ajja sahassena, ajja ekakovāti sabbo bhagavato cāro vidito pākaṭo paccakkho, tasmā āha.

พระเถระกล่าวคำนี้ว่า ยสฺมึ อาวุโส สมเย เพราะเหตุที่จริยาวัตรทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคว่า วันนี้พระผู้มีพระภาคจักเสด็จไปพร้อมกับภิกษุรูปหนึ่ง, วันนี้จักเสด็จไปพร้อมกับภิกษุสองรูป, วันนี้จักเสด็จไปพร้อมกับภิกษุร้อยรูป, วันนี้จักเสด็จไปพร้อมกับภิกษุพันรูป, วันนี้จักเสด็จไปแต่พระองค์เดียว เป็นสิ่งที่ท่านรู้ ปรากฏชัด ประจักษ์แก่ใจ ฉะนั้นท่านจึงกล่าว.

Anupubbenāti gāmanigamapaṭipāṭiyā piṇḍāya caramāno ekacāravāsaṃ tāva vasamānaṃ bhikkhuṃ passitukāmo hutvā bālakaloṇakāragāmaṃ agamāsi. Tattha bhaguttherassa sakalapacchābhattañceva tiyāmarattiñca ekacāravāse ānisaṃsaṃ kathetvā punadivase tena pacchāsamaṇena piṇḍāya caritvā taṃ tattheva nivattetvā ‘‘samaggavāsaṃ vasamāne tayo kulaputte passissāmī’’ti pācīnavaṃsamigadāyaṃ agamāsi. Tesampi sakalapacchābhattañceva tiyāmarattiñca ekacāravāse ānisaṃsaṃ kathetvā te tattheva nivattetvā ekakova pālileyya nagarābhimukho pakkamitvā anupubbena pālileyyanagaraṃ sampatto. Tena vuttaṃ – ‘‘anupubbena cārikaṃ caramāno yena pālileyyakaṃ, tadavasarī’’ti.

บทว่า อนุปุพฺเพน ความว่า เสด็จเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับบ้านและนิคม ทรงมีพระประสงค์จะทอดพระเนตรภิกษุผู้อยู่ผู้เดียวก่อน จึงเสด็จไปยังพาลกโลณการคาม. ณ ที่นั้น ทรงแสดงอานิสงส์ในการอยู่ผู้เดียวแก่พระภคุเถระตลอดเวลาหลังภัตตาหารทั้งหมดและตลอดราตรีสามยาม แล้วในวันรุ่งขึ้น ทรงเที่ยวบิณฑบาตพร้อมกับพระเถระนั้นผู้เป็นปัจฉาสมณะ แล้วให้ท่านกลับ ณ ที่นั้นนั่นเอง. ทรงดำริว่า "เราจักไปพบกุลบุตรสามรูปผู้อยู่อย่างพร้อมเพรียงกัน" จึงเสด็จไปยังป่าปาจีนวังสทายวัน. ทรงแสดงอานิสงส์ในการอยู่ผู้เดียวแก่กุลบุตรเหล่านั้นด้วยตลอดเวลาหลังภัตตาหารทั้งหมดและตลอดราตรีสามยาม แล้วให้ท่านเหล่านั้นกลับ ณ ที่นั้นนั่นเอง เสด็จไปแต่พระองค์เดียว มุ่งหน้าสู่เมืองปาลิเลยยกะ แล้วเสด็จถึงเมืองปาลิเลยยกะโดยลำดับ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เสด็จจาริกไปโดยลำดับถึงป่าปาลิเลยยกะ ณ ที่ใด ก็เสด็จเข้าไป ณ ที่นั้น".

Bhaddasālamūleti pālileyyavāsino bhagavato dānaṃ datvā pālileyyato avidūre rakkhitavanasaṇḍo nāma atthi, tattha bhagavato paṇṇasālaṃ katvā ‘‘ettha vasathā’’ti paṭiññaṃ kāretvā vāsayiṃsu. Bhaddasālo pana tattheko manāpo laddhako sālarukkho. Bhagavā taṃ nagaraṃ upanissāya tasmiṃ vanasaṇḍe paṇṇasālasamīpe tasmiṃ rukkhamūle viharati. Tena vuttaṃ ‘‘bhaddasālamūle’’ti.

บทว่า ภทฺทสาลมูเล ความว่า ชาวเมืองปาลิเลยยกะถวายทานแด่พระผู้มีพระภาคแล้ว ในที่ไม่ไกลจากเมืองปาลิเลยยกะ มีป่าชื่อรักขิตวันสัณฑ์ ณ ที่นั้น พวกเขาได้สร้างบรรณศาลาถวายพระผู้มีพระภาค ให้ทรงรับปฏิญญาว่า "ขอพระองค์โปรดประทับอยู่ ณ ที่นี้" แล้วได้ให้ประทับอยู่. ก็แล ณ ที่นั้น มีต้นสาละน่ารื่นรมย์ต้นหนึ่งชื่อภัททสาละ ซึ่งหาได้ง่าย. พระผู้มีพระภาคทรงอาศัยเมืองนั้น ประทับอยู่ที่โคนต้นไม้นั้น ใกล้บรรณศาลา ในป่ารักขิตวันสัณฑ์นั้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ภทฺทสาลมูเล".

Evaṃ viharante panettha tathāgate aññataro hatthināgo hatthinīhi hatthipotakādīhi gocarabhūmititthogāhanādīsu ubbāḷho yūthe ukkaṇṭhito ‘‘kiṃ me imehi hatthīhī’’ti? Yūthaṃ pahāya manussapathaṃ gacchanto pālileyyakavanasaṇḍe bhagavantaṃ disvā ghaṭasahassena nibbāpitasantāpo viya nibbuto hutvā satthu santike aṭṭhāsi. So tato paṭṭhāya satthu vattapaṭivattaṃ karonto mukhadhovanaṃ deti, nhānodakaṃ āharati, dantakaṭṭhaṃ deti, pariveṇaṃ sammajjati, araññato madhurāni phalāphalāni āharitvā satthuno deti. Satthā paribhogaṃ karoti.

เมื่อพระตถาคตประทับอยู่อย่างนี้ในที่นั้น ช้างพลายเชือกหนึ่งถูกนางช้าง ลูกช้างเป็นต้นเบียดเบียนในที่หาอาหาร ท่าลงน้ำเป็นต้น จึงเบื่อหน่ายในโขลง (คิดว่า) "ประโยชน์อะไรแก่เราด้วยช้างเหล่านี้" ละโขลงแล้ว ขณะไปสู่ทางของมนุษย์ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคในป่าปาลิเลยยกะแล้ว เป็นผู้เย็นใจราวกับความเร่าร้อนอันถูกดับด้วยหม้อน้ำพันใบ ได้ยืนอยู่ในสำนักของพระศาสดา ช้างนั้นจำเดิมแต่นั้นมา กระทำวัตรและปฏิวัตรแก่พระศาสดา ถวายน้ำล้างพระพักตร์ นำน้ำสรงมาถวาย ถวายไม้ชำระฟัน กวาดบริเวณ นำผลไม้น้อยใหญ่มีรสอร่อยมาจากป่าถวายแด่พระศาสดา พระศาสดาทรงบริโภค

Ekadivasaṃ satthā rattibhāgasamanantare caṅkamitvā pāsāṇaphalake nisīdi. Hatthīpi avidūre ṭhāne aṭṭhāsi. Satthā pacchato oloketvā na kiñci addasa, evaṃ purato ca ubhayapassesu ca. Athassa ‘‘sukhaṃ vatāhaṃ aññatra tehi bhaṇḍanakārakehi vasāmī’’ti cittaṃ uppajji. Hatthinopi ‘‘mayā nāmitasākhaṃ aññe khādantā natthī’’tiādīni cintetvā – ‘‘sukhaṃ vata ekakova vasāmi, satthu vattaṃ kātuṃ labhāmī’’ti cittaṃ uppajji. Satthā attano cittaṃ oloketvā – ‘‘mama tāva īdisaṃ cittaṃ, kīdisaṃ nu kho hatthissā’’ti tassāpi tādisameva disvā ‘‘sameti no citta’’nti imaṃ udānaṃ udānesi –

วันหนึ่ง พระศาสดาทรงจงกรมในลำดับแห่งส่วนราตรีแล้ว ประทับนั่งบนแผ่นหิน แม้ช้างก็ได้ยืนอยู่ในที่ไม่ไกล พระศาสดาทรงแลดูข้างหลัง ไม่ทอดพระเนตรเห็นอะไรเลย แม้ข้างหน้าและข้างทั้งสองก็ฉันนั้น ลำดับนั้น พระดำริเกิดขึ้นแก่พระองค์ว่า "หนอ เราอยู่เป็นสุข เว้นจากภิกษุผู้ก่อการทะเลาะเหล่านั้น" แม้แก่ช้างก็คิดเป็นต้นว่า "ช้างอื่นที่เคี้ยวกินกิ่งไม้ที่เราน้อมลงมาไม่มี" แล้วความคิดก็เกิดขึ้นว่า "หนอ เราอยู่ตัวเดียวเป็นสุข ได้กระทำวัตรแก่พระศาสดา" พระศาสดาทรงพิจารณาพระทัยของพระองค์แล้ว (ทรงดำริว่า) "จิตของเราเป็นเช่นนี้ก่อน จิตของช้างหนอเป็นเช่นไร" ทรงเห็นจิตแม้ของช้างนั้นเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน (จึงทรงดำริว่า) "จิตของเราทั้งสองย่อมเข้ากันได้" แล้วทรงเปล่งอุทานนี้ว่า

‘‘Etaṃ nāgassa nāgena, īsādantassa hatthino;

Sameti cittaṃ cittena, yadeko ramatī vane’’ti. (mahāva. 467);

"จิตนี้ของพระนาคะ (ผู้ไม่ทำบาป) กับด้วยพญานาค (ช้าง) ผู้มีงาเพียงดังงอนไถ ย่อมเข้ากันได้ จิตกับจิต เพราะเหตุที่ยินดีอยู่ผู้เดียวในป่า"

Atha kho sambahulā bhikkhūti atha evaṃ tathāgate tattha viharante pañcasatā disāsu vassaṃvutthā bhikkhū. Yenāyasmā ānandoti ‘‘satthā kira bhikkhusaṅghaṃ paṇāmetvā araññaṃ paviṭṭho’’ti attano dhammatāya satthu santikaṃ gantuṃ asakkontā yenāyasmā ānando, tenupasaṅkamiṃsu.

บทว่า อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู ความว่า ครั้งนั้น เมื่อพระตถาคตประทับอยู่อย่างนั้นในที่นั้น ภิกษุ ๕๐๐ รูป ผู้อยู่จำพรรษาในทิศทั้งหลายแล้ว. บทว่า เยนายสฺมา อานนฺโท ความว่า (ได้ยินว่า) "ได้ยินว่า พระศาสดาทรงส่งหมู่ภิกษุกลับแล้ว เสด็จเข้าป่าไป" จึงไม่สามารถจะไปสู่สำนักของพระศาสดาได้โดยธรรมดาของตน พระอานนท์ผู้มีอายุอยู่ที่ใด ก็เข้าไปหา ณ ที่นั้น.

Anantarā āsavānaṃ khayoti maggānantaraṃ arahattaphalaṃ. Vicayasoti vicayena, tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvavicinanasamatthena ñāṇena paricchinditvāti attho. Dhammoti sāsanadhammo. Cattāro satipaṭṭhānātiādi ye ye koṭṭhāse paricchinditvā dhammo desito, tesaṃ pakāsanatthāya vuttaṃ. Samanupassanāti diṭṭhisamanupassanā. Saṅkhāro soti diṭṭhisaṅkhāro so. Tatojo so saṅkhāroti tato taṇhāto so saṅkhāro jāto. Taṇhāsampayuttesu cittesupi catūsu cittesu esa jāyati. Sāpi taṇhāti sā diṭṭhisaṅkhārassa paccayabhūtā taṇhā. Sāpi vedanāti sā taṇhāya paccayabhūtā vedanā. Sopi phassoti so vedanāya paccayo avijjāsamphasso. Sāpi avijjāti sā phassasampayuttā avijjā.

บทว่า อนนฺตรา อาสวานํ ขโย คือ อรหัตตผลในลำดับแห่งมรรค. บทว่า วิจยโส คือ ด้วยการวิจัย อธิบายว่า กำหนดด้วยญาณอันสามารถในการพิจารณาสภาวะแห่งธรรมนั้นๆ. บทว่า ธมฺโม คือ สาสนธรรม. บทว่า จตฺตาโร สติปฏฺฐานา เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อประกาศส่วนเหล่านั้นๆ ที่ทรงกำหนดแสดงธรรมไว้. บทว่า สมนุปสฺสนา คือ ทิฏฐิสมนุปัสสนา. บทว่า สงฺขาโร โส คือ ทิฏฐิสังขารนั้น. บทว่า ตโตโช โส สงฺขาโร คือ สังขารนั้นเกิดแล้วจากตัณหานั้น. สังขารนี้ย่อมเกิดแม้ในจิต ๔ ดวงที่สัมปยุตด้วยตัณหา. บทว่า สาปิ ตณฺหา คือ ตัณหานั้นที่เป็นปัจจัยของทิฏฐิสังขาร. บทว่า สาปิ เวทนา คือ เวทนานั้นที่เป็นปัจจัยของตัณหา. บทว่า โสปิ ผสฺโส คือ อวิชชาสัมผัสนั้นที่เป็นปัจจัยของเวทนา. บทว่า สาปิ อวิชฺชา คือ อวิชชานั้นที่สัมปยุตด้วยผัสสะ.

No cassaṃ, no ca me siyāti sace ahaṃ na bhaveyyaṃ, mama parikkhāropi na bhaveyya. Nābhavissaṃ, na me bhavissatīti sace pana āyatimpi ahaṃ na bhavissāmi, evaṃ mama parikkhāropi na bhavissati. Ettake ṭhāne bhagavā tena bhikkhunā gahitagahitadiṭṭhiṃ vissajjāpento āgato puggalajjhāsayenapi desanāvilāsenapi. Tatojo so saṅkhāroti taṇhāsampayuttacitte vicikicchāva natthi, kathaṃ vicikicchāsaṅkhāro taṇhāto jāyatīti? Appahīnattā. Yassa hi taṇhāya appahīnāya so uppajjati, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Diṭṭhiyāpi eseva nayo labbhatiyeva catūsu hi cittuppādesu sampayuttadiṭṭhi nāma natthi. Yasmā pana taṇhāya appahīnattā sā uppajjati, tasmā taṃ sandhāya tatrāpi ayamattho yujjati. Iti imasmiṃ sutte tevīsatiyā ṭhānesu arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitā. Navamaṃ.

บทว่า โน จสฺสํ โน จ เม สิยา ความว่า ถ้าเราไม่พึงมี แม้บริขารของเราก็ไม่พึงมี. บทว่า นาภวิสฺสํ น เม ภวิสฺสติ ความว่า ก็ถ้าแม้ในอนาคต เราจักไม่มี แม้บริขารของเราก็จักไม่มีอย่างนี้. ในฐานะเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคเสด็จมาเพื่อทรงให้ภิกษุนั้นสละทิฏฐิที่ยึดถือแล้ว แม้โดยอัธยาศัยของบุคคล แม้โดยเทศนาวิลาส. บทว่า ตโตโช โส สงฺขาโร ความว่า ในจิตที่สัมปยุตด้วยตัณหา วิจิกิจฉาไม่มีเลย ไฉนวิจิกิจฉาสังขารจึงเกิดจากตัณหาเล่า? (ตอบว่า) เพราะยังละไม่ได้. จริงอยู่ วิจิกิจฉาสังขารนั้นย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใดผู้ยังละตัณหาไม่ได้ คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงตัณหานั้น. แม้ในทิฏฐิ ก็นัยนี้แหละย่อมได้ทีเดียว จริงอยู่ ในจิตตุปบาท ๔ ดวง สัมปยุตตทิฏฐิย่อมไม่มี. แต่เพราะเหตุที่ทิฏฐินั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะยังละตัณหาไม่ได้ ฉะนั้น เนื้อความนี้จึงสมควรแม้ในจิตตุปบาทนั้น โดยหมายถึงตัณหานั้น. ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ วิปัสสนาอันยังสัตว์ให้ถึงอรหัตตผลในฐานะ ๒๓ แห่ง พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. สูตรที่ ๙ จบ.

10. Puṇṇamasuttavaṇṇanā

10. อรรถกถาปุณณมสูตร

82. Dasame tadahuposathetiādi pavāraṇasutte vitthāritameva. Kiñcideva desanti kiñci kāraṇaṃ. Sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasīti kasmā evamāha? So kira bhikkhu pañcasatabhikkhuparivāro. Ācariye pana ṭhitake pucchante sace te bhikkhū nisīdanti, satthari gāravaṃ kataṃ hoti, ācariye agāravaṃ. Sace uṭṭhahanti, ācariye gāravaṃ kataṃ hoti, satthari agāravaṃ. Iti nesaṃ cittaṃ anekaggaṃ bhavissati, desanaṃ sampaṭicchituṃ na sakkhissanti. Tasmiṃ pana nisīditvā pucchante tesaṃ cittaṃ ekaggaṃ bhavissati, desanaṃ sampaṭicchituṃ sakkhissantīti ñatvā bhagavā evamāha. Ime nu kho, bhanteti ayaṃ thero pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ ācariyo, pañcakkhandhamattampi nappajānātīti na vattabbo. Pañhaṃ pucchantena pana ‘‘ime pañcupādānakkhandhā, na aññe’’ti evaṃ jānantena viya hutvā pucchituṃ na vaṭṭati, tasmā ajānanto viya pucchati. Tepi cassa antevāsikā ‘‘amhākaṃ ācariyo ‘ahaṃ jānāmī’ti na katheti, sabbaññutaññāṇena pana saddhiṃ saṃsanditvāva kathetī’’ti sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissantītipi ajānanto viya pucchati.

82. ในสูตรที่ ๑๐ คำเป็นต้นว่า ตทหุโปสเถ ท่านขยายไว้แล้วในปวารณาสูตรนั่นเทียว. บทว่า กิญฺจิเทว เทสํ คือ เหตุบางอย่าง. เพราะเหตุไรจึงตรัสอย่างนี้ว่า "เธอจงนั่งบนอาสนะของตนแล้วถามตามที่ปรารถนาเถิด"? ได้ยินว่า ภิกษุนั้นมีภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นบริวาร. ก็เมื่ออาจารย์ยืนถามอยู่ ถ้าภิกษุเหล่านั้นนั่ง ชื่อว่าทำความเคารพในพระศาสดา ไม่เคารพในอาจารย์. ถ้าลุกขึ้นยืน ชื่อว่าทำความเคารพในอาจารย์ ไม่เคารพในพระศาสดา. ด้วยเหตุนี้ จิตของภิกษุเหล่านั้นจักไม่เป็นเอกัคคตา จักไม่สามารถรับเทศนาได้. แต่เมื่อภิกษุนั้นนั่งถาม จิตของภิกษุเหล่านั้นจักเป็นเอกัคคตา จักสามารถรับเทศนาได้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบแล้วจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า อิเม นุ โข ภนฺเต ความว่า พระเถระนี้เป็นอาจารย์ของภิกษุ ๕๐๐ รูป ไม่ควรกล่าวว่า "ไม่รู้แม้เพียงปัญจขันธ์". แต่ผู้ถามปัญหา ไม่ควรทำเป็นเหมือนรู้อยู่ว่า "เหล่านี้คืออุปาทานขันธ์ ๕ ไม่ใช่อื่น" แล้วถาม ฉะนั้น จึงถามเหมือนผู้ไม่รู้. และแม้แต่อันเตวาสิกของท่านเหล่านั้น ก็จักสำคัญว่า "อาจารย์ของเราไม่กล่าวว่า 'เรารู้' แต่เทียบเคียงกับพระสัพพัญญุตญาณแล้วจึงกล่าว" ควรฟัง ควรเชื่อถือ เพราะเหตุนี้ จึงถามเหมือนผู้ไม่รู้.

Chandamūlakāti taṇhāchandamūlakā. Na kho bhikkhu taññeva upādānaṃ te pañcupādānakkhandhāti yasmā chandarāgamattaṃ pañcakkhandhā na hoti, tasmā idaṃ vuttaṃ. Yasmā pana sahajātato vā ārammaṇato vā khandhe muñcitvā upādānaṃ natthi, tasmā nāpi aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānanti vuttaṃ. Taṇhāsampayuttasmiñhi citte vattamāne taṃcittasamuṭṭhānarūpaṃ rūpakkhandho, ṭhapetvā taṃ taṇhaṃ sesā arūpadhammā cattāro khandhāti sahajātatopi khandhe muñcitvā upādānaṃ natthi. Upādānassa pana rūpādīsu aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanato ārammaṇatopi pañcakkhandhe muñcitvā upādānaṃ natthi. Chandarāgavemattatāti chandarāganānattaṃ. Evaṃ kho bhikkhūti evaṃ rūpārammaṇassa chandarāgassa vedanādīsu aññataraṃ ārammaṇaṃ akaraṇato siyā chandarāgavemattatā. Khandhādhivacananti khandhāti ayaṃ paññatti. Ayaṃ pana anusandhi na ghaṭiyati, kiñcāpi na ghaṭiyati, sānusandhikāva pucchā, sānusandhikaṃ vissajjanaṃ. Ayañhi thero tesaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ ajjhāsayena pucchati, satthāpi tesaṃ tesaṃ ajjhāsayeneva vissajjeti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Dasamaṃ.

บทว่า ฉันทมูลกา ความว่า มีฉันทะคือตัณหาเป็นมูล. บทว่า นะ โข ภิกฺขุ ตัญเญวะ อุปาทานัง เต ปัญจุปาทานักขันธาติ ความว่า ดูก่อนภิกษุ ก็หาไม่ อุปาทานนั้นแหละคืออุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้น เพราะเหตุที่ฉันทราคะอย่างเดียวเป็นขันธ์ ๕ ไม่ได้ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำนี้ไว้. อนึ่ง เพราะเหตุที่เว้นจากขันธ์ทั้งหลายแล้ว อุปาทานย่อมไม่มี ไม่ว่าโดยสหชาตธรรม หรือโดยอารมณ์ ฉะนั้น จึงตรัสว่า นาปิ อัญญัตระ ปัญจะหิ อุปาทานักขันเธหิ อุปาทานัง. จริงอยู่ เมื่อจิตที่สัมปยุตด้วยตัณหาเป็นไปอยู่ รูปอันมีจิตนั้นเป็นสมุฏฐาน คือ รูปขันธ์, เว้นตัณหานั้นเสีย อรูปธรรมที่เหลือเป็นขันธ์ ๔ เพราะฉะนั้น แม้โดยสหชาตธรรม เว้นจากขันธ์ทั้งหลายแล้ว อุปาทานก็ไม่มี. อนึ่ง เพราะอุปาทานเกิดขึ้นโดยกระทำรูปเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นอารมณ์ ฉะนั้น แม้โดยอารมณ์ เว้นจากขันธ์ ๕ แล้ว อุปาทานก็ไม่มี. บทว่า ฉันทราคเวมัตตตา ความว่า ความที่ฉันทราคะแตกต่างกัน. บทว่า เอวัง โข ภิกขูติ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้คือ เพราะฉันทราคะมีรูปเป็นอารมณ์ ไม่กระทำเวทนาเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นอารมณ์ ความที่ฉันทราคะแตกต่างกันจึงพึงมี. บทว่า ขันธาธิวจนัง ความว่า บัญญัตินี้ว่า ขันธ์. แต่อนุสนธินี้ไม่เชื่อมกัน, แม้จะไม่เชื่อมกัน คำถามก็มีอนุสนธิ คำตอบก็มีอนุสนธิ. จริงอยู่ พระเถระนี้ย่อมถามโดยอัธยาศัยของภิกษุเหล่านั้นๆ แม้พระศาสดาก็ทรงตอบโดยอัธยาศัยของภิกษุเหล่านั้นๆ นั่นเอง. เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งชัดเจนดีแล้ว. สูตรที่ ๑๐ จบ.

Imassa ca pana vaggassa ekekasmiṃ sutte pañcasatā pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pattāti.

ก็อีกอย่างหนึ่ง ในแต่ละสูตรแห่งวรรคนี้ ภิกษุ ๕๐๐ รูป ๕๐๐ รูป ได้บรรลุพระอรหัตแล้ว.

Khajjanīyavaggo aṭṭhamo.

ขัชชนียวรรค ที่ ๘

9. Theravaggo

9. เถรวรรค

1. Ānandasuttavaṇṇanā

1. อรรถกถาอานันทสูตร

83. Theravaggassa paṭhame mantāṇiputtoti, mantāṇiyā nāma brāhmaṇiyā putto. Upādāyāti āgamma ārabbha sandhāya paṭicca. Asmīti hotīti asmīti evaṃ pavattaṃ taṇhāmānadiṭṭhipapañcattayaṃ hoti. Daharoti taruṇo. Yuvāti yobbanena samannāgato. Maṇḍanakajātikoti maṇḍanakasabhāvo maṇḍanakasīlo. Mukhanimittanti mukhapaṭibimbaṃ. Tañhi parisuddhaṃ ādāsamaṇḍalaṃ paṭicca paññāyati. Kiṃ pana taṃ olokayato sakamukhaṃ paññāyati, paramukhanti? Yadi sakaṃ bhaveyya, parammukhaṃ hutvā paññāyeyya, atha parassa bhaveyya, vaṇṇādīhi asadisaṃ hutvā paññāyeyya. Tasmā na taṃ attano, na parassa, ādāsaṃ pana nissāya nibhāsarūpaṃ nāma taṃ paññāyatīti vadanti. Atha yaṃ udake paññāyati, taṃ kena kāraṇenāti? Mahābhūtānaṃ visuddhatāya. Dhammo me abhisamitoti mayā ñāṇena catusaccadhammo abhisamāgato, sotāpannosmi jātoti kathesi. Paṭhamaṃ.

83. ในสูตรที่ ๑ แห่งเถรวรรค บทว่า มันตาณิปุตโต ความว่า บุตรของพราหมณีชื่อมันตาณี. บทว่า อุปาทาย ความว่า อาศัย ปรารภ อ้างถึง หมายถึง. บทว่า อสฺมีติ โหติ ความว่า ปปัญจธรรม ๓ คือ ตัณหา มานะ ทิฏฐิ ที่เป็นไปอย่างนี้ว่า 'เรามีอยู่' ย่อมมี. บทว่า ทหโร ความว่า หนุ่ม. บทว่า ยุวา ความว่า ผู้ประกอบด้วยความเป็นหนุ่ม. บทว่า มัณฑนกชาติโก ความว่า มี स्वभावในการประดับ มีปกติในการประดับ. บทว่า มุขสิมิตตัง ความว่า เงาหน้า. จริงอยู่ เงานั้นย่อมปรากฏเพราะอาศัยแว่นกลมที่บริสุทธิ์. ก็เงานั้นเมื่อบุคคลมองดูอยู่ เงาหน้าของตนย่อมปรากฏ หรือเงาหน้าของคนอื่น? หากพึงเป็นของตน ก็พึงปรากฏโดยเป็นหน้าของคนอื่น, หากพึงเป็นของคนอื่น ก็พึงปรากฏโดยไม่เหมือนกันด้วยสีเป็นต้น. เพราะฉะนั้น เงานั้นจึงไม่ใช่ของตน ไม่ใช่ของคนอื่น แต่บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า เงานั้นชื่อว่านิภาสรูป อาศัยแว่นแล้วย่อมปรากฏ. ถามว่า ก็เงาที่ปรากฏในน้ำนั้น ปรากฏด้วยเหตุอะไร? ตอบว่า ด้วยความบริสุทธิ์แห่งมหาภูตรูป. บทว่า ธัมโม เม อภิสสิโต ความว่า ท่านกล่าวว่า ธรรมคือจตุสัจจะอันเราแทงตลอดแล้วด้วยญาณ เราเกิดเป็นพระโสดาบันแล้ว. สูตรที่ ๑ จบ.

2. Tissasuttavaṇṇanā

2. อรรถกถาติสสสูตร

84. Dutiye madhurakajāto viyāti sañjātagarubhāvo viya akammañño. Disāpi meti ayaṃ puratthimā ayaṃ dakkhiṇāti evaṃ disāpi mayhaṃ na pakkhāyanti, na pākaṭā hontīti vadati. Dhammāpi maṃ na paṭibhantīti pariyattidhammāpi mayhaṃ na upaṭṭhahanti, uggahitaṃ sajjhāyitaṃ na dissatīti vadati. Vicikicchāti no mahāvicikicchā. Na hi tassa ‘‘sāsanaṃ niyyānikaṃ nu kho, na nu kho’’ti vimati uppajjati. Evaṃ panassa hoti ‘‘sakkhissāmi nu kho samaṇadhammaṃ kātuṃ, udāhu pattacīvaradhāraṇamattameva karissāmī’’ti.

84. ในสูตรที่ ๒ บทว่า มธุรกชาโต วิย ความว่า ราวกับเกิดความหนัก ไม่ควรแก่การงาน. บทว่า ทิสาปิ เม ความว่า ท่านกล่าวว่า 'นี้ทิศตะวันออก นี้ทิศใต้' อย่างนี้ แม้ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่เรา ไม่แจ่มแจ้ง. บทว่า ธัมมาปิ มัง นะ ปฏิภันติ ความว่า ท่านกล่าวว่า แม้ปริยัติธรรมทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่เรา สิ่งที่เรียนแล้ว สาธยายแล้วก็ไม่ปรากฏ. บทว่า วิจิกิจฉา ความว่า ไม่ใช่มหาวิจิกิจฉา. จริงอยู่ ความสงสัยว่า 'ศาสนานี้เป็นทางออกจากทุกข์หรือไม่หนอ' ย่อมไม่เกิดแก่ท่าน. แต่ความสงสัยอย่างนี้ย่อมเกิดแก่ท่านว่า 'เราจะสามารถทำสมณธรรมได้หรือไม่หนอ หรือว่าจะทำได้เพียงแค่การทรงบาตรและจีวรเท่านั้น'.

Kāmānametaṃ adhivacananti yathā hi ninnaṃ pallalaṃ olokentassa dassanarāmaṇeyyakamattaṃ atthi, yo panettha otarati, taṃ caṇḍamīnākulatāya ākaḍḍhitvā anayabyasanaṃ pāpeti, evamevaṃ pañcasu kāmaguṇesu cakkhudvārādīnaṃ ārammaṇe rāmaṇeyyakamattaṃ atthi, yo panettha gedhaṃ āpajjati, taṃ ākaḍḍhitvā nirayādīsu eva pakkhipanti. Appassādā hi kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyoti imaṃ atthavasaṃ paṭicca ‘‘kāmānametaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. Ahamanuggahenāti ahaṃ dhammāmisānuggahehi anuggaṇhāmi. Abhinandīti sampaṭicchi. Na kevalañca abhinandi, imaṃ pana satthu santikā assāsaṃ labhitvā ghaṭento vāyamanto katipāhena arahatte patiṭṭhāsi. Dutiyaṃ.

บทว่า กามานเมตัง อธิวจนัง ความว่า เปรียบเหมือนผู้ที่มองดูบึงที่ลุ่ม ย่อมมีความยินดีเพียงแค่การมองเห็น แต่ผู้ใดลงไปในบึงนั้น บึงนั้นย่อมฉุดผู้นั้นให้ถึงความพินาศฉิบหายเพราะเต็มไปด้วยปลาที่ดุร้าย ฉันใด, ในกามคุณ ๕ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมมีความยินดีเพียงแค่อารมณ์ของจักขุทวารเป็นต้น แต่ผู้ใดถึงความกำหนัดในกามคุณเหล่านั้น กามคุณเหล่านั้นย่อมฉุดผู้นั้นโยนลงในนรกเป็นต้นเท่านั้น. จริงอยู่ กามทั้งหลายมีรสอร่อยน้อย มีทุกข์มาก มีความลำบากมาก โทษในกามคุณเหล่านี้มีมากกว่า เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้ จึงตรัสว่า 'นี้เป็นชื่อของกามทั้งหลาย'. บทว่า อหมนุคคเหนาติ ความว่า เราย่อมอนุเคราะห์ด้วยธรรมานุเคราะห์และอามิสทานุเคราะห์. บทว่า อภินันทิ ความว่า ได้รับไว้ด้วยดี. และท่านมิใช่เพียงแต่ยินดีเท่านั้น แต่ครั้นได้รับความเบาใจนี้จากสำนักของพระศาสดาแล้ว ก็เพียรพยายามอยู่ ไม่กี่วันก็ตั้งอยู่ในพระอรหัต. สูตรที่ ๒ จบ.

3. Yamakasuttavaṇṇanā

3. อรรถกถายมกสูตร

85. Tatiye diṭṭhigatanti sace hissa evaṃ bhaveyya ‘‘saṅkhārā uppajjanti ceva nirujjhanti ca, saṅkhārappavattameva appavattaṃ hotī’’ti, diṭṭhigataṃ nāma na bhaveyya, sāsanāvacarikaṃ ñāṇaṃ bhaveyya. Yasmā panassa ‘‘satto ucchijjati vinassatī’’ti ahosi, tasmā diṭṭhigataṃ nāma jātaṃ. Thāmasā parāmāsāti diṭṭhithāmena ceva diṭṭhiparāmāsena ca.

85. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ทิฏฐิคะตัง ความว่า หากความเห็นของท่านพึงเป็นอย่างนี้ว่า 'สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นและย่อมดับไป ความเป็นไปแห่งสังขารนั่นแหละย่อมไม่มีความเป็นไป' ดังนี้ ก็ไม่พึงชื่อว่าเป็นทิฏฐิ แต่พึงเป็นญาณที่เนื่องในพระศาสนา. แต่เพราะเหตุที่ความเห็นของท่านเกิดขึ้นว่า 'สัตว์ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ' ฉะนั้น จึงชื่อว่าเกิดเป็นทิฏฐิขึ้น. บทว่า ถามสา ปรามาสา ความว่า ด้วยกำลังแห่งทิฏฐิและด้วยการยึดมั่นในทิฏฐิ.

Yenāyasmā sāriputtoti yathā nāma paccante kupite taṃ vūpasametuṃ asakkontā rājapurisā senāpatissa vā rañño vā santikaṃ gacchanti, evaṃ diṭṭhigatavasena tasmiṃ there kupite taṃ vūpasametuṃ asakkontā te bhikkhū yena dhammarājassa dhammasenāpati āyasmā sāriputto, tenupasaṅkamiṃsu. Evaṃbyākhoti tesaṃ bhikkhūnaṃ santike viya therassa sammukhā paggayha vattuṃ asakkonto olambantena hadayena ‘‘evaṃbyākho’’ti āha. Taṃ kiṃ maññasi, āvusoti? Idaṃ thero tassa vacanaṃ sutvā, ‘‘nāyaṃ attano laddhiyaṃ dosaṃ passati, dhammadesanāya assa taṃ pākaṭaṃ karissāmī’’ti cintetvā tiparivaṭṭaṃ desanaṃ desetuṃ ārabhi.

บทว่า `Yenāyasmā sāriputto` (ที่ซึ่งพระสารีบุตรผู้มีอายุอยู่) ความว่า เปรียบเหมือนเมื่อปัจจันตชนบทกำเริบขึ้น เหล่าราชบุรุษไม่สามารถจะให้สงบลงได้ จึงพากันไปสู่สำนักของเสนาบดีหรือของพระราชา ฉันใด เมื่อพระเถระ (ยมกะ) นั้นกำเริบขึ้นด้วยทิฏฐิคตะ (ความเห็นผิด) ภิกษุเหล่านั้นไม่สามารถจะให้ท่านสงบลงได้ จึงพากันเข้าไปหาพระสารีบุตรผู้มีอายุ ผู้เป็นธรรมเสนาบดีของพระธรรมราชา ณ ที่ใด ก็เข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น ฉันนั้น. บทว่า `Evaṃbyākho` (ข้าพเจ้าเข้าใจอย่างนี้) ความว่า (พระยมกะ) ไม่สามารถจะกล่าวอย่างยกย่อง (ทิฏฐิของตน) ต่อหน้าพระเถระ (พระสารีบุตร) เหมือนอย่าง (ที่กล่าว) ในสำนักของภิกษุเหล่านั้นได้ จึงมีใจท้อแท้ กล่าวว่า "ข้าพเจ้าเข้าใจอย่างนี้". บทว่า `Taṃ kiṃ maññasi, āvusoti` (ดูก่อนอาวุโส ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน) ความว่า พระเถระ (พระสารีบุตร) ได้ฟังคำของท่าน (พระยมกะ) แล้ว ทรงดำริว่า "ท่านผู้นี้ไม่เห็นโทษในลัทธิของตน เราจักทำโทษนั้นให้ปรากฏแก่เธอด้วยธรรมเทศนา" จึงทรงเริ่มแสดงเทศนาอันมีปริวัฏฏ์ ๓.

Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ tathāgatoti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Anuyogavattaṃ dāpanatthaṃ. Tiparivaṭṭadesanāvasānasmiñhi thero sotāpanno jāto. Atha naṃ anuyogavattaṃ dāpetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha? Tathāgatoti satto. Rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇanti ime pañcakkhandhe sampiṇḍetvā ‘‘tathāgato’’ti samanupassasīti pucchati. Ettha ca te, āvusoti idaṃ therassa anuyoge bhummaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ettha ca te ettake ṭhāne diṭṭheva dhamme saccato thirato satte anupalabbhiyamāneti. Sace taṃ, āvusoti idametaṃ aññaṃ byākarāpetukāmo pucchati. Yaṃ dukkhaṃ taṃ niruddhanti yaṃ dukkhaṃ, tadeva niruddhaṃ, añño satto nirujjhanako nāma natthi, evaṃ byākareyyanti attho.

คำว่า `Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ tathāgatoti` (ดูก่อนอาวุโสยมกะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านเห็นว่ารูปเป็นตถาคตหรือ) นี้ พระเถระเริ่มขึ้นทำไม? เพื่อให้ตอบตามแนวการซักถาม. จริงอยู่ ในตอนท้ายของเทศนาอันมีปริวัฏฏ์ ๓ พระเถระ (ยมกะ) ได้เป็นพระโสดาบัน. ลำดับนั้น เพื่อให้ท่านตอบตามแนวการซักถาม พระเถระ (สารีบุตร) จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า `taṃ kiṃ maññasi` (ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน). คำว่า `Tathāgatoti` (ตถาคต) หมายถึง สัตว์. ท่านถามว่า "ท่านย่อมพิจารณาเห็นขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ โดยรวบยอดว่า 'ตถาคต' หรือ". บทว่า `Ettha ca te, āvusoti` (ก็ในขันธ์ ๕ นี้แล อาวุโส) นี้ เป็นภูมิมะ (สัตตมีวิภัตติ) ในคำซักถามของพระเถระ. อธิบายว่า "ก็ในที่นี้แล คือในสถานะเพียงเท่านี้ เมื่อท่านไม่ได้ประสบสัตว์โดยสัจจะ โดยความมั่นคง ในทิฏฐธรรม (ธรรมอันเห็นแล้ว) นั่นเทียว". บทว่า `Sace taṃ, āvusoti` (ถ้าอย่างนั้น อาวุโส) นี้ พระเถระประสงค์จะให้ท่านพยากรณ์คุณธรรมอื่น (คืออรหัตตผล) จึงถาม. บทว่า `Yaṃ dukkhaṃ taṃ niruddhanti` (สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นดับแล้ว) ความว่า สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นนั่นแหละดับแล้ว สัตว์อื่นชื่อว่าผู้ดับ ย่อมไม่มี ท่านพึงพยากรณ์อย่างนี้.

Etasseva atthassāti etassa paṭhamamaggassa. Bhiyyosomattāya ñāṇāyāti atirekappamāṇassa ñāṇassa atthāya, sahavipassanakānaṃ upari ca tiṇṇaṃ maggānaṃ āvibhāvatthāyāti attho. Ārakkhasampannoti antoārakkhena ceva bahiārakkhena ca samannāgato. Ayogakkhemakāmoti catūhi yogehi khemabhāvaṃ anicchanto. Pasayhāti pasayhitvā abhibhavitvā. Anupakhajjāti anupavisitvā.

บทว่า `Etasseva atthassāti` (เพื่อประโยชน์แก่มรรคที่ ๑ นั้นนั่นเทียว) คือ เพื่อประโยชน์แก่ปฐมมรรคนั้น. บทว่า `Bhiyyosomattāya ñāṇāyāti` (เพื่อญาณโดยประมาณยิ่งขึ้นไป) ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ญาณอันมีประมาณยิ่ง คือ เพื่อความปรากฏแห่งมรรค ๓ เบื้องบนพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า `Ārakkhasampannoti` (ถึงพร้อมด้วยการอารักขา) คือ ประกอบด้วยการอารักขาทั้งภายในและภายนอก. บทว่า `Ayogakkhemakāmoti` (ไม่ต้องการความเกษมจากโยคะ) คือ ไม่ปรารถนาความเกษมจากโยคะ ๔. บทว่า `Pasayhāti` (ครอบงำ) คือ ครอบงำแล้ว ข่มขี่แล้ว. บทว่า `Anupakhajjāti` (เข้าไป) คือ เข้าไปใกล้แล้ว.

Pubbuṭṭhāyītiādīsu dūratova āgacchantaṃ disvā āsanato paṭhamataraṃ vuṭṭhātīti pubbuṭṭhāyī. Tassa āsanaṃ datvā tasmiṃ nisinne pacchā nipatati nisīdatīti, pacchānipātī. Pātova vuṭṭhāya ‘‘ettakā kasituṃ gacchatha, ettakā vapitu’’nti vā sabbapaṭhamaṃ vuṭṭhātīti pubbuṭṭhāyī. Sāyaṃ sabbesu attano attano vasanaṭṭhānaṃ gatesu gehassa samantato ārakkhaṃ saṃvidhāya dvārāni thaketvā sabbapacchā nipajjanatopi pacchānipātī. ‘‘Kiṃ karomi, ayyaputta? Kiṃ karomi ayyaputtā’’ti? Mukhaṃ olokento kiṃkāraṃ paṭisāvetīti kiṃkārapaṭissāvī. Manāpaṃ caratīti manāpacārī. Piyaṃ vadatīti piyavādī. Mittatopi naṃ saddaheyyāti mitto me ayanti saddaheyya. Vissāsaṃ āpajjeyyāti ekato pānabhojanādiṃ karonto vissāsiko bhaveyya. Saṃvissatthoti suṭṭhu vissattho.

ในบทว่า `Pubbuṭṭhāyīti` (ลุกขึ้นก่อน) เป็นต้น (อธิบายว่า) เห็น (นาย) มาแต่ไกล ก็ลุกจากอาสนะก่อนใคร จึงชื่อว่า `pubbuṭṭhāyī`. ถวายอาสนะแก่ท่านผู้นั้นแล้ว เมื่อท่านนั่งแล้ว ตนจึงนั่งทีหลัง จึงชื่อว่า `pacchānipātī` (นอนทีหลัง). อีกอย่างหนึ่ง ตื่นแต่เช้าตรู่แล้วลุกขึ้นก่อนทุกคน (สั่งการว่า) "พวกท่านจงไปไถนาเท่านี้ จงไปหว่านเท่านี้" จึงชื่อว่า `pubbuṭṭhāyī`. ในเวลาเย็น เมื่อทุกคนไปยังที่อยู่ของตนๆ แล้ว จัดการอารักขาทั่วบริเวณบ้าน ปิดประตูแล้ว จึงนอนทีหลังทุกคน ก็ชื่อว่า `pacchānipātī`. (คอยถามว่า) "นายครับ จะให้ผมทำอะไร? นายครับ จะให้ผมทำอะไร?" พลางมองดูหน้า คอยรับฟังคำสั่งว่าจะให้ทำอะไร จึงชื่อว่า `kiṃkārapaṭissāvī` (คอยรับฟังคำสั่ง). ประพฤติสิ่งที่เป็นที่พอใจ จึงชื่อว่า `manāpacārī` (ผู้ประพฤติเป็นที่พอใจ). กล่าวคำเป็นที่รัก จึงชื่อว่า `piyavādī` (ผู้กล่าวคำเป็นที่รัก). บทว่า `Mittatopi naṃ saddaheyyāti` (พึงเชื่อถือเขาว่าเป็นมิตร) คือ พึงเชื่อว่า "ผู้นี้เป็นมิตรของเรา". บทว่า `Vissāsaṃ āpajjeyyāti` (พึงถึงความคุ้นเคย) คือ พึงเป็นผู้คุ้นเคย ทำการดื่มกินเป็นต้นร่วมกัน. บทว่า `Saṃvissatthoti` (สนิทสนมกันดี) คือ คุ้นเคยกันอย่างยิ่ง.

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – bālagahapatiputto viya hi vaṭṭasannissitakāle assutavā puthujjano, vadhakapaccāmitto viya abaladubbalā pañcakkhandhā, vadhakapaccāmittassa ‘‘bālagahapatiputtaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti upagatakālo viya paṭisandhikkhaṇe upagatā pañcakkhandhā, tassa hi ‘‘na me ayaṃ sahāyo, vadhakapaccatthiko aya’’nti ajānanakālo viya vaṭṭanissitaputhujjanassa pañcakkhandhe ‘‘na ime mayha’’nti agahetvā ‘‘mama rūpaṃ, mama vedanā, mama saññā, mama saṅkhārā, mama viññāṇa’’nti gahitakālo, vadhakapaccatthikassa ‘‘mitto me aya’’nti gahetvā sakkārakaraṇakālo viya ‘‘mama ime’’ti gahetvā pañcannaṃ khandhānaṃ nhāpanabhojanādīhi sakkārakaraṇakālo, ‘‘ativissattho me aya’’nti ñatvā sakkāraṃ karontasseva asinā sīsacchindanaṃ viya vissatthassa bālaputhujjanassa tikhiṇehi bhijjamānehi khandhehi jīvitapariyādānaṃ veditabbaṃ.

ในบทว่า `Evameva khoti` (ฉันนั้นเหมือนกันแล) นี้ มีการเปรียบเทียบอุปมาดังนี้: พึงทราบว่า ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในกาลที่ยังอาศัยวัฏฏะอยู่ เปรียบเหมือนบุตรคฤหบดีผู้โง่เขลา. ขันธ์ ๕ ที่อ่อนแอและมีกำลังน้อย เปรียบเหมือนศัตรูผู้คอยประหาร. ขันธ์ ๕ ที่เกิดขึ้นในปฏิสนธิขณะ เปรียบเหมือนกาลที่ศัตรูผู้คอยประหารเข้ามาหาโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าจักบำรุงบุตรคฤหบดีผู้โง่เขลา". กาลที่ปุถุชนผู้อาศัยวัฏฏะ ไม่ยึดถือขันธ์ ๕ ว่า "เหล่านี้ไม่ใช่ของเรา" แต่กลับยึดถือว่า "รูปของเรา เวทนาของเรา สัญญาของเรา สังขารของเรา วิญญาณของเรา" เปรียบเหมือนกาลที่ (บุตรคฤหบดี) ไม่รู้ว่า "ผู้นี้ไม่ใช่สหายของเรา ผู้นี้คือศัตรูผู้คอยประหาร". กาลที่ (ปุถุชน) ยึดถือว่า "เหล่านี้เป็นของเรา" แล้วทำการสักการะขันธ์ ๕ ด้วยการอาบน้ำ การให้โภชนะ เป็นต้น เปรียบเหมือนกาลที่ (บุตรคฤหบดี) ยึดถือศัตรูผู้คอยประหารว่า "ผู้นี้เป็นมิตรของเรา" แล้วทำการสักการะ. พึงทราบว่า การสิ้นชีวิตของพาลปุถุชนผู้ไว้วางใจ เพราะขันธ์ทั้งหลายอันคมกล้าและกำลังแตกสลาย เปรียบเหมือนการถูกตัดศีรษะด้วยดาบของบุคคลผู้กำลังทำการสักการะ (ศัตรู) โดยรู้ว่า "ผู้นี้สนิทสนมกับเรายิ่งนัก".

Upetīti upagacchati. Upādiyatīti gaṇhāti. Adhiṭṭhātīti adhitiṭṭhati. Attā meti ayaṃ me attāti. Sutavā ca kho, āvuso, ariyasāvakoti yathā pana paṇḍito gahapatiputto evaṃ upagataṃ paccatthikaṃ ‘‘paccatthiko me aya’’nti ñatvā appamatto tāni tāni kammāni kāretvā anatthaṃ pariharati, atthaṃ pāpuṇāti, evaṃ sutavā ariyasāvakopi ‘‘na rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā nayena pañcakkhandhe ahanti vā mamanti vā agahetvā, ‘‘paccatthikā me ete’’ti ñatvā rūpasattakaarūpasattakādivasena vipassanāya yojetvāva tatonidānaṃ dukkhaṃ parivajjetvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇāti. Sesamettha uttānameva. Tatiyaṃ.

บทว่า `Upetīti` (ย่อมเข้าไปหา) คือ ย่อมเข้าไปยึด. บทว่า `Upādiyatīti` (ย่อมยึดมั่น) คือ ย่อมถือเอา. บทว่า `Adhiṭṭhātīti` (ย่อมตั้งมั่น) คือ ย่อมยึดถือ. บทว่า `Attā meti` (อัตตาของเรา) คือ "นี้เป็นอัตตาของเรา". บทว่า `Sutavā ca kho, āvuso, ariyasāvakoti` (ดูก่อนอาวุโส ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วแล) ความว่า เปรียบเหมือนบุตรคฤหบดีผู้เป็นบัณฑิต รู้จักศัตรูที่เข้ามาหาอย่างนั้นว่า "ผู้นี้เป็นศัตรูของเรา" แล้ว เป็นผู้ไม่ประมาท ใช้ให้ทำการงานนั้นๆ ย่อมหลีกเลี่ยงสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และย่อมบรรลุประโยชน์ ฉันใด อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วก็ฉันนั้น ไม่ยึดถือขันธ์ ๕ ว่าเป็น "เรา" หรือ "ของเรา" ด้วยนัยเป็นต้นว่า `na rūpaṃ attato samanupassatī` (ไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา) แต่รู้ว่า "เหล่านี้เป็นศัตรูของเรา" แล้ว ประกอบ (ขันธ์เหล่านั้น) เข้ากับวิปัสสนาโดยนัยแห่งรูปสัตตกะ อรูปสัตตกะ เป็นต้น แล้วหลีกเลี่ยงทุกข์อันมีขันธ์นั้นเป็นเหตุ ย่อมบรรลุอัคคผลคืออรหัตตผล. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ชัดเจนอยู่แล้ว. (ยมกสูตรที่ ๓) จบ.

4. Anurādhasuttavaṇṇanā

4. อรรถกถาอนุราธสูตร

86. Catutthe araññakuṭikāyanti tasseva vihārassa paccante paṇṇasālāyaṃ. Taṃ tathāgatoti tumhākaṃ satthā tathāgato taṃ sattaṃ tathāgataṃ. Aññatra imehīti tassa kira evaṃ ahosi ‘‘ime sāsanassa paṭipakkhā paṭivilomā, yathā ime bhaṇanti, na evaṃ satthā paññāpessati, aññathā paññāpessatī’’ti. Tasmā evamāha. Evaṃ vutte te aññatitthiyāti evaṃ therena attano ca paresañca samayaṃ ajānitvā vutte ekadesena sāsanasamayaṃ jānantā therassa vāde dosaṃ dātukāmā te aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ etadavocuṃ.

86. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อรญฺญกุฏิกายํ ได้แก่ ในศาลาใบไม้ ณ ที่สุดแห่งวิหารนั้นนั่นเทียว บทว่า ตํ ตถาคโต ความว่า พระตถาคตผู้เป็นศาสดาของพวกท่าน คือพระตถาคตผู้เป็นสัตว์นั้น บทว่า อญฺญตฺร อิเมหิ ความว่า ได้ยินว่า ท่านพระอนุราธะนั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “พวกนี้เป็นปฏิปักษ์ เป็นข้าศึกต่อพระศาสนา พระศาสดาจักไม่ทรงบัญญัติอย่างที่พวกนี้กล่าว จักทรงบัญญัติเป็นอย่างอื่น” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า เอวํ วุตฺเต เต อญฺญติตฺถิยา ความว่า เมื่อพระเถระไม่รู้ลัทธิของตนและของผู้อื่นแล้วกล่าวอย่างนี้ พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้น ผู้รู้ลัทธิในพระศาสนาโดยส่วนหนึ่ง ประสงค์จะให้โทษในวาทะของพระเถระ จึงได้กล่าวกะท่านพระอนุราธะดังนี้

Taṃ kiṃ maññasi anurādhāti satthā tassa kathaṃ sutvā cintesi – ‘‘ayaṃ bhikkhu attano laddhiyaṃ dosaṃ na jānāti, kārako panesa yuttayogo, dhammadesanāya eva naṃ jānāpessāmī’’ti tiparivaṭṭaṃ desanaṃ desetukāmo ‘‘taṃ kiṃ maññasi, anurādhā’’tiādimāha. Athassa tāya desanāya arahattappattassa anuyogavattaṃ āropento taṃ kiṃ maññasi, anurādha? Rūpaṃ tathāgatotiādimāha. Dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodhanti vaṭṭadukkhañceva vaṭṭadukkhassa ca nirodhaṃ nibbānaṃ paññapemi. Dukkhanti vā vacanena dukkhasaccaṃ gahitaṃ. Tasmiṃ gahite samudayasaccaṃ gahitameva hoti, tassa mūlattā. Nirodhanti vacanena nirodhasaccaṃ gahitaṃ. Tasmiṃ gahite maggasaccaṃ gahitameva hoti tassa upāyattā. Iti pubbe cāhaṃ, anurādha, etarahi ca catusaccameva paññapemīti dasseti. Evaṃ imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ. Catutthaṃ.

บทว่า ตํ กึ มญฺญสิ อนุราธ ความว่า พระศาสดาทรงสดับคำของท่านแล้ว ทรงพระดำริว่า “ภิกษุนี้ไม่รู้โทษในลัทธิของตน แต่ภิกษุนี้เป็นผู้ทำความเพียร ประกอบความเพียรอยู่ เราจักทำให้เธอรู้ด้วยธรรมเทศนา” ทรงประสงค์จะแสดงเทศนาอันมีปริวัฏฏ์ ๓ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนอนุราธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน” ลำดับนั้น เมื่อจะทรงตั้งคำถามซักไซ้ท่านผู้บรรลุพระอรหัตแล้วด้วยเทศนานั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนอนุราธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเป็นตถาคตหรือ” บทว่า ทุกฺขญฺเจว ปญฺญาเปมิ ทุกฺขสฺส จ นิโรธํ ความว่า เราบัญญัติวัฏฏทุกข์และนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งวัฏฏทุกข์ อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำว่า ทุกข์ ทรงถือเอาทุกขสัจ เมื่อทรงถือเอาทุกขสัจนั้นแล้ว สมุทัยสัจก็เป็นอันทรงถือเอาด้วย เพราะเป็นมูลของทุกขสัจนั้น ด้วยคำว่า นิโรธ ทรงถือเอานิโรธสัจ เมื่อทรงถือเอานิโรธสัจนั้นแล้ว มรรคสัจก็เป็นอันทรงถือเอาด้วย เพราะเป็นอุบายของนิโรธสัจนั้น ทรงแสดงว่า “ดูก่อนอนุราธะ อย่างนี้ ทั้งในกาลก่อนและในบัดนี้ เราบัญญัติสัจจะ ๔ เท่านั้น” ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ พระองค์ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น จบสูตรที่ ๔

5. Vakkalisuttavaṇṇanā

5. อรรถกถาวักกลิสูตร

87. Pañcame kumbhakāranivesaneti kumbhakārasālāyaṃ. Thero kira vutthavasso pavāretvā bhagavantaṃ dassanāya āgacchati. Tassa nagaramajjhe mahāābādho uppajji, pādā na vahanti. Atha naṃ mañcakasivikāya kumbhakārasālaṃ āhariṃsu. Sā ca sālā tesaṃ kammasālā, na nivesanasālā. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kumbhakāranivesane viharatī’’ti. Bāḷhagilānoti adhimattagilāno. Samadhosīti samantato adhosi, calanākārena apacitiṃ dassesi. Vattaṃ kiretaṃ bāḷhagilānenapi buḍḍhataraṃ disvā uṭṭhānākārena apaciti dassetabbā. Tena pana ‘‘mā cali mā calī’’ti vattabbo. Santimāni āsanānīti buddhakālasmiñhi ekassapi bhikkhuno vasanaṭṭhāne ‘‘sace satthā āgacchissati, idha nisīdissatī’’ti āsanaṃ paññattameva hoti antamaso phalakamattampi paṇṇasanthāramattampi. Khamanīyaṃ yāpanīyanti kacci dukkhaṃ khamituṃ iriyāpathaṃ vā yāpetuṃ sakkāti pucchati. Paṭikkamantīti nivattanti. Abhikkamantīti adhigacchanti. Paṭikkamosānanti paṭikkamo etāsaṃ. Sīlato na upavadatīti sīlaṃ ārabbha sīlabhāvena na upavadati. Cirapaṭikāhanti cirapaṭiko ahaṃ, cirato paṭṭhāya ahanti attho. Pūtikāyenāti attano suvaṇṇavaṇṇampi kāyaṃ bhagavā dhuvapaggharaṇaṭṭhena evamāha. Yo kho, vakkali, dhammanti idha bhagavā ‘‘dhammakāyo kho, mahārāja, tathāgato’’ti vuttaṃ dhammakāyataṃ dasseti. Navavidho hi lokuttaradhammo tathāgatassa kāyo nāma.

87. ในสูตรที่ ๕ บทว่า กุมฺภการนิเวสเน ได้แก่ ในโรงของช่างหม้อ ได้ยินว่า พระเถระจำพรรษาแล้ว ปวารณาแล้ว กำลังมาเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาค อาพาธหนักเกิดขึ้นแก่ท่านในท่ามกลางเมือง เท้าทั้งสองไม่อาจทรงกายไว้ได้ ลำดับนั้น พวกภิกษุได้นำท่านไปยังโรงของช่างหม้อด้วยเตียงเล็กมีคานหาม และศาลานั้นเป็นโรงทำงานของพวกเขา ไม่ใช่ศาลาที่พักอาศัย ทรงหมายถึงศาลานั้นจึงตรัสว่า “ประทับอยู่ที่นิเวศน์ของช่างหม้อ” บทว่า พาฬฺหคิลาโน ได้แก่ อาพาธหนัก บทว่า สมโธสิ ได้แก่ หวั่นไหวไปโดยรอบ คือแสดงความนอบน้อมด้วยอาการไหวตัว ได้ยินว่า นี้เป็นวัตรว่า แม้ภิกษุผู้อาพาธหนักเห็นผู้แก่กว่า พึงแสดงความนอบน้อมด้วยอาการลุกขึ้น แต่ท่านผู้แก่กว่านั้นพึงกล่าวว่า “อย่าไหวเลย อย่าไหวเลย” บทว่า สนฺติมานิ อาสนานิ ความว่า ในพุทธกาล ที่อยู่ของภิกษุแม้รูปเดียว ก็จะมีอาสนะที่ปูลาดไว้แล้วเสมอ ด้วยคิดว่า “ถ้าพระศาสดาเสด็จมา จักประทับนั่ง ณ ที่นี้” อย่างน้อยที่สุดก็เพียงแผ่นกระดาน หรือเพียงเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้า บทว่า ขมนียํ ยาปนียํ ความว่า ทรงถามว่า พอจะอดทนต่อทุกข์ หรือพอจะยังอัตภาพให้เป็นไปได้อยู่หรือ บทว่า ปฏิกฺกมนฺติ คือ ย่อมทุเลา บทว่า อภิกฺกมนฺติ คือ ย่อมกำเริบ บทว่า ปฏิกฺกโมสานํ คือ ความทุเลาแห่งเวทนาเหล่านั้น บทว่า สีลโต น อุปวทติ ความว่า ศีลไม่ติเตียนโดยความเป็นศีล (คือไม่มีความเดือดร้อนใจเพราะศีล) บทว่า จิรปฏิกาหํ ตัดบทเป็น จิรปฏิโก อหํ ความว่า เราปรารถนามานานแล้ว บทว่า ปูติกาเยน ความว่า พระผู้มีพระภาคแม้ทรงมีพระวรกายมีพระฉวีวรรณดุจทองคำ ก็ตรัสอย่างนี้โดยนัยว่าเป็นของมีอันไหลออกเป็นนิตย์ ในบทว่า โย โข วกฺกลิ ธมฺมํ นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความเป็นธรรมกายที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนมหาบพิตร พระตถาคตเป็นธรรมกาย” จริงอยู่ โลกุตรธรรม ๙ ประการ ชื่อว่าเป็นกายของพระตถาคต

Idāni therassa tiparivaṭṭadhammadesanaṃ ārabhanto taṃ kiṃ maññasītiādimāha. Kāḷasilāti kāḷasilāvihāro. Vimokkhāyāti maggavimokkhatthāya. Suvimutto vimuccissatīti arahattaphalavimuttiyā vimutto hutvā vimuccissati. Tā kira devatā ‘‘yena nīhārena iminā vipassanā āraddhā, anantarāyena arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti ñatvā evamāhaṃsu. Apāpakanti alāmakaṃ. Satthaṃ āharesīti thero kira adhimāniko ahosi. So samādhivipassanāhi vikkhambhitānaṃ kilesānaṃ samudācāraṃ apassanto ‘‘khīṇāsavomhī’’ti saññī hutvā ‘‘kiṃ me iminā dukkhena jīvitena? Satthaṃ āharitvā marissāmī’’ti tikhiṇena satthena kaṇṭhanāḷaṃ chindi. Athassa dukkhā vedanā uppajji. So tasmiṃ khaṇe attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā avissaṭṭhakammaṭṭhānattā sīghaṃ mūlakammaṭṭhānaṃ ādāya sammasanto arahattaṃ pāpuṇitvāva kālamakāsi. Paccavekkhaṇā panassa ca kathaṃ ahosīti? Khīṇāsavassa ekūnavīsati paccavekkhaṇā na sabbāva avassaṃ laddhabbā, tikhiṇenāpi pana asinā sīse chijjante ekaṃ dve ñāṇāni avassaṃ uppajjanti.

บัดนี้ เมื่อจะทรงเริ่มแสดงธรรมเทศนามีปริวัฏฏ์ ๓ แก่พระเถระ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตํ กึ มญฺญสิ บทว่า กาฬสิลา ได้แก่ วิหารที่กาฬสิลา บทว่า วิโมกฺขาย ได้แก่ เพื่อมรรควิโมกข์ บทว่า สุวิมุตฺโต วิมุจฺจิสฺสติ ความว่า จักเป็นผู้หลุดพ้นด้วยดีแล้วด้วยอรหัตตผลวิมุตติ ได้ยินว่า เทวดาเหล่านั้นทราบว่า “ท่านผู้นี้ปรารภวิปัสสนาด้วยนัยใด จักบรรลุพระอรหัตโดยไม่มีอันตรายด้วยนัยนั้น” จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า อปาปกํ ได้แก่ ไม่เลวทราม บทว่า สตฺถํ อาหเรสิ ความว่า ได้ยินว่า พระเถระเป็นผู้มีอธิมานะ (สำคัญตนว่าบรรลุคุณวิเศษที่ยังไม่บรรลุ) ท่านไม่เห็นความเกิดขึ้นแห่งกิเลสที่ข่มไว้ด้วยสมาธิและวิปัสสนา จึงสำคัญว่า “เราเป็นพระขีณาสพ” แล้วคิดว่า “จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยชีวิตอันเป็นทุกข์นี้ เราจะนำศัสตรามาแล้วตายเสีย” จึงใช้ศัสตราอันคมตัดหลอดลม ลำดับนั้น ทุกขเวทนาเกิดขึ้นแก่ท่าน ในขณะนั้น ท่านรู้ความเป็นปุถุชนของตน เพราะเป็นผู้มีกรรมฐานที่ยังไม่ปล่อย จึงรีบยกเอามูลกรรมฐานขึ้นพิจารณา บรรลุพระอรหัตแล้วจึงปรินิพพาน ถามว่า ก็ปัจจเวกขณญาณของท่านเกิดขึ้นได้อย่างไร ตอบว่า ปัจจเวกขณญาณ ๑๙ ของพระขีณาสพใช่ว่าจะต้องเกิดครบทั้งหมดเสมอไปก็หาไม่ แต่เมื่อศีรษะถูกตัดด้วยดาบอันคม ญาณหนึ่งหรือสองย่อมเกิดขึ้นโดยแน่นอน

Vivattakkhandhanti parivattakkhandhaṃ. Semānanti sayamānaṃ. Thero kira uttānako nipanno satthaṃ āhari. Tassa sarīraṃ yathāṭhitameva ahosi. Sīsaṃ pana dakkhiṇapassena parivattitvā aṭṭhāsi. Ariyasāvakā hi yebhuyyena dakkhiṇapasseneva kālaṃ karonti. Tenassa sarīraṃ yathāṭhitaṃyeva ahosi. Sīsaṃ pana dakkhiṇapassena parivattitvā ṭhitaṃ. Taṃ sandhāya vivattakkhandho nāma jātotipi vadanti. Dhūmāyitattanti dhūmāyanabhāvaṃ. Timirāyitattanti timirāyanabhāvaṃ. Dhūmavalāhakaṃ viya timiravalāhakaṃ viya cāti attho. Pañcamaṃ.

บทว่า วิวตฺตขนฺธํ ความว่า มีขันธ์ (คือคอ) หมุนไปแล้ว บทว่า เสมานํ ความว่า กำลังนอนอยู่ ได้ยินว่า พระเถระนอนหงายถือเอามีดมา สรีระของท่านได้ตั้งอยู่ตามเดิมนั่นเทียว แต่ศีรษะได้หมุนไปโดยข้างเบื้องขวาแล้วตั้งอยู่ จริงอยู่ พระอริยสาวกโดยมาก ย่อมทำกาละ (ปรินิพพาน) โดยข้างเบื้องขวาเท่านั้น เพราะเหตุนั้น สรีระของท่านจึงได้ตั้งอยู่ตามเดิมนั่นเทียว แต่ศีรษะหมุนไปโดยข้างเบื้องขวาแล้วตั้งอยู่ บางพวกกล่าวว่า ท่านหมายถึงข้อนั้น จึงเกิดชื่อว่า ผู้มีขันธ์หมุนไปแล้ว ดังนี้ก็มี บทว่า ธูมายิตตฺตํ ความว่า ความเป็นแห่งธรรมที่อบอวลด้วยควัน บทว่า ติมิรายิตตฺตํ ความว่า ความเป็นแห่งธรรมที่มืดมัว อธิบายว่า เป็นประดุจกลุ่มควันและเป็นประดุจกลุ่มเมฆที่มืดมิด จบ ปัญจมสูตร

6. Assajisuttavaṇṇanā

6. อรรถกถาอัสสชิสูตร

88. Chaṭṭhe kassapakārāmeti kassapaseṭṭhinā kārite ārāme. Kāyasaṅkhāreti assāsapassāse. So hi te catutthajjhānena passambhitvā passambhitvā vihāsi. Evaṃ hotīti idāni taṃ samādhiṃ appaṭilabhantassa evaṃ hoti. No cassāhaṃ parihāyāmīti kacci nu kho ahaṃ sāsanato na parihāyāmi? Tassa kira ābādhadosena appitappitā samāpatti parihāyi, tasmā evaṃ cintesi. Samādhisārakā samādhisāmaññāti samādhiṃyeva sārañca sāmaññañca maññanti. Mayhaṃ pana sāsane na etaṃ sāraṃ, vipassanāmaggaphalāni sāraṃ. So tvaṃ samādhito parihāyanto kasmā cintesi ‘‘sāsanato parihāyāmī’’ti. Evaṃ theraṃ assāsetvā idānissa tiparivaṭṭaṃ dhammadesanaṃ ārabhanto taṃ kiṃ maññasītiādimāha. Athassa tiparivaṭṭadesanāvasāne arahattaṃ pattassa satatavihāraṃ dassento so sukhaṃ ce vedanaṃ vedayatītiādimāha. Tattha anabhinanditāti pajānātīti sukhavedanāya tāva abhinandanā hotu, dukkhavedanāya kathaṃ hotīti? Dukkhaṃ patvā sukhaṃ pattheti, yadaggena sukhaṃ pattheti, tadaggena dukkhaṃ patthetiyeva. Sukhavipariṇāmena hi dukkhaṃ āgatameva hotīti evaṃ dukkhe abhinandanā veditabbā. Sesaṃ pubbe vuttanayamevāti. Chaṭṭhaṃ.

88. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กสฺสปการาเม ความว่า ในอารามที่กัสสปเศรษฐีให้สร้างไว้ บทว่า กายสงฺขาเร ได้แก่ อัสสาสะปัสสาสะ จริงอยู่ ท่านระงับลมหายใจเข้าออกเหล่านั้นด้วยจตุตถฌานอยู่เนืองๆ บทว่า เอวํ โหติ ความว่า บัดนี้ เมื่อท่านไม่ได้สมาธินั้น ความคิดอย่างนี้จึงเกิดขึ้น บทว่า โน จสฺสาหํ ปริหายามิ ความว่า ไฉนหนอ เราจะไม่พึงเสื่อมจากพระศาสนาหรือ? ได้ยินว่า สมาบัติที่ท่านเข้าบ่อยๆ ได้เสื่อมไปเพราะโทษแห่งอาพาธ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงคิดอย่างนี้ บทว่า สมาธิสารกา สมาธิสามญฺญา ความว่า ย่อมสำคัญสมาธิเท่านั้นว่าเป็นสาระและเป็นสามัญญผล แต่ในศาสนาของเรา สมาธินี้หาสาระมิได้ วิปัสสนา มรรค และผลต่างหากเป็นสาระ ท่านนั้นเมื่อเสื่อมจากสมาธิ เหตุไฉนจึงคิดว่า “เราเสื่อมจากศาสนา” ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงปลอบโยนพระเถระอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงเริ่มธรรมเทศนา มีปริวัฏฏ์ ๓ แก่ท่าน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตํ กึ มญฺญสิ ดังนี้ ต่อมา ในเวลาจบเทศนามีปริวัฏฏ์ ๓ เมื่อจะทรงแสดงสัตตวิหาร (ธรรมเป็นเครื่องอยู่เนืองๆ) ของท่านผู้บรรลุอรหัตตผล จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส สุขํ เจ เวทนํ เวทยติ ดังนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อนภินนฺทิตาติ ปชานาติ ความว่า การเพลิดเพลินในสุขเวทนาย่อมมีได้อยู่ แต่ในทุกขเวทนาจะมีได้อย่างไร? (ตอบว่า) บุคคลเมื่อประสบทุกข์ ย่อมปรารถนาสุข เมื่อปรารถนาสุขด้วยส่วนใด ก็ย่อมชื่อว่าปรารถนาทุกข์ด้วยส่วนนั้นนั่นเอง จริงอยู่ เพราะความแปรปรวนแห่งสุข ทุกข์ย่อมมาถึงเป็นธรรมดา พึงทราบการเพลิดเพลินในทุกข์อย่างนี้ ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในหนหลังนั่นเทียว จบ สูตรที่ ๖

7. Khemakasuttavaṇṇanā

7. อรรถกถาเขมกสูตร

89. Sattame attaniyanti attano parikkhārajātaṃ. Asmīti adhigatanti asmīti evaṃ pavattā taṇhāmānā adhigatā. Sandhāvanikāyāti punappunaṃ gamanāgamanena. Upasaṅkamīti badarikārāmato gāvutamattaṃ ghositārāmaṃ agamāsi. Dāsakatthero pana catukkhattuṃ gamanāgamanena taṃdivasaṃ dviyojanaṃ addhānaṃ āhiṇḍi. Kasmā pana taṃ therā pahiṇiṃsu? Vissutassa dhammakathikassa santikā dhammaṃ suṇissāmāti. Sayaṃ kasmā na gatāti? Therassa vasanaṭṭhānaṃ araññaṃ sambādhaṃ, tattha saṭṭhimattānaṃ therānaṃ ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā okāso natthīti na gatā. ‘‘Idhāgantvā amhākaṃ dhammaṃ kathetū’’tipi kasmā pana na pahiṇiṃsūti? Therassa ābādhikattā. Atha kasmā punappunaṃ pahiṇiṃsūti? Sayameva ñatvā amhākaṃ kathetuṃ āgamissatīti. Theropi tesaṃ ajjhāsayaṃ ñatvāva agamāsīti.

89. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อตฺตนิยํ ความว่า เป็นของที่เป็นบริขารของตน บทว่า อสฺมีติ อธิคตํ ความว่า ตัณหาและมานะที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “เรามีอยู่” เป็นสิ่งที่ได้แล้ว บทว่า สนฺธาวนิกาย ความว่า ด้วยการไปและการมาบ่อยๆ บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า ได้ไปจากพทริการามสู่โฆสิตาราม ซึ่งมีระยะทางประมาณหนึ่งคาวุต ส่วนพระทาสกเถระได้เดินไปมาสี่ครั้งในวันนั้น เป็นระยะทางสองโยชน์ พระเถระทั้งหลายส่งท่านไปทำไม? (ตอบว่า) ด้วยคิดว่า “เราจักฟังธรรมจากสำนักของพระธรรมกถึกผู้มีชื่อเสียง” ทำไมพวกท่านจึงไม่ไปเอง? (ตอบว่า) สถานที่อยู่ของพระเถระเป็นป่าและคับแคบ ในที่นั้นไม่มีโอกาสสำหรับพระเถระประมาณ ๖๐ รูปที่จะยืนหรือนั่งได้ พวกท่านจึงไม่ไป ก็ทำไมพวกท่านจึงไม่ส่งข่าวไปว่า “ขอท่านจงมาที่นี่แล้วแสดงธรรมแก่พวกเราเถิด”? (ตอบว่า) เพราะพระเถระอาพาธอยู่ ถ้าเช่นนั้น ทำไมจึงส่งไปบ่อยๆ? (ตอบว่า) ด้วยคิดว่า “ท่านจักทราบ (ความประสงค์) ด้วยตนเองแล้วมาแสดงธรรมแก่พวกเรา” แม้พระเถระก็ทราบอัธยาศัยของท่านเหล่านั้นแล้วจึงได้ไป

Na khvāhaṃ, āvuso, rūpanti yo hi rūpameva asmīti vadati, tena itare cattāro khandhā paccakkhātā honti. Yo aññatra rūpā vadati, tena rūpaṃ paccakkhātaṃ hoti. Vedanādīsupi eseva nayo. Therassa pana samūhato pañcasupi khandhesu asmīti adhigato, tasmā evamāha. Hotevāti hotiyeva. Anusahagatoti sukhumo. Ūseti chārikākhāre. Khāreti ūsakhāre. Sammadditvāti temetvā khādetvā.

บทว่า น ขฺวาหํ อาวุโส รูปํ ความว่า จริงอยู่ ผู้ใดกล่าวว่า รูปนั่นแหละคือเรา ผู้นั้นชื่อว่าปฏิเสธขันธ์ ๔ ที่เหลือ ผู้ใดกล่าวว่า (เรามีอยู่) นอกจากรูป ผู้นั้นชื่อว่าปฏิเสธรูป แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ แต่สำหรับพระเถระ ท่านได้ “อัสมิมานะ” ในขันธ์ทั้ง ๕ โดยรวม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า โหเตวา ความว่า ย่อมมีนั่นเทียว บทว่า อนุสหคโต ความว่า ละเอียด บทว่า อูเส ได้แก่ ในน้ำด่างจากเถ้า บทว่า ขาเร ได้แก่ ในน้ำด่างจากเกลือสินเธาว์ บทว่า สมฺมทฺทิตฺวา ความว่า ทำให้ชุ่มแล้ว ให้กัดกิน (ขจัดมลทิน)

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – kiliṭṭhavatthaṃ viya hi puthujjanassa cittācāro, tayo khārā viya tisso anupassanā, tīhi khārehi dhotavatthaṃ viya desanāya madditvā ṭhito anāgāmino cittācāro, anusahagato ūsādigandho viya arahattamaggavajjhā kilesā, gandhakaraṇḍako viya arahattamaggañāṇaṃ gandhakaraṇḍakaṃ āgamma anusahagatānaṃ ūsagandhādīnaṃ samugghāto viya arahattamaggena sabbakilesakkhayo, gandhaparibhāvitavatthaṃ nivāsetvā chaṇadivase antaravīthiyaṃ sugandhagandhino vicaraṇaṃ viya khīṇāsavassa sīlagandhādīhi dasa disā upavāyantassa yathākāmacāro.

ในบทว่า เอวเมว โข นี้ เป็นการเปรียบเทียบอุปมาดังนี้ – จริงอยู่ จิตตจาร (ความเป็นไปของจิต) ของปุถุชน เปรียบเหมือนผ้าที่เปรอะเปื้อน, อนุสสติ ๓ ประการ เปรียบเหมือนน้ำด่าง ๓ อย่าง, จิตตจารของพระอนาคามีผู้ตั้งมั่นอยู่หลังจากถูกนวดฟอกด้วยเทศนา เปรียบเหมือนผ้าที่ซักด้วยน้ำด่าง ๓ อย่าง, กิเลสที่พึงละด้วยอรหัตตมรรค เปรียบเหมือนกลิ่นน้ำด่างเป็นต้นที่ติดอยู่อย่างละเอียด, อรหัตตมรรคญาณ เปรียบเหมือนผอบเครื่องหอม, การสิ้นไปแห่งกิเลสทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรค เปรียบเหมือนการกำจัดกลิ่นน้ำด่างเป็นต้นที่ติดอยู่อย่างละเอียดโดยอาศัยผอบเครื่องหอม, การอยู่ตามปรารถนาของพระขีณาสพผู้มีกลิ่นศีลเป็นต้นฟุ้งไปทั่วทศทิศ เปรียบเหมือนการเที่ยวไปของชายหนุ่มผู้มีกลิ่นหอมฟุ้งในถนนหลวงในวันนักขัตฤกษ์ หลังจากนุ่งผ้าที่อบด้วยของหอม

Ācikkhitunti kathetuṃ. Desetunti pakāsetuṃ. Paññāpetunti jānāpetuṃ. Paṭṭhapetunti patiṭṭhāpetuṃ. Vivaritunti vivaṭaṃ kātuṃ. Vibhajitunti suvibhattaṃ kātuṃ. Uttānīkātunti uttānakaṃ kātuṃ. Saṭṭhimattānaṃ therānanti te kira therena kathitakathitaṭṭhāne vipassanaṃ paṭṭhapetvā uparūpari sammasantā desanāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Theropi aññena nīhārena akathetvā vipassanāsahagatacitteneva kathesi. Tasmā sopi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ – ‘‘saṭṭhimattānaṃ therānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu āyasmato khemakassa cā’’ti. Sattamaṃ.

บทว่า อาจิกฺขิตุํ ความว่า เพื่อกล่าว บทว่า เทเสตุํ ความว่า เพื่อแสดง บทว่า ปญฺญาเปตุํ ความว่า เพื่อให้รู้ บทว่า ปฏฺฐเปตุํ ความว่า เพื่อตั้งไว้มั่น บทว่า วิวริตุํ ความว่า เพื่อทำให้เปิดเผย บทว่า วิภชิตุํ ความว่า เพื่อทำให้จำแนกอย่างดี บทว่า อุตฺตานีกาตุํ ความว่า เพื่อทำให้ตื้น (เข้าใจง่าย) บทว่า สฏฺฐิมตฺตานํ เถรานํ ความว่า ได้ยินว่า พระเถระเหล่านั้น ตั้งวิปัสสนาในแต่ละข้อที่พระเถระ (เขมกะ) แสดงแล้ว พิจารณาขึ้นไปโดยลำดับ ในที่สุดแห่งเทศนา ก็ได้บรรลุพระอรหัต แม้พระเถระ (เขมกะ) ก็มิได้แสดงด้วยนัยอื่น แต่แสดงด้วยจิตที่สหรคตด้วยวิปัสสนาเท่านั้น เพราะเหตุนั้น แม้ท่านก็ได้บรรลุพระอรหัต ด้วยเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า “จิตของภิกษุผู้เป็นเถระประมาณ ๖๐ รูป และของท่านพระเขมกะ ได้หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น” ดังนี้ จบ สูตรที่ ๗

8. Channasuttavaṇṇanā

8. อรรถกถาฉันนสูตร

90. Aṭṭhame āyasmā channoti tathāgatena saddhiṃ ekadivase jāto mahābhinikkhamanadivase saddhiṃ nikkhamitvā puna aparabhāge satthu santike pabbajitvā ‘‘amhākaṃ buddho amhākaṃ dhammo’’ti evaṃ makkhī ceva paḷāsī ca hutvā sabrahmacārīnaṃ pharusavācāya saṅghaṭṭanaṃ karonto thero. Avāpuraṇaṃ ādāyāti kuñcikaṃ gahetvā. Vihārena vihāraṃ upasaṅkamitvāti ekaṃ vihāraṃ pavisitvā tato aññaṃ, tato aññanti evaṃ tena tena vihārena taṃ taṃ vihāraṃ upasaṅkamitvā. Etadavoca ovadantu manti kasmā evaṃ mahantena ussāhena tattha tattha gantvā etaṃ avocāti? Uppannasaṃvegatāya. Tassa hi parinibbute satthari dhammasaṅgāhakattherehi pesito āyasmā ānando kosambiṃ gantvā brahmadaṇḍaṃ adāsi. So dinne brahmadaṇḍe sañjātapariḷāho visaññībhūto patitvā puna saññaṃ labhitvā vuṭṭhāya ekassa bhikkhuno santikaṃ gato, so tena saddhiṃ kiñci na kathesi. Aññassa santikaṃ agamāsi, sopi na kathesīti evaṃ sakalavihāraṃ vicaritvā nibbinno pattacīvaraṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā uppannasaṃvego tattha tattha gantvā evaṃ avoca.

90. ในอัฏฐมสูตร บทว่า อายสฺมา ฉนฺโน ความว่า พระเถระผู้เกิดในวันเดียวกับพระตถาคต ออกบวชพร้อมกันในวันมหาภิเนษกรมณ์ ภายหลังได้อุปสมบทในสำนักของพระศาสดาแล้ว เป็นผู้มีความถือตัวและความตีเสมอด้วยสำคัญว่า ‘พระพุทธเจ้าของเรา ธรรมะของเรา’ ดังนี้ กระทำการกระทบกระทั่งเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายด้วยผรุสวาท. บทว่า อวาปุรณํ อาทาย ความว่า ถือเอากุญแจ. บทว่า วิหาเรน วิหารํ อุปสงฺกมิตฺวา ความว่า เข้าไปสู่วิหารหลังหนึ่งแล้ว จากวิหารนั้นก็ไปยังอีกหลังหนึ่ง จากวิหารนั้นก็ไปยังอีกหลังหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ เข้าไปสู่วิหารนั้นๆ โดยวิหารนั้นๆ. บทว่า เอตทโวจ โอวทนฺตุ มํ ความว่า เพราะเหตุไร ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า ‘ขอท่านทั้งหลายจงโอวาทข้าพเจ้า’ ด้วยไปในที่นั้นๆ ด้วยความพยายามอย่างยิ่งเช่นนี้? ตอบว่า เพราะความสังเวชเกิดขึ้น. จริงอยู่ เมื่อพระศาสดาปรินิพพานแล้ว ท่านพระอานนท์ซึ่งพระเถระผู้ทำสังคายนาธรรมส่งไป ได้ไปยังเมืองโกสัมพีแล้ว ได้ลงพรหมทัณฑ์. ท่านพระฉันนะนั้น เมื่อพรหมทัณฑ์อันท่านพระอานนท์ให้แล้ว ก็เกิดความเดือดร้อนอย่างยิ่ง สลบ ล้มลงไป ครั้นได้สติอีกครั้งจึงลุกขึ้น ไปสู่สำนักของภิกษุรูปหนึ่ง ภิกษุรูปนั้นก็มิได้พูดอะไรด้วย. ท่านจึงไปยังสำนักของภิกษุอีกรูปหนึ่ง แม้ภิกษุรูปนั้นก็มิได้พูดอะไรด้วย ด้วยประการฉะนี้ ท่านเที่ยวไปทั่วทั้งวิหาร เกิดความเบื่อหน่าย จึงถือเอาบาตรและจีวรไปยังเมืองพาราณสี เกิดความสังเวชแล้ว จึงไปในที่นั้นๆ กล่าวอย่างนี้.

Sabbe saṅkhārā aniccāti sabbe tebhūmakasaṅkhārā aniccā. Sabbe dhammā anattāti sabbe catubhūmakadhammā anattā. Iti sabbepi te bhikkhū theraṃ ovadantā aniccalakkhaṇaṃ anattalakkhaṇanti dveva lakkhaṇāni kathetvā dukkhalakkhaṇaṃ na kathayiṃsu. Kasmā? Evaṃ kira nesaṃ ahosi – ‘‘ayaṃ bhikkhu vādī dukkhalakkhaṇe paññāpiyamāne rūpaṃ dukkhaṃ…pe… viññāṇaṃ dukkhaṃ, maggo dukkho, phalaṃ dukkhanti ‘tumhe dukkhappattā bhikkhū nāmā’ti gahaṇaṃ gaṇheyya, yathā gahaṇaṃ gahetuṃ na sakkoti, evaṃ niddosamevassa katvā kathessāmā’’ti dveva lakkhaṇāni kathayiṃsu.

บทว่า สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา ความว่า สังขารในภูมิ ๓ ทั้งปวงไม่เที่ยง. บทว่า สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา ความว่า ธรรมในภูมิ ๔ ทั้งปวงเป็นอนัตตา. ด้วยเหตุนี้ ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด เมื่อจะโอวาทพระเถระ จึงกล่าวถึงเพียง ๒ ลักษณะ คือ อนิจจลักษณะและอนัตตลักษณะเท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงทุกขลักษณะ. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้เป็นคนชอบโต้แย้ง เมื่อทุกขลักษณะอันเราบัญญัติอยู่ว่า รูปเป็นทุกข์...ฯลฯ...วิญญาณเป็นทุกข์ มรรคเป็นทุกข์ ผลเป็นทุกข์ (เธอ) พึงถือเอาความเห็นผิดว่า ‘ท่านทั้งหลายชื่อว่าเป็นภิกษุผู้ถึงแล้วซึ่งทุกข์’ เราจักแสดงธรรมแก่เธอโดยทำไม่ให้มีโทษเลย ด้วยประการที่เธอไม่สามารถจะถือเอาความเห็นผิดได้’ ดังนี้ จึงกล่าวถึงเพียง ๒ ลักษณะเท่านั้น.

Paritassanā upādānaṃ uppajjatīti paritassanā ca upādānañca uppajjati. Paccudāvattati mānasaṃ, atha ko carahi me attāti yadi rūpādīsu ekopi anattā, atha ko nāma me attāti evaṃ paṭinivattati ‘‘mayhaṃ mānasa’’nti. Ayaṃ kira thero paccaye apariggahetvā vipassanaṃ paṭṭhapesi, sāssa dubbalavipassanā attagāhaṃ pariyādātuṃ asakkuṇantī saṅkhāresu suññato upaṭṭhahantesu ‘‘ucchijjissāmi vinassissāmī’’ti ucchedadiṭṭhiyā ceva paritassanāya ca paccayo ahosi. So ca attānaṃ pāpate papatantaṃ viya disvā, ‘‘paritassanā upādānaṃ uppajjati, paccudāvattati mānasaṃ, atha ko carahi me attā’’ti āha. Na kho panevaṃ dhammaṃ passato hotīti catusaccadhammaṃ passantassa evaṃ na hoti. Tāvatikā vissaṭṭhīti tattako vissāso. Sammukhā metanti thero tassa vacanaṃ sutvā, ‘‘kīdisā nu kho imassa dhammadesanā sappāyā’’ti? Cintento tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ vicinitvā kaccānasuttaṃ (saṃ. ni. 2.15) addasa ‘‘idaṃ āditova diṭṭhiviniveṭhanaṃ katvā majjhe buddhabalaṃ dīpetvā saṇhasukhumapaccayākāraṃ pakāsayamānaṃ gataṃ, idamassa desessāmī’’ti dassento ‘‘sammukhā meta’’ntiādimāha. Aṭṭhamaṃ.

บทว่า ปริตสฺสนา อุปาทานํ อุปฺปชฺชติ ความว่า ความสะดุ้งและอุปาทานย่อมเกิดขึ้น. บทว่า ปจฺจุทาวตฺตติ มานสํ, อถ โก จรหิ เม อตฺตา ความว่า หากแม้ธรรมอย่างหนึ่งในรูปเป็นต้นเป็นอนัตตา เมื่อเป็นเช่นนั้น อะไรเล่าหนอชื่อว่าเป็นอัตตาของเรา ดังนี้ จิตของข้าพเจ้าย่อมถอยกลับ. ได้ยินว่า พระเถระรูปนี้ไม่ได้กำหนดปัจจัยแล้วเริ่มเจริญวิปัสสนา วิปัสสนาที่อ่อนกำลังของท่านนั้น เมื่อไม่สามารถจะกำจัดอัตตคาหะได้ เมื่อสังขารทั้งหลายปรากฏโดยความเป็นของว่างเปล่า (เธอ) จึงเกิดความคิดว่า ‘เราจักขาดสูญ เราจักพินาศ’ ความคิดนั้นจึงเป็นปัจจัยแห่งอุจเฉททิฏฐิและความสะดุ้ง. และท่านได้เห็นตนเองประหนึ่งว่ากำลังตกจากหน้าผา จึงกล่าวว่า ‘ปริตสฺสนา อุปาทานํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺจุทาวตฺตติ มานสํ, อถ โก จรหิ เม อตฺตา’ (ความสะดุ้งและอุปาทานย่อมเกิดขึ้น จิตย่อมถอยกลับ เมื่อเป็นเช่นนั้น อะไรเล่าหนอชื่อว่าเป็นอัตตาของเรา). บทว่า น โข ปเนวํ ธมฺมํ ปสฺสโต โหติ ความว่า ความคิดเช่นนี้ย่อมไม่มีแก่ผู้เห็นจตุสัจจธรรม. บทว่า ตาวติกา วิสฺสฏฺฐีติ ความว่า ความคุ้นเคยมีประมาณเท่านั้น. บทว่า สมฺมุขา เมตํ ความว่า พระเถระ (อานนท์) ได้ฟังคำของท่าน (ฉันนะ) นั้นแล้ว จึงคิดว่า ‘ธรรมเทศนาเช่นไรหนอจักเป็นที่สบายแก่ท่านผู้นี้’ เมื่อคิดดังนั้น จึงเลือกเฟ้นพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก ได้พบกัจจานสูตร (สังยุตตนิกาย ๒.๑๕) (ด้วยคิดว่า) ‘สูตรนี้ ตั้งแต่ต้นก็ได้กระทำการถอดถอนทิฏฐิ ในท่ามกลางก็ได้ประกาศพุทธานุภาพ และดำเนินไปโดยประกาศอาการแห่งปัจจัยอันละเอียดสุขุม เราจักแสดงสูตรนี้แก่เธอ’ เมื่อจะแสดง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘สมฺมุขา เมตํ’. อัฏฐมสูตร จบ.

9-10. Rāhulasuttādivaṇṇanā

๙-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยราหุลสูตรเป็นต้น

91-92. Navamadasamāni rāhulasaṃyutte (saṃ. ni. 2.188) vuttatthāneva. Kevalaṃ hetāni ayaṃ theravaggoti katvā idhāgatānīti. Navamadasamāni.

๙๑-๙๒. นวมสูตรและทสมสูตร มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในราหุลสังยุตต์ (สังยุตตนิกาย ๒.๑๘๘) นั่นเทียว. เพียงแต่ว่า สูตรเหล่านั้น ท่านผู้ทำสังคายนาได้นำมาไว้ในที่นี้ โดยกระทำว่า วรรคนี้เป็นเถรวรรค. นวมสูตรและทสมสูตร จบ.

Theravaggo navamo.

เถรวรรคที่ ๙ จบ.

10. Pupphavaggo

10. ปุปผวรรค

1. Nadīsuttavaṇṇanā

1. อรรถกถานทีสูตร

93. Pupphavaggassa paṭhame pabbateyyāti pabbate pavattā. Ohārinīti sote patitapatitāni tiṇapaṇṇakaṭṭhādīni heṭṭhāhārinī. Dūraṅgamāti nikkhantaṭṭhānato paṭṭhāya catupañcayojanasatagāminī. Sīghasotāti caṇḍasotā. Kāsātiādīni sabbāni tiṇajātāni. Rukkhāti eraṇḍādayo dubbalarukkhā. Te naṃ ajjholambeyyunti te tīre jātāpi onamitvā aggehi udakaṃ phusantehi adhiolambeyyuṃ, upari lambeyyunti attho. Palujjeyyunti samūlamattikāya saddhiṃ sīse pateyyuṃ. So tehi ajjhotthaṭo vālukamattikodakehi mukhaṃ pavisantehi mahāvināsaṃ pāpuṇeyya.

93. ในปฐมสูตรแห่งปุปผวรรค บทว่า ปพฺพเตยฺยา ความว่า เกิดขึ้นบนภูเขา. บทว่า โอหารินี ความว่า นำพาหญ้า ใบไม้ ท่อนไม้ เป็นต้น ที่ตกลงไปในกระแสน้ำไปสู่ที่ต่ำ. บทว่า ทูรงฺคมา ความว่า นับตั้งแต่ที่ที่ไหลออกมา ไปได้ไกลถึงสี่ร้อยห้าร้อยโยชน์. บทว่า สีฆโสตา ความว่า มีกระแสเชี่ยว. บทว่า กาสาติอาทีนิ ทั้งหมดเป็นชื่อของหญ้าชนิดต่างๆ. บทว่า รุกฺขา ความว่า ต้นไม้ที่อ่อนแอมีต้นละหุ่งเป็นต้น. บทว่า เต นํ อชฺโฌลมฺเพยฺยุํ ความว่า หญ้าและต้นไม้เหล่านั้น แม้จะเกิดบนฝั่ง ก็จะน้อมตัวลงมา ปลายสัมผัสกับน้ำ ห้อยอยู่เบื้องบน คลุมอยู่เบื้องบน นี้คือความหมาย. บทว่า ปลุชฺเชยฺยุํ ความว่า พึงตกลงบนศีรษะพร้อมทั้งดินที่ติดราก. บุรุษนั้นถูกสิ่งเหล่านั้นท่วมทับ เมื่อทราย ดิน และน้ำเข้าปาก ก็จะถึงความพินาศอย่างใหญ่หลวง.

Evameva khoti ettha sote patitapuriso viya vaṭṭasannissito bālaputhujjano daṭṭhabbo, ubhatotīre kāsādayo viya dubbalapañcakkhandhā, ‘‘ime gahitāpi maṃ tāretuṃ na sakkhissantī’’ti tassa purisassa ajānitvā gahaṇaṃ viya ime khandhā ‘‘na mayhaṃ sahāyā’’ti bālaputhujjanassa ajānitvā catūhi gāhehi gahaṇaṃ, gahitagahitānaṃ palujjanattā purisassa byasanappatti viya catūhi gāhehi gahitānaṃ khandhānaṃ vipariṇāme bālaputhujjanassa sokādibyasanappatti veditabbā. Paṭhamaṃ.

ในบทว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นปุถุชนผู้โง่เขลาผู้อาศัยวัฏฏะ ประดุจบุรุษผู้ตกลงไปในกระแสน้ำ, พึงเห็นเบญจขันธ์อันอ่อนแอ ประดุจหญ้ากาสะเป็นต้นที่ริมฝั่งทั้งสอง, การยึดถือด้วยคาหะ ๔ ของปุถุชนผู้โง่เขลาผู้ไม่รู้ว่า ‘ขันธ์เหล่านี้ไม่ใช่สหายของเรา’ ประดุจการยึดถือของบุรุษนั้นผู้ไม่รู้ว่า ‘สิ่งเหล่านี้แม้เรายึดไว้ก็ไม่สามารถจะช่วยเราให้ข้ามฝั่งได้’, พึงทราบความถึงพร้อมแห่งความพินาศมีโศกเป็นต้นของปุถุชนผู้โง่เขลา ในเพราะความแปรปรวนแห่งขันธ์ทั้งหลายที่ตนยึดถือด้วยคาหะ ๔ ประดุจความถึงพร้อมแห่งความพินาศของบุรุษนั้น เพราะการพังทลายของสิ่งที่ตนยึดถือแล้วๆ เล่าๆ. ปฐมสูตร จบ.

2. Pupphasuttavaṇṇanā

2. อรรถกถาปุปผสูตร

94. Dutiye vivadatīti ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā asubha’’nti yathāsabhāvena vadantena saddhiṃ ‘‘niccaṃ sukhaṃ attā subha’’nti vadanto vivadati. Lokadhammoti khandhapañcakaṃ. Tañhi lujjanasabhāvattā lokadhammoti vuccati. Kinti karomīti kathaṃ karomi? Mayhañhi paṭipattikathanameva bhāro, paṭipattipūraṇaṃ pana kulaputtānaṃ bhāroti dasseti. Imasmiṃ sutte tayo lokā kathitā. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, lokenā’’ti ettha hi sattaloko kathito, ‘‘atthi, bhikkhave, loke lokadhammo’’ti ettha saṅkhāraloko, ‘‘tathāgato loke jāto loke saṃvaḍḍho’’ti ettha okāsaloko kathito. Dutiyaṃ.

94. ในสูตรที่ ๒ คำว่า "ย่อมวิวาท" คือ ผู้ที่กล่าวว่า "เที่ยง เป็นสุข เป็นอัตตา งาม" ชื่อว่าย่อมวิวาทกับเราผู้กล่าวอยู่โดยสภาวะที่แท้จริงว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่งาม" คำว่า "โลกธรรม" ได้แก่ ขันธ์ ๕ จริงอยู่ ขันธ์ ๕ นั้น เพราะมีสภาวะที่ผุพังไป จึงเรียกว่า โลกธรรม คำว่า "เราจะทำอย่างไร" ความว่า เราจะทำอย่างไรได้ ทรงแสดงว่า "ภาระของเราคือการบอกข้อปฏิบัติเท่านั้น ส่วนการบำเพ็ญข้อปฏิบัติให้บริบูรณ์เป็นภาระของกุลบุตรทั้งหลาย" ในสูตรนี้ โลก ๓ อย่างถูกกล่าวไว้ คือ ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่..." นี้ สัตวโลกถูกกล่าวไว้, ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกธรรมมีอยู่ในโลก" นี้ สังขารโลกถูกกล่าวไว้, ในบทว่า "ตถาคตเกิดในโลก เจริญในโลก" นี้ โอกาสโลกถูกกล่าวไว้ จบสูตรที่ ๒

3. Pheṇapiṇḍūpamasuttavaṇṇanā

3. อรรถกถาเฟณปิณฑูปมสูตร

95. Tatiye gaṅgāya nadiyā tīreti ayujjhapuravāsino aparimāṇabhikkhuparivāraṃ cārikaṃ caramānaṃ tathāgataṃ attano nagaraṃ sampattaṃ disvā ekasmiṃ gaṅgāya nivattanaṭṭhāne mahāvanasaṇḍamaṇḍitappadese satthu vihāraṃ katvā adaṃsu. Bhagavā tattha viharati. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘gaṅgāya nadiyā tīre’’ti. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesīti tasmiṃ vihāre vasanto bhagavā sāyanhasamayaṃ gandhakuṭito nikkhamitvā gaṅgātīre paññattavarabuddhāsane nisinno gaṅgāya nadiyā āgacchantaṃ mahantaṃ pheṇapiṇḍaṃ disvā, ‘‘mama sāsane pañcakkhandhanissitaṃ ekaṃ dhammaṃ kathessāmī’’ti cintetvā parivāretvā nisinne bhikkhū āmantesi.

95. ในสูตรที่ ๓ บทว่า "ณ ฝั่งแม่น้ำคงคา" ความว่า ชาวเมืองอโยธยาเห็นพระตถาคตผู้มีภิกษุเป็นบริวารประมาณมิได้ เสด็จจาริกมาถึงเมืองของตน จึงได้สร้างวิหารถวายแด่พระศาสดาในประเทศที่ประดับด้วยป่าใหญ่ ณ ที่คุ้งน้ำแห่งหนึ่งของแม่น้ำคงคา พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่นั้น ทรงหมายถึงที่นั้น จึงตรัสว่า "ณ ฝั่งแม่น้ำคงคา" บทว่า "ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย" ความว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในวิหารนั้น ในเวลาเย็น เสด็จออกจากพระคันธกุฎี ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ณ ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ทอดพระเนตรเห็นกลุ่มฟองน้ำขนาดใหญ่ลอยมาในแม่น้ำคงคา ทรงดำริว่า "เราจักแสดงธรรมอย่างหนึ่งที่อิงอาศัยเบญจขันธ์ในศาสนาของเรา" แล้วจึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายผู้แวดล้อมนั่งอยู่

Mahantaṃ pheṇapiṇḍanti uṭṭhānuṭṭhāne badarapakkappamāṇato paṭṭhāya anusotāgamanena anupubbena pavaḍḍhitvā pabbatakūṭamattaṃ jātaṃ, yattha udakasappādayo anekapāṇayo nivasanti, evarūpaṃ mahantaṃ pheṇapiṇḍaṃ. Āvaheyyāti āhareyya. So panāyaṃ pheṇapiṇḍo uṭṭhitaṭṭhānepi bhijjati, thokaṃ gantvāpi, ekadviyojanādivasena dūraṃ gantvāpi, antarā pana abhijjantopi mahāsamuddaṃ patvā avassameva bhijjati. Nijjhāyeyyāti olokeyya. Yoniso upaparikkheyyāti kāraṇena upaparikkheyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, pheṇapiṇḍe sāroti, bhikkhave, pheṇapiṇḍamhi sāro nāma kiṃ bhaveyya? Vilīyitvā viddhaṃseyyeva.

บทว่า "กลุ่มฟองน้ำขนาดใหญ่" คือ กลุ่มฟองน้ำขนาดใหญ่ซึ่งเกิดขึ้นในที่นั้นๆ เริ่มตั้งแต่ขนาดเท่าผลพุทราสุก แล้วเจริญขึ้นโดยลำดับด้วยการไหลไปตามกระแสน้ำจนมีขนาดเท่ากับยอดเขา อันเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์มีชีวิตมากมายมีงูน้ำเป็นต้น บทว่า "พึงนำมา" คือ พึงถือเอามา ก็กลุ่มฟองน้ำนี้ ย่อมแตกไปแม้ในที่ที่เกิดขึ้น ไปได้หน่อยหนึ่งก็แตก ไปได้ไกลโดยนัยหนึ่งหรือสองโยชน์เป็นต้นก็แตก อนึ่ง แม้ไม่แตกในระหว่าง เมื่อถึงมหาสมุทรแล้วก็ย่อมแตกไปอย่างแน่นอน บทว่า "พึงเพ่งพินิจ" คือ พึงดู บทว่า "พึงพิจารณาโดยแยบคาย" คือ พึงพิจารณาโดยเหตุ บทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาระในกลุ่มฟองน้ำจะมีอะไรเล่า" ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาระในกลุ่มฟองน้ำจะมีได้อย่างไร มันย่อมสลายและแตกไปเท่านั้น

Evameva khoti yathā pheṇapiṇḍo nissāro, evaṃ rūpampi niccasāradhuvasāraattasāravirahena nissārameva. Yathā ca so ‘‘iminā pattaṃ vā thālakaṃ vā karissāmī’’ti gahetuṃ na sakkā, gahitopi tamatthaṃ na sādheti, bhijjati eva, evaṃ rūpampi niccanti vā dhuvanti vā ahanti vā mamanti vā gahetuṃ na sakkā, gahitampi na tathā tiṭṭhati, aniccaṃ dukkhaṃ anattā asubhaññeva hotīti evaṃ pheṇapiṇḍasadisameva hoti. Yathā vā pana pheṇapiṇḍo chiddāvachiddo anekasandhighaṭito bahūnaṃ udakasappādīnaṃ pāṇānaṃ āvāso, evaṃ rūpampi chiddāvachiddaṃ anekasandhighaṭitaṃ, kulavasenevettha asīti kimikulāni vasanti, tadeva tesaṃ sūtigharampi vaccakuṭipi gilānasālāpi susānampi, na te aññattha gantvā gabbhavuṭṭhānādīni karonti, evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ.

บทว่า "ฉันนั้นเหมือนกันแล" ความว่า กลุ่มฟองน้ำไม่มีสาระฉันใด รูปก็ไม่มีสาระฉันนั้นเหมือนกัน เพราะปราศจากสาระคือความเที่ยง สาระคือความยั่งยืน และสาระคือความเป็นอัตตา และฉันใด กลุ่มฟองน้ำนั้นไม่อาจถือเอาได้ว่า "เราจักทำบาตรหรือถาดด้วยสิ่งนี้" แม้ถือเอาแล้วก็ไม่สำเร็จประโยชน์นั้น ย่อมแตกไปเท่านั้น ฉันนั้น รูปก็ไม่อาจถือเอาได้ว่าเป็นของเที่ยง เป็นของยั่งยืน เป็นเรา หรือเป็นของเรา แม้ถือเอาแล้วก็ไม่ตั้งอยู่อย่างนั้น ย่อมเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่งามเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ รูปจึงเป็นเช่นกับกลุ่มฟองน้ำ อีกอย่างหนึ่ง ฉันใด กลุ่มฟองน้ำมีช่องน้อยช่องใหญ่ ประกอบด้วยข้อต่อมากมาย เป็นที่อาศัยของสัตว์มีชีวิตจำนวนมากมีงูน้ำเป็นต้น ฉันนั้น รูปก็มีช่องน้อยช่องใหญ่ ประกอบด้วยข้อต่อมากมาย หมู่หนอน ๘๐ ตระกูลอาศัยอยู่ในรูปนี้โดยจำแนกตามชนิด รูปนั้นนั่นแหละเป็นทั้งเรือนคลอด เป็นทั้งวัจจกุฎี เป็นทั้งโรงพยาบาล และเป็นทั้งป่าช้าของหนอนเหล่านั้น หนอนเหล่านั้นไม่ออกไปที่อื่นเพื่อทำการคลอดบุตรเป็นต้น แม้ด้วยประการฉะนี้ รูปก็เป็นเช่นกับกลุ่มฟองน้ำ

Yathā ca pheṇapiṇḍo ādito badarapakkamatto hutvā anupubbena pabbatakūṭamattopi hoti, evaṃ rūpampi ādito kalalamattaṃ hutvā anupubbena byāmamattampi gomahiṃsahatthiādīnaṃ vasena pabbatakūṭādimattaṃ hoti macchakacchapādīnaṃ vasena anekayojanasatapamāṇampi, evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ. Yathā ca pheṇapiṇḍo uṭṭhitamattopi bhijjati, thokaṃ gantvāpi, dūraṃ gantvāpi, samuddaṃ patvā pana avassameva bhijjati, evamevaṃ rūpampi kalalabhāvepi bhijjati abbudādibhāvepi, antarā pana abhijjamānampi vassasatāyukānaṃ vassasataṃ patvā avassameva bhijjati, maraṇamukhe cuṇṇavicuṇṇaṃ hoti, evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ.

และฉันใด กลุ่มฟองน้ำในเบื้องต้นมีขนาดเท่าผลพุทราสุก แล้วโดยลำดับก็มีขนาดเท่ากับยอดเขาได้ ฉันนั้น รูปก็ในเบื้องต้นมีขนาดเท่ากลละ แล้วโดยลำดับก็มีขนาดประมาณหนึ่งวาได้ โดยอำนาจของโค กระบือ ช้าง เป็นต้น ก็มีขนาดเท่ากับยอดเขาเป็นต้นได้ โดยอำนาจของปลา เต่า เป็นต้น ก็มีขนาดหลายร้อยโยชน์ได้ แม้ด้วยประการฉะนี้ รูปก็เป็นเช่นกับกลุ่มฟองน้ำ และฉันใด กลุ่มฟองน้ำพอเกิดขึ้นก็แตก ไปได้หน่อยหนึ่งก็แตก ไปได้ไกลก็แตก อนึ่ง เมื่อถึงมหาสมุทรแล้วก็ย่อมแตกไปอย่างแน่นอน ฉันนั้นเหมือนกัน รูปย่อมแตกไปแม้ในภาวะที่เป็นกลละ แม้ในภาวะที่เป็นอัมพุทะเป็นต้น อนึ่ง แม้ไม่แตกในระหว่าง เมื่อถึงร้อยปีสำหรับผู้มีอายุร้อยปี ก็ย่อมแตกไปอย่างแน่นอน ย่อมแหลกละเอียดไปในปากแห่งความตาย แม้ด้วยประการฉะนี้ รูปก็เป็นเช่นกับกลุ่มฟองน้ำ

Kiñhi siyā, bhikkhave, vedanāya sārotiādīsu vedanādīnaṃ pubbuḷādīhi evaṃ sadisatā veditabbā. Yathā hi pubbuḷo asāro evaṃ vedanāpi. Yathā ca so abalo agayhūpago, na sakkā taṃ gahetvā phalakaṃ vā āsanaṃ vā kātuṃ, gahitopi bhijjateva, evaṃ vedanāpi abalā agayhūpagā, na sakkā niccāti vā dhuvāti vā gahetuṃ, gahitāpi na tathā tiṭṭhati, evaṃ agayhūpagatāyapi vedanā pubbuḷasadisā. Yathā pana tasmiṃ tasmiṃ udakabindumhi pubbuḷo uppajjati ceva bhijjati ca, na ciraṭṭhitiko hoti, evaṃ vedanāpi uppajjati ceva bhijjati ca, na ciraṭṭhitikā hoti. Ekaccharakkhaṇe koṭisatasahassasaṅkhā uppajjitvā nirujjhati. Yathā ca pubbuḷo udakatalaṃ, udakabinduṃ, udakajallaṃ, saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā gahaṇavātañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati, evaṃ vedanāpi vatthuṃ ārammaṇaṃ kilesajallaṃ phassasaṅghaṭṭanañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati. Evampi vedanā pubbuḷasadisā.

ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาระในเวทนาจะมีอะไรเล่า" เป็นต้น พึงทราบความที่เวทนาเป็นต้นเป็นเช่นกับฟองน้ำเป็นต้นอย่างนี้ จริงอยู่ ฉันใด ฟองน้ำไม่มีสาระ ฉันนั้น เวทนาก็ไม่มีสาระ และฉันใด ฟองน้ำนั้นไม่มีกำลัง ไม่ควรแก่การถือเอา ไม่อาจถือเอาฟองน้ำนั้นมาทำเป็นแผ่นกระดานหรืออาสนะได้ แม้ถือเอาแล้วก็แตกไปเท่านั้น ฉันนั้น เวทนาก็ไม่มีกำลัง ไม่ควรแก่การถือเอา ไม่อาจถือเอาได้ว่าเป็นของเที่ยงหรือเป็นของยั่งยืน แม้ถือเอาแล้วก็ไม่ตั้งอยู่อย่างนั้น แม้เพราะความไม่ควรแก่การถือเอาอย่างนี้ เวทนาก็เป็นเช่นกับฟองน้ำ อีกอย่างหนึ่ง ฉันใด ฟองน้ำย่อมเกิดขึ้นและแตกไปในหยดน้ำนั้นๆ ไม่ตั้งอยู่นาน ฉันนั้น เวทนาก็ย่อมเกิดขึ้นและแตกไป ไม่ตั้งอยู่นาน เกิดขึ้นแล้วดับไปนับแสนโกฏิครั้งในชั่วลัดนิ้วมือเดียว และฉันใด ฟองน้ำอาศัยเหตุ ๔ ประการคือ พื้นน้ำ หยดน้ำ เยื่อในน้ำ และลมที่พัดพามา แล้วจึงเกิดขึ้น ฉันนั้น เวทนาก็อาศัยเหตุ ๔ ประการคือ วัตถุ อารมณ์ เยื่อคือกิเลส และการกระทบคือผัสสะ แล้วจึงเกิดขึ้น แม้ด้วยประการฉะนี้ เวทนาก็เป็นเช่นกับฟองน้ำ

Saññāpi asārakaṭṭhena marīcisadisā. Tathā agayhūpagaṭṭhena. Na hi sakkā taṃ gahetvā pivituṃ vā nhāyituṃ vā bhājanaṃ vā pūretuṃ. Apica yathā marīci vipphandati, sañjātūmivegā viya khāyati, evaṃ nīlasaññādibhedā saññāpi nīlādianubhavanatthāya phandati vipphandati. Yathā ca marīci mahājanaṃ vippalambheti ‘‘puṇṇavāpi viya puṇṇanadī viya dissatī’’ti vadāpeti, evaṃ saññāpi vippalambheti, ‘‘idaṃ nīlakaṃ subhaṃ sukhaṃ nicca’’nti vadāpeti. Pītakādīsupi eseva nayo. Evaṃ saññā vippalambhanenāpi marīcisadisā.

สัญญาเปรียบเหมือนพยับแดด เพราะเป็นของไม่มีแก่นสาร และเหมือนกันโดยนัยที่ถือเอาไม่ได้ จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถถือเอาพยับแดดนั้นมาดื่ม หรืออาบ หรือตักให้เต็มภาชนะได้ อีกอย่างหนึ่ง พยับแดดย่อมไหวระริก ปรากฏประดุจคลื่นที่มีกำลังเกิดขึ้นแล้วฉันใด สัญญาอันมีความต่างกันมีนีลสัญญาเป็นต้น ก็ย่อมไหวระริกเพื่อเสวยอารมณ์มีสีเขียวเป็นต้นฉันนั้น และพยับแดดย่อมลวงมหาชน ทำให้กล่าวว่า "ปรากฏประดุจสระที่เต็มเปี่ยม หรือประดุจแม่น้ำที่เต็มเปี่ยม" ฉันใด แม้สัญญาก็ย่อมลวง ทำให้กล่าวว่า "สิ่งนี้มีสีเขียว งาม เป็นสุข เที่ยง" ฉันนั้น แม้ในอารมณ์มีสีเหลืองเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ ด้วยประการฉะนี้ สัญญาจึงเปรียบเหมือนพยับแดด แม้โดยความเป็นของลวง

Akukkukajātanti anto asañjātaghanadaṇḍakaṃ. Saṅkhārāpi asārakaṭṭhena kadalikkhandhasadisā, tathā agayhūpagaṭṭhena. Yatheva hi kadalikkhandhato kiñci gahetvā na sakkā gopānasiādīnaṃ atthāya upanetuṃ, upanītampi na tathā hoti, evaṃ saṅkhārāpi na sakkā niccādivasena gahetuṃ, gahitāpi na tathā honti. Yathā ca kadalikkhandho bahupattavaṭṭisamodhāno hoti, evaṃ saṅkhārakkhandho bahudhammasamodhāno. Yathā ca kadalikkhandho nānālakkhaṇo. Aññoyeva hi bāhirāya pattavaṭṭiyā vaṇṇo, añño tato abbhantaraabbhantarānaṃ, evameva saṅkhārakkhandhepi aññadeva phassassa lakkhaṇaṃ, aññā cetanādīnaṃ, samodhānetvā pana saṅkhārakkhandhova vuccatīti evampi saṅkhārakkhandho kadalikkhandhasadiso.

คำว่า "อกุกกุกชาตํ" หมายถึง ภายในยังไม่มีแกนแข็งเกิดขึ้น แม้สังขารทั้งหลายก็เปรียบเหมือนต้นกล้วย เพราะเป็นของไม่มีแก่นสาร และเหมือนกันโดยนัยที่ถือเอาไม่ได้ จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถถือเอาสิ่งใดสิ่งหนึ่งจากต้นกล้วยมาเพื่อประโยชน์แก่กลอนเป็นต้นได้ฉันใด แม้เมื่อนำมาแล้ว ก็ไม่เป็นเช่นนั้น ฉันนั้น แม้สังขารทั้งหลาย ก็ไม่สามารถถือเอาโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้นได้ แม้เมื่อถือเอาแล้ว ก็ไม่เป็นเช่นนั้น และต้นกล้วยเป็นที่ประชุมแห่งกาบใบจำนวนมากฉันใด สังขารขันธ์ก็เป็นที่ประชุมแห่งธรรมจำนวนมากฉันนั้น และต้นกล้วยมีลักษณะต่างๆ กันฉันใด จริงอยู่ สีของกาบใบชั้นนอกก็อย่างหนึ่ง สีของกาบใบชั้นในๆ ถัดจากนั้นไปก็อย่างอื่น ฉันนั้นเหมือนกัน แม้ในสังขารขันธ์ ลักษณะของผัสสะก็อย่างหนึ่ง ลักษณะของเจตนาเป็นต้นก็อย่างอื่น แต่เมื่อประมวลเข้าด้วยกันแล้ว ย่อมเรียกว่าสังขารขันธ์เท่านั้น แม้ด้วยประการฉะนี้ สังขารขันธ์ก็เปรียบเหมือนต้นกล้วย

Cakkhumā purisoti maṃsacakkhunā ceva paññācakkhunā cāti dvīhi cakkhūhi cakkhumā. Maṃsacakkhumpi hissa parisuddhaṃ vaṭṭati apagatapaṭalapiḷakaṃ, paññācakkhumpi asārabhāvadassanasamatthaṃ. Viññāṇampi asārakaṭṭhena māyāsadisaṃ, tathā agayhūpagaṭṭhena. Yathā ca māyā ittarā lahupaccupaṭṭhānā, evaṃ viññāṇaṃ. Tañhi tatopi ittaratarañceva lahupaccupaṭṭhānatarañca. Teneva hi cittena puriso āgato viya gato viya ṭhito viya nisinno viya hoti. Aññadeva ca āgamanakāle cittaṃ, aññaṃ gamanakālādīsu. Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ. Māyā ca mahājanaṃ vañceti, yaṃkiñcideva ‘‘idaṃ suvaṇṇaṃ rajataṃ muttā’’ti gāhāpeti, viññāṇampi mahājanaṃ vañceti. Teneva hi cittena āgacchantaṃ viya gacchantaṃ viya ṭhitaṃ viya nisinnaṃ viya katvā gāhāpeti. Aññadeva ca āgamane cittaṃ, aññaṃ gamanādīsu. Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ.

คำว่า "บุรุษผู้มีจักษุ" หมายถึง ผู้มีจักษุด้วยจักษุ ๒ อย่าง คือ มังสจักษุและปัญญาจักษุ จริงอยู่ แม้มังสจักษุของท่านก็บริสุทธิ์ ปราศจากฝ้าและต้อ แม้ปัญญาจักษุก็สามารถเห็นความเป็นของไม่มีแก่นสารได้ แม้วิญญาณก็เปรียบเหมือนมายา เพราะเป็นของไม่มีแก่นสาร และเหมือนกันโดยนัยที่ถือเอาไม่ได้ และมายาเป็นของชั่วคราว ปรากฏขึ้นฉับพลันฉันใด วิญญาณก็ฉันนั้น จริงอยู่ วิญญาณนั้นเป็นของชั่วคราวยิ่งกว่าและปรากฏขึ้นฉับพลันยิ่งกว่ามายานั้นเสียอีก จริงอยู่ ด้วยจิตดวงนั้นเอง บุรุษย่อมเป็นประดุจมาแล้ว ประดุจไปแล้ว ประดุจยืนแล้ว ประดุจนั่งแล้ว และจิตในเวลามาก็ดวงหนึ่ง ในเวลาไปเป็นต้นก็อีกดวงหนึ่ง แม้ด้วยประการฉะนี้ วิญญาณก็เปรียบเหมือนมายา และมายาย่อมลวงมหาชน ย่อมทำให้ยึดถือสิ่งใดสิ่งหนึ่งว่า "นี่คือทอง เงิน มุกดา" แม้วิญญาณก็ย่อมลวงมหาชน จริงอยู่ ด้วยจิตดวงนั้นเอง ทำให้ยึดถือประดุจว่ากำลังมา ประดุจว่ากำลังไป ประดุจว่ากำลังยืน ประดุจว่ากำลังนั่ง และจิตในขณะมาก็ดวงหนึ่ง ในขณะไปเป็นต้นก็อีกดวงหนึ่ง แม้ด้วยประการฉะนี้ วิญญาณก็เปรียบเหมือนมายา

Bhūripaññenāti saṇhapaññena ceva vipulavitthatapaññena ca. Āyūti jīvitindriyaṃ. Usmāti kammajatejodhātu. Parabhattanti nānāvidhānaṃ kimigaṇādīnaṃ bhattaṃ hutvā. Etādisāyaṃ santānoti etādisī ayaṃ paveṇī matakassa yāva susānā ghaṭṭīyatīti. Māyāyaṃ bālalāpinīti yvāyaṃ viññāṇakkhandho nāma, ayaṃ bālamahājanalapāpanikamāyā nāma. Vadhakoti dvīhi kāraṇehi ayaṃ khandhasaṅkhāto vadhako aññamaññaghātanenapi, khandhesu sati vadho paññāyatītipi. Ekā hi pathavīdhātu bhijjamānā sesadhātuyo gahetvāva bhijjati, tathā āpodhātuādayo. Rūpakkhandho ca bhijjamāno arūpakkhandhe gahetvāva bhijjati, tathā arūpakkhandhesu vedanādayo saññādike. Cattāropi cete vatthurūpanti evaṃ aññamaññavadhanenettha vadhakatā veditabbā. Khandhesu pana sati vadhabandhanacchedādīni sambhavanti, evaṃ etesu sati vadhabhāvatopi vadhakatā veditabbā. Sabbasaṃyoganti sabbaṃ dasavidhampi saṃyojanaṃ. Accutaṃ padanti nibbānaṃ. Tatiyaṃ.

คำว่า "ภูริปัญเญน" หมายถึง ผู้มีปัญญาละเอียดและผู้มีปัญญากว้างขวางไพบูลย์ คำว่า "อายุ" หมายถึง ชีวิตินทรีย์ คำว่า "ไออุ่น" หมายถึง กัมมชเตโชธาตุ คำว่า "เป็นอาหารของผู้อื่น" หมายถึง เป็นอาหารของหมู่หนอนเป็นต้นชนิดต่างๆ คำว่า "ความสืบต่อนี้เป็นเช่นนี้" หมายถึง ประเพณีนี้ของคนตายย่อมเกี่ยวเนื่องไปจนถึงป่าช้า มีสภาพเช่นนี้ คำว่า "มายานี้เป็นเครื่องทำให้คนพาลเพ้อพร่ำ" หมายถึง วิญญาณขันธ์นี้ใดมีอยู่ วิญญาณขันธ์นี้ชื่อว่าเป็นมายาที่ทำให้มหาชนผู้เป็นพาลเพ้อพร่ำ คำว่า "เป็นเพชฌฆาต" หมายถึง สิ่งที่เรียกว่าขันธ์นี้เป็นเพชฌฆาตด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ โดยการฆ่าซึ่งกันและกัน และเมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ การฆ่าย่อมปรากฏ จริงอยู่ ปฐวีธาตุอย่างหนึ่งเมื่อแตก ย่อมยึดเอาธาตุที่เหลือแล้วจึงแตก อาโปธาตุเป็นต้นก็เช่นกัน และรูปขันธ์เมื่อแตก ย่อมยึดเอาอรูปขันธ์แล้วจึงแตก ในอรูปขันธ์ทั้งหลาย เวทนาเป็นต้นก็ยึดเอาสัญญาเป็นต้น (แล้วจึงแตก) ก็เช่นกัน และนามขันธ์ทั้ง ๔ เหล่านี้ (ยึดเอา) วัตถุรูป (แล้วจึงแตก) ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบความเป็นเพชฌฆาตในขันธ์นี้โดยการฆ่าซึ่งกันและกัน อีกอย่างหนึ่ง เมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ การฆ่า การจองจำ การตัดเป็นต้นย่อมมีได้ ด้วยประการฉะนี้ เมื่อขันธ์เหล่านี้มีอยู่ พึงทราบความเป็นเพชฌฆาตแม้เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการฆ่า คำว่า "สังโยชน์ทั้งปวง" หมายถึง สังโยชน์ทั้งปวงแม้ทั้ง ๑๐ อย่าง คำว่า "บทที่ไม่จุติ" หมายถึง พระนิพพาน (สูตรที่ ๓ จบ)

4-6. Gomayapiṇḍasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาโคมยปิณฑสูตรเป็นต้น (สูตรที่ ๔-๖)

96-98. Catutthe sassatisamanti sinerumahāpathavīcandimasūriyādīhi sassatīhi samaṃ. Parittaṃ gomayapiṇḍanti appamattakaṃ madhukapupphappamāṇaṃ gomayakhaṇḍaṃ. Kuto panānenetaṃ laddhanti. Paribhaṇḍakaraṇatthāya ābhatato gahitanti eke. Atthassa pana viññāpanatthaṃ iddhiyā abhisaṅkharitvā hatthāruḷhaṃ katanti veditabbanti. Attabhāvapaṭilābhoti paṭiladdhaattabhāvo. Na yidaṃ brahmacariyavāso paññāyethāti ayaṃ maggabrahmacariyavāso nāma na paññāyeyya. Maggo hi tebhūmakasaṅkhāre vivaṭṭento uppajjati. Yadi ca ettako attabhāvo nicco bhaveyya, maggo uppajjitvāpi saṅkhāravaṭṭaṃ vivaṭṭetuṃ na sakkuṇeyyāti brahmacariyavāso na paññāyetha.

ในสูตรที่ ๔ คำว่า "สัสสติสมํ" หมายถึง เสมอกับสิ่งที่เที่ยง คือ ภูเขาสิเนรุ มหาปฐพี พระจันทร์ พระอาทิตย์ เป็นต้น คำว่า "ก้อนโคมัยน้อย" หมายถึง ชิ้นโคมัยเล็กน้อยประมาณเท่าดอกมะซาง ถามว่า ก็พระองค์ได้สิ่งนี้มาจากไหน อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ทรงถือเอามาจากที่ที่เขานำมาเพื่อประโยชน์แก่การฉาบทา แต่พึงทราบว่า ทรงปรุงแต่งด้วยฤทธิ์เพื่อประกาศเนื้อความ แล้วทรงทำให้ปรากฏขึ้นในพระหัตถ์ คำว่า "การได้อัตภาพ" หมายถึง อัตภาพที่ได้แล้ว คำว่า "การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้จะไม่พึงปรากฏ" หมายถึง การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์คือมรรคนี้จะไม่พึงปรากฏ จริงอยู่ มรรคย่อมเกิดขึ้นโดยทำสังขารในไตรภูมิให้สิ้นไป และถ้าหากอัตภาพเพียงเท่านี้พึงเป็นของเที่ยง แม้มรรคเกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่สามารถจะทำสังขารวัฏให้สิ้นไปได้ เพราะฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์จึงไม่พึงปรากฏ

Idāni sace koci saṅkhāro nicco bhaveyya, mayā mahāsudassanarājakāle anubhūtā sampatti niccā bhaveyya, sāpi ca aniccāti taṃ dassetuṃ bhūtapubbāhaṃ bhikkhu rājā ahosintiādimāha. Tattha kusāvatīrājadhānippamukhānīti kusāvatīrājadhānī tesaṃ nagarānaṃ pamukhā, sabbaseṭṭhāti attho. Sāramayānīti rattacandanasāramayāni. Upadhānaṃ pana sabbesaṃ suttamayameva. Goṇakatthatānīti caturaṅgulādhikalomena kāḷakojavena atthatāni, yaṃ mahāpiṭṭhiyakojavoti vadanti. Paṭakatthatānīti ubhatolomena uṇṇāmayena setakambalena atthatāni. Paṭalikatthatānīti ghanapupphena uṇṇāmayaattharaṇena atthatāni. Kadalimigapavarapaccattharaṇānīti kadalimigacammamayena uttamapaccattharaṇena atthatāni. Taṃ kira paccattharaṇaṃ setavatthassa upari kadalimigacammaṃ attharitvā sibbetvā karonti. Sauttaracchadānīti saha uttaracchadena, upari baddhena rattavitānena saddhinti attho. Ubhatolohitakūpadhānīti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti pallaṅkānaṃ ubhatolohitakūpadhānāni. Vejayantarathappamukhānīti ettha vejayanto nāma tassa rañño ratho, yassa cakkānaṃ indanīlamaṇimayā nābhi, sattaratanamayā arā, pavāḷamayā nemi, rajatamayo akkho, indanīlamaṇimayaṃ upakkharaṃ, rajatamayaṃ kubbaraṃ. So tesaṃ rathānaṃ pamukho aggo. Dukūlasandānānīti dukūlasantharāni. Kaṃsūpadhāraṇānīti rajatamayadohabhājanāni. Vatthakoṭisahassānīti yathārucitaṃ paribhuñjissatīti nhatvā ṭhitakāle upanītavatthāneva sandhāyetaṃ vuttaṃ. Bhattābhihāroti abhiharitabbabhattaṃ.

บัดนี้ หากว่าสังขารไรๆ พึงเป็นของเที่ยงไซร้ สมบัติที่เราได้เสวยแล้วในกาลแห่งพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ก็พึงเป็นของเที่ยง แต่สมบัตินั้นก็ไม่เที่ยง เพื่อจะทรงแสดงความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราได้เคยเป็นพระราชามาแล้วในกาลก่อน" ในบทเหล่านั้น บทว่า "กุสาวตีราชธานีปฺปมุขานิ" มีความว่า กรุงกุสาวดีเป็นประมุข เป็นเลิศที่สุดกว่านครเหล่านั้นทั้งหมด บทว่า "สารมยานิ" คือ สำเร็จด้วยแก่นไม้จันทน์แดง ส่วนหมอนอิงของบัลลังก์ทั้งหมดสำเร็จด้วยผ้าเนื้อดีเท่านั้น บทว่า "โคนกตฺถตานิ" คือ ปูลาดด้วยพรมขนสัตว์สีดำมีขนยาวเกินกว่า ๔ นิ้ว ซึ่งเขาเรียกว่า "มหาปิฏฐิยโกชวะ" บทว่า "ปฏกตฺถตานิ" คือ ปูลาดด้วยผ้ากัมพลขาวทำด้วยขนสัตว์มีขนทั้งสองด้าน บทว่า "ปฏลิกตฺถตานิ" คือ ปูลาดด้วยเครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีลายดอกไม้หนาทึบ บทว่า "กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรณานิ" คือ ปูลาดด้วยเครื่องปูลาดอันประเสริฐทำด้วยหนังของเนื้อทรายพันธุ์กทลิ ได้ยินว่า เขาทำเครื่องปูลาดนั้นโดยปูหนังเนื้อทรายพันธุ์กทลิไว้บนผ้าขาวแล้วเย็บติดกัน บทว่า "สอุตฺตรจฺฉทานิ" มีความว่า พร้อมด้วยเพดาน คือ พร้อมด้วยเพดานสีแดงที่ผูกไว้เบื้องบน บทว่า "อุภโตโลหิตกูปธานานิ" คือ บัลลังก์ทั้งหลายมีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้าง คือ ทั้งหมอนหนุนศีรษะและหมอนหนุนเท้า ในบทว่า "เวชยนฺตรถปฺปมุขานิ" นั้น เวชยันต์ เป็นชื่อรถของพระราชานั้น ซึ่งดุมล้อรถนั้นสำเร็จด้วยแก้วอินทนิล กำสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ กงสำเร็จด้วยแก้วประพาฬ เพลาสำเร็จด้วยเงิน ตัวถังสำเร็จด้วยแก้วอินทนิล งอนรถสำเร็จด้วยเงิน รถนั้นเป็นประมุข เป็นเลิศกว่ารถเหล่านั้น บทว่า "ทุกูลสนฺทานานิ" คือ มีเครื่องปูลาดเป็นผ้าทุกูลพัสตร์ บทว่า "กํสูปธารณานิ" คือ มีภาชนะสำหรับรีดนมโคสำเร็จด้วยเงิน บทว่า "วตฺถโกฏิสหสฺสานิ" คำนี้พระองค์ตรัสหมายถึงเฉพาะผ้าที่เขานำมาถวายในเวลาที่ทรงสรงสนานแล้วประทับยืนอยู่ ด้วยทรงดำริว่า "จักทรงใช้สอยตามความพอพระทัย" บทว่า "ภตฺตาภิหาโร" คือ ภัตตาหารที่พึงนำเข้าไปถวาย

Yamahaṃ tena samayena ajjhāvasāmīti yattha vasāmi, taṃ ekaññeva nagaraṃ hoti, avasesesu puttadhītādayo ceva dāsamanussā ca vasiṃsu. Pāsādakūṭāgārādīsupi eseva nayo. Pallaṅkādīsu ekaṃyeva sayaṃ paribhuñjati, sesā puttādīnaṃ paribhogā honti. Itthīsu ekāva paccupaṭṭhāti, sesā parivāramattā honti. Velāmikāti khattiyassa vā brāhmaṇiyā, brāhmaṇassa vā khattiyāniyā kucchismiṃ jātā. Paridahāmīti ekaṃyeva dussayugaṃ nivāsemi, sesāni parivāretvā vicarantānaṃ asītisahassādhikānaṃ soḷasannaṃ purisasatasahassānaṃ hontīti dasseti. Bhuñjāmīti paramappamāṇena nāḷikodanamattaṃ bhuñjāmi, sesaṃ parivāretvā vicarantānaṃ cattālīsasahassādhikānaṃ aṭṭhannaṃ purisasatasahassānaṃ hotīti dasseti. Ekathālipāko hi dasannaṃ janānaṃ pahoti.

บทว่า "ยมหํ เตน สมเยน อชฺฌาวสามิ" ความว่า เราอยู่ที่นครใด นครนั้นเป็นเพียงนครเดียวเท่านั้น ส่วนในนครที่เหลือ พระราชโอรส พระราชธิดา เป็นต้น และทาสกับคนรับใช้ได้อาศัยอยู่ แม้ในปราสาทและเรือนยอดเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ในบรรดาบัลลังก์เป็นต้น พระองค์เองทรงใช้สอยเพียงองค์เดียว ที่เหลือเป็นของใช้สอยของพระราชโอรสเป็นต้น ในบรรดาสตรี มีเพียงนางเดียวที่คอยรับใช้ ที่เหลือเป็นเพียงบริวารเท่านั้น บทว่า "เวฬามิกา" คือ สตรีที่เกิดในครรภ์ของนางพราหมณีจากกษัตริย์ หรือเกิดในครรภ์ของนางกษัตริย์จากพราหมณ์ บทว่า "ปริทหามิ" ความว่า เรานุ่งห่มผ้าเพียงคู่เดียวเท่านั้น ทรงแสดงว่า ผ้าที่เหลือเป็นของบุรุษหนึ่งล้านหกแสนแปดหมื่นคนที่แวดล้อมเที่ยวไป บทว่า "ภุญฺชามิ" ความว่า เราบริโภคข้าวสุกประมาณหนึ่งทะนานเป็นอย่างยิ่ง ทรงแสดงว่า ส่วนที่เหลือเป็นของบุรุษแปดแสนสี่หมื่นคนที่แวดล้อมเที่ยวไป จริงอยู่ ข้าวสุกที่หุงในหม้อเดียว ย่อมเพียงพอสำหรับคนสิบคน

Iti imaṃ mahāsudassanakāle sampattiṃ dassetvā idāni tassā aniccataṃ dassento iti kho bhikkhūtiādimāha. Tattha vipariṇatāti pakatijahanena nibbutapadīpo viya apaṇṇattikabhāvaṃ gatā. Evaṃ aniccā kho bhikkhu saṅkhārāti evaṃ hutvāabhāvaṭṭhena aniccā. Ettāvatā bhagavā yathā nāma puriso satahatthubbedhe campakarukkhe nisseṇiṃ bandhitvā abhiruhitvā campakapupphaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto otareyya, evamevaṃ nisseṇiṃ bandhanto viya anekavassakoṭisatasahassubbedhaṃ mahāsudassanasampattiṃ āruyha sampattimatthake ṭhitaṃ aniccalakkhaṇaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto viya otiṇṇo. Evaṃ addhuvāti evaṃ udakapubbuḷādayo viya dhuvabhāvarahitā. Evaṃ anassāsikāti evaṃ supinake pītapānīyaṃ viya anulittacandanaṃ viya ca assāsavirahitā. Iti imasmiṃ sutte aniccalakkhaṇaṃ kathitaṃ. Pañcame sabbaṃ vuttanayameva. Chaṭṭhaṃ tathā bujjhanakassa ajjhāsayena vuttaṃ. Catutthādīni.

ด้วยประการฉะนี้ ครั้นทรงแสดงสมบัติในกาลแห่งพระเจ้ามหาสุทัสสนะนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความไม่เที่ยงของสมบัตินั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย" ในบทเหล่านั้น บทว่า "วิปริณตา" คือ ถึงแล้วซึ่งความไม่เป็นที่บัญญัติได้ ดุจประทีปที่ดับไปแล้ว เพราะการละปกติของตน บทว่า "เอวํ อนิจฺจา โข ภิกฺขุ สงฺขารา" คือ สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง ด้วยอรรถว่ามีแล้วก็ไม่มีไป ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเปรียบเหมือนบุรุษผูกบันไดไว้ที่ต้นจำปาสูงร้อยศอก ขึ้นไปแล้วเก็บดอกจำปาแล้วปลดบันไดลงมาฉันใด พระองค์ก็ฉันนั้น ทรงขึ้นสู่มหาสุทัสสนสมบัติอันสูงประมาณหลายแสนโกฏิปี ดุจผู้ผูกบันได ทรงถือเอาอนิจจลักษณะซึ่งตั้งอยู่ ณ ยอดแห่งสมบัติแล้ว เสด็จลงมาดุจผู้ปลดบันได บทว่า "เอวํ อฑฺฒุวา" คือ ไม่มีความมั่นคง ดุจฟองน้ำเป็นต้น บทว่า "เอวํ อนสฺสาสิกา" คือ ปราศจากความน่าชื่นใจ ดุจน้ำดื่มในความฝัน และดุจไม้จันทน์ที่ลูบไล้แล้ว ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้ พระองค์ตรัสถึงอนิจจลักษณะไว้ ในสูตรที่ ๕ มีนัยดังที่กล่าวแล้วทั้งสิ้น สูตรที่ ๖ ตรัสตามอัธยาศัยของผู้ที่จะพึงตรัสรู้ สูตรที่ ๔ เป็นต้น (จบแล้ว)

7. Gaddulabaddhasuttavaṇṇanā

7. อรรถกถาคัททูลพัทธสูตร

99. Sattame yaṃ mahāsamuddoti yasmiṃ samaye pañcame sūriye uṭṭhite mahāsamuddo ussussati. Dukkhassa antakiriyanti cattāri saccāni appaṭivijjhitvā avijjāya nivutānaṃyeva sataṃ vaṭṭadukkhassa antakiriyaṃ paricchedaṃ na vadāmi. Sā gaddulabaddhoti gaddulena baddhasunakho. Khīleti pathaviyaṃ ākoṭite mahākhīle. Thambheti nikhaṇitvā ṭhapite thambhe. Evameva khoti ettha sunakho viya vaṭṭanissito bālo, gaddulo viya diṭṭhi, thambho viya sakkāyo, gaddularajjuyā thambhe upanibaddhasunakhassa thambhānuparivattanaṃ viya diṭṭhitaṇhāya sakkāye baddhassa puthujjanassa sakkāyānuparivattanaṃ veditabbaṃ. Sattamaṃ.

99. ในสูตรที่ ๗ บทว่า "ยํ มหาสมุทฺโท" ความว่า ในสมัยใดที่พระอาทิตย์ดวงที่ ๕ ปรากฏขึ้นแล้ว มหาสมุทรย่อมเหือดแห้งไป บทว่า "ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ" ความว่า เราไม่กล่าวถึงการกระทำที่สุด การกำหนดปริจเฉทแห่งวัฏทุกข์ ของสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้แล้ว เพราะยังไม่แทงตลอดสัจจะ ๔ บทว่า "สา คทฺทูลพทฺโธ" คือ สุนัขที่ถูกผูกด้วยเชือกหนัง บทว่า "ขีเล" คือ ที่หลักใหญ่ซึ่งตอกลงในแผ่นดิน บทว่า "ถมฺเภ" คือ ที่เสาซึ่งขุดตั้งไว้ ในบทว่า "เอวเมว โข" นี้ พึงทราบว่า คนพาลผู้อาศัยวัฏฏะเปรียบเหมือนสุนัข ทิฏฐิเปรียบเหมือนเชือกหนัง สักกายะเปรียบเหมือนเสา การเวียนรอบสักกายะของปุถุชนผู้ถูกผูกไว้ในสักกายะด้วยทิฏฐิและตัณหา เปรียบเหมือนการเวียนรอบเสาของสุนัขที่ถูกผูกไว้ที่เสาด้วยเชือกหนัง สูตรที่ ๗ (จบแล้ว)

8. Dutiyagaddulabaddhasuttavaṇṇanā

8. อรรถกถาทุติยคัททูลพัทธสูตร

100. Aṭṭhame tasmāti yasmā diṭṭhigaddulanissitāya taṇhārajjuyā sakkāyathambhe upanibaddho vaṭṭanissito bālaputhujjano sabbiriyāpathesu khandhapañcakaṃ nissāyeva pavattati, yasmā vā dīgharattamidaṃ cittaṃ saṃkiliṭṭhaṃ rāgena dosena mohena, tasmā. Cittasaṃkilesāti sunhātāpi hi sattā cittasaṃkileseneva saṃkilissanti, malaggahitasarīrāpi cittassa vodānattā visujjhanti. Tenāhu porāṇā –

100. ในสูตรที่ ๘ คำว่า `ตสฺมา` (เพราะเหตุนั้น) ความว่า เพราะว่าปุถุชนผู้เขลา ผู้อาศัยวัฏฏะ ถูกผูกไว้ที่เสาคือสักกายะ ด้วยเชือกคือตัณหาอันอาศัยหนามคือทิฏฐิ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยเบญจขันธ์เท่านั้นในอิริยาบถทั้งปวง, อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่าจิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะ ตลอดกาลนาน, เพราะเหตุนั้น (จึงตรัสอย่างนั้น) คำว่า `จิตฺตสํกิเลสา` (เพราะจิตเศร้าหมอง) ความว่า จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายแม้จะอาบน้ำสะอาด ก็ย่อมเศร้าหมองเพราะความเศร้าหมองของจิตนั่นเอง, แม้ผู้มีร่างกายเปรอะเปื้อนด้วยมลทิน ก็ย่อมบริสุทธิ์ได้เพราะความผ่องแผ้วของจิต. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘Rūpamhi saṃkiliṭṭhamhi, saṃkilissanti māṇavā;

Rūpe suddhe visujjhanti, anakkhātaṃ mahesinā.

“เมื่อรูปเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมอง, เมื่อรูปบริสุทธิ์ สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์, คำนี้พระมหาสี (พระพุทธเจ้า) มิได้ตรัสไว้

‘‘Cittamhi saṃkiliṭṭhamhi, saṃkilissanti māṇavā;

Citte suddhe visujjhanti, iti vuttaṃ mahesinā’’ti.

“เมื่อจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมอง, เมื่อจิตบริสุทธิ์ สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์, ดังนี้ พระมหาสีได้ตรัสไว้”

Caraṇaṃ nāma cittanti vicaraṇacittaṃ. Saṅkhā nāma brāhmaṇapāsaṇḍikā honti, te paṭakoṭṭhakaṃ katvā tattha nānappakārā sugatiduggativasena sampattivipattiyo lekhāpetvā, ‘‘imaṃ kammaṃ katvā idaṃ paṭilabhati, idaṃ katvā ida’’nti dassentā taṃ cittaṃ gahetvā vicaranti. Citteneva cittitanti cittakārena cintetvā katattā cittena cintitaṃ nāma. Cittaññeva cittataranti tassa cittassa upāyapariyesanacittaṃ tatopi cittataraṃ. Tiracchānagatā pāṇā citteneva cittitāti kammacitteneva cittitā. Taṃ pana kammacittaṃ ime vaṭṭakatittirādayo ‘‘evaṃ cittā bhavissāmā’’ti āyūhantā nāma natthi. Kammaṃ pana yoniṃ upaneti, yonimūlako tesaṃ cittabhāvo. Yoniupagatā hi sattā taṃtaṃyonikehi sadisacittāva honti. Iti yonisiddho cittabhāvo, kammasiddhā yonīti veditabbā.

คำว่า `จรณํ นาม จิตฺตํ` ได้แก่ ภาพที่นำติดตัวไป. มีพราหมณ์นอกรีตชื่อว่า สังขะ, พวกเขาทำโรงภาพบนผืนผ้า แล้วให้วาดภาพความเจริญและความเสื่อมต่างๆ โดยแบ่งเป็นสุคติและทุคติในโรงภาพนั้น แล้วแสดงว่า “ทำกรรมนี้ ย่อมได้ผลนี้, ทำกรรมนี้ ย่อมได้ผลนี้” ถือภาพนั้นเที่ยวไป. คำว่า `จิตฺเตเนว จิตฺติตํ` (อันจิตนั่นแหละทำให้วิจิตร) ความว่า ชื่อว่าอันจิตคิดแล้ว เพราะจิตรกรคิดแล้วจึงทำ. คำว่า `จิตฺตญฺเญว จิตฺตตรํ` (จิตนั่นแหละวิจิตรยิ่งกว่า) ความว่า จิตที่แสวงหาอุบายเพื่อภาพนั้น วิจิตรยิ่งกว่าภาพนั้นเสียอีก. คำว่า `ติรจฺฉานคตา ปาณา จิตฺเตเนว จิตฺติตา` (สัตว์ดิรัจฉาน วิจิตรแล้วด้วยจิต) ความว่า วิจิตรแล้วด้วยกรรมจิตนั่นเอง. แต่ว่า สัตว์มีนกกระทาและนกคุ่มเป็นต้นเหล่านี้ ที่พยายามอยู่ว่า “เราจักเป็นสัตว์ที่วิจิตรอย่างนี้” นั้นไม่มี. แต่กรรมย่อมนำไปสู่กำเนิด, ความวิจิตรของสัตว์เหล่านั้นมีกำเนิดเป็นราก. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงกำเนิด ย่อมมีความวิจิตรเสมอด้วยสัตว์ในกำเนิดนั้นๆ. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ความวิจิตรสำเร็จด้วยกำเนิด, กำเนิดสำเร็จด้วยกรรม.

Apica cittaṃ nāmetaṃ sahajātaṃ sahajātadhammacittatāya bhūmicittatāya vatthucittatāya dvāracittatāya ārammaṇacittatāya kammanānattamūlakānaṃ liṅganānattasaññānānattavohāranānattādīnaṃ anekavidhānaṃ cittānaṃ nipphādanatāyapi tiracchānagatacittato cittatarameva veditabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า จิตนี้วิจิตรยิ่งกว่าความวิจิตรของสัตว์ดิรัจฉานเสียอีก เพราะเป็นสหชาตธรรม, เพราะความวิจิตรแห่งสหชาตธรรม, เพราะความวิจิตรแห่งภูมิ, เพราะความวิจิตรแห่งวัตถุ, เพราะความวิจิตรแห่งทวาร, เพราะความวิจิตรแห่งอารมณ์, และเพราะเป็นผู้สร้างความวิจิตรนานาชนิด มีความแตกต่างแห่งเพศ ความแตกต่างแห่งสัญญา และความแตกต่างแห่งโวหารเป็นต้น ซึ่งมีความแตกต่างแห่งกรรมเป็นมูล.

Rajakoti vatthesu raṅgena rūpasamuṭṭhāpanako. So pana acheko amanāpaṃ rūpaṃ karoti, cheko manāpaṃ dassanīyaṃ, evameva puthujjano akusalacittena vā ñāṇavippayuttakusalena vā cakkhusampadādivirahitaṃ virūpaṃ samuṭṭhāpeti, ñāṇasampayuttakusalena cakkhusampadādisampannaṃ abhirūpaṃ. Aṭṭhamaṃ.

คำว่า `รชโก` (ช่างย้อม) คือ ผู้ทำให้รูปเกิดขึ้นบนผืนผ้าด้วยสีย้อม. แต่ช่างย้อมนั้น ถ้าไม่ฉลาด ย่อมทำรูปที่ไม่น่าพอใจ, ถ้าฉลาด ย่อมทำรูปที่น่าพอใจ น่าดู, ฉันใดก็ฉันนั้น ปุถุชนย่อมทำให้เกิดรูปที่น่าเกลียด ปราศจากความสมบูรณ์แห่งจักษุเป็นต้น ด้วยอกุศลจิต หรือด้วยกุศลจิตที่ไม่ประกอบด้วยญาณ, ย่อมทำให้เกิดรูปที่งดงาม สมบูรณ์ด้วยความสมบูรณ์แห่งจักษุเป็นต้น ด้วยกุศลจิตที่ประกอบด้วยญาณ. (สูตรที่ ๘ จบ).

9. Vāsijaṭasuttavaṇṇanā

9. อรรถกถาวาสิชฏสูตร

101. Navame seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍānīti imā kaṇhapakkhasukkapakkhavasena dve upamā vuttā. Tāsu kaṇhapakkhaupamā atthassa asādhikā, itarā sādhikāti. Sukkapakkhaupamāya evaṃ attho veditabbo – seyyathāti opammatthe nipāto, apīti sambhāvanatthe. Ubhayenāpi seyyathā nāma, bhikkhaveti dasseti. Kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dasa vā dvādasa vāti ettha pana kiñcāpi kukkuṭiyā vuttappakārato ūnādhikānipi aṇḍāni honti, vacanasiliṭṭhatāya pana evaṃ vuttaṃ. Evañhi loke siliṭṭhavacanaṃ hoti. Tānassūti tāni assu, tāni bhaveyyunti attho. Kukkuṭiyā sammā adhisayitānīti tāya ca janettiyā kukkuṭiyā pakkhe pasāretvā tesaṃ upari sayantiyā sammā adhisayitāni. Sammā pariseditānīti kālena kālaṃ utuṃ gaṇhāpentiyā suṭṭhu samantato seditāni usmīkatāni. Sammā paribhāvitānīti kālena kālaṃ suṭṭhu samantato bhāvitāni, kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānīti attho. Kiñcāpi tassā kukkuṭiyāti tassā kukkuṭiyā iminā tividhakiriyākaraṇena appamādaṃ katvā kiñcāpi na evaṃ icchā upajjeyya. Atha kho bhabbāva teti atha kho te kukkuṭapotakā vuttanayena sotthinā abhinibbhijjituṃ bhabbāva. Te hi yasmā tāya kukkuṭiyā evaṃ tīhākārehi tāni aṇḍāni paripāliyamānāni na pūtīni honti, yo nesaṃ allasineho, sopi pariyādānaṃ gacchati, kapālaṃ tanukaṃ hoti, pādanakhasikhā ca mukhatuṇḍakañca kharaṃ hoti, sayampi pariṇāmaṃ gacchanti, kapālassa tanuttā bahi āloko anto paññāyati, tasmā ‘‘ciraṃ vata mayaṃ saṅkuṭitahatthapādā sambādhe sayimhā, ayañca bahi āloko dissati, ettha dāni no sukhavihāro bhavissatī’’ti nikkhamitukāmā hutvā kapālaṃ pādena paharanti, gīvaṃ pasārenti, tato taṃ kapālaṃ dvedhā bhijjati. Atha te pakkhe vidhunantā taṃkhaṇānurūpaṃ viravantā nikkhamantiyeva, nikkhamitvā ca gāmakkhettaṃ upasobhayamānā vicaranti.

101. ในสูตรที่ ๙ พระผู้มีพระภาคตรัสอุปมา ๒ ข้อ โดยแบ่งเป็นกัณหปักข์และสุกกปักข์ ด้วยคำว่า `เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว กุกฺกุฏิยา อณฺฑานิ` เป็นต้น. ในอุปมาทั้งสองนั้น อุปมากัณหปักข์ไม่สำเร็จประโยชน์, ส่วนอีกอุปมาหนึ่งสำเร็จประโยชน์. พึงทราบเนื้อความแห่งอุปมาสุกกปักข์ดังนี้: คำว่า `เสยฺยถา` เป็นนิบาตในอรรถว่าอุปมา, คำว่า `อปิ` ในอรรถว่าความน่าจะเป็น. ด้วยทั้งสองบท ทรงแสดงว่า `เสยฺยถา นาม ภิกฺขเว` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนว่า). ในคำว่า `กุกฺกุฏิยา อณฺฑานิ อฏฺฐ วา ทส วา ทฺวาทส วา` (ไข่ของแม่ไก่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง) นั้น แม้ว่าไข่ของแม่ไก่จะมีน้อยหรือมากกว่าจำนวนที่กล่าวไว้ แต่ที่ตรัสอย่างนี้ก็เพื่อความสละสลวยของถ้อยคำ. จริงอยู่ ในโลก คำพูดเช่นนี้ย่อมเป็นคำที่สละสลวย. คำว่า `ตานสฺสู` แยกบทเป็น `ตานิ อสฺสุ` ความว่า `ตานิ ภเวยฺยุํ` (ไข่เหล่านั้นพึงมี). คำว่า `กุกฺกุฏิยา สมฺมา อธิสยิตานิ` (อันแม่ไก่กกดีแล้ว) คือ อันแม่ไก่ผู้เป็นแม่นั้นกางปีกนอนทับอยู่เบื้องบน กกไว้ดีแล้ว. คำว่า `สมฺมา ปริเสทิตานิ` (ให้ความอบอุ่นดีแล้ว) คือ ให้รับไออุ่นเป็นครั้งคราว ทำให้ร้อน ทำให้อบอุ่นดีแล้วโดยรอบ. คำว่า `สมฺมา ปริภาวิตานิ` (ฟูมฟักดีแล้ว) ความว่า อบรมดีแล้วโดยรอบเป็นครั้งคราว คือทำให้ได้รับกลิ่นของแม่ไก่. คำว่า `กิญฺจาปิ ตสฺสา กุกฺกุฏิยา` (แม้ว่าแม่ไก่นั้น) ความว่า แม้ว่าแม่ไก่นั้นจะทำความไม่ประมาทด้วยการกระทำ ๓ อย่างนี้แล้ว ความปรารถนาเช่นนั้นจะไม่เกิดขึ้นก็ตาม. คำว่า `อถ โข ภพฺพาว เต` (ถึงกระนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็สมควร) ความว่า ถึงกระนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็สมควรที่จะเจาะออกมาโดยสวัสดีตามนัยที่กล่าวแล้ว. จริงอยู่ เพราะเหตุที่ไข่เหล่านั้นอันแม่ไก่นั้นคุ้มครองรักษาอยู่ด้วยอาการ ๓ อย่างนี้ จึงไม่เน่า, ยางเหนียวที่มีอยู่ในไข่เหล่านั้นก็แห้งไป, เปลือกไข่ก็บางลง, ปลายเล็บเท้าและจะงอยปากก็แข็ง, ตัวลูกไก่เองก็เจริญเต็มที่, เพราะเปลือกไข่บาง แสงสว่างภายนอกจึงปรากฏเข้าไปภายใน, เพราะเหตุนั้น ลูกไก่เหล่านั้นจึงมีความประสงค์จะออกมา ด้วยคิดว่า “โอหนอ เราทั้งหลายนอนคู้มือคู้เท้าอยู่ในที่คับแคบมานาน, และแสงสว่างภายนอกนี้ก็ปรากฏแล้ว, บัดนี้ ที่อยู่สบายของเราจักมีในที่นี้” จึงใช้เท้าเคาะเปลือกไข่, ยืดคอ, จากนั้นเปลือกไข่นั้นก็แตกออกเป็นสองส่วน. ลำดับนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็สลัดปีก ส่งเสียงร้องสมควรแก่ขณะนั้น ออกมานั่นเทียว, และเมื่อออกมาแล้ว ก็เที่ยวไปทำท้องทุ่งของหมู่บ้านให้งดงาม.

Evameva khoti idaṃ opammasampaṭipādanaṃ. Taṃ evaṃ atthena saṃsanditvā veditabbaṃ – tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyākaraṇaṃ viya hi imassa bhikkhuno bhāvānuyogaṃ anuyuttakālo, kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena aṇḍānaṃ apūtibhāvo viya bhāvanānuyogamanuyuttassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni, tassā tividhakiriyākaraṇena allasinehapariyādānaṃ viya tassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṃ, aṇḍakapālānaṃ tanubhāvo viya tassa bhikkhuno avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, kukkuṭapotakānaṃ pādanakhasikhamukhatuṇḍakānaṃ thaddhakharabhāvo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasanna sūrabhāvo, kukkuṭapotakānaṃ pariṇāmakālo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vaḍḍhitakālo gabbhaggahaṇakālo, kukkuṭapotakānaṃ pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā pakkhe papphoṭetvā sotthinā abhinibbhidākālo viya tassa bhikkhuno vipassanāñāṇagabbhaṃ gaṇhāpetvā vicarantassa tajjātikaṃ utusappāyaṃ vā bhojanasappāyaṃ vā puggalasappāyaṃ vā dhammassavanasappāyaṃ vā labhitvā ekāsane nisinnasseva vipassanaṃ vaḍḍhentassa anupubbādhigatena arahattamaggena avijjaṇḍakosaṃ padāletvā abhiññāpakkhe papphoṭetvā sotthinā arahattapattakālo veditabbo. Yathā pana kukkuṭapotakānaṃ pariṇatabhāvaṃ ñatvā mātāpi aṇḍakosaṃ bhindati, evaṃ tathārūpassa bhikkhuno ñāṇaparipākaṃ ñatvā satthāpi –

ข้ออุปมาอุปไมยนี้ พึงทราบว่าอย่างนี้เหมือนกันแล ข้อนั้นพึงทราบโดยเทียบเคียงกับอรรถอย่างนี้ คือ พึงทราบกาลที่ภิกษุนี้ประกอบความเพียรในภาวนา เหมือนการที่แม่ไก่นั้นกระทำกิจ 3 อย่างในฟองไข่, พึงทราบความไม่เสื่อมแห่งวิปัสสนาญาณของภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนา ด้วยการยังอนุสัปนา 3 อย่างให้ถึงพร้อม เหมือนความไม่เน่าแห่งฟองไข่ด้วยการที่แม่ไก่ยังกิจ 3 อย่างให้ถึงพร้อม, พึงทราบความสิ้นไปแห่งยางคือตัณหาอันเป็นนิกกันติที่เนื่องอยู่ในภพ 3 ของภิกษุนั้น ด้วยการยังอนุสัปนา 3 อย่างให้ถึงพร้อม เหมือนความสิ้นไปแห่งยางเหนียวด้วยการกระทำกิจ 3 อย่างของแม่ไก่นั้น, พึงทราบความบางแห่งเปลือกไข่คืออวิชชาของภิกษุนั้น เหมือนความบางแห่งเปลือกไข่, พึงทราบความกล้าคมชัดเจนและองอาจแห่งวิปัสสนาญาณของภิกษุ เหมือนความแข็งแกร่งแห่งปลายเล็บเท้าและจะงอยปากของลูกไก่, พึงทราบกาลที่แก่กล้า กาลที่เจริญ กาลที่ถือเอาครรภ์ แห่งวิปัสสนาญาณของภิกษุ เหมือนกาลที่แก่กล้าของลูกไก่, พึงทราบกาลที่ภิกษุนั้นบรรลุอรหัตตผลโดยสวัสดิภาพ คือ เมื่อภิกษุนั้นให้วิปัสสนาญาณประดุจครรภ์ตั้งขึ้นแล้วเที่ยวไป ได้อุตุสัปปายะ โภชนสัปปายะ บุคคลสัปปายะ หรือธัมมัสสวนสัปปายะ อันสมควรแก่ตนแล้ว นั่งเจริญวิปัสสนาอยู่ ณ อาสนะเดียวเท่านั้น ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาด้วยอรหัตตมรรคที่บรรลุโดยลำดับ สลัดปีกคืออภิญญาแล้ว เหมือนกาลที่ลูกไก่เจาะเปลือกไข่ด้วยปลายเล็บเท้าหรือด้วยจะงอยปาก สลัดปีกแล้วออกมาโดยสวัสดิภาพ ก็อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนแม่ไก่รู้ความแก่กล้าของลูกไก่แล้ว ย่อมจิกเปลือกไข่ให้แตก ฉันใด แม้พระศาสดาทรงทราบความแก่รอบแห่งญาณของภิกษุผู้มีรูปเช่นนั้นแล้ว ฉันนั้น...

‘‘Ucchinda sinehamattano, kumudaṃ sāradikaṃva pāṇinā;

Santimaggameva brūhaya, nibbānaṃ sugatena desita’’nti. (dha. pa. 285) –

เธอจงตัดความรักของตนเสีย เหมือนบุคคลเด็ดดอกโกมุทที่เกิดในสารทกาลด้วยมือ, จงเจริญสันติมรรคเท่านั้น อันเป็นทางไปสู่พระนิพพานที่พระสุคตทรงแสดงไว้แล้ว ดังนี้

Ādinā nayena obhāsaṃ pharitvā gāthāya avijjaṇḍakosaṃ paharati. So gāthāpariyosāne avijjaṇḍakosaṃ bhinditvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tato paṭṭhāya yathā te kukkuṭapotakā gāmakkhettaṃ upasobhayamānā tattha vicaranti, evaṃ ayampi mahākhīṇāsavo nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā saṅghārāmaṃ upasobhayamāno vicarati.

โดยนัยเป็นต้น (ว่า อุจฉินฺท) ทรงแผ่พระรัศมีไปแล้ว ทรงทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาด้วยพระคาถา ภิกษุนั้นในเวลาจบพระคาถา ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาแล้ว ย่อมบรรลุอรหัตตผล จำเดิมแต่นั้นมา ลูกไก่เหล่านั้นยังเขตบ้านให้งดงาม เที่ยวไปในที่นั้น ฉันใด พระมหาขีณาสพแม้นี้ ก็เข้าผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ยังสังฆารามให้งดงาม เที่ยวไป ฉันนั้น

Palagaṇḍassāti vaḍḍhakissa. So hi olambakasaṅkhātaṃ palaṃ dhāretvā dārūnaṃ gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍoti vuccati. Vāsijaṭeti vāsidaṇḍakassa gahaṇaṭṭhāne. Ettakaṃ vata me ajja āsavānaṃ khīṇanti pabbajitassa hi pabbajjāsaṅkhepena uddesena paripucchāya yoniso manasikārena vattapaṭipattiyā ca niccakālaṃ āsavā khīyanti. Evaṃ khīyamānānaṃ pana tesaṃ ‘‘ettakaṃ ajja khīṇaṃ, ettakaṃ hiyyo’’ti evamassa ñāṇaṃ na hotīti attho. Imāya upamāya vipassanāyānisaṃso dīpito. Hemantikenāti hemantasamayena. Paṭippassambhantīti thirabhāvena parihāyanti.

บทว่า ปลคณฺฑสฺส ได้แก่ ของช่างไม้ จริงอยู่ ช่างไม้นั้นถือเชือกที่เรียกว่า โอรัมพกะ แล้วตัดปุ่มไม้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า ปลคัณฑะ บทว่า วาสิชเฏ ได้แก่ ที่สำหรับจับด้ามมีด ในบทว่า เอตฺตกํ วต เม อชฺช อาสวานํ ขีณํ ดังนี้ จริงอยู่ อาสวะทั้งหลายของบรรพชิตย่อมสิ้นไปเป็นนิตย์ ด้วยการบวชโดยสังเขป ด้วยการเรียนพระบาลี ด้วยการสอบถามอรรถกถา ด้วยการทำไว้ในใจโดยแยบคาย และด้วยวัตรปฏิบัติ แต่เมื่ออาสวะเหล่านั้นสิ้นไปอย่างนี้ ญาณของบรรพชิตนั้นว่า 'วันนี้อาสวะสิ้นไปเท่านี้ เมื่อวานสิ้นไปเท่านี้' ย่อมไม่มี ความว่าอย่างนี้ อานิสงส์ของวิปัสสนา พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วด้วยอุปมานี้ บทว่า เหมนฺติเกน ได้แก่ ในเหมันตสมัย บทว่า ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ คือ ย่อมเสื่อมจากความมั่นคง

Evameva khoti ettha mahāsamuddo viya sāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, nāvā viya yogāvacaro, nāvāya mahāsamudde pariyādānaṃ viya imassa bhikkhuno ūnapañcavassakāle ācariyupajjhāyānaṃ santike vicaraṇaṃ, nāvāya mahāsamuddodakena khajjamānānaṃ bandhanānaṃ tanubhāvo viya bhikkhuno pabbajjāsaṅkhepena uddesaparipucchādīhi ceva saṃyojanānaṃ tanubhāvo, nāvāya thale ukkhittakālo viya bhikkhuno nissayamuccakassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasanakālo, divā vātātapena saṃsussanaṃ viya vipassanāñāṇena taṇhāsnehasaṃsussanaṃ, rattiṃ himodakena temanaṃ viya kammaṭṭhānaṃ nissāya uppannena pītipāmojjena cittatemanaṃ, rattindivaṃ vātātapena ceva himodakena ca parisukkhaparitintānaṃ bandhanānaṃ dubbalabhāvo viya ekadivasaṃ utusappāyādīni laddhā vipassanāñāṇapītipāmojjehi saṃyojanānaṃ bhiyyosomattāya dubbalabhāvo, pāvussakamegho viya arahattamaggañāṇaṃ, meghavuṭṭhiudakena nāvāya bandhe pūtibhāvo viya āraddhavipassakassa rūpasattakādivasena vipassanaṃ vaḍḍhentassa okkhāyamāne pakkhāyamāne kammaṭṭhāne ekadivasaṃ utusappāyādīni laddhā ekapallaṅkena nisinnassa arahattaphalādhigamo, pūtibandhanāvāya kañci kālaṃ ṭhānaṃ viya khīṇasaṃyojanassa arahato mahājanaṃ anuggaṇhantassa yāvatāyukaṃ ṭhānaṃ, pūtibandhanāvāya anupubbena bhijjitvā apaṇṇattikabhāvūpagamo viya khīṇāsavassa upādiṇṇakkhandhabhedena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa apaṇṇattikabhāvūpagamoti imāya upamāya saṃyojanānaṃ dubbalatā dīpitā. Navamaṃ.

ในข้อว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นพระศาสนาเหมือนมหาสมุทร, พึงเห็นโยคาวจรเหมือนเรือ, พึงเห็นการที่ภิกษุนี้อยู่ในสำนักของอาจารย์และอุปัชฌาย์ในกาลที่ยังไม่ครบ ๕ พรรษา เหมือนการที่เรือแล่นไปในมหาสมุทร, พึงเห็นความเบาบางแห่งสังโยชน์ของภิกษุด้วยการบวชโดยสังเขป และด้วยการเรียนการสอบถามเป็นต้น เหมือนความเปื่อยยุ่ยแห่งเครื่องผูกของเรือที่ถูกน้ำในมหาสมุทรกัดเซาะ, พึงเห็นกาลที่ภิกษุผู้พ้นนิสัยแล้ว รับกรรมฐานไปอยู่ในป่า เหมือนกาลที่เรือถูกยกขึ้นไว้บนบก, พึงเห็นความแห้งไปแห่งยางคือตัณหาด้วยวิปัสสนาญาณ เหมือนความแห้งไป (ของเรือ) ด้วยลมและแดดในเวลากลางวัน, พึงเห็นความชุ่มชื่นแห่งจิตด้วยปีติและปราโมทย์อันเกิดจากการอาศัยกรรมฐาน เหมือนความเปียกชุ่มด้วยน้ำค้างในเวลากลางคืน, พึงเห็นความอ่อนกำลังลงอย่างยิ่งแห่งสังโยชน์ทั้งหลายด้วยวิปัสสนาญาณ ปีติและปราโมทย์ ในวันหนึ่งเมื่อได้อุตุสัปปายะเป็นต้น เหมือนความอ่อนกำลังแห่งเครื่องผูกที่แห้งและเปียกสลับกันทั้งกลางวันกลางคืนด้วยลมแดดและน้ำค้าง, พึงเห็นอรหัตตมรรคญาณเหมือนเมฆในต้นฤดูฝน, พึงเห็นการบรรลุอรหัตตผลของภิกษุผู้นั่งบัลลังก์เดียวในวันหนึ่งเมื่อได้อุตุสัปปายะเป็นต้น ในขณะที่กรรมฐานปรากฏชัดเจนขึ้น เมื่อภิกษุผู้ปรารภความเพียรเจริญวิปัสสนาโดยนัยแห่งรูปสัตตกะเป็นต้น เหมือนความเปื่อยเน่าแห่งเครื่องผูกของเรือด้วยน้ำฝนที่ตกลงมา, พึงเห็นการดำรงอยู่ตลอดอายุของพระอรหันต์ผู้สิ้นสังโยชน์แล้ว ผู้อนุเคราะห์มหาชน เหมือนการตั้งอยู่ได้ชั่วกาลบางคราวของเรือที่เครื่องผูกเปื่อยเน่าแล้ว, พึงเห็นการถึงซึ่งภาวะที่บัญญัติไม่ได้ของพระขีณาสพผู้ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เพราะการแตกแห่งอุปาทินนกขันธ์ เหมือนการถึงซึ่งภาวะที่บัญญัติไม่ได้ของเรือที่เครื่องผูกเปื่อยเน่าแล้ว ซึ่งแตกทำลายไปโดยลำดับ ความอ่อนกำลังแห่งสังโยชน์ทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วด้วยอุปมานี้ สูตรที่ ๙ จบ

10. Aniccasaññāsuttavaṇṇanā

10. อรรถกถาอนิจจสัญญาสูตร

102. Dasame aniccasaññāti aniccaṃ aniccanti bhāventassa uppannasaññā. Pariyādiyatīti khepayati. Sabbaṃ asmimānanti navavidhaṃ asmimānaṃ. Mūlasantānakānīti santānetvā ṭhitamūlāni. Mahānaṅgalaṃ viya hi aniccasaññā, khuddānukhuddakāni mūlasantānakāni viya kilesā, yathā kassako kasanto naṅgalena tāni padāleti, evaṃ yogī aniccasaññaṃ bhāvento aniccasaññāñāṇena kilese padāletīti idamettha opammasaṃsandanaṃ.

102. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อนิจฺจสญฺญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นแก่ผู้เจริญภาวนาว่า "ไม่เที่ยง ไม่เที่ยง" บทว่า ปริยาทิยติ คือ ย่อมทำให้สิ้นไป บทว่า สพฺพํ อสฺมิมานํ คือ อัสมิมานะ ๙ อย่าง บทว่า มูลสนฺตานกานิ คือ รากที่ตั้งอยู่แผ่ขยายไป จริงอยู่ อนิจจสัญญาเปรียบเหมือนไถใหญ่, กิเลสเปรียบเหมือนรากไม้เล็กๆ น้อยๆ ที่แผ่ขยายไป, เหมือนชาวนาเมื่อไถอยู่ ย่อมตัดทำลายรากเหล่านั้นด้วยไถ ฉันใด, โยคีบุคคลเมื่อเจริญอนิจจสัญญา ย่อมตัดทำลายกิเลสด้วยญาณที่สัมปยุตด้วยอนิจจสัญญา ฉันนั้น, นี้คือการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยในอุปมานี้

Odhunātīti heṭṭhā dhunāti. Niddhunātīti papphoṭeti. Nicchoṭetīti papphoṭetvā chaḍḍeti. Idhāpi pabbajāni viya kilesā, lāyanaṃ nicchoṭanaṃ viya aniccasaññāñāṇanti iminā atthena upamā saṃsandetabbā.

บทว่า โอธุนาติ คือ ย่อมสลัดลงเบื้องล่าง บทว่า นิธุนาติ คือ ย่อมสะบัด บทว่า นิจฺโฉเฏติ คือ สะบัดแล้วย่อมทิ้งไป แม้ในอุปมานี้ กิเลสเปรียบเหมือนหญ้าปล้อง, ญาณที่สัมปยุตด้วยอนิจจสัญญาเปรียบเหมือนการเกี่ยวและการทิ้งไป, พึงเปรียบเทียบอุปมาด้วยเนื้อความนี้

Vaṇṭacchinnāyāti tiṇhena khurappena vaṇṭacchinnāya. Tadanvayāni bhavantīti taṃ ambapiṇḍiṃ anugacchanti, tassā patamānāya ambāni bhūmiyaṃ patanti. Idhāpi ambapiṇḍi viya kilesā, tiṇhakhurappo viya aniccasaññā, yathā khurappena chinnāya ambapiṇḍiyā sabbāni ambāni bhūmiyaṃ patanti, evaṃ aniccasaññāñāṇena kilesānaṃ mūlabhūtāya avijjāya chinnāya sabbakilesā samugghātaṃ gacchantīti, idaṃ opammasaṃsandanaṃ.

บทว่า วณฺฏิจฺฉินฺนาย คือ เมื่อขั้วถูกตัดด้วยลูกศรมีคมอันคมกล้า บทว่า ตทนฺวยานิ ภวนฺติ คือ ย่อมเป็นไปตามช่อมะม่วงนั้น, (คือ) เมื่อช่อมะม่วงนั้นกำลังตก ผลมะม่วงทั้งหลายก็ตกสู่พื้นดิน แม้ในอุปมานี้ กิเลสเปรียบเหมือนช่อมะม่วง, อนิจจสัญญาเปรียบเหมือนลูกศรมีคมอันคมกล้า, เหมือนเมื่อช่อมะม่วงถูกตัดด้วยลูกศรมีคม ผลมะม่วงทั้งหมดก็ย่อมตกสู่พื้นดิน ฉันใด, ฉันนั้น เมื่ออวิชชาอันเป็นรากเหง้าของกิเลสทั้งหลายถูกตัดด้วยญาณที่สัมปยุตด้วยอนิจจสัญญา กิเลสทั้งปวงย่อมถึงการถูกถอนขึ้นโดยสิ้นเชิง, นี้คือการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมย

Kūṭaṅgamāti kūṭaṃ gacchanti. Kūṭaninnāti kūṭaṃ pavisanabhāvena kūṭe ninnā. Kūṭasamosaraṇāti kūṭe samosaritvā ṭhitā. Idhāpi kūṭaṃ viya aniccasaññā, gopānasiyo viya catubhūmakakusaladhammā, yathā sabbagopānasīnaṃ kūṭaṃ aggaṃ, evaṃ kusaladhammānaṃ aniccasaññā aggā. Nanu ca aniccasaññā lokiyā, sā lokiyakusalānaṃ tāva aggaṃ hotu, lokuttarānaṃ kathaṃ agganti? Tesampi paṭilābhakaraṇatthena agganti veditabbā. Iminā upāyena sabbāsu upamāsu opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Purimāhi panettha tīhi aniccasaññāya kiccaṃ, pacchimāhi balanti. Dasamaṃ.

บทว่า กูฏงฺคมา คือ ย่อมถึงยอด บทว่า กูฏนินฺนา คือ น้อมไปสู่ยอด เพราะเข้าไปสู่ยอด บทว่า กูฏสโมสรณา คือ ประชุมกันตั้งอยู่ที่ยอด แม้ในอุปมานี้ อนิจจสัญญาเปรียบเหมือนยอด, กุศลธรรมใน ๔ ภูมิเปรียบเหมือนกลอน, เหมือนยอดเป็นเลิศกว่ากลอนทั้งปวง ฉันใด, อนิจจสัญญาก็เป็นเลิศกว่ากุศลธรรมทั้งหลาย ฉันนั้น ก็อนิจจสัญญาเป็นโลกีย์มิใช่หรือ, สัญญานั้นจงเป็นเลิศกว่าโลกิยกุศลทั้งหลายเถิด, แต่จะเป็นเลิศกว่าโลกุตรกุศลทั้งหลายได้อย่างไร? พึงทราบว่า เป็นเลิศ (กว่าโลกุตรกุศล) แม้เหล่านั้น เพราะเป็นเหตุให้ได้มา พึงทราบการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยในอุปมาทั้งปวงด้วยอุบายนี้ ในอุปมาเหล่านี้ ด้วยอุปมา ๓ ข้อแรก (แสดง) กิจของอนิจจสัญญา, ด้วยอุปมาหลังๆ (แสดง) กำลัง (ของอนิจจสัญญา) จบสูตรที่ ๑๐

Pupphavaggo dasamo.

ปุปผวรรคที่ ๑๐ จบ

Majjhimapaṇṇāsako samatto.

มัชฌิมปัณณาสก์ จบบริบูรณ์

11. Antavaggo

11. อันตวรรค

1. Antasuttavaṇṇanā

1. อรรถกถาอันตสูตร

103. Antavaggassa paṭhame antāti koṭṭhāsā. Idaṃ suttaṃ catusaccavasena pañcakkhandhe yojetvā antoti vacanena bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttaṃ. Paṭhamaṃ.

103. ในสูตรที่ ๑ แห่งอันตวรรค บทว่า อนฺตา คือ ส่วน, ฝ่าย พระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงประกอบขันธ์ ๕ โดยนัยแห่งสัจจะ ๔ แล้วตรัสด้วยคำว่า "อันตะ" ตามอัธยาศัยของเวไนยชนผู้จะพึงตรัสรู้ จบสูตรที่ ๑

2-3. Dukkhasuttādivaṇṇanā

๒-๓. อรรถกถาทุกขสูตร เป็นต้น

104-105. Dutiyampi pañcakkhandhe catusaccavasena yojetvā dukkhanti bujjhanakānaṃ ajjhāsayena kathitaṃ. Tatiyampi tatheva sakkāyoti bujjhanakānaṃ ajjhāsayena kathitaṃ. Dutiyatatiyāni.

๑๐๔-๑๐๕. แม้ในสูตรที่ ๒ พระผู้มีพระภาคทรงประกอบขันธ์ ๕ โดยนัยแห่งสัจจะ ๔ แล้วตรัสว่า "ทุกข์" ตามอัธยาศัยของเวไนยชนผู้จะพึงตรัสรู้ แม้ในสูตรที่ ๓ ก็เช่นเดียวกัน ทรงตรัสว่า "สักกายะ" ตามอัธยาศัยของบุคคลผู้จะพึงตรัสรู้ จบสูตรที่ ๒ และที่ ๓

4. Pariññeyyasuttavaṇṇanā

4. อรรถกถาปริญเญยยสูตร

106. Catutthe pariññeyyeti parijānitabbe samatikkamitabbe. Pariññanti samatikkamaṃ. Pariññātāvinti tāya pariññāya parijānitvā samatikkamitvā ṭhitaṃ. Rāgakkhayotiādīhi nibbānaṃ dassitaṃ. Catutthaṃ.

106. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปริญฺเญยฺเย คือ สิ่งที่พึงกำหนดรู้ พึงก้าวล่วง บทว่า ปริญฺญํ คือ การก้าวล่วง บทว่า ปริญฺญาตา คือ ผู้ที่กำหนดรู้แล้ว ก้าวล่วงแล้ว ตั้งอยู่ด้วยปริญญานั้น ด้วยบทว่า ราคกฺขโย เป็นต้น ทรงแสดงนิพพาน จบสูตรที่ ๔

5-10. Samaṇasuttādivaṇṇanā

๕-๑๐. อรรถกถาสมณสูตร เป็นต้น

107-112. Pañcamādīsu catūsu cattāri saccāni kathitāni. Navamadasamesu kilesappahānanti. Pañcamādīni.

๑๐๗-๑๑๒. ใน ๔ สูตร มีสูตรที่ ๕ เป็นต้น ทรงแสดงสัจจะ ๔ ในสูตรที่ ๙ และที่ ๑๐ (ทรงแสดง) การละกิเลส จบสูตรมีที่ ๕ เป็นต้น

Antavaggo ekādasamo.

อันตวรรคที่ ๑๑ จบ

12. Dhammakathikavaggo

12. ธรรมกถิกวรรค

1-2. Avijjāsuttādivaṇṇanā

๑-๒. อรรถกถาอวิชชาสูตร เป็นต้น

113-114. Dhammakathikavaggassa paṭhame ettāvatā ca avijjāgato hotīti yāvatā imāya catūsu saccesu aññāṇabhūtāya avijjāya samannāgato, ettāvatā avijjāgato hotīti attho. Dutiyepi eseva nayo. Paṭhamadutiyāni.

๑๑๓-๑๑๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งธรรมกถิกวรรค บทว่า เอตฺตาวตา จ อวิชฺชาคโต โหติ ความว่า เพราะเหตุที่ประกอบด้วยอวิชชาคือความไม่รู้ในสัจจะ ๔ นี้เพียงใด, เพราะเหตุเพียงนั้น จึงชื่อว่าถึงแล้วซึ่งอวิชชา แม้ในสูตรที่ ๒ ก็นัยนี้เช่นกัน จบสูตรที่ ๑ และที่ ๒

3. Dhammakathikasuttavaṇṇanā

3. อรรถกถาธรรมกถิกสูตร

115. Tatiye paṭhamena dhammakathiko, dutiyena sekhabhūmi, tatiyena asekhabhūmīti evaṃ dhammakathikaṃ pucchitena visesetvā dve bhūmiyo kathitā. Tatiyaṃ.

115. ในสูตรที่ ๓ ด้วยวรรคแรก (ทรงแสดง) ธรรมกถึก, ด้วยวรรคที่ ๒ (ทรงแสดง) เสกขภูมิ, ด้วยวรรคที่ ๓ (ทรงแสดง) อเสกขภูมิ, ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ถูกทูลถามถึงธรรมกถึก ได้ทรงแสดงภูมิ ๒ ให้วิเศษยิ่งขึ้นไป จบสูตรที่ ๓

4. Dutiyadhammakathikasuttavaṇṇanā

4. อรรถกถาทุติยธรรมกถิกสูตร

116. Catutthe tissannampi pucchānaṃ tīṇi vissajjanāni kathitāni. Catutthaṃ.

116. ในสูตรที่ ๔ ทรงแสดงคำตอบ ๓ ข้อ สำหรับคำถามทั้ง ๓ ข้อ จบสูตรที่ ๔

5-9. Bandhanasuttādivaṇṇanā

๕-๙. อรรถกถาพันธนสูตร เป็นต้น

117-121. Pañcame atīradassīti tīraṃ vuccati vaṭṭaṃ, taṃ na passati. Apāradassīti pāraṃ vuccati nibbānaṃ, taṃ na passati. Baddhoti kilesabandhanena baddho hutvā jīyati ca mīyati ca asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchatīti. Imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhaṃ kathitanti. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva. Pañcamādīni.

๑๑๗-๑๒๑. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อตีรทสฺสี คือ วัฏฏะเรียกว่าฝั่งนี้, ผู้นั้นย่อมไม่เห็นฝั่งนั้น บทว่า อปารทสฺสี คือ นิพพานเรียกว่าฝั่งโน้น, ผู้นั้นย่อมไม่เห็นฝั่งนั้น บทว่า พทฺโธ คือ ถูกผูกไว้ด้วยเครื่องผูกคือกิเลสแล้ว ย่อมแก่และย่อมตาย ย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกหน้า ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงวัฏฏทุกข์ สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น จบสูตรมีที่ ๕ เป็นต้น

10. Sīlavantasuttavaṇṇanā

10. อรรถกถาสีลวันตสูตร

122. Dasame aniccatotiādīsu hutvā abhāvākārena aniccato, paṭipīḷanākārena dukkhato, ābādhaṭṭhena rogato, antodosaṭṭhena gaṇḍato, tesaṃ tesaṃ gaṇḍānaṃ paccayabhāvena vā khaṇanaṭṭhena vā sallato dukkhaṭṭhena aghato, visabhāgamahābhūtasamuṭṭhānaābādhapaccayaṭṭhena ābādhato, asakaṭṭhena parato, palujjanaṭṭhena palokato, sattasuññataṭṭhena suññato, attābhāvena anattato. Evamettha ‘‘aniccato palokato’’ti dvīhi padehi aniccamanasikāro, ‘‘suññato anattato’’ti dvīhi anattamanasikāro, sesehi dukkhamanasikāro vuttoti veditabbo. Sesamettha uttānameva. Dasamaṃ.

122. ในสูตรที่ ๑๐ ในบทว่า อนิจฺจโต เป็นต้น (ชื่อว่า) ไม่เที่ยง เพราะมีความเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี, (ชื่อว่า) เป็นทุกข์ เพราะมีการบีบคั้นเนืองๆ, (ชื่อว่า) เป็นโรค เพราะมีความเจ็บป่วย, (ชื่อว่า) เป็นฝี เพราะมีโทษภายใน, หรือเพราะเป็นปัจจัยแห่งฝีนั้นๆ, หรือ (ชื่อว่า) เป็นลูกศร เพราะมีการเสียดแทง, (ชื่อว่า) เป็นความลำบาก เพราะเป็นทุกข์, (ชื่อว่า) เป็นอาพาธ เพราะเป็นปัจจัยแห่งอาพาธที่เกิดจากมหาภูตรูปที่ไม่สมดุล, (ชื่อว่า) เป็นของอื่น เพราะไม่ใช่ของตน, (ชื่อว่า) เป็นของผุพัง เพราะมีความแตกสลาย, (ชื่อว่า) เป็นของว่างเปล่า เพราะว่างจากสัตว์, (ชื่อว่า) เป็นอนัตตา เพราะไม่มีอัตตา ในสูตรนี้ ด้วย ๒ บท คือ "อนิจฺจโต ปโลกโต" ตรัสถึงอนิจจมนสิการ, ด้วย ๒ บท คือ "สุญฺญโต อนตฺตโต" ตรัสถึงอนัตตมนสิการ, ด้วยบทที่เหลือ ตรัสถึงทุกขมนสิการ พึงทราบดังนี้ ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น จบสูตรที่ ๑๐

11. Sutavantasuttavaṇṇanā

11. อรรถกถาสุตวันตสูตร

123. Tathā ekādasame. Dasamasmiñhi ‘‘sīlavatā’’ti catupārisuddhisīlaṃ vuttaṃ, idha sutavatāti kammaṭṭhānasutaṃ idameva nānākaraṇaṃ. Ekādasamaṃ.

123. ในสูตรที่ ๑๑ ก็เช่นกัน จริงอยู่ ในสูตรที่ ๑๐ ด้วยบทว่า "สีลวตา" ตรัสถึงจตุปาริสุทธิศีล, ในสูตรนี้ ด้วยบทว่า "สุตวตา" ตรัสถึงกัมมัฏฐานสุตะ นี้แหละคือความแตกต่างกัน จบสูตรที่ ๑๑

12-13. Kappasuttādivaṇṇanā

๑๒-๑๓. อรรถกถากัปปสูตร เป็นต้น

124-125. Dvādasamaterasamāni rāhulovādasadisānevāti. Dvādasamaterasamāni.

๑๒๔-๑๒๕. สุตตันตะที่ ๑๒ และ ๑๓ เหมือนกับราหุโลวาทสูตรนั่นเทียว ดังนี้. สุตตันตะที่ ๑๒ และ ๑๓ (จบ)

Dhammakathikavaggo dvādasamo.

ธรรมกถิกวรรค ที่ ๑๒

13. Avijjāvaggo

13. อวิชชาวรรค

1-10. Samudayadhammasuttādivaṇṇanā

๑-๑๐. อรรถกถาสมุทยธรรมสูตรเป็นต้น

126-135. Avijjāvaggo uttānatthova. Imasmiñhi vagge sabbasuttesu catusaccameva kathitaṃ.

๑๒๖-๑๓๕. อวิชชาวรรคมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ก็ในวรรคนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอริยสัจ ๔ เท่านั้นในพระสูตรทั้งปวง

Avijjāvaggo terasamo.

อวิชชาวรรค ที่ ๑๓

14. Kukkuḷavaggo

14. กุกกุฬวรรค

1-13. Kukkuḷasuttādivaṇṇanā

๑-๑๓. อรรถกถากุกกุฬสูตรเป็นต้น

136-149. Kukkuḷavaggassa paṭhame kukkuḷanti santattaṃ ādittaṃ chārikarāsiṃ viya mahāpariḷāhaṃ. Imasmiṃ sutte dukkhalakkhaṇaṃ kathitaṃ, sesesu aniccalakkhaṇādīni. Sabbāni cetāni pāṭiyekkaṃ puggalajjhāsayena kathitānīti.

๑๓๖-๑๔๙. ในสูตรที่ ๑ แห่งกุกกุฬวรรค บทว่า กุกฺกุฬํ ได้แก่ ความเร่าร้อนอย่างยิ่ง ดุจกองเถ้ารึงที่ร้อนจัด ลุกโพลง ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงทุกขลักษณะ ในพระสูตรที่เหลือ ทรงแสดงอนิจจลักษณะเป็นต้น และพระสูตรเหล่านี้ทั้งหมด พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยเฉพาะตามอัธยาศัยของบุคคล ดังนี้

Kukkuḷavaggo cuddasamo.

กุกกุฬวรรค ที่ ๑๔

15. Diṭṭhivaggo

15. ทิฏฐิวรรค

1-9. Ajjhattasuttādivaṇṇanā

๑-๙. อรรถกถาอัชฌัตตสูตรเป็นต้น

150-158. Diṭṭhivaggassa paṭhame kiṃ upādāyāti kiṃ paṭicca. Dutiye kiṃ abhinivissāti kiṃ abhinivisitvā, paccayaṃ katvāti attho. Tatiyādīsu diṭṭhītiādīni puggalajjhāsayena vuttāni. Paṭhamādīni.

๑๕๐-๑๕๘. ในสูตรที่ ๑ แห่งทิฏฐิวรรค บทว่า กึ อุปาทาย ความว่า อาศัยอะไร ในสูตรที่ ๒ บทว่า กึ อภินิวิสฺส ความว่า ยึดถืออะไร ทำอะไรให้เป็นปัจจัย ในสูตรที่ ๓ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสบทว่า ทิฏฺฐิ เป็นต้น ตามอัธยาศัยของบุคคล สูตรที่ ๑ เป็นต้น (จบ)

10. Ānandasuttavaṇṇanā

10. อรรถกถาอานันทสูตร

159. Dasame upasaṅkamīti aññe bhikkhū pañcakkhandhakammaṭṭhānaṃ kathāpetvā yuñjitvā ghaṭetvā arahattaṃ patvā satthu santike aññaṃ byākaronte disvā ‘‘ahampi pañcakkhandhakammaṭṭhānaṃ kathāpetvā yuñjanto ghaṭento, arahattaṃ patvā aññaṃ byākarissāmī’’ti cintetvā upasaṅkami. Satthā pana attano dharamānakāle therassa uparimaggattayavajjhānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ apassantopi ‘‘imassa cittaṃ gaṇhissāmī’’ti kathesi. Tassāpi ekaṃ dve vāre manasi katvāva buddhupaṭṭhānavelā jātāti gantabbaṃ hoti. Itissa cittaṃ sampahaṃsamāno vimuttiparipācanīyadhammova so kammaṭṭhānānuyogo jātoti. Dasamaṃ.

159. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า ท่านพระอานนท์เห็นภิกษุอื่นให้ท่านแสดงปัญจขันธกรรมฐานแล้ว ประกอบความเพียร พยายาม บรรลุพระอรหัตแล้ว พยากรณ์พระอรหัตผลในสำนักของพระศาสดา จึงคิดว่า 'แม้เราก็จักให้ท่านแสดงปัญจขันธกรรมฐาน ประกอบความเพียร พยายาม บรรลุพระอรหัตแล้ว จักพยากรณ์พระอรหัตผล' แล้วจึงเข้าไปเฝ้า ส่วนพระศาสดา แม้จะไม่ทรงเห็นการละกิเลสที่พระอริยมรรคเบื้องบน ๓ พึงละของพระเถระในเวลาที่พระองค์ยังทรงพระชนม์อยู่ ก็ตรัสว่า 'เราจักน้อมจิตของภิกษุนี้' พึงทราบว่า แม้ท่านพระอานนท์นั้นก็เพียงมนสิการครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง เวลาที่จะเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าก็เกิดขึ้น ด้วยเหตุนั้น การประกอบกรรมฐานนั้นจึงเป็นธรรมเครื่องบ่มวิมุตติให้แก่รอบ ทำจิตของท่านให้ร่าเริงยิ่ง ดังนี้ สูตรที่ ๑๐ (จบ)

Diṭṭhivaggo pannarasamo.

ทิฏฐิวรรค ที่ ๑๕

Uparipaṇṇāsako samatto.

อุปริปัณณาสก์ จบบริบูรณ์

Khandhasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาขันธสังยุต จบ

2. Rādhasaṃyuttaṃ

2. ราธสังยุต

1. Paṭhamavaggo

1. ปฐมวรรค

1. Mārasuttavaṇṇanā

1. อรรถกถามารสูตร

160. Rādhasaṃyuttassa paṭhame māro vā assāti maraṇaṃ vā bhaveyya. Māretā vāti māretabbo vā. Yo vā pana mīyatīti yo vā pana marati. Nibbidatthanti nibbidāñāṇatthaṃ. Nibbānatthāti phalavimutti nāmesā anupādānibbānatthāti attho. Accayāsīti atikkantosi. Nibbānogadhanti nibbāne patiṭṭhitaṃ. Idaṃ maggabrahmacariyaṃ nāma nibbānabbhantare vussati, na nibbānaṃ atikkamitvāti attho. Nibbānapariyosānanti nibbānaṃ assa pariyosānaṃ, nipphatti niṭṭhāti attho. Paṭhamaṃ.

160. ในสูตรที่ ๑ แห่งราธสังยุต บทว่า มาโร วา อสฺส ความว่า พึงมีความตาย บทว่า มาเรตา วา ความว่า หรือผู้ที่พึงถูกทำให้ตาย บทว่า โย วา ปน มียติ ความว่า หรือว่าผู้ใดย่อมตาย บทว่า นิพฺพิทตฺถํ คือ เพื่อประโยชน์แก่นิพพิทาญาณ บทว่า นิพฺพานตฺถํ ความว่า ผลวิมุตตินี้มีอนุปาทานิพพานเป็นประโยชน์ บทว่า อจฺจยาสิ คือ ท่านล่วงไปแล้ว บทว่า นิพฺพาโนคธํ คือ หยั่งลงในพระนิพพาน ความว่า พรหมจรรย์คือมรรคนี้ ย่อมอยู่ภายในพระนิพพาน ไม่ล่วงเลยพระนิพพานไป บทว่า นิพฺพานปริโยสานํ ความว่า พระนิพพานเป็นที่สุด เป็นที่สำเร็จ เป็นที่จบสิ้นแห่งพรหมจรรย์นี้ สูตรที่ ๑ (จบ)

2-10. Sattasuttādivaṇṇanā

๒-๑๐. อรรถกถาสัตตสูตรเป็นต้น

161-169. Dutiye satto sattoti laggapucchā. Tatra satto tatra visattoti tatra laggo tatra vilaggo. Paṃsvāgārakehīti paṃsugharakehi. Keḷāyantīti kīḷanti. Dhanāyantīti dhanaṃ viya maññanti. Mamāyantīti ‘‘mama idaṃ, mama ida’’nti mamattaṃ karonti, aññassa phusitumpi na denti. Vikīḷaniyaṃ karontīti ‘‘niṭṭhitā kīḷā’’ti te bhindamānā kīḷāvigamaṃ karonti. Tatiye bhavanettīti bhavarajju. Catutthaṃ uttānameva. Pañcamādīsu catūsu cattāri saccāni kathitāni, dvīsu kilesappahānanti. Dutiyādīni.

๑๖๑-๑๖๙. ในสูตรที่ ๒ คำว่า สตฺโต สตฺโต เป็นคำถามถึงความข้องติด บทว่า ตตฺร สตฺโต ตตฺร วิสตฺโต ความว่า ข้องอยู่ในสิ่งนั้น ติดอยู่ในสิ่งนั้น บทว่า ปํสฺวาคารเกหิ คือ ด้วยเรือนน้อยที่ทำด้วยฝุ่น บทว่า เกฬายนฺติ คือ ย่อมเล่น บทว่า ธนายติ คือ ย่อมสำคัญเหมือนเป็นทรัพย์ บทว่า มมายนฺติ คือ ย่อมทำความเป็นของตนว่า 'นี่ของเรา นี่ของเรา' ไม่ยอมให้คนอื่นแม้แต่จะแตะต้อง บทว่า วิกีฬนิยํ กโรนฺติ คือ เมื่อการเล่นจบสิ้นแล้ว ก็ทำลายเรือนเหล่านั้น ทำให้การเล่นสิ้นสุดลง ในสูตรที่ ๓ บทว่า ภวเนตฺติ คือ เชือกนำไปสู่ภพ สูตรที่ ๔ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ใน ๔ สูตรมีสูตรที่ ๕ เป็นต้น ทรงแสดงสัจจะ ๔, ใน ๒ สูตร ทรงแสดงการละกิเลส สูตรที่ ๒ เป็นต้น (จบ)

Paṭhamo vaggo.

ปฐมวรรค (จบ)

2. Dutiyavaggo

2. ทุติยวรรค

1-12. Mārasuttādivaṇṇanā

๑-๑๒. อรรถกถามารสูตรเป็นต้น

170-181. Dutiyavaggassa paṭhame māro, māroti maraṇaṃ pucchati. Yasmā pana rūpādivinimuttaṃ maraṇaṃ nāma natthi, tenassa bhagavā rūpaṃ kho, rādha, mārotiādimāha. Dutiye māradhammoti maraṇadhammo. Etenupāyena sabbattha attho veditabboti.

๑๗๐-๑๘๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งทุติยวรรค คำว่า มาโร มาโร ดังนี้ เป็นการทูลถามถึงความตาย แต่เพราะว่าความตายที่ปราศจากรูปเป็นต้นไม่มี เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสแก่ท่านพระราธะนั้นว่า ดูก่อนราธะ รูปแลเป็นมาร เป็นต้น ในสูตรที่ ๒ บทว่า มารธมฺโม คือ มีความตายเป็นธรรมดา พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้ ดังนี้

Dutiyo vaggo.

ทุติยวรรค (จบ)

3-4. Āyācanavaggādi

๓-๔. อายาจนวรรคเป็นต้น

1-11. Mārādisuttaekādasakavaṇṇanā

อรรถกถามาราทิสูตร ๑๑ สูตร

182-205. Tato paraṃ uttānatthameva. Ayañhi rādhatthero paṭibhāniyatthero nāma. Tathāgatassa imaṃ theraṃ disvā sukhumaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhāti. Tenassa bhagavā nānānayehi dhammaṃ deseti. Evaṃ imasmiṃ rādhasaṃyutte ādito dve vaggā pucchāvasena desitā, tatiyo āyācanena, catuttho upanisinnakakathāvasena. Sakalampi panetaṃ rādhasaṃyuttaṃ therassa vimuttiparipācanīyadhammavaseneva gahitanti veditabbaṃ.

๑๘๒-๒๐๕. ข้อความหลังจากนั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. จริงอยู่ พระราธเถระนี้ชื่อว่าเป็นผู้มีปฏิภาณ. เมื่อพระตถาคตทอดพระเนตรเห็นพระเถระนี้ เหตุอันสุขุมย่อมปรากฏ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงธรรมแก่พระเถระนั้นโดยนัยต่างๆ. ในราธสังยุตนี้ ๒ วรรคในเบื้องต้น ทรงแสดงไว้โดยอำนาจแห่งคำถาม, วรรคที่ ๓ (ทรงแสดงไว้) โดยการอาราธนา, วรรคที่ ๔ (ทรงแสดงไว้) โดยอำนาจแห่งถ้อยคำที่ตรัสแก่ผู้เข้ามานั่งใกล้. ก็แต่ว่า ราธสังยุตทั้งหมดนี้ พึงทราบว่า (พระผู้มีพระภาค) ทรงถือเอาโดยอำนาจแห่งธรรมอันเป็นเครื่องบ่มวิมุตติของพระเถระ.

Rādhasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาราธสังยุต จบ.

3. Diṭṭhisaṃyuttaṃ

3. ทิฏฐิสังยุต

1. Sotāpattivaggo

1. โสตาปัตติวรรค

1. Vātasuttavaṇṇanā

1. อรรถกถาวาตสูตร

206. Diṭṭhisaṃyutte na vātā vāyantītiādīsu evaṃ kira tesaṃ diṭṭhi – ‘‘yepi ete rukkhasākhādīni bhañjantā vātā vāyanti, na ete vātā, vātaleso nāmeso, vāto pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhito. Tathā yāpi etā tiṇakaṭṭhādīni vahantiyo nadiyo sandanti, na ettha udakaṃ sandaki, udakaleso nāmesa, udakaṃ pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhitaṃ. Yāpimā gabbhiniyo vijāyantīti ca vuccanti, kiñcāpi tā milātudarā honti, gabbho pana na nikkhamati, gabbhaleso nāmeso, gabbho pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhito. Yepi ete candimasūriyā udenti vā apenti vā, neva te udenti na apenti, candimasūriyaleso nāmesa, candimasūriyā pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhitā’’ti.

206. ในทิฏฐิสังยุต ในบทเป็นต้นว่า น วาตา วายนฺติ (ลมทั้งหลายย่อมไม่พัด) ได้ยินว่า ทิฏฐิของพวกเขามีอย่างนี้ว่า – ‘ลมเหล่านี้ใดที่พัดหักกิ่งไม้เป็นต้นอยู่ ลมเหล่านี้ไม่ใช่ลม นั่นชื่อว่าเศษของลม ส่วนลมนั้นตั้งอยู่เหมือนเสาหลัก หรือเหมือนยอดภูเขา. ฉันใดก็ดี แม่น้ำเหล่านี้ใดที่ไหลพัดพาหญ้าและไม้เป็นต้นไป ในแม่น้ำนั้นน้ำไม่ได้ไหล นั่นชื่อว่าเศษของน้ำ ส่วนน้ำนั้นตั้งอยู่เหมือนเสาหลัก หรือเหมือนยอดภูเขา. หญิงมีครรภ์เหล่านี้ใดที่กล่าวกันว่าคลอดอยู่ แม้ว่าหญิงเหล่านั้นจะมีท้องแฟบลง แต่ครรภ์ก็หาได้ออกมาไม่ นั่นชื่อว่าเศษของครรภ์ ส่วนครรภ์นั้นตั้งอยู่เหมือนเสาหลัก หรือเหมือนยอดภูเขา. พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านี้ใดที่ขึ้นหรือตกอยู่ พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นหาได้ขึ้นหรือตกไม่ นั่นชื่อว่าเศษของพระจันทร์และพระอาทิตย์ ส่วนพระจันทร์และพระอาทิตย์นั้นตั้งอยู่เหมือนเสาหลัก หรือเหมือนยอดภูเขา’ ดังนี้.

2-4. Etaṃmamasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาเอตังมมสูตรเป็นต้น

207-209. Diṭṭhantiādīsu diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ. Sutaṃ saddāyatanaṃ. Mutaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ. Tañhi patvā gahetabbato mutanti ca vuttaṃ. Avasesāni sattāyatanāni viññātaṃ nāma. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā apattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ. Lokasmiñhi pariyesitvā pattampi atthi, pariyesitvā nopattampi, apariyesitvā pattampi, apariyesitvā nopattampi. Tattha pariyesitvā pattaṃ pattaṃ nāma, pariyesitvā nopattaṃ pariyesitaṃ nāma. Apariyesitvā pattañca apariyesitvā nopattañca manasānuvicaritaṃ nāma. Atha vā pariyesitvā pattampi apariyesitvā pattampi pattaṭṭhena pattaṃ nāma, pariyesitvā nopattameva pariyesitaṃ nāma, apariyesitvā nopattaṃ manasānuvicaritaṃ nāma. Sabbaṃ vā etaṃ manasā anuvicaritameva.

๒๐๗-๒๐๙. ในบทเป็นต้นว่า ทิฏฺฐํ รูปายตนะ ชื่อว่า ทิฏฐะ (สิ่งที่เห็นแล้ว). สัททายตนะ ชื่อว่า สุตะ (สิ่งที่ได้ยินแล้ว). คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ชื่อว่า มุตะ (สิ่งที่ทราบแล้ว). จริงอยู่ อายตนะ ๓ อย่างนั้น ท่านเรียกว่า มุตะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงรับรู้โดยการเข้าถึง. อายตนะที่เหลือ ๗ อย่าง ชื่อว่า วิญญาตะ (สิ่งที่รู้แจ้งแล้ว). บทว่า ปตฺตํ คือ สิ่งที่ถึงแล้ว ไม่ว่าจะแสวงหาหรือไม่แสวงหาก็ตาม. บทว่า ปริเยสิตํ คือ สิ่งที่แสวงหาแล้ว ไม่ว่าจะถึงแล้วหรือไม่ถึงก็ตาม. บทว่า อนุวิจริตํ มนสา คือ สิ่งที่ใจเที่ยวตามไป. จริงอยู่ ในโลกนี้ สิ่งที่แสวงหาแล้วถึงแล้วก็มี, แสวงหาแล้วไม่ถึงก็มี, ไม่แสวงหาแล้วถึงก็มี, ไม่แสวงหาแล้วไม่ถึงก็มี. ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น สิ่งที่แสวงหาแล้วถึงแล้ว ชื่อว่า ปัตตะ. สิ่งที่แสวงหาแล้วไม่ถึง ชื่อว่า ปริเยสิตะ. สิ่งที่ไม่แสวงหาแล้วถึง และสิ่งที่ไม่แสวงหาแล้วไม่ถึง ชื่อว่า มนสานุวิจริตะ. อีกนัยหนึ่ง สิ่งที่แสวงหาแล้วถึงก็ดี สิ่งที่ไม่แสวงหาแล้วถึงก็ดี ชื่อว่า ปัตตะ โดยความหมายว่าถึงแล้ว. สิ่งที่แสวงหาแล้วแต่ไม่ถึงเท่านั้น ชื่อว่า ปริเยสิตะ. สิ่งที่ไม่แสวงหาแล้วไม่ถึง ชื่อว่า มนสานุวิจริตะ. หรืออีกนัยหนึ่ง ทั้งหมดนี้เป็นสิ่งที่ใจเที่ยวตามไปเท่านั้น.

5. Natthidinnasuttavaṇṇanā

5. อรรถกถานัตถิทินนสูตร

210. Natthi dinnantiādīsu natthi dinnanti dinnassa phalābhāvaṃ sandhāya vadanti. Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo. Hutanti paheṇakasakkāro adhippeto. Tampi ubhayaṃ phalābhāvameva sandhāya paṭikkhipanti. Sukatadukkaṭānanti sukatadukkatānaṃ, kusalākusalānanti attho. Phalaṃ vipākoti yaṃ phalanti vā vipākoti vā vuccati, taṃ natthīti vadanti. Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthi. Natthi paro lokoti idha loke ṭhitassapi paro loko natthi, sabbe tattha tattheva ucchijjantīti dassenti. Natthi mātā natthi pitāti tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalābhāvavasena vadanti. Natthi sattā opapātikāti cavitvā uppajjanakasattā nāma natthīti vadanti. Natthi loke samaṇabrāhmaṇāti loke sammāpaṭipannā samaṇabrāhmaṇā nāma natthīti vadanti.

210. ในบทเป็นต้นว่า นตฺถิ ทินฺนํ (พวกเขา) กล่าวคำว่า นตฺถิ ทินฺนํ โดยมุ่งหมายถึงการไม่มีผลของทานที่ให้แล้ว. มหายัญเรียกว่า ยิฏฐะ. สักการะที่ทำแก่แขก ประสงค์เอาว่า หุตะ. พวกเขาย่อมปฏิเสธทั้งสองอย่างนั้นโดยมุ่งหมายถึงการไม่มีผลนั่นเอง. บทว่า สุกตทุกฺกฏานํ หมายถึง กรรมที่ทำดีและทำชั่ว คือ กุศลกรรมและอกุศลกรรม. สิ่งใดที่เรียกว่า ผล หรือ วิบาก สิ่งนั้นไม่มี ดังนี้ พวกเขากล่าว. บทว่า นตฺถิ อยํ โลโก คือ โลกนี้ย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในปรโลก. บทว่า นตฺถิ ปโร โลโก คือ ปรโลกย่อมไม่มีแม้แก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในโลกนี้ สัตว์ทั้งปวงย่อมขาดสูญในภพนั้นๆ นั่นเอง ดังนี้ พวกเขาย่อมแสดง. (พวกเขา) กล่าวคำว่า นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตา โดยอำนาจแห่งการไม่มีผลของการปฏิบัติดีและปฏิบัติชั่วในมารดาบิดาเหล่านั้น. (พวกเขา) กล่าวคำว่า นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา คือ สัตว์ที่จุติแล้วเกิดขึ้น ชื่อว่า โอปปาติกสัตว์ ย่อมไม่มี. (พวกเขา) กล่าวคำว่า นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา คือ สมณพราหมณ์ผู้ปฏิบัติดีแล้วในโลก ชื่อว่า สมณพราหมณ์ ย่อมไม่มี.

Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Pathavī pathavīkāyanti ajjhattikā pathavīdhātu bāhiraṃ pathavīdhātuṃ. Anupetīti anuyāti. Anupagacchatīti tasseva vevacanaṃ, anugacchatītipi attho. Ubhayenāpi upeti upagacchatīti dassenti. Āpādīsupi eseva nayo. Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni. Saṅkamantīti ākāsaṃ pakkhandanti. Āsandipañcamāti nipannamañcena pañcamā, mañco ceva, cattāro mañcapāde gahetvā ṭhitā cattāro purisā cāti attho. Yāva āḷāhanāti yāva susānā. Padānīti ‘‘ayaṃ evaṃ sīlavā ahosi, evaṃ dussīlo’’tiādinā nayena pavattāni guṇāguṇapadāni. Sarīrameva vā ettha padānīti adhippetaṃ. Kāpotakānīti kapotakavaṇṇāni, pārāvatapakkhavaṇṇānīti attho. Bhassantāti bhasmantā. Ayameva vā pāḷi. Āhutiyoti yaṃ paheṇakasakkārādibhedaṃ dinnadānaṃ, sabbaṃ taṃ chārikāvasānameva hoti, na tato paraṃ phaladāyakaṃ hutvā gacchatīti attho. Dattupaññattanti dattūhi bālamanussehi paññattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – bālehi abuddhīhi paññattamidaṃ dānaṃ, na paṇḍitehi. Bālā denti, paṇḍitā gaṇhantīti dassenti.

บทว่า จาตุมหาภูติโก คือ ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔. บทว่า ปฐวี ปฐวีกายํ คือ ปฐวีธาตุภายใน ย่อมเข้าไปสู่ปฐวีธาตุภายนอก. บทว่า อนุเปติ คือ ย่อมตามไป. บทว่า อนุปคจฺฉติ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง, มีความหมายว่า ย่อมตามไป. (พวกเขา) ย่อมแสดงว่า ย่อมเข้าไป ย่อมถึง ด้วยบททั้งสอง. แม้ในอาโปธาตุเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า อินฺทฺริยานิ คือ อินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖. บทว่า สงฺกมนฺติ คือ ย่อมแล่นไปสู่อากาศ. บทว่า อาสนฺทิปญฺจมา คือ มีเตียงนอนเป็นที่ ๕, อธิบายว่า เตียงนอน และบุรุษ ๔ คนที่จับเท้าเตียง ๔ ข้างยืนอยู่. บทว่า ยาว อาฬาหนา คือ ตราบเท่าถึงป่าช้า. บทว่า ปทานิ คือ บทแสดงคุณและโทษที่เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้มีศีลอย่างนี้, เป็นผู้ทุศีลอย่างนี้’. หรืออีกนัยหนึ่ง ประสงค์เอาว่า สรีระนั่นเองเป็นบทในที่นี้. บทว่า กาโปตกานิ คือ มีสีเหมือนนกพิราบ, อธิบายว่า มีสีเหมือนสีปีกนกเขา. บทว่า ภสฺสนฺตา คือ มีเถ้าเป็นที่สุด. หรือบทนี้เองเป็นบาลี. บทว่า อาหุติโย คือ ทานที่ให้แล้วมีประเภทต่างๆ เช่น สักการะแก่แขก, ทานทั้งหมดนั้นมีเถ้าเป็นที่สุด, หลังจากนั้นหาเป็นสิ่งที่ให้ผลแล้วดำเนินต่อไปไม่, นี้คือความหมาย. บทว่า ทตฺตุปญฺญตฺตํ คือ อันคนโง่เขลาบัญญัติไว้. ความหมายที่กล่าวไว้คือ – ทานนี้อันคนโง่เขลาไร้ปัญญาบัญญัติไว้, ไม่ใช่บัณฑิตบัญญัติ. คนโง่ย่อมให้, บัณฑิตย่อมรับ ดังนี้ พวกเขาย่อมแสดง.

6. Karotosuttavaṇṇanā

6. อรรถกถากโรโตสูตร

211. Karototi sahatthā karontassa. Kārayatoti āṇattiyā kārentassa. Chindatoti paresaṃ hatthādīni chindantassa. Chedāpayatoti parehi chedāpentassa. Pacatoti daṇḍena pīḷentassa. Pacāpayatoti parehi daṇḍādinā pīḷāpentassa. Socato socāpayatoti parassa bhaṇḍaharaṇādīhi sokaṃ sayaṃ karontassāpi parehi kārentassāpi. Kilamato kilamāpayatoti āhārupacchedabandhanāgārapavesanādīhi sayaṃ kilamentassapi parehi kilamāpentassapi. Phandato phandāpayatoti paraṃ phandantaṃ phandanakāle sayampi phandato parempi phandāpayato. Pāṇamatipātayatoti pāṇaṃ hanantassapi hanāpentassapi. Evaṃ sabbattha karaṇakārāpanavaseneva attho veditabbo.

211. คำว่า "Karoto" (ผู้กระทำ) หมายถึง ผู้กระทำด้วยมือของตนเอง. คำว่า "Kārayato" (ผู้ให้กระทำ) หมายถึง ผู้ให้กระทำโดยการสั่ง. คำว่า "Chindato" (ผู้ตัด) หมายถึง ผู้ตัดมือเป็นต้นของคนอื่น. คำว่า "Pacato" (ผู้เผา) หมายถึง ผู้เบียดเบียนด้วยท่อนไม้. คำว่า "Pacāpayato" (ผู้ให้เผา) หมายถึง ผู้ให้คนอื่นเบียดเบียนด้วยท่อนไม้เป็นต้น. คำว่า "Socato socāpayato" (ผู้เศร้าโศก, ผู้ทำให้เศร้าโศก) หมายถึง ผู้กระทำความเศร้าโศกแก่ผู้อื่นด้วยการลักทรัพย์เป็นต้นด้วยตนเองก็ดี หรือผู้ใช้ให้ผู้อื่นกระทำก็ดี. คำว่า "Kilamato kilamāpayato" (ผู้เหนื่อย, ผู้ทำให้เหนื่อย) หมายถึง ผู้ลำบากด้วยตนเองเพราะการงดอาหาร การจองจำในเรือนจำเป็นต้นก็ดี หรือผู้ทำให้ผู้อื่นลำบากก็ดี. คำว่า "Phandato phandāpayato" (ผู้สั่น, ผู้ทำให้สั่น) หมายถึง ในเวลาที่ทำให้ผู้อื่นผู้กำลังสั่นให้สั่น ตนเองก็สั่นด้วย หรือทำให้ผู้อื่นสั่น. คำว่า "Pāṇamatipātayato" (ผู้ปลงชีวิต) หมายถึง ผู้ฆ่าสัตว์เองก็ดี ผู้ใช้ให้ผู้อื่นฆ่าก็ดี. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยแห่งการกระทำเองและการใช้ให้ผู้อื่นกระทำอย่างนี้.

Sandhinti gharasandhiṃ. Nillopanti mahāvilopaṃ. Ekāgārikanti ekameva gharaṃ parivāretvā vilumpanaṃ. Paripanthe tiṭṭhatoti āgatāgatānaṃ acchindanatthaṃ magge tiṭṭhato. Karoto na karīyati pāpanti yaṃkiñci pāpaṃ karomīti saññāya karotopi pāpaṃ na karīyati, natthi pāpaṃ. Sattā pana karomāti evaṃsaññino hontīti dīpenti. Khurapariyantenāti khuraneminā, khuradhārasadisapariyantena vā. Ekamaṃsakhalanti ekamaṃsarāsiṃ. Puñjanti tasseva vevacanaṃ. Tatonidānanti ekamaṃsakhalakaraṇanidānaṃ.

คำว่า "Sandhi" (การตัดช่อง) หมายถึง ช่องฝาเรือน. คำว่า "Nillopa" (การปล้น) หมายถึง การปล้นครั้งใหญ่. คำว่า "Ekāgārika" (การปล้นบ้านเดียว) หมายถึง การล้อมปล้นเรือนหลังเดียวเท่านั้น. คำว่า "Paripanthe tiṭṭhati" (ผู้ยืนดักที่ทาง) หมายถึง ผู้ยืนอยู่ที่หนทางเพื่อดักปล้นคนที่เดินทางไปมา. คำว่า "Karoto na karīyati pāpaṃ" (ผู้กระทำอยู่ บาปก็ไม่เป็นอันทำ) หมายถึง แม้ผู้กระทำด้วยความสำคัญว่า "เราทำบาป" บาปก็ไม่เป็นอันทำ, บาปไม่มี. แต่ว่า สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้มีความสำคัญว่า "เราทำ" ดังนี้ ท่านผู้มีทิฏฐิแสดงไว้. คำว่า "Khurapariyantena" (มีขอบคมดังมีดโกน) หมายถึง มีขอบคมดังมีดโกน หรือมีขอบคมเหมือนใบมีดโกน. คำว่า "Ekamaṃsakhala" (ก้อนเนื้อก้อนเดียว) หมายถึง กองเนื้อกองเดียว. คำว่า "Puñja" (กอง) เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. คำว่า "Tatonidāna" (มีนั่นเป็นเหตุ) หมายถึง มีการกระทำให้เป็นก้อนเนื้อก้อนเดียวเป็นเหตุ.

Dakkhiṇanti dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā dāruṇā, te sandhāya hanantotiādi vuttaṃ. Uttaranti uttaratīre saddhā honti pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, te sandhāya dadantotiādi vuttaṃ. Tattha yajantoti mahāyāgaṃ karonto. Damenāti indriyadamena uposathakammena. Saṃyamenāti sīlasaṃyamena. Saccavajjenāti saccavacanena. Āgamoti āgamanaṃ, pavattīti attho. Sabbathāpi pāpapuññānaṃ kiriyameva paṭikkhipanti.

คำว่า "ทักษิณ" หมายถึง มนุษย์ในฝั่งทิศใต้ (แห่งแม่น้ำคงคา) เป็นคนหยาบช้าดุร้าย, ท่านกล่าวคำว่า "ผู้ฆ่า" เป็นต้น หมายถึงชนเหล่านั้น. คำว่า "อุดร" หมายถึง (มนุษย์) ในฝั่งทิศเหนือ เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เป็นพุทธมามกะ ธรรมมามกะ สังฆมามกะ, ท่านกล่าวคำว่า "ผู้ให้" เป็นต้น หมายถึงชนเหล่านั้น. ในบทเหล่านั้น คำว่า "ผู้บูชายัญ" หมายถึง ผู้กระทำมหายัญ. คำว่า "ด้วยการฝึกตน" หมายถึง ด้วยการสำรวมอินทรีย์ ด้วยอุโบสถกรรม. คำว่า "ด้วยการสำรวม" หมายถึง ด้วยศีลสังวร. คำว่า "ด้วยคำสัตย์" หมายถึง ด้วยการกล่าวคำจริง. คำว่า "อาคม" หมายถึง การมา, ความเป็นไป. (พวกมีทิฏฐิ) ย่อมปฏิเสธการกระทำบุญและบาปโดยประการทั้งปวงทีเดียว.

7. Hetusuttavaṇṇanā

7. อรรถกถาเหตุสูตร

212. Natthi hetu natthi paccayoti ettha paccayoti hetuvevacanameva. Ubhayenāpi vijjamānameva kāyaduccaritādīnaṃ saṃkilesapaccayaṃ, kāyasucaritādīnañca visuddhipaccayaṃ paṭikkhipanti. Natthi balanti yamhi attano bale patiṭṭhitā ime sattā devattampi mārattampi brahmattampi sāvakabodhimpi paccekabodhimpi sabbaññutampi pāpuṇanti, taṃ balaṃ paṭikkhipanti. Natthi vīriyantiādīni sabbāni aññamaññavevacanāneva. ‘‘Idaṃ no vīriyena, idaṃ purisathāmena, idaṃ purisaparakkamena patta’’nti, evaṃ pavattavacanapaṭikkhepakaraṇavasena panetāni visuṃ ādiyanti.

212. ในคำว่า "Natthi hetu natthi paccayo" (เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี) นี้ คำว่า "ปัจจัย" เป็นไวพจน์ของคำว่า "เหตุ" นั่นเอง. (พวกมีทิฏฐิ) ย่อมปฏิเสธปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของกายทุจริตเป็นต้น และปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของกายสุจริตเป็นต้น ซึ่งมีอยู่จริง ด้วยคำทั้งสองนั้น. คำว่า "Natthi balaṃ" (กำลังไม่มี) หมายถึง สัตว์เหล่านี้ตั้งอยู่ในกำลังของตนใดแล้วย่อมถึงความเป็นเทวดาบ้าง ความเป็นมารบ้าง ความเป็นพรหมบ้าง สาวกโพธิบ้าง ปัจเจกโพธิบ้าง สัพพัญญุตญาณบ้าง, (พวกมีทิฏฐิ) ย่อมปฏิเสธกำลังนั้น. คำว่า "Natthi vīriyaṃ" (ความเพียรไม่มี) เป็นต้นทั้งหมด เป็นไวพจน์ของกันและกันนั่นเอง. แต่ว่า (พวกมีทิฏฐิ) ถือเอาศัพท์เหล่านี้แยกกัน โดยนัยแห่งการปฏิเสธคำพูดที่พูดกันว่า "ผลนี้เราถึงได้ด้วยความเพียร, ผลนี้ถึงได้ด้วยกำลังบุรุษ, ผลนี้ถึงได้ด้วยความบากบั่นของบุรุษ".

Sabbe sattāti oṭṭhagoṇagadrabhādayo anavasese pariggaṇhanti. Sabbe pāṇāti ekindriyo pāṇo, dvindriyo pāṇotiādivasena vadanti. Sabbe bhūtāti aṇḍakosavatthikosesu bhūte sandhāya vadanti. Sabbe jīvāti sāliyavagodhumādayo sandhāya vadanti. Tesu hi te viruhanabhāvena jīvasaññino. Avasā abalā avīriyāti tesaṃ attano vaso vā balaṃ vā vīriyaṃ vā natthi. Niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ettha niyatīti niyatatā. Saṅgatīti channaṃ abhijātīnaṃ tattha tattha gamanaṃ. Bhāvoti sabhāvoyeva. Evaṃ niyatiyā ca saṅgatiyā ca bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā. Yena hi yathā bhavitabbaṃ, so tatheva bhavati. Yena na bhavitabbaṃ, so na bhavatīti dassenti. Chasvevābhijātīsūti chasu eva abhijātīsu ṭhatvā sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedenti, aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dassenti.

คำว่า "Sabbe sattā" (สัตว์ทั้งปวง) หมายถึง ท่านถือเอาสัตว์ทั้งปวงไม่มีเหลือ เช่น อูฐ โค ลา เป็นต้น. คำว่า "Sabbe pāṇā" (ผู้มีลมปราณทั้งปวง) หมายถึง ท่านกล่าวโดยแบ่งเป็น สัตว์มีอินทรีย์ ๑, สัตว์มีอินทรีย์ ๒ เป็นต้น. คำว่า "Sabbe bhūtā" (ภูตทั้งปวง) หมายถึง ท่านกล่าวหมายถึงภูตที่เกิดในฟองไข่ ในครรภ์ และในเถ้าไคล. คำว่า "Sabbe jīvā" (ชีวะทั้งปวง) หมายถึง ท่านกล่าวหมายถึงข้าวสาลี ข้าวบาร์เลย์ ข้าวสาลีชนิดไม่มีหนวด เป็นต้น. เพราะว่า ในพืชเหล่านั้น พวกเขามีความสำคัญว่าเป็นชีวะ เนื่องจากมีภาวะที่งอกขึ้นได้. คำว่า "Avasā abalā avīriyā" (ไม่มีอำนาจ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร) หมายถึง สัตว์เหล่านั้นไม่มีอำนาจ หรือกำลัง หรือความเพียรของตน. ในคำว่า "Niyatisaṅgatibhāvapariṇatā" (แปรไปตามนิยติ สังคติ และภาวะ) นี้ คำว่า "นิยติ" หมายถึง ความเที่ยง. คำว่า "สังคติ" หมายถึง การไปสู่คตินั้นๆ ของอภิชาติ ๖. คำว่า "ภาวะ" หมายถึง สภาพของตนเองนั่นแหละ. ด้วยประการฉะนี้ สัตว์ทั้งหลายแปรไปตามนิยติ สังคติ และภาวะ จึงถึงความเป็นต่างๆ กัน. เพราะว่า สัตว์ใดพึงเป็นอย่างใด สัตว์นั้นก็ย่อมเป็นอย่างนั้น. สัตว์ใดไม่พึงเป็น (อย่างใด) สัตว์นั้นก็ไม่เป็น (อย่างนั้น) ดังนี้ ท่านแสดงไว้. คำว่า "Chasvevābhijātīsu" (ในอภิชาติ ๖ เท่านั้น) หมายถึง สัตว์ทั้งหลายดำรงอยู่ในอภิชาติ ๖ เท่านั้น ย่อมเสวยสุขและทุกข์, ภูมิอื่นที่เป็นสุขและทุกข์ไม่มี ดังนี้ ท่านแสดงไว้.

8-10. Mahādiṭṭhisuttādivaṇṇanā

8-10. อรรถกถามหาทิฏฐิสูตรเป็นต้น

213-215. Akaṭāti akatā. Akaṭavidhāti akatavidhānā, ‘‘evaṃ karohī’’ti kenaci kāritāpi na hontīti attho. Animmitāti iddhiyāpi na nimmitā. Animmātāti animmāpitā. ‘‘Animmitabbā’’tipi pāṭho, na nimmitabbāti attho. Vañjhāti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalā kassaci ajanakā. Pabbatakūṭaṃ viya ṭhitāti kūṭaṭṭhā. Esikaṭṭhāyino viya hutvā ṭhitāti esikaṭṭhāyiṭṭhitā, yathā sunikhāto esikatthambho niccalo tiṭṭhati, evaṃ ṭhitāti attho. Na iñjantīti esikatthambho viya ṭhitattā na calanti. Na vipariṇamantīti pakatiṃ na vijahanti. Na aññamaññaṃ byābādhentīti aññamaññaṃ na upahananti. Nālanti na samatthā. Pathavīkāyotiādīsu pathavīyeva pathavīkāyo, pathavīsamūho vā. Sattannaṃtveva kāyānanti yathā muggarāsiādīsu pahaṭaṃ satthaṃ muggarāsiādīnaṃ antareneva pavisati, evaṃ sattannaṃ kāyānaṃ antarena chiddena vivarena satthaṃ pavisati. Tattha ‘‘ahaṃ imaṃ jīvitā voropemī’’ti kevalaṃ saññāmattameva hotīti dassenti.

213-215. คำว่า "Akaṭa" (ไม่ได้ถูกทำ) หมายถึง ไม่ได้ถูกทำ. คำว่า "Akaṭavidha" (ไม่ได้ถูกสร้าง) หมายถึง ไม่ได้ถูกจัดแจง, อธิบายว่า ไม่ได้ถูกใครใช้ให้ทำว่า "จงทำอย่างนี้". คำว่า "Animmita" (ไม่ได้ถูกนิรมิต) หมายถึง ไม่ได้ถูกนิรมิตแม้ด้วยฤทธิ์. ก็มีบาลีว่า "Animmitabbā" บ้าง, อธิบายว่า ไม่พึงถูกนิรมิต. คำว่า "Vañjha" (เป็นหมัน) หมายถึง ไม่มีผล ไม่ก่อให้เกิดอะไร เหมือนแม่โคที่เป็นหมัน ต้นตาลที่ไม่มีผล เป็นต้น. คำว่า "Kūṭaṭṭha" (ตั้งมั่นดุจยอดเขา) เพราะตั้งอยู่เหมือนยอดเขา. คำว่า "Esikaṭṭhāyiṭṭhita" (ตั้งมั่นดุจเสาเขื่อน) เพราะเป็นเหมือนเสาเขื่อนแล้วตั้งอยู่, อธิบายว่า ตั้งมั่นไม่หวั่นไหว เหมือนเสาเขื่อนที่ฝังไว้ดีแล้วย่อมตั้งมั่นไม่หวั่นไหว ฉันใด ก็ฉันนั้น. คำว่า "Na iñjanti" (ย่อมไม่เอนเอียง) หมายถึง ย่อมไม่หวั่นไหว เพราะตั้งมั่นดุจเสาเขื่อน. คำว่า "Na vipariṇamanti" (ย่อมไม่แปรปรวน) หมายถึง ย่อมไม่ละปกติ. คำว่า "Na aññamaññaṃ byābādhenti" (ย่อมไม่เบียดเบียนกันและกัน) หมายถึง ย่อมไม่เบียดเบียนกันและกัน. คำว่า "Nālaṃ" (ไม่สามารถ) หมายถึง ไม่สามารถ. ในคำว่า "Pathavīkāyo" (ปฐวีกาย) เป็นต้น ปฐวีธาตุนั่นเองชื่อว่าปฐวีกาย, หรือหมู่แห่งปฐวี (ชื่อว่าปฐวีกาย). คำว่า "Sattannaṃtveva kāyānaṃ" (แห่งกายทั้ง ๗ เท่านั้น) หมายถึง ศัสตราวุธที่ประหารลงในกองถั่วเป็นต้น ย่อมเข้าไปในระหว่างแห่งกองถั่วเป็นต้นเท่านั้น ฉันใด, ศัสตราวุธย่อมเข้าไปทางช่องว่างที่เป็นระหว่างแห่งกายทั้ง ๗ ฉันนั้น. ในกรณีนั้น ท่านแสดงว่า (ความคิดที่ว่า) "เราย่อมปลงสัตว์นี้จากชีวิต" เป็นเพียงสักว่าสัญญาเท่านั้น.

Yonipamukhasatasahassānīti pamukhayonīnaṃ uttamayonīnaṃ cuddasasatasahassāni aññāni ca saṭṭhisatāni aññāni ca chasatāni pañca ca kammuno satānīti pañcakammasatāni cāti kevalaṃ takkamattakena niratthakadiṭṭhiṃ dīpenti. Pañca ca kammāni tīṇi ca kammānītiādīsupi eseva nayo. Keci panāhu ‘‘pañca kammānīti pañcindriyavasena gaṇhanti, tīṇīti kāyakammādivasenā’’ti. Kamme ca aḍḍhakamme cāti ettha panassa kāyakammavacīkammāni kammanti laddhi, manokammaṃ upaḍḍhakammanti. Dvaṭṭhipaṭipadāti dvāsaṭṭhipaṭipadāti vadanti. Dvaṭṭhantarakappāti ekasmiṃ kappe catusaṭṭhi antarakappā nāma honti, ayaṃ pana aññe dve ajānanto evamāha.

คำว่า โยนิปมุขแสนหนึ่ง (หมายถึง) โยนิที่เป็นประธาน โยนิชั้นสูง 1,400,000, อื่นอีก 6,000, อื่นอีก 600 และกรรม 500 ดังนี้ พวกเขาย่อมแสดงทิฏฐิที่ไร้สาระด้วยเพียงการตรึกนึกเอาเท่านั้น แม้ในคำเป็นต้นว่า กรรม 5 และกรรม 3 ก็นัยนี้เหมือนกัน แต่บางพวกกล่าวว่า “คำว่า กรรม 5 เขาถือเอาโดยนัยแห่งอินทรีย์ 5, คำว่า กรรม 3 เขาถือเอาโดยนัยแห่งกายกรรมเป็นต้น” ส่วนในคำว่า กรรมและกึ่งกรรมนี้ ลัทธิของเขามีว่า กายกรรมและวจีกรรม ชื่อว่า กรรม, มโนกรรม ชื่อว่า กึ่งกรรม คำว่า ปฏิปทา 62 พวกเขากล่าวว่า ปฏิปทา 62 คำว่า อันตรกัป 62 (คือ) ในกัปหนึ่งมีอันตรกัป 64 แต่ผู้นี้ไม่รู้อันตรกัปอีก 2 จึงกล่าวอย่างนี้

Chaḷābhijātiyoti kaṇhābhijāti nīlābhijāti lohitābhijāti haliddābhijāti sukkābhijāti paramasukkābhijātīti imā cha abhijātiyo vadanti. Tattha orabbhikā sūkarikā sākuṇikā māgavikā luddā macchaghātakā corā coraghātakā bandhanāgārikā, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā, ayaṃ kaṇhābhijātīti vadanti. Bhikkhū nīlābhijātīti vadanti. Te kira catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti, ‘‘bhikkhū ca kaṇṭakavuttikā’’ti (a. ni. 6.57) ayaṃ hissa pāḷi eva. Atha vā kaṇṭakavuttikā eva nāma eke pabbajitāti vadanti. Lohitābhijāti nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vadanti. Ime kira purimehi dvīhi paṇḍaratarā. Gihī odātavasanā acelakasāvakā haliddābhijātīti vadanti. Evaṃ attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karonti. Ājīvakā ājīviniyo ayaṃ sukkābhijātīti vadanti. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Nando vaccho, kiso saṃkicco, makkhali gosālo paramasukkābhijātīti vadanti. Te kira sabbehi paṇḍaratarā.

คำว่า อภิชาติ 6 พวกเขากล่าวอภิชาติ 6 เหล่านี้ คือ กัณหาภิชาติ นีลาภิชาติ โลหิตาภิชาติ หลิททาภิชาติ สุกกาภิชาติ ปรมสุกกาภิชาติ ในอภิชาติเหล่านั้น คนฆ่าแกะ คนฆ่าสุกร พรานนก พรานเนื้อ พรานผู้โหดร้าย คนฆ่าปลา โจร เพชฌฆาตฆ่าโจร พัศดี หรือคนอื่นๆ บางพวกผู้มีการงานอันทารุณ พวกเขากล่าวว่า นี้ชื่อว่า กัณหาภิชาติ พวกเขากล่าวว่า ภิกษุทั้งหลายชื่อว่า นีลาภิชาติ ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นใส่หนามลงในปัจจัย 4 แล้วฉัน บาลีของเขาว่า “ภิกษุทั้งหลายมีวัตรดุจหนาม” นี้เอง หรืออีกอย่างหนึ่ง พวกเขากล่าวว่า บรรพชิตบางพวกชื่อว่า กัณฏกวุตติกะ พวกเขากล่าวว่า นิครนถ์ผู้นุ่งผ้าผืนเดียว ชื่อว่า โลหิตาภิชาติ ได้ยินว่า นิครนถ์เหล่านี้บริสุทธิ์กว่าสองพวกแรก พวกเขากล่าวว่า คฤหัสถ์ผู้นุ่งขาวห่มขาว สาวกของอเจลกะ ชื่อว่า หลิททาภิชาติ พวกเขาทำปัจจยทายกของตนให้ประเสริฐกว่าแม้พวกนิครนถ์อย่างนี้ พวกเขากล่าวว่า อาชีวกและอาชีวินี นี้ชื่อว่า สุกกาภิชาติ ได้ยินว่า พวกเขาบริสุทธิ์กว่าสี่พวกแรก พวกเขากล่าวว่า นันทะ วัจฉะ กิสะ สังกิจจะ และมักขลิ โคสาล ชื่อว่า ปรมสุกกาภิชาติ ได้ยินว่า พวกเขาบริสุทธิ์กว่าคนทั้งหมด

Aṭṭha purisabhūmiyoti mandabhūmi khiḍḍābhūmi vīmaṃsakabhūmi ujugatabhūmi sekhabhūmi samaṇabhūmi jānanabhūmi pannabhūmīti imā aṭṭha purisabhūmiyoti vadanti. Tattha jātadivasato paṭṭhāya satta divase sambādhaṭṭhānato nikkhantattā sattā mandā honti momūhā, ayaṃ mandabhūmīti vadanti. Ye pana duggatito āgatā honti, te abhiṇhaṃ rodanti ceva viravanti ca, sugatito āgatā taṃ anussaritvā anussaritvā hasanti, ayaṃ khiḍḍābhūmi nāma. Mātāpitūnaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā gahetvā bhūmiyaṃ padanikkhipanaṃ vīmaṃsakabhūmi nāma. Padasā gantuṃ samatthakālo ujugatabhūmi nāma. Sippāni sikkhanakālo sekhabhūmi nāma. Gharā nikkhamma pabbajanakālo samaṇabhūmi nāma. Ācariyaṃ sevitvā jānanakālo jānanabhūmi nāma. ‘‘Bhikkhu ca pannako jino na kiñci āhā’’ti evaṃ alābhiṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadanti.

คำว่า บุรุษภูมิ 8 พวกเขากล่าวบุรุษภูมิ 8 เหล่านี้ คือ มันทภูมิ ขิฑฑาภูมิ วีมังสกภูมิ อุชุคตภูมิ เสขภูมิ สมณภูมิ ชานนภูมิ ปันนภูมิ ในภูมิเหล่านั้น ตั้งแต่วันที่เกิดไป 7 วัน สัตว์ทั้งหลายจะมึนงงหลงใหล เพราะออกมาจากที่คับแคบ พวกเขากล่าวว่า นี้ชื่อว่า มันทภูมิ ส่วนผู้ที่มาจากทุคติ ย่อมร้องไห้และคร่ำครวญอยู่เนืองๆ ผู้ที่มาจากสุคติ ระลึกถึงสุคตินั้นๆ แล้วก็หัวเราะ นี้ชื่อว่า ขิฑฑาภูมิ การจับมือหรือเท้าของมารดาบิดา หรือจับเตียงหรือตั่งแล้วเหยียบย่างเท้าลงบนพื้นดิน ชื่อว่า วีมังสกภูมิ กาลที่สามารถเดินไปด้วยเท้าได้ ชื่อว่า อุชุคตภูมิ กาลที่ศึกษาวิชาศิลปะ ชื่อว่า เสขภูมิ กาลที่ออกจากเรือนบวช ชื่อว่า สมณภูมิ กาลที่เข้าไปหาอาจารย์แล้วเรียนรู้ ชื่อว่า ชานนภูมิ พวกเขากล่าวสมณะผู้ไม่มีลาภว่า ปันนภูมิ เหมือนดังคำว่า “ภิกษุผู้ร่วงโรยแล้ว ชนะแล้ว ไม่กล่าวอะไรเลย”

Ekūnapaññāsa ājīvakasateti ekūnapaññāsa ājīvavuttisatāni. Paribbājakasateti paribbājakapabbajjāsatāni. Nāgavāsasateti nāgamaṇḍalasatāni. Vīse indriyasateti vīsa indriyasatāni. Tiṃse nirayasateti tiṃsa nirayasatāni. Rajodhātuyoti rajaokiraṇaṭṭhānāni. Hatthapiṭṭhipādapiṭṭhādīni sandhāya vadati. Satta saññīgabbhāti oṭṭhagoṇagadrabhaajapasumigamahiṃse sandhāya vadati. Satta asaññīgabbhāti sāliyavagodhumamuggakaṅguvarakakudrūsake sandhāya vadati. Nigaṇṭhigabbhāti gaṇṭhimhi jātagabbhā, ucchuveḷunaḷādayo sandhāya vadati. Satta devāti bahū devā, so pana sattāti vadati. Manussāpi anantā, so sattāti vadati. Satta pesācāti pisācā mahantamahantā, sattāti vadati. Sarāti mahāsarā. Kaṇṇamuṇḍa-rathakāra-anotatta-sīhappapāta-chaddanta-mucalinda-kuṇāladahe gahetvā vadati.

คำว่า อาชีวกะร้อยหนึ่งหย่อนห้าสิบ คือ ความเป็นอยู่ของอาชีวะ 4,900 คำว่า ปริพาชกร้อยหนึ่ง คือ การบวชเป็นปริพาชก 100 คำว่า ที่อยู่ของนาคร้อยหนึ่ง คือ ภพของนาค 100 คำว่า อินทรีย์ร้อยยี่สิบ คือ อินทรีย์ 120 คำว่า นรกร้อยสามสิบ คือ นรก 3,000 คำว่า รโชธาตุ คือ สถานที่ที่ธุลีฟุ้งไป เขากล่าวหมายถึงหลังมือหลังเท้าเป็นต้น คำว่า สัญญีครรภ์ 7 เขากล่าวหมายถึง อูฐ โค ลา แพะ แกะ เนื้อ และกระบือ คำว่า อสัญญีครรภ์ 7 เขากล่าวหมายถึง ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวเหนียว ถั่วเขียว ข้าวฟ่าง ลูกเดือย และหญ้ากับแก้ คำว่า นิครนถีครรภ์ คือ ครรภ์ที่เกิดในข้อ เขากล่าวหมายถึง อ้อย ไม้ไผ่ ไม้อ้อ เป็นต้น คำว่า เทวดา 7 คือ เทวดามีมาก แต่เขากลับกล่าวว่า 7 แม้มนุษย์ก็มีมากมาย แต่เขากล่าวว่า 7 คำว่า ปีศาจ 7 คือ ปีศาจมีมากมาย แต่เขากล่าวว่า 7 คำว่า สระ คือ สระใหญ่ เขากล่าวโดยถือเอาสระกัณณมุณฑะ รถการะ อโนดาต สีหปปาตะ ฉัททันตะ มุจลินท์ และกุณาลทหะ

Pavuṭāti gaṇṭhikā. Papātāti mahāpapātā. Papātasatānīti khuddakapapātasatāni. Supināti mahāsupinā. Supinasatānīti khuddakasupinasatāni. Mahākappinoti mahākappānaṃ. Ettha ekamhā mahāsarā vassasate vassasate kusaggena ekaṃ udakabinduṃ nīharitvā sattakkhattuṃ tamhi sare nirudake kate eko mahākappoti vadati. Evarūpānaṃ mahākappānaṃ caturāsītisatasahassāni khepetvā bāle ca paṇḍite ca dukkhassantaṃ karontīti ayamassa laddhi. Paṇḍitopi kira antarāvisujjhituṃ na sakkoti, bālopi tato uddhaṃ na gacchati.

คำว่า ปวุฏา คือ ปุ่ม, ข้อ คำว่า ปปาตา คือ เหวใหญ่ คำว่า ปปาตสตานิ คือ เหวเล็ก 100 คำว่า สุปินา คือ ความฝันใหญ่ คำว่า สุปินสตานิ คือ ความฝันเล็ก 100 คำว่า มหากัปปิโน คือ แห่งมหากัปทั้งหลาย ในข้อนี้ เขากล่าวว่า เมื่อนำหยดน้ำหนึ่งหยดออกจากสระใหญ่แห่งหนึ่งด้วยปลายหญ้าคาทุกๆ ร้อยปี จนสระนั้นเหือดแห้งไป 7 ครั้ง จึงเป็นมหากัปหนึ่ง เมื่อสิ้นมหากัปเช่นนี้ 8,400,000 กัปแล้ว ทั้งคนพาลและบัณฑิตย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ นี้เป็นลัทธิของเขา ได้ยินว่า แม้บัณฑิตก็ไม่สามารถบริสุทธิ์ได้ในระหว่าง แม้คนพาลก็ไม่ไปเกินกว่านั้น

Sīlena vāti acelakasīlena vā aññena vā yena kenaci. Vatenāti tādiseneva vatena. Tapenāti tapokammena. Aparipakkaṃ paripāceti nāma yo ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti antarā visujjhati. Paripakkaṃ phussa phussa byantīkaroti nāma yo ‘‘ahaṃ bālo’’ti vuttaparimāṇakālaṃ atikkamitvā yāti. Hevaṃ natthīti evaṃ natthi. Tañhi ubhayampi na sakkā kātunti dīpeti. Doṇamiteti doṇena mitaṃ viya. Sukhadukkheti sukhadukkhaṃ. Pariyantakateti vuttaparimāṇena kālena katapariyanto. Natthi hāyanavaḍḍhaneti natthi hāyanavaḍḍhanāni, na saṃsāro paṇḍitassa hāyati, na bālassa vaḍḍhatīti attho. Ukkaṃsāvakaṃseti ukkaṃsāvakaṃsā. Hāyanavaḍḍhanānamevetaṃ vevacanaṃ. Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento seyyathāpi nāmātiādimāha. Tattha suttaguḷeti veṭhetvā katasuttaguḷe. Nibbeṭhiyamānameva paletīti pabbate vā rukkhagge vā ṭhatvā khittaṃ suttappamāṇena nibbeṭhiyamānameva gacchati, sutte khīṇe tattheva tiṭṭhati, na gacchati evameva bālā ca paṇḍitā ca kālavasena nibbeṭhiyamānā sukhadukkhaṃ palenti, yathāvuttena kālena atikkamantīti dasseti.

บทว่า สีเลน วา (ด้วยศีล) คือ ด้วยอเจลกศีล (ศีลของชีเปลือย) หรือด้วยศีลอย่างอื่นอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า วเตน (ด้วยวัตร) คือ ด้วยวัตรเช่นนั้นนั่นเทียว บทว่า ตเปน (ด้วยตบะ) คือ ด้วยการบำเพ็ญตบะ ชื่อว่าย่อมทำกรรมที่ยังไม่แก่รอบให้แก่รอบ คือ ผู้ใดบริสุทธิ์ในระหว่างด้วยคิดว่า "เราเป็นบัณฑิต" ชื่อว่าย่อมทำกรรมที่แก่รอบแล้วให้สิ้นไปโดยลำดับ คือ ผู้ใดก้าวล่วงกาลเวลาตามประมาณที่กล่าวแล้วด้วยคิดว่า "เราเป็นคนพาล" แล้วเวียนว่ายไป บทว่า เหวํ นตฺถิ (อย่างนั้นไม่มี) คือ อย่างนั้นไม่มี พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า เพราะว่า การกระทำทั้งสองอย่างนั้นไม่อาจทำได้ บทว่า โทณมิเต (ตวงด้วยทะนาน) คือ ราวกับตวงด้วยทะนาน บทว่า สุขทุกฺเข (ในสุขและทุกข์) คือ สุขและทุกข์ บทว่า ปริยนฺตกเต (มีที่สุดอันทำแล้ว) คือ มีที่สุดอันทำแล้วด้วยกาลตามประมาณที่กล่าวแล้ว บทว่า นตฺถิ หายนวฑฺฒเน (ไม่มีความเสื่อมและความเจริญ) คือ ไม่มีความเสื่อมและความเจริญ อธิบายว่า สังสารวัฏย่อมไม่เสื่อมไปสำหรับบัณฑิต ย่อมไม่เจริญขึ้นสำหรับคนพาล บทว่า อุกฺกํสาวกํเส (ความยิ่งและความหย่อน) คือ ความยิ่งและความหย่อน เป็นไวพจน์ของความเสื่อมและความเจริญนั่นเทียว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้นด้วยอุปมา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ นาม (เปรียบเหมือน) ในบทเหล่านั้น บทว่า สุตฺตคุเฬ (ในกลุ่มด้าย) คือ ในกลุ่มด้ายที่ทำโดยการพันไว้ บทว่า นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลติ (คลี่ออกไปเท่านั้น) คือ กลุ่มด้ายที่บุคคลยืนอยู่บนภูเขาหรือยอดไม้แล้วขว้างไป ย่อมคลี่ออกไปตามประมาณของเส้นด้ายเท่านั้น เมื่อด้ายหมดแล้ว ก็หยุดอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่ไปต่อ ฉันใด คนพาลและบัณฑิตทั้งหลายก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมคลี่สุขและทุกข์ออกไปด้วยอำนาจแห่งกาล ย่อมก้าวล่วงไปตามกาลที่กล่าวแล้ว ดังนี้

11-18. Antavāsuttādivaṇṇanā

อรรถกถาอันตวาสูตร เป็นต้น

216-223. Antavā lokoti ekato vaḍḍhitanimittaṃ lokoti gāhena vā takkena vā uppannadiṭṭhi. Anantavāti sabbato vaḍḍhitaṃ appamāṇanimittaṃ lokoti gāhena vā takkena vā uppannadiṭṭhi. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti jīvañca sarīrañca ekamevāti uppannadiṭṭhi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Imāni tāva sotāpattimaggavasena aṭṭhārasa veyyākaraṇāni ekaṃ gamanaṃ.

(ข้อ ๒๑๖-๒๒๓) บทว่า โลกมีที่สุด คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นด้วยการยึดถือหรือด้วยการตรึกเอาว่า นิมิตที่แผ่ขยายไปส่วนเดียวเป็นโลก บทว่า โลกไม่มีที่สุด คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นด้วยการยึดถือหรือด้วยการตรึกเอาว่า นิมิตที่ไม่มีประมาณซึ่งแผ่ขยายไปโดยรอบเป็นโลก บทว่า ชีพอันนั้น สรีระก็อันนั้น คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า ชีพและสรีระเป็นอันเดียวกัน ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น เวยยากรณ์ ๑๘ ประการเหล่านี้ด้วยอำนาจแห่งโสดาปัตติมรรค เป็นหมวดหนึ่งก่อน

2. Dutiyagamanādivaggavaṇṇanā

2. อรรถกถาทุติยคมนวรรค เป็นต้น

224-301. Dutiyaṃ gamanaṃ dukkhavasena vuttaṃ. Tatrāpi aṭṭhāraseva veyyākaraṇāni, tato parāni ‘‘rūpī attā hotī’’tiādīni aṭṭha veyyākaraṇāni, tehi saddhiṃ taṃ dutiyapeyyāloti vutto.

(ข้อ ๒๒๔-๓๐๑) หมวดที่สอง พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยนัยแห่งทุกข์ แม้ในหมวดนั้น ก็มีเวยยากรณ์ ๑๘ ประการเหมือนกัน เวยยากรณ์ ๘ ประการนอกเหนือจากนั้น มีอาทิว่า "อัตตาเป็นรูป" หมวดนั้นพร้อมกับเวยยากรณ์ ๘ ประการเหล่านั้น เรียกว่า ทุติยเปยยาล

Tattha rūpīti ārammaṇameva ‘‘attā’’ti gahitadiṭṭhi. Arūpīti jhānaṃ ‘‘attā’’ti gahitadiṭṭhi. Rūpī ca arūpī cāti ārammaṇañca jhānañca ‘‘attā’’ti gahitadiṭṭhi. Neva rūpī nārūpīti takkamattena gahitadiṭṭhi. Ekantasukhīti lābhītakkījātissarānaṃ uppannadiṭṭhi. Jhānalābhinopi hi atīte ekantasukhaṃ attabhāvaṃ manasikaroto evaṃ diṭṭhi uppajjati. Takkinopi ‘‘yathā etarahi ahaṃ ekantasukhī, evaṃ samparāyepi bhavissāmī’’ti uppajjati. Jātissarassapi sattaṭṭhabhave sukhitabhāvaṃ passantassa evaṃ uppajjati, ekantadukkhītiādīsupi eseva nayo.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อัตตาเป็นรูป คือ ทิฏฐิที่ยึดถือเอาอารมณ์นั่นเทียวว่าเป็น "อัตตา" บทว่า อัตตาไม่เป็นรูป คือ ทิฏฐิที่ยึดถือเอาฌานว่าเป็น "อัตตา" บทว่า อัตตาทั้งเป็นรูปและไม่เป็นรูป คือ ทิฏฐิที่ยึดถือเอาทั้งอารมณ์และฌานว่าเป็น "อัตตา" บทว่า อัตตาทั้งไม่เป็นรูปและไม่เป็นอรูป คือ ทิฏฐิที่ยึดถือด้วยการตรึกเอาเท่านั้น บทว่า อัตตาเป็นสุขโดยส่วนเดียว คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นแก่ผู้ได้ฌาน ผู้ตรึก และผู้ระลึกชาติได้ เพราะแม้ผู้ได้ฌาน เมื่อมนสิการถึงอัตภาพที่เป็นสุขโดยส่วนเดียวในอดีต ทิฏฐิอย่างนี้ก็เกิดขึ้น แม้ผู้ตรึก ก็เกิดทิฏฐิขึ้นว่า "เราเป็นสุขโดยส่วนเดียวในบัดนี้ฉันใด แม้ในสัมปรายภพก็จักเป็นสุขโดยส่วนเดียวฉันนั้น" แม้ผู้ระลึกชาติได้ เมื่อเห็นความเป็นผู้มีสุขใน ๗-๘ ภพ ทิฏฐิอย่างนี้ก็เกิดขึ้น แม้ในบทว่า อัตตาเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน

Tatiyapeyyālo aniccadukkhavasena tehiyeva chabbīsatiyā suttehi vutto, catutthapeyyālo tiparivaṭṭavasenāti.

ตติยเปยยาล พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยพระสูตร ๒๖ สูตรเหล่านั้นนั่นแหละ โดยนัยแห่งอนิจจังและทุกข์ ส่วนจตุตถเปยยาล ตรัสไว้โดยนัยแห่งไตรปริวัฏ

Diṭṭhisaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทิฏฐิสังยุต จบ

4. Okkantasaṃyuttaṃ

4. โอกกันตสังยุต

1-10. Cakkhusuttādivaṇṇanā

อรรถกถาจักขุสูตร เป็นต้น

302-311. Okkantasaṃyutte adhimuccatīti saddhādhimokkhaṃ paṭilabhati. Okkanto sammattaniyāmanti paviṭṭho ariyamaggaṃ. Abhabbo ca tāva kālaṃ kātunti iminā uppanne magge phalassa anantarāyataṃ dīpeti. Uppannasmiñhi magge phalassa antarāyakaraṇaṃ nāma natthi. Tenevāha – ‘‘ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya, yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti, ayaṃ vuccati puggalo ṭhitakappī’’ti (pu. pa. 17). Mattaso nijjhānaṃ khamantīti pamāṇato olokanaṃ khamanti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

(ข้อ ๓๐๒-๓๑๑) ในโอกกันตสังยุต บทว่า อธิมุจฺจติ (ย่อมน้อมใจเชื่อ) คือ ย่อมได้สัทธาธิโมกข์ บทว่า โอกฺกนฺโต สมฺมตฺตนิยามํ (หยั่งลงสู่สัมมัตตนิยาม) คือ เข้าไปสู่อริยมรรค ด้วยบทว่า อภพฺโพ จ ตาว กาลํ กาตุํ (และยังไม่ควรทำกาละเพียงนั้น) ทรงแสดงถึงความไม่มีอันตรายแก่ผลเมื่อมรรคเกิดขึ้นแล้ว เพราะเมื่อมรรคเกิดขึ้นแล้ว สิ่งที่ชื่อว่าทำอันตรายแก่ผลย่อมไม่มี ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "และบุคคลนี้พึงเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล และพึงเป็นเวลาที่กัปจะพินาศ กัปนั้นยังไม่พึงพินาศตราบเท่าที่บุคคลนี้ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล บุคคลนี้เรียกว่า ฐิตกัปปี" (บุคคลผู้มีกัปตั้งอยู่) (ปุ. ป. ๑๗) บทว่า มตฺตโส นิชฺฌานํ ขมนฺติ (ย่อมทนต่อการเพ่งโดยประมาณ) คือ ย่อมทนต่อการพิจารณาโดยประมาณ ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

Okkantasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโอกกันตสังยุต จบ

5. Uppādasaṃyuttavaṇṇanā

5. อรรถกถาอุปปาทสังยุต

312-321. Uppādasaṃyutte sabbaṃ pākaṭameva.

(ข้อ ๓๑๒-๓๒๑) ในอุปปาทสังยุต ทั้งหมดปรากฏชัดแล้วทั้งนั้น

Uppādasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุปปาทสังยุต จบ

6. Kilesasaṃyuttavaṇṇanā

6. อรรถกถากิเลสสังยุต

322-331. Kilesasaṃyutte cittasseso upakkilesoti kataracittassa? Catubhūmakacittassa. Tebhūmakacittassa tāva hotu, lokuttarassa kathaṃ upakkileso hotīti? Uppattinivāraṇato. So hi tassa uppajjituṃ appadānena upakkilesoti veditabbo. Nekkhammaninnanti navalokuttaradhammaninnaṃ. Cittanti samathavipassanācittaṃ. Abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesūti paccavekkhaṇañāṇena abhijānitvā sacchikātabbesu chaḷabhiññādhammesu, ekaṃ dhammaṃ vā gaṇhantena nekkhammanti gahetabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

(ข้อ ๓๒๒-๓๓๑) ในกิเลสสังยุต บทว่า จิตฺตสฺเสโส อุปกฺกิเลโส (นี้เป็นอุปกิเลสของจิต) ถามว่า ของจิตอะไร? ตอบว่า ของจตุภูมกจิต ถามว่า ของเตภูมกจิตนั้นเป็นอยู่แล้ว แต่จะเป็นอุปกิเลสของโลกุตตรจิตได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะห้ามการเกิดขึ้น พึงทราบว่า เพราะฉันทราคะนั้นชื่อว่าเป็นอุปกิเลส เพราะไม่ให้โอกาสแก่โลกุตตรจิตนั้นเพื่อจะเกิดขึ้น บทว่า เนกฺขมฺมนินฺนํ (น้อมไปในเนกขัมมะ) คือ น้อมไปในนวโลกุตตรธรรม บทว่า จิตฺตํ (จิต) คือ สมถวิปัสสนาจิต บทว่า อภิญฺญา สจฺฉิกรณิเยสุ ธมฺเมสุ (ในธรรมทั้งหลายอันพึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง) คือ ในอภิญญาธรรม ๖ ที่พึงทำให้แจ้งโดยรู้ยิ่งด้วยปัจจเวกขณญาณ หรือเมื่อถือเอาธรรมอย่างหนึ่ง (คือนิพพาน) พึงถือเอาว่าเป็นเนกขัมมะ ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

Kilesasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากิเลสสังยุต จบ

7. Sāriputtasaṃyuttaṃ

7. สารีปุตตสังยุต

1-9. Vivekajasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาวิเวกชสูตร เป็นต้น

332-340. Sāriputtasaṃyuttassa paṭhame na evaṃ hotīti ahaṅkāramamaṅkārānaṃ pahīnattā evaṃ na hoti. Dutiyādīsupi eseva nayo. Paṭhamādīni.

(ข้อ ๓๓๒-๓๔๐) ในปฐมสูตรแห่งสารีปุตตสังยุต บทว่า น เอวํ โหติ (ย่อมไม่มีอย่างนั้น) คือ ย่อมไม่มีอย่างนั้น เพราะละอหังการและมมังการได้แล้ว แม้ในทุติยฌานเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน (ข้อ) ที่หนึ่งเป็นต้น

10. Sucimukhīsuttavaṇṇanā

10. อรรถกถาสุจิมุขีสูตร

341. Dasame sucimukhīti evaṃnāmikā. Upasaṅkamīti theraṃ abhirūpaṃ dassanīyaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ samantapāsādikaṃ disvā ‘‘iminā saddhiṃ parihāsaṃ karissāmī’’ti upasaṅkami. Atha therena tasmiṃ vacane paṭikkhitte ‘‘idānissa vādaṃ āropessāmī’’ti maññamānā tena hi, samaṇa, ubbhamukho bhuñjasīti āha. Disāmukhoti catuddisāmukho, catasso disā olokentoti attho. Vidisāmukhoti catasso vidisā olokento.

341. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า สุจิมุขี ได้แก่ ปริพาชิกาชื่ออย่างนี้. คำว่า อุปสงฺกมิ (เข้าไปหา) คือ เห็นพระเถระผู้มีรูปงาม น่าดู มีผิวพรรณดุจทองคำ น่าเลื่อมใสโดยรอบแล้ว (คิดว่า) "เราจักทำการหยอกล้อกับท่านผู้นี้" จึงเข้าไปหา. ครั้นเมื่อคำพูดนั้นถูกพระเถระปฏิเสธแล้ว นางสำคัญอยู่ว่า "บัดนี้ เราจักยกโทษแก่ท่านผู้นี้" จึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านฉันโดยเงยหน้าหรือ". คำว่า ทิสามุโข คือ ผู้มีหน้าต่อทิศทั้ง ๔ อธิบายว่า แลดูทิศทั้ง ๔. คำว่า วิทิสามุโข คือ แลดูทิศเฉียงทั้ง ๔.

Vatthuvijjātiracchānavijjāyāti vatthuvijjāsaṅkhātāya tiracchānavijjāya. Vatthuvijjā nāma lābuvatthu-kumbhaṇḍavatthu-mūlakavatthu-ādīnaṃ vatthūnaṃ phalasampattikāraṇakālajānanupāyo. Micchājīvena jīvikaṃ kappentīti teneva vatthuvijjātiracchānavijjāsaṅkhātena micchājīvena jīvikaṃ kappenti, tesaṃ vatthūnaṃ sampādanena pasannehi manussehi dinne paccaye paribhuñjantā jīvantīti attho. Adhomukhāti vatthuṃ oloketvā bhuñjamānavasena adhomukhā bhuñjanti nāma. Evaṃ sabbattha yojanā kātabbā. Api cettha nakkhattavijjāti ‘‘ajja imaṃ nakkhattaṃ iminā nakkhattena gantabbaṃ, iminā idañcidañca kātabba’’nti evaṃ jānanavijjā. Dūteyyanti dūtakammaṃ, tesaṃ tesaṃ sāsanaṃ gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Pahiṇagamananti ekagāmasmiṃyeva ekakulassa sāsanena aññakulaṃ upasaṅkamanaṃ. Aṅgavijjāti itthilakkhaṇapurisalakkhaṇavasena aṅgasampattiṃ ñatvā ‘‘tāya aṅgasampattiyā idaṃ nāma labbhatī’’ti evaṃ jānanavijjā. Vidisāmukhāti aṅgavijjā hi taṃ taṃ sarīrakoṭṭhāsaṃ ārabbha pavattattā vidisāya pavattā nāma, tasmā tāya vijjāya jīvikaṃ kappetvā bhuñjantā vidisāmukhā bhuñjanti nāma. Evamārocesīti ‘‘dhammikaṃ samaṇā’’tiādīni vadamānā sāsanassa niyyānikaṃ guṇaṃ kathesi. Tañca paribbājikāya kathaṃ sutvā pañcamattāni kulasatāni sāsane otariṃsūti.

คำว่า วตฺถุวิชฺชาติรจฺฉานวิชฺชาย ได้แก่ ด้วยดิรัจฉานวิชาอันนับเนื่องในวัตถุวิชา. ชื่อว่า วัตถุวิชา คือ อุบายแห่งการรู้วาระอันเป็นเหตุแห่งความถึงพร้อมแห่งผลของพื้นที่ทั้งหลาย มีพื้นที่ปลูกน้ำเต้า พื้นที่ปลูกฟักทอง พื้นที่ปลูกหัวผักกาด เป็นต้น. คำว่า มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปนฺติ (ย่อมสำเร็จการเลี้ยงชีพด้วยมิจฉาชีพ) คือ ย่อมสำเร็จการเลี้ยงชีพด้วยมิจฉาชีพนั้นนั่นเทียว อันนับเนื่องในวัตถุวิชาและดิรัจฉานวิชา อธิบายว่า บริโภคปัจจัยที่มนุษย์ผู้เลื่อมใสในการทำพื้นที่เหล่านั้นให้สมบูรณ์ถวายแล้ว ย่อมเป็นอยู่. คำว่า อโธมุขา (ผู้ก้มหน้า) คือ ชื่อว่าฉันโดยก้มหน้า เพราะตรวจดูพื้นที่แล้วฉัน. พึงประกอบความในทุกแห่งอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง ในที่นี้ คำว่า นักขัตตวิชชา คือ วิชาที่รู้ว่า "วันนี้ ดาวนักษัตรชื่อนี้ (โคจร) ด้วยดาวนักษัตรนี้ พึงไป, ด้วยดาวนักษัตรนี้ พึงทำกิจชื่อนี้และชื่อนี้". คำว่า ทูเตยฺยํ คือ การทำหน้าที่ทูต คือการรับสาส์นของคนเหล่านั้นๆ แล้วไปในที่นั้นๆ. คำว่า ปหิณคมนํ คือ การเข้าไปหาสกุลอื่นด้วยสาส์นของสกุลหนึ่งในบ้านเดียวกันนั่นเทียว. คำว่า อังควิชชา คือ วิชาที่รู้ความสมบูรณ์แห่งอวัยวะโดยลักษณะสตรีและลักษณะบุรุษแล้วรู้ว่า "ด้วยความสมบูรณ์แห่งอวัยวะนั้น ย่อมได้สิ่งชื่อนี้". คำว่า วิทิสามุขา (ผู้หันหน้าไปทางทิศเฉียง) คือ เพราะอังควิชชานั้น ปรารภส่วนแห่งร่างกายนั้นๆ เป็นไป จึงชื่อว่าเป็นไปในทิศเฉียง เพราะฉะนั้น ผู้ที่สำเร็จการเลี้ยงชีพด้วยวิชานั้นแล้วบริโภคอยู่ ชื่อว่าบริโภคโดยหันหน้าไปทางทิศเฉียง. คำว่า เอวมาโรเจสิ (ได้กราบทูลอย่างนี้) คือ ได้กล่าวคุณอันเป็นเครื่องนำออกจากทุกข์แห่งพระศาสนา โดยกล่าวคำมีอาทิว่า "สมณะทั้งหลายเป็นผู้มีธรรม". และสกุลประมาณ ๕๐๐ สกุล ได้ฟังคำของปริพาชิกานั้นแล้ว ได้หยั่งลงในพระศาสนา.

Sāriputtasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสารีปุตตสังยุต จบ.

8. Nāgasaṃyuttaṃ

8. นาคสังยุต

1. Suddhikasuttavaṇṇanā

1. อรรถกถาสุทธิกสูตร

342. Nāgasaṃyutte aṇḍajāti aṇḍe jātā. Jalābujāti vatthikose jātā. Saṃsedajāti saṃsede jātā. Opapātikāti upapatitvā viya jātā. Idañca pana suttaṃ aṭṭhuppattiyā vuttaṃ. Bhikkhūnañhi ‘‘kati nu kho nāgayoniyo’’ti kathā udapādi. Atha bhagavā puggalānaṃ nāgayonīhi uddharaṇatthaṃ nāgayoniyo āvikaronto imaṃ suttamāha.

342. ในนาคสังยุต คำว่า อณฺฑชา คือ เกิดในฟองไข่. คำว่า ชลาพุชา คือ เกิดในครรภ์. คำว่า สํเสทชา คือ เกิดในเถ้าไคล. คำว่า โอปปาติกา คือ เกิดผุดขึ้น. ก็สูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเพราะมีเรื่องเกิดขึ้น. จริงอยู่ คำสนทนาได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "นาคโยนิมีเท่าไรหนอ". ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงนาคโยนิให้ปรากฏ เพื่อทรงยกบุคคลทั้งหลายขึ้นจากนาคโยนิ จึงตรัสสูตรนี้.

2-50. Paṇītatarasuttādivaṇṇanā

๒-๕๐. อรรถกถาปณีตตรสูตร เป็นต้น

343-391. Dutiyādīsu vossaṭṭhakāyāti ahituṇḍikaparibuddhaṃ agaṇetvā vissaṭṭhakāyā. Dvayakārinoti duvidhakārino, kusalākusalakārinoti attho. Sacajja mayanti sace ajja mayaṃ. Sahabyataṃ upapajjatīti sahabhāvaṃ āpajjati. Tatrassa akusalaṃ upapattiyā paccayo hoti, kusalaṃ upapannānaṃ sampattiyā. Annanti khādanīyabhojanīyaṃ. Pānanti yaṃkiñci pānakaṃ. Vatthanti nivāsanapārupanaṃ. Yānanti chattupāhanaṃ ādiṃ katvā yaṃkiñci gamanapaccayaṃ. Mālanti yaṃkiñci sumanamālādipupphaṃ. Gandhanti yaṃkiñci candanādigandhaṃ. Vilepananti yaṃkiñci chavirāgakaraṇaṃ. Seyyāvasathapadīpeyyanti mañcapīṭhādiseyyaṃ ekabhūmikādiāvasathaṃ vaṭṭitelādipadīpūpakaraṇañca detīti attho. Tesañhi dīghāyukatāya ca vaṇṇavantatāya ca sukhabahulatāya ca patthanaṃ katvā imaṃ dasavidhaṃ dānavatthuṃ datvā taṃ sampattiṃ anubhavituṃ tattha nibbattanti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๓๔๓-๓๙๑. ในสูตรที่ ๒ เป็นต้นไป คำว่า โวสฺสฏฺฐกายา (ผู้สละกาย) คือ ไม่คำนึงถึงการถูกหมองูเบียดเบียน เป็นผู้สละกายแล้ว. คำว่า ทฺวยการิโน (ผู้กระทำสองอย่าง) คือ ผู้กระทำสองอย่าง อธิบายว่า ผู้ทำกุศลและอกุศล. คำว่า สจชฺช มยํ คือ สเจ อชฺช มยํ (ถ้าวันนี้ พวกเรา). คำว่า สหพฺยตํ อุปปชฺชติ (ย่อมถึงความเป็นสหาย) คือ ย่อมถึงความเป็นสหายกัน. ในกำเนิดนั้น อกุศลของผู้นั้นเป็นปัจจัยแห่งอุบัติ, กุศลเป็นปัจจัยแห่งสมบัติของผู้ที่อุบัติแล้ว. คำว่า อนฺนํ คือ ของเคี้ยวและของฉัน. คำว่า ปานํ คือ น้ำปานะอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า วตฺถํ คือ ผ้านุ่งและผ้าห่ม. คำว่า ยานํ คือ วัตถุอันเป็นปัจจัยแก่การไปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทำร่มและรองเท้าเป็นต้น. คำว่า มาลํ คือ ดอกไม้อย่างใดอย่างหนึ่ง มีพวงมาลัยดอกมะลิเป็นต้น. คำว่า คนฺธํ คือ ของหอมอย่างใดอย่างหนึ่ง มีไม้จันทน์เป็นต้น. คำว่า วิเลปนํ คือ เครื่องทำให้ผิวพรรณงดงามอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ อธิบายว่า ย่อมให้ที่นอนมีเตียงและตั่งเป็นต้น, ที่อยู่มีอาคารชั้นเดียวเป็นต้น, และอุปกรณ์แห่งประทีปมีไส้และน้ำมันเป็นต้น. จริงอยู่ สัตว์เหล่านั้นทำความปรารถนาในความเป็นผู้มีอายุยืน มีวรรณะงาม และมีสุขมาก แล้วให้ทานวัตถุ ๑๐ ประการนี้ ย่อมบังเกิดในที่นั้นเพื่อเสวยสมบัตินั้น. บทที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

Nāgasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานาคสังยุต จบ.

9. Supaṇṇasaṃyuttavaṇṇanā

9. อรรถกถาสุวัณณสังยุต

392-437. Supaṇṇasaṃyutte pattānaṃ vaṇṇavantatāya garuḷā supaṇṇāti vuttā. Idhāpi paṭhamasuttaṃ purimanayeneva aṭṭhuppattiyaṃ vuttaṃ. Harantīti uddharanti. Uddharamānā ca pana te attanā hīne vā same vā uddharituṃ sakkonti, na attanā paṇītatare. Sattavidhā hi anuddharaṇīyanāgā nāma paṇītatarā kambalassatarā dhataraṭṭhā sattasīdantaravāsino pathaviṭṭhakā pabbataṭṭhakā vimānaṭṭhakāti. Tatra aṇḍajādīnaṃ jalābujādayo paṇītatarā, te tehi anuddharaṇīyā. Kambalassatarā pana nāgasenāpatino, te yattha katthaci disvā yo koci supaṇṇo uddharituṃ na sakkoti. Dhataraṭṭhā pana nāgarājāno, tepi koci uddharituṃ na sakkoti. Ye pana sattasīdantare mahāsamudde vasanti, te yasmā katthaci vikampanaṃ kātuṃ na sakkā, tasmā koci uddharituṃ na sakkoti. Pathaviṭṭhakādīnaṃ nilīyanokāso atthi, tasmā tepi uddharituṃ na sakkoti. Ye pana mahāsamudde ūmipiṭṭhe vasanti, te yo koci samo vā paṇītataro vā supaṇṇo uddharituṃ sakkoti. Sesaṃ nāgasaṃyutte vuttanayamevāti.

๓๙๒-๔๓๗. ในสุวัณณสังยุต ครุฑทั้งหลาย ท่านเรียกว่า สุบรรณ เพราะปีกมีวรรณะงาม. แม้ในสังยุตนี้ สูตรที่ ๑ ก็ตรัสไว้โดยนัยก่อนนั่นเทียวในเรื่องที่เกิดขึ้น. คำว่า หรนฺติ (ย่อมนำไป) คือ ย่อมเฉี่ยวเอาไป. ก็เมื่อเฉี่ยวเอาไป ครุฑเหล่านั้นย่อมสามารถเฉี่ยวเอาพญานาคที่ต่ำกว่าตนหรือเสมอกับตนได้, (แต่) ไม่ (สามารถเฉี่ยวเอาพญานาค) ที่ประณีตกว่าตนได้. จริงอยู่ พญานาคที่เฉี่ยวเอาไปไม่ได้มี ๗ จำพวก คือ พญานาคที่ประณีตกว่า, พญานาคตระกูลกัมพลัสสตร, พญานาคตระกูลธตรฐ, พญานาคที่อยู่ในสัตตสีทันดร, พญานาคที่อยู่ในแผ่นดิน, พญานาคที่อยู่ในภูเขา, และพญานาคที่อยู่ในวิมาน. ในบรรดานาคเหล่านั้น ในจำพวกอัณฑชะเป็นต้น ชลาพุชะเป็นต้นประณีตกว่า, พญานาคเหล่านั้น ครุฑเหล่านั้นเฉี่ยวเอาไปไม่ได้. ส่วนพญานาคตระกูลกัมพลัสสตรเป็นเสนาบดีนาค, ครุฑตนใดตนหนึ่งเห็นพญานาคเหล่านั้นในที่ไหนๆ ก็ไม่สามารถเฉี่ยวเอาไปได้. ส่วนพญานาคตระกูลธตรฐเป็นพญานาคราช, แม้พญานาคเหล่านั้น ครุฑตนใดตนหนึ่งก็ไม่สามารถเฉี่ยวเอาไปได้. ส่วนพญานาคเหล่าใดอยู่ในมหาสมุทรสัตตสีทันดร, เพราะพญานาคเหล่านั้นไม่อาจทำให้หวั่นไหวในที่ไหนๆ ได้ ฉะนั้น ครุฑตนใดตนหนึ่งจึงไม่สามารถเฉี่ยวเอาไปได้. พญานาคที่อยู่ในแผ่นดินเป็นต้น มีโอกาสซ่อนตัวอยู่ ฉะนั้น แม้พญานาคเหล่านั้น (ครุฑ) ก็ไม่สามารถเฉี่ยวเอาไปได้. ส่วนพญานาคเหล่าใดอยู่ในมหาสมุทรบนหลังคลื่น, ครุฑตนใดตนหนึ่งที่เสมอกันหรือประณีตกว่า ย่อมสามารถเฉี่ยวเอาพญานาคเหล่านั้นไปได้. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในนาคสังยุตนั้นเทียว.

Supaṇṇasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุวัณณสังยุต จบ.

10. Gandhabbakāyasaṃyuttavaṇṇanā

10. อรรถกถาคันธัพพกายสังยุต

438-549. Gandhabbakāyasaṃyutte mūlagandhe adhivatthāti yassa rukkhassa mūle gandho atthi, taṃ nissāya nibbattā. So hi sakalopi rukkho tesaṃ upakappati. Sesapadesupi eseva nayo. Gandhagandheti mūlādigandhānaṃ gandhe. Yassa hi rukkhassa sabbesampi mūlādīnaṃ gandho atthi, so idha gandho nāma. Tassa gandhassa gandhe, tasmiṃ adhivatthā. Idha mūlādīni sabbāni tesaṃyeva upakappanti. So dātā hoti mūlagandhānanti so kāḷānusārikādīnaṃ mūlagandhānaṃ dātā hoti. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Evañhi sarikkhadānampi datvā patthanaṃ ṭhapenti, asarikkhadānampi. Taṃ dassetuṃ so annaṃ detītiādi dasavidhaṃ dānavatthu vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ในคันธัพพกายสังยุต บทว่า "มูเล คนฺเธ อธิวตฺถา" (สิงสถิตอยู่ที่กลิ่นที่ราก) ความว่า กลิ่นมีอยู่ที่รากของต้นไม้ใด เทวดาเกิดแล้วเพราะอาศัยกลิ่นนั้น. จริงอยู่ ต้นไม้ทั้งหมดนั้นย่อมสำเร็จประโยชน์แก่เทวดาเหล่านั้น. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า "คนฺธคนฺเธ" (ในกลิ่นแห่งกลิ่น) ความว่า ในกลิ่นของกลิ่นทั้งหลายมีรากเป็นต้น. จริงอยู่ กลิ่นของส่วนทั้งหลายมีรากเป็นต้นแม้ทั้งหมดของต้นไม้ใดมีอยู่ กลิ่นนั้นในที่นี้ชื่อว่า คันธะ. ในกลิ่นของคันธะนั้น (เทวดา) สิงสถิตอยู่. ในที่นี้ ส่วนทั้งหลายมีรากเป็นต้นทั้งหมด ย่อมสำเร็จประโยชน์แก่เทวดาเหล่านั้นนั่นเทียว. บทว่า "โส ทาตา โหติ มูลคนฺธานํ" (ผู้นั้นเป็นผู้ให้กลิ่นที่ราก) ความว่า ผู้นั้นเป็นผู้ให้กลิ่นที่รากทั้งหลายมีกฤษณาดำเป็นต้น. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้. จริงอยู่ (เทวดาเหล่านั้น) ให้ทานที่สมควรแล้วย่อมตั้งความปรารถนา แม้ทานที่ไม่สมควร (ก็ให้แล้วตั้งความปรารถนา). เพื่อแสดงทานนั้น ทานวัตถุ ๑๐ ประการ มีอาทิว่า "โส อนฺนํ เทติ" (ผู้นั้นให้อาหาร) จึงถูกกล่าวไว้. ส่วนที่เหลือในทุกแห่งตื้นทั้งนั้น.

Gandhabbakāyasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาคันธัพพกายสังยุต จบ.

11. Valāhakasaṃyuttavaṇṇanā

11. อรรถกถาวลาหกสังยุต

550-606. Valāhakasaṃyutte valāhakakāyikāti valāhakanāmake devakāye uppannā ākāsacārikadevā. Sītavalāhakāti sītakaraṇavalāhakā. Sesapadesupi eseva nayo. Cetopaṇidhimanvāyāti cittaṭṭhapanaṃ āgamma. Sītaṃ hotīti yaṃ vassāne vā hemante vā sītaṃ hoti, taṃ utusamuṭṭhānameva. Yaṃ pana sītepi atisītaṃ, gimhe ca uppannaṃ sītaṃ, taṃ devatānubhāvena nibbattaṃ sītaṃ nāma. Uṇhaṃ hotīti yaṃ gimhāne uṇhaṃ, taṃ utusamuṭṭhānikaṃ pākatikameva. Yaṃ pana uṇhepi atiuṇhaṃ, sītakāle ca uppannaṃ uṇhaṃ, taṃ devatānubhāvena nibbattaṃ uṇhaṃ nāma. Abbhaṃ hotīti abbhamaṇḍapo hoti. Idhāpi yaṃ vassāne ca sisire ca abbhaṃ uppajjati, taṃ utusamuṭṭhānikaṃ pākatikameva. Yaṃ pana abbheyeva atiabbhaṃ, sattasattāhampi candasūriye chādetvā ekandhakāraṃ karoti, yañca cittavesākhamāsesu abbhaṃ, taṃ devatānubhāvena uppannaṃ abbhaṃ nāma. Vāto hotīti yo tasmiṃ tasmiṃ utumhi uttaradakkhiṇādipakativāto hoti, ayaṃ utusamuṭṭhānova. Yopi pana rukkhakkhandhādipadālano ativāto nāma atthi, ayañceva, yo ca aññopi akālavāto, ayaṃ devatānubhāvanibbatto nāma. Devo vassatīti yaṃ vassike cattāro māse vassaṃ, taṃ utusamuṭṭhānameva. Yaṃ pana vasseyeva ativassaṃ, yañca cittavesākhamāsesu vassaṃ, taṃ devatānubhāvanibbattaṃ nāma.

ในวลาหกสังยุต บทว่า "วลาหกกายิกา" หมายถึง เทวดาผู้เที่ยวไปในอากาศ เกิดในหมู่เทวดาชื่อวลาหกะ. บทว่า "สีตวลาหกา" หมายถึง วลาหกเทวดาผู้กระทำความเย็น. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า "เจโตปณิธิมนฺวาย" หมายถึง อาศัยการตั้งจิต. บทว่า "สีตํ โหติ" (ย่อมเย็น) ความว่า ความเย็นใดเกิดขึ้นในฤดูฝนหรือฤดูหนาว ความเย็นนั้นเกิดจากอุตุเท่านั้น. ส่วนความเย็นจัดแม้ในฤดูหนาว และความเย็นที่เกิดขึ้นในฤดูร้อน ความเย็นนั้นชื่อว่าความเย็นที่เกิดด้วยอานุภาพของเทวดา. บทว่า "อุณฺหํ โหติ" (ย่อมร้อน) ความว่า ความร้อนใดเกิดขึ้นในฤดูร้อน ความร้อนนั้นเกิดจากอุตุ เป็นของปกติ. ส่วนความร้อนจัดแม้ในฤดูร้อน และความร้อนที่เกิดขึ้นในฤดูหนาว ความร้อนนั้นชื่อว่าความร้อนที่เกิดด้วยอานุภาพของเทวดา. บทว่า "อพฺภํ โหติ" (ย่อมมีเมฆ) ความว่า มีปริมณฑลแห่งเมฆ. แม้ในที่นี้ เมฆใดเกิดขึ้นในฤดูฝนและฤดูหนาว เมฆนั้นเกิดจากอุตุ เป็นของปกติ. ส่วนเมฆที่หนาทึบเกินไปในฤดูเมฆ ปิดบังพระจันทร์และพระอาทิตย์แม้ตลอด ๗ วัน ๗ คืน กระทำให้มืดเป็นอันเดียวกัน และเมฆใดมีในเดือนจิตระและเดือนวิสาขะ เมฆนั้นชื่อว่าเมฆที่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของเทวดา. บทว่า "วาโต โหติ" (ลมย่อมพัด) ความว่า ลมปกติมีลมเหนือและลมใต้เป็นต้นใด มีในฤดูนั้นๆ ลมนี้เกิดจากอุตุ. ส่วนลมแรงที่ชื่อว่าอติวาตะ ซึ่งทำลายลำต้นของต้นไม้เป็นต้นใดมีอยู่ ลมนี้ด้วย และลมผิดฤดูอื่นใดด้วย ลมนี้ชื่อว่าเกิดด้วยอานุภาพของเทวดา. บทว่า "เทโว วสฺสติ" (ฝนย่อมตก) ความว่า ฝนใดตกใน ๔ เดือนแห่งฤดูฝน ฝนนั้นเกิดจากอุตุเท่านั้น. ส่วนฝนที่ตกหนักเกินไปในฤดูฝน และฝนใดตกในเดือนจิตระและเดือนวิสาขะ ฝนนั้นชื่อว่าเกิดด้วยอานุภาพของเทวดา.

Tatridaṃ vatthu – eko kira vassavalāhakadevaputto talakūṭakavāsi khīṇāsavattherassa santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi. Thero ‘‘kosi tva’’nti pucchi. ‘‘Ahaṃ, bhante, vassavalāhakadevaputto’’ti. ‘‘Tumhākaṃ kira cittena devo vassatī’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Passitukāmā maya’’nti. ‘‘Temissatha, bhante’’ti. ‘‘Meghasīsaṃ vā gajjitaṃ vā na paññāyati, kathaṃ temissāmā’’ti? ‘‘Bhante, amhākaṃcittena devo vassati, tumhe paṇṇasālaṃ pavisathā’’ti. ‘‘Sādhu devaputtā’’ti so pāde dhovitvā paṇṇasālaṃ pāvisi. Devaputto tasmiṃ pavisanteyeva ekaṃ gītaṃ gāyitvā hatthaṃ ukkhipi. Samantā tiyojanaṭṭhānaṃ ekameghaṃ ahosi. Thero addhatinto paṇṇasālaṃ paviṭṭhoti. Apica devo nāmesa aṭṭhahi kāraṇehi vassati nāgānubhāvena supaṇṇānubhāvena devatānubhāvena saccakiriyāya utusamuṭṭhānena mārāvaṭṭanena iddhibalena vināsameghenāti.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้: ได้ยินว่า วัสสวลาหกเทวบุตรองค์หนึ่ง ไปยังสำนักของพระขีณาสพเถระผู้พำนักอยู่ที่ภูเขาตลกูฏ ไหว้แล้วได้ยืนอยู่. พระเถระถามว่า "ท่านเป็นใคร". (เทวบุตรตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือวัสสวลาหกเทวบุตร". (พระเถระถามว่า) "ได้ยินว่า ฝนย่อมตกด้วยจิตของพวกท่านหรือ". (เทวบุตรตอบว่า) "ใช่แล้ว ท่านผู้เจริญ". (พระเถระกล่าวว่า) "เราอยากจะเห็น". (เทวบุตรกล่าวว่า) "ท่านจะเปียก ท่านผู้เจริญ". (พระเถระกล่าวว่า) "หัวเมฆหรือเสียงฟ้าร้องก็ไม่ปรากฏ เราจะเปียกได้อย่างไร". (เทวบุตรกล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ฝนย่อมตกด้วยจิตของพวกข้าพเจ้า ขอท่านจงเข้าไปในบรรณศาลาเถิด". (พระเถระกล่าวว่า) "ดีแล้ว เทวบุตร" แล้วล้างเท้าเข้าไปสู่บรรณศาลา. ขณะที่พระเถระกำลังเข้าไปนั่นเอง เทวบุตรขับเพลงบทหนึ่งแล้วยกมือขึ้น. ฝนห่าใหญ่ได้ตกลงมาในที่ประมาณ ๓ โยชน์โดยรอบ. พระเถระเปียกไปครึ่งตัวจึงได้เข้าไปในบรรณศาลา. อีกอย่างหนึ่ง ฝนนี้ย่อมตกด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ด้วยอานุภาพของนาค, ด้วยอานุภาพของครุฑ, ด้วยอานุภาพของเทวดา, ด้วยการทำสัจกิริยา, ด้วยการเกิดขึ้นแห่งอุตุ, ด้วยการดลใจของมาร, ด้วยกำลังแห่งฤทธิ์, และด้วยเมฆที่ทำให้พินาศ (ฝนล้างโลก).

Valāhakasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวลาหกสังยุต จบ.

12. Vacchagottasaṃyuttavaṇṇanā

12. อรรถกถาวัจฉโคตตสังยุต

607-661. Vacchagottasaṃyutte aññāṇāti aññāṇena. Evaṃ sabbapadesu karaṇavaseneva attho veditabbo. Sabbāni cetāni aññamaññavevacanānevāti. Imasmiñca pana saṃyutte ekādasa suttāni pañcapaññāsa veyyākaraṇānīti veditabbāni.

ในวัจฉโคตตสังยุต บทว่า "อญฺญาณา" หมายถึง ด้วยอัญญาณ. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยแห่งกรณวิภัตติ (ตติยาวิภัตติ) อย่างนี้. และบททั้งหมดเหล่านี้เป็นไวพจน์ของกันและกันนั่นเทียว. ก็ในสังยุตนี้ พึงทราบว่า มี ๑๑ สูตร ๕๕ เวยยากรณ์ (คำตอบ).

Vacchagottasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวัจฉโคตตสังยุต จบ.

13. Jhānasaṃyuttaṃ

13. ฌานสังยุต

1. Samādhimūlakasamāpattisuttavaṇṇanā

1. อรรถกถาสมาธิมูลกสมาปัตติสูตร

662. Jhānasaṃyuttassa paṭhame samādhikusaloti paṭhamaṃ jhānaṃ pañcaṅgikaṃ dutiyaṃ tivaṅgikanti evaṃ aṅgavavatthānakusalo. Na samādhismiṃ samāpattikusaloti cittaṃ hāsetvā kallaṃ katvā jhānaṃ samāpajjituṃ na sakkoti. Iminā nayena sesapadānipi veditabbāni.

662. ในสูตรที่หนึ่งแห่งฌานสังยุต บทว่า "สมาธิกุสโล" (ฉลาดในสมาธิ) หมายถึง ฉลาดในการกำหนดองค์ฌานอย่างนี้ว่า ปฐมฌานมีองค์ ๕ ทุติยฌานมีองค์ ๓. บทว่า "น สมาธิสฺมึ สมาปตฺติกุสโล" (ไม่ฉลาดในการเข้าสมาธิ) หมายถึง ทำจิตให้ร่าเริง ให้คล่องแคล่วแล้ว ไม่สามารถจะเข้าฌานได้. พึงทราบแม้บทที่เหลือด้วยนัยนี้.

2-55. Samādhimūlakaṭhitisuttādivaṇṇanā

อรรถกถาสมาธิมูลกฐิติสูตร เป็นต้น

663-716. Dutiyādīsu na samādhismiṃ ṭhitikusaloti jhānaṃ ṭhapetuṃ akusalo, sattaṭṭhaaccharāmattaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ na sakkoti. Na samādhismiṃ vuṭṭhānakusaloti jhānato vuṭṭhātuṃ akusalo, yathāparicchedena vuṭṭhātuṃ na sakkoti. Na samādhismiṃ kallitakusaloti cittaṃ hāsetvā kallaṃ kātuṃ akusalo. Na samādhismiṃ ārammaṇakusaloti kasiṇārammaṇesu akusalo. Na samādhismiṃ gocarakusaloti kammaṭṭhānagocare ceva bhikkhācāragocare ca akusalo. Na samādhismiṃ abhinīhārakusaloti kammaṭṭhānaṃ abhinīharituṃ akusalo. Na samādhismiṃ sakkaccakārīti jhānaṃ appetuṃ sakkaccakārī na hoti. Na samādhismiṃ sātaccakārīti jhānappanāya satatakārī na hoti, kadācideva karoti. Na samādhismiṃ sappāyakārīti samādhissa sappāye upakārakadhamme pūretuṃ na sakkoti. Tato paraṃ samāpattiādīhi padehi yojetvā catukkā vuttā. Tesaṃ attho vuttanayeneva veditabbo. Sakalaṃ panettha jhānasaṃyuttaṃ lokiyajjhānavaseneva kathitanti.

ในสูตรที่ ๒ เป็นต้นไป บทว่า ไม่ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ คือ ไม่ฉลาดเพื่อจะตั้งฌานไว้ ไม่สามารถเพื่อจะตั้งฌานไว้ได้แม้เพียงชั่วดีดนิ้ว ๗-๘ ครั้ง. บทว่า ไม่ฉลาดในการออกจากสมาธิ คือ ไม่ฉลาดเพื่อจะออกจากฌาน ไม่สามารถเพื่อจะออกได้ตามเวลาที่กำหนดไว้. บทว่า ไม่ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาธิ คือ ไม่ฉลาดเพื่อจะทำจิตให้ร่าเริงแล้วทำความแคล่วคล่อง. บทว่า ไม่ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ คือ ไม่ฉลาดในกสิณารมณ์ทั้งหลาย. บทว่า ไม่ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ คือ ไม่ฉลาดทั้งในกรรมฐานโคจรและในภิกขาจารโคจร. บทว่า ไม่ฉลาดในการน้อมไปแห่งสมาธิ คือ ไม่ฉลาดเพื่อจะน้อมกรรมฐานไป. บทว่า ไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ คือ ไม่เป็นผู้กระทำโดยเคารพเพื่อจะเข้าฌาน. บทว่า ไม่กระทำเนืองๆ ในสมาธิ คือ ไม่เป็นผู้กระทำเนืองๆ เพื่อความแน่วแน่แห่งฌาน กระทำในบางครั้งบางคราวเท่านั้น. บทว่า ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ คือ ไม่สามารถเพื่อจะบำเพ็ญธรรมที่เป็นอุปการะอันเป็นสัปปายะแก่สมาธิให้บริบูรณ์ได้. ต่อจากนั้นไป ท่านกล่าวจตุกะ (หมวด ๔) ทั้งหลายไว้ โดยประกอบเข้ากับบททั้งหลายมีสมาบัติเป็นต้น. เนื้อความของจตุกะเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ฌานสังยุตทั้งหมดในที่นี้ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งโลกิยฌานเท่านั้น.

Jhānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฌานสังยุต จบ.

Iti sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

ในอรรถกถาแห่งสังยุตตนิกาย ชื่อสารัตถปกาสินี ด้วยประการฉะนี้

Khandhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาขันธวรรค จบ.

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya dutiyo bhāgo.

อรรถกถาสังยุตตนิกาย ภาคที่ ๒.

Chinese
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 English8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Hindi8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Hindi
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Indonesian8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Indonesian
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Thai8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Thai
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Vietnamese8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง Saṃyuttanikāye สังยุตตนิกาย Khandhavagga-aṭṭhakathā อรรถกถาขันธวรรค 1. Khandhasaṃyuttaṃ 1. ๑. ขันธสังยุต 1. Nakulapituvaggo 1. ๑. นกุลปิตุวรรค 1. Nakulapitusuttavaṇṇanā 1. อรรถกถานกุลปิตุสูตร 1. Khandhiyavaggassa paṭhame bhaggesūti evaṃnāmake janapade. Susumāragireti susumāragiranagare. Tasmiṃ kira māpiyamāne susumāro saddamakāsi, tenassa ‘‘susumāragira’’ntveva nāmaṃ akaṃsu. Bhesakaḷāvaneti bhesakaḷāya nāma yakkhiniyā adhivutthattā evaṃladdhanāme vane. Tadeva migagaṇassa abhayatthāya dinnattā migadāyoti vuccati. Bhagavā tasmiṃ janapade taṃ nagaraṃ nissāya tasmiṃ vanasaṇḍe viharati. Nakulapitāti nakulassa nāma dārakassa pitā. 1. ในนกุลปิตุสูตรที่ ๑ แห่งขันธวรรค บทว่า ภคฺเคสุ ความว่า ในชนบทชื่ออย่างนั้น บทว่า สุสุมารคิเร ความว่า ในเมืองชื่อสุสุมารคีรี ได้ยินว่า เมื่อเขากำลังสร้างเมืองนั้น จระเข้ได้ทำเสียงร้อง เพราะเหตุนั้น เขาจึงตั้งชื่อเมืองนั้นว่า "สุสุมารคีรี" นั่นเทียว บทว่า เภสกฬาวเน ความว่า ในป่าที่ได้ชื่ออย่างนั้น เพราะเป็นที่สิงสถิตของยักษิณีชื่อเภสกฬา ป่านั้นนั่นแหละ ท่านเรียกว่า มิคทายะ เพราะเป็นป่าที่ประทานให้เป็นเขตอภัยแก่ฝูงเนื้อ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอาศัยเมืองนั้นในชนบทนั้น ประทับอยู่ในป่าแห่งนั้น บทว่า นกุลปิตา ความว่า บิดาของเด็กชายชื่อนกุล Jiṇṇoti jarājiṇṇo. Vuḍḍhoti vayovuḍḍho. Mahallakoti jātimahallako. Addhagatoti tiyaddhagato. Vayoanuppattoti tesu tīsu addhesu pacchimavayaṃ anuppatto. Āturakāyoti gilānakāyo. Idañhi sarīraṃ suvaṇṇavaṇṇampi niccapaggharaṇaṭṭhena āturaṃyeva nāma. Visesena panassa jarāturatā byādhāturatā maraṇāturatāti tisso āturatā honti. Tāsu kiñcāpi eso mahallakattā jarāturova, abhiṇharogatāya panassa byādhāturatā idha adhippetā. Abhikkhaṇātaṅkoti abhiṇharogo nirantararogo. Aniccadassāvīti tāya āturatāya icchiticchitakkhaṇe āgantuṃ asakkonto kadācideva daṭṭhuṃ labhāmi, na sabbakālanti attho. Manobhāvanīyānanti manavaḍḍhakānaṃ. Yesu hi diṭṭhesu kusalavasena cittaṃ vaḍḍhati, te sāriputtamoggallānādayo mahātherā manobhāvanīyā nāma. Anusāsatūti punappunaṃ sāsatu. Purimañhi vacanaṃ ovādo nāma, aparāparaṃ anusāsanī nāma. Otiṇṇe vā vatthusmiṃ vacanaṃ ovādo nāma, anotiṇṇe tantivasena vā paveṇivasena vā vuttaṃ anusāsanī nāma. Apica ovādoti vā anusāsanīti vā atthato ekameva, byañjanamattameva nānaṃ. บทว่า ชิณฺโณ คือ แก่เพราะชรา บทว่า วุฑฺโฒ คือ เจริญโดยวัย บทว่า มหลฺลโก คือ มีชาติแก่ (มีอายุมาก) บทว่า อทฺธคโต คือ ถึงซึ่งหนทาง (คือวัย) ทั้งสาม บทว่า วโยอนุปฺปตฺโต คือ บรรลุถึงปัจฉิมวัยในบรรดาวัยทั้ง ๓ นั้น บทว่า อาตุรกาโย คือ มีกายป่วยไข้ จริงอยู่ สรีระนี้แม้มีวรรณะดุจทองคำ ก็ชื่อว่าเป็นไข้โดยแท้ เพราะมีความไหลออกเป็นนิตย์ แต่โดยพิเศษ ความป่วยไข้ของสรีระนี้มี ๓ อย่าง คือ ความป่วยไข้เพราะชรา ความป่วยไข้เพราะพยาธิ และความป่วยไข้เพราะความตาย ในบรรดาความป่วยไข้เหล่านั้น แม้คหบดีผู้นี้จะเป็นผู้ป่วยไข้เพราะชราเนื่องจากเป็นผู้มีอายุมาก แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาความป่วยไข้เพราะพยาธิ เนื่องจากเขามีโรคประจำตัว บทว่า อภิกฺขณาตงฺโก คือ มีโรคเนืองๆ มีโรคไม่ขาดสาย บทว่า อนิจฺจทสฺสาวี ความว่า เพราะความป่วยไข้นั้น เมื่อปรารถนาจะมาในขณะที่ต้องการก็มาไม่ได้ ข้าพระองค์จึงได้เห็นเป็นบางครั้งบางคราวเท่านั้น ไม่ได้เห็นตลอดทุกเวลา บทว่า มโนภาวนียานํ คือ ผู้ยังใจให้เจริญ จริงอยู่ เมื่อได้เห็นท่านเหล่าใดแล้ว จิตย่อมเจริญขึ้นด้วยอำนาจกุศล พระมหาเถระเหล่านั้น มีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น ชื่อว่า มโนภาวนียา (ผู้ยังใจให้เจริญ) บทว่า อนุสาสตูติ คือ ขอจงพร่ำสอน จริงอยู่ คำสอนในเบื้องต้นชื่อว่า โอวาท คำสอนในลำดับต่อๆ มาชื่อว่า อนุสาสนี อีกอย่างหนึ่ง เมื่อเรื่องเกิดขึ้นแล้ว คำสอนชื่อว่า โอวาท เมื่อเรื่องยังไม่เกิดขึ้น คำสอนที่กล่าวตามหลักพระบาลีหรือตามประเพณีชื่อว่า อนุสาสนี อีกประการหนึ่ง บทว่า โอวาท หรือ อนุสาสนี โดยอรรถแล้วเป็นอย่างเดียวกัน ต่างกันเพียงพยัญชนะเท่านั้น Āturo hāyanti āturo hi ayaṃ, suvaṇṇavaṇṇo piyaṅgusāmopi samāno niccapaggharaṇaṭṭhena āturoyeva. Aṇḍabhūtoti aṇḍaṃ viya bhūto dubbalo. Yathā kukkuṭaṇḍaṃ vā mayūraṇḍaṃ vā geṇḍukaṃ viya gahetvā khipantena vā paharantena vā na sakkā kīḷituṃ, tāvadeva bhijjati, evamayampi kāyo kaṇṭakepi khāṇukepi pakkhalitassa bhijjatīti aṇḍaṃ viya bhūtoti aṇḍabhūto. Pariyonaddhoti sukhumena chavimattena pariyonaddho. Aṇḍañhi sāratacena pariyonaddhaṃ, tena ḍaṃsamakasādayo nilīyitvāpi chaviṃ chinditvā yūsaṃ paggharāpetuṃ na sakkonti. Imasmiṃ pana chaviṃ chinditvā yaṃ icchanti, taṃ karonti. Evaṃ sukhumāya chaviyā pariyonaddho. Kimaññatra bālyāti bālabhāvato aññaṃ kimatthi? Bāloyeva ayanti attho. Tasmāti yasmā ayaṃ kāyo evarūpo, tasmā. บทว่า อาตุโร หายํ พึงตัดบทเป็น อาตุโร หิ อยํ (กายนี้ป่วยไข้) กายนี้แม้จะมีวรรณะดุจทองคำหรือคล้ำดังลูกประคำดีควาย ก็ชื่อว่าเป็นไข้โดยแท้ เพราะมีความไหลออกเป็นนิตย์ บทว่า อณฺฑภูโต คือ เป็นเหมือนฟองไข่ อ่อนแอ เปรียบเหมือนฟองไก่หรือฟองนกยูง อันบุคคลถือเหมือนลูกข่างแล้ว จะขว้างหรือตีเล่นไม่ได้ ย่อมแตกไปพลันฉันใด กายนี้ก็ฉันนั้น เมื่อบุคคลพลาดไป แม้กระทบหนามหรือตอไม้ก็แตกได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อัณฑภูโต เพราะเป็นเหมือนฟองไข่ บทว่า ปริโยนทฺโธ คือ หุ้มห่อไว้ด้วยหนังบางๆ อันละเอียดอ่อน จริงอยู่ ฟองไข่ย่อมหุ้มห่อไว้ด้วยเปลือกแข็ง เพราะเหตุนั้น เหลือบยุงเป็นต้น แม้เกาะอยู่ก็ไม่สามารถเจาะเปลือกให้ยางไหลออกมาได้ ส่วนในกายนี้ เหลือบยุงเป็นต้นเจาะหนังแล้ว ปรารถนาจะทำสิ่งใด ก็ทำสิ่งนั้นได้ กายนี้หุ้มห่อไว้ด้วยหนังอันละเอียดอ่อนอย่างนี้ บทว่า กิมญฺญตฺร พาลฺยา ความว่า จะมีอะไรอื่นอีกเล่านอกจากความเป็นพาล ความว่า ผู้นี้เป็นพาลโดยแท้ บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่กายนี้เป็นเช่นนี้ ฉะนั้น Tenupasaṅkamīti rañño cakkavattissa upaṭṭhānaṃ gantvā anantaraṃ pariṇāyakaratanassa upaṭṭhānaṃ gacchanto rājapuriso viya, saddhammacakkavattissa bhagavato upaṭṭhānaṃ gantvā, anantaraṃ dhammasenāpatissa apacitiṃ kātukāmo yenāyasmā sāriputto, tenupasaṅkami. Vippasannānīti suṭṭhu pasannāni. Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni. Parisuddhoti niddoso. Pariyodātoti tasseva vevacanaṃ. Nirupakkilesatāyeva hi esa pariyodātoti vutto, na setabhāvena. Etassa ca pariyodātataṃ disvāva indriyānaṃ vippasannataṃ aññāsi. Nayaggāhapaññā kiresā therassa. บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า (นกุลปิตาคหบดี) เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิแห่งสัทธรรมแล้ว ในลำดับนั้น มีความประสงค์จะกระทำการนอบน้อมต่อพระธรรมเสนาบดี (สารีบุตร) จึงเข้าไปหาท่านพระสารีบุตร ณ ที่ที่ท่านอยู่ เปรียบเหมือนราชบุรุษผู้ไปเข้าเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิแล้ว ในลำดับนั้นก็ไปเข้าเฝ้าปริณายกรัตนะ บทว่า วิปฺปสนฺนานิ คือ ผ่องใสยิ่งนัก บทว่า อินฺทฺริยานิ คือ อินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖ บทว่า ปริสุทฺโธ คือ ไม่มีโทษ บทว่า ปริโยทาโต เป็นไวพจน์ของบทว่า ปริสุทฺโธ นั้นเอง จริงอยู่ วรรณะแห่งหน้านี้ ท่านเรียกว่า ปริโยทาตะ (ผ่องใส) เพราะปราศจากอุปกิเลสโดยแท้ ไม่ใช่เพราะมีความขาว (พระเถระ) เห็นความผ่องใสแห่งวรรณะของหน้านั้นแล้วนั่นเทียว จึงทราบถึงความผ่องใสแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย ได้ยินว่า นี้เป็นนยัคคาหปัญญา (ปัญญาที่สามารถหยั่งถึงเหตุผล) ของพระเถระ Kathañhi no siyāti kena kāraṇena na laddhā bhavissati? Laddhāyevāti attho. Iminā kiṃ dīpeti? Satthuvissāsikabhāvaṃ. Ayaṃ kira satthu diṭṭhakālato paṭṭhāya pitipemaṃ, upāsikā cassa mātipemaṃ paṭilabhati. Ubhopi ‘‘mama putto’’ti satthāraṃ vadanti. Bhavantaragato hi nesaṃ sineho. Sā kira upāsikā pañca jātisatāni tathāgatassa mātāva, so ca, gahapati, pitāva ahosi. Puna pañca jātisatāni upāsikā mahāmātā, upāsako mahāpitā, tathā cūḷāmātā cūḷapitāti. Evaṃ satthā diyaḍḍhaattabhāvasahassaṃ tesaṃyeva hatthe vaḍḍhito. Teneva te yaṃ neva puttassa, na pitu santike kathetuṃ sakkā, taṃ satthu santike nisinnā kathenti. Imināyeva ca kāraṇena bhagavā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ upāsakānaṃ vissāsikānaṃ yadidaṃ nakulapitā gahapati, yadidaṃ nakulamātā gahapatānī’’ti (a. ni. 1.257) te etadagge ṭhapesi. Iti so imaṃ vissāsikabhāvaṃ pakāsento kathañhi no siyāti āha. Amatena abhisittoti nassidha aññaṃ kiñci jhānaṃ vā vipassanā vā maggo vā phalaṃ vā ‘‘amatābhiseko’’ti daṭṭhabbo, madhuradhammadesanāyeva pana ‘‘amatābhiseko’’ti veditabbo. Dūratopīti tiroraṭṭhāpi tirojanapadāpi. บทว่า กถญฺหิ โน สิยา ความว่า ด้วยเหตุอะไรจึงจะไม่ได้รับเล่า? ต้องได้รับแน่นอน ด้วยบทนี้ ท่านแสดงอะไร? แสดงถึงความเป็นผู้คุ้นเคยกับพระศาสดา ได้ยินว่า คหบดีผู้นี้ ตั้งแต่เวลาที่ได้เห็นพระศาสดา ก็ได้รับความรักฉันบิดา ส่วนอุบาสิกาของเขาก็ได้รับความรักฉันมารดา ทั้งสองคนเรียกพระศาสดาว่า "บุตรของเรา" เพราะความรักของคนทั้งสองนั้นสืบเนื่องมาจากภพอื่น ได้ยินว่า อุบาสิกานั้นเคยเป็นมารดาของพระตถาคตถึง ๕๐๐ ชาติ และคหบดีนั้นก็เคยเป็นบิดาถึง ๕๐๐ ชาติ อีก ๕๐๐ ชาติ อุบาสิกาเคยเป็นพระอัยยิกา (ย่า/ยาย) อุบาสกเคยเป็นพระอัยกา (ปู่/ตา) และเช่นเดียวกัน เคยเป็นพระมาตุจฉา (น้าหญิง) และพระปิตุลา (น้าชาย) ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาจึงทรงเจริญวัยในมือของคนทั้งสองนั้นตลอด ๑,๕๐๐ อัตภาพ เพราะเหตุนั้นเอง คำใดที่ไม่อาจกล่าวในสำนักของบุตรหรือในสำนักของบิดาได้ คำนั้น เขาทั้งสองนั่งในสำนักของพระศาสดาแล้วก็สามารถกล่าวได้ และด้วยเหตุนี้เอง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงตั้งคนทั้งสองนั้นไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาอุบาสกสาวกของเราผู้มีความคุ้นเคย นกุลปิตาคหบดีนี้เป็นเลิศ และบรรดาอุบาสิกาสาวิกาของเราผู้มีความคุ้นเคย นกุลมาตาคหปตานีนี้เป็นเลิศ" ด้วยเหตุนี้ คหบดีนั้น เมื่อจะประกาศความเป็นผู้คุ้นเคยนี้ จึงได้กล่าวคำว่า "กถญฺหิ โน สิยา" บทว่า อมเตน อภิสิตฺโต ความว่า ในที่นี้ ไม่พึงเห็นฌาน วิปัสสนา มรรค หรือผลอื่นใดว่าเป็น "อมตาภิเษก" แต่พึงทราบว่า พระธรรมเทศนาอันไพเราะนั่นเองคือ "อมตาภิเษก" บทว่า ทูรโตปิ คือ แม้จากต่างรัฐ แม้จากต่างชนบท Assutavā puthujjanoti idaṃ vuttatthameva. Ariyānaṃ adassāvītiādīsu ariyāti ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye iriyanato, sadevakena ca lokena araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti. Buddhā eva vā idha ariyā. Yathāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… tathāgato ariyo’’ti vuccatīti (saṃ. ni. 5.1098). Sappurisānanti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca sappurisāti veditabbā. Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti sappurisā. Sabbeva vā ete dvedhāpi vuttā. Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca, paccekabuddhā buddhasāvakāpi. Yathāha – บทว่า อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน นี้ มีอรรถที่กล่าวไว้แล้ว. ในบทเป็นต้นว่า อริยานํ อทสฺสาวี นั้น คำว่า อริยะ หมายถึง ท่านผู้ไกลจากกิเลส, ท่านผู้ไม่ดำเนินไปในทางที่ไม่เจริญ, ท่านผู้ดำเนินไปในทางที่เจริญ, และท่านที่โลกพร้อมทั้งเทวโลกพึงเข้าไปหา เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลาย พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย และพระพุทธสาวกทั้งหลาย จึงถูกเรียกว่าเป็นพระอริยะ. หรืออีกนัยหนึ่ง ในที่นี้เฉพาะพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นชื่อว่าพระอริยะ. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก... ตถาคตเรียกว่าเป็นอริยะ" (สํ. นิ. 5.1098). ส่วนในบทว่า สปฺปุริสานํ นี้ พึงทราบว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายและพระตถาคตสาวกทั้งหลายชื่อว่าสัตบุรุษ. จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นชื่อว่าสัตบุรุษ เพราะเป็นบุรุษผู้งดงามด้วยการประกอบด้วยโลกุตรคุณ. หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านทั้งหมดนั้นถูกกล่าวไว้โดยสองนัยก็ได้. จริงอยู่ แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็เป็นทั้งพระอริยะและสัตบุรุษ, แม้พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกก็เช่นกัน. ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro, Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti; Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ, Tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī’’ti. (jā. 2.17.78); "ปราชญ์ใดแล เป็นผู้กตัญญู กตเวที มีมิตรดี และมีความภักดีมั่นคง ทำกิจให้แก่ผู้ตกทุกข์ได้ยากโดยเคารพ, บัณฑิตทั้งหลายเรียกคนเช่นนั้นว่าเป็นสัตบุรุษ" (ชา. 2.17.78); ‘‘Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti ettāvatā hi buddhasāvako vutto, kataññutādīhi paccekabuddhabuddhāti. Idāni yo tesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo, na ca dassane sādhukārī, so ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’ti veditabbo. So ca cakkhunā adassāvī, ñāṇena adassāvīti duvidho. Tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto. Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti tesaṃ cakkhūnaṃ vaṇṇamattaggahaṇato na ariyabhāvagocarato. Soṇasiṅgālādayopi cakkhunā ariye passanti, na cete ariyānaṃ dassāvino nāma. ด้วยบทว่า "มีมิตรดีและมีความภักดีมั่นคง" เพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงพระพุทธสาวก, ด้วยคุณธรรมมีกตัญญูเป็นต้น ท่านกล่าวถึงพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระพุทธเจ้า. บัดนี้ ผู้ใดไม่มีปกติเห็นพระอริยะเหล่านั้น และไม่ทำความเคารพในการเห็น, ผู้นั้นพึงทราบว่า "เป็นผู้ไม่เห็นพระอริยะ". และผู้นั้นมี ๒ ประเภท คือ ผู้ไม่เห็นด้วยตาเนื้อ และผู้ไม่เห็นด้วยญาณ. ในสองประเภทนั้น ในที่นี้ประสงค์ถึงผู้ไม่เห็นด้วยญาณ. จริงอยู่ แม้พระอริยะทั้งหลายอันบุคคลเห็นแล้วด้วยตาเนื้อหรือด้วยทิพยจักษุ ก็ชื่อว่ายังไม่เห็นอยู่นั่นเอง เพราะจักษุเหล่านั้นรับรู้ได้เพียงรูปร่างสัณฐานเท่านั้น ไม่ได้มีภาวะแห่งความเป็นพระอริยะเป็นอารมณ์. แม้สุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้นก็เห็นพระอริยะด้วยตาเนื้อ แต่สัตว์เหล่านั้นก็หาชื่อว่าเป็นผู้เห็นพระอริยะไม่. Tatridaṃ vatthu – cittalapabbatavāsino kira khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko vuḍḍhapabbajito ekadivasaṃ therena saddhiṃ piṇḍāya caritvā, therassa pattacīvaraṃ gahetvā, piṭṭhito āgacchanto theraṃ pucchi – ‘‘ariyā nāma, bhante, kīdisā’’ti? Thero āha – ‘‘idhekacco mahallako ariyānaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vattapaṭivattaṃ katvā sahacarantopi neva ariye jānāti, evaṃ dujjānāvuso, ariyā’’ti. Evaṃ vuttepi so neva aññāsi. Tasmā na cakkhunā dassanaṃ dassanaṃ, ñāṇena dassanameva dassanaṃ. Yathāha – ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passati. Yo maṃ passati, so dhammaṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87). Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto, ariyādhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’ti veditabbo. ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าดังนี้ – ได้ยินว่า บรรพชิตผู้สูงอายุรูปหนึ่งเป็นอุปัฏฐากของพระขีณาสพเถระผู้พำนักอยู่ ณ จิตตลบรรพต วันหนึ่ง ท่านเที่ยวบิณฑบาตไปกับพระเถระแล้ว ถือบาตรและจีวรของพระเถระเดินตามมาข้างหลัง ได้ทูลถามพระเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ที่ชื่อว่าพระอริยะนั้น เป็นเช่นไรหรือขอรับ?" พระเถระตอบว่า "ในศาสนานี้ บุคคลบางคนเป็นผู้สูงอายุ ถือบาตรและจีวรของพระอริยะทั้งหลาย ทำวัตรปฏิบัติ เดินทางไปด้วยกัน ก็ยังไม่รู้จักพระอริยะเลย, อาวุโส พระอริยะทั้งหลายเป็นผู้ที่รู้จักได้ยากอย่างนี้" แม้เมื่อท่านกล่าวเช่นนี้แล้ว บรรพชิตรูปนั้นก็ยังไม่เข้าใจ. เพราะฉะนั้น การเห็นด้วยตาเนื้อจึงไม่ชื่อว่าเป็นการเห็น, การเห็นด้วยญาณเท่านั้นจึงจะชื่อว่าเป็นการเห็น. ดังที่ตรัสไว้ว่า "วักกลิ เธอจะมีประโยชน์อะไรด้วยกายเน่าเปื่อยนี้ที่เธอเห็นแล้ว? วักกลิ ผู้ใดแลเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา ผู้ใดเห็นเรา ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม" (สํ. นิ. 3.87). เพราะฉะนั้น แม้จะเห็นอยู่ด้วยตาเนื้อ แต่ไม่เห็นลักษณะมีอนิจจตาเป็นต้นที่พระอริยะทั้งหลายเห็นแล้วด้วยญาณ, และไม่บรรลุธรรมที่พระอริยะทั้งหลายบรรลุแล้ว, เพราะเหตุที่ไม่เห็นธรรมที่ทำให้เป็นพระอริยะและภาวะแห่งความเป็นพระอริยะ จึงพึงทราบว่า "เป็นผู้ไม่เห็นพระอริยะ". Ariyadhammassa akovidoti, satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo. Ariyadhamme avinītoti ettha pana – บทว่า อริยธมฺมสฺส อโกวิโท คือ ไม่ฉลาดในอริยธรรมอันมีประเภทต่าง ๆ เช่น สติปัฏฐานเป็นต้น. ส่วนในบทว่า อริยธมฺเม อวินีโต นั้น – ‘‘Duvidho vinayo nāma, ekamekettha pañcadhā; Abhāvato tassa ayaṃ, avinītoti vuccati’’. "วินัยชื่อว่ามี ๒ อย่าง, ใน ๒ อย่างนั้น แต่ละอย่างจำแนกเป็น ๕ ประเภท; เพราะไม่มีวินัยนั้น บุคคลนี้จึงถูกเรียกว่าเป็นผู้ไม่ได้รับการแนะนำ". Ayañhi saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhepi vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati. Saṃvaravinayopi hi sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidho. Pahānavinayopi tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti pañcavidho. จริงอยู่ วินัยนี้มี ๒ อย่าง คือ สังวรวินัยและปหานวินัย. และในวินัยทั้ง ๒ อย่างนั้น วินัยแต่ละอย่างจำแนกออกไปเป็น ๕ ประเภท. คือ แม้สังวรวินัยก็มี ๕ ประเภท ได้แก่ สีลสังวร สติสังวร ญาณสังวร ขันติสังวร และวิริยสังวร. แม้ปหานวินัยก็มี ๕ ประเภท ได้แก่ ตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน สมุจเฉทปหาน ปฏิปัสสัทธิปหาน และนิสสรณปหาน. Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) ayaṃ sīlasaṃvaro. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti ayaṃ (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) satisaṃvaro. ในวินัยเหล่านั้น บทว่า "ย่อมเป็นผู้เข้าถึง เข้าถึงพร้อมแล้วด้วยปาฏิโมกขสังวรนี้" (วิภงฺค. 511) นี้คือสีลสังวร. บทว่า "ย่อมรักษาจักขุนทรีย์, ถึงความสังวรในจักขุนทรีย์" (ที. นิ. 1.213; ม. นิ. 1.295; สํ. นิ. 4.239; อ. นิ. 3.16) นี้คือสติสังวร. ‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā) Sati tesaṃ nivāraṇaṃ; Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, Paññāyete pidhīyare’’ti. (su. ni. 1041; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa.4) – (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อชิตะ) "กระแสเหล่าใดมีอยู่ในโลก, สติเป็นเครื่องป้องกันกระแสเหล่านั้น; เรากล่าวว่าสติเป็นเครื่องสังวรซึ่งกระแสทั้งหลาย, กระแสเหล่านั้นอันบุคคลย่อมปิดกั้นได้ด้วยปัญญา" (สุ. นิ. 1041; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฉานิทฺเทส.4) – Ayaṃ ñāṇasaṃvaro. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ khantisaṃvaro. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ vīriyasaṃvaro. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato ‘‘saṃvaro’’ vinayanato ‘‘vinayo’’ti vuccati. Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo. นี้คือญาณสังวร. บทว่า "ย่อมเป็นผู้อดทนต่อความหนาวและความร้อน" (ม. นิ. 1.24; อ. นิ. 4.114; 6.58) นี้คือขันติสังวร. บทว่า "ย่อมไม่อนุโลมตามกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว" (ม. นิ. 1.26; อ. นิ. 4.114; 6.58) นี้คือวิริยสังวร. และสังวรทั้งหมดนี้เรียกว่า "สังวร" เพราะเป็นการสังวรธรรมที่พึงสังวรและพึงแนะนำ มีกายทุจริตเป็นต้น ตามสมควรแก่ตน, และเรียกว่า "วินัย" เพราะเป็นการแนะนำ. พึงทราบว่า สังวรวินัยจำแนกเป็น ๕ ประเภท ด้วยประการฉะนี้ก่อน. Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokeneva tamassa, tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ. Seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanāya abhiratisaññāya, muccitukamyatāñāṇena amuccitukāmatāya. Upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittagāhassa pahānaṃ, etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma. อีกอย่างหนึ่ง การละสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์นั้นๆ ด้วยวิปัสสนาญาณนั้นๆ ในบรรดาวิปัสสนาญาณทั้งหลายมีนามรูปปริจเฉทญาณเป็นต้น เพราะความเป็นปฏิปักษ์กัน เหมือนการกำจัดความมืดด้วยแสงสว่างแห่งประทีปฉะนั้น การละนั้นมีอยู่ ได้แก่ การละสักกายทิฏฐิด้วยนามรูปววัตถานญาณ, การละอเหตุกทิฏฐิและวิสมเหตุกทิฏฐิด้วยปัจจยปริคคหญาณ, การละความเป็นผู้มีความสงสัยด้วยกังขาวิตรณญาณอันเป็นส่วนเบื้องปลายแห่งปัจจยปริคคหญาณนั้นนั่นเทียว, การละการยึดถือว่า "เรา" "ของเรา" ด้วยกลาปสัมมสนญาณ, การละความสำคัญในสิ่งที่ไม่ใช่มรรคว่าเป็นมรรคด้วยมัคคามัคคญาณทัสสนะ, การละอุจเฉททิฏฐิด้วยอุทยญาณ (ญาณเห็นความเกิด), การละสัสสตทิฏฐิด้วยวยญาณ (ญาณเห็นความดับ), การละความสำคัญในสิ่งที่มีภัยว่าเป็นสิ่งที่ไม่มีภัยด้วยภยญาณ, การละความสำคัญว่าน่ายินดีด้วยอาทีนวญาณ, การละความสำคัญว่าน่าเพลิดเพลินด้วยนิพพิทานุปัสสนาญาณ, การละความไม่ต้องการจะพ้นไปด้วยมุญจิตุกัมยตาญาณ, การละความไม่วางเฉยด้วยอุเบกขาญาณ, การละความเป็นปฏิปักษ์ในธรรมฐิติและในพระนิพพานด้วยอนุโลมญาณ, การละการยึดถือสังขารนิมิตด้วยโคตรภูญาณ, การละทั้งหมดนี้ชื่อว่า ตทังคปหาน Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa, tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, etaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā nayena (dha. sa. 277; vibha. 628) vuttassa samudayapakkhikassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattibhāvena pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ, etaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma. ก็การละธรรมทั้งหลายมีนิวรณ์เป็นต้นเหล่านั้นๆ ด้วยสมาธิอันมีอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิเป็นประเภท เพราะเป็นการห้ามการเกิดขึ้น เหมือนการแหวกจอกแหนบนผิวน้ำด้วยการทุ่มหม้อลงไปฉะนั้น การละนี้ชื่อว่า วิกขัมภนปหาน. การละหมู่กิเลสฝ่ายสมุทัยสัจที่ท่านกล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "เพื่อละทิฏฐิคตะ" ในสันดานของตนผู้ประกอบด้วยมรรคนั้นๆ เพราะความที่อริยมรรค ๔ ได้รับการเจริญแล้ว โดยภาวะที่ไม่เกิดขึ้นอีกเลยโดยสิ้นเชิง การละนี้ชื่อว่า สมุจเฉทปหาน. ก็ความสงบระงับแห่งกิเลสทั้งหลายใดในขณะแห่งผล การละนั้นชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิปหาน. Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma. Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Taṃtaṃpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo. พระนิพพานใดอันเป็นที่ละสังขตธรรมทั้งปวง เพราะเป็นธรรมที่สลัดออกจากสังขตธรรมทั้งปวง พระนิพพานนั้นชื่อว่า นิสสรณปหาน. ก็การละทั้งหมดนี้ เพราะชื่อว่าปหานโดยอรรถว่าสละ และชื่อว่าวินัยโดยอรรถว่ากำจัด ฉะนั้นจึงเรียกว่า "ปหานวินัย". อีกอย่างหนึ่ง เพราะวินัยนั้นๆ ย่อมมีแก่บุคคลผู้มีการละนั้นๆ การละนั้นจึงเรียกว่า "ปหานวินัย". พึงทราบว่า แม้ปหานวินัยก็จำแนกได้ ๕ อย่างด้วยประการฉะนี้. Evamayaṃ saṅkhepato duvidho, bhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṃvarattā pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi, tasmā abhāvato tassa ayaṃ ‘‘avinīto’’ti vuccatīti. Esa nayo sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinītoti etthāpi. Ninnānākaraṇañhi etaṃ atthato. Yathāha – วินัยนี้ โดยย่อมี ๒ อย่าง และโดยพิสดารมี ๑๐ อย่าง ด้วยประการฉะนี้. เพราะวินัยนี้ไม่มีแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับนี้ เนื่องจากมีสังวรที่ทำลายแล้ว และเพราะยังไม่ได้ละสิ่งที่ควรละ ฉะนั้น เพราะความไม่มีแห่งวินัยนั้น ปุถุชนนี้จึงถูกเรียกว่า "อวินีตะ" (ผู้ไม่ได้รับการแนะนำ). นัยนี้พึงนำไปใช้แม้ในบทว่า "สัปปุริสานัง อทัสสาวี สัปปุริสธัมมัสสะ อโกวิโท สัปปุริสธัมเม อวินีโต" (ไม่เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ). จริงอยู่ บทนี้โดยอรรถแล้วไม่มีความแตกต่างกันเลย ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘Yeva te ariyā, teva te sappurisā. Yeva te sappurisā, teva te ariyā. Yo eva so ariyānaṃ dhammo, so eva so sappurisānaṃ dhammo. Yo eva so sappurisānaṃ dhammo, so eva so ariyānaṃ dhammo. Yeva te ariyavinayā, teva te sappurisavinayā. Yeva te sappurisavinayā, teva te ariyavinayā. Ariyeti vā sappuriseti vā, ariyadhammeti vā sappurisadhammeti vā, ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevā’’ti. "ชนเหล่าใดเป็นอริยะ ชนเหล่านั้นนั่นเทียวเป็นสัตบุรุษ. ชนเหล่าใดเป็นสัตบุรุษ ชนเหล่านั้นนั่นเทียวเป็นอริยะ. ธรรมใดของเหล่าอริยะ ธรรมนั้นนั่นเทียวเป็นธรรมของเหล่าสัตบุรุษ. ธรรมใดของเหล่าสัตบุรุษ ธรรมนั้นนั่นเทียวเป็นธรรมของเหล่าอริยะ. วินัยเหล่าใดของเหล่าอริยะ วินัยเหล่านั้นนั่นเทียวเป็นวินัยของเหล่าสัตบุรุษ. วินัยเหล่าใดของเหล่าสัตบุรุษ วินัยเหล่านั้นนั่นเทียวเป็นวินัยของเหล่าอริยะ. จะกล่าวว่า อริยะ หรือ สัตบุรุษ ก็ตาม, จะกล่าวว่า อริยธรรม หรือ สัปปุริสธรรม ก็ตาม, จะกล่าวว่า อริยวินัย หรือ สัปปุริสวินัย ก็ตาม คำเหล่านั้นเป็นคำเดียวกัน มีอรรถอย่างเดียวกัน เสมอกัน มีส่วนเสมอกัน เกิดจากสิ่งเดียวกัน เป็นสิ่งเดียวกันนั่นเอง" Rūpaṃ attato samanupassatīti idhekacco rūpaṃ attato samanupassati, ‘‘yaṃ rūpaṃ, so ahaṃ, yo ahaṃ, taṃ rūpa’’nti rūpañca attañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi nāma telappadīpassa jhāyato yā acci, so vaṇṇo. Yo vaṇṇo, sā accīti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati, evameva idhekacco rūpaṃ attato samanupassati…pe… advayaṃ samanupassatīti evaṃ rūpaṃ ‘‘attā’’ti diṭṭhipassanāya passati. Rūpavantaṃ vā attānanti arūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya taṃ rūpavantaṃ samanupassati. Attani vā rūpanti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā pupphasmiṃ gandhaṃ viya attani rūpaṃ samanupassati. Rūpasmiṃ vā attānanti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā karaṇḍake maṇiṃ viya taṃ attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati. Pariyuṭṭhaṭṭhāyīti pariyuṭṭhānākārena abhibhavanākārena ṭhito, ‘‘ahaṃ rūpaṃ, mama rūpa’’nti evaṃ taṇhādiṭṭhīhi gilitvā pariniṭṭhapetvā gaṇhanako nāma hotīti attho. Tassa taṃ rūpanti tassa taṃ evaṃ gahitaṃ rūpaṃ. Vedanādīsupi eseva nayo. บทว่า "ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา" ความว่า บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา คือตามเห็นรูปและอัตตาเป็นสิ่งเดียวกันไม่เป็นสองว่า "รูปใด เราคือรูปนั้น เราใด รูปคือเรานั้น". อุปมาเหมือนเปลวไฟและแสงสว่างแห่งประทีปน้ำมันที่ลุกโพลงอยู่ บุคคลย่อมตามเห็นเปลวไฟและแสงสว่างเป็นสิ่งเดียวกันไม่เป็นสองว่า "เปลวไฟใด แสงสว่างคือเปลวไฟนั้น แสงสว่างใด เปลวไฟคือแสงสว่างนั้น" ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... (ละ)... ย่อมตามเห็นเป็นสิ่งเดียวกันไม่เป็นสอง ฉันนั้นเหมือนกัน. อย่างนี้ชื่อว่า ย่อมเห็นรูปว่าเป็น "อัตตา" ด้วยการเห็นอันเป็นทิฏฐิ. บทว่า "หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป" ความว่า ยึดถืออรูปธรรมว่าเป็น "อัตตา" แล้วย่อมตามเห็นอัตตานั้นว่ามีรูป เหมือนต้นไม้มีเงา. บทว่า "หรือเห็นรูปในอัตตา" ความว่า ยึดถืออรูปธรรมนั่นเทียวว่าเป็น "อัตตา" แล้วย่อมตามเห็นรูปในอัตตานั้น เหมือนกลิ่นในดอกไม้. บทว่า "หรือเห็นอัตตาในรูป" ความว่า ยึดถืออรูปธรรมนั่นเทียวว่าเป็น "อัตตา" แล้วย่อมตามเห็นอัตตานั้นในรูป เหมือนแก้วมณีในผอบ. บทว่า "ปริยุฏฐัฏฐายี" อธิบายว่า ชื่อว่าเป็นผู้ตั้งอยู่โดยอาการกลุ้มรุม โดยอาการครอบงำ คือเป็นผู้ยึดถือโดยกลืนกินและทำให้เสร็จสิ้นด้วยตัณหาและทิฏฐิว่า "เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา". บทว่า "ตัสสะ ตัง รูปัง" คือ รูปนั้นของเขาที่ถูกยึดถือไว้อย่างนั้น. แม้ในเวทนาเป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน. Tattha ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti suddharūpameva attāti kathitaṃ. ‘‘Rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ, vedanaṃ attato…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti imesu sattasu ṭhānesu arūpaṃ attāti kathitaṃ. ‘‘Vedanāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attāna’’nti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito. Tattha ‘‘rūpaṃ attato samanupassati, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti imesu pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā, avasesesu sassatadiṭṭhīti evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo pañca vibhavadiṭṭhiyo honti, tā sabbāpi maggāvaraṇā, na saggāvaraṇā, paṭhamamaggavajjhāti veditabbā. บรรดาบทเหล่านั้น ในบทว่า 'ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา' ตรัสรูปล้วนๆ ว่าเป็นอัตตา ใน 7 ฐานะเหล่านี้ คือ 'ย่อมพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป, เห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ...สัญญา...สังขาร...วิญญาณโดยความเป็นอัตตา' ตรัสนามว่าเป็นอัตตา ใน 12 ฐานะ โดยนัย 3 อย่าง 3 อย่างในขันธ์ 4 อย่างนี้ว่า 'เห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือเห็นเวทนาในอัตตา หรือเห็นอัตตาในเวทนา' ตรัสอัตตาที่ระคนด้วยรูปและอรูป บรรดาฐานะเหล่านั้น ใน 5 ฐานะเหล่านี้ คือ 'ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา, เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณโดยความเป็นอัตตา' ตรัสอุจเฉททิฏฐิ, ในฐานะที่เหลือ ตรัสสัสสตทิฏฐิ ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้จึงมีภวทิฏฐิ 15 และวิภวทิฏฐิ 5 ทิฏฐิทั้งหมดนั้นเป็นเครื่องกั้นมรรค แต่ไม่เป็นเครื่องกั้นสวรรค์ พึงทราบว่าเป็นสิ่งที่พระโสดาปัตติมรรคพึงกำจัด Evaṃ kho, gahapati, āturakāyo ceva hoti āturacitto cāti kāyo nāma buddhānampi āturoyeva. Cittaṃ pana rāgadosamohānugataṃ āturaṃ nāma, taṃ idha dassitaṃ. No ca āturacittoti idha nikkilesatāya cittassa anāturabhāvo dassito. Iti imasmiṃ sutte lokiyamahājano āturakāyo ceva āturacitto cāti dassito, khīṇāsavā āturakāyā anāturacittā, satta sekhā neva āturacittā, na anāturacittāti veditabbā. Bhajamānā pana anāturacittataṃyeva bhajantīti. Paṭhamaṃ. ในบทว่า 'ดูก่อนคฤหบดี ด้วยประการฉะนี้แล กายก็ป่วยไข้ จิตก็ป่วยไข้' นั้น อันที่จริง ชื่อว่ากาย แม้ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ป่วยไข้เป็นธรรมดา ส่วนจิตที่ตามประกอบด้วยราคะ โทสะ โมหะ ชื่อว่าป่วยไข้ จิตนั้นท่านแสดงไว้ในที่นี้ ในบทว่า 'แต่จิตไม่ป่วยไข้' นี้ ท่านแสดงความที่จิตไม่ป่วยไข้เพราะความสิ้นกิเลส ด้วยเหตุนี้ ในพระสูตรนี้ ท่านจึงแสดงว่ามหาชนผู้เป็นโลกิยะมีกายป่วยไข้และมีจิตป่วยไข้, พระขีณาสพทั้งหลายมีกายป่วยไข้ แต่มีจิตไม่ป่วยไข้, พระเสขะ 7 จำพวก พึงทราบว่า มีจิตป่วยไข้ก็ไม่ใช่ มีจิตไม่ป่วยไข้ก็ไม่ใช่ แต่เมื่อว่าโดยส่วนแล้ว ย่อมถึงความเป็นผู้มีจิตไม่ป่วยไข้เท่านั้น. จบข้อที่หนึ่ง. 2. Devadahasuttavaṇṇanā 2. อรรถกถาเทวทหสูตร 2. Dutiye devadahanti devā vuccanti rājāno, tesaṃ maṅgaladaho, sayaṃjāto vā so dahoti, tasmā ‘‘devadaho’’ti vutto. Tassa avidūre nigamo devadahantveva napuṃsakaliṅgavasena saṅkhaṃ gato. Pacchābhūmagamikāti pacchābhūmaṃ aparadisāyaṃ niviṭṭhaṃ janapadaṃ gantukāmā. Nivāsanti temāsaṃ vassāvāsaṃ. Apalokitoti āpucchito. Apalokethāti āpucchatha. Kasmā theraṃ āpucchāpeti? Te sabhāre kātukāmatāya. Yo hi ekavihāre vasantopi santikaṃ na gacchati pakkamanto anāpucchā pakkamati, ayaṃ nibbhāro nāma. Yo ekavihāre vasantopi āgantvā passati, pakkamanto āpucchati, ayaṃ sabhāro nāma. Imepi bhikkhū bhagavā ‘‘evamime sīlādīhi vaḍḍhissantī’’ti sabhāre kātukāmo āpucchāpeti. 2. ในสูตรที่ ๒ บทว่า เทวทหะ ความว่า พระราชาทั้งหลาย ท่านเรียกว่า เทวะ, สระโบกขรณีอันเป็นมงคลของพระราชาเหล่านั้น หรือสระนั้นเกิดขึ้นเอง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'เทวทหะ' นิคมในที่ไม่ไกลจากสระนั้น ถึงการนับว่า เทวทหะ ด้วยอำนาจนปุงสกลิงค์. บทว่า ปัจฉาภูมคมิกา คือ ผู้มีความประสงค์จะไปยังชนบทชื่อปัจฉาภูมิ ซึ่งตั้งอยู่ในทิศตะวันตก. บทว่า นิวาสันติ คือ อยู่จำพรรษาตลอด 3 เดือน. บทว่า อปโลกิโต คือ บอกลาแล้ว. บทว่า อปโลเกถะ คือ ท่านทั้งหลายจงบอกลา. ถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงรับสั่งให้บอกลาพระเถระ? ตอบว่า เพราะทรงประสงค์จะทำให้ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้มีภาระ. จริงอยู่ ภิกษุใด แม้อยู่ในวิหารเดียวกัน ก็ไม่เข้าไปหา (พระเถระ) เมื่อจะหลีกไป ก็หลีกไปโดยไม่บอกลา ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ไม่มีภาระ. ภิกษุใด แม้อยู่ในวิหารเดียวกัน ก็มาเฝ้า เมื่อจะหลีกไป ก็บอกลา ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้มีภาระ. พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะทำให้ภิกษุแม้เหล่านี้เป็นผู้มีภาระ ด้วยทรงดำริว่า 'ด้วยอาการอย่างนี้ ภิกษุเหล่านี้จักเจริญด้วยศีลเป็นต้น' จึงรับสั่งให้บอกลา. Paṇḍitoti dhātukosallādinā catubbidhena paṇḍiccena samannāgato. Anuggāhakoti āmisānuggahena ca dhammānuggahena cāti dvīhipi anuggahehi anuggāhako. Thero kira aññe bhikkhū viya pātova piṇḍāya agantvā sabbabhikkhūsu gatesu sakalaṃ saṅghārāmaṃ anuvicaranto asammaṭṭhaṭṭhānaṃ sammajjati, achaḍḍitaṃ kacavaraṃ chaḍḍeti, saṅghārāme dunnikkhittāni mañcapīṭhadārubhaṇḍamattikābhaṇḍāni paṭisāmeti. Kiṃ kāraṇā? ‘‘Mā aññatitthiyā vihāraṃ paviṭṭhā disvā paribhavaṃ akaṃsū’’ti. Tato gilānasālaṃ gantvā gilāne assāsetvā ‘‘kenattho’’ti pucchitvā yena attho hoti, tadatthaṃ tesaṃ daharasāmaṇere ādāya bhikkhācāravattena vā sabhāgaṭṭhāne vā bhesajjaṃ pariyesitvā tesaṃ datvā, ‘‘gilānupaṭṭhānaṃ nāma buddhapaccekabuddhehi vaṇṇitaṃ, gacchatha sappurisā appamattā hothā’’ti te pesetvā sayaṃ piṇḍāya caritvā upaṭṭhākakule vā bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gacchati. Idaṃ tāvassa nibaddhavāsaṭṭhāne āciṇṇaṃ. บทว่า บัณฑิต คือ ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต 4 ประการ มีความฉลาดในธาตุเป็นต้น. บทว่า ผู้สงเคราะห์ คือ ผู้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ทั้งสองอย่าง คือ ด้วยอามิสสงเคราะห์และธรรมสงเคราะห์. ได้ยินว่า พระเถระไม่ไปบิณฑบาตแต่เช้าตรู่เหมือนภิกษุรูปอื่น เมื่อภิกษุทั้งปวงไปแล้ว ท่านเที่ยวตรวจไปทั่วสังฆาราม กวาดสถานที่ที่ยังไม่ได้กวาด ทิ้งขยะที่ยังไม่ได้ทิ้ง เก็บงำเตียง ตั่ง เครื่องไม้ เครื่องดินที่วางไว้ไม่เรียบร้อยในสังฆาราม. เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า 'ขอพวกอัญเดียรถีย์ที่เข้ามาในวิหาร เมื่อเห็นแล้ว อย่าได้ติเตียนเลย'. จากนั้น ท่านไปโรงพยาบาล ปลอบโยนภิกษุไข้แล้ว ถามว่า 'ท่านต้องการอะไร' เมื่อท่านต้องการสิ่งใด ก็พาสามเณรน้อยของภิกษุไข้เหล่านั้นไป แสวงหาเภสัชด้วยวัตรแห่งการเที่ยวบิณฑบาต หรือในสถานที่อันสมควร แล้วมอบให้แก่สามเณรเหล่านั้น (แล้วส่งไปโดยกล่าวว่า) 'สัตบุรุษทั้งหลาย การอุปัฏฐากภิกษุไข้ อันพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสรรเสริญแล้ว ท่านทั้งหลายจงไปเถิด จงเป็นผู้ไม่ประมาท' ส่วนตนเองก็เที่ยวบิณฑบาต ทำภัตกิจในตระกูลอุปัฏฐาก หรือ (ในที่อื่น) แล้วจึงกลับสู่วิหาร. นี้เป็นกิจวัตรที่ท่านทำเป็นประจำในสถานที่ที่ท่านอยู่เป็นนิตย์ก่อน. Bhagavati pana cārikaṃ caramāne ‘‘ahaṃ aggasāvako’’ti upāhanaṃ āruyha chattaṃ gahetvā purato purato na gacchati. Ye pana tattha mahallakā vā ābādhikā vā atidaharā vā, tesaṃ rujjanaṭṭhānāni telena makkhāpetvā pattacīvaraṃ attano daharasāmaṇerehi gāhāpetvā taṃdivasaṃ vā dutiyadivasaṃ vā te gaṇhitvāva gacchati. Ekadivasañhi taññeva āyasmantaṃ ativikāle sampattattā senāsanaṃ alabhitvā, cīvarakuṭiyaṃ nisinnaṃ disvā, satthā punadivase bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā, hatthivānaratittiravatthuṃ kathetvā, ‘‘yathāvuḍḍhaṃ senāsanaṃ dātabba’’nti sikkhāpadaṃ paññāpesi. Evaṃ tāvesa āmisānuggahena anuggaṇhāti. Ovadanto panesa satavārampi sahassavārampi tāva ovadati, yāva so puggalo sotāpattiphale patiṭṭhāti, atha naṃ vissajjetvā aññaṃ ovadati. Iminā nayena ovadato cassa ovāde ṭhatvā arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ atikkantā. Evaṃ dhammānuggahena anuggaṇhāti. ส่วนเมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไป ท่านมิได้ดำริว่า 'เราเป็นอัครสาวก' แล้วสวมรองเท้า กั้นร่ม เดินไปข้างหน้าๆ แต่บรรดาภิกษุในที่นั้น ภิกษุเหล่าใดเป็นผู้เฒ่า หรืออาพาธ หรือยังเด็กมาก ท่านให้ทาน้ำมันในที่ที่ปวดเมื่อยของภิกษุเหล่านั้น ให้สามเณรน้อยของตนถือบาตรและจีวร แล้วจึงพาภิกษุเหล่านั้นไปในวันนั้นหรือในวันที่สอง. จริงอยู่ วันหนึ่ง พระศาสดาทอดพระเนตรเห็นพระผู้มีอายุนั้นเอง มาถึงในเวลาค่ำมืดเกินไป ไม่ได้เสนาสนะ ต้องนั่งอยู่ในกุฎีเก็บจีวร ในวันรุ่งขึ้น พระศาสดาจึงรับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ ตรัสเรื่องช้าง ลิง และนกกระทา แล้วทรงบัญญัติสิกขาบทว่า 'พึงจัดเสนาสนะถวายตามลำดับพรรษา'. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระนี้ย่อมสงเคราะห์ด้วยอามิสสงเคราะห์ก่อน. ส่วนเมื่อท่านกล่าวสอน ย่อมกล่าวสอนอยู่ร้อยครั้งบ้าง พันครั้งบ้าง จนกว่าบุคคลนั้นจะตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ครั้นแล้วจึงปล่อยบุคคลนั้นไป แล้วกล่าวสอนบุคคลอื่นต่อไป. ด้วยนัยนี้ ชนทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในโอวาทของท่านผู้กล่าวสอนอยู่ ได้บรรลุพระอรหัตผล มีจำนวนนับไม่ถ้วน. ท่านย่อมสงเคราะห์ด้วยธรรมสงเคราะห์ด้วยประการฉะนี้. Paccassosunti te bhikkhū ‘‘amhākaṃ neva upajjhāyo, na ācariyo na sandiṭṭhasambhatto. Kiṃ tassa santike karissāmā’’ti? Tuṇhībhāvaṃ anāpajjitvā ‘‘evaṃ, bhante’’ti satthu vacanaṃ sampaṭicchiṃsu. Eḷagalāgumbeti gacchamaṇḍapake. So kira eḷagalāgumbo dhuvasalilaṭṭhāne jāto. Athettha catūhi pādehi maṇḍapaṃ katvā tassa upari taṃ gumbaṃ āropesuṃ, so taṃ maṇḍapaṃ chādesi. Athassa heṭṭhā iṭṭhakāhi paricinitvā vālikaṃ okiritvā āsanaṃ paññāpayiṃsu. Sītalaṃ divāṭṭhānaṃ udakavāto vāyati. Thero tasmiṃ nisīdi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘eḷagalāgumbe’’ti. บทว่า Paccassosuṃ ความว่า ภิกษุเหล่านั้นมิได้ทรงนิ่งเฉย ด้วยคิดว่า "ท่านพระสารีบุตรนี้ไม่ใช่ทั้งอุปัชฌาย์ ไม่ใช่ทั้งอาจารย์ ไม่ใช่ทั้งสหายที่เคยเห็นเคยคบค้าสมาคมกันของพวกเรา พวกเราจะทำอะไรในสำนักของท่านเล่า" แต่ได้ทูลรับสนองพระดำรัสของพระศาสดาว่า "เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า" บทว่า Eḷagalāgumbe ได้แก่ ที่ซุ้มไม้. ได้ยินว่า พุ่มไม้เอฬคฬานั้นเกิดในที่มีน้ำเป็นนิตย์. ครั้งนั้น ในที่นั้น ชนทั้งหลายทำมณฑปมีเสา ๔ ต้นแล้ว ยกพุ่มไม้นั้นขึ้นไว้เบื้องบน มณฑปนั้น พุ่มไม้นั้นก็ปกคลุมมณฑปนั้น. ครั้งนั้น เบื้องล่างแห่งมณฑปนั้น ชนทั้งหลายก่ออิฐ โรยทราย แล้วปูลาดอาสนะไว้. ที่พักกลางวันนั้นเย็นสบาย ลมที่พัดมาจากน้ำก็พัดมา. พระเถระได้นั่งในที่นั้น. คำว่า eḷagalāgumbe ท่านกล่าวหมายถึงมณฑปนั้น. Nānāverajjagatanti ekassa rañño rajjato nānāvidhaṃ rajjagataṃ. Virajjanti aññaṃ rajjaṃ. Yathā hi sadesato añño videso, evaṃ nivuttharajjato aññaṃ rajjaṃ virajjaṃ nāma, taṃ verajjanti vuttaṃ. Khattiyapaṇḍitāti bimbisārakosalarājādayo paṇḍitarājāno. Brāhmaṇapaṇḍitāti caṅkītārukkhādayo paṇḍitabrāhmaṇā. Gahapatipaṇḍitāti cittasudattādayo paṇḍitagahapatayo. Samaṇapaṇḍitāti sabhiyapilotikādayo paṇḍitaparibbājakā. Vīmaṃsakāti atthagavesino. Kiṃvādīti kiṃ attano dassanaṃ vadati, kiṃ laddhikoti attho. Kimakkhāyīti kiṃ sāvakānaṃ ovādānusāsaniṃ ācikkhati? Dhammassa cānudhammanti bhagavatā vuttabyākaraṇassa anubyākaraṇaṃ. Sahadhammikoti sakāraṇo. Vādānuvādoti bhagavatā vuttavādassa anuvādo. ‘‘Vādānupāto’’tipi pāṭho, satthu vādassa anupāto anupatanaṃ, anugamananti attho. Imināpi vādaṃ anugato vādoyeva dīpito hoti. บทว่า Nānāverajjagataṃ ความว่า จากแว่นแคว้นของพระราชาองค์หนึ่ง ไปสู่แว่นแคว้นต่างๆ. แว่นแคว้นอื่น ท่านเรียกว่า วิรัชชะ. เปรียบเหมือนต่างประเทศจากประเทศของตน ฉันใด แว่นแคว้นอื่นจากแว่นแคว้นที่ตนอาศัยอยู่ ชื่อว่า วิรัชชะ ฉันนั้น, คำนั้นท่านกล่าวเป็น เวรัชชะ. บทว่า Khattiyapaṇḍitā ได้แก่ บัณฑิตกษัตริย์ทั้งหลาย มีพระเจ้าพิมพิสารและพระเจ้าโกศลเป็นต้น. บทว่า Brāhmaṇapaṇḍitā ได้แก่ บัณฑิตพราหมณ์ทั้งหลาย มีจังกีพราหมณ์และตารุขขพราหมณ์เป็นต้น. บทว่า Gahapatipaṇḍitā ได้แก่ บัณฑิตคหบดีทั้งหลาย มีจิตตคหบดีและสุทัตตคหบดีเป็นต้น. บทว่า Samaṇapaṇḍitā ได้แก่ บัณฑิตปริพาชกทั้งหลาย มีสภิยปริพาชกและปิโลติกปริพาชกเป็นต้น. บทว่า Vīmaṃsakā ได้แก่ ผู้แสวงหาเนื้อความ. บทว่า Kiṃvādī ความว่า ย่อมกล่าวทัสสนะอะไรของตน, อธิบายว่า มีลัทธิอะไร. บทว่า Kimakkhāyī ความว่า ย่อมบอกโอวาทานุสาสนีอะไรแก่สาวกทั้งหลาย. บทว่า Dhammassa cānudhammaṃ ได้แก่ การพยากรณ์ตามคำพยากรณ์ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้. บทว่า Sahadhammiko ได้แก่ มีเหตุผล. บทว่า Vādānuvādo ได้แก่ วาทะที่คล้อยตามวาทะที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้. มีอีกบาลีหนึ่งว่า Vādānupāto ก็มี, อธิบายว่า การเป็นไปตาม การติดตาม การดำเนินตามวาทะของพระศาสดา. แม้ด้วยบทนี้ ท่านก็แสดงวาทะที่คล้อยตามวาทะนั่นเอง. Avigatarāgassātiādīsu taṇhāvaseneva attho veditabbo. Taṇhā hi rajjanato rāgo, chandiyanato chando, piyāyanaṭṭhena pemaṃ, pivitukāmaṭṭhena pipāsā, anudahanaṭṭhena pariḷāhoti vuccati. Akusale cāvuso, dhammetiādi kasmā āraddhaṃ? Pañcasu khandhesu avītarāgassa ādīnavaṃ, vītarāgassa ca ānisaṃsaṃ dassetuṃ. Tatra avighātoti niddukkho. Anupāyāsoti nirupatāpo. Apariḷāhoti niddāho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Dutiyaṃ. ในบทเป็นต้นว่า Avigatarāgassa พึงทราบเนื้อความโดยอำนาจแห่งตัณหา. จริงอยู่ ตัณหาท่านเรียกว่า ราคะ เพราะมีความหมายว่าย้อม, เรียกว่า ฉันทะ เพราะมีความหมายว่าพอใจ, เรียกว่า เปมะ เพราะมีความหมายว่ารัก, เรียกว่า ปิปาสา เพราะมีความหมายว่าต้องการจะดื่ม, เรียกว่า ปริฬาหะ เพราะมีความหมายว่าแผดเผาเนืองๆ. คำเป็นต้นว่า Akusale cāvuso, dhamme ท่านปรารภขึ้นทำไม? เพื่อทรงแสดงโทษของผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะในขันธ์ ๕ และอานิสงส์ของผู้ที่ปราศจากราคะแล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า avighāto คือ ไม่มีความทุกข์. บทว่า anupāyāso คือ ไม่มีความเดือดร้อน. บทว่า apariḷāho คือ ไม่มีความเร่าร้อน. พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งอย่างนี้. (เทวทหสูตรที่ ๒) จบ. 3. Hāliddikānisuttavaṇṇanā 3. อรรถกถาหาลิททิกานิสูตร 3. Tatiye avantīsūti avantidakkhiṇāpathasaṅkhāte avantiraṭṭhe. Kuraraghareti evaṃnāmake nagare. Papāteti ekato papāte. Tassa kira pabbatassa ekaṃ passaṃ chinditvā pātitaṃ viya ahosi. ‘‘Pavatte’’tipi pāṭho, nānātitthiyānaṃ laddhipavattaṭṭhāneti attho. Iti thero tasmiṃ raṭṭhe taṃ nagaraṃ nissāya tasmiṃ pabbate viharati. Hāliddikānīti evaṃnāmako. Aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañheti aṭṭhakavaggikamhi māgaṇḍiyapañho nāma atthi, tasmiṃ pañhe. Rūpadhātūti rūpakkhandho adhippeto. Rūpadhāturāgavinibaddhanti rūpadhātumhi rāgena vinibaddhaṃ. Viññāṇanti kammaviññāṇaṃ. Okasārīti gehasārī ālayasārī. 3. ในสูตรที่ ๓ บทว่า avantīsu ได้แก่ ในอวันตีรัฐ อันเรียกว่าอวันตีทักขิณาบถ. บทว่า Kuraraghare ได้แก่ ในเมืองชื่ออย่างนั้น. บทว่า Papāte ได้แก่ ที่ภูเขาชื่อปปาตะ. ได้ยินว่า ด้านหนึ่งของภูเขานั้นเป็นประดุจถูกตัดให้ตกลงไป. มีอีกบาลีหนึ่งว่า Pavatte ก็มี, อธิบายว่า เป็นสถานที่ที่ลัทธิของพวกเดียรถีย์ต่างๆ เกิดขึ้น. ดังนั้น พระเถระจึงอาศัยเมืองนั้นในแคว้นนั้น อยู่ที่ภูเขาลูกนั้น. บทว่า Hāliddikāni คือ ผู้มีชื่ออย่างนั้น. บทว่า Aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañhe ความว่า ในอัฏฐกวรรค มีปัญหาชื่อมาคัณฑิยปัญหาอยู่, ในปัญหานั้น. บทว่า Rūpadhātu ประสงค์เอารูปขันธ์. บทว่า Rūpadhāturāgavinibaddhaṃ ความว่า อันราคะผูกไว้ในรูปธาตุ. บทว่า Viññāṇaṃ ได้แก่ กรรมวิญญาณ. บทว่า Okasārī ได้แก่ ผู้เที่ยวไปในเรือน ผู้เที่ยวไปในอาลัย. Kasmā panettha ‘‘viññāṇadhātu kho, gahapatī’’ti na vuttanti? Sammohavighātatthaṃ. ‘‘Oko’’ti hi atthato paccayo vuccati, purejātañca kammaviññāṇaṃ pacchājātassa kammaviññāṇassapi vipākaviññāṇassapi vipākaviññāṇañca vipākaviññāṇassapi kammaviññāṇassapi paccayo hoti, tasmā ‘‘kataraṃ nu kho idha viññāṇa’’nti? Sammoho bhaveyya, tassa vighātatthaṃ taṃ agahetvā asambhinnāva desanā katā. Apica ārammaṇavasena catasso abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhitiyo vuttāti tā dassetumpi idha viññāṇaṃ na gahitaṃ. ถามว่า เพราะเหตุไร ในที่นี้ท่านจึงไม่กล่าวว่า "ดูก่อนคหบดี วิญญาณธาตุแล"? ตอบว่า เพื่อกำจัดความหลง. จริงอยู่ โดยเนื้อความแล้ว ปัจจัย ท่านเรียกว่า โอกะ, และกรรมวิญญาณที่เกิดก่อนก็เป็นปัจจัยแก่กรรมวิญญาณที่เกิดหลังและแก่วิปากวิญญาณ, และวิปากวิญญาณก็เป็นปัจจัยแก่วิปากวิญญาณและแก่กรรมวิญญาณ, เพราะฉะนั้น ความหลงอาจเกิดขึ้นได้ว่า "วิญญาณดวงไหนหนอในที่นี้?". เพื่อกำจัดความหลงนั้น ท่านจึงไม่ทรงถือเอาวิญญาณนั้น แต่ทรงแสดงเทศนาที่ไม่ปะปนกัน. อีกอย่างหนึ่ง เพราะอภิสังขารวิญญาณฐิติ ๔ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งอารมณ์, เพื่อจะทรงแสดงวิญญาณฐิติเหล่านั้นด้วย ท่านจึงไม่ทรงถือเอาวิญญาณในที่นี้. Upayupādānāti taṇhūpayadiṭṭhūpayavasena dve upayā, kāmupādānādīni cattāri upādānāni ca. Cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayāti akusalacittassa adhiṭṭhānabhūtā ceva abhinivesabhūtā ca anusayabhūtā ca. Tathāgatassāti sammāsambuddhassa. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ ete pahīnāva, satthu pana khīṇāsavabhāvo loke atipākaṭoti uparimakoṭiyā evaṃ vuttaṃ. Viññāṇadhātuyāti idha viññāṇaṃ kasmā gahitaṃ? Kilesappahānadassanatthaṃ. Kilesā hi na kevalaṃ catūsuyeva khandhesu pahīnā pahīyanti, pañcasupi pahīyantiyevāti kilesappahānadassanatthaṃ gahitaṃ. Evaṃ kho, gahapati, anokasārī hotīti evaṃ kammaviññāṇena okaṃ asarantena anokasārī nāma hoti. บทว่า Upayupādānā ความว่า อุปยะ ๒ อย่าง โดยอำนาจแห่งตัณหูปยะและทิฏฐูปยะ, และอุปาทาน ๔ มีกามุปาทานเป็นต้น. บทว่า Cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā ได้แก่ ธรรมที่เป็นทั้งที่ตั้งมั่น เป็นทั้งความยึดมั่น และเป็นทั้งอนุสัยของอกุศลจิต. บทว่า Tathāgatassa ได้แก่ ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นอันพระขีณาสพทั้งปวงละได้แล้วทั้งนั้น, แต่ความเป็นผู้สิ้นอาสวะของพระศาสดาปรากฏอย่างยิ่งในโลก, เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้โดยส่วนสูงสุด. บทว่า Viññāṇadhātuyā ถามว่า เพราะเหตุไร ในที่นี้ท่านจึงถือเอาวิญญาณ? ตอบว่า เพื่อแสดงการละกิเลส. จริงอยู่ กิเลสทั้งหลายมิใช่จะถูกละได้ในขันธ์ ๔ อย่างเดียวเท่านั้น แต่ย่อมถูกละได้ในขันธ์ ๕ ทีเดียว, เพราะฉะนั้น ท่านจึงถือเอาวิญญาณเพื่อแสดงการละกิเลส. บทว่า Evaṃ kho, gahapati, anokasārī hoti ความว่า บุคคลชื่อว่า อโนกสารี เพราะกรรมวิญญาณไม่เที่ยวไปสู่อาลัย (คือขันธ์ ๕) อย่างนี้. Rūpanimittaniketavisāravinibandhāti rūpameva kilesānaṃ paccayaṭṭhena nimittaṃ, ārammaṇakiriyasaṅkhātanivāsanaṭṭhānaṭṭhena niketanti rūpanimittaniketaṃ. Visāro ca vinibandho ca visāravinibandhā. Ubhayenapi hi kilesānaṃ patthaṭabhāvo ca vinibandhanabhāvo ca vutto, rūpanimittanikete visāravinibandhāti rūpanimittaniketavisāravinibandhā, tasmā rūpanimittaniketamhi uppannena kilesavisārena ceva kilesabandhanena cāti attho. Niketasārīti vuccatīti ārammaṇakaraṇavasena nivāsanaṭṭhānaṃ sārīti vuccati. Pahīnāti te rūpanimittaniketakilesavisāravinibandhā pahīnā. บทว่า รูปนิมิตฺตนิเกตวิสารวินิพนฺธาติ ความว่า รูปนั่นแหละเป็นนิมิตเพราะเป็นปัจจัยแห่งกิเลสทั้งหลาย, เป็นนิเกตเพราะเป็นที่อาศัยชั่วคราวที่เรียกว่าการทำอารมณ์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า รูปนิมิตตนิเกต. ความซ่านไปและเครื่องผูก ชื่อว่า วิสารวินิพันธา. จริงอยู่ ด้วยบททั้งสองนั้น ท่านกล่าวถึงความเป็นไปทั่วและความเป็นเครื่องผูกของกิเลสทั้งหลาย, ความซ่านไปและเครื่องผูกในรูปนิมิตตนิเกต ชื่อว่า รูปนิมิตตนิเกตวิสารวินิพันธา, เพราะเหตุนั้น เนื้อความคือ ด้วยความซ่านไปแห่งกิเลสและด้วยเครื่องผูกคือกิเลสที่เกิดขึ้นในรูปนิมิตตนิเกต. ที่ตรัสว่า นิเกตสารี เพราะหมายถึงผู้เที่ยวไปสู่ที่อยู่อาศัยโดยการทำอารมณ์. บทว่า ปหีนาติ ความว่า รูปนิมิตตนิเกต กิเลสคือความซ่านไปและเครื่องผูกเหล่านั้น อันพระองค์ทรงละได้แล้ว. Kasmā panettha pañcakkhandhā ‘‘okā’’ti vuttā, cha ārammaṇāni ‘‘niketa’’nti? Chandarāgassa balavadubbalatāya. Samānepi hi etesaṃ ālayaṭṭhena visayabhāve okoti niccanivāsanaṭṭhānagehameva vuccati, niketanti ‘‘ajja asukaṭṭhāne kīḷissāmā’’ti katasaṅketaṭṭhānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ uyyānādi. Tattha yathā puttadāradhanadhaññapuṇṇagehe chandarāgo balavā hoti, evaṃ ajjhattikesu khandhesu. Yathā pana uyyānaṭṭhānādīsu tato dubbalataro hoti, evaṃ bāhiresu chasu ārammaṇesūti chandarāgassa balavadubbalatāya evaṃ desanā katāti veditabbo. เพราะเหตุไร ในพระสูตรนี้ ขันธ์ ๕ จึงตรัสเรียกว่า “โอฆะ” แต่อารมณ์ ๖ ตรัสเรียกว่า “นิเกต”? ตอบว่า เพราะความที่ฉันทราคะมีกำลังและมีกำลังน้อย. จริงอยู่ แม้เมื่อความเป็นวิสัยโดยความเป็นที่อาศัยของขันธ์ ๕ และอารมณ์ ๖ เหล่านั้นจะเสมอกัน แต่ในโลก ที่เรียกว่า “โอฆะ” ย่อมหมายถึงเรือนอันเป็นที่อยู่ประจำเท่านั้น, ส่วนที่เรียกว่า “นิเกต” หมายถึงสถานที่อยู่อาศัยชั่วคราว เช่น สวน เป็นต้น อันเป็นที่ทำสัญญานัดหมายกันว่า “วันนี้เราจะเล่นกันในที่ชื่อโน้น”. ในขันธ์ ๕ และอารมณ์ ๖ นั้น ฉันทราคะในเรือนที่เต็มด้วยบุตร ภรรยา ทรัพย์ และข้าวเปลือก มีกำลังมากฉันใด ฉันทราคะในขันธ์ทั้งหลายอันเป็นภายในก็มีกำลังมากฉันนั้น. แต่ฉันทราคะในสถานที่เช่นสวนเป็นต้น มีกำลังน้อยกว่าฉันทราคะนั้นฉันใด ฉันทราคะในอารมณ์ ๖ อันเป็นภายนอกก็มีกำลังน้อยกว่าฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคทรงกระทำเทศนาอย่างนี้ เพราะความที่ฉันทราคะมีกำลังและมีกำลังน้อย. Sukhitesu sukhitoti upaṭṭhākesu dhanadhaññalābhādivasena sukhitesu ‘‘idānāhaṃ manāpaṃ bhojanaṃ labhissāmī’’ti gehasitasukhena sukhito hoti, tehi pattasampattiṃ anubhavamāno viya carati. Dukkhitesu dukkhitoti tesaṃ kenacideva kāraṇena dukkhe uppanne sayaṃ dviguṇena dukkhena dukkhito hoti. Kiccakaraṇīyesūti kiccasaṅkhātesu karaṇīyesu. Tesu yogaṃ āpajjatīti upayogaṃ sayaṃ tesaṃ kiccānaṃ kattabbataṃ āpajjati. Kāmesūti vatthukāmesu. Evaṃ kho, gahapati, kāmehi aritto hotīti evaṃ kilesakāmehi aritto hoti anto kāmānaṃ bhāvena atuccho. Sukkapakkho tesaṃ abhāvena ritto tucchoti veditabbo. บทว่า สุขิเตสุ สุขิโต ความว่า เมื่ออุปัฏฐากทั้งหลายมีความสุขด้วยเหตุมีลาภคือทรัพย์และข้าวเปลือกเป็นต้น ก็ย่อมเป็นผู้มีความสุขด้วยสุขที่อาศัยเรือน (เคหสิตสุข) ว่า “บัดนี้เราจักได้โภชนะที่น่าพอใจ” ประพฤติราวกะว่าตนเองกำลังเสวยสมบัติที่อุปัฏฐากเหล่านั้นได้แล้ว. บทว่า ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต ความว่า เมื่อทุกข์เกิดขึ้นแก่อุปัฏฐากเหล่านั้นเพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง ตนเองก็ย่อมเป็นผู้มีทุกข์ด้วยทุกข์ทวีคูณ. บทว่า กิจฺจกรณิเยสูติ คือ ในกิจที่ควรทำอันเรียกว่ากิจ. บทว่า เตสุ โยคํ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความขวนขวายอย่างยิ่ง คือ ตนเองย่อมถึงความเป็นผู้ต้องทำกิจของอุปัฏฐากเหล่านั้น. บทว่า กาเมสูติ คือ ในวัตถุกามทั้งหลาย. บทว่า เอวํ โข คหปติ กาเมหิ อริตฺโต โหติ ความว่า ดูก่อนคฤหบดี เป็นผู้ไม่ว่างจากกามทั้งหลายอย่างนี้ คือ เป็นผู้ไม่ว่างจากกิเลสกามทั้งหลายอย่างนี้ เป็นผู้ไม่เปล่าเพราะมีความเป็นไปแห่งกามภายใน. พึงทราบว่า ฝ่ายขาว (ศุกลปักษ์) ชื่อว่าว่างเปล่า เพราะไม่มีกิเลสกามเหล่านั้น. Purakkharānoti vaṭṭaṃ purato kurumāno. Evaṃrūpo siyantiādīsu dīgharassakāḷodātādīsu rūpesu ‘‘evaṃrūpo nāma bhaveyya’’nti pattheti. Sukhādīsu vedanāsu evaṃvedano nāma; nīlasaññādīsu saññāsu evaṃ sañño nāma; puññābhisaṅkhārādīsu saṅkhāresu evaṃsaṅkhāro nāma; cakkhuviññāṇādīsu viññāṇesu ‘‘evaṃ viññāṇo nāma bhaveyya’’nti pattheti. บทว่า ปุรกฺขราโน ความว่า กระทำวัฏฏะไว้เบื้องหน้า. ในบทว่า เอวํรูโป สิยํ เป็นต้น คือ ในรูปทั้งหลาย มีรูปยาว รูปสั้น รูปดำ รูปขาว เป็นต้น ย่อมปรารถนาว่า “พึงเป็นผู้มีรูปชื่ออย่างนี้”. ในเวทนาทั้งหลาย มีสุขเวทนาเป็นต้น (ย่อมปรารถนาว่า) “พึงเป็นผู้มีเวทนาชื่ออย่างนี้”; ในสัญญาทั้งหลาย มีนีลสัญญาเป็นต้น (ย่อมปรารถนาว่า) “พึงเป็นผู้มีสัญญาชื่ออย่างนี้”; ในสังขารทั้งหลาย มีปุญญาภิสังขารเป็นต้น (ย่อมปรารถนาว่า) “พึงเป็นผู้มีสังขารชื่ออย่างนี้”; ในวิญญาณทั้งหลาย มีจักขุวิญญาณเป็นต้น ย่อมปรารถนาว่า “พึงเป็นผู้มีวิญญาณชื่ออย่างนี้”. Apurakkharānoti vaṭṭaṃ purato akurumāno. Sahitaṃ me, asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ, mayhaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ madhurapānasadisaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīghena kālena paricitaṃ suppaguṇaṃ, taṃ mama vādaṃ āgamma sabbaṃ khaṇena viparāvattaṃ nivattaṃ. Āropito te vādoti tuyhaṃ doso mayā āropito. Cara vādappamokkhāyāti taṃ taṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā uttari pariyesanto imassa vādassa mokkhāya cara āhiṇḍāhi. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayameva pahosi, idheva nibbeṭhehīti. Tatiyaṃ. บทว่า อปุรกฺขราโน ความว่า ไม่กระทำวัฏฏะไว้เบื้องหน้า. บทว่า สหิตํ เม, อสหิตํ เต ความว่า คำของท่านไม่สอดคล้อง ไม่ราบรื่น, (ส่วน) คำของเราสอดคล้อง ราบรื่น เหมือนน้ำผึ้ง. บทว่า อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ ความว่า คำใดที่ท่านสั่งสมมาดีแล้ว คล่องแคล่วแล้วโดยกาลนาน คำนั้นทั้งหมด เมื่อมาถึงวาทะของเรา ก็กลับกลายหายไปในทันที. บทว่า อาโรปิโต เต วาโท ความว่า โทษอันเรายกขึ้นแก่ท่านแล้ว. บทว่า จร วาทปฺปโมกฺขาย ความว่า ท่านจงเข้าไปหาอาจารย์นั้นๆ แล้วแสวงหา (ความรู้) ที่ยิ่งขึ้นไป จงเที่ยวไปเพื่อความหลุดพ้นจากวาทะนี้. บทว่า นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสิ ความว่า หรือถ้าท่านสามารถ ก็จงแก้ด้วยตนเองในที่ประชุมนี้แหละ. (จบสูตร) ที่ ๓. 4. Dutiyahāliddikānisuttavaṇṇanā 4. อรรถกถาทุติยหาลิททิกานิสูตร 4. Catutthe sakkapañheti cūḷasakkapañhe, mahāsakkapañhepetaṃ vuttameva. Taṇhāsaṅkhayavimuttāti taṇhāsaṅkhaye nibbāne tadārammaṇāya phalavimuttiyā vimuttā. Accantaniṭṭhāti antaṃ atikkantaniṭṭhā satataniṭṭhā. Sesapadesupi eseva nayo. Catutthaṃ. 4. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สกฺกปญฺเห ความว่า แม้ในจูฬสักกปัญหสูตรและมหาสักกปัญหสูตร พระองค์ก็ได้ตรัสคำนี้ไว้แล้ว. บทว่า ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตา ความว่า หลุดพ้นแล้วด้วยผลวิมุตติซึ่งมีพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหาเป็นอารมณ์. บทว่า อจฺจนฺตนิฏฺฐา ความว่า มีความสำเร็จล่วงส่วนสุด คือมีความสำเร็จอันยั่งยืน. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. (จบสูตร) ที่ ๔. 5. Samādhisuttavaṇṇanā 5. อรรถกถาสมาธิสูตร 5. Pañcame samādhinti idaṃ bhagavā te bhikkhū cittekaggatāya parihāyante disvā, ‘‘cittekaggataṃ labhantānaṃ imesaṃ kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti ñatvā āha. Abhinandatīti pattheti. Abhivadatīti tāya abhinandanāya ‘‘aho piyaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpa’’nti vadati. Vācaṃ abhinandantopi ca taṃ ārammaṇaṃ nissāya evaṃ lobhaṃ uppādento abhivadatiyeva nāma. Ajjhosāya tiṭṭhatīti gilitvā pariniṭṭhapetvā gaṇhāti. Yā rūpe nandīti yā sā rūpe balavapatthanāsaṅkhātā nandī. Tadupādānanti taṃ gahaṇaṭṭhena upādānaṃ. Nābhinandatīti na pattheti. Nābhivadatīti patthanāvasena na ‘‘iṭṭhaṃ kanta’’nti vadati. Vipassanācittena cetasā ‘‘aniccaṃ dukkha’’nti vacībhedaṃ karontopi nābhivadatiyeva. Pañcamaṃ. 5. ในสูตรที่ ๕ พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ว่า สมาธึ เป็นต้น เพราะทอดพระเนตรเห็นภิกษุเหล่านั้นเสื่อมจากจิตเตกัคคตาแล้ว ทรงทราบว่า “เมื่อภิกษุเหล่านี้ได้จิตเตกัคคตา กรรมฐานจักเจริญ”. บทว่า อภินนฺทติ คือ ย่อมปรารถนา. บทว่า อภิวทติ คือ ย่อมกล่าวด้วยความเพลิดเพลินนั้นว่า “โอ น่ารัก น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ”. อนึ่ง แม้ผู้ไม่เปล่งวาจาเพลิดเพลินอยู่ แต่เมื่ออาศัยอารมณ์นั้น ยังโลภะให้เกิดขึ้นอย่างนี้ ก็ชื่อว่าย่อมกล่าวถึงโดยแท้. บทว่า อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ คือ กลืนกิน ทำให้สำเร็จแล้วยึดถือ. บทว่า ยา รูเป นนฺที คือ นันทิใดในรูปอันได้แก่ความปรารถนาอย่างแรงกล้า. บทว่า ตทุปาทานํ คือ นันทินั้นเป็นอุปาทานเพราะมีความหมายว่ายึดถือ. บทว่า นาภินนฺทติ คือ ไม่ปรารถนา. บทว่า นาภิวทติ คือ ไม่กล่าวว่า “น่าปรารถนา น่าใคร่” ด้วยอำนาจแห่งความปรารถนา. แม้ผู้กระทำการเปล่งวาจาด้วยจิตที่เป็นวิปัสสนาว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์” ก็ไม่ชื่อว่ากล่าวถึงเลย. (จบสูตร) ที่ ๕. 6. Paṭisallāṇasuttavaṇṇanā 6. อรรถกถาปฏิสัลลาณสูตร 6. Chaṭṭhe paṭisallāṇeti idaṃ bhagavā te bhikkhū kāyavivekena parihāyante disvā ‘‘kāyavivekaṃ labhantānaṃ imesaṃ kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti ñatvā āha. Chaṭṭhaṃ. 6. ในสูตรที่ ๖ พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ว่า ปฏิสลฺลาเณ เป็นต้น เพราะทอดพระเนตรเห็นภิกษุเหล่านั้นเสื่อมจากกายวิเวกแล้ว ทรงทราบว่า “เมื่อภิกษุเหล่านี้ได้กายวิเวก กรรมฐานจักเจริญ”. (จบสูตร) ที่ ๖. 7. Upādāparitassanāsuttavaṇṇanā 7. อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตร 7. Sattame upādāparitassananti gahaṇena uppannaṃ paritassanaṃ. Anupādāaparitassananti aggahaṇena aparitassanaṃ. Rūpavipariṇāmānuparivattiviññāṇaṃ hotīti ‘‘mama rūpaṃ vipariṇata’’nti vā ‘‘ahu vata metaṃ, dāni vata me natthī’’ti vā ādinā nayena kammaviññāṇaṃ rūpassa bhedānuparivatti hoti. Vipariṇāmānuparivattijāti vipariṇāmassa anuparivattito vipariṇāmārammaṇacittato jātā. Paritassanā dhammasamuppādāti taṇhāparitassanā ca akusaladhammasamuppādā ca. Cittanti kusalacittaṃ. Pariyādāya tiṭṭhantīti pariyādiyitvā tiṭṭhanti. Uttāsavāti sauttāso. Vighātavāti savighāto sadukkho. Apekkhavāti sālayo. Upādāya ca paritassatīti gaṇhitvā paritassako nāma hoti. Na rūpavipariṇāmānuparivattīti khīṇāsavassa kammaviññāṇameva natthi, tasmā rūpabhedānuparivatti na hotīti vattuṃ vaṭṭati. Sattamaṃ. 7. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อุปาทาปริตสฺสนํ คือ ความสะดุ้งที่เกิดขึ้นเพราะความยึดมั่น บทว่า อนุปาทาอปริตสฺสนํ คือ ความไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่น ความว่า วิญญาณย่อมเป็นไปตามความแปรปรวนแห่งรูป คือ (คิด) ว่า ‘รูปของเราแปรปรวนไปแล้ว’ ดังนี้บ้าง หรือว่า ‘สิ่งนี้เคยมีแก่เราหนอ บัดนี้สิ่งนั้นไม่มีแก่เราหนอ’ ดังนี้บ้าง โดยนัยเป็นต้นดังนี้ กรรมวิญญาณย่อมเป็นไปตามความแตกสลายแห่งรูป บทว่า วิปริณมานุปริวตฺติชา คือ เกิดจากจิตที่เป็นไปตามความแปรปรวน คือเกิดจากจิตที่มีความแปรปรวนเป็นอารมณ์ บทว่า ปริตสฺสนา ธมฺมสมุปฺปาทา คือ ความสะดุ้งแห่งตัณหาและความเกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย บทว่า จิตฺตํ คือ กุศลจิต บทว่า ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ คือ ครอบงำแล้วตั้งอยู่ บทว่า อุตฺตาสวา คือ มีความหวาดเสียว บทว่า วิฆาตวา คือ มีความคับแค้น มีความทุกข์ บทว่า อเปกฺขวา คือ มีความอาลัย บทว่า อุปาทาย จ ปริตสฺสติ คือ ยึดมั่นแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้สะดุ้ง บทว่า น รูปวิปริณมานุปริวตฺตี ความว่า พระขีณาสพไม่มีกรรมวิญญาณเลย เพราะฉะนั้น ควรกล่าวว่า (วิญญาณ) ย่อมไม่เป็นไปตามความแตกสลายแห่งรูป จบสูตรที่ ๗ 8. Dutiyaupādāparitassanāsuttavaṇṇanā 8. อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตรที่ ๒ 8. Aṭṭhame taṇhāmānadiṭṭhivasena desanā katā. Iti paṭipāṭiyā catūsu suttesu vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ. Aṭṭhamaṃ. 8. ในสูตรที่ ๘ พระธรรมเทศนาทรงกระทำแล้วโดยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ ด้วยประการฉะนี้ ใน ๔ สูตรโดยลำดับ ทรงตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น จบสูตรที่ ๘ 9. Kālattayaaniccasuttavaṇṇanā 9. อรรถกถากาลัตตยานิจจสูตร 9. Navame ko pana vādo paccuppannassāti paccuppannamhi kathāva kā, aniccameva taṃ. Te kira bhikkhū atītānāgataṃ aniccanti sallakkhetvā paccuppanne kilamiṃsu, atha nesaṃ ito atītānāgatepi ‘‘paccuppannaṃ anicca’’nti vuccamāne bujjhissantīti ajjhāsayaṃ viditvā satthā puggalajjhāsayena imaṃ desanaṃ desesi. Navamaṃ. 9. ในสูตรที่ ๙ บทว่า โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ความว่า จะกล่าวอะไรในรูปปัจจุบันเล่า รูปปัจจุบันนั้นไม่เที่ยงนั่นเทียว ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นกำหนดว่า (ขันธ์) ในอดีตและอนาคตไม่เที่ยงแล้ว ลำบากใน (ขันธ์) ปัจจุบัน ลำดับนั้น เมื่อตรัสว่า ‘ปัจจุบันไม่เที่ยง’ ยิ่งกว่าขันธ์ในอดีตและอนาคตนี้ ภิกษุเหล่านั้นจักรู้แจ้ง พระศาสดาทรงทราบอัธยาศัยแล้ว จึงทรงแสดงพระธรรมเทศนานี้ตามอัธยาศัยของบุคคล จบสูตรที่ ๙ 10-11. Kālattayadukkhasuttādivaṇṇanā อรรถกถากาลัตตยทุกขสูตรเป็นต้น 10-11. Dasamekādasamāni dukkhaṃ anattāti padehi visesetvā tathārūpeneva puggalajjhāsayena kathitānīti. Dasamekādasamāni. สูตรที่ ๑๐ และ ๑๑ ทรงทำให้พิเศษด้วยบทว่า ทุกฺขํ และ อนตฺตา ทรงตรัสแล้วตามอัธยาศัยของบุคคลเช่นนั้นนั่นเทียว จบสูตรที่ ๑๐ และ ๑๑ Nakulapituvaggo paṭhamo. นกุลปิตวรรคที่ ๑ 2. Aniccavaggo 2. อนิจจวรรค 1-10. Aniccasuttādivaṇṇanā อรรถกถาอนิจจสูตรเป็นต้น 12-21. Aniccavagge pariyosānasuttaṃ pucchāvasikaṃ, sesāni tathā tathā bujjhanakānañca vasena desitānīti. Paṭhamādīni. ในอนิจจวรรค สูตรสุดท้ายเป็นไปโดยอำนาจแห่งคำถาม ส่วนสูตรที่เหลือ ทรงแสดงแล้วโดยอำนาจแห่งบุคคลผู้จะพึงตรัสรู้ตามสมควรนั้นๆ จบสูตรที่ ๑ เป็นต้น Aniccavaggo dutiyo. อนิจจวรรคที่ ๒ 3. Bhāravaggo 3. ภารวรรค 1. Bhārasuttavaṇṇanā 1. อรรถกถาภารสูตร 22. Bhāravaggassa paṭhame pañcupādānakkhandhātissa vacanīyanti pañcupādānakkhandhā iti assa vacanīyaṃ, evaṃ vattabbaṃ bhaveyyāti attho. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhāroti ye ime pañcupādānakkhandhā, ayaṃ bhāroti vuccati. Kenaṭṭhenāti? Parihārabhāriyaṭṭhena. Etesañhi ṭhāpanagamananisīdāpananipajjāpananhāpanamaṇḍanakhādāpanabhuñjāpanādiparihāro bhāriyoti parihārabhāriyaṭṭhena bhāroti vuccati. Evaṃnāmoti tisso dattotiādināmo. Evaṃgottoti kaṇhāyano vacchāyanotiādigotto. Iti vohāramattasiddhaṃ puggalaṃ ‘‘bhārahāro’’ti katvā dasseti. Puggalo hi paṭisandhikkhaṇeyeva khandhabhāraṃ ukkhipitvā dasapi vassāni vīsatipi vassasatampīti yāvajīvaṃ imaṃ khandhabhāraṃ nhāpento bhojento mudusamphassamañcapīṭhesu nisīdāpento nipajjāpento pariharitvā cutikkhaṇe chaḍḍetvā puna paṭisandhikkhaṇe aparaṃ khandhabhāraṃ ādiyati, tasmā bhārahāroti jāto. 22. ในสูตรที่ ๑ แห่งภารวรรค บทว่า ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติสฺส วจนียํ ความว่า พึงกล่าวแก่ท่านนั้นว่า ปัญจุปาทานักขันธา คือ พึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ภาโร ความว่า อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่าใดมีอยู่ นี้เรียกว่า ภาระ (ของหนัก) ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเป็นของหนักที่ต้องบริหาร จริงอยู่ การบริหารอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือ การให้ยืน ให้เดิน ให้นั่ง ให้เอนกาย ให้อาบน้ำ ให้ประดับ ให้เคี้ยว ให้บริโภค เป็นต้น เป็นของหนัก เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า ภาระ เพราะเป็นของหนักที่ต้องบริหาร บทว่า เอวํนาโม คือ มีชื่อว่า ติสสะ ทัตตะ เป็นต้น บทว่า เอวํโคตฺโต คือ มีโคตรว่า กัณหายนะ วัจฉายนะ เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ ทรงกระทำบุคคลผู้สำเร็จด้วยโวหารเท่านั้นว่า "ภารหาระ" แล้วทรงแสดง จริงอยู่ บุคคลยกภาระคือขันธ์ขึ้นในขณะปฏิสนธินั่นเทียวแล้ว ตลอด ๑๐ ปีบ้าง ๒๐ ปีบ้าง ๑๐๐ ปีบ้าง คือ ตลอดชีวิต บริหารภาระคือขันธ์นี้ โดยให้อาบน้ำ ให้บริโภค ให้นั่ง ให้เอนกายบนเตียงตั่งที่มีสัมผัสอ่อนนุ่ม แล้วทิ้งไปในขณะจุติ แล้วยึดเอาภาระคือขันธ์อื่นอีกในขณะปฏิสนธิ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ภารหาระ Ponobhavikāti punabbhavanibbattikā. Nandīrāgasahagatāti nandirāgena saha ekattameva gatā. Tabbhāvasahagatañhi idha adhippetaṃ. Tatra tatrābhinandinīti upapattiṭṭhāne vā rūpādīsu vā ārammaṇesu tattha tattha abhinandanasīlāva. Kāmataṇhādīsu pañcakāmaguṇiko rāgo kāmataṇhā nāma, rūpārūpabhavarāgo jhānanikanti sassatadiṭṭhisahagato rāgoti ayaṃ bhavataṇhā nāma, ucchedadiṭṭhisahagato rāgo vibhavataṇhā nāma. Bhārādānanti bhāragahaṇaṃ. Taṇhāya hi esa bhāraṃ ādiyati. Asesavirāganirodhotiādi sabbaṃ nibbānasseva vevacanaṃ. Tañhi āgamma taṇhā asesato virajjati nirujjhati cajiyati paṭinissajjiyati vimuccati, natthi cettha kāmālayo vā diṭṭhālayo vāti nibbānaṃ etāni nāmāni labhati. Samūlaṃ taṇhanti taṇhāya avijjā mūlaṃ nāma. Abbuyhāti arahattamaggena taṃ samūlakaṃ uddharitvā. Nicchāto parinibbutoti nittaṇho parinibbuto nāmāti vattuṃ vaṭṭatīti. Paṭhamaṃ. บทว่า โปโนพฺภวิกา คือ นำให้เกิดในภพใหม่ บทว่า นนฺทีราคสหคตา คือ ไปถึงความเป็นอันเดียวกันกับนันทิราคะ จริงอยู่ ในที่นี้ ประสงค์เอาสภาวะที่สหรคตด้วยนันทิราคะนั้น บทว่า ตตฺร ตตฺราภินนฺทินี คือ มีปกติเพลิดเพลินอย่างยิ่งในที่นั้นๆ คือ ในที่เกิด หรือในอารมณ์มีรูปเป็นต้น ในบรรดากามตัณหาเป็นต้น ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ ชื่อว่า กามตัณหา, ราคะในรูปภพและอรูปภพ ความกำหนัดในฌาน ราคะที่สหรคตด้วยสัสสตทิฏฐิ นี้ชื่อว่า ภวตัณหา, ราคะที่สหรคตด้วยอุจเฉททิฏฐิ ชื่อว่า วิภวตัณหา บทว่า ภาราทานํ คือ การถือเอาภาระ จริงอยู่ บุคคลนี้ย่อมถือเอาภาระด้วยตัณหา บทว่า อเสสวิราคนิโรโธ เป็นต้นทั้งหมด เป็นไวพจน์ของพระนิพพานนั่นเทียว จริงอยู่ เพราะอาศัยพระนิพพานนั้น ตัณหาย่อมคลายไป ดับไป สละไป สลัดคืนไป พ้นไปโดยไม่มีส่วนเหลือ และในพระนิพพานนั้นไม่มีอาลัยในกามหรืออาลัยในทิฏฐิ เพราะฉะนั้น พระนิพพานจึงได้ชื่อเหล่านี้ บทว่า สมูลํ ตณฺหํ ความว่า อวิชชาชื่อว่าเป็นมูลของตัณหา บทว่า อพฺพุยฺห คือ ถอนตัณหาพร้อมทั้งมูลนั้นขึ้นด้วยอรหัตตมรรค บทว่า นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโต ความว่า ควรกล่าวได้ว่า ชื่อว่าปรินิพพานแล้วเพราะหมดตัณหา จบสูตรที่ ๑ 2. Pariññasuttavaṇṇanā 2. อรรถกถาปริญญาสูตร 23. Dutiye pariññeyyeti parijānitabbe, samatikkamitabbeti attho. Pariññanti accantapariññaṃ, samatikkamanti attho. Rāgakkhayotiādi nibbānassa nāmaṃ. Tañhi accantapariññā nāma. Dutiyaṃ. 23. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ปริญฺเญยฺเย ความว่า พึงกำหนดรู้, พึงก้าวล่วง บทว่า ปริญฺญํ ความว่า การกำหนดรู้โดยสิ้นเชิง, การก้าวล่วง บทว่า ราคกฺขโย เป็นต้น เป็นชื่อของพระนิพพาน จริงอยู่ พระนิพพานนั้นชื่อว่า อัจจันตปริญญา จบสูตรที่ ๒ 3. Abhijānasuttavaṇṇanā 3. อรรถกถาอภิชานสูตร 24. Tatiye abhijānanti abhijānanto. Iminā ñātapariññā kathitā, dutiyapadena tīraṇapariññā, tatiyacatutthehi pahānapariññāti imasmiṃ sutte tisso pariññā kathitāti. Tatiyaṃ. 24. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อภิชานํ คือ รู้ยิ่งอยู่ ด้วยบทนี้ ญาตปริญญาจึงเป็นอันตรัสแล้ว, ด้วยบทที่ ๒ ตีรณปริญญา (เป็นอันตรัสแล้ว), ด้วยบทที่ ๓ และ ๔ ปหานปริญญา (เป็นอันตรัสแล้ว) ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ ปริญญา ๓ ประการจึงเป็นอันตรัสแล้ว จบสูตรที่ ๓ 4-9. Chandarāgasuttādivaṇṇanā อรรถกถาฉันทราคสูตรเป็นต้น 25-30. Catutthādīni dhātusaṃyutte vuttanayeneva veditabbāni. Paṭipāṭiyā panettha pañcamachaṭṭhasattamesu cattāri saccāni kathitāni, aṭṭhamanavamesu vaṭṭavivaṭṭaṃ. Catutthādīni. สูตรทั้งหลายมีสูตรที่ ๔ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในธาตุสังยุตต์นั่นเทียว ในสูตรเหล่านั้น โดยลำดับ ในสูตรที่ ๕, ๖ และ ๗ ทรงตรัสสัจจะ ๔, ในสูตรที่ ๘ และ ๙ ทรงตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ จบสูตรที่ ๔ เป็นต้น 10. Aghamūlasuttavaṇṇanā 10. อรรถกถาอฆมูลสูตร 31. Dasame aghanti dukkhaṃ. Evamettha dukkhalakkhaṇameva kathitaṃ. Dasamaṃ. 31. ในสูตรที่ 10 คำว่า อฆํ คือ ทุกข์ ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรที่ 10 นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเฉพาะทุกขลักษณะเท่านั้น จบสูตรที่ 10 11. Pabhaṅgusuttavaṇṇanā 11. อรรถกถาปภังคุสูตร 32. Ekādasame pabhaṅgunti pabhijjanasabhāvaṃ. Evamidha aniccalakkhaṇameva kathitanti. Ekādasamaṃ. 32. ในสูตรที่ 11 คำว่า ปภงฺคุ คือ สภาพที่แตกสลาย ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรที่ 11 นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเฉพาะอนิจจลักษณะเท่านั้น จบสูตรที่ 11 Bhāravaggo tatiyo. ภารวรรคที่ 3 จบ 4. Natumhākavaggo 4. นตุมหากวรรค 1. Natumhākasuttavaṇṇanā 1. อรรถกถานตุมหากสูตร 33. Natumhākavaggassa paṭhame pajahathāti chandarāgappahānena pajahatha. Tiṇādīsu tiṇaṃ nāma antopheggu bahisāraṃ tālanāḷikerādi. Kaṭṭhaṃ nāma antosāraṃ bahipheggu khadirasālasākapanasādi. Sākhā nāma rukkhassa bāhā viya nikkhantā. Palāsaṃ nāma tālanāḷikerapaṇṇādi. Paṭhamaṃ. 33. ในสูตรที่ 1 แห่งนตุมหากวรรค บทว่า ปชหถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงละด้วยการละฉันทราคะ ในบรรดาคำว่า หญ้า เป็นต้น ชื่อว่า หญ้า ได้แก่ ต้นตาล ต้นมะพร้าว เป็นต้น ที่มีกระพี้อยู่ภายใน มีแก่นอยู่ภายนอก ชื่อว่า ไม้ ได้แก่ ต้นตะเคียน ต้นสาละ ต้นสัก ต้นขนุน เป็นต้น ที่มีแก่นอยู่ภายใน มีกระพี้อยู่ภายนอก ชื่อว่า กิ่ง ได้แก่ กิ่งที่แตกออกจากต้นไม้เหมือนแขน ชื่อว่า ใบ ได้แก่ ใบตาล ใบมะพร้าว เป็นต้น จบสูตรที่ 1 2. Dutiyanatumhākasuttavaṇṇanā 2. อรรถกถาทุติยนตุมหากสูตร 34. Dutiyaṃ vinā upamāya bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ. Dutiyaṃ. 34. สูตรที่ 2 พระผู้มีพระภาคตรัสตามอัธยาศัยของบุคคลผู้จะพึงตรัสรู้ได้โดยไม่ต้องมีอุปมา จบสูตรที่ 2 3. Aññatarabhikkhusuttavaṇṇanā 3. อรรถกถาอัญญตรภิกขุสูตร 35. Tatiye rūpañce, bhante, anusetīti yadi rūpaṃ anuseti. Tena saṅkhaṃ gacchatīti kāmarāgādīsu yena anusayena taṃ rūpaṃ anuseti, teneva anusayena ‘‘ratto duṭṭho mūḷho’’ti paṇṇattiṃ gacchati. Na tena saṅkhaṃ gacchatīti tena abhūtena anusayena ‘‘ratto duṭṭho mūḷho’’ti saṅkhaṃ na gacchatīti. Tatiyaṃ. 35. ในสูตรที่ 3 บทว่า รูเปญฺจ ภนฺเต อนุเสติ ความว่า หากว่าอนุสัยนอนเนื่องในรูป บทว่า เตน สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า อนุสัยใดในบรรดากามราคานุสัยเป็นต้น นอนเนื่องปรารภรูปนั้น บุคคลย่อมถึงซึ่งบัญญัติว่า "เป็นผู้กำหนัดแล้ว เป็นผู้ประทุษร้ายแล้ว เป็นผู้หลงแล้ว" ด้วยอนุสัยนั้นนั่นเอง บทว่า น เตน สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า บุคคลย่อมไม่ถึงซึ่งการนับว่า "เป็นผู้กำหนัดแล้ว เป็นผู้ประทุษร้ายแล้ว เป็นผู้หลงแล้ว" ด้วยอนุสัยที่ไม่มีอยู่ ไม่ได้เกิดขึ้นนั้น จบสูตรที่ 3 4. Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā 4. อรรถกถาทุติยอัญญตรภิกขุสูตร 36. Catutthe taṃ anumīyatīti taṃ anusayitaṃ rūpaṃ marantena anusayena anumarati. Na hi ārammaṇe bhijjamāne tadārammaṇā dhammā tiṭṭhanti. Yaṃ anumīyatīti yaṃ rūpaṃ yena anusayena anumarati. Tena saṅkhaṃ gacchatīti tena anusayena ‘‘ratto duṭṭho mūḷho’’ti saṅkhaṃ gacchati. Atha vā yanti karaṇavacanametaṃ, yena anusayena anumīyati, tena ‘‘ratto duṭṭho mūḷho’’ti saṅkhaṃ gacchatīti attho. Catutthaṃ. 36. ในสูตรที่ 4 บทว่า ตํ อนุมีรยติ ความว่า รูปอันเป็นที่นอนเนื่องแห่งอนุสัยนั้น ย่อมตายตามไปกับอนุสัยที่กำลังตาย จริงอยู่ เมื่ออารมณ์แตกสลายไป ธรรมทั้งหลายที่มีอารมณ์นั้นเป็นอารมณ์ ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้ บทว่า ยํ อนุมีรยติ ความว่า รูปใดย่อมตายตามไปกับอนุสัยใด บทว่า เตน สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า บุคคลย่อมถึงซึ่งการนับว่า "เป็นผู้กำหนัดแล้ว เป็นผู้ประทุษร้ายแล้ว เป็นผู้หลงแล้ว" ด้วยอนุสัยนั้น อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยํ นี้ เป็นกรณวจนะ มีเนื้อความว่า รูปย่อมตายตามไปกับอนุสัยใด บุคคลย่อมถึงซึ่งการนับว่า "เป็นผู้กำหนัดแล้ว เป็นผู้ประทุษร้ายแล้ว เป็นผู้หลงแล้ว" ด้วยอนุสัยนั้น จบสูตรที่ 4 5-6. Ānandasuttādivaṇṇanā อรรถกถาอานันทสูตร เป็นต้น (สูตรที่ 5-6) 37-38. Pañcame ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti dharamānassa jīvamānassa jarā paññāyati. Ṭhitīti hi jīvitindriyasaṅkhātāya anupālanāya nāmaṃ. Aññathattanti jarāya. Tenāhu porāṇā – ในสูตรที่ 5 บทว่า ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ ความว่า ชราปรากฏแก่รูปที่ทรงตัวอยู่ ที่เป็นอยู่ จริงอยู่ คำว่า ฐิติ เป็นชื่อของการอนุบาล กล่าวคือ ชีวิตินทรีย์ คำว่า อญฺญถตฺตํ เป็นชื่อของชรา เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า ‘‘Uppādo jāti akkhāto, bhaṅgo vutto vayoti ca; Aññathattaṃ jarā vuttā, ṭhitī ca anupālanā’’ti. "การเกิดขึ้น ท่านเรียกว่า ชาติ, ความสลาย ท่านเรียกว่า วัย, ความแปรไป ท่านเรียกว่า ชรา, และการอนุบาล ท่านเรียกว่า ฐิติ" Evaṃ ekekassa khandhassa uppādajarābhaṅgasaṅkhātāni tīṇi lakkhaṇāni honti yāni sandhāya vuttaṃ ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇānī’’ti (a. ni. 3.47). ด้วยประการฉะนี้ แห่งขันธ์แต่ละขันธ์ ย่อมมีลักษณะ 3 ประการ คือ อุปปาทะ ชรา และภังคะ ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงลักษณะ 3 ประการนั้น จึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย สังขตลักษณะของสังขตธรรม 3 ประการนี้" Tattha saṅkhataṃ nāma paccayanibbatto yo koci saṅkhāro. Saṅkhāro ca na lakkhaṇaṃ, lakkhaṇaṃ na saṅkhāro, na ca saṅkhārena vinā lakkhaṇaṃ paññāpetuṃ sakkā, nāpi lakkhaṇaṃ vinā saṅkhāro, lakkhaṇena pana saṅkhāro pākaṭo hoti. Yathā hi na ca gāvīyeva lakkhaṇaṃ, lakkhaṇameva na gāvī, nāpi gāviṃ muñcitvā lakkhaṇaṃ paññāpetuṃ sakkā, nāpi lakkhaṇaṃ muñcitvā gāviṃ, lakkhaṇena pana gāvī pākaṭā hoti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. ในพระบาลีนั้น ชื่อว่า สังขตะ ได้แก่ สังขารใดๆ ที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น และสังขารก็ไม่ใช่ลักษณะ ลักษณะก็ไม่ใช่สังขาร และไม่อาจบัญญัติลักษณะได้โดยเว้นจากสังขาร ทั้งสังขารก็ไม่มีโดยเว้นจากลักษณะ แต่สังขารย่อมปรากฏได้ด้วยลักษณะ เปรียบเหมือนแม่โคก็ไม่ใช่ลักษณะ ลักษณะก็ไม่ใช่แม่โค และไม่อาจบัญญัติลักษณะได้โดยเว้นจากแม่โค ทั้งแม่โคก็ไม่มีโดยเว้นจากลักษณะ แต่แม่โคย่อมปรากฏได้ด้วยลักษณะ พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้ ด้วยประการฉะนี้ Tattha saṅkhārānaṃ uppādakkhaṇe saṅkhāropi uppādalakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati. ‘‘Uppādopī’’ti vutte saṅkhāropi jarālakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati. Bhaṅgakkhaṇe saṅkhāropi taṃlakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati. Apare pana vadanti ‘‘arūpadhammānaṃ jarākhaṇo nāma na sakkā paññāpetuṃ, sammāsambuddho ca ‘vedanāya uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitāya aññathattaṃ paññāyatī’ti vadanto arūpadhammānampi tīṇi lakkhaṇāni paññāpeti, tāni atthikkhaṇaṃ upādāya labbhantī’’ti vatvā – ในคำนั้น ในอุปปาทขณะของสังขารทั้งหลาย แม้สังขาร แม้อุปปาทลักษณะ แม้ขณะของสังขารนั้นที่เรียกว่ากาล ย่อมปรากฏ เมื่อตรัสว่า "แม้ความเกิดขึ้น" แม้สังขาร แม้ชราลักษณะ แม้ขณะของสังขารนั้นที่เรียกว่ากาล ย่อมปรากฏ ในภังคขณะ แม้สังขาร แม้ลักษณะนั้น แม้ขณะของสังขารนั้นที่เรียกว่ากาล ย่อมปรากฏ แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "ชื่อว่า ชราขณะ ของอรูปธรรมทั้งหลาย ไม่อาจบัญญัติได้ และพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อตรัสว่า 'ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาปรากฏ ความเสื่อมปรากฏ ความแปรไปแห่งเวทนาที่ตั้งอยู่ปรากฏ' ย่อมทรงบัญญัติลักษณะ 3 ประการ แม้ของอรูปธรรมทั้งหลาย ลักษณะเหล่านั้น ย่อมได้โดยอาศัยอัฏฐิกขณะ" ดังนี้แล้ว ‘‘Atthitā sabbadhammānaṃ, ṭhiti nāma pavuccati; Tasseva bhedo maraṇaṃ, sabbadā sabbapāṇina’’nti. – "ความมีอยู่แห่งธรรมทั้งปวง ท่านเรียกว่า ฐิติ, ความแตกสลายของฐิตินั้นนั่นเอง คือ มรณะ ของสัตว์ทั้งปวงในกาลทุกเมื่อ" Imāya ācariyagāthāya tamatthaṃ sādhenti. Atha vā santativasena ṭhānaṃ ṭhitīti veditabbanti ca vadanti. Yasmā pana sutte ayaṃ viseso natthi, tasmā ācariyamatiyā suttaṃ apaṭibāhetvā suttameva pamāṇaṃ kattabbaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva. Pañcamachaṭṭhāni. (อาจารย์เหล่านั้น) ย่อมยังเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยคาถาของอาจารย์นี้ อีกอย่างหนึ่ง และกล่าวว่า พึงทราบว่า การตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งสันตติ คือ ฐิติ แต่เพราะเหตุว่า ความแตกต่างนี้ไม่มีในพระสูตร ฉะนั้น ไม่พึงคัดค้านพระสูตรด้วยมติของอาจารย์ พึงทำพระสูตรเท่านั้นให้เป็นประมาณ สูตรที่ 6 มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น จบสูตรที่ 5 และ 6 7-10. Anudhammasuttādivaṇṇanā อรรถกถาอนธัมมสูตร เป็นต้น (สูตรที่ 7-10) 39-42. Sattame dhammānudhammappaṭipannassāti navannaṃ lokuttaradhammānaṃ anulomadhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipannassa. Ayamanudhammoti ayaṃ anulomadhammo hoti. Nibbidābahuloti ukkaṇṭhanabahulo hutvā. Parijānātīti tīhi pariññāhi parijānāti. Parimuccatīti maggakkhaṇe uppannāya pahānapariññāya parimuccati. Evaṃ imasmiṃ sutte maggova kathito hoti, tathā ito paresu tīsu. Idha pana anupassanā aniyamitā, tesu niyamitā. Tasmā idhāpi sā tattha niyamitavaseneva niyametabbā. Na hi sakkā tīsu aññataraṃ anupassanaṃ vinā nibbindituṃ parijānituṃ vāti. Sattamādīni. ในสูตรที่ 7 บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺนสฺส ความว่า แก่ผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทา อันเป็นธรรมที่อนุโลมแก่โลกุตรธรรม 9 ประการ บทว่า อยมนุธมฺโม ความว่า นี้เป็นอนุโลมธรรม บทว่า นิพฺพิทาพหุโล ความว่า เป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่าย บทว่า ปริชานาติ ความว่า ย่อมกำหนดรู้ด้วยปริญญา 3 บทว่า ปริมุจฺจติ ความว่า ย่อมหลุดพ้นด้วยปหานปริญญาที่เกิดขึ้นในมรรคขณะ ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสมรรคไว้นั่นเอง ใน 3 สูตรนอกนี้ก็เช่นกัน แต่ในสูตรนี้ อนุปัสสนาไม่ได้ถูกกำหนดไว้ ในสูตรเหล่านั้น ถูกกำหนดไว้ ฉะนั้น แม้ในสูตรนี้ อนุปัสสนานั้นพึงถูกกำหนดโดยนัยที่กำหนดไว้ในสูตรเหล่านั้นนั่นเอง เพราะว่า ไม่อาจจะเบื่อหน่ายหรือกำหนดรู้ได้โดยเว้นจากอนุปัสสนาอย่างใดอย่างหนึ่งใน 3 อย่าง จบสูตรที่ 7 เป็นต้น Natumhākavaggo catuttho. นตุมหากวรรคที่ 4 จบ 5. Attadīpavaggo 5. อัตตทีปวรรค 1. Attadīpasuttavaṇṇanā 1. อรรถกถาอัตตทีปสูตร 43. Attadīpavaggassa paṭhame attadīpāti attānaṃ dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gatiṃ parāyaṇaṃ patiṭṭhaṃ katvā viharathāti attho. Attasaraṇāti idaṃ tasseva vevacanaṃ. Anaññasaraṇāti idaṃ aññassa saraṇapaṭikkhepavacanaṃ. Na hi añño aññassa saraṇaṃ hoti aññassa vāyāmena aññassa asijjhanato, vuttampi cetaṃ – 43. ในสูตรที่ ๑ แห่งอัตตทีปวรรค บทว่า อตฺตทีปา มีความว่า ท่านทั้งหลายจงทำตนให้เป็นเกาะ เป็นที่ต้านทาน เป็นที่หลีกเร้น เป็นคติ เป็นที่ไปในเบื้องหน้า เป็นที่พึ่งอาศัยแล้วอยู่เถิด บทว่า อตฺตสรณา นี้เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า อนญฺญสรณา นี้เป็นคำปฏิเสธสรณะอื่น จริงอยู่ ผู้อื่นย่อมไม่เป็นสรณะของผู้อื่น เพราะความสำเร็จย่อมไม่มีแก่ผู้อื่นด้วยความพยายามของผู้อื่น และพระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า – ‘‘Attā hi attano nātho, Ko hi nātho paro siyā’’ti. (dha. pa. 160); “ตนแลเป็นที่พึ่งของตน ใครอื่นเล่าพึงเป็นที่พึ่งได้” ดังนี้ (ธ. ป. ๑๖๐) Tenāha ‘‘anaññasaraṇā’’ti. Ko panettha attā nāma? Lokiyalokuttaro dhammo. Tenevāha – ‘‘dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā’’ti. Yonīti kāraṇaṃ – ‘‘yoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāyā’’tiādīsu (ma. ni. 3.227) viya. Kiṃpahotikāti kiṃpabhutikā, kuto pabhavantīti attho? Rūpassa tvevāti idaṃ tesaṃyeva sokādīnaṃ pahānadassanatthaṃ āraddhaṃ. Na paritassatīti na gaṇhāti na gahati. Tadaṅganibbutoti tena vipassanaṅgena kilesānaṃ nibbutattā tadaṅganibbuto. Imasmiṃ sutte vipassanāva kathitā. Paṭhamaṃ. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “อนญฺญสรณา” ในบทนี้ อะไรชื่อว่าตน? ธรรมที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ (ชื่อว่าตน) เพราะเหตุนั้นนั่นเอง พระองค์จึงตรัสว่า “ธมฺมทีปา ธมฺมสรณา อนญฺญสรณา” บทว่า โยนิ คือ เหตุ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “ดูก่อนภูมิชะ นี้เป็นเหตุเพื่อการบรรลุผล” (ม. นิ. ๓.๒๒๗) บทว่า กึปโหติกา มีความว่า มีอะไรเป็นแดนเกิด เกิดมาจากไหน? พระดำรัสว่า รูปสฺส เตฺวว เป็นต้นนี้ ทรงปรารภเพื่อแสดงการละโสกะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง บทว่า น ปริตสฺสติ คือ ไม่ยึดถือ ไม่ถือมั่น ชื่อว่า ตทังคนิพพุโต เพราะดับกิเลสได้ด้วยองค์แห่งวิปัสสนานั้น ในสูตรนี้ ทรงแสดงวิปัสสนาเท่านั้น จบสูตรที่ ๑ 2. Paṭipadāsuttavaṇṇanā 2. อรรถกถาปฏิปทาสูตร 44. Dutiye dukkhasamudayagāminī samanupassanāti yasmā sakkāyo dukkhaṃ, tassa ca samudayagāminī paṭipadā nāma ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti evaṃ diṭṭhisamanupassanā vuttā, tasmā dukkhasamudayagāminī samanupassanāti ayamettha attho hoti. Dukkhanirodhagāminī samanupassanāti ettha saha vipassanāya catumaggañāṇaṃ ‘‘samanupassanā’’ti vuttaṃ. Iti imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Dutiyaṃ. 44. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ทุกฺขสมุทยคามินี สมนุปสฺสนา ความว่า เพราะเหตุว่าสักกายะเป็นทุกข์ และปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งทุกข์นั้น ชื่อว่าทิฏฐิสมนุปัสสนา พระองค์ตรัสไว้ว่า “ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา” เพราะเหตุนั้น ในบทนี้จึงมีความหมายว่า การตามเห็นอันเป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ในบทว่า ทุกฺขนิโรธคามินี สมนุปสฺสนา นี้ ตรัสเรียกมรรคญาณ ๔ พร้อมด้วยวิปัสสนาว่า “สมนุปัสสนา” ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ ทรงแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะ จบสูตรที่ ๒ 3. Aniccasuttavaṇṇanā 3. อรรถกถาอนิจจสูตร 45. Tatiye sammappaññāya daṭṭhabbanti saha vipassanāya maggapaññāya daṭṭhabbaṃ. Virajjati vimuccatīti maggakkhaṇe virajjati, phalakkhaṇe vimuccati. Anupādāya āsavehīti anuppādanirodhena niruddhehi āsavehi agahetvā iti vimuccati. Rūpadhātuyātiādi paccavekkhaṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Saha phalena paccavekkhaṇadassanatthantipi vadantiyeva. Ṭhitanti upari kattabbakiccābhāvena ṭhitaṃ. Ṭhitattā santussitanti pattabbaṃ pattabhāvena santuṭṭhaṃ. Paccattaṃyeva parinibbāyatīti sayameva parinibbāyati. Tatiyaṃ. 45. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ คือ พึงเห็นด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า วิรชฺชติ วิมุจฺจติ คือ ย่อมคลายกำหนัดในมรรคขณะ ย่อมหลุดพ้นในผลขณะ บทว่า อนุปาทาย อาสเวหิ คือ ย่อมหลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่นด้วยอาสวะทั้งหลายที่ดับแล้วด้วยอนุปปาทนิโรธ บทว่า รูปธาตุยา เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงปัจจเวกขณญาณ อาจารย์ทั้งหลายกล่าวเหมือนกันว่า (ตรัสไว้) เพื่อแสดงปัจจเวกขณญาณพร้อมด้วยผล บทว่า ฐิตํ คือ ตั้งมั่นแล้ว เพราะไม่มีกิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไป บทว่า ฐิตตฺตา สนฺตุสฺสิตํ คือ สันโดษแล้ว เพราะบรรลุสิ่งที่พึงบรรลุ บทว่า ปจฺจตฺตํเยว ปรินิพฺพายติ คือ ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน จบสูตรที่ ๓ 4. Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā 4. อรรถกถาทุติยอนิจจสูตร 46. Catutthe pubbantānudiṭṭhiyoti pubbantaṃ anugatā aṭṭhārasa diṭṭhiyo na honti. Aparantānudiṭṭhiyoti aparantaṃ anugatā catucattālīsa diṭṭhiyo na honti. Thāmaso parāmāsoti diṭṭhithāmaso ceva diṭṭhiparāmāso ca na hoti. Ettāvatā paṭhamamaggo dassito. Idāni saha vipassanāya tayo magge ca phalāni ca dassetuṃ rūpasmintiādi āraddhaṃ. Atha vā diṭṭhiyo nāma vipassanāya eva pahīnā, idaṃ pana upari saha vipassanāya cattāro magge dassetuṃ āraddhaṃ. Catutthaṃ. 46. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโย คือ ทิฏฐิ ๑๘ ประการที่แล่นไปตามส่วนเบื้องต้นย่อมไม่มี บทว่า อปรนฺตานุทิฏฺฐิโย คือ ทิฏฐิ ๔๔ ประการที่แล่นไปตามส่วนเบื้องปลายย่อมไม่มี บทว่า ถามาโส ปรามาโส คือ ทิฏฐิถามาสะและทิฏฐิปรามาสะย่อมไม่มี ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงปฐมมรรคแล้ว บัดนี้ ทรงปรารภพระบาลีว่า รูปสฺมึ เป็นต้น เพื่อแสดงมรรค ๓ และผลทั้งหลาย พร้อมด้วยวิปัสสนา อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าทิฏฐิทั้งหลายย่อมละได้ด้วยวิปัสสนาเท่านั้น ส่วนพระสูตรนี้ทรงปรารภเพื่อแสดงมรรค ๔ ในเบื้องหน้าพร้อมด้วยวิปัสสนา จบสูตรที่ ๔ 5. Samanupassanāsuttavaṇṇanā 5. อรรถกถาสมนุปัสสนสูตร 47. Pañcame pañcupādānakkhandhe samanupassanti etesaṃ vā aññataranti paripuṇṇagāhavasena pañcakkhandhe samanupassanti, aparipuṇṇagāhavasena etesaṃ aññataraṃ. Iti ayañceva samanupassanāti iti ayañca diṭṭhisamanupassanā. Asmīti cassa avigataṃ hotīti yassa ayaṃ samanupassanā atthi, tasmiṃ asmīti taṇhāmānadiṭṭhisaṅkhātaṃ papañcattayaṃ avigatameva hoti. Pañcannaṃ indriyānaṃ avakkanti hotīti tasmiṃ kilesajāte sati kammakilesapaccayānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ nibbatti hoti. 47. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ สมนุปสฺสนฺติ เอเตสํ วา อญฺญตรํ ความว่า ย่อมตามเห็นขันธ์ ๕ ด้วยอำนาจการยึดถือโดยบริบูรณ์ หรือย่อมตามเห็นขันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาขันธ์เหล่านั้น ด้วยอำนาจการยึดถือโดยไม่บริบูรณ์ บทว่า อิติ อยญฺเจว สมนุปสฺสนา คือ การตามเห็นนี้เป็นทิฏฐิสมนุปัสสนา บทว่า อสฺมีติ จสฺส อวิคตํ โหติ ความว่า การตามเห็นนี้มีอยู่แก่บุคคลใด ปปัญจธรรม ๓ อย่าง คือ ตัณหา มานะ ทิฏฐิ ที่เรียกว่า อัสมิ ย่อมยังละไม่ได้แล้วนั่นเองในบุคคลนั้น บทว่า ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ อวกฺกนฺติ โหติ ความว่า เมื่อกองกิเลสนั้นมีอยู่ การบังเกิดแห่งอินทรีย์ ๕ ซึ่งมีกรรมและกิเลสเป็นปัจจัยย่อมมี Atthi, bhikkhave, manoti idaṃ kammamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Dhammāti ārammaṇaṃ. Avijjādhātūti javanakkhaṇe avijjā. Avijjāsamphassajenāti avijjāsampayuttaphassato jātena. Apica manoti bhavaṅgakkhaṇe vipākamanodhātu, āvajjanakkhaṇe kiriyamanodhātu. Dhammādayo vuttappakārāva. Asmītipissa hotīti taṇhāmānadiṭṭhivasena asmīti evampissa hoti. Ito paresu ayamahamasmīti rūpādīsu kiñcideva dhammaṃ gahetvā ‘‘ayaṃ ahamasmī’’ti attadiṭṭhivasena vuttaṃ. Bhavissanti sassatadiṭṭhivasena. Na bhavissanti ucchedadiṭṭhivasena. Rūpī bhavissantiādīni sabbāni sassatameva bhajanti. Athetthāti atha tenevākārena ṭhitesu etesu indriyesu. Avijjā pahīyatīti catūsu saccesu aññāṇabhūtā avijjā pahīyati. Vijjā uppajjatīti arahattamaggavijjā uppajjati. Evamettha asmīti taṇhāmānadiṭṭhiyo. Kammassa pañcannañca indriyānaṃ antare eko sandhi, vipākamanaṃ pañcindriyapakkhikaṃ katvā pañcannañca indriyānaṃ kammassa ca antare eko sandhīti. Iti tayo papañcā atīto addhā, indriyādīni paccuppanno addhā, tattha kammamanaṃ ādiṃ katvā anāgatassa paccayo dassitoti. Pañcamaṃ. บทว่า อตฺถิ ภิกฺขเว มโน นี้ ตรัสหมายถึงกรรมมโน บทว่า ธมฺมา หมายถึงอารมณ์ บทว่า อวิชฺชาธาตุ คือ อวิชชาในชวนขณะ บทว่า อวิชฺชาสมฺผสฺสเชน คือ ที่เกิดจากผัสสะที่สัมปยุตด้วยอวิชชา อีกอย่างหนึ่ง บทว่า มโน คือ วิปากมโนธาตุในภวังคขณะ, กิริยามโนธาตุในอาวัชชนขณะ บทว่า ธัมมา เป็นต้น มีประเภทดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง บทว่า อสฺมีติปิสฺส โหติ คือ ความคิดว่า “เรามีอยู่” ดังนี้ ย่อมมีแก่บุคคลนั้นด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ ทิฏฐิ ในบทต่อจากนี้ไป บทว่า อยมหมสฺมิ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอัตตทิฏฐิ โดยยึดถือธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในรูปเป็นต้นว่า “นี้คือเรา เราคือสิ่งนี้” บทว่า ภวิสฺสํ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัสสตทิฏฐิ บทว่า น ภวิสฺสํ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอุจเฉททิฏฐิ บททั้งปวงมีอาทิว่า รูปี ภวิสฺสํ ล้วนเข้าถึงสัสสตทิฏฐิทั้งนั้น บทว่า อเถตฺถ คือ เมื่ออินทรีย์เหล่านั้นตั้งอยู่โดยอาการนั้นนั่นแล บทว่า อวิชฺชา ปหียติ คือ อวิชชาอันเป็นความไม่รู้ในสัจจะ ๔ ย่อมถูกละ บทว่า วิชฺชา อุปฺปชฺชติ คือ อรหัตตมรรควิชชาย่อมเกิดขึ้น ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ ตัณหา มานะ ทิฏฐิ ที่เรียกว่า อัสมิ (เป็นกรรม) ในระหว่างกรรมกับอินทรีย์ ๕ มีสนธิอย่างหนึ่ง และในระหว่างอินทรีย์ ๕ กับกรรม โดยทำวิปากมโนให้เป็นฝ่ายอินทรีย์ ๕ ก็มีสนธิอย่างหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ ปปัญจธรรม ๓ เป็นอดีตกาล, อินทรีย์เป็นต้นเป็นปัจจุบันกาล ในธรรมเหล่านั้น ทรงแสดงปัจจัยแห่งอนาคตกาล โดยทรงทำกรรมมโนให้เป็นเบื้องต้น จบสูตรที่ ๕ 6. Khandhasuttavaṇṇanā 6. อรรถกถาขันธสูตร 48. Chaṭṭhe rūpakkhandho kāmāvacaro, cattāro khandhā catubhūmakā. Sāsavanti āsavānaṃ ārammaṇabhāvena paccayabhūtaṃ. Upādāniyanti tatheva ca upādānānaṃ paccayabhūtaṃ. Vacanattho panettha – ārammaṇaṃ katvā pavattehi saha āsavehīti sāsavaṃ. Upādātabbanti upādāniyaṃ. Idhāpi rūpakkhandho kāmāvacaro, avasesā tebhūmakā vipassanācāravasena vuttā. Evamettha rūpaṃ rāsaṭṭhena khandhesu paviṭṭhaṃ, sāsavarāsaṭṭhena upādānakkhandhesu. Vedanādayo sāsavāpi atthi, anāsavāpi atthi. Te rāsaṭṭhena sabbepi khandhesu paviṭṭhā, tebhūmakā panettha sāsavaṭṭhena upādānakkhandhesu paviṭṭhāti. Chaṭṭhaṃ. 48. ในสูตรที่ ๖ รูปขันธ์เป็นกามาวจร ขันธ์ ๔ เป็นจตุภูมกะ (เกิดในภูมิ ๔) คำว่า สาสวะ หมายถึง เป็นปัจจัยโดยความเป็นอารมณ์ของอาสวะทั้งหลาย คำว่า อุปาทานิยะ หมายถึง เป็นปัจจัยของอุปาทานทั้งหลายโดยนัยนั้นเหมือนกัน อธิบายความใน ๒ บทนี้ว่า ชื่อว่า สาสวะ เพราะเป็นไปพร้อมกับอาสวะทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยกระทำ (ธรรมนั้น) ให้เป็นอารมณ์ ชื่อว่า อุปาทานิยะ เพราะเป็นสภาวะที่อุปาทานทั้งหลายพึงยึดมั่น แม้ในอุปาทานขันธ์นี้ รูปขันธ์เป็นกามาวจร ขันธ์ที่เหลือเป็นเตภูมกะ (เกิดในภูมิ ๓) ท่านกล่าวไว้โดยเป็นอารมณ์โคจรแห่งวิปัสสนา ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ รูป ท่านนับเข้าในขันธ์ทั้งหลายด้วยอรรถว่าเป็นกอง และนับเข้าในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายด้วยอรรถว่าเป็นกองแห่งธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ เวทนาเป็นต้น ที่เป็นสาสวะก็มี ที่เป็นอนาสวะก็มี เวทนาเป็นต้นทั้งหมดนั้น ท่านนับเข้าในขันธ์ทั้งหลายด้วยอรรถว่าเป็นกอง ในขันธ์ ๔ เหล่านั้น ขันธ์ที่เป็นเตภูมกะ ท่านนับเข้าในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายด้วยอรรถว่าเป็นสาสวะ จบสูตรที่ ๖ 7-8. Soṇasuttādivaṇṇanā อรรถกถาโสณสูตร เป็นต้น (สูตรที่ ๗-๘) 49-50. Sattame seyyohamasmīti visiṭṭho uttamo ahamasmi. Kimaññatra yathābhūtassa adassanāti yathābhūtassa adassanato aññaṃ kiṃ bhaveyya? Adassanaṃ aññāṇameva bhaveyyāti attho. Idānissa te parivaṭṭaṃ vajirabhedadesanaṃ ārabhanto taṃ kiṃ maññasi soṇotiādimāha. Aṭṭhamaṃ uttānameva. Sattamaaṭṭhamāni. ในสูตรที่ ๗ บทว่า เสยฺโยหมสฺมิ (เราประเสริฐกว่า) ความว่า เราเป็นผู้พิเศษ เป็นผู้สูงสุด บทว่า กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส อทสฺสนา (จะมาจากเหตุอะไรอื่น นอกจากความไม่เห็นตามความเป็นจริง) ความว่า นอกจากความไม่เห็นตามความเป็นจริงแล้ว จะมีเหตุอะไรอื่นอีกเล่า? อธิบายว่า ความไม่เห็น คือ อัญญาณ (ความไม่รู้) นั่นแหละ พึงเป็นเหตุ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงเริ่มเทศนาที่ทำลาย (ทิฏฐิ) ดุจสายฟ้า มีปริวัฏฏ์ ๓ แก่เขา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตํ กึ มญฺญสิ โสณ (โสณะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน) สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นแล้ว จบสูตรที่ ๗ และ ๘ 9-10. Nandikkhayasuttādivaṇṇanā อรรถกถานันทิกขยสูตร เป็นต้น (สูตรที่ ๙-๑๐) 51-52. Navamadasamesu nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayoti idaṃ nandīti vā rāgoti vā imesaṃ atthato ninnānākaraṇatāya vuttaṃ. Nibbidānupassanāya vā nibbindanto nandiṃ pajahati, virāgānupassanāya virajjanto rāgaṃ pajahati. Ettāvatā vipassanaṃ niṭṭhapetvā ‘‘rāgakkhayā nandikkhayo’’ti idha maggaṃ dassetvā ‘‘nandirāgakkhayā cittaṃ vimutta’’nti phalaṃ dassitanti. Navamadasamāni. ในสูตรที่ ๙ และ ๑๐ บทว่า นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย (เพราะความสิ้นนันทิ ราคะจึงสิ้นไป) และ ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย (เพราะความสิ้นราคะ นันทิจึงสิ้นไป) นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะบทว่า นนฺทิ หรือ ราคะ ทั้งสองนี้ โดยอรรถแล้วไม่มีความแตกต่างกัน อีกนัยหนึ่ง บุคคลเมื่อเบื่อหน่ายด้วยนิพพิทานุปัสสนา ย่อมละนันทิได้ เมื่อคลายกำหนัดด้วยวิราคานุปัสสนา ย่อมละราคะได้ ด้วยคำเพียงเท่านี้ ทรงแสดงวิปัสสนาให้จบแล้ว ในบทว่า ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย นี้ ทรงแสดงมรรคแล้ว และทรงแสดงผลด้วยบทว่า นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ วิมุตฺตํ (จิตย่อมหลุดพ้นเพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ) จบสูตรที่ ๙ และ ๑๐ Attadīpavaggo pañcamo. อัตตทีปวรรคที่ ๕ จบ Mūlapaṇṇāsako samatto. มูลปัณณาสก์ จบบริบูรณ์ 6. Upayavaggo 6. อุปยวรรค 1. Upayasuttavaṇṇanā 1. อรรถกถาอุปยสูตร 53. Upayavaggassa paṭhame upayoti taṇhāmānadiṭṭhivasena pañcakkhandhe upagato. Viññāṇanti kammaviññāṇaṃ. Āpajjeyyāti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya vuddhiādīni āpajjeyya. Viññāṇupayanti padassa aggahaṇe kāraṇaṃ vuttameva. Vocchijjatārammaṇanti paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya abhāvena ārammaṇaṃ vocchijjati. Patiṭṭhā viññāṇassāti kammaviññāṇassa patiṭṭhā na hoti. Tadappatiṭṭhitanti taṃ appatiṭṭhitaṃ. Anabhisaṅkhacca vimuttanti paṭisandhiṃ anabhisaṅkharitvā vimuttaṃ. Paṭhamaṃ. 53. ในสูตรที่ ๑ แห่งอุปยวรรค บทว่า อุปโย คือ ผู้เข้าไปยึดมั่นขันธ์ ๕ ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ บทว่า วิญฺญาณํ คือ กรรมวิญญาณ บทว่า อาปชฺเชยฺย คือ ทำให้กรรมมีกำลังแล้ว เพราะความสามารถในการชักนำปฏิสนธิ พึงถึงความเจริญเป็นต้น เหตุผลในการไม่ถือเอาบทว่า วิญฺญาณุปยํ ท่านกล่าวไว้แล้วนั่นเทียว บทว่า โวจฺฉิชฺชตารมฺมณํ คือ เพราะไม่มีความสามารถในการชักนำปฏิสนธิ อารมณ์ย่อมขาดสูญ บทว่า ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส คือ ที่ตั้งแห่งกรรมวิญญาณย่อมไม่มี บทว่า ตทปฺปติฏฺฐิตํ คือ วิญญาณนั้นไม่มีที่ตั้ง บทว่า อนภิสงฺขจฺจ วิมุตฺตํ คือ ไม่ปรุงแต่งปฏิสนธิ จึงหลุดพ้น จบสูตรที่ ๑ 2. Bījasuttavaṇṇanā 2. อรรถกถาพีชสูตร 54. Dutiye bījajātānīti bījāni. Mūlabījanti vacaṃ vacattaṃ haliddaṃ siṅgiveranti evamādi. Khandhabījanti assattho nigrodhoti evamādi. Phalubījanti ucchu veḷu naḷoti evamādi. Aggabījanti ajjukaṃ phaṇijjakanti evamādi. Bījabījanti sālivīhiādi pubbaṇṇañceva muggamāsādi aparaṇṇañca. Akhaṇḍānīti abhinnāni. Bhinnakālato paṭṭhāya bījaṃ bījatthāya na upakappati. Apūtikānīti udakatemanena apūtikāni. Pūtibījañhi bījatthāya na upakappati. Avātātapahatānīti vātena ca ātapena ca na hatāni, nirojataṃ na pāpitāni. Nirojañhi kasaṭaṃ bījaṃ bījatthāya na upakappati. Sārādānīti gahitasārāni patiṭṭhitasārāni. Nissārañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. Sukhasayitānīti cattāro māse koṭṭhe pakkhittaniyāmeneva sukhaṃ sayitāni. Pathavīti heṭṭhā patiṭṭhānapathavī. Āpoti uparisnehanaāpo. Catasso viññāṇaṭṭhitiyoti kammaviññāṇassa ārammaṇabhūtā rūpādayo cattāro khandhā. Te hi ārammaṇavasena patiṭṭhābhūtattā pathavīdhātusadisā. Nandirāgo sinehanaṭṭhena āpodhātusadiso. Viññāṇaṃ sāhāranti sappaccayaṃ kammaviññāṇaṃ. Tañhi bījaṃ viya pathaviyaṃ ārammaṇapathaviyaṃ viruhati. Dutiyaṃ. 54. ในสูตรที่ ๒ บทว่า พีชชาตานิ คือ พืชทั้งหลาย มูลพีชะ ได้แก่ ว่าน ว่านน้ำ ขมิ้น ขิง เป็นต้น ขันธพีชะ ได้แก่ ต้นโพธิ์ ต้นไทร เป็นต้น ผลุพีชะ ได้แก่ อ้อย ไผ่ อ้อ เป็นต้น อัคคพีชะ ได้แก่ กะเพรา แมงลัก เป็นต้น พีชพีชะ ได้แก่ บุพพัณชาติ มีข้าวสาลีและข้าวเปลือกเป็นต้น และอปรัณชาติ มีถั่วเขียวและถั่วเหลืองเป็นต้น บทว่า อขณฺฑานิ คือ ไม่แตก ตั้งแต่เวลาที่แตก พืชย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เพื่อความเป็นพืช บทว่า อปูติกานิ คือ ไม่เน่าเพราะถูกน้ำทำให้ชุ่ม จริงอยู่ พืชที่เน่าย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เพื่อความเป็นพืช บทว่า อวาตาตปหตานิ คือ ไม่ถูกลมและแดดทำลาย ไม่ถูกทำให้หมดโอชะ จริงอยู่ พืชที่หมดโอชะ เป็นกาก ย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เพื่อความเป็นพืช บทว่า สาราทานิ คือ มีแก่นสารที่ยึดถือไว้แล้ว มีแก่นสารที่ตั้งมั่นแล้ว จริงอยู่ พืชที่ไม่มีแก่นสาร ย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เพื่อความเป็นพืช บทว่า สุขสยิตานิ คือ เก็บไว้อย่างดีในฉางตลอด ๔ เดือน บทว่า ปถวี คือ แผ่นดินเป็นที่ตั้งเบื้องล่าง บทว่า อาโป คือ น้ำที่รดให้ชุ่มชื่นเบื้องบน บทว่า จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย คือ ขันธ์ ๔ มีรูปเป็นต้น ซึ่งเป็นอารมณ์ของกรรมวิญญาณ จริงอยู่ ขันธ์ ๔ เหล่านั้น เปรียบเหมือนปฐวีธาตุ เพราะเป็นที่ตั้งโดยความเป็นอารมณ์ นันทิราคะ เปรียบเหมือนอาโปธาตุ เพราะมีลักษณะซึมซาบ บทว่า วิญฺญาณํ สาหารํ คือ กรรมวิญญาณที่มีปัจจัย จริงอยู่ กรรมวิญญาณนั้นย่อมงอกขึ้นในแผ่นดินคืออารมณ์ เหมือนพืชงอกขึ้นในแผ่นดิน จบสูตรที่ ๒ 3. Udānasuttavaṇṇanā 3. อรรถกถาอุทานสูตร 55. Tatiye udānaṃ udānesīti balavasomanassasamuṭṭhānaṃ udānaṃ udāhari. Kiṃ nissāya panesa bhagavato uppannoti. Sāsanassa niyyānikabhāvaṃ. Kathaṃ? Evaṃ kirassa ahosi, ‘‘tayome upanissayā – dānūpanissayo sīlūpanissayo bhāvanūpanissayo cā’’ti. Tesu dānasīlūpanissayā dubbalā, bhāvanūpanissayo balavā. Dānasīlūpanissayā hi tayo magge ca phalāni ca pāpenti, bhāvanūpanissayo arahattaṃ pāpeti. Iti dubbalūpanissaye patiṭṭhito bhikkhu ghaṭento vāyamanto pañcorambhāgiyāni bandhanāni chetvā tīṇi maggaphalāni nibbatteti, ‘‘aho sāsanaṃ niyyānika’’nti āvajjentassa ayaṃ udapādi. 55. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อุทานํ อุทาเนสิ คือ ทรงเปล่งอุทานอันเกิดจากโสมนัสอันมีกำลัง ถามว่า อุทานนี้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเพราะอาศัยอะไร? (ตอบว่า) เพราะอาศัยความเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์แห่งพระศาสนา อย่างไร? ได้ยินว่า พระองค์ได้ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า "อุปนิสัยของเรามี ๓ อย่าง คือ ทานูปนิสัย สีลูปนิสัย และภาวนูปนิสัย" ในอุปนิสัยทั้ง ๓ นั้น ทานูปนิสัยและสีลูปนิสัยมีกำลังอ่อน ภาวนูปนิสัยมีกำลังมาก จริงอยู่ ทานูปนิสัยและสีลูปนิสัยย่อมนำไปสู่มรรค ๓ และผล ๓ ส่วนภาวนูปนิสัยย่อมนำไปสู่พระอรหัต ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในอุปนิสัยที่มีกำลังอ่อน เมื่อพากเพียรพยายาม ย่อมตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้ว ทำให้มรรคผล ๓ เกิดขึ้นได้ อุทานนี้เกิดขึ้นแก่พระองค์ผู้ทรงพิจารณาอยู่ว่า "โอ พระศาสนาเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์หนอ" Tattha ‘‘dubbalūpanissaye ṭhatvā ghaṭamāno tīṇi maggaphalāni pāpuṇātī’’ti imassatthassāvibhāvanatthaṃ milakattherassa vatthu veditabbaṃ – so kira gihikāle pāṇātipātakammena jīvikaṃ kappento araññe pāsasatañceva adūhalasatañca yojesi. Athekadivasaṃ aṅgārapakkamaṃsaṃ khāditvā pāsaṭṭhānesu vicaranto pipāsābhibhūto ekassa araññavāsittherassa vihāraṃ gantvā therassa caṅkamantassa avidūre ṭhitaṃ pānīyaghaṭaṃ vivari, hatthatemanamattampi udakaṃ nāddasa. So kujjhitvā āha – ‘‘bhikkhu, bhikkhu tumhe gahapatikehi dinnaṃ bhuñjitvā bhuñjitvā supatha, pānīyaghaṭe añjalimattampi udakaṃ na ṭhapetha, na yuttameta’’nti. Thero ‘‘mayā pānīyaghaṭo pūretvā ṭhapito, kiṃ nu kho eta’’nti? Gantvā olokento paripuṇṇaghaṭaṃ disvā pānīyasaṅkhaṃ pūretvā adāsi. So dvattisaṅkhapūraṃ pivitvā cintesi – ‘‘evaṃ pūritaghaṭo nāma mama kammaṃ āgamma tattakapālo viya jāto. Kiṃ nu kho anāgate attabhāve bhavissatī’’ti? Saṃviggacitto dhanuṃ chaḍḍetvā, ‘‘pabbājetha maṃ, bhante’’ti āha. Thero tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā taṃ pabbājesi. ในอุปนิสัยเหล่านั้น เพื่อจะประกาศเนื้อความนี้ว่า ‘ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในทุพพลอุปนิสัย เมื่อพากเพียรอยู่ ย่อมบรรลุมรรคผล ๓’ พึงทราบเรื่องของพระมิฬกเถระ ได้ยินว่า ในสมัยเป็นคฤหัสถ์ ท่านเลี้ยงชีพด้วยกรรมคือปาณาติบาต ได้ดักบ่วงไว้ ๑๐๐ อัน และกับดักหินไว้ ๑๐๐ อันในป่า ครั้งนั้น วันหนึ่ง ท่านฉันเนื้อที่ย่างบนถ่านแล้ว เที่ยวไปในที่ดักบ่วง ถูกความกระหายครอบงำ จึงเข้าไปยังวิหารของพระเถระผู้อยู่ป่ารูปหนึ่ง แล้วเปิดหม้อน้ำที่ตั้งอยู่ไม่ไกลจากพระเถระผู้กำลังจงกรมอยู่ แต่ไม่เห็นน้ำแม้เพียงพอให้ปลายมือเปียก ท่านโกรธแล้วกล่าวว่า ‘ภิกษุ ภิกษุ ท่านทั้งหลายฉันของที่คฤหบดีถวายแล้วๆ ก็หลับอยู่ในหม้อน้ำ ไม่เก็บน้ำไว้แม้เพียงหนึ่งอัญชลี ข้อนี้ไม่สมควรเลย’ พระเถระคิดว่า ‘เราเติมน้ำเต็มหม้อแล้วตั้งไว้ นี่มันเรื่องอะไรกันหนอ?’ จึงเดินไปดู เห็นหม้อเต็มเปี่ยม จึงตักน้ำเต็มสังข์ส่งให้ ท่านดื่มน้ำเต็ม ๓๒ สังข์แล้วคิดว่า ‘หม้อน้ำที่เต็มอย่างนี้กลับปรากฏเป็นเหมือนกระเบื้องร้อนเพราะอาศัยกรรมของเรา ในอัตภาพเบื้องหน้า จักเป็นอย่างไรหนอ?’ ท่านมีจิตสลดใจ จึงทิ้งธนูแล้วกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดให้ผมบวชเถิด’ พระเถระบอกตจปัญจกกัมมัฏฐานแล้วให้ท่านบวช Tassa samaṇadhammaṃ karontassa bahūnaṃ migasūkarānaṃ māritaṭṭhānaṃ pāsaadūhalānañca yojitaṭṭhānaṃ upaṭṭhāti. Taṃ anussarato sarīre dāho uppajjati, kūṭagoṇo viya kammaṭṭhānampi vīthiṃ na paṭipajjati. So ‘‘kiṃ karissāmi bhikkhubhāvenā’’ti? Anabhiratiyā pīḷito therassa santikaṃ gantvā vanditvā āha – ‘‘na sakkomi, bhante, samaṇadhammaṃ kātu’’nti. Atha naṃ thero ‘‘hatthakammaṃ karohī’’ti āha. So ‘‘sādhu, bhante’’ti vatvā udumbarādayo allarukkhe chinditvā mahantaṃ rāsiṃ katvā, ‘‘idāni kiṃ karomī’’ti pucchi? Jhāpehi nanti. So catūsu disāsu aggiṃ datvā jhāpetuṃ asakkonto, ‘‘bhante, na sakkomī’’ti āha. Thero ‘‘tena hi apehī’’ti pathaviṃ dvidhā katvā avīcito khajjopanakamattaṃ aggiṃ nīharitvā tattha pakkhipi. So tāva mahantaṃ rāsiṃ sukkhapaṇṇaṃ viya khaṇena jhāpesi. Athassa thero avīciṃ dassetvā, ‘‘sace vibbhamissasi, ettha paccissasī’’ti saṃvegaṃ janesi. So avīcidassanato paṭṭhāya pavedhamāno ‘‘niyyānikaṃ, bhante, buddhasāsana’’nti pucchi, āmāvusoti. Bhante, buddhasāsanassa niyyānikatte sati milako attamokkhaṃ karissati, mā cintayitthāti. Tato paṭṭhāya samaṇadhammaṃ karoti ghaṭeti, tassa vattapaṭivattaṃ pūreti, niddāya bādhayamānāya tintaṃ palālaṃ sīse ṭhapetvā pāde soṇḍiyaṃ otāretvā nisīdati. So ekadivasaṃ pānīyaṃ parissāvetvā ghaṭaṃ ūrumhi ṭhapetvā udakamaṇikānaṃ pacchedaṃ āgamayamāno aṭṭhāsi. Atha kho thero sāmaṇerassa imaṃ uddesaṃ deti – เมื่อท่านบำเพ็ญสมณธรรม ที่ที่เคยฆ่าเนื้อและสุกรจำนวนมาก และที่ที่เคยดักบ่วงและกับดักหินก็ปรากฏขึ้น เมื่อท่านระลึกถึงกรรมนั้น ความเร่าร้อนในร่างกายก็เกิดขึ้น กรรมฐานก็ไม่ดำเนินไปสู่คลอง เหมือนโคโกงไม่เดินไปสู่ทางตรง ท่านคิดว่า ‘เราจะทำอะไรด้วยความเป็นภิกษุเล่า?’ ถูกความไม่ยินดีบีบคั้น จึงเข้าไปหาพระเถระ ไหว้แล้วกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมไม่สามารถทำสมณธรรมได้’ ลำดับนั้น พระเถระได้กล่าวกะท่านว่า ‘เธอจงทำงานด้วยมือไปก่อน’ ท่านรับว่า ‘ดีละ ขอรับ’ แล้วตัดต้นไม้สดมีต้นมะเดื่อเป็นต้น ทำเป็นกองใหญ่แล้วถามว่า ‘บัดนี้จะให้กระผมทำอะไร?’ (พระเถระตอบว่า) ‘จงเผามันเสีย’ ท่านจุดไฟในทิศทั้งสี่แล้ว แต่ไม่สามารถเผาได้ จึงกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมทำไม่ได้’ พระเถระกล่าวว่า ‘ถ้าเช่นนั้น เธอจงหลีกไป’ แล้วทำแผ่นดินให้แยกเป็นสองช่อง นำไฟขนาดเท่าหิ่งห้อยมาจากอเวจีมหานรกแล้วใส่ลงไปในกองไม้นั้น ไฟนั้นได้เผากองไม้ที่ใหญ่โตถึงเพียงนั้นให้มอดไหม้ไปในชั่วขณะ ดุจใบไม้แห้ง ลำดับนั้น พระเถระได้แสดงอเวจีมหานรกแก่ท่านแล้ว ทำให้เกิดความสังเวชว่า ‘ถ้าเธอจักสึก เธอจักต้องไหม้ในนรกนี้’ ท่านเห็นอเวจีมหานรกแล้วก็ตัวสั่นเทา ตั้งแต่นั้นมาจึงถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระพุทธศาสนาเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ใช่หรือไม่?’ (พระเถระตอบว่า) ‘ใช่ อาวุโส’ (ท่านจึงกล่าวว่า) ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อพระพุทธศาสนาเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ มิฬกะจักทำซึ่งความหลุดพ้นของตน ขอท่านทั้งหลายอย่าได้กังวลเลย’ ตั้งแต่นั้นมา ท่านก็ทำสมณธรรม พากเพียรพยายาม ทำวัตรน้อยใหญ่ถวายพระเถระ เมื่อถูกความง่วงครอบงำ ก็เอาฟางเปียกวางไว้บนศีรษะ หย่อนเท้าลงในบ่อแล้วนั่ง วันหนึ่ง ท่านกรองน้ำแล้ววางหม้อน้ำไว้บนขา ยืนรอให้น้ำหยดจนหมด ขณะนั้น พระเถระได้ให้หัวข้อนี้แก่สามเณรว่า ‘‘Uṭṭhānavato satīmato, Sucikammassa nisammakārino; Saññatassa dhammajīvino, Appamattassa yasobhivaḍḍhatī’’ti. (dha. pa. 24); ยศย่อมเจริญแก่ผู้มีความหมั่น มีสติ มีการงานสะอาด ใคร่ครวญแล้วจึงทำ สำรวมแล้ว เลี้ยงชีพโดยธรรม และไม่ประมาท So catuppadikampi taṃ gāthaṃ attaniyeva upanesi – ‘‘uṭṭhānavatā nāma mādisena bhavitabbaṃ. Satimatāpi mādiseneva…pe… appamattenapi mādiseneva bhavitabba’’nti. Evaṃ taṃ gāthaṃ attani upanetvā tasmiṃyeva padavāre ṭhito pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni chinditvā anāgāmiphale patiṭṭhāya haṭṭhatuṭṭho – ท่านได้น้อมคาถานั้นแม้มี ๔ บาทเข้ามาในตนนั่นเทียวว่า ‘ชื่อว่าผู้มีความหมั่น พึงเป็นเช่นเรา, แม้ผู้มีสติ ก็พึงเป็นเช่นเรา... (ละ)... แม้ผู้ไม่ประมาท ก็พึงเป็นเช่นเรา’ ท่านน้อมคาถานั้นเข้ามาในตนอย่างนี้แล้ว ยืนอยู่ในย่างเท้านั้นนั่นเอง ตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้ว ตั้งอยู่ในอนาคามิผล มีความร่าเริงยินดีแล้ว (ได้กล่าวอุทานว่า) ‘‘Allaṃ palālapuñjāhaṃ, sīsenādāya caṅkamiṃ; Pattosmi tatiyaṃ ṭhānaṃ, ettha me natthi saṃsayo’’ti. – เราทูนกองฟางเปียกไว้บนศีรษะแล้วจงกรม เราได้บรรลุฐานะที่ ๓ แล้ว ความสงสัยในเรื่องนี้ของเราไม่มี Imaṃ udānagāthaṃ āha. Evaṃ dubbalūpanissaye ṭhito ghaṭento vāyamanto pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni chinditvā tīṇi maggaphalāni nibbatteti. Tenāha bhagavā – ‘‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatīti evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti. ได้กล่าวคาถาอุทานนี้ ด้วยประการฉะนี้ ผู้ตั้งอยู่ในทุพพลอุปนิสัย เมื่อพากเพียรพยายามอยู่ ย่อมตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้ว ยังมรรคผล ๓ ให้บังเกิด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ว่า ‘กรรมของเราไม่พึงมี, ผลกรรมของเราไม่พึงมี, กรรมของเราจักไม่มี, ผลกรรมของเราจักไม่มี’ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้’ ดังนี้ Tattha no cassaṃ, no ca me siyāti sace ahaṃ na bhaveyyaṃ, mama parikkhāropi na bhaveyya. Sace vā pana me atīte kammābhisaṅkhāro nābhavissa, idaṃ me etarahi khandhapañcakaṃ na bhaveyya. Nābhavissa, na me bhavissatīti idāni pana tathā parakkamissāmi, yathā me āyatiṃ khandhābhinibbattako kammasaṅkhāro na bhavissati, tasmiṃ asati āyatiṃ paṭisandhi nāma na me bhavissati. Evaṃ adhimuccamānoti evaṃ adhimuccanto bhikkhu dubbalūpanissaye ṭhito pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni chindeyya. Evaṃ vutteti evaṃ sāsanassa niyyānikabhāvaṃ āvajjentena bhagavatā imasmiṃ udāne vutte. Rūpaṃ vibhavissatīti rūpaṃ bhijjissati. Rūpassa vibhavāti vibhavadassanena sahavipassanena. Sahavipassanakā hi cattāro maggā rūpādīnaṃ vibhavadassanaṃ nāma. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Evaṃ adhimuccamāno, bhante, bhikkhu chindeyyāti, bhante, evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyyeva pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni. Kasmā na chindissatīti? ในอุทานนั้น บทว่า `โน จสฺสํ, โน จ เม สิยา` ความว่า ถ้าเราไม่มี แม้บริขารของเราก็ไม่พึงมี. อีกอย่างหนึ่ง ถ้าว่าในอดีต กรรมอภิสังขารของเราไม่ได้มีแล้ว ในบัดนี้ ขันธ์ ๕ นี้ของเราก็ไม่พึงมี. บทว่า `นาภวิสฺส, น เม ภวิสฺสติ` ความว่า แต่บัดนี้ เราจักบากบั่นอย่างนั้น โดยประการที่กรรมสังขารอันทำให้ขันธ์เกิดขึ้นในอนาคตจักไม่มีแก่เรา, เมื่อกรรมสังขารนั้นไม่มี ปฏิสนธิชื่อว่าจักไม่มีแก่เราในอนาคต. บทว่า `เอวํ อธิมุจฺจมาโน` ความว่า ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ ตั้งอยู่ในอุปนิสัยที่อ่อน พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้. บทว่า `เอวํ วุตฺเต` ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้ทรงคำนึงถึงความเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์แห่งพระศาสนา ตรัสอุทานนี้อย่างนี้แล้ว. บทว่า `รูปํ วิภวิสฺสติ` ความว่า รูปจักแตกไป. บทว่า `รูปสฺส วิภวา` ความว่า ด้วยการเห็นความดับ ด้วยวิปัสสนาที่เกิดร่วมกัน. จริงอยู่ มรรค ๔ ที่มีวิปัสสนาเกิดร่วมกัน ชื่อว่าเป็นการเห็นความดับแห่งธรรมมีรูปเป็นต้น. พระองค์ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสคำนี้ไว้. บทว่า `เอวํ อธิมุจฺจมาโน, ภนฺเต, ภิกฺขุ ฉินฺเทยฺยาติ` ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แน่นอน. ทำไมจักตัดไม่ได้เล่า? Idāni upari maggaphalaṃ pucchanto kathaṃ pana, bhantetiādimāha. Tattha anantarāti dve anantarāni āsannānantarañca dūrānantarañca. Vipassanā maggassa āsannānantaraṃ nāma, phalassa dūrānantaraṃ nāma. Taṃ sandhāya ‘‘kathaṃ pana, bhante, jānato kathaṃ passato vipassanānantarā ‘āsavānaṃ khayo’ti saṅkhaṃ gataṃ arahattaphalaṃ hotī’’ti pucchati. Atasitāyeti atasitabbe abhāyitabbe ṭhānamhi. Tāsaṃ āpajjatīti bhayaṃ āpajjati. Tāso hesoti yā esā ‘‘no cassaṃ, no ca me siyā’’ti evaṃ pavattā dubbalavipassanā, sā yasmā attasinehaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, tasmā assutavato puthujjanassa tāso nāma hoti. So hi ‘‘idānāhaṃ ucchijjissāmi, na dāni kiñci bhavissāmī’’ti attānaṃ papāte patantaṃ viya passati aññataro brāhmaṇo viya. Lohapāsādassa kira heṭṭhā tipiṭakacūḷanāgatthero tilakkhaṇāhataṃ dhammaṃ parivatteti. Atha aññatarassa brāhmaṇassa ekamante ṭhatvā dhammaṃ suṇantassa saṅkhārā suññato upaṭṭhahiṃsu. So papāte patanto viya hutvā vivaṭadvārena tato palāyitvā gehaṃ pavisitvā, puttaṃ ure sayāpetvā, ‘‘tāta, sakyasamayaṃ āvajjento manamhi naṭṭho’’ti āha. Na heso bhikkhu tāsoti esā evaṃ pavattā balavavipassanā sutavato ariyasāvakassa na tāso nāma hoti. Na hi tassa evaṃ hoti ‘‘ahaṃ ucchijjissāmī’’ti vā ‘‘vinassissāmī’’ti vāti. Evaṃ pana hoti ‘‘saṅkhārāva uppajjanti, saṅkhārāva nirujjhantī’’ti. Tatiyaṃ. บัดนี้ เมื่อจะทูลถามมรรคผลเบื้องสูง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า `กถํ ปน, ภนฺเต`. ในบทเหล่านั้น บทว่า `อนนฺตรา` คือ อนันตระ ๒ อย่าง ได้แก่ อาสันนานันตระ (อนันตระใกล้) และทูรานันตระ (อนันตระไกล). วิปัสสนาชื่อว่าเป็นอาสันนานันตระของมรรค, ชื่อว่าเป็นทูรานันตระของผล. ทรงหมายถึงข้อนั้น จึงทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อรหัตตผลอันถึงซึ่งการนับว่า 'ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย' จึงมีได้ โดยมีวิปัสสนาเป็นอนันตระ". บทว่า `อตสิตาย` คือ ในฐานะอันไม่ควรสะดุ้ง ไม่ควรกลัว. บทว่า `ตาสํ อาปชฺชติ` คือ ย่อมถึงความกลัว. บทว่า `ตาโส เหโส` ความว่า วิปัสสนาที่อ่อนซึ่งเป็นไปอย่างนี้ว่า "เราไม่พึงมี, ของเราไม่พึงมี" ใดมีอยู่, วิปัสสนานั้น เพราะเหตุที่ไม่สามารถจะกำจัดความรักในตนได้, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าเป็นความสะดุ้งกลัวของปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ. จริงอยู่ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับนั้น ย่อมเห็นตนประหนึ่งว่ากำลังตกลงไปในเหว ด้วยคิดว่า "บัดนี้เราจักขาดสูญ, บัดนี้เราจักไม่มีอะไรเลย" เหมือนพราหมณ์คนหนึ่ง. ได้ยินว่า ที่เบื้องล่างแห่งโลหะปราสาท พระติปิฏกจูฬนาคเถระสาธยายธรรมที่ประทับด้วยไตรลักษณ์. ครั้งนั้น เมื่อพราหมณ์คนหนึ่งยืนฟังธรรมอยู่ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง สังขารทั้งหลายปรากฏโดยความเป็นของว่าง. พราหมณ์นั้นเป็นประหนึ่งว่ากำลังตกลงไปในเหว จึงหนีไปจากที่นั้นทางประตูที่เปิดอยู่ เข้าไปสู่เรือนแล้ว ให้บุตรนอนบนอก กล่าวว่า "พ่อคุณ เมื่อพ่อพิจารณาพระสัทธรรมของพระศากยบุตร จิตของพ่อเกือบจะพินาศไปแล้ว". บทว่า `น เหโส ภิกฺขุ ตาโส` ความว่า วิปัสสนาที่มีกำลังซึ่งเป็นไปอย่างนี้ ไม่ชื่อว่าเป็นความสะดุ้งกลัวของพระอริยสาวกผู้ได้สดับ. จริงอยู่ ความคิดอย่างนี้ว่า "เราจักขาดสูญ" หรือ "เราจักพินาศ" ย่อมไม่มีแก่พระอริยสาวกนั้น. แต่ความคิดอย่างนี้ย่อมมีว่า "สังขารทั้งหลายเท่านั้นเกิดขึ้น, สังขารทั้งหลายเท่านั้นดับไป". สูตรที่ ๓ จบ. 4. Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā 4. อรรถกถาอุปาทานปริปวัตตสูตร 56. Catutthe catuparivaṭṭanti ekekasmiṃ khandhe catunnaṃ parivaṭṭanavasena. Rūpaṃ abbhaññāsinti rūpaṃ dukkhasaccanti abhiññāsiṃ. Evaṃ sabbapadesu catusaccavaseneva attho veditabbo. Āhārasamudayāti ettha sacchandarāgo kabaḷīkārāhāro āhāro nāma. Paṭipannāti sīlato paṭṭhāya yāva arahattamaggā paṭipannā honti. Gādhantīti patiṭṭhahanti. Ettāvatā sekkhabhūmiṃ kathetvā idāni asekkhabhūmiṃ kathento ye ca kho keci, bhikkhavetiādimāha. Suvimuttāti arahattaphalavimuttiyā suṭṭhu vimuttā. Kevalinoti sakalino katasabbakiccā. Vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāyāti yena te avasiṭṭhena vaṭṭena paññāpeyyuṃ, taṃ nesaṃ vaṭṭaṃ natthi paññāpanāya. Atha vā vaṭṭanti kāraṇaṃ, paññāpanāya kāraṇaṃ natthīti. Ettāvatā asekkhabhūmivāro kathito. Catutthaṃ. 56. ในสูตรที่ ๔ บทว่า `จตุปริวฏฺฏํ` คือ โดยอำนาจแห่งการหมุนไปแห่ง (อริยสัจ) ๔ ในขันธ์แต่ละขันธ์. บทว่า `รูปํ อพฺภญฺญาสึ` คือ เราได้รู้ยิ่งแล้วว่า รูปเป็นทุกขสัจ. พึงทราบเนื้อความโดยอำนาจแห่งสัจจะ ๔ ในบททั้งปวงอย่างนี้. ในบทว่า `อาหารสมุทยา` นี้ กวฬิงการาหารพร้อมด้วยฉันทราคะ ชื่อว่าอาหาร. บทว่า `ปฏิปนฺนา` คือ เป็นผู้ปฏิบัติแล้ว ตั้งแต่ศีลไปจนถึงอรหัตตมรรค. บทว่า `คาธนฺติ` คือ ย่อมตั้งมั่น. โดยประมาณเท่านี้ พระองค์ตรัสเสกขภูมิแล้ว บัดนี้ เมื่อจะตรัสอเสกขภูมิ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `เย จ โข เกจิ, ภิกฺขเว`. บทว่า `สุวิมุตฺตา` คือ หลุดพ้นดีแล้วด้วยอรหัตตผลวิมุตติ. บทว่า `เกวลิโน` คือ ผู้มีกิจทั้งปวงเสร็จแล้ว ผู้มีกิจที่ต้องทำอันทำเสร็จแล้ว. บทว่า `วฏฺฏํ เตสํ นตฺถิ ปญฺญาปนาย` ความว่า วัฏฏะที่เหลืออยู่ใดอันเป็นเหตุที่จะพึงบัญญัติท่านเหล่านั้นได้, วัฏฏะนั้นเพื่อการบัญญัติ ย่อมไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง `วฏฺฏํ` คือ เหตุ, เหตุเพื่อการบัญญัติไม่มี. โดยประมาณเท่านี้ วาระแห่งอเสกขภูมิเป็นอันตรัสแล้ว. สูตรที่ ๔ จบ. 5. Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā 5. อรรถกถาสัตตัฏฐานสูตร 57. Pañcame sattaṭṭhānakusaloti sattasu okāsesu cheko. Vusitavāti vusitavāso. Uttamapurisoti seṭṭhapuriso. Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ. Idaṃ pana suttaṃ ussadanandiyañceva palobhanīyañcāti veditabbaṃ. Yathā hi rājā vijitasaṅgāmo saṅgāme vijayino yodhe uccaṭṭhāne ṭhapetvā tesaṃ sakkāraṃ karoti. Kiṃ kāraṇā? Etesaṃ sakkāraṃ disvā sesāpi sūrā bhavituṃ maññissantīti, evameva bhagavā appameyyaṃ kālaṃ pāramiyo pūretvā mahābodhimaṇḍe kilesamāravijayaṃ katvā sabbaññutaṃ patto sāvatthiyaṃ jetavanamahāvihāre nisīditvā imaṃ suttaṃ desento khīṇāsave ukkhipitvā thomesi vaṇṇesi. Kiṃ kāraṇā? Evaṃ avasesā sekkhapuggalā arahattaphalaṃ pattabbaṃ maññissantīti. Evametaṃ suttaṃ khīṇāsavānaṃ ukkhipitvā pasaṃsitattā ussadanandiyaṃ, sekkhānaṃ palobhitattā palobhanīyanti veditabbaṃ. 57. ในสูตรที่ ๕ บทว่า `สตฺตฏฺฐานกุสโล` คือ ผู้ฉลาดในโอกาส ๗ อย่าง. บทว่า `วุสิตวา` คือ ผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว. บทว่า `อุตฺตมปุริโส` คือ บุรุษผู้สูงสุด. ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. แต่พึงทราบว่า สูตรนี้เป็นทั้งอุสสทนันทิยะและปโลภนียะ. เปรียบเหมือนพระราชาผู้ทรงชนะสงครามแล้ว ทรงสถาปนาเหล่าโยธาผู้มีชัยในสงครามไว้ในตำแหน่งสูง แล้วทรงกระทำสักการะแก่พวกเขา. เพราะเหตุไร? เพราะทรงดำริว่า "เมื่อคนอื่น ๆ เห็นสักการะของโยธาเหล่านี้แล้ว ก็จักคิดที่จะเป็นผู้กล้าหาญบ้าง", ฉันใดก็ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคทรงบำเพ็ญบารมีตลอดกาลอันประมาณมิได้ ทรงกระทำชัยชนะต่อกิเลสมารที่มหาโพธิมณฑล บรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ประทับนั่ง ณ พระเชตวันมหาวิหาร ในกรุงสาวัตถี เมื่อทรงแสดงสูตรนี้ จึงทรงยกย่อง สรรเสริญ และชมเชยพระขีณาสพทั้งหลาย. เพราะเหตุไร? เพราะทรงดำริว่า "เมื่อเป็นเช่นนี้ พระเสกขบุคคลที่เหลือจักคิดว่า อรหัตตผลเป็นสิ่งที่พึงบรรลุ". ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า สูตรนี้ชื่อว่าอุสสทนันทิยะ เพราะทรงยกย่องและสรรเสริญพระขีณาสพทั้งหลาย, และชื่อว่าปโลภนียะ เพราะทรงชักจูงพระเสกขะทั้งหลาย. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hotīti ettāvatā cettha maggaphalapaccavekkhaṇavasena desanaṃ niṭṭhapetvāpi puna kathañca, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hotīti idaṃ ‘‘khīṇāsavo yasmiṃ ārammaṇe satatavihārena viharati, taṃ satto vā puggalo vā na hoti, dhātuādimattameva pana hotī’’ti evaṃ khīṇāsavassa satatavihārañca, ‘‘imesu dhammesu kammaṃ katvā ayaṃ āgato’’ti āgamanīyapaṭipadañca dassetuṃ vuttaṃ. Tattha dhātuso upaparikkhatīti dhātusabhāvena passati oloketi. Sesapadadvayepi eseva nayo. Pañcamaṃ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ด้วยประการฉะนี้” แม้จะทรงจบพระธรรมเทศนาด้วยสามารถแห่งปัจจเวกขณญาณพิจารณามรรคผลในพระสูตรนี้แล้ว แต่ก็ตรัสคำนี้อีกว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้พิจารณาเห็นโดยอาการ ๓ อย่างไร” เพื่อทรงแสดงสภาวะที่อยู่เป็นประจำของพระขีณาสพว่า “พระขีณาสพย่อมอยู่ในอารมณ์ใดด้วยการอยู่เป็นประจำ อารมณ์นั้นมิใช่สัตว์ มิใช่บุคคล แต่เป็นเพียงธาตุเป็นต้นเท่านั้น” และเพื่อทรงแสดงปฏิปทาอันเป็นที่มาว่า “ท่านผู้นี้มาแล้วด้วยการทำกรรมในธรรมเหล่านี้” ในบทเหล่านั้น บทว่า “ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นธาตุ” หมายความว่า ย่อมเห็น ย่อมแลดู โดยสภาวะแห่งธาตุ ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๕ 6. Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā 6. อรรถกถาสัมมาสัมพุทธสูตร 58. Chaṭṭhe ko adhippayāsoti ko adhikapayogo. Anuppannassāti imañhi maggaṃ kassapasammāsambuddho uppādesi, antarā añño satthā uppādetuṃ nāsakkhi, iti bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā nāma. Nagaropamasmiñhi avaḷañjanaṭṭhānesu purāṇamaggo jāto, idha avattamānaṭṭhena anuppannamaggo nāma. Asañjātassāti tasseva vevacanaṃ. Anakkhātassāti akathitassa. Maggaṃ jānātīti maggaññū. Maggaṃ viditaṃ pākaṭaṃ akāsīti maggavidū. Magge ca amagge ca kovidoti maggakovido. Maggānugāti maggaṃ anugacchantā. Pacchā samannāgatāti ahaṃ paṭhamaṃ gato, sāvakā pacchā samannāgatā. Chaṭṭhaṃ. 58. ในสูตรที่ ๖ บทว่า “อะไรเป็นอธิปปายะ” คือ อะไรเป็นประโยคที่ยิ่ง บทว่า “แห่งมรรคที่ยังไม่เกิด” คือ จริงอยู่ พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทำให้มรรคนี้เกิดขึ้น ในระหว่างพระพุทธเจ้าสองพระองค์ ศาสดาอื่นไม่สามารถทำให้เกิดขึ้นได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่าเป็นผู้ทำให้มรรคที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น จริงอยู่ ในนคโรปมสูตร หนทางเก่าเกิดขึ้นในที่ที่ไม่ใช้สอย ในสูตรนี้ ชื่อว่ามรรคที่ยังไม่เกิด เพราะความที่ยังไม่มีอยู่ บทว่า “ที่ยังไม่บังเกิด” เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า “ที่ยังมิได้บอก” คือ ที่ยังมิได้ตรัสไว้ ชื่อว่า “มัคคัญญู” เพราะทรงรู้มรรค ชื่อว่า “มัคควิทู” เพราะทรงกระทำมรรคให้เป็นสิ่งที่รู้กันปรากฏ ชื่อว่า “มัคคโกวิโท” เพราะทรงฉลาดในทางและมิใช่ทาง บทว่า “ผู้ดำเนินตามมรรค” คือ ผู้ตามไปซึ่งมรรค บทว่า “ถึงพร้อมแล้วในภายหลัง” คือ เราไปก่อน, สาวกทั้งหลายตามไปถึงพร้อมแล้วในภายหลัง ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๖ 7. Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā 7. อรรถกถาอนัตตลักขณสูตร 59. Sattame pañcavaggiyeti aññāsi koṇḍaññattherādike pañca jane purāṇupaṭṭhāke. Āmantesīti āsāḷhipuṇṇamadivase dhammacakkappavattanato paṭṭhāya anukkamena sotāpattiphale patiṭṭhite ‘‘idāni nesaṃ āsavakkhayāya dhammaṃ desessāmī’’ti pañcamiyaṃ pakkhassa āmantesi. Etadavocāti etaṃ ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, anattā’’tiādinayappavattaṃ anattalakkhaṇasuttaṃ avoca. Tattha anattāti pubbe vuttehi catūhi kāraṇehi anattā. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhaveti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Ettakena ṭhānena anattalakkhaṇameva kathitaṃ, na aniccadukkhalakkhaṇāni, idāni tāni dassetvā samodhānetvā tīṇipi lakkhaṇāni dassetuṃ idamāraddhanti veditabbaṃ. Tasmāti yasmā ime pañcakkhandhā aniccā dukkhā anattā, tasmā. Yaṃkiñci rūpantiādīsu vitthārakathā visuddhimagge paññābhāvanādhikāre khandhaniddese vuttāva. Sesaṃ sabbattha vuttānusāreneva veditabbaṃ. Imasmiṃ pana sutte anattalakkhaṇameva kathitanti. Sattamaṃ. 59. ในสูตรที่ ๗ บทว่า “แก่พระปัญจวัคคีย์” ได้แก่ ชน ๕ คน มีพระอัญญาโกณฑัญญเถระเป็นต้น ผู้เคยเป็นอุปัฏฐากเก่า บทว่า “ตรัสเรียก” คือ ในวันอาสาฬหปุรณมี จำเดิมแต่ทรงประกาศธรรมจักร เมื่อท่านเหล่านั้นตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผลโดยลำดับ (ทรงดำริว่า) “บัดนี้ เราจักแสดงธรรมเพื่อความสิ้นอาสวะแก่เธอทั้งหลาย” จึงตรัสเรียกในวันแรม ๕ ค่ำ บทว่า “ได้ตรัสคำนี้” คือ ได้ตรัสอนัตตลักขณสูตรนี้ ซึ่งเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา” ในบทเหล่านั้น บทว่า “อนัตตา” คือ เป็นอนัตตาเพราะเหตุ ๔ ประการที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว คำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน” นี้ ทรงปรารภขึ้นทำไม? พึงทราบว่า ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ตรัสไว้เพียงอนัตตลักขณะเท่านั้น ยังมิได้ตรัสอนิจจลักขณะและทุกขลักขณะ บัดนี้ ทรงปรารภคำนี้ขึ้นเพื่อทรงแสดงลักขณะเหล่านั้นแล้วรวบรวมแสดงลักขณะทั้ง ๓ ประการ บทว่า “เพราะเหตุนั้น” คือ เพราะเหตุที่ขันธ์ ๕ เหล่านี้เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ฉะนั้น คำอธิบายโดยพิสดารในบทเป็นต้นว่า “รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง” พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วในขันธนิทเทส ในปัญญาภาวนาธิการ ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค เนื้อความที่เหลือพึงทราบตามแนวที่กล่าวไว้แล้วในทุกแห่ง ก็ในสูตรนี้ ตรัสไว้เพียงอนัตตลักขณะเท่านั้น ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๗ 8. Mahālisuttavaṇṇanā 8. อรรถกถามหาลิสูตร 60. Aṭṭhame ekantadukkhantiādīni dhātusaṃyutte vuttanayāneva. Aṭṭhamaṃ. 60. ในสูตรที่ ๘ บทเป็นต้นว่า “เป็นทุกข์โดยส่วนเดียว” มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในธาตุสังยุตต์นั่นเทียว ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๘ 9. Ādittasuttavaṇṇanā 9. อรรถกถาอาทิตตสูตร 61. Navame ādittanti ekādasahi aggīhi ādittaṃ pajjalitaṃ. Iti dvīsupi imesu suttesu dukkhalakkhaṇameva kathitaṃ. Navamaṃ. 61. ในสูตรที่ ๙ บทว่า “ลุกเป็นไฟ” คือ ลุกโพลงแล้ว ลุกโชติช่วงแล้วด้วยไฟ ๑๑ กอง ด้วยเหตุนี้ ในสูตรทั้งสองนี้ ตรัสไว้เพียงทุกขลักขณะเท่านั้น ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๙ 10. Niruttipathasuttavaṇṇanā 10. อรรถกถานิรุตติปถสูตร 62. Dasame niruttiyova niruttipathā, atha vā niruttiyo ca tā niruttivasena viññātabbānaṃ atthānaṃ pathattā pathā cāti niruttipathā. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tīṇipi cetāni aññamaññavevacanānevāti veditabbāni. Asaṃkiṇṇāti avijahitā, ‘‘ko imehi attho’’ti vatvā achaḍḍitā. Asaṃkiṇṇapubbāti atītepi na jahitapubbā. Na saṃkīyantīti etarahipi ‘‘kimetehī’’ti na chaḍḍīyanti. Na saṃkīyissantīti anāgatepi na chaḍḍīyissanti. Appaṭikuṭṭhāti appaṭibāhitā. Atītanti attano sabhāvaṃ bhaṅgameva vā atikkantaṃ. Niruddhanti desantaraṃ asaṅkamitvā tattheva niruddhaṃ vūpasantaṃ. Vipariṇatanti vipariṇāmaṃ gataṃ naṭṭhaṃ. Ajātanti anuppannaṃ. Apātubhūtanti apākaṭībhūtaṃ. 62. ในสูตรที่ ๑๐ นิรุตติทั้งหลายนั่นแหละ ชื่อว่า นิรุตติปถะ อีกอย่างหนึ่ง นิรุตติทั้งหลายเหล่านั้น ชื่อว่า ปถะ เพราะเป็นทางแห่งอรรถที่พึงรู้ได้ด้วยสามารถแห่งนิรุตติ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า นิรุตติปถะ ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน พึงทราบว่า บททั้งสามนี้เป็นไวพจน์ของกันและกันนั่นเทียว บทว่า “ไม่ปะปนกัน” คือ ไม่ถูกละทิ้ง, ไม่ถูกทอดทิ้งโดยกล่าวว่า “จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำเหล่านี้” บทว่า “ไม่เคยปะปนกันมาก่อน” คือ แม้ในอดีตก็ไม่เคยถูกละทิ้ง บทว่า “ย่อมไม่ปะปนกัน” คือ แม้ในบัดนี้ก็ไม่ถูกทอดทิ้งโดยกล่าวว่า “จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำเหล่านี้” บทว่า “จักไม่ปะปนกัน” คือ แม้ในอนาคตก็จักไม่ถูกทอดทิ้ง บทว่า “อันวิญญูชนไม่ติเตียน” คือ ไม่ถูกคัดค้าน บทว่า “เป็นอดีต” คือ ล่วงเลยสภาวะของตน หรือล่วงเลยความดับไปแล้ว บทว่า “ดับแล้ว” คือ ดับแล้ว สงบแล้วในที่นั้นเอง ไม่เคลื่อนไปสู่ที่อื่น บทว่า “แปรปรวนแล้ว” คือ ถึงความแปรปรวนแล้ว เสื่อมสลายแล้ว บทว่า “ยังไม่เกิด” คือ ยังไม่เกิดขึ้น บทว่า “ยังไม่ปรากฏ” คือ ยังไม่ปรากฏชัด Ukkalāti ukkalajanapadavāsino. Vassabhaññāti vasso ca bhañño ca. Dvepi hi te mūladiṭṭhigatikā. Ahetukavādātiādīsu ‘‘natthi hetu natthi paccayo’’ti gahitattā ahetukavādā. ‘‘Karoto na karīyati pāpa’’nti gahitattā akiriyavādā. ‘‘Natthi dinna’’ntiādigahaṇato natthikavādā. Tattha ime dve janā, tisso diṭṭhiyo, kiṃ ekekassa diyaḍḍhā hotīti? Na tathā, yathā pana eko bhikkhu paṭipāṭiyā cattāripi jhānāni nibbatteti, evamettha ekeko tissopi diṭṭhiyo nibbattesīti veditabbo. ‘‘Natthi hetu natthi paccayo’’ti punappunaṃ āvajjentassa āharantassa abhinandantassa assādentassa maggadassanaṃ viya hoti. So micchattaniyāmaṃ okkamati, so ekantakāḷakoti vuccati. Yathā pana ahetukadiṭṭhiyaṃ, evaṃ ‘‘karoto na karīyati pāpaṃ, natthi dinna’’nti imesupi ṭhānesu micchattaniyāmaṃ okkamati. บทว่า “ชาวอุกกลชนบท” คือ ชาวอุกกลชนบท บทว่า “วัสสะและภัญญะ” คือ วัสสะและภัญญะ จริงอยู่ ทั้งสองคนนั้นเป็นผู้มีทิฏฐิเป็นมูลเดิม ในบทเป็นต้นว่า “อเหตุกวาทะ” ชื่อว่า อเหตุกวาทะ เพราะยึดถือว่า “เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี” ชื่อว่า อกิริยวาทะ เพราะยึดถือว่า “เมื่อบุคคลทำอยู่ บาปก็ไม่ชื่อว่าถูกทำ” ชื่อว่า นัตถิกวาทะ เพราะยึดถือเป็นต้นว่า “ทานที่ให้แล้วไม่มีผล” ในเรื่องนั้น มีคนสองคน มีทิฏฐิสามอย่าง, ทิฏฐิหนึ่งกึ่งสำหรับแต่ละคนหรือ? ไม่ใช่อย่างนั้น, แต่พึงทราบว่า เหมือนอย่างภิกษุรูปหนึ่งทำให้ฌานทั้งสี่เกิดขึ้นได้โดยลำดับฉันใด ในเรื่องนี้ แต่ละคนก็ทำให้ทิฏฐิทั้งสามเกิดขึ้นได้ฉันนั้น เมื่อบุคคลพิจารณา น้อมไป ยินดียิ่ง เสวยอารมณ์อยู่เนืองๆ ว่า “เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี” ย่อมเป็นประดุจการเห็นมรรค ผู้นั้นย่อมหยั่งลงสู่มิจฉัตตนิยาม, ผู้นั้นเรียกว่า เอกันตกาฬกะ (ผู้ดำโดยส่วนเดียว) ก็ในอเหตุกทิฏฐิฉันใด, แม้ในฐานะเหล่านี้คือ “เมื่อบุคคลทำอยู่ บาปก็ไม่ชื่อว่าถูกทำ” และ “ทานที่ให้แล้วไม่มีผล” ก็ย่อมหยั่งลงสู่มิจฉัตตนิยามฉันนั้น Na garahitabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ amaññiṃsūti ettha ‘‘yadetaṃ atītaṃ nāma, nayidaṃ atītaṃ, idamassa anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā’’ti vadanto garahati nāma. Tattha dosaṃ dassetvā ‘‘kiṃ iminā garahitenā’’ti? Vadanto paṭikkosati nāma. Ime pana niruttipathe tepi accantakāḷakā diṭṭhigatikā na garahitabbe na paṭikkositabbe maññiṃsu. Atītaṃ pana atītameva, anāgataṃ anāgatameva, paccuppannaṃ paccuppannameva kathayiṃsu. Nindāghaṭṭanabyārosaupārambhabhayāti viññūnaṃ santikā nindābhayena ca ghaṭṭanabhayena ca dosāropanabhayena ca upārambhabhayena ca. Iti imasmiṃ sutte catubhūmikakhandhānaṃ paṇṇatti kathitāti. Dasamaṃ. ในบทว่า 'น คระหิตพฺพํ นปฺปฏิโกสิตพฺพํ อมญฺญึสุ' นั้น ผู้ที่กล่าวว่า 'ธรรมชาตินี้ที่ชื่อว่าอดีต, ธรรมชาตินี้ไม่ใช่อดีต, ธรรมชาตินี้พึงเป็นอนาคตหรือปัจจุบัน' ชื่อว่าติเตียน. ผู้ที่แสดงโทษในคำนั้นแล้วกล่าวว่า 'จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำที่ถูกติเตียนนี้' ชื่อว่าคัดค้าน. แต่ว่า แม้พวกมิจฉาทิฏฐิผู้มืดมิดอย่างยิ่งเหล่านั้น ก็ไม่เข้าใจว่าควรติเตียน ไม่เข้าใจว่าควรคัดค้านในแนวทางแห่งนิรุตติเหล่านี้. แต่พวกเขากล่าวอดีตว่าเป็นอดีตเท่านั้น, อนาคตว่าเป็นอนาคตเท่านั้น, ปัจจุบันว่าเป็นปัจจุบันเท่านั้น. บทว่า 'นินฺทาฆฏฺฏนพฺยาโรสอุปารมฺภภยา' คือ เพราะกลัวการติเตียน, เพราะกลัวการกระทบกระทั่ง, เพราะกลัวการใส่ร้าย และเพราะกลัวการข่มขู่จากสำนักของวิญญูชน. ด้วยเหตุนี้ ในพระสูตรนี้ บัญญัติแห่งขันธ์ในภูมิ 4 จึงถูกกล่าวไว้. จบสูตรที่ 10. Upayavaggo chaṭṭho. อุปยวรรคที่ 6 จบ. 7. Arahantavaggo 7. อรหันตวรรค 1. Upādiyamānasuttavaṇṇanā 1. อรรถกถาอุปาทิยมานสูตร 63. Arahantavaggassa paṭhame upādiyamānoti taṇhāmānadiṭṭhivasena gaṇhamāno. Baddho mārassāti mārassa pāsena baddho nāma. Mutto pāpimatoti pāpimato pāsena mutto nāma hoti. Paṭhamaṃ. 63. ในสูตรที่ 1 แห่งอรหันตวรรค บทว่า 'อุปาทิยมาโน' คือ ผู้ยึดถือด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ. บทว่า 'พทฺโธ มารสฺส' คือ ชื่อว่าถูกผูกไว้ด้วยบ่วงของมาร. บทว่า 'มุตฺโต ปาปิมโต' คือ ชื่อว่าพ้นแล้วจากบ่วงของผู้มีบาป (คือมาร). จบสูตรที่ 1. 2. Maññamānasuttavaṇṇanā 2. อรรถกถามัญญมานสูตร 64. Dutiye maññamānoti taṇhāmānadiṭṭhimaññanāhi maññamāno. Dutiyaṃ. 64. ในสูตรที่ 2 บทว่า 'มญฺญมาโน' คือ ผู้สำคัญมั่นหมายด้วยความสำคัญมั่นหมายคือตัณหา มานะ และทิฏฐิ. จบสูตรที่ 2. 3. Abhinandamānasuttavaṇṇanā 3. อรรถกถาอภินันทมานสูตร 65. Tatiye abhinandamānoti taṇhāmānadiṭṭhiabhinandanāhiyeva abhinandamāno. Tatiyaṃ. 65. ในสูตรที่ 3 บทว่า 'อภินนฺทมาโน' คือ ผู้เพลิดเพลินยิ่งด้วยความเพลิดเพลินยิ่งคือตัณหา มานะ และทิฏฐิ นั่นเทียว. จบสูตรที่ 3. 4-5. Aniccasuttādivaṇṇanā 4-5. อรรถกถาอนิจจสูตรเป็นต้น 66-68. Catutthe chandoti taṇhāchando. Pañcamachaṭṭhesupi eseva nayo. Catutthādīni. ในสูตรที่ 4 บทว่า 'ฉนฺโท' คือ ตัณหาฉันทะ. แม้ในสูตรที่ 5 และที่ 6 ก็นัยนี้เหมือนกัน. จบสูตรที่ 4 เป็นต้น. 7. Anattaniyasuttavaṇṇanā 7. อรรถกถาอนัตตนิยสูตร 69. Sattame anattaniyanti na attano santakaṃ, attano parikkhārabhāvena suññatanti attho. Sattamaṃ. 69. ในสูตรที่ 7 บทว่า 'อนตฺตนิยํ' คือ ไม่ใช่ของของตน อธิบายว่า ว่างจากความเป็นบริขารของตน. จบสูตรที่ 7. 8-10. Rajanīyasaṇṭhitasuttādivaṇṇanā 8-10. อรรถกถาราชนียสัณฐิตสูตรเป็นต้น 70-72. Aṭṭhame rajanīyasaṇṭhitanti rajanīyena ākārena saṇṭhitaṃ, rāgassa paccayabhāvena ṭhitanti attho. Navamadasamāni rāhulasaṃyutte vuttanayeneva veditabbānīti. Aṭṭhamādīni. ในสูตรที่ 8 บทว่า 'รชนียสณฺฐิตํ' คือ ตั้งอยู่โดยอาการเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด อธิบายว่า ตั้งอยู่โดยความเป็นปัจจัยแห่งราคะ. สูตรที่ 9 และที่ 10 พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในราหุลสังยุตต์นั่นเทียว. จบสูตรที่ 8 เป็นต้น. Arahantavaggo sattamo. อรหันตวรรคที่ 7 จบ. 8. Khajjanīyavaggo 8. ขัชชนียวรรค 1-3. Assādasuttādivaṇṇanā 1-3. อรรถกถาอัสสาทสูตรเป็นต้น 73-75. Khajjanīyavaggassa ādito tīsu suttesu catusaccameva kathitaṃ. Paṭhamādīni. ใน 3 สูตรแรกแห่งขัชชนียวรรค พระผู้มีพระภาคตรัสจตุสัจจะเท่านั้น. จบสูตรที่ 1 เป็นต้น. 4. Arahantasuttavaṇṇanā 4. อรรถกถาอรหันตสูตร 76. Catutthe yāvatā, bhikkhave, sattāvāsāti, bhikkhave, yattakā sattāvāsā nāma atthi. Yāvatā bhavagganti yattakaṃ bhavaggaṃ nāma atthi. Ete aggā ete seṭṭhāti ete aggabhūtā ceva seṭṭhabhūtā ca. Yadidaṃ arahantoti ye ime arahanto nāma. Idampi suttaṃ purimanayeneva ussadanandiyañca palobhanīyañcāti veditabbaṃ. 76. ในสูตรที่ 4 บทว่า 'ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตาวาสา' คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตตาวาสชื่อว่ามีประมาณเท่าใด. บทว่า 'ยาวตา ภวคฺคํ' คือ ภวัคคะชื่อว่ามีประมาณเท่าใด. บทว่า 'เอเต อคฺคา เอเต เสฏฺฐา' คือ ท่านเหล่านี้เป็นผู้เลิศด้วย เป็นผู้ประเสริฐด้วย. บทว่า 'ยทิทํ อรหนฺโต' คือ พระอรหันต์เหล่านี้ชื่อว่าใด. แม้พระสูตรนี้ พึงทราบโดยนัยก่อนว่า เป็นเครื่องส่งเสริมให้เกิดความยินดีและเป็นเครื่องชักจูง. Athāparaṃ etadavocāti tadatthaparidīpanāhi ceva visesatthaparidīpanāhi ca gāthāhi etaṃ ‘‘sukhino vata arahanto’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha sukhinoti jhānasukhena maggasukhena phalasukhena ca sukhitā. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti tesaṃ apāyadukkhajanikā taṇhā na vajjati. Evaṃ te imassapi taṇhāmūlakassa abhāvena sukhitāva. Asmimāno samucchinnoti navavidho asmimāno arahattamaggena samucchinno. Mohajālaṃ padālitanti ñāṇena avijjājālaṃ phālitaṃ. บทว่า 'อถาปรํ เอตทโวจ' คือ พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ มีอาทิว่า 'สุขิโน วต อรหนฺโต' ด้วยคาถาทั้งหลายที่แสดงอรรถนั้นและแสดงอรรถวิเศษ. ในบทนั้น บทว่า 'สุขิโน' คือ มีความสุขด้วยฌานสุข มรรคสุข และผลสุข. บทว่า 'ตณฺหา เตสํ น วิชฺชติ' คือ ตัณหาที่ก่อให้เกิดทุกข์ในอบายของท่านเหล่านั้นไม่มี. ด้วยเหตุนี้ ท่านเหล่านั้นจึงมีความสุขเพราะไม่มีตัณหาอันเป็นมูลแม้นี้. บทว่า 'อสฺมิมาโน สมุจฺฉินฺโน' คือ อัสมิมานะ 9 อย่าง ถูกตัดขาดด้วยอรหัตตมรรค. บทว่า 'โมหชาลํ ปทาลิตํ' คือ ข่ายคืออวิชชาถูกทำลายแล้วด้วยญาณ. Anejanti ejāsaṅkhātāya taṇhāya pahānabhūtaṃ arahattaṃ. Anupalittāti taṇhādiṭṭhilepehi alittā. Brahmabhūtāti seṭṭhabhūtā. Pariññāyāti tīhi pariññāhi parijānitvā. Sattasaddhammagocarāti saddhā hirī ottappaṃ bāhusaccaṃ āraddhavīriyatā upaṭṭhitassatitā paññāti ime satta saddhammā gocaro etesanti sattasaddhammagocarā. บทว่า 'อเนชํ' คือ อรหัตตผลอันเป็นภูมิที่ละตัณหาที่เรียกว่าเอชา. บทว่า 'อนุปลิตฺตา' คือ ไม่ถูกฉาบทาด้วยเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิ. บทว่า 'พฺรหฺมภูตา' คือ เป็นผู้ประเสริฐ. บทว่า 'ปริญฺญาย' คือ กำหนดรู้แล้วด้วยปริญญา 3. บทว่า 'สตฺตสทฺธมฺมโคจรา' คือ สัทธรรม 7 ประการเหล่านี้ คือ ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ พาหุสัจจะ ความเพียรที่ปรารภแล้ว สติที่ตั้งมั่น และปัญญา เป็นโคจรของท่านเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัตตสัทธัมมโคจรา. Sattaratanasampannāti sattahi bojjhaṅgaratanehi samannāgatā. Anuvicarantīti lokiyamahājanāpi anuvicarantiyeva. Idha pana khīṇāsavānaṃ nirāsaṅkacāro nāma gahito. Tenevāha ‘‘pahīnabhayabheravā’’ti. Tattha bhayaṃ bhayameva, bheravaṃ balavabhayaṃ. Dasahaṅgehi sampannāti asekkhehi dasahi aṅgehi samannāgatā. Mahānāgāti catūhi kāraṇehi mahānāgā. Samāhitāti upacārappanāhi samāhitā. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti ‘‘ūno loko atitto taṇhādāsoti kho, mahārāja, tena bhagavatā’’ti (ma. ni. 2.305) evaṃ vuttā dāsakārikā taṇhāpi tesaṃ natthi. Iminā khīṇāsavānaṃ bhujissabhāvaṃ dasseti. บทว่า 'สตฺตรตนสมฺปนฺนา' คือ ประกอบด้วยโพชฌงครัตนะ 7. บทว่า 'อนุวิจรนฺติ' คือ แม้มหาชนชาวโลกก็เที่ยวไปเหมือนกัน แต่ในที่นี้ หมายถึงการเที่ยวไปโดยปราศจากความระแวงของพระขีณาสพ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ปหีนภยเภรวา'. ในบทนั้น ภัย คือ ภัยธรรมดา, เภรวะ คือ ภัยที่มีกำลัง. บทว่า 'ทสหงฺเคหิ สมฺปนฺนา' คือ ประกอบด้วยองค์ 10 อันเป็นอเสกขะ. บทว่า 'มหานาคา' คือ ชื่อว่ามหานาคเพราะเหตุ 4 ประการ. บทว่า 'สมาหิตา' คือ มีจิตตั้งมั่นด้วยอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ. บทว่า 'ตณฺหา เตสํ น วิชฺชติ' คือ แม้ตัณหาที่ทำให้เป็นทาส ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า 'มหาบพิตร โลกพร่องอยู่ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสของตัณหา' ก็ไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความเป็นอิสระของพระขีณาสพ. Asekhañāṇanti arahattaphalañāṇaṃ. Antimoyaṃ samussayoti pacchimo ayaṃ attabhāvo. Yo sāro brahmacariyassāti sāro nāma phalaṃ. Tasmiṃ aparapaccayāti tasmiṃ ariyaphale, na aññaṃ pattiyāyanti, paccakkhatova paṭivijjhitvā ṭhitā. Vidhāsu na vikampantīti tīsu mānakoṭṭhāsesu na vikampanti. Dantabhūminti arahattaṃ. Vijitāvinoti rāgādayo vijetvā ṭhitā. บทว่า 'อเสกขญาณํ' คือ อรหัตตผลญาณ. บทว่า 'อนฺติโมยํ สมุสฺสโย' คือ อัตภาพนี้เป็นอัตภาพสุดท้าย. บทว่า 'โย สาโร พฺรหฺมจริยสฺส' คือ ผล ชื่อว่าสาระ. บทว่า 'ตสฺมึ อปรปจฺจยา' คือ ในอริยผลนั้น ไม่เชื่อผู้อื่น แต่ทรงดำรงอยู่โดยแทงตลอดด้วยพระองค์เอง. บทว่า 'วิธาสุ น วิกมฺปนฺติ' คือ ไม่หวั่นไหวในส่วนแห่งมานะ 3 อย่าง. บทว่า 'ทนฺตภูมิ' คือ อรหัตตผล. บทว่า 'วิชิตาวิโน' คือ ชนะราคะเป็นต้นแล้วดำรงอยู่. Uddhantiādīsu uddhaṃ vuccati kesamatthako, apācīnaṃ pādatalaṃ, tiriyaṃ vemajjhaṃ. Uddhaṃ vā atītaṃ, apācīnaṃ anāgataṃ, tiriyaṃ paccuppannaṃ. Uddhaṃ vā vuccati devaloko, apācīnaṃ apāyaloko, tiriyaṃ manussaloko. Nandī tesaṃ na vijjatīti etesu ṭhānesu saṅkhepato vā atītānāgatapaccuppannesu khandhesu tesaṃ taṇhā natthi. Idha vaṭṭamūlakataṇhāya abhāvo dassito. Buddhāti catunnaṃ saccānaṃ buddhattā buddhā. ในบาลีมีคำว่า อุทธํ เป็นต้นนั้น ปลายผม ท่านเรียกว่า เบื้องบน (อุทธํ), ฝ่าเท้า ท่านเรียกว่า เบื้องต่ำ (อปาจีนํ), ส่วนกลาง ท่านเรียกว่า แนวขวาง (ติริยํ). อีกอย่างหนึ่ง อดีต ท่านเรียกว่า เบื้องบน, อนาคต ท่านเรียกว่า เบื้องต่ำ, ปัจจุบัน ท่านเรียกว่า แนวขวาง. อีกอย่างหนึ่ง เทวโลก ท่านเรียกว่า เบื้องบน, อบายโลก ท่านเรียกว่า เบื้องต่ำ, มนุสสโลก ท่านเรียกว่า แนวขวาง. ความว่า นนฺที เตสํ น วิชฺชติ (ความเพลิดเพลินของท่านเหล่านั้นไม่มี) คือ ในฐานะเหล่านี้ หรือโดยย่อ ในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ตัณหาของท่านเหล่านั้นไม่มี. ในบทนี้ ท่านแสดงถึงความไม่มีแห่งตัณหาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ. ชื่อว่า พุทธะ เพราะตรัสรู้สัจจะ ๔. Idaṃ panettha sīhanādasamodhānaṃ – ‘‘vimuttisukhenamhā sukhitā, dukkhajanikā no taṇhā pahīnā, pañcakkhandhā pariññātā, dāsakārikataṇhā ceva vaṭṭamūlikataṇhā ca pahīnā, anuttaramhā asadisā, catunnaṃ saccānaṃ buddhattā buddhā’’ti bhavapiṭṭhe ṭhatvā abhītanādasaṅkhātaṃ sīhanādaṃ nadanti khīṇāsavāti. Catutthaṃ. นี้เป็นการประมวลสีหนาทในคาถาเหล่านี้ คือ พระขีณาสพทั้งหลายยืนอยู่ ณ พื้นภพ (คือพระนิพพาน) แล้วย่อมบันลือสีหนาทซึ่งเรียกว่าการบันลืออย่างไม่เกรงกลัวว่า "เราทั้งหลายเป็นผู้มีสุขด้วยวิมุตติสุข, ตัณหาอันก่อให้เกิดทุกข์ของเราถูกละแล้ว, ขันธ์ ๕ เรากำหนดรู้แล้ว, ทั้งตัณหาที่ทำให้เป็นทาสและตัณหาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะก็ถูกละแล้ว, เราทั้งหลายเป็นผู้ยอดเยี่ยม ไม่มีใครเสมอเหมือน, ชื่อว่าพุทธะ เพราะตรัสรู้สัจจะ ๔" ดังนี้. จบสูตรที่ ๔. 5. Dutiyaarahantasuttavaṇṇanā 5. อรรถกถาทุติยอรหันตสูตร 77. Pañcamaṃ vinā gāthāhi suddhikameva katvā kathiyamānaṃ bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ. Pañcamaṃ. 77. สูตรที่ ๕ พระผู้มีพระภาคตรัสตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ผู้จะพึงรู้ธรรมที่กำลังตรัสอยู่ โดยทรงทำเป็นร้อยแก้วล้วน เว้นจากคาถาทั้งหลาย. จบสูตรที่ ๕. 6. Sīhasuttavaṇṇanā 6. อรรถกถาสีหสูตร 78. Chaṭṭhe sīhoti cattāro sīhā – tiṇasīho, kāḷasīho, paṇḍusīho, kesarasīhoti. Tesu tiṇasīho kapotavaṇṇagāvisadiso tiṇabhakkho ca hoti. Kāḷasīho kāḷagāvisadiso tiṇabhakkhoyeva. Paṇḍusīho paṇḍupalāsavaṇṇagāvisadiso maṃsabhakkho. Kesarasīho lākhārasaparikammakateneva mukhena agganaṅguṭṭhena catūhi ca pādapariyantehi samannāgato, matthakatopissa paṭṭhāya lākhātūlikāya katvā viya tisso rājiyo piṭṭhimajjhena gantvā antarasatthimhi dakkhiṇāvattā hutvā ṭhitā, khandhe panassa satasahassagghanikakambalaparikkhepo viya kesarabhāro hoti, avasesaṭṭhānaṃ parisuddhaṃ sālipiṭṭhasaṅkhacuṇṇapicuvaṇṇaṃ hoti. Imesu catūsu sīhesu ayaṃ kesarasīho idha adhippeto. 78. ในสูตรที่ ๖ คำว่า ราชสีห์ หมายถึง ราชสีห์ ๔ จำพวก คือ ติณสีหะ กาฬสีหะ บัณฑุสีหะ และเกสรสรสีหะ. ในบรรดาราชสีห์เหล่านั้น ติณสีหะมีลักษณะคล้ายโคสีนกพิราบและกินหญ้า. กาฬสีหะมีลักษณะคล้ายโคดำ กินหญ้าเช่นกัน. บัณฑุสีหะมีลักษณะคล้ายโคสีใบไม้เหลือง กินเนื้อเป็นอาหาร. เกสรสรสีหะประกอบด้วยปาก ปลายหาง และปลายเท้าทั้ง ๔ ที่มีสีแดงราวกับย้อมด้วยน้ำครั่ง, และตั้งแต่ศีรษะของมันไป มีแนวเส้น ๓ แนว ราวกับเขียนด้วยพู่กันจุ่มน้ำครั่ง พาดไปตามแนวกระดูกสันหลัง แล้วขมวดเป็นทักษิณาวัฏตั้งอยู่ที่ระหว่างขาอ่อน, ส่วนที่คอของมัน มีแผงขนเหมือนผ้ากัมพลราคาหนึ่งแสนพันรอบอยู่, ส่วนที่เหลือบริสุทธิ์ มีสีเหมือนแป้งข้าวสาลี ผงสังข์ และปุยนุ่น. ในบรรดาราชสีห์ ๔ จำพวกนี้ ในสูตรนี้ท่านประสงค์เอาเกสรสรสีหะ. Migarājāti migagaṇassa rājā. Āsayāti vasanaṭṭhānato suvaṇṇaguhato vā rajatamaṇiphalikamanosilāguhato vā nikkhamatīti vuttaṃ hoti. Nikkhamamāno panesa catūhi kāraṇehi nikkhamati andhakārapīḷito vā ālokatthāya, uccārapassāvapīḷito vā tesaṃ vissajjanatthāya, jighacchāpīḷito vā gocaratthāya, sambhavapīḷito vā assaddhammapaṭisevanatthāya. Idha pana gocaratthāya nikkhantoti adhippeto. คำว่า มิคราชา คือ ราชาแห่งหมู่เนื้อ. คำว่า อาสยา (จากที่อยู่) หมายความว่า ออกจากที่อยู่ คือ ถ้ำทอง หรือถ้ำเงิน ถ้ำแก้วมณี ถ้ำแก้วผลึก ถ้ำมโนศิลา. ส่วนราชสีห์นี้ เมื่อจะออก ย่อมออกด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ถูกความมืดบีบคั้น จึงออกเพื่อหาแสงสว่าง, หรือถูกอุจจาระปัสสาวะบีบคั้น จึงออกเพื่อถ่ายสิ่งเหล่านั้น, หรือถูกความหิวบีบคั้น จึงออกเพื่อหาอาหาร, หรือถูกน้ำเชื้อบีบคั้น จึงออกเพื่อเสพอสัทธรรม. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาว่า ออกไปเพื่อหาอาหาร. Vijambhatīti suvaṇṇatale vā rajatamaṇiphalikamanosilātalānaṃ vā aññatarasmiṃ dve pacchimapāde samaṃ patiṭṭhāpetvā purimapāde purato pasāretvā sarīrassa pacchābhāgaṃ ākaḍḍhitvā purimabhāgaṃ abhiharitvā piṭṭhiṃ nāmetvā gīvaṃ ukkhipitvā asanisaddaṃ karonto viya nāsapuṭāni pothetvā sarīralaggaṃ rajaṃ vidhunanto vijambhati. Vijambhanabhūmiyañca pana taruṇavacchako viya aparāparaṃ javati. Javato panassa sarīraṃ andhakāre paribbhamantaṃ alātaṃ viya khāyati. คำว่า วิชมฺภติ (บิดกาย) คือ ราชสีห์ยืนด้วยสองเท้าหลังเสมอกันบนพื้นทอง หรือบนพื้นเงิน แก้วมณี แก้วผลึก หรือมโนศิลาอย่างใดอย่างหนึ่ง แล้วเหยียดสองเท้าหน้าไปข้างหน้า ดึงส่วนหลังของร่างกายมา นำส่วนหน้าไป โก่งหลัง ชูคอขึ้น ทำเสียงราวกับเสียงฟ้าผ่า ฟุดฟิดจมูก สลัดธุลีที่ติดตัวออก แล้วบิดกาย. และในพื้นที่สำหรับบิดกายนั้น มันย่อมวิ่งไปมาเหมือนลูกโคหนุ่ม. และร่างกายของมันขณะที่วิ่งไปนั้น ย่อมปรากฏในที่มืดเหมือนคบเพลิงที่หมุนอยู่. Anuviloketīti kasmā anuviloketi? Parānuddayatāya. Tasmiṃ kira sīhanādaṃ nadante papātāvāṭādīsu visamaṭṭhānesu carantā hatthigokaṇṇamahiṃsādayo pāṇā papātepi āvāṭepi patanti, tesaṃ anuddayāya anuviloketi. Kiṃ panassa luddakammassa paramaṃsakhādino anuddayā nāma atthīti? Āma atthi. Tathā hesa ‘‘kiṃ me bahūhi ghātitehī’’ti? Attano gocaratthāyapi khuddake pāṇe na gaṇhāti, evaṃ anuddayaṃ karoti. Vuttampicetaṃ – ‘‘māhaṃ kho khuddake pāṇe visamagate saṅghātaṃ āpādesi’’nti (a. ni. 10.21). คำว่า อนุวิโลเกติ (เหลียวดู) คือ เหลียวดูเพราะเหตุไร? เพราะความเอ็นดูสัตว์อื่น. ได้ยินว่า เมื่อราชสีห์นั้นบันลือสีหนาท สัตว์ทั้งหลายมีช้าง โคกัณณะ และกระบือเป็นต้น ซึ่งเที่ยวไปในที่ไม่สม่ำเสมอ มีหน้าผาและหลุมเป็นต้น ย่อมตกลงไปในหน้าผาบ้าง ในหลุมบ้าง, มันเหลียวดูเพราะความเอ็นดูสัตว์เหล่านั้น. (ถามว่า) ก็ความเอ็นดูจะมีแก่ราชสีห์ผู้มีกรรมอันเหี้ยมโหด กินเนื้อสัตว์อื่นเป็นอาหารได้อย่างไร? (ตอบว่า) มีได้. จริงอย่างนั้น ราชสีห์นั้นคิดว่า "ประโยชน์อะไรของเราด้วยสัตว์จำนวนมากที่ถูกฆ่า" แม้เพื่อเป็นอาหารของตน ก็ไม่จับสัตว์เล็กๆ, มันย่อมทำความเอ็นดูอย่างนี้. แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า "เราอย่าได้ทำลายสัตว์เล็กๆ ที่ไปในที่ที่ไม่สม่ำเสมอเลย". Sīhanādaṃ nadatīti tikkhattuṃ tāva abhītanādaṃ nadati. Evañca panassa vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā nadantassa saddo samantā tiyojanapadesaṃ ekaninnādaṃ karoti, tamassa ninnādaṃ sutvā tiyojanabbhantaragatā dvipadacatuppadagaṇā yathāṭhāne ṭhātuṃ na sakkonti. Gocarāya pakkamatīti āhāratthāya gacchati. Kathaṃ? So hi vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā dakkhiṇato vā vāmato vā uppatanto usabhamattaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti, uddhaṃ uppatanto cattāripi aṭṭhapi usabhāni uppatati, samaṭṭhāne ujukaṃ pakkhandanto soḷasausabhamattampi vīsatiusabhamattampi ṭhānaṃ pakkhandati, thalā vā pabbatā vā pakkhandanto saṭṭhiusabhamattampi asītiusabhamattampi ṭhānaṃ pakkhandati, antarāmagge rukkhaṃ vā pabbataṃ vā disvā taṃ pariharanto vāmato vā dakkhiṇato vā, usabhamattampi apakkamati. Tatiyaṃ pana sīhanādaṃ naditvā teneva saddhiṃ tiyojane ṭhāne paññāyati. Tiyojanaṃ gantvā nivattitvā ṭhito attanova nādassa anunādaṃ suṇāti. Evaṃ sīghena javena pakkamatīti. คำว่า สีหนาทํ นทติ (บันลือสีหนาท) คือ ย่อมบันลือเสียงอันไม่น่าเกรงกลัว ๓ ครั้งก่อน. และเสียงของราชสีห์นั้นที่ยืนบันลืออยู่ในพื้นที่สำหรับบิดกาย ย่อมทำให้บริเวณโดยรอบ ๓ โยชน์มีเสียงกึกก้องเป็นอันเดียวกัน, สัตว์สองเท้าและสี่เท้าที่อยู่ในระยะ ๓ โยชน์ เมื่อได้ยินเสียงกึกก้องนั้นแล้ว ย่อมไม่สามารถยืนอยู่ในที่ของตนได้. คำว่า โคจราย ปกฺกมติ (หลีกไปเพื่อหาอาหาร) คือ ไปเพื่อหาอาหาร. อย่างไร? คือ ราชสีห์นั้นยืนอยู่ในพื้นที่สำหรับบิดกาย เมื่อกระโจนไปทางขวาหรือทางซ้าย ย่อมไปได้ระยะประมาณ ๑ อุสภะ, เมื่อกระโจนขึ้นเบื้องบน ย่อมกระโจนได้ ๔ อุสภะบ้าง ๘ อุสภะบ้าง, เมื่อวิ่งตรงไปในที่ราบ ย่อมวิ่งไปได้ระยะประมาณ ๑๖ อุสภะบ้าง ๒๐ อุสภะบ้าง, เมื่อวิ่งลงจากที่ดอนหรือภูเขา ย่อมวิ่งไปได้ระยะประมาณ ๖๐ อุสภะบ้าง ๘๐ อุสภะบ้าง, เมื่อเห็นต้นไม้หรือภูเขาในระหว่างทาง ขณะหลีกเลี่ยงสิ่งนั้นไปทางซ้ายหรือทางขวา ก็ยังหลีกไปได้ประมาณ ๑ อุสภะ. ส่วนเมื่อบันลือสีหนาทครั้งที่ ๓ แล้ว ก็ปรากฏตัวในที่ไกล ๓ โยชน์พร้อมกับเสียงนั้น. ไปได้ ๓ โยชน์แล้วกลับมายืนอยู่ ย่อมได้ยินเสียงสะท้อนของเสียงบันลือของตนนั่นเอง. มันย่อมวิ่งไปด้วยความเร็วเช่นนี้. Yebhuyyenāti pāyena. Bhayaṃ saṃvegaṃ santāsanti sabbaṃ cittutrāsasseva nāmaṃ. Sīhassa hi saddaṃ sutvā bahū sattā bhāyanti, appakā na bhāyanti. Ke pana teti? Samasīho hatthājānīyo assājānīyo usabhājānīyo purisājānīyo khīṇāsavoti. Kasmā panete na bhāyantīti? Samasīho nāma ‘‘jātigottakulasūrabhāvehi samānosmī’’ti na bhāyati, hatthājānīyādayo attano sakkāyadiṭṭhibalavatāya na bhāyanti, khīṇāsavo sakkāyadiṭṭhipahīnattā na bhāyati. บทว่า Yebhuyyena (โดยส่วนมาก) คือ โดยมาก. คำว่า ภยํ (ความกลัว) สํเวคํ (ความสลดใจ) สนฺตาสํ (ความสะดุ้ง) ทั้งหมดเป็นชื่อของความหวาดสะดุ้งแห่งจิตนั่นเอง. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายจำนวนมากได้ฟังเสียงของราชสีห์แล้วย่อมกลัว, สัตว์จำนวนน้อยไม่กลัว. ถามว่า ก็สัตว์เหล่านั้นคือใครบ้าง? ตอบว่า คือ ราชสีห์ผู้เสมอกัน, ช้างอาชาไนย, ม้าอาชาไนย, โคอุสภะอาชาไนย, บุรุษอาชาไนย, และพระขีณาสพ. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร สัตว์เหล่านี้จึงไม่กลัว? ตอบว่า ชื่อว่าราชสีห์ผู้เสมอกัน ย่อมไม่กลัวด้วยคิดว่า "เราเป็นผู้เสมอกันโดยชาติ โคตร ตระกูล และความเป็นผู้กล้าหาญ", ช้างอาชาไนยเป็นต้น ย่อมไม่กลัวเพราะความที่สักกายทิฏฐิของตนมีกำลัง, ส่วนพระขีณาสพ ย่อมไม่กลัวเพราะละสักกายทิฏฐิได้แล้ว. Bilāsayāti bile sayantā bilavāsino ahinakulagodhādayo. Dakāsayāti udakavāsino macchakacchapādayo. Vanāsayāti vanavāsino hatthiassagokaṇṇamigādayo. Pavisantīti ‘‘idāni āgantvā gaṇhissatī’’ti maggaṃ olokentāva pavisanti. Daḷhehīti thirehi. Varattehīti cammarajjūhi. Mahiddhikotiādīsu vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā dakkhiṇapassādīhi usabhamattaṃ, ujukaṃ vīsatiusabhamattādilaṅghanavasena mahiddhikatā, sesamigānaṃ adhipatibhāvena mahesakkhatā, samantā tiyojane saddaṃ sutvā palāyantānaṃ vasena mahānubhāvatā veditabbā. บทว่า Bilāsayā (สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในรู) คือ สัตว์ที่นอนอยู่ในรู ได้แก่ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในรู มีงู พังพอน และเหี้ยเป็นต้น. บทว่า Dakāsayā (สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในน้ำ) คือ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในน้ำ มีปลาและเต่าเป็นต้น. บทว่า Vanāsayā (สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในป่า) คือ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในป่า มีช้าง ม้า โคกัณณะ และเนื้อเป็นต้น. บทว่า Pavisanti (ย่อมเข้าไป) คือ ย่อมเข้าไปพลางแลดูหนทางอยู่ ด้วยคิดว่า "บัดนี้ (ราชสีห์) จักมาจับกิน". บทว่า Daḷhehi (ที่มั่นคง) คือ ที่แข็งแรง. บทว่า Varattehi (ด้วยเชือกหนัง) คือ ด้วยเชือกที่ทำจากหนัง. ในบาลีเป็นต้นว่า Mahiddhiko (ผู้มีฤทธิ์มาก) พึงทราบความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก โดยการยืนบิดกายในพื้นที่สำหรับบิดกายแล้วกระโจนไปได้ประมาณ ๑ อุสภะด้วยสีข้างด้านขวาเป็นต้น และกระโจนตรงไปได้ประมาณ ๒๐ อุสภะเป็นต้น, พึงทราบความเป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ โดยความเป็นใหญ่กว่าเนื้อที่เหลือทั้งหลาย, พึงทราบความเป็นผู้มีอานุภาพมาก โดยที่สัตว์ทั้งหลายได้ยินเสียง (คำราม) ในระยะ ๓ โยชน์โดยรอบแล้วพากันวิ่งหนีไป. Evameva khoti bhagavā tesu tesu suttesu tathā tathā attānaṃ kathesi. ‘‘Sīhoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (a. ni. 5.99; 10.21) imasmiṃ tāva sutte sīhasadisaṃ attānaṃ kathesi. ‘‘Bhisakko sallakattoti kho, sunakkhatta, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (ma. ni. 3.65) imasmiṃ vejjasadisaṃ. ‘‘Brāhmaṇoti, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 8.85) imasmiṃ brāhmaṇasadisaṃ. ‘‘Puriso maggakusaloti kho, tissa, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 3.84) imasmiṃ maggadesakapurisasadisaṃ. ‘‘Rājāhamasmi selā’’ti (su. ni. 559) imasmiṃ rājasadisaṃ. ‘‘Sīhoti kho tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 5.99; 10.21) imasmiṃ pana sutte sīhasadisameva katvā attānaṃ kathento evamāha. ฉันนั้นเหมือนกันแล พระผู้มีพระภาคตรัสถึงพระองค์เองอย่างนั้นๆ ในพระสูตรนั้นๆ. ก่อนอื่น ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'สีหะ' นี้ เป็นชื่อของตถาคตผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยราชสีห์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนสุนักขัตตะ คำว่า 'นายแพทย์ผู้ผ่าตัด' นี้ เป็นชื่อของตถาคต" (ตรัสถึงพระองค์เองว่า) เปรียบด้วยนายแพทย์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'พราหมณ์' นี้ เป็นชื่อของตถาคต" (ตรัสถึงพระองค์เองว่า) เปรียบด้วยพราหมณ์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนติสสะ คำว่า 'บุรุษผู้ฉลาดในหนทาง' นี้ เป็นชื่อของตถาคต" (ตรัสถึงพระองค์เองว่า) เปรียบด้วยบุรุษผู้ชี้ทาง. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนเสละ เราเป็นพระราชา" (ตรัสถึงพระองค์เองว่า) เปรียบด้วยพระราชา. ส่วนในพระสูตรนี้ว่า "คำว่า 'สีหะ' นี้ เป็นชื่อของตถาคต" เมื่อจะตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยราชสีห์นั่นเทียว จึงตรัสอย่างนี้. Tatrāyaṃ sadisatā – sīhassa kañcanaguhādīsu vasanakālo viya hi tathāgatassa dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārassa aparimitakālaṃ pāramiyo pūretvā pacchimabhave paṭisandhiggahaṇena ceva mātukucchito nikkhamanena ca dasasahassilokadhātuṃ kampetvā vuddhimanvāya dibbasampattisadisaṃ sampattiṃ anubhavamānassa tīsu pāsādesu nivāsakālo daṭṭhabbo. Sīhassa kañcanaguhādito nikkhantakālo viya tathāgatassa ekūnatiṃse saṃvacchare vivaṭena dvārena kaṇḍakaṃ āruyha channasahāyassa nikkhamitvā tīṇi rajjāni atikkamitvā anomānadītīre brahmunā dinnāni kāsāyāni paridahitvā pabbajitassa sattame divase rājagahaṃ gantvā tattha piṇḍāya caritvā paṇḍavagiripabbhāre katabhattakiccassa sammāsambodhiṃ patvā, paṭhamameva magadharaṭṭhaṃ āgamanatthāya yāva rañño paṭiññādānakālo. ในเรื่องนั้น ความเปรียบเทียบกันมีดังนี้ – พึงเห็นกาลที่พระตถาคตผู้ทรงกระทำอภินิหารไว้ ณ เบื้องพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า ทรงบำเพ็ญบารมีสิ้นกาลอันประมาณมิได้แล้ว ในภพสุดท้าย ทั้งโดยการถือปฏิสนธิและโดยการประสูติจากพระครรภ์ของพระมารดา ทรงยังหมื่นโลกธาตุให้หวั่นไหว ทรงเจริญวัยแล้ว เสวยสมบัติเสมอด้วยทิพยสมบัติ ประทับอยู่ในปราสาท ๓ หลัง เปรียบเหมือนกาลที่ราชสีห์อาศัยอยู่ในถ้ำทองเป็นต้น. พึงเห็นกาลที่พระตถาคต ในปีที่ ๒๙ ทรงม้ากัณฐกะ มีฉันนะเป็นสหาย เสด็จออกโดยประตูที่เปิดอยู่ เสด็จข้าม ๓ ราชอาณาจักร ที่ฝั่งแม่น้ำอโนมา ทรงครองผ้ากาสายะที่พรหมถวาย ทรงบรรพชาแล้ว ในวันที่ ๗ เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์ เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในที่นั้น ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้วที่เงื้อมเขาบัณฑวะ บรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว จนถึงกาลที่ประทานปฏิญญาแก่พระราชา เพื่อเสด็จมายังแคว้นมคธก่อนเป็นอันดับแรก เปรียบเหมือนกาลที่ราชสีห์ออกจากถ้ำทองเป็นต้น. Sīhassa vijambhanakālo viya tathāgatassa dinnapaṭiññassa āḷārakālāmaupasaṅkamanaṃ ādiṃ katvā yāva sujātāya dinnapāyāsassa ekūnapaṇṇāsāya piṇḍehi paribhuttakālo veditabbo. Sīhassa kesaravidhunanaṃ viya sāyanhasamaye sottiyena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi thomiyamānassa gandhādīhi pūjiyamānassa tikkhattuṃ bodhiṃ padakkhiṇaṃ katvā bodhimaṇḍaṃ āruyha cuddasahatthubbedhe ṭhāne tiṇasantharaṃ santharitvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya nisinnassa taṃkhaṇaṃyeva mārabalaṃ vidhamitvā tīsu yāmesu tisso vijjā visodhetvā anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādamahāsamuddaṃ yamakañāṇamanthanena manthentassa sabbaññutaññāṇe paṭividdhe tadanubhāvena dasasahassilokadhātukampanaṃ veditabbaṃ. พึงทราบกาลที่พระตถาคตผู้ประทานปฏิญญาแล้ว ตั้งแต่การเสด็จเข้าไปหาอาฬารดาบส กาลามโคตรเป็นต้น จนถึงกาลที่เสวยข้าวมธุปายาสที่นางสุชาดาถวายด้วยคำข้าว ๔๙ คำ เปรียบเหมือนกาลที่ราชสีห์บิดกาย. พึงทราบการสั่นสะเทือนแห่งหมื่นโลกธาตุด้วยอานุภาพแห่งการแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณนั้น เมื่อพระองค์ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ในขณะที่ทรงรับหญ้า ๘ กำที่โสตถิยพราหมณ์ถวายในเวลาเย็น ผู้ซึ่งเทวดาในหมื่นจักรวาลสรรเสริญบูชาด้วยของหอมเป็นต้น ทรงกระทำประทักษิณต้นโพธิ์ ๓ ครั้ง เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล ทรงลาดสันถัตหญ้าในสถานที่กว้าง ๑๔ ศอก ประทับนั่งอธิษฐานความเพียรมีองค์ ๔ ทรงทำลายกองทัพมารในขณะนั้นนั่นเอง ทรงชำระวิชชา ๓ ให้บริสุทธิ์ในยามทั้ง ๓ เมื่อทรงกวนมหาสมุทรคือปฏิจจสมุปบาททั้งโดยอนุโลมและปฏิโลม ด้วยไม้กวนคือยมกญาณ เปรียบเหมือนการที่ราชสีห์สลัดแผงคอ. Sīhassa catuddisāvilokanaṃ viya paṭividdhasabbaññutaññāṇassa sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe viharitvā paribhuttamadhupiṇḍikāhārassa ajapālanigrodhamūle mahābrahmuno dhammadesanāyācanaṃ paṭiggahetvā tattha viharantassa ekādasame divase ‘‘sve āsāḷhipuṇṇamā bhavissatī’’ti paccūsasamaye ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti? Āḷārudakānaṃ kālaṅkatabhāvaṃ ñatvā dhammadesanatthāya pañcavaggiyānaṃ olokanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sīhassa gocaratthāya tiyojanaṃ gamanakālo viya attano pattacīvaramādāya ‘‘pañcavaggiyānaṃ dhammacakkaṃ pavattessāmī’’ti pacchābhatte ajapālanigrodhato vuṭṭhitassa aṭṭhārasayojanamaggaṃ gamanakālo. พึงเห็นการที่พระตถาคตผู้ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ประทับอยู่ ณ โพธิมณฑลตลอด ๗ สัปดาห์ เสวยข้าวสัตตุก้อนสัตตุผงเป็นอาหารแล้ว ทรงรับคำอาราธนาเพื่อแสดงธรรมของท้าวมหาพรหมที่โคนต้นอชปาลนิโครธ ประทับอยู่ที่นั่น ในวันที่ ๑๑ ในเวลารุ่งอรุณ (ทรงดำริว่า) "พรุ่งนี้จักเป็นวันอาสาฬหปุรณมี เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ?" ทรงทราบความที่อาฬารดาบสและอุทกดาบสสิ้นชีพแล้ว ทรงทอดพระเนตรดูปัญจวัคคีย์เพื่อแสดงธรรม เปรียบเหมือนการที่ราชสีห์เหลียวดูทิศทั้ง ๔. พึงเห็นกาลที่พระองค์ทรงถือบาตรและจีวรของพระองค์ เสด็จลุกขึ้นจากโคนต้นอชปาลนิโครธในเวลาภายหลังภัต (ด้วยพระดำริว่า) "เราจักประกาศธรรมจักรแก่ปัญจวัคคีย์" เสด็จไปสิ้นหนทาง ๑๘ โยชน์ เปรียบเหมือนกาลที่ราชสีห์ไปสู่ที่หาอาหารเป็นระยะทาง ๓ โยชน์. Sīhanādakālo viya tathāgatassa aṭṭhārasayojanamaggaṃ gantvā pañcavaggiye saññāpetvā acalapallaṅke nisinnassa dasahi cakkavāḷasahassehi sannipatitena devagaṇena parivutassa ‘‘dveme, bhikkhave, antā pabbajitena na sevitabbā’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13) nayena dhammacakkappavattanakālo veditabbo. Imasmiñca pana pade desiyamāne tathāgatasīhassa dhammaghoso heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ gahetvā dasasahassilokadhātuṃ paṭicchādesi. Sīhassa saddena khuddakapāṇānaṃ santāsaṃ āpajjanakālo viya tathāgatassa tīṇi lakkhaṇāni dīpetvā cattāri saccāni soḷasahākārehi saṭṭhiyā ca nayasahassehi vibhajitvā dhammaṃ kathentassa dīghāyukadevatānaṃ ñāṇasantāsassa uppattikālo veditabbo. พึงทราบว่า กาลแห่งการประกาศธรรมจักรของพระตถาคต ผู้เสด็จไปสิ้นหนทาง ๑๘ โยชน์ ทรงยังพระปัญจวัคคีย์ให้รู้แล้ว ประทับนั่ง ณ อจลบัลลังก์ อันหมู่เทพที่ประชุมกันจากหมื่นจักรวาลแวดล้อมแล้ว ด้วยนัยมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสุด ๒ อย่างนี้ อันบรรพชิตไม่พึงเสพ” เป็นดุจกาลแห่งการบันลือสีหนาท. อนึ่ง เมื่อบทนี้อันพระองค์ทรงแสดงอยู่ พระธรรมโฆษของพระตถาคตผู้ดุจราชสีห์ได้แผ่ครอบคลุมหมื่นโลกธาตุ โดยยึดเอาอเวจีในเบื้องต่ำ ภวัคคพรหมในเบื้องบน. พึงทราบว่า กาลที่พระตถาคตทรงประกาศลักษณะ ๓ ทรงจำแนกสัจจะ ๔ ด้วยอาการ ๑๖ และด้วยนัย ๖ หมื่น แล้วตรัสธรรมอยู่ เป็นกาลบังเกิดแห่งญาณสันตาสแก่เหล่าเทวดาผู้มีอายุยืน ดุจกาลที่สัตว์เล็กๆ ถึงความหวาดสะดุ้งด้วยเสียงของราชสีห์. Yadāti yasmiṃ kāle. Tathāgatoti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathāvāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato. Abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti. Tesaṃ vitthāro brahmajālavaṇṇanāyampi (dī. ni. aṭṭha. 1.7) mūlapariyāyavaṇṇanāyampi (ma. ni. aṭṭha. 1.12) vuttoyeva. Loketi sattaloke. Uppajjatīti abhinīhārato paṭṭhāya yāva bodhipallaṅkā vā arahattamaggañāṇā vā uppajjati nāma, arahattaphale pana patte uppanno nāma. Arahaṃ sammāsambuddhotiādīni visuddhimagge buddhānussatiniddese vitthāritāni. บทว่า ยทา คือ ในกาลใด. บทว่า ตถาคโต ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงพระนามว่าตถาคต ด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ทรงเสด็จมาแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่าตถาคต, ทรงเสด็จไปแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่าตถาคต, ทรงบรรลุถึงตถลักษณะ จึงชื่อว่าตถาคต, ตรัสรู้ตถธรรมทั้งหลายตามความเป็นจริง จึงชื่อว่าตถาคต, เพราะทรงเห็นอย่างนั้น จึงชื่อว่าตถาคต, เพราะตรัสอย่างนั้น จึงชื่อว่าตถาคต, เพราะทรงทำอย่างนั้น จึงชื่อว่าตถาคต, และเพราะทรงครอบงำ จึงชื่อว่าตถาคต. คำอธิบายโดยพิสดารแห่งบทเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในพรหมชาลวัณณนาและในมูลปริยายวัณณนา. บทว่า โลเก คือ ในสัตวโลก. บทว่า อุปฺปชฺชติ คือ ชื่อว่าย่อมบังเกิดจำเดิมแต่อภินิหาร จนถึงโพธิบัลลังก์ หรือจนถึงอรหัตตมรรคญาณ, ส่วนเมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่าบังเกิดแล้ว. บทมีอาทิว่า อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ท่านขยายความไว้แล้วในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. Iti rūpanti idaṃ rūpaṃ ettakaṃ rūpaṃ, na ito bhiyyo rūpaṃ atthīti. Ettāvatā sabhāvato sarasato pariyantato paricchedato paricchindanato yāvatā cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ, taṃ sabbaṃ dassitaṃ hoti. Iti rūpassa samudayoti ayaṃ rūpassa samudayo nāma. Ettāvatā hi ‘‘āhārasamudayo rūpasamudayo’’tiādi sabbaṃ dassitaṃ hoti. Iti rūpassa atthaṅgamoti ayaṃ rūpassa atthaṅgamo. Imināpi ‘‘āhāranirodhā rūpanirodho’’tiādi sabbaṃ dassitaṃ hoti. Iti vedanātiādīsupi eseva nayo. บทว่า อิติ รูปํ คือ รูปนี้ รูปมีเพียงเท่านี้ รูปที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี. ด้วยคำเพียงเท่านี้ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ มีประมาณเท่าใด รูปทั้งหมดนั้นเป็นอันท่านแสดงแล้ว โดยสภาวะ โดยกิจ โดยขอบเขต โดยการกำหนด โดยการตัดตอน. บทว่า อิติ รูปสฺส สมุทโย คือ นี้ชื่อว่าความเกิดขึ้นแห่งรูป. ด้วยคำเพียงเท่านี้แล ความทั้งหมดมีอาทิว่า “ความเกิดขึ้นแห่งอาหารเป็นความเกิดขึ้นแห่งรูป” เป็นอันท่านแสดงแล้ว. บทว่า อิติ รูปสฺส อตฺถงฺคโม คือ นี้คือความดับไปแห่งรูป. แม้ด้วยบทนี้ ความทั้งหมดมีอาทิว่า “เพราะอาหารดับ รูปจึงดับ” เป็นอันท่านแสดงแล้ว. แม้ในบทมีอาทิว่า อิติ เวทนา ก็มีนัยนี้เช่นกัน. Vaṇṇavantoti sarīravaṇṇena vaṇṇavanto. Dhammadesanaṃ sutvāti imaṃ pañcasu khandhesu paṇṇāsalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā. Yebhuyyenāti idha ke ṭhapeti? Ariyasāvake deve. Tesañhi khīṇāsavattā cittutrāsabhayampi na uppajjati, saṃviggassa yoniso padhānena pattabbaṃ pattatāya ñāṇasaṃvegopi. Itaresaṃ pana devānaṃ ‘‘tāso heso bhikkhū’’ti aniccataṃ manasikarontānaṃ cittutrāsabhayampi, balavavipassanākāle ñāṇabhayampi uppajjati. Bhoti dhammālapanamattametaṃ. Sakkāyapariyāpannāti pañcakkhandhapariyāpannā. Iti tesaṃ sammāsambuddhe vaṭṭadosaṃ dassetvā tilakkhaṇāhataṃ katvā dhammaṃ desente ñāṇabhayaṃ nāma okkamati. บทว่า วณฺณวนฺโต คือ มีวรรณะด้วยสีแห่งสรีระ. บทว่า ธมฺมเทสนํ สุตฺวา คือ ฟังพระธรรมเทศนานี้ของพระตถาคต อันประดับด้วยลักษณะ ๕๐ ในขันธ์ ๕. บทว่า เยภุยฺเยน คือ โดยมาก, ในที่นี้ ท่านยกเว้นใคร? ยกเว้นเทวดาผู้เป็นอริยสาวก. เพราะว่า สำหรับเทวดาเหล่านั้น แม้ภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิตก็ไม่เกิดขึ้น เพราะเป็นผู้สิ้นอาสวะแล้ว, และญาณสังเวชก็ไม่เกิดขึ้น เพราะได้บรรลุสิ่งที่พึงบรรลุด้วยความเพียรโดยแยบคายของผู้มีความสังเวชแล้ว. ส่วนเทวดานอกนี้ เมื่อมนสิการถึงความไม่เที่ยงว่า “ภิกษุทั้งหลาย นั่นเป็นความหวาดสะดุ้ง” แม้ภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิตก็เกิดขึ้น, และญาณภัยในกาลแห่งวิปัสสนาอันมีกำลังก็เกิดขึ้น. บทว่า โภติ นี้เป็นเพียงคำปรารภธรรม. บทว่า สกฺกายปริยาปนฺนา คือ นับเนื่องในขันธ์ ๕. ด้วยเหตุนี้ เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงโทษในวัฏฏะแก่เทวดาเหล่านั้น ทรงกระทำให้ถูกกระทบด้วยไตรลักษณ์ แล้วทรงแสดงธรรมอยู่ ภัยที่ชื่อว่าญาณภัยย่อมเกิดขึ้น. Abhiññāyāti jānitvā. Dhammacakkanti paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampi. Paṭivedhañāṇaṃ nāma yena ñāṇena bodhipallaṅke nisinno cattāri saccāni soḷasahākārehi saṭṭhiyā ca nayasahassehi paṭivijjhi. Desanāñāṇaṃ nāma yena ñāṇena tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ dhammacakkaṃ pavattesi. Ubhayampi taṃ dasabalassa ure jātañāṇameva. Tesu idha desanāñāṇaṃ gahetabbaṃ. Taṃ panesa yāva aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ aññāsikoṇḍaññattherassa sotāpattiphalaṃ uppajjati, tāva pavatteti nāma. Tasmiṃ uppanne pavattitaṃ nāma hotīti veditabbaṃ. Appaṭipuggaloti sadisapuggalarahito. Yasassinoti parivārasampannā. Tādinoti lābhālābhādīhi ekasadisassa. Chaṭṭhaṃ. บทว่า อภิญฺญาย คือ ทรงรู้ยิ่งแล้ว. บทว่า ธมฺมจกฺกํ คือ ทั้งปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ. ชื่อว่าปฏิเวธญาณ คือ ญาณที่พระองค์ประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ทรงแทงตลอดสัจจะ ๔ ด้วยอาการ ๑๖ และด้วยนัย ๖ หมื่น. ชื่อว่าเทศนาญาณ คือ ญาณที่พระองค์ทรงยังธรรมจักรอันมีปริวัฏฏ์ ๓ มีอาการ ๑๒ ให้เป็นไป. ญาณทั้งสองนั้นเป็นญาณที่เกิดขึ้นในพระอุระของพระทศพลนั่นเอง. ในญาณทั้งสองนั้น ในที่นี้พึงถือเอาเทศนาญาณ. ก็พระองค์นั้น ชื่อว่าทรงยังธรรมจักรนั้นให้เป็นไปอยู่ ตราบเท่าที่โสดาปัตติผลยังบังเกิดแก่พระอัญญาโกณฑัญญเถระพร้อมกับพรหม ๑๘ โกฏิ. เมื่อโสดาปัตติผลนั้นเกิดขึ้นแล้ว พึงทราบว่า ชื่อว่าทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปแล้ว. บทว่า อปฺปฏิปุคฺคโล คือ ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ. บทว่า ยสสฺสิโน คือ ผู้มีบริวารสมบูรณ์. บทว่า ตาทิโน คือ ผู้คงที่ในลาภและอลาภเป็นต้น. สูตรที่ ๖ จบ. 7. Khajjanīyasuttavaṇṇanā 7. อรรถกถาขัชชนียสูตร 79. Sattame pubbenivāsanti na idaṃ abhiññāvasena anussaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, vipassanāvasena pana pubbenivāsaṃ anussarante samaṇabrāhmaṇe sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘sabbete pañcupādānakkhandhe anussaranti, etesaṃ vā aññatara’’nti. Abhiññāvasena hi samanussarantassa khandhāpi upādānakkhandhāpi khandhapaṭibaddhāpi paṇṇattipi ārammaṇaṃ hotiyeva. Rūpaṃyeva anussaratīti evañhi anussaranto na aññaṃ kiñci sattaṃ vā puggalaṃ vā anussarati, atīte pana niruddhaṃ rūpakkhandhameva anussarati. Vedanādīsupi eseva nayoti. Suññatāpabbaṃ niṭṭhitaṃ. 79. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปุพฺเพนิวาสํ นี้ ท่านไม่ได้กล่าวหมายถึงการระลึกด้วยอำนาจอภิญญา แต่ท่านกล่าวหมายถึงสมณพราหมณ์ผู้ระลึกถึงปุพเพนิวาสด้วยอำนาจวิปัสสนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ย่อมระลึกถึงอุปาทานขันธ์ ๕ หรืออย่างใดอย่างหนึ่งแห่งอุปาทานขันธ์เหล่านั้น”. เพราะว่า สำหรับผู้ระลึกด้วยอำนาจอภิญญา ทั้งขันธ์ อุปาทานขันธ์ และบัญญัติที่เนื่องด้วยขันธ์ ย่อมเป็นอารมณ์ได้ทั้งนั้น. ผู้ระลึกอย่างนี้ว่า ย่อมระลึกถึงแต่รูปเท่านั้น ย่อมไม่ระลึกถึงสัตว์หรือบุคคลอื่นใดเลย แต่ระลึกถึงเพียงรูปขันธ์ที่ดับไปแล้วในอดีตเท่านั้น. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. สุญญตาบรรพ จบ. Idāni suññatāya lakkhaṇaṃ dassetuṃ kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadethātiādimāha. Yathā hi naṭṭhaṃ goṇaṃ pariyesamāno puriso gogaṇe caramāne rattaṃ vā kāḷaṃ vā balībaddaṃ disvāpi na ettakeneva ‘‘ayaṃ mayhaṃ goṇo’’ti sanniṭṭhānaṃ kātuṃ sakkoti. Kasmā? Aññesampi tādisānaṃ atthitāya. Sarīrapadese panassa sattisūlādilakkhaṇaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ santako’’ti sanniṭṭhānaṃ hoti, evameva suññatāya kathitāyapi yāva suññatālakkhaṇaṃ na kathīyati, tāva sā akathitāva hoti, lakkhaṇe pana kathite kathitā nāma hoti. Goṇo viya hi suññatā, goṇalakkhaṇaṃ viya suññatālakkhaṇaṃ. Yathā goṇalakkhaṇe asallakkhite goṇo na suṭṭhu sallakkhito hoti, tasmiṃ pana sallakkhite so sallakkhito nāma hoti, evameva suññatālakkhaṇe akathite suññatā akathitāva hoti, tasmiṃ pana kathite sā kathitā nāma hotīti suññatālakkhaṇaṃ dassetuṃ kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadethātiādimāha. บัดนี้ เพื่อทรงแสดงลักษณะแห่งสุญญตา จึงตรัสพระบาลีเป็นต้นว่า "กิญฺจ ภิกฺขเว รูปํ วเทถ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอกล่าวรูปว่าอย่างไร) จริงอยู่ เปรียบเหมือนบุรุษผู้แสวงหาโคที่หายไป เมื่อเห็นโคผู้สีแดงหรือสีดำในฝูงโคที่กำลังเที่ยวหากินอยู่ ก็ยังไม่สามารถตัดสินใจได้ด้วยเหตุเพียงเท่านั้นว่า "นี่คือโคของเรา" เพราะเหตุไร เพราะโคเช่นนั้นของคนอื่นก็มีอยู่ แต่เมื่อเห็นลักษณะคือรอยเหล็กแหลมหรือหอกเป็นต้นที่ส่วนแห่งสรีระของโคตัวนั้น ก็ตัดสินใจได้ว่า "นี่เป็นสมบัติของเรา" ฉันใดก็ฉันนั้น แม้เมื่อสุญญตาถูกกล่าวถึงแล้ว แต่ตราบใดที่ลักษณะแห่งสุญญตายังไม่ถูกกล่าวถึง ตราบนั้น สุญญตานั้นก็ชื่อว่ายังไม่ถูกกล่าวถึงนั่นเทียว แต่เมื่อลักษณะถูกกล่าวถึงแล้ว ก็ชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว จริงอยู่ สุญญตาเปรียบเหมือนโค ลักษณะแห่งสุญญตาเปรียบเหมือนลักษณะของโค เหมือนอย่างว่า เมื่อลักษณะของโคยังไม่ถูกกำหนดหมาย โคก็ยังไม่ชื่อว่าถูกกำหนดหมายดีแล้ว แต่เมื่อลักษณะนั้นถูกกำหนดหมายดีแล้ว โคตัวนั้นก็ชื่อว่าถูกกำหนดหมายดีแล้ว ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อลักษณะแห่งสุญญตายังไม่ถูกกล่าวถึง สุญญตาก็ชื่อว่ายังไม่ถูกกล่าวถึงนั่นเทียว แต่เมื่อลักษณะนั้นถูกกล่าวถึงแล้ว สุญญตานั้นก็ชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว เพราะเหตุนั้น เพื่อทรงแสดงลักษณะแห่งสุญญตา จึงตรัสพระบาลีเป็นต้นว่า "กิญฺจ ภิกฺขเว รูปํ วเทถ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอกล่าวรูปว่าอย่างไร) Tattha kiñcāti kāraṇapucchā, kena kāraṇena rūpaṃ vadetha, kena kāraṇenetaṃ rūpaṃ nāmāti attho. Ruppatīti khoti ettha itīti kāraṇuddeso, yasmā ruppati, tasmā rūpanti vuccatīti attho. Ruppatīti kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati, bhijjatīti attho. Sītenapi ruppatītiādīsu sītena tāva ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ. Tiṇṇaṃ tiṇṇañhi cakkavāḷānaṃ antare ekeko lokantarikanirayo nāma hoti aṭṭhayojanasahassappamāṇo. Yassa neva heṭṭhā pathavī atthi, na upari candimasūriyadīpamaṇiāloko, niccandhakāro. Tattha nibbattasattānaṃ tigāvuto attabhāvo hoti, te vagguliyo viya pabbatapāde dīghaputhulehi nakhehi laggitvā avaṃsirā olambanti. Yadā saṃsappantā aññamaññassa hatthapāsāgatā honti, atha ‘‘bhakkho no laddho’’ti? Maññamānā tattha byāvaṭā viparivattitvā lokasandhārake udake patanti, vāte paharantepi madhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti, patitamattāva accantakhāre udake tattatele patitapiṭṭhapiṇḍi viya paṭapaṭāyamānā vilīyanti. Evaṃ sītena ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ. Mahiṃsakaraṭṭhādīsupi himapātasītalesu padesesu etaṃ pākaṭameva. Tattha hi sattā sītena bhinnasarīrā jīvitakkhayampi pāpuṇanti. ในบทเหล่านั้น บทว่า "กิญฺจ" เป็นคำถามถึงเหตุ อธิบายว่า "พวกเธอกล่าวว่ารูป เพราะเหตุไร สิ่งนี้ชื่อว่ารูป เพราะเหตุไร" ในบทว่า "รุปฺปตีติ โข" นี้ บทว่า "อิติ" เป็นการแสดงเหตุ อธิบายว่า "เพราะย่อมแปรปรวน ฉะนั้นจึงเรียกว่ารูป" คำว่า "รุปฺปติ" อธิบายว่า ย่อมกำเริบ ย่อมกระทบกระทั่ง ย่อมเบียดเบียน ย่อมแตกสลาย ในบทเป็นต้นว่า "สีเตนปิ รุปฺปติ" (ย่อมแปรปรวนแม้เพราะความเย็น) ก่อนอื่น การแปรปรวนเพราะความเย็น ปรากฏชัดในโลกันตริกนรก จริงอยู่ ในระหว่างจักรวาลทุกๆ ๓ จักรวาล มีนรกชื่อโลกันตริกนรกขุมหนึ่งๆ ซึ่งเบื้องล่างไม่มีแผ่นดิน เบื้องบนไม่มีแสงสว่างแห่งดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ ประทีปและแก้วมณี มีแต่ความมืดมิดเป็นนิตย์ สัตว์ที่เกิดในนรกนั้นมีอัตภาพประมาณ ๓ คาวุต สัตว์เหล่านั้นเอาเล็บที่ยาวและกว้างเกาะอยู่ที่เชิงเขาจักรวาล ห้อยหัวลงมาเหมือนค้างคาว เมื่อใดที่สัตว์เหล่านั้นเลื้อยคลานมาถึงระยะที่มือของกันและกันจะเอื้อมถึง ครั้งนั้น ก็สำคัญว่า "เราได้อาหารแล้ว" ก็ขวนขวายในสัตว์นั้นแล้วพลัดตกลงไปในน้ำที่รองรับโลก แม้เมื่อลมพัด ก็ขาดตกลงไปในน้ำเหมือนผลมะซาง พอตกลงไปเท่านั้น ก็สลายไปในน้ำที่เย็นจัด มีเสียงดังเปรี๊ยะๆ เหมือนก้อนแป้งที่ตกลงในน้ำมันเดือด การแปรปรวนเพราะความเย็น ปรากฏชัดในโลกันตริกนรกด้วยประการฉะนี้ แม้ในประเทศที่หนาวเย็นเพราะหิมะตก เช่น แคว้นมหิงสกะ เป็นต้น การแปรปรวนนี้ก็ปรากฏชัดเช่นกัน จริงอยู่ ในที่นั้น สัตว์ทั้งหลายมีร่างกายแตกสลายเพราะความเย็น ถึงกับสิ้นชีวิตก็มี Uṇhena ruppanaṃ avīcimahāniraye pākaṭaṃ hoti. Jighacchāya ruppanaṃ pettivisaye ceva dubbhikkhakāle ca pākaṭaṃ. Pipāsāya ruppanaṃ kālakañjikādīsu pākaṭaṃ. Eko kira kālakañjikaasuro pipāsaṃ adhivāsetuṃ asakkonto yojanagambhīravitthāraṃ mahāgaṅgaṃ otari, tassa gatagataṭṭhāne udakaṃ chijjati, dhūmo uggacchati, tatte piṭṭhipāsāṇe caṅkamanakālo viya hoti. Tassa udakasaddaṃ sutvā ito cito ca vicarantasseva ratti vibhāyi. Atha naṃ pātova bhikkhācāraṃ gacchantā tiṃsamattā piṇḍacārikabhikkhū disvā ‘‘ko nāma tvaṃ sappurisā’’ti? Pucchiṃsu. ‘‘Petohamasmi, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ pariyesasī’’ti? ‘‘Pānīyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Ayaṃ gaṅgā paripuṇṇā, kiṃ tvaṃ na passasī’’ti? ‘‘Na upakappati, bhante’’ti. Tena hi gaṅgāpiṭṭhe nipajja, mukhe te pānīyaṃ āsiñcissāmā’’ti. So vālikāpuḷine uttāno nipajji. Bhikkhū tiṃsamatte patte nīharitvā udakaṃ āharitvā tassa mukhe āsiñciṃsu. Tesaṃ tathā karontānaṃyeva velā upakaṭṭhā jātā. Tato ‘‘bhikkhācārakālo amhākaṃ sappurisa, kacci te assādamattā laddhā’’ti āhaṃsu. Peto ‘‘sace me, bhante, tiṃsamattānaṃ ayyānaṃ tiṃsapattehi āsittaudakato aḍḍhapasatamattampi paragalaṃ gataṃ, petattabhāvato mokkho mā hotū’’ti āha. Evaṃ pipāsāya ruppanaṃ pettivisaye pākaṭaṃ. การแปรปรวนเพราะความร้อน ปรากฏชัดในอเวจีมหานรก การแปรปรวนเพราะความหิว ปรากฏชัดในเปรตวิสัยและในคราวทุพภิกขภัย การแปรปรวนเพราะความกระหาย ปรากฏชัดในหมู่กาลกัญจิกาสูรเป็นต้น ได้ยินว่า กาลกัญจิกาสูรตนหนึ่ง ไม่สามารถอดทนต่อความกระหายได้ ได้ลงไปยังแม่น้ำคงคาใหญ่ที่ลึกและกว้าง ๑ โยชน์ ในที่ที่อสูรนั้นไปถึงๆ น้ำก็แห้งไป ควันก็พลุ่งขึ้น เป็นเหมือนเวลาเดินจงกรมบนแผ่นหินที่ร้อน เมื่ออสูรนั้นได้ยินเสียงน้ำแล้วเที่ยวไปทางโน้นทางนี้อยู่ ราตรีก็สว่าง ครั้งนั้น ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตประมาณ ๓๐ รูป กำลังไปเพื่อบิณฑบาตในตอนเช้าตรู่ ได้เห็นอสูรนั้น จึงถามว่า "สัปบุรุษ ท่านชื่ออะไร" (เขาตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นเปรต" (ภิกษุถามว่า) "ท่านแสวงหาอะไร" (เขาตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (ข้าพเจ้าแสวงหา) น้ำดื่ม" (ภิกษุกล่าวว่า) "แม่น้ำคงคานี้เต็มเปี่ยม ท่านไม่เห็นหรือ" (เขาตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (น้ำ) ไม่ปรากฏ (แก่ข้าพเจ้า)" (ภิกษุกล่าวว่า) "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงนอนลงที่หาดทรายแห่งแม่น้ำคงคา พวกเราจะรดน้ำดื่มที่ปากของท่าน" เปรตนั้นนอนหงายบนหาดทราย ภิกษุทั้งหลายนำบาตรประมาณ ๓๐ ใบออกมา ตักน้ำมารดที่ปากของเปรตนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นกำลังทำอยู่อย่างนั้น เวลา (บิณฑบาต) ก็ใกล้เข้ามา ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายจึงกล่าวว่า "สัปบุรุษ เวลาบิณฑบาตของพวกเรามาถึงแล้ว ท่านพอจะได้รับความสดชื่นบ้างหรือไม่" เปรตกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าแม้น้ำแม้เพียงครึ่งฟายมือจากน้ำที่พระคุณเจ้าประมาณ ๓๐ รูป รดด้วยบาตร ๓๐ ใบ จะพึงล่วงลำคอของข้าพเจ้าไปไซร้ ขอความพ้นจากอัตภาพแห่งเปรตอย่าได้มี (แก่ข้าพเจ้าเลย)" การแปรปรวนเพราะความกระหาย ปรากฏชัดในเปรตวิสัยด้วยประการฉะนี้ Ḍaṃsādīhi ruppanaṃ ḍaṃsamakkhikādibahulesu padesesu pākaṭaṃ. Ettha ca ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Makasāti makasāva. Vātāti kucchivātapiṭṭhivātādivasena veditabbā. Sarīrasmiñhi vātarogo uppajjitvā hatthapādapiṭṭhiādīni bhindati, kāṇaṃ karoti, khujjaṃ karoti, pīṭhasappiṃ karoti. Ātapoti sūriyātapo. Tena ruppanaṃ marukantārādīsu pākaṭaṃ. Ekā kira itthī marukantāre rattiṃ satthato ohīnā divā sūriye uggacchante vālikāya tappamānāya pāde ṭhapetuṃ asakkontī sīsato pacchiṃ otāretvā akkami. Kamena pacchiyā uṇhābhitattāya ṭhātuṃ asakkontī tassā upari sāṭakaṃ ṭhapetvā akkami. Tasmimpi santatte attano aṅkena gahitaputtakaṃ adhomukhaṃ nipajjāpetvā kandantaṃyeva akkamitvā saddhiṃ tena tasmiṃyeva ṭhāne uṇhābhitattā kālamakāsi. การแปรปรวนเพราะเหลือบเป็นต้น ปรากฏชัดในประเทศที่ชุกชุมด้วยเหลือบและริ้นเป็นต้น ในบทนี้ คำว่า "ฑํส" ได้แก่ แมลงวันสีเหลือง คำว่า "มกส" ได้แก่ ยุงนั่นเอง คำว่า "วาต" พึงทราบโดยนัยแห่งลมในท้องและลมในหลังเป็นต้น จริงอยู่ โรคลมเกิดขึ้นในสรีระแล้ว ย่อมทำลายมือ เท้า และหลังเป็นต้น ทำให้ตาบอด ทำให้ค่อม ทำให้เป็นง่อย คำว่า "อาตป" ได้แก่ แดด การแปรปรวนเพราะแดดนั้น ปรากฏชัดในทางกันดารที่ไม่มีน้ำเป็นต้น ได้ยินว่า หญิงคนหนึ่งพลัดจากกองเกวียนในเวลากลางคืนในทางกันดารที่ไม่มีน้ำ ในเวลากลางวัน เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้น เมื่อทรายร้อน ไม่สามารถจะวางเท้าลงได้ จึงลดตะกร้าจากศีรษะลงแล้วเหยียบ โดยลำดับ เมื่อตะกร้าร้อนจัด ไม่สามารถจะยืนอยู่ได้ จึงวางผ้าสาฎกไว้บนตะกร้านั้นแล้วเหยียบ แม้เมื่อผ้านั้นร้อน นางก็ให้บุตรน้อยที่ตนอุ้มมาด้วยสะเอวนอนคว่ำหน้าลง แล้วเหยียบลงไปทั้งที่บุตรกำลังร้องไห้อยู่ นางพร้อมกับบุตรนั้น ได้ทำกาละในที่นั้นเอง เพราะถูกความร้อนแผดเผา Sarīsapāti ye keci dīghajātikā sarantā gacchanti. Tesaṃ samphassena ruppanaṃ āsīvisadaṭṭhakādīnaṃ vasena veditabbaṃ. Iti bhagavatā yāni imāni sāmaññapaccattavasena dhammānaṃ dve lakkhaṇāni, tesu rūpakkhandhassa tāva paccattalakkhaṇaṃ dassitaṃ. Rūpakkhandhasseva hi etaṃ, na vedanādīnaṃ, tasmā paccattalakkhaṇanti vuccati. Aniccadukkhānattalakkhaṇaṃ pana vedanādīnampi hoti, tasmā taṃ sāmaññalakkhaṇanti vuccati. สัตว์เลื้อยคลานคือ สัตว์จำพวกมีลำตัวยาวเหล่าใดเหล่าหนึ่ง เลื้อยคลานไป. ความแปรปรวนเพราะการสัมผัสของสัตว์เหล่านั้น พึงทราบโดยนัยแห่งการถูกงูพิษกัดเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปัจจัตตลักษณะของรูปขันธ์ก่อน ในบรรดาลักษณะ ๒ อย่างของธรรมทั้งหลาย โดยสามัญลักษณะและปัจจัตตลักษณะ. จริงอยู่ ลักษณะนี้เป็นของรูปขันธ์เท่านั้น ไม่ใช่ของเวทนาเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า ปัจจัตตลักษณะ. ส่วนอนิจจลักษณะ ทุกขลักษณะ และอนัตตลักษณะ ย่อมมีแม้แก่เวทนาเป็นต้น เพราะฉะนั้น ลักษณะนั้นจึงเรียกว่า สามัญลักษณะ. Kiñca, bhikkhave, vedanaṃ vadethātiādīsu purimasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Yaṃ pana purimena asadisaṃ, tassāyaṃ vibhāvanā – sukhampi vedayatīti sukhaṃ ārammaṇaṃ vedeti anubhavati. Parato padadvayepi eseva nayo. Kathaṃ panetaṃ ārammaṇaṃ sukhaṃ dukkhaṃ adukkhamasukhaṃ nāma jātanti? Sukhādīnaṃ paccayato. Svāyamattho ‘‘yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’’nti imasmiṃ mahālisutte (saṃ. ni. 3.60) āgatoyeva. Vedayatīti ettha ca vedanāva vedayati, na añño satto vā puggalo vā. Vedanā hi vedayitalakkhaṇā, tasmā vatthārammaṇaṃ paṭicca vedanāva vedayatīti. Evamidha bhagavā vedanāyapi paccattalakkhaṇameva bhājetvā dassesi. ในคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เธอทั้งหลายพึงกล่าวเวทนาว่ากระไร" พึงทราบความที่เหมือนกับที่กล่าวไว้ก่อนตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ส่วนข้อความใดที่ไม่เหมือนกับที่กล่าวไว้ก่อน นี้เป็นการอธิบายความข้อนั้น – คำว่า "ย่อมเสวยแม้ซึ่งสุข" ความว่า ย่อมเสวย คือ ย่อมประสบอารมณ์ที่น่าปรารถนา. แม้ในสองบทถัดไป ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ถามว่า ก็อารมณ์นี้เกิดขึ้นชื่อว่าสุข ทุกข์ อทุกขมสุข ได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะเป็นปัจจัยแห่งสุขเป็นต้น. เนื้อความนั้นมาแล้วนั่นเทียวในมหาลิสูตรนี้ว่า "ดูก่อนมหาลิ ก็เพราะเหตุที่รูปเป็นสุข เนื่องกับสุข หยั่งลงสู่สุข". และในคำว่า "ย่อมเสวย" นี้ เวทนานั่นแหละย่อมเสวย ไม่ใช่สัตว์อื่นหรือบุคคลอื่น. จริงอยู่ เวทนามีการเสวยอารมณ์เป็นลักษณะ เพราะฉะนั้น อาศัยวัตถุและอารมณ์ เวทนานั่นแหละย่อมเสวย. ในเวทนานิทเทสนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปัจจัตตลักษณะของเวทนาเท่านั้นอย่างนี้. Nīlampi sañjānātīti nīlapupphe vā vatthe vā parikammaṃ katvā upacāraṃ vā appanaṃ vā pāpento sañjānāti. Ayañhi saññā nāma parikammasaññāpi upacārasaññāpi appanāsaññāpi vaṭṭati, nīlaṃ nīlanti uppajjanasaññāpi vaṭṭatiyeva. Pītakādīsupi eseva nayo. Idhāpi bhagavā sañjānanalakkhaṇāya saññāya paccattalakkhaṇameva bhājetvā dassesi. คำว่า "ย่อมจำได้แม้ซึ่งสีเขียว" ความว่า บุคคลทำบริกรรมในดอกไม้สีเขียวหรือในผ้าสีเขียวแล้ว ให้ถึงอุปจารสมาธิหรืออัปปนาสมาธิ ย่อมจำได้. จริงอยู่ สัญญานี้เป็นได้ทั้งบริกรรมสัญญา อุปจารสัญญา และอัปปนาสัญญา, แม้สัญญาที่เกิดขึ้นว่า "สีเขียว สีเขียว" ก็ย่อมเป็นได้เหมือนกัน. แม้ในสีเหลืองเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. แม้ในสัญญานิทเทสนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปัจจัตตลักษณะของสัญญาอันมีลักษณะคือการจำได้เท่านั้น. Rūpaṃ rūpattāya saṅkhatamabhisaṅkharontīti yathā yāgumeva yāguttāya, pūvameva pūvattāya pacati nāma, evaṃ paccayehi samāgantvā katabhāvena saṅkhatanti laddhanāmaṃ rūpameva rūpattāya yathā abhisaṅkhataṃ rūpaṃ nāma hoti, tathattāya rūpabhāvāya abhisaṅkharoti āyūhati sampiṇḍeti, nipphādetīti attho. Vedanādīsupi eseva nayo. Ayaṃ panettha saṅkhepo – attanā saha jāyamānaṃ rūpaṃ sampayutte ca vedanādayo dhamme abhisaṅkharoti nibbattetīti. Idhāpi bhagavā cetayitalakkhaṇassa saṅkhārassa paccattalakkhaṇameva bhājetvā dassesi. คำว่า "ย่อมปรุงแต่งสังขตะคือรูปเพื่อความเป็นรูป" ความว่า เหมือนบุคคลย่อมหุงข้าวต้มเพื่อความเป็นข้าวต้ม หุงขนมเพื่อความเป็นขนม ฉันใด, ฉันนั้น ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันปรุงแต่งรูปอันได้ชื่อว่าสังขตะเพราะความเป็นสิ่งที่ปัจจัยทำขึ้น เพื่อความเป็นรูป คือ เพื่อความเป็นรูปที่ถูกปรุงแต่งแล้วอย่างนั้น, คือ พยายาม รวบรวม ทำให้สำเร็จ. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. นี้เป็นใจความย่อในเรื่องนี้ – สังขารย่อมปรุงแต่ง คือ ทำให้รูปที่เกิดพร้อมกับตน และธรรมทั้งหลายมีเวทนาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเกิดขึ้น. แม้ในสังขารขันธนิทเทสนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปัจจัตตลักษณะของสังขารอันมีเจตนาเป็นลักษณะเท่านั้น. Ambilampi vijānātīti ambaambāṭakamātuluṅgādiambilaṃ ‘‘ambila’’nti vijānāti. Eseva nayo sabbapadesu. Api cettha tittakanti nimbapaṭolādinānappakāraṃ kaṭukanti pippalimaricādinānappakāraṃ. Madhuranti sappiphāṇitādinānappakāraṃ. Khārikanti vātiṅgaṇanāḷikera caturassavallivettaṅkurādinānappakāraṃ. Akhārikanti yaṃ vā taṃ vā phalajātaṃ kārapaṇṇādimissakapaṇṇaṃ. Loṇikanti loṇayāguloṇamacchaloṇabhattādinānappakāraṃ. Aloṇikantialoṇayāgualoṇamacchaaloṇabhattādinānappakāraṃ. Tasmā viññāṇanti vuccatīti yasmā imaṃ ambilādibhedaṃ aññamaññavisiṭṭhena ambilādibhāvena jānāti, tasmā viññāṇanti vuccatīti. Evamidhāpi bhagavā vijānanalakkhaṇassa viññāṇassa paccattalakkhaṇameva bhājetvā dassesi. คำว่า "ย่อมรู้แจ้งแม้ซึ่งรสเปรี้ยว" ความว่า ย่อมรู้แจ้งของเปรี้ยวมีมะม่วง มะกอก และส้มโอเป็นต้นว่า "เปรี้ยว". นัยนี้เหมือนกันในทุกบท. อนึ่ง ในที่นี้ คำว่า รสขม ได้แก่ของมีรสขมชนิดต่างๆ มีสะเดาและบวบขมเป็นต้น. คำว่า รสเผ็ด ได้แก่ของมีรสเผ็ดชนิดต่างๆ มีดีปลีและพริกไทยเป็นต้น. คำว่า รสหวาน ได้แก่ของมีรสหวานชนิดต่างๆ มีเนยใสและน้ำอ้อยเป็นต้น. คำว่า รสฝาด ได้แก่ของมีรสฝาดชนิดต่างๆ มีมะเขือ มะพร้าว ถั่วสี่มุม และหน่อหวายเป็นต้น. คำว่า รสไม่ฝาด ได้แก่ผลไม้หรือใบไม้ชนิดใดชนิดหนึ่งที่เจือปนกัน มีใบกะเพราเป็นต้น. คำว่า รสเค็ม ได้แก่ของมีรสเค็มชนิดต่างๆ มีข้าวต้มเค็ม ปลาเค็ม และข้าวเค็มเป็นต้น. คำว่า รสไม่เค็ม ได้แก่ของมีรสไม่เค็มชนิดต่างๆ มีข้าวต้มไม่เค็ม ปลาไม่เค็ม และข้าวไม่เค็มเป็นต้น. ความว่า "เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าวิญญาณ" คือ เพราะว่าย่อมรู้ความแตกต่างแห่งรสมีรสเปรี้ยวเป็นต้นนี้ โดยความเป็นรสเปรี้ยวเป็นต้นที่แตกต่างกัน เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าวิญญาณ. แม้ในวิญญาณนิทเทสนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปัจจัตตลักษณะของวิญญาณอันมีลักษณะคือการรู้แจ้งเท่านั้นอย่างนี้. Yasmā pana ārammaṇassa ākārasaṇṭhānagahaṇavasena saññā pākaṭā hoti, tasmā sā cakkhudvāre vibhattā. Yasmā vināpi ākārasaṇṭhānā ārammaṇassa paccattabhedagahaṇavasena viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā taṃ jivhādvāre vibhattaṃ. Imesaṃ pana saññāviññāṇapaññānaṃ asammohato sabhāvasallakkhaṇatthaṃ sañjānāti, vijānāti, pajānātīti ettha visesā veditabbā. Tattha upasaggamattameva viseso, jānātīti padaṃ pana aviseso. Tassapi jānanaṭṭhena viseso veditabbo. Saññā hi nīlādivasena ārammaṇasañjānanamattameva, aniccaṃ dukkhamanattāti lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Viññāṇaṃ nīlādivasena ārammaṇañceva jānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti, ussakkitvā pana maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Paññā nīlādivasena ārammaṇampi jānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvampi pāpeti. ก็เพราะเหตุว่า สัญญาย่อมปรากฏชัดโดยการยึดถืออาการและสัณฐานของอารมณ์ เพราะฉะนั้น สัญญานั้นพระองค์จึงทรงจำแนกไว้ในจักขุทวาร. เพราะเหตุว่า แม้ไม่มีอาการและสัณฐาน วิญญาณย่อมปรากฏชัดโดยการยึดถือความแตกต่างเฉพาะตัวของอารมณ์ เพราะฉะนั้น วิญญาณนั้นพระองค์จึงทรงจำแนกไว้ในชิวหาทวาร. ก็เพื่อจะกำหนดรู้สภาวะของสัญญา วิญญาณ และปัญญาเหล่านี้โดยไม่หลง พึงทราบความแตกต่างในคำว่า สญฺชานาติ, วิชานาติ, ปชานาติ. ในคำเหล่านั้น มีความแตกต่างกันเพียงอุปสรรคเท่านั้น ส่วนบทว่า ชานาติ ไม่แตกต่างกัน. พึงทราบความแตกต่างแม้ของบทนั้นโดยความหมายว่ารู้. จริงอยู่ สัญญาเป็นเพียงการจำอารมณ์โดยความเป็นสีเขียวเป็นต้นเท่านั้น ไม่สามารถให้ถึงการแทงตลอดลักษณะว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาได้. วิญญาณย่อมรู้อารมณ์โดยความเป็นสีเขียวเป็นต้นด้วย และให้ถึงการแทงตลอดลักษณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย แต่ไม่สามารถยกขึ้นให้ถึงการปรากฏแห่งมรรคได้. ปัญญาย่อมรู้อารมณ์โดยความเป็นสีเขียวเป็นต้นด้วย ให้ถึงการแทงตลอดลักษณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย และยกขึ้นให้ถึงการปรากฏแห่งมรรคได้ด้วย. Yathā hi heraññikaphalake kahāpaṇarāsimhi kate ajātabuddhidārako gāmikapuriso mahāheraññikoti tīsu janesu oloketvā ṭhitesu ajātabuddhidārako kahāpaṇānaṃ cittavicittacaturassamaṇḍalādibhāvameva jānāti, ‘‘idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammata’’nti na jānāti. Gāmikapuriso cittādibhāvañca jānāti, manussānaṃ upabhogaparibhogaratanasammatabhāvañca, ‘‘ayaṃ kūṭo, ayaṃ cheko, ayaṃ karaṭo, ayaṃ saṇho’’ti na jānāti. Mahāheraññiko cittādibhāvampi ratanasammatabhāvampi kūṭādibhāvampi jānāti. Jānanto ca pana rūpaṃ disvāpi saddaṃ sutvāpi gandhaṃ ghāyitvāpi rasaṃ sāyitvāpi hatthena garulahubhāvaṃ upadhāretvāpi ‘‘asukagāme kato’’tipi jānāti, ‘‘asukanigame asukanagare asukapabbatacchāyāya asukanadītīre kato’’tipi, ‘‘asukācariyena kato’’tipi jānāti. Evameva saññā ajātabuddhidārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇamattameva jānāti. Viññāṇaṃ gāmikapurisassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇampi jānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti. Paññā mahāheraññikassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇampi jānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvampi pāpeti. เปรียบเหมือนบนแผ่นกระดานของคนแลกเงิน เมื่อกองกษาปณ์ถูกวางไว้ ในบรรดาคนสามคน คือ เด็กผู้ยังไม่มีความรู้ ชาวบ้าน และนายพรานเงินผู้ยิ่งใหญ่ ที่ยืนมองดูอยู่ เด็กผู้ยังไม่มีความรู้ย่อมรู้เพียงความเป็นของแปลกๆ วิจิตร เป็นสี่เหลี่ยม เป็นวงกลม เป็นต้น ของกษาปณ์ทั้งหลายเท่านั้น แต่ไม่รู้ว่า "สิ่งนี้เป็นสิ่งที่มนุษย์ใช้สอยบริโภค เป็นของที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ" ส่วนชาวบ้านย่อมรู้ทั้งความเป็นของแปลกๆ เป็นต้น และรู้ทั้งความเป็นของที่มนุษย์ใช้สอยบริโภค เป็นของที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ แต่ไม่รู้ว่า "อันนี้เป็นของปลอม อันนี้เป็นของแท้ อันนี้หยาบ อันนี้ละเอียด" ส่วนนายพรานเงินผู้ยิ่งใหญ่ย่อมรู้ทั้งความเป็นของแปลกๆ เป็นต้น ทั้งความเป็นของที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ และทั้งความเป็นของปลอมเป็นต้น อนึ่ง เมื่อรู้อยู่ แม้เห็นรูป แม้ฟังเสียง แม้ดมกลิ่น แม้ลิ้มรส แม้กำหนดความเป็นของหนักของเบาด้วยมือ ก็ย่อมรู้ว่า "ทำในบ้านโน้น" บ้าง ย่อมรู้ว่า "ทำในนิคมโน้น ในเมืองโน้น ที่เงาเขาโน้น ที่ฝั่งแม่น้ำโน้น" บ้าง และย่อมรู้ว่า "อาจารย์โน้นทำ" บ้าง ฉันนั้นเหมือนกัน สัญญาเปรียบเหมือนการเห็นกษาปณ์ของเด็กผู้ยังไม่มีความรู้ ย่อมรู้เพียงแค่อารมณ์โดยความเป็นของเขียวเป็นต้นเท่านั้น วิญญาณเปรียบเหมือนการเห็นกษาปณ์ของชาวบ้าน ย่อมรู้ทั้งอารมณ์โดยความเป็นของเขียวเป็นต้น และย่อมยังการแทงตลอดลักษณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นให้ถึง ปัญญานั้นเปรียบเหมือนการเห็นกษาปณ์ของนายพรานเงินผู้ยิ่งใหญ่ ย่อมรู้ทั้งอารมณ์โดยความเป็นของเขียวเป็นต้น ย่อมยังการแทงตลอดลักษณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นให้ถึง และยกขึ้นแล้ว ย่อมยังการปรากฏแห่งมรรคให้ถึงด้วย So pana nesaṃ viseso duppaṭivijjho. Tenāha āyasmā nāgaseno – อนึ่ง ความแตกต่างของธรรมเหล่านั้นเป็นสิ่งที่แทงตลอดได้ยาก เพราะเหตุนั้น พระนาคเสนผู้มีอายุจึงกล่าวว่า – ‘‘Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā katanti. Kiṃ, bhante nāgasena, bhagavatā dukkaraṃ katanti? Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kataṃ, imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe vattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ ‘ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ citta’’’nti (mi. pa. 2.7.16). "มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยาก" (พระเจ้ามิลินท์ตรัสถามว่า) "ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยากอะไร" (พระนาคเสนทูลตอบว่า) "มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยาก คือ การที่พระองค์ทรงจำแนกธรรมทั้งหลายที่เป็นอรูป คือ จิตและเจตสิกเหล่านี้ ซึ่งเป็นไปในอารมณ์เดียวกันไว้ว่า 'นี้คือผัสสะ, นี้คือเวทนา, นี้คือสัญญา, นี้คือเจตนา, นี้คือจิต'" Yathā hi tilatelaṃ sāsapatelaṃ madhukatelaṃ eraṇḍakatelaṃ vasātelanti imāni pañca telāni ekacāṭiyaṃ pakkhipitvā divasaṃ yamakamanthe hi manthetvā tato ‘‘idaṃ tilatelaṃ, idaṃ sāsapatela’’nti ekekassa pāṭiyekkaṃ uddharaṇaṃ nāma dukkaraṃ, idaṃ tato dukkarataraṃ. Bhagavā pana sabbaññutaññāṇassa suppaṭividdhattā dhammissaro dhammarājā imesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe vattamānānaṃ vavatthānaṃ akāsi. Pañcannaṃ mahānadīnaṃ samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne ‘‘idaṃ gaṅgāya udakaṃ, idaṃ yamunāyā’’ti evaṃ pāṭiyekkaṃ udakuddharaṇenāpi ayamattho veditabbo. เปรียบเหมือนการนำน้ำมัน ๕ ชนิด คือ น้ำมันงา น้ำมันเมล็ดผักกาด น้ำมันมะทราง น้ำมันละหุ่ง และน้ำมันเปลว ใส่ลงในหม้อใบเดียวกัน แล้วกวนด้วยไม้กวนคู่ตลอดทั้งวัน จากนั้น การจะตักแยกออกมาทีละอย่างๆ ว่า "นี่น้ำมันงา, นี่น้ำมันเมล็ดผักกาด" ชื่อว่าเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก การจำแนกธรรมนี้ทำได้ยากยิ่งกว่านั้น ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะทรงแทงตลอดดีแล้วด้วยพระสัพพัญญุตญาณ ทรงเป็นใหญ่ในธรรม เป็นธรรมราชา ได้ทรงกระทำการจำแนกธรรมทั้งหลายที่เป็นอรูปเหล่านี้ ซึ่งเป็นไปในอารมณ์เดียวกัน เนื้อความนี้พึงทราบได้แม้ด้วยอุปมาแห่งการตักน้ำแยกออกมาทีละอย่างๆ ณ ที่ที่แม่น้ำใหญ่ ๕ สายไหลลงสู่สมุทร ว่า "นี่น้ำของแม่น้ำคงคา, นี่น้ำของแม่น้ำยมุนา" ฉันนั้น Iti paṭhamapabbena suññataṃ, dutiyena suññatālakkhaṇanti dvīhi pabbehi anattalakkhaṇaṃ kathetvā idāni dukkhalakkhaṇaṃ dassetuṃ tatra, bhikkhavetiādimāha. Tattha khajjāmīti na rūpaṃ sunakho viya maṃsaṃ luñcitvā luñcitvā khādati, yathā pana kiliṭṭhavatthanivattho tatonidānaṃ pīḷaṃ sandhāya ‘‘khādati maṃ vattha’’nti bhaṇati, evamidampi pīḷaṃ uppādentaṃ khādati nāmāti veditabbaṃ. Paṭipanno hotīti sīlaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggā paṭipanno hoti. Yo panettha balavañāṇo tikkhabuddhi ñāṇuttaro yogāvacaro padhānabhūmiyaṃ vāyamanto khāṇunā vā kaṇṭakena vā viddho āvudhena vā pahaṭo byagghādīhi vā gahetvā khajjamāno taṃ vedanaṃ abbohārikaṃ katvā mūlakammaṭṭhānaṃ sammasanto arahattameva gaṇhāti, ayaṃ vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno nāma vuccati pītamallatthero viya kuṭumbiyaputtamahātissatthero viya vattaniaṭaviyaṃ tiṃsamattānaṃ bhikkhūnaṃ aññataro byagghamukhe nipannabhikkhu viya kaṇṭakena viddhatthero viya ca. ด้วยประการฉะนี้ ครั้นตรัสอนัตตลักษณะด้วยสองบรรพ คือ ด้วยบรรพแรกทรงแสดงสุญญตา ด้วยบรรพที่สองทรงแสดงสุญญตลักษณะแล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงทุกขลักษณะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมเหล่านั้น..." ในคำเหล่านั้น คำว่า "เราถูกกัดกิน" นั้น รูปไม่ได้กัดกินโดยการฉีกเนื้อออกๆ เหมือนสุนัข แต่เปรียบเหมือนผู้ที่นุ่งห่มผ้าเศร้าหมอง อาศัยความบีบคั้นอันมีผ้านั้นเป็นเหตุ ย่อมกล่าวว่า "ผ้ากัดกินเรา" ฉันใด รูปนี้ก็ฉันนั้น เมื่อทำให้เกิดความบีบคั้นขึ้น ชื่อว่ากัดกิน พึงทราบอย่างนี้ คำว่า "เป็นผู้ปฏิบัติแล้ว" คือ เป็นผู้ปฏิบัติแล้วตั้งแต่ศีลเป็นต้นไปจนถึงอรหัตตมรรค ในบรรดาผู้ปฏิบัติเหล่านั้น พระโยคาวจรใดมีญาณอันมีกำลัง มีปัญญาเฉียบแหลม มีญาณยอดเยี่ยม พากเพียรอยู่ในภูมิแห่งความเพียร ถูกตอหรือหนามตำ หรือถูกอาวุธประหาร หรือถูกสัตว์ร้ายมีเสือเป็นต้นจับกัดกินอยู่ กระทำเวทนานั้นให้เป็นสิ่งที่ไม่ควรใส่ใจ พิจารณาอยู่ซึ่งมูลกรรมฐาน ย่อมบรรลุอรหัตตผลนั่นเทียว ท่านผู้นี้เรียกว่า เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับในเวทนา เหมือนพระปีตมัลลเถระ เหมือนพระมหาติสสเถระผู้เป็นบุตรของคฤหบดี เหมือนภิกษุรูปหนึ่งในบรรดาภิกษุประมาณ ๓๐ รูป ผู้นอนอยู่ในปากเสือในป่ารกชัฏ และเหมือนพระเถระผู้ถูกหนามตำ Dvādasasu kira bhikkhūsu ghaṇṭiṃ paharitvā araññe padhānamanuyuñjantesu eko sūriye atthaṅgatamatteyeva ghaṇṭiṃ paharitvā caṅkamaṃ oruyha caṅkamanto tiriyaṃ nimmathento tiṇapaṭicchannaṃ kaṇṭakaṃ akkami. Kaṇṭako piṭṭhipādena nikkhanto. Tattaphālena vinividdhakālo viya vedanā vattati. Thero cintesi – ‘‘kiṃ imaṃ kaṇṭakaṃ uddharāmi, udāhu pakatiyā vijjhitvā ṭhitakaṇṭaka’’nti? Tassa evamahosi – ‘‘iminā kaṇṭakena viddhattā nirayādīsu bhayaṃ nāma natthi, pakatiyā vijjhitvā ṭhitakaṇṭakaṃyevā’’ti. So taṃ vedanaṃ abbohārikaṃ katvā sabbarattiṃ caṅkamitvā vibhātāya rattiyā aññassa saññaṃ adāsi. So āgantvā ‘‘kiṃ, bhante’’ti pucchi? ‘‘Kaṇṭakenamhi, āvuso, viddho’’ti. ‘‘Kāya velāya, bhante’’ti? ‘‘Sāyameva, āvuso’’ti. ‘‘Kasmā na amhe pakkosittha, kaṇṭakaṃ uddharitvā tattha telampi siñceyyāmā’’ti? ‘‘Pakatiyā vijjhitvā ṭhitakaṇṭakameva uddharituṃ vāyamimhā, āvuso’’ti. ‘‘Sakkuṇittha, bhante, uddharitu’’nti. ‘‘Ekadesamattena me, āvuso, uddhaṭo’’ti. Sesavatthūni dīghamajjhimaṭṭhakathāsu (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106) satipaṭṭhānasuttaniddese vitthāritāneva. ได้ยินว่า ในบรรดาภิกษุ ๑๒ รูป เมื่อตีระฆังแล้วบำเพ็ญเพียรอยู่ในป่า ภิกษุรูปหนึ่งพอพระอาทิตย์ตกดินเท่านั้น ก็ตีระฆังแล้วลงสู่ที่จงกรม ขณะจงกรมอยู่ ได้กวาดเท้าไปด้านข้าง เหยียบหนามที่หญ้าปกคลุมไว้ หนามได้ทะลุออกทางหลังเท้า เวทนาเกิดขึ้นประดุจถูกหลาวที่ร้อนแทง พระเถระคิดว่า “เราจะถอนหนามนี้ดี หรือว่าจะถอนหนามคือกิเลสที่แทงอยู่เป็นปกติ” ท่านได้มีความคิดดังนี้ว่า “เพราะถูกหนามนี้แทง ภัยในนรกเป็นต้นย่อมไม่มี (เราจะถอน) หนามที่แทงอยู่เป็นปกตินั่นเทียว” ท่านทำเวทนานั้นให้เป็นสิ่งไม่ควรใส่ใจ แล้วจงกรมตลอดคืน ครั้นราตรีสว่างแล้ว ได้ให้สัญญาณแก่ภิกษุอีกรูปหนึ่ง ภิกษุรูปนั้นมาแล้วถามว่า “ท่านขอรับ มีอะไรหรือ” (พระเถระตอบว่า) “อาวุโส เราถูกหนามตำ” (ภิกษุนั้นถามว่า) “เวลาไหนขอรับ ท่าน” (พระเถระตอบว่า) “ตอนเย็นนั่นแหละ อาวุโส” (ภิกษุนั้นถามว่า) “ทำไมท่านไม่เรียกพวกกระผมเล่า พวกกระผมจะได้ถอนหนามออกแล้วหยอดน้ำมันที่แผลนั้น” (พระเถระตอบว่า) “อาวุโส เราพยายามเพื่อจะถอนหนามที่แทงอยู่เป็นปกตินั่นเทียว” (ภิกษุนั้นถามว่า) “ท่านขอรับ ท่านสามารถถอนได้หรือไม่” (พระเถระตอบว่า) “อาวุโส เราถอนได้แล้วเพียงส่วนหนึ่ง” เรื่องที่เหลือมีอยู่โดยพิสดารแล้วในสติปัฏฐานสูตรนิทเทส ในอรรถกถาทีฆนิกายและมัชฌิมนิกาย (ที. นิก. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓; ม. นิก. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖) Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhaveti kasmā āraddhaṃ? Imasmiṃ pabbe dukkhalakkhaṇameva kathitaṃ, na aniccalakkhaṇaṃ. Taṃ dassetuṃ idamāraddhaṃ. Tīṇi lakkhaṇāni samodhānetvā dassetumpi āraddhameva. Apacināti no ācinātīti vaṭṭaṃ vināseti, neva cināti. Pajahati na upādiyatīti tadeva vissajjeti, na gaṇhāti. Visineti na ussinetīti vikirati na sampiṇḍeti. Vidhūpeti na sandhūpetīti nibbāpeti na jālāpeti. พระผู้มีพระภาคทรงปรารภคำว่า “ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน) เพราะเหตุไร? (ตอบว่า) ในบรรพนี้ ทรงตรัสเฉพาะทุกขลักษณะเท่านั้น ไม่ได้ตรัสอนิจจลักษณะ ทรงปรารภบรรพนี้เพื่อทรงแสดงอนิจจลักษณะนั้น ก็หรือว่า ทรงปรารภเพื่อทรงรวบรวมแสดงลักษณะทั้งสามนั่นเอง. บทว่า “อปจินาติ โน อาจินาติ” (ย่อมไม่สั่งสม คือ ย่อมไม่พอกพูน) ความว่า ย่อมทำลายวัฏฏะ ไม่พอกพูนเลย. บทว่า “ปชหติ น อุปาทิยติ” (ย่อมละ คือ ย่อมไม่ยึดมั่น) ความว่า ย่อมสละวัฏฏะนั้นนั่นเทียว ไม่ยึดถือ. บทว่า “วิสิเนติ น อุสฺสิเนติ” (ย่อมให้สลายไป คือ ย่อมไม่ก่อขึ้น) ความว่า ย่อมกำจัดไป ไม่รวบรวมไว้. บทว่า “วิธูเปติ น สนฺธูเปติ” (ย่อมให้มอดไป คือ ย่อมไม่ให้โพลงขึ้น) ความว่า ย่อมดับกองไฟคือวัฏฏะ ๓ ไม่ทำให้ลุกโพลง. Evaṃ passaṃ, bhikkhaveti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Vaṭṭaṃ vināsetvā ṭhitaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassessāmīti āraddhaṃ. Ettakena vā ṭhānena vipassanā kathitā, idāni saha vipassanāya cattāro magge dassetuṃ idaṃ āraddhaṃ. Atha vā ettakena ṭhānena paṭhamamaggo kathito, idāni saha vipassanāya tayo magge dassetuṃ idamāraddhaṃ. Ettakena vā ṭhānena tīṇi maggāni kathitāni, idāni saha vipassanāya arahattamaggaṃ dassetumpi idaṃ āraddhameva. พระผู้มีพระภาคทรงปรารภคำว่า “เอวํ ปสฺสํ ภิกฺขเว” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้) นี้ เพราะเหตุไร? (ตอบว่า) ทรงปรารภด้วยทรงดำริว่า “เราจักแสดงพระมหาขีณาสพผู้ดำรงอยู่โดยทำลายวัฏฏะแล้ว” อีกอย่างหนึ่ง ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ ทรงตรัสวิปัสสนาแล้ว บัดนี้ ทรงปรารภคำนี้เพื่อทรงแสดงมรรค ๔ พร้อมกับวิปัสสนา. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ ทรงตรัสปฐมมรรคแล้ว บัดนี้ ทรงปรารภคำนี้เพื่อทรงแสดงมรรค ๓ (เบื้องสูง) พร้อมกับวิปัสสนา. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ ทรงตรัสมรรค ๓ แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภคำนี้เพื่อทรงแสดงอรหัตตมรรคพร้อมกับวิปัสสนานั่นเอง. Sapajāpatikāti saddhiṃ pajāpatinā devarājena. Ārakāva namassantīti dūratova namassanti, dūrepi ṭhitaṃ namassantiyeva āyasmantaṃ nītattheraṃ viya. บทว่า “สปชาปติกา” ความว่า พร้อมกับท้าวปชาบดีเทวราช. บทว่า “อารกาว นมสฺสนฺติ” ความว่า ย่อมนอบน้อมแต่ไกลทีเดียว คือ ย่อมนอบน้อม (พระขีณาสพ) ผู้แม้ดำรงอยู่ไกลนั่นเทียว เหมือน (นอบน้อม) ท่านพระนีตเถระ. Thero kira pupphacchaḍḍakakulato nikkhamma pabbajito, khuraggeyeva arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘ahaṃ ajjeva pabbajito ajjeva me pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pattaṃ, catupaccayasantosabhāvanārāmamaṇḍitaṃ mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ pūressāmī’’ti. So paṃsukūlatthāya sāvatthiṃ pavisitvā coḷakaṃ pariyesanto vicari. Atheko mahābrahmā samāpattito vuṭṭhāya manussapathaṃ olokento theraṃ disvā – ‘‘ajjeva pabbajitvā ajjeva khuragge arahattaṃ patvā mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ pūretuṃ coḷakaṃ pariyesatī’’ti añjaliṃ paggayha namassamāno aṭṭhāsi. Tamañño mahābrahmā disvā ‘‘kaṃ namassasī’’ti? Pucchi. Nītattheraṃ namassāmīti. Kiṃ kāraṇāti? Ajjeva pabbajitvā ajjeva khuragge arahattaṃ patvā mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ pūretuṃ coḷakaṃ pariyesatīti. Sopi naṃ namassamāno aṭṭhāsi. Athañño, athaññoti sattasatā mahābrahmāno namassamānā aṭṭhaṃsu. Tena vuttaṃ – ได้ยินว่า พระเถระออกจากตระกูลคนเทดอกไม้แล้วบวช บรรลุพระอรหัตที่ปลายมีดโกนนั่นเทียว แล้วคิดว่า “เราบวชในวันนี้เอง กิจแห่งบรรพชิตของเราก็ถึงที่สุดในวันนี้เอง เราจักบำเพ็ญมหาอริยวงศ์ปฏิปทา อันประดับด้วยความสันโดษในปัจจัย ๔ และความยินดีในภาวนาให้บริบูรณ์” ท่านจึงเข้าไปยังกรุงสาวัตถีเพื่อแสวงหาผ้าบังสุกุล เที่ยวแสวงหาผ้าเก่าอยู่. ครั้งนั้น ท้าวมหาพรหมองค์หนึ่งออกจากสมาบัติแล้วแลดูทางของมนุษย์ เห็นพระเถระแล้ว (คิดว่า) “ท่านบวชในวันนี้เอง บรรลุพระอรหัตที่ปลายมีดโกนในวันนี้เอง กำลังแสวงหาผ้าเก่าเพื่อบำเพ็ญมหาอริยวงศ์ปฏิปทาให้บริบูรณ์” จึงประคองอัญชลีนอบน้อมอยู่ ได้ยืนอยู่. ท้าวมหาพรหมอีกองค์หนึ่งเห็นท้าวมหาพรหมนั้นแล้วถามว่า “ท่านนอบน้อมใคร” (ตอบว่า) “เรานอบน้อมพระนีตเถระ” (ถามว่า) “เพราะเหตุไร” (ตอบว่า) “เพราะท่านบวชในวันนี้เอง บรรลุพระอรหัตที่ปลายมีดโกนในวันนี้เอง กำลังแสวงหาผ้าเก่าเพื่อบำเพ็ญมหาอริยวงศ์ปฏิปทาให้บริบูรณ์” แม้ท้าวมหาพรหมองค์นั้นก็นอบน้อมท่านอยู่ ได้ยืนอยู่. แล้วองค์อื่นอีก องค์อื่นอีก โดยลำดับ ท้าวมหาพรหม ๗๐๐ องค์ ได้ยืนนอบน้อมอยู่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – ‘‘Tā devatā sattasatā uḷārā, Brahmā vimānā abhinikkhamitvā; Nītaṃ namassanti pasannacittā, ‘Khīṇāsavo gaṇhati paṃsukūlaṃ’’’. “เทพเจ้าผู้ประเสริฐ ๗๐๐ องค์เหล่านั้น ออกจากพรหมวิมานแล้ว มีจิตเลื่อมใส นอบน้อมพระนีตเถระ (ด้วยคิดว่า) ‘พระขีณาสพกำลังแสวงหาผ้าบังสุกุล’” ‘‘Tā devatā sattasatā uḷārā, Brahmā vimānā abhinikkhamitvā; Nītaṃ namassanti pasannacittā, ‘Khīṇāsavo kayirati paṃsukūlaṃ’’’. “เทพเจ้าผู้ประเสริฐ ๗๐๐ องค์เหล่านั้น ออกจากพรหมวิมานแล้ว มีจิตเลื่อมใส นอบน้อมพระนีตเถระ (ด้วยคิดว่า) ‘พระขีณาสพกำลังทำผ้าบังสุกุล’” ‘‘‘Khīṇāsavo dhovati paṃsukūlaṃ’; ‘Khīṇāsavo rajati paṃsukūlaṃ’; ‘Khīṇāsavo pārupati paṃsakūla’’’nti. “‘พระขีณาสพกำลังซักผ้าบังสุกุล’ ‘พระขีณาสพกำลังย้อมผ้าบังสุกุล’ ‘พระขีณาสพกำลังนุ่งห่มผ้าบังสุกุล’” Iti bhagavā imasmiṃ sutte desanaṃ tīhi bhavehi vinivattetvā arahattassa kūṭaṃ gaṇhi. Desanāpariyosāne pañcasatā bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu. Sattamaṃ. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมุนเวียนพระธรรมเทศนาในพระสูตรนี้ด้วยภพ ๓ แล้วทรงถือเอายอดคือพระอรหัต. ในกาลจบเทศนา ภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัตแล้ว. (สูตรที่ ๗) จบ. 8. Piṇḍolyasuttavaṇṇanā 8. อรรถกถาปิณโฑลยสูตร 80. Aṭṭhame kismiñcideva pakaraṇeti kismiñcideva kāraṇe. Paṇāmetvāti nīharitvā. Kismiṃ pana kāraṇe ete bhagavatā paṇāmitāti? Ekasmiñhi antovasse bhagavā sāvatthiyaṃ vasitvā vutthavasso pavāretvā mahābhikkhusaṅghaparivāro sāvatthito nikkhamitvā janapadacārikaṃ caranto kapilavatthuṃ patvā nigrodhārāmaṃ pāvisi. Sakyarājāno ‘‘satthā āgato’’ti sutvā pacchābhatte kappiyāni telamadhuphāṇitādīni ceva pānakāni ca kājasatehi gāhāpetvā vihāraṃ gantvā saṅghassa niyyātetvā satthāraṃ vanditvā paṭisanthāraṃ karontā ekamante nisīdiṃsu. Satthā tesaṃ madhuradhammakathaṃ kathento nisīdi. Tasmiṃ khaṇe ekacce bhikkhū senāsanaṃ paṭijagganti, ekacce mañcapīṭhādīni paññāpenti, sāmaṇerā appaharitaṃ karonti. Bhājanīyaṭṭhāne sampattabhikkhūpi atthi, asampattabhikkhūpi atthi. Sampattā asampattānaṃ lābhaṃ gaṇhantā, ‘‘amhākaṃ detha, amhākaṃ ācariyassa detha upajjhāyassa dethā’’ti kathentā mahāsaddamakaṃsu. Satthā sutvā theraṃ pucchi ‘‘ke pana te, ānanda, uccāsaddā mahāsaddā kevaṭṭā maññe macchavilope’’ti? Thero etamatthaṃ ārocesi. Satthā sutvā ‘‘āmisahetu, ānanda, bhikkhū mahāsaddaṃ karontī’’ti āha. ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Ananucchavikaṃ, ānanda, appatirūpaṃ. Na hi mayā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni cīvarādihetu pāramiyo pūritā, nāpi ime bhikkhū cīvarādihetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, arahattahetu pabbajitvā anatthaṃ atthasadisaṃ asāraṃ sārasadisaṃ karonti, gacchānanda, te bhikkhū paṇāmehī’’ti. 80. ในสูตรที่ ๘ บทว่า กิสฺมิญฺจิเทว ปกรเณติ ความว่า ในเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า ปณาเมตฺวาติ ความว่า ทรงขับไล่แล้ว ถามว่า ก็พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่ภิกษุเหล่านี้ด้วยเหตุอะไร? ตอบว่า ความจริง ในพรรษาหนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงจำพรรษาในกรุงสาวัตถีแล้ว ทรงอยู่จำพรรษาแล้ว ทรงปวารณาแล้ว มีหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จออกจากกรุงสาวัตถีแล้ว เสด็จจาริกไปในชนบท เสด็จถึงกรุงกบิลพัสดุ์แล้ว เสด็จเข้าไปยังนิโครธาราม เหล่าเจ้าศากยะทรงสดับว่า "พระศาสดาเสด็จมาแล้ว" จึงในเวลาปัจฉาภัต ให้คนถือเอาของอันสมควรมีน้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้น และน้ำปานะทั้งหลายไปด้วยคานหามหลายร้อย เสด็จไปยังวิหารแล้ว ทรงถวายแก่สงฆ์แล้ว ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว ทรงกระทำการปฏิสันถาร ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระศาสดาประทับนั่งตรัสธรรมกถาอันไพเราะแก่เจ้าศากยะเหล่านั้น ในขณะนั้น ภิกษุบางพวกย่อมดูแลเสนาสนะ บางพวกย่อมปูลาดเตียง ตั่ง เป็นต้น สามเณรทั้งหลายย่อมทำความสะอาด ในสถานที่แจกของ แม้ภิกษุที่มาถึงแล้วก็มี แม้ภิกษุที่ยังมาไม่ถึงก็มี ภิกษุที่มาถึงแล้ว เมื่อจะรับส่วนลาภของภิกษุที่ยังมาไม่ถึง พลางกล่าวว่า "จงให้แก่พวกเรา จงให้แก่อาจารย์ของพวกเรา จงให้แก่อุปัชฌาย์ของพวกเรา" ได้กระทำเสียงดังอย่างยิ่ง พระศาสดาทรงสดับแล้ว จึงตรัสถามพระเถระว่า "ดูก่อนอานนท์ เสียงอึกทึกครึกโครมเหล่านั้นคือเสียงอะไรกันหนอ เราเข้าใจว่าเป็นเสียงของชาวประมงแย่งปลากัน" พระเถระได้กราบทูลเนื้อความนั้น พระศาสดาทรงสดับแล้ว ตรัสว่า "ดูก่อนอานนท์ ภิกษุทั้งหลายทำเสียงดังเพราะเหตุแห่งอามิส" (พระเถระทูลว่า) "ใช่ พระเจ้าข้า" (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ดูก่อนอานนท์ การกระทำนั้นไม่สมควร ไม่เหมาะสมเลย เพราะว่าเรามิได้บำเพ็ญบารมีทั้งหลายตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้น และภิกษุเหล่านี้ก็มิได้ออกจากเรือนบวชในอนาคาริยเพศเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้น บวชแล้วเพราะเหตุแห่งพระอรหัต (แต่) กลับกระทำสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์ให้เป็นเหมือนประโยชน์ กระทำสิ่งที่ไม่ใช่สาระให้เป็นเหมือนสาระ ดูก่อนอานนท์ เธอจงไปขับไล่ภิกษุเหล่านั้นเสีย" Pubbaṇhasamayanti dutiyadivase pubbaṇhasamayaṃ. Beluvalaṭṭhikāya mūleti taruṇabeluvarukkhamūle. Pabāḷhoti pabāhito. Pavāḷhotipi pāṭho, pavāhitoti attho. Ubhayampi nīhaṭabhāvameva dīpeti. Siyā aññathattanti pasādaññathattaṃ vā bhāvaññathattaṃ vā bhaveyya. Kathaṃ? ‘‘Sammāsambuddhena mayaṃ lahuke kāraṇe paṇāmitā’’ti pasādaṃ mandaṃ karontānaṃ pasādaññathattaṃ nāma hoti. Saliṅgeneva titthāyatanaṃ pakkamantānaṃ bhāvaññathattaṃ nāma. Siyā vipariṇāmoti ettha pana ‘‘mayaṃ satthu ajjhāsayaṃ gaṇhituṃ sakkhissāmāti pabbajitā, naṃ gahetuṃ asakkontānaṃ kiṃ amhākaṃ pabbajjāyā’’ti? Sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattanaṃ vipariṇāmoti veditabbo. Vacchassāti khīrūpakavacchassa. Aññathattanti milāyanaaññathattaṃ. Khīrūpako hi vaccho mātu adassanena khīraṃ alabhanto milāyati kampati pavedhati. Vipariṇāmoti maraṇaṃ. So hi khīraṃ alabhamāno khīrapipāsāya sussanto patitvā marati. บทว่า ปุพฺพณฺหสมยํ ความว่า ในเวลาเช้าแห่งวันที่สอง บทว่า เวฬุวลฏฺฐิกาย มูเลติ ความว่า ที่โคนต้นมะตูมหนุ่ม บทว่า ปฬาโฬฺหติ ความว่า ถูกขับไล่ไปแล้ว อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า ปวาโฬฺหติ ก็มี ความว่า ถูกนำไปแล้ว ทั้งสองบทแสดงถึงความเป็นผู้ถูกขับไล่ไปแล้วนั่นเอง บทว่า สิยา อญฺญถตฺตํ ความว่า พึงมีความเป็นอย่างอื่น คือ ความเลื่อมใสเป็นอย่างอื่น หรือภาวะเป็นอย่างอื่น อย่างไร? แก่ภิกษุผู้ทำความเลื่อมใสให้น้อยลงโดยคิดว่า "พวกเราถูกพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงขับไล่ด้วยเหตุเพียงเล็กน้อย" ชื่อว่ามีความเลื่อมใสเป็นอย่างอื่น แก่ภิกษุผู้หลีกไปยังสำนักของเดียรถีย์ด้วยเพศของตนนั่นเอง ชื่อว่ามีภาวะเป็นอย่างอื่น ส่วนในบทว่า สิยา วิปริณาโม นี้ พึงทราบว่า การบอกคืนสิกขาแล้วกลับไปสู่เพศที่ต่ำทราม โดยคิดว่า "พวกเราบวชด้วยคิดว่า 'จักสามารถถือเอาอัธยาศัยของพระศาสดาได้' เมื่อไม่สามารถจะถือเอาอัธยาศัยนั้นได้ บรรพชาจะมีประโยชน์อะไรแก่พวกเรา" คือความแปรปรวน บทว่า วจฺฉสฺสาติ ความว่า แห่งลูกโคที่ยังดื่มนม บทว่า อญฺญถตฺตํ ความว่า ความเป็นอย่างอื่นคือความเหี่ยวแห้ง เพราะว่าลูกโคที่ยังดื่มนม เมื่อไม่ได้เห็นแม่ จึงไม่ได้ดื่มนม ย่อมเหี่ยวแห้ง สั่น สะท้าน บทว่า วิปริณาโมติ ความว่า ความตาย เพราะว่าลูกโคนั้น เมื่อไม่ได้ดื่มนม ก็ย่อมซูบผอมเพราะความอยากนม ล้มลงแล้วก็ตาย Bījānaṃ taruṇānanti udakena anuggahetabbānaṃ virūḷhabījānaṃ. Aññathattanti milāyanaññathattameva. Tāni hi udakaṃ alabhantāni milāyanti. Vipariṇāmoti vināso. Tāni hi udakaṃ alabhantāni sukkhitvā vinassanti, palālameva honti. Anuggahitoti āmisānuggahena ceva dhammānuggahena ca anuggahito. Anuggaṇheyyanti dvīhipi etehi anuggahehi anuggaṇheyyaṃ. Acirapabbajitā hi sāmaṇerā ceva daharabhikkhū ca cīvarādipaccayavekalle vā sati gelaññe vā satthārā vā ācariyupajjhāyehi vā āmisānuggahena ananuggahitā kilamantā na sakkonti sajjhāyaṃ vā manasikāraṃ vā kātuṃ, dhammānuggahena ananuggahitā uddesena ceva ovādānusāsaniyā ca parihāyamānā na sakkonti akusalaṃ parivajjetvā kusalaṃ bhāvetuṃ. Imehi pana dvīhi anuggahehi anuggahitā kāyena akilamantā sajjhāyamanasikāre pavattitvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānā aparabhāge taṃ anuggahaṃ alabhantāpi teneva purimānuggahena laddhabalā sāsane patiṭṭhahanti, tasmā bhagavato evaṃ parivitakko udapādi. บทว่า พีชานํ ตรุณานํ ความว่า แห่งพืชที่งอกใหม่ อันพึงได้รับการอนุเคราะห์ด้วยน้ำ บทว่า อญฺญถตฺตํ ความว่า ความเป็นอย่างอื่นคือความเหี่ยวแห้งนั่นเอง เพราะว่าพืชเหล่านั้น เมื่อไม่ได้น้ำ ย่อมเหี่ยวแห้ง บทว่า วิปริณาโมติ ความว่า ความพินาศ เพราะว่าพืชเหล่านั้น เมื่อไม่ได้น้ำ ก็ย่อมแห้งแล้วพินาศไป กลายเป็นเพียงฟางไป บทว่า อนุคฺคหิโตติ ความว่า ได้รับการอนุเคราะห์ด้วยอามิสานุเคราะห์และธรรมานุเคราะห์ บทว่า อนุคฺคณฺเหยฺยํ ความว่า เราพึงอนุเคราะห์ด้วยอนุเคราะห์ทั้งสองประการนี้ เพราะว่าสามเณรและภิกษุหนุ่มผู้บวชใหม่ เมื่อมีความขาดแคลนปัจจัยมีจีวรเป็นต้น หรือเมื่อมีความเจ็บไข้ ไม่ได้รับการอนุเคราะห์ด้วยอามิสานุเคราะห์จากพระศาสดา หรือจากอาจารย์และอุปัชฌาย์ ย่อมลำบาก ไม่สามารถทำการสาธยายหรือมนสิการได้ และเมื่อไม่ได้รับการอนุเคราะห์ด้วยธรรมานุเคราะห์ เมื่อเสื่อมจากอุเทศและโอวาทานุศาสนี ย่อมไม่สามารถละเว้นอกุศลแล้วเจริญกุศลได้ แต่เมื่อได้รับการอนุเคราะห์ด้วยอนุเคราะห์สองประการนี้ ไม่ลำบากทางกาย ดำเนินไปในสาธยายและมนสิการ ปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอน แม้ในภายหลังจะไม่ได้รับการอนุเคราะห์นั้น ก็เป็นผู้มีกำลังที่ได้แล้วด้วยการอนุเคราะห์ในเบื้องต้นนั้นนั่นเอง ย่อมตั้งมั่นอยู่ในพระศาสนาได้ เพราะเหตุนั้น พระปริวิตกเช่นนี้จึงได้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาค Bhagavato purato pāturahosīti satthu cittaṃ ñatvā – ‘‘ime bhikkhū bhagavatā paṇāmitā, idāni nesaṃ anuggahaṃ kātukāmo evaṃ cintesi, kāraṇaṃ bhagavā cintesi, ahamettha ussāhaṃ janessāmī’’ti purato pākaṭo ahosi. Santettha bhikkhūti idaṃ so mahābrahmā yathā nāma byatto sūdo yadeva ambilaggādīsu rasajātaṃ rañño ruccati, taṃ abhisaṅkhārena sādutaraṃ katvā punadivase upanāmeti, evameva attano byattatāya bhagavatā āhaṭaupamaṃyeva evametaṃ bhagavātiādivacanehi abhisaṅkharitvā bhagavantaṃ yācanto bhikkhusaṅghassa anuggahakaraṇatthaṃ vadati. Tattha abhinandatūti ‘‘mama santikaṃ bhikkhusaṅgho āgacchatū’’ti. Evamassa āgamanaṃ sampiyāyamāno abhinandatu. Abhivadatūti āgatassa ca ovādānusāsaniṃ dadanto abhivadatu. บทว่า ภควโต ปุรโต ปาตุรโหสีติ ความว่า (ท้าวมหาพรหม) ทราบพระทัยของพระศาสดาแล้วว่า "ภิกษุเหล่านี้ถูกพระผู้มีพระภาคทรงขับไล่แล้ว บัดนี้ พระองค์ทรงมีพระประสงค์จะอนุเคราะห์ภิกษุเหล่านั้น จึงทรงดำริอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคทรงดำริถึงเหตุแล้ว เราจักทำความอุตสาหะในเรื่องนี้" จึงได้ปรากฏเฉพาะพระพักตร์ คำว่า สนฺเตตฺถ ภิกฺขู นี้ ท้าวมหาพรหมนั้น เปรียบเหมือนนายครัวผู้ฉลาด รสชาติใดในบรรดารสเปรี้ยวเป็นต้น เป็นที่พอพระทัยของพระราชา ก็ปรุงแต่งรสชาตินั้นให้ดียิ่งขึ้นด้วยเครื่องปรุง แล้วน้อมเข้าไปถวายในวันรุ่งขึ้น ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะความที่ตนเป็นผู้ฉลาด จึงนำอุปมาที่พระผู้มีพระภาคทรงยกมาแล้วนั่นเอง มาปรุงแต่งด้วยคำมีอาทิว่า เอวเมตํ ภควา เพื่อประโยชน์แก่การอนุเคราะห์แก่ภิกษุสงฆ์ จึงทูลอ้อนวอนพระผู้มีพระภาคกราบทูล ในคำเหล่านั้น บทว่า อภินนฺทตูติ ความว่า "ขอภิกษุสงฆ์จงมาสู่สำนักของข้าพระองค์เถิด" ขอพระองค์จงทรงยินดีการมาของภิกษุสงฆ์นั้น ด้วยทรงรักใคร่อย่างนี้เถิด บทว่า อภิวทตูติ ความว่า ขอพระองค์จงตรัสสอน คือประทานโอวาทานุศาสนีแก่ภิกษุสงฆ์ที่มาแล้วเถิด Paṭisallānāti ekībhāvā. Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsīti iddhiṃ akāsi. Ekadvīhikāyāti ekeko ceva dve dve ca hutvā. Sārajjamānarūpāti ottappamānasabhāvā bhāyamānā. Kasmā pana bhagavā tesaṃ tathā upasaṅkamanāya iddhimakāsīti? Hitapatthanāya. Yadi hi te vaggavaggā hutvā āgaccheyyuṃ, ‘‘bhagavā bhikkhusaṅghaṃ paṇāmetvā araññaṃ paviṭṭho ekadivasampi tattha vasituṃ nāsakkhi, vegeneva āgato’’ti keḷimpi kareyyuṃ. Atha nesaṃ neva buddhagāravaṃ paccupaṭṭhaheyya, na dhammadesanaṃ sampaṭicchituṃ samatthā bhaveyyuṃ. Sabhayānaṃ pana sasārajjānaṃ ekadvīhikāya āgacchantānaṃ buddhagāravañceva paccupaṭṭhitaṃ bhavissati, dhammadesanañca sampaṭicchituṃ sakkhissantīti cintetvā tesaṃ hitapatthanāya tathārūpaṃ iddhiṃ akāsi. บทว่า `ปฏสลฺลานา` ได้แก่ จากความเป็นผู้เดียว. บทว่า `อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสิ` ได้แก่ ทรงกระทำฤทธิ์. บทว่า `เอกทฺวีหิกาย` ได้แก่ เป็นทีละองค์บ้าง ทีละสององค์บ้าง. บทว่า `สารชฺชมานรูปา` ได้แก่ มีสภาวะคือความสะดุ้งกลัว หวาดกลัวอยู่. ก็เพราะเหตุไรเล่า พระผู้มีพระภาคจึงทรงกระทำฤทธิ์เพื่อให้ภิกษุเหล่านั้นเข้ามาเฝ้าอย่างนั้น? (ตอบว่า) เพราะทรงปรารถนาประโยชน์เกื้อกูล. จริงอยู่ หากภิกษุเหล่านั้นพากันมาเป็นหมู่ๆ ก็จะพากันเยาะเย้ยได้ว่า "พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่หมู่ภิกษุแล้วเสด็จเข้าป่าไป ไม่สามารถประทับอยู่ ณ ที่นั้นได้แม้เพียงวันเดียว ก็เสด็จกลับมาโดยเร็ว". เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเคารพในพระพุทธเจ้าก็จะไม่ปรากฏแก่ภิกษุเหล่านั้น และพวกเธอก็จะไม่สามารถรับธรรมเทศนาได้. ส่วนภิกษุทั้งหลายผู้มีความกลัว มีความสะดุ้ง มากันทีละองค์บ้าง สององค์บ้าง ความเคารพในพระพุทธเจ้าก็จะปรากฏ และพวกเธอก็จะสามารถรับธรรมเทศนาได้ (พระองค์) ทรงดำริฉะนี้แล้ว จึงทรงกระทำฤทธิ์เช่นนั้น เพราะทรงปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลแก่ภิกษุเหล่านั้น. Nisīdiṃsūti tesu hi sārajjamānarūpesu āgacchantesu eko bhikkhu ‘‘mamaṃyeva satthā oloketi, maṃyeva maññe niggaṇhitukāmo’’ti saṇikaṃ āgantvā vanditvā nisīdi, athañño athaññoti evaṃ pañcabhikkhusatāni nisīdiṃsu. Evaṃ nisinnaṃ pana bhikkhusaṅghaṃ sīdantare sannisinnaṃ mahāsamuddaṃ viya nivāte padīpaṃ viya ca niccalaṃ disvā satthā cintesi – ‘‘imesaṃ bhikkhūnaṃ kīdisī dhammadesanā vaṭṭatī’’ti? Athassa etadahosi – ‘‘ime āhārahetu paṇāmitā, piṇḍiyālopadhammadesanāva nesaṃ sappāyā, taṃ dassetvā matthake tiparivaṭṭadesanaṃ desessāmi, desanāpariyosāne sabbe arahattaṃ pāpuṇissantī’’ti. Atha nesaṃ taṃ dhammadesanaṃ desento antamidaṃ, bhikkhavetiādimāha. บทว่า `นิสีทึสุ` (ความว่า) จริงอยู่ เมื่อภิกษุเหล่านั้นผู้มีอาการสะดุ้งกลัวกำลังมาอยู่ ภิกษุรูปหนึ่ง (คิดว่า) "พระศาสดาทรงทอดพระเนตรเราผู้เดียวแน่, ทรงประสงค์จะข่มเราผู้เดียวแน่" ดังนี้แล้ว จึงค่อยๆ เข้าไปถวายบังคมแล้วนั่งลง, แล้วรูปอื่น แล้วรูปอื่นอีก, ด้วยอาการอย่างนี้ ภิกษุ ๕๐๐ รูปจึงนั่งลงแล้ว. ก็แล พระศาสดาทรงทอดพระเนตรเห็นหมู่ภิกษุผู้นั่งแล้วอย่างนั้น ไม่หวั่นไหว ดุจมหาสมุทรที่สงบนิ่งในระหว่างเขาสีทันดร และดุจประทีปในที่อับลม จึงทรงพระดำริว่า "ธรรมเทศนาเช่นไรหนอ จึงจะสมควรแก่ภิกษุเหล่านี้?". ลำดับนั้น พระองค์ได้ทรงพระดำริว่า "ภิกษุเหล่านี้ถูกเราขับไล่เพราะเหตุแห่งอาหาร, ปิณฑิยาโลปธรรมเทศนาเท่านั้นจึงจะเป็นสัปปายะแก่เธอทั้งหลาย, เราจักแสดงธรรมเทศนานั้นแล้ว ในเบื้องปลาย จักแสดงติปริวัฏฏเทศนา, ในเวลาจบเทศนา ภิกษุทั้งหมดจักบรรลุพระอรหัต". ลำดับนั้น เมื่อจะทรงแสดงธรรมเทศนานั้นแก่ภิกษุเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `อนฺตมิทํ ภิกฺขเว`. Tattha antanti pacchimaṃ lāmakaṃ. Yadidaṃ piṇḍolyanti yaṃ evaṃ piṇḍapariyesanena jīvikaṃ kappentassa jīvitaṃ. Ayaṃ panettha padattho – piṇḍāya ulatīti piṇḍolo, piṇḍolassa kammaṃ piṇḍolyaṃ, piṇḍapariyesanena nipphāditajīvitanti attho. Abhisāpoti akkoso. Kupitā hi manussā attano paccatthikaṃ ‘‘cīvaraṃ nivāsetvā kapālaṃ gahetvā piṇḍaṃ pariyesamāno carissatī’’ti akkosanti. Atha vā pana ‘‘kiṃ tuyhaṃ akātabbaṃ atthi, yo tvaṃ evaṃ balavā vīriyasampannopi hirottappaṃ pahāya kapaṇo viya piṇḍolo vicarasi pattapāṇī’’ti? Evampi akkosantiyeva. Tañca kho etanti evaṃ taṃ abhisāpaṃ samānampi piṇḍolyaṃ. Kulaputtā upenti atthavasikāti mama sāsane jātikulaputtā ca ācārakulaputtā ca atthavasikā kāraṇavasikā hutvā kāraṇavasaṃ paṭicca upenti. ในบทเหล่านั้น บทว่า `อนฺตํ` ได้แก่ ต่ำสุด เลวทราม. บทว่า `ยทิทํ ปิณฺโฑลฺยํ` ได้แก่ การดำรงชีวิตของผู้ที่เลี้ยงชีพด้วยการแสวงหาบิณฑบาตอย่างนี้. นี้เป็นปทัตถะ (ความหมายของบท) ในคำนี้ คือ ผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ชื่อว่า ปิณโฑละ, กรรมของปิณโฑละ ชื่อว่า ปิณโฑลยะ, อธิบายว่า การดำรงชีวิตที่สำเร็จได้ด้วยการแสวงหาบิณฑบาต. บทว่า `อภิสาโป` ได้แก่ คำด่า. จริงอยู่ มนุษย์ทั้งหลายเมื่อโกรธ ย่อมด่าศัตรูของตนว่า "เจ้าจงนุ่งห่มจีวร ถือบาตร เที่ยวแสวงหาบิณฑบาตเถิด". หรืออีกอย่างหนึ่ง (ย่อมด่าว่า) "มีอะไรที่เจ้าทำไม่ได้หรือ? ที่เจ้าแม้จะมีกำลัง มีความเพียรสมบูรณ์อย่างนี้ ก็ยังละหิริโอตตัปปะ เที่ยวเป็นปิณโฑละ (ผู้มักได้ในก้อนข้าว) มีบาตรในมือ ประดุจคนกำพร้า". แม้อย่างนี้ ก็ชื่อว่าด่าเหมือนกัน. บทว่า `ตญฺจ โข เอตํ` (ความว่า) การเที่ยวบิณฑบาตนั้น แม้จะเป็นคำด่าอย่างนี้. บทว่า `กุลปุตฺตา อุเปนฺติ อตฺถวสิกา` (ความว่า) ในศาสนาของเรา ชาติกุลบุตรและอาจารกุลบุตร เป็นผู้มีเหตุ มีปัจจัย อาศัยอำนาจแห่งเหตุ จึงเข้ามา (บวช). Rājābhinītātiādīsu ye rañño santakaṃ khāditvā raññā bandhanāgāre bandhāpitā palāyitvā pabbajanti, te rājābhinītā nāma. Te hi raññā bandhanaṃ abhinītattā rājābhinītā nāma. Ye pana corehi aṭaviyaṃ gahetvā ekaccesu māriyamānesu ekacce ‘‘mayaṃ sāmi tumhehi vissaṭṭhā gehaṃ anajjhāvasitvā pabbajissāma, tattha yaṃ yaṃ buddhapūjādipuññaṃ karissāma, tato tumhākaṃ pattiṃ dassāmā’’ti tehi vissaṭṭhā pabbajanti, te corābhinītā nāma. Tepi hi corehi māretabbataṃ abhinītāti corābhinītā nāma. Ye pana iṇaṃ gahetvā paṭidātuṃ asakkontā palāyitvā pabbajanti, te iṇaṭṭā nāma, iṇapīḷitāti attho. Iṇaṭṭhātipi pāṭho, iṇe ṭhitāti attho. Ye rājacorachātakarogabhayānaṃ aññatarena abhibhūtā upaddutā pabbajanti, te bhayaṭṭā nāma, bhayapīḷitāti attho. Bhayaṭṭhātipi pāṭho, bhaye ṭhitāti attho. Ājīvikāpakatāti ājīvikāya upaddutā abhibhūtā, puttadāraṃ posetuṃ asakkontāti attho. Otiṇṇāmhāti anto anupaviṭṭhā. ในบททั้งหลายมี `ราชภินีตา` เป็นต้น ชนเหล่าใด บริโภคทรัพย์สินของพระราชาแล้ว ถูกพระราชาให้จองจำในเรือนจำ แล้วหลบหนีไปบวช, ชนเหล่านั้นชื่อว่า `ราชภินีตา` (ผู้ถูกพระราชานำไป). จริงอยู่ ชนเหล่านั้นชื่อว่า `ราชภินีตา` เพราะถูกพระราชานำไปสู่ที่จองจำ. ส่วนชนเหล่าใด ถูกโจรจับในป่า เมื่อบางคนถูกฆ่า บางพวก (อ้อนวอนว่า) "นายท่าน หากพวกท่านปล่อยพวกข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าจะไม่ครองเรือน จักบวช, ในบรรพชาเพศนั้น พวกข้าพเจ้าจักทำบุญมีพุทธบูชาเป็นต้นใดๆ จักอุทิศส่วนบุญนั้นให้แก่พวกท่าน" แล้วถูกโจรเหล่านั้นปล่อยไปบวช, ชนเหล่านั้นชื่อว่า `โจราภินีตา` (ผู้ถูกโจรนำไป). จริงอยู่ แม้ชนเหล่านั้นก็ชื่อว่า `โจราภินีตา` เพราะถูกโจรนำไปสู่ความเป็นผู้ที่จะถูกฆ่า. ส่วนชนเหล่าใด กู้หนี้แล้วไม่สามารถใช้คืนได้ จึงหลบหนีไปบวช, ชนเหล่านั้นชื่อว่า `อิณฏฺฏา` (ผู้ตั้งอยู่ในหนี้), อธิบายว่า ถูกหนี้บีบคั้น. มีบาลีว่า `อิณฏฺฐา` ก็มี, อธิบายว่า ตั้งอยู่ในหนี้. ชนเหล่าใด ถูกภัยอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาภัยคือราชภัย โจรภัย ภัยคือความอดอยาก และภัยคือโรค ครอบงำ เบียดเบียน แล้วบวช, ชนเหล่านั้นชื่อว่า `ภยฏฺฏา` (ผู้ตั้งอยู่ในภัย), อธิบายว่า ถูกภัยบีบคั้น. มีบาลีว่า `ภยฏฺฐา` ก็มี, อธิบายว่า ตั้งอยู่ในภัย. บทว่า `อาชีวิกาปกตา` ได้แก่ ถูกการเลี้ยงชีพเบียดเบียน ครอบงำ, อธิบายว่า ไม่สามารถเลี้ยงดูบุตรภรรยาได้. บทว่า `โอติณฺณามฺหา` ได้แก่ ถูก (โสกวัตถุ) แทงเข้าไปภายใน. So ca hoti abhijjhālūti idaṃ so kulaputto ‘‘dukkhassa antaṃ karissāmī’’tiādivasena cittaṃ uppādetvā pabbajito, aparabhāge, taṃ pabbajjaṃ tathārūpaṃ kātuṃ na sakkoti, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha abhijjhālūti parabhaṇḍānaṃ abhijjhāyitā. Tibbasārāgoti bahalarāgo. Byāpannacittoti pūtibhāvena vipannacitto. Paduṭṭhamanasaṅkappoti tikhiṇasiṅgo viya goṇo duṭṭhacitto. Muṭṭhassatīti bhattanikkhittakāko viya naṭṭhassati, idha kataṃ ettha nassati. Asampajānoti nippañño. Khandhādiparicchedarahito. Asamāhitoti caṇḍasote baddhanāvā viya upacārappanābhāvena asaṇṭhito. Vibbhantacittoti bandhāruḷhamago viya santamano. Pākatindriyoti yathā gihī puttadhītaro olokento asaṃvutindriyo hoti, evaṃ asaṃvutindriyo. คำว่า `โส จ โหติ อภิชฺฌาลู` นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเพื่อแสดงถึงกุลบุตรนั้น ผู้บวชด้วยการทำจิตให้เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า "เราจักทำที่สุดแห่งทุกข์" แต่ในภายหลัง ไม่สามารถทำการบวชนั้นให้เป็นเช่นนั้นได้. ในบทเหล่านั้น บทว่า `อภิชฺฌาลู` ได้แก่ ผู้เพ่งเล็งทรัพย์ของผู้อื่น. บทว่า `ติพฺพสาราโค` ได้แก่ ผู้มีราคะกล้า. บทว่า `พฺยาปนฺนจิตฺโต` ได้แก่ ผู้มีจิตวิบัติด้วยความเป็นของเน่า (คือพยาบาท). บทว่า `ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโป` ได้แก่ ผู้มีจิตประทุษร้าย ดุจโคมีเขาแหลม. บทว่า `มุฏฺฐสฺสติ` ได้แก่ ผู้มีสติหลงลืม ดุจกาที่จ้องมองสำรับข้าว, (คือ) การงานที่ทำในที่นี้ ย่อมเสียหายในที่นั้น. บทว่า `อสมฺปชาโน` ได้แก่ ผู้ไม่มีปัญญา, ผู้ปราศจาก (ปัญญา) กำหนดรู้ขันธ์เป็นต้น. บทว่า `อสมาหิโต` ได้แก่ ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นด้วยอำนาจอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ ดุจเรือที่ผูกไว้ในกระแสน้ำเชี่ยว. บทว่า `วิพฺภนฺตจิตฺโต` ได้แก่ ผู้มีใจหวั่นไหว ดุจเนื้อที่ถูกนำขึ้นสู่หลักประหาร. บทว่า `ปากตินฺทฺริโย` ได้แก่ เป็นผู้ไม่สำรวมอินทรีย์ เหมือนคฤหัสถ์ผู้มองดูบุตรธิดาเป็นผู้ไม่สำรวมอินทรีย์ ฉันใด ก็เป็นผู้ไม่สำรวมอินทรีย์ ฉันนั้น. Chavālātanti chavānaṃ daḍḍhaṭṭhāne alātaṃ. Ubhatopadittaṃ majjhe gūthagatanti pamāṇena aṭṭhaṅgulamattaṃ dvīsu ṭhānesu ādittaṃ majjhe gūthamakkhitaṃ. Neva gāmeti sace hi taṃ yuganaṅgalagopānasipakkhapāsakādīnaṃ atthāya upanetuṃ sakkā assa, gāme kaṭṭhatthaṃ phareyya. Sace khettakuṭiyaṃ kaṭṭhattharamañcakādīnaṃ atthāya upanetuṃ sakkā, araññe kaṭṭhatthaṃ phareyya. Yasmā pana ubhayathāpi na sakkā, tasmā evaṃ vuttaṃ. Gihibhogā ca parihīnoti yo agāre vasantehi gihīhi dāyajje bhājiyamāne bhogo laddhabbo assa, tato ca parihīno. Sāmaññatthañcāti ācariyupajjhāyānaṃ ovāde ṭhatvā pariyattipaṭivedhavasena pattabbaṃ sāmaññatthañca. Imañca pana upamaṃ satthā na dussīlassa vasena āhari, parisuddhasīlassa pana alasassa abhijjhādīhi dosehi upahatassa puggalassa imaṃ upamaṃ āhari. บทว่า ฉวาลาตํ ได้แก่ ท่อนไม้ในที่เผาซากศพ. บทว่า อุภโตปทิตฺตํ มชฺเฌ คูถคตํ ได้แก่ มีประมาณ ๘ องคุลี ไฟติดที่ปลายทั้งสองข้าง ตรงกลางเปื้อนอุจจาระ. บทว่า เนว คาเม ความว่า ถ้าท่อนไม้นั้นพึงอาจเพื่อนำไปเพื่อประโยชน์แก่แอก ไถ คาน บานหน้าต่าง บ่วง เป็นต้นไซร้ ก็พึงสำเร็จประโยชน์เป็นฟืนในบ้านได้. ถ้าพึงอาจเพื่อนำไปเพื่อประโยชน์แก่เตียงตั่งเป็นต้นที่ทำด้วยไม้ในกระท่อมที่นาไซร้ ก็พึงสำเร็จประโยชน์เป็นฟืนในป่าได้. แต่เพราะเหตุที่ไม่สามารถได้แม้ในที่ทั้งสอง ฉะนั้นจึงตรัสไว้อย่างนี้. บทว่า คิหิโภคา จ ปริหีโน ความว่า โภคะใดอันคฤหัสถ์ผู้อยู่ครองเรือนพึงได้เมื่อมรดกถูกแบ่งอยู่ เขาก็เสื่อมจากโภคะนั้นด้วย. บทว่า สามญฺญตฺถญฺจ ได้แก่ และประโยชน์แห่งสมณภาวะอันพึงบรรลุด้วยอำนาจแห่งปริยัติและปฏิเวธ โดยตั้งอยู่ในโอวาทของอาจารย์และอุปัชฌาย์. ก็แล พระศาสดามิได้ทรงนำอุปมานี้มาโดยอำนาจของภิกษุผู้ทุศีล แต่ทรงนำอุปมานี้มาแก่บุคคลผู้มีศีลบริสุทธิ์ แต่เกียจคร้าน ถูกโทษมีอภิชฌาเป็นต้นครอบงำ. Tayome, bhikkhaveti kasmā āraddhaṃ? Imassa puggalassa chavālātasadisabhāvo neva mātāpitūhi kato, na ācariyupajjhāyehi, imehi pana pāpavitakkehi katoti dassanatthaṃ āraddhaṃ. Animittaṃ vā samādhinti vipassanāsamādhiṃ. So hi niccanimittādīnaṃ samugghātanena animittoti vuccati. Ettha ca cattāro satipaṭṭhānā missakā, animittasamādhi pubbabhāgo. Animittasamādhi vā missako, satipaṭṭhānā pubbabhāgāti veditabbā. พระดำรัสว่า ตโยเม ภิกฺขเว เป็นต้นนี้ ทรงปรารภทำไม? ทรงปรารภเพื่อแสดงว่า ความที่บุคคลนี้เป็นเช่นกับท่อนไม้ในป่าช้า มารดาบิดามิได้ทำ อาจารย์และอุปัชฌาย์ก็มิได้ทำ แต่บาปวิตกเหล่านี้ทำ. บทว่า อนิมิตฺตํ วา สมาธึ ได้แก่ วิปัสสนาสมาธิ. จริงอยู่ วิปัสสนาสมาธินั้นเรียกว่าอนิมิตตะ เพราะถอนนิจจนิมิตเป็นต้นได้โดยสิ้นเชิง. และในสติปัฏฐานและอนิมิตตสมาธินี้ สติปัฏฐาน ๔ เป็นมรรคผลระคนกัน (โลกิยะและโลกุตตระ) อนิมิตตสมาธิเป็นส่วนเบื้องต้น (ของมรรค). หรือว่า อนิมิตตสมาธิเป็นมรรคผลระคนกัน สติปัฏฐานเป็นส่วนเบื้องต้น (ของมรรค) พึงทราบอย่างนี้. Dvemā, bhikkhave, diṭṭhiyoti idaṃ pana na kevalaṃ animittasamādhibhāvanā imesaṃyeva tiṇṇaṃ mahāvitakkānaṃ pahānāya saṃvattati, sassatucchedadiṭṭhīnampi pana samugghātaṃ karotīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Na vajjavā assanti niddoso bhaveyyaṃ. Sesamettha uttānameva. Iti bhagavā imasmimpi sutte desanaṃ tīhi bhavehi vinivattetvā arahattena kūṭaṃ gaṇhi. Desanāvasāne pañcasatā bhikkhū saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsūti. Aṭṭhamaṃ. ก็แล พระดำรัสว่า ทฺเวมา ภิกฺขเว ทิฏฺฐิโย นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงว่า การเจริญอนิมิตตสมาธิมิใช่จะยังผลเพียงเพื่อละมหาวิตก ๓ ประการเหล่านี้เท่านั้น แต่ยังทำการถอนสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิได้โดยสิ้นเชิงด้วย. บทว่า น วชฺชวา อสฺสํ ความว่า พึงเป็นผู้ไม่มีโทษ. บทที่เหลือในพระสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมุนเวียนพระเทศนาในพระสูตรนี้ด้วยภพ ๓ แล้ว ทรงถือเอาพระอรหัตเป็นยอด. ในกาลจบเทศนา ภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย. จบสูตรที่ ๘. 9. Pālileyyasuttavaṇṇanā 9. อรรถกถาปาลิเลยยสูตร 81. Navame cārikaṃ pakkāmīti kosambikānaṃ bhikkhūnaṃ kalahakāle satthā ekadivasaṃ dīghītissa kosalarañño vatthuṃ āharitvā ‘‘na hi verena verāni, sammantīdha kudācana’’ntiādīhi (dha. pa. 5) gāthāhi ovadati. Taṃdivasaṃ tesaṃ kalahaṃ karontānaṃyeva ratti vibhātā. Dutiyadivasepi bhagavā tameva vatthuṃ kathesi. Taṃdivasampi tesaṃ kalahaṃ karontānaṃyeva ratti vibhātā. Tatiyadivasepi bhagavā tameva vatthuṃ kathesi. Atha naṃ aññataro bhikkhu evamāha – ‘‘appossukko, bhante, bhagavā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharatu, mayametena bhaṇḍanena kalahena viggahena vivādena paññāyissāmā’’ti. Satthā ‘‘pariyādiṇṇarūpacittā kho ime moghapurisā, na ime sakkā saññāpetu’’nti cintetvā – ‘‘kiṃ mayhaṃ imehi, ekacāravāsaṃ vasissāmī’’ti? So pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā kosambiyaṃ piṇḍāya caritvā kañcipi anāmantetvā ekova adutiyo cārikaṃ pakkāmi. 81. ในสูตรที่ ๙ บทว่า จาริกํ ปกฺกามิ ความว่า ในกาลที่ภิกษุชาวเมืองโกสัมพีทะเลาะกัน วันหนึ่งพระศาสดาทรงนำเรื่องของพระเจ้าทีฆีติโกศลราชมา ตรัสสอนด้วยคาถาทั้งหลายมีอาทิว่า "เวรทั้งหลายในโลกนี้ย่อมไม่ระงับด้วยเวรเลย" (ธ. ป. ๕). ในวันนั้น ราตรีสว่างขึ้นในขณะที่ภิกษุเหล่านั้นกำลังทะเลาะกันอยู่นั่นเอง. แม้ในวันที่สอง พระผู้มีพระภาคก็ตรัสเรื่องนั้นนั่นแหละ. ในวันนั้น ราตรีก็สว่างขึ้นในขณะที่ภิกษุเหล่านั้นกำลังทะเลาะกันอยู่นั่นเอง. แม้ในวันที่สาม พระผู้มีพระภาคก็ตรัสเรื่องนั้นนั่นแหละ. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระองค์อย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคทรงมีความขวนขวายน้อย ทรงประกอบเนืองๆ ซึ่งทิฏฐธรรมสุขวิหาร ประทับอยู่เถิด พวกข้าพระองค์จักปรากฏด้วยการทะเลาะ การวิวาท การแก่งแย่ง การโต้เถียงนี้เอง". พระศาสดาทรงดำริว่า "โมฆบุรุษเหล่านี้มีจิตถูกราคะเป็นต้นครอบงำแล้วหนอ เราไม่สามารถจะให้โมฆบุรุษเหล่านี้เข้าใจได้" แล้วทรงดำริว่า "จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยภิกษุเหล่านี้ เราจักอยู่ผู้เดียว"? พระองค์ทรงทำสรีรกิจแต่เช้าตรู่ เที่ยวบิณฑบาตในเมืองโกสัมพีแล้ว ไม่ทรงอำลาใครๆ เสด็จจาริกไปแต่พระองค์เดียว ไม่มีเพื่อน. Yasmiṃ, āvuso, samayeti idaṃ thero yasmāssa ajja bhagavā ekena bhikkhunā saddhiṃ pakkamissati, ajja dvīhi, ajja satena, ajja sahassena, ajja ekakovāti sabbo bhagavato cāro vidito pākaṭo paccakkho, tasmā āha. พระเถระกล่าวคำนี้ว่า ยสฺมึ อาวุโส สมเย เพราะเหตุที่จริยาวัตรทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคว่า วันนี้พระผู้มีพระภาคจักเสด็จไปพร้อมกับภิกษุรูปหนึ่ง, วันนี้จักเสด็จไปพร้อมกับภิกษุสองรูป, วันนี้จักเสด็จไปพร้อมกับภิกษุร้อยรูป, วันนี้จักเสด็จไปพร้อมกับภิกษุพันรูป, วันนี้จักเสด็จไปแต่พระองค์เดียว เป็นสิ่งที่ท่านรู้ ปรากฏชัด ประจักษ์แก่ใจ ฉะนั้นท่านจึงกล่าว. Anupubbenāti gāmanigamapaṭipāṭiyā piṇḍāya caramāno ekacāravāsaṃ tāva vasamānaṃ bhikkhuṃ passitukāmo hutvā bālakaloṇakāragāmaṃ agamāsi. Tattha bhaguttherassa sakalapacchābhattañceva tiyāmarattiñca ekacāravāse ānisaṃsaṃ kathetvā punadivase tena pacchāsamaṇena piṇḍāya caritvā taṃ tattheva nivattetvā ‘‘samaggavāsaṃ vasamāne tayo kulaputte passissāmī’’ti pācīnavaṃsamigadāyaṃ agamāsi. Tesampi sakalapacchābhattañceva tiyāmarattiñca ekacāravāse ānisaṃsaṃ kathetvā te tattheva nivattetvā ekakova pālileyya nagarābhimukho pakkamitvā anupubbena pālileyyanagaraṃ sampatto. Tena vuttaṃ – ‘‘anupubbena cārikaṃ caramāno yena pālileyyakaṃ, tadavasarī’’ti. บทว่า อนุปุพฺเพน ความว่า เสด็จเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับบ้านและนิคม ทรงมีพระประสงค์จะทอดพระเนตรภิกษุผู้อยู่ผู้เดียวก่อน จึงเสด็จไปยังพาลกโลณการคาม. ณ ที่นั้น ทรงแสดงอานิสงส์ในการอยู่ผู้เดียวแก่พระภคุเถระตลอดเวลาหลังภัตตาหารทั้งหมดและตลอดราตรีสามยาม แล้วในวันรุ่งขึ้น ทรงเที่ยวบิณฑบาตพร้อมกับพระเถระนั้นผู้เป็นปัจฉาสมณะ แล้วให้ท่านกลับ ณ ที่นั้นนั่นเอง. ทรงดำริว่า "เราจักไปพบกุลบุตรสามรูปผู้อยู่อย่างพร้อมเพรียงกัน" จึงเสด็จไปยังป่าปาจีนวังสทายวัน. ทรงแสดงอานิสงส์ในการอยู่ผู้เดียวแก่กุลบุตรเหล่านั้นด้วยตลอดเวลาหลังภัตตาหารทั้งหมดและตลอดราตรีสามยาม แล้วให้ท่านเหล่านั้นกลับ ณ ที่นั้นนั่นเอง เสด็จไปแต่พระองค์เดียว มุ่งหน้าสู่เมืองปาลิเลยยกะ แล้วเสด็จถึงเมืองปาลิเลยยกะโดยลำดับ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เสด็จจาริกไปโดยลำดับถึงป่าปาลิเลยยกะ ณ ที่ใด ก็เสด็จเข้าไป ณ ที่นั้น". Bhaddasālamūleti pālileyyavāsino bhagavato dānaṃ datvā pālileyyato avidūre rakkhitavanasaṇḍo nāma atthi, tattha bhagavato paṇṇasālaṃ katvā ‘‘ettha vasathā’’ti paṭiññaṃ kāretvā vāsayiṃsu. Bhaddasālo pana tattheko manāpo laddhako sālarukkho. Bhagavā taṃ nagaraṃ upanissāya tasmiṃ vanasaṇḍe paṇṇasālasamīpe tasmiṃ rukkhamūle viharati. Tena vuttaṃ ‘‘bhaddasālamūle’’ti. บทว่า ภทฺทสาลมูเล ความว่า ชาวเมืองปาลิเลยยกะถวายทานแด่พระผู้มีพระภาคแล้ว ในที่ไม่ไกลจากเมืองปาลิเลยยกะ มีป่าชื่อรักขิตวันสัณฑ์ ณ ที่นั้น พวกเขาได้สร้างบรรณศาลาถวายพระผู้มีพระภาค ให้ทรงรับปฏิญญาว่า "ขอพระองค์โปรดประทับอยู่ ณ ที่นี้" แล้วได้ให้ประทับอยู่. ก็แล ณ ที่นั้น มีต้นสาละน่ารื่นรมย์ต้นหนึ่งชื่อภัททสาละ ซึ่งหาได้ง่าย. พระผู้มีพระภาคทรงอาศัยเมืองนั้น ประทับอยู่ที่โคนต้นไม้นั้น ใกล้บรรณศาลา ในป่ารักขิตวันสัณฑ์นั้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ภทฺทสาลมูเล". Evaṃ viharante panettha tathāgate aññataro hatthināgo hatthinīhi hatthipotakādīhi gocarabhūmititthogāhanādīsu ubbāḷho yūthe ukkaṇṭhito ‘‘kiṃ me imehi hatthīhī’’ti? Yūthaṃ pahāya manussapathaṃ gacchanto pālileyyakavanasaṇḍe bhagavantaṃ disvā ghaṭasahassena nibbāpitasantāpo viya nibbuto hutvā satthu santike aṭṭhāsi. So tato paṭṭhāya satthu vattapaṭivattaṃ karonto mukhadhovanaṃ deti, nhānodakaṃ āharati, dantakaṭṭhaṃ deti, pariveṇaṃ sammajjati, araññato madhurāni phalāphalāni āharitvā satthuno deti. Satthā paribhogaṃ karoti. เมื่อพระตถาคตประทับอยู่อย่างนี้ในที่นั้น ช้างพลายเชือกหนึ่งถูกนางช้าง ลูกช้างเป็นต้นเบียดเบียนในที่หาอาหาร ท่าลงน้ำเป็นต้น จึงเบื่อหน่ายในโขลง (คิดว่า) "ประโยชน์อะไรแก่เราด้วยช้างเหล่านี้" ละโขลงแล้ว ขณะไปสู่ทางของมนุษย์ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคในป่าปาลิเลยยกะแล้ว เป็นผู้เย็นใจราวกับความเร่าร้อนอันถูกดับด้วยหม้อน้ำพันใบ ได้ยืนอยู่ในสำนักของพระศาสดา ช้างนั้นจำเดิมแต่นั้นมา กระทำวัตรและปฏิวัตรแก่พระศาสดา ถวายน้ำล้างพระพักตร์ นำน้ำสรงมาถวาย ถวายไม้ชำระฟัน กวาดบริเวณ นำผลไม้น้อยใหญ่มีรสอร่อยมาจากป่าถวายแด่พระศาสดา พระศาสดาทรงบริโภค Ekadivasaṃ satthā rattibhāgasamanantare caṅkamitvā pāsāṇaphalake nisīdi. Hatthīpi avidūre ṭhāne aṭṭhāsi. Satthā pacchato oloketvā na kiñci addasa, evaṃ purato ca ubhayapassesu ca. Athassa ‘‘sukhaṃ vatāhaṃ aññatra tehi bhaṇḍanakārakehi vasāmī’’ti cittaṃ uppajji. Hatthinopi ‘‘mayā nāmitasākhaṃ aññe khādantā natthī’’tiādīni cintetvā – ‘‘sukhaṃ vata ekakova vasāmi, satthu vattaṃ kātuṃ labhāmī’’ti cittaṃ uppajji. Satthā attano cittaṃ oloketvā – ‘‘mama tāva īdisaṃ cittaṃ, kīdisaṃ nu kho hatthissā’’ti tassāpi tādisameva disvā ‘‘sameti no citta’’nti imaṃ udānaṃ udānesi – วันหนึ่ง พระศาสดาทรงจงกรมในลำดับแห่งส่วนราตรีแล้ว ประทับนั่งบนแผ่นหิน แม้ช้างก็ได้ยืนอยู่ในที่ไม่ไกล พระศาสดาทรงแลดูข้างหลัง ไม่ทอดพระเนตรเห็นอะไรเลย แม้ข้างหน้าและข้างทั้งสองก็ฉันนั้น ลำดับนั้น พระดำริเกิดขึ้นแก่พระองค์ว่า "หนอ เราอยู่เป็นสุข เว้นจากภิกษุผู้ก่อการทะเลาะเหล่านั้น" แม้แก่ช้างก็คิดเป็นต้นว่า "ช้างอื่นที่เคี้ยวกินกิ่งไม้ที่เราน้อมลงมาไม่มี" แล้วความคิดก็เกิดขึ้นว่า "หนอ เราอยู่ตัวเดียวเป็นสุข ได้กระทำวัตรแก่พระศาสดา" พระศาสดาทรงพิจารณาพระทัยของพระองค์แล้ว (ทรงดำริว่า) "จิตของเราเป็นเช่นนี้ก่อน จิตของช้างหนอเป็นเช่นไร" ทรงเห็นจิตแม้ของช้างนั้นเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน (จึงทรงดำริว่า) "จิตของเราทั้งสองย่อมเข้ากันได้" แล้วทรงเปล่งอุทานนี้ว่า ‘‘Etaṃ nāgassa nāgena, īsādantassa hatthino; Sameti cittaṃ cittena, yadeko ramatī vane’’ti. (mahāva. 467); "จิตนี้ของพระนาคะ (ผู้ไม่ทำบาป) กับด้วยพญานาค (ช้าง) ผู้มีงาเพียงดังงอนไถ ย่อมเข้ากันได้ จิตกับจิต เพราะเหตุที่ยินดีอยู่ผู้เดียวในป่า" Atha kho sambahulā bhikkhūti atha evaṃ tathāgate tattha viharante pañcasatā disāsu vassaṃvutthā bhikkhū. Yenāyasmā ānandoti ‘‘satthā kira bhikkhusaṅghaṃ paṇāmetvā araññaṃ paviṭṭho’’ti attano dhammatāya satthu santikaṃ gantuṃ asakkontā yenāyasmā ānando, tenupasaṅkamiṃsu. บทว่า อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู ความว่า ครั้งนั้น เมื่อพระตถาคตประทับอยู่อย่างนั้นในที่นั้น ภิกษุ ๕๐๐ รูป ผู้อยู่จำพรรษาในทิศทั้งหลายแล้ว. บทว่า เยนายสฺมา อานนฺโท ความว่า (ได้ยินว่า) "ได้ยินว่า พระศาสดาทรงส่งหมู่ภิกษุกลับแล้ว เสด็จเข้าป่าไป" จึงไม่สามารถจะไปสู่สำนักของพระศาสดาได้โดยธรรมดาของตน พระอานนท์ผู้มีอายุอยู่ที่ใด ก็เข้าไปหา ณ ที่นั้น. Anantarā āsavānaṃ khayoti maggānantaraṃ arahattaphalaṃ. Vicayasoti vicayena, tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvavicinanasamatthena ñāṇena paricchinditvāti attho. Dhammoti sāsanadhammo. Cattāro satipaṭṭhānātiādi ye ye koṭṭhāse paricchinditvā dhammo desito, tesaṃ pakāsanatthāya vuttaṃ. Samanupassanāti diṭṭhisamanupassanā. Saṅkhāro soti diṭṭhisaṅkhāro so. Tatojo so saṅkhāroti tato taṇhāto so saṅkhāro jāto. Taṇhāsampayuttesu cittesupi catūsu cittesu esa jāyati. Sāpi taṇhāti sā diṭṭhisaṅkhārassa paccayabhūtā taṇhā. Sāpi vedanāti sā taṇhāya paccayabhūtā vedanā. Sopi phassoti so vedanāya paccayo avijjāsamphasso. Sāpi avijjāti sā phassasampayuttā avijjā. บทว่า อนนฺตรา อาสวานํ ขโย คือ อรหัตตผลในลำดับแห่งมรรค. บทว่า วิจยโส คือ ด้วยการวิจัย อธิบายว่า กำหนดด้วยญาณอันสามารถในการพิจารณาสภาวะแห่งธรรมนั้นๆ. บทว่า ธมฺโม คือ สาสนธรรม. บทว่า จตฺตาโร สติปฏฺฐานา เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อประกาศส่วนเหล่านั้นๆ ที่ทรงกำหนดแสดงธรรมไว้. บทว่า สมนุปสฺสนา คือ ทิฏฐิสมนุปัสสนา. บทว่า สงฺขาโร โส คือ ทิฏฐิสังขารนั้น. บทว่า ตโตโช โส สงฺขาโร คือ สังขารนั้นเกิดแล้วจากตัณหานั้น. สังขารนี้ย่อมเกิดแม้ในจิต ๔ ดวงที่สัมปยุตด้วยตัณหา. บทว่า สาปิ ตณฺหา คือ ตัณหานั้นที่เป็นปัจจัยของทิฏฐิสังขาร. บทว่า สาปิ เวทนา คือ เวทนานั้นที่เป็นปัจจัยของตัณหา. บทว่า โสปิ ผสฺโส คือ อวิชชาสัมผัสนั้นที่เป็นปัจจัยของเวทนา. บทว่า สาปิ อวิชฺชา คือ อวิชชานั้นที่สัมปยุตด้วยผัสสะ. No cassaṃ, no ca me siyāti sace ahaṃ na bhaveyyaṃ, mama parikkhāropi na bhaveyya. Nābhavissaṃ, na me bhavissatīti sace pana āyatimpi ahaṃ na bhavissāmi, evaṃ mama parikkhāropi na bhavissati. Ettake ṭhāne bhagavā tena bhikkhunā gahitagahitadiṭṭhiṃ vissajjāpento āgato puggalajjhāsayenapi desanāvilāsenapi. Tatojo so saṅkhāroti taṇhāsampayuttacitte vicikicchāva natthi, kathaṃ vicikicchāsaṅkhāro taṇhāto jāyatīti? Appahīnattā. Yassa hi taṇhāya appahīnāya so uppajjati, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Diṭṭhiyāpi eseva nayo labbhatiyeva catūsu hi cittuppādesu sampayuttadiṭṭhi nāma natthi. Yasmā pana taṇhāya appahīnattā sā uppajjati, tasmā taṃ sandhāya tatrāpi ayamattho yujjati. Iti imasmiṃ sutte tevīsatiyā ṭhānesu arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitā. Navamaṃ. บทว่า โน จสฺสํ โน จ เม สิยา ความว่า ถ้าเราไม่พึงมี แม้บริขารของเราก็ไม่พึงมี. บทว่า นาภวิสฺสํ น เม ภวิสฺสติ ความว่า ก็ถ้าแม้ในอนาคต เราจักไม่มี แม้บริขารของเราก็จักไม่มีอย่างนี้. ในฐานะเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคเสด็จมาเพื่อทรงให้ภิกษุนั้นสละทิฏฐิที่ยึดถือแล้ว แม้โดยอัธยาศัยของบุคคล แม้โดยเทศนาวิลาส. บทว่า ตโตโช โส สงฺขาโร ความว่า ในจิตที่สัมปยุตด้วยตัณหา วิจิกิจฉาไม่มีเลย ไฉนวิจิกิจฉาสังขารจึงเกิดจากตัณหาเล่า? (ตอบว่า) เพราะยังละไม่ได้. จริงอยู่ วิจิกิจฉาสังขารนั้นย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใดผู้ยังละตัณหาไม่ได้ คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงตัณหานั้น. แม้ในทิฏฐิ ก็นัยนี้แหละย่อมได้ทีเดียว จริงอยู่ ในจิตตุปบาท ๔ ดวง สัมปยุตตทิฏฐิย่อมไม่มี. แต่เพราะเหตุที่ทิฏฐินั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะยังละตัณหาไม่ได้ ฉะนั้น เนื้อความนี้จึงสมควรแม้ในจิตตุปบาทนั้น โดยหมายถึงตัณหานั้น. ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ วิปัสสนาอันยังสัตว์ให้ถึงอรหัตตผลในฐานะ ๒๓ แห่ง พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. สูตรที่ ๙ จบ. 10. Puṇṇamasuttavaṇṇanā 10. อรรถกถาปุณณมสูตร 82. Dasame tadahuposathetiādi pavāraṇasutte vitthāritameva. Kiñcideva desanti kiñci kāraṇaṃ. Sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasīti kasmā evamāha? So kira bhikkhu pañcasatabhikkhuparivāro. Ācariye pana ṭhitake pucchante sace te bhikkhū nisīdanti, satthari gāravaṃ kataṃ hoti, ācariye agāravaṃ. Sace uṭṭhahanti, ācariye gāravaṃ kataṃ hoti, satthari agāravaṃ. Iti nesaṃ cittaṃ anekaggaṃ bhavissati, desanaṃ sampaṭicchituṃ na sakkhissanti. Tasmiṃ pana nisīditvā pucchante tesaṃ cittaṃ ekaggaṃ bhavissati, desanaṃ sampaṭicchituṃ sakkhissantīti ñatvā bhagavā evamāha. Ime nu kho, bhanteti ayaṃ thero pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ ācariyo, pañcakkhandhamattampi nappajānātīti na vattabbo. Pañhaṃ pucchantena pana ‘‘ime pañcupādānakkhandhā, na aññe’’ti evaṃ jānantena viya hutvā pucchituṃ na vaṭṭati, tasmā ajānanto viya pucchati. Tepi cassa antevāsikā ‘‘amhākaṃ ācariyo ‘ahaṃ jānāmī’ti na katheti, sabbaññutaññāṇena pana saddhiṃ saṃsanditvāva kathetī’’ti sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissantītipi ajānanto viya pucchati. 82. ในสูตรที่ ๑๐ คำเป็นต้นว่า ตทหุโปสเถ ท่านขยายไว้แล้วในปวารณาสูตรนั่นเทียว. บทว่า กิญฺจิเทว เทสํ คือ เหตุบางอย่าง. เพราะเหตุไรจึงตรัสอย่างนี้ว่า "เธอจงนั่งบนอาสนะของตนแล้วถามตามที่ปรารถนาเถิด"? ได้ยินว่า ภิกษุนั้นมีภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นบริวาร. ก็เมื่ออาจารย์ยืนถามอยู่ ถ้าภิกษุเหล่านั้นนั่ง ชื่อว่าทำความเคารพในพระศาสดา ไม่เคารพในอาจารย์. ถ้าลุกขึ้นยืน ชื่อว่าทำความเคารพในอาจารย์ ไม่เคารพในพระศาสดา. ด้วยเหตุนี้ จิตของภิกษุเหล่านั้นจักไม่เป็นเอกัคคตา จักไม่สามารถรับเทศนาได้. แต่เมื่อภิกษุนั้นนั่งถาม จิตของภิกษุเหล่านั้นจักเป็นเอกัคคตา จักสามารถรับเทศนาได้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบแล้วจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า อิเม นุ โข ภนฺเต ความว่า พระเถระนี้เป็นอาจารย์ของภิกษุ ๕๐๐ รูป ไม่ควรกล่าวว่า "ไม่รู้แม้เพียงปัญจขันธ์". แต่ผู้ถามปัญหา ไม่ควรทำเป็นเหมือนรู้อยู่ว่า "เหล่านี้คืออุปาทานขันธ์ ๕ ไม่ใช่อื่น" แล้วถาม ฉะนั้น จึงถามเหมือนผู้ไม่รู้. และแม้แต่อันเตวาสิกของท่านเหล่านั้น ก็จักสำคัญว่า "อาจารย์ของเราไม่กล่าวว่า 'เรารู้' แต่เทียบเคียงกับพระสัพพัญญุตญาณแล้วจึงกล่าว" ควรฟัง ควรเชื่อถือ เพราะเหตุนี้ จึงถามเหมือนผู้ไม่รู้. Chandamūlakāti taṇhāchandamūlakā. Na kho bhikkhu taññeva upādānaṃ te pañcupādānakkhandhāti yasmā chandarāgamattaṃ pañcakkhandhā na hoti, tasmā idaṃ vuttaṃ. Yasmā pana sahajātato vā ārammaṇato vā khandhe muñcitvā upādānaṃ natthi, tasmā nāpi aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānanti vuttaṃ. Taṇhāsampayuttasmiñhi citte vattamāne taṃcittasamuṭṭhānarūpaṃ rūpakkhandho, ṭhapetvā taṃ taṇhaṃ sesā arūpadhammā cattāro khandhāti sahajātatopi khandhe muñcitvā upādānaṃ natthi. Upādānassa pana rūpādīsu aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanato ārammaṇatopi pañcakkhandhe muñcitvā upādānaṃ natthi. Chandarāgavemattatāti chandarāganānattaṃ. Evaṃ kho bhikkhūti evaṃ rūpārammaṇassa chandarāgassa vedanādīsu aññataraṃ ārammaṇaṃ akaraṇato siyā chandarāgavemattatā. Khandhādhivacananti khandhāti ayaṃ paññatti. Ayaṃ pana anusandhi na ghaṭiyati, kiñcāpi na ghaṭiyati, sānusandhikāva pucchā, sānusandhikaṃ vissajjanaṃ. Ayañhi thero tesaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ ajjhāsayena pucchati, satthāpi tesaṃ tesaṃ ajjhāsayeneva vissajjeti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Dasamaṃ. บทว่า ฉันทมูลกา ความว่า มีฉันทะคือตัณหาเป็นมูล. บทว่า นะ โข ภิกฺขุ ตัญเญวะ อุปาทานัง เต ปัญจุปาทานักขันธาติ ความว่า ดูก่อนภิกษุ ก็หาไม่ อุปาทานนั้นแหละคืออุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้น เพราะเหตุที่ฉันทราคะอย่างเดียวเป็นขันธ์ ๕ ไม่ได้ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำนี้ไว้. อนึ่ง เพราะเหตุที่เว้นจากขันธ์ทั้งหลายแล้ว อุปาทานย่อมไม่มี ไม่ว่าโดยสหชาตธรรม หรือโดยอารมณ์ ฉะนั้น จึงตรัสว่า นาปิ อัญญัตระ ปัญจะหิ อุปาทานักขันเธหิ อุปาทานัง. จริงอยู่ เมื่อจิตที่สัมปยุตด้วยตัณหาเป็นไปอยู่ รูปอันมีจิตนั้นเป็นสมุฏฐาน คือ รูปขันธ์, เว้นตัณหานั้นเสีย อรูปธรรมที่เหลือเป็นขันธ์ ๔ เพราะฉะนั้น แม้โดยสหชาตธรรม เว้นจากขันธ์ทั้งหลายแล้ว อุปาทานก็ไม่มี. อนึ่ง เพราะอุปาทานเกิดขึ้นโดยกระทำรูปเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นอารมณ์ ฉะนั้น แม้โดยอารมณ์ เว้นจากขันธ์ ๕ แล้ว อุปาทานก็ไม่มี. บทว่า ฉันทราคเวมัตตตา ความว่า ความที่ฉันทราคะแตกต่างกัน. บทว่า เอวัง โข ภิกขูติ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้คือ เพราะฉันทราคะมีรูปเป็นอารมณ์ ไม่กระทำเวทนาเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นอารมณ์ ความที่ฉันทราคะแตกต่างกันจึงพึงมี. บทว่า ขันธาธิวจนัง ความว่า บัญญัตินี้ว่า ขันธ์. แต่อนุสนธินี้ไม่เชื่อมกัน, แม้จะไม่เชื่อมกัน คำถามก็มีอนุสนธิ คำตอบก็มีอนุสนธิ. จริงอยู่ พระเถระนี้ย่อมถามโดยอัธยาศัยของภิกษุเหล่านั้นๆ แม้พระศาสดาก็ทรงตอบโดยอัธยาศัยของภิกษุเหล่านั้นๆ นั่นเอง. เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งชัดเจนดีแล้ว. สูตรที่ ๑๐ จบ. Imassa ca pana vaggassa ekekasmiṃ sutte pañcasatā pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pattāti. ก็อีกอย่างหนึ่ง ในแต่ละสูตรแห่งวรรคนี้ ภิกษุ ๕๐๐ รูป ๕๐๐ รูป ได้บรรลุพระอรหัตแล้ว. Khajjanīyavaggo aṭṭhamo. ขัชชนียวรรค ที่ ๘ 9. Theravaggo 9. เถรวรรค 1. Ānandasuttavaṇṇanā 1. อรรถกถาอานันทสูตร 83. Theravaggassa paṭhame mantāṇiputtoti, mantāṇiyā nāma brāhmaṇiyā putto. Upādāyāti āgamma ārabbha sandhāya paṭicca. Asmīti hotīti asmīti evaṃ pavattaṃ taṇhāmānadiṭṭhipapañcattayaṃ hoti. Daharoti taruṇo. Yuvāti yobbanena samannāgato. Maṇḍanakajātikoti maṇḍanakasabhāvo maṇḍanakasīlo. Mukhanimittanti mukhapaṭibimbaṃ. Tañhi parisuddhaṃ ādāsamaṇḍalaṃ paṭicca paññāyati. Kiṃ pana taṃ olokayato sakamukhaṃ paññāyati, paramukhanti? Yadi sakaṃ bhaveyya, parammukhaṃ hutvā paññāyeyya, atha parassa bhaveyya, vaṇṇādīhi asadisaṃ hutvā paññāyeyya. Tasmā na taṃ attano, na parassa, ādāsaṃ pana nissāya nibhāsarūpaṃ nāma taṃ paññāyatīti vadanti. Atha yaṃ udake paññāyati, taṃ kena kāraṇenāti? Mahābhūtānaṃ visuddhatāya. Dhammo me abhisamitoti mayā ñāṇena catusaccadhammo abhisamāgato, sotāpannosmi jātoti kathesi. Paṭhamaṃ. 83. ในสูตรที่ ๑ แห่งเถรวรรค บทว่า มันตาณิปุตโต ความว่า บุตรของพราหมณีชื่อมันตาณี. บทว่า อุปาทาย ความว่า อาศัย ปรารภ อ้างถึง หมายถึง. บทว่า อสฺมีติ โหติ ความว่า ปปัญจธรรม ๓ คือ ตัณหา มานะ ทิฏฐิ ที่เป็นไปอย่างนี้ว่า 'เรามีอยู่' ย่อมมี. บทว่า ทหโร ความว่า หนุ่ม. บทว่า ยุวา ความว่า ผู้ประกอบด้วยความเป็นหนุ่ม. บทว่า มัณฑนกชาติโก ความว่า มี स्वभावในการประดับ มีปกติในการประดับ. บทว่า มุขสิมิตตัง ความว่า เงาหน้า. จริงอยู่ เงานั้นย่อมปรากฏเพราะอาศัยแว่นกลมที่บริสุทธิ์. ก็เงานั้นเมื่อบุคคลมองดูอยู่ เงาหน้าของตนย่อมปรากฏ หรือเงาหน้าของคนอื่น? หากพึงเป็นของตน ก็พึงปรากฏโดยเป็นหน้าของคนอื่น, หากพึงเป็นของคนอื่น ก็พึงปรากฏโดยไม่เหมือนกันด้วยสีเป็นต้น. เพราะฉะนั้น เงานั้นจึงไม่ใช่ของตน ไม่ใช่ของคนอื่น แต่บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า เงานั้นชื่อว่านิภาสรูป อาศัยแว่นแล้วย่อมปรากฏ. ถามว่า ก็เงาที่ปรากฏในน้ำนั้น ปรากฏด้วยเหตุอะไร? ตอบว่า ด้วยความบริสุทธิ์แห่งมหาภูตรูป. บทว่า ธัมโม เม อภิสสิโต ความว่า ท่านกล่าวว่า ธรรมคือจตุสัจจะอันเราแทงตลอดแล้วด้วยญาณ เราเกิดเป็นพระโสดาบันแล้ว. สูตรที่ ๑ จบ. 2. Tissasuttavaṇṇanā 2. อรรถกถาติสสสูตร 84. Dutiye madhurakajāto viyāti sañjātagarubhāvo viya akammañño. Disāpi meti ayaṃ puratthimā ayaṃ dakkhiṇāti evaṃ disāpi mayhaṃ na pakkhāyanti, na pākaṭā hontīti vadati. Dhammāpi maṃ na paṭibhantīti pariyattidhammāpi mayhaṃ na upaṭṭhahanti, uggahitaṃ sajjhāyitaṃ na dissatīti vadati. Vicikicchāti no mahāvicikicchā. Na hi tassa ‘‘sāsanaṃ niyyānikaṃ nu kho, na nu kho’’ti vimati uppajjati. Evaṃ panassa hoti ‘‘sakkhissāmi nu kho samaṇadhammaṃ kātuṃ, udāhu pattacīvaradhāraṇamattameva karissāmī’’ti. 84. ในสูตรที่ ๒ บทว่า มธุรกชาโต วิย ความว่า ราวกับเกิดความหนัก ไม่ควรแก่การงาน. บทว่า ทิสาปิ เม ความว่า ท่านกล่าวว่า 'นี้ทิศตะวันออก นี้ทิศใต้' อย่างนี้ แม้ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่เรา ไม่แจ่มแจ้ง. บทว่า ธัมมาปิ มัง นะ ปฏิภันติ ความว่า ท่านกล่าวว่า แม้ปริยัติธรรมทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่เรา สิ่งที่เรียนแล้ว สาธยายแล้วก็ไม่ปรากฏ. บทว่า วิจิกิจฉา ความว่า ไม่ใช่มหาวิจิกิจฉา. จริงอยู่ ความสงสัยว่า 'ศาสนานี้เป็นทางออกจากทุกข์หรือไม่หนอ' ย่อมไม่เกิดแก่ท่าน. แต่ความสงสัยอย่างนี้ย่อมเกิดแก่ท่านว่า 'เราจะสามารถทำสมณธรรมได้หรือไม่หนอ หรือว่าจะทำได้เพียงแค่การทรงบาตรและจีวรเท่านั้น'. Kāmānametaṃ adhivacananti yathā hi ninnaṃ pallalaṃ olokentassa dassanarāmaṇeyyakamattaṃ atthi, yo panettha otarati, taṃ caṇḍamīnākulatāya ākaḍḍhitvā anayabyasanaṃ pāpeti, evamevaṃ pañcasu kāmaguṇesu cakkhudvārādīnaṃ ārammaṇe rāmaṇeyyakamattaṃ atthi, yo panettha gedhaṃ āpajjati, taṃ ākaḍḍhitvā nirayādīsu eva pakkhipanti. Appassādā hi kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyoti imaṃ atthavasaṃ paṭicca ‘‘kāmānametaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. Ahamanuggahenāti ahaṃ dhammāmisānuggahehi anuggaṇhāmi. Abhinandīti sampaṭicchi. Na kevalañca abhinandi, imaṃ pana satthu santikā assāsaṃ labhitvā ghaṭento vāyamanto katipāhena arahatte patiṭṭhāsi. Dutiyaṃ. บทว่า กามานเมตัง อธิวจนัง ความว่า เปรียบเหมือนผู้ที่มองดูบึงที่ลุ่ม ย่อมมีความยินดีเพียงแค่การมองเห็น แต่ผู้ใดลงไปในบึงนั้น บึงนั้นย่อมฉุดผู้นั้นให้ถึงความพินาศฉิบหายเพราะเต็มไปด้วยปลาที่ดุร้าย ฉันใด, ในกามคุณ ๕ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมมีความยินดีเพียงแค่อารมณ์ของจักขุทวารเป็นต้น แต่ผู้ใดถึงความกำหนัดในกามคุณเหล่านั้น กามคุณเหล่านั้นย่อมฉุดผู้นั้นโยนลงในนรกเป็นต้นเท่านั้น. จริงอยู่ กามทั้งหลายมีรสอร่อยน้อย มีทุกข์มาก มีความลำบากมาก โทษในกามคุณเหล่านี้มีมากกว่า เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้ จึงตรัสว่า 'นี้เป็นชื่อของกามทั้งหลาย'. บทว่า อหมนุคคเหนาติ ความว่า เราย่อมอนุเคราะห์ด้วยธรรมานุเคราะห์และอามิสทานุเคราะห์. บทว่า อภินันทิ ความว่า ได้รับไว้ด้วยดี. และท่านมิใช่เพียงแต่ยินดีเท่านั้น แต่ครั้นได้รับความเบาใจนี้จากสำนักของพระศาสดาแล้ว ก็เพียรพยายามอยู่ ไม่กี่วันก็ตั้งอยู่ในพระอรหัต. สูตรที่ ๒ จบ. 3. Yamakasuttavaṇṇanā 3. อรรถกถายมกสูตร 85. Tatiye diṭṭhigatanti sace hissa evaṃ bhaveyya ‘‘saṅkhārā uppajjanti ceva nirujjhanti ca, saṅkhārappavattameva appavattaṃ hotī’’ti, diṭṭhigataṃ nāma na bhaveyya, sāsanāvacarikaṃ ñāṇaṃ bhaveyya. Yasmā panassa ‘‘satto ucchijjati vinassatī’’ti ahosi, tasmā diṭṭhigataṃ nāma jātaṃ. Thāmasā parāmāsāti diṭṭhithāmena ceva diṭṭhiparāmāsena ca. 85. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ทิฏฐิคะตัง ความว่า หากความเห็นของท่านพึงเป็นอย่างนี้ว่า 'สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นและย่อมดับไป ความเป็นไปแห่งสังขารนั่นแหละย่อมไม่มีความเป็นไป' ดังนี้ ก็ไม่พึงชื่อว่าเป็นทิฏฐิ แต่พึงเป็นญาณที่เนื่องในพระศาสนา. แต่เพราะเหตุที่ความเห็นของท่านเกิดขึ้นว่า 'สัตว์ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ' ฉะนั้น จึงชื่อว่าเกิดเป็นทิฏฐิขึ้น. บทว่า ถามสา ปรามาสา ความว่า ด้วยกำลังแห่งทิฏฐิและด้วยการยึดมั่นในทิฏฐิ. Yenāyasmā sāriputtoti yathā nāma paccante kupite taṃ vūpasametuṃ asakkontā rājapurisā senāpatissa vā rañño vā santikaṃ gacchanti, evaṃ diṭṭhigatavasena tasmiṃ there kupite taṃ vūpasametuṃ asakkontā te bhikkhū yena dhammarājassa dhammasenāpati āyasmā sāriputto, tenupasaṅkamiṃsu. Evaṃbyākhoti tesaṃ bhikkhūnaṃ santike viya therassa sammukhā paggayha vattuṃ asakkonto olambantena hadayena ‘‘evaṃbyākho’’ti āha. Taṃ kiṃ maññasi, āvusoti? Idaṃ thero tassa vacanaṃ sutvā, ‘‘nāyaṃ attano laddhiyaṃ dosaṃ passati, dhammadesanāya assa taṃ pākaṭaṃ karissāmī’’ti cintetvā tiparivaṭṭaṃ desanaṃ desetuṃ ārabhi. บทว่า `Yenāyasmā sāriputto` (ที่ซึ่งพระสารีบุตรผู้มีอายุอยู่) ความว่า เปรียบเหมือนเมื่อปัจจันตชนบทกำเริบขึ้น เหล่าราชบุรุษไม่สามารถจะให้สงบลงได้ จึงพากันไปสู่สำนักของเสนาบดีหรือของพระราชา ฉันใด เมื่อพระเถระ (ยมกะ) นั้นกำเริบขึ้นด้วยทิฏฐิคตะ (ความเห็นผิด) ภิกษุเหล่านั้นไม่สามารถจะให้ท่านสงบลงได้ จึงพากันเข้าไปหาพระสารีบุตรผู้มีอายุ ผู้เป็นธรรมเสนาบดีของพระธรรมราชา ณ ที่ใด ก็เข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น ฉันนั้น. บทว่า `Evaṃbyākho` (ข้าพเจ้าเข้าใจอย่างนี้) ความว่า (พระยมกะ) ไม่สามารถจะกล่าวอย่างยกย่อง (ทิฏฐิของตน) ต่อหน้าพระเถระ (พระสารีบุตร) เหมือนอย่าง (ที่กล่าว) ในสำนักของภิกษุเหล่านั้นได้ จึงมีใจท้อแท้ กล่าวว่า "ข้าพเจ้าเข้าใจอย่างนี้". บทว่า `Taṃ kiṃ maññasi, āvusoti` (ดูก่อนอาวุโส ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน) ความว่า พระเถระ (พระสารีบุตร) ได้ฟังคำของท่าน (พระยมกะ) แล้ว ทรงดำริว่า "ท่านผู้นี้ไม่เห็นโทษในลัทธิของตน เราจักทำโทษนั้นให้ปรากฏแก่เธอด้วยธรรมเทศนา" จึงทรงเริ่มแสดงเทศนาอันมีปริวัฏฏ์ ๓. Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ tathāgatoti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Anuyogavattaṃ dāpanatthaṃ. Tiparivaṭṭadesanāvasānasmiñhi thero sotāpanno jāto. Atha naṃ anuyogavattaṃ dāpetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha? Tathāgatoti satto. Rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇanti ime pañcakkhandhe sampiṇḍetvā ‘‘tathāgato’’ti samanupassasīti pucchati. Ettha ca te, āvusoti idaṃ therassa anuyoge bhummaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ettha ca te ettake ṭhāne diṭṭheva dhamme saccato thirato satte anupalabbhiyamāneti. Sace taṃ, āvusoti idametaṃ aññaṃ byākarāpetukāmo pucchati. Yaṃ dukkhaṃ taṃ niruddhanti yaṃ dukkhaṃ, tadeva niruddhaṃ, añño satto nirujjhanako nāma natthi, evaṃ byākareyyanti attho. คำว่า `Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ tathāgatoti` (ดูก่อนอาวุโสยมกะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านเห็นว่ารูปเป็นตถาคตหรือ) นี้ พระเถระเริ่มขึ้นทำไม? เพื่อให้ตอบตามแนวการซักถาม. จริงอยู่ ในตอนท้ายของเทศนาอันมีปริวัฏฏ์ ๓ พระเถระ (ยมกะ) ได้เป็นพระโสดาบัน. ลำดับนั้น เพื่อให้ท่านตอบตามแนวการซักถาม พระเถระ (สารีบุตร) จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า `taṃ kiṃ maññasi` (ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน). คำว่า `Tathāgatoti` (ตถาคต) หมายถึง สัตว์. ท่านถามว่า "ท่านย่อมพิจารณาเห็นขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ โดยรวบยอดว่า 'ตถาคต' หรือ". บทว่า `Ettha ca te, āvusoti` (ก็ในขันธ์ ๕ นี้แล อาวุโส) นี้ เป็นภูมิมะ (สัตตมีวิภัตติ) ในคำซักถามของพระเถระ. อธิบายว่า "ก็ในที่นี้แล คือในสถานะเพียงเท่านี้ เมื่อท่านไม่ได้ประสบสัตว์โดยสัจจะ โดยความมั่นคง ในทิฏฐธรรม (ธรรมอันเห็นแล้ว) นั่นเทียว". บทว่า `Sace taṃ, āvusoti` (ถ้าอย่างนั้น อาวุโส) นี้ พระเถระประสงค์จะให้ท่านพยากรณ์คุณธรรมอื่น (คืออรหัตตผล) จึงถาม. บทว่า `Yaṃ dukkhaṃ taṃ niruddhanti` (สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นดับแล้ว) ความว่า สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นนั่นแหละดับแล้ว สัตว์อื่นชื่อว่าผู้ดับ ย่อมไม่มี ท่านพึงพยากรณ์อย่างนี้. Etasseva atthassāti etassa paṭhamamaggassa. Bhiyyosomattāya ñāṇāyāti atirekappamāṇassa ñāṇassa atthāya, sahavipassanakānaṃ upari ca tiṇṇaṃ maggānaṃ āvibhāvatthāyāti attho. Ārakkhasampannoti antoārakkhena ceva bahiārakkhena ca samannāgato. Ayogakkhemakāmoti catūhi yogehi khemabhāvaṃ anicchanto. Pasayhāti pasayhitvā abhibhavitvā. Anupakhajjāti anupavisitvā. บทว่า `Etasseva atthassāti` (เพื่อประโยชน์แก่มรรคที่ ๑ นั้นนั่นเทียว) คือ เพื่อประโยชน์แก่ปฐมมรรคนั้น. บทว่า `Bhiyyosomattāya ñāṇāyāti` (เพื่อญาณโดยประมาณยิ่งขึ้นไป) ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ญาณอันมีประมาณยิ่ง คือ เพื่อความปรากฏแห่งมรรค ๓ เบื้องบนพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า `Ārakkhasampannoti` (ถึงพร้อมด้วยการอารักขา) คือ ประกอบด้วยการอารักขาทั้งภายในและภายนอก. บทว่า `Ayogakkhemakāmoti` (ไม่ต้องการความเกษมจากโยคะ) คือ ไม่ปรารถนาความเกษมจากโยคะ ๔. บทว่า `Pasayhāti` (ครอบงำ) คือ ครอบงำแล้ว ข่มขี่แล้ว. บทว่า `Anupakhajjāti` (เข้าไป) คือ เข้าไปใกล้แล้ว. Pubbuṭṭhāyītiādīsu dūratova āgacchantaṃ disvā āsanato paṭhamataraṃ vuṭṭhātīti pubbuṭṭhāyī. Tassa āsanaṃ datvā tasmiṃ nisinne pacchā nipatati nisīdatīti, pacchānipātī. Pātova vuṭṭhāya ‘‘ettakā kasituṃ gacchatha, ettakā vapitu’’nti vā sabbapaṭhamaṃ vuṭṭhātīti pubbuṭṭhāyī. Sāyaṃ sabbesu attano attano vasanaṭṭhānaṃ gatesu gehassa samantato ārakkhaṃ saṃvidhāya dvārāni thaketvā sabbapacchā nipajjanatopi pacchānipātī. ‘‘Kiṃ karomi, ayyaputta? Kiṃ karomi ayyaputtā’’ti? Mukhaṃ olokento kiṃkāraṃ paṭisāvetīti kiṃkārapaṭissāvī. Manāpaṃ caratīti manāpacārī. Piyaṃ vadatīti piyavādī. Mittatopi naṃ saddaheyyāti mitto me ayanti saddaheyya. Vissāsaṃ āpajjeyyāti ekato pānabhojanādiṃ karonto vissāsiko bhaveyya. Saṃvissatthoti suṭṭhu vissattho. ในบทว่า `Pubbuṭṭhāyīti` (ลุกขึ้นก่อน) เป็นต้น (อธิบายว่า) เห็น (นาย) มาแต่ไกล ก็ลุกจากอาสนะก่อนใคร จึงชื่อว่า `pubbuṭṭhāyī`. ถวายอาสนะแก่ท่านผู้นั้นแล้ว เมื่อท่านนั่งแล้ว ตนจึงนั่งทีหลัง จึงชื่อว่า `pacchānipātī` (นอนทีหลัง). อีกอย่างหนึ่ง ตื่นแต่เช้าตรู่แล้วลุกขึ้นก่อนทุกคน (สั่งการว่า) "พวกท่านจงไปไถนาเท่านี้ จงไปหว่านเท่านี้" จึงชื่อว่า `pubbuṭṭhāyī`. ในเวลาเย็น เมื่อทุกคนไปยังที่อยู่ของตนๆ แล้ว จัดการอารักขาทั่วบริเวณบ้าน ปิดประตูแล้ว จึงนอนทีหลังทุกคน ก็ชื่อว่า `pacchānipātī`. (คอยถามว่า) "นายครับ จะให้ผมทำอะไร? นายครับ จะให้ผมทำอะไร?" พลางมองดูหน้า คอยรับฟังคำสั่งว่าจะให้ทำอะไร จึงชื่อว่า `kiṃkārapaṭissāvī` (คอยรับฟังคำสั่ง). ประพฤติสิ่งที่เป็นที่พอใจ จึงชื่อว่า `manāpacārī` (ผู้ประพฤติเป็นที่พอใจ). กล่าวคำเป็นที่รัก จึงชื่อว่า `piyavādī` (ผู้กล่าวคำเป็นที่รัก). บทว่า `Mittatopi naṃ saddaheyyāti` (พึงเชื่อถือเขาว่าเป็นมิตร) คือ พึงเชื่อว่า "ผู้นี้เป็นมิตรของเรา". บทว่า `Vissāsaṃ āpajjeyyāti` (พึงถึงความคุ้นเคย) คือ พึงเป็นผู้คุ้นเคย ทำการดื่มกินเป็นต้นร่วมกัน. บทว่า `Saṃvissatthoti` (สนิทสนมกันดี) คือ คุ้นเคยกันอย่างยิ่ง. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – bālagahapatiputto viya hi vaṭṭasannissitakāle assutavā puthujjano, vadhakapaccāmitto viya abaladubbalā pañcakkhandhā, vadhakapaccāmittassa ‘‘bālagahapatiputtaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti upagatakālo viya paṭisandhikkhaṇe upagatā pañcakkhandhā, tassa hi ‘‘na me ayaṃ sahāyo, vadhakapaccatthiko aya’’nti ajānanakālo viya vaṭṭanissitaputhujjanassa pañcakkhandhe ‘‘na ime mayha’’nti agahetvā ‘‘mama rūpaṃ, mama vedanā, mama saññā, mama saṅkhārā, mama viññāṇa’’nti gahitakālo, vadhakapaccatthikassa ‘‘mitto me aya’’nti gahetvā sakkārakaraṇakālo viya ‘‘mama ime’’ti gahetvā pañcannaṃ khandhānaṃ nhāpanabhojanādīhi sakkārakaraṇakālo, ‘‘ativissattho me aya’’nti ñatvā sakkāraṃ karontasseva asinā sīsacchindanaṃ viya vissatthassa bālaputhujjanassa tikhiṇehi bhijjamānehi khandhehi jīvitapariyādānaṃ veditabbaṃ. ในบทว่า `Evameva khoti` (ฉันนั้นเหมือนกันแล) นี้ มีการเปรียบเทียบอุปมาดังนี้: พึงทราบว่า ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในกาลที่ยังอาศัยวัฏฏะอยู่ เปรียบเหมือนบุตรคฤหบดีผู้โง่เขลา. ขันธ์ ๕ ที่อ่อนแอและมีกำลังน้อย เปรียบเหมือนศัตรูผู้คอยประหาร. ขันธ์ ๕ ที่เกิดขึ้นในปฏิสนธิขณะ เปรียบเหมือนกาลที่ศัตรูผู้คอยประหารเข้ามาหาโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าจักบำรุงบุตรคฤหบดีผู้โง่เขลา". กาลที่ปุถุชนผู้อาศัยวัฏฏะ ไม่ยึดถือขันธ์ ๕ ว่า "เหล่านี้ไม่ใช่ของเรา" แต่กลับยึดถือว่า "รูปของเรา เวทนาของเรา สัญญาของเรา สังขารของเรา วิญญาณของเรา" เปรียบเหมือนกาลที่ (บุตรคฤหบดี) ไม่รู้ว่า "ผู้นี้ไม่ใช่สหายของเรา ผู้นี้คือศัตรูผู้คอยประหาร". กาลที่ (ปุถุชน) ยึดถือว่า "เหล่านี้เป็นของเรา" แล้วทำการสักการะขันธ์ ๕ ด้วยการอาบน้ำ การให้โภชนะ เป็นต้น เปรียบเหมือนกาลที่ (บุตรคฤหบดี) ยึดถือศัตรูผู้คอยประหารว่า "ผู้นี้เป็นมิตรของเรา" แล้วทำการสักการะ. พึงทราบว่า การสิ้นชีวิตของพาลปุถุชนผู้ไว้วางใจ เพราะขันธ์ทั้งหลายอันคมกล้าและกำลังแตกสลาย เปรียบเหมือนการถูกตัดศีรษะด้วยดาบของบุคคลผู้กำลังทำการสักการะ (ศัตรู) โดยรู้ว่า "ผู้นี้สนิทสนมกับเรายิ่งนัก". Upetīti upagacchati. Upādiyatīti gaṇhāti. Adhiṭṭhātīti adhitiṭṭhati. Attā meti ayaṃ me attāti. Sutavā ca kho, āvuso, ariyasāvakoti yathā pana paṇḍito gahapatiputto evaṃ upagataṃ paccatthikaṃ ‘‘paccatthiko me aya’’nti ñatvā appamatto tāni tāni kammāni kāretvā anatthaṃ pariharati, atthaṃ pāpuṇāti, evaṃ sutavā ariyasāvakopi ‘‘na rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā nayena pañcakkhandhe ahanti vā mamanti vā agahetvā, ‘‘paccatthikā me ete’’ti ñatvā rūpasattakaarūpasattakādivasena vipassanāya yojetvāva tatonidānaṃ dukkhaṃ parivajjetvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇāti. Sesamettha uttānameva. Tatiyaṃ. บทว่า `Upetīti` (ย่อมเข้าไปหา) คือ ย่อมเข้าไปยึด. บทว่า `Upādiyatīti` (ย่อมยึดมั่น) คือ ย่อมถือเอา. บทว่า `Adhiṭṭhātīti` (ย่อมตั้งมั่น) คือ ย่อมยึดถือ. บทว่า `Attā meti` (อัตตาของเรา) คือ "นี้เป็นอัตตาของเรา". บทว่า `Sutavā ca kho, āvuso, ariyasāvakoti` (ดูก่อนอาวุโส ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วแล) ความว่า เปรียบเหมือนบุตรคฤหบดีผู้เป็นบัณฑิต รู้จักศัตรูที่เข้ามาหาอย่างนั้นว่า "ผู้นี้เป็นศัตรูของเรา" แล้ว เป็นผู้ไม่ประมาท ใช้ให้ทำการงานนั้นๆ ย่อมหลีกเลี่ยงสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และย่อมบรรลุประโยชน์ ฉันใด อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วก็ฉันนั้น ไม่ยึดถือขันธ์ ๕ ว่าเป็น "เรา" หรือ "ของเรา" ด้วยนัยเป็นต้นว่า `na rūpaṃ attato samanupassatī` (ไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา) แต่รู้ว่า "เหล่านี้เป็นศัตรูของเรา" แล้ว ประกอบ (ขันธ์เหล่านั้น) เข้ากับวิปัสสนาโดยนัยแห่งรูปสัตตกะ อรูปสัตตกะ เป็นต้น แล้วหลีกเลี่ยงทุกข์อันมีขันธ์นั้นเป็นเหตุ ย่อมบรรลุอัคคผลคืออรหัตตผล. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ชัดเจนอยู่แล้ว. (ยมกสูตรที่ ๓) จบ. 4. Anurādhasuttavaṇṇanā 4. อรรถกถาอนุราธสูตร 86. Catutthe araññakuṭikāyanti tasseva vihārassa paccante paṇṇasālāyaṃ. Taṃ tathāgatoti tumhākaṃ satthā tathāgato taṃ sattaṃ tathāgataṃ. Aññatra imehīti tassa kira evaṃ ahosi ‘‘ime sāsanassa paṭipakkhā paṭivilomā, yathā ime bhaṇanti, na evaṃ satthā paññāpessati, aññathā paññāpessatī’’ti. Tasmā evamāha. Evaṃ vutte te aññatitthiyāti evaṃ therena attano ca paresañca samayaṃ ajānitvā vutte ekadesena sāsanasamayaṃ jānantā therassa vāde dosaṃ dātukāmā te aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ etadavocuṃ. 86. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อรญฺญกุฏิกายํ ได้แก่ ในศาลาใบไม้ ณ ที่สุดแห่งวิหารนั้นนั่นเทียว บทว่า ตํ ตถาคโต ความว่า พระตถาคตผู้เป็นศาสดาของพวกท่าน คือพระตถาคตผู้เป็นสัตว์นั้น บทว่า อญฺญตฺร อิเมหิ ความว่า ได้ยินว่า ท่านพระอนุราธะนั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “พวกนี้เป็นปฏิปักษ์ เป็นข้าศึกต่อพระศาสนา พระศาสดาจักไม่ทรงบัญญัติอย่างที่พวกนี้กล่าว จักทรงบัญญัติเป็นอย่างอื่น” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า เอวํ วุตฺเต เต อญฺญติตฺถิยา ความว่า เมื่อพระเถระไม่รู้ลัทธิของตนและของผู้อื่นแล้วกล่าวอย่างนี้ พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้น ผู้รู้ลัทธิในพระศาสนาโดยส่วนหนึ่ง ประสงค์จะให้โทษในวาทะของพระเถระ จึงได้กล่าวกะท่านพระอนุราธะดังนี้ Taṃ kiṃ maññasi anurādhāti satthā tassa kathaṃ sutvā cintesi – ‘‘ayaṃ bhikkhu attano laddhiyaṃ dosaṃ na jānāti, kārako panesa yuttayogo, dhammadesanāya eva naṃ jānāpessāmī’’ti tiparivaṭṭaṃ desanaṃ desetukāmo ‘‘taṃ kiṃ maññasi, anurādhā’’tiādimāha. Athassa tāya desanāya arahattappattassa anuyogavattaṃ āropento taṃ kiṃ maññasi, anurādha? Rūpaṃ tathāgatotiādimāha. Dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodhanti vaṭṭadukkhañceva vaṭṭadukkhassa ca nirodhaṃ nibbānaṃ paññapemi. Dukkhanti vā vacanena dukkhasaccaṃ gahitaṃ. Tasmiṃ gahite samudayasaccaṃ gahitameva hoti, tassa mūlattā. Nirodhanti vacanena nirodhasaccaṃ gahitaṃ. Tasmiṃ gahite maggasaccaṃ gahitameva hoti tassa upāyattā. Iti pubbe cāhaṃ, anurādha, etarahi ca catusaccameva paññapemīti dasseti. Evaṃ imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ. Catutthaṃ. บทว่า ตํ กึ มญฺญสิ อนุราธ ความว่า พระศาสดาทรงสดับคำของท่านแล้ว ทรงพระดำริว่า “ภิกษุนี้ไม่รู้โทษในลัทธิของตน แต่ภิกษุนี้เป็นผู้ทำความเพียร ประกอบความเพียรอยู่ เราจักทำให้เธอรู้ด้วยธรรมเทศนา” ทรงประสงค์จะแสดงเทศนาอันมีปริวัฏฏ์ ๓ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนอนุราธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน” ลำดับนั้น เมื่อจะทรงตั้งคำถามซักไซ้ท่านผู้บรรลุพระอรหัตแล้วด้วยเทศนานั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนอนุราธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเป็นตถาคตหรือ” บทว่า ทุกฺขญฺเจว ปญฺญาเปมิ ทุกฺขสฺส จ นิโรธํ ความว่า เราบัญญัติวัฏฏทุกข์และนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งวัฏฏทุกข์ อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำว่า ทุกข์ ทรงถือเอาทุกขสัจ เมื่อทรงถือเอาทุกขสัจนั้นแล้ว สมุทัยสัจก็เป็นอันทรงถือเอาด้วย เพราะเป็นมูลของทุกขสัจนั้น ด้วยคำว่า นิโรธ ทรงถือเอานิโรธสัจ เมื่อทรงถือเอานิโรธสัจนั้นแล้ว มรรคสัจก็เป็นอันทรงถือเอาด้วย เพราะเป็นอุบายของนิโรธสัจนั้น ทรงแสดงว่า “ดูก่อนอนุราธะ อย่างนี้ ทั้งในกาลก่อนและในบัดนี้ เราบัญญัติสัจจะ ๔ เท่านั้น” ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ พระองค์ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น จบสูตรที่ ๔ 5. Vakkalisuttavaṇṇanā 5. อรรถกถาวักกลิสูตร 87. Pañcame kumbhakāranivesaneti kumbhakārasālāyaṃ. Thero kira vutthavasso pavāretvā bhagavantaṃ dassanāya āgacchati. Tassa nagaramajjhe mahāābādho uppajji, pādā na vahanti. Atha naṃ mañcakasivikāya kumbhakārasālaṃ āhariṃsu. Sā ca sālā tesaṃ kammasālā, na nivesanasālā. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kumbhakāranivesane viharatī’’ti. Bāḷhagilānoti adhimattagilāno. Samadhosīti samantato adhosi, calanākārena apacitiṃ dassesi. Vattaṃ kiretaṃ bāḷhagilānenapi buḍḍhataraṃ disvā uṭṭhānākārena apaciti dassetabbā. Tena pana ‘‘mā cali mā calī’’ti vattabbo. Santimāni āsanānīti buddhakālasmiñhi ekassapi bhikkhuno vasanaṭṭhāne ‘‘sace satthā āgacchissati, idha nisīdissatī’’ti āsanaṃ paññattameva hoti antamaso phalakamattampi paṇṇasanthāramattampi. Khamanīyaṃ yāpanīyanti kacci dukkhaṃ khamituṃ iriyāpathaṃ vā yāpetuṃ sakkāti pucchati. Paṭikkamantīti nivattanti. Abhikkamantīti adhigacchanti. Paṭikkamosānanti paṭikkamo etāsaṃ. Sīlato na upavadatīti sīlaṃ ārabbha sīlabhāvena na upavadati. Cirapaṭikāhanti cirapaṭiko ahaṃ, cirato paṭṭhāya ahanti attho. Pūtikāyenāti attano suvaṇṇavaṇṇampi kāyaṃ bhagavā dhuvapaggharaṇaṭṭhena evamāha. Yo kho, vakkali, dhammanti idha bhagavā ‘‘dhammakāyo kho, mahārāja, tathāgato’’ti vuttaṃ dhammakāyataṃ dasseti. Navavidho hi lokuttaradhammo tathāgatassa kāyo nāma. 87. ในสูตรที่ ๕ บทว่า กุมฺภการนิเวสเน ได้แก่ ในโรงของช่างหม้อ ได้ยินว่า พระเถระจำพรรษาแล้ว ปวารณาแล้ว กำลังมาเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาค อาพาธหนักเกิดขึ้นแก่ท่านในท่ามกลางเมือง เท้าทั้งสองไม่อาจทรงกายไว้ได้ ลำดับนั้น พวกภิกษุได้นำท่านไปยังโรงของช่างหม้อด้วยเตียงเล็กมีคานหาม และศาลานั้นเป็นโรงทำงานของพวกเขา ไม่ใช่ศาลาที่พักอาศัย ทรงหมายถึงศาลานั้นจึงตรัสว่า “ประทับอยู่ที่นิเวศน์ของช่างหม้อ” บทว่า พาฬฺหคิลาโน ได้แก่ อาพาธหนัก บทว่า สมโธสิ ได้แก่ หวั่นไหวไปโดยรอบ คือแสดงความนอบน้อมด้วยอาการไหวตัว ได้ยินว่า นี้เป็นวัตรว่า แม้ภิกษุผู้อาพาธหนักเห็นผู้แก่กว่า พึงแสดงความนอบน้อมด้วยอาการลุกขึ้น แต่ท่านผู้แก่กว่านั้นพึงกล่าวว่า “อย่าไหวเลย อย่าไหวเลย” บทว่า สนฺติมานิ อาสนานิ ความว่า ในพุทธกาล ที่อยู่ของภิกษุแม้รูปเดียว ก็จะมีอาสนะที่ปูลาดไว้แล้วเสมอ ด้วยคิดว่า “ถ้าพระศาสดาเสด็จมา จักประทับนั่ง ณ ที่นี้” อย่างน้อยที่สุดก็เพียงแผ่นกระดาน หรือเพียงเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้า บทว่า ขมนียํ ยาปนียํ ความว่า ทรงถามว่า พอจะอดทนต่อทุกข์ หรือพอจะยังอัตภาพให้เป็นไปได้อยู่หรือ บทว่า ปฏิกฺกมนฺติ คือ ย่อมทุเลา บทว่า อภิกฺกมนฺติ คือ ย่อมกำเริบ บทว่า ปฏิกฺกโมสานํ คือ ความทุเลาแห่งเวทนาเหล่านั้น บทว่า สีลโต น อุปวทติ ความว่า ศีลไม่ติเตียนโดยความเป็นศีล (คือไม่มีความเดือดร้อนใจเพราะศีล) บทว่า จิรปฏิกาหํ ตัดบทเป็น จิรปฏิโก อหํ ความว่า เราปรารถนามานานแล้ว บทว่า ปูติกาเยน ความว่า พระผู้มีพระภาคแม้ทรงมีพระวรกายมีพระฉวีวรรณดุจทองคำ ก็ตรัสอย่างนี้โดยนัยว่าเป็นของมีอันไหลออกเป็นนิตย์ ในบทว่า โย โข วกฺกลิ ธมฺมํ นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความเป็นธรรมกายที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนมหาบพิตร พระตถาคตเป็นธรรมกาย” จริงอยู่ โลกุตรธรรม ๙ ประการ ชื่อว่าเป็นกายของพระตถาคต Idāni therassa tiparivaṭṭadhammadesanaṃ ārabhanto taṃ kiṃ maññasītiādimāha. Kāḷasilāti kāḷasilāvihāro. Vimokkhāyāti maggavimokkhatthāya. Suvimutto vimuccissatīti arahattaphalavimuttiyā vimutto hutvā vimuccissati. Tā kira devatā ‘‘yena nīhārena iminā vipassanā āraddhā, anantarāyena arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti ñatvā evamāhaṃsu. Apāpakanti alāmakaṃ. Satthaṃ āharesīti thero kira adhimāniko ahosi. So samādhivipassanāhi vikkhambhitānaṃ kilesānaṃ samudācāraṃ apassanto ‘‘khīṇāsavomhī’’ti saññī hutvā ‘‘kiṃ me iminā dukkhena jīvitena? Satthaṃ āharitvā marissāmī’’ti tikhiṇena satthena kaṇṭhanāḷaṃ chindi. Athassa dukkhā vedanā uppajji. So tasmiṃ khaṇe attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā avissaṭṭhakammaṭṭhānattā sīghaṃ mūlakammaṭṭhānaṃ ādāya sammasanto arahattaṃ pāpuṇitvāva kālamakāsi. Paccavekkhaṇā panassa ca kathaṃ ahosīti? Khīṇāsavassa ekūnavīsati paccavekkhaṇā na sabbāva avassaṃ laddhabbā, tikhiṇenāpi pana asinā sīse chijjante ekaṃ dve ñāṇāni avassaṃ uppajjanti. บัดนี้ เมื่อจะทรงเริ่มแสดงธรรมเทศนามีปริวัฏฏ์ ๓ แก่พระเถระ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตํ กึ มญฺญสิ บทว่า กาฬสิลา ได้แก่ วิหารที่กาฬสิลา บทว่า วิโมกฺขาย ได้แก่ เพื่อมรรควิโมกข์ บทว่า สุวิมุตฺโต วิมุจฺจิสฺสติ ความว่า จักเป็นผู้หลุดพ้นด้วยดีแล้วด้วยอรหัตตผลวิมุตติ ได้ยินว่า เทวดาเหล่านั้นทราบว่า “ท่านผู้นี้ปรารภวิปัสสนาด้วยนัยใด จักบรรลุพระอรหัตโดยไม่มีอันตรายด้วยนัยนั้น” จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า อปาปกํ ได้แก่ ไม่เลวทราม บทว่า สตฺถํ อาหเรสิ ความว่า ได้ยินว่า พระเถระเป็นผู้มีอธิมานะ (สำคัญตนว่าบรรลุคุณวิเศษที่ยังไม่บรรลุ) ท่านไม่เห็นความเกิดขึ้นแห่งกิเลสที่ข่มไว้ด้วยสมาธิและวิปัสสนา จึงสำคัญว่า “เราเป็นพระขีณาสพ” แล้วคิดว่า “จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยชีวิตอันเป็นทุกข์นี้ เราจะนำศัสตรามาแล้วตายเสีย” จึงใช้ศัสตราอันคมตัดหลอดลม ลำดับนั้น ทุกขเวทนาเกิดขึ้นแก่ท่าน ในขณะนั้น ท่านรู้ความเป็นปุถุชนของตน เพราะเป็นผู้มีกรรมฐานที่ยังไม่ปล่อย จึงรีบยกเอามูลกรรมฐานขึ้นพิจารณา บรรลุพระอรหัตแล้วจึงปรินิพพาน ถามว่า ก็ปัจจเวกขณญาณของท่านเกิดขึ้นได้อย่างไร ตอบว่า ปัจจเวกขณญาณ ๑๙ ของพระขีณาสพใช่ว่าจะต้องเกิดครบทั้งหมดเสมอไปก็หาไม่ แต่เมื่อศีรษะถูกตัดด้วยดาบอันคม ญาณหนึ่งหรือสองย่อมเกิดขึ้นโดยแน่นอน Vivattakkhandhanti parivattakkhandhaṃ. Semānanti sayamānaṃ. Thero kira uttānako nipanno satthaṃ āhari. Tassa sarīraṃ yathāṭhitameva ahosi. Sīsaṃ pana dakkhiṇapassena parivattitvā aṭṭhāsi. Ariyasāvakā hi yebhuyyena dakkhiṇapasseneva kālaṃ karonti. Tenassa sarīraṃ yathāṭhitaṃyeva ahosi. Sīsaṃ pana dakkhiṇapassena parivattitvā ṭhitaṃ. Taṃ sandhāya vivattakkhandho nāma jātotipi vadanti. Dhūmāyitattanti dhūmāyanabhāvaṃ. Timirāyitattanti timirāyanabhāvaṃ. Dhūmavalāhakaṃ viya timiravalāhakaṃ viya cāti attho. Pañcamaṃ. บทว่า วิวตฺตขนฺธํ ความว่า มีขันธ์ (คือคอ) หมุนไปแล้ว บทว่า เสมานํ ความว่า กำลังนอนอยู่ ได้ยินว่า พระเถระนอนหงายถือเอามีดมา สรีระของท่านได้ตั้งอยู่ตามเดิมนั่นเทียว แต่ศีรษะได้หมุนไปโดยข้างเบื้องขวาแล้วตั้งอยู่ จริงอยู่ พระอริยสาวกโดยมาก ย่อมทำกาละ (ปรินิพพาน) โดยข้างเบื้องขวาเท่านั้น เพราะเหตุนั้น สรีระของท่านจึงได้ตั้งอยู่ตามเดิมนั่นเทียว แต่ศีรษะหมุนไปโดยข้างเบื้องขวาแล้วตั้งอยู่ บางพวกกล่าวว่า ท่านหมายถึงข้อนั้น จึงเกิดชื่อว่า ผู้มีขันธ์หมุนไปแล้ว ดังนี้ก็มี บทว่า ธูมายิตตฺตํ ความว่า ความเป็นแห่งธรรมที่อบอวลด้วยควัน บทว่า ติมิรายิตตฺตํ ความว่า ความเป็นแห่งธรรมที่มืดมัว อธิบายว่า เป็นประดุจกลุ่มควันและเป็นประดุจกลุ่มเมฆที่มืดมิด จบ ปัญจมสูตร 6. Assajisuttavaṇṇanā 6. อรรถกถาอัสสชิสูตร 88. Chaṭṭhe kassapakārāmeti kassapaseṭṭhinā kārite ārāme. Kāyasaṅkhāreti assāsapassāse. So hi te catutthajjhānena passambhitvā passambhitvā vihāsi. Evaṃ hotīti idāni taṃ samādhiṃ appaṭilabhantassa evaṃ hoti. No cassāhaṃ parihāyāmīti kacci nu kho ahaṃ sāsanato na parihāyāmi? Tassa kira ābādhadosena appitappitā samāpatti parihāyi, tasmā evaṃ cintesi. Samādhisārakā samādhisāmaññāti samādhiṃyeva sārañca sāmaññañca maññanti. Mayhaṃ pana sāsane na etaṃ sāraṃ, vipassanāmaggaphalāni sāraṃ. So tvaṃ samādhito parihāyanto kasmā cintesi ‘‘sāsanato parihāyāmī’’ti. Evaṃ theraṃ assāsetvā idānissa tiparivaṭṭaṃ dhammadesanaṃ ārabhanto taṃ kiṃ maññasītiādimāha. Athassa tiparivaṭṭadesanāvasāne arahattaṃ pattassa satatavihāraṃ dassento so sukhaṃ ce vedanaṃ vedayatītiādimāha. Tattha anabhinanditāti pajānātīti sukhavedanāya tāva abhinandanā hotu, dukkhavedanāya kathaṃ hotīti? Dukkhaṃ patvā sukhaṃ pattheti, yadaggena sukhaṃ pattheti, tadaggena dukkhaṃ patthetiyeva. Sukhavipariṇāmena hi dukkhaṃ āgatameva hotīti evaṃ dukkhe abhinandanā veditabbā. Sesaṃ pubbe vuttanayamevāti. Chaṭṭhaṃ. 88. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กสฺสปการาเม ความว่า ในอารามที่กัสสปเศรษฐีให้สร้างไว้ บทว่า กายสงฺขาเร ได้แก่ อัสสาสะปัสสาสะ จริงอยู่ ท่านระงับลมหายใจเข้าออกเหล่านั้นด้วยจตุตถฌานอยู่เนืองๆ บทว่า เอวํ โหติ ความว่า บัดนี้ เมื่อท่านไม่ได้สมาธินั้น ความคิดอย่างนี้จึงเกิดขึ้น บทว่า โน จสฺสาหํ ปริหายามิ ความว่า ไฉนหนอ เราจะไม่พึงเสื่อมจากพระศาสนาหรือ? ได้ยินว่า สมาบัติที่ท่านเข้าบ่อยๆ ได้เสื่อมไปเพราะโทษแห่งอาพาธ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงคิดอย่างนี้ บทว่า สมาธิสารกา สมาธิสามญฺญา ความว่า ย่อมสำคัญสมาธิเท่านั้นว่าเป็นสาระและเป็นสามัญญผล แต่ในศาสนาของเรา สมาธินี้หาสาระมิได้ วิปัสสนา มรรค และผลต่างหากเป็นสาระ ท่านนั้นเมื่อเสื่อมจากสมาธิ เหตุไฉนจึงคิดว่า “เราเสื่อมจากศาสนา” ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงปลอบโยนพระเถระอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงเริ่มธรรมเทศนา มีปริวัฏฏ์ ๓ แก่ท่าน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตํ กึ มญฺญสิ ดังนี้ ต่อมา ในเวลาจบเทศนามีปริวัฏฏ์ ๓ เมื่อจะทรงแสดงสัตตวิหาร (ธรรมเป็นเครื่องอยู่เนืองๆ) ของท่านผู้บรรลุอรหัตตผล จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส สุขํ เจ เวทนํ เวทยติ ดังนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อนภินนฺทิตาติ ปชานาติ ความว่า การเพลิดเพลินในสุขเวทนาย่อมมีได้อยู่ แต่ในทุกขเวทนาจะมีได้อย่างไร? (ตอบว่า) บุคคลเมื่อประสบทุกข์ ย่อมปรารถนาสุข เมื่อปรารถนาสุขด้วยส่วนใด ก็ย่อมชื่อว่าปรารถนาทุกข์ด้วยส่วนนั้นนั่นเอง จริงอยู่ เพราะความแปรปรวนแห่งสุข ทุกข์ย่อมมาถึงเป็นธรรมดา พึงทราบการเพลิดเพลินในทุกข์อย่างนี้ ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในหนหลังนั่นเทียว จบ สูตรที่ ๖ 7. Khemakasuttavaṇṇanā 7. อรรถกถาเขมกสูตร 89. Sattame attaniyanti attano parikkhārajātaṃ. Asmīti adhigatanti asmīti evaṃ pavattā taṇhāmānā adhigatā. Sandhāvanikāyāti punappunaṃ gamanāgamanena. Upasaṅkamīti badarikārāmato gāvutamattaṃ ghositārāmaṃ agamāsi. Dāsakatthero pana catukkhattuṃ gamanāgamanena taṃdivasaṃ dviyojanaṃ addhānaṃ āhiṇḍi. Kasmā pana taṃ therā pahiṇiṃsu? Vissutassa dhammakathikassa santikā dhammaṃ suṇissāmāti. Sayaṃ kasmā na gatāti? Therassa vasanaṭṭhānaṃ araññaṃ sambādhaṃ, tattha saṭṭhimattānaṃ therānaṃ ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā okāso natthīti na gatā. ‘‘Idhāgantvā amhākaṃ dhammaṃ kathetū’’tipi kasmā pana na pahiṇiṃsūti? Therassa ābādhikattā. Atha kasmā punappunaṃ pahiṇiṃsūti? Sayameva ñatvā amhākaṃ kathetuṃ āgamissatīti. Theropi tesaṃ ajjhāsayaṃ ñatvāva agamāsīti. 89. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อตฺตนิยํ ความว่า เป็นของที่เป็นบริขารของตน บทว่า อสฺมีติ อธิคตํ ความว่า ตัณหาและมานะที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “เรามีอยู่” เป็นสิ่งที่ได้แล้ว บทว่า สนฺธาวนิกาย ความว่า ด้วยการไปและการมาบ่อยๆ บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า ได้ไปจากพทริการามสู่โฆสิตาราม ซึ่งมีระยะทางประมาณหนึ่งคาวุต ส่วนพระทาสกเถระได้เดินไปมาสี่ครั้งในวันนั้น เป็นระยะทางสองโยชน์ พระเถระทั้งหลายส่งท่านไปทำไม? (ตอบว่า) ด้วยคิดว่า “เราจักฟังธรรมจากสำนักของพระธรรมกถึกผู้มีชื่อเสียง” ทำไมพวกท่านจึงไม่ไปเอง? (ตอบว่า) สถานที่อยู่ของพระเถระเป็นป่าและคับแคบ ในที่นั้นไม่มีโอกาสสำหรับพระเถระประมาณ ๖๐ รูปที่จะยืนหรือนั่งได้ พวกท่านจึงไม่ไป ก็ทำไมพวกท่านจึงไม่ส่งข่าวไปว่า “ขอท่านจงมาที่นี่แล้วแสดงธรรมแก่พวกเราเถิด”? (ตอบว่า) เพราะพระเถระอาพาธอยู่ ถ้าเช่นนั้น ทำไมจึงส่งไปบ่อยๆ? (ตอบว่า) ด้วยคิดว่า “ท่านจักทราบ (ความประสงค์) ด้วยตนเองแล้วมาแสดงธรรมแก่พวกเรา” แม้พระเถระก็ทราบอัธยาศัยของท่านเหล่านั้นแล้วจึงได้ไป Na khvāhaṃ, āvuso, rūpanti yo hi rūpameva asmīti vadati, tena itare cattāro khandhā paccakkhātā honti. Yo aññatra rūpā vadati, tena rūpaṃ paccakkhātaṃ hoti. Vedanādīsupi eseva nayo. Therassa pana samūhato pañcasupi khandhesu asmīti adhigato, tasmā evamāha. Hotevāti hotiyeva. Anusahagatoti sukhumo. Ūseti chārikākhāre. Khāreti ūsakhāre. Sammadditvāti temetvā khādetvā. บทว่า น ขฺวาหํ อาวุโส รูปํ ความว่า จริงอยู่ ผู้ใดกล่าวว่า รูปนั่นแหละคือเรา ผู้นั้นชื่อว่าปฏิเสธขันธ์ ๔ ที่เหลือ ผู้ใดกล่าวว่า (เรามีอยู่) นอกจากรูป ผู้นั้นชื่อว่าปฏิเสธรูป แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ แต่สำหรับพระเถระ ท่านได้ “อัสมิมานะ” ในขันธ์ทั้ง ๕ โดยรวม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า โหเตวา ความว่า ย่อมมีนั่นเทียว บทว่า อนุสหคโต ความว่า ละเอียด บทว่า อูเส ได้แก่ ในน้ำด่างจากเถ้า บทว่า ขาเร ได้แก่ ในน้ำด่างจากเกลือสินเธาว์ บทว่า สมฺมทฺทิตฺวา ความว่า ทำให้ชุ่มแล้ว ให้กัดกิน (ขจัดมลทิน) Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – kiliṭṭhavatthaṃ viya hi puthujjanassa cittācāro, tayo khārā viya tisso anupassanā, tīhi khārehi dhotavatthaṃ viya desanāya madditvā ṭhito anāgāmino cittācāro, anusahagato ūsādigandho viya arahattamaggavajjhā kilesā, gandhakaraṇḍako viya arahattamaggañāṇaṃ gandhakaraṇḍakaṃ āgamma anusahagatānaṃ ūsagandhādīnaṃ samugghāto viya arahattamaggena sabbakilesakkhayo, gandhaparibhāvitavatthaṃ nivāsetvā chaṇadivase antaravīthiyaṃ sugandhagandhino vicaraṇaṃ viya khīṇāsavassa sīlagandhādīhi dasa disā upavāyantassa yathākāmacāro. ในบทว่า เอวเมว โข นี้ เป็นการเปรียบเทียบอุปมาดังนี้ – จริงอยู่ จิตตจาร (ความเป็นไปของจิต) ของปุถุชน เปรียบเหมือนผ้าที่เปรอะเปื้อน, อนุสสติ ๓ ประการ เปรียบเหมือนน้ำด่าง ๓ อย่าง, จิตตจารของพระอนาคามีผู้ตั้งมั่นอยู่หลังจากถูกนวดฟอกด้วยเทศนา เปรียบเหมือนผ้าที่ซักด้วยน้ำด่าง ๓ อย่าง, กิเลสที่พึงละด้วยอรหัตตมรรค เปรียบเหมือนกลิ่นน้ำด่างเป็นต้นที่ติดอยู่อย่างละเอียด, อรหัตตมรรคญาณ เปรียบเหมือนผอบเครื่องหอม, การสิ้นไปแห่งกิเลสทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรค เปรียบเหมือนการกำจัดกลิ่นน้ำด่างเป็นต้นที่ติดอยู่อย่างละเอียดโดยอาศัยผอบเครื่องหอม, การอยู่ตามปรารถนาของพระขีณาสพผู้มีกลิ่นศีลเป็นต้นฟุ้งไปทั่วทศทิศ เปรียบเหมือนการเที่ยวไปของชายหนุ่มผู้มีกลิ่นหอมฟุ้งในถนนหลวงในวันนักขัตฤกษ์ หลังจากนุ่งผ้าที่อบด้วยของหอม Ācikkhitunti kathetuṃ. Desetunti pakāsetuṃ. Paññāpetunti jānāpetuṃ. Paṭṭhapetunti patiṭṭhāpetuṃ. Vivaritunti vivaṭaṃ kātuṃ. Vibhajitunti suvibhattaṃ kātuṃ. Uttānīkātunti uttānakaṃ kātuṃ. Saṭṭhimattānaṃ therānanti te kira therena kathitakathitaṭṭhāne vipassanaṃ paṭṭhapetvā uparūpari sammasantā desanāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Theropi aññena nīhārena akathetvā vipassanāsahagatacitteneva kathesi. Tasmā sopi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ – ‘‘saṭṭhimattānaṃ therānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu āyasmato khemakassa cā’’ti. Sattamaṃ. บทว่า อาจิกฺขิตุํ ความว่า เพื่อกล่าว บทว่า เทเสตุํ ความว่า เพื่อแสดง บทว่า ปญฺญาเปตุํ ความว่า เพื่อให้รู้ บทว่า ปฏฺฐเปตุํ ความว่า เพื่อตั้งไว้มั่น บทว่า วิวริตุํ ความว่า เพื่อทำให้เปิดเผย บทว่า วิภชิตุํ ความว่า เพื่อทำให้จำแนกอย่างดี บทว่า อุตฺตานีกาตุํ ความว่า เพื่อทำให้ตื้น (เข้าใจง่าย) บทว่า สฏฺฐิมตฺตานํ เถรานํ ความว่า ได้ยินว่า พระเถระเหล่านั้น ตั้งวิปัสสนาในแต่ละข้อที่พระเถระ (เขมกะ) แสดงแล้ว พิจารณาขึ้นไปโดยลำดับ ในที่สุดแห่งเทศนา ก็ได้บรรลุพระอรหัต แม้พระเถระ (เขมกะ) ก็มิได้แสดงด้วยนัยอื่น แต่แสดงด้วยจิตที่สหรคตด้วยวิปัสสนาเท่านั้น เพราะเหตุนั้น แม้ท่านก็ได้บรรลุพระอรหัต ด้วยเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า “จิตของภิกษุผู้เป็นเถระประมาณ ๖๐ รูป และของท่านพระเขมกะ ได้หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น” ดังนี้ จบ สูตรที่ ๗ 8. Channasuttavaṇṇanā 8. อรรถกถาฉันนสูตร 90. Aṭṭhame āyasmā channoti tathāgatena saddhiṃ ekadivase jāto mahābhinikkhamanadivase saddhiṃ nikkhamitvā puna aparabhāge satthu santike pabbajitvā ‘‘amhākaṃ buddho amhākaṃ dhammo’’ti evaṃ makkhī ceva paḷāsī ca hutvā sabrahmacārīnaṃ pharusavācāya saṅghaṭṭanaṃ karonto thero. Avāpuraṇaṃ ādāyāti kuñcikaṃ gahetvā. Vihārena vihāraṃ upasaṅkamitvāti ekaṃ vihāraṃ pavisitvā tato aññaṃ, tato aññanti evaṃ tena tena vihārena taṃ taṃ vihāraṃ upasaṅkamitvā. Etadavoca ovadantu manti kasmā evaṃ mahantena ussāhena tattha tattha gantvā etaṃ avocāti? Uppannasaṃvegatāya. Tassa hi parinibbute satthari dhammasaṅgāhakattherehi pesito āyasmā ānando kosambiṃ gantvā brahmadaṇḍaṃ adāsi. So dinne brahmadaṇḍe sañjātapariḷāho visaññībhūto patitvā puna saññaṃ labhitvā vuṭṭhāya ekassa bhikkhuno santikaṃ gato, so tena saddhiṃ kiñci na kathesi. Aññassa santikaṃ agamāsi, sopi na kathesīti evaṃ sakalavihāraṃ vicaritvā nibbinno pattacīvaraṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā uppannasaṃvego tattha tattha gantvā evaṃ avoca. 90. ในอัฏฐมสูตร บทว่า อายสฺมา ฉนฺโน ความว่า พระเถระผู้เกิดในวันเดียวกับพระตถาคต ออกบวชพร้อมกันในวันมหาภิเนษกรมณ์ ภายหลังได้อุปสมบทในสำนักของพระศาสดาแล้ว เป็นผู้มีความถือตัวและความตีเสมอด้วยสำคัญว่า ‘พระพุทธเจ้าของเรา ธรรมะของเรา’ ดังนี้ กระทำการกระทบกระทั่งเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายด้วยผรุสวาท. บทว่า อวาปุรณํ อาทาย ความว่า ถือเอากุญแจ. บทว่า วิหาเรน วิหารํ อุปสงฺกมิตฺวา ความว่า เข้าไปสู่วิหารหลังหนึ่งแล้ว จากวิหารนั้นก็ไปยังอีกหลังหนึ่ง จากวิหารนั้นก็ไปยังอีกหลังหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ เข้าไปสู่วิหารนั้นๆ โดยวิหารนั้นๆ. บทว่า เอตทโวจ โอวทนฺตุ มํ ความว่า เพราะเหตุไร ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า ‘ขอท่านทั้งหลายจงโอวาทข้าพเจ้า’ ด้วยไปในที่นั้นๆ ด้วยความพยายามอย่างยิ่งเช่นนี้? ตอบว่า เพราะความสังเวชเกิดขึ้น. จริงอยู่ เมื่อพระศาสดาปรินิพพานแล้ว ท่านพระอานนท์ซึ่งพระเถระผู้ทำสังคายนาธรรมส่งไป ได้ไปยังเมืองโกสัมพีแล้ว ได้ลงพรหมทัณฑ์. ท่านพระฉันนะนั้น เมื่อพรหมทัณฑ์อันท่านพระอานนท์ให้แล้ว ก็เกิดความเดือดร้อนอย่างยิ่ง สลบ ล้มลงไป ครั้นได้สติอีกครั้งจึงลุกขึ้น ไปสู่สำนักของภิกษุรูปหนึ่ง ภิกษุรูปนั้นก็มิได้พูดอะไรด้วย. ท่านจึงไปยังสำนักของภิกษุอีกรูปหนึ่ง แม้ภิกษุรูปนั้นก็มิได้พูดอะไรด้วย ด้วยประการฉะนี้ ท่านเที่ยวไปทั่วทั้งวิหาร เกิดความเบื่อหน่าย จึงถือเอาบาตรและจีวรไปยังเมืองพาราณสี เกิดความสังเวชแล้ว จึงไปในที่นั้นๆ กล่าวอย่างนี้. Sabbe saṅkhārā aniccāti sabbe tebhūmakasaṅkhārā aniccā. Sabbe dhammā anattāti sabbe catubhūmakadhammā anattā. Iti sabbepi te bhikkhū theraṃ ovadantā aniccalakkhaṇaṃ anattalakkhaṇanti dveva lakkhaṇāni kathetvā dukkhalakkhaṇaṃ na kathayiṃsu. Kasmā? Evaṃ kira nesaṃ ahosi – ‘‘ayaṃ bhikkhu vādī dukkhalakkhaṇe paññāpiyamāne rūpaṃ dukkhaṃ…pe… viññāṇaṃ dukkhaṃ, maggo dukkho, phalaṃ dukkhanti ‘tumhe dukkhappattā bhikkhū nāmā’ti gahaṇaṃ gaṇheyya, yathā gahaṇaṃ gahetuṃ na sakkoti, evaṃ niddosamevassa katvā kathessāmā’’ti dveva lakkhaṇāni kathayiṃsu. บทว่า สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา ความว่า สังขารในภูมิ ๓ ทั้งปวงไม่เที่ยง. บทว่า สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา ความว่า ธรรมในภูมิ ๔ ทั้งปวงเป็นอนัตตา. ด้วยเหตุนี้ ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด เมื่อจะโอวาทพระเถระ จึงกล่าวถึงเพียง ๒ ลักษณะ คือ อนิจจลักษณะและอนัตตลักษณะเท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงทุกขลักษณะ. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้เป็นคนชอบโต้แย้ง เมื่อทุกขลักษณะอันเราบัญญัติอยู่ว่า รูปเป็นทุกข์...ฯลฯ...วิญญาณเป็นทุกข์ มรรคเป็นทุกข์ ผลเป็นทุกข์ (เธอ) พึงถือเอาความเห็นผิดว่า ‘ท่านทั้งหลายชื่อว่าเป็นภิกษุผู้ถึงแล้วซึ่งทุกข์’ เราจักแสดงธรรมแก่เธอโดยทำไม่ให้มีโทษเลย ด้วยประการที่เธอไม่สามารถจะถือเอาความเห็นผิดได้’ ดังนี้ จึงกล่าวถึงเพียง ๒ ลักษณะเท่านั้น. Paritassanā upādānaṃ uppajjatīti paritassanā ca upādānañca uppajjati. Paccudāvattati mānasaṃ, atha ko carahi me attāti yadi rūpādīsu ekopi anattā, atha ko nāma me attāti evaṃ paṭinivattati ‘‘mayhaṃ mānasa’’nti. Ayaṃ kira thero paccaye apariggahetvā vipassanaṃ paṭṭhapesi, sāssa dubbalavipassanā attagāhaṃ pariyādātuṃ asakkuṇantī saṅkhāresu suññato upaṭṭhahantesu ‘‘ucchijjissāmi vinassissāmī’’ti ucchedadiṭṭhiyā ceva paritassanāya ca paccayo ahosi. So ca attānaṃ pāpate papatantaṃ viya disvā, ‘‘paritassanā upādānaṃ uppajjati, paccudāvattati mānasaṃ, atha ko carahi me attā’’ti āha. Na kho panevaṃ dhammaṃ passato hotīti catusaccadhammaṃ passantassa evaṃ na hoti. Tāvatikā vissaṭṭhīti tattako vissāso. Sammukhā metanti thero tassa vacanaṃ sutvā, ‘‘kīdisā nu kho imassa dhammadesanā sappāyā’’ti? Cintento tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ vicinitvā kaccānasuttaṃ (saṃ. ni. 2.15) addasa ‘‘idaṃ āditova diṭṭhiviniveṭhanaṃ katvā majjhe buddhabalaṃ dīpetvā saṇhasukhumapaccayākāraṃ pakāsayamānaṃ gataṃ, idamassa desessāmī’’ti dassento ‘‘sammukhā meta’’ntiādimāha. Aṭṭhamaṃ. บทว่า ปริตสฺสนา อุปาทานํ อุปฺปชฺชติ ความว่า ความสะดุ้งและอุปาทานย่อมเกิดขึ้น. บทว่า ปจฺจุทาวตฺตติ มานสํ, อถ โก จรหิ เม อตฺตา ความว่า หากแม้ธรรมอย่างหนึ่งในรูปเป็นต้นเป็นอนัตตา เมื่อเป็นเช่นนั้น อะไรเล่าหนอชื่อว่าเป็นอัตตาของเรา ดังนี้ จิตของข้าพเจ้าย่อมถอยกลับ. ได้ยินว่า พระเถระรูปนี้ไม่ได้กำหนดปัจจัยแล้วเริ่มเจริญวิปัสสนา วิปัสสนาที่อ่อนกำลังของท่านนั้น เมื่อไม่สามารถจะกำจัดอัตตคาหะได้ เมื่อสังขารทั้งหลายปรากฏโดยความเป็นของว่างเปล่า (เธอ) จึงเกิดความคิดว่า ‘เราจักขาดสูญ เราจักพินาศ’ ความคิดนั้นจึงเป็นปัจจัยแห่งอุจเฉททิฏฐิและความสะดุ้ง. และท่านได้เห็นตนเองประหนึ่งว่ากำลังตกจากหน้าผา จึงกล่าวว่า ‘ปริตสฺสนา อุปาทานํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺจุทาวตฺตติ มานสํ, อถ โก จรหิ เม อตฺตา’ (ความสะดุ้งและอุปาทานย่อมเกิดขึ้น จิตย่อมถอยกลับ เมื่อเป็นเช่นนั้น อะไรเล่าหนอชื่อว่าเป็นอัตตาของเรา). บทว่า น โข ปเนวํ ธมฺมํ ปสฺสโต โหติ ความว่า ความคิดเช่นนี้ย่อมไม่มีแก่ผู้เห็นจตุสัจจธรรม. บทว่า ตาวติกา วิสฺสฏฺฐีติ ความว่า ความคุ้นเคยมีประมาณเท่านั้น. บทว่า สมฺมุขา เมตํ ความว่า พระเถระ (อานนท์) ได้ฟังคำของท่าน (ฉันนะ) นั้นแล้ว จึงคิดว่า ‘ธรรมเทศนาเช่นไรหนอจักเป็นที่สบายแก่ท่านผู้นี้’ เมื่อคิดดังนั้น จึงเลือกเฟ้นพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก ได้พบกัจจานสูตร (สังยุตตนิกาย ๒.๑๕) (ด้วยคิดว่า) ‘สูตรนี้ ตั้งแต่ต้นก็ได้กระทำการถอดถอนทิฏฐิ ในท่ามกลางก็ได้ประกาศพุทธานุภาพ และดำเนินไปโดยประกาศอาการแห่งปัจจัยอันละเอียดสุขุม เราจักแสดงสูตรนี้แก่เธอ’ เมื่อจะแสดง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘สมฺมุขา เมตํ’. อัฏฐมสูตร จบ. 9-10. Rāhulasuttādivaṇṇanā ๙-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยราหุลสูตรเป็นต้น 91-92. Navamadasamāni rāhulasaṃyutte (saṃ. ni. 2.188) vuttatthāneva. Kevalaṃ hetāni ayaṃ theravaggoti katvā idhāgatānīti. Navamadasamāni. ๙๑-๙๒. นวมสูตรและทสมสูตร มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในราหุลสังยุตต์ (สังยุตตนิกาย ๒.๑๘๘) นั่นเทียว. เพียงแต่ว่า สูตรเหล่านั้น ท่านผู้ทำสังคายนาได้นำมาไว้ในที่นี้ โดยกระทำว่า วรรคนี้เป็นเถรวรรค. นวมสูตรและทสมสูตร จบ. Theravaggo navamo. เถรวรรคที่ ๙ จบ. 10. Pupphavaggo 10. ปุปผวรรค 1. Nadīsuttavaṇṇanā 1. อรรถกถานทีสูตร 93. Pupphavaggassa paṭhame pabbateyyāti pabbate pavattā. Ohārinīti sote patitapatitāni tiṇapaṇṇakaṭṭhādīni heṭṭhāhārinī. Dūraṅgamāti nikkhantaṭṭhānato paṭṭhāya catupañcayojanasatagāminī. Sīghasotāti caṇḍasotā. Kāsātiādīni sabbāni tiṇajātāni. Rukkhāti eraṇḍādayo dubbalarukkhā. Te naṃ ajjholambeyyunti te tīre jātāpi onamitvā aggehi udakaṃ phusantehi adhiolambeyyuṃ, upari lambeyyunti attho. Palujjeyyunti samūlamattikāya saddhiṃ sīse pateyyuṃ. So tehi ajjhotthaṭo vālukamattikodakehi mukhaṃ pavisantehi mahāvināsaṃ pāpuṇeyya. 93. ในปฐมสูตรแห่งปุปผวรรค บทว่า ปพฺพเตยฺยา ความว่า เกิดขึ้นบนภูเขา. บทว่า โอหารินี ความว่า นำพาหญ้า ใบไม้ ท่อนไม้ เป็นต้น ที่ตกลงไปในกระแสน้ำไปสู่ที่ต่ำ. บทว่า ทูรงฺคมา ความว่า นับตั้งแต่ที่ที่ไหลออกมา ไปได้ไกลถึงสี่ร้อยห้าร้อยโยชน์. บทว่า สีฆโสตา ความว่า มีกระแสเชี่ยว. บทว่า กาสาติอาทีนิ ทั้งหมดเป็นชื่อของหญ้าชนิดต่างๆ. บทว่า รุกฺขา ความว่า ต้นไม้ที่อ่อนแอมีต้นละหุ่งเป็นต้น. บทว่า เต นํ อชฺโฌลมฺเพยฺยุํ ความว่า หญ้าและต้นไม้เหล่านั้น แม้จะเกิดบนฝั่ง ก็จะน้อมตัวลงมา ปลายสัมผัสกับน้ำ ห้อยอยู่เบื้องบน คลุมอยู่เบื้องบน นี้คือความหมาย. บทว่า ปลุชฺเชยฺยุํ ความว่า พึงตกลงบนศีรษะพร้อมทั้งดินที่ติดราก. บุรุษนั้นถูกสิ่งเหล่านั้นท่วมทับ เมื่อทราย ดิน และน้ำเข้าปาก ก็จะถึงความพินาศอย่างใหญ่หลวง. Evameva khoti ettha sote patitapuriso viya vaṭṭasannissito bālaputhujjano daṭṭhabbo, ubhatotīre kāsādayo viya dubbalapañcakkhandhā, ‘‘ime gahitāpi maṃ tāretuṃ na sakkhissantī’’ti tassa purisassa ajānitvā gahaṇaṃ viya ime khandhā ‘‘na mayhaṃ sahāyā’’ti bālaputhujjanassa ajānitvā catūhi gāhehi gahaṇaṃ, gahitagahitānaṃ palujjanattā purisassa byasanappatti viya catūhi gāhehi gahitānaṃ khandhānaṃ vipariṇāme bālaputhujjanassa sokādibyasanappatti veditabbā. Paṭhamaṃ. ในบทว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นปุถุชนผู้โง่เขลาผู้อาศัยวัฏฏะ ประดุจบุรุษผู้ตกลงไปในกระแสน้ำ, พึงเห็นเบญจขันธ์อันอ่อนแอ ประดุจหญ้ากาสะเป็นต้นที่ริมฝั่งทั้งสอง, การยึดถือด้วยคาหะ ๔ ของปุถุชนผู้โง่เขลาผู้ไม่รู้ว่า ‘ขันธ์เหล่านี้ไม่ใช่สหายของเรา’ ประดุจการยึดถือของบุรุษนั้นผู้ไม่รู้ว่า ‘สิ่งเหล่านี้แม้เรายึดไว้ก็ไม่สามารถจะช่วยเราให้ข้ามฝั่งได้’, พึงทราบความถึงพร้อมแห่งความพินาศมีโศกเป็นต้นของปุถุชนผู้โง่เขลา ในเพราะความแปรปรวนแห่งขันธ์ทั้งหลายที่ตนยึดถือด้วยคาหะ ๔ ประดุจความถึงพร้อมแห่งความพินาศของบุรุษนั้น เพราะการพังทลายของสิ่งที่ตนยึดถือแล้วๆ เล่าๆ. ปฐมสูตร จบ. 2. Pupphasuttavaṇṇanā 2. อรรถกถาปุปผสูตร 94. Dutiye vivadatīti ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā asubha’’nti yathāsabhāvena vadantena saddhiṃ ‘‘niccaṃ sukhaṃ attā subha’’nti vadanto vivadati. Lokadhammoti khandhapañcakaṃ. Tañhi lujjanasabhāvattā lokadhammoti vuccati. Kinti karomīti kathaṃ karomi? Mayhañhi paṭipattikathanameva bhāro, paṭipattipūraṇaṃ pana kulaputtānaṃ bhāroti dasseti. Imasmiṃ sutte tayo lokā kathitā. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, lokenā’’ti ettha hi sattaloko kathito, ‘‘atthi, bhikkhave, loke lokadhammo’’ti ettha saṅkhāraloko, ‘‘tathāgato loke jāto loke saṃvaḍḍho’’ti ettha okāsaloko kathito. Dutiyaṃ. 94. ในสูตรที่ ๒ คำว่า "ย่อมวิวาท" คือ ผู้ที่กล่าวว่า "เที่ยง เป็นสุข เป็นอัตตา งาม" ชื่อว่าย่อมวิวาทกับเราผู้กล่าวอยู่โดยสภาวะที่แท้จริงว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่งาม" คำว่า "โลกธรรม" ได้แก่ ขันธ์ ๕ จริงอยู่ ขันธ์ ๕ นั้น เพราะมีสภาวะที่ผุพังไป จึงเรียกว่า โลกธรรม คำว่า "เราจะทำอย่างไร" ความว่า เราจะทำอย่างไรได้ ทรงแสดงว่า "ภาระของเราคือการบอกข้อปฏิบัติเท่านั้น ส่วนการบำเพ็ญข้อปฏิบัติให้บริบูรณ์เป็นภาระของกุลบุตรทั้งหลาย" ในสูตรนี้ โลก ๓ อย่างถูกกล่าวไว้ คือ ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่..." นี้ สัตวโลกถูกกล่าวไว้, ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกธรรมมีอยู่ในโลก" นี้ สังขารโลกถูกกล่าวไว้, ในบทว่า "ตถาคตเกิดในโลก เจริญในโลก" นี้ โอกาสโลกถูกกล่าวไว้ จบสูตรที่ ๒ 3. Pheṇapiṇḍūpamasuttavaṇṇanā 3. อรรถกถาเฟณปิณฑูปมสูตร 95. Tatiye gaṅgāya nadiyā tīreti ayujjhapuravāsino aparimāṇabhikkhuparivāraṃ cārikaṃ caramānaṃ tathāgataṃ attano nagaraṃ sampattaṃ disvā ekasmiṃ gaṅgāya nivattanaṭṭhāne mahāvanasaṇḍamaṇḍitappadese satthu vihāraṃ katvā adaṃsu. Bhagavā tattha viharati. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘gaṅgāya nadiyā tīre’’ti. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesīti tasmiṃ vihāre vasanto bhagavā sāyanhasamayaṃ gandhakuṭito nikkhamitvā gaṅgātīre paññattavarabuddhāsane nisinno gaṅgāya nadiyā āgacchantaṃ mahantaṃ pheṇapiṇḍaṃ disvā, ‘‘mama sāsane pañcakkhandhanissitaṃ ekaṃ dhammaṃ kathessāmī’’ti cintetvā parivāretvā nisinne bhikkhū āmantesi. 95. ในสูตรที่ ๓ บทว่า "ณ ฝั่งแม่น้ำคงคา" ความว่า ชาวเมืองอโยธยาเห็นพระตถาคตผู้มีภิกษุเป็นบริวารประมาณมิได้ เสด็จจาริกมาถึงเมืองของตน จึงได้สร้างวิหารถวายแด่พระศาสดาในประเทศที่ประดับด้วยป่าใหญ่ ณ ที่คุ้งน้ำแห่งหนึ่งของแม่น้ำคงคา พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่นั้น ทรงหมายถึงที่นั้น จึงตรัสว่า "ณ ฝั่งแม่น้ำคงคา" บทว่า "ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย" ความว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในวิหารนั้น ในเวลาเย็น เสด็จออกจากพระคันธกุฎี ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ณ ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ทอดพระเนตรเห็นกลุ่มฟองน้ำขนาดใหญ่ลอยมาในแม่น้ำคงคา ทรงดำริว่า "เราจักแสดงธรรมอย่างหนึ่งที่อิงอาศัยเบญจขันธ์ในศาสนาของเรา" แล้วจึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายผู้แวดล้อมนั่งอยู่ Mahantaṃ pheṇapiṇḍanti uṭṭhānuṭṭhāne badarapakkappamāṇato paṭṭhāya anusotāgamanena anupubbena pavaḍḍhitvā pabbatakūṭamattaṃ jātaṃ, yattha udakasappādayo anekapāṇayo nivasanti, evarūpaṃ mahantaṃ pheṇapiṇḍaṃ. Āvaheyyāti āhareyya. So panāyaṃ pheṇapiṇḍo uṭṭhitaṭṭhānepi bhijjati, thokaṃ gantvāpi, ekadviyojanādivasena dūraṃ gantvāpi, antarā pana abhijjantopi mahāsamuddaṃ patvā avassameva bhijjati. Nijjhāyeyyāti olokeyya. Yoniso upaparikkheyyāti kāraṇena upaparikkheyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, pheṇapiṇḍe sāroti, bhikkhave, pheṇapiṇḍamhi sāro nāma kiṃ bhaveyya? Vilīyitvā viddhaṃseyyeva. บทว่า "กลุ่มฟองน้ำขนาดใหญ่" คือ กลุ่มฟองน้ำขนาดใหญ่ซึ่งเกิดขึ้นในที่นั้นๆ เริ่มตั้งแต่ขนาดเท่าผลพุทราสุก แล้วเจริญขึ้นโดยลำดับด้วยการไหลไปตามกระแสน้ำจนมีขนาดเท่ากับยอดเขา อันเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์มีชีวิตมากมายมีงูน้ำเป็นต้น บทว่า "พึงนำมา" คือ พึงถือเอามา ก็กลุ่มฟองน้ำนี้ ย่อมแตกไปแม้ในที่ที่เกิดขึ้น ไปได้หน่อยหนึ่งก็แตก ไปได้ไกลโดยนัยหนึ่งหรือสองโยชน์เป็นต้นก็แตก อนึ่ง แม้ไม่แตกในระหว่าง เมื่อถึงมหาสมุทรแล้วก็ย่อมแตกไปอย่างแน่นอน บทว่า "พึงเพ่งพินิจ" คือ พึงดู บทว่า "พึงพิจารณาโดยแยบคาย" คือ พึงพิจารณาโดยเหตุ บทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาระในกลุ่มฟองน้ำจะมีอะไรเล่า" ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาระในกลุ่มฟองน้ำจะมีได้อย่างไร มันย่อมสลายและแตกไปเท่านั้น Evameva khoti yathā pheṇapiṇḍo nissāro, evaṃ rūpampi niccasāradhuvasāraattasāravirahena nissārameva. Yathā ca so ‘‘iminā pattaṃ vā thālakaṃ vā karissāmī’’ti gahetuṃ na sakkā, gahitopi tamatthaṃ na sādheti, bhijjati eva, evaṃ rūpampi niccanti vā dhuvanti vā ahanti vā mamanti vā gahetuṃ na sakkā, gahitampi na tathā tiṭṭhati, aniccaṃ dukkhaṃ anattā asubhaññeva hotīti evaṃ pheṇapiṇḍasadisameva hoti. Yathā vā pana pheṇapiṇḍo chiddāvachiddo anekasandhighaṭito bahūnaṃ udakasappādīnaṃ pāṇānaṃ āvāso, evaṃ rūpampi chiddāvachiddaṃ anekasandhighaṭitaṃ, kulavasenevettha asīti kimikulāni vasanti, tadeva tesaṃ sūtigharampi vaccakuṭipi gilānasālāpi susānampi, na te aññattha gantvā gabbhavuṭṭhānādīni karonti, evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ. บทว่า "ฉันนั้นเหมือนกันแล" ความว่า กลุ่มฟองน้ำไม่มีสาระฉันใด รูปก็ไม่มีสาระฉันนั้นเหมือนกัน เพราะปราศจากสาระคือความเที่ยง สาระคือความยั่งยืน และสาระคือความเป็นอัตตา และฉันใด กลุ่มฟองน้ำนั้นไม่อาจถือเอาได้ว่า "เราจักทำบาตรหรือถาดด้วยสิ่งนี้" แม้ถือเอาแล้วก็ไม่สำเร็จประโยชน์นั้น ย่อมแตกไปเท่านั้น ฉันนั้น รูปก็ไม่อาจถือเอาได้ว่าเป็นของเที่ยง เป็นของยั่งยืน เป็นเรา หรือเป็นของเรา แม้ถือเอาแล้วก็ไม่ตั้งอยู่อย่างนั้น ย่อมเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่งามเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ รูปจึงเป็นเช่นกับกลุ่มฟองน้ำ อีกอย่างหนึ่ง ฉันใด กลุ่มฟองน้ำมีช่องน้อยช่องใหญ่ ประกอบด้วยข้อต่อมากมาย เป็นที่อาศัยของสัตว์มีชีวิตจำนวนมากมีงูน้ำเป็นต้น ฉันนั้น รูปก็มีช่องน้อยช่องใหญ่ ประกอบด้วยข้อต่อมากมาย หมู่หนอน ๘๐ ตระกูลอาศัยอยู่ในรูปนี้โดยจำแนกตามชนิด รูปนั้นนั่นแหละเป็นทั้งเรือนคลอด เป็นทั้งวัจจกุฎี เป็นทั้งโรงพยาบาล และเป็นทั้งป่าช้าของหนอนเหล่านั้น หนอนเหล่านั้นไม่ออกไปที่อื่นเพื่อทำการคลอดบุตรเป็นต้น แม้ด้วยประการฉะนี้ รูปก็เป็นเช่นกับกลุ่มฟองน้ำ Yathā ca pheṇapiṇḍo ādito badarapakkamatto hutvā anupubbena pabbatakūṭamattopi hoti, evaṃ rūpampi ādito kalalamattaṃ hutvā anupubbena byāmamattampi gomahiṃsahatthiādīnaṃ vasena pabbatakūṭādimattaṃ hoti macchakacchapādīnaṃ vasena anekayojanasatapamāṇampi, evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ. Yathā ca pheṇapiṇḍo uṭṭhitamattopi bhijjati, thokaṃ gantvāpi, dūraṃ gantvāpi, samuddaṃ patvā pana avassameva bhijjati, evamevaṃ rūpampi kalalabhāvepi bhijjati abbudādibhāvepi, antarā pana abhijjamānampi vassasatāyukānaṃ vassasataṃ patvā avassameva bhijjati, maraṇamukhe cuṇṇavicuṇṇaṃ hoti, evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ. และฉันใด กลุ่มฟองน้ำในเบื้องต้นมีขนาดเท่าผลพุทราสุก แล้วโดยลำดับก็มีขนาดเท่ากับยอดเขาได้ ฉันนั้น รูปก็ในเบื้องต้นมีขนาดเท่ากลละ แล้วโดยลำดับก็มีขนาดประมาณหนึ่งวาได้ โดยอำนาจของโค กระบือ ช้าง เป็นต้น ก็มีขนาดเท่ากับยอดเขาเป็นต้นได้ โดยอำนาจของปลา เต่า เป็นต้น ก็มีขนาดหลายร้อยโยชน์ได้ แม้ด้วยประการฉะนี้ รูปก็เป็นเช่นกับกลุ่มฟองน้ำ และฉันใด กลุ่มฟองน้ำพอเกิดขึ้นก็แตก ไปได้หน่อยหนึ่งก็แตก ไปได้ไกลก็แตก อนึ่ง เมื่อถึงมหาสมุทรแล้วก็ย่อมแตกไปอย่างแน่นอน ฉันนั้นเหมือนกัน รูปย่อมแตกไปแม้ในภาวะที่เป็นกลละ แม้ในภาวะที่เป็นอัมพุทะเป็นต้น อนึ่ง แม้ไม่แตกในระหว่าง เมื่อถึงร้อยปีสำหรับผู้มีอายุร้อยปี ก็ย่อมแตกไปอย่างแน่นอน ย่อมแหลกละเอียดไปในปากแห่งความตาย แม้ด้วยประการฉะนี้ รูปก็เป็นเช่นกับกลุ่มฟองน้ำ Kiñhi siyā, bhikkhave, vedanāya sārotiādīsu vedanādīnaṃ pubbuḷādīhi evaṃ sadisatā veditabbā. Yathā hi pubbuḷo asāro evaṃ vedanāpi. Yathā ca so abalo agayhūpago, na sakkā taṃ gahetvā phalakaṃ vā āsanaṃ vā kātuṃ, gahitopi bhijjateva, evaṃ vedanāpi abalā agayhūpagā, na sakkā niccāti vā dhuvāti vā gahetuṃ, gahitāpi na tathā tiṭṭhati, evaṃ agayhūpagatāyapi vedanā pubbuḷasadisā. Yathā pana tasmiṃ tasmiṃ udakabindumhi pubbuḷo uppajjati ceva bhijjati ca, na ciraṭṭhitiko hoti, evaṃ vedanāpi uppajjati ceva bhijjati ca, na ciraṭṭhitikā hoti. Ekaccharakkhaṇe koṭisatasahassasaṅkhā uppajjitvā nirujjhati. Yathā ca pubbuḷo udakatalaṃ, udakabinduṃ, udakajallaṃ, saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā gahaṇavātañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati, evaṃ vedanāpi vatthuṃ ārammaṇaṃ kilesajallaṃ phassasaṅghaṭṭanañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati. Evampi vedanā pubbuḷasadisā. ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาระในเวทนาจะมีอะไรเล่า" เป็นต้น พึงทราบความที่เวทนาเป็นต้นเป็นเช่นกับฟองน้ำเป็นต้นอย่างนี้ จริงอยู่ ฉันใด ฟองน้ำไม่มีสาระ ฉันนั้น เวทนาก็ไม่มีสาระ และฉันใด ฟองน้ำนั้นไม่มีกำลัง ไม่ควรแก่การถือเอา ไม่อาจถือเอาฟองน้ำนั้นมาทำเป็นแผ่นกระดานหรืออาสนะได้ แม้ถือเอาแล้วก็แตกไปเท่านั้น ฉันนั้น เวทนาก็ไม่มีกำลัง ไม่ควรแก่การถือเอา ไม่อาจถือเอาได้ว่าเป็นของเที่ยงหรือเป็นของยั่งยืน แม้ถือเอาแล้วก็ไม่ตั้งอยู่อย่างนั้น แม้เพราะความไม่ควรแก่การถือเอาอย่างนี้ เวทนาก็เป็นเช่นกับฟองน้ำ อีกอย่างหนึ่ง ฉันใด ฟองน้ำย่อมเกิดขึ้นและแตกไปในหยดน้ำนั้นๆ ไม่ตั้งอยู่นาน ฉันนั้น เวทนาก็ย่อมเกิดขึ้นและแตกไป ไม่ตั้งอยู่นาน เกิดขึ้นแล้วดับไปนับแสนโกฏิครั้งในชั่วลัดนิ้วมือเดียว และฉันใด ฟองน้ำอาศัยเหตุ ๔ ประการคือ พื้นน้ำ หยดน้ำ เยื่อในน้ำ และลมที่พัดพามา แล้วจึงเกิดขึ้น ฉันนั้น เวทนาก็อาศัยเหตุ ๔ ประการคือ วัตถุ อารมณ์ เยื่อคือกิเลส และการกระทบคือผัสสะ แล้วจึงเกิดขึ้น แม้ด้วยประการฉะนี้ เวทนาก็เป็นเช่นกับฟองน้ำ Saññāpi asārakaṭṭhena marīcisadisā. Tathā agayhūpagaṭṭhena. Na hi sakkā taṃ gahetvā pivituṃ vā nhāyituṃ vā bhājanaṃ vā pūretuṃ. Apica yathā marīci vipphandati, sañjātūmivegā viya khāyati, evaṃ nīlasaññādibhedā saññāpi nīlādianubhavanatthāya phandati vipphandati. Yathā ca marīci mahājanaṃ vippalambheti ‘‘puṇṇavāpi viya puṇṇanadī viya dissatī’’ti vadāpeti, evaṃ saññāpi vippalambheti, ‘‘idaṃ nīlakaṃ subhaṃ sukhaṃ nicca’’nti vadāpeti. Pītakādīsupi eseva nayo. Evaṃ saññā vippalambhanenāpi marīcisadisā. สัญญาเปรียบเหมือนพยับแดด เพราะเป็นของไม่มีแก่นสาร และเหมือนกันโดยนัยที่ถือเอาไม่ได้ จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถถือเอาพยับแดดนั้นมาดื่ม หรืออาบ หรือตักให้เต็มภาชนะได้ อีกอย่างหนึ่ง พยับแดดย่อมไหวระริก ปรากฏประดุจคลื่นที่มีกำลังเกิดขึ้นแล้วฉันใด สัญญาอันมีความต่างกันมีนีลสัญญาเป็นต้น ก็ย่อมไหวระริกเพื่อเสวยอารมณ์มีสีเขียวเป็นต้นฉันนั้น และพยับแดดย่อมลวงมหาชน ทำให้กล่าวว่า "ปรากฏประดุจสระที่เต็มเปี่ยม หรือประดุจแม่น้ำที่เต็มเปี่ยม" ฉันใด แม้สัญญาก็ย่อมลวง ทำให้กล่าวว่า "สิ่งนี้มีสีเขียว งาม เป็นสุข เที่ยง" ฉันนั้น แม้ในอารมณ์มีสีเหลืองเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ ด้วยประการฉะนี้ สัญญาจึงเปรียบเหมือนพยับแดด แม้โดยความเป็นของลวง Akukkukajātanti anto asañjātaghanadaṇḍakaṃ. Saṅkhārāpi asārakaṭṭhena kadalikkhandhasadisā, tathā agayhūpagaṭṭhena. Yatheva hi kadalikkhandhato kiñci gahetvā na sakkā gopānasiādīnaṃ atthāya upanetuṃ, upanītampi na tathā hoti, evaṃ saṅkhārāpi na sakkā niccādivasena gahetuṃ, gahitāpi na tathā honti. Yathā ca kadalikkhandho bahupattavaṭṭisamodhāno hoti, evaṃ saṅkhārakkhandho bahudhammasamodhāno. Yathā ca kadalikkhandho nānālakkhaṇo. Aññoyeva hi bāhirāya pattavaṭṭiyā vaṇṇo, añño tato abbhantaraabbhantarānaṃ, evameva saṅkhārakkhandhepi aññadeva phassassa lakkhaṇaṃ, aññā cetanādīnaṃ, samodhānetvā pana saṅkhārakkhandhova vuccatīti evampi saṅkhārakkhandho kadalikkhandhasadiso. คำว่า "อกุกกุกชาตํ" หมายถึง ภายในยังไม่มีแกนแข็งเกิดขึ้น แม้สังขารทั้งหลายก็เปรียบเหมือนต้นกล้วย เพราะเป็นของไม่มีแก่นสาร และเหมือนกันโดยนัยที่ถือเอาไม่ได้ จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถถือเอาสิ่งใดสิ่งหนึ่งจากต้นกล้วยมาเพื่อประโยชน์แก่กลอนเป็นต้นได้ฉันใด แม้เมื่อนำมาแล้ว ก็ไม่เป็นเช่นนั้น ฉันนั้น แม้สังขารทั้งหลาย ก็ไม่สามารถถือเอาโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้นได้ แม้เมื่อถือเอาแล้ว ก็ไม่เป็นเช่นนั้น และต้นกล้วยเป็นที่ประชุมแห่งกาบใบจำนวนมากฉันใด สังขารขันธ์ก็เป็นที่ประชุมแห่งธรรมจำนวนมากฉันนั้น และต้นกล้วยมีลักษณะต่างๆ กันฉันใด จริงอยู่ สีของกาบใบชั้นนอกก็อย่างหนึ่ง สีของกาบใบชั้นในๆ ถัดจากนั้นไปก็อย่างอื่น ฉันนั้นเหมือนกัน แม้ในสังขารขันธ์ ลักษณะของผัสสะก็อย่างหนึ่ง ลักษณะของเจตนาเป็นต้นก็อย่างอื่น แต่เมื่อประมวลเข้าด้วยกันแล้ว ย่อมเรียกว่าสังขารขันธ์เท่านั้น แม้ด้วยประการฉะนี้ สังขารขันธ์ก็เปรียบเหมือนต้นกล้วย Cakkhumā purisoti maṃsacakkhunā ceva paññācakkhunā cāti dvīhi cakkhūhi cakkhumā. Maṃsacakkhumpi hissa parisuddhaṃ vaṭṭati apagatapaṭalapiḷakaṃ, paññācakkhumpi asārabhāvadassanasamatthaṃ. Viññāṇampi asārakaṭṭhena māyāsadisaṃ, tathā agayhūpagaṭṭhena. Yathā ca māyā ittarā lahupaccupaṭṭhānā, evaṃ viññāṇaṃ. Tañhi tatopi ittaratarañceva lahupaccupaṭṭhānatarañca. Teneva hi cittena puriso āgato viya gato viya ṭhito viya nisinno viya hoti. Aññadeva ca āgamanakāle cittaṃ, aññaṃ gamanakālādīsu. Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ. Māyā ca mahājanaṃ vañceti, yaṃkiñcideva ‘‘idaṃ suvaṇṇaṃ rajataṃ muttā’’ti gāhāpeti, viññāṇampi mahājanaṃ vañceti. Teneva hi cittena āgacchantaṃ viya gacchantaṃ viya ṭhitaṃ viya nisinnaṃ viya katvā gāhāpeti. Aññadeva ca āgamane cittaṃ, aññaṃ gamanādīsu. Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ. คำว่า "บุรุษผู้มีจักษุ" หมายถึง ผู้มีจักษุด้วยจักษุ ๒ อย่าง คือ มังสจักษุและปัญญาจักษุ จริงอยู่ แม้มังสจักษุของท่านก็บริสุทธิ์ ปราศจากฝ้าและต้อ แม้ปัญญาจักษุก็สามารถเห็นความเป็นของไม่มีแก่นสารได้ แม้วิญญาณก็เปรียบเหมือนมายา เพราะเป็นของไม่มีแก่นสาร และเหมือนกันโดยนัยที่ถือเอาไม่ได้ และมายาเป็นของชั่วคราว ปรากฏขึ้นฉับพลันฉันใด วิญญาณก็ฉันนั้น จริงอยู่ วิญญาณนั้นเป็นของชั่วคราวยิ่งกว่าและปรากฏขึ้นฉับพลันยิ่งกว่ามายานั้นเสียอีก จริงอยู่ ด้วยจิตดวงนั้นเอง บุรุษย่อมเป็นประดุจมาแล้ว ประดุจไปแล้ว ประดุจยืนแล้ว ประดุจนั่งแล้ว และจิตในเวลามาก็ดวงหนึ่ง ในเวลาไปเป็นต้นก็อีกดวงหนึ่ง แม้ด้วยประการฉะนี้ วิญญาณก็เปรียบเหมือนมายา และมายาย่อมลวงมหาชน ย่อมทำให้ยึดถือสิ่งใดสิ่งหนึ่งว่า "นี่คือทอง เงิน มุกดา" แม้วิญญาณก็ย่อมลวงมหาชน จริงอยู่ ด้วยจิตดวงนั้นเอง ทำให้ยึดถือประดุจว่ากำลังมา ประดุจว่ากำลังไป ประดุจว่ากำลังยืน ประดุจว่ากำลังนั่ง และจิตในขณะมาก็ดวงหนึ่ง ในขณะไปเป็นต้นก็อีกดวงหนึ่ง แม้ด้วยประการฉะนี้ วิญญาณก็เปรียบเหมือนมายา Bhūripaññenāti saṇhapaññena ceva vipulavitthatapaññena ca. Āyūti jīvitindriyaṃ. Usmāti kammajatejodhātu. Parabhattanti nānāvidhānaṃ kimigaṇādīnaṃ bhattaṃ hutvā. Etādisāyaṃ santānoti etādisī ayaṃ paveṇī matakassa yāva susānā ghaṭṭīyatīti. Māyāyaṃ bālalāpinīti yvāyaṃ viññāṇakkhandho nāma, ayaṃ bālamahājanalapāpanikamāyā nāma. Vadhakoti dvīhi kāraṇehi ayaṃ khandhasaṅkhāto vadhako aññamaññaghātanenapi, khandhesu sati vadho paññāyatītipi. Ekā hi pathavīdhātu bhijjamānā sesadhātuyo gahetvāva bhijjati, tathā āpodhātuādayo. Rūpakkhandho ca bhijjamāno arūpakkhandhe gahetvāva bhijjati, tathā arūpakkhandhesu vedanādayo saññādike. Cattāropi cete vatthurūpanti evaṃ aññamaññavadhanenettha vadhakatā veditabbā. Khandhesu pana sati vadhabandhanacchedādīni sambhavanti, evaṃ etesu sati vadhabhāvatopi vadhakatā veditabbā. Sabbasaṃyoganti sabbaṃ dasavidhampi saṃyojanaṃ. Accutaṃ padanti nibbānaṃ. Tatiyaṃ. คำว่า "ภูริปัญเญน" หมายถึง ผู้มีปัญญาละเอียดและผู้มีปัญญากว้างขวางไพบูลย์ คำว่า "อายุ" หมายถึง ชีวิตินทรีย์ คำว่า "ไออุ่น" หมายถึง กัมมชเตโชธาตุ คำว่า "เป็นอาหารของผู้อื่น" หมายถึง เป็นอาหารของหมู่หนอนเป็นต้นชนิดต่างๆ คำว่า "ความสืบต่อนี้เป็นเช่นนี้" หมายถึง ประเพณีนี้ของคนตายย่อมเกี่ยวเนื่องไปจนถึงป่าช้า มีสภาพเช่นนี้ คำว่า "มายานี้เป็นเครื่องทำให้คนพาลเพ้อพร่ำ" หมายถึง วิญญาณขันธ์นี้ใดมีอยู่ วิญญาณขันธ์นี้ชื่อว่าเป็นมายาที่ทำให้มหาชนผู้เป็นพาลเพ้อพร่ำ คำว่า "เป็นเพชฌฆาต" หมายถึง สิ่งที่เรียกว่าขันธ์นี้เป็นเพชฌฆาตด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ โดยการฆ่าซึ่งกันและกัน และเมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ การฆ่าย่อมปรากฏ จริงอยู่ ปฐวีธาตุอย่างหนึ่งเมื่อแตก ย่อมยึดเอาธาตุที่เหลือแล้วจึงแตก อาโปธาตุเป็นต้นก็เช่นกัน และรูปขันธ์เมื่อแตก ย่อมยึดเอาอรูปขันธ์แล้วจึงแตก ในอรูปขันธ์ทั้งหลาย เวทนาเป็นต้นก็ยึดเอาสัญญาเป็นต้น (แล้วจึงแตก) ก็เช่นกัน และนามขันธ์ทั้ง ๔ เหล่านี้ (ยึดเอา) วัตถุรูป (แล้วจึงแตก) ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบความเป็นเพชฌฆาตในขันธ์นี้โดยการฆ่าซึ่งกันและกัน อีกอย่างหนึ่ง เมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ การฆ่า การจองจำ การตัดเป็นต้นย่อมมีได้ ด้วยประการฉะนี้ เมื่อขันธ์เหล่านี้มีอยู่ พึงทราบความเป็นเพชฌฆาตแม้เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการฆ่า คำว่า "สังโยชน์ทั้งปวง" หมายถึง สังโยชน์ทั้งปวงแม้ทั้ง ๑๐ อย่าง คำว่า "บทที่ไม่จุติ" หมายถึง พระนิพพาน (สูตรที่ ๓ จบ) 4-6. Gomayapiṇḍasuttādivaṇṇanā อรรถกถาโคมยปิณฑสูตรเป็นต้น (สูตรที่ ๔-๖) 96-98. Catutthe sassatisamanti sinerumahāpathavīcandimasūriyādīhi sassatīhi samaṃ. Parittaṃ gomayapiṇḍanti appamattakaṃ madhukapupphappamāṇaṃ gomayakhaṇḍaṃ. Kuto panānenetaṃ laddhanti. Paribhaṇḍakaraṇatthāya ābhatato gahitanti eke. Atthassa pana viññāpanatthaṃ iddhiyā abhisaṅkharitvā hatthāruḷhaṃ katanti veditabbanti. Attabhāvapaṭilābhoti paṭiladdhaattabhāvo. Na yidaṃ brahmacariyavāso paññāyethāti ayaṃ maggabrahmacariyavāso nāma na paññāyeyya. Maggo hi tebhūmakasaṅkhāre vivaṭṭento uppajjati. Yadi ca ettako attabhāvo nicco bhaveyya, maggo uppajjitvāpi saṅkhāravaṭṭaṃ vivaṭṭetuṃ na sakkuṇeyyāti brahmacariyavāso na paññāyetha. ในสูตรที่ ๔ คำว่า "สัสสติสมํ" หมายถึง เสมอกับสิ่งที่เที่ยง คือ ภูเขาสิเนรุ มหาปฐพี พระจันทร์ พระอาทิตย์ เป็นต้น คำว่า "ก้อนโคมัยน้อย" หมายถึง ชิ้นโคมัยเล็กน้อยประมาณเท่าดอกมะซาง ถามว่า ก็พระองค์ได้สิ่งนี้มาจากไหน อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ทรงถือเอามาจากที่ที่เขานำมาเพื่อประโยชน์แก่การฉาบทา แต่พึงทราบว่า ทรงปรุงแต่งด้วยฤทธิ์เพื่อประกาศเนื้อความ แล้วทรงทำให้ปรากฏขึ้นในพระหัตถ์ คำว่า "การได้อัตภาพ" หมายถึง อัตภาพที่ได้แล้ว คำว่า "การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้จะไม่พึงปรากฏ" หมายถึง การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์คือมรรคนี้จะไม่พึงปรากฏ จริงอยู่ มรรคย่อมเกิดขึ้นโดยทำสังขารในไตรภูมิให้สิ้นไป และถ้าหากอัตภาพเพียงเท่านี้พึงเป็นของเที่ยง แม้มรรคเกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่สามารถจะทำสังขารวัฏให้สิ้นไปได้ เพราะฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์จึงไม่พึงปรากฏ Idāni sace koci saṅkhāro nicco bhaveyya, mayā mahāsudassanarājakāle anubhūtā sampatti niccā bhaveyya, sāpi ca aniccāti taṃ dassetuṃ bhūtapubbāhaṃ bhikkhu rājā ahosintiādimāha. Tattha kusāvatīrājadhānippamukhānīti kusāvatīrājadhānī tesaṃ nagarānaṃ pamukhā, sabbaseṭṭhāti attho. Sāramayānīti rattacandanasāramayāni. Upadhānaṃ pana sabbesaṃ suttamayameva. Goṇakatthatānīti caturaṅgulādhikalomena kāḷakojavena atthatāni, yaṃ mahāpiṭṭhiyakojavoti vadanti. Paṭakatthatānīti ubhatolomena uṇṇāmayena setakambalena atthatāni. Paṭalikatthatānīti ghanapupphena uṇṇāmayaattharaṇena atthatāni. Kadalimigapavarapaccattharaṇānīti kadalimigacammamayena uttamapaccattharaṇena atthatāni. Taṃ kira paccattharaṇaṃ setavatthassa upari kadalimigacammaṃ attharitvā sibbetvā karonti. Sauttaracchadānīti saha uttaracchadena, upari baddhena rattavitānena saddhinti attho. Ubhatolohitakūpadhānīti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti pallaṅkānaṃ ubhatolohitakūpadhānāni. Vejayantarathappamukhānīti ettha vejayanto nāma tassa rañño ratho, yassa cakkānaṃ indanīlamaṇimayā nābhi, sattaratanamayā arā, pavāḷamayā nemi, rajatamayo akkho, indanīlamaṇimayaṃ upakkharaṃ, rajatamayaṃ kubbaraṃ. So tesaṃ rathānaṃ pamukho aggo. Dukūlasandānānīti dukūlasantharāni. Kaṃsūpadhāraṇānīti rajatamayadohabhājanāni. Vatthakoṭisahassānīti yathārucitaṃ paribhuñjissatīti nhatvā ṭhitakāle upanītavatthāneva sandhāyetaṃ vuttaṃ. Bhattābhihāroti abhiharitabbabhattaṃ. บัดนี้ หากว่าสังขารไรๆ พึงเป็นของเที่ยงไซร้ สมบัติที่เราได้เสวยแล้วในกาลแห่งพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ก็พึงเป็นของเที่ยง แต่สมบัตินั้นก็ไม่เที่ยง เพื่อจะทรงแสดงความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราได้เคยเป็นพระราชามาแล้วในกาลก่อน" ในบทเหล่านั้น บทว่า "กุสาวตีราชธานีปฺปมุขานิ" มีความว่า กรุงกุสาวดีเป็นประมุข เป็นเลิศที่สุดกว่านครเหล่านั้นทั้งหมด บทว่า "สารมยานิ" คือ สำเร็จด้วยแก่นไม้จันทน์แดง ส่วนหมอนอิงของบัลลังก์ทั้งหมดสำเร็จด้วยผ้าเนื้อดีเท่านั้น บทว่า "โคนกตฺถตานิ" คือ ปูลาดด้วยพรมขนสัตว์สีดำมีขนยาวเกินกว่า ๔ นิ้ว ซึ่งเขาเรียกว่า "มหาปิฏฐิยโกชวะ" บทว่า "ปฏกตฺถตานิ" คือ ปูลาดด้วยผ้ากัมพลขาวทำด้วยขนสัตว์มีขนทั้งสองด้าน บทว่า "ปฏลิกตฺถตานิ" คือ ปูลาดด้วยเครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีลายดอกไม้หนาทึบ บทว่า "กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรณานิ" คือ ปูลาดด้วยเครื่องปูลาดอันประเสริฐทำด้วยหนังของเนื้อทรายพันธุ์กทลิ ได้ยินว่า เขาทำเครื่องปูลาดนั้นโดยปูหนังเนื้อทรายพันธุ์กทลิไว้บนผ้าขาวแล้วเย็บติดกัน บทว่า "สอุตฺตรจฺฉทานิ" มีความว่า พร้อมด้วยเพดาน คือ พร้อมด้วยเพดานสีแดงที่ผูกไว้เบื้องบน บทว่า "อุภโตโลหิตกูปธานานิ" คือ บัลลังก์ทั้งหลายมีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้าง คือ ทั้งหมอนหนุนศีรษะและหมอนหนุนเท้า ในบทว่า "เวชยนฺตรถปฺปมุขานิ" นั้น เวชยันต์ เป็นชื่อรถของพระราชานั้น ซึ่งดุมล้อรถนั้นสำเร็จด้วยแก้วอินทนิล กำสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ กงสำเร็จด้วยแก้วประพาฬ เพลาสำเร็จด้วยเงิน ตัวถังสำเร็จด้วยแก้วอินทนิล งอนรถสำเร็จด้วยเงิน รถนั้นเป็นประมุข เป็นเลิศกว่ารถเหล่านั้น บทว่า "ทุกูลสนฺทานานิ" คือ มีเครื่องปูลาดเป็นผ้าทุกูลพัสตร์ บทว่า "กํสูปธารณานิ" คือ มีภาชนะสำหรับรีดนมโคสำเร็จด้วยเงิน บทว่า "วตฺถโกฏิสหสฺสานิ" คำนี้พระองค์ตรัสหมายถึงเฉพาะผ้าที่เขานำมาถวายในเวลาที่ทรงสรงสนานแล้วประทับยืนอยู่ ด้วยทรงดำริว่า "จักทรงใช้สอยตามความพอพระทัย" บทว่า "ภตฺตาภิหาโร" คือ ภัตตาหารที่พึงนำเข้าไปถวาย Yamahaṃ tena samayena ajjhāvasāmīti yattha vasāmi, taṃ ekaññeva nagaraṃ hoti, avasesesu puttadhītādayo ceva dāsamanussā ca vasiṃsu. Pāsādakūṭāgārādīsupi eseva nayo. Pallaṅkādīsu ekaṃyeva sayaṃ paribhuñjati, sesā puttādīnaṃ paribhogā honti. Itthīsu ekāva paccupaṭṭhāti, sesā parivāramattā honti. Velāmikāti khattiyassa vā brāhmaṇiyā, brāhmaṇassa vā khattiyāniyā kucchismiṃ jātā. Paridahāmīti ekaṃyeva dussayugaṃ nivāsemi, sesāni parivāretvā vicarantānaṃ asītisahassādhikānaṃ soḷasannaṃ purisasatasahassānaṃ hontīti dasseti. Bhuñjāmīti paramappamāṇena nāḷikodanamattaṃ bhuñjāmi, sesaṃ parivāretvā vicarantānaṃ cattālīsasahassādhikānaṃ aṭṭhannaṃ purisasatasahassānaṃ hotīti dasseti. Ekathālipāko hi dasannaṃ janānaṃ pahoti. บทว่า "ยมหํ เตน สมเยน อชฺฌาวสามิ" ความว่า เราอยู่ที่นครใด นครนั้นเป็นเพียงนครเดียวเท่านั้น ส่วนในนครที่เหลือ พระราชโอรส พระราชธิดา เป็นต้น และทาสกับคนรับใช้ได้อาศัยอยู่ แม้ในปราสาทและเรือนยอดเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ในบรรดาบัลลังก์เป็นต้น พระองค์เองทรงใช้สอยเพียงองค์เดียว ที่เหลือเป็นของใช้สอยของพระราชโอรสเป็นต้น ในบรรดาสตรี มีเพียงนางเดียวที่คอยรับใช้ ที่เหลือเป็นเพียงบริวารเท่านั้น บทว่า "เวฬามิกา" คือ สตรีที่เกิดในครรภ์ของนางพราหมณีจากกษัตริย์ หรือเกิดในครรภ์ของนางกษัตริย์จากพราหมณ์ บทว่า "ปริทหามิ" ความว่า เรานุ่งห่มผ้าเพียงคู่เดียวเท่านั้น ทรงแสดงว่า ผ้าที่เหลือเป็นของบุรุษหนึ่งล้านหกแสนแปดหมื่นคนที่แวดล้อมเที่ยวไป บทว่า "ภุญฺชามิ" ความว่า เราบริโภคข้าวสุกประมาณหนึ่งทะนานเป็นอย่างยิ่ง ทรงแสดงว่า ส่วนที่เหลือเป็นของบุรุษแปดแสนสี่หมื่นคนที่แวดล้อมเที่ยวไป จริงอยู่ ข้าวสุกที่หุงในหม้อเดียว ย่อมเพียงพอสำหรับคนสิบคน Iti imaṃ mahāsudassanakāle sampattiṃ dassetvā idāni tassā aniccataṃ dassento iti kho bhikkhūtiādimāha. Tattha vipariṇatāti pakatijahanena nibbutapadīpo viya apaṇṇattikabhāvaṃ gatā. Evaṃ aniccā kho bhikkhu saṅkhārāti evaṃ hutvāabhāvaṭṭhena aniccā. Ettāvatā bhagavā yathā nāma puriso satahatthubbedhe campakarukkhe nisseṇiṃ bandhitvā abhiruhitvā campakapupphaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto otareyya, evamevaṃ nisseṇiṃ bandhanto viya anekavassakoṭisatasahassubbedhaṃ mahāsudassanasampattiṃ āruyha sampattimatthake ṭhitaṃ aniccalakkhaṇaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto viya otiṇṇo. Evaṃ addhuvāti evaṃ udakapubbuḷādayo viya dhuvabhāvarahitā. Evaṃ anassāsikāti evaṃ supinake pītapānīyaṃ viya anulittacandanaṃ viya ca assāsavirahitā. Iti imasmiṃ sutte aniccalakkhaṇaṃ kathitaṃ. Pañcame sabbaṃ vuttanayameva. Chaṭṭhaṃ tathā bujjhanakassa ajjhāsayena vuttaṃ. Catutthādīni. ด้วยประการฉะนี้ ครั้นทรงแสดงสมบัติในกาลแห่งพระเจ้ามหาสุทัสสนะนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความไม่เที่ยงของสมบัตินั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย" ในบทเหล่านั้น บทว่า "วิปริณตา" คือ ถึงแล้วซึ่งความไม่เป็นที่บัญญัติได้ ดุจประทีปที่ดับไปแล้ว เพราะการละปกติของตน บทว่า "เอวํ อนิจฺจา โข ภิกฺขุ สงฺขารา" คือ สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง ด้วยอรรถว่ามีแล้วก็ไม่มีไป ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเปรียบเหมือนบุรุษผูกบันไดไว้ที่ต้นจำปาสูงร้อยศอก ขึ้นไปแล้วเก็บดอกจำปาแล้วปลดบันไดลงมาฉันใด พระองค์ก็ฉันนั้น ทรงขึ้นสู่มหาสุทัสสนสมบัติอันสูงประมาณหลายแสนโกฏิปี ดุจผู้ผูกบันได ทรงถือเอาอนิจจลักษณะซึ่งตั้งอยู่ ณ ยอดแห่งสมบัติแล้ว เสด็จลงมาดุจผู้ปลดบันได บทว่า "เอวํ อฑฺฒุวา" คือ ไม่มีความมั่นคง ดุจฟองน้ำเป็นต้น บทว่า "เอวํ อนสฺสาสิกา" คือ ปราศจากความน่าชื่นใจ ดุจน้ำดื่มในความฝัน และดุจไม้จันทน์ที่ลูบไล้แล้ว ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้ พระองค์ตรัสถึงอนิจจลักษณะไว้ ในสูตรที่ ๕ มีนัยดังที่กล่าวแล้วทั้งสิ้น สูตรที่ ๖ ตรัสตามอัธยาศัยของผู้ที่จะพึงตรัสรู้ สูตรที่ ๔ เป็นต้น (จบแล้ว) 7. Gaddulabaddhasuttavaṇṇanā 7. อรรถกถาคัททูลพัทธสูตร 99. Sattame yaṃ mahāsamuddoti yasmiṃ samaye pañcame sūriye uṭṭhite mahāsamuddo ussussati. Dukkhassa antakiriyanti cattāri saccāni appaṭivijjhitvā avijjāya nivutānaṃyeva sataṃ vaṭṭadukkhassa antakiriyaṃ paricchedaṃ na vadāmi. Sā gaddulabaddhoti gaddulena baddhasunakho. Khīleti pathaviyaṃ ākoṭite mahākhīle. Thambheti nikhaṇitvā ṭhapite thambhe. Evameva khoti ettha sunakho viya vaṭṭanissito bālo, gaddulo viya diṭṭhi, thambho viya sakkāyo, gaddularajjuyā thambhe upanibaddhasunakhassa thambhānuparivattanaṃ viya diṭṭhitaṇhāya sakkāye baddhassa puthujjanassa sakkāyānuparivattanaṃ veditabbaṃ. Sattamaṃ. 99. ในสูตรที่ ๗ บทว่า "ยํ มหาสมุทฺโท" ความว่า ในสมัยใดที่พระอาทิตย์ดวงที่ ๕ ปรากฏขึ้นแล้ว มหาสมุทรย่อมเหือดแห้งไป บทว่า "ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ" ความว่า เราไม่กล่าวถึงการกระทำที่สุด การกำหนดปริจเฉทแห่งวัฏทุกข์ ของสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้แล้ว เพราะยังไม่แทงตลอดสัจจะ ๔ บทว่า "สา คทฺทูลพทฺโธ" คือ สุนัขที่ถูกผูกด้วยเชือกหนัง บทว่า "ขีเล" คือ ที่หลักใหญ่ซึ่งตอกลงในแผ่นดิน บทว่า "ถมฺเภ" คือ ที่เสาซึ่งขุดตั้งไว้ ในบทว่า "เอวเมว โข" นี้ พึงทราบว่า คนพาลผู้อาศัยวัฏฏะเปรียบเหมือนสุนัข ทิฏฐิเปรียบเหมือนเชือกหนัง สักกายะเปรียบเหมือนเสา การเวียนรอบสักกายะของปุถุชนผู้ถูกผูกไว้ในสักกายะด้วยทิฏฐิและตัณหา เปรียบเหมือนการเวียนรอบเสาของสุนัขที่ถูกผูกไว้ที่เสาด้วยเชือกหนัง สูตรที่ ๗ (จบแล้ว) 8. Dutiyagaddulabaddhasuttavaṇṇanā 8. อรรถกถาทุติยคัททูลพัทธสูตร 100. Aṭṭhame tasmāti yasmā diṭṭhigaddulanissitāya taṇhārajjuyā sakkāyathambhe upanibaddho vaṭṭanissito bālaputhujjano sabbiriyāpathesu khandhapañcakaṃ nissāyeva pavattati, yasmā vā dīgharattamidaṃ cittaṃ saṃkiliṭṭhaṃ rāgena dosena mohena, tasmā. Cittasaṃkilesāti sunhātāpi hi sattā cittasaṃkileseneva saṃkilissanti, malaggahitasarīrāpi cittassa vodānattā visujjhanti. Tenāhu porāṇā – 100. ในสูตรที่ ๘ คำว่า `ตสฺมา` (เพราะเหตุนั้น) ความว่า เพราะว่าปุถุชนผู้เขลา ผู้อาศัยวัฏฏะ ถูกผูกไว้ที่เสาคือสักกายะ ด้วยเชือกคือตัณหาอันอาศัยหนามคือทิฏฐิ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยเบญจขันธ์เท่านั้นในอิริยาบถทั้งปวง, อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่าจิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะ ตลอดกาลนาน, เพราะเหตุนั้น (จึงตรัสอย่างนั้น) คำว่า `จิตฺตสํกิเลสา` (เพราะจิตเศร้าหมอง) ความว่า จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายแม้จะอาบน้ำสะอาด ก็ย่อมเศร้าหมองเพราะความเศร้าหมองของจิตนั่นเอง, แม้ผู้มีร่างกายเปรอะเปื้อนด้วยมลทิน ก็ย่อมบริสุทธิ์ได้เพราะความผ่องแผ้วของจิต. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า – ‘‘Rūpamhi saṃkiliṭṭhamhi, saṃkilissanti māṇavā; Rūpe suddhe visujjhanti, anakkhātaṃ mahesinā. “เมื่อรูปเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมอง, เมื่อรูปบริสุทธิ์ สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์, คำนี้พระมหาสี (พระพุทธเจ้า) มิได้ตรัสไว้ ‘‘Cittamhi saṃkiliṭṭhamhi, saṃkilissanti māṇavā; Citte suddhe visujjhanti, iti vuttaṃ mahesinā’’ti. “เมื่อจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมอง, เมื่อจิตบริสุทธิ์ สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์, ดังนี้ พระมหาสีได้ตรัสไว้” Caraṇaṃ nāma cittanti vicaraṇacittaṃ. Saṅkhā nāma brāhmaṇapāsaṇḍikā honti, te paṭakoṭṭhakaṃ katvā tattha nānappakārā sugatiduggativasena sampattivipattiyo lekhāpetvā, ‘‘imaṃ kammaṃ katvā idaṃ paṭilabhati, idaṃ katvā ida’’nti dassentā taṃ cittaṃ gahetvā vicaranti. Citteneva cittitanti cittakārena cintetvā katattā cittena cintitaṃ nāma. Cittaññeva cittataranti tassa cittassa upāyapariyesanacittaṃ tatopi cittataraṃ. Tiracchānagatā pāṇā citteneva cittitāti kammacitteneva cittitā. Taṃ pana kammacittaṃ ime vaṭṭakatittirādayo ‘‘evaṃ cittā bhavissāmā’’ti āyūhantā nāma natthi. Kammaṃ pana yoniṃ upaneti, yonimūlako tesaṃ cittabhāvo. Yoniupagatā hi sattā taṃtaṃyonikehi sadisacittāva honti. Iti yonisiddho cittabhāvo, kammasiddhā yonīti veditabbā. คำว่า `จรณํ นาม จิตฺตํ` ได้แก่ ภาพที่นำติดตัวไป. มีพราหมณ์นอกรีตชื่อว่า สังขะ, พวกเขาทำโรงภาพบนผืนผ้า แล้วให้วาดภาพความเจริญและความเสื่อมต่างๆ โดยแบ่งเป็นสุคติและทุคติในโรงภาพนั้น แล้วแสดงว่า “ทำกรรมนี้ ย่อมได้ผลนี้, ทำกรรมนี้ ย่อมได้ผลนี้” ถือภาพนั้นเที่ยวไป. คำว่า `จิตฺเตเนว จิตฺติตํ` (อันจิตนั่นแหละทำให้วิจิตร) ความว่า ชื่อว่าอันจิตคิดแล้ว เพราะจิตรกรคิดแล้วจึงทำ. คำว่า `จิตฺตญฺเญว จิตฺตตรํ` (จิตนั่นแหละวิจิตรยิ่งกว่า) ความว่า จิตที่แสวงหาอุบายเพื่อภาพนั้น วิจิตรยิ่งกว่าภาพนั้นเสียอีก. คำว่า `ติรจฺฉานคตา ปาณา จิตฺเตเนว จิตฺติตา` (สัตว์ดิรัจฉาน วิจิตรแล้วด้วยจิต) ความว่า วิจิตรแล้วด้วยกรรมจิตนั่นเอง. แต่ว่า สัตว์มีนกกระทาและนกคุ่มเป็นต้นเหล่านี้ ที่พยายามอยู่ว่า “เราจักเป็นสัตว์ที่วิจิตรอย่างนี้” นั้นไม่มี. แต่กรรมย่อมนำไปสู่กำเนิด, ความวิจิตรของสัตว์เหล่านั้นมีกำเนิดเป็นราก. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงกำเนิด ย่อมมีความวิจิตรเสมอด้วยสัตว์ในกำเนิดนั้นๆ. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ความวิจิตรสำเร็จด้วยกำเนิด, กำเนิดสำเร็จด้วยกรรม. Apica cittaṃ nāmetaṃ sahajātaṃ sahajātadhammacittatāya bhūmicittatāya vatthucittatāya dvāracittatāya ārammaṇacittatāya kammanānattamūlakānaṃ liṅganānattasaññānānattavohāranānattādīnaṃ anekavidhānaṃ cittānaṃ nipphādanatāyapi tiracchānagatacittato cittatarameva veditabbaṃ. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า จิตนี้วิจิตรยิ่งกว่าความวิจิตรของสัตว์ดิรัจฉานเสียอีก เพราะเป็นสหชาตธรรม, เพราะความวิจิตรแห่งสหชาตธรรม, เพราะความวิจิตรแห่งภูมิ, เพราะความวิจิตรแห่งวัตถุ, เพราะความวิจิตรแห่งทวาร, เพราะความวิจิตรแห่งอารมณ์, และเพราะเป็นผู้สร้างความวิจิตรนานาชนิด มีความแตกต่างแห่งเพศ ความแตกต่างแห่งสัญญา และความแตกต่างแห่งโวหารเป็นต้น ซึ่งมีความแตกต่างแห่งกรรมเป็นมูล. Rajakoti vatthesu raṅgena rūpasamuṭṭhāpanako. So pana acheko amanāpaṃ rūpaṃ karoti, cheko manāpaṃ dassanīyaṃ, evameva puthujjano akusalacittena vā ñāṇavippayuttakusalena vā cakkhusampadādivirahitaṃ virūpaṃ samuṭṭhāpeti, ñāṇasampayuttakusalena cakkhusampadādisampannaṃ abhirūpaṃ. Aṭṭhamaṃ. คำว่า `รชโก` (ช่างย้อม) คือ ผู้ทำให้รูปเกิดขึ้นบนผืนผ้าด้วยสีย้อม. แต่ช่างย้อมนั้น ถ้าไม่ฉลาด ย่อมทำรูปที่ไม่น่าพอใจ, ถ้าฉลาด ย่อมทำรูปที่น่าพอใจ น่าดู, ฉันใดก็ฉันนั้น ปุถุชนย่อมทำให้เกิดรูปที่น่าเกลียด ปราศจากความสมบูรณ์แห่งจักษุเป็นต้น ด้วยอกุศลจิต หรือด้วยกุศลจิตที่ไม่ประกอบด้วยญาณ, ย่อมทำให้เกิดรูปที่งดงาม สมบูรณ์ด้วยความสมบูรณ์แห่งจักษุเป็นต้น ด้วยกุศลจิตที่ประกอบด้วยญาณ. (สูตรที่ ๘ จบ). 9. Vāsijaṭasuttavaṇṇanā 9. อรรถกถาวาสิชฏสูตร 101. Navame seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍānīti imā kaṇhapakkhasukkapakkhavasena dve upamā vuttā. Tāsu kaṇhapakkhaupamā atthassa asādhikā, itarā sādhikāti. Sukkapakkhaupamāya evaṃ attho veditabbo – seyyathāti opammatthe nipāto, apīti sambhāvanatthe. Ubhayenāpi seyyathā nāma, bhikkhaveti dasseti. Kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dasa vā dvādasa vāti ettha pana kiñcāpi kukkuṭiyā vuttappakārato ūnādhikānipi aṇḍāni honti, vacanasiliṭṭhatāya pana evaṃ vuttaṃ. Evañhi loke siliṭṭhavacanaṃ hoti. Tānassūti tāni assu, tāni bhaveyyunti attho. Kukkuṭiyā sammā adhisayitānīti tāya ca janettiyā kukkuṭiyā pakkhe pasāretvā tesaṃ upari sayantiyā sammā adhisayitāni. Sammā pariseditānīti kālena kālaṃ utuṃ gaṇhāpentiyā suṭṭhu samantato seditāni usmīkatāni. Sammā paribhāvitānīti kālena kālaṃ suṭṭhu samantato bhāvitāni, kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānīti attho. Kiñcāpi tassā kukkuṭiyāti tassā kukkuṭiyā iminā tividhakiriyākaraṇena appamādaṃ katvā kiñcāpi na evaṃ icchā upajjeyya. Atha kho bhabbāva teti atha kho te kukkuṭapotakā vuttanayena sotthinā abhinibbhijjituṃ bhabbāva. Te hi yasmā tāya kukkuṭiyā evaṃ tīhākārehi tāni aṇḍāni paripāliyamānāni na pūtīni honti, yo nesaṃ allasineho, sopi pariyādānaṃ gacchati, kapālaṃ tanukaṃ hoti, pādanakhasikhā ca mukhatuṇḍakañca kharaṃ hoti, sayampi pariṇāmaṃ gacchanti, kapālassa tanuttā bahi āloko anto paññāyati, tasmā ‘‘ciraṃ vata mayaṃ saṅkuṭitahatthapādā sambādhe sayimhā, ayañca bahi āloko dissati, ettha dāni no sukhavihāro bhavissatī’’ti nikkhamitukāmā hutvā kapālaṃ pādena paharanti, gīvaṃ pasārenti, tato taṃ kapālaṃ dvedhā bhijjati. Atha te pakkhe vidhunantā taṃkhaṇānurūpaṃ viravantā nikkhamantiyeva, nikkhamitvā ca gāmakkhettaṃ upasobhayamānā vicaranti. 101. ในสูตรที่ ๙ พระผู้มีพระภาคตรัสอุปมา ๒ ข้อ โดยแบ่งเป็นกัณหปักข์และสุกกปักข์ ด้วยคำว่า `เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว กุกฺกุฏิยา อณฺฑานิ` เป็นต้น. ในอุปมาทั้งสองนั้น อุปมากัณหปักข์ไม่สำเร็จประโยชน์, ส่วนอีกอุปมาหนึ่งสำเร็จประโยชน์. พึงทราบเนื้อความแห่งอุปมาสุกกปักข์ดังนี้: คำว่า `เสยฺยถา` เป็นนิบาตในอรรถว่าอุปมา, คำว่า `อปิ` ในอรรถว่าความน่าจะเป็น. ด้วยทั้งสองบท ทรงแสดงว่า `เสยฺยถา นาม ภิกฺขเว` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนว่า). ในคำว่า `กุกฺกุฏิยา อณฺฑานิ อฏฺฐ วา ทส วา ทฺวาทส วา` (ไข่ของแม่ไก่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง) นั้น แม้ว่าไข่ของแม่ไก่จะมีน้อยหรือมากกว่าจำนวนที่กล่าวไว้ แต่ที่ตรัสอย่างนี้ก็เพื่อความสละสลวยของถ้อยคำ. จริงอยู่ ในโลก คำพูดเช่นนี้ย่อมเป็นคำที่สละสลวย. คำว่า `ตานสฺสู` แยกบทเป็น `ตานิ อสฺสุ` ความว่า `ตานิ ภเวยฺยุํ` (ไข่เหล่านั้นพึงมี). คำว่า `กุกฺกุฏิยา สมฺมา อธิสยิตานิ` (อันแม่ไก่กกดีแล้ว) คือ อันแม่ไก่ผู้เป็นแม่นั้นกางปีกนอนทับอยู่เบื้องบน กกไว้ดีแล้ว. คำว่า `สมฺมา ปริเสทิตานิ` (ให้ความอบอุ่นดีแล้ว) คือ ให้รับไออุ่นเป็นครั้งคราว ทำให้ร้อน ทำให้อบอุ่นดีแล้วโดยรอบ. คำว่า `สมฺมา ปริภาวิตานิ` (ฟูมฟักดีแล้ว) ความว่า อบรมดีแล้วโดยรอบเป็นครั้งคราว คือทำให้ได้รับกลิ่นของแม่ไก่. คำว่า `กิญฺจาปิ ตสฺสา กุกฺกุฏิยา` (แม้ว่าแม่ไก่นั้น) ความว่า แม้ว่าแม่ไก่นั้นจะทำความไม่ประมาทด้วยการกระทำ ๓ อย่างนี้แล้ว ความปรารถนาเช่นนั้นจะไม่เกิดขึ้นก็ตาม. คำว่า `อถ โข ภพฺพาว เต` (ถึงกระนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็สมควร) ความว่า ถึงกระนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็สมควรที่จะเจาะออกมาโดยสวัสดีตามนัยที่กล่าวแล้ว. จริงอยู่ เพราะเหตุที่ไข่เหล่านั้นอันแม่ไก่นั้นคุ้มครองรักษาอยู่ด้วยอาการ ๓ อย่างนี้ จึงไม่เน่า, ยางเหนียวที่มีอยู่ในไข่เหล่านั้นก็แห้งไป, เปลือกไข่ก็บางลง, ปลายเล็บเท้าและจะงอยปากก็แข็ง, ตัวลูกไก่เองก็เจริญเต็มที่, เพราะเปลือกไข่บาง แสงสว่างภายนอกจึงปรากฏเข้าไปภายใน, เพราะเหตุนั้น ลูกไก่เหล่านั้นจึงมีความประสงค์จะออกมา ด้วยคิดว่า “โอหนอ เราทั้งหลายนอนคู้มือคู้เท้าอยู่ในที่คับแคบมานาน, และแสงสว่างภายนอกนี้ก็ปรากฏแล้ว, บัดนี้ ที่อยู่สบายของเราจักมีในที่นี้” จึงใช้เท้าเคาะเปลือกไข่, ยืดคอ, จากนั้นเปลือกไข่นั้นก็แตกออกเป็นสองส่วน. ลำดับนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็สลัดปีก ส่งเสียงร้องสมควรแก่ขณะนั้น ออกมานั่นเทียว, และเมื่อออกมาแล้ว ก็เที่ยวไปทำท้องทุ่งของหมู่บ้านให้งดงาม. Evameva khoti idaṃ opammasampaṭipādanaṃ. Taṃ evaṃ atthena saṃsanditvā veditabbaṃ – tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyākaraṇaṃ viya hi imassa bhikkhuno bhāvānuyogaṃ anuyuttakālo, kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena aṇḍānaṃ apūtibhāvo viya bhāvanānuyogamanuyuttassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni, tassā tividhakiriyākaraṇena allasinehapariyādānaṃ viya tassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṃ, aṇḍakapālānaṃ tanubhāvo viya tassa bhikkhuno avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, kukkuṭapotakānaṃ pādanakhasikhamukhatuṇḍakānaṃ thaddhakharabhāvo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasanna sūrabhāvo, kukkuṭapotakānaṃ pariṇāmakālo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vaḍḍhitakālo gabbhaggahaṇakālo, kukkuṭapotakānaṃ pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā pakkhe papphoṭetvā sotthinā abhinibbhidākālo viya tassa bhikkhuno vipassanāñāṇagabbhaṃ gaṇhāpetvā vicarantassa tajjātikaṃ utusappāyaṃ vā bhojanasappāyaṃ vā puggalasappāyaṃ vā dhammassavanasappāyaṃ vā labhitvā ekāsane nisinnasseva vipassanaṃ vaḍḍhentassa anupubbādhigatena arahattamaggena avijjaṇḍakosaṃ padāletvā abhiññāpakkhe papphoṭetvā sotthinā arahattapattakālo veditabbo. Yathā pana kukkuṭapotakānaṃ pariṇatabhāvaṃ ñatvā mātāpi aṇḍakosaṃ bhindati, evaṃ tathārūpassa bhikkhuno ñāṇaparipākaṃ ñatvā satthāpi – ข้ออุปมาอุปไมยนี้ พึงทราบว่าอย่างนี้เหมือนกันแล ข้อนั้นพึงทราบโดยเทียบเคียงกับอรรถอย่างนี้ คือ พึงทราบกาลที่ภิกษุนี้ประกอบความเพียรในภาวนา เหมือนการที่แม่ไก่นั้นกระทำกิจ 3 อย่างในฟองไข่, พึงทราบความไม่เสื่อมแห่งวิปัสสนาญาณของภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนา ด้วยการยังอนุสัปนา 3 อย่างให้ถึงพร้อม เหมือนความไม่เน่าแห่งฟองไข่ด้วยการที่แม่ไก่ยังกิจ 3 อย่างให้ถึงพร้อม, พึงทราบความสิ้นไปแห่งยางคือตัณหาอันเป็นนิกกันติที่เนื่องอยู่ในภพ 3 ของภิกษุนั้น ด้วยการยังอนุสัปนา 3 อย่างให้ถึงพร้อม เหมือนความสิ้นไปแห่งยางเหนียวด้วยการกระทำกิจ 3 อย่างของแม่ไก่นั้น, พึงทราบความบางแห่งเปลือกไข่คืออวิชชาของภิกษุนั้น เหมือนความบางแห่งเปลือกไข่, พึงทราบความกล้าคมชัดเจนและองอาจแห่งวิปัสสนาญาณของภิกษุ เหมือนความแข็งแกร่งแห่งปลายเล็บเท้าและจะงอยปากของลูกไก่, พึงทราบกาลที่แก่กล้า กาลที่เจริญ กาลที่ถือเอาครรภ์ แห่งวิปัสสนาญาณของภิกษุ เหมือนกาลที่แก่กล้าของลูกไก่, พึงทราบกาลที่ภิกษุนั้นบรรลุอรหัตตผลโดยสวัสดิภาพ คือ เมื่อภิกษุนั้นให้วิปัสสนาญาณประดุจครรภ์ตั้งขึ้นแล้วเที่ยวไป ได้อุตุสัปปายะ โภชนสัปปายะ บุคคลสัปปายะ หรือธัมมัสสวนสัปปายะ อันสมควรแก่ตนแล้ว นั่งเจริญวิปัสสนาอยู่ ณ อาสนะเดียวเท่านั้น ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาด้วยอรหัตตมรรคที่บรรลุโดยลำดับ สลัดปีกคืออภิญญาแล้ว เหมือนกาลที่ลูกไก่เจาะเปลือกไข่ด้วยปลายเล็บเท้าหรือด้วยจะงอยปาก สลัดปีกแล้วออกมาโดยสวัสดิภาพ ก็อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนแม่ไก่รู้ความแก่กล้าของลูกไก่แล้ว ย่อมจิกเปลือกไข่ให้แตก ฉันใด แม้พระศาสดาทรงทราบความแก่รอบแห่งญาณของภิกษุผู้มีรูปเช่นนั้นแล้ว ฉันนั้น... ‘‘Ucchinda sinehamattano, kumudaṃ sāradikaṃva pāṇinā; Santimaggameva brūhaya, nibbānaṃ sugatena desita’’nti. (dha. pa. 285) – เธอจงตัดความรักของตนเสีย เหมือนบุคคลเด็ดดอกโกมุทที่เกิดในสารทกาลด้วยมือ, จงเจริญสันติมรรคเท่านั้น อันเป็นทางไปสู่พระนิพพานที่พระสุคตทรงแสดงไว้แล้ว ดังนี้ Ādinā nayena obhāsaṃ pharitvā gāthāya avijjaṇḍakosaṃ paharati. So gāthāpariyosāne avijjaṇḍakosaṃ bhinditvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tato paṭṭhāya yathā te kukkuṭapotakā gāmakkhettaṃ upasobhayamānā tattha vicaranti, evaṃ ayampi mahākhīṇāsavo nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā saṅghārāmaṃ upasobhayamāno vicarati. โดยนัยเป็นต้น (ว่า อุจฉินฺท) ทรงแผ่พระรัศมีไปแล้ว ทรงทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาด้วยพระคาถา ภิกษุนั้นในเวลาจบพระคาถา ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาแล้ว ย่อมบรรลุอรหัตตผล จำเดิมแต่นั้นมา ลูกไก่เหล่านั้นยังเขตบ้านให้งดงาม เที่ยวไปในที่นั้น ฉันใด พระมหาขีณาสพแม้นี้ ก็เข้าผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ยังสังฆารามให้งดงาม เที่ยวไป ฉันนั้น Palagaṇḍassāti vaḍḍhakissa. So hi olambakasaṅkhātaṃ palaṃ dhāretvā dārūnaṃ gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍoti vuccati. Vāsijaṭeti vāsidaṇḍakassa gahaṇaṭṭhāne. Ettakaṃ vata me ajja āsavānaṃ khīṇanti pabbajitassa hi pabbajjāsaṅkhepena uddesena paripucchāya yoniso manasikārena vattapaṭipattiyā ca niccakālaṃ āsavā khīyanti. Evaṃ khīyamānānaṃ pana tesaṃ ‘‘ettakaṃ ajja khīṇaṃ, ettakaṃ hiyyo’’ti evamassa ñāṇaṃ na hotīti attho. Imāya upamāya vipassanāyānisaṃso dīpito. Hemantikenāti hemantasamayena. Paṭippassambhantīti thirabhāvena parihāyanti. บทว่า ปลคณฺฑสฺส ได้แก่ ของช่างไม้ จริงอยู่ ช่างไม้นั้นถือเชือกที่เรียกว่า โอรัมพกะ แล้วตัดปุ่มไม้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า ปลคัณฑะ บทว่า วาสิชเฏ ได้แก่ ที่สำหรับจับด้ามมีด ในบทว่า เอตฺตกํ วต เม อชฺช อาสวานํ ขีณํ ดังนี้ จริงอยู่ อาสวะทั้งหลายของบรรพชิตย่อมสิ้นไปเป็นนิตย์ ด้วยการบวชโดยสังเขป ด้วยการเรียนพระบาลี ด้วยการสอบถามอรรถกถา ด้วยการทำไว้ในใจโดยแยบคาย และด้วยวัตรปฏิบัติ แต่เมื่ออาสวะเหล่านั้นสิ้นไปอย่างนี้ ญาณของบรรพชิตนั้นว่า 'วันนี้อาสวะสิ้นไปเท่านี้ เมื่อวานสิ้นไปเท่านี้' ย่อมไม่มี ความว่าอย่างนี้ อานิสงส์ของวิปัสสนา พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วด้วยอุปมานี้ บทว่า เหมนฺติเกน ได้แก่ ในเหมันตสมัย บทว่า ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ คือ ย่อมเสื่อมจากความมั่นคง Evameva khoti ettha mahāsamuddo viya sāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, nāvā viya yogāvacaro, nāvāya mahāsamudde pariyādānaṃ viya imassa bhikkhuno ūnapañcavassakāle ācariyupajjhāyānaṃ santike vicaraṇaṃ, nāvāya mahāsamuddodakena khajjamānānaṃ bandhanānaṃ tanubhāvo viya bhikkhuno pabbajjāsaṅkhepena uddesaparipucchādīhi ceva saṃyojanānaṃ tanubhāvo, nāvāya thale ukkhittakālo viya bhikkhuno nissayamuccakassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasanakālo, divā vātātapena saṃsussanaṃ viya vipassanāñāṇena taṇhāsnehasaṃsussanaṃ, rattiṃ himodakena temanaṃ viya kammaṭṭhānaṃ nissāya uppannena pītipāmojjena cittatemanaṃ, rattindivaṃ vātātapena ceva himodakena ca parisukkhaparitintānaṃ bandhanānaṃ dubbalabhāvo viya ekadivasaṃ utusappāyādīni laddhā vipassanāñāṇapītipāmojjehi saṃyojanānaṃ bhiyyosomattāya dubbalabhāvo, pāvussakamegho viya arahattamaggañāṇaṃ, meghavuṭṭhiudakena nāvāya bandhe pūtibhāvo viya āraddhavipassakassa rūpasattakādivasena vipassanaṃ vaḍḍhentassa okkhāyamāne pakkhāyamāne kammaṭṭhāne ekadivasaṃ utusappāyādīni laddhā ekapallaṅkena nisinnassa arahattaphalādhigamo, pūtibandhanāvāya kañci kālaṃ ṭhānaṃ viya khīṇasaṃyojanassa arahato mahājanaṃ anuggaṇhantassa yāvatāyukaṃ ṭhānaṃ, pūtibandhanāvāya anupubbena bhijjitvā apaṇṇattikabhāvūpagamo viya khīṇāsavassa upādiṇṇakkhandhabhedena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa apaṇṇattikabhāvūpagamoti imāya upamāya saṃyojanānaṃ dubbalatā dīpitā. Navamaṃ. ในข้อว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นพระศาสนาเหมือนมหาสมุทร, พึงเห็นโยคาวจรเหมือนเรือ, พึงเห็นการที่ภิกษุนี้อยู่ในสำนักของอาจารย์และอุปัชฌาย์ในกาลที่ยังไม่ครบ ๕ พรรษา เหมือนการที่เรือแล่นไปในมหาสมุทร, พึงเห็นความเบาบางแห่งสังโยชน์ของภิกษุด้วยการบวชโดยสังเขป และด้วยการเรียนการสอบถามเป็นต้น เหมือนความเปื่อยยุ่ยแห่งเครื่องผูกของเรือที่ถูกน้ำในมหาสมุทรกัดเซาะ, พึงเห็นกาลที่ภิกษุผู้พ้นนิสัยแล้ว รับกรรมฐานไปอยู่ในป่า เหมือนกาลที่เรือถูกยกขึ้นไว้บนบก, พึงเห็นความแห้งไปแห่งยางคือตัณหาด้วยวิปัสสนาญาณ เหมือนความแห้งไป (ของเรือ) ด้วยลมและแดดในเวลากลางวัน, พึงเห็นความชุ่มชื่นแห่งจิตด้วยปีติและปราโมทย์อันเกิดจากการอาศัยกรรมฐาน เหมือนความเปียกชุ่มด้วยน้ำค้างในเวลากลางคืน, พึงเห็นความอ่อนกำลังลงอย่างยิ่งแห่งสังโยชน์ทั้งหลายด้วยวิปัสสนาญาณ ปีติและปราโมทย์ ในวันหนึ่งเมื่อได้อุตุสัปปายะเป็นต้น เหมือนความอ่อนกำลังแห่งเครื่องผูกที่แห้งและเปียกสลับกันทั้งกลางวันกลางคืนด้วยลมแดดและน้ำค้าง, พึงเห็นอรหัตตมรรคญาณเหมือนเมฆในต้นฤดูฝน, พึงเห็นการบรรลุอรหัตตผลของภิกษุผู้นั่งบัลลังก์เดียวในวันหนึ่งเมื่อได้อุตุสัปปายะเป็นต้น ในขณะที่กรรมฐานปรากฏชัดเจนขึ้น เมื่อภิกษุผู้ปรารภความเพียรเจริญวิปัสสนาโดยนัยแห่งรูปสัตตกะเป็นต้น เหมือนความเปื่อยเน่าแห่งเครื่องผูกของเรือด้วยน้ำฝนที่ตกลงมา, พึงเห็นการดำรงอยู่ตลอดอายุของพระอรหันต์ผู้สิ้นสังโยชน์แล้ว ผู้อนุเคราะห์มหาชน เหมือนการตั้งอยู่ได้ชั่วกาลบางคราวของเรือที่เครื่องผูกเปื่อยเน่าแล้ว, พึงเห็นการถึงซึ่งภาวะที่บัญญัติไม่ได้ของพระขีณาสพผู้ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เพราะการแตกแห่งอุปาทินนกขันธ์ เหมือนการถึงซึ่งภาวะที่บัญญัติไม่ได้ของเรือที่เครื่องผูกเปื่อยเน่าแล้ว ซึ่งแตกทำลายไปโดยลำดับ ความอ่อนกำลังแห่งสังโยชน์ทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วด้วยอุปมานี้ สูตรที่ ๙ จบ 10. Aniccasaññāsuttavaṇṇanā 10. อรรถกถาอนิจจสัญญาสูตร 102. Dasame aniccasaññāti aniccaṃ aniccanti bhāventassa uppannasaññā. Pariyādiyatīti khepayati. Sabbaṃ asmimānanti navavidhaṃ asmimānaṃ. Mūlasantānakānīti santānetvā ṭhitamūlāni. Mahānaṅgalaṃ viya hi aniccasaññā, khuddānukhuddakāni mūlasantānakāni viya kilesā, yathā kassako kasanto naṅgalena tāni padāleti, evaṃ yogī aniccasaññaṃ bhāvento aniccasaññāñāṇena kilese padāletīti idamettha opammasaṃsandanaṃ. 102. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อนิจฺจสญฺญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นแก่ผู้เจริญภาวนาว่า "ไม่เที่ยง ไม่เที่ยง" บทว่า ปริยาทิยติ คือ ย่อมทำให้สิ้นไป บทว่า สพฺพํ อสฺมิมานํ คือ อัสมิมานะ ๙ อย่าง บทว่า มูลสนฺตานกานิ คือ รากที่ตั้งอยู่แผ่ขยายไป จริงอยู่ อนิจจสัญญาเปรียบเหมือนไถใหญ่, กิเลสเปรียบเหมือนรากไม้เล็กๆ น้อยๆ ที่แผ่ขยายไป, เหมือนชาวนาเมื่อไถอยู่ ย่อมตัดทำลายรากเหล่านั้นด้วยไถ ฉันใด, โยคีบุคคลเมื่อเจริญอนิจจสัญญา ย่อมตัดทำลายกิเลสด้วยญาณที่สัมปยุตด้วยอนิจจสัญญา ฉันนั้น, นี้คือการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยในอุปมานี้ Odhunātīti heṭṭhā dhunāti. Niddhunātīti papphoṭeti. Nicchoṭetīti papphoṭetvā chaḍḍeti. Idhāpi pabbajāni viya kilesā, lāyanaṃ nicchoṭanaṃ viya aniccasaññāñāṇanti iminā atthena upamā saṃsandetabbā. บทว่า โอธุนาติ คือ ย่อมสลัดลงเบื้องล่าง บทว่า นิธุนาติ คือ ย่อมสะบัด บทว่า นิจฺโฉเฏติ คือ สะบัดแล้วย่อมทิ้งไป แม้ในอุปมานี้ กิเลสเปรียบเหมือนหญ้าปล้อง, ญาณที่สัมปยุตด้วยอนิจจสัญญาเปรียบเหมือนการเกี่ยวและการทิ้งไป, พึงเปรียบเทียบอุปมาด้วยเนื้อความนี้ Vaṇṭacchinnāyāti tiṇhena khurappena vaṇṭacchinnāya. Tadanvayāni bhavantīti taṃ ambapiṇḍiṃ anugacchanti, tassā patamānāya ambāni bhūmiyaṃ patanti. Idhāpi ambapiṇḍi viya kilesā, tiṇhakhurappo viya aniccasaññā, yathā khurappena chinnāya ambapiṇḍiyā sabbāni ambāni bhūmiyaṃ patanti, evaṃ aniccasaññāñāṇena kilesānaṃ mūlabhūtāya avijjāya chinnāya sabbakilesā samugghātaṃ gacchantīti, idaṃ opammasaṃsandanaṃ. บทว่า วณฺฏิจฺฉินฺนาย คือ เมื่อขั้วถูกตัดด้วยลูกศรมีคมอันคมกล้า บทว่า ตทนฺวยานิ ภวนฺติ คือ ย่อมเป็นไปตามช่อมะม่วงนั้น, (คือ) เมื่อช่อมะม่วงนั้นกำลังตก ผลมะม่วงทั้งหลายก็ตกสู่พื้นดิน แม้ในอุปมานี้ กิเลสเปรียบเหมือนช่อมะม่วง, อนิจจสัญญาเปรียบเหมือนลูกศรมีคมอันคมกล้า, เหมือนเมื่อช่อมะม่วงถูกตัดด้วยลูกศรมีคม ผลมะม่วงทั้งหมดก็ย่อมตกสู่พื้นดิน ฉันใด, ฉันนั้น เมื่ออวิชชาอันเป็นรากเหง้าของกิเลสทั้งหลายถูกตัดด้วยญาณที่สัมปยุตด้วยอนิจจสัญญา กิเลสทั้งปวงย่อมถึงการถูกถอนขึ้นโดยสิ้นเชิง, นี้คือการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมย Kūṭaṅgamāti kūṭaṃ gacchanti. Kūṭaninnāti kūṭaṃ pavisanabhāvena kūṭe ninnā. Kūṭasamosaraṇāti kūṭe samosaritvā ṭhitā. Idhāpi kūṭaṃ viya aniccasaññā, gopānasiyo viya catubhūmakakusaladhammā, yathā sabbagopānasīnaṃ kūṭaṃ aggaṃ, evaṃ kusaladhammānaṃ aniccasaññā aggā. Nanu ca aniccasaññā lokiyā, sā lokiyakusalānaṃ tāva aggaṃ hotu, lokuttarānaṃ kathaṃ agganti? Tesampi paṭilābhakaraṇatthena agganti veditabbā. Iminā upāyena sabbāsu upamāsu opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Purimāhi panettha tīhi aniccasaññāya kiccaṃ, pacchimāhi balanti. Dasamaṃ. บทว่า กูฏงฺคมา คือ ย่อมถึงยอด บทว่า กูฏนินฺนา คือ น้อมไปสู่ยอด เพราะเข้าไปสู่ยอด บทว่า กูฏสโมสรณา คือ ประชุมกันตั้งอยู่ที่ยอด แม้ในอุปมานี้ อนิจจสัญญาเปรียบเหมือนยอด, กุศลธรรมใน ๔ ภูมิเปรียบเหมือนกลอน, เหมือนยอดเป็นเลิศกว่ากลอนทั้งปวง ฉันใด, อนิจจสัญญาก็เป็นเลิศกว่ากุศลธรรมทั้งหลาย ฉันนั้น ก็อนิจจสัญญาเป็นโลกีย์มิใช่หรือ, สัญญานั้นจงเป็นเลิศกว่าโลกิยกุศลทั้งหลายเถิด, แต่จะเป็นเลิศกว่าโลกุตรกุศลทั้งหลายได้อย่างไร? พึงทราบว่า เป็นเลิศ (กว่าโลกุตรกุศล) แม้เหล่านั้น เพราะเป็นเหตุให้ได้มา พึงทราบการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยในอุปมาทั้งปวงด้วยอุบายนี้ ในอุปมาเหล่านี้ ด้วยอุปมา ๓ ข้อแรก (แสดง) กิจของอนิจจสัญญา, ด้วยอุปมาหลังๆ (แสดง) กำลัง (ของอนิจจสัญญา) จบสูตรที่ ๑๐ Pupphavaggo dasamo. ปุปผวรรคที่ ๑๐ จบ Majjhimapaṇṇāsako samatto. มัชฌิมปัณณาสก์ จบบริบูรณ์ 11. Antavaggo 11. อันตวรรค 1. Antasuttavaṇṇanā 1. อรรถกถาอันตสูตร 103. Antavaggassa paṭhame antāti koṭṭhāsā. Idaṃ suttaṃ catusaccavasena pañcakkhandhe yojetvā antoti vacanena bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttaṃ. Paṭhamaṃ. 103. ในสูตรที่ ๑ แห่งอันตวรรค บทว่า อนฺตา คือ ส่วน, ฝ่าย พระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงประกอบขันธ์ ๕ โดยนัยแห่งสัจจะ ๔ แล้วตรัสด้วยคำว่า "อันตะ" ตามอัธยาศัยของเวไนยชนผู้จะพึงตรัสรู้ จบสูตรที่ ๑ 2-3. Dukkhasuttādivaṇṇanā ๒-๓. อรรถกถาทุกขสูตร เป็นต้น 104-105. Dutiyampi pañcakkhandhe catusaccavasena yojetvā dukkhanti bujjhanakānaṃ ajjhāsayena kathitaṃ. Tatiyampi tatheva sakkāyoti bujjhanakānaṃ ajjhāsayena kathitaṃ. Dutiyatatiyāni. ๑๐๔-๑๐๕. แม้ในสูตรที่ ๒ พระผู้มีพระภาคทรงประกอบขันธ์ ๕ โดยนัยแห่งสัจจะ ๔ แล้วตรัสว่า "ทุกข์" ตามอัธยาศัยของเวไนยชนผู้จะพึงตรัสรู้ แม้ในสูตรที่ ๓ ก็เช่นเดียวกัน ทรงตรัสว่า "สักกายะ" ตามอัธยาศัยของบุคคลผู้จะพึงตรัสรู้ จบสูตรที่ ๒ และที่ ๓ 4. Pariññeyyasuttavaṇṇanā 4. อรรถกถาปริญเญยยสูตร 106. Catutthe pariññeyyeti parijānitabbe samatikkamitabbe. Pariññanti samatikkamaṃ. Pariññātāvinti tāya pariññāya parijānitvā samatikkamitvā ṭhitaṃ. Rāgakkhayotiādīhi nibbānaṃ dassitaṃ. Catutthaṃ. 106. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปริญฺเญยฺเย คือ สิ่งที่พึงกำหนดรู้ พึงก้าวล่วง บทว่า ปริญฺญํ คือ การก้าวล่วง บทว่า ปริญฺญาตา คือ ผู้ที่กำหนดรู้แล้ว ก้าวล่วงแล้ว ตั้งอยู่ด้วยปริญญานั้น ด้วยบทว่า ราคกฺขโย เป็นต้น ทรงแสดงนิพพาน จบสูตรที่ ๔ 5-10. Samaṇasuttādivaṇṇanā ๕-๑๐. อรรถกถาสมณสูตร เป็นต้น 107-112. Pañcamādīsu catūsu cattāri saccāni kathitāni. Navamadasamesu kilesappahānanti. Pañcamādīni. ๑๐๗-๑๑๒. ใน ๔ สูตร มีสูตรที่ ๕ เป็นต้น ทรงแสดงสัจจะ ๔ ในสูตรที่ ๙ และที่ ๑๐ (ทรงแสดง) การละกิเลส จบสูตรมีที่ ๕ เป็นต้น Antavaggo ekādasamo. อันตวรรคที่ ๑๑ จบ 12. Dhammakathikavaggo 12. ธรรมกถิกวรรค 1-2. Avijjāsuttādivaṇṇanā ๑-๒. อรรถกถาอวิชชาสูตร เป็นต้น 113-114. Dhammakathikavaggassa paṭhame ettāvatā ca avijjāgato hotīti yāvatā imāya catūsu saccesu aññāṇabhūtāya avijjāya samannāgato, ettāvatā avijjāgato hotīti attho. Dutiyepi eseva nayo. Paṭhamadutiyāni. ๑๑๓-๑๑๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งธรรมกถิกวรรค บทว่า เอตฺตาวตา จ อวิชฺชาคโต โหติ ความว่า เพราะเหตุที่ประกอบด้วยอวิชชาคือความไม่รู้ในสัจจะ ๔ นี้เพียงใด, เพราะเหตุเพียงนั้น จึงชื่อว่าถึงแล้วซึ่งอวิชชา แม้ในสูตรที่ ๒ ก็นัยนี้เช่นกัน จบสูตรที่ ๑ และที่ ๒ 3. Dhammakathikasuttavaṇṇanā 3. อรรถกถาธรรมกถิกสูตร 115. Tatiye paṭhamena dhammakathiko, dutiyena sekhabhūmi, tatiyena asekhabhūmīti evaṃ dhammakathikaṃ pucchitena visesetvā dve bhūmiyo kathitā. Tatiyaṃ. 115. ในสูตรที่ ๓ ด้วยวรรคแรก (ทรงแสดง) ธรรมกถึก, ด้วยวรรคที่ ๒ (ทรงแสดง) เสกขภูมิ, ด้วยวรรคที่ ๓ (ทรงแสดง) อเสกขภูมิ, ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ถูกทูลถามถึงธรรมกถึก ได้ทรงแสดงภูมิ ๒ ให้วิเศษยิ่งขึ้นไป จบสูตรที่ ๓ 4. Dutiyadhammakathikasuttavaṇṇanā 4. อรรถกถาทุติยธรรมกถิกสูตร 116. Catutthe tissannampi pucchānaṃ tīṇi vissajjanāni kathitāni. Catutthaṃ. 116. ในสูตรที่ ๔ ทรงแสดงคำตอบ ๓ ข้อ สำหรับคำถามทั้ง ๓ ข้อ จบสูตรที่ ๔ 5-9. Bandhanasuttādivaṇṇanā ๕-๙. อรรถกถาพันธนสูตร เป็นต้น 117-121. Pañcame atīradassīti tīraṃ vuccati vaṭṭaṃ, taṃ na passati. Apāradassīti pāraṃ vuccati nibbānaṃ, taṃ na passati. Baddhoti kilesabandhanena baddho hutvā jīyati ca mīyati ca asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchatīti. Imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhaṃ kathitanti. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva. Pañcamādīni. ๑๑๗-๑๒๑. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อตีรทสฺสี คือ วัฏฏะเรียกว่าฝั่งนี้, ผู้นั้นย่อมไม่เห็นฝั่งนั้น บทว่า อปารทสฺสี คือ นิพพานเรียกว่าฝั่งโน้น, ผู้นั้นย่อมไม่เห็นฝั่งนั้น บทว่า พทฺโธ คือ ถูกผูกไว้ด้วยเครื่องผูกคือกิเลสแล้ว ย่อมแก่และย่อมตาย ย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกหน้า ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงวัฏฏทุกข์ สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น จบสูตรมีที่ ๕ เป็นต้น 10. Sīlavantasuttavaṇṇanā 10. อรรถกถาสีลวันตสูตร 122. Dasame aniccatotiādīsu hutvā abhāvākārena aniccato, paṭipīḷanākārena dukkhato, ābādhaṭṭhena rogato, antodosaṭṭhena gaṇḍato, tesaṃ tesaṃ gaṇḍānaṃ paccayabhāvena vā khaṇanaṭṭhena vā sallato dukkhaṭṭhena aghato, visabhāgamahābhūtasamuṭṭhānaābādhapaccayaṭṭhena ābādhato, asakaṭṭhena parato, palujjanaṭṭhena palokato, sattasuññataṭṭhena suññato, attābhāvena anattato. Evamettha ‘‘aniccato palokato’’ti dvīhi padehi aniccamanasikāro, ‘‘suññato anattato’’ti dvīhi anattamanasikāro, sesehi dukkhamanasikāro vuttoti veditabbo. Sesamettha uttānameva. Dasamaṃ. 122. ในสูตรที่ ๑๐ ในบทว่า อนิจฺจโต เป็นต้น (ชื่อว่า) ไม่เที่ยง เพราะมีความเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี, (ชื่อว่า) เป็นทุกข์ เพราะมีการบีบคั้นเนืองๆ, (ชื่อว่า) เป็นโรค เพราะมีความเจ็บป่วย, (ชื่อว่า) เป็นฝี เพราะมีโทษภายใน, หรือเพราะเป็นปัจจัยแห่งฝีนั้นๆ, หรือ (ชื่อว่า) เป็นลูกศร เพราะมีการเสียดแทง, (ชื่อว่า) เป็นความลำบาก เพราะเป็นทุกข์, (ชื่อว่า) เป็นอาพาธ เพราะเป็นปัจจัยแห่งอาพาธที่เกิดจากมหาภูตรูปที่ไม่สมดุล, (ชื่อว่า) เป็นของอื่น เพราะไม่ใช่ของตน, (ชื่อว่า) เป็นของผุพัง เพราะมีความแตกสลาย, (ชื่อว่า) เป็นของว่างเปล่า เพราะว่างจากสัตว์, (ชื่อว่า) เป็นอนัตตา เพราะไม่มีอัตตา ในสูตรนี้ ด้วย ๒ บท คือ "อนิจฺจโต ปโลกโต" ตรัสถึงอนิจจมนสิการ, ด้วย ๒ บท คือ "สุญฺญโต อนตฺตโต" ตรัสถึงอนัตตมนสิการ, ด้วยบทที่เหลือ ตรัสถึงทุกขมนสิการ พึงทราบดังนี้ ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น จบสูตรที่ ๑๐ 11. Sutavantasuttavaṇṇanā 11. อรรถกถาสุตวันตสูตร 123. Tathā ekādasame. Dasamasmiñhi ‘‘sīlavatā’’ti catupārisuddhisīlaṃ vuttaṃ, idha sutavatāti kammaṭṭhānasutaṃ idameva nānākaraṇaṃ. Ekādasamaṃ. 123. ในสูตรที่ ๑๑ ก็เช่นกัน จริงอยู่ ในสูตรที่ ๑๐ ด้วยบทว่า "สีลวตา" ตรัสถึงจตุปาริสุทธิศีล, ในสูตรนี้ ด้วยบทว่า "สุตวตา" ตรัสถึงกัมมัฏฐานสุตะ นี้แหละคือความแตกต่างกัน จบสูตรที่ ๑๑ 12-13. Kappasuttādivaṇṇanā ๑๒-๑๓. อรรถกถากัปปสูตร เป็นต้น 124-125. Dvādasamaterasamāni rāhulovādasadisānevāti. Dvādasamaterasamāni. ๑๒๔-๑๒๕. สุตตันตะที่ ๑๒ และ ๑๓ เหมือนกับราหุโลวาทสูตรนั่นเทียว ดังนี้. สุตตันตะที่ ๑๒ และ ๑๓ (จบ) Dhammakathikavaggo dvādasamo. ธรรมกถิกวรรค ที่ ๑๒ 13. Avijjāvaggo 13. อวิชชาวรรค 1-10. Samudayadhammasuttādivaṇṇanā ๑-๑๐. อรรถกถาสมุทยธรรมสูตรเป็นต้น 126-135. Avijjāvaggo uttānatthova. Imasmiñhi vagge sabbasuttesu catusaccameva kathitaṃ. ๑๒๖-๑๓๕. อวิชชาวรรคมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ก็ในวรรคนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอริยสัจ ๔ เท่านั้นในพระสูตรทั้งปวง Avijjāvaggo terasamo. อวิชชาวรรค ที่ ๑๓ 14. Kukkuḷavaggo 14. กุกกุฬวรรค 1-13. Kukkuḷasuttādivaṇṇanā ๑-๑๓. อรรถกถากุกกุฬสูตรเป็นต้น 136-149. Kukkuḷavaggassa paṭhame kukkuḷanti santattaṃ ādittaṃ chārikarāsiṃ viya mahāpariḷāhaṃ. Imasmiṃ sutte dukkhalakkhaṇaṃ kathitaṃ, sesesu aniccalakkhaṇādīni. Sabbāni cetāni pāṭiyekkaṃ puggalajjhāsayena kathitānīti. ๑๓๖-๑๔๙. ในสูตรที่ ๑ แห่งกุกกุฬวรรค บทว่า กุกฺกุฬํ ได้แก่ ความเร่าร้อนอย่างยิ่ง ดุจกองเถ้ารึงที่ร้อนจัด ลุกโพลง ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงทุกขลักษณะ ในพระสูตรที่เหลือ ทรงแสดงอนิจจลักษณะเป็นต้น และพระสูตรเหล่านี้ทั้งหมด พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยเฉพาะตามอัธยาศัยของบุคคล ดังนี้ Kukkuḷavaggo cuddasamo. กุกกุฬวรรค ที่ ๑๔ 15. Diṭṭhivaggo 15. ทิฏฐิวรรค 1-9. Ajjhattasuttādivaṇṇanā ๑-๙. อรรถกถาอัชฌัตตสูตรเป็นต้น 150-158. Diṭṭhivaggassa paṭhame kiṃ upādāyāti kiṃ paṭicca. Dutiye kiṃ abhinivissāti kiṃ abhinivisitvā, paccayaṃ katvāti attho. Tatiyādīsu diṭṭhītiādīni puggalajjhāsayena vuttāni. Paṭhamādīni. ๑๕๐-๑๕๘. ในสูตรที่ ๑ แห่งทิฏฐิวรรค บทว่า กึ อุปาทาย ความว่า อาศัยอะไร ในสูตรที่ ๒ บทว่า กึ อภินิวิสฺส ความว่า ยึดถืออะไร ทำอะไรให้เป็นปัจจัย ในสูตรที่ ๓ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสบทว่า ทิฏฺฐิ เป็นต้น ตามอัธยาศัยของบุคคล สูตรที่ ๑ เป็นต้น (จบ) 10. Ānandasuttavaṇṇanā 10. อรรถกถาอานันทสูตร 159. Dasame upasaṅkamīti aññe bhikkhū pañcakkhandhakammaṭṭhānaṃ kathāpetvā yuñjitvā ghaṭetvā arahattaṃ patvā satthu santike aññaṃ byākaronte disvā ‘‘ahampi pañcakkhandhakammaṭṭhānaṃ kathāpetvā yuñjanto ghaṭento, arahattaṃ patvā aññaṃ byākarissāmī’’ti cintetvā upasaṅkami. Satthā pana attano dharamānakāle therassa uparimaggattayavajjhānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ apassantopi ‘‘imassa cittaṃ gaṇhissāmī’’ti kathesi. Tassāpi ekaṃ dve vāre manasi katvāva buddhupaṭṭhānavelā jātāti gantabbaṃ hoti. Itissa cittaṃ sampahaṃsamāno vimuttiparipācanīyadhammova so kammaṭṭhānānuyogo jātoti. Dasamaṃ. 159. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า ท่านพระอานนท์เห็นภิกษุอื่นให้ท่านแสดงปัญจขันธกรรมฐานแล้ว ประกอบความเพียร พยายาม บรรลุพระอรหัตแล้ว พยากรณ์พระอรหัตผลในสำนักของพระศาสดา จึงคิดว่า 'แม้เราก็จักให้ท่านแสดงปัญจขันธกรรมฐาน ประกอบความเพียร พยายาม บรรลุพระอรหัตแล้ว จักพยากรณ์พระอรหัตผล' แล้วจึงเข้าไปเฝ้า ส่วนพระศาสดา แม้จะไม่ทรงเห็นการละกิเลสที่พระอริยมรรคเบื้องบน ๓ พึงละของพระเถระในเวลาที่พระองค์ยังทรงพระชนม์อยู่ ก็ตรัสว่า 'เราจักน้อมจิตของภิกษุนี้' พึงทราบว่า แม้ท่านพระอานนท์นั้นก็เพียงมนสิการครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง เวลาที่จะเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าก็เกิดขึ้น ด้วยเหตุนั้น การประกอบกรรมฐานนั้นจึงเป็นธรรมเครื่องบ่มวิมุตติให้แก่รอบ ทำจิตของท่านให้ร่าเริงยิ่ง ดังนี้ สูตรที่ ๑๐ (จบ) Diṭṭhivaggo pannarasamo. ทิฏฐิวรรค ที่ ๑๕ Uparipaṇṇāsako samatto. อุปริปัณณาสก์ จบบริบูรณ์ Khandhasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาขันธสังยุต จบ 2. Rādhasaṃyuttaṃ 2. ราธสังยุต 1. Paṭhamavaggo 1. ปฐมวรรค 1. Mārasuttavaṇṇanā 1. อรรถกถามารสูตร 160. Rādhasaṃyuttassa paṭhame māro vā assāti maraṇaṃ vā bhaveyya. Māretā vāti māretabbo vā. Yo vā pana mīyatīti yo vā pana marati. Nibbidatthanti nibbidāñāṇatthaṃ. Nibbānatthāti phalavimutti nāmesā anupādānibbānatthāti attho. Accayāsīti atikkantosi. Nibbānogadhanti nibbāne patiṭṭhitaṃ. Idaṃ maggabrahmacariyaṃ nāma nibbānabbhantare vussati, na nibbānaṃ atikkamitvāti attho. Nibbānapariyosānanti nibbānaṃ assa pariyosānaṃ, nipphatti niṭṭhāti attho. Paṭhamaṃ. 160. ในสูตรที่ ๑ แห่งราธสังยุต บทว่า มาโร วา อสฺส ความว่า พึงมีความตาย บทว่า มาเรตา วา ความว่า หรือผู้ที่พึงถูกทำให้ตาย บทว่า โย วา ปน มียติ ความว่า หรือว่าผู้ใดย่อมตาย บทว่า นิพฺพิทตฺถํ คือ เพื่อประโยชน์แก่นิพพิทาญาณ บทว่า นิพฺพานตฺถํ ความว่า ผลวิมุตตินี้มีอนุปาทานิพพานเป็นประโยชน์ บทว่า อจฺจยาสิ คือ ท่านล่วงไปแล้ว บทว่า นิพฺพาโนคธํ คือ หยั่งลงในพระนิพพาน ความว่า พรหมจรรย์คือมรรคนี้ ย่อมอยู่ภายในพระนิพพาน ไม่ล่วงเลยพระนิพพานไป บทว่า นิพฺพานปริโยสานํ ความว่า พระนิพพานเป็นที่สุด เป็นที่สำเร็จ เป็นที่จบสิ้นแห่งพรหมจรรย์นี้ สูตรที่ ๑ (จบ) 2-10. Sattasuttādivaṇṇanā ๒-๑๐. อรรถกถาสัตตสูตรเป็นต้น 161-169. Dutiye satto sattoti laggapucchā. Tatra satto tatra visattoti tatra laggo tatra vilaggo. Paṃsvāgārakehīti paṃsugharakehi. Keḷāyantīti kīḷanti. Dhanāyantīti dhanaṃ viya maññanti. Mamāyantīti ‘‘mama idaṃ, mama ida’’nti mamattaṃ karonti, aññassa phusitumpi na denti. Vikīḷaniyaṃ karontīti ‘‘niṭṭhitā kīḷā’’ti te bhindamānā kīḷāvigamaṃ karonti. Tatiye bhavanettīti bhavarajju. Catutthaṃ uttānameva. Pañcamādīsu catūsu cattāri saccāni kathitāni, dvīsu kilesappahānanti. Dutiyādīni. ๑๖๑-๑๖๙. ในสูตรที่ ๒ คำว่า สตฺโต สตฺโต เป็นคำถามถึงความข้องติด บทว่า ตตฺร สตฺโต ตตฺร วิสตฺโต ความว่า ข้องอยู่ในสิ่งนั้น ติดอยู่ในสิ่งนั้น บทว่า ปํสฺวาคารเกหิ คือ ด้วยเรือนน้อยที่ทำด้วยฝุ่น บทว่า เกฬายนฺติ คือ ย่อมเล่น บทว่า ธนายติ คือ ย่อมสำคัญเหมือนเป็นทรัพย์ บทว่า มมายนฺติ คือ ย่อมทำความเป็นของตนว่า 'นี่ของเรา นี่ของเรา' ไม่ยอมให้คนอื่นแม้แต่จะแตะต้อง บทว่า วิกีฬนิยํ กโรนฺติ คือ เมื่อการเล่นจบสิ้นแล้ว ก็ทำลายเรือนเหล่านั้น ทำให้การเล่นสิ้นสุดลง ในสูตรที่ ๓ บทว่า ภวเนตฺติ คือ เชือกนำไปสู่ภพ สูตรที่ ๔ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ใน ๔ สูตรมีสูตรที่ ๕ เป็นต้น ทรงแสดงสัจจะ ๔, ใน ๒ สูตร ทรงแสดงการละกิเลส สูตรที่ ๒ เป็นต้น (จบ) Paṭhamo vaggo. ปฐมวรรค (จบ) 2. Dutiyavaggo 2. ทุติยวรรค 1-12. Mārasuttādivaṇṇanā ๑-๑๒. อรรถกถามารสูตรเป็นต้น 170-181. Dutiyavaggassa paṭhame māro, māroti maraṇaṃ pucchati. Yasmā pana rūpādivinimuttaṃ maraṇaṃ nāma natthi, tenassa bhagavā rūpaṃ kho, rādha, mārotiādimāha. Dutiye māradhammoti maraṇadhammo. Etenupāyena sabbattha attho veditabboti. ๑๗๐-๑๘๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งทุติยวรรค คำว่า มาโร มาโร ดังนี้ เป็นการทูลถามถึงความตาย แต่เพราะว่าความตายที่ปราศจากรูปเป็นต้นไม่มี เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสแก่ท่านพระราธะนั้นว่า ดูก่อนราธะ รูปแลเป็นมาร เป็นต้น ในสูตรที่ ๒ บทว่า มารธมฺโม คือ มีความตายเป็นธรรมดา พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้ ดังนี้ Dutiyo vaggo. ทุติยวรรค (จบ) 3-4. Āyācanavaggādi ๓-๔. อายาจนวรรคเป็นต้น 1-11. Mārādisuttaekādasakavaṇṇanā อรรถกถามาราทิสูตร ๑๑ สูตร 182-205. Tato paraṃ uttānatthameva. Ayañhi rādhatthero paṭibhāniyatthero nāma. Tathāgatassa imaṃ theraṃ disvā sukhumaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhāti. Tenassa bhagavā nānānayehi dhammaṃ deseti. Evaṃ imasmiṃ rādhasaṃyutte ādito dve vaggā pucchāvasena desitā, tatiyo āyācanena, catuttho upanisinnakakathāvasena. Sakalampi panetaṃ rādhasaṃyuttaṃ therassa vimuttiparipācanīyadhammavaseneva gahitanti veditabbaṃ. ๑๘๒-๒๐๕. ข้อความหลังจากนั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. จริงอยู่ พระราธเถระนี้ชื่อว่าเป็นผู้มีปฏิภาณ. เมื่อพระตถาคตทอดพระเนตรเห็นพระเถระนี้ เหตุอันสุขุมย่อมปรากฏ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงธรรมแก่พระเถระนั้นโดยนัยต่างๆ. ในราธสังยุตนี้ ๒ วรรคในเบื้องต้น ทรงแสดงไว้โดยอำนาจแห่งคำถาม, วรรคที่ ๓ (ทรงแสดงไว้) โดยการอาราธนา, วรรคที่ ๔ (ทรงแสดงไว้) โดยอำนาจแห่งถ้อยคำที่ตรัสแก่ผู้เข้ามานั่งใกล้. ก็แต่ว่า ราธสังยุตทั้งหมดนี้ พึงทราบว่า (พระผู้มีพระภาค) ทรงถือเอาโดยอำนาจแห่งธรรมอันเป็นเครื่องบ่มวิมุตติของพระเถระ. Rādhasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาราธสังยุต จบ. 3. Diṭṭhisaṃyuttaṃ 3. ทิฏฐิสังยุต 1. Sotāpattivaggo 1. โสตาปัตติวรรค 1. Vātasuttavaṇṇanā 1. อรรถกถาวาตสูตร 206. Diṭṭhisaṃyutte na vātā vāyantītiādīsu evaṃ kira tesaṃ diṭṭhi – ‘‘yepi ete rukkhasākhādīni bhañjantā vātā vāyanti, na ete vātā, vātaleso nāmeso, vāto pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhito. Tathā yāpi etā tiṇakaṭṭhādīni vahantiyo nadiyo sandanti, na ettha udakaṃ sandaki, udakaleso nāmesa, udakaṃ pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhitaṃ. Yāpimā gabbhiniyo vijāyantīti ca vuccanti, kiñcāpi tā milātudarā honti, gabbho pana na nikkhamati, gabbhaleso nāmeso, gabbho pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhito. Yepi ete candimasūriyā udenti vā apenti vā, neva te udenti na apenti, candimasūriyaleso nāmesa, candimasūriyā pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhitā’’ti. 206. ในทิฏฐิสังยุต ในบทเป็นต้นว่า น วาตา วายนฺติ (ลมทั้งหลายย่อมไม่พัด) ได้ยินว่า ทิฏฐิของพวกเขามีอย่างนี้ว่า – ‘ลมเหล่านี้ใดที่พัดหักกิ่งไม้เป็นต้นอยู่ ลมเหล่านี้ไม่ใช่ลม นั่นชื่อว่าเศษของลม ส่วนลมนั้นตั้งอยู่เหมือนเสาหลัก หรือเหมือนยอดภูเขา. ฉันใดก็ดี แม่น้ำเหล่านี้ใดที่ไหลพัดพาหญ้าและไม้เป็นต้นไป ในแม่น้ำนั้นน้ำไม่ได้ไหล นั่นชื่อว่าเศษของน้ำ ส่วนน้ำนั้นตั้งอยู่เหมือนเสาหลัก หรือเหมือนยอดภูเขา. หญิงมีครรภ์เหล่านี้ใดที่กล่าวกันว่าคลอดอยู่ แม้ว่าหญิงเหล่านั้นจะมีท้องแฟบลง แต่ครรภ์ก็หาได้ออกมาไม่ นั่นชื่อว่าเศษของครรภ์ ส่วนครรภ์นั้นตั้งอยู่เหมือนเสาหลัก หรือเหมือนยอดภูเขา. พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านี้ใดที่ขึ้นหรือตกอยู่ พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นหาได้ขึ้นหรือตกไม่ นั่นชื่อว่าเศษของพระจันทร์และพระอาทิตย์ ส่วนพระจันทร์และพระอาทิตย์นั้นตั้งอยู่เหมือนเสาหลัก หรือเหมือนยอดภูเขา’ ดังนี้. 2-4. Etaṃmamasuttādivaṇṇanā อรรถกถาเอตังมมสูตรเป็นต้น 207-209. Diṭṭhantiādīsu diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ. Sutaṃ saddāyatanaṃ. Mutaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ. Tañhi patvā gahetabbato mutanti ca vuttaṃ. Avasesāni sattāyatanāni viññātaṃ nāma. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā apattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ. Lokasmiñhi pariyesitvā pattampi atthi, pariyesitvā nopattampi, apariyesitvā pattampi, apariyesitvā nopattampi. Tattha pariyesitvā pattaṃ pattaṃ nāma, pariyesitvā nopattaṃ pariyesitaṃ nāma. Apariyesitvā pattañca apariyesitvā nopattañca manasānuvicaritaṃ nāma. Atha vā pariyesitvā pattampi apariyesitvā pattampi pattaṭṭhena pattaṃ nāma, pariyesitvā nopattameva pariyesitaṃ nāma, apariyesitvā nopattaṃ manasānuvicaritaṃ nāma. Sabbaṃ vā etaṃ manasā anuvicaritameva. ๒๐๗-๒๐๙. ในบทเป็นต้นว่า ทิฏฺฐํ รูปายตนะ ชื่อว่า ทิฏฐะ (สิ่งที่เห็นแล้ว). สัททายตนะ ชื่อว่า สุตะ (สิ่งที่ได้ยินแล้ว). คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ชื่อว่า มุตะ (สิ่งที่ทราบแล้ว). จริงอยู่ อายตนะ ๓ อย่างนั้น ท่านเรียกว่า มุตะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงรับรู้โดยการเข้าถึง. อายตนะที่เหลือ ๗ อย่าง ชื่อว่า วิญญาตะ (สิ่งที่รู้แจ้งแล้ว). บทว่า ปตฺตํ คือ สิ่งที่ถึงแล้ว ไม่ว่าจะแสวงหาหรือไม่แสวงหาก็ตาม. บทว่า ปริเยสิตํ คือ สิ่งที่แสวงหาแล้ว ไม่ว่าจะถึงแล้วหรือไม่ถึงก็ตาม. บทว่า อนุวิจริตํ มนสา คือ สิ่งที่ใจเที่ยวตามไป. จริงอยู่ ในโลกนี้ สิ่งที่แสวงหาแล้วถึงแล้วก็มี, แสวงหาแล้วไม่ถึงก็มี, ไม่แสวงหาแล้วถึงก็มี, ไม่แสวงหาแล้วไม่ถึงก็มี. ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น สิ่งที่แสวงหาแล้วถึงแล้ว ชื่อว่า ปัตตะ. สิ่งที่แสวงหาแล้วไม่ถึง ชื่อว่า ปริเยสิตะ. สิ่งที่ไม่แสวงหาแล้วถึง และสิ่งที่ไม่แสวงหาแล้วไม่ถึง ชื่อว่า มนสานุวิจริตะ. อีกนัยหนึ่ง สิ่งที่แสวงหาแล้วถึงก็ดี สิ่งที่ไม่แสวงหาแล้วถึงก็ดี ชื่อว่า ปัตตะ โดยความหมายว่าถึงแล้ว. สิ่งที่แสวงหาแล้วแต่ไม่ถึงเท่านั้น ชื่อว่า ปริเยสิตะ. สิ่งที่ไม่แสวงหาแล้วไม่ถึง ชื่อว่า มนสานุวิจริตะ. หรืออีกนัยหนึ่ง ทั้งหมดนี้เป็นสิ่งที่ใจเที่ยวตามไปเท่านั้น. 5. Natthidinnasuttavaṇṇanā 5. อรรถกถานัตถิทินนสูตร 210. Natthi dinnantiādīsu natthi dinnanti dinnassa phalābhāvaṃ sandhāya vadanti. Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo. Hutanti paheṇakasakkāro adhippeto. Tampi ubhayaṃ phalābhāvameva sandhāya paṭikkhipanti. Sukatadukkaṭānanti sukatadukkatānaṃ, kusalākusalānanti attho. Phalaṃ vipākoti yaṃ phalanti vā vipākoti vā vuccati, taṃ natthīti vadanti. Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthi. Natthi paro lokoti idha loke ṭhitassapi paro loko natthi, sabbe tattha tattheva ucchijjantīti dassenti. Natthi mātā natthi pitāti tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalābhāvavasena vadanti. Natthi sattā opapātikāti cavitvā uppajjanakasattā nāma natthīti vadanti. Natthi loke samaṇabrāhmaṇāti loke sammāpaṭipannā samaṇabrāhmaṇā nāma natthīti vadanti. 210. ในบทเป็นต้นว่า นตฺถิ ทินฺนํ (พวกเขา) กล่าวคำว่า นตฺถิ ทินฺนํ โดยมุ่งหมายถึงการไม่มีผลของทานที่ให้แล้ว. มหายัญเรียกว่า ยิฏฐะ. สักการะที่ทำแก่แขก ประสงค์เอาว่า หุตะ. พวกเขาย่อมปฏิเสธทั้งสองอย่างนั้นโดยมุ่งหมายถึงการไม่มีผลนั่นเอง. บทว่า สุกตทุกฺกฏานํ หมายถึง กรรมที่ทำดีและทำชั่ว คือ กุศลกรรมและอกุศลกรรม. สิ่งใดที่เรียกว่า ผล หรือ วิบาก สิ่งนั้นไม่มี ดังนี้ พวกเขากล่าว. บทว่า นตฺถิ อยํ โลโก คือ โลกนี้ย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในปรโลก. บทว่า นตฺถิ ปโร โลโก คือ ปรโลกย่อมไม่มีแม้แก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในโลกนี้ สัตว์ทั้งปวงย่อมขาดสูญในภพนั้นๆ นั่นเอง ดังนี้ พวกเขาย่อมแสดง. (พวกเขา) กล่าวคำว่า นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตา โดยอำนาจแห่งการไม่มีผลของการปฏิบัติดีและปฏิบัติชั่วในมารดาบิดาเหล่านั้น. (พวกเขา) กล่าวคำว่า นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา คือ สัตว์ที่จุติแล้วเกิดขึ้น ชื่อว่า โอปปาติกสัตว์ ย่อมไม่มี. (พวกเขา) กล่าวคำว่า นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา คือ สมณพราหมณ์ผู้ปฏิบัติดีแล้วในโลก ชื่อว่า สมณพราหมณ์ ย่อมไม่มี. Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Pathavī pathavīkāyanti ajjhattikā pathavīdhātu bāhiraṃ pathavīdhātuṃ. Anupetīti anuyāti. Anupagacchatīti tasseva vevacanaṃ, anugacchatītipi attho. Ubhayenāpi upeti upagacchatīti dassenti. Āpādīsupi eseva nayo. Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni. Saṅkamantīti ākāsaṃ pakkhandanti. Āsandipañcamāti nipannamañcena pañcamā, mañco ceva, cattāro mañcapāde gahetvā ṭhitā cattāro purisā cāti attho. Yāva āḷāhanāti yāva susānā. Padānīti ‘‘ayaṃ evaṃ sīlavā ahosi, evaṃ dussīlo’’tiādinā nayena pavattāni guṇāguṇapadāni. Sarīrameva vā ettha padānīti adhippetaṃ. Kāpotakānīti kapotakavaṇṇāni, pārāvatapakkhavaṇṇānīti attho. Bhassantāti bhasmantā. Ayameva vā pāḷi. Āhutiyoti yaṃ paheṇakasakkārādibhedaṃ dinnadānaṃ, sabbaṃ taṃ chārikāvasānameva hoti, na tato paraṃ phaladāyakaṃ hutvā gacchatīti attho. Dattupaññattanti dattūhi bālamanussehi paññattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – bālehi abuddhīhi paññattamidaṃ dānaṃ, na paṇḍitehi. Bālā denti, paṇḍitā gaṇhantīti dassenti. บทว่า จาตุมหาภูติโก คือ ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔. บทว่า ปฐวี ปฐวีกายํ คือ ปฐวีธาตุภายใน ย่อมเข้าไปสู่ปฐวีธาตุภายนอก. บทว่า อนุเปติ คือ ย่อมตามไป. บทว่า อนุปคจฺฉติ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง, มีความหมายว่า ย่อมตามไป. (พวกเขา) ย่อมแสดงว่า ย่อมเข้าไป ย่อมถึง ด้วยบททั้งสอง. แม้ในอาโปธาตุเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า อินฺทฺริยานิ คือ อินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖. บทว่า สงฺกมนฺติ คือ ย่อมแล่นไปสู่อากาศ. บทว่า อาสนฺทิปญฺจมา คือ มีเตียงนอนเป็นที่ ๕, อธิบายว่า เตียงนอน และบุรุษ ๔ คนที่จับเท้าเตียง ๔ ข้างยืนอยู่. บทว่า ยาว อาฬาหนา คือ ตราบเท่าถึงป่าช้า. บทว่า ปทานิ คือ บทแสดงคุณและโทษที่เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้มีศีลอย่างนี้, เป็นผู้ทุศีลอย่างนี้’. หรืออีกนัยหนึ่ง ประสงค์เอาว่า สรีระนั่นเองเป็นบทในที่นี้. บทว่า กาโปตกานิ คือ มีสีเหมือนนกพิราบ, อธิบายว่า มีสีเหมือนสีปีกนกเขา. บทว่า ภสฺสนฺตา คือ มีเถ้าเป็นที่สุด. หรือบทนี้เองเป็นบาลี. บทว่า อาหุติโย คือ ทานที่ให้แล้วมีประเภทต่างๆ เช่น สักการะแก่แขก, ทานทั้งหมดนั้นมีเถ้าเป็นที่สุด, หลังจากนั้นหาเป็นสิ่งที่ให้ผลแล้วดำเนินต่อไปไม่, นี้คือความหมาย. บทว่า ทตฺตุปญฺญตฺตํ คือ อันคนโง่เขลาบัญญัติไว้. ความหมายที่กล่าวไว้คือ – ทานนี้อันคนโง่เขลาไร้ปัญญาบัญญัติไว้, ไม่ใช่บัณฑิตบัญญัติ. คนโง่ย่อมให้, บัณฑิตย่อมรับ ดังนี้ พวกเขาย่อมแสดง. 6. Karotosuttavaṇṇanā 6. อรรถกถากโรโตสูตร 211. Karototi sahatthā karontassa. Kārayatoti āṇattiyā kārentassa. Chindatoti paresaṃ hatthādīni chindantassa. Chedāpayatoti parehi chedāpentassa. Pacatoti daṇḍena pīḷentassa. Pacāpayatoti parehi daṇḍādinā pīḷāpentassa. Socato socāpayatoti parassa bhaṇḍaharaṇādīhi sokaṃ sayaṃ karontassāpi parehi kārentassāpi. Kilamato kilamāpayatoti āhārupacchedabandhanāgārapavesanādīhi sayaṃ kilamentassapi parehi kilamāpentassapi. Phandato phandāpayatoti paraṃ phandantaṃ phandanakāle sayampi phandato parempi phandāpayato. Pāṇamatipātayatoti pāṇaṃ hanantassapi hanāpentassapi. Evaṃ sabbattha karaṇakārāpanavaseneva attho veditabbo. 211. คำว่า "Karoto" (ผู้กระทำ) หมายถึง ผู้กระทำด้วยมือของตนเอง. คำว่า "Kārayato" (ผู้ให้กระทำ) หมายถึง ผู้ให้กระทำโดยการสั่ง. คำว่า "Chindato" (ผู้ตัด) หมายถึง ผู้ตัดมือเป็นต้นของคนอื่น. คำว่า "Pacato" (ผู้เผา) หมายถึง ผู้เบียดเบียนด้วยท่อนไม้. คำว่า "Pacāpayato" (ผู้ให้เผา) หมายถึง ผู้ให้คนอื่นเบียดเบียนด้วยท่อนไม้เป็นต้น. คำว่า "Socato socāpayato" (ผู้เศร้าโศก, ผู้ทำให้เศร้าโศก) หมายถึง ผู้กระทำความเศร้าโศกแก่ผู้อื่นด้วยการลักทรัพย์เป็นต้นด้วยตนเองก็ดี หรือผู้ใช้ให้ผู้อื่นกระทำก็ดี. คำว่า "Kilamato kilamāpayato" (ผู้เหนื่อย, ผู้ทำให้เหนื่อย) หมายถึง ผู้ลำบากด้วยตนเองเพราะการงดอาหาร การจองจำในเรือนจำเป็นต้นก็ดี หรือผู้ทำให้ผู้อื่นลำบากก็ดี. คำว่า "Phandato phandāpayato" (ผู้สั่น, ผู้ทำให้สั่น) หมายถึง ในเวลาที่ทำให้ผู้อื่นผู้กำลังสั่นให้สั่น ตนเองก็สั่นด้วย หรือทำให้ผู้อื่นสั่น. คำว่า "Pāṇamatipātayato" (ผู้ปลงชีวิต) หมายถึง ผู้ฆ่าสัตว์เองก็ดี ผู้ใช้ให้ผู้อื่นฆ่าก็ดี. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยแห่งการกระทำเองและการใช้ให้ผู้อื่นกระทำอย่างนี้. Sandhinti gharasandhiṃ. Nillopanti mahāvilopaṃ. Ekāgārikanti ekameva gharaṃ parivāretvā vilumpanaṃ. Paripanthe tiṭṭhatoti āgatāgatānaṃ acchindanatthaṃ magge tiṭṭhato. Karoto na karīyati pāpanti yaṃkiñci pāpaṃ karomīti saññāya karotopi pāpaṃ na karīyati, natthi pāpaṃ. Sattā pana karomāti evaṃsaññino hontīti dīpenti. Khurapariyantenāti khuraneminā, khuradhārasadisapariyantena vā. Ekamaṃsakhalanti ekamaṃsarāsiṃ. Puñjanti tasseva vevacanaṃ. Tatonidānanti ekamaṃsakhalakaraṇanidānaṃ. คำว่า "Sandhi" (การตัดช่อง) หมายถึง ช่องฝาเรือน. คำว่า "Nillopa" (การปล้น) หมายถึง การปล้นครั้งใหญ่. คำว่า "Ekāgārika" (การปล้นบ้านเดียว) หมายถึง การล้อมปล้นเรือนหลังเดียวเท่านั้น. คำว่า "Paripanthe tiṭṭhati" (ผู้ยืนดักที่ทาง) หมายถึง ผู้ยืนอยู่ที่หนทางเพื่อดักปล้นคนที่เดินทางไปมา. คำว่า "Karoto na karīyati pāpaṃ" (ผู้กระทำอยู่ บาปก็ไม่เป็นอันทำ) หมายถึง แม้ผู้กระทำด้วยความสำคัญว่า "เราทำบาป" บาปก็ไม่เป็นอันทำ, บาปไม่มี. แต่ว่า สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้มีความสำคัญว่า "เราทำ" ดังนี้ ท่านผู้มีทิฏฐิแสดงไว้. คำว่า "Khurapariyantena" (มีขอบคมดังมีดโกน) หมายถึง มีขอบคมดังมีดโกน หรือมีขอบคมเหมือนใบมีดโกน. คำว่า "Ekamaṃsakhala" (ก้อนเนื้อก้อนเดียว) หมายถึง กองเนื้อกองเดียว. คำว่า "Puñja" (กอง) เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. คำว่า "Tatonidāna" (มีนั่นเป็นเหตุ) หมายถึง มีการกระทำให้เป็นก้อนเนื้อก้อนเดียวเป็นเหตุ. Dakkhiṇanti dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā dāruṇā, te sandhāya hanantotiādi vuttaṃ. Uttaranti uttaratīre saddhā honti pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, te sandhāya dadantotiādi vuttaṃ. Tattha yajantoti mahāyāgaṃ karonto. Damenāti indriyadamena uposathakammena. Saṃyamenāti sīlasaṃyamena. Saccavajjenāti saccavacanena. Āgamoti āgamanaṃ, pavattīti attho. Sabbathāpi pāpapuññānaṃ kiriyameva paṭikkhipanti. คำว่า "ทักษิณ" หมายถึง มนุษย์ในฝั่งทิศใต้ (แห่งแม่น้ำคงคา) เป็นคนหยาบช้าดุร้าย, ท่านกล่าวคำว่า "ผู้ฆ่า" เป็นต้น หมายถึงชนเหล่านั้น. คำว่า "อุดร" หมายถึง (มนุษย์) ในฝั่งทิศเหนือ เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เป็นพุทธมามกะ ธรรมมามกะ สังฆมามกะ, ท่านกล่าวคำว่า "ผู้ให้" เป็นต้น หมายถึงชนเหล่านั้น. ในบทเหล่านั้น คำว่า "ผู้บูชายัญ" หมายถึง ผู้กระทำมหายัญ. คำว่า "ด้วยการฝึกตน" หมายถึง ด้วยการสำรวมอินทรีย์ ด้วยอุโบสถกรรม. คำว่า "ด้วยการสำรวม" หมายถึง ด้วยศีลสังวร. คำว่า "ด้วยคำสัตย์" หมายถึง ด้วยการกล่าวคำจริง. คำว่า "อาคม" หมายถึง การมา, ความเป็นไป. (พวกมีทิฏฐิ) ย่อมปฏิเสธการกระทำบุญและบาปโดยประการทั้งปวงทีเดียว. 7. Hetusuttavaṇṇanā 7. อรรถกถาเหตุสูตร 212. Natthi hetu natthi paccayoti ettha paccayoti hetuvevacanameva. Ubhayenāpi vijjamānameva kāyaduccaritādīnaṃ saṃkilesapaccayaṃ, kāyasucaritādīnañca visuddhipaccayaṃ paṭikkhipanti. Natthi balanti yamhi attano bale patiṭṭhitā ime sattā devattampi mārattampi brahmattampi sāvakabodhimpi paccekabodhimpi sabbaññutampi pāpuṇanti, taṃ balaṃ paṭikkhipanti. Natthi vīriyantiādīni sabbāni aññamaññavevacanāneva. ‘‘Idaṃ no vīriyena, idaṃ purisathāmena, idaṃ purisaparakkamena patta’’nti, evaṃ pavattavacanapaṭikkhepakaraṇavasena panetāni visuṃ ādiyanti. 212. ในคำว่า "Natthi hetu natthi paccayo" (เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี) นี้ คำว่า "ปัจจัย" เป็นไวพจน์ของคำว่า "เหตุ" นั่นเอง. (พวกมีทิฏฐิ) ย่อมปฏิเสธปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของกายทุจริตเป็นต้น และปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของกายสุจริตเป็นต้น ซึ่งมีอยู่จริง ด้วยคำทั้งสองนั้น. คำว่า "Natthi balaṃ" (กำลังไม่มี) หมายถึง สัตว์เหล่านี้ตั้งอยู่ในกำลังของตนใดแล้วย่อมถึงความเป็นเทวดาบ้าง ความเป็นมารบ้าง ความเป็นพรหมบ้าง สาวกโพธิบ้าง ปัจเจกโพธิบ้าง สัพพัญญุตญาณบ้าง, (พวกมีทิฏฐิ) ย่อมปฏิเสธกำลังนั้น. คำว่า "Natthi vīriyaṃ" (ความเพียรไม่มี) เป็นต้นทั้งหมด เป็นไวพจน์ของกันและกันนั่นเอง. แต่ว่า (พวกมีทิฏฐิ) ถือเอาศัพท์เหล่านี้แยกกัน โดยนัยแห่งการปฏิเสธคำพูดที่พูดกันว่า "ผลนี้เราถึงได้ด้วยความเพียร, ผลนี้ถึงได้ด้วยกำลังบุรุษ, ผลนี้ถึงได้ด้วยความบากบั่นของบุรุษ". Sabbe sattāti oṭṭhagoṇagadrabhādayo anavasese pariggaṇhanti. Sabbe pāṇāti ekindriyo pāṇo, dvindriyo pāṇotiādivasena vadanti. Sabbe bhūtāti aṇḍakosavatthikosesu bhūte sandhāya vadanti. Sabbe jīvāti sāliyavagodhumādayo sandhāya vadanti. Tesu hi te viruhanabhāvena jīvasaññino. Avasā abalā avīriyāti tesaṃ attano vaso vā balaṃ vā vīriyaṃ vā natthi. Niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ettha niyatīti niyatatā. Saṅgatīti channaṃ abhijātīnaṃ tattha tattha gamanaṃ. Bhāvoti sabhāvoyeva. Evaṃ niyatiyā ca saṅgatiyā ca bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā. Yena hi yathā bhavitabbaṃ, so tatheva bhavati. Yena na bhavitabbaṃ, so na bhavatīti dassenti. Chasvevābhijātīsūti chasu eva abhijātīsu ṭhatvā sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedenti, aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dassenti. คำว่า "Sabbe sattā" (สัตว์ทั้งปวง) หมายถึง ท่านถือเอาสัตว์ทั้งปวงไม่มีเหลือ เช่น อูฐ โค ลา เป็นต้น. คำว่า "Sabbe pāṇā" (ผู้มีลมปราณทั้งปวง) หมายถึง ท่านกล่าวโดยแบ่งเป็น สัตว์มีอินทรีย์ ๑, สัตว์มีอินทรีย์ ๒ เป็นต้น. คำว่า "Sabbe bhūtā" (ภูตทั้งปวง) หมายถึง ท่านกล่าวหมายถึงภูตที่เกิดในฟองไข่ ในครรภ์ และในเถ้าไคล. คำว่า "Sabbe jīvā" (ชีวะทั้งปวง) หมายถึง ท่านกล่าวหมายถึงข้าวสาลี ข้าวบาร์เลย์ ข้าวสาลีชนิดไม่มีหนวด เป็นต้น. เพราะว่า ในพืชเหล่านั้น พวกเขามีความสำคัญว่าเป็นชีวะ เนื่องจากมีภาวะที่งอกขึ้นได้. คำว่า "Avasā abalā avīriyā" (ไม่มีอำนาจ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร) หมายถึง สัตว์เหล่านั้นไม่มีอำนาจ หรือกำลัง หรือความเพียรของตน. ในคำว่า "Niyatisaṅgatibhāvapariṇatā" (แปรไปตามนิยติ สังคติ และภาวะ) นี้ คำว่า "นิยติ" หมายถึง ความเที่ยง. คำว่า "สังคติ" หมายถึง การไปสู่คตินั้นๆ ของอภิชาติ ๖. คำว่า "ภาวะ" หมายถึง สภาพของตนเองนั่นแหละ. ด้วยประการฉะนี้ สัตว์ทั้งหลายแปรไปตามนิยติ สังคติ และภาวะ จึงถึงความเป็นต่างๆ กัน. เพราะว่า สัตว์ใดพึงเป็นอย่างใด สัตว์นั้นก็ย่อมเป็นอย่างนั้น. สัตว์ใดไม่พึงเป็น (อย่างใด) สัตว์นั้นก็ไม่เป็น (อย่างนั้น) ดังนี้ ท่านแสดงไว้. คำว่า "Chasvevābhijātīsu" (ในอภิชาติ ๖ เท่านั้น) หมายถึง สัตว์ทั้งหลายดำรงอยู่ในอภิชาติ ๖ เท่านั้น ย่อมเสวยสุขและทุกข์, ภูมิอื่นที่เป็นสุขและทุกข์ไม่มี ดังนี้ ท่านแสดงไว้. 8-10. Mahādiṭṭhisuttādivaṇṇanā 8-10. อรรถกถามหาทิฏฐิสูตรเป็นต้น 213-215. Akaṭāti akatā. Akaṭavidhāti akatavidhānā, ‘‘evaṃ karohī’’ti kenaci kāritāpi na hontīti attho. Animmitāti iddhiyāpi na nimmitā. Animmātāti animmāpitā. ‘‘Animmitabbā’’tipi pāṭho, na nimmitabbāti attho. Vañjhāti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalā kassaci ajanakā. Pabbatakūṭaṃ viya ṭhitāti kūṭaṭṭhā. Esikaṭṭhāyino viya hutvā ṭhitāti esikaṭṭhāyiṭṭhitā, yathā sunikhāto esikatthambho niccalo tiṭṭhati, evaṃ ṭhitāti attho. Na iñjantīti esikatthambho viya ṭhitattā na calanti. Na vipariṇamantīti pakatiṃ na vijahanti. Na aññamaññaṃ byābādhentīti aññamaññaṃ na upahananti. Nālanti na samatthā. Pathavīkāyotiādīsu pathavīyeva pathavīkāyo, pathavīsamūho vā. Sattannaṃtveva kāyānanti yathā muggarāsiādīsu pahaṭaṃ satthaṃ muggarāsiādīnaṃ antareneva pavisati, evaṃ sattannaṃ kāyānaṃ antarena chiddena vivarena satthaṃ pavisati. Tattha ‘‘ahaṃ imaṃ jīvitā voropemī’’ti kevalaṃ saññāmattameva hotīti dassenti. 213-215. คำว่า "Akaṭa" (ไม่ได้ถูกทำ) หมายถึง ไม่ได้ถูกทำ. คำว่า "Akaṭavidha" (ไม่ได้ถูกสร้าง) หมายถึง ไม่ได้ถูกจัดแจง, อธิบายว่า ไม่ได้ถูกใครใช้ให้ทำว่า "จงทำอย่างนี้". คำว่า "Animmita" (ไม่ได้ถูกนิรมิต) หมายถึง ไม่ได้ถูกนิรมิตแม้ด้วยฤทธิ์. ก็มีบาลีว่า "Animmitabbā" บ้าง, อธิบายว่า ไม่พึงถูกนิรมิต. คำว่า "Vañjha" (เป็นหมัน) หมายถึง ไม่มีผล ไม่ก่อให้เกิดอะไร เหมือนแม่โคที่เป็นหมัน ต้นตาลที่ไม่มีผล เป็นต้น. คำว่า "Kūṭaṭṭha" (ตั้งมั่นดุจยอดเขา) เพราะตั้งอยู่เหมือนยอดเขา. คำว่า "Esikaṭṭhāyiṭṭhita" (ตั้งมั่นดุจเสาเขื่อน) เพราะเป็นเหมือนเสาเขื่อนแล้วตั้งอยู่, อธิบายว่า ตั้งมั่นไม่หวั่นไหว เหมือนเสาเขื่อนที่ฝังไว้ดีแล้วย่อมตั้งมั่นไม่หวั่นไหว ฉันใด ก็ฉันนั้น. คำว่า "Na iñjanti" (ย่อมไม่เอนเอียง) หมายถึง ย่อมไม่หวั่นไหว เพราะตั้งมั่นดุจเสาเขื่อน. คำว่า "Na vipariṇamanti" (ย่อมไม่แปรปรวน) หมายถึง ย่อมไม่ละปกติ. คำว่า "Na aññamaññaṃ byābādhenti" (ย่อมไม่เบียดเบียนกันและกัน) หมายถึง ย่อมไม่เบียดเบียนกันและกัน. คำว่า "Nālaṃ" (ไม่สามารถ) หมายถึง ไม่สามารถ. ในคำว่า "Pathavīkāyo" (ปฐวีกาย) เป็นต้น ปฐวีธาตุนั่นเองชื่อว่าปฐวีกาย, หรือหมู่แห่งปฐวี (ชื่อว่าปฐวีกาย). คำว่า "Sattannaṃtveva kāyānaṃ" (แห่งกายทั้ง ๗ เท่านั้น) หมายถึง ศัสตราวุธที่ประหารลงในกองถั่วเป็นต้น ย่อมเข้าไปในระหว่างแห่งกองถั่วเป็นต้นเท่านั้น ฉันใด, ศัสตราวุธย่อมเข้าไปทางช่องว่างที่เป็นระหว่างแห่งกายทั้ง ๗ ฉันนั้น. ในกรณีนั้น ท่านแสดงว่า (ความคิดที่ว่า) "เราย่อมปลงสัตว์นี้จากชีวิต" เป็นเพียงสักว่าสัญญาเท่านั้น. Yonipamukhasatasahassānīti pamukhayonīnaṃ uttamayonīnaṃ cuddasasatasahassāni aññāni ca saṭṭhisatāni aññāni ca chasatāni pañca ca kammuno satānīti pañcakammasatāni cāti kevalaṃ takkamattakena niratthakadiṭṭhiṃ dīpenti. Pañca ca kammāni tīṇi ca kammānītiādīsupi eseva nayo. Keci panāhu ‘‘pañca kammānīti pañcindriyavasena gaṇhanti, tīṇīti kāyakammādivasenā’’ti. Kamme ca aḍḍhakamme cāti ettha panassa kāyakammavacīkammāni kammanti laddhi, manokammaṃ upaḍḍhakammanti. Dvaṭṭhipaṭipadāti dvāsaṭṭhipaṭipadāti vadanti. Dvaṭṭhantarakappāti ekasmiṃ kappe catusaṭṭhi antarakappā nāma honti, ayaṃ pana aññe dve ajānanto evamāha. คำว่า โยนิปมุขแสนหนึ่ง (หมายถึง) โยนิที่เป็นประธาน โยนิชั้นสูง 1,400,000, อื่นอีก 6,000, อื่นอีก 600 และกรรม 500 ดังนี้ พวกเขาย่อมแสดงทิฏฐิที่ไร้สาระด้วยเพียงการตรึกนึกเอาเท่านั้น แม้ในคำเป็นต้นว่า กรรม 5 และกรรม 3 ก็นัยนี้เหมือนกัน แต่บางพวกกล่าวว่า “คำว่า กรรม 5 เขาถือเอาโดยนัยแห่งอินทรีย์ 5, คำว่า กรรม 3 เขาถือเอาโดยนัยแห่งกายกรรมเป็นต้น” ส่วนในคำว่า กรรมและกึ่งกรรมนี้ ลัทธิของเขามีว่า กายกรรมและวจีกรรม ชื่อว่า กรรม, มโนกรรม ชื่อว่า กึ่งกรรม คำว่า ปฏิปทา 62 พวกเขากล่าวว่า ปฏิปทา 62 คำว่า อันตรกัป 62 (คือ) ในกัปหนึ่งมีอันตรกัป 64 แต่ผู้นี้ไม่รู้อันตรกัปอีก 2 จึงกล่าวอย่างนี้ Chaḷābhijātiyoti kaṇhābhijāti nīlābhijāti lohitābhijāti haliddābhijāti sukkābhijāti paramasukkābhijātīti imā cha abhijātiyo vadanti. Tattha orabbhikā sūkarikā sākuṇikā māgavikā luddā macchaghātakā corā coraghātakā bandhanāgārikā, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā, ayaṃ kaṇhābhijātīti vadanti. Bhikkhū nīlābhijātīti vadanti. Te kira catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti, ‘‘bhikkhū ca kaṇṭakavuttikā’’ti (a. ni. 6.57) ayaṃ hissa pāḷi eva. Atha vā kaṇṭakavuttikā eva nāma eke pabbajitāti vadanti. Lohitābhijāti nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vadanti. Ime kira purimehi dvīhi paṇḍaratarā. Gihī odātavasanā acelakasāvakā haliddābhijātīti vadanti. Evaṃ attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karonti. Ājīvakā ājīviniyo ayaṃ sukkābhijātīti vadanti. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Nando vaccho, kiso saṃkicco, makkhali gosālo paramasukkābhijātīti vadanti. Te kira sabbehi paṇḍaratarā. คำว่า อภิชาติ 6 พวกเขากล่าวอภิชาติ 6 เหล่านี้ คือ กัณหาภิชาติ นีลาภิชาติ โลหิตาภิชาติ หลิททาภิชาติ สุกกาภิชาติ ปรมสุกกาภิชาติ ในอภิชาติเหล่านั้น คนฆ่าแกะ คนฆ่าสุกร พรานนก พรานเนื้อ พรานผู้โหดร้าย คนฆ่าปลา โจร เพชฌฆาตฆ่าโจร พัศดี หรือคนอื่นๆ บางพวกผู้มีการงานอันทารุณ พวกเขากล่าวว่า นี้ชื่อว่า กัณหาภิชาติ พวกเขากล่าวว่า ภิกษุทั้งหลายชื่อว่า นีลาภิชาติ ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นใส่หนามลงในปัจจัย 4 แล้วฉัน บาลีของเขาว่า “ภิกษุทั้งหลายมีวัตรดุจหนาม” นี้เอง หรืออีกอย่างหนึ่ง พวกเขากล่าวว่า บรรพชิตบางพวกชื่อว่า กัณฏกวุตติกะ พวกเขากล่าวว่า นิครนถ์ผู้นุ่งผ้าผืนเดียว ชื่อว่า โลหิตาภิชาติ ได้ยินว่า นิครนถ์เหล่านี้บริสุทธิ์กว่าสองพวกแรก พวกเขากล่าวว่า คฤหัสถ์ผู้นุ่งขาวห่มขาว สาวกของอเจลกะ ชื่อว่า หลิททาภิชาติ พวกเขาทำปัจจยทายกของตนให้ประเสริฐกว่าแม้พวกนิครนถ์อย่างนี้ พวกเขากล่าวว่า อาชีวกและอาชีวินี นี้ชื่อว่า สุกกาภิชาติ ได้ยินว่า พวกเขาบริสุทธิ์กว่าสี่พวกแรก พวกเขากล่าวว่า นันทะ วัจฉะ กิสะ สังกิจจะ และมักขลิ โคสาล ชื่อว่า ปรมสุกกาภิชาติ ได้ยินว่า พวกเขาบริสุทธิ์กว่าคนทั้งหมด Aṭṭha purisabhūmiyoti mandabhūmi khiḍḍābhūmi vīmaṃsakabhūmi ujugatabhūmi sekhabhūmi samaṇabhūmi jānanabhūmi pannabhūmīti imā aṭṭha purisabhūmiyoti vadanti. Tattha jātadivasato paṭṭhāya satta divase sambādhaṭṭhānato nikkhantattā sattā mandā honti momūhā, ayaṃ mandabhūmīti vadanti. Ye pana duggatito āgatā honti, te abhiṇhaṃ rodanti ceva viravanti ca, sugatito āgatā taṃ anussaritvā anussaritvā hasanti, ayaṃ khiḍḍābhūmi nāma. Mātāpitūnaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā gahetvā bhūmiyaṃ padanikkhipanaṃ vīmaṃsakabhūmi nāma. Padasā gantuṃ samatthakālo ujugatabhūmi nāma. Sippāni sikkhanakālo sekhabhūmi nāma. Gharā nikkhamma pabbajanakālo samaṇabhūmi nāma. Ācariyaṃ sevitvā jānanakālo jānanabhūmi nāma. ‘‘Bhikkhu ca pannako jino na kiñci āhā’’ti evaṃ alābhiṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadanti. คำว่า บุรุษภูมิ 8 พวกเขากล่าวบุรุษภูมิ 8 เหล่านี้ คือ มันทภูมิ ขิฑฑาภูมิ วีมังสกภูมิ อุชุคตภูมิ เสขภูมิ สมณภูมิ ชานนภูมิ ปันนภูมิ ในภูมิเหล่านั้น ตั้งแต่วันที่เกิดไป 7 วัน สัตว์ทั้งหลายจะมึนงงหลงใหล เพราะออกมาจากที่คับแคบ พวกเขากล่าวว่า นี้ชื่อว่า มันทภูมิ ส่วนผู้ที่มาจากทุคติ ย่อมร้องไห้และคร่ำครวญอยู่เนืองๆ ผู้ที่มาจากสุคติ ระลึกถึงสุคตินั้นๆ แล้วก็หัวเราะ นี้ชื่อว่า ขิฑฑาภูมิ การจับมือหรือเท้าของมารดาบิดา หรือจับเตียงหรือตั่งแล้วเหยียบย่างเท้าลงบนพื้นดิน ชื่อว่า วีมังสกภูมิ กาลที่สามารถเดินไปด้วยเท้าได้ ชื่อว่า อุชุคตภูมิ กาลที่ศึกษาวิชาศิลปะ ชื่อว่า เสขภูมิ กาลที่ออกจากเรือนบวช ชื่อว่า สมณภูมิ กาลที่เข้าไปหาอาจารย์แล้วเรียนรู้ ชื่อว่า ชานนภูมิ พวกเขากล่าวสมณะผู้ไม่มีลาภว่า ปันนภูมิ เหมือนดังคำว่า “ภิกษุผู้ร่วงโรยแล้ว ชนะแล้ว ไม่กล่าวอะไรเลย” Ekūnapaññāsa ājīvakasateti ekūnapaññāsa ājīvavuttisatāni. Paribbājakasateti paribbājakapabbajjāsatāni. Nāgavāsasateti nāgamaṇḍalasatāni. Vīse indriyasateti vīsa indriyasatāni. Tiṃse nirayasateti tiṃsa nirayasatāni. Rajodhātuyoti rajaokiraṇaṭṭhānāni. Hatthapiṭṭhipādapiṭṭhādīni sandhāya vadati. Satta saññīgabbhāti oṭṭhagoṇagadrabhaajapasumigamahiṃse sandhāya vadati. Satta asaññīgabbhāti sāliyavagodhumamuggakaṅguvarakakudrūsake sandhāya vadati. Nigaṇṭhigabbhāti gaṇṭhimhi jātagabbhā, ucchuveḷunaḷādayo sandhāya vadati. Satta devāti bahū devā, so pana sattāti vadati. Manussāpi anantā, so sattāti vadati. Satta pesācāti pisācā mahantamahantā, sattāti vadati. Sarāti mahāsarā. Kaṇṇamuṇḍa-rathakāra-anotatta-sīhappapāta-chaddanta-mucalinda-kuṇāladahe gahetvā vadati. คำว่า อาชีวกะร้อยหนึ่งหย่อนห้าสิบ คือ ความเป็นอยู่ของอาชีวะ 4,900 คำว่า ปริพาชกร้อยหนึ่ง คือ การบวชเป็นปริพาชก 100 คำว่า ที่อยู่ของนาคร้อยหนึ่ง คือ ภพของนาค 100 คำว่า อินทรีย์ร้อยยี่สิบ คือ อินทรีย์ 120 คำว่า นรกร้อยสามสิบ คือ นรก 3,000 คำว่า รโชธาตุ คือ สถานที่ที่ธุลีฟุ้งไป เขากล่าวหมายถึงหลังมือหลังเท้าเป็นต้น คำว่า สัญญีครรภ์ 7 เขากล่าวหมายถึง อูฐ โค ลา แพะ แกะ เนื้อ และกระบือ คำว่า อสัญญีครรภ์ 7 เขากล่าวหมายถึง ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวเหนียว ถั่วเขียว ข้าวฟ่าง ลูกเดือย และหญ้ากับแก้ คำว่า นิครนถีครรภ์ คือ ครรภ์ที่เกิดในข้อ เขากล่าวหมายถึง อ้อย ไม้ไผ่ ไม้อ้อ เป็นต้น คำว่า เทวดา 7 คือ เทวดามีมาก แต่เขากลับกล่าวว่า 7 แม้มนุษย์ก็มีมากมาย แต่เขากล่าวว่า 7 คำว่า ปีศาจ 7 คือ ปีศาจมีมากมาย แต่เขากล่าวว่า 7 คำว่า สระ คือ สระใหญ่ เขากล่าวโดยถือเอาสระกัณณมุณฑะ รถการะ อโนดาต สีหปปาตะ ฉัททันตะ มุจลินท์ และกุณาลทหะ Pavuṭāti gaṇṭhikā. Papātāti mahāpapātā. Papātasatānīti khuddakapapātasatāni. Supināti mahāsupinā. Supinasatānīti khuddakasupinasatāni. Mahākappinoti mahākappānaṃ. Ettha ekamhā mahāsarā vassasate vassasate kusaggena ekaṃ udakabinduṃ nīharitvā sattakkhattuṃ tamhi sare nirudake kate eko mahākappoti vadati. Evarūpānaṃ mahākappānaṃ caturāsītisatasahassāni khepetvā bāle ca paṇḍite ca dukkhassantaṃ karontīti ayamassa laddhi. Paṇḍitopi kira antarāvisujjhituṃ na sakkoti, bālopi tato uddhaṃ na gacchati. คำว่า ปวุฏา คือ ปุ่ม, ข้อ คำว่า ปปาตา คือ เหวใหญ่ คำว่า ปปาตสตานิ คือ เหวเล็ก 100 คำว่า สุปินา คือ ความฝันใหญ่ คำว่า สุปินสตานิ คือ ความฝันเล็ก 100 คำว่า มหากัปปิโน คือ แห่งมหากัปทั้งหลาย ในข้อนี้ เขากล่าวว่า เมื่อนำหยดน้ำหนึ่งหยดออกจากสระใหญ่แห่งหนึ่งด้วยปลายหญ้าคาทุกๆ ร้อยปี จนสระนั้นเหือดแห้งไป 7 ครั้ง จึงเป็นมหากัปหนึ่ง เมื่อสิ้นมหากัปเช่นนี้ 8,400,000 กัปแล้ว ทั้งคนพาลและบัณฑิตย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ นี้เป็นลัทธิของเขา ได้ยินว่า แม้บัณฑิตก็ไม่สามารถบริสุทธิ์ได้ในระหว่าง แม้คนพาลก็ไม่ไปเกินกว่านั้น Sīlena vāti acelakasīlena vā aññena vā yena kenaci. Vatenāti tādiseneva vatena. Tapenāti tapokammena. Aparipakkaṃ paripāceti nāma yo ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti antarā visujjhati. Paripakkaṃ phussa phussa byantīkaroti nāma yo ‘‘ahaṃ bālo’’ti vuttaparimāṇakālaṃ atikkamitvā yāti. Hevaṃ natthīti evaṃ natthi. Tañhi ubhayampi na sakkā kātunti dīpeti. Doṇamiteti doṇena mitaṃ viya. Sukhadukkheti sukhadukkhaṃ. Pariyantakateti vuttaparimāṇena kālena katapariyanto. Natthi hāyanavaḍḍhaneti natthi hāyanavaḍḍhanāni, na saṃsāro paṇḍitassa hāyati, na bālassa vaḍḍhatīti attho. Ukkaṃsāvakaṃseti ukkaṃsāvakaṃsā. Hāyanavaḍḍhanānamevetaṃ vevacanaṃ. Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento seyyathāpi nāmātiādimāha. Tattha suttaguḷeti veṭhetvā katasuttaguḷe. Nibbeṭhiyamānameva paletīti pabbate vā rukkhagge vā ṭhatvā khittaṃ suttappamāṇena nibbeṭhiyamānameva gacchati, sutte khīṇe tattheva tiṭṭhati, na gacchati evameva bālā ca paṇḍitā ca kālavasena nibbeṭhiyamānā sukhadukkhaṃ palenti, yathāvuttena kālena atikkamantīti dasseti. บทว่า สีเลน วา (ด้วยศีล) คือ ด้วยอเจลกศีล (ศีลของชีเปลือย) หรือด้วยศีลอย่างอื่นอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า วเตน (ด้วยวัตร) คือ ด้วยวัตรเช่นนั้นนั่นเทียว บทว่า ตเปน (ด้วยตบะ) คือ ด้วยการบำเพ็ญตบะ ชื่อว่าย่อมทำกรรมที่ยังไม่แก่รอบให้แก่รอบ คือ ผู้ใดบริสุทธิ์ในระหว่างด้วยคิดว่า "เราเป็นบัณฑิต" ชื่อว่าย่อมทำกรรมที่แก่รอบแล้วให้สิ้นไปโดยลำดับ คือ ผู้ใดก้าวล่วงกาลเวลาตามประมาณที่กล่าวแล้วด้วยคิดว่า "เราเป็นคนพาล" แล้วเวียนว่ายไป บทว่า เหวํ นตฺถิ (อย่างนั้นไม่มี) คือ อย่างนั้นไม่มี พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า เพราะว่า การกระทำทั้งสองอย่างนั้นไม่อาจทำได้ บทว่า โทณมิเต (ตวงด้วยทะนาน) คือ ราวกับตวงด้วยทะนาน บทว่า สุขทุกฺเข (ในสุขและทุกข์) คือ สุขและทุกข์ บทว่า ปริยนฺตกเต (มีที่สุดอันทำแล้ว) คือ มีที่สุดอันทำแล้วด้วยกาลตามประมาณที่กล่าวแล้ว บทว่า นตฺถิ หายนวฑฺฒเน (ไม่มีความเสื่อมและความเจริญ) คือ ไม่มีความเสื่อมและความเจริญ อธิบายว่า สังสารวัฏย่อมไม่เสื่อมไปสำหรับบัณฑิต ย่อมไม่เจริญขึ้นสำหรับคนพาล บทว่า อุกฺกํสาวกํเส (ความยิ่งและความหย่อน) คือ ความยิ่งและความหย่อน เป็นไวพจน์ของความเสื่อมและความเจริญนั่นเทียว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้นด้วยอุปมา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ นาม (เปรียบเหมือน) ในบทเหล่านั้น บทว่า สุตฺตคุเฬ (ในกลุ่มด้าย) คือ ในกลุ่มด้ายที่ทำโดยการพันไว้ บทว่า นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลติ (คลี่ออกไปเท่านั้น) คือ กลุ่มด้ายที่บุคคลยืนอยู่บนภูเขาหรือยอดไม้แล้วขว้างไป ย่อมคลี่ออกไปตามประมาณของเส้นด้ายเท่านั้น เมื่อด้ายหมดแล้ว ก็หยุดอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่ไปต่อ ฉันใด คนพาลและบัณฑิตทั้งหลายก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมคลี่สุขและทุกข์ออกไปด้วยอำนาจแห่งกาล ย่อมก้าวล่วงไปตามกาลที่กล่าวแล้ว ดังนี้ 11-18. Antavāsuttādivaṇṇanā อรรถกถาอันตวาสูตร เป็นต้น 216-223. Antavā lokoti ekato vaḍḍhitanimittaṃ lokoti gāhena vā takkena vā uppannadiṭṭhi. Anantavāti sabbato vaḍḍhitaṃ appamāṇanimittaṃ lokoti gāhena vā takkena vā uppannadiṭṭhi. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti jīvañca sarīrañca ekamevāti uppannadiṭṭhi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Imāni tāva sotāpattimaggavasena aṭṭhārasa veyyākaraṇāni ekaṃ gamanaṃ. (ข้อ ๒๑๖-๒๒๓) บทว่า โลกมีที่สุด คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นด้วยการยึดถือหรือด้วยการตรึกเอาว่า นิมิตที่แผ่ขยายไปส่วนเดียวเป็นโลก บทว่า โลกไม่มีที่สุด คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นด้วยการยึดถือหรือด้วยการตรึกเอาว่า นิมิตที่ไม่มีประมาณซึ่งแผ่ขยายไปโดยรอบเป็นโลก บทว่า ชีพอันนั้น สรีระก็อันนั้น คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า ชีพและสรีระเป็นอันเดียวกัน ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น เวยยากรณ์ ๑๘ ประการเหล่านี้ด้วยอำนาจแห่งโสดาปัตติมรรค เป็นหมวดหนึ่งก่อน 2. Dutiyagamanādivaggavaṇṇanā 2. อรรถกถาทุติยคมนวรรค เป็นต้น 224-301. Dutiyaṃ gamanaṃ dukkhavasena vuttaṃ. Tatrāpi aṭṭhāraseva veyyākaraṇāni, tato parāni ‘‘rūpī attā hotī’’tiādīni aṭṭha veyyākaraṇāni, tehi saddhiṃ taṃ dutiyapeyyāloti vutto. (ข้อ ๒๒๔-๓๐๑) หมวดที่สอง พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยนัยแห่งทุกข์ แม้ในหมวดนั้น ก็มีเวยยากรณ์ ๑๘ ประการเหมือนกัน เวยยากรณ์ ๘ ประการนอกเหนือจากนั้น มีอาทิว่า "อัตตาเป็นรูป" หมวดนั้นพร้อมกับเวยยากรณ์ ๘ ประการเหล่านั้น เรียกว่า ทุติยเปยยาล Tattha rūpīti ārammaṇameva ‘‘attā’’ti gahitadiṭṭhi. Arūpīti jhānaṃ ‘‘attā’’ti gahitadiṭṭhi. Rūpī ca arūpī cāti ārammaṇañca jhānañca ‘‘attā’’ti gahitadiṭṭhi. Neva rūpī nārūpīti takkamattena gahitadiṭṭhi. Ekantasukhīti lābhītakkījātissarānaṃ uppannadiṭṭhi. Jhānalābhinopi hi atīte ekantasukhaṃ attabhāvaṃ manasikaroto evaṃ diṭṭhi uppajjati. Takkinopi ‘‘yathā etarahi ahaṃ ekantasukhī, evaṃ samparāyepi bhavissāmī’’ti uppajjati. Jātissarassapi sattaṭṭhabhave sukhitabhāvaṃ passantassa evaṃ uppajjati, ekantadukkhītiādīsupi eseva nayo. ในบทเหล่านั้น บทว่า อัตตาเป็นรูป คือ ทิฏฐิที่ยึดถือเอาอารมณ์นั่นเทียวว่าเป็น "อัตตา" บทว่า อัตตาไม่เป็นรูป คือ ทิฏฐิที่ยึดถือเอาฌานว่าเป็น "อัตตา" บทว่า อัตตาทั้งเป็นรูปและไม่เป็นรูป คือ ทิฏฐิที่ยึดถือเอาทั้งอารมณ์และฌานว่าเป็น "อัตตา" บทว่า อัตตาทั้งไม่เป็นรูปและไม่เป็นอรูป คือ ทิฏฐิที่ยึดถือด้วยการตรึกเอาเท่านั้น บทว่า อัตตาเป็นสุขโดยส่วนเดียว คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นแก่ผู้ได้ฌาน ผู้ตรึก และผู้ระลึกชาติได้ เพราะแม้ผู้ได้ฌาน เมื่อมนสิการถึงอัตภาพที่เป็นสุขโดยส่วนเดียวในอดีต ทิฏฐิอย่างนี้ก็เกิดขึ้น แม้ผู้ตรึก ก็เกิดทิฏฐิขึ้นว่า "เราเป็นสุขโดยส่วนเดียวในบัดนี้ฉันใด แม้ในสัมปรายภพก็จักเป็นสุขโดยส่วนเดียวฉันนั้น" แม้ผู้ระลึกชาติได้ เมื่อเห็นความเป็นผู้มีสุขใน ๗-๘ ภพ ทิฏฐิอย่างนี้ก็เกิดขึ้น แม้ในบทว่า อัตตาเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน Tatiyapeyyālo aniccadukkhavasena tehiyeva chabbīsatiyā suttehi vutto, catutthapeyyālo tiparivaṭṭavasenāti. ตติยเปยยาล พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยพระสูตร ๒๖ สูตรเหล่านั้นนั่นแหละ โดยนัยแห่งอนิจจังและทุกข์ ส่วนจตุตถเปยยาล ตรัสไว้โดยนัยแห่งไตรปริวัฏ Diṭṭhisaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาทิฏฐิสังยุต จบ 4. Okkantasaṃyuttaṃ 4. โอกกันตสังยุต 1-10. Cakkhusuttādivaṇṇanā อรรถกถาจักขุสูตร เป็นต้น 302-311. Okkantasaṃyutte adhimuccatīti saddhādhimokkhaṃ paṭilabhati. Okkanto sammattaniyāmanti paviṭṭho ariyamaggaṃ. Abhabbo ca tāva kālaṃ kātunti iminā uppanne magge phalassa anantarāyataṃ dīpeti. Uppannasmiñhi magge phalassa antarāyakaraṇaṃ nāma natthi. Tenevāha – ‘‘ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya, yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti, ayaṃ vuccati puggalo ṭhitakappī’’ti (pu. pa. 17). Mattaso nijjhānaṃ khamantīti pamāṇato olokanaṃ khamanti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. (ข้อ ๓๐๒-๓๑๑) ในโอกกันตสังยุต บทว่า อธิมุจฺจติ (ย่อมน้อมใจเชื่อ) คือ ย่อมได้สัทธาธิโมกข์ บทว่า โอกฺกนฺโต สมฺมตฺตนิยามํ (หยั่งลงสู่สัมมัตตนิยาม) คือ เข้าไปสู่อริยมรรค ด้วยบทว่า อภพฺโพ จ ตาว กาลํ กาตุํ (และยังไม่ควรทำกาละเพียงนั้น) ทรงแสดงถึงความไม่มีอันตรายแก่ผลเมื่อมรรคเกิดขึ้นแล้ว เพราะเมื่อมรรคเกิดขึ้นแล้ว สิ่งที่ชื่อว่าทำอันตรายแก่ผลย่อมไม่มี ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "และบุคคลนี้พึงเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล และพึงเป็นเวลาที่กัปจะพินาศ กัปนั้นยังไม่พึงพินาศตราบเท่าที่บุคคลนี้ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล บุคคลนี้เรียกว่า ฐิตกัปปี" (บุคคลผู้มีกัปตั้งอยู่) (ปุ. ป. ๑๗) บทว่า มตฺตโส นิชฺฌานํ ขมนฺติ (ย่อมทนต่อการเพ่งโดยประมาณ) คือ ย่อมทนต่อการพิจารณาโดยประมาณ ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น Okkantasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาโอกกันตสังยุต จบ 5. Uppādasaṃyuttavaṇṇanā 5. อรรถกถาอุปปาทสังยุต 312-321. Uppādasaṃyutte sabbaṃ pākaṭameva. (ข้อ ๓๑๒-๓๒๑) ในอุปปาทสังยุต ทั้งหมดปรากฏชัดแล้วทั้งนั้น Uppādasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอุปปาทสังยุต จบ 6. Kilesasaṃyuttavaṇṇanā 6. อรรถกถากิเลสสังยุต 322-331. Kilesasaṃyutte cittasseso upakkilesoti kataracittassa? Catubhūmakacittassa. Tebhūmakacittassa tāva hotu, lokuttarassa kathaṃ upakkileso hotīti? Uppattinivāraṇato. So hi tassa uppajjituṃ appadānena upakkilesoti veditabbo. Nekkhammaninnanti navalokuttaradhammaninnaṃ. Cittanti samathavipassanācittaṃ. Abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesūti paccavekkhaṇañāṇena abhijānitvā sacchikātabbesu chaḷabhiññādhammesu, ekaṃ dhammaṃ vā gaṇhantena nekkhammanti gahetabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. (ข้อ ๓๒๒-๓๓๑) ในกิเลสสังยุต บทว่า จิตฺตสฺเสโส อุปกฺกิเลโส (นี้เป็นอุปกิเลสของจิต) ถามว่า ของจิตอะไร? ตอบว่า ของจตุภูมกจิต ถามว่า ของเตภูมกจิตนั้นเป็นอยู่แล้ว แต่จะเป็นอุปกิเลสของโลกุตตรจิตได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะห้ามการเกิดขึ้น พึงทราบว่า เพราะฉันทราคะนั้นชื่อว่าเป็นอุปกิเลส เพราะไม่ให้โอกาสแก่โลกุตตรจิตนั้นเพื่อจะเกิดขึ้น บทว่า เนกฺขมฺมนินฺนํ (น้อมไปในเนกขัมมะ) คือ น้อมไปในนวโลกุตตรธรรม บทว่า จิตฺตํ (จิต) คือ สมถวิปัสสนาจิต บทว่า อภิญฺญา สจฺฉิกรณิเยสุ ธมฺเมสุ (ในธรรมทั้งหลายอันพึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง) คือ ในอภิญญาธรรม ๖ ที่พึงทำให้แจ้งโดยรู้ยิ่งด้วยปัจจเวกขณญาณ หรือเมื่อถือเอาธรรมอย่างหนึ่ง (คือนิพพาน) พึงถือเอาว่าเป็นเนกขัมมะ ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น Kilesasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถากิเลสสังยุต จบ 7. Sāriputtasaṃyuttaṃ 7. สารีปุตตสังยุต 1-9. Vivekajasuttādivaṇṇanā อรรถกถาวิเวกชสูตร เป็นต้น 332-340. Sāriputtasaṃyuttassa paṭhame na evaṃ hotīti ahaṅkāramamaṅkārānaṃ pahīnattā evaṃ na hoti. Dutiyādīsupi eseva nayo. Paṭhamādīni. (ข้อ ๓๓๒-๓๔๐) ในปฐมสูตรแห่งสารีปุตตสังยุต บทว่า น เอวํ โหติ (ย่อมไม่มีอย่างนั้น) คือ ย่อมไม่มีอย่างนั้น เพราะละอหังการและมมังการได้แล้ว แม้ในทุติยฌานเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน (ข้อ) ที่หนึ่งเป็นต้น 10. Sucimukhīsuttavaṇṇanā 10. อรรถกถาสุจิมุขีสูตร 341. Dasame sucimukhīti evaṃnāmikā. Upasaṅkamīti theraṃ abhirūpaṃ dassanīyaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ samantapāsādikaṃ disvā ‘‘iminā saddhiṃ parihāsaṃ karissāmī’’ti upasaṅkami. Atha therena tasmiṃ vacane paṭikkhitte ‘‘idānissa vādaṃ āropessāmī’’ti maññamānā tena hi, samaṇa, ubbhamukho bhuñjasīti āha. Disāmukhoti catuddisāmukho, catasso disā olokentoti attho. Vidisāmukhoti catasso vidisā olokento. 341. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า สุจิมุขี ได้แก่ ปริพาชิกาชื่ออย่างนี้. คำว่า อุปสงฺกมิ (เข้าไปหา) คือ เห็นพระเถระผู้มีรูปงาม น่าดู มีผิวพรรณดุจทองคำ น่าเลื่อมใสโดยรอบแล้ว (คิดว่า) "เราจักทำการหยอกล้อกับท่านผู้นี้" จึงเข้าไปหา. ครั้นเมื่อคำพูดนั้นถูกพระเถระปฏิเสธแล้ว นางสำคัญอยู่ว่า "บัดนี้ เราจักยกโทษแก่ท่านผู้นี้" จึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านฉันโดยเงยหน้าหรือ". คำว่า ทิสามุโข คือ ผู้มีหน้าต่อทิศทั้ง ๔ อธิบายว่า แลดูทิศทั้ง ๔. คำว่า วิทิสามุโข คือ แลดูทิศเฉียงทั้ง ๔. Vatthuvijjātiracchānavijjāyāti vatthuvijjāsaṅkhātāya tiracchānavijjāya. Vatthuvijjā nāma lābuvatthu-kumbhaṇḍavatthu-mūlakavatthu-ādīnaṃ vatthūnaṃ phalasampattikāraṇakālajānanupāyo. Micchājīvena jīvikaṃ kappentīti teneva vatthuvijjātiracchānavijjāsaṅkhātena micchājīvena jīvikaṃ kappenti, tesaṃ vatthūnaṃ sampādanena pasannehi manussehi dinne paccaye paribhuñjantā jīvantīti attho. Adhomukhāti vatthuṃ oloketvā bhuñjamānavasena adhomukhā bhuñjanti nāma. Evaṃ sabbattha yojanā kātabbā. Api cettha nakkhattavijjāti ‘‘ajja imaṃ nakkhattaṃ iminā nakkhattena gantabbaṃ, iminā idañcidañca kātabba’’nti evaṃ jānanavijjā. Dūteyyanti dūtakammaṃ, tesaṃ tesaṃ sāsanaṃ gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Pahiṇagamananti ekagāmasmiṃyeva ekakulassa sāsanena aññakulaṃ upasaṅkamanaṃ. Aṅgavijjāti itthilakkhaṇapurisalakkhaṇavasena aṅgasampattiṃ ñatvā ‘‘tāya aṅgasampattiyā idaṃ nāma labbhatī’’ti evaṃ jānanavijjā. Vidisāmukhāti aṅgavijjā hi taṃ taṃ sarīrakoṭṭhāsaṃ ārabbha pavattattā vidisāya pavattā nāma, tasmā tāya vijjāya jīvikaṃ kappetvā bhuñjantā vidisāmukhā bhuñjanti nāma. Evamārocesīti ‘‘dhammikaṃ samaṇā’’tiādīni vadamānā sāsanassa niyyānikaṃ guṇaṃ kathesi. Tañca paribbājikāya kathaṃ sutvā pañcamattāni kulasatāni sāsane otariṃsūti. คำว่า วตฺถุวิชฺชาติรจฺฉานวิชฺชาย ได้แก่ ด้วยดิรัจฉานวิชาอันนับเนื่องในวัตถุวิชา. ชื่อว่า วัตถุวิชา คือ อุบายแห่งการรู้วาระอันเป็นเหตุแห่งความถึงพร้อมแห่งผลของพื้นที่ทั้งหลาย มีพื้นที่ปลูกน้ำเต้า พื้นที่ปลูกฟักทอง พื้นที่ปลูกหัวผักกาด เป็นต้น. คำว่า มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปนฺติ (ย่อมสำเร็จการเลี้ยงชีพด้วยมิจฉาชีพ) คือ ย่อมสำเร็จการเลี้ยงชีพด้วยมิจฉาชีพนั้นนั่นเทียว อันนับเนื่องในวัตถุวิชาและดิรัจฉานวิชา อธิบายว่า บริโภคปัจจัยที่มนุษย์ผู้เลื่อมใสในการทำพื้นที่เหล่านั้นให้สมบูรณ์ถวายแล้ว ย่อมเป็นอยู่. คำว่า อโธมุขา (ผู้ก้มหน้า) คือ ชื่อว่าฉันโดยก้มหน้า เพราะตรวจดูพื้นที่แล้วฉัน. พึงประกอบความในทุกแห่งอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง ในที่นี้ คำว่า นักขัตตวิชชา คือ วิชาที่รู้ว่า "วันนี้ ดาวนักษัตรชื่อนี้ (โคจร) ด้วยดาวนักษัตรนี้ พึงไป, ด้วยดาวนักษัตรนี้ พึงทำกิจชื่อนี้และชื่อนี้". คำว่า ทูเตยฺยํ คือ การทำหน้าที่ทูต คือการรับสาส์นของคนเหล่านั้นๆ แล้วไปในที่นั้นๆ. คำว่า ปหิณคมนํ คือ การเข้าไปหาสกุลอื่นด้วยสาส์นของสกุลหนึ่งในบ้านเดียวกันนั่นเทียว. คำว่า อังควิชชา คือ วิชาที่รู้ความสมบูรณ์แห่งอวัยวะโดยลักษณะสตรีและลักษณะบุรุษแล้วรู้ว่า "ด้วยความสมบูรณ์แห่งอวัยวะนั้น ย่อมได้สิ่งชื่อนี้". คำว่า วิทิสามุขา (ผู้หันหน้าไปทางทิศเฉียง) คือ เพราะอังควิชชานั้น ปรารภส่วนแห่งร่างกายนั้นๆ เป็นไป จึงชื่อว่าเป็นไปในทิศเฉียง เพราะฉะนั้น ผู้ที่สำเร็จการเลี้ยงชีพด้วยวิชานั้นแล้วบริโภคอยู่ ชื่อว่าบริโภคโดยหันหน้าไปทางทิศเฉียง. คำว่า เอวมาโรเจสิ (ได้กราบทูลอย่างนี้) คือ ได้กล่าวคุณอันเป็นเครื่องนำออกจากทุกข์แห่งพระศาสนา โดยกล่าวคำมีอาทิว่า "สมณะทั้งหลายเป็นผู้มีธรรม". และสกุลประมาณ ๕๐๐ สกุล ได้ฟังคำของปริพาชิกานั้นแล้ว ได้หยั่งลงในพระศาสนา. Sāriputtasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสารีปุตตสังยุต จบ. 8. Nāgasaṃyuttaṃ 8. นาคสังยุต 1. Suddhikasuttavaṇṇanā 1. อรรถกถาสุทธิกสูตร 342. Nāgasaṃyutte aṇḍajāti aṇḍe jātā. Jalābujāti vatthikose jātā. Saṃsedajāti saṃsede jātā. Opapātikāti upapatitvā viya jātā. Idañca pana suttaṃ aṭṭhuppattiyā vuttaṃ. Bhikkhūnañhi ‘‘kati nu kho nāgayoniyo’’ti kathā udapādi. Atha bhagavā puggalānaṃ nāgayonīhi uddharaṇatthaṃ nāgayoniyo āvikaronto imaṃ suttamāha. 342. ในนาคสังยุต คำว่า อณฺฑชา คือ เกิดในฟองไข่. คำว่า ชลาพุชา คือ เกิดในครรภ์. คำว่า สํเสทชา คือ เกิดในเถ้าไคล. คำว่า โอปปาติกา คือ เกิดผุดขึ้น. ก็สูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเพราะมีเรื่องเกิดขึ้น. จริงอยู่ คำสนทนาได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "นาคโยนิมีเท่าไรหนอ". ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงนาคโยนิให้ปรากฏ เพื่อทรงยกบุคคลทั้งหลายขึ้นจากนาคโยนิ จึงตรัสสูตรนี้. 2-50. Paṇītatarasuttādivaṇṇanā ๒-๕๐. อรรถกถาปณีตตรสูตร เป็นต้น 343-391. Dutiyādīsu vossaṭṭhakāyāti ahituṇḍikaparibuddhaṃ agaṇetvā vissaṭṭhakāyā. Dvayakārinoti duvidhakārino, kusalākusalakārinoti attho. Sacajja mayanti sace ajja mayaṃ. Sahabyataṃ upapajjatīti sahabhāvaṃ āpajjati. Tatrassa akusalaṃ upapattiyā paccayo hoti, kusalaṃ upapannānaṃ sampattiyā. Annanti khādanīyabhojanīyaṃ. Pānanti yaṃkiñci pānakaṃ. Vatthanti nivāsanapārupanaṃ. Yānanti chattupāhanaṃ ādiṃ katvā yaṃkiñci gamanapaccayaṃ. Mālanti yaṃkiñci sumanamālādipupphaṃ. Gandhanti yaṃkiñci candanādigandhaṃ. Vilepananti yaṃkiñci chavirāgakaraṇaṃ. Seyyāvasathapadīpeyyanti mañcapīṭhādiseyyaṃ ekabhūmikādiāvasathaṃ vaṭṭitelādipadīpūpakaraṇañca detīti attho. Tesañhi dīghāyukatāya ca vaṇṇavantatāya ca sukhabahulatāya ca patthanaṃ katvā imaṃ dasavidhaṃ dānavatthuṃ datvā taṃ sampattiṃ anubhavituṃ tattha nibbattanti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ๓๔๓-๓๙๑. ในสูตรที่ ๒ เป็นต้นไป คำว่า โวสฺสฏฺฐกายา (ผู้สละกาย) คือ ไม่คำนึงถึงการถูกหมองูเบียดเบียน เป็นผู้สละกายแล้ว. คำว่า ทฺวยการิโน (ผู้กระทำสองอย่าง) คือ ผู้กระทำสองอย่าง อธิบายว่า ผู้ทำกุศลและอกุศล. คำว่า สจชฺช มยํ คือ สเจ อชฺช มยํ (ถ้าวันนี้ พวกเรา). คำว่า สหพฺยตํ อุปปชฺชติ (ย่อมถึงความเป็นสหาย) คือ ย่อมถึงความเป็นสหายกัน. ในกำเนิดนั้น อกุศลของผู้นั้นเป็นปัจจัยแห่งอุบัติ, กุศลเป็นปัจจัยแห่งสมบัติของผู้ที่อุบัติแล้ว. คำว่า อนฺนํ คือ ของเคี้ยวและของฉัน. คำว่า ปานํ คือ น้ำปานะอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า วตฺถํ คือ ผ้านุ่งและผ้าห่ม. คำว่า ยานํ คือ วัตถุอันเป็นปัจจัยแก่การไปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทำร่มและรองเท้าเป็นต้น. คำว่า มาลํ คือ ดอกไม้อย่างใดอย่างหนึ่ง มีพวงมาลัยดอกมะลิเป็นต้น. คำว่า คนฺธํ คือ ของหอมอย่างใดอย่างหนึ่ง มีไม้จันทน์เป็นต้น. คำว่า วิเลปนํ คือ เครื่องทำให้ผิวพรรณงดงามอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ อธิบายว่า ย่อมให้ที่นอนมีเตียงและตั่งเป็นต้น, ที่อยู่มีอาคารชั้นเดียวเป็นต้น, และอุปกรณ์แห่งประทีปมีไส้และน้ำมันเป็นต้น. จริงอยู่ สัตว์เหล่านั้นทำความปรารถนาในความเป็นผู้มีอายุยืน มีวรรณะงาม และมีสุขมาก แล้วให้ทานวัตถุ ๑๐ ประการนี้ ย่อมบังเกิดในที่นั้นเพื่อเสวยสมบัตินั้น. บทที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น. Nāgasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถานาคสังยุต จบ. 9. Supaṇṇasaṃyuttavaṇṇanā 9. อรรถกถาสุวัณณสังยุต 392-437. Supaṇṇasaṃyutte pattānaṃ vaṇṇavantatāya garuḷā supaṇṇāti vuttā. Idhāpi paṭhamasuttaṃ purimanayeneva aṭṭhuppattiyaṃ vuttaṃ. Harantīti uddharanti. Uddharamānā ca pana te attanā hīne vā same vā uddharituṃ sakkonti, na attanā paṇītatare. Sattavidhā hi anuddharaṇīyanāgā nāma paṇītatarā kambalassatarā dhataraṭṭhā sattasīdantaravāsino pathaviṭṭhakā pabbataṭṭhakā vimānaṭṭhakāti. Tatra aṇḍajādīnaṃ jalābujādayo paṇītatarā, te tehi anuddharaṇīyā. Kambalassatarā pana nāgasenāpatino, te yattha katthaci disvā yo koci supaṇṇo uddharituṃ na sakkoti. Dhataraṭṭhā pana nāgarājāno, tepi koci uddharituṃ na sakkoti. Ye pana sattasīdantare mahāsamudde vasanti, te yasmā katthaci vikampanaṃ kātuṃ na sakkā, tasmā koci uddharituṃ na sakkoti. Pathaviṭṭhakādīnaṃ nilīyanokāso atthi, tasmā tepi uddharituṃ na sakkoti. Ye pana mahāsamudde ūmipiṭṭhe vasanti, te yo koci samo vā paṇītataro vā supaṇṇo uddharituṃ sakkoti. Sesaṃ nāgasaṃyutte vuttanayamevāti. ๓๙๒-๔๓๗. ในสุวัณณสังยุต ครุฑทั้งหลาย ท่านเรียกว่า สุบรรณ เพราะปีกมีวรรณะงาม. แม้ในสังยุตนี้ สูตรที่ ๑ ก็ตรัสไว้โดยนัยก่อนนั่นเทียวในเรื่องที่เกิดขึ้น. คำว่า หรนฺติ (ย่อมนำไป) คือ ย่อมเฉี่ยวเอาไป. ก็เมื่อเฉี่ยวเอาไป ครุฑเหล่านั้นย่อมสามารถเฉี่ยวเอาพญานาคที่ต่ำกว่าตนหรือเสมอกับตนได้, (แต่) ไม่ (สามารถเฉี่ยวเอาพญานาค) ที่ประณีตกว่าตนได้. จริงอยู่ พญานาคที่เฉี่ยวเอาไปไม่ได้มี ๗ จำพวก คือ พญานาคที่ประณีตกว่า, พญานาคตระกูลกัมพลัสสตร, พญานาคตระกูลธตรฐ, พญานาคที่อยู่ในสัตตสีทันดร, พญานาคที่อยู่ในแผ่นดิน, พญานาคที่อยู่ในภูเขา, และพญานาคที่อยู่ในวิมาน. ในบรรดานาคเหล่านั้น ในจำพวกอัณฑชะเป็นต้น ชลาพุชะเป็นต้นประณีตกว่า, พญานาคเหล่านั้น ครุฑเหล่านั้นเฉี่ยวเอาไปไม่ได้. ส่วนพญานาคตระกูลกัมพลัสสตรเป็นเสนาบดีนาค, ครุฑตนใดตนหนึ่งเห็นพญานาคเหล่านั้นในที่ไหนๆ ก็ไม่สามารถเฉี่ยวเอาไปได้. ส่วนพญานาคตระกูลธตรฐเป็นพญานาคราช, แม้พญานาคเหล่านั้น ครุฑตนใดตนหนึ่งก็ไม่สามารถเฉี่ยวเอาไปได้. ส่วนพญานาคเหล่าใดอยู่ในมหาสมุทรสัตตสีทันดร, เพราะพญานาคเหล่านั้นไม่อาจทำให้หวั่นไหวในที่ไหนๆ ได้ ฉะนั้น ครุฑตนใดตนหนึ่งจึงไม่สามารถเฉี่ยวเอาไปได้. พญานาคที่อยู่ในแผ่นดินเป็นต้น มีโอกาสซ่อนตัวอยู่ ฉะนั้น แม้พญานาคเหล่านั้น (ครุฑ) ก็ไม่สามารถเฉี่ยวเอาไปได้. ส่วนพญานาคเหล่าใดอยู่ในมหาสมุทรบนหลังคลื่น, ครุฑตนใดตนหนึ่งที่เสมอกันหรือประณีตกว่า ย่อมสามารถเฉี่ยวเอาพญานาคเหล่านั้นไปได้. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในนาคสังยุตนั้นเทียว. Supaṇṇasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสุวัณณสังยุต จบ. 10. Gandhabbakāyasaṃyuttavaṇṇanā 10. อรรถกถาคันธัพพกายสังยุต 438-549. Gandhabbakāyasaṃyutte mūlagandhe adhivatthāti yassa rukkhassa mūle gandho atthi, taṃ nissāya nibbattā. So hi sakalopi rukkho tesaṃ upakappati. Sesapadesupi eseva nayo. Gandhagandheti mūlādigandhānaṃ gandhe. Yassa hi rukkhassa sabbesampi mūlādīnaṃ gandho atthi, so idha gandho nāma. Tassa gandhassa gandhe, tasmiṃ adhivatthā. Idha mūlādīni sabbāni tesaṃyeva upakappanti. So dātā hoti mūlagandhānanti so kāḷānusārikādīnaṃ mūlagandhānaṃ dātā hoti. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Evañhi sarikkhadānampi datvā patthanaṃ ṭhapenti, asarikkhadānampi. Taṃ dassetuṃ so annaṃ detītiādi dasavidhaṃ dānavatthu vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ในคันธัพพกายสังยุต บทว่า "มูเล คนฺเธ อธิวตฺถา" (สิงสถิตอยู่ที่กลิ่นที่ราก) ความว่า กลิ่นมีอยู่ที่รากของต้นไม้ใด เทวดาเกิดแล้วเพราะอาศัยกลิ่นนั้น. จริงอยู่ ต้นไม้ทั้งหมดนั้นย่อมสำเร็จประโยชน์แก่เทวดาเหล่านั้น. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า "คนฺธคนฺเธ" (ในกลิ่นแห่งกลิ่น) ความว่า ในกลิ่นของกลิ่นทั้งหลายมีรากเป็นต้น. จริงอยู่ กลิ่นของส่วนทั้งหลายมีรากเป็นต้นแม้ทั้งหมดของต้นไม้ใดมีอยู่ กลิ่นนั้นในที่นี้ชื่อว่า คันธะ. ในกลิ่นของคันธะนั้น (เทวดา) สิงสถิตอยู่. ในที่นี้ ส่วนทั้งหลายมีรากเป็นต้นทั้งหมด ย่อมสำเร็จประโยชน์แก่เทวดาเหล่านั้นนั่นเทียว. บทว่า "โส ทาตา โหติ มูลคนฺธานํ" (ผู้นั้นเป็นผู้ให้กลิ่นที่ราก) ความว่า ผู้นั้นเป็นผู้ให้กลิ่นที่รากทั้งหลายมีกฤษณาดำเป็นต้น. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้. จริงอยู่ (เทวดาเหล่านั้น) ให้ทานที่สมควรแล้วย่อมตั้งความปรารถนา แม้ทานที่ไม่สมควร (ก็ให้แล้วตั้งความปรารถนา). เพื่อแสดงทานนั้น ทานวัตถุ ๑๐ ประการ มีอาทิว่า "โส อนฺนํ เทติ" (ผู้นั้นให้อาหาร) จึงถูกกล่าวไว้. ส่วนที่เหลือในทุกแห่งตื้นทั้งนั้น. Gandhabbakāyasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาคันธัพพกายสังยุต จบ. 11. Valāhakasaṃyuttavaṇṇanā 11. อรรถกถาวลาหกสังยุต 550-606. Valāhakasaṃyutte valāhakakāyikāti valāhakanāmake devakāye uppannā ākāsacārikadevā. Sītavalāhakāti sītakaraṇavalāhakā. Sesapadesupi eseva nayo. Cetopaṇidhimanvāyāti cittaṭṭhapanaṃ āgamma. Sītaṃ hotīti yaṃ vassāne vā hemante vā sītaṃ hoti, taṃ utusamuṭṭhānameva. Yaṃ pana sītepi atisītaṃ, gimhe ca uppannaṃ sītaṃ, taṃ devatānubhāvena nibbattaṃ sītaṃ nāma. Uṇhaṃ hotīti yaṃ gimhāne uṇhaṃ, taṃ utusamuṭṭhānikaṃ pākatikameva. Yaṃ pana uṇhepi atiuṇhaṃ, sītakāle ca uppannaṃ uṇhaṃ, taṃ devatānubhāvena nibbattaṃ uṇhaṃ nāma. Abbhaṃ hotīti abbhamaṇḍapo hoti. Idhāpi yaṃ vassāne ca sisire ca abbhaṃ uppajjati, taṃ utusamuṭṭhānikaṃ pākatikameva. Yaṃ pana abbheyeva atiabbhaṃ, sattasattāhampi candasūriye chādetvā ekandhakāraṃ karoti, yañca cittavesākhamāsesu abbhaṃ, taṃ devatānubhāvena uppannaṃ abbhaṃ nāma. Vāto hotīti yo tasmiṃ tasmiṃ utumhi uttaradakkhiṇādipakativāto hoti, ayaṃ utusamuṭṭhānova. Yopi pana rukkhakkhandhādipadālano ativāto nāma atthi, ayañceva, yo ca aññopi akālavāto, ayaṃ devatānubhāvanibbatto nāma. Devo vassatīti yaṃ vassike cattāro māse vassaṃ, taṃ utusamuṭṭhānameva. Yaṃ pana vasseyeva ativassaṃ, yañca cittavesākhamāsesu vassaṃ, taṃ devatānubhāvanibbattaṃ nāma. ในวลาหกสังยุต บทว่า "วลาหกกายิกา" หมายถึง เทวดาผู้เที่ยวไปในอากาศ เกิดในหมู่เทวดาชื่อวลาหกะ. บทว่า "สีตวลาหกา" หมายถึง วลาหกเทวดาผู้กระทำความเย็น. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า "เจโตปณิธิมนฺวาย" หมายถึง อาศัยการตั้งจิต. บทว่า "สีตํ โหติ" (ย่อมเย็น) ความว่า ความเย็นใดเกิดขึ้นในฤดูฝนหรือฤดูหนาว ความเย็นนั้นเกิดจากอุตุเท่านั้น. ส่วนความเย็นจัดแม้ในฤดูหนาว และความเย็นที่เกิดขึ้นในฤดูร้อน ความเย็นนั้นชื่อว่าความเย็นที่เกิดด้วยอานุภาพของเทวดา. บทว่า "อุณฺหํ โหติ" (ย่อมร้อน) ความว่า ความร้อนใดเกิดขึ้นในฤดูร้อน ความร้อนนั้นเกิดจากอุตุ เป็นของปกติ. ส่วนความร้อนจัดแม้ในฤดูร้อน และความร้อนที่เกิดขึ้นในฤดูหนาว ความร้อนนั้นชื่อว่าความร้อนที่เกิดด้วยอานุภาพของเทวดา. บทว่า "อพฺภํ โหติ" (ย่อมมีเมฆ) ความว่า มีปริมณฑลแห่งเมฆ. แม้ในที่นี้ เมฆใดเกิดขึ้นในฤดูฝนและฤดูหนาว เมฆนั้นเกิดจากอุตุ เป็นของปกติ. ส่วนเมฆที่หนาทึบเกินไปในฤดูเมฆ ปิดบังพระจันทร์และพระอาทิตย์แม้ตลอด ๗ วัน ๗ คืน กระทำให้มืดเป็นอันเดียวกัน และเมฆใดมีในเดือนจิตระและเดือนวิสาขะ เมฆนั้นชื่อว่าเมฆที่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของเทวดา. บทว่า "วาโต โหติ" (ลมย่อมพัด) ความว่า ลมปกติมีลมเหนือและลมใต้เป็นต้นใด มีในฤดูนั้นๆ ลมนี้เกิดจากอุตุ. ส่วนลมแรงที่ชื่อว่าอติวาตะ ซึ่งทำลายลำต้นของต้นไม้เป็นต้นใดมีอยู่ ลมนี้ด้วย และลมผิดฤดูอื่นใดด้วย ลมนี้ชื่อว่าเกิดด้วยอานุภาพของเทวดา. บทว่า "เทโว วสฺสติ" (ฝนย่อมตก) ความว่า ฝนใดตกใน ๔ เดือนแห่งฤดูฝน ฝนนั้นเกิดจากอุตุเท่านั้น. ส่วนฝนที่ตกหนักเกินไปในฤดูฝน และฝนใดตกในเดือนจิตระและเดือนวิสาขะ ฝนนั้นชื่อว่าเกิดด้วยอานุภาพของเทวดา. Tatridaṃ vatthu – eko kira vassavalāhakadevaputto talakūṭakavāsi khīṇāsavattherassa santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi. Thero ‘‘kosi tva’’nti pucchi. ‘‘Ahaṃ, bhante, vassavalāhakadevaputto’’ti. ‘‘Tumhākaṃ kira cittena devo vassatī’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Passitukāmā maya’’nti. ‘‘Temissatha, bhante’’ti. ‘‘Meghasīsaṃ vā gajjitaṃ vā na paññāyati, kathaṃ temissāmā’’ti? ‘‘Bhante, amhākaṃcittena devo vassati, tumhe paṇṇasālaṃ pavisathā’’ti. ‘‘Sādhu devaputtā’’ti so pāde dhovitvā paṇṇasālaṃ pāvisi. Devaputto tasmiṃ pavisanteyeva ekaṃ gītaṃ gāyitvā hatthaṃ ukkhipi. Samantā tiyojanaṭṭhānaṃ ekameghaṃ ahosi. Thero addhatinto paṇṇasālaṃ paviṭṭhoti. Apica devo nāmesa aṭṭhahi kāraṇehi vassati nāgānubhāvena supaṇṇānubhāvena devatānubhāvena saccakiriyāya utusamuṭṭhānena mārāvaṭṭanena iddhibalena vināsameghenāti. ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้: ได้ยินว่า วัสสวลาหกเทวบุตรองค์หนึ่ง ไปยังสำนักของพระขีณาสพเถระผู้พำนักอยู่ที่ภูเขาตลกูฏ ไหว้แล้วได้ยืนอยู่. พระเถระถามว่า "ท่านเป็นใคร". (เทวบุตรตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือวัสสวลาหกเทวบุตร". (พระเถระถามว่า) "ได้ยินว่า ฝนย่อมตกด้วยจิตของพวกท่านหรือ". (เทวบุตรตอบว่า) "ใช่แล้ว ท่านผู้เจริญ". (พระเถระกล่าวว่า) "เราอยากจะเห็น". (เทวบุตรกล่าวว่า) "ท่านจะเปียก ท่านผู้เจริญ". (พระเถระกล่าวว่า) "หัวเมฆหรือเสียงฟ้าร้องก็ไม่ปรากฏ เราจะเปียกได้อย่างไร". (เทวบุตรกล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ฝนย่อมตกด้วยจิตของพวกข้าพเจ้า ขอท่านจงเข้าไปในบรรณศาลาเถิด". (พระเถระกล่าวว่า) "ดีแล้ว เทวบุตร" แล้วล้างเท้าเข้าไปสู่บรรณศาลา. ขณะที่พระเถระกำลังเข้าไปนั่นเอง เทวบุตรขับเพลงบทหนึ่งแล้วยกมือขึ้น. ฝนห่าใหญ่ได้ตกลงมาในที่ประมาณ ๓ โยชน์โดยรอบ. พระเถระเปียกไปครึ่งตัวจึงได้เข้าไปในบรรณศาลา. อีกอย่างหนึ่ง ฝนนี้ย่อมตกด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ด้วยอานุภาพของนาค, ด้วยอานุภาพของครุฑ, ด้วยอานุภาพของเทวดา, ด้วยการทำสัจกิริยา, ด้วยการเกิดขึ้นแห่งอุตุ, ด้วยการดลใจของมาร, ด้วยกำลังแห่งฤทธิ์, และด้วยเมฆที่ทำให้พินาศ (ฝนล้างโลก). Valāhakasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาวลาหกสังยุต จบ. 12. Vacchagottasaṃyuttavaṇṇanā 12. อรรถกถาวัจฉโคตตสังยุต 607-661. Vacchagottasaṃyutte aññāṇāti aññāṇena. Evaṃ sabbapadesu karaṇavaseneva attho veditabbo. Sabbāni cetāni aññamaññavevacanānevāti. Imasmiñca pana saṃyutte ekādasa suttāni pañcapaññāsa veyyākaraṇānīti veditabbāni. ในวัจฉโคตตสังยุต บทว่า "อญฺญาณา" หมายถึง ด้วยอัญญาณ. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยแห่งกรณวิภัตติ (ตติยาวิภัตติ) อย่างนี้. และบททั้งหมดเหล่านี้เป็นไวพจน์ของกันและกันนั่นเทียว. ก็ในสังยุตนี้ พึงทราบว่า มี ๑๑ สูตร ๕๕ เวยยากรณ์ (คำตอบ). Vacchagottasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาวัจฉโคตตสังยุต จบ. 13. Jhānasaṃyuttaṃ 13. ฌานสังยุต 1. Samādhimūlakasamāpattisuttavaṇṇanā 1. อรรถกถาสมาธิมูลกสมาปัตติสูตร 662. Jhānasaṃyuttassa paṭhame samādhikusaloti paṭhamaṃ jhānaṃ pañcaṅgikaṃ dutiyaṃ tivaṅgikanti evaṃ aṅgavavatthānakusalo. Na samādhismiṃ samāpattikusaloti cittaṃ hāsetvā kallaṃ katvā jhānaṃ samāpajjituṃ na sakkoti. Iminā nayena sesapadānipi veditabbāni. 662. ในสูตรที่หนึ่งแห่งฌานสังยุต บทว่า "สมาธิกุสโล" (ฉลาดในสมาธิ) หมายถึง ฉลาดในการกำหนดองค์ฌานอย่างนี้ว่า ปฐมฌานมีองค์ ๕ ทุติยฌานมีองค์ ๓. บทว่า "น สมาธิสฺมึ สมาปตฺติกุสโล" (ไม่ฉลาดในการเข้าสมาธิ) หมายถึง ทำจิตให้ร่าเริง ให้คล่องแคล่วแล้ว ไม่สามารถจะเข้าฌานได้. พึงทราบแม้บทที่เหลือด้วยนัยนี้. 2-55. Samādhimūlakaṭhitisuttādivaṇṇanā อรรถกถาสมาธิมูลกฐิติสูตร เป็นต้น 663-716. Dutiyādīsu na samādhismiṃ ṭhitikusaloti jhānaṃ ṭhapetuṃ akusalo, sattaṭṭhaaccharāmattaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ na sakkoti. Na samādhismiṃ vuṭṭhānakusaloti jhānato vuṭṭhātuṃ akusalo, yathāparicchedena vuṭṭhātuṃ na sakkoti. Na samādhismiṃ kallitakusaloti cittaṃ hāsetvā kallaṃ kātuṃ akusalo. Na samādhismiṃ ārammaṇakusaloti kasiṇārammaṇesu akusalo. Na samādhismiṃ gocarakusaloti kammaṭṭhānagocare ceva bhikkhācāragocare ca akusalo. Na samādhismiṃ abhinīhārakusaloti kammaṭṭhānaṃ abhinīharituṃ akusalo. Na samādhismiṃ sakkaccakārīti jhānaṃ appetuṃ sakkaccakārī na hoti. Na samādhismiṃ sātaccakārīti jhānappanāya satatakārī na hoti, kadācideva karoti. Na samādhismiṃ sappāyakārīti samādhissa sappāye upakārakadhamme pūretuṃ na sakkoti. Tato paraṃ samāpattiādīhi padehi yojetvā catukkā vuttā. Tesaṃ attho vuttanayeneva veditabbo. Sakalaṃ panettha jhānasaṃyuttaṃ lokiyajjhānavaseneva kathitanti. ในสูตรที่ ๒ เป็นต้นไป บทว่า ไม่ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ คือ ไม่ฉลาดเพื่อจะตั้งฌานไว้ ไม่สามารถเพื่อจะตั้งฌานไว้ได้แม้เพียงชั่วดีดนิ้ว ๗-๘ ครั้ง. บทว่า ไม่ฉลาดในการออกจากสมาธิ คือ ไม่ฉลาดเพื่อจะออกจากฌาน ไม่สามารถเพื่อจะออกได้ตามเวลาที่กำหนดไว้. บทว่า ไม่ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาธิ คือ ไม่ฉลาดเพื่อจะทำจิตให้ร่าเริงแล้วทำความแคล่วคล่อง. บทว่า ไม่ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ คือ ไม่ฉลาดในกสิณารมณ์ทั้งหลาย. บทว่า ไม่ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ คือ ไม่ฉลาดทั้งในกรรมฐานโคจรและในภิกขาจารโคจร. บทว่า ไม่ฉลาดในการน้อมไปแห่งสมาธิ คือ ไม่ฉลาดเพื่อจะน้อมกรรมฐานไป. บทว่า ไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ คือ ไม่เป็นผู้กระทำโดยเคารพเพื่อจะเข้าฌาน. บทว่า ไม่กระทำเนืองๆ ในสมาธิ คือ ไม่เป็นผู้กระทำเนืองๆ เพื่อความแน่วแน่แห่งฌาน กระทำในบางครั้งบางคราวเท่านั้น. บทว่า ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ คือ ไม่สามารถเพื่อจะบำเพ็ญธรรมที่เป็นอุปการะอันเป็นสัปปายะแก่สมาธิให้บริบูรณ์ได้. ต่อจากนั้นไป ท่านกล่าวจตุกะ (หมวด ๔) ทั้งหลายไว้ โดยประกอบเข้ากับบททั้งหลายมีสมาบัติเป็นต้น. เนื้อความของจตุกะเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ฌานสังยุตทั้งหมดในที่นี้ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งโลกิยฌานเท่านั้น. Jhānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาฌานสังยุต จบ. Iti sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya ในอรรถกถาแห่งสังยุตตนิกาย ชื่อสารัตถปกาสินี ด้วยประการฉะนี้ Khandhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาขันธวรรค จบ. Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya dutiyo bhāgo. อรรถกถาสังยุตตนิกาย ภาคที่ ๒.
Vietnamese
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi