Dhātupāṭha vilāsiniyā

धातुपाठविलासिनी

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अरहंत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

1.

१.

Sammāsambuddha sūriyo yo sambodho dayo dito;

Jagu paṅkaja saṅghāte bodhayī paṇamāmi taṃ.

सम्यक्संबुद्धरूपी सूर्य, ज्यांनी संबोधीचा उदय घडवून आणला आणि जगद्रूपी कमळांच्या समूहाला प्रबोधित केले, त्यांना मी प्रणाम करतो.

2.

२.

Saddhammabhānu yo lokā lokaṃ katvāna dhī tamaṃ;

Dhaṃsayī muninā sammā pātubhūto namāmi taṃ.

सद्धम्मरूपी सूर्य, ज्यांनी जगाला आलोकित करून बुद्धीचा अंधकार नष्ट केला; मुनींद्वारे सम्यकपणे प्रकट झालेल्या त्या सद्धम्माला मी नमस्कार करतो.

3.

३.

Silagandhasamākiṇṇo buddho saddhammahāya yo;

Saṅghatoyaruho pāṇa lī tosesi namāmi taṃ-

शील-गंधाने परिपूर्ण, सद्धम्मरूपी महासरोवरातून उत्पन्न झालेल्या संघरूपी कमळाने प्राण्यांना संतुष्ट करणाऱ्या त्या बुद्धाला मी नमस्कार करतो.

4.

४.

Natvā mama garuṃvāsi padumārāma nāmakaṃ;

Pāḷiṃ nissāya kassā haṃ dhātupāṭhavilāsini-

माझे गुरू 'पदुमाराम' नावाच्या विहारात राहणाऱ्यांना वंदन करून, पाळी भाषेचा आश्रय घेऊन मी 'धातुपाठविलासिनी' ची रचना करत आहे.

5.

५.

Imañhi ganthakaraṇaṃ satthāgamanaye rato;

Mūkalaṃgamu saṅkhāte gāme sajjanakārite-

शास्त्राच्या आगमनाच्या पद्धतीमध्ये रममाण असणाऱ्या, सज्जनांनी वसवलेल्या 'मूकलंगमु' नावाच्या गावात हे ग्रंथलेखन...

6.

६.

Suvisuddhārāmanāma vihāramhi nivāsako;

Tasmiṃ padhāna thero si kataññū santavutti yo-

'सुविशुद्धाराम' नावाच्या विहारात राहणारे, तेथील मुख्य थेर जे कृतज्ञ आणि शांत वृत्तीचे होते...

7.

७.

Guṇālaṅkāranāmo so thero theranvaye rato;

Yāci maṃ abhigantvāna mitto me vaṅkamānaso.

'गुणालंकार' नावाचे ते थेर, जे थेर-परंपरेत रममाण होते, सरळ मनाचे माझे मित्र असलेल्या त्यांनी माझ्याकडे येऊन (या ग्रंथाची) याचना केली.

8.

८.

Buddho hessaṃ yadā loke niddeso haṃ tadā iti;

Pāpuṇissa mahaṅkāraṃ ko vādo pani hantare-

'जेव्हा मी जगात बुद्ध होईन, तेव्हा मी असा निर्देश करीन' - असे म्हणत मी महान अहंकाराला प्राप्त होईन, मग इतरांबद्दल काय बोलावे?

Appaccayo paro hoti bhūvādi gaṇato sati;

Suddhakattu kirayākhyāne sabbadhātuka nissitaṃ-

भूवादि गणात 'अ' प्रत्यय पर (नंतर) येतो; शुद्ध कर्त्याच्या क्रिया-आख्यानात (क्रियापदात) तो सर्वधातुक प्रत्ययांवर आश्रित असतो.

Payutto kattunā yoge ṭhito yevā ppadhāniye;

Kirayaṃ sādheti etassa dīpakaṃ sāsane padaṃ-

कर्त्याच्या योगात प्रयुक्त असलेला आणि अप्रधान स्थानी असलेला तो क्रिया सिद्ध करतो; शासनात (बुद्धवचनात) हे पद याचे स्पष्टीकरण करणारे आहे.

Karaṇa vacanaṃyeva yebhuyyena padissati;

Ākhyāte kāritaṭṭhānaṃ sandhāya kathitaṃ idaṃ;

Na nāme kārataṭṭhānaṃ bodhetā itiādikaṃ-

करण वचनच (तृतीया विभक्ती) बहुतांश करून दिसून येते; आख्यातामध्ये (क्रियापदात) कारित (प्रयोजक) स्थानाचा संदर्भ घेऊन हे सांगितले आहे; 'बोधेता' इत्यादी नामांमध्ये कारित स्थान नसते.

Sunakhehipi khādāpenti iccādini padānitu;

Āharitvāna dīpeyya payoga kusalo budho-yī.

'कुत्र्यांकडूनही खाववितात' (सुणखेहिपि खादापेन्ति) इत्यादी पदे घेऊन, प्रयोगात कुशल असलेल्या विद्वानाने ते स्पष्ट करावे.

Kathito sacca saṅkhepe paccanta vacanena ve;

Bhuyyate iti saddassa sambandho bhāvadīpano-

'सच्चसंखेप' मध्ये प्रत्यय वचनाने खरोखर सांगितले आहे; 'भूय्यते' या शब्दाचा संबंध भाव (भाववाच्य) दर्शवणारा आहे.

Niddesapāḷiyaṃ rūpaṃ vihoti vihavīyati;

Iti dassanatovāpi paccattavacanaṃ thiraṃ-

निर्देशपाळीमध्ये 'विहोति' आणि 'विहवीयति' हे रूप दिसते; या दर्शनावरूनही प्रत्यय वचन (कर्तृवाच्य/कर्मवाच्य रूप) स्थिर होते.

Tathā dhajaggasuttante muninā hacca bhāsite;

So pahīyissati iti pāḷidassanatopica-

तसेच, मुनींनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेल्या 'ध्वजग्ग सुत्तात' 'सो पहीयिस्सति' (तो नष्ट होईल) अशा पाळी पाठाच्या दर्शनावरूनही...

Pāramitānu bhāvena mahesīnaṃva dehato;

Sanni nipphādanā neva sakkaṭādi vaco viya-

पारमितांच्या प्रभावाने महर्षींच्या (बुद्धांच्या) शरीराप्रमाणे; संस्कृत इत्यादी भाषेप्रमाणे केवळ संज्ञा निष्पन्न होत नाही.

Paccatta dassaneneva purisattaya yojanaṃ;

Ekavacanikañcāpi bahuvacanikampica;

Kātabba miti no khantī parassapadaādike-

प्रत्यय दर्शनानेच तिन्ही पुरुषांची (प्रथम, मध्यम, उत्तम पुरुष) योजना; एकवचन आणि बहुवचन देखील; परस्मैपद इत्यादींमध्ये करावी, असे आमचे मत आहे.

Bhāve kirayāpadaṃ nāma pāḷiyā atiduddasaṃ;

Tasmā taggahaṇūpāyo vutto ettāvatā mayā-yī.

पाळी भाषेमध्ये भाववाच्य क्रियापद समजणे अत्यंत कठीण आहे; म्हणून ते ग्रहण करण्याचा (समजून घेण्याचा) उपाय मी येथे सांगितला आहे.

Yaṃ tikālaṃ tipurisaṃ kirayāvāci tikārakaṃ;

Attiliṅgaṃ dvivacanaṃ ta dākhyātanti vuccati-yī.

ज्याला तीन काळ, तीन पुरुष, क्रियावाचक, तीन कारके, लिंगरहित आणि द्विवचनरहित असते, त्याला 'आख्यात' (क्रियापद) म्हटले जाते.

Ākhyāta sāgara matha jjatani taraṅgaṃ,Dhātujjalaṃ vikaraṇa gama kālamīnaṃ;

Lopā nubandha raya mattha vibhāgatīraṃ,Dhīrā taranti kavino puthu buddhi nāvā-yī.

आख्यातरूपी समुद्राला, ज्यामध्ये 'अज्जतनी' (भूतकाळ) हीच लाट आहे, धातू हेच जल आहे, विकरण आणि आगम व काळ हेच मासे आहेत, लोप आणि अनुबंध हाच वेग आहे आणि अर्थाचा विभाग हाच किनारा आहे; अशा या समुद्राला धीर आणि विद्वान कवी आपल्या विशाल बुद्धीरूपी नौकेने पार करतात.

Cakkhakkhī nayanaṃ nettaṃ locanaṃ diṭṭhi dassanaṃ;

Pekkhanaṃ acchi pamhantu pakhumanti pavuccati-yi.

'चक्खु', 'अक्खि', 'नयन', 'नेत्त', 'लोचन', 'दिट्ठि', 'दस्सन', 'पेक्खन', 'अच्छि' (डोळा) आणि 'पम्हु' ला 'पखुम' (पापणी) असे म्हटले जाते.

‘‘Pabbājito sakā raṭṭhā, aññaṃ janapadaṃ gato,Mahantaṃ koṭṭhaṃ kayirātha, duruttānaṃ nivetave’’-

आपल्या राष्ट्रातून प्रव्रजित होऊन दुसऱ्या जनपदात गेलेल्याने, दुर्वचनांचे निवारण करण्यासाठी (सहन करण्यासाठी) एक मोठा कोठार (धैर्य) बनवावा.

Porāṇa metaṃ atula netaṃ ajjatanāmiva,Nindanti tuṇhi māsīnaṃ nindanti bahubhāṇinaṃ;

Mitabhāṇinampi nindanti natthi loke anindito-

हे अतुला! हे जुनेच आहे, आजचे नाही; लोक शांत बसलेल्याचीही निंदा करतात, खूप बोलणाऱ्याचीही निंदा करतात आणि मोजकेच बोलणाऱ्याचीही निंदा करतात. या जगात असा कोणीही नाही ज्याची निंदा केली जात नाही.

Nagaraṃ yathā paccantaṃ ‘‘guttaṃ’’ santarabāhiyaṃ,Evaṃ ‘gopetha’ attānaṃ, khaṇe ve mā upaccagā-

ज्याप्रमाणे सीमेवरील नगराचे आतून आणि बाहेरून रक्षण केले जाते, त्याप्रमाणे स्वतःचे रक्षण करा; हा क्षण वाया जाऊ देऊ नका.

Dhiratthu taṃ visavantaṃ, yamahaṃ jīvita kāraṇā,Vantaṃ pacchā vamissāmi, mataṃ me jivitaṃ varaṃ-

त्या विषारी गोष्टीला धिक्कार असो, जी मी जीवनासाठी ग्रहण केली आणि नंतर ओकून टाकली; असे ओकलेले पुन्हा ग्रहण करण्यापेक्षा मला मरण बरे.

Viluppateva puriso, yāvassa upakappati,Yadā caññe vilumpantī, so vilutto vilumpatī-

माणूस तोपर्यंतच दुसऱ्याला लुटतो, जोपर्यंत त्याला अनुकूल असते; परंतु जेव्हा दुसरे त्याला लुटतात, तेव्हा तो लुटला गेलेला स्वतः लुटला जातो.

‘‘Appamādo amatapadaṃ, pamādo maccuno padaṃ,Appamattā na mīyanti, ye pamattā yathāmatā’’.

अप्प्रमाद (जागरूकता) हे अमृताचे (निर्वाणाचे) पद आहे, प्रमाद (असावधपणा) हे मृत्यूचे पद आहे. जे अप्प्रमत्त (जागृत) असतात ते कधी मरत नाहीत, आणि जे प्रमत्त (असावध) असतात ते मृतसमान आहेत.

1.

१.

Ñāṇavimala tissākhyo, yo mahāsaṅgha nāyako,Marammavaṃsaṃ ādoca, dīpe saṇṭhāpayī idha-

'ज्ञानविमल तिस्स' नावाचे जे महासंघनायक होते, त्यांनी या द्वीपावर सर्वप्रथम 'मरम्मवंश' (अमरापूर निकाय) प्रस्थापित केला.

2.

२.

Tassa padhāna sissosi, pāḷi yaṭṭhakathā vidū,Dhammadhāra samaññāto, yo mahā saṅghasāmiko-

त्यांचे मुख्य शिष्य, जे पाळी आणि अट्ठकथांचे ज्ञाते होते, ते 'धम्मधार' नावाने प्रसिद्ध महासंघस्वामी होते.

3.

३.

Yo tassa mukhyasiṃssā si, dhamme sattheva kovido,Ñāṇānanda mahāthero, khe mā viya supākaṭo-

जे त्यांचे मुख्य शिष्य होते, धम्म आणि शास्त्रात कोविद (कुशल) होते, ते 'ज्ञानानंद' महाथेर खेमा (थेरी) प्रमाणे सुप्रसिद्ध होते.

4.

४.

Vimalasāra tissākhyo, mahāsaṃsādhipo kavi,Sissosi dutiyo tassa, pariyatti visārado-

'विमलसार तिस्स' नावाचे महासंघाधिपती आणि कवी, त्यांचे दुसरे शिष्य होते, जे परियत्तीमध्ये (धम्मशिक्षणात) विशारद होते.

5.

५.

Padumārāma nāmo me, ācero therapuṅgavo,Tatiyo tassa sisso si sikkhāgārava saññuto-

'पदुमाराम' नावाचे माझे आचार्य, जे श्रेष्ठ थेर होते, त्यांचे तिसरे शिष्य होते, जे शिक्षेविषयी आदर बाळगणारे होते.

6.

६.

Saṅghādhipoca vimala, sārākhyo therakuñjaro,Padumārāma vikhyāta, mahāthero cime duve-

संघाधिपती 'विमलसार' नावाचे श्रेष्ठ थेर आणि विख्यात 'पदुमाराम' महाथेर, हे दोघे...

7.

७.

Dhammādhāra mahāsaṅgha, sāminoca upantike,Ñāṇānanda mahāthera, ssantikeva samuggahuṃ-

धम्माधार महासंघस्वामींच्या जवळ आणि ज्ञानानंद महाथेरांच्या जवळ शिकले.

8.

८.

Tesu kho padumārāma mahāthero avaṃ mamaṃ,Sikkhayi sadda sattheca, pāḷiyaṭṭhakathāsu ca-

त्यांच्यापैकी पदुमाराम महाथेरांनी मला शब्दशास्त्रात (व्याकरणात) आणि पाळी-अट्ठकथांमध्ये शिक्षण दिले.

9.

९.

Tasmiṃ divaṅgate pacchā, chando vyākaraṇādikaṃ,Vimalasāra mahāthera, ssantikeca samuggahiṃ-

त्यांच्या निधनानंतर, मी छंद आणि व्याकरण इत्यादींचे शिक्षण विमलसार महाथेरांच्या जवळ घेतले.

10.

१०.

Tassa kho padumārāma mahātherassa dhīmato,Sissena ñāṇatilaka therena saṃsasāminā-

त्या बुद्धिमान पदुमाराम महाथेरांचे शिष्य, संघाचे स्वामी 'ज्ञानतिलक' थेर यांच्याद्वारे...

11.

११.

Buddhassa parinibbāṇa vīsahasse catussate,Sa sattatyādhike vasse jeṭṭhamāse manorame-

बुद्धांच्या परिनिर्वाणानंतर दोन हजार चारशे सत्याहत्तर (२४७७) वर्षांनी, रमणीय ज्येष्ठ महिन्यात...

12.

१२.

Aṭṭhamiyaṃ kāḷapakkhe, katāyaṃ matisūdanī,Dhātupāṭhattha bodhāya dhātupāṭha vilāsinī-

कृष्ण पक्षातील अष्टमीला, बुद्धीला शुद्ध करणारी (मतिसूदनी) ही 'धातुपाठविलासिनी' धातुपाठाच्या अर्थाच्या आकलनासाठी रचली गेली.

13.

१३.

Ādi muddāpanaṃ assā, guṇālaṅkāra nāmino,Onojitaṃ, mamāyattaṃ tatopari tapassino-

याचे पहिले मुद्रण 'गुणालंकार' नावाच्या तपस्वीला समर्पित केले गेले, आणि त्यानंतर ते माझ्या (या तपस्वीच्या) अधीन राहिले.

14.

१४.

Sisso mayhaṃ gunānando unākuruva gāmajo,Mamu patthamhito āsi, gaṇṭhiṭṭhānesanādito;

उनाकुरुव गावात जन्मलेला माझा शिष्य गुणानंद हा कठीण स्थळांच्या (ग्रंथींच्या) अर्थाचा शोध घेण्यात माझा साहाय्यक होता.

15.

१५.

Bastyaṃ samaññako rājā, macco mama pitā ahu,Ontīnyā vī sanāmā me mātā senāpatānyanu–

बस्त्य नावाच्या राजाचा अमात्य (मंत्री) माझे वडील होते, आणि सेनापतीची कन्या असलेली 'ओन्तीन्या' ही माझी माता होती.

16.

१६.

Ācerā ceva pācerā, janako jananīva me,Devā cetyaṅgino sabbe, nenapappontu nibbutinti-

माझे आचार्य, पूर्वाचार्य, माता-पिता, तसेच सर्व देव आणि सजीव प्राणी या (पुण्याच्या) प्रभावाने निर्वाण प्राप्त करोत.

Dhātupāṭhavilāsiniyā samāptayi.

'धातुपाठविलासिनी' समाप्त झाली.