นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

โมคฺคลฺลาน ปญฺจิกา ฏีกา

目犍连五论注

สารตฺถวิลาสินีนาม

显扬精义

ปญฺจิกาฏีกา

五集复注

ปณามาทิกถา

礼敬等说

วิชฺชาธนสฺส [Pg.1] สมนุสฺสรณมฺปิ ยสฺส,ปญฺญาวิสุทฺธรตนานยเนกเหตุ;

ตํ ธมฺมราชมมลุชฺชลกิตฺติมาลํ,สาโมทมาทรมเย หทเย นิธาย.

忆念彼具足智财(Vijjādhana)者，即为引生净慧(Paññāvisuddhi)宝之多因；我以欢喜恭敬之心，将彼无垢光辉、名声如鬘之法王(Dhammarāja)，安置于心。

ลทฺธมฺมโหทย มหาทย (สมฺปสาทา),สกฺกา(ทิ) สกฺกตคุณํ รตน (ทฺวยญฺจ) ;

(ยาปญฺจิกา) คุรุวรปฺป(ภวาตฺยคาหา),ตํ สาธุ สิสฺสชน มชฺชวคาห ยาม.

已得正法之兴，具大悲(Mahādaya)与净信(Sampasāda)，亦敬礼为帝释(Sakka)等所敬之二宝；此《五集》(Pañcikā)乃由最上师(Guruvara)所出，义理深奥；愿我等弟子众，善探究之。

ชยตีห มหาปญฺโญ, โส โมคฺคลฺลายโน มุนิ;

ยสฺส สาธุคุณุพฺภูต,กิตฺติ สพฺพตฺถ ปตฺถฏา.

于此，大慧(Mahāpañña)之目犍连(Moggallāyano)牟尼得胜；其由善德所生之名声，普传各处。

อิจฺเจว มนวเสส มตฺตโน ภยาทฺยูปทฺทโวปฆาภกรสามตฺถิย โยเคน สกลชฺฌตฺติกพาหิยนฺตราย นิวารณ มธิปฺเปตสิทฺธิ วิเสส มภิกงฺขิย รตนตฺตย วิสยภูตํ ตํสาธเน กนฺตนิทาน ภูตสฺส [Pg.2] อาโลกิยยาติสยคุณวิเสสยุตฺตสฺส มหโต ปฺยติมหนียสฺส รตนตฺตยสฺส สปฺปสาทานุรูปํ ปูชาวิสยํ ตทนุสฺส(รณํ กตฺวา) คุรุสนฺนิโยคมนุฏฺฐาตุํ–

如是，为以自身能无余摧毁一切恐惧、灾祸等损害之能力，并期望获得能消除一切内外障碍之殊胜成就；故忆念那以三宝为所缘境、作为其成就之喜因、具足超凡殊胜功德、伟大且至为尊贵之三宝，以符合净信之方式作忆念与供养，以奉行师长之教诲——

กินฺเตหิ ปาทสุสฺสูสา, เยสํ นตฺถิ คุรูนิห;

เย ตปฺปาทรโชกิณฺณา, เตว สาธู วิเวกิโนติ.

于此世间无师者，侍奉其足有何益？凡沾染师足之尘者，彼等方为贤善具辨别力之人。

วจนโต อตฺตโน คุรุปูชา ปุรสฺสรํ ปญฺจิกาวิวรณํ ปถิ’ยา ปญฺจิกา’ติอาทินา กตปฏิญฺญตฺตา สมฺปติ มหาทโยติอาทิโน คนฺถสฺส สาธุชนวณฺณนํ วณฺณนมารภิสฺสาม.

以言辞敬奉己师为先，且因已立下“释义五集”等誓言，故今我等将开始对以“大悲”等语开篇之著作中赞颂贤善之人的部分作释义。

นนุ จ วุตฺติคนฺถสฺส วณฺณนายํ กตาภินิเวโส-ยมาจริโยติ กถมิหานธิกเต มหาทโยติอาทิเก ปฏิปนฺโนติ รตนตฺตปฺปณามคนฺถกตฺตุคนฺถนิสฺสยคนฺถารมฺภผลอภิเธยฺยสงฺขาต- ปโยชนโสตุชนสมุสฺสาหนานํ สนฺทสฺสนตฺถํ. ตตฺถ รตนตฺตยปฺปณาม กรณํ อนฺตรายกราปุญฺญวิฆาตกรปุญฺญวิเสสุปฺปาทเนน กตฺตุ มิจฺฉิตสฺส คนฺถสฺส อนนฺตราเยนํ ปริสมาปนตฺถํ. วจีปณาโม ปเนตฺถ โสตูนมฺปิ ยถาวุตฺตตฺถนิปฺผาทนโก อาจริเยนาปฺยย มตฺโถ ทสฺสิโตเยว’ตตฺถ รตนตฺตยปฺปณามสนฺทสฺสน’นฺติอาทินา, วาจสิกสตฺถาธิการโตปิ วจีปณาโมติ กายปฺปณาโม มโนปณาโม จ. น กโต, คนฺถกตฺตุสนฺทสฺสนํ คนฺถสฺส ปมาณ ภาววิภาวนตฺถํ, คนฺถนิสฺสยสนฺทสฺสนํ อตฺตนิยภาวสนฺธสฺสเนน ตพฺพิสุทฺธิทสฺสนตฺถํ, คนฺถารมฺภผลทสฺสนํ ตปฺปฏิกฺเขปกชนนิเสธาย, อภิเธยฺยสงฺขาตยโยชนสนฺทสฺสนํ วีมํสาปุพฺพการีนํ ปโยชโน ปาลมฺภปุพฺพิกา สตฺเถ ปวตฺตตีติ โสตุชนสมุสฺสาหนํ (กตฺวา) อาทเรน คนฺเถ ปวตฺตนตฺถํ, ยทาหุ –

难道这位阿阇梨既已专注于对经文(vutti)的释义，为何又在此处论及不相关的“大悲”等偈呢？（答曰：）此乃为显示：对三宝的礼敬、造论者、造论所依、造论之利益、名为所诠义之作用，以及对听众的激励。其中，礼敬三宝，是为生起能破除障碍之殊胜福德，从而无有障碍地完成所欲造之论。此处之语礼敬，亦能为听众成就所述之义，此义亦为阿阇梨以“显示三宝礼敬”等语所明示。又因所宗为言教，故仅作语礼敬，而未作身、意礼敬。显示造论者，是为彰显本论之权威性；显示造论所依，是为通过显示自身之传承来表明其清净；显示造论之利益，是为阻止他人之驳斥；显示名为所诠释义之作用，是为令先行审察后行动者，能因明了其作用而发起学习之心；激励听众，是为令其恭敬地学习本论。如是说：

สพฺพสฺเสว หิ สตฺถสฺส, กมฺมสฺสาปิ จ กสฺสจิ;

เกเนตํ คยฺหเต ตาว, ยาว-วุตฺตมฺปโยชนํติ.

一切教法，以及任何作业，若未阐明其作用，何人能领会呢？

นนุ [Pg.3] สตฺถปฺปโยชนานํ สมฺพนฺโธปิ วตฺตพฺโพ อิทมสฺส ปโยชนนฺติ ยโต–

难道不应该说明教法与作用之关联，即“此乃其作用”吗？因为——

สิทฺธปฺปโยชนํ สิทฺธ,สมฺพนฺธํ โสตุมิจฺฉติ;

โสตาโท เตน วตฺตพฺโพ, สมฺพนฺโธ สปฺปโยชโนติ.

听者欲闻已确立之作用与关联，是故应先为说，此具作用之关联。

ตตฺเรทมุตฺตรํ–

对此，回答如下——

สตฺตํ ปโยชนญฺเจว, อุโภ สมฺพนฺธนิสฺสยา;

ตํ วุตฺตนฺโตคธตฺตา น, ภินฺโน วุตฺโต ปโยชนาติ.

所诠义与作用，二者皆依于关联；因其已包含于所述内容中，故关联未被分别阐明。

ปโยชนปฺปโยชนมฺปน สามตฺถิยลทฺธพฺพํ สยมาจริเยน ‘‘โก ปน สทฺทลกฺขณสฺส อชานเน โทโส’’ติอาทินา วุตฺตนเยน วิญฺญาตพฺพํ.

至于作用之作用（即终极作用），则应依理推知，当如阿阇梨自言“然则，不知语词特征有何过失？”等所示之理趣去理解。

ตตฺถ‘มหาทโย’ตฺยาทินา คาถาทฺวเยน รตนตฺตยปณาโม ทสฺสิโต, ‘โย อิทฺธิมนฺเตสู’ติอาทินา คนฺถกตฺตา, ‘สทฺทสตฺถ’นฺติอาทินา คนฺถนิสฺสโย, ‘สงฺเขปนเยนา’ติจ ‘สารภูตํ วิปุลตฺถคา หึ อนากุล’นฺติ จ อิเมหิ คนฺถารมฺภผลํ โสตุชนสมุสฺสาหนญฺจ, อภิเธยฺยสงฺขาตปฺปโยชนมฺปน‘สํวณฺณน’นฺติ อิมินา ทสฺสิตํ อนฺวตฺถ พฺยปเทเสน สํวณฺณียติ วิวริตฺวา วิตฺถาเรตฺวา กถียติ อตฺโถ เอตายาติ สํวณฺณนาภิ กตฺวา, ตมฺปน วิวริตฺวา กถนํ สทฺทานุสาสนสตฺถสนฺนิสฺสยตฺตา อภิเธยฺโย นาม สมุทิเตน สตฺเถน วจนียตฺโถ ตํ วุตฺตสทฺทานุสิฏฺฐิสงฺขาตปโยชนเมวาติ อยเมตฺถ สมุทายตฺโถ.

此处以“大悲”等两首偈颂显示对三宝的礼敬，以“于诸神通者中”等说明作者，以“声明”等表明著述所依。以“以简要方式”及“义丰广之精华，然不杂乱”等说明造论之利益与对听众的激励；而名为所诠义之作用，则以“诠释”(saṃvaṇṇana)一词表明。此名符其实，义为“义理因此而被诠释、阐明、详说”，故称“诠释”。此种阐释，因其依止于声明教法，故所谓“所诠义”，即指整体教法所应宣说之义，此即是所谓“已说语词之教诫”的作用。此即此处之总义。

อยมฺปเนตฺถ อวยวตฺโถ-โยติ อนิยมวจนํ ธมฺมราชสทฺทา เปกฺขาย เจตฺถ ปุลฺลิงฺคตา, เตเนตฺถ วุจฺจมานคุณวิเสสา ธารปุคฺคลวิเสสนิทสฺสนํ, ทยติ ทุกฺขํ อปเนตฺวา ปเรสํ สุขํ ททาติ, ทยียติ วา สปฺปุริเสหิ คมิย(ติ ส) สนฺตาเน ปวตฺตียติ, ทยติ วา ปรทุกฺขํ หึสติ, ทยติ วา ปรทุกฺขํ คณฺหาติ ตํวเสน อตฺตโน หทยเขทํ กโรตีติ ทยา, ‘‘ทย=ทานคติ หึสาทาเนสุ’’ อิจฺจสฺมา ‘‘อิตฺถิยมณตฺติกยกฺยาเจ’’ติ (๕-๔๙) อปฺปจฺจโย, วิสยมหนฺตตาย [Pg.4] มหตี ปสตฺถา วา ทยา อสฺสาติ มหาทโย, วิเสสน สมาเส ‘‘สทฺธาทิตฺว’’ (๔-๘๔) วกฺขมานปารมิตาสมฺภรณทุกฺขานุภว นานมิทํ เหตุวจนํ, กมฺมกิเลเสหิ ชนิตาติ ชนา สตฺตโลโก, อิมินา ขีณาสวาปิ สงฺคยฺหนฺติ เตสมฺปิ ทิฏฺฐธมฺมิกสุขวิหารสงฺขาต หิตสฺส ทานโต, ชนานํ สมูโห ชนตา ตสฺสา หิตาย อภิวฑฺฒิยา สกลวฏฺฏ ทุกฺขนิสฺสฏนิพฺพานสุขภาคิยกรณายาติ วุตฺตํ โหติ, อสฺสจ’สมฺปูรย’นฺติ อิมินา’ทุกฺขมนุภวี’ติ อิมินา จ สมฺพนฺโธ, สมฺโพธีติ เอตฺถ สํสทฺโท สามนฺติ อิมมตฺถํ ทีเปติ, ตสฺมา สํสยเมว อนญฺญโพธิโต หุตฺวา จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌติ ปฏิวิชฺฌติ เอตายาติ สมฺโพธิ, สํปุพฺพา พุธธาตุโต ‘‘อิ’’อิติ ณฺวาทิ (โก) อิปฺปจฺจโย, สวาสนสกลสํกิเลสปฺปหายกํ ภควโต อรหตฺตมคฺคญฺญาณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณนฺติปิ วทนฺติ, สมฺปาปยตีติ สมฺปาปกํ, สมฺโพธิยา สมฺปาปกนฺติ ฉฏฺฐีสมาโส, กินฺติ ธมฺมชาตํ ธมฺมสทฺเทเนตฺถ ปารมิธมฺมา ปญฺจมหาปริจฺจาคาทโย จ อธิปฺเปตา, เตปิ หิ อตฺตานํ ธาเรนฺตํ ธาเรนฺติ สมฺโพธิ สมฺปาปนสามตฺถิยโยเคน ปเรปิ ธาเรนฺติ นามาติ ธมฺมาติ วุจฺจนฺติ, ‘ธร=ธารเณ’อิจฺจสฺมา ขีสุ, วิยาทิสุตฺเตน ณฺวาทิ(โก) มปฺปจฺจโย, ธมฺมานํชาตํ, ธมฺมาเอววา ชาตํ, สมฺโพธิสมฺปาปกญฺจ ตํ ธมฺมชาตํ เจติ วิเสสนสมาโส, ‘สมฺปูรย’นฺติ มสฺเสตํ กมฺมํ, สมฺปูรยนฺติ ปโยคสมฺปตฺติโยคา ทีปงฺกร (ปาท)มูเล หตฺโถปคตมฺปิ นิพฺพานมฺปหาย ยถาวุตฺตกรุณาคุณโยคสีตลีภูตหทยตาย ‘‘กถนฺนาเมเต อจฺจนฺต ทุสฺสหวฏฺฏทุกฺโขปคเต สตฺเต ตํมหาทุกฺขา โมเจสฺสามี’’ติ วฏฺฏทุกฺขนิสฺสรเณกเหตุตาย สมฺมา ปูเรนฺโต วฑฺเฒนฺโต วุฑฺฒึ วิรูฬฺหํ เวปุลฺลํ คเมนฺโตติ วุตฺตํ โหติ, เหตุเยเวทมปิ ทุกฺขานุภวนสฺส, มหาทยตา ปนสฺส ปรมฺปรเหตุ, ทุฏฺฐุ ขนติ กายิกํ อสฺสาทนฺติ’ทุปุพฺพา ขนิสฺมา’ ‘‘กฺวี’’ติ (๕-๔) กฺวิ, ทุกฺขํ กายิกทุกฺข เวทนา, กีทิสนฺติ อาห-’อนนฺตรูป’นฺติ, สภาววจโน ยํ รูปสทฺโท ‘‘ปิยรูป’’นฺติอาทีสุวิย, เต จ ทุกฺขสภาวา (อนนฺตา) อนนฺตการณานํ วเสน, ตสฺมา อนนฺตํ รูปํ สภาโว อสฺสาติ อนนฺตรูปํ, ตํ ทุกฺขํ อนุภวี วินฺที, กิมิวาติ อาห-‘สุขํ วา’ติ, สุฏฺฐุ ขนติ กายิกํ อาพาธนฺติ [Pg.5] สุขํ, อิวสทฺโท สธมฺมตฺตสงฺขาโตปมาโชตโก, สธมฺมตฺตญฺหิ อุปมา, วุตฺตญฺหิ ‘‘อุปมาโนปเมยฺยานํ, สธมฺมตฺตํ สิโย ปมา’’ติ, กึ วุตฺตํ โหติ ‘‘อนิฏฺฐานุภวนสภาวายาปิ ทุกฺขเวทนาย อนุภวนสภาวสามญฺเญน อชฺฌาสยสมฺปตฺติวิเสสโยคา มหาการุณิกสฺส สุเขน สทิสตาปตฺติโหตีติ ทุกฺขมฺปิ สมานํ ตํ สุขมิว วินฺที’’ติ. กถมญฺญถา วฏฺฏทุกฺขโต สกลโลกสฺส สมุทฺธรณํ สิยาติ, อถวา สุขมิว สุขํ วินฺทนฺโต วิย อนญฺญวินฺทิยมปิ ตาทิสํ ทุกฺขํ สกลโลกหิตาว หิตมนตาย วินฺทีติ อตฺโถ, เตนาห ‘อขินฺนรูโป’ติ, อขินฺนํ ปริสฺสมมปฺปตฺตํ รูปํ สภาโว อสฺสาติ วิคฺคโห.

此处是局部义，并非不确定语。就“法王”（dhammarāja）一词而言，此处用阳性。因此，此处所说的殊胜功德，是为了说明具法者（dhārapuggala）的特殊性。所谓“悲”（dayā），是去除他人的痛苦并给予快乐；或为善人（sappurisa）所行持；或消除他人的痛苦；或承担他人的痛苦，并因此使自己内心感到忧愁。此即“悲”。“daya”一词源于“给予、行进、伤害、承担”（dāna, gati, hiṃsā, ādāna）等义，根据语法‘itthiyamaṇattikayakyāce’（5-49），得‘a’后缀。由于所缘广大，其悲广大或殊胜，故为大悲者（mahādayo）。在形容词复合词中，此为因缘之语，名为“为积集将述之波罗蜜而感受痛苦”，如“信等”（saddhāditva, 4-84）一例。“众生”（janā）是由业与烦恼所生，指有情世间。此处也包括漏尽者（khīṇāsava），因为他们也施与名为现法乐住的利益。众生之集合为“众生大众”（janatā），是为了他们的利益与增长，使他们能分享从一切轮回之苦中解脱的涅槃之乐，故如是说。此（大悲者）与“当圆满”（sampūraya）及“曾感受痛苦”（dukkhamanubhavī）相关联。“正觉”（sambodhi）一词中的“saṃ”字，表示“亲自”、“完全”之义。因此，完全由自己、不依他教而觉悟，并藉此觉悟、通达四圣谛，是为“正觉”。此词由前缀“saṃ”与动词词根“budh”（觉悟），依“i”等规则加“i”后缀而成。世尊断尽一切烦恼及习气的阿罗汉道智（arahattamaggaññāṇa），亦被称为一切知智（sabbaññutaññāṇa）。能使到达，故为“能导向者”（sampāpaka）。“导向正觉”（sambodhiyā sampāpakaṃ）是第六格复合词。何谓“法之类聚”（dhammajāta）？此处“法”（dhamma）一词意指波罗蜜法（pāramidhammā）与五大施（pañcamahāpariccāga）等。因为它们能护持持法者，且以能导向正觉之力亦能护持他人，故名为“法”。此词源于词根“dhara”（护持），依“khī”等规则，据“viyādi”经，加“ma”后缀。此词可分析为“诸法之类聚”（dhammānaṃ jātaṃ）或“法即是类聚”（dhammā eva jātaṃ）。“能导向正觉的法之类聚”是形容词复合词。此（法之类聚）是“当圆满”（sampūraya）的所作业。圆满者，因其精进成就，即使在燃灯佛（Dīpaṅkara）足下已唾手可得的涅槃亦能舍弃，以如前所述的悲德而心得清凉，思惟：“我如何能使这些陷入极难忍受的轮回之苦的众生，从那大苦中解脱出来？”作为从轮回之苦中解脱的唯一因缘，他如实地圆满、增长、令其广大、丰满，故如是说。这也是感受痛苦的直接原因，而大悲则是其间接原因。“苦”（dukkha）的词源是：‘du-’（坏）+ ‘kha’，因为它坏灭身体的乐受。‘du-’在前，从‘khan’（挖掘）动词，依（语法规则5-4）得‘kvi’后缀。苦是身苦受。其相如何？答曰：“无尽相”（anantarūpa）。此处的“rūpa”（相）是表自性之语，如“可爱相”（piyarūpa）等。那些苦的自性，因其因缘无尽而无尽。因此，其自性无尽，故为“无尽相”。他感受、体验此苦。犹如什么？答曰：“犹如乐”（sukhaṃ vā）。“乐”（sukha）的词源是：‘su-’（善）+ ‘kha’，因为它善于去除身体的病痛。“iva”（犹如）一词，是表示名为“同法性”的譬喻。同法性即是譬喻。如言：“所喻与能喻，同法性为喻。”此话何意？“即使是具有感受不悦自性的苦受，对于大悲者而言，因其意乐成就殊胜，与感受的自性共通，故能达到与乐相似的状态。因此，虽是苦，却如乐一般感受。”否则，如何能救度一切世间脱离轮回之苦呢？或者说，其义为：犹如感受乐一般，为了利益一切世间，以利他之心，感受那他人所不能感受的痛苦。因此说“无疲厌相”（akhinnarūpo）。其语法分析为：其自性（rūpa）不疲厌（akhinnaṃ）、未至于劳顿（parissamamappattaṃ）。

ตํ ธมฺมราชนฺติ โยติ อนิยมนิทฺทิฏฺฐสฺส วุตฺตคุณวิเสสาธาร ปุคฺคลสฺสนิยมนวจนํ, ธมฺเมน ราชติ โน อธมฺเมนาติ วา, อตฺตนา ปฏิวิทฺธสฺส สามิภาเวน ธมฺมสฺส ราชา สามีติ วา, อตฺตนา ปฏิวิชฺฌิยมาเน ธมฺเม ปฏิวิชฺฌนฺโตว ตตฺถ ราชติ ทิปฺปตีติ วา, ปรูปการวเสน ตทตฺถาเยว ปฏิปนฺนตฺตา ปเรสํ ธมฺมํ ราเชติ ปกาเสตีติ วา ธมฺมราชา, ตํ ธมฺมราชํ นมิตฺวาติ สมฺพนฺโธ, นมสฺสิตฺวาติ อตฺโถ, กีทิสนฺติ อาห-‘ชิตมารวีรํ สุธนฺต โสวณฺณนิภ’นฺติ. ตตฺถ มาโร จ โส วีโรจาติ มารวีโร ชิโต วิทฺเตธสฺตพโล มารวีโร นาติ ชิตมารวีโร, ตํ, กิญฺจาปิ เทวปุตฺตกิเลสาภิสงฺขารมจฺจุกฺขนฺธ มารา-เนน ชิตา เอว, ตถาปิ วีรสทฺทสนฺนิธาเนน เทวปุตฺตมาเร คหิเต ตํวิชยา อญฺเญปิ ชิตา เอว นาม โหนฺตีติ วิญฺเญยฺยํ, สุฏฺฐุ ธนฺตํ ธมิตํ อุทฺธริตํ สุธนฺตํ, สุวณฺณเมว โสวณฺณํ, สุธนฺต จ ตํ โสวณฺณญฺจ, ตสฺเสว นิภา โสภา อสฺเสติ สมาโส, อถวา สุธนฺตญฺจ ตํ สุวณฺณํ เจติ สมาเส ตสฺสิทนฺติ ‘‘โณ’’ติ (๔-๓๔) ณปฺปจฺจเย ‘‘มชฺเฌ’’ติ (๔-๑๒๖) มชฺฌวุทฺธิยํ สุธนฺตโสวณฺณํ ปฏิมารูปํ, เตน นิโภ สทิโส, ตํ.

此“法王”(dhammarāja)一词，是对具足所述殊胜功德之人的特定称谓，而非泛指。或者说，以法为王，不以非法为王；或者说，对自己所洞见的法拥有主权，故为法之王、法之主；或者说，在洞见法时，于法中显耀、放光；又或者说，为利他故，为此而行道，为他人宣说、开示法，故为法王。礼敬此法王，此是其关联，意即顶礼。问其如何？答曰：“已战胜魔罗勇士，极善炼净如纯金。”此处，“魔罗”与“勇士”合为“魔罗勇士”。已战胜、已摧毁其力量的魔罗勇士，故名“已战胜魔罗勇士”。虽然天子魔、烦恼魔、行魔、死魔、蕴魔皆已被他战胜，但因“勇士”一词的邻近，特指天子魔，当知其既胜，则其他魔亦皆已战胜。“极善炼净”(sudhanta)，意为极善地吹炼、熔炼、去除杂质。黄金即是纯金。彼是极善炼净之金，其光辉、庄严即是其相，此为复合词。或者，在“极善炼净之金”这个复合词中，根据语法规则(4-34)添加“ṇa”后缀，并依规则(4-126)使中间元音增长，形成“sudhantasovaṇṇaṃ”一词，作为譬喻，他与此相似。

เอตฺตาวตา จ –

至此，

เหตุ ผลํ ปรตฺโถ จ, สพฺโพปิ ถุติสงฺคโห;

เหตุ สมฺโพธิโต, ปุพฺเพว, ยมญฺญํ ตโตปรีติ.

因、果与利他，摄尽一切赞颂；因乃正觉，于此之上，更无其他。

วุตฺตเหตุผลสตฺโตปการวเสน [Pg.6] พุทฺธรตนสฺส ถุติปุพฺพกมฺปณามํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ธมฺมราเชน เตนาปิ ปูชนียสฺส ธมฺมรตนสฺส นิปจฺจการํ ทสฺเสตุํ‘ธมฺมญฺจ โมหนฺธตมปฺปธํสิ’นฺติ อาห, ตตฺถ จ สทฺโท ‘ธมฺมญฺจ นมิตฺวา’ติ นมสฺสนกฺริยาย ธมฺมํ สมฺปิณฺเฑติ, กิมฺภูตนฺติ อาห, ‘โมหนฺธตมปฺปธํสิ’นฺติ, มุยฺหตีติ โมโห=อญฺญาณํ, อนฺธยติ สมตฺถจกฺขุวิญฺญาณปริหาเนนาติ อนฺธํ, อนฺธญฺจ ตํ ตมญฺเจติ อนฺธตมํ=พาฬฺหติมิรํ, โมโหเยว ตํสทิสตาย อนฺธตมนฺติ โม หนฺธตมํ, ตํ ปธํเสติ ปกาเรน นาเสติ สีเลนาติ โมหนฺธตมปฺปธํสี, ปสทฺทสฺสปกาสนตฺถํ หิตฺวา ปการตฺถสฺเสว คหณโต ปริยตฺติยา สห–

如此以因、果、利他有情的方式，显示了对佛宝的赞颂与礼敬之后，现在为了显示法王亦应恭敬的法宝，故说“以及摧破无明黑暗之法”。此处，“及”(ca)字，是将“法”与礼敬的行为连接起来，意为“亦礼敬法”。问是何法？答曰：“摧破无明黑暗。”“迷惑”(muyhati)，故为“无明”(moho)，即是“不知”(aññāṇa)。“使盲目”(andhayati)，因其令健全的眼识消失，故为“盲”(andha)。既盲且暗，故为“盲暗”(andhatama)，即“极重黑暗”(bāḷhatimira)。无明因与其相似，故为“无明黑暗”(mohandhatama)。其能以特殊方式摧破、毁灭，故名“摧破无明黑暗者”(mohandhatamappadhaṃsī)。此处，舍弃“pa”一词的“阐明”之义，而只取“以特殊方式”之义，与教法一起——

โสตาปตฺตาทโย มคฺคา,จตฺตาโร ตปฺผลานิจ;

จตฺตาริ อถ นิพฺพานํ, ธมฺมา โลกุตฺตรา นวาติ.

预流等四道，以及其四果；复次涅槃，此为九出世间法。

วุตฺตนวโลกุตฺตรมฺโม คหิตาติ วิญฺญาตพฺพํ, อญฺญถา อรหตฺตมคฺโคว คยฺเหยฺย, กสฺมา ปเนตฺถ โมหสฺเสว ปหานํ วุตฺตํ, เนตเรสนฺติ ตมฺมูลกตฺตา สพฺพกิเลสานํ, ตปฺปหานสฺมิญฺหิ วุจฺจมาเน ตมฺมุเขเนตเรสมฺปิ ปหานํ วุตฺตเมว โหตีติ.

当知所言九种出世间法皆被含摄。否则，将仅含摄阿罗汉道。为何此处仅言断除无明，而不言其他？因其为一切烦恼之根本。当言断除无明时，即是通过此，亦言已断除其他烦恼。

เอวํ ธมฺมรตนสฺส นมกฺการํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตทาธารภูตสงฺฆรตนํ นมสฺสิตุํ ‘สงฺฆํ ตถา สงฺฆฏิตํ คุเณหี’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ ตถาสทฺโท สมุจฺจเย วา, วโจยุตฺติยํ วา, วโจยุตฺติปกฺเข จ สทฺโท อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ, กิเลสาทโย สํหนติ หึสตีติ สงฺโฆ, สํปุพฺพโต หนติสฺมา กฺวิมฺหิ ‘‘กฺวิมฺหิ โฆปริปจฺจสโม หี’’ติ (๕.๑๐๐) หนสฺส โฆ, กิเลสหึสนญฺเจตฺถ ตทงฺคาทิวเสน คหิตํ, คุเณหีติ สามญฺญนิทฺเทสโต สมฺมุติสงฺเฆน สทฺธึ

如是显示对法宝的礼敬后，今为礼敬作为其基础的僧宝，故言：“僧伽亦然，由诸功德而善组成。”此处，“亦然”(tathā)一词，或为总集，或为文句连接。在作为文句连接时，应引入“及”(ca)字进行关联。能击碎、摧毁诸烦恼，故名“僧伽”(saṅgho)。此词由前缀“saṃ”与动词“han”加“kvi”后缀构成，根据语法规则(5.100)，“han”变为“gho”。此处摧毁烦恼，应理解为以部分断等方式。言“由诸功德”，因是总说，故与世俗僧伽一同——

จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโร จ ผเลฐิตา;

เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโตติ.

四位行道者，四位住果者；此是正直僧，安住戒定慧。

วุตฺตอฏฺฐอริยปุคฺคลา [Pg.7] คยฺหนฺติ, คุเณหีติ โลกิยโลกุตฺตเรหิ สีลาทิคุเณหิ, สงฺฆฏิตนฺติ สํหตํ.

[此偈]含摄所述八种圣补特伽罗。“由诸功德”是指由世间与出世间的戒等功德。“组成的”意为“结合”。

เอวมนนฺตราเยน คนฺถปริสมาปนตฺถมนนฺต คุณวิสิฏฺฐโลกตฺตยคฺคสีขามณิภูตสฺส รตนตฺตยสฺส ปณามํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ คนฺถ กตฺตาทิยถาวุตฺตตฺโถปทสฺสน ปุพฺพงฺคมมตฺตนา สมารภิตพฺพํ คนฺถ กรณํ ปฏิญฺญาตุกาโม’โย อิทฺธิมนฺเตสู’ติอาทิมาห, ตตฺถ ‘โย’ติ อิมสฺส ‘ตนฺนามเธยฺเยนา’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ, เอตาย สตฺตา อิชฺฌนฺติ อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ=อิทฺธิวิธาทโย โลกิยา โลกุตฺตรา จ สา เอเตสมตฺถีติ อิทฺธิมนฺโต, เตสุ อิทฺธิมนฺเตสุ, อิทฺธิมนฺตานํ มหาสาวกานํ มชฺเฌติ อตฺโถ, มหตฺตปฺปตฺโตติ มหตฺตํ มหนฺตภาวํ คโต, ตนฺนามเธยฺเยนาติ ตสฺเสว นามเธยฺยมสฺสาติ ตนฺนามเธยฺโย, เตน, ตโปธเนนาติ มุนินา, กึ วุตฺตํ โหติ- ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อิทฺธิมนฺตานํ ยทิทํ โมคฺคลฺลาโน’’ติ ภควตา อิทฺธิมนฺเตสุ เอตทคฺเค ฐปิโต มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร นาม โย ทุติโย อคฺคสาวโก… (เตน สมานนามเธยฺเยนาติ) ตมปทิสนฺโต-ยมาจริโย อนุทฺธตภาเวน อุชุนากฺกเมน นามาทิกมวตฺวา วงฺกวุตฺติยา อตฺตโน โมคฺคลฺลาโนติ นามํ มหาสามิฏฺฐานนฺตรปฺปตฺตึ กาโลจิตปญฺญา เวยฺยตฺติยํ พุทฺธสาสโนปการิตาทิญฺจ วิภาเวติ. ‘ยํ รจิต’นฺติ สมฺพนฺโธ, รจิตนฺติ กตํ, กินฺติ อาห สทฺทสตฺถ’นฺติ, สทฺทสตฺถํ นาม สุตฺต, สทฺทลกฺขณพฺยากรณาทฺยปรนามเธยฺยํ, สุตฺตํ(หิ) ‘สทฺทา (ลกฺขียนฺติ) สาสียนฺติ อนุสาสียนฺติ ปกติปฺปจฺจยาทิวิภาคกปฺปนาย เอเตนา’ติ สทฺทลกฺขณนฺติ จ ‘พฺยากรียนฺติ สทฺทนิปฺผาทนวเสน กถียนฺติ เอเตนา’ติ พฺยากรณนฺติ จ วุจฺจติ, อปรมฺปน วุตฺยาทิ ตทุปกรณภาเวน สทฺทสตฺถํ สทฺทลกฺขณํ พฺยากรณนฺติ จ วุจฺจตีติ ทฏฺฐพฺพํ, อนุนนฺติ ตพฺพิเสสนํ, อเสสลกฺขิโยปสงฺคาหกภาเวน วตฺตพฺพสฺสาปรสฺสาภาวา สมฺปุณฺณนฺติ อตฺโถ, อถาติ อนนฺตรตฺเถ นิปาโต, สทฺทสตฺถรจนานนฺตรนฺติ อตฺโถ, ตสฺเสติ สทฺทสตฺถสฺส, วุตฺติ จ [Pg.8] สมาสา กตาติ สมฺพนฺโธ, สุตฺตํ วิวรียติ เอตายาติ วุตฺติ, สมสฺสเต สงฺขิปียตีติ สมาสา.

为使论典圆满无碍，先向具足无量功德、为三界最胜顶严之三宝致敬后，今欲依前所述，以造论等义为先导，开始编撰此论。欲承诺造论者，便说“于具神通者中”等语。此处“彼”字与“以其名号”相连，谓众生依此而成就、增长、殊胜，故称神通，即世间与出世间之种种神变功德。于具神通者中，意指于具大神通之诸大声闻中。所谓“大成就者”，谓已证得广大境界。“以其名号”，谓以其尊号称呼。苦行者，即牟尼。此谓何义？世尊曾言：“诸比丘，于我声闻比丘弟子中，神通第一者，即是目犍连。”世尊于具神通者中，立其为最殊胜，名为大目犍连长老，是第二上首弟子。此阿阇梨(ācariyo)提及彼（大目犍连），不骄慢、行正直，虽行文委婉曲折，自称目犍连，然显其证得大士之位，具顺时之智，明佛法之利益等。“彼所造”与后文相连，造即制作之义。如何解说？即“声明论”(saddasattha)。声明论亦即经(sutta)，又称声相论、语法论等异名。经者，“音声可标记、可教导、可训诫，用以分别语基、词缀等”，故称声相论；“能解说，依发音方式阐述”，故称语法论。当知其他注疏(vutti)等，作为其辅助工具，亦可称声明论、声相论、语法论等。“无缺”(anūnaṃ)是其形容词，意谓因其含摄一切所应标识者而无余，故为圆满。“而后”(athā)为接续助词，谓声明论造作完毕之后。此声明论之“注疏”(vutti)与“纲要”(samāsā)相连。注疏，乃开显经义；纲要，乃浓缩精要。

ตสฺสาปีติ วุตฺติยาปิ, สงฺคเหตฺวา สทฺทวเสน สงฺกุจิตํ วิย กตฺวา ขิปนํ สงฺเขโป, ตสฺส นโย กโม สงฺเขปนโย, เตน, โภวาติ โย สทฺทสตฺถสฺส วุตฺติยา จ กตฺตา โส เอว, อิทานิ สุตฺตวุตฺติรจนานนฺตรมวสรปฺปตฺเต อิมสฺมึ กาเล, สมารเภยฺย สมฺมา อารมฺภํ กเรยฺย พหุนฺนํ กฺริยากฺขณานมาทิภูตํ กฺริยากฺขณมนุติฏฺเฐยฺย, กินฺติ สํวณฺณนํ, สํวณฺณียติ อตฺโถ เอตายาติ สํวณฺณนา, ปญฺจียติ วิปญฺจียติ พฺยตฺตี กรียติ วุตฺติ อตฺโถ เอตายาติ วา, ตํ ปญฺจยตีติ วา ลทฺธนามปญฺจิกา, ตํ.

“于彼亦然”(tassāpi)，即于注疏(vutti)亦然。摄集言语，犹如收缩后抛出，是为纲要(saṅkhepo)。其方法、次第，即纲要之法。因此，“尊者”(bho)，即彼声明论与注疏之作者。今于经与注疏撰作之后，时机已至，应开始，即正确地开始，着手进行最初的运作。作什么呢？作“释义”(saṃvaṇṇanaṃ)。意义由此被阐释，故为释义。或谓，注疏之义由此被分析(pañcīyati)、详述(vipañcīyati)、明示(byattī karīyati)，或其阐明彼义，故得名“义疏”(pañcikā)。即指此义疏。

เอวมตฺตนา กรณียสตฺถมฺปฏิชานิตฺวา ตทนนฺตรํ ‘‘ทฺเว เม ภิกฺขเว ปจฺจยา สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทาย (กตเม ทฺเว) ปรโต จ โฆโส (อชฺฌตฺตญฺจ) โยนิโส มนสิกาโร’’ติ วจนโต สมฺมาสวนปฏิพทฺธา สพฺพาปิ สาสน (ปฺปฏิ) สมฺปตฺตีติ สาสนปฺปฏิปตฺติยา พฺยากรณสฺส มูลการณตฺตา ตํ สวเน สาธุชเน นิโยเชนฺโต ‘ตํ สารภูต’นฺติอาทิมาห, ตตฺถ ตนฺติ ยสทฺทวิรเหปิ อธิกตตฺตา สํวณฺณนํ ปรามสติ, ตํ สุณนฺตู’ติ สมฺพนฺโธ, สาธูติ สวนกฺริยาวิเสสนํ, อตฺถานุรูปํ พฺยญฺชนํ, พฺยญฺชนานุรูปญฺจ อตฺถํสลฺลกฺเขตฺวา อนญฺญมนา หุตฺวา สกฺกจฺจํ สุณนฺตูติ อตฺโถ สุวณฺณภาชเน นิกฺขิตฺตสีหวสาวิย อวินสฺสมานํ กตฺวา หทเย ฐปนวเสน, สกฺกจฺจสวนเมว หิ โสตูนมตฺถาวหํ โหตีติ, สนฺโตติ สวนกฺริยาย กตฺตาโร ทสฺเสติ, ตถา สาติสยพฺยากรณํ… ตถาวิธา เอว สปฺปุริสา สาธุกํ โสตุกามา โหนฺตีติ, กิมฺภูตนฺติ อาห ‘สารภูต’นฺติอาทิ, ภูตสทฺโท เอตฺถ ‘‘ภูตสฺมึ ปาจิตฺติย’นฺติอาทีสุ วิย วิชฺชมานตฺโถ, เผคฺคุตฺตาภาเวน อปริจฺจชนียตาย สาโร ถิรํ โส อตฺโถ พฺยญฺชนญฺจ อสฺสา อตฺถีติ สารา จ สา ภูตาจ, อถ วา โลกิยโลกุตฺตรคุณาติสยสาธเนกสาธนภาวโต เสฏฺฐฏฺเฐน สารญฺจ สา ภูตาจาติ สารภูตา, ตํ คนฺโถ เยเวตฺถ สงฺเขปิโต, อตฺโถ ปน นยคฺคาหิตตายปิ สพฺพถา ทสฺสิโตเยวาติ [Pg.9] วิปุลํ อตฺถํ คณฺหาตีติ วิปุลตฺถคาหี, ตํ, วิธียมานวณฺณนากฺกมวิเสเสน พฺยากุลสฺส วณฺณนากฺกมสฺส นิรสนโต นตฺถิ อากุลํ กิญฺจิ อสฺสาติ อนากุลํ, ตํ, อิมินา จ กจฺจายนวุตฺติวณฺณนาสุ น ตถาภาวํ ทสฺเสติ.

如是，承诺当为之论后，其次，依“诸比丘，正见之生起有二缘（何为二缘）？即从他闻声与如理作意”之教言，一切教法之成就皆系于正闻。因解说乃教法实践之根本，故引导善人听闻，而说“此为精髓”等语。此处“彼”(taṃ)字，虽无关系词“ya”，然因其重要性而指此释义(saṃvaṇṇanaṃ)。其关联是“愿彼等谛听”(taṃ suṇantū)，其中“善”(sādhu)字是听闻行为的状语。其义为：当辨明义理相应之文句、文句相应之义理，一心不乱，恭敬谛听，犹如狮子脂置于金器中，不令其失，存之于心。唯恭敬听闻，方能为听者带来利益。“贤善者”(santo)，指听闻行为的主事者。如是殊胜之解说……唯有如是善士，方乐于善听。其状如何？答曰“为精髓”等。此处“bhūta”一词，如在“于实有事犯波逸提”等句中，为“存在”之义。因无空疏、不可舍弃，其义理与文句皆为坚实之精华，故为“精华且真实”(sārā ca sā bhūtā ca)。或谓，因其是成就世间、出世间超胜功德之唯一法门，以其最胜义，故为“精华且真实”(sārañca sā bhūtācāti sārabhūtā)。此论虽已作精简，然其义理因已掌握要道，故已全然开显，能含摄广义，故称“广义之摄持者”。其依所定之释义次第，排除了杂乱的释义次第，故其中无任何杂乱，是为“不杂乱”。以此亦显示，迦旃延的注疏与释义中并非如此。

ตเทวมธิกตตฺตาเยวายมาจริโย คนฺถารมฺเภ’มหาทโย โย’ติอาทิเก ปฏิปชฺชิตฺวา ทานิ อตฺตนา วณฺณนียสฺส คนฺถสฺสาทิ ภูตํ วากฺยมนธิกตปริหารมุเขเนโวปนฺยสฺย พฺยาขฺยาตุมาห- ‘อิธา’ติอาทิ, ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมึ มาคธิกสทฺทลกฺขณวิรจนาธิกาเร, มาคธานํ สทฺทานํ อิทนฺติ มาคธิกํ, มาคธิกํ สทฺทลกฺขณนฺติ วิเสสน สมาโส, วิรจยิตุกาโมติ กตฺตุกาโม, รตึชเนตีติ รตนํ, รมยตี ติ (วา) รตนํ อนปฺปจฺจเยน, อถวา ยํ โลเก จิตฺตีกตาทิกํ รตนนฺติ วุจฺจติ, อิทมฺปิ ตํ สทิสตาย รตนนฺติ วุจฺจติ, ตถาจาหุ–

如是，此阿阇梨于造论之始，即采用“具大悲者”等语，今以不增不减之方式，提出并解释其所欲释义之论典首句——“在此”等。此处“在此”，谓于此摩揭陀语(Māgadhika)特征之撰作主题中。“摩揭陀的”，谓“此乃摩揭陀语的”。“摩揭陀语特征”是限定复合词。“欲造”，即想要创作。“能生喜悦”，故称宝；或“能令愉悦”，故称宝，由“ana”词缀而成。又或，世间所称之雕刻等珍宝，此亦因相似而称为宝。正如彼等所言：

จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ;

อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตีติ.

精雕细琢，价值昂贵；无与伦比，难得一见；唯上士方能享用，故称之为宝。

พุทฺธาทีนเมตมธิวจนํ, ตโย อวยวา อสฺสาติ ตยํ, สมุทาโย, รตนานํ ตยํ รตนตฺตยํ, อวยววินิมฺมุตฺตสฺส ปน สมุทายสฺส อภาวโต ตีณิ เอว รตนานิ วุจฺจนฺติ, ปณมนํ ปณาโม, รตนตฺตยคุณนินฺนตา, ปณมนฺติ เอตายาติ วา ปณาโม, ปณามกฺริยานิปฺผาทิกา กุสลเจตนา, รตนตฺตยสฺส ปณาโมติ ฉฏฺฐีสมาโส, อภิธียติ ปฏิปาทียตีตฺยภิเธยฺโย สมุทิเตน สตฺเถน วจนียตฺโถ, เยน จ โย ปฏิปาทียติ โส ตสฺส อตฺโถ โหตีติ, โส จ ปกติปฺปจฺจยาทิวิภาคกปฺปนาย สทฺทานํ สงฺขรณํ, สทฺทสตฺเถน หิ สทฺทสงฺขรณเมว ปฏิปาทียติ, (รตนตฺตยปฺปณาโม จ อภิเธยฺโย จ) รตนตฺตยปฺปณามาภิเธยฺยนฺติ จตฺถสมาโส, ตสฺส สนฺทสฺสนํ อตฺโถ ยสฺสาติ อญฺญปทตฺโถ, กินฺตํ วากฺยํ, ตา วาติ วากฺยาลงฺกาเร, นนุเจวมธิกตตฺเตปิ อภิเธยฺยมตฺตเมวทสฺเสตพฺพํ [Pg.10] สิยา กึ วาจาปณาเมน, กายมโนมเยนาปิ ปุญฺญาติ สยปฺปตฺติยา อภิสมีหิตตฺถสิทฺธิ โหเตวาติ โจทนํ มนสิ นิธาย วจีปณามสฺส ปรตฺถสนฺนิสฺสยตญฺจ ตสฺเสว วิภาเคน ปโยชนญฺจ ทสฺเสตุมาห- ‘ตตฺถ’อิจฺจาทิ, คุณสทฺโท เอตฺถ ‘‘สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขา’’ติอาทีสุ วิย อานิสํสฏฺโฐ, คุณานมานิสํสานํ อนุกูลํ อนุคุณํ, เหตุมนฺตวิเสสนเมตํ, ปธานภาวํ นีตํ ปณีตํ อติอุตฺตมนฺติ อตฺโถ, อตีสเยน ปณีตํ ปณีตตรํ, จิตฺตสฺสสนฺตานํ ปพนฺโธ จิตฺตสนฺตานํ, ปณีตตรญฺจ ตํ จิตฺตสนฺตานญฺจ, อนุคุณญฺจ ตํ ปณีตตรจิตฺตสนฺตานญฺจาติ วิเสสนสมาโส, ตปฺปณามกรเณน อนุคุณ…เป… สนฺตานํ เยสนฺติ อญฺญปทตฺโถ, เตสํ, ยถา เต โสตาโร รตนตฺตยสฺส ปณามกรเณน ปุญฺญาติสยปฺปฏิลาภา อเนกานิสํสาติสยปฺปฏิลาภานุกูล จิตฺตสนฺตานตาย ปธานตรจิตฺตสนฺตานา โหนฺติ, ตถา ปวตฺตานนฺติ อธิปฺปาโย, อิทมฺปิ อธิคตา…เป… นฺตราธานนฺตีเมสํ เหตุภาเวน ติฏฺฐติ, อธิคตา ปตฺตา อเนเก พหู อานิสํสวิเสสา อายุ วณฺณสุขพลปฏิภานาทโย เยสนฺติ วิคฺคโห, วิโสสิตา สุกฺขาปิตา อนฺตรายา ภยาทโย อชฺฌตฺติกา พาหิยา วา เยสํ ตถาวิธานํ โสตูนํ, เอเตปิ อภิ,เป,ทฺธตฺถนฺติ อิจฺจสฺส เหตู, อภิสมีหิตสฺส อนุฏฺฐิตสฺส กตนิฏฺฐิตสฺส คนฺถสฺส อวโพโธเยว ผลํ, ตสฺส สิชฺฌนตฺถํ, กินฺตํ รตนตฺตยปฺปณามสนฺทสฺสนํ.

此乃佛陀等之称谓。有三部分，故称“三”(tayaṃ)，是集合。诸宝之三，即是三宝(ratanattayaṃ)。然因无离于部分之集合，故仅称三宝。归敬(paṇamanaṃ)即是礼敬(paṇāmo)，是心向三宝之德；或以此而行礼敬，故称礼敬(paṇāmo)，是成就礼敬行为的善思。“对三宝的礼敬”，是第六格复合词。被言说(abhidhīyati)、被开示(paṭipādīyati)者，称为所诠(abhidheyya)，即由集合之语所应言之义。由何者开示何者，彼即是彼之义。而彼（所诠）即是依词根、词缀等分别而构成诸词。由语法学(saddasattha)所开示者，实为诸词之构成。（“三宝礼敬”与“所诠”）合为“三宝礼敬与所诠”(ratanattayappaṇāmābhidheyyā)，是连接复合词。其义为显示彼者，是持业释。彼为何？即是句子。“tā vā”是句之庄严。难道不应如是吗？纵有增益，亦应仅显示所诠，何须以语礼敬？心中存此问难：“由身、意亦能获得殊胜福德，所愿之义自能成就。”为显示语礼敬之利他性及其分别之作用，故说“在此”(tattha)等。“德”(guṇa)一词，此处如“应期待百倍之供养”等句，是利益(ānisaṃsa)义。随顺诸德与利益，即是“随顺”(anuguṇa)。此是因相修饰词。被引至主要状态，即是“殊胜”(paṇīta)，是“最上”(atiuttama)义。极其殊胜者，是“更殊胜”(paṇītatara)。心之相续(santāna)或连续(pabandha)，即是心相续(cittasantāna)。“更殊胜的心相续”及“随顺更殊胜的心相续”，是限定复合词。“由礼敬彼（三宝）而随顺……心相续者”，是持业释，指“彼等”(tesaṃ)。其意为：犹如彼等听者，由礼敬三宝，获得殊胜福德与诸多殊胜利益，因其心相续随顺此，故成更主要之心相续者，如是而转。此亦为“已得……已除障碍者”之因。“已得”(adhigatā)或“已达”(pattā)诸多殊胜利益，如寿、色、乐、力、辩才等，是“彼等”(yesaṃ)之解析。“已枯”(visositā)或“已干”(sukkhāpitā)内在或外在之障碍、怖畏等，是“彼等”(yesaṃ)如是听者。此等亦是“所愿之义”之因。为令所愿、所行、所完成之论典的领悟此一果实得以成就。彼为何？即是三宝礼敬之所示。

สจฺจํ ปุนปิ สจฺจนฺติ, ภุชมุกฺขิปฺป วุจฺจเต;

สกตฺโถ นตฺถี นตฺเถว,ปรสฺสตฺถมกุพฺพโตติ.

“真实！复次真实！”扬臂而言：“于不为他利者，实无自利可得。”

วจนโต ปรตฺโถว สปฺปุริเสหิ กตฺตพฺโพ, ปรตฺเถ สมฺปาทิเต ปน สกตฺโถ สมฺปนฺโนว นาม สิยาติ มนสิ กตฺวา อาห- ‘เอตเทวา’ติอาทิ. กายมโนสมาจรเณน สมฺปชฺชมานญฺจ วจีสมาจรเณน สมฺปชฺชเตวาติ อเนเนว วากฺเยน วิญฺญายตีติ อวคนฺตพฺพํ, พุทฺธิ ปุพฺพา ยสฺมึ กรเณ ตํ พุทฺธิ ปุพฺพํ, ตํ สีเลน กโรนฺตา พุทฺธิปุพฺพการิโน, อภิเธยฺยสฺส อธิคโม ชานนํ ปุพฺโพ ยสฺส โส อภิเธยฺยาธิคมปุพฺพโก[Pg.11], อวตาโร ปวตฺติ, เอกเทสทสฺสเน ‘‘สมุทฺโท ทิฏฺโฐ’’ติ วิย เอกเทเสปิ สมุทายโวหารทสฺสนโต ปจฺฉิม ปาเทนาติ วุตฺตํ, ปจฺฉิมปาทสฺเสกเทสภูเตน ‘สทฺทลกฺขณ’มิจฺจเนนาติ อตฺโถ, สาธิยํ สทฺทานํ สงฺขรณํ, สาธนํ พฺยากรณํ, ตํ ลกฺขณํ สภาโว อสฺสาติ สาธิยสาธนลกฺขโณ, สาธิยสฺเสทํ สาธนํ, สาธนสฺส เจทํ สาธิยนฺติ เอวมสฺเสทมฺภาวเหตุสภาโว สมฺพนฺโธติ วุตฺตํ โหติ, ปโยชนํ อภิเธยฺยสทฺโทปทสฺสิตํ สทฺทสงฺขรณํ, ตตฺถ สมฺพนฺธสฺสนฺโตคธตฺตํ… สาธิโยปทสฺสนมุเขน สาธนสฺสาปิ ทสฺสิตตฺตา นิสฺสโยปทสฺสนโต, อุสฺสุกฺกํ สมฺมาวายามํ, พุทฺธตฺตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ปูเรตฺวาติ–

是故善士当行利他，因利他若成，自利亦必成就。作是念已，说“此即是”等。当知，由身、意之行所成者，亦由语行而成，此由是句可知。于行为中以慧为先，即是慧先前行；具戒而行者，即是慧先前行者。以通达所诠为先者，即是所诠通达先行者。进入即是发生。犹如见海之一分而言“已见海”，虽仅见一分，亦作全称之言说，故说“由末句”。其义为：由末句之一分，即“词语特征”一词。所成(sādhiya)即诸词之构成，能成(sādhana)即语法(byākaraṇa)。以此为特征或自性者，即是“所成能成之特征”。此是所成之能成，此是能成之所成，如是此有故彼有之因果自性，即是关联。其作用是由“所诠”一词所指示的诸词之构成。其中关联性已含摄……由显示所成亦可显示能成，故由显示所依而知。热忱(ussukkaṃ)即是正精进(sammāvāyāma)，佛果(buddhattaṃ)即是一切知智(sabbaññutaññāṇa)，圆满如下诸法：

มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ;

ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา;

อฏฺฐธมฺมสโมธานา, อภินีหาโร สมิชฺฌตีติ.

得人身，性别具足；因缘具足，得见导师；出家，功德成就；有大功德，并具意乐；八法和合，誓愿乃成。

วุตฺตอฏฺฐธมฺมสมนฺนาคเตน อภินีหาเรน สมนฺนาคตา หุตฺวา ยถาวุตฺเต ปารมิตาทโย ธมฺเม ปูเรตฺวาติ อตฺโถ, อาคตาติ สตฺตตฺตึสโพธิปกฺขิยธมฺมานุพฺรูหเนน อาคตา, อิธาติ อิมสฺมึ โลเก, อาคตาติ ปตฺตา อุปฺปนฺนา, ตถาคโตติ ยถา สมฺปติ ชาตา เต ภควนฺโต สตฺตปทวีติหาเรน คตา, ตถา อยมฺปิ อุตฺตราภิมุขํ คโตติ อตฺโถ, มุหุตฺตชาโตวาติ สมฺปติชาโต เอว, ชาตสมนนฺตรเมวาติ วุตฺตํ โหติ, วิกฺกมีติ อคมาสิ, สตฺต ปทานิ คนฺตฺวาน ทิสา วิโลเกสีติ อิทํ ‘‘ธมฺมตา เอสา ภิกฺขเว สมฺปติ ชาโต โพธิสตฺตา สเมหิ ปาเทหิ ปติฏฺฐหิตฺวา’’ติ เอว มาทิกาย ปาฬิยา สตฺตปทวีติหารูปริฐิตสฺส สพฺพทิสานุวิโลกนสฺส วุตฺตตฺตา วุตฺตํ, ทิสา วิโลเกสิ สมนฺตโตติ อิทมฺปน ‘สเมหิ ปาเทหิ ผุสี วสุนฺธร’นฺติ เอตสฺส อนนฺตรํ ทฏฺฐพฺพํ… ปาเทหิ วสุนฺธราผุสนานนฺตรเมว ทสทิสาวโลกิตตฺตา, อฏฺฐงฺคานิ นาม–

其义是：具足了由所说八法构成的誓愿，圆满了如前所述的波罗蜜等法。“来”(āgatā)，是通过增长三十七菩提分法而来；“于此”(idha)，即于此世间。“来”(āgatā)，即已达、已生。“如来”(Tathāgato)，其义是：正如彼诸世尊初生时以七步之行而去，此（菩萨）亦如是向北方而去。“瞬间即生”(muhuttajāto)，即是“刚刚出生”，此即是说“出生后立即”。“迈步”(vikkamī)，即“行走”(agamāsi)。“行走七步后，环顾诸方”，此句是因“诸比丘，此是法尔，菩萨初生，以双足平稳站立”等圣典已说及行七步后遍观一切方，故如是说。“环顾诸方，周遍观察”，此句则应在“以双足触地”之后理解……因为双足触地后立即观看了十方。所谓的八支是——

วิสฏฺฐํ มญฺชุ วิญฺเญยฺยํ, สวนียา-วิสาริโน;

พินฺทุ คมฺภีรนินฺนาทิ,จฺเจวมฏฺฐงฺคิโก สโรติ.

声音清晰而明了，悦耳动听且远闻，圆润深沉又洪亮，此即八支之音。

วุตฺตานิ [Pg.12] อฏฺฐงฺคานิ, ตถาคโตติ อิมสฺเสว วิสุํ อตฺถปริยายํ ทสฺเสตุํ ‘อถวา’ติอาทิมาห, อริเยน เสตุนาติ สมถวิปสฺสนาสงฺขาเตน อุตฺตเมน มคฺเคน, เอวมาทินาติอาทิสทฺเทน เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สภาวสรสลกฺขณํ ตถํ อาคโต ยถาวโต อธิคโต’เยคตฺยตฺถา เต พุทฺธฺยตฺถา, เย พุทฺธฺยา เต คตฺยตฺถา’ติตถาคโตติ เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ, ตตฺถตตฺถาติ เตสุ เตสุ ทีฆาคมาทีสุ, ตถาคตภาโวติ ตถาคโตติ ภวนํ นิปฺผตฺติ นมสฺสนกิริยาภิสมฺพนฺธาติ’นมสฺสิตฺวา’ติ เอตฺถ นมสฺสนกิริยาย อภิสมฺพนฺธา อิมินา ตถาคตาทีนํ กมฺมตฺตํ วิภาเวติ, นมสฺสนกิริยาวิเสสนตฺตาติ ‘นมสฺสิตฺวา’ติ นมสฺสนํ กตฺวาติ วุตฺตํ นาม สิยาติ นมสฺสนนฺติ วุตฺตนมสฺสนกิริยาย วิเสสนตฺตา, โพธิยาติ โพธิวุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ, ตํ ภควา เอตฺถ ปตฺโตติ (โพธิ, ตสฺสา) โพธิรุกฺขสฺสาติ อตฺโถ, มูเลติ มูลสมีเป ‘‘ยาว มชฺฌนฺหิเก กาเล ฉายา ผรติ นิวาเต ปณฺณานิ ปตนฺติ เอตาวตา รุกฺขมูลํ’’ติอาทีสุ วิย, นนุ อญฺเญปิ ขีณาสวา ‘อคฺคมคฺเคเน’จฺจาทินา วกฺขมาน นเยน นิปฺผนฺนา เอวาติ อนุโยคํ มนสิกตฺวา วุตฺตํ ‘สเหว วาสนายา’ติ, น หิ ภควนฺตํ ฐเปตฺวา อญฺเญ สห วาสนาย กิเลเส ปหาตุํ สกฺโกนฺติ, เอเตน อญฺเญหิ อสาธารณํ ภควโต อรหตฺตนฺติ ทสฺเสติ, เตเนว อิทฺธสทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต’เตปิ หิ’จฺจาทิกํ วกฺขติ, กาปนายํ วาสนา นาม ปหีนกิเลสสฺสาปิ อปฺปหีนกิเลสสฺส ปโยคสทิสปโยคเหตุภูโต กิเลสนิหิโต สามตฺถิยวิเสโส’อายสฺมโต ปิลินฺทวจฺฉสฺส วสลสมุทาจารนิมิตฺตํ วิย’, อคฺคมคฺเคนาติ อรหตฺตมคฺเคน, สพฺพกิเลเส ราคาทิเก, อรหตฺตํ อคฺคผลํ, สมฺมุติ อุปปตฺติเทวภาวโต อญฺเญน วิสุทฺธิ เทวภาเวนาตินิปฺผนฺนตฺตา อาห-‘วิสุทฺธิเทวภาเวนา’ติ, สกลกิเลสกาลุสฺสิยาปคเมน วิสุทฺธิปฺปตฺติยา สพฺพญฺญุคุณา ลงฺกาเรน วิสุทฺธิเทวภาเวนาติ อตฺโถ.

已说八支。为显示“如来”一词的别义，而说“或者”等。“以圣道”(ariyena setunā)，即以名为奢摩他与毘婆舍那的最上之道。“如是等等”(evamādinā)，此“等”字总括了：“如实而来(tathaṃ āgato)、如实了知(yathāvato adhigato)彼彼诸法的自性、精髓、特相”，以及“凡‘去’义者即是‘觉’义，凡‘觉’义者即是‘去’义，故为如来”等义。“于彼彼处”(tatthatatthā)，即于《长部》(Dīghanikāya)等中。“如来性”(tathāgatabhāvo)，即是成为如来、成就如来。与礼敬的行为相关，故在“礼敬”(namassitvā)一词中，由于和礼敬的行为相关，以此显示“如来”等是其业(宾语)。因其为礼敬行为的修饰，故“礼敬”(namassitvā)即是说“作礼敬”，因其是所说“礼敬”(namassanaṃ)这一行为的修饰。“菩提”(bodhi)，是指四道之智。世尊于此处证得，故（此处的菩提）义为菩提树。“于根”(mūle)，即于根之附近，犹如“乃至日中之时，树影遍覆，无风而叶落，如是范围即为树根”等所示。“难道其他漏尽者不也是通过后文将说的‘以最上道’等方式成就的吗？”——心中念及此问，故说“连同习气”(saheva vāsanāyā)。实则除世尊外，他人皆不能连同习气断尽烦恼。以此显示世尊的阿罗汉果为不共于他人。正因此，为显示“成就”(iddha)一词之义，将说“彼等亦”等语。此习气(vāsanā)为何？即已断烦恼者，仍存留的、能作为与未断烦恼者相似行为之因的、烦恼所遗留的特殊能力，犹如具寿毕陵伽婆蹉称人为“贱民”的习气。“以最上道”(aggamaggena)，即以阿罗汉道。“一切烦恼”，即贪等。“阿罗汉果”(arahattaṃ)为最上之果。超越了约定俗成的生天，以另一种清净天身而圆满成就，故说“以清净天身”。其义是：因一切烦恼之垢的去除而证得清净，以一切知者之功德为庄严，故为清净天身。

‘อิธ=สํสิทฺธิยํ’ อิทฺธวนฺโต อิทฺธาตฺตปฺปจฺจเยน, ‘คุณ=อามนฺตเณ’ ภูวาทิเสโส, คุณียนฺติ ปริจียนฺติ เสยฺยตฺติเกหีติ คุณา กปฺปจฺจเยน, เตปีติ สาวกปจฺเจกพุทฺธาปิ, หิ สทฺโท เหตุมฺหิ, ยสฺมา อคฺคํ…เป… อนูนคุณา[Pg.13], ตสฺมาติ อตฺโถ, สพฺพญฺญุตาทีนนฺติอาทิกํ เตสํ สพฺพญฺญุพุทฺเธหิ อูนคุณตาย เหตุวจนํ, เกจิ ‘สิทฺโธ มิทฺธคุโณ อสฺสาติ สิทฺธมิทฺธคุณนฺติ ทุฏฺฐมตฺถํ ปริกปฺเปตฺวา วากฺยมิทํ ทูเสนฺติ, เต ปน ‘มิทฺโธ นาม โกจิ คุโณ นตฺถี’ติ จ, ‘ตถาคโต นาม มิทฺธ คุโณ น โหตี’ติ จ, ‘ตาทิโส เจ สิยา น ญาณนิสฺสิตปูชา ปกโตปโยคินี ภวตี’ติ จ อชานิตฺวา วทถ ตุมฺเหหิ วตฺวา อุยฺโยเชตพฺพา, มงฺคลตฺถญฺเจตฺถาโท สิทฺธสทฺโทปาทานํ, มงฺคลาทีนิ หิ สตฺถานฺยพฺยาหตปฺปสรานิ โหนฺตฺยายสฺมนฺตพฺยาขฺยาตุโสตุกานิ จ, ธมฺมสงฺฆานมฺปีติ อิมินา อวยเวน วิคฺคเหปิ สมุทายสฺส สมาสตฺถตฺตา อญฺญปทตฺถสมาโสยํ ตคฺคุณสํวิญฺญาโณติ ทีเปติ, เตนาห- ‘อญฺญปทตฺเถ’จฺจาทิ, คุณีภูตานมฺปีติ อปฺปธานภูตานมฺปิ วิเสสนภูตานมฺปิ อญฺญปทตฺถสฺส ปธานตฺตา, กิริยาติสมฺพนฺโธ วคมฺยเต ธมฺมสงฺฆานํ คุณีภูตานมฺปิ ตทวินาภาวิตฺเตน นมสฺสนาติสมฺพนฺธา, ตเทว สมตฺเถติ ‘ตถาห’จฺจาทินา, ปุตฺเตน สห วตฺตมาโนติ ตคฺคุณสํวิญฺญาณอญฺญปทตฺถสมาสตฺตา ตุลฺยมุภินฺนมฺปิ อาคมนนฺติ ปุตฺโตปิ อาคโตติ ปตียเต, ตตฺถาติ นิทฺธารเณ สตฺตธี, อตฺตานนฺติ ธมฺมํ ทสฺเสติ, ธาเรนฺเตติ อตฺตนิ ฐเปนฺเต ปวตฺเตนฺเต อุปฺปาเทนฺเต, จตฺตาโรปิ อปายา สามญฺญวเสน’อปาเย’ติ วุตฺตา, กิเลสวฏฺฏ กมฺมวฏฺฏ วิปากวฏฺฏวเสน ตโย วฏฺฏา, เตสุ ทุกฺขํ, ตสฺมึ, ธาเรตีติ วุตฺตธารณํ นาม อตฺถโต อปายาทินิพฺพตฺตกกิเลสวิทฺธํสนํ, ตญฺจ ยถารูปํ กิเลสสมุจฺฉินฺทนตปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิ อาลมฺพนภาเวน โหตีติ อาห- ‘โส…เป… วเสนา’ติ, นวนฺนมฺปิ, เต สมธิคมเหตุตาย ธมฺโมเยว นามาติ ‘ทสา’ติอาทิ วุตฺตํ, ตตฺถ การณมาห- ‘ตมฺมูลกตฺตา’ติอาทิ, ตมฺมูลกตฺตาติ ตํ การณตฺตา, สีลทิฏฺฐิสามญฺเญนาติ อริเยน สีเลน อริยาย จ ทิฏฺฐิยา สมานภาเวน, อริยานญฺหิ สีลทิฏฺฐิโย มคฺเคนาคตตฺตา สพฺพถา สมานาว, เตน เต ยตฺถกตฺถจิ ฐิตาปิ สหคตาวาติ สํหโตติ อิมสฺมึ อตฺเถ สงฺโฆติ ปทสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา, อธิปฺเปตวเสน ปเนตํ วุตฺตํ, โลกิยสีลทิฏฺฐิยา สามญฺเญน สํหตตฺตา สมฺมุติสงฺโฆปิ ปณามารโหเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

“在此成就”(Idha-saṃsiddhiyaṃ)者，因成就而具足神通；“德”(guṇa)一词，在“赞叹”(āmantaṇa)的意义上，其词源属于“bhū”等动词词根的剩余部分(bhūvādisesa)。由诸贤者(seyyattika)称扬赞叹故名为德，此乃由“ka”后缀而来。此亦包括声闻(sāvaka)、独觉(paccekabuddha)。“hi”字表示原因。因为（声闻、独觉）具足无上功德，不缺功德，故有此说。而“一切智等”则是指他们与一切知佛(sabbaññubuddha)相比，在功德上有所欠缺的原因。或有邪见者妄执“昏沉(middha)即是功德”，曲解此句，妄执其为“成就昏沉功德”之义。这些人不知“昏沉绝非功德”，亦不知“如来实无昏沉之德”，更不知“若有此德，则依于智的恭敬便非自然有用”，你们应当以此驳斥他们。此处“成就”一词为吉祥语(maṅgalattha)，因为以吉祥语开头的教法，其传播无碍，且为具寿(āyasmā)所解说，为听者所乐闻。“于法僧亦然”者，以此句成分显示：虽分析个体，但总体也具有集合的意义，所以说这是“他义复合词”(aññapadatthasamāsa)，以阐明“有财释”(tagguṇasaṃviññāṇa)。因此说“他义”等。“guṇībhūta”(次要的)是指即使是次要的、作为修饰语的，因为他义复合词所指的主体是主要的。由此可知，即使是次要的法与僧，也因其不可分离性而与礼敬有极深的关联。这与“如是说”等语表示同义。“与子共在”(puttena saha vattamāno)一词，因其为“有财释”的他义复合词，故两者（指父亲与儿子）的到来是平等的，由此可知“儿子也来了”。“于此”者，第七格表示限定。“自性”者，显示法义。“持”者，是说安住自身、运行、生起。四恶道总的来说叫做“恶趣”(apāya)。依照烦恼轮转(kilesavaṭṭa)、业轮转(kammavaṭṭa)、异熟轮转(vipākavaṭṭa)有三轮转，其中是苦。于此“持”(dhāreti)者，所说的“持”，其真实义是断除能生恶趣等(apāya-ādi)的烦恼。而这种“持”，是以烦恼的彻底断除与止息为所缘。因此说“彼……以……故”。九种（法）亦然，因为它们是证达之因，故实名为“法”，因此说“十”等。其因由是说“根源性”等。“根源性”者，因为它是根本的原因。“戒见同分”(sīladiṭṭhisāmañña)者，以圣戒、圣见的平等性来说。圣者的戒见都是由道而来，所以全然平等。因此他们无论住在哪里，都相随不离，所以说“和合”(saṃhata)。在这个意义中，“僧”(saṅgha)字的成立是可以见到的。然而这是就胜义而言。如果依照世俗戒见的和合，那么世俗僧(sammutisaṅgha)也应该礼敬，应当知道。

อถ [Pg.14] เกเต สทฺทา, เยสมิทํ ลกฺขณํ ภาสิสฺสนฺติ ปฏิญฺญาตนฺติ อาห-‘สทฺทา ฆฏปฏาทโย’ติ, อาทิสทฺเทน รุกฺขาทโย, นนุ สนฺติ เมฆสทฺทสมุทฺทสทฺทาทโยปีติ น นิรตฺถกานมิธานุปโยคิตฺตา, เย โลกสงฺเกตานุโรเธนาตฺถปฺปกาสกา เตสํ สาตฺถกานเม วิทํ ลกฺขณนฺติ, อปิจ ‘สทฺทา ฆฏปฏาทโย’ติ วทนฺโต เวทิกานํ วิย อุนฺติ อาทีนํ อนุปุพฺพีนิยมาวตฺถานมสมฺภวา ตทนุกฺกเมน นิปฺผาทิยมานนมฺปิ สทฺทานํ โลกิยตฺตานภิวตฺตนญฺจ โพเธตีติ ทฏฺฐพฺพํ, นุ ตตฺถ ปกาสกตฺถํ สทฺทสฺส สมุทายวเสน วา สิยา ปจฺเจกวณฺณวเสน วา, ตตฺถ ยทิ ปจฺเจกวณฺณา ปกาสเยยฺยุํ, ฆฏสทฺเท ฆกาโรเยว ฆฏตฺถํ, ปกาสเยยฺย, ตถา จาญฺเญสมการาทีนมนตฺถ กตา สิยา, อถ สมุทิตา ปกาสเยยฺยุํ, ตทา วณฺณานมุจฺจารณานนฺตรวินาสิตฺตา สมุทาโยเยว น สิยา, ตถา สติ กถ มตฺถํ สทฺโท ปกาสยตีติ เจ กเมน โสตจิตฺตาทิคหิตกฺขร ปาฬิยา จ โย สทฺโทติ วิญฺเญยฺโย สาตฺถโก จิตฺตโคจโร, จิตฺตโคจรสฺสาปิ สทฺทสฺส ปน พาลชนปฺปโพธาย กปฺปนามตฺเตน ปกตฺยาทิวิภาคโต, น สภาเวนานฺวาขฺยานํ, เตนาห-‘ปกตฺยา’ทิ อาทิ, นนุ โคอิจฺจาทิสาธุสทฺทนิยเม สติ โคตาทโย อสาธุ สทฺทาติ วิญฺญายนฺติ คนฺตพฺพมคฺคนิยเม อคนฺตพฺพมคฺโค วิย, โคตาทิ อสาธุสทฺทนิยเม วา โคอิจฺจาทโย สทฺทา สาธโวติ อคนฺตพฺพมคฺคนิยเม คนฺตพฺพมคฺโค วิย, กึ สทฺทานมนฺวาขฺยาเนนา ติทมาสงฺกิย ปโยชนมาห- ‘ลกฺขณาภิธานํเจ’จฺจาทิ, สทฺทานมฺปฏิปตฺติยํ ปฏิปทปาฐสฺสานูปายตฺตํ ทสฺเสตุมาห- ‘อญฺญเถ’จฺจาทิ, อญฺญถาติ อสติ ลกฺขณาภิธาเน, สกฺกตาทีติอาทิสทฺเทน ปากตาทึ สงฺคณฺหาติ, พหุวิธตฺตํ สกฺกตปากตเปสาจิกอปพฺภํสวเสน, มคเธสุ วิทิตาติ อิมสฺมึ อตฺเถ ‘‘อญฺญสฺมิ’’นฺติ (๔-๑๒๑) มาคธานํ อิทนฺติ อตฺเถ ‘‘โณ’’ติ (๔-๓๔) ณปฺปจฺจเย มาคธา มาคธนฺติ จ ปทนิปฺผตฺติ เวทิตพฺพาติ ทสฺเสตุมาห- ‘มคเธสฺมิ’จฺจาทิ, มคเธสุ วิทิตาติอาทิโน อธิปฺปายํ วิวริตุมาห- ‘อิทํ วุตฺตํ โหตี’ติอาทิ, ตตฺถ อิทนฺติ อิทานิ วกฺขมานํ มาคธํ…เป… โหตีติ เอตํ วุตฺตํ โหตีติ มคเธสุ…เป… ลกฺขณํ มาคธนฺติ [Pg.15] วทตา ปกาสิตํ โหตีติ อตฺโถ, หิสทฺโท’มคเธสฺวิ’จฺจาทินา วุตฺตํ สมตฺถยติ, ลกฺขณํ วิเสสยตาติ สทฺทลกฺขณ สทฺทสฺส อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตา มาคธนฺติ อิมินา ลกฺขณํ วิเสสยตา พฺยวจฺเฉทยตา วุตฺติกาเรน, อตฺถโตติ สามตฺถิยโต, สทฺเท จ วิเสสิโต โหตีติ สทฺทลกฺขณสทฺโท มาคเธ เอว พฺยวจฺเฉทิโต โหติ, อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘มคเธสุ วิทิตา มาคธาติ สทฺเท คเหตฺวา เตสมิทํ มาคธนฺติ มาคธสทฺเทน ยสฺมา สทฺทลกฺขณสทฺเท ลกฺขณํ วิเสสิตํ, ตสฺมา สทฺทลกฺขณสทฺเท สทฺโท ยทิ อมาคโธ กถํ ลกฺขณํ มาคธํ สิยาติ สามตฺถิยา สทฺโทปิ วิเสสิโต โหตี’ติ, นนุ มาคธนฺติ ลกฺขณสฺส มาคธ สทฺทสมฺพนฺธิตฺตฌาปนโต สทฺทลกฺขณนฺติ เอตฺถ สทฺทสทฺทสฺส นิรตฺถก ตาปตฺติ โหตีติ, น โหติ คมฺมมานตฺถสฺส สทฺทสฺส ปโยคมฺปติ กามจารตฺตา สทฺทลกฺขณสทฺทสฺส วา สมาสตฺเถ นิรุฬฺหตฺตา ‘‘ตตฺริทํ สุคตสฺส สุคตจีวรปฺปมาณ’’นฺติอาทีสุ วิย, โกปนาติอาทิสทฺทลกฺขณนฺติ อิมินา อภิเธยฺยสงฺขาตปโยชนสฺส ทสฺสิตตฺตา ตปฺปโยชนปุจฺฉนปรา โจทนา, วุจฺจเตจฺจาทิ ปริหาโร, ยถา สพฺพถาตฺตปรหิตกาเมน.

然则，是哪些词语具有我们将要说明的此等特征呢？即宣称：“如是罐、布等词语。”此中“等”字亦含摄树木等词。问曰：难道没有如雷声、海涛声等无意义的声音吗？答曰：因无意义的声音于此无用。唯有随顺世间共许而能诠表义理者，彼等有义之词，方具此中所说之特征。再者，言“罐、布等词语”时，亦表明世间词语纵使依此顺序而构成，其世俗性亦不超越，此与吠陀语中“unti”等词具有固定次第规则之情况不同，此当了知。又，词语之诠义，是依其集合体，抑或依其各别音素？其中，若各别音素能诠义，则于“ghaṭa”一词中，仅“gha”一音即能诠表“罐”义，如是则“a”等其他音素即成无义。若谓由集合体诠义，则因诸音素发后即灭，故集合体实不可得。若尔，词语如何诠义？当知：有意义之词，乃由听觉意识等次第所取之文字序列而可知，是心识所行之境。复次，对于心识所行之境的词语，依自性词(pakati)等而作分别，仅是为教导凡夫所作的施设，并非依其自性而作解释。是故说“自性词等”。问曰：若规定“goicca”等为正语，则可知“gotā”等为非正语，犹如规定可行之道，则不可行之道自明；或规定“gotādi”等为非正语，则可知“goiccādayo”等为正语，犹如规定不可行之道，则可行之道自明。然则，何须对词语加以解释说明？为释此疑，[作者]言：“解释说明之目的……”等，此为显示于理解词语时，逐词学习之法为非善巧方便。为说明此点而言：“否则……”等。“否则”意谓若无特征之说明。“梵语(Sakkatā)等”，此中“等”字含摄俗语(Pākata)等。其多样性乃依梵语、俗语、鬼语(Pesācika)、讹语(Apabbhaṃsa)而分。“于摩揭陀(Magadhesu)国为人所知”，为明此义，当知于“在其他”(aññasmiṃ, 4-121)之义，及“属摩揭陀人所有”之义，依“ṇo”(4-34)后缀，分别派生“māgadhā”与“māgadha”二词。为阐明“于摩揭陀国为人所知”等句之意，而言：“此即是说……”等。“此”，指现今所说之摩揭陀语……此即是说：言“摩揭陀语”者，即已明示此乃于摩揭陀国……之特征，此即“摩揭陀语”之义。“hi”字乃为支持前文“于摩揭陀国……”等所说之义。“词语特征”(saddalakkhaṇa)一词，以后分词义为重，故注释者以“摩揭陀语”一词限定其特征，此乃依其功能，词语本身亦受限定，即“词语特征”一词被限定于摩揭陀语中。此中深意为：“摩揭陀人所知者为摩揭陀语”，以此理，取“摩揭陀语”一词，言“此为彼等之摩揭陀语”。因“词语特征”一词中，“特征”已由“摩揭陀语”所限定，是故，若“词语特征”中之“词语”非摩揭陀语，其“特征”如何能是摩揭陀语？故依此功能，词语亦受限定。然或有疑：若“摩揭陀语”一词已明示特征与摩揭陀语相关，则“词语特征”一词中之“词语”岂非多余？答曰：不然。因所指之义虽可了知，然用词与否可随作者之意，或因“词语特征”一复合词已成惯用，犹如“于此，此乃善逝(Sugata)之善逝衣量”等句。“kopanātiādisaddalakkhaṇaṃ”（愤怒等词语特征），此句已显示所诠表之目的，故有此征问其目的之难。“所言……”等是其解答。犹如全然自利利他者[所为]。

ปิโย จ ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม;

คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา,โนจา ฐาเน นิโยชโกติ.

可爱复可敬，亦应受人尊；善言能教诲，亦能忍规劝；能说甚深义，不作非理行。

วุตฺเตหิ ตโต ปเรหิ จ ปสตฺถตเรหิ คุณวิเสเสหิ สมุเปตํ คุรุํ.

（当亲近）具足所述及其他更可称赞之殊胜功德的导师。

ตสฺมา อกฺขรโกสลฺลํ, สมฺปาเทยฺย หิตตฺถิโก;

อุปฏฺฐหํ คุรุํ สมฺมา, อุฏฺฐานาทีหิ ปญฺจหีติ.

是故求益者，应善巧文字，以起身等五事，正当侍奉师长。

วจนโต อุฏฺฐาน-อุปฏฺฐาน-ปริจริยา-สุสฺสูสา สกฺกจฺจสิปฺปปฏิคฺคหเณหิ สมฺมา อุปฏฺฐหนฺเตน สวน,อุคฺคหน-ธารณ-ปริปุจฺฉา-ภาวนา หิ กงฺขาวิจฺเฉทํ กตฺวา วิญฺญาตพฺพํ สทฺทลกฺขณํ, ตถา อวิญฺญาตํ สทฺทลกฺขณมเนนาติ [Pg.16] อวิญฺญาตสทฺทลกฺขโณ ปุคฺคโล, หิสทฺโท อวธารเณ, โส ‘ธมฺมวินเยสุ กุสโล น โหตี’ติ เอตฺถ ทฏฺฐพฺโพ, กุสโล ทกฺโข น โหติ, ตตฺถ ธมฺมวินเยสุ สุตฺตนฺตาตาภิธมฺมสงฺขาเตสุ ธมฺเมสุ เจว วินเย จ, กสฺมา–

依（师长）言，以起身、侍奉、服事、乐闻、恭敬领受技艺等方式正当地侍奉，并以听闻、受持、忆持、遍问、修习断除疑惑，了知词语特征。如是，不了知词语特征者，即是“不了知词语特征之人”(aviññātasaddalakkhaṇo puggalo)。“hi”字为决定词，彼于此处当知为“于法与律不善巧”。不善巧，即不练达。此中法与律，即指由经与阿毗达摩所成之法，以及律。何以故？

โย นิรุตฺตึ น สิกฺเขยฺย, สิกฺขนฺโต ปิฏกตฺตยํ;

ปเทปเท วิกงฺเขยฺย, วเน อนฺธคโช ยถาติ.

若不学声明，虽学于三藏，亦步步生疑，如盲象入林。

วจนโต, อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘‘ยถา วุตฺตนเยน สมฺภูตปท พฺยาโมหวเสน ปทตฺเถปิ พฺยาโมหสมฺภวโต สุตฺตนฺโตปทสฺสิตาย ทิฏฺฐิวินิเวฏฺฐนาย จ อภิธมฺมาคเต นามรูปปริจฺเฉเท จ วินย นิทฺทิฏฺเฐ สํวราสํวเร จ อโกสลฺลํ สิยา’’ติ, ยถาธมฺมนฺติ ธมฺมวินย สทฺทสฺส โย-ตฺโถ วินยสุตฺตาภิธมฺมสงฺขาโต, ตสฺส โส-ตฺโถ, ตทนติกฺกเมน, ปฏิปชฺชิตุมสกฺโกนฺโตติ ตตฺถตตฺเถว วุตฺตาสุ อธิสีล อธิจิตฺต อธิปญฺญาสิกฺขาสุ ปวตฺติตุํ อสมตฺโถ, กุสโล ปน สมตฺโถ ปญฺญาวิเสสาโลกปฏิลาภโต, วุตฺตํ หิ–

就语词而言，此中意趣是：“如前所述，由于对已组成的词语感到迷惑，词义也可能产生迷惑，因此对于经中所开示的去除诸见、阿毗达摩中的名色分别，以及律中所解释的防护与不防护，都可能不善巧。”所谓“如法”，即法与律一词的意义，也就是律、经与阿毗达摩，不超越此义。不能行持者，即是无法在各处所说的增上戒学、增上心学、增上慧学中行持。而善巧者，因获得殊胜智慧之光明，故而能够行持。诚如所说——

ยาว ติฏฺฐนฺติ สุตฺตนฺตา, วินโย ยาว ทิปฺปติ;

ตาว ทกฺขนฺติ อาโลกํ, สูริเย อพฺภุคฺคเต ยถาติ.

只要经藏住世，只要律藏光耀，人们就能见到光明，如同旭日东升。

ปฏิปตฺตินฺติ ปฏิปชฺชียตีติ ปฏิปตฺตีติ ยถาวุตฺตํ ติวิธมฺปิ ปฏิปตฺตึ, วิราเธตฺวาติ นาเสตฺวา, นสฺสติ หิ ปฏิปตฺติ เตสุเยวา โก สลฺลตมคตตฺตา, ตถา จาหุ–

行道，是指应当修习的，所以称为行道，即如前所说的三种行道。如果违犯，就是破坏。因为对于那些人来说，行道会因其不善巧而消失。正如所说——

สุตฺตนฺเตสุ อสนฺเตสุ, ปมุฏฺเฐ วินยมฺหิ จ;

ตโม ภวิสฺสติ โลเก, สูริเย อตฺถงฺคเต ยถาติ.

若经藏不存，律藏亦忘失；世间将黑暗，犹如日沉没。

สํสารทุกฺขสฺเสว ภาคี โหติ… ยถาวุตฺตา-นุกฺกมปริจฺจาเคน อนุรูปปฏิปตฺติยา ปฏิลภิตพฺพตฺตา อธิคมวิสยสฺส โย คกฺเขมสฺส, วุตฺตญฺหิ ตสฺสานุโลมปฏิปตฺติมูลกตฺตํ–

（他）成为轮回之苦的分享者……因为作为证悟对象的安稳（yogakkhema），须通过如前所述的次第舍弃以及相应的行持才能获得，故说随顺的行持是其根本——

สุตฺตนฺเต รกฺขิเต สนฺเต, ปฏิปตฺติ โหติ รกฺขิตา;

ปฏิปตฺติยํ ฐิโต ธีโร, โยคกฺเขมา น ธํสตีติ.

若经藏受护持，行道亦受护持；智者安住于行道，不从安稳中堕落。

เอตาวตา [Pg.17] อวิญฺญาตสทฺทลกฺขณสฺส สกตฺถปริหานึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สกตฺถสมฺปตฺติมูลิกา ปรตฺถสมฺปตฺตีติ ตทภาวา ตาทิโส ปุคฺคโล ปเรสมฺปิ ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกตีติ ทสฺเสตุํ ‘นจา’ติอาทิ วุตฺตํ, ปติฏฺฐาติ ธารณํ, ตญฺเจตฺถ เตสํ เตสํ กุล ปุตฺตานํ ธมฺมวินยสิกฺขาปนํ ตํตํ กมฺมโต นิตฺถรณาทิ จ, ตทุภย เมวา-นฺหสงฺคิกํ ปติฏฺฐํ, มุขฺยภูตมฺปน ตมฺมูลเก สุปริสุทฺธสีเล ปติฏฺฐาปนเมว, ตทุปกรณตฺโถ สิกฺขาปนาทิ, อิธ ปน ตํ สาธนภูโต ปุคฺคโล อุปจารโต ปติฏฺฐาติ คเหตพฺโพ, หิสทฺโท ยถาวุตฺต สมตฺถนตฺเถ นิปาโต, สทฺทลกฺขณญฺญูเยวาติ อวธารณมฺปน เตสุ ตพฺพิทูเยว สมตฺโถติ ทสฺสนตฺถํ ปกรณวเสน วุตฺตํ, อตฺตโน ปน สุคุตฺตสีลกฺขนฺธวิรเหน กทาจิ โกจิ ยถาวุตฺตานํ ปติฏฺฐาภวิตุํ น สกฺโกติ… ตมฺมูลกตฺตา สทฺธมฺมฏฺฐิติยา สปรปติฏฺฐา ภาวสฺส จ, เตเนว วินยธเร อานิสํสํ ทสฺเสนฺเตน ภควตา ตปฺปธานํ ตปฺปมุขํว กตฺวา ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว อานิสํสา วินยธร ปุคฺคเล, กตเม ปญฺจ อตฺตโน สีลกฺขนฺโธ สุคุตฺโต โหติ สุ รกฺขิโต, กุกฺกุจฺจปกตานํ ปฏิสรณํ โหติ, วิสารโท สงฺฆ มชฺเฌ วิหรติ, ปจฺจตฺตฺถิเก สหธมฺเมน สุนิคฺคหิตํ นิคฺคณฺหาติ, สทฺธมฺมฏฺฐิติยา ปฏิปนฺโน จ โหตี’’ติ วุตฺตํ, อตฺถานุรูปนฺติ อตฺตโน วจนียสฺสตฺถสฺส วาจกตฺเตน โยคฺยํ, พฺยญฺชนานุรูปนฺติ อตฺตโน วาจกสฺส วจนียตฺเตน โยคฺยํ, ปริวาสาทีสูติอาทิสทฺเทน อพฺภานาทึ สงฺคณฺหาติ, ตํตํกมฺมนฺติ ปริวาสาทิกํ ตํตํกมฺมํ, อญฺโญติ อสทฺทลกฺขณญฺญู, น เกวลมเนน สกตฺถปรตฺถาว นาสิตา, อถ โขติ วิโธ สทฺธมฺโมปิ นาสิโตเยวาติ วตฺถุมาห ‘อชานนฺโต ปนา’ติอาทิ, อยถาปฏิปชฺชมาโนติ สทฺทลกฺขณญฺญุนา ยถา เยน ปกาเรน อตฺถานุรูปํ พฺยญฺชเน พฺยญฺชนานุรูปญฺจ อตฺเถ ปฏิปชฺชิตพฺพํ, ตถา อปฺปฏิปชฺชมาโน, ตถา จ วกฺขติ– ตถา หิ โส สทฺทลกฺขณ มชานนฺโต’ติอาทิ. ติวิธมฺปิ สทฺธมฺมนฺติ ปริยตฺติปฏิปตฺติอธิคมวเสนติ วิธเมว สทฺธมฺมํ, ตตฺถ ติปิฏกพุทฺธวจนํ ปริยตฺติสทฺธมฺโม นาม, เตรส ธุตคุณา จุทฺทส ขนฺธกวตฺตานิ ทฺเว อสีติ มหาวตฺตานีติ อยํ ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม นาม, จตฺตาโร มคฺคา จตฺตาริ จ ผลานิ อยํ อธิคมสทฺธมฺโม [Pg.18] นาม, ตถาหิจฺจาทินา วุตฺตมตฺถํ สมตฺเถติ, ตมฺปิ ปาฬิยา ถิรีกาตุํ ‘วุตฺตํ เหต’นฺติอาทิมาห, ตตฺถ ธมฺมาติ เหตู, สทฺธมฺมสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส ติวิธสฺส สทฺธมฺมสฺส, ปทพฺยญฺชนนฺติ ปทญฺจ พฺยญฺชนญฺจ ตํ, ตตฺถ ปทํ นาม สฺยาทฺยนฺตํ ตฺยาทฺยนฺตญฺจ, พฺยญฺชียติ อตฺโถ เอเตนาติ พฺยญฺชนํ-วากฺยํ อถวา ปชฺชเต คมฺยเต อตฺโถ เอเตนาติ ปทํ-สฺยาทฺยนฺตาทิ, วากฺยํว พฺยญฺชนํ, สิถิลธนิตาทิปทเมววา วุตฺตนเยน พฺยญฺชนนฺติ ปทพฺยญฺชนํ, ตํ, ทุนฺนิกฺขิตฺตํ ทุฏฺฐุ นิกฺขิตฺตํ ฐปิตํ วิราเธตฺวา กถิตํ, อตฺโถ จ ทุนฺนีโตติ ทุนฺนิกฺขิตฺตตฺตาเยว ปทพฺยญฺชนสฺส ตพฺพจนีโยปิ ทุฏฺฐุวิญฺญาโต โหติ, วุตฺตปฏิปกฺขโตติ ‘อวิญฺญาตสทฺทลกฺขโณหิ’จฺจาทินา วุตฺตสฺส วิญฺญาตสทฺทลกฺขณตฺตาทินา ปฏิปกฺขภาวโต, ภาวปฺปธาโน หิ อยํ นิทฺเทโส,ตฺตปฺปจฺจยโลโป วา, น หิ อตฺตาว อตฺตนา เวทิตพฺโพติ ยุตฺตนฺติ.

至此，已说明不了解语词特征者会丧失自身利益。如今为说明“他人利益的成就是以自身利益的成就为根本”，以及“若无此根本，则那样的人（puggala）亦不能成为他人的所依”，故说“不”等。‘安立’（patiṭṭhā）即是住持，此中是指教导诸善男子法与律，以及让他们从各种事务中解脱等。此二者皆是关乎僧团的安立，但根本在于让他们安立于其根本——极其清净的戒律之上，教导等只是其助缘。此处，应将成就此事的人（puggala）通过譬喻理解为‘安立’。`hi`一词是用于肯定前说的助词。“唯有知语词特征者”这一限定，是依文脉而说，为表明在这些人中唯有知者方能胜任。若自己戒蕴不善守护，则有时亦不能成为如前所述的安立……因为它是正法住立与自他安立的根本。因此，世尊（bhagavā）在开示持律者的功德时，以此为首、以此为要而说：“诸比丘（bhikkhu），持律之人（puggala）有五种功德。是哪五种？自己的戒蕴得到善护、善防；成为追悔者的归依处；在僧团中无畏而住；如法善伏敌对者；为正法住立而行。”“义相应”（atthānurūpa）指（文句）与所要表达的意义相符；“文相应”（byañjanānurūpa）指（意义）与所使用的文句相符。“别住（parivāsa）等”中的“等”字，摄集了出罪（abbhāna）等。“彼彼业”指别住等彼彼之业。“另一人”指不知语词特征者。此人不仅毁坏了自他利益，而且也毁坏了三种正法。故说“然不知者”等事。“不如理行持”指不像知语词特征者那样，使文句与意义相应、意义与文句相应而行持。如后文将说：“因为他不知语词特征”等。“三种正法”指依教理、行持、证悟而有的三种正法。其中，三藏佛语名为教理正法；十三头陀支、十四犍度（khandhaka）行法、八十二大行法，此名为行持正法；四道、四果，此名为证悟正法。以此来肯定“如是”等所说之义。为使此义在圣典中得以确立，故说“此乃所说”等。其中，“法”指因；“正法”指如前所述的三种正法；“词句”（padabyañjana）即词与句。其中，“词”（pada）指带有格助词尾或动词词尾者；“句”（byañjana）指意义由此而被显明者。或者，“词”指意义由此而被通达者，即带有格助词尾等；“句”即是文句。或者，如前所述，松音、紧音等词本身即是“句”，故为“词句”。若其被错置，即错误地安立、放置、言说，则其义亦被错解，因为词句被错置故。“与所说相反”，因为与“不知语词特征者”等所说相反，即“知语词特征”等。此解释以体性为重，或是省略了`-tta`后缀。因为“自己不能被自己所知”是不合理的。

ตเทวนฺติอาทินา ยถาวุตฺตํ นิคเมตฺวา สญฺญาวิธาเน ปโยชนํ ทสฺเสติ, ตนฺติ เหตฺวตฺเถ นิปาโต, ยสฺมา สทฺทลกฺขณสฺส ชานนํสานิ สํสํ ตสฺมาติ อตฺโถ, เอวนฺติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต, เอวํ สปฺปโยชนนฺติ สมฺพนฺโธ, ตเทวนฺติ วา นิปาตสมุทาโย ยํ, วุตฺเตน ปกาเรเนตฺยสฺมึ อตฺเถ วตฺตเต. นนุจ สญฺญีนํ สญฺญานํ วตฺตพฺพตฺเต ‘‘ออาทโย ติตาลีสวณฺณา’’ติอาทีนํ วากฺยานํ วิสุํวิสุํ มหนฺตตฺตา กุโต ลาฆวํ สตฺถสฺสาติ มญฺญมาโน ‘ตถาหิ’จฺจาทินา สญฺญาวิธาเน ลาฆวสพฺภาวํ สมตฺเถติ, โหเตวาติ อวธารเณน กตฺถจิ ปรสตฺเถ วิย โน น โหตีติ ทสฺเสติ, ปฏิปตฺติลาฆวมฺปิ เจตฺถ โหเตว, ตถาหิ ‘‘วณฺณปเรน สวณฺโณปิ’’จฺจาโท (๑-๒๔) วณฺณาทิสญฺญาสมุทฺธริตา นาตฺตานมตฺตาวคเมตุมลนฺติ ปเร ปุจฺฉิตฺวา ชานิตพฺพา อสฺส, ตโต สญฺญา-วเสยา, ตโตสฺส สญฺญาติ สญฺญาสญฺญีวิเวจนํ ตทนุฏฺฐานนฺติ ปรมฺปราเปกฺขาย ภวิตพฺพํ ปฏิปตฺติ คารวาภาวา. อิทานิ สงฺเขปโต สตฺถกฺกมํ ทสฺเสตุมาห-เอวํ ตาวิ’จฺจาทิ, ตาวาติ ปฐมํ, อุปยุชฺชมานตฺตาติ พฺยาปาริยมานตฺตา, วิสโย โคจโร ยตฺเถเต สฺยาทโย วิธี ยนฺเต, สห วิสเยนาติ สวิสยา, ปฐมํ กรียตีติ ปกติ ยโต สฺยาทโย วิธียนฺเต, สห ปกติยาติ สปฺปกติกา, ลิงฺคาทิกนฺติ [Pg.19] อาทิสทฺเทน‘สลภจฺฉาย’มิจฺจาโท เอกตฺตาทิ, ลิงฺเคภวา ลิงฺคิกา-อิตฺถิวิธโย, เอกตฺถีภาโว สมาโส, เตน, สามญฺญโต สมานตฺตา, สมานตฺตนฺตุณาทิวุตฺติยา ‘‘ราชาทิวิสิฏฺเฐ ปุริสา โทวิย’วสิฏฺฐาทิวิสิฏฺเฐ อปจฺจาทิมฺหิ อตฺเถ ปวตฺตนโต.

通过“那正是如此”等，如前所述地总结后，说明了在名称规定中的用途。“tan”是不变词，用于表示原因。其义为：因为能完全了知语音的特征，所以如此。“evan”是不变词，用于表示指示。“如此有其用途”，是这样的关联。或者“tadevan”是一个不变词的组合，用于“以所说的方式”之义。又，对于有名称者与名称，在当说“a等四十三音”等句子时，因其各自冗长，论典如何能简洁呢？作此想后，通过“如是”等，证明了在名称规定中确实存在简洁性。通过“确实存在”这一强调，表明了不像在某些其他论典中那样“不存在”。在此，实践的简洁性也确实存在。例如，在“以音为后，亦有同音”等（1-24）中，所提取的音等名称，并非仅为了自己理解，也应通过询问他人而得知。然后，应遵循名称。从彼有名称，如此区分名称与有名称者，及其随行，应依于传承，[如此]则无实践之繁重。现在，为了简要地说明论典的次第，说“如是，首先”等。“首先”，因为正在被使用，即正在运作。范围是领域，syā等词尾就在那里被规定，与范围一起即是“有范围的”。首先被制作的是语基，syā等词尾从它被规定，与语基一起即是“有语基的”。性别等，以“等”字包括“salabhacchāya”等中的单数等。与性别相关的即是阴性规定。意义的统一是复合词。因此，从共通性上来说是相同的。相同之处在于uṇā等词缀的用法，如同在“国王等特殊的人”中，“人”是在“剩余等特殊的”中，于“后代等”之义上运作。

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

此为《目犍连五论疏》之《义光》。

รตนตฺตยปณามาทิกถา สมตฺตา.

三宝礼敬等品终。

๑. ปฐมกณฺฑวณฺณนา

1. 初品释义

สญฺญาธิการ

名称品

๑. อ อาทโย

1. 阿等字母

สพฺพวจนานํ สาตฺถกนิรตฺถกตฺตพฺยภิจาริตฺตา ‘อิท’นฺติอาทินา สทิฏฺฐนฺเตน สํสยมุปทสฺสิย สาตฺถกตฺตมสฺส ทสฺเสตุญฺจ ‘น ตาว…เป… สาตฺถกตฺตา’ติ วุตฺตํ, อุมฺมตฺตกาทิวากฺยมิติ ‘ทส ทาฬิมา, ฉ อปูปา, กุณฺฑมชาชินํ, ปลาลปิณฺโฑ’อิจฺจาทิกํ, อวยวตฺถาน มญฺญมญฺญนาติ สมฺพนฺธา สมุทายตฺถาภาวโต อนตฺถกตฺตํ, อาทิวากฺยนฺติ ‘‘มโนเสฏฺฐา มโนมยา’’ติอาทิวากฺยํ, สาตฺถกตฺตํ ปนสฺส ปทตฺถาน มญฺญมญฺญาภิสมฺพนฺธสฺส ปตีติโต.

一切言语皆有有义与无义之别，故为以“此”等例显示其疑惑，并说明其有义性，而说“非……乃至……因其有义性”。此指如狂人等之言语，例如“十颗石榴，六个饼，一个罐子，一张山羊皮，一捆稻草”等。因其各部分之间无相互关联，故无整体之义，是为无义。而最初的句子，是指如“意为诸法先，意为主，意所造”等句。其所以有义，乃因其词义之间相互关联能被理解。

อถ ออาทฺยาทิสทฺทานํ สาธุตฺตานฺวาขฺยานาย อิทํ วจนมิจฺจาทิวิกปฺปนฺตรสมฺภเว กถํ นิยโม วุตฺติยํ วุตฺเตนตฺเถน สาตฺถกตฺตมิจฺจาสงฺกิย เตสมิหานุปโยคิตฺตํ กเมน ปฏิปาทยิตุมาห ‘วกฺขมานตฺถเมวิท’มิจฺจาทิ,’ อาการาทโย นิคฺคหีตนฺตา’อิจฺจาทินา วุตฺติยํ วกฺขมาโน อตฺโถ ยสฺส ตํ ตถา วุตฺตํ, สาธูนํ สาธุสทฺทานํ อนุสาสนํ อาขฺยานํ อตฺโถ ปโยชนํ ยสฺส ตนฺติ วิคฺคโห.

然则，当存在“此言是为了解释a等词语的正确性”等其他可能性时，有人或疑：“如何确定规则？”“释文中已说的意义如何成为有义？”为次第阐明此等在此不适用，故说“此为将说之义”等。通过“ā等音，以随韵(niggahīta)为终”等，在释义中所将宣说之义，即如是说。其语法分析(viggaho)为：其义理与作用，在于教导与解说善人之善言。

สาธุสทฺทานุสาสนสงฺกาเปตฺถ ‘‘กตฺเถตฺถ กุตฺราตฺรกฺเวหิธา’’ติ (๔-๑๐๐) อาทินา กตฺถาทิสทฺทานํ สาธุตฺตานุสาสนสฺส ทสฺสนโต, ลกฺขณนฺตเรน สาธุภาวสฺส อนฺวาขฺยาตตฺตาติ อาปุพฺพาทาอิจฺจสฺมา ‘‘ทาธาตฺวี’’ติ (๕-๔๕) อิปฺปจฺจเย อาการโลเป จ อาทีติ [Pg.20] ออาทิเยสนฺติ อญฺญปทตฺถสมาเส โยมฺหิ ‘‘โยสุ ฌิสฺส ปุเม’’ติ (๒-๙๓) ‘เฏ ออาทโย’ติ, ตโย จ จตฺตาลีสา จาติ จตฺถ สมาเส ‘‘ตทมินาทีนิ’’ติ จต โลเปจ รสฺเส จ ติตาลีสาติ, ‘วณฺณ-วณฺณเน’อิจฺจสฺมา ‘‘ภาวการเกสฺว ฆณ ฆกา’’ติ (๕-๔๔) อปฺปจฺจเยโยมฺหิ ฏาเทเส วณฺณาอิติ จ สิชฺฌนโต, ปโยคนิยมตฺถนฺติ ติตาลีสวณฺณสทฺเทสุ ปเรสุ เอว ออาทิสทฺโท ปยุชฺชียตีติ เอวํ ปโยคนิยมตฺถํ, อยมฺปิ วิกปฺปนฺตร สมฺภาวนา ‘‘อภูตตพฺภาเว กราสภูโยเค วิการา จี’’ติ (๔-๑๑๙) ปโยคนิยมสฺสา ฌายมานสฺส ทิฏฺฐตฺตา, ฐานฺยาเทสตฺถนฺติ ออาทิสทฺทสฺส ฐาเน ติตาลีสวณฺณสทฺทา อาเทสา โหนฺติ เตสํ วา โส อิติ, ตทนุรูปายาติ ฐานฺยาเทสานุรูปาย ฉฏฺฐี วิภตฺติยา, อโตเยวาติ อคมาคมิอนุรูปาย ฉฏฺฐิยา อภาวโต เยว, อคมาคมิ ภาวตฺถนฺติ ออาทิสทฺทสฺส ติตาลีส วณฺณสทฺทา อาคมา โหนฺติ เตสํ วา โส อิติ, เอเตสุปิ สงฺกา, ‘‘ยวาสเร’’ (๑-๓๐) ‘‘สุญ สสฺส’’อิติ (๒-๕๓) อาเทสาคมานํ ทสฺสเนน, อาคม ลิงฺคาภาวโตติ อุการ กการ มการานํ อภาวโต, วิเสสนวิเสสฺส ภาวตฺถนฺติ ติตาลีสวณฺณสทฺทานํ ออาทิสทฺโท วิเสสนํ, เต วา ตสฺเส-ติ, เอตฺถาปิ สงฺกา ‘นีลุปฺปล’มิจฺจาทีนมญฺญตฺถ วิเสสนวิเสสฺส ภาวทสฺสนา, สทฺทลกฺขณา นุปโยคโตติ สทฺทลกฺขเณน สทฺทสงฺขรณสฺส ปกตตฺตา วุตฺตํ, ตตฺถ การณมาห- ‘รูปวิเสสูป ลกฺขณาภาวา’ติ, รูปวิเสสสฺส อุปลกฺขณ นิมิตฺตํ ตสฺสอภาวาติ อตฺโถ, น หิ วิเสสน วิเสสฺสภาเว ปฏิปาทิเต ออาทฺยาทิสทฺทานํ รูปวิเสสสฺส สงฺขรณํ กตํ สิยาติ, ยทิ เอโสว สทฺทสงฺขรณนฺติ คยฺเหยฺย, ตถา สติ ‘นีลุปฺปล’มิจฺจาทีนมฺปิ วตฺตพฺพตา อาปชฺเชยฺยาติ นาสฺส ตทตฺถ ตาปิ สมฺภาวียเต, โลเก สีหคุณสฺส มานวเก ทสฺสนโต อุปจาเรน ‘สีโห-ยํ มานวโก’ติ ตคฺคุณชฺฌาโรโปปิ ทิสฺสติ, ตทตฺถมฺเปตํ น โหตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘ตคฺคุณชฺฌาโรปนตฺถมฺเปตํ น โหตี’ติ วุตฺตํ, ตสฺส ออาทิสทฺทสฺส, เตสํ ติตาลีสวณฺณสทฺทานํ วา คุโณ ออาทิตฺตาทิ, ตสฺส อชฺฌาโรปนํ-ติตาลีสวณฺณสทฺเทสุ [Pg.21] วา ออาทิสทฺเทเยว วา อาโรปนํ, ตทตฺถมฺเปตํ สุตฺตํ น โหตีติ อตฺโถ, ตตฺถ การณมาห- ‘อโตเยวา’ติอาทิ, อโตเยว รูปวิเสสูปลกฺขณา ภาวโตโย, ปกตํ สทฺทสงฺขรณํ, ยถาวุตฺต วิกปฺปนฺตราภาเว อุภยตฺถมิทํ สิยา, ตตฺถ ปริภาสตฺถํ น โหติ… ตลฺลกฺขณตฺตาภาวา อุปริวกฺขมานตฺตา จาติ ปาริเสสมาลมฺพิยาห ‘สญฺญาสญฺญิ’จฺจาทิ.

在此，关于正确词语教导的疑问：通过“katthettha kutrātrakvehidhā”(4-100)等[语规]，展示了对“kattha”等词语之正确性的教导，并且其正确性也由另一特征加以说明。从以“ā”为首的“dā”等[词根]，依“dādhātvī”(5-45)[的语规]，加上“i”后缀并脱落“ā”，形成“ādi”。“a”是其开端者(a ādi yesaṃ)，在此别异[复合词]中，依“yosu jhissa pume”(2-93)[的语规]，[复数主格作]“aādayo”。三与四十，在并列复合词中，依“tadaminādīni”[的语规]，脱落“catu”[的“u”]并缩短元音，成为“titālīsa”(四十三)。从[词根]“vaṇṇa-vaṇṇane”，依“bhāvakārakesva ghaṇa ghakā”(5-44)[的语规]，加上“a”后缀，在[复数主格]中，“ṭa”被置换，从而形成“vaṇṇā”(字母)。这是为了规定用法：即“a”等词(aādisaddo)仅在四十三字母词之前使用。这也是另一种可能的解释，因为在“abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī”(4-119)中，可见到对用法规定的阐明。“为所代与能代义”(ṭhānyādesattha)是指：四十三字母词是“ādi”词的能代(ādesā)，或它(“ādi”词)是它们的[能代]。“与之相应”(tadanurūpāya)是指：与所代-能代关系相应的第六格(属格)。“正因如此”(atoyeva)是指：正因为不存在与增益-被增益关系相应的第六格。“为增益与被增益义”(agamāgamibhāvattha)是指：四十三字母词是“ādi”词的增益(āgamā)，或它(“ādi”词)是它们的[增益]。对此也有疑问，因为在“yavāsare”(1-30)、“suña sassa”(2-53)中可见到能代与增益，[但此处]因为没有“u”、“k”、“m”等增益的标记。“为能修饰与所修饰义”(visesanavisessabhāvattha)是指：“ādi”词是四十三字母词的能修饰(visesanaṃ)，或它们是它的[能修饰]。对此也有疑问，因为在别处可见到“nīluppala”(青莲花)等词的能修饰-所修饰关系。“于词语特征不适用”(saddalakkhaṇānupayoga)是说：由于词语的构成已由词语特征所规定，[此种关系]不适用。在此，他说明原由：“因无形态特征之标识故”(rūpavisesūpalakkhaṇābhāvā)。其义为：因为没有形态特征的标识。在阐明能修饰-所修饰关系时，“a”等词的形态特征并未被构成。如果这被视为词语的构成，那么“nīluppala”等词也应被述及，因此其义也不可能成立。在世间，于具有狮子品德的少年，可见到以转喻说“此少年是狮子”，这是其品德的转嫁。为表明此非其义，故说“此亦非其品德转嫁义”(tagguṇajjhāropanatthampetaṃ na hoti)。其义为：此经并非为了将“ādi”词或四十三字母词的“开端”等品德，转嫁于四十三字母词或“ādi”词本身。在此，他说明原由：“正因如此”(atoyeva)等。正因为没有形态特征的标识，故此乃关乎词语构成之事。在没有上述其他可能性的情况下，此[规则]便可有双重意义。在此，它不是为了定义……因为没有彼之特征，且下文将述，故依剩余法(pārisesa)，他说：“为名与所名”(saññāsaññi)等。

มริยาทายมฺปกาเรจ, สมีเป วยเว ตถา;

จตุพฺพิธปฺปกาโรยํ, อาทิสทฺทสฺส ทิสฺสเตติ.

界限与方式，邻近与部分；此四种用法，“ādi”词可见。

มริยาทตฺโถ เอตฺถ อาทิสทฺโทติ อาห-‘อาทิมริยาทา ภูโต’ติ, อุปลกฺขณตฺตาติ อุปลกฺขิยมานานมาการาทีนํ คหเณ การณภาเวน อปฺปธานตฺตา, เตนาห-‘อุปลกฺขณสฺสุปสชฺชนียภูตสฺสา’ติ, การิเยนาติ วณฺณสญฺญาภวนาทินา, น คุนฺนมฺปิ อานยนํ ภวติ..คุนฺนมุปสชฺชนีย ภูตตฺตา อญฺญปทตฺถสฺเสว ปธานตฺตา, สญฺญายา ภาเวติ อการสฺส วณฺณสญฺญาย อภาเว, รูปนฺติติ ตาลีสารูปํ, ติตาลีสา+วณฺณาติปทจฺเฉโท, ติตาลีส+วณฺณาติวา, สุตฺตาวยวสฺสาปิ สุตฺตสมฺพนฺธิตฺตา ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) ปน วุตฺตํ, รสฺสตฺตนฺตุ ‘‘ทีฆรสฺสา’’ติ โยควิภาเคน, อิตรถา พฺยญฺชนปรสฺเสว รสฺสตฺเต ทสฺสิเต ติตาลีสอิติ อพฺยญฺชเน ปทํ น สมฺปชฺเชยฺยาติ วิญฺญายติ, อิตรีตรโยคจตฺเถ พหุวจเนน ภวิตพฺพนฺติ อาห-‘เอกวจนมฺปนา’ติอาทิ, วิปฺปฏิปตฺติ อญฺญถาภาโว, รสฺส เอ โอกาเรหิ เตจตฺตาลีสกฺขรานนฺติ สมฺพนฺโธ, เอ โอกาเร หีติ สหตฺเถ ตติยา, สกฺกตานุสาเรนาติ สกฺกเต ‘‘สนฺธิ ยกฺขรานํ รสฺสา น สนฺตี’’ติ วุตฺตสฺส อนุสาเรน, โกจีติ สา สนปฺปสาทกโจฬิยพุทฺธปฺปิยาจริยํ ทสฺเสติ, น หิจฺจาทึ วทโต-ยมธิปฺปาโย ‘รสฺสาอิวาติ อิวสทฺโท สาธมฺโมปมาโชตโก วา สิยา เวธมฺโมปมาโชตโก วา, ยทิ ตาว เวธมฺโมปมาโชตโก, รสฺสธมฺมสฺส เอ โอกาเรสฺว สมฺภวา เตสํ ทีฆกาลปฺปวตฺติโต เต ทีฆาเยว สิยุํ, ยทิ ปน สาธมฺโมปมาโชตโก[Pg.22], เตสุ รสฺสธมฺมสฺสสมฺภวา รสฺสกาลปฺปวตฺติโต รสฺสาเอว เต สิยุนฺติ ‘เอตฺถาติอาทีสุ เอ โอการานํ อุจฺจารณกาลกตํ รสฺสตฺตเมว โหตี’ติ, รสฺสกาลวนฺโตเยวาติ เอวสทฺโท โสคเต วณฺณวินิมฺมุตฺตสฺส กาลสฺเสวาภาวา วณฺณานญฺจ ปจฺจกฺข สิทฺธตฺตา ปมาณสิทฺธํ ปารมตฺถิก เม โอการานํ รสฺสกาลวนฺตตํ ทีเปติ, อตฺถาติ วทโต ปนายมธิปฺปาโย ‘เอตฺถาติอาทีสุ ยทิ เอการาทโย ทีฆาเอว สํโยคปุพฺพตฺตา รสฺสาว สิยุํตถา สติ อตฺถาติ เอตฺถาปิ ทีโฆว อากาโร สํโยคปุพฺพตฺตารสฺโส อิว อุจฺจตีติ อาปชฺเชยฺย, ตสฺมา อุจฺจารณกาลกโตว รสฺสทีฆภาโว คเหตพฺโพ’ติ, กจฺจายนวุตฺติวณฺณนา ญาโส, ตญฺญาปเนติ พหิทฺธา อญฺเญสมกฺขรานํ ญาปเน, ปโยชนาภาวาติ เตน สาเธตพฺพสฺส กสฺสจิ อิฏฺฐสฺส อภาวมาห, กิเมตฺถ สมุทาเย วากฺยปริสมตฺติ, อุทาหุ อวยเวติ อาห- ‘ปจฺเจก’นฺติ, อญฺญถา ‘รุกฺขา วน’นฺติอาทีสุ วิย สมุทาเย วากฺยปริสมตฺติยํ ‘‘อิยุวณฺณา ฌลา นมสฺสนฺเต’’ (๑-๙) อิจฺจาทิกํ น สิชฺฌตีติ, ปจฺเจกํ วณฺณา นามโหนฺตีติ อกาโร วณฺโณ นาม โหติ อากาโร วณฺโณ นาม โหตีติอาทินา, อวยเวจฺจาทินา วุตฺติยํ อวุตฺเตปิ ‘ปจฺเจก’นฺติ วจเน สทิฏฺฐนฺตํ การณมาห, ทิฏฺฐนฺโตปนีโต ตฺยตฺโถ สุเขน ปฏิปตฺตุํ สกฺกาติ, เอตฺถ หิ ปจฺเจกนฺติ อวุตฺเตปิ เทวทตฺโต โภชียตูติอาทินา ปจฺเจกํ ภุญฺชิกิริยา ปริสมาปียเต, เตนาห-‘น โจจฺจเต’ อิจฺจาทิ, อถวา สมุทาเยปิ วากฺยปริสมา ปตฺติยํ สติ สมุทาเย ปวตฺตา สทฺทา อวยเวสุปิ วตฺตนฺตีติ ‘สมุทฺเทกเทสทสฺสเนปิ สมุทฺโท ทิฏฺโฐ, ขนฺเธกเทส ภูตายปิ ปญฺญาย ปญฺญากฺขนฺโธติอาทีสุ วิย น โทโส, เตเนว วุตฺติยํ ‘ปจฺเจก’นฺติ น วุตฺตํ, วณฺณสทฺทสฺส คุณาทฺยเนกตฺถตฺเตปิ ปกรณโต อการาทโยเวตฺถ วุจฺจนฺตีติ อาห-‘วณฺณียติ’จฺจาทิ, ปกรณโตปิ อตฺโถ วิภชฺชเต, วุตฺตํ หิ–

此处，“ādi”一词是“界限”义，故说“成为初始界限”。因为它是一种标记，在把握被标记的形态等方面作为原因是不主要的，因此说“作为标记是附属的”。这是由作用，即由字母认知等的生起所致，而非引入属性，因为属性是附属的，而其他词的意义才是主要的。关于“以认知来培养”(saññāya bhāveti)：在没有对字母“a”的认知时，（就无法培养）。“它们构成形态”(rūpanti)是指四十三种形态。“titālīsāvaṇṇā”ti 的分词是“titālīsā+vaṇṇā”（四十三字母），还是“titālīsa+vaṇṇā”ti（四十三字母等）？即使是经则的一部分，因为它与经则相关，所以才说了“在辅音前有长短音”(1-33)。而短音是通过对“长短音”这条经则的拆分而来的。否则，如果只说明辅音前的元音为短音，那么就应该知道，像“titālīsā”(四十三)这样后面没有辅音的词就无法成立了。在相互关联的意义上应该用复数，所以才说“但单数…”等。“不一致”(vippaṭipatti)就是差异。短元音与e、o，（合为）四十三字母，这是其关联。在“e okārehi”中，是表示“与……一起”意义的第三格（工具格）。“依照梵语”是指依照在梵语中所说的“结合元音没有短音”。“有人”(koci)是指令教法清净的朱罗国(Coḷiya)佛爱(Buddhappiya)阿阇梨。说“na hi”（不…）等的人，其意趣是：在“rassā iva”（如短音）中，“iva”一词可以是同法譬喻的表述，也可以是异法譬喻的表述。如果是异法譬喻，由于短音的特性在e、o中不可能存在，且它们的发音时间长，所以它们就应该是长音。但如果是同法譬喻，虽然短音的特性在它们之中不可能存在，但因为它们的发音时间短，所以它们就应该是短音。因此说：“在ettha等词中，e、o的短音性质纯粹是由发音时间决定的”。在“rassakālavantoyeva”（唯具短时）中，“eva”（唯）一词表明，在善逝的教法中，由于没有脱离字母而独立存在的时间，且字母是由现量所证成的，因此e、o具有短时性，这是由正量所证成的胜义谛。而主张（此区别）存在的人，其意趣是：“在ettha等词中，如果e等音本来是长音，只因在复辅音前而变为短音，那么在atthi一词中，长音ā也会因在复辅音前而像短音一样发音，这将导致不合宜的结论。因此，长短音的状态应被理解为纯粹由发音时间所决定。”这是迦旃延(Kaccāyana)Vutti的注释《Nyāsa》。“为了让他们了知”(taññāpane)是指为了了知（此体系）之外的其他字母。“因为没有用途”(payojanābhāvā)是说，它指出了通过它并不能达成任何所期望的目标。此处，句子的意义是在整体上完成，还是在部分上完成呢？回答是：“个别地”。否则，就像在“诸树成林”等句子中，如果句子的意义在整体上完成，那么“iyuvaṇṇā jhalā namassante”(1-9)等规则就无法成立了。“字母”是逐个称呼的，例如：“a”称为字母，“ā”称为字母等。虽然在Vutti中没有说“在部分中”等，但对于“个别地”一词，他举例说明了原因，因为通过例子引入的意义，容易被理解。在此，即使没有说“个别地”，在“让提婆达多(Devadatta)吃饭”等句子中，吃的行为也是个别地完成的。因此说“不是合说”等。或者，即使句子的意义在整体上完成，适用于整体的词也适用于部分，就像“见到大海的一部分，就是见到了大海”以及“作为蕴之一部分的慧，即是慧蕴”等情况一样，并无过失。正因如此，在Vutti中才没有说“个别地”。虽然“vaṇṇa”（字母）一词具有“品质”等多种含义，但根据上下文，此处指的是“a”等字母，所以说“它被描述”(vaṇṇīyati)等。意义也由上下文来区分。诚如所说：

อตฺถา ปกรณา ลิงฺคา, โอจิตฺยา เทสกาลโต;

สทฺทตฺถา วิภชียนฺเต, น สทฺทาเยว เกวลาติ.

义理、上下文、性相， 适宜、处所与时间； 词义当被善区分， 莫仅执着于字面。

นนุ [Pg.23] ฌลาทิสญฺญา วิย ลหุสญฺญํ อกตฺวา กสฺมา คุรุสญฺญา กตาติ โจทนํ มนสิ นิธาย รุฬฺหิ อนฺวตฺถวเสน ทฺวิปฺปการาสุ สญฺญาสุ ฌาลาติ รุฬฺหิ สญฺญาตฺถาภาเวน โวหารสุขมตฺตปโยชนา, อนฺวตฺถสญฺญา ปน ตปฺปโยชนาปิ โหติ ตทญฺญปฺปโยชนา ปีติ ทสฺเสตุมาห- ‘เอว’มิจฺจาทิ, วณฺณียตี อตฺโถ เอเตหีติ วุตฺตมตฺถํ อนุคตา อนุคตตฺถา วณฺณสญฺญา ตํ, สทฺทาธิคมนียสฺสาติ สทฺเทน วิญฺญาตพฺพสฺส, วณฺณํ มูลมสฺสาติ วณฺณมูลโก-อตฺโถ, ตสฺส ภาโว วณฺณมูลกตา, อตฺถสฺส วณฺณมูลกตํ สาเธติ ‘สาปิ’จฺจาทินา, วณฺณํ รูปํ สภาโว เอเตสนฺติ วณฺณรูปานิ-ปทานิ, สมุทาโย ปาทานํ รูปมสฺสาติ สมุทายรูปํ วากฺยํ, วิภตฺยนฺตมตฺถโชตกํ ปทํ, ปทสมุทาโย วากฺยํ, สพฺพญฺเจตมุปจาเรน วณฺณสทฺทวจนียตฺตํ คจฺฉติ วณฺณมยตฺตาติ สพฺโพปิ สมฺมุติปรมตฺถเภทภินฺโน อตฺโถ วากฺยาธิคมนีโย วณฺเณเนว วิญฺญายติ นาม ตสฺมา ยถา วุตฺตมตฺถ วิเสสทสฺสนํลหุสญฺญาย น สกฺกาติ ตทตฺถมการาทีนํ คุรุภูตา วณฺณสญฺญา กตาติ อธิปฺปาโย, สมฺมุติ สงฺเกตวเสน ปวตฺโต โวหาโร, ปรมตฺโถ สนิพฺพาโน ปญฺจกฺขนฺโธ. อุโภหิ ปเนเตหิ ภินฺโน ตติโย โกฏฺฐาโส นาม นตฺถิ, ตถาจ วุตฺตํ–

“为何不像‘jhāla’等那样作轻快标示，而要作重要标示呢？”心中存此质问，当知标示(saññā)有约定俗成(ruḷhi)和随顺其义(anvattha)两种。像“jhāla”是约定俗成的标示，其标示本身无义，仅为言谈方便；而随顺其义的标示则既有此作用，亦有其他作用。为阐明此点而说“如是”等。“字母”(vaṇṇa)这一标示是随顺其义的，其义即“意义由它们来描述”。意义需通过声音(sadda)来理解，以字母为根本。他用“彼亦”等句来证成意义以字母为根本。词(pada)具有字母、形式与自性；句(vākya)是词的集合。能阐明意义的格位结尾词是“词”，词的集合是“句”。这一切通过引申，都可被称为“字母”，因其由字母构成。因此，所有由世俗谛与胜义谛所区分的意义，都需通过句来理解，且仅由字母来认识。所以，意趣在于：因为轻快标示无法揭示前述的特殊意义，故对“a”等字母作了“字母”这一重要标示。世俗谛(sammuti)是依约定而行的言说，胜义谛(paramattha)是连同涅槃的五蕴。于此二者之外，实无第三部分。正如所说：

ทุเว สจฺจานิ อกฺขาสิ, สมฺพุทฺโธ วทตํ วโร,สมฺมุตึ ปรมตฺถญฺจ, ตติยํ นุปลพฺภตีติ.

善说者中最胜者，正自觉者说二谛：世俗谛与胜义谛，第三者不可得。

นนุ จ–

难道不是吗？

อปฺปกฺขรมสนฺทิทฺธํ, สสารํ คูฬฺหนิณฺณยํ;

ปสนฺนตฺถญฺจ สุตฺตนฺติ, อาหุ ตลฺลกฺขณญฺญุโนติ.

字少无歧义，具精髓而深奥；意义明晰之经文，知其特征者如是说。

‘‘อาทโย ติตาลีส วณฺณา’’ ‘‘ติตาลีสาทโย วณฺณา’’ติ วา วตฺตพฺพนฺติ น ตถา สติ สนฺทิทฺธํ สุตฺตํ สิยาติ, นนุ สตฺถาโท มงฺคลวจเนน ภวิตพฺพํ, อกาโร ปฏิเสธตฺโถปิ โหตีติ (น) สตฺถาโท สิทฺธสทฺทสฺโสปหิตตฺตา, อถ โหตฺว ปุพฺพา ฌาลาทิ สญฺญา, สทฺทสาธนมตฺตปฺปโยชนตฺตา ปน สพฺพวิธานสฺส ปุพฺพาจริย สญฺญาวาลเมตฺถาติ กึ ปุนาปิ วณฺณาทิสญฺญาวิธาเนน คนฺถคารว กรเณนาติ สจฺจเมตํ, ปุพฺพาจริเยสุ ปน คารวํ ตทนุคมนญฺจ ทีเปตุํ กาจิ [Pg.24] สญฺญาโยปฺยนฺวาขฺยายนฺเต, ยชฺเชวํ สํโยคสพฺพนามโลปาทโยปิ สญฺญา ปุพฺพาจริเยหิ วุตฺตา วตฺตพฺพาติ นนุ โภ วุตฺตเมวามฺเหหิ’กาจิ สญฺญาโย อาขฺยายนฺเต’ติ, กินฺตทาขฺยานทฺวาเรน ภวตา ตาปิ วิญฺญาตุํ น สกฺกาติ, เกสญฺจิ สาตฺถกตฺโตปิ ปติวณฺณมตฺถานุปลทฺธิโต วณฺณานมทิฏฺฐานมการาทีนมนุกติโย อิโหปทิฏฺฐาอิตฺยนุการิเยนาตฺเถนาตฺถวนฺตตาย โหเตวาการาทิโต วิภตฺติ, โลเปน นิทฺทิฏฺฐตฺตา ปนสฺสา อสฺสวนํ สนฺนิกํสวจนิจฺฉาภาวา สํหิตายานิทฺเทโส, อนุกฺกโมติ อาโทนิสฺสยา สราวุตฺตา, ตโต นิสฺสิตา พฺยญฺชนา, สเรสุปิ เอกฏฺฐานิยา อการาทโย พหุตฺตา ปฐมํ วุตฺตา ฐานานุกฺกเมน, ตโต ทฺวิชา ฐานานุกฺกเมน, เตสุปิ รสฺสาว ลหุตฺตา ปฐมํ วุตฺตา, ตโต ทีฆา, พฺยญฺชเนสุปิ วคฺคา พหุตฺตา ฐานปฺปฏิปาฏิยา ปฐมํ วุตฺตา, ตโต ยการาทโย, วคฺเคสุ จ อโฆสา ปฐมํ วุตฺตา, ตโต โฆสา, เตสุ จ สิถิลา ปฐมํ วุตฺตา, ตโต ธนิตา, ตตฺถาปิ อปฺปกตฺตา ทฺวิชา ปญฺจมา วุตฺตา, ตโต ยรลวา โฆสภูตา ฐานานุกฺกเมน, ตโต ธนิตา สการห การา, เตสุปิหกาโร เกสญฺจิ โอรโสปิ โหตีติ ทฺวิชตฺตา ปจฺฉา วุตฺโต, เกหิจิ ‘‘ลฬานมวิเสโส’’ติ ทฺวินฺนมวิเสเส วุจฺจมาเนปิ ลิปิเภเทน ฐานเภเทน จ ภินฺนตฺตา ฬกาโร วิสุํ อกฺขรภาเวน คหิโต, โสปิ โฆสภาเวน ฐานานุกฺกเมนจ หการโต ปรํ วุตฺโต นิคฺคหีตํ ปน สรตฺตาทิสพฺพวินิมฺมุตฺตตฺตา สพฺพปจฺฉา วุตฺตนฺติ อการาทีนมยมนุกฺกโม, อิมสฺเสวานุกฺกมสฺส มนสิ วิปสฺส วตฺตมานตฺตา ติตาลีสาติ คณนาปริจฺเฉทสฺส ทสฺสิตตฺตา จ ‘นิคฺคหีตนฺตา’ติ วุตฺติยํ วุตฺตํ, ปกตํ สาธุสทฺทานฺวาขฺยานํ, น วณฺณียเต, ติ สทฺทสงฺขรณ สงฺขาต มุขฺยปฺปโยชนาภาวา, กิญฺจาปิ น วณฺณียเต, อมฺเหหิ ปน กถมการาทีนมยมนุกฺกโม อุปฺปนฺโนติ สิสฺสานํ กงฺขา วิจฺเฉทปฺปโยชนมฺปติ อนุกฺกมสทฺทสฺส อตฺถกถนพฺยาเชน วณฺณิโต เยวาติ, กรียนฺเต อุจฺจารียนฺเต เอเตนาติ กรณํ, ตตฺถ ชิวฺหามชฺฌํ ตาลุชานํ, ชิวฺโหปคฺคํ มุทฺธชานํ, ชิวฺหคฺคํ, ทนฺตชานํ เสสานํ สกฏฺฐานํ กรณํ, ปยตฺติ ปยตนํ, ตมฺปน วณฺณุจฺจารณโต อพฺภนฺตโร พาหิโย จ อุสฺสาโห, ตตฺถ อพฺภนฺตรปยตนํ-สํวุตตฺตมการสฺส, วิวฏตฺตํ สรานํ [Pg.25] สการหการานญฺจ ผุฏฺฐตฺตํ วคฺคานํ, อีสํผุฏฺฐตฺตํ ยรลวานํ, พาหิยปยตนนฺตุ สํวุตกณฺฐตาทิ, ฐานโต ปจฺจาสตฺติยา วิธียมานการิยสมฺภเวน ปโยชนสมฺภวา อาห-‘ฐานมฺปนา’ติอาทิ, ติฏฺฐนฺติ เอตฺถ อุปฺปตฺติวเสน วณฺณาติ ฐานํ, ‘‘เอ โอนม วณฺเณ’’ติ (๑-๓๗) สุตฺเต วณฺเณติ กถนเมว วณฺณสญฺญากรเณ ปโยชนํ, ยถาวุตฺตมตฺถมญฺญตฺร พฺยาปทิสติ’ เอว’มิจฺจาทินา, ตสฺมา ‘‘ทสาโท สรา’’อิจฺจาโท ‘เตนา’ติอาทีสุ ‘เตน สรอิจฺจเนน กฺวตฺโถ กสฺมึ สุตฺเต ปโยชนํ ตํ ทสฺเสติ ‘‘สโรโลโป สเร’’จฺจาที’ติ เอวมาทินา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, ญาเปติ วณฺณโลปนฺติ ญาปกํ, กสฺมา ปน’โส เจมินาว ญาปเกน สิทฺโธ’ติ วุจฺจติ นนุ ‘ตทมินาทีนิ’’ติ (๑-๔๗) สุตฺตํ ทิสฺสตีติ, (สจฺจํ) ตถาปิ ปการนฺตโรยมฺปิ วณฺณโลเป ทสฺสิโตติ วิญฺญาตพฺพํ, เอวสทฺโท ปน ‘ยทิ ญาปเกน วณฺณโลโป สิยา โส อิมินาว ญาปเกน สิทฺโธ, นาญฺเญนา’ติ อวธาเรติ.

“‘以阿开头的四十三字母’或‘四十三字母以阿开头’”的说法不成立，因为那样的话，规则就会有歧义。难道论典的开头不应该有吉祥语吗？字母‘阿’(a)也可以有否定的意思，但（此处）并非如此，因为在论典的开头，使用的是一个已确立的词。此外，虽然有先前诸师对‘jhā’等的命名（saññā），但那只是为了构词的目的，而对于所有规则，此处都应遵循先前诸师的命名传统。何必再通过制定字母等命名规则来增加论著的篇幅呢？此言甚是。然而，为了表示对先前诸师的尊敬以及对他们的追随，一些命名也会被解说。既然如此，那么先前诸师所说的关于连音（saṃyoga）、代名词（sabbanāma）、省略（lopa）等的命名也应该被提及。——先生，我们不是已经说了‘一些命名会被解说’吗？难道通过那些解说，您还不能了知它们吗？尽管对某些人来说字母本身有意义，但由于无法为每个字母都找到意义，所以此处所示的‘阿’(a)等，是对那些不可见的字母的模仿。正因为通过这种模仿的意义而变得有意义，所以‘阿’等词后才会有格（vibhatti）的变化。但由于它被指示为省略，所以听不见。又因不欲紧密发音，故在连音（saṃhitā）中不作指示。顺序（anukkama）是：首先说的是作为基础的元音（sara），然后是依附于元音的辅音（byañjana）。在元音中，由于数量多，首先按发音部位的顺序说‘阿’(a)等单元音，然后按发音部位的顺序说双元音（e, o）。在这些元音中，又因其轻快，先说短元音（rassa），后说长元音（dīgha）。在辅音中，由于数量多，首先按发音部位的顺序说各组辅音（vagga），然后是‘雅’(y)等字母。在各组辅音中，先说清音（aghosa），后说浊音（ghosa）。在这些音中，又先说无气音（sithila），后说送气音（dhanita）。其中，鼻音因其双重性而排在第五位。然后是按发音部位顺序排列的浊音‘雅’(y)、‘拉’(r)、‘拉’(l)、‘瓦’(v)，再是送气音‘萨’(s)和‘哈’(h)。其中，‘哈’(h)对某些人来说也是胸音，因其双重性而置于后面。虽然有人说“‘拉’(l)与‘ḷa’没有区别”，但由于书写和发音部位不同，‘ḷa’被视为一个单独的字母。它作为浊音，按发音部位的顺序，排在‘哈’(h)之后。而鼻音（niggahīta）则因其完全脱离元音等所有性质，而排在最后。这就是‘阿’(a)等字母的顺序。正因为此顺序存在于智者心中，并且显示了“四十三”这个数量的界定，所以在注疏（vutti）中才说“以鼻音(niggahīta)为终结”。这是对正确词语的自然解释，不应加以修饰，因为它没有名为“词语构成”的主要目的。虽然不应修饰，但为了断除弟子们关于“‘阿’(a)等字母的这个顺序是如何产生的”的疑惑，我们还是借着解释“顺序”一词的意义，对它作了描述。发音的凭借是发音器官（karaṇa）。其中，舌中部是硬腭音的发音器官，舌尖上部是顶音的发音器官，舌尖是齿音的发音器官，其余字母则以其各自的部位为发音器官。努力即发音作用（payatana）。那是在字母发音中的阿邦答勒(abbhantara)与外在的努力。其中，阿邦答勒的发音作用是：‘阿’(a)的闭口，元音及‘萨’(s)、‘哈’(h)的开口，各组辅音的接触，‘雅’(y)、‘拉’(r)、‘拉’(l)、‘瓦’(v)的微接触。外在的发音作用则是喉部的收缩等。由于从发音部位（ṭhāna）的邻近性来看，规定的作用有可能产生，其效用也有可能产生，因此说“至于发音部位……”等。字母依其产生而安住之处，即是发音部位。在“e onama vaṇṇe”(1-37)这条规则中，“vaṇṇeti”（他描述）这一说法本身，就是进行“字母”命名的目的。如通过“evaṃ”等词，在别处也指明了如上所述的意义。因此，在“dasādo sarā”（开头的十个元音）等规则中，对于“tena”（因此）等词，其意义应如是理解：“‘tena sara icc’anena’（通过此‘元音’）这句话有什么作用？在哪条规则里有其效用？”，这在“sarolopo sare”（元音后元音省略）等规则中有所揭示。使人知道字母省略的，就是指示者（ñāpaka）。为何说“它仅凭此指示者即已成立”呢？——难道不是因为可以看到“tadaminādīni”(1-47)这条规则吗？——（诚然如此），但仍应了知，此处也通过其他方式显示了字母的省略。而“eva”一词则起限定作用，意为：“如果字母省略可以通过指示者成立，那么它仅凭此指示者即已成立，而非其他。”

๒. ทสา

2. 十

นนุ ออาทโยติ ปฐมนฺเตนุวตฺตนฺเต กถเมตฺถ’ตตฺถา’ติ สตฺตมีนิทฺทิฏฺฐตาติ อาห-‘ตญฺจา’ติอาทิ, อตฺถวสาวิภตฺติวิปริณาเมนาติ ออาทโยติ ปฐมนฺตสฺส‘อาโท ทสา’ตฺยเนน สมฺพนฺธา สมฺพชฺฌมาเน จาธารตฺเถน ภวิตพฺพนฺติ อาธารตฺถวเสน สตฺตมี วิภตฺติยา ปริวตฺตเนนาติ อตฺโถ, อตฺถวสา สตฺตมิยา วิปริณามสมฺภวาเยวสุตฺเต อวิชฺชมาเนปิ‘ตตฺถา’ติ วุตฺติยํ วุตฺตํ, อาโททสนฺนมนญฺญตฺถปวตฺติสมฺภวโต เตสํ ออาทโย วิสยภาเวนปิ สกฺกา ปริกปฺเปตุนฺติ วุตฺตํ-‘เตสุ วิสยภูเตสู’ติ, นิทฺธารณตฺโถปิ ยุชฺชเตว… วณฺณสมุทายโต ตเทกเทสภูตาน มาโท วณฺณานํ ทสสงฺขฺยาคุเณน นิทฺธาริยมานตฺตา, อาทิมฺหิ ทส วณฺณาติ วุตฺเต อวุตฺตานมฺปิ อวสฺสํ วตฺตพฺพานํ อูนปูรณตฺถมชฺฌาหาโร โหตีติ วุตฺตํ- อวฏฺฐิตา นิทฺทิฏฺฐา วา’ติ, เอกาทีน มฏฺฐารสนฺตานํ สงฺขฺยานํ สงฺขฺเยยฺเย วตฺตนโต อาห-‘ทสสงฺขฺยาย ปริจฺฉินฺนตฺตา’ติ, คยฺหุปคานํ รสฺสเอ โอวณฺณานมฺปิ กจฺจายเน วิย อปริจฺจาคา อนูนา, อคยฺหุปคานํ ตทญฺเญสํ เกสญฺจิ สรานํ ปริจฺจคา อนธิกา, ทสสทฺทสฺส สงฺขฺเยยฺย วุตฺติตฺตา [Pg.26] ทสนฺนมฺปิ อธิกตวณฺณานญฺญตฺตา วุตฺตํ-‘ทสนฺนมฺปี’ติอาทิ, สยํ ปุพฺพา’ราช=จิตฺติยํ’ตีสฺมา กฺวิมฺหิ อนฺตโลเป สมาเส จ ตทมินาทิตฺตา นิรุตฺตินเยน วา สรสทฺโท นิปฺผชฺชตีติ, ‘สร-คติหึ สาจินฺตาสุ’ อิจฺจสฺมา อปฺปจฺจเยน วา นิปฺปชฺชตีติ ทสฺเสตุมาห=‘สยํ ราชนฺตี’ติอาทิ.

难道“a等”(a-ādayo)这个第一格的词，在“于此”(ettha)、“于彼”(tattha)这个第七格的指示中如何成立呢？对此，[作者]说：“彼亦”(tañca)等。这是通过“依义转格”(atthavasā vibhattivipariṇāmena)的方式。也就是说，“a等”这个第一格的词，与“开头的十个”(ādo dasā)相关联。当它们关联时，应具有所依的含义，因此，其意思是“通过所依义而转变为第七格”。正是因为依义转变为第七格是可能的，所以在经中即使没有[明确的第七格词]，注释中也说了“于彼”(tattha)。因为开头的十个[元音]不可能在别处出现，所以它们——“a等”——也可以被设想为所缘，因此说“于彼等所缘中”(tesu visayabhūtesū)。作限定义也合适……因为从字母的集合中，作为其中一部分的开头字母，是通过“十”这个数量属性来限定的。当说“开头有十个字母”时，为了补充那些未说但必须说的[内容]，会有省略补充，因此说“未确定的或已指明的”。因为从一到十八的数词都用于可数的事物，所以说“由十这个数量所限定”。对于那些可取的短元音e和o，就像在迦旃延(kaccāyane)的[语法]中一样，不舍弃，故“无缺”；对于那些不可取的其他某些元音，则舍弃，故“无增”。因为“十”这个词表示可数的事物，而十个[元音]之外还有其他多余的字母，所以说“即使是十个也”等。或者，“sara”(元音)一词是根据词源学的规则构成的：它来自“sayaṃ rājanti”(自己发光)，在“pubbārāja-cittiyaṃ”等词中，通过kvi后缀、词中音省略和复合而形成。或者，为了表明它也可以由“sara-gatihiṃ sācintāsu”(在移动和思考中)加上a后缀构成，[作者]说：“自己发光”等。

๓. ทฺเวทฺเว

3. 两两

เตติ’อาโท’ติ สตฺตมฺยนฺตตฺตา อปเร ทฺเว ปรามสติ, เหฏฺฐา วิยาติ เหฏฺฐา วุตฺตํ อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณามํ อุปเมติ, อโตว วิญฺญายมานตฺถวเสน เตสุ’ติ วุตฺตํ, เตสุติ ปน นิทฺธารณตฺตวิวจฺฉายํ ตมฺปิ สมฺภวตีติ เตสํ วณฺณานํ มชฺเฌ ทฺเวทฺเวติ ทฺวิสงฺขฺยาย นิทฺธารณตฺโถปิ เวทิตพฺโพ, วิจฺฉายํ วุตฺติ ยสฺส โส วิจฺฉาวุตฺติ-ทฺวิสทฺโท, วิจฺฉาวุตฺติตา จาสฺส สวณฺณตฺตคุเณน ทฺวินฺนํ (‘พฺยาปิตุ) มิฏฺฐตฺตา, กเมนาวฏฺฐิเตติ อิมินา อการาทิวณฺณปฺปพนฺธสฺส อนาทิกาลสิทฺธํ กมสิทฺธตฺตมาห. นนุ สมานา วณฺณา สวณฺณาตฺยนฺวตฺเถ สวณฺณสทฺเท สติ กตํ รสฺสทีฆานํ สวณฺณสญฺญา สิยา… อสมานตฺตา เอเตสนฺติ, เนตทตฺถิวณฺณปฺปพนฺธสฺส กมสิทฺธตฺตา วจนพเลเนวาสมานานมฺปิ โหเตวาติ, เนวมฺปิ วตฺตุํ ยุตฺตํ‘‘ทฺเวทฺเว สวณฺณา’’ติ สุตฺตสฺส ตาทิสสามตฺถิยสพฺภาเว วิเสสการณาภาวาติ อาห‘สมานตฺตมฺปนา’ติอาทิ. ติฏฺฐนฺติ เอตฺถ วณฺณา จิตฺตชตฺเตปิ อภิพฺยตฺติ วเสนาติ ฐานํ กณฺฐาทิ, เตน กตนฺติ สมาโส, กณฺฐตาตุ อิติ จตฺเต ปาณฺยงฺคตฺตา นปุํสกตฺตํ. ปญฺจเมหิ วคฺคปญฺจเมหิ. อนฺตฏฺฐากีติ วคฺคานมนฺเต ติฏฺฐนฺตีติ อนฺตฏฺฐา, ตาหิ, ยุตฺตสฺสาติ พฺรหฺมจริยา, คุยฺห’นฺติอาทีสุ ยุตฺตสฺส. เกจีติ อนิยเมน วุตฺตํ, เต ปน–

“彼等”(te)等，因为是第七格结尾，所以指另外两个。“如下”(heṭṭhā viya)是比喻下面所说的“依义转格”。因此，依其可被理解的意义，而说“于彼等中”(tesu)。而“于彼等中”在欲作限定义时也是可能的，因此应理解为，在那些字母中，“两两”(dvedve)是通过“二”这个数量来作限定义的。“dvi”(二)这个词，其作用是遍及的，所以是“遍及作用词”。其遍及作用，是因为两个[字母]具有“同类”的属性而相合。通过“依次安立”，[作者]指出了从a开始的字母序列是自无始以来顺序即已成立的。难道当“savaṇṇa”(同类)一词具有“相同的字母”这个词源义时，短音和长音如何能有“同类”的名称呢？……因为它们是不同的。并非如此。因为字母序列的顺序是[传统上]成立的，所以仅凭圣言之力，即使是不同的[字母]，也[可以称作同类]。然而，也不能说“‘两两同类’”这条经文具有如此的能力，因为没有特别的原因。因此[作者]说：“然而其相同性”等。“字母依此而住”，即使是心生的，也是通过显发的方式，[此]即是“处”(ṭhāna)，如喉部等。“由彼所作”是复合词。喉、腭等，因为是身体的组成部分，所以是中性。由第五个[字母]，即由各组的第五个字母。“Antaṭṭhā”(半元音)是“立于组末者”。由它们。“与之结合的”，如在“brahmacariyā”、“guyhaṃ”等词中与之结合的。“有些”(keci)是不确定地说的，他们是——

‘‘หกาโร ปญฺจเมเหว, อนฺตฏฺฐาหิ จ สํยุโต;

โอรโส อิติ วิญฺเญยฺโย, กณฺฐโช ตทสํยุโต’’ติ วทนฺติ.

他们说：“h字母与第五个[字母]以及半元音结合时，当知为胸音(oraso)；不与它们结合时，则为喉音(kaṇṭhajo)。”

๔. ปุพฺโพ

4. 前

วตฺตเตติ อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาเมน วตฺตเต, นนุ เจตฺยาทิโจทนา, เนสโทโสจฺจาทิ ปริหาโร, โทสาภาเว การณ มาห-‘โยโย…เป… [Pg.27] ปตียเต’ติ, วุตฺตํ สมตฺเตติ-‘นหิ’จฺจาทินา, นนุ จ ปุพฺพสทฺโท ยเมกตฺตา เอกํ ปุพฺพมาจิกฺขติ น สกลนฺติ กถํ ‘‘ปุพฺโพ’ติ วุตฺเต โยโยติ ญายติ ‘โยโย ปุพฺโพ’ติ จ วุตฺเต ‘เตสุ ทฺวีสุ’ติ เอตฺถ’ทฺวีสุ ทฺวีสุ’ติ อิทํ กถํ สุเขเนว ปตียเต ตทิทมสิทฺเธนาสิทฺธสาธนนฺติ อาสงฺกิย ตทภาวมุพฺภาวีย ปุพฺพ สทฺทสฺส วิจฺฉาคมกตฺตมวคมยิตุมาห-‘นเจท’มิจฺจาทิ. ตํโยคาติ อุปจารวเสนาห, ตพฺพนฺตตายวาติ อตฺถิยตฺเถ อปฺปจฺจยวเสน, เอวมุปริปิ.

“存在”(vattate)：是说它因义理之故而发生格的变化而存在。“难道不是吗？”等是质难，“这不是过失”等是辩驳。在没有过失的情况下，他陈述了理由：“无论哪个……乃至……被理解”。所说已圆满，故云“不”等。难道“前”(pubba)一词，因其为单数，只指一个“前”，而非全部吗？那么，当说“前”时，如何能了知是“无论哪个”呢？又当说“无论哪个前”时，对于“于彼二者中”，“于二者二者中”此说又如何能轻易被理解呢？这是以未成立者证成未成立者。预见到此疑虑，为显其不然，并为阐明“前”一词具有分别取用的性质，故说“如果不是这样”等。“与其相应”：是依转喻而说。或者说“因其具有此”，是在“有”的意义上，通过a后缀的方式来表达。以上亦然。

๕. ปโร

5. 后

เสสมิจฺจาทินา‘เตสุ ทฺวีสูติ สวณฺณสญฺญเกสุ ทฺวีสุ’ อิจฺจาทิ กมติทิสฺสติ. ลหุสญฺญา รสฺสสฺส, สํโยคปุพฺพสฺส รสฺสสฺส ทีฆสฺส จ คุรุสญฺญา น วตฺตพฺพา… อุจฺจารณวเสเนวานฺวตฺถสญฺญาติ วิญฺญายติ, ปุพฺพาจริยวเสน วา อิหาวุตฺตาวเสสสญฺญาวิย.

通过“其余”等词，指明了“于彼二者中，即于二者有同类之名者中”等次第。短元音名为“轻”(lahu)，在结合辅音前的短元音及长元音名为“重”(garu)，此无需言说……仅凭发音方式即可了知其为名副其实之名，或如古代导师所说，此处未言及的其余名称亦然。

๖. กาทโย

6. 迦等音

เกวล พฺยญฺชนานมตฺถปฺปกาสตฺตาภาวา สรานมตฺถปฺปกาสเน อจฺจนฺโตปการา พฺยญฺชนาติ ‘เอเตหี’ติ กรณตฺเตน วุตฺตํ, เตนาห ‘สราน’มิจฺจาทิ. วิปุพฺพา ‘อญฺช-พฺยตฺติยํ’ตีมสฺมา กรเณ อนปฺปจฺจเย รูปํ, นปุํสกตฺตมฺปิสฺสาวคมยิตุํ ‘อุปการกานี’ติ วุตฺตํ, พฺยญฺชนตฺตํ ทิฏฺฐนฺเตน ผุฏยติ ‘ยถา’อิจฺจาทินา, ยถา โอทนสฺสุปการกานิ สูปาทีนิ พฺยญฺชนานิ, ตถา สรานมุปการกานีติ อธิปฺปาโย, พฺยญฺชนมฺปน อทฺธมตฺติกํ, วุตฺตํ หิ–

由于单独的辅音不具备显义性，而辅音在彰显元音的意义时是极大的助缘，故以工具格“通过此等”(etehi)言之。因此，他说“元音的”等。此词形由前缀vi-加词根“añj-显现”，再于工具义上加ana后缀而成。为表明其为中性，故说“助缘”(upakārakāni)。他通过譬喻来阐明辅音的性质，说“如”等。意谓：正如汤羹等调味品(byañjanāni)是饭的助缘，辅音亦是元音的助缘。又，辅音为半音量。如所说：

เอกมตฺโต ภเว รสฺโส, ทีโฆ มตฺตทฺวยายุโต;

ปฺลุโต ติมตฺโต วิญฺเญยฺโย, พฺยญฺชนํ ตฺวทฺธมตฺติกํติ.

短元音应为一音量，长元音则具二音量；延长元音当知为三音量，而辅音为半音量。

อนฺวตฺถาติ อนฺวตฺถโต, ‘อนฺวตฺถา พฺยญฺชนา’ติ สมฺพนฺโธ.

“名副其实”(anvatthā)：即依其义理。“辅音名副其实”是其关联。

๗. ปญฺจ

7. 五

สชาตฺยเปกฺขาย สมุทายวาจิตฺเตปิ กาทโยตี อนุวตฺตนโต วคฺคสทฺเทน กขคฆญาทโยว คยฺหนฺติ, ปญฺจ ปริมาณมสฺส ปญฺจโกวคฺโค, ‘‘ตมสฺส ปริมาณํ ณิโก จา’’ติ (๔-๔๑) โก, สุตฺเต อาทิภูโต [Pg.28] ปญฺจสทฺโท ปญฺจสงฺขฺยาปริจฺเฉทํ กุรุมาโน มาวสานานํ วคฺคานํ พหุตฺตํ คเมตีติ ‘ปญฺจกา’ติ วุตฺตํ, วคฺคาติ พหุวจนโต ปจฺเจกนฺติ วิญฺญายติ, วชฺเชนฺติ ยการาทโยภิ วคฺคา, ปฐมกฺขรวเสน ปน กวคฺคาทิโวหาโร.

就其同类而言，虽为集合之名，但因“迦(ka)等音”的随许，故以“组”(vagga)一词仅取k、kh、g、gh、ṅ等音。其量为五，故为五音组(pañcako vaggo)。依“其量为……(则加)ka(ṇika)后缀”(tamassa parimāṇaṃ ṇiko cā)之规则，加ka后缀。经文中，首词“五”限定了五的数目，并表明了以ma为结尾的诸组为多数，故说“五音组”(pañcakā)。由“组”(vaggā)为复数，可知是指每一组。ya等音亦是组，然以首字母称呼为迦组(kavagga)等。

๘. พินฺทุ

8. 点

อเนกตฺถตฺตา ธาตูน มุจฺจารณตฺโถเปตฺถ คณฺหาตีติ นิปุพฺพา ตโต กมฺมนฺติ ตฺตปฺปจฺจเย ญฺญิมฺหิ ปาทิสมาเส ทีเฆจ รูปํ ทสฺเสนฺโต ‘รสฺสา’ติอาทีมาห, ปีฬนตฺถโต นิคฺคหนํ นิคฺคโห, ‘อิ-อชฺเฌน คตีสุ’อิจฺจสฺมา กตฺตริ ตฺตปฺปจฺจเย อิตํ, นิคฺคเหน อิตนฺติ อมาทิส มาเส รูปํ ทสฺเสนฺโต ‘กรณํ นิคฺคเหน วา’ติอาทิมาห, ปจฺฉิมปกฺขํ สาเธตุมาห-‘วุตฺตํ หี’ติ.

由于诸界（dhātu）有多种意义，此处也取其发音之义。因此，在以“ni-”为前缀的（词根）之后，在表示业（kamma）的“tta”后缀中，在“ññi”中，以及在“pā-”等开头的复合词中，当显示长音形式时，他说了“短”（rassa）等（规则）。从压迫的意义上说，“niggahanaṃ”就是“niggaho”（抑制）。从“i-ajjhena gatīsu”（意为“在运动义中的i和ajjh”）这个规则，在主动者的意义上，加上“tta”后缀，成为“itaṃ”。在“amādi”复合词中，当显示“niggahena itaṃ”（通过抑制而行）的形式时，他说了“或者以抑制为工具”等。为了证实后者的观点，他说：“因为已经说过”。

๙. อิยุ

9. i和u

จตฺถสมาโสติ อิตรีตรโยคทฺวนฺทสมาโส. อตฺเตติ มุนิ สทฺทาทิวจนีเย อตฺเถ, นมตีตีมสฺเสตํ กมฺมํ,

“Catthasamāso”是“itarītarayogadvandasamāso”（相互关联的并列复合词）。“Atthé”（在义中）是指在“muni”（牟尼）等词所要表达的义中；这是“namati”（屈向）的业（kamma）。

ยํ สพฺพวจนํ สพฺพ, ลิงฺคํ สพฺพวิภตฺติกํ;

ตํ สพฺพตฺเถ นมนโต, วิทุํ นามนฺติ ตพฺพิทู.

凡具有一切数、一切性、一切格变化者；因其屈向于（namanato）一切义，知者知之为“名”（nāma）。

อิธ นามสญฺญายาภาเวปิ อนฺวตฺถพลาเยว นามสญฺญา สิทฺธาติ (อาห) ‘อนฺวตฺถพฺยปเทเสนา’ติ, สฺยาทฺยนฺตปกติรูปนฺติ ปจฺจยา ปฐมํ กรียตีติ ปกติ, สา เอว รูปนฺติ ปกติรูปํ, สฺยาทฺยนฺตสฺส ปกติ รูปํ มุนิสทฺทาทิ สฺยาทฺยนฺตปกติรูปํ, อตฺถวนฺตมธาตุกมปฺปจฺจยมฺปาฏิปทิกํ, ปทํ ปทํ ปติ ปฏิปเท, ปฏิปทํ นิยุตฺตํ ปาฏิปทิกํ. วิเสสเนนาติ สุตฺเต ‘นมสฺสนฺเต’ติ วุตฺเตน อิวณฺณุวณฺณานํ วิเสสเนน. อาขฺยาตสฺสาติ ปจติอาทิโน. อาทิมชฺฌวตฺติโนติ อินฺท อุทกสทฺทาทีนํ อาโท, ปขุมาทีนํ มชฺเฌจ วตฺติโน. ปเทเสสูติ ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ (๒-๘๓) อาทิเกสุ สุตฺตปฺปเทเสสุ, อนิฏฺฐปสงฺค (สงฺกํ) นิวตฺเตตีติ สมฺพนฺโธ, อนิฏฺฐปฺปสงฺโคนาม ปจติ-อินฺท (อุทก ปขุม) สทฺทาทีน มนฺต อาทิมชฺฌภูตอิวณฺณาทีนํ [Pg.29] ฌลสญฺญา วิธาย ตโต ปราสํ สาทิ วิภตฺตีนํ ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ (๒-๘๑) อาทีหิ ‘โน’ อาเทสาทิมฺหิ กเต ‘ปจติโน, อินฺทโน, อุทกโน, ปขุมโน’ติอาทิ รูปปฺปสงฺโค, นนุจาทิอาทิ โจทนา. วตฺตพฺพนฺติ สุตฺเต วตฺตพฺพํ. พฺยาสนิทฺเทเสนาติ อสมาสนิทฺเทเสน. ตทยุตฺตนฺติอาทิ ปริหาโร, ตนฺติ ตํ โจทฺยํ, สติหีติอาทินา อยุตฺตตฺตํ สมตฺเถติ, ทฺวีสุตฺตเรสุ โยเคสูติ อุปริเมสุ ‘‘ปิตฺถิยํ’’ ‘‘ฆา’’ติ ทฺวีสุ สุตฺเตสุ. อิตฺถิยนฺติ อิทนฺติ ‘‘ปิตฺถิย’’นฺติ สุตฺเต อิตฺถิยนฺติ อิทํ ปทํ. วณฺณวิเสสนํ สิยาติ ‘‘ปิตฺถิย’’นฺติ สุตฺเต ‘อิยุวณฺณา’ติ อนุวตฺตนโต ‘อิตฺถิยํ อิวณฺณุวณฺณา’ติ เอวํ อิวณฺณุ วณฺณา ‘‘โฆ’’ติ สุตฺเต ‘อิตฺถิยํ อา’ติเอวํ อวณฺณสฺส จ วิเสสนํ ภเวยฺย. วณฺณวิเสสเน วิโรธมาห ‘เอวญฺเจ’จฺจาทิ, นามสฺสนฺเตติ อสมาสนิทฺเทเส ตฺววิโรธมาห- ‘พฺยาเส’จฺจาทิ. สกฺกานามวิเสสนํ กาตุนฺติ ทฺวีสุ สุตฺเตสุ อิตฺถิยนฺติอาทินา วกฺขมานกฺกเมน. นามสฺส อนฺโต นามนฺโตติ สมาสสฺส อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตา สมาเส คุณีภูตสฺส นามสฺส อิตฺถิยนฺติ อิทํ วิเสสนํ กาตุํ น สกฺกาติ อธิปฺปาโย, วจนมนฺตเรนาติ ปาณินิยานมิว ‘‘ยถาสงฺขฺยมนุเทโส สมานํ’’ติ (๑-๓-๑๐) สุตฺตํ วินา, สมาสงฺขฺย เอเตสนฺติ สมสงฺขฺยกา, อิติสทฺโท อาทฺยตฺโถ, เตน–

此处，即使没有“名”（nāma）这个术语，“名”的成立也仅凭其词源意义的力量，（因此他说）“以词源名称之”。“syādyantapakatirūpaṃ”（以si等结尾的词的词根形态）是指：后缀（paccaya）最初所依附者为“pakati”（词根）；此形态即是“pakatirūpaṃ”（词根形态）。对于以“si”等（格结尾）结尾的“muni”（牟尼）等词，其词根形态即是“syādyantapakatirūpaṃ”。有意义、非界、非后缀的（形式）是“pāṭipadikaṃ”（语基）。“Padaṃ padaṃ pati paṭipade, paṭipadaṃ niyuttaṃ pāṭipadikaṃ”（逐词而趋，为趋而定，故为语基）。“Visesanena”（以限定）是指：通过经中所说的“在名的末尾”（nāmassante）对i元音和u元音的限定。“Ākhyātassa”（动词的）是指：“pacati”（他煮）等（动词）。“Ādimajjhavattino”（位于词首或词中者）是指：位于“inda”（因陀罗）、“udaka”（水）等词之首，以及“pakhuma”等词之中者。“Padesesū”（在章节中）是指：在“jhalā sassa no”（2-83）等经文的章节中，（此限定）排除了不欲见的结果（aniṭṭhapasaṅga），这是关联。所谓不欲见的结果是：若将“pacati”、“inda”、“udaka”、“pakhuma”等词的末、首、中位置的i元音等赋予“jhala”的术语，然后根据“jhalā sassa no”（2-81）等规则，将后面的“sa”等格结尾替换为“no”等，就会产生“pacatino”、“indano”、“udakano”、“pakhumano”等形式。“Nanu ca”（岂非）等是诘难。“Vattabbaṃ”（应说）是指：在经中应当说明的。“Byāsaniddesenā”（以分析式说明）是指“asamāsaniddesena”（以非复合词的说明）。“Tad ayuttaṃ”（彼不当）等是驳斥。“Taṃ”指那个诘难。他用“sati hi”（因为若有）等来证实其不当。“Dvīsuttaresu yogesū”（在两部经的关联中）是指：在后面的“pitthiyaṃ”和“ghā”这两部经中。“Itthiyan”ti idaṃ（“在女性”这个）是指：在“pitthiyaṃ”这部经中“itthiyan”ti这个词。“Vaṇṇavisesanaṃ siyā”ti（可以是元音的限定语）是指：由于在“pitthiyaṃ”经中，“iyuvaṇṇā”（i、u元音）是随引而来的，因此“itthiyaṃ ivaṇṇuvaṇṇā”（在女性义中，i、u元音[是ghā]）这样，（“女性”）就成了i、u元音的限定语；而在“gho”经中，“itthiyaṃ ā”（在女性义中，ā[是ghā]）这样，它就成了ā元音的限定语。对于限定元音，他用“evañce”（若如是）等指出了矛盾。但在“nāmassa ante”（在名的末尾）这个非复合词的说明中，他用“byāse”（在分析中）等说明了并无矛盾。“Sakkā nāmavisesanaṃ kātuṃ”（可以作为名的限定语）是指：在两部经中，可以通过将要用“itthi”（女性）等词说明的次第来做到。“Nāmassa anto nāmantó”（名的末尾是nāmanto）。其意趣是：由于复合词以后半部分词义为主，所以在复合词中，已处于次要地位的“名”，不能再用“itthi”这个词来限定。“Vacanamantarenā”ti（若无[专门的]规则）是指：若没有像波你尼（Pāṇini）语法中的“yathāsaṅkhyamanudeso samānaṃ”（1-3-10）（当数量相等时，[替换]依次对应）这样的规则。“Samāsaṅkhya etesanti samasaṅkhyakā”（其数相等者，为等数者）。“Iti”一词有“等”（ādi）的含义。因此——

‘‘อาลาปหาสลีลาหิ, มุนินฺท วิชยา ตว;

โกกิลา กุมุทานี โว, ปเสวนฺเต วนํ ชลํ’’ (๒๖๐).

牟尼主（Muninda），你的胜利伴随着言谈、欢笑与优雅；犹如杜鹃依止森林，睡莲依止净水。

อิจฺจาทึ สงฺคณฺหาติ.

总括了以上等等。

๑๐. ปิตฺถิ

10. 背部

อิตฺถิยํ นามสฺสาติ จ, อนฺเต อิวณฺณุวณฺณาติ จ วุตฺเต เตสมา ธาราเธยฺยสมฺพนฺโธ อาเธยฺยสฺสาธาเร ปวตฺตึ วินา น สมฺภวตีติ อชฺฌาหารวเสน ‘วตฺตมานา’ติ วุตฺติยํ วุตฺตํ. อิวณฺณุ วณฺณาติ อเปกฺขิย‘วิเสสียนฺตี’ติ พหุวจนเมตํ สมฺพนฺธสฺส ปุริสาธีนตาย นามนฺตีมินา สมฺพนฺเธ สติ‘วิเสสียตี’เตกตฺเตน ปริณมติ.

当说到“在阴性中，对于名词”以及“在结尾是i元音、u元音”时，由于它们之间存在所依与能依的关系，而若无能依于所依中的存在，此关系便无法成立，因此在注疏(vutti)中通过补入词语而说“存在”。相对于“i元音、u元音”，“被限定”是复数形式；但由于此关系由主导词决定，当与此名词建立关系时，“被限定”便转为单数形式。

๑๑. ฆา

11. Ghā

อิตฺถิยํ [Pg.30] นามสฺสนฺเตติ จ วตฺตเต. เหฏฺฐา สพฺพตฺถ สญฺญิโน นิทฺทิสิย สญฺญาย นิทฺทิฏฺฐตฺตา ตตฺถ วิย วิสุํ สญฺญิโน ปฐมมนิทฺเทเส อสนฺโต วิยาติ โทสเลสมาลมฺพิย โจทยติ นนฺหเจ’ตฺยาทินา. ตตฺถ เสโตติ วิชฺชมานสฺส สญฺญิโน. การิเยนาติ สญฺญาการิเยน. ปริหรติ ‘นายํ โทโส’ติอาทินา. ปจฺฉาวุตฺตมตฺเตนาติ ‘‘ฆา’’ติ สุตฺเต การิยิโน อาการสฺส ปจฺฉา วุตฺตมตฺเตน. นจาติ เอตฺถ จสทฺโท วตฺตพฺพนฺตรสมุจฺจเย, อปรมฺปิ กิญฺจิ วตฺตพฺพมนิยมรูปมตฺถีติ อตฺโถ. อนิยมรูปมาจริยปฺปวตฺติโต สาเธตุมาห ‘อุภยถาปิ’จฺจาทิ.

“在阴性中，对于结尾的名词”等规则也适用。在下文中，由于处处都是在指明所称者(saññin)之后，才用能称(saññā)来指明，因此，当所称者最初未被单独指明时，就如同不存在一样。抓住这一丝过失，他以“难道不是吗？”等语提出诘难。其中，“seto”指存在的所称者。“以作用”指以能称的作用。他以“这不是过失”等语来辩驳。“仅因后说”是指在“ghā”经中，作用者的形式仅因在后面被提及。在“na ca”中，“ca”字用于总括其他应说之事，其义为：尚有其他某些应说的不定形式存在。为了从师传的传统来确立不定形式，他说了“两种方式都”等等。

๑๒. โคสฺยา

12. Gosyā

อาสทฺโท อาภิมุขฺเย, อนภิมุขมภิมุขํ กตฺวา ลปนํ กถนมาล ปนํ, ตสฺมึ อาลปเน, อาลปนตฺเถ วิหิโต สีติ อตฺโถ.

词缀“ā”用于“朝向”(ābhimukhya)义。将非朝向者转为朝向而说、而谈，即是“ālapana”(呼格)。其义为：在呼格中，为了表达呼格义而规定了(格缀)“si”。

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

在《目犍连五论复注》之《精华义光明》中。

สญฺญาธิกาโร สมตฺโต.

术语章结束。

ปริภาสาธิการ

界说章

๑๓. วิธิ

13. 规则

วจนารมฺภโยชนมาห–‘ยํ วิเสสนภาเวเน’จฺจาทิ, ยนฺติ อนิยเมน ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ’’ติ (๒-๔๓) อาทีสุ อโตติอาทิกํ วิเสสนภาเวน วตฺตุมิจฺฉิตํ ปรามสติ, เตนาติ วิเส สนตฺเตนุ-ปาทิยมาเนน ยํ สทฺทนิทฺทิฏฺเฐน อโตติอาทิเกน กรณภูเตน, ยถากถญฺจิตพฺพโตติ อาโท มชฺเฌ-นฺเต วา สพฺภาวโต เยนเกนจิ อากาเรน อเภโทปจาเรน อการาทิวิเสสนวโต นามาทิโน, ตทนฺตตฺถนฺติ ตํ อโตตฺยาทิ วิเสสนมนฺเต, นาโท น มชฺเฌ ยสฺส ตํ ตทนฺตํ, ตํ อตฺโถ ปโยชนํ ยสฺสาติ อญฺญปทตฺโถ, วตฺตายตฺตาติ วตฺตุโน อายตฺตา… อตฺตาวาตฺตโน วจเน ปธานนฺติ, ตสฺสาติ วตฺตุโน, สาติ วจนิจฺฉา, ปโยคานุสา เรนาติ [Pg.31] ชินวจนานุสาเรน, อิตีติ การณตฺเถ นิปาโต, อิมินา การเณนาติ อตฺโถ, น สพฺพตฺถปฺปสงฺโคติ สํหิตาทิวิธิมฺหิ สพฺพตฺถ ตทนฺต วิธิปฺปสงฺโค น โหติ, ตถาหิ ‘‘สโร โลโป สเร’’ติ (๑-๒๖) เอตฺถ สโรติ วิเสสนภาเวน วจนิจฺฉาย สพฺภาเว สโรติ ตตฺรา’ทีนํ วิเสสนนฺติ ยถากถญฺจิสราทิสรมชฺฌสรนฺตานํ ตตฺราทีนํ โลปปฺปสงฺเค ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ติ (๑-๑๓) สรนฺตสฺสปสงฺโค สิยา, น ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ (๑-๑๓) อนฺตสฺส… ฉฏฺฐีนิทฺเทสาภาวา, ตถา สติ ‘ตตฺริเม’ติอาทิมฺหิ ‘อิเม’ติอาทินา วตฺตพฺพตา อาปชฺเชยฺยาติ ปโยคํ นานุสฏา นามสิยุนฺติ น สพฺพตฺถ ตทนฺต วิธิปฺปสงฺโค, ตถา ‘‘คติโพธา’’ (๒-๔) ทิสุตฺตาทิมฺหิปิ ‘คมยติ มาณวกํคามํ ตฺยาทิปฺปสงฺโคติอาทิ จ ยถาโยคมวคนฺตพฺพํ, วุตฺติยํ ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ’’ติ สุตฺโตทาหรณํ ทสฺสิตํ, ‘‘นรา นเร’’ติ ลกฺขิโยทาหรณํ.

他陈述了开篇立言的理由：“以其为限定词”等。“其”(yaṃ)字，不确定地指称在“ato yonaṃ ṭāṭe”(2-43)等规则中，说话者意欲作为限定词来陈述的“ato”等词。“以其”(tena)是指：以此由“其”字所指、被当作限定词、作为工具的“ato”等词，通过不加区分的转喻，以任何方式对词首、词中或词尾具有“a”元音等限定词的名词等进行操作。“其义为适用于结尾者”(tadantatthaṃ)是指：那个“ato”等限定词在结尾而不在词首或词中者，是为“以其结尾者”(tadanta)；以此为目的者。这是一个依主释(aññapadattha)。“由说话者决定”(vattāyattā)是指依赖于说话者……自己在自己的言语中是主导。“他”(tassa)指说话者。“彼”(sā)指言说意愿。“依用法”(payogānusārena)指依圣言(jinavacana)。“iti”是表示原因的不变词，意为“因此缘故”。“并非处处适用”(na sabbatthappasaṅgo)是指：在连声(saṃhitā)等规则中，“适用于结尾者”的规则并非处处适用。例如，在“saro lopo sare”(1-26)中，若有意将“saro”(元音)作为限定词，那么“saro”就会成为“tatra”等词的限定词。如此一来，当对词首、词中或词尾有元音的“tatra”等词应用省略规则时，根据“规则适用于以限定词结尾者”(1-13)的规则，省略将适用于以元音结尾者，而非根据“(规则适用于)以第六格结尾者”(1-13)而适用于结尾……因为没有用第六格来指明。若如此，在“tatrime”等例子中，就必须说“ime”等，这样就不符合(实际)用法了。因此，“适用于结尾者”的规则并非处处适用。同样，在“gatibodhā”(2-4)等经中，“gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ”等(不合语法的)情况也应作如是理解。在注疏(vutti)中，展示了“ato yonaṃ ṭāṭe”这条经的例子。“narā nare”是所成语(lakkhiya)的例子。

๑๔. สตฺตธี

14. 具七慧者

วจนผลมุปทสฺเสติ‘ยตฺเถ’จฺจาทินา, ยตฺถ ยสฺมึ ‘‘สโร โลโป สเร’’ตฺยาทิเก สุตฺเต, สตฺตมิยาติ ‘สเร’ติอาทินา สตฺตมิยา, ยสฺสาติ สโรติอาทินา นิทฺทิฏฺฐสฺส, การิยํ โลปาทิ, สมฺพนฺธา วิเสสาติ สเรตฺยาโท โอปสิเลสิกมธิกรณํ, ตญฺโจปสิเลเส ภวมธิกรณํ ปุพฺพสฺส วา ปรํ สิยา ปรสฺส วา ปุพฺพนฺติ ปุพฺพปโรปสิ เลสสฺสาวิสิฏฺฐตฺตา ปุพฺพปรานํ สมฺพนฺธสฺส อวิเสสา, ปรสฺสาปีติ น เกวลํ ปุพฺพสฺเสว, สตีตฺยสฺมึ อตฺเถ โชตนีเย สตฺตมี สํสตฺตมี สนฺตสทฺทสฺส สมาเทเสน, สตฺตญฺเจตฺยาทิวจนเมวํ สติ ฆฏเต, สนฺติ วา สนฺตสทฺทตฺเถ ปาทิ, สุตฺเต อวุตฺเตปิ วุตฺติยํ ‘นิทฺเทเส’ติ วจเน การณมาห-สตฺตญฺจา’ติอาทิ, นิทฺเทสมนฺตเรน สตฺตํ น สมฺภวตีติ สมฺพนฺโธ, สตฺตมิยา นิทฺเทเส สติเยว ตํ สมฺพนฺธาย สตฺตาย สมฺภโว, อญฺญถา กิมญฺญนฺตสฺสา ปติฏฺฐาติ อธิปฺปาโย, ปุพฺพสทฺทสฺส สมฺพนฺธิสทฺทตฺตา กินฺนิสฺสาย ปุพฺพตฺตมิจฺจาห-‘สตฺตมิ’จฺจาทิ, ตนฺติ ‘‘สโร โลโป สเร’’ติ สุตฺตํ, อุการสฺสาติ ‘เวฬุ’อิจฺจตฺร อุการสฺส, ปุพฺพสฺส…เป… กริตฺวา ตํมนสิกตญฺโจทนํ ทสฺเสตุมาห-‘ตมห’นฺติ [Pg.32] จฺจาทิติ เอวเมตฺถ สาชฺฌาหาโร สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ปุพฺพสฺสาติ สตฺตมี นิทฺทิฏฺฐโต ปุพฺพสฺส, อนนฺตรสฺสาติ อพฺยวหิตสฺส, วุตฺตํ กิญฺจิ นตฺถีติ สมฺพนฺโธ, อยมธิปฺปาโย ‘‘ตสฺมินฺติ นิทฺทิฏฺเฐ ปุพฺพสฺสา’’ติ (๑-๑-๖๖) ปาณินิยวจเน ‘‘ทิสิรยมุจฺจารณกฺริโย นิสทฺโทปฺยย มิห เนรนฺตริยํ โชเตติ, ตตฺถ‘นิรนฺตรํ ทิฏฺโฐ’ติ ปาทิสมาเส กเต ผุฏเมวานนฺตรมุจฺจาริเตตฺยมตฺโถ-วคมฺยเตติ ‘‘ปุพฺพสทฺทสฺส พฺยวหิเตปิ ปโยคทสฺสเน พฺยวหิเตปิ การิยํ ปปฺโปตี’’ติ ภสฺสการาทโย วณฺเณนฺติ, อิห ตาทิสวจนาภาเวน วณฺณาทิ พฺยวธาเนปิ สิยา’’ติ, สเรจฺจาทิปริหารวจเน-ธิปฺปาย มุพฺภาวยติ ‘ยทิปิ’จฺจาทินา, มถุราย ปาฏลิปุตฺตกสฺส จานฺตราเฬ คามาทีนํ สพฺภาวา พฺยวธาเนปิ ปุพฺพสทฺทสฺส ปวตฺติยา ทิฏฺฐนฺตมาห-‘มถุรา’ อิจฺจาทิ, ยสฺมา สเรติ โอปสิเลสิกาธาเร สตฺตมฺยนฺตํ ปทํ, ตสฺมา พฺยวธาเน สรโลโป น โหตีติ เอวํ สงฺเขปพฺยาขฺยาเนน วุตฺติย มตฺโถ เวทิตพฺโพ, น เกวลํ สเรติ เอตฺเถวาติ อาห- ‘การิเย’จฺจาทิ, โอปสิเลสิเกเยวาธาเร ภวตีติ เสโส, การณมาห-‘วตฺติจฺฉานฺหวิธานโต สทฺทสฺสา’ติ, วตฺตุโน ยา อิจฺฉา วจนิจฺฉา ตสฺสา อนุตูเลน วิธานโต อตฺถสฺส กถนโตติ อตฺโถ,เยน หิ ยมตฺถํ วตฺตาติธาตุมิจฺฉติ สตีปฺยภิธานสา มตฺถิเย น ตโต-ญฺญมตฺถํ สทฺโทภิทธาตีตฺยธิปฺปาโย, วตฺติจฺฉา วสาเย การณมาห’วตฺติจฺฉาปิ’จฺจาทิ, วตฺตุโน สุตฺตการสฺส อิจฺฉา วตฺติจฺฉา, กถมุปเทสโต วตฺติจฺฉา-วสียเต’ กถญฺจ สามตฺถิยโตติ อาสงฺกิย ตมุปทสฺเสตุมาห-‘อโตเจตฺยาทิ, อโต วกฺขมานการณา อุปเทสโต วสียเตติ สมฺพนฺโธ, กินฺตํ การณ มิจฺจาห-‘ยสฺมา’อิจฺจาทิ, อนฺวยสทฺเทเนตฺถ คุรุปารมฺปริโย-ปเทโส วิวจฺฉิโต, ยสฺมา การณา อนฺวโย คุรุปารมฺปริโย ปเทโส คุรุกุลมุปคมฺม ปญฺหกรณาทินา อนฺวิจฺฉียเต คเวสียติ, อโต การณา คุรุปรมฺปรา คตอุปเทสโต วสียโตติ อตฺโถ, สามตฺถิยโต-วสายปฺปฏิปาทยิตุมาห- ‘สามตฺถิยมฺปิ’จฺจาทิ, สามตฺถิยมฺปิ วุจฺจเตติเสโส, ลฆุโนปาเยน สทฺทานมุปลกฺขเณ ปวตฺตีติ พฺยวหิตนิวตฺติยา วจนนฺตรก-รณมนุปนฺนํ[Pg.33], อุปปนฺนํ วจนนฺตรกรณํ, ตสฺส จ โอปสิเลสิกาธาร มนฺตเรน อญฺญถานุปปตฺติยา อาธารวิเสสปฺปฏิปฺปตฺตีติ อิทเมตฺถ สามตฺถิยํ, อาธารนฺตเรจฺจาทินา ยถาวุตฺตํ สามตฺถิยํ วิภาเวติ, อาธารนฺตเรปีติ สพฺพตฺถ ปาโฐ ทิสฺสติ, ปสงฺคาภาวโต อตฺถนฺต-เรนาปิ อาธารนฺตเรปิ โอปสิเลสิกาธาเรปิ วจนนฺตรปฺปสงฺโค สิยาติ สมฺพนฺธสมฺภวา โอปสิเลสิกาธารนิสฺสยเนปิ อานิสํโส น ทิสฺสตีติ สมุจฺจยตฺเถนาปิ นตฺถิ ปโยชนนฺติ วชฺเชตพฺโพ ยมฺปิ สทฺโทติ, นนุ กิเมวํ วณฺณียเต ปุพฺพสฺเสเวติ วจน เมโวปสิเลสิกมธิกรณํ วิญฺญาปยติ… ตตฺเถว ปุพฺพปรตฺต สมฺภวาติ โยมญฺญเต, ตสฺเสสา กปฺปนา น สงฺคตาติ ทสฺเสตุมาห-‘ปุพฺพสฺสาติ’จฺจาทิ, อยุตฺตตฺเต การณมาห-‘สามีปิเกปิ ตสฺส สมฺภวา’ติ, ‘คงฺคายํ โฆโส’ติ วุตฺเต โฆโส คงฺคายํ ปุพฺโพ วา ปโร เวติ คมฺมมานตฺตา สามีปิเกปฺยธิกรเณ ปุพฺพปรตฺตสฺส สมฺภวาติ อตฺโถ, เอตาววุจฺจเตติ ปุพฺพสฺเสว โหติ น ปรสฺสาติ เอตฺตกเมว วุจฺจเต, ตถาจ วกฺขติ-‘กินฺต’นฺติอาทิ, อธิกํ พฺยวหิตนิวุตฺยาทิ น วุจฺจเตติ สมฺพนฺโธ, อาทิสทฺเทเนตฺถ ฉฏฺฐีปกปฺปนา คหิตา, ฉฏฺฐีปกปฺปนาปิ สามตฺติยา กตาติ สมฺพนฺโธ, ปกปฺปนํ ปกปฺปนาวิธานํ, เอวํ มญฺญเต ‘ปาณินิยา ‘‘ฉฏฺฐีฏฺฐาเนโยคา’’ตฺยโต (๑-๑-๔๙) ‘‘ตสฺมินฺติ นิทฺทิฏฺเฐ ปุพฺพสฺส’’ (๑-๑-๖๖) ‘‘ตสฺมา ตฺยุตฺตรสฺส’’ อิติ (๑-๑-๖๗) ปริภาสาสุตฺตทฺวเย ฉฏฺฐีคหณมนุวตฺติย ‘ตสฺมินฺติ นิทฺทิฏฺเฐ ปุพฺพสฺส ฉฏฺฐี’ ‘ตสฺมาตฺยุตฺตรสฺส ฉฏฺฐี ติ ฉฏฺฐีปกปฺปนํ ปฏิปาเทนฺติ ‘ยสฺมึ สุตฺเต ฉฏฺฐีนิทฺเทโส นตฺถิ, ตตฺถ ฉฏฺฐีปกปฺปนายถา สิยา’ติ, อิธ ปน วจนนฺตราภาเวปิ ยตฺถ ฉฏฺฐีนิทฺเทโส นตฺถิ, ตตฺถ สามตฺถิเยเนว ฉฏฺฐีปกปฺปนา สิทฺธา’ติ, สามตฺถิยมุปทสฺเสติ ‘สตฺตมีนิทฺเทเส’จฺจาทินา, อญฺญวิภตฺตินิทฺทิฏฺโฐปิ ปฏิปชฺชเตติ สมฺพนฺโธ, การิยโย คนฺติ การิยสมฺพนฺธํ, ยถา ‘‘วคฺเค วคฺคนฺโต’’ติ เอตฺถานุวตฺตมานํ นิคฺคหีต’นฺติทํ ฉฏฺฐียนฺตํ วิญฺญายเต, กถํ วคฺเคเตสา สตฺตมฺยกตตฺถา ‘‘นิคฺคหีต’’นฺติ (๑-๓๘) ปุพฺพสุตฺเต กตตฺถตาย ปฐมา วิภตฺติยา [Pg.34] ฉฏฺฐีวิภตฺติมฺปกปฺเปติ สตฺตมิยํ ปุพฺพสฺเส’ติ ตเถตฺยวคนฺตพฺพํ. เอตาว วุจฺจเตติ วุตฺเต อิทนฺติ น วิญฺญายเตติ อาห ‘กินฺต’นฺติอาทิ, ยทาหิจฺจาทินา ปริยายปสงฺคกฺกมํ ทสฺเสติ. กิมิทมุจฺจเต ปริยายปฺปสงฺเค นิยมตฺถํ วจนนฺติ นนุ ปุพฺพปรานํ ยุคปทุปฺปตฺติย มาจริยวจนปฺปมาเณนาปฺปฏิปตฺติยํ วิชฺฌนตฺถํ วจนนฺติ กสฺมา โนจฺจ เตจฺจาห- ‘ยุคปทุปสิลิฏฺฐาน’นฺตฺยาทิ, ยุคปทุปสิลิฏฺฐานมสมฺภโวติ สมฺพนฺโธ, กุโตจฺจาห-‘อปรสฺสูปสิเลสิกสฺสาภาวโต’ติ, อโตติ ยุคปทุภินฺนมฺปตฺติยา อภาวโต, วจนํ ‘‘สโร โลปาสเร’’จฺจาทิกํ (๑-๒๖) สุตฺตํ.

他通过“于何处”(yattha)等词揭示了此语的作用。在“元音在后，前元音省略”(saro lopo sare)等经则中，“于何处”即“于何者”；“于元音后”(sare)等词以第七格指明了由“元音”(sara)等词所指定的对象，其作用(kāriya)为省略等。关于关系的差别，“于元音后”等词是邻近依处格(opasilesikamadhikaraṇaṃ)。而那存在于邻近中的依处，可能是前者的后者，也可能是后者的前者。因此，由于前后邻近的无差别性，前后者的关系也无差别。“后者亦然”，即不仅是前者。当“存在”(sati)此义需要阐明时，第七格是独立第七格(saṃsattamī)，通过替换为“存在”(santa)一词。如此，“以及存在”(sattañca)等语才得以成立。或者，“存在”(santi)或“存在”一词的意义是“足”等。即使在经则中未说，在释文中也以“于解释中”(niddese)一语说明了原因，即“以及存在”等。其关联在于，没有解释，“存在”便不可能。只有在第七格的解释存在时，与该解释相关的“存在”才有可能。否则，其他事物以何为立足点？此为意趣。由于“前者”一词是关系词，他问“其前者性依于何者？”而说“第七格”等。彼即“元音在后，前元音省略”之经则。如“veḷu”一词中u元音的。完成了“前者……等”之后，为了展示那应作意的诘难，他说“我将……”等。于此，应知有补足与关联。“前者之”，指从第七格所指示者之前的。“无间者之”，指无间隔者。其关联在于，（经中）未曾言及任何（关于无间隔的规定）。此为意趣：“在波你尼(Pāṇini)‘于彼指明时，为前者’(tasminti niddiṭṭhe pubbassa, 1.1.66)一语中，‘指示’(disi)是发音行为，‘nis-’这一前缀在此处阐明了无间性。其中，‘无间地被见’等复合词中，‘无间地发音’此义被清晰地理解。因此，注疏家等论述道：‘即使“前者”一词在有间隔的情况下使用，作用也应发生。’此处因无此类言说，故即使有字母等的间隔，也可能发生。”在“于元音后”等避免过失的言说中，他通过“纵使”等词，阐明了意趣。他举出“摩偷罗”(Mathurā)等词为例，说明即使在摩偷罗与华氏城(Pāṭaliputta)之间因村庄等的存在而有间隔，“前者”一词的用法依然成立。因为“于元音后”(sare)是在邻近依处(opasilesikādhāra)意义上的第七格结尾词，所以当有间隔时，元音省略便不发生。应通过此简要解释来理解释文之义。他说“不仅在‘于元音后’此处”，也说“于作用中”等。余下部分为“仅发生于邻近依处中”。他说明原因为：“依言者意愿之规定而有词”。其义为：言者之意愿即言说意愿，由于根据此意愿来规定和阐述其意义。因为言者意图以何种意义言说，即使词语有表达能力，它也不会表达除此之外的意义，此为意趣。为说明言者意愿被掌握的原因，他说“言者意愿亦”等。言者，即经则作者的意愿，是为言者意愿。他提问“如何从教导中掌握言者意愿？又如何从能力中掌握？”为展示此，他说“是故”等。其关联为：是故，从下述原因，从教导中得以掌握。他问“彼为何因？”而说“因为”等。此处“随说”(anvaya)一词意指师徒传承的教导。因为“随说”，即师徒传承的教导，是通过亲近师门、提问等方式来探求、寻觅的。是故，从师徒传承的教导中得以掌握，此为意义。为阐明从能力中掌握，他说“能力亦”等。余下部分为“能力亦被言说”。以简便方法了知诸词之理，故另作言说以排除有间隔者，是不恰当的。另作言说之所以恰当，是因为若无邻近依处，它便无法以他法成立，从而得知依处的差别。此即此处的能力。他通过“于其他依处中”等，阐明了如上所述的能力。在所有版本中皆见“于其他依处中亦”的读法。由于没有适用关系，即使有其他意义，在其他依处中，以及在邻近依处中，也可能会有另作言说的适用关系。由于此关联的可能性，即使依于邻近依处，也见不到益处。以集合义而言，亦无用处，故“亦”字应舍。“为何要如此论述？‘唯前者’之语，其本身不就告知了邻近依处吗？……唯于彼处，前后性才可能存在。”对于作此想者，为表明其设想不成立，他说“前者之”等。他说明其不合理的原因为：“因其于邻近中亦可能存在”。“恒河中有声”，说此话时，声音在恒河之前或之后，是可以理解的，故在邻近依处中，前后性亦可能存在，此为意义。“仅说至此”，即只说“为前者”，不说“为后者”。下文亦将说“然则为何”等。其关联为：多余的如排除有间隔者等，并未言说。此处以“等”字，包含了对第六格的设定。对第六格的设定，亦是依能力而作，此为关联。设定(pakappanā)即规定。他如是认为：“在波你尼的语法中，从‘第六格用于被取代者’(chaṭṭhī ṭhāneyogā, 1.1.49)此经则，‘第六格’的用法延续到两条释义经(paribhāsāsutta)中：‘当以彼（第七格）指明时，为前者之第六格’(tasminti niddiṭṭhe pubbassa chaṭṭhī)和‘自彼之后，为后者之第六格’(tasmātyuttarassa chaṭṭhī)，从而阐明了第六格的设定，以期‘在无第六格指示的经则中，能有第六格的设定’。然于此处，即使无其他言说，在无第六格指示之处，依能力，第六格的设定亦得以成立。”他通过“于第七格指示中”等，展示了能力。其关联为：即使以其他格指明，亦能领会。作用之结合(kāriyayoga)即作用之关联。例如，在“于同品(vagga)前，[代之以]品之末音”(vagge vagganto)此经则中，延续下来的鼻音(niggahītaṃ)一词被理解为第六格结尾。为何？“于同品前”(vagge)此第七格，因其在“鼻音”(niggahīta, 1.38)此先行经则中已完成其义，故将第一格设定为第六格。应知，在“于第七格，为前者”中，情况亦然。“仅说至此”，说此话时，“此”为何，尚不清楚，故他说“然则为何”等。他通过“当……时”(yadāhi)等词，展示了次第发生的顺序。“为何说此，是为了在次第发生时起限定作用？”“难道不是因为，当前后两者同时出现时，依师长之言为量，无法领会，故此言是为了破除此障吗？为何不作此说？”对此，他回答道：“同时邻接者”等。其关联为：同时邻接是不可能的。为何？他答：“因为不存在后者的邻接”。是故，由于两者同时获得的可能性不存在，故有“元音在后，前元音省略”(saro lopāsare, 1.26)等经则。

๑๕. ปญฺจ

15. 五

อวธิภาเวนาติ ‘อโต’จฺจาทินา อวธิตฺเตน, ยสฺสาติ โย อาทิโน, การิยนฺติ ‘ฏาเฏ’อาทิกํ, ปุพฺพปราเปกฺขตฺเตนาวิเสสาติ ยถา- ‘คามา เทวทตฺโต’ติ วุตฺเต โส ตโต ปุพฺโพ ปโรเคติ วิญฺญายตีตฺยวธิภาวสฺส ปุพฺพปราเปกฺขตฺเตนาวิเสโส, ตเถหาปิ ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ’’ติ (๒-๔๑) วุจฺจมาเน อโต ปุพฺเพสํ โยนํ อถวา ปเรสนฺติ ปุพฺพปราเปกฺขตฺเตนาวธิภาวสฺสาวิเสสาติ มญฺญเต, ปุเร วิยาตฺยเนน สตฺตมิยนฺติ เอตฺถ วุตฺตํ นิทฺเทสวจเน การณมติทิสติ, วุตฺติยํ ‘นรานเมเร’ติ เอตฺถ อปวาทวิปฺปฏิเสเธ สติปรตฺตา ฏาเฏอาเทสานํ ปวตฺตึ ‘‘อาทิสฺสา’’ติ เอตฺถ วณฺณยิสฺสาม, อถ กิมิมินา วจเนน นนุ ยโต ยตฺถ ปญฺจมี นิทฺเทโส ตตฺถ สพฺพตฺถ ‘‘มานุพนฺโธ สรานมนฺตา ปโร’’ (๑-๒๑) ตฺยโต ‘ปโร’ตฺยนุวตฺเตตุํ สกฺกาติ ตสฺสานุวตฺติตสฺส โยนมิจฺจเนน สามานาธิกรณฺยา‘ปเรสํ โยนํ’ตฺยยมตฺโถ วิญฺญายเต, ตโต ปุพฺเพสํ ปสงฺโคเยว นตฺถีติ, เนตทตฺถิ, ปโรติ ตฺยนุวตฺตมานํ ‘อโต’ติ ปญฺจมฺยนฺเตน สมฺพชฺฌมานํ น โกจิ วาเรตา อตฺถีติ ปรโต-การโต ปุพฺเพสมฺปิ โยนํ ฏาเฏอาเทสา ปปฺโปนฺตีติ วจเนเนมินา ภวิตพฺพเมวาติ ทสฺเสตุมาห-‘วจเน’จฺจาทิ, เอวญฺจรหิ ตเทโวทาหริตพฺพํ, กึ ‘นรานเร’ ตฺยุทาหฏนฺติ เจ, เนสโทโส, อญฺญทตฺถํ การียมานมิหา-ปฺยตฺถวนฺตํ โหตีติ, ปุพฺพโก ปริหาโรติ พฺยว หิตนิวตฺติยา [Pg.35] ปุพฺพสุตฺเต วุตฺโต ‘‘สเรโตปสิเลสิกาธาโร’’ติ ปริหาโร, น สมฺภวตีติ อิห สตฺตมิยา อภาวา น สมฺภวติ, วจนานนฺตรนฺติ ปาณินิยานํ นิทฺทิฏฺฐคฺคหณมิว พฺยวหิตนิวตฺติยา สุตฺตนฺตรํ, เต หิ ‘‘ตสฺมาตฺยุตฺตรสฺสา’’ตฺเยตฺถ (๑-๑-๖๗) นิทฺทิฏฺฐคฺคหณมนุวตฺติย เตน ปุพฺเพ วิย พฺยวหิตนิวตฺติมฺปฏิปาเทนฺติ. อนนฺตเรติวจนา ปจฺจาสตฺติยา นิสฺสยนํ วิญฺญายเต, กตตฺถตายาติ วจนา ชาติยาตฺยาห- ‘ปจฺจาสตฺยา ชาตึ สนฺนิสฺสายา’ติ ชาตึ สนฺนิสฺสาย ปจฺจาสตฺยา กรณภูตาย นิวตฺติมาเหติ สมฺพนฺโธ, อิมินา ปจฺจาสตฺติ ญายพฺยาปนญายชาติปทตฺถพฺยตฺติปทตฺเถสุ ปจฺจาสตฺติญาโย ชาติปทตฺโถเจห นิสฺสียเตติ ทสฺเสติ, น หิ เกวลํ ชาตึ นิสฺสาย พฺยวหิตนิวตฺติ วตฺตุํ สกฺกา, ตถาหิ ยเทตฺถ ปจฺจาสตฺติญาโย น นิสฺสิโต, ตทา พฺยาปนญาเยน พฺยวหิเต จาพฺยวหิเต จาสชฺชตีติ ชาติยา นิสฺสยเน สตฺยปิ พฺยวหิเตปิ พฺยาปฺยมานา ชาติ เกน นิวารียเต นาปิ เกวลํ ปจฺจาสตฺตินฺนิสฺสาย พฺยวหิตนิวตฺติ วตฺตุํ สกฺกา, ตถาหฺยสติ ชาติสนฺนิสฺสเยน พฺยตฺตินิสฺสียเต, พฺยตฺติยญฺจ ปทตฺเถ ปฏิลกฺขิยํ ลกฺขณํ ปวตฺตตีติ ปจฺจาสตฺติ ญายนิสฺสยเนปฺยพฺยวหิตมฺปติ ยํ ลกฺขณํ ภินฺนํ ตทพฺยวหิเต ปวตฺตํ, ยมฺปน พฺยวหิตมฺปติ ภินฺนํ ลกฺขณํ, ตญฺจ วจนปฺปมาณโต มาภวตฺวสฺส พฺยตฺถตาติ พฺยวหิเตปิ ปวตฺตเต, ตสฺมา อุโภปิ นิสฺสาย นียาติ. วิสยทสฺสนปฺปสงฺเค วิสยิทสฺสนมตฺถพฺยตฺติการณนฺติ วากฺยนฺโตคธปทานมตฺถมฺปฐมํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา สมาสาทิกํ ทสฺเสตุํ ‘กโต’ตฺยาทิกมารทฺธํ, ชาติลกฺขโณติ อพฺยวหิตตฺตชาติสภาโว, ‘โอสธฺโย’ติ เอตฺถ สกาเร อการา ปรสฺส ธกาเรน พฺยวหิตสฺส โยสฺส วิยาวเสสานมฺปิ สพฺภาวโต วุตฺตํ-‘โยปฺปภุตีน’นฺติ, ชาติ สามญฺญํ, ยาวติ วิสเยติ ควาทิเก ยตฺตเก วิสเย, กามจารโต วิสย ปริสมตฺติยา ทิฏฺฐนฺตมาห-‘ตํ ยเถ’ติ, โภชเยตีติ เอตฺถ โภชเยอิตีติ ปทจฺเฉโท, กโตหิ ชาตฺยตฺโถ กสิโณติ ยสฺมา สกโล พฺราหฺมณ ชาติสงฺขาโต อตฺโถ ปริสมตฺโต, ตสฺมาติ อตฺโถ, อิทํ วุตฺตํ โหติ- [Pg.36] ‘ยาว ทิฏฺฐมฺโภชเย’ติ วุตฺเต สนฺตาย สามญฺญวุตฺติ พฺราหฺมณสทฺทปฺปโยคสามตฺถิยา ปจฺเจกมฺโภชนกิริยา กตา นาม โหติ, ยโต กสิโณปิ ชาตฺยตฺโถ ปริสมตฺโต นามาติ. ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) สุตฺเต พฺยญฺชเนติ สตฺตมี ปุพฺพสฺส ทีฆาทิวิธิมฺหิ จริตตฺตา ‘‘สรมฺหา ทฺเว’’ติ (๑-๓๔) เอตฺถ สรมฺหาติ ปญฺจมฺยก ตตฺถา, ตโต ปญฺจมีนิทฺเทสสฺส พลียตฺตํ, ตโต ‘‘สตฺตมิยํ ปุพฺพสฺส’’ ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺสา’’ติ ทฺวินฺนํ ปรสฺส สมุฏฺฐาปเน ‘พฺยญฺชเน’ติ สตฺตมี ปรสฺส การิย โยคิตาย อตฺถโต วิภตฺติวิปริณาเมน ฉฏฺฐีภาเวน ปริณมตี… ทฺวินฺนํ สุตฺตานํ วิปฺปฏิเสเธ ปรสฺส พลี ยตฺตาวาติ เอตาทิสสามตฺถิยสพฺภาวโต วุตฺตํ-‘ฉฏฺฐีปกปฺปนาปิ ปุเรวิย สามตฺถิยา’ติ.

“就作为界限而言”，即通过“ato”等词而被限定。所谓“yassa”（谁的），即“yo ādino”（作为起始者）。所进行的操作是“ṭāṭe”等。就其与前后事物的关系而言并无差别。例如，当说“gāmā devadatto”（从村子来的提婆达多）时，他被理解为在（空间或时间上）先于或后于那个村子，因此作为界限，其与前后的关系并无差别。同样，在此处，当说到“ato yonaṃ ṭāṭe”（[规则] 2-41）时，人们认为，无论是对于“ato”之前的“yonaṃ”，还是之后的，就其作为界限而言，在前后关系上并无差别。通过“如前”一语，作者指出了此处在“于第七格”这一解释的文句中所说的原因。在注疏（vutti）中，关于“narānamere”一例，当与例外规则冲突时，由于后行规则效力更强，我们将在“ādissā”一节中阐述“ṭāṭe”等替代形式的发生。那么，此语何用？难道不是这样吗：在任何以第五格进行指明之处，都可以从“mānubandho sarānamantā paro”（1-21）这条规则中延续使用“paro”（之后）一词。由于这个延续下来的词与“yonaṃ”具有同位关系，因此可以理解其义为“在后者之后的‘yonaṃ’”。这样一来，就根本没有适用于前者的可能性了。（答：）并非如此。延续下来的“paro”一词与以第五格结尾的“ato”相结合，并无任何障碍。因此，“ṭāṭe”等替代形式也可能适用于“ato”之前的“yonaṃ”。为了表明此语确有必要，作者说“vacane”（此语）等。（问：）若是如此，就应当举出那个例子，为何要举“narānare”为例呢？（答：）这没有过错，因为为其他目的而做的事，在此处也可以有其意义。所谓“先前的解决方法”，是指为防止规则适用于有间隔的情况，而在前一条经中所说的“saretopasilesikādhāro”这一解决方法。这（在此处）不适用，因为此处没有第七格，所以不适用。规则中的“anantara”（无间）一词，是另一条防止规则适用于有间隔情况的经文，就像波你尼（Pāṇini）学派的“niddiṭṭhaggahaṇa”（取所指明者）一样。他们正是通过将“niddiṭṭhaggahaṇa”延续到“tasmād ity uttarasya”（[波你尼] 1.1.67）这条规则中，从而像前面一样，确立了对有间隔情况的排除。从“anantara”（无间）一词，可以理解为需要依止“邻近性”（paccāsatti）原则。为了说明这样做的目的，作者说“jātiyā”（通过类）。其关联如下：“paccāsatyā jātiṃ sannissāya”（通过邻近性依止于类）意为，通过作为工具的邻近性，依止于类，从而陈述了（对有间隔情况的）排除。作者以此表明，在邻近原则（paccāsatti-ñāya）、遍布原则（byāpana-ñāya）、词的类义（jāti-padattha）和词的个体义（byatti-padattha）之中，此处所依止的是邻近原则和词的类义。因为，仅靠依止“类”是无法说明对有间隔情况的排除的。这是因为，如果此处不依止邻近原则，那么根据遍布原则，规则将同时适用于有间隔和无间隔的情况。即使依止于类，当类也遍布于有间隔的情况时，用什么来阻止它呢？同样，也无法仅靠依止邻近原则来说明对有间隔情况的排除。这是因为，如果不依止类，就会依止于个体。当规则以词的个体义为目标而运作时，即使依止邻近原则，一个针对无间隔情况的特定规则会在无间隔的情况下运作；而一个针对有间隔情况的特定规则，为了不让经文的规定归于无效，依据经文的权威性，也会在有间隔的情况下运作。因此，必须依止这两者来引导解释。在呈现所指对象（visaya）的场合，呈现能指主体（visayī）是意义显现的原因。为了先解释句中词语的意义，之后再解释复合词等，作者以“kato”等词开始。所谓“类相”（jātilakkhaṇa），即无间隔的类的自性。在“osadhyo”一词中，因为跟在“s”后的“a”音与“yo”等音节之间被“dh”音所间隔，所以说“yoppabhutīnaṃ”（“yo”等）。“类”（jāti）即共相（sāmañña）。所谓“在所有对象中”，即在牛等所有对象中。为了说明范围的任意完成，作者举例说：“taṃ yathā”（例如）。“bhojayeti”一词，其分解为“bhojaye iti”。为何说类义是“kasiṇa”（全部）？因为被称为“婆罗门”一类的全部意义都已圆满，所以是此义。这就是说：当说“yāva diṭṭhaṃ bhojaye”（凡所见皆令食）时，凭借具有普遍适用性的“婆罗门”一词的运用能力，对每一个体的布施行为即告完成，因为整个类义都已圆满。在“Byañjane dīgharassā”（1-33）经中，“byañjane”是第七格，它在对先行音进行长音化等规则中已经起过作用。而在“saramhā dve”（1-34）经中，“saramhā”是第五格，它还未起作用。因此，第五格指明的效力更强。所以，当“（依）第七格，（操作）对先行者”和“（依）第五格，（操作）对后行者”这两条通则都出现时，“byañjane”这个第七格，因其与对后行者的操作相关，所以在意义上通过格的转换而变为第六格。……由于存在这样的能力，即“当两条经文冲突时，后一条效力更强”，所以说：“第六格的设定也如前例一样，是凭借其能力而成立的。”

๑๖. อาทิสฺส

16. 首音替换

กิญฺจิ อนฺตสฺส สมฺปตฺตนฺติ ยํ ฏานุพนฺธมเนกวณฺณํ น โหติ, ตํ ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’’ (๑-๑๗) ตฺยนฺตสฺส ปตฺตํ, กิญฺจิ สพฺพสฺเสติ ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺเสติ’’ (๑-๑๙) ฏานุพนฺธมเนกวณฺณญฺจ การิยํ สพฺพสฺส ปตฺตํ. ยทนฺตภาวิการิยํตฺยาทินา วจนผลมุปทสฺเสนฺโต ‘ฉฏฺฐียนฺตสฺเส’ตีมสฺสาปวาโท ยํ โยโคติ ทสฺเสติ, ตสฺสายม ปวาโท โหตุ ฏานุพนฺธาทิการิยํ กถนฺติ อาห-‘ฏานุพนฺเธ’จฺจาทิ, วิปฺปฏิเสธาติ อปวาทวิปฺปฏิเสธา, ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’ติ หิ อุสฺสคฺโค, ตสฺสาปวาทา ‘‘อาทิสฺส’’ ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺเส’’ตฺเยเต, ‘‘อาทิสฺสา’’ตีมสฺสาวกาโส ‘เตรสา’ติ, ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺสา’’ตีมสฺสาวกาโส ‘เอสุ, อเนนา’ติ, อิโหภยมฺปปฺโปติ ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ’’ (๒-๔๑) ‘‘นรานเร’’ ‘‘อเตน’’ (๒-๑๐๘) ‘‘ชเนนา’’ติ (ตตฺถ) ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺเส’’ตีทมฺปวตฺตตีติ เตสมปวาทานํ วิปฺปฏิเสธา สพฺพาเทโส ภวติ. ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ ทสสทฺเท-นฺตสฺส ปตฺโตปิ ตทปวาทตฺตา ‘‘อาทิสฺสา’’ติอาทิภูตสฺส ทการสฺส โหตีติ อาห ‘ทการสฺสโร’ติ.

任何作用于结尾者，若非带ṭ指示字母的多音节[成分]，则依“chaṭṭhiyantasse”(1-17)而作用于结尾；任何作用于全体者，即带ṭ指示字母的多音节[成分]之作业，则依“ṭānubandhānekavaṇṇā sabbasseti”(1-19)而作用于全体。作者以“凡是作用于结尾的作业……”等句揭示其效果，并为说明此为何是“chaṭṭhīyantasse”的例外，以及带ṭ指示字母等作业如何发生，而说“ṭānubandhe……”等。此由冲突而定，即例外之间的冲突。“chaṭṭhiyantasse”是通则(ussaggo)，其例外(apavādā)为“ādissa”与“ṭānubandhānekavaṇṇā sabbasse”。“ādissa”的适用范围是“terasā”，“ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassā”的适用范围是“esu, anenā”。于此二者皆可适用，如于“ato yonaṃ ṭāṭe”(2-41)的“narānare”，以及“atena”(2-108)的“janenā”，于此，“ṭānubandhānekavaṇṇā sabbasse”适用。故因彼等例外之冲突，而有全体替换(sabbādeso)。于“dasa”一词，虽由“chaṭṭhiyantassā”而得作用于结尾，然因其例外“ādissa”，故作用于首字母“d”，因此说“dakārassaro”(d之元音)。

๑๗. ฉฏฺฐี

17. 第六格

โกตฺโถนฺต [Pg.37] สทฺทสฺเสจฺจาห-‘อนฺโตวสาน’มิจฺจาทิ, ‘‘วณฺณสฺสนฺตสฺส’’ติ (๑-๑-๕๒) สุตฺเต วณฺณคฺคหณมนฺตวิเสสนาโยปทิฏฺฐํ ปาณินินา-อนฺตสฺส ปทสฺส วากฺยสฺส วา มาภวี’ติ, อิห ตฺวนตฺถกํ วณฺณคฺคหณํ พฺยวจฺเฉชฺชาภาวาติ ทสฺเสตุมาห-‘โส เจ’ ตฺยาทิ, นนุ พฺรหฺมสฺสาติ วิเสสนตฺเถน วตฺตุมิจฺฉิโต มหาพฺรหฺมสทฺโท ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺโฐ นามาติ ‘‘พฺรหฺมสฺสุ วา’’ติ (๒-๑๙๔) อุอาเทโส ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ อนฺตพฺรหฺมสทฺทสฺส ปปฺโปติ, ตถา สติ ‘น หิ ฉฏฺฐี นิทฺทิฏฺฐสฺส อนฺตํ ปทํ วากฺยํ วา สมฺภวตี’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ, วุจฺจเต- น วิเสสนตฺเถนากฺเขปมตฺเตน มหาพฺรหฺมสทฺโท ฉฏฺฐี นิทฺทิฏฺโฐ นาม ภวตีติ น พฺรหฺมสทฺทสฺส สพฺพสฺสาเทสปฺปสงฺโค, มหาพฺรหฺมสทฺเท วา พฺรหฺมสทฺโท อตฺถีติ ตสฺสานฺตสฺส อุตฺตํ วิธียเต.

“词之结尾”为何？作者说：“antovasāna……”等。于“vaṇṇassantassa”(1-1-52)此经(sutta)中，波你尼(Pāṇini)教示，取“vaṇṇa”(音)是为了限定“anta”(结尾)，以使其不为词(pada)或句(vākya)之结尾。然于此，为表明取“音”是无义的，因无所排除，作者说：“so ce……”等。那么，当欲以“brahmassa”作为限定语来指称“mahābrahma”一词时，此由第六格所指定的词，难道不应依“chaṭṭhiyantassā”，由“brahmassu vā”(2-194)将“brahma”一词之结尾替换为“u”吗？若然，为何说“由第六格所指定者，其结尾不可能为词或句”呢？答曰：“mahābrahma”一词并非仅以作为限定语的含义就被称为由第六格所指定，故无将整个“brahma”一词全体替换之虞。或者，于“mahābrahma”一词中有“brahma”一词，故规定将其结尾替换为u音。

๑๘. วานุ

18. v-随附

‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’’ตฺยเนเนวาวิเสเสน วานุพนฺธการิเยปฺยนฺตสฺส สิทฺเธ กิมตฺโถยมารมฺโภตฺยาสงฺกิย ฏานุพนฺธาตฺยาทินา วจนผลมุปทสฺเสนฺโต ‘พาธกพาธนตฺโถ-ยมารมฺโภ’ติ-วทติ, ตถาหิ ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’’ตฺยสฺส พาธโก ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺเส’’ติ, ตสฺส จ ‘‘วานุพนฺโธ’’ตฺยยํ โยโค พาธโกติ พาธกพาธนตฺโถ สมฺปชฺชเต, อปอิจฺจยมุปสคฺโค วชฺชเน นีวารเณ, ปนยเน วา วตฺตเตติ อโปทฺยนฺเต อุสฺสคฺคลกฺขณานิ วชฺชียนฺเต นีวารียนฺเต อปนียนฺเต เนเนตฺยปวาโท, สุตฺเตกเทเสน สุตฺตเมโวปลกฺขิตนฺติ อนฺตสฺส‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’ติ สุตฺตสฺส อปวาโท อนฺตาปวาโท, อุสฺสชฺชเต นิวตฺตียตฺยปวาเทเนตฺยุสฺสคฺโค, อุสฺสคฺคาปวาทกฺกโม ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺโพ ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’’ตฺยุสฺสคฺโค, ตทปวาทา ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺส’’ ‘‘อุกานุพนฺธาทฺยนฺตา’’ ‘‘มานุพนฺโธ สรา นมนฺตา ปโร’’ติ, ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺเส’’ตฺยุสฺสคฺโค, ตท ปวาทา ‘‘วานุพนฺโธ’’ ‘‘มานุพนฺโธ สรานมนฺตา ปโร’’ติ.

由“chaṭṭhiyantasse”此规则即可无差别地成就对有v-随附(vānubandha)者结尾的作业，为何要立此新规？作此质问后，作者以“ṭānubandhā……”等句揭示其效果，说道：“立此新规，是为了妨碍那妨碍者”。即，“chaṭṭhiyantasse”的妨碍者(bādhako)是“ṭānubandhānekavaṇṇā sabbasse”，而此规则的妨碍者又是“vānubandho”这条规则，因此成就了“妨碍妨碍者”之义。“apa”此前缀用于排除、阻止或移除之义，以此排除、阻止、移除通则之相(ussaggalakkhaṇāni)，故称“apavādo”(例外)。以经之一分即可指代全经，故对作用于结尾的“chaṭṭhiyantassā”经的例外，即是“antāpavādo”(对结尾的例外)。被例外所舍弃、取消者，是为通则(ussaggo)。于此，应如是了知通则与例外的次第：“chaṭṭhiyantasse”是通则，其例外是“ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa”、“ukānubandhādyantā”、“mānubandho sarā namantā paro”。“ṭānubandhānekavaṇṇā sabbasse”是通则，其例外是“vānubandho”和“mānubandho sarānamantā paro”。

๑๙. ฏานุ

19. ṭ-随附

ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺเสจฺจาทินา [Pg.38] วจนารมฺภปฺปโยชนาขฺยาเนนานฺตาเทสาปวาโท ยํ โยโคติ พฺรวีติ, ปจฺเจกมภิสมฺพนฺโธติ โส ฏการานุพนฺโธ จาเทโสติอาทินา, กสฺส สพฺพสฺส ภวติจฺจาห-‘ฉฏฺฐี นิทฺทิฏฺฐสฺเส’จฺจาทิ, นนุ จ เฏอาเทโสปฺยเนกวณฺโณเอว ทฺวิวณฺณสมุทายตฺตาตฺยาสงฺกิยาห-‘อุปลกฺขิเย’จฺจาทิ, อนุพธฺยเต ปโยเค อสุยฺยมาเนปิ ปโยชนวเสนานุสรียตีตฺยนุพนฺโธ, อุปเทเส เยโวปลกฺขิย นิวตฺตเตตฺยเนเนตํ ทสฺเสติ ‘อุจฺจาริตวินาสิโนนุพนฺธา’ติ, อุปเทเส ปฐมุจฺจารเณ.

通过说明以“chaṭṭhīniddiṭṭhassa”（为第六格所指明的）开头的言说的目的，[作者]宣称此规则是对于末尾替代（antādesa）的例外。个别的关联是通过“so ṭakārānubandho cādeso”（彼有ṭ-随附者亦为替代）等[文句]而建立的。对于“替代谁的全部？”这个问题，他回答说：“chaṭṭhī niddiṭṭhassa”（为第六格所指明的）等。又有人会问：“ṭe”这个替代不也是多音的吗？因为它是由两个音组成的集合。为了消除这个疑虑，他说：“upalakkhiye”（应被标示）等。所谓随附（anubandho），是因为它在实际使用中虽然听不到，但为了某种目的而被遵循。通过“它仅在教示（upadesa）中被标示后即消失”这句话，他表明了“随附音在被念出后即消失”。教示，即是最初的发音。

๒๐. ญกา

20. ñ-随附

อาทฺยนฺตาติ วุตฺเต กถมวยวาตฺยยมตฺโถ ลพฺภตี ตฺยาห-‘อาทฺยนฺตสทฺทานมิ’จฺจาทิ, อาทฺยนฺตสทฺทานํ นิยตวยววาจิตฺตา อวยวสฺส จาวยวินามนฺตเรนา สมฺภวโต สามตฺถิยาวยวี ลกฺขียติ, ฉฏฺฐิยาตฺยนุวุตฺติโต วาวยวาวยวิสมฺพนฺเธสา ฉฏฺฐี, ตาย นิทฺทิฏฺฐสฺสาตฺยยมตฺโถ วิญฺญายเตติ วุตฺติยํ-‘ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺสา’ติ (วุตฺตํ), เตเนว ปจฺจยวิธิมฺหิ กูปฺปจฺจยาทโย น โทสา ภวนฺตีติ, อโตเยวาติ ตทวยวาจิตฺตโตเยว, ตคฺคหเณเนติ อวยวคฺคหเณน, กตากตปฺปสงฺคิตฺตาติ โอตฺเต กเตปิ อกเตปิ วุกาคมสฺส ปสงฺคโต, ภูยตฺตตฺตา หิ โอตฺตสฺส ภูคฺคหเณ สติ กเตปิ โอตฺเต วุกาคเมน ภวิตพฺพมกเตปิ ตโตว ‘‘กตากตปฺป สงฺคี โย วิธิ สนิจฺโจ’’ติ นิจฺจตฺตา โอตฺตํ พาธิตฺวา วุกาคโม โหติ, อถ วุกาคเม ปจฺฉา เตน น ภวิตพฺพนฺติ อาห-‘อนฺตาวยเว’จฺจาทิ.

当说到“ādyantā”（首尾）时，如何获得“avayava”（部分）这个意思呢？[作者]说：“ādyantasaddānaṃ”（首尾之词……）等。因为“ādi”（首）和“anta”（尾）这些词表示特定的部分，而部分不能脱离整体（avayavī）而存在，所以通过言外之意可以推知整体。或者，由于第六格的接续，该第六格表示部分与整体的关系，由此可以理解“为它所指明者”的意义。因此在注疏（vutti）中说：“chaṭṭhīniddiṭṭhassa”（为第六格所指明者）。正因如此，在后缀规则中，“kūp”等后缀并无过失。“atoyeva”（因此）即是说，正因为它们表示其部分之义。“taggahaṇena”（通过把握它）即是说，通过把握其部分。“katākatappasaṅgittā”（已作未作皆适用故）是指，无论“otta”（u变为o）已作或未作，增音“vuk”（vukāgama）都适用。因为“otta”属于“bhū”，所以在把握“bhū”时，无论“otta”已作或未作，都必须有增音“vuk”。根据“已作未作皆适用的规则是恒常规则”这一定义，由于其恒常性，增音“vuk”会妨碍“otta”而发生。那么，在增音“vuk”之后，为了不让“otta”再发生，[作者]说：“antāvayave”（在末尾部分……）等。

๒๑. มานุพนฺโธ

21. m-随附

ยทินิทฺธารเณ ฉฏฺฐี อนฺตสฺสาวิเสสิตตฺตา อวิเสเสน ยโต กุโตจิ อนฺตโต พานุพนฺโธ ปโร สิยา, น หิ ทุติยํ สรคฺคหณมตฺถิ, เยนานฺโต วิเสสียเตจฺจาห-‘นิทฺธารณ’มิจฺจาทิ, การณมาห-‘สุตตฺตา’ติ, ‘สราน’นฺติ สุตตฺตาติ อตฺโถ, เตน ‘‘สุตานุมิเตสุสุตสมฺพนฺโธพลวา’’ติ รุนฺธตีเตตฺถธการสฺสา นุมิตสฺส [Pg.39] มํ น โหตีติ ทีเปติ, สมาน ชาติยสฺเสว โลเก นิทฺธารณปฺปตีติ โหติจฺจาห-‘ตถา หิ’จฺจาทิ, ยถา’กณฺหา คาวีนํ สมฺปนฺนขีรตมา’ติ วุตฺเต อวิเสสิตตฺเตปิ กณฺหาย กณฺหาคาวีเยว ปตียเต, ตเถหาปิ สรานํ มชฺเฌ อนฺตาตฺยนฺตตฺเตน นิทฺธาริยมาโน สมานชาติโย สโรเยว ปตียเต, เตน สรานํ เยวานฺตาปโร ภวิสฺสตีติ ภาโว, วิเสสนตฺโตติ ‘‘ญิลตสฺเส’’ติ (๕-๑๖๓) สุตฺเต อสฺสาติ วุตฺเต อยเมเวติ นิยมาภาวา ยสฺสกสฺสจิ อการสฺส ญิปฺปตฺติ, เตนานิฏฺฐปฺปตฺตีติ ลานุสงฺคิสฺเสว อสฺสาติ ลสฺส ยํ วิเสสนตฺตํ ตํ อตฺโถ ปโยชนมสฺส ‘‘กตฺตริโล’’ติ (๕-๑๘) ลการสฺสาติ วิเสสนตฺโถ ลกาโร, อิเธวาติ อิมสฺมึ ‘‘มานุพนฺโธ’’ติอาทิสุตฺเตเยว.

若在表示决定的第六格中，由于结尾未被限定，m的随附就会无差别地跟在任何结尾之后。因为没有第二次提及元音，结尾因此无法被限定，所以它说：“在决定中”等等。它陈述原因为“由于被提及”；意思是，“sarānaṃ”（元音的）被提及了。因此，它指出，根据“在听闻与推测中，与听闻的关联更强”这一原则，在“rundhati”中被推测的“dh”音之后不会有“maṃ”。它说：“在世间，人们倾向于从同类中进行决定”，并举例说：“确实如此”等等。例如，当说“在（众）牛中，黑色的（那头）产奶最丰富”时，即使没有特别指明，人们也会理解为黑牛。同样，在这里，在元音之中，当要决定结尾时，被决定的（结尾）也被理解为同类的元音。因此，其意是（m的随附）只会跟在元音的结尾之后。关于限定的目的：在经“ñilatasse”（5-163）中，当说到“assa”（它的）时，由于没有“就是这个”的规定，任何“a”音都会产生“ñi”，从而导致不希望的结果。因此，（“assa”）是专门限定与“l”相关的（情况），其意义和目的在于经“kattarilo”（5-18）中作为限定词的“l”音。“仅在此处”（idheva）的意思是：仅在“mānubandho”等经中。

๒๒. วิปฺปฏิ

22. 相违

ปโรติ วตฺตเต, โส จาญฺญาธิกฺยอิฏฺฐาทฺยเนกตฺโถปิ อิธ อิฏฺฐ วาจี ทฏฺฐพฺโพ, กมฺมพฺยติหาเรฆณิติ กมฺมพฺยติหาโร กิริยาปริวตฺตนํ ภาววิเสโส ตสฺมึ ‘ภาวการเกสฺวฆณฺฆกา’’ติ (๕-๔๔) สามญฺเญน วิหิตตฺตา วิปฺปฏิเสธนนฺติ อตฺเถ ฆณิ วิปฺปฏี เสโธ, เตนาห-‘สามญฺเญ’จฺจาทิ, วิปฺปฏิเสธสทฺทสฺส อตฺถมาห-‘อญฺญมญฺญปฏิเสโธ’ติ, สํสิทฺธิยํ วตฺตมาโนปิ สิธิ อุปสคฺคสมฺพนฺเธ นาตฺถนฺตเรปิ โหตีติ อญฺญมญฺญวิโรโธตฺยตฺโถ, วิปฺปฏิเสธสทฺทสฺส โลเก วิโรธวาจิตฺเตน ปสิทฺธตฺตมาห ‘ตถา หิ’จฺจาทินา, กถมฺปน ปมาณภูตสฺสาจริยสฺส วจเนสุ อญฺญมญฺญวิโรโธ สมฺภวตีจฺจาสงฺกิย อุภินฺนํ สาวกาสตฺเต สติ สมฺภวติ นาญฺญถาติ ‘ทฺวินฺน’มิจฺจาทิ วุตฺติคนฺโถ ปวตฺโตติ วตฺตุํ ‘โสจา’ติอาทิมาห อญฺญมญฺญานชฺฌาสิเตติ อญฺญมญฺเญนานกฺกนฺเต อปริคฺคหิเตติ วุตฺตํ โหติ, อนุภยตาคินีติ โย วิสเยกเทโส อุภยนฺน ภชเต ตสฺมึ อนุภยภาคินิ วิสเยกเทเส, สามญฺญวิสโย ทฺวินฺนํ วิธีนํ สาธารโณ วิสโย, ตตฺถ ปวตฺติปฺปสงฺเค สติ โสจ วิปฺปฏิเสโธ ชายตีติ สมฺพนฺโธ, อิมินา วิปฺปฏิเสธสฺส วิสโย ปวตฺติปฺปสงฺโค วิสยวิสยีนมเภเทน สุตฺเต ‘วิปฺปฏิเสโธ’ติวุตฺโตติ [Pg.40] ‘ทฺวินฺน’มิจฺจาทินา วุตฺติคนฺโถ รจิโตติ ทีเปติ, ปโร โหตี ติวิธิทสฺสิโตติ อิมินา ยทิ นิยโม-พฺภูปคโต สิยา, ตทา ‘ปโรวโหตี’ติ วเทยฺยาติ ทสฺเสติ, ปาณินิยา หิ ชาติยํ ปทตฺเถ สกิเมว ลกฺขณํ ปวตฺตตีติ จริตตฺถตฺตา วิสยนฺตเร ทฺวินฺนมฺปิ ลกฺขณานมปฺปวตฺติยํ ปรํ ปจฺฉิมํ การิยนฺติ วิธฺยตฺถมิทํ วจนํ, พฺยตฺติยนฺตุ ปทตฺเถ ลตฺวาทีนมิว ปริยายปฺปสงฺเค นิยมตฺถนฺติ ปฏิปนฺนา, อิธ ปน ชาติยํ พฺยตฺติยญฺจ ทฺวินฺนมฺปิ สุตฺตานมปฺปวตฺติยเมว วิธฺยตฺถเมวิทํ วจนํ, น นิยมตฺถมฺปีติ ปฏิปาเทตุมาห-‘ตถาหิ’จฺจาทิ, กามจารโต ปริสมาปียเตติ สมฺพนฺโธ, กามโต ปริสมาปนญฺเจติสฺสา สพฺพสฺมึ อตฺตโน โคจเร อวิจฺเฉทพฺยาปเนน ปวตฺติสพฺภาวโต. กถมฺปเนกสฺสาปิ ปวตฺติ น ภเวยฺยาตฺยาสงฺกิย การณมาห‘อุภยมฺปิ’จฺจาทิ, หิสทฺโท ยสฺมาตฺเถ, ยสฺมา อุภยมฺปิทมาจริยวจนํ, ตโตเยว ปมาณํ, อภิมตการิยวิธาเน ลิงฺคภาเวน สทฺทิกานุมตตฺตา(เตสํ) วิธีนํ วิธายกญฺจ ตสฺมาติ อตฺโถ. ปมาณตฺตา ทฺวินฺนมฺปิ อปฺปตฺติยํ การณมาห-‘อนุภยภาคิมฺหิ’จฺจาทิ, ยโต ลทฺธาวกาสา ตโต สมานพลาติ, อิติสทฺโท เหตุมฺหิ, วิรุทฺธาจาติ เอตฺถ อิติสทฺทํ ทตฺวา ‘อนุภยภาคิมฺหิ…เป… วิรุทฺธาจาติ ทฺวินฺนํ วจนานํ ปมาณตฺตา อุภินฺนมฺปิ อปฺปวตฺตีติ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. สมานพลานํ ทฺวินฺนํ โลเกปิ วิโรธิตฺตํ เอกกฺขเณเยว อุภินฺนมฺปิ การิเย อปฺปวตฺติ จ ทิสฺสตีติ ทิฏฺฐนฺตมาห ‘โลเกเจ’ตฺยาทิ, เอตฺถ จ เปสฺสสฺส (อ)วิโรธตฺถิโน การิเย อปฺปวตฺติริว สมานพลาน มุภินฺนํ วจนานํ การิเย อปฺปวตฺตีติ สุเขโน ปมาสํสนฺทนํ วิญฺญาตพฺพํ.

“Paro”一词正在被论述。它虽然有“其他”、“优越”、“所欲”等多种含义，但在此处应被理解为“所欲”之义。“kammabyatihāre ghaṇ”（相互行为中加“ghaṇ”后缀）是指相互行为，即行为的相互转变，一种特殊的状态。在此状态中，由于“bhāvakārakesvaghaṇghakā”（5-44）这条规则作了一般性的规定，因此在“vippaṭisedhana”（对立）的意义上，使用了带“ghaṇ”后缀的“vippaṭisedha”一词。因此（作者）说“依一般情况”等。（作者）解释“vippaṭisedha”一词的含义为“互相否定”。即使“sidhi”（成就）一词在“saṃsiddhi”（圆满成就）中现行，但当它与前缀结合时，并非用于其他意义，而是意指“互相矛盾”。“vippaṭisedha”一词在世间以表示“对立”而闻名，（作者）以“诚然”等语说明了这一点。然而，出自权威导师的言教，如何可能互相矛盾呢？（作者）提出此疑问后指出：只有当两者各有其适用范围时才有可能，否则不然。为了说明“二者”等注释文的出现，（作者）说了“而彼”等语。“互相不相涉”（aññamaññānajjhāsita）意为“互相不侵越、不执取”。“不兼属两者”（anubhayabhāginī）是指在某个适用范围中，不属于两者任何一方的部分，即在不兼属两者的那部分适用范围中。“共同适用范围”（sāmaññavisayo）是两种规则的共同适用范围。当在此处出现适用上的冲突时，便产生所谓的“对立”，此即其关联。由此表明，“对立”的适用范围就是适用上的冲突；在规则中，由于不区分能适用的范围与所适用的对象，故称之为“对立”。由此也说明了“二者”等注释文是如此撰写的。通过“后者成立，有三种显示”（paro hotī tividhidassito）这句话，（作者）表明：如果接受了这是一条限定规则（niyama），那么他就会说“后者确实成立”（parova hoti）。因为波你尼（Pāṇini）学派认为，在词语的类别义上，一条规则只适用一次，其作用完成后，在其他适用范围中，若两条规则皆不适用，则应采用后者，即后出的规则；此言具有指令性（vidhi）意义。然而，在词语的个体义上，如“la”格等情况，当出现轮流适用的场合时，他们则认为此言具有限定性（niyama）意义。但在此处，无论在类别义还是个体义上，当两条规则皆不适用时，此言仅具有指令性意义，而没有限定性意义。为了阐明此点，（作者）说了“诚然”等语。“依意愿而完成”，此即其关联。所谓“依意愿而完成”，是因为其应用存在于自身所有的适用范围中，以无间断、遍在的方式进行。为何连其中一条规则都不能适用呢？（作者）提出此疑问，并以“二者皆”等语说明其原因。“hi”字在此处是“因为”的意思。因为这两种都是导师的言教，所以它们是权威。在规定所欲之作用时，它们作为指标而为语法学家所认可，因此也是这些规则的制定者，此即其义。既然两者皆为权威，（作者）便以“在不兼属两者处”等语，说明两者皆不适用的原因。因为它们各自获得了适用范围，所以力量相等。“iti”字在此处表示原因。在“viruddhā ca”（且相互矛盾）此处，应补入“iti”字，其关联应理解为：“在不兼属两者处……且相互矛盾”，由于两种言教皆为权威，因此两者皆不适用。在世间，也可见到力量相等的两者相互对立，以及在同一刹那两者之作用皆不发生的情况，因此（作者）举“在世间亦”等为例。此处，正如一个不愿引起冲突的仆人，其行为不发生一样，力量相等的两种言教的作用也不发生。这个比较应容易理解。

ชาติปกฺเขเยว ภสฺสกาเรน ทฺวินฺนํ ยุคปทิปฺปตฺติยํ ‘ลตฺวาทีนมิว’ ปริยายปฺปสงฺโค วณฺณิโต, ตสฺสายุตฺตตฺตมุปทสฺเสนฺโต อาห ‘นจาปิ’จฺจาทิ, ภินฺนวิสยตฺตาติ ทฺวินฺนํ วิธีนํ ภินฺนวิสยตฺตา. อภินฺนวิสยตฺเต หิ ปริยายกปฺปนา ยุตฺติมตี, อโตจ ลตฺวาทีนมภินฺนวิสยตฺตมฺปฏิปาทยิตุมาห- ‘ลตฺวาทโย หิ’จฺจาทิ, อนวยเวเนติ ธาตุ มตฺตโต วิธาเนนาวยวพฺยติเรกสพฺภาวโต สพฺพธาตุปริคฺคเหน, ยตฺถ ยสฺมึ ธาตฺวตฺเถกเทเส ปวตฺตา สมานา ปวตฺตา สนฺโต ลทฺธาวกาสา [Pg.41] สิยุํ ตสฺเสกเทสสฺส ปริหาเรนาปิ ปริจฺจาเคนาปิ น วิธียนฺเตติ สมฺพนฺโธ, ลตฺวาทีน เมกกฺขเณ อสมฺภวา เอกสฺมึ กเต สตีตรวจนาน มานตฺถกฺยปฺปสงฺคาจ ปริยาเยน ภวนฺตีติ ยนฺตํ ยุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อิหาติ อิมสฺมึ ยุคปทิปฺปตฺติยํ, อิห ตถาภาวสฺส การณมาห-‘สาวกา…เป… วจน’นฺติ, ตตฺถาติ ยุคปทิปฺปตฺติยํ. ชาติยมฺปทตฺเถ ‘‘ปุนปฺปสงฺควิชานนา สิทฺธํ, วิปฺปฏิเสเธ ยํ พาธิตํ ตมฺพาธิตเมวา’’ตีมาสมุภินฺนํ ปริภาสนมฺปวตฺตึ ปฏิปาเทนฺโต อาห- ‘ปรสฺมึ เจ’ตฺยาทิ, ปรสฺมินฺติ อิฏฺเฐ, ปริภาสนมฺปน อยมตฺโถ ‘ปุนปฺปสงฺควิชานนาติ ทฺวินฺนํ สุตฺตานเมกตฺถปฺป สงฺคสงฺขาเต วิปฺปฏิเสเธ สติปรมิฏฺฐํ ปฐมํ โหติ, โหนฺเตน เตน ยทีตรสฺส นิมิตฺโตปฆาโต น กโต ตทา ตสฺสาปิ ปุนปฺปสงฺโค ตสฺส วิชานนา สิทฺธนฺติ, วิปฺปฏิเสเธ ยถาวุตฺเต สติ ปฐมํ โหนฺเตน ยํ สุตฺตํ พาธิตํ ตสฺส ปุนปฺปวตฺติยา ยทิ นิมิตฺตํ นตฺถิ ตํ พาธิตเมเว’ติ. พฺยตฺติยมฺปิ วิธฺยตฺถเมวิทํ วจนํ, น นิยมตฺถนฺติ ทสฺเสตุมาห-‘พฺยตฺติย’มิจฺจาทิ, เอวํ มญฺญเต ‘พฺยตฺติยํ ปฏิลกฺขิยํลกฺขณปฺปวตฺติยํ ทฺวินฺนํ สาธารณํ ฐานมฺปติ ยานิ วจนานิ ภินฺนานิ เตสมฺปิ นิรวกาสตฺเตน ตุลฺยพลตฺตา ทฺวินฺนมฺปฏิปตฺติเยวสิยา, นตุ ปริยายปฺปสงฺโค’ติ. พฺยตฺติยมฺปิ ยถาวุตฺตานํ ปริภาสานํ ปวตฺติ วุตฺตวิธิเนวาติ ทสฺเสนฺโต ‘ปริภาสานมฺปิ’จฺจาทิมาห.

于种类(jāti)范畴，注疏者(bhassakāra)描述了在“latvādi”等情况中，当两种规则同时适用时，有轮流适用的可能性。为示其说之不当，（作者）言“亦非”等，因两种规则的适用范围不同。诚然，于适用范围不相异时，设为轮流适用方为合理。是故，为阐明“latvādi”等适用范围不相异，（作者）言“诚然，latvādi等”。“不分部分地”(anavayavena)者，谓仅依语根而规定，因存在对部分的排除，从而涵盖所有语根。其关联如下：彼等于语根义之某部分生效而获得适用机会时，其规定并非通过回避或舍弃该部分而成立。因“latvādi”等不可能于同一刹那发生，且当一规则已施行，其他言说则有无义之虞，故彼等轮流发生，此为合理，此即其关联。“于此”(iha)者，谓于此同时适用之情况。于此，（作者）说明其所以然，言“声闻……乃至……言说”。“于彼”(tattha)者，谓于同时适用之情况。于种类与词义，为阐明“通过再适用之认知而成立”及“于相违中，被妨碍者即被妨碍”此二通则(paribhāsā)之适用，（作者）言“于后者”等。“于后者”(parasmiṃ)者，谓于所期望者。此等通则之义如下：“通过再适用之认知而成立”者，谓当二经于一义发生冲突，即所谓“相违”(vippaṭisedha)时，后者所期望者首先发生作用。若已发生作用之规则未破坏另一规则之（适用）条件，则后者亦因再适用之认知而成立。“于相违中，被妨碍者即被妨碍”者，谓于如前所述之相违中，若为首先发生作用之规则所妨碍之经，于再次适用时无其（适用）条件，则彼确实被妨碍。为示此言于个体(byatti)方面亦具规定性意义，而非限制性意义，（作者）言“于个体方面”等。彼如是思量：“于个体方面，于应被观察之特征的应用中，对于两种规则的共同之处，彼等不同之言说亦因无（独立）适用范围而力等，故应为两种规则皆适用，而非轮流适用之情况。”为示于个体方面，前述诸通则亦以前述方式适用，（作者）言“诸通则亦”等。

ชาติยมฺปทตฺเถ ‘‘วตฺตมาเนติ อนฺติ, สิ ถ, มิ ม, เต อนฺเต, เส วฺเห, เอ มฺเห’’จฺจาทีนํ ลกฺขณานเมกเมกตฺเถปิ วตฺตมาเนติ อนฺติ, วตฺตมาเน สิ ถ อิจฺจาทีนํ วากฺเยกเทสานํ คจฺฉติจฺจาโท คจฺฉ สิจฺจาโท จ ลกฺขิเย สกิมฺปวตฺติยา สพฺพสฺมึ สเก วิสเย ปฐม มชฺฌิมปุริเสกวจนชาติ ปริสมตฺตาติ จริตตฺถตฺตา ตุมฺเห คจฺฉถาติ เอตฺถ ทฺวีหิ ทฺวินฺนํ ปุริสาน เมกกฺขเณ ปวตฺติยํ น กสฺสจิ, พฺยตฺติยมฺปิ ปฏิลกฺขิยํ ลกฺขณานิ ภิชฺชนฺตีติ สาธารณํ ฐานํ ปติภินฺเนหิ ลกฺขเณหิ ทฺวินฺนมฺเปกตฺเถ-กกฺขเณ ปวตฺติยํ น กสฺสจิ, ตถา วุตฺตนเยเนว ติณฺณํ ปุริสานเมกกฺขเณ ปวตฺติยนฺติ สพฺพถา อปฺปวตฺติยํ สมฺปตฺตายํ วจนมิทํ, ปโร โหตีติ มชฺฌิมุตฺตมํ ภวตีติ อธิปฺปาเยน ‘ยเถ’จฺจาทินา วุตฺตํ วุตฺติคนฺถมฺปญฺหมุเขนา หริตฺวา [Pg.42] ทสฺเสตุํ ‘กฺวปนา’ติอาทิมาห, เนทมุทาหรณมมฺหํ มนํ โภเสติ-ยโต วิปฺปฏิเสธวิสยเมเวทํ น โหติ, กุโต ยโต ‘‘วตฺตมาเนติ อนฺติ’’จฺจาทิปฺปภุตีนํ วตฺตมาเนติ อนฺติจฺจาทีหิ วากฺเยกเทเสหิ นิทฺทิฏฺฐานเมว ปุพฺพปรจฺฉกฺกานํ ปุริสวจนวิเสสวิธายเกน ‘‘ปุพฺพปรจฺฉกฺกาน เมกาเนเกสุ ตุมฺหามฺห เสเสสุ ทฺเวทฺเว มชฺฌิมุตฺตมปฐมา’’ (๖-๑๔) ตีมินา วากฺยาวยเวน ตุมฺหามฺหเสเสสุ ปยุชฺชมาเนสุ อปฺปยุชฺชมาเนสุ วา ยถากฺกมํ ปุพฺพจฺฉกฺกานํ ปรจฺฉกฺกานญฺจ มชฺฌิมุตฺตมปฐมานํ ปจฺเจกํ ทฺเวทฺเว วจนานิ ยถากฺกมํ ภวนฺตีติ ‘คจฺฉถ คจฺฉามา’ติ เอตฺถ เอกกฺขเณ ปวตฺติเยว นตฺถิ, ทฺวินฺนมฺปน สาวกาสาน เมกกฺขเณ ปวตฺติเยว หิ วิปฺปฏิเสโธติ, ตถาปิ วุตฺตนเยน วิปฺปฏิเสธปฺปกปฺปนาปิ สกฺกา กาตุนฺตีทมุทาหฏํ สิยาติ ทฏฺฐพฺพํ, อิมิสฺสา ปน ปริภาสาย นิรากุลปฺปวตฺติ ‘‘อาทิสฺสา’’ ตีมิสฺสา วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา, กตากตปฺปสงฺคี โย วิธิ, โส นิจฺโจ, โยตฺวกเตเยวายมนิจฺโจติ วุตฺตนิจฺจานิจฺเจสุ อนฺตรงฺคพหิรงฺเคสุ จาตุลฺยพลตฺตา นาสฺส โยคสฺส พฺยาปาโร, ตถาหิ นิจฺจานิจฺเจสุ นิจฺจเมว พลวนฺติ นิจฺจานิจฺจานมตุลฺยพลตา, อนฺตรงฺคพหิรงฺคปฺปการ(มฺปน) อุปริ ‘‘โลโป’’ติ (๑-๓๙) สุตฺเต ปกาสิสฺสาม.

于种类(jāti)词义，于“vattamāne ti anti, si tha, mi ma, te ante, se vhe, e mhe”等规则，于每一规则之单一意义中亦然，于“vattamāne ti anti”、“vattamāne si tha”等句之片段，于“gacchati”、“gaccha si”等所缘(lakkhiya)中，因初人称、中人称单数之种类于其各自所有范围中，通过一次运用即已尽其用，故于“tumhe gacchatha”（你们去）一句，于二人称(purisa)的两种情况于同一刹那发生时，不适用于任何一方。于个体(byatti)方面，每一所缘之规则各异，故由不同规则所指定之二者，于同一意义、同一刹那运用时，不适用于任何一方。如是，依所说之理，于三人称于同一刹那发生时，则完全不适用。于此情况，此言说出：“后者适用”(paro hoti)，意谓“中人称或上人称（之规则）适用”。为以问答方式引述并展示注疏(vutti)书中以“如是”(yathā)等词所表达之意趣，（作者）言“然则于何处？”(kvapanā)等。此例未能令我等心悦，因其不属相违(vippaṭisedha)之范畴。何以故？因由“vattamāne ti anti”等句之片段所指示之前六组与后六组人称、语态之特殊规定，已通过“前六组与后六组，于单复数中，当对应‘你’、‘我’及其余（主语）时，中人称、上人称、初人称各为两两一组”(6-14)此句之部分加以说明：无论“你”(tumha)、“我”(amha)及其余（主语）是否使用，前六组与后六组之中人称、上人称、初人称之两种语态皆各自依次适用。是故，于“gacchatha”（你们去）与“gacchāmā”（我们去）中，根本不存在同一刹那之运用。诚然，唯当二有适用范围(sāvakāsa)之（规则）于同一刹那发生作用时，方构成相违。尽管如此，依上述之理亦可构建相违之例，故当知此例亦可引述。而此通则(paribhāsā)之无碍运用，当通过“ādissā”一（规则）中所说之理而知。彼既可能适用亦可能不适用之规则(vidhi)，是为恒常(nicca)；而彼仅于（另一规则）未施行时方适用者，是为无常(anicca)。于所说之恒常与无常、内在(antaraṅga)与外在(bahiraṅga)规则中，因其力不等，此（后后为胜之）原则无适用之处。确实，于恒常与无常规则之间，恒常规则更强，恒常与无常之力不等。关于内在与外在之类别，我等将于上文“lopo”(1-39)经(sutta)中阐明。

๒๓. สงฺเกโต

23. 约定

วจนารมฺภสฺส ผลมาห-‘อนุพนฺโธติ ยํ วุตฺตํ’ตฺยาทิ, วุตฺติยํ ‘‘โยนวยวภูโต สงฺเกโต’’ติ สามญฺเญน วุตฺเตปิ ‘‘ภาสิสฺสํ มาคธํ สทฺทลกฺขณ’’นฺติ สทฺทลกฺขณา ภิธานปฺปกรณโต สทฺทสฺสานวยวภูโตติ วิญฺญายเตติ ทสฺเสตุมาห-‘กสฺส’ตฺยาทิลฺตุปฺปจฺจเย ลกาโร อุทาหรณํ, ปกติยาทิ สมุทายสฺสาติอาทิวากฺยสฺส สาปฺปายมตฺถํ วิวริตุํ ‘เอวมญฺญเต’จฺจาทิ วุตฺตํ, เกจิ สทฺทสตฺถการาติ ปาณินึ สนฺธายาห, วจนนฺติ ‘‘ตสฺส โลโป’’ติ (๑-๓-๙) วจนํ, ปโยคาสมวายิตาติ กตฺตาอิจฺจาทิปฺปโยเค อสมวายิตา อปฺปโยคิตาติ อธิปฺปาโย, เอวมฺปิสฺส โลโป วเสโย… อนุปุพฺโพ พนฺธิวินาสตฺโถติ อาหุ อุจฺจาริตปธํสิตฺตา [Pg.43] อนุพนฺธฺยเต วินสฺสเตตฺยนุพนฺโธติ อิมาย สทฺท พฺยุปฺปตฺติยาวเสน.

他说明了此论述开端的结果：“如所说的‘指示字母’(anubandha)”等。在注释中，虽然笼统地说“约定(saṅketa)是来源与组成部分”，但从“我将宣说摩揭陀语的词法特征”这一阐明词法特征(saddalakkhaṇa)的章节来看，可知它并非词语的组成部分。为了表明这一点，他说了“谁的”(kassa)等。在以“l”为指示字母的“tu”后缀中，“l”字母(lakāro)即是例子。为了阐明“词根(pakati)等集合体”等句子的恰当含义，才说了“如是认为”(evamaññate)等。他说“某些语法学家”(keci saddasatthakārā)，意指波你尼(Pāṇini)。所谓规则(vacana)，即指“其省略”(tassa lopo)(波你尼 1-3-9)这一规则。“与使用不结合”(payogāsamavāyitā)的意思是，在“作者”(kattā)等实际使用中不结合，即不被使用。如此，它的省略(lopo)是更可取的……他们说，这是为了随后的结合与消失。因为(它)在被念诵后即消失，所以它“随后结合”(anubandhyate)并“消失”(vinassati)，因此被称为指示字母(anubandha)。这是依据此词源学(saddabyuppatti)的解释。

๒๔. วณฺณ

24. 字母

‘อเตนา’ติ (๒-๑๐๘) เอตฺถ อโตติ รสฺสพฺยตฺตินิทฺเทโส วา สิยา รสฺสชาตินิทฺเทโส วา สกลนิสฺสยพฺยาปี อตฺถชาติ นิทฺเทโสวา, ตตฺถ รสฺสพฺยตฺตินิทฺเทเส สติ พุทฺธสิทฺธาทีสุ ยตฺถกตฺถจิ อกาโร คยฺหเตติ เนฏฺฐปฺปสิทฺธิ… เกสญฺจิ อสิชฺฌนโต, รสฺส ชาตินิทฺเทเส ปน พุทฺธสิทฺธาทิสพฺพาการนฺตานํ ลกฺขณิกควาทฺยกา รนฺตานญฺจากาโร คยฺหตีติ สพฺพถา อิฏฺฐปฺปสิทฺธิ, นาญฺโญ ทีโฆ พฺยตฺตนฺตรตฺตาติ นานิฏฺฐปฺปตฺติ อาการโต นาสฺเสนาภาวา, ตสฺมา อโตติ รสฺสชาตินิทฺเทเส นิสฺสิเต สพฺพมิทมิฏฺฐํ นิปฺผชฺชตีติ นาตฺถชาติ นิสฺสียเต, น รสฺสพฺยตฺติจ, ‘‘ยุวณฺณานเม โอลุตฺตา’’ติ (๑-๒๙) อาทีสุ ปน รสฺสพฺยตฺติยา รสฺสชาติยา วา นิทฺเทเส ‘ตสฺเสทํ โนเปติ’จฺจาทีสุ เอโออาทิกมิฏฺฐํ กตฺถจิ ภเวยฺย, น สพฺพตฺถ, สพฺพตฺถ วา ภเวยฺย ‘วาเตริตํ สโมนา’ติอาทีสุ พฺยตฺตนฺต รตฺตา, ตสฺมา สพฺพถา อิฏฺฐปฺปสิทฺธิยา อิตฺตชาตฺยาทิ นิสฺสียเต, อถวา วณฺณุจฺจารณมฺปติ เกสญฺจิ วณฺณุปฺปตฺติฏฺฐานานํ อุจฺจนีจตทุภย สํหารวเสน วณฺณวิเสสุปฺปตฺติ ทสฺสนโต เตสํ วเสน รสฺส พฺยตฺตินิทฺเทเส รสฺสชาตินิทฺเทเส วา วุตฺตนเยน อิฏฺฐานิฏฺฐปฺปตฺติยํ สพฺพถา สพฺพถา อิฏฺฐปฺปสิทฺธิยา อิตฺตชาตฺยาทิ นิสฺสียเต, ตตฺถ วณฺณ ปเรน สวณฺณคฺคหณํ นิยมิตุํ วจนมิทมารทฺธนฺติ ‘สพฺพตฺเถวา’ติอาทินา วจนารมฺภผลมาห, สพฺพตฺเถวาติ สพฺพสฺมึเยว สุตฺตปฺปเทเส. นนุ สยญฺจาติ วุตฺเตปิ ปริยตฺตํ, น หฺยญฺญํ รูปา สยมตฺถิ, อญฺญํ วา (สย)โต รูปนฺติ สิทฺเธปฺเยวํ สติ อตฺเถตฺถ ปโร โกจิ วิเสโสติ ญาเปตุํ สญฺจ รูป’นฺติ วุตฺติกาโร อาหาติ สมฺพนฺโธ, รูปสฺส วิเสสิตพฺพตฺตา ‘สญฺจ รูป’นฺติ วุตฺติยํ นิทฺทิสียมานตฺตา จ รูปนฺติ วิญฺญายตีติ ‘สญฺจ คยฺหตี’ติ วุตฺตํ, สํรูปคฺคหณายาปิสทฺทํ กโรโต-ธิปฺปาโย-ยนฺติ วตฺตุมาห-‘อญฺญเถ’จฺจาทิ, อญฺญถาติ อญฺเญนปฺปกาเรน สํรูปคฺคหณาย อปิสทฺทาภาเวติ อธิปฺปาโย, อญฺญปทตฺเถติ [Pg.44] อญฺญปทตฺถ สมาสวิสเย, คุณีภูตสฺสาติ อปฺปธานภูตสฺสากาเร การาทิโน, สมาเสน วุตฺตตฺตา ปธานตู ตตฺเตปิ คุโณ ภวติ อญฺญปทตฺโถ-กาเรการาทิ วิธาย กตฺตา, วิธียมาโน สวณฺโณว ปธานํ… อิทมตฺถิตาย ตปฺปวตฺติยาติ. นนุ วุตฺติยมปิสทฺทสฺสาตฺถํ วทตา สยญฺเจติ วตฺตพฺพํ, ‘‘ตถา สยมตฺตนี’’ติ นิฆณฺฑุโต สยญฺจ-ตฺตากาเรการาทิญฺจ คยฺหตีตฺยมตฺโถ สมฺภาวียตีติ โจทนมฺปนสิ นิธาย ‘สญฺจ รูป’นฺติ วทนฺโต สาธิปฺปายารุฬฺหํ กิญฺจิ อตฺถวิเสสํ ปกาเสตุํ ตเถวาหาติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ-‘สยญฺเจ’ตฺยาทิ, ‘‘ธนญฺญาตีสุ สํสทฺโท, ตถาตฺตตฺตนิเยสุปี’’ติ นิฆณฺฑุวจนโต ‘ส’นฺติ อตฺตาปิ คยฺหติ, โก โส สทฺทรูปํ สาธารณํ, ‘ส’นฺติ อตฺตนิยมฺปิ, กินฺตํ สทฺทาน มสาธารณํ สทฺทรูปํ, ตถา สติ อตฺตนิยํ รูปํ นามาตฺตสงฺขาตสทฺทสมฺพนฺธีติ อาห-‘สํรูปํ สทฺทานมสาธารณํ รูป’นฺติ, เอตญฺจ อิทนฺตีมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ, อสาธารณนฺติ อสาธารณํ สทฺทรูปํ, สติ สมฺภเว พฺยภิจาเร จ วิเสสนสฺส สาตฺถกตาย อสาธารณนฺติ รูปํ วิเสสตา สาธารณสฺสาปิ สมฺภโว วุตฺโตเยว นามาติ อาห-‘ทุวิธํ หิ’จฺจาทิ, กินฺตํ สาธารณมสาธารณญฺจรูปนฺติ สามญฺเญน รูปํ นิทฺทิสิตุมาห-‘ตตฺถา’ติอาทิ, ตตฺถาติ นิทฺธารเณ สตฺตมี, สทฺทานนฺติ สาตฺถกนิรตฺถกานํ เยสํเกสญฺจิ สทฺทานํ, ตํตํ สทฺทตฺตาทีหิ เตสํเตสํ พุทฺธ ออิอาทีนํ สทฺทานํ สทฺทตฺตาทิ, อุภยตฺถ อาทิสทฺเทน อตฺโถ สงฺคหิโต, เตน สาธารณํ สทฺทรูปมตฺถรูปํ ตถา-สาธารณนฺติ จตุพฺพิธํ สํรูปนฺติ ทสฺเสติ, จตูสุปิ เจเตสฺวสาธารณสฺส สทฺทรูปสฺเสโวปานํ ทสฺเสตุมาห-‘ตตฺถา’ติอาทิ, สาธารณรูปพฺยุทาเสนาติ สาธารณรูปสฺส ปริจฺจาเคน, อุปาทิยนฺโต รูปเมว สทฺทสฺสสํ, นาตฺโถติ จ ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ, จ สทฺโท ปเนตฺถ ‘อิทํ ทสฺเสตี’ติ เหฏฺฐา วุตฺตํ สมุจฺจิโนติ, อสาธารณสฺเสโวปาทิยเน การณมาห-‘ตนฺต’มิจฺจาทิ, อิตรนฺติ เย สํเกสญฺจิ สทฺทานํ สทฺทตฺตาทิ, ปรสฺสาปีติ อญฺญสฺส ยสฺสกสฺสจิ สทฺทสฺสาปิ, อิติ อิทํ, ปติตํ ปสิทฺธํ, เอตฺถ ปน อิติสทฺโท เหตุมฺหิ, ยสฺมา อิทํ ยถาวุตฺตํ ปสิทฺธํ ตสฺมา ปุพฺพาจริยปรมฺปรายาคโต ปเทสโต [Pg.45] อุปาทิยนฺโตติ ปกตํ, สํสทฺทวิเสสนสามตฺถิเยน อสาธารณรูโปปาทิยเนปิ อสาธารณํ สทฺทรูปเมโวปาทียติ นาสาธารณมตฺถรูปํ… อิมินา วกฺขมานการณตา วเสนาติ อาห-‘สทฺทสฺเส’จฺจาทิ, อาสนฺนํ…สทฺทโต สทฺทภาวสา นญฺญตฺตา, วิปริยยโตติ วิปริยาเสน อนาสนฺน ภาเวนาติ อตฺโถ, จกฺขุวิสโยปิ หิ อตฺโถ กถํ โสตวิสยสทฺทสฺส น อาสนฺโน สํรูปมฺภวิตุมรหตีติ, การณนฺตรมาห-‘อเหยฺยตฺตาจา’ติอาทิ, อเหยฺยตฺตาติ อปริจฺจชนียตฺตา, อิทมฺปิ นิจฺจสมฺพนฺธิตฺเต การณวจนํ, ตํ สทฺทรูปํ, นิจฺจสมฺพนฺธีติ นิรนฺตรสํโยคี, วิปริยยโตติ เหยฺยตฺตา, ตถาหิจฺจาทินา อตฺถสฺส เหยฺยตฺตํ โพเธติ, อปรํ การณมาห-‘อสาธารณญฺจ รูปํ’ตฺยาทินา, สาธารโณ ปริยาย สทฺทานํ, ปจฺเจตพฺพตฺตาติ วิญฺญาตพฺพตฺตา, อิทานิ การณตฺตยํ สโมธาเนตฺวา อิเมหิ การเณหิ รูปเมว สทฺทสฺส สํนาม, นาตฺโถติ นิยเมตฺวา ทสฺเสตุํ ‘ตเทว’นฺติอาทิ อารทฺธํ, ตเทวนฺติ ยสฺมา เอวํ, ตํ ตสฺมาติ อตฺโถ, สรูปปฺปธาเนติ ‘‘โคสฺสา วง’’ (๑-๓๒) ตฺยาโท โคสฺสาตฺยาทิเก สรูปปฺปธาเน.

在（规则）“由a”（2-108）中，此处的“ato”（由a）可以是短元音个体的解释（rassabyattiniddesa），或短元音种类的解释（rassajātiniddesa），或遍及一切所依的义类的解释。其中，在短元音个体的解释中，由于在“buddha”、“siddha”等词中任何地方的a元音都会被取，因此无法达成所期望的结果……因为对某些（情况）不成立。但在短元音种类的解释中，由于“buddha”、“siddha”等所有以a结尾的词，以及作为语法对象的“gava”等以a结尾的词的a元音都被取，因此在所有情况下都能达成所期望的结果。别的长元音是不同的个体，因此不会产生不期望的结果，因为（规则）不是针对ā元音的，也没有（规定）其被省略。因此，当“ato”依据短元音种类的解释时，这一切所期望的（结果）都能达成，所以不依据义类的（解释），也不依据短元音个体的（解释）。然而，在“yuvaṇṇānam e o luttā”（1-29）等（规则）中，若依短元音个体或短元音种类的解释，则在“tassedaṃ na upeti”等（例子）中，所期望的e、o等（音变）有时可以达成，但并非在所有地方；或者，在“vāteritaṃ samonā”等（例子）中，由于（长元音）是不同的个体，（所期望的结果）在所有地方都可以达成。因此，为在所有情况下都能达成所期望的结果，应依据i的种类（i-ttajāti）等。又或者，关于元音的发音，由于某些（学派）认为元音的特性是根据发音部位的高、低或两者结合而产生的，根据他们的观点，在短元音个体或短元音种类的解释中，依前述方法会有期望与不期望的结果产生，（但）为在所有情况下都能达成所期望的结果，应依据i的种类等。在此，为限定“元音”（vaṇṇa）一词应取其同类（savaṇṇa），而开始此论述。他以“sabbattheva”（在一切处）等词说明开始此论述的成果。“sabbattheva”意为“在每一规则文句中”。有人问：只说“sayaṃ ca”（及其自身）不就足够了吗？因为形式（rūpa）之外并无“自身”（sayaṃ），或者“自身”之外并无别的形式。虽然如此成立，但为表明此处有更深的特殊含义，评注者（vuttikāra）说“sañca rūpaṃ”（及其形式），这是其关联。因为形式需要被限定，且在评注中以“sañca rūpaṃ”指明，可知所指的是“形式”，故说“取其自身”（sañca gayhatī）。为说明使用“api”（也）一词来表示取自身形式（saṃrūpa）的意趣，他说了“aññathā”（否则）等。“aññathā”意为：若以别的方式，即不使用“api”词来表示取自身形式。“aññapadatthe”意为：在“他句义”复合词（aññapadattha samāsa）的范围内。“guṇībhūtassa”意为：处于次要地位的a元音、kāra等。由于是通过复合词来表达，即使是主要成分也变成次要的。“他句义”是规定a元音、kāra等的主事者。被规定的同类元音才是主要的……因为此义存在，故有其作用。有人问：在评注中解释“api”词的意义时，应说“sayaṃ ca”。根据词典（nighaṇḍu）“tathā sayaṃ attanī”（同样，sayaṃ用于自身义），“sayaṃ ca”可被理解为取自身、a元音、kāra等义。搁置此质难，为显示说“sañca rūpaṃ”是为了阐明某个隐含的特殊意义，故如是说。为表明此点而说“sayaṃ ce”等。根据词典“saṃ saddo dhanaññātīsu, tathā attattaniyesu pi”（saṃ词用于财富、亲族，同样也用于自身、属于自身），“saṃ”也取“自身”（attan）义。那是什么？是词语的共通形式。“saṃ”也取“属于自身”（attaniya）义。那是什么？是词语的不共（asādhāraṇa）形式。既然如此，“属于自身的形式”即是与名为“自身”的词语相关联的形式。故说：“自身的形式是词语的不共形式”（saṃrūpaṃ saddānam asādhāraṇaṃ rūpaṃ）。此句应与“此”（idaṃ）相关联。“不共的”（asādhāraṇaṃ）意为不共的词语形式。当存在可能性和偏差时，限定词才有意义。为用“不共的”来限定“形式”，说明了共通（形式）亦有可能存在，故说：“因为有二种”（duvidhaṃ hi）等。为总括地指出什么是共通与不共的形式，他说“其中”（tatthā）等。“其中”是用于抉择的第七格。“词语的”（saddānaṃ）指任何有义或无义的词语。各个词语的“词性”（saddatta）等，即“buddha”、“a”、“i”等各个词语的词性等。两处的“等”字含摄了意义。由此显示“自身的形式”（saṃrūpa）有四种：共通的词语形式、共通的意义形式，以及同样不共的（词语形式与意义形式）。为显示在这四者中只取不共的词语形式，他说“其中”等。“通过排除共通的形式”（sādhāraṇarūpabyudāsena）意为通过舍弃共通的形式。其关联是：他显示了所取的是词语自身的（saṃ）形式（rūpa），而非其意义（attha）。此处的“又”（ca）字，总结了下面所说的“显示此”。他说明了只取不共（形式）的理由：“彼彼”（taṃ taṃ）等。“其他的”（itaraṃ）指任何词语的词性等。“对他者亦然”（parassāpi）指对其他任何词语亦然。“如是”（iti），此乃既定、公认的。但此处的“iti”词用于因果关系，意为：因为此乃如前所述是公认的，所以根据历代导师的传承，在特定语境中如此取用，此为定说。凭借“saṃ”词的限定作用，虽然取的是不共的形式，但取的只是不共的词语形式，而非不共的意义形式……这是基于下述理由。他说：“词语的”（saddassa）等。（词语形式是）邻近的（āsannaṃ）……因为从词语本身而言，由于其词性，二者并无不同。“反之”（vipariyayato）意为不邻近。诚然，作为眼之对象的意义，如何能邻近作为耳之对象的词语而成为其自身的形式呢？他说了另一个理由：“又因其不可舍弃性”（aheyyattā ca）等。“不可舍弃性”意为不可分离性。这也是说明恒常关联的理由。那个词语形式是恒常关联的，即持续结合的。“反之”意为可舍弃性。他以“诚然”（tathā hi）等说明意义的可舍弃性。他又说了另一个理由：“以及不共的形式”（asādhāraṇañca rūpaṃ）等。（意义是）共通的，是词语的同义词。“应被认知”（paccetabbattā）意为应被了知。现在，他总结三个理由，为确定“凭借这些理由，词语自身的（saṃ）名为形式，而非意义”而开始论述“即彼”（tadeva）等。“即彼”意为“因为如此，所以彼”。“在以自身形式为首要的（场合）”（sarūpappadhāne）意为在以自身形式为首要的（场合），如在“gossā vaṅa”（1-32）等规则中，“gossa”等词是以其自身形式为首要的。

๒๕. นฺตุ

25. Ntu

นฺตุสุติยา ชนฺตฺวาทีนมฺปิ ‘‘นฺตนฺตูนํนฺโต โยมฺหิ ปฐเม’’ (๒-๒๑๕) ตฺยาทินา คหณปฺปสงฺเค ชาติยมภิปฺปสงฺคพาธนตฺถํ พฺยตฺติยํ วนฺตฺวาทิ สมฺพนฺธีนมุปาทานตฺตมิทมารทฺธํ ‘‘วนฺตฺววณฺณา’’ (๔-๗๙) ‘‘ตเมตฺถสฺสตฺตีติ มนฺตุ’’ (๔-๗๘) ‘‘กตฺตริ ภูเต กฺตวนฺตุ กฺตาวี’’ (๕-๕๕) ติ วิหิตา วนฺตฺวาทโย นาม.

当根据“ntantūnaṃnto yomhi paṭhame”(2-215)等规则，有可能将“ntu”应用于“jantu”(众生)等词语时，为了排除基于类属可能造成的不当应用，并表明其与个体有关，故开始了对“vantu”等的论述。如“vantvavaṇṇā”(4-79)、“tametthassattīti mantu”(4-78)、“kattari bhūte ktavantu ktāvī”(5-55)中所规定的，即是所谓的vantvā等。

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

《目犍连五集疏》，即《义光》，如是。

ปริภาสาธิกาโร สมตฺโต.

总则章竟。

สรโลปาทิ วณฺณนา

元音省略等释义

๒๖. สโร

26. 元音

อาธารวิเสสาปสฺสยนนฺติ โอปสิเลสิกาธารวิเสสสฺส นิสฺสยนํ, โอปสิเลสิกาธารํ วินา อาธารนฺตเร คหิเต สติ วจนนฺตรํ [Pg.46] สุตฺตนฺตรํ วินา พฺยวหิตนิวตฺติ กาตุํ น จ สกฺกาติ สมฺพนฺโธ, เกจีติ พุทฺธปฺปิยาจริยาทโย ทสฺเสติ, เต หิ ยทิ วณฺเณน กาเลน วา พฺยวธาเนปิ สนฺธิ ภเวยฺย ตทา สเรติ นิมิตฺตสฺโส ปาทานํ นิรตฺถกํ ภเวยฺยาติ สเรติ นิมิตฺโตปาทานสามตฺถิเยนาเนน วณฺณาทิพฺยวธาเน โน สนฺธีติ มญฺญมานา ‘นิมิตฺโต’จฺจาทิกํ วากฺยมาหุ, ตทยุตฺตนฺติ เตหิ’นิมิตฺโต’จฺจาทินา ยํ วุตฺตํ, ตํ อยุตฺตนฺติ อตฺโถ, อยุตฺตตฺเต การณํ พฺยภิจารสพฺภาเวน สามตฺถิยาภาโวเยวาติ พฺยภิจารนฺทสฺเสตฺวา สามตฺถิยาภาวนฺทสฺเสตุมาห-‘อวสาเน,จฺจาทิ, การิยาภาเวปีติ เอตฺถ น เกวลํ ‘อิทเมว สจฺจํ, สุมนา ภวนฺตุ อโถปิ’ตฺยาโท วณฺณกาลพฺยวธาเนเยว, อถ โข ‘เอเต น สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’ตฺยาโท อวสาเน ‘ปมาโท มจฺจุโน ปทํ’ ตฺยาโท อนฺต พินฺทุ สงฺขาตนิมิตฺตนฺตเร วา การิยาภาเวปิ นิมิตฺโต ปาทานสฺส สาตฺถกโตติ อปิสทฺทสฺสตฺโถ, สาตฺถกโตติ ภาวปฺปจฺจยโลเปน ภาวปฺปธานวเสน วา วุตฺตํ, สาตฺถกตฺตโตติ วุตฺตํ โหติ, อญฺญถา นิมิตฺโตปาทานเมว สาตฺถกํ นามาติ ‘นิมิตฺโต ปาทานสฺส สาตฺถกโต’ติ น ยุชฺชติ, อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘อวสาเน นิมินฺตเร วา การิยาภาเวน พฺยภิจารสพฺภาวา อญฺญถานุปปตฺติลกฺขณํ สามตฺถิยํ นตฺถิ, นิมิตฺตนฺตุพฺยวธาเนปิ จตฺถิ, ยถา’ทารุนิมิตฺตํ วโนปสงฺกมน’นฺติ ตสฺมา วณฺณกาลพฺยวธาเนปิ สเรติ นิมิตฺเต สติ โลปการิยํ ปปฺโปเต วา’ติ. ลุปฺปตีติ ‘ตตฺริเม’จฺจาทินา กถนกาเล น ทิสฺสตีติ อตฺโถ, อทสฺสนมตฺตเมว หิ โลโป, อญฺญถา ‘ตตฺรา’ทิสทฺทรูปาภาวปฺปตฺติยา อตฺถปฺปตีติ การิตฺตเมสํ น สิยาติ, ปฐมาย นิทฺทิฏฺโฐ… วุตฺตตฺตา กมฺมสฺส, สรสฺสาติ วเทยฺย… ภาเว ขาทิปฺปจฺจเยน อวุตฺตกมฺมตฺตา, อิหาติ อิมินา สตฺถนฺตเร ภาวสาธนวเสน คหณํ วิภาเวติ, คนฺถ ลาฆโว… สรสฺส โลโปติ วา โลปํ ปปฺโปตีติ วา อวตฺตพฺพตฺตา, สโรติ ปฐมาย นิทฺทิฏฺฐตฺตา สโร โลโป นาม โหตีติ สงฺกาปิ สิยาติ อาห-‘น เจ’จฺจาทิ, อิหาติ อิมสฺมึ สุตฺเต, โหนฺติจฺจาโทปิ ปุพฺพสรโลเป หนฺติจฺจาทิกมฺปิ สิยาตฺยาสงฺกิยาห-‘โสเจ’จฺจาทิ, อุสฺสคฺคโต อาคโต สมฺภูโต ตสฺส วา อยํติ โอสฺสคฺคิโก ปุพฺพโลโป[Pg.47], ตสฺส ภาโว โอสฺสคฺคิกตฺตํ, โอสฺสคฺคิกตฺตา ปุพฺพโลปสฺส การิยนฺตเรหิ ปรโลปาทีหิ อปวาทวิธีหิ อาพาธิโต เอว, โส จ ปุพฺพโลโป โหตีติ สมฺพนฺโธ, ‘‘ปโร กฺวจี’’ติ (๙๑-๒๗) กฺวจิคฺคหเณน ปุพฺพปรโลปานํ ตุลฺยพลตฺตาภาวา ยถา คมปฺปตฺติโต ปรโลปสฺสาปวาทรูปตฺตํ, อชฺฌาสิเตติ ปวิฏฺเฐ, น โหติ… ปรโลปาปวาเทน พาธิตตฺตา, เตหีติ ปรโลปาทีหิ, สพฺพถา มุตฺตวิสโย สทฺธินฺทฺริยนฺติ, วิกปฺเปน มุตฺตวิสโย ลเต วาติ.

所谓“特殊依附”(ādhāravisesāpassayana)，即依附于紧密相连的特殊处所(opasilesikādhāravisesa)。若无此紧密相连的处所依附，即使获得其他支撑，也无法在词语之间或经文之间消除间隔，这是其关联。一些人，如觉爱(Buddhapiya)阿阇梨等指出：如果音素或时间上的间隔也会导致连音(sandhi)的发生，那么将“元音”(sara)作为标记的设立就毫无意义了。因此，他们认为，凭借将“元音”作为标记的力量，即使存在音素等方面的间隔，也不会发生连音，并由此提出了“标记”(nimitta)等说法。但这是不恰当的。他们所说的“标记”等内容是不恰当的，其不恰当的原因在于存在谬误(byabhicāra)且缺乏（推断的）能力。为了展示这种谬误和能力的缺乏，（经中）说：“在结尾处”等。“即使没有作用”，此处的意思是：不仅在“idameva saccaṃ, sumanā bhavantu athopi”等有音素和时间间隔之处，而且在“ete na saccena suvatthi hotū”等结尾处，以及“pamādo maccuno padaṃ”等句末标点符号(anta bindu)所构成的标记之间，即使没有作用，将“元音”作为标记的设立仍然有其意义，这是“api”(也)一词的含义。“有意义”是通过省略“bhāva”后缀或以“bhāva”(存在)为主来表达的，即“具有意义”。否则，如果标记的设立本身就有意义，那么“将标记的设立视为有意义”就不成立。这里的含义是：“在结尾处或标记之间，由于没有作用而存在谬误，因此缺乏（推断的）能力，即缺乏‘若非如此则不可能’的特征；而在标记间隔处则存在（这种能力），例如‘为求木材而入林’。”因此，即使在音素和时间间隔处，只要有“元音”作为标记，省略的作用仍然可以实现。“省略”(Luppatīti)的意思是：在陈述“tatrime”等词时，它不显现。省略仅仅是不显现。否则，如果“tatra”等词形不显现，那么它们表达意义的作用就不存在了。（“元音”）以主格(paṭhamāya)指出……因为受事(kamma)已被陈述，（所以不应说）“sarassa”（元音的）……在“存在”(bhāve)义中，由于“kha”等后缀未陈述受事，此处通过此（规则）阐明了在其他论典中以“存在”义来理解。为了文本的简洁……由于不应说“元音的省略”或“它获得省略”，并且由于“元音”以主格指出，可能会产生“元音本身就是省略”的疑问，因此（经中）说：“若非”等。此处，即在此经中，由于担心在先行元音省略中也会出现“honti”等或“hanti”等（形式），因此（经中）说：“so ce”等。所谓“通则性先行省略”(ossaggiko pubbalopo)，是指源于或属于通则的省略。其状态为“通则性”。由于其通则性，先行省略确实会被其他作用、后行省略等例外规则所妨碍。而这种先行省略是会发生的，这是其关联。“后行有时”(paro kvaci, 91-27)中的“有时”(kvaci)一词，表明先行省略和后行省略并非力量均等，例如，从“gama”(去)的形成来看，后行省略具有例外(apavāda)的性质。“ajjhāsita”(进入)即“paviṭṭha”(已进入)，（此处）不发生（省略）……因为被后行省略的例外所妨碍，即被后行省略等所妨碍。“saddhindriya”是完全不受（某规则）影响的范围，而“latā”(藤蔓)则是可选地不受影响的范围。

๒๗. ปโร

27. 后者

อิติสทฺโท อิทมตฺเถ, กฺวจิ โลปนีโย โหตีติ อิทํ วจนํ ทีเปตีติ สมฺพนฺโธ, กินฺติ อาห-‘ปโยคานุสาริต’นฺติ, กสฺสาติ อาห-‘การิยสฺส ปรโลปสฺสา’ติ, เกน เหตุนาติ อาห ‘กฺวจิคฺคหเณนา’ติ, กตฺถาติ อาห-‘อิห อิมสฺมึ สุตฺเต’ติ, เตนาติ เตน ปโยคานุสาริตาทีปเนน, ยถาปโยคนฺติ อาคมปโยคานติกฺกเมน, นิจฺจํ ปกฺเขวา ปรโลโป สิยาติ โหนฺติจฺจาโท นิจฺจํ, ลตาวาติอาทีสุ ปกฺเข วา ปรโลโป ภเวยฺย, เอวํ มญฺญเต ‘‘กสฺมินฺติ อตฺเถ กฺวาติ นิปฺผนฺเนนานิยมวุตฺตินา อนิยมตฺถสฺเสว วิเสสกโต วจเน สพฺพตฺเถวานิยตตฺถวุตฺติตฺตา กฺวจิสทฺโท-ยํ ยถาคมํ นิจฺจมนิจฺจมสนฺตญฺจ วิธึ ทีเปติ, ตตฺถ โหนฺติจฺจาทิโก นิจฺจ ปกฺโข ปรโลปสฺเสว วิสโย, ลตาวาติอาทิโก อนิจฺจปกฺโข อุภยสาธารณตฺตา ปุพฺพโลปสฺสาปิ วิสโยติ อิมินา นิจฺจํ ปกฺเข วา ปรโลโป โหติ, อสนฺตปกฺโข ปน สทฺธินฺทฺริยนฺติอาทิโก ปุพฺพโลปสฺเสว วิสโย สพฺพถาเนน ปริจฺจตฺตตฺตา’’ติ, ตีสุปิ เจเตสุ ปน ปกฺเขสุ นิจฺจานิจฺจปกฺเขสุ เยวสฺสาปวาทรูปตา… ปุพฺพโลปสฺส สพฺพถา โหนฺติจฺจาโท นิวารกตฺตา วา วิธายกตฺตา วา ปรโลปสฺส, น ตฺวสนฺตปกฺเข… ปุพฺพโลปสฺเสว สพฺพถาเนน ทินฺนา วสรตฺตา, โลกคฺโคติอาทิ ตุ กฺวจิสทฺทสฺส ปโยคานุสาริตา ทีปกตฺตา นิจฺเจ อสนฺเตวาปิ วิธิมฺหิ ทีปิเต ปรโลเปน วา นิปฺผชฺชตีติ เนฏฺฐพฺยาฆาโต, เอวํ ตาว กฺวจิคฺคหเณ สพฺพถานิฏฺฐปริหาเรน อิฏฺฐปฺปสิทฺธิ [Pg.48] สิยา, ตทภาเวกถนฺติ ตทภาเว วิโรธมาห-‘อญฺญเต’จฺจาทิ, ปริยาเยน ภวนฺตีติ กฺวจิคฺคหณาภาเว ‘ปโร’ติ สุตฺตํ สิยา ตถา สติ สุตฺตทฺวยเมกวิสยํ ตุลฺยพลญฺจ สิยา, ตตฺถ วิปฺปฏิเสธาภาวา ปมาณภูตานมาจริย (วจนา)นํ นิรตฺถกตา มา ภวีติ วาเรน ภวนฺตีติ อตฺโถ, อิตีติ อิมินา ปริยายภวนการเณน, ปกฺเขเยว สิยาติ ลตาวาติอาทีสุ ปุพฺพโลเป ปริยายปฺปวตฺเต ปริยาเยน ปรโลปสฺสาปฺปวตฺติโต ลตาวาติ ปกฺเขเยว ปรโลโป ภเวยฺย, โหนฺติจฺจาโท นิจฺจํ น สิยาติ สมฺพนฺโธ, ตญฺจาติ ตํ ปริยายภวนญฺจ, โข วากฺยาลงฺกาเร, ปฏิปทนฺติ ปทมฺป ทมฺปติ โหติ, เนกเทสปริหาเรนาปิ, เตนาห ‘น กตฺถจี’ติ, อิมินา อิทํ ทีเปติ ‘‘สพฺพตฺถ วิกปฺปปฺปสตฺติยา หนฺติ, สทฺธนฺทฺริยํตฺยาทิกํ ‘‘น ทฺเววา’’ติ (๑-๒๘) สุตฺเตปิ หนฺติจฺจาทิกญฺจานิฏฺฐรูปมฺปิ สมฺปชฺชตี’’ติ. นเจวมิฏฺฐนฺติ เอวมิทํ ยถาวุตฺตํ วิกปฺปวิธานํ สทฺทลกฺขณญฺญูหิ เนวาภิมตนฺติ อตฺโถ, ตเมว สาเธติ ‘ปรโลโป หิ’จฺจาทินา, อถา นิจฺจปกฺเข วา ปรโลเป กเต-เนน ปริจฺจตฺตฏฺฐาเน อุสฺสคฺคปฺปวตฺติยา ลตาว ลเตวาติ รูปทฺวยํ สมฺปชฺชติ ตสฺมา ปโยคานุสาริตาทีปเกน กฺวจิสทฺเทเนว โหนฺติ สทฺธินฺทฺริยํ ลตาว ลเตวาติ ปโยค สมฺภโวปิ, ตถาปิ อนิจฺจปกฺเข ลตาอิวาติ ตติยรูปปฺปสิทฺธิยา ปริยาเยน ภวิตพฺพนฺติ ปริกปฺเปติ ‘นนุ เจตฺยาทินา, อถ ‘‘ปโร กฺวจี’ติ กฺวจิคฺคหเณ สติ อป(วาทรูป)ตฺตา กถมฺปริยายปฺปวตฺตีติ มนสิ นิธายานิจฺจปกฺเข ปริยายปฺปวตฺติทีปนตฺถํ ‘‘น ทฺเววา’’ติ สุตฺติตนฺติ อปวาเท รูปตฺตเยปิ ปริยายปฺปวตฺติยํ โทสาภาวมาห-‘นายํ โทโส’จฺจาทิ, ตถาหิจฺจาทินา ‘‘น ทฺเววา’’ติ สุตฺเตเนว ปริยายสฺสาปิ ทีปิตตฺตํ สาเธติ, สา จ เอกตฺถปฺปวตฺติ ปริยายํ วินา น สมฺภวติ… เอกกฺขเณ ปวตฺยสพฺภาวาติ อธิปฺปาโย, นนุ จ กฺวจาภาเว ปริยายปฺปวตฺติยํ ยถาวุตฺต โทสสฺเสวาปฺปสงฺคโต มา โหตุ ปริยาโย, ภินฺนวิสเย ปน ปุพฺพปรโลปปฺปวตฺติยา ‘‘น ทฺเววา’ติ นิเสเธ ลเตว ลตาว ลตาอิวาติ รูปตฺตยํ นิปฺผชฺชตีติ โจทนํ มนสิ นิธายาห-‘นเจ’จฺจาทิ, ตตฺถ โทสมาห-‘ตถา จ สติ’จฺจาทินา, กตฺถจิ เทมิจฺจาโท นิจฺจํ ปุพฺพโลปสฺเสว, กตฺถจิ โหนฺติจฺจาโท นิจฺจํ ปรโลปสฺเสว[Pg.49], วิกปฺเปน วา กตฺถจิ ยโถทกํ ยถาอุทกํ ตฺยาโท ปุพฺพโลปสฺเสว กตฺถจิ อิติปิ อิจฺจปิจฺจาโท ปรโลปสฺเสว กตฺถจิ ลเตว ลตาว ลตาอิวาจฺจาโท ปริยาเยนุภยโลปสฺเสว ทสฺสนโตติ สมฺพนฺโธ, เอตฺถจ อิติปีติ ววตฺถิตวิภาสตฺต ทีปเนน กฺวจิสทฺเทน ปรโลเป กเต-ญฺญตฺร ปุพฺพ โลเป สมฺปตฺเต ‘‘น ทฺเววา’’ติ เอตฺถานุวตฺตมาน กฺวจานุภาเวน นิจฺจํ นิเสเธ อิจฺจปิจฺเจว ภวติ. สมฺพชฺฌติ เตสุ เตสุ สุตฺเตสุ. ปริจฺเฉโทติ กมฺมตฺถวเสน อาธารวเสน วาติ อาห-‘ปริจฺฉิชฺชติ’จฺจาทิ.

“iti”一词在此处是这个意思。此句显示了‘有时应被省略’这句的关联。为何？答曰：“依用法而定。”对什么而言？答曰：“对其作用，即后元音的省略（paralopa）而言。”以何为由？答曰：“因采纳了‘kvaci’（有时）一词。”在何处？答曰：“在此，于此经(sutta)中。”因此，通过这个“依用法而定”的指示，所谓“依用法”即不违背传统的用法，后元音的省略可以是必然的（nicca）或选择性的（pakkhe vā）。在如“honticcādo”的例子中是必然的，而在如“latāvātiādīsu”的例子中，后元音的省略则是选择性的。有人如此认为：“在‘于何处’（kasmiṃ）的意义上，由不定语态构成的‘kvā’一词，因其表述特别指定了不定的意义，故在一切地方都表达不定的意义。因此，这个‘kvaci’一词，根据传承，指示了必然（nicca）、非必然（anicca）和不存在（asanta）这三种规则。其中，如‘honticcādo’的例子属于必然的范畴（pakkha），仅适用于后元音省略；如‘latāvātiādīsu’的例子属于非必然的范畴，因其共通于两者，故也适用于前元音省略（pubbalopa）。”由此，后元音省略可以是必然的或选择性的。至于不存在的范畴，如“saddhindriyantiādiko”，则仅适用于前元音省略，因为（后元音省略）在这种情况下被完全舍弃了。然而，在这三种范畴中，只有在必然和非必然的范畴中，它才具有作为例外（apavāda）的性质……因为在如“honticcādo”的例子中，它完全阻止了前元音省略，或者说规定了后元音省略；但在不存在的范畴中则不然……因为前元音省略在所有情况下都已被给予了机会。至于“lokaggoti”等例子，由于“kvaci”一词指示了“依用法而定”，即使在规则被指示为必然或不存在的情况下，它也可以通过后元音省略而形成，因此没有不合意的矛盾。如是，只要采纳“kvaci”一词，就能在所有情况下避免不合意的结果，而达成合意的结果。若不采纳会如何？在不采纳的情况下，他指出了矛盾，说：“aññathā”（否则）等。“它们交替（pariyāyena）发生”的意思是：如果没有“kvaci”一词，规则就会是“paro”（后面的）。这样一来，两条规则（指前元音省略和后元音省略的规则）就会有相同的适用范围且效力相等。在这种情况下，由于没有冲突，为了避免权威大师的话语变得毫无意义，所以说它们是“轮流”（vārena）发生的。因此，由于这个交替发生的原因，它只能是选择性的。在如“latāvātiādīsu”的例子中，当前元音省略交替发生时，后元音省略因交替而不发生，因此在“latāvāti”的例子中，后元音省略只能是选择性的。而在如“honticcādo”的例子中，它不可能是必然的。这是其关联。而那个交替发生，“kho”是句子的庄严词。“paṭipadanti”意为“逐一发生”。即使不是在所有地方都排除，他还是说“在任何地方都不”（na katthacī）。他以此显示：“在所有地方，由于选择（vikappa）的适用，如‘saddhindriyaṃ’等词，以及在‘na dve vā’（非二，或）(1-28)经中，如‘hanticcādikaṃ’等，即使是不合意的形式也能形成。”然而，这并非所愿。意思是，如此所说的选择性规定，并不为通晓语音规则的学者所接受。他用“paralopo hi”（因为后元音省略）等来证实这一点。再者，在必然的范畴中，或者当后元音省略已完成时——由于在此被舍弃之处，通则（ussagga）得以施行，“latāva”和“lateva”这两种形式便得以形成。因此，通过指示“依用法而定”的“kvaci”一词，“honti”、“saddhindriyaṃ”、“latāva”和“lateva”这些用法的可能性也得以成立。尽管如此，在非必然的范畴中，由于第三种形式“latāiva”的成立，他设想它们应交替发生，如“nanu ca”（岂非）等文所示。然后，他心中考虑到：“既然在‘paro kvacī’（后者有时）中采纳了‘kvaci’，由于其作为例外规则的性质，交替如何发生呢？”为了显示在非必然范畴中交替的发生，他引用了“na dve vā”（非二，或）这条经。他用“nāyaṃ doso”（此非过失）等文说明，在例外的情况下，即使三种形式交替发生也没有过失。他用“tathā hi”（诚然）等文证实，交替的发生正是由“na dve vā”这条经所指示的。而那种在同一对象上的施行，若无交替则不可能……其意趣是，它们不可能在同一刹那发生。有人提出诘难：“岂非在没有‘kvaci’的情况下，若有交替发生，则如前述的过失就不会出现，所以不应该有交替吗？然而，在不同的适用范围中，当前后元音省略发生时，由于‘na dve vā’的禁止，‘lateva’、‘latāva’、‘latāiva’这三种形式得以形成。”他心中考虑到这个诘难，说道：“na ca”（并且不）等。他用“tathā ca sati”（若如是）等文指出了其中的过失。其关联如下：在某些地方，如“demiccādo”，必然只有前元音省略；在某些地方，如“honticcādo”，必然只有后元音省略；或者通过选择，在某些地方，如“yathodakaṃ”、“yathāudakaṃ”，只有前元音省略；在某些地方，如“itipi”、“iccapiccādo”，只有后元音省略；在某些地方，如“lateva”、“latāva”、“latāiva”，通过交替显示了两种省略的发生。在此，“itipi”一例中，通过显示其为“有规定的选择”（vavatthitavibhāsā），当“kvaci”一词导致后元音省略后，在其他地方前元音省略本应发生时，由于在“na dve vā”经中持续有效的“kvaci”的力量，产生了必然的禁止，因此只形成“iccapicceva”。这与那些不同的经相关联。“章”(Pariccheda)一词，是从所作业或所依处的意义上说的，故言：“被划分者”(paricchijjati)等。

๒๘. นทฺเว

28. 非二

ตตฺถจาติ จสทฺเทน ภวิตพฺพํ, ตถา จ สติ อญฺโญญฺญานชฺฌาสิ ตํ ยโถทกํ ยถาอุทกํตฺยาทิ อิติปิ อิจฺจปิจฺจาทิจ สงฺคหิตํ ภวตีติ, ปุพฺพโลเป ปรโลเป จ ปริยาเยน สมฺปตฺเต ทฺวินฺนมฺปิ ปกฺเข อภาเว สติ กถมิทํ ยุชฺชตีติ โจเทติ‘ยชฺเชว’มิจฺจาทินา, ยชฺเชวนฺติ หิ อยํ นิปาตสมุทาโย อนิฏฺฐาปาทนารมฺภ วตฺตเต, เอวญฺเจ คยฺหตีติ อตฺโถ, ตเทติ อตฺถโต วิญฺญายติ, นิจฺจํ สนฺธิการิยาภาเว การณมาห-‘อุปสิเลสา ภาวโต’ติ, ตเทว สมตฺเถติ อีทิเสสุ หิ’จฺจาทินา, วตฺตุมิฏฺฐตฺตาติ อิมินา สนฺนิกํโส วณฺณาน มทฺธมตฺตกาลพฺยวธานา ปจฺจาสตฺติ, สนฺนิกํสสฺเสตสฺส วจนิจฺฉายํ สติเยว สนฺธิการิยํ โหตีติ ทีเปติ, อุปสิเลสาภาโว วาติ อุปสิเลสาภาโว เอว ภวติ, นาญฺญถาติ อธิปฺปาโย, ตทภาเวจาติ ตสฺส อุปสิเลสสฺส อภาเว จ, สนฺธิการิยาภาเว การณมาห-‘กาลนฺตเรน พฺยวธานา’ติ, กาลนฺตเรนาติ อุภยตฺถ ฐิตวณฺณาน มุจฺจารณกาลโต อญฺเญน มชฺฌปฺปติตกาเลน, สนฺธิ โหเตว… สนฺนิกํสวจนิจฺฉาวเสน อุปสิเลสภาวโต, พุทฺธ วีร อตฺถุราชปุตฺตํ อชรามโรติ เฉโท, ยทิปิ สพฺพมฺเปตํ ยชฺเชวํตฺยาทินา วุตฺตํ กฺวจิ สทฺทปฺปภาเวเนว สิชฺฌติ, ตถาปิ ปกาโร-ยมฺปิ สตฺเถ โยเชตพฺโพ วาติ ทสฺเสตุํ วุตฺโต.

对于“tatthacā”，应有“ca”一词。如此，则“aññoññānajjhāsi taṃ yathodakaṃ”、“yathāudakaṃ”等，以及“itipi”、“iccapiccādi”等也被包含在内。当前后音的省略可交替发生，但两种情况都不存在时，这如何成立呢？他以“yajjevaṃ”等提出质问。“yajjevaṃ”这个虚词组用于引出不欲之言。如果这样理解，“tadeti”的意义便可了知。对于通常没有连音的情况，他说明原因为“upasilesābhāvato”（因为没有紧密）。他以“īdisesu hi”等来支持此说。通过“vattumiṭṭhattā”（因为想说）这句话，[他表明]紧密(sannikaṃso)是指音与音之间没有半摩多罗(mātrā)时间间隔的邻近(paccāsatti)。他阐明，只有当存在这种紧密和言说意愿时，连音才会发生。或者说，“upasilesābhāvo”就是没有紧密，并无他意。在没有紧密的情况下，他说明没有连音的原因为“kālantarena byavadhānā”（因为有时间间隔）。“kālantarena”是指，在位于两处的音的发音时间之外，中间插入了其他时间。连音确实会发生……凭借紧密和言说意愿的力量，因为存在紧密。分词为：“buddha vīra atthurājaputtaṃ ajarāmaro”（佛陀、勇士、阿修罗王之子、不老不死者）。尽管所有这些以“yajjevaṃ”等所说的内容，有时仅凭词语的力量就能成立，但说这些是为了表明，这种方式也应适用于经教。

๒๙. ยุว

29. 青年

นนุ [Pg.50] สุตฺเต ‘ลุตฺตา’ติ ปญฺจมี นิทฺเทสา ‘ปเรส’นฺติ โหตุ, ‘ยถากฺกมํ’ติ ตุ วจนาภาเว กถํ ยถากฺกมนฺตีทํ วุตฺตนฺติ อาห-‘สเม’จฺจาติ, สมา สงฺขฺยา คณนา เยสุ เต สมสงฺขฺยา-อุทฺเทสิโน อนุเทสิโน จ, อุทฺทิสนํ ปฐมํ นิทฺทิสนํ อุทฺเทโส, อนุทิสนํ ปจฺฉา กถนํ อนุเทโส, อุทฺเทโส อนุเทโส เอสมตฺถีติ อุทฺเทสิโน อนุเทสิโน, เตสํ สมสงฺขฺยานมุทฺเทสีนํ อนุเทสีนญฺจ, อิวณฺณุวณฺณาหิ อุทฺเทสิโน ทฺเว, เอ โอการา อนุเทสิโน จ ทฺเวติ อุทฺเทสีนมนุเทสีนญฺจ ฐานฺยาเทสานํ สมสงฺขฺยา สิยา, สติยญฺจ ตสฺสํ ยถากฺกม มาทสา วิธียนฺเต, โลกโต สิทฺธิมุปทสฺเสติ ‘ตถาหิ’จฺจาทินา. อว…เป… เอ โอติ ปเรสํ มตํ, วิปฺปฏิปตฺตีติ วิรุทฺธา ปฏิปตฺติ ปฏิชานนํ, ปเร ‘‘สติปิ เหฏฺฐา วาคฺคหเณ‘กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต’ติ สุตฺเต กฺวจิคฺคหณกรณโต อวณฺเณ เอว ลุตฺเต อสวณฺโณ วิธิ โหติ, ตโต อิธ น โหติ ทิฏฺฐุปาทาน’’นฺติ วทนฺติ, กฺวจีติ อธิกาโร อิธ น โหติ มหุสฺสโว มาตูปฏฺฐานนฺติ, ปติสทฺโท อาธารตฺโถ, เตน สมานาธิกรโณ อุรสทฺโทปีติ อุรสฺมินฺติ นิจฺจ สมาสตฺตา อสกปเทน วิคฺคเห กเต ‘‘อสงฺขฺยํ วิภตฺติ’’จฺจาทินา (๓-๒) สุตฺเตน อสงฺขฺยสมาโสติ ทสฺเสตุมาห-‘วิภตฺยตฺเถสงฺขฺยสมาโส’ติ, เอตฺถ ปน ยุวณฺณานนฺติ สํสามิ สมีปสมูห วิการาวยวาทีสุ ฐานฺยาเทสสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, ตสฺมา อิวณฺณุวณฺณานํ ฐาเน เอ โออาเทสา โหนฺตีติ อตฺโถ, ฐานมฺปน ติธา อปกํโส นิวตฺติ ปสงฺโค เจติ, ตตฺถ คุนฺนํ ฐาเน อสฺสา สมฺพนฺธียนฺตุ ติ อปกํโส ฐานสทฺทสฺสตฺโถ, ‘‘เสมฺหสฺส ฐาเน กฏุกโมสธํ ทาตพฺพ’’นฺติ นิวตฺติ ‘‘ทพฺภานํ ฐาเน สเรหิ อตฺถริตพฺพ’’นฺติ ปสงฺโค, เตสุ อิธ ปฐมทุติยา น ยุชฺชนฺติ… นิจฺจตฺตา สทฺทตฺถสมฺพนฺธสฺส อปนยนวินาสา น ยุชฺชนฺตีติ, ตติโย ตุ (ยุชฺชติ)… สุตฺเต อตฺถาภิธานาย อิวณฺณุวณฺณานํ ปวตฺติปฺปสงฺเค ตทตฺถาภิธานาเยว เอโออาเทสา ภวนฺตีติ.

难道在规则中，不正是因为“luttā”是第五格的指示，才有了“paresaṃ”吗？但若无“yathākkamaṃ”（依次）之语，此“依次”又是如何说的呢？他说：“same”等。数目、计算相同者，即为“等数”——列举者(uddesino)与被列举者(anudesino)。“列举”(uddeso)是最初的指示，“被列举”(anudeso)是随后的说明。具有列举与被列举者，即是列举者与被列举者。对于这些等数的列举者与被列举者，其原音(ṭhānin)与替代音(ādesa)的数量也应相等。当数量相等时，替代便依序而施设。他以“tathāhi”等来显示此法在世间也成立。……“e o”是他人之见。“vippaṭipatti”是相反的理解或主张。他人说：“尽管从下方取了‘vā’一词，但在‘kvaci asavaṇṇaṃ lutte’这条规则中，由于使用了‘kvaci’一词，所以只有当a元音被省略时，异元音的规则才成立。因此，此处不适用，这是所见之例(diṭṭhupādāna)。”“kvaci”作为管辖规则，此处不适用，如“mahussavo”、“mātūpaṭṭhāna”。“pati”一词有处所(ādhāra)义，因此“ura”一词也与它同格，成为“urasmiṃ”。因为它恒为复合词，当用非成分词(asakapada)来分析时，他为了表明这是依据“asaṅkhyaṃ vibhatti”等(3-2)规则构成的非数复合词(asaṅkhyasamāsa)，而说“vibhatyatthe'saṅkhyasamāso”。此处，“yuvaṇṇānaṃ”是第六格，表示在“所有主、邻近、集合、变异、部分”等义中，原音与替代音的关系。因此，其义为：在i元音和u元音之处，以e和o为替代音。然而，“处”(ṭhāna)有三种：移离(apakaṃso)、止息(nivatti)和适用(pasaṅgo)。其中，“在牛之处拴马”，这是“处”一词作为“移离”的意义。“在痰之处应给苦药”，这是“止息”。“在吉祥草之处应铺芦苇”，这是“适用”。在此，前两者不适用……因为词与义的关系是恒常的，所以移离和毁坏不适用。但第三种（则适用）……在规则中，为了表达意义，在适用i元音和u元音的场合，正是为了表达那个意义，才有了e和o的替代。

๓๐. ยวา

30. 大麦

‘‘สตฺตมิยํ [Pg.51] ปุพฺพสฺเส’’ติ (๑-๑๔) ปุพฺพสฺส การิยวิธานโต สตฺตมี นิทฺทิฏฺฐสฺส ปรตา วิญฺญายตีติ วุตฺติยํ ‘ปเร’ติ วุตฺตํ, เอวมุปริปิ, ปเรหิ อิจฺจสฺส อชฺฌิณมุตฺโต’ติ สาเธตุํ ‘‘สพฺโพจนฺติ’’ ‘‘อชฺโฌ อธี’’ติ จ สุตฺติตํ, เตสมิธ ปจฺจกฺขาตภาวทสฺสนตฺถมาห-‘อิท’มิจฺจาทิ, อพฺภกฺขานนฺติ อิมินาว สิทฺธนฺติ ‘‘อพฺโภ อภี’’ติ จ น วตฺตพฺพํ, อิติ+อสฺส อิติ ฐิเต ปรโลโปติ ทสฺสนตฺถํ ‘อิติ อสฺส ปรโลโป’ติ อาห, อนฺวคมาติอาทีสุ นิจฺจํ.

在“Sattamiyaṃ pubbasse”(1-14)中，由于对前者的作用规定，可知由第七格所指示者是在其后，因此在释论中说“pare”（在后），上文也是如此。为了证成“parehi iccassa ajjhiṇamutto”，引用了“sabbocanti”和“ajjho adhī”这两条规则。此处为了显示它们被否定的情况，而说“idaṃ”等词。“abbhakkhānaṃ”（诽谤）仅凭此即可成立，因此不必说“abbho abhī”。为了显示当“iti+assa”时，发生了后元音脱落(paralopo)，而说“iti assa paralopo”。在“anvagamā”等词中，这是恒常的。

๓๑. เอโอ

31. E、O

ปุตฺตา เม+อตฺถิ, อสนฺโต+เอตฺถาติ ปทจฺเฉโท.

“我有儿子们，此处无善人。”这是词语分解。

๓๒. โคสฺส

32. Gossa

อนฺตาเทสตฺโถติ ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ (๑-๑๗) พาธกสฺส ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺสา’’ติ (๑-๑๙) พาธเกน ‘‘วานุพนฺโธ’’ติ (๑-๑๘) สุตฺเตน อนฺตาเทสตฺโถ, เตเนว วุตฺตํ-‘พาธกพาธนตฺโถยมารมฺโภ’ติ, อววาเทเส ปุพฺพสรโลเป ทีเฆจ ควาสฺสํ, ควจฺฉนฺติ นิจฺจํ. อิทํ กถํ สิชฺฌตีติ สมฺพนฺโธ, อิทนฺติ ยถริเวจฺจาทิกํ, กึ วินา สิชฺฌตีติ อาห-‘เอวาทิสฺสา’ติอาทิ, เอวสฺส อาทิเอกาโร เอวาทิ, ตสฺส, ริอาเทสมนฺตเรนาติ สมฺพนฺโธ, จสทฺโท อฏฺฐานปฺปยุตฺโต, รสฺสวิธานญฺจาติ โยชนีโย, กเตปิ ตสฺมินฺติ ตสฺมึ สุตฺเต วิหิเต จ, น สิชฺฌตีติ เอวาทิสฺส ริอาเทโส น กโตติ กตฺวา วุตฺตํ, ภุสํ+เอวาติ (ปน) ฐิเต มหาวุตฺตินา เอวาทิสฺส อิอาเทเส รูปสิทฺธิ โหเตว, อิธ ปน ปการนฺตเรน ‘ภุสามิเว’ติ สาเธตุมาห ‘ตมฺปิ’จฺจาทิ.

“antādesattho”（末尾替代之义）是说：规则“vānubandho”(1-18)规定了末尾替代，它作为对规则“ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassā”(1-19)的例外，而后者又是对规则“chaṭṭhiyantassā”(1-17)的例外。因此说：“此乃为阻碍障碍而设。”在“ava”替代中，前元音脱落并长音化时，[得]“gavāssaṃ”；“gavacchanti”是恒常的。关联是：“此如何成立？”“此”指“yatharivecca”等。他说：“无何而成立？”[答]：“evādissā”等。“evādi”是“eva”的起始元音“e”；关联是：“对它，没有ri替代”。“ca”字使用不当，应与“短音化规定”相连。之所以这么说，是因为即使在那条规则中作了规定，但由于没有对“evādi”作“ri”替代，所以不能成立。然而，当有“bhusaṃ+eva”时，根据《大释论》(Mahāvutti)，通过对“evādi”作“i”替代，其形式即可成立。但此处，为了以另一种方式证成“bhusāmive”，而说“tampi”等。

๓๓. พฺยญฺช

33. 辅音

รสฺสทีฆานนฺติ สุตฺเต อวุตฺเต กถํ รสฺสทีฆานนฺติ ลภติ อุทฺเทสิโนติ อาห-‘ทีฆสฺสา’ติอาทิ, ทีฆสฺสาติ รสฺสสฺสาติ จ ฐานสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, ปจฺจาสตฺยาติ ฐานโส ปจฺจาสตฺยา, อิทญฺจ นิสฺสย วเสน [Pg.52] วุตฺตํ, นิสฺสยกรณเมโก สตฺถาคโต ญาโยติ, อิธ นิจฺจํ-วีตินาเมติ ถุลฺลจฺจยํ, อิธ น โหติ-ชโน สายํ.

“Rassadīghānaṃ”（短音与长音）在经中未提及，如何能得到“短音与长音”的指示呢？他说：“dīghassā”（长的）等词。“dīghassā”（长的）与“rassassā”（短的）在位置关系上是第六格。“paccāsatyā”（邻近）是指位置上的邻近。此是根据依止（nissaya）而说，依止是一种导师所传之理（satthāgato ñāyo）。此处恒常：“vītināmeti 偷兰遮”；此处不发生：“jano sāyaṃ”（人们在傍晚）。

๓๔. สร

34. 元音

ฐานสมฺพนฺเธติ ฐิติ ฐานํ ปสงฺโค, สมฺพนฺธนํ-สมฺพนฺโธ, ฐานฺยาเทสภาวลกฺขโณ ฐาเนโยคนิมิตฺตภูโต สมฺพนฺโธ ฐานสมฺพนฺโธ ตสฺมึ, ทฺเว รูปานิ โหนฺตีติ อิมินา น สรูปปฺปธาโนติ ทสฺสิตํ โหตีติ สมฺพนฺโธ, เหตุมาห-‘พหุวจนนิทฺเทสา’ติ, ทฺเว รูปานิโหนฺตีตฺยาทิ วจนมิทํ ทสฺเสติ ‘‘สรูปปฺปธาเนปิ ทฺวิสทฺเท ทฺวิสทฺทสามญฺเญน สงฺขฺยาทฺวิสทฺทานุสิฏฺฐํ นปฺปยุชฺชเต, ตสฺส (ปน) สงฺขฺเยยฺยวจนสงฺขฺยาภาวา เอกวจนเมว ( ) โหตี’’ติ, อิมินา จ-ตฺถปฺปธาโน-ยํ นิทฺเทโส น สรูปปฺปธาโนติ ทสฺเสติ, อธิปติปจฺจโย อธิปติปฺปจฺจโยติ อนิจฺจํ, อิธ น โหติ อิธ โมทตีติ, ตํ ขณนฺติ เอตฺถ เอกงฺควิกลํ ปจฺจุทาหรณนฺติ สรมฺหา ปรตฺตาภาวา น ทฺวิตฺตํ.

“位置关系”：位置即是住立、处所、关联；连结即是关系；具有位置与替代之特性、作为位置应用的标志的关系，即是位置关系。在此，“有两种形式”这句话表明，此处的重点不在于词形本身；其关联在于，他解释说：“因为是复数指示”。“有两种形式”等语表明：“即使在以词形为重点的‘二’一词上，也不能通过‘二’字的共性而应用为数词‘二’所教导的规则，因为它（指‘二’这个词本身）没有可数之物的数量，故只有单数形式。”由此表明，此指示是以意义为重点，而非以词形为重点。`adhipatipaccayo`作`adhipatippaccayo`是非定则的。例如‘idha na hoti’（此处无）和‘idha modati’（此处喜）。‘taṃ khaṇaṃ’是一个不完整的反例，因为（辅音）不在元音之后，故不重叠。

๓๕. จตุ

35. 四

ตพฺพคฺเค ตติยปฐมาติ กสฺมา วุตฺตํ จตุตฺถ (ทุติย) สทฺเทหิ วคฺคกฺขเรสฺเวว คยฺหมาเนสุ ตถา นิทฺเทโส ยุตฺโต, น หิ จตุนฺนมฺปูรโณ จตุตฺโถ ทฺวินฺนมฺปูรโณ ทุติโยติ อกฺขราเยว วุจฺจนฺตีติ อาสงฺกิย ‘วินาปี’ติอาทิมาห, อกฺขเร อกฺขรวิสเย จตุตฺถาทิ โวหาโร กรียมาโน วคฺคคฺคหณํ วินาปิ วคฺคกฺขเรเยว รุฬฺโห ปสิทฺโธติ สมฺพนฺโธ, เหตุมฺหิ อิติสทฺโท, ยโต เอวํ, ตสฺมา การณา ‘ตพฺพคฺเค ตติยปฐมา’ติ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย, ตพฺพคฺเคติ จตุตฺถทุติยา ยสฺมึ, ตสฺมึเยว วคฺเคติ อตฺโถ, ปจฺจาสตฺตีติ ปติ อาปุพฺพา ‘สท-วิสรณคตฺยวสาทเนสุ’อิจฺจสฺมา อิตฺถิยํ ภาเวตฺติมฺหิ นิปฺผชฺชตีติ ทสฺเสตุมาห-‘ปจฺจาสีทน’มิจฺจาทิ, ยถาโยคฺคนฺติ จตุตฺถกฺขเร จตุตฺถสฺส ตติโย ทุติยกฺขเร ทุติยสฺส ปฐโมติ เอวํ โยคฺคมนติกฺกมฺม, ธสฺส ทภาโวติ อิมินาว ปุพฺพสฺส ธสฺส ทตฺตมุปลกฺเขติ, ตถา ยสตฺเถโรติ. เถโรติ เอตฺถ เอกาโร วคฺคกฺขโร [Pg.53] น โหตีติ ตสฺมึ ตวคฺคทุติยกฺขรสฺส ตสฺส โต ปฐโม น โหติ. ปนฺโถติ เอตฺถ ตวคฺค ทุติยกฺขเรน ถกาเรน ตพฺพคฺคภูเต นกาเร สตีปิ น โส ตพฺพคฺคทุติยกฺขโรติ น ตสฺส ปฐโม โต, เอตฺถ นิคฺโฆโส นิโฆโสติอาทิ อนิจฺจํ, ทฑฺโฒ นิฏฺฐานนฺติ นิจฺจํ.

为何说“于其组中为第三与第一”？因为当第四（第二）音仅被理解为组字母时，这样的解释是恰当的。为避免有人误认为“第四”是指四个字母的完成，“第二”是指两个字母的完成，而说的是字母本身，因此说“即使没有”等。在字母的领域，使用“第四”等说法时，即使没有指明组别，也已约定俗成地仅用于组字母。这是其中的关联。`iti`一词在此是表原因。因为如此，所以说“于其组中为第三与第一”，此为其意。“于其组中”意为：在第四和第二字母所属的那一组中。“邻近”一词，是为了表明它由`sad`（去、散、行、灭）加上前缀`pati`和`ā`，在阴性、表状态义中由后缀`-ti`派生而来，才说“邻近”等。“如其所应”意为：第四字母对应为第三字母，第二字母对应为第一字母，如此不违越其相应性。通过“`dh`变为`d`”，即指明了前面的`dh`变为`d`，如在“耶舍长老”一词中。在“长老”一词中，`e`不是组字母，因此它前面的`ta`组第二字母`th`，不变成第一字母`t`。在“路径”一词中，`ta`组的第二字母`th`与同组的字母`n`在一起，虽然如此，但它（指`n`）不是该组的第二字母，因此`th`不变成第一字母`t`。此处，`nigghoso`作`nighoso`等是非定则的，而`daḍḍho`（烧尽）和`niṭṭhāna`（完成）是固定的。

๓๖. วิติสฺส

36. 维提舍

อิติสทฺโท-นุกรณํ. นิปาตสฺส ปกติวิยา-นุกรณํ ภวติ, อนุกรณญฺจ ทฺวิธา อสาธุสทฺทรูปํ สาธุสทฺทรูปนฺติ, เตสุ ภารวาหโก โกจิ เตน ปีฬิโต ‘อโห ภาโร’ติ วตฺตพฺเพ สตฺติเวกลฺลา ‘อโห พาล’ อิจฺจาห, ตํสมีปวตฺตี ‘กิมยมาเห’ติ เกนจิ ปุฏฺโฐ สมาโน ‘อโห พาล อิจฺจยมาเห’ติ วทติ, อิธมสาธุสทฺทรูปํ, อิตีติ ปน สาธุสทฺทรูปํ, ตสฺมา ตโต-นุการิเยนาตฺเถน สาตฺถกตฺตา ฐานสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี.

“iti”一词是模仿词。小品词是其自然形式的模仿，模仿分为两种：不正确的词形和正确的词形。例如，一个搬运重物的人被压得喘不过气，本应该说“啊，好重的负担啊！”（aho bhāro），却因为口齿不清说成了“啊，愚蠢的人啊！”（aho bāla）。站在旁边的人听到后，有人问他：“他在说什么？”，他回答说：“他说‘啊，愚蠢的人啊！’”，这就是不正确的词形。而以`iti`引述，则是正确的词形。因此，因为它通过被模仿者的意义而具有意义，所以在位置关系上使用第六格。

๓๗. เอโอ

37. e和o

นนุ ‘‘วิติสฺเสเว วา’’ติ (๑-๓๖) โวตฺยนุวตฺติย อวณฺเณ เอโอนํ โว โหตีติ จ สกฺกา วิญฺญาตุํ, ตถา สติ ‘อวณฺเณ กฺวจิ โว โหตี’’ติ วตฺตพฺพํ ‘อโหติ วา’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ โจทนมาสงฺกิยาห-‘โอการสฺสปิ’จฺจาทิ, ฐานิภาเวน นิทฺทิฏฺฐตฺตาติ ‘‘เอโอน’’นฺติ (๑-๓๑) วการาเทสสฺส วิชฺชมานตฺตา วการาเทสมฺปติ ปุน โอกาโร ฐานิภาเวน นิทฺทิสิตพฺโพ น สิยาติ อธิปฺปาเยนาห, น นิมิตฺตนฺติ เอโอนํ วการาเทสตฺถํ อวณฺโณ การณํ น โหตีติ อตฺโถ, อญฺญถาติ อวณฺณสฺส นิมิตฺตตฺเต, โอการํ น ปเฐยฺยาติ สมฺพนฺโธ, มการาคเม’ยาจ กมาคเต อคฺคมกฺขายตี’ติ, สฺเว ภวนฺติ วิคฺคยฺห ตนปฺปจฺจเย ตทฺธิตวุตฺติยํ วิภตฺติยา ‘‘เอกตฺถตายํ’’ติ (๒-๑๑๙) โลเป อการาเทเส ทีเฆจ สฺยาทิมฺหิ สฺวาตนํ ทฺวิตฺเต หิยฺยตฺตนํ. สฺวาตนนฺติอาทีสุ นิจฺจํ, อิธ นโหติ ปเรจ น วิชานนฺตีติ.

难道不可以通过沿用来自“vitisseve vā”(1-36)的“vo”，而得知在非a元音后，e和o变为vo吗？既然如此，就应当说“在非a元音后，有时变为vo”。为何要说“或变为a”呢？预见到此质难，他说道：“okārassapi”(甚至o音)等。他意指：因为在“eonaṃ”(1-31)中，e和o已被指定为被替代音，且v音的替代已存在，所以o音不应再被指定为v音替代的被替代音。“非因缘”，其义为：非a元音并非e和o变为v音的因缘。否则，若非a元音是因缘，他便不会读出“o”音。这是其关联。“m的增补，以及y的依次出现，被称为第一”。“sve bhavanti”(他们明天将存在)——在分析“tana”后缀时，于派生词的用法中，通过格位，依“ekatthatāyaṃ”(2-119)而省略，并作a音替代和长音化，在“syā”等之后，有“svātanaṃ”(未来的)；在重叠时，则为“hiyyattanaṃ”(过去的)。在“svātanaṃ”等词中是恒常的，此处则不然，其他人也不了解。

๓๘. นิคฺค

38. 随韵

กถ‘มาคโม [Pg.54] โหตี’ติ วุตฺตํ ยทิ นิคฺคหีตมาคโม สิยา สุตฺเต อาคมคฺคหเณน วา ภวิตพฺพํ ญ-ม-กาทฺย นุพนฺธวิเสเสน วา ตฺยาสงฺกิยาห-‘อสติ ปิ’จฺจาทิ, อาคมาวสาเย การณมาห-‘อาเทสตฺตาโยคา’ติ, อาเทสตฺตาโยโค กถํ วิญฺญายติ จฺจาห-‘ฐานินิทฺเทสาภาวโต’ติ, ตถา สติ อาคมินิทฺเทสาภาวา อาคมตฺตมฺปิ น สิยาติ โจเทติ ‘ยชฺเชว’มิจฺจาทินา, น-อิติ โจทนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตสฺส อาคมตฺตเมว สาเธตุมาห-‘ตสฺสา’ติอาทิ, ตสฺสาติ นิคฺคหีตสฺส, รสฺสานุปฺปวตฺติโต รสฺสสรเมว อนุคนฺตฺวา ปวตฺติโต, อยเมวตฺโถ วุตฺติยมฺปิ ทสฺสิโตเยวาติ วตฺตุมาห-‘เอตเทเว’จฺจาทิ, ปุริมา ชาตีติ วิเสสนสมาเสกเต รสฺเส จ พินฺทฺวาคโม, ปรนิมิตฺตสฺสานิทฺทิฏฺฐตฺตา พหุสทฺเท-นฺตสฺส พินฺทฺวาคเม พหุํ, สติปิ ปโยคานุสาริตฺตทีปกสฺส กฺวจิสทฺทสฺสาปิ ววตฺถิตวิภาสตฺเต วาสทฺทสฺสาปิ ตาทิสตฺตสฺเสว ปฏิปาทกตฺต สภาวํ ทสฺเสตุํ ‘ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺสา’ติ วุตฺติยํ วุตฺตํ, ววตฺถิตสฺส ลกฺขิยสฺส อนุโรเธน ลกฺขณปฺปวตฺติกา วิภาสา ววตฺถิตวิภาสา, อเภเทน ตุ วาธิกาโร ววตฺถิต วิภาสา, ตสฺสา ภาโว ววตฺถิตวิภาสตฺตํ, ตสฺมา, อิธ น โหติ อิธ โมทติ, อิมสฺมึ ฐาเน อาคมตฺตปฺปกาสโก ฐานินิทฺเท สาภาวา อาเทสตฺตาโยคสงฺขาโต การณวิเสโส สมตฺโถ, ตสฺส ภาโว สามตฺถิยํ-อตฺถพล-มญฺญถานุปปตฺติลกฺขณํ, สจาติ โส อาคโม จ.

“如何是增补？”若谓随韵是增补，那么在规则中，它应被视为增补，或者通过ña、ma、ka等特定附缀来表示。考虑到这种疑虑，他便说：“即使没有”等等。在关于增补的结论处，他说明原因：“因为不适合作为替代”。如何得知不适合作为替代呢？他回答说：“因为没有指出所替代的本位”。如果这样，因为没有指出被增补的对象，那么增补的性质也无法成立。他用“正是如此”等进行反驳。驳斥此质难后，为了确立其增补的性质，他便说：“它的”等等。“它的”指的是随韵，因为它是在短音之后，仅仅跟随短音而出现。他接着说：“这本身”等等，意即这个含义在注释中也已展示。“前面的种类”——在形容复合词中，于短元音后有随韵的增补。因为没有指出后续的缘由，所以在“bahu”一词的结尾添加随韵，变为“bahuṃ”。即使有“kvaci”一词能揭示对用法的遵循，但为了展示“vā”(或)一词也同样具有确立其作为限定性选择的自性，注释中说：“因为是限定性选择，或因为是统摄规则”。限定性选择，是指规则的应用须依据特定的目标对象。然而，无差别的统摄规则就是一种限定性选择。它的性质即是限定性选择性。因此，才会有“idha na hoti”(此处没有)、“idha modati”(此处欢喜)这样的不同情况。在此处，能够彰显增补性质的，是由于没有指示所替代的本位而被称为“不适合作为替代”的这一特殊原因，它是足以说明问题的。它的性质是能力，其特征是语义的力量和非他性（即不可能以其他方式存在）。如果是这样，那么它就是增补。

๓๙. โลโป

39. 省略

โลปสทฺทสฺส ภาวสาธนมตฺตเมว สาเธตุมาห-‘เตเน’จฺจาทิ, โลโปติ ยทิ กมฺมสาธโน สิยา ตทา เตน สมานาธิกรณํ กตฺวา อุปริ ‘‘ปรสโร’’ติ สุตฺตมารภีเยยฺยาติ พฺยติเรกมาห ‘น ปรสโร’ติ, อิธ น โหติ สงฺคโร.

仅仅是为了确立“省略”的状态义，他才说“以彼”等。如果“省略”是依业格成就，那么就应与彼同格，并在后面开始“后音”这条经则。为了排除此点，他才说“非后音”。于此，则无混淆。

๔๐. ปร

40. 后

ตฺวํสิ [Pg.55] ตฺวมสีติ วิกปฺโป, อิธ น โหติ ตาสาหํ.

“tvaṃsi”与“tvamasi”（你是）是两种变体。于此，“tāsāhaṃ”则不成。

๔๑. วคฺเค

41. 组

นนุ วคฺเควคฺคนฺโตติ เอตฺตเกเยว วุตฺเต ยสฺมึ (กิสฺมิ)ญฺจิ วคฺคกฺขเร ปเร พินฺทุโน โยโกจิ วคฺคนฺโต อนิยเมน ภเวยฺย ตถา สติ อนิฏฺฐมฺปิ สิยาตฺยาสงฺกิย ปจฺจาสตฺตึ สนฺนิสฺสายานิฏฺฐ นิวตฺตินฺทสฺเสตุมาห-‘วคฺเค วคฺคนฺโต’ติจฺจาทิ, โสวาติ วคฺคนฺโตว, ตสฺมินฺติ วคฺคกฺขเร.

难道不是这样吗？如果只说“于组中为组末音”，那么当随韵点（bindu）后跟任何组字母时，它就可能不确定地变成任何组末音，这样就会出现不希望的结果。由于有此疑虑，故依据邻近性，为了显示能避免不希望的结果，他才说“于组中为组末音”等。“彼”即是组末音，“于彼”即是于组字母。

๔๒. เยว

42. 唯

นนุ สทฺทตฺตา พฺยภิจาริตฺตา เอวสฺส ตาว สทฺโท โหตุ, สํยโต, สํหิโตติ สทฺเทกเทสภูตานมฺปิ สมฺภวา เตปิ คเห ตพฺพา สิยุนฺติ ‘ยเอวหิ สทฺเทสุ’ติ ยหีนมฺปิ กถํ สทฺทโวหาโร กโตติ อาห ‘เอวา’ติอาทิ, เอตฺถายมธิปฺปาโย ‘อพฺยภิจารินา พฺยภิจารี นิยมฺยเต’ติ.

难道不是这样吗？由于“eva”（唯）是词语，且有变异，故首先它是一个词语。当它被结合、连接时，即使是词语的一部分也可能出现，这些也应被接受。那么，对于像“ya-eva-hi saddesu”这样缺少了“ya”的情况，如何还能称之为“词语”呢？为此，他才说“eva”等。此处的意趣是：“以不变者来限定可变者”。

๔๓. เยสํ

43. 于彼等

ยสทฺเท ปุพฺพสุตฺเตเนว สํสฺสปฺยาเทเส สิทฺเธ โส ( ) ย การมตฺเตเยว ปเร สํสฺเสว (ยถา) สิยาติ สุตฺตมิทมารทฺธํ.

于代词“ya”，当对“saṃ”的替代已由前一经则成立时，为了使该替代仅在后跟“ya”字母时发生，才开始此经则。

๔๔. วน

44. 林

ฐานินมาสิลิสฺส คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อาคโม นาม, โก-ยเมตฺถ ฐานีติ อาห-‘สรสฺสาติ, สุตฺเต อนุวตฺตสฺส จ อวิชฺชมานตฺตา ‘สรสฺสา’ติ กุโต ลพฺภตีติ โจเทติ ‘นนุ เจ’ตฺยาทินา. อาคมสุติยา วนาทีนํ ฐานิสุติยา อภาเวปิ สามตฺถิยา พฺยญฺชนสฺส วา อาคโม สิยา สรสฺส วา, ยทิ พฺยญฺชนสฺส วา สิยา (น) ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ (๕-๙๒) สุตฺติต มาจริเยน, ตสฺมา ตเทว ญาเปติ ‘สโร เยเวตฺถ ฐานี ภวิตุมรหตี’ติ. วุจฺจเตจฺจาทินา ปริหารมาห, นิปุพฺพา ปทิสฺมา อนปฺปจฺจเย ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ ยุกอนฺตาวยโว [Pg.56] ‘‘ตวคฺควรนา’’ทินา (๑-๔๘) เย ทสฺส โช ‘‘วคฺคล เสหิเต’’ติ (๑-๔๙) (ยสฺส โช) นิปชฺชนํ, มานนฺตตฺยาทีสูติ อธิการาติ ‘‘กฺโย ภาวกมฺเมสฺวปโรกฺเขสุ มานนฺตตฺยาทีสู’’ติ (๕-๑๗) อิโต มานนฺตตฺยาทีสุติ อธิการา, ปจฺจยนฺตเรติ มานนฺตตฺยาทีโต อญฺญสฺมึ ปจฺจเย, กจฺจายเนน ‘อติปฺปโคโขตาวา’ติ สาธนตฺถํ ‘‘กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน’’ติ โอการาคโม คการาคโม จ สุตฺตนฺตเรน วิหิโต, ตํ ปการนฺตเรน สาเธตุํ วุตฺติยํ-‘อติปฺปโค โข ตาวา’ติ ยํ วุตฺตํ ตํ ทสฺเสตุํ ‘อติปฺปา’ติอาทิ วุตฺตํ.

增音（āgamo）名为依附于原式（ṭhānin）而生起、运行者。此处何者为原式？他答道：“元音的。”经中无有随顺词（anuvatta），故“元音的”从何而得？他以“难道不是这样吗”等语诘问。虽然在关于增音的经则中，没有说明“林”等的原式，但依其功能，增音可以是辅音的增音，也可以是元音的增音。若为辅音的增音，则导师不应在“于词首等处，某时”（5-92）此经则中教授。是故，唯此显示“此处唯元音应为原式”。他以“所言”等语给出答复。从带“ni”前缀的“padis”词根，当无“ana”后缀时，依“于词首等处，某时”（5-92）此经则，其末尾成分为“yuka”；依“tavaggavaranā”等（1-48）此经则，“ya”变为“ja”；依“vaggala sehite”（1-49）此经则，（“ya”的“ja”音）得以成立。“摩那埵（mānatta）”等的支配规则，是来自“在状态和业、在非现见中，于摩那埵等”（5-17）此经则的支配规则。在“摩那埵”等之外的其他后缀中，迦旃延（Kaccāyana）为了证成“atippagokhotāvā”，通过另一条经则“kvaci o byañjane”，规定了“o”元音增音和“g”辅音增音。为了以另一种方式证成，论中说“atippago kho tāvā”，为显示此义，故说“atippā”等。

๔๖. ฉ

46. 六

ทฺวาทโย อฏฺฐารสนฺตา พหุวจนนฺตาติ ‘ฉกี’ติ วตฺตพฺเพ ‘ฉา’ติ เอกวจนํ น ยุชฺชตีติ โจเทติ ‘นนุจา’ติอาทินา, ปริหรติ นจฺจาทินา, เนติ ‘ฉโฬ’ติ อยุตฺโต-ยํ นิทฺเทโส น โหตีติ อตฺโถ, ฉสทฺทสฺส อนุกรณตฺตา ฉสทฺทานุกรณตฺตา, เหฏฺฐา วุตฺตสาธุสทฺทรูปา สาธุสทฺทรูปมนุกรณํ วิภชติ ‘อนุกรณญฺจ ทุวิธ’มิจฺจาทินา, ปริจฺจตฺโต ชหิโต อตฺโถ วิธินิเสธรูโป ยสฺส ตํ ปริจฺจตฺตตฺตํ, เอตฺถ ปน ฉสทฺเทน ฉสงฺขฺยาวิเสโส ปริจฺจตฺโต, อภิธายโต โหตีติ อิมินา ฉสทฺทสฺส อนุการิเยนาตฺเถนาตฺถวนฺตตฺถมาห, เอกวจนนฺตสฺส นิทฺเทโส กโต… ฉสทฺทวจนียสฺส ฉสฺส เอกตฺตา, อนุการิยสฺสาติ เอกาทิโน สงฺขฺยา สทฺทสฺส ตทญฺญสฺส วา ยทนุการิยเมกาทิกํ ตทญฺญํ วา สทฺทรูปํ ตสฺส. สงฺขฺยาทิวิเสสนฺติ เอกตฺตาทิสงฺขฺยาวิเสสํ ตทญฺญํ วา, ‘‘โยมฺหิ ทฺวินฺนํ ทุเว ทฺเว’’ติ (๒-๒๑๙) สุตฺเต ทฺวิสทฺโท-นุการิยํ ทฺวิสทฺทรูปํ ตพฺพจนียญฺจ ทฺวิสงฺขฺยาวิเสสมฺปรามสตีติ ตพฺพาจกํ ทฺวินฺนนฺติ พหุวจนํ, อถ ‘ฬญิ’ติ กสฺมา น วุตฺตํ เอวญฺหิ สติ ญานพนฺธตฺตาฬกาโร อาทฺยวยโว ภวิตุมรหตีติ โจทนมฺมนสิ นิธาย ‘ฉสทฺทา’ติอาทิมาห, อนฺตาปวาเทน วิธียมาโน ฬกาโร ฉ สทฺทา ปรสฺสาทิสฺส อาคมตฺตา…เป… โหตีติ สมฺพนฺโธ, อนฺตาปวาเทนาติ อิมินา ‘สรสฺสา’ติ ฉฏฺฐีนิทฺเทสโต ‘‘ฉฬียนฺตสฺสา’’ตี-มสฺส [Pg.57] วิสยภาวํ ทีเปติ, ปรสฺสาติ อิมินา ‘ฉา’ติ ปญฺจมีนิทฺเทสโต ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺสา’’ตีมสฺส วิสยภาวํ, อาทิสฺสาติ อิมินา ฬสฺเสกวณฺณตฺตา อนฺตาปวาเทน ‘‘อาทิสฺสา’’ติ สุตฺเต น อาทฺยนฺโต วิเยโกปิ สโรติ สรสฺสาทิสฺส ปตฺตึ ทสฺเสติ, อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘ฉา’ติ ปญฺจมีนิทฺเทสา ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺสา’’ติ (๑-๑๕) ปรสฺส สมฺปตฺตํ การิยํ เอกวณฺณตฺตา ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ (๑-๑๗) อนฺตสฺส สมฺปตฺตํ ‘‘อาทิสฺสา’’ติ (๑-๑๖) อาทิวณฺณสฺส ปปฺโปตี’’ติ. อาทิภูโตว โหตีติ อสติปิ ญกาเร อาคมคฺคหณานุวตฺติยา อาคมินํ สรํ อวินาเสนฺโต ตสฺส อาทฺยวยวภูโตว โหตีติ อตฺโถ, ลการํ กโรนฺติ ‘‘ยวมทนตรลาจาคมา’’ติ สุตฺเตน, ตนฺติ ลการกรณํ อุภินฺนมวิเสสวจนญฺจ อยุตฺตตํ ทสฺเสติ ‘เตสมฺปิ’จฺจาทินา, เตสมฺปีติ กจฺจายนานมฺปิ, อกฺขรสญฺญายนฺติ ‘‘อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลีส’’นฺติ วิธียมานอกฺขร สญฺญายํ. อวิเสเส ลฬานํ นานตฺตาภาเว, ปากโฏ วาติ อิมินา สุติลิปิเภทสฺส ปจฺจกฺขสิทฺธตนฺทสฺเสติ, ตตฺถ หิ โสตวิญฺญาณวีถิยา ลฬานํ วิสุํวิสุํ คหณํ สุติ, ตํตํ เทสวาสีนํ เลขา ว วตฺถานํ ลิปิ, เตสํ เภโท โสตจกฺขุวิญฺญาณคยฺหตฺตา ปจฺจกฺขสิทฺโธ, ฉฬภิญฺญาติ วิกปฺเปน ฬการาคมปกฺเข รูปํ.

他以“nanu ca”等语提出质难：既然“二”等和“十八”等都是复数结尾，当应说“chakī”时，说单数的“chā”是不恰当的。他以“na ca”等语反驳，其意思是：“chaḷo”这一解释并非不妥当，因为它是对“cha”字的模仿。他以“模仿亦有二种”等语，分析了下文所说的正词形对正词形的模仿。其意义——规定与禁止的形式——被舍弃(pariccatto)，此即“意义被舍弃”(pariccattattaṃ)。然而在此，“cha”字舍弃了数“六”的特指。他以此句“由能诠而有”说明，“cha”字的模仿者所具有的意义是有意义的。单数结尾的解释已作出……因为“cha”字所指称的“六”是单一的。“对于被模仿者”是指：对于“一”等数词或其他的词，其所模仿的“一”等或其他词形。“数等差别”是指“一”等数的差别或其他差别。在“yomhi dvinnaṃ duve dve”(2-219)这条规则中，“dvi”字指涉被模仿的“dvi”词形及其所指称的数“二”的差别，因此其能指“dvinnaṃ”是复数。那么，为何不说“ḷañi”呢？因为如果这样，ḷ字母由于与“ñāṇa”(智)的关联，应能成为首要构件。他心中记着此质难而说“从cha字”等。通过“末尾例外”(antāpavāda)所规定的ḷ字母，是跟在“cha”字之后成分的词首增音……这是其关联。通过“末尾例外”，他阐明了这是“chaḷīyantassā”的适用范围，因有“sarassa”的第六格指称；通过“之后”(parassa)，他阐明了这是“pañcamiyaṃ parassā”(在第五格时，对之后者)的适用范围，因有“chā”的第五格指称；通过“之首”(ādissa)，他表明由于ḷ是单字母，通过“末尾例外”，它获得了元音之首的位置，如规则“ādissa”所说。此处的意趣是：由于“chā”的第五格指称，它获得了适用于之后者的功能(依“pañcamiyaṃ parassā”，1-15)；由于是单字母，它获得了适用于末尾的功能(依“chaṭṭhiyantassā”，1-17)，以及适用于首字母的功能(依“ādissā”，1-16)。“它本身成为首要部分”的意思是：即使没有ñ字母，通过“增音”一词的随转，它在不破坏其所增附的元音的情况下，成为其首要构件。他们依据“yavamadanataralācāgamā”这条规则造作ḷ字母。而他以“tesampi”(他们也)等语，显示了那种ḷ字母的造作以及(la与ḷ)二者无差别的说法是不恰当的。“tesampi”即“kaccāyanānampi”(迦旃延等人也)。“在字母概念中”是指：在由“akkharāpādayo ekacattālīsaṃ”(字母以a等为首共四十一)所规定的字母概念中。当la与ḷ无差别、无多样性时，他以“或为显现”(pākaṭo vā)此语，显示听闻(suti)与书写(lipi)的差异是现量成立的。因为在那里，耳识过程中对la与ḷ的分别把握是“听闻”；各个地方居民的书写或器物上的文字是“书写”；它们的差异因可被耳识和眼识所把握而为现量成立。“chaḷabhiññā”(六神通)是在ḷ字母作为增音的选项下的形式。

๔๗. ตท

47. 那时

อิสฺส อตฺตํ นิปาตนา, ทกาโร ปน ‘‘มยทา สเร’’ติ (๑-๔๔), ปทนฺตเรนาติอาทีติ อิมินา อญฺเญน ปเทน, สาธูนิ ภวนฺตีติ วุตฺติ ปาฐสฺส อตฺถํ วตฺตุํ ‘สาธูนิ ภวนฺตีติ นิปาตนโต’ติ อาห, ตตฺถ การณมาห-‘ย’มิจฺจาทิ, อปฺปตฺตสฺส ปาปนมฺปตฺตสฺส ปฏิเสโธ จ นิปาตนํ, เตสํ อิธ ปาฐาติ เตสํ ตถา อิจฺฉนฺตานํ อิธาติ นิปาตสฺส อิมสฺมึ ตทมินาทิสุตฺเต ปาฐา, อุทฺธสฺส อุทูติ อุทฺธํ ขมสฺสาติ อญฺญปทตฺถสมาเส อุทฺธํข อิติ ฐิเต อุทฺธํสทฺทสฺส อุทุอาเทโส, อส-โภชเน อิจฺจสฺมา ‘‘กฺวจณ’ อิติ (๕-๔๑) สุตฺเตน อณฺปจฺจเย อสสทฺโท นิปฺผชฺชตีติ อาห-‘ปิสิตมสนา’ติ ‘‘กฺวจณ’’ อิติ มหิยํ [Pg.58] รวตีติ ฐิเต อิมินาว คณนิปาตเนน สมาเส กเต มยูรสทฺโท นิปฺผชฺชตีติ ทสฺเสตุมาห ‘มหิสทฺทสฺเส’จฺจาทิ, อสฺส ตทมินาทิคณสฺส อาคติคณตฺตา เอวมญฺเญปีติ สมฺพนฺโธ, วุตฺตนฺติ ปาฐเสโส. ทีฆนิกายาทีสุ ปญฺจสุ นิกาเยสูติ–

“Issa”是依特殊构词法(nipātanā)而成。而“da”字母，则如(规则1-44)“mayadā sare”，是藉由另一个词，如“padantarena”等。为了说明释文“sādhūni bhavanti”(它们是正确的)的意义，他说：“从‘sādhūni bhavanti’这个特殊构词法”。在此，他说明了原因：“yaṃ”等。特殊构词法是使未达成的达成，并遮止已达成的。对于那些希望如此的人，在此处读诵，即是在此以“tadā”、“aminā”等开头的规则中，读诵此不变词(nipāta)。“uddhaṃ”作“udu”，如在他义复合词(aññapadatthasamāsa)中，当为“uddhaṃ khamassa”时，当为“uddhaṃkha”时，“uddhaṃ”一词被替换为“udu”。从意为“食”的“asa”，依(规则5-41)“kvacaṇa”，加上“aṇ”后缀，形成“asa”一词，他说：“pisitamasanā”(食肉者)。为了说明当为“mahiyaṃ ravati”(在大地上鸣叫)时，正是通过此类的特殊构词法构成复合词，而形成“mayūra”(孔雀)一词，他说：“mahi一词的”等等。因为这个以“tadā”、“aminā”等开头的词组是开放类(āgatigaṇa)，所以其他词也是如此，这是其关联。已说者即为经文的其余部分。在《长部》等五部中——

‘‘ทีฆมชฺฌิมสํยุตฺต, องฺคุตฺตริกขุทฺทกา;

นิกายา (ปญฺจ) คมฺภีรา, ธมฺมโต อตฺถโตจิเม’’ติ.

《长部》、《中部》、《相应部》、《增支部》和《小部》；这五部尼迦耶于法与义皆甚深奥。

วุตฺเตสุ ทีฆาคมาทีสุ ปญฺจสุ นิกาเยสุ, ญาตพฺพาติ วณฺณา คมาทิทฺวาเรน ชานิตพฺพา, ปญฺจวิธํ ปญฺจปฺปการํ นิรุตฺตมุจฺจเตติ สมฺพนฺโธ, นิพฺพจนํ นิรุตฺตํ, นปุํสเก ภาเว ตฺโต, อตฺถกถนวากฺย ปุพฺพกมุจฺจารณมิจฺจตฺโถ, ตทภิธายิ สตฺถมปฺยภิธาเน-ภิเธยฺโย ปจารา ตทตฺถตาย วา นิรุตฺตมุจฺจเต, วุตฺตนิรุตฺติ ลกฺขเณน…เป… เวทิตพฺพาติ อิมินา นิรุตฺตสตฺเถ เย สทฺทา ปฏิปทํ นิปฺผาทิยนฺติ เตสมิทํ สามญฺเญน นิปฺผาทนนฺติ ทีเปติ, ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโกติ เอตฺถ ณิเก ทการวการานํ มชฺเฌ โอการาคโม, หึสิสฺมาติ ‘หึส-หึสาย’ มิจฺจสฺมา, อปฺปจฺจเยติ ‘‘สาวการเกสฺว ฆณฺฆกา’’ติ (๕-๔๔) อปฺปจฺจเย, นิชโกติ เอตฺถ ชการสฺส ยกาเร นิยโก. อถ วณฺณวิกาโรติ วุตฺตตฺตา ชวณฺณสฺส ยาเทเส นิยกาทโย ตาว สิชฺฌนฺตุ, สุสานาทโย กถํ ฉวปทาทิวิการตฺตา สุสานาทีนนฺติ อาห ‘ปทวิกาโรปิ’จฺจาทิ. อญฺญถา วณฺณสมุทายาเทสสฺส วิสุํคหเณ ฉพฺพิโตปตฺติยา ‘ปญฺจวิธํ นิรุตฺต’นฺติ สงฺขฺยานิยโม น ยุชฺเชยฺยาติ ภาโว. โยโค สมฺพนฺโธ, ตถาหิจฺจาทินา ธาตุสฺส อตฺถาติสเยน โยคมฺปากฏีกโรติ, รวนกิริยาติ สมฺพนฺโธติ เกกายิตานฺยสทฺทนกิริยาภิสมฺพนฺโธ. มยูโรติ เอตฺถ รวติ มยูรราเว เอว วตฺตเต, น สามญฺเญน รวนกิริยามตฺเตติ ภาโว.

在已述的长音(dīgha)、增益(āgama)等五部(nikāya)中，当知是通过字母增益(vaṇṇāgama)等途径而了解。其关联为：被称为有五种、五类的词源学(nirutta)。词源学即是语源解释(nibbacana)；在中性词中，tva(-tto)后缀表状态义。其义为：发音以释义句为前导。能诠释它的论典，也因能诠与所诠的转喻，或因其具有彼义，而被称为词源学。通过“由已说的词源学特征……当知”此句，表明了这（五种方法）是在词源学论典中，对逐词形成的语词的一般派生法。在“dovārika”(守门人)一词中，是由“dvāre niyutto”(被派在门口)加上“ṇika”后缀，在“d”和“v”字母之间增益了“o”字母。“hiṃsā”(伤害)是从“hiṃsa-hiṃsāya”(伤害义的词根hiṃs)，依(规则5-44)“sāvakārakesva ghaṇghakā”加上“a”后缀而成。在“nijaka”一词中，“j”字母变为“y”字母，成为“niyaka”。其次，因已说“字母变化”，故通过“j”字母替换为“y”，“niyaka”等词便可成立。但“susāna”(墓地)等词如何成立呢？因“chava”(尸体)一词等的变化，作者针对“susāna”等词说：“亦有词的变化”等。否则，若将词组的替换分开来看，则会得出六种，那么“五种词源学”的数量限定就不成立了，此为其意。“瑜伽”(yoga)即关联。通过“tathā hi”(诚然)等，阐明了词根与特定意义的关联。与“鸣叫”行为的关联，是指与孔雀鸣叫(kekāyitā)等其他发声行为的关联。在“mayūra”(孔雀)一词中，“ravati”(鸣叫)仅用于孔雀的叫声，而非泛指一般的鸣叫行为，此为其意。

๔๘. ตว

48. 你的

วณฺณมตฺตสฺเส วาติ วณฺณสามญฺญสฺเสว, มตฺตสทฺโท เอตฺถ สามญฺญ วจโน. ยการสฺสจ จาเทโสติ สมฺพนฺโธ, ทยการานํ ชตฺตนฺติสฺส [Pg.59] อิมินา, ยสฺส ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ (๑-๔๙) ชตฺตํ, อตฺตานมธิกิจฺจ ปวตฺตนฺติ อตฺเถ อสงฺขฺยสมาโส.

“Vaṇṇamattassa vā”即是“vaṇṇasāmaññassa eva”（仅就一般字母而言），在此处，“matta”一词意为“一般”。其关联是：“y”字母亦被“c”字母替换。通过此（规则），“d”和“y”字母变为“j”，其中“y”变为“j”是依（规则1-49）“vaggalasehi te”。在“就其自身而转起”的意义上，是无数量复合词（asaṅkhyasamāsa）。

๔๙. วคฺค

49. 品

ยนฺตํ สทฺทานํ นิจฺจสมฺพนฺธิตฺเตปิ ปกฺกนฺตวิสยตฺตา ตํสทฺโท ยํสทฺทํ นาเปกฺขเตตฺยาห-‘เตติ อนนฺตร’อิจฺจาทิ, ตํ สทฺโท หิ ปกฺกนฺต วิสโย ตถา ปสิทฺธวิสโย อนุภูตวิสโย จ ยํสทฺทํ นาเปกฺขเต, ยถา เจโส ยํสทฺทนฺนา เปกฺขเต, ตํ สพฺพํ มหาสามินาธิกายํ สุโพธาลงฺการฏีกายํ–

虽然yaṃ词和taṃ词之间存在恒常关联，但由于taṃ词所指涉的对象是已逝的，所以它不依赖yaṃ词，故说：“taṃ即紧随其后”等。taṃ词确实不依赖yaṃ词，因为它指涉已逝的对象、众所周知的对象和已体验过的对象。正如它不依赖yaṃ词，这一切都在大尊者(Mahāsāmi)所著的《善解庄严论疏》(Subodhālaṅkāraṭīkā)中得到阐明——

มุนินฺทจนฺทสญฺชาต, หาสจนฺทนลิมฺปิตา;

ปลฺลวาธวลาตสฺเส, เวโก นาธรปลฺลโวติ (๑๒๒).

牟尼月光所生颜，笑颜檀香轻敷染；嫩叶白光映照唇，岂止唇如嫩芽鲜。

เอติสฺสา คาถาย อมฺเหหิ วิตฺถาริตนเยน คเหตพฺพํ, ยถา รหนฺติ สกมฺมากมฺมธาตูนมนุรูปํ.

此偈颂的含义，应以我们所详述的方式来理解，以使其符合“rah”(远离)等及物(sakammaka)与不及物(akammaka)词根。

๕๐. เววา

50. 又或

กิญฺจาปีทํ วิกปฺปนตฺถํ กตนฺติ เหฏฺฐิเมน นิ(นฺนาน)ตฺตํ วิญฺญายติ, ตถาปิ อิมินา วากาเรน วิกปฺโปว, เหฏฺฐิเม ปน กฺวจาธิการา หการนฺตธาตุโต ธฺยณฺปจฺจเย เมหฺยํ, โทหฺยํ สิเนหฺยํ, เลหฺยนฺติปิ ภวตฺเวว.

虽然这是为了抉择之义而作，其差异可由下文得知，但即便如此，通过这种方式也只是抉择而已。然而，在下文中，根据某些规则，从以h结尾的词根，通过添加dhyaṇ后缀，确实也可以形成mehyaṃ、dohyaṃ、sinehyaṃ、lehyanti等形式。

๕๓. สํโย

53. 结合

วตฺตุโน-ตฺตปฺปธานตฺตมตฺตวจสีติ นิยตาวยววาจิโน อุปาทานาติ วุตฺตมเนกตฺถตฺเตปฺยาทิสทฺทสฺส, อาทิยตีตฺยาทีติ กมฺมสา ธโนจายมาทิสทฺโท, โสยมตฺโถ สุมงฺคลปฺปสาทนิยา ขุทฺทสิกฺขา ฏีกาย‘อาทิโต อุปสมฺปนฺนา’ติ เอตฺถ อมฺเหหิ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ, สํยุชฺชตีติ สํโยโค-เอกตฺราวฏฺฐิตพฺยญฺชนา.

虽然ādi一词有多种含义，但它被说成是upādāna（执取），即对有固定部分的言语的执取。此ādi一词是从“被取”(ādiyati)而来，为作业格释(kammasādhana)。这个意义应当按照我们在名为《吉祥悦意》(Sumaṅgalappasādanī)的《小戒学》(Khuddasikkhā)注疏中，于“从最初受具足戒”(ādito upasampannā)一处所说之理趣来理解。“结合”(saṃyoga)者，谓其结合，即诸辅音(byañjanā)位于一处。

๕๔. วิจฺฉา

54. 离析

ยํวตฺตเตติ วุตฺติวจนํ นิกฺขิปิตฺวา ตสฺส อตฺถํ วตฺตุมารภเต ‘สมฺภวาเปกฺขาเย’จฺจาทิ, ยํวตฺตเตติ จ สุตฺเต อวิชฺชมาเนปิ คมฺมมานตฺถสฺส [Pg.60] สทฺทสฺส ปโยคมฺปติ กามจาโรติ วุตฺติยํ วุตฺตํ, ยสทฺทสฺสานิยมตฺถวุตฺติตฺเตปิ ปทวากฺยโต นาญฺญํ สมฺภวติ วิจฺฉายมาภิกฺขญฺเญ จ วตฺตมานนฺติ อาห ‘สมฺภวาเปกฺขายปทํ วากฺยํวา’ติ, สมฺภวตีติ สมฺภโว-ปทํ วากฺยํ วา, ตสฺมึ อเปกฺขาย ปทํ วากฺยํ วา วตฺตเตติ สมฺพนฺโธ, วตฺตเตติ วิจฺฉายมาภิญฺเญ จาตฺเถ วตฺตเต, นนุ ปทสฺส วากฺยสฺส วา วิสุํเยว ทพฺพาทโย อตฺถา, ตํ กถมิท เมตสฺมึ วตฺตุธมฺเม กิริยาธมฺเม จ วิจฺฉาภิกฺขญฺญตฺเถ วตฺตเตติ อนุโยคํ สนฺธายาห-‘วิสยภาเวนา’ติอาทิ, วิจฺฉาย วตฺตุธมฺมสฺส กิริยาธมฺมสฺส จาภิกฺขญฺญสฺส วิสโย ปทํ วากฺยํ วา… อนญฺญตฺถวุตฺติวเสน ตตฺถปฺปวตฺติยา, ตํ วเสนจ, อภิธายกตฺเตน เจติ โคจรตฺเตน ปกาสกตฺเตน จาติ อตฺโถ, ยํวตฺตเตติ อชฺฌาหฏสฺส ยนฺติ ปฐมนฺตสฺส วิภตฺติวิปริณามํ ทสฺเสติ (ตสฺสาติ) อาทินา, อิมินา อิทํ ทีเปติ ‘‘ยชฺชปิ ‘วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสฺวิ’ ตฺยตฺร ฉฏฺฐีโนจฺจารียเต, ตถาปิ ฉฏฺฐีปสิทฺธิ โหเตว, กถํ ทฺเว อิจฺจาเทสนิทฺเทสา อาเทโส จ สมฺพนฺธีนมเปกฺขเต, ‘วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสู’ติ จาตฺถนิทฺเทโส, น จาตฺถสฺสาเทเสน สมฺพนฺโธ อุปปชฺชเต, ตสฺมา วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสุ ยํ ปทํ วากฺยํ วา วตฺตเต ตสฺส ทฺเว ภวนฺติจฺเจวํ ฉฏฺฐียตฺโถ สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ, ทฺเว รูปานิ โหนฺตีติ ทสฺสิตํ โหตีติ สมฺพนฺโธ, สทฺทรูเป สงฺขฺยยฺเยติ ทุติยา พหุวจนนฺตํ ปฏิปาทยมาโนติ เอตฺถ ปฏิปาทนกิริยาย สมฺพนฺเธโนปทิฏฺฐํ, ‘‘วากฺยนฺตรฏฺโฐปิ สทฺโท ตทญฺญสฺมิมฺปิ สมฺพนฺธมุปยาตี’’ติ ทฺวิสทฺโทติ อิทํ อุปริ วากฺยทฺวเยปฺยุปยุชฺชติ ‘ทฺวิสทฺโท วุตฺโต, ทฺวิสทฺโท น สรูปปฺปธาโน’ติ, อถ สรูปปฺปธาโน กสฺมา น วุตฺโตติ อาห-‘พหุวจเนน นิทฺเทสา’ติ, อถ ทฺเวติ สามญฺเญน วุตฺตตฺตา ปทวากฺยานํ ฐาเน ทฺวิพฺพจนํ วา สิยา, ตาเนวา วตฺตนฺตีติ ทฺวิปฺปโยโค วา, ตถา สติ ‘ยํวตฺตเต ตสฺสา’ติ กสฺมา ปฐมเมว นิสฺสาย วุตฺติยํ วิวรณํ กตนฺติ อาห-‘เอวญฺจา’ติอาทิ, อิทานิ ทฺวิปฺปโยคปกฺขสฺส สโทสตฺตา อคหิตภาวํ ทสฺเสตุมาห-‘ยทาตฺวิ’ ตฺยาทิ, ตุสทฺโท ปุพฺพสฺมา ปกฺขา วิเสสสฺส ปทสฺสโก, ตตฺถ หิ ทฺเว สทฺทรูปานฺยาทิสียนฺเต[Pg.61], อิห ตุ โสว สทฺโท ทฺวิราวตฺตเต, อาวุตฺตี สงฺขฺเยยฺยาติ เอวํ มญฺญเต ‘‘ทฺวิสทฺโท-ยํ ‘‘อาทสหิ สงฺขฺยา สงฺขฺเยยฺเย วตฺตนฺเต’’ติ วจนโต สงฺขฺเยยฺยวจโน, ตสฺเมห สงฺขฺเยยฺยํ สทฺทรูปํ วา สิยา อาวุตฺติ วา, อิจฺจปิ นิทฺเทโส ตทุภยมเปกฺขิย นปุํสกลิงฺเคน วา สิยา อิตฺถิลิงฺเคน วา, ตตฺถ ยทา นปุํสกลิงฺเคน นิทฺเทโส, ตทา สทฺทรูปานิ สงฺขฺเยยฺยานิ ภวนฺติ, ยทา ตุ อิตฺถิลิงฺเคน, ตทา สทฺทสฺสาวุตฺตี อุจฺจารณลกฺขณา กิริยา สงฺขฺเยยา ภวนฺติ, ตโต เจตฺถ อาวุตฺตีอปิ สงฺขฺเยยา โหนฺตี’’ติ, ตทา ทฺวิปฺปโยโค ทฺวิพฺพวจนนฺติ เอส ปกฺโขติ อยเมตฺถ ภาโว’’ ยทา ทฺเว อาวุตฺติโย วิธียนฺเต ตทา ทฺวิปฺปโยโค ทฺวิพฺพจนนฺเต โสเปกฺโข, (อตฺร ฐานฺยาเทสภาโว นตฺถิ) อาวุตฺติ หิ กิริยา, ตสฺสา เจห สทฺโท สาธนํ, น จ กิริยาย สาธนสฺส จ ฐานฺยาเทสภาโว อุปปชฺชเต, ตสฺมา ยทาวุตฺตี วิธียนฺเต, ตทา ทิปฺปโยโค ทฺวิพฺพจนนฺเต-โส ปกฺโข ภวตี’’ติ, อยมฺปิ ปกฺโข ปาณินีเยหิ ปริคฺคหีโต, ตทยุตฺตํ โทสทุฏฺฐตฺตาติ สนฺทสฺสยมาห-‘โส ปเน’ตฺยาทิ, เต หิ ทุติยมฺปิ ปกฺขมพฺภุปคมฺม อุปจารมตฺตโต เภโท, วตฺถุโตตฺวเภโท วาติ โปโนปุญฺเญน ตํ สาเธนฺติ. กถมฺปน สโทสตฺตํ เยนายํ น คหิโตตฺยาห- ‘ตถาหิ’จฺจาทิ, ณฺโย นสิยาติ ‘‘ตสฺส ภาวกมฺเมสุ ตฺต ตา ตฺตน ณฺย เณยฺย ณิย ณิยา’’ติ (๔-๕๙) ภาเว วิธียมาโน ณฺโย ทฺวิปฺปโยคปกฺเข สทฺทเภทสพฺภาวา ปุน ปุเนติ สมุทายสภาวโต ปุนปุน ภาโวติ อตฺเถ ปุนปุน สมุทายโต น ภเวยฺยาติ อตฺโถ, น เกวลํ ณฺโยว, อถ โข เอกปทนฺโตคธานํ สรานํ สรานมาทิภูตสฺสุการสฺส ภวนฺโต โอกาโรปิ ‘‘สรานมาทิสฺสา ยุวณฺณสฺสา เอโอ ณานุพนฺเธ’’ติ (๔-๑๒๔) น สิยา, ‘‘มนาทฺยาปาทีนโมมเย จ ‘‘อิติ (๓-๕๙) โอกาโร ปน ปกฺขทฺวเยปิ โหเตว… อุตฺตรปทสฺส นิมิตฺตภาเวน คหิตตฺตา, ปุพฺพปกฺเขปิ หิ ทฺเว สทฺทรูปานฺเยวาทิสียนฺเตติ โหเตว ปท เภโท, วกฺขติ หิ ‘สตีปิ อตฺตคเต เภเท’ติ. นนุ อาวุตฺติธมฺมเภท สทฺทสฺสุปจริโต เภโท, สรูปโต ตฺวเภโทว, อญฺญถา อาวุตฺติเยว [Pg.62] น สิยา, เอกสฺส หิ วตฺถุโน อาวุตฺติ โหติจฺจาห‘นานฺตเรเน’จฺจาทิ, อญฺญเถติ อุปจริโต เภโท น สภาวโตติ เจ, การิยมฺภวตีติ เอวิ น สกฺกา วตฺตุนฺติ สมฺพนฺโธ, สภาวโต ตฺวเภโท วาติ อุปจาราภาเวน วตฺถุโต วิชฺชมานเภทมวธารยติ, อญฺญถาติ ยทิ เภโท สิยา, อาวุตฺติเยว น สิยาติ เอตฺถายมธิปฺปาโย ‘‘ยทิ สภาวโตว เภโท ภินฺนสฺส ปน กถมาวุตฺติ สิยา’’ติ, ฐานิสทิสตฺตาติ ‘‘ฐานีวิยาเทโส’’ติ ปริภาสมุปลกฺเขติ.

搁置“所说”（yaṃvattateti）这一表述后，（作者）开始解释其含义为“期待生起”（sambhavāpekkhāya）等。在注释（vutti）中说，即使经文中没有“所说”一词，但为了表达可理解的含义，使用该词是自由的（kāmacāra）。即使“yaṃ”一词的含义不确定，从词或句的角度也不可能产生其他含义，因为它是在“遍及”（vicchāya）和“重复”（ābhikkhaññe）的意义上使用的，所以（作者）说“期待生起的词或句”。“生起”（sambhava）是指一个词或句子生起；期待它，即是说一个词或句子发生，这就是其关联。“发生”（vattati）是在“遍及”和“重复”的意义上发生。难道词或句子不是各自具有实体等含义吗？那么，它在此“存在法”（vattudhamma）和“作用法”（kiriyādhamma）的“遍及”和“重复”的意义上是如何发生的呢？针对此疑问，（作者）说“以作为所缘”（visayabhāvena）等。“遍及”的存在法和作用法以及“重复”的对象是词语或句子……通过不表达其他意义而在那里发生，并且通过它，即通过其表达性，也就是通过作为所行境（gocaratta）和作为揭示者（pakāsakatta），这就是其意义。对于所补充的“所说”（yaṃvattateti）中的“yaṃ”这个第一格词，（作者）通过“它的”（tassa）等词，展示了其格的转换。由此阐明：“虽然在‘于遍及与重复中’（vicchābhikkhaññesu）这里没有使用第六格，但第六格的成立确实存在。如何存在？‘二’是替代（ādesa）的指示，而替代期待相关者。‘于遍及与重复中’是意义的指示，而意义与替代的关联不成立。因此可以说：在遍及与重复中，凡是词或句发生，它的就有两种。”这就是第六格的含义。显示“有两种形式”即是其关联。在“声音形态应被计数”中，（作者）阐明了第二格复数形式，此处是通过阐明行为的关联来指示的。“位于其他句中的词也能与另一句建立关联”——“双音”（dvisadda）一词在上文两个句子中都适用：“双音被说，双音不以自形为主”。那么为何不说以自形为主？答：“因为以复数形式指示”。再者，由于“二”是笼统的表述，在词和句的位置上，可能是双数形式，或者正是它们发生，即“双运用”（dvippayoga）。既然如此，为何最初仅依据“它的”（tassa）在注释中进行解释？答：“并且如此……”等。现在为了显示“双运用”的观点因有过失而不被采纳，（作者）说：“而当……”等。“但”（tu）一词显示了与前一观点的差异。在那里，指示了两种声音形态，而在这里，同一个词重复两次。他认为“重复应被计数”——“双音”一词，根据“从二到十的数词在被计数者的意义上使用”的说法，是表示被计数者的。在此，被计数者可以是声音形态，也可以是重复。此处的指示考虑到这两者，可以是中性或阴性。当以中性指示时，声音形态是被计数者；而当以阴性指示时，词的重复，即具有发音特征的行为，是被计数者。因此在此重复也可以是被计数者。“那时，双运用、双数形式”——这就是观点。此处的含义是：当规定两种重复时，就期待双运用、双数形式的观点（此处不存在原处与替代的关系）。重复是行为，词是它的工具，而行为与工具之间不存在原处与替代的关系。因此当规定重复时，就有了双运用、双数形式的观点。此观点亦为波你尼（Pāṇinī）学派所采纳。为了显示它因有过失而不合理，（作者）说“然而它……”等。他们接受了第二种观点，但认为区分只是譬喻性的，实质上并无区别，如此反复地（ponopuññena）论证它。它如何因有过失而不被采纳？（作者）说：“因为……”等。“ṇya”就不会有——在“于其有（bhāva）与所做（kamma）中，有 tta, tā, ttana, ṇya, ṇeyya, ṇiya, ṇiyā”（4-59）这条规则中，规定了在“有”的意义上使用“ṇya”。在双运用的观点中，由于存在词的差异，“反复”（puna puna）——从集合的自性来看，在“反复之有”（punapuna-bhāva）的意义上，“ṇya”就不会从“反复”这个集合中产生。不仅是“ṇya”，而且，在“于有ṇ附标时，元音之首的 yuvaṇṇa 变为 e o”（4-124）这条规则中，位于词尾的元音中首个 u 音所变成的 o 音也不会有。然而，根据“manādyāpādīnamomaye ca”（3-59）这条规则，o 音在两种观点中都存在……因为后一词被作为（变化的）因缘。因为在前一个观点中，也指示了两种声音形态，所以存在词的差异。后面也会说“即使存在自身的差异”。难道重复之法的差异是词的譬喻性差异，而从自性上并无差异吗？否则重复本身就不会有，因为重复是对于同一个事物而言的。（作者）说“无有……”等。“另外”（aññathā）是指：如果是譬喻性的差异而非自性上的差异，那么就不能说“作用产生”——这是其关联。“而从自性上并无差异”——通过否定譬喻性，（作者）确定了事物真实存在的差异。“否则”，即如果存在差异，重复本身就不会有——此处的意趣是：“如果从自性上就有差异，那么对于已差异的事物，如何能有重复？”通过“如同原处”（ṭhānisadisattā），（作者）指出了“替代如同原处”（ṭhānīviyādeso）这条通则（paribhāsā）。

กิริยายาติอาทีสุ สหตฺเถ ตติยา… กิริยาทีหิ ทพฺพาทฺยตฺถานํ วตฺตุ พฺยาปนิจฺฉาปวตฺติโต, เทสาทีติ ( ) อาทิสทฺเทน กาลาวตฺถาทึ สงฺคณฺหาติ, นานาการยุตฺตเมว ภินฺนํ นาม โหตีติ อาห-‘อเนกปฺปการยุตฺเต’ติ, พหุวจนนิทฺเทสโต วุตฺตํ โหตีติ สมฺพนฺโธ, เตนาติ เยน พหุวจนนิทฺเทเสน สกึ พฺยาปนิจฺฉา โชตียติ เตน กรณภูเตน เหตุภูเตน วา, กเมน พฺยาปิตุมิจฺฉายํ ชาติอาทีนญฺจ พฺยาปิตุมิจฺฉายนฺติ สมฺพนฺโธ, ตตฺถ อยญฺจ คาโม รมณีโย อยญฺจ คาโม รมณีโยติ กเมน พฺยาปิตุมิจฺฉา, เอตฺถ กิญฺจาปิ รมณียคุเณน คามทพฺพโยโค อตฺถิ, ตถาปิ คามานํ คุเณน โยโค, สพฺโพ คาโม รมณีโยติ พาหุลฺเลน, นตฺถิ สากลฺเลน พฺยาปิตุมิฏฺฐตฺตนฺติ สกลพฺยาปนิจฺฉายาภาโวติ น ทฺวิพฺพจนํ, เอวมุปริ โยเชตฺวา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, สมฺปนฺโน ยโวติ สมฺปนฺนคุเณน ยวชาติยา พฺยาปิตุมิจฺฉา, เอกตฺถา ชาติ, อเนกตฺถ นิสฺสยา วิจฺฉา, โสภนํ ธวขทิรนฺติ โสภนคุเณน ธวาทิทพฺพานํ พฺยาปิตุมิจฺฉา, อตฺถสทฺเทเนตฺถ ทพฺพาทโย วตฺตุมิฏฺฐาติ อาห-‘ทพฺพคุณกิริยาลกฺขเณ’ติ, วิสทฺโท ปเนตฺถ พฺยาปนตฺโถติ อาห-‘พฺยาปิตุํ สมฺพนฺธิตุ’นฺติ, สาติ วิจฺฉา, วตฺตุธมฺโมติ ‘รุกฺขํรุกฺข’มิจฺจาทิกํ โย วทติ, ตสฺส วตฺตุโน ธมฺโม… อิจฺฉาลกฺขณสฺส ธมฺมสฺส ตปฺปฏิพทฺธตฺตา[Pg.63], สทฺโทติ รุกฺขมิจฺจาทิโก, ตสฺส สทฺทสฺส ยํ รูปํ อตฺต ภาโว, ตเมว ปจฺจาสตฺยา ‘‘สุตานุมิเตสุ สุตสมฺพนฺโธว พลวา’’ติ วิจฺฉา ภิกฺขญฺเญสุ วตฺตมานสฺส สุตสฺเสว ตสฺส รูปสฺส ปจฺจาสนฺนภาวโต ทฺวิสงฺขฺยา ยุตฺตํ ทฺวิสงฺขาตาย สงฺขฺยาย ‘รุกฺขํ รุกฺข’มิจฺเจวํ ยุตฺตํ อติทิสียเต สุตฺเต ทฺเวอิจฺจเนน, ทฺวิพฺพจนสฺเสว หิ ทฺวิสงฺขฺยายุตฺตตา, อถ กตเมกวจนนฺตสฺส ทฺวิพฺพจนํ, ตถาหิ สพฺเพเยเวเตตฺถ วิจฺฉายํ ทฺวิตฺเตหฺยภิธยนฺเตติ พหตฺตา พหุวจนํ ปปฺโปติ, เอกวจนนฺตุ น สิชฺฌติ ‘รุกฺขํ รุกฺขํ สิญฺจตี’ติ เอกตฺถาภิธานภินฺนสพฺพรุกฺขปฺปตีตีติ กถเมกวจนนฺตสฺส ทฺวิพฺพวจนนฺตี อาสงฺกิยาห-‘ตตฺเถ’จฺจาทิ, อตฺถสามตฺถิยาติ ‘พหุวจนนฺตปฺปโยเคหิ’จฺจาทินา วกฺขมานนเยน พหุวจนนฺตปฺปโยเคเนว วิจฺฉาตฺถโชตนโต น ตตฺถ ทฺวีพฺพจนํ สิยา, ภวิตพฺพญฺจ ทฺวิพฺพจเน (น, เอ) กวจนตฺตมนฺตเรน น จาตฺถิ ทฺวิพฺพจนาวกา โสติ ปตีติ พลาวคโต โย-ตฺโถ, ตสฺส อตฺถสฺส อญฺญถานุปปตฺติลกฺขณํ สามตฺถิยํ อตฺถสามตฺถิยํ, อตฺถสามตฺถิยา เอกวจนนฺตสฺส ทฺวีพฺพจนนฺติ สมฺพนฺธา, กิริยาทิโยคนฺติ กิริยาคุณาทิ สมฺพนฺโธ, มนฺตฺวาติ พฺยาปิตุมิจฺฉายนฺตีมสฺส ปุพฺพกิริยาวจนํ, อภิสํหริตฺวาติ เอกโตกตฺวา. สทฺทสฺส ตาทิสตฺถปจฺจายกตฺเต สามตฺถิยํ สทฺทสตฺติ. ยุคปทาธิกรณตายํ สหวจนิจฺฉายํ พหุวจนปฺปวตฺติเยว, น ตตฺถ ทฺวิพฺพจนนฺติ ทสฺเสตุมาห-‘อโตเยเว’จฺจาทิ, อโต เยวาติ พหุวจนนฺตสฺส สทฺทสตฺติยา วิจฺฉาโชตนโต ทฺวิพฺพจนาภาวาเยว, เอวมญฺญเต- ‘อิธ ปน โยคปชฺชํ ทุวิธํ สทฺทโยคปชฺชํ อตฺถโยคปชฺชญฺจ, ตตฺถ กิญฺจิ สาตฺถกานํ สทฺทโยคปชฺชมตฺถโยค ปชฺชํ น สมฺภวตีติ, ยุคปทิ อธิกรณํ ธวาทิ อตฺโถ ยสฺส โสธวขทิรปลาสสทฺโท ยุคปทาธิกรโณ, ตสฺส ภาโว ตถา, ตสฺสญฺจ สติ, สทฺทโยคปชฺชมนฺตเรน ภินฺนตฺถานเมกสทฺทวจนียาน เมกโต ปปตฺติ อตฺถโยคปชฺชํ, ตํ สหวจนิจฺฉายนฺติ อิมินา ทสฺสิตนฺติ ตสฺสํ สหวจนิจฺฉายญฺจ สติ, โสภนา ธวขทิรปลาสา โสภนา รุกฺขาติ โสภนคุณโยเคปิ พหุวจเนเนว วิจฺฉาโชตนโต [Pg.64] ทฺวิพฺพจนาภาโวติ, โสภนํ ธวขทิรนฺติ ปน สตีปิ สทฺทโยคปชฺเช สมาหารตฺตา นตฺถตฺถโยคปชฺช นฺติ เอกวจนนฺตตฺตา ทฺวิตฺตปฺปสงฺเคปิ โสภนํ ธวขทิรนฺติ สทฺทานํ สกึ พฺยาปนิจฺฉายาภาวา น ทฺวิพฺพจนนฺติ เหฏฺฐา วุตฺตํ.

在“以行为”(kiriyāya)等词中，第三格用于“俱”义……因为当欲以行为等表达物质等义时，生起了欲遍及的意愿。在“处所等”(desādi)中，以“等”(ādi)字含摄时间、状态等。只有与多种方式相应的才名为“不同”，故说“与多种类相应”。其关联在于，这是通过复数的解释而说的。“由此”(tena)是指：通过该复数的解释，欲遍及的意愿被一次性地阐明，此解释或为工具，或为原因。其关联在于，这是在次第欲遍及中，以及在对种类等欲遍及中。在此，“此村可爱，此村亦可爱”即是次第欲遍及。此处，虽然有村庄此一物质与可爱此一德的结合，但这是诸村庄与德的结合。“一切村庄皆可爱”是就多数而言，并非意欲完全遍及，因无完全遍及的意愿，故不用双数。以上述方式类推，应知其义。“大麦丰饶”即是以丰饶之德欲遍及大麦之种类。种类是单一意义，遍及则依于多重意义。“陀婆(dhava)与佉地罗(khadira)美好”即是以美好之德欲遍及陀婆等物质。此处，以“义”字意欲表达物质等，故说“在物质、德、行为之相中”。此处，“vi”字有遍及义，故说“欲遍及、欲关联”。彼(意愿)即是遍及。“说者之法”是指：说“树、树”等的人，这是该说者的法……因为它与具有意愿之相的法相关联。“声”即是“树”等。该声之形相，即其自性，唯依此邻近性……“于所闻与所比量中，与所闻之关联为强”，由于在比丘等语境中，遍及所涉的正是所闻之声的形相，其邻近性……故与二数相应者，以名为“二”的数，“树、树”即如是，在经中以“二”(dve)一词来指代。因为只有双数才与二数相应。那么，单数词尾的词如何有双数呢？因为在此遍及中，一切皆以二来表达，故因其多而应用复数。单数则不成立，因为在“浇灌树、树”中，可理解为所有树木，这与表达单一意义不同。怀着“单数词尾的词如何能有双数”的疑问，他说“于彼”等。“由义之力”是指：依将述之理，如“由复数词尾之应用”等，遍及之义唯由复数词尾的应用而阐明，故彼处不用双数。双数理应存在，但若无单数性，则无双数之余地。因此，由显而易见之理所理解的意义，该意义“非此不可”之相即是“义之力”。其关联在于：由义之力，单数词尾的词可有双数。“与行为等结合”即是与行为、德等关联。“思惟后”(mantvā)是此“欲遍及”的先行词。“总摄后”(abhisaṃharitvā)即是合而为一。声传达如是义的能力，即是“声之力”。为显示在同时为所依性中，若欲同时言说，则唯用复数，不用双数，故说“正因此”等。“正因此”是指：正因为遍及之义由复数词尾的声之力而阐明，故无双数。或作是解：“在此，结合的根据有二：声结合的根据与义结合的根据。其中，对某些有意义的词，虽有声结合的根据，但义结合的根据不成立。其意义为陀婆、佉地罗、波罗娑(palāsa)等的‘陀婆佉地罗波罗娑’一词，是同时的所依，其状态亦然。当此之时，若无声结合的根据，不同意义的事物能以一词表达，即是义结合的根据。此由‘欲同时言说’而显示。当有此欲同时言说时，如‘美好的陀婆、佉地罗、波罗娑是美好的树’，即使与美好之德结合，也唯以复数阐明遍及之义，故无双数。然而，对于‘美好的陀婆佉地罗’，虽然有声结合的根据，但因为是集合式(samāhāra)复合词，所以没有义结合的根据。因此，由于是单数词尾，即使有重复的可能，但因为‘美好的陀婆佉地罗’这个词组没有逐一欲遍及的意愿，所以没有双数，如前所述。”

วาตฺติกกาเรน ‘‘อานุปุพฺพิเย ทฺเว ภวนฺตีติ วตฺตพฺพ’’นฺติ (๘-๑-๑-วา) วุตฺตํ, ตทาห-‘อานุปุพฺพิเยปิ’จฺจาทินา, อตฺเถวานุปุพฺพิเยปิ วิจฺฉา ตโตว ทฺวิตฺตนฺติ ปฏิปาทย ‘มานุปุพฺพิย’มิจฺจาทินา ‘อตฺถิเยเวจฺจาทิโน วุตฺติวากฺยสฺส วิวรณมาห. คามชาติยา ตุลฺยชาติยานํ ทิสา เทสาทิเภเทน ภินฺนานมิว คามานํ, น เอตฺถ วิจฺฉา, มูลมคฺคํ วา หิ มุขฺย เมกเมว… เหฏฺฐุทฺธภาคนฺตราภาเวเนกตฺตา, เยนุปริยโธ ภาคาเปกฺขาย กตมูลคฺคพฺยปเทเสน ภินฺนชาติยา มูลคฺคภาคา, เต ภินฺนชาติยา, น จ ภินฺนชาติยานํ วิจฺฉา โหติ, น หิ โคโคติ วุตฺเต (วาหีก)คตา วิจฺฉาวคมฺยเตติ อาจริยชินินฺทพุทฺธินา อานุปุพฺพิเย วิจฺฉายาภาวํ ปฏิปาทิตํ, ตํ วิฆฏยิตุํ ‘ยทิ หิ’จฺจาทินา ยํ วุตฺติยํ วุตฺตํ, ตํ วิปญฺจิตุมาห- ‘ยเถ’จฺจาทิ, นสนฺนิวิฏฺโฐติ น ปติฏฺฐิโต, นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ, ยสฺสูปริภาโค อตฺถิ ตมฺปิ มูลนฺติ มูล พฺยปเทสสฺสาเปกฺขา กตตฺตมาห, อุภยนฺติ มูลมคฺคญฺจ, ตถา อญฺเญปิ มูลคฺคภาคาติ อิมินา มูลคฺคเภทานํ เหฏฺฐา วิย คหเณ สติ พหุตฺตมาห, ปุพฺพกถิเตนาติ ‘รุกฺขาทีนํ พาหุลฺเลนา’ติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนเยน, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘มูลาทีนํ พาหุลฺเลน ถูลาทิ คุณโยคมฺมนฺตฺวา สตฺตมีวิภตฺติยุตฺเตน มูลาทิสทฺทสหิเตน สพฺพ สทฺเทน มูลาทิกมตฺถมภิสํหริตฺวา สพฺพสฺมึ มูเล ถูลา สพฺพสฺมึ อคฺเค สุขุมาติ เอวํ (วตฺตุโน) พฺยาปิตุมิจฺฉายเมกวจนนฺตสฺส วิจฺฉายนฺตฺเวว ทฺวิพฺพจน’’นฺติ.

释论家说：“应说‘在渐次中是双数法’”（8-1-1-论）。因此他说了“在渐次中也”等。实际上，在渐次中也有遍及义，因此有双数法。为阐明此，以“非渐次”等，解释“实有”等句之论述。如同乡村种类中，同种类的乡村因方向、地点等差别而不同，此处无遍及义。根与梢，或主要者只有一个……因无上下部分之差别，故为一体。由此，因观待上下部分，而设立了根与梢之称谓。彼等根与梢是不同种类。不同种类者，则无遍及义。诚然，当说“牛”时，不会理解为（Vāhīka）所去之处有遍及义。阿闍梨胜智(Ācariyajinindabuddhi)已经阐明了在渐次中没有遍及义。为驳斥此，以“若”等，详细解释论中所说，故说“譬如”等。“未安住”(nasanniviṭṭho)即是“未确立”，即是说“无”。即使有上部分，亦名为根，此是说根之称谓是观待而设。“两者”即是根与梢。如是，亦有其他根与梢之部分。以此，若如下方所取之根与梢之差别，则说有多数。依据前述，即以“树木等之多数”等前述之方式，此所说者是：“思惟根等之多数与粗等之德相应，以与第七格相应的根等词语，将所有词语中之根等义总摄起来，‘在所有根中是粗的，在所有梢中是细的’。如是，当言说者有遍及之意欲时，单数词尾也作双数法。”

เชฏฺฐานํ วิจฺฉาสมฺภเว สพฺพกนิฏฺฐสฺส เชฏฺฐตฺตาภาวานุปฺปเวโส น สิยาติ อานุปุพฺพิยมตฺตวจนิจฺฉายํ เตเนว ทฺวิตฺตมภิหิตํ ‘เชฏฺฐํ เชฏฺฐมนุปฺปเวสยา’ติ เตเนวาจริเยน, ตทธุนา วิฆฏียติ ‘เชฏฺฐ’ มิจฺจาทินา[Pg.65], กนิฏฺโฐปิ ปเวสียตีติ กนิฏฺฐสฺสปิ วิจฺฉาสมฺภวมาห, ตตฺถ การณมาห-‘ยเถว หิ’จฺจาทิ, ปรสฺสาติ มชฺฌิมสฺสาติ เอตฺถ วิเสสนํ, กนิฏฺฐสฺสาปิ เชฏฺฐพฺยปเทโสติ สมฺพนฺโธ, ยถาวุตฺตเมว สมตฺเถติ ‘วตฺติจฺฉานิพนฺธเน หิ’จฺจาทินา, วตฺติจฺฉาทิพนฺธเนติ วตฺตุโน อิจฺฉา นิพนฺธนํ การณมสฺสาติ สมาโส, วตฺถุสภาเว วตฺถุ ตตฺเถ, อภินิเวโส ปวตฺติ, นาภิสมฺภุณาติ น ปปฺโปติ.

若对“最年长者”有遍及义，则最年幼者因其并非最年长，将不会被包含在内。因此，仅为表达渐次之意欲，彼阿闍梨以“让最年长者逐一进入”之句，宣说了双数法。此今以“最年长”等句驳斥，并说“最年幼者亦可进入”，故言最年幼者亦有遍及义的可能。其中，说明其原因，如“正如”等。“他者”在此是“中间者”的定语。最年幼者亦可被称作“最年长”，此是关联。“因为这是以言说者的意欲为依凭”等句，支持了前述之义。“以言说者意欲为依凭”此复合词，其依凭之因即是言说者之意欲。就事物的自性而言，事物即是如此；执着即是其作用。“不能成就”即是“不能获得”。

‘‘สกตฺเถ วธาริยมาเน เนกสฺมึ ทฺเว ภวนฺตีติ วตฺตพฺพ’’นฺติ (๘-๑-๑๒-วา) วาตฺติกกาเรน วุตฺตํ, ตทาห ‘สกตฺเถ’อิจฺจาทิ, อตฺถปฺปการณาทฺยนเปกฺขสฺส ปทสฺส อตฺเถ สกตฺเถ อวธาริยมาเน เอตฺตกเมเวติ คมฺมมาเน อเนกสฺมึ ทิยฺยมาเน ทฺวิพฺพจนมิฏฺฐํ มตํ ปาณินิยานนฺติ อตฺโถ, อยมฺปเนสมธิปฺปาโย ‘มาสกํ มาสกํ อิมมฺหา กหาปณา ภวนฺตานํ ทฺวินฺนํ เทหี ตฺยตฺร ทฺเว เอว มาสา ทาตุมิจฺฉิตา, กหาปณํ นาม–

释论家说：“当‘自身意义’被限定时，应说‘在多于一者中，是双数法’”（8-1-12-论）。因此他说了“在自身意义中”等等。对于不依赖意义种类等之词语，当其自义被限定为“唯此”时，若给予多者，则双数法被波你尼(Pāṇini)学派认为是可取的。此亦是其意图：“从这个迦诃波那(kahāpaṇa)中，请给你们两位各一个摩沙迦”，在此，唯欲给予两个摩沙迦。迦诃波那即是——

จตฺตาโร วิหโย คุญฺชา, ทฺเวคุญฺชา มาสโก ภเว;

ทฺเว อกฺขาว มาสกาปญฺจ,กฺขานํ ธรณมฏฺฐกํติ.

四粒稻谷(vīhi)为一红珠(guñjā)，两红珠为一摩沙迦(māsaka)；两摩沙迦为一阿迦(akkha)，五阿迦为一达罗那(dharaṇa)，八达罗那为一组(aṭṭhaka)。

วุตฺตวิธินาเนกมาสกสมุทาโย, ตตฺถ น สพฺเพ กหาปณ สมฺพนฺธิโน มาสา ทานกิริยาย พฺยาปิตา, ทฺเวเยวาติ เนตฺถตฺถ วิจฺฉาติ ยถาวุตฺตวตฺตพฺเพน ทฺวิพฺพจน’’นฺติ, ตํ ทสฺเสตฺวาติ ตํ ทฺวิพฺพจโนทาหรณํ ทสฺเสตฺวา, ปฏิปาทยิตุํ วิจฺฉายเมว ทฺวิตฺตํ ทสฺเสตุํ… มาสกํ มาสกมิจฺจาโทตฺวยมธิปฺปาโย-‘‘เทหีติ ทานกิริยาย มาสฺส พฺยาปิตุมิฏฺฐาติ วิจฺฉายเมเวตฺถ ทฺวิพฺพจนํ, ตถาหฺยโต ทฺวิรุตฺตา วิจฺฉาว คมฺยเต’’ติ, สทฺทนฺตรโตจฺจาทิกํ กิมาสงฺกิย วุตฺตนฺติ อาห‘เทหี’ติอาทิ, อวธารเณ ปตียมาเนติ กหาปณสมฺพนฺธินิ พหุมฺหิ มาสกสมุทาเย มาสกทฺวยนิจฺฉเย วิญฺญายมาเน สติ, อวิเสเสน สามญฺเญน มาสานํ เทหีติ ทานกิริยาย พฺยาปนา ภาวาติ สมฺพนฺโธ, สทฺทนฺตรโตจฺจาทิโน สาธิปฺปายมตฺถมภิธาตุมารภเต ‘ปเทเน’จฺจาทิ, เอตฺถ ปเทนาติ มาสกมิจฺจเนน ปเทน, อิมมฺหา กหาปณาติ อิทเมตฺถ สทฺทนฺตรํ, กตาภิสงฺขรณสฺสาติ มาสกํ มาสกมิจฺเจวํ [Pg.66] นิปฺผาทิตสฺส, สทฺทนฺตรโตติ อิมินา ปทนฺตรโยโค คหิโตติ อาห-‘ปทนฺตเรน โยคโต’ติ อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘‘ทฺวิตฺตกรณกาเล สทฺทนฺตรวจนียสฺสตฺถสฺสานเปกฺขิตตฺตา มาสกํมาสกนฺติ อวิเสเสน มาสกวิจฺฉายํ ทฺวิตฺตํ, ตทนุ ปน อิมมฺหา กหาปณาติสทฺทนฺตรสมฺพนฺเธ สติ ยทิ กหาปณสมฺพนฺธฺย น วเสสมาสกวิจฺฉา ปริคฺคยฺหติ ตทา อิมสฺส กหาปณสฺสาติ ฉฏฺฐิยา ภวิตพฺพํ, อิมมฺหา กหาปณาติ ปน อวธิปญฺจมีนิทฺเทสโต กหาปณโต ทฺวยเมว คเหตฺวา ภวนฺตานํ ทฺวินฺนํ เทหีติ อิมมฺหา กหาปณาติ สทฺทนฺตรโตวธารณํ คมฺยเต’’ติ.

以所说的方式有许多摩沙迦的集合，在那里，并非所有与迦诃波那(kahāpaṇa)相关的摩沙迦都被布施行为所遍及，只有两个。因此这里没有遍及义。“应以所说的方式说双数法”，为了显示此，即显示此双数法的例子，为了教导，为了显示在遍及义中的重叠……在“摩沙迦，摩沙迦”等中，其意趣是：“以‘给’这个布施行为，意欲遍及摩沙迦”，因此这里是在遍及义中的双数法。因为由此重叠，遍及义被理解。有人问：“说‘有其他词语’等是基于何种疑虑？”答曰：“给”等等。当限定被理解时，即当在与迦诃波那相关的众多摩沙迦集合中，确定为两个摩沙迦被认知时，“无差别地、普遍地给摩沙迦”，（如此）与布施行为的遍及不存在关联。为了说明其他词语等的意趣，开始说“通过词语”等。此处，“通过词语”即通过“摩沙迦”这个词语。“从此迦诃波那”是这里的其他词语。对于如此构成的“摩沙迦，摩沙迦”，通过其他词语的连接，即说“通过与其他词语的连接”。此处的意趣是：“在进行重叠时，因为不考虑其他词语所表达的意义，所以在无差别的摩沙迦遍及义中重叠为‘摩沙迦，摩沙迦’。其后，当与‘从此迦诃波那’这个其他词语连接时，如果与迦诃波那相关而没有涵盖其余摩沙迦的遍及义，那么就应该用第六格(属格)‘此迦诃波那的’。然而，从‘从此迦诃波那’这个作为起点(avadhi)的第五格(离格)指示，可理解为‘从迦诃波那中只取两个，给你们两个’。因此，从‘从此迦诃波那’这个其他词语中，可理解到限定义。”

‘‘ปุพฺพปฐมานมตฺถาติสยวจนิจฺฉายํ ทฺเว ภวนฺตีติ วตฺตพฺพ’’นฺติ (๘-๑-๑๒-วา) วุตฺตํ, ตทาห-‘ปุพฺพปฐมานํ มิจฺจาทิ, ปุพฺพปฐมานํ ปุพฺพปฐม สทฺทานํ อตฺถาติสโย โย อตฺถสฺส ปกํโส, ตสฺส วจนิจฺฉายํ, สพฺพปฐมภาวสงฺขาต อตฺถาติสยมตฺตาว วจนิจฺฉาติ น เอตฺถ วิจฺฉาติ เตสมธิปฺปาโย, วิกสนกิริยาย ปากกิริยายาติ วุตฺเตปิ วิกาสกรณกิริยาย ปากกรณกิริยายาติ อตฺถสมฺภวโต ‘ปุพฺพํ ปุพฺพํ ปุปฺผ’นฺติ ตฺยาโท, ปุพฺพํ ปุพฺพํ วิกสนํ กโรนฺติ, ปฐมํ ปฐมํ วจนํ กโรนฺตีติ กิริยาวิเสสนวเสน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, ปุพฺพาติ มตา ปฐมาภิมตาติ อิมินา ปุพฺพปฐมภาเวนาภิมตานํ พหุตฺต พฺยาปเนน วิจฺฉาสพฺภาเว การณมาห.

“为了表达‘先前’和‘最初’的意义强调，应说它们要重复”（8-1-12-vā），如此说。对此解释说：“先前、最初等”，即“先前”(pubba)、“最初”(paṭhama)二词的意义强调，即意义的卓越。在想要表达此意时，他们认为，这只是想要表达名为“最先”的状态的意义强调，因此这里没有遍及义。即使说“以开放的行为”、“以成熟的行为”，因为“以使之开放的行为”、“以使之成熟的行为”的意义是可能的，所以在“花儿先先开放”(pubbaṃ pubbaṃ pupphaṃ)等例子中，应将“先先地开放”(pubbaṃ pubbaṃ vikasanaṃ karonti)、“初初地言说”(paṭhamaṃ paṭhamaṃ vacanaṃ karonti)的意义理解为动词的修饰（状语）。他以“被认为是先前的即是被意欲为最初的”，说明了通过由“先前”与“最初”的状态所意欲的众多事物的遍及，而存在遍及义的原因。

‘‘ฑตร ฑตมานํ สมสมฺปธารณายมิตฺถีนิคเท ภาเว ทฺเว ภวนฺตีติ วตฺตพฺพ’’นฺติ (๘-๑-๑๒-วา) วุตฺตํ, เอตฺถ อิตฺถิลิงฺคสทฺโท อิตฺถิลิงฺคโยคา อิตฺถีติ วุตฺโต, นิคทฺยเตเนเนติ นิคโท, อิตฺถี นิคโท ยสฺส โส อิตฺถินิคโทภาโว, ตสฺมึ อิตฺถีนิคเท ภาเว, ตทาห-รตรรต มนฺตาน’มิจฺจาทิ, อิตฺถิลิงฺเคติ อิตฺถิลิงฺคํ ยสฺส โส อิตฺถิลิงฺโคภาโว, ตสฺมึ อิตฺถิลิงฺเค ภาเว วตฺตมานานํ รตรรตมนฺตานํ ทฺวิพฺพจนมภิมตนฺติ สมฺพนฺโธ, กสฺมึ วิสเยติ อาห-‘สมสมฺปธารณ วิสเย’ติ, สเมน อฑฺฒตาทินา คุเณน อิเม อุโภ อฑฺฒา อิตฺเววํ รูปา สมฺปธารณา นิรูปนา อวโพโธ สมสมฺปธารณา, สาเอว วิสโย, ตสฺมึ สติ, อฑฺฒตาย พหุวิธตฺตาภาวา กิริยาทิโย คาภาวา [Pg.67] จ นตฺเถตฺถ วิจฺฉาติ เตสมธิปฺปาโย, ปุจฺฉิยมานาติ อิมินา อิเม อุโภ’ อิจฺจาทีนํ ปุจฺฉาวากฺยตํ ทสฺเสติ.

“在同等确定中，当处于阴性表达的状态时，应说‘ḍatara’和‘ḍatama’要重复”（8-1-12-vā），如此说。此处，“阴性词”(itthiliṅgasaddo)因与阴性(itthiliṅga)相应而被称为“阴性”(itthī)。“通过它来表达”，故为“表达”(nigado)。“阴性是其表达”，即为“阴性表达的状态”(itthinigadobhāvo)，在彼“阴性表达的状态”中。对此解释说：“ḍatara-ḍatama-”等。“阴性”(itthiliṅgaṃ)是它的特征，即为“阴性状态”(itthiliṅgobhāvo)。在处于阴性状态的“ḍatara”和“ḍatama”，其重复是被认可的，此为关联。在何种主题中？回答说：“在同等确定的主题中”。以“富有”等同等的品德，“此二者皆富有”，如此形式的确定、审察、理解，即是“同等确定”。这便是主题。当此成立时，他们认为，因为“富有”的状态没有多种形式，也没有行为等，所以这里没有遍及义。通过“当被询问时”，他显示了“此二者”等是疑问句。

ปรพฺยวหาเรนาห-‘อาขฺยาตาทีนํ วิสยตฺต’นฺติ, อิมินา อาขฺยาตาทีนเมว กิริยาโชตกปทภาเวน โปโนปุญฺญสงฺขาตกิริยา ธมฺมสฺส ธนสเมว วิสยตฺตํ ทีเปติ, อติสยวิสิฏฺฐนฺติ อิมินา ปปจติสทฺเทปกาโร ปกํสตฺถ โชตโก อุปสคฺโคติ ทสฺเสติ, หิวิธิมฺหีติ’ลู-จฺเฉทเน’อิจฺจสฺมา วิธิมฺหิ หิปฺปจฺจโย ‘‘ปญฺหปตฺตนาวิธีสุ’’ติ (๖-๙) อิมินา สุตฺเตนาติ อตฺโถ, โอสฺสาติ ‘‘ยุวณฺณานเมโอปจฺจเย’’ติ (๕-๘๒) โอการสฺส, ‘ปุพฺเพก-กตฺตุกาน’’ (๕-๖๒) มิจฺเจวาติ เอวกาเรน ปเรสมิวายมปฺยาภิกฺขญฺเญ ปจฺจโย เจ วิธียเต, ตทา ปปจติอิจฺจตฺร วิย อาภิกฺขญฺเญ วิธียมาเนน ปจฺจเยเนว อาภิกฺขญฺญตฺถสฺส ปกาสิตตฺตา น ทฺวิพฺพจเนน ภวิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ, ยทา ตุ ภุสํ ปุนปฺปุนํ ปจตีติ วจนิจฺฉา ตทาปิ ปปจตีติ ภวตฺเยว.

他以他人的用法说道：“动词等的领域”，以此表明，对于作为行动指示词的动词等来说，被称为“重复”的行动法就像财富一样是其领域。以“极其殊胜”，他表明在“papacati”一词中，“pa”是表示卓越义的前缀(upasagga)。关于“在hi的规则中”，其义为：根据“pañhapattanāvidhīsu”(6-9)这条经则，从词根“lū-cchedane”(“lū”用于切断义)，在规则中制定了“hi”后缀。关于“ossa”，是根据“yuvaṇṇānameopaccaye”(5-82)的“o”字母，以及“pubbeka-kattukāna”(5-62)的规则。以“eva”一词表明，如果此后缀也像为其他义一样被规定用于重复义，那么，就像在“papacati”中一样，因为重复的意义已经由被规定用于重复义的后缀本身所表达，所以不应该通过重叠来表达。但是，当想要表达“他非常、一再地烹煮”时，它仍然是“papacati”。

อิห อิมสฺมึ อุทาหรเณ, อาภิกฺขญฺเญ อิจฺเจวาติ อิมินา อนุกรณมตฺตเมเวตํ นตฺเถตฺถาภิกฺขญฺญนฺติ ปาณินิยา สุตฺตนฺตเรน ทฺวิตฺตมฺปฏิปาเทนฺติ, นตฺเถตฺถ ตาทิเสน วจเนน ปโยชนํ, อาภิกฺขญฺเญเยว ทฺวิพฺพจนนฺติ ทสฺเสติ, เอวมญฺญเต ‘‘ปฏอิจฺเจตมนุกรณํ ภวน กิริยมฺปติ วตฺตตีติ กิริยาธมฺมํ โปโนปุญฺญเมตฺถ อตฺเถวา’’ติ, เตเนว วกฺขติ-‘ปฏปฏา ภวตีติ อาภิกฺขญฺเญ ทฺวิพฺพจน’นฺติ, อนิติสฺมินฺติ อิติสทฺเท อวิชฺชมาเน, ราปฺปจฺจโยติ ปฐมํ ทฺวิตฺเต กเต ปจฺฉา ราปฺปจฺจโย, ราปฺปจฺจยมกตฺวาปิ ปการนฺตเรน สาเธตุมาห- ‘อถวา’ อิจฺจาทิ, ทีโฆ นิจฺจนฺติ ปฐมํ ทฺวิตฺเต ปฏปฏกโรตีติ ฐิเต นิจฺจํ ทีโฆ, ปฏปฏา กโรตีติ เอตฺถ นิปฺผตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏปฏายตีติ เอตฺถ ทสฺเสตุํ ปฏปฏายตีติอาทิ อารทฺธํ.

在此例中，有人以波你尼(Pāṇini)的另一经则主张，“仅在重复义中”的重叠只是模仿，此处没有重复义。但此处无需此说，他表明重叠仅用于重复义。他如此认为：“此模仿是针对‘成为’的行动而转起，因此重复的行动法确实存在于此。”因此他将说：“paṭapaṭā bhavati是重复义的重叠。”在“anitisminti”(当iti不存在时)，是先进行重叠，然后加上“rā”后缀。为说明即使不加“rā”后缀也能以其他方式构成，他说了“或者”等。关于“长音是固定的”，首先在重叠后，当形式为“paṭapaṭakaroti”时，长音是固定的。在说明了“paṭapaṭā karoti”的构成之后，现在为了说明“paṭapaṭāyati”，便开始了“paṭapaṭāyati”等的解说。

๕๕. สฺยาทิ

55. si等词尾

เอกสฺส เอกสฺส อิติ ฐิเต ปุพฺพวิภตฺติยา ลุตฺเต สํหิตายญฺจ กตายํ เอเกกสฺส, เอวํ มตฺถเกน มตฺถเกนาติ ฐิเต มตฺถก มตฺถเกนาติ.

当为“ekassa ekassa”时，前词的格尾脱落并进行连音，便成为“ekekassa”。同样，当为“matthakena matthakena”时，便成为“matthaka matthakena”。

๕๖. สพฺพา

56. 一切

อญฺญํ [Pg.68] อญฺญนฺติ ฐิเต อิมินา วิภตฺติยา โลเป อการสฺส ‘‘ตทมินา’’ (๑-๔๗) ทินา โอกาเร อญฺโญญฺญนฺติปิ โหติ.

当为“aññaṃ aññaṃ”时，依此（规则）格尾脱落，其a音依“tadaminā”(1-47)变为o音，亦成为“aññoñña”。

๕๗. ยาว

57. 直到……为止

ยาวโพธนฺติ ‘‘ยาวาวธารเณ’’ติ (๓-๔) อสงฺขฺยสมาโส.

“Yāvabodham”(直到觉悟)是根据“yāvāvadhāraṇe”(yāva用于限定义)(3-4)这条规则构成的不变格复合词。

๕๘. พหุล

58. 多方面

กฺวจิ ปวตฺยปฺปวตฺติ, กฺวจญฺญํ กฺวจิ วา กฺวจิ;

สิยา พหุลสทฺเทน, วิธิ สพฺโพ ยถาคมํติ.

有时适用，有时不适用；有时是其他情况，有时是任选；通过“bahula”(多方面)一词，所有规则皆依圣典而定。

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

如是，于《目犍连五论复注·义光》中，

ปฐมกณฺฑวณฺณนา สมตฺตา.

初品释义终。

๒. ทุติยกณฺฑ วณฺณนา

2. 第二品释义

๑. ทฺเวทฺเว

1. 两个两个地

อวยวสมฺพนฺเธติ สฺยาทฺยวยวีสมุทาเยน ทฺเวทฺเวติ วุตฺตานมวยวานํ สมฺพนฺเธ, อเตตฺถ วุตฺยนุกูลาย ปญฺจิกาย วา ภวิตพฺพํ, ปญฺจิกานุ กูลาย วุตฺติยา วา, น เจตฺถ ทฺวินฺนมญฺโญญฺญานุกูลตา ทิสฺสติ, ตถาหิ วุตฺติยํ-‘เอกาเนกตฺเถสุ วตฺตมานโต นามสฺมา’ติ เอตฺตกเมว ปกติวิเสสนวเสน วุตฺตํ, ปญฺจิกายนฺตุ ตพฺพิเสสน วเสน จ ปจฺจยตฺถวิเสสนวเสน จ อตฺโถ ทสฺสิโต, ตเทว มุภินฺนนฺนาญฺญมญฺญานุกูลตา ทิสฺสติ, ตโต เอตฺถ ยถา ทฺวินฺนมญฺโญญฺญานุกูลตา สมฺปชฺชติ, ตถา พฺยาจิกฺขิสฺสาม ‘‘ยทิ ปเนตฺถ วุตฺยานุกูลา ปญฺจิกา ภเวยฺย ปจฺจยตฺถปกฺโข ชหิตพฺโพ สิยาติ ‘เต…เป… เอกาเนกตฺเถสุ’ติ จ, เตน…เป… โยชนิย’นฺติ จ เอเตสํ ชหิตพฺพตาย พหุปาฐวิโลโป อาปชฺชติ, ยทิ ปน ปญฺจิกานุกูลา วุตฺติ ภเวยฺย วุตฺติยํ กิญฺจิมตฺตํ ปกฺขิปิตพฺพ มตฺตเมว สิยาติ พหุวิโลปาปตฺติ (น) โหตีติ เอเตสํ ทฺเวทฺเว โหนฺติ เอกาเน กตฺเถสุ วตฺตมานโต นามสฺมา’ติ วุตฺติยา ภวิตพฺพ’’นฺติ, เอวญฺหิ สติ สตฺถนฺตเรนาปิ สห ฆฏเต, สุตฺเต ‘ทฺเวทฺเวกาเนเกสุ นามสฺมา’ติ วุตฺตตฺตา ‘เอกาเนเกสู’ติ อิทํ ปจฺจยวิเสสนํ วา ยุชฺชติ

在部分与整体的关系中，当论及由“dvedve”(两个两个地)所指的部分时，应当是《五论》(pañcikā)符合《规则》(vutti)，或是《规则》符合《五论》。然而，此处不见二者相互符合。例如，在《规则》中，仅以限定词基的方式说：“从表单一与多数义的名词”。但在《五论》中，则通过限定词基和限定词缀意义两方面来阐明其义。因此，可见二者互不符合。为了使二者达成一致，我们将如此解释：如果此处《五论》要符合《规则》，那么词缀意义方面就应舍弃，如此则“彼……于单一多数”以及“因此……应结合”等文句就须舍弃，从而导致大量文本的失落。但如果《规则》符合《五论》，则仅需在《规则》中添加少许内容，不会有大量文本失落。因此，《规则》应为：“dvedve(两个两个地)从表单一与多数义的名词而有”。这样一来，也能与其他论典相符。因为在经中说“dvedve从表二、单一、多数义的名词而有”，所以“于单一多数”这一表述，或者适合作为对词缀的限定。

ปกติวิเสสนวเสน [Pg.69] วา ยเทตํ ปจฺจยวิเสสนํ, ตทา สามตฺถิยา เอกาเนเกสูติ ปกติวิเสสนมฺปิ ลพฺภติ, ตตฺถ สามตฺถิยมตฺถ พลํ, ตถาหฺเยกาทีสุ ภวนฺตา ปกติวาจฺจานเมเวกตฺตาทิอพฺยติ ริตฺตอตฺถมตฺตาทีรูปานํ โชตกา สฺยาทโย กถเมกตฺตาทีสุ วตฺตมานโต นามสฺมา อญฺญโต สิยุนฺติ ยถาวุตฺตนามวิเสสากฺเขโป, ตถา อิตฺถิณาทิปฺปจฺจยาทีนมฺปิ ปน ปกติวิเสสานุปาทาเนปิ ยโต ธาตฺวาทิ วาจฺโจตฺโถ นตฺถิ, สามตฺถิยา ตโต, ธาตุตฺยาทฺยนฺเตหิ น โหนฺเต วิตฺติปจฺจยา, ตถา ณาทิปจฺจยาปิ… วิภตฺยนฺตา วิธานโต, ยเทตมฺปกติวิเสสนํ ตทาปิ สามตฺถิเยเนว เอกตฺตาทีสุ วตฺตมานโต นามสฺมา ตชฺโชตนาย ภวนฺตา สฺยาทโย กถมญฺญตฺถ โหนฺติ อสมฺภวาติ เอกาเนเกสุ ทฺเวทฺเวติ ลพฺภติ, อถวา สรูเปน อวุตฺตมฺปิ สามตฺถิเยเนกาเนกตฺเถสูติ คมฺมมานํ วุตฺตเมว โหตีติ กตฺวา‘เตจา’ติอาทิกํ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ, เอกาเนเกสุ วตฺตมานโต นามสฺมาติ กิมตฺถํ อสตฺวภูตาย กิริยาเยกตฺตาทิสมฺพนฺธาภาวา กฺริยตฺถาจ ตฺยาทีหิ เยเวกตฺตาทีนํ วุตฺตตฺตา ตฺยาทฺยนฺเตหิ จ น ภเวยฺยุนฺติ ปโยชนนฺตรมาห-‘ยมฺปนา’ติอาทิ, ปญฺจกนามตฺถสฺสาธิปฺเปตภาโว เจตฺถ ปกฺขสฺเสตสฺเสว ยุตฺตตฺตา. ตถาหิ สงฺขฺยากมฺมาทโย นาม วาจฺจสฺส ทพฺพสฺส ธมฺโม สกตฺโถ-ปสชฺชโน จ สทฺโท ทพฺเพเยว วตฺตเต… ทพฺเพเยวานฺยนยาทิโวหารา, ตตฺถ ทพฺพวาจินา สทฺเทน ทพฺพธมฺมานมพฺภนฺตรีกรณนฺติ นายุตฺตเมตํ นาเมน ปญฺจนฺนมภิธานํ, วิภตฺติโย ปน โชติกา, อิตฺถิปจฺจยา จ อิตฺถิลิงฺคสฺส, ตถา จามฺเหหิ วุตฺตํ สมฺพนฺธจินฺตายํ–

或者，作为对词基的限定。当“于单一多数”是作为对词缀的限定时，那么通过蕴含(sāmatthiya)，它也可作为对词基的限定而获得。此处的蕴含即是义理的力量(atthabala)。例如，si等格尾是用于标示存在于一或多等事物中的词基所指称的单数性等，它们怎么能从表一或多等义的名词之外而有呢？这是不可能的。因此，词缀的意义就蕴含了对名词词基的限定。同样，当它是对词基的限定时，通过蕴含，“dvedve(两个两个地)于单一多数义中”也能成立。或者，应当理解为：即使没有明确说明，“于单一与多数义中”通过蕴含也能被理解，如同已被说明一样。因此才说了“彼等”等等。为什么要说“从表单一与多数义的名词”呢？作者说“若复有”等，是为了说明另一个目的：因为非实体的行为与单数性等没有关联，并且行为的单数性等意义已由ti等动词结尾表达，所以此规则不应适用于以ti等结尾的词。此处，本派的观点认为五种名词义是所意指的，这是恰当的。例如，数、业格等是名词所指称的实体(dabba)的属性，而词语自身意义是次要的，它作用于实体上。只有实体才有异门等说法。在那里，以指称实体的词来包含实体的属性，这并非不恰当。因此，以“名词”来指称这五者是恰当的。而格尾是标示性的，阴性词缀则标示阴性。正如我们在《关系考察》(Sambandhacintā)中所说——

สทฺโท สกตฺถํ วตฺวาน, ปทตฺถํ ทพฺพสญฺญิตํ;

สมเวตํ วเท ลิงฺคํ, สงฺขฺยํ กมฺมาทิกมฺมิ เจติ.

词语在表达了自身意义后，也表达了被称为“实体”的词义，以及内在的性、数、与业格等。

เอกาเนเกสุ สฺยาทีนํ ยถากฺกมํ ทสฺเสตุํ ‘เตนา’ติอาทิ วุตฺตํ, เตนาติ เยน ปญฺจโก นามตฺโถ อธิปฺเปโต เอกาทีสุ จ อตฺเถสุ โช-ตนีเยสุ สฺยาทโย วิธิยิสฺสนฺติ เตน, สพฺพตฺถาติ ‘อํโย’อาทีสุ [Pg.70] สพฺพตฺถ, สภาวโตตฺยาทิกสฺสายมธิปฺปาโย ‘‘ยทฺยปิ สฺยาทโย เอกาเนเกสุ โหนฺติ ตถาปิ เอกาทโย สงฺขฺยาย ปริจฺฉินฺเน อตฺเถ วตฺตนฺติ น สงฺขฺยามตฺเต, สงฺขฺยาย สมฺภวาภาวา สงฺขฺเยเย ภวตีติ น สงฺขฺยาปิ สฺยาทีนมตฺโถ’’ติ (น) เกวลํ สกตฺถ ทพฺพาทิเยว สฺยาทีนมตฺโถ น ภวติ, อปิ ตุ สงฺขฺยาปีตฺยปิสทฺทตฺโถ, อเนน สงฺขฺยา วิภตฺยตฺโถ จตุกฺโก นามตฺโถตฺยยมฺปกฺโข นิรากโต ปญฺจโก นามตฺโถติ ทสฺสเน สงฺขฺยากมฺมาทีนํ วิภตฺติโย โชติกา โหนฺติ, ติโก นามตฺโถติ ทสฺสเน ตุ สงฺขฺยากมฺมาทโย วิภตฺติวาจฺจา โหนฺติ, อิทานิ อธิปฺเปตปญฺจกนามตฺเถ สกตฺถาทิกํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘ตตฺถา’ติอาทิมาห, ตตฺถ สกตฺโถ วิเสสนนฺติ สรูปาทิ ยํ กิญฺจิ วิเสสนตฺเตน วตฺตุมิจฺฉิตํ ตํ สกตฺโถ นามติ อตฺโถ, ตํ ทสฺเสติ ‘สรูปชาติคุณทพฺพานิ’ติ.

为了依次说明在单一与多数中si等格尾的用法，所以说“tenā”(以彼)等。“以彼”是指，通过所意指的五类名词义，在“一”等需要显示的意义中，si等格尾将被规定。“于一切处”是指在“aṃ”、“yo”等所有地方。“自性”等（词）的含义是说：“虽然si等格尾出现在单一与多数中，但“一”等数词作用于被数量限定的意义上，而非仅仅是数量本身。因为数量的存在与否取决于被计数的对象，所以数量也不是si等格尾的意义。”“也”(api)字的含义是：si等格尾的意义不仅不是自义、实体等，也不是数量。以此，“数量是格义，（因此）名词义有四类”的这一派观点就被驳斥了。在显示五类名词义时，数、业格等的格是显示者；但在显示三类名词义时，数、业格等是格所表达的。现在，为了从其自相上说明所意指的五类名词义中的自义等，（作者）说“于此”等。“于此，自义即限定词”，其义是任何希望以形相等等作为限定词来表达的事物，都名为“自义”。它显示为“形相、种类、性质、实体”。

พเลน ยสฺสา ภินฺเนสุ, ปวตฺตนฺเต คคาทีสุ;

สา ชาตฺยภินฺนธีสทฺทา, สุตฺตํ ปุปฺเผสฺวิวานฺวีตํ.

凭藉它的力量，（同一认知）在“ga”等被区分的（个体）中运行；它就是种类(jāti，共相)，是无差别理解之词，如同线贯穿花朵。

ทพฺพาธาโร ตโต ภินฺโน, นิมิตฺตํ ตปฺปตีติยา;

ภาวาภาวสภาโว โย, โส คุโณ นิคฺคุโณ มโต.

以实体为所依，而又不同于彼；是（认知）彼的相状；凡具有存在与非存在之自性者，彼即是性质（guṇa），且被认为是无性质的。

สรูปํ สทฺทรูปํว, ชาติยา ยํ วิเสสนํ;

วิเสสียติ ยํกิญฺจิ, ทพฺพํ ตํ สมุทีริตํ.

自相犹如声相，是种类的限定词；任何被限定者，彼即被称为实体（dabba）。

อิทานิ สรูปาทิโน วิเสสนสฺส สกตฺถภาวํ ชาตฺยาทิวิเสสสฺส ทพฺพภาวญฺจ ทสฺเสตุํ ‘ตตฺถา’ติอาทิมาห, สรูเป วตฺตเต สทฺโทติ วิยเภโทปจาเรนาห-‘สทฺทสฺส สรูเปนา’ติ, เอตฺถ ปน โคติ ชาติมตฺตวาจินิ โคสทฺเท ปยุตฺเต โคสทฺโท ชาติมตฺตมาเหติ โส ชาตึ วิเสเสติ นาม. ยฏฺฐิอาทิสทฺเทหิ ยฏฺฐิอาทิสหจริตา อุปจารโต คหิตาติ ยฏฺฐิอาทิทพฺเพหิ ยฏฺฐิอาทิสหจริตา ปุริสา วิเสสียนฺตีติ อาห-‘ทพฺพมฺปิ ทพฺพนฺตรสฺส วิเสสนภูตมฺภวตี’ติ, ยฏฺฐิโยปเวสยาติ ยฏฺฐิสทฺทวจนีย ยฏฺฐิทพฺพวิสิฏฺเฐ ปุริเส ปเวสยาติ อตฺโถ, กุนฺเตปเวสยาติ เอตฺถาปิ เอเสวนโย, ยถาวุตฺตจตุพฺพิธสกตฺถโต ปโรปิ อตฺถิ สกตฺโถติ อาห-‘กตฺถจี’ติอาทิ, สมฺพนฺธนิมิตฺโตติ สมฺพนฺโธ นิมิตฺตํ การณํ [Pg.71] ปจฺจยปฺปวตฺติยา อสฺส ปจฺจยสฺส โสติ สมาโส, เอตฺถ หิ ทณฺโฑ อสฺส อตฺถีติ อสฺสาติ สามิโน ปุริสสฺส สํสงฺขาตทณฺฑาทิทพฺเพน สหโย สสฺสามิสมฺพนฺโธ, โสปิ ปจฺจยสฺส นิมิตฺตํ, ตถา จ วกฺขติ-‘ทณฺฑปุริสสมฺพนฺธา ทณฺฑีติ ปจฺจโย’ติ, (กิริ)ยา ปทตฺถสฺสาปิ วิเสสนตฺเตน สกตฺถภาโว ชาติปทตฺถาทีนํ วุตฺต ฐาเนเยว วตฺตพฺโพติ ปาจโกติ เอตฺถ กิริยาการกสมฺพนฺธสงฺขาตํ ปราภิมตํ สกตฺถมฺปิ ปโรปเทเสโนปทิสิตุกาโม อิธ สมฺพนฺธสกตฺถสฺส วุตฺตฏฺฐาเนเยว กิริยาสกตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘กตฺถจิ กิริยาปี’ติอาทิมาห. นามสภาเวน วิญฺญายมานํ ปญฺจมํ นามสงฺขาตมตฺถํ ทพฺพปทตฺเถน สงฺคเหตฺวา ชาติคุณกิริยาทพฺพานีติ หิ จตุพฺพิโธ นามตฺโถ, นามมฺปิ อนฺวตฺถรุฬฺหิวเสน ทุวิธํ ปุมิตฺถินปุํสก ลิงฺควเสน ติวิธมฺปิ จตุพฺพิธํ โหติ… ยถาวุตฺเต จตุพฺพิเธ อตฺเถ นมติ, เต วา อตฺตนิ นาเมตีติ อิมินา การเณน. สามญฺญคุณ กิริยายทิจฺฉาวเสนาญฺญถาปิ จตุพฺพิธตฺตํ นามสฺส วทนฺติ, ตตฺถาปิ ยทิจฺฉานามสฺส ทพฺพนาเมเนว สงฺคโห เวทิตพฺโพ, อิตฺถตฺตํ เอสาติ ปสิทฺธิมา อตฺโถ, ยมฺปนาติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ สาเธติ ‘ตตฺเถ’จฺจาทินา, อภิธายกตฺเตน โชตกตฺเตน, อิการนฺตโตติ มุนิสทฺทโต, อญฺญถาติ อิการนฺตโต น ภวติ เจ, อโตติ อาเทส ภวนโต ผลํ ทสฺสิตํ น สิยาติ สมฺพนฺโธ, วุตฺติยํ ‘เอวํ กุมารี กุมาริโย’ติอาทีสุ เอวนฺติ ยถา ปุลฺลิงฺเค อิการนฺตโต สฺยาทีนมุทาหรณมนาเทสตฺถํ วุตฺตํ เอวมิตฺถิยมฺปิ อนาการนฺตโตติ ทสฺเสติ, อุปลกฺขณํ เจตมินี-นี-อู-ติ-ปจฺจยนฺตาทีนํ, อสติ…เป… วจเนติ อิมินา ปาณินิยานํ วิภตฺติสญฺญาวิธายกสฺส สุตฺตนฺตรสฺส อตฺถิภาวํ ทสฺเสติ, ‘‘วิภตฺติจ’’ (๑-๔-๑๐๔) อิติ หิ เตสํ สุตฺตํ, ตสฺสตฺโถ ‘สฺยาทีนํ ตฺยาทีนญฺจ วิภตฺติสญฺญา โหตี’ติ, ภวนฺตีติ อนฺวตฺถวเสน วิภตฺติสทฺทวจนียานิ ภวนฺติ, โส (เยวตฺโถ) วิภตฺติจฺจเนน วิภชียตีติ วิภตฺติ, กมฺเม กฺติปฺปจฺจยนฺโตยํ วิภตฺติ สทฺโทติ ทสฺเสติ, กถมฺปเนเตสุ สฺยาทีสุ วิภชียติจฺจสฺส วากฺยตฺถาสฺสานุคโม เยเนวํ วุจฺจติจฺจาสงฺกิย เยน ยถา จ วิภชียติ ตมุปทสฺเสนฺโต อาห-‘ตถา หิ’จฺจาทิ.

现在，为了说明以自身相为首的能修饰词的自义性，以及以种类为首的能修饰词的实体性，而说“在那里”等。“词语存在于自身相中”，这是以分析区别的转喻而说“以词语的自身相”。在此，当使用仅表示种类的“牛”（go）这个词时，“牛”这个词只表达种类，因此它修饰了种类。通过“杖”等词语，以转喻的方式指代与杖等相关联的事物，因此，通过杖等实体，与杖等相关联的人被修饰。所以说：“一个实体也能成为另一个实体的能修饰词”。“让持杖者们进来”意为“让那些以‘杖’这个词所指称的、以杖这个实体为特征的人们进来”，“让持矛者们进来”也是同样的道理。除了如前所述的四种自义外，还有其他的自义，因此说“在某处”等。“关系为因”（sambandhanimitta），即关系是此后缀（paccaya）应用的因（nimitta）、原因（kāraṇa），这是一个复合词。在此，“他有杖”，“他的”是指主人，即人。与被称为杖等实体的所有-所属关系（sassāmisambandha），那也是后缀的因。因此将说：“由杖与人的关系，而有后缀形成‘持杖者’（daṇḍī）”。作为词义的能修饰词，行为的自义性也应在已解说种类词义等之处解说。因此，在“厨师”（pācaka）一例中，作者希望通过他人的教导来开示他人所接受的、被称为“行为与作者关系”的自义，所以在已解说关系自义之处，为了展示行为的自义，而说“在某处，行为亦……”等。通过名词自性而了知的第五种所谓名词义，已摄入实体词义中，因此名词义有四种：种类、性质、行为、实体。名词又依词源（anvattha）与约定（ruḷha）分为二种；依阳性、阴性、中性之性（liṅga）分为三种，亦有四种……因为它朝向如前所述的四种意义而屈折，或使它们朝向自身屈折，以此为原因。他们也以另一种方式说名词有四种：普通（sāmañña）、性质、行为和任意（yadicchā）之名。其中，任意之名也应被理解为包含在实体之名中。“此即其状态”意为这是众所周知的意义。他通过“又……”等语，以“在那里……”等来确立此义，即通过其能指性与能显性。“以i为尾者”（ikāranta）即来自“牟尼”（muni）一词。“否则”（aññathā）意为如果不是以i为尾。“由此”（ato）是指由于发生了替换（ādesa），所显示的结果便不会出现，这是其关联。在释文中，于“如是，少女（kumārī）、少女们（kumāriyo）”等处，“如是”（evaṃ）表明：正如在阳性中，为了说明不发生替换而举出以i为尾的词干后接syādi等（格的词尾）的例子，同样，在阴性中，也举出不以ā为尾的词干的例子。这也是对以-inī、-nī、-ū、-ti等后缀结尾的词的标志。通过“若无……之语”，他指出了波你尼（Pāṇini）学派存在另一部规定“格”（vibhatti）这一术语的经。“以及格”（vibhattica）（波你尼经1.4.104）是他们的经。其义为：“syādi等与tyādi等被称为‘格’”。“成为”（bhavanti）是指它们在词源学的意义上成为可用“格”这个词所指称的对象。此义即由“被区分”（vibhajīyati）而得名“格”（vibhatti）。他指出“格”这个词是在所作（kamma）的意义上由kti后缀构成的。然而，在这些syādi等（格的词尾）中，如何与“被区分”这一句义相符，以至于要如此说呢？预见到此疑问，为了展示由什么以及如何被区分，他说道：“确实如此……”等。

๒. กมฺเม

2. 于所作

วุตฺติยํ [Pg.72] กตฺตุกิริยายาติ กตฺตุสาทฺยตาย ตํ สมฺพนฺธินิยา กตฺตุกมฺมฏฺฐายปิ ทุวิธาย กิริยาย, อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ กโรติ เอตฺถ สมฺพนฺธนตฺโถติ อาห-‘กรียติ อภิสมฺพนฺธียตี’ติ, ยํกิญฺจิ ปทตฺถรูปํ สมฺพชฺฌตีติ อตฺโถ, อิมินา จานฺวตฺถวเสเนวายํ กมฺมโวหาโร สิทฺโธติ ทสฺเสติ, สพฺพการกานมฺปิ ปน กิริยาสมฺพนฺธ สพฺภาเวปิ กิริยาภิสมฺพนฺธียมานตฺเตเนว ยํ วตฺตุมิจฺฉิตํ ตเทว กมฺมํ วิญฺเญยฺยํ, กตฺตาทิ กตฺตุ กิริยายาภิสมฺพนฺธียมานตฺเตปิ กตฺตาทิตฺตวจนิจฺฉาเยว กมฺมํ น โหติ… ยสฺมา วจนิจฺฉาเยว การกานิ ภวนฺติ, เอวํ สพฺพการกานมฺปิ การกนฺตรปฺปตฺติยํ ตทภาโว ยถาโยคํ วตฺตพฺโพ, วากฺเยกเทเสเนตฺยเนน ‘‘ทฺเวทฺเวกา’’ทิโน วากฺยสฺส ‘‘กมฺเม ทุติยา’’อิจฺจาทิโน จ เอกวากฺยตฺตํ สูเจติ, ปกรณสฺส มหาวากฺยรูปตฺตา วิปฺปกฏฺฐานิปิ วากฺยานิ อากงฺขาทิสภาเว อญฺญมญฺญสมฺพนฺธานุภวเนเนกวากฺยภาวมฺปฏีปชฺชนฺเต, วุตฺตี หิ–

在《释论》（Vutti）中，所谓“作者之行”（kattukiriyā），是指由作者所成就。与此相关的行为，即处于作者与所作（kattukamma）地位的两种行为。由于语根（dhātu）有多重意义，此处的“作”（karoti）有“关联”之义，故说“被作，被关联”。其义为：任何词义之形式被关联。此句表明，“所作”（kamma）这一术语的用法正是通过这种随义而成立的。再者，虽然一切作用者（kāraka）都与行为有关联，但只有说话者意欲表达为被行为所关联者，才应被理解为“所作”。即使作者等与作者之行相关联，但若说话者意欲称其为作者等，则不成其为“所作”……因为作用者仅由言说意愿而成立。同样，对于一切作用者，当其转为另一作用者时，其（原先身份的）不存在应被适当地说明。通过“以句之一分”，表明了如“二二一”（dvedvekā）等句与“于所作格为第二格”（kamme dutiyā）等句的单一语句性。由于一部论著具有大语句（mahāvākya）的形式，即使是相隔遥远的句子，若存在期待（ākaṅkhā）等情况，通过体验彼此的关联，也能达成单一语句的状态。诚如《释论》所说：

‘‘อากงฺขาโยคฺคตา สตฺตา, พีชํ สนฺนิธิโน ยโต;

วิปฺปกฏฺฐานิ วากฺยานิ, มหาวากฺยํ กโรนฺตฺยโตติ.

因为有期待（ākaṅkhā）、适宜性（yoggatā）、邻近性（āsatti），且以邻接（sannidhi）为根本，故相隔遥远的句子也能构成一个大语句。

สามญฺเญนาติ กมฺมาทฺยวิเสเสน, ปุพฺพาจริยสมญฺญาวเสนาห ‘ทุติยาทิกา’ติ, เตน ยทฺยปิ ตฺยาทิโนปิ ทฺวินฺนํ ปูรณิยา ทุติยาติ สกฺกา โวหริตุํ, ตถาปิ สฺยาทีนํ ทุเกเยว ทุติยาตติยา รุฬฺหีติ นตฺยาทีนํ ทุกานิ ทุติยาทิสทฺเทน คยฺหนฺติ, วิสิฏฺเฐสูติ กมฺมาทินา วิเสสิเตสุ, ติวิธํ กมฺมนฺติ สกสมยปฺปสิทฺธิยา กมฺมสฺส ติวิธตฺตมาห, อญฺเญ ตุ สตฺตวิธมิจฺฉนฺติ, กถํ–

“一般而言”(Sāmaññena)，即不特指所作(kamma)等。依前代阿阇梨(pubbācariya)的惯称而说‘第二等’。因此，虽然`tyādi`等也可以称为‘第二’以补足两者，但‘第二’、‘第三’的用法已约定俗成地只用于`syādi`等的双数，因此`tyādi`等的双数不被‘第二等’一词所包含。‘在特定者中’(visiṭṭhesu)意为被所作等所限定。所谓‘三种所作’，是依自宗的既定说法而说所作有三种。但其他学派主张有七种，是哪些呢？

นิพฺพตฺติวิกติปฺปตฺติ, เภเทน ติวิธํ มตํ,ตตฺเถจฺฉิตตมํ กมฺมํ, กมฺมํตฺวญฺญํ จตุพฺพิธํ;

อิจฺฉิตญฺจานิจฺฉิตญฺจ, เนวิจฺฉิตมนิจฺฉิตํ,ตถาญฺญปุพฺพํ นาญฺญปุพฺพนฺติ, เอวมญฺญํ จตุพฺพิธนฺติ.

依生起(nibbatti)、变异(vikati)、获得(patti)之别，所作被认为是三种。其中，最被意欲者为所作；其他所作则有四种：意欲的(icchita)、非意欲的(anicchita)、既非意欲亦非不意欲的(nevicchitamanicchita)，以及以他为先的(aññapubba)与不以他为先的(nāññapubba)。如是，其他所作有四种。

ตตฺถ อิจฺฉิตาทีนิ อุปริเยวาปิ ภวิสฺสนฺติ, ตตฺเรจฺจาทินา ติวิธํ กมฺมํ สรูปโต ทสฺเสติ, ตตฺถ นิพฺพตฺติกมฺมเมเก-เนกธา ปริกปฺเปนฺติ, ตทิห ปกาสยิสฺสาม–

其中，“意欲”等(icchitādīni)将在下文说明。在前颂中，以“其中”(tattha)等词，从事相上显示了三种所作。其中，有些人以多种方式构想“生起所作”(nibbattikamma)，我们在此将予以阐明——

สตี-สตี [Pg.73] วา ปกติ, น ยตฺถ ปริณามินี,นิสฺสียเต ตํ นิพฺพตฺติ, กมฺมมญฺเญสมญฺญถา;

อสนฺตํ ชายเต ยํ วา, ยํ สนฺตมปฺปกาสติ,อุปฺปตฺยา-ภิพฺยตฺติยา วา, ตนฺนิพฺพตฺตีติ วุจฺจตีติ.

当一个自性(pakati)，无论其存在(satī)与否(asatī)，若非转变性(pariṇāminī)，于何处不被依止，彼即“生起所作”(nibbatti-kamma)；他人则有异说。或无有(asantaṃ)而生起，或虽有(santaṃ)而未显现；通过生起(uppatti)或显现(abhibyatti)，彼即被称为“生起”。

อยเมตฺถ อตฺโถ ‘‘กฏวิการสฺส กาสสงฺขาตา วิชฺชมานา ปกติ ปริณามินี กฏวิการมฺปติ ปริณมนฺตี ยตฺถปฺปโยเค น นิสฺสียเต… กฏํ กโรตีเตตฺถ เกวลมตฺถาวคมมตฺตสฺส วตฺตุมิจฺฉิตตฺตา กาเสติ อสุยฺยมานตฺตา จ, ปกติยา ตุ สุยฺย มานตฺเต วิการิยํ สิยา, เตเนว กาเส กฏํ กโรติ, ตณฺฑุเล โอทนํ ปจตีติ ทฺวยตฺโถ กโรติ ปจติ จ, ตสฺมา กาเส กโรติ ตณฺฑุเล ปจตีติ วิการียติ, กฏํ กโรติ โอทนมฺปจตีติ นิพฺพตฺตี ยตีติ อตฺโถ, อสตี วา ปกติ อวิชฺชมานตฺตาเยว ยตฺถ น นิสฺสียเต… ( ) สํโยคํ ชนยติ วิภาคมุปฺปาทยตีติ สํโยควิภาคานํ กสฺสาปิ ปกติยา อวิการตฺตา สํโยควิภาควนฺเต หฺยวิกเตเหว เตสํ ชนนโต, ตเมวมฺภูตมนิสฺสิตปกติกํ อวิชฺชมาน (ปกติ) กํ วา การิยํ นิพฺพตฺติกมฺมํ นามาติ เอโก, อญฺเญสมญฺญถาติ วตฺวา ตนฺทสฺเสติ ‘อสนฺต’มิจฺจาทินา, ยํ อสนฺตมวิชฺชมานํ ชายเต, ตนฺนิพฺพตฺติกมฺมํ, ยถา สุขํ ชนยติ พุทฺธิมุปฺปาทยตีติ, สนฺตํ วิชฺชมานเมว วา เกวลมปฺปกาสิตปุพฺพํ ยํ อุปฺปตฺติยา อภิพฺยตฺติยา วา ปกาสติ, ตมฺปิ นิพฺพตฺติกมฺมํ, ยถา ปุตฺตํ วิชายติสามญฺญมภิพฺยญฺชยตี’’ติ, ตเทวํ เกสญฺจิ มเตน อนิสฺสิตปกติกํ อวิชฺชมานปกติกนฺติ ทุวิธํ นิพฺพตฺติกมฺมมฺปิ อญฺเญสมฺมเตน อสนฺตํ ชายมานํ สนฺตมปฺปกาสมานนฺติ ทุวิธํ นิพฺพตฺติกมฺมมฺปีติสพฺพมฺปิ อฏฺฐิตปุพฺพเมว ชายตีตฺยสโต ชานนา น พฺยติริจฺจติจฺจาห-‘อสโต ชนนํ กรียตี’ติ, อวตฺถนฺตรนฺติ โอทนาทิโน กฺเลทนาทิลกฺขณมญฺญมวตฺถํ.

此中意义为：“在‘席之变异’(kaṭavikāra)中，由‘席草’(kāsa)所称的、存在的、能转变的自性，在‘席之变异’中转变，于何处使用中不被依止……在‘作席’(kaṭaṃ karoti)中，仅欲表达对意义的了知，因为‘席草’(kāsa)不被提及；若自性被提及，则为变异(vikāriya)。因此，在‘以席草作席’(kāse kaṭaṃ karoti)、‘以米煮饭’(taṇḍule odanaṃ pacati)中，‘作’(karoti)与‘煮’(pacati)有双重意义。因此，‘以席草作席’、‘以米煮饭’是变异；‘作席’、‘煮饭’是生起，此是其义。或者，在不存在的自性中，因其不存在而于何处不被依止……‘产生结合’(saṃyogaṃ janayati)，‘引起分离’(vibhāgamuppādayati)，因为结合与分离都不是任何自性的变异，只有未变异者才能产生它们。像这样，不依止自性或自性不存在的所作，名为生起所作(nibbattikamma)，此是一种观点。说‘他人则有异说’，并以此说明‘无有’(asantaṃ)等。所谓无有而生起者，即是生起所作，例如‘产生快乐’(sukhaṃ janayati)，‘生起智慧’(buddhimuppādayati)。或者，存在的、仅仅以前未曾显现的，通过生起或显现而显现者，彼亦是生起所作，例如‘生子’(puttaṃ vijāyati)，‘彰显沙门性’(sāmaññamabhibyañjayati)。”因此，依某些人的观点，不依止自性(anissitapakatikaṃ)与自性不存在(avijjamānapakatikaṃ)的，此两种是生起所作；依其他人的观点，无有而生起(asantaṃ jāyamānaṃ)与有而未显现(santamappakāsamānaṃ)的，此两种亦是生起所作。一切皆是以前未曾存在而现在才生起的，故与从无有而生(asato jānana)并无差别，因此说‘使无有的产生’。所谓‘不同状态’(avatthantara)，指的是饭等具有湿润等特征的另一种状态。

ปกตฺยุจฺเฉทสมฺภูตํ, วิการิยํ กิญฺจิ กิญฺจิ ตุ;

คุณนฺตรสมุปฺปตฺยา, เอวํ สา วิกติ ทฺวิธา.

某些变异所作(vikāriya)由自性(pakati)断灭而生，某些则由其他品质(guṇantara)生起；如是，彼变异(vikati)有二种。

กิญฺจิ วิการิยํ กมฺมํ ปกติยา การณสฺส อุจฺเฉเทน สมฺภูตํ, ยถา [Pg.74] กฏฺฐํ ภสฺมํ กโรตีติ กฏฺฐสฺสาจฺจนฺตปราวตฺติ, กิญฺจิ ปน คุณนฺตรานมุปฺปตฺติยา, ยถา สุวณฺณํ กฏกํ เกยุรํ วา กโรตีติ เอวํ ทฺวีธา สา วิกติ โหตีติ อตฺโถ, น วิภาวียนฺเตติ น คมฺยนฺเต, สา ปตฺติ‘ปาปียติ วิสยีกรียตี’ติ กตฺวา.

某些变异所作(vikāriyaṃ kammaṃ)是因作为原因的自性(pakatiyā kāraṇassa)的断灭而产生，例如“将木柴烧成灰烬”(kaṭṭhaṃ bhasmaṃ karoti)，这是木柴的彻底转变；某些则是因其他品质的生起而有，例如“将黄金制成手镯(kaṭaka)或臂钏(keyura)”。如此，彼变异有二种，此是其义。“不被辨别”(na vibhāvīyante)即不被了知。彼“得达”(patti)是因“被达到、被作为所缘”(pāpīyati visayīkarīyati)而得名。

ยตฺร กฺริยากโต โกจิ, วิเสโส นาวคมฺยเต;

ทสฺสนา วานุมานา วา, สา ปตฺตีติ ปกิตฺติตา.

于何处，由行(kriyā)所作之任何差别(visesa)，若不被见(dassana)或推论(anumāna)所了知，彼即被称为“得达”(patti)。

ยตฺถ กิริยากโต กิริยาสมฺปาทิโต วิเสโส อติสโย โกจิ นาวคมฺยเต นปฺปตียเต ทสฺสนา วา ปจฺจกฺขปฺปมาเณน อนุมานปฺปมาเณน วา ยถา นิพฺพตฺติวิกตีนมติสโย ปจฺจกฺขานุมานา วคมนีโย, ตตฺร หิ นิพฺพตฺติยํ วิเสสสิทฺธิรติปสิทฺธา… อตฺถลาภาขฺยสฺส วิเสสสฺสาวิชฺชมานสฺส กิริยากตฺตา, วิการิเย ( ) ตุ กฺวจิ ปจฺจกฺขวิสโย… กฏฺฐํ ฑหตีติ กณฺหตฺตาทิภาวสฺส ปจฺจกฺเขเนโวปลพฺภนโต, กฺวจิทนุมานคมฺโม… เทวทตฺตํ โรเสติ ปสาทยติ เวติ วิสิฏฺฐมุขวณฺณาทิการิยานุเมยฺยตฺตา โรสาทิโน, เอวํ ยตฺถ น วิเสสสิทฺธิ อปิ ตุ ปตฺติมตฺตํ, สา ปตฺตีติ ปกิตฺติตา กถิตา, อาทิจฺจมฺปสฺสติ ธมฺมมชฺเฌตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ, กถญฺจรหิ อสนฺตสฺส ปตฺติกมฺมสฺส กิญฺจิ (อกโรนฺต)สฺส การกตฺตํ, น หิ กิญฺจิ อกโรนฺตํ การกมฺภวิตุมรหตีติ อุจฺจเต-

于何处，由行所作、由行所成的任何差别(visesa)或优越性(atisaya)，不被现量(paccakkhappamāṇa)或比量(anumānappamāṇa)所了知、所认识，[则为得达]。犹如生起与变异的优越性可被现量与比量所了知，在生起中，差别的成就是极其著名的，因为它造就了一个先前不存在的、名为“义利之得”(atthalābha)的差别。但在变异中，有时是现量的所缘，例如“燃烧木柴”，因为变黑等状态可由现量所见；有时则由推论而知，例如“使提婆达多(Devadatta)发怒或喜悦”，因为愤怒等可由特殊的面色等作用而推知。如是，于何处无差别的成就，而仅有得达(pattimattaṃ)，彼即被称为、说为“得达”。“看见太阳”(ādiccaṃ passati)、“学习法”(dhammaṃ ajjheti)，此是此中之义。然则，对于不存在的、无所作为的得达所作，如何能有作者性(kārakatta)呢？无所作为者，实不应成为作者。故说：

ทสฺสนกฺขมตาภาโส, ปคมพฺยตฺติอาทโย;

วิเสสา ปตฺติกมฺมสฺส, กฺริยาสิทฺธิยมิจฺฉิตา.

能见性(dassanakkhamatā)、显现(ābhāsa)、趣向(pagama)、明了(byatti)等，是得达所作(pattikamma)的差别，于行(kriyā)之成就中被意指。

อตฺร ทฏฺฐุํ สกฺกา อิติ ทสฺสเน ขมตา อาภาโสปคโม วิสยตฺโตปคโม วิสยตฺโตปคมนํ พฺยตฺติ เจติ เอวมาทโย วิเสสา ยถาโยคํ ปตฺติกมฺมสฺส กิริยานิปฺผตฺติยํ อิจฺฉิตา, ตโต ตสฺส การกตฺตนฺติ อตฺโถ, อาทิจฺจํ ปสฺสตีติ เอตฺถ หิ อาทิจฺโจ ทฏฺฐุํ สกฺกา, ตโตว โส ทิสฺสติ อภิพฺยตฺติญฺโจปยาตีติ ทสฺสนกิริยานิปฺผาทกตฺเถนาสฺส การกตฺตมุปปชฺชเต, ตถา ญฺญตฺราปฺยาทิสทฺทคหิตวิเสสวเสน กิริยาสิทฺธิโต การกตฺตํ เวทิตพฺพํ[Pg.75], นนุ วิการิยมฺปิ นิพฺพตฺติกมฺมเมว… เตน รูเปนาสโตเยว ชนนโต, ปตฺติกมฺมมฺปิ กิริยาสมฺพนฺธรูเปนาสนฺตเมว ปจฺฉา ตถา ภวตีติ นิพฺพตฺติเยวาติ สจฺจํ-

此处，“能够被看见”意指“适合被看见”。因此，进入光照范围、进入所缘状态、进入所缘以及显现等诸如此类的差别，皆是就所至之业(pattikammassa)而言，在行为完成时所期望的，由此它才具有作用者(kāraka)的意义。例如，在“看见太阳”一句中，太阳是能够被看见的，因此它被看见并变得显现。由于它促成了“看见”这一行为的完成，其作用者的地位便得以成立。同样，在其他地方，也应通过“等”字所含摄的各种差别，从行为的完成来理解其作用者性。再者，难道被改变之业(vikāriya)不也是被产生之业(nibbattikamma)吗？因为它是由在那形态上本不存在者所产生的。所至之业也是如此，它以一种与行为相关的形态而本不存在，后来才变成那样，因此它确实也是被产生之业。此言真实。

อตฺเถสา วตฺถุฏฺฐิติ, สุขุมพุทฺธิโคจรปตีตฺยนุโรเธน,ตตฺร ยมฺเปตํ ฆฏเต, ยถา ปตีติ สทฺทตฺถาวตฺตานโต.

就义理而言，这是事物的实情，是随顺于微细智慧所行境界的理解而成立的。于此，此事亦能成立，正如“理解”(patīti)一词的词义所归结的那样。

วิเสสานุปาทานโตติ ‘‘กมฺเม ทุติยา’’ติ สามญฺเญน วุตฺตตฺตา วุตฺตํ. กรียติ กโฏ, กโต กโฏ จฺเจวมาทีสุ ตฺยาทิปฺปภุตีหิ อติหิตกมฺมาทินิสฺสเยสุปิ เอกตฺตาทีสุ ทุติยาทโย ปปฺโปนฺติ นิยมาภาวา, ตถาหิ ปญฺจเก นามตฺเถ กฏาทิวจนียสฺส สมฺพนฺธี กมฺมาทฺยตฺโถ, ตฺยาทิปฺปภุตีติ อนภิ หิตสฺส สงฺขฺยาขฺยสฺสาปรสฺส วิภตฺยตฺถสฺสาภิธานาย อภิหิเตสุปิ กฏาทีสุ กมฺมาทีสุ ทุติยาทโย สิยุนฺติ ปาณินิยา ‘‘กมฺเม ทุติยา’’จฺจาทีสุ (๒-๓-๒) ‘‘อนภิหิเต’’ติ (๒-๓-๑) วจนมธิกโรนฺติ, เวยฺยตฺติยาเยว ทุติยาทีนปฺปสงฺเคปิ ตนฺนิสฺสยภูเต-กตฺตาทฺยตฺเถ โชตนายาภิหิเตสุ ทุติยาทโย สิยุํ, ติเก ปน สงฺขฺยากมฺมาทโย วิภตฺติ วจนียา, ตตฺถ ยชฺชปิ กมฺมาทิโน ปจฺจเยนาภิธานํ, ตถาปฺเยกตฺตาทโย นาภิหิตาติ ตสฺส สงฺขฺยาขฺยสฺสาปรสฺส วิภตฺยตฺถสฺสาติ ธานาย อภิหิเตสุปิ กมฺมาทีสุ ทุติยาทโย สิยุนฺติ ปาณินิยา ‘‘กมฺเม ทุติยา’’ติ ‘‘อนภิหิเต’’ติ วจนมธิกโรนฺติ, ตมุปทสฺเสนฺโต อาห-‘ตตฺริทํ สิยา’ติอาทิ, ตตฺร ตสฺมึ ทุติยาทิ วิภตฺติวิธาเน อิทํ โจทฺยํ สิยา, กินฺติ อาห-‘ปญฺจเก’อิจฺจาทิ, อนภิหิตกมฺมาทินิสฺสเยสุติ อนภิหิตา กมฺมาทโย นิสฺสยา เยสเมกตฺตาทีนํ, เตสูตฺยตฺโถ, ทุติยาทโย วิภตฺติโย ยถา สิยุนฺติ โชตนายาภิธานาย จาติ ยุชฺชมานวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ, อภิหิตกมฺมาทินิสฺสเยสุปีติ อปิสทฺเทน อนภิหิตกมฺมาทินิสฺสยเมกตฺตาทึ สมุจฺจิโนติ, อาสงฺกิยาติ ปุพฺพกิริยาย วุตฺตนฺติ อปรกิริยา เวทิตพฺพา, ปญฺจเก ติเก จา ภิหิตกมฺมาทินิสฺสเย เสกตฺตาทีสุ ทุติยาทิปฺปตฺติมาสงฺกาวเสน ทสฺเสตฺวา จตุกฺกวาทีนมฺปิ ปกฺขมุพฺภาวิย ปริหริตุํ ‘ยทิจฺจา’ทิมาห, อยนฺเตสมธิปฺปาโย [Pg.76] ‘‘ยเทสา สงฺขฺยา ปาฏิปทิกตฺโถ ตปฺปฏิปชฺชเน กมฺมาทโย วิภตฺติวจนียา, ตทา ‘อนภิหิเต กมฺเม’ติอาทินา อนภิหิตคฺคหณํ กมฺมาทิวิเสสานมนุภวนฺตมนตฺถกํ… อภิหิเต วิภตฺติวาจฺจาภาวโต, ยทา ปนายํ ปกฺโข ‘สงฺขฺยา วิภตฺติวจนียา’ติ ตทา ‘‘กมฺเม ทุติยา’’ ตฺเยวมาทโย นิทฺเทสา วิสยสนฺทสฺสนมตฺตาเยว เวทิตพฺพา’’ติ, สพฺพถาติ ปญฺจกติกวาทีนํ จตุกฺกวาทีนญฺจ มตวเสน สพฺพปฺปกาเรน, สทฺทตฺถาพฺยติริตฺตตฺถมตฺโตเยวาติ พฺยติเรโก พฺยติริตฺตํ, นปุํสเก ภาเว กฺโต, น วิชฺชเต พฺยติริตฺตํ พฺยติเรโก เภโท ยสฺส ตํ อพฺยติริตฺตํ, อพฺยติภินฺนนฺติ อตฺโถ, สทฺทตฺถโต สกตฺถโต อพฺยติริตฺตํ อตฺถมตฺตํ อตฺถสามญฺญํ ยสฺส โอทนาทิสทฺทสฺส โส ตถา วุตฺโต.

“因未作特殊规定”是就“于业用第二格”这一普遍陈述而说的。在“席子被制作”(karīyati kaṭo)、“席子已制成”(kato kaṭo)等例中，由于没有限定规则，即使在业等已为动词词缀等所表达的情况下，第二格等格仍会适用于其所依的单数等。确实，在名词五义说中，为了表达那未被动词词缀等所表达的、名为“数”的另一层格义，即使在业已被表达的情况下，第二格等格仍会适用。因此，波你尼(Pāṇini)学派在“于业用第二格”(2-3-2)等规则中，将“于未被表达时”(2-3-1)作为管辖规则。在三义说中，此理亦然。为显示此点，作者说：“于此，则有此诘难”等。此诘难是：在名词五义说中，“依赖于未被表达的业等”意为单数等所依赖的业等是未被表达的。在这些情况下，应结合上下文，从“为了标示”和“为了表达”来理解第二格等格的适用。“即便在依赖于已被表达的业等时”，此处的“即便”(api)一词，亦兼摄了依赖于未被表达的业等的单数等。在以存疑的方式显示了在五义说和三义说中，当依赖于已被表达的业等时，单数等仍有适用第二格等的可能性之后，为了引出并驳斥四义说者的观点，作者说了“若……”等。他们的意趣是：“若此‘数’是词干之义，而业等需由格来表达，那么‘于未被表达的业中’等规则中‘未被表达’的规定就成了无义的，因为在已被表达的情况下，格已无所可表。但若采纳‘数需由格来表达’这一观点，那么‘于业用第二格’等教示，就应只被理解为领域的示例而已。”“总之”，意为依诸说，以一切方式。“仅仅是与词义无别之义”：“无别”(abyatirittaṃ)即无有差别。与词自身的意义无别的纯粹意义，即义之共相。如“饭”等词，其义即是如此。

กิญฺจาปิ วุตฺติยํ ตพฺพาทิณาทิสมาเสหิ อภิหิตมวุตฺตํ, ตถาปิ เตหิ อภิหิเตปฺเยวเมว ทฏฺฐพฺพนฺติ นิทสฺเสนฺโต อาห-‘เอว’มิจฺจาทิ, กร-กรเณ กรียิตฺถาติ กโต‘กฺโต ภาวกมฺเมสุ’ติ (๕-๕๖) กมฺเม กฺโต, สติโกติ เอตฺถ กีโตติ กมฺมตฺเถ ‘‘ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา’’ติ (๔-๑๒๐) อิโก, กมฺมตาคมฺยเต กิตปฺปจฺจยาทีนํ กมฺเม วิหิตตฺตา, เอวญฺจ ธุหิ กิเมกมุทาหรณํ ทตฺตมาจริเยเน ตฺยโต อาห- ‘อุทาหรณ’อิจฺจาทิ, อนภิหิเตติ วจนํ วินาปีติ วจนํ วินา เอวาติ อวธารเณ-อปิสทฺโท, สมฺภาวเนวา, ยทฺยภิหิเตหิ วจนํ วินาปิ ทุติยาทีนมปฺปวตฺติ ภเวยฺย, วจนสพฺภาเว ตุ กถาเยว นตฺถีติ อตฺโถ, เอวญฺจ ปเนตฺถ ทุติยาทีนมภิหิเต ปสงฺคาภาโว ชานิตพฺโพ ‘‘ปจฺจเต โอทโน, กโต กโฏจฺจาโทปิ ยทิ ทุติยาทโย สิยุํ ปฐมาวิธานสฺสาวกาโส น ภเวยฺย ตโต สามตฺถิยานภิหิเตเยว กมฺมาโท ทุติยาทโย สกิริยา (ยํ ตท)ภิพฺยตฺติยา ภวิสฺสนฺติ, ปฐเมวตฺวภิหิเต’’ติ, น นุจ ปฐมายาการกมวกาโส รุกฺโข ปิลกฺโขติ กิมิทมุจฺจเต อการกนฺติ ยทฺย การกํ เนทมฺปโยคมรหติ ตโต ยตฺถ วิเสสกิริยาน มสฺสวนํ ตตฺถ ปทตฺถสหจริตาย สตฺตาย ปตีติยา ‘รุกฺโข อตฺถิ [Pg.77] ปิลกฺโข อตฺถี’ติ อเปกฺขียตีติ การกตฺตํ รุกฺขาทีน มตฺเถเวติ, น จ อุจฺจํ นีจํตฺยธิกรณวาจิตฺเต นิปาตสฺส อตฺถีตฺยเนน นตฺถิ สมฺพนฺโธติ อุจฺจมตฺถีตฺยาเธยฺยสฺเสว กตฺตุตฺตํ นาธารสฺสาตฺย การกตฺตมาธารสฺสาตฺยวกาโส-ตฺถิ ปฐมายาติ ‘‘ปฐมาวิธา นสฺสาวกาโส น ภเวยฺยา’’ติ ยถาวุตฺโต-ยํ เหตุ อสิทฺโธติ จ สกฺกา วตฺตุํ, อสงฺขฺยโต ปฐมาตฺยวตฺวา ‘‘ปฐมาตฺถ มตฺเต’’ติ (๒.๓๙) สามญฺญวิธานโต สิทฺโธเยว, ยํ เหตุตฺตานภิหิตวจนมนตฺถกมิจฺเจว ฐิตํ.

虽然在释论(vutti)中，（业）通过以`tabba`等和`ṇādi`等构成的复合词来表达或不表达，但即使通过它们表达时，也应同样理解。为了说明这一点，（作者）说“如是”(evaṃ)等等。在词根“做”(kara)中，“被做”(karīyati)成为“已做”(kato)，这是根据（迦旃延语法5-56）“`kta`词缀用于状态(bhāva)和业(kamma)”，此处的`kta`词缀是用于业。在`satiko`（以百钱购买者）一词中，其构词来源“被买”(kīto)是在业的意义上，根据（迦旃延语法4-120）“也可见到其他词缀”，此处用了`ika`词缀。因为`kita`等词缀被规定用于业，所以此词的业性被理解。那么，为何导师(ācariyena)只给出一个例子呢？因此，（作者）说“例子”(udāharaṇa)等等来解释。“未被表达”(anabhihite)这个词，意为“即使没有（表达业的）词语”，也就是“确实没有（表达业的）词语”。其中的`api`（即使）一词，用于强调(avadhāraṇa)，或用于表示可能性(sambhāvana)。如果当（业）已被（动词等）表达时，即使没有明确规定，第二格等格也不会出现，那么在有明确规定时，就更不用说了。这就是其义。因此，于此应当了知，当（业）已被表达时，第二格等格便无用武之地。在“饭被煮”(paccate odano)、“席子被做”(kato kaṭo)等例子中，如果还使用第二格等，那么规定第一格的规则就没有适用之处了。因此，由此可见，只有在业等未被（由动词等）表达时，第二格等格才会出现以表明其作用；而当（业）已被表达时，则只用第一格。（反对意见：）难道第一格没有在非作用者(akāraka)方面的适用范围吗？在“树是榕树”(rukkho pilakkho)一句中，这为何被称为非作用者？如果它是非作用者，那么这种用法就不成立。因此，在没有听到特定动词之处，通过领会与词义相伴的“存在”(sattā)这一概念，便会预期有“树存在，榕树存在”之意。因此，树等词的作用者性(kārakatta)确实是存在的。（再反对：）并非如此。对于像“高”(uccaṃ)、“低”(nīcaṃ)这样表示处所(adhikaraṇa)的不变词(nipāta)，它们与“存在”(atthi)没有主谓关系。因此，在“（某物）在高处存在”这样的表达中，作者性(kattuttaṃ)只属于被容纳者(ādheyya)，而不属于处所(ādhāra)。因此，处所是非作用者，所以第一格在此仍有其适用之处。因此，可以说，前面所说“第一格的规则将没有适用之处”这个理由是不成立的(asiddha)。因为规则没有说“第一格表示数量”，而是通过“第一格仅用于词干的意义”(paṭhamā atthamatteti)（迦旃延语法2.39）这条总则，第一格的独立性就已经成立了。基于这个理由，“未被表达”(anabhihite)这个词在规则中是无意义的——此说成立。

ยญฺจาติ จสทฺโท วตฺตพฺพนฺตรสมุจฺจเย อปรมฺปิ กิญฺจิ วตฺตพฺพมตฺถีติ อตฺโถ, ยญฺจ ผลํ มญฺญเตติ สมฺพนฺโธ, ยเทตฺถาน ภิหิตาธิกาโร นตฺถิ ตทา ยถา ‘กโต กโฏ’จฺจตฺรตฺเตน กมฺมสฺสาภิหิตตฺตา ทุติยา น โหติ ตถา ‘กฏํ กโรติ วิปุลํ ทสฺสนีย’นฺติ กฏสทฺทโต อุปฺปนฺนาย ทุติยาย (วิปุลาทิคตสฺส) กมฺมสฺสา ภิหิตตฺตา วิปุลาทีหิ วิเสสเนหิ ทุติยา น สิยา, ตโต ตฺยาทิ ตพฺพาทิณาทิสมาเสหิ กมฺมสฺสาน ภิหิตตฺตมตฺเตวาติ วิปุลาทีหิปิ ทุติยาวิธานสงฺขาตํ อนภิหิเต’’ติ (๒-๓-๑) อนภิหิต วจนสฺส อธิกาเร ยญฺจ ผลํ จินฺตยตีติ อตฺโถ, ยุตฺตสฺสาติมสฺส อตฺโถ สมฺพนฺธสฺสาติ, ปจฺเจกํ กโรตฺยภิสมฺพนฺธตายาติ ‘กฏํ กโรติ วิปุลํ กโรติ ทสฺสนียํ กโรติ’จฺเจวํ ปจฺเจกํ ปจฺเจกํ กโรติสฺสาภิสมฺพนฺธตายาติ อตฺโถ, กมฺมตา อตฺถีติ เสโส, เอวํ มญฺญเต-‘‘กฏํ กโรมีติ ปวตฺโต วิปุลํ กโรมี ทสฺสนิยํ กโรมีติ จ ปวตฺโตวาติ วิปุลาทีนมฺปิ ปจฺเจกํ กมฺมตา อตฺเถว, ตตฺเถกสฺสาภิธาเน ปเรกสฺส สุขมวโลกยนฺตีติ ตทภิธานายปิ ทุติยา ภวิสฺสตี’’ติ, ปการนฺตราวตาโร นาจริเย โนปโรธิโตติ ตมฺปิ ปเนตฺถ ทสฺสยิสฺสาม-‘‘กฏสทฺทา อุปฺปชฺชมานา ทุติยา [Pg.78] กฏชาติ กมฺมมภิหิตวตี, น วิปุลาทิคุณกมฺมํ, ตโต ตทภิธานาย จ ทุติยาเยว ภวติ, อถวา กโฏว กมฺมํ, ตํ สามานาธิกรณฺเยน วิปุลาทีหิปิ ทุติยา ภวิสฺสติ, กฏํ กโรติ วิปุโล ทสฺสนีโยติ หิ วุจฺจมาเน วิปุลาทโย กตฺตุสมานาธิกรณตาเยว ปตีเยยฺยุํ ตสฺมา กฏสทฺทสามานาธิกรณฺยมฺปฏิปาทยตา วสฺสเมตฺถ ทุติยา กรณียา’’ติ. นนฺเวมิจฺจาทิโจทฺยํ, เอวนฺติ เอวํ คุณยุตฺตสฺส กมฺมตาย สติ, ปปฺโปตีติ กฏ กมฺเม-ภิธานิเย (กโต) ติ กฺตปฺปจฺจยสฺส กตตฺตา อุทาราทิโต กโรตฺยภิสมฺพนฺธา ทุติยา ปปฺโปตีติ อตฺโถ, เอวํ มญฺญเตจฺจาทิ ปริหาโร, อวยเวน กมฺมํ น วทตีติ สมฺพนฺโธ, อวยเวนาติ วิสุํวิสุํ, กิญฺจรหีติ อาห-‘สภาวโต สพฺพํ กมฺมํ วทตี’ติ. โหตุ กามํ อุทาราทิโตปิ วุตฺเตน วิธินา ปฐมา, กตสทฺทโต กา ปวตฺตตีติ อาห-‘กตสทฺทโต ปิ’จฺจาทิ, อนฺโตภูโต อนฺโตคโธ นามสฺส สทฺทสฺส อตฺโถ ยสฺมึ กมฺมลกฺขณตฺเถโส อตฺโถ กมฺมลกฺขโณ อภิหิโต กถิโต สมฺปนฺโน สมฺปชฺชตีติ อตฺโถ, นนุ ‘กโต กโฏ’จฺจาโท สภาวโต สพฺพกมฺมวุตฺติยา อนฺโตภูตนามตฺถวุตฺติยา จาตฺถมตฺเต โหติ สพฺพตฺถ ปฐมาติ ‘กฏํ กโรติ อุฬารํ โสภนํ ทสฺสนีย’นฺติ กฏาทิโตปิ อุปฺปนฺนาย ทุติยาย กมฺมสฺสาภิหิตตฺตา อุฬาราทีหิ ปฐมาปฺปสงฺโค สิยาติ อภิหิตาภิธานปฺปสงฺโคปคตํ โจทนํ มนสิ นิธายาห-‘กฏาทิสทฺโท ตฺวิ’จฺจาทิ, สามญฺเญนาติ วิสุํ วิสุํ กฏาทิสามญฺเญน.

在`Yañca`中，`ca`字用于总括其他要说的内容，意思是“还有其他要说的”。其关联是`yañca phalaṃ maññate`（他亦思量其果）。此处若无“未被表达”(anabhihita)这条总则，那么，就像在`kato kaṭo`（席子已被造）中，由于业(kamma)已被`-ta`后缀所表达，故不使用第二格；同样地，在`kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīyaṃ`（他造作广大的、美观的席子）中，由于（与`vipula`等相关的）业已被从`kaṭa`一词生起的第二格所表达，因此`vipula`（广大）等形容词就不应使用第二格。因此，在“未被表达”(anabhihite)这条规定第二格用法的总则之下，`vipula`等词也使用第二格，其意义是“他亦思量其果”(yañca phalaṃ cintayati)。这是其关联的意义。意思是，因为（形容词）分别与动词`karoti`（做）相关联，即`kaṭaṃ karoti, vipulaṃ karoti, dassanīyaṃ karoti`（他造作席子，他造作得广大，他造作得美观），如此，每个词都分别与`karoti`相关联。其余部分的意思是：存在业性(kammatā)。他如此认为：“进行‘我造作席子’者，亦进行‘我造作得广大，我造作得美观’”。因此，`vipula`等词也分别具有业性。在此，当一个（业）被表达时，另一个（业）也容易被看到，因此为了表达后者，也使用第二格。另一种解释方式并不妨碍导师(ācariya)的观点，因此我们在此也展示之：“从`kaṭa`一词生起的第二格，表达了作为‘席子’这一种类的业，而非作为‘广大’等属性的业。因此，为了表达后者，也同样使用第二格。”或者，`kaṭa`（席子）本身就是业，通过与它同格(sāmānādhikaraṇya)，`vipula`等词也使用第二格。因为如果说`kaṭaṃ karoti vipulo dassanīyo`（作第一格），那么`vipula`等词就会被理解为与作者(kattu)同格。因此，为了表明与`kaṭa`一词的同格关系，此处必须使用第二格。有人提出诘难：“难道不是这样吗？”等等。`evaṃ`的意思是：当具有这些属性的东西具有业性时，就会得出(`pappoti`)这样的结论：因为在表达`kaṭa`（席子）这个业时，使用了`kta`后缀（如`kato`），所以从`udāra`（崇高）等词，由于它们与`karoti`（做）的关联，也应得出第二格。这就是其意义。“他如此认为”等是驳斥。其关联是：“（后缀）并非部分地表达业”。“部分地”(avayavena)即“分别地”(visuṃ visuṃ)。“那么如何呢？”(kiṃ carahi)，他说道：“（后缀）依其自性表达全部的业”。诚然，`udāra`等词可依所述方式使用第一格，但从`kaṭa`一词又生起什么格呢？他说道：“从`kaṭa`一词亦……”等等。其意义是：在以业为特征的意义中，名词的意义是内在的、被包含的；该以业为特征的意义被表达、被说明、被完成、被实现。有人心怀这样的诘难而说：“难道在`kato kaṭo`等句中，由于（后缀）依其自性表达全部的业，且表达名词的内在意义，故在任何地方都只为表达词义本身而使用第一格吗？因此，在`kaṭaṃ karoti uḷāraṃ sobhanaṃ dassanīyaṃ`中，由于业已被从`kaṭa`等词生起的第二格所表达，`uḷāra`等词就应有使用第一格的不当推论。”这是考虑到‘已表达者不复表达’这一不当推论的诘难，他说道：“然而`kaṭa`等词……”等等。`sāmaññena`（一般而言）的意思是：分别就`kaṭa`等词的一般性而言。

‘‘กตฺตุริจฺฉิตตม’’นฺตฺยเนน (๑-๔-๔๙) กตฺตุโน กิริยาย สมฺพนฺธิ ตุมิฏฺฐตมํ ตสฺมึ อิจฺฉิตตเม กมฺมสญฺญํ วิธาย นิพฺพตฺยาทิเกสุตีสุ กมฺเมสุ ทุติยา วิธียเต ปาณินีเยหิ, อิจฺฉิตตมตฺตญฺจ ตทตฺถตฺตา กิริยาย, โอทนํ ปจติ คาวุมฺปโย โทหติตฺยาโท(หิ) โอทนาทฺยตฺถา ปจนาทิกิริยารพฺภเตติ โอทนปยาทีนมิจฺฉิตตมตฺตํ, ตทุปทสฺเสนฺโต อาห-‘ยํ กตฺตุ’จฺจาทิ, วิภตฺตึ วิธาย ทุติยาภิมตาติ สมฺพนฺโธ, ปุน ปยาทินิปฺผตฺตินิมิตฺตํ ยํกิญฺจิ โทหนาทิกิริยา ยุตฺตํ [Pg.79] กรณาทิรูเปน อกถิตํ ควาทิกมิจฺฉิตํ การกํ, ตตฺถาปิ ‘‘อกถิตญฺจา’’ติ (๑-๔-๕๑) กมฺมสญฺญํ วิธาย เตเนว ทุติยา วิธียเต, ตทุปทสฺเสตุมาห-‘อุปยุชฺชมาเน’จฺจาทิ, อตฺร เจวมกถิตนิยโม กโต วาตฺติกกาเรน-

“由‘施事者最欲求者’（Katturicchitatamaṃ）（《波你尼经》1-4-49）此条，波你尼学派（pāṇinīyehi）规定，对于与施事者行为相关联的最欲求者，设定其为业（kamma），然后在‘煮饭’等行为中，规定使用第二格。其所以为最欲求者，是因为行为以其为目的。例如在‘煮饭’（odanaṃ pacati）、‘从牛挤奶’（gāvuṃ payo dohati）等句中，煮饭等行为是为了饭等而发起的，因此饭、奶等即是最欲求者。为了说明此点，他说：‘施事者所……’等。其关联是：规定了格，即意指第二格。此外，对于作为产生牛奶等之因，与挤奶等行为相关，但未以工具等形式被述及的所欲求的作用因素（kāraka），如牛等，也根据‘以及未述及者’（akathitañca）（《波你尼经》1-4-51）设定为业，并由此规定使用第二格。为了说明此点，他说：‘正在被使用时……’等。在此，关于未述及者的规则是由评注者（vāttikāra）制定的：”

ปุจฺฉิจิภิกฺขีนํ ทุหิ,ยาจีนํ นิมิตฺตมุปโยเค;

ปุพฺพวิธิมฺหิ-กถิตํ, พฺรูสาสีนญฺจ คุณาสตฺตนฺติ.

对于“问”（pucch）、“采”（ci）、“乞”（bhikkh）诸动词，以及“挤”（duh）、“求”（yāc）诸动词，其用法中的因（nimitta）；在先前的规则中未述及者；以及对于“说”（brū）、“教导”（sās）诸动词，其附随的次要者。

อุปยุชฺชเต อิฏฺฐตฺถสิทฺธิยํ พฺยาปารียตีตฺยุปโยโค-ปโยปฺปภุติ, ตสฺมึ, นิมิตฺตํ ควาทิ, อปุพฺพวิธิมฺหิ อปาทานาธิกรณาทิ ปุพฺพสญฺญา วิธานาภาเว, วิธาเน หิ มาณวกา มคฺคํ ปุจฺฉติ, รุกฺขา ผลานฺยวจินาตฺยาทิ ยถารหํ ภวติ, คุณาสตฺตนฺติ คุเณน สตฺตํ สมฺพนฺธี, คุณสทฺเทเนตฺถ ปธานสาธนํ ธมฺมาทิกํ วตฺตุมิจฺฉิตํ ปธานสาธนญฺหิ กิริยาโยปการกมุปการิยํ ปธานภูตํ กิริยมเปกฺขิย คุโณ ภวติ, โจ-นุตฺตสมุจฺจเย, ปธานนฺตุ ธมฺมาทิโน ปวตฺติยา ตทตฺถตฺตา, อุปยุชฺชมานญฺจ ตํ ปโยปภุติเจติ วิเสสนสมาสํ กตฺวา อุปยุชฺชมานปโยปฺปภุติโน นิมิตฺตนฺติ ฉฏฺฐีสมาโส, ปภุติ สทฺเทน ควาทิโน คหณํ, อาทิสทฺเทน โคมนฺตาทิโน, ทุติเยนาทิ สทฺเทน อธิกรณาทิโน, จตุตฺเถน วินยาทิโน, วิธานนฺติ ทุติยา วิธานํ, ทุติยาวิธานมภิมตนฺติ โยชนียํ. ปาณินิเยหิ ‘‘ตถา ยุตฺตญฺจานิจฺฉิตํ’’ (๑-๔-๕๐) อิจฺจเนน กมฺมสญฺญํ วิธาย ‘‘กมฺเม ทุติยา’’ (๒-๓-๒) ตฺยเนเนว ทุติยา วิธียเต, ตนฺทสฺเสตุมาห-‘เยเน’จฺจาทิ, ‘‘ตถา ยุตฺตญฺจานิจฺฉิต’’นฺตีมสฺส อตฺโถ เยเนเวจฺจาทิปญฺจิกาปาฐานุสาเรน เวทิตพฺโพ, ยุชฺชเตติ กิริยาภิสมฺพชฺฌเต, ยุตฺตนฺติ กิริยาภิสมฺพนฺธํ, อตฺร ตุ–

“‘运用’（upayoga）是指为了达成所欲之义而被使用，即牛奶等。于此，其因（nimitta）为牛等。‘在先前的规则中’（apubbavidhimhi）是指在没有规定离格（apādāna）、处所格（adhikaraṇa）等先前名称的情况下。若有规定，则如‘从少年问路’（māṇavakā maggaṃ pucchati）、‘从树上摘果实’（rukkhā phalāni avacināti）等，各得其所。‘附随于次要者’（guṇāsattaṃ）是指与次要者（guṇa）附随、相关联。此处的‘次要’（guṇa）一词，意指主要工具（padhānasādhana），如法（dhamma）等。主要工具是行为的助益者、被助益者，相对于作为主要者的行为而言，它成为次要的。‘且’（ca）字用于包含未尽之意。主要者是法等的发生，因为行为以其为目的。将‘正在被使用的’（upayujjamāna）和‘牛奶等’（payoppabhuti）构成限定复合词（visesanasamāsa），然后构成‘正在被使用的牛奶等之因’的属格复合词（chaṭṭhīsamāsa）。‘等’（pabhuti）一词指牛等。第一个‘等’（ādi）字指牛主等。第二个‘等’字指处所格等。第四个（例子中的）‘等’字指律（vinaya）等。‘规定’（vidhāna）是指第二格的规定，应理解为意指第二格的规定。波你尼学派（Pāṇinīyehi）通过‘以及那样连接的非所欲者’（tathā yuttañcānicchitaṃ）（《波你尼经》1-4-50）此条设定业名，然后即由此通过‘于业用第二格’（kamme dutiyā）（《波你尼经》2-3-2）规定第二格。为了说明此点，他说：‘由彼……’等。‘以及那样连接的非所欲者’的意义，应根据《五章》（Pañcikā）的读法来理解。‘连接’（yujjate）是指与行为相结合，‘已连接’（yuttaṃ）是指与行为相关联。而在此——”

ยทฺยพุทฺธฺยาหิลงฺฆาทิ, ตทาหฺยาทิมนิจฺฉิตํ;

ยทา ลชฺชาภยาทีหิ, ตเทจฺฉิ ตตมํ มตํ.

若因无意而跨越蛇等，则蛇等为非所欲；若因羞耻、怖畏等（而为之），则彼即被视为最欲求。

‘‘ตถา ยุตฺตญฺจานิจฺฉิต’’นฺติ สุตฺเตนสฺส ปริยุทาสวุตฺติโต อิจฺฉิตา อญฺญมนิจฺฉิตมนภิมตมิตรญฺจ, ตโตเยว‘คามํ คจฺฉนฺโต รุกฺขมูลมุปสปฺปตี’ตฺยตฺร เนวิจฺฉิตนานิจฺฉิตสฺสปิ รุกฺขมูลสฺส กมฺม สญฺญา [Pg.80] สิทฺธาติ ตตฺถ ‘‘กมฺเม ทุติยา’’ติ ทุติยา วิธียเต, ตนฺทสฺเสติ’เนวิจฺฉิตนานิจฺฉิตสฺมา’อิจฺจาทิ, รุกฺขมูลํ เนวิจฺฉิตํ ปุพฺพมนภิมตตฺตา, นาปฺยนิจฺฉิตํ อปฺปฏิกูลตฺตา, คามคเมน หฺยสฺส ตปฺปรตา, รุกฺขมูโลปสปฺปนนฺตุ ปสงฺคาคตนฺติ รุกฺขมูลานมฺปิ กิริยาภิสมฺพนฺโธ อตฺเถว, อตฺราปิ-

“由‘以及那样连接的非所欲者’（tathā yuttañcānicchitaṃ）此经的限定排除（pariyudāsa）用法可知，‘非所欲’（anicchita）是指除了‘所欲’（icchita）之外的‘不合意者’（anabhimata）以及‘其他’。因此，在‘前往村庄时，走近树根’（gāmaṃ gacchanto rukkhamūlamupasappati）的例子中，即使树根既非所欲亦非非所欲，其业名也得以成立。因此，依‘于业用第二格’（kamme dutiyā）而规定使用第二格。此即说明‘从既非所欲亦非非所欲者……’等。树根并非先前所意图，故非所欲；其亦非令人厌恶，故非非所欲。因为他的主要意图在于前往村庄，走近树根只是偶然发生的。即便如此，树根与行为的关联确实存在。于此亦然：”

เนวิจฺฉิตานิจฺฉิตนฺตุ, มพุทฺธิยุปสปฺปเน;

มูลํ วิสฺสมนตฺถนฺตุ, ตมิจฺฉิตตมํ สิยา.

于无意靠近时，（树根）既非所欲亦非非所欲；若为休息故（而靠近）树根，则彼（树根）即为最欲求。

พฺรูสาสินญฺจาติ จสทฺโทปสงฺคหิเต ทสฺเสตุมาห-‘เอว’มิจฺจาทิ, เอตฺถ คามเทวทตฺตคคฺคานมกถิตสญฺญา, อชาทโย ตฺวิจฺฉิตตมา, อาทิสทฺเทน ‘ปตฺเถติ คาวุํ ปุริสํ ทฺวิโช’ตฺยาทโย สงฺคหิตา, นยตินี=ปาปุณเน, วหติ วห=ปาปุณเน, หรติ หร=หรเณ, ชยติชิ=ชเย, สพฺพตฺถเลจ เอตฺเต อยาเทเส จ รูปํ, ทณฺฑ=ทณฺฑเน จุราทิตฺตา ณิมฺหิ รูปํ, อถ ‘‘อธิสีฏฺฐาสานํ กมฺมํ’’ตฺยาทินา (๑-๔-๔๖) เตน เตน กมฺมสญฺญํ วิธาย ‘ปฐวึ อธิเสสฺสตี’ติ อาโท (ตตฺถ) ตตฺถ ‘‘กมฺเม ทุติยา’’ติ (๒-๓-๒) ทุติยา วิธียเต เตหิ เตหิ สตฺถ กาเรหิ, สพฺพตฺเถเวตฺถ โลกสฺส กมฺมวจนิจฺฉาติ กเมเนตํญฺญสญฺญาปุพฺพกํ กมฺมมุปทสฺเสนฺโต อาห-‘อธิปุพฺพ’อิจฺจาทิ, ยาย วตฺติจฺฉาย ทุติยา สิยา ตาย วตฺติจฺฉาย กมฺมตา กถํหินามาติ สมฺพนฺโธ, เนว อุปลพฺภนฺตีติ กทาจิกสฺสจิ สิยาติ สมฺพนฺโธ, ปยติตพฺพนฺติ สุตฺตนฺตรมารพฺภนียํ, ตตฺเถวํ กึ ภวโต มนสิ โทสธิชมฺภเนนาติ อตฺโถ, ธมฺเมติ เอตฺถาปิ เอวํ สทฺทํ โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ, ยถา อาธาเร กมฺมวจนิจฺฉา, ตเถหาปิ อาธารวจนิจฺฉาติ อตฺโถ, เตเนวาห-‘ธมฺเมติ อาธารวจนิจฺฉา’ติ, ธมฺเม อภินิวิสเตติ สมฺพนฺโธ, เอวํสทฺทสมานตฺถตฺตา ตถา สทฺทสฺส ตทตฺถานุสาเรเนว วิญฺญายตีติ ตถาสทฺทสฺส อตฺโถ วิสุํ น วุตฺโต, ปานญฺจ อาจาโรจ ปานาจารํ, ตํปานาจารมสฺส อาธารสฺส ตสฺมึ ตปฺปานาจาเร, ปานตฺถาจารตฺถธาตุสมฺพนฺธี โย นทฺยาทิ โก อาธาโร โส ปานาจารวาเยวาติ อาห- ‘ปานตฺถาจารตฺถานํ ธาตูนมาธาเร’ติ[Pg.81], เกสญฺจีติ อนิยเมน เกสญฺจิ สทฺทสตฺถการานํ, เอตฺถาติ เอตสฺมึ อาธารวจนิจฺฉาปกฺเข, ปติปรีหิ ภาเคเจตฺยวสิทฺธาติ อิมินา ปติสทฺทสฺส ธาตุนา อยุตฺตตํ ทสฺเสติ… ยทิ ยุชฺเชยฺย ฉฏฺฐิยาภาวา, เตนาห-‘ยทาตฺวิ’จฺจาทิ, วุตฺติยํ เตนาติ ตสทฺเทน, อปิสทฺโทปสงฺคหิตํ ตติยมฺปิ คเหตฺวา วาจาติ พหุวจนนิทฺเทโส.

“‘说’与‘教诫’者”一句，为了显示由“与”(ca)字所包含的内容，而说“如是”等。此处，对于“村庄、提婆达多(Devadatta)、伽伽(Gagga)”，有“未说之业”的名称；而“山羊”等则是最意欲之业。通过“等”字，包含了“婆罗门向某人求牛”等例。动词“引导”(nayati)意为“使到达”；“运载”(vahati)意为“使到达”；“拿取”(harati)意为“拿走”；“战胜”(jayati)意为“胜利”。在所有这些情况中，加上“aya”词尾的形式都是如此。“惩罚”(daṇḍa)意为“处罚”，属于“curādi”词组，其形式带有“ṇi”。然后，通过“‘adhi-sī-ṭhā-ās’的所依处为业”(1-4-46)等[规则]，规定了那些业格名称，例如“他将躺在大地上”等。（在那里）通过那些语法学家的那些[规则]，以“业格用第二格”(2-3-2)规定了第二格。在所有这些情况中，都是由于世人有表达为业格的意愿，以此方式，他展示了先于其他名称的业格，说道：“以‘adhi’为首”等。其关联是：通过何种言说意愿而有第二格，正是通过那种言说意愿，业性如何能够成立呢？其关联是：“完全不被获得”意为“对某人来说有时可能会有”。“应当努力”一句，应引用另一部经。在那里的意思是：“你心中存有这种吹毛求疵又有何用呢？”在“于法”(dhamme ti)一词中，也应如此连结“如是”一词来理解其义。其义为：正如在处所格中有表达为业格的意愿，此处也有表达为处所格的意愿。因此他说：“‘于法’是表达为处所格的意愿”。其关联是：“他执著于法”。“如是”一词与“那样”一词意义相同，由于“那样”一词的意义可依其[“如是”]义而被了知，故未单独说明“那样”一词的意义。“饮”与“行处”为“饮行处”(pānācāraṃ)。那饮行处是此[动作]的所依处，在那饮行处中。与“饮”义和“行处”义的词根相关的所依处，即河流等，即是“饮行处”，因此说：“在具有‘饮’义和‘行处’义的词根的所依处中”。“某些”(kesañci)意为不确定地指某些语法学家。“在此”(etthā)意为在这个表达为处所格意愿的观点中。“‘pati’和‘pari’在‘部分’义中不成立”，以此表明“pati”一词与词根不相配……如果相配，则因第六格的缺席[而不成立]，因此他说：“当……”等。在注释中，“以彼”(tena)即是以“彼”(ta)字。也包括由“亦”(api)字所包含的第三格，故“言说”是复数的指示。

๓. กาล

3. 时间

ยทา กาลทฺธานมิจฺจาทินา‘มาสมาสเต โกสํ สยติ’จฺจาโท อกมฺมเกหิปิ โยเค กาลภาวทฺธเทสานํ ปเรหิ กมฺมตฺตมนุญฺญาตนฺติ จ, ยทาตฺวิจฺจาทินา ตุ กิริยาว สพฺเพนสพฺพํ น สูยติ, ตถา สติ กุโต จ กมฺมตฺตนฺติ เตเหว วุตฺตนฺตี จ ทสฺเสติ, คมฺม มานกิริยาโยโคปิ น นิสฺสิโต… มาสมาสเตจฺจาทีสุ อาสนาทิ กิริยานํ มาสาทิโยโค วิย กลฺยาณิตฺตคุณาทิโยโค จ โลกสฺส ปตีติปถมุปยาตีติ, น สิชฺฌตีติ กิริยา น โหนฺติ คุณทพฺพานีติ กิริยาสมฺพนฺธาภาวา กมฺมตฺตาภาโวติ น สิชฺฌติ, คุเฬน มิสฺสา ธานา ภชฺชิตยวา คุฬธานา. อชฺฌยนกิริยาย ปพฺพเตน จ มาสโกสานํ สากลฺเลน สมฺพนฺธาภาวา อจฺจนฺตสํโยคาภาโวติ มาสสฺสาติอาทีสุ น ทุติยา. ปุพฺพณฺเห สมยนฺติ อิมินา ปุพฺพณฺเห สมโยติ สตฺตมีอามาทิสมาสํ ทสฺเสติ, อจฺจนฺต เมวาติ อิมินา สมยสฺส สากลฺเลน วิหรณกิริยาย สมฺพนฺธมาห, ยํสมยํ กรุณาวิหาเรน วิหาสิ, ตํ เอกํสมยนฺติ สมฺพนฺโธ, อุปสงฺกมนกิริยายจฺจนฺตเมว ยุตฺโตติ อิมินา นิวาสนวิหรณ กิริยาหิปิ ปุพฺพณฺหสมยาทีนมจฺจนฺตเมว ยุตฺตตํ อุปลกฺเขติ, ปการนฺตเรนาปิ สิทฺธิยมาสงฺกมุพฺภาวยติ ‘ยทา ตฺวิ’จฺจาทินา, วิภตฺติยา วิปลฺลาโส ยถาปกตมติกฺกมฺม อญฺญถา ภวนํ, อิธ ปน สตฺตมิ ยมฺปตฺตายํ สตฺตมฺยตฺเถ พาหุลเกน ‘‘กมฺเม ทุติยา’’จฺเจว ทุติยาปฺปตฺติ.

当通过“时间、路程”等[规则]，对于“他坐了一个月”、“他躺了一俱卢舍(kosa)”等例子，即使在与不及物动词连用时，其他人也允许时间、状态、路程、地点具有业性；又通过“当……”等[引文]，显示了他们所说的：“当行为完全不被听闻时，既然如此，业性又从何而来呢？”并且，与“所行路程的衡量行为”的关联也非必要……在“他坐了一个月”等例中，正如“月”等与“坐”等行为有关联，世人也能理解“美貌”等性质的关联。说“不成立”，是因为性质和实体不是行为，由于缺乏与行为的关联，故没有业性，因此不成立。糖蜜(guḷa)混合的炒谷，即炒过的麦，是为“糖蜜炒谷”(guḷadhānā)。由于“月”和“俱卢舍”与山和读诵行为没有完全的关联，即没有“不间断的连结”，所以在“月之”等词中不使用第二格。通过“于晨时”，显示了“pubbaṇhe samayo”是第七格[前分]复合词。通过“完全”，他说明了时间与“住”的行为有完全的关联。其关联是：“他以悲住安住的那个时候，即那一个时候”。通过“与‘前往’的行为完全相应”，他指出了“晨时”等也与“穿着”和“居住”等行为完全相应。他也通过“当……”等，以另一种方式，对[规则的]成立提出了疑问。格的转换，是超越常规而变成别种情况。但此处，本应获得第七格之处，却因普遍用法，依“业格用第二格”[规则]而在第七格的意义上获得了第二格。

ตติยาภิมตาติ ‘‘อปวคฺเค ตติยา’’ติ (๒-๓-๖) วจเนน ปาณินิยานํปปญฺจตฺตมภิมตา, กถมฺปน กาลทฺธานํ กรณตฺตมิจฺจาสงฺกิย กรณตฺตเมสมฺปฏิปาเทนฺโต [Pg.82] อาห-‘ตถาปิ’จฺจาทิ, ตถาปีติ วุตฺตกฺกเมน กรณตฺตสมฺภวา ตติยาย วิชฺชมานายปิ, สิยาติ ตติยา สิยา, ตญฺจาติ ตํ กรณญฺจ. การกมชฺเฌติ เอตฺถ ฉฏฺฐี สมาโส การกสทฺเทน จ สตฺติการกํ คหิตนฺติ (อาห) ‘ทฺวินฺนํ กตฺตุสตฺตีนํ มชฺเฌ’ติ, อภินฺนสฺสาปิ หิ เอกสฺส เทวทตฺตาทิกตฺตุโน ภินฺนานํ ตํสมเวตานํ กตฺตุสตฺตีนํ มชฺเฌ กาลทฺธานานิ, สตฺติเภทเมว พฺยญฺชยมาห-‘ตถาหิ’จฺจาทิ, เอกตฺถาติ เอกสฺมึ เทวทตฺเต, ทฺวีเหตีเต (ภุญฺชิกฺริยา) สาธนนฺติ สมฺพนฺโธ, ทฺวินฺนํ อหานํ สมาหาโร ทฺวีหํ ตสฺมึ. อิสุมสตีติ วา, อิสุมฺหิ อาโส อสฺเสติ วา นิปฺผนฺเนน อิสฺสาสสทฺเทน คมฺมมานํ กิริยํ ทสฺเสติ ‘อิสฺวสเน’ติ, นนฺวิจฺจาทิ โจทฺยํ, ธนุปญฺจสตํ โกโส, เอวมญฺญเตจฺจาทิ ปริหาโร, ฉฏฺฐิยาสมฺปตฺตายนฺติ โกสสฺเสกเทเสติ เอวํ ฉฏฺฐิยา สมฺปตฺตายํ, มุตฺตสํสเยเนทํ สมานนฺติ มุตฺโต สํสโย ยสฺมึ อวธฺยาโท เตเนตํ ตุลฺยนฺติ อตฺโถ. วุตฺติยํ อภิมตาติ ‘‘สตฺตมี ปญฺจมิโย การกมชฺเฌ’’ติ (๒-๓-๗) วจเนน สตฺตมีปญฺจมิโย ปปญฺจตฺตมภิมตา, ทฺวีเห ภุญฺชิสฺสตีติ ทฺวีสุ ทิวเสสุ คเตสุ ภุญฺชิสฺสตีติ อตฺโถ, ‘‘ยพฺภาโว ภาวลกฺขณ’’นฺติ (๒-๓๖) สตฺตมี, สกสกการกวจนิจฺฉาเยวาติ หิ อิทํ พาหุลฺลํ นิสฺสาย วุตฺตํ, ทฺวีหา ภุญฺชิสฺสติ โกสา วิชฺฌตีติ ทฺวีหา นิกฺขมฺม ภุญฺชิสฺสติ, โกสา นิกฺขมฺม ฐิตํ ลกฺขํ วิชฺฌติ อุปาตฺตวิสโย-ยมวธิ, โกเส วิชฺฌตีติ โกเส ฐิตํ ลกฺขํ วิชฺฌตีติ อตฺโถ.

“‘第三格为可取’（Tatiyābhimatā），即根据‘在终结[义]用第三格’（apavagge tatiyā, 2-3-6）之说，为波你尼（Pāṇini）派所广为阐释和接受。那么，时间与距离如何有工具格的作用呢？为确立其工具格的作用，而说‘即便如此’（tathāpi）等。‘即便如此’是说：即使按照所说的方式，当第三格存在工具格的可能性时，它就应该是第三格，而那（指第三格）就是工具格。在‘作用格之间’（Kārakamajjhe）一词中，此处是第六格（属格）复合词，并且以‘作用格’（kāraka）一词也包含了能力的作用格，因此说‘在两种作者能力之间’。因为，即使是对于像提婆达多这样单一、不可分的作者，在其固有的不同作者能力之间，也存在着时间与距离。为阐明其能力差别而说‘例如’（tathāhi）等。‘在一处’（ekattha）指‘在一个提婆达多身上’。‘经二日’（dvīhe）……（食 क्रिया）的工具，这是关联。两日之集合为‘二日’（dvīhaṃ），在其中。或者，由‘isumhi āso assa’（箭是他的投射物）派生出的‘issāsa’（弓箭手）一词所表示的动作，显示为‘isvasane’（在射箭时）。‘nanvi’等是质难。一俱卢舍（kosa）是五百弓（的长度）。‘evam aññatra’等是解答。此乃关于‘第六格不适用’（chaṭṭhiyā asampattāyaṃ）的规则，而像‘一俱卢舍的一部分’（kosassa ekadeso）那样，第六格是适用的。‘无疑地’（muttasaṃsayena）与此相同，意思是‘疑惑已从其离去’的界限等，因此与它相等，这是含义。在《释》（Vutti）中为可取，即根据‘在作用格之间用第七格和第五格’（sattamī pañcamiyo kārakamajjhe, 2-3-7）之说，第七格和第五格被广为阐释和接受。‘二日后将食’（dvīhe bhuñjissati）的意思是‘两日过后将食’。这是根据‘彼有，此有相’（yabbhāvo bhāvalakkhaṇa, 2-36）的规则所用的第七格。这确实是依据表达各自作用格的意愿的普遍情况而说的。‘二日后食，一俱卢舍外射’（dvīhā bhuñjissati kosā vijjhati）的意思是‘过了二日后将食，从一俱卢舍的距离外射中站立的目标’。此界限为所取之境。‘在一俱卢舍处射’（kose vijjhati）的意思是‘射中位于一俱卢舍处的目标’。

๔. คติ

4. 趣

กตจตฺถสมาสาติ กโต จตฺถสมาโส เยสุ เต ตถา วุตฺตา, อญฺญปทตฺถวุตฺตโยติ อญฺญปทตฺเถ วุตฺติ เยสนฺติ พฺยธิกรณญฺญปทตฺถสมาโส, จตฺตสมาเส คตฺยาทีนํ วิสุํวิสุํ ปธานตฺตา เตหิ ปรํ ปยุชฺชมาโน อตฺถสทฺโท คตฺยาทีหิ ปจฺเจกมภิสมฺพชฺฌตีติ มญฺญเต, อถ สุตฺเต ‘ปโยชฺเช’อิจฺเจตาวตฺยุจฺจมาเน ปโยชฺโช สยํ กตฺตาติ กถํ วิญฺญายติ เยน ‘ปโยชฺเช กตฺตรี’ติ วิวรณํ กตมิจฺจาสงฺกิยาห-‘คตฺยาทฺยตฺถ’มิจฺจาทิ, อาทิสทฺเทน โพธา ทีนํ [Pg.83] คหณํ, ตกฺกิริยาสมตฺโถวาติ ตสฺสา คตฺยาทิกาย กิริยาย สมตฺโถ เอว นิยุชฺชเตติ สมฺพนฺโธ, กิริยากรเณ สมตฺโถ นาม กตฺตาวาติ อาห-‘โสจ กตฺตา’ติ. ทุติยาย สิทฺธายาติ วกฺขมานนเยน ปโยชฺชสฺส กตฺตุโน กมฺมตฺตสิทฺธิยา ‘‘กมฺเม ทุติยา’’ติ สุตฺเตเนว กมฺเม ทุติยาย สิทฺธาย. กึ ลกฺขโณ-ยํ นิยโม ยทตฺถมิ ทมารภียติจฺจาห-‘คตฺยาทฺยตฺถาน’มิจฺจาทิ, ปจฺจุทาหรียิสฺสเต ‘เอเตสเมเว’จฺจาทินา, ตถาจาพฺภุปคเม, ปโยชฺโช กตฺตา น กมฺมํ ตฺยพฺภุปคมฺม ปโยชฺเช กตฺตรี’ติ วิวริตนฺติ อตฺโถ, สามตฺถิยมฺปนอิจฺจาทินา สามตฺถิยสรูปมาห, คติ อาทฺยตฺถานนฺติ ปทจฺเฉโท, นิยุชฺชมาโน ปโยชกพฺยาปารสงฺขาตาย กิริยาย สมฺพนฺธียมานตฺตา กมฺมภูโตว ภวตีติ อตฺโถ, อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘‘คมนาทิกิริยาย สาธนตฺตา ยทิปิ ปโยชฺโช กตฺตา, ตถาปิ โส ปโยชเกน คมนาทีสุ พฺยาปาริยมาโน ปโยชกสฺส พฺยาปารลกฺขณาย กิริยาย สมฺพนฺธียมาโน ยทิ กมฺมํ น โหติ อญฺญถา กึ โหตีติ อญฺญถานุปปตฺติลกฺขเณน สามตฺถิเยน กมฺมภูโตว โหตี’’ติ ( ), ปตียเตติ อิมินา ปตีติวเสเนวาสฺส กมฺมตา, สภาวโต ตุ ปโยชฺโช กตฺตาวาติปิ ญาเปติ, ปโยชโกติ สพฺพตฺถ เทวทตฺตาทิโก วิญฺเญยฺโย, อตฺถคหณสฺสาติ ‘‘สทฺทากมฺมกภชฺชาทีน’’นฺติ อวตฺวา ‘‘สทฺทตฺถากมฺมกภชฺชาทีน’’นฺติ อตฺถคฺคหณสฺส, โพธตฺถสฺส อุทาหรณนฺติ เสโส, นนุ วจนปฺปโยชนํ ทสฺสยตา วจนเมโวปทสฺสิย ปญฺโห กาตพฺโพ, อถ ‘เอเตสเมวา’ตฺยวิชฺชมาเนเนว กถํ ตฺยาสงฺกิยาห ‘เอเตสเมเว’จฺจาทิ, เหฏฺฐา วุตฺตกฺกเมน นิยมตฺถตฺตา วจนสฺส เอวกาโร ลพฺภติ, สมฺพนฺธิวจนตฺตา เอตสทฺทสฺส เตน ยถาปฐิตา คตฺยาทโยว วิเสสฺสภูตา สงฺเขเปน ปรามสียนฺตีติ เอเต สเมวาติ กตนฺติ มญฺญเต, (คจฺฉติ เทวทตฺโตติ…เป… นโหตีติ) อิมินา อิมมตฺถญฺจ โชเตติ ‘‘ยทิปิ กิริยาภิสมฺพนฺธา ปโยชฺชสฺส วิย กตฺตุโนปิ กมฺมตฺตมฺปสชฺชติ, ตถาปิ ปโยชฺเชติ วุตฺตตฺตา กตฺตริ เทวทตฺเต ทุติยา นปฺปสชฺชตี’’ติ, อภิมตาติ ‘‘คติพุทฺธฺยา’’ทิ (๑-๔-๕๒) สุตฺเตน [Pg.84] ปโยชฺชสฺส กตฺตุโน กมฺมสญฺญํ วิธาย ตสฺมึ ปโยชฺเชทุติยาภิมตา, จรหิสทฺโท ปุจฺฉายํ, ปโยเชตีติ อสฺมึ อุทฺเทเส ตทา กถํ ภวิตพฺพนฺติ เสโสติ ยทาจรหิจฺจาทิวากฺยสฺสาวสาเน ปโยเชตีติ อสฺมึ อุทฺเทเส วจนสมีเป’ตทา กถมฺภวิตพฺพ’นฺติ ปาฐเสโส โหตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ, ยาวตาติ ตติยนฺตปฏีรูปโก นิปาโต, ยสฺมา ทตฺโถ วตฺตเต, ยสฺมา ทุติยา ปปฺโปติ ตสฺมา ‘ยญฺญทตฺเตเน’ติ ภวิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.

“已造四义复合”是指那些已造四义复合者，它们是这样说的。“于异品有转”是指其转(vutti)于异品之义，是为非同格依主释(byadhikaraṇaññapadatthasamāso)。在四义复合中，由于“行”(gati)等各自为主要，所以认为其后所用的“义”字，与“行”等各自相应。然而，在经中只说“所使”(payojja)时，如何了知“所使即作者”(payojjo sayaṃ kattā)？由此而作“于所使之作者”(payojje kattarīti)的解释，为释此疑，故说“行等义”(gatyādyatthaṃ)等。“等”字包含了“觉”(bodha)等。“能成办其业者”是说，能成办彼行等业者，方被役使，这是其关联。能成办业者即是作者，故说“彼即作者”。“由第二格之成立”是指，依将说之理，所使之作者的业格成立故，依“于业格用第二格”(kamme dutiyā)之经，第二格即已成立。此限定(niyama)有何特征？为此而造此论，故说“行等义”(gatyādyatthānaṃ)等。后面将以“唯此等”(etesameva)等来举出反例。若如是承认，其义为，在承认“所使是作者而非业”之后，才解释为“于所使之作者”。又以“由能力”(sāmatthiyampana)等，说明能力之相。“gati-ādy-atthānaṃ”是其分词。意思是，被役使者，因与能使者(payojaka)之作用相关联，故成为业。此处意趣是：“所使者虽因是行等业的工具而是作者，然当他被能使者使役于行等中时，若与能使者之作用相状的业相关联而不成为业，则将成为什么呢？由别无他途之理，依此能力，他即成为业。”“被认为”(patīyate)一词，表明其业格仅是依此理而显，但从自性上，所使者实是作者，此亦须知。“能使者”在各处皆应了知为提婆达多(Devadatta)等人。关于“义”字的摄取：不说“声、无业、食等”(saddākammakabhajjādīnaṃ)，而说“声义、无业义、食义等”(saddatthākammakabhajjādīnaṃ)，是为“觉”义所举之例。难道为说明此句的意趣，不应只就此句而设问吗？那么，当“唯此等”尚不存在时，如何生起疑问呢？故说“唯此等”等。依前述次第，因该句有“限定”之义，故得有“唯”(eva)字。因“此”(etad)是关系词，故以之简略地指代前文所读的“行”等特定对象，因此作“唯此等”。（提婆达多去……等……则不然）此句亦阐明此义：“虽因与业相关联，能使之作者亦如所使者般，有转成业格的可能，然因经说‘使役’(payojjeti)，故于作者提婆达多，第二格不适用。”“所许”是指，依“行、觉等”(gatibuddhyādi, 1-4-52)经，规定所使之作者的业格名(kammasaññā)，故所许的是于所使者用第二格。“carahi”(那么)一词用于提问。在“使役”这一章中，那时该如何？应知其义为，当“yadā carahi”(当……那么)等句结束时，在“使役”这一章的文句旁，应有“那时该如何”的补文。“yāvatā”是形似第三格的不变词。因为义理已说，因为第二格可得，所以应是“以雅那达多”(yaññadattena)，这是其关联。

๕. หรา

5. 取

นิยเมเนจฺจาทินา วจนารมฺภสฺส ปโยชนมาห, สาปิ ตติยาปิ ยทาตฺวิจฺจาทินา หรติ นาหารตฺเถ ติปิ วิญฺญาเปติ, อุภยตฺถาติ ทุติยาย ปตฺตาย อปฺปตฺตาย จ, วิภาสา วิกปฺโปติ อตฺโถ, กาเรติกร-กรเณ, เลตฺตายาเทสาติลตฺต เอตฺตอยาเทสฺส, วท-วจเน, อภิวทนมภิวาโท ตํ กโรตีติ ‘‘ธาตฺวตฺเถนามสฺมี’’ติ (๕-๑๒) อิมฺหิ นามธาตุ ‘อภิวาทิ’ติสุตฺเต นิทฺทิฏฺโฐติ อาห-‘อภิวาทิสฺมา’อิจฺจาทิ.

以“由限定”(niyamena)等，说明了造论之意趣。彼第三格亦由“当”(yadā)等，表明`harati`是“运送”义，而非“食物”(āhāra)义。“于二处”(ubhayattha)是指于第二格已得与未得之处，其义为“不定”(vibhāsā)，即“选择”(vikappo)。`kāreti`（使作）是[来自]词根`kar`，义为“作”(karaṇa)。`lettāyādesātilatta ettaayādessa`（此句原文可能有误，据上下文及旧译，或指某种词根的替代形式）。`vada`[词根]，义为“说”(vacana)。“顶礼”(abhivādanaṃ)即是“问候”(abhivādo)。作彼者，如在关于名语根的经中，依“由语根之义于名”(dhātvatthenāmasmiṃ, 5-12)一句，在`abhivādi`（顶礼）经中被指示，故说“从`abhivādi`”(abhivādismā)等。

๖. นขา

6. 指甲

ขาทยติ อาทยติ ขาท, อท=ภกฺขเณ, อวฺหาปยติ วฺเห=อวฺหาเน อาปุพฺโพ, ‘‘ปโยชกพฺยาปาเร ณาปิเจ’’ติ (๕-๑๖) ณาปิมฺหิ ปุพฺพสรโลโป, กนฺทยติ กนฺท=อวฺหานโรทเนสุ.

`khādayati`（使食）、`ādayati`（取）。[词根]`khād`、`ad`义为“食”(bhakkhaṇa)。`avhāpayati`（使呼唤）中，[词根]`vhe`义为“呼唤”(avhāna)，带前缀`ā`；依“于能使者作用中，亦有`ṇāpi`”(payojakabyāpāre ṇāpice, 5-16)经，于`ṇāpi`[后缀]中，前元音被省略。`kandayati`（哭喊）中，[词根]`kand`义为“呼唤与哭泣”(avhāna-rodana)。

‘‘วหิสฺสานิยนฺตุเก’’ติ คณสุตฺเต อยเมตฺโถ ‘‘วหิสฺสธาตุสฺส ปโยชฺเช กตฺตริ นิยนฺตุรหิเต ทุติยา น ภวตี’’ติ, นิยนฺตา สารถิ กิริยาสิทฺธึ นิยามโกติ วตฺวา ตเมว ปกาเสตุมาห-‘กิริยงฺค’มิจฺจาทิ, กิริยงฺค กิริโยปกรณภูตํ พลี พทฺทาทึ กิริยาการณํ, นิยเมตฺวาติ เอกสฺมึ กรณีเย กิริยา วิสเย ปติฏฺฐเปตฺวา, วาหยติ ภารํ เทวทตฺเตเนตฺยตฺร หิ เทวทตฺโต ปญฺญวา ปุริโส นิยนฺตารมนฺตเรเนว ภารํ วหตีตฺยนิยนฺตุโก กตฺตา, วาหยติ ภารํ พลีพทฺเท อิจฺจตฺร ตุ พลีพทฺทา นิยนฺตา รมนฺตเรน น วหนฺตีติ สนิยนฺตุกา.

在“于`vah`[词根]，当[作者]无驾驭者时”(Vahissāniyantuke)的类组经(gaṇasutta)中，其义为：“对于`vah`词根的使役态，当其所使作者无驾驭者(niyantā)时，不使用第二格。”驾驭者即车夫(sārathi)，是使行为成就的支配者。为阐明此义，进而解释为“业支”(kiriyaṅga)等。业支，即作为业之工具的公牛等，是业之因。“已限定”(niyametvā)是指于一应作事中，确立于业的范围。例如，在“让提婆达多(Devadatta)运载货物”一句中，提婆达多是具慧之人，无需驾驭者即可运载货物，故是无驾驭者之作者。而在“让公牛运载货物”一句中，公牛无驾驭者则不能运载，故是有驾驭者之作者。

‘‘ภิกฺขิสฺสาหึสาย’’นฺติ [Pg.85] คณสุตฺตสฺสายมตฺโถ ‘‘ภกฺขิสฺสาหึสตฺถสฺส ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา น ภวตี’’ติ, อถ กถเมตฺถ หึสตฺถตา ภกฺขิสฺส หึสา หิ เจตนาวติ สมฺภวติ, น เจตฺถสสฺสํ เจตนาวนฺตนฺติ อาห-‘สพฺเพ’อิจฺจาทิ, สพฺเพติ รุกฺขาทโย, ภาวา ปทตฺถา, อิทานิ สพฺพทสฺสนานุกูลหึสตฺถตมุปทสฺเสตุมาห-‘ยทิเว’จฺจาทิ, นนุ พุทฺธวจน นิสฺสิตมิทํ พฺยากรณํ, ตถา สติ สมฺมตเมเว-ตฺโถ-ปทสฺเสตฺวา คนฺตพฺพํ กินฺนามาญฺญทสฺสโนปคาตาธิเรนาติ ตุณฺหี โหติ นิกฺการณิสฺสา ภวโต-ปาโยติ วิญฺญายติ, ปรตฺถานุพทฺธกิจฺฉํ ปน มหาปุญฺญปญฺญา น กิญฺจิ วิย มญฺญนฺติ, โหติ (หิ) เอเตน ปรตฺโถ ‘‘มตนฺตเรปิ สิทฺธิ สิสฺสานํ, ตํตํ มตญฺญุโน วา กทาจิ กรหจิ ยทิทมวโลเกยฺยุํ เต เจตฺถาวตารํ ลเภยฺยุํ เอตาทิโส จ ปญฺญวา ปฏิลทฺธพุทฺธวจนปฺปสาโท’ติ ตทวตาเรน จ พุทฺเธ ภควติ กเมน ทฬฺหํ ปสาทํ ปฏิลเภยฺยุ’’นฺติ, เอวเมวํ ตตฺถ ตตฺถ ตํตํพฺยากรโณทาหรณปฺปสงฺเคปิ ตทนุสาเรเนว ตนฺตํปโยชนํ เวทิตพฺพํ, น นิรตฺถกกถาปสุโต-ยมาจริโยติ.

在名为“Bhikkhissāhiṃsāya”的语法规则中，其义为：“对于不以伤害为目的的‘食’动词的使役态，其动作者不使用第二格”。那么，此处如何理解“伤害”之义呢？因为“食”的伤害只可能发生在有情识者身上，而此处的草木并无情识。因此说“一切”等。“一切”指的是树木等，“诸法”指的是诸词义。现在，为了显示与所有见解都相符的“伤害”之义，而说“或者”等。有人或许会说：“这部语法不是依据佛语的吗？既然如此，只需阐明公认的意义即可，何必旁征博引，采纳其他见解呢？”对于这种无理的诘难，最好是保持沉默。然而，具有大福德与大智慧者，从不轻视关乎他人利益之事，因为这样做确实有利益：“即使在其他宗派中也能成就弟子，那些了解各宗派教义的人，若能在某个时候看到这些，就能获得入门的途径。这样的智者还能获得对佛陀教言的净信。”通过这种方式，能逐渐对佛陀世尊生起坚固的信心。同样地，在各处讲解范例时，都应当遵循这个脉络来理解其中的用意，而不是进行无意义的言论。这就是导师的本意。

ทุหาทีนํ ตฺเยวมาโท อมฺหากมฺปรมคุรุนา รตนมติปญฺจิกาลงฺการาทิกาเรน นานาการสารตฺถเวทเวทิตุ มหาปญฺญาปาฏวานํ ปญฺญวนฺตานํ สามินา มหาสามินา สมฺพุทฺธสาสนรตนวโรปการเกน ‘อิทเมตฺถ วิจารณียํ’ตฺยภิธาย นานามตนฺตรมากฑฺฒิย พหุํ สมฺปเวทิตมตฺถิ, มยมฺปเนตฺถ อาจริเยนาธิปฺเปตมตฺตเมวาลมฺพ อตฺถมฺป กาสยิสฺสาม. สตฺยปฺยเนกทสฺสนเภเท สิฏฺฐปฺปโยคานุสาเรน ยตฺถ ปธาเนกมฺมนิตฺยาทิปฺปภุตโยทิสฺสนฺติ, ยตฺร ตฺวปฺปธาเนตฺยาที, ยตฺโรภยตฺรปิ, ตํสพฺพมิห ภสฺสการาทฺยนุมตกฺกเมน ปฏิปาทยมาห-ทุหาทีน’มิจฺจาทิ, เอตฺถาทิสทฺโท ปการวาจี, เตน ยาจิปฺปภุตโย คยฺหนฺติ, กมฺมทฺวยยุตฺตานนฺติ นิทฺธารเณ ฉฏฺฐี, เตน กมฺมทฺวยยุตฺตานํ มชฺเฌ ทุหาทีนมปฺปธาเนปิ ควาโท กมฺเม ตฺยาทิปฺปภุตโยติ โยชนา[Pg.86]. อิจฺจาทิติอาทิสทฺเทน ‘อวรุนฺธติ วชํ คาวํ อวรุนฺธียเต วชํ โค’อิจฺจาทีนํ ปริคฺคโห, คมนาทฺยตฺถาน มิตฺยาทิสทฺเทน โพธตฺถาทีนํ คหณํ. คมียเต คาโม เทวทตฺตนฺติ เอตฺถ กถํ ปโยชฺชตฺตสมฺภโวติ อาห-‘ปุริเส’จฺจาทิ, ยชฺชปิ คาโม ตุณฺหี โหติ นิพฺยาปารตฺตา ปุริโสว ตุ คมนกิริยํ นิปฺผาเทติ, ตถาปิ ปุริสสฺส คมนกิริยาย ยํผลปฺปตฺติลกฺขณํ, ตมุภินฺนมฺปิ คามปุริสานํ สมานนฺติ ปุริส กิริยาตุลฺยผลตฺตา คาโมปิ คมนกิริยาย กตฺตุพฺยปเทเส การณํ ภวตีติ อธิปฺปาโย, ตถาหิ คามํ คจฺฉนฺโต โกจิ คาเม อาสนฺเน สติ วทติ ‘อาคโต คาโม ปตฺโต คาโม’ติ, อโตญฺเญสนฺติ เย กมฺมทฺวยยุตฺตา ทุหาทโย คมนาทฺยตฺถาโจทาหฏา, เอเตหิ อญฺเญสํ, ปธาเน กมฺเมภิ อชาทิมฺหิ ปธาเน กมฺเม, ปธานตฺตมฺปน อชาทีนํ กิริยาย ปโยชนตฺตา, อชาทฺยตฺถา หฺยานยนกิริยารภฺยเต. อยมฺปเนตฺถ สงฺคโห-

关于“duh等”（挤乳等动词），我们的至上导师以《宝慧评注》(Ratanamotipañcikā)、《庄严论》(Alaṅkāra)等为方式，为具大智慧与辩才的智者、伟大的导师、正自觉者教法之宝的卓越护持者，曾说“于此应思择”，并广引各种不同观点，作了诸多阐释。而我们于此仅依据阿阇梨所意趣者来阐明其义。虽有多种见解，但依贤哲用法，凡见“于主要宾语”、“于非主要宾语”或两者，此处皆依注释家等所认可的次第而说：“duh等……”等。此中“等”字表类别，故含摄“yāc”（乞求）等动词。“kammadvayayuttānaṃ”（具双宾语者）是限定义的第六格，故其结合为：在具双宾语的动词中，“duh等”动词的被动语态用于非主要宾语，如“牛”等。“iccādi”（如是等）中的“ādi”（等）字，含摄“avarundhati vajaṃ gāvaṃ”（他将牛关在牛栏里）、“avarundhīyate vajaṃ go”（牛被关在牛栏里）等。“gamanādyatthānaṃ”（具“行”等义者）中的“ādi”（等）字，含摄具“知”等义者。于“gamīyate gāmo devadattena”（村庄为提婆达多所至）一句，（村庄的）主事性如何成立？答曰：“由人……”等。虽村庄无活动而静默，唯人完成行走，然人行走所得之果，对村庄和人两者共通。因（村庄）所受之果与人的行为相等，故村庄亦成为行走行为中被称作作者的原因，此为其意。诚然，当走向村庄者靠近时，会说：“村庄到了，抵达村庄了。”因此，除已引述的具双宾语的“duh等”动词和具“行”等义的动词外，其他动词的被动语态则用于主要宾语，如“ajā”（山羊）等。“山羊”等之所以是主要宾语，因其是行为的目的，“带来”的行为是为“山羊”等而发起的。于此有此总结：

‘‘ทุหิ ยาจิ รุธิ ปุจฺฉิ, ภิกฺขิ จิ พฺรุวิ สาสิ จ;

ชิ ทณฺฑิ ปตฺถิ มนฺถี จ, ธาตู โหนฺติ ทุหาทโย.

挤乳、乞求、阻止、询问，乞食、聚集、言说、教诲；征服、惩罚、希求、搅拌，此等动词皆属“duh等”（挤乳等）一类。

คตฺยาทิสุตฺตปฏฺฐิตา, คตฺยาทฺยตฺถา ภวนฺติ เต;

นีวหหรกสาจ, นีวหาที ภวนฺติ เต.

依“行等”规则所立，它们是具“行等”义的动词；引导、运载、取、耕，它们是“nī-vah等”（引导-运载等）动词。

ทฺวิกมฺมเกสุ เจเตสุ, อปฺปธาเน ทุหาทินํ;

ตฺยาทิปฺปภุตโย โหนฺติ, ปธาเน นีวหาทินํ;

อุภยตฺถ ปโยคานุ, สารา คตฺยตฺถอาทินํ’’ติ.

在这些双宾语动词中，对于“duh等”动词，（被动语态用于）非主要宾语；对于“nī-vah等”动词，（用于）主要宾语；而对于具“行”等义的动词，则依其用法，两者皆可。

ปโยโค ปน สมฺพนฺธจินฺตายมิห จ วุตฺตานุสาเรน สพฺพถา วิญฺเญยฺยา.

然而在此，在考量其关联性时，用法应依照所说全面理解。

๗. ธฺยาทิ

7. 禅等

ปุพฺเพ กิริยานิสฺสเยน ทุติยาย วิหิตตฺตา อาห ‘อิทานิ’จฺจาทิ, ธิสทฺทสฺส อตฺถปฺปธาน นิทฺเทเสน วา อาทิสทฺเทน วา ‘หา เทวทตฺต’นฺติปิ โหติ, หา เทวทตฺตทุกฺขนฺติ ตุ ทุกฺเขน โยคา เทวทตฺเตน น ยุตฺโต โหตีติ ปฐมาวามนฺตเณ. นนุจ อนฺตราสทฺเทน โยเค ยถาราชคหนาลนฺทาหิ [Pg.87] ทุติยา อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นา ลนฺท(นฺติ ตถา) อนฺตรามคฺเคติ เอตฺถ มคฺคโตปิ กสฺมา น ทุติยาติ เตนาโยคา, เยสญฺหิ ตํมชฺฌํ เต เตน ยุชฺชนฺตีติ เตหิเยว ทุติยา, อถวาพฺภุปคเตปิ ตํโยเค ตํสมฺพนฺธีเยว มคฺโคติ มุขฺยตฺตา ตโต น ทุติยา, อตฺราปิ ฉฏฺฐีเยว ปปฺโปติ อนฺตรา ตญฺจ มญฺจ กมณฺฑลุอิติ, ตว มม มชฺเฌ กมณฺฑลุตฺยตฺโถ, อถ กมณฺฑลุสทฺทโต ทุติยา กสฺมา น ภวติ สตีปฺยนฺตเรน โยเค ตสฺส ปธานตฺตา, ตถาหิ กมณฺฑลุโน สกตฺถา ปวตฺติ, ตุมฺหมฺหานนฺตุ ปรตฺถา-กมณฺฑลุวิเสสนตฺเตน เตสํ ปวตฺตตฺตา, ตตฺร กมณฺฑลุโน สกตฺเถ วตฺตมานตฺตา ปธานตฺเตนาวตตฺตา ปาฏิปทิกโต อจฺจุตตฺตา ปรตฺตา ปฐเมว ภวตีติ ชีนินฺทพุทฺธินฺยาส. นินฺทาทิ ลกฺขณสฺส สมฺพนฺธสฺส สพฺภาวา สพฺพตฺถ สมฺพนฺธฉฏฺฐิยา สมฺปตฺตายํ วจนํ, อากติคโณ-ยํ.

先前因依于行为而规定了第二格，所以说了“如今”等语。或者通过对“dhi”这个词以意义为首的解释，或者通过`ādi`（等）一词，也会有“嗨，提婆达多(Devadatta)”这样的形式。然而“嗨，提婆达多苦”一句，因为“苦”与提婆达多不相应，所以在第一格与呼格中是不适合的。再者，当与`antarā`（之间）一词连用时，例如在“王舍城(Rājagaha)与那烂陀(Nālandā)之间”，会使用第二格。那么，在`antarāmagge`（在路中间）这里，为什么“路”不使用第二格呢？因为它们之间没有那种连接关系。凡是处于中间的事物，就与那些事物构成联系，因此才对那些事物使用第二格。或者，即使承认有这种联系，道路本身也只是相关的，不是主要的，所以不用第二格。这里也应使用第六格，比如“在你我之间的水瓶”，意思是“你与我之间的水瓶”。那么，即使与`antarā`连用，“水瓶”一词为什么不使用第二格呢？因为它是主要的。也就是说，水瓶有其自身的意义，而“你”和“我”是为了他者——作为水瓶的限定词而存在。在此，水瓶用于自身的意义，因其主要性而未被改变，未脱离其词干，又因其独立性，所以应为第一格。这是耆尼陀菩提(Jīnindabuddhi)的规则。由于存在以谴责等为特征的关系，所以在一切情况下，当关系格（第六格）成立时，此规则便成立。这是一个不定类组(ākatigaṇa)。

๘. ลกฺขณิ

8. 特征

ลกฺขณาทีสฺวตฺเถสุติ นามสฺสา ยมตฺถนิทฺเทโสติ อาห ‘อภินาโย ยุตฺโต’จฺจาทิ, เตนาติ อภินา ยุตฺตสฺสาตฺถนิทฺเทส การเณน, ลกฺขณสทฺเทน เหตุ วตฺตุมิจฺฉิโตติ อาห-‘ตตฺเถ’จฺจาทิ, ทุวิโธ เหตุ, วุตฺตญฺหิ สุโพธาลงฺกาเร ‘‘ชนโก ญาปโก เจติ, ทุวิธา เหตโว สิยุ’’นฺติ (๒๕๒), สมุปลกฺขยตีติ สมุปลกฺขณํ, สงฺเกตมตฺตํ ญาปกํ, น ตุ ชนกํ, สงฺเกโตปิ ลกฺขณมุจฺจเต ลกฺขียเต การิยมาเนนาติ กตฺวา, ชนกสฺสาปฺยตฺร ลกฺขณตฺเตน คหเณ ปโยชนํ ‘‘อนุนา’’ (๒-๑๐) อิจฺจตฺร ทฏฺฐพฺพํ. กญฺจิปการนฺติ อิมินา อิตฺถํสทฺทสฺส อตฺถํ วทติ. ปตฺโตติ อิมินา ภูตสทฺทสฺส, เอตฺถ หิ ภูธาตุ ปตฺติยํ วตฺตเต, รุกฺโขลกฺขณนฺติ รุกฺโข ญาปกเหตูติ อตฺโถ… รุกฺเขน วิชฺชุยา ญาปียมานตฺตา, อาจริยชินินฺทพุทฺธิ ปน อญฺญถา วณฺณยติ, ตสฺเสทํ มตํ-

“在特征等意义上”，这是对此名言意义的解释，因此说“应作适当的运用”等。“因此”是指由于对“适当运用”的意义作出了解释。想要用“特征”一词来说明“因”(hetu)的意义，便说“在此”等。因有两种，如《善解庄严论》(Subodhālaṅkāra)所说：“生因与知因，是为二种因。”(252) “共同表征”(samupalakkhaṇa)是能一起标识者，它只是约定的知因，而非生因。约定也被称为“特征”，因为它“被所作者标识”。此处将生因也作为特征来把握的用途，应在“anunā”(2-10)一词中得见。通过“以某种方式”一词，他说明了“如此”一词的意义。通过“已得”一词，他说明了“已是”一词的意义，因为在此处`bhū`（是）词根用于“得”(patti)的意义。“树木是特征”意即“树木是知因”……因为树木被闪电所照知。然而导师耆尼陀菩提(Ācariya Jinindabuddhi)另有解释，他的观点是：

กฺริยาย โชตโก นายํ, สมฺพนฺธสฺส น วาจโก;

นาปิ กฺริยนฺตราเปกฺขี, สมฺพนฺธสฺส ตุ เภทโกติ.

此非行为的指示者，非关系的表达者；亦不期待其他行为，而是关系的区分者。

อยเมตฺถ [Pg.88] อตฺโถ ‘‘อยมภิ อภินนฺทติตฺยาทีสุ วิย กิริยาย โชตโก น โหติ, ฉฏฺฐี วิย สมฺพนฺธสฺส วาจโก น โหติ, นิกฺโกสมฺพีตฺยตฺร คมนกิริยาเปกฺขี นิสทฺโท วิย นาปิ กิริยนฺตรา เปกฺขี, กิญฺจรหิ สมฺพนฺธสฺส ตุ เภทโก วิเสสโก ภวตี’’ติ ตมุปทสฺเสตุมาห-‘อญฺเญ ตฺวิ’จฺจาทิ, เอตฺถ อิติสทฺโท นิทสฺสเน, รุกฺขมฺปตฺวา วิชฺโชตเต อิติเอวํ ปตฺติกิริยาย ปตฺวาติวุตฺตรุกฺขปาปนกิริยาย ชนิโตติ อตฺโถ, ตถาหิ รุกฺขสฺส วิชฺชุยา ปาปนาภาเว วิชฺชุยา ลกฺขิยาย ตลฺลณสฺส จ รุกฺขสฺส โย ลกฺขิยลกฺขณภาโว สมฺพนฺโธ, โส เกน สมฺปาทิโต ภเวยฺย, นนุ สมฺพนฺเธ อภินา โชตียมาเน รุกฺขสฺส ลกฺขณวุตฺติตา กถํ โชตียตีติ อาห-‘ลกฺขณตฺโถจ วิสยภาเวนา’ติ, ตถาเจตฺยาทินา ตสฺมึ ปกฺเข สมฺภาวิตํ โทสมุพฺภาวยติ, ตตฺราย มิจฺจาทินา ยถาวุตฺตโทสปริหาราย ปเรเหวาภิธียมานมฺปริหารมาห, ปริหาโรปทสฺสเนนาสฺสาปิ ปกฺขสฺสาทุฏฺฐตาขฺยาปเนเนโสปิ ปกฺโข-พฺภุปคโตตฺยวเสโย, อโตเยวุปริ ยถาวุตฺต ปกฺขนิสฺสเยเนว พฺยาขฺยายเต, เทวทตฺตสฺส สาธุตฺตสงฺขาตอิตฺถมฺปการปฺปตฺติยา วิสยภาเวนาวฏฺฐิตา มาตา ตตฺถ วตฺตติ นามาติ อาห-‘มาตุยา’ติอาทิ, มาตา จ อิตฺถมฺภูเต ปวตฺตา วิสย ภาเวน เทวทตฺโต จ ตตฺถ วิสยีภาเวน, เตสญฺจ วิสยวิสยีภาวลกฺขโณ สมฺพนฺโธ อิตฺถมฺปตฺติลกฺขณาย กิริยาย ชาโต, โส มาตุสมฺพนฺโธ โหติ การณวเสน, โสจาตินา โชตียตีติ มาตุ เตนาภินา โยโคติ อาห-‘ยฺวาย’จฺจาทิ, มาตุสมฺพนฺโธอิติ โยชนา, อิตฺถมฺปตฺติยาติ อิตฺถมฺปตฺติลกฺขณาย กิริยาย กรณภูตาย, เอวํ มญฺญเต ‘‘กิญฺจาปิ โส สมฺพนฺโธ เทวทตฺเตนาปฺยวินาภาวีติ ตสฺส โสภินา โชตียเต, ตถาปิ มาตุสมฺพนฺโธภินา โชตียตีติ ‘มาตุ เตน โยโค’ติ จ (วุจฺจติ)… สทฺทสตฺติยา ตคฺคตาเยว ทุติยาย อุภยคตสฺสาปิ สมฺพนฺธสฺส โชตนโต’’ติ รุกฺโข รุกฺโข ติฏฺฐตีติ สมฺพนฺโธ, ฐิติมฺปฏิจฺจาติ ฐิตินฺนิสฺสาย เอสํ รุกฺขานํ โย จ สมฺพนฺโธติ โยชนา, รุกฺขานนฺติ อิมินา รุกฺขา กิริยาย ปเร สมฺพนฺธิโนติ ญาเปติ, ฐิติมฺปฏิจฺจาติ [Pg.89] อิมินา ปน ติฏฺฐติสทฺทวจนียา สาธฺยรูปา ฐิติกิริยา รุกฺขโต ปเร สมฺพนฺธีติ, อเจตนานํ รุกฺขานมเปกฺขาวิรเหปิ โลกมฺปตีติวเสน ‘ปิปตีสา’ทีนํ วิญฺญายมานตฺตา วิญฺญายมานฐานาเปกฺขณกิริยายสาธฺยสาธนลกฺขโณ สมฺพนฺโธ ชาโตติ วิญฺเญยฺยํ, โส จ รุกฺขสมฺพนฺโธ-ภินา โชตียตีติ อาห-‘โส’ติอาทิ, ทฺวิพฺพจเนเนว โชตนียาติ วิจฺฉาตฺเถ วุตฺติมตฺเต สตีปิ วิภตฺติยา โชเตตุมสมตฺถตฺตา วิจฺฉาย โชตนาย ทฺวิพฺพวจนํ กตฺตพฺพเมวาติ อธิปฺปาโย.

此中义为：在“他欣喜”（abhinandati）等例中，前缀“abhi”不像动词一样阐明动作，也不像第六格一样表达关系；在“自憍赏弥出”（nikkosambī）中，“ni-”字不依赖于“去”的动作，也不期待其他动作。然则，它如何成为关系的区分者与限定者呢？为了说明这一点，[作者]说“于其他”等。此处，“iti”（如是）一词用于举例，例如“电光及树而闪耀”，其义为由到达的动作所产生。因为，如果电光没有到达树木，那么作为所标的电光与作为能标的树木之间的所标-能标关系，将由什么来完成呢？有人会问：当关系由“abhi”阐明时，树木作为能标的性质是如何被阐明的呢？[作者]答道：“能标义是通过作为对象而[阐明]的”。通过“如是”等语，[作者]指出了该观点中可能存在的缺陷。在此，通过“此”等语，[作者]引述了他人为纠正上述缺陷而提出的补救方案。通过展示此补救方案，既表明该观点本身并无错误，也暗示该观点已被接受。因此，后文便以前述观点为基础进行解释。母亲作为提婆达多达成所谓“善性”此种状态的对象而存在，因此说“母亲的”等。母亲作为对象而处于此情状中，提婆达多则作为主体。他们之间这种以主客体状态为特征的关系，是由以达成此情状为特征的动作所产生的。此关系因缘故而成为母亲的关系，它由“abhi”阐明。因此，这是母亲与那个“abhi”的结合。所以[作者]说“此”等，其构成为“母亲的关系”。所谓“以达成此情状”，是指以具有达成此情状这一特征的动作为工具。有人或许认为：“虽然此关系与提婆达多也不可分离，因此也可说由他阐明，但根本上还是母亲的关系由“abhi”阐明，所以才说‘母亲与彼结合’……因为词语的力量，第二格也能阐明双方的关系。”“树，树立”（rukkho rukkho tiṭṭhati）一句表达的是一种关系，其构成为：“依靠站立，这些树木之间存在的关系”。通过“树木的”一词表明，树木是与动作相关的他者；通过“依靠站立”一词则表明，由“站立”一词所表示的、作为所成的站立动作，是树木之外的另一相关者。即使无情的树木没有期待，但依据世俗的理解，“想落下”等仍可被理解，由此可知，通过对可理解状态的期待，能成与所成性质的关系便产生了。而树木的此种关系由“abhi”阐明，因此说“彼”等。其意为：[此义]只应由双数来阐明。因为即便存在表示遍历（vīpsā）之义的复合词，格也无法阐明此义，所以为了阐明遍历，就必须使用双数。

๙. ปติ

9. 朝向

อุปาทิยมาโนติ อพฺภุปคมฺมมาโน, ยทิ ปน อุปาทิยมาโน ภาโค, อนุปาทิยมาโน กถนฺติ อาห-‘โย ปนา’ติอาทิ, ตครกุฏฺฐา คนฺธพฺพวิเสสา, มมาภชตีติ มํ อาภชติ, มม โกฏฺฐาโส โหตีติ อธิปฺปาโย.

“被执取”（upādiyamāno）即是“被接受”（abbhupagammamāno）。但如果被执取的是一部分，那么不被执取的又是什么呢？因此[作者]说：“然而凡是”（yo pana）等。多伽罗（tagara）与古塔（kuṭṭha）是香料的种类。“属于我”（mamābhajati）即是“亲近我”（maṃ ābhajati），其意为“成为我的一部分”。

๑๐. อนุ

10. 跟随

นตุลกฺขณนฺติ สจฺจกิริยา วุฏฺฐิยา เหตุ โหติ, น ตุ สงฺเกโตติ อตฺโถ, เหตุตฺตา ลกฺขณตฺตาภาเว สจฺจกิริยาย กถํ ลกฺขเณ ทุติยาติ เหตุตฺเตปิ ลกฺขณตฺตมสฺส สาเธนฺโต สาธมฺมปโยเคนานฺวยมาห-‘ยํ สกิมฺปิ’จฺจาทิ, เอตฺถ หิ ลกฺขณํ สจฺจ กิริยาติ ปฏิญฺญา, สกิมฺปิ นิมิตฺตตาย กปฺปนตฺตาติ เหตุ, ยํ สกิมฺปิ นิมิตฺตตาย กปฺปเต ตมฺปิ ลกฺขณํ ภวติ, ยถา’อปิ ภวํ กมณฺฑลุปาณึ สิสฺสมทฺทกฺขี’ติ สาธมฺมปโยเคนานฺวโย ทฏฺฐพฺโพ, กปฺปเตติ สมตฺโถติ อตฺโถ, กมณฺฑลุ ปาณิมฺหิ อสฺเสติ กมณฺฑลุปาณี, อปีติ ปญฺเห, กทาจิ เกนจิ กมณฺฑลุปาณีสิสฺโส ทิฏฺโฐ โส ตเมว ทสฺสนํ ลกฺขณํ กตฺวา ปุจฺฉติ ‘อปิ’ตฺยาทินา, อถ ยถา วุตฺเตน เหตุโนปิ ลกฺขณตฺตมตฺตุ ตถาปิ ปรวิปฺปฏิเสเธน เหตุมฺหิ ตติยา กสฺมา น สิยาติ โจทยมาห ‘น นฺเววมฺปิ’จฺจาทิ, ปุพฺพวิปฺปฏิเสเธนาติ อปวาทปุพฺพวิปฺปฏิเสเธน, ตถาหิ ฉฏฺฐิยา [Pg.90] ปวาโท โหติ เหตุมฺหิ ตติยาวิธิ… สมฺพนฺธฉฏฺฐิยา ปตฺตาย เหตุตติยาวิธานโต อุปปทวิภตฺติวิธิปิ ฉฏฺฐิยาปวาโท… สมฺพนฺธวิเสสาภิพฺยตฺติเหตุโนปปเทน โยเค ตสฺมึเยว สมฺพนฺเธ วิธานโต, ตตฺถ เหตุตติยาวกาโส ‘ธเนน กุล’นฺติ, อุปปทวิภตฺติยาวกาโส ‘รุกฺขมนุวิชฺโชตเต’ติ, สจฺจกิริยมนุ ปาวสฺสีติ ตุ เหตุมฺหิ ลกฺขเณ-ปวาทวิปฺปฏิเสเธ สติ ปุพฺพวิปฺปฏิเสเธน ทุติยา ภวติ.

“并非特征”之义为：真实誓言是下雨的原因，而非标记。既然是原因，便不具特征性，那么真实誓言又如何能在“特征”义上使用第二格呢？为了证明其虽为原因亦具特征性，[作者]通过同法推论来建立关联，说“任何仅一次”等。在此，“特征是真实誓言”是论题；“因为仅一次也足以作为标记”是原因。任何仅一次足以作为标记之物，亦成为一个特征。例如“尊者，您是否见过手持净瓶的弟子？”，应通过同法推论来理解其关联。“kappate”的意思是“能够”或“足以”。“kamaṇḍalupāṇī”（手持净瓶者）是指手中有净瓶的人。“api”用于疑问句。有时某人见到了手持净瓶的弟子，他便将那次所见作为特征来提问，说“是否”等。那么，既然如前所述，原因也只具有特征性，那么为何不通过反驳对方而在“原因”义上使用第三格呢？[作者]提出质问说“难道不是这样吗”等。“通过先前对立”是指通过否定例外规则的先前对立。确实，在“原因”义上规定使用第三格，是第六格的例外规则……由于在应使用关系第六格之处规定了原因第三格，所以近分词格位规则也是第六格的例外规则……因为当与表达特殊关系原因的近分词连用时，正是在那个关系中规定了格位。其中，原因第三格的适用范围是“以财而成家”；近分词格位的适用范围是“沿树而照耀”。而“随着真实誓言而下雨”，则是在“原因中的特征”这一例外规则被否定时，通过先前对立而使用第二格。

๑๑. สห

11. 俱

สหตฺเถ-นุโน วตฺตเน ปพฺพเตน โยโค กถนฺติ อาห‘ปพฺพเตเน’จฺจาทิ.

当“saha”（俱）使用时，如何与“pabbatena”（山）连用呢？他于是说“pabbatena”（与山）等。

๑๒. หีเน

12. 在低劣义上

วิสยภาเวนาติอาทินา หีนตฺเถติ วิสยสตฺตมิตฺตมาห, วิชานนปฺปการมาห-‘หีเน’จฺจาทิ, เตนาติ อนุนา, กถํ เตน ยุตฺตตฺตํ อุกฺกฏฺฐสฺสาติ หีนุกฺกฏฺฐสมฺพนฺธมุเขน วิภาเวนฺโต’ตตฺถา’ติอาทิมาห, ตตฺถาติ หีเนจฺจาทินา วุตฺเต ตสฺมึ, ยโตติ อุกฺกฏฺฐสาริปุตฺตาทิโก, หีโนติ ปญฺญวตฺตาทิ(โต นิกฺกฏฺโฐ, โส สาริปุตฺตาทิโก อุกฺกฏฺโฐ) หีนตฺถวิสโย ชายเต… ตพฺพิสเย ตสฺส อุกฺกฏฺฐตา ปตฺติโต, หีนุกฺกฏฺฐสมฺพนฺโธ ปน อติสายนาทิกาย กายจิ กิริยาย กโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

通过“以作为所缘”等方式，他指出在“低劣”义上，此第七格只是所缘第七格。他说明了认知的方式，即“于低劣者”等。“与彼”是指与“anu”（随）。卓越者如何与它相应呢？他通过低劣者与卓越者关系的方式来分别阐释，说“于彼”(tattha)等。“于彼”是指在说到“于低劣者”等时。“从其”(yato)是指卓越的舍利弗(Sāriputta)等人。“低劣者”(hīno)是指智慧浅薄者等（与他相比，舍利弗等人是卓越的）。以低劣者为所缘的意义便产生了……因为在那样的所缘中，他的卓越性得以达成。应知，低劣者与卓越者的关系，是通过某种过度赞美等行为而建立的。

๑๔. สตฺต

14. 有情

กินฺตํ อาธิกฺยมิจฺจาห- ‘อธิกาธิกีสมฺพนฺโธ’ติ, อธิโก อสฺส อตฺถีติ อธิกี=ขารี, อถาธิกีวินิมุตฺเต อธิกาธิกิสมฺพนฺโธ กถมวสียเต นหฺยตฺราธิกี โกจิ สูยติจฺจาห-‘นวิเน’จฺจาทิ, อิติ สทฺโท เหตุมฺหิ ยถาวุตฺตสมฺพนฺธสาธโน, ตโทปสทฺเทนโยโคติ ตทา อุปสทฺเทนาธิกิโนโยโคติ อตฺโถ. ทฺวิฏฺฐตฺตา สมฺพนฺธสฺส อธิกสฺสาปฺยุปสทฺเทน โยคา ตโตปิ กสฺมา น สตฺตมีตฺยาห-‘อธิกมฺหาตฺวิ’จฺจาทิ, ยถา เอกาเยว วิภตฺติยา อุภยคตสฺสาปิ สมฺพนฺธสฺส โชติตตฺตา วิชฺชุสงฺขาตลกฺขิยา สตฺตมฺยภาโว, เอวมิธา ปีติ ปุพฺเพ วุตฺตสมาธิมติทิสนฺโต อาห-‘ลกฺขิตา วิย สตฺตมฺย ภาโว’ติ, ‘‘มาณิกา จตุโรโทณา, ขาริตฺถี จตุมาณิกา’’.

为何说“ādhikya”（卓越）？答：‘卓越者(adhika)与拥有卓越者之物(adhikī)的关系’。‘有卓越者’，因此是‘adhikī’，例如‘斛(khārī)’。那么，在脱离‘adhikī’的情况下，卓越者与拥有卓越者之物的关系如何确定呢？因为这里没有出现任何‘adhikī’。答：‘不离……’等。‘iti’（如是）一词在此是原因义，用于成立前述的关系。‘tadopasaddenayogo’的意思是‘那时，与不变词(upasadda)及拥有卓越者之物(adhikī)的结合’。由于关系有双重基础，并且卓越者也与不变词结合，那么为何不因此使用第七格呢？答：‘从卓越者则……’等。正如仅由一个格尾就能阐明双方的关系，对于被‘闪电’所标识之物，就没有第七格。此处也是如此，在引申前面所说的解释时，他说：‘如同已被标识，没有第七格’。‘一摩尼迦(māṇikā)为四斗(doṇa)，一斛(khārī)为四摩尼迦。’

๑๕. สามิ

15. 主人

กินฺตํ [Pg.91] สามิตฺตมิจฺจาห-‘สสฺสามิสมฺพนฺโธ’ติ, กาย กิริยาย ชนิโตติ อาห-‘ปริปาลนาทิกิริยาย ชนิโต’ติ, ตญฺจาติ สามิตฺตาเปกฺโข นปุํสกนิทฺเทโส, สมฺพนฺธสฺสาเนกวิธตฺตา อาห‘สพฺพตฺถ สมฺพนฺเธ’ติ, อาขฺยายเตตีมสฺส อตฺโถ วิธียเต ญาปียเตติ, ทิฏฺฐนฺโต-ปนีโตตฺโถ สุเขน ปฏิปตฺตุํ สกฺกาติ ปสิทฺธมนุวทิยมานมปฺปสิทฺธญฺจ วิธียมานํ ทิฏฺฐนฺตมาห-‘ยถา โย กุณฺฑลี โส เทวทตฺโต’ติ, กุณฺฑลิตฺตมฺปสิทฺธํ, เทวทตฺตตฺตมปฺปสิทฺธมิจฺจาห-‘กุณฺฑลิตฺตานุวาเทเน’จฺจาทิ. ยเถโวภยาธิฏฺฐานตฺเตปฺยุปสชฺชนโตว ฉฏฺฐี ‘รญฺโญ ปุริโส’ติ, น วิเสสฺสโต ‘ปุริสสฺส ราชา’ติ, ตถา สมฺพนฺธาภิพฺยญฺชนเกนาธินา โยเคปิ วิเสสนโตว ภวติ, นาญฺญโตติ อาห-‘ตตฺถา’ติอาทิ. พฺยติเรกมาปาทียตีติ การกฉกฺกโต พฺยติริตฺตตฺตา สมฺพนฺโธ พฺยติเรโก ตํ อาปาทียติ ปาปียตีติ อตฺโถ, อุภยโตติ สํโต สามิโต จ, อธิพฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลาติ พฺรหฺมทตฺตสฺส ปญฺจาลา สนฺตกา ติ อตฺโถ, สนฺตกา หิ ปญฺจาลา, น สามิ, อธิปญฺจาเลสุ พฺรหฺมทตฺโตติ ปญฺจาลานํ พฺรหฺมทตฺโต สามีตฺยตฺโถ.

为何称为“sāmitta”（所有权）？答：‘与所有者的关系(sassāmisambandha)’。它由何种行为产生？答：‘由守护等行为产生’。而‘taṃ’（彼）是与所有权相关的中性词指称。因为关系有很多种，所以说‘在一切关系中’。‘ākhyāyate’（被称为）的意思是‘被规定，被告知’。为了让所说的义理更容易理解，举出一个例子，即重述已知之事，规定未知之事：‘正如戴耳环者，彼即提婆达多(Devadatta)’。‘戴耳环’是已知的，‘是提婆达多’是未知的，因此说：‘通过重述戴耳环……’等。正如虽然两者都是关系的基础，但第六格只用于从属者，如‘国王的人(rañño puriso)’，而不用于主要者，如‘人的国王(purisassa rājā)’。同样，当与表达关系的‘adhi’一词连用时，格也只用于被修饰者，而非其他。因此说：‘在那里……’等。‘Byatirekam āpādīyati’（它导致了区别）的意思是：因为关系(sambandha)区别于六种格(kāraka)，所以关系就是一种‘区别’(byatireka)；‘taṃ āpādīyati’的意思是‘它被引向于此’。‘从两者’是指从所有物和所有主。‘adhibrahmadatte pañcālā’的意思是‘般遮罗(Pañcāla)是梵授(Brahmadatta)王的所有物’。因为般遮罗是所有物，不是所有主。‘adhipañcālesu brahmadatto’的意思是‘梵授王是般遮罗的所有主’。

๑๖. กตฺตุ

16. 施事者

กึ ลกฺขโณ-ยํ กตฺตาอิจฺจาห-‘กตฺตริ’จฺจาทิ, คจฺฉติ เทวทตฺโตจฺจาโท กตฺตริ ปติฏฺฐิตํ, ปจตฺโยทนํ เทวทตฺโตจฺจาโท กมฺเม ปติฏฺฐิตํ กิริยํ กโรตีติ สมฺพนฺโธ, กโรตีติ จ อิมินา อนฺวตฺถ พฺยปเทโสว สิทฺโธ-ยํ กตฺตุ โวหาโรติ ญาเปติ, เกนจิ ปยุชฺชมาโนปิ สเก กมฺเม สยเมว ปธานตฺตมนุภวตีติ‘ปยุตฺโต วา ปธานภาเวนา’ติ วุตฺตํ โหติ เจตฺถ-

此施事者有何特征？（作者）说：“于施事格”等等。例如，在“提婆达多行走”中，（行为）建立在施事者上；在“提婆达多煮饭”中，他做的是建立在所作业(kamma)上的行为，这是其关联。通过“（他）做”这一点，显示了“施事者”这个称谓是名副其实的，这表明了“施事者”的用法。即使被某人所驱使，他自己也能在其行为中体验到主导性，因此这里说“或被驱使，亦为主导”。

ปธานตาย โย กตฺตุ, กมฺมฏฺฐํ กุรุเต กฺริยํ;

สา กตฺตา นามปฺปยุตฺโต, ปยุตฺโต วาตฺยยํ ทฺวิธาติ.

以主导性而为施事者，做所作业之行为；彼施事者，名为非被驱使者，或被驱使者，此有二种。

ตตฺถ ปุริเสน กตนฺติ อปฺปยุตฺโต, ปุริเสน กโรติ เทวทตฺโตติ ปยุตฺโต, นนุ กิริยา-ยมพฺยวธาเนน กรณาธิกรเณ เหว [Pg.92] สาธฺยเต กตฺตารา ตุ ทูรฏฺเฐน, ตถาสติ กถมเนกสาธนสาธนียํ กิริยํ กตฺตาว กโรติ มุขฺยภาเวนาปเรตฺวมุขฺยภาเวนาติ วุจฺจเต-

此处，“由人所做”是非被驱使的（施事者）；“提婆达多由某人所驱使而做”是被驱使的（施事者）。难道行为不是直接通过工具(karaṇa)和处所(adhikaraṇa)来完成的吗？而施事者却是远处的。既然如此，为何说可以通过多种助缘(sādhana)来实现的行为，唯独施事者是以主要的方式来做，而其他（助缘）则以非主要的方式呢？

กตฺตุโตญฺเญสมุพฺภูตฺยา, วิวิตฺตาโลจนาทินา ;

ทูราทปฺยุปการิตฺเต, กตฺตุ วาตฺตปฺปธานตา.

因其他（助缘）从施事者生起，因能观察到其分离状态等，故即使从远处提供助益，施事者自身仍是主要的。

อยเมตฺถ อตฺโถ ‘‘กตฺตุโน สกาสา อญฺเญสํ กรณาทีนํ อุพฺภูตฺยา สมฺภเวนจ, ตถาหิ ปสิทฺธกรณสภาโวปิ ผรสุ กตฺตายตฺตวุตฺติตายาธิกรณมฺภ วติ‘ผรสุมฺหิ ฐเปตฺวา ฉินฺทตี’ติ, วิวิตฺตสฺส กรณาทีหิ ปุถพฺภูตสฺส, กตฺตุโน กิริยาย อาโลจเนน ทสฺสเนน จ ‘เทวทตฺโต อตฺถิ ภวติ วิชฺชตี’ติ, อาทิสทฺเทน กรณาทิโน (ตทธีน) ปวตฺติอาทีนํ คหณํ, อิมินา การเณน ทูรโต อุปการิตฺเตปิ กตฺตุเยว สปฺปธานตา สิยา’’ติ, ปุนปิ-

此中义理如下：“由于从施事者处，其他工具等得以生起与出现，例如，即使斧头本身具有为人熟知的工具性质，但由于其作用依赖于施事者，它成为处所，如说‘置于斧头上砍’。当施事者从工具等中分离出来，通过其行为与观察，可以表达‘提婆达多存在、发生、显现’。“等”字亦包括工具等（依赖于施事者的）运作等。因此，即使从远处提供助益，施事者仍然是最主要的。”此外——

ถาลฺยาทีนนฺตุ กตฺตุตฺตํ, โหเตวาเจตนานปิ;

ยโต สทฺทสฺส วุตฺยตฺเถ, มิจฺฉาตฺยาเสน-นาทินา.

即使是无心的锅等，也能成为施事者；因为词语在意义上的运用，是由于无始以来的错误习惯。

อยเมตฺถ อตฺโถ ‘‘อเจตนานมฺปิ ถาลีอสิอาทีนํ กตฺตุตฺตมฺภวติ ยถาวณฺณิตสปฺปธานตฺตนิมิตฺตาภาเวปิ, กสฺมาติ เจ ยโต การณา อตฺเถ อตฺตโน อภิเธยฺเยสทฺทสฺส วุตฺติ ปฏิปตฺติ อนาทินา มิจฺฉาภฺยาเสนภวติ ตสฺมา ถาลฺยาทีนนฺติอาทิ ปกตํ, กึ วุตฺตํ โหติ ‘‘อญฺญถา สทฺทตฺโถ, อญฺญถา สภาวตฺโถ, น หิ สทฺโท พาหฺเย วตฺถุมฺหิ พฺยาปารมาปชฺชติ, ตถาหิ–

此中义理如下：“即使是无心的锅、剑等物，也能成为施事者，纵然没有如前所述的主导性特征。若问为何？因为词语在其所指称的意义上的运用，是由于无始以来的错误习惯而产生。因此，锅等（是施事者）等等的说法便形成了。”这是什么意思呢？“词语的意义和事物的自性是不同的，词语不会直接对外部事物产生作用，例如——

อญฺญเถ วาคฺคิ สํสคฺคา, ทาหํ ทฑฺโฒติ มญฺญติ;

อญฺญถา ทาหสทฺเทน, ทาหตฺโถ สมฺปตียเต.

一方面，由接触火，被烧者了知“烧”；另一方面，由“烧”之语词，“烧”之意义被理解。

พาหฺยปทตฺถสฺส สภาโว วิย หุตฺวา มิจฺฉาภฺยาเสน อนาทินา ปน ปวตฺเตน พาหฺเย วตฺถูนิ อวิชฺชมาเนน กรณภูเตน ถาลฺยาทีนํ กตฺตุตฺตํ โหตี’’ติ. อถ จ ปน–

然而，通过无始以来流转的错误习惯，它仿佛成了外在词义的自性，并作为一种在外在事物中并不存在的工具性，锅等（无情物）的施事性便产生了。”此外——

วตฺติจฺฉาโท [Pg.93] ปวตฺเตหิ, สปฺปธานตฺต เหตุหิ;

กตฺตุธมฺเมหิ วุตฺเตหิ, กตฺตา สทฺทาว ญายเต.เอกสฺสามุขฺยวตฺถาหิ, เภเทน ปริกปฺปเน;

กมฺมตฺตํ กรณตฺตญฺจ, กตฺตุตฺตํ โจปชายเต.

词语的运用，是由其主导性原因所产生的；通过所说的施事者之法，施事者仅从词语中被理解。当一个非主要的状态，通过区分而被概念化时，所作业性、工具性、以及施事性便会产生。

วุตฺเตหีติ ‘กตฺตุโตญฺเญสมุพฺภูตฺยา’จฺจาทินา, สทฺทาวาติ สทฺเท เตธมฺมา โหนฺตุ วา มา วา กตฺตุสมฺพนฺธิยถาวุตฺตธมฺมวจนิจฺฉาย สทฺทโตว กตฺตา ปตียเต, นิยเมน น วตฺถุโตติ อตฺโถ, อมุขฺยา วตฺถาหีติ พุทฺธิยา ตทาการตาย ปริณามาวตฺถาหิ, หนฺตฺยตฺต นาวตฺตานนฺติ เอกสฺเสวาตฺตโน กมฺมตฺตาทิ ชายเต, อโตเยวาจฺจนฺตมสนฺโตปิ องฺกุโร ชนนกิริยาย กตฺตา ภวติ ‘องฺกุโร ชายเต’ติ, วุตฺตํ หิ–

“通过所说的”(vuttehi)是指“因其他（助缘）从施事者生起”等等。“仅从词语中”(saddāva)是指，无论那些法（施事者的法）在词语中是否存在，由于想要表达与施事者相关的如前所述的法义，施事者仅从词语中被理解，而不是必然从事物本身被理解，这是其意义。“通过非主要的状态”(amukhyā avatthāhi)是指，通过智力将其转化为那种形式的状态。例如在“他自己杀自己”(hanti attanā attānaṃ)中，对于同一个“自己”，产生了所作业性等（不同角色）。正因为如此，即使是先前完全不存在的嫩芽，也能通过出生这一行为而成为施事者，如说“嫩芽出生”。诚如所言——

ปุราสญฺชนิโต ภาวา, พุทฺธยวตฺถานิ พนฺธโน;

อวสิฏฺโฐ สตาญฺเญน, กตฺตา ภวติ ชาติยาอิติ.

先前未曾生起的有，以智力构想的状态为基础；其剩余部分，被另一智者所见，通过出生而成为施事者。

สตา อญฺเญน เทวทตฺตาทินา.

被另一位智者，例如提婆达多等。

กินฺตํ กรณํ นามาติ อาห-‘โย ปนา’ติอาทิ, โยติ โย ปทตฺโถ, อิมินา อิทํ ทีเปติ ‘‘กรณพฺยปเทสาย สุตฺตนฺตราภาเวปิ กโรตฺยเนเนติ กรณนฺตฺยนฺวตฺถโต ปสิทฺโธ-ยํ กรณโวหาโร’’ติ, อตฺเรทํ ปฏิภานํ–

何为“工具”(karaṇa)之名？（作者）说：“若复”等。“若”(yo)是指词义。以此说明：“即使在经文中没有对“工具”的另外称谓，但因“凭借它而造作”(karoti anena)，故“工具”(karaṇa)这一用法是名副其实的。”于此有此领会——

ยํ วตฺตุมิจฺฉิตํ กตฺตุ, กฺริยายจฺจนฺตสาธนํ;

กรณนฺตํ ทฺวิธา โหติ, พาหฺยพฺภนฺตรเภทโตติ.

施事者所意指的行为之究竟助缘，即是工具。它有两种，依外在与阿邦答勒(abbhantara)而区别。

ตตฺถ ยํวตฺตุมิจฺฉิตํตฺยาทินา อิทํ ทสฺเสติ-‘‘น วตฺถุโต กิญฺจิ กรณํ นาม อตฺถิ, วจนิจฺฉาวเสน ปน ปสิทฺธกรณานมฺปิ ผรสุอาทีนํ ‘ผรสุ ฉินฺทติ, ผรสุมฺหิ ฉินฺทตี’ติ กตฺตุอธิกรณตฺตสฺสปิ, ปสิทฺธาธิกรณานมฺปิ ตทนุตฺตาทิวิเสสสมฺภเว ถาลฺยา ปจตี’ติ กรณตฺตสฺสปิ ทสฺสนโต วจนิจฺฉาโตเยว กรณํ การกํ วิญฺเญยฺย’’นฺติ, ตญฺจ ทุวิธนฺติ อาห-‘ทฺวิธา โหตี’ติอาทิ, ตตฺถ อสินา ฉินฺทตีติ พาหฺยํ, จกฺขุนา ปสฺสตีตฺยพฺภนฺตรํ. กิริยานิมิตฺตตฺตา การกนฺติ อิมินา การกสทฺทสฺส นิมิตฺตปริยายตฺตมาห. ปกติ ยาภิรูโปจฺจาโท [Pg.94] กิริยายาวิชฺชมานตฺตา สมฺพนฺธมตฺตํ วิญฺญายตีติ สมฺพนฺธลกฺขณา ฉฏฺฐี สิยา, สเมน ธาวตีตฺยาโท ตุ กิริยาย วิชฺชมานตฺเตปิ กมฺมตฺตํ วตฺตุมิจฺฉิตนฺติ ทุติยา สิยา, สมํ ธาวติ วิสมํ ธาวตีตฺยตฺโถ, ตถา ทฺวิโทเณนาติ ทฺเวโทเณ กิณาตีตฺยตฺโถ, ปญฺจเกนาติ ปญฺจ ปริมาณสฺส ปญฺจโก ปญฺจกํ วคฺคํ กตฺวา ปสโว กิณาติ ปญฺจปญฺจ กตฺวา กิณาตีตฺยตฺโถติ วาตฺติกกาเรน ‘ตติยา วิธานาโยปสงฺขฺยานํ’กตํ, ตํ ทสฺเสตุมาห- ‘ปกติอาทีหี’ติอาทิ, ยตฺเถสํกรณภาโวติ ยสฺสํ กิริยายเม สมฺปกตฺยาทีนํ กรณตฺตํ, ตํ กิริยํ กถยตีติ สมฺพนฺโธ, สพฺพสฺเสว ปทตฺถสฺส สตฺตาพฺยภิจารโต อาห-‘ภู’อิจฺจาทิ, ปกติยาภิรูโปติ สภาเวนายมภิรูโป ภวติ, น ตุ วตฺถาลงฺการาทิเนตฺยตฺโถ, กโรติสฺส คมฺมมานตฺเต ปน ปกติยาภิรูโป กโตติอาทิ, ตทา กตฺตริเยว ตติยา, ยํ ยสฺมา อญฺญโคตฺโต โคตโม น โหติ อโตจ โคตโม ภวตีติ สมฺพนฺโธ, นนุจ ทฺวิโทณ ปญฺจกา กยมฺปฏิจฺจ กมฺมภูตา โหนฺติ ทฺวิโทณาทินา เกยตฺตา ตโต กิมุจฺจเต‘กยมฺปฏิจฺจ ทฺวิโทณปญฺจกา กรณานิ ภวนฺตี’ตฺยา สงฺกียาห-‘ตถาหิ’จฺจาทิ, อิทํ วุตฺตํ โหติ-‘‘ทฺวิโทณาทิสทฺเทน หิ น คยฺหุปคํ วตฺถุมุจฺจติ, เตหิ ปน ทฺวิโทณาทฺยตฺถํ มูลํ ตาทตฺถิยา ภิหิตนฺติ น วุตฺตโทสาวสโร’’ติ.

此处，通过“所欲言说的”等语显示：“实际上没有什么东西可以称为工具，只是因为言语的需求，即使像斧头这样已知的工具，当说‘斧头砍’(pharasu chindati)或‘在斧头上砍’(pharasumhi chindati)时，也能显示施事格或处所格；在不被表达等特殊情况下，即使是已知的处所格，如‘用锅煮’(thālyā pacati)，也能显示工具格。所以要知道，工具这一语法功能只是因为言语的需求而产生。”它有二种，（作者）说：“有二种”等等。其中，“用剑砍”是外部的（工具），“用眼睛看”是内部的（工具）。“因为是动作的原因，所以叫做造作者”——这句话说明了“造作者”这个词是原因的同义词。“本性美观”等（例子），由于动作不明显，只被理解为关联，因此是表示关联的第六格。然而，在“以相同的方式奔跑”等（例子）中，即使动作明显，但如果想表达受事性，则用第二格。“以相同的方式奔跑”的意思是“以均衡的方式奔跑”，“以不均衡的方式奔跑”。同样，“用两斗”(dvidoṇena)的意思是“买两斗”(dvedoṇe kiṇāti)。“用五”(pañcakenāti)的意思是“买五份的牲畜”，即“分成五份五份地买”。对此，论师作了补充规定：“第三格也用于说明方式”。为了说明这个意思，（作者）说：“本性等”等等。“在那个动作中具有工具性”是指，在哪个动作中，本性等具有工具性，就说明那个动作，这是关联。因为所有词义都离不开存在，（作者）说：“是”等等。“本性美观”的意思是说，这个人自然美观，而不是因为衣物装饰等原因。然而，如果“做”(karoti)的意义被理解，那么就是“因本性而美”等，此时第三格用于表达施事者。因为他不是其他氏族，所以他是乔达摩，这是关联。难道两斗、五数等不是因为买卖而成为受事吗？因为它们是由两斗等来购买的。为何又说“因为买卖，两斗、五数等成为工具”呢？为了消除这个疑问，（作者）说：“像这样”等等。这里应该知道：“‘两斗’等词语实际上不是指所买的物品，而是指作为两斗等之物的价值，此价值是为此目的而被表达的，因此没有所说的过失。”

๑๗. สห

17. 一同

ยถากฺกมมาคมนกิริยาย ถูลตฺตคุเณน โคมนฺตทพฺเพน จ สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ ‘ตํ ยเถ’จฺจาทิมาห, อุทาหรณมตฺตํ ทสฺเสนฺโตปิ อิมินา อธิปฺปาเยนาปิ ทสฺเสตีติ วุตฺตํ ‘สพฺพตฺเถว วา’ติอาทิ, ปุตฺเตน สหาคโตติอาทีสุ อาคมนาทิกิริยมฺปฏิจฺจ ทฺเว กตฺตาโร ปธานาปฺปธานวเสน, เตสุ ปธาเน การิยสมฺปจฺจยญาเยน วา พหุลํวจเนน วา ปธาเน กตฺตริ ปจฺจโย, อิตเร’กตฺตริ ตติยา’ตฺเยว ตติยา สิทฺธา, ตโต-ยํ วจนารมฺโภ-นตฺถโกติ มญฺญมาโนโจ เทติ ‘นนฺวิ’จฺจาทินา, ตฺเตนาภิธียเต ปิเตติ ปธานกตฺตา, ตุลฺโยปิ กิริยาสมฺพนฺเธ ปิตาปุตฺตานํ ปิตาตฺร ปธานํ สทฺทโจทิตตฺตา, ปุตฺโต-ปฺปธานมสทฺทโจทิตตฺตา[Pg.95], สทฺทพฺยาปาราเปกฺขาย หิ ปธานาปฺปธานาย ววตฺถานํ, ปิตุเรวาตฺราคตาทิสทฺทสามานาธิกรณฺยา อาคมนกิริยา สมฺพนฺโธ สทฺเทโนจฺจเต, เนตรสฺส สทฺทสตฺติสภาวโต, ตถา วิธา หิ สทฺทสฺส สตฺติ ยโต ปิตุเรวาตฺร กิริยา สมฺพนฺธํ สกฺโกติ ปฏิปาเทตุํ, น ปุตฺตสฺส, เอวญฺจาคโตจฺจาโท เอกวจนมุปชฺชเต, อญฺญถา หิ พหุวจนํ สิยา, ‘ปิตา ปุตฺตา อาคตา’ติ. (ยทิ) วุตฺตนเยน ตติยา สิทฺธา ‘สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ นิยมาย วา วิกปฺปาย วา’ น เจตฺถ นิยโม, นาปิ วิกปฺโป, ตโต กิมเนน โยเคนา ตฺยาสเยนาห-‘อปฺปธาเนเยว’จฺจาทิ. นยิทเมวมิจฺจาทิ ปริหาโร. สหภาวมตฺตํ วตฺตุมิฏฺฐํ วาติ โยชนา, สามตฺถิยาติ เภทาธิฏฺฐานตฺตา สหตฺถโยคสฺส ปุตฺตสฺสาปิ กิริยาภิสมฺพนฺโธ วิญฺญายติ กถมญฺญถา สหตฺถโยโค สิยาติ อิมินา อตฺถ พเลน. อตฺถคฺคหณนฺติ สุตฺเต ‘‘สหตฺเถเน’’ติ อตฺถคฺคหณํ. ปริยายตฺถนฺติ ปริโต อยนฺติ อวคจฺฉนฺติ อตฺถมเนเนติ ปริยาโย อตฺโถ ปโยชนํ ยสฺสาติ วิคฺคโห, เอตฺถ จ ปริยายตฺถเมวาติ นาวธารณํ, อโตเยว วินาปิ สหสทฺทปฺปโยคํ ตปฺปริยายปฺปโยคํ วา สหตฺเถน โยเค วิธานโต อสตฺยปิ สหาทิสทฺทปฺปโยเค ยตฺถ ตทตฺโถ คมฺยเต ตตฺถาปิ ภวตฺเยว ตติยา… คมฺยมาเนน สหตฺเถน โยคา, ยถา‘‘สฺยาทิ สฺยาเน’’ติ. (๓-๑) สห ปริยาเยนาติ สหสทฺทสฺส ปริยายโต. วิเสสานุปาทานโตติ ‘‘สหยุตฺเต-ปฺปธาเน’’ติ (๒-๓-๑๙) ปาณินีย สุตฺเต วิย อปฺปธาเนติ วิเสสสฺสานุปาทานโต.

为了显示与“依序而来”的动作、“粗大”的性质以及“拥有牛”的物质的关联，而说“如彼”等语。即使仅是举例，也是带着此意而显示，故说“或于一切处”等。在“与子同来”等句中，就“来”等动作而言，依主次之分而有两位作者。在它们当中，根据“果随因”的法则，或根据“多样性”的规则，[动词]语尾加于主要作者；在另一个作者上，第三格（具格）就如此成立了。因此，有人认为此规则的开端没有意义，而以“岂非”(nanu)等词提出质难。对此回答说：“父”是主要作者。尽管父与子跟动作的关联是同等的，但在此父是主要的，因为他被词语所驱动；子是次要的，因为他未被词语所驱动。确实，主次之分是取决于词语的作用。在此，仅有父亲与“来了”等词在语法上同格，因此其与“来”这个动作的关联是由词语来表达的，而不是另一个[作者]的。这是由于词语力量的自性使然。词语的力量就是如此，以致于它在此只能建立父亲与动作的关联，而不能建立儿子的。因此，“来了”(āgato)等词以单数形式出现，否则就应是复数，如“父与子们来了”(pitā puttā āgatā)。（问：）如果第三格已通过上述方法成立，那么根据“已成立之事，[新]规则的制定是为了限定或选择”这句格言，但此处既非限定，也非选择，那么制定此规则有何用呢？带着这个疑问，[质难者]说：“仅在次要者上”等。“此非如此”等是回答。或者，其解释是：[此规则]意在仅说明“共同”的状态。通过文义的功能，即由于“共同”的连结是基于[两者的]区别，儿子的动作关联也被了知。否则，“共同”的连结如何可能？这是凭借此文义的力量。“取其义”是指：经中说“与saha（共同）一词的意义”，就是指取其意义。“同义词”(pariyāyattha)的词素分析是：“人们由此周遍了知其义”(parito ayanti avagacchanti attham anena)，故为“同义词”(pariyāya)，其义即其作用。此处，“仅取同义词”并非一种限定。因此，由于规则规定了与“共同”(saha)之义的连结，所以即使没有使用“saha”一词或其同义词，只要能理解其义，那里也同样使用第三格……这是由于与可被理解的“共同”之义相连结的缘故，例如“与犬共卧”。（3-1）“与同义词一起”(Saha pariyāyena)是指：与“saha”一词的同义词。“因未作具体规定”是指：不像波你尼(Pāṇini)经(2-3-19)“在与saha连结的次要者上[用第三格]”(sahayutte 'ppadhāne)那样，[此处的规则]没有采纳“在次要者上”这一具体规定。

๑๘. ลกฺขเณ

18. 特征

ลกฺขียตฺยเนนาติ ลกฺขณํ สงฺเกโต, กินฺตํ กมณฺฑลุปฺปภุติ, อตฺเถ การิยสฺสาสมฺภวา ตํวาจีหิ วิภตฺตีติ มญฺญมาเนน ยํวิวรณํ กตํ ‘ลกฺขเณ วตฺตมานโต’ติ, ตมุลฺลงฺคิยาตฺถํ วทติ ‘โย อตฺโถ’อิจฺจาทิ, วตฺตมานโตติ วิญฺญายติ… นามสฺมา ปจฺจยวิธานปฺป สงฺคโต, อุปาตฺโตติ คหิโต. กญฺจิปฺปณรมาปนฺนสฺส ลกฺขเณ ตติยา ยถา สิยา ‘รุกฺขมฺปติ วิชฺโชตน’มิจฺจตฺร ลกฺขณมตฺเต มา [Pg.96] ภวีติ ปาณินีเยหิ ‘‘อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ’’ติ (๒-๓-๒๑) อิตฺถมฺภูตคฺคหณํ กตํ, ตมฺมนสิ นิธาย โจทยมาห–‘นนฺวิ’จฺจาทิ, อิตฺถมฺภูตสฺส ลกฺขณนฺติ ฉฏฺฐีสมาโส, อาปนฺนสฺสาติ ภูตสฺส, สามญฺญสฺส เภทโก วิเสโส ปกาโร วุจฺจเต, ตถาหิ ‘ติทณฺฑเกน ปริพฺพาชกมทฺทกฺขี’ติ มนุสฺสตฺตสามญฺญสฺส ปริพฺพาชกตฺตมฺปกาโร, ตมฺปริพฺพาชโก ปตฺโต, ตสฺส ติทณฺฑกํ ลกฺขณํ. อุปลกฺขณตฺเตติ อิมินา อิตฺถมฺภูตสฺส ลกฺขณตฺตาภาวมาห, อุปลกฺขณนฺติ สงฺเกโต. นยิทมตฺถิจฺจาทิ ปริหาโร, รุกฺขมฺปติ วิชฺโชตนนฺติ เอตฺถ กสฺสจิ อิตฺถมฺภูตสฺสาภาวา อิตฺถมฺภูตคฺคหเณ ปโยชนํ น ทิสฺสติ ตนฺนิวตฺตนโต, รุกฺขมฺปติ วิชฺโชตเตติ เอตฺถตุ อิตฺถมฺภูตสฺส วิชฺชุสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส สพฺภาวา ตติยาปฺปตฺติยํ ตํนิวตฺติยา ยถาวุตฺตํ ญายมนฺตเรน นาญฺญํ กิญฺจิ ปฏิสรณมตฺถีติ สญฺญาปยมาห-‘อวสฺส’มิจฺจาทิ, อญฺญถาติ เอวมนพฺภุปคมฺม ‘อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ’ติ วจเน กรียมาเน สติ, อิตฺถมฺภูตวาทิโน อุตฺตรมาสงฺกิยาห-‘นจา’ติอาทิ, วตฺตุนฺติ วจนเสโส, โจ-วธารเณ, เนว สกฺกาติ วุตฺตํ โหติ, ทุติยาวิธานสามตฺถิยาติ ‘‘ปติปรีหิ ภาเค จา’’ติ (๒-๙) กสฺมา น สกฺกาติ อาห-‘อตฺถิ’จฺจาทิ, อสติ หิ ปโยชเน สามตฺถิยนฺติ ภาโว. อถ กมณฺฑลุ ปาณิมฺหิ อสฺสาติ อาโท ตติยา กสฺมา น สิยา ตฺยาห-‘กมณฺฑลุ’อิจฺจาทิ, กมณฺฑลุสฺส เสตสฺส จ อุปลกฺขณ ภาเวนานุปาทานโตติ สมฺพนฺโธ, อิมินา อุปาทาตุโน สวจสิ สตนฺตตมาห, วิสิฏฺฐาวยวาเธยฺเยนาติ ปาณิ กมณฺฑลุนา วิสิฏฺโฐวยโว, ตสฺสาเธยฺโย กมณฺฑลุ เตนาติ อตฺโถ. เยนางฺเคน วิกเตน องฺคิโน วิกาโร ลกฺขียเต ตโต ตติยา ยถาสิยาติ ปเรหิ ‘‘เยนางฺควิกาโร’’ติ (๒-๓-๒๐) อารทฺธํ, ตทาห-‘เยเน’จฺจาทิ, ตตฺถ ยสทฺเทน วิกตาวยโว เหตุตฺเตน นิทฺทิฏฺโฐ องฺคสทฺโท จ สมุทายวจโน อุปาตฺโต เตนาห-‘เยเนจฺจาทิ, นนุจ กาณาทีนํ นิยตคุณีนมภิธายิตฺตา อกฺขิสทฺทสฺส ปโยโค น ยุตฺโต พฺยาวตฺติยาภาวาติ, เนส โทโส, โลกิโย-ยํ สทฺทสฺส โวหาโร, โลกสฺส จ สทฺทปฺปโยเค คุรุลฆุมฺปตฺยทโย นตฺถิ, ตถาหิ โลเกน ‘สีสปาติ’ปิ วุจฺจเต, รุกฺโข [Pg.97] สีสปาติปิ, ยสฺส ตุ ตตฺถาทโร, โส-กฺขิสทฺทํ ปยุชฺชเตว, อถวา สามญฺญุปกฺกเม วิเสโส ปโยคมรหติ, อกฺขิ(นาติ) หิ วุตฺเต สนฺเทโห สิยา ‘กิมสฺส วตฺตุมิจฺฉิต’นฺติ ตโต กาโณติ วุจฺจเต, นากฺขินา นิรูปยติ โสภโนติ, กิญฺจรหิ กาโณติ, อกฺขิกาณมสฺเสตฺยาโท กสฺมา น สิยาติ อาสงฺกิย‘กมณฺฑลุ ปาณิมฺหิ อสฺสา’ตฺยตฺร โย วุตฺโต ปริหาโร, ต เมตฺโถปทิสนฺโต อาห-‘เหฏฺฐา วิย อปฺปสงฺโค’ติ.

由此而被标识，故为“特征”(lakkhaṇa)，即标记(saṅketo)。那是什么？如水瓶(kamaṇḍalu)等。由于在义理上，结果不可能产生，因此认为它是由相应的语词和格来区分的。有人作了“在特征中存在故”这样的解释，但(作者)超越此说，而言“任何义理”等。“存在故”应被理解为……与从名词派生词缀的规则有关。“已取”(upātta)即是“已执取”。为了使第三格用于表示“已达到某种状态者”的特征，并且为了避免在“朝向树的闪电”这类仅为特征的情况下使用第三格，波你尼(Pāṇini)学派制定了规则“于如此状态之特征”(itthambhūtalakkhaṇe, 2-3-21)，其中加入了“如此状态”(itthambhūta)一词。考虑到这一点，有人质问道：“难道……”等。“如此状态者的特征”是第六格复合词。“已达到”即是“已成为”。区分共相的特殊相被称为“类别”(pakāra)。例如，在“他凭三支杖认出一位游方者”一句中，“游方者”这一身份是“人类”这个共相的一种类别，那位游方者已达到了该状态，他的三支杖就是其特征。通过“作为随附特征”这一点，说明了它不具有“如此状态”的特征性。“随附特征”(upalakkhaṇa)即是标记。“此非其义”等是驳斥。在“朝向树的闪电”一句中，由于没有任何“如此状态者”，因此加入“如此状态”一词的作用就在于防止在此处使用第三格。在“闪电朝向树”一句中，由于名为“闪电”的“如此状态”之事物确实存在，为了防止在此处误用第三格，除了遵循上述的道理外，别无他法，因此说“必须”等。否则，即不如此承认，而在制定“于如此状态之特征”的规则时，(有人)预见到“如此状态”论者的回答而说：“并非……”等。“说”是省略的词。“ca”是强调词，意思是“决不可能”。关于第二格规则的能力，如“以pati、pari等表示部分时”(2-9)。为何不可能？答曰：“存在……”等。其意为：若无(其他)作用，则(此规则)有其效力。那么，在“水瓶在其手中”等处，为何不使用第三格？答曰：“水瓶……”等。其关联在于：水瓶与所有者二者，并非以随附特征的方式被提及。以此说明，所取者在其自身的语词中是独立的。“以殊胜部分为所依”的意思是：手是因水瓶而殊胜的部分，水瓶是它的所依物。为了“有肢体者的残缺由某个残缺的肢体而标识，由此使用第三格”，他人制定了“由肢体之残缺”(yenāṅgavikāro, 2-3-20)这条规则。因此说“由何者”等。此处，“由何者”一词指残缺的部分为因，而“肢体”一词则作为集合词被使用，因此说“由何者”等。问：既然“独眼者”(kāṇa)等词已指代具有特定属性者，那么使用“眼”(akkhi)一词便不恰当，因为它没有起到简别作用。答：此非过失，这是世间语言的用法，世人在使用语言时，并无轻重等(考量)。例如，世人既说“尸舍婆”(sīsapā)，也说“尸舍婆树”。对此执着的人，就会使用“眼”字。或者，在总说时，适合使用别相。若只说“眼”，则会生疑：“他想说什么？”因此要说“独眼”。并非以眼来判断其美丑，而是说其“独眼”。有人提问：“他的眼是独眼”等为何不成立？考虑到在“水瓶在其手中”一句中所作的驳斥，在此处指示它而说：“如同前面所述，(此说)不成立”。

๑๙. เหตุ

19. 因

กิสฺมิญฺจิ ผเล ทิฏฺฐสามตฺถิเยตฺเถ เหตุ นิรุฬฺโห. เอกตฺร หิ ทิฏฺฐสามตฺถิโยตฺโถ ตํโยคฺคตาย การิย (ม)กโรนฺโตปิ เหตุ วุจฺจเต สติ สห การินฺยสติ จ วิธุรปฺปจฺจโย ปปา(ต) โต, เตน การิยสฺส พฺยภิจาโร, เตเนวาห- ‘อนิปฺผาทยนฺโตปี’ติ, การเณ ตติยายาภาเว การณมาห- ‘ตกฺกิริยาโยคฺคตามตฺเต’จฺจาทิ.

在某个结果中，当见到其能力时，“因”(hetu)这一术语便得以确立。因为在某处，见到有此能力的事物，由于它具有产生该结果的潜能，即使当下并未产生结果，也被称为“因”。当有助缘时(它便产生结果)，而当没有助缘时，它就是个不全的缘，(结果便会)缺失。因此，结果的产生是不定的。所以说：“即使不产生”。在表示原因的第三格缺位的情况下，(作者)说明了其原因：“仅仅在于适合该行动”等。

๒๑. คุเณ

21. 属性

อุปาธิ วิเสสนํ, ปรางฺคภูเตติ ปรสฺส พนฺธตฺตา(ทิโน) วิธานา ยางฺคภูเต ชฬตฺตาทิเหตุมฺหีติ อตฺโถ, อิมินา คุณสทฺโท ยมปฺปธานวจโนติ วทติ, ยญฺจาปฺปธานํ ตมฺปรางฺคภูตนฺติ คุเณตีมสฺส ‘ปรางฺคภูเต’ติ อตฺถมาห, ยญฺหิ ปรตฺถมุปาทียเต ตทปฺปธานมนุ วาทรูเปโนปาทียมานตฺตา, ยถา ‘ชฬตฺตา พทฺโธ, รุกฺโข ยํ สีส ปตฺตา, อคฺคิ เอตฺถ ธุมตฺเต’จฺจาทิ, เตเนวาห-‘ปรตฺถรูปาปนฺน’นฺติ, วาวิธานนฺติ ‘‘วิภาสา คุเณ-ถิยํ’’นฺติ (๒-๓-๒๕) เอวํ วิธานํ, อิตฺถิยนฺติอาทินา ปญฺจมีรูปสฺสปิ อภิมตภาวํ ทสฺเสติ, เตเนวาห-‘อุภยตฺถา’ติอาทิ, นนุ ‘โต ปญฺจมฺยา’’ติ (๔-๙๕) สุตฺเตน ตทฺธิตปจฺจยนฺตสฺส กถํ ปญฺจมฺยนฺตตา ตฺยาสงฺกิยาห-‘ปญฺจมินิทฺเทเส’ อิจฺจาทิ, อิมินา สุตฺเตน ปญฺจมิยา วินาติ โยชนา, วา ปญฺจมิยา วิธานโต ตติยารูเปนปิ ภวิตพฺพนฺติ โจทนมนสิ นิธาย ปญฺจมฺยุ ทาหรเณเยว การณํ ตติโยทาหรณสฺส จ ปฐโมทาหรณานุสาเรนานุ มนฺตพฺพตญฺจทสฺเสนฺโต อาห ‘ปญฺจมฺยาเยวิ’จฺจาทิ, อภาเวน สงฺขารนิโรเธนาติ ตติยนฺตรูปานิ.

依附(Upādhi)是一种修饰。其义为：在成为他者之部分的愚痴等因中，规定了他者的束缚等(结果)。通过这个说明，(他)说“guṇa”这个词表示次要的(appadhāna)。凡是次要的，就是他者的部分，因此用“属于他者的”来解释“guṇa”的含义，因为它被用于他者，所以是次要的，或者因为它以补充说明的形式被使用，例如“因愚痴而被束缚”、“(此为)尸舍婆树，因其叶故”、“火因烟而存在于此”等等。因此经文中说“呈现为他者的状态”(parattharūpāpanna)。“可选规则”(vāvidhāna)是指像“vibhāsā guṇe atthiyaṃ”(2-3-25)这样的规定。“非女性词”(atthiyaṃ)等词显示了也期望使用第五格的情况，因此说“两种情况”(ubhayattha)等等。难道根据“to pañcamyā”(4-95)这个经句(sutta)，具有taddhita后缀的词如何成为第五格形式？对此疑问，(他)回答说“在第五格的指示中”(pañcaminiddese)等等。通过这个经句，可以知道需要在第五格中使用“vinā”。或者，考虑到如果第五格被指定，那么它也可能是第三格的形式，因此只给出了第五格的例子，并且在给出第三格的例子时，说明应当遵循第一个例子的方式去理解，因此(他)说“仅通过第五格”(pañcamyāyeva)等等。“以无有故”(abhāvena)和“行灭故”(saṅkhāranirodhena)是第三格的形式。

๒๒. ฉฏฺฐี

22. 第六格

สมฺพนฺธวจนิจฺฉาเยเวตฺถ [Pg.98] ฉฏฺฐี สิทฺธาติ อาสงฺกิยาห-‘เหตุมฺหิ’จฺจาทิ, เหตุมาห-‘ตํ โยคฺคตา’ อิจฺจาทิ, สทฺทสตฺติสามตฺถิยาติ สทฺทสตฺติสงฺขาตาย สามตฺถิยา, ตเมว ผุฏยติ ‘ยตฺถ’อิจฺจาทินา, เหตฺวตฺถวาจเกหิ อนฺตเรนาติ สมฺพนฺโธ, สมานาธิกรเณหีติ เหตฺวตฺถสมานาธิกรเณหิ อุทราทีหิ, ตชฺโชตนายาติ เหตฺวตฺถโชตนายาลนฺติ สมฺพนฺโธ, พฺยติเรเกน ตุ เหตฺวตฺถโต ตปฺปวตฺติมาห-‘ยตฺถ ปนิ’จฺจาทิ, เหตฺวตฺเถหิปิจฺจาทินา สามตฺถิยมุปทสฺสิตํ ‘วเส ธมฺมสฺส เหตุโน’ติ ตตฺโถทาหรณํ.

有人怀疑第六格仅是因欲表达关系而成立，故（作者）说“在因中”(hetumhi)等。为说明其因，（作者）说“彼之适宜性”(taṃ yoggatā)等。“词力之能”(saddasattisāmatthiyā)意为：以名为词力之能力，（作者）以“于何处”(yattha)等阐明此。此关联在于无有因义之言说者。“与同所依者”(samānādhikaraṇehi)意为：与因义同所依的“腹”(udara)等。“为显彼”(tajjotanāya)意为：为显明因义已足够，此为关联。然而，（作者）从业格方面，从业因义说明其转起，（即）“然于何处”(yattha pana)等。以“亦于因义中”(hetvatthehipi)等显示了能力，于彼，“依于法之因”(vase dhammassa hetuno)是其示例。

๒๓. สพฺพา

23. 一切

นามภูเตหีติ สพฺพาทีสุ เกจิ เกสญฺจิ ยทิ นามานิ สิยุํ เตหิ, อปฺปธานภูเตหีติ ปิยสพฺพาทีหิ, กิมฺปโยชนนฺติอาโท ปโยชนสทฺโท ‘‘ปโยชนํ การิยเหตูสุ’’ติ นิฆณฺฑุโต เหตุวจโน.

“以名为实有者”(Nāmabhūtehi)意为：若于“一切”(sabba)等中，某些是某些事物的名称，则由彼等（而成立）。“以非主要为实有者”(appadhānabhūtehi)意为：由“可爱的一切”(piyasabba)等。于“有何所用”(kimpayojanaṃ)等中，“所用”(payojana)一词，根据词典“所用，于果与因中”(payojanaṃ kāriyahetūsu)，是因之言说。

๒๔. จตุ

24. 四

ยสฺส สเจตนายาเจตนาย วา กสฺสจิ, ปูชานุคฺคหกามตฺต มนฺตเรน สมฺมาปทานํ น สมฺภวตีติ อาห-‘ปูชา’ อิจฺจาทิ, เตนาติ ยถาวุตฺเตนตฺเถน, จาคงฺคนฺติ ททาติโน ทานกิริยาย กมฺเมน สมฺพชฺฌมานญฺจาคการณํ, อิทานิ สมฺปทานลกฺขณํ สปฺปเภทมาวิกาตุกาโม อาห-‘ตทิท’มิจฺจาทิ, นนิรากโรตีตฺย นิรากรณํ, อาราธยตีตฺยาราธนํ, อพฺภนุชานาตีตฺยพฺภนุญฺญํ, เตสํ วเสน, อิธ สมฺปทานนฺติธา วุตฺตํ กถิตํ, เกเตติ อาห-‘รุกฺขยาจกภิกฺขโว’ติ, รุกฺขาทิกํ ตํ สมฺปทานํ วิภาเคน ทสฺเสตุมาห-‘ตตฺถ หิ’จฺจาทิ, อชฺเฌสเนนาราธเนน สมฺปทานํ ภวตีติ สมฺพนฺโธ, อนุมติยา อพฺภนุชาเนน, วิชฺชมาเนปฺยนิรากรเณ ภิกฺขุโน-ธิกมนุมตนฺตฺยธิปฺปาเยนาห-‘โส’ อิจฺจาทิ.

对于任何有情或无情，若无有领受供养与帮助之欲，则正当的给予不可能发生，故（作者）说“供养”(pūjā)等。“以彼”(tena)意为：以如是所说之义。“舍支”(cāgaṅgaṃ)意为：与“施”(dadāti)之布施作用的业相关联的舍弃之因。今欲开显与格的相及其差别，故（作者）说“此即此”(tadidaṃ)等。“不拒绝”(na nirākaroti)故为“不拒绝”(anirākaraṇaṃ)。“令喜”(ārādhayati)故为“令喜”(ārādhanaṃ)。“随许”(abbhanujānāti)故为“随许”(abbhanuññaṃ)。依于彼等，于此，与格被说为三种。是哪些呢？（作者）说：“树、乞求者、比丘”。为分别显示彼树等与格，（作者）说“于彼”(tattha hi)等。由邀请、令喜，而成为与格，此为关联。由同意，（即）由随许。虽然存在不拒绝，但比丘有更增上的同意，怀此意趣，（作者）说“彼”(so)等。

๒๕. ตาท

25. 如是者

ปโยชนปริยาเย อตฺถสทฺเท สติ อิทนฺติ ปโยชนํ ปรามฏฺฐุํ สกฺกาติ ‘ตสฺเสท’นฺติอาทิ วุตฺตํ, ตสทฺเทเนตฺถ วิกติยาติสมฺพนฺโธ, อตฺถสทฺเทน [Pg.99] ตุ ปกติยา, อตฺถ กถนเมตนฺติ อิมินา วจนิจฺฉาย เมติสฺสํ นตฺถิ สมาโสติ ทีเปติ, วิคฺคเห วาสฺมิมิมสฺมาเยว นิปาตนา สมาโส ทฏฺฐพฺโพ,โส วิกติสงฺขาโต อตฺโถ, ปกติตฺวญฺญปทตฺเถนากฺขิปียเต, ตโต ตทตฺถสทฺทโต, โกยํ ตทตฺถ ภาโว จฺจาห-‘ตทตฺถภาโว นามา’ติอาทิ, นิมิตฺตํ ยูปาทิวิกติ, นิมิตฺตีทารุอาทิปกติ ตสทฺเทนาตฺถสทฺเทน จ คหิตา, เตสํ สมฺพนฺโธ ตทตฺถสทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ ตทตฺถภาโว นามาติ อตฺโถ, เหตุ เหตุมนฺตภาวลกฺขโณ สมฺพนฺโธ นามาติ วุตฺตํ โหติ, ปธานาวจฺเฉทคุณสฺมาติ วิธียมานตฺเตน ปธานสฺส ปุริสสฺส อาจฺเฉทกา วิเสสกา คุณา, ยญฺหิ วิธียเต ญาปียเต ตมฺปธาน, มิตรมปฺปธานมนุวชฺชมานตฺตา, ยทา อุปาทียเตติ วตฺวา อุปาทียมานปฺปการํ ทิฏฺฐนฺเตน ผุฏยิตุมาห-‘ยถา’อิจฺจาทิ, ยูโป นิมิตฺตํ ยสฺส ทารุโน ตํ ตถา วุตฺตํ นาญฺญนิมิตฺตนฺติ ยทา นิมิตฺยวจฺเฉทกตฺเตนุปาทียเต ตทา นิมิตฺตสทฺทโตว จตุตฺถี สมฺพนฺโธ, ตโต อญฺญนิมิตฺตโต, นิมิตฺตนิมิตฺตีนํ สมฺพนฺธสฺส อภิมุขภาเวน ตตฺเถว นิมิตฺเต ปวตฺตีติ สมฺพนฺโธ, นิมิตฺตสทฺทโต เหตุตติยาปิ นาสงฺกนียาติ สมฺพนฺโธ, การณมาห-‘นิมิตฺต’ อิจฺจาทิ. อุภยตฺถาติ ยูปาย ปากายาติ อุภยตฺถ.

在“所用”(payojana)的同义词“义”(attha)词存在时，此“所用”能够被触及，故说“此为彼之”(tassedaṃ)等。于此，以“彼”(ta)词与变异相关联，而以“义”(attha)词与本性相关联。“此为义之言说”(attha kathanametaṃ)，以此显示：于此中，因欲言说而无有复合。或于此分析中，当知复合仅由例外规则而成。彼名为“变异”之义，由“本性”作为他词之义而被牵引。由此，从彼“为彼之义”(tadatthya)词，此“为彼之义的状态”为何？（作者）说：“所谓为彼之义的状态”(tadatthabhāvo nāma)等。相(nimitta)是祭柱等变异；所相(nimittī)是木材等本性，由“彼”词与“义”词而取。彼等之关联，即是“为彼之义”一词的转起之因，此即所谓“为彼之义的状态”之义。当说“名为关联”时，意为：其相是因与有因的状态。“由主要者之限定的特质”(padhānāvacchedaguṇasmā)意为：由作为被规定者之主要者（人）的限定、简别之特质。凡被规定、被告知者，即是主要者；其余者，因随从而为非主要者。说了“当被取时”后，为以譬喻阐明被取的方式，（作者）说“如”(yathā)等。祭柱是彼木材之相，彼如是说，非他相。当作为所相之限定者而被取时，则仅由相词而有第四格关联，非由其他相。由于相与所相之关联是直接的，故仅于彼相中转起，此为关联。由相词亦不应怀疑有因之第三格，此为关联。为说明其原因，（作者）说“相”(nimitta)等。“于二者中”(Ubhayattha)意为：“为祭柱”(yūpāya)、“为烹煮”(pākāya)，于此二者中。

ปิณิยมานา กึ สทฺทาทิวจนียา ปโร สาทุอาทิโก โย-ตฺโถ โส อญฺโญ กตฺตา ยสฺส โส อญฺญกตฺตุโก-ภิลาโส, อภิลาโส รุจีติ อิมินา ทิตฺยาทฺยเนกตฺถนฺโตปิ รุจิสทฺโท-ภิลาเส รุฬฺโหว คยฺหตีติ วทติ, สา รุจิ อตฺโถ-ภิเธยฺโย เยสํ เภ ตทตฺถา, เตสํ สมฺพนฺธิโน ปิณิยมานสฺส, อิมินา จ กิญฺจาปิ รุจิรยํ ยสฺสุปฺปชฺชเตโย วา ตสฺสา ชนโก, เตสมุภินฺนมฺปิ อตฺถิ, ตถาปิ ยสฺสุปฺปชฺชเต โสว ตสฺสาธิกรณํ, อชนโกปิ โส ตาย สํสตฺโตติ ตสฺเสว ปิณิยมานสฺส สมฺปทานสญฺญา, นตุชนกสฺส ตายาสํสตฺตสฺสาติ ทีเปติ, อิธาติ อิมินา สกฺกเต อุทาหรณานมสมานรูปกํ ทสฺเสติ, อิมินา จ อุทาหรณานมสมาน รูปตฺตเมว [Pg.100] จตุตฺถีวิธาเน การณํ, อญฺญถา ฉฏฺฐีเยว เตหิปิ วิธีเยยฺย การณาสมฺภวา หิ ทีเปติ, อีทิสสฺส ปจฺจุทาหรณ(สฺส) ภาเว การณมาห-‘อนญฺญกตฺตุ กตฺตา-ภิลาสสฺสา’ติ, ปเรสมิทมฺปจฺจุทาหรณมฺภวตุ อิธ กถนฺติ อาห-‘อิหตฺวิ’จฺจาทิ, ตฺวนฺติ อตฺตมตฺเต ปฐมาเยว, สมฺภเว การณนฺตรมาห-‘อถวา’ติอาทิ, นตฺถิ อญฺโญ กตฺตา ยสฺสา สา อนญฺญกตฺตุกา รุจิ, ภาย รุจิยา สมฺพนฺธิโน ปิณิยมานสฺส สมฺปทานสญฺญํ เย ปน อิจฺฉนฺตีติ สมฺพนฺโธ, เย ปน อาหุ จาติสมฺพนฺโธ, อุปฺปชฺชนมุปฺปตฺติ, กสฺส อุปฺปตฺติ, รุจิยา, อุปฺปตฺติยา อาธาโร อุปฺปตฺยาธาโร‘เทวทตฺตาย โรจเต’จฺจาโท เทวทตฺตาทึ อุปลกฺเขตีติ อุปฺปตฺยาธาโรปลกฺขณํ วจนํ, เอตฺถ รุจิยา อุปฺปตฺยาธาโรปลกฺขณเมว วจนนฺติ สาวธารณ มตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ… สพฺเพสํ วากฺยานมวธารณผลตฺตา, เตน ปิณิย มานวจนมภิลาสสฺส อญฺญกตฺตุกตาสนฺทสฺสนปรํ น โหตีติ พฺยวจฺฉินฺนมฺภวติ, เตสํ กจฺจายนสฺส เจหาปิ ปสชฺชตีติ สมฺพนฺโธ, อิหาปีติ ตฺวมิติ เอตฺถาปิ, อญฺญถาสิทฺธตฺตาติ อตฺถมตฺเต ปฐมาย เอว สิทฺธตฺตา, วจนสฺสาติ อุภินฺนมฺปิ จตุตฺถีวิธานวจนสฺส, อติปฺปสงฺโคจาติ ‘‘กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสี’’ติอาโท ตวาติ อนภิมตฏฺฐานปฺปตฺติจ.

被喜爱者(piṇiyamāna)为何？他人以言语称说其甜美等义，此义之作者为另一人，故其欲求为“他作者之欲求”(aññakattuko-bhilāso)。此欲求即是喜爱(ruci)。以此可知，虽“喜爱”一词亦有贪欲等多种含义，然此处“喜爱”一词依惯用义而取“欲求”之义，如是说。彼喜爱为所诠之义，此等即是彼义(tadatthā)，与彼等相关之被喜爱者。由此阐明：尽管喜爱生起于某人，或某物为其生起之因，二者皆有喜爱；然喜爱生起之处，彼即为其所依处(adhikaraṇa)。纵使非生起之因，若与喜爱相关联，则唯此被喜爱者得“为格”(sampadānasaññā)之名，而非与喜爱不相关联的生起之因。“于此”(idhā)者，以此显示在梵语(sakkate)中诸例句形式之不同。以此阐明：正是由于诸例句形式之不同，方为规定第四格(catutthī)之原因；否则，彼等亦将规定第六格(chaṭṭhī)，因（规定第四格之）原因不存在故。对于此类反例(paccudāharaṇa)之存在，其原因说道：“因欲求之作者非他人”(anaññakattukattābhilāsassa)。至于他人说“此为反例，于此如何？”，答曰：“于此则……”(ihatvi)等。“你”(tvaṃ)仅为第一格(paṭhamā)之自义(attamatta)。若有可能，则说另一原因：“或者……”(athavā)等。“无有其他作者之喜爱，是为‘无他作者之喜爱’(anaññakattukā ruci)”。有人希望与此喜爱相关之被喜爱者得为格之名，其关联如是。而另一些人所说则为过衍(atisambandha)。生起(uppajjana)即是产生(uppatti)。谁之产生？喜爱之产生。产生之所依处(uppattiyā ādhāro)即“产生之所依处”(uppatyādhāro)。如“提婆达多(Devadatta)喜爱”(devadattāya rocate)等句，指示提婆达多等为产生之所依处，故为“指示产生所依处之语”。于此，应知其义为限定，即此语仅为指示喜爱之产生所依处……因所有语句皆以限定为目的。是故，“被喜爱者”之语并非旨在显示欲求之“他作者性”(aññakattukatā)，此义被排除。彼等及迦旃延(Kaccāyana)之说于此亦适用，其关联如是。“于此亦然”(ihāpi)者，意即于“你”(tvaṃ)此处亦然。“因由他法成立”(aññathāsiddhattā)者，意即因由第一格之自义即可成立。“语”(vacanassa)者，指规定第四格之二语。“亦有过衍”(atippasaṅgo ca)者，即达到不合意之处，例如在“你为谁而喜好法？”(kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī)等句中，会导致不希望出现的“你的”(tava)等形式。

ธาริปฺปโยเคติ ธาริธาตุโน ปโยเค, อุตฺตมีโณ อธมีโณติ ธนิกคเหตูนํ รุฬฺหีตฺยาห-‘อุตฺตมีโณ ธนสามี’ติ, อุตฺตมีณมสฺสาติ อุตฺตมีโณ, ธารยตีติมสฺสตฺถมาห-‘วหตี’ติ, ธาริโตติ ธารํธาตุโต. สุตฺตนฺตเรน (ตํ ตํ) นิยเมน นิยมิตานํ เตสํเตสํ สมฺปทานสญฺญํ วิธาย จตุตฺถี วิหิตา ปเรหิ, ตทาห ‘สิลาฆ หนุฏฺฐาสปาน’มิจฺจาทิ, สพฺพตฺถ โยคสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, ญาเปตุนฺติ สิลาฆาทิเก โพเธตุํ, อิจฺฉิโตติ อติมโต. ตทตฺถวาจีนญฺจ ธาตูนํ สงฺคหณตฺถํ ‘กุธทุหิสฺโสสูยตฺถาน’นฺติ วุตฺตํ, ยมฺปติ โกโปติ อิมินา โกปสฺส วิสยมาห, ยสฺสาติ อิมินา ยํการกนฺติ วุตฺตเมว ปรามสติ, ยสฺสาติ ราชาทิโน, ปุจฺฉตีติ ปุจฺฉิยเต[Pg.101], เตเนว วกฺขติ-‘ยสฺส สมฺพนฺธึ สุภาสุภํ ปุจฺฉติ เนมิตฺติโก’ติ, โยจานุกูลตฺตมฺภ ชตีติ อิมินา อิทํ ทสฺเสติ ‘‘ปติปุพฺพโก อาปุพฺพโกจ สุโณติ อพฺภุปคเม ปฏิชานเนจ วตฺตเต, ยทายมพฺภุปคโม ปตฺถนา ปุพฺพโต ภวติ ตทา ปตฺถนาย กตฺตุ ปตฺถยิตุโน จตุตฺถี รูปมฺภวติ, ยทาตฺวปตฺถตมฺปิ เกวลมานุกูลฺเยน วตฺตมานํทิสฺวา เทยฺยมพฺภุปคจฺฉนฺติ อิทมิทํ โวทสฺสามาติ ตทานุกูลฺเยน ปวตฺตนสงฺขาตาย กิริยาย กตฺตุโน จตุตฺถีรูปมฺภวตี’’ติ, อิมินา จ ปาณินิยวุตฺติการสฺส ชยาทิจฺจสฺสมเต พฺยภิจารมาห, โส หิ ‘‘อพฺภุปคโม นาม ปเรน ปตฺถิตสฺส ภวติ ตตฺถ ปตฺถยิตุเยว จตุตฺถีรูปมฺภวตี’’ติ วทติ, ปุพฺพสฺสากิริยาย โย กตฺตาติ เวทวากฺเยน วิหิตถุติกกรณ สงฺขาตาย อุสฺสาหานุชานนโต ปุพฺพภูตาย กิริยาย โย กตฺตา โหตา โปตา จ, สพฺพตฺถาปิ‘ตสฺสา’ติ อิทํ ‘จตุตฺถียายทภิมตํ รูป’นฺติอิมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ, ฉฏฺฐิยา สพฺพพฺยาปิภาวมาลมฺพ เอวนฺติ อติเทโสติ อาห ‘เอวนฺตี’ติอาทิ, รูปสามฺยโต ปน ตาทตฺถิยตฺถสพฺภาวาจ ยถาโยคํ ตาทตฺถฺห จตุตฺถีปิ น วิรุชฺฌติ, วกฺขติ หิ‘ตาทตฺถฺห วจนิจฺฉายนฺตุ ‘อิจฺจาทินา, อิจฺฉิโต ราชา, กมฺม วจนิจฺฉาติ อิมินา วจนิจฺฉาย ปธานตฺตมาห… วจนิจฺฉาภิมุขตฺตา สพฺเพสํ การกานํ, อปฺปจุรปฺปโยคตฺตาติ อพหุปฺปโยคตฺตา, หนุเต อปนยติ, อุปติฏฺฐเต อุปฏฺฐานํ อุปคมนํ กโรติ, ปิหยนฺติ ปตฺเถนฺติ, กุชฺฌ อมริสํ กโรติ, ทุหนาทโย โกปปฺปภวา นานนฺตเรน เต สมฺภวนฺตีติ ทูภาทโยปฺยุทาหฏา ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) รสฺเส อปรชฺฌามิ, อิสฺสยนฺติ นสหนฺติ, อารชฺฌติ ปุจฺฉิโต เนมิตฺติโก อุปปริกฺขติ, ภาทตฺถฺหํ วิภาเวติ ‘ยสฺเส’จฺจาทินา, ปริยา โลเจติ อุปปริกฺขติ, กึ ลกฺขโณ-ยมนิยโมจฺจาห-‘นาวสฺส’มิจฺจาทิ, ยาจิตุสฺมาเยว ฉฏฺฐีติ นาวสฺสมยนฺนิยโมติ อตฺโถ, กุโตจฺจาห-‘สมฺพนฺเธ’จฺจาทิ, อญฺญสฺมาปีติ อยาจิตุโตอปิ, ถุติกรณสฺส กตฺตุภูตา โหตาโปตาโร อุสฺสาหนานุชานนานํ กมฺมํ โหตีติ อาห-‘ปจฺจนุปุพฺพสฺส คิณาติสฺส กมฺเม’ติ. โหตุโปตุสทฺเทหิจฺจาทินา [Pg.102] โปตุสทฺทสฺสปิ ฉฏฺฐิรูปํ ทสฺสิตํ, วุตฺติยนฺตุ ‘โหตุ ปติคิณาติ’จฺเจว ปาโฐ ทิสฺสติ, โหตฺเววมฺปิตฺยมฺหากมตฺโรเปกฺขา, อุสฺสาหยตีตฺยตฺเถ คิณาติ อนฺโตคตณฺยตฺโถ. อนาวาโทติ นาวาอนฺนาทิวชฺชิเต. เอตฺถ ปน ตถา ปฏิเสธาภาเวปิ พหุลาธิการโต ‘น ตํ นาวมฺมญฺเญ นตํ อนฺนมฺมญฺเญ’จฺจาทิ ภวติ, อตฺเถว หิ พหุลาธิการโตวา ติปฺปสงฺคาภาโว, ปฐมนฺตํ รูปนฺติ มญฺญมาโนติ ปฐมนฺตํ รูปํ, เอตฺถจ ยทา ติณาทิโตปิ ขิกํสียเต ตทา นินฺทาวคโม, ตตฺถ จ นิโยคโตว นญฺปโยโค ญาถานุป ปตฺติยาติ สปฺปฏิเสธมุทาหฏํ ‘น มญฺญมาโน’ติ, อวธิมฺหิเยว ปญฺจมีติณาติ, นญฺปโยเคว นิโยคโต นินฺทาวคมา ติณนฺติ กมฺเมเยว ทุติยา, อถวา สตีปิ นินฺทาวคเม วจนิจฺฉาโต สวิสเยเยว ทุติยา, สมฺมุติปฺปโยเคติ สมฺมุติสทฺทสฺส ปโยเค, จตุตฺถึ อิจฺฉนฺตีติ มตฺตายาติ เอตฺถ จตุตฺถึ อิจฺฉนฺติ, ปุน รุตฺตตฺเต การณมาห-‘อถ โสติวิชฺชมานตฺตา’ติ, จณฺฑสฺส กุกฺกุรสฺสาติอาทิสุตฺเต ‘‘อถ โส’’ติ ปาฐสฺส วิชฺชมานตฺตา ‘ภิยฺโยโส มตฺตายา’ติ เอตฺถ โสกาโร ปุนรุตฺโตติ อธิปฺปาโย, จคฺคหเณนาติ ‘‘สิลาฆหนุ…เป… สตฺตมฺยตฺเถสุจา’’ติ สุตฺเต จคฺคหเณน, จตุตฺถีภิมตาติ ‘‘นโม โยคาทิสฺวปิจา’’ติ สุตฺเตน.

关于“持用”(dhārippayoga)，是指“持”(dhāri)词根的运用。“上等者”(uttamīṇa)与“下等者”(adhamīṇa)是根据债权人(dhanika)与债务人(gahetu)的惯例而说。因此，（论师）说：“上等者是财主”。因为他拥有（财产），所以是“上等者”。“持”(dhārayati)的意思是“运载”(vahati)。“持有者”(dhārita)则源自“持”(dhāraṃ)词根。在其他经论中，通过各种规定，为那些被规定为“与格”(sampadāna)概念的词设立了第四格(catutthī)，因此（论师）说：“（对）赞颂(silāgha)、隐藏(hanu)、站立(ṭhā)、饮(pāna)等（动词的受者用第四格）”。在所有关联之处都用第六格(chaṭṭhī)，以使人了解，即为了使人了解赞颂等（行为）。“所希望的”(icchito)是指“极尊贵者”(atimato)。为了涵盖表达这些意义的词根，（论师）说：“（对）愤怒(kudha)、伤害(duha)、嫉妒(issa)、怨恨(asūya)等（动词的受者用第四格）”。“何主”(yampati)表示愤怒，这里指的是愤怒的对象。“何者”(yassāti)是指前面提到的“何种作用”(yaṃkāraka)。“何者”(yassāti)指的是国王等。“问”(pucchati)是指被询问，因此（论师）将说：“占相者询问与某人相关的吉凶”。“随顺而生”(yocānukūlattambha jati)这句话表明：“先随顺者与先听闻者，在听闻后，于应允(abbhupagama)时承诺并说。当此应允是出于愿望(patthanā)时，则对愿望者(patthayitu)使用第四格形式；而当（人们）看到即使没有被明确希望，但仅仅是随顺而行，并给予应允说‘我们将给予这个’时，则对随顺行为(ānukūlyena pavattana)的作者使用第四格形式。”这表明与波你尼派的注释者胜日(Jayāditya)等人的观点存在差异，因为他（胜日）说：“应允是指他人所希望的，在那里，仅仅对希望者使用第四格形式。”“先行动的作者”(pubbassākiriyāya yo kattā)，是指吠陀经文中所规定的赞叹行为(thutikaraṇa)，即以勤奋和认可为先的行动，其作者是“祭主”(hotā)和“祭司”(potā)等。在所有地方，“其”(tassā)都应与“第四格所喜爱的形式”(catutthīyāyadabhimataṃ rūpa)相关联。第六格具有普遍性，因此（论师）说“如是”等等，这是一种类推。然而，由于形式的相似性以及目的意义的存在，第四格在表目的(tādatthiya)的意义上也不相违背，因此（论师）将说：“至于表目的和言说意愿(vacanicchā)”等等。“所希望的国王”(icchito rājā)，“对象的言说意愿”(kamma vacanicchā)这句话强调了言说意愿的重要性……因为所有格都面向言说意愿。“使用较少”(appacurappayogattā)是指“不常用”(abahuppayogattā)。“隐藏”(hanute)就是“除去”(apanayati)。“侍立”(upatiṭṭhate)就是“进行侍奉亲近”(upaṭṭhānaṃ upagamanaṃ karoti)。“希求”(pihayanti)就是“希望”(patthenti)。“愤怒”(kujjha)就是“不能忍受”(amarisaṃ karoti)。“伤害”(duhana)等词是由愤怒产生的，它们并非无间而生，因此“伤害”等词也被引用。在《辅音长短音》(byañjane dīgharassā)中(1-33)，我（指作者）在短音方面没有过失。“嫉妒”(issayanti)就是“不能忍受”(nasahanti)。“问”(ārajjhati)是指被询问，占相者(nemittiko)会审察。为了阐明意义，（论师）说“何者”(yasse)等等。“观察”(pariyāloceti)就是“审察”(upaparikkhati)。“何相”(kiṃ lakkhaṇo)是指规定说“不应”(nāvassaṃ)等等。“仅仅因为乞求而用第六格”(yācitusmāyeva chaṭṭhīti)的意思是“这并非必然的规定”(nāvassamayanniyamoti)。为什么说“关联”(sambandhe)等等呢？因为即使不是乞求者，也可以用。赞叹行为的作者，即“祭主”(hotā)和“祭司”(potā)等，他们的勤奋和认可就是业，因此（论师）说：“在次第随行(paccanupubba)的接受者(giṇāti)的业中”。通过“祭主”(hotu)和“祭司”(potu)等词，也显示了“祭司”(potu)一词的第六格形式。在注释中，只看到“祭主接受”(hotu patigiṇāti)的读法。“祭主”(hotu)就是这样，我们在此持保留态度。“接受”(giṇāti)在“勤奋”(ussāhayatī)的意义上，包含了使役义(ṇyattho)。“不应说”(anāvādo)是指排除了船(nāvā)、食物(anna)等。这里虽然没有明确的否定，但由于普遍性规则(bahulādhikārato)，可以有“我不认为那是船，我不认为那是食物”等说法。实际上，由于普遍性规则，没有严格限制的必要。“第一格形式”(paṭhamantaṃ rūpaṃ)是指“不尊重者”(maññamāno)是第一格形式。这里，如果连草等都被轻视，就会有责难；在那里，由于规定而使用否定，为了表明认知的获得，所以有否定说法“不尊重者”。“仅仅在界限用第五格”(avadhimhiyeva pañcamītiṇāti)，在否定用法中，由于规定而表示责难，“草”(tiṇa)用第二格表示业(宾格)。或者，即使有责难，由于言说意愿，仍在其自身对象上使用第二格。“共许运用”(sammutippayoga)是指“共许”(sammuti)一词的运用。“想要第四格”(catutthiṃ icchantīti mattāyāti)在这里表示程度。又说明了重复的原因：“又因为存在听闻”(atha sotivijjamānattā)。在“暴恶犬”(caṇḍassa kukkurassa)等经文中，由于存在“又彼”(atha so)的读法，因此在“极多量”(bhiyyoso mattāyā)中，“彼”(so)字是重复的，这是其意图。通过“又”(ca)字，（论师）说：“在‘赞颂、隐藏……乃至……在第七格义中又’的经文中，通过‘又’字(caggahaṇena)。‘第四格所喜爱’(catutthībhimatā)是指通过‘敬礼的结合等中又’(namo yogādisvapicā)的经文。

๒๖. ปญฺจ

26. 五

อวธียเต วิสิลิสฺสเต เอตสฺมาตฺยวธิ, อวปุพฺพาย ธาธาตุโต อวธิมฺหิ‘‘ทาธาตฺวี’’ติ (๕-๔๕) อิ.

“被限定”(avadhīyate)、“被分离”(visilissate)，因此称为“界限”(avadhi)。“界限”(avadhi)一词是由前缀“ava-”加上词根“dhā”构成。依据（语法规则）“dādhātvī”(5-45)，在“界限”(avadhi)这个意义中，（词根是）“dhā”。

ยโต-วธียเต กิญฺจิ, กฺริยาปุพฺพํ กุโตจิปิ;

จลญฺจาจลมญฺญญฺจ, ตํ วทนฺตฺย วธิมฺพุธา.

无论何物从何处被分离，或任何行为从何处发起；无论是动是静，或任何其他事物，智者称之为“界限”(avadhi)。

เอตฺถายมตฺโถ ‘‘ยโตกุโตจิปิ อตฺโถ กิญฺจิ วตฺถุอวธียเต สํโยคสฺส วา กิริยานิมิตฺตํ คมนทานาทิกิริยาปุพฺพํ วิสิลิสฺสเต สยํ วา อเปติ อญฺเญน วา วิสุํ กรียเต, ตเมวํวิธํ จลญฺจา จลญฺจ วิสิเลสปริจฺเฉทภูตํ ปทตฺถมวธึ วทนฺติ พุธา ตพฺพิทุโน’’ติ, ตํ ยถา ธาวตาสฺสา ปุริโส ปตติ, ปุริสํ ปาเตติ วา, รุกฺขา ปณฺณํ [Pg.103] ปตติ, ปณฺณํ ปาเตติ วาติ, โสจ ติธาปฺยุจฺจเต วิสยเภเทน, ยถา–

此中义为：“若一事(vatthu)从某处自行分离、离去或被他者分离，则彼作为分离(visilesa)与界限(pariccheda)之基的、移动的(calaṃ)或不移动的(acalaṃ)词义，通晓者(tabbiduno)即称之为‘界限’(avadhi)。”例如：人从奔跑的马(dhāvatā assā)上跌落，或使人跌落；叶从树(rukkhā)上落下，或使叶落下。且依对象(visaya)的不同，它亦被说为三种，即：

นิทฺทิฏฺฐวิสโย โกจิ, อุปาตฺตวิสโย ตถา;

อนุเมยฺยวิสโย จาติ, ติธาวธิ สมีริโตติ.

所指明的对象(niddiṭṭhavisayo)、所领受的对象(upāttavisayo)以及可推断的对象(anumeyyavisayo)——如是，界限(avadhi)被说为有此三种。

ตตฺถ นิทฺทิฏฺฐา วจโนปนีตา กิริยา วิสโย ยตฺถ โส นิทฺทิฏฺฐ วิสโย วธิ, ยถา-‘คามสฺมา อาคโต’ติ, อุปาตฺตาชฺฌาหฏา กิริยา วิสโย ยตฺถ โส อุปาตฺตวิสโย, ยถา-‘วลาหกา วิชฺโชตเต’ติ, วลาหกา นิกฺขมฺม วิชฺโชภเตติ อตฺโถ, อนุเมยฺยา กิริยา วิสโย ยตฺถ โส อนุเมยฺยวิสโย, ยถา‘มาถุรา ปาฏลิปุตฺตเกหิ อภิรูปตรา’ติ, เอตฺถ อภิรูปคุเณน อุกฺกํสนมนุเมยฺยํ, อโตเยเวตฺถายเมว สญฺญา ปริปฺผุฏา วิญฺญายตีติ น กาจิทิห สญฺญา ปริภาสียเต พฺยาโมหการิณี, อถาวธิสฺมาติ วุจฺจมาเน ‘ปทตฺถาวธิสฺมา’ติ กุโต-วสียเต เยเนวํ วิวรณํ กตนฺตฺยาสงฺกิยาห-ปทาน’มิจฺจาทิ. ยถา คามสฺมาติอาทินา อิทํ ทีเปติ ‘‘น เกวลํ กายสํสคฺคปุพฺพโกว วิสิเลโส, กิญฺจรหิ พุทฺธิสํสคฺคปุพฺพโกปิ, อตฺถิ เจห พุทฺธิสํสคฺค ปุพฺพโก, ตถาหิ โจเรหิ ภายติตฺยาโท โย (ภย)เปกฺขณ สีโล ภวติ, โส ยทิ มํ โจรา ปสฺเสยฺยุํ, ธุวํ เม มรณนฺติ วิจาเรนฺโต เต พุทฺธิยา ปปฺโปติ ปปฺปุยฺย จ ตโต นิวตฺตเต, ตถา โจเรหิ ตายติตฺยาโท โย เอกสฺส มิตฺโต ภวติ โส ยทฺเยตํ โจรา ปสฺเสยฺยุํ ธุวมสฺส มรณนฺติ ปสฺสนฺโต เต พุทฺธิยา ปตฺวา ตโต นิวตฺตยตีตฺยวธิตฺตา อวธิสฺมาว สพฺพตฺถ ปญฺจมี’’ติ, ปเรหิ ปน เอตาทิเสสุ สพฺพตฺถ ปฏิปตฺตุวิเสสานุคฺคหาย สุตฺเตเหว ปปญฺโจ กโต, อิธ ปน สามญฺญวจเนเนว สิทฺธตฺตา ตทนุคฺคหาย อุทาหรเณเหว ปปญฺจิตํ, ภีติภายนตฺถานนฺติ ภีติ ตายนานํ อตฺโถ เยสํ เต ภีติตายนตฺถา เตสนฺติ อตฺโถ, นนุ ภีตฺยตฺถานํ ปโยเค ภยเหตุ สมฺภวติ นตุ ตายนตฺถานนฺติ, เนส โทโส, ตายนญฺหิ รกฺขนมุจฺจเต ตญฺจ ภยเหตุโต เวตฺยาห-‘โย [Pg.104] ภยเหตุ’ติอาทิ, อิมินา จ ‘‘ภีตฺยตฺถานํ ภยเหตุ’’ติ (๑-๔-๒๕) ปาณินิยานมปาทานสญฺญา สุตฺตมฺปฏิกฺขิปติ, ตโตติ ภยเหตุโต, เตสนฺติ ภยตายนานํ, ภยมนิฏฺฐปาตสงฺกา, อุตฺตาโสตฺยตฺโถ, ตายน มนิฏฺฐปาตโต ปริรกฺขนํ, ยถา ทสฺสนํ โหนฺเตวาตีมินา วจนิจฺฉาเยว ปธานตฺตมาห, โก หิ โลกิยํ วจนิจฺฉมติวตฺติตุํ สกฺโกติ, ตถาหิ สพฺเพว ทพฺพาทโย สพฺพการกสตฺติยุตฺตาว, ตตฺถายํ การกวิภาโค วจนิจฺฉาวเสเนว, ตํ ยถา ‘วลาหโก วิชฺโชตเต, วลาหเกน วิชฺโชตเต, วลาหเก วิชฺโชตเต’ติ. ปราปุพฺพสฺสาติอาทินา ‘‘ปราชิสฺสาสยฺโห’’ติ (๑-๔-๒๖) สญฺญาสุตฺตํ ปจฺจกฺขาติ, อสยฺโห อตฺโถติ สหิตุํ อภิภวิตุมสมตฺโถ อตฺโถ, อชฺเฌนสกาสาอิจฺจาทินา อุทาหรณตฺถมาจิกฺขติ, นนุเจวมตฺถํ วทตา ยญฺญทตฺตสฺสาสยฺหตฺตํ วุตฺตํ, ตํ กถํ อชฺฌยนสฺสาสยฺหตฺตํ, เยนาสยฺหตฺตสฺสาวธิตฺตํ ปฏิปาทยติ ตฺยาสงฺกิยาห-‘ยญฺญทตฺตานภิภโว’จฺจาทิ, อสยฺโหตีมสฺส ปจฺจุทาหรณํ ปฏิปาทยติ ‘โย ปนิ’จฺจาทิ. ‘‘วารณตฺถานมิจฺฉิโต’’ติ (๑-๔-๒๗) สุตฺติตํ, ตทาห ‘วารณตฺถาน’มิจฺจาทิ, วารณมตฺโถ เยสํ เต วารณตฺถา, อวธิมตฺตวจนิจฺฉายนฺติ วิเสสโต วิธานมนฺตเรนา วธิมตฺต วจนิจฺฉายํ, วิเสสวิธาเนติ อิจฺฉิโตติ วิเสสวิธาเน, จิตฺตสฺสาวธิวจนิจฺฉายมฺปน จิตฺตโต ปาปํ นิวารเยติ ภวติ. ‘‘รกฺขนตฺถานมิจฺฉิต’’นฺติ (๒-๖-๓) สุตฺติตํ, ตทาห-‘รกฺขนตฺถาน’มิจฺจาทิ, เกสญฺจีติ กจฺจายนาทิเก ทสฺเสติ. ‘‘อนฺตรธาเน เยนาทสฺสนมิจฺฉตี’’ติ (๑-๔-๒๘) สญฺญาสุตฺตมารทฺธํ, ตทาห-‘อนฺตรธาเน’จฺจาทิ, อยมุปชฺฌาโย ยทิ มํ ปสฺสตีติ สมฺพนฺโธ, ทสฺสเน โทสํ ตกฺเกติ ‘นุน’มิจฺจาทินา, เปสนมสกฺการปุพฺพโก นิโยโค, อชฺเฌสนํ สกฺการปุพฺพโก, มญฺญมาโน สิสฺสา อหํ กถนฺนาม พฺยวหิโต ภวามีติ อนฺตรธาเน พฺยวธาน นิมิตฺตํ, เยน อตฺตโน อทสฺสนมิจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ, อนฺตรธาเนติ นิมิตฺตสตฺตมีจายํ, อโต อาห-‘พฺยวธานนิมิตฺต’นฺติ, พฺยวหิโตติ อนฺตรหิโต, มามํ อุปชฺฌาโยตฺยาทินา อุทาหรณตฺถมาห, พฺยวธานตฺถํ พฺยวหิตตฺถํ, ‘‘อนฺตรธาเนติ กึ โจเร น ทิทิกฺขตี’’ติ ปจฺจุทาหฏํ [Pg.105] ปเรหิ, ตมฺปฏิปาทยมาห-‘ยตฺถาทสฺสน’มิจฺจาทิ, โจเร น ทิทิกฺขตี (ตฺย), ตฺร หิ โย โจเร น ทิทิกฺขติ เตหิ อตฺตโน อทสฺสนมิจฺฉตีติ น อนฺตรธานนิมิตฺตํ, กินฺตุปฆาตนิวตฺยตฺถํ, กินฺตุปฆาตนิวตฺติยาติ เอวํ มญฺญเต ‘‘นาตฺรานฺตรธานเม (วาวเสยํ), กินฺตุ ตนฺนิมิตฺโต ปฆาตนิวตฺติปิ, ‘อุปชฺฌายา อนฺตรธายตี’ตฺยตฺร วินาปฺยุปฆาตสมฺภวมนฺตรธานสมฺปาทนเมว สมฺภวตี’’ติ. อิจฺฉติคฺคหณํ กิมตฺถํ อทสฺสนิจฺฉายํ สติ สตฺยปิ ทสฺสเน ยถาสิยา’’ติ วุตฺตํ, (ตํ) ปฏิปาทยมาห-‘อทสฺสนิจฺฉายมฺปนิ’จฺจาทิ, สตีปิ ทสฺสเนติ อุปชฺฌาเยน ทสฺสเน สตีปิ, ตโตติ อุปชฺฌายโต, อวธิรูปตา เอวาติ อุปชฺฌายสฺสาวธิรูปตา เอว. ‘‘อาขฺยาโต ปโยเค’’ติ (๑-๔-๒๙) ปรวจนํ, ตทาห ‘อุปโยเค’จฺจาทิ, นิยมปุพฺพกํ วิชฺชาคหณมุปโยโค ตฺราธิปฺเปโต, อุปโยควจนสามตฺถิยา วิชฺชาคหณตฺถํ สิสฺสวตฺตํ นิยโม, ตโตติ อาขฺยาตุโต. ‘‘ชนิกตฺตุโน ปกตี’’ติ (๑-๔-๓๐) สญฺญาสุตฺตํ กตํ, ตทาห-‘ชนฺยตฺถสฺสา’ติอาทิ, ชนิโน อตฺโถ ชนฺยตฺโถ, กินฺตํ ชนนํ, ตโตติ ชนิกตฺตุเหตุโต, ปกติสทฺเทน การณมตฺตํ คหิตํปเรหิ ‘ปุตฺตา ปโมทา ชายเต’จฺจาโท ปุตฺตาทิโตปิ ยถา สิยา’ติ, ทุวิธํ (หิ) การณํ อุปาทานการณํ สหการิการณญฺจ, ตตฺถ การิเยนาภินฺนเทโส ฆฏสฺส มตฺติกาปิณฺโฑ อุปาทานการณํ, ตสฺเสว ปน ทณฺฑจกฺกาทิ (การิเยน ภินฺนเทโส) สหการิการณํ, เตสูปาทานการณสฺเสห คหเณ’สิงฺคา สโร ชายเต’จฺจตฺเรว สิยา, น ตุ ‘ปุตฺตา ปโมทา ชายเต’จฺจาโท, การกนฺตรวจนิจฺฉายนฺติ เอตฺถ การกนฺตราทิวจนิจฺฉายนฺติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ… เอตฺถนฺตเร สมฺพนฺธ วจนิจฺฉายปิ สมฺภวโต, ตตฺร ติฏฺฐนฺตีติ ตตฺรฏฺฐา, เตสํ, โลโก-นญฺญถาวาที โวหาริกชโน, ตตฺถ ภวา โลกิยา, นวตฺตุ ปฏิพทฺธาติ โลกวจนิจฺฉมุลฺลงฺคิย อหเมว วทามีติ สกชฺฌาสเยน วทนฺโต วตฺตา, ตปฺปฏิพทฺธา น โหตีติ อตฺโถ. ‘‘ปภโว ภวติสฺสา’’ติ (๑-๔-๓๑) สุตฺติตํ, ตทาห-‘ภวติสฺสา’ติอาทิ, ปฐมโต อุปลพฺภตีติ อตฺถกถเนน ชนฺยตฺโถ-ตฺร น สมฺภวตีติ วทติ, นหิ หิมวา คงฺคาย การณํ, สา หิ อญฺเญหิ เอวการเณหิ อุปฺปนฺนา[Pg.106], หิมวติ ตุ เกวลํ ปฐมโต อุปลพฺภติ. ‘‘ชิคุจฺฉาวิรามปมาทตฺถานุมุปสงฺขฺยานํ’’ติ (๑-๔-๒๔วา) วุตฺตํ, ตทาห-‘วิรมณตฺเถ’ตฺยาทิ, ชิคุจฺฉาปมาทตฺถธาตุโยเค ปน กมฺมาธิกรณวจนิจฺฉา ทิสฺสตีติ วุตฺตํ, อวธิวจนิจฺฉาปิ ปน ทิสฺสเก ‘ชิคุจฺฉติ นาหิริโก ปาปา’ติ, ธมฺมา ปมชฺชตีติปิ โหเตว ปฏิเสธาภาวา. ‘‘อญฺญาราทิตรริเต ทิสาสทฺทาญฺจุตฺตรปทาจาหิ ยุตฺเต’’ติ (๒-๓-๒๙) สุตฺติตํ, ตทาห-‘อญฺญสทฺทโยเค’จฺจาทิ, ยโตติ เทวทตฺตาทิโต, ‘‘อญฺญอิตฺยตฺถคฺคหณํ, เตน ปริยายปฺปโยเคปิ ภวตี’’ติ อญฺเญหิ พฺยาขฺยาตตฺตา อาห-‘ภินฺโน เทวทตฺตา’ติ, อาราสทฺทสฺส ทูรตฺถตฺตา อาสวกฺขยโต อารา ทูโร ภวตี(ตฺยตฺโถ อุ) ปาทียเตตฺยาห‘อาราสทฺโท ทูรตฺโถ’ติ, นิทฺทิสฺสมานปฏิโยคีติ ‘เทวทตฺโต สูโร’ติ นิทฺทิสฺสมานสฺส กสฺสจิ โย โส ทุติโย, โส ปฏิโยคี. ทิสาเทสกาลวุตฺตีนํ ทิสาสทฺทตฺเตน ปริคฺคหโต อาห‘ทิสา เทสกาลวาจีนํ โยเค’ติ, ปุพฺเพว สมฺโพธาติอาทีนิ กาลวาจีโยเค อุทาหรณานิ, อญฺจุตฺตรปทอาจอาหิปจฺจยโย เคตฺวิห โนทาหฏํ. ‘‘ปญฺจมีวิธาเน ลฺยปฺโลเป กมฺมนฺยุปสงฺขฺยานํ ‘‘อธิกรเณ โจปสงฺขฺยาน’’มิติ (๒-๓-๒๘-วา) วาตฺติกํ, ตทาห‘ยตฺถ’จฺจาทิ, ลฺยปฺปจฺจยสฺส ยตฺราปฺปโยโค, ตสฺสตฺโถ เจ คมฺยเต, โส ลฺยปฺโลโป, ตฺวาโลโป ลฺยปโลโปตฺยวิเสโส, ปาสาท มารุยฺห เปกฺขติ อาสเน อุปวิสิตฺวา เปกฺขตีติ อิทํ วิสโย ปทสฺสนํ ปุพฺพํ ยสฺสาติ กิริยาวิเสสเน สมาโส, วกฺขมานสพฺพทสฺสเนสุปิ ปาสาทโต-ปกฺกมนเลสสพฺภาวา ปาสาโท (เยวา) วธิรูเปน วตฺตุมิฏฺโฐติ ทสฺเสตุมาห-‘ตถาหิ’จฺจาทิ, อปกฺกมติ ตโต ตํ ทสฺสนนฺติ ตโต ปาสาทโต ตสฺส ทฏฺฐุโน ทสฺสนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อปกฺกมตฺยปยาตีตฺยตฺโถ, อวธิภาโว ปาสาทสฺสาติ วิญฺญายติ, เยสนฺติ เวเสสิกานํ, เต หฺเยวมาจิกฺขนฺติ ‘‘อินฺทฺริเยสุ จกฺขุนฺทฺริยํ จกฺขุโคฬกโต-จฺจนฺตสุขุมภาเวน นิกฺขมฺม วิสาลีภวนฺตํ วิสยเทสมุปคมฺม สกลมตฺตนา ทิฏฺฐํ ปสฺสติ รํสิรูเปน, ยถา กาหลา มูเล กิสา อคฺเคมหตี, ตถา ญาณินฺทฺริยานี’’ติ, อธิฏฺฐานเทสนฺติ อินฺทฺริยาธิฏฺฐานภูตํ จกฺขุโคฬกเทสํ, วิสยปฺปวตฺตีติ โคจเร [Pg.107] ปวตฺติ, สนฺตติยาติ อินฺทฺริยปพนฺธสฺส, อธิฏฺฐาน มนินฺทฺริยํ นาปชฺชเตติ สมฺพนฺโธ, ตโตติ ปาสาทโต, อปกฺกนฺตฺยาติ อปคมเนน, ยชฺชปิ จกฺขุนฺทฺริยํ จกฺขุโคฬกโต พหิ นิคฺคจฺฉติ, ตถาปิปาสาทฏฺฐสฺสจกฺขุโคฬกา นิคฺคจฺฉตีติ ปาสาทสฺสาปฺยวธิภาโว, เยสนฺตูติ ขณิกวาทีนนฺตุ, อินฺทฺริยาธิฏฺฐานมฺปตฺเต วิสเย วิญฺญาณลกฺขณํ การิยํ กโรนฺติ สีเลนาติ ปตฺตการีนิ, อนินฺทฺริยาธิฏฺฐานโทโส เนติ สมฺพนฺโธ, ตโตติ ปาสาทโต, เยสมฺปนาติ ขณิกวาทิโนว ทสฺเสติ, อตฺร หิ จตฺตาโร ปกฺขา ปตฺตการีนินฺทฺริยานิ, อปฺปตฺตการีนิ, จกฺขุโสตานิ อปฺปตฺตการีนิ เสสานิ วุตฺตวิปริตานิ, จกฺขุเยว ปตฺตการี เสสมญฺญเถติ, จตุสฺเวว เตสุ ปฐมปกฺขทฺวยมุปนฺยสฺย ปฏิปาทิตํ… ตปฺปฏิปาทเนเนตเรสมฺปิ ปฏิปาทิตตฺตา, สพฺพสามยิกสาธารณตฺตาสทฺทสตฺถสฺสาติ อิทํ อยุตฺตมิว ทิสฺสติ… สทฺทสตฺถสฺสิมสฺส พุทฺธวจโนปโยคิตฺเตน โสคตสมยานุคุณปฺปวตฺติโต, ขณิกวาทิโน ปน นิสฺสาเยทํ สุนฺทรเมว, มนสิการาทีติอาทิสทฺเทน จกฺขุโต อเภโท รูปาปาถคโม จ ทสฺสิโต, โยคฺคเทเสติ ทสฺสนโยคฺเค ปเทเส. ‘‘ปุจฺฉนาขฺยาเนสุ จ ปญฺจมี วตฺตพฺพา’’ติ (๒-๓-๒๘วา) วุตฺตํ, ตทาห-‘ปุจฺฉนสทฺทโต’จฺจาทิ, ปุจฺฉนาขฺยาเนสุ สามญฺเญน ปญฺจมีวิธาเน-ติปฺปสงฺคํ ทสฺเสตุมาห-‘อวสฺส’มิจฺจาทิ, กสฺสาติ ปญฺโห, เทวทตฺตสฺเสตฺยาขฺยานํ, โกโส ยญฺญ ทตฺโตติ ปญฺโห วิธิรูโปวายํ, โย-งฺคทีตฺยาทฺยนุวาทรูปมาขฺยานํ, องฺคทีเกยูรี. ‘‘ยโตจาทฺธกาลนิมฺมานํ ตโต ปญฺจมี วตฺตพฺพา’’ติ (๒-๓-๒๘วา) วุตฺตํ, ตทาห-‘อทฺธ’จฺจาทิ, นิมียเต ปริจฺฉิชฺชเต เยน ตํ นิมานํ, ตเทว นิมฺมานํ. ‘‘อทฺธสฺส ปฐมา สตฺตมี จ วตฺตพฺพา’’ติ (๒-๓-๒๘) วุตฺตํ, ตตฺถายมตฺโถ ‘‘ตํ ยุตฺตาติ วตฺตเต, ตํ ยุตฺตา ปญฺจมิยุตฺถา ปรสฺสาทฺธสฺส ปฐมา จ สตฺตมี จ วตฺตพฺพา’’ติ, ปาฏลิปุตฺตสฺมาติ ปญฺจมิ ยุตฺตํ, เอตาปิ น วตฺตพฺพาติ ทสฺเสตุมาห-‘สตฺตโยชนานี’ติอาทิ, อตฺร หิ ยทา ราชคหสฺส โยชนญฺจาเภโท วตฺตุมิจฺฉียเต, ตทา ปาฏลิปุตฺตสฺมา ราชคหํ สตฺตโยชนานีติ, เภทวจนิจฺฉายนฺตุ ‘‘สพฺภาโว’’ตฺยาทินา (๒-๓๔) สตฺตมี สิทฺธา‘สตฺตสุ โยชเนสุ’ติ. ตถาหิ [Pg.108] ปาฏลิปุตฺตสฺมา สตฺตสุ โยชเนสุ สติ ราชคหํภวตีตฺยยมตฺโถ ปตียเต, สตฺตโยชนสมฺพนฺธิภวนํ ราชคห (ภวน)สฺส ลกฺขณมฺภวติ. สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐีติ อิมินา ‘‘ตํ ยุตฺตา กาเล สตฺตมี วตฺตพฺพา’’ติ (๒-๓-๒๘วา) วจนมฺปฏิกฺขิปติ. ‘‘กรเณจ โถกปฺปกิจฺฉกติปยสฺสา สตฺตวจนสฺเส’’ติ (๒-๓-๓๓) สุตฺติตํ, ตทาห-‘ยทา อิจฺจาทิ, กิจฺฉาทโยติอาทิสทฺเทน โถกอปฺปกติปเย สงฺคณฺหาติ, อสตฺตรูปนฺติ อทฺทพฺพรูปํ, คุเณ เหตุมฺหีติ คุณปทตฺเถ เหตุภูเต ‘‘คุเณ’’ติ (๒-๒๑) ปญฺจมีติ อตฺโถ, ยถาวุตฺตวิธาเนเนติ ‘‘คุเณ’’ติ สุตฺเต วุตฺตวิธาเนน, ‘‘คุเณ’’ติ สุตฺเต วุตฺตวิธาเนน, ยทาตฺวิจฺจาทินา ปเรสํ วิย กรเณ วิสุํ วิธาเน ปโยชนํ นตฺถีติ ทสฺเสติ. กตฺตพฺพรูปสฺส จลนสฺสาติ สมฺพนฺโธ, สมานาธิกรณตฺเตน วิเสสนนฺติ โยชนา, สมานาธิกรณตฺเตนาติ จ ‘รญฺโญ ปุริโส’ตฺยาโท อสมานาธิกรณสฺสาปิ วิเสสนตฺตทสฺสนโต วุตฺตํ, สมานาธิกรณตฺเตน วิเสสนภาโว จาสฺส โถกคุณานฺวิเต จลเน วตฺตมาโน โถกสทฺโท อสตฺตวจโนว วิเสสนนฺติ, เตเนวาขฺยายเต ‘โถกสฺส กมฺมตฺตา กมฺเม ทุติยา’ติ. ปญฺจมีตฺยนุวตฺตมาเน ‘‘ทูรนฺติกตฺเถหิ ฉฏฺฐี วา’’ติ (๒-๓-๓๔) วุตฺตํ, ตทาห‘ทูรนฺติ กตฺเถหิ’จฺจาทิ, อวธิสมฺพนฺธลกฺขณาติ อวธิสมฺพนฺธาว ลกฺขณํ นิมิตฺตมาสํ ปญฺจมีฉฏฺฐีนํ ตา ตถา วุตฺตา, วตฺตุมิฏฺโฐติ อิมินา วจนิจฺฉาเยว ปธานตฺตมาห, เอวํ จรหิ ตํตํ การกวจนิจฺฉายมญฺญาปิ วิภตฺติโย กสฺมา นปฺปยุชฺเชยฺยุนฺติ อาห-‘โลกิยา เจตฺถา’ติอาทิ, เอตฺถ วิภตฺตีนํ นิยเม โลกิยา เอว วจนิจฺฉา นิพนฺธนํ การณนฺติ อตฺโถ, ปญฺจมีจาตฺยนุวตฺตมาเน ‘‘ทูรนฺติ กตฺเถหิ ทุติยา เจ’’ติ (๒-๓-๓๕) วุตฺตํ, ‘‘ปญฺจมฺยธิกรเณจ’’ (๒-๓-๓๖) อิจฺจตฺร จ กาเรน ทูรนฺติ กตฺเถหิ สตฺตมี จ วุตฺตา ปาฏิ ปทิกตฺเถ สารสงฺคหการาทีหิ, ตทกฺขิปฺป อญฺญาปเทเสน ปฏิกฺขิปิตุํ เกจิตฺยาทิ ยํ วุตฺตํ วุตฺติยํ, ตํ ทสฺเสตุมาห’เกจีติ สารสงฺคหาทโย’ติอาทิ. ทูราปาทาวเสจนนฺติ อยํ เตสมฺปฏิกฺเขปน โยติ สมฺพนฺโธ, อิติสทฺโท ปเนตฺถ ปริหีโน, นหิตนฺติอาทีสุ ตสทฺเทนาสตฺตรูปํ ทูราทิ วตฺตุมิจฺฉิตนฺตฺยวเสยํ, น หิ ตํ คมฺยเต, น หิ ตโต คมฺยเต, น หิ เตน คมฺยเต, น หิ ตสฺมึ ฐียเต’ติ วิสุํ สมฺพนฺโธ [Pg.109] วเสโย. ปตียนฺเตจาติ โจ วตฺตพฺพนฺตรสมุจฺจเย, อโตเจติ วกฺขมานเหตุปรามาโส, ยนฺติ ยสฺมา อตฺเถ นิปาโต, วากฺยกาโร วรรุจิ, ตํสามานาธิกรณฺยโตติ ทูราทิสา มานาธิกรณฺยโต, ตํยุตฺตโตปีติ ทูราทิยุตฺตา คามาทิสทฺทโตปิ, ปจฺจกฺขนฺโตติ วากฺยการวจนํ ปจฺจาจิกฺขนฺโต, ตถาหฺยตฺรายํ มหาภาสฺส ปาโฐ ‘‘ทูรนฺติกตฺเถหิ ปญฺจมีวิธาเน ตํยุตฺตา ปญฺจมีปฏิเสโธ วตฺตพฺโพ ทูรา คามสฺส, ตตฺราปิ ทสฺสนา อนตฺถโก-ยมฺปฏิเสโธ, ตตฺราปิ หิ ปญฺจมี ทิสฺสติ–

此处，凡以言说引导之行为为其所缘者，是为明示所缘之界限，例如：“从村庄来”。凡以所取、所带来之行为为其所缘者，是为所取所缘，例如：“从云闪耀”，其义为“从云而出而闪耀”。凡以可推知之行为为其所缘者，是为所推所缘，例如：“摩偷罗人比华氏城(Pāṭaliputta)人更俊美”，此处，由俊美之德而有之优越是可推知的。是故，此处此名称被理解为普遍适用，故此中不应解说任何会造成困惑的术语。然则，当言“于界限”时，何以确定为“于词义为界限”，而作此等解释耶？为预防此疑，而言“诸词”等。如“从村庄”等句所示，此不仅明示以身体接触为先之分离，亦明示以心智接触为先之分离。此心智接触为先者亦存在。诚然，如“怖于盗贼”等句，凡有畏惧之心者，若思惟“倘若盗贼见我，我必死无疑”，则以心智触及彼等，触及后即从彼处退避。同样，如“从盗贼处守护”等句，凡为某人之友者，若见“倘若盗贼见此人，此人必死无疑”，则以心智触及彼等，而后令其从彼处退避。是故，于一切处，第五格皆用于界限义。然而，其他论师为辅助说明特定用法，已于经中广作分别；此处则因通说已能成立，故仅以例证广说。“于怖畏、守护义（之动词）”者，义为：彼等具有怖畏与守护之义，故为“怖畏守护义者”，“于彼等”即其义。然则，于怖畏义（动词）之用，有怖畏之因，于守护义（动词）则无，此非过失耶？此非过失。守护被称为防护，而防护实从怖畏之因而来，故云“凡怖畏之因”等。此亦反驳波你尼(Pāṇini)之“于怖畏义（动词），其怖畏之因（为离格）”(1-4-25)此一离格名称经。“从彼”，即从怖畏之因。“于彼等”，即于怖畏与守护（义动词）。怖畏者，疑虑堕于不悦之境，即惊恐义。守护者，从堕于不悦之境中加以防护。如“见”等句所示，言说意愿实为主要。世间有谁能超越言说意愿耶？诚然，一切事物皆具足一切格之力用，此处格之分别，唯随言说意愿而定。例如：“云闪耀”、“以云闪耀”、“于云闪耀”。以“前有‘parā’者”等句，否定“（‘ji’前有‘parā’者）其难忍之所缘（为离格）”(1-4-26)此一名称经。“难忍”之义，即不堪忍受、无法战胜之义。以“从阿阇梨”等句，举例说明。然则，说此义时，已言雅那达多(Yaññadatta)之难忍，如何能是学习之难忍，而由此成立难忍性为界限耶？为预防此疑，而言“雅那达多之不被战胜”等。为成立“难忍”之反例，而言“若有”等。经云“（于）遮止义（动词），其所欲者（为离格）”(1-4-27)，彼即所言“于遮止义”等。遮止为其义者，是为遮止义（动词）。“于唯界限之言说意愿”，即于无特别规定时，唯有界限之言说意愿。“于特别规定”，即“所欲者”。于心之界限言说意愿，则成“从心遮止恶”。经云“（于）防护义（动词），其所欲者（为离格）”(2-6-3)，彼即所言“于防护义”等。“某些”，指示迦旃延(Kaccāyana)等人。“于隐匿，从其处不欲被见者（为离格）”(1-4-28)此一名称经已说。彼即所言“于隐匿”等。“倘若此戒师(upajjhāya)见我”，此为关联。因见而思量过失，如“诚然”等。派遣，是以不敬为先之指令；恳请，是以恭敬为先。弟子思惟“我如何能被遮蔽”时，于隐匿，遮蔽为因。“从其处不欲自己被见”，此为关联。“于隐匿”，此为因缘义之第七格，故云“遮蔽为因”。“被遮蔽”，即被隐藏。以“勿令我戒师”等句，说明其义为例。“为遮蔽”，即为被遮蔽之义。“‘于隐匿’为何义？（若无此规定，则）于‘不欲见盗贼’亦（成离格）”，此为他人所举反例。为成立此，而言“凡不欲被见处”等。于“不欲见盗贼”，此处，凡不欲见盗贼者，并非欲从彼等处不被自己所见，故非隐匿为因，实为避免伤害而退避。“何以避免伤害而退避”，如是认为：“此处非仅隐匿，亦有其所引生之避免伤害。于‘从戒师隐匿’句，纵无伤害之可能，实现隐匿亦是可能。”“欲”字之取，为何义？为说明“于不欲被见，纵然被见，亦得成立”。为成立此，而言“于不欲被见”等。“纵然被见”，即纵然被戒师所见。“从彼”，即从戒师。“唯界限性”，即戒师唯有界限性。“（于）规定学习，从教师（而学）”(1-4-29)，为他派之言。彼即所言“于规定学习”等。以规定为先之学识获取，是此处所许之“规定学习”。依“规定学习”一词之力，为获取学识而遵守弟子之规定。“从彼”，即从教师。“（于）生起之作者，其根源（为离格）”(1-4-30)此一名称经已作。彼即所言“于生起义”等。生者之义，即生起义。何为生起？“从彼”，即从生起作者之因。“根源”一词，他人取为仅指原因，以令“从子生喜悦”等句中，从子等亦得成立。原因有二：亲因缘(upādānakāraṇa)与俱生缘(sahakārikāraṇa)。其中，与果不异处者，如瓶之泥团，为亲因缘；而其杖、轮等（与果异处者），为俱生缘。若此处仅取亲因缘，则仅于“从角生声”等处成立，而不于“从子生喜悦”等处成立。“于其他格之言说意愿”，此处应读为“于其他格等之言说意愿”……其间，关系之言说意愿亦有可能。“于彼处住”者，即彼处之人。“彼等”，世间之人，即不作异说之俗人。“于彼处有”者，为世间法。“不为所缚”，义为：言说者以自意而说“我自说，超越世间言说意愿”，故不为所缚。经云“（于）生起者，其源头（为离格）”(1-4-31)，彼即所言“于生起者”等。以“最初可得”释其义，而言生起义于此不成立。喜马拉雅山(Himavā)并非恒河(Gaṅgā)之因，彼女实由其他原因而生，于喜马拉雅山仅为最初可得之处。“于厌恶、止息、放逸义（动词），当增说（第五格）”(1-4-24 vā)已说，彼即所言“于止息义”等。于厌恶、放逸义动词之用，可见业格、处格之言说意愿。然界限之言说意愿亦可见，如“无愧者厌离于恶”。“于法放逸”亦可成立，因无禁止。“（于）与‘añña’、‘ārā’、‘itara’、‘rite’、方位词、‘añcu’尾词及‘āc’、‘āhi’连用时”(2-3-29)经已说，彼即所言“于‘añña’词连用”等。“从何”，即从提婆达多(Devadatta)等。“‘añña’取其义，故于同义词之用亦可成立”，因他人如是解释，故云“异于提婆达多”。‘ārā’词为远义，故“离漏尽远”之义被取，而言“‘ārā’词为远义”。“所明示之对应者”，即于“提婆达多是勇者”句中，所明示之某人之第二者，彼即对应者。因方位、处所、时间之言说者，皆摄为方位词，故云“于方位、处所、时间言说者连用”。“于正觉前”等，为时间言说者连用之例。于‘añcu’尾词及‘āc’、‘āhi’后缀连用，此处未举例。“于第五格规定，‘lyap’省略时，于业格当增说，于处格亦当增说”(2-3-28 vā)此一评注已作。彼即所言“凡于何处”等。凡‘lyap’后缀不使用，而其义可解者，是为‘lyap’省略。‘tvā’省略与‘lyap’省略无别。“登楼而见，坐于座而见”，此为明示所缘之复合词，其前分（为省略‘lyap’之动词）。于后文将说之一切见解中，皆有从楼阁出发之些微存在，为明示楼阁唯以界限形态被意欲言说，故云“诚然”等。“从彼离去而见彼”，义为：从彼楼阁，见者之见，即眼根，离去、远去。楼阁之界限性，如是可知。“彼等”，即胜论师(Vesesikā)。彼等如是解说：“诸根中，眼根以极微细之形态从眼球出，扩展至所缘处，以光线形态见其所见之全部。如号角根部细而末端大，智根亦然。”“所依处”，即根所依之眼球处。“于所缘行”，即于所缘境之行。“以相续”，即以根之延续。“所依处不至非根”，此为关联。“从彼”，即从楼阁。“以离去”。纵然眼根从眼球出，然亦是从住于楼阁之眼球出，故楼阁亦有界限性。“于彼等”，即于刹那论者(Khaṇikavādī)。“诸根于已至所依之所缘，以其自性行识相之作用”，故为能至（所缘）而作者。“非根所依之过失，无有”，此为关联。“从彼”，即从楼阁。“于彼等”，即指示刹那论者。此处有四派：诸根能至所缘而作，或不能至所缘而作；眼、耳不能至所缘而作，余者与此相反；唯眼能至所缘而作，余者不然。于此四派中，举前二派而成立……以成立此二，余者亦已成立。“声论为一切宗派所共”，此说似不妥……因此声论为佛语所用，其行应顺于佛家宗义。然依刹那论者，此说甚善。“作意”等，“等”字亦示眼与色不异，及色境现前。“于相应处”，即于适合见之区域。“于问答亦当说第五格”(2-3-28 vā)已说，彼即所言“从问词”等。为明示于问答中通说第五格之过滥，而言“必然”等。“谁之？”为问。“提婆达多之”为答。“彼雅那达多是谁？”为规定式之问。“谁是鸯伽提？”等为复述式之答。鸯伽提，臂钏也。“从何处而有路程、时间之量度，则从彼处用第五格”(2-3-28 vā)已说，彼即所言“路程”等。用以量度、限定者，为量度，彼即量度。“于路程亦当说第一格与第七格”(2-3-28)已说。此处义为：“与彼相应者”续前，“与彼相应，即与第五格相应之后，于路程当说第一格与第七格”。“从华氏城”，即与第五格相应。为明示此等亦不当说，而言“七由旬”等。此处，若欲说王舍城(Rājagaha)与由旬无别，则说“从华氏城，王舍城为七由旬”。若欲说差别，则依“有”等句(2-34)第七格成立，为“于七由旬”。诚然，“从华氏城，于七由旬处，有王舍城”，此义可解。与七由旬相关之有，为王舍城（之有）的特征。以“关系用第六格”，反驳“与时相应，当说第七格”(2-3-28 vā)之说。“于具格，少量、困难、少数之非有身言词”(2-3-33)经已说，彼即所言“若时”等。“等”字，摄“少量、不、少数”。“非有身形态”，即非物质形态。“于因，于德”，即于德词义为因时，依“于德”(2-21)经用第五格，此为其义。“如前所说之规定”，即依“于德”经所说之规定。以“若时”等句，明示如他人般于具格另作规定，实无益处。“于应作形态之行动”，此为关联。“以同依性为差别”，此为配合。“以同依性”之说，乃因于“王之仆”等句，非同依者亦可见其为差别，故说。其以同依性为差别之相，乃“少量”一词用于与少量之德相应之行动，为非有身言词之差别，故彼释云“少量为业，于业用第二格”。于第五格随说中，“从远近义（词），或用第六格”(2--3-34)已说，彼即所言“从远近义”等。“界限关系之特征”，即界限关系唯为彼第五、第六格之特征、因缘，故如是说。“意欲言说”，此明示言说意愿实为主要。若然，于彼彼格之言说意愿，何以不使用其他语形耶？故云“世间之人于此”等。于此，语形之规定，唯以世间之言说意愿为所依、为原因，此为其义。于第五格随说中，“从远近义（词），亦用第二格”(2-3-35)已说。于“第五格亦用于处格”(2-3-36)，以“ca”字，及《精华集》(Sārasaṅgaha)作者等，于词干义中，说从远近义（词）亦用第七格。为以另一说法迅速反驳此，而有注释中所说“某些”等。为明示此，而言“‘某些’，即《精华集》作者等”。“远方为离格，（如）倾泻”，此为反驳彼等之关联。此处“iti”词已省略。于“非彼”等句，应知为“意欲言说远等非有身形态”。“非彼”不可解，“非从彼”不可解，“非以彼”不可解，“非住于彼”不可解，应各别关联而知。“亦可见”，“ca”字为总集其他当说者。“是故”，指后述之因。“yanti”，为“因为”义之不变词。句作者，为瓦拉儒奇(Vararuci)。“与其同依”，即与远等同依。“从与彼相应者”，即从与远等相应之村庄等词。“反驳”，即反驳句作者之言。诚然，此处《大疏》(Mahābhāssa)之读法为：“于远近义规定第五格时，当说禁止与彼相应者用第五格，如‘离村远’。然于彼处亦可见（第五格），故此禁止无义。于彼处亦可见第五格——”

ทูรสฺมาวสถา มุตฺตํ, ทูราปาทาวเสจนํ;

คุรุโต กุปิตา ทูรา,ภาพฺยํ ทูรา จ ทสฺสุหิติ.

远离遥远的住处，远离洗足处，远离忿怒的导师，亦远离盗贼。

อตฺร ทูรนฺติเกตฺยาทิ วตฺตพฺพํ วากฺยการวจนํ, ทูรา คามสฺสาติ ตสฺโสทาหรณํ, ตตฺราปิจฺจาทิ ปจฺจกฺขานภาสฺสํ, ทูรสฺมาวสถาติ อาวสถสฺส ทูเรติ อตฺโถหิ ภาสฺสปทีเป เกยฺยโฏ, ปฐโม ปุริโส ยสฺส โส ปฐมปุริโส ภวติ ‘‘ทูรนฺติกา’’ทิ (๒-๖-๕) กจฺจายนสุตฺเต สุทฺธาทิโยโคปิ สงฺคหิโต, เตนาห–‘สุทฺธปฺป โมจนวิวิตฺตปฺปมาณโยเค’ติ, ‘‘ธาตุนามานมุปสคฺคโยคาทีสฺวปิจ’’ อิติ (๒-๖-๒) สุตฺเต จคฺคหณโต ปภุติโยโค จ คหิโต, เตนาห–‘ปภุติ โยเคจา’ติ, ปภุติโยเคจาติ อิมินา ปภุตฺยตฺถโยโคปิ สงฺคหิโต, เตเนว ‘ยโตสรามิ อตฺตาน’นฺติ อุทาหฏํ.

此处应说“远近”等，这是语法家所说的话，例如“离村庄很远”。其中“在那里也”等是驳斥的说法。“远离住所”的意思是住所距离很远，这是词句解释家凯亚塔(Keyyaṭa)在《语灯》(Bhāssapadīpa)中所解释的。其人称为‘第一’者，即是‘第一人称’。在迦旃延(Kaccāyana)文法(2-6-5)“远近”等规则中，也包含清净等连接，因此说“于净、解脱、远离、定量之结合中”。在(2-6-2)规则“于语根、名词、前缀等结合中亦……”中，因为有“亦”字，所以也包含起始的连接，因此说“于起始之结合中亦”。通过“于起始之结合中亦”这句话，也包含了起始意义的连接，因此举例说“自从我回忆起自己”。

๒๗. อป

27. 离

นนุ ผุโฏว เตสํ สาลาทีนํ โยโคติ กิเมตฺถ ปญฺเหน กสฺส ปเนเตหิ โยโค’ตฺยาสงฺกิยาห-‘วชฺชนํ หิจฺจาทิ, วชฺชนานนฺติ กตฺตริ อโน, วชฺชเน สมฺพนฺเธ วตฺตมาเนหีติ วชฺชนสงฺขาเต สมฺพนฺเธ วตฺต มาเนหิ อปปรีหิ, ยุตฺตสฺมาติ ยุตฺตโตว เอกสฺมา, นาญฺญโต, กิเมตฺถ วตฺตพฺพนฺติ อิมินา อปปรีหิ ยุตฺตสฺมาว ปญฺจมีภวเน ปสิทฺธตฺตมาห, ปสิทฺธมฺเปตมาหริตฺวา ปกาเสตุมาห-‘กตฺตุโน’จฺจาทิ, ยทตฺโถติ โยสาลาทิ อตฺโถ ปโยชนํ ยสฺส วชฺชนกิริยา รมฺภสฺส [Pg.110] โส ยทตฺโถ. ‘‘ปญฺจมฺยปาปรีหี’’ติ (๒-๓-๑๐) อายุตฺเตปิ ปญฺจมี วิธียเต ปเรหิ, ตทาห-‘มริยาทาย’มิจฺจาทิ, อวธิมา เอตฺถ วสฺสนํ.

那些娑罗树等的连结难道不是显而易见的吗？这里有什么好问的？如果有人怀疑“这些连结与谁有关？”，因此说“回避等”。在“回避”(vajjanānaṃ)一词中，“ana”是作者义。与存在于回避关系中的apa和pari连用时，是从一个相应的[词]，而非从其他。“在这里说什么？”，以此说明与apa和pari连用时，第五格的产生是已成立的。为了阐明这个已成立的事实，说“作者等”。“何所为”(yadattho)即是回避行为所为之目的，其目标是娑罗树等。根据“第五格与apa、pari连用”(2-3-10)规则，即使在[回避义]不相应时，他人也规定使用第五格，因此说“于界限等[义]中”。于此，“ā”是界限，[如]下雨。

๒๘. ปฏิ

28. 对于

ทิฏฺฐสมฺพนฺธสฺสาติ ปสิทฺธวเสน ทิฏฺฐการิยการณสฺส มุขฺยสฺส, ตสฺส การิยตฺถนฺติ ตสฺส มุขฺยสฺส ยํ การิยํ, ตทตฺถํ มุขฺยการิย กรณตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ, ตสฺมึ ปฏินิธิมฺหิ วตฺตมาเนน ปภิเนติ สมฺพนฺโธ, วินิมเยติ ปริวตฺตน นิมิตฺตํ ปฏิทาเนจาติ จ สทฺทสฺสาฏฺฐานปฺปยุตฺติ ทฏฺฐพฺพา, ปตินา ตสฺส โยโคติ สมฺพนฺโธ.

“见关系者”(Diṭṭhasambandhassa)指其因果关系显而易见的主要者。“为其所作义”(tassa kāriyatthaṃ)即是为彼主要者之所作，是为完成主要所作之义。通过在替代物上的运作，关系得以建立。“于交换中”(vinimaye)指交换、互换之因缘，及于回报中。亦应见“ca”字之不当使用。通过paṭi与它的结合，就是关系。

๒๙. ริเต

29. 除了

ยทิ วชฺชนกิริยาย สมฺพชฺฌมานสฺส กมฺมตฺตา กมฺเม ทุติยา, กิมตฺถํ จรหิ ปุน ทุติยาวจนนฺติ อาห-‘ปฏิปทวิธาเน’จฺจาทิ, ปฏิปทํ อุชุกเมโวจฺจาริตํ วิธานํ ยสฺสา สา ปฏิปทวิธานา, วิเสสวิธาน วตีตฺยตฺโถ, ยชฺชตฺร ทุติยาวจนํ น สิยา ตทา ริเตสทฺเทน โยเค อุชุกํ วิธียมานาย ปญฺจมิยา ทุติยา พาธีเยถาติ มญฺญเต. ยทฺยตฺร ปญฺจมิยา ทุติยาย พาธาภาโว เอว ปโยชนํ, เอวญฺจรหิ ‘ริเต วา’ติ สุตฺตยิตพฺพํ เอวํ สติ ปกฺเข ทุติยา จ ภวิสฺสติ, ลหุ จ สุตฺตมฺปณีตมฺภวตี ตฺยาสงฺกิย ปโยชนนฺตรมาห-‘อุตฺตรตฺถญฺเจ’ติ, อโตเยวาติ อุตฺตรตฺถตฺตาเยว, ปุน ปโยชนนฺตรํทุติยา คหณสฺส ทสฺสยมาห-‘วิภตฺยนฺตเร’จฺจาทิ, อาหจฺจ กณฺฐาทิฏฺฐาเน วายุนาอาหนิตฺวา อาหริตฺวา วา วจนํ อาหจฺจวจนํ, อุชุกวจนนฺติ วุตฺตํ โหติ, วิภตฺยนฺตรํ ฉฏฺฐีวิภตฺติ, ตสฺส พฺยุทาสตฺถํ, นิราสตฺถนฺตุตฺโถ, อญฺญาปีติ ทุติยาย อญฺญา ฉฏฺฐีปิ, ปกตาย ปญฺจมิยา สมฺพนฺธนตฺโถ ปกตสมฺพนฺธนตฺโถ.

若因与排除行为相关联而成为业格，在业格中用第二格，那么为何要再次提及第二格呢？（对此）答曰：“为示规定之法”等。所谓“规定之法”，是指其规定是直接宣说的，意为具有特殊规定。若此处不提及第二格，则由于与“rite”（除了）一词连用，直接规定的第五格可能会妨碍第二格，（有人）如是认为。若此处仅以第五格不妨碍第二格为目的，那么经文就应作“rite vā”（或与rite连用），如此一来，一方面可有第二格，另一方面经文也变得简明扼要。预见到此（疑虑），（作者）又说出另一个目的：“亦为后续之义”。因此，正是为了后续之义。为了显示采用第二格的又一目的，（作者）再说：“于其他格”等。“直接言说”（āhaccavacanaṃ），是指在喉咙等部位以气息冲击而发出言说，意即“直接说出”。“其他格”是指第六格，（提及第二格）是为了排除它，即为了排除之义。“其他”是指，除了第二格之外的第六格。（排除它）是为了（避免它）与已述及的第五格产生关联。

๓๑. ปุถ

31. 分开地

น ทุติยาปิ โยควิภาคโตติ เอวํ มญฺญเต ‘‘ตติยา เจติ วตฺตมาเน ตตฺถ ยทิ จกาเรน ‘ทุติยา เจ’ติ สมฺพนฺธีเยยฺย, ตตฺราปิ จ กาเรน ปญฺจมีตฺเยวํ น กสฺสาปฺยปกํโสติ‘วินาญฺญตฺรปุถนานาหิ [Pg.111] ตติยา เจ’ตฺเยกโยคมกตฺวา โยควิภาคสามตฺถิยา ‘ตติยา เจ’ติ จ กาเรน ชาตุ ปญฺจมี’’ติ, อสหายตฺถตฺเต สติ ‘วินาตฺเถ หี’ตฺเยวมวตฺวา กึ วิสุํ สุตฺตรจนาเยตฺยาห-‘เภโท ปาทานนฺตฺวิ’จฺจาทิ.

他这样认为：“（第二格的出现）也并非由于规则的划分。”“当‘及第三格’正在生效时，若用‘ca’字关联‘及第二格’，在那里也用‘ca’字关联第五格，这样就不会遗漏任何一格。因此，不将‘vinā、aññatra、putha、nānāhi tatiyā ce’作为一个合诵规则，是凭借规则划分之力，使得‘及第三格’中的‘ca’字有时也能关联第五格。”既然有“无伴随”之义，为何不说“在vinā之义中”呢？为何要单独造一条经呢？（对此）答曰：“区别在于词尾等。”

๓๒. สตฺต

32. 第七格

ยนฺตํ สทฺทานํ นิจฺจตฺตา สมฺพนฺธสฺส ยตฺถาติ ปรามฏฺฐํ โสติ, โยติ ปรามฏฺฐํ ตสฺสาติ จ นิทฺทิสติ, โย ยตฺเถตฺยาทิกญฺจ ‘กิริยาธารภูเต’จฺจาทิวุตฺติคนฺถ วิวรณนฺติ โยติ กิริยาเธยฺยภูตาธิปฺเปตา, เอตเนวาห‘กิริยา จา’ติอาทิ, เตนายมาธารียติ กตฺตุกมฺม สมเวตา กิริยาสฺมินฺตฺยธิกรเณ วา ตํ อาธารยตีติ กตฺตริ วา ฆณนฺเตน ทฏฺฐพฺโพ, กตฺตารํ กมฺมญฺจ กิริยานิสฺสยภูตมาธาร ยตีตฺยาธาโรติ วา กตฺตริ ฆณ, วุตฺตํ หิ–

由于诸词及其关联是恒常的，故以“yattha”（于何处）所指者，即是“so”（彼）；以“yo”（何者）所指者，即以“tassa”（彼之）来指示。而“yo yatthe”（何者于何处）等，是对“kiriyādhārabhūte”（作为行为之所依）等注释文的解释，故知“yo”意指作为行为之所纳者。为此，（作者）才说“行为亦”等。因此，“ādhāra”（所依）一词，应以带-ṇa后缀的形式来理解：或作处所（adhikaraṇa）义解，即“与作者、业相应的行为，于此中被支持”；或作作者（kattari）义解，即“它支持（行为）”；又或作作者义解：“支持作为行为所依的作者与业”，故为“所依”。诚如所说：

อาธารยติ โย กตฺตุ, กมฺมํ กิริยนิสฺสยํ;

อาธารํ การกญฺจาหุ, ตํ จตุพฺพิธเมว เจติ.

彼支持作者与业，此二者为行为之所依；人们称之为“所依”（ādhāra）与“作用”（kāraka），而它实有四种。

นนุ จ กิริยาธารเณนาธาโรตฺยุจฺจเต, ตํ กิเมวมุจฺจเตติ เจ, เนสโทโส ยเทว หิ กิริยาธารณมสฺส, ตนฺตนฺนิสฺสยภูต กตฺตุกมฺมธารณํ, นหฺยญฺญตา ตทฺธารณํ สมฺภวติ ตโต กิริยา การเณนาธารเณนาธาโรตฺย ยเมวตฺโถ, น กตฺตุกมฺมปริจฺจาเคนาธาเรน อุชุกํ กิริยา คยฺหเต, เตเนว วกฺขติ-‘กิริยายโย อาธาโร’จฺจาทิ, นนุ ยทฺยปฺยุชุกเมว กิริยํ ธารยติ กตฺตา กตฺตุสมวายินึ, กมฺมสมเวตญฺจ วิกฺเตทนาทึ กิริยํ กมฺมํ… ตถา สติ ตาเนวาธาโรติ, น… โลเก สตฺเถ จ เตสมาธารตฺเถ นาปฺปตีติโต, กตฺตุกมฺมตาเยว หิ เตสมฺปตีตีติ ทสฺเสตุมาห-‘กิริยา เจ’ตฺยาทิ, ตถา จ วุตฺตํ–

然则，不正是因其支持行为（kiriyādhāraṇa）才被称为“所依”（ādhāra）吗？若问为何如是说，此说无过。因为，对它而言，支持行为即是支持作为行为所依的作者与业，除此之外，那种支持不可能发生。因此，“（所依）是以行为为缘由而支持者”，这才是其义。所依并非在舍离作者与业后直接摄持行为，为此（论典）将要说：“行为之所依”等。然则，虽然作者直接支持与作者相应的行为，而业也支持与业相应的（如）煮饭等行为，即便如此，也不能说它们（作者与业）就是所依。因为在世间与论典中，它们不被认为是具有所依之义，而仅被认为是作者与业。为了表明这一点，（作者）才说“行为亦”等。又如是说：

กตฺตุกมฺม พฺยวหิตํ, ธาเรนฺตมนุชุ กฺริยํ;

กฺริยาสิทฺธุปการิ จ, สตฺเถ-ธิกรณํ มตนฺติ.

被作者与业所间隔，间接支持行为；且有助于行为的成就；在论典中，它被认为是依处（adhikaraṇa）。

กตฺตุกมฺมพฺยวหิตนฺติ กตฺตุกมฺเมหิ ตํสมเวตภาเวน พฺยวหิตํ, อนุชุ ปารมฺปริเยน, กฺริยาสิทฺธุปการิติ กตฺตุกมฺมสมเวตาย กิริยาย ปสิทฺธิยํ อุปการี อุปกุพฺพนฺตํ, นนุ จ น กิริยา ธารเณเนวายมาธาโร, กตฺตุกมฺมานํ ธารเณนาปฺยาธาโรติ สกฺกา [Pg.112] ววตฺถเปตุนฺติ โจทนมฺมนสิ นิธายาห-‘น เจ’ตฺยาทิ, กิริยา นิมิตฺตสฺเสวาติ กตฺตุกมฺมสมวายินิยา กิริยาย นิมิตฺตสฺเสว, ตเทวํวิธมาธารํ จตุพฺพิธมฺมตนฺติ ทสฺเสตุมาห-‘อาธาโร จาย’มิจฺจาทิ, จตฺตาโร วิธาปการา อสฺสาติ จตุพฺพิโธ, อาเธยฺเยน สโหปสิเลโส สํโยคลกฺขโณ-สฺส อตฺถีติ โอปสิเลสิโก อาธาโร-‘กเฏนิสีทติ ถาลิยํ ปจติ’ตฺยาโท กฏาทิ, ตถาหิ เทวทตฺตสมเวตํ นิสีทนกิริยํ กโฏ เทวทตฺตํ ธารยํ ธารยติ เทวทตฺตพฺยวหิตํ, เอวํ ถาลีปิ ตณฺฑุลสมเวตํ วิกฺเลทนาทิกิริยํ ตณฺฑุเล ธารยํ ธารยตีตฺโยปสิเลสิกาธารตฺตํ กฏาทิโน. ยโต-ญฺญตฺราเธยฺยํ น วตฺตเต สพฺพถา ภิยฺโย วา, โส เวสยิโก, วิสโยหฺยาเธยฺยสฺสานญฺญตฺรภาโว, ยถา จกฺขาทิปฺปวตฺตีนมญฺญตฺราภาวา จกฺขาทีนํ รูปาทโย วิสยาติ วุจฺจนฺเต, เอวมากาเส สกุนโยตฺยาโท สกุนฺยาทีนมากาสาทิโต-ญฺญตฺราภาวาเต เตสํ วิสยาตฺยุจฺจนฺเต, วิสโย เอว เวสยิโก. โย อาธาราเธยฺยานมภิพฺยาเปตฺยาเธยฺยมิตฺยภิพฺยาปโก, ตถา หิ‘ติเลสุ เตลํ, ทธิมฺหิ สปฺปิ,ตฺยตฺร ติลาทิกํ เตลาทิกมาเธยฺยํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐตีติ ติลาทิ พฺยาปกาธาโร. สมีเป ภโว, สมีโป เอว วา สามีปิโก, ยสฺส สมีปเทเส อาเธยฺยํ วตฺตเต โส เอวมุจฺจเต, อตฺโรทาหรณํ ‘คุรูสุ วสติ คงฺคายํ โฆโส’ติ. นนุ จาตฺราปฺยาธาเร สตฺตมี วิธียเต อาธาโร จ นิสฺสโย วุจฺจเต, นิสฺสโย จ สํโยคสมวาเยหิ โหติ, น จ สิสฺสาทีนํ คุรุปฺปภุตีติ เทวทตฺตสกุนฺยาทีนมิว กฏากาสาทีหิ สํโยโค, เตลาทีนมิว จ ติลาทีหิ สมวาโย วา อตฺถิ, เตนายุตฺตํ เต สมาธารตฺตนฺติ, เนตทตฺถิ, ยทายตฺตา หิ ยสฺส ฐิติ โส วินาปิ สํโยคสมวาเยหิ ตสฺส นิสฺสโย ภวติ, ตถาหิ ปุริสสฺส น รญฺญา สห สํโยโคสมวาโย วาตฺถิ, อถ ปน ตทธีนฏฺฐิติตฺตา ราชนิสฺสโย ปุริโสติ พฺยปทิสฺสียเต, สิสฺสาทีนญฺจ คุรุปฺปภุติน มายตฺตา ฐิตีติ เตสมยํ ยุตฺโต คุรุปฺปภุตินํ นิสฺสยภาโวติ, เอตฺถ [Pg.113] ปน ยชฺชปิ เวสยิกาภิพฺยปกานมาธาราเธยฺโยปสิเลโส อตฺถิ, ตถาปิ ปการนฺตรสฺเสว ปริปฺผุฏตฺตา ตเถว วจนิจฺฉา, นาญฺญถา โอปสิเลสิเกน วา วิสยาภิพฺยาปกานมคฺคหณโต อุปสิเลสสฺเส วา ปริพฺยตฺตตฺตา ตเถว โวหาโรติ น สงฺกโร สงฺกนีโยติ.

“为能作与所作所间隔”(kattukammabyavahita)是指被能作与所作以其相应之故而间隔，并非直接，而是间接。“助成行为成就”(kriyāsiddhupakārī)是指对与能作、所作相应的行为之成就有助益，即有所帮助。难道此所依不只是通过支持行为而成立吗？通过支持能作与所作亦可安立为所依。将此质难置于心中后，（作者）说：“非也”等等。行为仅是与能作、所作相应的行为之因缘。为示此所依有四种，故（作者）说：“此所依亦”等等。有四种类别，故称四种(catubbidho)。与所依物有结合相，是为接触所依(opasilesiko ādhāro)，例如“坐于席上、于锅中煮”等例子中的席子等。诚然，与提婆达多(Devadatta)相应的坐之行为，席子通过支持提婆达多而支持之，（此行为）为提婆达多所间隔；同样，锅子通过支持米而支持与米相应的煮烂等行为，此即席子等的接触所依性。所依物完全不存于他处，或绝大部分不存于他处，是为境域所依(vesayiko)。境(visaya)即所依物之不共处，例如眼等生起时，因色等不存于眼等之外，故色等被称为眼等之境；同样，“空中有鸟”等例子，因鸟等不存于天空之外，故称天空等为彼等之境。境即境域。周遍含容所依物者，是为遍满所依(abhibyāpako)。例如“芝麻中有油、酸酪中有酥油”，芝麻等遍布含容油等所依物，故芝麻等是遍满所依。于邻近处存在，或即是邻近，是为邻近所依(sāmīpiko)。所依物存在于其邻近处者，如是称之。此处的例子是“依师而住、恒河边的牧村”。难道此处所依也用第七格表示，而所依即是依止(nissaya)；依止又由结合(saṃyoga)与和合(samavāya)而成，然弟子等与师长并没有像提婆达多与席子、鸟与天空等那样的结合关系，也没有像油与芝麻等那样的和合关系，故安立彼等为所依不当？此说不然。一法之存续所依者，纵无结合与和合，亦为其依止。例如，人民与国王没有结合或和合关系，然因其存续依于国王，故称国王为人民之依止；弟子等亦因其存续依于师长，故师长为其依止，此为正当。于此，尽管境域所依和遍满所依亦存在所依与所依物的接触，但因其他方式更为显著，故作此说。这并非是说接触所依不含摄境域所依和遍满所依，而是因为接触的特性已然明了，故依此惯例称呼，因此不应担忧混淆。

๓๓. นิมิตฺต

33. 因缘

นิมิตฺตภาวมตฺเตตีมินา กมฺมสํโยคาภาเวปิ สตฺตมิยา ปวตฺติ มาห, น ปเรสํ วิย กมฺมสํโยเค เอว, เตเนว วกฺขติ-‘เอวมญฺญเต’จฺจาทิ, พาหิรานํ หิ-‘นิมิตฺตา กมฺเมน’’ (จํ, ๒-๑-๘๙) อิติ สุตฺตํ, ตตฺถ กมฺเมน โยเค ปโยชนา สตฺตมีภวตีตฺยตฺโถ, อชินมฺหิ หญฺญเต ทีปีติทีปิโนหนนสฺส ปโยชนํ จมฺมํ, ตสฺส ทีปินํหนฺตีติ กมฺเมน โย โค, สุตฺเต กมฺเมนาตฺยวจเน ปโยชนํ วตฺตุมารภเต ‘น ปเน’จฺจาทิ.

以此“仅是因缘”，（作者）说即使没有与所作(kamma)的结合，第七格也会出现，不像他派那样仅在与所作结合时才用。因此（下文）将说：“如是思量”等。因为他派有经(sutta)云：“因缘于所作之结合”(nimittā kammena yoge)，其义为：在与所作结合时，第七格表示目的。例如“为皮而杀豹”(ajinamhi haññate dīpī)，杀豹的目的是皮革，为皮革而杀豹，此即与所作之结合。经中说“由所作”时，便开始说明其目的，如“然非”等。

๓๔. ยพฺภา

34. 所属

ยสฺส กิริยาติ ยสฺส ควาทฺยตฺถสฺส สมฺพนฺธินี โทหนาทิกิริยา, กิริยนฺตรสฺสาติ คมนาทิกิริยนฺตรสฺส, เอเตนาติ ลกฺขณนฺติ เอเตน, ตโต-จฺจสฺส วิวรณํ กิริยาวตาติ, ‘‘กาลภาเวสุ เจ’’ติ (๒-๖-๔๓) กจฺจายเนหิ สุตฺติตํ, ตทาห-‘กาลตฺเถหิ จา’ติอาทิ.

“‘谁之行为’(yassa kiriyā)是指，与牛等事物相关的挤奶等行为。‘另一行为’(kiriyantarassa)是指，行走等另一行为。‘以此’(etena)即‘以此特征’(lakkhaṇena)。其解释为‘由行为’(kiriyāvatā)。迦旃延(Kaccāyana)所造经(sutta)云：‘于时与状态亦然’(kālabhāvesu ca, 2-6-43)，故（注释）云：‘由时义者亦’等。

๓๕. ฉฏฺฐี

35. 第六

สามิสฺสราทิโยเค ฉฏฺฐีสตฺตมิโย ยถา สิยุนฺติ ‘‘สามิสฺสราธิปติทายาทสกฺขิปติภูปสุเตหิ จ ‘‘อิติ (๒-๓-๓๙) อารทฺธํ ปเรหิ, ตทาห-‘สามิ’จฺจาทิ, อตฺร จ ชินินฺทพุทฺธินา ‘‘สามฺยาทีนํ เภเทโน ปาทานํ ปริยายนฺตรนิวตฺยตฺถมิห มา โหตุ คามสฺส ราชา’’ติ วุตฺตํ วากฺยมุปนฺยสฺย หสฺสาปฺย ยุตฺตตฺตมุปทสฺสยมาห-‘สามิสฺสเร’จฺจาทิ, เกน นิวารียเต, น เกนาปีตฺยตฺโถ, วิสยวจนิจฺฉายํ ‘คาเม ราชา’ตฺยปิ ภวิตพฺพมิตฺยเนนาห, ‘‘อายุตฺตกุสเลหฺยาเสวาย’’มีติ (๒-๓-๔๐) อารทฺธํ, ตทาห-‘อายุตฺเต’จฺจาทิ, อาสวา ตปฺปรตา, พฺยาวโฏ นิยุตฺโต, ตตฺเถทํ สิยา ‘‘อาเสวายนฺติ วกฺขามี ตฺยวสฺสํ [Pg.114] วจนมิทมารพฺภนียมญฺญถา อีสํยุตฺเตปิ ‘อายุตฺโต โค สกฏสฺสา’ติ ปสชฺชตี’’ตฺยาสงฺกิย นตฺเถเวตมฺปิ ปโยชนนฺติ ทสฺเสตุมาห-‘วินาปิ’จฺจาทิ, ‘‘สามิสฺสรา’’ตฺยทิกํ กจฺจายนสุตฺตํ, เตเนวาติ กจฺจายนสุตฺเต ปสูตสทฺทานนฺตรํ กุสลสทฺทนิทฺเทเสเนว, อิธาติ โมคฺคลฺลานวุตฺติยํ. กจฺจายเนน ‘‘กมฺมกรณ นิมิตฺตตฺเถสุ สตฺตมี’’ (๒-๖-๔๐) ‘‘ปญฺจมฺยตฺเถ จ’’ (๒-๖-๔๑) อิติ จ สุตฺติตํ, เตนาห-‘กมฺเม’จฺจาทิ, คหณสฺส พาหา วิสโยติ สมฺพนฺโธ, กจฺจายนานํ‘ภิกฺขูสู’ติอาทีนิ กมฺมตฺเถ อุทาหรณานิ, หตฺเถสูติอาทีนิ กรณตฺเถ, กทลีสูติ ปญฺจมฺยตฺเถ. ‘‘มณฺฑิตุสฺสุกฺเกสุ ตติยา เจ’’ติ (๒-๖-๔๕) กจฺจายนสุตฺตํ, ตทาห ‘ปสนฺนตฺเถ’จฺจาทิ, ปสนฺนตฺเถติ มณฺฑิตตฺเถ, อุสฺสุกฺกตฺเถติ อุสฺสาหตฺเถ.

在与主人等[词]的结合中，第六格和第七格[的使用]是这样的：“与主人、主宰、继承人、证人、担保人、后裔等[词结合时]”(2-3-39)是由他人所造，因此（作者）说“主人”等。于此，由胜者智(Jinindabuddhi)引述“为避免对‘主人’等词有不同的理解而产生歧义，此处不应[作如是说]，如‘村之王’”此句，并加以嘲笑，同时为显示其合理性而说：“在主人等[词]中……”。由谁所能阻止呢？义为：无人能阻止。此[句]是说：当意欲表述处所时，亦应作“于村中王”。“与勤奋、善巧[等词结合，表示]从事时”(2-3-40)是由[他人所]造，因此（作者）说“勤奋”等。从事(āsevā)即专注于彼(tapparatā)，已从事(byāvaṭo)即已受任(niyutto)。于此，可能会[有此疑问]：“我将说‘从事’，此句必须造，否则，即使是轻微的结合，如‘牛配于车’，亦会[不当]出现。”为消除此疑，显示即使没有此[句]亦无妨，故说“即使没有”等。“主人等”是迦旃延(Kaccāyana)的经。因此，即是在迦旃延经中“后裔”一词后，仅以对“善巧”一词的解释，此处即在目犍连(Moggallāna)的注释(vutti)中。迦旃延造经：“于所作、工具、因缘义中，[用]第七格”(2-6-40)及“亦于第五格义中”(2-6-41)，因此（作者）说“于所作”等。手臂是抓握的对象，这是其关系。迦旃延的“于诸比丘”等是所作义的例子，“于诸手”等是工具义的例子，“于诸芭蕉”是第五格义的例子。“在[表示]装饰、热衷[的词]中，也[用]第三格”(2-6-45)是迦旃延的经，因此（作者）说“于喜悦义”等。于喜悦义即于装饰义，于热衷义即于努力义。

๓๖. ยโต

36. 因为

วิสุํ กรณํ นิทฺธารณํ, ชินินฺทพุทฺธาจริเยน ‘‘กิมตฺถมฺปุนริทํ วจนํ ยาวตา นิทฺธาริยมาโน-วยโว สมุทายพฺภนฺตโร, ตตฺถ ยทา สมุทายสฺสา-ธิกรณตฺตํ วตฺตุมิจฺฉียเต, ตทา สตฺตมี สิทฺธาว, ยถา รุกฺเข สาขาติ, ยทา ตฺววยวสมฺพนฺโธ ตทา ฉฏฺฐี, ยถา รุกฺขสฺส สาขาติ สจฺจเมตํ ปปญฺจตฺถนฺตุ วจน’’นฺติ วุตฺตํ, ตญฺเจต มยุตฺตนฺติทสฺเสนฺโต อาห-‘น สาลโย’จฺจาทิสูกยุตฺตานิธญฺญานิ สูกธญฺญานิ, อาหิตา อวฏฺฐิตา, อาเธยฺย ภูตาติ วุตฺตํ โหติ. ยโตติ อาหิตตฺตการณา, ตโตติ ยโต ชินินฺทพุทฺธิวจนเมวมยุตฺตํ, ตสฺมา การณา. ‘ปญฺจมี วิภตฺเต’’ติ (๒-๓-๔๒) ปาณินีย สุตฺตํ, ตทาห-‘สมุทายโต’จฺจาทิ, สุตโต สกาสา สีลํ อติสเยน เสยฺโยติ สมฺพนฺโธ, ‘‘นิทฺธารเณ ฉฏฺฐี สตฺตมีสุ ปตฺเตสุ ตทปวาโท, ยํ โยโค’’ติ ปเรหาขฺยายเต, ตตฺถ ตาว นิทฺธารณเมเวตฺถ นตฺถิ กุโต ฉฏฺฐีสตฺตมีนํ ตตฺถปฺปวตฺติ, ยโต ตาสํ พาธนตฺถมิทมารพฺภเตติ ทสฺสยมาห-‘นาตฺร ชาตฺยาทีหิ’จฺจาทิ, นหิจฺจาทินา ชาตฺยาทีหิ นิทฺธารณาภาวํ ทสฺเสติ, ชจฺจาทีนนฺติ นิทฺธารเณ ฉฏฺฐี, กุโต น ภวติจฺจาห-‘ชจฺจาทิสมฺพนฺเธเน’จฺจาทิ, อตํ พฺยปเทสโตติ สีลตฺตาทิพฺยปเทสาภาวโต, ปุน นิทฺธารณาภาเว เหตฺวนฺตรมาห-‘ตุลฺยานญฺเจ’’จฺจาทิ[Pg.115]. สาธุนิปุเณหิ โยเค ปูชายํ คมฺมมานายํ สตฺตมี, ตถา อสาธุโยเค, ตถา ปสิตอุสฺสุกฺเกหิ โยเค ตติยาสตฺตมิโย, ตถา โลปนฺตนกฺขตฺตสทฺทา จ เตน เตน วจนนฺตเรน ปาณินิเยหิ วิหิตา, ตํ สพฺพํ ตํตํการกวจนิจฺฉายเมว สาเธตุํ ‘มาตริ สาธุ’ อิจฺจาทโย อุทาหฏา เกเสสุ ปสิโต ปสตฺโต, อวพทฺโธติ อตฺโถ, เกเสหิ กรณภูเตหิ ปสิโต ภวติ, กตฺตุภูเตหิ วา ปสิโต กโตติ อตฺโถ, ผุสฺเสนินฺทุยุตฺเตน ลกฺขิโต กาโล โสยมิตฺยเภเทน สมฺพนฺธา ผุสฺเส, เตน กรณภูเตน.

分别开来即是拣别。胜者智阿阇梨(Jinindabuddhācariya)说：“此句何义？只要被拣别的部分是在整体之内，于此，当意欲说整体为所依时，第七格自然成立，如‘树上有枝’；而当[意欲说]与部分的关系时，则[用]第六格，如‘树之枝’。此诚然是为详尽解释而说。”为显示此说不当，（作者）说：“非稻谷”等。此中有芒的谷物即是须谷，已放入、已安住，是说已成所依物。“Yato”（因为）是由于已放入之故。“Tato”（所以）是由于胜者智的言论如此不当，因此之故。“于已分者[用]第五格”(2-3-42)是波你尼(Pāṇini)的经，因此（作者）说：“从整体”等。戒比所闻更为殊胜，这是其关系。“在拣别中，当第六格和第七格已得[使用]时，此为其例外规则，此即其用法”，他人如是解说。然而，此处根本没有拣别，第六格、第七格于此如何生起？为显示此[规则]是为遮止彼等而立，故说：“此处非由种姓等”。以“非”等显示不由种姓等拣别。“种姓等”是拣别中的第六格，为何不成立？（作者）说：“由与种姓等的关系”。因为没有戒等称谓。再于无拣别中说另一因：“且若为同等者”等。与善、巧[等词]结合，当恭敬义被理解时，[用]第七格；同样，与不善[等词]结合时[亦然]；同样，与沉迷、热衷[等词]结合时，[用]第三格和第七格；以及尾音脱落的星宿词，亦被波你尼派以彼彼经句所规定。为成就所有彼彼作用的言说意欲，而举出“于母为善”等例。“于诸发中沉迷”(kesesu pasito)义为耽著(pasatto)、系缚(avabaddho)。义为：以诸发为工具而沉迷，或以诸发为作者而沉迷。“于弗沙星”(phusse)，因“此即是以与月结合的弗沙星为特征的时间”作无差别关联，故以其为工具。

๓๗. ปฐมา

37. 第一格

ปฐมาตฺถมตฺเตติ เอตฺตเก วุตฺเตปิ วากฺยตฺโถ ปทตฺโถ วา น วิญฺญายเต นามคฺคหณานุวตฺติโตติ ทสฺเสตุมาห-‘ทฺเวทฺเวกาเนกาทิ สุตฺตโต’ติอาทิ, นาเมนาตฺโถ ปฏิปาทิยมาโน นามสงฺขาเต-ตฺตนิ อภิเธยฺยตฺเตนาชฺฌาโรปฺย ปฏิปาทยตฺยนเปกฺขิต วิภตฺติวิเสสนฺติ อาห-‘อภิธียติ’จฺจาทิ, ปกติรูเปนาติ นาเมน, ตสฺส อภิเธยฺยสฺส, มตฺตสทฺทสฺสาติอาทินา สามญฺญนฺตีทํ มตฺตสทฺทสฺสตฺถวจนนฺติ ทสฺเสติ, อิทํ วุตฺตํ โหตีติ นามสฺสาภิเธยฺยมตฺเตติ อิมินา อิทํ วกฺขมานํ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปาฏิปทิกตฺถลิงฺคปริมาณวจนมตฺเต ปฐมา’’ติ (๒-๓-๔๖) ลิงฺคาทีสุ เภเทน ปฐมาวิธานมฺปฏิปนฺนา, ตทาห-‘ลิงฺคปริมาเณ’จฺจาทิ, ลิงฺคํ อิตฺถิปุนฺนปุํสกานิ, ปริมาณํ ปริจฺเฉโท, สงฺขฺยา เอกตฺตพหุตฺตานิ, ตพฺพนฺโตปิ สทฺทตฺโถเอวาติ ลิงฺคาทิวนฺโตปิ สรูปา พฺยติริตฺโต สทฺทตฺโถ เอว, อุจฺจตฺตนีจตฺตสามญฺญมฺปุโรธาย ปวตฺติยา อุจฺจนีจสทฺเทหิ ปฐมา โหเตว, ตํยุตฺตสฺสาปิ สทฺทตฺถภาวโต ‘อุจฺจํ ฆรานิ’ตฺยาทีนิปิ อุจฺจตฺตํ คุณํ นิมิตฺตํ กตฺวา โสยมิตฺยเภทสมฺพนฺธ ฆเรสุ วตฺตนฺตีติ. ปลมฺพเต อชฺฌาคจฺฉติตฺยาโท ‘‘อสงฺขฺเยหิ สพฺพาสํ’’ติ (๒-๑๑๙) โลปวิธานสามตฺถิยา ปาทีหฺยนตฺถเกหิปิ ปฐมา สิทฺธาเยว.

“第一格仅表义”——即使说了这么多，句义或词义仍未被理解。为了显示其依循名相之取用，故说“从‘二、二、一、多等’经”等。当以名称诠释意义时，将意义作为所诠释者，安立于名为“自性”的名称中而进行诠释，不依赖于格的特殊性，故说“被诠释”等。以其自然形式，即以名称；其所诠释者，以“仅”等词显示其共相，此即“仅”词之义说。此意为：以“名称仅为所诠释者”此句，此即将说明者已被说明。“第一格仅用于词干义、性、量、数”(2-3-46)——在性等中，第一格的规定是分别进行的，故说“在性、量”等。性即阴性、阳性、中性；量即限定；数即单数、复数。即使带有词尾，词义亦然；即使带有性等，其自性亦不异于词义。为了将高低之共性置于前方而使用高低等词，第一格即成立，因为与此相连者亦是词义。故“高屋”等（词）亦以高之属性为标志，以“此即彼”之无差别关联而用于房屋。在“palambate”(悬挂)、“ajjhāgacchati”(前来)等（词）中，凭借“所有无数量者”(2-119)之省略规则的能力，即使在无义的词首中，第一格亦已成立。

๓๘. อามนฺต

38. 呼格

อภิมุขํ กตฺวาติอาทินา โยคารมฺภสฺส ผลํ ทสฺเสติ, นามตฺเถติ [Pg.116] สทฺทตฺเถ, ปทโตติ อามนฺตณาธิกอตฺถมตฺตปฺปกาสกปทโต, โหนฺติ เจตฺถ…

以“作面向”等（词）显示连接(yoga)开始之果。“在名称义中”即在词义中。“从词”即从仅表呼格额外义的词。在此有（此等）……

สิทฺธสฺสาภิมุขีการ, มตฺตมามนฺตณํ สิยา;

อตฺโถ กตาภิมุโข หิ, กฺริยายํ วินิยุชฺชเต;

อามนฺตณํ น วากฺยตฺโถ, ปทโตว ปตีติโต;

นตฺเถวามนฺตณํ โลเก, วิธาตพฺเพน วตฺถุนา;

ตํ ยถา ภว ราเชติ, นิปฺปนฺนตฺโถ ภเวติ จ.

使已成者面向，此即呼格；义既已面向，乃用于行动。呼格非句义，由词即显现；世间无呼格，用于待成之事。譬如“成为王吧”，而“是”则义已成。

สิทฺธสฺสาติ เทวทตฺตตฺตาทินา สิทฺธสฺส, อตฺโถติ เทวทตฺตาทิ, กตํ อาภิมุขฺยํ สมาธานํ เยนาติ วิคฺคโห, กฺริยายํ วินิยุชฺชเต คจฺฉ ภุญฺชาติ, อามนฺตณํ นตฺถิ… อิทานิ วิธียมานตฺเตนาลทฺธสตฺติกสฺสาภิมุขยิตุมสกฺกรูปตฺตา, วิธาตพฺเพนาติ นิปฺผาเทตพฺเพน.

“Siddhassa”（已成者）是指以提婆达多(Devadatta)等（为例）的已成者。“Attho”（义）是指提婆达多等。“katābhimukho”（已作面向者）的分解为“kataṃ ābhimukhyaṃ yena”，意为“samādhānaṃ”（专注）。被用于行动，如“去”、“吃”。呼格不存在……因为正在被规定者尚未获得实体，无法使其面向。“Vidhātabbena”（以应被规定者）即“nipphādetabbena”（以应被完成者）。

๓๙. ฉฏฺฐี

39. 第六

กิริยาการเกจฺจาทิวุตฺติคนฺถสฺส อตฺถสํวณฺณนํ กตฺตุมารภเต ‘เอกายํ สมฺพนฺโธ นาเม’จฺจาทิ, กิริยาย การเกหิ จ นิปฺผาทิโตติ อิมินา สมฺพนฺธสฺส กิริยาการกสมฺพนฺธ ปุพฺพกตฺตมาห, ตโตเยวายํ นากสฺมีโกติ น เยสํเกสญฺจิ ทฺวินฺนํ ภวติ, วิสิฏฺฐานํเยว ตุ ทฺวินฺนํ ภวตีตฺยติปฺปสงฺคาภาโว, กิริยาการกสมฺพนฺธปุพฺพโก หิ การเกหิ อญฺโญ สสฺสามิภาวาทิโก สมฺพนฺโธ, ตถา จ วุตฺตํ–

为作《作与作者等语篇》(Kiriyākārakeccādivuttigantha)之义释，（作者）以“此谓一种关系”(ekāyaṃ sambandho nāma)等句开始。通过“由作与作者所完成”(kiriyāya kārakehi ca nipphādito)此言，说明了此关系是以作与作者之关系为前导的。由此可知，此关系并非偶然，亦非于任何两者之间皆有，而仅于特定的两者之间存在，故避免了过度推论之过。因为，主仆关系(sassāmibhāva)等关系，是异于作者的，且以作与作者之关系为前导。如是所说——

‘‘สมฺพนฺโธ การเกหญฺโญ, กฺริยาการกปุพฺพโก;

สุตายมสฺสุตายํวา, กฺริยายํ โส-ภิธียเตติ.

“关系异于作者，以作与作者为前导；于作已闻或未闻，彼皆被指称。”

ตตฺถ อสฺสุตายํ กิริยายํ ‘รญฺโญ ปุริโส’จฺจาโท กิริยา การกสมฺพนฺธปุพฺพโก-ญฺโญ เอว สสฺสามิภาวาทิโก สมฺพนฺโธ ปตียเตติ, ‘สรติ รชฺชสฺส’ตฺยาโท ตุ สุยฺยมาเน กิริยาสทฺเท, เอตฺถ ปน สนฺตมปิ กมฺมํ วตฺตุมนิจฺฉิตํ, วิเสสนภาโวเยว สรณมฺปติ รชฺชสฺส ปฏิปาทียเต’รชฺชสมฺพนฺธิสรณ’นฺติ, กิริยาการก สมฺพนฺโธ หิ สพฺพตฺถ วตฺถุฏฺฐิติวเสเนวตฺถิ, ตนฺนิมิตฺโต จ สสฺสามิ ภาวาทิ, ตตฺถ สสฺสามิภาววิวจฺฉายํ วิชฺชมาโนปิ กิริยาการก สมฺพนฺโธ [Pg.117] น วตฺตุมิจฺฉิโต, ยถา ‘อนุทรา กญฺญา’ติ, โส จายํ สมฺพนฺโธ สสฺสามิภาวชญฺญชนกภาวา-วยวาวยววิภาวาทิลกฺขโณ พหุวิโธติ เวทิตพฺโพ, ตตฺถ สสฺสามิสมฺพนฺเธ รญฺโญ ปุริโส, ชญฺญชนกสมฺพนฺเธ นิคฺโรธสฺส พีชํ, อวยวาวยวิสมฺพนฺเธ รุกฺขสฺส สาขา, อิทานิ สมฺพนฺธสฺเสตสฺส กิริยาการกสมฺพนฺธสญฺชาตตฺตํ ยถาโยคมญฺญตฺราปฺยวคมยิตุํ กิญฺจิ อุทาหรณมาห-‘ตถา หิ’จฺจาทิ, ปริปาลนกิริยากโต เนสํ สมฺพนฺโธติ อิมินา ปริปาลฺยปริปาลนลกฺขโณ-ยํ สมฺพนฺโธติ ทสฺเสติ, สา อยมฺปริ ปาลนลกฺขณา กิริยา สมฺพนฺธมสฺเสทมฺภาวเหตุํ ชนยิตฺวา นิวตฺตติ, อตฺถปฺปกรณาทินา ตฺวิมาย กิริยายายํ สมฺพนฺโธติ วิเสโส วสียเต, น ฉฏฺฐิยา วิเสสาวคมเน สามตฺถิยํ… ตสฺสา สพฺพตฺเถกรูปตฺตา, สุยฺยมาเน เอว วา กิริยาสทฺเท การกภาวสฺส เหตุโน วจนิจฺฉายาภาเว อสฺเสทมฺภาภาวสงฺขาตสฺเสว ผลสฺส วตฺตุมิจฺฉิตตฺตา ตเถว สมฺพนฺโธ ชาโต ฉฏฺฐิยาภิธียเต ‘รชฺชสฺส สรตี’ติ, วุตฺตํ หิ–

于此，于作未闻时，如“国王之人”(rañño puriso)等句，所了知者，是主仆关系(sassāmibhāva)等关系，此关系异于作者，且以作与作者之关系为前导。至于“忆念王国”(rajjassa sarati)等句，于作词已闻时，此处虽有作业(kamma)，然不欲言说，仅阐明王国之于忆念的限定关系，即“与王国相关的忆念”(rajjasambandhisaraṇa)。作与作者之关系，实依事物之状态而普遍存在，主仆关系等则以此为缘。于此，若欲言说主仆关系，则虽有作与作者之关系，亦不欲言说，犹如“细腰之女”(anudarā kaññā)。当知此关系有主仆关系、所生能生关系(jaññajanakabhāva)、部分整体关系(avayavāvayavibhāva)等多种差别。其中，主仆关系如“国王之人”；所生能生关系如“榕树之种”(nigrodhassa bījaṃ)；部分整体关系如“树之枝”(rukkhassa sākhā)。今为令于他处亦能相应了知此关系由作与作者之关系所生，举数例而言“诚然”(tathā hi)等。以“彼等之关系由守护之作而成”此言，显示此关系乃守护与被守护之相。此具守护之相的作，在产生此所属关系(assedambhāva)之因后即止息。然通过义理、语境等，“此关系源于此作”这一特定含义得以确定，第六格自身无力显示差别，因其于一切处皆同形。或于作词已闻时，因无意言说作为原因的作者状态，而欲言说名为“所属状态”(assedambhāva)之果，故而生起的关系即以第六格表述，如“忆念王国”(rajjassa sarati)。诚如所言——

ชนยิตฺวาน สมฺพนฺธํ, กฺริยา กาจิ นิวตฺตติ;

สุยฺยมาเน กฺริยาสทฺเท, สมฺพนฺโธ ชายเต กฺวจีติ.

“某作于产生关系后，即告止息；当听闻作词时，关系有时而生。”

ปริปาลยตีติ ปุริสมฺปริปาลยติ, ตโต ปาลนาทิกา อุปการ สภาวา กิริยาทฺวินฺนมฺปิ เตสํ สมฺพนฺธินี ภวติ, รญฺญา หิ การิยมานา ตํสมฺพนฺธินีปุริสวิสยตฺตาวปุริสโยคินีตฺยุภินฺนมฺปิกิริยาสมฺภวติ, ตโตเยวตสฺสา อุภยสมฺพนฺธินิยา กิริยาย สมฺภเวอสฺเสทนฺติ พุทฺธิยา เหตุภูตสฺส อญฺญมญฺญาเปกฺขสภาวสฺส สมฺพนฺธสฺส ภาวโต กิริยาชนิตตฺตมสฺส, อญฺญมญฺญาเปกฺขาลกฺขโณ… สพฺพถา นิรเปกฺขตฺเต สมฺพนฺธาภาวา, สมฺพนฺธิ พุทฺธิสพฺภวสฺสาติ สมฺพนฺธีสุ ราชปุริสาทีสุ อสฺเสทนฺติ เอวมฺปวตฺตาย พุทฺธิยา สพฺภวสฺส. ปเรสํ วิย ‘‘คุเณ ฉฏฺฐี’’ติ วจนนฺตราภาเว อุภยตฺถปิ (เจตฺถ) ฉฏฺฐิปฺป- สงฺโคติ โพเธตุมาห-‘นนุ เจ’จฺจาทิ, สจฺจนฺติ ยถา วุตฺตํ โจทนมพฺภุปคมฺม โจทกมฺปติ ยถาวุตฺตํ สมฺพนฺธรูปํ ตโต-ญฺญตฺราปฺยุปสํ หริตฺวา [Pg.118] ตตฺถ ฉฏฺฐิปฺปสงฺคํ โจเทตุมาห-‘เทวทตฺโต’จฺจาทิ, อเถว มิจฺจาทินาสตีปิอญฺญมญฺญาเปกฺขาลกฺขเณ สมฺพนฺเธ วจนิจฺฉาเยเวตฺถ การณนฺติ โจทกาธิปฺปายมตฺโรปเนตฺวา ตเทว วิเสสโต ฉฏฺฐิยา อภาเว สมุปเนตุํ‘ยชฺเชวมิหาปิ’จฺจาทิกมาห, ตตฺถ อถาติ โจทกาธิปฺปายปฺปกาสนารมฺเภ นิปาโต, เอวํ วตฺตพฺพนฺติ เอวํ ยทิปิจฺจาทินา วกฺขมานนเยน วตฺตพฺพํ, ปฏิปาเทตพฺพตายาตฺยาทินา อิทนฺทีเปติ ‘‘วิเสสฺสํ วิเธยตาย น ปราธีนนฺติ อปฺปธานภาวโต พฺยติริจฺจเต ตโต-ตฺตนิฏฺฐเมว, น รูปนฺตรมฺภชติ‘ปุริสสฺเส’ติ, วิเสสนนฺตุ ราชาทิกํ ตทงฺคตายานุวทิยมานมปฺปธานตฺตา การกรูปโต พฺยติริจฺจเต, ตโต รูปนฺตรํ ภชติ ‘รญฺโญ’ติ, ตโต พฺยติเรก ลกฺขโณ สมฺพนฺโธ โหติ, เอกสฺส สมฺพนฺธิตฺตาสมฺภวา วตฺถุโต ทฺวิฏฺโฐ วิเสสนคตตฺเตน ปตียเต ตโต ฉฏฺฐี วิเสสนเมวานุธาวติ ปตีติวิสเย สทฺทปฺปวตฺตี’’ติ, โย หิ วิกปฺปนํ วิสโย โส สทฺทานนฺติ, อโตเยว สมฺพนฺโธ นิยเมน วิเสสนเภทมนุวิทธาติ… วตฺถุโต ทฺวิฏฺฐสฺสาปิ ตคฺคตตฺเตน ปตีติยา ยถา ภาตูนํ ธนนฺติ, นาวสฺสมฺภาตูนํ ธนนฺติจฺเจว ภวติ, ตถา สตฺยปิ วิเสสฺส เภเท วิเสสนคตเมว เภทมนุ(วิทธา)ติ ‘เทวทตฺตสฺส อสฺสา’ติ, ตเทตํ สพฺพํ วิเสสนคตตฺเตน สมฺพนฺธปตีติโต-วกปฺปียเต, วิเสสฺสคตตฺเตนาปิ ตปฺปตีติยํ นิยเมน ตคฺคตเภทานุวิธานํ สิยา วิเสสนคตเภทานุวิธานมิว, ทฺวิฏฺฐตฺตนฺตุ วตฺถุโต น วิรุชฺฌเต, วตฺตุปฏิพทฺธเมว จ ทฺวิฏฺฐตฺตํ มนสิกตฺวา ตํวาทีหิ ทฺวิฏฺโฐ สมฺพนฺโธภิธียเต, อโตเยวายํ พฺยติเรกวิภตฺติ (ยาคมฺยเต)… พฺยติริจฺจมานวิเสสนภูตสมฺพนฺธิคตพฺยติเรกลกฺขณสมฺพนฺธาภิ- ธานปฺปวตฺติโตติ, นีลาทิวิเสสนนฺตุ ปรตฺถตฺเตนาปฺปธานมฺปิ น การกภาวโต พฺยติริจฺจติ… นีลาทิสทฺเทนุปฺปลาทิทพฺพาภิธานโต, ยถา ‘นีลมุปฺปลมฺปสฺส, นีเลนุปฺปเลน ฐิตํ, นีลสฺสุปฺปลสฺส คนฺโธ’ติ, ยทา ตุ น วิเสสฺสปวตฺติ ตทา พฺยติริจฺจเตว ‘นีลสฺส คุณสฺส อุปฺปลนฺนิสฺสโย’ติ การกภาวลกฺขณา ปธานภาวา พฺยติริจฺจเต เอว นีลาทิ, ตโต วิเสสนเมวาเนกปฺปการตายาว ติฏฺฐเต, ตโต วิเส- สนํ [Pg.119] กิญฺจิเทว การกรูปโต ปธานภาวา พฺยติริจฺจเตติ วิเสสน มตฺเตนาปิ เสสํ สพฺพํ ตถา สิยาติ นาสงฺกนียนฺติ.

“他保护”(paripālayati)意指“他保护那个人”(purisaṃ paripālayati)。由此，保护等具有助益性质的行为，与两者（保护者和被保护者）都相关联。例如，国王所做的行为，因其涉及与国王相关的人，故此行为与两者都可能相关。正因为如此，当存在与两者都相关的行为时，由于存在以“此属于彼”(assa edanti)之认知为因的、具有相互依赖特性的关联(sambandha)，且此关联是由行为产生的，故其特征是相互依赖。若完全没有依赖，则无关联。“关联之认知存在”(sambandhi buddhisabbhavassa)意指在国王与臣民等相关者中，“此属于彼”的认知以这种方式产生。如同其他学派所言，若无“于性质当用第六格”(guṇe chaṭṭhī)之类的其他规则，则第六格(chaṭṭhī)将适用于两者（性质和具性质者）。为了阐明此点，作者说：“难道不是吗？”(nanu ce)等等。“确实如此”(saccanti)意指接受所提出的诘难。诘难者(codaka)于是将所说的关联形式应用于其他地方，并为了提出第六格在此处应用的异议，他说：“提婆达多的……”等等。因此，即使存在以相互依赖为特征的关联，表达的意愿才是此处的原因。将诘难者的意图引至此处，并特别为了确立第六格的缺失，作者说：“如果此处也是如此……”等等。此处，“atha”是开始阐明诘难者意图的不变词。“应如是说”(evaṃ vattabbaṃ)意指应以“如果如此”(yadipi)等方式，按照将要阐明的方法来说明。通过“应被确立”(paṭipādetabbatāyā)等，此点得以阐明。“被修饰语(visessa)，因其在被述说性上不依赖于他者，故与非主要性(appadhānabhāva)相区别，从而保持其自身形式，不呈现‘人的’(purisassa)等其他形式。然而，修饰语(visesana)，如‘国王’(rāja)等，当作为附属成分被述及时，因其非主要性而与作用者(kāraka)形式相区别，从而呈现‘国王的’(rañño)等其他形式。因此，关联是以区别为特征的。由于单一事物无法成为关联者，故其本质上是双重的，且被感知为存在于修饰语中。因此，第六格仅随修饰语而变，词语的使用则随感知到的意义而变。”凡是构想的对象，皆是词语的（对象）。因此，关联必然遵循修饰语的区别。尽管本质上是双重的，但它被感知为存在于修饰语中，例如“兄弟们的财富”(bhātūnaṃ dhanaṃ)，但此并非必然仅是如此。同样，即使被修饰语存在区别，所遵循的也是存在于修饰语中的区别，如“提婆达多的马”(devadattassa assā)。所有这些都是从关联被感知为存在于修饰语中来理解的。如果它被感知为存在于被修饰语中，那么存在于被修饰语中的区别也必然会遵循，就像存在于修饰语中的区别被遵循一样。然而，本质上的双重性并不矛盾。那些论述者在心中思量了依附于事的双重性后，将关联描述为双重的。因此，这种别异格(byatirekavibhatti)之所以被使用，是因为它表达了一种以区别为特征的关联，这种关联存在于作为被区别的修饰语的关联者中。然而，像“蓝色”(nīla)等修饰语，即使因其依附于他者而非主要，但并不与作用者(kāraka)的性质相区别，因为“蓝色”等词语也指称“莲花”(uppala)等实体。例如：“看那朵蓝色的莲花”(nīlaṃ uppalaṃ passa)，“他带着蓝色的莲花站立”(nīlena uppalena ṭhitaṃ)，“蓝色莲花的香气”(nīlassa uppalassa gandho)。但是，当没有提及被修饰语时，它就确实是区别的，例如“蓝色的性质依附于莲花”(nīlassa guṇassa uppalaṃ nissayo)。“蓝色”等词语与以作用者性质为特征的主要性相区别。因此，修饰语本身以多种形式存在。所以，不应怀疑，如果某个修饰语因其主要性而与作用者形式相区别，那么所有其他的修饰语也仅仅因为是修饰语而会如此。

ทฺเวปีติ ราชปุริสา ทฺเวปิ, ตติเย เคหสงฺขาเต สมฺพนฺธินี. สหยุตฺตมฺปฏิจฺจ เอวนฺติ อิมินา ปุริสสฺส อปฺปธานตฺตเมว ทีเปติ, อภิมตาติ ปาณินิยานํ สุตฺตนฺตเรน อภิมตา, ยโต ฉฏฺฐีย-มตฺตโน มเต สมฺพนฺธนิสฺสยา, เตนาห- ‘สมฺพนฺธเมวิ’จฺจาทิ, สมฺพนฺโธ เจตฺถ มาตุ สรณานมวฏฺฐานาทิกิริยานิมิตฺโตติ เกจิ, อญฺเญ ตุ สรณสฺส กิริยารูปตฺตา กิริยนฺตรมนฺตเรเนว ทพฺเพน สมฺพนฺโธปปตฺติมาหุยถา ทฺวินฺนํ ชตุกโต สํสิเลโส, ชตุโน ตุ กฏฺเฐนาตฺตนาเยว, น ชตฺวนฺตรกโต สํสิเลโสติ. ปเรสํ ตติยตฺเถ ทุติยตฺเถ จ กิตกปฺปโยเค ญฺญตฺราปิ (ปญฺจมฺยตฺเถ) สตฺตมฺยตฺเถ จ (‘‘ฉฏฺฐี จา’’) ติ (๒-๖-๒๐) ทุติยา ปญฺจมีนญฺจา’’ติ (๒-๖-๒๙) จ สุตฺตนฺตเรหิ ฉฏฺฐีติมตา, ตสฺสาปิ วตฺติจฺฉาโตว สาธิตภาวํ ทสฺเสตุมาห-ยถาเจตฺถาติอาทิ, เอตฺถาปฺยาโท อุทาหรณทฺวเย สุตฺตนฺตรมนฺตเรน สมฺปทานตฺตาภาวา สมฺพนฺธวจนิจฺฉายเมว ปเรสมฺปิ ฉฏฺฐี, เตนาห-‘เอตฺถา’ติอาทิ, พหุลนฺตีมสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ ‘ยถา ทสฺสน’นฺติ, อวิสํวาทกาโลกสฺสตฺยาทิกํ กมฺเม อุทาหรณํ, ปญฺจมฺยตฺเถ ปน วตฺติจฺฉาโตว สพฺเพ ตสนฺติ ทณฺฑสฺสาตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ เวทิตพฺพานิ.

“两者”(dvepi)即国王与臣子两者，在名为“家”(geha)的第三个相关者中。通过“与……连用”(sahayuttaṃ paṭicca)等（表述），此（句）仅表明了臣子的非主要性。“所认可的”(abhimatā)是指为波你尼(Pāṇini)学派通过另一经文所认可的，因为在他自己的观点中，第六格(chaṭṭhī)是依存于关联的，因此他说：“唯有关联”(sambandhameva)等等。此处的关联，有些人认为是忆念母亲等行为所致；另一些人则说，由于忆念本身即是行为形式，因此无需通过其他行为，（忆念）与实体之间关联即能成立，如同两块树脂的黏合，而树脂与木头的黏合是其自身（的作用），并非由另一块树脂所黏合。其他学派则认为，根据“chaṭṭhī ca…”(2-6-20)和“dutiyā pañcamīnañca…”(2-6-29)等其他经文，在与动词派生词连用时，除了第三格和第二格的意义外，在第五格和第七格的意义上，也使用第六格。为了表明此（用法）也是由（言说者）表达的意愿所确立，他说：“又如此处”(yathā cettha)等等。在此最初的两个例子中，由于没有其他经文规定（此处）有与格的意义，因此其他学派也仅是出于表达关联的意愿而使用第六格，因此他说：“在此”(ettha)等等。他通过“如所见”(yathā dassanaṃ)来阐明“多方面”(bahulaṃ)一词的意义。“真实不虚的时节、光明”等是业(kamma)的例子。在第五格的意义上，则应知“众人惧怕刑罚”(sabbe tasanti daṇḍassa)等例子，皆是出于（言说者）表达的意愿。

๔๐. ตุลฺย

40. 相等

อนภิมตาติ ‘ตุลฺยตฺเถหฺยตุโลปมาหิ ตติยาญฺญตริสฺส’นฺติ (๒-๓-๗๒) สุตฺเตน ตุโลปมาหิ อญฺเญหิ ตุลฺยตฺเถหิ โยเค ตติยาย วิธียมานตฺตา ปาณินิยานํ อนภิมตา, ยสฺมา สทิสา ภาวา เตสํ โนปมาติ ‘อชฺชุนสฺส ตุลา นตฺถี’ตฺยาทิกมุจฺจเต, ตสฺมา เอวํ ยถาวุตฺตนเยนาติ ตเทวนฺตีมสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ, ตเทวนฺติ วา นิปาตสมุทาโย ยถาวุตฺตนิทสฺสนตฺโถ, ตุลฺเยสูติ สทิเสสุ, ตถาวุตฺตาติ อชฺชุนสฺสตุลานตฺถีตฺยาทินา เตน ปกาเรน วุตฺตา.

“不被认可”(Anabhimatā)：根据经文“与具有同等意义的词连用时，除了‘tulā’(等同)和‘upamā’(比拟)之外，(可)用第三格”(tulyatthehyatulopamāhi tatiyāññatarissaṃ, 2-3-72)，规定了第三格与除了‘tulā’和‘upamā’之外的具有同等意义的词连用，这不为波你尼(Pāṇini)派所认可。因为在他们看来，相似的事物之间不存在比拟，所以才说出“阿周那(Arjuna)没有匹敌”(ajjunassa tulā natthī)等语。因此，“tadevantīmassa”的意思应被理解为“如是，如前所述”。或者，“tadevanti”是一个不变词的集合，意为“如前所示的例子”。“tulyesūti”即“在相似的事物中”(sadisesu)。“tathāvuttāti”即以“阿周那没有匹敌”等那种方式所说。

๔๑. อโต

41. 因此

สุตฺเต [Pg.120] ‘อโต’ติ วุตฺตํ ‘อการนฺตโต’ติ กถํ วุตฺตีติ อาห ‘อโต’ติอาทิ, อาเทสา โหนฺตีติ เสโส, ยการานํเยว สิยุํ… อาเออาเทสานเมกวณฺณตฺตา, โลเป กเตติ โอการสฺส โลเป กเต, ตนฺเนติ ยถาวุตฺตํ ธจาทฺยปฺปฏิกฺขิปติ, ปฏิกฺเขเป การณมาห-‘ปรโลปสฺสา’ติอาทิ, การณนฺตรํ วตฺตุมารภเต ‘กิญฺจา’ติอาทิ, นิจฺจมฺปรโลโปว สิยา, น ปุพฺพโลโปปิ อาคมปฺปโยคานุกูลฺเยนาติปิ สกฺกา วตฺตุนฺติ อาห-‘นจา’ติอาทิ, นิจฺจมฺปรโลโปเยวาติ น จ สกฺกา มนฺตุนฺติ สมฺพนฺโธ, เอวํ สนฺเตตฺยาทินา ตตฺถ วิโรธมาห, อโตสมฺภวาติ อาเทสาการโต สมฺภวา, ฌิสฺสาการวิธานํ ‘‘โยสุ ฌิสฺส ปุเม’’ติ (๒-๙๓) เอตเทวปโยชนนฺติอาทินา วุตฺตปฺปโยชนาภาเว การณมาห-‘อนิฏฺฐตฺตา’ติ, อนภิมตตฺตาติ อตฺโถ, ปโยชนาภาวานภิมตตฺตเมว ทสฺเสสุมาห-‘เอตทตฺถเมวา’ติอาทิ, อิมสฺสาติ ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ’’ตี มสฺส สุตฺตสฺส, ฌิสฺมาตฺเววาติ ‘ฌิสฺมา’ อิติ เอตาทิสํ สุตฺตเมว, ฌิสฺมา โยนํ ฏาเฏติวาติ ‘‘ฌิสฺมา โยนํ ฏาเฏ’’ติ สุตฺตํ วา, อโตติ ‘อโต’ อิติ สุตฺตํ, ตาทิสสฺสปโยคสฺสาติ อคฺคา, อคฺเค อิติ ปโยคสฺส.

经中说“ato”，为何(注释)说“akārantato”(从以-a结尾的词)？答曰：“ato”等。应补充“是替代”(ādesā honti)。(替代)应该只对y音等……因为a、e等替代是单音节。当省略时，即当o音被省略时。“tanne”不排斥如前所述的dh等音。他说明排斥的原因，(即)“因为后音省略”等。他开始说另一个原因，(即)“何况”等。应该总是后音省略，而不是前音省略。虽然也可以说“根据增音的用法”，但(经中)说“naca”(并且不)等来否定。其关联是：“总是后音省略”是不可认为的。他用“evaṃ sante”(这样的话)等来指出其中的矛盾。“atosambhavā”即“从替代的a音产生”(ādesākārato sambhavā)。对于所说的用途，即为`jhi`规定`a`音，如“在阳性中，`jhi`之后……”(yosu jhissa pume, 2-93)等，在(此用途)不存在的情况下，他说明原因是“不理想”(aniṭṭhattā)，意思是“不被认可”(anabhimatattā)。为了表明“没有用途就是不被认可”，他说“etadatthameva”(正是为此目的)等。“imassa”即经文“ato yonaṃ ṭāṭe”的。“jhismātveva”即只是像“jhismā”这样的经文。或者“jhismā yonaṃ ṭāṭeti”即经文“jhismā yonaṃ ṭāṭe”。“ato”即经文“ato”。“tādisassa payogassa”即“aggā”、“agge”这样的用法。

๔๒. นีนํ

42. 论`ni`格

ยสฺมา เอกเมว รูปมุทาหฏํ, ตสฺมา รูปารูปานิ รูเปรูปานีติ เภโท เวทิตพฺโพ, เตน หิ พหุวจเน ปฐมาทุติยาสุ ‘อฏฺฐีนี’ติ เอกเมว รูปมุทาหฏนฺติ ทสฺเสติ.

因为只举出了一个词形为例，所以应当了知`rūpārūpāni`与`rūperūpāni`的区别。确实，由此表明，在复数的第一格和第二格中，(作者们)只举出`aṭṭhīnī`这一个词形为例。

๔๔. สสฺสาย

44. 为庄稼

สุญิติ ญกาโร กิมตฺโถติ อาห-‘ญกาโร’ติอาทิ, อสติ หิ ญกาเร‘ญานุพนฺโธ’ติ ญกาเรน วิเสสเนน สุกาโร น วิเสสี เยยฺย สติเยว ตสฺมึ เตน โส วิเสสีเยยฺย, ตสฺมา ‘‘ญกานุพนฺธาทฺยนฺตา’’ติ สุตฺเต ‘ญกานุพนฺธา’ติ วิเสสนํ [Pg.121] วิเสสนภาโว อตฺโถ ปโยชนํ ยสฺส โส วิเสสนตฺโถ, พหุลํ วจเนนานภิมตมนวเสสํ ววตฺถาปียตีติ วุตฺติยํ ‘‘ภิยฺโย’’ตฺยาทิกมุปทิฏฺฐนฺติ ทสฺเสตุมุปกฺกมเต ‘สามญฺเญนา’ติอาทินา, ฉฏฺฐี ภวตีติ (เส)โส, นนุจ อตฺถสทฺเทนาญฺญปทตฺถสมาเส กถํ จตุตฺถฺยตฺโถ-วสียตีติ วุจฺจเต, จตุตฺถีเอกวจเน อตฺตตฺถ’นฺติ เอตฺถ สทฺธมฺมสวนาทิกมตฺตนิมิตฺตนฺติ โย-ตฺโถ, โส จตฺโถ-ญฺญ ปทตฺเถปิ, ตสฺสา-ญฺญปทตฺถภูตสฺสาปิ อตฺตา อตฺโถ ปโยชนมฺภวติ นิมิตฺตภาเวนาติ นาตฺถเภโทติ ต เอต อิมวชฺชิตานํ สพฺพาทีนนฺติ ต เอตอิมสทฺเทหิ เอว วชฺชิตานมญฺเญสํ สพฺพาทีนํ, ปฏิสิทฺเธสุปิ กสฺสจิ อาเทโส ทิสฺสตีติ ทสฺเสตุมาห‘ตสทฺทสฺส จา’ติ.

“ñakāro”(ñ字)有何义？答曰：“ñakāro”等。因为若无ñ字，则su字便不能在“ñānubandho”(与ñ相连)中被ñ这个限定字所限定；唯有当它存在时，才能被其限定。因此，在经“ñakānubandhādyantā”中，“ñakānubandhā”作为限定词，其限定性即是其义利。为示在注疏(vutti)中，由“bahulaṃ”(多种)一词可确立未经认可及无余者，故说“bhiyyo”(更多)等，并以“sāmaññenā”(一般而言)等开始论述。第六格(chaṭṭhī)形成，此为其余。又，于以“attha”(义)一词构成的依主释中，如何确定第四格义呢？答曰：于第四格单数“attattha”(为己)中，其义为“听闻正法等是为己之因”，此义亦存于依主释之他词义中。因为，对于已成为他词义者而言，“自己”(attā)亦通过作为原因而成为其义利，故义无别。“ta、eta、ima之外的sabba(一切)等词”，意即除ta、eta、ima这些词之外的其它sabba等词。为示即便在被禁止者中，亦见有某词的替代，故说“以及ta词”。

๔๕. ฆป

45. Ghapa

อิตฺถิยา วธุยาติ ปสญฺญานมี อูนมุทาหรณานิ.

“itthiyā”(女人的)、“vadhuyā”(新妇的)等是ghapa类名词的长ī和长ū的例子。

๔๖. สฺสาวา

46. ssā vā (或是她的)

ฆปสญฺเญหีติ อิทํ เตติมามูหิ ตีมสฺส อญฺญปทตฺถสมาเสน วา วิเสสนํ ทฏฺฐพฺพํ, วุตฺติยํ กตนฺติ อาทิกํ กตฺตาทิปฺปกาสนตฺถํ กตํ, ตายาติ สพฺพตฺถ วิกปฺโปทาหรณํ.

“Ghapasaññehi”一词，应被视为“tīmassa”的限定词，此限定关系或通过与“tetimāmūhi”构成依主释(aññapadatthasamāsa)，或直接成立。在注疏中，“katanti”等词是为了表明作者等而作。“tāyā”等在各处都是选择的例子。

๔๗. นมฺหิ

47. 于namhi时

‘‘อาคมา ตคฺคุณีภูตา ตคฺคหเณน คยฺหนฺตี’’ติ ปริภาสา วจนเมตํ ตตฺถ ตคฺคุณีภูตาติ ตสฺมึ อาคมิมฺหิ คุณีภูตา, อวยววเสน ปจฺฉา ภวนฺโต อมุขฺยภูตา, ตคฺคหเณนาติ อาคมิคฺคหเณน ตคฺคหเณน คหณโตติ อาคมิภูตสฺส นํ อิจฺจสฺส คหเณน คหณโต, ‘นมฺหิ วิภตฺติมฺหิ’ติ ตุ วตฺตพฺพํ, วิปลฺลาโส วา เอตฺถ ทฏฺฐพฺโพ.

“增益(āgama)已成其附属(tagguṇībhūtā)，以取彼(词根)而得取(taggahaṇena gayhanti)”——此为定义之语。此处“已成其附属”者，谓于彼有增益者(āgamin)上成为附属，作为构成部分后出而非主要；“以取彼而得取”者，谓以有增益者之取而得取，即以已成为有增益者的“naṃ”之取而得取。然则应说“于namhi格(vibhatti)中”，或此处应见颠倒。

(๔๙) อิการสฺเสววาติอาทินา วุตฺตเมว วิวรติ ติสฺส อิจฺจาทินา, ตสฺส ติสฺส, นิทฺทิฏฺฐตฺตาติ ติสฺส นิทฺทิฏฺฐตฺตา, ‘‘นมฺหิ ติจตุนฺนมิตฺถิยํ ติสฺส จตสฺสา’’ติ (๒-๒๐) ติสฺสาเทโส ‘‘นมฺหิ นุก ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺน’’นฺติ (๒-๔๗) นุก, ติสฺสนฺนํ.

(49) 以“Ikārassevavā”等词所说者，兹以“tissa”等词阐明之。“tassa tissa”，是因为“tissa”已被指明(niddiṭṭhattā)。在规则“namhi ticatunnamitthiyaṃ tissa catassā”(2-20)中，有对“ti”(三)的替代式“tissa”；在规则“namhi nuka dvādīnaṃ sattarasanna”(2-47)中，有增益“nuka”，[形成]“tissannaṃ”。

๕๑. สุญ

51. 空

วิภตฺติสุตฺเตติ [Pg.122] ‘‘ทฺเวทฺเวกาเนเกสฺวิ’’(๒-๑) จฺจาทิสุตฺเต, สฺสนนฺติ พหุวจเนน สหิตเมกวจนมาห, สุตฺตมิทนฺติ ‘‘สุญฺสสฺสา’’ติ อิทํ สุตฺตํ, สุตฺเต ปน สตีติ ‘‘สุญ สสฺสา’’ติ สุตฺเต สติ.

在关于语尾变化的经文中，如以“dvedvekānekesvi”(2-1)等开头的经文，它将单数格与复数格一同讲述。此经即是“suññassā”。又，当经中存在时，即是“suñña-ssā”。

๕๕. รตฺยา

55. 夜晚

รตฺติ จ อาทิ จ รตฺยาทโย, เตหิ.

“Ratti”(夜晚)与“ādi”(等)构成“ratyādayo”(夜晚等)；“tehi”即是通过它们。

๕๖. สุหิ

56. 乐

อนุกรณวเสนาติ อนุสทิสํ กรณํ วจนมนุกรณํ.

所谓“以模仿的方式”(anukaraṇavasena)，是说“模仿”(anukaraṇa)即是相似的行为或言说。

๕๗. ลฺตุ

57. Ltu

เตนาติ ยโต ลฺตุอิติ วิเสสนตฺเตน วตฺตุมิจฺฉิตสฺส ปจฺจยสฺส คหณํ, เตนาติ อตฺโถ, ปจฺจยสฺส คหณา ตทาทิคหณํ ลพฺภเต… ‘‘ปจฺจยคฺคหเณ ยโต โส วิหิโต, ตทาทิโน คหณ’’นฺติ ญายา, วิเสสนตฺเตน วตฺตุมิจฺฉิตตฺตา ตทนฺตคฺคหณํ… ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ติ (๑-๑๓) วจนโตติ มนสิ นิธายาห- ‘ยโต’อิจฺจาทิ, โส กฺริยตฺโถ อาทิ ยสฺส โส ตทาทิ, โส ปจฺจโย-นฺโต ยสฺส สมุทายสฺส โส ตทนฺโต, ตาทิสสฺส ตทา ทิตทนฺตสมุทายวิเสส(สฺส) คหณํ, น ตุ ตทนฺตมตฺตสฺเสตฺยตฺโถ, นนุ จ ‘ลฺตฺวี’ติ วิเสสนตฺเตน วตฺตุมิจฺฉิเต ภวตุ ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ติ ตทนฺตสฺส คหณํ, ปจฺจยคฺคหเณน ปน ตทาทิโน คหณํ กถํ สิยา วจนาภาวาตฺยาห-‘ตทวินาภาวิตฺตา’ติ, ยโต วิหิโต, เตน วินา น ภวติ สีเลนาติ ตทวินาภาวี, ตสฺส ภาโว ตสฺมา. ‘‘ปจฺจยคฺคหเณ ยโต โส วิหิโต ตทาทิโน คหณ’’นฺติ ญายสฺส ยตฺถ ปจฺจยคฺคหณํ ตตฺถ สาธารณตฺตา ‘ตทาทิโน’ติ วุตฺตํ, ตทาทิสมุทายสฺส คหเณ ปเนตฺถ วิเสโส น ทิสฺสติ… อธิกตฺตาติ อาทีสุ วิเสสทสฺสนาสมฺภวา, ‘ตุํสฺมา โลโป จิจฺฉายํ เต’’ ตฺยตฺร (๕-๔) ตุ ทิสฺสติ วิเสโส, วกฺขติหิ ตตฺถ ‘‘ตุํตาเยตเว ภาเว ภวิสฺสติ กฺริยายํ ตทตฺถาย’’นฺติ (๕-๖๑) ตุํปจฺจยํ วกฺขติ’’จฺจาทิ.

“Tena”(因此)的意思是：因为获取了想作为限定词表述的后缀“ltu”。通过获取后缀，即可获得以其为始的部分……依据“获取后缀时，即获取其所依附的词干为始的部分”的规则。又因想作为限定词表述，故获取以其为末的部分……心中忆持“规则作用于以限定词为末尾者”(1-13)此语，故说“yato”(从何)等。以该动词义为始者，是为“tadādi”(以此为始)；以该后缀为末的集合，是为“tadanta”(以此为末)。其义为：获取的是具有如此词首与词尾特征的特定集合，而非仅仅是词尾部分。然，当想以“ltvī”作为限定词表述时，依据“规则作用于以限定词为末尾者”，固然可获取其词尾部分，但依据“获取后缀”如何能获取其词首部分呢？因无此明文规定。答曰：“因其不可分离性”(tadavinābhāvittā)。即，其所依附者，离之则其法不成，故称“不可分离”；此乃其理。“获取后缀时，即获取其所依附的词干为始的部分”此一规则，于任何获取后缀之处皆通用，故说“tadādino”(以此为始者)。于此，获取以此为始的集合并无特殊之处……因在“adhikattā”(因优越)等词中不可能见到特殊性。但在“tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te”(5-4)中则可见到特殊性，彼处将说：“为表‘为了’之义，于动词后有tuṃ、tāye、tave等后缀，表未来时”(5-61)，即是宣说tuṃ后缀等。

๕๘. เค

58. 家

ออิตฺเยววตฺตพฺพนฺติ [Pg.123] ‘เคอ’อิตฺเยว วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ, ปกฺเข ทีฆวิธาเนเนวาติ อิมินา อการาเทเส กเต ปกฺเข ทีฆวิธาเนเนว, อญฺญตฺถจริตตฺถตายาติ ลฺตฺวนฺตาทิโต อญฺญตฺถ โภปุริสา โภปุริสอิจฺจาโท ชาติปทตฺถนิสฺสยเนน กตตฺถตาย, ปริส มตฺตตฺถตายาติ วุตฺตํ โหติ, อวสฺสํ ทีฆภาเว การณมาห ‘ยทิจากาโร’อิจฺจาทิ, ยทิจ อากาโรติ ปทจฺเฉโท.

所谓“应仅说a”，是说应仅说“gea”。所谓“在另一情况下仅通过长音规则”，是说通过此（规则）作a字母替换后，在另一情况下仅通过长音规则（处理）。所谓“因其义已于他处完成”，是指在以“ltvā”结尾等词以外的他处，如“bhopurisā”、“bhopurisa”等，其义已通过词类意义的依附而完成，是说其义已圆满。他说明了必须是长音的原因，即“若是长音ā”(yadi ca ākāro)等。“yadi ca ākāro”是其分词。

๖๐. ฆพฺรหฺมา

60. Gha梵天

ฆอิติสญฺญา ฆสญฺญา ตาสํ, กญฺญาสญฺญาติอาทีสุ ฆสญฺญานํ พหุตฺตา พหุวจเนน นิทฺเทโส, ฆรูปสฺสาติ ฆสฺสาติ ฆสทฺทรูปสฺส, ตถา โภ พฺรหฺมาติ เอตฺถ ตถาติ อิมินา พฺรหฺมาติรูปสฺส นิรุตฺติยํ นิทฺทิฏฺฐตฺตาว เอตฺถ สงฺคหิตภาวํ ทสฺเสติ. เอวํ วิวรนฺตีติ ตสฺมา ส สขโต คสฺส อการอาการา’’ติอาทินา เอวํ วิวรนฺติ, เต หิ อจ อาจ อิจ อีจ เอจาติ ทฺวนฺเท ปุพฺพสรานํ โลปํ กตฺวา เอตฺตุปสิเลสนิทฺเทสํ วณฺเณนฺติ, สามญฺญวิธานนฺติ ‘พฺรหฺมกตฺตุอิสิ สขโต’จฺเจวมวิเสเสตฺวา สามญฺเญน กถนํ, กิมตฺถนฺติ กึ อตฺโถ ปโยชนํ ยสฺส ตํ กิมตฺถํ. สามญฺญวิธานํ กิมตฺถมฺปเนวํ ปโยชนาสงฺกายํ ปโยชนาสงฺกาวิจารณํ มนสิ นิธาย ‘อาคติ คโณย’นฺติ วุตฺตตฺตา อาห– ‘อตฺถโต’จฺจาทิ, อตฺถโตติ สา มตฺถิยโต, อเนนาติ‘อาคติคโณย’นฺติ อิมินา วจเนน, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘อาคติคโณยนฺติ อิมินา ตทาการสงฺขาตชาติปฺปธานคณตฺตปฺปกาสเนน ยทิ สมฺโพธเน เอการนฺตาการนฺตลาภีนํ กตฺตุ อิสิ สข มุนิ ภทนฺตาทีนํ คหณํ ปโยชนํ น สิยา, อญฺญถา อนุปปชฺชนํ สิยาติ เอวมญฺญถานุปปตฺติลกฺขณสามตฺถิยโต สามญฺญวิธาเน ปโยชนมาเห’’ติ, โสยนฺติ อิมินา วุตฺติยํ ‘อาคติ คโณย’นฺติ วุตฺตํ วจนํ นิทสฺเสติ.

名为“Gha”，即是它们的“Gha”名。在“kaññā”等名中，因“Gha”名众多，故以复数作解释。“gharūpassa”即“ghassa”，即“gha”此词形。同样，于“bho brahmā”（喂，梵天）一句，“tathā”（同样）一词显示了“brahmā”此形在语法解释中已被指出，故亦包含于此。如此解释者，因此他们以“sa sakhato gassa akāraākārā”等句如此解释。他们通过在双合词中省略前一个元音，来阐述此处的紧密连接指称。“普遍规定”即不作“brahmā”、“kattu”、“isi”、“sakha”等区分而普遍地说明。“有何目的”即询问其意义与用途。关于普遍规定的目的，在考量“āgati gaṇoya”等表述时，心中思惟其作用，故说“从意义上”等，其意义即指作用。通过“āgati gaṇoya”此语，意即：若不通过此语以其形态所含摄的种类为主的群组，来阐明在呼格中获得以“e”或“ā”结尾的“kattu”、“isi”、“sakha”、“muni”、尊者(bhadante)等词的作用，那么就会出现不合宜之处。正是从这种“否则即不合宜”的道理出发，说明了普遍规定的作用。此处的“soyaṃ”一词，指明了注释(vutti)中所说的“āgati gaṇoya”一语。

๖๓. โฆสฺสํ

63. 声音

สฺสญฺจ สฺสาจ สฺสาโยจ อญฺจ ติญฺจาติ อิตรีตรโยเค จตฺถ สมาโส,สฺสํ สฺสา สฺสายํ ตึสุ.

“Ssañca, ssāca, ssāyoca, añca, tiñcā”，于此相互连接中，是“ca”复合词。于“ssaṃ, ssā, ssāyaṃ, tiṃ”等格中。

๖๔. เอก

64. 一

โฆจ [Pg.124] โอจ โฆ ฆานฺตโอการนฺตา, นตฺถิ โฆ เยสนฺเต อโฆ, เตสํ, สามญฺญวิธานโตติ กสฺสจิ ลิงฺคสฺส อปรามาสา สามญฺเญน วิธานโต, นาเทกวจเนสูติ นาทีสุ เอกวจเนสูติ อตฺโถ, หิ เหตุมฺหิ, ยสฺมา กสฺสจิ เอวํ ทุฏฺฐาธิปฺปาโย สิยา, ตสฺมา ทุติยมุทาหรณนฺติ อตฺโถ, ทุติโยปิ เหตุมฺหิ, ยสฺมา สพฺเพสํ สงฺคหณตฺถํ, ตสฺมา น จ ตถาธิปฺเปตนฺติ อตฺโถ, สพฺเพสเมกวจนานํ สงฺคหณาภาเว สุตฺตานํ วิรจนปฺปการมาห-‘อญฺญถา’ติอาทิ, อุปริจาตฺยาทีสฺวยมธิปฺปาโย ‘‘สุตฺตสฺส ‘อํโยสฺวโฆน’นฺติ วิรจิตตฺตา สามญฺเญเน-กวจเนสฺวฆสฺส นรสฺสตฺตปฺปตีติ ตปฺปฏิเสธาภาวา’ทณฺฑิ กุล’นฺติ รสฺสตฺตํ ‘สิสฺมึ นปุํสเก’ติ วิธิสุตฺตํ วเทยฺยา’’ติ, โอการนฺตปฺปฏิเสธนฺติ ‘อโฆน’นฺติ โอการนฺตปฺปฏิเสธํ, อาเทสนฺตรํ ‘‘โคสฺสา คสิหินํ สุคาวควา’’ตฺยาทินา (๒-๖๗) กรียมานํ คาวาเทสาทิกํ, เอตฺถ ปน นปุํสเก เอกวจนนฺตํ ทณฺฑิ กุลนฺติ วกฺขมานตฺตา โนทาหฏํ, โยสุ ปน ‘‘โยโลปนิสุทีโฆ’’ติ (๒-๘๘) อทีฆสฺสาปิ ทีฆวิธานสามตฺถิยา ปฐมเมว ทีฆสฺส รสฺสาภาเวกาว กถาติ โนทาหฏํ, ทณฺฑีทณฺฑีนิ อิจฺเจว ตุ ภวติ, โนสฺสวาติ ปาโฐ ทิสฺสติ, เอตฺถ วิชฺชมาเน เค ปเร โอการนฺตสฺส วา รสฺสาปชฺชนโทสมฺปสงฺคโต โนสฺสา’ติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ.

“Gha”与“o”，即“gho”，指以“gha”结尾和以“o”结尾者。结尾无“gho”者为“agho”，对于它们而言。“由普遍规定”即不涉及任何性别而普遍地规定。“于nādi等的单数中”即是其义。“hi”是原因义。因为某人或有此等错误想法，故举第二例，此是其义。第二例亦是原因义，因为是为了含摄所有情况，所以并非如他们所想，此是其义。若不能含摄所有单数，他则说明经文的编纂方式，即“否则”等。在上文等处，其意趣是：“因经文编为‘aṃyosvaghona’，故于一般单数中，可理解为非“gha”者应作短音，且无否定此义，故他会说‘daṇḍi kula’是短音，而‘sismiṃ napuṃsake’是规定经。”“aghona”是否定以“o”结尾者。其他替换，如“gossā gasihinaṃ sugāvagavā”(2-67)等所作的“gāva”等替换。然而，此处中性单数“daṇḍi kula”，因将于后文述及，故不引用。而在“yo”格中，因“yolopanisudīgho”(2-88)一经有规定长音化的效力，对于本来就是长音的元音不作短音化，仅此一说，故不引用。故只成“daṇḍī, daṇḍīni”。可见有“nossavā”的读法。此处，当有“ge”在后时，以“o”结尾的词干有发生短音化的过失之虞，故应作“nossā”的读法。

๖๗. โคสฺสา

67. 牛棚

คาเวน คเวนาติ กรเณปิ สมานํ, คาวสฺส ควสฺสาติ ฉฏฺฐิยาปิ.

于工具格，亦同样有“gāvena”、“gavena”二形；于第六格，亦同样有“gāvassa”、“gavassa”二形。

๖๙. ควํ

69. 牛群

เสนาติ สุตตฺตา เสอิติ วุตฺติยํ นิมิตฺตํ ปริกปฺปิตํ.

“senā”一词，因其被如此听闻，故于语用中，“se”被设想为标记。

๗๒. คาวุ

72. 俱卢舍

สทฺทนฺตรตฺเตน โกจิ โทโสติ สมฺพนฺโธ, อาทิสิตพฺพา อาเทสา กาตพฺพา.

“由词语之差异而有何过失？”，此为关联。应作指示之替换，即当为之。

๗๓. ยํ

73. 任何

เปน [Pg.125] ปสญฺญาย ยุตฺตา อีปี, ปจ โส อีจาติ วาปี อเภทคฺคหเณน, อญฺญสฺสาติ อิการ อุการอูการสฺส.

为明了故，与“pena”相连之“īpī”，或“paca so īca”，因视为无别，故指另一词中之“i”、“u”、“ū”音。

๗๗. สฺมิ

77. Smi

โลเก เทวทตฺโต ทตฺโตติ เอกเทเสน สมุทายโวหาร ทสฺสนโต สฺมิโนตีมสฺส สฺมึ วจนสฺสาตฺยยมตฺโถ ทสฺสิโตตฺยาห-‘สฺมิติ อิมินา’ติอาทิ.

世间称“提婆达多”为“达多”，此乃以部分指称全体之用法。为说明此义，故云：“通过此‘smi’……”等，以示“smiṃ”一词之义。

๘๑. ฌลา

81. Jhalā

พฺรหฺมาทีสุ ‘อิโต กฺวจิ สสฺส ฏานุพนฺโธ’ติ ปาฐาติ สมฺพนฺโธ, พฺรหฺมาทีสูติ ‘‘ฆพฺรหฺมาทิเต’’ติ (๒-๖๐) สุตฺเต วุตฺตพฺรหฺมาทีสุ, ปาฐาติ ‘อิโต’ตฺยาทิโน คณสุตฺตสฺส ปาฐา, ฏานุพนฺโธติ อิมินา (เอฏาเทสํ) นิทฺทิสติ.

于梵天等词中，有关联读法作：“于此，有时‘sa’有‘ṭa’附缀”。“梵天等词中”，意指于“ghabrahmādite”（2-60）经中所说之梵天等词中。“读法”，意指以“ito”等开头之组经的读法。“ṭa附缀”，以此指示（“eṭa”之替换）。

๘๕. กู

85. Kū

โส อนฺโต ยสฺส โส ตทนฺโต สมุทาโย, ตสฺส, ‘‘จานุกฑฺฒิตํ โนตฺตรตฺรานุวตฺตตี’’ติ วิญฺญูวจนํ, วิทุโน วิทูติ กูปจฺจยนฺตสฺส อุทาหรณํ, วิญฺญุโน วิญฺญูติ ‘‘วิโต ญาโต’’ติ (๕-๓๙) สพฺพญฺญุโน สพฺพญฺญูติ ‘‘กมฺมา’’ติ (๕-๔๐).

彼为其尾者，是为“彼结尾”词聚。对此，有智者言：“虽被牵引，然不随至后（规则）。”“viduno, vidū”是结尾有“kū”后缀之例。“viññuno, viññū”依（规则）“vito ñāto”（5-39）；“sabbaññuno, sabbaññū”依（规则）“kammā”（5-40）。

๘๖. โล

86. 脱落

โลโปตฺเวว สิทฺธตฺตาติ โวมุตฺตปกฺเข โลโปตีมินาว สิทฺธตฺตา.

“脱落（lopa）确实已成立”，意谓于“vomutta”之场合，仅凭此“脱落”（之规则）即已成立故。

๘๗. นโน

87. Nano

อมุยาติ อิตฺถิยํ ยาเทโส, นโนตีมสฺสิทํ ปจฺจุทาหรณํ.

于阴性词，“amuyā”是“yā”之替换。此乃“nanoti”之反例。

๘๘. โยโล

88. Yolo

ปฐมาทุติยาโยนเมกโต อุทาหรณานิ อฏฺฐี อฏฺฐีนิติ, ตานิจ โยโลปนิลาติสฺเสว ทสฺสิตานิ, ตถาเยวาญฺญานิปิ ญายนฺตีติ.

第一格与第二格复数“yo”合一之例为“aṭṭhī”、“aṭṭhīni”。此等已于“yolopa”与“nilāti”中说明，其他亦应如是了知。

๙๒. นฺตสฺส

92. Ntassa

ฏมุตฺตปกฺโขติ [Pg.126] อสนฺตํ กุพฺพนฺตสฺสาติ ฏาเทเสน มุตฺตปกฺโข,นฺตุสฺสเจวนฺติ ปสิทฺธตฺตาว ฏาเทสมุตฺตปกฺขํ อุปเมติ, ‘‘สญฺชาตํ ตารกาทิตฺวิโต’’ติ (๕-๔๕) อิโต อนฺธิตา.

“离ṭa之场合”（ṭamuttapakkha），意指“对造作者不存在之事物”而言，此乃免于“ṭa”替换之场合。因“ntussa ceva”是众所周知的，故以之比喻免于“ṭa”替换之场合。“sañjātaṃ tārakāditvito”（5-45），由此产生迷惑。

๙๓. โยสุ

93. Yosu

ฏาเทโส-ติปฺปสชฺชตีติ กสฺมา วุตฺตํ นนุ ตทนฺตสฺส สมุทายสฺส ปตฺเต ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ (๑-๑๗) อนฺตสฺเสว โหติ, ตถาสติ เนวาติปฺปสงฺโค, ตสฺมา กสฺมาติปฺปสชฺชตีติ วุตฺตนฺติ, สจฺจํ, ตถาปิ ‘ฌิสฺสา’ติ วตฺตุํ สกฺกุเณยฺยตฺเต อิสฺสาติ วุตฺตตฺต สามตฺถิยโต ตทนฺตสฺส ฏาเทโส-ติปฺปสชฺชตีติ ตถา วุตฺตนฺติ, นนุ ‘ฌิสฺสา’ติ วุตฺเตปิ โสวาติปฺปสงฺโค ตทวตฺโถเยวาติ สจฺจํ, ตถาปิ ยทิ สมุทายสฺส ฏาเทโส-ภิมโต สิยา ‘ตถา สติ กึ ฌคฺคหเณน อิสฺสตฺเวว วเทยฺยาติ นาติปฺปสชฺชตีติ, ฌคฺคหเณ นามนฺเต อิการสฺเสว ฌสญฺญตฺตาติ อิทํ ปน วิเสสนตฺเตน วตฺตุ มนิจฺฉิเต ยุชฺชติ.

为何说“ṭā替换会过度延伸”？当应用于以彼结尾之词聚时，依“于第六格结尾者”（1-17）之规则，不就仅替换其结尾吗？既然如此，则无过度延伸之过，为何如是说？诚然。然，虽可言“jhissā”，却言“issā”，依此能力，故说对以彼结尾者之“ṭā”替换会过度延伸。言“jhissā”时，彼过度延伸之过不也依然存在吗？诚然。然，若意欲替换整个词聚，何需取“jha”？仅言“issa”即可，如是则无过度延伸之过。于取“jha”时，乃因结尾之“i”音有名为“jha”之故。然若不欲以此为限定而说，亦属合理。

๙๔. เวโว

94. Vevo

สหจริตญายสฺสาติ ‘‘ตํสหจริตา ตคฺคหเณน คยฺหนฺตี’’ติ ญายสฺส.

所谓共存法则(sahacaritañāya)，即“与彼共存者，由把握彼而被把握”之理则。

๙๕. โยมฺหิ

95. Yomhi

เหตุกุรุสทฺเทหิ โยสุ อิมินา ฏาเทเส ‘‘โลโป’’ตีมินา โยโลเป วา สมฺปตฺเต ‘‘ปจฺจยนิสฺสิตํ พหิรงฺค’’นฺติ โยโลปโต ‘‘ปกตินิสฺสิตมนฺตรงฺค’’นฺติ ‘‘อนฺตรงฺคพหิรงฺคสุ อนฺตรงฺควิธิ พลวา’’ติ ปฐมํ ฏาเทเส นิมิตฺตาภาวาว โลปา ภาโวติ ทสฺเสตุมาห-‘เหตุกุรุสทฺเทหิ’จฺจาทิ.

对于`hetu`和`kuru`二词，当`yo`[格]面临被替代为`ṭā`或被省略(`yolopa`)时，[当知]：“依于后缀者为外支”，而“依于语基者为内支”，且“于内外支中，内支规则为强”。为示“先进行`ṭā`的替代，其后因[省略的]所缘消失，故不发生省略”之义，而说“由`hetu`与`kuru`二词……”等。

๙๙. สพฺพา

99. 一切

นนุ กตราทโยว สพฺพาทิสทฺทวจนียา โหนฺติ สมาเสนาภิหิตตฺตา, น ตุ สพฺพสทฺโท ตฺยาห-‘อวยเวเน’ตฺยาทิ,ยทิปิ ‘สพฺพ สทฺโท [Pg.127] อาทิ เยส’นฺติ อวยเวน วิคฺคโห, ตถาปิ สมุทาโยวาสฺสตฺโถ ภวติ… เยสนฺตฺยเนน สมุทายสฺส ปรามาสาติ ภาโว, อิตีติ เหตุมฺหิ, โก ภวนฺตานํ ทฺวินฺนํ พหุนฺนํ วา เอโก เทว ทตฺโต กฐาทีหิ วา อตฺเถ ทฺวีหิ พหูหิ วา เอกสฺส นิทฺธารเณ สติ กิมฺหา นิทฺธารเณ รตร รตเมสุ ณาทิวุตฺติยํ ‘‘เอกตฺถตาย’’นฺติ (๒-๑๑๙) วิภตฺติโลเป ‘‘รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา’’ติ (๔-๑๓๒) อนฺตสราทิโลเป กึสทฺทสฺส รูปสิทฺธีติ ทสฺเสตุมาห กตมา’ติอาทิ, อุโภ อํสา อสฺสาติ อตฺเถ ‘‘อยุภทฺวิตีหํเส’’ติ (๔-๔๙) อเย‘‘สโร โลโป สเร’’ติ (๑-๒๖) สรโลเป รูปสิทฺธีติ อาห-‘อุโภ อํสา’อิจฺจาทิ, กายํ ววตฺถา นาเม ตฺยาห-‘สาภิเธยฺยา’ตฺยาทิ, อวธิจฺจาทินา ตสฺเสวาตฺถํ วิภาเวติ, อธํโส อภฏฺฐตา อวธิภาเวเยวาวฏฺฐานํ, สาภิเธยฺยา เปกฺขาติ เอตฺถ โส สโก อภิเธยฺโย อตฺโถ ทิสาทิ สาภิเธยฺโยติ คหิโตติ อาห-‘ปุพฺพาทีน’นฺติอาทิ, สาภิเธยฺยนฺติ กมฺมโต ปรา อปปุพฺพา ‘อิกฺข=ทสฺสเน’ตีมสฺมา ‘‘กฺวจณ’’อิติ (๕-๔๑) อณฺปจฺจเย สาภิเธยฺยาเปกฺโข, โส วาวธินิยโมติ ทสฺเสตุมาห-‘ตมเปกฺขติ’จฺจาทิ, ตตฺถาธิปฺปายํ วิวรติ ‘ตถาหิ’จฺจาทินา, เอตฺถ จ ปราทิสทฺทาภิเธยฺโย-ตฺโถ ทิสาเทสาทิ ปุพฺพาทิสทฺทาภิเธยฺยสฺสาตฺถสฺส ทิสาย เทสาทิโน วาวธิภาเวน นิยมวเสน ปวตฺตติ, โย จาวธิภาโว นิยมวเสน ปวตฺตติ, โสจาวธิภาโว นิยมวเสน ปวตฺโต ปุพฺพาทิสทฺทวจนียํ ทิสาเทสาทิ มเปกฺขตีติ สาภิเธยฺยาเปกฺโขวธินิยโมเยว ววตฺถาติ วุจฺจตีตฺยยมธิปฺปาโย, น ตุ อภิเธยฺยายนฺติ อสมฺภวา, อสมฺภวเมว ทสฺเสนฺโต อาห-‘โย หิ’จฺจาทิ, โกสลฺเลน นิมิตฺเตนาติ กุสล สทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺเตน โกสลฺเลน, อุตฺตรากุรโว อุตฺตรกุรุทีป วาสิโน, เทโส วา, ‘นาญฺญญฺจ นามปฺปธานา’’ติ (๒-๑๓๖) อเนเนว สญฺญายํ สพฺพาทิการิยสฺส นิสิทฺธตฺเต กิมสญฺญายํภฺยเนเนตฺยาห ‘นาญฺญญฺเจ’ตฺยาทิ, กิญฺจิ ปุพฺพตฺตาทิกมุทฺทิสฺส เกสญฺจิ ปุพฺโพปโรตฺยาทิกา อตฺถานุคตา สญฺญา อนฺวตฺถสญฺญา.

难道不是因为`katara`（何者）等词被简略地表达，才由`sabbādi`（一切等）一词所称说，而非`sabba`（一切）一词本身吗？对此，[注释者]说“由部分……”等。虽然“`sabba`（一切）一词为其首”是以部分来分析，但其义仍指整体……其意为，通过`yesaṃ`（彼等之）一词，所指涉的是整体。因此，在“汝等二人或多人中谁是提婆达多(Devadatta)”或“席等物”等义中，当从二者或多者中确定一者时，为何在确定时……为示`kiṃ`（何）词之语形如何成就，而说“`katama`（何者）……”等。在“彼有二部分”之义中……语形成就，故说“二部分……”等。此是何种规定(vavatthā)？对此，[注释者]说“具所说义……”等。通过`avadhi`（界限）等词阐明其义。`adhaṃso`即`abhaṭṭhatā`（不坏），即安立于界限之状态。于`sābhidheyyāpekkhā`（观待其所说义）中，“具所说义”(`sābhidheyya`)被理解为其自身的所说义，即方所等，故说“`pubba`（东）等词……”等。`sābhidheyyāpekkhā`（观待所说义）者，是由前置`apa`及`parā`的动词词根`ikkha`（见）加`aṇa`后缀，从所受(kamma)角度构成，即观待那作为界限的规定。为示此义，而说“观待于彼……”等。通过“诚然……”等句阐明其意趣。此处，`parādi`（他等）词的所说义，即方所、地域等，是依`pubbādi`（东等）词所说义（即方所、地域等）的界限而起作用。凡依界限而起作用者，此依界限而转起的[作用]，观待`pubbādi`（东等）词所说的方所、地域等，故此观待所说义的界限规定即被称为`vavatthā`（规定）。此为意趣所在。而非朝向所说义，因其不可能。为示其不可能，而说“诚然，彼……”等。“以善巧为因”者，谓以`kusala`（善）一词的转起之因——善巧——为因。北俱卢洲人(uttarākuravo)指居住在北俱卢洲(uttarakurudīpa)者，或指该地区。通过“非其他，当名称为主时”此[规则]，已禁止了`sabbādi`（一切等）的作用于专有名词(saññā)，那么[规则中再规定]“于非专有名词时”又有何用呢？对此，[注释者]说“非其他……”等。针对某些事物的前后等状态，而有`pubbāpara`（前后）等随顺于义的名称(atthānugatā saññā)，此即`anvatthasaññā`（随义名）。

๑๐๔.ติ

104. 即

‘‘วาเนกญฺญตฺเถ’’ติ (๓-๑๗) [Pg.128] วิกปฺปานุวตฺตนโต อยุตฺตตฺตาภาวํ ทสฺเสติ‘นยิทมยุตฺต’นฺติ, ยุตฺตตา จาสฺส ปาเฐ พฺยภิจาร ทสฺสนโตติ วตฺตุมาห-‘นปุํสเก’จฺจาทิ, ปาฐานุคตา หิ สุตฺตรจนา, วิกปฺปานุวตฺติยา อนปุํสกมิทเมว วจนํ ตสฺส กฺวจิ พฺยภิจารตฺเต ญาปกนฺติ วตฺตุมาห-‘ตสฺส จา’ติอาทิ, อวสฺสเมวเมตฺถ อตฺโถ คเหตพฺโพ, อญฺญถา ยถาวฏฺฐิตปาฐานุกฺกเมนาตฺถคฺคหเณ สติ สุตฺตสฺส มุขฺยตฺตปฺปตีติโต กถนฺตมญฺญสฺส ญาปกํ ภเวยฺย, มุขฺยภาเว หิ ญาปกตฺถํ น ยุชฺเชยฺย.

（作者）表明，通过遵循“Vānekaññatthe”（3-17）的选择形式，并无不当，（故）云“此非不当”。又因其正当性由读法上的变异用法所显示，为说明此，（作者）说“于中性词”等。规则的构成确实是遵循读法的。为说明“通过遵循选择形式，此非中性词的词语本身，成为其在某处变异的指示”，（作者）说“以及它的”等。于此，必须如是取义。否则，若依既定读法的顺序取义，由于规则会被视作主要的，它又如何能成为另一事物的指示呢？因为在作为主要的情况下，作为指示的作用便不适宜。

๑๐๘. อเต

108. 于末尾

นนุ จ ‘‘ลกฺขณปฏิปทวุตฺเตสุ ปฏิปทวุตฺตสฺเสว คหณ’’นฺตีมาย ปริภาสาย ลกฺขณิกสฺสาการสฺส คหณํ น ปปฺโปตีตฺยาสงฺกิย ปฏิปาทยมาห-‘รสฺสากาเร’จฺจาทิ, ปริภาสาย จสฺสายมตฺโถ ‘‘ลกฺขียเตเนเนติ ลกฺขณํ, สาธฺวสาธุชานน เหสุตฺตา สุตฺต มุจฺจเต, ปฏิคตมฺปทํ ปฏิปทํ, อุจฺจาริตมญฺชเสตฺยตฺโถ, ลกฺขณญฺจ ปฏิปทญฺจ ลกฺขณปฏิปทานิ, เตหิ วุตฺตานิ รูปานิ ลกฺขณปฏิปทวุตฺตานิ, เตสุ, วุตฺตสทฺโท ปจฺเจกมฺปริสมาปียเต ‘ลกฺขณวุตฺเตสุ ปฏิปทวุตฺเตสู’ติ, ตตฺราญฺจสา ยมนิทฺทิฏฺฐํ, เกวลํ ลกฺขณทสฺสเนนาสฺมึ ลกฺขเณ สตฺยวสฺสมเนน รูเปน ภวิตพฺพนฺติ ลกฺขเณน ปฏิปาทิตํ, ตํ ลกฺขณวุตฺตมิตฺยุจฺจเต, ยนฺตฺวญฺชสา สทฺเทเนว ปฏิปาทิตํ, ตํ ปฏิปทวุตฺตนฺติ วุจฺจเต, ตสฺมึ ลกฺขณวุตฺเต ปฏิปทวุตฺเต จ รูเป สติ ปฏิปทวุตฺตสฺเสว คหณํ, เนตรสฺเส’’ติ, ปฏิปทวุตฺตสฺเสเวตฺยวธารเณน นิยมรูปภาสฺสา ปริภาสายาวคมฺยเต, โส จ นิยโม อนิยมปุพฺพเก สนฺเทเห สตฺยวติฏฺฐเต, ตสฺมา ยตฺร ลกฺขณวุตฺตเมว เกวลํ, น ปฏิปทวุตฺตํ, ตตฺร นายํ ปริภาสา วติฏฺฐเต, ยตฺราปิ ปฏิปทวุตฺตเมว เกวลํ, น ลกฺขณวุตฺตํ, โสปฺเยติสฺสา อวิสโย, ยตฺร ทฺเว รูปานิ สมฺภวนฺติ ตตฺเรวา ยมฺปริภาสา สนฺเทหาปากรณมุเขน ปวตฺตาติ ญายปฺปตฺโตเยวา มตฺโถ [Pg.129] อิมาย ปริภาสายานุวาทฺยเต, ตถาหิ สนฺเทหฐาเนสุ ยทฺยปฺเยกรูปเมวมภินฺนมุภินฺนํ, ตถาปิ ลกฺขณวุตฺตํ รูปํ ลกฺขเณ โนนฺนียมานํ ธูมคฺคิ วิย ชลพลากา วิย จานุ มานิกํ, ยนฺตุ ปฏิปท วุตฺตํ รูปํ, ตํ ปจฺจกฺขสิทฺธํ, ปจฺจกฺขานุมาเนสุ จ ปจฺจกฺขมฺพลวนฺตรํ ปมาณนฺติ อโต ปฏิปทวุตฺตเมว คยฺหตีติ.

有人质疑：“根据‘于通则表述与特称表述，唯取特称表述’此一诠释规则，则由通则所示之‘阿’音形即不可取。”为阐明此，（作者）说：“于短‘阿’音”等。此诠释规则之义理如下：“所以识特征者，是为通则(lakkhaṇa)。已至之词，是为特称(paṭipada)，义为如实念诵。”通则与特称，即是通则特称。由彼等所说之语形，即通则特称表述。于此，“表述”一词各别总结为“于通则表述”与“于特称表述”。其中，凡非直接指明，仅由通则显示“于此特征存在时，必然是此语形”，此由通则所阐明者，称为“通则表述”；凡由词语直接阐明者，称为“特称表述”。于通则表述与特称表述之语形存在时，唯取特称表述，而非其它。通过“唯取特称表述”的限定，可知此诠释规则为一决定性的规则。而此决定，是在先有不确定性的疑惑时才成立。是故，于仅有通则表述而无特称表述之处，此诠释规则不成立。于仅有特称表述而无通则表述之处，亦非其适用范围。唯于两种语形皆有可能之处，此诠释规则才通过消除疑惑的方式而起作用。此为依正理所得之义，由该诠释规则所复述。诚然，于有疑惑之处，即便二者语形相同无别，然由通则表述之语形，乃是依通则推断而得，如烟与火，如水与白鹭，属于比量；而由特称表述之语形，则为现量所成。于现量、比量中，现量为更强之量，是故唯取特称表述。

๑๑๐. กฺวเจ

110. 在某处

นปุํสกลิงฺเค เอกาเรน น ภวิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.

于中性中，不存在以“e”音结尾的词，此为关联。

๑๑๔. โลโป

114. 脱落

อการสฺสนฺตรงฺคตฺเต การณมาห-‘ปกตินิสฺสิตตฺตา’ติ, ปกติยา อิทํ ปากตํ ‘‘โณ’’ติ (๔-๓๔) โณ, โลปสฺส พหิรงฺคตฺเต การณมาห-‘ปจฺจยนิสฺสิตตฺตา’ติ, อนฺตรงฺเคจฺจาทินา ‘‘อนฺตรงฺคพหิรงฺเคสฺวนฺตรงฺควิธิ พลวา’’ติ ปริภาสมุปลกฺเขติ, องฺคสทฺโท-วยววาจี, อนฺเต สทฺโท สตฺตมฺยตฺเถ, องฺเค ภวมนฺตรงฺคํ วิภตฺถฺยตฺเถ-สงฺขฺยสมาโส ‘‘เอโอนม วณฺเณ’’ติ (๑-๓๗) อตฺตํ ราคโม, องฺคโต พหิ พหิรงฺคํ ‘‘ปยฺยปาพหิติโร ปุเรปจฺฉา วา ปญฺจมฺยา’’ติ (๓-๕) อสงฺขฺยสมาโส, อตฺร จานฺตรงฺคํ พหิรงฺคนฺติ นางฺเคภวมนฺตรงฺคํ, อปิตฺวนฺตรงฺคนิสฺสิตํ การิยมนฺตรงฺคํ, นาปฺยงฺคโต พหิภูโต สมุทาโย พหิรงฺคํ, กินฺตุ พหิรงฺคนิสฺสิตํ การิยมฺพหิรงฺคํ ยถา มญฺจนิสฺสิเตสุ สทฺทายนฺเตสุ ‘มญฺจา สทฺทายนฺตี’ตฺยุจฺจเต ตํ วิเยติ อโตเยวา สงฺขฺยสมาเสปิ ลิงฺควิภตฺติวจนนฺตรโยโค ‘อนฺตรงฺโค อนฺตรงฺคา’ติ, สงฺเกติโก หฺยยมสงฺขฺยสมาโส, น ปุพฺพปทตฺถปฺปธาโน, ยถา-ปจฺจกฺขสฺสากฺขนิสฺสิตตฺตาวโพธตฺถํ ‘อกฺขมกฺขมฺปติ วตฺตเต’ติ วิจฺฉาย-มสงฺขฺยสมาเสปิ กเต ปจฺจกฺข ญาณสฺสากฺขนิสฺสิตตฺตญาปนตฺถํ สงฺเกตวเสน กโต-ยมสงฺขฺย สมาโส, น ปุพฺพปทตฺถปฺปธาโนติ‘ปจฺจกฺโข ปจฺจกฺขา’ติ ลิงฺควิภตฺติ วจนนฺตรโยโค, ตเถวาย-มนฺตรงฺคนิสฺสิโต-ยํ สมุทายนิสฺสิโตติ ญาปนตฺถํ สงฺเกตวเสน กโต-ยมสงฺขฺยสมาโสติ ลิงฺควิภตฺติวจนนฺตรโยโค น วิรุชฺฌเต, อถวา อนฺตรมงฺคมสฺส การิยสฺสาตฺถีติ ‘‘สทฺธาทิตฺว’’ (๔-๘๔) ตถา พหิรงฺคนฺติ, อนฺตรงฺคญฺจ พหิรงฺคญฺจ [Pg.130] อนฺตรงฺคพหิรงฺคานิ, เตสฺวนฺตรงฺโค พลวาติ. อนฺตรงฺค การิยสฺส พลวตฺตํ สาเธตุํ ‘สพฺพปฐมํ วิเธยฺยตฺตา’ติอาทิ วุตฺตํ, อิทมฺปน อนฺตรงฺคการิยสฺส พลวภาวสาธเน การณํ น โหติ, อนฺตรงฺคตฺตา พลวภาโวเยว หิ สพฺพปฐมํ วิเธยฺยตฺต การณํ, ตถา จาห-‘โย โลปโต อการสฺส ปฐมเมว ภวเน การณมาห อนฺตรงฺคตฺตา อการสฺสา’ติ, ตสฺมา นายํ ปาโฐ ฆฏเต, อนฺตรงฺคพลวภาวสาธนสฺส ปน โลกโต อิจฺฉิตตฺตา อยเมวตฺเถ ปาโฐ ฆฏเต’’อนฺตรงฺคเมว การิยมฺพลวํ โลเก ตถาทิฏฺฐตฺตา, ตถา หิ โลโก ปาโตวา’’ตฺยาทิ, โลเก ตถาทิฏฺฐตฺตาติ อนฺตรงฺคพลวภาวสฺส โลเก เอวํ วกฺขมานนเยน ทิฏฺฐตฺตา, อถวา เกนจิ วิธุรปฺปจฺจโยปนิปาเตน การณเว กลฺเลน วา กทาจิ กตฺตุมสกฺกุเณยฺยตฺเตปิ อนฺตรงฺคสฺส อวสฺสํ วิเธยฺยตฺตํ ทสฺเสตุมาห สพฺพปฐมํ วิเธยฺยตฺตา’ติ, สติสมฺภเวติ นิมิตฺตสฺสานุปหตตฺตา การิยสฺส สมฺภเว สติ.

他说“a”音为内支的理由是：“依于词基故”。此“ṇo”（来自规则4-34“ṇo”）由词基所显。他说脱落为外支的理由是：“依于后缀故”。通过“内支”等词，他指出了“于内支、外支中，内支规则更有力”这条准则。“aṅga”一词意为“部分”，“anta”一词用于第七格（处格）义。存在于部分中的，是为内支；在表示格义的复合词中，如“eonama vaṇṇe”（1-37）所示，有音增。在部分之外的，是为外支；如“payyapābahitiro purepacchā vā pañcamyā”（3-5）所示，是为非数复合词。于此，所谓内支与外支，并非存在于部分中的即是内支，而是依于内支的作业是内支；也并非在部分之外的集合体是外支，而是依于外支的作业是外支，犹如依于床座而发声者，被称为“床座在发声”。因此，即使在非数复合词中，也适用其他的性、格、数，如“antaraṅgo, antaraṅgā”。此实为约定俗成的非数复合词，不以初词之义为主。譬如，为了理解“现量”（paccakkha）依于“根”（akkha）之义，即便构成“akkhamakkhampati vattate”这样的非数复合词，也是为了表明现量智依于根而约定俗成所造，不以初词之义为主，因此“paccakkho, paccakkhā”等其他的性、格、数也适用。同理，此处为了表明这是依于内支、依于集合体，而约定俗成所造的非数复合词，故其他的性、格、数之适用并无矛盾。或者，此作业有其内部部分，故为内支，如“saddhāditva”（4-84）所示，外支亦然。内支与外支，合为内外支，其中内支更有力。为证明内支作业更为有力，有说“因其应被最先完成”等。但这并非证明内支作业有力的理由，因为内支性本身即是有力的理由，而此有力性正是其应被最先完成的理由。因此他说：“对于在脱落之前，“a”音先出现的理由，他说是由于“a”音的内支性。”故此读本不成立。然而，由于证明内支之有力需取自世间，故此读本在义理上是成立的：“内支作业本身即有力，因世间亦如是见。诚然，世人说“清晨”等。”“因世间亦如是见”是指，内支之有力，以如下将述之方式，于世间亦可见到。或者，为了显示即便有时因某种障碍缘的出现或因缘的缺陷而无法完成（外支作业），内支作业也必须完成，他说了“因其应被最先完成”。“当有可能时”是指：当其因缘未被损坏，作业有可能发生时。

๑๑๖. เย

116. 凡是

อิวณฺณสฺสาติ วุตฺตตฺตาติ ‘เย ปสฺสิวณฺณสฺสา’’ติ เอตฺถ อิวณฺณสฺสาติ วุตฺตตฺตา.

之所以说“ivaṇṇassa”，是因为在“ye passivaṇṇassā”这句中，已经说了“ivaṇṇassa”。

๑๑๘. อสํ

118. 无计数的

ลิงฺควจนเภเทปิ พฺยยรหิตตฺตา อพฺยยวนฺตอุปสงฺคนิปาตานํ ปุพฺพาจริยสญฺญา, อสตี สงฺขฺยา เยสนฺตฺยานฺยสงฺขฺยานีตฺยาห- ‘เอกตฺเต’จฺจาทิ, เอกาเนเกสูติ วุตฺตตฺตา สงฺขฺยาวิเสเส วิธียมานาสฺยาทโย กถมสงฺขฺเยหิ อุปฺปชฺชิตุมุสฺสหนฺเต อิจฺจาสเยนาห- ‘กถมสงฺขฺเยหิ สฺยาทีนํ สมฺภโว’ติ. อถ นิสฺสงฺขฺเยหิ โหตุสฺยาทีนมสมฺภโว อุจฺจํ รุกฺขสฺสิจฺจาโทตุ สงฺขฺยาสมฺภเว ภวิตพฺพเมว สฺยาทีหิจฺจาห-‘สงฺขฺยาสมฺภเวเว’จฺจาทิ. วุตฺติคนฺถสฺสาธิปฺปายํ วิวรติ ‘อญฺญเถ’ ตฺยาทินา, กิเมสมุปฺปตฺติยมฺปโยชนํ เยนาสงฺขฺเยหิ ตทุปฺปตฺติ โน-นุมียเต จฺจาสงฺกิยาห-‘ตสฺสญฺจ สติย’นฺตฺยาทิ, อสติ หิ สฺยาทีนมุปฺปตฺติยมุจฺจมาทีนมสงฺขฺยานมฺปทตฺตํ นตฺถีติ โย อาทีสุ ปทสฺมา ปเรสํ ตุมฺหามฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ โวโนอาทิกํ ปทนิมิตฺตํ [Pg.131] การิยํ น สิยาติ ‘อุจฺจํ โว, อุจฺจํ โน’ติอาทโย ปโยคา น สิชฺฌนฺติ, สติ ตุ สฺยาทุปฺปตฺติยํ ลุตฺเตสุปิ เตสุ ปทตฺตนิปฺผตฺติยาเยว ตทุปฺปตฺติโต ปทตฺเต สิทฺเธ ปทลกฺขณํ การิยํ สิชฺฌเตวาติ ภาโว. ปเรหิ เอตฺถ ‘ตสฺสํ สาลาย’นฺติ วจนิจฺฉายํ ‘ตตฺร สาลาย’นฺติ ยถา สิยาติ ‘‘อพฺยยตฺวา สฺยาทิโน’’ติ (ปา, ๒-๔-๘๒) อพฺยยโต ปรสฺสิตฺถิยมาปฺปจฺจยสฺสาปิ โลโป วิหิโต, เตนาห- ‘อสงฺขฺเยหิ’จฺจาทิ, ตทยุตฺตนฺติ อาปฺปจฺจยสฺส โลปวิธาน มยุตฺตํตฺยตฺโถ. อถ เกนาตฺร อาปฺปจฺจโย วิธียเต เยนาสฺสาปิ โลโป-นุสาสียเต ‘‘อิตฺถิยมตฺวา’’ติ (๓-๒๖) เจ เนตทตฺถิ, อิตฺถิยมาปฺปจฺจยสฺส วิธานโต-สงฺขฺยานญฺจาลิงฺคตฺตา, ตสฺมา อสงฺขฺเยหิ อาปฺปจฺจยสฺส สมฺภโวเยว นตฺถีตฺยนตฺถกมาปฺปจฺจยสฺส โลปวจนนฺติ นานตฺถกํ อิตฺถิยนฺติ (๓-๒๖) หิ คุณิปฺปธาโน นิทฺเทโส อิตฺถตฺตวติ อาปฺปจฺจยาทโย วิธียนฺเต ‘ตสฺสํ สาลาย (มิจฺเจ ตสฺมึ ปทตฺเถ) ตตฺเร’ติ อสงฺขฺยมิทมิตฺถตฺตวติ วตฺตเต, ตสฺมา สิยาเย เวตสฺมา อาปฺปจฺจโยตฺยวสฺสมาปฺปจฺจยสฺส โลโป วิเธยฺโยติ โย มญฺญเต, ตมฺปติ อาห-‘ยทีปิ’จฺจาทิ, วิเสสาภิธานาตฺยุปคเม วตฺต มาโนยมสงฺขฺยสมุทาโย‘นิทฺเทโส วตฺตเต’ติ โจภยมิกฺขเต, อิตฺถิยนฺติ นิทฺเทสสฺส คุณิปฺปธานตฺตํ สาเธตุํ ‘อิตฺถตฺตวติ หิ อาปฺปจฺจยาทโย’ติอาห, ตตฺเรตีมสฺสาสงฺขฺยสฺส สาลายํ วตฺตนโต อาห- ‘อิตฺถตฺตวติ จา’ติ, อยมฺปสิทฺธิรูเปน น วตฺตเตติ สมฺพนฺโธ, ยทิ อยมฺปสิทฺธิรูเปน วตฺตเต, กุโต จรหิ อิตฺถตฺตาวสาโยตฺยาห- ‘อิตฺถตฺตาวสาโย’จฺจาทิ. อิทานิ ชินินฺทพุทฺธิวจนมานีย ตสฺสา ยุตฺตตฺตมุพฺภาวยิตุมาห- ‘โยปฺยาหิ’จฺจาทิ, ยทีปิจฺจาทิ ชินินฺทพุทฺธิวจนํ, ตสฺสาติ อิตฺถตฺตสฺส, ปทตฺโถ จ อิตฺถตฺตํ สิยาติ โยปฺยาเหติ สมฺพนฺโธ, คมฺมมานตฺถตฺตา อิติสทฺทาปฺปโยโค, ตสฺสายุตฺตนฺติ ตสฺเสวํ วาทิโน ชินินฺทพุทฺธิโน วจนมยุตฺตํตฺยตฺโถ, กุโตจฺจาห- ‘เอวํ หิ’จฺจาทิ, ยทิ อิตฺถตฺตสฺส วากฺยตฺถตา อิตฺถิปฺปจฺจยนิวตฺติกตา, เอวํ สติ สาลายมิจฺจาทิสทฺทนฺตราเปกฺขา อิตฺถตฺตปฺปตีติ ตตฺเรตฺยาทีสุ สิยาติ อตฺโถ, เนว ตถา ปตียตีติ ภาโว, วุตฺตเมวตฺถํ ผุฏยิตุมาห- ‘ตถาหิ’จฺจาทิ, อวิทฺทสุอยนฺติ ทิฏฺฐนฺโต ปญฺญาโส, อวิทฺทสุ [Pg.132] อยนฺติ อุภยตฺราปฺยตฺเรกวจนสิสฺส นิวตฺติยา กตํ ยเมกตฺตํ, ตํ สทฺทนฺตราทฺยนเปกฺขเมว ปตียเตตฺยตฺโถ, อิตฺถตฺต วุตฺตินา สาลาทิสทฺเทน สามานาธิกรณฺยํ ตตฺเรตฺเยตสฺสาติ เอตาวตา อาปฺปจฺจโย อุปฺปชฺชตีติ จ น สกฺกา วตฺตุนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห-‘สมานาธิกรณตฺตมฺปิ’จฺจาทิ, สมานาธิกรณตฺตมฺปีติ (อิตฺถิ) วุตฺตินา สาลาทิสทฺเทน สามานาธิกรณฺยมฺปิ, อาปฺปจฺจยาทีนํ นางฺคนฺติ สมฺพนฺโธ.

即使在性(liṅga)与数(vacana)的区分中，由于没有变格，古师们将不变的前置词(upasagga)与不变化词(nipāta)称为不变词(abyaya)。论师说：“彼等无‘数’(saṅkhyā)，故为‘无计数者’(asaṅkhyāni)”，并引“在单一性(ekatta)中”等为例。既然已说“在一或多中”，为特定数所规定的‘syā’等词尾，如何能从无计数词中生起呢？怀着此意，他说：“‘syā’等词尾如何能从无计数词中生起？”那么，就让‘syā’等词尾无法从无计数词中生起吧。但在“高树”(uccaṃ rukkhassa)等例子中，若数存在，则‘syā’等词尾也必须存在。因此他说：“唯有在数存在时”等。（论师）用“否则”(aññathā)等词来阐明注释(vuttigantha)的意趣。有人会问：“这些词尾的生起有何目的(payojana)？为何不推断无计数词不生起词尾？”对此，他说：“当它存在时”等。因为，若‘syā’等词尾不生起，“高”(uccaṃ)等无计数词便不具足词位(padatta)。如此一来，在“yo”等词中，于词(pada)之后的“你”(tumha)、“我”(amha)等有格(savibhatti)词，其以词为条件的“vo”、“no”等功能(kāriya)便无法成立，从而“uccaṃ vo”（于汝等为高）、“uccaṃ no”（于我等为高）等用法也无法成立。然而，当‘syā’等词尾生起时，即使它们被省略，也因其生起而成就了词位，当词位成立后，以词为特征的功能便得以成立。此即其义。另一些人认为，此处为表达“在那殿堂中”(tassaṃ sālāyaṃ)之意，应如“于彼处，于殿堂中”(tatra sālāyaṃ)的形式。依据“由不变词故，‘syā’等省略”(abyayatvā syādino, Pā. 2-4-82)之规则，规定了不变词(abyaya)之后的阴性(itthi)“āp”后缀(paccaya)亦可省略(lopa)。因此他说：“由无计数词……”等。此说不当，意即规定省略“āp”后缀是不恰当的。然则，此处依据何者规定“āp”后缀，以致其省略亦被教导？倘若是依据“于阴性”(itthiyam atvā, 3-26)之规则，则不然。因为规定阴性“āp”后缀，而无计数词是无性(aliṅga)的，所以无计数词不可能有“āp”后缀。因此，说省略“āp”后缀是无意义的。（答：）并非无意义。因为“于阴性”(itthiyaṃ, 3-26)的解释(niddesa)中，属性是次要的(guṇippadhāna)，“āp”等后缀是在具有阴性特质(itthattavati)时才被规定的。在“在那殿堂中”(tassaṃ sālāyaṃ)（意即，在此词义中），“于彼处”(tatra)这个无计数词，是在具有阴性特质的情况下说的。因此，有人认为，由此可能产生“āp”后缀，故必须规定其省略。对于此人，（论师）以“即使”(yadīpi)等词反驳。现在，为揭示金印智者(Jinindabuddhi)之言的不当之处，（论师）说：“彼所说者……”等。“即使”(yadīpi)等是金印智者之言。“其”(tassa)指阴性特质(itthattassa)。词义(padattha)与阴性特质可能相关，此为“彼所说者”的关联。因其义可解，故未用“iti”一词。“其说不当”，意即如是主张的金印智者之言不当。为何？他说：“因为如此……”等。如果阴性特质的句义性(vākyatthatā)是阴性后缀(itthippaccaya)的起因，那么，在“tatra”等词中对阴性特质的认知，就将依赖于“sālāyaṃ”等其他词语。但事实并非如此。为阐明此义，他说：“诚然……”等。“aviddasu ayaṃ”（此乃无智者）是第五十个例证(diṭṭhanto)。在“aviddasu ayaṃ”二例中，由单数词尾“si”的去除所成就的单一性(ekatta)，无需依赖其他词语即可被认知。不能说仅因“tatra”等词与表达阴性特质的“sālā”等词有同位关系(sāmānādhikaraṇya)，“āp”后缀就会生起。为表明此点，他说：“同位关系亦……”等。“同位关系亦”，意即与表达阴性特质的“sālā”等词的同位关系，亦非“āp”等后缀的（生起）要素(aṅga)。此为关联。

๑๑๙. เอก

119. 一

เอวาติ อนุวตฺตเตเอว, เอโกตฺโถ ยสฺส ปกตฺยาทิสมุทายสฺส โส เอกตฺโถ ‘อสฺส เจกตฺถสทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ อียาทิ วิธานนฺตฺยาห- ‘เอกตฺถตา อียาทิวิธาน’นฺติ, อียาทิวุตฺติยนฺติ วตฺตนํ วุตฺติ อียาทีนํ วุตฺติ, อียาทิวิธาเน สติตฺยตฺโถ, สมาสโตติ สมาสิตา, เตเนวาติ ‘‘ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา’’ติ (๔-๑๒๐) สุตฺเตเนว.

“如是”确实随转。其义为一的自性等之集合，是为“一义”。并且，关于此“一义”的生起之因，由于是īya等的规定，故说：“一义性是īya等的规定”。在īya等的转起中，转起即作用，是īya等的作用，其义为：当有īya等的规定时。简言之，即是通过“亦见其他后缀”(4-120)此一经句。

๑๒๐. ปุพฺพ

120. 先前

ยทา จาตฺราธิสทฺทปฺปโยโค ตทา เตเนว วิภตฺยตฺถสฺส วุตฺตตฺตา น สตฺตมี ปยุชฺชเต, ยทา สตฺตมี, น ตทาธิสทฺโท, เตนา สกปเทเนว วิคฺคโห เอวํ ทสฺสนีโยติ อาห- ‘อิตฺถีสุ กถา ปวตฺตา’ติ, อิตฺถิสทฺทโต สตฺตมีภวเน การณมาห- ‘ตํสมานาธิกรณตฺตา’ติ, เตน อธิสทฺเทน สมานตฺถตฺตาติ อตฺโถ.

此处若使用前置词adhi，由于通过该词已经表达了格的意义，故不使用第七格。若使用第七格，则不使用前置词adhi。因此，当知应如是依其自词而离合，如说：“在女人们中谈论发生了”(itthīsu kathā pavattā)。关于itthi（女人）一词使用第七格的原因，他说：“因与彼同处故”，其义为：因与彼前置词adhi有相同意义故。

๑๒๑. นาโต

121. 非从ā

โส จ อมาเทโส, อาเทสสฺเสวาติ อํอาเทสสฺเสว, อปญฺจมิยาติ ปญฺจมึ วชฺเชตฺวา. อญฺญตฺร วิธียมาโน-ยมมาเทโส ปญฺจมิยมฺปฏิสิทฺธตฺตา ปญฺจมิยา ปฏิเสเธน สยมฺปิ ปฏิสิทฺโธ นาม โหตีตฺยาห ‘อาเทสสฺเสวายํ ปฏิเสโธ’ติ, โลปปฏิเสธสฺส ‘นาโต’ติ ปุพฺพวากฺเยน วุตฺตสฺส อยมฺปฏิเสโธ เนติ สมฺพนฺโธ, อถ กถมิทมปญฺจมฺยาตฺยมาเทเสเนวาติสมฺพนฺธติ น โลป ปฏิเสเธนาติ ปริภาสมาห-‘อนนฺตรสฺส วิธิ วา โหติ ปฏิเสโธ [Pg.133] วา’ติ, เอตฺถ อนฺตรสทฺทสฺสาเนกตฺถตฺเตปีหานฺตราฬวาจีติ น วิชฺชเต อนฺตรมฺมชฺฌมสฺเสตฺยนนฺตโร, อนฺตราฬมตฺตปฏิเสเธ ปโยชนํ นตฺถีตฺยนฺตราฬคตสฺส วิธิโน ปฏิเสธสฺส จาภาวานนฺตโรตฺยุป จรียเต อนนฺตรา คามาตฺยาทิ วิย, ทิฏฺฐตฺเต ปน มชฺฌสฺส น วิชฺชเต-นฺตร เมสนฺติ วิคฺคเห สุตฺเตปฺยนนฺตรสฺส วิธานนฺตรสฺสาปิ ทิฏฺฐตฺตา ทฺวินฺนเมโกปฺยนนฺตโรตฺยุจฺจเต, เตเนวานนฺตรสฺสาติ ปริภาสายเมก วจนํ, อิติสทฺโท อิทมตฺเถ, อิติ อิมาย ปริภาสายาเทเสนาภิสมฺพนฺธตีตฺยตฺโถ, เตนาติ ยถาวุตฺตปริภาสาย วเสน, เยน การเณนาเทเสนาภิสมฺพนฺธติ เตนาตฺยตฺโถ, อโลโปติ โลป ปฏิเสโธ, สามตฺถิยาลทฺธนฺติ ทฺวินฺนมตฺถานํ วิธานาย ทฺเว วากฺยานิ ภวนฺติ, ตตฺร ‘นาโต’ตีทํ ปฏิเสธวิธายกเมกํ วากฺยํ, ‘อมปญฺจมิยา’ติ ทุติยมมาเทสสฺส, ตตฺราปญฺจมิยาตฺยาเทเสเนวาติ สมฺพนฺธติ, วุตฺตวิธานา น โลปปฏิเสเธน, ตถาสตฺยมปญฺจมิยาติทํ วากฺยํ ยทิ น วิเสสตฺถมาลมฺพเต ตมนฺตเรนานุปปตฺติโต-ญฺญถา กินฺตฺยเนนาตฺถพเลน ลทฺธนฺติ อตฺโถ, อโลโปติ โชเตตีติ สมฺพนฺโธ, วากฺยเภเทน วิวรณํ กตํ, น เอกวากฺยตฺเตนาติ พฺยติเรโก เอกวากฺยตายญฺหิ การิย ทฺวยสฺสปิ ปญฺจมิยมฺปฏิเสโธ สิยา ‘ปญฺจมึ วชฺเชตฺวา ตํ การิยทฺวยํ เวทิตพฺพ’นฺติ, ยทิปิ สิทฺธาติ สมฺพนฺโธ, เยน นาปฺปตฺติยาตฺยเนน ‘‘เยน นาปฺปตฺเต วิธิรารพฺภเต, ตสฺส พาธนมฺภวตี’’ติ มมฺปริภาสมุปลกฺเขติ, กิมตฺถมิหายํ ปริภาสา ปฐฺยเต อิห สตฺเถ-ปวาทา อุสฺสคฺเค พาธนฺเตติ นิยโม, ตตฺร จุสฺสคฺคา ทุวิธา นิยตปฺปตฺตโย อนิยตปฺปตฺตโย เจติ, เย สพฺพตฺถาปวาทวิสยมฺปวิสนฺติ, เต นิยตปฺปตฺตโย วุจฺจนฺเต, เย กฺวจิเทวาปวาทวิสยมวคาหนฺเต, เต อนิยตปฺปตฺตโย วุจฺจนฺเต, เอวํ ทุวิเธสุสฺสคฺเคสุ เย-นิยตปฺปตฺตโย, เตสเมว พาธนมิจฺฉียเต, น นิยติกานํ, เตน ตปฺปทสฺสนตฺถมยมฺปริภาสา ปฐฺยเตติ, เยเนตฺยุสฺสคฺคสฺส นิทฺเทโส, เนติ ปฏิเสธวาจี นิปาโต, อปฺปตฺเต อสมฺผุฏฺเฐ วิสเย อิตฺยชฺฌาหาริยํ, เยน อุสฺสคฺเคน นาปฺปตฺเต ปตฺเตเอว สมฺผุฏฺเฐเอว วิสเยตฺยตฺโถ… ‘ทฺเว ปฏิเสธา ปากตมตฺถํ คเมนฺตี’ติ กตฺวา, วิธียตีติ, ปฏิเสโธ วิธานญฺจ, อารพฺภเต วิธี

那即是aṃ的替代，即是aṃ-替代本身，“非第五格”(apañcamiyā)即是除去第五格。此aṃ-替代，在别处被规定，但由于在第五格中被禁止，通过第五格的禁止，它自身也被称为被禁止，因此说“这是对替代本身的禁止”。关于前文“非从ā”(nāto)所说的元音省略之禁止，此（新的）禁止并非与之相关联。那么，“非第五格”(apañcamiyā)如何与此aṃ-替代相关联，而不是与元音省略之禁止相关联呢？（对此）它阐述了格言：“规则或禁止，皆对紧邻者。”这里“紧邻”(anantara)一词虽然有多种含义，但在此处是指“中间没有间隔”。无间隔者，即其中无间隔、无中间。因为对仅有间隔者作禁止并无用处，故无间隔即指无位于间隔中的规则与禁止，如“无间村”(anantarā gāmā)等，是为转用。但实际上，由于中间不存在，在离合时，“其中无间隔”(na vijjate antaraṃ esaṃ)亦可见，并且在经句中，紧邻的规定与其他的规定亦可见，故二者中任一皆可称为“无间”。因此，格言中的“紧邻者”(anantarassa)是单数。“iti”一词在此处表示“此”义。因此，此格言意指与替代相关联。“因此”(tena)是说，由于它与替代相关联的缘故，就是这个意思。“不省略”(alopo)即是省略之禁止。通过其功能而得知，为了规定两种意义，有两句话。其中，“非从ā”(nāto)是规定禁止的一句话；“非第五格之aṃ”(am apañcamiyā)是第二句，关于aṃ-替代的。在那里，“非第五格”(apañcamiyā)是与aṃ-替代本身相关联，而不是通过所说的规定与元音省略之禁止相关联。同样，如果“非第五格”(apañcamiyā)这句话不取特殊含义，那么它在没有此含义的情况下就无法成立，否则它还有什么意义呢？这就是通过义势而得到的。“不省略”(alopo)即是阐明，这是关联。这是通过分句解释的，而不是通过合句。因为如果是合句，那么两种作用在第五格中也都会被禁止，（即）“应该知道除去第五格而作这两种作用”。如果已经成立，那么就有关联。通过“于彼未至处……”(yena nāppatte)等，指示了“于彼（通则）未至之处而制定的规则，成为彼（通则）的障碍”此一格言。为何在此论中要宣说此格言呢？在此论中，有“别异说(apavāda)障碍概括说(ussagga)”的定则。而概括说有两种：定至(niyatappattayo)和不定至(aniyatappattayo)。凡是能遍入别异说范围的，称为定至；凡是仅仅偶尔进入别异说范围的，称为不定至。在这两种概括说中，只要求障碍不定至的，而不是定至的。因此，为了说明这一点，此格言被宣说。“以何”(yena)是概括说的指示词。“不”(na)是表示禁止的不变词。“于未至处”(appatte)是应补充的，意指“未触及的领域”。其意是：“以何概括说于未至处，即是已触及的领域”……作“二重否定阐明本义”想，故说“被规定”，即禁止与规定，规则被发起。

ยเต [Pg.134] ปฐฺยเตตฺยตฺโถ, อเนนาปวาทวิธินฺทสฺเสติ, ตสฺเสติ อาโทเยเนติ นิทฺทิฏฺฐสฺสอุสฺสคฺคสฺสพาธนมฺภวตฺยปวาเทน, เยน ตฺวปฺปตฺเต วิสเย อารพฺภเต ตสฺส พาธนํ น ภวตีตฺยตฺโถ, กุโตติ เจ อนวกาสตฺตา, ตถาหิ ยทิ อุสฺสคฺเคน สพฺโพ วิสโย คหิโต สิยา, โก-ปวาทสฺสอญฺโญ วิสโย สิยา, ตสฺมา อนวกาสตฺตา (น) อป (วาเท) ปน ตสฺส พาธนมฺภวตีตฺยวเสยํ, เยน ตุสฺสคฺเคน โกจิ เทวาปวาทวิสโย-นุปฺปตฺโตสิยา, นสพฺโพ, ตมฺปติ สาวกา สตฺตา ตมฺพาธเตติ วุตฺตํ โหติ, ‘ปญฺจปูลิมานเย’ตฺยตฺร ปญฺจนฺนํ ปูลานํ สมาหาโรติ วิเสสนสมาโส ‘‘นทาทิโตวี’’ (๓-๒๗) สมาหรณํ สมาหาโรติ สมาหารสฺสปิ ภาวรูปตฺตา อาห ‘ภาวปฺปธานตฺเตปี’ติ, คุณภูตทพฺพานิ ปูลานิ.

其义为：[此规则]被读诵。以此显示别异说(apavāda)的规定。“彼”(tassa)等词意指：由别异说(apavāda)，对最初由“以何”(yena)所指示的概括说(ussagga)有障碍。然而，若于概括说未至的范围而制定（别异说），则不障碍彼概括说，是此义。为何如此呢？因其（别异说）将无余地故。即是说，若概括说已含摄所有范围，则别异说尚有何其他范围呢？是故，当知因其无余地，故障碍彼（概括说）。若以某概括说，仅有部分而非全部的别异说范围未被触及，则说彼（概括说）为有余地，彼（别异说）障碍彼（概括说）。在“五束”(pañcapūlī)一例中，“五束之集合”是持业释。依“从nadī等……vī”(3-27)经句，集合(samāharaṇa)即总和(samāhāra)。因总和亦是抽象形态，故说“即使以抽象为主要义”。束(pūla)是具有属性的实体。

๑๒๕. อิม

125. 此

สุตฺเต อนิตฺถิยนฺติ กิมตฺถิย (มเนน) ปฏิเสธวจเนน, ยโต อิมสฺเสตฺเววานิตฺถิลิงฺเคน นิทฺเทโสติ มนสิกตฺวา อาห-นามคฺคหเณ’อิจฺจาทิ, ‘‘นามคฺคหเณ ลิงฺควิสิฏฺฐสฺสาปิ คหณ’’นฺติ ปริภาสายํ, ตตฺถ ลิงฺเคน สุตฺเต นิทฺทิฏฺฐโต อญฺเญน เกนจิ วิสิฏฺฐํ นามํ ลิงฺควิสิฏฺฐํ, ตสฺส, ยตฺถ สทฺทสามญฺญสนฺนิสฺสยนํ, ตตฺถ นามคฺคหเณ สติลิงฺควิสิฏฺฐสฺสาปิ คหณํ โหติ… สามญฺเญ สพฺพวิเสสานุปฺปเว สโตตฺยธิปฺปาโย, อิทเมวาติ อนิตฺถิยนฺติ วจนเมว, ญาปกนฺติ ปตฺติ ปุพฺพโก ปฏิเสโธ, โส อิตฺถิยมฺปตฺติยํ สติ อนิตฺถิยนฺติ กโต สิยาติ อนิตฺถิยนฺติ ปฏิเสธวจนเมเวมํ ปริภาสํ ญาเปตีติ อตฺโถ, อิมินา อิมิสฺสา ปริภาสาย สามตฺถิยลทฺธตํ ทสฺเสติ.

经中“非女性”(anitthiya)一词，作为否定语，是何用意？因为此处正是以非女性相(anitthiliṅga)进行解释。作意及此而言“于名之把握”(nāmaggahaṇe)等，如于规则(paribhāsā)中所说：“于名之把握，亦把握由性相所标识者(liṅgavisiṭṭha)。”于此，经中由性相所指，而有别于任何其他者，其名为“由性相所标识”。对于此名，于依语词共相(saddasāmañña)处，当把握其名时，亦把握由性相所标识者……其意为：于共相中，含摄一切别相。正是“非女性”(anitthiya)此语，作为一个能示者(ñāpaka)，其否定是以获得为前提的；当“女性”(itthiyaṃ)的获得(pattiyaṃ)存在时，才会有“非女性”(anitthiyaṃ)的表述。所以“非女性”这个否定语本身就指明了这条规则(paribhāsā)，此即其义。由此显示了这条规则是由功能而得的。

๑๒๗. สิมฺห

127. 狮子

อนปุํสกสฺสาติ ปริยุทาโสติ อนปุํสกสฺสาติ เอตฺถ นญฺสทฺทสฺส ปริยุทาโส-ตฺโถตฺยตฺโถ.

“非中性”(anapuṃsaka)是排除性否定(pariyudāsa)。“非中性”一词在此处的“非”(nañ)字，其含义是排除性否定。

๑๒๙. มสฺสา

129. 摩萨

ตนฺเนติอาทินา กตฺถจิ ปริภาสาวติรนิจฺจาติ สูเจติ.

通过“彼非”(taṃ na)等词，暗示着在某些情况下，规则(paribhāsā)的应用并非恒常。

๑๓๐. เกวา

130. 基瓦

โหตุ [Pg.135] สิโต-ญฺญตฺรเก สติ สาเทโส, สิมฺหิ ตุ กปฺปจฺจยา ปฐมเมว กโต มสฺส สาเทโสติ ตปฺปจฺจเย สติ ‘เกวา’ติ กึ สามญฺเญน สาเทสวิธาเนเน ตฺยาสงฺกิย สุตฺตสฺส สามญฺญ วิธาเน ผลํ ทสฺเสตุํ ‘เกเนกตฺถตายํ’ตฺยาทิมาห, เกเนกตฺถตายนฺติ กปฺปจฺจเยน สห ณาทิวุตฺติยํ, ปุพฺพภาคสฺสาติ อสุภาคสฺส ปทตฺตาภาวาติ ‘‘เอกตฺถตายา’’ติ (๒-๑๑๙) วิภตฺติยา ปทตฺตสาธิกายาปคเมน ปทตฺตาภาวา, ปทสงฺขารนิพนฺธโนติ ปท สิทฺธิ เหตุโก, ‘‘นิมิตฺตาภาเว เนมิตฺติกสฺสาปฺยภาโว’’ติ ญายสฺสายมตฺโถ ‘‘นิมิตฺตํ การณํ เหตูตฺยนตฺถนฺตรํ, นิมิตฺตสฺส อภาโว นิมิตฺตาภาโว, ตสฺมึ นิมิตฺตาภาเว เหตุวินาเสตฺยตฺโถ, นิมิตฺตา อาคโต เนมิตฺติโก, ผลภูโต ธมฺโม, นิมิตฺเต ภาโว วา เนมิตฺติโก, นิมิตฺตสฺสาภาเว ตํ เหตุโต ปวตฺตสฺส เนมิตฺติกสฺส ผลสฺสาปฺยภาโว ภวตี’’ติ, ตถาหิ ฉตฺตนิมิตฺตฉายา ฉตฺตาปาเยน ภวติ, ปทีปนิมิตฺตทสฺสนํ ปทีปาปาเย น ภาติ, ตเถหาปิ นิมิตฺตโต ปวตฺตานํ นิมิตฺตาภาเว อภาโวเยว ยุตฺติ มาติ มญฺญเต, อญฺญตฺรจาติ สิโต อญฺญตฺร จ.

当有异于sita的ka后缀时，应有替代(sādesa)。但在simhi中，由于ka后缀(kappaccaya)，massa的替代(sādesa)是首先进行的。因此，当有该后缀时，为何“kevā”会通过一般的替代规则(sādesavidhāna)形成呢？对此疑问，为了显示经文(sutta)在一般规定中的结果，他说了“以何为一性”(kenekatthatāyaṃ)等。“以何为一性”(kenekatthatāyaṃ)是指，与ka后缀(kappaccaya)一起的ṇādi词形变化(vutti)。“前分”(pubbabhāga)是指，由于前一部分没有词的地位(padatta)。由于“于一性”(ekatthatāyā)(2-119)中，能成立词之地位的格(vibhatti)已去除，故无词的地位。“依词的构成而系”(padasaṅkhāranibandhana)是指，以词的成就(padasiddhi)为原因。“若无因相(nimitta)，则所生果(nemittika)亦无”，此道理(ñāya)的意义是：“因相”(nimitta)、“原因”(kāraṇa)、“缘”(hetu)是同义词。因相的无有，即是“无因相”。于“无因相”中，其义为“因已坏灭”。从因相而来的，是为所生果，即是果法(phalabhūta dhamma)；或者，存在于因相中的，是为所生果。如果因相不存在，那么从该因而转起的所生果也不会存在。例如，以伞为因相的荫，当伞去除时也就不存在了。以灯为因相的见，当灯去除时也就不显现了。同样，于此，从因相而转起的诸法，当因相不存在时，它们也就不存在了，应如是合理理解。“他处”(aññatra)是指，除了sita之外的地方。

๑๓๑. ตต

131. 自彼

ตฺยเอตานํ ตการสฺส ปริจฺจาคาย ‘ตตสฺสา’ติ วุตฺตํ.

为了舍弃彼等中的“ta”字，而说“tatassā”。

๑๓๒. ฏส

132. Ṭasa

อิมิสฺสายาตฺยาทีสุ ‘‘สฺสํ สฺสา สฺสาเย’’ตฺยาทินา (๒-๕๒) อิ, ‘‘ตทาเทสา เต วิย โหนฺตี’’ติ ปริภาสโต สาทฺยาเทสีนํ คหณาสฺสายาเทสาทีนํ คหณสมฺภเวปิ กึ สฺสายาทิคฺคหเณ น สุตฺตคุรุกรเณเน ตฺยาสงฺกิย‘สฺสายาทิคฺคหณ’มิจฺจาทิ, วุตฺติ คนฺโถ วุตฺโตติ ทสฺเสตุมาห-‘นนุ เจ’ตฺยาทิ, ฏสสฺมาทิกํ ‘ฏสสฺมาสฺมินฺนนฺนาสฺวิมสฺส จา’ติ วตฺตพฺพํ, นมาทีนมฺปิ วิธิคฺคหณาย, ตสฺสา

在`imissāya`等词中，依据“ssaṃ ssā ssāye”等（规则2-52），以及由“彼之替代如彼”此一诠释规则(paribhāsā)，虽然可以摄取以`sā`等为首的替代与以`ssāya`等为首的替代，但有人怀疑：“为何要摄取`ssāya`等，从而使经文繁重呢？”（为了回答此疑，）而说“摄取`ssāya`等”……。为了表明这是注释书所说，而说“难道不是”等。以`ṭa`、`smā`等为首的（词形），应说为“ṭa-smā-smiṃ-anna-āsu-imassa ca”，这也是为了摄取`na`等的规则。

เทสิโน [Pg.136] อาเทโส ตทาเทโส, ตสฺส, ตสฺส อาเทสิโน คหณํ ตคฺคหณํ, เตน.

原形(desin)的替代(ādesa)是“彼之替代”(tadādesa)。彼，即彼替代形(ādesin)的摄取(gahaṇa)是“彼之摄取”(taggahaṇa)。因此。

๑๓๔. ทุติ

134. 第二

อญฺญถาติ คุรุนิทฺเทสมกตฺวา อญฺเญน ลหุปฺปกาเรน นิทฺทิสเน สติ, เอกวิภตฺตินิทฺทิฏฺฐตฺตาติ‘ทุติยาโยสฺสา’ติ เอกวิภตฺติยา นิทฺทิฏฺฐตฺตา, อญฺญถาติอาทินา เนกเทโสติวจนปริยนฺเตเนเตน ‘น ตฺเวกวิภตฺติยุตฺตาน’นฺติ ปริภาเสกเทสสฺส อธิปฺปาโย ปกาสิโตติ ญาตพฺพํ, เอตเทวานุวตฺตตีตฺยเนน ตุ ‘‘เอกโยค นิทฺทิฏฺฐานมฺเปกเทโส-นุวตฺตเต’’ตีมสฺส, เอกวิภตฺติยุตฺตานํ เอกเทโส นานุวตฺตเตติ โยชนา ปริภาสายํ, ญาเปตีติ ปุพฺเพ วิย สามตฺถิเยน ญาเปติ.

“异则”(Aññathā)是指：若不作繁重之解释(guruniddesa)，而以其他轻便之方式解释。“以一格解释故”(ekavibhattiniddiṭṭhattā)是指：如“第二格作ssā”(dutiyāyo ssā)般，仅以一格作解释之故。应知，通过始于“异则”、终于“非一部分”(na ekadeso)之语，阐明了诠释规则(paribhāsā)“然非用于与一格相连者”(na tu ekavibhattiyuttānaṃ)中“一部分”的含义。而通过“此亦随行”(etad eva anuvattati)，则（意指）此（规则）：“于一合说中解释者，一部分亦随行”(ekayoga niddiṭṭhānam pi ekadeso anuvattate)。于此诠释规则中，其应用为：“与一格相连者，一部分不随行”。“使知”(ñāpeti)是指：如前，依于功能(sāmatthiya)而使知。

๑๓๙. นาญฺญํ

139. 无其他

อปฺปธานปฺปฏิเสธโต สพฺพาทีนํ ตทนฺตวิธินา ภวิตพฺพํ, อญฺญถา หิ สพฺพาทิคฺคหเณ โก ปสงฺโค ปิยสพฺพาทีนํ, ยโต อปฺปธานปฺปฏิเสโธ, กรียเต เตน ปรมสพฺเพอิจฺจาทิ โหตีติ ทสฺเสตุมาห-‘อปฺปธานปฺปฏิเสโธ’อิจฺจาทิ.

由于有对非主要词的遮止(appadhānappaṭisedha)，`sabba`（一切）等词应通过末端规则(tadantavidhi)来构成。否则，若摄取`sabba`等词，则`piyasabba`（可爱的一切）等词有何关联呢？正因为作了对非主要词的遮止，（才显示出）由此而有`paramasabba`（至高的一切）等词形成。为了表明此点，而说“对非主要词的遮止”等。

๑๔๐. ตติ

140. 第三

ยตฺถาติ ยสฺมึ กตฺตริ กรเณ วา, กตฺตริ ตติยาสิทฺธิมาห-‘กโรติ’จฺจาทิ, กโรติมฺหิ กรธาตุมฺหิ คมฺมมาเน, มาเสน กตาติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ… มาเสน กตานํ ปุพฺพานนฺติ วตฺตพฺพตฺตา, ปุพฺพภาเวติ ปุพฺพภวเน มาสสฺส กรณตฺตํ, เอตฺถ ตุ มาเสน กรณภูเตน ปุพฺพภูตานนฺติ อตฺโถ, เตเนเวตฺถาปิ ภวนฺตีติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ.

“于何处”(Yattha)是指：于何行为者(kattar)或工具(karaṇa)中。以“做”(karoti)等词说明在行为者格中第三格的成立。当于“做”中理解`kara`语根时，读法应作“以月所作”(māsena kataṃ)……因为应说“以月所作之先前事物”(māsena katānaṃ pubbānaṃ)。“于先前存在中”(pubbabhāve)是指：于先前存在中，月为工具。而此处之义为：以月为工具而先前存在的事物。因此，此处读法亦应作“存在”(bhavantīti)。

๑๔๑. จตฺถ

141. 第四

จสฺส อตฺโถ จตฺโถ, โสเยวาติ เอตฺถ สมาสสฺส ปรามาโส, จตฺโถ เอตฺถ สมฺภวติ กินฺตุ สพฺพาทิ น จตฺถสมาสวิสโยติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ.

“Ca”之义为“attha”（目的），故为“cattha”（第四格）。“即彼”(so yeva)于此是指代该复合词。第四格（之义）于此是可能的，但读法应为：“sabba（一切）等词不属于为目的之复合词(cattha-samāsa)的范围”。

๑๔๔. มนา

144. 心

กึ พหุลํวิธานา ‘วุทฺธฺยภาโว’ ติ ปาเฐน ปโยชนํ เยเน ตทตฺถเมว [Pg.137] ‘‘สุเมธาทีนมวุทฺธิ เจ’’ติ คณปาโฐ กโต, เหมสทฺเทน เหมมยานิ คหิตานฺยเภเทนตฺยาห- ‘เหมมยานี’ติ, กปฺปน สทฺเทน สีสาลงฺการชาลานิ คยฺหนฺติ, ตานิเยว วาสสานิ ปฏา ตํสริกฺขตาย, สกตฺเถปิ ยถาคมมฺภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ, พาณาทีสุ อภิเธยฺเยสุ มนาทีสุ น ปฏฺฐียนฺตีติ โยชนา, พาณาทีสุติ พาณ สทฺทกฺขยาทีสุ, อหสทฺทสฺส มนาทิการิยาสมฺภวา อหสทฺโท มนาทีสุ น ทฏฺฐพฺโพ, รหสีติ นิปาตตฺตา อิการสฺส จ อสพฺภวา รหสทฺโท จ มนาทีสุ น ทฏฺฐพฺโพติ สชฺฌาหาโร สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ, อิการสฺส กจฺจายเน สฺมิโน กรียมานสฺส อิการาเทสสฺส จ, รหติสทฺทสฺส นิปาตตฺตํ สภาวโต ปกาเสตุํ ‘รหสีตฺยาทิ’มาห, รโหสทฺเทติ เอตฺถ รหสทฺโทติ ปาโฐ-วคนฺตพฺโพ, เตนาติ เยน อหสทฺทสฺส มนาทิการิยาสมฺภโว รหสีติจ นิปาโต, เตน, อิหมนาทีสุ.

为何多处使用“无增长”的读法有何用意？其用意在于，“善慧(Sumedha)等无增长”这一组读法就是为此而作的。以“hema”(金)一词，无差别地指称金制之物，故说“金制的”；以“kappana”(装饰)一词，指称头饰网罩，因其与衣物、布料相似。即使在各自的意义上，也依照其传统而存在，此乃其关联。在“箭”等所指的事物中，不被读入“心”等(词组)中，此为其用法。所谓“箭等”，是指“箭”字音的衰减等。由于“aha”(日)字不可能有“心”等(词组)的作用，故“aha”字不应被视为“心”等(词组)之一。“rahasi”(在秘密处)因其为不变词，且无“i”音，故“rahas”字也不应被视为“心”等(词组)之一，应知此为补充的关联。对于在迦旃延(Kaccāyana)语法中，当(第七格单数后缀)“smiṃ”被作(替换)时，“i”音的替换。为从本质上阐明“rahati”一词的不变词性，故说“rahasi”等。此处“在raho一词中”，应理解为“rahasaddo”的读法。因此，由于“aha”字不可能有“心”等(词组)的作用，且“rahasi”为不变词，故(它们)不在此“心”等(词组)中。

๑๔๖. ภว

146. 有

เคติ คสญฺเญ ปเร, กุโต-นุอิจฺจาโท โภ’อิติ พหุวจนนฺโต นิปาโต, ตถาสติ ‘ตโยชนา’ติ ยุชฺชติ, ตญฺจ นิปาตตฺตํ สมตฺเถตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘พหุตฺเต’จฺจาทิ.

“Geti gasaññe pare”(当“ga”的标识在后时，作“ge”)。“kuto-nu”(何处)等词，以及“bho”(诸位)等，是复数结尾的不变词。若如此，则“tayojanā”方为合理。为证明其不变词之性质，故说“在复数义中”(bahutte)等。

๑๔๘. นฺตสฺสํ

148. 非他们的

สตฺตมฺยนฺตํ ภวตีติ เสโส, นนุจนฺตสฺสาติ วุตฺเต นฺตนฺตุปฺปจฺจโยวาวสียติ, น ตทนฺตวิธีติ อาห- ‘นฺตปฺปจฺจย สฺเสเว’จฺจาทิ, สุตตฺตาติ โสตวิญฺญาเณน คหิตตฺตา ปจฺจกฺขตฺตาติ วุตฺตํ โหติ, อนุมิตสฺส ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ติ (๑-๒๖) ลิงฺคโต ตทนฺตสงฺขาต อตฺถทสฺสนสงฺขาตอนุมานญฺญาเณน วิญฺญาตสฺสาติ อตฺโถ.

其余的，是第七格结尾。若说“anta”(结尾)，则仅指“nta”后缀，而非指以其结尾的规则。故说“仅指nta后缀”等。所谓“已听闻”，是指被耳识所把握，即为亲身经历。所谓“推论”，是指通过推论智来理解，如(1-26)所说“以特征区分结尾的”，即通过认识被称为“以其结尾”的意义，或通过被称为“见义”(atthadassana)的推论知识来理解。

๑๕๔. ราช

154. 王

ทฬฺโห ธมฺโม ธนุ อสฺส ทฬฺหธมฺมา. ราชาทีสฺวิมปฺปจฺจเย ปฐิเต

其弓坚固，故称“daḷhadhammā”(坚固弓者)。当“王”(rāja)等词在“ima”后缀被读出时，

ตทนฺโต [Pg.138] ปจฺจยคฺคหณ ปริภาสาย คยฺหตี ตฺยาห- ‘อิมินา อิจฺจาทิ.

因此，通过“以其结尾”(tadanta)的后缀取用规则来理解，故说“以此”等。

๑๖๒. ลฺตุ

162. ltu

ปจฺจยอิจฺจาทินา ‘‘ปจฺจยคฺคหเณ ยสฺมา โส วิหิโต ตทาทิโน ตทนฺตสฺส จ คหณ’’นฺติ ญายํ ทสฺเสติ, ตตฺถ ยโต วิหิโต ตํ วินา น ภวติ ปจฺจโยตฺยเนน ญาเยน ปตฺโตเยวาตฺโถ อาขฺยายเต ‘ปจฺจยคฺคหเณ ยสฺมา โส วิหิโต, ตทาทิโน คหณ’นฺติ, ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺเส’’ติ ตทนฺตคฺคหณํตฺยาขฺยายเต ‘ตทนฺตสฺส จ คหณ’นฺติ, โส ปกติวิเสโส อาทิ ยสฺส สมุทายสฺส โส ตทาทิ, โส ปจฺจโย-นฺเต ยสฺส สมุทายสฺส โส ตทนฺโต, ตาทิสสฺส ตทาทิตทนฺตสมุทายวิเสสสฺส คหณํ, น ตุ ตทนฺตมตฺตสฺเสตฺยตฺโถ, อิห ตุ ตทนฺตคฺคหณเมวานุรูปนฺติ’ ทสฺเสตุมาห-‘‘กตฺตริ ลฺตุณกา’’ติ อิมินา ตฺยาทิ, ตทาทิตทนฺต สมุทายสฺส ตุ คหเณ ผลํ ‘พฺยชิคิสี’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺพํ, ตญฺจ ‘‘ตุํสฺมา โลโปจิจฺฉายํ เต’’ติ (๕-๔) สุตฺเต สยเมว วกฺขติ.

在“paccaya”(后缀)等中，以“取后缀时，凡是彼所规定的，就取其开头和结尾”的原则，来显示其道理。在此，由于后缀的成立离不开其所规定的词根，故以此原则解释后缀的意义，即“取后缀时，凡是彼所规定的，就取其开头”。而“vidhibbisesanantassa”(限定其终)则解释为“取其结尾”。那个本质的特性，是某个集合的开始，那个集合就是它的开头；那个后缀，是某个集合的结尾，那个集合就是它的结尾。像这样，是取具有开头和结尾的集合的特性，而不是只取结尾部分。然而在此，只取结尾部分最为合适，故说“在施事者(kattari)中，有ltuṇakā”等。如果取具有开头和结尾的集合，那么在“byajigisī”等例子中就可以看到它的结果。这些意义将在“tuṃsmā lopocicchāyaṃ te”(5-4)经中自己会说明。

๑๖๕. สโล

165. 娑罗

กจฺจายเน ‘‘สกมนฺธาตาทีนญฺเจ’’ติ (๒-๓-๔๔) สุตฺติตํ, โสปิ ลฺตฺวนฺโตเยวาตฺยภิมตสิทฺธีติ ทสฺเสตุํ วุตฺติยมุทาหฏํตฺยาห- ‘สกมนฺธาตุ’อิจฺจาทิ, ลฺตฺวนฺโต มนฺธาตุสทฺโท อตฺถีติ ‘สกมนฺธาตุ’ สทฺโทปิ ลฺตฺวนฺโตติ สชฺฌาหาโร ปทสมฺพนฺโธ ทฏฺฐพฺโพ, ตโตปีติ น เกวลํ กตฺตุโตว, มนฺธาตุสทฺทสฺส ลฺตฺวนฺตตํ สาเธตฺวา สกมนฺธาตุสทฺทมฺปฏิปาเทตุํ ‘สพฺเพส’นฺติอาทิมาห.

于《迦旃延》中，经则(sutta)言：“sakamandhātādīnañce”(2-3-44)。为表明此亦是所许之成就，故于注疏(vutti)中举例而言：“sakamandhātu”等。当知，“真言王(mandhātu)”一词有以“ta”为结尾者，故“sakamandhātu”一词亦是以“ta”为结尾者，此乃应见之省略(sajjhāhāro)及词语关联。不仅如此，非仅从业作者格(kattuto)而言，为成立“真言王(mandhātu)”一词是以“ta”为结尾，并阐明“sakamandhātu”一词，故说“sabbesam”等。

๑๖๙. ฏป

169. 热

สงฺขฺยาสทฺโท ยทีปิ สงฺขฺยาเน วตฺตเต, ตถาปิ สงฺขฺยานทฺวาเรนิธสงฺขฺเยยฺเย วตฺตตีตฺยาห-‘จุทฺทสหิ สงฺขฺยาหี’ติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ, จุทฺทสสทฺทวจนียาว ปญฺจาทิสงฺขฺยา, ยโต สงฺขฺยาสทฺโท เนห ปริคฺคหิโตติ.

虽然“数”(saṅkhyā)一词用于计数，但此处通过计数而用于可计数的事物，故言：当为“cuddasahi saṅkhyāhī”(以十四数)之读法。“十四”一词所指的正是五等等数词，因为此处“数”(saṅkhyā)一词并非按其字面意义理解。

๑๗๕. ทิวา

175. 白昼

ทิวสโต สฺมิโน ฏิมฺหิ ปุพฺพสรโลเป ทิวิ.

由“divasa”，于[-smiṃ]及[-ṭi]时，省略前置元音，则成“divi”。

๑๘๑. โยนํ

181. 优那的

ทุติยาคฺคหเณนาติ [Pg.139] ‘ทุติยาโยสฺส เน วา’ตฺเยวํ สุตฺต รจนายํ ทุติยาคฺคหเณน.

所谓“采用第二格”，是指在如“dutiyāyossa ne vā”的经则构成中，采用了“第二格”一词。

๑๘๕. นามฺหิ

185. 于名中

เอนาเทสสฺสาสมฺภวาติ นาสฺส สฺมาเทสตฺตา.

因“ena”之替换不可能，故此非“smā”之替换。

๑๘๗. คสฺสํ

187. 草料

อุภยวิกปฺโปติ สมาสาสมาสปกฺขทฺวยวิธานํ, กจฺจายนวุตฺติ การสฺส วิปฺปฏิปตฺติมาวีกตฺตุมาห-‘กจฺจายเน’จฺจาทิ, อิตฺถิปุมนฺนปุํสก สมูโหติ เอตฺถายนฺเตสํ สาธนกฺกโม ‘ทฺวนฺทฉฏฺฐีหิ สมาเส อิตฺถิปุมนปุํสกสมูโห’ติ ฐิเต ‘‘สมาเส จ วิภาสา’’ติ (๒-๒-๓๕) ปุมนฺตสฺส อมาเทเส ‘‘วคฺคนฺตํ วา วคฺเค’’ติ (๑-๔๒) นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺโต.

“两种选择”(Ubhayavikappa)是指复合词与非复合词两种方式。为揭示《迦旃延注》作者的错解，故言“于迦旃延”等。至于“阴性、阳性、中性之集合”，其派生过程是：当“由并列复合词(dvanda)与第六格(chaṭṭhī)组成的阴性、阳性、中性集合词”成立时，根据“于复合词中则任选”(2-2-35)，阳性词尾作“aṃ”替换时，再根据“于同组中，或为组末音”(1-42)，鼻音(niggahīta)变为同组之鼻音。

๑๙๒. ปุม

192. 阳性

กมฺมาทิตฺตา เอนสฺสาปิ อภาวปกฺเขติ ‘‘นา สฺเส โน’’ติ (๒-๘๐) กมฺมาทิโต นาสฺส เอนาเทสกรณโต วุตฺตํ.

因其属“业”(kamma)等词，于无“ena”替换之情况下，故言“nā sse no”(2-80)。此乃从业等词之后“nā”作“ena”替换而言。

๑๙๗. อิเม

197. 此等

อาเทโส กถนํ, อนฺวาเทโส-นุกถนมิจฺจาห-‘อนฺวาเทโส กถิตานุกถน’มีติ, กถิตสฺสานุกถนํ กถิตานุกถนํ, อเนน จ เนห ปจฺฉา อุจฺจารณมตฺตมนฺวาเทโส, กิญฺจรหิ เอกสฺสาภิเธยฺยสฺส ปุพฺพสทฺเทน ปฏิปาทิตสฺส ทุติยมฺปติปาทนมนฺวาเทโสติ วทติ, เตเนห น ภวติ ‘เทวทตฺตํ โภชย, อิมญฺจ ยญฺญทตฺต’นฺติ, เกนจิ วิเสสนฺตรโยเคน กถิตสฺสานุกถนํ อนฺวาเทโสติ สมฺพนฺโธ. กถมฺปน วิเสสนฺตรโยโค คมฺยเตจฺจาห- ‘สามตฺถิยา’ติ, เกนจิ วิเสเสนาโยเค วุตฺตสฺเสว ปุนพฺพจนานุปปชฺชนํ สามตฺถิยํ, เตเนวาห- ‘อญฺญเถ’จฺจาทิ.

述说(ādesa)为言说，随说(anvādesa)为随言说，故言：“随说即已说之随说”。于此，随说非仅是随后发音，而是对已由前词所诠之一义，再次诠表，此谓随说。是故，“令提婆达多食，及此雅那达多”之例，则非随说。由与某种其他特性之关联，而对已说者随说，此为关联。然则，其他特性之关联如何得知？答曰：“由其功能(sāmatthiyā)”。若无与某种特性之关联，则已说之重复言说即不成立，此即功能。是故言：“否则”等。

๑๙๘. กิสฺส

198. 关于什么

นวิรุชฺฌตีติ อิมินา ‘‘อิตฺถิยมตฺวา’’ติ (๓-๒๖) สามญฺเญน วิธานโต สฺยาทฺยนฺตมชฺเฌปิ อิตฺถิยมฺปจฺจโย นวิรุชฺฌตีติ วทติ.

“不冲突”，（作者）以此说：根据“itthiyamatvā”（3-26）这一通则，即使在词的首、中、尾，（添加）阴性词缀也不冲突。

๒๐๔. นมฺหิ

204. 关于Naṃ

นนุ [Pg.140] ยถากฺกมํ นํวิภตฺติกฺกเมนาปิ สมฺภวติ, ตถาสติ ‘ทฺวินฺนํ สทฺทานํ ทฺเวอาเทสา กเมเน’จฺเจว กสฺมา วุตฺตํ ตฺยาสงฺกิยาห ‘น นํวิภตฺติกฺกเมนาปี’ติ. การณมาห- ‘ตสฺสานเปกฺขิตตฺตา’ติ, อิมินา นิสฺสยกรณเมกา สตฺถิยา ยุตฺตีติ ทสฺเสติ, อเปกฺขิเต กถํ ภเวยฺยา ตฺยาห- ‘ยทิ หิ’จฺจาทิ, อเปกฺขิติ ยถากฺกมํ, เอวมญฺญเต ‘‘กิญฺจาปิ ชาตินิทฺเทเสน ทฺเวปิ นํ รูปานิ คยฺหนฺติ, ตถาปิ ‘ติจตุนฺน’นฺติ วิย พฺยตฺตินิทฺเทโสว ยถากฺกโมปการียมานาน, มนุเทสสฺส ตถา วิญฺญยมานตฺตาติ นํสุอิจฺเจว วเทยฺย, น ตถา วุตฺตํ, ตโต-วสียเต ‘น ยถากฺกมเมตฺถาเปกฺขิต’นฺติ.

难道依序，即依“naṃ”变格的顺序，不也可能吗？既然如此，为何只说“二词二换，依顺序”呢？为释此疑，（作者）说：“并非也依‘naṃ’变格的顺序”。并说明原因：“因其非所依故”，以此表明此依据的建立是导师的一种理路。若有依赖，会是怎样呢？（作者）说：“yadi hi”（如果）等。（所谓）依赖，即是依序。应如是了知：“虽然通过种类指示可以涵盖‘naṃ’的两种形式，但就像‘ticatunnaṃ’（三、四）一样，唯有具体指示才能帮助依序（理解）。因为对māna的教示也是这样被理解的，所以（作者）应该只会说‘naṃsu’。（但）他没有这样说，因此可以断定：‘此处不要求依序’。”

๒๐๕. นฺต

205. 关于Nta

นนุ นฺตนฺตูนนฺติ ตทนฺตา คยฺหนฺติ ปจฺจยคฺคหณปริภาสาย, ตถา สติ การิยิตฺเตน ตทนฺตาว คยฺหนฺติ กถํ นฺตนฺตูเยวา ตฺยาสงฺกิยาห- เตเยเว’จฺจาทิ, ปจฺจกฺขตายาติ สุตตฺตา, พลวตฺตา เตเยว การิยิตฺเตน คยฺหนฺตีติ สมฺพนฺโธ, น ตทนฺตา, ทุพฺพลาติ พฺยติเรกํ วตฺวา ทุพฺพลตฺเต การณมาห- ‘อนุมิตตฺตา’ติ, อนุมิตตฺตํ สาเธตุมาห- ‘อนุมิตาหิ’จฺจาทิ, ภวิภตฺตีนนฺติ ปาโฐ ยุตฺต ตโร, ตสฺส อนฺตาเทเส อกาเรติ สมฺพนฺโธ.

难道根据摄取词缀的规则，“ntantūnaṃ”不是指以它们结尾的词吗？既然如此，作为作用对象，理应只取以它们结尾的词，为何（这里只取）nta和ntu本身呢？为释此疑，（作者）说：‘就是它们本身’等。‘因其亲闻’即因其出于经（sutta），（所以）更为有力，故作为作用对象，当取其本身，此是关联。（不取）以它们结尾的词。（作者）说了‘（后者）是弱的’这一差别后，说明其弱的原因：‘因其是推断故’。为证明其为推断，（作者）说：‘因为是推断’等。‘bhavibhattīnaṃ’这一读法更恰当，其关联在于它的尾音被替换为‘a’音。

๒๑๙. โยมฺหิ

219. 关于Yomhi

โยมฺหีติ สตฺตมฺยนฺตชาตินิทฺเทสา ลพฺภมานตฺถวเสน ‘ปจฺเจก’นฺติ วุตฺติยํ วุตฺตํ, เตเนวาห ปญฺจิกายํ- ‘กถมิทมวสียเต โยมฺหีติ นิทฺเทสา’ติ, ตสฺสทานิ อตฺถมฺปกาเสตุํ ‘ปจฺเจกนฺติ เอเกกสฺมิ’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เอเกกสฺมึ โยมฺหิ ทฺวินฺนํ อาเทสานํ สมฺภวา อาเทสีนมฺปิ พหุตฺตสมฺภโวติ สุตฺเต ‘ทฺวินฺน’นฺติ พหุวจนนิทฺเทโส, วุตฺติยมฺปน ปจฺเจกํ โยมฺหิ ปจฺเจกํ ทฺวิสทฺทสมฺภวา ‘ทฺวิสฺสา’ติ วุตฺตํ, ทุติยายมฺปิ ทุเว ทฺเว.

“Yomhi”，根据其作为第七格结尾的种类指示，以及所获得的意义，在注疏（vutti）中被称为“各自”（paccekaṃ）。因此在《般遮迦》（Pañcikā）中说：“如何由此‘yomhi’的指示来确定呢？”现在为了阐明这个意义，才说“‘各自’即‘于每一个’”等。于每一个“yo”或“mhi”中，由于两种替换的可能性，以及被替换者也有复数的可能性，所以在经（sutta）中“dvinnaṃ”（二者）是复数指称。但是在注疏中，于每一个“yo”或“mhi”中，存在各自两个词的可能性，所以说“dvissa”（二者的）。第二格也是两个两个（地替换）。

๒๒๘. นาสฺมา

228. 非由我等

ปกตวเสนาติ [Pg.141] ตุมฺหามฺหานมาเทสานมธิกตวเสน, กมมนติกฺกมฺม น ภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

“以通常的方式”是指超越‘tumha’与‘amha’之代换的方式，不超越其次第则不存在，此为关联。

๒๓๐. จํวา

230. 以及或

กจฺจายนาจริโย ตุมฺหามฺเหหิ ปราย จตุตฺถี ฉฏฺฐี สวิภตฺติยา ‘‘สสฺสํ’’ติ (๒-๓-๓) สุตฺเตน อมาเทสํ วิธาย ‘ตุมฺหํ อมฺห’นฺติ พหุวจนรูปานิ สาเธติ… เอกสฺมิมฺปิ อตฺตนิ คุรุอาทิเก จ คารว วเสน พหุวจนรูปทสฺสนโตติ ทสฺเสตุมาห-ตุมฺหํ อมฺห’นฺติอาทิ, ตสฺสายุตฺตตฺตา ‘ตมยุตฺต’นฺติ วตฺวา อยุตฺตตํ สาเธติ ‘เอวํ หิ’จฺจาทินา, อิมสฺมิมฺปน สตฺเถ เอกสฺมิมฺปิ สพฺพถา พหุวจน รูปสาธนกฺกมํ ทสฺเสตุํ ‘อิธ ปนา’ติอาทิมารทฺธํ.

迦旃延(Kaccāyana)阿阇梨于“tumha”与“amha”之后，通过‘sassaṃ’(2-3-3)经，为带格尾的第四格与第六格规定了`aṃ`的代换，从而成立了“tumhaṃ”、“amhaṃ”等复数形式……为示即使对单一的自身、师长等，亦因尊敬而使用复数形式，故说“tumhaṃ, amhaṃ”等。因其不妥，故说“其不相应”，并以“如是则”等论证其不妥之处。然于此论中，为示于单数亦能完全成立复数形式之次第，故开始阐述“于此复”等。

๒๓๒. อปา

232. 离

เนนาติ นกาเรน, ปทสญฺญาวิธาย กวจนาภาเวปีติ ปาณินิ ยานมิว สฺยาทิตฺยาทฺยนฺตานํ ปทสญฺญาวิธายกสฺส สุตฺตสฺส อภาเวปิ, อนฺวตฺถวเสน ปทนฺติ คยฺหมาเน อติปฺปสงฺโคปิ สิยาติ อาห-‘รุฬฺหิยาวาติปฺปสงฺคา ภาโว’ติ, อาขฺยาตํ สาพฺยยการก วิเสสนํ วากฺยนฺติ เกจิ, เอกาขฺยาติกํ วากฺยนฺตฺยปเร, ตํ สพฺพํ เอกโต สงฺคเหตฺวา ‘ปทสมูโห วากฺย’นฺติ วุตฺติกาเรน วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุมาห- ‘สาพฺยเย’จฺจาทิ, อาขฺยาตํ ตฺยาทฺยนฺตมาหุ, อพฺยยมสงฺขฺยํ, อาขฺยาตํ สาพฺยยํ สการกํ สวิเสสนญฺจ วากฺเยสญฺญํ ภวตีตฺยตฺโถ, วิเสสนนฺติ การกวิเสสนสฺส กิริยา วิเสสนสฺส จ สามญฺเญน คหณํ, สาพฺยยํ-สทฺธึ วจติ, สการกํ โอทนํ ปจติ เทวทตฺโต ปจติ, สการกวิเสสนํ-มุทุํ วิสทโมทนมฺปจติ, ทสฺสนีโย เทวทตฺโต ปจติ, สกิริยาวิเสสนํ- มุทุํ ปจติ, มนฺทํ ปจติ, ปทสมูโห วากฺยนฺติ วุตฺเต อยมฺปิ อธิปฺปายวิเสโสวสียตีติ วตฺตุมาห-วตฺตุ’มิจฺจาทิ, ยเถจฺจาทินา อเนกาขฺยาติ กมฺปิ คุณปฺปธานภาเว โนปการโต วากฺยเมกมฺภวติ… ปท สมูโห วากฺยนฺติ วุตฺตตฺตาติ วทติ, ยถา วากฺยนานตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อิหาปีติ วตฺตุมิจฺฉิตตฺเถตฺยาโทปิ.

“以n”者，谓以n字母。纵无如波你尼(Pāṇini)为‘syādi’等结尾者规定‘pada’(词)名之经，亦即纵无规定‘词’名之说，若依词源义解为‘词’，则有过滥之嫌，故云：‘由世俗惯例，故无过滥’。有谓：‘动词与不变词、格、修饰语为句’。亦有谓：‘一句一动词’。为示论主所说‘词之集合为句’已总摄彼等，故云‘与不变词等’。谓动词以‘ti’等为结尾，不变词则无（单复）数。其义为：动词与不变词、格、修饰语，得‘句’之名。所谓‘修饰语’，乃总摄格之修饰语与动词之修饰语。与不变词，如‘与…共语’；与格，如‘煮饭’、‘提婆达多煮饭’；与格之修饰语，如‘煮软而净之饭’、‘相好之提婆达多煮饭’；与动词之修饰语，如‘轻柔地煮’、‘缓慢地煮’。既言‘词之集合为句’，为言此亦含特殊义，故云‘欲说’等。如‘yathā’等所示，纵有多动词，亦因主从关系或辅助关系而成一句……因已说‘词之集合为句’，故如是说。其关联如‘句之种种’。于此亦然，此亦为‘所欲说义’等之开端。

๒๓๓. โยนํ

233. 约那

หิคฺคหเณ [Pg.142] ปญฺจมีหิสฺสาปิ คหณมฺภเวยฺยาติ สุตฺเต ‘อปญฺจมฺยา’ติ วุตฺตํ, ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกนฺติ คาถาปาเท ตุมฺเหหิติอาทิสู ตตฺตา น โวอาเทโส, ตุมฺเห ติฏฺฐถ นคเรติ ปุพฺพวากฺยโต วากฺยนฺตรตฺตา เอกวากฺยตา นตฺถิ, ตุมฺเห วิย ทิย ทิสฺสนฺติ อมฺเห วิย ทิสฺสนฺตีติ วิคฺคยฺห ‘ทิส-เปกฺขเณ’ อิจฺจสฺมา ‘‘สมานญฺญภวนฺตยาทิ ตูปมานา ทิสา กมฺเม รีริกฺขกา’’ติ (๕-๔๓) กปฺปจฺจเย ‘‘นเต กานุพนฺธนาคเมสู’’ติ (๕-๘๕) เอตฺตาภาเว ‘‘สฺยาทิสฺยาทิเนกตฺถ’’นฺติ (๓-๑) สมาเส จ ‘เอกตฺถตายํ’’ติ (๒-๑๑๙) วิภตฺติโลเป จ ‘‘สพฺพาทีนมา’’ติ (๓-๘๖) อา ‘ตุมฺหาทิสาน’มิจฺจาทิ.

在摄取 hi 时，也可能摄取第五格的 hi，因此经中说“非第五格”(apañcamyā)。在“你们积累了无量功德”(tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ)这句偈颂中，因为有“由你们”(tumhehi)等词，所以没有 vo 的替代。“你们住在城里”(tumhe tiṭṭhatha nagare)，因为是与前句不同的句子，所以不是一个句子。“如你们所见”(tumhe viya dissanti)、“如我们所见”(amhe viya dissanti)，经过这样分析，从“disa-pekkhaṇe”（观看）而来，根据“samānaññabhavantayādi tūpamānā disā kamme rīrikkhakā”(5-43)这条规则，使用 kappa 后缀；根据“nate kānubandhanāgamesū”(5-85)这条规则，e 不存在；根据“syādisyādinekattha”(3-1)这条规则形成复合词；又根据“ekatthatāyaṃ”(2-119)这条规则，省略格；并且根据“sabbādīnamā”(3-86)这条规则，得到“tumhādisānaṃ”等形式。

๒๓๕. อนฺวา

235. 随后

ปจฺฉา อาเทโส อนฺวาเทโสติ คหิเต กถิตานุกถนนฺติ กถํ ญายตีติ อาห- ‘ปจฺฉา กถนญฺจ กถิตาเปกฺขนฺติ กตฺวา’ติ.

当理解为“后面的指示(pacchā ādeso)是随后的指示(anvādeso)”时，如何得知其义为“复述已说”(kathitānukathanaṃ)呢？答曰：“因为后面的叙述是参照已说的内容。”

๒๓๖. สปุ

236. 有前者

สห วิชฺชมาโน ปุพฺโพ ยสฺส โส สปุพฺโพ.

有存在的前者，彼为“有前者”(sapubbo)。

๒๓๗. นจ

237. 并且不

อปรมฺปรโยคปฺปติปตฺยตฺถนฺติ ‘คามนครานํ เจนา’ติอาทินา วุตฺตสฺส ปรมฺปรโยคสฺส อคฺคหณตฺถํ.

此为阐明非连续关联(aparamparayoga)之义，即为不摄取由“村与城等”(gāmanagarānaṃ ca)所说的连续关联(paramparayoga)。

๒๔๐. นสา

240. 非普通词

ชฏา อสฺส อตฺถีติ ชฏิโล, โสว ชฏิลโก, ชฏิลกาติ เอกตฺเถ นิทสฺสิตวิเสสวจนํ, มาณวกาติ วิย น สามญฺญวจนํ, อสตฺเต สมฺปตฺเตติ อิทํ ‘‘อามนฺตณํ ปุพฺพมสนฺตํ วา’’ติ (๒-๒๓๙) สุตฺตสฺส สามญฺญตา วุตฺตํ, สามญฺญวจนสฺส ปฏิเสโธติ อิมินา วิเสสวจเน ชฏิลกอิจฺจตฺร ‘อามนฺตณํ ปุพฺพมสนฺตํ วา’’ตีมสฺส ปตฺตินฺทสฺเสติ, เทวทตฺตาทิสามญฺญวจเนติ เทวทตฺโต เทวทตฺตสทฺโท อาทิ ยสฺส, ตญฺจ ตํ สามญฺญวจนญฺจ, ตสฺมึ เทวทตฺตาทิสามญฺญวจเน มาณวเก มาณวกสทฺเท ปรภูเต สติ, อุภินฺนมฺปิ อสตฺเตติ อิมินา [Pg.143] อิทํ ทีเปติ ‘‘เทวทตฺตาติ วิเสสวจนตฺตา ปฏิเสธาภาวา ปุพฺพปรานมุภินฺนมฺปิ ‘‘อามนฺตณํ ปุพฺพมสนฺตํ วา’’ตีทํ ปปฺโปตี’’ติ.

“他有发髻”(Jaṭā assa atthi)，故为结发者(jaṭilo)；彼即结发者(jaṭilako)。“结发者”(jaṭilaka)是在同一意义上所指示的特殊词(visesavacanaṃ)，不像“少年”(māṇavaka)那样是普通词(sāmaññavacanaṃ)。“于非有之时”(asatte)，此是为了说明“呼格可在前或非有”(āmantaṇaṃ pubbamasantaṃ vā)(2-239)这条经文的一般性而说。通过“否定普通词”，这表明对于“结发者”(jaṭilaka)这个特殊词，“呼格可在前或非有”这条规则是适用的。关于“提婆达多(Devadatta)等普通词”，即以提婆达多一词为首者，彼亦为普通词；当“少年”(māṇavaka)一词在此“提婆达多等普通词”之后时，通过“两者皆非有”，这阐明了：“因为‘提婆达多’是特殊词，故无否定，因此前后两者皆适用‘呼格可在前或非有’这条规则。”

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

如是，于《目犍连五论疏义光》中。

ทุติยกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二品释义终。

๓. ตติยกณฺฑวณฺณนา

3. 第三品释义

๑. สฺยาทิ

1. 以si等为首

ยสฺสาติกมาวฏฺฐิตสฺสโยอาทิอกฺขรสมุทายสฺส, กินฺตนฺติ อาห- ‘อิท’มิจฺจาทิ, อิทนฺติ ยถาวุตฺตํ สฺยาทิสมุทายรูปํ, อวยเวน วิคฺคโห สมุทาโย สมาสตฺโถ, สมุทาเย ปวตฺตา สทฺทา อวยเวสุปิ วตฺตนฺตีติ สฺยาทิสทฺโท สิอาทิเก อวยเวปิ วตฺตเต, วิธิคฺคหณญาเยนาติ ‘‘ปจฺจยคฺคหเณ ยสฺมา ส วิหิโต ตทาทิโน ตทนฺตสฺส จ คหณ’’นฺติ ญาเยน. สฺยาทิ อนฺเต ยสฺส ตํ สฺยาทฺยนฺตํ. นนุ จ ‘‘สฺยาทิสฺยาทิเนกตฺถ’’นฺติ สามญฺเญน วุจฺจมาเน ยํกิญฺจิ สฺยาทฺยนฺตํ เยนเกนจิ สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺถีภาวมรหติ, ตถาหิ ยถา คามคโตติอาโท, ตถา ปสฺส เทวทตฺเต คามํ, คโต ยญฺญทตฺโต คุรุกุลนฺติ อาโทปิ สมาโส ตฺยาสงฺกิยาห-‘สามญฺเญน วุตฺเตปิ’จฺจาทิ, ยสฺส สฺยาทฺยนฺตสฺสเยน สฺยาทฺยนฺเตน สมฺพนฺโธ, เตน สฺยาทฺยนฺเตน สหตํ สฺยาทฺยนฺตเมกตฺถมฺภวตีติ สมฺพนฺธโต วิญฺญายติ อวสียตีติ ยสฺสาตฺยาทิสฺวตฺโถ, ตถา จ คามคโตตฺยตฺรตฺถีเมส-มญฺญมญฺญาเปกฺขาลกฺขโณ สมฺพนฺโธตฺเยกตฺถีภาโว, ตโตเยเวตฺถาหุ-

对于那已确立的、以si等(syādi)为首的字母组合，有人问：“这是什么？”等等。此即如前所述的以si等为首的组合形式。以部分来分析，组合即是复合词的意义；在组合中使用的词，也用于其部分中，因此“syādi”（si等）一词，也用于“si”等部分中。这是通过“在摄取词缀时，因其被规定，故摄取以此为首者及以此为尾者”的规则之理。以si等(syādi)为结尾者，即是“syādyantaṃ”。然而，当一般地说“以si等为结尾者与以si等为结尾者在同一义中”时，任何以si等为结尾者，都能与任何以si等为结尾者共同成为一义。例如“gāmagato”（去村者）等。同样地，（若如此，则）“passa devadatta gāmaṃ, gato yaññadatto gurukulaṃ”（看，提婆达多，村庄；雅那达多去了师家）等也（会误成）复合词。对此 आशंका ( आशंका) 而说：“即使一般地说”等等。某个以si等为结尾者与另一个以si等为结尾者有关联，它就与那个以si等为结尾者共同成为一义。这是通过关联而被了知、被决定的，这就是“yassa”等的意义。同样，在“gāmagato”中，存在此等互相期待为特征的关联，故成为一义。因此，他们在此说——

นิยตํ สาธนํ สาธฺเย, กฺริยา นิยตสาธนา;

สนฺนิธาเนน เมเตสํ, นิยโม-ยมฺปกาสตีติ.

工具必然指向所成办者，行动必然有其工具；通过它们的邻近，此规则便得以显现。

อยเมตฺถ อตฺโถ ‘‘ยโต คามมิจฺเจตํ สาธนํ สาธฺยํ กิริยํ ตํพฺยปเทสชานนโยคฺยมเปกฺขเต คโตติ, อโต สาธนํ การ กํ [Pg.144] สาธฺเย กิริยาย นิยตํ, ยโต จ กิริยา สยํ สาธนมเปกฺขเต กึ คโตติ, อโต กิริยาปิ นิยตํ สาธนเมติสฺสาติ นิยตสาธนา โหติ อยํ ยถาวุตฺโต นิยโม อญฺญมญฺญาเปกฺขาวเสน วตฺตมาโน เอเตสํ สาธฺยสาธนานํ สนฺนิธาน มตฺเตน อญฺญมญฺญโต ปกาสตี’’ติ. ปสฺส เทวทตฺต คามํ, คโต ยญฺญทตฺโต คุรุกุลํตฺยตฺร ตุ คามนฺติ สาธนํ ปสฺเสติ สาธฺยมเปกฺขเต, คโตติ คมนกิริยา ตุ คุรุกุลมเปกฺขเต, ตโต จ คามคตานํ วากฺยนฺตราวยวานํ นตฺเถวาเปกฺขาติ น ภวติ สมาโส, สพฺพตฺเถวมูหนียํ, สมฺพนฺโธ หิ อญฺญมญฺญาเปกฺขาลกฺขโณ สมฺพนฺธฺยนฺตรโต-นวฏฺฐิตํ นิวตฺเตตฺวา วิเสเส นิเวเสติ, ตถาจ วุตฺตํ–

此处的含义是：“因为“村庄”(gāmaṃ)这个工具(sādhana)期待着“去”(gato)这个所成办的行动(sādhyaṃ kiriyaṃ)，即能够通过其表示来了解的，因此工具，即作用者(kāraka)，必然关联于所成办的行动；又因为行动本身期待着工具，比如“去哪里”，因此行动也必然有其工具。”这个如前所述的规则，在互相期待的情况下运作，仅通过这些所成办者与工具的邻近，就互相显现。然而，在“看，提婆达多，村庄；雅那达多去了师家”(Passa devadatta gāmaṃ, gato yaññadatto gurukulaṃ)一句中，“村庄”(gāmaṃ)这个工具期待着“看”(passa)这个所成办者，而“去”(gato)这个行动则期待着“师家”(gurukulaṃ)。因此，“gāmaṃ”和“gato”作为不同句子的成分，并无期待关系，故不成为复合词。在一切处都应如此推知。关系的本质在于相互期待，这种相互期待的特性将事物从其他关系中分离出来，安置在特定的位置。正如所说——

ตสฺส ตฺวากงฺขโต เภเท, ยา ปริปฺลวมานตา;

วิเสเส ตํ นิเวเสนฺโต, สมฺพนฺโธวาวฉินฺทตีติ.

当它在差别中被期待时，那种漂浮不定性；将其安置在特定之处，关系便将其限定。

เภเท วิเสเส คามนฺเตตํ สามญฺญํ วิเสสาเปกฺขํ ‘คามมาสีสติ, ชหาติ, คโต’ติ, ตถา ‘คโต คามํ, วนํ, คุรุกุล’นฺติ เววมากงฺขโต-ภิลสโต ตสฺส ตุ ปธานปทสฺสุปสชฺชนปทสฺส จ ยา ปริปฺลวมานตา อนวฏฺฐิตตา ตํ วิเสเส วิสิฏฺเฐ สมฺพนฺธินิ นิเวเสนฺโต ปติฏฺฐเปนฺโต สมฺพนฺโธวาเนกปฺปกาโร กฺวจิ สาธฺยสาธนภาวลกฺขโณ กฺวจิ ปกติวิการภาวสภาโว กฺวจิ สสฺสามิ สมฺพนฺธรูโป อวฉินฺทติ สมฺพนฺธฺยนฺตรโต นิวตฺเตตีติ อตฺโถ, ยโต-ยมเปกฺขา วากฺยกาเลเยว นิรูปฺยเต, ตโต ยตฺถาตฺถิ ปทานมเปกฺขา, ตตฺถ สมาสาวคโม, ยตฺร ตุ นตฺถิ, ตตฺร น ภวตีตฺยนุปทิฏฺโฐ วิสยวิภาโค ญายเตติ ภาโว, พาเล อพุเธตุ นิสฺสาย วิจิตฺโต สมาสวิธานโลปาทินาเนกปฺปกาโร ปฏิปตฺติยา สาธุสทฺทปริชานนตฺถมุปาโย สมฺภวติ, ปรมตฺถโต ตุ สทฺทนฺตรตฺตา อจฺจนฺตํ วากฺยสมาสานํ เภโท, น หิ วากฺเย ทิฏฺฐปทานิ สมาเส สนฺติ, ตถา จ วุตฺตํ–

在差别与特定中，“gāmaṃ”（到村庄）这一普遍概念期待着特定概念，例如“渴望村庄”(gāmamāsīsati)、“离开”(jahāti)、“已去”(gato)；同样“去了村庄、森林、师家”(gato gāmaṃ, vanaṃ, gurukulaṃ)等表达中，对于如此期待、希求的那个主词与从属词的漂浮不定、不确立的状态，关系将其安置、建立在特定的、卓越的关联中，并加以限定。这种关系有多种形式：有时表现为所成办者与工具的关系，有时是原质与变异的状态，有时呈现为所有主与所有物的关系。限定，即是从其他关联中脱离，这就是它的意义所在。因为这种期待关系只在构成句子时才被确定，所以，凡是词语之间存在期待关系的地方，就可理解为复合词；如果没有期待关系，就不会形成复合词，这种未经指示的范围划分是可以了知的。为了那些无知的愚人，通过复合词规则、省略等各种各样的方式，为了正确了知词语，在实践中，方法是可能有的。但是从胜义上来说，因为它们是不同的词语，句子和复合词的区别是绝对的。确实，句子中出现的词语在复合词中并不存在，正如所说——

พาเล นิสฺสายุปาโย-ยํ, วิจิตฺโต ปฏิปตฺติยา;

เภโท วากฺยสมาสานํ, จฺจนฺตํ สทฺทนฺตรํ ยโตติ.

此方法是为愚人而设，在实践中是多样的；句子和复合词的区别是绝对的，因为它们是不同的词语。

อโตเยวาติ [Pg.145] ยโต สามญฺเญน วุตฺเตปิยสฺสเยน สมฺพนฺโธเตน สห ตเทกตฺถมฺภวตีติ สมฺพนฺธโต วิญฺญายตีติ นานิฏฺฐํ กิญฺจิปีห โหติ, อโตเยว เหตุโตติ อตฺโถ. พฺยเปกฺขา สามตฺถิยปริคฺคหาเยติ ปทานมญฺโญญฺญากงฺขา พฺยเปกฺขา, สาว สา มตฺถิยํ, ตสฺส ปริคฺคหาย. สมตฺถวจนํ น กตนฺติ ปาณินิเยหิ วิย ‘‘สมตฺโถ ปทวิธี’’ติ (ปา, ๒-๑-๑) สมตฺถวจนํ น กตํ. สมตฺโถ ปท วิธีติ ปริภาสายมยมตฺโถ ‘‘วิธียเต วิธิ, ปทานํ วิธิ ปทวิธิสมาสาทิ, โยโกจีห สตฺเถ ปทวิธิ,โส สมตฺโถ วิคฺคห วากฺยตฺถาภิธาเน (สตฺติ) เวทิตพฺโพ’’ติ, ตาทิสปริภาสาย พฺยาปารโต เตสํ ‘ปสฺส เทวทตฺต คามํ, คโต ยญฺญทตฺโต คุรุกุลํ’ ตฺยาโท นานิฏฺฐปฺปตฺติ, สามตฺถิยญฺเจตฺถ ทฺวิธาตฺยุปคมฺยเต วากฺเย พฺยเปกฺขาวุตฺติยเมกตฺถีภาโว เจติ. ตตฺถ ปฐมสฺส ปริคฺคหํ วจนมนฺตเรน ปฏิปาทิย ทุติยสฺส ปริคฺคหมิทานิ วจเนน ปฏิปาทยมาห- ‘เอกตฺถี ภาโว’จฺจาทิ, เอกตฺถีภาโว ภินฺนตฺถานํ สาธารณตฺถตาวเสน ปวตฺติวิเสโส, วากฺเย หิ สาธารณตฺถตา นตฺถิ ภินฺนตฺถตฺตา, อโตเยเวตฺถ เภทนิพนฺธนา ฉฏฺฐฺยุปชายเต ‘รญฺโญ ปุริโส’ติ, วุตฺติยนฺตูภยปทพฺยวจฺฉินฺนตฺถาภิธานโต สาธารณตฺถตา ภวติ, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘สมาเส วิเสสนํ วิเสสฺสมนุปวีสติ เอกีภวติ วิเสสนํ, วากฺเย ตุ วิเสสนํ วิเสสฺสโต วิสุํเยวา วติฏฺฐเต’’ติ. ทฺวนฺทสมาสสฺส ตุ ปทานํ วิเสสนวิเสสฺสาภาเวปิ สกลปทตฺถปฺปธานตฺตา ‘รญฺโญ โค จ อสฺโส จ ปุริโส จา’ติ วากฺยโต ‘รญฺโญ ควาสฺส ปุริสา’ติ สมาสสฺส วิเสโส เอกตฺถี ภาวลกฺขโณ ภวตฺเยว, ตถาหิ ตตฺถ วากฺเย ภินฺนตฺถนิพนฺธน สมุจฺจยปฏิปาทนาย จสทฺโท ปยุชฺชเต, สมาเส ตุ นปฺปยุชฺชเต, เอกตฺถ วจเนเนวาติ ‘‘สฺยาทิสฺยาทิเนกตฺถ’’ ตฺเยกตฺถวจเนเนว, เอกตฺตีภาโวเยว ภวตีติ เสโส, เอวกาโร น วากฺเย ตถาหิ ทีเปติ. วากฺเย กถนฺติ อาห- วากฺเย’ติอาทิ.

因此，即使以共相而言，由于其与意义相关联，并与彼共同成为一义，故由关联而得知，此处并无任何不合宜之处。因此，其意即是“由于此因”。所谓‘相互期待是为了把握其作用’，即是诸词语间的相互期待。此即是作用，是为了把握此作用。并未如波你尼(Pāṇini)派所说“有作用的词语方构成规则”(samattho padavidhī, 巴利文法 2-1-1)那样，作出关于作用的说明。在“有作用的词语方构成规则”这一定义中，其含义是：“法”(vidhi)即是所制定的规则；词语的规则(padavidhi)，即是词语的制定，如复合词等。凡在此论中关于词语的制定，都应理解为在分析句义的表达中具有作用(satti)。由于此类定义的运用，像“看啊，提婆达多(Devadatta)去村庄”、“雅那达多(Yaññadatta)去老师家”等句子，并不会出现不合宜之处。在此，作用被接受为两种：在句子中的相互期待，以及在复合词中的一义性。其中，第一种的把握，是通过不言而喻的方式实现的；现在则通过言语来阐述第二种的把握，因此说“一义性”等等。所谓一义性，是指不同意义的词语以共通的意义方式呈现的特殊状态。在句子中，由于词语意义各异，实际上并没有共通的意义，因此在此处会产生表示区别的第六格，如“王的仆人”(rañño puriso)。然而在复合词中，由于两个词语所限定的意义被表达出来，便产生了共通的意义。这便是说：“在复合词中，修饰语融入被修饰语，修饰语与被修饰语合为一体；而在句子中，修饰语则与被修饰语各自独立存在。”至于等持复合词(Dvandasamāsa)，虽然其词语没有修饰语与被修饰语的关系，但由于以所有词语的意义为主，因此与句子“王的牛、马和人”(rañño go ca asso ca puriso cā)相比，复合词“王的牛马人”(rañño gavāssa purisā)的特殊之处，就在于其具有一义性。何以故？因为在句子中，为了表达不同意义的集合，会使用“和”(ca)字；而在复合词中则不使用，因为其本身就是一义词。因此，通过“syādisyādinekattha”(意为“诸如syā等词语具有一义性”)这样的一义词，便能成就一义性，其余的也是如此。这个“eva”(仅、就)字并非用于句子中，它正是为了说明这一点。问：在句子中如何？答：在句子中等等。

วากฺเยติ วิคฺคหวากฺเย, วิเสเสน คยฺหติ ญายตฺยเนเนติ วิคฺค- โห[Pg.146], โส จ ตํ วากฺยํ เจติ วิคฺคหวากฺยํ, วิเสเสน วา คหณํ วิคฺคโห, ตทตฺถํ วากฺยํ วิคฺคหวากฺยํ, ตสฺมึ, กายํ พฺยาเปกฺขาติ อาห-‘เภทาทิลกฺขณา’ติ, อาทิสทฺเทน สํสคฺค เภท สํสคฺคานญฺจ คหณํ.

所谓“句子”，即是分析句(viggahavākya)。所谓“分析”(viggaha)，即是通过它来特别地把握和了知。此分析与彼句子，合称为分析句。或者，特别的把握即是分析，为彼意义而说的句子即是分析句。在此分析句中，其相互期待是什么呢？答曰：“以区别等为特征”。通过“等”字，也包括了结合，以及区别与结合。

ตตฺถ สานฺตเรหิ สามฺยนฺตเรหิ จ พฺยาวุตฺติ เฉโท, สํวิเสส สามิวิเสสานํ สมฺพนฺโธ สํสคฺโค, ตทาห- ‘ตถาหิ’จฺจาทินา, เภทโก พฺยาวตฺตโก, อตฺถคหิโตติ การณวเสน เภทวาทินา คหิโต, ยเทจฺจาทินา สํสคฺควาทิโน-ธิปฺปายมาห ยทา ตูภยมฺปิจฺจาทินา อุภยวาทิโน, อภิมโตติ ‘‘ปากฺกฑาราสมาโส’’จฺจเนน (๒-๑-๓) ปาณินินา อิจฺฉิโต. ปากฺกฑาราติ ‘‘กฑารา กมฺมธารเย’’จฺจเนน (๒-๒-๓๘) กฑาราสํสทฺทนา ปเควาติ อตฺโถ.

其中，有间隔与无间隔的断绝，即是切断。有特殊性与无特殊性的关联，即是结合(saṃsaggo)。因此说“犹如”等等。区别者即是区分者。所谓“把握了意义”(atthagahito)，即是因其原因而被区别论者所把握。通过“当...时”等等，说明了结合论者的意图；通过“当两者都...”等等，说明了双方论者的意图。所谓“所认可的”(abhimato)，即是波你尼(Pāṇini)在“pākkaḍārāsamāso”(巴利文法 2-1-3)中所期望的。所谓“pākkaḍārā”，其意是，根据“kaḍārā kammadhāraye”(巴利文法 2-2-38)这条规则，“kaḍāra”一词应置于前面。

‘ปุถ ภินฺโน อตฺโถ เยสํ ปทานํ ตานิ ปุถคตฺถานิ, วากฺเย หิ รญฺโญ ปุริโส เตตฺถ ราชสทฺโท ราชตฺถเมว วทติ, ปุริสสทฺโท ปุริสตฺถเมว, วุตฺติยนฺตุ ราชปุริโสเตตฺถ ราชสทฺโทปิ ปุริสตฺถเมว วทตีติ ทฺวินฺนเมกตฺถีภาโว ภวติ, อญฺโญเยวาวยวตฺถานฺวิโต สมุทายตฺโถ ปาตุภวตีติ ตทเปกฺขาย เจกตฺถีภาโว วุจฺจเต, ชหมานสกตฺถวุตฺติมภฺยุปคมฺม วุตฺตํ- ‘วิเสสนสฺส สกตฺถ ปริจฺจาเคเน’จฺจาทิ, อโตเยว ปโร โจเทสฺสติ ‘นนุ เจ’จฺจาทินา. เอกตฺถีภวนํ สมสนนฺติ อิมินา เอกตฺถนฺติ สมาโสติ นาตฺถนฺตรนฺติ ทีเปติ.

那些词语的意义是各自不同的，它们就是各自有义的词语(puthagatthāni)。在句子“王的仆人”(rañño puriso)中，“王”(rāja)一词只表达“王”的意义，“仆人”(purisa)一词只表达“仆人”的意义。然而在复合词“王仆”(rājapuriso)中，“王”一词也表达了与“仆人”相关的意义，因此两者便具有了一义性。并且，一个与各部分意义不同、但又与之相关的整体意义显现出来，因此考虑到这一点，才称之为一义性。这是在接受“放弃自身意义的说法”(jahamānasakatthavutti)后说的，例如“修饰语放弃自身意义”等等。因此，对方会以“难道不是”等等来反驳。“一义化即是复合”(ekatthībhavanaṃ samasanaṃ)，通过这句话，说明了“一义性”即是复合词，并无其他意义。

ชหมานานิ ปทานิ สกตฺถํ ยสฺสํ (สา) ตถา วุตฺตา, นาจฺจนฺตาย ชยาตีติ เอวมฺมญฺญเต ‘‘ปริจฺจาคมตฺตมภิสนฺธาย ชหมานสกตฺถํตฺยุจฺจเต, น ตุ สพฺพถา ปริจฺจาโคปโรปการาย ตสฺโสปาทานโต, สพฺพถา จ สกตฺถปริจฺจาเค ปโรปการาสมฺปาทนโต-นุปาทานเมว ปโยชนาภาวา ตสฺส สิยา’’ติ, ถปติ วฑฺฒตี. อตฺถนฺติ ราชสทฺทวาจฺจํ. อจฺจนฺตปริจฺจาเคปิ น โทโส… วากฺเย ทิฏฺฐสฺสุปสชฺชนสฺส วุตฺติยํ โสเยวายนฺตฺยนฺวยาวสายโต ตทตฺถาว คติยาติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘อถ เว’จฺจาทิ.

在其中，词语放弃自身意义，（那种说法）就是这样被说的。并非完全放弃，而是这样认为：“所谓‘放弃自身意义’，仅是就其放弃而言，并非完全放弃，因为它是为了利益他词而被采用的。若完全放弃自身意义，则无法成就利益他词，因此因无用而不会被采用。”工匠(thapati)增长。‘意义’(attha)一词指‘王’(rāja)字所表达的。即使是完全放弃，也没有过失……为了说明在复合词中，句子中可见的从属词(upasajjana)依然是‘就是它’，由于这种关联的决定，其意义得以了知，故说‘或者’等等。

โสเยวายนฺตฺยชฺฌวสาโย-นฺวโย, โสเยวายํ ราชสทฺโท โย วากฺยตาเล ทิฏฺโฐติ โวหารีนเมกตฺตาวสาเยนาสตฺยปิ (ราชสทฺทสฺส)ตฺเถ [Pg.147] ปุริสสฺส วิเสสนมฺภวิสฺสตีติ ภาโว, เอตฺเถว ทิฏฺฐนฺตมาห- ‘ยเถ’จฺจาทิ.

所谓“就是它”(so yeva ayaṃ)的决定(ajjhavasāya)，即是关联(anvaya)。其意是：“这个‘王’字，就是那个在句子层面所见的字”——由于使用者有此一体的决定，因此即使（在复合词中）“王”字的独立意义不存在，它仍然可以作为“人”(purisa)的修饰语。在此，他举了一个例子，说“犹如”等等。

๒. อสํ

2. 不可数

อพฺยยนฺติ ยทญฺเญสํ ปสิทฺธนฺติ ลิงฺควจนเภเทปิ พฺยยรหิตตฺตา อุปสคฺคนิปาตานํ ปเรหิ อพฺยยสญฺญากรณโต อพฺยยนฺติ ปเรสํ ปสิทฺธํ, เตสนฺตฺวยํ สมาโส อพฺยยตฺถปุพฺพงฺคมตฺตา อนพฺยยํ อพฺยยมฺภวตีติ อพฺยยีภาโว ปสิทฺโธ, อสงฺขฺยสฺส สุตตฺตา ตสฺเสว วิภตฺยตฺถาทโย วิสยภาเวน วิเสสนานีติ วิญฺญายนฺตีตฺยาห- ‘อสงฺขฺเย’จฺจาทิ, อิมินา เนเมสมาสตฺถาติ ทีเปติ.

即使在性(liṅga)、数(vacana)有别时，由于前缀(upasagga)与小品词(nipāta)没有变化，他人称之为“不变词”(abyaya)，因此“不变词”为他人所知。对它们而言，此复合词仅以前置的不变词之义为首，“非不变词成为不变词”，故确立为不变格复合词(abyayībhāva)。因“不可数”(asaṅkhya)被述及，其格义等即被理解为以范围为限定，故说“于不可数等”。以此阐明此等复合词之义。

ตาวสทฺทสฺส กมวุตฺติยํ โย-ตฺโถ สมฺปชฺชเต ตมาห- ‘วิภตฺย’จฺจาทิ, วิภตฺยตฺเถ อุทาหริตฺวาติ วิภตฺยตฺถวิสเย วตฺตมานสฺสาสงฺขฺยสฺส อิตฺถิสทฺเทน สมาสมธิตฺถีติ อุวาหริตฺวา, นิจฺจยมาสาน มวิคฺคโห, อสกปทวิคฺคโห วา ยุตฺโต, อญฺญถา อนิจฺจตาปตฺตีตฺยาห- ‘นิจฺจสมาสตฺตา’อิจฺจาทิ.

就其所成就之义而言，他说：“格义等”。“于格义中举例后”意为：说明了在格义范围内，“不可数”(asaṅkhya)与“女”(itthi)一词的复合后。常复合词(niccasamāsa)无分解句，或以非成分词作分解句方为恰当，否则将有过失，故说“因是常复合词等”。

อสกปเทน อนตฺตนิยปเทน อญฺญปเทน วิคฺคโห อสกปทวิคฺคโห, เตน, เอตฺถ หิ ยถา กุมฺภสฺส สมีปํตฺยญฺญปทวากฺเย สมีป สทฺเทนุปสทฺทวจนียสฺส วุตฺตตฺตา อุปสทฺโท นปฺปยุชฺชเต, ยถา อิตฺถี สูติ เอตฺถาธิสทฺทวจนียสฺสา (ธา)รตฺถสฺส สตฺตมิยา วุตฺตตฺตา นาธิสทฺโทติ ‘อิตฺถีสู’ติ อญฺญปทวากฺยํ วุตฺตํ, กถาปวตฺตาติ ตฺวาเธยฺโย ปทสฺสนํ, เอวํ สพฺพตฺโถนฺเนยํ, อสกปทวิคฺคเหนาตฺโถว วุตฺโต,

以非成分词(asakapada)、非自身词(anattaniyapada)、他词(aññapada)所作的分解，称为非成分词分解(asakapadaviggaha)。例如，于“罐之近旁”(kumbhassa samīpaṃ)此他词句中，因“近旁”(samīpa)一词已表达了前缀“近”(upa)所应表达之义，故不使用前缀“近”。又如，于“在诸女中”(itthīsu)一句，因第七格已表达了前缀“在……上”(adhi)所应表达的所依义，故不用前缀“在……上”，而说“在诸女中”为他词句。所依(ādheyya)的展示即是论述的展开，于一切处皆应如是推知。通过非成分词分解，其义即被说明。

อธิสทฺทสฺส ปน ปุรโตวฏฺฐิตสฺสาธาเร วตฺตมานสฺส ตํสมานาธิกรเณน สตฺตมฺยนฺเตนิตฺถิสทฺเทน สห สมาโสติ ทสฺเสตุมาห-‘อธิสทฺโท’จฺจาทิ.

为示“在……上”(adhi)一词，当其先行安立而用于所依义时，与和它同所依(samānādhikaraṇa)且以第七格结尾的“女”(itthi)一词复合，故说“adhi一词等”。

สฺยาทิโลโปติ อธิสทฺทโต อิตฺถิสทฺทโต จ ปเรสํ สตฺตมี พหุวจนานํ โลโปติ อตฺโถ. อตฺต (ภาว) สมฺปตฺตีติ สรีรสมฺปตฺติ อธิปฺเปตาติ พฺรหฺมสทฺทสฺส สรีรํ อตฺโถติ อาห- ‘พฺรหฺมํ สรีรนฺติ, กตฺถจี อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตาวาสงฺขฺยสมาสสฺส ‘สมฺปนฺนํ พฺรหฺม’นฺติ วิคฺคโห วุตฺโต.

“syādi的省略”意为：在“adhi”与“itthi”二词之后，第七格复数词尾的省略。“自体成就”(attabhāvasampatti)意指“身体成就”(sarīrasampatti)。为示“梵”(brahma)一词有身体之义，故说“梵即身体”。于某些情况，因后分词义为重，故不变格复合词(abyayībhāva)的分解句被说为“成就梵”(sampannaṃ brahma)。

สมาสวิภตฺติยาติ [Pg.148] สมาสโต อุปฺปนฺนวิภตฺติยา, สกโล ปเทสสกโล, ปริคฺคหาเปกฺขาติ อภฺยุปคมาเปกฺขายาติ อตฺโถ, อภฺยุปคเมปิ หิ ปริคฺคหสทฺโท–

“由复合词格”(samāsavibhattiyā)意为由复合词所生之格。“全体”(sakala)是“部分的全体”(padesasakala)。“期待含摄”(pariggahāpekkhā)意为“期待承诺”(abhyupagamāpekkhā)。因为即使在承诺义中，“含摄”(pariggaha)一词也……

สปเถ ปริวาเร จ, มูลาภฺยุปคเมสุ จ;

รวิมฺหิ ราหุคหิเต, ทาเรสุ จ ปริคฺคโห’’ติ นิฆณฺฏุ.

“于誓言与眷属中，于根本承诺中，于日被罗睺所食时，及于妻子中，[用]含摄(pariggaha)一词。”《词集》(nighaṇṭu)如是说。

สกลสฺส ภาโว สากลฺยํ-สกลสทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตํ, ตมฺปน นิสฺเสส คฺคหณา ปุถุ ภวตีตฺยาห- ‘อเสสคฺคหณ’นฺติ, ติณานํ สากลฺยนฺติ วิคฺคโห, ติณสทฺเทน หิ ติณสหิตานิ คหิตานิ, เตเนว วกฺขติ พฺยติเรกนเย- ‘ตํ สพฺพํ ติณสหิตมชฺโฌ- หรตี’ติ, สติณมชฺโฌหรตีเตตฺถาธิปฺปายตฺถ มาห-‘ยาวา’ติอาทิ.

“全体”(sakala)的状态是“全体性”(sākalya)，此为“全体”一词转起之因。然此有别于“无余取”(nissesaggahaṇa)，故说“无余取”(asesaggahaṇa)。“诸草的全体性”(tiṇānaṃ sākalyaṃ)是其分解句。因为通过“草”(tiṇa)一词，连同草在内的事物皆被含摄。因此，在相违法中将说：“彼将所有连同草在内的一并吞食”。为说明“连草吞食”(satiṇamajjhoharati)于此的意趣，故说“乃至等”。

ติณสทฺโท อุปลกฺขณํ เสสา-นชฺโฌหาริยานํ, เตนาห ‘ติณาทิกมฺปี’ติ. ปริคฺคหาเปกฺขายนฺตภูตสฺส คหณตฺถํ ‘‘อพฺยยํ วิภตฺติสมีปา’’ทิสุตฺเต ‘สาคฺยธีเต’ติ นิปฺผาทนตฺถมนฺตวจน มุทาหตมฺปาณินินา, ตมฺปิ สากลฺเยเยวาหริตุํ สาคฺยธีเตตฺยูทาหฏนฺติ ทสฺเสตุํ ‘ตโต’ตฺยาทิ วุตฺตํ.

“草”(tiṇa)一词是其余不可食之物的标记(upalakkhaṇa)，故说“草等亦然”。为理解“期待含摄”(pariggahāpekkhā)中作为终点的含义，波你尼(Pāṇini)在‘不变词、格、邻近……’等经中，为构成“研习至火祭书”(sāgnyadhīte)一词而引用了表示终点的词。为表明此亦是在全体性(sākalya)义中被引用，故举“研习至火祭书”为例，为示此，故说“由是等”。

ตโตติ ยโต สกลสกเล น วตฺตติ, ปริคฺคหาเปกฺขาย สมตฺติยา อนฺตโต สกาสา สากลฺยํ น ภิชฺชเตติ สมฺพนฺโธ, สมตฺถิยมฺปิ อนฺเต อุทาหรณนฺติ เสโส.

“由是”(tato)者，因其不适用于全体之全体，故关联为：由期待含摄的圆满性，全体性不会从其终点自身而破坏。“于圆满性之末亦有范例”是其余部分。

อคฺคิปริยนฺตนฺติ อคฺคิอตฺโถ คนฺโถ ตาทตฺถิยา อคฺคิ, โสปริยนฺโต-สฺส อชฺเฌยสฺสาติ อคฺคิปริยนฺตํ, ยตฺตกสฺสาชฺเฌยสฺส ปริคฺคโห, ตสฺส อคฺคิ ปริยนฺโต, อคฺคินา ปริยนฺตภูเตน สหิโต สกโลติ วิคฺคโห, อคฺคิโน สากลฺยนฺติ วา.

“以火为终”(aggipariyantaṃ)者，指以火为义之书，因其目的而称为“火”(aggi)。彼为所学之终，故为“以火为终”。所学范围有多大，火即是其终。其分解句为：“与已成终点的火在一起的全体”，或“火的全体性”。

สทฺทิกานนฺติ พฺยากรณญฺญูนํ. อตฺถาภาเวอิตฺยตฺถคฺคหณํ อิตเรตราภาเว ธมฺมาภาเว จ มา สิยาติ, อโตเยว โจจฺจเต ‘อเถตเรตราภาเว’อิจฺจาทิ, อิตรสฺมึ อิตรสฺส อภาโว อิตเรตราภาโว, โค อสฺโส น ภวตีติ หิ อตฺถนฺตรตฺตํ นิเสธียเต, น วตฺถุภาโว, พฺราหฺมโณ น ภวตีตฺยตฺรปิพฺราหฺมณตฺตธมฺโม [Pg.149] นิเสธียเต, น วตฺถุภาโว, ปรตฺตาติอาทินา วิปฺปฏิเสธ วิสยมาห.

“声明家”(saddikānaṃ)指通晓语法者。“于事物不存在中”(atthābhāve)作此义解，是为了避免其成为相互无有(itaretarābhāva)及法无有(dhammābhāva)之义，是故说“于相互无有中等”。此中无彼，即是相互无有。如“牛非马”，是否定其为他物，而非否定事物自体。于“非婆罗门”中，亦是否定婆罗门性之法，而非否定事物自体。以“他性”(paratta)等词说明了遮止的范围。

อติกฺกมาภาเวตี เอตฺถ อติกฺกมาติ ปญฺจมิยา อสมาสนิทฺเทโสติ อาห- ‘อติกฺกมา’ติ, น ปนุปฺปนฺนสฺส ปจฺฉาติ อิมินา อติกฺกมาภาโว นาม อุปฺปนฺนสฺส ปจฺฉา อภาโวติ ทสฺเสติ.

于“无超越”(atikkamābhāve)中，“由超越”(atikkamā)是第五格，为非复合词的指示，故说“由超越”。又以“非已生之后”一句，表明所谓“无超越”，即已生之后的不存在。

นิตฺติณนฺติ อุตฺตรปทตฺถปฺปธาโน-สงฺขฺยสมาโส. สมฺปติสทฺทสฺส สามญฺญวจนตฺเตปิ อิธาธิปฺเปตํ กาลํ ทสฺเสตุมาห- ‘อุปโภคสฺเส’’จฺจาทิ, อุปโภโค กมฺมสาธโน ลหุปาวุรณสฺส นายมุปโภคกาโลติ วิคฺคโห, (อติ) ลหุปาวุรณนฺติ รูปสิทฺธีติ ทสฺเสตุํ ลหุปาวุรณสฺสาติอาทิ วุตฺติยํ วุตฺตํ.

“无草”(nittiṇaṃ)是后分词义为重的数复合词。“现在”(sampati)一词虽为泛说，然为显示此处意指的时间，故说“于享用等”。“享用”(upabhoga)是依业(kamma)而成就的词，其分解句为“非享用轻便外衣之时”。为示“(极)轻便外衣”是其词形成就，故于释文中说“轻便外衣的等”。

โยคฺคํ รูปนฺติ วิคฺคเห อนุรูปํ, นนุ จาตฺร นิจฺจสมาสตฺตาสปทวิคฺคเหน ภวิตพฺพํตฺยาสงฺกิยาห-‘วิจฺฉาย’มิจฺจาทิ, อนุสทฺเทน หิ โยเค วิจฺฉายํ ‘‘อนุนา’’ติ (๒-๑๐) ทุติยา วิธียเต, วากฺเยเยวาสฺส จ ปโยโค นาญฺญตฺเรติ วากฺยมฺปิ ภวตีติ มญฺญเต. สกิขีติ เอตฺถาปิ ‘‘อกาเล สกตฺเถ’’ติ (๓-๘๑) สหสฺส โส.

“相应的色”(anurūpaṃ)的分解句是“适合的色”(yoggaṃ rūpaṃ)。有人怀疑：“此处因是常复合词，难道不应以非成分词作分解句吗？”故说“于相似等”。因为对于“随”(anu)一词，在连接与相似义中，依‘(anu)nā’(2-10)规定为第二格。其用法仅在句子中，而不在他处，故认为句子亦可成立。于“与友”(sakhi)中，亦是依‘akāle sakatthe’(3-81)一节，“saha”被置换为“sa”。

สทิโส กิขิยาติ เอตฺถ กิขิยา ปสิทฺธภูตาย สาธิยสฺส สาธนภาเวน คหิตาย สธมฺมตฺเตน โกจิ สาธิโย สทิโสติ วุตฺโตติ กิมิธ สทิโส อปฺปธานํ ตถา สติ ปุปฺปปทตฺถปฺปธาเนนาสงฺขฺยสมาเสน สกิขีติ เอตฺถ น ภวิตพฺพนฺติ อาห-‘นนุเจ’ตฺยาทิ, กิขิยาติ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, เอตฺถ ปน สทิสตฺตสฺส กิขียา-ปฺปฏิพทฺธตฺตาปฺปธานตฺตํ. เนตทตฺถีติอาทินา ยถาวุตฺตํ โจทนํ ปริหรติ.

在“与鹧鸪相似”(Sadiso kikhiyā)中，以著名的“鹧鸪”(kikhiyā)作为比况的工具，由于此性质，任何被比况者都被称为“相似”。为何此处“相似”不是主要的呢？如果这样，那么根据前 पद 意义为主的不变品复合词规则，就不会有“与鹧鸪相似”(sakikhi)的形式了。因此他说“岂非”等。“鹧鸪”(kikhiyā)是关系义的第六格，但在此处，相似性是依附于鹧鸪的，所以是次要的。他以“非此义”(Netadatthīti)等来驳斥如前所说的诘难。

ยถา เทวทตฺโตติ เอตฺถ ยทิ สมาโส ภเวยฺย, เทวทตฺเตน สทิโส ยถาเทวทตฺตนฺติ ภเวยฺย, ปฏิสิทฺธตฺตา ปน (น) สมาโสติ, กิขีติ มกฺกฏสฺสาภิธานํ. เชฏฺฐานุกฺกเมนาติ วุตฺตตฺตา อนุเชฏฺฐนฺติ ตติยนฺตตา คมฺยเต. จกฺเกน ยุคปทิ สจกฺกํ.

在“如提婆达多”(Yathā devadatto)中，如果构成复合词，就会是“如提婆达多”(yathādevadattam)，意为“与提婆达多相似”，但因为被禁止，所以不是复合词。“Kikhi”是猕猴(makkaṭa)的别名。因为说了“依长幼顺序”(Jeṭṭhānukkamena)，所以“随长兄”(anujeṭṭhaṃ)被理解为第三格。“与轮同时”(Cakkena yugapadi)，即是“连同轮子”(sacakkaṃ)。

๔. ยาวาวธารเณ

4. “Yāva”用于限定义

อมตฺตานํ ยตฺตโก ปริจฺเฉโท ยาวามตฺตํ.

对未计量之物的任何限定，即是“其限量”(yāvāmattaṃ)。

๕. ปยฺยปาพหิติโร ปุเรปจฺฉาวาปญฺจมฺยา

5. “Pari”、“apa”、“bahi”、“tiro”、“pure”、“pacchā”与第五格

ปญฺจมฺยาติ [Pg.150] กสฺมา วุตฺตํ นนุ อวุตฺเตปิ ตสฺมึ วกฺขมานนเยน ปญฺจมฺยนฺตตฺตา ปญฺจมฺยนฺเตเหว สมาโส วิญฺญายตีตฺยาสงฺกิยาห‘ยทิปิ’จฺจาทิ. ตถาปิจฺจาทินา ปริหรติ, โหตุ กามํ ‘ปริปพฺพตํ วิชฺโชตเต’ติ ทุติยานิเสธาย, อญฺญตฺร กถนฺติ อาห ‘อิห เจ’ตฺยาทิ.

为何要说“与第五格”呢？难道即使不说，根据下文将要说明的方法，因为（这些词）是第五格词尾，不也能了知是与第五格词尾的词构成复合词吗？预见到此疑问，他说了“即使”等。他以“尽管如此”(Tathāpi)等来驳斥。为了否定如“环山而照”(paripabbataṃ vijjotate)中的第二格，（才这样说）。在其他情况下如何呢？他说了“而在此处”等。

อาจตฺตาโร วาติ อาสทฺโท วากฺเย, สรเณ วา, คาโม พหิ ติฏฺฐตีตฺยตฺโถ, ปุรโต คามมฺปสฺสาติ วทนฺโต ปุเรตฺยตฺถปฺปฆาโนยนฺนิทฺเทโส, นสรูปปฺปธาโนติ ทสฺเสติ, อภิมุเข คามมฺปสฺสาตฺยตฺโถ. อวุตฺตานเมตานฺยุปลกฺขณานิ, ตสฺมา ‘ติโร คามมฺปสฺสา’ติปิ วุตฺตํ โหติ, ติริยโต คามมฺปสฺส, ปจฺฉโต คามมฺปสฺสาติ อตฺโถ.

在“或至四个”(Ācattāro vā)中，“ā”音是一个句子成分，或用于忆念义。意思是“村庄在外面”。说“看见村庄前方”(purato gāmaṃ passa)时，这是以“前”(pure)的意义为主的解释，表明不是以词的形式为主，意思是“面对着村庄看见”。这些是未明说之事的示例，因此也可以说“看见村庄的另一边”(tiro gāmaṃ passa)，意思是“从旁边看见村庄”、“从后面看见村庄”。

อปสทฺทโยเค นิจฺจปญฺจนฺตสฺส วิกปฺเปน สมาสวิธานาวาภวเนโนทาหรณํ ทินฺนํ (เอตฺถ) ปญฺจมฺยาติ ปโยชนาภาเวปิ อญฺญทตฺถํ กริยมานมิหาปฺยตฺถวนฺตํ โหติ.

因为与“apa”一词连用时，总是使用第五格，没有构成复合词的选择，所以没有给出例子。在此，（规则中）“与第五格”的规定，即使（对‘apa’而言）没有必要，但因为是为其他目的而制定的，所以在此处也变得有意义。

๖. สมี

6. 附近

‘‘อนุ ยํ สมยา’’ติ (๒-๑-๑๕) จ ‘‘ยสฺส จายาโม’’ติ (๒-๑-๑๖) จ ปาณินิโน วจนทฺวยํ, อยเมเตสมตฺโถ ‘‘ยสฺส สมยา สมีปวาจี อนุสทฺโท, เตน สห สมสฺสเตติ จ, อนุ ยสฺสายามวาจี, เตน สฺยาทฺยนฺเตน สห สมสฺสเต’’ติ จ. วตฺถุโต ตุ สามีปฺยายามวนฺตานมนิทฺเทเสปิ สามตฺถิยา ตทากฺเขโปติ ทสฺเสนฺโต อาห-‘สมีปายามาน’มิจฺจาทิ.

“Anu yaṃ samayā”(2-1-15)和“yassa cāyāmo”(2-1-16)是波你尼(Pāṇini)的两条经文，其义为：“表示‘靠近’(samīpa)的‘anu’一词，与‘靠近’的对象构成复合词”以及“表示长度的‘anu’一词，与有格变化的词构成复合词”。但实际上，即使没有指明具有邻近和长度属性的对象，也能凭语势推知，为了表明此点，他说了“邻近与长度”等。

สมฺพนฺธิตฺตาติ สมฺพนฺธิสทฺทา สกตฺถมิว นิยตปฏิโยคินมากฺขปนฺติ… เตน วินา เตสํ สกตฺถาภาวา. อายาโม ทีฆตา, ‘‘ยสฺส สมีปายาเมสฺวนุ’’ติ ยถาวุตฺตสุตฺตทฺวยมากฺเขเปนุปทิสติ, วนสฺส สามิปฺยมนุวนํ, ‘‘อสงฺขฺยํ วิภตฺติสมฺปตฺติสมีป’’ อิจฺเจว (๓-๒) สิทฺเธปุน สมีปคฺคหณํ วิกปฺปตฺถํ, เตน วนสฺสานุติ วากฺเยนาปิ ภวิตพฺพํ.

关联词，如同其自身意义一般，指示其固定的对应者……因为没有对应者，它们便没有自身意义。长度(Āyāmo)即是长(dīghatā)。他以“在……的邻近与长度上使用 anu”(yassa samīpāyāmesvanu)来引述前述两条经文进行教导。森林的附近(vanassa sāmipyaṃ)是“沿森林”(anuvanaṃ)。即使通过“不变品用于格、具足、邻近……”(asaṅkhyaṃ vibhattisampattisamīpa, 3-2)的规则已经成立，再次提及“邻近”(samīpa)是为了选择性，因此也应有“森林的附近”(vanassa anu)这样的句子。

คงฺคาย [Pg.151] อายาโม อนุคงฺคํ, ภาควุตฺติกาโร ‘‘ลกฺขเณเน’’ติ วตฺตเต. ยสฺสายามวาจี อนุ, เตน ลกฺขเณน สมสฺสเต อนุคงฺคํ พาราณสี, คงฺคาย ลกฺขณภูตาย ปสิทฺธายามคุณาย พาราณสี ลกฺขียเต ยาวายตายามา คงฺคา ตาวายมฺปีติ สภาวโต ตูปมาโนปเมยฺยภาโว สมาเส ปตียเต คงฺคา วิย ทีฆา’’ติ ลกฺขิยลกฺขณภาวํ วณฺเณติ. เอวํ สติ พาราณสีติ ปฐมา โนปปชฺชเตติ มญฺญมาโน อาห-‘คงฺคายา เมน ยุตฺตา ‘‘ตฺยาทิ. อนุคงฺคํ พาราณสิยาติ พาราณสิยา คงฺคายาโม ลกฺขณนฺติ อตฺโถ.

恒河的长度(Gaṅgāya āyāmo)即“沿恒河”(anugaṅgaṃ)。《Bhāgavutti》的作者说，“以特征”(lakkhaṇena)（这条规则）在此延续。表示长度的“anu”，与该特征构成复合词，如“沿恒河的波罗奈城(Bārāṇasī)”。波罗奈城以作为特征的恒河来标识，因恒河著名的长度属性，（意为）恒河有多长，此城也有多长。因此，在复合词中，自然地呈现出能喻与所喻的关系，他将所标识与能标识的关系描述为“如恒河一般长”。认为在这种情况下，“波罗奈城”用第一格不合适，他说了“与恒河的长度相应”等。“沿恒河的波罗奈城”的意思是，恒河的长度是波罗奈城的特征。

๗. ติฏฺฐ

7. 站住

อกตสมาสาจาติ อเนน อิมินา กตสมาสตํ ทีเปติ, ติฏฺฐนฺตีติ อิทํนฺตปฺปจฺจยนฺตสฺสาตฺถปทนฺติ ทสฺเสตุมาห-‘‘นฺโตกตฺตริ วตฺตมาเน’’ติจฺจาทิ, (๕-๖๔) อายตีตีมสฺสาตฺตปทํ อายนฺตีติ, ปุมฺภาวาภาโว นีปาตนา, อกาโร จ นิปาตนา ‘‘โคตฺว จตฺเถ จา โลเป’’ตฺยตฺร (๓-๔๖) ‘นาญฺญาสงฺขฺยตฺเถสู’ตฺยนุวตฺตนโต.

通过“Akatasamāsā ca”(未构成复合词)此句，阐明了已构成复合词的状态。为表明“tiṭṭhanti”(站立)是具“-nta”后缀之义的词，而说“-nta[后缀]用于现在时作者格”等(5-64)。“āyati”(来)的[现在分词]词是“āyanti”；阳性形式的缺失是由于特殊规则，“a”字也是由于特殊规则，这是根据在“gotva catthe cā lope”(3-46)之处延续的“nāññāsaṅkhyatthesu”(在非其他数量意义时)规则。

ลูนยวาทีนเมตฺถ นิปาตนา กาเลปิ นปุํสกลิงฺคตฺตํ, สํหฏายวา ยสฺมึ กาเล สํหฏยวํ, อุมฺมตฺตคงฺคนฺติ สญฺญายมญฺญปทตฺเถ วาธิกาเรปิ นิจฺจสมาโส, น หิ วากฺยํ สญฺญาติ, อาทิสทฺเทน‘สมสฺส โสภนตฺตํ สุสม’มิจฺจาทีนญฺจ สงฺคโห, ปภาวนํ ปกาสนํ.

于此，“lūnayava”(已割大麦)等词，即使在表示时间时，其[词语的]中性也是由于特殊规则；“saṃhaṭāyavā yasmiṃ kāle”(于谷物被收集之时)即是“saṃhaṭayavaṃ”。“ummattagaṅgaṃ”(狂象河)是一个名称，即使在表示他句义的范畴中，也是不变复合词，因为名称不是句子。通过“ādi”(等)一词，也包含了“samassa sobhanattaṃ susamaṃ”(复合词的优美为“善复合”)等。“pabhāvanaṃ”即是“pakāsanaṃ”(显明)。

๘. โอเร

8. 此岸

โอรํ คงฺคาย, ปารํ ยมุนายาติ สมาเส กเต นิปาตนา เอกาโร, เตเนว วุตฺติยํ วุตฺตํ ‘เอการนฺตตฺตํ นิปาตนโต’ติ, วุตฺติวิกปฺปนตฺถโตติ วุตฺติยา วิกปฺโป อตฺโถ ยสฺสาติ วิคฺคโห.

“Oraṃ gaṅgāya, pāraṃ yamunāyā”(恒河此岸，亚穆纳(Yamunā)彼岸)在构成复合词时，“e”音是由于特殊规则。因此，在注释(vutti)中说：“以e结尾是由于特殊规则”。“vuttivikappanatthato”(为注释中的选项之故)的分解是：“其义为注释中的一个选项”。

๑๐. อมา

10. 在家

โสเจกตฺถีภาโว วิสิฏฺโฐ-ภิมโตติ สมฺพนฺโธ, มุหุตฺตนฺติ อจฺจนฺตสํโยเค ทุติยา, ปาทิสมาสํ กตฺวาติ อาสทฺทสฺส หรสทฺเทน วุตฺติสทฺเทน กิริยาขฺยาปฺยเตติ อสตฺยุปเสจนาทิกิริยายํ [Pg.152] สงฺขารกํ สงฺขาริยํ วา น ภวติ, อตฺถิเจห ตทุภยํ, ตโต เตสํ สมฺภวาเยว สมาสนฺโตภูตกิริยา คมฺยเตติ มญฺญเต, ตถาหิ ทธิโภชนํตฺยาโท วุตฺเต อธฺยาทิโน สงฺขารกตฺตํ โภชนาทิโน จ สงฺขาริยตฺตํ ปตียเต, น โจปเสกาทิมนฺตเรน สงฺขาริยสงฺขารกภาโว-ตฺถีติ สามตฺถิยาเยวุปเสกาทิปฺปตีติ.

其关联在于：此单一义性即是所期望的特殊[义性]。“muhuttaṃ”(片刻)是于“持续关联”(accantasaṃyoga)义中用第二格(宾格)。当没有浇洒等行为时，便没有能变化者(saṅkhāraka)或所变化者(saṅkhāriya)。但此处两者皆有，因此，据信正是从它们存在的可能性中，了知了复合词所内含的行为。例如，当说到“dadhibhojanaṃ”(食凝乳)等时，可知凝乳等是能变化者，而食等是所变化者。若无浇洒等[行为]，则能变化者与所变化者的关系便不存在，因此，正是凭借[复合词的]能力，才了知浇洒等[行为]。

ตทเปกฺขายาติ คมฺมมาโนปเสจนาทิกิริยาเปกฺขาย. ปาณินิเยหิ อตฺเถน ‘เอตสฺสิท’นฺติ อตฺเถ นิจฺจสมาโส-ภิมโต สพฺพลิงฺคตา จ, ตถา วจนาภาวมิห มนสิกตฺวา ‘กถ’มิจฺจาทินา วุตฺติ ยํวุตฺตํโจทกวจนมาหริตฺวา ตตฺถาธิปฺปายํวิวรติ ‘เอวมญฺญเต’จฺจาทินา, วิธานํ กตนฺติ เอวมญฺญเตติ สมฺพนฺโธ, ตตฺเถจฺจาทินา อญฺญ ปทตฺเถ ภวิสฺสตีตฺเยตฺถาธิปฺปายํ วิวรนฺโต นิจฺจสมาสตํ สพฺพลิงฺคตญฺจ ปฏิปาทยติ, วากฺยนิวตฺติสิทฺธาเยวาติ.

“Tadapekkhāya”(观待于彼)是指观待于所了知的浇洒等行为。波你尼(Pāṇini)学派认为，在“etassidaṃ”(此为此之物)的意义上，是所期望的不变复合词且具一切性。因此，在此处思量到没有[明确]的规定，便引用注释中所说的“kathaṃ”(如何)等诘难之词，并以“evaṃ maññate”(如是认为)等来阐明其意趣。其关联是“vidhānaṃ kataṃ”(已作规定)与“evaṃ maññate”(如是认为)。他以“tattha”(于彼)等词，阐明了“将会有他句义”的意趣，从而确立了[此复合词的]不变性与遍一切性，因为[复合词的]成立即是排除了[相应的]句子。

อตฺถสทฺเทนาวคตตฺถตาย เอตสฺสาติ วตฺตุมยุตฺตนฺติ ‘เอตสฺส อตฺโถ’ติ วากฺยนิวตฺติ สิทฺธาเยว, กถญฺจิปิ จตุตฺถฺยนฺตา ภินฺนตฺถสฺส สมาเส กเตปิ ตตฺถ วิโรธมาห- ‘จตุตฺถฺยนฺตสฺเส’ตฺยาทิ.

由于通过“attha”(义)一词已了知其义，故不适合说“etassa”(此之)。因此，“etassa attho”(此之义)这一句子的排除便已成立。他又以“catutthyantassa”(第四格结尾的[词])等，指出了即使将具不同义的第四格结尾的词构成复合词，其中也存在矛盾。

วจนมฺปีติ ‘‘อตฺเถน นิจฺจสมาโส สพฺพลิงฺคตาจ’’อิติ (๓-๑-๓๖) วากฺยกาเรน ปติฏฺฐิตวจนมฺปิ, ปาณินียานํ ‘เอตสฺส อิท’นฺติ อตฺเถ สมาเส กเต โย-ตฺโถ สมฺปชฺชติ, อญฺญตฺถสมาเสปิ โสเยวตฺโถติ ทสฺเสติ ‘โย’ อิจฺจาทินา, อนุปาทาปรินิพฺพานนิมิตฺตํ วายาโมจฺจาทินา โยเชตพฺพํ… ตํนิมิตฺตตฺตา วายามาทีนํ, เตสํ กถาทีนนฺติ เอตฺถ เตสํ วายามาทีนนฺติ วตฺตพฺพํ… วายาโมตฺยาทินา วุตฺตตฺตา โส จ ตนฺนิมิตฺตํ โหเตว, อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘‘เอตสฺส อิทนฺติ วากฺเย อตฺเถน สมาเส สพฺพลิงฺคตา จ ‘เอตทตฺโถ เอตทตฺถา เอตทตฺถ’นฺติ วายามาทโย จ สมาสตฺถา โหนฺติ, เอตํ อนุปาทาปรินิพฺพานมตฺโถ ปโยชนเมตสฺส เอติสฺสา เอตสฺสาติ อญฺญปทตฺเถปิ เอสํ ปทานํ โสเยวตฺโถติ นาตฺถเภโท’’ติ.

此言说亦是句作者(vākyakāra)所确立的言说：“以义成不变复合词，且具一切性”(3-1-36)。为表明波你尼(Pāṇini)学派在“etassa idaṃ”(此为此之物)义上构成复合词时所产生的意义，与在他句义复合词中的意义是相同的，而说“yo”(任何)等词。“anupādāparinibbānanimittaṃ”(无取般涅槃之因)应与“vāyāmo”(精进)等相连……因为精进等是彼之因。于“tesaṃ kathādīnaṃ”(彼等言谈)之处，应说“tesaṃ vāyāmādīnaṃ”(彼等精进)……因为已由“vāyāmo”(精进)等词所说，而彼确实是此之因。此中意趣如下：“在‘etassa idaṃ’此句中，以义构成复合词，且具一切性。‘etadattho, etadatthā, etadatthaṃ’(为此目的的)等精进等法，即是复合词之义。此无取般涅槃是此[精进]之目的、作用。于他句义中，这些词的意义也是如此，并无差别。”

อิทญฺจ ‘‘อวิปฺปฏิสารตฺถานิ โข อานนฺทํ กุสลานิ, อวิปฺปฏิสาโร ปาโมชฺชตฺถาย…เป… วิมุตฺติญาณทสฺสนํ อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถาย เอตทตฺโถ [Pg.153] วายาโม เอตทตฺถา กถา เอตทตฺถา มนฺตนา เอตทตฺถํ โสตาวธาน’’นฺติอาทิ (ติกงฺคุตฺตร, อานนฺทวคฺค) ปาฬึ นิสฺสาย วุตฺตํ.

此亦依据“阿难(Ānanda)，诸善法是为了无悔，无悔是为了喜悦……乃至……解脱知见是为了无取般涅槃。精进是为此义，言谈是为此义，思量是为此义，倾听是为此义”等(增支部三集，阿难品)巴利圣典而说。

ปาณินิเยหิ ‘‘กตฺตุกรเณ กิตนฺเตน พหุล’’นฺติ (๒-๑-๓๒) กิตนฺเตน ตติยาสมาสวิธานา ตตฺเถว พหุลคฺคหเณน ‘คามนิคฺคตา’ทีสุ สมาโส วุตฺโต, เตเนตฺถานฺโตทาหรณานํ ทฺวินฺนมธิกตฺตํ, สมาสาภาโว-ภิมโตติ ปาณินีเยหิ ‘‘ปูรณคุณสุหิตตฺถสทพฺยยตพฺพสมานาธิกรเณเน’’ติ (๒-๒-๑๑) สุตฺเต คุณ อิติวจเนนาภิมโต, สทิติ สญฺญา เตสํ นฺตมานานํ.

波你尼(Pāṇini)学派依据“kattukaraṇe kitantena bahulaṃ”(作者与工具格，与kṛt后缀词[构成复合词]，是多样的)(2-1-32)此一以kṛt后缀词构成第三格复合词的规定，以及其中“bahulaṃ”(多样)一词的采用，已说明了“gāmaniggatā”(离村者)等复合词。因此，此处以“-anta”结尾的两个例子是多余的。复合词的缺失是波你尼学派所期望的，这是依据“pūraṇaguṇasuhitatthasadabyayatabbasamānādhikaraṇena”(2-2-11)经中的“guṇa”(性质)一词；“sat”是那些以“-nta”、“-māna”结尾的[分词]的名称。

โส กถนฺติ อิห ‘ภาวติตฺตตฺเถหี’ติ ภาวปฺปจฺจยนฺเตเนว สมาสปฏิเสธวิธานา ‘พฺราหฺมณสฺส สุกฺกา’ อิจฺจาโท โส สมา สปฺปฏิเสโธ กถํ สิชฺฌตีติ อตฺโถ.

“So kathaṃ”(彼云何)？于此，既然依据“bhāvatittatthehī”(由表示状态与领格之义的词)规则，仅规定了禁止与表示状态的后缀词构成复合词，那么在“brāhmaṇassa sukkā”(婆罗门的白色[物])等例子中，那个复合词的禁令是如何成立的呢？此即其义。

คุณตฺตนิเยวาติ คุณสภาเว เอว, อภิมโตติ วาตฺติกการสฺสาภิมโต ‘‘ตทวฏฺเฐหิ จ คุเณหี’’ติ, ตสทฺเทนาสฺส คุณสฺส ปรามาโส ตสฺมึเยว คุเณ อวติฏฺฐนฺตีติ ตทวฏฺฐา, คุเณเยว คุณาติฏฺฐนฺติ น กทาจิปิ โสยมิตฺยเภทา ทพฺพวุตฺตโย สุกฺกาทโย วิย เต ตทวฏฺฐา คุณา คนฺธาทโย, ตทวฏฺฐิเตหิ คุเณหิ ฉฏฺฐี สมสฺสเตติ วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ.

“Guṇattaniye eva”(唯在性质中)意指仅在性质的自性中。此乃所期望者，即评注者(vāttikakāra)所期望的，如“tadavaṭṭhehi ca guṇehi”(以及由安住于彼之性质)。“ta”字指此性质，“tadavaṭṭhā”(安住于彼)即安住于彼性质中。性质仅安住于性质中，它们不像“sukkā”(白色)等词，从不因“此即彼”的无分别而被称为实体。那些安住于彼的性质，如香等。其义为：应说第六格与安住于彼的性质构成复合词。

อาภิมโตติ ‘‘ปูรณา’’ทิสุตฺเต อพฺยยคฺคหเณน, เทวทตฺตสฺสาติ ฉฏฺฐิยา คุรุมฺหิ สาเปกฺขตฺเตปิ คุรุสทฺทสฺส สมฺพนฺธิสทฺทตฺตา สกตฺเถ วิย วุตฺติยํ พฺยเปกฺขา-ยาหานิโต วุตฺติสพฺภาวํ วจนนฺตเรน สาเธตุมาห- ‘ตถาจาหู’ติ.

“Ābhimato”(所期望)是由于在“pūraṇā”(序数词)等经中采用了“abyaya”(不变词)。即使在“devadattassa”(提婆达多(Devadatta)的)此第六格中，“guru”(师)一词有所观待，但因“guru”是关系词，在复合释句(vutti)中，观待已失，犹如[独立]表达自义。为以另一说法证成复合释句的存在，而说“tathācāhu”(如是亦说)。

สาตฺเถวาติ สกตฺเถ วิย, อสฺสาติ สมฺพนฺธิสทฺทสฺส, สามตฺถิยํ คมกตฺตญฺจตฺถีติ ปทานมญฺโญญฺญาเปกฺขาลกฺขณํ สามตฺถิยํ สามตฺถิยาภาเวปิ วิคฺคหวากฺยตฺถสฺส คมกตฺตํ วา อตฺถีติ อตฺโถ, คุรุโน กุลํ ทาสสฺส ภริยาติ วิคฺคโห, อถาตฺร พฺราหฺมณสฺส อุจฺเจ’อิจฺจาโท สามตฺถิยํ คมกตฺตํ วา นตฺถีติ กุโต-วสิตํ, เยน ตทาภาวาตฺร [Pg.154] สมาสาภาโว วณฺณียเตจฺจาห-‘สามตฺถฺยาทิโนตฺวิ’จฺจาทิ.

“Sāttheva”如同“在自身意义中”。“assa”是关系词(sambandhisadda)。“能合性”(sāmatthiyaṃ)或“能指示义”(gamakattaṃ)存在，其义为：“能合性”是诸词相互期盼的特征。或，即使没有能合性，分析句(viggahavākya)的意义也有能指示义，此为其义。“老师的家族”(guruno kulaṃ)、“奴隶的妻子”(dāsassa bhariyā)是分析(viggaha)的形式。那么，在此处“婆罗门的高”(brāhmaṇassa ucce)等句中，没有能合性或能指示义，这是从何而知的呢？由于没有能合性，此处才被说明为没有复合(samāsa)。对此，他说：“从能合性等”(sāmatthyādino)等等。

สมาสาภาโว-ภิมโตติ ‘‘ปูรณา’’ทิสุตฺเต สมานาธิกรสฺสาปิ อุปาทานโต. เสหีติ อตฺตนิเยหิ, นาภิมโตติ ‘‘จยุตฺเตหิ เสหิ อสมาสิเตหิ ฉฏฺฐีสมาสปฺปฏิเสโธวตฺตพฺโพ’’ (วา) ตฺยเนน, ปุถคตฺถตาย มิจฺจสฺสวิวรณํ ควาทีนมสมาเสติ, เอวมสฺสาทีนํ สมาเสนาลนฺติ สมฺพนฺโธ.

“没有复合”(samāsābhāvo)是所认可的，因为在“pūraṇā”等经中也提到了同格(samānādhikaraṇa)。“Sehi”即“自己的”(attaniyehi)。“不被认可”，是根据此规则：“应说与ca相连、非复合的sehi的第六格复合的禁令”(cayuttehi sehi asamāsitehi chaṭṭhīsamāsappaṭisedhovattabbo)。由于意义各别，对于牛(gava)等词的不复合(asamāse)，此解释是错误的。如此，马(assa)等词，复合即足矣，此为关联。

โยคีนนฺติ อิตรีตรโยคีนํ, อเนเนตเรตรโยคจตฺถสมาสํ วทติ. วุตฺติโหตีตฺยสฺส วิวรณํ ฉฏฺฐีสมาโส ภวตีติ, เอกตฺถีภาเวอิจฺจสฺส วิวรณํ ควาทีนญฺจ จตฺถสมาเส สตีติ.

“结合者”(yogīnaṃ)即“相互结合者”(itarītarayogīnaṃ)。通过此，作者说明了相互结合(itarītarayoga)的“与”义复合(catthasamāsa)。“Vutti hoti”(有转为)的解释是“成为第六格复合”(chaṭṭhīsamāso bhavati)。“ekatthībhāve”(当成为一义时)的解释是“当牛(gava)等词在‘与’义复合中时”。

รุฬฺหิตฺตาติ สมาสสฺเสว กีฬาวาจกตฺเตน ชีวิกาย จ ปจฺจาย กตฺเตน ปสิทฺธตฺตา, น วากฺยสฺสาติ ‘อุทฺทาลปุปฺผภญฺชิกา’ตฺยาโท รุฬฺหีวเสน นิจฺจสมาโส ภวิสฺสตีติ ตตฺร กึ วจเนเนติ มญฺญเต, สรสิ รุฬฺหนฺติ วิคฺคโห.

“因是习用”(ruḷhittā)，是由于复合(samāsa)本身，而非句子(vākya)，以其表示游戏(kīḷāvācaka)及作为谋生方式(jīvikāpaccayaka)而闻名。因此，他认为：“uddālapupphabhañjikā”(折乌达拉花戏)等，依习用(ruḷhī)之力，将成为恒常复合(niccasamāsa)，于此何须另立规则呢？“sarasi ruḷhaṃ”(生于湖中)是其分析(viggaha)。

อยมฺปน อมาทิสมาโส กมฺมธารยทิคุสมาสาติ สพฺเพปิ ปเรสํ ตปฺปุริสสทิสตฺตา ตปฺปุริสา, ยถา หิ ตสฺส ปุริโส ตปฺปุริโสติ อุตฺตรปทตฺถปฺปธาโน, ตถา เต สิยุํ, สงฺขฺยาปุพฺพตฺต นปุํสกตฺตสงฺขาเตหิ ทฺวีหิ ลกฺขเณหิ คจฺฉติ ปวตฺตตีติทิคุ.

然而，此“a-mā”(无母)等复合，以及业持(kammadhāraya)与数词(digu)复合，所有这些，因与依主释(tappurisa)相似，故皆为依主释。诚如“tassa puriso”(他的男人)成为“tappuriso”，是以后节词义为主要(uttarapadatthappadhāna)，彼等亦复如是。以“数词在前”(saṅkhyāpubbatta)和“合成为中性”(napuṃsakatta)此二特征而成立、运行的，是为数词复合(digu)。

๑๑. วิเส

11. 差别

กินฺตํ วิเสสน มิจฺฉาห-‘ยมิ’จฺจาทิ, ยํ อวตฺถาปยติ ตํ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ, กินฺตํ วิเสสฺสมิจฺจาห-‘ยทเนเก’จฺจาทิ, ยํ อวตฺถา ปียเต ตมภิธียเตติ สมฺพนฺโธ, นนฺเวกตฺเถเนตฺยุจฺจมาเน วิเสสฺเสเนติ กถมวคมฺยเต, ยโต เอวํ วิวริตวา ตฺยาสงฺกิยาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ.

何为限定词(visesana)？答曰：“yaṃ”(彼)等。能确定(avatthāpeti)者，即被称为限定词，此为关联。何为被限定词(visessa)？答曰：“yadaneke”(彼于多者)等。被确定(avatthāpīyate)者，即被指称为被限定词，此为关联。当说“以一义”(ekatthena)时，如何能理解为“通过被限定词”(visessena)呢？由于作者已如此解释，为除此疑，故说：“yadipi”(即使)等。

สมฺพนฺธิสทฺทตฺตาติ เอวํ มญฺญเต ‘‘สมฺพนฺธิสทฺทา สกตฺถมิว นิยตมฺปฏิ-โยคินมากฺขิปนฺติ… เตน วินา เตสํ สกตฺถสฺสาสมฺภวาติ, วิวริตวาติ วิวริตฺถ, เอกตฺเถเนตีมสฺส สมานาธิกรเณน สห สมาโส [Pg.155] โหตีติ เอวํ สาชฺฌาหาโร อตฺโถ เวทิตพฺโพ, อตฺถสทฺทสฺสาเนกตฺถตฺตา วิเสเสติ ‘อตฺโถ อภิเธยฺโย’ติ. กถํ เตนตฺโถ วุจฺจตีตฺยาห- ‘อธิกรียติ’จฺจาทิ.

“因是关系词”(sambandhisaddattā)，作者如是认为：“关系词(sambandhisaddā)如同自身的意义(sakattha)，必然关涉一特定的相应者(paṭiyogina)……无此相应者，则其自身的意义不能成立”。“vivaritavā”即“vivarittha”(已解释)。“ekatthena”(以一义)此词与同格(samānādhikaraṇa)之词有复合(samāsa)，应如是补充理解其义。因“attha”(义)一词有多义，故限定说：“义即所指”(attho abhidheyyo)。如何以此表达其义？答曰：“adhikarīyati”(被作为所指)等。

วิเสสฺสสฺส สมานาธิกรณตฺตญฺจ วิเสสนาเปกฺขนฺติ สมฺพนฺโธ. วิเสสฺสสทฺทสฺส วิเสสเนน สห สมานาธิกรณตฺตํ วิเสสน สทฺทาเปกฺขนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, ตตฺถ การณมาห- ‘สมฺพนฺธา’ติ, อธิกรณสฺส สมานตฺตํ นาม ภินฺนานํ สมฺพนฺธีนํ ภวติ, สมฺพนฺธิโน จ สมฺพนฺธมนฺตเรน น โหนฺตี ติ วิเสสนวิเสสฺสานํ สมฺพนฺโธ วิญฺญายเต, เอวํ วิญฺญาตา ตสฺมา สมฺพนฺธาติ อตฺโถ.

被限定词(visessa)的同格性(samānādhikaraṇatta)是期盼限定词(visesana)的，此为关联。被限定词与限定词的同格性，是期盼限定词的，于此应如是见其义。于彼，作者说其原由：“因有关系”(sambandhā)。所谓“所依处相同”(adhikaraṇassa samānattaṃ)，是为不同的关系者(sambandhin)而有，而关系者无关系则不能成立，故限定词与被限定词之关系可知。因如是可知，故曰“因有关系”，此为其义。

สทฺทพฺยติเรเกน เหตฺถ อตฺถานํ วิเสสนวิเสสฺสภาโว น สมฺภวติ, ตถา หิ ‘นีลมุปฺปล’นฺติ ปญฺจ วตฺถูนิ สนฺนิหิตานิ นีลนฺติ นีลตฺตํ คุณสามญฺญํ, นีโล คุโณ, ตทาธาโร ทพฺพนฺติ ตีณิ, อุปฺปลนฺติ อุปฺปลตฺตํ อุปฺปลชาติ, ทพฺพญฺจ ตนฺนิสฺสโยติ ทฺเว.

于此，若离于词(sadda)，诸义(attha)的限定与被限定的状态(visesanavisessabhāvo)则不能成立。例如，于“青莲”(nīlamuppalaṃ)中，有五事(vatthu)现前：关于“青”(nīlaṃ)，有青性(nīlattaṃ)此德之普遍性(guṇasāmañña)，青此德(guṇa)，及其所依之实体(dabba)，此为三事。关于“莲”(uppalaṃ)，有莲性(uppalattaṃ)此莲之种类(uppalajāti)，及彼所依之实体(dabba)，此为二事。

ตตฺถ อุปฺปลชาติ คุณชาตีนํ ตาว น สมฺภวติ วิเสสนวิเสสฺสภาโว ชาติยา นิคฺคุณตฺตา, นีลตฺตสฺส จ นีลคุเณ สมวายิโน, อุปฺปลตฺตสฺส จ อุปฺปลทพฺเพ สมวายิโน สมานาธิกรณตฺตมฺปิ นตฺถิ, อุปฺปลชาติยา นีลสฺส จ คุณสฺส อตฺถิ สมานาธิกรณตฺตํ… นีล มุปฺปลนฺติ ปวตฺตินิมิตฺตานํ อุปฺปลชาตินีลคุณานเมกมธิ กรณํนิสฺสโยติ, วิเสสน วิเสสฺสภาโว ตุ นตฺถิ ชาติยา อนีลตฺตา, คุณทพฺพานนฺตุ สมฺภวติวิเสสนวิเสสฺสตฺตํ ทพฺพสฺสาเนกคุณตฺตา, สมานนฺตุ เตสมฺปรมธิกรณํ ตติยํ นตฺถิ, เยน สมานาธิกรณตฺตํ สิยา, เอวํ นีลทพฺพ อุปฺปลทพฺพานมฺปิ อญฺญมญฺญปริหาเรน วตฺตุมิจฺฉิตานํ น วิเสสน วิเสสฺสภาโว, นาปิ สมานาธิกรณตฺตํ, กสฺมา อญฺญมญฺญาสมฺพนฺธโต อเปกฺขาภาวโต, วุตฺตปฏิปกฺขโต ปน วกฺขมานนเยน สทฺทานเมว สามานาธิกรณฺยํ วิเสสนวิเสสฺสตฺตญฺจ เวทิตพฺพํ, เตเนวาห-‘อโตเยเว’จฺจาทิ.

于彼，莲之种类(uppalajāti)与德之种类(guṇajāti)之间，首先不可能有限定与被限定的状态，因为种类(jāti)是无德的(nigguṇa)。青性(nīlatta)内在于(samavāyin)青德(nīlaguṇa)，莲性(uppalatta)内在于莲实体(uppaladabba)，此二者亦无同格性(samānādhikaraṇatta)。莲之种类与青此德则有同格性……“青莲”(nīlamuppalaṃ)此语，其转起之因(pavattinimitta)即莲之种类与青德，有同一所依处(adhikaraṇa)与所依(nissaya)。然无限定与被限定的状态，因为种类非青色(anīla)。德与实体之间则可能有此限定与被限定的状态，因为实体有多德。但彼等无第三个共同的所依处，由之而可有同格性。如是，青实体与莲实体，当意欲以相互排斥的方式言说时，既无限定与被限定的状态，亦无同格性。为何？因无相互关系，无相互期盼故。然与上述相反，依将说之理，当知唯有词(sadda)才有同格性及限定与被限定的状态。是故，作者说：“atoyeva”(是故)等。

อโตเยวาติ ยโต วิเสสฺสสฺส สมานาธิกรณตฺตํ วิเสสนาเปกฺขํ, อโตเยว เหตุโตติ อตฺโถ, ภินฺนนิมิตฺตปฺป ยุตฺตานเมวาติ [Pg.156] สามญฺเญน นีลคุณาธาเร ทพฺเพ คุเณเยว วา นีลสทฺทสฺส, อุปฺปลสทฺทสฺส จ สามญฺเญน คุณวติ ทพฺเพ วตฺตมานตฺตา อญฺญมญฺเญสุ ภินฺเนสุ สทฺทปฺปวตฺติยา การเณสุ ปยุตฺตานํ สทฺทานเมว.

“Atoyeva”(是故)者，其义为：因为(yato)被限定词(visessa)的同格性(samānādhikaraṇatta)期盼限定词(visesana)，是故(atoyeva)此为原因(hetu)。“唯用于不同转起之因者”(bhinnanimittappayuttānameva)者，其义为：词“nīla”(青)通常用于作为青德(nīlaguṇa)所依的实体(dabba)上，或仅用于德上；词“uppala”(莲)通常用于有德的实体上。由于是在相互不同的词之转起的因(saddappavattikāraṇa)中被使用，故同格性唯独是这些词的。

สมานาธิกรณตฺตนฺติ นีลุปฺปลสทฺทานํ วิสุํวิสุํ โยเค วิสิฏฺฐทพฺพ วาจิตฺตสฺสาสมฺภวา, นีลญฺจ ตํ อุปฺปลํ เจติ สามานาธิกรณฺเย สนฺนิปติเต สติ สมฺภวา เอวํ ตตฺถ วิสิฏฺเฐ วตฺถุมฺหิ ปวตฺตานํ เตสํ สมานตฺถตา, เอวกาเรน พฺยวจฺฉินฺนมตฺถํ ทสฺเสตุมาห-‘นตฺวภินฺเน’จฺจาทิ.

“同格性”(samānādhikaraṇatta)者，谓“nīla”(青)与“uppala”(莲)二词，于单独使用时，不能表达被限定的实体(visiṭṭhadabba)；然当如“nīlañca taṃ uppalaṃ ca”(是青亦是莲)般，会合于同格(sāmānādhikaraṇya)中时，则能表达。如是，当彼等用于一被限定之事(vatthu)上时，彼等即有相同之义。为显示由“eva”(唯)字所排除之义，作者说：“na tu abhinne”(而非于无差别者)等。

นนุเจตฺยาทิ โจทฺยํ, สีสมฺปาตีติ สีสปา รุกฺขวิเสโส, นยิท เมวมิจฺจาทิ ปริหาโร.

至于“难道不……”(nanu ca)等是诘难(codya)。“sīsampātī”是一种名为“sīsapā”的特殊树木。“并非如此这般”(nayidaṃ evaṃ)等是辩解(parihāro)。

อถ ตุจฺจเตอิจฺจาทินา ปรสฺส วจนาวกาสมาสงฺกเต, วิเสสวุตฺตีติ ผลสฺส รุกฺขสฺส จ สามญฺญสทฺทตฺตา ภาเวน วิเสเส วุตฺติ, อิเมสนฺติ สีสปาทีนํ น สโมธาริตาติ น นิจฺฉิตา, สามญฺญวุตฺติเยว สโมธาริตาติ อธิปฺปาโย, อวสิตา นิจฺฉิตา วุตฺติ เยสํ สีสปาทีนํ เต อวสิตวุตฺตโย, ปยตนํ วินา ตทา ปปฺโปติ จาติ สมฺพนฺโธ, ปยตนนฺติ ‘สามตฺถิยลทฺเธปิวิเสสฺเส’ติวจนํ. ตญฺจนตฺถิจฺจาทิ ปริหาโร, สรูปมตฺตกถนายาติ วุตฺตตฺถานมฺปิ สรูปมตฺตกถนาย ‘ปูเป พหู อานเย’ติ ยถา, เอวํ ชาตียกนฺติ สรูปกถนปฺปการยุตฺตํ. อุปสํหรมาห-‘ตเทว’มิจฺจาทิ, นิปาตสมุทาโยวายํ วุตฺเตน ปกาเรเนตฺยสฺส อตฺเถ วตฺตเต.

以“或者说”(atha tuccate)等语，是预设了他人言说的机会。所谓“特殊用法”(visesavutti)，是因为果实(phala)和树木(rukkhassa)是通用词，故为特殊用法。“这些”(imesaṃ)是指尸娑树(sīsapā)等，因“未被限定”(na samodhāritā)，故“未被确定”(na nicchitā)，意指只有“一般用法”(sāmaññavutti)才被确定。那些其用法已确定者，如尸娑树(sīsapā)等，即是“已确定用法者”(avasitavuttayo)。“无需努力(payatanaṃ)亦能获得”，此乃其关联。所谓“努力”(payatanaṃ)，即是“即使凭能力获得亦是特殊”(sāmatthiyaladdhepi visesse)之语。“那也不存在”(tañca natthi)等，是辩解(parihāro)。“仅为说明其形式”(sarūpamattakathanāya)，即便是已说之义，也仅为说明其形式，犹如“拿很多糕点来”(pūpe bahū ānaye)。“此种”(evaṃ jātīyakaṃ)即是与说明形式的方式相应。总结时说“那正是”(tadevaṃ)等，这个“助词合集”(nipāta-samudāya)用于“以所说之方式”的意义。

อญฺญตรสมฺภเวปิ ตนฺนิวตฺติยา วจนสพฺภาวํ ทสฺเสตุมาห- ‘อถปิ’จฺจาทิ, อญฺญตรสมฺภเวปีติ วิเสสนสฺส วิเสสฺสสฺส วา สมฺภเวปิ, ยตฺรปฺยุภินฺนมตฺถิ วิเสสนวิเสสฺสภาวสมฺภโว ตตฺถปิตาว พหุลํวจนโตว นิวตฺติ โหติ, กิมฺปนา-ญฺญตรสมฺภเวติ ทสฺเสตุมาห-‘ยถา ปุณฺโณ’อิจฺจาทิ, เอตฺถ ปน อญฺเญปิ ปุณฺณนามกา สนฺตีติ พฺยภิจารสมฺภวา อุภินฺนมฺปิ วิเสสนวิเสสฺสภาวสมฺภเว พหุลํวจนเมว สมาสํ นิวตฺเตติ, เอวํ วิเธปีติ อญฺญตรสมฺภเวปิ, น [Pg.157] เกวลํ วิเสสนวิเสสฺสภาวสมฺภเว, อถ โข เอวํ วิเธปฺยญฺญ ตรสมฺภเวปิตฺยวิสทฺทสฺส อตฺโถ.

为说明即使在只有其中之一存在(aññatarasambhave)的情况下，也有用于防止它的词存在，所以说了“或者”(athapi)等。“只有其中之一存在时”(aññatarasambhavepi)是指或者有能修饰词(visesana)存在，或者有被修饰词(visessa)存在。即使在两者都可能存在能修饰词与被修饰词关系的情况下，也多是仅凭“任选”一词(bahulaṃvacana)来防止。更何况只有其中之一存在的情况呢？为了说明这一点，所以说了“譬如普那”(yathā puṇṇo)等。在这里，因为还有其他名叫“普那”(Puṇṇa)的人，可能会产生混淆(byabhicāra)，所以在两者都可能存在能修饰词与被修饰词关系时，正是“任选”一词防止了复合(samāsa)。“在这样的情况下”(evaṃ vidhepi)即是“在只有其中之一存在的情况下”(aññatarasambhavepi)。不仅在能修饰词与被修饰词关系可能存在时，而且在这样只有其中之一存在的情况下也是如此——这是“api”(也)一词的含义。

ยชฺเชวมิจฺจาทิ ปจฺเจกํ วิเสสนวิเสสฺสภาเว สติ อนิฏฺฐา ปาทนโจทนา, ปจฺเจกํ วิเสสนํ สิยา อุภินฺนมฺปิ วิเสสนตฺตา, ตตฺถ โทสมาห-‘วิเสสฺสสฺสจ ปุพฺพนิปาโต’ติ, โจ-วธารเณ, วตฺตพฺพนฺตรสมุจฺจเย วา, กุโตจฺจาห- ‘นาคฺคหิเต’จฺจาทิ, อิติ การเณ, อโต กิมนิฏฺฐมายาต มิจฺจาห- ‘อุปฺปลนีลนฺติปิ สิยา’ติ, อิตฺถญฺจรหิ กินฺตฺยาห- ‘นีลุปฺปลนฺติ เจ’จฺจาทิ. ปริหารมาห-‘เนสโทโส’จฺจาทิ, อุปปตฺตฺยนฺตรมาห- ‘อถ เจ’จฺจาทิ.

“若如是说”(yajjevaṃ)等，是在逐一存在能修饰词与被修饰词关系时，引出不欲结果的诘难。两者都具有能修饰词的性质(visesanattā)，故可逐一作为能修饰词(visesana)。对此，他指出了“并且被修饰词(visessa)前置了”的过失。“ca”(且)用于强调(avadhāraṇa)，或用于集合其他应说之事(vattabbantara-samuccaya)。为何如此？他说：因为“未被把握”(nāggahite)等，“iti”(此)表原因。由此会产生什么不欲的结果(aniṭṭha)？他说：“也可能会有‘uppalanīla’(莲青)的形式”。既然如此，那么会怎样呢？他说：“若是‘nīluppala’(青莲)又如何？”等。他提出辩解(parihāra)说：“这没有过失”(nesa doso)等。又提出另一个理由(upapatti)说：“或者”(atha ce)等。

อญฺญมญฺญานุปการิตฺตาติ อญฺญมญฺญสฺส วิเสสนวิเสสฺสตฺเต นานุปการิตฺตา สปฺปธานตฺตาติ อตฺโถ, อถ ทฺวินฺนมฺปิ อปฺปธานตฺตํ กสฺมา น สิยา ตฺยาห- ‘อปฺปธานตฺเตปิ’จฺจาทิ, สกสกปฺปธานาเปกฺขาวนฺตานนฺติ สเกสเก ปธาเน อตฺตนิ อเปกฺขาวนฺตานํ. อถ กุโต ทพฺพสฺเสว ปธานตฺตมสิตํ, น ตุ คุณสฺเสตฺยาสงฺกิย ญายมุปนิสฺสยติ ‘อถ เจ’ตฺยาทินา. ฉาโคตฺยโช วุจฺจเต, ตํ เสตวณฺณมาลเภถ มาเรยฺย, ผุสนํ วา กเรยฺยาติ อตฺโถ, อาปุพฺโพ ลภิ หิ มารเณ ผุสเน จ วตฺตเต, เทสนายนฺติ เวทวากฺเยติ อตฺโถ, กุโต ฉาคโต-ญฺโญ นาลพฺภเตจฺจาห- ‘น หิ’จฺจาทิ.

“互相不助益”(aññamaññānupakārittā)，其义是：因为各自有其主要性(sappadhānattā)，所以在能修饰词与被修饰词的关系上互不助益。那么为何两者不可皆为非主要呢？他说：“即使在非主要时”(appadhānattepi)等，意指“各自依赖于其各自的主要自身”。然后，他怀疑“为何只认为实体(dabba)是主要的，而非属性(guṇa)？”，并以“或者”(atha ce)等引据正理。“chāgo”即是“ajo”(山羊)。其义是：应取(ālabhetha)那白色的，即应杀之(māreyya)，或行触碰(phusanaṃ)。因为前缀为“ā”的“labh”词根用于杀害与触碰。“在教示中”(desanāyaṃ)意指“在吠陀文句中”。为何不取山羊之外的东西呢？他说：“因为不”(na hi)等。

ฉาคาภาเวติ เสตคุณยุตฺตสฺส ฉาคสฺสาภาเว, ปิฏฺฐปิณฺฑิมาลพฺภาติ เสตคุณโยเคน วิฏฺฐปิณฺฑึ อาลมฺภ, น จ นาลมฺภเต ตสฺมา คุโณ อปฺปธานนฺติ อชฺฌาหริตพฺพํ.

“无山羊时”(chāgābhāve)，意指在没有具白色属性的山羊时。“应取面团”(piṭṭhapiṇḍimālabbhā)，意指因与白色属性结合而取面团。然非不取，是故应推知：属性非主要。

ปุน โจเทนฺโต อาห- ‘นนุ เจ’จฺจาทิ, อเถตฺยธิปฺปายมาสงฺกเต, อนิฏฺฐมาปาทยติ นีลสทฺเทปิ ปสงฺโค’ติ, กุโตจฺจาห- ‘โสปิหิ’จฺจาทิ, อิทํ วุตฺตํ โหติ- ‘‘อุปฺปลสทฺโท ชาติวาจี, น ตุ ทพฺพวาจี, ชาติ วิสิฏฺฐทพฺพวาจิตฺตา ยทิ ทพฺพวาจีติ วุจฺจเต, ตทา นีลสทฺโทปิ คุณวิสิฏฺฐ ทพฺพวาจิตฺตา ทพฺพวจนมาปชฺชตีติ อิเมสํ น โกจิ วิเสโส’’ติ, ปริหรนฺโต อาห ‘เนทมตฺถิ’จฺจาทิ, อปายิโน อปคนฺตาโร ทพฺพาติ คมฺยเต, กุโตจฺจาห- ‘สตีปิ’จฺจาทิ, อิติ การเณ.

又诘难说：“难道不……”(nanu ce)等。他怀疑“atha”的意趣，并引出不欲的推论：“此过失亦适用于‘蓝色’一词”。为何如此？他说：“彼亦因为”(sopi hi)等。此即是说：“‘莲花’一词是类别词(jātivācī)，而非实体词(dabbavācī)。若因其指谓由类别所限定的实体，而说它是实体词，那么‘蓝色’一词也因其指谓由属性所限定的实体，而成为实体词。如此，这两者便无任何差别。”他辩解说：“此不然”(nedamatthi)等。“apāyino”(消逝者)即“apagantāro”(离去者)，被理解为实体(dabba)。为何如此？他说：“即使有”(satīpi)等，“iti”(此)表原因。

วิเสสนเมกตฺเถเนติ [Pg.158] สิทฺเธปิ ปปญฺจตฺถํ ปริปฺผุฏตฺถญฺจ อุทาหรณพหุตฺตํ ทสฺเสตุํ ปาณินิเยหิ พหุํ สุตฺติตํ, สพฺพสฺเสตสฺส ปจฺจกฺขาตภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺติยมุทาหรณมตฺตํ ทสฺสิตํ, ตทิทานิ พฺยาขฺยาตุกาโม อาห- ‘ปุพฺพกาเล’จฺจาทิ, ฉินฺโนจ วิเสสนนฺตี สมฺพนฺโธ ‘‘ปุพฺพกาเลก สพฺพธุรปุราณนวเกวลานิ สมานาธิกรเณเน’’ติ (๒-๑-๔๙) เต สเมตฺถ สุตฺตํ, ตตฺเถกาทีนํ วุตฺติยมุทาหรณานิ น ทสฺสิตานฺยุปลกฺขณโตว วิญฺญายนฺตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘เอเก’จฺจาทิ, เอโก จ โส ปุริโสจาตฺยาทินา วิคฺคโห อุปลกฺขณตฺตาเยว จ ‘สตฺต จ เต อิสโย จ สตฺติสโย’จฺจาทิกญฺจ ทฏฺฐพฺพํ.

虽然“能修饰词与具同一所指者（构成复合词）”已是定则，但为广说、明晰及展示众多范例，波你尼(Pāṇini)学派仍制定了许多经文。为表明这一切都可被舍弃，在注疏(vutti)中仅展示了范例。今欲解释此，他说：“‘pūrvakāla’(过去时)……”等。其关联是能修饰词。他们在此复合的经文是：“‘pūrvakāla’(过去时)、‘eka’(一)、‘sarva’(一切)、‘dhura’(负荷)、‘purāṇa’(古旧)、‘nava’(崭新)、‘kevala’(仅仅)与同格(samānādhikaraṇa)之词（构成复合词）”(波你尼 2.1.49)。为表明其中“eka”(一)等词在注疏中未给出范例，是因其可由标志而知，他说：“‘eka’(一)……”等。“eko ca so puriso ca”(一者，彼亦是人)等分析句(viggaha)仅为标志，“satta ca te isayo ca, sattisayo”(七者，彼亦是仙人，故为七仙人)等也应如是看待。

อุปมียเต ปริจฺฉิชฺชเต-เนเนตฺยุปมานํ, อุปมียตีตฺยุปเมยฺยํ, เตสํ อุปมาโนปเมยฺยานํ สาธารโณ โย ธมฺโม สามตาเตน วิสิฏฺฐํ ยทุปเมยฺยํ, ตํ วจเนเนตฺยตฺโถ อุปมาโนปเมยฺยจฺจาทิ กสฺส, สมาโส ภวตีติ เสโส, การณมาห- ‘วิเสเส’จฺจาทิ, วิเสสาปริคฺคหาติ วิเสสนนฺตฺเยว สามญฺเญน ปริคฺคหา, เอวมฺภู ตสฺสาปีติ อุปมานรูปสฺสาปิ. นนุ สตฺถีสทฺทสฺสสตฺถิยํ วุตฺติ สามาสทฺทสฺส ตุ เทวทตฺตาย, อโต พฺยธิกรณตฺตา กถเมตฺถ สมาโสจฺจาสงฺกียาห- ‘ยเท’จฺจาทิ, สมาโน ธมฺโม สามตฺตาทิ ยสฺส โส สธมฺโม, ตสฺส ภาโว สาธมฺมิยํ สามตฺตํ, ตสฺมา เทวทตฺตาตฺเถ วตฺตเต อุปจารวเสน, สามาสทฺโทปิ คุณวจโนปิ สามตฺตํ วตฺวา สทฺธาทิตฺตวเสนาเภโทปจาเรน วา เทวทตฺตายํ วตฺตเต, นนุ จ สามาสทฺทสฺส เทวทตฺตาภิธาเน จริตตฺถตาย สตฺถี คุเณน นิทฺทิฏฺฐาตฺยนิยตคุณปฺปตีติปฺปสงฺโค เนกคุณาธารตฺตา สตฺถิยาตฺยาสงฺกิยาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ.

以此作比较、限定者，是为喻体(upamāna)；被比较者，是为所喻体(upameyya)。喻体与所喻体之共通法，即相似性(sāmatā)，以此相似性而彰显的所喻体，通过言说表达，此即“喻体与所喻体等”之义，其余部分则构成复合词。其理由说：“于特殊……”等。不取特殊性，即仅以共通性而取，如此，此共通性亦适用于喻体之形式。问：‘斧’(satthī)一词用于指斧，而‘相似’(sāmā)一词却用于提婆达多(Devadatta)，因此所指不同，此处如何构成复合词？对此回答说：“所谓……”等。具有相同之法，即相似性等，此状态即为相似性(sādhammiyaṃ sāmattaṃ)，因此，‘相似’一词通过转喻而用于提婆达多。‘相似’一词虽为性质词，在表达相似性后，亦可通过无差别转喻而用于提婆达多。问：难道当‘相似’一词用于指称提婆达多时，由于斧子是通过其属性被指称的，不会导致对属性的不确定理解吗？因为斧子具有多种属性。对此回答说：“即使……”等。

อิหาติ นิทฺธารเณ, เอเตสํ คุณานํ มชฺเฌติ อตฺโถ, อิห วา สตฺถิยํ, สามคุณวนฺตตาย สามายาติ คมฺยเต, ปสิทฺธิวเสนาติ สตฺถิสามาตฺยตฺโรปมานํ สตฺถี, อุปเมยฺยา เทวทตฺตา, ปสิทฺธนฺตุปมานํ ภวติ นาปฺปสิทฺธํ… ปสิทฺธสาธมฺมิยา สาธฺยุ สาธนมุปมานนฺติ กตฺวา สตฺถิเยว สามงฺคุเณน ปสิทฺธา น เทวทตฺตา, ตสฺมา สามคุณปฺปสิทฺธิยาติ อตฺโถ. สาธฺยุเต อุปมียเตเนเนติ สาธนมุปมานํ, สาธฺยเต [Pg.159] อุปธียเตติ สาธฺยมุปเมยฺยํ, ปสิทฺธสฺส สาธมฺมิยํ เตน, สาธฺยสฺสาปฺปสิทฺธสฺส กสฺสจิ สาธนํ สาธฺยสาธนํ. ยตฺรตฺวิจฺจาทินา พหุลํวจนสามตฺถิยา สามญฺญวจเนเนว สมาสสพฺภาวํ วตฺวา อญฺเญนาสพฺภาวมุทาหรเณน ผุฏยิตุํ ‘ผาลา อิว ตณฺฑุลา’ตฺยาทิ อารทฺธํ.

“于此”(iha)是用于限定，意为“于此等功德之中”。或“于此斧”(satthiyaṃ)中，因具有相似的功德，故被理解为“相似”(sāmā)。依其知名度，于“斧相似”(satthīsāmā)一句中，斧是喻体，提婆达多(Devadatta)是所喻体。喻体是著名的，而非不著名的……以著名的相似性作为能成立的工具，即喻体，因此，斧(satthī)因其相似的功德而著名，而非提婆达多，故其义为“相似功德之著名”。以此能成立、作比较者，是为能成立之喻体(sādhanam upamānaṃ)；被成立、被比较者，是为所成立之所喻体(sādhyam upameyyaṃ)。以著名者之相似性，作为对某个不著名之所成立者的能成立工具。于“凡……”等处，依“多式”(bahulaṃ)规则之力，仅以共通词说明复合词的存在，为通过其他不存在的例子来阐明，故开始“米粒如碎片”(phālā iva taṇḍulā)等说法。

ตณฺฑุลสทฺโทติ อุปเมยฺยภูตตณฺฑุลสทฺโท, ตณฺฑุลตฺตมฺปิ วตฺวา ทพฺเพ ปวตฺโต สามญฺญวจโน นตุ ภวตีติ สมฺพนฺโธ, ทพฺเพติ ตณฺฑุลทพฺเพ ผาลทพฺเพ จ.

“米粒词”(Taṇḍulasaddo)者，即作为所喻体的“米粒”一词。即使表达了“米粒性”，当其用于实体时，也成为共通词，而非（特殊词），此为关联。“于实体”者，即于米粒实体与碎片实体。

อุปมาโนปเมยฺยสาธารณสูรตฺตาทิธมฺมวจนาปฺปโยเคติ อุปมาโนปเมยฺยานํ สาธารโณ โย วิสารทตฺตาทิธมฺโม ตพฺพจนสฺส ‘มุนิ อยํ สีโห วิย วิสารโท’ตฺยาโท วิสารทาทิสทฺทสฺสาปฺปโยเคติ อตฺโถ, เกสญฺจิติ เกสญฺจิ สทฺทานํ มชฺเฌ, วิเสสฺสตฺตเมว ผุฏยติ. ‘ตถา เจ’ตฺยาทินา, วิเสสนวิเสสฺสานํ ยถิฏฺฐตฺตา นิจฺจํ สีหาทีนํ วิเสสฺสตาเยว วจนิจฺฉาติ ปุพฺพนิปาตตฺตาปฺปสงฺโคติ ภาโว, อุปปตฺยนฺตรมาห-‘วิเสสนสฺเสเว’จฺจาทิ, ยทิปิ สีโห วิเสสนเมว น วิเสสฺสํ, ตถาปิ พหุลาธิการา วิเสสนสฺสาปิ ปรนิปาโตติ ภาโว.

“于不使用喻体与所喻体共通之勇猛等法之词时”(Upamānopameyyasādhāraṇasūrattādidhammavacanāppayoge)者，意为：喻体与所喻体共通的无畏(visārada)等法，其词不被使用，如在“此牟尼如狮子般无畏”等句中，不使用“无畏”等词。 “于某些”(kesañci)者，即于某些词语之中，仅阐明其为被限定者。通过“如是则……”等句，（表明）由于限定词与被限定词的关系可随欲安立，故常欲以狮子等为被限定者，因此无前置之虞，此为其意。提出另一理由说：“仅是限定词……”等，即使狮子仅是限定词而非被限定词，然依“多式”(bahulaṃ)规则，限定词亦可后置，此为其意。

อถาตฺราปิ วิเสสนนฺเตว สมาสปฺปฏิปาทเน’มุนิ อยํ สีโหว วิสารโท’จฺจาโท สามตฺถิยโตว สมาสาปฺปสงฺเคปิ อุปมาโน ปเมยฺยานํ สาธารณวิสารทตฺตาทิธมฺมวจนาปฺปโยเค สติ ตปฺปสงฺคาภาวตฺถํ วจนมารพฺภนียนฺติ โจเทติ ‘นนุเจ’ตฺยาทินา, สามตฺถิยโตติ สามญฺญวจนปฺปโยเค สาเปกฺขตฺตา สมาสาปฺปสงฺโคติ สามตฺถิยํ ตสฺมาติ อตฺโถ. สามญฺญปฺปโยคตฺถนฺติ สมาสวากฺเย สามญฺญวจนสฺส สูรตฺตาทิ(โน), อปฺปโยคตฺถํ, ตถา หิจฺจาทินา สามญฺญสทฺทปฺปโยเค สามตฺถิยโต สมาสาสพฺภาวา สุตฺตนฺตรสฺสานารพฺภนียภาวํ สาเธติ.

又，于此，在阐述仅与限定词构成复合词时，于“此牟尼如狮子般无畏”等句中，因（词语间相互期待而）缺乏构成复合词的能力，故无复合词之虞。然而，当不使用喻体与所喻体共通之无畏等法之词时，为避免（不当）复合之虞，则有必要制订规则。故以“难道不……”(nanu ce)等句提出质难。“因其能力”(sāmatthiyato)者，意为：在使用共通词时，因有相互期待，故无复合词之虞，此即“能力”之义。 “为不使用共通词”者，是为了在复合句中不使用“勇猛”(sūra)等共通词。同样，通过“确实如此……”等句，证明了在使用共通词时，因其能力，复合词不存在，故无需另立经(suttantara)说。

วิเสสานนฺตพฺภาวาติ สามญฺญสฺส สมาเส อนฺโตภาเวปิ ติขีณตฺตาทิโต วิสิฏฺฐสฺส สูรสฺสาทิวจนียสฺส วิเสสสฺส สมาเส อนนฺโตคธตฺตา อปฺปสงฺโค สาเปกฺขมสมตฺถนฺติ. อเถติ ‘สจฺจเมต’นฺติอาทึ [Pg.160] ปรวจนมาสงฺกิย วทติ, เอวมาทิสิชฺฌนตฺถํ สมาโสติ (ญาปนตฺถํ) อารพฺภนียมฺภวตีติ สมฺพนฺโธ.

“因特殊性未被包含”(Visesānantabbhāvā)者，谓即使共通性被包含于复合词内，然由“锐利”等所限定的、应被言说的“勇猛”(sūra)等特殊性，并未被包含于复合词中，故无（复合词成立之）可能，（因为）“有期待者无能力（构成复合词）”。“又”(Atha)者，是预设他人之言“此是真实”(saccam etaṃ)等而说。为成就此等（复合词），（或为令知晓），复合词（规则）应被开说，此为关联。

ปธานสฺสาติ ‘รญฺโญปุริโส-ภิรูโป’เตตฺถ อภิรูปสาเปกฺขสฺส ปุริสสฺส วิเสสนตฺเตเนวา ปฺปธานํ, สมาสาวยวภูตํ ราชานํ ปติ วิเสสฺสภาเวนาวิผลิตสกตฺถตาย ปธานภูตสฺส ปุริสสฺส. อาทิสทฺเทน ‘ราชปุริสสฺส ทสฺสนียสฺส เคห’นฺติ สงฺคณฺหาติ.

“主导者”(Padhānassa)者，如于“国王之仆，貌美”(rañño puriso abhirūpo)一句中，此“仆”(purisa)一词虽期待“貌美”(abhirūpa)一词，（相对于“貌美”而言）作为被限定者是非主导的，但相对于作为复合词成分的“国王”(rājan)而言，它是被限定者，其自身意义并未失效，故成为主导的“仆”。“等”字则包含“国王之仆的美丽之家”(rājapurisassa dassanīyassa gehaṃ)等例。

เอตฺถ หิ เคหมฺปติ วิเสสนภาเวนาปฺปธานตฺเตปิ ราชานมฺปติ ปธานภูตสฺส ปุริสสฺส สาเปกฺขสฺสาปิ สมาโส โหเตว. อิทญฺจญาปนตฺถํ วจนารมฺภปฺปโยชนญฺจ, การณมาห- ‘คมกตฺตา’อิจฺจาทิ.

于此例中，（“国王之仆”一词）虽相对于“家”(geha)而言，因作为限定词而是非主导的，但其中相对于“国王”(rājan)而言是主导的“仆”(purisa)，即使有所期待，复合词也确实能够成立。此亦是为令了知，亦是开说此规则之目的。其理由说：“因能了知……”(gamakattā)等。

คมกตฺตาติ วิคฺคหวากฺยตฺถสฺส วุตฺติยมฺปตียมานตฺตา คมกตฺตํ ตสฺมา, นเจห คมกตฺตมตฺถีติ ‘มุนิ สีโหว สูโร’ตฺยตฺร ตุ วากฺยโต โยตฺโถ ปตียเต, นายํ ‘มุนิ สีโห สูโร’ตฺยโต คมฺยเตติ คมกตฺตํ นตฺถี-ติ อตฺโถ, ตถาหิ มุนิสีหสทฺเทเนโว ปมาโนปเมยฺยภาวนิมิตฺตสฺส วิสารทตฺตสฺส สภาเวเนโวปาทานโต วิสารทสทฺทสฺส เตน สมฺพนฺธาภาโว.

“因能了知”(Gamakattā)者，谓因分析句(viggahavākya)之义于复合形式(vutti)中亦能被理解，故称“能了知”。是故，若此处无“能了知”性，如于“牟尼如狮子般勇猛”(muni sīho va sūro)一句中，其义可从句子本身被理解，但此义无法从“牟尼狮子勇猛”(muni sīho sūro)中得知，故无“能了知”性。确实，因为“牟尼狮子”(munisīha)一词，其本身即已包含了作为喻体与所喻体之根据的“无畏”(visāradatta)之体性，故与“无畏”(visārada)一词无关联。

อปวคฺโค นิพฺพานํ, วากฺยเมเวติ เอวกาเรน พฺยวจฺฉินฺนมตฺถมฺปทสฺสยมาห- ‘วุตฺตินิวตฺเตตี’ติ พหุลาธิการโต วิญฺญายติ, นนุ จาตฺร วิเสสฺสภาวาสมฺภวาปฺปสงฺโคเยว วุตฺติยาติ โจเทติ. ‘นนุเจ’ตฺยาทินา.

解脱(apavagga)即涅槃(nibbāna)。“仅是句子”(vākyam eva)，以“仅”(eva)字显示其限定之义，而说：“（此规则）防止了复合形式(vutti)（的构成）”，此乃依“多式”(bahulaṃ)规则可知。彼以“难道不……”(nanu ce)等句质难曰：“难道在此处，因不可能有被限定关系，故根本无复合形式之可能吗？”

ปุณฺณตาพฺยภิจาราติ ปุณฺณตาสงฺขาตสฺส พาลาทิอวตฺถาวิเสสสฺส อวินาปฺปวตฺติโต พฺยภิจารี หิ วิเสสฺสมฺภวติ ยถา นีลตายุปฺปลํ, ปริหรติ ‘เนทมตฺติ’จฺจาทินา, มนฺตาณิปุตฺตานํ อเนกตฺตาติ เกวลํ มนฺตาณิยา ปุตฺโต ปุณฺโณเยวาติ อภาวา เตสํ พหุภาวโต, อตฺตโน อตฺตโน คหสฺส ปตโยติ คหปตีนํ พหุตฺตํ ปากฏเมว.

“Puṇṇatābyabhicārā”（圆满性不相离故），谓名为圆满性(puṇṇatā)的童年等特定状态(bālādiavatthāvisesa)不相离地转起。盖相离者(byabhicārī)方能成为所简别者(visessa)，犹如青莲(uppala)之青色(nīlatā)。彼以“此非有”(nedamatthi)等而排除。“曼陀尼之子众多故”(mantāṇiputtānaṃ anekattā)，谓因并非唯有曼陀尼(Mantāṇī)之子方为富楼那(Puṇṇa)，彼等为数众多故。各自家宅之主人，即众多家主(gahapati)是显而易见的。

วุตฺติเยเวติ เอวกาเรน พฺยวจฺฉินฺนมตฺถมาห-‘วากฺยํ นิวตฺเตตี’ติ. วิสิฏฺฐชาติวจนาติ วุตฺตํ กณฺหสปฺปชาติยา โลหิตสาลิชาติยา จ วิสิฏฺฐตฺตา.

“唯是转起”(vuttiyeva)，是以“唯”(eva)字限定其义，而说“语句止息”(vākyaṃ nivatteti)。所谓“特定种类之语”(visiṭṭhajātivacana)，是因黑蛇(kaṇhasappa)的种类与红稻米(lohitasāli)的种类是特定的(visiṭṭha)而说。

ตจฺฉโก [Pg.161] สปฺโปติ พฺยาขฺเยยมุปนิกฺขิปฺปโจทยมาห- ‘นนุ เจ’จฺจาทิ. ตจฺฉกภาวานเปโตติ พาลยุวตฺตาทิสงฺขาตตจฺฉกภาวโต อพฺยาวุตฺโต, อตฺถินามเธยฺโยติ ตจฺฉโก นาม โกจิ ตนฺนาโม อตฺถิ, กิริยาสทฺโทติ ตจฺฉตีติ ตจฺฉโกติ เอวํ กิริยาย ปวตฺตินิมิตฺตตฺเตโนปาทินฺโน วฑฺฒกีวาจี ตจฺฉกสทฺโท, เอวํ มญฺญเต ‘‘ยถาวุตฺตนเยน วิเสสนวิเสสฺสสพฺภาวา สมาเสน ภวิตพฺพํ, ตถา สติ กิมิทํ ปจฺจุทาหรณํ กต’’นฺติ. อตฺร เกนจิ น นามเธยฺยสฺเสตฺยาทิ โนปชายเตวาตฺเยตทวสานํ วุจฺจมานมนุทฺยตํ นิรากตฺตุกาโม อาห-‘โยปา เห’จฺจาทิ.

对于“木匠是蛇”(tacchako sappo)这一应解释之处，他提出诘难说：“难道不是”(nanu ce)等。“不离木匠性”(tacchakabhāvānapeto)，是指不离名为童年、青年等状态的木匠性。“有名”(atthināmadheyya)，是指确实有某个名为木匠(Tacchaka)者。“动作词”(kiriyāsadda)，是指因“刨削”(tacchati)故为“木匠”(tacchako)，如此，表示木匠(vaḍḍhakī)的“tacchaka”一词，是以动作为其转起的因由而派生的。他这样认为：“依所说之理，因有能简别者(visesana)与所简别者(visessa)存在，故应有复合词(samāsa)。既然如此，为何举此为例外(paccudāharaṇa)？”于此，有人欲反驳所引述的、以“非由名称”(na nāmadheyyassa)等为始，至“不生起”(nopajāyate)为终的论述，而说：“朋友啊”(yopā he)等。

อิมสฺสายมธิปฺปาโย ‘‘วุตฺตนเยน ตจฺฉกสทฺทสฺส กิริยา สทฺทสฺสาตฺถวิสยาเปกฺขายาภาวโต วิเสสฺสตฺตาภาวา ปจฺจุทาหรณมิทํ กต’’นฺติ.

此中意趣(adhippāya)是：“依所说之理，因‘tacchaka’一词作为动作词(kiriyāsadda)，不需观待其义所指的对象(atthavisayāpekkha)，故无成为所简别者(visessa)之性质，因此举此为例外(paccudāharaṇa)。”

กสฺมา อยุตฺตมิจฺจาห-‘ยโต’จฺจาทิ, นามเธยฺยสฺส กิริยาวาจิโน จ อตฺถาภิธานสามตฺถิยํ ตุลฺยํ วา น วา, อวยวปฺปสิทฺธิยา สมุทายปฺปสิทฺธิ พลวติ วา นเวตฺเยตํ วิจาเรตุํ ยโต นาธิกตนฺตฺยตฺโถ, กิญฺจรหิ อธิกตนฺตฺยาห- ‘อปิตฺวิ’จฺจาทิ, ตจฺฉกสทฺโทเนกตฺถวุตฺติ นาเนกตฺโถติ วิจาเรตุมธิกตนฺติ โยชนา.

为何说不恰当？他说：“因为”(yato)等。考察名称(nāmadheyya)与行动表述词(kiriyāvācī)表达意义的能力是否相等，以及由部分得出的意义(avayavappasiddhi)与由整体得出的意义(samudāyappasiddhi)何者更有力，这些并非重点(na adhikaṃ)。那么什么是重点呢？他说：“而且”(apitu)等。考察“tacchaka”一词是多义(anekatthavutti)还是单义(nānekattha)，这才是重点。此为贯通全文的解释(yojanā)。

เอวํ มญฺญเต- ‘‘วิเสสนวิเสสฺสภาวจินฺตายํ สทฺทานมตฺถาภิธานสามตฺถิยจินฺตา น ยุชฺชเต ‘สติ สมฺภเว พฺยภิจาเร จ วิเสสนํ สาตฺถกํ โหตี’ติ วิเสสนํ มคฺคียเต, นาสมฺภเว นาพฺยภิจาเร ยถา สีตํ (หิมํ) อุณฺโหคฺคีติ, ตสฺมา สมฺภวพฺยภิจารจินฺตา วิเสสนวิเสสฺสภาวจินฺตายมุปยุชฺชตีติ ตจฺฉกสทฺโท-เนกตฺถวุตฺติวา น เวตฺเยตเทว วิจาเรตุมธิกตนฺติ กตฺถจิปิ วิเสสนวิเสสฺส สพฺภาเว สมาโส โหเตวา’’ติ, ยทิปิ นามเธยฺยกิริยาวาจีนมตุลฺยมตฺถาภิธานํ สมุทายปฺปสิทฺธิยา จ พลวติตฺตํ, ตถาปิ วกฺขมานนเยน สมาสสพฺภาวา น กาจิ หานีติ ทสฺเสตุมาห- ‘เอตฺถ จา’ติอาทิ.

他这样认为：“在思考能简别者(visesana)与所简别者(visessa)的关系时，思考词语表达意义的能力是不恰当的。所谓‘当有可能性(sambhava)与相离性(byabhicāra)时，能简别者才有意义’，因此才寻求能简别者；在没有可能性或没有相离性的情况下则不然，例如‘冷的雪(sītaṃ himaṃ)’或‘热的火(uṇho aggi)’。因此，对可能性与相离性的思考，适用于对能简别者与所简别者关系的思考。所以，考察‘tacchaka’一词是多义还是单义，这才是重点。在任何有能简别者与所简别者之处，复合词(samāsa)都必然成立。”纵使名称与行动表述词表达意义的能力不相等，且由整体得出的意义更有力，但为显示依将说之理，复合词的存在并无任何妨害，他说道：“于此亦”(ettha ca)等。

เอตฺถจาติ เกจิ ปกฺเข จ, กญฺจิ ปีฬมาวหตีติ สมฺพนฺโธ, กุโตจฺจาห ‘ตถาหิ’จฺจาทิ. เอวํ มญฺญเต- ‘‘ยทีปิ สมุทายปฺปสิทฺธิยา สติ กิริยาสทฺทตฺถวิสยาเปกฺขา [Pg.162] โนปชายเต, ตถาปิ นามเธยฺยสฺเสว ตจฺฉกสทฺทสฺสาปฺยเนกตฺถวุตฺติตฺตมตฺเถว… สปฺปวิเสเส มนุสฺเส จ ตนฺนามเก นามเธยฺยสฺส ตจฺฉกสทฺทสฺส ปวตฺติสพฺภาวา(ติ) วิเสสนวิเสสฺสสพฺภาวโต สมาสปฺปสงฺโค ตทวตฺโถ เยวา’’ติ, น เกวลํ สปฺปวิเสสสฺเสว ตจฺฉกสทฺโท นามเธยฺยมปิตุ มนุสฺสานมฺปีติ ปิสทฺทตฺโถ. ตจฺฉกสทฺทสฺสาเนกตฺถวุตฺติตฺเตปิ น สมุทายปฺปสิทฺธิยา อวยวปฺปสิทฺธีพาธาติ ทสฺเสตุมาห- ‘นจา’ติอาทิ. โจ-วธารเณ, กุโตจฺจาห ‘กิริเย’จฺจาทิ. กเมนตฺถปฺปสิทฺธีติ ยํ, เอตมฺปน สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ โยชนา.

“于此亦”(ettha ca)，是在某些学派的观点中，此关联会带来某种妨难(pīḷa)。为何？他说：“诚然”(tathāhi)等。他这样认为：“纵使由整体得出的意义成立时，对动作词词义所指对象的观待不生起，但‘tacchaka’一词如名称一样，确实具有多义性……因为作为名称的‘tacchaka’一词，可用于指特定的蛇，亦可用于指同名的人，故由能简别者与所简别者的存在而复合的场合，依然如故。”‘pi’字之义，是说‘tacchaka’不仅是特定蛇类的名称，也是人的名称。为显示纵使‘tacchaka’一词多义，由部分得出的意义也不因由整体得出的意义而受阻，他说：“且非”(na ca)等。‘ca’字用于强调。为何？他说：“行动”(kiriya)等。所谓“意义依序成立”(kamenatthappasiddhi)，此是可知的。此为贯通全文的解释(yojanā)。

ยนฺติ ยํ ปสิชฺฌนํ, กเมนาติ พาธาภาวโต อนุกฺกเมน. เอวญฺเจติ อิมินา นเจตฺยาทินา วุตฺตํ ปจฺจามสติ… กิมฺปฏิวิหิตํ สิยา ปริหฏํ สิยาติ อตฺโถ, อิติ อิมินา การเณน ‘ตจฺฉโก สปฺโป’ติ ปจฺจุทาหรณํ น ยุตฺตํ… ตจฺฉกสปฺโปติ สมาสสพฺภาวโตติ อธิปฺปาโย, เนทเมวมิจฺจาทินา ปริหรติ, ยทา จรติ ยถา วุตฺเตน วิเสสนวิเสสฺสภาวสมฺภโว, ตทา กถํตฺยาห- ‘ยทา วิเสสเน’จฺจาทิ. ตทาปิ กถํ วากฺเยน ภวิตพฺพมิจฺจาห- ‘อิทญฺเจ’จฺจาทิ. พหุลํวจนโตเยวาติ อธิปฺปาโย.

“yaṃ”，即所成立者(pasijjhana)。“次第地”(kamena)，是因无障碍而依次(anukkamena)。“如此”(evaṃ ca)，是以此回顾“且非”(na ca)等所说……其义为：什么被驳斥了？什么被排除了？因此，“tacchako sappo”作为例外(paccudāharaṇa)是不恰当的……其意趣是，因“tacchakasappo”作为复合词(samāsa)可以存在。他以“此非如是”(na idam evaṃ)等而排除。当如所说，有能简别者与所简别者关系的可能性时，那么如何呢？他说：“当于能简别者”(yadā visesane)等。那时又如何应成为句子呢？他说：“而此”(idaṃ ca)等。其意趣是：“正是由于‘多样性’的规则”(bahulaṃvacanato)。

อญฺญสฺสาติ กมฺมนิ สมฺพนฺธวจนิจฺฉายํ ฉฏฺฐี. อวจฺเฉทกตฺตาติ เอตฺถ กตฺตุนา ภวิตพฺพนฺติ กาฬสฺสาติ กตฺตริ ภาวโยเค ฉฏฺฐิยา อชฺฌาหริตพฺพํ. ปตฺตาปนฺเนหิ ทุติยนฺตสฺส ชีวิกมฺปตฺโต ชีวิกา ปนฺโนติ สมาโส ‘การกํ พหุล’’นฺเตว (จํ-๒-๒-๑๙) วิหิโต ทุติยนฺเตน ตุ เตสํ สมาสตฺถํ สุตฺตนฺตรํ กตํ ปเรหิ, อตฺถญฺจ เตสมิตฺถิลิงฺคานมฺปิ สมาเสเนว, การนิวตฺติยา, ตถา มาโส ชาตสฺสาติ วิคฺคเห ปริมาณิวาจินา ฉฏฺฐิยนฺเตน ปริมาณวจนานํ กาลสทฺทานํ, ตทาห- ‘ปตฺตาปนฺนาน’มิจฺจาทิ, ปริมาณํ มาสาทิ ปริจฺเฉโท ตมสฺสตฺถีติ ปริมาณี ชาตาทิ.

在“aññassa”中，是欲表达业格(kamman)中的关系(sambandha)而使用第六格。在“avacchedakattā”(因是限定者)中，应有能动者(kattar)，故如在“kāḷassa”中，应补充用于能动者、与状态相关的第六格。与以第二格结尾的“patta”(已得)、“āpanna”(已入)的复合，如“jīvikaṃ patto”(已得生计者)、“jīvikāpanno”(已入生计者)，是依“kārakaṃ bahulaṃ”(Cāndra 2.2.19)而规定。但后人另立经文以规定彼等与第二格结尾词的复合。彼等词语，纵使是阴性，其义亦由复合词本身表达，因格的功能(kāraka)已止息故。同样，在“māso jātassa”(出生一月者)的分析式中，是表示量的时语与表示被量者的第六格结尾词复合。因此他说：“对patta与āpanna”等。量(parimāṇa)即月等的限定(pariccheda)；有彼者为被量者(parimāṇī)，如“出生”等。

เอตฺถ หิ มาโส ปริมาณํ ปริจฺเฉทกตฺตา, ชาโต ปริมาณี ปริจฺเฉชฺชตฺตา, ปตฺตา ชีวิกาเนนาติ วจนิจฺฉายํ โย-ตฺโถ โส- ญาปทตฺถสมาเสปฺยตินฺโน [Pg.163] วจนิจฺฉาเภทมนฺตเรนาติทสฺเสตุํ ‘อญฺญปทตฺเถ ภวิสฺสตี’ติ ยํ วุตฺติยํ วุตฺตํ, ตํ พฺยาขฺยาตุกาโม อาห- ‘วาเนกญฺญตฺเถ อิจฺเจวา’ติอาทิ. อญฺญตฺถ สมาเส กเต สพฺพตฺถ ‘‘อิตฺถิยํ ภาสิเต’’จฺจาทินา (๓-๖๗) ปุมฺภาโว. มาโส ชาตสฺสาติ วจนิจฺฉายํ โย-ตฺโถ, โส-ญฺญตฺถสมาเสปฺยภินฺโน วจนิจฺฉาเภท มนฺตเรนาติ ทสฺเสตุมาห- ‘ยสฺส ชาตาทิโน’จฺจาทิ.

于此，“月”(māso)因其限定作用而是衡量标准(parimāṇa)；“已生者”(jāto)因其可被限定而是被衡量者(parimāṇī)；“已得生计者”(pattā jīvikā)亦然。在“已得生计者”这一语趣(vacanicchā)中的意义，为了表明它在依主释(aññapadattha-samāsa)中，除了语趣的差别外并无不同，并且为了解释在注疏(vutti)中所说的“将用于另一词的意义上”，作者欲解释而说“或者在众多另一词的意义上(vānekaññatthe)”等。在其他地方作复合词时，皆依“当述及女性时(itthiyaṃ bhāsite)”(3-67)等规则转为阳性。为了表明在“彼已生一月”(māso jātassa)这一语趣中的意义，在依主释中除了语趣的差别外并无不同，作者说“彼已生者等(yassa jātādino)”等。

ชาตสทฺทสฺสตฺถมาห สมฺปนฺโนติ, สมฺปุณฺโณตฺยตฺโถ, อิมินา จ มาโส ชาโต-สฺสาติ วิคฺคหสฺส อตฺโถ ทสฺสิโต, อญฺญถาติ ยทิ มาโส ตสฺส อญฺญปทตฺถสฺส ชาตาทิโน สมฺปุณฺโณ น ภาตีติ อตฺโถ. ตฺตตฺตวนฺตูนํ นิฏฺฐาสญฺญํ วิธาย ตทนฺตสฺสญฺญตฺถสมาเส ‘‘นิฏฺฐา’’ติ (๒-๒-๓๖) สุตฺเตน ปุพฺพนิปาโต วุตฺโต, ตทาห- ‘นเจ’จฺจาทิ, ปุพฺพนิปาตปฺปสงฺโค นจ สิยาติสมฺพนฺโธ, กุโตจฺจาห- ‘ชาติ’จฺจาทิ. เกสญฺจิติ วากฺยการมาห, นจ ยุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ, การณมาห- ‘วิเสสน’เมจฺจาทิ, ตถาหิจฺจาทินา วิเสสนสฺส สาตฺถกตฺเต สมาสพฺภาวมภาเว จาภาวํ สาเธติ… ฉฏฺฐีสมาเส ‘สติ สมฺภเว พฺยภิจาเร จ วิเสสนสฺส สาตฺถกมฺภวตีติ วิเสสนสฺส สาตฺถกตฺตา.

作者说“已生”(jāta)一词的意义是“已成”(sampanno)，即“已圆满”(sampunno)之义。借此，“彼已生一月”(māso jāto assa)这一解析(viggaha)的意义即被阐明。“否则”(aññathā)意为：若“月”对于作为另一词之义的“已生者”等而言，不显现为“圆满”。对于以-ta与-tavant结尾的词，规定其名为“过去分词”(niṭṭhā)后，在以此结尾的依主释中，依“过去分词”(niṭṭhā)(2-2-36)之规则，规定其前置。因此作者说“不然则”(na ca)等，其关联为“则前置的情况即不应有”。问“为何？”，答曰“种类”(jāti)等。作者引某些句法家之言，其关联为“此不合理”。作者说明原因为“限定词”(visesana)等。通过“诚然”(tathā hi)等，作者论证了当限定词有意义时复合词则成立，无意义时则不成立……在第六格复合词(chaṭṭhīsamāsa)中，“当存在、可能与不定时，限定词方有意义”，故因限定词有意义（复合词才成立）。

อวจเนปีติ นิยมวจเน (อ)สตีปิ, ฉฏฺฐีสมาสปฺปสงฺโค จรหิ วุตฺตนเยน พฺยวจฺเฉชฺช พฺยวจฺเฉทกตฺตาภาเวน วิเสสนานตฺถกฺยา น ภเวยฺย เจ วากฺเยนาปิ น ภวิตพฺพนฺติ อาห- ‘วากฺยํ ตฺวิ’จฺจาทิ. อยมฺปน วิเสสนสมาโส ปเรหิ กมฺมธารโยติ ญายติ… ยถา กมฺมํ กิริยํ ปโยชนญฺจ ธาเรติ เอวมยํ สมาโส กมฺมมิว ทฺวยํ ธารยตีติ.

“即使无此规定”(avacane”pi)意为，即使没有限定性的规定。那么，如果第六格复合词(chaṭṭhīsamāsa)的情况，因如前述，不存在所限定与能限定的关系，导致限定词无意义而不成立，那么通过句子(vākya)亦不应成立，故作者说“然而句子”(vākyaṃ tu)等。不过，此限定复合词(visesanasamāso)被他人认为是持业释(kammadhāraya)……正如“业”(kamma)一词持有行为(kiriya)与目的(payojana)，同样地，此复合词亦如“业”(kamma)一般，持有两者。

๑๒. นญ

12. 否定词 Nañ

เอตฺเถวาติ ‘‘ฏ นญฺสฺส’’อิติ (๓-๗๔) สุตฺเตเอว. ปามนปุตฺโตติปามา กุฏฺฐวิเสโส อสฺส อตฺถีติ ปามสทฺทา ‘‘ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา’’ติ (๔-๑๒๐) นปฺปจฺจโย, ปามนสฺส ปุตฺโต, ยทิ เหตฺถ ญกาโร วิเสสนตฺโถ น กรีเยถ, ตทา ‘‘ฏ นสฺสา’’ติ สุตฺตํ กรีเยถ, ตถา จ สตฺยุตฺตรปเท ปรโต ปามนสทฺเท นการสฺสาปิ โฏ

“就在此处”(ettheva)意为：就在“nañ之后（的a）作ṭa”(ṭa nañssa)(3-74)这条规则中。“癞病者之子”(pāmanaputto)：“pāmā”是一种特殊的皮肤病(kuṭṭha)。“彼有此病”，故从“pāma”一词，依“亦见其他后缀”(dissantaññepi paccayā)(4-120)规则，加上na后缀（成pāmana）。（再作复合词）“癞病者(pāmana)之子(putto)”。若此处不将ñ字母用作限定，则规则会写作“na之后（的a）作ṭa”(ṭa nassa)。如此，当有后分词随于其后时，“pāmana”一词中的na字母亦会变为ṭa。

สิยาติ [Pg.164] ภาโว, นนุ จิห สมาสวิธิมฺหิ ญ กาโรจฺจารณา ญ โลป รหิตสฺส สมาโส น ภวตีติ วตฺตุมุจิตํ, น ตุ ‘‘ฏ นญฺสฺสา’’ติ วิเสสนตฺโถติ สจฺจํ, กินฺตฺวิห สมาสวิธิมฺหิ ญ การสฺส พฺยวจฺฉชฺชํ น ทิสฺสเต.

“会”(siyā)是此意。诚然，此处在复合词的规则中，因发ñ字母之音，故理当说：不省略ñ的（词）不构成复合词。然而，在“nañ之后（的a）作ṭa”(ṭa nañssā)规则中，（ñ）并非用于限定，此言为实。不过，此处在复合词的规则中，由ñ字母所要排除的对象并未见到。

ปริยุทาสวุตฺตีติ ปริ ตุลิตมุคฺคยฺห นิเสธนียสฺส อสนํ เขปนํ วชฺชนํ ปริยุทาโส, เตน ปริยุทาเสน วิสิฏฺเฐ-ตฺเถ วุตฺติ อสฺเสติ ปริยุทาสวุตฺติ, ปสชฺชปฺปฏิเสธวุตฺตีติ ปฏิเสธนียเมว ปสชฺช ปตฺวา ตํสทิสมนเปกฺขิย นิเสโธ, เตน วุตฺติ อสฺเสติ ปสชฺชปฺปฏิเสธ วุตฺติ.

“非限定除外”(pariyudāsavutti)者：“pariyudāsa”是周遍地(pari)衡量、选取应否定者之后，将其舍弃(asana)、去除(khepana)、回避(vajjana)之义。其作用(vutti)在于由此“除外”所限定的意义中，故称“非限定除外”。“直接否定”(pasajjappaṭisedhavutti)者：即直接(pasajja)触及应否定者本身，而不顾及其类似者，加以否定。其作用在于此，故称“直接否定”。

ยตฺถ พฺราหฺมณา อญฺโญว ภวตีตฺเยวํ วากฺเยนาตฺถนฺตรวิธานา วิธิโน ปธานตฺตํ, อตฺถนฺตรวิธานสามตฺถิเยเนว พฺราหฺมณสฺส ปฏิเสโธ ปตียเต, พฺราหฺมณสฺส นิวตฺตเน ตทเปกฺขายาญฺญสฺส วิธานโยคโต สกปเทน นญฺขฺเยน วิธิภาคี น วุจฺจเต, กิญฺจรหิ อญฺญสทฺเทน… ปริยุทาสนิสฺสยิโนญฺญสทฺทสฺเสว วากฺเย ปโยคโต’ อญฺโญ พฺราหฺมณา อพฺราหฺมโณ’ติ, นญฺสฺสจ สฺยาทฺยนฺเตน สามตฺถิยํ, น ตฺยาทฺยนฺเตเนตฺเยกวากฺยตา… อญฺโญ พฺราหฺมณา อพฺราหฺมโณติ ตตฺถ ตตฺถ ปริยุทาสวุตฺติตฺตา.

在此，通过“是婆罗门之外的其他人”这样的句子，规定了另一层意义，故规定是主要的。正是凭借规定另一意义的力量，对“婆罗门”的否定才得以被理解。在排除“婆罗门”时，由于关联到与此相对的另一者的规定，被规定的部分并非由其自身的词——否定词“nañ”——来表达，而是由“其他”(añña)一词来表达……因为在句子中，使用的是依赖于“非限定除外”的“其他”一词，故“非婆罗门”(abrāhmaṇo)即是“婆罗门之外的其他人”(añño brāhmaṇā)。并且，“nañ”与带有名词格位后缀(syādi)的词有连接能力，而非与带动词词尾后缀(tyādi)的词，因此构成一个单句……“非婆罗门即是婆罗门之外的其他人”，在这些情况下，是由于“非限定除外”的作用。

ปสชฺชปฺปฏิเสเธตุ ปฏิเสธสฺส ปธานตฺตา พฺราหฺมโณ น ภวตีติ วากฺเยน พฺราหฺมณสฺส ปฏิเสโธ วิธิ อตฺถคมฺโม วากฺยเภโท, สกปเทน จ นญฺขฺเยน ปฏิเสธภาคิวาจี สมฺพชฺฌเต. โก โส พฺราหฺมณา อญฺโญติ อาห- ‘พฺราหฺมณตฺตานชฺฌาสิโต’จฺจาทิ.

然而，在“直接否定”(pasajjappaṭisedha)中，因否定是主要的，故通过“不是婆罗门”(brāhmaṇo na bhavati)这一句子来否定“婆罗门”。其规定是隐含的，且句子是分离的。并且，表达被否定部分的词，与其自身的词——否定词“nañ”——直接相关联。“婆罗门之外的其他人”是谁？作者说：“未具备婆罗门特质者”(brāhmaṇattānajjhāsito)等。

อิตรสฺมินฺติ ปสชฺชปฺปฏิเสเปกฺเข, เกนจิ สํสยนิมิตฺเตนาติ อุปวีตทสฺสนาทินา เกนจิ สํสยการเณน, สพฺพมฺปิ ปทํ สกตฺเถ ปโยคมฺปติ ญาณมเปกฺขเต, ตญฺจ ญาณํ ทฺวิธา สมฺมาญาณํ มิจฺฉา ญาณญฺจ. อุภยมฺเปตพฺราหฺมณสทฺทํ ปวตฺตยติ. ตตฺถ สมฺมาญาณ ปุพฺพเก อพฺราหฺมณสทฺทปฺปโยเค นตฺถิ นญฺสฺส พฺยาปาโร, น หิ ตตฺถ เตน กิญฺจิ กรียติ. มิจฺฉาญาณปุพฺพเก ตุ วิชฺชเต ตสฺส พฺยาปา โร [Pg.165] ตตฺถ หิ เตน มิจฺฉาญาณปฺปภวตา ปรสฺสาขฺยายเต, มิจฺฉาญาณํ เจนฺทฺริยเหตุกํ, วินา สทิสตฺตํ น ภวตีติ ปฏิเสเธ สติ อุตฺตรปทตฺถสทิโส สมาสตฺโถ ชายเตจฺจาห- ‘ตตฺถ สทิสตฺตํ วิเน’จฺจาทิ. รชฺชุยํ หิ สปฺปพุทฺธิ สทิสตฺตา.

“在另一种情况下”(itarasmiṃ)指：就“直接否定”而言。“由某种疑惑之因”(kenaci saṃsayanimittena)意为：由某种引生疑惑的原因，如见到圣线(upavīta)等。一切词语用于其自身意义时，皆有赖于智；此智有二：正智(sammāñāṇa)与邪智(micchāñāṇa)。此二者皆可引生“非婆罗门”(abrāhmaṇa)一词的使用。其中，在以正智为前提而使用“非婆罗门”一词时，否定词“nañ”不起作用，因其在此未行任何事。但在以邪智为前提时，它的作用则存在。因为在此，通过它，由邪智所生（之见）被告知他人。而邪智由诸根所引生，无相似性则不生。因此，当否定发生时，复合词的意义便转为“与后分词之义相似者”。故作者说：“于彼，若无相似性……”等。诚然，于绳索中生起蛇之认知，正是由于相似性。

ปโยคสามตฺถิยาเจติ อพฺราหฺมณมานเยจฺจาทิปโยคสามตฺถิยา จ. เอวมฺมญฺญเต- ‘‘ยทฺยตฺร พฺราหฺมณมตฺตสฺสานยนํ สิยา ปุพฺพปทสฺสุจฺจารณมนตฺถกํ สิยา, อถ น กสฺสจิ อานยนํ เอวมฺปิ สพฺพสฺเสวา พฺราหฺมณสทฺทสฺสานตฺถกตฺตํ, ตสฺมา ปโยคสามตฺถิยาปิ สทิสปฺปฏิปตฺตี’’ติ.

“亦由用法之力”(payogasāmatthiyā ca)意为：亦由“带来非婆罗门”(abrāhmaṇamānaya)等用法之力。兹作是想：“若此处意为带来一个婆罗门，则前分词(a-)的发音即为无义。若意为什么都不带来，则整个‘非婆罗门’一词亦为无义。是故，亦由用法之力，当理解为‘相似者’。”

ตคฺคตาติ สทิสตฺถคตา. ยถาวุตฺตสฺเสวา-ตฺถสฺสุปพฺรูหนาย วิญฺญูวจนมุปญฺญสฺสติ ‘อโตเยว วุจฺจเต’จฺจาทิ. อยญฺเจตฺถ อตฺโถ ‘‘นญฺวจเนน อิวสทฺเทน จ ยํ ยุตฺตํ ตทญฺญสฺมึ ตปฺปทตฺถสทิเส-ตฺเถ ปฏิปตฺตึ ชเนติ, ตถาหฺยตฺถสมฺปจฺจโย โลเก ทิสฺสติ ‘อพฺราหฺมณมานยา’ติ พฺราหฺมณสทิโส ขตฺติยาทิ อานียตีติ, อธิกรียติ นิยุชฺชเต สทฺโท-สฺมินฺตฺยธิกรณํ. ยถาวุตฺเตน จ พฺยาขฺยาเนน กิมิฏฺฐํ สิทฺธนฺตฺยาห- ‘ตเทว’มิจฺจาทิ. เกจิ ปน อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตมิห วณฺเณนฺติ.

“Taggatā”即“义相似”。为增强如前所述之义，而引智者之言，云“是故说”等。此处义谓：“与否定词‘nañ’及‘iva’（如）一词连用者，于他者中，能生起与该词义相似之义解。是故，世间可见义之信解。如言‘带来非婆罗门’，则带来与婆罗门相似之刹帝利等。”“adhikaraṇaṃ”（处所）者，词于其中被运用、被指定。又，由如是宣说之解释，成就何等所欲义？曰：“正是如此”等。然而，有人于此阐释后分词义之优越性。

สมตฺถวาทีนนฺติ ‘‘สมตฺโถ ปทวิธิ’’ (ปา ๒-๑-๑) ตฺเววํ วาทีนํ. สมตฺถ วาทีนํ สมาโส วิเธยฺโยติ สมฺพนฺโธ, วิเธยฺโยติ วจนนฺตเรน วิเธยฺโย, ตถาหิ อปุนเคยฺยาติ คายเนน นญฺสฺส สมฺพนฺโธ, น ตุ ปุนสทฺทตฺเถน. อโนกาสํ กาเรตฺวาติ กรเณน สมฺพนฺโธ น โอกาเสน. อมูลามูลํ คนฺตฺวาติ คมเนน, น มูเลนาติ อสามตฺถิยํ. คมกตฺตวาทิโนติ อสามตฺถิเยปิ ยตฺร คมกตฺตํ ตตฺถ สมาโส โหเตว, ตโต คมกตฺตญฺจ สมาสสฺส นิพนฺธนนฺติ โย วทติ ตสฺเสตฺยตฺโถ. เอตฺถาปีติ อปุนเคยฺยาตฺยาโทปิ, นนฺวยมปฺยาจริโย คมกตฺตวาที, ตถาสติ คมกตฺตาอิจฺจนภิธาย พหุลาธิการาติ กสฺมาวุตฺตนฺติ อาห-‘โส เจ’จฺจาทิ.

“Samatthavādīnaṃ”（持相合说者）者，谓持“‘samattho padavidhi’（词法相合）”（巴利文法 2-1-1）此说者。其关联为：对持相合说者而言，复合词应被规定。所谓“应被规定”，即由他语而规定。是故，于“apunageyya”（不再歌唱）中，“nañ”（不）与“歌唱”相关，而非与“puna”（再）一词之义相关。于“anokāsaṃ kāretvā”（不予机会）中，与“作为”相关，而非与“机会”相关。于“amūlāmūlaṃ gantvā”（非从根去）中，与“去”相关，而非与“根”相关，此即“不相合”。“Gamakattavādino”（持通达说者）者，其义为：于不相合时，若有通达性，则亦有复合词；是故，通达性乃复合词之基准，持此说者。于此“apunageyya”等中亦然。问曰：“此阿阇梨不亦是持通达说者耶？若然，何故不说‘由通达性’，而说‘由‘bahula’（多样）之权’？”答曰：“彼若……”等。

เกหิจีติ วุตฺติคฺคนฺเถน พฺยวจฺฉินฺนมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘เกหิจิเยว [Pg.166] น สพฺเพหี’ติ, อปุนเคยฺยาติ ‘‘ฏ นญฺสฺสา’’ติ (๓-๗๔) นสฺสโฏ, อติปฺปสงฺคาภาวโตติ สุตฺตนฺตเรน สมาเส อวิหิเตปิ อนภิมตตฺถานมฺปตีติยา อภาวโต.

“Kehici”（由某些）者，为显示由注释文所限定之义，而曰：“仅由某些，非由所有”。于“apunageyya”中，依“‘ṭa nañssā’”（3-74）之规则，否定词“nañ”变为“a”。“无过滥之虞”者，谓纵使复合词未由他经规定，亦无导致非意欲义理解之虞故。

๑๓. กุปา

13. 水井

สฺยาทิวิธิโนติ การกวิภตฺติวิธานโต วิสุํ อิตฺถมฺภูตาทีสุวิธานา สฺยาทิวิธีติสงฺขํ คตสฺส สฺยาทิวิธิโน, อสฺยาทิวิธิมฺหีติ ปริยุทาโส-นตฺถโกติ โจเทนฺโต อาห ‘นนฺวิ’จฺจาทิ, อนตฺถกํ ภเวยฺย… ลกฺขณาทฺยตฺถานํ สมาเส คุณีภูตตฺตา สมาสโต กิริยาสมฺพนฺธานุรูปวิภตฺติยตฺถสฺส ปธานภาวโต, ปริหรติ ‘นยิทเมว’มิจฺจาทินา. ‘‘อนุนา’’ติ (๒-๑๐) วิจฺฉายมนุนา โยเค ทุติยา วิธานสามตฺถิยา วากฺยมฺปิ โหติ, อญฺญถา นิจฺจสมาเส ทุติยา วิธานมนตฺถกนฺติ ภาโว, นิคมยติ ตสฺมาอิจฺจาทินา, ‘‘กุ ปาปตฺเถ’’ติ ปเรสํ คณปาโฐ, เอวมุปริปิ ‘‘ทุนินฺทายํ’’ตฺยาทิ เวทิตพฺพํ.

“Syādividhi”者，谓与业格（kāraka）格（vibhatti）之规定有别，于“如是相”等处另作施设，此即名为“syādi”之施设。就“asyādividhimhi”（非syādi-vidhi时）而言，此为限定性否定，对此提出质问，曰：“难道不然？”等。若无此，则将无义……因“相”等诸义于复合词中成为从属，且复合词中与动词关系相应之格义为主，故以“非唯此”等语遣除之。“随行”（Anunā，2-10）者，于“随行影子”之结合中，依施设第二格之能力，亦能成句；否则，于常住复合词中，施设第二格将无义，此意已明。故以“是故”等语作结。“ku”（恶）用于“恶”义（pāpatthe），是其他派别之类集诵（gaṇapāṭha），如是，上方“dunindāyaṃ”等亦应如是理解。

๑๔. จีกฺริ

14. Cī-造

จีสทฺโทติ เอตฺถ จีติ อิมินา จีปฺปจฺจยนฺตํ ปรามสติ, จีปฺปจฺจยนฺต สทฺโทติ อตฺโถ.

于“Cī声”(Cīsaddo)中，以“cī”指称以“cī”为后缀之词，其义为“以cī为后缀之词”。

๑๕. ภูส

15. 极

ปีติสมฺภโมติ ปีติยา สมฺภโม ปีติปุพฺพิกา ปจฺจุฏฺฐานาสน ทานาทิวิสยา ตุริตตา, อลํภุตฺวา ปริยตฺตํ สมฺปุณฺณํ ภุตฺวา.

“欣喜激动”(Pītisambhamo)者，由欣喜所生之激动，即以欣喜为前导，于起立、让座、布施等事上之迅速。“已足食”(alaṃbhutvā)者，谓已充足、圆满地食毕。

๑๖. อญฺเญ

16. 其他

ปุโรภูย อคฺคโตภูย. ติโรภูย อนฺตรธานีภูย. อนจฺจาธาเนติ อิมสฺส อตฺโถ ‘อุปริยาธานโต อญฺญตฺรา’ติ, อาธานํ ปติฏฺฐาปนํ, อิจฺฉนฺตีติ ปาณินิยาทโย อิจฺฉนฺติ, อุรสิ กตฺวา ปาณินฺติ ปาณึ อุรสิ กตฺวา.

成为在前(Purobhūya)，成为至上(aggatobhūya)。隐没(Tirobhūya)，消失(antaradhānībhūya)。于“Anaccādhāne”，其义为“于上置之外”；“ādhānaṃ”即是安立。“icchantī”者，波你尼(Pāṇini)等如是欲求。“urasi katvā pāṇin”ti者，即“pāṇiṃ urasi katvā”(将手置于胸前)。

๑๗. วาเน

17. 于林中

อเนกคฺคหณสฺส ปโยชนํ วตฺตุมุปสกฺกติ ‘อิเธ’จฺจาทิ, วิวจฺฉิเตกสงฺขฺยาสามญฺญนฺติ วิวจฺฉิตํ เอกสงฺขฺยาย สามญฺญํ, เอวํ มญฺญเต ‘‘ยทิ‘สฺยาทิ [Pg.167] สฺยาทิเน’ติ วตฺตุมิจฺฉิเตกสงฺขฺยาสามญฺญสฺส ปริคฺคโห น สิยา ตทา อิหานตฺถก (มเนก)คฺคหณํ สิยา เตเนหาเน กคฺคหณสามตฺถิยาเยว ‘สฺยาทิสฺยาทิเน’ติ วตฺตุมิจฺฉิเตกสงฺขฺยา สามญฺญมฺปริคฺคหิตนฺติ วิญฺญายเต’’ติ เตเนจฺจาทินา อิทํ ทสฺเสติ ‘‘เตน ยถาวุตฺเตน ปุพฺเพ วุตฺโต สพฺโพปิ สมาโส ปุพฺพปรานํ ทฺวินฺนํเยว สฺยาทฺยนฺตานํ โหตี’’ติ.

为说明“多”(aneka)之取用之目的，彼以“在此”(idha)等句开始宣说。“所欲说一数共相”(vivacchitekasaṅkhyāsāmañña)者，即所欲说之一数的共相。彼如是认为：“若不把握欲以‘syādi syādine’等宣说之一数的共相，则此处取用‘多’(aneka)即无意义。是故，正因于此有取用‘多’之能力，方能了知欲以‘syādi syādine’等宣说之一数的共相已被把握。”故以“因此”(tena)等语表明：“因此，如前所述，先前所说之所有复合词，皆仅为前后两部分以‘syādi’结尾者。”

ยชฺเชวํ กถํ ‘ตทหุชาโต’ติ พหุลาธิกาเรน วิเสสน สมาสคพฺภการกสมาเสน วา สิชฺฌติ, อยํ อญฺญปทตฺถสมาโส. จตฺเถ พหุนฺนมิฏฺฐตฺตา ตทตฺถญฺจาเนกคฺคหณํ, เตน ‘โหตุ โปตุ ปิตา ปุตฺตา’ติ โหติ อุตฺตรปเท (โยนิ) สมฺพนฺเธ ปรโต ปุพฺพปทสฺส ‘‘ปุตฺเต’’ติ (๓-๖๕) สุตฺเตนาตฺเตน, อญฺญถา ทฺวินฺนํทฺวินฺนํ สมาเส สพฺพตฺถ อุตฺตรปทสมฺภเวน ‘‘วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธานมา ตตฺร จตฺเถ’’ติ (๓-๖๔) ‘‘ปุตฺเต’’ติ จ สุตฺตทฺวเยนาตฺเตน‘โหตา โปตา ปิตา ปุตฺตา’ติ อาปชฺเชยฺย. อเนกนฺติ ปฐมนฺตตฺตา สฺยาทีตีทเมวานุวตฺตเต, เตเนวาเนกํ สฺยาทฺยนฺตมิจฺเจว วุตฺตํ. อถาญฺญตฺเถติ วุตฺเต-ญฺญสฺส วากฺยสฺสตฺเถติ อวตฺวา ปทสฺเสจฺเจว กสฺมา วุตฺตนฺตฺยาสงฺกิยา ห- ‘สฺยาทฺยนฺตสฺเส’จฺจาทิ, ตสฺเสวาติ สามตฺถิยลทฺธสฺส สฺยาทฺยนฺต ปทสฺเสว สมาโส วิญฺญายตีติ สมฺพนฺโธ.

若如此，“tadahujāto”(彼日出生)一词如何通过“通则”(bahulādhikāra)或包含形容词复合词之格复合词而成立？此乃“他词义复合词”(aññapadatthasamāso)。于“与”(ca)义中，因欲求多数，故亦取“多”(aneka)之义，因此有“hotu potu pitā puttā”之句。否则，若两两复合，则因处处皆有后分词之可能，依“vijjāyonisambandhānamā tatra catthe”(3-64)及“putte”(3-65)此二经，前分词变为-ā形，则将出现“hotā potā pitā puttā”之句。“多”(anekaṃ)因是第一格结尾，故“syādi”等亦随之。因此，才说“多”即是以“syādi”结尾者。若说“于他义”，为何不说“于他句之义”而只说“词”之义？为消除此疑，彼曰：“syādi结尾之词”等。意谓：仅凭此能力所获得之以“syādi”结尾之词，其复合词方能被理解，此即其关联。

ตสฺส คุณา ตคฺคุณา ตสฺเสจฺจเนนาญฺญปทตฺโถ นิทฺทิสียเต, ตสฺส อญฺญปทตฺถสฺส เย คุณา ยานิ วิเสสนานิ, เตสํ สํวิญฺญาณํ คหณํ ตคฺคุณสํวิญฺญาณํ, อถวา โส คุโณ ยสฺส โส ตคฺคุโณ, ตคฺคุณสฺส ตคฺคุณยุตฺตสฺสาญฺญปทตฺถสฺสสํวิญฺญาณํ, น คุณวิรหิตสฺสา(ติ) ตคฺคุณสํวิญฺญาณํ, เอตฺถ ปน ‘อญฺญปทตฺเถ ตคฺคุณสํวิญฺญาณํ ปฺยตฺถี’ติ ปริภาสียติ, ตตฺถายมตฺโถ ‘‘อญฺญปทตฺเถ สมาเส-ญฺญปทตฺโถ วิเสสเนน สห วิญฺญายติ นวิเสสนรหิโต’’ติ, กฺวจิ อตคฺคุณสํวิญฺญาณสฺสาปิ ทสฺสเน นาปิสทฺโท, ยตฺราวยเวน วิคฺคโห สมุทาโย สมาสตฺโถ ตตฺเถว ตคฺคุณสํวิญฺญาณํ ภวติ, ตคฺคุณสํวิญฺญาณโต อญฺญํ อตคฺคุณสํวิญฺญาณํ, ตสฺมึ, ยตฺราวยโวเยว สมาสตฺโถ ตตฺราตคฺคุณสํวิญฺญาณํ.

“Tassa guṇā”(其功德)即是“tagguṇā”(彼功德)。以此“tassa”，指明“他词义”(aññapadattha)。彼他词义之功德与特性，对此等之认知与把握，即是“彼功德认知”(tagguṇasaṃviññāṇa)。或者，彼功德属于谁，彼即是“有彼功德者”(tagguṇa)。对有彼功德、与彼功德相应之他词义的认知，而非对无功德之他词义的认知，即是“彼功德认知”。然而在此，“于他词义中亦有彼功德认知”如是定义。其义为：“于他词义复合词中，他词义与特性一同被认知，而非无特性者。”有时亦见“非彼功德认知”，故有“亦”(api)字。凡以部分作分析句，而以整体为复合词义之处，彼处即有“彼功德认知”。与“彼功德认知”不同者，即是“非彼功德认知”。于此，凡仅部分即是复合词之义所在，彼处即有“非彼功德认知”。

เอตฺถ [Pg.168] ปน พหุธนสทฺโท ปุริสสฺส อุปลกฺขณภาเวน กตตฺตา. อภิมโตติ ปาณินียานํ อภิมโต ทสนฺนํ สมีเป อาสนฺนา ทสนฺนมิจฺจาทิวากฺเย.

然而在此，“多财”(bahudhana)一词，因被用作男子之表征而成立。“所欲”(Abhimato)者，乃波你尼(Pāṇini)学派所欲，如“十之附近”(dasannaṃ samīpe)、“接近十”(āsannā dasannaṃ)等语句中所示。

ปริมาณเมวสงฺขฺเยยนฺติ ปริมาณลกฺขณเมว สงฺขฺเยยํ, ตญฺจ ปริมาณลกฺขณํ สงฺขฺเยยญฺจ.

“限量即是可数”(Parimāṇameva saṅkhyeyyaṃ)者，谓限量之特征即是可数。彼亦是限量之特征，亦是可数。

สงฺขฺยานรูปนฺติ สงฺขฺยานสภาวํ.

“数之形相”(Saṅkhyānarūpaṃ)者，即数之自性。

ปริมาเณนาติ ปญฺจสงฺขฺยาย ปริจฺฉิชฺชมาเนน สงฺขฺเยยสงฺขาเตน ปริมาเณน.

“以限量”(Parimāṇena)者，谓以五数所限定之、名为可数之限量。

สงฺขฺยานวุตฺตีติ เตน อนติวตฺติยมานตปฺปริจฺเฉทก สงฺขฺยานรูป สงฺขาเต สงฺขฺยาเน วุตฺติ ยสฺสา สา สงฺขฺยานวุตฺติ-ปญฺจสงฺขฺยา.

“数之作用”(Saṅkhyānavutti)者，谓彼五数，其作用(vutti)在于名为“数”(saṅkhyāna)者，此数乃由其所限定而不逾越之、具有数之自性者，故彼即是“数之作用”。

ทิฏฺฐนฺเตนิมินา อิมํ ทีเปติ ‘‘ยถา ปญฺจ ปริมาณเมสนฺติ ปญฺจกาติ เอตฺถ ปริมาณรูโป-วยวเภทสมุทายสภาโว ปกติยตฺโถ สมุทายิโน สกุนา ปจฺจยตฺโถ, ตถา ติทสาติ เอตฺถาปิ’’ติ, กปฺปจฺจโย ปกติปฺปจฺจยตฺถเภทสมฺภเวน.

以此譬喻，彼说明此义：“譬如‘五’此限量，名为‘五聚’(pañcakā)，于此，限量之形相、部分差异之集合自性是自性义(pakatiyattho)，集合者(如鸟)是后缀义(paccayattho)。‘三十’(tidasā)亦复如是。”“ka”后缀因自性义与后缀义之差异而生。

เกจิ ปนาติ อิมินา ปาณินีเย ทสฺเสติ.

“然而某些人”(Keci pana)者，以此指示波你尼(Pāṇini)学派。

ปกติปฺปจฺจยตฺถเภทสมฺภวาติ อิมินา ปเรสํ ปกติปฺปจฺจยตฺถานํ เภทาภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา สญฺญายํ สกตฺเถ กปฺปจฺจยสฺส วิธานํ ทสฺเสติ.

“自性义与后缀义之差异生起”(Pakatippaccayatthabhedasambhava)者，以此，彼显示：因他派欲求自性义与后缀义无差异，故于“专名”(saññāyaṃ)中，于自义(sakatthe)施设“ka”后缀。

สฺยาทฺยนฺตสฺสาติ อิมินา วาสทฺทสฺส ปทตฺตํ ทสฺเสติ.

“以syādi结尾者”(Syādyantassa)者，以此，彼显示“vā”词之词性。

ตทตฺเถปีติ ตสฺส วาอิติ อญฺญปทสฺส อตฺเถปิ, ตทตฺโถ เจตฺถ วิกปฺปตฺโถ วา สิยา ตทา ปน ทฺวินฺนํ คหเณ น ติณฺณํ, เตสนฺตุ คหเณ น ทฺวินฺนํ, สํสโย วา, ตทา ตุ สํสยสฺโสภยา ลมฺพนรูปตฺตา ทฺเววาติ วุตฺเต ตโย, ตโยวาติ วุตฺเต ทฺเว อเปกฺขียนฺตีติ พุทฺธิวิสยา ปญฺจ อตฺถา สมาสาภิเธยฺโย โหนฺติ.

“于彼义亦然”(Tadatthepi)者，谓于“vā”此他词之义亦然。若此“彼义”是选择义，则取二者时非三者，取三者时非二者；或有疑虑，彼时因疑虑具有缘取两边之相，故说二者时期望三者，说三者时期望二者，如是智所缘之五种义，皆为复合词所表达。

นามตฺเตนาติ รุฬฺหินามตฺเตน, อภิมโต ปาณินิยานํ, วิกปฺปิตํ สุตฺตนฺตเรน วิภาสา สพฺพนามสญฺญาวิธาเนน.

“以名称”(Nāmattena)者，谓以约定俗成之名称，为波你尼(Pāṇini)学派所欲求，由另一经，通过“vibhāsā”(选择)与“代名词之名”(sabbanāmasaññā)的施设而作分别。

อวยวธมฺเมนาติ อวยวสงฺขาเตน สภาเวน.

“以部分法”(Avayadhammena)者，谓名为部分之自性。

นนุ [Pg.169] จ สมานาธิกรณานํ พหุพฺพีหิ วุตฺโต ปาณินิเยหิ ‘ปญฺจหิ ภุตฺตมสฺเสติ พฺยธิกรณานํ น สิยา’ติ, ตถา ปฐมตฺถํ วชฺเชตฺวา สพฺพวิภตฺยตฺเถสุ อิฏฺโฐ ‘วุฏฺเฐ เทเวคโตจฺจตฺร วุฏฺฐเทโวติ น สิยา’ติ ตสฺมา กถมตฺร พฺยธิกรณานํ ปฐมตฺเถ สมาโส วณฺณียเตจฺจาสงฺกิยาห-‘พฺยธิกรณานมฺปิ’จฺจาทิ, พฺยธิกรณานมฺปิ ยถาภิธานํสมาสสพฺภาวโต ปญฺจหิ ภุตฺตมสฺเสตฺยาโท พหุลาธิการา อนภิธานโต วา น ภวิสฺสติ, ตโตเยว จ ปญฺจ ภุตฺต วนฺโต-สฺเสติ สมานาธิกรณานมฺปิ กฺวจิ น ภวิสฺสติ, ตถา ปฐมตฺเถปิ กฺวจิ น ภวิสฺสติ วุฏฺเฐ เทเว คโต’ติ. ตุลฺยโยเค คมฺยมาเนติ อตฺโถ.

难道波你尼(Pāṇini)学派未曾说过，bahubbīhi复合词是同格(samānādhikaraṇa)的，而对于异格(byadhikaraṇa)的，如“pañcahi bhuttamassa”(彼已食五者)，则不应成立吗？同样，除了第一格义，在所有格义中，所希求的“vuṭṭhe deve gato”(天神已雨而离去)一句，不应成为“vuṭṭhadevo”吗？因此，为何此处在第一格义中论述异格复合词？为消除此疑，[作者]说：“异格者亦……”等。异格者亦依其表述而有复合词存在，[然而]如“pañcahi bhuttamassa”等，或因“多数规则”(bahulādhikāra)之故，或因未表述之故，则不成立。正因如此，如“pañca bhuttavanto assa”(彼有五食者)等同格者有时亦不成立，同样在第一格义中，如“vuṭṭhe deve gato”有时亦不成立。其意为：在相似用法(tulyayoga)中可以推知。

อญฺญตฺรจาติ ตุลฺยโยคโต-ญฺญตฺร สโลมโกตฺยาทีสุ จ, วิชฺชมานานิ โลมานฺยสฺส, วิชฺชมานา ปกฺขา อสฺสาติ วิคฺคโห. อุปสงฺขฺยาโต ‘‘สฺยาทฺยธิกาเร-ตฺถิขีราทีนมุปสงฺขฺยาน’’นฺติ (๒-๒-๒๔-วา) สภาวโต เอว นิวตฺโต น สุตฺตนฺตรโต, คตตฺถสฺสาปิ หิ ปโยเค อนวฏฺฐานํ สิยา ปิฏฺฐเปสเน วิย, กถญฺจรหิ พฺราหฺมเณ พหู อานย, อหํ ปจามีติ นาวสฺสเมวํ ปโยโค, กตฺถจิ ปน วจนสิลิฏฺฐตาทิปฺปโยชเน สติ โหเตว.

“Aññatra ca”(以及在别处)者，谓于相似用法(tulyayoga)之外，如在“salomaka”(有毛者)等处。其分解(viggaha)为：“vijjamānāni lomāni assa”(彼有毛)，“vijjamānā pakkhā assa”(彼有翼)。“Upasaṅkhyāta”(增补)者，[谓]“于syādi规则中，增补atthi(骨)、khīra(乳)等词”(2-2-24-vā)，此乃依其自性而停止，非由其他经文所致。因为即使意义已明，于用法上亦可能不稳定，犹如“研磨已磨之物”(piṭṭhapesana)一般。那么，“婆罗门，多带些来，我来煮”此等用法并非必然如此，然而在某些情况下，若有语句流畅等目的，则亦会存在。

กณฺเฐ สมฺภโวติ กาฬสฺส กณฺเฐ สมฺภโว. ฏฺฐสทฺทตฺโถติ กณฺฐฏฺฐสทฺเท ฏฺฐสทฺทตฺโถ. โอฏฺฐสทฺโทว มุขวุตฺตีตฺยเนน คมฺมมานตฺถตฺตา ทุติยสฺส มุขสทฺทสฺสาปฺปโยคมาห, ตสฺมา โอฏฺโฐว มุขมสฺสาติ วิคฺคยฺห โอฏฺฐมุโขติ สมาโส, น จ ปาณิ ปาณฺยนฺตรสฺส มุขํ, มุเขเนว จ ปาณิมุขสฺส สทิสตฺตํ ปสิทฺธนฺติ สามตฺถิยา โอฏฺฐมุขมิว มุขมสฺเสตฺยตฺเถว ติฏฺฐเต, อุปนฺยสฺยนฺเตตฺยุปนฺยาสา, วิสยทสฺสนตฺถาติ อิมินา’กณฺเฐ กาโฬ ยสฺสา’ตฺยาทีกเมว วากฺยนฺติ ทสฺเสติ. สมุทาเย วิกาเรจาติ สมุทายสมฺพนฺเธ วิการสมฺพนฺเธ จ. ตํสมาสสฺสาติ ตสฺสา ฉฏฺฐิยา สมาสสฺส, ตทภิธายินนฺติ สงฺฆาต วิการาภิธายีนํ, เกสานํ สงฺฆาโต อิจฺจาทิ ปเรสํ วากฺยํ. ธาตุโต ชาตํ ธาตุชํ, อุตฺตรปทํ ปติตสทฺทาทิ, ตสฺส ปโยโคติ ปติตสทฺทสฺส ปโยโค.

“Kaṇṭhe sambhavo”(在喉中生起)是指黑(kāḷa)在喉咙中生起。“Ṭṭhasaddattho”(ṭṭha词之义)是指“kaṇṭhaṭṭha”(在喉中)一词中“ṭṭha”词的意义。由于“oṭṭha”(唇)一词本身即有“mukha”(口)之作用，其义可解，故[作者]说不使用第二个“mukha”词。因此，分解为“oṭṭho eva mukham assa”(其口即是唇)，构成“oṭṭhamukha”(唇口)复合词。手(pāṇi)并非另一只手的口(mukha)，而手口(pāṇimukha)与口(mukha)的相似性是公认的，因此凭借此能力(sāmatthiyā)，[此复合词]就确立在“其口如唇口(oṭṭhamukha)”的意义上。“Upanyāsā”(引述)即是“彼等引述”，[作者]以此“为示所缘”一句，表明其句子即是“kaṇṭhe kāḷo yassa”(其黑在喉中)等。“Samudāye vikāre ca”(于集合与变异)是指在集合关系与变异关系中。“Taṃsamāsassa”(彼之复合词)是指彼第六格之复合词。“Tadabhidhāyinaṃ”(指称彼者)是指称集合与变异者。“kesānaṃ saṅghāto”(发之集合)等是其他人的句子。从词根(dhātu)所生为“dhātuja”(词根所生)，后分(uttarapada)为“patita”(已落)等词，“tassa prayogo”(彼之使用)是指“patita”词的使用。

‘‘นญฺสฺมาตฺถฺยตฺถาน’’นฺติ (๒-๒-๒๔) [Pg.170] วาตฺติกํ, เอตนาห-‘ญ การานุ พนฺธา’อิจฺจาทิ. ปาณินิยา ตุ อวิชฺชมานสทฺโท นญฺสมาโส, ปทนฺตเร นาสฺส พหุพฺพีหิ โวตฺตรปทโลโป, อวิชฺชมานา ปุตฺตาสฺส อปุตฺโตวิชฺชมานปุตฺโตติ สาเธนฺติ, อิจฺฉเต ปาณินีเยหิ… ทกฺขิณปุพฺพา สทฺทานํ นานตฺถตฺตา พฺยธิกรณตฺตา, วจเนปีติ สุตฺเต วิชฺชมาเนปิ, อย มญฺญปทตฺถสมาโส ปเรหิ พหุพฺพีหีติ วุจฺจติ ตถาหิ พหโว วิหโย ยสฺส โส พหุพฺพีหิ, ยถา พหุพฺพีหีติ อญฺญปทตฺถปฺปธาโน ตถา อยมฺปิ.

“Nañsmātthyatthānaṃ”(2-2-24)是附注(vāttika)，[作者]以此说：“ña kārānubandhā”(以ñ为标识)等。但对波你尼(Pāṇini)学派而言，“avijjamāna”(不存在)一词是nañ复合词；当有其他词时，它不是bahubbīhi复合词，或者说后分被省略了。他们从“avijjamānā puttā assa”(彼无子)成立“aputto”(无子者)，[此词是]“avijjamānaputto”(无子者)[省略后分而成]，此乃波你尼学派所希求的……“dakkhiṇapubbā”(东南)等词，因其义各异且为异格(byadhikaraṇa)，故即使在经(sutta)中有“vacane”(于言说中)之例，此等以他词为义的复合词，仍被其他人称为“bahubbīhi”(多财释)。诚然，“bahavo vīhayo yassa so bahubbīhi”(彼有多稻)，即是bahubbīhi。正如bahubbīhi以他词之义为主，此亦如是。

๑๙. จตฺเถ

19. 第四

สมุจฺจีติ ปิณฺฑีกรณํ, โก โสติ อาห- ‘สาธนเมก’มิจฺจาทิ. เอกํ สาธนํ เอกํ กิริยํ วา ปฏิจฺจ จียมานตาติ สมฺพนฺโธ, เกสนฺติ อาห- ‘กิริยาสาธนาน’นฺติ, เกนาติ อาห- ‘อตฺตรูปเภเทนา’’ติ. ตตฺถ เทวทตฺโต ภุญฺชติ ติฏฺฐติ ปจติจาติ สาธนมฺปฏิจฺจ กิริยานํ อตฺตรูปเภเทน จียมานตา เวทิตพฺพา, ธเว จ ขทิเร จ ปลาเส จ ฉินฺทาติ กิริยมฺปฏิจฺจ อตฺตรูปเภเทน สาธนานํ จียมานตา เวทิตพฺพา.

“集”即是“积聚”。问：“那是什么？”答：“‘单一工具’等。”凭借单一工具或单一行为而积集，这是关联。问：“谁的？”答：“行为和工具的。”问：“凭借什么？”答：“凭借自身形态的差别。”其中，“提婆达多(Devadatta)吃饭、站立、烹煮”，应知是凭借工具，诸行为以自身形态的差别而积集；又如“砍伐檀木、紫荆木和龙爪槐”，应知是凭借行为，诸工具以自身形态的差别而积集。

โสติ สมุจฺจโย ภวตีติ เสโส, เกสนฺติ อาห- ‘ตุลฺย พลาน’มิจฺจาทิ.

“彼”即是“集”，其余应知。问：“谁的？”答：“‘力量相等者’等。”

ตุลฺยพลานนฺติ อิมินา วิสุํ ปธานภาเวน กิริยาภิสมฺพนฺธา อญฺญมญฺญานเปกฺขตฺตมาห.

“力量相等者”，此句说明，因其以各自主要的状态与行为相关联，故彼此互不依赖。

อนิยตกฺกมโยคปชฺชานนฺติ กโม จ โยคปชฺชญฺจ, อนิยตํ กมโยคปชฺชํ เยสํ สทฺทานํ เตสํ, ยเถตฺยาทินา ตตฺโถทาหรณํ ทสฺเสติ, เอตฺถายมธิปฺปาโย ‘‘เอตฺถ ควาทีนํ วิสุํ ปธานภาเวนานยนกิริยาภิสมฺพนฺธา ตุลฺยพลตา ควาทีนํ วุตฺตกฺกเมเนว นยนาภาวา อนิยตกฺกมตา ควาทีนํ ยุคปทิ นยนาภาวา อนิยต โยคปชฺชตา จ โหติ, ตถา อญฺญํ ตาทิสมฺปี’’ติ. อนุ ปจฺฉา ปธานานุโรเธน (จยนํ) อนฺวาจโย, ตํ พฺยญฺชยติ ‘ยตฺเถ’จฺจาทิ, ตทนุโรเธนาติ ตทนุคุเณน, อุทาหรติ ‘ยเถ’จฺจาทิ, ภิกฺขาคมนเมตฺถ ปธานมนฺตรงฺคตฺตา[Pg.171], เนตรํ พหิรงฺคตฺตา, ตํ กรเณ ยทิ คาโวปิ ปสฺสติ ตาปฺยานยติ, เอตฺถ ตุ โคสฺสานยนํ ภิกฺขาฏนมเปกฺขเต, เนตรมิตรสฺส… วินาปิ เตน ตทนุฏฺฐานโต. อิตรสฺส อิตเรน โย โค อิตเรตรโยโค, โส จ เอตาทิโสติ อาห- ‘อญฺญมญฺเญ’จฺจาทิ.

“不定次第与不定同时”，即次第与同时，指那些其次第与同时不定的词语。以“如是”等在此举例说明。此中义谓：“于此，牛等以各自主要的状态与牵引行为相关联，故力量相等。因牛等并非依所述次第被牵引，故为不定次第；因牛等并非同时被牵引，故为不定同时。其他类似情况亦然。”“随”(anu)即“后”(pacchā)，随顺主要者而（集）为“随集”(anvācayo)。以“于何处”等阐明之。“随彼”(tadanurodhena)即“顺彼”(tadanuguṇena)。以“如”等举例。于此，比丘乞食是主要的，因其为内；其他则非，因其为外。做此事时，若亦见牛，则亦牵之。于此，牵牛取决于乞食，而非另一者取决于另一者……无彼则此事不生。一者与另一者的相互关联(itaretarayogo)，即是如此，故说“相互”等。

อวยวปฺปธาโน จาติ สาภาวิกาภิธานสามตฺถิเยนาปุถุภูโต จ, วุตฺติวเยน สาริปุตฺตสทฺโท โมคฺคลฺลานตฺโถ โหติ โมคฺคลฺลานสทฺโท สาริปุตฺตตฺโถปีติ อญฺญมญฺญตฺเถ ปธานโต ยุคปทฺยธิกรณวจเน สติ จตฺถ สมาโสติ โส-ยมธิกรณ สมุทาโย อุภยปทานุคตอุภยตฺถวเสน จตุพฺพิโธปิ ยุคปทิ พุทฺธิยา คยฺหมาโน กทาจิ อุพฺภูตาวยวเภโท เตเนว สาภาวิกาภิธานสามตฺถิเยเนจฺเจวมวยวปฺปธาโน จ, นนุ จ ชนนมรณานีติ วิรุทฺธานํ กถเมเกนาภิธานนฺติ วุจฺจเต- สพฺโพปิ สทฺโท ปยุชฺชมาโน (อิตรี) ตเรนาวธารณํ วตฺตเต, เตน เอเกโก สทฺโท เอเกกสฺสตฺถสฺส วาจโก, ตถาปิ ยถา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาติ เอตฺถ พหุวจนสฺสญฺญถานุปปตฺติยา ยุคปทฺยธิกรณวจนตา โหตี, ตถาตฺราปิ พหุวจนสฺสญฺญถานุปปตฺติลกฺขเณน สามตฺถิเยน เอเกนาปฺยภิธานํ โหติ. อิติ เหตุมฺหิ, ยโต เอวมวยวปฺปธาโน ตโตติ อตฺโถ.

“以部分为主”，即凭借自然的表达能力而并非分离。从用语的角度，“舍利弗”(Sāriputta)一词可有“目犍连”(Moggallāna)之义，“目犍连”一词亦可有“舍利弗”之义。当主要表达相互之义而同时为一格时，即是并列复合词。如此，此格之集合，虽依含摄双方词与双方义而有四种，然由心同时把握时，有时其组成部分之差别会显现，正因彼自然的表达能力，故亦“以部分为主”。又问：“‘生与死’等对立者，如何能以一语表达？”答曰：一切词语在使用时，皆由他者而限定。因此，一一词语表达一一之义。然而，如在“舍利弗目犍连”(Sāriputtamoggallānā)中，因复数（结尾）若无别解则不成立，故有同时为一格之说；同理，于此亦因复数（结尾）若无别解则不成立之特征力，而能以一语表达（多义）。“Iti”(此)表原因，义谓“因如是‘以部分为主’，故……”。

พหุตฺตาติ กิญฺจาปิ วากฺเย เนสํ วิสุํ พหฺวตฺถตา, น หิ สาริปุตฺตมานยาติ วุตฺเต โมคฺคลฺลานสฺสาปิ สมฺปจฺจโย ภวติ, ตถาปิ ยโต วุตฺติวิสเย สหภูตานเมเวสํ วิสุํ พหฺวตฺถตา, ตโต ตตฺถ วจนียสฺส อตฺถสฺส สงฺขฺยาเตเทน พหุตฺตํ. สมาหรณํ ปิณฺฑีกรณวเสน สํหรณํ สมาหาโร, โส เจวํ เวทิตพฺโพติ ทสฺเสตุมาห ‘อญฺญมญฺเญ’จฺจาทิ.

关于“多数”：虽然在句子中，它们没有各自的多数义——当说“带来舍利弗”时，并不会也理解为目犍连——但在复合词的范围内，由于它们是共存的，故有各自的多数义。因此，此处的“多数”是指所说之义的数量差别。“总集”(samāharaṇaṃ)是以积聚的方式集合，即“总合”(samāhāro)。为表明此义应如是理解，故说“相互”等。

เอตฺถ จ กิญฺจาปิ อิตรีตรโยคสฺส สมาหารสฺส จ ภาวรูปตฺตา อทพฺพรูปตา, ตถาปีตรีตรโยเค ตุ ยถา คุณวจ นานํ [Pg.172] สุกฺกํ วตฺถํ สุกฺโก กมฺพโล สุกฺกา คาวีติ นิสฺสยเภทโต ลิงฺควจนสิทฺธิ, ตถา ตทฺธมฺมานมภิธานโต นิสฺสยโต ลิงฺควจน สิทฺธิ เวทิตพฺพา, สํหติปฺปธานตฺตาเจกวจนนฺติ ยทา พหุนฺนํ สมุทาโย ติโรหิตาวยวเภโท สํฆาโต ปกฺกมียเต, ตทา สมาหาโรจฺเจว สํหติปฺปธานตฺตา เอกวจนํ โหตีติ อตฺโถ. ตทนุฏฺฐานโตติ ตสฺส กรณโต. พฺยติกโร มิสฺสตา, พฺยติกรํ ทสฺเสติ ปาณิจฺจาทินา, ปจฺเจกํ ปริสมตฺติยํ วากฺยพหุตฺตํ ทสฺเสติ ‘ตตฺถ หิจฺจาทิ.

于此，虽说“相互关联”(itaretarayoga)与“总合”(samāhāra)因其抽象性(bhāvarūpattā)而非物质(adabbarūpatā)，但在“相互关联”中，应知正如形容词“白布”(sukkaṃ vatthaṃ)、“白毯”(sukko kambalo)、“白牛”(sukkā gāvī)一般，其性与数依所依附者的差别而成立，同样，其性与数也依所表达事物的性质及所依附者而成立。“因聚合为主故为单数”，其义为：当众多事物的集合，其各部分差别被隐藏，作为一个整体来理解时，即是“总合”，因以聚合为主，故为单数。“因彼之行”(tadanuṭṭhānato)即“因行于彼”(tassa karaṇato)。“交错”(byatikaro)即“混合”(missatā)，以“手”等显示交错。以“于彼实”等，显示了在逐一完成的情况下句子的多数性。

จกฺขุญฺจ โสตญฺจ, มุขญฺจ นาสิกา จ, หนุ จ คีวา จ, ฉวิ จ มํสญฺจ โลหิตญฺจ, นามญฺจ รูปญฺจ, ชรา จ มรณญฺจาติ วิคฺคยฺห สมาโส, ‘‘สมาหาเร นปุํสก’’นฺติ (๓-๒๐) สพฺพตฺถ นปุํสกลิงฺคํ, สฺยาทิมฺหิ มุข นาสิกนฺติอาทีสุ ‘‘สฺยาทีสุ รสฺโส’’ติ (๓-๒๓) รสฺโส. อลภตา โคมุขํ ฑิณฺฑิโม เภริวิเสสา, อาฬมฺพรํ ปณโว, มุรโช มุทงฺโค, มทฺทโว มุทงฺโค. มทฺทววาทนํ ปณววาทนญฺจ สิปฺปมสฺส มทฺทวิโก ปาณวิโก, สมฺมํ กํสตาฬํ, ตาฬํ หตฺถตาฬํ, อลสตา จ อาฬมฺพโร จ, มุรโช จ, โคมุโข จ, สงฺโข จ ฑิณฺฑิโม จ, มทฺทวิโก จ, ปาณวิโก จ, คีตญฺจ วาทิตญฺจ, สมฺมญฺจ ตาฬญฺจาติ วิคฺคโห. ยุคสฺส หิตา โยคฺคา โคณา, เตสมิทํ โยคฺคํ กสิกมฺมํ, ตสฺส องฺคํ. เตนาห- ‘กสิภณฺฑาน’นฺติ, ผาโลกสโก, ปาจนํ ปโตโท, ยุโค จ นงฺคลญฺจาติ วิคฺคโห. ปิณฺฑมายุธวิเสโส, อสิ จ สตฺติ จ โตมรญฺจ ปิณฺฑญฺจาติ วิคฺคโห. จมฺมํ สรวารณผลกํ, กลาโป ตูณีรํ, ปหรณญฺจ อาวรณญฺจาติ วิคฺคโห. อหิ จ นกุโล จ, พีฬาโร จ มูสิโก จ, กาโก จ อุลูโก จ, นาโค จ สุปณฺโณจาติ วิคฺคโห. สงฺขฺยา จ ปริมาณญฺจ สงฺขฺยาปริมาณํ, ตตฺถ ปริมาณสญฺญานํ ยถาทีโฆ จ มชฺฌิโม จ ทีฆมชฺฌิมํ. เอกกญฺจ ทุกญฺจาติ วิคฺคโห, ทุกติกาทีสุปิ เอเสวนโย.

“cakkhuñca sotañca”(眼与耳)、“mukhañca nāsikā ca”(口与鼻)、“hanu ca gīvā ca”(颔与颈)、“chavi ca maṃsañca lohitañca”(皮、肉与血)、“nāmañca rūpañca”(名与色)、“jarā ca maraṇañcāti”(老与死)，此为离合复合词(viggayha samāso)。依“集合复合词为中性(samāhāre napuṃsakaṃ)”(3-20)，（其复合词）皆为中性。于syādi等词尾中，如“mukhanāsika”(口鼻)等，依“于syādi等词尾为短音(syādīsu rasso)”(3-23)而为短音。Gomukhaṃ(牛面鼓)、ḍiṇḍimo(丁迪鼓)是特殊的鼓(bherivisesā)；āḷambaraṃ(阿蓝巴拉鼓)是paṇavo(小鼓)；murajo(穆拉佳鼓)是mudaṅgo(姆丹加鼓)；maddavo(马达瓦鼓)也是mudaṅgo(姆丹加鼓)。演奏maddava(马达瓦鼓)与演奏paṇava(小鼓)是其技艺，（演奏者）分别为maddaviko(马达瓦鼓手)与pāṇaviko(小鼓手)。Sammaṃ是kaṃsatāḷaṃ(铜钹)，tāḷaṃ是hatthatāḷaṃ(手钹)。Alasatā与āḷambaro、murajo与gomukho、saṅkho(螺)与ḍiṇḍimo、maddaviko与pāṇaviko、gītaṃ(歌)与vāditaṃ(乐)、sammaṃ与tāḷaṃ，此为（并列复合词的）分析(viggaho)。于轭有益者为yoggā goṇā(轭牛)，此即yoggaṃ kasikammaṃ(耕作)，是其一部分。故说“kasibhaṇḍānaṃ”(农具)，即phālo(犁铧)、kosako(犁鞘)、pācanaṃ(驱牛棒)即patodo(刺棒)、yugo ca naṅgalañca(轭与犁)，此为（其）分析。Piṇḍaṃ(圆铁弹)是一种特殊武器；asi ca satti ca tomarañca piṇḍañcāti(剑、矛、标枪与圆铁弹)，此为（其）分析。Cammaṃ(皮革)是saravāraṇaphalakaṃ(防箭牌)；kalāpo(箭筒)是tūṇīraṃ(箭袋)；paharaṇaṃ ca āvaraṇañcāti(武器与防具)，此为（其）分析。Ahi ca nakulo ca(蛇与那拘罗)、bīḷāro ca mūsiko ca(猫与鼠)、kāko ca ulūko ca(乌鸦与猫头鹰)、nāgo ca supaṇṇo ca(龙与金翅鸟)，此为（其）分析。Saṅkhyā ca parimāṇañca(数与量)即saṅkhyāparimāṇaṃ(数量)；其中量的概念，如dīgho ca majjhimo ca(长与中)即dīghamajjhimaṃ(长中)。Ekakañca dukañcāti(一与二)，此为（其）分析；二三等亦同此理。

ขุทฺทชนฺตุ สิยา- นฏฺฐิ, อถวา ขุทฺทโกว โย;

สตํ วา ปสเต เยสํ, เกจิ อานกุลา อปิ.

微小生物，可能没有，或者即便有也是极微小的；它们之中，一把就有一百个，有些甚至是非那拘罗(ānakulā)。

กีโฏ จ ปตงฺโค จ, กุนฺโถ จ กิปิลฺลิโก จ, ฑํโส จ มกโส จ, มกฺขิกา จ กิปิลฺลิกาจาติ วิคฺคโห. ปจนจณฺฑาลาติ โอ รพฺภิกาทีนํ [Pg.173] รุฬฺหีสญฺญา. อุรพฺเภ หนฺตฺวา ชีวตีติ โอรพฺภิโก, เอวํ เสเสสุ. สานํ สุนขํ ปจตีติ สปาโก, เวนา ตจฺฉกา, รถการา จมฺมการา. สาธารณา สมานา, จรณสทฺโท- ยํ อิธ คยฺหตีติ สมฺพนฺโธ, ยถา สกมชฺฌยนาย จรียนฺติ วตานฺเยเตสูติ จรณานิ, กฐาทิวาฌานฺยชฺฌยนานิ สาขาสญฺญกานิ. ยสฺมา เอเตหิ จรติ อริยสาวโก คจฺฉติ อมตํ ทิสํ, ตสฺมา จรณานิ สีลาทโย ปณฺณรส ธมฺมา. เตนาห- ‘กฐาทีหี’ติอาทิ, กฐาทีหีติ ปสิทฺธิวเสน กมาติกฺกเมนาปิ วุตฺตํ, ตโต อาทิสทฺเทน อติสาทโย คยฺหนฺติ. อติเสน ภารทฺวาเชน กเฐน วุตฺตํ วิทนฺตฺยธียนฺติ วาติ ‘‘อญฺญสฺมิ’’ติ (๔-๑๒๑) โณ, ‘‘โลโป’’ติ (๔-๑๒๓) โลโป อติสา ภารทฺวาชา กฐา. กลาปินา วุตฺตํ วิทนฺตฺยธียนฺติ วาติ, เตเนว โณ, กลาปา, กฐา อาทิ เยสํ เต กฐาทโย, เตหิ อชฺเฌนวิเสเส จ ปุริเส จ อุปจาราติ สมฺพนฺโธ.

Kīṭo(虫)与pataṅgo(蛾)、kuntho(小虫)与kipilliko(蚁)、ḍaṃso(虻)与makaso(蚊)、makkhikā(蝇)与kipillikā(蚁)，此为（其）分析。Pācanacaṇḍāla等是orabbhika(屠羊者)等的俗称。以屠羊为生者，是为orabbhiko，其余类推。烹煮sāna(犬)即sunakha(狗)者，是为sapāko(烹狗者)；veṇā(竹匠)、tacchakā(木匠)、rathakārā(车匠)、cammakārā(皮匠)亦是。Sādhāraṇā(共通)即samānā(相等)。Caraṇa一词于此应理解其关联：正如为各自学习而行持的戒律被称为caraṇāni(行)，如Kaṭha(迦陀)等吠陀研习被称为sākhā(分支)。圣弟子依此而行，趣向不死之境，故戒等十五法被称为caraṇāni(行)。故说“由Kaṭha等”，“Kaṭha等”是依通称而言，即便不按次序。此中“等”字亦含摄Atisa等。由Atisa、巴罗多迦(Bhāradvāja)、Kaṭha所说，为人们所知或所学，依“aññasmi”(4-121)（的规则加）ṇo，依“lopo”(4-123)（的规则）而省略，（故得）Atisā、Bhāradvājā、Kaṭhā。（同理）由Kalāpin所说，为人们所知或所学，依同样规则加ṇo，（得）Kalāpā。Kaṭha等，即以Kaṭha为首者，此乃就其研习的特定内容及相关人物的转喻(upacāra)而言，此为关联。

สีลาทโยติอาทิสทฺเทน อินฺทฺริยสํวราทโย คยฺหนฺติ. สีลญฺจ ปญฺญาณญฺจ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ วิชฺชา จ จรณญฺจาติ วิคฺคโห. เอกโต อชฺฌยนเมเตสูติ เอกชฺฌยนานิ, ปกฐานิ วจนานิ ปาวจนานิ สทฺธมฺโม, เอกชฺฌยนานิ จ ตานิ ปาวจนานิ จ เตสํ, ทีโฆ จ ทีฆาคโม จ มชฺฌิโม จ มชฺฌิมาคโม จ, เอกุตฺตโร จ องฺคุตฺตราคโม จ สํยุตฺตาคโม จ, ขนฺธโก จ วิภงฺโคจาติ วิคฺคโห.

于“戒等(sīlādi)”中，“等”字意指根律仪(indriyasaṃvara)等。戒与慧、止与观(vipassanā)、明与行，此为（其）分析。“于一处学习”即ekajjhayanāni(同诵)。卓越之言教即pāvacanāni(圣教)，亦即正法(saddhamma)。同诵与圣教，以及长(Dīgha)与长阿含(Dīghāgama)、中(Majjhima)与中阿含(Majjhimāgama)、增一(Ekuttara)与增支阿含(Aṅguttarāgama)、相应阿含(Saṃyuttāgama)、犍度(khandhaka)与分别(Vibhaṅga)，此为（其）分析。

เตสนฺติ อิมินา ลิงฺควิเสสานนฺติ ฉฏฺฐิยนฺตตํ ทีเปติ, อิตฺถี จ ปุมา จ, ทาสี จ ทาโส จ, จีวรญฺจ ปิณฺฑปาโต จ เสนาสนญฺจ คิลานปจฺจโย เภสชฺชปริกฺขาโร จ, ติณญฺจ กฏฺโฐ จ สาขา จ ปลาโส จาติ วิคฺคโห. เฉโก ทกฺโข, ปุพฺพา จ ปราจาติอาทินา วิคฺคโห.

通过“tesaṃ”一词，表明其为表示性属等差异的第六格(属格)词尾。例如：女与男、女仆与男仆、衣与食、卧具与病缘医药资具、草与木、枝与叶，此为（其）分析。Cheko(善巧)即dakkho(熟练)。Pubbā ca parācāti(前与后)等，此为（其）分析。

ปุพฺพทกฺขิณนฺติอาทีสุ ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) รสฺโส. กาโส จ กุโส จ อุสิโร จ พีรณญฺจ, มุญฺชญฺจ พพฺพชญฺจาติ วิคฺคโห. ขทิโร จ ปลาโสจาติอาทินา จ, คโช จ ควโช จาติอาทินา จ, หตฺถี จ โคจ อสฺโส จ วฬวาจาติ จ, หํโส จ พลาวา จาติอาทินา จ, พโก จ พลากาจาติ จ. หิรญฺญญฺจ สุวณฺโณ จ, มณิ จ สงฺโข จ มุตฺตา จ เวฬุริโย จ ชาตรูปญฺจ รชตญฺจาติ จ, สาลิ จ [Pg.174] ยวโกจาติอาทินา จ, สากญฺจ สุวญฺจาติอาทินาจ, กาสิโย จ โกสลาจาติอาทินา จ วิคฺคโห, ชนปทวาจินา จ พหุวจนนฺตา.

于“Pubbadakkhiṇa”等词中，依“辅音（前元音）长短（互换）(byañjane dīgharassā)”(1-33)（的规则）而为短音。Kāsa与kusa、usira与bīraṇa、muñja与babbaja（皆为草名），此为（其）分析。以及khadiro(儿茶树)与palāso(紫铆树)等；gajo(象)与gavajo(野牛)等；hatthī(象)与go(牛)、asso(马)与vaḷavā(母马)；haṃso(天鹅)与balākā(鹤)等；bako(鹭)与balākā(雌鹭)。以及hirañña(金)与suvaṇṇa(黄金)、maṇi(摩尼)与saṅkho(螺)、muttā(珍珠)与veḷuriyo(琉璃)、jātarūpa(金)与rajata(银)。以及sāli(稻)与yavako(麦)等；sāka(蔬菜)与sūpa(汤)等；以及kāsiyo(迦尸人)与kosalā(憍萨罗人)等，此为（其）分析；（后者是）以国名指称，并以复数结尾。

เอกวีสติจฺจาทิโน เอกญฺจ ตํ วีสติจาติ วิเสสนสมาโส วา สิยา, เอกญฺจ วีสติ จ เอกวีสตีติ จตฺถสมาโส วา, สมาหาเร นปุํสกตฺตนฺตุ น ปปฺโปติ, ‘‘นานุสาสนียํ ลิงฺคํ โสกนิสฺสยตฺตา ลิงฺคสฺเส’’ติ โลเก นปุํสกลิงฺคสฺเสหานภิธานโต นปุํสกลิงฺคํ น ภวิสฺสตีตฺยธิปฺปาโย, สภาปริสายาติ ญาปกโต วา สมาหาเร นปุํสกลิงฺคมตฺร พฺยภิจรตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

“二十一(ekavīsati)”等词，或可为“一与二十”这样的持业复合词(visesanasamāso)，或可为“一和二十”即“二十一”这样的并列复合词(catthasamāso)。但它不适用于集合复合词(samāhāra)的中性规则，因为“性(liṅgaṃ)非依教法，性乃依所指”，世间对此（数词）无中性之称谓，故不应为中性，此为其意。又或者，从“sabhāparisā”(会议与集会)一例可知，集合复合词于此的中性规则亦有例外，应如是见。

ปุพฺพปฺปโยโค-ภิมโตติ อุปสชฺชนสญฺญกสฺส สฺยาทีติ ปฐมาย นิทฺทิฏฺฐสฺส สมาเส ปุพฺพนิปาโต ‘‘อุปสชฺชนํ ปุพฺพ’’มิจฺจเนน (๒-๒-๓๑) อิฏฺโฐ กมสฺส ปธานภาเวน วตฺตุมิฏฺฐตฺตาติ ‘‘สฺยาทิสฺยาทิเนกตฺถ’’นฺติ (๓-๑) เอตฺถ สฺยาทีติ ปฐมานิทฺทิฏฺฐสฺสาสงฺขฺยาทิโน ปุพฺพมวฏฺฐานโต สฺยาทิเนติ ตติยานิทฺทิฏฺฐสฺส ปจฺฉาวฏฺฐานโต ‘‘สฺยาทิสฺยาทินา’’ติ สุตฺเต ปฏิปาฏิยา ปธานภาเวน วตฺตุมิฏฺฐตฺตา.

前置(pubbappayoga)的意图是：在复合词中，被标示为“次要成分(upasajjana)”者，依“次要者在前(upasajjanaṃ pubba)”(2-2-31)的规则，应被置于前面，此乃因意图以（词序的）主要性来表述。因此，在“syādisyādinekattha”(3-1)中，以第一格(主格)指明的“syādi”位于（非数词等）之前，而以第三格(具格)指明的“syādinā”位于其后，这是因为在“syādisyādinā”的经文中，意图依此顺序，以其主要性来表述。

ปรปฺปโยโค-ภิมโตติ เหฏฺฐา วุตฺตสุตฺเตน ปุพฺพนิปาเต ปตฺเต ‘‘ราชทนฺตาทีสุ ปร’’นฺตีมินา (๒-๒-๓๐) ปรนิปาโต-ภิมโต, วจเนนาติ- ‘‘พหุล’’นฺติ วจเนน, ปุพฺพกา ลยุตฺตสฺส ปรปฺปโยโค-ภิมโตติ ราชทนฺตาทิปาฐโต เอวา-ภิมโต.

“后置是所意许的”，是说当获得前置时，根据下面所说的经“于王齿等为后”(rājadantādīsu para, 2-2-30)，后置是所意许的。所谓“通过语词”，即通过“多数”(bahula)一词。与前时相应的后置是所意许的，这正是从“王齿”等的读法中所意许的。

กมมฺปจฺจนาทราติ อิมินา ปธานภาเวนา-กฺกมสฺส วตฺตุมิฏฺฐตฺตมาห. สโร อาทิ ยสฺส ตํ สราทิ, สงฺโข จ ทุนฺทุภิ จ วีณา จ, อุทุกฺขลญฺจ มุสโล จ, ธนปติ จ ราโม จ เกสโวจาติ วิคฺคโห. ชํทํสทฺทา ชายาสทฺทสมานตฺถา อสงฺขฺยา-ชญฺจ ปติ จ, ทญฺจ ปติจาติ วิคฺคโห, อวนฺตโย จ อสฺสกาจ, อคฺคิ จ อินฺโทจาติ วิคฺคโห, ตํนิวาสิมฺหิ คหิเต อวนฺติ จ อสฺสโกจาติ เอกตฺเตนปิ วิคฺคโห วตฺตติ. ทฺวนฺทสมาโส- ยํ ทฺวนฺทสทิสตฺตา ทฺวนฺโท, ทฺเว จ ทฺเว จ ปทานิ ทฺวนฺทานีติ หิ อุภยตฺถปฺปธาโน- ยํ ทฺวนฺทสทฺโท.

通过“于次第不尊重”(kamampaccanādara)，说明了以主要的方式说无次第是所欲的。元音(sara)在首的，是为“元音始”(sarādi)。其分解为：螺(saṅkha)与鼓(dundubhi)与琴(vīṇā)；臼(udukkhala)与杵(musala)；财主(Dhanapati)与罗摩(Rāma)与黑天(Kesava)。`Jaṃ`与`daṃ`二词与`jāyā`（妻）一词同义。其分解为：`jañca pati ca`（妻与夫），`dañca pati ca`（妻与夫）。阿槃提(Avanti)人与阿萨迦(Assaka)人，火神(Aggi)与因陀罗(Inda)，这是它的分解。当指称其地的居民时，分解也可以用单数形式，如：阿槃提人与阿萨迦人。此为并列复合词(dvandasamāsa)。因其类似成双(dvanda)，故名为“并列”(dvanda)。因为是“二词与二词为并列”，所以此并列复合词是两者意义皆为主。

๒๑. สงฺขฺยา

21. 数

อถ ‘‘สมาหาเร นปุํสก’’นฺติ (๓-๒๐) วิชฺชมาเน กึ ‘‘สงฺขฺยาที’’ ติ อิมินา [Pg.175] สตฺถคารวกเรนาติ อาสงฺกิย โจเทติ ‘นนุเจ’จฺจาทิ. ตถาหิจฺจาทินา ‘‘สมาหาเร นปุํสก’’นฺเตว สิชฺฌนํ สมตฺเถติ. ยถาวุตฺตโจทนาจาลเน ปราธิปฺปายํ ปริกปฺเปนฺโต’จตฺเถ’ติอาทิมาห.

然而，当“于集合为中性”(samāhāre napuṃsaka, 3-20)此经存在时，为何还要用“数等”(saṅkhyādī)这个增加论典繁重的经呢？(有人)如此质疑而诘问道：“难道不是吗？”等等。通过“诚然如此”等文，来证成仅凭“于集合为中性”即可成立。当上述诘问动摇时，(作者)揣测对方的意趣而说：“ca是……之义”等等。

เนติ อิมินา จตฺเถติอาทินา กตปริกปฺปนา น สิชฺฌตีติ ทสฺเสติ, ตตฺถ เหตุมาห- ‘สมฺพนฺธสฺส ปุริสาธีนตฺตา’ติ, สติเจจฺจาทินา ‘สมาหาเร นปุํสก’นฺเตตฺถ วิเสสนคฺคหเณ ปโยชนํ วตฺวา ‘สงฺขฺยาที’ติ อิมสฺส นิรตฺถกตฺตเมว ถิรีกโรติ.

通过“不”(na)一词，表明以“ca是……之义”等所作的揣测不能成立。并于此说明其理由：“因为关系取决于人”。通过“若有”(sati ca)等文，说明了在‘于集合为中性’(samāhāre napuṃsaka)中，采用限定语的用意，从而确立了‘数等’(saṅkhyādī)此经实为无义。

ปโยชเนติ ลาฆวปฺปโยชเน;

สมฺพนฺธียตีติ วิเสสนคฺคหณํ สมฺพนฺธียติ;

เอตฺถาติ เอตสฺมึ ‘สงฺขฺยาที’สุตฺเต;

ตนฺเนติ อิมินา ยถาวุตฺตํ โจทนํ นิวตฺเตติ.

“于用意”(payojane)，即于简略之用意。“被关联”(sambandhīyati)，即采用限定语被关联。“于此”(ettha)，即于此“数等”(saṅkhyādī)经中。“彼不”(tanna)，即以此驳斥如前所述的诘问。

‘สงฺขฺยาที’ติ สุตฺตสฺส สาตฺถกตฺตมาห- ‘จตฺถสมาสานนฺตร’มิจฺจาทินา. เอกตฺตพฺยปเทโส กาตพฺโพติ ‘‘สงฺขฺยาปุพฺโพ ทิคู’’ติ (๒-๑-๕๒) สงฺขฺยาปุพฺพสฺส สมาสสฺส ทิคุสญฺญํ วิธาย ตทตฺถสฺส ‘‘ทิคุเรกวจน’’นฺตีมินา (๒-๔-๑) เอกตฺตพฺยปเทโส ปเรหิ วิย กาตพฺโพ.

通过“于ca义复合词之后”(catthasamāsānantaraṃ)等文，说明了‘数等’(saṅkhyādī)此经的有义性。应作单数指称。即，通过‘数词在前为数集’(saṅkhyāpubbo digu, 2-1-52)制定数词在前的复合词为‘数集’(digu)之名，然后应如他人(的语法体系)一样，通过‘数集复合词为单数’(digurekavacana, 2-4-1)对其意义作单数指称。

สมาหรณํ สมาหาโรติ อิมินา ภาวสาธโน-ยํ สมาหารสทฺโท. ยทิ สมาหรียตีติ สมาหาโรติ กมฺมสาธโน สิยา, ตทา ปญฺจ กุมาริโย สมาหฏาติ วากฺยสฺสาตฺเถ วุตฺติ สิยา ปญฺจกุมารีตฺเยตฺถ สกปทตฺถปฺปธานตฺตา พหุวจนํ สิยา ‘‘ฆาปสฺสานฺตสฺสาปฺปธานสฺสา’’ติ (๓-๒๔) อปฺปธานรสฺสตฺตญฺจ น สิยา… สมาหฏานเมว กุมารีนํ ปธานตฺตา, ตสฺมา ปญฺจ คาโว ส มาหฏาตฺเยตสฺมึ วากฺเย สมาโสว นตฺถิ กมฺมสาธนสฺสานุปคมโต. ปญฺจนฺนํ คุนฺนํ สมาหาโร, จตุนฺนํ ปถานํ สมาหาโรติ วากฺเย ปน อตฺถิ, สมาหารสฺเสกตฺตา ตุ สตํ ยูถํ วนนฺติ เอตฺถ วิย สาภาวิกเมกวจนํ สิทฺธเมเวติ วิญฺญาเปติ.

“集取”(samāharaṇa)即“集合”(samāhāra)，以此说明此“samāhāra”一词是状态派生词(bhāvasādhana)。如果说“被集取者”为“samāhāra”，则成所作派生词(kammasādhana)，那样的话，复合词(vutti)就会是“五位少女被集取”(pañca kumāriyo samāhaṭā)这句话的意思。在“五少女”(pañcakumārī)中，因其自身词素的意义是主要的，故应使用复数，且依‘于非主要的ghāpa之尾’(ghāpassāntassāppadhānassā, 3-24)，非主要的短音化也不会发生……因为被集取的少女们才是主要的。因此，在“五头牛被集取”(pañca gāvo samāhaṭā)这句话中，根本就没有复合词，因为不接受所作派生。但在“五牛之集合”(pañcannaṃ gunnaṃ samāhāro)、“四道之集合”(catunnaṃ pathānaṃ samāhāro)这样的句子中则有复合词。而由于集合是单一的，就像“百众之群”(sataṃ yūthaṃ)的例子一样，自然的单数形式本已成立，此理当知。

๒๒. กฺวเจ

22. 在某处

กฺวจิสทฺทสฺส [Pg.176] ปโยคนิยมนตฺโถ ‘‘ปโร กฺวิจี’’ติ (๑-๒๗) เอตฺถ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. อวิเสเสน อุทาหรเณปีติ ปเรสํ วิย ‘‘ฉายา’’ติ (๒-๒-๗๓) สุตฺตยิตฺวา วิกปฺเปน ‘(กุฑฺฑจฺฉาย) กุฑฺฑจฺฉายาติ จ ‘‘พาหุลฺเล’’ติ (จํ, ๒-๒-๗๔) สุตฺตยิตฺวา นิจฺจํ ‘อุจฺฉุจฺฉายํ สลภจฺฉาย’นฺติ จ โนทาหริตฺวา สามญฺเญน ‘สลภจฺฉายํ สกุนฺตจฺฉาย’นฺติ อุทาหรเณ ทสฺสิเตปิ. อญฺญตฺถาติ พหุลภาวโต อญฺญตฺถ. วิคฺคหสมตฺตสฺสาติ วิคฺคหสามญฺญสฺส, ยถาสมฺภวนฺติ ปาสาทสฺส ฉายาอิจฺจาทินา สมฺภวานติกฺกเมน, สทฺทาติ สทฺทโต ปราย.

“kvaci”一词用法的限定，应依“paro kvicī”(1-27)中所说的方法来理解。即使在举例时未作区分，不像其他人那样，先制定经(sutta)“chāyā”(2-2-73)，然后选择性地举例“(kuḍḍacchāya) kuḍḍacchāyā”；又制定经“bāhulle”(caṃ, 2-2-74)，然后总是举例“ucchucchāyaṃ salabhacchāya”；而只是笼统地展示“salabhacchāyaṃ sakuntacchāya”这样的例子。“Aññattha”是指在多发情况之外的其他地方。“Viggahasamattassa”是指分析的一般性。“Yathāsambhavaṃ”是指如“宫殿的影子”(pāsādassa chāyā)等，不超越其可能性。“Saddā”是指从词语的方面而言。

๒๓. สฺยาทิ

23. sya等

นนุเจจฺจาทินา วุตฺตํ โจทนํ นิเสเธติ ‘ตนฺเน’ติ. ตตฺถ การณมาห- ‘ฆสญฺญตฺตา’ตฺยาทิ. อโฆนนฺติ ฆโอการวชฺชิตานํ, นนุ อิตฺถิ ยมากาโร โฆ, ตถาสติ นปุํสเก โส (น สิยาติ) ปริกปฺเปติ ‘นปุํสกตฺตา ฆตฺตเมว นตฺถีติ เจทิ’ติ. ตมฺปิ เนติ ยถา วุตฺตมฺปฏิกฺขิปิตฺวา อตฺเถว นปุํสเก ฆตฺตนฺติ ทสฺเสตุมาห-ฉฏฺฐีสมาสสฺเส’จฺจาทิ. นปุํสเก ฆตฺตสฺส สพฺภาวเมว สมตฺเถติ นปุํสกตฺตํ หิ’จฺจาทินา, ปาริภาสิกนฺติ เอตฺถ สุตฺตเมวาธิปฺเปตํ, ปริภาสาย นิพฺพตฺตํ ปาริภาสิกํ สุตฺติกนฺติ อตฺโถ. อารภิตพฺพเมวิทํ สุตฺตํ (นปุํสกสฺสาปิ) รสฺสตฺตวิธานายาติ อธิปฺปาโย. ฆนิสฺสิตมฺปิ การิยนฺติ ‘‘ฆพฺรหฺมาทีเต’’ตฺยาทินา (๒-๖๐) วิธิยมานเมการาทิการิยมฺปิ. เอตํ ฆนิสฺสิตํ การิยํ นจ ยุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อยุตฺตตฺเตปิ โทโส-ยมาปตเตวากฺยาสงฺกิยาห-‘นายมฺปิโทโส’จฺจาทิ, น รสฺสสฺส เอตฺเถว ลทฺธาวสรตฺตา ปฐมํ เตน ปวิฏฺเฐ… (ฆนิ)สฺสิตํ การิยนฺติ นายมฺปิ โทโส ปริภาสาว เสนาติ มนฺตพฺพํ. สลภจฺฉาเย อิติ ปทจฺเฉโท.

以“nanu ca”等提出的诘难，由“taṃ na”(此非)否定。其理由为：“因有gha之称”等。“Aghonaṃ”是指除“gha”之外的。质难道：阴性词“yam”中的“ā”是“gha”，若是如此，它在中性词中则不应存在。又设想道：“若是因中性词性，故根本没有“gha”之称”。此亦被否定。在驳斥如上所述后，为显示中性词中确实存在“gha”之称，故说“chaṭṭhīsamāsassa”(第六格复合词)等。他以“napuṃsakattaṃ hi”等来证实中性词中确实存在“gha”之称。此处“pāribhāsikaṃ”意指经(sutta)本身，其义为：“pāribhāsikaṃ”是由定义规则(paribhāsā)所成，即“与经相关者”(suttikaṃ)。其意趣是：此经的制定，是为了规定(亦)适用于中性词的短音化。依赖“gha”的变化，即由“ghabrahmādīte”(2-60)等所规定的“e”音等变化，亦当发生。其关联是：此依赖“gha”的变化是不恰当的。即使不恰当，此过失亦会产生。为避免此说，故云“此亦非过失”等。因为短音化在此处已得其机，先于其发生……依赖“gha”的变化……“此亦非过失”。应知定义规则(paribhāsā)犹如军队。“Salabhacchāye”是词的分解。

๒๔. ฆม

24. Gha

อโตเอวจาติอาทิ [Pg.177] เหฏฺฐา วุตฺตนยาวลมฺเพน วุตฺตํ.

“Ato eva ca”等，是依据下方所说的方法而说。

๒๕. โคสฺสุ

25. 于牛中

สกตฺถปริจฺจาเคน กุเล ปวตฺตตฺตาติ อิมินา ฉฏฺฐีสมาสสฺส อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตมาห.

通过舍弃自身之义而转起于类中，以此（论师）说明第六格复合词以后词之义为主要。

๒๖. อิตฺถิ

26. 女性

อิตฺถิวิธีสุ ‘‘ปุถุสฺส ปถวปุถวา’’ติ (๓-๓๙) สุตฺตปริยนฺเตสุ. อิตฺถิยนฺติ อิทํ นามวิเสสนํ วา สิยา ปจฺจยตฺถวิเสสนํ วา, ตตฺถ นามวิเสสนเมวิทํ น ปจฺจยตฺถวิเสสนนฺติ ทสฺเสตุมาห- ‘นาเม’จฺจาทิ. อการนฺตโต นามสฺมาติ เอกตฺตาทิมหนฺตตฺถวาจิโต อการนฺตโต นามสฺมา. อิตฺถตฺตนฺติ เอตฺถ อิตฺถีติ อิตฺถิลิงฺคํ วุจฺจติ. อิตฺถิเยว หิ เอสาติ ลิงฺคียติ สงฺเกตียตีติ ลิงฺคํ. อิตฺถิยา เอสาติ ปสิทฺธิมโต อตฺถสฺส ภาโว สามญฺญํ พาลยุวตฺตาทิ ลกฺขณํ อิตฺถตฺตํ. กิเมตฺถ ลิงฺคํ นาม–

在关于女性的规则中，于“puthussa pathavaputhavā”(3-39)等经的结尾处。‘于女性’(itthiyaṃ)此词，或为名之简别，或为所加之义的简别。为示此是名之简别，非所加之义的简别，（论师）说‘于名’等。‘从以阿为尾音之名而来’，是指从表达一性等广大之义、以阿为尾音之名而来。于‘女性性’(itthattaṃ)中，‘女性’(itthī)被称为女性(itthiliṅga)。‘此实是女性’，因此被标识(liṅgīyati)、被指称(saṅketīyati)，故为性(liṅga)。‘此乃女所有’，此一公认之义的状态，即是具有少女、青年等特征的共相——女性性(itthattaṃ)。于此，何谓性？

เอเสโส เอตมิติ จ,ปสิทฺธิ อตฺเถสุ เยสุ โลกสฺส;

ถีปุํ นปุํสกานีติ,วุจฺจนฺเต ตานิ นามานิ.

世间于诸义，共许为“此(女, esā)”、“此(男, eso)”、“此(中, etaṃ)”者，彼等之名，即被称为女、男、中性。

อตฺเถสุ เยสุ เอสา เอโส เอตนฺติ ปสิทฺธิ โลกสฺส โหติ เอตานิ ยถากฺกมํ อิตฺถิปุริสนปุํสกลิงฺคานีติ โลเกน วุจฺจนฺตีติ อตฺโถ. เอวญฺจกตฺวา วุจฺจเต ‘‘ลิงฺคํ นานุสาสนียํ โลกนิสฺส ยตฺตา ลิงฺคสฺสา’’ติ. ตตฺถ โคอิจฺจาทีสฺเวสา เอโสติ ปสิทฺธิยา อิตฺถิลิงฺคตฺตํ, อจฺจิอาทีสฺเวสา เอตนฺติ ปสิทฺธิยา อิตฺถินปุํสกตฺตํ, ตโฏภฏี ตฏมิจฺจาทีสฺเวโส เอสาเอตนฺติ ปสิทฺธิยา ปุมิตฺถินปุํสกตฺตํ, มาลาอิจฺจาทีสฺเวสาติ ปสิทฺธิยา อิตฺถตฺตํ, รุกฺโขจฺจาทีสฺเวโสติ ปสิทฺธิยา ปุลฺลิงฺคตฺตํ, กุลมิจฺจาโท เอตนฺติ ปสิทฺธิยา นปุํสกตฺตํ. สมาสสฺสาปฺเยวํ ทฏฺฐพฺพํ, โชตกาติ ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. โชตกา [Pg.178] อิตฺถตฺตสฺเสติ ปกรณโต วิญฺญายติ. ตโต เวจฺจาทินา ปจฺจยตฺถภาวิโน เย โทสา เตสเมตฺถนาวกาโสติ ทสฺเสติ. สมานาธิกรณตฺตํ พหุวจนมฺปิ โหตีติสมฺพนฺโธ. อิมินา อิทํ ทีเปติ ‘‘อิตฺถตฺตสฺส ปจฺจยตฺถตฺเต สติ ปธานตฺตาสฺส พฺยติเรกลกฺขณาย ฉฏฺฐิยา ‘กุมาริตฺตํ (เทวทตฺตายา’ติภวิตพฺพํ, ตโต จ น สิยา กุมารี) เทวทตฺตา’ติ สมานาธิกรณตฺตํ, ตถา กุมาริโยติ พหุวจนมฺปิ อิตฺถตฺตสฺเสกตฺตา. ปกติยตฺถ วิเสสนปกฺเข ตุ ปกติยา อิตฺถตฺตวิสิฏฺฐํ ทพฺพเมโวจฺจเต, อาอาทโย ตุ โชตกตาติ ตตฺถ พฺยติเรกาภาวา ฉฏฺฐิยา อปฺปสงฺโค จ พหุวจนมฺปิ อเนกตฺตาว ทพฺพสฺส ยุตฺตนฺติ ยถาวุตฺตโทสาวสราภาวา อิฏฺฐตฺถสิทฺธี’’ติ. อญฺเญติ ชยาทิจฺจ ชินินฺทพุทฺธฺยาจริยาทโย ทสฺเสติ.

于何等义，世间有“此(女, esā)”、“此(男, eso)”、“此(中, etaṃ)”之共许，彼等即依次为世间称为女、男、中性，此即其义。如是而说：“性不依教令，性乃依世间”。于此，如“go”(牛)等词，因有“此是女(esā)”之共许，故为女性；如“acci”(火焰)等词，因有“此是女(esā)”、“此是中(etaṃ)”之共许，故为女性、中性；如“taṭo”(岸)、“taṭī”(岸)、“taṭaṃ”(岸)等词，因有“此是男(eso)”、“此是女(esā)”、“此是中(etaṃ)”之共许，故为男性、女性、中性；如“mālā”(花环)等词，因有“此是女(esā)”之共许，故为女性；如“rukkha”(树)等词，因有“此是男(eso)”之共许，故为男性；如“kula”(家族)等词，因有“此是中(etaṃ)”之共许，故为中性。复合词亦应如是了知。“能示者”(jotakā)是“显示”(dasseti)之关联。从文脉可知是“女性性之能示者”。其后，以“vecca”等词说明，由（视之为）所加之义而生的过失，于此无机可乘。“亦有同格与复数”是其关联。以此阐明：“若女性性为所加之义，则因其为主要，故应有表示区别的第六格，如‘提婆达多(Devadattā)之少女位(kumārittaṃ)’，则‘少女提婆达多(kumārī Devadattā)’此等同格即不得成。同样，因女性性为一，‘诸少女(kumāriyo)’之复数亦不得成。然于简别本基之义的观点中，本基自身即言说为女性性所简别的实体，而‘ā’等（词缀）仅为能示者。于此，因无区别，故无第六格之缘起，且因实体可为众多，复数亦为合理。如是，则无前述过失之机，而能成就所欲之义。”“其他”(aññe)是指胜日(Jayādicca)、胜者觉(Jinindabuddhi)等诸阿阇梨。

อิตฺถิยมภิเธยฺยายนฺติ อิตฺถิลิงฺคสงฺขาเต อิตฺถตฺเต อตฺถภูเต, ยเถวหีติอาทินา อุปมาวเสน ยถาวุตฺตเมวตฺถํ วิภาเวติ. ตตฺถ อิตฺถตฺตมิจฺจาทินา ปโรปวณฺณิตปกฺขสฺสายุตฺตตฺตนฺนิจฺฉินฺเทติ, โน ปปชฺชเต เทวทตฺตาสทฺทวจนียสฺสาปิ อิตฺถตฺตโต อพฺยติริตฺตตฺตา ‘อิตฺถตฺตํ เทวทตฺตายา’ติ ภินฺนาธิกรณตา น ยุชฺชเต, อนุปปตฺติเมว สมตฺเถติ ‘เทวทตฺตายาติ’จฺจาทินา. สมานาธิกรณตฺตเมว สิยา อิตฺถิสทฺทวจนียโต อนญฺญตฺตา เทวทตฺตา สทฺทวจนียสฺส อิตฺถี เทวทตฺตาติ.

“于所说之女性”(itthiyam abhidheyyāyaṃ)，是指于被称为女性(itthiliṅga)、作为真实之义的女性性(itthattaṃ)中。以“犹如”等譬喻，阐明如前所说之义。于此，以“女性性”(itthattaṃ)等，判定他人所称赞的观点为不合理。此不成立，因为即使对“提婆达多”(Devadattā)一词所言说者，亦不离于女性性，故“提婆达多之女性性”(itthattaṃ devadattāyā)此一异格关系不合理。以“提婆达多”(devadattāyā)等，即证成其不成立。唯应有同格关系，因“提婆达多”一词所言说者，与“女性”(itthī)一词所言说者无异，故云“女性提婆达多”(itthī devadattā)。

อโตเอวาติ อิตฺถตฺเต อาวิธานโตเยว. ตพฺพโตตฺถสฺสาติ อิทํ ชยาทิจฺจาทิมตานุคามินา วุตฺตํ, ตถา หิ เต เอวํ ลิงฺคลกฺขณ มาหุ (ปา, ๔-๑-๓ กาสิกายํ) ‘‘สามญฺญวิเสสา อิตฺถตฺตาทโย โคตฺตาทโย วิย พหุปฺปการพฺยตฺติโยติ เต หฺเยวํ มญฺญนฺเต ‘‘ยถา [Pg.179] โคตฺตาทโย สมานชาติเยสุ สพฺเพสฺวนุวตฺตนฺเต, วิชาติเยหิ ปน นิวตฺตนฺเต, ตถา อิตฺถตฺตาทโยปิ. วิจิตฺตตฺตา ปน สามญฺญวิเสสนิสฺสยานํ พฺยญฺชกานํ โกจิเยว สามญฺญวิเสโส เกนจิเทว นิสฺสเยน พฺยญฺชเต, น สพฺโพ สพฺเพน (ปติ) นิยตวิสยตฺตา ภาวสตฺตีนํ, ตตฺถ เยนตฺเถน อิตฺถตฺตเมว พฺยญฺชเต น ปุมตฺตํ นาปิ นปุํสกตฺตํ, สา อิตฺถิเยว ภวติ น ปุมา นาปิ นปุํสกํ. เยน ปุมตฺตเมว พฺยญฺชเต, โส ปุมาเยว. เยน ตุ นปุํสกตฺตํ ตํ นปุํสกเมว. โย ตุ ทฺวินฺนํ ติณฺณํ (วา) พฺยญฺชโก, โส ทฺวิลิงฺโค ติลิงฺโค เว’’ติ (ปา, ๔-๑-๓ กาสิกาวิวรณปญฺชิกา) ตสฺมา ปพฺพโต ยถา วุตฺตอิตฺถตฺตวโต อตฺถสฺส อภิเธยฺยสฺสาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

“正因此”(ato eva)，是指正因不规定女性性。“Tabbatotthassa”此句，是随顺胜日(Jayādicca)等人之见而说。他们确实如是说性别之相（引自《迦尸迦注》对波你尼经4-1-3的注释）：“共相与别相，如女性性等，犹如种姓等，有多种表现。”他们是这样认为的：“犹如种姓等，于一切同类中延续，而从异类中退转，女性性等亦复如是。然因共相、别相所依之能示者种种不同，某一共相、别相仅由某一所依而显现，非全部由全部所依而显现，因诸法之力用有其限定范围。于此，若某义仅显现女性性，而非男性亦非中性，则彼仅为女性，非男性亦非中性。若仅显现男性，则彼仅为男性。若显现中性，则彼仅为中性。若能显现二者或三者，则彼为二性或三性。”（引自《迦尸迦疏释》对波你尼经4-1-3的注释）因此，于此应如是了知其义：“pabbato”(山)是能说具有如前所述女性性之义。

อเถจฺจาทินา ยถาวุตฺตโทสปริหาราย ชินินฺทพุทฺธินา ยทุปวณฺณิ ตํ ตํ ปริกปฺเปติ. โส เอว จรหิจฺจาทินา อุปหาสปุพฺพกมุตฺตร มาจิกฺขเต. มสิมกฺขิตกุกฺกุโฏวิยาติ ยทา โกจิ อญฺญกุกฺกุโฏ อญฺญสฺมา ภีโต สิยา, ตทา วิชยิโน กุกฺกุฏสฺส มุขํ มสิยา มกฺเขตฺวา อุปเนนฺติ โส ปฐมํ ตโต ภีโตปิ ปุน อญฺโญติ มนฺตฺวา ยุชฺฌิตุมุสฺสหเต. ยถาตฺร โสว กุกฺกุโฏ พฺยาเช โนปทสฺสิโต, ตถา ตฺรามีตฺยตฺโถ.

其后，为免除前述之过失，（论师）考察胜者觉(Jinindabuddhi)所阐述之义。以“so eva carahi”等，带著嘲讽说出答复。犹如“被涂上烟灰的公鸡”：当某只公鸡害怕另一只时，人们便将胜利公鸡的脸涂上烟灰后带过去。那（害怕的）公鸡起初虽感畏惧，但继而认为“这是另一只”，便鼓起勇气去战斗。犹如在此，正是同一只公鸡通过伪装被展示出来，此义亦然。

๒๙. อารา

29. 阿罗

ปุํโยเคน ภริยายํ วตฺตมานโตว นิยเมน ‘‘มาตุลาทิตฺวานี ภริยายํ’’ (๓-๓๓) ตฺยานี, อิมินา ตฺวนิยเมน ภริยายมภริยายญฺจ อินีตฺยนิยเมน วตฺตุมาห- ‘อารามิกสฺส ภริยา’อิจฺจาทิ.

由于与男性结合，在表示妻子时，才依规定说“舅母等为妻子”（3-33）等；然而，通过此不规定，对于妻子和非妻子，则不规定地使用 inī 后缀，因此说“园丁之妻”等。

๓๑. กฺติ

31. Kti

ตฺติมฺหาติ เอตฺตเก วุตฺเตปิ ตฺติปฺปจฺจยนฺตโตติ วจเน การณมาห-เกวลสฺส อญฺญปทตฺเถ ปโยคาภาวา’ติ. อิมินา ปจฺจยคฺคหณปริภาสมนฺตเรนาปิ สามตฺถิเยเนวายมตฺถวิเสโส ลพฺภตีติ ทีเปติ.

即使只说了“tti”，但在说“以 tti 后缀结尾的[词]”时，他说明了原因：“因为单独的[后缀]无法用于表示另一个词的意义”。此说表明，即使没有“提及后缀[则指以其结尾者]”这条解释规则，仅凭语境功能也能获得此特殊意义。

๓๒. ฆร

32. 房屋

ตํสนฺนิโยคาติ [Pg.180] เตน นีปฺปจฺจเยน สนฺนิโยคา เอกีภาวา, อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘ยตฺถ นีปฺปจฺจโย ตตฺเถว ยโลโป’ติ.

“彼相应”是指，由于与那个“nī”后缀的结合，成为一体；这里的意思是“凡是有“nī”后缀的地方，就有“ya”的省略”。

๓๓. มาตุ

33. 母亲

ภริยายนฺติ ปกติวิเสสนตฺตา มาห- ‘ภริยาย’นฺติอาทิ. ปุนฺนามเธยฺยาติ ปุริสสฺส สมญฺญาภูตา, ปุํโยเคนาติ ปุริเสน สห สมฺพนฺเธน เหตุนา. อิตฺถิยํ วตฺตนฺตีติ โสยมิตฺยเภทวจนิจฺฉายํ ยทา ภริยาสงฺขาตายมิตฺถิยํ วตฺตนฺเต, นทาทิปาฐาติ วุตฺเต วิญฺญายติ ‘อากติคณตฺตา นทาทิปาโฐ โหนฺโต เอวํ โหตี’ติ ทสฺเสติ, ปุนฺนามสฺมาโยคาอปาลกนฺตาติ นทาทิปาฐโตติ อตฺโถติ เสโส. อิทญฺจ นทาทีสุ คณสุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, ตสฺส อตฺถํ วทติ-‘ปุมุโน’อิจฺจาทิ, อปาลกนฺตาติ กึปสุปาลิกา เขตฺตปาลิกา.

“Bhariyāyaṃ”——因为是词基的限定成分，所以说“bhariyāyaṃ”等。“Punnāmadheyya”（阳性名）是指男性的通名。“Puṃyogena”（由与阳性结合）是指由于与男性有关系。“Itthiyaṃ vattanti”（用于女性）——当希望表达“彼即此”这样的无差别语时，用于被称为妻子的女性。当说到“nadādi-pāṭha”（nadī 等词的读法）时，可以了知，此说显示“由于是开放词组（ākatigaṇa），nadī 等词的读法即是如此”。“从阳性名，由结合，[至]不以 pālaka 结尾者”，这是“nadādi-pāṭha”的意思，此为其余部分。这应被理解为 nadī 等词中的类组规则（gaṇasutta）。其义为：“从阳性……”等。为何说“不以 pālaka 结尾”？[是为了排除]牧牛女(pasupālikā)、田地守护女(khettapālikā)。

๓๙. ปุถุ

39. 宽阔

ปุถุสทฺทโต สญฺญายํ วีปฺปจฺจยํ สมตฺเถติ‘ปุถุภูตา ปถวีติ หิ มหี วุจฺจตี’’ติ, ปุถุภูตาติ หิ อิมินา ปถวีสทฺทสฺส ปุถุสทฺทภูตตฺตํ วิญฺญาเปติ, มหี วุจฺจตีติ อิมินา นทาทิปาฐา สญฺญายํ วีปฺปจฺจยตฺตํ, ปุถุภูตา ปตฺถฏาติ อตฺโถ.

“Puthu”这个词在概念上支持“vī”后缀，因为“广大的（puthubhūtā）被称为大地（mahī）”；通过“广大的”一词表明“pathavī”（大地）这个词具有“puthu”（广大）一词的性质；通过“被称为大地”，表明在“nadādi”（河流等词）的读法中，它是一种概念上的“vī”后缀；“广大的”意思是“扩展的（patthaṭā）”。

๔๐. สมา

40. 相同

ปราธิการโต ปจฺจยสฺส ปรวิธินาว สามีปฺยสฺส สิทฺธตฺตา สาธีปฺยวจนสฺสนฺตสทฺทสฺส คหณมนตฺถกํ สิยาติ มนฺตฺวาวยววจโน ยมนฺตสทฺโท คยฺหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘ตสฺส อนฺโต’อิจฺจาทิ. อวสานวติ+อวยโวติ ปทจฺเฉโท, สมาสคฺคหเณน คหเณ การณมาห-‘อวยวตฺตา’ติ. ยถาวุตฺตโจทนาย นิทฺโทสตฺตมุปมาวเสน ทสฺเสตุมาห-‘นายํ โทโส’จฺจาทิ. ปลฺลวิตสฺส รุกฺขสฺส ปลฺลวานมวยวตฺตํ วิย สมาสโต อุตฺตรกาลํ วิธีย มานสฺส อการสฺส สมาสาวยวตฺตํ น วิรุชฺฌตีติ อตฺโถ.

考虑到后缀是依他而立，其邻近关系已由其他规则成立，因此认为再使用表示邻近的“anta”（末尾）一词是无意义的。为了表明此处所取的“anta”一词是表示“部分”之义，他说：“它的末尾”等。词的分解是“avasānavati + avayavo”（有结尾者+部分）。关于为何将其纳入复合词范畴，他说：“因为是部分”。为了通过比喻来说明上述诘难并无过失，他说：“这不是过失”等。其义为：正如新芽是已发芽之树的一部分，在复合词形成之后才规定的 a 音，作为复合词的一部分也并不矛盾。

๔๔. อสํ

44. 无

อติกฺกนฺตมงฺคุลิโยติ [Pg.181] วิคฺคโห. ทฺเว องฺคุลิโย สมาหฏาติ ปรวิคฺคเหนาตฺถมาห, ทฺเว องฺคุลิโย ปมาณมสฺสาติ วิคฺคเหเนวํ สมาโส ตโต มตฺตปฺปจฺจเย ตคฺฆปฺปจฺจเย วา ตสฺส ‘‘โลโป’’ติ (๔-๑๒๓) อิมินา โลเป กเต วิเสสนสมาสา อกาโรติ ทสฺเสตุํ ‘กถ’มิจฺจาทินา ยํ วุตฺตํ ตํ ทสฺเสตุํ ‘อญฺญปทตฺเถ’จฺจาทิ วุตฺตํ. สมาสวิธานํ อโตปีติ มตฺตาทิปฺปจฺจยโลปํ กตฺวา ‘‘วิเสสนเมกตฺเถเน’’ติ (๓-๑๑) สมาสวิธานา, อถ นายมงฺคุลิสทฺเทเนวํ สมาโส, มาเน ปจฺจยโลปวเสน วินาว อปฺปจฺจเยน นิฏฺฐปฺปตฺตีติ มนฺตฺวา ‘องฺคุลสทฺโท วา’จฺจาทินา ยํ วุตฺติยํ วุตฺตํ ตตฺถ อาสงฺกํ วิรจยติ ‘อเถ’จฺจาทิ. ทฺวงฺคุลสทฺทสฺส ปมาณินิวตฺตนโต กถญฺจิปิ อญฺญปทตฺถตา สิยาติ ‘ยถา ตถา อญฺญปทตฺเถ วตฺตตู’ติวุตฺตํ. นนุ นิรงฺคุลนฺตฺยาทิ สพฺพมงฺคุลสทฺเทน สาเธตุํ สกฺกา, ตถา สติ กิมงฺคุลิ สทฺทา อปฺปจฺจยวิธาเนเนตฺยาสงฺกิย ปโยชนนฺตรํ อปทิสิตุมาห- ‘สพฺพตฺเถ’จฺจาทิ. องฺคุลิสทฺทโต อปฺปจฺจเย อวิหิเต นิรงฺคุลิจฺจาทิปิ สิยา ตนฺนิวตฺตนเมตฺถ ปโยชนนฺติ ทสฺเสติ ‘องฺคุลิสทฺทนิวตฺตนตฺถ’นฺติ.

“超越诸指”是其语基分析(viggaha)。“两指相合”——以另一语基分析说明其义；“两指为其量”——以此语基分析而如是复合。其后，于matta后缀或taggha后缀，依“lopo”(4-123)此经而省略后，为显示是形容复合词的a词尾，而说“如何”等；为显示彼，而说“于他句义”等。复合的构成亦可无a，即省略matta等后缀后，依“形容词与一性者”(3-11)的复合构成法。然而，此非与aṅguli词的如是复合，考虑到在表“量”时，无需经由后缀省略，仅以a后缀即可完成，故对注释(vutti)中所说“或aṅgula词”等，以“然”等提出疑问。由于dvaṅgula词从表量者转成，无论如何皆可有他句义，故说“无论如何，皆用于他句义”。问：难道niraṅgula等一切词，不都能以aṅgula词来完成吗？若如此，aṅguli词的a后缀构成法有何用？——作此疑问后，为指出另一作用，而说“于一切处”等。若aṅguli词未规定a后缀，则亦可有niraṅguli等形式，其作用在于排除此，如是显示，故说“为排除aṅguli词(原形)”。

๔๕. ทีฆา

45. 长

ทีฆรตฺตนฺตฺยาโท นานุสิฏฺฐตฺตา ลิงฺควิเสสสฺส กถํ นปุํสกตฺตเมวิจฺจาสงฺกิย โจเทติ ‘นนุเจ’จฺจาทิ. นายํโทโสจฺจาทินา ปริหรติ. ‘‘ลิงฺคํ นานุสาสนียํ โลกนิสฺสยตฺตา ลิงฺคสฺสา’’ตีทมาลมฺพ วทติ ‘โลเก’ติอาทิ. อถวาติ ปกฺขนฺตโรปทสฺสนตฺเถ นิปาโต, วิภชฺชาติ วิภชิตฺวา. กฺวจีติ โยควิภาเคนาติ อธิปฺปาโย.

于dīgharatta(长夜)等词，因未教授性之差别，故作“如何是中性？”之疑问，而以“nanu ce”(难道不)等质问。以“此非过失”等回答。依“性不应教令，因性依于世间”此语，而说“于世间”等。“Athavā”(或者)是不变化词，用于显示另一说。“vibhajjā”即“vibhajitvā”(分别后)。“Kvaci”(于某处)意谓“依经切(yogavibhāga)”。

อโหรตฺตนฺติ สมาหาเร (จตฺถ) สมาสา นปุํสกตฺตํ. อติรตฺโตติ ปุลฺลิงฺเค ปาทิสมาโส, สมุทายสทฺทสฺสาปฺยวยเว วุตฺติ สพฺภาวโต เอกเทสวจโน ปุพฺพรตฺตาโท รตฺติสทฺโทจฺจาห-‘ปุพฺพา จ สา รตฺติ จา’ติอาทิ. เอวเมกรตฺตนฺติ ปาเฐน น ภวิตพฺพํ… ตสฺส สมาหาเรน สมาสตฺตาภาวา. นปุํสกลิงฺคมฺปน โลกสนฺนิสฺส ยตฺตา วิญฺเญยฺยํ.

“Ahoratta”(日夜)于集合义(samāhāra)中，是(在此处的)复合词，为中性。“Atiratta”(彻夜)是阳性，为pādi等(前缀)复合词。因集合词亦有用于部分之用法，故pubbaratta(前夜)等词中的ratti词是表一部分者，(作者)说：“前者，且彼是夜”等。同样，不应有“ekarattaṃ”的读法，因其非由集合义构成的复合词。然中性应依世俗用法了知。

อสมาสนฺตปกฺเขติ [Pg.182] สมาสนฺตอปฺปจฺจยสฺสาภาวปกฺเข. ปุพฺพา อติกฺกนฺตา รตฺติ ปุพฺพรตฺตี(ติ รตฺติ สทฺโท) เนกเทสวจโนติ สมาสนฺตาภาโว.

“Asamāsantapakkhe”(于非复合词尾之说)意为：于无复合词尾a后缀之说。“前已逝之夜”(为)pubbarattī，(此中)ratti词非表一部分者，故无复合词尾。

๔๖. โคตฺว

46. 已去

นนุเจจฺจาทินา ยถาปาทิตโทสํ นายํ โทโสติ ปริหรติ. สฺยาทิโลปสฺสิจฺจาทินา สุลภสฺยาทิ โลปโต ปฺยสุลภตทฺธิต โลโปว อโลเปตีมินา ปรามฏฺฐุํ ยุตฺโตติ ทสฺเสติ.

以“难道不是”（Nanu ce）等（文），反驳所指出的过失说：“这不是过失”。他以“格尾等的省略”（Syādilopa）等（文）表明：即使是容易（理解）的格尾等的省略，（但）不易（理解）的派生词缀的省略，也适合用“不省略”（alopa）一词来指称。

๔๗. รตฺติ

47. 夜晚

รตฺตินฺทิวํ ภุญฺชตีติ ปโยเค อาเธยฺเย โภชนสงฺขาเต อเปกฺขิเต รตฺยาทโย อาเทยฺยสาเปกฺขา, เตสมฺปิ อิมินา นิปาต เนเนวาติมตา สมาสสฺส สิทฺธีติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘รตฺตนฺทิว’นฺติอาทิ, รตฺติ จ ทิวาจาติ วิคฺคโห, จตฺถสมาเส ตุ ร(ตฺตินฺทิ) วา.

在“日夜享用”（Rattindivaṃ bhuñjati）等用法中，当期待所受用之物（即食物）时，“夜”（ratti）等词语与所受用之物相互关联。为表明即使对它们而言，通过此连接词成立复合词也并非过度，他说道：“日夜”（rattandiva）等等。其分解为“夜与昼”（ratti ca divā ca），而在总合释（catthasamāsa）中则为“日夜”（rattindivā）。

๕๐. ทารุ

50. 木材

สมาสตฺโถ (เอตฺถ) ทารุ, นาสฺส มุขฺยาหิ องฺคุลีหิ สมฺพนฺโธ ยุชฺชติ, นนุ ทฺเว องฺคุลี ปมาณมสฺส ทารุโนจฺจาทึ มุขฺโย องฺคุลิสทฺโทคหิโตติ สมฺพนฺโธ สมฺภวติ กิเมวํ วุจฺจเตจฺจาสงฺกิยาห-‘ยทิปิ’จฺจาทิ, ปมาณวจเนนาติ มตฺตาทิปจฺจยตฺถภูตปมาณวาจเกน, องฺคุลิ สทฺทสฺส ทารุโน ปมาณวาจกตฺตา วุตฺตํ- ‘ทารุโน สมฺพนฺโธ อตฺถี’ติ. วิเสสนสมาสโต ปรํ ตทตฺถวิสเย ตสฺมึปมาณตฺถวิสเย ‘‘มาเนมตฺโต’’ติอาทินา (๔-๔๖) มตฺตาทิปฺปจฺจเยนภวิตพฺพนฺติอตฺโถ, โลเปนภวิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ, ‘‘อสงฺขฺเยหิ จางฺคุลฺยา นญฺญาสงฺขฺยตฺเถสุ’’อิจฺจตฺร (๓-๔๔) ยทาขฺยาตํ, ตทิหาปฺยติทิสมาห-‘ปุพฺเพ วิยสิทฺธ’นฺติ, อนการนฺตานนฺติ ภูมิอาทีนํ, ตพฺพิธาเน ตสฺส อปฺปจฺจยสฺส วิธาเน ปโยชนํสิสฺโสกาโรติสมฺพนฺโธ. อิมินา กจฺจายนานํ ปกรเณ ปโยชนํ ทสฺสิตํ. อถจ ปเนตฺถ ‘‘กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต’’ติ (ก, ๒-๗-๒๒) อิมินา อการนฺตสฺส สมาสนฺเต กเต สามตฺถิยา ‘สฺยาจ’อิติ (ก, ๒-๓-๒๙) สิสฺสาการาเทสาภาวา นิจฺจโมการนฺตรูปํ สมฺปชฺชตีติ ปริกปฺปิยตสฺสายุตฺตภาวํ ทสฺเสตุํ ยํ [Pg.183] วุตฺตํวุตฺติกาเรน, ตํ ทสฺเสตุมาห‘อการนฺตสฺสปิ’จฺจาทิ, ยํ-วุตฺตํ สิสฺสาการา เทสนิวตฺตเน อการกรเณ สามตฺถิยํ, ตทภาวา สิสฺสาการาเทโส น นิวารียตีติ ทสฺเสตุมาห-‘นเจ’จฺจาทิ. จริตตฺถตาย นิฏฺฐิตปฺปโยชนตาย, เตเนว กจฺจายนวุตฺติกาเรเนว อปฺปจฺจยนฺต มุทาหฏํ สกฺกตคนฺถานุสาเรน, อพฺยญฺชนนฺตตฺตาติ อิมินา ติณฺณเมสํ สทฺทานํ สกฺกเต พฺยญฺชนนฺตตฺตเมว โพเธติ, นิรตฺถกนฺติ ปุพฺเพว อการนฺตตฺตา นิรตฺถกํ, อาการวิธาเนเนวาติ (ก, ๒-๗-๒๕) ‘‘ธนุมฺหาจ’’ อิตฺยาการวิธาเนเนว.

（此中）复合词义为“木材”（dāru），其与“手指”（aṅgulī）之本义不相应。有人生疑：“难道在‘此木材以二指为量’等（用法）中，既已取‘手指’一词之本义，则关联可成，何作此说？”（为答此疑，作者）说“即使”（yadipi）等。（所谓）“以表量之词”，意即以表“量”（matta）等词缀义之表量词。（因为）“手指”一词为木材之表量词，故说“有木材之关联”。于持业释（visesanasamāsa）后，在其词义范围，即在表量义之范围，其义为：应依“于量则为matta”（māne matto，4-46）等（规则），用“matta”等词缀构成，其关联为：不应以省略（lopa）构成。如于“从复数之aṅguli，于非其他数义时”（asaṅkhyehi cāṅgulyā naññāsaṅkhyatthesu，3-44）中所说，于此亦准此而说：“如前已成”。对于“地”（bhūmi）等非“a”音结尾词，规定彼“a”词缀之目的，在于令学者（掌握）“o”音（形式），此为关联。以此显示了迦旃延（Kaccāyana）论著中的目的。此外，注释者为表明以下所推测者之不合理——即依“有时复合词末尾为a音结尾”（kvaci samāsantagatānamakāranto，迦2-7-22）此规，于复合词末尾作“a”音结尾时，因其效力，“si”等格尾无“ā”音替换（依“syā ca”，迦2-3-29），故恒常成为“o”音结尾形式——为显示此（推测之不合理），而说“即使是a音结尾者”等。为表明“所说为阻止‘si’等格尾之‘ā’音替换而作‘a’音结尾之效力，因其不存在，故‘si’等格尾之‘ā’音替换不能被阻止”，而说“若非”（na ca）等。因其作用已行、其功用已终，彼迦旃延注释者方依梵语圣典，引述无词缀结尾之例。以“非辅音结尾故”（abyañjanantattā）一语，表明此三词于梵语中确实为辅音结尾。“无义”（niratthakaṃ）者，因其前已为“a”音结尾，故（再作“a”音结尾则）无义。（所谓）“唯由‘ā’音之规定”，即唯由（迦2-7-25）“从dhanu亦”（dhanumhā ca）中“ā”音之规定。

๕๑. จิวี

51. 奇毗

อญฺญมญฺญกิริเยติ กิริยาปริวตฺตนมาห, อิมินา สุตฺเต กิริย สทฺทาภาเวปิ วีติหรณสทฺเทเนว กิริยาพฺยติหาเรติ ลพฺภตีติ ทสฺเสติ.

“相互行为”(Aññamaññakiriya)是说行为的互相转换。此乃指出，即使在此经中没有“行为”(kiriya)一词，也能仅通过“交互”(vītiharaṇa)一词获得“行为的相互作用”(kiriyābyatihāra)之义。

๕๒. ลตฺวี

52. 拉特毗

ปฏิมุกฺกกมฺพู อามุกฺกวลยา.

佩戴着螺贝镯和臂环。

๕๓. วาญฺญ

53. 愿望

กาเปกฺเขหีติ กปฺปจฺจยมเปกฺขิเตหิ.

“Kāpekkhehi”是指那些期待“ka”词缀者。

๕๔. อุตฺต

54. 顶端

อาปริจฺเฉทาวสานา น ปเร ตโต ปรํ ณาทิการิยวิธานา.

直到本章结束，于此之后，再无其他关于“ṇa”等作用的规定。

๕๗. ฏนฺต

57. 弦

ฏาเทเส ปุพฺพสรโลโป, อติสเยน มหนฺตีติ วิคฺคเห ‘‘ตรตมิสฺสิกิยิฏฺฐาติสเย’’ติ (๔-๖๔) ตรปฺปจฺจโย ณาทิวุตฺติยํ วิภตฺติโลโป. มหตฺตรสทฺทา ‘นทาทิโตวี’’ (๓-๒๗) มหโต ภาโวติ วากฺเย‘‘ตสฺส ภาวกมฺเมสุตฺตตา ตฺตน ณฺย เณยฺย ณิย ณิยา’’ติ (๔-๕๖) ตฺโต, วิภตฺติโลโป, ฉฏฺฐีสมาโส, เตนาห ‘รตฺตญฺญูน’มิจฺจาทิ.

在“ṭa”替换中，前元音省略。在“非常大”的分解中，依据“taratama等表示极度”(taratamissikiyiṭṭhātisaye) (4-64)的规则，添加“tara”词缀，并在“ṇādi”注释中省略格尾。从“mahattara”一词，依据“从河流等”(nadādito vā) (3-27)的规则，在“大的状态”这一语句中，依据“其状态、行为、本质、ttana、ṇya、ṇeyya、ṇiya、ṇiyā”(tassa bhāvakammesu ttatā ttana ṇya ṇeyya ṇiya ṇiyā) (4-56)的规则，添加“tta”词缀，省略格尾，构成第六格复合词，因此他说“rattaññūnaṃ”等等。

๕๘. อ

58. 前缀“a”

นฺโต [Pg.184] เนติ สมฺพนฺโธ.

“nto”即“na”(不)，此为关联。

๖๐. ปร

60. 超越

ปราสทฺโท เอตฺถ อธิกตฺโถติ อาห-‘อธิกา’ติ.

“para”一词在此处有“更多”(adhika)之义，故说“adhikā”。

๖๓. กฺลุ

63. 例外

อปวาทวิสเยปีติ ‘‘วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธานมา ตตฺร จตฺเถ’’ติ (๓-๖๔) อิมสฺส อปวาทสุตฺตสฺส วิสเยปิ.

所谓“即使在例外的范围”(Apavādavisayepi)，即指在此“于知识(vijjā)与出身(yoni)的关联中，于彼处及于此义中（加）‘ā’”(vijjāyonisambandhānamā tatra catthe) (3-64)这条例外规则(apavādasutta)的范围内。

๖๔. วิชฺชา

64. 明

อถ วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธานมิตฺยุจฺจมาเน วิชฺชาสมฺพนฺธีนํ โยนิสมฺพนฺธีนนฺติ กถํ วิวรณมิจฺจาห-‘วิชฺชาโยนิ’จฺจาทิ, วิชฺชา จ โยนิ จ วิชฺชา โยนี ตาสํ สมฺพนฺโธ, โส เยสํ อตฺถิ เต โหตาทโย มาตาทโย จ อเภโทปจาเรเนห วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธิสทฺเทน คยฺหนฺตีติ อธิปฺปาโย, ตสทฺเทนาติ ตตฺเรตฺยตฺร. เต จ ลฺตุปิตาทโยติ ตสทฺเทน ปรามฏฺฐา ลฺตุปิตาทโย จ, อตฺเถ การิยา สมฺภวา ตํวาจโก สทฺโท คยฺหติ.

那么，当说到“与明及出身相关者”(vijjāyonisambandhānaṃ)时，若解释为“与明相关者”和“与出身相关者”，该如何解释呢？（为答此问，作者）说“明出身”(vijjāyoni)等。“明”(vijjā)与“出身”(yoni)即是“明出身”(vijjāyonī)，彼二者之关联，拥有此关联者，即是祭司(hotar)等与母亲等。其意为：于此，通过无差别譬喻(abhedopacāra)，他们被“与明出身相关者”(vijjāyonisambandhi)一词所摄取。所谓“以彼词”(tasaddena)，是指“于彼处”(tatra)。而那些祖父等，即是被“彼”(ta)词所指代的祖父等；当义理上的作用可能时，才取表达该义的词。

๖๕. ปุตฺเต

65. 儿子

ลฺตุปิตาที (ติ ปุพฺพ) สุตฺเต ตตฺเรติ คหิตลฺตุปิตาทิ.

在前面的经中，“于彼”(tatra)被理解为“祖父等”。

๖๖. จิสฺมึ

66. 在此

ปจฺจยคฺคหณปริภาสาย จิปฺปจฺจยนฺเตติ วุตฺตํ.

依据关于词缀执取的通则(Paccayaggahaṇaparibhāsā)，（此）被称为“以ci为词缀结尾者”。

๖๗. อิตฺถิ

67. 女人

อิตฺถิสทฺเทน อิตฺถิลิงฺคํ คหิตํ น อิตฺถี, ตคฺคหเณ สติ ‘อิตฺถิยํ วตฺตมาเน’ติ วุตฺติคนฺถสฺส อิตฺถิสงฺขาเต อตฺเถ วตฺตมาเนติ อตฺโถ คยฺเหยฺย, เอวํ สติ ‘กลฺยาณิปฺปธานา’ติ เอตฺถาปิ ปุมฺภาโว ปสชฺเชยฺย… ปธานสทฺทสฺส กลฺยาณิยํ วตฺตมานตฺตาติ อาห- ‘อิตฺถิยนฺติ อิตฺถิลิงฺเค’ติ. อถ อิตฺถิยนฺติ เอตฺตเก วุตฺเต กถํ ตคฺคหณํ [Pg.185] สิยาติ อาห-‘วิเสสเน’จฺจาทิ, เอกตฺเถติ วุตฺเตปิ อิตฺถิยํ วตฺตมาเนติ อยมตฺโถ วิญฺญายตีติ อิตฺถิยนฺติ วจนมนตฺถํ สิยาติ สมตฺถมญฺญถานุปปตฺติยนฺติ อิตฺถิยนฺติ วิเสสนมิตฺถิลิงฺคสฺเสว คหเณติ อาห- ‘วิเสสเน’จฺจาทิ, อิตฺถิยนฺติ อิตฺถิลิงฺคสฺเสว คหณนฺติ สมฺพนฺโธ. พฺยวจฺเฉชฺชาภาวา วิเสสนมนตฺถกํ สิยาติ เอกตฺเถอิจฺจเนเนว อิตฺถิยํ วุตฺติยา (คมฺม) ภาวโตติ ภาโว. ปุเม ปุลฺลิงฺเค วตฺตมาโน สทฺโท ปุมาสทฺโท, สกโลติ ปเทสสกโล หิ คยฺหติ… กสฺสจิ สุตฺตตฺถสฺส ปุถภูตตฺตา, เตเนวจาห- ‘อิตฺถิยนฺตุ น วตฺตตฺเต’ติ.

以“女人”(itthi)一词所取的是阴性(itthiliṅga)，而非女人本身。若执取后者（女人本身），则注释所说“于女性中存在”(itthiyaṃ vattamāne)之义，会被理解为“于名为‘女人’之义中存在”。若如此，则在“以善女为首者”(kalyāṇippadhānā)一例中，亦会引致转为阳性(pumbhāva)的问题……因为“首要”(padhāna)一词适用于善女子(kalyāṇī)，故说：“于女性”(itthiyaṃ)即“于阴性”(itthiliṅge)。那么，若只说“于女性”，如何能执取阴性呢？（为答此问，作者）说：“以限定故”(visesane)等。即使说了“于一义”(ekatthe)，此“于女性中存在”之义亦可被了知，如此则“于女性”一词将无意义。因此，因无其他合理解释之可能，“于女性”此限定语即是为执取阴性本身。故说：“以限定故”等，“于女性”即是执取阴性，此为关联。因无所简别之物，限定语将变得无意义，此即（仅凭）“于一义”一词便可（了知）“于女性”之作用存在之意。于男性(pume)中，即于阳性(pulliṅge)中作用的词是阳性词。所谓“全体”(sakala)，实取其一部分……因为某些经义是独立的，故说：“于女性则不适用”。

๖๙. สพฺพา

69. 一切

วตฺตนํ เอกสฺมึ อตฺเถ อธิตฺถิจฺจาโท อิตฺถิวิสิฏฺเฐ สตฺตมิยตฺถาโท, วาสิฏฺโฐจฺจาโท วสิฏฺฐาทิวิสิฏฺเฐ อปจฺจาโท, ปุตฺตียติจฺจาโท ปุตฺตาทิวิสิฏฺเฐ อิจฺฉาทฺยตฺเถ ปวตฺติ, เตนาห-‘เอกตฺถีภาโว’ติ. สามญฺญ คหณตฺถนฺติ อิมินา มตฺตสทฺทสฺส กสิณตฺเถ ปวตฺติมาห.

于某一义的运用，如“adhitthicca”等，是在具有女性特质者中，用于第七格（处所格）之义；如“vāsiṭṭho”等，是在具有Vasiṭṭha等特质者中，用于后裔之义；如“puttīyati”等，是在具有儿子等特质者中，用于欲求等义的运用。因此说：“成为一义”。以“为取共通性故”，（作者）说明了matta一词在kasiṇa（遍）义上的运用。

๗๐. ชายา

70. 妻子

เอวนฺติ อิมินา อิตรีตรโยเค จตฺถสมาสํ วิภาเวติ. ชานิชายา, สทฺทนฺตเรนาติ ชานิสทฺเทน ตถาสทฺโทปทิฏฺเฐน ทํ ชํ สทฺทนฺตเรน จ, เกสญฺจิติ ขรีคตนฺติอาทีสุ ‘ขรี’ติอาทีนํ เกสญฺจิ, ขรีติ ขรตฺเถ วตฺตมาโน-ยํ สทฺโท นิยตวิสโย… คตสทฺทํ วินา อญฺญตฺถ อทิฏฺฐตฺตา, นายมฺปโยโคติ ตุทมฺปติปฺปโยคํ นิวตฺเตตฺวา เหตุมาห- ‘อาคเม’จฺจาทิ, อญฺเญหิ จาติ อิมินา รูปสิทฺธึ คณฺหาติ.

以“evaṃ”（如此），（作者）阐明了在相互结合（itarītarayoga）中“ca”（和）义的复合词。（例子是）Jānijāyā。“通过另一个词”是指通过“jāni”一词，以及通过“tathā”一词所指示的“daṃ”、“jaṃ”等其他词。“某些”是指，在“kharīgata”等词中，某些“kharī”等词的（用法）。“kharī”是说，此词在“khara”（粗糙）义上使用时，其范围是限定的，因为除了与“gata”一词连用外，未见于他处。“这不是（那种）用法”，如此排除了“dampati”（夫妻）的用法后，（作者）说明了原因：“在圣典中”等等。以“以及通过其他”，（作者）把握了（词）形的成立。

๗๕. อน

75. 非

นนุ สุตฺเต‘สเร’ติ เอตฺตกํ วุตฺตํ‘สราโท’ติ กถํ ลทฺธนฺติ อาห-‘สเร’ติอาทิ, วณฺเณ ยนฺตนฺตทาโทติ สิฏฺฐวจนํ, วณฺเณ ปรภูเต ยํ การิยํ วิธียเต ตํ โส วณฺโณ อาทิ ยสฺส ตํ ตทาทิ, ตสฺมึ ตทาโท อุตฺตรปเท สมฺปชฺชตีติ อตฺโถ, ขาธาตุโต กฺตปฺปจฺจเย วิหิเต รสฺเสนากาเรเนวายมฺปโยโค, น วิสุํ อกาเรนาติ ทสฺเสตุํ น อากฺขาตํ อนกฺขาต ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ อุตฺตรปทาทิ สรสฺส รสฺสตฺต’นฺติ วุตฺตํ.

（问：）经中只说了“sare”（于元音后），那么“sarādo”（于以元音为首者后）是如何得到的呢？（答：）说：“sare”等等。“当一音在后时，所规定的任何作用，该音即为其首，此即‘以彼为首’（tadādi）”，此乃善说。其义是，在后续词中，它成就为“以彼为首”者。从“khā”词根，在施加“kta”后缀后，此用法是通过短“a”音，而非单独的“a”音。为说明此点，（不说）“ākkhāta”而说“anakkhāta”。（因为）有说：“于辅音（前），长（元音）变短”，（此即）后续词首元音的短化。

๗๖. นขา

76. 指甲

สญฺญาสทฺเทสุจาติอาทินา [Pg.186] อวยวตฺถนิรเปกฺขานมฺปิ ยถากถญฺจิ นิปฺผตฺตึ ทสฺเสนฺโต สพฺเพสเมว สทฺทานํ นิปฺผนฺนวาจิตญฺจาตฺตโน ทีเปติ, ยถากถญฺจิ นิปฺผตฺติ, รุฬฺหิยา อตฺถนิจฺฉโย, เตน สญฺเญจฺจาโท-ธิปฺปายํ วิวรติ ‘ยํกิญฺจิ’ตฺยาทินา, อิตฺถี จ ปุมา จ อิตฺถิปุมํ, น อิตฺถิ ปุมนฺติ สมาเส นิปาตเนนิมินา นปุํสกาเทโส ติ ทสฺเสติ ‘น อิตฺถิ’จฺจาทินา. ขี-ขเย, ขร-วินาเส จาติ หิ เอเตหิ ‘น ขียติ น ขรตี’ติ อตฺเถ ‘‘ภาวการเกสฺว ฆณ ฆกา’’ติ (๕-๔๔) อปฺปจฺจเย’ น ขย น ขร’อิติ ฐิเต ขตฺตาเทโสติ อาห- น ขียติ’จฺจาทิ.

通过“于名号词等中”等（引文），（作者）显示了即使是那些不依赖于构词成分意义的（词），也能以某种方式派生，并由此阐明了一切词语的派生性及其自身（意义）。（词语）以某种方式派生，其义通过习用确定。因此，（作者）通过“任何”等词，阐明了“名号”等词的意趣。“女与男”（itthī ca pumā ca）成为“itthipumaṃ”（男女）。在“na itthi pumaṃ”（非女非男）的复合词中，通过此不规则形式（nipātana），（作者）以“非女”等词说明了（词形）被替换为中性。（词根）“khī”用于“灭尽”义，“khara”用于“破坏”义。确实，从这些（词根），在“不灭尽、不破坏”的意义上，根据“于状态及作者，（用）ghaṇa、gha、ka（等后缀）”（5-44）的规则，使用“a”后缀，当（词形）为“na khaya, na khara”时，据说有“khatta”的替换，因此说：“不灭尽”等等。

๗๗. นโค

77. 山

เอวนฺติ อิมินา คจฺฉตีติ วากฺเย กฺวิปฺปจฺจยาทึ ทสฺเสติ, วิเสโส ปเนตฺถ นญฺสฺส(โฏ) วสโล จณฺฑาโล, สีเตน กรณภูเตน.

通过“如是走”这句话，显示了 kvi 后缀等。此处的特别之处是：非下劣者、旃陀罗，以寒冷为成因。

๗๘. สห

78. 与

ตตฺถ ตสฺมึ ปรภูเต, ยสฺส จ ฌตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

于彼，于已成他物者中，以及与“jhatta”的关联。

๘๐. อป

80. 水

อปฺปจฺจกฺขํ ปจฺจกฺขญาเณนานุปลพฺภนียํ ตมฺปนาตฺถโต-นุเมยฺยเมว. ตสฺมึ คมฺมมาเน ยมาเทโสติ เกนจิ ลิงฺเคนาธิคเตนานุมานญาเณนานุเมยุตฺตมคฺยาทิโนติ ทสฺเสตุมาห- ‘กโปเต’จฺจาทิ. กโปตาทิภาเวติ กตฺถจิ ฆราโท กโปตวาตมณฺฑลิกาทีนํ ทสฺสนวเสน สพฺภาเว สติ. อคฺยาทิทสฺสนโตติ อคฺคิปิสาจาทิทสฺสนโต, อญฺญตฺราปีติ ฆราทิโต อญฺญตฺร, กโปตวาตมณฺฑลิกาทิโน ลิงฺคสฺส, อคฺยาทิโยคนฺติ อคฺคิอาทีหิ อนุเมยฺเยหิ สมฺพนฺธํ. มนฺตฺวาติ อนุมานญาเณน ชานิตฺวาปโยโคติ สาคฺคิสปิสาจาติ ปโยโค.

非现见之物，是现量智无法获得的，但只能从义理上通过推论来了解。当其被理解时，为了显示任何所指（如火等），皆可通过由某种征象所获得的比量智来推断，故说：“由鸽”等。“由鸽等之存在”，是指在某些地方，如从房屋，通过看到鸽子、旋风等现象而知其存在。“由见火等”，是指从见到火、毕舍遮等现象（来推知）。于他处亦然，即于房屋等之外，由鸽、旋风等征象，可知其与火等所推度者相关联。“思已”(Mantvā)，是指以比量智了知。其用例为“有火、有毕舍遮”。

๘๑. อกา

81. 已作

สกตฺเถ [Pg.187] วตฺตมานสฺส สหสทฺทสฺสาติ วตฺตพฺเพ วตฺตมาโน ตปฺปธาโนเยวาติ อาห- ‘สกตฺถปฺปธานสฺส สหสทฺทสฺสา’ติ, วุตฺติ ภวตีติ สมฺพนฺโธ, ยุคปทิ ธุรา สธุรํ. อปรณฺเหน สหิตํ สหา ปรณฺหํ.

当“saha”(与)一词用于其自身意义时，若欲言其为主，则说“以自身意义为主的‘saha’”。其关联在于形成复合词(vutti)。同时承担重担(yugapadi dhuraṃ)即为“共同承担重担”(sadhuraṃ)。与下午结合(aparaṇhena sahitaṃ)即为“与下午一起”(sahāparaṇhaṃ)。

๘๒. คนฺถ

82. 著作

‘‘อฏฺฐาทส นิเมสา ตุ, กฏฺฐา ตึสนฺตุ ตากลา’’ติ วจนโต อาห- ‘กลา กาลวิเสโส’ติ. กลาทิสงฺขาตคนฺถสฺสานฺเต สหสทฺโท วตฺตตีติสมาสวากฺยํ นิทฺทิสติ ‘กลนฺต’มิจฺจาทิ. คนฺถนฺเตจฺจาทินา อาสงฺกโตยมธิปฺปาโย ‘‘กาลตฺถปริจฺจาเคน คนฺถนฺเต วตฺตมานตฺตา อกาลตฺโถ’’ติ. คนฺถวุตฺติปิ กลาทิ กาลสทฺทตฺถํ นาติกฺกมตีติ อธิปฺปาเยนาห- ‘คนฺถวุตฺติปิ’จฺจาทิ. อธิโก มาสโก อสฺสาติ สมาสโก, วิกปฺเปน สิทฺเธติ ‘‘สหสฺส โส-ญฺญตฺเถ’’ติ (๓-๗๘).

由“十八尼弥沙(nimesa)为一喀ṭṭhā，三十喀ṭṭhā为一伽罗(kalā)”之语，他说：“伽罗是一种时间单位”。他指出“伽罗之结尾”(kalanta)等复合词句，是说 saha 词用于以“伽罗”等计数的著作之结尾。由“著作结尾”等，此意被阐明：“因舍弃时间之义而用于著作结尾，故无时间之义”。著作中的用法也未超越“伽罗”等时间词的意义，以此意图，他说“著作中的用法等”。“彼有多余的摩沙迦(māsaka)”，故成复合词“samāsako”。此由选择规则成立，如（规则）“在其他意义上，saha 作 so”(3-78)所说。

๘๓. สมา

83. 相同

สมาโน ปติ ยสฺสา สปตฺตินี สปตฺตี อิติ นิปฺผนฺนานเมกเทโส ‘ปตฺตินี ปตฺตี’ติ ทสฺสิโตติ วตฺตุมาห- ‘ยกฺขาทิ ตฺวินิ’จฺจาทิ. วยสทฺทสฺส ‘‘สรวยายวาสเจตา ชลาสยากฺขยโลหปฏมเนสู’’ติ คณปาฐโต อกฺขเย วตฺตมานสฺโส มนาทิตฺตา โอการนฺตตฺตนฺติ ทสฺเสตุมาห- ‘วโย’ติอาทิ. ยปฺปจฺจยนฺโตติ อิมินา นิปาตเนน ตกยปฺปจฺจยนฺโต.

“其夫相同者，是为 sapattinī 或 sapattī”，于此等派生词中，其一部分被显示为“pattinī, pattī”，为说明此，他说：“从夜叉(yakkha)等词加 ini 后缀”等。“vaya”字，根据《伽那波吒》(gaṇapāṭha)所记载的“saravayāyavāsacetā jalāsayākkhayalohapaṭamanesū”等词群，当其在“不朽”义中现前时，为示其与“心”等词同为 o 音结尾，故说“vayo”等。“以 ya 后缀结尾者”，是说通过此特殊规则而形成。

๘๔. อุท

84. 优陀

‘‘อญฺญสฺมิ’’นฺติ (๔-๑๒๑) อิยปฺปจฺจยวิธายกํ สุตฺตํ.

“于其他”（Aññasmiṃ）是指解释“iya”后缀用法的（4-121）这条经文。

๘๘. ตุมฺหา

88. 你们

ตุมฺเห วิย ทิสฺสนฺตีติ ตุมฺหาที อมฺหาทีจฺจาทึ ‘‘สพฺพาทีนมา’’ติ (๓-๘๖) อา.

“如你们一般显现”（Tumhe viya dissanti）即“你们等、我们等”等，依照“一切等类名”（sabbādīnaṃ）之规则（3-86）。

๙๐. วิธา

90. 方式

คพฺเภนาติ อิมินา กุจฺฉิคเตน คพฺเภน สห ทฺวิหทยตฺตมสฺสาติ ทสฺเสติ, ปุพฺพปเทติ ทุสทฺเท.

通过“Gabbhena”，显示其与腹中之胎儿同具双心状态。在前词“du”中。

๙๒. ทิคุ

92. 数主复合词

คุณา [Pg.188] ปฏลา ทฺเว ปาทา เอสํ ทฺเว สตานิ อสฺส, ทฺเว สหสฺสานิ อสฺส, ทฺวินฺนํ สตานํ ทฺวินฺนํ สหสฺสานํ วา สมาหาโรติ วิคฺคโห.

其有二股、二层、二足；其有二百，其有二千；二百或二千之集合，此为（语法）分析。

๙๓. ตีสฺว

93. 三十

ทฺวตฺติปตฺตาติ ปฐมนฺตา‘ปูร-ปูรเณ’อิจฺจสฺมา กรณตฺเถ ‘‘ภาว การเกสฺว ฆณ ฆกา’’ติ (๕-๔๔) อปฺปจฺจเย สฺยาทิสมาโสติ ทสฺเสตุ มาห- ‘ทฺวตฺติปตฺต’อิจฺจาทิ.

为示“dvattipatta”等词，而说：此乃由第一格“pūra-pūraṇe”，于工具义中，依“bhāva kārakesva ghaṇa ghakā”(5-44)规则，通过“a”后缀与“syādi”复合词而形成。

๙๔. อาสํ

94. 希望

ทฺเว จ ตึสา จ, ทฺวีหิ วา อธิกา ตึสาติ วิคฺคโห.

二与三十，或三十加二，此为（语法）分析。

๙๖. จตฺตา

96. 四

สมฺปตฺตวิภาสายนฺติ อยํโยโค (สมฺปตฺตวิภาสาติ) ทสฺเสติ, สมฺปตฺเต วิภาสา วิกปฺโปติ อตฺโถ, ตโย จ จตฺตาลีสา จ, ตีหิ วา อธิกา จตฺตาลีสาจฺจาทินา วิคฺคโห, ติสฺโส จตฺตาลีสา อสฺส ติจตฺตาลีสํ คโณ.

此结合显示“成就时的选项”（sampattavibhāsā），意为在成就时，选项即为变通。三与四十，或四十加三等，此为（语法）分析。其有四十三，此为四十三之数。

๙๗. ทฺวิสฺสา

97. 二

สมฺปตฺตวิภาสตฺตาติ ‘‘อาสงฺขฺยาเย’’จฺจาทินา (๓-๙๔) อากาเร สมฺปตฺเต วิภาสตฺตา.

因为是“成就时的选项”（sampattavibhāsā），即依“āsaṅkhyāye”等（3-94）规则，在获得“ā”形时，有选择的余地。

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

如是《目犍连五集疏》之《义光》中

ตติยกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三品释义终。

จตุตฺถกณฺฑ

第四品

๑. โณ วาปจฺเจ

1. 于后裔义中ṇo或

นนุ [Pg.189] จ ‘โณ วาปจฺเจ’ติ วจนโต กถํ ปกติวิสยาวคโม สิยา. ยถากถญฺจิ ปกติวิสยาวคเมปิ สามญฺญวจนโต ปน ธมฺเมนาปจฺจนฺตฺยาโท ยโต กุโตจิ ธมฺเมนิจฺจาทิโตปิ สิยา ณา ทิปจฺจโยตฺยาสงฺกิยาห ‘อปจฺจวตา’จฺจาทิ. อปจฺจสฺสาติ อปจฺจตฺถสฺส, อปจฺจวตาติ ‘‘โณ วาปจฺเจ’’ติ วสิฏฺฐาทฺยตฺถสฺเสว ปริคฺคหณาย สามญฺญวจนโต โย อปจฺจวา ตโต, อตฺถโต ปน อสมฺภวา ทพฺพาจกสทฺทาว สามตฺถิเยน ฉฏฺฐิยนฺตา สพฺพลิงฺควจนา ชายเตติ วิญฺญาตพฺพํ. ธมฺมสฺมาปจฺจํตฺยาทีสุ ณาทิปฺปจฺจโย (น ชายเต) ติ สมฺพนฺโธ.

然而，既然说了“ṇo vāpacce”，又如何能理解其为关于原形的范围呢？即使以某种方式理解为关于原形的范围，但从一般的说法来看，在“以法为后裔”等情况中，从任何“以法”等词也可能出现“ṇā”等后缀，为消除此疑，而说“apaccavatā”（从有后裔者）等。“Apaccassa”即是“apaccatthassa”（后裔之义）。“apaccavatā”是为包含“ṇo vāpacce”中“vasiṭṭha”（婆私吒）等义，从一般说法而言，即“从有后裔者”。然从意义上而言，此不可能，应理解为：唯有表示实体的词，方能以其能力，作为第六格，产生所有性与数的（派生词）。在“dhammasmā apaccaṃ”（从法而有之后裔）等情况中，“ṇā”等后缀（不产生），此为关联。

ธมฺเมนาติ ธมฺเมน กรณภูเตน. ธมฺมายาติ ธมฺมตฺถํ, ธมฺมสฺมาติ ธมฺมเหตุนา, ตโต อสมฺภเว การณมาห ‘สาเปกฺขตฺตา’ติ. สาเปกฺขตฺตเมว สมตฺเถติ ‘อปจฺจวาหิ’จฺจาทินา, ธมฺเมนาปจฺจํ กสฺสาติ ปุจฺฉิตฺวา เทวทตฺตสฺสาติ อเปกฺขิยมานํ วทติ. เทวทตฺตสฺสาติ อปจฺจวา เทวทตฺตาทิ อเปกฺขียเตติ สมฺพนฺโธ, หิสทฺโท เหตุมฺหิ. น เหตฺถ ณาทิวุตฺติ อญฺญตฺถ สาเปกฺขตฺตา กมฺพโล วสิฏฺฐสฺสาปจฺจํ เทวทตฺตสฺสาติ เอตฺถ ปน วสิฏฺโฐ-ปจฺจวาติ ตโต ฉฏฺฐิยนฺตา โหติจฺจาสงฺกิยาห- ‘น เจ’จฺจาทิ. น จ โหตีติ สมฺพนฺโธ.

“Dhammena”即是以法为工具。“Dhammāya”即是为了法；“Dhammasmā”即是以法为因。因此不可能，其原因说为“有期待性”（sāpekkhattā）。“有期待性”本身即能成立，如“apaccavā hi”等所说。问：“以法而有之后裔是谁的？”回答：“是提婆达多的”，此乃所期待者。“提婆达多的”，即是说，有后裔者提婆达多等被期待，此为关联。“hi”字在此表示原因。此处无“ṇā”等词尾变化，因在别处有期待性。例如：“婆私吒（Vasiṭṭha）的毛毯，是提婆达多（Devadatta）的后裔”，在此处，婆私吒是有后裔者，因此可能认为需用第六格，对此疑虑，而说“na ca”（不然）等。“不然”即是关联。

การณมาห- ‘อสมฺพนฺธา’ติ. น เหตฺถ สมฺพนฺโธ วสิฏฺฐสฺส กมฺพลาเปกฺขตฺเตน อปจฺจสฺส จ เทวทตฺตาเปกฺขตฺเตนาตฺถนฺตราเปกฺขาย วสิฏฺฐสฺสาปจฺเจน สมฺพนฺธาภาวาเยว วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ วาสิฏฺโฐติ ณาทิวุตฺติยา ภาเว สามตฺถิยํ นตฺถิ, สมตฺถญฺหิ วสิฏฺฐํ ราชปุริสาทิ สมาสวุตฺติยเมกตฺถตฺตมิว วาสิฏฺฐาทิณาทิวุตฺติยํ ณาทิปฺปจฺจยมุปชนยติ, นาสมตฺถํ, ตโต สพฺพเมเวตมฺมนสิ นิธาย วุตฺตํ- ‘อสมฺพนฺธา’ติ.

说明原因，说“无关联”（asambandhā）。此处无关联，因婆私吒（Vasiṭṭha）期待毛毯，而后裔期待提婆达多（Devadatta），此乃期待不同事物。又因婆私吒与（此）后裔之间无关联，故对“婆私吒的后裔”（vāsiṭṭha）一词，在“ṇā”等词尾变化上，无此能力。有能力者（samattham），如“rājapurisa”（王之侍从）等复合词用法中，能产生单一意义，同样地，在“vāsiṭṭha”等“ṇā”等词尾变化中，也能产生“ṇā”等后缀。无能力者则不能。因此，将这一切置于心中，而说“无关联”。

ยทิ [Pg.190] ปเนตฺถ ณาทิปฺปจฺจโย สพฺพถา สมฺพนฺธมเปกฺขเต, ตทา วิเสสโต ยสฺสาปจฺเจน สมฺพนฺโธ ตโตว ชนกโต โส สิยาติ ทสฺเสตุมาห- ‘ยชฺเชว’มิจฺจาทิ.

若此处“ṇā”等后缀在所有情况下皆需关联，则为特别显示此关联是与谁的后裔相关，且（后缀）是从其能生者而来，故说“yajjevam”等。

โย ชนโกติ โยโย ยสฺส ยสฺส อปจฺจสฺส ชนโก. ตโตเยวาติ ตสฺมาตสฺมา ชนกโตเยว. สิยาติ ตสฺมึ ตสฺมึ อปจฺจตฺเถ ณาทิปฺปจฺจโย สิยา. ตตฺถ เหตุมาห- ‘ตสฺเสวาปจฺเจน โยคา’ติ. โยคาติ อปจฺจสมฺพนฺธโต, น มูลปฺปกติโตติ ปรมปฺปกติโต น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. เหตุมาห- ‘อโยคา,ติ, วจนาภาวมฺเปตฺถ ทสฺเสตุํ เจ’ตฺยาทิ วุตฺตํ.

“能生者”指凡能生任何后裔者。“即从彼”意为即从那个能生者而生。“应有”即是在各种后裔义中，应有“ṇā”等后缀。在此说明理由——“因为与彼后裔有关联”（tassevāpaccena yogā）。“关联”指与后裔的联系，而非与根本原形的关系，即非与最根本原形的关系，此乃所说。给出理由“因为没有联系”（ayogā），为示此处亦无言说，故说“ce”等。

วจนนฺติ สุตฺตํ, สมฺพนฺธาภาวา (ตาทิสวจนาภาวา) จ มูลปฺปกติโต ณาทิปฺปจฺจยสฺสาภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ มูลปฺปกติโตวาสฺสาภิมตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘มูลปฺปกติโต’จฺจาทิ วุตฺตํ.

“Vacanaṃ”即是经。又因无关联（即无此类言说），故显示“ṇā”等后缀并非从根本原形而来；现在为了显示其所欲之义是从根本原形而来，故说“从根本原形”等语。

กถมฺปนิทํ วิญฺญายติจฺจาทินา ชนกสฺเสวาพฺยาหิตสฺสาปจฺเจน มุขฺย สมฺพนฺธมานีย อิทมยุตฺตนฺตฺยาทินา พฺยวหิตชนิตสฺสาปฺยปจฺจยสฺส ปรมปฺปกติยาภิสมฺพนฺธสพฺภาวํ วตฺวา ตํ สาธยิตุมารภเต ‘กถ’มิจฺจาทิ, เอวํ หิจฺจาทิ กถํปนิทมิจฺจาทินา ยถาวุตฺตสฺส สมตฺถ นวากฺยํ, หิยสฺมา ตํ ทิสฺวา ตถา ปุจฺฉิโต เทวทตฺตสฺสวาติอาทินา อุปฺปาเทตารเมว นิทฺทิสติ, นาตฺตานํ ปิตามโห, ตสฺมา อุปฺปาเทตาเยวาปจฺเจน สมฺพชฺฌติ น ปิตามโหติ โยเชตฺวา อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อิทํ ยถาวุตฺตมุปฺปาเทตุนิทฺทิสนํ, เตน อปจฺเจน สทฺธึ อุปฺปาเทตุเยว ชนกสฺเสว โยโค สมฺพนฺโธ ปฏิปาเทตุํ น สกฺกาติ สมฺพนฺโธ.

通过“kathaṃ panidaṃ viññāyati”（此如何得知）等，首先引出能生者与其直接后裔的主要关联，然后通过“idaṃ ayuttaṃ”（此不应理）等，说明即使是间接产生的后裔，也存在与最根本原形的关联，并开始论证此点，说“kathaṃ”（如何）等。同样，“evaṃ hi”（诚然如此）等，是通过“kathaṃ panidaṃ”等，对如前所述的完整九句的说明。因为，看到那（后裔）而被如此提问时，（回答）“devadattassa vā”（或提婆达多的）等，是指明生产者，而非（生产者）自己（作为）祖父。因此，应理解其意为：只有生产者才与后裔相关，而非祖父。此即如前所述对生产者的指明。与彼后裔，唯有生产者、能生者之关联方能成立，此为关联。

ตนฺติตํ ปุจฺฉานิมิตฺตํ, เตนาติ อปจฺเจน. อปตนนฺติ นรเก อปตนํ ภวติ, โสติ โยโส ยสฺสาตฺยนิยมนิทฺทิฏฺโฐ โส ญาตุํ น อิจฺฉิโตติ สมฺพนฺโธ. อิมินา อิทํ ทีเปติ- ‘‘นปตตฺยเนน นรเกตฺยปจฺจนฺติ วุจฺจติ อปจฺเจนาเนน ยสฺสกสฺสจิ อวิเสเสนาปตนมฺภวติ นรเก โสโส ตาย ปุจฺฉาย ญาตุํ น อิจฺฉิโต’’ติ. โส วาติ [Pg.191] กสฺสายํ ปุตฺโตติ ปุจฺฉายานุโรธเน โส อุปฺปาเทตาเยว ญาตุมิจฺฉิโตติ สมฺพนฺโธ. ตุสทฺโท เจตฺถาปจฺเจน นรกาปาตสพฺพ ชนชานนิจฺฉาวิเสสโชตโก, ยทิ สิยาติ สมฺพนฺโธ, อตฺตานมฺปิ นิทฺทิเสยฺย น เกวลมุปฺปาเทตารํ, อตฺถิจฺจาทิ ปิตามหสฺส อตฺตโนปิ นิทฺเทเส การณวจนํ, ตํ อปจฺจํ นิมิตฺตํ การณํ, ยสฺส ตํ ตํนิมิตฺตํ ตสฺมา เอวํ ทิฏฺฐิโก หิจฺจาทินา ยถาวุตฺตํ สมตฺเถติ.

“Tantitaṃ”是提问的因缘，“tena”即是通过后裔。“Apatana”即是在地狱中不堕落。“so”即是那个被不确定地指为“yassa”（谁的）的人，他不想被知晓，这是关联。通过这个，它阐明：“‘因为他，人们不堕入地狱，故称为“后裔”（apacca）’。通过此后裔，对任何人来说，都无差别地不堕入地狱，而他不想通过那个提问被知晓。”或者，“so”是说，在顺应“这是谁的儿子？”的提问时，生下他的那个人才希望被知晓，这是关联。此处的“tu”一词，是用来彰显“因后裔而不堕地狱”一事为众人所知之愿望的差别。如果这样，这是关联，（提问）也会指明自己，而不仅仅是指明生下他的人。“atthi”等是为指明祖父等自身而说的原因。那个后裔是相（nimittaṃ）、是因，对谁来说那是相，因此持此见者通过“hi”等来证实如前所述。

พฺยวหิตชนิเตนาปีติ พฺยวหิเตน กตฺตุนา ชนิเตนาปิ, กรเณ จายํ ตติยา, เหตุมฺหิ วา. กสฺมา เอวํ ทิฏฺฐิโกติ อาห ‘ยํ นิมิตฺตํ หิ’จฺจาทิ. หิสทฺโท ยสฺมาทตฺเถ. ยสฺสาติ ปุพฺพชสฺส, เตน อปจฺเจน อปตนํ ตทปตนํ ตโต, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘เตน พฺยวหิตชนิเตนาปิ ปุมุนา ปุพฺพโชปิ นรกํ น ปตติ โส ปุพฺพชสฺสาปฺย ปจฺจํ ภวติ ยถาวุตฺเตน นิพฺพจเนนา’’ติ. ตสฺมาจฺจสฺส ปุพฺเพ วุตฺตยสฺมาตฺยเนนาภิสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. อุปปตฺยนฺตรมาห-‘อุปจารโตเว’จฺจาทิ. ปุพฺพ ปุพฺพภาเว สตีติ ปุพฺพสฺส ปุพฺพสฺส วิชฺชมานตฺเต สติ. พฺยวหิเตน ชนิเต อปจฺเจปิ นิมิตฺตํ อปายาปตการณภาโว อตฺถิเย วาติ สมฺพนฺโธ. เกสนฺติ อาห-‘ปุพฺเพสนฺติ ปุพฺพชานนฺติ อตฺโถ, เก นาติ อาห- ‘ปารมฺปริเยนา’ติ. อเภโทปจาเรนาติ ปุพฺพปุพฺพภาเว สติจฺจาทินา วุตฺตนเยน ชนกสฺส วิย ปารมฺปริเยนปุพฺเพสมฺปินิมิตฺตตา วโต ชนกสทิสตฺตา ชนกาว นาม เต สิยุนฺติ เอวมเภเทน อุปจรณโต จินฺตนโตติ อตฺโถ. อุภยถาติ ญาเยน อุปจาเรนจาติ อุภเยน ปกาเรน, เอวมุภยถาปิ มูลปฺปกติยา ปจฺเจนาภิสมฺพนฺธา กถมนนฺตร ชนิเตนาปจฺเจนาทิปุริสสมฺพนฺโธเยน ตโต ณาทิปฺปจฺจโย สิยาติ นาสงฺกฺนียํ.

“Byavahitajanitenāpi”（即使由间接所生者）即是由间接的作者所生者。此处的第三格是工具格，或为因缘格。为何持此见？答曰：“yaṃ nimittaṃ hi”（因为那相）等。“hi”一词是“yasmā”（因为）的意思。“yassa”（谁的）即是祖先的。因为那个后裔而不堕落，那不堕落是源于他。此即是说：“即使由那间接所生之人，其祖先亦不堕地狱，他依前述之理也成为祖先的后裔。”因此，当知此与前文所说的“yasmā”有关联。又说另一种理据：“upacāratove”（或由假借）等。“Pubba pubbabhāve sati”（当有前前之时）即是当每一前者存在时。即使在由间接者所生的后裔中，作为不堕恶趣之因的相也确实存在，这是关联。“kesaṃ”是什么？答：是“pubbesaṃ”，意思是“祖先的”。“kena”是什么？答：是“pārampariyena”（依次第）。“Abhedopacārena”（由无差别假借）的意思是：如前所说“当有前前之时”等理，由于依次第的祖先也具有（后裔的）相，如同生父，且与生父相似，故他们可被称为生父，如此无差别地假借而思量。“Ubayathā”（以两种方式）即是通过道理与通过假借这两种方式。如此，既然两种方式都与根本源头通过后裔而有关联，那么，后生的后裔如何与始祖相关联，并由此而产生“ṇa”等后缀，这一点不应怀疑。

ตโต จาติ มูลปฺปกติโต จ, อปจฺจสามญฺญวจนิจฺฉายนฺติ อิตฺถิ ปุนฺนปุํสกตฺตวิเสโสปคฺคาหิ อปจฺจสามญฺญสฺส วจนิจฺฉายํ.

“Tato ca”即是从根本源头。“apaccasāmaññavacanicchāyaṃ”（在欲说后裔的普遍义时）即是在欲说那包含女性、男性、中性等具体分别的后裔普遍义时。

เอวมฺมูลกติโต- ปจฺจสามญฺเญน ณาทิปฺปจฺจยํ ววตฺถเปตฺวา อิทานิ อปจฺจาทิโตปิ โหเตว ณาทิ สามญฺญวิธานา. โส จ พหุลาธิการโต [Pg.192] คุรุชนายตฺตตฺตา ตนฺนิโยคาจรเณน ปสตฺเถ เยวาปจฺเจ พฺยวหิตชนิเตปิ อิตฺถิวชฺชิเต สิยาติ ทสฺเสตุมาห ‘นตฺตาทีหิ’จฺจาทิ. สติเยว คุรุชเน สปฺปธานภาเวน กุจฺฉิเต-ปจฺเจตุ นตฺตาทีวุตฺตีหิ วสิฏฺฐาทีหิ ณาทิปฺปจฺจโย โหติ วาสิฏฺโฐติอาทิ, อิตฺถิยญฺจ น โหติ วาสิฏฺฐีติอาทิ.

如此，从根本源头，以“后裔”的普遍义确立了“ṇa”等后缀之后，现在，从“后裔”等词也同样适用“ṇa”等后缀的普遍规则。并且，为了表明此后缀因“bahula”（多半）的权限，因其取决于尊长，因遵循其指令，而可用于值得称赞的、即使是间接所生且非女性的后裔，故说“nattādīhi”（由孙子等）等等。当尊长在场时，对于作为主要人物却应受呵责的后裔则不然；（对于值得称赞者），通过“孙子”等词义，从“婆私吒”（Vasiṭṭha）等词可以加上“ṇa”等后缀，成为“vāsiṭṭha”等形式，但在女性中则不成为“vāsiṭṭhī”等。

อตฺถโตติ สามตฺถิยโต. อปจฺเจ วิธียมาโน ปจฺจโย อปจฺจวตา ชายมาโน ตสฺสาปจฺจนฺติ อตฺเถ ชายติ. โสจาย มตฺถวิเสโส ฉ(ฏฺฐิยนฺต) ตาภาเว กถํ สิยาติ อิทเมตฺถ สามตฺถิยํ. อนนฺตเร วาปจฺเจ ปุตฺเต-ภิเธยฺย นตฺตาโท วาปจฺเจ-ภิเธยฺยาติ สสมฺพนฺโธ. กุโตจิ อปจฺจวตา นตฺตาโท เอว. อิทญฺจ สพฺพมฺพหุลวจเนว สมฺปชฺชตีติ อาห- ‘พหุลาธิการา’ติ. อปจฺเจติ เอกวจเนน นิทฺเทเส ปุมุนา นปุํสเกน กริยติ, เตเน กสฺมึ เยวาปจฺเจ สิยา, น พหูสุ วสิฏฺฐสฺสาปจฺจานิ วาสิฏฺฐานิ, น จิตฺถิ วาสิฏฺฐานิ, น จิตฺถิยํ วาสิฏฺฐีตฺยาสงฺกิยาห-‘อิทญฺเจ’จฺจาทิ. อิทญฺจ อปจฺจวจนญฺจ. อิมินา เจตฺถ ตถา นิสฺสยกรณํ ทสฺเสติ. ตสฺส วจนิจฺฉาภาวโตติ ตสฺส ลิงฺควจนสฺส สุตฺเต วตฺตุมิจฺฉายาภาวโตติ อตฺโถ.

“Atthato”（从义理上）即是从能力上。为“后裔”所规定的后缀，是从有后裔者而生，在“是他的后裔”的意义上产生。而此意义的差别，在没有第六格（属格）词的情况下如何可能？这即是此处所说的能力。或者，在应被指称的直接后裔（即儿子）中，或在应被指称的孙子等后裔中，皆有其关联。从有后裔的某人那里，（此后缀）仅用于孙子等。而这一切都只通过“多半”（bahula）的规则才能实现，因此他说：“因为多半的权限。”当“后裔”以单数被指明时，它由阳性或中性构成，因此（后缀）只用于某个后裔，而不能用于多数吗？例如，“婆私吒（Vasiṭṭha）的后裔们”是“vāsiṭṭhāni”，而不是女性的“vāsiṭṭhāni”，也不是用于女性的“vāsiṭṭhī”吗？为消除此疑，他说：“idañca”（而此）等。“idañca”即是“apaccavacanañca”（以及后裔之词）。通过这个，他在此处显示了这样的依存关系。“Tassa vacanicchābhāvato”（因其无欲说）的意思是：因为在经中没有意图说明其性与数。

กึ ปน การณํ สุตฺเต ลิงฺควจนาวจนิจฺฉายํ ตสฺสาปฺปธานตฺตา เยนเกนจิ ลิงฺคาทินา นิทฺเทโส-วสฺสํ กตฺตพฺโพติ นานนฺตริยกตฺตา ตสฺเสโหปาทานํ, ยถาธญฺญตฺถิโนปลาลาทิโนปฺยปฺปธานสฺโสปาทานนฺติ. ตโตเยวาห-‘อุปลกฺขียสฺเสตฺถ ปธานตฺตา’จฺจาทิ. อิตฺถิปุมตฺตยุตฺตชญฺญวิเสโส อุปลกฺขีโย, อปจฺเจตีทมุปลกฺขณํ, สยนฺติ ยถาวุตฺตมุปลกฺขณํ สยํ. การิยปฺปฏิปตฺติยาติ ปุเม นปุํสเกปจฺเจ-ภิเธยฺเย วิธิ โหติจฺเจวํ การิยปฺปฏิปตฺติยา วตฺตุํ น อิฏฺฐํ.

然则，经中无意言说性与数，是何原因？因其不重要，而又必须以某种性等来指明，但因其非必然，故在此提及，正如求谷者亦会取走不重要的草料等。因此他说：“upalakkhīyassettha padhānattā”（因在此所标识者为主要）等。与女性、男性相关的特定所知是所标识者，“apacce”（在后裔中）是能标识者。“sayaṃ”（自身）即是如前所述的能标识者自身。“Kāriyappaṭipattiyā”（在实际应用中）是说，不宜为了实际应用而说“当指称阳性或中性后裔时，此规则成立”。

วจนนฺตเรปิ อญฺญสฺมึ วจเน. อาณีติ ณิปฺปจฺจยสุตฺตํ วทติ. อโคตฺตาทิโตติ โยโคตฺตสฺสาทิภูโต น โหติ, ตโต, เตเนว ‘‘อาณี’’ติ สุตฺเต (๔-๕) วกฺขติ-‘อการนฺตมตฺตโตวายํณิน โคตฺตาทิภูตโต’ติ. วากฺยสมาสาปีติ ยถาสงฺขฺเยนาห. ตสฺมึ อตฺเถติ ตสฺมึ วากฺโยปทสฺสิเต อตฺเถ, ตนฺติ วากฺยํ. สมาสวุตฺติญฺจ นิวตฺเตยฺยุนฺติ สมฺพนฺโธ.

“Vacanantarepi”即是在其他说法中。“Āṇī”是指关于“ṇi”后缀的经。“Agottādito”即是从非为姓氏之始者。因此，在“āṇī”经（4-5）中将会说：“此‘ṇi’仅从‘a’结尾者而来，非从为姓氏之始者而来。”“Vākyasamāsāpi”（句与复合词亦然）是依序而说。“Tasmiṃ atthe”（于其义中）即是在那句所示之义中。“taṃ”即是句子。“Samāsavuttiñca nivatteyyuṃ”（亦应停止复合词的用法）是其关联。

สติปนาติ [Pg.193] วากาเร สติ ตุ อนิจฺจตฺตา ณปฺปจฺจยสฺส. โสปีติ สมาโสปิ, สมาโสติอาทินา ปกฺขนฺตรมาห. เตน วากฺยสิชฺฌเนน. ปกฺเข วากฺยสมาสาปิ สิยุนฺติ ปกฺเข สมาสวุตฺติยา เอว พาธิตตฺตา ปกฺขนฺตเร ณาทิวุตฺติ น พาธียตีติ วากฺยวุตฺติโยปิ สิยุนฺติ อตฺโถ.

“Sati pana”是说，当有“vā”（或）字时，但由于“ṇa”后缀的非必然性。“Sopi”即是复合词亦然。通过“samāso”（复合词）等，他提出了另一种可能。通过那句子的成立。在一种情况下，句子和复合词都可以存在。其意思是：因为在一种情况下，仅复合词的用法被妨碍，而在另一种情况下，“ṇa”等的用法不被妨碍，因此句子的用法也可以存在。

๒. วจฺฉา

2. 跋蹉

วจฺฉกจฺจาทินา กจฺจาทิคณํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส วิภาเคน นิปฺผตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘วจฺฉาทีหี’ติอาทิมาห. ‘‘กณฺโห พฺราหฺมเณ’’ติ คณสุตฺตํ. ตตฺถ กณฺหสทฺโท พฺราหฺมเณ วตฺตมาโน ณานณาย นปฺปจฺจเย อุปฺปาทยตีติ อตฺโถ. เอวมาทีหิจฺจาทินา อากติคณตฺตมสฺส ทสฺเสติ. ‘‘กตาณิโยเว’’ติ คณสุตฺตํ, ทิจฺจาทีสูติ ยโตณฺโย ทิสฺสติ ‘‘ณฺย ทิจฺจาทีหี’’ติ (๔-๔), เต ทิจฺจาทโย, เตสุ ปาฐาติ ตํสุตฺตปฺปเทเส ‘‘กตา ณิโยเว’’ติ ปาฐาภาเวปิ ทิจฺจา ทีนมากติคณตฺตา ปฐิตเมว นาม ตนฺติ วุตฺตํ.

以跋蹉迦旃延(Vacchakaccā)等词为例，说明了迦旃延(kaccādi)等词组后，为了说明其构成，而说了“vacchādīhi”(由跋蹉等)等。“Kaṇho brāhmaṇe”(黑于婆罗门)是词组规则(gaṇasutta)。其义为：在此，“kaṇha”(黑)一词用于婆罗门时，会产生ṇa和āṇa等后缀。通过“evamādi”(如此等等)说明了此为开放性词组(ākatigaṇa)。“Katāṇiyove”是词组规则。在“diccādi”(दिति之子等)中，因为根据“ṇya diccādīhi”(由दितي之子等加ṇya后缀)可见到ṇya后缀，所以它们是“diccādi”(दिति之子等)。即使在该经文处没有读到“katā ṇiyove”，但由于“diccādi”(दितي之子等)是开放性词组，因此据说其名已然被读到。

ณฺเยติ ณฺยปฺปจฺจเย กเต. โคตฺตาทิสทฺทาติ โคตฺเต วํเส อาทิภูตา สทฺทา. วํโสติ อนฺวโย. โสเยว คาวํ สชาติ สาธารณํ วิชาติวินิวตฺตนํ สกฏาทิวจนํ ตายตีติ โคตฺตนฺติ วุตฺตํ, เตนาห-‘โคตฺตํ วํโส’ติ. ตสฺสาติ โคตฺตสฺส, ตสฺสาทโย โคตฺตาทโยติ เสโส. เกเต โคตฺตาทโยจฺจาห- ‘สญฺญาการิโน’จฺจาทิ. วจฺฉาทโย นตฺตาทิโน อปจฺจสฺส อปจฺจํ ตทปจฺจาทิ จาติ ทสฺเสตุมาห-‘นตฺตาทิโน’จฺจาทิ.

“Ṇye”(于ṇya后缀)是指当添加ṇya后缀时。“Gottādisaddā”(姓氏等词)是指在姓氏(gotta)、世系(vaṃsa)中为首的词。“Vaṃso”(世系)即是“anvayo”(相续)。之所以称为“gotta”(姓氏)，是因为它能保护(tāyati)牛(gāvaṃ)、同类(sajāti)、共同(sādhāraṇaṃ)、区别于异类(vijātivinivattanaṃ)以及车(sakaṭa)等词，因此说“gottaṃ vaṃso”(姓氏即世系)。“Tassa”(彼之)是指“gottassa”(姓氏之)，“tassādayo”(彼等等)即是“gottādayo”(姓氏等)，其余部分可知。哪些是“姓氏等”(gottādayo)呢？[答曰]：“saññākārino”(有名称者)等。为了说明“vacchādi”(跋蹉等)是指“nattādino”(从孙子等开始的后代)、“apaccassa apaccaṃ”(后代的后代)以及“tadapaccādi”(其后代等)，而说了“nattādino”(从孙子等开始的后代)等。

๓. กตฺติ

3. 迦提

ฆปสญฺญนฺตาเวตฺถ ภียฺโย กตฺติกาทโยติ คยฺหนฺติ. ยทิ ปเนตฺถ อญฺเญปิ คยฺหนฺติ, อตฺถิ ปณฺหิอาทโย เกจิเยว กตฺติกาทีสุ อนฺโตคธา โหนฺตีติ วตฺตุมาห- ‘เอตฺถา’ติอาทิ. วินตา สุปณฺณมาตา, เตหีติ วิธวาทีหิ. วิธวาทิคณํ ทสฺเสติ ‘พนฺธก’จฺจาทิ. วิคโต ธโว ปติ อสฺสาติ วิธวา, พนฺธกี อภิสาริณี.

在此，“kattikādi”(迦提迦等)主要被视为以名为“gha-pa”的词缀结尾的词。如果此处也包含其他词，为了说明某些如“paṇhiādi”(足跟等)的词确实包含在“kattikādi”(迦提迦等)中，而说了“ettha”(于此)等。Vinatā(毗那陀)是Supaṇṇa(金翅鸟)的母亲。“Tehi”(由彼等)是指“vidhavādīhi”(由寡妇等)。以“bandhaka”(束缚)等词来说明“vidhavādi”(寡妇等)词组。“Vigato dhavo pati assā”(其夫已逝)即是“vidhavā”(寡妇)。“Bandhakī”(束缚女)是“abhisāriṇī”(淫妇)。

๔. ณฺยทิ

4. ṇya等

ยสฺส [Pg.194] จ จวคฺโคติ สมฺพนฺโธ, เกวลํ คคฺคฺโยติ เอตฺตกเมวา ทสฺเสตฺวา ปรสตฺถาคตคคฺคาทิคเณกเทสภูตกุณฺฑนีสทฺทโตปิ โกณฺฑญฺโญติ มุทาหรนฺโต โส คคฺคาทิคโณปฺยตฺราภฺยุปคโตติ วิญฺญาเปติ. ตสฺมา ตสฺมึ คคฺคาทิเกปิ ปรสตฺถปฐิเต โยโย ปโยโค อาคเม ทิสฺสติ วจฺโฉ อคฺคิเวสฺโสจฺจาทิ. โสปีห เวทิตพฺโพติ ทสฺเสตุมาห-‘คคฺคาทิ’จฺจาทิ. คคฺคาทีติ คคฺคาทิ อยํ. โคตฺตสฺส คคฺควํสสฺส อาทิภูเตน คคฺเคน อุปลกฺขิโต คโณ โคตฺตาทิคโณ, เตน คคฺโค นาม โกจิ, ตสฺสตฺวปจฺจํ คคฺคีติ ภวติ. ปปุตฺตาโทวาติ อวธารณํ คคฺคสฺสาปจฺจํ คคฺคิจฺเจว ยถาสิยาติ.

此关联到“yassa ca cavaggo”(于y之后有ca组)。不仅只列出“gaggo”(迦伽)，还从其他论典所载的“gaggādi”(迦伽等)词组中的“kuṇḍanī”(军荼利)一词举出“koṇḍañño”(憍陈如)为例，以此表明“gaggādi”(迦伽等)词组在此也被接受。因此，为了表明在其他论典所记载的那个“gaggādi”(迦伽等)词组中，凡是圣典中所见的用法，如“vaccho”(跋蹉)、“aggivesso”(阿耆毗沙)等，于此也应当了知，而说了“gaggādi”(迦伽等)。“Gaggādi”(迦伽等)即是此“gaggādi”(迦伽等)词组。此词组是以Gagga(迦伽)——Gagga世系(gaggavaṃsassa)的始祖——为标志的姓氏词组(gottādigaṇa)。因此，有名为Gagga(迦伽)者，其后代则为“Gaggī”(迦祇)。“Paputtādo”(从曾孙开始)是为限定，以使Gagga(迦伽)的后代就是“Gaggī”(迦祇)。

๕. อาณิ

5. 闩

ปกตสฺสาติ ‘‘มาคธํ สทฺทลกฺขณ’’นฺติ วา ‘‘นามสฺมา’’ติ วา ปกตสฺส. อาติ นามวิเสสเนสติ ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ติ ตทนฺต วิธินา อการนฺโต คยฺหตีติ อาห-‘วิเสสเนน จา’ติอาทิ. อนนฺตรมปจฺจนฺติ สมฺพนฺโธ.

“Pakatassa”（已述的）是指“māgadhaṃ saddalakkhaṇaṃ”（摩揭陀语语法）或“nāmasmā”（从名词）等已述者。“ā”作为名词的修饰语，根据“vidhibbisesanantassā”（以修饰语为结尾者）这条规则，可以理解为以“a”结尾的词被接受，因此经文中说“visesanena ca”（以及修饰语）等。“Anantaramapaccam iti”（紧随其后的派生词）是其关联。

๖. ราช

6. 王

ปจฺจยนฺเตนาติ ราชญฺโญติ ปจฺจยนฺเตน. ราชญฺโญตีมสฺสตฺโถ ขตฺติยชาตีติ, ราชญฺญชาตีติ อตฺโถ. รญฺโญ อปจฺจํ ราชาปจฺจํ.

“Paccayantena”（以带后缀词）是指以“rājañña”（王族）这个带后缀的词而言。“Rājañña”的含义是“khattiyajāti”（刹帝利种姓），即“rājaññajāti”（王族种姓）的意思。“Rañño apaccaṃ”（国王的后代）即是“rājāpaccaṃ”（王族后代）。

๘. มนุ

8. 摩奴

สมุทาเยนาติ ปจฺจยนฺตสมุทาเยน, ชาติยนฺติ มนุสฺสชาติยํ. ชาติสทฺทาเอเตติ อิทํ มนุสฺโส มานุโสติ เอตฺถ อปจฺจตฺถาภาเว เหตุวจนํ. อปจฺจตฺโถ เอตฺถ นตฺเถวาติ จ อิทํ วิสุํ มนุสฺสมานุส สงฺขาตสฺส ปจฺจตฺถสฺสาภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. โณวาติ มนุโน อปจฺจนฺติ อตฺเถ‘‘โณ วาปจฺเจ’’ติ (๔-๑) ณปฺปจฺจโยว. น ชาตีติ พฺยติเรกมาห.

“Samudāyena”（由集合）是指由带后缀词的集合，“jātiyam”（在种姓中）是指在人类种姓中。“Jātisaddā ete”（这些是表示种姓的词）是说，“manusso”（人）和“mānuso”（人类）在此处没有“后代”的含义，这是原因的说明。“Apaccattho ettha nattheva”（此处没有后代之义）是为了单独显示名为“manussa”和“mānusa”的词没有“后代”的含义而说的。“Ṇo vā”（或者ṇo后缀）是指在“manuno apaccaṃ”（摩奴的后代）这个意义上，根据“ṇo vāpacce”（4-1）规则，只用ṇ后缀。“Na jāti”（非种姓义）是说明其排除的情况。

๙. ชน

9. 人

ราชสมฺพนฺเธติ [Pg.195] รญฺเญติ วุตฺตราชสมฺพนฺเธ. ปญฺจาลานํ ขตฺติยานํ อปจฺจํ, ปญฺจาลานํ ชนปทานํ ราชาติ วา เอวเมตฺถ วิ(ภาโค) เวทิตพฺโพ โอกฺกากานํ อปจฺจํ ราชา วา โอกฺกาโก.

“Rājasambandhe”（与王有关）是指与所说的“raññe”（王）相关。般遮罗(Pañcāla)刹帝利族的后裔，或般遮罗地方的国王，应如是理解此中分别。奥嘎咖(Okkāka)的后裔，或奥嘎咖王。

๑๑. ณรา

11. Ṇarā

สามญฺเญน รตฺตสทฺทสฺสาตฺถมาห- ‘กุงฺกุมาทินา’ติ. อญฺญถา ‘ราโค กุสุมฺภาที’ติ วุตฺตตฺตา กุสุมฺภาทินาติ (วุตฺตํ) สิยา, รญฺชิ อย มตฺถิ อภิสงฺเค‘โภชเน รตฺโต’ติ. อตฺถิ วณฺณวิเสเส ‘รตฺโตโค’ติ, โลหิโตตฺยตฺโถ, อตฺถิ สุกฺกสช วณฺณนฺตราปาทเน‘รตฺโต ปโฏ’ติ. อิห ตุ ตติเย-ตฺเถ วตฺตมาโน คยฺหตีติ วุตฺตํ- ‘วณฺณนฺตรมาปาทิต’นฺติ. ราคาติ.

为显示“ratta”（已染）一词的一般含义，说“kuṅkumādinā”（用郁金等）。否则，既然说了“rāgo kusumbhādī”（染料是红花等），就应该说“kusumbhādinā”（用红花等）。（词根）“rañj”有“执着”义，如“bhojane ratto”（贪着饮食）；有“特定颜色”义，如“ratto go”（红牛），意思是“lohita”（红色）；也有“使原来的白色变为其他颜色”义，如“ratto paṭo”（染色的布）。此处则取第三种含义，即“vaṇṇantaramāpādita”（使变成其他颜色）。从“rāga”（染料）[派生]：

อตฺถคฺคหณนฺติ อตฺถปฺปธานตฺตา นิทฺเทสสฺส วุตฺตํ. ตญฺจาจริยาน มุปเทสโต อวิจฺฉินฺนา (จริย) ปารมฺปริยาวคมฺยเต, ราคาติ กสาว สงฺขาตอตฺถนิทฺเทโส. เตนาติ ปฏสฺส รตฺตภาเว ราคสฺส กรณนิทฺเทโส, รตฺตนฺติ ปจฺจยตฺถนิทฺเทโส, ปจฺจโย จายํ กสา วตฺถโต ภวตฺยสมฺภวา, เตน สุตฺเต ราคาติ วุตฺเตปิ ตพฺพาจกา กสาวสทฺทาติ วิญฺญายติ, ราคาติ ปน เตนาติ ราคสฺเสว นิทฺทิฏฺเฐปิ ตพฺภาเวนา ตฺโถ นิทฺทิฏฺโฐ, ตพฺพาจกา จ โหนฺโต‘เตน รตฺต’นฺติ อตฺเถ โหตีติ กสาเวน รตฺตนฺติ วิญฺญายตีติ ราควาจิโน ตติยนฺตตฺตํ สมฺปชฺชติ, เตน ‘ณ ราคา เตน รตฺต’นฺติ วุตฺเตปิ ลพฺภมานตฺถวเสน วุตฺตํ- ‘ราควาจิตติยนฺตโต’ติ. สุตฺเต ปน ราเคน รตฺตนฺเตตสฺมึ อตฺเถ ราคา ราควาจีสทฺทา ตติยนฺตา ณปฺปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. อภิธานโตติ อุปจารวเสน กถนโต. วินาปิ เตนาติ ตํปจฺจยํ วินาปิ.

“Atthaggahaṇaṃ”（取义）是因为解释(niddesa)侧重意义而说的。这些意义是由诸位老师的教导，通过不间断的传承来理解的。从“rāga”（染料）[派生]，是对名为“kasāva”（染物）的意义的解释。“Tena”（由彼）是指在布被染的状态中，对“rāga”（染料）作为工具的解释；“ratta”（已染）是指对结果的解释。这个结果从“kasāva”（染物）的本质来说是不可能产生的，因此在规则中即使说了“rāga”，也应该理解为是指称“kasāva”（染物）的词。然而，即使只指出了“rāga”（染料），但通过其状态，意义也得到了解释，并且，指称其状态的词在“tena ratta”（由彼所染）这个意义上存在，因此可以理解为“被kasāva所染”，这样，指称“rāga”的词就成了第三格形式。因此，即使说了“ṇa rāgā tena ratta”（从rāga派生ṇa，义为‘由彼所染’），也是按照可以理解的意思而说的，即“从指称rāga的第三格词”。然而，在规则中“rāgena ratta”（被染料所染）这个意义上，从“rāga”以及指称“rāga”的词的第三格形式会产生ṇ后缀，这就是它的意思。“Abhidhānato”（从称谓）是因为用转喻的方式来说明。“Vināpi tena”（即使没有它）是指即使没有那个后缀。

๑๒. นกฺข

12. 星宿

ตติยนฺตโต วิชฺฌตฺถํ เตนาติ อนุวตฺตเตติ สมฺพนฺโธ. สุตฺเต อยมตฺโถ ‘‘อินฺทุยุตฺเตน นกฺขตฺเตน ลกฺขิโต เจ กาโล, ตทา เตน [Pg.196] ลกฺขิเต กาเลตฺยสฺมึ อตฺเถ ตติยนฺตโต นกฺขตฺตา โณ โหตี’’ติ. สุตฺตวิวรเณ ตุ ตญฺเจตฺยาทิกมธิปฺปายวเสน วุตฺตํ. เตนาตฺยนุวุตฺติยา ตติยนฺตโตติ ลพฺภติ นกฺขตฺเตนาติ สุตตฺตาติ, กาเลติ ปน อตฺถนิทฺเทสโต ณปฺปจฺจยาเธยฺยสฺส กาโล อาธาโรติ วิญฺญายตีติ ‘ลกฺขิเต กาเล’ติ วุตฺตํ, วิเสสฺสคตวิภตฺติยา วิจาริตาย วิเสสน คตา จ (วิจาริตา) นามาติ อาห- ‘นกฺขตฺเตเน’ติจฺจาทิ, อิห เกจิ ขนฺธปญฺจกสงฺขาตํ กิริยาสภาวมิจฺฉนฺติ อนิจฺจํ, อปเร ตุ ทพฺพสภาวํ นิจฺจํ. ตสฺโส ภยสฺสปิ กาลสฺส จนฺทยุตฺเตน ผุสฺสาทินา ลกฺขิยภาวา ลกฺขเณ ตติยา ยุตฺตนฺติ วตฺตุมาห- ‘กิริยา รูโป กาโล’จฺจาทิ.

“tena”（以彼）是沿用的，这是关联，（表示）从第三格（词尾的词派生），义为“被其标志”。经文中的意思是：“如果时间以与月亮结合的星宿为标志，那么，在‘以该星宿所标志的时间’这个意义上，从第三格词尾的‘星宿’一词派生出‘ṇa’后缀。”而在经文的解释中，诸如“tañca”（与彼）的表达是根据意图而说的。由于“tena”（以彼）的沿用，从第三格词尾获得了“nakkhattena”（以星宿）的说法，因为经文中已如是说。至于“kāle”（在时间），则根据意义的解释，可知时间是“ṇa”后缀所指的基础，因此说“在被标志的时间”。当考察限定词的格时，可知限定词也随名词（的格而变化），因此说“nakkhattena”（以星宿）等。于此，有些人认为被称为五蕴的行之自性是无常的，另一些人则认为物质自性是恒常的。对于那也令人畏惧的时间，因其应被与月亮结合的普沙（Phussa）等星宿所标志，故在“标志”的意义上，第三格是恰当的。为了说明这点，（论主）说“行与色即是时间”等。

วิเสสาวสาโยติ กาลสฺส วิเสสาวธารณตฺถเมว หิ ‘ผุสฺสี รตฺติ’จฺจาทิ. โลเก ปยุชฺชเต. คุรุนาติ เอตฺถ คุรุ ชีโว, น นกฺขตฺตํ, จนฺทยุตฺตตา ปเนตฺถ อตฺถิ… จนฺทยุตฺเตน คุรุนา รตฺติยา ลกฺขิตตฺตา. กตฺติกาย ลกฺขิโต มุหุตฺโตติ เอตฺถ จนฺทํ วินา กตฺติกาย ตุ เกวลาย มุหุตฺโต กาโล ลกฺขิโต ‘กตฺติกา มุหุตฺโต’ติ. ผุสฺเสน ลกฺขิตา อตฺถสิทฺธีติ เอตฺถ ผุสฺเสนินฺทุยุตฺเตน อตฺถสิทฺธิ ลกฺขิตา น กาโล ผุสฺโสติ. นกฺขตฺตยุตฺตสฺส กาลสฺส รตฺยาทิวิเสสาปรามาเสน นกฺขตฺตวาจิโต อุปฺปนฺนสฺส ปจฺจยสฺส สุตฺตนฺตเรน โลปํ วิธาย ปุน อญฺเญน สุตฺเตน ยุตฺตาติ เทสวิธาเนน สกลิงฺคสงฺขฺยายุตฺเตหิ-ฏฺฐมภิธานํ ปเรหิ, ตทาห- ‘อโห รตฺโต’จฺจาทิ.

“Visesāvasāya”（特别确定）是为了确定时间的特别之处，正如世间所用的“phussī ratti”（普沙之夜）等。此处“gurunā”（以木星）中的“guru”（师）是“jīva”（木星），不是星宿，但这里有与月亮结合……因为夜晚是由与月亮结合的木星所标志。在“kattikāya lakkhito muhutto”（被迦提迦（Kattikā）标志的时刻）中，此处没有月亮，时刻仅由迦提迦本身所标志，因此说“kattikā muhutto”（迦提迦时刻）。在“phussena lakkhitā atthasiddhi”（被普沙（Phussa）标志的成就）中，此处是由与月亮结合的普沙标志成就，而不是时间；（此句）并非（说）时间是普沙。对于与星宿结合的时间，在不考虑“夜晚”等特别之处时，其他（论师）通过一则经文规定省略从星宿词产生的后缀，又通过另一则关于“结合”的经文，依据教导的方法，用（星宿词）自身的性与数来表达，因此说“白昼、夜晚”等。

รตฺยาทิวิเสสาปรามาเสนาติ ผุสฺสี รตฺติ ผุสฺโส อโหติ เอวํ รตฺยาทิวิเสสสฺส อปรามาเสน อสมฺมสฺเสน อคฺคหเณน. สกลิงฺคสงฺขฺยายุตฺเตนาติ ผุสฺสกตฺติกาทีนํ ยํยํ ลิงฺคํ ยายา สงฺขฺยา, อตฺตนิเยหิ เตหิ เตหิ ลิงฺเคหิ ตาหิตาหิ จ สงฺขฺยาหิ ยุตฺเตน นกฺขตฺตสทฺเทน. น ตทุปลกฺขิโต กาโลติ กตฺติกา สทฺโทพหุวจนนฺโต พหุตารกตฺตา กตฺติกาย, ตายกตฺติกาย ลกฺขิโตกาโลปเรหิวิย น กถียตีติ อตฺโถ. อถ ตทุปลกฺขิตสฺสกาลสฺเสวกตฺติกาสทฺเทนาภิธาเน โก โทโส เย เนวมุจฺจเตจฺจาห- [Pg.197] ‘อชฺเชติ’จฺจาทิ. อิมินา จ ปรมเต โทโส อุพฺภาวิโต, ตทตฺถตฺเต สตีติ ตทุปลกฺขิตกาลตฺถตฺเต สติ.

“Ratyādivisesāparāmāsena”（不考虑夜晚等特别之处）是说：如“phussī ratti”（普沙之夜）、“phusso aho”（普沙之日），这样不考虑、不思察、不执取夜晚等的特别之处。“Sakaliṅgasaṅkhyāyuttena”（与自身的性与数结合）是说：普沙（Phussa）、迦提迦（Kattikā）等星宿，无论它们各自是什么性、什么数，都用与它们各自的性与数相结合的星宿词来表达。“Na tadupalakkhito kālo”（时间不被其标志）的意思是：“kattikā”（迦提迦）一词是复数结尾，因为迦提迦星团有很多星，因此不像其他（论师）那样说“被那迦提迦所标志的时间”。那么，如果用“kattikā”一词本身来指称被它标志的时间，有什么过错，以至于不这么说呢？（答曰：）因此（经文）说“ajja”（今天）等。借此，指出了对方观点中的过错。“Tadatthatte sati”（当有其义时）的意思是：当有“被其标志的时间”这个意义时。

สตฺตมี สิยาติ นกฺขตฺตสทฺทา ตทฺธิตโลปนฺตา ผุสฺเสน ปายสํ ภุญฺเชยฺย, ผุสฺเส ปายสํ ภุญฺเชยฺยา’ตฺยาโท อาเธยฺยนฺตราเปกฺขา สิยา สตฺตมี, ยา สุตฺตนฺตเรน วิธียติ ปาณินีเยหิ, ตโต ‘อชฺชกตฺติกา’เตตฺถาปฺยาเธยฺยนฺตราเปกฺขา สตฺตมี สิยา โลปนฺตตฺตา ‘อชฺชกตฺติกาสู’ติ, น ปฐมา. ปฐมาเยว ปนายํ ปโยโค ‘อชฺชกตฺติกา,ติ. อชฺเชตฺยธิกรณปฺปธาโน อโหรตฺตกาลวาจี สทฺโท, กตฺติกาสทฺโทปิ ตทฺธิตโลเปน ตกฺกาลาภิธายโก, ตโต เยวอุภินฺนมฺปิสามานาธิกรณฺยา กตฺติกาโยปฺยธิกรณํ สมฺปชฺชนฺเต, ตญฺจ น วินาเธยฺเยน โหตีตฺยาเธยฺยนฺตราเปกฺขายํ เตสุ สตฺตมีเยว สิยา, น ปฐมา (อุป) ปชฺเชยฺยาตฺยธิปฺปาโย. อตฺตโนทานิ ทสฺสเน สตฺตมิยา อปฺปสงฺคํ ปฐมาเยโวปปตฺตึ ทสฺเสตุมาห- ‘จนฺเท ปนูปจาเรเน’จฺจาทิ, นาเธยฺยนฺตราเปกฺขาจฺจเนน สตฺตมิยา อปฺปสงฺคมาห. เอวญฺจรหิ วจนมนฺตเรน ปเรสํ วิย สตฺตมีวิธายกํ กถํ กตฺติกาย ชาโตจฺจาสงฺกิย ตมฺปฏิปาเทตุมาห- ‘กตฺติกาย ชาโต’จฺจาทิ. พหุวจนนฺตตฺเตปิ กตฺติกาย ชาติยเมก วจนนฺตํ. ปการนฺตรมาห- ‘โลโปติ’จฺจาทิ. โลเปนาติ กตฺติกาหิ อินฺทุยุตฺตาหิ ลกฺขิโต กาโลติ วิคฺคยฺห กตณปฺปจฺจยสฺส โลเปน.

“Sattamī siyā”（可能为第七格）：从以派生词缀省略结尾的星宿词，如“phussena pāyasaṃ bhuñjeyya”（以普沙星（Phussa）食乳粥）、“phusse pāyasaṃ bhuñjeyya”（于普沙星时食乳粥）等例，可能因期待另一个所依（ādheyya）而为第七格，这是波你尼（Pāṇini）学派通过另一经文所规定的。因此，在“ajjakattikā”（今日迦提迦）一例中，也可能因期待另一个所依且词缀省略而为第七格，即“ajjakattikāsu”（于今日迦提迦中），而非第一格。但此处的用法“ajjakattikā”实为第一格。“Ajja”（今日）一词，是以所依（adhikaraṇa）为主，表示日夜时间的词。“Kattikā”（迦提迦）一词，也通过派生词缀的省略而表示那个时间。因此，由于两者同格，“kattikā”也成了所依。而所依不能没有能依（ādheyya），因此，由于期待另一个能依，它们就应该用第七格，第一格是不合适的。这是（对方的）意图。现在，为了在我方观点中，说明第七格不适用而第一格才合适，（论主）说“cande panūpacārena”（在月亮中以譬喻）等。他并非因期待另一个所依而说第七格不适用。既然如此，（有人）会怀疑：“若无另一说法，如何能像其他（论师）那样规定第七格，如在‘kattikāya jāto’（生于迦提迦）中？”为了成立此说，（论主）说“kattikāya jāto”等。虽然（“kattikā”一词）是复数结尾，但在“kattikāya jātiyaṃ”（生于迦提迦）中，它是单数结尾。又说另一种方式：“lopo”（省略）等。“Lopena”（以省略）是说：通过对“由与月亮结合的诸迦提迦星所标志的时间”进行分析后，所造的“ṇa”后缀的省略。

๑๓. สาสฺส

13. 彼之

เสติ ปฐมนฺตาติ สาติ นิทฺทิฏฺฐปฐมนฺตา, ยํ ปฐมนฺตนฺติ สาเจติ ทสฺสิตํ ปฐมนฺตมาห. ปฐมนฺตสฺส เทวตาปุณฺณมาสิตฺตภาวโต ตทตฺถมเภเทนาห- ‘สา’ติ. กา สา เทวตาจฺจาห- ‘โลกปฺปสิทฺธาเยว เทวตา’ติ. ยาคสมฺปทานมฺปิ โลเก เทวตาติ ปสิทฺธนฺติ ยาคสฺส ยชิตพฺพสฺส ปุโรฑาสาทิโน สมฺปทานมฺปิ ปฏิคฺคาหโก ปินฺทาทิ โลเก เทยฺยสฺส ปุโรฑาสาทิโน เทวตา สามีติ ปสิทฺธนฺตฺยตฺโถ, อินฺโท เทวตา อสฺส อินฺทํ, อาทิจฺโจ เทวตา อสฺส อาทิจฺจํ, หวิ ปุโรฑาสาทิ ยาคทพฺพํ.

“Sā”是第一格词，以此指明了第一格词。所谓第一格词，即以“sā”为例显示，并说明了该第一格词。因为该第一格词具有“天神”与“满月”的含义，为不使其义分离，故说“sā”。何为彼天神？答曰：“即世间公认之天神”。世间亦称祭祀的领受者为天神。其义为：祭祀中应祭之祭饼等的领受者，以及世间应施之饭食等的收受者，被称为天神，即主宰。“因陀罗(Indra)是其天神”，故为“因陀罗(祭)”；“太阳(Ādicca)是其天神”，故为“太阳(祭)”。Havi(祭品)即祭饼等祭祀用物。

มนฺตโถมนียมฺปิ [Pg.198] เทวตาติ ปสิทฺธนฺติ เยน มนฺเถน โย ถูยเต โส ตสฺส มนฺตสฺส เทวตา สามีติ โลเก ปสิทฺธนฺตฺยตฺโถ มหินฺโท ยโม วรุโณ เทวตา อสฺสาติ วิคฺคโห. วุตฺตนย เมวาติ ‘‘นกฺขตฺเตนินฺทุยุตฺเตน กาเล’’ติ สุตฺเต วุตฺตนยเมว. ชาตฺเยกวจนํ มฆายาติ, ตารกรูปานมฺปน พหุตฺตา มฆาสทฺโท พหุวจนนฺโต. ปาณินียา ‘‘สาสฺมึ ปุณฺณมาสีติ สญฺญาย’’นฺติ (๔-๒-๒๑) สุตฺตยิตฺวา ผุสฺสี ปุณฺณมาสี อสฺมึ ผุสฺโส มาโส ผุสฺโส อทฺธมาโส ผุสฺโส สํวจฺฉโรติ สญฺญายํ ปฏิปาเทนฺติ, เตน เตสํ ผุสฺสี ปุณฺณมาสี อสฺมึ ปญฺจทสรตฺเตติ เอตฺถ จ ภตกมาเส จ ตทฺธิโต น ภวติ. อิธ ปน ‘สญฺญาย’นฺติ วจนาภาเว ภตกมาเสปิ ฉฏฺฐฺยตฺเถ ภวตีตฺยาสงฺก วิรจยติ ‘ภตกมาเสปิ’จฺจาทิ. ปุณฺโณ มา อิจฺจตฺร มาสทฺโท จนฺทปริยาโยติ อาห- ‘มาสทฺเทเน’จฺจาทิ. ปุณฺโณ มา อสฺสนฺติ นิพฺพจนาติ เอตฺถ ปุณฺณมาสีสทฺทสฺส ปุณฺโณ มา อสฺสนฺติ นีหริตฺวา วจนาติ อตฺโถ. วุตฺติยา อตฺถสฺส ผุฏีกรณาย วุตฺตํ- ‘โส ปุณฺโณ ติอาทิ. ตสฺสนฺติ ปุณฺณมาสิยํ. สาปุณฺณมาสี, ภตกสฺส ภติยา กมฺมการกสฺส โย ตึสติ รตฺโต มาโส ปริพฺพยนิยมิโต, ตสฺส สมฺพนฺธินี เนติ สมฺพนฺโธ.

应以咒语赞颂者亦被称为天神。其义为：世间公认，以某咒语所赞颂者，即是该咒语之天神，亦即主宰。其语基分析为：“摩哂陀(Mahinda)、阎摩(Yama)、瓦儒那(Varuṇa)是其天神”。此即如经中所说之理：“于星宿与月亮相应之时”。“Maghā”(摩伽)是集合单数，但因星辰之形众多，故“maghā”一词用复数词尾。波你尼(Pāṇinīya)派由经“sāsmin puṇṇamāsīti saññāyam”(4-2-21)而规定：于专名义中，“Phussī(普沙)是此中之满月”，故有“Phusso māso”(普沙月)、“Phusso addhamāso”(普沙半月)、“Phusso saṃvaccharo”(普沙年)。因此，对他们而言，于“Phussī是此十五夜中之满月”及“佣工月”(bhatakamāse)的情况，则不生此派生词。然于此处，因无“专名”(saññāya)一词，故提出“于佣工月亦可”等，以生起“亦可用于第六格义”之疑。于“Puṇṇo mā”中，“mā”字是“月亮”(canda)的同义词，故说“以mā字”等。“Puṇṇamāsī”(满月)一词，是从“puṇṇo mā assa”(其有圆月)引申而来，此为词义。为阐明注疏之义而说：“彼圆满……”等。“Tassaṃ”(于其时)指于满月时。彼满月，与佣工，即为受雇劳作者所定之三十夜消费期限的月份，并不相关，此为关联。

ยสฺสญฺจติถียนฺติ อนิยเมน ปฏิปทาทิมาห. อโตเอว จ นิปาตนาติ อิมสฺมาว นิปาตนา, เตเนวาห- ‘สุตฺเต วจนเมว นิปาตน’นฺติ. มาสสุติยาจฺจาโท สาธิปฺปายมตฺถํ วิวรติ ‘ยทิปิ’จฺจาทินา. อสฺสาติ สามญฺญวจเนปิ ‘สาสฺส เทวตา ปุณฺณมาสี’ติ สุตฺเต อสฺสาติ อวิเสสวจเนปิ โสเยว ปุณฺณมาสีสทฺเท สูยมาโน มาโสเยว ฉฏฺฐฺยตฺโถ วิญฺญายตีติ สมฺพนฺโธ.

“于任何日期”是指初一等不定的日期。因此，这是一种不规则变化，正因如此，才说：“经中的词语即是不规则变化”。由听闻“月”等，以“即使”等方式阐明其意趣。虽然“assa”是一般用语，但在经文“sāssa devatā puṇṇamāsī”(彼为其天神，其满月)中，虽然“assa”是未特指之词，但其第六格义应被理解为，正是从“puṇṇamāsī”(满月)一词中听闻到的那个“月”(māso)。此为关联。

ปญฺจทสรตฺตาโทติ ปเรสํ สญฺญาคหเณน นิวตฺติตปญฺจทสรตฺตาโท. อถ อทฺธมาสสํวจฺฉรานมฺปิ อุทาหรณตฺเต โนปญฺญาโส กสฺมา น กโตจฺจาห- ‘อทฺธมาสสํวจฺฉราน’มิจฺจาทิ. เอวมฺมญฺญเต ‘‘อทฺธมาสสํวจฺฉรานํ น ปจฺจเยโนชุกมภิธานมปิ ตุ สํวจฺฉเรปิ ผุสฺสาทิมาสสมฺภวาสฺมึ สํวจฺฉเร ผุสฺเสน มาเสน สมฺพนฺธา ผุสฺโสตฺยุปจารียเต, ยถา จ ผุสฺสาทิมาสสฺส สมฺพนฺธี อทฺธมาโส ผุสฺโส อทฺธมาโสตฺยุปจารียเต[Pg.199], น ปโนชุกนฺติ เตสมุทาหรณตฺเต นานุปาทาน’’นฺติ.

“十五夜等”，是指因采纳他人之专名而排除的十五夜等。那么，为何不将半月和年作为范例列出呢？答曰：“半月和年……”等。兹以为：“半月和年并非通过后缀直接指称，而是一年之中亦有普沙(Phussa)等月，该年因与普沙月相关，故转喻为普沙年；又如与普沙等月相关的半月，转喻为普沙半月，并非直接指称。”因此不作为范例列举。

๑๔. ตม

14. 黑暗

นากฑฺฒนตฺโถติ ณสฺสากฑฺฒนตฺโถ น โหติ. ยทฺยากฑฺฒนตฺโถ อสฺส, ตทา จานุกฑฺฒิตํ โนตฺตรตฺรานุกฑฺเฒยฺยาติ มญฺญเต, โกจิเยว โหตีติ โหนฺตีติ อิโต ภินฺทิตฺวา อาเนตพฺพํ. ตทา เทสสฺสาติ อิมินา ‘‘ตทาเทสา ตคฺคหเณน คยฺหนฺตี’’ติ ปริภาสมุปลกฺเขติ. กตยาเทสสฺสาปีติ กโต ยาเทโส ยสฺส ตสฺส กตยาเทสสฺสาปีติ. อิการสฺสาติ ยาเทสโต ปุพฺเพ อิการสฺส, อิมินา จาเทสาเทสีนมเภโท ทสฺสิโต. ตสทฺเท เนเกนาปิ ปจฺเจกาภิสมฺพนฺเธ สิทฺเธติ เอวมญฺญเต- ‘‘ยถา’เตน กตํกีต’ (๔-๒๙) นฺตฺยาทิสุตฺเต เอโกว ตสทฺโท พหูหิ ปจฺจยตฺเตหิ สมฺพชฺฌเต, ตถิหาปิ เอกเมว ตสทฺทคฺคหณํ ‘ตมธีเต ตํชานาตี’ติ ปจฺเจกมภิสมฺพชฺฌเต, ตสฺมา กิเมตทตฺเถน ทฺวิตคฺคหเณเน’’ติ. ทฺวิตคฺคหเณ ปโยชนตฺตยํ วุตฺตํ, ตตฺถ ปฐมํ ทสฺเสนฺโต ชานนิจฺจาทินาธิปฺปายมาวีกตฺวา ทฺวิตคฺคหณมิจฺจาทินา ปทตฺถมาห.

说“不为随引”(Nākaḍḍhanattho)，是说“ṇ”字不是为了随引的目的。如果[它]有随引的目的，那么已随引者将不会再被随引，有人会这样想。应从此处分开而带来“hoti”(是)和“hontī”(是)。通过“tadādesassa”(彼之替代的)这一句，他指出了“彼之替代由彼之把握而把握”(tadādesā taggahaṇena gayhantī)这条格言(paribhāsa)。“Katayādesassāpi”(亦对已作y替代者)是说：y替代(yādeso)已为之完成，即为已作y替代者。“Ikārassa”(i字母的)是说在y替代之前的i字母。以此显示了替代者(ādesa)与被替代者(ādesī)的无别。他这样认为：即使只有一个ta词(tasadda)，通过逐一关联也能成立。如同在“tena kataṃ kīta”(彼所作所买)(4-29)等经中，一个ta词与众多后缀义相关联，同样，于此一个ta词的把握也能与“学习彼，了知彼”(tamadhīte taṃjānāti)逐一关联，因此，为此义为何要用对ta词的双重把握呢？关于对ta词的双重把握，已说有三种作用。其中，在阐释第一种时，先以“jānana”(知)等词揭示意趣，再以“dvitaggahaṇa”(双重把握)等词说明语词之义。

ตตฺถ-‘โย ยมธีเต ชานาติ จา’ติ อิมินา ทฺวิตคฺคหณาภาเว ปจฺจยตฺถาวยวสฺส สมุจฺจยปฺปสงฺคมาห. สมุจฺจเย สติ(โย) ยมธีเต ชานาติ จ, ตตฺเถว สิยา, โย ปนาธีเต เกวลํ, น (ชานาติ) ตตฺถ น สิยาติ โพธยิตุํ พฺยภิจารมาห‘น ปจฺเจกาติ สมฺพนฺเธเน’ติ. ยถา ‘‘เตน กถํ กีต’’มิจฺจาโท ‘‘เตน ชิตํ ชยติ’’จฺจาทิ ปจฺเจกสมฺพนฺเธน ภวติ เอวมฺมาวิญฺญายีติ ยเถจฺจาทิ กสฺสาตฺโถ. ‘เตน กตํ กีต’’มิจฺจาทีหิ อวตฺวา ‘‘เตน ชิตํ ชยติ’’จฺจาทิสุตฺเตกเทสวจนมตฺถพฺยตฺติ ตถา วุตฺเต โหตีติ วุตฺตํ, เตน ชิตมิจฺจาโท ชยนาทิกา กิริยาเน กทพฺพสมวายิตฺเตน ปสิทฺธาติ ยุตฺโต ตตฺถ ปจฺเจกาภิสมฺพนฺโธ, เนวมชฺเฌน เวทนา ปฺเยกทพฺพสมวายิตฺตาภิยฺโยตฺยธิปฺปาโย.

于此，通过“yo yamadhīte jānāti ca”(彼学习且了知此)一句，说明了在没有对ta词作双重把握的情况下，会有后缀义的组成部分作集合(samuccaya)的可能。若作集合解，则[后缀]只用于学习且了知者，而不用于仅学习而不了知者。为了指出此例外(byabhicāra)，而说“非由逐一关联”(na paccekāti sambandhena)。不应这样理解：如同“tena kathaṃ kīta”(彼如何买)等和“tena jitaṃ jayati”(彼胜所胜)等是通过逐一关联而成立。这是某人对“yathā”(如同)等词的理解。据说，不言“tena kataṃ kīta”等，而言“tena jitaṃ jayati”等经中片语，如此说时，其义自明。在“tena jitaṃ”(彼所胜)等句中，征服等行为因其与单一实体结合而为人所知，故于彼处作逐一关联是合理的。但学习与了知并非如此，[二者]并非与单一实体结合，此为意趣。

อิทานิ [Pg.200] ทุติยํ ทสฺเสติ ‘ชานน’มิจฺจาทิ, นิมิตฺต มิฏฺฐานิฏฺฐโพธการณํ มุหุตฺโต กตฺติกาทิ, อุปฺปาโต อิฏฺฐานิฏฺฐสูจกํ ปถวิสมุทฺทาทีนํ สภาวปริจฺจาเคนาญฺญตตฺตคมนํ. ชานนสามญฺเญติ นิมิตฺตาทีนํ ชานน สามญฺเญ. ‘ยถาวุตฺตชานนสฺส อชฺเฌน วิสยตฺเต เหตุมาห- ‘ตํ ชานาตีติ ตสทฺเทน อธียมานปรามสโต’ติ. ตติยํ ทสฺเสติ ‘ยโต เจ’จฺจาทินา. ยโต จ อุปฺปนฺเนน วิธินา อชฺเฌน ญาตุ อภิธานมฺปสิทฺธนฺติ สมฺพนฺโธ, โปตฺถเกสุ ปน อชฺเฌตุญาตูสุติ ปาโฐ ทิสฺสติ, เอตฺถายมธิปฺปาโย ‘‘กตฺถจิ ปสิทฺธิวิสโย โหติ ตสทฺโท, ตถา จ วุตฺตํ สุโพธาลงฺการฏีกายํ ปกฺกนฺตวิสโย ตถา ปสิทฺธวิสโย อนุภูตวิสโย จ ตํสทฺโท ยํ สทฺทํ นา เปกฺขเต’ติ, ตสฺมา ปสิทฺธิวิสเยน ตสทฺเทน ปุถเคว ปสิทฺธิยา อุปสงฺคหตฺถํ ทฺวิตคฺคหณํ กตฺตพฺพ’’นฺติ. อตฺถตฺตเย วตฺตมานสฺส ตุ ตสทฺทสฺส สวิสโย วิเสโส ตโตวาตฺถิเกหิ เวทิตพฺโพ.

现在，以“jānana”(知)等词阐释第二种[作用]。相(nimitta)是了知吉凶(iṭṭhāniṭṭha)的原因；时(muhutta)是昴宿(kattikā)等；变异(uppāta)是地、海等舍弃自性而转变为他性，为吉凶的预兆。“Jānanasāmaññe”(于知之一般)是说于相(nimitta)等的一般了知。对于如前所述的“知”作为学习的所缘，他说明其原由：在“taṃ jānāti”(了知彼)一句中，ta词(tasadda)指称正在被学习者。以“yato ca”(并且由于)等词阐释第三种[作用]。并且，由于通过已生起的方法和学习，能知者的名称得以成立，此为关联。但在诸书中可见“ajjhetuñātūsu”(于学习者与能知者)的读法。此中意趣为：“ta词在某些情况下指众所周知的所缘，如《善发智庄严论注》(Subodhālaṅkāraṭīkā)中所说：已离去的所缘(pakkantavisaya)、众所周知的所缘(pasiddhavisayo)及已经验的所缘(anubhūtavisayo)，此ta词不期待yaṃ词。”因此，为了以指称众所周知所缘的ta词来另外含摄众所周知者，应作双重把握。而用于三种意义的ta词，其各自所缘的差别，应由求义者从彼[上下文]中了知。

๑๕. ตสฺส

15. 他的

วิสยสทฺโท คามสมุทาเยปิ วตฺตเต, คามสมุทาโย จ นาม เทโสเยว, เตนาห วิสโยปิ คามสมุทายตฺตา เทโสเยวา’ติ, อิมินา วิสยเทสสทฺทานํ สมานาธิกรณตฺตมาห. วสาติ เทสวาสิโน วสาตโย, อนุวาโก คนฺถวิเสโส.

“领域”(visaya)一词亦用于村落之集合，而村落之集合即是地方(desa)，因此说“领域亦因是村落之集合，故即是地方”。以此说明“领域”与“地方”二词所指相同。‘Vasā’是地方的居民(desavāsino)，‘anuvāko’是特定的篇章(ganthaviseso)。

๑๖. นิวา

16. 住处

ตนฺนาเมจฺจาทินา น เกวลํ นิวาเสเยว, อถโข วกฺขมาเนสุ ปีติ ทสฺเสติ. ปจฺจยนฺตํ เสพฺพาทิ. เทสนามมฺภวติ จตูสุ อตฺเถสูติ วิญฺญายติ, เตนาห-‘นิวาสาโท วิธี’ติ. นิวาสาโทติ นิวาส อทูรภวนิพฺพตฺตอตฺถิอตฺเถสุ. สํหิตนามํ นาม โลกิยสทฺทโว หาราปฺปสงฺคมญฺญสทฺทโวหาเรนุปาตฺตนามํ.

通过“彼之名”等，不仅显示了在“住处”义上，也显示了在之后将述说的义上。以“sebba”等为后缀词。可知地名(desanāmaṃ)有四种含义，因此说“规则始于住处等”。“住处等”是指在住处、附近所生、所产、所有这些含义中。约定俗成之名(saṃhitanāmaṃ)是指通过世俗语言的用法、关联以及其他语言用法而获得之名。

๑๗. อทู

17. 不远

นครมฺปิ เทโสเยวาติ อาห- ‘อทูรภว’นฺติ.

城市亦是地方，故说“附近所生”(adūrabhava)。

๑๘. เตน

18. 以彼

ยถาโยคตฺโถติ วุตฺติยํ วุตฺตยถาโยคสทฺทสฺส อตฺโถ.

“yathāyogattho”ti是注释(vutti)中所说“yathāyogasadda”一词的含义。

๑๙. ตมิ

19. 于彼

ปจฺจยนฺตนาเมติ [Pg.201] ปจฺจยนฺตนามํ ยสฺส สตฺตมฺยตฺถภูตสฺส เทสสฺส หสฺมินฺติ อตฺโถ, นาญฺญสฺเสติ ภูมาทิวิสิฏฺฐตฺถยุตฺตโต อญฺญสฺส ปจฺจยนฺตนามํ น โหตีติ อตฺโถ. พทรา พพฺพชา อสฺมึ เทเส สนฺตีติ วิคฺคโห.

“有后缀之名”(Paccayantanāma)是指具有第七格义的处所，即“在此”(asmiṃ)之义，而非他者。其义为：因其与地(bhūmi)等特定含义相关联，故“有后缀之名”不用于他者。其语法分析(viggaho)为：“此地有枣树(badarā)、芭芭迦草(babbajā)”。

๒๑. อชฺชา

21. 今日

หียฺยตฺตโนติ ‘‘สรมฺหา ทฺเว’’ติ (๑๓๔) ทฺวิตฺตํ.

关于“昨日时”(hīyyattano)，依“元音后(之辅音)双写”(saramhā dve) (规则134)而有双写(dvittaṃ)。

๒๓. อมา

23. 与

อมาสห ภโว อมจฺโจ.

与(amā)……一起(saha)存在(bhavo)者，是为“大臣”(amacco)。

๒๔. มชฺฌา

24. 中

มชฺเฌ ภโว มชฺฌิโม, อนฺเต ภโว อนฺติโม อิจฺจาทิ.

在中间者为“majjhimo”(中)，在末端者为“antimo”(末)，等等。

๒๕. กณ

25. kaṇa

มคเธสุ อรญฺเญ คงฺคายํ ปพฺพเต วเน กุเล พาราณสิยํ จมฺปายํ มิถิลายํ สมฺภโวติ วิคฺคโห. ‘‘ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา’’ติ (๔-๑๒๐) เอยฺยโกติ เสโส. ปจฺจยนฺตรทสฺสเน สติ อิมินาว สุตฺเตน อิโต อญฺญตฺราปิ ปจฺจยนฺตรานิ โหนฺตีติ เสโส, คาเม ภโว อุทเร ภโว ปญฺจาเลสุ ภโว โพธิปกฺเข ภโวติ วิคฺคโห.

其语法分析(viggaho)为：生于摩揭陀(Magadhesu)、森林(araññe)、恒河(Gaṅgāyaṃ)、山(pabbate)、林(vane)、家族(kule)、波罗奈(Bārāṇasiyaṃ)、瞻波城(Campāyaṃ)、弥提罗(Mithilāyaṃ)。依“亦见其他后缀”(Dissantaññepi paccayā) (规则4-120)，(可知)“eyyaka”是其余应补充者(seso)。当见到其他后缀时，依此经，可知此处之外亦有其他后缀，这是其余应补充者。其语法分析为：生于村中、生于腹中、生于般遮罗(Pañcālesu)、生于菩提分(bodhipakkhe)。

๒๖. ณิโก

26. ṇika

สรเท ภโว, ภวา วาติ วิคฺคโห.

其语法分析(viggaho)为：于秋季(sarade)生，或存在。

๒๗. ตมสฺส

27. 彼之

สิปฺปสทฺทตฺถมาห-‘โลสลฺล’นฺติ. ตเมว พฺยญฺชยติ ‘กิริเย’จฺจาทินา, กรณํ กิริยา วาทนาทิกสฺส อภฺยาโส, โส ปุพฺโพ ยสฺสาติ สมาโส, วีณาทิสทฺเทหิ กิมุจฺจเตจฺจาห- ‘วีณาทิ’จฺจาทิ, ทพฺพํ ตํตํสมุทายรูปํ. สิปฺปญฺจาติ วตฺวา ตทตฺถํ วิภาเวติ ‘กิริยา วิเสโส’ติ. วาทนาทิกิริยาย วิสิฏฺโฐ ชานนกิริยาวิเสโสติ อตฺโถ, อิมินา วีณาทิสทฺทา ทพฺพตฺถวุตฺติโน วาทนาทิกิริยํ กิริยา วิเสสญฺจ [Pg.202] สิปฺปมุปจาเรน วทนฺตีติ ทีเปติ. อิติสทฺโท เหตุมฺหิ. สาเยเวติ อภฺยาสิตพฺพา ชานนกิริยาวิเสสสฺส ปุพฺพภูตา วาทนกิริยา, วิเสเสตุํ ยุตฺตา วีณาทิสทฺเทนาติ อธิปฺปาโย.

为说明“技艺”(sippa)一词之义，而说“善巧”(kosalla)。又以“行为”(kiriya)等词阐明之：“所作”(karaṇaṃ)或“行为”(kiriyā)是弹奏等的练习(abhyāso)，“以彼为先”是其复合词(samāso)之义。以“琵琶”(vīṇā)等词说何者？答曰“琵琶等”。“物”(dabbaṃ)是彼彼之集合形态。说了“技艺”后，将其义阐释为“特殊的行为”(kiriyā viseso)。其义为，有别于弹奏等行为的一种特殊的认知行为。以此显示，“琵琶”等词虽指称事物，却通过譬喻(upacārena)将弹奏行为及此特殊行为称为“技艺”。“iti”一词用于因由义。其意为：那作为应练习之特殊认知行为之前提的弹奏行为，正适合以“琵琶”等词来特指。

ยุตฺตตา เจตฺถ… วีณาทิวาทนวเสน สิปฺปสฺส คเหตพฺพภาวโต, กถํ วีณาทิสทฺเทหิ ทพฺพวุตฺตีติ วาทนา วุจฺจตีติ อาห- ‘วีณาทิ วิสยตฺตา’ติ, วาทนวุตฺติวีณาทิสทฺทานํ สิปฺปวุตฺติตฺตํ ยถาวุตฺตสฺโส ปมาวเสน วตฺตุมาห- ‘ยเถ’จฺจาทิ. วีณาทิวาทนนฺติ ยเถติ สมฺพนฺโธ. วุตฺตเมว ผุฏยนฺโต วุตฺติคนฺถสฺส มุขํ วิวรียติ ‘กิริเย’จฺจาทินา. กิริยาตฺยาสปุพฺพกํ ญาณกฺขมํ โกสลฺลํ วาทนกิริยา วิสยตฺตา วีณาวาทนมิจฺจเนน กิริยาสทฺเทน วุจฺจตีตฺยตฺโถ. มุทงฺคํ มุทงฺควาทนํ สิปฺปมสฺส, วํโส สิปฺปมสฺสาติ วิคฺคโห. สีลมทฺทพฺพํ กถํ ปํสุกูลาทิ(โน) สีลตฺถสมานาธิกรณตฺเตนาภิธานนฺตฺยาห- ‘ปํสุกูลาทิธารณ’มิจฺจาทิ. ตญฺจ สีลนฺติ สมฺพนฺโธ.

此中之恰当性在于……因“技艺”(sippa)须通过弹奏琵琶等来理解。指称事物的“琵琶”等词如何能言说“弹奏”呢？答曰：“因以琵琶等为所缘(visaya)故”。为通过前述譬喻来说明指称弹奏的“琵琶”等词如何能指称技艺，而说“譬如”(yathā)等。“譬如弹奏琵琶等”是其关联。为使已说者更明了，以“行为”(kiriya)等词开启注释之端绪。其义为：以努力为先导、能生起智慧的善巧(kosallaṃ)，因其以弹奏行为为所缘，故以“行为”一词称之为“弹奏琵琶”。其语法分析(viggaho)为：“鼓(mudaṅgaṃ)，即击鼓，是他的技艺”；“箫(vaṃso)是他的技艺”。戒(sīla)非物质，“粪扫衣”(paṃsukūla)等词如何能与“戒”义同处而指称之？答曰：“穿粪扫衣等”。而彼与戒相关联。

อปฺปิจฺฉตายาติ ปจฺจยปฺปิจฺฉตาย. สนฺตุฏฺฐิตายาติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ทฺวาทสวิธสนฺตุฏฺฐิยา. อนุวิธียมานํ กรียมานํ. ผลนิรเปกฺขนฺติ อิมินา อิธ โลเก จีวราทิเหตุ ปณิธาย ปํสุกูล ธารณาทึ ปฏิกฺขิปติ, สีลํ ตปฺปรภาเวน เสวนา. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘ปํสุกูลาทิธารณํ ปํสุกูลาทิวิสยนฺติ ปํสุกูลาทิสทฺเทโนปจาเรนาภิธียเต, สีลํ ปํสุกูลธารณวิสยนฺติ ปํสุกูลาทิ สทฺเทโนปจาเรโนจฺจตี’’ติ. ติจีวรํ สีลมสฺสาติ วิคฺคโห เตสํ คุโฬ ปณฺยมสฺสาติ วิคฺคโห โตมรํ, มุคฺคโร ปหรณมสฺสาติ วิคฺคโห, อุปธียตฺยุปริอาธียตีติ รถงฺคํ วุจฺจติ. กามกฺขนฺธกิเลสาภิสงฺขารา วา อุปธิ อุปทธาติ สุขํ ทุกฺขํวาติ กตฺวา.

“少欲”(appicchatā)者，于资具少欲也。“知足”(santuṭṭhitā)者，于四资具有十二种知足也。“随行”(anuvidhīyamānaṃ)者，正在实行也。“不期果报”(phalanirapekkha)：以此，于此世间，否定为衣等因而发愿穿粪扫衣等，(此乃)为戒而行戒。此即是说：“穿粪扫衣等，以粪扫衣等为所缘，故以‘粪扫衣等’之词譬喻称之；戒以穿粪扫衣为所缘，故以‘粪扫衣等’之词譬喻称之。”其语法分析(viggaho)为：“三衣(ticīvara)是彼之戒”；“糖(guḷo)是彼等之商品”；“矛(tomara)、槌(muggaro)是彼之武器”。“被置于上”(upadhīyati)故称“车轮”(rathaṅga)。或欲蕴(kāmakkhandha)、烦恼(kilesa)、行(abhisaṅkhāra)为“所依”(upadhi)，因其能置(upadadhāti)乐或苦。

๒๘. ตํหนฺติ

28. 杀彼

พหุมฺหิ ภูตานคเตสุปิ ปจฺจยภาเว การณมาห-‘สงฺขฺยากาลานมวิวจฺฉิตตฺตา’ติ, สุตฺเต วุตฺตาย เอกสงฺขฺยาย วุตฺตมานกา ลสฺเสว จ วตฺตุมนิจฺฉิตตฺตาติ อตฺโถ.

于众多已生与未生之法为缘时，说其原因为：“因数量与时间非所欲说故”。其义是，不欲言及经中所说的单一数量，以及所说的时间。

ตทุปาทานนฺตูติ [Pg.203] เตสเมกวจนาทีนมุปาทานนฺตุ. ตํ นานนฺตรีย กตฺตาติ อุปลกฺขณวเสน เตสํ วจนกาลนฺตรานมวินาภาวิตฺตาติ อธิปฺปาโย. หนฺติจฺจาทิตฺยาทฺยนฺตสฺส กิริยาปฺปธานตฺเต กถํ ณาทีนํ ตทตฺเถ ชายมานานํ สาธนปฺปธานตฺต มิจฺจตฺร เหตุมาห ‘สภาวโต’ติ. มีเน หนฺตีติ เมนิโก. อชิวฺหา อนิมิสา จ มจฺฉา, ทิฏฺโฐว สนฺทิฏฺฐนฺติ อิมินา สํสทฺทสฺส วิสุํ อตฺถภาวํ ทสฺเสติ. โลกุตฺตรธมฺโมติ นววิโธ โลกุตฺตรธมฺโม, ผลธมฺโมปิ เหฏฺฐิโม สกทาคามิวิปสฺสนาทีนํ ปจฺจยภาเวน อุปริมคฺคาธิคมสฺส อุปนิสฺสยภาวโต ปริยายโต ทิสฺสมาโนว วฏฺฏภยํ นิวตฺเตติ, ภาวนาภิสมยวเสน มคฺคธมฺโม สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน นิพฺพานธมฺโม.

所谓“彼执取”(Tadupādānaṃ)，即是彼等单数等之执取。所谓“彼非无间作者”，其意为，由表征故，彼等言说与时间之间无有间隔，不可分离。于“hanti”等以“tyādi”结尾的词，当其以行为为主时，于彼义中生起的“ṇ”等[后缀]如何以工具为主？对此，[他]说其原因为：“由自性故”。“杀鱼者”(Mīne hanti)即是渔夫(meniko)。“鱼无舌且不眨眼，所见即是实见”，以此显示“saṃ”一词有其别义。所谓“出世间法”(lokuttaradhammo)，即九种出世间法。下位果法，亦因其为一来者(sakadāgāmī)之观(vipassanā)等的缘，且为得上道之强力助缘(upanissaya)，故以间接的方式显现，即能止息轮回之怖畏(vaṭṭabhaya)；以修习现观(bhāvanā-abhisamaya)故为道法，以作证现观(sacchikiriyā-abhisamaya)故为涅槃法。

วฏฺฏภยนฺติ กมฺมกิเลสวิปากสงฺขาตํ ติวิธวฏฺฏภยํ. วิธาน วจนนฺติ อปฺปตฺเต-ตฺเถ นิโยคสงฺขาตวิธิโน ปกาสตํ เอหิปสฺส วจนํ. ปริสุทฺธตฺตาติ กิเลสมลวิรเหน สพฺพถา วิสุทฺธตฺตา. อมนุญฺญมฺปิ กทาจิ สปฺปโยชนํ ยถาสภาวปฺปกาสเนน ทสฺเสตพฺพํ ภเวยฺยาติ ตทภาวํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘วิชฺชมานมฺปิ เจ’จฺจาทิ. นนุ จ เอหิปสฺสาติ ตฺยาทฺยนฺตา, ตสฺมา เนเตติ ปจฺจโย ปปฺโปติ, ตถาหิ ปาฏิปทิกโต ปจฺจยวิธานมฺปฏิปาทิตํ, น ตฺยาทฺยนฺตโต นาปิ วากฺยโต, ตสฺมา กถเมหิปสฺสิโกติ โหตีติ อาห-‘เอหิปสฺสสทฺโทจาย’มิจฺจาทิ. ปทสมุทายสฺสานุกรโณติ ปทสมูหสฺส อนุกรณภูโต เอโก เอหิปสฺสสทฺโท. อถวา เอหิ อาคจฺฉ อิมํ ธมฺมํ ปสฺสาติ โย อปฺปตฺเต-ตฺเถ นิโยคสงฺขาโต วิธิ, ตพฺพาจโก ยนฺนิปาโต เอหิปสฺสาติ, เอหิปสฺสวิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก, อถวา เอหิจฺเจว นิปาโต, ทสฺสนํ ญาปนํ ปสฺโส, เอหีติ ปสฺโส ญาปนํ เอหิปสฺโส, เอหิปสฺสํ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก.

所谓轮回怖畏(vaṭṭabhaya)，即由业、烦恼、异熟构成的三种轮回怖畏。所谓“教诫之言”(vidhāna vacana)，是指对未证得者所宣说的教诫，即“来见”(ehipassa)之言。所谓“清净”(parisuddhattā)，即因完全远离烦恼垢染而究竟清净。即使是不悦意之事，有时为了显示其真实相状，也应如实开示，[经文]即表明无有此事。因此说“纵使存在”等。又，“来见”(ehipassa)不是以“tyādi”结尾的吗？因此，“eti”这个后缀无法获得。因为后缀的规定是从词干(pāṭipadika)而来，并非从以“tyādi”结尾的词或从句子而来。那么“应来见者”(ehipassiko)究竟如何成立？[答]曰：“此‘来见’一词……”等。即是模仿词语组合的单一词汇。或者说：“来”即“前来”，“见”即“见此法”，这是对未证得者的教诫，表达此义的语词即“来见”。值得以“来见”教诫者，称为“应来见者”。又或者说：“来”本身就是语词，“见”是认知的表征。“来”即认知的表征，故称“来见”。值得以“来见”开示者，称为“应来见者”。

๒๙. เตน

29. 因此

เอกีภาโวติ มุคฺเคหิ สํสฏฺฐานํ มาสานมิว มิสฺสีภาโว. เอโสติ สํสคฺโค, อุกฺกํเสนาติ อุกฺกํสาธาเนน จ ภวิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ[Pg.204]. สํสคฺคอุกฺกํสานํ สหภาวสฺส อเนกนฺติ กตฺเต การณมาห- ‘อสุจิทพฺเพ’จฺจาทินา. พฺยติเรกมาห- ‘นุกฺกํโส’ติ ยตฺถ สํสคฺครหิตํ เกวลมภิสงฺขตฺตมตฺถิ, ตตฺถ ปจฺจยมุทาหรเณน ทสฺเสตฺวา วิชฺชาย สห สํสคฺคสฺสาวิชฺชมานตฺเต การณํ วทติ ‘รูปี ธมฺมตฺตา’ติอาทิ. รูปํ ภูโตปาทายเภทมสฺส อตฺถีติ รูปี, ฆตาทิ สํสฏฺฐํ ภตฺตาทิ. ตสฺส ธมฺโม สภาโว สํสคฺโค, ตสฺส ภาโว ตตฺตํ, ตสฺมา, ตสฺสาติ สํสคฺคสฺส, วิชฺชาตฺวรูปี… ยถาวุตฺต รูปสภาวาภาวา, เตนาห- ‘วิชฺชาย จ อรูปิตฺตา’ติ จรอิจฺจนฺธาตุเยว จรติ.

合一(Ekībhāva)是如同绿豆与黑豆混合般的混合状态。此即是结合(saṃsagga)，而“以卓越”(ukkaṃsena)是说通过卓越的工具而有，此即关联(sambandha)。对于结合与卓越的共存，其作者以“于不净物中”等句说明了多种原因。他以“无卓越”来说明其反例：在没有结合、仅有造作(abhisaṅkhata)之处，他以缘(paccaya)为例进行展示，然后说明了与明(vijjā)不存在结合的原因，说道：“因其是色法性”等。有色(rūpī)是说，它有色(rūpa)，即大种(bhūta)与所造(upādāya)的差别；例如酥油(ghata)等与饭食(bhatta)等混合。它的法，即自性，是结合；其状态即是其性。因此，“它的”是指结合的。明则为无色……因为如前所说，没有色的自性。因此他说：“且因明是无色故”。仅在“行”(carati)这一动词词根中行进。

วาจสิกํ มานสิกนฺติ ‘‘มนาทีนํ สก, ยํกิญฺจีติ สตาทิกํ ยํกิญฺจิ. พาหุลเกเนเวตฺถาวธารณํ ลพฺภตีติ วุตฺตํ- ‘ตโต วา’ติ, เทวทตฺเตน กีโตติ โส อตฺโถ ตทตฺโถ, ตสฺส อปฺปตีติ อภิธานสตฺติเวกลฺเลน วุตฺติยมนวคโม, เทวทตฺติโกติ หิ วุตฺเต เทวทตฺเตน กีโตตฺยยมตฺโถ นปฺปตียเต… ตาทิส สทฺทสตฺติเวกลฺเลน ตทตฺถสฺสานมิธียมานตฺตา, อวคโม จ นาม สติ สามตฺถิเย สิยาติ อิมมตฺถํ สงฺเขปโต ทสฺเสตุมาห- ‘ตทตฺถาปฺปตีติยา’ติอาทิ.

语的(vācasika)和意的(mānasika)，所谓“属于意(mana)等的，无论什么”，即“念(sati)等，无论什么”。之所以说“通过多样的用法(bāhulaka)在此获得限定”，是因为像“或由此”这样的例子。例如“提婆达多(Devadatta)所买”，此义即是彼义，但“彼不被理解”是说，由于表达力的缺乏(abhidhānasattivekallena)，在语流中不被理解。因为当说“提婆达多的”(devadattiko)时，“提婆达多所买”这个意思就不被理解了。由于缺乏这种语力，那个含义就无法被表达，而理解只有在具备相应能力时才有可能。为了简要地说明这个意思，所以才说“因为那个含义无法显现”等等。

อภิธานลกฺขณตฺตนฺติ อภิธานํ สติ สามตฺถิเย วากฺเย วจนียสฺสาตฺถสฺส วุตฺติยา กถนํ ลกฺขณํ สภาโว เยสนฺเต อภิธานลกฺขณา, เตสํ ภาโว ตตฺตํ, ตพฺพาทิสมาปฺเยวเมว ทฏฺฐพฺพา. มริเจน อภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ วาติ, สลากาย ชิตนฺติ วิคฺคโห.

以表达为特征(abhidhānalakkhaṇattā)，即：当有能力(sāmatthiye)时，在句子(vākye)中通过语流(vuttiyā)说出可说之义(vacanīyassa attha)，以此为特征(lakkhaṇa)、自性(sabhāva)者，是为“以表达为特征者”(abhidhānalakkhaṇā)。他们的状态(bhāvo)即是其性(tattaṃ)。其他词等也应如是理解。“以胡椒(marica)所制或混合”，或“以筹(salākā)所胜”，此为解析(viggaho)。

๓๐. ตสฺส

30. 他的

โย ‘‘ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา’’ติ (๔-๑๒๐)

即“其他的缘也可见”(4-120)一句

๓๔. โณ

34. 不

ปวุตฺเตปีติ กจฺจายเนน ปวุตฺตนฺติ อตฺเถ ‘‘อญฺญสฺมึ’’ติสฺมึโณ โหเตวาติ อธิปฺปาโย.

其意是，即使在迦旃延(Kaccāyana)所说者中，于“在其他之中”(aññasmiṃ)一句，亦非如此。

๓๕. ควา

35. 牛

ทุโน รุกฺขสฺส.

树的摇动。

๓๘. มาตา

38. 母亲

มาตาปิตุนฺนํ [Pg.205] มาตาปิตโรติ มาตุยา มาตาปิตโร ปิตุสฺส มาตาปิตโร, น เอกเมกโต ทฺวีสูติ เอกโต เอกโต วุตฺตนเยน ทฺวีสุทฺวีสุ อตฺเถสุ น ภวตีติ อตฺโถ.

“父母的父母”（mātāpitunnaṃ mātāpitaro）是指母亲的父母和父亲的父母，并非指从每一方各有两对，其义是，并非以“两对两对地”的方式成立。

๓๙. หิเต

39. 利益

มาตุ หิโต, ปิตุ หิโตติ วิคฺคโห.

“为了母亲的利益”，“为了父亲的利益”，这是词句的解释（viggaha）。

๔๐. นินฺท

40. 指责

เสน รูเปน ญาเตปิ วิเสสรูเปน อญฺญาโต อญฺญาตวิเสโส. กฏฺฐาทิมยา ยา ปฏิมา ตมฺปฏิจฺฉนฺทกํ. สมฺพนฺโธ สสฺสามีลกฺขโณ อสฺส อตฺถีติ สมฺพนฺธิ กสฺสาติ กึ สทฺทนิทฺทิฏฺโฐ, โสว วิเสโส, สมฺพนฺธิวิเสโส วิสโย อสฺส อญฺญาณสฺสาติ สมาโส. ปโยคาสมฺภวาติ อยมสฺโสติ วุตฺต อสฺสปฺปกติยาปิ ปโยคา สมฺภวา. ตถาหิ ยทิ ยสฺสาจฺจนฺตมชานนํ สิยา ตถา สติ สพฺพถา วตฺถุชานนาภาเว ปกติเยว น สิยา, น หิ สพฺพถา อวิญฺญาตตฺโถ สทฺโท ปโยคมหรติ, ตสฺมา สรูเปน ญาตสฺส ยสฺส วิเสโส อวิญฺญาโต, โสเยวิธ อญฺญาโต-ติมโตติ วิญฺญายเต, อญฺญาโต-สฺโสกสฺส วา กุโตติวา กึ สภาโว เวติ หิ อสฺสโกติ. กปฺปจฺจยนฺโต หตฺถิกอิจฺจยนฺนามเธยฺยํ นามํ ยสฺส หตฺถิวิยาติ ทสฺสิตปฏิภาคสฺส โส กปฺปจฺจยนฺตนามเธยฺโย. อภินิเวเสน วา สิชฺฌนฺติ ยถา อชฺชุนาทิเวสธารินิ อชฺชุนาทิสทฺเทนาติ อธิปฺปาโย.

虽以其形相（rūpa）已知，却以特殊形相（visesarūpa）未知，是为“其特殊性未知”（aññātaviseso）。如木等所造的像（paṭimā），那是其表象（paṭicchandakaṃ）。关联（sambandha）具有主从关系（sassāmīlakkhaṇa），因此被称为关联者（sambandhi）。“谁的”（kassa）这个词所指的，就是其特殊性（visesa）。关联的特殊性是无知（aññāṇa）的领域（visaya），这是一个复合词（samāso）。“不可能运用”（payogāsambhava）——这是指即使是其自身本性（assappakatiyāpi），也可能存在运用（payogā sambhavā）。因此，如果对某物完全不知，那么在这种情况下，由于完全不了解事物，其本性便不会存在。因为含义完全未知的词语无法被运用。因此，对于以其自身形相已知但其特殊性未被认知的事物，在此就被理解为“未知”。“未知”是指“它属于谁？”或“它来自何处？”或“它是什么性质？”。以-ka后缀（kappaccaya）结尾的名称，例如其名称为“hatthikaiccaya”，其对应物被示为“如同象”（hatthiviyā），这类名称被称为“以-ka后缀结尾的名称”（kappaccayantanāmadheyyo）。或者通过执取（abhinivesa）而成立，例如以“阿周那”（Ajjuna）等词语指称穿戴其服饰的人，此即其意。

ปฏิมายาติ เอตฺถ ปูชนตฺถา เอว ปฏิมา คหิตา, โมรสมาน นามตฺตา โมโรวิยาติ โยชนา, จญฺจา ติณปุริโส, อิธ ปน ตํ สทิโส ปุริโส มนุสฺโส จญฺจา. อกสฺมา เอว อากสฺมิกํ ‘‘สกตฺเถ’’ติ (๔-๑๒๒) ณิโก. ยํกิญฺจิ อพุทฺธิปุพฺพกํ, ตมากสฺมิกํ, ตสฺมึ อากสฺมิเกภิเธยฺโย สติ อิวสทฺทตฺเถ วตฺตมานโต อีโย โหตีติ อตฺโถ. กาโก จ ตาลญฺจ ผลํ กากตาลานิ, เตสมิว มิลนํ. อชาขคฺคานมิว มิลนํ ยทากสฺมิกํ, กิญฺจิ ตม ชาขคฺคียํ[Pg.206], โณ อิวตฺเถ. สกฺกรนฺติ ‘‘สํโยเค กฺวจี’’ติ (๔-๑๒๕) วุทฺธฺยภาโว. มุนีว, พาโลว, กุลิสมิว, เอกสาลาอิวาติ วิคฺคโห, โลหิโตว โลหิติโก ผฏิกมณิ.

在此，“像”（paṭimā）一词仅取其供奉之意（pūjanattha）。由于名称与孔雀（mora）相似，故解释为“如同孔雀”（moroviya）。“cañcā”指草人（tiṇapurisa），但在此处，“cañcā”是指像草人一样的人，即摇摆不定的人。“突然”（akasmā）是说毫无预兆，经由规则（4-122）增加后缀“ṇiko”，成为“ākasmikaṃ”。任何未经深思熟虑（abuddhipubbaka）之事，即是“突然”的（ākasmikaṃ）。当其具有“突然”之义时，由于其出现在“如同”（iva）一词的含义中，故产生后缀“īyo”，此即其义。乌鸦（kāka）和棕榈果（tāla），合称“乌鸦棕榈果”（kākatālāni），指它们偶然的相遇。就像山羊（ajā）与刀剑（khagga）的相遇一样，是偶然的（ākasmikaṃ），这种偶然之事被称为“ajākhaggīyaṃ”，此处的后缀“ṇa”并非表示“如同”（iva）之意。对于“sakkara”（结合）一词，依据规则（4-125）“在某些连结中”（saṃyoge kvacī），不发生元音增长变化（vuddhyabhāvo）。如同牟尼，如同孩子（bāla），如同金刚杵（kulisa），如同单屋（ekasālā）——这是词句的解释（viggaha）。像血一样红（lohita），“lohitiko”指红色的水晶（phaṭikamaṇi）。

๔๑. ตมสฺส

41. 黑暗的

โทณาทีตฺยาทิสทฺเทน ขารสตาทโยปิ ปริมาณวิเสสา คยฺหนฺติ. สงฺขฺยา อสีติปญฺจาทโย, อญฺญํ วา ยํกิญฺจีติ อุปฑฺฒกายาทิ, โสฬส โทณา เอกา ขารี. นนุ ปญฺจกํ คนฺถชาตนฺติ วตฺวา อญฺญํ วา สงฺฆาทิกนฺติ วุตฺตํ ตํ กถํ ปาณินิเยหิ วิย ‘‘สงฺขฺยาย สญฺญาสงฺฆสุตฺตาชฺฌยเนสู’’ติ (๕-๑-๕๘) สุตฺติตตฺตาภาวาติ มนสิ นิธาย ‘สงฺขฺยาวาจีหิ’จฺจาทิ วุตฺตํ. ‘‘อาทสหิ สงฺขฺเยเย วตฺตนฺตี’’ติ ปญฺจสทฺทสฺส สงฺขฺเยเย วุตฺตตฺตา อาห- ‘ปญฺจาวยวา’ติ. ปริมาณสทฺทสนฺนิธาเน สงฺขฺยาเนปิ ปญฺจสทฺโทติ มญฺญมาโน อาห- ‘ปญฺจสงฺขฺยานญฺเจ’ติ. ปญฺจา วุตฺตโยติ ปญฺจวารา, รูปานีติ จ ปริยายนฺตเรน อาวุตฺติสทฺทสฺเส วาตฺถํ พฺยตฺตํ กโรติ.

以“斗”等词，也包括“佉梨”、“百”等特定计量单位。“数量”指八十、五等，或其他任何如“半身”等。十六斗为一佉梨。既然说了“五部为经典”或“僧伽”等，这如何像波尼尼(Pāṇini)的语法中“数在名称、僧伽、经、学习中”(saṅkhyāya saññāsaṅghasuttājjhayanesū)的规则那样有相应经文依据呢？考虑到这点，才说“用表数量的词”等。因为说到“五”这个词用于可数事物，所以说“五个组成部分”。有人认为在计量词附近出现的“五”也可能是数字，所以说“若是数字五”。“说了五次”即五遍，而“诸形式”等则是以另一种方式阐明“重复”一词的含义。

๔๔. กิมฺหา

44. 从何

นนุ สุตฺเต สงฺขฺยายนฺติ น วุตฺตํ กตฺยาทโย จ ปโยคา สงฺขฺยา ปริมาเณเยว ทิสฺสนฺติ กถํ นาเมตฺถายํ วิธีติ อาห- ‘พหุเล’จฺจาทิ. สงฺขฺยาปริมาเณเยวายํ วิธีติ กึ สทฺเท สงฺขฺยาปริมาณ วิสเยเยว วตฺตมาเน อยํ รตฺยาทิโก วิธีติ อตฺโถ, นนุ เจตฺถ กึ สทฺโท ปญฺเห วตฺตมาโน กถํ สงฺขฺยาปริมาเณ วตฺตเตติ วุจฺจเต, ยชฺชปิ สงฺขฺยาปริมาเณ น วตฺตเต, ตถาปิ สงฺขฺยาปริมาณสฺส ปุจฺฉิยมานตฺตา สงฺขฺยาปริมาณวิสเย วตฺตเต วาติ. พหุลาธิการ ปโยคสามตฺถิยเหตุนิทสฺสเน ผลมาห- ‘ยตฺรตฺวิ’จฺจาทิ, ปริจฺเฉทกตฺเตน ปริมาณกตฺเตน. อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘‘ยทากิมิทํ สงฺขฺยา ปริมาณเมสํ ทสนฺนํ น กิญฺจิ อปฺปกเมเวตนฺติ สงฺขฺยาปริมาณเมว กึ สทฺเทน นินฺทียเต, ตทาปิ สงฺขฺยา ปริมาณสฺส นินฺทียมานตฺตา สงฺขฺยาปริมาณวิสยตฺตเมเวติ เขเป วตฺตมานาปิ กึ สทฺทา รติจฺจาทิ สิยา, พหุลาธิการาทิโตว ปเนตฺถ น สิยา’’ติ. รการานุพนฺธา อิสทฺทโลปตฺถาติ โยชนา.

有人问：规则(sutta)中并未说“以数”，且“多少”(kati)等用法只见于数与量，那么此处的这条规则如何适用呢？答：因为“多样地”(bahulaṃ)等[规则]。此规则仅适用于数与量，其义为：当“什么”(kiṃ)一词用于数与量的范畴时，此“rati”等规则方可适用。有人问：此处“什么”一词用于提问，如何能说它用于数与量呢？答：虽然它不直接表示数与量，但因其所问之事为数与量，故说它用于数与量的范畴。为显示“多样性”(bahula)总则的应用效力之原因，[作者]以“然而于何处”(yatratu)等句说明其结果，即作为限定与计量。此处的意趣是：“当以‘什么’(kiṃ)一词贬指数与量，说：‘这十个的数量算什么？什么也不是，微不足道而已’时，因为数与量正被贬低，所以这仍属于数与量的范畴。因此，即便‘什么’一词用于表示轻蔑(khepa)，‘rati’等[规则]也应适用，但正因有‘多样性’总则等，此处才不适用。”应理解为：附随字母“ra”是为了删去“i”音。

๔๕. สญฺชาตํ

45. 已产生

พุภุกฺขาปิปาสปฺปกตีหิ [Pg.207] ขสนฺตาหิ อกมฺมวจนิจฺฉายํ ‘‘คมนตฺถา กมฺมกาธาเร จา’’ติ (๕-๕๙) กตฺตริ กฺเต ญิมฺหิ จ พุภุกฺขิโต ปิปาสิโตติ สิทฺเธปิ วตฺตมาเน ปโยคตฺถํ พุภุกฺขาปิปาสาติ ปาโฐ.

对于因饥渴本性而苦恼、且有不工作之言辞欲者，于“为行而雇工”（《伽拉婆》5-59）等句中，即使在作者格中通过 kta 和 ñi 后缀已成立`bubhukkhito`（饥者）和`pipāsito`（渴者）的形式，但为了现在的用法，仍采用`bubhukkhāpipāsā`（饥与渴）的读法。

๔๖. มาเน

46. 于量度

สพฺพมฺปริจฺเฉทรูปนฺติ อุมฺมานปริมาณาทิกํ สพฺพํ ปริจฺเฉทรูปํ. ตตฺร จ อุจฺจตฺเตน มานมุมฺมานํ, สพฺพโต มานํ ปริมาณํ.

所谓“一切限定的形式”，是指高度量（ummāna）、遍量（parimāṇa）等一切限定的形式。其中，以高度来量者为高度量，从各方面来量者为遍量。

๔๗. ตคฺโฆ

47. 诚然

‘‘ปมาณปริมาเณหิ สงฺขฺยายจาปิ สํสเย มตฺโตวตฺตพฺโพ’’ติ (๕-๒-๓๗) ปาณินิยวตฺตพฺพการวจนํ, ตตฺถ ปมาณ มายาโม. สงฺขฺยายาติ ปญฺจมี. เอเตหิ สํสเย มตฺโต วตฺตพฺโพติ อตฺโถ. วิทตฺถิมตฺตํ รตนมตฺตํ วาติอาทีนิ กเมน ตตฺโถทาหรณานิ.

“于长度量（pamāṇa）、容量（parimāṇa）及数（saṅkhyā）有疑时，应说‘量’（matta）”（《波你尼经》5-2-37），这是波你尼（Pāṇini）所说表示“应说”的动词形式。其中，`pamāṇa`是长度（āyāma）。`saṅkhyāya`是第五格。其义为：于此等有疑时，应说`matta`。例如“一张手之量”（vidatthimattaṃ）或“一肘之量”（ratanamattaṃ）等，是其依次的例子。

น วตฺตพฺพนฺติ ยถาวุตฺตวตฺตพฺพวจนํ ปฏิกฺขิปติ. ปฏิกฺขิตฺเต ตสฺมึ วิทตฺถิมตฺตํ รตนมตฺตํ วาติอาทิ(นา) ยํกิญฺจิ ทณฺฑปุพฺพณฺณาทิกํ สํสยิตํ, เตน มานสงฺขาตสฺส ปริจฺเฉทสฺสาภาวา กถเมเต ปโยคา สิยุนฺติ อาสงฺกิย ตตฺถ การณมาห- ‘ตถาภฺยูหนโต สิทฺธตฺตา’ติ. ตถาภฺยูหนโตติ วิทตฺถิมานมฺปมาณมสฺส รตนมฺมาน มสฺสาตฺยาทินา เตนปฺปกาเรน อภฺยูหนโต อภฺยุปคมโตติ อตฺโถ. สํสโย จ นาม อุภยปกฺขปรามสเน สติ สิยาติ ยถาวุตฺตมพฺภูหนํ สาเธตุมาห-นานฺตเรเน’จฺจาทิ. ปกฺขทฺวเยหีติ วิทตฺถิ มานมสฺส รตนมฺมานมสฺสาติ เอวมาทิเกหิ ปกฺขทฺวเยหิ. อภฺยูหนํ สํสยสฺสาติ คมฺยเต. ชณฺณุ มานมสฺส ชณฺณุตคฺฆํ.

说“不应说”，是拒绝如前所述“应说”之言。当其被拒绝时，对于“一张手之量”（vidatthimattaṃ）、“一肘之量”（ratanamattaṃ）等任何可疑之物，如杖、谷物等，因其没有被称为“量”的限定，此等用法如何成立？有此 आशंका后，说明其原因：“因如是推测而成立”。所谓“如是推测”，是指通过“此为一张手之量”、“此为一肘之量”等方式进行推测、认可。所谓疑惑，是在触及两边的情况下才会产生，为证明如前所述的推测，而说“非在……之间”等。所谓“由两边”，是指由“此为一张手之量”、“此为一肘之量”等两边。推测被理解为疑惑。“此为一膝之量”（jaṇṇu mānamassa）则成`jaṇṇutagghaṃ`（及膝高）。

๔๘. โณจ

48. 亦非

ปุริโส ปมาณมสฺสาติ วิคฺคโห.

“人是其量度”（puriso pamāṇam assā）是其语法分析。

๔๙. อยู

49. 寿命

อุปาธฺยนฺตโรปาทานาติ ‘อํเส’ติ นิมิตฺตนฺตโรปาทานา นิวตฺตตีติ โยชนา.

所谓“因取了其他限定”，是指“于肩上”（aṃse）这一标记，因取了其他标记而停止，应如是理解。

๕๐. สงฺขฺยา

50. 数

สจฺจุตีสาสทสนฺตาย [Pg.208] สงฺขฺยาย ปฐมนฺตาย อสฺมึ สตสหสฺเส อธิกา สงฺขฺยาติ อตฺเถ โฑ ภวตีติ สุตฺตตฺโถ. สจฺจุตีสา สทสนฺตาติ ปฐมาวจนํ ปฐมนฺตโต วิธิญาปนตฺถํ. นนุ จ สุตฺเต ‘สตสหสฺส สตสหสฺเส โฑ’ติ น วุตฺตํ, ตถา สติ วุตฺติยํ กถํ ‘สตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา’ติ วุตฺตนฺตฺยาสงฺกิยาห-อุภยถาวคมา’ติอาทิ. อุภยถาวคมาติ สตํ สหสฺสนฺติ จ สตสหสฺสนฺติ จ อุภยปฺปกาเรนาวคมา, อุภยถาวคโม ปโยค ทสฺสนญฺเจตฺถ เอวํ วิวรเณ การณนฺติ อธิปฺปาโย. ปจฺจยตฺเถน สมานชาติเย ปกตฺยตฺเถ สตีติ เยนเกนจิ สุวณฺณกหาปณาทินา ปจฺจยตฺเถน สมานชาติเย. สุวณฺณมาสกทีน มสมาน ชาติยานํ. อเกวลํ โจทาหรณํ ทสฺเสตุํ ‘เอกวีส’นฺติ วุตฺตํ. อนิปฺผนฺนตฺตา สทฺทานมิธ ปจฺจยคฺคหณปริภาสาวตาโร นตฺถิ.

经义为：对于以第一格结尾的数，当其在此十万之上，表示“更多的数”之义时，则加 ḍa 后缀。“Saccutīsā sadasantā”是第一格单数，用以指明此规则从以第一格结尾的词而来。然，经中未言“于十万（satasahassa）后加 ḍa”，若然，注释中何以言“一百个千（sataṃ sahassaṃ）或十万（satasahassa）”？有此 आशंका后，答曰：“因有二种理解”等。“有二种理解”是指，可理解为“一百个千”，亦可理解为“十万”，此二种理解方式及用法实例，即是此处作此解释之原因。所谓“当后缀义与词根义为同类时”，是指由任何金钱（suvaṇṇakahāpaṇa）等，其后缀义为同类。而金与摩沙迦（māsaka）等则非同类。说“二十一”（ekavīsa）并不仅仅是为了举例。因词语尚未派生完成，故此处不适用“取后缀”之通则。

๕๑. ตสฺส

51. 其

นนุ จ สงฺขฺยาสทฺโท สงฺขฺยาเน สงฺขฺเยยฺเย จ วตฺตเต, กถเมตฺถ สงฺขฺยาเนวสิตา วุตฺติ เยเนวํ วิวรณํ กตมิจฺจาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ, ปจฺจาสนฺนํ สงฺขฺยาสทฺทสฺสาติ อธิปฺปาโย. อิมินา จ กรณสาธโน-ยํ ปูรณสทฺโทติ วิญฺญาเปติ. ยโตติ วุตฺตยํ สทฺทสมฺพนฺธินา ตํสทฺเทน เสติ อุลฺลิงฺคิตสฺส สงฺขฺยาติอตฺถมุปทสฺสิย สาเยว ปูรียเตตีมสฺส กมฺมภาเวน ติฏฺฐตีติ ทสฺเสตุํ เตน ปูรเณน ปูรียเต’ติ อาห.

难道不是“数”(saṅkhyā)一词既用于“计数”(saṅkhyāna)也用于“被计数者”(saṅkhyeyya)吗？为何在此其作用仅限于计数呢？因此（论师）说：“即使如此”(yadipi)等等，其意是说“数”一词更接近（计数的含义）。通过此（解释），也表明了“充满”(pūraṇa)一词是工具格构词。为了表明，通过与所说的“yaṃ”词相关的“taṃ”词，在指明了其所指的“数”的意义后，“它(sā)被充满”中的“它”是作为业格（宾语）而存在的，（论师）才说“通过那个充满而被充满”。

สมฺปชฺชเตติ ปูรียเตตฺยสฺสตฺถมาจิกฺขติ. อเนเนตํ ทสฺเสติ ‘‘(น) ฆฏิกาทีนมิว ทพฺพานํ ทพฺพนฺตเร นาติริตฺตีกรณํ สงฺขฺยาย ปูรณํ กิญฺจรหิ ตสฺส สมปฺปตฺติเยวา’’ติ. อถ กายํ วโจยุตฺติ ‘สาสงฺขฺยา ปูรียเต เยเน’ติ, ยาวตา สาติ ยสฺมา ปจฺจโย วิหิโต ตสฺส สงฺขฺยาสทฺทสฺส ปรามาโส ตสฺส จ ปูรเณน อเภโทจฺจาสงฺกิยาห- ‘อเภเทโนจฺจเต สงฺขฺยา ปูรียเต เยเนตี’ติ อภิธานาภิเธยฺยานมเภโทปจาเรน วุจฺจตีตฺยตฺโถ, สงฺขฺเยยฺยปูรเณ [Pg.209] โฑ น โหตีติ วตฺวา ตทตฺถํ วิภาเวตุมาห- ‘ทฺวาทสนฺน’มิจฺจาทิ. โส ฆโฏ ตาสํ ฆฏิกานํ ปูรโณ ทพฺพานํ ทพฺพนฺตเร นาติ ริตฺตีกรณวเสน. วีสติยา ปูรโณติอาทินา วิคฺคโห.

“完成”(sampajjati)是“充满”(pūrīyate)的意思，（论师）如此说明。通过这个，他表明了：“数的充满，并非像陶器等物在另一物中填充那样，而是指其自身的圆满。”那么，“那个数被它充满”这句话的用法是怎样的呢？因为“sā”(那个)是指那个规定了（序数词）后缀的“saṅkhyā”(数)词，并且由于担心它与“pūraṇa”(充满)没有区别，（论师）说：“以无差别的方式说‘数被它充满’”，其意是说，这是通过名称与所指事物的无差别转喻而说的。说了“在被计数者的充满中，没有ḍa后缀”之后，为了阐明其含义，（论师）说：“十二的”等等。那个陶罐是那些陶器的充满物，是以一物在另一物中不留空隙的方式。“二十的充满”等是其复合词分析。

๕๔. ฉา

54. 遮

กจฺจายเนน ‘‘ทฺวิตีหิ ติโย’’ติ (๒-๘-๔๒) สุตฺเตน ทฺวิติสทฺเทหิ ติยปฺปจฺจยํ วิธาย ‘‘ติเย ทุตาปิ จา’’ติ (๒-๘-๔๓) ทฺวิตีนํ ทุตาเทเสน ทุติยํ ตติยนฺติ จ ‘‘จตุเฉหิ ถฐา’’ติ (๒-๘-๔๑) สุตฺเตน จตุโต ถปฺปจฺจยํ วิธาย ทฺวิตฺเตน จตุตฺถนฺติ จ นิปฺผาทิตํ. อิธ ตถา ภาเวน กถํ เต สิชฺฌนฺตีติ อาสงฺกิย วุตฺติยํ ‘กถ’มิจฺจาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุมาห ‘สงฺขฺเย’จฺจาทิ. วุตฺติยํ ‘ทุติยสฺสา’ติอาทินา สุตฺเตกเทสา ทสฺสิตาติ ตานิ สมฺปุณฺณํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘ทุติยสฺสา’ติอาทินา ‘จตุตฺถตติยาน’มิจฺจาทินา จ วุตฺตานิ.

迦旃延(Kaccāyana)通过“dvitīhi tiyo”(2-8-42)这条经，规定在“二”(dvi)等词后加“tiya”后缀；又通过“tiye dutāpi cā”(2-8-43)这条经，将“二”等词替换为“duta”，从而形成了“第二”(dutiya)和“第三”(tatiya)；并通过“catuchehi thaṭhā”(2-8-41)这条经，在“四”(catu)和“六”(cha)后加“tha”后缀，并经由叠音化形成“第四”(catuttha)。此处有人质疑“（若非如此，）这些形式如何成立”，为说明在注释(vutti)中所说的“如何”等（内容），（论师）说“数”(saṅkhye)等等。注释中通过“第二的”(dutiyassa)等引述了经的部分内容，为了完整地呈现它们，又用“第二的”等以及“第四、第三的”(catutthatatiyānaṃ)等语作了进一步说明。

๕๕. เอกา

55. 一

สงฺขฺยาวจนสฺส คหเณ โก โทโสจฺจาห-‘สงฺขฺยาวาจิ’จฺจาทิ. พหุตฺตวิสเย ปโยโค น สิยาติ สงฺขฺยาวจนสฺส เอกตฺเถ นิยตตฺตา วุตฺตํ. เอกากีหิจฺจสฺส อตฺถมาจิกฺขติ ปธานภูเตเหว’จฺจาทินา. อุปปชฺชเก พหุตฺตวิสเย ปโยโคตฺยเปกฺขเต.

问：“执取数词有何过失？”答曰：“数词”等。由于数词限定于单一意义，故说不应在多数的语境中使用。以“主要者”等来解释“独一者”的含义。在适用的多数语境中，其用法是可预期的。

๕๖. วจฺฉา

56. 牛犊

ตโร โหตีติ วุตฺเตปิ เตหิ ตโร โหตีติ วิญฺญายติ, วจฺฉาทีหีติ สุตตฺตา ปน วจฺฉาทีนนฺติ จ วิญฺญายตีติ วจฺฉาทีนนฺติอาทินา วุตฺติคนฺโถปทสฺสนํ. นนุ ตนุตฺเต ววจฺฉาทีหิ ปจฺจโย วิธียเต, เย จ สรีเรน กิสาวจฺฉาทโย, ตตฺราปฺยวิเสเสน ปโยโค ปสชฺชติ วิเสสานุปาทานโต, ตสฺมา กถมตฺร สภาวสฺเสว ตนุตฺตํ วิญฺญายเต เยเนวํ วิวฏมิจฺจาห- ‘วจฺฉาทิสทฺทาน’ มิจฺจ-ทิ, วจฺฉาทีหิ ปกตีติ ปจฺจเย วิธียมาเน ตาสํ ปวตฺตินิมิตฺตํ วโยวิเสสาทิ, ยสฺมึ สติ วจฺฉาทโย สทฺทา ทพฺเพ-ภินิวิสนฺเต, ตํ ปจฺจยา-สนฺนํ, น จ กิสตฺตสฺส ภาวา ทพฺเพ วจฺฉาทิสทฺทา ปวตฺตนฺเต. อโต [Pg.210] ตสฺเสว สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตสฺส ตนุตฺเต ยุตฺตํ ปจฺจเยน ภวิตุํ, (น) ตนุตฺตมตฺเตติ มญฺญเต. ปวตฺตินิมิตฺตํ สมฺพนฺธิ อาสนฺนนฺติ สมานาธิกรณานิ.

当说“他瘦”时，他们也理解为“他瘦”；但由于听到“以牛犊等”，便理解为“牛犊等的”，因此以“牛犊等的”等词来展示注释文本。难道不是在瘦弱义上，才以“牛犊”等词来施加词缀吗？那些身体瘦弱的牛犊等，在此也无差别地适用，因为没有特别的限定。因此，这里如何能理解为是其本性的瘦弱呢？为此（论师）解释说：“牛犊等词”等等。当以“牛犊”等词为词根而施加词缀时，其应用的因由是年龄的差别等，当此因由存在时，“牛犊”等词语才会在事物上安立，该因由与词缀是邻近的。而“牛犊”等词语在事物上应用，并非因为瘦弱的状态。因此，（论师）认为，词缀理应表示那词语应用因由的减弱，而非仅仅是瘦弱本身。“应用因由”、“相关者”和“邻近者”是同格关系。

วจฺโฉ ปฐมวโย, ตสฺส ตนุตฺตํ ทุติยวยปฺปตฺติ. ทุติยญฺหิ วยํ ปปฺโปนฺตสฺส วจฺฉสฺส ปฐโม วโย วจฺฉสทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ กิญฺจิมตฺตาวเสสํ ภวติ อมุเมวาห-‘สุสุตฺตสฺเส’จฺจาทินา. อุกฺโขตรุโณทุติยวยปฺปตฺโต วุจฺจเต, ตสฺส ตนุตฺตํ ตติยวยปฺปตฺติ. ตติยญฺหิ วยปฺปตฺตกาเล ทุติยสฺส วยสฺส อุกฺขสทฺทปฺปวตฺติ นิมิตฺตสฺส กิญฺจิมตฺตา วเสสโต ชาติสงฺกรตฺตา คทฺทภชาติยา วฬวาชาติยา จ มิสฺสตฺตา. ภารวาหกตฺตมฺปติ โย สมตฺโถ, โส อุสโภตฺยุจฺจเต, ยทาตุ ตสฺส ภารวาหกตฺเต สามตฺถิยํ มนฺทํ ภวติ ปริกฺขีณํ, ตทา ตนุตฺตมฺภวตีตฺยาห- ‘สามตฺถิยสฺส ตนุตฺตํ อปฺปพลตา’ติ.

“牛犊”是指初生之龄，其“瘦弱”是指进入第二龄期。当牛犊达到第二龄期时，第一龄期作为“牛犊”这个词的应用因由，只剩下一点点残余，这就是他所说的“沉睡的”等等。“壮年公牛”被称为已达到第二龄期，其“瘦弱”则进入第三龄期。当达到第三龄期时，作为“壮年公牛”这个词的应用因由的第二龄期，只剩下一点点残余，因为存在种族混杂，就像驴和母马混杂一样。能够负重者被称为“公牛”，但当他的负重能力变得迟缓、耗尽时，就变得衰弱，所以（论师）说：“能力衰减即力量薄弱”。

๕๗. กิมฺหา

57. 为何

สมุทาโย นาม ทฺวฺยวยโว วา สิยา พหุกาวยโว วา, ตตฺถ ทฺวฺยวยวสมุทายา นิทฺธารเณ สามตฺถิยา เอกสฺเสว นิทฺธารณํ วิญฺญายติ ตเมวานุสรติ. พหุกาวยวสมุทายาปฺเย ‘กสฺส นิทฺธารเณ’ติ สุตฺเต เอกสฺสาติ วจนาภาเวปิ เอกสฺเสว นิทฺธารณํ วิญฺญาตพฺพํ เตเนว กตโร ภวตํ เทวทตฺโต’ตฺยาทิกมุทาหรณมทาสิ. กตโร ภวตํ เทวทตฺโต กตโร ภวตํ กโฐตฺยาทฺยุทาหรณพหุตฺเตน นิทฺธารณวาจีนมพหุตฺเถปิ นิทฺธาริยมานวาจีหี’ติ พหุตฺเตน วุตฺตํ. อปจฺจปรํปราย ปวตฺตํ โคตฺตํ วํโส, ตทภิ ธายิโน อปจฺจปฺปจฺจยนฺตาปิ อเภโทปจาเรน โคตฺตํ, เตวาปจฺจา ปจฺจวนฺตสมฺพนฺธทฺวาเรนาปจฺเจ ปวตฺตาติ สมฺพนฺธิสทฺทา ภวนฺติ, จรณสทฺทา จ กฐา โย กิริยาสทฺทา ภวนฺติ กฐาทีหิ วุตฺตชฺฌยนตฺถํ ยถา สกํวตจรณกิริยานิมิตฺตตฺเตนาชฺเฌตูสุ ปวตฺตาติ เตสํ สมฺพนฺธิสทฺทานํ เกสญฺจิ อตฺถสฺส กิริยาสทฺทานํ จาตฺถสฺส อสตฺยปิ ชาติตฺเต ชาตินิพนฺธนํ โลเก การิยมิฏฺฐํ ตทุตฺตํ ‘‘โคตฺตญฺจ จร- เณหิ [Pg.211] สหา’’ติ. ตตฺถาปิ ชาติตฺตมฺปริภาสิตํ, เตนาห- ‘กฐสฺส จรณตฺตา ชาติตฺตํ โคตตฺตา ชาติตฺต’นฺติ จ.

所谓集合(samudāya)，可以是两部分或多部分。在由两部分组成的集合中进行抉择(niddhāraṇa)时，依其功能，可知仅抉择其一，并随顺于此。在由多部分组成的集合中，即使在经中“抉择其一”没有“一”这个词，也应知仅抉择其一，因此他举了“诸位中谁是提婆达多(Devadatta)”等例子。由于有“诸位中谁是提婆达多”、“诸位中谁是迦陀(Kaṭha)”等众多例子，因此说，即使表示抉择的词语不是复数，被抉择的词语也是复数。由子孙后代延续的氏族(gotta)即是家系(vaṃso)。指称它的、带有后代词缀的词语，也通过无差别譬喻而称为氏族。那些词语通过与有后代者的关系而在后代中流传，因此成为关系词(sambandhisaddā)。以及行仪词(caraṇasaddā)，如“迦陀”，是活动词(kiriyāsaddā)，是为了说明迦陀派等所说的学习(ajjhayana)之义，正如它们因各自特定的行仪活动为缘由而流行于学习者中。在这些关系词和某些活动词的意义中，即使没有种姓(jāti)的性质，世间也乐于依种姓来处理事务。因此说：“氏族与行仪一起”。在那里，种姓的性质也被定义了，因此说：“迦陀因其行仪而是种姓，也因其氏族而是种姓”。

๕๘. เตน

58. 因此

โลกิยาติ ปรสทฺทสตฺถกาเร สนฺธายาห. อิห ตุ อวิเสเสน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. นิรุตฺติยํ สามญฺเญน วุตฺตตฺตาติ โยชนา. สามญฺเญน วุตฺตาการํ ทสฺเสตุํ ‘กถ’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เทเวหิ ทตฺโต พฺรหฺมุนา ทตฺโตติอาทีนิ กตฺตริ กรเณ วา วิคฺคหวากฺยานิ. เทวทตฺโต เทวทตฺติโก เทวิโย เทวโลติอาทีนิ วุตฺติปทานิ.

说“世间的”是针对其他语法学家而言。但在此，是无差别地说的，这是其关联。在词源学中，因为是普遍地说的，所以是这样的应用。为了显示普遍说的方式，而说了“如何”等。“由诸天所予”、“由梵天所予”等，是作格或具格的分析句。“提婆达多”、“提婆达多相关的”、“天女”、“天人”等，是已说词。

ตตฺถ นิรุตฺติปิฏกาคตานํ ‘เทวทตฺตา เทวทตฺติโก’ติอาทีนํ วุตฺติปทานมญฺญถา นิปฺผตฺติมุปทสฺสิย เทวโล เทวิโยติอาทีนมฺปน วจนนฺตเรเนว นิปฺผตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘เทเวหิ ทตฺโต’ติอาทิ วุตฺตํ. ปรสทฺทสตฺถการานมฺปิ เทวโล เทวิโยติ วจนนฺตเรเนว สาธนํ สาธนาการญฺจ เตสํ ทสฺเสตุํ ‘เกจีหี’ติอาทิ วุตฺตํ. เอกเทสโตเยว ปจฺจยมิจฺฉนฺติ เตน เตสํ เทวโล เทวิโย ทตฺติ โลจฺจาทิ ภวติ. กปฺปนาคารโวติ ทตฺตสทฺทโลปนาเมกเทสวเสน กปฺปนาคารโว.

在此，对于来自词源藏(Niruttipiṭaka)的“提婆达多”、“提婆达多相关的”等已说词，在展示了其不同的派生方式之后，又为了以另一种说法来展示“天人(devalo)”、“天女(deviyo)”等的派生，而说了“由诸天所予”等。并且，为了展示其他语法学家也仅以另一种说法来构成“天人”、“天女”，以及他们的构成方式，而说了“由某些人”等。他们只希望以一部分作为词缀，因此他们的派生词就有了“天人”、“天女”、“所予(datti)”、“省略(locca)”等。所谓尊重构想(kappanāgāravo)，是说由于省略了“datta”词的一部分，这是对构想的尊重。

๕๙. ตสฺส

59. 他的

น จ สพฺเพติอาทินา พหุลาธิกาเร ผลํ วุตฺตํ. ภาวสทฺโท กตฺถจิ กิริยายํ วตฺตเต ‘ภาเว อยํ วิธี’ติ. กตฺถจิ อธิปฺปาเย ‘อยเมเตสํ ภาโว ’ติ. กตฺถจิ ปทตฺเถ ‘อิเม ภาวา’ติ. กตฺถจิ สตฺตามตฺเต‘ติณานํ ภาโว’ติ. เตนาห-‘ภาวสทฺทสฺเส’จฺจาทิ. รูปสาธน ทฺวาเรนาติ ภาวสทฺทสฺส รูปสาธนทฺวาเรน, สปฺปนฺติ ปกาเสนฺติ อตฺถ มเนนาติ สทฺโท. โสว อภิธานํ อภิธียเต-เนนตฺโถติ กตฺวา. พุชฺฌติ อตฺถสรูปนฺติ พุทฺธิ, สาว ปตียเต-เนนาตฺโถ ปจฺเจติ อตฺถ มิติ วา ปจฺจโยติ วุจฺจติ.

并非以“一切”(sabba)等词在多义(bahula)的章节中说明了结果。“有”(bhāva)一词，有时用于行为(kiriyā)，如“此是行为之法”；有时用于意图(adhippāya)，如“此是彼等之意图”；有时用于词义(padattha)，如“此等是词义”；有时仅用于存在(sattāmatta)，如“草木之存在”。因此说“有(bhāva)一词”等等。通过词形构成(rūpasādhana)之方式，即通过“有”(bhāva)一词的词形构成之方式，语词阐明或揭示意义，因此是“语词”(saddo)。它就是能诠(abhidhāna)，因为它能诠释意义。理解意义之自性即是“智”(buddhi)，意义由此被理解，或说它趋向于意义，因此它也被称为“缘”(paccaya)。

นนุ จ ‘ภวนฺติ เอตสฺมา พุทฺธิสทฺทา’ติ วุตฺตํ ตสฺมา ปวตฺตินิมิตฺตมุภินฺนมฺปิ ภวติ, ตถาสติ ‘สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺต’นฺติ สทฺทสฺเสว ปวตฺตินิมิตฺตตา กสฺมา [Pg.212] วุตฺตาติ วุจฺจเต. ปากฏภาเวน อภิธานาภิเธยฺยสมฺพนฺธสฺส สทฺทสฺเสว ปวตฺตินิมิตฺตตํ วตฺวา วิสุํ พุทฺธิยา นิมิตฺตสฺส รูปานุคตตฺตํ วิเสเสตฺวา ปวตฺตินิมิตฺตตมสฺสา ทีเปตุํ ‘นิมิตฺตวสาหิ’จฺจาทิมาห. ทพฺเพคุโณติ ทพฺเพ วุตฺติยํ คุโณ นิมิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. คุณสทฺทสฺเสว ชาติสทฺทตฺเตโนทาหรณทฺวยํ ทตฺตํ… คุณสฺส ชาติยา วิสุํ ชาตินิมิตฺตสฺสาภาวโต. กิริยาทีติอาทิสทฺเทน ทพฺพาทีนํ คหณํ, เกจิ ปน กิริยาสทฺทานํ กิริยา ปวตฺตินิมิตฺตนฺตฺยาหุ. เตสํ เทวทตฺตาทีนํ อวตฺถาวิเสเสน อวตฺถาเภเทน สามญฺญํ ตทวตฺถา วิเสสสามญฺญํ. เตนาห- ‘เทวทตฺตสฺสา’ติอาทิ. วิชฺชมาโน ปทตฺโถ วิสโย เยสํ เทวทตฺตาทีนํ สญฺญาสทฺทานํ เตสํ ปวตฺตินิมิตฺตํ ชาติลกฺขณมาจิกฺขิตมฺปฏิปาทิตนฺติ อตฺโถ.

然而，既然说“智与语由此而生”，那么生起因(pavattinimitta)就属于两者。若如此，为何只说是语的生起因呢？对此回答说：因为能诠(abhidhāna)与所诠(abhidheyya)的关系显而易见，故先说语是生起因；为了阐明智(buddhi)的因(nimitta)是随形而有，并特别指出其生起因，因此说“依因”(nimittavasāhi)等等。在实体(dabba)中，属性(guṇa)是其因，此是关联。以属性词(guṇasadda)本身作为种类词(jātisadda)给出了两个例子……因为属性没有独立于种类的种类因(jātinimitta)。“动作等”(kiriyādi)中的“等”字，包含实体等；但也有一些论师认为，动作词(kiriyāsadda)以动作为生起因。对于提婆达多(Devadatta)等人来说，依其状态之差别，有共相(sāmañña)，以及彼状态差别之共相。因此说“提婆达多”等。那些以存在的词义(padattha)为所缘(visaya)的提婆达多等专名(saññāsadda)，其生起因被阐明为种类之特征(jātilakkhaṇa)，此即是其义。

อเนน จ เทวทตฺตาทโย สญฺญาสทฺทาปิ สมานา ชาติสทฺทาติ วุตฺตํ โหติ. ยทิ จรหิ สญฺญาสทฺทาปิ ชาติวจนา สิยุํ, ปญฺจวิธตฺตเมสํ ปริหายตีติ. เนทเมวํ วิญฺเญยฺยํ… ปสิทฺธตรชาตฺยาภิธาน กฐโควีหิยวาทิสทฺทา ชาติสทฺทตฺเตน วิสุํ ปริคฺคยฺหนฺติ.

由此，提婆达多等专名(saññāsadda)也被说成是种类词(jātisadda)。如果专名也成了种类词，那么它们的五种分类就会消失。不应这样理解……那些表示更为人熟知的种类的词，如迦他(Kaṭha)、牛、稻、麦等，被单独归类为种类词。

สมฺพนฺธิเภทโตติ ฆฏาทิสมฺพนฺธีนํ เภทโต. อภาวสฺสเภทโตติ ฆฏปฏาทีนํ สมฺพนฺธีนํ เภเทน อภาวสฺส เภทโต อเภเทปิ เภทา อุปจริตา สนฺตีติ โยชนา. ยสฺส สามญฺญสฺส วสา, เตสุ อุปจริตเภเทสฺวากาสาทีสุ. นิรวยวาวิชฺชมานวิสยานนฺติเย อากาโส วิย นิรวยวา อภาโว วิย อสนฺตา จ, เต วิสโย เยสํ สทฺทานํ เตสนฺติ อตฺโถ. สามญฺญํ ภาโวติ ปุถุชฺชนาทิสามญฺญํ ภาโวติ อตฺโถ. อลสสฺส ภาโว กิริยาสมฺพนฺธิตฺตํ, พฺรหฺมญฺญํ ชาติ จาปลฺยํ เนปุญฺญํ คุโณ วา. วุตฺติยํ สกตฺเถกนฺตาติ ‘‘สกตฺเถ’’ติ (๔-๑๒๒) อิมินา สกตฺเถ กตกปฺปจฺจยนฺตาติ อตฺโถ. น ทฏฺฐพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ปตฺตกาโลว ปตฺตกลฺลํ. กรุณา เอว การุญฺญํ.

“关联物之差别”(sambandhibhedato)是指瓶(ghaṭa)等关联物之差别。“无有之差别”(abhāvassabhedato)是指因瓶、布(paṭa)等关联物之差别而有无有之差别；即使无差别，差别也被假立存在。此是结合(yojanā)。凭借此共相(sāmañña)之力，在虚空(ākāsa)等那些被假立了差别的法之中。“无分且不存在的所缘”(Niravayavāvijjamānavisayānaṃ)是指：那些词语，其所缘(visaya)如同虚空般无分(niravayava)，如同无有(abhāva)般不存在(asanta)。此即是其义。“共相即是有”(Sāmaññaṃ bhāvo)是指凡夫(puthujjana)等之共相即是“有”(bhāva)。懒惰的状态与行为相关，婆罗门性(brahmaññaṃ)是种类(jāti)，轻浮(cāpalyaṃ)、聪慧(nepuññaṃ)是属性(guṇa)。在注释(vutti)中，“在自义上”(sakattheka)是指：通过“在自义上”(sakatthe)这条经(4-122)，（这些词）是在自义上加了-ka等后缀的词。此即是其义。“不应被看见”(Na daṭṭhabbaṃ)是关联。适时(pattakāla)即是恰当的时机(pattakallaṃ)。悲(karuṇā)即是悲性(kāruñña)。

๖๒. อณฺวา

62. 细微

‘‘เอกโยคนิทฺทิฏฺฐานํ สหวาปวตฺติ สหวา นิวตฺตี’’ติ ‘ภาว กมฺเมสู’ติ [Pg.213] อนุวตฺตเต. ตถาปิ ภาเวตีมินาเวตฺถ สปฺปโยชนตฺตํ ทสฺเสตุมาห- ‘ภาวกมฺเมสุ’จฺจาทิ.

“一处所指，共同生起，共同灭没”，即‘于有与业中’随行。即便如此，为了说明‘培育’在此处的相应意义，所以说‘于有与业中’等等。

๖๔. ตร

64. 较

ยชฺชปิ สีธาตุสฺส เกวลสฺส สุปเน ปวตฺติ, ตถาปฺยติปุพฺพสฺส อุกฺกํเส ปวตฺตีติ อาห- ‘อติสโย อุกฺกํโส’ติ. โส จ อติสโย กสฺส สมฺภวติจฺจาห- ‘โส จ กิริยาคุณาน’นฺติ. กถํ เตสมติสโยจฺจาห- ‘อาธารภูตทพฺพวสา’ติ. กุโตจฺจาห- ‘อนเปกฺขิเต’จฺจาทิ. อนเปกฺขิโต กิริยาคุณานํ นิสฺสโย ทพฺพสงฺขาโต เยสนฺติ วิคฺคโห, ทพฺพสฺส นิสฺสยภูตสฺสา-ติสยตฺตํ โหนฺตมฺปิ นิสฺสิตานํ กิริยา คุณานํ วเสเนว สิยา นาญฺญถาติ วตฺตุมาห-‘ปจฺจธิกรณ’นฺติอาทิ.

虽然单独的`sī`词根用于“睡眠”义，但当其前置`ati`时，则用于“卓越”义，故说“`atisayo ukkaṃso`”（卓越、优胜）。而此卓越属于谁呢？说：“属于作用与性质”。它们如何卓越呢？说：“通过作为基础的实体”。此从何而知？说：“从`anapekkhite`（无待）等”。其语法分析为：作用与性质的所依被称为“实体”，此实体不依赖于他者。为了说明“作为所依的实体，其卓越性纵然存在，也只是通过所依的作用与性质而有，并非他法”，故说“`paccadhikaraṇa`（关系依处）”等。

นนุ จ ยทิ กิริยาคุณานเมวาติสโย, ตทา น สิชฺฌติ ‘โคตโร’ติ เนส โทโส, โน เจตฺถ ชาติยาติสโย, กสฺส จรหิ คุณสฺส โค อยํ โย สกฏํ วหติ, โคตโร-ยํ โย สกฏํ วหติ สิรญฺจาติ, ชาติยา หิ นิจฺจาเยกรูปาย โนกฺกํสาปกํสโยโค สมฺภวตีติ ทพฺพสฺสาปิ นาติสยสมฺภโว. ตถาหิ ตุลฺยปฺปมาณสฺส คุณกโตว มูลโต อุกฺกํโส ทิสฺสติ สมาเนปิ หิ อายาเม วิตฺถาเร จ ปฏสฺส กาสิกสฺสาญฺโญวาคฺโฆ ภวติ มาถุรสฺสาญฺโญ วาติ. ทพฺพสฺสาปิ สาติสเยหิ ยุตฺตตามตฺเตน สาติสยตฺตสฺสุปฏฺฐาปิตตฺตา วุตฺตํ- ‘เตเนวาหา’ติอาทิ. ยทคฺเคน กิริยาคุณานํ นิสฺสิตานมติสยวเสน นิสฺสยภูตมฺปิ ทพฺพํ กถญฺจิทปฺยติสเย วตฺตติ นาม, ตทคฺเค ตพฺพาจิกาปิ ปกติ อตฺตโน วจนียตฺถวเสน ตตฺถ วตฺตติเยว นามาติ ‘อติยเย วตฺตมานโต’ติ ปกติวิเสสนวเสน วุตฺตํ, เตเนวาห- ‘อิมินา ปกติ วิเสสนตฺตญฺจาหา’ติ. สกตฺถิกานํ ปกติอตฺโถ โชตนีโย โหตีติ สมฺพนฺโธ.

反诘：若卓越仅属于作用与性质，则“`gotaro`”（更优的牛）一词便不成立。答：此非过失。此处并无种类的卓越。那么，这头拉车的牛（`go`）是具有何种性质的牛呢？而这头既能拉车又能头顶重物的牛是“更优的牛”（`gotaro`）。因为种类（`jāti`）是恒常、单一形态的，不可能有优劣之分，所以实体本身也不可能有卓越。譬如，尺寸相同的布，其优越性根本上见于品质之别：迦尸国（Kāsika）的布是一种价值，摩偷罗（Māthura）的布又是另一种价值。因为实体的卓越性，仅是通过其与卓越性质的结合而成立，故说“因此他说”等。当所依的作用与性质卓越时，作为所依的实体在某种程度上也可称为卓越；此时，指称该实体的词语（`pakati`）也依其所指之义而用于该卓越义，故说“`atisaye vattamānato`”（用于卓越义）是作为对词语本身的限定（`pakativisesana`），因此他说“以此亦说明其为词语本身的限定”。其关联在于：应阐明词语（`pakati`）对于其自身意义（`sakatthika`）的作用。

สกตฺถิกานนฺติ กตฺตริ ฉฏฺฐี สมฺพนฺธวจนิจฺฉาย, สกตฺถิเกหีติ อตฺโถ. เหตุมาห- ‘ปกติวิเสสนนฺตี’ติ. อิติสทฺโท เหตุมฺหิ, ยสฺมา [Pg.214] ‘อติสเย วตฺตมานโต’ติ, ปกติวิเสสนํ, ตโต ปกตฺยตฺถภูเต-ติสเย ชาตตฺตา สกตฺถิเกหิ ยถาวุตฺตนเยน ปกตฺยตฺถภูเตติสโย โชตนีโย โหตีติ อตฺโถ. ตตฺถ นาภิเธยฺโยติ พฺยติเรกมาห, ตถา จ วกฺขติ- ‘อติสยโชตกาตราทโย’ติ.

“`Sakatthikānaṃ`”一词是作格（`kattari`）意义的第六格（属格），意在表达关系，其义为“`sakatthikehi`”（通过具有自身意义者）。其理由是：“因为是对词语本身的限定”。`Iti`一词用于因由义。因为“`atisaye vattamānato`”（用于卓越义）是对词语本身的限定，所以，由于此卓越产生于作为词语意义的卓越之中，故应通过那些具有自身意义的词语，以上述方式来阐明作为词语意义的卓越。此为其义。其中，通过“非所指义（`na abhidheyya`）”一语说明其区别，并且将会说：“`tara`等是卓越的阐明者”。

อถ ปกติวิเสสนตฺเต กสฺมา นาภิเธยฺโย โชตนีโยจฺจาห ‘ปกติยาเยว’จฺจาทิ. อุกฺกํโส สมานคุณวิสเยเยว โลเก ทิฏฺโฐ เตน สามญฺญวจเนปิ ตาทิถวิสเยเยว การณ วเสน โหตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘อติสเยเน’จฺจาทิ. ทฺวินฺนเมกสฺสา-ติสเยจฺจาทินา ‘ทฺวิพหูสุกฺกํเส ตรตมา’’ติ (จํ ๔-๓-๔๕) สกฺกตสุตฺตตฺถสฺสาธิปฺปายํ วิวรติ. ตรอิยาติ สกโวหาเรน วุตฺตํ, เตสนฺตุ อียปฺปจฺจโย. เอวมิหาวิธานํ สุขสาเนตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

再者，若其为对词语本身的限定，为何不是所指义，而是阐明义呢？答曰：“仅由词语本身”等。世间所见的卓越，仅在于同等性质的范畴内，因此，即使是一般性的陈述，也因缘由而用于此类范畴。为说明此点，故说“以卓越故”等。通过“二者中一者卓越”等句，阐明了梵语经文“于二者或多者中之卓越，用`tara`（较）与`tama`（最）”（钱德拉文法 4.3.45）的意趣。“`Taraiyā`”是依其自身术语所说，对他们而言，有`īya`后缀。如此，此处的规定是为了方便应用，此为关联。

อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘ยถาวุตฺตสุตฺตตฺถวเสน ทฺวินฺนเมกสฺส อุกฺกํสาภาวา ‘มาถุรา ปาฏลิปุตฺตเกหิ สุกุมารตรา’จฺจาโท ตรปฺปจฺจโย น โหตีติ เอโก มาถุโร ทุติโย ปาฏลิปุตฺตโก อิเมสํ สุกุมารานํ ทฺวินฺนเมโก มาถุโร-ติสเยน สุกุมาโร สุกุมารตโร, เอกมญฺเญสํ ทฺวินฺนมุกฺกํเสตถาญฺเญสํ ทฺวินฺนเมกสฺสาติ เอวํ ทฺวินฺนํทฺวินฺนเมเกกสฺส อุกฺกํเส ตรปฺปจฺจโย ภวติ, อุภยตฺร ตฺววยวาเปกฺขมฺพหุวจนํ, ตถาหิ สุกุมารตฺเตนุกฺกํสิยมานานํ สมุทายานมวยวา มาถุรา พหโว ปาฏลิปุตฺตกาปิ นิกฺกํสิยมานา ตเถวาวยวา พหโว โหนฺติ, เอวํ มาถุรา ปาฏลิ ปุตฺตเกหิ สุกุมารตรา’ติ ตรปฺปจฺจเยน สิชฺฌติ. อิมสฺมึ คาเม อฑฺฒตรา วาณิชฺชาจฺจาโทปิ กถิเตน ญาเยน ทฺวินฺนํทฺวินฺนเมเกกสฺส อุกฺกํเส ตรปฺปจฺจโย ภวติ, พหุวจนนฺตุ กตฺถจิ อวยวาเปกฺขนฺติ สพฺพํ สกฺกเต กิจฺเฉน สาเธนฺติ. อิห ตุ ตถาวิธสฺส สุตฺตสฺสา วิธานา ‘‘ตรตมิสฺสิกิยิฏฺฐาติสเย’’ติ ตราทีนมติสเย สามญฺเญน วิธานา สพฺพตฺถ ตรปฺปจฺจเยน สุขสาธนํ โหตี’’ติ.

此中意趣如下：依前述经文之义，由于（梵语语法规定）比较级是用于“二者中一者”的卓越，故如“摩偷罗人比华氏城（Pāṭaliputta）人更娇嫩”等句中的`tara`后缀便不能成立。（为解决此问题，其解释是：）一个摩偷罗人，一个华氏城人，于此二娇嫩者中，一个摩偷罗人以其卓越而为“更娇嫩者”。如此，于一对对的两者中，当其中一者卓越时，`tara`后缀方可成立。而两处的复数，是就其成员而言。也就是说，在因娇嫩而受称赞的群体中，其成员摩偷罗人有很多；同样，未受称赞的华氏城人，其成员也有很多。如是，“摩偷罗人比华氏城人更娇嫩”一句通过`tara`后缀得以成立。同样，“此村商人更富裕”等句，亦依所述之理，于一对对的两者中，当其中一者卓越时，`tara`后缀得以成立。复数有时是就成员而言。所有这些在梵语中需费力才能论证。然于此处（巴利语语法），因有“`taratamissikiyiṭṭhātisaye`”一类经文，通常规定`tara`等后缀用于卓越义，故处处皆可通过`tara`后缀轻易构成（比较级）。

อวตฺถาเภเทนาติ [Pg.215] ปฏุตราวตฺถาวโต ปฏุอวตฺถาย ภินฺนตฺตา วุตฺตํ, ตถาหิ ตเมวาวตฺถนฺตรยุตฺตํ วตฺตาโร ภวนฺติ อญฺเญ ‘ภวํสูอวตฺโถ’ติ. ปการนฺตเรนปิ สาธเน เหตุมาห- ‘อติสยมตฺเต วา วิธานโต’ติ. อนวฏฺฐิตตฺตมาห- (‘อติสยวาปิ’จฺจาทิ). ปญฺจสฺเวเตสูติ เอเตสํ ยถาวุตฺตานํ ตราทีนํ ปญฺจนฺนํ มชฺเฌ, รูปานิ คุณวจนสฺส วุตฺติยมุทาหริตานิ. กิริยาวจนสฺส ตุ ‘อติสเยน ปาจกตโร ปาจกตโม’ติ. อิสฺสิก อิยอิฏฺฐา สราที ตโต (อญฺญโต) น โหนฺติ พหุลาธิการา.

说“以状态差别”，是因为“更聪慧”的状态有别于“聪慧”的状态。因此，言说者们会对处于另一状态的同一个人说：“您处于良好状态”（`bhavaṃ su-avattho`）。又以别的方式成立其理由，说：“或因仅是关于卓越的规定”。用“即使是卓越者”等句说明其不确定性。“于此五者中”，意为于前述`tara`等五个后缀中，其形态在品质词的用法中被举例说明。至于行动词，则如“卓越的烹饪者、最善烹饪者”。`Issika`、`iya`、`iṭṭha`、`sara`等后缀，因“多样性”（`bahula`）规则的管辖，不从其他（词根）而来。

๖๖. ตสฺส

66. 它的

ตสฺสาติ สามญฺเญน วุตฺเตปิ วิการสมฺพนฺธีเยว ฉฏฺฐิยนฺโต คยฺหติ, ฉฏฺฐิยนฺตสมฺพนฺธีเยว จ วิกาโร คยฺหติ สมฺพนฺธวสาติ ทสฺเสตุมาห ‘ยสฺสา’จฺจาทิ. โกสการกปาณวิเสเสหิ กโต โกโส. ปาณโย สตฺตา, โอสธฺโยผลปากนฺตา, รุกฺขา ปุปฺผผลูปคาติ รุกฺโขสธีนํ ลกฺขณํ วทนฺติ ตลฺลกฺขเณเนตฺถ รุกฺโข สธโย น คยฺหนฺติ, กิญฺจรหิ โอสธิสทฺเทน ลตาทิปิ คยฺหติ, รุกฺขสทฺเทน (วนปฺป)ตโยปิ, วนปฺปตโย หิ ผลวนฺตา น ปุปฺผวนฺตา. กถํ คาวสฺส วิกาเร ปุริเส มโยจฺจาห- ‘อญฺญสฺมิ’นฺติอาทิ. คาวสฺส อิทํ โคมยํ.

即使泛泛地说“它的”，也只取与变异相关的第六格词，并且变异也只与第六格词相关联。为了显示这种关系之力，而说“属于谁的”等。茧是由特殊的造茧生物所造。生物是有情；草药(osadhī)是果熟而亡者；树木(rukkhā)是依花果而生者——他们如是说树木和草药的特征。在此，依据此特征，不取树木和草药。然则，以“草药”一词亦可取藤蔓等，以“树木”一词亦可取森林乔木(vanappatayo)等，因为森林乔木结果而不开花。“牛之变异在人”，如何[解释]？答曰：“于其他……”等。此牛粪是属于牛的。

๖๗. ชตุ

67. 紫胶

อุปปตฺยนฺตรนฺติ ปจฺจยโลปโต ยุตฺยนฺตรํ.

另一生起(Upapatyantaraṃ)，即因后缀的省略而形成的另一种结合。

๖๘. สมู

68. 群体

ตีสุตฺตเรสุ จ วตฺตเตติ สมฺพนฺโธ. ราชญฺญมนุสฺสานมฺปิ ชาติยมปจฺเจ ญฺญสฺสปฺปจฺจยานํ วิธานา วุตฺตํ ‘โคตฺตปฺปจฺจยนฺตา’ติ อาห- ‘ราชญฺญานํ สมูโห’จฺจาทิ. อุกฺโข อุสโภ. โอฏฺโฐ ขรโต, อุรพฺโภ เมโส, เอวมิจฺจาทินา ‘อุกฺขานํ สมูโห’จฺจาทิ. วากฺยมปทิสติ. กากานํ สมูโหติ วิคฺคโห, ณิกอจิตฺตาติ อิมินา ณิโก อจิตฺตวาจ เกเหว ทิสฺสตีติ ญาเปติ. อปูโป ปิฏฺฐปูโป, สํกุลนฺติ (คุฬ) มิสฺสกขชฺชกวิเสโส.

并且适用于三十经，这是关联。由于规定了刹帝利(Rājañña)与人类的种姓后代使用ñña等后缀，故说“以氏族为后缀”(gottappaccayantā)，并举例“刹帝利的群体”等。公牛(Ukkho)即牡牛(usabho)。骆驼(Oṭṭho)是粗糙的，公羊(urabbho)即绵羊(meso)，如是等，[例如]“公牛的群体”等。指示此句。“乌鸦的群体”是其分析，通过“ṇika[后缀用于]无心[之物]”，此[规则]表明ṇika后缀只见于指称无心之物的词语。糕饼(Apūpo)即面粉糕(piṭṭhapūpo)，杂拌(saṃkulaṃ)是一种混合了(糖)的特殊甜食。

๖๙. ชนา

69. 人们

‘‘ตทสฺสฏฺฐานมีโย [Pg.216] จา’’ติ (๒-๘-๑๓) กจฺจายนสุตฺตสฺสาย มตฺโถ ‘‘ตทสฺสฏฺฐานมิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ ฉฏฺฐิยนฺตโต อียปฺปจฺจโย โหตี’ติ. เตน มทนสฺส ฐานํ มทนียํ พนฺธนสฺส ฐานํ พนฺธนียํตฺยาทิกํ สาเธนฺติ. อิธ ปน ตถาวิธสฺสาภาวา กถํ ตํ สิชฺฌตีตฺยาสงฺกิย ‘มทนีย’นฺติอาทิกํ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสตุมาห- ‘มทนียาทิปฺปสิทฺธิยา’จฺจาทิ. สาธนกฺกมํ ทสฺเสตุมาห- ‘เอวมญฺญเต’จฺจาทิ.

《迦旃延经》(Kaccāyana Sutta) (2-8-13)中“Tadassaṭṭhānamīyo ca”一句的意义是：“在‘此为其处’(tadassaṭṭhāna)的意义上，于第六格词后，有īya后缀”。因此，他们成立了由“欢喜之处”(madanassa ṭhānaṃ)得“欢喜处”(madanīyaṃ)，由“束缚之处”(bandhanassa ṭhānaṃ)得“束缚处”(bandhanīyaṃ)等。然于此，因无此类情况，故起疑“此如何成立？”，而说“欢喜处”等。为示其义，而说“为成立欢喜处等”……等。为示成立之次第，而说“如是理解”……等。

ฐานนฺติ การณํ. ‘‘อุปมตฺถายิตตฺต’’นฺติ (๒-๘-๑๔) กจฺจายนสุตฺตสฺสายมตฺโถ ‘‘อุปมตฺเถ อายิตตฺตปฺปจฺจโย โหตี’’ติ เตน ธูโม วิย ทิสฺสตีติ ธูมายิตตฺตํ ติมิรมิว ทิสฺสตีติ ติมิรายิตตฺตํตฺยาทิกํ สาเธนฺตีติ วุตฺตนยเมว. ตมฺปิหจฺจาทิกํ ทฺวีสุ สาธนกฺกมทสฺสนํ, ธูโม วิย ทิสฺสตีติ ทสฺสิโต โย กมฺมตฺโถ โสปิ ธูมายีติ กตฺตุวเสน สกฺกา ปริกปฺเปตุนฺติ กตฺตุสาธนโต ธูมายิตสทฺทา สกตฺเถตฺตปฺปจฺจเยปิ ธูโม วิย ทิสฺสตีติ อตฺเถ อายิตตฺถปฺปจฺจเยปิ นาตฺถเภโท-ญฺญตฺรวจนิจฺฉาเภทาติ ทฏฺฐพฺพํ, ภาวตฺโถ ปน เตสํ ภาวปฺปธานวเสน ลพฺภติ, ธูมสฺเสว ทสฺสนนฺติ วิคฺคเห อายิตตฺเตน วา.

“处所”(Ṭhāna)即原因(kāraṇa)。《迦旃延经》(Kaccāyana Sutta) (2-8-14)中“Upamatthāyitatta”一句的意义是：“在譬喻义上，有āyitatta后缀”。因此，他们由“如烟显现”(dhūmo viya dissati)成立“烟现”(dhūmāyitattaṃ)，由“如暗显现”(timiramiva dissati)成立“暗现”(timirāyitattaṃ)等，此即已说之理。此中，展示了两种成立次第：由“如烟显现”所示之业(kammattho)，亦可从作者(kattu)的角度成立为“烟现者”(dhūmāyī)。因此，当知“烟现”(dhūmāyita)一词，无论是在其自身意义上加tta后缀，或是在“如烟显现”的意义上加āyitattha后缀，其义并无差别，仅有用语意愿之别。至于其抽象义(bhāvattho)，则主要依状态而得，或分析为“烟之显现”(dhūmasseva dassanaṃ)，或通过“显现性”(āyitattena)而得。

๗๐. อิโย

70. Iyo

อญฺญสฺมินฺติ อญฺญสฺมิมฺปิ อตฺเถ อิโยติ โยชนา.

对于“在其他”(aññasmiṃ)，在“也在其他”的意义上，应用 iyo。

๗๔. กถา

74. 论说

ปวาเส ทูรคมเน สาธุ ปวาสิโก, อุปวาเส รตฺยโภชเน สาธุ อุปวาสิโก.

在旅居(pavāsa)或远行(dūragamana)中，适合者为“旅居者”(pavāsiko)；在斋戒(upavāsa)或夜不食(ratyabhojana)中，适合者为“持斋者”(upavāsiko)。

๗๕. ปถา

75. 道路

ปเถ สาธุ อุปาการกํ ปาเถยฺยํ, มคฺโคปกรณํ, สปติมฺหิ ธน ปติมฺหิ สาธุ อุปกรณํ สาปเตยฺยํ ธนํ.

在道路上(pathe)，适宜且有助益的是“路资”(pātheyyaṃ)，即行路用具(maggopakaraṇaṃ)；对于主人(sapatimhi)，适宜且有助益的是“财产”(sāpateyyaṃ)，即财富(dhanaṃ)。

๗๗. ราโย

77. 财富

ตุมนฺตกิริยายาติ ฆาเตตุํ (ตฺยาทีตุ) มนฺตกิริยาย. วา สทฺโท สมุจฺจโย, ฆาเตตุํ วาติอาทินา โยเชตพฺโพ.

所谓“为做某事之动词”(tumantakiriyāya)，是指如“为杀害”(ghātetuṃ)等。`vā`一词是连接词(samuccayo)，应与“为杀害或”(ghātetuṃ vā)等连接。

๗๘. ตเม

78. 彼

อิติสทฺเทน [Pg.217] พฺยวจฺฉินฺนมตฺถมุปทสฺสยมญฺญนาเปกฺขํ สปฺปธานํ มนฺตฺวาทิ วิธิมฺหิทมตฺถทฺวยํ พฺยาปารียติจฺจาห-‘เอตฺถ อสฺส อตฺถี’ติ. นนุ จ ยํ ยสฺส โหติ ตํ ตสฺมิมฺปิ โหติ (ยํ ยสฺมึ โหติ) ตสฺสาปิ ตํ โหติ เตเนว วุจฺจเต- ‘ฉฏฺฐีสตฺตมีนมวิเสโส’ติ, ตตฺรญฺญ ตรนิทฺเทเสเนว สิทฺเธ กิมตฺถมิห ฉฏฺฐีสตฺตมีนํ เภเทโนปาทานํ กรียตีติ วุจฺจเต-ยตฺราวยวาวยวิภาโว, ตตฺเถว ฉฏฺฐีสตฺตมีนมตฺถสฺส อวิเสโส ยถา ‘รุกฺเขสาขา รุกฺขสฺส สาขา’ติ. สสฺสามิภาวชญฺญชนกภาวาโท ตุ นาวสฺสมาธาราเธยฺยภาโวติ ทฺวินฺนเมวตฺถานมุปาทานนฺติ.

他说：“于此，彼有此”(ettha assa atthī)，这是用`iti`一词来显示一个被限定的意义，此义不依赖他者且为主要，并考虑到在规则中此二义皆被运用。难道不是这样吗？某物属于某人(yaṃ yassa hoti)，它也就在某人那里(taṃ tasmimpi hoti)；（凡存在于某处(yaṃ yasmiṃ hoti)的，也属于该处(tassāpi taṃ hoti)）。因此说：“第六格(chaṭṭhī)与第七格(sattamī)没有区别(aviseso)”。既然如此，通过指出其中之一即可成立，为何此处要分别列出第六格和第七格呢？答曰：在部分与整体的关系(avayavāvayavibhāva)中，第六格和第七格的意义确实没有区别，例如“树上的枝”(rukkhe sākhā)与“树的枝”(rukkhassa sākhā)。但在主属关系(sassāmibhāva)、所生与能生关系(jaññajanakabhāvādo)等方面，则不必然是依处与被依处的关系(ādhārādheyyabhāva)，因此才需要列出这两种意义。

นนุ จ สมฺภเว พฺยภิจาเร จ สติ วิเสสนํ สาตฺถกํ ภวติ ยถา ‘นีลมุปฺปล’นฺติ, เนวาตฺถิตฺตสฺสาตฺถิ พฺยภิจาโร, ตถา จ วุตฺตํ- ‘น สตฺตํ ปทตฺโถ พฺยภิจรตี’ติ, ตสฺมา พฺยเวจฺเฉชฺชาภาวา นิรตฺถกมตฺถีติวิเสสนนฺตฺยาห- ‘ปทตฺถสฺเส’จฺจาทิ. สตฺตายํ อพฺยภิจาเร ปีติ สมฺพนฺโธ. กาลนฺตรา พฺยภิจารตฺถมตฺถีติวิเสสนนฺติ ทสฺเสตุมาห- ‘กาเล’จฺจาทิ.

难道不是这样吗？当有可能性(sambhave)和差异性(byabhicāre)时，限定词(visesanaṃ)才有意义(sātthakaṃ)，例如“青莲”(nīlamuppalaṃ)；而对于“存在性”(atthitta)来说，则没有差异性(byabhicāro)。正如所说：“词义(padattho)不离存在(sattaṃ)”。因此，由于没有可排除者(byavecchejjābhāva)，“是”(atthīti)这个限定词便没有意义，故说“词义的”(padatthassa)等。即使存在(sattāyaṃ)没有差异性(abyabhicāre)，也有其关联。为了显示“是”(atthīti)这个限定词是为了表达在不同时间(kālantara)的差异性，故说“在时间上”(kāle)等。

นนุ จ สุตฺเตสุ กาโล ปธานํ น โหติ, ‘‘เตน กตํ กีตํ’’ตฺยาทินา หิ ปจฺจยตฺโถ ทสฺสิโต, ตถา หิ กายิกํวาจสิกํ ตฺยาโท น กาลสมฺปจฺจโย, เอวมิหาปิ สตฺตามตฺเต ภวิตพฺพํ, อตฺถีติ ตุ วตฺตมานสตฺตาย เอว ปริคฺคโห กถมวสียเต เยน กาลวิเสสนํ สิยาติ. สจฺจํ, กินฺตุ ปทตฺถสฺส สตฺตาพฺยภิจาราภาเวปิ อตฺถีติวิเสสโนปาทานสามตฺถิยาตฺร วิสิฏฺโฐ สตฺตา อตฺถีติ วิเสสนตฺเตโนปาตฺตา, น สตฺตามตฺตนฺติ ปตียเต, สา ปน วิสิฏฺฐา สตฺตา สมฺปติสตฺตา, อตฺถิ จ ตสฺสา พฺยภิจาโร สามญฺญสตฺตายาติ ยุชฺชเตว วิเสสนวิเสสฺสภาโวติ มญฺญเต. อุปาธีติ วิเสสนํ.

难道不是这样吗？在规则(suttesu)中，时间(kālo)并非主要(padhānaṃ)，因为通过“由他所作”(tena kataṃ)、“被他所买”(kītaṃ)等，显示的是后缀的意义(paccayattho)。同样，“身所作”(kāyikaṃ)、“语所作”(vācasikaṃ)等，也并非以时间为条件(na kālasampaccayo)。因此，此处也应仅是关于存在(sattāmatte)。但若仅说“是”(atthīti)，又如何确定其仅指现在的存在(vattamānasattāya)，从而能有时间的限定(kālavisesanaṃ)呢？确实如此。但是，即使词义不离存在(padatthassa sattābyabhicārābhāvepi)，凭借使用“是”(atthīti)这一限定词的力量，便可知此处所取的是一种被限定的存在(visiṭṭhā sattā)作为限定词，而非仅是存在本身(sattāmattanti)。而那种被限定的存在，即是现在的存在(sampatisattā)，它与一般的存在(sāmaññasattāya)是有差异的(byabhicāro)，因此限定词与被限定者的关系(visesanavisessabhāvo)是成立的。“所依”(upādhi)即是“限定词”(visesanaṃ)。

น ภุญฺชติจฺจาทิวิยาติ ยถา น ภุญฺชตีติ นญฺสฺส ปฏิเสธตฺตา วิรุทฺธตฺถปทสฺส สนฺนิธาเน-ตฺถนฺตรสฺส ปฏิเสธรูปสฺสตฺถสฺสาวคติ ปทนิพนฺธนสฺส วิธิโน อพาธิกา ภวติ, ตมิวากฺยตฺโถ. อธิปฺปายตฺถ มาห- [Pg.218] ‘อตฺถิวจนิจฺฉาย โย วิสโย ตสฺส นิยโม’ติ. กติ ปยสมฺภเว น ปน โคมา รุกฺขวาติ โยชนา, เตหีติ ปสํสาปหูเตหิ. กกุเท อาวตฺโต กกุทาวตฺโต, นินฺทิโต กกุทาวตฺโต อสฺส อตฺถีติ กกุทาวตฺตี. กถํ นินฺทิตตฺตมสฺสิจฺจาห-‘กกุทา วตฺโต’จฺจาทิ. สํสตฺโต ทณฺโฑ อสฺส อตฺถิจฺจเนน เคหฏฺฐิเตน วิชฺชมาเนนปิ ทณฺเฑน ทณฺฑีติ นาภิธียตีติ วทติ. ทพฺเพภิเธยฺเยติ ชาติสนฺนิสฺสยโคปิณฺฑอสฺสปิณฺฑาทิสงฺขาเต ทพฺเพ-ภิเธยฺเย, ภวํ ภเวยฺยาติ ยทากทาจิ ภวนฺโต ยทิ ภเวยฺย.

“不食”(na bhuñjati)等句亦如是：如在“不食”中，因否定词`nañ`有遮止义，当与动词连用时，便可理解为遮止之义，而无碍于词语组合的规则。此即句义。关于意趣，他说：“表达‘存在’之意的范围，即是其限定。”在某些可能的情况下，其用法并非如“有牛者有树”(gomā rukkhavā)，而是通过“赞叹”(pasaṃsā)和“众多”(pahūta)等意义来表达。驼峰(kakude)上有旋毛(āvatto)者为`kakudāvatto`；有被诃责的(nindito)驼峰旋毛者为`kakudāvattī`。为何被诃责？他说：“驼峰有旋毛”(kakudā vatto)等。他说，此规则意指与杖相连(saṃsatto daṇḍo assa atthi)，故即使家中有杖，亦不称“持杖者”(daṇḍī)。“在可被指称的物质上”(dabbebhidheyye)指：在依种类而被称为牛群、饭团等可被指称的物质上。“愿其存在”(bhavaṃ bhaveyya)指：无论何时，若其可能存在。

๗๙. วนฺตฺว

79. 呕吐

ปญฺญวา ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) รสฺโส.

（于“Paññavā”一词，）依据“byañjane dīgharassā”（1-33）[规则]，（元音）为短音。

๘๐. ทณฺฑา

80. 棍棒

ทฺเว โหนฺตีติ อิโก อีเจติ ทฺเว โหนฺติ, เอกเมกํวาติ อุภินฺนํ. วาสทฺโท ทฺเว โหนฺตีติ เอตฺถาปิ ทฏฺฐพฺโพ. อุตฺตมีเณว ธนา อิโกติ คณสุตฺตํ วิวรติ ‘อุตฺตมีเณวา’ติอาทิ. เกเนตฺถ สมาโสติ อาห- ‘สฺยาทิสฺยาทิเนกตฺถนฺติ สมาโส’ติ. อุตฺตมีโณ ธนสามี. อสนฺนิหิเต อตฺถาติ คณสุตฺตํ, อสนฺนิหิเตตีมสฺส อตฺถํ วิวรติ ‘อปฺปตฺเต’ติ. อสมฺปตฺเตติ อตฺโถ. อสนฺนิหิเตติ จ อตฺโถ อิจฺจสฺส วิเสสนํ. อตฺถนํ อสนฺนิหิเต อตฺเถ อาสิสนํ อตฺโถ, โส อสฺส อตฺถีติ อตฺถิโก อตฺถี. ตทนฺตาจาติ คณสุตฺตํ, อสนฺนิหิเตตฺยนุวตฺตเต, อสนฺนิหิโตปาธิกา อตฺถนฺตา จ อิก อีปฺปจฺจโย ภวตีตฺยตฺโถ. วณฺณนฺตาอีเยวาติ คณสุตฺตํ, พฺรหฺมานํ เทวานํ วณฺโณติ วา สมาโส. หตฺถทนฺเตหิ ชาติยนฺติ คณสุตฺตํ.

“dve hontīti”（有两种），是指“ika”和“ī”这两种。“ekamekaṃ vā”（或每一个），是指两者（皆可）。“vā”字也应在此处“dve hontīti”中被理解。“uttamīṇeva dhanā iko”是一条组经，它释义了“uttamīṇevā”等词。对于“此处的复合词是什么？”，答曰：“syādisyādinekatthanti samāso”（syādi与syādi在同一义中即为复合词）。Uttamīṇo（债主）即dhanasāmī（财主）。“asannihite atthā”是一条组经，它将“asannihite”释义为“appatte”（未达到）。其义为“asampatte”（未到达）。而“asannihite”是“attho”的形容词。当目标（attha）不在场（asannihite）时，对目标的希求（āsisanaṃ）即是其义（attho），拥有它的人即为atthiko（有希求者）。“tadantācā”是一条组经，“asannihite”（的语义）延续于此，其义为：以“attha”结尾且以“asannihita”为条件的词，可接“ika”和“ī”后缀。“vaṇṇantāīyevā”是一条组经，或者说，是如“brahmānaṃ devānaṃ vaṇṇo”这样的复合词。“hatthadantehi jātiyan”是一条组经。

ชาติยนฺติ ปจฺจยวิเสสนํ. วณฺณโต พฺรหฺมจาริมฺหีติ คณสุตฺตํ. พฺรหฺมสทฺเทน นิยมวิเสโส วุจฺจติจฺจาห-‘วิชฺเช’จฺจาทิ. ตสฺมิญฺจนิยมวิเสสจรเณ ติณฺณํ พฺราหฺมณาทีนเมวาธิกาโร, นสุทฺทสฺสาติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘ตญฺเจ’จฺจาทิ. เตวณฺณิโก วณฺณีติ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ตีสุ วณฺเณสุ ภโว ตทนฺโตคธตฺตา เตวณฺณิโกติ ภวตฺเถ ณิโก. วณฺณสทฺโท พฺราหฺมณาทิวณฺณวจโน. ตตฺร พฺรหฺมจาริมฺหิตฺยเนน สุทฺโท พฺยวจฺฉิชฺชเต.

“Jātiyan”是后缀的限定语。“Vaṇṇato brahmacārimhi”是一条组经。通过“brahma”一词，说的是一种特定的规则，因此说“vijje”等。为了表明在该特定规则的实行中，只有婆罗门等三（种姓）者才有资格，而非首陀罗，因此说“tañce”等。其关联是：“Tevaṇṇiko”被称为“vaṇṇī”。因为“存在于三（种）姓中”，由于包含此义，故称“tevaṇṇiko”，此处的“ṇika”后缀用于“存在”之义。“Vaṇṇa”一词指婆罗门等种姓。在此，通过“brahmacārimhi”，首陀罗被排除在外。

อถวา [Pg.219] พฺรหฺมนฺติ นิพฺพานํ ตทตฺโถ คนฺโถปิ, ตํ พฺรหฺมํ นิพฺพานํ ธมฺมํ วา เตปิฏกํ จรตีติ พฺรหฺมจารี, ยติ. ยตโยปิ หิ วณฺณีติ พฺรหฺมจาริโนติ วุจฺจนฺติ. วณฺณีลิงฺคีติ หิ วุตฺเต ติลิงฺควาติ อตฺโถ. วณฺณ สทฺโท ปเนตฺถ ยถาวุตฺต พฺรหฺมปริยาโย. โปกฺขราทิโต เทเสติ คณสุตฺตํ. เทโส เจตฺถ ยตฺถ(ตฺถิ โปกฺขราทีนิ โส). ปทุมคจฺฉ โปกฺขรณีนํ วาจกสฺสาติ อิมินา ปทุมานิ อสฺสํ สนฺตีติ ปทุมินีติ โปกฺขรณีปิ วุจฺจตีติ ทสฺเสติ. นาวา อตฺถีติ นาวิโก, ยาคเม นาวายิโก. สุขทุกฺขา อี, พลา พาหูรุปุพฺพา เจติ จ คณสุตฺตานิ.

或者，“brahma”即是涅槃（nibbāna），也指以此为义的典籍。奉行此梵（brahma），即涅槃或三藏之法者，是为brahmacārī（梵行者），即yati（行者）。因为行者也被称为“vaṇṇī”和“brahmacārī”。当说“Vaṇṇīliṅgī”时，其义为“具三相者”（tiliṅgavā）。在此，“vaṇṇa”一词如前所述，是“brahma”的同义词。“Pokkharādito dese”是一条组经。此处的“deso”（地方）是指有“pokkhara”（莲花）等之处。通过“（此词）是莲池（pokkharaṇī）的能说者，如莲丛（padumagaccha）”，表明了莲池也被称为“paduminī”，因为“其中有莲花”（padumāni assaṃ santi）。有舟（nāvā）者为nāviko（舟人），于渡口（yāga）者为nāvāyiko（渡守）。“Sukhadukkhā ī”和“balā bāhūrupubbā ce”也都是组经。

๘๒. มุขา

82. 口

อิหาปิ ปสชฺเชยฺย มธุ อสฺมึ ฆเฏ อตฺถีติ เอตฺถาปิ ปโยเค มธุรนฺติ รปฺปจฺจโย ปาปุเณยฺย มธุมฺหิ อภิเธยฺยติ อธิปฺปาโย. น คจฺฉนฺตีติ นคา. ยชฺชปิ อูสวาจฺจาโท ปหูตาทิวิสยายาตฺถิตาย สมฺภโว, ตถาปิ ญุสาทิวโต ปจฺจย(ตฺถ)ตฺเตน วจนิจฺฉาภาวา ญุสวา ฆโฏจฺจาทิ น สิชฺฌติ ตสฺมา ปหูตาทิวิสยาตฺถิตาสมฺภเวปิ ตํวโต-ตฺถสฺส ปจฺจย(ตฺถ)ตฺเตน ญุสโร เทโสติ วตฺตุ มิจฺฉายํ ปจฺจโย ยถา สิยา อญฺญตฺรมาภวิจฺเจวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ อาห- ‘อิติ’จฺจาทิ. กุญฺชวาติเอตฺถ กุญฺชสทฺโท ติณลตาทฺยจฺฉาทิตปพฺพเตกเทเส วตฺตเต.

于此，若说“此罐中有蜜”，于此用法中，亦会得到后缀-ra，而有“madhuraṃ”（甜）一词，其意为当表达“于蜜中”时。“不行者”(na gacchanti)为“山”(nagā)。尽管“ūsava”等词有“众多”等义域之可能性，然因无意以“ñusa”等作为后缀表述，故“ñusavā”、“ghaṭo”等词不成。是故，纵然有“众多”等义域之可能性，为说“ñusaro”是“地方”(deso)之义，此后缀方可如是使用，当知除此以外别无他义。故说“iti”等。于“Kuñjavāti”一词中，“kuñja”一词指为草、藤等所覆盖之山地一隅。

๘๗. ปิจฺฉา

87. 黏滑

ปเรหิ วาจาสทฺทา อาโล วิหิโต นินฺทายํ, เนห ตเถติ โจทนมุพฺภาวยติ ‘นินฺทาย’มิจฺจาทินา.

他人认为，由“vācā”一词，于谴责义中规定了[-āla后缀]，（作者言）“于此不然”，并以“nindāyaṃ”等文提出诘难。

๘๘. สีลา

88. 戒

สีลมสฺส อตฺถิ, เกสา อสฺส สนฺตีติ วิคฺคโห. อณฺณา นิจฺจนฺติ นิจฺจวิธฺยุตฺถํ คณสุตฺตํ. คาณฺฑีราชีหิ สญฺญายนฺติ สญฺญาวิสยนิยมนตฺถํ คณสุตฺตํ. คณฺฑสฺส คณฺฑมิคสิงฺคสฺส อยํ คาณฺฑี, สา อสฺส อตฺถีติ คาณฺฑีโว.

“彼有戒”(Sīlamassa atthi)、“彼有发”(kesā assa santi)，是为语法分析(viggaho)。“aṇṇā niccaṃ”是为作恒常规定之总诵(gaṇasutta)。“由gāṇḍī、rājī等词而知”，是为限定名称范围之总诵。此为犀牛(gaṇḍa)之角(gāṇḍī)，“彼有此角”，故为“持弓者”(gāṇḍīvo)。

๙๐. สิสฺส

90. 弟子

สมสฺส อตฺถีติ สุวามี,สํ สกิยํ.

“彼有财”(Samassa atthi)是为“善主”(suvāmī)。“saṃ”是“自己的”(sakiyaṃ)。

๙๑. ลกฺขฺยา

91. 吉祥

อการาเทโส [Pg.220] จ ณสนฺนิโยเคนาติ อิมินา ยตฺถ ณกาโร ตตฺเถวายมการาเทโสติ ทสฺเสติ. อุปาทานโตติ อิมินา นิสฺสยกรณเมโก สตฺถิโย ญาโยติ ทสฺเสติ. อนฺตสฺส อวิธานสามตฺถิยาจาติ อิมินา สติปิ ปุพฺพโลเปน ปโยค นิปฺผตฺติยํ อการํ วิธาย ตสฺส โลโป นิรตฺถโกติ ทสฺเสติ. ลกฺขี สิรี อสฺส อตฺถีติ ลกฺขโณ.

通过“且a-音之替换与ṇa-音相关联”(Akārādeso ca ṇasanniyogenā)一句，表明何处有ṇa-音，何处方有此a-音之替换。通过“因其摄取”(Upādānato)一句，表明以之为依处是唯一有义理之法。通过“因结尾不作规定之能力”(Antassa avidhānasāmatthiyācā)一句，表明纵然通过前元音之省略亦可成就其用法，但规定a-音复又将其省略，实为无义。“彼有吉祥(lakkhī)、瑞相(sirī)”，故为“具相者”(lakkhaṇo)。

๙๔. อิมิยา

94. 以此

กปฺโป โยคฺยตา อสฺส อตฺถีติ กปฺปิโย, ชฏา หานภาโค, เสนา อสฺส อตฺถีติ วิคฺคโห.

“彼有适宜(kappo)，即资格(yogyatā)”，故为“适宜者”(kappiyo)。“结发”(jaṭā)是“减损分”(hānabhāgo)。“彼有军队”(senā assa atthi)，是为语法分析。

๙๕. โตป

95. To[-后缀]

‘โอหาก จาเค’ อิติ สกการสฺส หาธาตุโน ปโยเค โตปฺปจฺจยํ นิเสเธตฺวา‘สตฺถา หียเต สตฺถา หีโน’ติ อุทาหรณํ ทสฺสิตํ. เตนาห- ‘สกฺกเตจฺจาทิ. ทสฺเสตุํ ตติยมฺปนุทาหรณนฺติ สมฺพนฺโธ. จีปฺปจฺจยาวสานานนฺติ ‘‘อภูตตพฺภาเว กราสภูโยเค วิการาจี’’ติ (๔-๑๑๙) วุตฺโต จีปฺปจฺจโย อวสาเน เย สนฺติ วิคฺคโห. ชาติยวชฺชิตานนฺติ ‘‘ตพฺพติ ชาติโย’’ติ (๔-๑๑๓) สุตฺเตน ชาติยปฺปจฺจเยน วชฺชิตานํ. กจฺจายเน ตุ โตอาทีนํ วิภตฺติ สญฺญตฺตา น ตโต ปุน วิภตฺตุปฺปตฺติ.

于“Ohāka cāge”（hā，于舍离义）中，否定了带有k-音之hā-词根使用to-后缀，并示以“satthā hīyate”、“satthā hīno”之例。故说“sakkata”等。为示第三反例，是为关联。“以cī-后缀结尾者”(Cīppaccayāvasānānaṃ)之语法分析为：依“abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārācī”(4-119)所说，以cī-后缀为结尾者。“除jātiya[-后缀]者”(Jātiyavajjitānaṃ)指：依“tabbati jātiyo”(4-113)经，为jātiya-后缀所排除者。然于迦旃延(Kaccāyana)文中，to-等词之格(vibhatti)乃由约定而成，其后不再生起格之变化。

๙๖. อิโต

96. 从此

วุตฺติยํ ‘เอตสฺส ฏ เอต’ อิติ อโตอิจฺจตฺร เอตสฺส ฏาเทโส เอตฺโต อิจฺจตฺร เอตอาเทโสติ อตฺโถ.

在疏钞中，“etassa ṭa eta”之义为：于“ato”一词中，“etassa”被替换为“ṭa”；于“etto”一词中，是“eta”的替换。

๙๗. อภฺยา

97. 从“abhi”等

นนุ จ กึ อิมินา สุตฺเตน, ปญฺจมฺยนฺตา ‘‘โต ปญฺจมฺยา’’ติ (๔-๙๕) ภวิสฺสติ, อปญฺจมฺยนฺตาตุ ‘‘อาทฺยาทีหี’’ติ (๔-๙๘) เนตเทวํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘โต ปญฺจมฺยา’’ติ (๔-๙๕) ปกติวิเสสานมปรามาสโต กุโตจิ ปญฺจมฺยนฺตา โหตุ, อปญฺจมฺยนฺตา ปน ‘‘อาทฺยาทีหี’’ติ สุตฺเต สสงฺขฺยสฺสาทิสทฺทสฺส [Pg.221] คหเณน ตํสทิสา สสงฺขฺยาเอโวปลกฺขียนฺตีติปิ วิญฺญาเยยฺย ตโต อปญฺจมฺยนฺเตหิ อภฺยาทีหิ โต น สิยาติ อภิโตจฺจาทิ น สิชฺฌตีติ ‘‘อภฺยาทีหี’’ติ สุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

然此经则有何用？从第五格结尾者，将由“to pañcamyā”(4-95)而成；非从第五格结尾者，则由“ādyādīhī”(4-98)而成。不应如是见。由“To pañcamyā”(4-95)，因其不考虑原形之差别，故可从任何第五格结尾者；然于非第五格结尾者，在“ādyādīhi”经则中，因取用含数词之“ādi”一词，故亦可了知仅指示与其类似之含数词者。是故，从“abhi”等非第五格结尾者，“to”则不得，“abhito”等亦不成。故当知此为“abhyādīhi”之经则。

๙๘. อาทฺยา

98. 从“ādi”等

นนุ จ โตอิจฺเจว สามญฺเญน สุตฺติเต ยโตกุโตจิ ปญฺจมฺยนฺตา วา อปญฺจมฺยนฺตา วา พหุลํ วา โตมฺหิ อิฏฺฐปฺปสิทฺธีติ กึ อาทฺยาทีหีติ สุตฺเตนาติ สจฺจํ, ตถาปิ วิภาเคน ทสฺสิเต วิภาคโส วิเสสาวสาโย สิยาติ น โทโสติ. ยนฺติ ปฐมนฺตา โตมฺหิ ยโต.

然于经则中仅以“to”作一般规定，无论从何处，或从第五格结尾，或非第五格结尾，于“to”后缀，大多能成所欲，则“ādyādīhi”此经则何用？诚然。虽然如此，分别显示时，则可逐一判断差别，故非过失。从第一格结尾之“ya”，加“to”后缀，成“yato”。

๑๐๐. กตฺเถ

100. 在哪里

ปุพฺเพเนวาติ ‘‘สพฺพาทิโต’’ (๔-๙๙) จฺจาทินาว. เอตสฺสาติ เอตสทฺทสฺส, อิมสฺสาติ อิมสทฺทสฺส.

即由前述，如“sabbādito”(4-99)等规则。“Etassa”，指“eta”词；“imassa”，指“ima”词。

๑๐๑. ธิ

101. dhi后缀

วาวิธานาติ วิกปฺเปน ธิปฺปจฺจยสฺส วิธานา.

“Vāvidhānā”，是说作为选项规定了“dhi”后缀。

๑๐๒. ยา

102. ya

ยตฺราติ วุตฺเต ยตฺถาติ อุปฺปลกฺขิตเมว สิยาติ น วุตฺตํ. เอวมุปริปิ.

说“yatra”时，虽亦可被理解为“yattha”，但经中未如是说。以上亦然。

๑๐๔. กุหึ

104. 在哪里

หิญฺจนํ วิธียเต ‘‘หึ หํ หิญฺจน’’นฺติ (๒-๕-๙) สุตฺเตน. หิญฺจิอาทีนนฺติ หิญฺจิทาจิรหจิอาทีนํ.

“hiñcana”由“hiṃ haṃ hiñcana”(2-5-9)经则所规定。“Hiñciādīnaṃ”，指“hiñcidā”、“cirahaci”等。

๑๐๕. สพฺเพ

105. 一切

เอตสฺมึ กาเล เอกทาอิจฺจาทิ ทฏฺฐพฺพํ.

“Etasmiṃ kāle”(此时)，当知为“ekadā”(一时)等。

๑๐๖. กทา

106. 何时

กุทาสทฺโท จนํสทฺทโยเคว ทิสฺสติ กุทาจนนฺติ.

“kudā”一词仅与“cana”一词连用时可见，如“kudācanaṃ”。

๑๐๗. อชฺช

107. 今日

นิมิตฺตนิมิตฺตีนนฺติ การณการิยานํ, สมาเนติ สาธารเณ. สมานเมว โพเธติ ‘ตํยเถ’จฺจาทินา. เอตฺถ ปน มมฺมตาฬนํ นิมิตฺตํ ปาณ หรณํ [Pg.222] นิมิตฺตี, ตสฺสาติ อนชฺชตนสฺส. อุปริ ตฺยาทิกณฺเฑ กรหสทฺโท ตุ จิสทฺทสํยุตฺโตว ทิสฺสติ กรหจีติ.

“Nimittanimittīnaṃ”，指因与果。“samāne”，意为“sādhāraṇe”(共同)。以“taṃyathā”等词明示其共同性。于此，“mammatāḷanaṃ”(我击)为因(nimitta)，“pāṇaharaṇaṃ”(夺命)为果(nimittī)。“tassa”，指非今日时(anajjatana)。上文“tyādi”品中，“karaha”一词仅与“ci”词相应而见，为“karahaci”。

๑๑๐. ธาสํ

110. dhā后缀

สงฺขฺยาวาจิโน สทฺทา สงฺขฺยาสทฺเทน คหิตาติ อาห- ‘อตฺเถ’จฺจาทิ. ปกาโร ทพฺพคุณธิสโยปิ อตฺถิ, ตตฺถ ยทิ โสปิ คยฺเหยฺย ทพฺพ คุณานํ ลิงฺคสงฺขฺยาหิ โยคา ธาปฺปจฺจยนฺต(มฺปิ ตพฺพิสโยเยเวติ) (ปการวาจกลิงฺคสงฺขฺยาหิ โยคา) อลิงฺคมสงฺขฺยญฺจ น สิยา, เอวญฺจ สตฺยพฺยยตฺตมภิมตนฺตสฺส น สิยา, ตญฺจิฏฺฐํ, กิริยาวิสเย ตุ ตสฺมึ คยฺหมาเน เอกธาภุญฺชติ ทฺวิธาภุญฺชติ ทฺวิธาคจฺฉติจฺจาโท โภชน คมนาทิกิริยาย สพฺพถา ลิงฺคสงฺขฺยาหิ โยคาภาวา ยถาวุตฺต โทโส น สิยาติ ปาณินียวุตฺติกาเรน ชยาทิจฺเจน กิริยา วิสโยเยเวตฺถ ปกาโร คหิโต. ตมฺปติ อาห- ‘ทพฺเพ’จฺจาทิ. กสฺมา ปเนวมาหาติ อาห- ‘นวธาทพฺพ’มิจฺจาทิ. ‘‘นวธา ทพฺพํ, พหุธา คุโณ’’ติ เวเสสิกานํ สงฺเกโต.

表示数之词，由“saṅkhyā”(数)一词所摄，故云“atthe”等。“Pakāra”(种类)亦存于实体(dabba)、自性(guṇa)之域。于彼，若亦取之，则因实体、自性与性、数结合，故以“dhā”后缀结尾者，则非无性、无数。若然，其所许之不变化词(abyaya)性则不成，而此非所欲。然于作业(kiriyā)之域，若取彼义，如“ekadhābhuñjati”(一类食)、“dvidhābhuñjati”(二类食)、“dvidhāgacchati”(二类行)等，食、行等作业，皆与性、数毫无关联，故无如前所述之过失。是故波你尼(Pāṇini)派疏钞者阇耶阿迭多(Jayāditya)于此仅取作业之域的种类。就此，彼云“dabbe”等。何以如是说？答曰：“navadhādabbaṃ”等。“实体有九类，自性有多类”，此为胜论派(Vesesika)之说。

ตตฺถ ปุถพฺยาโปเตโชวายฺวากาสกาลทิสาตฺตมนานีติ นว ทพฺพานิ. รูป รส คนฺธ ผสฺส สงฺขฺยาปริมาณ ปุถุตฺตสํโยควิภาค ปรตฺตาปรตฺตพุทฺธิสุขทุกฺเขจฺฉาโทสปยตนา จ คุณา, จสทฺเทน คุรุตฺต ทวตฺตสิเนหสงฺขารธมฺมาธมฺมสทฺทา เจติ จตุพฺพีสติ พหุธา คุโณ. อตฺราปิ ยถาวุตฺตกาสิกาวุตฺติยา ปญฺจิกากาเรน ชินินฺทพุทฺธินา นวธา ทพฺพํ พหุธา คุโณตฺยตฺราปิ ‘‘กิริยาชฺฌาหริตพฺพา นวธา ทพฺพํ พหุธา คุโณ อุปทิสียติ วิญฺญายติ พฺยาขฺยายเต วิชฺชเตวา’’ติ กิริยาวิสโยเยว ปกาโร ปฏิปาทิโต, ปโยคทสฺสนโต พฺยวจฺเฉชฺชภาวา สพฺพตฺถ กิริเยเวติ วิเสสโนปาทานมยุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

其中，地、水、火、风、空、时、方、我、意为九实体。色、香、味、触、数、量、别异、结合、分离、彼性、此性、觉、乐、苦、欲、嗔、勤，以及由“ca”字所摄之重、湿、滑、行、法、非法、声，此二十四种为多类自性。于此，亦如前述《迦尸迦疏》(Kāsikāvutti)，复注(pañcikā)作者耆宁陀罗菩提(Jinindabuddhi)于“实体九类，自性多类”之处，亦阐明：“应补充作业(kiriyā)：实体九类，自性多类，如是教示、了知、解释或存在”，故仅阐明作业之域的种类。由用例可见，因无所简别，故作业无处不在，是故使用限定词为不当。此为关联。

นวธา ทพฺพํ พหุธา คุโณติ ปโยคทสฺสนโต ทพฺพคุณวิสยานมฺปการานํ คยฺหุปคตฺตา พฺยวจฺเฉทยิตพฺพานํ ทพฺพคุณวิสยานมฺปการานํ ภาวา สพฺพสฺมึ ทพฺพคุณวิสเย ชินินฺทพุทฺธินา วุตฺตนเยน กิริยา [Pg.223] อตฺเถวาติ กิริยาวิสโยว ปกาโร คยฺหตีติ วุตฺติการ ปญฺชิกาการานํ วิเสสโนปาทานมยุตฺตนฺติ อตฺโถ.

“实体九类，自性多类”，由其用例可见，因实体与自性领域之种类可取，且实体与自性领域有应简别之种类，又如耆宁陀罗菩提所说之理，于所有实体与自性领域中，作业皆存在，故“仅取作业领域之种类”，其义为：于疏钞者与复注者而言，使用限定词为不当。

ตโตเยวาติ ยโต วิเสสโนปาทานมยุตฺตํ ตโตเยว ทฺวีหิจฺจาทิกมาเหติ อตฺโถ. อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘‘ทฺวิธา กโรตีติ กิริยาปโยเคปิ ปกาโร ทพฺพคุณวิสโย… ทพฺพวิสยสฺส คุณวิสยสฺส วา ทฺวิธาภาวสฺส กรียมานตฺตา, นตุ กิริยาวิสโย… ทฺวิธาภาวสฺส กรณกิริยาวิสยสฺเสตฺถ วตฺตุมนิจฺฉิตตฺตา. ตโตเยว กิริยาปกาโรปาทาเน อตฺร ธาปฺปจฺจยนฺตปฺปโยโค น สิยาติ วิญฺญาเปตุํ ‘ทฺวีหิ’จฺจาทิกมาเห’’ติ เตนาห‘อตฺเร’จฺจาทิ.

“Tatoyeva”(正因此)之义为：因使用限定词不当，正因此故，说“dvīhi”等。此中意趣为：“dvidhā karoti”(作成二类)，虽为作业之用例，其种类亦属实体与自性之域……因实体之域或自性之域的二类状态正在被作成，而非作业之域……因于此不欲说二类状态为“作”此作业之域。正因此故，为令了知于举出作业种类时，此处不应用“dhā”后缀结尾之词，故说“dvīhi”等。是故，彼云“atra”(于此)等。

ทพฺพคุณวิสเย ปกาเร คยฺหมาเน โยยํ โทโส สมฺภาวิโต ปเรหิ, ตํ ทานิ นิรากตฺตุมาห ‘สติปิเจ’จฺจาทิ. สภาวโต อลิงฺคมสงฺขฺยญฺจาติ สมฺพนฺโธ, สงฺขฺยนฺตราปาทเน คมฺยมาเน ธาปฺปจฺจโย วิหิโต ปาณินิเยหิ, ตทาห- ‘ทพฺพสฺเส’จฺจาทิ สงฺขฺยานฺตราปาทเนปีติ ปุพฺพํ ยา ววตฺถิตา สงฺขฺยา, ตโต- ญฺญํ สงฺขฺยานฺตรํ ตสฺสาปาทนํ กรณํ สงฺขฺยนฺตราปาทนํ, ตสฺมิมฺปีติ อตฺโถ.

于实体与自性之域取种类时，他人所设想之过失，为驳斥彼，今云“satipi”等。其关联为：“自性无性、无数”。当了知引生他数时，波你尼(Pāṇini)派规定用“dhā”后缀。故云“dabbassa”等，即“于引生他数时亦然”。其义为：先前已确立之数，与彼不同之他数，令其引生、作成，即是“saṅkhyantarāpādana”(引生他数)；于彼之时。

๑๑๓. ตพฺพ

113. 彼方式

โส ปกาโร อสฺสาติ ตพฺพา, ตสทฺเทน ปการสฺส ปรามฏฺฐตฺตา ตพฺพตีเตตฺถ ปการวตีติ อตฺโถ วุตฺโตติ อาห- ‘ตสทฺเทเน’จฺจาทิ. ปการวตีติ ปการวติ อตฺเถ. มุทุปฺปการวา มุทุชาติโย.

“彼是其方式”，故为`tabbā`。因为“彼”（ta）字已涉及方式，所以在`tabbati`（具有彼）一词中，其义即是“具有方式”（pakāravatī），故说“以彼字”（tasaddene）等。“具有方式”（Pakāravatīti）即是“具有方式”（pakāravati）之义。“柔软方式者”（Muduppakāravā）即是“柔软种类者”（mudujātiyo）。

๑๑๕. กติ

115. 多少

กึ สงฺขฺยานมฺปริมาณเมสนฺติ อตฺเถ ‘‘กิมฺหา รติ รีวรีวตก ริตฺตกา’’ติ (๔-๔๔) สุตฺเตน รติปฺปจฺจยํ วิธาย กตีติ สิทฺธตฺตา วุตฺตํ- ‘สงฺขฺยาปริมาณวิสเย สาธิตตฺตา’ติ, กติ จ โส สงฺขฺยา ปริมาณวิสยตฺตา สงฺขฺยา เจติ กติสงฺขฺยา, ตาย.

在“彼等之数量、度量为何”的意义上，由于通过“kimhā rati rīvarīvataka rittakā”（4-44）此经规定了`rati`后缀而成立`kati`（多少）一词，故说“因在数量、度量的领域中成立”。又，`kati`（多少）因其属于数量、度量的范畴，故是数，因此是`katisaṅkhyā`（多少之数），凭借它。

๑๑๖. พหุ

116. 多

ปจฺจาสตฺตีติ สมฺพนฺธิมฺหิ เอกมฺหิ ทสฺสิเต ทฺวิฏฺฐตฺตา สมฺพนฺธสฺส ปโร สมฺพนฺธี [Pg.224] วิญฺญายมาโน ปโรว วิญฺญายติ ยุตฺติโตติ ‘สมฺพนฺธโตวา’ติ วุตฺตํ.

亲近性之义在于，当在一个关联者中显现时，由于关系是二元的，当另一关联者被认知时，它就被认知为另一者，这是合理的，故说“或由于关系”。

๑๑๗. สกึ

117. 一次

นิปาตนสฺสาติ สกินฺติ นิปาตนสฺส.

“助词的”（Nipātanassāti）是指“一次”（sakiṃ）这个助词的。

๑๑๘. โส

118. 方式

ขณฺฑํ ขณฺฑํ ขณฺฑโส, ปุถุ ปกาโร ปุถุโส.

片片断断，即“khaṇḍaso”；种种方式，即“puthuso”。

๑๑๙. อภู

119. 未曾是

นนุ จ อภวนนฺนาม สพฺพถา อนุปฺปตฺติยา วา อวตฺถนฺตเรน วา, ตถา สตฺยภูตสทฺโท-นุปฺปนฺนมตฺตวจโนปีติ กถมภูตสทฺโท-วตฺถนฺตเร นาภูเต วุตฺโตจฺจาห- ‘อภูตสฺสิ’จฺจาทิ. กถมวตฺถาว ตสทฺเทน ปรามสียตีติ เจ อภูตสทฺโท ยทฺยนุปฺปนฺนวาจี สิยา, ตทา ตสทฺทปฺป โยโคเยว น สิยา… ตสทฺเทนาภูตสฺเสว คหณโต, อภูตภาเวจฺจาทินา สุตฺติตํ สิยา, เตน ตสทฺทปฺปโยคสามตฺถิยา อวตฺถาว ตสทฺเทน ปรามสียติ, ตปฺปรามฏฺฐญฺจาวตฺถนฺตรมภูต สทฺโท อเปกฺขเต, เตนาห- ‘ตพฺภาเวติวจนา’อิจฺจาทิ. ภวนํ ภาโว ตาย อวตฺถนฺตเร ภาโว ตพฺภาโว ตสฺมึ. เตนาห ‘อภูตสฺเส’จฺจาทิ. ภาเวติ วิสยสตฺตมี, สํสตฺตมี วาติ อาห- ‘วิสเย คมฺมมาเน วา’ติ. กุณฺฑลตฺเตนาติ กุณฺฑลสภาเวน.

难道“不有”（abhavana）之称不是指完全不生起，或指另一状态吗？既然如此，`abhūta`（未曾是）一词不也只是说未生起之义吗？为何`abhūta`一词是就并非不存在的另一状态而说呢？故说“对未曾是者”（abhūtassa）等。若问：状态如何被“彼”（ta）字所指呢？如果`abhūta`一词是“未生起”的能说者，那么“彼”（ta）字就不应有其用法了……因为“彼”（ta）字只取“未曾是”者，[否则]经文就应说成`abhūtabhāve`（在未曾是的状态中）等。因此，凭借“彼”（ta）字用法之力，状态才被“彼”（ta）字所指，而`abhūta`一词则需要那个被“彼”（ta）字所指的另一状态，故说“因有‘于彼之有’之语”（tabbhāvetivacanā）等。`Bhavana`（有）即是`bhāva`（状态）；于彼另一状态中的`bhāva`即是`tabbhāva`（彼之状态），于此（`tasmiṃ`）`tabbhāve`中。故说“对未曾是者”（abhūtasse）等。`Bhāve`（于状态中）是所缘意义的第七格（所缘格），或是关联意义的第七格（关系格），故说“或于所缘被理解时”。`Kuṇḍalattenā`ti（以耳环性）即是`kuṇḍalasabhāvena`（以耳环的自性）。

๑๒๐. ทิสฺส

120. 见

ทิสฺสนฺตีติ วุตฺเต ปโยเค ทิสฺสนฺตีติ อยมตฺโถ วิญฺญายตีติ อาห ‘ทิสิ’จฺจาทิ, อิทํ สุตฺตํ วิชฺฌงฺค ปริภาสา ภวตีติ เสโส. ‘‘โณวา-ปจฺเจ’’ติอาทินา (๔-๑) สุตฺเตน วุตฺเตสฺวเนกวิเธสุ อตฺเถสุ ปริ สมนฺตโต ภาสตีติ ปริภาสา, วิธิโน ปจฺจยสฺส องฺคภูตา ปริภาสา วิชฺฌงฺคปริภาสา. วิธิเยวาติ สุตฺตมิทนฺติ สมฺพนฺโธ. วกฺขมานสุตฺตทฺวยนฺติ ‘‘อญฺญสฺมึ สกตฺเถ’’ติ สุตฺตทฺวยํ.

当在用法中说`dissanti`（显现）时，其义被理解为“被看见”，故说“见”（disi）等。其余当知，此经是明支释（vijjhaṅga paribhāsā）。如“ṇovā-pacce”（4-1）等经中所说的多种意义，能周遍言说者，故为释（paribhāsā）。作为规则（vidhi）及其要素（paccaya）之组成部分的释，即是明支释（vijjhaṅgaparibhāsā）。此经即是规则，此为关联。将要说的两条经文是指“于其他自义中”（aññasmiṃ sakatthe）等两条经文。

๑๒๕. สํโย

125. 结合

อนฺตรสทฺโท-เนกตฺโถปีหานฺตราฬวาจี มชฺฌวาจี คยฺหติ, น วิชฺชเตนฺตรเมสนฺติ อนฺตราฬมตฺตปฏิเสเธปโยชนํ นตฺถีติ กตฺวานฺตรา ฬฏฺฐสฺสาภาวานฺตราฬํ [Pg.225] นตฺถีตฺยุปจรียติ, เอวญฺหิ โลเก ปยุชฺชเต ‘อนนฺตรา อิเม คามา อนนฺตรา อิเม ปาสาทา’ติ อนฺตราฬคตสฺส ญฺญสฺส คามสฺสญฺญสฺส ปาสาทสฺส วาภาวา ตถา พฺยปทิสียเต, ตเถวมิหาปฺยนฺตราฬคตสฺสญฺญสฺส พฺยญฺชนสฺสาภาวา อนนฺตรา อิตฺยุจฺจนฺเต, อถวานฺตรสทฺโท พฺยวธานวาจี พฺยวธานาภาวโต-นนฺตรา อิติ วุจฺจนฺเต. อนฺตรํ กโรตีติ วา ขาทิอิปฺปจฺจยํ วิธาย อนฺตรายติ พฺยวธานํ กโรตีติ กตฺตริ อปฺปจฺจยํ วิธาย อนฺตโร พฺยวธายโก นตฺเถเตสนฺติ อนนฺตรา. ยถา ‘รุกฺขา วนนฺเต’ตฺถ รุกฺขา สมุทิตาเวกวนพฺยปเทสํ ลภนฺเต, ตถาตฺราปิ พฺยญฺชนา สมุทิตาเวเต สํโยคพฺยปเทสโคจรตฺตํ ปฏิปชฺชนฺเต.

“antara”（中间）一词虽有多义，但在此处取其“间隔”（antarāḷa）或“居中”（majjha）之义。“没有间隔”（na vijjatentaram）并非仅指否定间隔本身，而是指由于没有间隔状态，故以“没有间隔”来比喻。世间亦如此使用，如“这些村庄之间没有间隔，这些楼阁之间没有间隔”，这是因为在间隔中没有其他村庄或楼阁，故如此称谓。同样，在此处，由于在间隔中没有其他辅音，故称“anantarā”（无间隔）。或者，“antara”一词是指“阻隔”（byavadhāna），由于没有阻隔，故称“anantarā”（无间隔）。或者，从“antaraṃ karoti”（作间隔）派生出“antarāyati”（间隔），从“byavadhānaṃ karoti”（作阻隔）派生出“antaro”，即“byavadhāyako”（阻隔者）。因不存在这些阻隔者，故称“anantarā”（无间隔）。正如“rukkhā vanante”（树在林中）一句中，树木聚集在一起才能获得“一片森林”的称谓，同样，在此处，辅音聚集在一起才能成为“结合”（saṃyoga）称谓的对象。

สํโยโคติ หิ สมุทายปฺปธาโน นิทฺเทโส พฺยญฺชนาตฺยวยวปฺปธาโน, ตสฺมา พฺยญฺชนาติ พหุวจเนน สํโยโคติ เอกวจนนิทฺเทโส ฆฏเต, นนุ จ วณฺณานมุจฺจาริตปฺปธํสิตฺตา โยคปชฺชมฏฺฐิตมานานํ น สมฺภวติ สมุทายตฺตนฺติ สมุทายตฺตมยุตฺตนฺติ นายุตฺตํ, ตถาหิ อุตฺตรุตฺตรคฺคาหินิ พุทฺธิ ปุพฺพปรีภูเต พฺยญฺชนาวยเว สมุทายรูเปน สงฺกปฺเปนฺตี สมุทายโวหารมฺปวตฺตยีติ.

“Saṃyoga”（结合）是以“组合”（samudāya）为主的解释，而“byañjanāni”（辅音）则是以“成分”（avayava）为主的解释。因此，以复数形式的“byañjanāni”来配合单数形式的“saṃyoga”的解释是恰当的。有人问：由于音素（vaṇṇa）在发音后即消散，那些不能同时并存的音素不可能形成组合，因此称之为组合是不恰当的。此说不然。实际上，相续不断的认知会将先后已逝的辅音成分构想为一个组合，从而产生关于组合的言说。

ณานุพนฺเธติ ทิติสทฺทสฺส สํโยคาวิสยตฺตา เทจฺโจติ ‘สรานมาทิสฺสา’ติ วิสโย, อุฬุมฺปสทฺทสฺส สํโยควิสยตฺตา โอฬุมฺปิโกติ เอตสฺส วิสโยติ ตตฺถ ราฆโว เวนเตยฺโย เมนิโก เทจฺโจ โทสคฺคานฺติ รูปานิ. อิธ ตุ โอฬุมฺปิโก โกณฺฑญฺโญติ ยุชฺชนฺติ. เตเนว จ ตตฺถ ปญฺจิกา เอตฺถ, เอตฺถ จ ปญฺจิกา ตตฺถ อุปเนตพฺพาติ.

关于带指示字母“ṇa”的[规则]：因“diti”一词非其适用范围，故“decco”是“sarānamādissā”这条规则的范围。因“uḷumpa”一词是其适用范围，故“oḷumpiko”是这条规则的范围。在那里，有罗伽瓦（Rāghava）、韦那帝耶（Venateyya）、梅尼迦（Menika）、德迦（Decca）、兜萨伽（Dosagga）等形式。而在这里，乌伦比科（Oḷumpiko）、憍陈如（Koṇḍañño）等形式是适用的。因此，那里的疏钞（pañcikā）应引用于此，此处的疏钞亦应引用于彼。

๑๒๗. โกส

127. 懈怠

โกสชฺชนฺติ เอตฺถ ตสฺส ชตฺตญฺจ นิปาตนา, อชฺชวนฺติ เอตฺถฺห ‘‘อุวณฺณสฺสา วว สเร’’ติ (๔-๑๒๙).

于“kosajjaṃ”一词，其“ja”音的形成属不规则构成（nipātanā）。于“ajjavaṃ”一词，则依据“元音在前时，u音可变为v”（4-129）的规则。

๑๓๕. โชวุ

135. 较年轻的

ยการสฺส ทฺวิตฺเต เชยฺโย.

y-कार重复时，作jeyyo。

๑๓๗. กณ

137. 微量

อติสเยน อปฺโป, อติสเยน ยุวาติ วิคฺคโห.

解析为“极少”、“极年轻”。

๑๓๙. เฑส

139. 替代

สติสฺสาติ [Pg.226] วุตฺเต สติสทฺโท วิญฺญายติ สตฺยนฺเตปิ วิเสสนตฺเตน วตฺตุมิจฺฉิเตสตฺยนฺโต กถํ วิญฺญายติจฺจาสงฺกิย ‘‘สงฺขฺยาย สจฺจุตีสาเส’’จฺจาทินา (๔-๕๐) สตฺยนฺตาทีหิ โฑ วิหิโต, ตสฺมิญฺจ เฑตินิมิตฺเตโนปาทินฺเน ตทุปาทานสามตฺถิยาสตฺยนฺโตว วิญฺญายตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘เฑติ นิมิตฺโตปาทานา’ติอาทิ.

当说“sati”时，可知是“sati”一词。但或有疑问：即使是以“sati”结尾的词，当希望表达形容词之义时，应如何理解？为释此疑，（作者）说：依据‘saṅkhyāya saccutīsāse’等（规则4-50），于“sati”等结尾的词后规定（加）“ḍo”后缀。并且，当“ḍa”作为标记被使用时，为表明凭借其使用之力，可知仅指以“sati”结尾的词，故说“ḍeti nimittopādānā”（因为将ḍa作为标记使用）等。

๑๔๒. อธา

142. 非词根

ธาตุโต อญฺโญ สทฺโท อธาตุ ตสฺส. ปญฺจิกายมฺปน ปกติปิ สทฺโทเยวาติ ธาตุโตอิจฺจาทินา อธาตุสทฺทสฺส อตฺถมตฺตํ วุตฺตํ.

异于词根之词，为非词根。然而在《纲要》(Pañcikā)中，词基亦只是词，故通过“从词根”等（表述），仅说明了“非词根”一词的含义。

ตสฺสาติ อธาตุปฺปกติยา, อธาตุสทฺทสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. เตนจาติ กกาเรน จ, ตสฺมาติ เตน การเณน. ปุพฺพคฺคหณมนฺตเรนาติปาณินินา อิการาเทสวิธายเก อิมสฺมึเยว สุตฺเตกการโต ปุพฺพสฺส อิการาเทสวิธานตฺถํ ปุพฺพคฺคหณํ กตํ, ตํ ปุพฺพสฺสาติวจนํ วินาติ อตฺโถ. สเจติอาทินา กถยตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) รสฺโส วุตฺโต, อสฺสาติ ชาตินิทฺเทเส ตุ อาการสฺสจิกาโร ภวตฺเยว, สิยา เอตนฺติ พหุปริพฺพาชกาติ เอตํ รูปํ โหติ. สฺยาทฺยตฺร พฺยวหิโต… กการโต ปุพฺเพ สฺยาทิ, น สฺยาทิ กการา ปโรติ.

“Tassa”（彼之）是说“非词根的词基”，即“非词根之词”。“Tenaca”是说“以及通过k-कार”，“tasmā”是说“因此”。为规定于“ka”之前作“i”替代，巴尼尼(Pāṇini)在此经中使用了“pubba”（在……前）一词，其义为没有“pubbassa”（在前者之）的赘言。通过“sace”（如果）等词，说明其关联。依据“byañjane dīgharassā”（1-33），说（应作）短音。然而在通称中，“ā”确实变为“i”，如“siyā etam”（或是此）与“bahuparibbājaka”（多位游方者）的形式。此处“syādi”被隔开……“syādi”在“ka”之前，而不在“ka”之后。

นนุ จ อสฺยาทิโตติ เอตฺถ ปสชฺชปฺปฏิเสโธ นญ กสฺมา คหิโต, น ปริยุโทโสติ อาสงฺกิย ปริยุทาเสสฺมึ คหิเต สติ โทสํ วตฺตุมารภเต ‘ปริยุทาเส’อิจฺจาทินา. สฺยาทิโตติ สฺยาทฺยนฺตโต ปริพฺพาชกสทฺทโต. ปริพฺพาชกสทฺโทหิ สฺยาทฺยนฺโต วากฺเย สฺยาทฺยนฺตตฺตา, เตเนว วกฺขติ- ‘ปริพฺพาชกสทฺทโต เอตฺถ สฺยาทฺยุปฺปตฺตี’ติ. อสฺยาทิสฺมา ปโรติ กตฺวา พหุปริพฺพาชกสทฺทโต น สฺยาทฺยุปฺปตฺตีติ สมฺพนฺโธ.

再者，于“asyādito”一词中，为何否定词“nañ”被理解为遮止否定(pasajjappaṭisedha)而非除遣否定(pariyudāsa)？对此存疑，（作者）以“pariyudāse”等词开始说明，若作除遣否定，则有过失。“Syādito”是指从以“syādi”结尾的“paribbājaka”一词。因为“paribbājaka”一词在句子中以“syādi”结尾，故下文将说：“此处syādi的生起，是从paribbājaka一词而来”。若作“在非syādi之后”解，则关联为：“syādi”不从“bahuparibbājaka”一词生起。

ตโตจาติ พหุปริพฺพาชกสทฺทโต จ. ปสชฺชปฺปฏิเสเธน นญสทฺเทน [Pg.227] อญฺญปทตฺถสมาเสปิ สิยาว โทโสติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘อวิชฺชมาโนสฺยาทิ’จฺจาทิ.

“Tato ca”是指“以及从bahuparibbājaka一词”。为表明以否定词“nañ”作遮止否定(pasajjappaṭisedha)，于持他释(aññapadatthasamāsa)中亦有过失，（作者）说：“avijjamānosyādi”（不存在syādi者）等。

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

于《精义显明》——目犍连《纲要》之复注中

จตุตฺถกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四品释义终。

ปญฺจมกณฺฑ

第五品

๑. ติช

1. 提阇

ขมาวีมํสาสูติ ปกติวิเสสนเมว กถมิจฺฉิตนฺติ อาห- ‘สมฺพนฺธสฺสิ’จฺจาทิ, ปทานมญฺญมญฺญสมฺพนฺธสฺส ปุริสาธีนตฺตาติ อตฺโถ, ปกติ วิเสสนนฺติ ติชมาห สทฺทานํ วิเสสนํ, กิมฺปน ปกติวิเสสเน ผล มิจฺจาห- ‘ปกติวิเสสโนปาทาน’มิจฺจาทิ. ยชฺชตฺร ‘ขมาวีมํสาสู’ติ ปกติวิเสสนํ, กสฺมึ อตฺเถ จรติ ขสา วิธียนฺติจฺจาห- ‘อตฺถนฺตรสฺสา นิทฺเทสา’อิจฺจาทิ. อตฺถนฺตรสฺสาติ นิสานาทิอตฺถนฺตรสฺส. ‘‘สุตานุมิเตสุ สุตสมฺพนฺโธว พลวา’’ติ ปริภาสมุปลกฺเขติ ‘สุตานุมิตาน’มิจฺจาทินา. เตเนวาติ กิริยารูปาสุ ขมาวีมํสุ ขสานํ วีธาเนเนว, สกตฺเถ วิธาเนเนติ วุตฺตํ โหติ. ติติกฺขกิริยตฺตาติ อิมินา ปเรสํ วิย ขาทฺยนฺตานํ ธาตุสญฺญาวิธาน มนตฺถกนฺติ ทสฺเสติ.

对于“于忍耐与考察(khamāvīmaṃsāsu)”，为何只希望它是词基的修饰？对此，（作者）说：“关联的”(sambandhassa)等等，其义为：诸词之间的相互关联取决于说话者。所谓词基的修饰，（作者）称之为提阇(tija)，即词语的修饰。那么，词基的修饰有何作用呢？对此，（作者）说：“采用词基的修饰”等等。如果此处“于忍耐与考察”是词基的修饰，它在什么意义上运作？khasa如何被规定？对此，（作者）说：“为了解释其他意义”(atthantarassā niddesā)等等。“其他意义的”(atthantarassa)是指尼萨那(nisāna)等其他意义。他以“听闻与推论的”(sutānumitānaṃ)等等，指明了‘于听闻与推论中，与听闻的关联更强’这条规则。因此，正是通过在作为动词形式的忍耐(khamā)与考察(vīmaṃsā)中规定khasa，这被称为是在其自身意义上的规定。以“因为是忍耐的行为”(titikkhākiriyattā)此句，（作者）指出，如同对其他词一样，对以khādi等结尾的词规定词根名称是无意义的。

ติติกฺขา ขมา, ติติกฺขติ ขมติ, วีมํสา อุปปริกฺขา, วีมํสติ อุปปริกฺขตีติ อตฺโถ. สุตฺเต ติชอิติ นิทฺเทสา ภูวาทิกสฺส คหณํ. นิจฺจณฺยนฺตสฺส จุราทิกสฺส หิ ตาทิเส ปโยชเน สติ พหุลํ วิธียมาเนปิ นิจฺจตฺตมตฺตโน นาติวตฺตติ. อถวา จุราทิมาเนนาพฺยภิจารินา สาหจริยา ติโชปิ จุราทิโกว, ตํ ยถา ‘คาวสฺส ทุติเยนาตฺโถ’ติ. วุตฺเตโคเยโวปาทียเต, นาสฺโส, น คทฺรโภ. กทาจิ ปน อสฺสาทิโนปิ ทุติยสฺส คหณํ สิยา อตฺถปฺปกรณา ทิปฺปภาวโต.

忍耐(titikkhā)即是宽容(khamā)，titikkhati即是khamati；考察(vīmaṃsā)即是审查(upaparikkhā)，vīmaṃsati即是upaparikkhati，此为其义。经(Sutta)中对提阇(tija)的解释，是指取bhūvādi（部派）词根。对于恒以ṇi结尾的curādi（朱罗派）词根，即使在那种用法中被广泛规定，它也不会超越自身的恒常性。或者，由于与curādi词根有不变的伴随关系，提阇(tija)也属于curādi词根。这就像“需要牛的第二头”，当说到“牛”时，就只取牛，而不是马，也不是驴。但有时，由于意义、语境等的作用，也可以取马等作为第二头。

นนุ [Pg.228] จ วีมํสายํ สปฺปจฺจยวิธาน มนุปปนฺนมิตเรตรนิสฺสยโทส ทุฏฺฐตฺตา, ตถาหิ สิทฺเธ วีมํสาสทฺเท สปฺปจฺจโย อุปฺปชฺชเต, สติ จ ตสฺมึ วีมํสาติ รูปํ สมฺปชฺชตีติ อิตเรตรนิสฺสโย, อิตเรตร นิสฺสยานิ จ การิยานี โนปกปฺปนฺตีติ เตนาห- ‘อนุวาทรูปาน’มิจฺจาทิ. อนาทิกาลสํสิทฺธสทฺทานุวาโต นตฺถิ อิตเรตรนิสฺสโย โทโสติ ภาโว. ปโยชกพฺยาปารณิปฺปจฺจยาภาเว เตชเตติ รูปํ.

又，在考察(vīmaṃsā)中规定sa后缀(sappaccaya)是不合理的，因为它有相互依存(itaretaranissaya)的过失。即是说，当vīmaṃsā一词成立时，sa后缀才会产生；而当sa后缀存在时，vīmaṃsā的形式才得以完成，这就是相互依存。相互依存的作用是不成立的，因此（作者）说：“只是复述形式”(anuvādarūpānaṃ)等等。其意为：由于是复述从无始以来就已成立的词，所以没有相互依存的过失。在没有表示使役者作用的ṇi后缀时，其形式为tejate。

๒. กิตา

2. 所作

ปุพฺเพวิย ปกติวิเสสนาทีตฺยเนน ‘‘สมฺพนฺธสฺส ปุริสายตฺตตฺตา ‘ติกิจฺฉาสํสเยสู’ติ ปกติวิเสสนนฺติ อาห- ‘ติกิจฺฉาย’มิจฺจาทิ’ตฺยาทิกํ สพฺพํ ยถาโยคเมตฺถาปิ วตฺตพฺพนฺตฺยติทิสติ. วิสฺสตฺโถติ วิสทฺทสฺส อตฺโถ. อถ กิมิตฺถํ ฉปฺปจฺจยนฺตสฺเสว ทฺวิโธทาหรณนฺตฺยาสงฺกิยาห- ‘อตฺถเภทา ทฺวิโธทาหรณ’นฺติ. นิเกโต นิวาโส, สงฺเกโต ลกฺขณํ.

通过如前的“自性限定”等，他类推了“因为关系依存于人，所以‘在治疗与怀疑中’是自性限定”这一说法，并指出“于治疗”等这一切，也应在此处如其所应地被说明。“Vissattho”是“visadda”一词的意思。那么，为何此处仅对以六种后缀结尾的词举出两种例子呢？为回答此疑问，他说道：“因意义有别，故举两种例子”。“Niketo”是住所，“saṅketo”是标记。

๓. นินฺทา

3. 责难

นินฺท=ครหายํ ตโต ‘‘อิตฺถิยมณตฺติกยกฺยา เจ’’ติ (๕-๔๙) อปฺปจฺจเย ตโต ‘‘อิตฺถิยมตฺวา’’ติ (๓-๒๖) อาปฺปจฺจเย รูปํ. พนฺธตีติ พธโก.

（词根）Nind意为“呵责”(garahā)。由此，根据经(sutta)‘(kattari) itthiyamaṇattikayakyā ce’(5-49)加上“a”后缀，再根据‘itthiyamatvā’(3-26)加上“ā”后缀，形成此词形。行束缚者(bandhati)，是为束缚者(badhako)。

๔. ตุํสฺมา

4. Tuṃsmā

ตุํสฺมาตีห ปจฺจยคฺคหณมาจิกฺขติ ‘ตุํตาเย’จฺจาทินา. ตโต เจติ ยโต ตุํสฺมาติ ปจฺจยสฺเสว คหณํ ยโต จ วิเสสน นิทฺเทโส, ตโตติ อตฺโถ. ปจฺจยคฺคหเณ ตทาทิคฺคหณํ วิญฺญายเต… ‘‘ปจฺจยคฺคหเณ ยสฺมา โส วิหิโต ตทาทิโน คหณ’’นฺติ ญายโต. วิเสสนตฺเตน วตฺตุมิจฺฉิตตฺตา ตทนฺตคฺคหณํ… ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ติ (๑-๑๓) วจนาภิ มนสิ นิธายาห- ‘ยโต กิริยตฺถา’อิจฺจาทิ. โส กิริยตฺโถ อาทิ ยสฺส สมุทายสฺส โส ตทาทิ โส ปจฺจโยนฺเต ตสฺส (โส ตทนฺโต). ตทาทิตทนฺตสมุทายวิเสสสฺส คหณํ, (นตุ) ตทนฺตมตฺตสฺเส ตฺยตฺโถ[Pg.229]. นนุ จ ตุํสฺมาอิติ วิเสสนตฺเตน วตฺตุมิจฺฉิเต ภวตุ ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺเส’’ติ ตทนฺตคฺคหณํ ปจฺจยคฺคหเณ ตุ กถํ ตทาทิโน คหณํ วจนาภาวโตจฺจาห- ‘ตทวินาภาวิตฺตา’ติ. ยโต วิหิโต เตน วินา น ภวติ สีเลเนติ ตทวินาภาวี ตสฺส ภาโว ตสฺมา. อิมาย ยุตฺติยา วิญฺญายเต-ตฺโถ, ยมาขฺยายเต ‘ปจฺจยคฺคหเณ ยสฺมา โส วิหิโต ตทาทิโน คหณ’นฺติ. ภวตฺเววํ ตทาทิโน ตทนฺตสฺส จ คหณํ, ตโต กิปฺผลํตฺยาห- ‘เตเน’จฺจาทิ.

在此，他通过“tuṃtāye”等词，指明了“tuṃsmā”是特指后缀。“Tato ca”的意思是：因为“tuṃsmā”是特指后缀，并且因为它是限定词的指示，所以...。当特指一个后缀时，应理解为包含以此为始者，根据“特指后缀时，亦包含其所依附的词干之始”的规则。因为意图将其作为限定词来说明，所以也包含以此为终者。牢记“规则适用于以限定词为结尾者”(1-13)的教言，他说道：“从有行为意义者”等。那个行为意义是某个集合的开始，此即“tadādi”（以此为始）；它在后缀的结尾，此即“tadanto”（以此为终）。意思是，要取以此为始、以此为终的整个集合的限定，而不仅仅是取以此为终者。问：既然“tuṃsmā”意图作为限定词，根据“规则适用于以限定词为结尾者”，取以此为终者即可，但在特指后缀时，又如何能取以此为始者呢？因无此教言。答：“因其不可分离故”。因为它被规定所依附的对象，没有后者，前者就无法自然存在，此即“不可分离性”，因此。通过此理路，可以了知所述“特指后缀时，亦包含其所依附的词干之始”的意义。即使如此，同时包含以此为始者和以此为终者，那有什么结果呢？他以“因此”等词作答。

สปาทิโตติ ปาทิสหิตโต. ข ฉ สุปฺปตฺตาภาวาติ ข ฉ สานํ อุปฺปตฺติยา อภาวา. วุตฺตปฺปการสฺเสว ตุํปฺปจฺจยนฺตสฺส ปกติภาเวน คหณา สปาทิโต ข ฉ สานมนุปฺปตฺตีติ อธิปฺปาโย. วิปุพฺพา ‘ชิ-ชเย’อิจฺจสฺมา ตุํปจฺจยนฺตา ‘วิเชตุมิจฺฉตี’ติ อตฺเถ ‘‘ตุํสฺมา’’อิจฺจาทินา(โส), ตุํสฺสจ โลโป, เนมิตฺติเก เอกาเร นิวตฺเต ‘ชิส ชิส อิติ ทฺวิตฺเต อนาทิพฺยญฺชนโลโป ‘‘ชิหรานํ คี’’ติ (๕-๑๐๒) คี. ชิคีสปฺปกติโต ‘‘ภูเต อีอูํ’’อิจฺจาทินา (๖-๔) อี. ตสฺมึ อญ. ‘‘อา อี อู มฺหา สฺสา สฺสมฺหานํ วา’’ติ (๖-๓๓) อีสฺส รสฺเส พฺยชิคีสิ. ยทิ ตุ สปาทิโต สสฺส อุปฺปตฺติ สิยา, ตทา พฺยชิคีสีติ เอตฺถ ทฺวิพฺพจนํ กรียมานํ สปฺปจฺจยนฺตสฺส ปฐมสฺเสกสฺสรสฺส ทฺวิพฺพจนํ ภวตีติ ‘‘ข ฉ สาน’’มิจฺจาทินา (๕-๖๙) วิชิย อิติ สมุทาเย อาทิภูตสฺส วิสทฺทสฺส สิยา อีมฺหิ จ วิหิเต สปาทิโน ปกติภาโวติ วิสทฺท ปุพฺเพ อญาคโม สิยา, ตโต จ อวิวิชิสีติ อนิฏฺฐมฺปสชฺเชยฺย.

“Sapādito”意为“与pā等（前缀）一起”。“Kha cha sa-uppattābhāvā”意为“因为（希求义）sa后缀不生起”。大意是：因为将上述类型的、以“tuṃ”为后缀的词按其原形来取，所以“kha, cha, sa”等后缀不生起。从前置“vi”的词根“ji-jaye”，在“vijetum icchati”（意欲征服）的意义上，根据“tuṃsmā...”等规则派生：“tuṃ”被去除，当作为动因的“e”音返回原形时，“jisa jisa”进行重叠，根据“jiharānaṃ gī”(5-102)规则，变为“gī”，形成“jigīsa”。从“jigīsa”的原形，根据“bhūte īūṃ...”(6-4)规则加上“ī”，再加增音“a”。根据“Ā ī ū mhā ssā ssamhānaṃ vā”(6-33)规则，“ī”可缩短，形成“byajigīsi”。然而，如果“sa”后缀生起，那么在重叠时，根据“kha cha sāna...”(5-69)规则，即“重叠发生于带sa后缀词干的第一个音节”，在“vijiya”这个集合中，位于开头的“vi”音就会被重叠。并且，在加上“ī”之后，因为将带前缀的词干作为原形，增音“a”就会加在“vi”音之前，由此便会产生不期望的词形“avivijisī”。

ตุํสฺมา อิจฺฉายนฺติ จ ปกติปฺปจฺจยตฺถานมุปทิฏฺฐตฺตา เตน สภาว ลิงฺเคน ข ฉ สปฺปจฺจยา ตทนฺโต จ อนุมิโต น ปน ตุํ, ตุมิห สุโตติ อาห- ‘น ตทนฺโต, นาปิ ฉ ฉสา’ติ. ชิฆจฺฉาอิจฺจตฺร ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ฆสฺส ‘‘จตุตฺถ ทุติยานํ ตติยปฐมา’’ติ (๕-๗๘) โค. ตสฺส ‘‘กวคฺคหานํ จวคฺคชา’’ติ (๕-๗๙) โช. ปาณินินาปีห สปฺปจฺจย วิธายเก สุตฺเต วากฺยมฺปิ ยถา สิยาติ วาวจนํ กตํ, ตทยุตฺตนฺติ นิรากตฺตุมาห- ‘วากฺยมฺปิ’จฺจาทิ. ปกตฺยาทิตฺยตฺร อาทิ สทฺเทน อตฺถวิเสโส คเหตพฺโพ, ปกติ วิเสโส ตุมนฺโต, อิจฺฉตฺโถ-ตฺถวิเสโส[Pg.230]. อิทํ ลกฺขณนฺติ ‘‘ตุํสฺมา โลโป จิจฺฉายํ เต’’อิติ อิทํ ลกฺขณํ. นิโยคโตติ นิยเมน. อาสงฺกายมุปสงฺขฺยาน’’นฺติ (๓-๑-๗) วากฺยกาเรน วุตฺตํ นิรากตฺตุมาห- ‘อาสงฺกาย’มิจฺจาทิ.

因为在“tuṃsmā icchāyaṃ”中，词根和后缀的意义已被教示，所以通过其自性的标记，可以推断出“kha, cha, sa”等后缀以及以此为结尾的词，但不能推断出“tuṃ”，因为“tuṃ”在此处是直接陈述的，所以他说道：“它不是以此为结尾的词，也不是cha或sa”。在“jighacchā”一词中，重叠时，前面的“gh”根据“第四与第二（辅音）变为第三与第一”(5-78)规则，变为“g”；这个“g”根据“kavagga与ha变为cavagga与ja”(5-79)规则，变为“j”。在此，波你尼(Pāṇini)在规定“sa”后缀的经文中，也使用了“vā”（或）字，以便也可以形成句子，为了驳斥这种不恰当的做法，他说道：“即使是句子...”等。在“pakatyādi”（原形等）一词中，“等”字应理解为特殊的意义：原形的特殊是指以“tuṃ”结尾的词，意义的特殊是指“icchā”（意欲）的意义。“tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te”这条规则就是标记。“Niyogato”是“必然地”。为了驳斥句子作者(vākyakāra)所说的“在怀疑义时应补充规定”(Pāṇ. 3-1-7 vārttika)，他说道：“在怀疑义时...”等。

อเจตนตฺตา กูลสฺส อิจฺฉายาสมฺภโวติ ‘กูลปฺปติตุมิจฺฉตี’ติ วากฺยเมเวจฺฉาปกาสนมสิทฺธํ, เตนาสิทฺเธน วากฺเยนาสิทฺธานํ ข ฉ สานํ สาธนํ อสิทฺเธนาสิทฺธสาธนํ. อิจฺฉาวจนิจฺฉาติ อิจฺฉาย วตฺตุมิจฺฉา. อิจฺฉายปวตฺติโต อุปลทฺธีติ อิจฺฉาย อุปลทฺธิ อุปาลมฺโพ ปริชานนํ ปวตฺติโตติ อตฺโถ. เจตนาวติจาติ วุตฺตํ ตสฺมา เจตนาวติ ปวตฺติโต อุปลทฺธึ ทสฺเสตฺวา ตทปเทเส นาเจตเนปิ ทสฺเสตุํ ‘โยเปสา’ติอาทิมาห. เทวทตฺเต รชฺชุ ขีลาทิปาณินา อุยฺโยโค, กูเล มตฺติกาวิกีรณาทิ. รชฺชุ คุโณ. ขีโล สํกฺวาทิ.

因为河岸是无情识的，所以不可能有意欲，因此“kūlaṃ patitum icchati”（河岸意欲崩塌）这句话本身就无法表明意欲，是不成立的。用这不成立的句子来证明不成立的“kha, cha, sa”等（后缀），就是以不成立者来证明不成立者。“Icchāvacanicchā”是“意欲言说意欲”。“Icchāya pavattito upaladdhi”的意思是：由意欲而转起的认知、领会、遍知。因为已说过“在有情识者中”，所以，在开示了由有情识者的（行为）转起的认知后，为了也同样开示在无情识者的情况，他说道：“yopesā...”等。对于提婆达多(Devadatta)而言，（功用是）通过手持绳索、木桩等而努力；对于河岸而言，（功用是）散落泥土等。“Rajju”是绳索。“Khīlo”是木桩(saṅku)等。

ปุโล ติณาทีนํ สงฺฆาโต. สา สุนโข มิมริสตีติ มร=ปาณจาเค’อิจฺฉายํ ตุมนฺตา โส. ‘‘ญิ พฺยญฺชนสฺเส’’ติ (๕-๑๗๐) ญิ. ทฺวิตฺเต ปุพฺพโต-ญฺญสฺส โลโป ‘‘ข ฉ เสสฺวี’’ติ (๕-๗๖) ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺสาสฺส อิมิมริสติ. ตถา ปิปติสตีติ ‘ปตปถ=คเมน’ อิจฺจสฺส. สา มิมริสตีติ สติปิ สเจตนตฺเต วิสตฺตชีวิตสฺส สุนขสฺส มรณิจฺฉา สมฺภวตีติ ปฏิปาทิตํ. ‘‘อิจฺฉาสนฺตา ปฏิเสโธ วตฺตพฺโพ’’ติ (๓-๑-๗) ปาณินียวาตฺติกกาเรน วุตฺตํ, ตนฺนิรากตฺตุมาห- ‘พุภุกฺขิตุ’มิจฺจาทิ. ชาติปทตฺถนิสฺสเยน นิวุตฺติมฺปฏิปาทยมาห- ‘ชาติปทตฺเถ’จฺจาทิ. อิตโร อิจฺฉตฺโถ.

“Pulo”是草等的集合。“那只狗想要死(sā sunakho mimarisati)”，此句中的(mimarisati一词)由意为“舍弃生命”的“mara”（死）加上表欲求义的后缀“sa”构成。根据“Ñi byañjanasse”(5-170)的规则，加上“ñi”。在重复时，前一个“ññ”被省略。根据“kha cha sesvī”(5-76)的规则，在重复时，前一个“a”在“imimarisati”中变为“i”。同样，“pipatisati”（想要落下）来自意为“行进”的“patapatha”。“那只想要死的狗”，（此例说明）即使是有情识、执着于生命之狗，也可能生起求死之欲，此义已被阐明。“应说明对欲求动词的限制”(3-1-7)是波你尼(Pāṇini)的《瓦尔蒂卡》(Vārttika)作者所说，为驳斥此说，（作者）才说“bubhukkhitu”（想要吃）等。他通过依据“jāti”（种类）一词的含义来阐述其派生，说道：“jātipadatthe”等。另一种是欲求的含义。

๕. อีโย

5. 意欲（后缀）

กรียติ สมฺพนฺธียตีติ กมฺมํ. ตญฺจ นาม ชาติ คุณกิริยาทพฺพ สมฺพนฺธโต ปญฺจธา ภวติ. ตตฺถ นามกมฺมํ’ ฑิตฺโถ ฑวิตฺโถติ นาเมน ปิณฺฑสฺส สมฺพนฺธา. ชาติกมฺมํ โคอสฺโสติ โคตฺตาทิชาติยา ปิณฺฑสฺส สมฺพนฺธา. คุณกมฺมํ สุกฺโกนีโลติ สุกฺกาทินา คุเณน ทพฺพสฺส [Pg.231] สมฺพนฺธา. กิริยากมฺมํ ปาจโก ปายโกติ ปาจกาทิกิริยาย ทพฺพสฺส สมฺพนฺธา. ทพฺพกมฺมํ ทณฺฑีวิสาณีติ ทณฺฑาทินา ทพฺเพน ปิณฺฑสฺส สมฺพนฺธา. เอวํ กมฺมสฺส ปญฺจปฺปการสมฺภเวปิจฺฉายมตฺเถ อียสฺส วิธานโต อิจฺฉาสมฺพนฺธิเยว กมฺมํ คยฺหตีติ กิริยากมฺมเมวาตฺร คยฺหเต อมุกเมวตฺถมุปทสฺเสนฺโต อาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ. อยญฺจ นิปาต สมุทาโย วิเสสาภิธานนิมิตฺตาสฺยุปคเม วตฺตเต.

所作或相关者，是为业(kamma)。此业依名称、种类、属性、动作、事物之关联而有五种。其中，名称业，如“底特(Ḍiṭṭha)”与“达维特(Ḍavittha)”，是通过名称与个体的关联；种类业，如“牛”与“马”，是通过种姓等种类与个体的关联；属性业，如“白”与“黑”，是通过白色等属性与事物的关联；动作业，如“烹煮者”与“使烹煮者”，是通过烹煮等动作与事物的关联；事物业，如“持杖者”与“有角者”，是通过杖等事物与个体的关联。如此，业虽有五种可能，但因规定“īya”后缀用于欲求义，故只取与欲求相关的业，此处即只取动作业。为显示此特定含义，（作者）说：“yadipi”（即使）等。此组虚词用于接受某一特殊表述的理由。

ตถาปีติโลกวุตฺติรยํวิเสสาภิธานารมฺเภ. ตํสมฺพนฺธิเยวาติ อิจฺฉาสมฺพนฺธิเอว. อตฺตโนปุตฺตมิจฺฉตีตฺยาทิวจนิจฺฉายมตฺตสมฺพนฺธินิปุตฺตาโท อตฺตโนตฺยนุวตฺติยสุตฺตนฺตเรนปจฺจโยวิธียเตปาณินินา, เอตฺถ ตฺว(ตฺต)คฺคหณมนฺตเรนาตฺต สมฺพนฺธินฺเยว ปุตฺตาโท กถํ วิญฺญายเต วิเสสวจนาภาเว หิ ปรสมฺพนฺธินฺยปิ ปปฺโปตีตีมํโจทฺยมุพฺภาวย มาห- ‘อตฺตสมฺพนฺธินิ’จฺจาทิ. อียสฺส ปรสมฺพนฺธินฺยปิ ปสงฺโคติ สมฺพนฺโธ. กุโตจาห-อียสฺสาอิติธานา’ติ. อตฺถคฺคหณสฺสาวจเน อียสฺสานภิธานาติ ภาโว.

即便如此，此世间用法亦是特殊论述的开端。此仅与欲求相关。如“欲己子”等语，在欲求义中，对于与自身相关的“子”等，波你尼(Pāṇini)通过另一部随许“自身”一词的经文规定了此后缀。此处若不取“自身”一词，如何得知仅与自身相关的“子”等？因为若无特别说明，则亦可适用于与他人相关者。为提出此质难，（作者）说：“attasambandhini”（与自身相关）等。“īya”后缀亦可适用于与他人相关者，此为关联。为何如此说？因为“īya”未被表述。其意为：若不取其义，则“īya”无所表述。

อปฺปตฺติยาติ กรเณ เหตุมฺหิ วา ตติยา. เอตฺถาติ อตฺตโน ปุตฺตมิจฺฉตีเตตฺถาปิ. น อิฏฺโฐติ อียปฺปจฺจโย นาภิมโต. เนเวตฺถ ภวิตพฺพนฺติ วทโต-ธิปฺปายามาห ‘สาเปกฺขตฺต เยเวติ ภาโว’ติ. ยทิ อตฺตโน ปุตฺตมิจฺฉตีติ วตฺตุมิจฺฉายํ สาเปกฺเขตฺเตปิ สิยา, ตทายมนิฏฺฐปฺปสงฺโคติ ทสฺเสตุมาห- ‘ยทิเจตฺถ’อิจฺจาทิ.

“Appattiyā”（以未得），是在工具格或因缘义中的第三格(tatiyā)。此处，即“他想要自己的儿子”一句中也是如此。“不被接受(na iṭṭho)”，意即“īya”后缀不被认可。对于说“此处不应有”者，（作者）阐明其意图说：“其意在于仅有依赖性”。若在欲言“他想要自己的儿子”时，即便有依赖性亦可（使用后缀），则将导致不合意的结果。为显示此点，（作者）说：“yadicettha”（若于此）等。

อนิฏฺฐปฺปสงฺคสฺส สรูปมาห- ‘อตฺตโน ปุตฺตียตีติ สิยา’ติ. อุปฺปชฺชมาเนน อีเยเนว อตฺตตฺถสฺสาภิหิตตฺตา อตฺตสทฺทสฺสาปฺปโยโคติ เจตมฺปิ น สงฺคตนฺติ ปฏิปาทยมาห ‘น จ สกฺกา’ติอาทิ. กสฺมาเทวํ วตฺตุํ น สกฺกาติ อาห- ‘ปกติ’จฺจาทิ. อปูปาทิกาย ปกติยา สมานตฺถสฺเสว วิเสสนสฺส วุตฺติปเท อนฺโตภาว ทสฺสนาติ อตฺโถ. กฺวปเนวํ ทิฏฺฐนฺตฺยาห- ‘ตํยเถ’จฺจาทิ. ‘‘ตมสฺส สิปฺปํ สีลํ ปณฺยํ ปหรณํ ปโยชนํ’’ติ (๔-๒๗) ณิเก อาปูปิโก. นตุ ภินฺนตฺถสฺสาติ พฺยติเรกํ ทสฺเสตฺวา ตํ ทิฏฺฐนฺเตน สาเธตุมาห- ‘เทวทตฺตสฺสิ’จฺจาทิ. การณมาห- ‘สามฺยนฺตเร’จฺจาทิ. เทวทตฺตสฺส [Pg.232] ธุรุโน กุลนฺติ สามฺยนฺตรพฺยวจฺเฉทาย เทวทตฺตสทฺทสฺโส ปาทานโต คุรุกุลนฺติ วุตฺติปเทน เทวทตฺตตฺถสฺสานฺโต ภาโวติ อตฺโถ. ตเมตฺโถปิ สมานนฺตูปทสฺเสนฺโต อาห- ‘ตเถหาปิ’จฺจาทิ. อถาตฺตโน ปุตฺตมิจฺฉตีตฺเยตสฺมึ วากฺเย ปทสฺสานฺวาขฺยานโต อตฺตสทฺทสฺสาปฺผโยโค กินฺน สิยาติ ทสฺเสตุมาห- ‘นจาปิ’จฺจาทิ.

（作者）说明不合意结果的形态：即可能出现“attano puttīyati”（他欲求自己的儿子）的形式。若说“因生起的īya后缀已表达了自身义，故不使用‘自身’一词”，为阐明此说亦不恰当，（作者）说：“na ca sakkā”（不可能）等。为何不能如此说？（作者）回答：“pakati”（本性）等。其义是，在派生词中，只包含与“面饼”(apūpa)等词根意义相同的修饰语。在何处可见此例？（作者）回答：“taṃyathā”（譬如）等。如“此是彼之技艺、戒行、商品、武器、用途”(4-27)一偈中，由“ṇika”后缀构成的“āpūpiko”（面点师）一词。为显示其反例，即（不包含）意义不同者，并以实例证明，（作者）说：“devadattassa”（提婆达多的）等。其原因为：“sāmyantare”（在另一所有者中）等。其义是，“提婆达多导师的家族”一句，为排除另一所有者，而使用了“提婆达多”一词，（但）在“gurukula”（师门）这一派生词中，“提婆达多”的意义并未被包含。为显示此处情况亦相同，（作者）说：“tathehāpi”（此处亦然）等。其次，为显示在“欲己子”一句中，根据对词的解析，为何不能不使用“自身”一词，（作者）说：“nacāpi”（也并非）等。

ปทสฺสาติ ปุตฺตียาทิโน ปทสฺส. นจาปิ อปฺปโยโคติ สมฺพนฺโธ. การณมาห- ‘อียนฺตสฺสา’ติอาทิ. อียนฺโต ปุตฺตียาทิ, นิโยคโต น ปปฺโปตีติ สมฺพนฺโธ. ตพฺพาจีสทฺทปฺปโยคนฺติ อญฺญวาจีสทฺทโยคํ. สุตคฺคหณนฺติ อสุตตฺตาติ วุตฺตสุตคฺคหณํ. อตฺถปฺปกรณาทฺยุปลกฺขณนฺตฺยเนน อตฺถโต ปกรณาทิโตปิ ปุตฺตสฺสตฺต นิยตา คมฺยเต, สุตสทฺทสฺส ตุ คหณมุปลกฺขณตฺถนฺติ วทติ.

“Padassa”（词的）：指“puttīya”等词。“也并非不使用”，此为关联。（作者）说明原因为：“īyantassa”（以īya结尾的）等。以“īya”结尾的“puttīya”等词，并非必然获得（另一词），此为关联。“Tabbācīsaddappayogaṃ”（使用能诠彼义之词），意即使用能诠彼义的另一词。“Sutaggahaṇaṃ”（取‘所闻’）：因其未被听闻，故说‘取所闻’。此句表明，通过意义、语境等，亦可了知“子”与自身的确定关系，而取“suta”（所闻）一词，是为例示，（作者）如是说。

นนุ จ สุตฺเต กมฺมาติ วุตฺตตฺตา กมฺมสมุทายโตปีโย สิยา ตฺยาสงฺกิเยว (มภา)วํ สาธยมาห- ‘กมฺมา’ติอาทิ. วตฺตุํ อิฏฺฐา เอกสขฺยา ยสฺส กมฺมสามญฺญสฺส ตํ ตถาวุตฺตํ. วตฺตุมิฏฺเฐก สงฺขฺยสฺส คหณมาห- ‘กมฺมสมุทายโต’ติ. กิมฺปนาวยวโต น สิยา’ มหนฺตมฺปุตฺตมิจฺฉตี’จฺจตฺร ปุตฺตมิจฺจโตจฺจาสงฺกิยาห ‘อวยวโตปิ สาเปกฺขตฺตาเยวา’ติ. น ภตีติ สมฺพนฺโธ. เอวญฺจรหิ อิทมฺปิ น สิชฺฌตีติ โจเทนฺโต อาห ‘จรหิ’จฺจาทิ. มหา จายํ ปุตฺโตเจติ มหาปุตฺตมิจฺฉตีติ ยเทวํ กรียติ ตทายมฺปโยโคติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘ภวิตพฺพเมเว’จฺจาทิ.

然则，经中既言“业”(kamma)，则“īya”后缀亦可从业的集合而来。为破此疑，（作者）论证其不然，说道：“kammā”（从业）等。欲言“一数”之普遍业，即如是说。为说明取欲言之“一数”，（作者）说：“kammasamudāyato”（从业的集合）。然则，为何不可从部分而来？如“欲求一个大儿子”一句中的“欲求儿子”。对此疑问，（作者）答道：“从部分而来亦仅因其有依赖性”。“不存在”，此为关联。若如此，则此亦不能成立。质难者说：“carahi”（既然如此）等。为显示“此子亦大”即“欲求大儿子”，当如此构成复合词时，此用法是成立的，（作者）指出：“bhavitabbameva”（理应如此）等。

๖. อุปมา

6. 譬喻

อุปมียเต ปริจฺฉิชฺชติ สาธียตีตฺยตฺโถ. กีทิสนฺตมุปมานมิจฺจาห- ‘ปสิทฺธสาธมฺยา’อิจฺจาทิ. ปสิทฺโธ ควาทิ, ตสฺส สาธมฺยา สมาน รูปตาย ยมฺปสิทฺธสฺส ควยาทิโน สาธิยสฺส สาธนํ ตมุปมานนฺตฺยตฺโถ. สมาโน ธมฺโม-สฺเสติ สธมฺโม, ควาทิเยว. ตสฺส ภาโว สาธมฺยํ. สาธฺยเต อุปมียเต-เนเนติ สาธนมุปมานํ ควาทิ. สาธุเต อุปมียเตติ สาธิโย, ควยาทิ. ตสฺส สาธนํ สาธิยสาธนํ.

被比较、被限定、被证明，此为其义。问：譬喻是怎样的？答曰：“由已知的共同法”等。已知者如牛等，由其共同法，即相似的形态，对于所应成立的野牛等，能作为其成立之工具，此即譬喻之义。有共同之法，故为同法，即是牛等。其状态即是共同法性。借此得以成立、比较者，即是成立的工具、譬喻，如牛等。所应成立、所应比较者，即是所成立者，如野牛等。对它的成立，即是对所成立者的成立。

ปุตฺตมิวาจรตีติ [Pg.233] เอตฺถ ‘อาวสถมาวสติ’จฺจาโท วิย อาธารตฺถสฺส วิญฺญายมานตฺตา ปุตฺเต วิย มาณวเก มธุรนฺนปานทานาทิกมาจรณํ กโรติจฺเจวมตฺถสมฺภเวน ทฺวินฺนมฺปิ อุปมาโนปเมยฺยภาโวตฺยวคมยิตุมาห- ‘ปุตฺเต’อิจฺจาทิ. ปสิทฺเธน สาธนภาเวนุปมานภูเต ปุตฺเต อาจรณมฺปิ ปสิทฺธนฺติ อาห- ‘ตมฺปสิทฺธ’นฺติ. ตทาจรเณน เตน อาจรเณน ปุตฺตมาณวกวิสยมาจรณํ วา ปุตฺตมาณวก สทฺเทนุปจารโต คเหตฺวา วิสยีวเสน วิสยภาวโวหาโรติปิ ยุชฺชติ. วากฺยตฺโถ ปเนตสฺมึ ปกฺเข ‘ปุตฺตมิว ปุตฺตวิสย มาณวกมิว อาจรติ มาณวกวิสยมาจรณํ กโรตี’ติ, วุตฺติยนฺตุ ยถาวุตฺตมตฺถทฺวยํ ยถาโยคํ โยเชตฺวา เวทิตพฺพํ.

于“如子而行”(Puttamivācarati)一句，此处犹如“居住于住所”(āvasathamāvasati)等句，因其所依义可被了知，故“如于子，于学生行布施甜美食饮等行为”此义得以成立。为令了悟此二者之譬喻与所譬关系，故说“于子”等。以其为众所周知之成立工具而成为譬喻的儿子，其相关行为亦是众所周知，故说“彼亦周知”。或由彼行为，即以此行为，或由“子”、“学生”二词，以转喻而取，依能依与所依之理，亦可言说为能依所依之关系。于此情况下，句义则为：“如对儿子此一对象，亦如是对学生此一对象而行，即是做对待学生之行为”。于释论中，则应将上述二义妥善结合而知。

นนุ จ ยชฺชตฺโรปมาโนปเมยฺยภาโว วุตฺติยํ อีเยเนว โชติโตติ อิวสทฺโท นิวตฺตเต, ตโทปมาโนปเมยฺยภาโว ปุตฺต สทฺเทว วตฺตเต, ตํ กถมุปเมยฺยวจนสฺส มาณวกสทฺทสฺส วุตฺตตฺถสฺส ปโยโค ยุตฺโตจฺจาสงฺกิยาห- ‘อุปมานวจนโต’จฺจาทิ.

然，若此处譬喻与所譬之关系，在衍生词中已由“īya”词缀本身所阐明，因此“iva”(如)一词被省略，此时譬喻与所譬之关系仅由“子”一词表达，那么，表示所譬的“学生”一词，其义既已被表达，为何其使用仍是恰当的呢？怀此疑问而答曰：“由譬喻词……”等。

ตพฺพิสิฏฺฐาจรเณติ เตโนปมาเนน วิสิฏฺเฐ อาจรเณ. อุปมาโนปเมยฺยภาวสฺสานิวตฺตตฺตาติ เอตฺถายมธิปฺปาโย ‘อุปมาน วิสิฏฺฐาจรเณ อุปมานวจนโต อียสฺส วิธาเน โนปเมยฺยวจนมนฺตเรโนปมานวจนสฺส ปวตฺตีติ อุปมาโนปเมยฺยภาวสฺสานิวตฺตี’’ติ. อญฺญถาติ ยทฺยุปมาโนปเมยฺยภาวสฺส อีเยเนว โชติตตฺตา ตทนฺตสฺสุปเมยฺเย วุตฺติ สิยาตฺยตฺโถ. ปพฺพตายตีติ ‘‘กตฺตุตาโย’’ติ (๕-๘) อาโย. อุปเมยฺยสฺสานิวตฺตตฺตา อุปเมยฺย กตฺตุสามญฺเญ ติปฺปจฺจโย.

“于彼所简别之行”，意即“于彼譬喻所简别之行”。所谓“因譬喻与所譬之关系不被舍离”，此中意谓：“在譬喻所简别之行的意义上，于譬喻词后规定“īya”词缀时，若无所譬词，则譬喻词便不成立，是故譬喻与所譬之关系不被舍离”。所谓“否则”，意即：若譬喻与所譬之关系已由“īya”词缀本身所阐明，则以其为结尾的衍生词应指称所譬。于“行如山岳”(Pabbatāyati)一句，依“于作者义加āyo”(语法规则5-8)而有“āya”词缀。因所譬并未被舍离，故于作为所譬的作者通相上，加“ti”词缀。

๗. อาธา

7. 基础

ยถานนฺตรสุตฺเต อุปมาเน อุปเมยฺยสฺส มาณวกสฺส ปโยโค อุปปนฺโน, ตถาตฺราปิ ‘ปาสาเท กุฏิย’นฺติ โจปเมยฺยสฺสปโยโคติ อติทิสนฺโต อาห- ‘เหฏฺฐาวิเย’จฺจาทิ. อุปมาเน อุปเมยฺยสฺสานนฺโตภาวาติ อตฺโถ. นนุ กิมตฺถมิทมุจฺจเต ยวตาโย ปาสาเท [Pg.234] อิวาจรติ โส ปาสาทมิวาจรตีติปิ วตฺตุํ สกฺกาติ นาตฺถเภโท-ญฺญตฺร วจนิจฺฉาเภทาติ ปุพฺเพเนเวตฺถาปิ อีโย สิทฺโธ, ตโต นาตฺโถ-เนน วจเนเน จฺจาสงฺกิยาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ.

如紧邻的前一经中，于譬喻中，作为被喻者的少年(māṇavaka)之用法是恰当的；同样地，此处也是为了类推适用被喻者的用法，于“高楼中的孤邸(pāsāde kuṭiyaṃ)”一句而说“如在下方”等。其义为：譬喻中包含了被喻者。然，此说何为？既然对于“如在高楼中行仪”者，亦可说“彼如高楼般行仪”，除言说意愿之别外，并无差异。由此，在此处，[-īya]的用法已由前文成立，是故此说无益。为遣此疑，而说“即使”等。

๘. กตฺตุ

8. 能作者

เอตฺถ กตฺตุโตอิติ วจนา กมฺมาติ นิวตฺตเต, อายคฺคหณา อีโย. กทา ปน กตฺตุวิเสโส-วสียติจฺจาห-‘ยตฺถฺยาทิสทฺทสมานาธิกรณตฺเต’ติอาทิ. ปพฺพตายติ หตฺถิจฺเจวมาทินา หตฺถฺยาทิ สทฺเทน สมานาธิกรณตฺเต สตีติ อตฺโถ.

此处，因有“从能作者(kattuto)”之语，故“业(kamma)”一词便被排除；由取[-āya]而知有[-īya]。然则，何时特指能作者？答曰：“当与[hatthi]等词同处时”等。其义为：如“象如山行(pabbatāyati hatthī)”等句，当与“象”等词同处时。

๙. ฌตฺเถ

9. 于cy义中

โกยํ จฺยตฺโถจฺจาสงฺกิย ‘‘อภูตตพฺภาเว กราสภูโยเค วิการาจี’’ติ (๔-๑๑๙) จีสฺส อภูตตพฺภาเว กราทิโยเคสติ วิธานา ‘อภูตตพฺภาโว กราทิวิสิฏฺโฐ’ติ อาห. อภูต ตพฺภาวสฺส กราทิวิสิฏฺฐตฺตา กโรตฺยตฺถนิวตฺติยาวสฺสํ ปาณินิยา วิย ภุวิคฺคหณํ กตฺตพฺพมญฺญถา กโรตฺยตฺเถปิ สิยาตฺยาสงฺกิย นิวตฺติเหตุมาห- ‘เตเนวา’ติอาทิ. เยเนว กโรตฺยาทิวิสิฏฺโฐ อภูตตพฺภาโวจฺยตฺโถ เตเนว เหตุนาติ อตฺโถ. ภวตฺยตฺเถ-เนน การเณน ลทฺเธ กโรตฺยตฺโถปฺยนิฏฺโฐ ลพฺภติจฺจาสงฺกิย ตนฺนิวตฺติมฺปฏิปาทยมาห- ‘กโรตฺยตฺเถ’จฺจาทิ. อธวลํ ธวลํ กโรติ ธวลีกโรติจฺเจว จีปฺปจฺจเย กตฺตพฺเพ กมฺเมเนว กโรติสฺสาภิสมฺพนฺธสฺส ทิฏฺฐตฺตาติ อตฺโถ. การณนฺตรมาห- ‘อิห เจ’จฺจาทิ. อิติสทฺโท เหตุมฺหิ ยสฺมา อิห กตฺตุโตติ วตฺตเต ตโตเจติ อตฺโถ.

为遣“此cy义为何”之疑，[作者]引(4-119)经“abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārācī”，因cī语基乃于“非有而有(abhūtatabbhāva)”义中，与“作”(kar)等相应时所规定，故云“非有而有，乃由‘作’等所限定”。因“非有而有”由“作”等所限定，故于“作”义被排除时，必须如波你尼(Pāṇini)语法般，取“有”(bhū)义；为遣“否则亦可有‘作’义”之疑，而说“正因此(teneva)”等，以明其排除之因。其义为：正因cy义是为“作”等所限定之“非有而有”，故为此因。为遣“若由此因得‘有’义，则亦可得非所欲之‘作’义”之疑，为示其排除，而说“于‘作’义中(karotyatthe)”等。其义为：如“使非白者白(adhavalaṃ dhavalaṃ karoti)”，即“使之白(dhavalīkaroti)”，当加cī语基时，可见“作”(karoti)仅与业(kamma)相连。复说另一因：“于此复(iha ce)”等。iti词为因由义，其义为：因于此处，“从能作者(kattuto)”之语仍在行文中，故尔。

อสตฺยตฺถสฺส ปน ภวตฺยตฺเถเยวานฺโตภาวา น ตนฺนิวตฺติ ปฏิปาทิตา. ตปฺปกรเณติ ธาตุปฺปจฺจยปฺปกรเณ. ทฺวิพฺพจนนฺติ ปฏอิจฺจสฺส ทฺวิพฺพจนํ ตโต ‘‘ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา’’ติ (๔-๑๒๐) ราปฺปจฺจโย. ‘‘รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา’’ติ (๔-๑๓๒) อนฺตสราทิสฺส โลโป. จฺยนฺตา ปจฺจยาภาวตฺถํ- ‘อจีโต’ติ ปจฺจยวิธานสุตฺเต ปฏิเสโธ น กโต, เตนาห-‘อจีโตติ ปฏิเสธาภาวา’ติ. จีติ ภุโสอิติ

然于“非有”(asat)义，因其已含摄于“有”(bhavati)义中，故未论其排除。“于其品中(Tappakaraṇe)”，意为“于词根语基品中”。“重言(Dvibbacananti)”，指paṭa之重言，其后依(4-120)经“dissantaññepi paccayā”，加rā语基。依(4-132)经“rānubandhentasarādissā”，末元音等被删除。为示cy结尾者后无语基，于规定语基之经中，未作“非从cī(acīto)”之遮止，故云“因无acīto之遮止”。Cī，即“甚”(bhusa)义。

ปฐมนฺตาจี[Pg.235]. ณาทิวุตฺติตฺตา ‘‘เอกตฺถตาย’’นฺติ (๒-๑๑๙) วิภตฺติโลโป. อิเหเจติ ‘จฺยตฺเถ’’ อิตีมสฺมึเยว. น จ วุจฺจเตติ สมฺพนฺโธ.

从初转(主格)语后加cī。因其为ṇādi等复合词故，依(2-119)经“由一义故(ekatthatāya)”，转相(vibhatti)被删除。“于此复(Iha ce)”，即正于此“cy义”中。与“亦不说(na ca vuccati)”相关。

๑๐. สทฺทา

10. 声

นนุ จ อสติ สุตฺเต ทุติยาคฺคหเณ ทุติยนฺเตหิจฺจายํ วิเสโส กุโต ลพฺภเต เยน ‘สทฺทาทีหิ ทุติยนฺเตหี’ติ วิวรณํ กตนฺติ สจฺจํ, ตถาปิ ปจฺจยวิธิมฺหิ ยุตฺเตปิ ปญฺจมิยา นิทฺเทเส ‘สทฺทาทีนี’ติ ทุติยาโยปาทานสามตฺถิยา ตถา วิวรณํ กตํ.

问：既然经(规则)中没有使用第二格，那么“以第二格结尾”这一区别从何而来，以至于(义注)要解释为“以声等第二格结尾的词”呢？答：确实如此。然而，即使在后缀规则中适合以第五格作解释，但由于(经中)使用了“声等”(saddādīni)这一第二格形式，凭借其(第二格的)使用能力，才作了那样的解释。

สพฺพตฺถาติ ‘‘ตมธีเต ตํ ชานาติ กณิกาจา’’โท (๔-๑๔) สพฺพตฺถ. กิริยาวาตฺยวธารเณน ยํ พฺยวจฺฉินฺนํ, ตมุปทสฺเสนฺโต อาห- ‘น กาเล’จฺจาทิ. ยทีปิ อธีเตจฺจาทีสุ วตฺตมานกาเลน กตฺตุนา เอกวจเนน จ นิทฺเทโส, ตถาปิ เตสมปฺปธานตฺตา อญฺญสฺมิมฺปิ ภูตาทิเก กาเล กมฺมาโท สาธเน พหุวจเนน จ ปจฺจโย สิยา เอเวติ ภาโว.

“遍一切处”是指在‘他学习它，他了解它’等(出自迦尼迦(kaṇikācā)等，4-14)所有情况中。为了展示由“动作限定”所区别的内容，他说道：‘非于时’等。即使在‘学习’等词中，是以现在时、主动者和单数作解释，但由于它们并非主要部分，因此在过去等其他时态中，在业格等其他语法功能中，以及用复数形式，后缀也同样可以存在，此即其义。

นนุ จ ‘‘ธาตฺวตฺเถนามสฺมี’’ติ (๕-๑๒) อิปฺปจฺจเย ปตฺเต-ยมารพฺภเต อสฺสปิ ธาตฺวตฺเถเยว วิธานํ, ตโต จ สทฺทาทีหิ ธาตฺวตฺเถ อิปฺปจฺจเยน น ภวิตพฺพํ, ทิสฺสเต จ อิปฺปจฺจยปโยโคจฺจาสงฺกิย ‘นายมิปฺปจฺจยสฺส พาธโก’ติ ปฏิปาเทตุมาห- ‘ธูวํ กโรติ’จฺจาทิ. นานาภินฺนํ วากฺยํ นานาวากฺยํ, ตสฺส ภาเวน, เตน ภินฺนวากฺยภาเวนายสฺส อิปฺปจฺจยสฺส จ สมุจฺจยโตติ อตฺโถ. ‘‘ธาตฺวตฺเถนามสฺมี’’ตฺเยกํ วากฺยํ, ‘‘สทฺทาทีนิ กโรตฺย’’ปรํ. เอตานิ ทฺเว ภินฺนวากฺยานิ- ‘ธาตฺวตฺเถ นามสฺมา อิปฺปจฺจโย ภวติ, สทฺทาทีนิ กโรติจฺจสฺมึ อตฺเถ อาโย ภวตี’ติ ปจฺเจกมาขฺยาตาเปกฺขาย วากฺยปริสมตฺติยา ภินฺนตา, อภินฺเน หิ กิริยาปเทกวากฺยตา, ภินฺเนตุ นานาวากฺยตา, นานาวากฺเย จ สติ สมุจฺจโย. น หิ สามญฺญวิเสสภาเวน วิธานเมว พาธาเหตุ, กิญฺจรหิ เอกวากฺยตาปิ, ตํ ยถา-‘พฺราหฺมณานํ ทธิ ทิยฺยตํ, ตกฺกํ โกณฺฑญฺญาเย’ติ. นานาวากฺเย ตุ สมุจฺจโย, ตํ ยถา- ‘พฺราหฺมณา โภชียนฺตุ, มาฒราย วตฺถยุคลํ ทียตู’ติ มาฒโร พฺราหฺมณภาเวน โภชียเต วตฺถยุคลญฺจ ลภเต, เตโนชุกํ [Pg.236] วุตฺเตน วตฺถยุคลทาเนน สามญฺญวุตฺตํ โภชนํ น พาธียเต, ตเถหาปิ อุชุกํ วิหิเตนาเยน สามญฺญวิหิโต อิปฺปจฺจโย น พาธียเต ลกฺขิยานุโรเธน สตฺถการสฺส วากฺย เภทาเภโทติ นานวฏฺฐิติโทโสติ มญฺญเต. ติมฺหิ เล จ สิทฺธนฺติ สมฺพนฺโธ.

问：既然根据“从名词，在动词词根的意义上(加i后缀)”(5-12)这条规则可以得到i后缀，而现在开始论述的(āya后缀)也是在动词词根的意义上制定的，那么从“声”等词，在动词词根的意义上，就不应该有i后缀了。但又看到i后缀的用法，为免除此疑，为了阐明“此(āya后缀)不排除i后缀”，他说道：“发出声响”(dhūvaṃ karoti)等。“别异之句为多句”(nānābhinnaṃ vākyaṃ nānāvākyaṃ)，由于此多句之性质，(此处的)āya后缀与i后缀可以并存，此即其义。“从名词，在动词词根的意义上(加i后缀)”是一句，“对‘声’等词，在‘做’的意义上(加āya后缀)”是另一句。此二者为别异之句——“在动词词根的意义上，从名词后加i后缀；对‘声’等词，在‘做’的意义上，加āya后缀”，由于各自依赖于动词而使句子完备，故为别异。若非别异，则为一动词之一句；若为别异，则为多句；既为多句，则可并存。并非仅以普通与特殊的关系来制定规则就是排除的原因，(单一)句性亦是(原因)。例如：“应施予婆罗门酸奶，施予憍陈如(Koṇḍañña)酪浆”。而在多句中则可并存，例如：“应宴请婆罗门，应施予摩达罗(Māḍhara)一双衣”，摩达罗以婆罗门故被宴请，亦获得一双衣。因此，由直接陈述的“施予一双衣”，并不会排除普遍陈述的“宴请”。同理于此，由直接制定的āya后缀，并不会排除普遍制定的i后缀。论师依据所应用的词形来决定句子的合与分，故不存在安立不当之过。应理解为与“于三时中成立”相关。

ยปฺปจฺจโย น วิหิโต ปาณินีอาทีหิ วิยาติ อธิปฺปาโย. ‘ชล ทล- ทิตฺติยํ’. ‘‘มาโน’’ติ (๕-๖๕) มาโน, ‘‘กตฺตริ โล’’ติ ‘‘ปโรกฺขายํ เจ’’ติ (๕-๗๐) จคฺคหเณน ‘ทล ทล’อิติทฺวิตฺตํ ‘‘โลโปนาทิพฺยญฺชนสฺส’’ (๕-๗๕) ‘‘สรมฺหา ทฺเว’’ติ (๑-๓๔) ทสฺสลสฺส จ ทฺวิภาเว ททฺทลฺลมานา. ชลมานาติ อฏฺฐกถาวจนโตติ อิมินา กิริยาสมภิหาเร ยปฺปจฺจยาภาวํ ทสฺเสติ. อิมินา จ สกฺกเต วิย ภุสาภิกฺขญฺเญปิ กิริยาสมภิหาโร กิริยาปริวตฺตนํ, ตญฺจ ยทา กิริยมญฺเญน กตฺตพฺพมญฺโญ กโรติ, เตน กตฺตพฺพญฺเจตโร, ตทา ภวตีติ วิญฺเญยฺยํ. ‘‘สามญฺญวิหิตา วิธโย ปโยคมนุสรนฺตี’’ติ อิมินา ลกฺขเณน ‘ทล-ทิตฺติย’นฺติ อิมสฺมา ‘‘มาโน’’ติ สามญฺเญน วิหิโต มานปฺปจฺจโย ภุสตฺเถ อาภิกฺขญฺเญ จ ภวิสฺสติ. ททฺทลฺล มานาติ เอตฺถ ภุสํ ชลมานา, ปุนปฺปุน ชลมานาติ จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

其意为：ya后缀不像波你尼(Pāṇini)等人所规定的那样被制定。(词根)“jala dala-”义为“闪耀”。根据“māno”(5-65)规则加māna后缀，根据“kattari lo”及“parokkhāyaṃ ce”(5-70)规则中的“ca”字，使“dala”成为“dala dala”重叠，再根据“loponādibyañjanassa”(5-75)及“saramhā dve”(1-34)规则，使“dassala”双重，形成daddallamānā。通过义注中“燃烧”(jalamānāti)一词，表明在表示“动作重复”(kiriyāsamabhihāra)时没有ya后缀。由此可知，如同在梵语中，即使在表示“非常”和“一再”时，“动作重复”即是“动作交换”(kiriyāparivattanaṃ)，而当一人做另一人应做之事，另一人做此人应做之事时，即有此(动作交换)，应如是了知。根据“普遍制定的规则遵循(实际)用法”(Sāmaññavihitā vidhayo payogamanusarantī)这一准则，从“dala-”(义为“闪耀”)这个词根，由“māno”这一规则普遍制定的māna后缀，在表示“非常”和“一再”的意义时也可以使用。于此，“daddallamānā”一词，应知其义为“非常闪耀”及“一再闪耀”。

๑๑. นโม

11. 礼敬

นโม กโรติ นโมสทฺทมุจฺจาเรติ, สทฺทํ กโรติ สทฺทมุจฺจาเรตีติจฺเจวมตฺโถ (น) คเหตพฺเพ อนิสฺสยนโต อนภิธานโต วา.

“行礼敬”(Namo karoti)是发出“礼敬”(namo)之声。“发出声音、发出言语”这样的意思不应被采纳，因为无所依或非本义故。

๑๒. ธาตฺวา

12. 词根

อปรินิปฺผนฺโนติ อนิปฺผนฺโน อสิทฺธาวตฺโถติ อตฺโถ. การกสาธิโยติ ยถาลาภํ การเกหิ สาธิโย. อสตฺวภูโตติ อทพฺพภูโต. อยนฺตุ กิริยารูโป ปทตฺโถ ปจตฺยาทีนํ วิกฺเลทนาทิปธานกิริยารูโป จ ตทวยวรูปา ปุพฺพปรีภูตอุทฺธนาโร ปนาทิกาทโย ตาทตฺถิยา จ ปจตฺยาทิวจนียา. ตสฺมา ยถา วุตฺตลกฺขเณ ธาตฺวตฺเถ ธาตุโต วิธียมาโน ตฺยาทิปฺปจฺจโย ตถาภูตเมว [Pg.237] วทตีติ เภทาภาวา อเภทสงฺขฺยาเยกวจเนโนจฺจเต, ‘น พหุวจเนน, เตเนตฺถ ‘ฐียเต เทวทตฺเตน, ฐียเต เทวทตฺเตหี’ติ ภวติ. น ยโตกุโตจีติอาทินา ยโต ยตฺถ น ทิสฺสติ, ตโต ตตฺถ น โหตีติ ทีเปติ. ยโต ยตฺถ วิธิ, ส ตสฺส สมฺพนฺธี ภวตีติ นาเมหิ วจนียตฺถโต-ตฺถนฺตรภูโต โยยํ ธาตฺวตฺโถ กมาทีนมตฺถภูโต, โส สกตฺโถติ สกตฺเถเยวายมิปฺปจฺจโย จุราทิณิวิยาติ เวทิตพฺโพ.

未成就(Aparinipphanno)者，意思是未完成、未实现的状态。由作用者所成(Kārakasādhiyo)者，意思是依所获得的作用者而成就。非实体(Asatvabhūto)者，意思是非物质的。此动词形式的词义，例如“煮”(pacati)等，是具有软化(vikledana)等主要作用形态，以及作为其组成部分的先前和之后的置于灶上、点火等活动，由于具有相同目的，因此可以被称为“煮”等。因此，在如前所述特征的词根义中，从词根所规定的“ti”等后缀，也同样表达了这样的意义，由于没有差别，所以用单数形式表达，而不是用复数形式。因此这里说“被提婆达多站立”(ṭhīyate devadattena)、“被诸提婆达多站立”(ṭhīyate devadattehī)。通过“非从任何处”(Na yatokutoci)等语句，说明了“于何处不见，于彼处则无”。“于何处有规定，彼即与此相关”，这个词根的意义，它不同于名词所表达的意义，而是业(kamma)等的意义，是它自身的意义。应当知道，此“i”后缀是在其自身义中，就像“偷”(cur)等的“ṇi”后缀一样。

ตสฺสจาติ เอการสฺส จ. อถ อติหตฺถยติจฺจาโท ปาทิวิสิฏฺเฐ เอว ธาตฺวตฺเถ อิปฺปจฺจยสฺส วิธานา ตทตฺถวิหิเตเนว อิปฺปจฺจเยน ปาทิวิสิฏฺโฐ ธาตฺวตฺโถ วุตฺโต, เตน กิมตฺโถ อิปฺปจฺจยนฺตสฺส ปาทิโยโคจฺจาสงฺกิย ปโยชนมาขฺยาตุมาห- ‘อติหตฺถยติ’จฺจาทิ. น สามตฺถิยนฺติ สมตฺถตา นตฺถีติ อตฺโถ.

“Tassa ca”是指“ekārassa ca”(以及对e元音)。然后，在“过度伸展”(atihatthayati)等词中，由于在以“pa”等前缀为特征的词根义中规定了“i”后缀，因此，以“pa”等前缀为特征的词根义已经通过为该义规定的“i”后缀表达出来了。那么，为了说明以“i”后缀结尾的词与前缀连接的用途，在提出此疑问后，[作者]说“过度伸展”等。所谓“无能力”(Na sāmatthiyaṃ)，意思是“没有能力”(samatthatā natthi)。

๑๓. สจฺจา

13. 真实的

อตฺถมาจิกฺขติ, เวทมาจิกฺขตีติ วิคฺคโห. สุขาเปติจฺจาโท สุขํ เวทยติจฺจาทินา วิคฺคโห. วาปาฐาติ วิกปฺเปน ปาฐโต.

“解释意义”(Atthamācikkhati)、“解释吠陀”(vedamācikkhati)，这是[词源]分析(viggaho)。“使快乐”(Sukhāpeti)等词，以“感受快乐”(sukhaṃ vedayati)等为其[词源]分析。“Vāpāṭhā”是“或依异读”(vikappena pāṭhato)。

๑๕. จุรา

15. 偷窃

อสติ สุตฺเต สกตฺเถติ กถํ ลพฺภตีติ อาห- ‘อตฺถานติ เทสา’ติ. อตฺถา-นติเทสาติ อตฺถวิเสสสฺส กสฺสจิ สุตฺเต อนิทฺเทสาติ อตฺโถ. อตฺถวิเสสสฺสา-นติเทสมตฺเตน สกตฺโถเยว ณินา วาจฺโจติ กถํ วิญฺญายเตจฺจาห- ‘สกตฺถสฺส จ สุตตฺตา’ติ. จุร=เถยฺเย อิจฺจาทีสุ เถยฺยาทิกสฺส สกตฺถสฺส สุตตฺตาติ อตฺโถ. โยควิภาคโตติ ‘ณี’ติโยควิภาคโต, รชฺชํ กาเรตีติ เอตฺถ สามฺยมจฺจาทิกํ สตฺตงฺคํ รชฺชํ ปวตฺเตตีติ วา อตฺโถ, ปโยชกพฺยาปาเร ณิ.

当规则(sutta)中没有[规定]其自身义时，如何获得？[作者]说：“因意义未被转指”(atthānatidesā)。“意义未被转指”(Atthānatidesā)的意思是，在规则中未指明任何特定的意义。仅因未指明特定的意义，如何得知其自身义应由“ṇi”来表达？[作者]说：“因其自身义已被听闻”(sakatthassa ca sutattā)。意思是在“偷”(Cura)=“偷窃”(theyye)等[词义规定]中，“偷窃”等自身义已被听闻。“由规则切分”(Yogavibhāgato)是指由“ṇi”的规则切分。在“使之统治”(rajjaṃ kāreti)一例中，其义或为“使由主权(sāmya)、大臣(amacca)等七支(sattaṅgaṃ)组成的王国运行”，[此处的]“ṇi”是在使役作用(payojakabyāpāra)中。

๑๖. ปโย

16. 使动

ปโยชโก โจทโก พฺยาปารโกติ อตฺโถ นนุ จ วุตฺติยํ ‘กตฺตารํ ปโยชยตี’ติ วุตฺตํ กถํ ปยุชฺชมานสฺส กตฺตุตฺตํติ อาห- ‘ปยุชฺชมาโน’จฺจาทิ. นาวสฺสํ กิริยาปวตฺตกตฺเตเนว โยคฺคตามตฺเตนปิ [Pg.238] กตฺตุตฺตํ สิยาติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘กิริยาย โยคฺโค’ติอาทิ. ปาสาณมฺพเลนุฏฺฐาเปติ’จฺจาทีสุ หิ โยคฺยตายปิ กตฺตุตฺตาวสาโยสิยา, โกปนายํ ปโยชกพฺยปาโรติ อาห- ‘เปสเน’จฺจาทิ. ทาสาทิโน หีนสฺส กตฺถจิ อตฺเถ นิโยชนํ เปสนํ. คุรุอาทิโน สกฺการปุพฺพํ พฺยาปารณมชฺเฌสนํ. ตํ เปสนชฺเฌสนาทิกํ ลกฺขณํ สภาโว ยสฺส โส ตถา วุตฺโต.

使动者是促动者、作用者，此其义也。有人问：注释中说“促使行为者行动”，那么被促使者的行为者身份又如何成立呢？（答曰：）因此说“被促使者”等。为示不一定只有通过实际执行行为，即使仅因具有资格，亦能成为行为者，故说“与行为相应”等。例如在“以力举石”等（例子）中，仅凭资格也可确定其行为者身份。那么，这个使动者的作用是什么呢？（答曰：）因此说“命令”等。于某事命令奴隶等卑下者，是为“命令”(pesanaṃ)。恭敬地请求老师等尊长行事，是为“恳请”(ajjhesanaṃ)。具有命令、恳请等特征、自性的，即如是说。

อาทิสทฺเทน อานุกูลฺยภาคิโน พฺยาปารสฺส คหณํ, ตถา จ ‘ภิกฺขา วาสยติ การีโส-ชฺฌาเปสี’ติ สิชฺฌติ. ภิกฺขา หิ ปจุรพฺยญฺชนวตี ลพฺภมานา วาสานุกูลํ ติตฺติวิเสสมุปชนยติ. การีโสปิ นิวาเต ปเทเส สุฏฺฐุ ปชฺชลิโตชฺฌยนวิโรธิ สีตกตมุปทฺทวมปนยนฺโต-ชฺฌยนานุกูลสามตฺถิยมาทธาติ ตโต เตสมฺปิ ยุตฺตมฺปโยชกตฺตนฺติ.

由“等”字包含起随顺作用的行为，由此成立“饭食使人安住”、“牛粪火使人温暖”等说法。因为当获得多含菜肴的饭食时，能产生一种随顺于安住的特殊满足感。牛粪火在无风之处善燃，能消除由寒冷所致的、与温暖相违的困扰，并赋予随顺于温暖的能力。因此，它们也具有合适的使动者资格。

ปโยชกพฺยาปาเรตีทํ ปจฺจยวิเสสนํ วา สิยา ปกติวิเสสนํ วา. ตตฺถ ยทิ ปกติวิเสสนํ สิยา, ตทา ปโยชกพฺยาปาเร วตฺตมานา ณีณาปี วิธียนฺตีติ (คมนํ) ปติ โย นิโยโค ตทตฺโถ คมิ, น คตฺยตฺโถ, ตสฺส จายํ ปโยชฺโชติ ‘คมยติ มาณวกํ คาม’นฺติ คตฺยตฺถสฺส ปโยชฺเช ‘‘คติโพธาหาเร’’จฺจาทินา (๒-๔) วิหิตา ทุติยา น ปปฺโปติ, ตโต ปกตฺยตฺถวิเสสนปกฺโข ทุฏฺโฐติ ปจฺจยวิเสสนปกฺขํ ทสฺเสตุมาห- ‘ปจฺจยวิเสสนํ เวทํ น ปกติวิเสสน’นฺติ.

“于使动作用”此语，或为后缀之简别语，或为词根之简别语。其中，若为词根之简别语，则后缀ṇi、ṇāpi等是为在使动作用义上转起的词根而规定。如此，则词根gam的意义即是朝向（去）的命令，而非去之义。而此（命令）为被使动者。于“gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ”（使少年去村庄）句中，对于去义之被使动者（少年），由“gatibodhāhāre…”(2-4)等规则所规定的第二格(dutiyā)便不可得。是故，（此为）词根义之简别语的观点是有过失的。为显示其是后缀之简别语，故说：“此实为后缀之简别语，非词根之简别语。”

ปโยชกมตฺตคฺคหเณติ มตฺตสทฺโท สามญฺญวาจี, ยถา ‘กญฺญา มตฺตํ วารยตี’ติ. กตฺตารํ โย ปยุชฺชติ โย จ กรณาทีนํ ปโยชโก เตสํ สามญฺเญน คหเณ สตีติ อตฺโถ. พฺยาปาเรตฺเววาติ ปโยชกคฺคหณมนฺตเรน พฺยาปาเรอิจฺเจว วจนํ กตฺตพฺพํ สิยาติ ภาโว, ตนฺติ ปโยชกคฺคหณํ, วิสิฏฺโฐ วิสโย ยสฺส ปโยชกคฺคหณสฺสตํตถาวุตฺตํ. โกปนายํวิสิฏฺโฐ วิสโยจฺจาห- ‘โย โลเก’อิจฺจาทิ. อิโตวาติ วกฺขมานสฺส เหตุโน ปรามาโส. ตนฺติ จุราทีหิ ณิวิธานํ. เอวํสทฺโท วกฺขมานาเปกฺโข. ตํ [Pg.239] วิสุํ จุราทีหิ ณิวิธานเมว วกฺขมานปฺปกาเรน สผลํ สิยา นาญฺญถาติ อตฺโถ. ตเมว ปการํ ทสฺเสติ‘ยทิมินา’จฺจาทิ.

于“Payojakamattaggahaṇe”（仅取使动者）中，“matta”一词是通称，如“kaññā mattaṃ vārayati”（少女略作拒绝）句。其义为：凡促使行为者行动者，及促使工具等（行动）者，于此皆被普遍含摄。“Byāpāretveva”（仅于作用）之意为：若无“payojaka”（使动者）一词，则规则当仅说“byāpāre”（于作用）。因此，“payojaka”的含摄具有其特定的范围，故如是说。那么，此特定范围为何？答曰：“yo loke”（世间凡…）等。“Itovā”（或由此）是引述下文将说之理由。此即对curādi（偷盗）等词根规定ṇi后缀。“Evaṃ”（如是）一词，关联下文。其义为：对curādi等词根另作ṇi后缀的规定，唯有通过下文所述之方式方能成办，否则不然。彼即显示此方式：“yad iminā”（由于此）等。

๑๗. กฺโยตา

17. 论Kyo

กตฺตริ วิหิเตสุปิ มานนฺตตฺยาทีสุ ปรภูเตสุ กฺโย ภวตีติ วิญฺญาเยยฺยาติ ‘ภาวกมฺเมสู’ติ น กฺยสฺส วิเสสนนฺติ อาห- ‘มานนฺตตฺยาทีน’มิจฺจาทิ.

在为作者所规定、但已转为他称的“mānantati”等词中，也会出现kyo。为让人了知此事，（作者）说：“于状态与业”(bhāvakammesu)并非kyo的限定词，故云“mānantatyādīnaṃ”等。

ยทิ หิ กตฺตริ วิหิเตสุ สิยา, ตถา สติ เตสมุภินฺนํ ปธานตฺเตนาภิธียมานานมญฺญมญฺญานเปกฺขตฺตา อสมฺพนฺโธ สิยา, น เจ วมฺภูตานมภิธานมตฺถิ, น หิ ‘ฐียเต’จฺจสฺมา ภาโว กตฺตา จ ปตียเต, นาปิ ‘คมฺยเต’จฺจสฺมา กมฺมํ กตฺตาจ. อปิ ตุ ภาวกมฺมาเนว คมฺยนฺเต, เตนาห- ‘ตสฺมา’อิจฺจาทิ.

若（kyo）是在作者的意义上被规定，那么由于（作者与状态/业）两者皆作为主要成分被表达，且彼此互不依赖，就会产生不相关联的问题。然而，并无此种说法。因为从“ṭhīyate”（被站立）一词，无法同时理解状态与作者；从“gamyate”（被前往）一词，也无法同时理解业与作者。反之，只有状态与业能被理解。是故，（作者）说“tasmā”（因此）等。

เตสเมวาติ มานนฺตตฺยาทีนเมว. ปรสมญฺญาภิ ปเรสํ กจฺจายนา นํ ปโรกฺขาอิจฺเจว นามํ. ตพฺพชฺชิเตสูติ ปโรกฺขาสญฺญิปจฺจยวชฺชิเตสุ. อปโรกฺเขสูติ เอตฺถ ปรสมญฺญาวเสน ปโรกฺขาอิจฺจเนน สห สมาสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อญฺญถาปิ ปฏิปาเทตุํ ‘อถวา’ติอาทิมาห. ปโรกฺเขติ อินฺทฺริยาวิสเย กาเล. ปโรกฺเขวิหิตา ปจฺจยาติ อิมินา อุปจาเรน ตทฺธิตปฺปจฺจยวเสน วา ปโรกฺขาติ สทฺทนิปฺผตฺติมาห. เต ปน‘อ อุ’ อิจฺจาทโย. ตโตติ ปโรกฺขปฺปจฺจยโต.

“Tesam eva”（彼等）即指“mānantati”等。通过他人的名称，迦旃延(Kaccāyana)将它们命名为“parokkhā”（非现前时）。“Tabbajjitesu”（在排除彼等时）意为在排除名为“parokkhā”的词缀时。关于“Aparokkhesu”（于非现前时），此处先依他人的名称，展示了其与“parokkhā”的复合关系，现在为作别解，而说“或者”等。“Parokkha”（非现前）指不在诸根范围之内的时间。通过“在非现前时所规定的词缀”这一转喻，或通过派生词缀的方式，（作者）说明了“parokkhā”一词的词源。而彼等即是“a”、“u”等。“Tato”（从彼）即指从“parokkhā”词缀。

นนุ ปุพฺพปกฺเข ‘อปโรกฺเขสู’ติ เอตฺถ ‘ปโรกฺขาวชฺชิเตสู’ติ อตฺถ วจนํ ยุชฺชติ, ทุติยปกฺเข ปน ‘ปโรกฺขวชฺชิเตสู’ติ, ตถา สติ กถเมตฺถ ‘ปโรกฺขาวชฺชิเตสู’ติ อตฺถวจนํ ยุชฺชตีติ อาห- ‘เตปนา’ติอาทิ. อิธาติ อปโรกฺเขสูติ อิมสฺมึ. นนุ จ ‘‘ปโรกฺเข อ อุ’’อิจฺจาทิสุตฺเต (๖-๖) ‘ปโรกฺเข’ติ ปกติวิเสสนนฺติ ปจฺจยานํ ปโรกฺเข วิหิตตา กถนฺติ มนสิ นิธายาห ‘ปโรกฺเข’อิจฺจาทิ. ภวนํ ภาโว กิริยาธาตฺวตฺโถ.

有人问：在前一种观点中，于“aparokkhesu”（于非现前时）一词，释为“排除parokkhā（词缀）”是合理的；但在后一种观点中，则释为“排除parokkha（时间）”。既然如此，此处何以“排除parokkhā（词缀）”的释义是合理的呢？（为答此问，作者）说：“而彼等”等。“Idha”（于此）意指于此“aparokkhesu”中。又有人问：在‘parokkhe a u’等经（6-6）中，“parokkhe”是词根的限定词，那么诸词缀如何说是在非现前时中被规定呢？心中存此疑问，故（作者）说“parokkhe”等。“有”(bhavanaṃ)即状态(bhāvo)，是表示行为的语根义。

สาธียมานาวตฺโถติ อิมินา สิทฺธาวตฺถา นิรสฺสเต. ปุพฺพปรีภูโต ปธานกิริยาวยวภูโต กิริยารูโป อตฺโถ ลกฺขณํ สภาโว [Pg.240] ยสฺส ธาตฺวตฺถสฺส โส ตถา วุตฺโต. สตฺวภูโตติ เอตฺถ ปตียตีติ เสโส. พหุวจนมฺปิ โหติ ปากาปาเกติ อธิปฺปาโย, กรียตีติ กมฺมํ, ตญฺจ ยทิปิ นามาทิกมฺมมตฺถิ, ตถาปิ กฺริยตฺถาอิจฺจาธิการโต มานาทีนมญฺญตฺถาลพฺภนโต จ กิริยา สมฺพนฺโธว คยฺหเต, สุ-สวเน สูยมานํ.

通过“Sādhīyamānāvatthā”（正在成就的状态），排除了“siddhāvatthā”（已成就的状态）。语根义贯穿（行为的）前后，是主要行为的组成部分，其意义、特征与自性皆为行为的形式，故如是说。在“Satvabhūto”（已成实体）一词中，应补充“被理解”(patīyati)之义。也有复数形式，意指如“已煮和未煮”。“Karīyati”（被作）即是业(kamma)。尽管有名词等业，但由于“为行为故”这一总则，且从“māna”等词缀无法获得他义，故只取与行为的关联，如在“su-savane”（善闻）中的“sūyamānaṃ”（被闻）。

ปาณินิเยเหตฺถ ‘‘ภินฺทติ กุสูลํ’ตฺยาโท ยา เภทนาทิกิริยา กมฺมนิ ทิสฺสเต, สา ยทา สุกรตฺตมตฺเตน สปฺปธานตฺตวจนิจฺฉายํ กตฺตุตฺเตปฺยุปลพฺภติ ‘ภิชฺชเต กุสุโล สยเมเว’จฺจาทินา, ตทาสฺส กตฺตุโน สุตฺตนฺตเรน กมฺมสริกฺขภาโว วิธียเต ‘กมฺมนิสฺสยํ การิยํ ยถา สิยา’ติ. ตนฺนิสฺสายาห- ‘ยทา กมฺมเมเว’จฺจาทิ. ยทา กมฺมเมว กตฺตุภาเวน วิวจฺฉียเตติ สมฺพนฺโธ. กถํ กตฺวา ตถา วิวจฺฉียเตจฺจาห- ‘อตฺตสมเวตาย’อิจฺจาทิ. อตฺตสทฺเทน กมฺมมตฺร วิวจฺฉิตํ, อตฺตนิ สมเวตา เอกเทสีภูตา อตฺตสมเวตา, ตสฺสา กิริยาย กมฺมฏฺฐกิริยายาติ วุตฺตํ โหติ.

于此，波你尼(Pāṇini)派说：在“bhindati kusūlaṃ”（劈开谷仓）等句中，于业上所见的破坏等行为，当仅因其（发生得）轻易，而欲表达其为主要时，此行为亦可见于作者性中，如“bhijjate kusulo sayameva”（谷仓自行破裂）等。此时，通过另一经，规定此作者具有与业相似的性质，以使“（语法）操作应依于业”。依此，（作者）说“yadā kammameva”（当唯有业）等。其关联为“当唯有业意欲被表达为作者时”。如何作此表达？（作者）说“attasamavetāya”（由与自身结合）等。此处“atta”（自身）一词意指业。“Attasamavetā”（与自身结合）指内在于自身、成为自身的一部分。此行为即被称为“kammaṭṭhakiriyā”（业所住立之行为）。

สุเภทตฺตาทิเนติ เหตุมฺหิ กรเณ วา ตติยา. อตฺถโตติ ‘กมฺเมเยว กฺโย’ติ (น สกฺขิ) วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ตถาหิ ‘ภิชฺชเตติ สวนา กมฺมตาวคมฺยเต’ติ อิมินา อตฺถโต กมฺเมเยวกฺโยติปฏิปาทิตเมว. วุตฺตเมว ผุฏีกรมาห- ‘ภิชฺชเต อิจฺจสฺมึ ปเท’อิจฺจาทิ. อญฺญถาติ ยทิ กมฺเมเยว เตปจฺจโย น สิยา. อโตติ ภิชฺชเต อิจฺจสฺมา. อุปสํหรมาห- ‘ตสฺมา’อิจฺจาทิ. กึ วจเนนาติ ปาณินียานมิว กึ สุตฺตตฺตเรนาติ อตฺโถ.

在“Subhedattādinā”（因其易破等）一词中，第三格表示原因或工具。“Atthato”（从意义上）意为：其意趣是说“kyo仅用于业”（虽未明言）。确实，通过“由听闻`bhijjate`（被破）可了知其为业”这句话，从意义上已确立了“kyo仅用于业”。为阐明已说之义，（作者）说“于`bhijjate`一词中”等。“Aññathā”（否则）意为：若`te`词缀非仅用于业。“Ato”（由此）意为：由此`bhijjate`。作总结时，（作者）说“tasmā”（是故）等。“Kiṃ vacanena”（何需此言）意为：何需像波你尼派那样，另立一经？

วจนาภาเวปิ กมฺมกตฺตริ ปทสงฺขารกฺกโมปทสฺสนมุเขน วุตฺติ คนฺถํ วิวริตุมาห- ‘วากฺยโต’อิจฺจาทิ. วากฺยโต อุทฺธริตฺวา ปเทสงฺขริยมาเนติ ‘ภิชฺชเต กุสูโล สยเมเว’ติ วากฺยโต วิสุํ กตฺวา ภิชฺชเต’ติ ปเท สงฺขริยมาเน นิปฺผาทียมาเนติ อตฺโถ. ตเทวาติ ปทตฺถสามญฺญเมว. ตนฺนิปฺผาทเนติ ตสฺส สงฺขริมานสฺส ปทสฺส สงฺขรเณ. สยนฺตีมสฺสาตฺร อตฺตนาติ อตฺโถ. น เกวล มเนเนตเทว วุตฺตํ- ‘กมฺเมเยว ปจฺจโย’ติ, กิญฺจรหิ อญฺญมฺปตฺถีติ ทสฺเสตุมาห- [Pg.241] ‘อเนน เจ’จฺจาทิ. โจ วตฺตพฺพนฺตรสมุจฺจเย. อเนนภิชฺชเตติ สวนาอิจฺจาทินา อิทญฺจาหาติ อตฺโถ. กินฺตทิจฺจาห ‘กมฺม กตฺตุโน’จฺจาทิ, น ปทมุทาหรณนฺติ กมฺมกตฺตุโน วากฺยเมโวทาหรณํ… วากฺเยเนว ตสฺส ปตีติยา มญฺญเต. ปทเมโวทาหรณํ กสฺมา น สิยาติ อาห- ‘ปเทหิ’จฺจาทิ. ทุติยมุทาหรณํ ทสฺเสตุมาห- ‘กตฺตุนิสฺสโย ปิ’จฺจาทิ.

即便没有明文规定，为通过展示词语构成过程的方式来解释关于业作者(kammakattari)的释文，（作者）说“vākyato”（从句子）等。“从句子中提取，于词中构成”意为：从“bhijjate kusūlo sayameva”（谷仓自行破裂）一句中分离出，当“bhijjate”一词被构成、派生时。“Tad eva”（彼即）指词语的一般意义。“Tannipphādane”（于彼之派生）指于彼正在被构成的词语的构成中。此处“sayaṃ”（自行）意为“attanā”（由自己）。不仅以此说明了“词缀仅用于业”，为显示尚有他义，（作者）说“anena ca”（并以此）等。“Ca”字用于总集其他所说之事。“以此”，即通过“由听闻`bhijjate`”等，（作者）亦说了此事。此事为何？（作者）说“kammakattuno”（业作者的）等。词非范例，业作者的句子才是范例……（人们）认为只有通过句子才能理解其义。为何词不能是范例？（作者）说“padehi”（由词）等。为展示第二例，（作者）说“kattunissayo pi”（亦依于作者）等。

อสฺมึ ปกฺเขติ อสฺมึ กตฺตุตฺเตน วิวจฺฉิเต ปกฺเข. ตพฺพิสยตฺตนฺติ กมฺมวาจีสยํ สทฺทวิสยตฺตํ. ภาวกมฺเมสูตีมสฺส กตฺตริจฺจสฺส จ ปจฺจยวิเสสนตฺเถ สติ สามตฺถิยลทฺธมฺปโยชนํ ทสฺเสตุมาห- ‘ภาวกมฺเมสู’ติอาทิ. อิมินา อเนน จ วิเสสิสตฺตาติ สมฺพนฺโธ. กินฺตํ วิเสสิตนฺติ อาห- ‘มานนฺต ตฺยาทีสู’ติ. กินฺตมฺปโยชนนฺติ ปโยชนํ ทสฺเสตุมาห- ‘ตฺยาทีน’มิจฺจาทิ. ยทิ ภาวกมฺเมสุ กตฺตริ จ เตน เตน สุตฺเตน มานาทโย น สิยุํ, กถนฺตํ วิเสสิเตสุ มานาทีสุ ปเรสุ กฺยาทโย สิยุนฺตีมินา สามตฺถิเยน ( ) ภาวกมฺเมสุ กตฺตริ ( ) จ ‘‘วตฺตมาเนติ อนฺติ’’จฺจาทิปฺปภุติเกหิ (๖-๑) สุตฺเตหิ ยถาลาภํ ภาวาทีสุ ปจฺจยา โหนฺตีติ วิญฺญายตีติ ภาโว.

在此方面，即在以作者性(kattutta)为意图的方面。所谓“彼所缘性”，即是羯磨语(kammavācā)的所缘，是词语的所缘性。为了显示在无主语态(bhāva)、被动语态(kamma)及主动语态(kattari)中，当有后缀的限定时，由其功能所获得的作用，故说“于无主语态、被动语态”等。此与彼有被限定的关系。何者被限定？他说：“在以māna结尾、以tya等开头的后缀中”。有何作用？为显示其作用，故说“tya等”。如果在无主语态、被动语态及主动语态中，通过各个经，māna等后缀不生起，那么在被限定的māna等后缀之后，又如何会有kya等后缀生起呢？通过此功能可知，在无主语态、被动语态及主动语态中，通过像“vattamāne ti anti”等开头的经(6-1)，根据所得，在无主语态等中会有诸后缀生起，此即其义。

นตทตฺถํ วจนมารทฺธนฺติ ภาวกมฺเมสุ กตฺตริ มานนฺตตฺยาทิวิธานตฺถํ ปาณินิเยหิ วิย สุตฺตนฺตรํ นารทฺธนฺติ อตฺโถ. อถ ภาวกมฺเมสุ กตฺตริ จ มานาทิวิธานตฺถํ วจนํ นารทฺธํ ธาตุนิยมนํ ตฺวสฺส วตฺตพฺพนฺติ ตญฺจ สามตฺถิยาว (ลพฺภเตติ) ทสฺเสตุมาห- ‘กิริยตฺถนิยโมปิ’จฺจาทิ. อกมฺมกา ธาตุโต ภาเว กตฺตริ จ สกมฺมกา กมฺเม กตฺตริ เจติ กิริยตฺถนิยโม ยถาวุตฺเตน สามตฺถิยา ลพฺภเตติ สมฺพนฺโธ. อกมฺมกานํ กมฺมวิรหา, สกมฺมกานญฺจ สโตปิ ภาวสฺสาปฺปธานตฺตา อกมฺมกา กตฺตริ ภาเว จ ภวนฺติ น กมฺเม, สกมฺมกา กมฺมสพฺภาวา กตฺตริ กมฺเม จ ภวนฺติ น ภาเวตีทํ สามตฺถิยํ.

未曾为此义而另立经文，不像波你尼(Pāṇini)学派为了在无主语态(bhāva)、被动语态(kamma)及主动语态(kattari)中规定以māna结尾、以tya等开头的后缀而另立经文。然而，为了在无主语态、被动语态及主动语态中规定māna等后缀，虽未另立经文，但词根的限定(dhātuniyamanaṃ)是其应说之事，且为了显示此亦可由功能获得，故说“动词意义的限定”等。不及物动词根(akammakā dhātu)用于无主语态及主动语态，及物动词根(sakammakā dhātu)用于被动语态及主动语态，像这样，动词意义的限定可以通过前述功能而获得，此即其关联。不及物动词根因无业，而及物动词根虽有无主语态但因其不主要，故不及物动词根用于主动语态及无主语态，而不用于被动语态；及物动词根因有业，故用于主动语态及被动语态，而不用于无主语态，此即其功能。

กมฺมมเปกฺขเตติ [Pg.242] ปจาทิโต กตฺตริ ปฐมปุริเสกวจเน กเต ปจติจฺจาทีสุ ปจาทิโน ปจนาทิกิริยา โอทนาทิกํ กมฺมมเปกฺขเต. กตฺตุตฺตมเปกฺขเตติ ภวติจฺจาทีสุ ภูอาทีนํ ภวนาทิกิริยา กตฺตุมตฺตมเปกฺขเต.

所谓“期待业”，即从“煮”(pac)等词根，在主动语态(kattari)第一人称单数(paṭhamapurisekavacane)中构成时，在“煮”(pacati)等词中，“煮”等词根的“煮”等动作期待饭食等业(kamma)。所谓“仅期待作者”，即在“有”(bhavati)等词中，“有”(bhū)等词根的“有”等动作仅期待作者(kattu)。

๒๐. ณิณา

20. 衰老

ยทตฺถนฺติ ยํปโยชนํ.

所谓“为何目的”，即是“何种用途”。

๒๓. ชฺยา

23. 弓弦

ชินนฺโตติ ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) รสฺโส. สพฺพตฺเถว ยตฺถ กตฺตริ ปจฺจโย ตตฺถ วิกรณาปิ กตฺตริเยว, ยตฺถ ภาวกมฺเมสุ ตตฺถ วิกรณาปิ ภาวกมฺเมสุเยว,… เอกาย ปกติยา การกเภเท(น) ปจฺจยสฺสาสมฺภวโต. ตสฺมา สหาภิธานานํ มานาทิวิกรณานํ กถนฺนาม สหาสมฺภวํ คจฺเฉยฺยุนฺติ วิธียนฺเต.

对于“jinanto”一词，根据“辅音前长音变短音”(1-33)的规则，元音变短。在所有地方，凡是主动语态的后缀，其词干构成缀(vikaraṇa)也用于主动语态；凡是无主语态(bhāva)与被动语态(kamma)的后缀，其词干构成缀也用于无主语态与被动语态……因为对于同一个词根，由于作用者(kāraka)的不同，不可能有（不同的）后缀。因此，对于像māna等这些需要共同表述的词干构成缀，它们如何能共同出现呢？故如此规定。

๒๗. ภาว

27. 有、成为、生存

วิวจฺฉาเภเทนาติ สกมฺมกากมฺมกวจนิจฺฉาเภเทน. อุภยตฺถาติ ภาวกมฺเมสุ. กรียตีติ กตฺตพฺโพ กรณีโย. ‘‘อปวาท วิสเย อุสฺสคฺโค นาภินิวิสตี’’ติ เอโส อุสฺสคฺคธมฺโม. ตพฺพาทีนนฺตุ เกสญฺจุสฺสคฺคานมฺปิ อปวาทวิสเย ปวตฺติ โหติ พหุลาธิการา. ยถา ‘‘ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา’’ติ อุสฺสคฺโค, ‘‘วทาทีหิโย’’ติ (๕-๓๐) อปวาโท ตํวิสเยปิ ตพฺพานียา โหนฺติ ‘คนฺตพฺโพ คมนีโย’ติ เวทิตพฺโพติ.

所谓“以欲说之差别”，即以[使用]及物动词与不及物动词的意愿差别。“于二者”，即于状态语态(bhāva)与业语态(kamma)中。“应被作”，即应作、当行。“于例外范围，通则不适用”，此是通则之法。然而，对tabba等[后缀]而言，即使在某些通则的例外范围中，也因其适用广泛而常有应用。例如，“于状态语态与业语态中，[使用]tabba与anīya”是通则，而“从vad等[词根后，使用yo]”(5-30)是例外，即便在此例外范围中，tabba与anīya仍可使用，如“gantabbo(应去)”、“gamanīyo(当去)”，应如是了知。

๒๘. ธฺยณ

28. 禅那

การิยํ ‘‘ญิ พฺยญฺชนสฺสา’’ติ (๕-๑๗๐) ญิ.

于“Kāriyaṃ(应作)”，其ñi[后缀]是依“ñi byañjanassā”(5-170)规则而来。

๓๐. วทา

30. 言说

อนฺนโตตีมินา ‘โภคฺคมญฺญ’นฺเตตฺถ อญฺญํ นาม อนฺนวตา อญฺญนฺติ อตฺถมาห.

通过此[规则]，于“bhoggamañña(他所受用)”一词中，[作者]说：“añña(其他)”之义为“异于有食者(annavatā)”。

๓๑. กีจฺจ

31. 应作

กมฺมกโร [Pg.243] ภริตพฺพตาเยจฺจาทินา กิริยาสทฺทตฺตํ ภจฺจสทฺทสฺส ทสฺเสนฺโต สญฺญาภาวมปากโรติ. ‘‘สญฺญายํ ภรา’’ติ จ คณสุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, เตนาห- ‘สญฺญายํ ภรา’ติอาทิ.

通过“kammakaro(佣工)”、“bharitabbatāya(因其应被扶养)”等，显示“bhacca(仆人)”一词的动词性(kiriyāsaddatta)，从而排除了其名词性(saññābhāva)。且“Saññāyaṃ bharā(于名词义，[词形为]bharā)”应被视为一条类组规则(gaṇasutta)，因此说“saññāyaṃ bharā”等。

อภริตพฺพาปิจฺจาทินา อิทํ ทีเปติ ทุวิธา สญฺญาสทฺทา เกจิ ทจฺจนฺต วิคตาวยวตฺถา ยถา ฑิตฺถาทโย, เกจิทวยวตฺถานุคตายถา สตฺตปณฺณาทโย, ตตฺถ ภริยาสทฺทสฺส กมฺมมฺปวตฺตินิมิตฺตํ ‘ภริตพฺพา ภริยา’ติ, ยถา สตฺต ปณฺณานิ อสฺสาติ สมฺพนฺโธ ปวตฺตินิมิตฺตํ สตฺตปณฺณสทฺทสฺส, เอตญฺจ ปวตฺตินิมิตฺตํ สทฺทนิปฺผตฺติกิริยายเมโวปทิสียเต, กฺวจิเทว ตฺวตฺถวิเสเส สตฺยสติ วา ตสฺมึ นิมิตฺเต สทฺโท วตฺตตี’’ติ. โอการสฺสาติ ‘‘ยุวณฺณานเม โอปฺปจฺจเย’’ติ (๕-๘๒) กตโอการสฺส.

通过“abharitabbā(不应被扶养)”等，阐明此理：名词(saññāsaddā)有二种，一些完全脱离其构词成分之义，如ḍiṭṭha(被见者)等；一些则随顺其构词成分之义，如sattapaṇṇa(七叶树)等。其中，对“bhariyā(妻子)”一词，其作为业(kamma)的应用因缘(pavatti-nimitta)是“应被扶养者为妻(bharitabbā bhariyā)”；犹如“有七片叶子”这一关系是“sattapaṇṇa(七叶树)”一词的应用因缘。而此应用因缘仅在词语形成过程中被指出，但有时无论该因缘存不存在，词语都会用于某一特定意义。“o音的”，指依“yuvaṇṇānam e o ppaccaye”(5-82)规则所作的o音。

๓๒. คุหา

32. 洞窟

สทฺทิกานนฺติ ปาณินิยกจฺจายนาทิเวยฺยากรณานํ. เปสนํ สกฺการปุพฺพกํ วา นิโยชนํ. กามจารานุญฺญาติ กตฺตุมิจฺฉโต ยถิจฺฉ มนุชานนํ อติสคฺโคนามาติ อตฺโถ. นิมิตฺตภูตสฺสาติ ‘‘โภตา กโฏ กตฺตพฺโพ’จฺจาทีสุ กฏกรณาทิโน การณภูตสฺส.

“Saddikānaṃ(语法学家们)”，指波你尼(Pāṇini)、迦旃延(Kaccāyana)等语法学家。“Pesanaṃ(派遣)”，是以恭敬为先的委任。“Kāmacārānuññā(随意许可)”，是允许欲为者随意而为，此称为“atisaggo(过度允许)”。“Nimittabhūtassa(成为原因者)”，指在“bhotā kaṭo kattabbo(尊者应作席)”等句中，成为作席等事之原因者。

นนุ จ สามญฺเญน วิหิตา เอ(เต), ตถา จ สติ วิชฺฌตฺถวิหิ เตหิ เอยฺยาทีหิ เต พาธียนฺติจฺจาห- ‘นเจ’จฺจาทิ. วิธิวิเสสตฺเต ปีติ วิธานํ วิธิ นิโยชนํ กิริยาสุ พฺยาปารณา, ตสฺส วิธิโน เปสาทีนํ วิเสสตฺเตปิ, นาวสฺสนฺติอาทิ ชยาทิจฺจพฺยาขฺยานํ นิสฺสาย วุตฺตํ, วุตฺตญฺหิ เตน ‘‘กิมตฺถํ เปสาทีสุ กิจฺจสญฺญิโน ตพฺพอนียณฺยตฺยปฺปจฺจยา วิธียนฺเต, น สามญฺเญน ภาวกมฺเมสุ วิหิตา, เอวเมเต เปสฺวาทีญฺญสฺวตฺร จ ภวิสฺสนฺตีติ วิเสสวิหิเตน วิธฺยาทีสุ ปจฺจเยน พาธียนฺเต, วาสรูปวิธินา ภวิสฺสนฺติ เอวญฺจรหิ เอตํ ญาเปติ ‘อิตฺถีอธิการโต ปเรน วาสรูปวิธิ นาวสฺสมฺภวตี’ติ. อสรูปวิธิ [Pg.244] อสรูปาปวาทปฺปจฺจโย วา วิกปฺเปน พาธโก โหติ อุสฺสคฺคสฺสาติ เอตํ อวสฺสํ น โหตีติ ญาปนตฺถมฺปิ น วิธียเตติ โยชนา. ‘‘วา-สรูโป-นิตฺถิยํ’’ติ (ปา, ๓-๑-๙๔) ปรสุตฺตํ. ธาตฺวธิกาเรวิหิโต อสรูโป อปวาทปฺปจฺจโย อุสฺสคฺคสฺส พาธโก ภวติ อิตฺถิ อธิกาเร วิหิตปฺปจฺจยํ วชฺชยิตฺวาติ อตฺโถ. เหฏฺฐา วุตฺตานุสาเรเนทํ วิญฺญาตพฺพํ.

“难道这些不是被普遍规定的吗？若是如此，在有指令义的情况下，它们就会被eyya等[后缀]所妨碍。”因此说“nace(并非)”等。“即使在指令有差别时”，即指令(vidhi)是规定、命令、在行为中的运用；即使该指令在派遣等方面有差别，[此理亦然]。“nāvassaṃ(不必然)”等是依据Jayādicca的注释而说。他曾说：“为何在派遣等义中，要规定名为kicca的tabba、anīya、ṇya、tya等后缀？它们不是已在状态语态与业语态中被普遍规定了吗？如此，它们将用于派遣等义及其他情况中，但会被为指令等义而特别规定的后缀所妨碍。然依同形可选(vāsarūpa)规则，它们仍可出现。若如此，则此[规定]旨在表明：在女性词缀(itthīadhikāra)的章节之后，同形可选规则并非必然适用。”其意为：为表明“非同形(asarūpa)的例外后缀并非必然可以有选择地妨碍通则”这一点，故不作此规定。“Vā-sarūpo-nitthiyaṃ(在非女性词缀部分，同形者可选)”(波你尼, 3-1-94)是另一条经。其义为：在词根(dhātu)章节中规定的非同形例外后缀，会妨碍通则，但这不包括在女性词缀章节中规定的后缀。此应依前文所述而了知。

โภตา ขลุ กโฏ กาตพฺโพจฺจาทิ เปสเน. ตฺวยา กโฏ กาตพฺโพติ อนุญฺญายํ. ปตฺตกาเล ปรมุทาหรณํ. เอตฺถ ปน กฏกรเณ กาลาโรจนมตฺตเมว วิญฺญายติ, น เปสาทิ. ‘‘สตฺตฺยรเหสฺเวยฺยาที’’ติ (๖-๑๑) สุตฺตํ วิเสสวิหิตํ, เตนาห- ‘สามญฺญ วิธานโต’จฺจาทิ. สตฺติวิสิฏฺเฐจฺจาทินา วุตฺตมตฺถํ วิวรติ ‘สตฺตี’ติอาทินา. กถํ สตฺติวิสิฏฺฐตา กตฺตุโนติ อาห- ‘ตํโยคา’ติ. ตาย สตฺติยา โยโค ตํโยโค. อวสฺสกาธมีณตาวิสิฏฺเฐ ตุ กตฺตริ กิจฺจานํ ตทญฺเญสญฺจ ภาวาย วิสุํ- สุตฺติตํ, เตน, วุตฺตํ ‘อาวสฺสกาธมีณตา วิสิฏฺเฐว กตฺตรี’ติ. สพฺพตฺเถเวตฺถ ‘อุทฺธํ มุหุตฺตโต’ติอาทินา เอเกกมุทาหรณํ กเมน ทสฺสิตํ. โภตา รชฺชํ กาตพฺพนฺติ อรเห, ภวตา รชฺชํ กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. ภวํ อรโหติ ปน อรหกตฺตุตฺตปฺปกาสนตฺถํ วุตฺตํ. เอวมุปริปิ. สพฺพเมตํ พหุลคฺคหณานุภาเวเนติ วิญฺเญยฺยํ.

“尊者实应作席”等，是用于派遣(pesana)。“汝应作席”，是用于允许(anuññā)。于适时(pattakāla)义，则有另一例。于此，就作席而言，仅可知晓时间之告知，而非派遣等。“于能力(satti)与应得(araha)义中，[用]eyya等”(6-11)此经是特别规定，因此说“由普遍规定”等。以“具足能力”等阐释前文所说之义，以“能力”等详述之。“作者如何具足能力？”答曰：“因与其相应(taṃyogā)”。与彼能力相应，故云“与其相应”。然于具足必要(āvassaka)与债权(ādhamīṇatā)义之作者，为令kicca及其他[后缀]生起，另有经文规定，故云“仅于具足必要与债权义之作者”。此处，以“片刻之后”等，次第各举一例。“尊者应治理国家”，是用于应得(araha)义，意为“阁下应治理国家”。而说“阁下是应得者(bhavaṃ araho)”，是为了表明作者的应得性。以上亦然。应知此等皆由“bahula(多方面适用)”一词之力而成就。

๓๓. กตฺต

33. 作者

คเลโจปโกติ อโลปสมาโส. อภิมโต ปเรหิ. อรหาทีสุ วิหิตปฺปจฺจเยหีติ ‘‘สตฺตฺยรเหสฺเวยฺยาที’’ (๖-๑๑) จ ‘‘สีลาภิกฺขญฺญาวสฺสเกสุ ณี’’ติ (๕-๕๓) จ อรหาทีสุ วิหิตปฺปจฺจเยหิ. อุปาทานสีโล สิกฺขาปนสีโล. มุณฺฑนํ ธมฺโม สภาโว เยสํ เต มุณฺฑนธมฺมา. วธุํ กตปริคฺคหํ สาวิฏฺฐายนา มุณฺฑยนฺติ เอเตสํ กุลธมฺโม.

Galecopakoti是非省略复合词(alopasamāso)。“为他人所喜(abhimato parehi)”。“在arahā等词之后规定的后缀”是指，通过在“arahā”等词之后规定的后缀，如依据“sattyarahesveyyādī”(6-11)和“sīlābhikkhaññāvassakesu ṇī”(5-53)等规则。Upādānasīlo是“有执取习惯者”，sikkhāpanasīlo是“有教导习惯者”。剃发是他们的法(dhammo)与自性(sabhāvo)，他们是“剃发为法者”(muṇḍanadhammā)。Sāviṭṭhāyanā人会为已接受的媳妇(vadhuṃ katapariggahaṃ)剃发，这是他们的家族传统(kuladhammo)。

๓๕. อาสึ

35. 我曾是

กาปนายมาสึสา นาเมจฺจาห- ‘อปฺปตฺตสฺเส’จฺจาทิ. กิริยา วิเสสกตฺตุวิสยาติ กิริยาวิเสสสฺส โย กตฺตา โส วิสโย [Pg.245] ยสฺสา สา ตถา วุตฺตา. กิริยาวิเสสกตฺตุวิสยตฺตเมว ผุฏี กตฺตุมาห- ‘อสฺสา’อิจฺจาทิ. อสฺสา ชีวนกิริยาย นนฺทน กิริยาย ภวนกิริยาย วา กตฺตา ตํกิริยํ สมฺปาเทนฺโต ภเวยฺย ภวตูติ อตฺโถ. ชีวตุ นนฺทตุ ภวตูติ อาสึสายํ ปโยเคน ชีวก นนฺทก ภวกสทฺทานํ ตํสมานตฺถตา ทสฺสิตา.

所谓“Kāpanāyamāsiṃsā”即是祝福，如“为未得者[祝其得达]”(appattassa)等。“行为是特殊作者的对象”是说，其对象(visayo)是特殊行为(kiriyāvisesassa)的作者(kattā)之行为。为了阐明其对象是特殊行为的作者，而说“愿他…”(assā)等。“愿他”的意思是：愿那生活行为、喜悦行为或存在行为的作者，在完成该行为时存在。通过在祝福时使用“愿他活(jīvatu)”、“愿他喜悦(nandatu)”、“愿他存在(bhavatu)”，显示了jīvaka(活者)、nandaka(喜悦者)、bhavaka(存在者)这些词有相同的意义。

อเกเนวาสึ สนตฺถสฺส คมิตตฺตาติ อาสึสนา เอว อตฺโถ, ตสฺส อกปฺปจฺจเยเนว คมิตตฺตา อวโพธิตตฺตา. นาสึ สนตฺถสฺส ปโยโคติ อาสึสนา อตฺโถ ยสฺส ชีวตุ นนฺทตุ ภวตฺวิจฺจาทิโน สทฺทนฺตรสฺส, ตสฺส นปฺปโยโคติ อตฺโถ.

“仅由-aka即可表达祝福义”是说，其义仅是祝福(āsiṃsanā)，因为此义仅由-aka后缀(akappaccaya)即可传达和理解。“不使用[其他]有祝福义的词”是说，不使用其他具有祝福义的词，如“愿他活(jīvatu)”、“愿他喜悦(nandatu)”、“愿他存在(bhavatu)”等。

๓๖. กรา

36. 作者们

กโรติ อตฺตโน ผลนฺติ การณํ.

“能产生自己的果实”，故为“因”(kāraṇaṃ)。

๓๗. หาโต

37. 已舍

ชหนฺติ อุทกนฺติ วีหีสุ หายนสทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ ทสฺเสติ. ชหาติ ภาเว ปทตฺเถติ อิมินาปิ สํวจฺฉเร. ภาเวอิจฺจสฺสตฺถมาห ‘ปทตฺเถ’ติ. นิปฺผตฺติมตฺตํ กิริโยปาทานนฺติ เกจิ.

“在稻田中舍水”，此句显示了“年”(hāyana)流逝的迹象。“舍弃”(jahāti)用于“状态”(bhāve)或“事物”(padatthe)之义，也由此指“年”(saṃvacchara)。“在状态上”(bhāve)的意思，是说“在事物上”(padatthe)。有些人说，这只是行为的成就或开端。

๓๙. วิโต

39. 离

นนุ จ วิโตติ ปญฺจมีนิทฺทิฏฺฐตฺตา ‘วิโต ปรสฺมา ญาอิจฺจสฺมา’ติ วตฺตพฺพํ กถํ วิปุพฺพาติ วุตฺตนฺติ อาห- ‘วิโต ปโร’อิจฺจาทิ. วิปุพฺโพ ยสฺสโส วิปุพฺโพ. วิสทฺทโต ธาตุมฺหิ ปรภูเต สติ วิสทฺโท ปุพฺโพ นาม โหตีติ อตฺโถ.

有人问：既然“vito”被指明为第五格（离格），应说“vito parasmā ñāiccasmā”，为何又说“有vi前缀”(vipubba)呢？答曰：“vito paro”等。有“vi”作为前缀的，即是“vipubbo”。意思是，当有词根跟在“vi”字之后时，“vi”字就称为前缀。

๔๐. กสฺมา

40. 为何

สพฺพํ ชานาติ, กาลํ ชานาตีติ วิคฺคโห.

“知一切”、“知时”，这是其语法分析(viggaho)。

๔๑. กฺวจ

41. 在某些情况下

นามชาติคุณกิริยา ทพฺพสมฺพนฺธโต ปญฺจวิธตฺเตปิ กมฺมสฺส กฺริยตฺถสฺสาวธิรยมุปาทินฺโนติ กฺริยตฺถสมฺพนฺธา กิริยากมฺมสฺเสห คหณํ. ตญฺจ นิพฺพตฺติวิกติปตฺติเภเทน ติวิธํ, ติวิธสฺสาปฺเยตสฺส วิเสสานุปานโต คหณนฺติ กเมนุทาหรนฺโต อาห- ‘กรกรเณ’อิจฺจาทิ.

从业(kamma)与名称、种类、属性、行为、实体的关系来看，虽然有五种，但此处意在限定行为的意义，故只取与行为意义相关的“行为之业”(kiriyākamma)。而此业又分为所生(nibbatti)、所变(vikati)、所达(patti)三种。为了依序举例说明这三者的差别，（论师）说：“karakaraṇe”等。

โลกวิทูติอาทิทสฺสนโต [Pg.246] กฺวจิคฺคหเณ ปโยชนํ วตฺตุมาห- ‘กมฺมโต’จฺจาทิ. นนุ จ กฺวจิคฺคหเณเนว ‘อาทิจฺจํ ปสฺสติ’จฺจาโทปิ (นิวตฺติ) วตฺตุํ สกฺกา กสฺมา ‘พหุลาธิการา’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘เตเน’จฺจาทิ. เตนาติ เยน กฺวจิคฺคหณํ กุโตจิเยวาติ ทสฺสนตฺถํ กตํ เตนาติ อตฺโถ. เตนาติ วา กฺวจิคฺคหเณน. อถ อาทิจฺจํ ปสฺสติจฺจาโท วิย กมฺมกราทีสุปิ นิวตฺติมทสฺเสตฺวา ‘กฺวจีติ กึ กมฺมกโร’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห- ‘ยชฺเชว’มิจฺจาทิ.

由于可见到“世间解”(lokavidū)等用例，为了说明采用“在某些情况下”(kvaci)的用意，而说“从业…”等。有人问：既然仅用“在某些情况下”(kvaci)就可说明“见日”(ādiccaṃ passati)等（所达业），为何还说“依多许法”(bahulādhikārā)呢？答曰：“因此…”等。“因此”(tena)的意思是：用“在某些情况下”(kvaci)是为了表明“从任何一处”。或者说，“因此”(tena)就是指“通过采用kvaci”。又问：那么，为何不像在“见日”等例子中那样，在“作业者”(kammakara)等词中也显示其（业格的）停止(nivatti)，反而问“kvaci作何解？是kammakaro吗？”呢？答曰：“正如此…”等。

ตสฺสาติ พหุลวจนสฺส, มหาธิการตฺตาติ มหาวิสยตฺตา. กุโตจิเยวาติ กุโตจิ ธาตุโตเยว. อเถห กสฺมา น โหติ เทวทตฺโต สยติ ทาตฺเตน ลุนาติ สุนขานํ ททาติ นครา อเปติ ถาลิยํ ปจติ มาตุ สรตี’’ติ, สพฺพเมเวทํ กิริยา (ยา) ภิสมฺพนฺธียตีติ ยทิเปวํ, ตถาปิ กมฺมตฺเตเนว ยํ วตฺตุ มิจฺฉิตํ น การกนฺตรตฺเตน นาปิ สมฺพนฺธภาเวน, ตสฺเสว กมฺมสทฺเทน คหณํ กมฺมวจนสามตฺถิยา, อญฺญถา สฺยาทิโตจฺเจว วเทยฺย กึ กมฺมาติ วจเนนาติ.

“其”(tassa)指“多许法”(bahulavacana)之规定。“主管范围大”(mahādhikārattā)即“所涉范围广”(mahāvisayattā)。“从任何一处”即“从任何词根”。那么，为何此处没有（业格），如“提婆达多睡觉、用镰刀割、给狗、离开城市、在锅里煮、思念母亲”？诚然，所有这些都与行为相关，但即便如此，凭借“业”(kamma)一词本身的力量，此处只取欲以“业”的身份而非以其他作用格(kāraka)或仅以关系来表达者。否则，直接说“从sya等[后缀]而来”即可，何需用“业”一词呢？

๔๒. คมา

42. 村落

เวทนฺติ เอตฺถ อตฺถมาห วิตฺตินฺติ, ตุฏฺฐินฺติ อตฺโถ.

于此，（注释者）说其义为“财富”(vitti)，意即“满足”(tuṭṭhi)。

๔๓. สมา

43. 相同

ตญฺเจติ อุปมานสฺส ปรามาโส. เภเทน วิวรณนฺติ สมานาทีหีติ อวตฺวา เภเทน วิวรณํ. ตุลฺยตายุปลพฺภมานสฺส สทิสาทิสทฺทวจนียตฺตา อวยวตฺถานุคเมนาตฺตโน-ภิเธยฺเย สทิสาทิสทฺทานมฺปวตฺติ เวทิตพฺพา.

“这”(taṃ)是对譬喻的指涉。以差别来解释，即不说“相似”等，而是以差别来解释。对于可观察到相等的事物，由于能以“相似”等词语来表达，故应通过遵循其组成部分的状态，来理解“相似”等词语在其所指称的意义上的运用。

๔๔. ภาว

44. 有；状态；性质

การกํ สาธกํ นิพฺพตฺตกนฺติ อนตฺถนฺตรํ. กโรติ กิริยํ นิพฺพตฺเตติ นิมิตฺตภาเวนาติ การกํ. กตฺตาทีนํ กิริยานิมิตฺตตฺตนฺตุ สยเมว ‘ตตฺถ กตฺตา’ติอาทินา เภเทน ปกาสยิสฺสติ. กิริยานิมิตฺตํ… นิพฺพตฺตเกสุ กตฺตาทีสุ ฉสุปิ รุฬฺหตฺตา เตเนตฺถ กตฺตาวาตฺตปฺปธาโน, กรณาทโยปฺยปฺปธานา การกพฺยปเทโส ลพฺภนฺเต… [Pg.247] อญฺญถา การกสทฺเทน เตสํ คหณํ น สิยาติ. กิมิทํ การกนฺตฺยาห- ‘สตฺติการก’นฺติ. เอวํ จรหิ ทพฺพาทีนํ กถํ การกตฺตมิจฺจาห- ‘ตทธิกรณา’ติอาทิ. ตสฺสา สตฺติยา อาธารา นิสฺสยาติ อตฺโถ, ปุํ นปุํสเก อธิกรณสทฺโท. เตสุ ทพฺพา ทีสุ ติฏฺฐตีติ ตตฺรฏฺฐา, สตฺติ. ตสฺสา ภาโว ตตฺรฏฺฐตา, ตาย. อถ ทพฺพาทีนํ มุขฺยโต การกตฺเต สติ กิมายาตนฺตฺยาห ‘ยทิ’จฺจาทิ.

作用者、完成者、产生者，是同义词。造作行为，以因缘的方式使其产生，故称“作用者”。至于作者等作为行为的因缘，（作者）自己将在“于彼，作者……”等处，以差别的方式加以阐明。行为的因缘……在产生者中，作者等六种（作用者）都已约定俗成，因此在此处，作者是主要的，工具等是次要的，（但都）可获得“作用者”的称号……否则，“作用者”一词便无法涵括它们。什么是作用者呢？（答）曰：“有能力的作用者”。既然如此，那么物质等事物如何能成为作用者呢？（答）曰：“因其为所依”等。意思是说，（物质等）是那能力的基础、所依，阳性和中性的“所依”一词即指此。能力存在于那些物质等事物之中，故说“住于彼者”即是能力。其状态即是“住于彼性”，通过此性（而成为作用者）。那么，若物质等事物主要作为作用者，其意义何在呢？（答）曰：“如果……”等。

เตสนฺติ กตฺตาทิการกานํ. อญฺญมญฺญพฺยาวุตฺตรูปตฺตาติ อญฺญมญฺญโต พฺยาวุตฺตํ นิวตฺตํ รูปํ กรณาทิสภาโว เยสํ กตฺตาทิ การกานํ เต ตถา วุตฺตา, เตสํ ภาโว ตตฺตํ ตสฺมา. กรณ รูปนฺติ กรณํ รูปํ สภาโว ยสฺส อธิกรณสฺส ตํ ตถา วุตฺตํ. เอวญฺจสติโก โทโสจฺจาห ‘ตถา เจ’จฺจาทิ. เกนจิ สุกรตฺเตน สปฺปธานตฺตวจนิจฺฉายํ ‘ถาลี ปจตี’ติ ภวติ. ตตฺเรวุกฺกํสวจ นิจฺฉายํ ‘ถาลิยา ปจตี’ติ.

“彼等”(tesaṃ)是指作者等作用者。“因其自性相互区别故”(aññamaññabyāvuttarūpattā)：作者等作用者，其自性——即工具等各自的体性——相互区别、分离，故被称为“如此”；其状态即是“如此性”(tattaṃ)，因此这么说。工具相，即所依的体性是工具相，故被称为“如此”。如果这样，就会有过失，（注释者）说“倘若如此……”等。因为某种简便，以及想要表达其主要作用，就说“锅在煮”。同样，为了强调，就说“用锅煮”。

เอวญฺจกตฺวาติ นิปาตสมุทาโย-ยํ เหตฺวตฺโถ. ตสฺมาติ อตฺโถ. กตฺตา นิมิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. กตฺตุฏฺฐกิริยานิมิตฺตสฺส กตฺตุโน อุทาหรณํ ‘หสติ นจฺจตี’ติ. ตทตฺเถติ ตาย กมฺมสมวายินิยา ปจนาทิกิริยาย อตฺเถ อธิสฺสยนาทโย ปวตฺเตนฺโต กิริยาย นิมิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอวมุปริปิ.

“Evañcakatvā”是表示原因义的不变词组合，意即“因此”(tasmā)。其关联为“作者是因缘”。行为依于作者，其作者作为因缘的例子是“笑”、“跳舞”。“于其义中”(Tadatthe)：在与所作业（宾语）相关的烹煮等行为的意义中，（作者）使放置（炊具）等（行为）发生，（因此）是该行为的因缘，这是其关联。以上亦同。

โอทนํ ปจติ เทวทตฺโตติ กมฺมฏฺฐกิริยาย นิมิตฺตภูตสฺส กตฺตุโน อุทาหรณํ. ภาชนสงฺขรณมธิสฺสยนํ. อาทิสทฺเทน ตณฺฑุลวปนอินฺธนาปหรณาทโย คยฺหนฺติ. ทฺวิธาปตฺติยนฺติ รุกฺขาทีนํ ทฺวิธา ปวตฺติยํ.

“提婆达多(Devadatta)煮饭”是行为依于所作业（宾语），其作者作为因缘的例子。整理器皿即是放置（于火上）。用“等”字包括淘米、取柴等。“分为两部分”(Dvidhāpattiyaṃ)是指树木等分为两部分的情况。

พฺยาปเนติ สมฺพนฺเธ. คิรธาตุโต อปฺปจฺจเย- ‘‘เอโอนม วณฺเณ’’ติ (๑๓๗) สุตฺเต ‘อวณฺเณติ โยควิภาคโต คกาเร อิการสฺส อตฺตํ โหตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘อวณฺเณติ โยควิภาคา อตฺตํ อิสฺสา’ติ. อญฺญถาปิ ปฏิปาเทตุมาห- ‘เอสฺส วา’ติอาทิ. เอสฺสาติ ‘‘ลหุสฺสุปนฺถสฺสา’’ติ (๕-๘๗) กตเอสฺส. สกเลนาติ ‘เอโอนม วณฺเณ’’ติ สกเลน สุตฺเตน. ปุรีติ นิปาโต.

在与“遍满”(byāpane)的关联中。从gir词根加a后缀——在语法规则“e o nam avaṇṇe”(137)中，为了说明通过在“avaṇṇe”处分拆规则(yogavibhāga)，字母g上的i变为a，（注释者）说：“通过在avaṇṇe处分拆规则，a替换i”。为了以其他方式说明，（注释者）又说：“或者e…”等。“e的”(essa)是指通过“lahussu panthassa”(5-87)这条规则形成的e格。“以全部”(sakalena)是指以“e o nam avaṇṇe”整条规则。“Puri”是不变词。

อีสกฺกโรติ [Pg.248] พินฺทุโลโป, ทฺวิตฺตํ, สามญฺเญน วิธานโตติ ปเรสํ วิเสสวิธานสพฺภาวมาห. คณิกาลยํ คณิกานํ เคหํ. เนปถฺยมากปฺโป. ทตฺโตลทฺโธติ ปจฺจยสฺส กมฺมสาธนตฺตํ ทีเปตุํวุตฺตํ. วินาลิงฺควจเนหิ ปาฏิปทิกตฺถํ นิทฺทิสิตุํ น สกฺกาติ ภาเวติ สพฺพลิงฺคสงฺขฺยาสมฺพนฺธโยคฺคปาฏิปทิกตฺถสามญฺเญ ปจฺจยนิมิตฺตตฺเตน คหิเตปิ สามญฺเญ จริตตฺถตฺตา ลิงฺควจนํ นปฺปธานนฺติ อิฏฺฐิอาวุธนฺตี อิตฺถิ นปุํสเกภาเว, ปากาติ พหุวจเนปิ ภาเว ภวติ เอว.

关于鼻音点(bindu)的省略、辅音的重叠，以及通过一般规则来规定：此等（做法）说明了对其他情况亦存在特殊规定的可能性。妓院(Gaṇikālaya)是妓女的住所(gehaṃ)。戏装(Nepathya)是装扮(ākappo)。“Datto laddho”（‘所施’即‘所得’）是为了说明后缀具有所作业（宾语）的完成义而说。（注释者）认为：“若无（语法）性与数，则无法指明词干之义”。因此，在适合与一切性、数相关联的词干之义的普遍性中，即便此普遍性被视作后缀的因缘，但因其作用已在普遍义中完成，故性与数并非主要。因此，“iṭṭhiāvudhantī”用于阴性与中性，而“pākā”亦用于复数。

๔๕. ทาธา

45. 獠牙

สปาทีหิ อปาทีหิจาติ ปาทิสหิเตหิ ปาทิรหิเตหิ จ ทาธาหิ.

有足与无足者，即有足与无足之獠牙。

๔๖. วมา

46. 呕吐物

สาปานโทณิยนฺติ สารเมยานํ ภุญฺชนกอมฺพเณ. ฐิตสุปาน วมถุวิยาติ ปวตฺตสุนขจฺฉทฺทนํ วิย.

于狗槽者，即于狗之食槽。如狗之呕吐物者，即如已吐出之狗呕吐物。

๔๗. กฺวิ

47. Kvi

ยถาทสฺสนนฺติ อาจิกฺขตีติ โยชนา. เตน กุโตจิ ธาตุโตติ. คณฺหนฺตีติ คห=อุปาทาเนจฺจสฺส. สลากาสทฺทสฺส สลากนฺติ. สภาสอิจฺจสฺส อนฺตพฺยญฺชนโลเป สภาปกติโต ‘‘อิตฺถิ ยมตฺวา’’ติ (๓-๒๖) อาปฺปจฺจโย. ปภาตีติ อา=ทิตฺติยมิจฺจสฺส.

“如所见”(Yathādassanaṃ)即是“解释”(ācikkhati)，此为连结(yojanā)。因此，无论来自何词根(dhātu)。“执取”(Gaṇhanti)即是“gaha”，义为“执持”(upādāna)。于词Salākā，（词干为）salāka。于词Sabhāsa，尾辅音脱落后，由sabhāpa依据“itthi yamatvā”(3-26)规则得ā后缀。“照亮”(Pabhāti)即是“ā”，义为“光明”(dittiyaṃ)。

๔๘. อโน

48. Ano

จลนาทีนํ สีลาทีสุ นิปฺผาทนตฺถํ วิสุํ สุตฺติตํ ปเรหิ, อิธ ปน พหุลํ วจเนเนวาติ ทสฺเสตุมาห- ‘จลนาทีสู’ติอาทิ.

为说明“行”(calana)等词在“性”(sīla)等义中的派生，他人另立经则，然此处为显示仅依“多数”(bahulaṃ)一词即可，故云：“于行等中”云云。

๔๙. อิตฺถิ

49. 阴性

กฺลิกยกิจฺจตฺร กการพหุตฺตา กการาติ พหุวจนํ. ติติกฺขา อิจฺจาโท ติติกฺขนมิจฺจาทินา วิคฺคโห ‘‘อิตฺถิยมตฺวา’’ (๓-๒๖). อปริ ปฐิโตติ ธาตุปาเฐ อปริปฐิโต. ปาณิวิเสโสติ สตฺตวิเสโส. อิมินา จ ‘‘ยถากถญฺจิ นิปฺผตฺติ, รุฬฺหิยา อตฺถนิจฺฉโย’’ติ ทสฺเสติ.

此处于kṛt后缀klika，因ka字母多，故kakārā为复数。Titikkhā等词，以titikkhanaṃ等方式分析，（依据）“itthiyamatvā”(3-26)规则。Apari paṭhito者，即于《词根集》(Dhātupāṭha)中未读。Pāṇiviseso者，即特殊有情(sattaviseso)。此亦显示：“构成方式不定，意义由习俗决定”。

อาสึ [Pg.249] สายํ คมฺมมานายํ สญฺญาวิสเย ธาตูหิ ติปฺปจฺจโย กิจฺจปฺปจฺจโย จ ยถา สิยาติ ‘‘ติกิจฺจาสิฏฺเฐ’’ติ (๗-๒-๓) สุตฺติตํ กจฺจายเนน. ตมิห สามญฺเญน วิธานาว สิทฺธนฺติ นิรูปยิตุมาห- ‘กจฺจายเนน ปเน’จฺจาทิ. ตพฺพ อนียณฺย เตยฺย ริจฺจปฺปจฺจยานํ ‘‘เต กิจฺจา’’ติ (๗-๑-๒๒) กิจฺจสญฺญํ วิธาย เสสานํ ‘‘อญฺเญกิตี’’ติ (๗-๑-๒๓) กิตฺสญฺญา กตา กจฺจายเนน. เตนาห- ‘กิต สญฺโญ’ติ.

为使在表名(saññā)的范畴中，词根后能如法地加上ti后缀与kicca后缀，迦旃延(Kaccāyana)制定了“tikiccāsiṭṭhe”(7-2-3)经则。为阐明此处这些仅通过一般规则即可成立，故云：“然迦旃延”云云。对于tabba、anīya、ṇya、teyya、ricca等后缀，通过“彼等为作用”(te kiccā)(7-1-22)安立了“作用”(kicca)之名；对于其余的，迦旃延通过“其他为造作”(aññe kitī)(7-1-23)安立了“造作”(kit)之名。因此说：“名为造作”。

ตพฺพาทิปฺปจฺจโย จ วิหิโตติ สกิยโวหาเรนาห. สกิย สตฺเถ อวุตฺตโทสํ ปริหริตฺวา วกฺขมานนเยน ยุตฺยภาวา ตถา วิธาเน อยุตฺตตํ ทสฺเสนฺโต ‘นจาสึ สาย’มิจฺจาทิมาห. คุหนํ, รุชนํ, โมทนนฺติ วิคฺคโห. สยนํ วา เสยฺยา. วชธาตุโน วสฺส พกาเรน ภวิตพฺพํ, โส กถํ ยกาเร ปรภูเต อสตีติ อาห- ‘จวคฺคพยญาติโยควิภาคา วสฺส โพ’ติ.

“tabba等后缀亦被规定”，此乃依其自宗之说。为免于自宗论典未说之过，并依后述之理，显示如是规定不合逻辑，故说“na ca āsiṃ sāyaṃ”云云。“隐藏”(Guhanaṃ)、“破坏”(rujanaṃ)、“喜悦”(modanaṃ)，此为词源分析。“卧”(Sayanaṃ)或“床”(seyyā)。Vaj词根之va当变为ba，然当ya在后时，何以不然？故云：“由ca组、ba、ya之关联及规则分析，va作ba”。

๕๑. กรา

51. 作

ริริยปฺปจฺจเย อาทิรการสฺส อนุพนฺธตฺตา อาห- ‘อนฺตสราทิ โลโป’ติ.

由于在ririyappaccaya后缀中，起始的“r”是附随音（anubandha），因此说“antasarādi lopo”。

๕๒. อิกิ

52. Ika（后缀）

อถ สรูเปจฺเจตาวติ วุตฺเต- ‘กิริยตฺถสฺส สรูเป’ติ กถํ วิญฺญายติจฺจาห- ‘กิริยตฺถา’ติจฺจาทิ. นนุ จ โล-ยํ กตฺตริ วิธีย มาโนกถเมตฺถ สิยาตฺยาห- ‘อกตฺตริปิ’จฺจาทิ. อภิมโต กจฺจายนสฺส. ปฏิปาทยิตุมาห- ‘ตตฺถา’ติอาทิ. กรณํ อุจฺจารณํ, อสฺส กโรติ สมาสวากฺยํ. น หิ เอว ทีหิ กาโร วิหิโตติ อกฺขเร เหว การสฺส วิหิตตฺตา อกฺขรสมุทายโต น ปปฺโปตีติ ภาโว. อถ เจติ มตปฺปทาเน. เอวาทิสทฺทวาจกา เอวการาทโย สาธโวติ อถ มตนฺติ อตฺโถ.

于是，当说到“于同形”时，若问：“如何理解‘于动词义之同形’？”答曰：“动词义”等。又问：“这个lo（后缀）是在作者的意义上规定的，为何会在此处出现？”答曰：“亦在非作者（的意义上）”等。此为迦旃延所认可。为阐明此义，故说：“于彼”等。作（karaṇaṃ）即是发音（uccāraṇaṃ）。因为kāra（后缀）并非在“e”等长元音之后规定，而只是在单字之后规定，故不能从字词组合中获得，此为其义。又，在提出观点时，其义为：因此，其观点是，表示“eva”等词语的“evakāra”等（形式）是正确的。

ตตฺถาติ ตถา อภิมเต ตสฺมึ. นิยมเหตุโน อภาวาติ อกฺขเรเหว การปฺปจฺจโย วิเธยฺโย น ปน เอวาทีหิจฺจสฺส นิยมสฺส โย เหตุ ตสฺส เหตุโน อภาวา.

“于彼”（tatthā）意为：于彼所认可者。“无限定之因故”（Niyamahetuno abhāvā）意为：对于“kāra后缀应仅在单字之后规定，而非在eva等（词语）之后”这一限定，其原因不存在。

๕๓. สีล

53. 习性

กิมิทสีลมิจฺจาห- [Pg.250] ‘สีลมฺปกติสภาโว’ติ. ตญฺจ สีลมนุมาเนน วิญฺญายติจฺจาห- ‘ตญฺเจ’จฺจาทิ. กิริยาวิสยรุจิวิเสสานุมิตนฺติ อุณฺหโภชนสงฺขาตา กิริยา วิสโย ยสฺส โส (กิริยา) วิสโย รุจิวิเสโส, เตน อนุมิตนฺติ อตฺโถ. กิมิทมาภิกฺขญฺญนฺติ อาห- ‘อาภิกฺขญฺญ’มิจฺจาทิ. ปุนปฺปุนภาโว โปโนปุญฺญํ. อาเส วา ตปฺปรตาติ ตเมวาภิกฺขญฺญํ ปริยาเยหิ ผุฏีกโรติ.

此习性（sīla）为何？答曰：“习性是天性、本性”。又说：“彼习性由推论而知”，即“彼”等。（“由对行为对象的特殊喜好所推断”意为：）以名为“食热食”的行为为对象，对此对象有特殊喜好，由彼推断而知，此为其义。此“重复”（ābhikkhañña）为何？答曰：“重复”等。一再发生即是“反复”（ponopuñña）。或“渴望”（āsa）、或“专注于彼”（tapparatā），（作者）以同义词阐明此“重复”。

ยชฺเชวนฺติ ยทิ อาภิกฺขญฺญํ ตปฺปโต วุจฺจเต. ตสฺสีลฺยมิทํ โหตีติ อิมินา- ‘สีลาภิกฺขญฺญาทิ’’สุตฺเต สีลสทฺเทเนวาภิกฺขญฺญสฺส คหิตตฺตํ ทีเปติ. อญฺญถาปิ สีลโต อญฺญเมวาภิกฺขญฺญนฺติ ทสฺเสตุมาห- ‘ยสฺมึ เทเส’ติอาทิ.

“若如是”（Yajjevaṃ）意为：若“重复”（ābhikkhañña）被说成是“专注于彼”（tapparato）。“此是彼之习性”（Tassīlyamidaṃ hoti），以此表明，在“习性、重复等”（sīlābhikkhaññādi）的经（规则）中，“重复”一词已被“习性”（sīla）一词所含摄。为示“重复”亦异于“习性”，（作者）又说：“于何国”等。

คมฺมมาเนติ ปตียมาเน. ปตีติ จ อตฺถปฺปกรณสทฺทนฺตราทีหิ. อภิมโตติ ปาณินิเยหิ อภิมโต. อาวสฺสกคฺคหณาเยว สิทฺโธติ วุตฺตํ กถเมตฺถาวสฺสมฺภาโว ปตียติ จฺจาห- ‘ตญฺจา’ติอาทิ.

“可知”（gammamāne）意为：被理解时。而理解，是依于意义、语境、其他词语等。“所认可”（abhimato）意为：为波你尼（Pāṇini）学派所认可。虽说“仅由‘必要’（āvassaka）一词的采用即可成立”，（但若问：）“此处如何理解‘必要’之义？”答曰：“彼亦”等。

โยควิภาคาติ ‘ณี’ติ โยค วิภาคา. สาธุํ กโรติ, พฺรหฺมํ วทติ, อสทฺธํ ภุญฺชติ, ปณฺฑิตมตฺตานํ มญฺญตีติ วิคฺคโห. สาธุนฺติ กิริยาวิเสสนํ. อสฺสทฺธโภชีติ วเต. วตญฺจ โภชเน อตฺถิตายํ สทฺธอสฺสทฺธโภชนวิสยายํ ปวตฺติยํ ยทิ ภุญฺชติ อสฺสทฺธเมว ภุญฺชติ น สทฺธนฺติ สตฺเถ วุตฺตนิยโม, อสฺสทฺธํ ภุญฺชติ เอวาติ โนตฺตรปทาวธารณํ… เอวญฺหิ วิญฺญายมาเน ยเทวาสฺสทฺธํ น ภุญฺชติ ตเทว วตโลโป สิยาติ. อญฺญถาปิ ปฏิปาทยิตุมาห- ‘ฆณนฺตาทีหิ’จฺจาทิ.

“规则切分”（Yogavibhāgā）意为：由对“ṇī”（规则）的切分。其分析（viggaho）为：“善为”（sādhuṃ karoti）、“言梵语”（brahmaṃ vadati）、“食不信（之施）”（asaddhāṃ bhuñjati）、“自认为智者”（paṇḍitamattānaṃ maññati）。“善”（sādhuṃ）是动词的修饰语（kiriyāvisesanaṃ）。在誓愿（vata）的意义上，（他被称为）“食不信（之施）者”（assaddhabhojī）。誓愿在于饮食。在此，关于有信与无信之食的行为中，若食，则唯食不信（之施），不食有信（之施）——此乃论中所说之规定。“唯食不信（之施）”（assaddhaṃ bhuñjati eva），此限定并非针对（复合词的）后半部分……因为若如是理解，则凡不食不信（之施）时，即有违誓愿。为作别解，（作者）又说：“由ghaṇa词尾等”。

๕๔. ถาว

54. 稳定

สยเมว อตฺตนาเอว. กมฺมกตฺตรีติ อุภยตฺถาปิ กมฺมกตฺตริ ปจฺจโย พหุลาธิการาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ ปน เอโกปิ ปทตฺโถ กมฺมญฺจ [Pg.251] โหติ กตฺตาจ การกสตฺติเภทโต. ยถา ‘ปียมานํ มธุ มทยตี’ติ เอกสฺสาปิ สตฺติเภทา กมฺมตฺตํ กตฺตุตฺตํ, ตถา ตฺราปีติ วิญฺเญยฺยํ. โย ปรํ ภญฺชติ ตตฺถปิ สิยา สามญฺญวิธานโตติ อาห- ‘นิปาตนสฺสิ’จฺจาทิ. โทสนฺธการํ ภินฺทตีติ โทสนฺธการภิทุโร.

由其自身，由其自己。所谓“业作者”（kammakattari），其意为：业作者的后缀（paccaya）具有广泛的适用性。在此，由于能作力（kārakasatti）的差别，即使是同一个词义，也既是业（kamma），又是作者（kattā）。例如“被饮用的蜂蜜令人沉醉”，即使是同一个事物，由于其能力的不同，也同时具有业性（kammattaṃ）和作者性（kattuttaṃ），于此也应如是了知。对于“破坏他人者”，也可能有一般规则的适用，因此说“关于不规则词（nipātana）”等。“破坏过失之黑暗者”，即是`dosandhakārabhiduro`。

๕๕. กตฺต

55. 作者

ภูตสทฺเทเนตฺถาธิปฺเปตตฺถมุปทสฺเสตุมาห- ‘ภูตมตีต’มิจฺจาทิ. อญฺญถาติ ยทฺยติกฺกนฺตวจโน น สิยาติ อตฺโถ.

为了显示此处“bhūta”这个词所意指的含义，所以说了“bhūta即是过去”等等。否则，意思就是，如果不是指过去时态的词。

นนุจาตฺเรตเรตรนิสฺสยโทโส ปสชฺชเต, สตี หิ ภูตาธิกาเรตฺโต วิธียเต, สติ จ ตฺเต ภูตสทฺทสฺส นิปฺผตฺตีติ ผุโฏ เยวิตเรตรนิสฺสยโทโสติ. เนสโทโส, สงฺเกตาติ พฺยตฺโต สทฺทตฺถสมฺพนฺโธ จิรกาลปฺปวตฺโต, นาสฺส กิญฺจิ อสาธุตฺตํ, อติกฺกนฺเต จาสฺส วุตฺติ สทฺทสตฺติสภาวโต เวทิตพฺพา. กฺตวนฺตา ทโยปิ จรหิ สทฺทสตฺติสภาวโต ภูเตเอว ภวิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพํ. ภูตสทฺโท-ยมติกฺกนฺตตฺเถ ปสิทฺโธ กฺตวนฺตาทโยตฺวปฺปสิทฺธา, อโต เตน ปสิทฺธตฺเถนาปฺปสิทฺธานมนฺวาขฺยานํ กรียตีติ. ภูเตติ จายํ ปกติวิเสสนํ วา สิยา ‘ภูตตฺเถ วตฺตมานา’ติ, ปจฺจยตฺถ วิเสสนํ วา’ภูเต กตฺตรี’ติ, ตตฺร กสฺสิทํ วิเสสนนฺติ อาหภูเตติ ปกติวิเสสน’นฺติ. กุโตจฺจาห- ‘สมฺพนฺธสฺส เจ’ตฺยาทิ. อถ ปจฺจยตฺถวิเสสเน โก โทโสจฺจาห- ‘ปจฺจยตฺถวิเสสเน หิ’จฺจาทิ. ปจฺจยตฺถสฺส กตฺตุโน อนภิกฺกนฺตตฺตา อยนฺติ ปโยโค โนปปชฺชเตติ ภาโว. อภิเธยฺเยติ อิมินา ปโยชนาทึ พฺยวจฺฉินฺทติ.

难道不是吗？于此，相互依存的过失便会产生。因为当有“过去”（bhūta）的规定时，规则才被制定；而当有此规则时，“bhūta”一词才得以成立。因此，相互依存的过失是显而易见的。这并非过失。被称为“约定”（saṅketa）的词义关系早已通行，其本身并无任何不当之处。并且，它在过去时中的作用，当知是源于词语自身力量的本性。那么，不应说“-ktavant”等后缀也是因词语自身力量的本性而用于过去时。“bhūta”一词在“过去”的意义上是众所周知的，而“-ktavant”等后缀则并非众所周知。因此，要用这众所周知的意义来解释那不为人知的。而“于过去”（bhūte）这一限定，可以是词根（pakati）的限定，如“用于过去的意义”；也可以是后缀义（paccayatthā）的限定，如“用于过去的作者”。那么，这是哪一种限定呢？回答是：“bhūte”是词根的限定。为何如此？回答是：“因为关联……”等。那么，作为后缀义的限定有什么过失呢？回答是：“因为在后缀义的限定中……”等。其意为：因为作为后缀义的作者并非过去，所以此用法不成立。通过“所诠”（abhidheyya）一词，排除了“功用”（payojana）等。

๕๖. กฺโต

56. kta（过去分词）

กมฺเม คุณีภูตตฺตาติ กมฺเม สติ ภาวสฺสาปฺปธานตฺตา. ‘‘คุณมุขฺเยสุ มุขฺเยเยว การิยสมฺปจฺจโย’’ติ มุขฺเย กมฺเมเยว ปจฺจโย, น ตุ ภาเว ตสฺเสตฺถาปฺปธานตฺตา.

所谓“于业中成为次要”，是指当有业（kamma）时，状态（bhāva）就不是主要的了。“于次要与主要中，唯有主要者能成就其作用”，因此，后缀（paccaya）只用于主要的业，而不用于状态，因为在此状态是次要的。

๕๗. กตฺต

57. 作者

นนุจารมฺเภติ [Pg.252] วุตฺตํ- ‘กิริยารมฺเภ’ติ กถนฺติ อาห- ‘โสเจ’จฺจาทิ. โส จ อารมฺโภ. กิริยาเยว อารมฺโภกิริยารมฺโภ ตสฺมึ. กิริยารมฺเภติ สามญฺเญน วุตฺตตฺตา กิริยตฺถวิเสสนํ วา เอตํสิยา ปจฺจยตฺถวิเสสนํ วา อุภยถาปิ น โทโสติ ทสฺเสตุมาห- ‘กิริยตฺถวิเสสนํ เจต’นฺติอาทิ. ปจฺจยตฺถวิเสสนปกฺเขปิ สามตฺถิยา อารมฺเภ กิริยตฺถสฺสาปิ ปวตฺตี โหตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘กิริยตฺถสฺสาปิ’จฺจาทิ. สามตฺถิยํ ทสฺเสติ ‘สามตฺถิยมฺปนา’ติอาทินา. อนนฺตรสุตฺเตน โย วิหิโต กฺโต, โสปิ สามญฺเญน วจนโต ภาวกมฺเมสุ อารมฺเภปิ โหตีติ โยชนา. สามญฺเญน วจนโตติ ‘‘กฺโต ภาวกมฺเมสู’’ติ (๕-๕๖) สามญฺเญน วจนโต. ภาวกมฺเมสุเจติ เอวํ น วุตฺตนฺติ ‘ยถาปตฺตญฺเจ’ติ วทตา วุตฺติกาเรเนวํ น วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

难道不是说了“在开始时”吗？如何解释“在行动开始时”呢？（对此）答曰：“彼”等。那也是开始。行动本身就是开始，（即）行动的开始，于此（之中）。因为“在行动开始时”是概括地说的，所以它既可以是行动义的修饰语，也可以是词缀义的修饰语。为了表明两种方式都没有过失，（作者）说：“这是行动义的修饰语”等。为了表明，即使在作为词缀义修饰语的情况下，凭借其能力，在开始时，行动义也会发生，（作者）说：“行动义也”等。以“能力则”等文来显示其能力。由紧接的经文所规定的kta，也因是概括地说的，故在状态(bhāva)和业(kamma)的开始时也适用，这是其用法。因为是概括地说的，即根据“kta用于状态和业”(5-56)这一概括的说法。“在状态和业中”没有这样说，是说当（作者）说“以及如其所得”时，注疏者的意思是没有这样说。

กสฺมา เอวํ น วุตฺตนฺติ อาห- ‘ปุพฺพสฺมึ วิยา’ติ อาทิ. อนิยมุปฺปตฺติ สญฺญาย สติ ญาปนนฺติ ตนฺนิเสเธตุมาห- ‘ปุนพฺพจนโต’ติอาทิ. มาสงฺกีติ กมฺมนิ, เตเนวุปฺปตฺตีติ ปฐมา. เอวํ มญฺญเต ‘‘ภาวกมฺม คหณํ จากาเรนานุกฑฺฒิย ‘ภาวกมฺเมสุ จา’ตฺยเนน กฺเตวิธีย มาเน อิทมาสงฺกียเต ‘ปุพฺเพเนว สามญฺเญน สิทฺเธ ปุนพฺพจนา กิริยตฺถานิยเมน ตฺตสฺสุปฺปตฺตี’ติ, ยถาปตฺตญฺเจติ หฺยุจฺจมาเน จกาเรน ยถาปตฺตมฺปิ การิยมนุญฺญายเตติ ปุพฺเพเนว วจเนน ภาวกมฺเมสฺวารมฺเภปิ ยถาปตฺโต กฺโต ภวตีติ วิญฺญายเต’’ติ. เอวญฺจรหิ ภาวกมฺเมสฺวารมฺเภปิ ปุพฺเพเนว สิทฺธตฺตา ‘‘กตฺตริอารมฺเภ’’อิจฺเจว วุจฺเจยฺย กึ จกาเรเน จฺจาสงฺกิยาห- ‘ปทานมวธารณ ผลตฺตา’จฺจาทิ.

为何不这样说呢？（对此）答曰：“如前”等。为了否定关于非限定生起的认知，所以说“因为重复宣说”等。“勿疑”(māsaṅki)是就业(kamma)而说，“由彼而生”(tenevuppatti)是就第一(格)而说。如此思量：“当通过‘ca’字随引对状态和业的取用，并以‘在状态和业中也’来规定kta时，这会引起疑虑：‘先前已经以概括之说成就，重复宣说则是为了令kta以行动义非限定地产生’。当说‘以及如其所得’时，通过‘ca’字，也允许如其所得的作用，所以通过先前的说法，在状态和业的开始中，kta也如其所得地存在，应当这样理解。”如果这样，即使在状态和业的开始中，因为先前已经成就，那么应该只说‘在作者的开始中’就可以了，为什么还要用‘ca’字呢？为了消除这种疑虑，所以说“因为词语具有限定的功用”等等。

นนุจาทิภูโต กิริยากฺขโณ อารมฺโภ นาม, พหูหิ กิริยากฺขเณหิ กเฏ ปริสมตฺเตเยว ภูโต กาโล จ ภวตีติ กิริยาผลสฺสาปรินิปฺผนฺนตฺตา วตฺตมาโนว กาโลติ ตตฺรกฺโต น ปปฺโปติจฺจาสงฺกิยาห- ‘กิริยาผลสฺสิ’จฺจาทิ. กเฏกเทสสฺสาปิ กฏตฺตา [Pg.253] ตสฺส จ นิพฺพตฺตตฺตา ภูตวจนิจฺฉาติ ภาโว. นนุจาทิสูเต กิริยากฺขณกาเล กโฏ นาภินิพฺพตฺโต, กฏการณภูตา พีรณาว หิ ตทา สนฺติ, น จ ตทวตฺถา เต เอว กโฏติ กถํ ‘ปกโต กโฏ’ติ ภูตกาเลน ปกตสทฺเทน กฏสทฺทสมานาธิกรณตฺตมิจฺจาห- ‘อาทิภูเตเน’จฺจาทิ. ตตฺถ ตสฺมึ วิเสเส. ปกตฺตุํ อารภิ, ปกตฺตุํ อารภียิตฺถ, ปโสตฺตุํ อารภิ, ปโสตฺตุํ อารภนนฺติ อตฺเถ ตฺโต.

难道不是吗，最初的行动刹那被称为“开始”？并且只有当席子由许多行动刹那完成后，才是过去时？因此，由于行动的结果尚未完成，所以是现在时。为此，（有人）怀疑kta在此处不适用，（作者）遂说：“关于行动的结果”等。其意为：即使席子的一部分已做成，且它已产生，故而欲使用表示过去的词。难道不是吗，在最初的行动刹那，席子尚未完成？因为那时只有作为席子之因的香茅草(bīraṇā)存在，而处于那种状态的它们并非席子。那么，如何能以过去时的词“pakata”与“kaṭa”一词同格，而说“pakato kaṭo”（已开始制作的席子）呢？（对此，作者）说：“通过最初的”等。此即指此特殊情况。Kta用于“他开始制作”(pakattuṃ ārabhi)、“它开始被制作”(pakattuṃ ārabhīyittha)、“他开始烹煮”(pasottuṃ ārabhi)、“他们开始烹煮”(pasottuṃ ārabhananti)等义。

๕๘. ฐาส

58. 处所

อนารมฺภตฺถํวจนนฺติ อารมฺเภ ปุพฺเพเนว สิทฺธตฺตา. อปาทิโนปิสิลิสสฺส สกมฺมกตฺตา- ‘เยภุยฺเยนา’ติ วุตฺตํ. สกมฺมกตฺถนฺติ วตฺวา สกมฺมตฺตเมสํ ปาทิโยเค สติ โหตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘ปาทิสหิตา’จฺจาทิ. ขโฏปิกา มญฺโจ.

所谓“为无功用”，是因于功用前即已成就故。即使对无足者，因其有结合之义，故说“大部分”。说了“有作业之义”后，为显示此等在与“足”(pādi)结合时方为有作业，故说“与足等俱”等。`Khaṭopikā`是小床。

๕๙. คม

59. 村落

อวิวจฺฉิตกมฺโม เจหากมฺมโกติ กถยมาห- ‘อวิชฺชมาเน’จฺจาทิ. ยาตวนฺโต ยาตา, ยานํ ยาตํ. อโยยิตฺถาติ ยา โต. กฺโต น วิธาตพฺโพ ปาณินิเยหิ วิย. การณสามคฺคิยํ ภูตายนฺติ สสฺสาทิเหตุภูตสมิทฺธิยํ ภูตายํ. สา จ ภูตา เยวาตีมินา การณสามคฺคิยา อตีตกาลิกตฺตมาห.

若不欲说其业，则言“无业”，是说“于无有之时”等。`Yātavanto`即`yātā`，`yānaṃ`即`yātaṃ`。`Ayoyitthāti`即`yā to`。不应像波你尼学派(Pāṇinīya)那样规定`kta`（的用法）。“因缘和合时已生”，即于谷物等之因成就圆满时已生。并且，以此说明因缘和合是“已生”，（显示其）为过去时。

๖๐. อาหา

60. 食

อาธาเรเจติ อนุวุตฺติยา เอตฺถ จการโต ‘ยถาปตฺตญฺเจ’ติ สมฺพนฺธา วุตฺตนฺติ เสโส. เอวํ น กุโตจิ อปกสฺสนํ สิยาติ เอวมาธาราทิเก อนุวตฺตมาเน สติ กุโตจิ อาธาราทิโต อปกสฺสนํ วิสุํ กรณํ น สิยาติ อตฺโถ. ตถา สติ เหฏฺฐา สุตฺเตเนกโยคเมว กเรยฺยาติ อธิปฺปาโย. ภาวกมฺเมสูติ สมฺพชฺฌเตติ โยชนา.

“于依处”是依随引(anuvutti)而来。于此，由`ca`字与“及如其所得”相关联，当知此为其余之义。如是，则无任何牵引。其义为：如是，于依处等随引之时，则无从依处等牵引而另外造作。若尔，其意趣为：应与下方之经合为一法。“于状态与作业中”，（当知）其相连。此为句义之结合。

พหุลสฺส ภาโว กมฺมํวาติ พหฺวตฺถาทานเมวาตฺร พหุลสทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ ภาโว กมฺมํเจติ ตตฺถ ปจฺจโย. เกจีติ ปาณินิเย เยว สนฺธายาห. ตสฺสาปิ ภูเตเยว ปวตฺติมุปทิสติ ‘โสปิ’จฺจาทิ

“`bahula`之`bhāva`（状态）或`kamma`（作用）”。于此，`bahula`一词的使用原因，正是“取多种义”。而“`bhāva`”与“`kamma`”是其后缀。所谓“某些人”，是仅指波你尼学派(Pāṇinīya)而言。彼（学派）亦教示其（用法）仅用于过去时，如“彼亦”等。

นา[Pg.254]. ภิชฺชมานนฺติ ปจฺจมานํ. ปรรูเปน ปสฺสินฺโนติ โยชนา. เกจิติ เตเยว. ‘‘มติพุทฺธิปูชตฺเถหิ เจ’’ติ (๓-๒-๑๘๘) เตสํ สุตฺเต จสทฺทากฑฺฒิเต ทสฺเสติ ‘ยถา’ติอาทินา. อกฺโกจฺฉิ ตนฺติ กมฺเม วิคฺคหมาห, ตนฺติ กมฺมปทํ, เอวมุปริปิ จุราทิณิโลเป ‘‘นิมิตฺตาภาเว เนมิตฺติกสฺสาปฺยภาโว’’ตฺยาการนิวตฺติ. กสิรยํ คตฺยาทฺยเน กตฺโถ, กฏฺฐํตฺยตฺร กิมตฺโถติ อาห- ‘เอตฺถ หึสตฺโถ’ติ.

那。`Bhijjamānaṃ`（正在破碎）即`paccamānaṃ`（正在成熟）。`Pararūpena passinno`，此为句义之结合。所谓“某些人”，即是彼等。于彼等之经(Pāṇini 3.2.188)中，由`ca`字所引申之“于意、觉、供养等义”，以“如”等词显示。“`Akkocchi taṃ`”（辱骂他），是于业格中分析；`taṃ`是业格词。如是，于上方`cur`（偷盗）等词中，当`ṇi`脱落时，依“因无故，果亦无”之理，`ā`形止息。`Kasira`此处有多重行动等义。`kaṭṭhaṃ`于此是何义？曰：“此处是伤害义。”

เหตุโนติ ทุกฺขผลสฺส เหตุโน อคฺยาทิโน. กฏฺฐสทฺทสฺส ผลเหตุภูเต อคฺยาทิเก วตฺตมาเน เอวํ โหตุ ผเลวตฺตมาเน กถนฺติ อาห- ‘ยทาปนา’ติอาทิ. โกธาติโก อิธ.

“因”，即苦果之因，火等。当`kaṭṭha`一词用于已成果之因的火等时，固然如是；然当其用于果时，又如何？故曰：“然而，当……之时”等。此处是`kodha`（嗔）等之义。

๖๑. ตุํตา

61. Tuṃ等后缀

นนุ จ ภาเวอิติ ภวตินายํ ฆณนฺเตน นิทฺเทโส กรียตีติ ภวติวิสโยว ปจฺจยตฺถนิทฺเทโส กโต ภวติ, ตโต จ ภวติโน โย ภาโว ตสฺมึเยว วาจฺเจ ปจฺจโย สิยา, โส จ ภวติโต เยวุปฺปชฺชมาเนน ปจฺจเยน สกฺกาภิธาตุํ ตโต ตสฺมาว ปจฺจเยน ภวิตพฺพํ, ตสฺมา กถํ ปจิตุํ ปาโก จาโค ราโคติปจาทีหิภวติ จฺจาห- ‘ภวนํภาโว กิริยาธาตฺวตฺโถ’ติ.

难道不是说，“在bhāva（状态）的意义上”这一解释，是以“bhavati”（存在）这个动词通过“ṇa”后缀的形式来作出的吗？因此，后缀意义的解释是就“bhavati”本身而作出的。那么，对于“bhavati”所具有的“bhāva”，后缀就应该在那个所说义上。而那个“bhāva”能够由从“bhavati”自身产生的后缀来表达，因此就必须由那个后缀来构成。既然如此，（这些后缀）又如何能从“pac”（煮）等词根而来，（构成）“pacituṃ”（为了煮）、“pāko”（煮）、“cāgo”（舍）、“rāgo”（染）呢？对此，（论师）说：“bhavanaṃ（存在）即是bhāvo（状态），是kiriyā（作用），是词根义。”

กิริยาสามญฺญญฺหิ สพฺพธาตฺวตฺถานุคตํ ภวติสฺสตฺโถ, เตน กิริยาสามญฺญวาจินาตฺถนิทฺเทโส กรียมาโน สพฺพธาตุวิสเย กโต ภวติ ตสฺมา ปจาทีหิปิ ภวตีตฺยธิปฺปาโย.

因为作用总相遍于一切词根义，是“bhavati”（存在）的意义。因此，当用表示作用总相的词来作意义的解释时，就等于在一切词根的范围内作了解释。因此，（这些后缀）也适用于“pac”（煮）等词根，这就是（论师的）意趣所在。

นนุ จาตฺร ตุมาทโย ภาเว ภวนฺตีติ วุตฺเต น วิญฺญายเต กึวิเสสิเต ภาเว ตุมาทโย ภวนฺติจฺจาห- ‘ยโต’จฺจาทิ. ตสฺสาติ ธาตุโน. โย วตฺตพฺโพ ภาโวติ โย วาจฺโจ ภาโว. กุโตจฺจาห- ‘สมฺพนฺธา’ติ. ตุมาทีนํ ยา ปกติ ตาย วาจฺเจเนว ภาเวน สห สมฺพนฺธาติ อตฺโถ. ฐาตพฺพนฺติ ภาเว ตพฺโพ. อถ กฺริยายํตฺยเนน ตพฺพาทฺยภิหิตสฺส ทพฺพรูปาปนฺนสฺส ภาวสฺส กถํ คหณํตฺยาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ. สกนิสฺสยกิริยาพฺยปเทโสติ ทพฺพ รูปสฺส อตฺตโน นิสฺสยภูตาย กิริยาย พฺยปเทโส ทฏฺฐุํ จกฺขุจฺจาโท ภวนกิริยาย ปตียมานตฺตา ตุมาทโย ภวนฺเตว.

那么，如果在这里说“tuṃ”等后缀用于“bhāva”（状态）义，就无法理解“tuṃ”等后缀是用于哪种特定的“bhāva”，对此（论师）说：“yato”（因为）等等。“Tassa”（它的）意思是“词根的”（dhātuno）。“Yo vācco bhāvo”（所应说的状态）意思是“所应表达的状态”。（论师）问：“从何而来？”答：“从关系”（sambandhā）。意思是，“tuṃ”等后缀与其词根所表达的“bhāva”（状态）相关联。“Ṭhātabbaṃ”（应站立）是说，“tabba”后缀用于“bhāva”（状态）义。那么，对于由“tabba”等后缀所表达、已转化为事物形态的“bhāva”，如何通过“在作用中”来理解呢？对此（论师）说：“yadipi”（即使）等等。“Sakanissayakiriyābyapadeso”（由自身所依的作用而称谓）是说，由已成为事物形态者自身的所依作用而作的称谓，例如“daṭṭhuṃ cakkhu”（用来看的眼睛）。由于是通过“bhavana”（存在）这一作用而被理解，因此“tuṃ”等后缀确实存在。

นนุ [Pg.255] จ ตุมาทีนํ ภาเว วิหิตตฺตา กิริยาเยว ปธานตฺตนฺติ กมฺม การกํ นปฺปตียเตติ กถํ ‘กฏํ กาตุํ คจฺฉตี’ติ สิยาจฺจา สงฺกิย ปฏิปาเทตุมาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ. ธาตฺวตฺถกโต กิริยาสงฺขาเตน ธาตฺวตฺเถน กโต. อตฺถีติ อิมินา ยตฺถ ‘สุปฺยเต เทว ทตฺเตเน’จฺจาโท นตฺถิ, ตตฺถ น กมฺมมฺปตียเตติ ทสฺเสติ.

难道不是说，既然“tuṃ”等后缀是在“bhāva”（状态）义上被规定，并且以作用为主，那么业格（kamma kārakaṃ）就不被认知，那么“kaṭaṃ kātuṃ gacchati”（他去做席子）这样的说法怎么成立呢？为了解答此疑问，（论师）说：“yadipi”（即使）等等。“Dhātvatthakato”（由词根义所作）是说，由被称为作用的词根义所作。通过“atthi”（有）这个词表明，在像“supyate devadattena”（提婆达多(Devadatta)睡觉）这样没有（宾语）的地方，业（kamma）就不被认知。

‘‘อิจฺฉตฺเถสุ สมานกตฺตุเกสุ ตเวตุํ วา’’ติ (๔-๒-๑๒) กจฺจาเนน อตทตฺถายมฺปิกิริยายํ ตุมาทโย ยถาสิยุนฺติ วิสุํ สุตฺติตํ, เตนาห- ‘อิจฺฉตฺเถสฺมิ’จฺจาทิ. ยถา ‘โภตฺตุํ ปจตี’ตฺยาโท โภชนกิริยา ปโยชนา ปจนกิริยา โหติ, เนวเมตฺถ ตปฺป โยชนา อิจฺฉา… ปจนกิริยายวิยตปฺปโยชนตฺตาภาวโตติ อยมสฺสาธิปฺปาโย. ปุเนจฺจาทินา วุตฺตานิฏฺฐปาตสฺสาสงฺกํ วิรจยมาห- ‘อตทตฺถายมฺปิ’จฺจาทิ.

迦旃延（Kaccāna）为了让“tuṃ”等后缀也能用于非为此目的的作用中，而另外制定了经则（4-2-12）“在欲求义且主语相同时，（用）tave、tuṃ等（后缀），或（vā）”。因此（论师）说：“icchatthesu”（在欲求义上）等等。例如在“bhottuṃ pacati”（为了吃而煮）中，吃的作用是煮的作用的目的，但此处并非如此，欲求（icchā）不是那个目的……因为它不像煮的作用那样具有目的性，这是他的意趣。之后，为了消除前面所说的不欲发生之事，（论师）又说：“atadatthāyampi”（即使不为此目的）等等。

อิจฺฉตฺถสฺส ธาตุโน ปโยคาติ อิมินา ‘อิจฺฉนฺโต กโรตี’ติ เอตฺถ อิจฺฉนฺโตติ อิจฺฉตฺถสฺส ธาตุโน ปโยคตฺถเมว, น อิจฺฉาย ปโยชนํ กรณนฺติ ทีเปติ. เทวทตฺตํ ภุญฺชมานมิจฺฉตีเตตฺถ โภตฺตุนฺติ น โหติ สมานกตฺตุเกสูติ วจนโต, โภชนสฺส เทวทตฺโต กตฺตา, อิจฺฉติสฺส อญฺโญเยวาติปิ สุตฺตสฺส วิสุํ ปโยชนํ น วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘เทวทตฺต’มิจฺจาทิ.

“Icchatthassa dhātuno payoga”（欲求义词根的用法）是说，在“icchanto karoti”（欲求着做）一句中，“icchanto”（欲求着）只是为了表明欲求义词根的用法，并非说明欲求是做的目的。在“devadattaṃ bhuñjamānam icchati”（他欲求提婆达多吃饭）一句中，不能用“bhottuṃ”（为了吃），因为经则规定“在主语相同时”。吃的主语是提婆达多，而欲求的主语是另一个人。（论师）为了表明不应另外说明该经则的用途，而说：“devadattaṃ”（提婆达多）等等。

อิจฺฉติสฺสาติ’เทวทตฺตํ ภุญฺชมานมิจฺฉตี’ติ เอตฺถ อิจฺฉตีติ วุตฺตอิสิสฺส. สาธนํ ‘เทวทตฺตํ ภุญฺชมาน’นฺติ วุตฺตกมฺมสงฺขาตํ อตฺโถ ปโยชนํ ยสฺส โส สาธนตฺโถ-อิจฺฉติ. ตสฺส ภาโว ตตฺตํ, ตสฺมา. กมฺมเมวิจฺฉาย ปโยชนภาเว ฐิตนฺติ ภาโว. นิรตฺถกนฺติ เอตทตฺถเมว สมานกตฺตุกคฺคหณํ กตํ ตญฺจ ยถาวุตฺเตน ปสงฺคาภาวา นิรตฺถกนฺติ อธิปฺปาโย.

“Icchatissa”（“欲求”的）是指，在“devadattaṃ bhuñjamānam icchati”（他欲求提婆达多吃饭）一句中提到的“icchati”（欲求）的。其所依（sādhanaṃ）即是被称为业（kamma）的“devadattaṃ bhuñjamānaṃ”（正在吃饭的提婆达多），“icchati”（欲求）以之为义、为所缘，故称“sādhanattho”（以所依为义）。其状态即是如此。因此，意思是业（kamma）本身处于欲求（icchā）之所缘的状态。说“无义”（niratthakaṃ）是说：（有人认为）“同作（samānakattuka）”的限定是为了这个目的而作的，但如前所述，由于没有（不定式）应用的可能，所以是无义的。这是（对方的）意趣。

สกาทฺยตฺเถสุ ธาตู สูปปเทสุ ธาตุ มตฺตา ตุมาทโย สุตฺตนฺตเรน วิหิตา ปาณินิเยหิ, เตนาห- ‘สกาทิธาตุปฺปโยเค’ติอาทิ. สิทฺธาติ ตุมาทโย สิทฺธา. ภุชิกิริยตฺถาติ ภุชิกิริยา อตฺโถ ยสฺสา สตฺติยา สา ภุชิกิริยตฺถา ปตียเต. ปตีย มานตฺเต [Pg.256] การณมาห- ‘อสโตปิ หิ’จฺจาทิ. ปเรเหตฺถ อกิริยตฺโถปปทตฺโถ ปุนารพฺโภติ วณฺณิตํ. ตเทตํ วิฆฏยิตุมาห- ‘เตเน’จฺจาทิ. ปเรสมยมธิปฺปาโย ‘‘สกฺโกติ โภตฺตุํตฺยาโท โกสลฺยํ คมฺยเต. คิลายติ โภตฺตุํติ ตทสตฺติ. ฆฏเต โภตฺตุํตฺยาโท โยคฺยตา. อารภเต โภตฺตุํตฺยาโทภุชิสฺเส วาทฺยวตฺถากิริยนฺตรํ. ลภเต โภตฺตุํติ อปฺปจฺจกฺขานํ. อตฺถิ โภตฺตุนฺติอาทีสุ สมฺภวมตฺตํ. วฏฺฏติ โภตฺตุํตฺยาโท โทสา ภาโว คมฺยเต. สกฺโกติจฺจาทิโน อุปปทสฺส โภชนาทิกิริยตฺถตา น คมฺยเต ตสฺมา อกิริยตฺเถสุปิ สกาทีสูปปเทสุ ตุมาทโย ภวนฺตี’’ติ.

波你尼（Pāṇini）派由另一经则规定，当与“sak”（能）等词（upapada）共用时，“tuṃ”等后缀可用于仅为词根（而无完整作用义）的词根。因此（论师）说：“sakādidhātuppayoge”（在“sak”等词根的使用中）等等。“Siddhā”（已成）是说“tuṃ”等后缀已成立。“Bhujikiriyatthā”（食作用义）是说，其义为食作用的能力被认知。对于其被认知的原因，（论师）说：“asatopi hi”（因为即使不存在）等等。他人在此解释说，非作用义的并列词（upapada）的意义是重复的。为了驳斥此说，（论师）说：“tena”（因此）等等。他宗的意趣是：“sakkoti bhottuṃ”（能够吃）等说法可理解为熟练；“gilāyati bhottuṃ”（厌于吃）是指其无力；“ghaṭate bhottuṃ”（适于吃）等表示适合性；“ārabhate bhottuṃ”（开始吃）等表示吃的准备阶段等其他作用；“labhate bhottuṃ”（得到吃）表示不拒绝；“atthi bhottuṃ”（有得吃）等仅表示可能性；“vaṭṭati bhottuṃ”（可以吃）等表示无过失。“sakkoti”（能够）等并列词的意义不被理解为吃等作用，因此在非作用义的“sak”（能）等并列词中，“tuṃ”等后缀也存在。

ปตียมาเนสฺวปฺเยเตสฺวตฺถนฺตเรสุ ตาทตฺถิยมตฺถิเยวาติ ปุพฺเพน วิหิตสฺส ตุมาทิโนตฺร น พาเธติ ทสฺเสตุมาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ. ตาทตฺถิยมตฺถิเยวาติ โภชนกิริยตฺถตา สกฺโกติอาทีนํ อตฺถิ เยวาติ อตฺโถ สิทฺธาเยว ‘‘ตุํตาเย’’จฺจาทินา. อลมตฺถวิสิฏฺเฐสุ ปริยตฺติวจเนสูปปเทสุ ธาตุโต ตุมาทโย วิหิตา ปเรหิ, ตตฺถาห ‘อลมตฺถวิสิฏฺเฐ’อิจฺจาทิ. ปหุสทฺทมฺปิ อนฺโตคธํ กตฺวา ‘สมตฺถาที’ติ วุตฺตํ, ภวติสฺส สมฺภโว ‘‘ปุพฺเพกกตฺตุกาน’’นฺติ (๕-๖๓) เอตฺถ พฺยาขฺยายิสฺสเต. อภิมตาติ กจฺจายเนน ‘‘อรหสกฺกาทีสุ เจ’’ติ (๔-๒-๑๓) จสทฺเทน อภิมตา อิมสฺสาติ ‘กาโล โภตฺตุํ’ติอาทิโน. ยถา โภตฺตุมโนติอาทินา ปเรสมฺปิ อยเมว นิปฺผตฺติกฺกโมติ ทีเปติ. อพฺยภิจารโตติ อวินาภาวโต, ภวติ โภชนํ ภาโวติ โภชนํ ภุญฺชนํ ภาโว ภวตีติ อตฺโถ. นตุคมิสฺสกิริยาตทตฺถาติ คมนกิริยา โภชนตฺถา น โหตีติ อตฺโถ. อตฺถสทฺโทหฺยยํ ปโยชนวจโน ยญฺจ ยมุทฺทิสฺส ปวตฺตติ, ตํ ตสฺส ปโยชนํ ภวติ. นจายํ โภชนมุทฺทิสฺส คมิสฺสติ, กิญฺจรหิ การิยนฺตรํ, เกวลํ เตน นิมิตฺเตน สมฺภาวียเต. ยทา ตุ โภชนตฺถเมวารพฺภเต คมนกิริยา, ตทา ภวตฺเยว’คมิสฺสติ โภตฺตุ’นฺติ.

即使在这些其他的意义被理解时，为了表明“为彼目的”确实存在，且不与前面所规定的不定式词缀`tuṃ`等相违背，故说“即使”(yadipi)等。“为彼目的确实存在”，意即“能够”(sakkoti)等词确实具有饮食行为的目的性，此义已由“`tuṃtāye`”等（规则）所证实。在具有“足够”(alam)等特殊意义的近位词(upapada)中，他人已从词根规定了不定式词缀`tuṃ`等，对此，（作者）说“在具有足够意义的特殊词中”(alamatthavisiṭṭhe)等。将“能”(pahu)一词也包含在内，而说“能力等”(samatthādi)；其可能性将在“前行同作者”(pubbekakattukānaṃ)(5-63)一节中解释。“被认可的”(abhimatā)，意即迦旃延(Kaccāyana)在“于`araha`、`sakka`等，且”(arahasakkādīsu ce)(4-2-13)一节中，以“且”(ca)字所认可的，如“是吃饭的时候”(kālo bhottuṃ)等。正如以“想吃”(bhottumano)等为例，（作者）表明对他人而言，这也是同样的派生过程。“由无谬误”(abyabhicārato)即“由不相离”(avinābhāvato)，“饮食成为存在”(bhavati bhojanaṃ bhāvo)意为饮食、食用成为一种存在。“行走的行为不是为了那个目的”(natugamissakiriyātadatthā)，意即行走的行为不是为了饮食的目的。此“义”(attha)字是表示目的的词，凡是针对某事而发生，该事即为其目的。此人行走并非为了饮食，而是为了其他事务，只是通过那个迹象而推测。然而，当行走的行为确实是为了饮食的目的而发起时，则确实成立“将去吃”(gamissati bhottuṃ)。

ตุํวิสเย ณโกปิ วิหิโต ปาณินิเยหิ, ตตฺราห- ‘การโก วชติ’จฺจาทิ. ปริหารมาห- ‘ปุพฺเพ’จฺจาทินา. ‘กตฺตริลฺตุ’จฺจาทินา โยยํ [Pg.257] ณโก ตีสุปิ กาเลสุ สามญฺเญน วิหิโต, กฺริยตฺถา ยํ กฺริยายํ อุปปเท กตฺตุโน-ภิธานํ สิทฺธํ, น จาสฺส วิเสสวิหิเตน ตุํปจฺจเยน พาธา ภินฺนตฺตา, ตุํปจฺจยสฺส หิ ภาเว วิธานํ ณกสฺส ตุ กตฺตรีติ. ปุพฺพณเกเนว สิทฺเธปิ ลฺตฺวาทินิวตฺติยา โส วิเธยฺโยว, โน เจ ลฺตฺวาทโยปิ สิยุนฺติ โจทกปฺปสงฺคมาสงฺกิยาห- ‘นเจว’มิจฺจาทิ. อวคมาภาวเมว ผุฏยิตุมาห- ‘นหึ’จฺจาทิ. หิ ยสฺมาตฺยตฺเถ โย เอโส วชติ โส กตฺตา, โย เอโส วชติ โส วิกฺขิโปตฺยยมตฺโถ-ตฺร คมฺยเต, น ปน เตหิ ตาทตฺถิยํ คมฺยเตติ อตฺโถ. โจทโก ลฺตฺวาทีหิ สามฺยมาปาทยิตุํ สามริสํ วุตฺตวิธิเนวาปฺปตฺตึ ณกสฺสาปฺยาห- ‘ณโกปิ’จฺจาทิ. อคตฺถํ ยทิปิ ณเกน ตาทตฺถิยํ น คมฺยเต ปกรณโต คมฺยเตติ ณโก ภวิสฺสตีตฺยาสงฺกิย โจทโก อาห- ‘อเถ’จฺจาทิ. ปุพฺเพจฺจาทินา วุตฺโต-ยํ ‘ณโก น วิเธยฺโย’จฺจสฺส น ปริหาโร… โสตฺตรตฺตา ยถาวุตฺเตน, กินฺตุ‘ตสฺมา เนวิ’จฺจาทินา อิมินา วุจฺจมาโนวปริหาโรติวิญฺญาตพฺพํ. ตเทวํลฺตฺวาทีนมฺปิปตฺติโตณกลฺตฺวาทีหิ ตาทตฺถิยานวคเม วินิจฺฉิเต ตาทตฺถิยวิเสเสน เตสํ สมฺภโวติ อนตฺถกํ ‘‘ณกสฺส กิริยตฺโถปปทสฺสวิธานํ ลฺตฺวาทิปฏิเสธนตฺถ’’นฺติ วากฺยการวจนนฺติ สตฺถกาโร นิคมยมาห- ‘ตสฺมา’’จฺจาทิ. ภวตุ ปกรณโตว ตาทตฺถิยาวคโม, ตถาปิณโก ปโร วิเธยฺโยตฺยธิปฺปาเยนาห- ‘อถาปิ’จฺจาทิ. คตตฺตํ. ภวิสฺสติ กาเล กฺริยตฺถายํ กฺริยายมุปปเท ภาเว จ ณปฺปจฺจยาทโย วิหิตา, ตตฺราห- ‘ปากาย วชติ’จฺจาทิ. อวิหิเตสุปิ ตาทตฺถิยา สิทฺธเมเวติ อธิปฺปาโย.

在不定式`tuṃ`的语境中，波你尼(Pāṇini)学派亦规定了`ṇaka`词缀，对此，（作者）说：“作者去”(kārako vajati)等。他以“先前”(pubbe)等词予以驳斥。通过“于作者”(kattari)等（规则），此`ṇaka`词缀在三时中被普遍规定。当一个动词作为近位词(upapada)而具有另一动词的意义时，（`ṇaka`）表示作者的用法是成立的，且它不与特别规定的`tuṃ`词缀相违背，因为二者领域不同：`tuṃ`词缀是在行动本身(bhāva)的意义上规定，而`ṇaka`词缀则是在作者(kattari)的意义上。即使通过前述的`ṇaka`词缀已能成立，但为了排除`ltvā`等词缀，它仍是必须规定的。若非如此，`ltvā`等词缀也可能出现。预见到质问者(codaka)的此种诘难，（作者）说：“并非如此”(nacevaṃ)等。为阐明其不解之处，（作者）说：“确实不”(nahiṃ)等。`hi`是“因为”(yasmā)的意思。此处所理解的意义是“去者即作者”、“去者即散乱者”，但并不能从这些词中理解“为彼目的”(tādatthiya)之义。质问者为使`ltvā`等词缀与`ṇaka`词缀等同，以同样的方式，就`ṇaka`词缀也提出了相似的适用问题，说：“`ṇaka`词缀亦”(ṇakopi)等。质问者预料到（对方会说）“即使通过`ṇaka`词缀不能理解‘为彼目的’之义，但从上下文中可以理解，因此`ṇaka`词缀可以成立”，于是说：“那么”(atha)等。前面以“先前”(pubbe)等词所说的“`ṇaka`词缀不应规定”，并非对此的驳斥……因为如前所述，那是回答。但应知，以此处所说的“因此不”(tasmā neva)等，才是驳斥。如此，在确定了由`ṇaka`、`ltvā`等词缀无法理解“为彼目的”之义后，它们在特定的“为彼目的”之义上仍有可能成立，因此句义疏作者(vākyakāra)所说的“规定`ṇaka`词缀，是为了在动词作为近位词而具有另一动词意义时，否定`ltvā`等词缀”一语是无益的。经论作者(satthakāra)总结说：“因此”(tasmā)等。即使“为彼目的”之义可从上下文理解，`ṇaka`词缀仍应在之后规定，（作者）怀此意图说：“即便如此”(athāpi)等。此义已明(gatattaṃ)。在将来时，当一个动词作为近位词而具有另一动词的意义时，在行动本身(bhāve)的意义上，规定了`ṇa`词缀等。对此，（作者）说：“为烹饪而去”(pākāya vajati)等。其意为：即使未规定（这些词缀），“为彼目的”之义也已成立。

๖๒. ปฏิ

62. 向

โสตุนาทีสุ ‘สวนํ กาตุน’อิจฺจาทินา วิคฺคโห. สุเตเนติ สวนนฺติ วิคฺคโห.

于`sotuna`等词，其语基分析(viggaha)为“为听闻”(savanaṃ kātuṃ)等。于`sutena`，其语基分析为“听闻”(savanaṃ)。

๖๓. ปุพฺเพ

63. 先前

เวติ นาติสมฺพชฺฌเต วิธิโน นิจฺจตฺตา. เอกสทฺทสฺสาเนกตฺถตฺตา วิเสเสติ [Pg.258] ‘สขฺยาวจโนยเมกสทฺโท’ติ. กุโตจฺจาห-‘สทฺทาน’มิจฺจาทิ. เอกสทฺทสฺส สงฺขฺยาวจนตฺเต โยตฺโถ สมฺปชฺชเต, ตมาห ‘เอกสงฺขฺยาวจฺฉินฺโน’ติ, ตทตฺถาติ กฺริยตฺถสฺสตฺถา. ยทิปิ ‘ปุพฺพํ พฺยาปาร’นฺติ สมุทาเย เอกเทสภูโต พฺยาปาโร นิทฺธาริยมาโนติ วุตฺตํ, ตถาปิ ปุพฺพสทฺเทน พฺยาปารวาจโก กฺริยตฺโถ วุจฺจเต อุปจารา, เตเนว ‘เตสุ โย ปุพฺโพ ตทตฺถโต กฺริยตฺถา’ติ วุตฺติยํวุตฺตํ. นนุ จ สตฺติ การกํ, อญฺญา จ ปุพฺพกาลกิริยาย สตฺติ, อญฺญา อุตฺตร กาลกิริยาย, ตสฺมา กุโต เอกกตฺตุกตฺตมิจฺจาสงฺกิย ปฏิปาเทนฺโต อาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ. สตฺติมโต ทพฺพสฺสาติ เทวทตฺตาทิโน สตฺติมโต ทพฺพสฺส. ตทชฺฌาโรปาติ เอกตฺตสฺส อชฺฌาโรปา. เอก กตฺตุกานํ พฺยาปารานํ กมาภิธานาย ตุนาทโย วิธียมานา ภาเวเยวุปฺปนฺนา สกฺโกนฺติ กมมภิธาตุนฺติ ภาเวตฺยตฺราภิสมฺพชฺฌเต.

（此义）并不与规则相违背，因为规则是恒常的。`eka`（一）词有多义，故特指“此`eka`词为数词”。为何如此说呢？他说：“词”等。当`eka`（一）词作数词时，所成就的意义，他称之为“由一数所限定”，此即是行为义（kriyattha）之义。虽然说“先前的行为”是指在总体中确定一部分行为，但“先前”一词通过比喻表示行为义（kriyattha），因此在“在那些行为中，先前的就是行为义（kriyattha）”这句话中已述及此义。难道能力不是动因（kāraka）吗？而且先前时间的行为有一种能力，后续时间的行为有另一种能力，因此有人会怀疑如何成为同一个行为者，为了解释这个问题，他便说：“即使”等。“有能力的事物”是指提婆达多(Devadatta)等有能力的事物。“对其的假定”是指对“一性”的假定。对于同一个行为者的多个行为，为了表示它们的先后顺序，所制订的tunā（词缀）等，在意义中产生，能够表达先后顺序，因此它与意义相关联。

เอกกตฺตุกานนฺติ พหุวจนตฺตา ‘ภุตฺวา ปิตฺวา วชตี’ติปิ ภวติ. ภุตฺตสฺมินฺเตตฺถ อเนกกตฺตุกตฺตา ภุญฺชิตฺวาปิ ภวติ. ปาณินิ ยานมิว วิสุํ วจนมนฺตเรน ตุนาทิวิธิปฺปฏิปาทยมาห- ‘มุขํ พฺยาทาย สุปติ’จฺจาทิ. พฺยาทายาติ ทาธาตุสฺส วิอาปุพฺพสฺส ตฺวาปฺปจฺจเย ‘‘ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส’’ติ (๕-๐๖๔) ตฺวาสฺส ปฺยาเทเส รูปํ, มุขวิวรณํ กตฺวาตฺยตฺโถ, พฺยวธายกกาลสฺสาติ พฺยาทาน สุปนานมนฺตเรโย กาโล ตสฺส, เภทานุปลกฺขณนฺติ เภทสฺสาทสฺสนํ. เภทสฺสีนํ เกสญฺจิวิชฺชมานตฺตา’เกหีจี’ติ วุตฺตํ. สหภาเวปีติ พฺยาทานสุปนานํ สหภาเวปิ. วฑฺฒิตโก ภตฺตราสิ.

`Ekakattukānaṃ`（同一行为者）因是复数，故亦有“吃喝后离去”（bhutvā pitvā vajati）之说。在此`Bhuttasmin`中，因有多位行为者，故亦有`bhuñjitvā`之说。波你尼(Pāṇini)如同驾车般，无需额外言说，便直接阐明了tunā（词缀）等词的制订，他说：“张口而睡”等。`Byādāya`是动词dā在viā前缀后接tvā（词缀），根据“复合词中，tvā可变为pyo”（5-064）的规则，tvā变为pyā的形式，意为“张开嘴”。`byavadhāyakakālassa`是指张口与睡觉之间的间隔时间。`bhedānupalakkhaṇaṃ`是指未见差别。因对某些情况而言存在差别，故说“由某些（论师所说）”。`共同发生`是指张口与睡觉同时发生。饭食堆积增长。

อภิมตา ปาณินิยานํ, ปราย นทิยา ปพฺพโต-วโร วิเสสี ยเตติ อปฺปตฺวา นทิมฺปพฺพโต’ติ วุตฺเต นทิยา โอรภาเค ปพฺพโตติ อตฺโถ. ภวติ, ตโต จ ปาเรภูตนทีวิสิฏฺโฐ ปพฺพโต ปตียเต. อวเรน ปพฺพเตน ปรา นที วิเสสียเตติ อติกฺกมฺม ปพฺพตํ นทีติ วุตฺเต ปาเร นทิยา โอเร ปพฺพโตติ อตฺโถ ปตียเต, ตโต จ โอรภาเค ปพฺพตวิสิฏฺฐา นที วิญฺญายเต. ภวติโน สพฺพตฺถ สมฺภเว สติ เอกกตฺตุกตา ปุพฺพกาลตา ยถา คมฺย เต [Pg.259] ตถา ทสฺเสติ ‘ปฐมํ น ปปฺโปติ’จฺจาทิ. นิคมยติ ‘ตเทว’มิจฺจาทินา.

为波你尼(Pāṇini)学派所认可。当说“未至河有山”(appatvā nadiṃ pabbato)时，其义为“山在河的此岸”。由此，那座山被理解为是以河在其彼岸为特征的。当说“越过山有河”(atikkamma pabbataṃ nadī)时，其义被理解为“山在此岸，河在彼岸”，由此，那条河被认知为是以山在此岸为特征的。在一切皆有可能发生的情况下，他展示了单一行为者的先行性是如何被理解的，他说：“初未能到达”等。他以“即是如此”等语句作总结。

ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉตีติ ปเร-ญฺญถา นิปฺผตฺติมากงฺขนฺติ ปาณินิยาทโย, ตตฺราห- ‘เอกกตฺตุกาน’มิจฺจาทิ. อาภิกฺขญฺญาวคเม การณํ ปุจฺฉติ ‘ยชฺเชว’มิจฺจาทิ. วุตฺตเมว ผุฏยติ ‘เยหิ’จฺจาทินา. เยหีติ เวยฺยากรเณหิ. ชิวคฺคาหํ อคาหยิจฺจาโท ปเรญฺญถา ปฏิปนฺนาตทาห- ‘กมฺม’มิจฺจาทิ. สกงฺเคติ ปาณิปาทาทิเก-ตฺตนิเยวยเว. ณํ ปจฺจโย อภิมโตติ สมฺพนฺโธ. กึ ณมฺปจฺจเยนาติ อิทํ วุตฺตํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. อญฺญถา สิทฺธิปฺปการมาห- ‘ชีวสฺสิ’จฺจาทิ. กึ วิสิฏฺฐนฺติ ปุจฺฉิตฺวา ชีวคฺคาเหน วิสิฏฺฐนฺติ ทสฺเสตุํ ชีวคฺคาห’นฺติ อาห. ชีวคฺคาหสงฺขาตํ คหณมกาสีติ อตฺโถ.

对于“吃而又吃，然后离去”（bhutvā bhutvā gacchati），波你尼(Pāṇini)等人期望有不同的成就方式，对此他说：“单一行为者”等。关于频繁性被理解的原因，他问道：“为何如此”等。他用“以其”等来阐明已说的内容。“以其”是指文法学家们。在“活捉”（Jivaggāhaṃ agāhayi）等例子中，其他人持有不同观点，对此他说：“业”等。“自身肢体”是指手足等自身的一部分。“ṇaṃ”词缀是（他们）认可的，这是关联。“为何用ṇaṃ词缀呢？”这是已说的，是关联。他用“生命”等来说明另一种成就的方式。他问道：“有什么特别之处？”为了表明是“活捉”这一点很特别，所以他说了“活捉”。意思是，他做出了被称为“活捉”的抓取动作。

อาขฺยาตนฺติ อคาหยีติ อาขฺยาตํ กตฺตพฺพรูปนฺติ อิมานา คหณ กิริยาย กมฺมตฺตํ โพเธติ. ตพฺพิเสสนมฺปีติ กตฺตพฺพรูปาย คหณ กิริยาย วิเสสนมฺปิ. ตถาภูตเมวาติ กตฺตพฺพรูปเมว. ตถา เจติ กิริยาวิเสสเน ทุติยาย ณมนฺเต ชาเต สติ. ณมนฺต รูปนฺติ ณมนฺตสฺส รูปํ ยสฺสาติ วิคฺคโห. ณํปจฺจเยนิห กิญฺจิเนติ สมฺพนฺโธ. อิเหติ อิมสฺมึ พฺยากรเณ. กิญฺจิ ปโยชนํ. ปจาทิโตติอาทิสทฺเทน เตหิ อวิหิตณมฺปจฺจยา คหิตา.

“Ākhyātaṃ”（谓语）即“agāhayi”，此谓语是“应作形”，表明此抓取行为的业性。“其限定词亦然”是指，也是应作形的抓取行为的限定词。“像那样”只是指应作形本身。如此，当动作副词中出现以ṇaṃ结尾的第二格时。“ṇamanta形”的分解(viggaha)是“其结尾为ṇaṃ者”。“ṇaṃ词缀在此处没有作用”，这是关联。“此处”指这个文法中。“任何”是指任何目的。“从pacādi”一句，是通过“ādi”（等）一词，来包含那些未规定使用ṇaṃ词缀的词。

๖๔. นฺโต

64. Nta（现在分词）

โย สาธยิตุมารทฺโธ นจ นิฏฺฐมุปคโตติ โย กฏาทิสาธยิตุํ นิพฺพตฺตยิตุํ อารทฺโธ นิฏฺฐํ ปริสมตฺตึ น โจปคโต นปฺปตฺโต. ปวตฺโต-นุปรโตวาติ โย ปพฺพตาทิ นิจฺจปฺปวโต-อวิรโต เตเนว นิฏฺฐํ โนปคโตโสวตฺตมาโนติ วุจฺจเตติ โยชนา. ตพฺพิ สยกิริยาทฺวาเรนาติ ยถาวุตฺตกฏาทิวิสย กิริยามุเขน, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘ยถาวุตฺตกฏาทีนํ วตฺตมานตฺตา ตพฺพิสยา กิริยาปิ วตฺตมานา เอวาติ ตํทฺวาเรน กฺริยตฺถวิเสสน’’นฺติ.

“已开始成就而未达完成者”，即已着手制作席子等物，而未达完成、圆满者。“持续而未停止者”，即如山岳等恒常持续、无有间断，因此未达终结，这即是所谓的“现在”，此为（语法）结构。“通过与该对象相关的行为之门”，即通过前述与席子等对象相关的行为之方式。此即是说：“因前述席子等物的现在性，与其相关的行为也是现在的，故通过此门径，（它）是行为意义的修饰语。”

ภุญฺชติ เทวทตฺโตติ เอตฺถ ยชฺชปิ ภุญฺชมาโน หสติ ขชฺชติ ปานิยํ ปิวติ, ตถาปิ ยุตฺตา วตฺตมานตา กตฺตุมิจฺฉิตสฺสารมฺโภ น [Pg.260] ปริสมตฺโตติ วุตฺตํ- ‘สาธยิตุมารทฺโธ น จ นิฏฺฐมุปคโต’ติ. ติฏฺฐนฺติ ปพฺพตาติอาทีสุ นิจฺเจสุ ปพฺพตาทีสุ ภูตานาคตานมสมฺภวา ตนฺนิเสธิโน วตฺตมานสฺสาปฺยสมฺภวา ยทีปิ กาลวิภาโค น วิญฺญายเต, ตถาปิ อารทฺธสฺส ฐานสฺสาปริสมตฺติยา วตฺตมานา เอวาติ วุตฺตํ- ‘ปวตฺโต-นุปรโต วา’ติ. กตฺตุวิเสสเน สติ โก โทโสจฺจาห- ‘กตฺตุ วิเสสเน’จฺจาทิ. อิหาปิ สิยา กตฺตุโน วตฺตมานตฺตา, วตฺตมานตฺต เมวาสฺส ปกาเสตุมยนฺติ วุตฺตํ. ‘‘อปฐมา สมานาธิกรเณ’’ตฺยาทีหิ (๓-๒-๑๒๔) อเนเกหิ สุตฺเตหินฺตปฺปจฺจโย ปาณินิเยหิ วิหิโต.

在“提婆达多(Devadatta)食”一句中，纵然食者在笑、在嚼、在饮水，然其现在时态是恰当的，因为作者所欲之行为已开始而未完成，故说“已开始成就而未达完成”。在“山岳屹立”等句中，对于山岳等恒常事物，过去与未来既不可能，否定此二者，则现在亦不可能；纵然时间上的区分不明显，然因已开始的站立行为尚未完成，故仍是现在时，因此说“持续而未停止”。若有作者的修饰语，有何过失？答曰：“作者的修饰语”等。此处亦可能有作者的现在性，说此是为了显示其现在性。“非第一格同格时”等（《波你尼经》3-2-124），波你尼学派已通过许多经文规定了此-nta后缀。

อิธ ปน สามญฺเญน วิหิตตฺตา อาห- ‘สามญฺเญนา’ติอาทิ. สนฺโต ‘อส-ภุวิ’นฺตปฺปจฺจโย. ‘‘กตฺตริ โล’’ (๕-๑๘) ‘‘นฺตมานานฺติ ยิยุํสฺวาทิโลโป’’ติ (๕-๑๓๐) อการสฺส โลโป. ตปนฺโต ‘ตป-สนฺตาเป’. ชปฺปนฺโต ‘ชปฺป=วจเน’. ปฐนฺโต ‘ปฐ=อุจฺจารเณ’ ปจนฺโต ‘ปจ=ปาเก’ธารยนฺโต ‘ธร=ธารเณ’. ปโยชกพฺยาปาเร ณิ, ธริตุํ ปยุญฺชมาโน ธารยนฺโต. ทิสฺสนฺโต ทิส ทุส=อปฺปิติยํ’’ ทิวาทีหิ ยก’’ (๕-๑๒) ยชนฺโต ‘ยช-เทวปูชายํ’. อรหนฺโต ‘อรห-ปูชายํ. ยถาจาติอาทินา อปฐมาสมานาธิกรณาทีสุ ‘สํวิชฺชมาโน วิโรจมานํ ชปฺปมาโน’จฺจาทีสุ มาโน นฺโต วิย ทฏฺฐพฺโพติ วทติ.

然此处因是概括规定，故说“概括地”等。Santo（有）是（词根）asa-bhuvi（存在）加-nta后缀。（根据）“于作者格（加）lo”（5-18）、“于-nta、-māna等（后缀），yi、yu、sva等音省略”（5-130），a音被省略。Tapanto（燃烧者）源于tapa-santāpe（燃烧、折磨）。Jappanto（低语者）源于jappa=vacane（言说）。Paṭhanto（诵读者）源于paṭha=uccāraṇe（发声）。Pacanto（烹煮者）源于paca=pāke（烹煮）。Dhārayanto（受持者）源于dhara=dhāraṇe（受持）。于使动业中加ṇi，使之受持者为dhārayanto。Dissanto（被见者）源于disa、dusa=appitiyaṃ（不喜、见），（根据）“div等（词根后加）ya”（5-12）。Yajanto（祭祀者）源于yaja-devapūjāyaṃ（祭天）。Arahanto（阿罗汉）源于araha-pūjāyaṃ（应供）。（作者）说：由“亦如是”等（规则），在“非第一格同格”等情况中，如saṃvijjamāno（存在）、virocamānaṃ（照耀）、jappamāno（低语）等词中的-māna（后缀），应视同-nta（后缀）。

๖๕. มาโน

65. 慢

กาลกโต อวตฺถาวิเสโส วโย. มาโนวาติ อิมินานฺตปฺปจฺจยาภาวมาห. ยุชฺฌมานา’ยุธ=สมฺปหาเร’ ‘‘ทิวาทีหิ ยก’’ (๕-๑๒) ‘‘ตวคฺควรณาน’’มิจฺจาทินา (๑-๔๘) ธสฺส โฌ’’วคฺคลเสหิ เต’’ติ (๑-๔๙) ยสฺส จ. ‘‘จตุตฺถทุติเยสฺเวส’’นฺติอาทินา (๑-๓๕) ฌสฺส โช. นจฺจมานา ‘นจฺจ=นจฺจเน’.

由时间所造成的特定状态是年龄。“慢”(māno)是说此处没有“anta”后缀。战斗者(yujjhamānā)，其词根“战斗”(yudha)义为“交战”(sampahāre)，依“divādīhi yaka”(5-12)等规则；依“tavaggavaraṇānaṃ”等(1-48)规则，“dh”变成“jho”；依“vaggalasehi te”(1-49)等规则，以及关于“ya”者；依“Catutthadutiyesv esa”等(1-35)规则，“jh”变成“jo”。舞蹈者(naccamānā)，其词根“舞蹈”(nacca)义为“跳舞”(naccane)。

๖๗. เตสฺส

67. 她的

สวิสเยติ กตฺตริ ภาเว กมฺเมจ.

“有其对象”(Savisaye)是说在主动语态、状态语态(bhāve)和被动语态中。

๖๘. ณฺวาท

68. ṇvāda

ณฺวาทโยติ [Pg.261] ‘ณฺวาทโย’จฺจเนน สุตฺเตน. กติปยธาตฺวาทิปริคฺคเหนาติ ธาตโว ปกติภูตา อาที เยยํ กาลาทีนํ เต ธา ตฺวาทโย เตสํ ปริคฺคเหนาติ อตฺโถ. กาโล วตฺตมานาทิ, การกํ กตฺตาทิ ปกํเสน นิยเมน ปจฺจโย กรียเต เอตสฺมาติ ปกติ. กากฺริยํ อายุกาทิ.

“ṇvādayo”是指以“ṇvādayo”为名的经文。“若干词根等总摄”，是指那些作为基础的词根，是时间等的开端，此即总摄彼等词根等之义。时间包括现在时等，作用者(kāraka)包括作者等。因为后缀(paccayo)是依据规则严格地从此而造，所以称之为“词根”(pakati)。作用者之所作(kākriyaṃ)包括寿命等。

การิยวิเสสนฺติ อาเทสาทิการิยวิเสสํ. การุ สิปฺปิชาติ วิเสโส. ตจฺฉกาทโย (ตจฺฉกกมฺม) การตนฺตวายรชกนหาปิตา ปญฺจ การโว จารุทารุติ วตฺตมาเน กาลนิยเมนาญฺญตฺราปิ ภวิสฺสติ. เอวํ การุอาทีสุปิ.

“特殊作用”(Kāriyavisesaṃ)是指如替换(ādesa)等的特殊作用。“工匠”(Kāru)是一种特殊的技艺类别。木匠(tacchaka)等（木匠的工作），以及制造者(kāra)、织工(tantavāya)、染工(rajaka)、理发师(nahāpita)这五种工匠，以及“cārudāru”等词，依现在时的规则，也可用于他处。同样，“工匠”(kāru)等词也是如此。

๖๙. ขฉ

69. Khacha

ขฉสานนฺติ วุตฺเต ตทนฺตคฺคหณํ กถมิจฺจาห- ‘ปจฺจยคฺคหเณ’จฺจาทิ. พฺยาขฺยาตตฺถํ, นนุ สุตฺเต เอกสฺสโรติ ปุลฺลิงฺเคน นิทฺเทโส, อาทีติ จ ตพฺพิเสสนํ, เอวํ สติ นปุํสเกน วิวรณํ กถํ ยุชฺชตีติ อาห- ‘สทฺเท’จฺจาทิ, อถ ชาคเรจฺจาโท ปุถควยเวกสฺสรสฺส ชาครสทฺทสฺส จ ปจฺเจกํ กสฺมา น ทฺวิภาโวจฺจาห- ‘เตเนเว’จฺจาทิ.

论及“khachasānaṃ”时，如何理解其词尾的包含？答：“于取后缀时”等。其义已释。又，经中以阳性指说“一音节者”(ekassaro)，而“等”(ādi)是其形容词，既然如此，为何以中性来解释是合理的呢？答：“于声音”等。再者，于“醒觉”(jāgara)等词中，为何其分离的部分之单音节，以及“醒觉”一词本身，不被各别地重叠呢？答：“正因此”等。

เตเนวาติอาทีติ เอกสฺสโรจฺจสฺส วิเสสนตฺตเหตุนาว. อวยเวกสฺสรสฺสาติ วิเสสนสมาโส ‘อวยโว จ โส เอกสฺสโร เจ’ติ. อถาทีหิ เอกสฺสรวิเสสนตฺเตปฺยวยเวกสฺสรสฺส กสฺมา น ทฺวิภาโวจฺจาห- ‘เอกสฺเสวาทิตฺตา’ติ.

“正因此”(teneva)等，是说正因为是“一音节者”(ekassaro)的形容词。“部分之单音节者”(avayavekassarassa)是形容复合词，即“是部分且是单音节”。那么，即使“等”(ādi)是“单音节”的形容词，为何“部分之单音节者”不重叠呢？答：“因为只有一个开头”(ekassevādittā)。

อิตรสฺสาติ ปฐเมกสฺสรโต-ญาสฺสาวยเวกสฺสสรสฺส. โทสทุฏฺฐตฺตา เนตฺถ วิเสสนสมาโสติ วตฺตุมาห- ‘เอกสฺสโรติ’จฺจาทิ. ตถา สติ โก โทโสติ อาห- ‘เอโก เจ’จฺจาทิ. สโรทีติ จ วุตฺเต ‘อีห-ฆฏเน’จฺจาทีนเมว สิยา.

“其他的”(itarassa)是指除了第一个单音节之外的另一个单音节部分。因为有过失，所以不说此处是形容复合词，而说“一音节者”(ekassaro)等。既然如此，有何过失呢？答：“如果是一个”(eko ce)等。如果只说“音节”(saro)，那就可能只指“īha-ghaṭane”等词根。

นนุ จ ปจติมฺหิ เยเนวากาเรน ปจสทฺโท เอกสฺสโร เตเนว ตทวยวาปิ อจฺสทฺโท ปสทฺโท จ เอกสฺสโร, ตโตวาวยวานมฺปิ ปจฺเจกํ ทฺวิพฺพจนํ ปปฺโปติ… ทฺวิพฺพจนการิยิโน อาทิสฺส เอกสฺสรสฺส สามญฺเญน นิทฺเทสา, เอวญฺจ สมุทายสฺส ตทวยวานญฺเจกสฺสรานํ วิสุํ ทฺวิพฺพจเน [Pg.262] กเต อนิฏฺฐมฺปปฺโปตีตีทมปากตฺตุมาห- ‘สกึสตฺถปฺปวตฺติยา สาวยวสฺส สมุทายสฺส คหณ’นฺติ. สกึ สตฺถปฺปวตฺติยา เอกวารํ ทฺวิพฺพจนสุตฺตสฺส ปวตฺติยา ทฺวิพฺพจนกรเณนาติ วุตฺตํ โหติ.

又，在“pacati”一词中，“pac”音是单音节，其组成部分“ac”音和“pa”音不也同样是单音节吗？因此，其组成部分也应各别地重叠……因为能引生重叠的开头的单音节是被普遍地指说的。如此，若对整体及其单音节部分各别地进行重叠，则会得到不欲的结果。为去除此过失，故说：“以规则的一次运用，取具有部分的整体”。“以规则的一次运用”是说：以重叠经的一次运用而作重叠。

สาวยวสฺสาติ ยถาวุตฺตาวยเวหิ สห วตฺตมานสฺส น วินา เตหิ. เอวํ มญฺญเต ‘‘ยสฺส ทฺวิพฺพจเน กรียมาเน สพฺเพสมวยวานํ คหณํ ภวติ, ตสฺเสว สมุทายสฺส ทฺวิพฺพจนํ ยุตฺตํ นาวยวานํ, เตสญฺหิ ทฺวิพฺพจเน เอกาย ทฺวิพฺพจนสฺสุปฺปตฺติยา น สพฺเพสํ คหณํ กตํ โหติ นาวยวนฺตสฺส สมุทายสฺส จ กตนฺติ ปุน เตสํ ทฺวิพฺพจนาย สตฺถปฺปวตฺติยา ภวิตพฺพ’’นฺติ. อุปปตฺตนฺตรมาห- ‘อถเว’จฺจาทิ. อิห ฐาเน ทฺวิพฺพจนํ ทฺวิปฺปโยโค ทฺวิพฺพจนนฺติ ทฺเว ปกฺขา. ตตฺร ฐาเน ทฺวิพฺพจนปกฺเข โทสทสฺสนโต ทฺวิปฺปโยโค ทฺวิพฺพจนนฺตฺยยเมว ปกฺโขพฺภุปคโตติ ทสฺเสนฺโต ปฐมนฺตาว ฐาเน ทฺวิพฺพจนปกฺเข ภาวินํ โทสมาห- ‘ปฐมสฺเสกสฺสรสฺสิ’จฺจาทิ. ทฺวิสทฺโท สงฺขฺเยยฺเย วตฺตเต.

“有其部分者”(Sāvayavassa)是说与如前所说的部分共同存在，而非无彼等。如是认为：“当进行重叠时，若能包含所有部分，则只对此整体进行重叠是合适的，而非对各部分。因为对各部分进行重叠时，由一个重叠的产生，并不能完成对所有部分的包含，也不能完成对有部分之整体的包含。因此，为了重叠它们，必须再次运用规则。”又说另一理：“或者”(athavā)等。此处，有“就地重叠”与“二次使用即重叠”二说。其中，因见到“就地重叠”说有过失，为显示“二次使用即重叠”此说已被接受，故首先即说“就地重叠”说中会有的过失：“最初的单音节”等。“二”(dvi)一词用于所计数者。

สงฺขฺเยยฺยญฺเจตฺถ สทฺทรูปมุจฺจารณํ วา, ตตฺถ อุจฺจารเณ สงฺขฺเยยฺเย ฐาเน ทฺวิพฺพจนํ น สมฺภวติ… อุจฺจารณสฺส สทฺทา(นุคต) ธมฺมตฺตา. สทฺทรูเป สงฺขฺเยยฺเย ฐาเน ทฺวิพฺพจนํ, ตตฺถ โทโส. ตถา จาห- ‘รูปทฺวเย วิธียมาเน’ติ. ตถา สติ นิวุตฺติธมฺเม ฐานี ภวตีติ ฐานิโน นิวุตฺติยา ภวิตพฺพํ, นิวุตฺติยา จ ธาตุตฺตา นิวุตฺติ, เตนาห- ‘ปกติปฺปจฺจยวิภาคาภาวโต’ติ. เตน ปฺปจฺจเย ปเร ปกติยา วิธียมานํ การิยํ น สิยา, เตน วุตฺตํ- ‘อสฺส อิตฺตํ น สิยา’ติ. ปิปาสติ ‘ปา=ปาเน’. อิจฺฉายํ ปาตุนฺติตุมนฺตา ‘‘ตุํสฺมา’’จฺจาทินา (๕-๖๑) โส. ‘ปาส ปาส’ อิติ ทฺวิตฺเต ปุพฺพโต-ญฺญสฺส โลโป, ‘‘รสฺโส ปุพฺพสฺส’’ (๕-๗๔) ‘ข ฉ เสสฺวสฺสิ. ทฺวิปฺปโยเค ตุ ทฺวิพฺพจเน นายํ โทโส สมาวิสตีติ อาห- ‘อาวุตฺติยํ ติ’จฺจาทิ. ทฺวิธา ภูตสฺสา ติธินา ธาตุสฺเสว ทฺวิธาภูตตฺตํ ทีเปติ.

此处所计数者，是声音形态(saddarūpa)或发音(uccāraṇa)。其中，若发音为所计数者，则“就地重叠”不可能……因为发音是随顺声音之法。若声音形态为所计数者，则有“就地重叠”，然于此有过失。如是而言：“当规定二形态时”。若然，于有止息(nivutti)法时，则有原形(ṭhānī)，原形应由止息而有，而止息因其词根性而是止息，因此说：“因无词根与后缀之分别故”。因此，当后缀在后时，由词根所规定的作用则不生，因此说：“其‘i’不生”。“渴望饮”(pipāsati)，词根为“饮”(pā=pāne)。于欲求义，从“pātuṃ”的不定式，依“tuṃsmā”(5-61)等规则，得“sa”后缀。于“pāsa pāsa”的重叠中，除去第一个之后的部分被省略，依“rasso pubbassa”(5-74)规则，前音节变短，“kha cha sesvassi”规则亦适用。然于“二次使用”的重叠中，此过失不生，故说：“于重复时”等。此显示了词根本身依规则而成为二分的状态。

๗๐. ปโร

70. 他人

โยควิภาคา ‘อ ญ’อาทีสุ คมฺยเต. ยทิ หฺยตฺราปิ ฉฏฺฐี อภิมตา สิยา ตทา ‘‘ข ฉ ส ปโรกฺขานเมกสฺสโรทิทฺเว’’ติ เอกเมว โยคํ [Pg.263] กเรยฺย. ปโรกฺเข วิหิตา อญอาทโย ธาตุโตว, นาญฺญโตติ ปโรกฺขาวจนสนฺนิธานา จสทฺเทน ธาตุวิหิตปฺปจฺจยาว คยฺหนฺตีติ อาห- ‘อญฺญสฺมิมฺปิ ธาตุวิหิตปฺปจฺจเย’ติ. ยทิ ปน ภุสตฺโถ อาภิกฺขญฺญตฺโถ วา วตฺตุมิฏฺโฐ สิยา, ตทา ภูสตฺถาทีสุ จ ททฺทลฺลติจฺจาทิกํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. จงฺกมติ โมมูหจิตฺตานีติ ภุสตฺถสฺส ยุชฺชมานตฺตา ตฺยาทโย ภุสตฺเถ ภวนฺติ พหุลาธิการาติ วตฺตุํ สกฺกาติ.

通过规则的划分（yogavibhāga），可知此规则也适用于“a”、“ña”等后缀。如果此处也意欲使用第六格，那么依据“kha cha sa parokkhānamekassarodidve”这条规则，就应当只制定一个规则。为远过去时（parokkha）所规定的“a”、“ña”等后缀，是从词根（dhātu）派生，而非从其他派生。因为邻近表示远过去时（parokkha）的词，并通过“ca”字，只取为词根规定的后缀，因此说：“在其他为词根规定的后缀中也是如此”。如果想要表达“众多”（bhusattha）或“重复”（ābhikkhañña）之义，那么应当知道，在表示“众多”等义时，会有“daddallati”等形式。由于“Caṅkamati momūhacittāni”符合“众多”（bhusattha）之义，因此可以说，根据广泛适用的原则（bahulādhikāra），“ti”等后缀用于表示“众多”之义。

๗๑. อาทิ

71. 初

ปฐโม ทุติโยติ จ ทฺเว เอกสฺสรา. ตตฺถ ‘‘ขฉสานเมกสฺสโรทิ ทฺเว’’ (๕-๖๙) ‘‘ปโรกฺขายํ เจ’’ติ (๕-๗๐) ปฐมสฺเสกสฺส รสฺส ทฺวิพฺพจนํ ‘อาทิสฺมา สรา’’ติ ตุ ทุติยสฺส, ตสฺมา กถมญฺญสฺสุจฺจมาเนอญฺญสฺสพาธกํสิยา ตสฺมา กเตปิทุติย ทฺวิพฺพจเนปฐมทฺวิพฺพจนํ สมฺภวตฺเววาตินปฐมทฺวิพฺพจนาปวาโท-ยํ โยโคจฺจาสงฺกิยาห- ‘ปฐเม’จฺจาทิ. กฺริยตฺถาธิการา กฺริยตฺถานนฺติ ฉฏฺฐิยา ทุติเยเนกสฺส เรนจ สมฺพนฺธา ปฐมทฺวิพฺพจนสฺสวิธาย กมญฺญวากฺยมญฺญํ ทุติยสฺสาติ น วากฺยเภโทติ อาห- ‘เอเก’จฺจาทิ. อสฺสาติ ‘อาทิสฺมา สรา’’ติ อสฺส โยคสฺส, ปุพฺพโยเคติ ปุพฺเพหิ ทฺวิหิ สุตฺเตหิ. ‘‘อาทิสฺมา สรา’’ติ สรมทฺวิตฺเตนุปาทาย สามญฺเญน สทฺทรูปสฺส ทฺวิพฺพจนวิธานโต ปุพฺเพ วิย พฺยญฺชนยุตฺตสฺเสว วิธานํ ตเถวิฏฺฐตฺถตฺตาติ ปฐมทฺวิพฺพจน สมฺพนฺธิโน พฺยญฺชนสฺส ทฺวิพฺพจนพาธาตฺยวคนฺตพฺพํ.

初者与次者皆为单音节（ekassara）。其中，依据“khachasānamekassarodi dve”（5-69）及“parokkhāyaṃ ce”（5-70）这两条规则，对第一个单短元音进行重叠；而依据“ādismā sarā”，则对第二个进行重叠。因此，当规定其一时，如何会妨碍另一者呢？所以，即使对第二者进行了重叠，对第一者的重叠也仍然可能，故此规则并非第一重叠规则的例外。为解答此疑，（作者）说“初者”（paṭhame）等。由于“业义”（kriyattha）的管辖，以及“业义”（kriyatthānaṃ，第六格）与“第二个单音节”（dutiyena ekassarena）的关联，（有人认为）规定第一重叠的句子与规定第二重叠的句子不同，并非句子切分。因此（作者）说“有些”（eke）等。“此”（assa）即指“ādismā sarā”这条规则。“在前规则中”（pubbayoge）即指在前面的两条经中。“ādismā sarā”此规则，通过不重复元音，而笼统地规定了词形（saddarūpa）的重叠，如同先前一样，只规定了与辅音（byañjana）结合的形式，因为其意趣即是如此。因此应当了知，与第一次重叠相关的辅音，其重叠被妨碍了。

๗๒. นปุ

72. 不

ปฏินิมิตฺตนฺติ นิมิตฺตํ นิมิตฺตํ ปติ ปฏินิมิตฺตํ, นิมิตฺเต สตีติ อตฺโถ.

“对相”（paṭinimitta）即是“nimittaṃ nimittaṃ pati paṭinimittaṃ”，意为“对向于相”，即“当相（nimitta）存在时（所生起）”，此为其义。

๗๓. ยถิ

73. 如是

ปฐเมกสฺสรสฺส ปฐมทฺวิพฺพจนํ วิสโย, ทุติเยกสฺสรสฺส ทุติยทฺวิพฺพจนํ, เตนาห- ‘ยถา วิสย’นฺติ. ปฐม ทุติย ตติย ทฺวิพฺพจนนฺติ เอตฺถ ปุอิติ ปฐมํ สทฺทรูปํ, ตฺติอิติ ทุติยํ, ยิสิติ ตติยํ.

第一个单音节词（ekassara）是第一次重叠的范围，第二个单音节词是第二次重叠的范围，因此说“各如其范围”（yathā visayaṃ）。在“第一、第二、第三重叠”中，“pui”指第一个词形（saddarūpa），“tti”指第二个，“yisi”指第三个。

๗๖. ข ฉ

76. kha、cha

ขปฺปจฺจยาทิ กรียตีติ เสโส.

其余是关于kha等后缀的用法。

๘๒. ยุว

82. 年轻

จตฺถปรตฺตาติ [Pg.264] จตฺถสมาสา ปรภูตตฺตา. เตน ปจฺเจกาติ สมฺพนฺเธน. สมานาธิกรณตฺเตน วิเสสนนฺติ สมฺพนฺโธ. อาจริเยน โยวิภตฺติโลเปเนว นิทฺทิฏฺฐตฺตา อาห- ‘ลุตฺตโยวิภตฺติโก วา นิทฺเทโส’ติ.

“Catthaparattā”是说，因为是依于他词的为格复合词。因此，与“paccekā”相关联。因为是同格关系，所以是作为限定词的关联。因为阿阇梨仅以省略“yo”格尾的方式指出，所以说：“或是省略了“yo”格尾的解释”。

๘๓. ลหุ

83. 轻

ธูปายตีติ ธูปิตา, ปจฺจยสฺสาติ ติปฺปจฺจยสฺส. กานุพนฺธกรณมนตฺถกํ สิยาติ ฆกฺวิกรณสฺส ปจฺจยตฺตาภาเว (ตํ) นิพนฺธนสฺส การิยสฺสาภาวา ‘น เต กานุพนฺธนาคเมสู’’ติ (๕-๘๕) ปฏิเสธา ภาโวติ กการานุพนฺธมนตฺถกํ สิยา.

“Dhūpāyati”即是“dhūpitā”，“paccayassa”即是“ti”后缀的（属格）。“ka”作为附标（anubandha）的作用是无意义的，这是因为：当“ghakvi”变位词（vikaraṇa）不具有后缀的性质时，由它所引发的作用也就不存在了，并且由于“那些（规则）不适用于带k-附标的（词根）和增音中”（5-85）这条规则的禁止，所以“ka”字母的附标是无意义的。

๘๕. นเต

85. Nate

ปุจฺฉียิตฺถาติ วิคฺคยฺห ตฺโต, ตสฺส ‘‘ปุจฺฉาทิโต’’ติ (๕-๑๔๓) โฐ. เสสํ วุตฺตนยเมว. เอ โอนมฺปฏิเสธมุเขนาติ เอโอนมฺปฏิเสธสฺส ปกตตฺตา วุตฺตํ. จินิตพฺพนฺติอาทีสุ จียิตฺถ จียติ วาติอาทินา วิคฺคโห. จินิตุนฺติอาทีสุ จินนา ยาติ(อาทินา). นนุ จ (ญิอาค)โม, น ปจฺจโยติ กถมฺปจฺจเย ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ (๕-๘๓) เอโอ ปปฺโปนฺติ กถญฺเจ สมฺปฏิเสโธจฺจาสงฺกิยาห- ‘ญิสฺเส’จฺจาทิ. นนุจาทิมฺหิ น ยุวณฺณาภิ กถเมตฺถปฺปสงฺโคติ อาห- ‘สกาปานํ กุกฺกูเณติ’จฺจาทิ.

分析“pucchīyitthā”后，其“tto”根据“pucchādito”（5-143）变为“ṭho”。其余如前所述。“E onampaṭisedhamukhenāti”是说，因为禁止e、o是当前的主题。在“cinitabbaṃ”等词中，以“cīyittha cīyati vā”等进行词法分析。在“cinituṃ”等词中，以“cinanā yāti”等进行分析。问：“ñi”难道不是增音（āgama）而非后缀（paccaya）吗？若是后缀，如何能依“lahussupantassā”（5-83）获得e、o？又如何能（消除）对（规则）禁止的疑虑呢？（答：）预见到此问，故说“ñisse”等。问：词首并无“yuvaṇṇa”，此（规则）于此如何适用？（答：）故说“sakāpānaṃ kukkūṇeti”等。

ปตฺโตการสฺสาติ ธุสทฺเท อุการสฺส ปตฺโตการสฺส. ยุวณฺเณจฺจาทินาปตฺตสฺสาติ (ตพฺพ) ตุํ ปจฺจเยสุ จ ณิโน ปตฺตสฺส. วา วิธานา น ญิ. ธุนาเปตพฺพนฺติอาทิปาเฐ ญิมฺหิ อกเต ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ (๕-๘๗) ปฏิเสธาภาโว. ธุนาเปตีติ ปาเฐติมฺหิ เล จ ‘‘กฺวจิ วิกรณาน’’นฺติ (๕-๑๖๑) วิกรณโลเป จ เอกาโร. อสติ นาคเม ‘‘ยุวณฺเณ’’จฺจาทินา เอตฺตํ สิยา ตมฺปินาคเม อุปนฺตตฺตา เนตฺยธิปฺปาเยนาห- ‘ตถาปิ’จฺจาทิ. ปกฺขนฺตรมาห- ‘นาคเม’จฺจาทิ.

“Pattokārassā”是说，在词“dhu”中，已获得“o”音的“u”音的（属格）。“Yuvaṇṇeccādināpattassā”是说，在“tabba”、“tuṃ”等后缀前，由（“yuvaṇṇe...”等规则）所获得的“ṇi”的（属格）。或依“vā”（任选）的规定而无“ñi”。在“dhunāpetabbaṃ”等读法中，当不作“ñi”时，因有“aññatrāpi”（5-87），故无禁止。在“dhunāpeti”的读法中，当（后缀为）“ti”或“le”，且根据“kvaci vikaraṇānaṃ”（5-161）省略变位词缀时，则有“e”音。若无“n”增音，则可依“yuvaṇṇe...”等规则变为“e”音，但由于“n”增音处于倒数第二音节，故不适用。怀此意趣，故说“tathāpi”等。又说另一观点：“nāgame”等。

๘๗. อญฺญ

87. 其他

สม ทม-อุปสเม. สเมตีติ สมโก, ทเมตีติ ทมโก, ชน-ชนเน, ชเนตีติ ชนโก พธ=พนฺธเน, พธตีติ พธโก.

词根“sam”与“dam”用于“止息”义。平息者（sameti），是为“samaka”；调伏者（dameti），是为“damaka”。词根“jan”用于“出生”义。能生者（janeti），是为“janaka”。词根“badh”用于“束缚”义。束缚者（badhati），是为“badhaka”。

๙๒. ปทา

92. 词

นิปชฺชติ [Pg.265] นิปชฺชนํ. ปมชฺชเต ปมชฺชิตพฺพํ. ปมชฺชนาย ปมชฺชิตุํ. ปมชฺชติ ปมชฺชนํ.

Nipajjati（躺卧），nipajjanaṃ（躺卧）。Pamajjate（放逸），pamajjitabbaṃ（应被放逸的）。Pamajjanāya（为了放逸），pamajjituṃ（去放逸）。Pamajjati（放逸），pamajjanaṃ（放逸）。

๙๓. มํวา

93. 或我

รุนฺธิตุนฺติอาทีสุ โรธนายาติ วิคฺคโห.

于“Rundhitun”等词，其语法分析为“rodhanāya”。

๙๔. กฺวิมฺหิ

94. 于何处

นนุ กิมตฺถมนฺตคฺคหณํ ยโต ‘‘กฺวิมฺหิ โลโป-นฺตพฺยญฺชนสฺสา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ (๑-๑๗) อนฺตสฺเสว โลโป สิยาติ โจทนํ มนสิ นิธาย ตคฺคหเณ ปโยชนํ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘อนฺตคฺคหณ’มิจฺจาทิ. โลปวิธีสูติ (วีอาทิโลปวิธีสุ, ฉฏฺฐี นิทฺทิฏฺฐนฺติ) ‘‘วีมนฺตุ วนฺตู’’นฺติ (๔-๑๓๘) ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐํ. ภทนฺตวิธิจริตตฺตพฺยาปารํ นิสฺสายาห- ‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ตี พฺยาปารา’ติ. อนฺตสฺสาติ วีอาทีนมีการาทิโน. อญฺญถาติ สพฺพาปหาริโลปญฺญาปนาภาเว. อนตฺถกํ สิยา ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติมสฺส พฺยาปารสมฺภาวา. อิทานิ ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐานํ วิเสเสน วตฺตุมิจฺฉิตฺตํ อนฺตสฺเสว โลปปตฺติโทสํ ทสฺเสตุมาห- ‘ตทนฺเต’จฺจาทิ.

那么，取“anta”(末尾)一词有何目的呢？既然已说“kvimhi lopo-ntabyañjanassā”，且依“chaṭṭhiyantassā”(1-17)之规定，仅末尾会脱落。将此质难置于心中，为示其取用之目的，（论师）说：“antaggahaṇaṃ”等。于脱落规定中（即于“vī”等词之脱落规定中，以第六格指明），如“vīmantu vantū”(4-138)即是以第六格指明。依尊者(Bhadanta) Vidhicarita所行规则之作用，（论师）说：“chaṭṭhiyantassā”为作用。“antassa”者，“vī”等词之“ī”等末尾。否则，若无遍夺脱落之规定，则（取“anta”）将成无义，因“chaṭṭhiyantassā”之作用已有可能。今欲特说以第六格所指明者，为示仅末尾脱落之过失，（论师）说：“tadante”等。

๑๐๑. ปร

101. 后

อถ ทฺวิตฺเตติ กถมวสียเต สทฺเท อภาเวติอาห- ‘ปร’อิจฺจาทิ. อนนฺตรสุตฺเต ‘‘ปริปจฺจสโม หี’’ติ วุตฺตตฺตา ตโต ปรสฺสาติ กินฺนาวสียตีติ โจทน มุพฺภาวิย ตทยุตฺตตํ ทสฺเสตุมาห- ‘นนุเจ’จฺจาทิ.

那么，在（规则中）没有词语（明示）的情况下，“重复”是如何被理解的呢？对此，（论师）说：“para”(后)等。既然在紧邻的经文中说到“paripaccasamo hī”，为何不从那里理解为“其后”呢？提出此质难，为示其不当，（论师）说：“nanu ce”等。

๑๐๓. ธาสฺส

103. 持

อปจุรปฺปโยคตฺตาติ อพหุปฺปโยคตฺตา.

“Apacurappayogattā”者，不常使用故。

๑๐๔. กิมฺหิ

104. 于何者

กฺโต ทูสิธาตุโต ทูสยตีติ อตฺเถ.

从度西(dūsi)词根，作“dūsayatī”(污染)义，（加kto后缀）。

๑๐๖. มุห

106. 痴

‘‘วณฺเณ [Pg.266] ยนฺตํ ตทาโท’’ติ ปริภาสาย อยมตฺโถ ‘‘วณฺเณ ปเร ยํ การิยํ ตํ ตทาโท ตสฺมึ วณฺเณ อาทิภูเต โหตี’’ติ เตติ ตกาเร ปเร.

依“Vaṇṇe yantaṃ tadādo”此一诠释规则，其义为：“于后方字母，所应作之业，当于该字母之首而作”。“teti”者，即于后方有“t”字母时。

๑๐๗. วห

107. 运载

เตตฺเววาติ วตฺวา ปจฺจุทาหรณํ ทสฺเสติ ‘วุยฺหตี’ติ. วุตฺติวจนํ มุลฺลิงฺคิย อตฺถํ วทติ ‘อุสฺสา’ติอาทิ.

说了“Tetveva”之后，举出反例“vuyhatī”。（论师）引述规则之语，以词根阐明其义，如“ussā”等。

๑๐๘.

108.

นิธียิตฺถาติ วิคฺคโห.

“Nidhīyittha”是其语法分析。

๑๐๙. คมา

109. 诸村

รานนฺติ วุตฺเต ‘รา-อาทาเน’อิจฺจสฺส คหณมฺปิ วิญฺญาเยยฺยาติ อาห- ‘ราน’นฺติอาทิ.

当说“rāna”时，亦应理解为取自“rā-ādāne”(rā，取义)，故（论师）说：“rāna”等。

๑๑๐. วจา

110. 诸言

สุตฺเต ‘วสฺสา’ติ สสฺสโรว คยฺหตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘วสฺสาติ หี’ติอาทิ.

为示于经中“vassā”一词当取“sassara”(有声)义，（论师）说：“vassāti hī”等。

๑๑๒. วทฺธ

112. 增长

วตฺต=วตฺตเนตีมสฺมา ตฺติปฺปจฺจเย วา อุกาโร น วิหิโตติ อาสเยน ‘กถ’มิจฺจาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘วตฺตวตฺตเนติ’จฺจาทิ. วุตฺติมตฺเตติ นิปาตนาติ ‘‘สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเต’’ เตตฺถ (๓-๖๙) ‘วุตฺติมตฺเต’ติ นิปาตนา. ฐา=คตินิวตฺติยนฺติ เอตฺถ ‘คตินิวตฺติย’นฺติ นิปาตนา ปกฺเข อุกาโร น โหติ, เตนาห- ‘วตฺตี’ติอาทิ. วตฺตนํ วุตฺติ วตฺติ.

“Vatta”即“vattaneti”。从此（词根）加“tti”后缀时，“u”音非必规定。为示“katha”等词乃依此意趣而说，（论师）言：“vattavattaneti”等。“Vuttimatta”为不规则形态，如于“sabbādayo vuttimatte”(3-69)中，“vuttimatte”即为不规则形态。“Ṭhā”即“gatinivatti”。于此，“gatinivattiya”为不规则形态，此情况下“u”音不现，故（论师）说：“vattī”等。Vattanaṃ即vutti，即vatti。

๑๑๓. ยช

113. 祭祀

กสฺส สพฺพสฺสาติ อาห- ‘ย อการาน’นฺติ.

“一切”是何者？（论师）说：“凡是a音等。”

๑๑๕. คาปา

115. 度量

พฺยตฺตินิทฺเทเสนาติ อิมินา ชาตินิทฺเทสสฺสานิสฺสิตตฺตํ ทสฺเสติ. อีสฺเสจฺจาทินา วุตฺติคนฺถสฺสาธิปฺปายํ วิวรติ.

通过“个体解释”(byattiniddesa)，此显示了不依赖于“种类解释”(jātiniddesa)。通过“Īssa”等，阐明了注疏文本的意图。

๑๑๗. สาส

117. 教诫

สตฺถํ [Pg.267] ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) รสฺโส.

在论中，依据“辅音前长音变短”(byañjane dīgharassā)（1-33），（元音）成短音。

๑๒๐. ญา

120. Ñā

‘‘นฺโต กตฺตริ วตฺตมาเน’’ติ (๕-๖๔) นฺโตติ สมฺพนฺโธ.

在“Nto kattari vattamāne”（5-64）中，“nto”是其关联。

๑๒๑. สกา

121. 自己的

กุกฺปฺปจฺจเย อนฺตกกาโร กุปฺปจฺจเย อาทิกกาโร อนฺตาวยวตฺโถ.

当后缀为“kuk”时，尾音为“ka”；当后缀为“ku”时，首音为“ka”，其义为结尾部分。

๑๒๒. นีโต

122. 被引导

นาญฺญตฺรจยาทีสูติ นิจฺฉยโต-ญฺเญสุ จยาทีสฺวตฺเถสุ โฉ น ภวตีติ อตฺโถ.

“Nāññatracayādīsu”（非在“caya”等之外），其义是：在除了所确定的“caya”等义之外的其他义中，“cho”不会出现。

๑๒๓. ชร

123. 衰老

อีมฺหิ ชสทฺเท อการสฺส โลโป, เล ตุ ชีราปยติ. ตสฺสาติกฺยสฺส.

当后接“ī”和“ja”时，“a”音被省略；但在“le”中，则成“jīrāpayati”。此乃其超越（常规）之处。

๑๒๔. ทิสสฺส

124. 方向的

ทิฏฺฐิ ทสฺสนํ, ทสฺสนาย ทฏฺฐุํ. ‘‘สรมฺหา ทฺเว’’ติ (๑-๓๔) ทฺวิตฺเต ทุทฺทโส. ‘‘อา อี’’จฺจาทินา (๖-๓๓) อีสฺส รสฺโส (อทฺทกฺขิ). ทกฺขิสฺสติ ‘‘ภวิสฺสติ สฺสติ’’จฺจาทินา, (๖-๒) สฺสติ.

见即是见，为见而见。依据“Saramhā dve”（1-34）的规则，在双写时成“duddaso”。依据“Ā ī”等（6-33）的规则，“ī”变短（如addakkhi）。“Dakkhissati”是依据“bhavissati ssati”等（6-2）的规则，（词尾为）“ssati”。

๑๒๕. สมา

125. 相同

วาทสฺสเรติ วิกปฺเปน ทการสฺส ราเทเส.

在“Vādassare”中，“da”音有选择地被替换为“ra”音。

๑๒๗. อน

127. 无

ทสฺสาตฺยนนุวตฺตมาเนปิ ทสฺเสว ปปฺโปติ วจนพเลนาติ ทสฺเสตุํ ปกฺขนฺตรมาห- ‘อาทิสฺสา’ติอาทิ. อนฆณฺสุ ปเรสุ อาปรีหิ ทสฺสานิยเมน โฬจฺจาสงฺกิย เนวํ, ยถากฺกมเมว นิสฺสิโตติ ทสฺเสตุมาห- ‘อนฆณฺสุ’จฺจาทิ. อาปรสฺสาติ อาการโต ปรสฺส ทสฺส.

为显示“即使在‘dassa’不随转的情况下，仅凭文句之力也能得到‘dassa’”，（论师）提出了另一种观点，说：“ādissā”等。有人怀疑“dassa”会因其他规则而不确定地变成“ḷo”，为显示并非如此，而是严格地依赖于顺序，（论师）说：“anaghaṇsu”等。“Āparassa”是指：在“ā”音之后的“dassa”。

๑๒๘. อตฺยา

128. 超越

วุตฺติยํ เอตสฺมึ วิสเยติ เอตฺถ เอตสฺมินฺติ ตฺยาทินฺตวชฺชิตปจฺจย วิสเยติ อตฺโถ. วิญฺญายมานตฺตา ญาปิโต โหตีติ คมฺยเต. น [Pg.268] ญาปกโตติ อิมินา อิทํ ทสฺเสติ ‘‘กิญฺจิ วจนานุสารโต วิญฺญายมานตามตฺเตน ญาปียเต กิญฺจิ ญาปเกน, อสฺมิมฺปกฺเข วุตฺตานุสารโต กตฺถจิ กสฺสจิ ธาตุโน อปฺปโยโค วิญฺญาปียตี’’ติ. ปกฺขนฺตรมาห- ‘ญาปกตฺตาเยว วา’ติอาทิ. สมตฺเถติ ตถาหิจฺจาทินา. อสสฺสาปฺปโยโคติ อสธาตุสฺส กิสฺมิญฺจิ ตพฺพาทิเก ปจฺจเย ปเร ภวิตพฺพนฺติอาทีนมปฺปโยโคติ อตฺโถ.

在注疏中，“在此境中”(etasmiṃ visaye)一句的“此”(etasmiṃ)是指不含“tyādi”等词尾的语境之义。因其可被了知，故能被显示。以“非由能示者”(na ñāpakato)说明此点：“有些是随着语句就能被了知的，有些是通过能示者才能了知的，在这种情况下，依据所说，在某些情况下，某些词根的不适用性是可以被了知的”。另一种说法是“或仅因为具有能示性”(ñāpakattāyeva vā)等。“相应”(samatthe)是指“如是”(tathāhi)等。“as根的不适用性”(asassāppayogo)是指“as”词根在某些如“tabba”等的后缀之后，不发生“应该发生”(bhavitabbaṃ)等情况的不适用性。

วินาปิ สุตฺตนฺติ ‘‘อตฺยาที’’ติอาทิกํ สุตฺตํ วินาปิ. เอวํ มญฺญเต ‘‘อสสฺส ภูอาเทเสน สาธียมานํ สพฺพมิฏฺฐํ พหุลาธิการโต ภูธาตุนาว สิชฺฌติ วินาปิ ภูอาเทสสุตฺตนฺตรนฺติ กตฺถจิ กสฺสจิ อปฺปโยคสฺส ญาปกตฺตมฺปิสฺส ยุชฺชติ อญฺญตฺถ กรียมานมิหาปิ อตฺถวนฺตํ สิยา’’ติ.

即使没有规则(Vināpi suttaṃ)，也指即使没有“atyādi”等规则。有人如此认为：“由‘as’替换为‘bhū’所成就的一切所欲之形，因‘bahula’（多样性）的管辖力，仅凭‘bhū’词根即可实现，即使没有另外的‘bhū’替换规则。并且，它也可以作为在某些情况下，某些词不被使用的指示，即使在其他地方被使用，在此处也可能是有意义的。”

เยติ ธาตุปฺปโยคา ยสฺมินฺติ วิสเย, ปาติสฺสาติ ‘ปา-รกฺขเณ’ตีมสฺส, นปฺปโยโค ปายยติ ปายยิตพฺพนฺติอาทิปฺปโยโค น โหตีติ. เอวมุปริปิ ยถาโยคํ เญยฺยํ. พฺรูสฺสาติ ‘พฺรู=วจเน’อิจฺจสฺส. อทิสฺสาติ ‘อท-ภกฺขเณ’อิจฺจสฺส. อีอาทีติ ภูเต อีอาทิ. เอติสฺส จ อีอาทีสูติ สมฺพนฺโธ.

“pātissa”：对于“pā-rakkhaṇe”（意为“守护”的“pā”词根），其不适用性(nappayogo)是指不会有“pāyayati”（使饮）、“pāyayitabbaṃ”（应使饮）等用法。其余情况也应依此类推。“brūssa”：对于“brū=vacane”（意为“言说”的“brū”词根）。“adissa”：对于“ada-bhakkhaṇe”（意为“吃”的“ada”词根）。“īādi”指过去时(bhūte)的“ī”等。此与“īādīsu”相关联。

อวโพเธ เอติสฺส ณิเสสุ จ อีอาทีสุ จ, อชฺเฌเน เอติสฺส ปโรกฺขาสุ จ ณิเสสุ จ อีอาทีสุจาติ โยเชตพฺพํ. สพฺพตฺถ นปฺปโยโคติ โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. พหุลํวิธานโต ญาตพฺพาติ โยชนา. ยกฺวิกรเณน นิทฺเทสา ‘อส-กฺเขปเนตี มสฺสา’ติ วุตฺตํ, ตทาห- ‘อสสฺสา’ติอาทิ.

在“理解”(avabodhe)义中，“此”(etissa)与“ṇi”等及“ī”等相关联；在“学习”(ajjhene)义中，“此”与完成时(parokkhāsu)、“ṇi”等及“ī”等相关联，应如此连接。应连接“遍不适用”(sabbattha nappayogo)来理解其义。其连接方式是“应由多样性规则而知”(Bahulaṃvidhānato ñātabbā)。因由“ya”类语干(yakvikaraṇa)所指示，故说“asa-kkhepane iti imassa”（此“as”词根用于“投掷”义），因此说“asassā”等。

๑๒๙. ออา

129. 阿

สฺสาติ ชาตินิทฺเทโสติ อาห- ‘สฺสอิติ’จฺจาทิ.

“ssa”是种类的解释，故说“ssaiti”等。

๑๓๐. นฺต

130. 恩塔

ปุพฺพสรโลเป รูปสฺส สมานตฺตา อนฺตินา อนฺตุ จ คหิโตติ ‘สนฺติ สนฺตู’ติ อุทาหรณทฺวยํ ทสฺสิตํ.

由于前元音省略后词形相同，故由“anti”也包含了“antu”，展示了“santi”和“santu”这两个例子。

๑๓๑. ปาทิ

131. 足

เต จ ปาทโย โชเตนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อนฺวยพฺยติเรเกหิ กิริยา ยทิปิ ธาตุนาว วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. กึ วิสิฏฺฐา กิริเย จฺจาห- [Pg.269] ‘สามญฺญภูตา วิสิฏฺฐา วา’ติ. โส วิเสโสติ เยน วิเสเสน วิสิฏฺฐา กิริยา ธาตุนาว วุจฺจติ โส วิเสโส. วาจก เภทโตติ สามญฺญาย จ กิริยาย วิสิฏฺฐาย จ วาจกานํ ธาตูนํ เภทโต เตนาปีติ กจฺจาเนนาปิ. สณฺฐานํ สณฺฐิติ.

“彼等亦使足发光”，此为关联。通过肯定与否定，即使行为仅由词根表达，此亦为关联。他问：“什么是特殊的行为？”答：“是普通的或特殊的。”所谓特殊性，即是凭借该特殊性，特殊的行为仅由词根表达，此即是该特殊性。“由表达的差异”是指：表达普通行为和特殊行为的词根的差异。“因此也”即“由迦旃延(Kaccānena)也”。形态即是存在。

๑๔๑. กส

141. 耕

กิฏฺฐมทตีติ กิฏฺฐาโท, กิฏฺฐสทฺเทนุปจารโต กสิตฏฺฐาเน อุฏฺฐิต สสฺสํ วุจฺจติ.

“食谷”，故为“食谷者”。“kiṭṭha”一词，由转喻亦指在耕地上生长的庄稼。

๑๔๒. ธสฺโต

142. 执持

ฐสฺสาภาวตฺตํ นิปฺปจฺจนฺเตติ อชฺฌาหาโร.

“ṭha”的不存在，应补足为“nippaccanta”。

๑๔๔. สาส

144. 教诫

อนุสาสียิตฺถาติ อนุสิฏฺโฐ กมฺเม กฺโต ‘‘สา สสฺส สิสฺวา’’ (๕-๑๑๗) สาสนาย สาสิตุํ.

“Anusāsīyittha”即是“anusiṭṭha”，在被动态中是kta（过去分词）。依据“sā sassa sisvā”(5-117)的规则，是为了教诫而教导。

๑๔๗. พห

147. 多

อถ พหสฺสาติ ฒาเทสสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี กสฺมา น วิญฺญายเตติ อาห- ‘พหสฺสา’ติอาทิ. ฒโยคปชฺเชนาติ ฒกาเรน สห โยคปชฺเชน เอกีภาเวนาติ อตฺโถ.

“那么，对于 bahassa”，在与ḍha替换相关时，为何不理解为第六格？他说道：“bahassa”等。“与ḍha结合”是指与ḍha字母结合、成为一体之义。

๑๔๘. รุหา

148. 萌芽

โฬจาติ วุตฺตตฺตาติ เอวํ มญฺญเต ‘‘ยทายํ ปจฺจยาเทโส สิยา ตทา เอเต สมาเสเน-กโต นิทฺทิเสยฺยา’’ติ, เตนาห- ‘หฬาติ วเทยฺยา’ติ.

因为也说了“ḷo”，故如此认为：“如果这是后缀的替换，那么这些就应该合在一起以复合词的形式来指示。”因此他说：“应该说 haḷā”。

๑๔๙. มุหา

149. 愚痴

มุทฺโธติ ‘‘โธ เหเตหี’’ติ (๕-๑๔๕) ตสฺส โธ.

“Muddha”是依据“dho hetehī”(5-145)的规则，其词根尾音替换为“dho”而成。

๑๕๐. ภิทา

150. 破裂

อิมสฺสาติ ‘ปี-ตปฺปเน’ตีมสฺส, อิหาติ อิมสฺมึ ฐาเน. ปินยีติ ถูโล อโหสีติ อตฺโถ สูยีติ อิติสทฺโท อาทฺยตฺโถ, เตน อทียิ อฑียิ อลียิ อลูยีติเม สงฺคยฺหนฺติ. ยาว กฺติคฺคหณาติ ‘‘โลโป วฑฺฒากฺติสฺสา’’ติ (๕-๑๕๘) กฺติวจนาวธิ.

“Imassa”是指“pī-tappane”(pī，意为满足)此词。“iha”是指“在此处”。“Pinayī”之义是“变得肥大”。“sūyī”中的“iti”一词是“等”义，因此包含了“adīyi”、“aḍīyi”、“alīyi”、“alūyī”这些词。“直到取kti”是指到“lopo vaḍḍhāktissā”(5-158)中“kti”一词的范围为止。

๑๕๑. ทาตฺวี

151. 给

อทียิตฺถาติ [Pg.270] ทินฺโน, อททีติ ทินฺนวา.

“Adīyittha”即是“dinna”；“adadī”即是“dinnavā”。

๑๕๒. กิรา

152. 散

อกิรี, อกิรียิตฺถาติ วา กิณฺโณ, อกิรีติ กิณฺณวา. อปุรี ปุรียิตฺถาติ ปุณฺโณ, อปุรีติ ปุณฺณวา. อขิยีติ ขีโณ ขีณวา.

“Akirī”或“akirīyittha”即是“kiṇṇa”；“akirī”即是“kiṇṇavā”。“Apurī”、“purīyittha”即是“puṇṇa”；“apurī”即是“puṇṇavā”。“Akhiyī”即是“khīṇa”、“khīṇavā”。

๑๕๓. ตรา

153. 渡

อตรี, อชีรีติ กเมน วิคฺคโห. จียิตฺถาติ จิณฺโณ, จินีติ จิณฺณวา.

“Atarī”、“ajīri”，依序为词形分析。“Cīyittha”即是“ciṇṇa”；“cinī”即是“ciṇṇavā”。

๑๕๗. มุจา

157. 解脱

อสกฺขีติ สตฺโต สตฺตวา. ‘สช=สงฺเค’ตี มสฺสาปิ สตฺโต สตฺตวาติ โหติ.

“Asakkhī”即是“satto”、“sattavā”。对于“Saja=saṅge”(saj，意为执著)此词根，亦作“satto”、“sattavā”。

๑๕๘. โลโป

158. 省略

วฑฺฒนํ วฑฺฒิ.

增长即是增长。

๑๕๙. กฺวิ

159. Kvi

อภิภวตีติ อภิภู.

征服，故为胜伏者。

๑๖๒. มาน

162. 慢

มสฺส โลโปติ สมฺพนฺโธ.

“m”的省略，是为关联。

๑๖๓. ญฺญิล

163. Ññila

คเหตฺวา ‘คห-อุปาทาเน’คหณํ กตฺวา คเหตฺวา.

执取(gahetvā)，即于“执取-取”(gaha-upādāne)中，作执取(gahaṇaṃ)而执取(gahetvā)。

๑๖๔. ปฺโย

164. Pyo

โอสฺสฏฺฐานุพนฺธสฺสาติ ปริจฺจตฺตานุพนฺธสฺส. ยการมตฺตสฺส นิวตฺตนตฺโถติ วิเสสนตฺโถตีมสฺส อธิปฺปายตฺถมาห. ตถาหิ วิเสสนํ เกวลยการโต วิสุํ กรณํ อตฺโถ ยสฺสาติ อญฺญ ปทตฺเถ สติ เกวลยการสฺส นิวตฺตนํ วิญฺญายเต. ยการมตฺเต คหิเต โก โทโสติ อาห- ‘โย วา ตฺวาสฺส สมาเสติหี’ติอาทิ. ปตฺวาติ ‘ปต ปถ=คมเน, ปท=คมเน’อิจฺจสฺส วา.

“舍弃所系缚者”(Ossaṭṭhānubandhassa)即是“放弃所系缚者”(pariccattānubandhassa)。说“为去除仅是y字母”，是为表达“为作区别”之意。诚然，“区别”(visesanaṃ)之义，在于使其与仅是y字母者相离。当有其他词义时，可知仅是y字母被去除。若仅取y字母，有何过失？故说：“yo vā tvāssa samāsetihī”等。“到达”(Patvā)，或来自“行”(pata patha=gamane)或“行”(pada=gamane)此[语根]。

๑๖๕. ตุํ

165. Tuṃ

ตโยปีติ ตุํยาน รจฺจา.

三者亦然，即tuṃ、ya、na等。

๑๖๙. ทิสา

169. 方

นาปฺปกฺเกติ [Pg.271] น อปฺปตฺเต ปตฺเตเยวาติ อตฺโถ. ญาปกาโลโปติ ‘‘ติตาลีสา’’ติ (๑-๑) ญาปกโตเยว กฺตฺวาปฺปจฺจยสฺส โย วกาโร ตสฺส โลโปติ อตฺโถ.

“不离”(Nāppakketi)即“非未至，在于已至”之义。“指示词之省略”(Ñāpakālopo)是指，如在“titālīsā”(四十三)(1-1)中，因其为指示词，故ktvā后缀的v字母被省略。

๑๗๑. รา น

171. Rā, na

นนุ นสฺสาติ วุตฺเต ปจฺจยนการสฺสาติ กถํ วิญฺญายตีติ อาห- ‘นสฺสา’ติอาทิ,นฺตมานตฺยาทีนํ ปจฺจยานํ นสฺส ‘‘นนฺตมานตฺยาทีน’’นฺติ (๕-๑๗๒) ณตฺตปฏิเสธา วิญฺญายติ ปกรณโตติ อาห- ‘ปจฺจยนกาโรวา’ติ.

问：说“岂非是na的[变化]”时，如何得知是后缀的na字母？答：说“na的”等。如在“nantamānatyādīnaṃ”(5-172)一节中，通过禁止将-nta、-māna、-tya等后缀的na转为ṇa，可知其[为后缀的na]。或从上下文可知，故说“或是后缀的na字母”。

๑๗๓. คม

173. 行

อิจฺฉียเตติ อิจฺฉิตพฺพํ. เอสนํ อิจฺฉา. อิจฺฉียิตฺถาติ อิจฺฉิตํ, อาสนมาสิตพฺพํ. อาสนาย อจฺฉิตุํ. ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) รสฺโส.

“被欲求”(Icchīyate)即是“应被欲求”(icchitabbaṃ)。寻求(esanaṃ)即是欲求(icchā)。“曾被欲求”(Icchīyittha)即是“已被欲求”(icchitaṃ)。“座”(Āsanaṃ)即是“应坐处”(āsitabbaṃ)。为坐而坐。依‘(在)辅音(前)，长(音变)短’ (1-33) [之规]，故为短音。

๑๗๗. กร

177. 作

อมานปรจฺฉกฺกตฺเต กุรุอาเทเสน โนทาหฏํ. กราโนติ ‘‘มานสฺสมสฺสา’’ติ (๕-๑๖) มโลโป. กสฺมา นฺตปุพฺพฉกฺเกสุ กุรุ อาเทเสน โนทาหฏนฺติ อาห- ‘ววตฺถิเต’จฺจาทิ.

在非-māna及非paraccha之k-后缀的情况下，不以“kuru”的替换来举例。于“Karāno”一词，依“mānassamassā”(5-16)之规，省略了“m”。为何在以-nta为首的词组中，不以“kuru”的替换来举例？答曰：“已确立”(vavatthite)等。

๑๗๙. โณ

179. Ṇo

นิคฺคหีตสฺสาติ ‘‘มญฺจรุธาทีน’’นฺติ (๕-๑๙) กตนิคฺคหีตสฺส. คหณียํ คณฺหิตพฺพํ.

“Niggahīta”(鼻音)是指依“mañcarudhādīnaṃ”(床、脚凳等)(5-19)之规所作的鼻音。“应执取”(Gahaṇīyaṃ)即“当执取”(gaṇhitabbaṃ)。

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

于《义光》——目犍连五论疏释中

ปญฺจมกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第五品释义终。

ฉฏฺฐกณฺฑ

第六品

๑. วตฺต

1. 转

ตทตฺถสฺเสวาติ ตสฺส กฺริยตฺถสฺส. โย กิริยาสงฺขาโต อตฺโต ตสฺเสว. เอเตน อาธารเมตํ กฺริยตฺถสฺสาติ ญาเปติ. นหิจฺจาทินา ตทตฺถสฺเสว วิเสสเน การณมาห. สุตฺตํวินาติปเรสํวิย [Pg.272] สุตฺตํ วินา. ตาปิ วตฺตมาเนเยว ภวิสฺสนฺตีติ อิมินา วตฺตุมิฏฺฐตฺตาติ เอตฺถ เสสวจนมวโพเธติ. เอวกาเรนา (ติ วตฺตมานสฺเสวาติ เอตฺถ เอวสทฺเทน.) ตพฺพิวจฺฉาติ วตฺตมานวจนิจฺฉา.

“唯为彼义”(Tadatthasseva)即“为彼行为之义”。即彼称之为行为的自性。以此表明此乃行为义之所依。以“na hi”等词说明“唯为彼义”此一限定的原因。“Suttaṃvinātiparesaṃviya”即“如他人无经”。以“彼等亦唯于现在时中存在”此语，说明在“因欲说故”一语中，应了知其余[未尽之]言。以“eva”字（即“vattamānasseva”中的“eva”字）。“Tabbivacchā”即“欲说现在时之语”。

ตํสมีปสฺสาติ เอตฺถ ตสทฺเทน มหากสฺสปสฺส สุภทฺทวจนานุสฺสรณสงฺขาโต มรณปฺปตฺติเหตุ ทุกฺขานุภวสงฺขาโต จ กิริยาวิเสโส ปริคฺคหิโต, เต วา วตฺตมานกิริยาวิเสสาติ เตสมุภินฺนมาสนฺนานิ กเมน อธมฺมทีปนมรณานิ, เตนาห-ทีปน มรณานมาสนฺนตฺตา’ติ. เอวํ มญฺญเต ‘‘ตกฺกาลวตฺตมานกิริยาวิเสสสฺส ทีปนมรณสงฺขาตํ ตํสมีปตาวิปิ กิริยนฺตรํ วตฺตมานคฺคหเณน ตํสามีปฺยํ คยฺหติ, ยถา (คงฺคาสมีโป) เทโส คงฺคาติ วุจฺจติ ตโต ‘คงฺคายํ คาโว’ติ สิยา’’ติ. ปุเร อิจฺจาทินา ปกฺขนฺตรํ วิรจิตํ วุตฺติกาเรน, ตทุปทสฺเสตุํ มุขยติ ‘สภาวโต’ อิจฺจาทิ.

于“taṃsamīpassa”(靠近彼)中，以“ta”字，总括了两种特殊的行为：其一，大迦叶(Mahākassapa)忆念须跋陀(Subhadda)之言；其二，以死为缘而感受痛苦。或彼等为现在发生的特殊行为，此二者依次临近于开显非正法与死亡，是故说：“因临近于开显与死亡”。有人如是认为：“即使在被称为开显与死亡的、彼时现在发生的特殊行为的邻近中，亦有其他行为，通过‘现在’一词的把握，其邻近性亦被含摄。犹如(恒河)附近的地方被称为恒河，由此可说‘恒河中有牛’。”注疏者以“pure”等词构成另一说，为显示之，而以“sabhāvato”(自性上)等词为开端。

กิริยากาโลติ วตฺตมานกิริยากาโล. อวสิสฺสตีติ ปุเรปุราสทฺเทหิ ทีปิตอนาคตกาลโต อวสิสฺสติ. กิริยา กาเลติ ทีปนมรณกิริยากาเล. ตสฺสาติ ทีปนมรณสฺส. วตฺตมานตฺตาติ เอตฺถ วตฺตมาเนเยว ภวิสฺสนฺตีติ เสโส. อเนนาติ ปุเรจฺจาทิวุตฺติวจเนน. ปุเรปุราสทฺเทหิ อนาคตกาลาวคเม สติ ทิปฺปติ มรตีติ เอตฺถ ทีปนมรณกิริยากาโล มุขฺเย ตทา วตฺตตีติอาห- ‘มุขฺยํ วตฺตมานตฺตมาเห’ติ. ปุน ปกฺขนฺตรมุปนีตํ กาเลจฺจาทินา วุตฺติกาเรน, ตมุปทสฺเสตุํ มุขมาวตฺตยติ ‘อนาคเต’จฺจาทิ.

“行为之时”(Kiriyākālo)即现在行为之时。“将有剩余”(Avasissati)是指，从以“pure”、“purā”等词所开显的未来时中剩余。“于行为之时”即于开显与死亡之行为时。“彼之”(Tassa)即开显与死亡之。于“现在性”(Vattamānatta)一语中，应补充“其余将于现在时中存在”。“以此”(Anena)即以此前述注疏之语。当以“pure”、“purā”等词了知未来时，于“开显、死亡”中，开显与死亡的行为之时在当时是主要的，故说“说其主要为现在性”。注疏者复以“kāla”等词引出另一说，为显示之，而以“anāgate”(于未来)等词为开端。

วุตฺติยํ กาลพฺยตฺตโยติ กาลาติวตฺตนํ, วตฺตมานกาลาติกฺกเมน อนาคตกาเลปิ พาหุลกาตฺยาทโย โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ตเทว สมตฺเถติ ‘ภวนฺเตว’อิจฺจาทินา. ตฺยาทโยตีมินา สพฺเพสํ อาขฺยาติกานํ คหณํ. ลสฺส ทีโฆติ สมฺพนฺโธ. คจฺฉตีติ สกฺกสฺส สหภาวํ คมิสฺสตีติ อตฺโถ.

于注疏中，“时之混用”(kālabyattayo)即“时之超越”(kālātivattanaṃ)，意指超越现在时，-tya等[后缀]亦因多用而出现于未来时。以“bhavanteva”等词支持此义。以“tya等”一词，总摄一切动词词尾。“la的长音化”(Lassa dīgho)是其关联。“去”(Gacchati)之义为“将去至与帝释天(Sakka)共住”。

๓. นาเม

3. 于名中

ปฏิชานิสฺสนฺตีติ วตฺตมาเน อนาคตวจนํ, ปฏิชานนฺตีติ อตฺโถ. อิตรมฺปน ภูเต ภวิสฺสตีติ อาสิ, กริสฺสตีติ อกริ, เจเต สฺสสีติ [Pg.273] เจติตา อสิ, ภุญฺชิสฺสสีติ ภุญฺชิตา อสิ. อโนกปฺปนา อสฺสทฺธา. อมริสนํ อกฺขมา. อิมินาวาติ อตฺถิวจเน อุปปเท โกธา สทฺธาสุ คมฺมมาเนสฺว-สตีปิ วจนนฺตเร อิมินาว สามญฺญวจเนน สิทฺธนฺติ อตฺโถ. ครหาวมาติ ตสฺส เหตุวจนํ. ตถาหิจฺจาทินา ครหาวคมเมว สมตฺเถติ. อตฺถินาม อีทิสนฺติ อาภิโทสิกสฺส กุมฺมาสสฺส ปริภุญฺชนํ วิชฺชเต นามาติ อตฺโถ. วิชฺชมานมฺปิ ตํ อสทฺทหนฺโต อมริสนฺโต เอวํ วทติ. นตฺถีติ มญฺเญติ อธิปฺปาโย, เตนาห- ‘ปจฺจกฺขมปี’ติ อาทิ. โยปีติ สทฺทสฺส โสปีติ ตสทฺเทน สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. อตฺถีติ วิชฺชมานตฺเถติ วุตฺตวิชฺชมานตฺโถ วกฺขมานปกฺขตฺตเยปิ ทฏฺฐพฺโพ.

“Paṭijānissanti”（他们将承认）是用于现在时（vattamāne）的未来时态词（anāgatavacanaṃ），意思是“paṭijānanti”（他们承认）。其他的例子，在过去时（bhūte）中，“bhavissati”（将有）即是“āsi”（曾有）；“karissati”（将做）即是“akari”（已做）；“cetessasi”（你将想）即是“cetitā asi”（你曾想）；“bhuñjissasi”（你将吃）即是“bhuñjitā asi”（你曾吃）。“Anokappanā”（不认可）即是“assaddhā”（无信）。“Amarisanaṃ”（不忍）即是“akkhamā”（不容忍）。“Imināva”（以此）是说：当有表示存在的词（atthivacane upapade）时，即使没有在其他词中被理解为“愤怒”（kodha）或“信心”（saddhā）等，其含义也通过这个通用词（sāmaññavacana）本身而成立。“Garahāvamā”（是应受谴责的）是其原因的表述（hetuvacanaṃ）。通过“Tathāhi”（诚然如此）等，证实了应受谴责的含义。“Atthināma īdisaṃ”（难道有这样的事吗？）的意思是：食用隔夜酸粥（ābhidosikassa kummāsassa）之事确实存在（vijjate nāma）。即使此事存在，不信（asaddahanto）和不忍（amarisanto）的人也会这样说。其意趣（adhippāyo）是认为“没有”（natthīti maññe），因此说“paccakkhamapi”（即使亲眼所见）等。“Yopi”（任何…也）一词，应知其与“sopi”（那个…也）一词相关联。“Atthi”（有）是在“存在”（vijjamāna）的意义上，这个已说的“存在”之义，在下文将说的三种情况（pakkhattaye pi）中也应看到。

นนุ อตฺถินาม ตาตาติ เอตฺตเก วุตฺเต ปฐโม อตฺถินุโขจฺจาทิโก นิสีทิตฺวาติ สทฺทปริยนฺโต จ, ทุติโย อตฺถินุโขจฺจาทิโก นิสีทิตฺวาติ สทฺทปริยนฺโต จ ตติโย อตฺถิมญฺเญจฺจาทิโก ชิคุจฺฉเนยฺยนฺติ สทฺทปริยนฺโต จ วจนปฺปพนฺโธ กถํ ลพฺภตีติ มนสิ นิธายาห- ‘โสปนา’ติอาทิ. อิมินาติ ‘อตฺถิเยวิหาปิ นินฺทาวคโม’ติ วจเนน. ฐานโภชเน ครหตีติ สมฺพนฺโธ. วุตฺตํ สกฺกตานุสาเรน. นิสฺสายนิสฺสายาติ ยตฺถ ภควา นิสินฺโน ตํ ฐานํ นิสฺสาย นิสฺสาย.

心里想着：既然只说了“Nanu atthināma tāta”（难道有这种事吗，朋友？），那么第一段从“atthinukho”（难道有吗？）等开始到“nisīditvā”（坐下）一词结束，第二段也从“atthinukho”（难道有吗？）等开始到“nisīditvā”（坐下）一词结束，以及第三段从“atthimaññe”（我想有）等开始到“jigucchaneyya”（应厌恶）一词结束，这样一连串的文句（vacanappabandho）是如何得来的呢？因此说了“sopanā”（阶梯）等。“Iminā”（以此）是指通过“atthiyevihāpi nindāvagamo”（即使有，也会招致谴责）这句话。其关联在于谴责处所（ṭhāna）与食物（bhojana）。这是依照梵语（sakkata）的用法所说。“Nissāyanissāya”（一再靠近）是指一再靠近世尊（Bhagavā）所坐的那个地方。

๔. ภูเต

4. 过去时

กิริยารูเปติ กิริยาสภาเว, เอวมญฺญตฺราปีติ อคมิ อคมิตฺถาตีเมหิ อญฺญตฺร อคมุํ อิจฺจาทิเก อคโมจฺจาทิเก จ. อนุทรา อโลมิกาติ สนฺตมปฺยุทราทิกํ มหตฺตาภาวปฏิปาทนาย พหุตฺตา ภาวปฏิปาทนาย จ น วตฺตุมิจฺฉียเต.

“Kiriyārūpe”（于行动的形式中）即“kiriyāsabhāve”（于行动的自性中）。“evamaññatrāpi”（其他地方也同样）是说，除了“agami”（他去了）和“agamitthā”（你们去了）之外，还有“agamuṃ”（他们去了）等以及“agamo”（我去了）等。至于“Anudarā alomikā”（无腹无毛），是说即使有腹部等，为了表明其不巨大（mahattābhāva）以及不繁多（bahuttābhāva），而不愿那么说。

๕. อน

5. An-（无，非）

อญฺญปทตฺถวุตฺติยาติ วุตฺตมญฺญปทตฺถํ ทสฺเสติ ‘วกฺขมานลกฺขโณ’จฺจาทินา. วกฺขมานลกฺขโณติวุตฺติกาเรน ‘‘อาญายฺยา’’จฺจาทินา วกฺขมานลกฺขโณ. อนฺโตกตฺวาติ อิมินา อาสทฺทสฺสาภิวิธิมฺหิ ปวตฺติมาห. อหรุภยตฑฺฒรตฺตํ วาติ เอตฺถ วาสทฺโท ปกฺขนฺตเร. อฑฺฒรตฺตสทฺเทน [Pg.274] รตฺติยา จตุตฺโถ ภาโค-ตฺร วตฺตุมิฏฺโฐ, อโห จ ตสฺส อฑฺฒรตฺตญฺจาติ อตฺโถ. อิมสฺสาธิปฺปายตฺถมาห- ‘อตีเตจฺจาทิ. อุภยตฺถ อธิปฺปายํ วิวรติ‘อย’มิจฺจาทินา. ปญฺจยาโมติ อตีตาย รตฺติยา ปจฺฉิมปญฺจจตฺตาลีสวินาฑิกาธิกฆฏิกาตฺตยํ อนาคตาย ปุริมปญฺจจตฺตาลีสวินาฑิกาธิกฆฏิกตฺถยญฺเจติ อฑฺฒาธิกสตฺตฆฏิกาปริมาโณ เอโก ยาโม อหสฺส จตฺตาโรติ ปญฺจ ยามา ปหารา อสฺสาติ ปญฺจยาโม.

“Aññapadatthavuttiyā”（依他词义转）是说，通过“vakkhamānalakkhaṇo”（具下述特征者）等词，显示了所说的他词之义。“Vakkhamānalakkhaṇo”（具下述特征者）是说，其特征将由注疏者用“āñāyyā”（应知）等词来说明。“Antokatvā”（包括）一词，说明了“ā”这一音节在表示“包含”（abhividhi）之义时的用法。在“Aharubhayataḍḍharattaṃ vā”（或昼夜及半夜）一句中，“vā”（或）字表示选择。“Aḍḍharatta”（半夜）一词在此意指夜晚的第四分，其义为“白昼及其半夜”。为说明此意，而说“atīta”（过去的）等。又用“ayaṃ”（此）等词，阐明了两种情况下的意趣。“Pañcayāmo”（五更时）是说：过去的夜晚最后的“三ghaṭikā又四十五vināḍikā”，加上未来的白昼最初的“三ghaṭikā又四十五vināḍikā”，总共是七个半ghaṭikā（aḍḍhādhikasattaghaṭikā）量的一个“更”（yāma）；白昼有四更，合为五更（pañca yāmā）或五个时段（pahārā），故称“pañcayāmo”。

คตายปจฺฉิโม ยาโม, ปจฺฉิมทฺธมิมสฺส วา;

ปหาโร-นาคตายาที, ตททฺธมปิ วา ตถา.

已逝之夜的最后一更，或其后半；以及未来白昼的最初一更，或其前半亦然。

วุตฺตกาลาวธิ มชฺโฌ, กาโล โส-ชฺชตโน มโต;

ตนฺนิเสเธน โยตฺวญฺโญ, โส-นชฺชตโน มโต.

所说时限之中央，彼时即是现在时；以此否定所余者，彼即非是现在时。

อคมตฺถาติอาทีสุ ออีสฺสอาทีนํ สมฺพนฺธิพฺยญฺชนสฺสาภาวา น อิญ. พฺยามิสฺเสปีติ อชฺชตนมิสฺเสปิ ภูเต. นญฺสมาสนิสฺสเย พฺยามิสฺเส ยถา ปปฺโปตีติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘ปริยุทาเสตาเว’จฺจาทิ.

在“agamatthā”等词中，由于“a”、“ī”、“ssa”等缺少相关联的辅音，故不使用“iña”。“Byāmissepi”（在混合中）是指在与现在时（ajjatana）混合的过去时（bhūte）中。为说明在与否定复合词（nañ-samāsa）相关的混合时态中，如“pappoti”（他达到）一例，而说了“pariyudāsetāve”（为作排除）等。

อชฺชตนนิสฺสโยติ พฺยามิสฺเส อชฺชตนภาคีนิสฺสโย. อตฺถุติ ปญฺเห ตุ ตทญฺญนิสฺสโยติ พฺยามิสฺเสเยว ตโต อชฺชตนโต อิตรานชฺชตน นิสฺสโย อญฺญตฺราติ พฺยามิสฺสโต อญฺญตฺร ภูตกาเล. ปสงฺโคติ อา ญุอาทีนํ ปสงฺโค. อชฺชหิยฺโยวาติ พฺยามิสฺสตาทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

“Ajjatananissayo”（依存于现在时）是指在混合时态（byāmisse）中，依存于属于现在时的部分。至于“Atthu”（是否有）这一问题，则是“tadaññanissayo”（依存于其他部分），即在混合时态中，依存于现在时之外的非现在时部分。而“aññatra”（在别处）是指在混合时态之外的过去时中。“Pasaṅgo”（适用）是指“ā”、“ñu”等的适用。“Ajjahiyyovā”是为了不显示其混合性（byāmissata）而说的。

๖. ปโร

6. 他人

สมาโสติ ฉฏฺฐีสมาโส การกสมาโส วา. นิปาตนตา จาสฺส วิเสสโตติ. เอตญฺจาติ ปโรกฺเขติ เอตญฺจ. กฺริยตฺถสฺส อุปาธิ วิเสสนํ กฺริยตฺโถปาธิ, ตสฺส กฺริยตฺโถปาธิโน ภูตา นชฺชตนสฺส สาธนทฺวาเรน วิเสสนํ, น ตูชุกํตฺยตฺโถ. กสฺมา โนชุกํ วิเสสนํ ตฺยาห ‘พฺยวจฺเฉชฺชาภาวา’ติ. ตเมว ผุฏยิตุมาห- ‘ตถาหิ’จฺจาทิ.

“Samāso”（复合）是指第六格复合或格复合。其特点是作为不变词。“Etañca”即“parokkhe”（在不可见处）。行为义的限定词是“upādhi”（限定），即“kriyatthopādhi”（行为义限定）。该行为义限定是通过工具（sādhanadvārena）来限定过去非现在时，而非直接限定，此为其义。为何不是直接限定呢？答曰：“因无所可排除故”。为阐明此义，故说“tathā hi”（诚然如此）等。

สาธิยมานาติ อิมินา ธาตฺวตฺถสฺสาปรินิปฺผนฺนตํ โพเธติ. เต สนฺติ อินฺทฺริยานํ. สนฺโต วิชฺชมาโน วิสโย เยสํ อินฺทฺริยานํ เต สมฺภาโว [Pg.275] ตตฺตํ, ตสฺมา. เนติ ปฏิเสเธ, สาธนทฺวาเรน วิเสสนตฺเต พฺยวจฺเฉชฺชสพฺภาวา ยถาวุตฺตโทโส น ภวตีติ อตฺโถ. โทสา ภาวเมว ทสฺเสตุมาห- ‘ยสฺสิ’จฺจาทิ. ยสฺสาติ ธาตฺวตฺถสฺส. ตตฺถาติ ตสฺมึ อปฺปจฺจกฺเข ธาตฺวตฺเถ. การกานํ สตฺติสภาวตฺตา สาปิ อปจฺจกฺขา วาติ โจเทติ นนุเจจฺจาทินา. อสตฺโตติ อสมตฺโถ.

“Sādhiyamānā”（正在成就）一词表明动词义尚未完全成就。它们是诸根。诸根的所缘存在，其本质是可能性，因此。“Na”（不）用于否定；通过工具作为限定时，由于存在可排除之物，如前所述的过失就不会发生，此为其义。为表明过失本身不存在，故说“yassa”（其）等。“Yassa”指动词义。“Tattha”（在那里）指在那个不可亲见的动词义中。因为诸作用者（kāraka）的本质是能力，所以它也是不可亲见的，因此用“nanu ca”（难道不）等来诘问。“Asatto”（无力）即没有能力。

อตฺตานาม อตฺตโน ปจฺจกฺโขติ ตพฺพิสเย อมฺหการกสฺส วิธานมยุตฺตนฺติ มนสิ นิธาย ยํ วุตฺตํ วุตฺติกาเรน, ตมุปทสฺเสตุมาห- ‘นนุเจ’จฺจาทิ. อตฺตโพธนียาปิ หิ กิริยา ยทา จิตฺตวิกฺเขปโต โนปลกฺขียเต, ตทายํ ปโรกฺขา ภวติ, เตนุตฺตมวิสเยปิ ปโรกฺขภาโว ตสฺสา ภวตฺเวว. ชาครโตปิ ยทา มทา มโนพฺยาตงฺคโต อนุปลทฺธิ, ตทาปิ ภวตฺเยเวติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ พฺยาสตฺตวจนํ. อภินิพฺพตฺติกาเลติ กิริยา นิพฺพตฺติกาเล, ‘สุตฺโต-หํ กึ วิลลาป, มตฺโต-หํ กึวิลลาเป’ติ อิทมตฺโรทาหรณํ. จิตฺต จิกฺเขปวิสยปฺปทสฺสนาเยตฺถ สุตฺตวจนํ.

为阐明注释者所说之义——他心念“自身为自身所亲见，故于此境，第一人称作用者的规定为不当”——故说“nanu ca”（难道不）等。诚然，即便是自身可知之行为，当因心散乱而未被察觉时，此行为亦成“不见”（parokkhā）。因此，即便是在第一人称的范畴（uttamavisaya）中，其“不见”之性也必然存在。为表明即便清醒时，若因醉酒或心病而无所察觉，此情况亦会发生，故说“散乱”（byāsatta）一词。“Abhinibbattikāle”（发生时）指行为发生之时，此处的例子是：“我睡着时胡说了什么？我喝醉时胡说了什么？”。此处说“sutta”（睡眠），是为了显示心散乱的状况。

๗. เอยฺยา

7. 应作式

เอยฺยาโทตีมินา เอยฺยาทฺยตฺโถ คหิโตติ โพเธตุํ เยเนจฺจาทิกํ วุตฺตํ. นิมิตฺตสทฺทาเปกฺขาย ตนฺติ วตฺตพฺเพ วิสยสทฺทาเปกฺขายโสติ วุตฺตํ. เตสนฺติ เอยฺยาทีนํ. วิสยํ ทสฺเสติ ‘เหตุผเลสฺวิจฺจาทิโก’ติ. อาทิสทฺเทน ปญฺหปตฺถนาทโย คหิตา. อถาตฺร กฺริยคฺคหณาภาเว กฺริยาติปตฺติยนฺติ กถํ ลพฺภติจฺจาห- ‘กฺริยาติ ปตฺติย’นฺติ อาทิ. กฺริยาติปตฺติยนฺติ วิวรณํ กตนฺติ สมฺพนฺโธ.

为说明通过“eyyā”等词掌握了“eyyā”等的含义，故说“yena”等。本应说“依于标相之词”，却说了“依于所缘之词”。“Tesaṃ”（彼等）指“eyyā”等。以“于因与果中等”来显示其所缘。“等”字包含了疑问、祈愿等。又，此处若不取“行为”，如何能得到“行为之未成就”（kriyātipatti）呢？答曰：“于行为之未成就（kriyātipattiyaṃ）”等。“行为之未成就”是所作之阐释，此为关联。

อภิเธยฺยทฺวาเรนาติ กิริยาสงฺขาตอตฺถมุเขน, ปกตกฺริยตฺถ วิเสสนตฺตาติ กฺริยตฺถาธิการโต อธิกตสฺส ธาตุสฺส วิเสสนตฺตา. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘อติปตฺติยนฺติ อธิกตกฺริยตฺถวิเสสนํ, วิเสสนญฺจ โหนฺตํ โนชุกํ ภวิตุมรหติ กิญฺจรหิ อภิเธยฺยทฺวาเรน, ตถาหิ อติปตนํ นาม กฺริยาย โหติ, น กฺริยตฺถสฺส อยุชฺชนโต, ตสฺมา อติปตฺติยนฺติวุตฺเตกฺริยาติปตฺติ ยนฺติ [Pg.276] อิทํ กฺริยตฺถวิเสสนํ โหนฺตํ อภิเธยฺยทฺวาเรน โหตีติ กฺริยาติปตฺติยนฺติ วิวรณํ กต’’นฺติ. วิธุรปฺปจฺจโยปนิปาตโตติ วิรุทฺธปฺปจฺจยสมวายาติ อตฺโถ.

所谓“通过所诠之门”（Abhidheyyadvārena），即通过名为“行为”之义；由于是对已确立的行为意义的限定，因此从行为意义的范畴而言，是对额外语根的限定。此即是说：“‘未成就’（atipatti）是额外行为意义的限定词，作为限定者，它不应该直接限定，而是应该通过所诠之门。因为‘未发生’（atipatana）是针对行为本身，而不是针对行为意义的不恰当，因此，当说‘未成就’时，这个作为行为意义限定词的‘行为未成就’（kriyātipatti）是通过所诠之门而成立的，所以说‘行为未成就’是对其的解释。”所谓“以违逆的缘而生起”（Vidhurappaccayopanipātato），意思是“与相反的因缘聚合”。

การณเวกลฺลโตวาติ เหตุมโต ผลสฺส โย เหตุ ตสฺส วิกลตฺเตน. ตตฺเรตีมสฺส อตฺโถ วตฺตมานวิสเยติ. กฺริยาติปตฺติยนฺติ ภูตาทิ กฺริยาติปตฺติยํ. ลิงฺคโตติ นิมิตฺเตน. คมเกน ลิงฺเคน คมฺมายาติปตฺติยา พุชฺฌนกาลํ วตฺตมาโน กาโล น ติฏฺฐติ อติกฺกมตีติ อาห- ‘วตฺตมานตาย พฺยติกฺกมา’ติ. ตเทว ผุฏยติ ‘สมกาล’นฺติอาทินา. สมกาลนฺติ เอกกฺขเณ. วตฺตมานสฺส กฺริยาติปตฺยสมฺภวา ตทวสิฏฺฐาตีตานาคเตสฺเวยฺยาทีนมฺภาโว (อญฺญถา) นุปปตฺติยาติ วุตฺตํ วุตฺติยํ ‘สามตฺถิยาติอาทิ.

所谓“因缘不具足”（Kāraṇavekallato），是指有因之果的那个因不完备。这里说的“此处”，指的是现在的境界。“行为未成就”（Kriyātipatti）是指过去等行为的未成就。所谓“以相故”（Liṅgato），是指凭借某种征兆。以能标示的征兆来理解所要推断的未成就时，现在的时刻不会停留，而是会流逝，所以说“因现在性之流逝”。为了更清楚地说明这个道理，才用“同时”等词语来解释。“同时”是指一个刹那。因为现在的行为不可能未成就，（否则）“eyyā”等（的用法）在剩下的过去和未来等时间里便无法成立，故在注释中说了“依能力”（sāmatthiyā）等。

ลิงฺเคนาติ เอตฺถ ปุพฺเพ ทกฺขิเณน คมเน สติ สกฏิสฺสาปริยา ภวนทสฺสนํ ทกฺขิเณน คมนสฺส สกฏาปริยาภวนเหตุตฺเต ลิงฺคํ, ทกฺขิเณน คมนสฺสาติปตฺติยา อญฺญโต คมนาทิ ลิงฺคํ. สกฏา กิริยาภวนาติปตฺติยา สกเฏ ครุภาราโรปนาทิ ลิงฺคํ. ปฐมวเย อรหตฺตภวนํ ตํเหตุภูตญฺจ ปพฺพชฺชํ ปเรสํ ปฐมวเย ปพฺพชฺชานิมิตฺตารหตฺตปฺปตฺติลิงฺเคน วิญฺญาย ปพฺพชฺชายาติปตฺติ ฆรกมฺมพฺยาวฏตาทิลิงฺเคน, อรหตฺตสฺสาติปตฺติ จ ปพฺพชฺชานิมิตฺตาภาเวน ลิงฺเคนาวสียเตติ ลิงฺเคน ภูต กฺริยาติปตฺติ ปน เวทิตพฺพา, ยทิ ปเนวมภิญฺญาลาภี ปยุญฺชติ ตทา ปจฺจกฺขญาเณเนว สพฺพํ วิญฺญาย ปยุญฺชตีติ เวทิตพฺพํ. ลิงฺคโตวสียมานายนฺติ ปน พาหุลฺเลน วุตฺตํ.

所谓“以相故”（Liṅgena），此处，先前向南行进时，若见到车辙出现，此即为“向南行进”是“车辙出现”之因的标相；“向南行进”之未成就，则以“向他处行进”等为标相。车辆行为之未成就，则以“车上装载重物”等为标相。他人于青年时证得阿罗汉果及作为其因之出家，是透过“青年出家”此一标相而了知“证阿罗汉果”；“出家”之未成就，则由“忙于家务”等标相来断定；“阿罗汉果”之未成就，则由“无出家之标相”此一标相来断定。如是，过去行为之未成就，当由标相而得知。然若有神通者（abhiññālābhī）运用此法，当知彼乃以亲知（paccakkhañāṇa）遍知一切而运用。至于“由标相而断定”之说，乃就普遍情况而言。

๘. เหตุ

8. 因

นิจฺจภวนํ เหตุ (ตฺยาทินา) เหตุผลภาโวเยเวตฺถ, นาติ ปตฺตีติ ทีเปติ. สพฺพปฺปจฺจโยทาหรณวเสนาติ สพฺเพสํ เอยฺยาทีนมฺปจฺจยานํ อุทาหรณวเสน. เหตุผลานํ สพฺภาวโตติ วุตฺตตฺตา เหตุผลานิ ทสฺเสติ หนนมิจฺจาทินา. เอวํ เหตุผลสพฺภาวโต สพฺพกาเล [Pg.277] จ วิธานโต เอตฺถ วตฺตมาเนปิ ปปฺโปตีติ ภาโว. โส จ เหตุเหตุมนฺตภาโว จ.

以“常修习为因”等（语）显示，在此只是因果关系，而非已成就。“以举一切缘为例”，即是以举所有“eyyā”等缘为例证。因已说“因果之实有”，故以杀生等来显示因果。如是，由于因果之实有以及一切时期的规定，故即使在现在时，亦能成就，此即其义。此即因与有因之关系。

๙. ปญฺเห

9. 于提问

ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ ปทนฺติอาทีสุ ปญฺโหติ ปุริมํ ปทํ, สมฺปุจฺฉนาติ ปจฺฉิมํ ปทนฺติอาทินา ทฏฺฐพฺพํ. สเมจฺจ อญฺญมญฺญํ ปุจฺฉนา สมฺปุจฺฉนา, ยาจนํ เทหี ตฺยาทินา ยาจนมตฺถํ, อิฏฺฐสฺสาสมฺปตฺตสฺสาตฺถนมิฏฺฐาสึสนํ. ปตฺตกาลวเสน จ วิสยเภเทน ภินฺนาย ปีติ โยเชตฺวา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปตฺตกาลํ ทสฺเสติ นิมิตฺตภูตสฺสาติอาทินา. นิมิตฺตภูตสฺสาติ ตํตํกิจฺจสมฺปชฺชเน การณภูตสฺส. วิธิ นาม ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิก นิมนฺตณามนฺตณาชฺเฌสนเปสนานิ. เอตฺถ จ อนุญฺญาปตฺตกาเลสุ จ ปญฺจมี วิหิตา ปเรหิ, ทิฏฺฐธมฺมิกาทีสุ ปญฺจสุ สตฺตมี. อิธ ปน เต ทฺเวปิ วิธิวิเสสาเยวาติ วิธิมฺหิ อนฺโตกริตฺวา เอยฺยาทึ วิธาตุํ ยํ วุตฺตํ วุตฺติกาเรน, ตทิทานิ วตฺตุกาโม อาห- ‘อนุญฺญาปตฺตกาเลสุปิ’จฺจาทิ. วิธิปฺปตีติเมว ปกาเสติ ‘เอวํ กเรยฺยาสี’’ติจฺจาทินา. อนุชานนฺโตปิ ทีเปนฺโตปิ กิริยาสุ พฺยาปาเรติเยวาติ พฺยาปารณมฺปตีติโตติ โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

于“后后句”等处，“提问”是前句，“询问”是后句等，应如是见。相互询问即是“询问”。以“请给予”等（语）为请求之义；祝愿未得之所欲，即是期望。应结合时机与对象的不同来理解其义。以“作为征兆”等（语）显示时机。“作为征兆”，即是作为彼彼事务成就之因。所谓“规定”(vidhi)，即现法、后世、邀请、奉请、劝请、派遣。在此，于允许与时机，他人规定用第五格；于现法等五种情况，用第七格。然在此处，此二者亦是特殊的规定，故论师为说今时所言，即将“eyyā”等纳入“规定”中而制定，故云“于允许与时机亦”等。以“你应如是做”等（语）阐明了规定的实行。应结合理解其义为：即使是允许者与指示者，亦是在行为中起作用，故（此亦是）作用的实行。

เปสเนปิ เกสญฺจิ พฺยากรณญฺญูนํ สตฺตมีวิธิจฺฉิโตติวุตฺติกาเรน ยํ วุตฺตํ, ตํ ทานิ วตฺตุมาห- ‘เปสเน ปิ’จฺจาทิ. สมูลตนฺติ เกสญฺจิ สทฺทิกานํ สตฺตมีวิธิวิธานมูเลน สมูลตํ. ‘‘อนุมติปริกปฺปตฺเถสุ สตฺตมี’’ติ (๓-๑-๑๑) กจฺจานสุตฺตํ. กตฺตุมิจฺฉโต ปรสฺส อนุชานนํ อนุมติ, ปริกปฺปนํ สลฺลกฺขณํ นิรูปนํ ปริกปฺโป เหตุผลกิริยา สมฺภโว จ, ตสฺมึ อนุมตฺยตฺเถ จ ปริกปฺปตฺเถ จ สตฺตมีวิภตฺติ โหตีติ อตฺโถ. อตฺถคฺคหเณน วิธินิมนฺตณามนฺตณาชฺเฌสน ปตฺถนาปตฺตกาเลสุ จ.

论师为言说“于派遣，某些语法家亦希望规定第七格”，今云“于派遣亦”等。“有根本”，即是因某些语法家以第七格规定之制定为根本，故为有根本。“于允许、思量义，（用）第七格”，此是迦旃延(Kaccānā)经（3-1-11）。允许他人之欲作者，是为允许；思量，即观察、审察、思量、因果、行、可能。于彼允许义与思量义，有第七格 विभक्ति，此为其义。由义之摄取，亦（含）规定、邀请、奉请、劝请、祈愿与时机。

๑๐. ตุ อนฺตุ

10. Tu，antu

อุทาหฏาติ คจฺฉตุ คจฺฉนฺตุอาทินา อุทาหฏา. ททาตูติ ยาจเน.

“Udāhaṭā”(已举例)是说，以“gacchatu”(愿彼去)、“gacchantu”(愿彼等去)等为例。“Dadātu”(愿彼施)是用于祈使义。

๑๑. สตฺย

11. 真实

อรหตฺเถ จายเมว ปโยโค, เตน ภวํ ขลุ รชฺชํ กเรยฺย ภวํ อรโหติ โยเชตฺวา ทฏฺฐพฺโพ.

在阿罗汉的意义上，这即是其用法。因此，应当将“尊者确实应当治理王国”与“尊者是阿罗汉”结合起来理解。

๑๒. สมฺภา

12. 可能义

โยคฺคตาชฺฌวสานนฺตีมสฺสาตฺถปทํ[Pg.278], สตฺติสทฺทหนนฺติ สามตฺถิยสฺส สทฺทหนนฺติ อตฺโถ. ปโยคานุสาริตํ ทีเปตี สมฺพนฺโธ. คมฺมมาเนติ สมฺภาเวมิจฺจาทินา ภฺวาทิธาตูหิ อวุจฺจมาเนปิ คมฺยมาเน. อุทาหฏํ ‘อปิปพฺพตํ สิรสา ภินฺเทยฺยา’ติ. มหาพลตาย หตฺถิหนเน อลมตฺถวิสเย สมฺภาวเน สตฺยปิ อลํ สทฺโท-ตฺราลมตฺโถ ยุตฺโตติ น ภวนฺเตตฺยาทโย หนิสฺสติ. ธาตุนาติ เอตฺถ ธาตุคฺคหเณน ภฺวาทโย คยฺหนฺเต ตตฺถ ธาตุสทฺทสฺส รุฬฺหตฺตา ปุพฺพาจริยสญฺญาย วา. อุทาหฏนฺติ ภุญฺเชยฺย ภวํ ตฺยาทินา.

“Yoggatājjhavasāna”(适宜与决意)的义理是“sattisaddahana”(能力的确信)，即是对能力的相信。其关联在于揭示了对用法的遵循。“Gamyamāne”(被理解时)是指，即使未用“sambhāvemi”等“bhū”语族动词表达，其义亦能被理解。例如：“api pabbataṃ sirasā bhindeyya”(他甚至能以头破山)。即使在以大力制伏大象的“足够”义的范畴中存在可能性，“alaṃ”一词在此处也不适合作为“足够”义使用，因为它会与“na bhavanti”(将不会有)等词相冲突。在此处“dhātunā”(以语根)中，通过“dhātu”(语根)一词而含摄“bhū”等语根，因为“dhātu”一词在此是惯用语，或依古阿阇梨的名称。例如：“bhuñjeyya bhavaṃ”(尊者请用餐)等。

๑๓. มาโย

13. 幻

สูติ มาสูติ เอตฺถ สุสทฺโท. เอตฺถ อิมสฺมึ อุทาหรเณ. นิวตฺเตติ มาสทฺโทติ เสโส. อารทฺธนฺติ อิมินา วตฺตมานํ วนคมนํ ทสฺเสติ. อนฺโตภูตณฺยตฺถาติ ณิปฺปจฺจยาภาเวปิ อตฺตนิ อนฺโตภูตณฺยตฺถ ธาตุโต. อีอาทีนํ อาอาทีนญฺจ สกกาโลนาม ภูโต กาโล. ธาตุสมฺพนฺโธ วิเสสนวิเสสฺสภาโว, เตนาห- ‘ธาตฺวตฺถ สมฺพนฺเธ วิเสสน วิเสสฺสภาวลกฺขเณ’ติ. สพฺพตฺถาขฺยาต วาจฺโจตฺโถ วิเสสฺโส สฺยาทฺยนฺตวาจฺโจ วิเสสนํ.

在“su”以及“mā su”中，是“su”这个词。在此例中，“mā”一词起阻止作用，此为其余部分。“Āraddhaṃ”(已开始)一词，以此显示正在进行的“前往森林”(vanagamanaṃ)。所谓“内在的使役义”(antobhūtaṇyattha)，是指即使没有“ṇi”(使役)语尾，语根自身也内含使役义。“ī”等和“ā”等，它们自身的时间名为过去时。语根的关联是能修饰与所修饰的关系，因此说：“在语根义的关联中，具有能修饰与所修饰的特征”。在所有情况中，由限定动词所表达的意义是所修饰，由“sya”等语尾所表达的意义是能修饰。

อิฏฺโฐติ ปเรสมิฏฺโฐ. ชานนตฺถวเสน คมนตฺถตฺตาติ ‘‘คมนตฺถา กมฺมกา’’ติ (๕-๕๙) สุตฺเต คมนตฺถสทฺเทน ‘เย คตฺยตฺถา เต พุทฺธฺยตฺถา’ติ ชานนตฺโถปิ คหิโตติ เอวํ คหิตชานนตฺถวเสน คมนตฺถตฺตาติ อตฺโถ. อภิมตานิ ปาณินิยานํ. ตถา สทฺทสฺสตฺถมาห- ‘อนนฺตเรน คตตฺถ’(นฺติ อน)นฺตเร วุตฺเตน กรณภูเตนาติ อตฺโถ. อภิมโตติ ปาณินิยานเมว อิธาธิปฺเปตสมุจฺจยํ วตฺตุมาห- ‘สมุจฺจโย’อิจฺจาทิ. อถาตฺร กถมเนกาสํ กิริยานํ จีย มานตา ยาวตา เอกาวาฏนกิริยาชฺฌยนกิริยา เจตฺยาสงฺกิยาห- ‘สาธนเภทเน’จฺจาทิ. มฐาทิสาธนานมฺเภเทนาฏน กิริยายปิ เภโทติ อตฺโถ. ตกฺกิริยาปฺปธานสฺสาติ สา ลวนกิริยา ปธานมสฺส กตฺตุโน. โย- ยมญฺเญปิ นิโยเชนฺโต วิย กิริยํ กโรติ โส นา-ญฺญกิริยาปธาเน ยุตฺโต, ตกฺกิริยาปฺปธาเนเยเวติ.

“Iṭṭho”(所欲的)意为他人所欲的。“Jānanatthavasena gamanatthattā”(因由知义而成趣向义)是说，在“gamanatthā kammakā”(趣向义动词为作业者)(5-59)这句经文中，以“gamanatthasadda”(趣向义词)也包含了“ye gatyatthā te buddhyatthā”(凡趣向义者即是了知义)的知义，其义理即是：依于所含摄的知义而成为趣向义。此为波你尼(Pāṇiniya)学派所同意。同样，他解说词义：“anantarena gatattha”(以紧随者而趣向)，其义为：以紧随其后所说的工具。“Abhimato”(所同意的)，是为了说明此处所意指的波你尼学派的“总集”(samuccaya)，而说“总集”等。然则，此处如何有众多行为的积集？乃至单一的漫游行为与读诵行为等，（对此） आशंका(疑虑)而说：“sādhanabhedane”(因工具的差异)等。其义为：因寺院等工具的差异，漫游的行为也有差异。“Takkiriyāppadhānassa”(以彼行为为主者)是说，彼收割行为是此作业者的主要行为。若人做事犹如在指令他人，彼非专注于他人的行为，而仅专注于自身的主要行为。

๑๔. ปุพฺพ

14. 前

มหาวากฺยรูปตฺตา [Pg.279] ปกรณสฺส ตทเปกฺขาย วากฺเยกเทสตฺตํ ‘‘วตฺตมาเน ติอนฺติ, ภวิสฺสติ’’จฺจาทีนํ วากฺยานนฺติ อาห ‘วากฺเยกเทเสหี’ติ. อโตเยวมาห-วากฺยาวยโวปโร-ธุนา กรียเต’ติ. วิธิวากฺยตฺตมสฺส ทสฺเสตฺวา นิยมวากฺยตฺตํ ทานิ ทสฺเสตุํ ‘อถวา นิยมตฺถมิทนฺตฺยาทีน’นฺตฺยาห. นิยมสุตฺตตฺตเมว ผุฏยติ ‘เตหิ’จฺจาทินา. เตหิ เตหิ สุตฺเตหีติ ‘‘วตฺตมาเน ติ อนฺติ’’จฺจาทีหิ เตหิ เตหิ สุตฺเตหิ. อิมินาติ ‘‘ปุพฺพปรา’’ทินา อิมินา สุตฺเตน. นนุ ตุมฺหามฺหเสเสสูติ เอตฺตเก วุจฺจมาเน ‘ตุมฺหามฺหสทฺทวจนีเยสุ ตทญฺญสทฺทวจนีเยสุ จ การเกสู’ติ อยํ วิเสโส กุโต คมฺยเต เยเนวํ วิวฏํตฺยาห- ‘กตฺตุกมฺเม’จฺจาทิ. กตฺตาทีสุ วิธานญฺจ วกฺขติ.

由于该论是宏大语句的形式，或依赖于它，“vattamāne ti anti, bhavissati”等是语句的一部分，因此说“以语句的部分”。所以这样说：“语句成分的限定正在被施行”。在显示了其为规定句后，现在为了显示其为限定句，所以说“或者这是为了限定的意义”等。以“tehi”(彼等)等词阐明了其正是限定经。“Tehi tehi suttehī”ti(以彼等彼等经)是指以“vattamāne ti anti”等彼等彼等经。“Iminā”ti(以此)是指以此“pubbaparā”(前后)等经。当说到“tumhāmhasesesu”(在汝、我、其余格中)时，“在由汝、我词所表达的，以及由其他词所表达的施事者中”这一区别是从何而知的呢？为了阐明这一点，所以说“在施事者与受事者中”等。关于施事者等的规定也将在后面说明。

กตฺตุกมฺมานเมวาติ อิมินา ภาวํ พฺยวจฺฉินฺทติ. ตถา จ วกฺขติ- ‘ตุมฺหามฺหสทฺทวจนียตฺตาภาวา’ติ. อสตฺวภูตาเยจฺจาทิกเมกวจน สมฺภเว การณํ, ตุมฺหามฺเหจฺจาทิกนฺตุ ปฐมปุริสสมฺภเว. ตุมฺหามฺหเสเสสุ โหนฺตา มชฺฌิมุตฺตมปฐมา กถํ ภาวาทีสุ วิญฺญายนฺติ กถญฺจ ตุมฺหามฺหาทิสทฺทวจนียสฺส การกตฺถสฺสาขฺยาเตน ตตฺถ วิหิเตน สญฺญาวิภตฺตา ตุมฺหามฺหาทิสทฺทปฺปโยคาภาโวจฺจาสงฺกิย ยํ วุตฺตํ วุตฺติยํ ตํทานิ วิวรนฺเตน ‘ยทิ ภาวาทีสุ มานาทโย น วิธียนฺเต ตทามานาทีสุ ปเรสุ ภาวาทีสุ กฺยลาทีนํ วิธานเมว โนปปชฺชตี’ติ อิมินา สามตฺถิเยน ตุมฺหาทีสุ การเกสุ มชฺฌิมาทีนํ ภาโว วิญฺญายติ เตเนว ตุมฺหาทิการกตฺถสฺส ตตฺถ วิหิเตนาขฺยาเตน สญฺญาปิตตฺตา ตุมฺหาทิสทฺทปฺปโยโค นาม น โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘ตุมฺหาทิสฺวิ’จฺจาทิกมารทฺธํ. ยชฺเชวํ ตุมฺหาทิสทฺทปฺปโยโคเยว น สิยา จฺจาห- ‘ยชฺเชว มิจฺจาทิ. ปริหารมาห- ‘สสทฺเทนา’ติ. ตุมฺหาทิสทฺเทน. พฺราหฺมณาอิจฺจเนนาภิหิตเมว พหุตฺตํ พหโวติ วจเนนานุชฺชเต. วจนาภาเว กถํ ตุลฺยาธิกรณตฺตํตฺยาห- ‘อนุชฺชมานสฺสิ’จฺจาทิ. อนุชฺชมานสฺสาติอนุวทิตพฺพสฺส คจฺฉติจฺจาทินา นิทฺทิฏฺฐสฺส กตฺตุโน.

以“仅在施事者与受事者中”排除了状态(bhāva)。同样，他将说：“因为没有由汝、我词所表达的情况”。“非有情”等是单数可能的原因，而“汝、我”等则是第三人称可能的原因。当第二、第一、第三人称存在于“汝、我、其余格”中时，它们如何在状态等中被了知？并且，（有人）怀疑，既然由汝、我等词所表达的作用者义已通过在那里规定的动词所表示，那么汝、我等词便不再使用。为了解释注释中所说的这一点，现在（作者）说：“如果在状态等中，māna等没有被规定，那么在māna等之外的状态等中，kya等的规定就不成立了”。通过此理，了知了在汝等作用者中，有第二人称等的存在。正因为由汝等作用者义已被在那里规定的动词所表示，所以为了说明没有名为“汝等词”的运用，而开始了“在汝等中”等（论述）。如果这样，汝等词就完全不应使用了，（对此）他说：“如果这样，就是错误的”等。他提出解决方法：“以其自身的词”(sasaddena)。即以汝等词。由“Brāhmaṇā”(婆罗门，复数)所表示的复数，被“bahavo”(许多)一词所随说。如果没有（随说的）词，如何有同格关系呢？（对此）他说：“对于被随说的”等。“对于被随说的”即对于应被随说的、由“gacchati”(他去)等所指明的施事者。

อนุวาเทนาติ [Pg.280] (ตุมฺหาทิ) อนุวาเทน. ‘‘นามมฺหิ ปยุชฺชมาเนปิ ตุลฺยาธิกรเณ ปฐโม’’ติ (๓-๑-๕) กจฺจานวจนํ, เตนาห- ‘เตเนวิ’จฺจาทิ. อสมานาธิกรณตฺตา หิ ‘ตยาปจฺจเต’จฺจาโท น ภวติ. ตถาหิ ตเยจฺเจตํ กตฺตุวาจี ปจฺจเตจฺเจตํ กมฺมวาจี กมฺเม อาขฺยาตปฺปจฺจย วิธานโต.

“Anuvādena”(随说)是指(汝等)的随说。“当名词被使用且同格时，为第一格”(3-1-5)，这是迦旃延(Kaccāna)之语，因此说“由此”等。由于非同格，所以“tayā paccate”(由你所烹)等不成立。因为“tayā”(由你)是施事语，而“paccate”(被烹)是受事语，这是依据在业(受事)中规定动词后缀的缘故。

‘เอหิ มญฺเญ รเถน คมิสฺสสี’ติ ปาณินิยาติมตนิปฺผาทนกฺกโม (นิรสฺส) เต ‘ปริหาเส’จฺจาทินา. มญฺญติสฺส ปโยเคติ อุปปทวเสน มนธาตุสฺส ปโยเค. ธาตุมฺหาติ คมิอาทิโต. อุตฺตม ปุริเสกวจเน ปตฺเตติ คมิสฺสามีติ ปตฺเต. มชฺฌิโมภิมโตติ คมิสฺสสีตฺยภิมโต. มชฺฌิเม ปตฺเตติ มญฺญเสติ ปตฺเต, อุตฺตเมกวจน มิฏฺฐนฺติ มญฺเญติฏฺฐํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘มญฺญเส ตฺวํ รเถน คมิสฺสามีติ วตฺตพฺเพ มญฺเญ ตฺวํ รเถน คมิสฺสสีติ ภวตีติ (วุตฺต’’นฺติ). เอหิ มญฺเญจฺจาทิ น กิญฺจิ วุตฺตํ วุตฺติยํ. ยถาสวิสเยวมชฺฌิมุตฺตมา สมฺปชฺชนฺติ, ตถาสมฺพนฺธมุปทสฺสยมาห- ‘เอวเมตฺถาภิสมฺพนฺโธ’จฺจาทิ. ปราภิมตํ สมฺพนฺธํ กุรุมาโน อาห- ‘นตฺเวว’มิจฺจาทิ. อโถจฺจเตจฺจาทินา ปราธิปฺปายมาห- ‘ยเท’จฺจาทิ.

“Ehi maññe rathena gamissasī”(来，我以为你将乘车去)是波你尼(Pāṇini)派形成其观点的方式，（此观点）被“在戏谑义中”等（规则）所驳斥。“Maññati的用法”是指在man词根的用法中，作为近 पद(upapada)。“从词根”是指从gam等词根。“在获得第一人称单数时”是指在获得“gamissāmi”(我将去)时。“所意欲的第二人称”是指意欲“gamissasi”(你将去)。“在获得第二人称时”是指在获得“maññase”(你以为)时，“所希求的第一人称单数”是指希求“maññe”(我以为)。这就是说：“当应说‘maññase tvaṃ rathena gamissāmi’(你以为我将乘车去)时，变成了‘maññe tvaṃ rathena gamissasi’(我以为你将乘车去)”。关于“Ehi maññe”等，在注释中没有说什么。为了显示第二人称和第一人称是如何根据各自的领域而成立的，以及它们的关联，他说：“此处的关联是这样的”等。在建立他人所意欲的关联时，他说：“但并非如此”等。以“或者说”等，他说出他人的意图：“如果”等。

ยเทวมภิสมฺพนฺโธติ ‘มญฺญเส ตฺวํ รเถน คจฺฉามี’ติ ยทา เอวมภิสมฺพนฺโธ กรียตีตฺยตฺโถ. โส เจวมนุคโตติ ‘มญฺเญ อหํ ตฺวํ รเถน คจฺฉสิ’จฺเจวํ โส จ ปโยโค อนุคโตตฺยตฺโถ. ปการนฺตรกปฺปนายาติ ‘มญฺญเส ตฺวํ รเถน คจฺฉามี’ติ อนฺตรกปฺปนาย.

“Yadā evam abhisambandho”(当这样关联时)意为：当“maññase tvaṃ rathena gacchāmi”(你以为我乘车去)这样建立关联时。“So ca evam anugato”(他这样随顺)意为：“maññe ahaṃ tvaṃ rathena gacchasi”(我以为你乘车去)，并且该用法被随顺。“Pakārantara-kappanāya”(为了设想其他可能性)是指为了对“maññase tvaṃ rathena gacchāmi”(你以为我乘车去)作中间设想。

๑๕. อาอี

15. Āī

เตนจาติ สมาสิตตฺเตน จ,สฺสตฺยาทีนมคฺคหณนฺติ ยทิ เตสํ คหณํ สิยา อาอีสฺสาทีสูติ น สมาเสน วเทยฺย.

“Tena ca”(并且因此)是指并且因为复合的缘故。“不取ssati等”是指：如果取了它们，就不会以复合的方式说“在ā, ī, ssa等中”。

๑๗. ภูสฺส

17. 有

กตากตปฺปสงฺคีโย วิธิ โส นิจฺโจ-นิจฺจา พลวาติ ปฐมํ วุก ภวตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘กตากตปฺปสงฺคิตฺตา’จฺจาทิ.

为显示“已作与未作之关联”此法则比常规与非常规法则更有力，故先说“由已作与未作之关联故”等。

๑๘. ปุพฺพ

18. 先前

ออาทฺยเปกฺเขติ ออาทีสูติ อนุวตฺตออาทฺยเปกฺเข.

“观察最初”（Ādyapekkheti）是指“在最初等”（ādīsūti），因此是“随顺观察最初”（anuvatta-ādyapekkhe）。

๒๓. กร

23. 行为

นนุ จ ‘โสสฺสา’ติ กสฺมา วุตฺตํ ‘‘กฺวจิ วิกรณาน ‘‘มิจฺเจว (๕-๑๖๑) โลโป [Pg.281] สิยาติ ‘กรสฺส กุ’นฺติ วตฺตพฺพนฺติ โจทนมนสิ นิธายาห- ‘กฺวจิ วิกรณานํ ตฺยาทิ. อญฺญตฺรปโยคานุสรณา ปโยคานุสรณํ วินา โอโลโป วิญฺญาตุํ น สกฺกาติ สมฺพนฺโธ.

为何说“sossā”（将听到）？难道不是因为有人质疑，为何不说“在某些词形变化中，‘mi’（或‘ṃ’）可以省略，所以说‘karassa ku’是正确的”吗？考虑到这个质疑，（他）回答说：“在某些词形变化中”等等。不参照其他用法，就无法仅凭用法本身理解省略，这就是其关联。

๒๕. หาสฺส

25. 笑

การิยํ อาหงฺสงฺขาตมสฺส อตฺถีติ การิยี, เตน อปโร การิยี หญฺญติ หึสียตีติ อตฺโถ.

“有业者”（kāriyī）是指有“所作”（kāriya）——即“伤害”（āhaṃsa）——的人，因此通过这个（伤害），另一个“有业者”被伤害、被损害，是这个意思。

สโหสฺเสหีติ กรสฺส โอกาเรน สฺเสน จ สห หาสฺส สฺเสน สหาติ อตฺโถ. อถ กถํ โอสฺเสหิ สเหว วุตฺตา เทโสติวิญฺญายตีจฺจาสงฺกิยาห- ‘สหวจนสามตฺถิยา’ติ. สห สทฺทสฺส สหตฺถ(สฺส จ) โสสฺส สฺเสนาติ กถนสามตฺถิยาติ อตฺโถ. อธิปฺปายํ วิวรติ ‘เอวํ มญฺญเต’จฺจาทินา. เอวํ มญฺญเต- โอสฺสาน มนาเทสิตฺเต อิจฺจาทินา ปาเฐน ภวิตพฺพมิว ลกฺขียเต… เตเนว ปาเฐนสหวจนสามตฺถิยสฺส ปตีติสพฺภาวโต. น ตุ ‘เอวํมญฺญเตโอสฺสานมนฺตาเทสตฺเต หาสฺสจาติ วจนมนตฺถกํ สิยา หา โต เจตฺเวว วเทตฺย โอสฺสานมนาเทสิตฺเต’จฺจาทินา ปาเฐน… โอสฺสานมนฺตาเทสปฺปสงฺคสฺเสวาภาวโต. นเหตฺถาเทสาเทสิ สมฺพนฺธฉฏฺฐี อตฺถิ… โสสฺสาติ วิเสสนฉฏฺฐิยาปฺปธานาย สฺเสนาติ สหตฺเถ ตติยาย จ นิทฺทิฏฺฐตฺตา. อุภยตฺถาติ สฺสตฺยาทีสุสฺสาทีสุ จ.

“同笑”（Sahossehīti）是指与‘kara’的‘o’音和‘ssa’音一同，以及与‘hāsa’的‘ssa’音一同，是这个意思。那么，如何理解‘ossehi’（或‘ossehī’）是与‘saha’一同被说出的呢？对此疑问，（他）回答说：‘由于同语的力量’。‘saha’这个词语的自身含义，以及‘ssa’音的表达能力，是这个意思。他通过‘这样认为’等来阐明其意图。他这样认为：似乎应该通过‘ossāna manādesitte’等文本来理解……因为通过那个文本，‘同语的力量’的真实性得以显现。但不是通过‘这样认为：如果ossāna是末尾的ādesa，那么hāssa这个词就变得没有意义了’这样的说法……因为不存在ossāna作为末尾ādesa的可能性。这里不存在替代与被替代的属格关系……因为‘sossa’是以修饰性属格而非主要属格的形式被指明，而‘ssena’是以‘saha’（一同）的工具格形式被指明。两者都是，即在‘ssati’等和‘sussati’等词中。

๒๘. อาอี

28. Āī

ปุพฺพสรโลโปติ วิกรณโลโป อาการาเทเส จ ทฺวีสุ วาเรสุ ปุพฺพสรโลโป.

“前元音省略”是指变化词缀的省略，以及在以ā音为替代的两种情况下，前元音的省略。

๒๙. คมิ

29. 去处

อคาติ อีมฺหิ ลโลโป, อาการาเทเส จ ปุพฺพสรโลโป.

（在词形）“Agāti”（agā iti）中，当（不定过去时词尾为）“ī”时，有“m”的省略，以及在以“ā”音为替代时，有前元音的省略。

๓๐. ฑํส

30. 虻

อคญฺฉา อคจฺฉีติ นิคฺคหีตาคเมน.

“Agañchā”和“agacchī”是通过鼻音（niggahīta）的增入（āgama）形成的。

๓๒. ณานา

32. 智

อุชฺฌิตานุพนฺธานนฺติ ปริจฺจตฺตานุพนฺธานํ.

“Ujjhitānubandhānaṃ”是指“pariccattānubandhānaṃ”，即已舍断执著者。

๓๓. อาอี อู

33. Āī ū

สุตฺเต [Pg.282] อาติ อิมินา อุภยตฺถ ปฐมปุริเสกวจนํ คหิตนฺติ อาห- ‘อา’ติอาทิ.

在经文中，通过“ā”这个词，在两种情况下都包含了第三人称单数（paṭhamapurisekavacanaṃ）的含义，因此说“ā”等等。

๓๔. กุส

34. 吉祥草

อภิรูหีติ ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) ทีโฆ.

Abhirūhīti是依(语法规则)“byañjane dīgharassā”(1-33)而为长音。

๓๕. อา อี สฺส

35. Ā ī ssa

ปโรกฺขาปรนามเธยฺยานนฺติ ปโรกฺขาติอญฺญนามานํ.

Parokkhāparanāmadheyyānanti即parokkhāti aññanāmānaṃ。

๓๘. เอยฺยา

38. Eyyā

เตเหวาติ เหฏฺฐา วุตฺตสุตฺตทฺวเยเหว, สหจริตญาเยนาติ ‘‘ภูเต อี อุํ’’อิจฺจาโท (๖-๔) ปรจฺฉกฺเก ปฐม ปุริเสกวจนอากาเรน ‘‘อนชฺชตเน อาญุ’’อิจฺจาโท (๖-๕) ปุพฺพจฺฉกฺเก ปฐมปุริเสกวจน อากาเรน จ สหจริตาการานเมว ปจฺจาสตฺติยา สหจริตา ปตฺติวเสน ปวตฺตญาเยน คหณนฺติ อตฺโถ. คหิตตฺตา ตฺวาทิ สมฺพนฺธี คยฺหเตติ สมฺพนฺโธ. นิสฺสยกรณํ นาม พฺยตฺติวเสเนว, น สามญฺญวเสนาติ อาห ‘เอเตนา’ติอาทิ.

Tehevāti是heṭṭhā vuttasuttadvayeheva(依于下面所说的两条经)。Sahacaritañāyenāti是说：如在“bhūte ī uṃ”等(6-4)的后六时态中，以第一人称单数`ā`的形式，以及在“anajjatane āñu”等(6-5)的前六时态中，以第一人称单数`ā`的形式，其义为，通过邻近性，依于获得俱行而转起之理，而取那些俱行的`ā`的形式。由于被取，故关联是：与tvādi等相关的被取。所谓作依处，实是依于特定，而非依于一般，故说“etenā”等。

๔๐. เอโอ

40. Eo

อนฺตสราทิโลโป ‘‘รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา’’ติ (๔-๑๓๒).

Antasarādilopo是(依语法规则)“rānubandhentasarādissā”(4-132)而省略末尾元音的首音。

๔๒. โอสฺส

42. Ossa

อาเทสานนฺติ ออาทีนมาเทสานํ.

Ādesānanti是a-ādīnam ādesānaṃ(a等的替代)。

๔๖. อึสฺส

46. Iṃssa

ปุพฺพสฺมินฺติ อกาสินฺติ เอตฺถ.

Pubbasminti是在akāsinti(在akāsi中)这里。

๕๒. ตสฺส

52. Tassa

กฺริยตฺถวิหิตานมฺปิ ธาตุวิหิตานมฺปิ อญฺเญสํ ตพฺพาทีนํ ปจฺจยานํ น คหณนฺติ สมฺพนฺโธ.

其关联是：即使是为表动词义而规定的，即使是为表词根而规定的，其他如tabba等的后缀也不被取。

๕๔. มิมา

54. Mimā

อมฺหีติอาทีนิ วตฺตมาเน ตฺวาทีสุ วา มิมานมุทาหรณานิ.

Amhītiādīni(amhi等)是在现在时中，或在tvādi等中，mimā的例子。

๕๗. หิมิ

57. Himi

มุยฺหามิ [Pg.283] มุห=เวจิตฺเต ‘‘ทิวาทีหิ ยก’’ (๕-๒๑).

Muyhāmi：(词根)muha=vecitte(迷惑)，(依语法规则)“divādīhi yaka”(5-21)。

๖๑. ญาสฺส

61. Ñāssa

ชานาติ ‘‘ญาสฺส เน ชา’’ (๕-๑๒๐)

Jānāti：(依语法规则)“ñāssa ne jā”(5-120)。

๖๗. หนา

67. Hanā

ฉ จ ขา จ ฉ ขา.

cha ca khā ca即cha khā。

๗๐. กยิ

70. Kayi

อิมินา กตา กยิราติ อชฺฌาหริตพฺพํ.

应增益Iminā katā kayirāti。

๗๑. ฏา

71. Ṭā

เอยฺยุมาทีนํ เอยฺยสฺสาติ วุตฺตตฺตา อุปาทิวชฺชิตสฺสาติ วิญฺญายติ.

对于eyyum等，因已说eyyassa，故知是排除了upādi的。

๗๔. คุรุ

74. Guru

โอกาโร คุรุติ สํโยคปุพฺพตฺตา วุตฺตํ.

Okāro guruti(o音是重音节)：因其前有结合音(saṃyoga)故说。

๗๖. โอวิ

76. Ovi

วิกรณสทฺทสฺส อญฺญถาปิ พฺยวจฺเฉทกตฺตสมฺภเว อิธาธิปฺเปตํ พฺยวจฺเฉทกตฺตมฺปฏิปาเทตุมาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ.

即使变化词(vikaraṇa)在其他情况下也可能有区别作用，但为说明此处所意指的区别作用，而说“yadipi”等。

๗๘. เอยฺยา

78. Eyyā

อญฺญตฺราปีติ ภเวยฺยามุภเวยฺยามอิจฺจตฺราปิ.

在其他地方也有“我们应存在，我们应存在”这样的想法。

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

如是，在名为《义光》的目犍连五部复注中。

ฉฏฺฐกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第六品释义终。

นิฏฺฐิตา จ สพฺพถา สารตฺถวิลาสินี ฏีเกติ.

《义光》复注亦全然终结。

นิคม

结语

๑.

1.

สพฺพทา [Pg.285] สุภทายิตฺตา, สตฺตานนฺตนิเสวิเต;

ปสตฺเถ-นฺวตฺถสญฺญาย, ปญฺญาเต สุภสญฺญิเต.

恒常施予吉祥，为无量有情所亲近；因名副其实而受赞叹，以吉祥之名而闻名。

๒.

2.

จาควิกฺกมปญฺญานุทฺทยาทิคุณสาลินา;

สุภเสนาธินาเถน, การิเต วสตา สตา.

由具足布施、勇猛、智慧、悲悯等功德的善军(Subhasena)统领所建造，为贤善者所居住。

๓.

3.

ปฏิสลฺลานสารุปฺเป, วิหาเร สาธุโคจเร;

มโนนุกูเล โยคีนํ, วเร วิกฺกมสุนฺทเร.

在适合独处、贤者所行、瑜伽行者心所喜悦、殊胜且勇猛庄严的精舍中。

๔.

4.

เถเรน รจิตา สายํ, สาสนุชฺโชตนตฺถินา;

ฏีกา คุรุปทมฺโภช, รโชมตฺถกเสวินา.

此复注由长老所著，他渴望圣教兴盛，并以导师莲足之尘为顶饰。

๕. พหุสฺสุตานํ วิญฺญูนํ, ปรมตฺถาวคาหินํ.

5. 为多闻、具慧、能深入究竟义者。

ปวตฺตตุ จิรํ เจโต, รญฺชยนฺตี นิรนฺตรํ.

愿此（复注）长久流传，持续不断地令心喜悦。

๖.

6.

เยสํ น สญฺจิตา ปญฺญา, เนกสตฺตนฺตโรจิตา;

สมฺโมหพฺภหตาเวเต, นาวพุชฺฌนฺติ กิญฺจิปิ.

那些其智慧未经积集、不为众多有情所喜悦的人，他们为愚痴所困，丝毫不能了悟。

๗.

7.

กินฺเตหิ ปาทสุสฺสูสา, เยสํ นตฺถิ คุรูนิห;

เย ตปฺปาทรโชกิณฺณา, เตว สาธูวิเวกิโน.

那些在此没有导师的人，他们的足下侍奉有何用？只有那些沾染导师足尘的人，才是真正的贤者、具辨别力者。

๘.

8.

ปุญฺเญน สตฺถรจนาชนิเตน เตน,สมฺพุทฺธสาสนวโรทยการเณน;

โลกามิเสสุปิ กิเลสมลา อลคฺโค,สมฺพุทฺธสาสนวโรทยมาจเรยฺยํ.

以此撰写论典所生之福德，以此为令正等觉圣教兴盛之因，愿我虽处于世间欲乐，亦不染着烦恼尘垢，力行令正等觉圣教兴盛。

๙.

9.

เย-นนฺตตนฺตรตนากรมนฺถเนน,มนฺถาจ โลลฺลสิตญาณวเรน ลทฺธา;

สารามถาติ สุขิตา สุขยนฺติ จญฺเญ,เตเม ชยนฺติ คุรวา คุรโว คุเณหิ.

彼等搅动无尽教理之宝藏，以灵动之殊胜智慧获得精华，自己安乐，亦令他人安乐。我此等具德之导师，愿其胜利！

๑๐.

10.

ฏีกาโย วินสาทินํ วิรจยี โย กณฺฐภูสาปโร,วิญฺญูนํ ชินสาสนามลมตีโส-กาสิ จานากุลํ;

สนฺโตสกฺกมโนมโนมกมโน สพฺภาวนีโย มหา,สามี เม คุรุปุงฺคโว วิชยเต สารีสุโต-ยํ ภุวิ.

他撰写了作为智者颈饰的诸复注，使胜者之教法清净无乱；其心满足，意甚美妙，为一切善人所敬。我之大导师，此世间之舍利子(Sāriputta)，愿其胜利！

๑๑.

11.

ราชา [Pg.286] วิกฺกมพาหุ พาหิตริปู ตาตฺวสฺส โลกิสฺสโร,สมฺมิตฺตานิหโน ติสีหฬปตี โยยํ มหาวิกฺกโม;

นิพฺภีโต วิชยาทิพาหุ วิชยี โส อาสิ ลงฺกิสฺสโร,ตํ นิสฺสาย ผลํ จิราย ผลตญฺเจตํ สตํ สนฺตตํ.

维克拉马巴胡(Vikkamabāhu)王，击退敌军，为世间主，乃三僧伽罗(Tisīhaḷa)之主，摧破敌阵，具大勇力；无畏的胜利臂(Vijayabāhu)，彼为胜利的兰卡之主。依靠他，愿此善人之果长久地、持续地成熟。

สิทฺธิ รตฺถุ

愿成就。

๑.

1.

อคฺคมฺโมติวํเสน, อภยารามสามินา;

ปญฺจิกาวณฺณนาภูตา, สา สารตฺถวิลาสินี.

由无畏寺(Abhayārāma)之主阿伽摩提瓦萨(Aggammotivaṃsa)，此《义光》(Sāratthavilāsinī)成为五部释义(Pañcikāvaṇṇanā)。

๒.

2.

มฺรมฺมกฺขรมาโรเปตฺวา, วิโสเธตฺวา ยถาพลํ;

สกิยพฺยวหาเรน, ติถีวสุ กรินฺทุนา.

由提提瓦苏·卡林杜(Tithīvasu Karindu)，依其自规，转写为缅甸文字，并尽力校订。

๓.

3.

ยุตฺเต วสฺเส ลงฺกาทีปา, สรฏฺฐมาหตา ปุน;

ภาสฺสปฺปทีปกาตนฺต, กาสิกาปญฺจิกาทิหิ.

在适当的年份，从兰卡岛(Laṅkādīpa)再次带回本国，并参照《语言明灯》(Bhāssappadīpakā-tanta)、《迦尸迦》(Kāsikā)和《五部》(Pañcikā)等。

๔.

4.

สํสนฺทิตฺวา วิจาเรตฺวา, วาเจตฺวาจ ปุนปฺปุนํ;

อูนาธิกาทิ โทสานิ, อปเนตฺวา สิเนสิเน.

通过反复比对、思考和诵读，逐渐去除增减等过失。

๕.

5.

สุทฺธฏฺฐเก จ วสฺเสสา, ปาปิตา ปกติฏฺฐิตึ;

สุทฺธาสุทฺธํว ทสฺเสนฺตี, โสเธตุ ปาฐสุทฺธิยา.

在第八个纯净年，此论被恢复至原始状态；愿其以文本之纯净来校订，如同显明纯净与不纯净一般。