มิลิทฏีกา

弥兰陀问经复注

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

นิรนฺตรํ โลกหิตสฺส การกํนิรนฺตรํ โลกหิตสฺส เทสกํ,นิรนฺตรํ โลกหิตสฺส จินฺตกํนมามิ วีรํ นรทมฺมสารถึ;

恒为世间利而行，恒为世间利而说，恒为世间利而思，我礼敬勇者、调御丈夫。

ปญฺหธมฺมวิทุํ นาถํ คุยฺหธมฺมปฺปกาสกํ,นมสฺสิวาน สมฺพุทฺธํ ธมฺมํ สาธุคุณมฺปิ จ;

我礼敬通达问法的依怙、阐明甚深之法的正自觉者，以及具善妙功德之法。

นาคเสนมหาเถรํ ปิฏกตฺตยโกวิทํ,วทิวา ตมฺปิ สิรสา ปญฺหธมฺมปฺปกาสกํ;

我亦顶礼那通达三藏、阐明问法的龙军大长老。

มิลิทปญฺหวิวรณํ มธุรถปฺปกาสินึ,รจยิสฺสํ สมาเสน ตํ สุณาถ สมาหิตา;

我今将简要地撰写阐明甜美之义的《弥兰陀问经》释义，请你们专注聆听。

๑. ตถ ปกิณฺณกถวิวรณํ ชาตกุทฺธรณนฺติ ทฺเว เยวมาติกา.

1. 此中，〈杂说释义〉与〈本生引述〉，如是为二纲要。

ตถ-

此中：

สมฺพโธ จ ปทญฺเจว ปทโถ ปทวิคฺคโหโจทนา ปริหาโร’ติ ฉพฺพิธา อถวณฺณนา’ติ;

关联、词、词义、词析、质问与回答，此六种即是释义。

วุตฺตตฺตา สมฺพโธ ตาว เวทิตพฺโพ. โส จ ยถาวุตฺตาชฺฌาหารวเสน ทุวิโธ.

因其已被述及，故首先当知“关联”。它又依前述的文句省略而分为两种。

ปกิณฺณกถวิวรณํ

杂说释义

เตสุ –’มิลิโท นาม โส ราชา …เป… สาครนฺติ เอถ อชฺฌาหารสมฺพโธ เวทิตพฺโพ โย’ปิ มิลิโท ราชา ภควโต ปรินิพฺพานโต ปญฺจวสฺสสเต อติกฺกนฺเต ราชกุเล อุปฺปนฺโน โส ราชา มิลิโท นาม.

其中，于“名为弥兰陀(Milinda)的国王……乃至……大海”一句，当知有文句省略的关联。即是：那位弥兰陀王，是在世尊般涅槃五百年后出生于王族的那位名为弥兰陀的国王。

สาคลายํ ปุรุตฺตเม สาคลนามเก อุตฺตมนคเร รชฺชํ กาเรนฺโต นาคเสนเถรํ อุปคญฺฉิ กึ วิยา?ติ.

在最殊胜的城市沙竭罗(Sāgala)为王时，他去见龙军长老，犹如什么呢？

คงฺคาว ยถ สาครนฺติ อาห. ยถา คงฺคา วา ยมุนาทีสุ อญฺญตรา วา สาครํ อุปคญฺฉิ ตถา อุปคญฺฉิ’ติ อโถ. ว-สทฺโท เวถ สมุจฺจยโถ. คงฺคา วา’ติ วตฺตพฺเพ อาการสฺส รสฺสตฺตํ กวา คงฺคาว อิติ วุตฺตํ. อุปฺปลํว ยโถทเก’ติ เอถ วุตฺตสมุจฺจยโถ วาสทฺโท วิย.

他说：“犹如恒河之于大海。”其义为：犹如恒河(Gaṅgā)或亚穆纳(Yamunā)等诸河之一流向大海，他也如此前往。此处的“va”字是用于连接。当说“Gaṅgā vā”时，将长音“ā”缩短而说成“gaṅgāva”。这就像在“Uppalaṃva yathodake”（犹如水生青莲）一句中，“vā”字有前述的连接之义。

อาสชฺช ราชา …เป… วิทาฬเน’ติ เอถ ยถาวุตฺตสมฺพโธ เวทิตพฺโพ. โส จ สุวิเญญยฺโย’ว. ปทนฺติ อุปสคฺค นิปาตนามอาขฺยาตปทวเสน จตุพฺพิธํ. เตสุ นามปทํ สามญฺญคุณ-กิตฺติม-โอปปาติก-นาม วเสน จตุพฺพิธํ. ตถ ปฐมกปฺปิกมหาชเนน สมฺมนฺติวา ฐปิตตฺตา มหาสมฺมโต’ติ รญฺโญ นามํ สามญญนามํ นาม. ธมฺมกถิโก ปํสุกุลิโก วินยธโร เตปิฏโก สทฺโธ ปสนฺโน’ติ เอวรูปํ คุณโต อาคตํ นามํ คุณนามํ นาม. ยมฺปน ชาตสฺส กุมารสฺส นามคหณทิวเส ทกฺขิเณยฺยานํ สกฺการํ กวา สมีเป ฐิตา ญาตกา กปฺเปวา’อยํ อมุโก นามา’ติ นามํ กโรนฺติ อิทํ กิตฺติม นามํ นาม. ยา ปน ปุริมปญฺญตฺติ ปจฺฉิมปญฺญตฺติยํ ปตติ, ปุริมโวหาโร ปจฺฉิมโวหาเร เสยฺยถิทํ ปุริมกปฺเป’ปิ จโท จโทเยว นาม เอตรหิ’ปิ จโท จโทเยว นาม, อตีเต สูริโย สมุทฺโท ปถวี ปพฺพโตเยว นาม. เอตรหิ’ปิ ปพฺพโต ปพฺพโตเยว นามาติ อิทํ โอปปาติกนามํ นาม, อิทํ นามจตุกฺกํ อภิธมฺมปริยาเยน วุตฺตํ. สทฺทสเถ ปน นามนาม-สพฺพนาม-สมาสนาม-ตทฺธิตนาม-กิตนามวเสน ปญฺจวิธํ วุตฺตํ. ตํ สพฺพํ อิธ ยถารหํ เวทิตพฺพํ. ปทโถ ปน อาสชฺชา’ติ ปวา. ฐานาฐานคเต’ติ การณาการณคเต.

“国王……乃至……剖裂”一句，于此当知有前述的关联，且其义甚明了。词有四种：前缀、小品词、名词和动词。其中，名词有四种：普通名、功德名、约定俗成名和自然生成名。例如，因在初劫时由大众共同推举而立，故国王之名“大共选王(Mahāsammata)”即是普通名。说法者、持粪扫衣者、持律者、三藏者、有信者、心喜者，此类由功德而来的名称，即是功德名。又如，王子出生，于命名之日，为供养福田，亲族集于近旁而商定：“此子名为某某。”此即是约定俗成名。又如，前时的概念落于后时的概念，前时的称谓用于后时的称谓，例如：前劫之月亦名为月，今时之月亦名为月；过去之日、海、地、山亦名为日、海、地、山，今时之山亦名为山。此即是自然生成名。这四种名称是依阿毗达摩的论述而说。但在声明学中，则说有五种：体名、代名、复合名、派生名和动名词。于此，所有这些都应酌情了知。至于词义：“āsajjā”是“走近”。“Ṭhānāṭhānagate”是“关于有因与无因”。

ปุถู’ติ นานปฺปกาเร.

“Puthū”是“种种”。

สุตฺตชาลสมถิตา’ติ สุตฺตนฺตปิฏกสงฺขาตสุตฺตสมูเหน สมถิตา ปถิตา, สุตฺตํ อาหริวา สุตฺตถวิโสธนวเสน สุตฺตชาลโสธกา

“Suttajālasamathitā”（遍布经网）是指：由名为经藏的经典总集所齐备、弘扬；又指通过引用经典、辨明经义而成为“经网的澄清者”。

นเยหิ จาติ อภิธมฺมวินยาทีหิ นเยหิ ยุตฺตีหิ วา.

“Nayehi ca”（以及诸方法）是指：以阿毗达摩、毗奈耶等方法，或以道理。

ปณิธายา จาติ อภิธมฺมวินยาทีหิ นเยหิ ยุตฺตีหิ วา.

“Paṇidhāyā ca”（以及设置之后）是指：以阿毗达摩、毗奈耶等方法，或以道理。

ปณิธายาติ อตฺตโน ญาณํ ฐเปนฺโต.

“Paṇidhāya”是指向并建立自己的智慧。

ภาสยิวาน มานสนฺติ อตฺตโน จิตฺตํ อติสเยน ปุนปฺปุนํ ปวตฺตาปนวเสน หาเสวา

“Bhāsayivāna mānasaṃ”（令心欣喜）是指：通过使自己的心一再地、超常地运作而令其欣喜。

กงฺขาฐานวิทาฬเน’ติ กงฺขาย วิจิกิจฺฉาย วสฺสา การณภูตานํ อวิชฺชาทิกิเลสานํ ธมฺมานํ วิทาฬนการเณ.

“Kaṅkhāṭhānavidāḷane”（于剖裂疑惑之处）是指：于剖裂那作为疑惑(kaṅkhā)、疑(vicikicchā)之因的无明等诸烦恼法。

อยํ ปทโถ นาม.

此即所谓词义。

วิคฺคโห ปน เอวํ เวทิตพฺโพ?

而词析当如是知：

โยนกสงฺขาตานํ มิลานํ อิโท

于被称为约那(Yona)人者中……

มิลิโท.

弥兰陀。

โสตํ ปติตานํ ชนานํ สํสีทนํ ราติ อาททาตี’ติ

因其“取走堕于流中之人的沉没”，故名……

สาคโร, ตํ สาครํ.

Sāgara（大海）；taṃ sāgaraṃ（向那大海）。

อภิธมฺมวินเยสุ อนุปวิสนเถน โอคาฬฺหา

因能深入，故于阿毗达摩与毗奈耶中为“ogāḷhā”（深彻）。

อภิธมฺมวินโยคาฬฺหา.

Abhidhammavinayogāḷhā（深彻阿毗达摩与毗奈耶者）。

สุตฺตชาลสฺส สมถิตา

于经网(suttajāla)为“samathitā”（齐备者）。

สุตฺตชาลสมถิตา.

由经网而平息。

กงฺขา จ กงฺขาฐานญฺจ กงฺขาฐานานิ กงฺขาฐานานํ วิทาฬนํ

疑惑，及疑惑处，诸疑惑处，及对诸疑惑处之破除。

กงฺขาฐานวิทาฬนํ.

破除疑惑之因。

อยํ วิคฺคโห.

此即词析。

อิมา ปญฺจ คาถา เกน กตา?ติ โจทนา ภทนฺตพุทฺธโฆสาจริเยน กตา’ติ ปริหาโร. น เกวลํ ปญจ คาถา’ว, เถรราชวจเน’ปิ อญฺญํ ปุพฺพาปรวจนมฺปิ เตน วุตฺตํ.

“此五偈由谁所作？”此为质问。“由尊者觉音(Bhadantabuddhaghosa)阿阇梨所作。”此为回答。不仅此五偈，于《长老王语》(Therarājavacana)中，其他前后文句亦由彼所说。

เตสุ สมฺพธนเย–

于彼等中，其关联法则为：

‘เอกขฺยาโต ปทจฺจโย สิยา วากฺยํ สการโก’ติ จ

“具一述谓动词之词组，即为具作用者之句子。”

‘เยน ยสฺส หิ สมฺพโธ ทูรฏฺฐมฺปิ จ ตสฺส ตํ,อถโต อสมานานํ อาสนฺนตฺตํ อการณํนฺติ จ;

“一法与另一法，若实有关联，虽远亦相属；若义不相应，虽近亦无因。”

‘นานตฺตา สติ ยา นานา-กฺริยา โหติ ยถารหํ,เอกกฺริยาย ฉนฺนนฺตุ นถิ การกตา สทา’;

“有种种性时，则有种种相应之作用；然为一作用所覆者，恒无作用者性。”

‘โวหารวิสโย สทฺโท’เนกถปรมถโต,พุทฺธิวิกปฺปโต จโถ ตสฺสโถ’ติ ปวุจฺจติ;

“言词为世俗言说之境，由多义及胜义而成；其义由心智分别而立，故说为彼之义。”

ตีณี’ปิ ลกฺขณานิ สลฺลกฺเขวา ยถา อโถ จ สภาโว จ ลพฺภติ, ตถา สทฺทปฺปโยโค กาตพฺโพ. สทฺทปฺปโยเคน หิ อตฺถสภาวา อนุวตฺติตพฺพา, น อตฺถสภาเวหิ สทฺทปฺปโยโค อปิ จ อาจริยา นานารฏฺเฐสุ ฐิตา อตฺตโน อตฺตโน รฏฺฐโวหารานุรูเปน สทฺทปฺปโยคสฺส อถํ วทนฺติ. อิธ อมฺหากํ พิงฺครฏฺเฐ สิลิฏฺฐโวหารานุรูเปน สทฺทปฺปโยคสฺส อโถ วตฺตพฺโพ. ยถา วจนํ สิลิฏฺฐํ โหติ กุลปุตฺตานญฺจ หทยํ ปวิสติ ตถา วตฺตพฺโพ กถํ? ยทิ ปฐมา กตฺตา โหติ, ทุติยา กมฺมํ สวิเสสนํ ปฐมนฺตกตฺตํ ววา กฺริยาปทํ วตฺตพฺพํ. กฺริยาปทํ ววา สวิเสสนํ ทุติยนฺตกมฺมํ วตฺตพฺพํ. ยทิ สวิเสสนํ ปฐมนฺตปทํ กมฺมํ โหติ ตํ ตสฺส วิเสสนญฺจ ววา ตติยนฺตกตฺตา วตฺตพฺโพ. ตํ ววา กฺริยาปทํ วตฺตพฺพนฺติ.

亦应观察此三相，如是获得义理与自性，如是运用言词。实应由言词之运用随顺义理之自性，而非由义理之自性随顺言词之运用。再者，诸师长住于不同国度，皆依各自国度之言说习惯而说言词运用之义。于此，在我等宾伽国(Biṅgaraṭṭha)，应依优雅之言说习惯而说言词运用之义。应如何言说，方能令言辞优雅且能深入良家子之心？若第一格为作者，第二格为所作业，则应先说带形容词之第一格作者，后说动词；或先说动词，后说带形容词之第二格所作业。若带形容词之第一格词为所作业，则应先说彼及其形容词，后说第三格之作者，再说动词。

ปทโถ ปน –

然于词义——

‘อถปฺปการณา ลิงฺคา โอชญฺญา (?) เทสกาลโต;

สทฺทถา วิภชียนฺติ;

น สทฺทาเยว เกวลา’ติ จ;

“由义之类别、性、威力及处时，词义得以分别，非唯由词本身。”

‘ปรภาวปถาเปกฺขํ ส-อมาทิ ตุ การกํ,ปจฺจยสฺส สธาตุสฺส อถภุตนฺตุ สาธนนฺติ จ;

“作用者，乃依于他性、路径、关待及自身等；而后缀与词根之真实义，即是成办之具。”

‘ธาตุ สทฺโท กฺริยาวาจี ปจฺจโย สาธนวาจโก,อถสฺส วาจกํ ลิงฺคํ วิภตฺติ อถโชตกา;

’

“词根言说作用，后缀言说成具；词干为义之言说者，格是义之显了者。”

ติ จ ลกฺขณานิ สลฺลกฺเขวา เอเกกปทสฺส อถวิคฺคโห วตฺตพฺโพ.

应善观察此等相，并言说每一词之义理与词析。

ปท วิคฺคโห ปน-

然于词之分析——

‘ธาวโถ หิ สิยา เหตุ - ปจฺจยโถ สิยา ผลํ,ทฺวินฺนํ ชานนถญฺจ อิติ สทฺโท ปยุชฺชเต;

“词根义或为因，后缀义或为果；为知此二者，故用‘iti’一词。”

สพฺพวากฺเย กฺริยาสทฺโท อิติสทฺโท จ โหติ หิ;

กฺริยาพฺยุปฺปตฺติ นิมิตฺตํ อิติสทฺเทน ทีปิตนฺติ,อาทีนิ ลกฺขณานิ สลฺลกฺเขวา วตฺตพฺโพ;

“于一切句中，实有动词及‘iti’词；动词派生之因，由‘iti’词所阐明。”应善观察此等相而解说。

อยํ อมฺเหหิ วุตฺโต สทฺทปฺปโยคอถปฺปโยโค โยชนานํ นโย สพฺพถ อุปกาโร กุลปุตฺเตหิ อุคฺคเหตพฺโพ สลฺลกฺเขตพฺโพเยว.

此为我等所说之词语运用与意义运用之释义法，于一切处皆有助益，诸良家子应学习、应审察。

อิโต ปรํ ยํ อถโต จ รูปโต จ อปากฏํ, ตํเยว วณฺณยิสฺสาม.

自此以后，凡于义理及形态上未明了者，我等即当解说。

สุวิภตฺต-วีถิ-จจฺจร-จตุกฺก-สิงฺฆาฏกนฺนิ สุวิภตฺตา รถิกาสงฺขาตา วีถิ จจฺจรสงฺขาตา จตุกฺกา มคฺคสธิสงฺขาตา สิงฺฆาฏกา เอถาติ สุวิวิภตฺตวีถิจจฺจรจตุกฺกสิงฺฆาฏํ. วุตฺตญฺเหตํ อภิธานปฺปทีปิกายํ;

“善划分之街道、广场、四岔路与三岔路”。其意为：于此，有善划分之街道(vīthi)，名为巷道(rathikā)；广场(caccara)，名为四岔路(catukka)；三岔路(siṅghāṭaka)，名为道路交汇处(maggasandhi)。此诚如《名称辞典》(Abhidhānappadīpikā)中所说：

‘‘รจฺฉา จ วิสิขา วุตฺตา รฏิกา วีถิ จาปฺยถวฺยุโห รจฺฉา อนิพฺพิทฺธา นิพฺพิทฺธา ตุ ปถทฺธิ จ,จตุกฺกํ จจฺจเร มคฺค-สธิ-สิงฺฆาฏกมฺภเว’’ติ;

“‘Racchā’、‘visikhā’、‘rathikā’及‘vīthi’亦称为街道；未铺设之街道(racchā)为‘vyuha’，已铺设者则为‘pathaddhi’；四岔路(catukka)在广场(caccara)中，道路交汇处(maggasandhi)则为三岔路(siṅghāṭaka)。”

กาสิก-โกฏุมฺพรกาทิ - นานาวิธวถาปณสมฺปนฺนนฺติ เอถ มหคฺฆวถํ กาสิกํ กาสิกรฏฺเฐ วา อุปฺปนฺนํ กาสิกํ. โกฏุมฺพรเทเส ชาตํ วถํ โกฏุมฺพรํ. อาทิสทฺเทน โขมํ กปฺปาสิกํ โกเสยฺยํ กมฺพลํ สาณํ ภงฺคนฺติ. ธวลวถานิ จ โขมสฺส อนุโลมภุตํ ทุกุลํ โกเสยฺยสฺส อนุโลมภุตานิ ปตฺตุนฺนปฏฺฏ-โสมาร-จีนช วถานิ จ สงฺคณฺหาติ. วุตฺตญฺเหตํ ขุทฺทกสิกฺขาคเถ?

迦尸衣、拘头婆罗衣等——具足种种衣物之商店。于此，贵价之衣为迦尸衣，或于迦尸国(Kāsikaraṭṭha)所生者为迦尸衣。生于拘头婆罗国(Koṭumbaradesa)之衣为拘头婆罗衣。由“等”字摄入亚麻布、棉布、丝绸、毛毯、麻布、粗麻布。白衣中，与亚麻布类似者为“dukūla”；与丝绸类似者，则摄入“pattunna”、“paṭṭa”、“somāra”及产自中国(cīnaja)之衣。此诚如《小戒》(Khuddasikkhā)中所说：

ทุกูลญฺเจว ปตฺตุนฺน - ปตฺตํ โสมารจีนชํ อิทฺธิชํ เทวทินฺนญฺจ ตสฺส ตสฺสานุโลมกนฺติ.

“杜俱罗(dukūla)及帕屯那(pattunna)、丝绢(paṭṭa)、索玛拉(somāra)、中国(cīnaja)所产，神通所成及天神所予，皆与彼彼相顺。”

ตสฺส ฏีกายญฺจ’วากมยตฺตา ทุกุลา สาณสฺส อนุโลมเกหิ กตสุตฺตมยตฺตา ปตฺตุณฺณปฏฺฏ-โสมารจีนวถานิ โกเสยฺยสฺส อนุโลมานิ อิทฺธิชเทวทินฺนวถานิ ฉนฺนํ วถานํ อนุโลมานิ เตสํ อญฺญตรมยตฺตา’ติ วุตฺตํ.

于其复注中说：“杜俱罗(dukūla)布由树皮所成，故与麻布相顺；帕屯那(pattuṇṇa)布、绢布(paṭṭa)、索玛拉(somāra)布、中国布由丝线所成，故与丝绸相顺；神通所成布及天神所予布，与六种布相顺，因其可由彼等中任何一种制成。”

ตถ มิลิทปญฺโห ลกฺขณปญฺโห วิมติจฺเฉทนปญฺโห’ติ ทุวิโธ’ติ เอถ ธมฺมานํ ลกฺขณปุจฺฉนวเสน ปวตฺโต ปญฺโห ลกฺขณปเญหา.ธมฺมานํ ลกฺขณปญฺโห’ติ กถจิ ลิขิตํ. ฐานุปฺปนฺติกปฏิหาโน’ติ ตสฺมึ ตสฺมึ คมฺภีรถวิจารณกาเล กตฺตพฺพกิจฺจสงฺขาเต ฐาเน อุปฺปตฺติ อุปฺปชฺชนํ ฐานุปฺปตฺติ สา อสฺส อถิติ ฐานุปฺปตฺติกํ. อารมฺมเณ ปฏิภาตีติ ปฏิภานํ, ญาณํ. ฐานุปฺปตฺติกํ ปฏิภานํ ยสฺส โส ฐานุปฺปตฺติกปฏิภาโน.

如是，《弥兰陀问》(Milindapañha)有相问与断疑问二种。于此，依询问诸法之相而发起之问，为“相问”。或作“诸法之相问”。“具应机辩才者”(ṭhānuppattikapaṭibhāno)者：于彼彼甚深思察之时，于名为“应作之事”之处生起，是为“应机”(ṭhānuppatti)；彼有此，故为“具应机智者”(ṭhānuppattika)。于所缘境中显现，是为“辩才”(paṭibhāna)，即智慧。有应机之辩才者，彼即“具应机辩才者”。

ปฏิพโล อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานนฺติ เอถ อถานํ ชานิตุนฺติ ปาฐเสโส กาตพฺโพ โสเยว วา ปาโฐ. ตถ อหํ อตีตภเว ทินฺนทาโน รกฺขิตสีโล ภาวิตภาวโน กตกลฺยาโณ อิทานิ ญาณสมฺปนฺโน ธนวา ยสวา’ติ อตีตถํ ชานิตุํ ปฏิพโล อิทานิ มยา ทานาทิ ปุญฺญํ กตฺตพฺพํ สมฺปตฺติ ภวโต. สมฺปตฺติ ภเว อุปฺปชฺชิวา สุขี หุวา ปรินิพฺพายิสฺสามี’ติ. เอวํ ปจฺจุปฺปนฺนอนาคตเถ ชานิตุํ ปฏิพโล นาม.

“于过去、未来、现在有能力者”，于此应补充“了知其义”之文，或彼即是全文。如：“我于过去世曾行布施、守护戒律、修习禅定、作诸善业，故今智慧具足、富有、有名望”，如是即名为能知过去事。“如今我应作布施等福业，以获成就。于成就之有中生已，为快乐者，我将般涅槃。”如是即名为能知现在与未来事。

สมนฺตโยควิธานกิริยานํ กรณกาเล’ติ ยุญฺชิตพฺโพ โยโค. สมนฺตโต สพฺพโต สพฺพกาเล โยโค สพฺพกาเลสุ สพฺพกตฺตพฺพกมฺมานํ วิทหนํ วิธานํ นาม. อิทญฺจิทญฺจ กริสฺสามิ, อิมสฺมึ กเต อิทํ ภวิสฺสตี’ติ ปุพฺพภาเค อุปาเยน กตฺตพฺพวิธานํ กิริยา นาม กรณกาเลเยว ลพฺภติ. ปุพฺพภาเค จ กรณกาเล จ นิสมฺมการีติ อธิปฺปาโย.

关于“在周遍应用、筹划与实行之时”：“应用”(yoga)是应致力于之事。周遍地、全面地、于一切时应用，即是“应用”。于一切时筹划一切应作之业，即是“筹划”(vidhāna)。“我将做这、做那，此事完成后，将有彼事发生”，像这样在事前善巧地筹划应作之事；而“实行”(kiriyā)这个名称，唯有在实行之时才能获得。其意为：无论在事前筹划还是在当下实行，皆应审慎而行。

เสยฺยถีทนฺติ ยานิ สถานิ เตน อุคฺคหิตานิ ตานิ เสยฺยถิทํ วิภชิสฺสามีติ อโถ อเนกถโต มหนิทานสุตฺตวณฺณนายญฺจ เอวเมวโถ วุตฺโต’ เสยฺยถิทํ กตมานี’ติ เกจิ วทนฺติ. ตํ’กตเม ปญฺจุปาทานกฺขธา? เสยฺยถิทํ? รูปูปาทานกฺขโธ’ติอาทินา นเยน สเมติ. เตสุ จ เอกูนวีสติสเถสุ.

关于“即”(seyyathīdaṃ)，其义为：“我将如此分析他所学习的那些论典”。在《大因缘经》的义注中，其义也是如此以多种方式被阐述。有人说：“即，是哪些？”这与“什么是五取蕴？即：色取蕴……”等句式相符。在那些十九部论典中……

สุตีติ เอถ สุยฺยเต ธมฺโม เอตายาติ สุติ, เวโท.

关于“所闻”(suti)：通过它听闻法，故称“所闻”，即是吠陀。

สมฺมุตีติ สทฺทคนฺโถ. เสสา สงฺขฺยาทโยปิ จ กตฺตุโยนกตฺตา พาหิร สเถสุ ยทิ ทิสฺสนฺติ เต สุคเหตพฺพา เยวาติ.

“俗语”(sammuti)是指声论(saddagantho)。其余如数论(sāṅkhya)等，若其作者与来源见于外道论典中，也应当善巧地掌握。

ภตฺตวิสฺสคฺคกรณถายาติ ภตฺตกิจฺจกรณถาย.

“为了分发食物”(bhattavissaggakaraṇathāya)即是“为了履行食物的职责”(bhattakiccakaraṇathāya)。

สกึ เอวํ จกฺขุํ อุทปาทีติ อตีตภเว ตีสุ เวเทสุ ปริจยสติญาณพเลน สกิเมว เอกุคฺคหณวารเมว จกฺขุ เวทุคฺคหญาณจกฺขุ อุทปาทิ. พหุตรํ อวจาเปวา เอกวารเมว วทาเปวา ธาเรตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ญาณจกฺขุ อุทปาทีติ อธิปฺปาโย.

“仅一次，眼即如此生起”，是说：在过去生中，凭借对三吠陀的熟悉、忆念与智慧之力，仅一次，就在一次领会之际，领会吠陀的智慧之眼即已生起。其意为：智慧之眼已生起，不像那些被多次教说、乃至仅被教说一次也无法记住的人。

อาจริยสฺส อนุโยคํ ทวา’ติ’อาจริย, ตุมฺเหหิ ยํ ยํ อิจฺฉถ, ตํ ตํ มํ ปุจฺฉถ, อหํ วิสฺสเชสฺสามิ. พฺยากาตุํ อสกฺโกนฺตสฺส เม อาจิกฺขถา’ติ อาจริยสฺส อตฺตโน อนุโยคํ อนุยุญฺชนํ โจทนํ ทวา. เอกจฺโจ หิ อนุโยคํ ทาตุํ สกฺโกติ พฺยากาตุํ ปน น สกฺโกติ. นาคเสนทารโก ปน ตทุภยมฺปิ กาตุํ สกฺโกติเยว.

“向老师请求质询”(ācariyassa anuyogaṃ davā)是指：“老师，您想问什么就问我什么，我将回答。若我无法解说，请您告诉我。”即是向老师提出自己的质询、诘问、敦请。有些人能够提出质询，却不能解说，但龙军(Nāgasena)童子两者皆能做到。

ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทีติ’ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติธมฺมจกฺขุ โสตาปตฺติมคฺคญาณํ นิพฺพานารมฺมณํ หุวา เอวํ อุปฺปชฺชนากาเรน อุทปาทิยํ กิญฺจิ สงฺขตํ ธมฺมชาตํ สมุทยธมฺมํ อุปฺปชฺชนสภาวํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมํ, สพฺพํ ตํ ธมฺมชาตํ นิรุชฺฌนสภาวํ อนิจฺจํ ขยวยธมฺมนฺติ อุทปาทิ. กสฺมา นิพฺพานารมฺมณํเยว มคฺคญาณเมว อุทปาที?ติ. ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหธการํ วิทฺธํเสวา อุปฺปนฺนตฺตา.

“法眼生起”是指“凡是集起之法，皆是灭尽之法”的法眼。此法眼即须陀洹道智，它以涅槃为所缘，以如此生起的方式而生起。“任何有为的法类，凡是集起之法，具生起之自性，彼一切皆是灭尽之法；彼一切法类，具坏灭之自性，是无常的、坏灭之法”，（此智）如此生起。为何唯有以涅槃为所缘的道智生起？因为它是在摧毁了那遮蔽（涅槃）的无明黑暗之后才生起的。

(โทสินา) โทสิตาติ วตฺตพฺเพ ตการสฺส ตการํ กวา โทสินา’ติ วุตฺตํ.

（关于 Dosinā）：此处本应作“dositā”，但将 t 音变为 n 音，故说成“dosinā”。

รถํ อารุยฺหา’ติ เอถ สามิกํ รมยตีติ รโถ’ติ วิคฺคโห กาตพฺโพ.

关于“登上车”(rathaṃ āruyha)：于此应作如下词源分析：“因为它能使其主人愉悦(ramayati)，所以称为车(ratho)。”

ราชรโถ นาม สพฺพรตนวิจิตฺโต อิจฺฉิตพฺโพ.

名为“王车”者，是装饰有各种珍宝而令人向往的。

(วยหํ) วหนฺตี เอเตนาติ วยหํ อุปริมณฺฑปสทิสปทรจฺฉนฺนสพฺพมาลาคุณฺฐิมํ วา ฉาเทวาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน กตสกฏํ วยฺหํ นาม.

（Vayahaṃ）：“因其运载”，故名“vayahaṃ”；依义注所说，即上部如同亭阁，覆以布幔，并完全缠绕花环的车。

สทมานิกา’ติ อุโภสุ ปสฺเสสุ สุวณฺณรชตาทิมยา โคปานสิโย ทวา ครุฬปกฺขกนเยน สทมานิกา’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน กโต ยานวิเสโส วยฺหาทิทฺวยํ เจกถาย อิธานีตํ

“Sadamānikā”：依义注所说，这是一种特殊的车辆，其两侧有金、银等所造、形如金翅鸟翅膀的构件。为作解释，此处引述了“vayha”等两种车。

ติถกโร’ติ’อุคฺคโห สวณํ ปุจฺฉา กถนํ ธารณํ อิติ ปญฺจธมฺมวเสเนว ติถวาโส ปวุจฺจตี’ติ เอวํ วุตฺเต ติถวาเส ปติฏฺฐาย ปเร จ ปติฏฺฐาเปวา ปิฏกตฺตยติถเฉกกรเณน ธมฺมติถงฺกโร.

“立基者”(Tithakaro)：“学习、听闻、提问、讲述、忆持，凭借这五法，被称为‘住基’(tithavāso)。”如此安住于所说的‘住基’，并使他人也安住，又因善巧于三藏之基，故为“法基确立者”(dhammatithaṅkaro)。

นิปุโณ’ติ พธาทีสุ อุปชานนสมโถ.

“善巧”(nipuṇo)：指善于识知束缚等（烦恼）。

วิสารโท’ติ ปริสาสุ ภยรหิโต.

“无畏”(visārado)：指在众会中没有恐惧。

สามยิโก’ติ เทสชภาสาสงฺขาตสมยกุสโล สกสมยสมยนฺตรจฺเฉกญาณวนฺโต.

“通晓宗义者”(sāmayiko)：指精通各地语言等习俗，并具有善巧辨别自宗与他宗的智慧。

ปฏิภาโณ’ติ กลฺยาณวากฺย สงฺขฺยาตปฏิภาณวนฺโต.

“辩才”(paṭibhāṇo)：指具有被称为“善语”的辩才。

เมธาวีติ ธมฺโมชปญฺญาย เมธาวี. ธมฺโมชปญฺญา นาย ญานคโต ปณฺฑิโต’กึ สุตํ กึ วา สุณามิ, กึ กุสลํ คเวสินฺติ’ ยาย วิจาเรติ สา ธมฺโมชปญฺญา นาม.

“智者”(medhāvī)：因具有法味智慧而为智者。所谓法味智慧，即智者藉以省察“我已听闻什么？应听闻什么？应寻求什么善法？”的智慧。

อายสฺมาปิ โข นาคเสโน ปฏิสมฺโมทิ…เป… อาราเธสิติ เยเนว สมฺโมทนิยวจเนน เถโร รเญญา มิลิทสฺส จิตฺตํ อาราเธสิ โตเสสิ เตเนว สมฺโมทนียวจเนน รญฺญา สทฺธึ ปฏิสมฺโมทีติ โยชนา.

具寿龙军也与他互相问候……乃至……“令他满意”。长老以何种可喜之言令弥兰陀(Milinda)王心生欢喜与满足，即以此可喜之言与国王互相问候——此为（句子的）连结。

ญายามีติ ญาโต ปากโฏ โหมิ.

“我被称为”(ñāyāmi)：意为我被知道、被显现。

อปิ จ โข มหาราช …เป… นาคเสโน’ติ ยํ อิทํนาคเสโน’ติ นามํ เอสา สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามมตฺตํ โหตีติ โยชนา.

再者，大王……乃至……所谓“龙军”，此“龙军”之名，乃是计说、名称、施设、惯用语，仅为一名而已——此为（句子的）连结。

(สงฺขา) เอถ จ สงฺขายตีติ สงฺขา. สงฺกถิยตีติ อโถ กินฺติ สงฺกถิยติ? ปรสฺสาติ อตฺตา’ติ ภโว’ติ โปโส’ติ ปุคฺคโล’ติ นโร’ติ มาณโว’ติ ติสฺโส’ติ ทตฺโต’ติ มญฺจปีฐํ ภิสิพิมฺโพ หนนฺติ วิหาโร ปริเวณํ ทฺวารํ วาตปานนฺติ. เอวํ อเนเกหิ อากาเรหิ สงฺกถียติติ สงฺขา.

（计说，saṅkhā）：于此，因其被计数，故为“计说”。亦即被言说。如何被言说？即被言说为“他人的”“自我”“有”“士夫”“个人”“人”“青年”“帝沙（Tissa）”“达多(Datta)”，或“床、座、坐垫、枕头、精舍、僧院、门、窗”。如是，因其以多种方式被言说，故为“计说”。

สมญฺญา สมฺมา ญายตีติ กินฺติ ญายตี?ติ. อหนฺติ มมนฺติ…เป… ทฺวารํ วาตปานนฺติ สมฺมา ญายตีติ สมญฺญา.

“名称”(samaññā)：因其被正确地了知。如何被了知？即“我”、“我的”……乃至“门”、“窗”被正确地了知，故为“名称”。

(ปญฺญตฺติ) ปญฺญาปียตีติ ปญฺญตฺติ.

（施设，paññatti）：因其被施设，故为“施设”。

(โวหาโร). กินฺติ ปญฺญาปียตีติ…เป… โวหรียตีติ โวหาโร. กินฺนิ โวหรียติติ. อหนฺติ มมนฺติ…เป… ทฺวารํ วาตปาตนฺติ โวหรียตีติ โวหาโร. อิเมหิ จตุหิ สงฺขาอาทีหิ ปเทหี นามปญฺญตฺติเยว อธิปฺเปตา นามมตฺตนฺติ ทสฺสนโต.

（惯用语，vohāro）：如何被施设……乃至……因其被言说，故为“惯用语”。如何被言说？即“我”、“我的”……乃至“门”、“窗”被言说，故为“惯用语”。应见：以此“计说”等四词，所指的仅是名言施设，唯名而已。

สเจ วํ มหาราช ปณฺฑิตวาทา สลฺลปิสฺสสีติ วํ สเจ มยา สทฺธึ ปณฺฑิตานํ สลฺลาเปน.

“大王，你若要作智者之论”，意即：你若要与我作智者之论。

อาเวฐนมฺปิ กยิรติ นิพฺเพฐนมฺปิ กยิรตี’ติ ปญฺหปูจฺฉนวเสน เวฐนํ ปณฺฑิเตหิ กยิรติ ปญฺหวิสฺสชฺชนวเสน เวฐนํ ปณฺฑิเตหิ กยิรติ ปญฺหวิสฺสชฺชนวเสน นิพฺเพฐนมฺปิ กยิรติ.

“缠绕亦被作，解开亦被作”：智者通过提问而作“缠绕”；通过解答而作“缠绕”；亦通过解答而作“解开”。

นิคฺคโห’ปิ กยิรตี’ติ นาคเสนเถโร มุสาภณตีติอาทินา นิคฺคหนเยน อญฺญปณฺฑิตานํ นิคฺคหณวจนํ อญฺญปณฺฑิเตหิ กยิรติ. อปิ จ กถาวถุปฺปกรเณ อาคโต สพฺพนิคฺคโห นิคฺคโหเยว.

“折伏亦被作”：以“龙军(Nāgasena)长老说妄语”等折伏之理，其他智者亦对其他智者说折伏之语。再者，如《论事》(Kathāvatthu)中所出现的，一切折伏即是折伏。

ปฏิกฺกมมฺปี’ติ วํ มหาราช’ราชา มิลิโท ชมฺพุทีเป อคฺคราชา กสฺมา มุสา ภณสี’ติอาทินา ปฏิกฺกมมฺปิ กยิรติ.

“退避亦被作”：以“大王，弥兰陀王(Milinda)是瞻部洲(Jambudīpa)的第一王，为何说妄语？”等言辞，亦令（对方）退避。

วิเสโส ‘ปีติ’สมฺปนฺนํ มุนิโน จิตฺตํ, ‘กมฺมนา พฺยตฺตตฺเตน จ วิชฺชาจรณสมฺปนฺนํ ธมฺมคตานํ ปสํสตี’ติอาทินา คุณปสํสนสงฺขาต วิเสโส. อิธ ปน กลฺโล’สิ ภนฺเต’ติอาทิ ปฏิคฺคหณวิเสโส’ติ’สมฺปนฺนํ มุนิโน จิตฺตํ…เป… ธมฺมคตานํ อนุโมทสี’ติอาทินา คุณปสํสนสงฺขาโต ปฏิคฺคหณวิเสโส. อิธ ปน สาธุ โข วํ มหาราช รถํ ชานาสี’ติอาทิ. เอกํ วถุํ ปฏิชานนฺตีติ กลฺยาณมณิอาทิกํ อญฺญตรํ เอกํ วถุํ กลฺยาณํ วา อถิ นถิติ ปฏิชานนฺติ ปฐมทิวเส ตโย ปญฺหา รญฺญา ปุจฺฉิตา นามปญฺญตฺติปญฺโห สตฺตวสฺสิกปญฺโห วีมํสนปญฺโห.

“殊胜亦被作”：如“圣者之心已成就”，又如“（智者）以行为与明达，赞叹已达于法、明行具足者”等，此为名为“功德赞叹”之殊胜。于此，“尊者，你真善巧”等语，则是“领受”之殊胜。又如“圣者之心已成就……乃至……随喜已达于法者”等，此为名为“功德赞叹”之“领受”殊胜。于此，则是“善哉，大王，你确实知车”等语。“他们承认一事”：即他们承认某一事，如吉祥宝珠等，为善，或承认其“有”或“无”。第一天，国王问了三个问题：名言施设问、七岁问、思择问。

ภนฺเต นาคเสน ปุจฺฉิสฺสามีติ …เป… กิมฺปน มหาราช ตยา ปุจฺฉิตนฺติ ตติโย วีมํสนปญฺโห ฐานุปฺปตฺติกปฏิหานชานนถาย วีมํสนวเสน ปุจฺฉิตตฺตา วิมํสนปญฺโห นาม. ตถ’ปุจฺฉิโต เม ภนฺเต’ติ อิทํ รญฺญา อตฺตนา เหฏฺฐา ปุจฺฉิเต ทฺเว ปญฺเห สธาย วุตฺตํ.

“尊者龙军(Nāgasena)，我将提问”……乃至……“大王，您想问什么呢？”——第三个是思择问，因为它是为了通过思择来了解（对方）临机应变的智慧而被提问，故名思择问。“尊者，我已如是问”——这是国王就自己先前问过的两个问题而说。

วิสฺสชฺชิตํ เม’ติ อิทมฺปิ เถเรน อตฺตนา เหฏฺฐา วิสฺสชฺชิเต ทฺเว ปญฺเห สธาย วุตฺตํ.

“我已解答”——这也是长老就自己先前解答过的两个问题而说。

นาคเสโน นาคเสโน’ติ สชฺฌายํ กโรนฺโต ปกฺกามีติ รญฺญา นาคเสนเถเร พหุมานคารโว กโต’ติ ทีเปตุํ พุทฺธโฆสาจริเยน วุตฺตํ อคารโว หิ ปุคฺคโล ครุฏฺฐานิยํ ปุคฺคลํ ทิสฺวาปิ สุวาปิ ชานิวาปิ อปสฺสนฺโต อสุณนฺโต อชานนฺโต วิย โหตีติ. ตตฺรายํ วจนโถ? อาคุํ ปาปํ น กโรตีติ นาโค. เสนฺติ สยนฺติ เอเตน วาทปจฺจถิกา ชนาติ เสโน นาโค จ โส เสโน จาติ นาคเสโน สามญฺญาทีสุ จตุสุ นาเมสุ อิทํ กิตฺติมนามํ.

“‘龙军，龙军’，他如此念诵着离开”——这是觉音(Buddhaghosa)阿阇梨为了表明国王对龙军长老怀有极大的尊敬和敬意而说的。因为不敬之人，即使见到、听到或知道应受尊敬之人，也好像没见到、没听到、不知道一样。此中语意为何？“不做过恶(āgu)，故为‘那伽’(nāga)。辩论的敌对者们因他而平息、止息，故为‘军’(sena)。他既是‘那伽’又是‘军’，故名‘龙军’(Nāgasena)。”在普通名等四种名称中，这是一个派生名。

สุฏฺฐุ เถโร อพภนุโมทีติ’สาธุ สุฏฺฐุ’ติ วจเนน. อนฺตรามคฺเค ปุจฺฉิโต อนถกาลปญฺโห.

长老以“善哉，善哉”之语而善随喜。此乃于途中所问之无益、非时之问。

กตเมถ นาคเสโน’ติ กตโม ธมฺโม เอตสฺมึ วจเน นาคเสโน นาม โหตีติ ปุจฺฉิ.

“此中谁是龙军？”——（国王）问道：“在此话语中，哪个法被称为‘龙军’？”

ชีโว’ติ ชีวภุโต วาโย.

“命”：即已成为生命之风。

อสฺสาสปสฺสาสา นาเมเต กายสงฺขาโร’ติ เถโร อภิธมฺมกถํ อกาสีติ อิมินา อนนฺตกายสฺส เอเต อนฺโต-ปวิสน-พหิ-นิกฺขมตวาตา อสฺสาสปสฺสสา นาม กรชกาเยน อภิสงฺขรียนฺติ, ตสฺมา กายสงฺขารา จ โหนฺติ, เตเนว ชีเวน นาคเสโน นาคเสโน’ติ อิมินา นามมตฺตํ คณฺหาติ น ปุคฺคโล ชีโว คเหตพฺโพ’ติ เถโร อภิธมฺมกถํ อกาสิ.

“这些入息和出息名为身行。”——长老作了阿毗达摩(abhidhamma)的开示。意思是：于此无尽之身中，这些进入与外出的风名为入息和出息，它们由身体所造作，因此是身行。同样地，通过“命”，通过这“龙军(Nāgasena)、龙军”之名，所领会到的只是一个名称，不应理解为有一个个人(puggala)或命者。长老作了阿毗达摩的开示。

อุปาสกตฺตํ ปเวเทสี’ติ อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน สิสฺสภาวูปคมเนน ปณิปาเตน สมาทาเนนาติ จตุสุ สรณคมนูปาเยสุ สมาทาเนน รตนตฺตยสฺส จ เถรสฺส จ อุปาสกภาวํ, พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามิ, ตญฺจ สรณํ คจฺฉามิ, อุปาสกํ มํ ธาเรหิ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตนฺติ.

“他表明自己成为优婆塞(upāsaka)”——在以自身奉献、成为弟子、顶礼、以及受持这四种归依方式中，他是通过“受持”而成为三宝与长老的优婆塞。“我归依佛，我归依法，我归依僧，我也归依您。从今日起，乃至终生，请忆持我为已归依的优婆塞。”

อนนฺตกายปญฺโห จตุโถ.

第四，无尽身之问。

กิมฺหิ โหติ กถาสลฺลาโป’ติ กิมฺหิ การเณ นิมิตฺตภุเต กถาสลฺลาโป โหติ. กิมฺปโยชโน กถาสลฺลาโป’ติ อธิปฺปาโย อิทํ รญญา กิมถาย วุตฺตํ? อนุโยคทานถาย เจว ปุจฺฉนสฺส โอกาสทาปนถาย จาติ ญาตพฺพํ.

“谈论因何而起？”是指：谈论是在什么原因、什么根据上发生的？“谈论有何目的？”其意是：国王说这话是为了什么？应当知道，这是为了给予质询的机会，以及提供提问的场合。

อเถน มยํ มหาราช อถิกา อเถน โหตุ กถาสลฺลโป’ติ อิมินา เถโร รญฺโญ อนุโยคญฺเจว โอกาสญฺจ เทติ ตถ อเถนา’ติ.

“大王，我等需要义利，愿谈论为义利而有！”——长老以此给予国王质询和提问的场合。如是，（此即）“为义”。

’อโถ ปโยชโน สทฺทา’ภิเธยฺย วุทฺธิยํ ธเน,วถมฺหิ การเณ นาเส หิเต ปจฺฉิมปพฺพเต’ติ;

“义”(attha)一词用于：目的、词义、增长、财富、事物、原因、坏灭、利益、西山。

เอวํ วุตฺเตสุ อเถสุ อิธ ปโยชนญฺจ หิตญฺจ ลพฺภติ. เตสุ โลกิยโลกุตฺตรผลํ ปโยชนํ นาม, สาสนวุทฺธิ วา. ยถิจฺฉิตผลนิปฺผาทาโน หิโนติ ปวตฺตตีติ หิตํ. ทานสีลาทิโลกิยโลกุตฺตรการณํ.

在如是所说的诸“义”中，此处取“目的”与“利益”二义。其中，世间与出世间的果报，或教法的增长，名为“目的”。因为它能促成、推动所期望的果报，所以是“利益”(hita)。（此利益）即布施、持戒等世间与出世间之因。

กินฺตี’ติ กิมฺหิ อสงฺขตธาตุสงฺขาเต นิพฺพาเน ผลสงฺขาเต นิพฺพาเน อิทํ ปจฺจุปฺปนฺนทุกฺขํ นิรุชฺเฌยฺย.

“于何？”是问：于何处——即于名为无为界、名为果之涅槃中——此现在之苦当止息？

อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ อรหตฺตผลสงฺขาตํ อนุปาทาปรินิพฺพานํ. นิพฺพานญฺหิ ทุวิธํ อปจฺจยปรินิพฺพานํ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ. เตสุ อวิชฺชาทิปจฺจยรหิตตฺตา อสงฺขตธาตุ อปจฺจย-ปรินิพฺพานํ นาม. กิเลสสงฺขต-ปรินิพฺพานสงฺขาตํ อุปาทาน รหิตตฺตา อรหตฺตผลํ อนุปาทาปรินิพฺพานํ นาม.

“无取般涅槃”是指被称为阿罗汉果的无取般涅槃。涅槃有两种：无缘般涅槃和无取般涅槃。其中，因无无明等缘，无为界名为“无缘般涅槃”。阿罗汉果，亦名烦恼般涅槃，因其远离执取，故名“无取般涅槃”。

ราชาภินีตา’ติ ราชูหิ ปีฬิตา ราชภีตา วา.

“为王所迫”是指被国王们压迫，或畏惧国王。

อิณฏฺฏา’ติ อิเณน ปีฬิตา.

“负债者”是指为债务所迫者。

กลฺโล’สีติ พฺยากรณ ญาเณน เฉโก’สิ, องฺคุตฺตรฏีกายํ’ พฺยากรเณ สมโถ’. ปฏิพโล’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ เยวาติ.

“你很善巧”：是说你于解释之智上善巧。如《增支部复注》(Aṅguttaraṭīkā)中所说：“于解释中善巧”。因此，亦可说“你有能力”。

ปพฺพชฺชาปญฺโห ปญฺจโม.

第五，出家之问。

โสปาทาโน’ติ สกิเลโส.

“有取”即是有烦恼。

ปฏิสทหนปญฺโห ฉฏฺโฐ.

第六，再连结之问。

โยนิโส มนสิกาเรนาติ อนิจฺจํ ทุกฺขนฺติ อุปาเยน ปเถน สารณลกฺขเณน อารมฺมณปฏิปาทกมนสิกาเรน.

“以如理作意”是指：通过“无常、苦”等善巧方法与途径，以引导为特征，令心到达所缘的作意。

มนสิการปญฺโห สตฺตโม.

作意之问第七。

อุสฺสหนลกฺขเณ’ติ สมฺปยุตฺตานํ อารมฺมเณ สํโยชนวเสน อุสฺสหนลกฺขเณ คณฺหนลกฺขเณ วา.

“以策励为相”是指，就相应法而言，以在所缘上结合的方式，具有策励之相，或具有抓取之相。

มนสิการลกฺขณปญฺโห อฏฺฐโม.

作意相之问第八。

โย สีลกฺขโธ วรปาติโมกฺขิโย’ติ โย ปาติโมกฺขสีลสํวรสงฺขาโต พุทฺธุปฺปาเทเยว อุปฺปนฺโน สีลคุโณ สยํ ปติฏฺฐาติ อิทุยาทีนํ เอกทสนฺนํ กุสลธมฺมานํ นิสฺสยากาเรน นิสฺสยปจฺจโย เจว พลวการณฏฺเฐน อุปนิสฺสโย จ ปถวี อิว สตฺตานํ ปติฏฺฐา.

“最胜的波罗提木叉戒蕴”是指：那称为“波罗提木叉律仪戒”的戒德，只在佛陀出世时才生起，它自身安立，作为信等十一种善法的所依，既是依止缘，又因其是强有力的原因而是亲依止缘，如同大地是众生的立足处。

สีลปติฏฺฐานลกฺขณปญฺโห นวโม.

戒所依相之问第九。

อญฺเญสํ จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปสฺสิวา’ติ อญฺเญสํ อริยานํ โสตาปตฺติผลาทิเก ผเล วิเสเสน อธิมุตฺตํ ปกฺขทนฺตํ ญาณจกฺขุนา ปสฺสิวา.

“看见他人心已解脱”是指：以智慧眼(ñāṇacakkhu)看见其他圣者在须陀洹果等果位上，已特别信解、倾向。

สทฺธาลกฺขณปญฺโห ทสโม.

信相之问第十。

สพฺเพ กุสลา ธมฺมา’ติ สพฺเพ โลกิยกุสลธมฺมา อุปฺปนฺนา น ปริหายนฺติ.

“一切善法”是指一切世间善法，生起后不会退失。

วีริยลกฺขณปญฺโห เอกาทสโม.

精进相之问第十一。

อปิลาปนลกฺขโณ’ติ อารมฺมเณ อนุปวิสนฏฺเฐน โอคาหนลกฺขโณ สปฺปฏิภาคธมฺโม’ติ ปฏิภาเคน ปจฺจถิเกน สห วตฺตนฺตีติ สปฺปฏิภาคา สุกฺโก จ กณฺหปฏิภาเคน สปฺปฏิภาโค.

“不漂浮相”是指以进入所缘为义，具有沉入之相。“有对应部分之法”是指：因为与敌对的对应部分一起存在，所以是“有对应部分”。白法因有黑法作为其对应部分，故为“有对应部分”。

กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค’ติ อีทิสปาโฐ ยทิ อถิ สุทโรเยว.

“于黑白及有对应部分”，如果存在这样的读法，那确实是非常清楚的。

อปิลาเปตีติ อนุปวิสนฏฺเฐน โอคาหติ.

“不漂浮”是指以进入为义而沉入。

หิตาหิตานํ ธมฺมานํ คติโย’ติ กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ อิฏฺฐานิฏฺฐ-วิปากทานภาว-สํขาต-นิปฺผตฺติโย.

“有益与无益之法的趣向”是指：善与不善法，其被称为“给予可爱与不可爱果报”的状态的成就。

สพฺพถกนฺติ สพฺพกิจฺเจ นิยุตฺตํ สพฺพลีนุธจฺเจสุ อิจฺฉิตพฺพํ วา.

“全面的”是指：应用于一切事务，或是在一切昏沉与掉举中都应被期望的。

สติลกฺขณปญฺโห ทฺวาทสโม.

念相之问第十二。

ตปฺปมุขา’วาติ ราชปฺปธานา อิว.

“以其为首”犹如以国王为首。

สมาธิปญฺโห เตรสโม.

定之问第十三。

โย อุปฺปชฺชติ โส เอว โส’ติ โย ปถวิผสฺสาทิปรมถธมฺโม อุปฺปชฺชติ, โส อุปฺปนฺนปุพฺพธมฺโม เอว.

“凡生起者，即是彼”是指：凡地触等胜义法(paramathadhammo)生起，彼即是先前已生之法。

ปญฺญาลกฺขณปญฺโห จุทฺทสโม.

慧相之问第十四。

นานา-เอกกิจฺจกรณปญฺโห ปณฺณรสโม.

种种法同一作用之因问第十五。

ปณฺณรสปญฺหวนฺโต ปฐมวคฺโค สมตฺโต.

具十五问的第一品完结。

วํ ปน ภนฺเต เอวํ วุตฺเต กึ วเทยฺยาสี’ติ ยทา วํ ทหโร ตรุโณ มโท อุตฺตานเสยฺยโก อโหสิ โสเยว วํ เอตรหิ มหนฺโต’ติ อิมสฺมึ วจเน มยา จ เกนวิธ ปุจฺฉนวเสน วุตฺเต วํ กึ วเทยฺยาสีติ โยชนา.

“尊者，当被如此说时，您会怎么说？”——即是，当此言“当您还是一个柔弱、年幼、懵懂、只能仰卧的婴儿时，正是那个您现在长大了”，由我或某人以提问的方式说出时，“您会怎么说？”——应如是理解其结构。

ทุติยวคฺเค ปน ธมฺมสนฺตติปญฺโห ปฐโม.

于第二品中，法相续之问第一。

น ปฏิสทหนชานนปญฺโห ทุติโย.

不辨知重续之问第二。

สกิจฺจยนฺติ อตฺตโน วิสโยภาสนกิจฺจํ.

“其自身的作用”是指其照亮自己所缘范围的作用。

อาลิมฺปนํ วิชฺฌาเปตุนฺติ อคฺคึ นิพฺพาเปตุํ

“使之熄灭”是指使火熄灭。

ปญฺญานิรุชฺฌนปญฺโห ตติโย.

慧之止息问第三。

นิพฺพิสํ ภตโก ยถา’ติ ยถา ภตโก ภตกกมฺมํ กวา ลกฺขํ นิพฺพิสํ นิพฺพิสนฺโต ลภนฺโต ทุกฺขํ ชีวิตุํ นาภินทติ มรณญฺจ นาภินทติ มรณกาลํ อาคเมติ, เอวเมวาหํ กาลํ มรณกาลํ ปฏิกงฺขามิ อาคเมมีติ อธิปฺปาโย.

“如佣人得薪”是指：如同一个佣人，做了佣工后得到工资，他既不因艰苦维生而欢喜，也不欢喜死亡，只是等待着那一刻的到来；我也是这样，期待着那一刻，即死亡时刻的到来。这就是其含义。

ปรีนิพฺพานปญฺโห จตุโถ.

般涅槃之问第四。

ยทิ กุสลา น ทุกฺขา’ติ สุขา เวทนา กุสลา ยทิ สิยา สา กุสลา เวทนา น ทุกฺขภูตา.ยทิ สิยา สา กุสลา น โหติ. กุสลํ ทุกฺขนฺติ น อุปปชฺชตี’ติ กุสลํ ทุกฺขภุตนฺติ วจนํ น อุปปชฺชตีติ วตฺตุํ น ยุชฺชติ. กุสลํ ทุกฺขํ น. อญฺญมญฺญปจฺจนีกตฺตา’ติ รญฺโญ อธิปฺปาโย. สภาโว ปน เอวํ น โหติ. กุสลา หิ สุขา เวทนา สงฺขารทุกฺเขน วิปริณามทุกฺเขน’ปิ ทุกฺขา. เนกฺขมฺมนิสฺสิตโทมนสฺสสงฺขาตทุกฺขา’ปิ อนวชฺชฏฺเฐน กุสลา สิยาติ เถโร ปน มยิ ราชานํ อโยคุฬหิมปิณฺฑปญฺหํ ปุจฺฉนฺเต ตํ ราชา มิจฺฉา พฺยากริสฺสติ. ตสฺมึ โทสํ อาโรเปสฺสามิ. ราชา ตํ มิจฺฉา พฺยากริสฺสติ. ตสฺมึ โทสํ อาโรเปสฺสามิ. ราชา ตํ หริตุํ อสกฺโกนฺโต มํ อถชปฺปนํ ยาจิสฺสติ. อถ ราชาตํ สภาวถํ สญฺญาเปสฺสามีติ มนฺวา ตํ กิมฺมญฺญสิ มหาราชา’ติอาทิมาห. กินฺนุ โข มหาราช อุโภ’ปิ เต ทเหยฺยุนฺติ อิมสฺมึ ปุจฺฉาวจเน เถเรน วุตฺเต ราชา สีตุณฺหสมญฺญาตา เตโชธาตุ’ติ สุตตฺตา สีตหิมปิณฺฑสฺส ขรขาทนภาวญฺจ สธาย ธาตุนํ อุสฺสทภาวชานนญาณโต วิรุชฺฌิวา’อาม ภนฺเต อุโภ’ปิ เต ทเหยฺยุนฺติ วิรุทฺธปฏิวจนํ อทาสิ.

“若善非苦”：若乐受是善，则彼善受非苦。若是苦，则彼非善。“善是苦”不成立，是故“善是苦”之言不成立，不应说。善非苦，因其互相违逆——此是王之意趣。然自性非如是。实则，善之乐受，亦因行苦与坏苦而为苦。依于出离、名为忧苦者，亦因无过失义而为善。然长老心想：“我问王热铁丸与冰块之问时，王将错误回答。我将归其过。王将错误回答。我将归其过。王不能解之，将求我解释其义。尔时我将为王阐明其自性。”如是思惟已，说“大王，汝意云何？”等。长老说“大王，二者皆能烧灼于汝耶？”此问句时，王因曾闻“火界名为冷与热”，并忆念冰块之坚硬可食性，因无知于诸界强盛之智，而给予了矛盾的回答：“是的，尊者，二者皆能烧灼。”

น หิ ภนฺเต’ติ รญฺโญ อวชานนปฏิกฺขปนํ.

“不，尊者”，是王之无知与否定。

อชานาหิ นิคฺคหนฺติ เถรวจนํ. ยสฺมา เต ปุริมาย’อามา’ติ ปฏิญฺญาย ปจฺฉิมา’น หิ ภนฺเต’ติ ปฏิญฺญา ปจฺฉิมาย จ ปุริมา น สธิยตี. ตสฺมา วํ นิคฺคหํ ปตฺโต. วํ นิคฺคหํ โทสํ อปราธํ สมฺปิฏิจฺฉาหี’ติ อโถ. อิทานิ อุภินฺนํ ตตฺตาภาวทสฺสนวเสน อุภินฺนํ สีตลาภาวทสฺสนวเสน จ ตํ นิคฺคหํ ปากฏํ กโรนฺโต ยทิ ตตฺตํ ทหตี’ติอาทิมาห.

“当知此斥责”，是长老之言。因为你后面“不，尊者”之承诺，与前面“是的”之承诺不相合。是故，汝已遭斥责。“汝当承认此斥责、过失、罪过”，此是其义。今为通过揭示二者之非热性与二者之非冷性，而令彼斥责显明，说“若热者烧灼”等。

ตถ– ‘ยทิ ตตฺตํ ทหตี’ติ สเจ อุภินฺนํ ตตฺตตา ทหติ. ยทิ ตตฺตํ ทหตี’ติ จ ฐปนวจนํ.

此中：“若热者烧灼”，意即若二者之热性烧灼。而“若热者烧灼”是一句假设之言。

น จ เต อุโภ’ติ โทสาโรปนวจนํ.

“然彼二者皆不”，是归咎之言。

เตน น อุปฺปชฺชตี’ติ เตน ตสฺมึ อุภินฺนํ อุณฺหภาวการณา อุโภ’เปเต ทหนฺติ’ติ วจนํ ตตฺตภาวสฺส ทหเน น อุปปชฺชติ, น ยุชฺชติ.

“是故不成立”：是故，因二者皆热，“彼二者皆烧灼”之言，于热性之烧灼，不成立，不相应。

ยทิ สีตลํ ทหตีติ สเจ อุภินฺนํ สีตลภาโว ทหติ เตน น อุปปชฺชตี’ติ ตสฺมา การณา อุภินฺนํ สีตลาภาวการณา อุโภ’ปิ เต ทหนฺติ’ติ วจนํ สีตลภาวสฺส ทหเนน น อุปปชฺชตี’ติ วตฺตุํ น ยุชฺชติ ปุน ตํ โทสํ ปากฏตรํ กโรนฺโต เถโร กิสฺส ปน เต มหาราช อุโภ’ปิ ทหนฺติติอาทิมาห.

“若冷者烧灼”，即若二者之冷性烧灼。“是故不成立”：是故，因二者皆冷，“彼二者皆烧灼”之言，与冷性之烧灼不成立，不应说。为令彼过失更显明，长老复说“然则，大王，为何彼二者皆烧灼？”等。

(กิสฺส)ตถ-กิสฺสาติ เกน การเณน อุโภปิ เต ทหนฺตีติ.

此中：“为何”，即“以何因缘彼二者皆烧灼？”

เตน น อุปปชฺชตีติ เกน ตสฺมา การณา เอกสฺส อุณฺหสฺส เอกสฺส สีตลสฺส ภาวการณา อุโภปิ เต ทหนฺตี’ติ ตยา วุตฺตวจนํ น อุปปชฺชติ น วฏฺฏติ. อุโภปิ เต ทหนฺตีติ วุตฺตํ, อยุตฺตมฺปิ ตยา วุตฺตเมว. กุสลํ ทุกฺขนฺติ วตฺตุํ วุตฺตเมว กุสลํ ทุกฺขนฺติ น อุปปชฺชตีติ อิทํ วํ กสฺมา วทสิ? วตฺตุํ ยุตฺตวจนํ น ยุชฺชตีติ วทสิ วตฺตุํ อยุตฺตวจนํ ยุชฺชตีติ วทสีติ เถรสฺส วจเนน อตฺตโน วาเท โทสํ ปสฺสนฺโต ตํ ปริหริตุํ อสกฺโกนฺโต นีวมโน เถรํ อถชปฺปนํ ยาจนฺโต’นาหํ ปฏิพโล’ติอาทิมาห.

“是故不成立”：是故，因一者热、一者冷，汝所说“彼二者皆烧灼”之言不成立，不应理。“彼二者皆烧灼”是汝所说，不当者亦是汝所说。为说“善是苦”而说“善是苦不成立”，汝为何作此说？汝说应说之言不相应，说不应说之言相应。闻长老言，王见己论中过，不能回避，心生惭愧，求长老解释其义，说“我无能力”等。

ตยา วาทินาติ ยุตฺตมถคมฺภีรวิจิตฺตปฏิภานวาทินา

“由汝论者”，即由汝此位言说义理相应、甚深、文采庄严、辩才无碍之论者。

สาธู อถํ ชปฺเปหี ตี สาธุ ยาจามิ. สุขา เวทนา กุสลาติ วา อกุสลา อพฺยากตาติ วา อิมสฺส มยา ปุจฺฉิตวจนสฺส อถํ ชปฺเปหิ เทเสหิ อเถนาหํ อถิโก, กึ วิวาเทนาติ อธิปฺปาโย.

“善哉，请阐明其义”，即“善哉，我请求”。请阐明、开示我所问“乐受是善、或不善、或无记？”此言之义。“我乃求义者，辩论何用？”——此是其意趣。

เคหนิสฺสิตานีติ เคหสทิสกามคุณนิสฺสิตานิ ตมารพฺภ ปวตฺตานีติ อโถ.

“依于家”，义即：依于如家之欲乐，缘彼而转起。

เนกฺขมฺมนิสฺสีตานี’ติ.

“依于出离”。

เอถ

此中

‘ปพฺพชฺชา ปฐมํ ธานํ นิพฺพานญฺจ วิปสฺสนาสพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา เนกฺขมฺมนฺติ ปวุจฺจตี’ติ,วุตฺตเนกฺขมฺเมสุ นิพฺพานวิปสฺสนากุสลธมฺมสงฺขาเต;

“出家、初禅、涅槃与观(vipassanā)，一切善法皆被称为出离。”于所说出离中，即名为涅槃、观、善法者。

เนกฺขมฺเม นิสฺสิตานิ.

依于出离。

สุขเวทนาปญฺโห ปญฺจโม.

第五，乐受之问。

โส จ อญฺญปญฺเหหิ คมฺภีรตโร, กุลปุตฺเตหิ มยา วุตฺตอถมตฺเตน สนฺโตสํ กวา อตฺตโน ปญฺญานุภาเวน จ ปุนปฺปุนํ จินฺเตวา ปุพฺพาปรํ สลฺลกฺเขวา โย มยา วุตฺตอถโต ยุตฺตโร โส อโถ คเหตพฺโพ เยวาติ.

此问亦比其他问题更为深奥，良家子(kulaputta)不应仅对我所说之义感到满足，而应以自己的智慧之力反复思考，前后审察，并采纳比我所说之义更为相应之义。

นามรูปนฺติ นามกรณฏฺเฐน นมนฏฺเฐน จตฺตาโร อรูปิโน ขธา นามํ. อิธ วิปากนามํ อธิปฺเปตํ สีตาทีหิ รุปฺปนฏฺเฐน รูปํ นิปฺปริยายโต ฉนฺนวุติรูปโกฏฺฐาสสงฺขาตํ นิปฺผนฺนรูปํ ปริยายโต ทสวิธา อนิปฺผนฺนรูปญฺจ จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายภาววถุทสกสงฺขาตา สตฺต ทสกา, จิตฺต อุตุ-อาหารชอฏฺฐกา ตโย, จิตฺตช อุตุชสทฺทวเสน ทฺเว สทฺทา’ติ ฉนฺนวุติรูปโกฏฺฐาสา. อิธ ปน กมฺมชรูปํ อธิปฺเปตํ.

名色，即以命名义与倾向义，四无色蕴为名。此处意指果报名。以冷热等变坏义为色。究竟而言，是名为九十六色法部分之已生色；非究竟而言，是十种未生色。七个十法聚，即眼、耳、鼻、舌、身、性、心所依处十法聚；三个八法聚，即心生、时节生、食生八法聚；以及依心生与时节生之二种声：此为九十六色法部分。此处则意指业生色。

เตน กมฺเมน อญฺญํ นามรูปํ ปฏิสทหตีติ เตน กุสลากุสลกมฺเมน อญฺญํ นามรูปํ อญฺญํ อนาคตนามรูปํ สุคติทุคฺคติปริยาปนฺนํ อิมินา ปจฺจุปฺปนฺนนามรูเปน สทฺธึ ปฏิสทหติ.

“因彼业而连接另一名色”，即因彼善不善业，将另一属于善趣恶趣之未来名色，与此现在名色连接。

ปุริมํ ภนฺเต อมฺพพีชํ ภูตํ มูลการณภูตํ อปจฺจกฺขาย อวิชหิวา นิพฺพตฺเตน ปจฺฉิเมน อมฺเพน ปุริโส ทณฑปฺปตฺโต ภเวยฺยาติ โยชนา.

尊者，先前的芒果种子是根本因，在未曾被舍弃、未曾被放弃的情况下，后来结出了芒果，（偷窃者）因此受到了惩罚。这是（问题的）阐述。

นามรูปปฏิสทหนปเญหา ฉฏฺโฐ.

第六，名色再结生之问。

สตฺโตปมาปติมณฑิโต.

以七喻庄严。

อธิการนฺติ มหนฺตํ ปูชาสกฺการํ. อยํ สตฺตโมปญฺโห ปุน ปุจฺฉเต. อุปมํ โสตุกามตาวเสน ปุน ปุจฺฉิโต’ติ ญาตพฺพํ.

“增上”（adhikāra）是指极大的供养和尊重。这第七个问题是再次被提出的。应当知道这是由于想要听取譬喻的缘故而重复提问。

ปุนปฏิสทหนปญฺโห สตฺตโม.

第七，重结生之问。

นามรูปปญฺโห อฏฺฐโม.

第八，名色之问。

อทฺธาปญฺโห นวโม.

第九，时间之问。

นวปญฺหวนฺโต ทุติโย วคฺโค.

九问品第二。

ตติยวคฺเค อทฺธามุลปุจฺฉนปญฺโห ปฐโม.

第三品中，第一，时间根本之问。

ปถวิยา จกฺกํอลิขิวา’ติ ภมจกฺกํ ปุนปฺปุนํ ปริวตฺตนวเสน อา ภุโส ลิขิวา.

“在地上画轮”是指，像旋转的车轮一样，反复不停地画，画得非常多。

ปุพฺพาโกฏิ นปญฺญายน ปญฺโห ทุติโย.

第二，前际不可知之问。

ขธา จ ทุกฺขสฺส พีชาตีติ ปฏิสธิภุตา พธา เกวลสฺส สกลสฺส ปวตฺติทุกฺขราสิสฺส มุลการณภาเวน พีชานิ เอวํ ขณโกฏิสงฺขาตปฏิสธิพธโต ปวตฺติ ทุกฺขวฑฺฒนํ สกฺกา กาตุนฺติ อธิปฺปาโย.

“诸蕴是苦的种子”是指：构成再生的诸蕴，因其是全部流转苦蕴的根本原因，故为种子。其义为：如此，从被计为无数刹那的再生之蕴，便可能使流转之苦增长。

โกฏิวฑฺฒนปญฺโห ตติโย.

第三，边际增长之问。

จกฺขุสฺมิญฺจ โข มหาราช สติ รูเปสุ จ จกฺขุวิญฺญาณํ โหตีติ เอถ อภิธมฺมาวตารฏีกาปริยาเยน เอกโต สหชาเตสุ พหูสุ จกฺขุปฺปสาเทสุ ยํ จกฺขุ วิสทิตํ ตํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นิสฺสยปจฺจโย. จกฺขุสฺมิญฺจาติ เอกวจนทสฺสนโต. รูเปสุ จา’ติ พหุวจนสฺส ทสฺสนโต ปน พหูนิปิ รูปานิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส ปุเรชาตปจฺจโย ปจฺจยภาว. วิเสส-สภาวโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

“大王，当眼根存在，色尘也存在时，眼识就生起。”这里依据《阿毗达摩入门疏》(Abhidhammāvatāra-ṭīkā)的说法，在众多同时生起的眼净色中，那最清澈的眼根就是眼识的所依缘。“眼根存在”(cakkhusmiṃ)用了单数来显示，而“色尘也存在”(rūpesu ca)用了复数来显示，由此可见，众多的色尘是眼识的前生缘。这应当被看作是它们的特殊自性。

อถิ-เกจิ-สญฺชานนปญฺโห จตุโถ.

第四，关于“是否存在某些认知”之问。

ภวนฺตาเยว โข มหาราช สงฺขารา ชายนฺติติ เอถ อนฺตปฺปจฺจโย อตีเต โหติ. อตีเต ภูตา’ติ อโถ.

“大王，正在生成的诸行确实会生起。”此处，现在分词词尾‘-anta’用于表示过去时。其义为“曾在过去”。

อยญฺจ คาถา’ติ สทิสคาถา. อหุวา สมฺโภตีติ จ คาถา ขณิกคาถา’ติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ ปุพฺพาปรํ สเมติ.

此偈是相似偈（sadisagāthā）。而“曾有，后生起”之偈，当知为刹那偈（khaṇikagāthā）。如是，则前后相合。

(อุตฺตรารณิ) อรณิสหิเตกนฺตกิจฺจกโร ทณฺโฑ อุตฺตรารณิ นาม.

与（下）火钻（araṇi）配合，在末端起作用的木棍，名为上火钻（uttarāraṇi）。

ภวนฺตชายนปญฺโห สตฺโตปมาสหิโต ปญฺจโม.

第五，生成与出生之问，附七喻。

เวทคุปญฺโห ฉฏฺโฐ.

第六，知者之问。

จกฺขุวิญฺญาณาทิปญฺโห สตฺตโม.

第七，眼识等之问。

ผุสนลกฺขโณ’ติ จิตฺตารมฺมณผุสนลกฺขโณ. ยถา จกฺขุ’ติ เอถ จกฺขุปฺปสาโท’ปิ จกฺขุวิญฺญาณมฺปิ ลพฺภติ.

（触）是接触的特征，即心与所缘接触的特征。例如说“眼”时，既可指眼净色，也可指眼识。

สงฺฆฏฺฏนรโส’ติ อิเมสํ วถารมฺมณานํ สงฺฆฏฺฏนรโส สมฺปตฺติ เอตสฺสา ต อโถ ลพฺภติ. ยทา จกฺขุวิญฺญาณมฺปิ ลพฺภติ. ตทา จิตฺตารมฺมณสงฺฆฏฺฏนรโส กิจฺจํ เอตสฺเสติ อโถ ลพฺภติ. สงฺฆฏฺฏนรโส’ติ จ ปญฺจทฺวาริกผสฺเส ลพฺภติ. น มโนทฺวาริกผสฺเส’ติ อยมิทิโส อโถ อตฺถสาลินิยํ วุตฺโต เยวา’ติ.

其作用是撞击，这是指它具有撞击所依与所缘的功用。当获得眼识时，便可理解其任务是心与所缘的撞击。而“撞击的作用”仅见于五门触，不见于意门触。此义在《法集论注》(Atthasālinī)中已经说过。

ผุสนลกฺขณปญฺโห อฏฺฐโม.

第八，关于触的特征之问。

เวทนาลกฺขณปญฺโห นวโม.

第九，关于受的特征之问。

สญฺญาลกฺขณปญฺโห ทสโม.

第十，关于想的特征之问。

เจตนาลกฺขณปญฺโห เอกาทสโม.

第十一，关于思的特征之问。

วิญฺญาณลกฺขณปญฺโห ทฺวาทสโม.

第十二，关于识的特征之问。

วฑฺฒกี สุปริกมฺมกตํ ทารุํ สธิสฺมึ อปฺเปตีติ วฑฺฒกี ชโน สุฏฺฐุปริกมฺมกตํ ทารุํ สธิสฺมึ อปฺเปติ ปาเปติ ปเวเสติ.

“木匠将精心加工的木材安装到接合处”，意思是木匠将精心加工的木材安放、送至、置入接合处。

วิตกฺกลกฺขณปญฺโห เตรสโม.

第十三，关于寻的特征之问。

วิจารลกฺขณปญฺโห จุทฺทสโม.

伺之特征问，第十四。

จุทฺทสปญฺหวนฺโต ตติยวคฺโค สมตฺโต. วินิพฺภุชิวา วินิพภุชิวา’ติ อญฺญมญฺญาโต วิสุํ วิสุํ กวา วิภชิวา วิภชิวา.

具十四问之第三品结束。“彻底分开，彻底剖析”，即令其彼此一一分离、剖析。

วคฺคโต อติเรกปฐมปญฺโห วิภชฺชปญฺโห ปฐโม.

品外第一增问，即第一分别问。

นนุ โลณเมว อาหริตพฺพนฺติ สกเฏหิ สุทฺธโลณเมว พลิวทฺเทหิ อาหริตพฺพํ.

“难道不应只运盐吗？”即是说，应当以货车与牛只运载纯盐。

น สกฺกา มหาราช โลณเมว อาหริตุนฺติ ปาเฐน ภวิตพฺพนฺติ นกาโร โปถเก ทิสฺสติ.

应作“大王，不能只运盐”之读，因经本中可见“na”字。

โลณปญฺโห ทุติโย, รญฺโญ ธมฺมลกฺขเณสุ ทฬฺหปติฏฺฐาปนถํ เถเรน ปฐมํ วุตฺโต.

盐之问，第二。此乃长老为令王坚住于法相而先说。

เอตฺตาวตา เตจตฺตาฬีส ปญฺหา สมตฺตา.

至此，四十三问完毕。

จตุถวคฺเค นานากมฺเมหิ มหาราช นิพฺพตฺตานิ น เอเกน กมฺเมนา’ติ อาปายิกสตฺตานํ ปญฺจายตนานิ นานาอกุสลกมฺเมหิ นิพฺพตฺตานิ สุคติปริยาปนฺนสตฺตานํ ปญฺจายตนานิ นานากุสลกมฺเมหิ เอเกน กมฺเมน เอเกน ปฏิสธิชนกกมฺเมเนว นิพฺพตฺตานิ. อภิธมฺมาวตารฏีกายํ ปฏิสธิกฺขเณ มหคฺคตเจตนา กฏตฺตารูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’ติ วจเนน ปฏิสธิกฺขเณ วิชฺชมานานํ สพฺเพสํเยว กฏตฺตารูปานํ กมฺมปจฺจโย โหตีติ วิญฺญายติ. นานาเจตนาหิ ตทา อิทฺริยุปฺปตฺติยํ สติ อติปริตฺเตน จ มหคฺคเตน จ กมฺเมน นิพฺพตฺตํ กฏตฺตารูปํ อาปชฺเชยฺย, น เจกา ปฏิสธิ อเนกมฺมนิพฺพตฺตา โหตี’ติ.’สทฺธึ เอเกน กมฺเมน อเนกิทิรยุปฺปตฺติ โหตี’ติ วุตฺตํ. วิจาเรวา ยํ ยุตฺตตรํ ตํ คเหตพฺพํ. ตตฺรายํ วิจารณากาโร?

第四品中：“大王，彼等由种种业所生，非由一业所生。”恶趣众生之五内处由种种不善业所生；善趣众生之五内处由种种善业所生，然由一业，即仅由一结生业所生。于《阿毗达摩入门》(Abhidhammāvatāra)复注中，依“于结生刹那，广大思(mahaggatacetanā)为业生色之业缘”之语，可知其为于结生刹那存在之一切业生色之业缘。若尔时有种种思，于诸根生起时，则将生起由极微小与广大之业所生之业生色，且一结生非由多业所生。经云：“与一业俱，有多根生起。”当审察何者更合理而取之。于此，审察之法云何？

มหคฺคตสตฺตานํ อิทฺริยานิ เอเกน ปฏิสธิชนกกมฺเมน นิพฺพตฺตานิ. นาคเสนเถโร ปน อรหา ขีณาสโว พุทฺธมตญฺญุ ตสฺส อธิปฺปายานุรูเปน กามาวจรกสตฺตานํ นานากมฺเมหิ นิพฺพตฺตีติ คเหตพฺพํ.

上界有情之诸根由一结生业所生。然龙军(Nāgasena)长老是阿罗汉、漏尽者、了知佛陀意趣者，故当依其意趣理解为：欲界有情之诸根由种种业所生。

นานากมฺมนิพฺพตฺตายตนปญฺโห ปฐโม.

种种业生处问，第一。

มหากุลีนตาติ อุจฺจกุลีนตา. โสเยว วา ปาโฐ. อาพาธ-วณฺณ-สุกฺข-โภค-กุลีนํ ปญฺญกา เอเต จุทฺทส ปญฺหา’ปิ สุภสุตฺเต ปกาสิตา’ติ อยํ คาถา สุขวาจุคฺคตกรณถํ โปราเณหิ วุตฺตา.

“大族姓”即高贵种姓。或彼即是读法。“关于疾病、肤色、快乐、财富、出身，此等十四问亦于《须婆经》(Subhasutta)中阐明。”——此偈乃古人为便于记诵而说。

มนุสฺสนานาภาวปญฺโห ทุติโย.

人种种差别问，第二。

กึ ปฏิคจฺเจว วายมิเตนา’ติ ปุพฺเพ วายาเมน สห ปวตฺตกมฺเมน วายามกรเณน กึ ปโยชนํ อถิ?

“何须预先努力？”意谓：对于往昔与努力俱行之业，（如今）复作努力，有何用处？

อกิจฺจกโร’ติ เอถ ยถิจฺฉิตผลสงฺขาตํ กิจฺจํ น กโรตีติ อกิจฺจกโร. อยญฺจ อยุตฺตสมาโส. สทฺธํ มตกโภชนํ น ภุญฺชตีติ อสทฺธโภชิติอาทิโก วิยา’ติ.

“无所作者”(akiccakaro)：此处，因其不作名为“所欲之果”的事，故为“无所作者”。此为不当之复合词，犹如从“不食祭亡者之食”(saddhaṃ matakabhojanaṃ na bhuñjati)而得“不食祭食者”(asaddhabhoji)等。

พุภุกฺขิโต’ติ พุธาภิภูโต.

“饥饿”(bubhukkhito)，即为饥所征服。

ปฏิคจฺจกิจฺจกรณปญฺโห ตติโย.

预先作为问，第三。

ปจฺจมานา’ติ นิรยคฺคีนา ฑยฺหมานา.

“被烧煮”(paccamānā)，即为地狱火所焚烧。

โส น ตาว กาลํ กโรตีติ ตาว ตตฺตกํ โส เนรยิกสตฺโต กาลํ มรณํ น กโรติ. กมฺมาธิกเตนา’ติ ปุพฺเพ อธิกเตน กมฺเมน มูลการณภุเตน.

“彼尚未死”，意谓彼地狱众生于尔时尚未死亡。“由业增上”，意谓由往昔已成根本原因之强力业。

นวิลียนปญฺโห จตุโถ.

不消亡问，第四。

อากาส-อุทก-ปถวิธารณปญฺโห ปญฺจโม.

空水地支撑问，第五。

อชฺโฌสายา’ติ ตณฺหาย คิลิวา ปรินิฏฺฐเปวา.

“执取”(ajjhosāya)，即为渴爱所吞噬、所断尽。

นิโรธนิพฺพานปญฺโห ฉฏฺโฐ.

灭与涅槃问，第六。

อภิญฺเญยฺเย ธมฺเม’ติ อภิวิสิฏฺเฐน จตุสจฺจญาเณน ชานิตพฺเพ ธมฺเม, จตุสจฺจธมฺเม.

“于应遍知之法”(abhiññeyye dhamme)，意谓于以超胜之四圣谛智所应了知之法，即四圣谛法。

นิพฺพานลภนปญฺหา สตฺตโม.

得涅槃问，第七。

นิพฺพานชานนปญฺโห อฏฺฐโม.

知涅槃问，第八。

อฏฺฐปญฺหวนฺโต จตุโถ วคฺโค.

具八问第四品。

ปญฺจมวคฺเค นถิพุทฺธปญฺโห ปฐโม.

第五品：无佛问，第一。

พุทฺธานุตฺตรปญฺโห ทุติโย.

佛无上问，第二。

สกฺกา ชานิตุํ พุทฺโธ อนุตฺตโร’ติ อิทํ รญฺญา’ภควา พุทฺโธ อนุตฺตโร’ติ เถรํ ปุพฺเพ ปุจฺฉิตํ. ปุน กสฺมา วุตฺตํ? ปุพฺพปญฺโห เถรสฺส วิชานนํ สธาย ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉาปญฺโห สพฺพปญฺโห เถรสฺส วิชานนํ สธาย ปุจฺฉิตํ. ปุจฺฉาปญฺโห สพฺพปณฺฑิตานํ ชานนํ สธาย ปุจฺฉิโต’ติ วิญฺญาตพฺพํ.

“能否得知佛陀是无上的？”——国王先前已就“世尊佛陀是无上的”此事问过长老。为何又再次提问？当知：先前之问，是为探究长老的知解而问；此次之问，是为一切智者的知解而问。

สกฺกา พุทฺธานุตฺตรปญฺโห ตติโย.

能否知佛无上问，第三。

พุทฺธเนตฺตียา’ติ นิพฺพานํ เนติ เอตาย สเทวเก โลเก’ติ เนตฺติ, สุตฺตนฺตาภิธมฺมปาลิ.

“佛陀之导引”者，谓以此引导含天之世间趣向涅槃，故为“导引”，即经藏与阿毗达摩藏。

(พุทฺธปญฺญตฺติ) ปญฺญายปียติ เอตาย ภควโต อาณา’ติ ปญฺญตฺติ. พุทฺธสฺส ปญฺญตฺติ พุทฺธปญฺญตฺติ, วินยปาลิ.

“（佛所施设）”者，谓以此令世尊之教令得以了知，故为“施设”。佛陀之施设，即“佛所施设”，亦即律藏。

ยาวชีวํ สาวเกหิ วตฺติตพฺพนฺติ อิทํ เถเรน’อาม มหาราช ธมฺโม มยา ทิฏฺโฐ’ติ อวิสฺสชฺเชวา กสฺมา วุตฺตํ? ราชา เถรสฺส ธมฺมทสฺสนภาวํ ปจฺจกฺขโต ญวา วิจิตฺรปฏิภานํ โสตุกาโม ปุจฺฉติ, น ชานนถาย เถโร ตสฺส อชฺฌาสยํ ญวา เอวมาห. อทิฏฺฐธมฺโม หิ พุทฺธเนตฺติยา พุทฺธปญฺญตฺติยา ยาวชีวํ วตฺติตุํ สกฺโกติ.

长老为何不回答“是的，大王，我已见法”，而说“弟子应终身奉行”呢？国王是因亲自了知长老已见法，想听他巧妙的辩才才提问，并非为了求知。长老了知其意向后，如此说道：“因为即使是未见法者，也能依靠佛陀的导引与佛所施设而终身奉行。”

ธมฺมทิฏฺฐปญฺโห จตุโถ.

第四，见法问。

นวสงฺกมติปญฺโห ปญฺจโม.

第五，不转生问。

เวทคุ อุปลพฺภตีติ อยมฺปญฺโห ปุพฺเพ จ ปุจฺฉิโต. กสฺมา ปุน ปุจฺฉิโต? ปุพฺพปญฺโห ชีวเวทคุํ สธาย ปุจฺฉิโต. อยํ’เย พฺราหฺมณา เวทคุ’ติอาทินา วุตฺตํ ปุคฺคลเวทคุํ สธาย ปุจฺฉิโต. สเว เถโร’น อุปลพฺภตี’ติ พฺยากริสฺสติ, ตสฺส วาเท โทสํ อาโรเปตุกามตาย ปุจฺฉติ. เถโร ปน วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺตึ สธาย’ปรมเถน โข มหาราช เวทคุ น อุปลพฺภตี’ติ อาห. ปรมเถน น อุปลพฺภติ, โวหารโต อุปลพฺภตี’ติ เถรสฺส อธิปฺปาโย.

“智者可得否？”此问先前已问，为何复问？先前之问，是关于作为生命实体的智者；此问，则是关于以“婆罗门，通达吠陀者”等语所说的作为个体的智者。国王提问，是意欲长老回答“不可得”，从而于其论说中指摘过失。然长老为阐明“以存在者施设不存在者”之理，故说：“大王，于胜义中，智者实不可得。”长老之意为：于胜义中不可得，于世俗言说中则可得。

ปุคฺคลเวทคุปญฺโห ฉฏฺโฐ.

第六，个体智者问。

น โข-เป เตน โรปิตานิติ ตานิ อมฺพานิ อวหาริยานิ ตานิ อมฺพานิ ปุริเสน อวหริตานิ เตน สามิกปุริเสน โรปิตานิ โรปิตอมฺพภุตานิ น โหนฺติติ อโถ

“非由彼人所植”等句，其义为：那些芒果被（另一）人拿走，它们并非由那位主人所种植，故不成为“已植之芒果”。

อิมมฺหากาย ปญฺโหสตฺตโม.

第七，关于此身问。

กุหินฺติปญฺโห อฏฺฐโม.

第八，欺瞒问。

อุปปชฺชติ-ชานาติ ปญฺโห นวโม.

第九，转生与知问。

อถิพุทฺธปญฺโห ทสโม.

第十，佛陀存在问。

ทสปญฺหสหิโต ปญฺจโม วคฺโค.

第五品，共十问。

สมนฺตโต ปคฺฆรตีติ อยํ โข คุถมุตฺตาทีหิ อสุจิวถูหิ สมนฺตโต ปคฺฆราเปติ.

“从周遭流出”者，谓此身确实以粪、尿等不净物，令其从周遭流出。

ฉฏฺฐวคฺเค กายอปฺปิยปญฺโห ปฐโม.

第六品，第一，身不悦意问。

สมฺปตฺตกาลปญฺโห ทุติโย.

第二，到达之时问。

ทฺวตฺตึส…เป…ปริรญฺชิโต’ติ เอถ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสรูปํ พหุสุ สุตฺเตสุ อาคตํ. ตํ ปากฏํ อสีตฺยนุพญฺชนสุรูปํ น ปากฏํ ชินาลงฺการฏีกายํเยว อาคตํ. ตสฺมา ตํ ทสฺสยิสฺสาม. กตมานิ อสีตฺยานุพฺยญฺชนนานิ? จิตงฺคุลิตา, อนุปุพฺพงฺคุลิตา, วฏฺฏงฺคุลิตา, ตมฺพนขตา, ตุงฺคนขตา, สินิทฺธนขตา, นิคุฬฺหโคปฺผกตา, สมปาทตา, คชสมานกฺกมนตา, สีหสมานกฺกมนตา, หํสสมานกฺกมนตา, อุสภสมานกฺกมนตา, ทกฺขิณาวฏฺฏคตฺตตา, สมนฺตโตจารุชาณุมณฑลตา, ปริปุณฺณ ปุริสพฺยญฺชนตา, อจฺฉิทฺทนาภิตา, คมฺภีรนาภิตา, ทกฺขิณาวฏฺฏนาภิตา, สุวณฺณกทลุรุตา, เอราวณกรสทิสภุชตา, อนุปุพฺพคตฺตตา, มฏฺฐกคตฺตตา, สุจิคตฺตตา, สุวิภตฺตคตฺตตา, อนุสฺสนฺนานุสฺสนฺนสพฺพคตฺตตา, อลีนคตฺตตา, ติลกาทิวิรหิตคตฺตตา, อนุปุพฺพรุจิรคตฺตตา, วิสุทฺธคตฺตตา, โกฏิสหสฺสหถิพลธร คตฺตตา, ตุงฺคนาสตา, สุสณฺฐานนาสตา, รตฺตทฺวิชมํสตา, สุสุกฺกทนฺตตา, สุวิสุทฺธิทฺริยตา, วฏฺฏทาฐตา, รตฺโตฏฺฐสมพิมฺพิตา, อายตวทนตา, คมฺภีรปาณิเลขตา, อายตเลขตา, อุชุเลขตา, สุรุจิรสณฺฐานเลขตา, ปริมณฺฑลกายวนฺตตา, ปริปุณฺณกโปลตา, อายตวิสาลเนตฺตตา, ปญฺจปสาทวนฺตเนตฺตตา, อากุจิตคฺคปขุมตา, มุทุตนุก-รตฺตชีวฺหตา, อายตชีวฺหตา, อายตรุจิรกณฺณตา, นิคฺคณฺฐิสิรตา, นิคฺคุยฺหสิรตา, ฉตฺตสนฺติภจารุสีสตา, อายต-ปุถุล-ลลาฏ-โสภตา, สุสณฺฐานภมุกตา, กณฺหภมุกตา, สุขุมาลคตฺตตา, อติวิย อุชฺชลิตคตฺตตา, อติวิยโสมฺมคตฺตตา, อติวิมลคตฺตตา, โกมลคตฺตตา, สินิทฺธคตฺตตา, สุคธตนุตา, สมโลมตา, อติสุขุมอสฺสาสปสฺสาสธารณตา, สุสณฺฐานมุขตา, สุคธมุขตา, สุคธมุทฺธตา, สุนีลเกสตา, ทกฺขิณาวฏฺฏเกสตา, สุสณฺฐานเกสตา, สินิทฺธเกสตา, สณฺหเกสตา, อลุลิตเกสตา, เกตุมาลารตนจิตฺตตา. ทฺวตฺตีํสปุริสลกฺขณปญฺโห ตติโย.

三十二相……乃至庄严具足。此三十二大士(mahāpurisa)相，于诸多经中皆有记载。此是显明的，但八十随形好之相则不显明，仅见于《胜者庄严》(Jinālaṅkāra)的注释中。是故今当示之。何等为八十随形好？指端纤长，指节次第，指节圆润，甲色红润，甲形高耸，甲面润泽，踝不显露，双足平正，行如象王，行如狮子，行如鹅王，行如牛王，身躯右旋，膝骨圆妙，具丈夫相，脐无缺陷，脐轮深陷，脐纹右旋，双腿如金芭蕉，臂如埃拉瓦那(Erāvaṇa)象鼻，身形次第，身形平滑，身形清净，身肢分明，全身肢体不凸不凹，身肢挺拔，身无黑痣等瑕疵，身形次第美好，身极清净，身具千俱胝象力，鼻梁高挺，鼻形美好，齿龈红润，齿极洁白，诸根清净，牙齿圆整，唇如红频婆果，面容宽广，手掌纹路深刻，纹路长，纹路正直，纹路美好，身形圆满，双颊丰满，眼长而广，眼具五净色，睫毛弯曲，舌软而薄红润，舌长，耳长且美，筋脉隐伏，筋脉深藏，头如伞盖般端正庄严，额头长广庄严，眉形美好，眉色绀青，身肢极细嫩，身肢极明亮，身肢极柔和，身肢极清净，身肢柔嫩，身肢润滑，身出妙香，身毛均匀，入出息极微细，面容端正，口出妙香，头出妙香，头发绀青，发旋右旋，发形端正，发极润泽，发极细软，发不散乱，顶髻如宝鬘庄严。第三，三十二大士相问。

พฺรหฺมจริยปญฺโห ปญฺจโม.

第五，梵行问。

อสฺสุปเญหา ฉฏฺโฐ.

第六，泪问。

รสปฏิสํเวทิปญฺโห อฏฺฐโม.

第八，味受问。

ปญฺญาปญฺโห อฏฺฐโม.

第八，慧问。

สํสารปญฺโห นวโม.

第九，轮回问。

สติปญฺโห ทสโม.

第十，念问。

เอวญฺหิ ภนฺเต นาคเสน สพฺพา สติ อภิชานนฺตี อุปฺปชฺชติ นถิ กฏุมิกา สตีติ เอวํ มยา จินฺตนากาเร สพฺพา สติ อภิชานนฺตี สยํ ปากฏา ปรูปเทสรหิตา อุปฺปชฺชติ, กฏุมิกา ปรินิพฺพชฺชน-ปรูปเทส-สงฺขาตา กฏุมสหิตา สติ นถิติ อโถ.

“尊者龙军(Nāgasena)，诚然，一切念皆明了而生，无有粗糙之念。”其义为：依我所思，一切念皆明了、自显、离他教而生；所谓“粗糙之念”，即名为“教人舍离之他教”、伴随粗糙感之念，是无有的。

สติ อภิชานนปญฺโห เอกาทสโม.

第十一，念与了知问。

เอกาทสปญฺหสหิโต ฉฏฺฐวคฺโค.

第六品，共十一问。

อภิชานโต’ติ สติสหิตํอภิวิเสสํชานโต. กฏุมิกายา’ติ ปริปีฬน-ปรสาสน-สงฺขาตกฏุมิกาย. โอลาริกวิญฺญาณโต’ติ มหนฺเต อารมฺมเณ ปวตฺตวิญฺญาณโต. อหิตวิญฺญาณโต’ติ ทุกฺขสงฺขาตอหิเต ปวตฺตวิญฺญาณโต. สภาคนิมิตฺตโต’ติ สภาคารมฺมณโต. วิสภาคนิมิตฺตโต’ติ นามวณฺณาทิ - อญฺญมญฺญวิสทิสารมฺมณโต. กถาภิญฺญาณโต’ติ ปรกถาสงฺขาตอภิญฺญาณโต. ลกฺขณโต’ติ โคณ-สกฏ-ทนฺต-ปิฬกาทิลกฺขณโต. สรณโต’ติ ปเรหิ สราปนโต มุทฺทาโต’ติ อกฺขรสิกฺขนโต. ภาวนาโต’ติ อภิญฺญาสสงฺขาตภาวนาโต. โปถกนิพธนโต’ติ โปถเก ลิขิตโอวาทอกฺขรธารณโต. อนุภูตโต’ติ ฉนฺนํ อารมฺมณานํ อนุภุตปุพฺพโต. นิพธนฺตี’ติ ปีเฬนฺติ. ลิปิยา สิกฺขิตตฺตา’ติ อกฺขรสฺส สิกฺขิตตฺตา.

了知者，即具足念的殊胜了知。粗恶者，即指压迫和他人教导所称的粗恶。粗显识，即于粗大所缘生起之识。有害识，即于称为苦之有害处所生起之识。同类相，即相似所缘。异类相，即名称、颜色等彼此相异之所缘。言说识知，即他人言说所称之识知。相状，即牛、车、牙齿、疮等之相状。忆念，即由他人令其忆念。印相，即学习文字。修习，即称为练习之修习。书册系缚，即执持书本上所写之教诫文字。曾经验，即过去曾经验六种所缘。系缚，即压迫。因习字故，即因学习文字之故。

สตฺตเมวคฺเค สติอาการปญฺโห ปฐโม.

第七品，念之相问第一。

วสฺสสตปญฺโห ทุติโย.

百岁之问第二。

อนาคตปญฺโห ตติโย.

未来之问第三。

ทูรพฺรหฺมโลกปญฺโห จตุโถ.

遥远梵天界之问第四。

พฺรหฺมโลกกสฺมีรปญฺโห ปญฺจโม.

梵天界克什米尔之问第五。

สตฺตโพชฺฌงฺคปญฺโห ฉฏฺโฐ.

七觉支之问第六。

ปุญฺญพหุตรปญฺโห สตฺตโม.

多福之问第七。

ชานาชานปญฺโห อฏฺฐโม.

知与未知之问第八。

อุตฺตรกุรุปญฺโห นวโม.

北俱卢洲之问第九。

ทีฆอฏฺฐิกปญฺโห ทสโม.

长骨之问第十。

อสฺสาสปสฺสาสปญฺโห เอกาทสโม.

入出息之问第十一。

สมุทฺทปญฺโห ทฺวาทสโม.

海之问第十二。

เอกรสปญฺโห เตรสโม.

一味之问第十三。

นถิ ทุติยํ ปญฺญาย เฉทนนฺติ ยํ เฉทนํ ปญฺญาย สทฺธึ ทฺวยํ ตํ เฉทนํ นถิติ อโถ. เฉทนปญฺโห จุทฺทสโม. ภุตชิวปญฺโห ปนฺนรสโม. ทุกฺกรปญฺโห โสฬสโม เถเรน ปฐมํ วุตฺโต. โสฬสปญฺหสหิโต สตฺตโม วคฺโค.

“没有第二种以智慧的切断”，其义是：与智慧成双的切断是不存在的。切断之问第十四。有情命根之问第十五。难行之问第十六，这是长老最初说的。第七品，含十六个问题。

สมฺปติ กา เวลา’ติ อิทานิ กา เวลา สมฺปตฺตา’ติ โยชนา. คมิสฺสนฺติติ ตยา สทฺธึ คมิสฺสนฺติ. ภณฺฑโต ภณฺฑาคารโต. ราชเทยฺยานีติ ราชสนฺตกานิ.

“现在是什么时候？”应解作“现在到了什么时候？”。“他们将要去”是指“他们将与你一同去”。“从物品”是指“从仓库”。“王所应施”是指“属于国王的”。

ตสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน ตุฏฺเฐ ราชา’ติ ตสฺส นาคเสนเถรสฺส อสีติปญฺหเวยฺยากรเณน ตุฏฺโฐ ราชา. อพฺภนฺตรกถายญฺหิ อฏฺฐาสีติ ปญฺหา ปฐมทิวเส วิสชฺชิตา. ตโย ทิวเส ปาสาเท ภตฺตกิจฺจโต ปฏฺฐาย ยาว ปฐมยามาวสานา อฏฺฐาสีติ ปญฺหา วิสชฺชิตา อเหสุํ.

“国王因他的解答而欢喜”是指国王因龙军(Nāgasena)长老解答了八十个问题而感到高兴。在阿邦答勒(abbhantara)谈话中，第一天解答了八十八个问题。在第三天，从宫殿的用餐开始到初夜时分结束，共解答了八十八个问题。

พาหิรกถาปญฺหา ตโย. เตน สทฺธึ เอกนวุติ ปญฺหา โหนฺติ.

外部谈话的问题有三个。与此合计，共有九十一个问题。

เอกนวุตีปญฺห ปฏิมณฺฑิตา.

由九十一个问题所庄严。

มิลิทปญฺหวณฺณนา สมตฺตา.

《弥兰陀王问经》释义终。

เมณฺฑกปญฺเห ปน ภสฺสปฺปวาทีติ โวหารกุสลตาย ยุตฺตวจนสงฺขาตภสฺสวทนสีโล. เวตณฑีติ เถรวาเทน สทฺธึ วิรุทฺธวจนวทนสีโล.

在弥兰陀王问中，“饶舌者”指因擅长言辞而习惯说适当言语的人。“诘难者”即习惯于说与上座部相违背之言语的人。

วสนฺโต ตสฺส ฉายายาติ ธมฺมจริย-คุรุสทฺธาปญฺญาทิคุณมณฺฑิโต, อสฺสทฺโธปิ โส ตสฺส’ เมธาวี อมตาภิมุโข’ติ เอวํ วุตฺเตหิ โสภคฺคคุเณหิ สมนฺนาคโต ตสฺส เถรสฺส กรุณาปญฺญาวเสน ปวตฺตการณาการณหิตุปมายุตฺติอุปเทสวจนสงฺขาตฉายาย วสนฺโต. ตานิ หิ เถรสฺส กรุณาญาณํ นามกายโต ปวตฺตนฺติ ปกติสรีรโต ปวตฺตฉายา วิย โหตี ตี.

“他住于其荫下”的意思是：即使是无信者，若具足“有智慧、趣向不死”等所述的幸福祉德，他也能安住于那位长老的教导之荫下。那位长老具足法行、对导师的信心、智慧等功德庄严，其“荫”即是以慈悲与智慧开示的，包含原因、非原因、利益、譬喻、理据、忠告等内容的言教。因为这些言教是从长老的名身（即其慈悲与智慧）中生起，就像影子从自然的身体中生起一样。

อทฺทกฺขิ เมณฺฑเก ปญฺเห’ติ ญาณจกฺขุนา เมณฺฑเก คมฺภีเร ปญฺเห อทฺทกฺขิ. อถวา เสนกาทิภาสิตพฺพํ อเนกปริยายภาเวน เจว อภุตภาเวน จ เมณฑกปญฺหสทิเส. อถวา ทฺวีวจนวนฺตตฺตา ตสฺส ปญฺหสฺส ทฺวิเมณฺฑกยุทฺธสทิเส’ติปิ วุตฺตํ วฏฺฏติ.

“他看见了弥兰陀王问”是指以智慧眼看见了弥兰陀王深奥的问题。或者，由于它具有多种解释方式和不同寻常的性质，就像塞纳卡(Senaka)等人应该提出的那样，它类似于弥兰陀王问。或者，因为这个问题是双数形式的，所以也可以说它像两只公羊的战斗。

ปริยาย ภาสิตํ อถิ’ติ’อานท, มยาทฺเว’ปิ เวทนา วุตฺตา ปริยาเยนา’ติอาทิกํ ปริยายวจนํ อถิ. กถํ อิมิสฺสา ปริยายนิปฺปริยายเทสนาภาโว ชานิตพฺโพ? อุเปกฺขาเวทนา หิ สนฺตมึ ปณีเต สุเข วุตฺตา ภควตา’ติ อยํ เหถ ปริยาโย.

有方便说，例如“阿难，我以方便说过二受”等，即是方便说之语。如何了知这方便说与非方便说之教法呢？譬如世尊说“舍受即是寂静殊胜之乐”，这就是此处的方便说。

สภาวภาสิตํ อถิติ’ติสฺโส อิห ภิกฺขเว เวทนา สุขา ทุกฺขา อุเปกฺขา เวทนา’ติอาทิกํ นิปฺปริยายวจนํ อถิ. กถํ นิปฺปริยายภาโว ชานิตพฺโพ? เวทนาสภาโว หิ ติวิโธ’ติ อยเมถ นิปฺปริยาโย อถิ.

有自性语，即“诸比丘，于此有三种受：乐受、苦受、舍受”等，即是无方便说之语。如何了知其无方便说之性？因为受的自性实有三种，这就是此处的无方便说。

สธายภาสิตนฺติ’ตีหิ ภิกฺขเว ฐาเนหิ ชมฺพุทีปิกา มนุสฺสา เทเว ตาวตึเส อุตฺตรกุรุเก จ มนุสฺเส อธิคณฺหนฺติ. กตเมหิ ตีหิ? สูรา สติมนฺโต อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’ติอาทิกํ สธาย ภาสิตํ อถิ.’อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’ติ อิทํ ปพฺพชฺชาพฺรหฺมจริยวาสนํ วุตฺตํ น มคฺคพฺรหฺมจริยวาสํ. เนยฺยถนีตถวจนํ อิธ อนาคตํ. ตมฺปิ อาหริวา ทสฺเสตพฺพํ.’ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ สพฺพํ ตํ ทุกฺขนฺติ’อาทิกํ นฺเยถวจนํ.’สุขาปิ โข เวทนา อนิจฺจา สงฺขตา’ติอาทิกํ ยถารุตวเสน ชานิตพฺพํ นีตถวจนํ อถีติ.

有参照语，即“诸比丘，瞻部洲人以三种原因胜过三十三天诸天与北俱卢洲人。是哪三种原因呢？勇猛、具念，以及于此有梵行住”等，即是参照而说之语。“于此有梵行住”是指在此的出家梵行，而非道梵行。应引申义与了义语在此未提及，它们也应被引出并示明。“凡所有受，皆是苦”等是应引申义语。“乐受也是无常、有为的”等应依字面义理解，是了义语。

‘เนยฺยถวจนญฺเจว อโถ สธายภาสิตํปริยายภาสิตญฺเจว อโถ สภาวภาสิตํ’,อิติ ปญฺจปฺปเภทํ’ว สาสเน ชินภาสิตํสลฺลกฺเขวาน ตํ สพฺพํ อถํ วเทถ ปณฺฑิโต’ติ;

“应引申义语，以及参照语，方便说之语，以及自性语”，胜者教法中的言说有此五种分别。智者应完全了知这一切，而后解说其义。

น รหสฺสกํ กาตพฺพนฺติ อถปฏิจฺฉนฺนวจนํ น กาตพฺพํ.

“不应行秘密”是指不应说隐秘之语。

ครุกํ ปริณมตีติ ครุภาเวน ปริปากํ คจฺฉติ ทธภาเวน ปากโฏ โหติติ อธิปฺปาโย.

“沉重地成熟”，其意趣是：由于沉重而达到完全成熟，由于坚固而变得明显。

อิตฺตรตายาติ อปฺปปญฺญตาย.

“因浅薄”是指因智慧少。

ติถวาเสนาติ

所谓“宗派住”：

‘อุคฺคโห สวนํ ปุจฺฉา กถนํ ธารณํ อิติ,ปญฺจธมฺมวเสเนว ติถวาโส ปวุจฺจตี’ติ;

“领受、听闻、探询、讲述、忆持，依此五法，即称为宗派住。”

เอวํวุตฺตติถวาเสน.

依如是所说之宗派住。

สฺเนหสํเสวา’ติ ปิยปุคฺคลสํเสวนวเสน. มนฺติสหาโย’ติ มนฺตี วิจารณปญฺโญ สหาโย เอตสฺสาติ มนฺติสหาโย.

所谓“亲爱交往”，即以与可爱之人交往的方式。所谓“明智之友”，即其友有思辨之慧，故称明智之友。

มา หายิ อโถ เต อภิกฺกมตีติ อตฺตานุวาทาทิภเย อุปฺปนฺเน วํ เอตฺตเกน การเณน มา ภายิ. กตปุญฺโญ กตภีรุตฺตาโณ ญาณสมฺปนฺโนสมฺมาปโยเค ฐิโต น จิรสฺเสว โลกิยโลกุตฺตรรโถ เต อภิกฺกมติ อภิกฺกมิสฺสติ ปวตฺติสฺสติ.

“不要退失，它会向你前进的”：当自我责备等恐惧生起时，不要因此等原因而害怕。已作福德、已作怖畏之庇护、具足智慧、安住于正精进者，不久，世间与出世间之车乘就会向你前进、将会前进、将会运转。

อลฺลาโป’ติ ปฐมามนฺตานา’ติ เกจิ วทนฺติ. รฏฺฐกวจนํ อามนฺตนา.

所谓“交谈”，有些人说是“初次称呼”。地方语即是称呼。

สกฺกจฺจการินา’ติ หิตกรณ-หิตเทสน-หิตจินฺตนานํ อขณฺฑการินา.

所谓“恭敬行者”，即于利益之行、利益之说、利益之思，无有间断而行。

ขลิเต ธมฺเมน ปคฺคเหตพฺโพ’ติ สมฺมาปฏิปตฺติโต วา ยุตฺตวจนโต วา ขลิเต อนฺเตวาสิกมฺหิ ธมฺเมน สภาเวน ตํ ตํ การณํ ววา สีลาทิคุเณสุ ปคฺคเหตพฺโพ.

“于过失时，应如法扶助”：即当弟子于正行或正语有所偏失时，应如法、如其自性，说明彼彼因缘，于戒等功德方面扶助之。

เมณฺฑกปญฺหา คมฺภีรคณฺฐิคุยฺหปญฺหา.

羊角问是深奥、纠结、隐秘之问。

อภิวฑฺฒิยา วายมตี’ติ ปริยตฺติปฏิปตฺติสาสนานํ อภิวฑฺฒนถาย จตุปจฺจยทานาทินา อุปาเยน วายามํ กโรติ.

所谓“为增长而努力”，即是为教理与实践之教法的增长，以布施四资具等方法而努力。

‘ภวติ สงฺเฆน สมสุโข ทุกฺขิ ธมฺมาธิปติโก’ปิ จ;

สํวิภาคี ยถาถามํ ชินจกฺกาภิวฑฺฒโกสมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร อนญฺญสถุโก ตถา;

สุรกฺโข กายกมฺมาทิ สมคฺคาภิรโต’ปิ จอกุโห น วโร จกฺเก พุทฺธาทิสรณํ คโตทส อุปาสกคุณา นาคเสเนน ภาสิตา’ติ;

“与僧同甘共苦，且以法为首；随力行分享，增长胜利轮。正见为前导，不宗奉他师；善护身业等，亦乐于和合。不欺无骄慢，归依佛陀等；此优婆塞十德，为龙军所说。”

อิมา ติสฺโส คาถา.

此是三首偈颂。

‘ปญฺจมํ ลหุ สพฺพถ สตฺตมํ ทฺวิจตุถิสุ,ฉฏฺฐํ ตุ ครุปาทานํ เสสา อนิยมา มตา’ติ;

“第五音节处处轻，二四句中七亦然，第六音节句句重，其余咸认无定规。”

อิมินา วุตฺตลกฺขเณน วุตฺตา.

依此所说之相而说。

โลกสาธารโณ’ติ สตฺตโลเกน สทิโส,อปฺปตฺตมานสานนฺติ อปปตฺตอรหตฺตผลานํ;

所谓“与世间共通”，即与有情世间相似。所谓“未达意者”，即未证阿罗汉果者。

ญาณรตนารมฺมเณนา’ติ อรหตฺตมคคปทฏฺฐานสพพญฺญุต ญาโณ ภควา สพฺพญฺญุ สพฺพทสฺสาวี ทสพลสมนฺนาคโต จตุหิ เวสรชฺเชหิ สมนนาคโต ปภินฺนปฏิสมฺภิโท ฉฬภิญฺโญ จ อสาธารณญาโณ อฏฺฐารสพุทฺธธมฺมสมนฺนาคโต, ตสฺส อรหตฺตมคคญาณํ ทสพลาทิสพฺพคุณทายกํ สพฺพญฺญุตญาณํ สพฺพเญยฺยธมฺมชานนสมถนฺติ ภควโต ญาณรตนารมฺมเณน สกสกจิตฺตุปฺปาเทน.

所谓“以智宝为所缘”：世尊(Bhagavā)具足以阿罗汉道为足处的一切知智，是一切知者、一切见者，具足十力，具足四无畏，具足无碍解，具足六神通及不共智，具足十八佛不共法。彼之阿罗汉道智乃十力等一切功德之施与者，其一切知智善于了知一切所应知法。〔众人〕以世尊之智宝为所缘而生起各自之心。

อุพฺพตฺตียนฺเต’ติ ปกติปกติโต วิปรียนฺโต วินสฺสนฺเต วา.

所谓“被颠覆”，即从自然状态转变，或趋于毁灭。

นิปฺปภา ชาตา กุติถิยา วํ คณีวรปวรมาสชฺชาติ กุติถิยา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา วํ ภทนฺตํ คณิวรปวรํ คณิวเรหิ ปรํ เสฏฺฐํ อาสชฺช ปวา นิปฺปภา นิชฺโชตา ภเวยฺยุนฺติ โยชนา.

“诸外道遭遇最胜导师已，遂变得无光”：即是说，诸外道、邪见者，遭遇彼尊者(bhadanta)，最胜之导师，超胜诸导师之最上者，即变得无光、无辉，此是其句义结合。

เมณฺฑกปญฺเหสุ ปูชาวญฺธาวญฺธาปญฺโห อฏฺฐุปมาสหิโต ปฐโม.

于诸羊角问中，第一问是关于供养有果与无果，此问附有八个譬喻。

วาหสตํ โข มหาราช วีหีนํ อฑฺฒุจูฬญฺจ วาหา วีหี สตฺตมฺมณานิ ทฺเว จ ตุมฺพา เอกจฺฉรกฺขเณ ปวตฺตวิตฺตสฺส เอตฺตกาวิหีติ ลกฺขํ ฐปียมานา ปริกฺขยํ ปริยาทานํ คจฺเฉยฺยุนฺติ เอถ สาทิกทิยฑฺฒวาหสตํ โถเกน อุทฺธํ อุปฑฺฒาวาหสตสฺส ปตนาลิเก ตุมฺโพ’ติ องฺคุตฺตรฏีกายํ วุตฺตํ. อฑฺฒจูฬนฺติ วาหสฺส ตสฺส อฑฺฒาธิกา วาหวีหี’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว.

“大王，若以一百‘婆诃’(vāha)稻谷，又五十‘婆诃’稻谷，又七‘阿摩那’(ammaṇa)及二‘敦巴’(tumba)稻谷，为于一刹那生起之心识作标记，此等稻谷亦将用尽、耗竭。于此，《增支部义注》中说：‘一百五十余婆诃……’。所谓‘aḍḍhacūḷa’，亦可说是超过半婆诃之稻谷量。

‘กุฑุโพ ปสโต เอโก ปโถ เต จตุโร สิยุํอาฬฺหโก จตุโร ปถา โทณํ วา จตุราฬฺหกํ,มาณิกา จตุโร โทณา ขารีติ จตุมาณิกา;

“四‘钵沙多’(pasata)为一‘库杜巴’(kuḍuba)，四库杜巴为一‘钵他’(patha)，四钵他为一‘阿罗迦’(āḷhaka)，四阿罗迦为一‘斗’(doṇa)，四斗为一‘摩尼迦’(māṇikā)，四摩尼迦为一‘佉梨’(khārī)；

ขาริโย วีส วาโห’ถ สิยา ตุมฺโพ ทสมฺมณํอาฬหโก นิถิยํ ตุมฺโพ ปโถ ตุ นาฬิ นาริยํ,วาโห ตุ สกโฏ เจโก ทส โทณา ตุ อมฺมณ’นฺติ;

二十“佉梨”(khārī)为一“婆诃”(vāha)，一“敦巴”(tumba)为十“阿摩那”(ammaṇa)；（……）一“钵他”(patha)于“那利”量制中为一“那利”(nāḷi)；一“婆诃”即一车；十“斗”(doṇa)为一“阿摩那”(ammaṇa)。’

อภิธานปฺปทิปิกายํ วุตฺโต สกฏปปมาโณ วาโห’ติ วินยฏีกายมฺปน’ ทฺเว สกฏา วาหา เอโก วาโห’ติ วุตฺตํ. วิหีนํ วาหสตญฺจ อฑฺฒจูลญฺจ วาหสตสฺส อฑฒญจ จูฬํ อฑฒโต โถเกน อูนํ วา โหติ. ยถาวุตฺตวาหโต อธิกานิ วีหิสตฺตมฺมณานิ วีหีนํ สตฺต อมฺมณานิ ทฺเว จ ตุมฺพา โหนฺตี’ติ โยชนา. วีหีนํ สาธิกทิยฑฺฒวาหสตนฺติ อธิปฺปาโย.

于《声明灯论》(Abhidhānappadīpikā)中说：“一婆诃为一车之量。”然于《律疏》中则说：“二车为一婆诃。”（原文此处文意不清）……如前所说之婆诃，尚有七阿摩那及二敦巴之稻谷为超出之量，此是其句义结合。其意为：一百五十余婆诃之稻谷。

เอกจฺฉรกฺขเณ ปวตฺตจิตฺตสฺสา’ติ อิมสฺส ลกฺขนฺติ อิมินา สมฺพโธ. ลกฺขนติ จิ คหณสลฺลกฺขณถํ สมฺปทานเถ เจตํ อุปโยควจนํ’ ทิวาวิหารํ ปาวิสี’ติ ทิวาวิหารถาย ปาวิสิติอาทิสุ วิย. ลกฺขสทฺโท จ ลกฺขณวาจโก. วุตฺตญฺเหตํ อภิธานสเถ.

“于一刹那生起之心”，其“标记”与此相关。所谓“标记”(lakkhaṇa)，此词为“为把握、识知”之义，是与格用法，犹如“进入日住处”即“为日住而进入”等。“lakkha”一词亦指“标记”，此已于词典中说。

‘กลงฺโก ลญฺฉนํ ลกฺขํ องฺโก’ภิญฺญาณลกฺขณํ,จิณฺหญฺจาปิ ตุ โสภา ตุ ปรมา สุสมา’ถ จา’ติ;

“污点、印记、标记、记号、识别、相、徽记，以及光彩、至美、庄严。”

ปริกฺขยํ ปริยาทานนฺติ ขีณภาวํ คจฺเฉยฺยุํ. อิมินา ทสาธิกทิฑฺฒวาหสตวีหิโต อธิกานิเอกจฺฉรกฺขเณ ปวตฺตจิตฺตานี’ติ ทสฺเสติ.

所谓“灭尽、耗尽”，即达到穷尽的状态。此句表明，于一刹那生起之心，比一百六十婆诃稻谷还多。

เอวํ เอกจฺฉรกฺขเณ ปวตฺตจิตฺตสฺส เอตฺตกวีหิโต อเนกภาวํ ทสฺเสวา อิทานิ เอกจฺฉรกฺขเณ ปวตฺตจิตฺตสฺส ปุคฺคลวิเสสวเสน วิเสสภาวํ ทสฺเสตุํ ตตฺรีเม’ติอาทิมาห.

如是，在显示了一刹那生起之心多于尔许稻谷，显示其众多性之后，如今为显示一刹那生起之心，依个人(puggala)之差别而有差别，故说“于其中，此等……”等语。

ตถ

如是

ตตฺราติ สตฺตวิเธสุ สตฺเตสุ.

所谓“于其中”，即于七种有情中。

อิเม สตฺตวิธา จิตฺตา ปวตฺตนฺตีติ อิมานิ สตฺตวิธานิ จิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ.

所谓“此等七种心生起”，即此等七种心生起。

อภาวิตกายา’ติ ปญฺจุปาทานกฺขธกาเยสุ อนิจฺจาทิวเสน อภาวิตกายา.

“未修身”者，谓于五取蕴身，未以无常等方式修习。

อภาวิตสีลา’ติ อภาวิตโลกุตฺตรสีลา.

“未修戒”者，谓未修习出世间戒。

ตีสุ ฐาเนสุ’ติ สกฺกายทิฏฺฐิ-วิจิกิจฺฉา-สีลพฺพตปรามาส สมุคฺฆาฏิตฏฺฐานวเสน ตีสุ ฐาเนสุ. อุปริภุมีสุ’ติ สกทาคามิอาทีนํ ปญฺจกฺขธสงฺขาต อุปริภุมิสุ?

“于三处”者，谓以断除萨迦耶见、疑、戒禁取为三处。“于上地”者，谓斯陀含等被称为五蕴之上地耶？

ปญฺจสุ ฐาเนสุ’ติ เหฏฺฐา วุตฺเตสุ ตีสุ ฐาเนสุ ราคโทสตนุฏฺฐานทฺวยํ ปกฺขิปิวา ปญฺจ ฐานานิ เวทิตพฺพานิ.

“于五处”者，谓于前述三处，再加贪、嗔减弱二处，当知为五处。

ทสสุ ฐาเนสุ’ติ เหฏฺฐา ปญฺจฏฺฐานานิ เจว คหิตคฺคหณนเยน สกฺกายทิฏฺฐิ-วิจิกิจฺฉา-สีลพฺพตปรามาส-โลภ-วฺยาปาท-สงฺขาต-ป- ญฺโจรมฺภาคยสญฺเญชนสมุคฺฆาฏิตทฺธานวเสน ปญฺจฺौทฺธมฺหาคิย สํโยชน สมุคฺฆาฏิตฏฺฐานวเสเนว. อปราติ ปญฺจา’ติ ทส ฐานานิ วิปสฺสนาย อารมฺมณภุตา ปญฺจุปาทานกฺขธา เยวาติ คเหตพฺพํ.

“于十处”者，谓以断除被称为萨迦耶见、疑、戒禁取、贪、嗔之五下分结，以及断除五上分结为十处。又，此十处当知即是作为观(vipassanā)所缘之五取蕴。

นาราจสฺสา’ติ อุสุอคฺคปเวสิต-อโยมย นาราวสฺส

“铁箭”(nārācassa)者，谓装有箭镞之铁箭。

ทฬฺหํ จาปสมารูฬฺหสฺสา’ติ ทฬฺหจาปธนุมฺหิ อาโรปิตสฺส.

“于强弓上善安”者，谓安于坚固之弓。

ตถา’ติ ภควโต ลหุกปริวตฺตเน. อุตฺตริการณ’นฺติ ยมกปาฏิหาริยโต อุตฺตริยํ วุตฺตํ

“如是”者，谓世尊之轻转。“更上之行”(uttarikāraṇa)者，谓所述更胜于双神变。

ตมฺปิ มหาราช ปาฏิหิรนฺติ ตมภควโต อคฺคิกฺขธ-อุทกธารา-ปวตฺตน-สงฺขาต-ยมกปาฏิหีรํ อตฺตโน ปเรสํ ราคาทิปจฺจนีกหรณโต ปาฏิหิรํ.

“大王，彼亦是神变”者，谓世尊彼所谓出火蕴、水流之双神变，因能去除自、他之贪等敌对法，故为神变。

อาวชฺชนวิกฬมตฺตเกนา’ติ ภควตา อนุปฺปาทิตวเสน มโนทฺวาราวชฺชนสฺส หีนวเสน

“仅以转向之不全”者，谓因世尊不令其生，故意识门转向心微弱。

สพฺพญฺญุปญฺโห ทุติโย.

一切知者问第二。

ฉโกฏฺฐาเส กเต กปฺเป’ติ จตุสฏฺฐิอนฺตรกปฺปปมาเณ วิวฏฺฏฏฺฐายิกปฺเป ฉโกฏฺฐาเส กเต.

“于劫分为六分”者，谓于量达六十四中劫之演住劫分为六分时。

อติกฺกนฺเต ปฐมโกฏฺฐาเส กิญฺจิ สาธิกทสนฺตรกปฺปปมาเณ วิจฏฺฏฏฺฐายิกปฺปสฺส ปฐมโกฏฐาเส อติกฺกนฺเต เทวทตฺโต สงฺฆํ ภิทิ เทวทตฺตปพฺพชฺชาปญฺโห ตติโย

于第一分过去，即演住劫中略多于十中劫之第一分过去时，提婆达多(Devadatto)破僧。提婆达多出家问第三。

ยมนิยเม’ติ

于禁制与奉行。

‘ยํ เทหสาธนาเปกฺขํ นิจฺจํ กมฺมมยํ ยโม,อาคนฺตํ สาธนํ กมฺมํ อนิจฺจํ นิยโม ภเว;

“凡期盼身体成就、恒常、由业所成者，是为禁制；来至而成就之业，无常者，应为奉行。”

อหึสาสจฺจมาเธยฺยํ พฺรหฺมจาร ปริคฺคโห,นิจฺจํ สรีรโสเจยฺยํ ยโม นามาติ วุจฺจเร;

“不害、真实、不盗、梵行、不执，及恒常身净，此等说为禁制。”

สนฺโตส-โมน-สชฺฌายา กิจฺฉากหาโร จ ภาวนา,สยมฺปาก-วเน วาสา-นิยมา-นิจฺจสาธฺยตา’;

“知足、静默、诵习，苦食与修行，自炊、住林，此为奉行，应恒常修习。”

เอวํ วุตฺเต ยมกมฺเม จ นิยมกมฺเม จ.

如是说已，于禁制业与奉行业。

ยํ ตถาคโต…เป… เอวมธิปฺปาโย อถิ ยํ เยน คุเณน เหตุ ภุเตน…เป…เอวํ อธิปฺปโย โหติ ตํ พุทฺธานํ คุณํ อภุตํ อถิติ โยชนา.

“如来所……等”，此为意趣；“由何功德，由何因……等”，此为意趣；其文义结合为：“彼即诸佛未曾有之真实功德”。

ปรกฺกโม ทกฺขาปิโต’ติ ปารมีปูรเณ ปรกฺกโม วายาโม ทกฺขาปิโต เปกฺขาปิโต.

“已示精进”者，谓于圆满波罗蜜时，精进、努力已被开示、显示。

หิยฺโย โอภาสิตา’ติ ชินานํ ปารมี จ นยา ภิยฺโย อติสเยน โอภาสิตา.

“更增辉耀”者，谓诸胜利者之波罗蜜与方法，更极辉耀。

ภิทิ ติถิยานํ วาทคณฺฐินฺติ วํ ติถิยานํ มิจฺฉาวาทคณฺฐึ ปภิทิ.

“破外道之见结”者，谓彼破外道之邪见结。

ภินฺนา ปรปฺปวาทกุมฺภา’ติ ปรปฺปวาทา ตยา ภินฺนา.

“他论之瓶已破”者，谓他论已被汝所破。

คมฺภีโร อุตฺตานิกโต’ติ อติวิย คมฺภีโร ปญฺโห ตยา อุตฺตาตีกโต.

“深奥者已阐明”者，谓极深奥之问已被汝阐明。

สมฺมาลทฺธํ ชินปุตฺตานํ นิพฺพาหนนฺติ ปรมิจฺฉาวาทหรเณ อุปายสงฺขาตํ นิพฺพาหนมุขํ ชินปุตฺตานํ ชินปุตฺเตหิ สุฏฺฐุ ลทฺธํ.

“佛子善得引导”者，谓为去除极端邪见，被称为方便之引导门，已为佛子所善得。

เอวเมตนฺติ สพฺพํ เหฏฺฐาวุตฺตวจนํ ตยา วุตฺตํ ยถา โหติ ตํ,สพฺพํ วจนํ เอวํ สภาวโต โหตีติ อชฺฌาหารโยชนา;

“此即如是”者，谓“汝前所说一切言教，皆是如此”。其文义应补充作：“彼一切言教，自性如是。”

คณีวรปวรา’ติ อาลปนเมตํ คณีนํ คณปริสานํ วรปรม,อติเสฏฺฐ ยถา ตยา วุตฺตํ มยํ ตถา สมฺปฏิจฉามา’ติ;

“众中上首”者，此为称呼语，谓“诸众、诸会中，最胜、至上、最卓越者”。“如汝所说，我等如是领受。”

ปถวิกมฺปนเหตุปญฺโห จตุโถ.

地震因缘问第四。

นถญฺญํ เจถาติ เอเตสุ สจฺเจสุ วิชฺชมานํ สจฺจโต อญฺญํ การณํ ปฏิเวธสฺส จ นถิ.

“于此无有他”者，谓于此诸谛中，除现有之谛，于证悟实无他因。

สีหรเถนา’ติ เสฏฺฐรเถน มญฺจรเถน. สีหสทฺโท วา อุสภสทฺโท วา อญฺญสทฺเทน ปยุตฺโต เสฏฺฐวาจโก โหตีติ.

“以狮子车”者，谓以最胜车、庄严车。当“狮子”一词或“牛王”一词与其他词语连用时，即有“最胜”之义。

สิวิราชทิพฺพจกฺขุปญฺโห ปญฺจโม.

尸毗王天眼之问第五。

กลลํ โอสรตีติ อิทํ มาตุยา ปิฏฺฐิกณฺฏกนาภีนํ มชฺฌฏฺฐานภุเต คพฺภปติฏฺฐานารหฏฺฐาเน สนฺนิจิตํ ปฏิกลลสทิสํ มทรตฺตโลหิตํ สธาย วุตฺตํ, น กลลรูปํ.

“羯罗蓝(kalala)形成”是说：这是就母亲脊骨与肚脐之间适合胎儿安住之处所积聚的、状如初凝羯罗蓝的深红色血液而说，而非指羯罗蓝的色法本身。

มุขปาเนนปิ ทฺวยสนฺติปาโต ภวตีติ มุขปาเนนปิ สห มาตา จ อุตุนี คพฺโภ ปจฺจุปฏฺฐิโต’ติ ทฺวยสนฺนิปาโต ภวติ.

“即使通过口饮也会有二者之结合”是说：即使通过口饮，只要母亲正值经期且将入胎者已现前，此二者之结合也会发生。

ปุริเมน ตถ การณํ วกฺขามีติ ปุริเมน สามวถุนา เตสํ ทฺวินฺนํ ติณฺณํ สนฺนิปาตานํ อนฺโตคธภาเว การณํ ยูตฺติวจนํ กเถสฺสามิ.

“我将同样依前例说明其原因”是说：我将以前述的类似事件，来说明那两种或三种结合被包含在内的原因及合理解释。

เต สพฺเพ’ติ เย เกจิ สตฺตา มาตุคพฺภํ โอกฺกนฺตา เต สพฺเพ สตฺตา เย วนรุกฺขาทโย’ติ โยชนา.

“他们全部”是说：应连接为“凡是进入母胎的众生，以及森林中的树木等”。

โย โกจิ คธพฺโพ’ติ โย โกวิ อตฺตโน กมฺเมน ตถ ตถ อุปคนฺนพฺพสตฺโต.

“任何将入胎者(gandhabba)”是说：任何因自身之业而将投生于彼彼之处的众生。

คพภาวกฺกนฺติปญฺโห ฉฏฺโฐ.

入胎之问第六。

สทฺธมฺโม’ติ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตขีณาสวสนฺตกาธิคมสทฺธมฺโม สุทฺธนย-ปฏิวตฺตนวเสน ปฏิเวธสทฺธมฺโม วา.

“正法(Saddhamma)”是说：已证得无碍解的漏尽者所证悟的正法，或依循清净理则而通达的证悟正法。

ตํ ขยํ ปริทีปยนฺโต’ติ เตน วจเนน ปุพฺพปญฺจวสฺสสตปฺป-มาณฏฺฐานารห-สทฺธมฺมกฺขยํ ปริทีปยนฺโต.

“显示那衰灭”是说：以那句话显示堪能住世第一个五百年的正法之衰灭。

เสสกํ ปริจฺฉิทีติ เสสกํ ปจฺฉิมปญฺจวสฺสสตํ สทฺธมฺมติฏฺฐนกฺขณํ ปริจฺฉิทิ. ตํ ทีปนาการํ ปริจฺฉทนาการญฺจ ทสฺเสนฺโต วสฺสสตํ สหสฺสนฺติอาทิมาห.

“限定了剩余部分”是说：他限定了剩余的、最后的五百年为正法住世的时间。为了显示此种说明与限定的方式，他说了“百年、千年”等。

นฏฺฐายิโก’ติ นฏฺฐธโน.

“失财者”是说：失去财富的人。

วสฺสสตปฺปมาณปญฺโห สตฺตโม.

百年量之问第七。

ตตฺร เย เต สตฺเต กมฺมํ วิพาธติ เต อิเม สตฺตา การณํ ปฏิพาหนฺติ, เตสํ ตํ วจน มิจฺฉา’ติ โปถเกสุ ลิขิตํ ตํ ทุชฺชานํ. ตสฺมา เย สตฺเต กมฺมํ วิพาธติ, เต สตฺตา กมฺมวิปากชา, ทุกฺข เวทนา เวทยนฺตีติ เย ปน สตฺตา การณํ ปฏิพาหนฺติ เตสํ ตํ วจนํ มิจฺฉา’ติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ ปุพฺพาปรํ สเมติ.

在诸书中记载：“那些被业所困扰的众生，这些人抗拒原因，他们的言说是错误的。”此说难以理解。因此，读法应当是：“那些被业所困扰的众生，是业报所生的，正感受着苦受；而那些抗拒原因的众生，他们的言说才是错误的。”这样，前后文就一致了。

ตตฺร เย เต นววิธา’ติ ตตฺร ทสวิเธสุ กุปฺปวาเตสุ เย เต นววิธา กุปฺปวาตา.

“其中那九种”是说：在那十种恶风中，那九种恶风。

น เต อตีเต อุปฺปชฺชนฺติติ เต วาตา อตีเต ภเว กมฺมพเลน น อุปฺปชฺชนฺติ. เสส ปททฺวเย’ปิ เอเสว นโย.

“它们不在过去生起”是说：那些风在过去世中不因业力而生起。其余两个词组也是同样的方法。

เตหิ เตหิ โกเปหี’ติ เตหิ เตหิ สีตาทิโกปปฺปกาเรหิ.

“以那些种种扰动”是说：以那些寒冷等种种类型的扰动。

สกํ สกํ เวทนนฺติ อตฺตโน อตฺตโน ผลภูตํ เวทนํ.

“各自的感受”是说：各自作为果报的感受。

วิสมปริหารชา’ติ จตุนฺนํ อิริยาปถานํ วิสทิสหรณโต ชาตา เวทนา.

“源于不当处置(visamaparihārajā)”是说：源于对四种威仪姿势的不当应用而生的感受。

โอปกฺกมิเกนา’ติ ทณฺฑปฺปหารทิวเสน ปรูปกฺกเมน.

“由突发事件所致(opakkamika)”是说：由他人以棍棒等攻击所致。

กมฺมวิปากชา’ติ กมฺมวิปากภุตปญฺจกฺขธโต ชาตา.

“业报所生(kammavipākajā)”是说：从业报所成的五蕴而生。

พหุตรํ อวเสสนฺติ กมฺมวิปากชเวทนาโต อวเสสํ เวทยิตํ พหุตรํ.

“其余为数更多”是说：除了业报所生的感受之外，其余的感受为数更多。

น สมฺภวตีติ น สมฺปชฺชติ.

“不发生”是说：不成就。

พีชทุฏฺฐตา’ติ เขตฺตโต อญฺญการณทุฏฺฐตา.

“种子的损坏(bījaduṭṭhatā)”是说：由田地以外的其他原因所造成的损坏。

กมฺมวิปกโต วา’ติ เอถ

或由业果所致，此处(应说)：

‘เวมาตุภาติกํ ปุพฺเพ ธนเหตุ หนึ อหํเตน กมฺมวิปาเกน เทวทตฺโต สิลํ ขิปิ;

องฺคุฏฺฐํ ปึสยี ปาเท มม ปาสาณสกฺขรา’ติ;

“我昔为财故，杀害异母弟；由彼业果故，提婆达多掷石；石片伤我足，压碎我足趾。”

อยํ คาถา วตฺตพฺพา ตถ ธนเหตุ’ติ ทาสิทาสสงฺขาต-ชงฺคมธน-เหตุ. ธนญฺหิ ถาวรชงฺคม-สํหาริม-องฺคสม-อนุคามิธนวเสน ปญฺจวิธํ.

此偈应当在此处诵念。其中“为财故”，是指为了男女奴隶等所谓的可动财产。财富有五种：不动产、动产、可携带财、傍身财和随业财。

กิริยโต วา’ติ เทวทตฺตสฺส อุปกฺกมกิริยโต วา.

“或由行为”，即或由提婆达多的攻击行为所致。

โภชนํ วิสมํ ปริณมตีติ กุจฺฉิคตโภชนํ วิสมํ ปริปกฺกภาวํ คจฺฉติ.

食物消化不良，是指进入腹中的食物不能正常地消化成熟。

ตาย จ ปน เวทนายา’ติ อิทํ กตฺตเถ กรณวจนํ.

“由彼感受”，此处是作格义的具格(工具格)表述。

นิกายวรญฺฉเก’ติ เอถ ลญฺฉนฺติ สญฺจานนฺติ เอเตน เอถ วา ปุญฺญปาปานิ ปณฺฑิตชนาติ ลญฺฉโก’ติ นิกายวโร จ โส ลญฺฉโก จาติ วิคฺคโห.

于“众中最胜标记(nikāyavarañchake)”一词中，所谓“标记(lañchako)”，是因为智者由此标记或辨识善恶。其复合词的解析(viggaho)为：“彼是众中最胜者(nikāyavaro)，且是标记(lañchako)。”

สพฺพากุสลชฺฌาปนปญฺโห อฏฺฐโม.

烧尽一切不善之问，第八。

อิมสฺมึ ปญฺเห เถรสฺส เอกํสิกํ พฺยากรณํ น โหติ. ตสฺมา วิจาเรวา ยํ ยุตฺตรํ ตํ คเหตพฺพํ. ตตฺรายํ วิจารณากาโร. มคฺควชฺฌา หิ กิเลสา อนุปาทินฺนกภุตา เย เนว อตีตา อนาคตา น ปจฺจุปฺปนฺนา. อุปาทินฺนกนิโรธกถา จ อนาคตภวํ สธาย กถิตา ภควโต อุปฺปนฺนา เวทนา อิมสฺมึ ปจฺจุปฺปนฺนภเวเยว โหติ. อปราปรเวทนิยกมฺมญฺจ พุทฺธปจฺเจกพุทฺเธหิ’ปิ น สกฺกา นิวาเรตุํ. ตสฺมา เถรสฺส กมฺมวิปากโต วา เอสา เวทนา นิพฺพตฺตา’ติ วาโท ยุตฺตตโร’ติ คเหตพฺพํ. ยทิ เอวํ กสฺมา เถโร อเนกวิหิตํ กเถสี?ติ. ราชา มิลิโท ญาณเภทํ คเวสนฺโต วิจิตฺรปฏิภานํ โสตุกาโม โหติ. ตสฺส อชฺฌาสยวเสน อเนกวิหิตํ กเถสี’ติ ปริหาโร วตฺตพฺโพ อญฺเญสุ อีทิเสสุ ฐาเนสุ ยุตฺติเยว คเวสิตพฺพา, น เอกจินฺตินา ภวิตพฺพนฺติ.

在此问题上，长老并没有给出决定的回答。因此，应当通过审察来采纳更合理的说法。此处的审察方式如下：由道断除的烦恼是无所执取的，它们既非过去、未来，也非现在。而关于已执取者之灭尽的论述，是针对未来生存而说的。世尊生起的感受，也只存在于此现在生中。而且，应在未来成熟的业，即使是佛陀和独觉佛(paccekabuddha)也无法阻止。因此，应当采纳长老“此感受或由业果而生”的说法，此说更为合理。若如此，为何长老说了各种不同的解释呢？回答是：弥兰陀王(Milinda)寻求智慧的差别，想听各种巧妙的机辩。长老是顺着他的意向而说了各种解释。在其他类似的情况下，也应当寻求合理的解释，不应固执一见。

กตสฺส ปติจโย’ติ จตุสุ สจฺเจสุ กตโสฬสกิจฺจสฺส ปติจโย ปุน วฑฺฒนํ นถิ.

“已作之事的累积”，是指对于四圣谛已完成的十六行相，不会再有累积或增长。

นิพฺพาหิตพฺโพ’ติ นิพฺเพเฐตพฺโพ กเถตพฺโพ. ปฏิสลฺลานนฺติ กายิกเจตสิกปฏิสลฺลานกิริยา. อถโต ปน ปฏิสลฺลานฏฺฐาเน ลหิตพฺพา สมาธิสติสมฺปชญฺญาทโย กุสลา ธมฺมา ปฏิสลฺลานํ นาม.

“应予阐明”，即应予解释、说明。“独住”是身心退隐的行为。再者，在独住之处所应获得的定、念、正知等善法，也称为“独住”。

รกฺขตีติ สมฺปรายิกอปายาทิทุกฺขโต รกฺขติ.

“守护”，即守护免于来世的恶趣等痛苦。

ปฏิสลฺลานปญฺโห นวโม.

独住之问，第九。

ตํ อิทฺธิพลนฺติ เตน อิทฺธิพเลน ลภิตพฺพกปฺปกปฺปาวสฺสฏฺฐานํ.

“彼神通力”，是指凭借该神通力所能获得的、住留一劫或一劫中剩余时间的状态。

อนฺตมโส อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปีติ สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปิ กาลํ ปญฺจกฺขธสงฺขาตภวสฺส ปวตฺตนํ น วณฺเณมิ, อปฺปวตฺตนนิพฺพานเมว วณฺเณมีติ อธิปฺปาโย.

“乃至一弹指顷”，其义为：以最究竟的限定而言，我连那被称为五蕴之存在的流转，哪怕只是一弹指顷的时间，也不称赞；我只称赞不流转的涅槃。

อิทฺธิพลกิตฺตนปญฺโห ทสโม.

称赞神通力之问，第十。

ทสปญฺหปฏิมณฺฑิตอฏฺฐมวคฺควณฺณนา สมตฺตา.

以十问庄严的第八品释义，完毕。

อภิญฺญายาหํ ภิกฺขเว ธมฺมํ เทเสมีติ ปญฺจกฺขธา, ทฺวาทสายตนานิ, อฏฺฐารส ธาตุโย, จตฺตาริ สจฺจานิ, พาวีสติทฺริยานิ, นว เหตุ, จตฺตาโร อาหารา, สตฺตวสฺสา, สตฺต เวทนา, สตฺต สญฺญา, สตฺต เจตนา, สตฺต จิตฺตานีติอาทินา อภิวิเสเสน สพฺพญฺญุตญาเณน ชานิวา ธมฺมํ เทเสมิ.

“诸比丘，我以亲证后说法”，是指我以超凡的一切知智，了知五蕴、十二处、十八界、四谛、二十二根、九因、四食、七识住、七受、七想、七思、七心等法后，才为你们说法。

อญฺญํ อุตฺตรึ…เป…สตนฺติ ขุทฺทานุขุทฺทกโต อญฺญํ อุตฺตรึ จตุปาราชิก - เตรส สงฺฆาทิเสส - ตึสนิสฺสคฺคิย - ทฺวานวุติ - ปาจิตฺติย - จตุปาฏิเทสนีย - สตฺตาธิกรณ -สิกฺขาปท - สงฺขาตทิยฑฺฒ - สิกฺขาปทสตํ.

“此外更上……乃至……百”，是指在细小又细小的学处之外，更有四波罗夷、十三僧残、三十尼萨耆波逸提、九十二波逸提、四应悔过、七灭诤法等，总计一百五十条学处。

เตหิปิ น เอกชฺฌกตา’ติ อตฺตโน จิตฺตนิฏฺฐา เอกนฺตภาเวน น กตา.

“他们也未曾统一”，是指他们未能完全地建立自己内心的决意。

ธมฺมสณฺฐิตปริยาเยนาติ ยญฺจ ตํ อาปตฺตึ อาปนฺโน ตญฺจ ยถาธมฺโม กาเรตพฺโพ’ติ วุตฺตธมฺมสณฺฐิติปริยาเยน.

“以法建立之方式”，是指以所说的“彼人所犯之罪，应使之如法处置”这一以法建立的方式。

ขุทฺทานุขุทฺทกสมูหนนปญฺโห ปฐโม.

废除细小又细小（学处）之问，第一。

อนิจฺจมฺปน รูปนฺติ วิภชฺชพฺยากรณิโย ปญฺโห’ติ อนิจฺจํ นามรูปํ, กึ. รูปเมวา?ติ ปุฏฺโฐ อนิจฺจํ นามรูปมฺปิ อนิจฺจา เวทนา ปี’ติอาทินา นเยน วิภชิวา พฺยากาตพฺโพ วิภชฺชพฺยากรณีโย นามา’ติ อโถ. กินฺนุ โข จกฺขุนา สพฺพํ วิชานาตีติ ปุคฺคโล สพฺพํ จกฺขุนา กึ วิชานาตีติ อิมสฺมึ ปญฺเห เกนาปิ ปุฏฺโฐ’กตเมน จกฺขุนา สมนฺตจกฺขุนา อุทาหุ มํสจกฺขุนา’ติ วุตฺเต’อามา’ติ วตฺตพฺโพ’ติ อยํ ปญฺโห ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณีโย ปญฺโห นามาติ โยชนา.

“色是无常的吗？”此为应分别解答之问。即是说，当被问到“名色是无常的，是什么？只是色吗？”时，应以“名色是无常的，受也是无常的”等方式分别解答，此即所谓应分别解答之问。又如，当有人问“一个人(puggala)能以眼知一切吗？”这个问题时，若被反问：“以何种眼？是以一切眼(samantacakkhu)，还是以肉眼(maṃsacakkhu)？”而答：“是的”，此即所谓应反问解答之问。

มาลุงฺกฺยปุตฺตปญฺโห ทุติโย.

摩罗迦子之问，第二。

สมุหโต ภยเหตุ อรหโต’ติ ภยเหตุ อรหโต อรหนฺเตน สมูหโต.

“于阿罗汉，怖畏因已根除”，意为：阿罗汉的怖畏之因已被阿罗汉根除。

อุนฺนตาวนตา’ติ สุเข อุนฺนติฐานวเสน อุนฺนตา ทุกฺเข มงฺกุวเสน โอนตา

“高与低”，是说快乐时高涨，痛苦时低落。

กุฏิปุริเส’ติ ปากฏปุริเส.

“于狡诈之人”，意为于（其恶行）显露之人。

อาหจฺจปทนฺติ ภควโต สพฺพญฺญุตญาเณน วิเสเสวา วุตฺตวจนํ.

“撞击之句”，是世尊以其一切知智特别说出的言语。

สพฺพตสปญฺโห ตติโย.

遍光之问，第三。

เตน เตสํ ปวตฺเตนา’ติ เตสํ ปริตฺตานํ เตชวนฺตานํ เตน ปวตฺเตน.

“因彼等之流转”，意为：因那些微小而有威力者的流转。

วิสํ จิกฺขสฺสนฺโต’ติ วิสํ วินาสยมาโน.

“疗毒者”，意为毁灭毒素者。

อุทฺธมโธ อาจยมาโน’ติ สรีรสฺส อุทฺธํ สุขํ วฑฺฒยมาโน.

“上下积聚者”，意为在身体上方增长快乐者。

โจรานํ อุกฺขิตฺตลคุฬนฺตี โปถเกสุ ลิขิตํ เวริโจรานํ อุกฺขตฺตลคุฬมฺปีติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ. เวริโจเรหิ อุกฺขิตฺตมุคฺครํ น สมฺภวตีติ อโถ.

“盗贼所投之棍”，书中记载应作“敌贼所投之棍”的读法。其意为：“敌贼所投之槌”是不可能之事。

อาหารถํ วา เอรตี’ติ อาหารกิจฺจํ สมฺปาเทติ.

“为食物而行动”，意为完成觅食之事。

สูจิกายา’ติ อุทฺธ-วมนาพาเธน.

“由针刺（病）”，意为由呕吐之疾。

ทูรุปจาเรนา’ติ ทุฏฺฐปยุตฺเตน การเณน.

“由恶行”，意为由恶意相应之因。

สตฺตานํ รกฺขนํ มหาราชา ปริตฺตนฺติ มหาราช, ปริตฺตํ นาม สตฺตานํ รกฺขนฺตานํ สตฺตานํ อนุรกฺขนํ โหตีติ โยชนา.

“大王，对众生的保护即是遍护。”大王，所谓遍护，即是对受护众生的守护与随护。此为（句义之）联系。

อตฺตนา กเตน อารกฺขํ ชนาตี’ติ กมฺมาจรณาทิโต ปาปปุคฺคโล อตฺตนา กเตน โทเสน ปริตฺตสฺส รกฺขนภาวํ ชหติ วินาเสติ.

“由己所作而毁坏守护”，意为：恶人因自身所作的行为、行仪等过失，舍弃、毁坏了守护的作用。

ปรริตฺตานุรกฺขนปญฺโห จตุโถ.

守护与随护之问第四。

พุทฺธพลโต จ มารพลํ พลวตรํ น โหตี’ติ โยชนา.

并且，魔力不会比佛力更强，此为联系。

ปญฺจสาลคาปญฺโห ปญฺจโม.

五娑罗村之问第五。

ตตฺร อถนฺตรํ อถิ’ติ ตถ เตสุ ทฺวีสุ วจเนสุ. อถเภโท อถวิเสโส อถิ.’

“其中有义之差异”，意为在那两个句子中有意义的差别或特殊的意义。

อนฺตรํ มชฺฌวถญฺจ ขโณกาโส’ปิ เหตุสุ วฺยวธาเน วินา เจถ เภเท ฉิทฺเท มนสฺยปี’ติ อภิธานสเถ วุตฺตํ.

如《词典》(Abhidhāna)中所说：“antara一词用于中间、道路、时机、因缘、障碍、无、差异、缝隙，以及内心。”

สญฺญาวิโมกฺโขติ สญฺญาย ภาเวน อาปตฺติภาวโต วิโมกฺโข สญฺญวิโมกฺโข. สจิตฺตกาปตฺตีติ อโถ.

“想解脱”，意为：因有“想”，便可从过患状态中解脱，此即想解脱。其义为“有心之过患”。

โน สญฺญาวิโมกฺโขติ สญฺญายาภาเวน อาปตฺติภาวโต โน วิโมกฺโข, นสญฺญาวิโมกฺโข, อจิตฺตกาปตฺตีติ อโถ.

“非想解脱”，意为：因无“想”，故无法从过患状态中解脱，此即非想解脱。其义为“无心之过患”。

ปาปาชานปญฺโห ฉฏฺโฐ.

恶与无知之问第六。

เอตสฺมิญฺจ มหาราช ปญฺเห’ติ เอตสฺมึ ตยา ปุจฺฉิตปญฺเห.

“大王，于此问中”，意为：于你所问之此问中。

เอโก อโถ สาวเสโส’ติ’ตถาคตสฺส โข อานทเอวํ โหตี’ติอาทิวจนสฺส เอโก อโถ นรามิสปริหรณสงฺขาตอเถน อวเสเสน สาวเสโส.

“一义有余”，意为：对于“阿难，如来有此……”等句，其一义，因以“远离人世间之饵”此义为其余，故称“有余”。

คณปริหรณปญฺโห สตฺตโม.

避众之问第七。

กเตน อาทาเนน วาติ กเตน โทเสน วา.

“或因所作之执取”，意为：或因所作之过失。

อเภชฺชปริสปญฺโห อฏฺฐโม.

不破众之问第八。

อฏฺฐปญฺหวนฺโต ทุติยวคฺโค.

具八问之第二品。

เสฏฺโฐ ยโม’ติ

“制戒为最胜”，

‘ยํ เทหสาธนาเปกฺขํ นิจฺจกมฺมมยํ ยโมอาคนฺตุกสาธนํ กมฺมมนิจฺจํนิยโมภเว’;

“制戒是依赖于身体修行的常恒之业；规范是依赖于外在助缘的无常之业”；

อหึสา สจฺจมาเธยฺยํ พฺรหฺมจาริ อปริคฺคโหนิจฺจํ สรีเร สาธฺยตฺตา ยโม นามาติ วุจฺจเร’ติ;

“不害、真实、可信、梵行、不执取，因其常于身中修习，故被称为制戒”；

เอวํ วุตฺโต เสฏฺโฐ ยโม.

如是所说为最胜之制戒。

อคฺโค นิยโม’ติ

“规范为第一”，

สนฺโตส โมน-สชฺฌายา กิจฺฉาปโร จ ภาวนา,สยมฺปากวนวาสา นิยมานิ จ สาธยโต’ติ;

“知足、默然、讽诵、苦行与修习，自炊与林居，行此者修习规范”；

เอวํ วุตฺโต อคฺโค นิยโม.

如是所说为第一之规范。

ตถ อหึสา’ติ อิมินา กรุณา วุตฺตา. สจฺจนฺติ วจีสจฺจญาณสจฺจปรมถสจฺจานิ. อาเธยฺยนฺติ อาเธยฺยวจนตา พฺรหฺมจารีติ เมถุนวิรติ. อปริคฺคโหติ มม อิทนฺติ ปริคฺคหิตตณฺหารหิตภาโว วุตฺโต สนฺโตสโมนสชฺฌายา’ติ ทฺวาทสวิธสนฺโตสา ปาปปฺปวาหา น พุทฺธวจน สชฺฌายา. กิจฺฉาปโรติ อิมินา ธูตงฺคปริหรณํ ภาวนา’ติ ปริกมฺม ภาวนาทโย ติสฺโส ภาวนา. สยมฺปากวเน วาสา’ติ เอถ อิมสฺมึ สยมฺปาเกวเน พุทฺธสาสเน สยมฺปากวิรติ คเหตพฺพา. อาทิอากาเรนจาติ.

在此，“不害”，以此说为慈悲。“真实”，是指语真实、智真实与胜义真实。“可信”，是指言语可信。“梵行”，是指断绝淫欲。“不执取”，是指没有“这是我的”这种执取贪爱。“知足、默然、讽诵”，是指十二种知足，以及能断绝恶流的讽诵佛语。“苦行”，以此是指奉行头陀支。“修习”，是指预备修习等三种修习。“自炊与林居”，在此佛教中，应理解为受持不自炊之戒。以及诸如此类。

จาโร’ติ เสขิย วคฺคานุรูเปนคามวิหาเรสุ จาโร.

“行”，是指符合众学法品而在村落和寺院中的行止。

วิหาโร’ติ สมณสารุปฺเปริยาปถวิหาโร เจว ทิพฺพพฺรหฺมอริยวเสน ติวิธธมฺมวิหาโร จ.

“住”，是指与沙门身份相称的威仪住，以及天住、梵住、圣住这三种法住。

สยํโม’ติ อิทฺริยสํยโม.

“自制”，即是根律仪。

สํวโร’ติ ปาติโมกฺขสํวโร.

“防护”，即是波罗提木叉律仪。

ขนฺตี’ติ อธิวาสนขนฺติ ญาณขนฺติ.

“忍耐”，是指忍受之忍和智慧之忍。

สิกฺขาปทานํ อุทฺเทโส’ติ สิกฺขาปทานํ ปาฬิ.

“学处之诵”，即是学处之巴利（原文）。

อุคฺคหปริปุจฺฉา’ติ สิกฺขาปทานํ อฏฺฐกถา อุคฺคหณํ

“受持与请问”，意为受持学处之义注。

กาสาวธารณํ ภณฺฑุภาโว’ติ อิมินา ทฺวิลิงฺคสรูปํ ทสฺเสติ

“持袈裟”和“光头”，这显示了两种沙门相。

ภณฺฑุภาโว ทฺวงฺคุลเกโสวา นวมุณฺโฑ วา’ติ อธิปฺปาโย ภวติ หิ.

“光头”意指两指长的头发，或刚剃的光头。

‘‘ยโม จ นิยโม เจว จาโร จวิหาโร ตถา,สํยโม สํวโร เจว ขนฺตี จ โสรจฺจมฺปิ จ;

“制戒与规范，行与住，自制与防护，忍耐与柔顺；

เอกนฺตจริยา เจว เอกตฺตาภิรตา’ปิ จ,ปฏิสลฺลานเสวนํ หิริโอตปฺปเมว จ;

独行与乐于独处，修习静处，惭与愧；

อปฺปมาโท จ วีริยํ อุทฺเทสปริปุจฺฉา ตถา,สีลาทฺยภิรติ เจว นิราลยสภาวโต;

不放逸与精进，诵与问，乐于戒等，以及无依止性；

สิกฺขาปทาภิปูรณมิติ วีสปฺปเภเทน,สมณกรณา ธมฺมา นาคเสเนน เทสิตา;

圆满诸学处：此二十种法，是龙军(Nāgasena)所教示的沙门成就法；

กาสาวธารณญฺเจว ภณฺฑุภาโว ตถา อิติ,ทุเว สมณลิงฺคา’จ นาคเสเนนเทสิตา’ติ;

以及持袈裟与光头，此二种沙门相，亦是龙军所教示。”

สามญฺญํ อุปคโต’ติ วีสติธมฺมทฺวิลิงฺเคหิ สทิสภาวงฺคโต.

“已入沙门性”是指具备二十种法与两种相，达到相似的状态。

โส สามญฺญนฺติ โส สมณภาโว. อคฺคปริสนฺติ ภิกฺขุปริสสงฺขาตํ อคฺคปริสํ.

“沙门性”即是沙门的状态。“最上众”是指被称为比丘众的最上众。

โส เม อาคโม’ติ วีสติธมฺมทฺวิลิงฺคานํ มยฺหํ สตฺตาเน โส อาคโม นถิ.

“那是我的传承”是指：在我身中，并没有那二十种法与两种相的传承。

ปุถุชฺชนปญฺโห ปฐโม.

凡夫问第一。

เย เต ภพฺพา’ติ เย เต สตฺตา ภวฺยา ยุตฺตา

“那些有能力者”是指那些有能力、有资格的众生。

มุขโลหิตปคฺฆรณปญฺโห ทุติโย.

口吐鲜血问第二。

ตปฺปฏิภาคนฺติ เตน วถคุยฺเหน สทิสํ.

“其对应部分”是指与那膀胱的隐秘处相似。

อนุสาสนิยํ อนุวาเสตีติ อุปริภาเค ปสฺสาวมคฺเค วถิกมฺมํวุตฺตํ อายุพฺเพเท

“Anusāsaniyaṃ anuvāsetīti”，意指在《阿育吠陀》(Āyubbeda)中所说的、于上部小便道进行的膀胱疗法(vathikamma)。

‘วมนํ เรจนํ นสฺยํ นิรูห อนุวาสนํเญยฺยํ ปญฺจวิธํ กมฺมํ วิธานํ ตสฺส วุจฺจเต’ติ;

“催吐、泻药、滴鼻、清洁灌肠、油性灌肠，应知此为五种疗法，其施用方法如是说。”

นิรูหอนุวาสนวเสน หิ ทุวิธํ วถิกมฺมํ.

灌肠疗法确实有清洁灌肠和油性灌肠两种。

ตถ นิรูหวถิกมฺมํ อโธภาเค วจฺจมคฺเค กาตพฺพํ. อนุวาสนวถิกมฺมํ อุปริภาเค ปสฺสาวมคฺเค กาตพฺพํ. วถิกมฺมํ อุตฺตรวถิกมฺมมฺปิ อิทํ นามทฺวยํ เตสํเยว นามนฺติ. ตสฺส ฏีกา?

同样，清洁灌肠疗法应在下部的大便道进行；油性灌肠疗法应在上部的小便道进行。灌肠疗法和上灌肠疗法，这两个名称就是指它们。其注释是什么？

‘‘สมฺพาธสฺเสว สามนฺตา ตถ กมฺมํ ทุวงฺคุลํ,วาริตํ วถิกมฺมมฺปิ สมฺพาเธเยว สตฺถุนา’’;

“在狭窄之处附近，即使是两指宽的疗法，灌肠疗法也被导师因其狭窄而禁止。”

วถิกมฺมนฺติ เตลเภสชฺชานํ วิชฺฌนวเสนกตฺตพฺพํ วถิกมฺมนฺติ วินยฏีกา.

灌肠疗法是指通过注射的方式施用油药的疗法，这是《律疏》的说法。

คุยฺหปฺปกาสนปญฺโห ตติโย.

揭示隐秘之问第三。

อสารมฺเภนาติ นิทฺโทเสน.

“Asārambhena”意为“无过失”。

จตุสจฺจาหิสมโย’ติ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ญาเณน อภิสมโย.

“Catusaccāhisamayo”意为以智慧现观四圣谛。

ปุริสตฺตนนฺติ ปุริสตฺตํ, โสเยว วา ปาโฐ.

“Purisattanaṃ”即是“purisattaṃ”，或者说它本身就是正确的读法。

อญฺญํ กยิรมานํ อญฺเญน สมฺภวตีติ อญฺญํ โลกุตฺตรผลํ อารพฺภ วิปสฺสนา กมฺมํ เตน กยิรมานํ อญฺเญน โลกิยผเลน สมฺภวติ, โลกิยผลํ เทตีติ อธิปฺปาโย. สภาวมฺปี’ติ สภาเวน วจเนน.

“做一件事，却由另一件事而生起”，意思是：以另一出世间果为所缘而修习的观(vipassanā)业，在修习时，却由另一世间果而生起，意即它产生世间果。“Sabhāvampi”意为“依其本质而言”。

โย อกฺโกสนฺโต’ติ โย ปรํ อกฺโกสนฺโต.

“Yo akkosanto”意为“辱骂他人者”。

กิริยาเยว กตา’ติ โทสวนฺตสฺส ปุคฺคลสฺส กิริยายเยว กรเณนเยว โมฆปุริสวจนกตา’ติ.

“Kiriyāyeva katā”意为：有过失的人(puggala)仅因其所做的行为，就被称为“愚人”。

สวเณน…เป… ชิคุจฺฉตีติ ภควโต ภควนฺตสฺส สวเณน สาสนสวเณน.

“Savaṇena…pe… jigucchati”意为因听闻世尊，即听闻其教法而厌恶。

โอตฺตปฺปตี’ติ ชิคุจฺฉติ.

“Ottappati”意为“厌恶”。

ภิยฺโยทสฺสเนนาติ ภควโต ทสฺสเนน โอตฺตปฺปติ ชิคุจฺฉติ.

“Bhiyyodassanena”意为因一再见到世尊而感到惭愧、厌恶。

โมฆปุริสวจนปญฺโห จตุโถ.

第四，愚人语之问。

‘‘อเจตนํ พฺราหฺมณ อสฺสุณนฺตํชานํ อชานนฺตมิมํ ปลาสํ,อารทฺธวีริโย ธุวมปฺปมตฺโตสุขเสยฺยํ ปุจฺฉสิ กิสฺสเหตุ’’ติ;

婆罗门，此树无心不能听，你明知它无知觉，而你已发勤精进、恒常不放逸，为何问它是否安眠？

อิทํ จตุกฺกนิปาตฺญาคตํ ปลาสชาตกํ สธาย วุตฺตํ.

此是针对《本生经》〈四集〉中的《婆罗娑本生》(Palāsajātaka)而说。

อิติ ผทน รุกฺเข’ปิ ตาวเท’ติ มิลิเท อาคตํ. ชาตเก ปน

“Iti phadana rukkhe’pi tāvade”此语出现于《弥兰陀王问经》。然而在《本生经》中，

‘‘อิติ ผทนรุกฺเขปิ เทวตา อชฺฌภาสต,มยฺหมฺปิ วจนํ อถิ ภารทฺวาช สุโณหิ เม’’ติ;

如是，在颇陀那树中，天神说道：“巴罗多迦，我亦有言，请听我说。”

อาคตํ อิทญฺจ เตรสนิปาเต อาคตํ ผทนชาตกํ สธาย วุตฺตํ.

此语出现于〈十三集〉，是针对《颇陀那本生》(Phadanajātaka)而说。

รุกฺขาเจตนปญฺโห ปญฺจโม.

第五，树木无情之问。

นวนฺนํ มหาราช อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺตีนนฺติ อฏฺฐรูปาวจรสมาปตฺติเอกนิโรธสมาปตฺติวเสน นวนฺนํ อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺตีนํ. นิพฺพานสุตฺตกถายมฺปน ผลสมาปตฺติสมตฺตาย ปรินิพฺพานสมตฺตาย เตสํ ทฺวินฺนํ ทายกานํ อนุสฺสรเณ สมตฺตายาติ ตีหิ การเณหิทฺเว ปิณฺฑปาตา สมผลา วุตฺตา.

大王，九次第住等至是指八等至与一种灭尽定，由此而有九次第住等至。但在《涅槃经》的论述中，由于与果等至等同、与般涅槃等同，以及在忆念两位施主上等同，以这三个原由，说两种供食有同等的果报。

ทฺวิปิณฺฑปาตสมผลปญฺโห ฉฏฺโฐ.

第六，两种供食果报等同之问。

ปูเชถ นํ ปูชนียสฺส ธาตุํ เอวํ กิร โภ สคฺคมิโต คมิสฺสถาติ อิทํอเนกวณฺณวิมาเน วุตฺตํ.

“你们应供奉值得供奉者的舍利，先生们，这样你们将从此去到天界。”此说出自《种种色天宫》(Anekavaṇṇavimāna)。

พุทฺธปูชาปญฺโห สตฺตโม.

第七，佛陀供养之问。

อนิมิตฺตกตสทิสา’ติ อสลฺลกฺขนกตสทิสา.

Animittakatasadisā”ti，意为如同未被察觉所作。

อปาสนปปฏิกปญฺโห อฏฺฐโม.

第八，蜕皮之问。

ขีณาสวปญฺโห นวโม.

第九，漏尽者之问。

อุพฺพิลาวิตปญฺโห ทสโม.

第十，欣悦之问。

มามโก’ติ มม สนฺตโก มม สาวโก.

Māmako”ti，即我的所有物，我的弟子。

การณา’ติ ปีฬนา.

Kāraṇā”ti，即逼迫。

สนฺนติวิโกปนนฺติ นามรูปสนฺตติวินาสนํ ธมฺโม หิ มหาราชอหึสาลกฺขโณ’ติ สกโล หิ สภาววจนธมฺโม อหึสาวจนลกฺขโณ. อุทฺธตํ มหาราช จิตฺตํ นิคฺคเหตพฺพนฺติ โยคาวจเรหิ อุทฺธตํ จิตฺตํ ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺเคหิ นิคฺคเหตพฺพํ ปคฺคเหตพฺพนฺตี ปคฺคหทณฺฑสทิเสหิ ธมฺมวิจยวีริยปีติสมฺโพชฺฌงฺเคหิ ปคฺคเหตพฺพํ. สติ ปน สพฺพถ ลีนุทฺธจฺเจสุอิจฺฉิตพฺพา? ‘‘สตึ ขวาหํ ภิกฺขเวสพฺพถิกํ วทามี’’ติ วจนโต.

“中断相续”，即名色相续的坏灭。大王，法确实以不害为特征，因为一切自性语之法都以不害语为特征。大王，掉举之心应当抑制。禅修者应当以轻安、定、舍觉支来抑制掉举之心；应当以如策励之鞭的择法、精进、喜觉支来策励它。那么，在一切昏沉与掉举中，正念都是需要的吗？根据“比丘们，我说正念在一切情况下都是有益的”之语，（是的）。

สยงฺกเตนโสฆาตียตีติ โส โจโร อตฺตนา กเตน ทุจฺจริตกมฺเมนกตฺตุภุเตน ปริฆาตียติ.

“他因自作而受害”，即是说，那盗贼被自己所造、已成为作者的恶业所摧毁。

อปิ จ ธมฺมานุสถิ อนุสาสียตีติ เอกํเสน ภควโต อนุสิฏฺฐิ ปณฺฑิตชเน อปราธิกมนุสฺเส อนุสาสยติ ธมฺเมน อนุวทาเปติ.’ นิคฺคเห นิคฺคหารหนฺติวจนโต วทโต ภควโต โทโส นถิติ อธิปฺปาโย’นิคฺคเห นิคฺคหารหนฺติ’ อิทญฺจ ธมฺเมน นิคหนํ สธาย วุตฺตํ, น ปีฬนกมฺมํ สธาย วุตฺตนฺติ อิทํ เถเรน วตฺตพฺพํ กสฺมา นวุตฺตนฺติ เจ รญฺโญ รุจิยา อนนุกูลตฺตา. เถโร หิ ยถา ราชา กงฺขํ วินยิวา ธมฺมสภาวํ ชานาติ ตถา ปญฺหํ พฺยากโรตีติ. ภควตา สงฺเขปวิถารเทสิตนเยน ตถา ตถา หิ ปญฺหํ ปกาเสติ. เอส ยถา ยถาสฺส สทฺธมฺมเตชวิหตวิลยนขเณน มิลิทราชหทเย วิมติ ปยาตีติ.

此外，法的教诫也是一种教导。世尊的教导完全是教诫智者与有过失之人，让他们依法而行。根据“应呵责者，当呵责之”之语，说此话的世尊是没有过失的。而“应呵责者，当呵责之”是针对如法的呵责而说，不是针对逼迫的行为而说。如果问：“此话长老本应说，为何没说呢？”是因为不合国王的意愿。因为长老是以能消除国王疑惑、令其了知法之自性的方式来解答问题的。他确实是按照世尊时而简略、时而详细的教导方式来阐明问题的。如此，当正法的威力破除疑惑时，弥兰陀王(Milindarāja)心中的疑惑便会消失。

นิคฺคหปญฺโห เอกาทสโม.

第十一，呵责之问。

ปณาเมสีติ ปพฺพาเชสิ.

Paṇāmesīti，即令其出家。

อปฺปติวตฺติโต’ติ อปฺปหีโณ.

Appativattito”ti，即未断除。

นิจฺฉุหตีติ นีหรติ.

Nicchuhatīti，即移走。

ถลํ อุสฺสาเทตี’ติ ถลฏฺฐาเน ราสึ กโรติ.

Thalaṃ ussādetī”ti，即在地面上堆成一堆。

ปริลียตี’ติ ปฏิลียิตุํ อรหติ

Parilīyatī”ti，即应退避。

ปณามียตี’ติ ปณเมตุํ วา ปพฺพาเชตุํ วา อรหติ.

Paṇāmīyatī”ti，即应令其礼敬或令其出家。

ปณามนปญฺโห ทฺวาทสโม.

第十二，遣送之问。

ทฺวาทสปญฺหวนฺตตติยวคฺควณฺณนา สมตฺตา.

具十二问之第三品释义完毕。

กมฺมาธิคฺคหิตสฺสาติ อภิภวนียมานสฺส.

Kammādhiggahitassā”ti，即被征服者。

โมคฺคลฺลาน นิพฺพานปญฺโห ปฐโม.

目犍连涅槃之问第一。

อถรโส’ติ ผลํ กถิตํ.

“义味”，即所说的果。

ธมฺมรโส’ติ เหตุ.

“法味”，即是因。

วิมุตฺติรโส’ติ นิพฺพานํ.

“解脱味”，即是涅槃。

อญฺญํ อาราเธตีติ สมตฺตการี ปริปุณฺณการี อญฺญํ อรหตฺตผลํ อาราเธติ, อตฺตโน สนฺตาเน นิปฺผาเทติ.

“成就另一者”，即作为圆满完成者、彻底完成者，他成就了另一者，即阿罗汉果，在自己的（心）相续中产生它。

สวรปุรํ อนุคต’นฺติ มนุสฺสชานปทปุรํ อนุปฺปตฺตํ.

“抵达萨瓦拉城(Savarapura)”，即抵达人类国度的城市。

ปาติโมกฺขปิหิตปญฺโห ทุติโย.

波罗提木叉覆藏之问第二。

อุจฺฉิชฺชตี’ติ ยํ เยน การเณน ภิกฺขุภาโว อุจฺฉิชฺชติ.

“被断除”，即比丘身份因某个原因而被断除。

อุภโต ปกฺเข’ติ มาตุปิตุปกฺขสงฺขาเต อุภโตปกฺเข.

“从两边”，即从被称为母亲一方与父亲一方的两边。

มนุสฺสนฺตเรนา’ติ มนุสฺสสานตฺเตน. ฉนฺนญฺหิ นานตฺตํ อติวิย นานตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ เวทสเถ-

“以人的差异”，即以人的不同。因为六（根）的差异是极大的差异。这在《吠陀论》(Vedasattha)中说道：

‘‘วาชี วา มรณโลหานํ กฏฺฐปาสาณวาสสํ,นารีปุริสโคยานํ อนฺตรํ พหุตนฺตรนฺติ’’;

“马、死、铁，木、石、衣，女、男、牛、车，其间的差异甚大。”

มุสาวาทตรปญฺโห ตติโย.

妄语之问第三。

นิเมสนฺตรมฺปติ จกฺขุนิมฺมิสนกฺขณมฺปิ.

“一眨眼之间”，即眼睛一眨的瞬间。

วาณิโช หถินาโค จ สากฏิโก นิยามโกหิสกฺโก อุตฺตรเสตุ ภิกฺขุ เจว โพธิสตฺโต,อุตฺตรเสตุ ปฏิปนฺนโก ปุคฺคโล;

เอเต อนาคตํ อฏฺฐ ชนา วิโลกิยา;

วิกฺกยานาคตมคฺโค ติถํ ตีรมายุถิรํอนาคตํ กุลมฺปิ จ อฏฺฐฏฺฐานา วิโลกิยา’ติ;

“商人、象王、车夫、舵手、帝释天(Sakko)、优多罗塞图(Uttarasetu)、比丘以及菩萨，这八种人应观察未来；贩卖、未来、道路、渡口、彼岸、寿命、稳固、未来的家族，这八处也应观察。”

กุลวิโลกนปญฺโห จตุโถ.

家族观察之问第四。

ยถาธมฺโม กาเรตพฺโพติอาปตฺติธมฺโม วินเย ติฏฺฐติ. ยถา ติฏฺฐติ, ตถา โส ภิกฺขุ สงฺเฆน กาเรตพฺโพ, ตถา โพเธตพฺโพ.

“依法应如何处置”是说，犯戒之法已在律中确立。律中如何规定，僧团就应如何处置该比丘，并如此教诫他。

อตฺตนิปาตนปญฺโห ปญฺจโม.

自投之问第五。

เนเต มหาราช คุณา ปุคฺคลสฺสาติ ปุคฺคลสฺส เอเต คุณา เอกาทสาทิสงฺขา น โหนฺติ. เมตฺตา ภาวนาย เอว เอเต คุณา. เมตฺตาวิหาริ ปุคฺคลสฺส สํวิชฺชนฺตีติ อธิปฺปาโย.

“大王，这些功德并非属于个人”是说，这些功德并非属于某个个人，也不是说某个人拥有这十一类等功德。这些功德正是由修习慈心而有。其意为：它们存在于安住于慈心的个人身上。

ยสฺสาติ ยสฺส คุณสฺส เหตุ.

“由于何”是说，由于何种功德为因。

อนฺตรธานมูลนฺนิติ ปกติสรีรสฺส อนฺตรธาน-ทิพฺพเภสชฺชรุกฺขมูลํ.

“消失之根”是说，能使凡常身体消失的神药树根。

อนฺตรธานสฺสา’ติ อนฺตรธานกรณสฺส.

“消失”是说，导致消失的行为。

ยนฺติ เยน คุเณน.

“行”是说，凭借何种功德而行。

เมตฺตํ สมาปนฺโต’ติ อปฺปณาปฺปตฺตํ เมตฺตํ สมาปนฺโน.

“进入慈心”是说，已证得达到安止的慈心。

เมตฺตาภาวนา หิตานมฺปิ อหิตานมฺปีติ หิตรหิตานมฺปิ สตฺเตสุ ผรณกเมตฺตาภาวนา สพฺพกุสลคุณาวหา สพฺพนิรวชฺชคุณานิสํสา’ว โหติ.

“对有益者与无益者修习慈心”是说，对有益者与无益者等众生遍满慈心的修习，能带来一切善的功德，并具有一切无过失功德的果报。

สพฺเพสนฺติ สพฺเพสุ วิญฺญาณพทฺเธสุ สตฺเตสุ มหานิสํสา เมตฺตาภาวนา สมผรณวเสน ปณฺฑิเตหิ สํวิหชิตพฺพา.

“对一切”是说，智者们应当以平等遍满的方式，与一切为识所缚的众生分享具有大果报的慈心修习。

สุวณฺณสามเมตฺตาวิหารปญฺโห ฉฏฺโฐ.

金娑摩慈住之问第六。

นฏฺฐายิโก’ติ นฏฺฐธโน.

“损失者”是说，失去财富者。

ยทา เทวทตฺโต สิคาโล อโหสิ ขตฺติยธมฺโม, โส ยาวตา ชมฺพุทีเป ปเทสราชาโน เต สพฺเพ อนุยุตฺเต อกาสิ. ตทา โพธิสตฺโต วิธุโร นาม ปณฺฑิโต อโหสีติ อิทํ ทุกนิปาเต สพฺพทาฐชาตกํ สธาย วุตฺตํ.

当提婆达多是一只豺狼，行刹帝利之法时，他使瞻部洲所有地方的君王都臣服于他。那时，菩萨是一位名叫维杜罗(Vidhura)的智者。这是针对《本生》二集中的《一切牙本生》而说的。

ยถา ปณิหิตนฺติ ยถา อิจฺฉิตํ, ยถา ฐปิตํ วา.

“如所设置”是说，如所愿，或如所安置。

โพธิสตฺตาธิกสมปญฺโห สตฺตโม.

菩萨超胜等同之问第七。

สปกฺโข’ติ สปริวาโร.

“有己方”是说，有眷属。

มิตฺตสม. โน’ติ อตฺตนา สหชาต-สหชนาธิเกหิ มิตฺเตหิ สมนฺนาคโต.

“无等同之友”是说，不具足与自己一同出生、一同成长或更超胜的朋友。

อายูหโก’ติ ธนปุญฺญานํ อายูหโก.

“积集者”是说，积集财富与福德者。

สงฺคาหโก’ติ จตุหิ ทานาทิสงฺคหวถูหิ จตุหิ ชนสงฺคาหเกหิ สงฺคาหโก.

“摄受者”是说，以布施等四摄事，即四种摄众之法，而行摄受。

สขิโล’ติ มธุกวจโน หทยงฺคมกณฺณสุขมฏฺฐวจโน.

“言语柔和”是说，言语如蜜，深入人心，悦耳动听，言辞文雅。

หิเตสี อุปนิสฺสิตานนฺติ สตฺตาน นิสฺสาย วสนฺตานํ ปุคฺคลานํ ธนยสปญฺญาสงฺขาตหิตคเวสนสีโล.

“为所依者求利益”是说，有为依附自己而住的个人寻求财富、名声和智慧等利益的品性。

ธนวา’ติ ถาวรชงฺคมสํหาริมองฺคสมอนุคามิธนสงฺเตหิ ปญฺจธเนหิ ธนวา.

“富足者”是说，拥有五种财富而富足，即：不动产、动产、可转移的财物、如肢体般的技艺，以及跟随于身的福德。

อมราเทวินิมนฺตนปญฺโห อฏฺฐโม.

阿摩罗天女邀请之问第八。

โอปตนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ.

“降临”是说，走近。

อรหนฺตสภายนปญฺโห นวโม.

阿罗汉集会之问第九。

โอกสฺสา’ติ อากฑฺฒิวา ปาคุปเมยฺยกสฺส. (?)

“牵引”是说，用力拉扯，如拉扯甘蔗一般。

สกฺโยปมาหรณปญฺโห ทสโม.

释迦譬喻之问第十。

ทสปญฺหปฏิมณฺฑิตจตุถวคฺควณฺณนา สมตฺตา.

以十问庄严的第四品释义完毕。

ทฺเว อถวเส’ติ ทฺเว อานิสํเส.

“两种目的”是说，两种利益。

พฺยตฺตสงฺเกตา’ติ ปากฏสงฺเกตา สุลภทสฺสนํ ทสฺสนกามานนฺติ สีลวนฺตานํ ทสฺสนกามานํ อุปาสโกปาสิกานํ สุลภทสฺสนํ สุเขน ลภิตพฺพํ สีลวนฺตทสฺสนํ ภวิสฺสติ.

“有明确的约定”是说，有公开的约定。“想见者易见”是说，那些想见具戒者的优婆塞、优婆夷们，将能轻易获得与具戒者的会面。

อนิเกตปญฺโห ปฐโม.

无依处问第一。

วนฺตสฺส…เป… อาตุรสฺสา’ติ วนฺตสฺส เวชฺเชน วมาเปตพฺพสฺส.

“已呕吐者”……“病人”，是说已呕吐者，应由医生催吐者。

วิริตฺตสฺส อโธวิรจิตสฺส.

“已泻者”是说，已向下泻者。

อนุวาสิตสฺส ปสฺสาวมคฺคกตฺตพฺพสฺสอนุวาสกมฺมสฺส, อาตุรสฺส คิลานปุคฺคลสฺส.

“已灌肠者”是说，应经由小便道施行灌肠者；“病人”是说，生病的个人。

อุทรสํยตปญฺโห ทุติโย.

腹部调伏问第二。

พาหิรานํ อาคมานนฺติ’ติ ปิฏกตฺตยโต พาหิรานํ.

“外典”是说，三藏之外的。

อนุตฺตรภีสกฺกปญฺโห ตติโย.

无上医师问第三。

มคฺคิยนฺติ คเวสิตพฺพํ.

“被寻求”即应被寻觅。

ตสฺสปกตนฺติ เตนอปรจกฺกวตฺตินา ปกตํ.

“彼所作”是说，由另一位转轮王所作。

โยนิยา ชนยิวา’ติ อตฺตโน ปสฺสาจมคฺคทฺวาเรน ชเนวา.

“由产门生出”是说，由自己的小便道生出。

อนุปฺปนฺนมคฺคุปฺปาทนปญฺโห จตุโถ.

令未生之道生起问第四。

วาชเปยฺยนฺติ สปฺปิอาทิวถุสงฺขาตํ วาชํ ปิวนฺติ เอถาติ วาชเปยฺโย, ตํ ราควเสน วิสญฺญินา’ติ ราคพเลน ปกติสฺญารหิเตน โลมสกสฺสปโพธิสตฺเตน.

“力饮祭(Vājapeyya)”是说，在此祭祀中饮用由酥油等物构成的力饮。“因贪欲而失去意识者”是说，因贪欲之力而失去自然意识的毛迦叶(Lomasakassapa)菩萨。

รตฺโต ราควเสนา’ติ ปุตฺตาทิสุ รตฺโต ปุตฺตาทีนํ มงฺคลถาย ราคพเลน ปาณํ หนฺติ. ภวตี ห-

“因贪欲而贪著者”是说，对子女等贪著，为了子女等的福祉，以贪欲之力杀生。即是说—

‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ จ มูฬฺโห จ มานี ลุทฺโธ ตถา’ลโส,ราชา จ ฆาตกา อฏฺฐ นาคเสเนน เทสิตา;

’’

“贪者、瞋者与痴者，慢者、贪婪者与懈怠者，国王与杀戮者，此八种由龙军(Nāgasena)所教示。”

โอนเมยฺยา’ติ ปาณํ ฆาเตยฺย.

“他应屈从”即他应杀害生命。

สสมุทฺทปริยายนฺติ สสมุทฺทปริกฺเขปํ.

“以海洋为边界”即以海洋为围绕。

โลมสกสฺสปปญฺโห ปญฺจโม.

第五问：毛迦叶问。

โชติปาลฉทฺทนฺตปญฺโห ฉฏฺโฐ.

第六问：光护与六牙象问。

กสฺสปพุทฺธกุฏิกาโอวสฺสนปญฺโห สตฺตโม.

第七问：迦叶佛的孤邸漏雨问。

พฺราหฺมณราชปญฺโห อฏฺฐโม.

第八问：婆罗门王问。

คาถาภิคีตปญฺโห นวโม.

第九问：以偈颂唱诵问。

โนธมฺมเทสนจิตฺตนมนปญฺโห ทสโม.

第十问：心不倾向法义讲说问。

ทสปญฺหปฏิมณฺฑิตปญฺจมวคฺควณฺณนา.

以十问庄严的第五品释义。

โอโนเชวา’ติ อุทกํ ปาเตวา

“使流下”即是使水落下。

นมฺญาจริโยอถิปญฺโห ปฐโม.

第一问：著名导师有无之问。

สมุปาทิกา’ติ สามํ อุทฺธํปถวึ ปวตฺตี’ติ สมุปาทิกา. อุทกสฺส อุปริ สมคมนํ นิพฺพตฺตีติ อโถ.

“Samupādikā”是“自行于地之上生起”的意思。其义为：在水面上聚集而生起。

ทฺวิพุทฺโธปฺปชฺชนปญฺโห ทุติโย.

第二问：二佛出现问。

มารพลนิสูทเน พุทฺเธ’ติ มารพลนิมฺมทฺทนสมเถ พุทฺเธ.

“于摧毁魔军之佛”是指于有能力粉碎魔军的佛陀。

เอโก มโนปสาโท พุธสรณคมนจิตฺตุปฺปาโท.

一念心的净信，即是生起皈依佛陀之心。

อญฺชลิปณาโม อญฺชลิปณมนมตฺเตน วทนากาโร

“合掌敬礼”是仅以合掌致敬的姿态所表示的敬意。

อุสฺสหเต ตารยิตุนฺติ อปายทุกฺขวธทุกฺขโต ตารยิตุํ สกฺโกติ.

“努力者能救度”，是说能够从恶趣之苦与杀戮之苦中救度。

โคตมีทินฺนวถปญฺโห ตติโย.

第三问：乔达弥所施衣物问。

อาราธโก โหติ ญายํ ธมฺมํ กุสลนฺติ มคฺคผลนิพฺพานสงฺขาตํ ญายํ กุสลธมฺมํ อาราธโก สมิชฺฌนโก โหติ.

“是正道、善法的成就者”，是说道、果、涅槃所称的正道、善法的成就者，是成功者。

ปพฺพชฺชานิรถปญฺโห จตุโถ.

第四问：出家无益问。

ทุกฺกรกิริยานิรถกปญฺโห ปญฺจโม.

第五问：苦行无益问。

อิทเมถ การณนฺติ มนุสฺสานํ อิทํ นิฏฺฐาวจนํ เอถ อริยมคฺคอปาปุรณปพฺพชเน การณํ โหตีติ โยชนา.

“此是其因”，其构句是：此是人们的最终结论，在此揭示圣道的出家是其因。

สยนฺติ สาสนสฺส อตฺตนา ชินสาสนวิพฺภนฺตํ ปุคฺคลํ กึ โสเธสฺสติ?

他们说：一个自身已偏离胜者教法的人，如何能净化他人？

นิพฺพิเสสา’ติสีลาทิคุณวิเสสรหิตา.

“无差别者”，是说没有戒等特殊的功德。

อกตปุญฺญา’ติ ปุพฺพชินสาสเนสุ ปพฺพชฺชาปุญฺญสฺส อกรเณน อกตปุญฺญา.

“未作福德者”，是说因为在过去诸胜者的教法中没有作出家的功德，所以是未作福德者。

อเวมูฬฺหา ชินสาสเน’ติ สีลาทิคุณเวมูฬฺหภาวํ ปาปุณิตุํ อสมถา.

“于胜者教法中不迷惑者”，是说他们无法达到对戒等功德迷惑的状态。

หีนายวตฺตนโทสปญฺโห ฉฏฺโฐ.

第六问：转向卑劣之过患问。

อรหนฺตกายิกทุกฺขเวทนาปญฺโห สตฺตโม.

第七问：阿罗汉身苦受问。

ปาราชิกอชฺฌานปญฺโห อฏฺฐโม.

第八问：犯波罗夷问。

สงฺฆสมยํอนุปวิฏฺฐตายา’ติ สงฺฆสมยํ ปวิฏฺฐภาเวน.

“已入僧伽集会”，是说因为已进入僧伽集会的状态。

ปพฺพชิตคิหีทุสฺสีลปญฺโห นวโม.

第九问：出家者与在家者恶戒问。

อุทกชีวปญฺโห ทสโม.

水生生物之问第十。

ทสปญฺหวนฺตฉฏฺฐวคฺควณฺณนา สมตฺตา.

具十问之第六品释义终。

มหารชกฺขา’ติ ปญฺญามเย อกฺขิมฺหิ มหนฺตา ราคาทิรชา เอเตสนฺติ มหารชกฺขา อถ วา อกฺขํ เยสํ อตฺถิติ อกฺขา. มหนฺตํ ราคาทิรชํ เอเตสนฺติ มหาราชา. มหารชา จ เต อกฺขา จา ต มหารชกฺขา. มหารชา เอ มหารชกฺขา’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. อิมสฺมึ ปจฺฉิมวิกปฺเป อกฺขสทฺโท นิรโถ.

“大尘眼”，是说在智慧之眼中，他们有贪等大尘，故为“大尘眼”。或者，因他们有眼，故为“具眼者”；他们有贪等大尘，故为“大尘者”；他们既是“大尘者”又是“具眼者”，故为“大尘眼”。也可以说“大尘者”即是“大尘眼”，在这最后的解释中，“眼”一词是无义的。

นิปฺปปญฺจปญฺโห ปฐโม.

无戏论之问第一。

วิสมโกฏฺฐสฺสา’ติ วิสมอนฺตสฺส.

“有不平之角者”，是说有不平之端者。

ทุพฺพลคหณสฺสา’ติ อปฺปทุพฺพลนฺตรเทหิสฺส.

“弱执取者”，是说其内在身体不虚弱者。

คิหีอรหนฺตปญฺโห ทุติโย.

在家阿罗汉之问第二。

มคฺโค ปิ ตสฺสมหิยา อนญฺญาโต’ติ มหิยา มคฺโค ตสฺส อทฺธิกสฺส อรหโต อนญฺญาโต.

“大地上的道路对他也是未知的”，是说大地上的道路对那位行者、阿罗汉是未知的。

อรหนฺตสติสมฺโมสปญฺโห ตติโย.

阿罗汉失念之问第三。

ตีณินถิปญฺโห จตุโถ.

三无有之问第四。

นถิธมฺมนฺติ อวิชหนสภาวํ.

“无法”，是说其自性为不舍离。

อถิธมฺมนฺติ วิชหนสภาวํ.

“有法”，是说其自性为舍离。

อกมฺมชปญฺโห ปญฺจโม.

非业生之问第五。

พีชชาตานี’ติ พีชวาสิโย.

“从种子所生”，是说依种子而有。

กมฺมชปญฺโห ฉฏฺโฐ.

业生之问第六。

ยกฺขกุณปปญฺโห สตฺตโม.

夜叉尸体之问第七。

อนาคเตสุปญฺญตฺติสิกฺขาปญฺโห นวโม.

未来安立学处之问第九。

สูริยตปนปญฺโห ทสโม.

日炙之问第十。

ทสปญฺหวนฺตสตฺตมวคฺควณฺณนา สมตฺตา.

具十问之第七品释义完毕。

ปุนเทว ลตาย พธิวา อทาสี’ติ อิทํชาตเก น ปากฏํ. รญฺโญ ปรมฺปราคตวจนํ คเหวา วุตฺตํ สิยา. อปิ จ โพธิสตฺโต อตฺตโน สนฺติกํ อาคเต พธนา อมุญฺจิวา อชฺฌุเปกฺขิโต ปุนเทว ลตาย พธิวา อทาสิ วิย สญฺญาย วุตฺตํ สิยา.

“又用藤条绑起来给了他”，这句话在本生故事中并不明显。这可能是采纳了国王世代相传的说法。此外，菩萨解开了来到他面前被捆绑的人，然后漠然视之，这或许是基于一种“如同又用藤条绑起来给了他”的看法而说的。

รูฬรูฬสฺส ผรุสาติผรุสสฺส ภีมภีมสฺส ชูชกสฺส พฺราหฺมณสฺส สวเณ วตฺตมาโน.

当那凶狠粗暴、令人胆寒的婆罗门居嘉咖(Jūjaka)正在言说时。

ทารเกทารกทฺวเย โพธิสตฺตสฺส อทสฺสนํ คมิเต สติ โส โพธิสตฺโต สตธา วา สหสฺสธา วา โสกวเสน.

当两个孩童被带离菩萨的视线时，他由于悲伤，心仿佛碎成百片乃至千片。

หทยํ น เอลิ น ผเลสิ อิทํ สตฺตมํ ทุกฺกรโต ทุกฺกรตรํ อโหสีติ โยชนา.

“心不动摇，不破裂”，这是第七件比难更难之事。此为文义解说。

เวสฺสนฺตรปุตฺตทารทานปญฺโห ปฐโม.

韦桑达拉布施妻儿之问第一。

ทุกฺกรการิปญฺโห ทุติโย.

难行者之问第二。

โลกิยํ ภนฺเต นาคเสน โลกุตฺตเรน วิญฺญาปิตนฺติ โลกิกํ อถชาตํ วิย…เป…ตยา โลกุตฺตเรน อถชาเตน วิญฺญาปิตํ.

尊者龙军(Nāgasena)，世间法由出世间法所阐明，世间法如同新产生的一般。……乃至……你以出世间法阐明了那新产生的（世间法）。

ปาปพลปญฺโห ตติโย.

恶力之问第三。

เปตปาปุณนกปุญฺญปญฺโห จตุโถ.

功德到达饿鬼之问第四。

ทิพฺโพ อโถ’ติ ทิพฺพสทิโส จ เอกนฺตทิพฺโพ จ อโถ.

“天之义”是指：相似于天之义，以及纯粹天之义。

มิทฺธสมาปนฺโน’ติ ภวงฺควเสน นิทฺทํ อาปนฺโน.

“入于昏沉者”是指：通过有分心而进入睡眠。

กปิมิทฺธปเรโต’ติ กปินิทฺทาย สมนฺนาคโต.

“为猴眠所制者”是指：具有猴子般的睡眠。

โย กายสฺส โอนาโห’ติ นามกายสฺส จ รูปกายสฺส จ พธนากาโร.

“身之缠缚”是指名身与色身的束缚状态。

ปติโยนาโห’ติ กมฺมํ กาตุํ อสมถตาวเสน สมนฺตโต พธนากาโร.

“反向缠缚”是指由于没有能力造作业行，从而形成全面的束缚状态。

โย มหาราช กปินิทฺทาปเรโต โวกิณฺณตา ชาครตี’ติ ยา กปินิทฺทาย ปิฬิตสฺส ปุคฺคลสฺส นิทฺทา โวกิณฺณกํ ชาครํ คติยา นิทฺทามิสฺสกชาครปวตฺตนํ.

大王，“为猴眠所制者，醒时散乱”，是指为猴眠所恼之人的睡眠，是一种散乱的觉醒，因其状态而呈现出睡眠与觉醒混杂的延续。

สุปินปญฺโห ปญฺจโม.

梦之问第五。

อการณมรณปญฺโห ฉฏฺโฐ.

无因死之问第六。

ปรินิพฺพุตปาฏิหาริยปญฺโห สตฺตโม.

般涅槃者神变之问第七。

อูนสตฺตวสฺสปญฺโห อฏฺฐโม.

不足七岁之问第八。

สุขทุกฺขมิสฺสนิพฺพานปโห นวโม.

苦乐混杂涅槃之问第九。

สภาวโต นถิ’ติ กิญฺจิ โอปมฺมนิทสฺสนมตฺตํ สภาวโต สรูปโต นถิ. คุณโต ปน อนุปลิตฺโต ทฺวิคุณโต กิญฺจิ โอปมฺมนิทสฺสนมตฺตํ สกฺกา ตุยฺหํ อุปทสฺสยิตุํ ปกาเสตุํ.

“自性本无”，是说没有任何譬喻或范例能说明其自性或自相。但从功德上说，它是无染的；从其功德，我能够为你展示、解说一些譬喻和范例。

ปทุมํ อุทกํ เนว อคทํ สาคโร ตถา

莲花、水、良药、大海亦如是，

โภชนํ อากาส-มณิรตนวทนํ

食物、虚空、摩尼宝珠，

สปฺปิมณฺโฑ คิริ วถู ทสูปมา

上等酥油、山、地基：此为十喻。

เอกทฺวิติจตฺตาริ ปญฺจกทสกา ตีณิ.

一、二、三、四、五、十、三。

ปุน ตีณิ ปุน ตีณิ ปญฺจ คุณา ปณฺฑิเตหิ วิชานิยา

复有三，复有三，又五功德，智者当知。

ตถ ปทุมสฺส อุทเก อนุปลิตฺตภาโว เอโก คุโณ นิพฺพานํ อนุปฺปวิฏฺโฐ.

正如莲花在水中不被沾染，这是进入涅槃的一种特质。

อุทกสฺส สีตลตา ปิปาสาวินยตา’ติ ทฺเว คุณา.

水的清凉与止渴是其两种特质。

อคทสฺส ปฏิสรณตา โรคอนฺตกรณตา อมตตา’ติ ตโย คุณา.

阿伽陀药(agada)有三种特质：作为庇护、终结疾病与不死。

สมุทฺทสฺส กุณปสุญฺญตา สวนฺตีหิ อปูรณตา มหนฺตภูตาวาสตา อปริมิตวิจิตฺตปุปฺผสํกุสุมิตตา’ติจตฺตาโร คุณา โภชนสฺส อายุธารณตา พลวฑฺฒนตา วณฺณชนนตา ทรถวูปสมนตา ชิคจฺฉาทุพฺพลฺยปฏิวิโนทนตา’ติ ปญฺจคุณา. อากาสสฺส อชายนตา อชีรณตา อมียนตา อจวนตา อนุปฺปชฺชนตา ทุปฺปสหตา อโจรหรณตา อนิสฺสิตตา วิหคคมนตา นิราวรณตา อนนฺตตา’ติ ทส คุณา.

大海有四种特质：不留存尸体、不为众流所满、是巨大生物的住所、遍开无量奇花。食物有五种特质：维持生命、增长力量、产生色泽、平息疲劳、消除饥饿与虚弱。虚空有十种特质：不生、不老、不死、不逝、不生起、难以降服、不为盗贼所取、无所依止、为鸟类通行之处、无有障碍、无有边际。

มณิรตนสฺส กามททตา หาสการณตา อุชฺโชตถกรณตา’ติ ตโย คุณา.

摩尼宝珠有三种特质：满足欲望、带来喜悦、产生光明。

โลหิตจทนสฺส ทุลฺลภตา อสมคธตา สุชนปฺปสถตาติ ตโย คุณา.

赤栴檀有三种特质：稀有难得、无与伦比的芳香、为善人所称赞。

สปฺปิมณฺฑสฺส วณฺณสมฺปนฺนตา คธสมฺปนฺนตา รสสมฺปนฺนตา’ติ ตโย คุณา.

醍醐有三种特质：色具足、香具足、味具足。

คิริสิขรสฺส อจฺจุคฺคตตา อจลตา ทุรภิโรหตา พีชารูหณตา อนุนยปฏิฆวิปฺปมุตฺตตา’ตี ปญฺจคุณา นพฺพานํ อนุปฺปวิฏฺฐา’ติ.

山顶的五种特质进入了涅槃：即崇高、不动、难登、种子不生、以及远离随贪与嗔恚。

นิพฺพานานุปฺปวิฏฺฐคุณปญฺโห ทสโม.

入涅槃功德问第十。

เอเถวากิรา’ติ เอถ เอว ตยา สิกฺขิเต นิพฺพาเน อากิราหี’ติ อภิกโรหิ วา อยเมว วา ปาโฐ.

“Ethevākirā”意为：“你应当就在此你所学的涅槃中实行(ākirāhi)”，或作“实行(abhikarohi)”。或者，这本身就是读法。

อนีติโต’ติ อนีติภาวโต นิพฺพานํ ทฏฺฐพฺพํ. เสเสสุ’ปิ เอเสว นโย.

“Anītito”意为：应当从无恼害的状态来理解涅槃。其余亦复如是。

กุหียตี’ต วิมฺภยจิตฺโต โหติ.

“Kuhīyati”意为心意困惑。

นิพฺพานสจฺฉิกรณปญฺโห ทฺวาทสโม.

证悟涅槃问第十二。

ทฺวาทสปญฺหวนฺตอฏฺฐมวคฺควณฺณนา สมตฺตา.

具十二问的第八品释义完毕。

เมณฺฑกปญฺเห อฐมวคฺควณฺณนา สมตฺตา.

《门达迦问》第八品释义完毕。

อนุมานปญฺโห.

推论问。

กมฺมมูลํ คเหวานา’ติ ปุพฺพพุทฺธานํสนฺติเก กตกุสลมูลํ คเหวา.

“执取业根”(Kammamūlaṃ gahetvāna)意为：执取在过去诸佛面前所造的善根。

ตโต มุจฺจถ วิมุตฺติยา’ติ ตโต เตน อารมฺมณกิณเนน ทส สญฺญาภาวนานุโยเคน วิมุตฺติยา สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา วฏฺฏทุกฺขโต มุจฺจถ.

“由此以解脱而得解脱”(Tato muccatha vimuttiyā)意为：由此，即通过对所缘的熟练，通过致力于修习十想，以断灭解脱，从轮回苦中解脱。

อนิวายนฺตี’ติ อปฺปฏิวาตา หุวา วายนฺติ.

“不停吹拂”(Anivāyantī)意为：无有障碍地吹拂。

สรณสีลนฺติ สรณคมนํ คเหวา คเหตพฺพํ ปญฺจสีลํ.

“皈依戒”(Saraṇasīlaṃ)意为：在受持三皈依后所应受持的五戒。

ปญฺจุทฺเทสปริยาปนฺนนฺติ นิทานุทฺเทส-ปราชิกุทฺเทส-สงฺฆาทิเสสุทฺเทส-อนิยตุทฺเทส สงฺขาตํ ปญฺจุทฺเทสปริยาปนฺนํ.

“五篇所摄”(Pañcuddesapariyāpannaṃ)意为：包含在被称为序诵、波罗夷诵、僧残诵与不定法诵的五篇之中。

ปาติโมกฺขสํวรสีลนฺติ สตฺตวีสาธิกทฺวิสตปาติโมกฺขสํวรสีลํ.

“波罗提木叉律仪戒”(Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ)即二百二十七条波罗提木叉律仪戒。

อุปาทายุปาทาย วิมุตฺตานนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิสงฺขาโตปเย อุปาทายุปาทาย วิมุตฺตานํ โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามีนํ

“次第解脱”(Upādāyupādāya vimuttānaṃ)意为：从被称为贪与见的执取中次第解脱的须陀洹、斯陀含、阿那含。

เคหชโน’ติ ทาสกมฺมกราทิโก เคเห ฐิตชโน.

“居家之人”(Gehajano)意为：住在屋里的奴隶、工人等。

ตถา พุทฺธํ โสกนุทํ…เป… อุมฺม ทิสฺวา สเทวเก’ติ เอถ ตถา เอว อุมฺมึ ทิสฺวา มหนฺตํ ธมฺมฺौมฺมึ ญาณจกฺขุนา ทิสฺวา พุทฺธํ โสกนุทํ อนุมาเนน อนุมานญาเณน กาตพฺพํ ญาตพฺพํ. สเทวเกโลเก ยถา ธมฺโม อุมฺมิวิปฺผาโร ตถา สเทวเก โลเกพุทฺโธ อคฺโค ภวิสฺสตี’ติ อนุมาเนน ญาตพฺพนฺติ โยชนา.

于“如是……见浪……在有天神的世界中”(Tathā... ummiṃ disvā sadevake)句中，（义为：）正如见到（物质的）浪，（行者）以智慧之眼见到巨大的法浪，由此应当以推论，以推论智，了知那驱除忧愁的佛陀。其联系如下：应当以推论了知：“正如法的浪潮在包含天神的世界中扩展，如是，佛陀在包含天神的世界中将成为最上者。”

มิคราชสฺสา’ติ จตุปฺปาทานํ มหนฺตภาเวน มิคราชสฺส หถิโน.

“兽王”(Migarājassa)意为：因其在四足动物中最为巨大，故指兽王大象。

ปทนฺติ ธมฺมปทํ.

“句”(Padaṃ)意为法句(dhammapadaṃ)。

ธมฺมราเชน คชฺชิตนฺติ พุทฺธสีหนาทวจนํ ธมฺมราเชน กถิตํ.

“法王所吼”(Dhammarājena gajjitaṃ)意为：法王所说的佛陀狮子吼之语。

อนุมาเนน ญาตพฺพํ พุทฺโธ จ มหนฺโต พุทฺธสีหนาโท จ มหนฺโต’ติ วิญฺญาตพฺพํ.

应当以推论了知，应当识知：佛陀是伟大的，佛陀的狮子吼也是伟大的。

ลคฺคํ ทิสฺวา ภุสํ ปงฺกํ กลลทฺทํ คตํ มหินฺติ ลคฺคํ ลคฺคาปนสมถํ มหนฺตํ ปงฺกญฺจ ทิสฺวา กลลทายกํ อุทกญฺจ คตํ มหึ มหิยา คตํ ปวิฏฺฐํ ทิสฺวา ปณฺฑิตา มหาวาริกฺขโธ คโต ปวตฺโต’ติ อนุมาเนน ชานนฺติ.

于“见黏滞，甚深泥，入地之泥沼”句，（义为：）见到能使之黏滞的“黏滞物”，以及巨大的泥，以及见到带来泥沼的水已进入大地、渗入地里，智者们由此推论而知：“一股巨大的水流已经流过并正在流动。”

ชนนฺติ สาธุชนสมุหํ.

“大众”(Janaṃ)意为：善人的大众。

รชปงฺกสโมหิตนฺติ ราคาทิรชสงฺขาตปงฺเกหิ อชฺโฌถฏํ ปริโยนทฺธํ.

“被尘垢污泥所迷惑”(Rajapaṅkasamohitaṃ)意为：被名为贪等尘垢的污泥所淹没、缠缚。

วหิตํ ธมฺมนทฺธิยา’ติ ปริยตฺติปฏิปตฺติธมฺมนทฺธิยา วหิตํ.

“被法缰所牵引”(Vahitaṃ dhammanaddhiyā)意为：被教理与实践的法缰所牵引。

วิสฺสฏฺฐํ ธมฺมสาคเร’ติ นิพฺพานสงฺขาเต มหาสมุทฺเท ธมฺมนทฺธิยา วิสฺสฏฺฐํ วิสฺสชฺชิตํ ปเวสิตํ.

“投入法海”(Vissaṭṭhaṃ dhammasāgare)意为：由法缰投入、放入、送入名为涅槃的大海中。

ธมฺมามตคตํ ธมฺมามเต ปวตฺตํ สเทวกํ สพฺรหฺมกํ อึ มหึ มหิยา ฐิตํ อิมํ สาธุชนสมูหํ.

已达不死法、行于不死法，连同天界与梵天界，住立于此大地上的此善人大众。

ทิสฺวา ญาณจกฺขุนา ปสฺสิวา.

“见”(Disvā)意为：以智慧之眼看见。

ธมฺมกฺขโธ มหา’คโต’ติ สมฺมาสมฺพุทฺธจรณสงฺขาโต จตุราสีติยา ธมฺมกฺขธสหสฺสานํ เทสิตตฺตา มหาธมฺมกฺขโธอาคโต ปวตฺโต’ติ อนุมานญาเณน ญาตพฺพนฺติ โยชนา.

“大法蕴已至”(Dhammakkhandho mahā āgato)意为：名为正等觉者之行，因已开示八万四千法蕴，故大法蕴已来、已转起，当以推论智了知。此为文义之贯通。

อนุมานปญฺโห เอกาทสโม. (ธุตงฺคกถา)

推论问第十一。（头陀支论）

กตเมน เต ปริยาเยน อนุโยคํ เต ทมฺมิ’ติ อนุโยคํ วํ ปุจฺฉิ อหํ พฺยากริสฺสามิ. อนุโยควจนํ เต ตว กตเมน การเณน ทมฺมิ.

“我以何种方式给予你教示？”(Katamena te pariyāyena anuyogaṃ te dammi)意即：你询问教示，我将为你解说。我以何种理由给予你教示之言呢？

วเมเวตํ พฺรูหีติ ราชวจนํ ภนฺเต นาคเสน วเมว ปริยายํ พฺรูหิ.

“请你反过来说此”(Vāmam evetaṃ brūhi)意为：此为王之言，即对龙军(Nāgasena)尊者说：“请用相反的方式说说。”

เตนหี’ติ ตสฺมา ตว โสตุกามตาย สเตน วา…เป…โกฏิสตสหสฺเสน วา ปริยายํ เต กถยิสฺสามีติ โยชนา.

“那么”(Tenahi)意为：因此，由于你有听闻的意愿，我将以一百种……乃至百千俱胝种方式为你解说。此为文义之贯通。

ยา กาจิ กถา’ติ สมฺพโธอิธา’ติ อิมสฺมึ ธุตงฺควรคุเณ,อภิวุฏฺฐนฺติ วสฺโสทเกนอภิวุฏฺฐํสมฺปาทเก สตีติ ปฏิปาทเก ปุคฺคเล สติ.

“任何言说”(Yā kāci kathā)意为：相关联。“于此”(Idha)意为：于此头陀的殊胜功德中。“遍洒”(Abhivuṭṭhaṃ)意为：如被雨水遍洒。“有成就者时”(Sampādake sati)意为：有修行之人时。

มยฺหํ ปุฏฺโฐ’ติ อิมสฺมึ ธูตงฺควรคุเณ ปริพฺยตฺตตาย เฉกตาย ปากฏาย พุทฺธิยา ยุตฺตการณปริทีปนํ สโมสริสฺสตีติ.

“我若被问及”(Mayhaṃ puṭṭho)意为：关于此头陀的殊胜功德，因具备通达、善巧、显了的智慧，阐明适当理由之言说将会自然生起。

วิชฏิตกิเลสชาลวถู’ติ ตํ กิเลน สมุหปญฺจกฺขธวถุ.

“已解开烦恼之网者”(Vijaṭitakilesajālavatthū)意为：已解开那以五蕴为基础的烦恼之集。

ภินฺนภคฺคสงฺกุฏิตสญฺฉนฺนคตินิวารโณ’ติ อรหตฺตมคฺคผเลน ภินฺนภคฺคสงฺกุฏิตสญฺฉินฺนคตินิวารโณ.

“已破碎、摧毁、扭转、断绝趣向之障者”(Bhinnabhaggasaṅkuṭitasañchinnagatinivāraṇo)意为：以阿罗汉道果，破碎、摧毁、扭转、断绝了趣向之障。

อภินีตวาโส’ติ อภิปุญฺญกาเมหิ อภิปถิตวาโส อภินีตฺैริยาปถวาโส วา.

“住处已善导者”，即为希求无上福德者所向往之住处，或为威仪已善导之住处。

วิมุตฺติชฺฌายิตตฺโต’ติ อรหตฺตผลชฺฌานสมฺปยุตฺตจิตฺโต อจลทฬฺหภีรุตฺตาณฏฺฐานํ อารมฺมณกรณวเสน อุปคโต.

“心意专注解脱禅者”，即心与阿罗汉果定相应，以取不动、坚固、无畏、庇护之处为所缘而达此境。

ธูตงฺคปญฺหกถาสงฺขาตโยคิกถา สมตฺตา.

名为《头陀支问论》的修行者论，终。

จตุราสีติปญฺหปฏิมณฺฑิตเมณฺฑกปญฺหวณฺณนา สมตฺตา.

以八十四问庄严的《门达迦问》释义，究竟。

มิลิทปญฺหเมณฺฑกปญฺเหสุ สพฺเพ ปญฺหา สมฺปิณฺฑิตา ปญฺจสตฺตาธิกสตปญฺหา โหนฺติ. องฺคคหณกถาย ปน นาธิกสตมาติกาสุ สตฺตสฏฺฐิมาติกา นิทฺเทสวเสนอวิสฺสชฺชิตา. เสสา’ รญฺโญ จตฺตาริ องฺคานิ คเหตพฺพานี’ติอาทิกา เอกูนจตฺตาฬีส มาติกา นิทฺเทสวเสน อวิสฺสชฺชิตา ยถ โปถเกสุ ทิสฺสนฺติ ตโต คเหตพฺพา เยวา’ติ.

在《弥兰陀问》与《门达迦问》中，所有问题合计为一百七十五问。在摄分论中，于百余个纲目中，有六十七个纲目未以解释的方式解答。其余如“国王应取四支”等三十九个纲目，亦未以解释的方式解答，当如其在诸书中所示而取之。

จตสฺโส ธมฺมเทสนาโย; ธมฺมาธิฏฺฐานา ธมฺมเทสนา, ธมฺมาธิฏฺฐานา ปุคฺคลเทสนา, ปุคฺคลาธิฏฺฐานา ธมฺมเทสนา, ปุคฺคลาธิฏฺฐานา ปุคฺคลเทสนา’ติ. ตาสุ ปุริมา ติสฺโส ธมฺมเทสนา อิธ คเถ ลพฺภนฺติ, จตุโถ น ลพฺภติ.

有四种说法：依法说示法、依法说示人、依人说示法、依人说示人。其中，前三种说法见于此偈，第四种则不见。

อปรา’ปิ จุทฺทสวิธา เทสนา? อถสทสฺสน-คุณปริทีปน-นิคฺคห-สมฺปหํสนจริยาโวทานนิทสฺสน -ปุจฺฉาวิสชฺชน-อนุสาสน-ปุคฺคลวิโสธนอชฺฌาสยปริปูรณปเวณิ สทสฺสน-ปรปฺปวาทมทฺทโนปนิสฺสยปจฺจยนิทสฺสนตุฏฺฐา-การสทสฺสนธมฺมสภา-วคุณาทิ-นิทสฺสนาการเทสนา’ติ.

另有十四种开示：示义开示、显德开示、折伏开示、令悦开示、示导行清净开示、问答开示、教诫开示、净治个人开示、圆满意乐开示、示导传统开示、破斥他论开示、示亲依止缘开示、示满足相开示、示法自性功德等相开示。

ตถ

如是。

ปจฺจยาการเทสนา’ติ ปจฺจยาการสุตฺตนฺต-สติปฏฺฐาน-สมฺมปฺป-ธาน-อิทฺธิปาท-อิทฺริยพล-โพชฺฌงฺคาทิสุตฺตนฺตสมฺพธา.

“缘起法开示”，即与缘起经、念处、正勤、神足、根、力、觉支等经相关联之开示。

(อถสทสฺสนา) ปจฺจยาการปจฺจยถปรมถํ เทเสนฺตี ปวตฺตา ธมฺมเทสนา อถสทสฺสนา นาม.

（示义开示）开示缘起之相、缘起之义与胜义谛而转起的法说，名为示义开示。

(คุณปริทีปนี). สุสีม-โคสาล-โคสิงฺคสมฺปสาทน-ปาสาทิก-ทสพล-โคตมก- มหาสีหนาทาทิสุตฺตนฺตสมฺพธ อตฺตคุณปรคุณ-สาสนคุณปริทีปนี คุณปริทีปนี นาม.

（显德开示）与《苏西玛经》(Susīma Sutta)、《果萨拉经》(Gosāla Sutta)、《牛角林经》(Gosiṅga Sutta)、《净信经》(Sampasādanīya Sutta)、《善悦经》(Pāsādika Sutta)、《十力经》(Dasabala Sutta)、《乔达摩咖经》(Gotamaka Sutta)、《大狮子吼经》(Mahāsīhanāda Sutta)等经相关，阐明自身功德、他人功德、教法功德者，名为显德开示。

(นิคฺคหเทสนา) สกลวินยปิฏกํ อาทึ กวา ยา กาจิ กิเลสปาปปุคฺคลนิคฺคหเทสนา เอสา นิคฺคหเทสนา นาม.

（折伏开示）始于全部律藏，任何为折伏具烦恼之恶人的开示，此名为折伏开示。

(สมฺปหํสนา) ภยภีรุกานํ ปุคฺคลานํ ภยปฏิเสธนถาย อุปถมฺภชนน-มคฺคานิสํส-สีลโถมนาทิกา เทสนา สมฺปหํ-สนา นาม.

（令悦开示）为恐惧怖畏之人消除怖畏，以支持、道之功德、戒德赞扬等为内容的开示，名为令悦开示。

(จริยาโวทานนิทสฺสนา) สกลชาตกํ อจฺฉิยสุตฺตํ อาทึ กวา ทฺเวธาวิตกฺกโพธิราชกุมารสุตฺตาทิสมฺพธาเทสนา จริยาโวทานนิทสฺสนา นาม.

（示导行清净开示）以全部本生、奇妙经(Acchariyasutta)为始，以及与二寻经(Dvedhāvitakka Sutta)、菩提王子经(Bodhirājakumāra Sutta)等相关的开示，名为示导行清净开示。

(ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนา) อฏฺฐหิ ปริสาหิ ปุจฺฉิตานํ ปญฺหานํ วิสฺสชฺชนาปฏิสํยุตฺตา สกลสคาถวคฺคมาทึ กวา วมฺมิกสุตฺต-ปรายณสุตฺตาทิกา เทสนา ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนา นาม.

（问答开示）与解答八众所问之问题相应，以全部有偈品(Sagāthāvagga)为始，如蚁垤经(Vammika Sutta)、彼岸道品(Pārāyana Sutta)等开示，名为问答开示。

(อนุสาสนา). อริยวํส-ปุญฺญาภิสท-ธุตงฺคานุสาสน-วตฺตานุสาสน-สมฺพธา เทสนา อนุสาสนา นาม.

（教诫开示）与圣种(Ariyavaṃsa)、福德增长(Puññābhisanda)、头陀支教诫、行为准则教诫相关的开示，名为教诫开示。

(ปุคฺคลวิโสธนา) ภยสทสฺสนเทสนาปฏิสํยุตฺตา เทวทูตอคฺคิกฺขโธปมาทิสุตฺตสมฺพธาปุคฺคลานํ สีลวตฺตาทิวิโสธนถาย วุตฺตา ปุคฺคลวิโสธนา นาม.

（净治个人开示）与示现怖畏的开示相应，与天神使者经(Devadūta Sutta)、火聚《本行》(Aggikkhandhopama Sutta)等经相关，为净化个人(puggala)的戒、行等而说，名为净治个人开示。

(อชฺฌาสยปริปูรณา). ตวฏกนาฬก-ปฏิปทา-ธมฺมทายาทสุตฺตาทิกา ปุคฺคลานํ สมถวิปสฺสนาปริปูรณถาย กถิตา อชฺฌาสยปริปูรณา นาม.

（圆满意乐开示）如《陶器匠人那罗迦经》(Tavaṭakanāḷaka Sutta)、《道次第经》(Paṭipadā Sutta)、《法嗣经》(Dhammadāyāda Sutta)等，为使个人的止(samatha)观(vipassanā)圆满而说，名为圆满意乐开示。

(ปเวนิสทสฺสนกถา). พุทฺธวํส-มหาปทานสุตฺตาการา อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อภินีหารมารพฺภ ปรินิพฺพานปริโยสานา ปเวนิสทสฺสนกถา นาม.

（示导传统开示）以《佛史》(Buddhavaṃsa)和《大本经》(Mahāpadāna Sutta)的形式，从自己和他人的发愿开始，到般涅槃结束，名为示导传统开示。

(ปรปฺปวาทมทฺทนา). จริยาปิฏกมาทึ กวา มหาสีหนาท-จูลฺลสีหนาท-ธานาภิญฺญาสํวณฺณนา-ปฏิพทฺธา เทสนา ปรปฺปวาทมทฺทนา นาม.

（破斥他论开示）以《所行藏》(Cariyāpiṭaka)为始，与《大狮子吼经》(Mahāsīhanāda Sutta)、《小狮子吼经》(Cūḷasīhanāda Sutta)、以及禅那与神通的阐释相关的开示，名为破斥他论开示。

(อุปนิสฺสยปจฺจยนิทสฺสนา). ยถูปนิสฺสยา ทิสฺสมานา ทิสฺสมานกาเยน เทสนา อิติวุตฺตกมาทึ กตฺวา ธนิยสุตฺต-อรุณวติยสุตฺต-นทนปริยายสุตฺตาทิปฺปเภทาอุปนิสฺสาย– ปจฺจยนิทสฺสนา นาม.

（示亲依止缘开示）如依亲依止缘而显现，以可见之身所作的开示，以《如是语》(Itivuttaka)为始，如《达尼亚经》(Dhaniya Sutta)、《阿卢那婆提经》(Aruṇavatī Sutta)、《河流《本行》》(Nadanapariyāya Sutta)等种种差别，名为示亲依止缘开示。

(ตุฏฺฐาการสทสฺสนา). สกโลทาน-สมฺปสาทนิย-สงฺคีติสุตฺตาทิกา เทสนา ตุฏฺฐาการสทสฺสนา นาม.

（示满足相开示）全部《自说》(Udāna)、《净信经》(Sampasādanīya Sutta)、《结集经》(Saṅgīti Sutta)等开示，名为示满足相开示。

(ธมฺมสภาวคุณนิทสฺสนา) ขธธาวายตนิทฺริยสจฺจปฏิจฺจ สมุปฺปาทมคฺคผลาทโย ธมฺมา วิภตฺตา ตํ ตถ สภาควิสภาคปริทีปิกา อภิธมฺมเทสนา จ ลกฺขณปริทีปิกา เย จญฺเญ ธมฺมา สลกฺขณธารณกา อตฺตโน สภาววเสน วุตฺตา เอสา ธมฺมสภาวคุณนิทสฺสนา นาม.

（示法自性功德等相开示）蕴、界、处、根、谛、缘起、道、果等诸法已被分别，阿毗达摩(Abhidhamma)开示阐明同分与不同分，亦阐明其相；其他持有自相的诸法，也依其自性而被解说，此名为示法自性功德等相开示。

อิเมหิ จุทฺทสวิเธหิ โลกคฺคนายกา ธมฺมํ เทเสนฺติ เตสญฺจ สาวกา’ติ.

诸位世间导师以这十四种方式教导佛法，他们的弟子们也如此。

เตสุ ปจฺฉาวิสชฺชนา เทสนา อิธ ปากฏา. เสสา ยถารหํ อิธ คเหตพฺพา เยวาติ.

其中，问答开示在此处是显明的。其余的则应在此根据情况去理解。

(สาปตตฺติกถา). ทุวิธากถา อิมสฺมึ มิลิทปญฺหปฺปกรเณโหนฺติ สาปตฺติกถา จ อนาปตตฺติกถา จ. ตถ ยํ เถเรน ภควโต วจนํ รญฺโญ สญฺญาปนถํ อาภตํ ตํสาปตฺติกถา นาม.

（有罪论）在此《弥兰陀问》论典中，有两种论：有罪论与无罪论。其中，长老为令国王信服而引述的世尊(Bhagavā)之言，名为有罪论。

(อนาปตฺติกถา). ยา เถเรน สกปฏิภาเนน วุตฺตา สา อนาปตฺติกถา นาม.

（无罪论）由长老依自己的智慧所说者，名为无罪论。

วุตฺตญฺเหตํ ปทโสธมฺมสิกฺขาปทสฺส อฏฺฐกถายํ-’

此乃《法处学处》(Padasodhamma-sikkhāpada)的义注中所说：

เมณฺฑกมิลิทปญฺเหสุ เถรสฺส สกปฏิภาเนน อนาปตฺติ. ยมฺปนรญฺโญ สญญาปนถํ อาหรวา วุตฺตํ ตถ อาปตฺตี’ติ (ทฺเว กถา) ปุน ทฺเว กถา อิธ โหนฺติ สมฺมุติกถา จ ปรมถกถา จ.

在《门达迦问》与《弥兰陀问》中，长老依自己的智慧所说为无罪。然为令国王信服而引述者，则为有罪。（此为二论。）复次，此处又有二论，即世俗论(sammutikathā)与胜义论(paramatthakathā)。

(สมฺมุติกถา). ตถ สมฺมุติกถา นาม’ภนฺเต นาคเสน เวทคุ อุปลพฺภตี’ติอาทิกา.

（世俗论）所谓世俗论，如“尊者龙军，有通晓吠陀者(vedagu)存在”等语。

ปรมถกถา นาม’โย อุปฺปชฺชติ โส เอว โส’ติอาทิกาเตนาห?

所谓胜义论，如“生起者即是彼”等语。因此，（经中）说：

ทุเว สจฺจานิ อกฺขาสิ สมฺพุทฺโธ วทตํ วโร,สมฺมุตึ ปรมถญฺจ ตติยํ นูปลพฺภตี’ติ.

佛陀宣说二种谛，说法最胜无等伦，世俗谛与胜义谛，第三谛者实未闻。

ยมฺปุพฺเพ วุตฺตํ อนุมานกถา อุปมากถา’ติ, ตาสุ อุปมากถาย วิสุํ โกฏฺฐาสภาโว นถิ. มิลิทปญฺหเมณฺฑกปญฺหานํ อนฺตรนฺตรา ฐิตา โหติ. อนุมานกถา ปน วิสุํ โกฏฺฐาสภาเวน โหตีติ.

前文所说的比量论(anumānakathā)与譬喻论(upamākathā)中，譬喻论没有单独的章节形式。它存在于《弥兰陀问》(Milindapañha)和《门达卡问》(Meṇḍakapañha)等内容之中。而比量论则有单独的章节形式。

วิจเรถ อนุํ ปรเม ปรเมสุชนสฺส สุขํ นยเน นยเน,กฏุ โหติ ปธานรโต นรโตอิธ โย ปน สารมเต รมเต.

智者应游于极善之境，慧眼当观于善士之乐。精进之人或觉路途艰辛，得真义者自于此间欢欣。

ปกิณฺณกวจนวณฺณนา สมตฺตา.

杂说释义完毕。

ชาตกุทฺธรณํ.

本生概要。

ชาตกุทฺธรณํ ปน เอวํ เวทิตพฺพํ. เมณฺฑกปญฺหตติยวคฺเค ปญฺจ ปญฺจ ปญฺหา.

本生概要应当这样理解：在《门达卡问》(Meṇḍakapañha)的第三品中，有五组五个问题。

‘‘อเจตนํ พฺราหฺมณ อสุณนฺตํ…เป… ปุจฺฉสิ ตํ กิสฺส เหตุ‘‘ติ อิทํจตุกฺกนิปาเต อาคตํปลาสชาตกํ สธาย วุตฺตํ. กตมํ ตํ ชาตกนฺติ?’

“婆罗门，你问那无意识、不能听闻之物……是何缘故？”——此语出自《本生·四集》，是就《帕拉沙本生》(Palāsajātaka)而说的。那是哪个本生呢？

อเจตนํ พฺราหฺมณา’ติ อิทํ สถา ปรินิพฺพานมญฺเจ นิปนฺโน อานทเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

“婆罗门，那无意识的……”——此话是导师躺在般涅槃床上时，就阿难长老而说的。

‘‘โส ปายสฺมา รุกฺขเทวตา ปนา อหเมวา’’ติ.

“当时的国王是具寿阿难，而我就是那树神。”

ปลาสชาตกํ สมตฺตํ.

《帕拉沙本生》结束。

‘‘อิติ ผทนรุกฺขา’ปิ ตา เทวตา…เป… ภารทฺวาช สุโณหิ เม’’ติ อาคตํ. อิทญฺจ เตรสนิปาเตผทนชาตกํ สธาย วุตฺตํ. กตมํ ตํ ชาตกนฺติ?

“如是，即使是帕达那树……那些天神……巴罗多迦，请听我说。”——此语出自《本生·十三集》，是就《帕达那本生》(Phadanajātaka)而说的。那是哪个本生呢？

‘‘กุฐาริหโถ ปุริโส’ติ อิทํ สถา โรหิณีนทีตีเร วิหรนฺโต ญาตกานํ กลหํ อารพฺภ กเถสิ วนสณฺเฑ เทวตา อห’’นฺติ.

“手持斧头之人……”——此话是导师住在罗希尼(Rohiṇī)河边时，就其亲族间的争吵而说的。在故事中，菩萨说：“我是林中的天神。”

ผทนชาตกํ ทุติยํ เตรสนิปาตํ.

《帕达那本生》，为《本生·十三集》中第二则。

เมณฺฑกปญฺหจตุถวคฺเค เทวทตฺตโพธิสตฺตาธิกสมฺปญฺเห พาวีสติชาตกานิ อาคตานี’ติ.

在《门达卡问》(Meṇḍakapañha)第四品中，关于提婆达多与菩萨优劣的问题里，引述了二十二个本生故事。

‘‘ภนฺเต นาคเสน, ตุมฺเห ภณถ? เทวทตฺโตเอกนฺตกณฺโห เอกนฺตกณฺเหหิ ธมฺเมหิ สมนฺนคโต, โพธิสตฺโต เอกนฺตสุกฺเกหิ ธมฺเมหิ สมนฺนคโต’ติ. ปุน จ เทวทตฺโต ภเว ภเว ยเสน จ ปกฺเขน จ โพธิสตฺเตน สมสโม โหติ กทาจิ อธิกตโร วา ยทา เทวทตฺโต นคเร พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺตสฺส รญฺโญ ปุโรหิตปุตฺโต อโหสิ, ตทา โพธิสตฺโต ฉวกจณฺฑาโล วิชฺชาธโร, วิชฺชํ ปริชปิวา อกาเล อมฺพผลานิ นิพฺพตฺเตสิ. เอถ ตาว โพธิสตฺโต เทวทตฺเตน ชาติยา นิหีโน ยสสา จ นิหีโน …เป… ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต ตาโป นาม ราชา อโหสิ ตทาโพธิสตฺโต ตสฺส ปุตฺโต ธมฺมปาโล นาม อโหสิ ตทา โส ราชา สกปุตฺตสฺส หถปาเท สีสญฺจ ฉิทาเปสิ. ตถ ตาว เทวทตฺโตเยว อุตฺตโร อธิกตโร. อชฺเชตรหิ อุโภ’ปิ สกฺยกุเล ชายิสุ. โพธิสตฺโต พุทฺโธ อโหสิ สพฺพญฺญุ โลกนายโก. เทวทตฺโต อติเทวสฺส สาสเน ปพฺพชิวา อิทฺธึ นิพฺพตฺเตวา พุทฺธาลยํ อกาสิ. กินฺนุ โข ภนฺเต นาคเสน ยํ มยา ภณิตํ ตํ สพฺพํ ตถํ อุทาหุ วิตถนฺติ? ‘‘อยมฺปน มิลิทรญฺญา ยานิ พาวีสติชาตกานิ นิสฺสาย ปุจฺฉิโต โหติ ตานิ มยา อุทฺธริวา อิธ กเถตพฺพานิ.

“尊者龙军，您是这么说的吗？‘提婆达多是全然黑的，具足全然黑的法；菩萨是全然白的，具足全然白的法。’然而，提婆达多在生生世世的名声与眷属方面，有时与菩萨相等，有时甚至超过他。例如，当提婆达多在波罗奈(Bārāṇasī)城是梵授王的国师之子时，菩萨却是食尸的旃陀罗，一位持明者，他念诵明咒，使芒果在非时节结果。在那时，菩萨的出身和名声都低于提婆达多……再者，当提婆达多是一位名叫达波(Tāpa)的国王时，菩萨是他的儿子，名叫法护。那时，那位国王命人砍断了自己儿子的手、脚和头。在那时，提婆达多确实更高、更优越。如今，他们二人都出生在释迦族。菩萨成了佛，是全知者、世间导师。提婆达多在至上天（佛陀）的教法中出家，生起神通后，却企图与佛陀抗衡。尊者龙军，我所说的这一切，是真实的还是虚假的呢？”“弥兰陀王依据二十二个本生故事提出的这个问题，我应当在此引述宣说。”

ตถ จ,’ยทา จ เทวทตฺโต นคเร พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺตสฺส รญฺโญ ปุโรหิตปุตฺโต อโหสิ ตทา โพธิสตฺโต ฉวกจณฺฑาโล อโหสิ วิชฺชาธโร วิชฺชํ ปริชปิวา อกาเล อมฺพผลานิ นิพฺพตฺเตสิ. เอถ ตาว โพธิสตฺโต เทวทตฺตโต ชาติยา นิหีโน ยสสา จ นิหีโน. ‘‘อิทมฺปน วจนํ เชตวนาราเม วิหรนฺเตน สถารา เตรสนิปาเต เทวทตฺตมารพฺภ กถิตํ อมฺพชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. เทวทตฺโต หิ ‘‘อหํ พุทฺโธ ภวิสฺสามิ…เป… จณฺฑาลปุตฺโต อหเมวา’’ติ.

同样，“当提婆达多在波罗奈城是梵授王的国师之子时，菩萨是食尸的旃陀罗，一位持明者，他念诵明咒，使芒果在非时节结果。就此而言，菩萨的出身和名声都低于提婆达多。”——此语是导师住在祇陀林时，在《本生·十三集》中就提婆达多而说的《芒果本生》(Ambajātaka)里所引述的。因为故事结尾的身份认定是：提婆达多是国师之子……而“我就是那旃陀罗之子”。

เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ อมฺพชาตกํ สธาย กถิตํ โหตีติ อิทํ รญฺโญ อาภตํ ปฐมํ ชาตกํ.

如是，这是弥兰陀王就此《芒果本生》而说的。这是为国王引述的第一个本生故事。

‘‘ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต ราชา อโหสิ มหีปติ สพฺพกามสมงฺคี ตทา โพธิสตฺโต ตสฺสูปโภโค อโหสิ หถินาโค สพฺพลกฺขณสมฺปนฺโน ตสฺส จารุคติวิลาสํ อสหมาโน ราชา วธํ อิจฺฉนฺโต หถาจริยํ เอวมโวว? ‘‘อสิกฺขิโต เต อาจริย หถินาโค ตสฺส อากาสคมนํ นาม การณํ โหตี’’ติ ตถป ตาจ โพธิสตฺโต เทวทตฺตโต ชาติยา นีหีโน, ลามโก ติรจฺฉานคโต’’ติ. อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เวฬุวเน วิหรนฺเตน สถารา เอกกนิปาเต เทวทตฺตมารพฺภกถิตํ ทุมฺเมธชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ ธมฺมสภายํ ภิกฺขุ’อาวุโส เทวทตฺโต …เป… หถิ ปน อหเมวา’’ติ เอวเมตํ มิลิทรญฺโญ อิมํ ทุมฺเมธชาตกํ สธาย กถิตํ โหตีติ. ทุติยํ ชาตกํ.

“再者，当提婆达多是一位大地之主、具足一切欲乐的国王时，菩萨是供他骑乘的象王，具足一切祥相。国王无法忍受其优雅的步态与风姿，想要杀死它，便对驯象师说：‘老师，你的象未受训练，它为何举步如飞？’即便如此，菩萨的出身也低于提婆达多，是卑劣的畜生。”——此语是世尊住在竹林时，在《本生·一集》中就提婆达多而说的《愚人本生》(Dummedhajātaka)里所引述的。在法堂上，世尊对比丘们说：“贤友们，提婆达多……而我就是那头大象。”如是，这是弥兰陀王就此《愚人本生》而说的。第二则本生故事。

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต มนุสฺโส อโหสิ. ปวเน นฏฺฐายิโก ตทา โพธิสตฺโต มหาปถวิ นาม มกฺกโฏ อโหสิ. เอถปิ ตาว ทิสฺสติ วิเสโส มนุสฺสสฺส จ ติรจฺฉานคตสฺส จ. เอถปิ ตาว โพธิสตฺโต เทวทตฺตโต ชาติยา นิหีโน’ติ อิมํ ปน วจนํ มิลิทรญฺญา เวฬุวเน วิหรนฺเตน สถารา ตึสนิปาเต เทวทตฺตสฺส สิลาปวิชฺฌนมารพฺภ กถิตํ มหากปิชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ? ‘‘เตน หิ ธนุคฺคเห ปโยเชวา…เป… กปิราชา อหเมวา’’ติ เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํมหากปิชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตีติ. ตติยํ ชาตกํ.

再者，有一次提婆达多为人，是林中的舞者，那时菩萨是一只名叫大地(Mahāpathavi)的猕猴。于此，可见人与畜生之别，且菩萨之出身亦低于提婆达多。”——此言是弥兰王(Milinda-raññā)所说，他援引了世尊住在竹林时，就提婆达多掷石一事，在三十集中所讲述的《大猕猴本生》(Mahākapijātaka)。“那么，应派弓箭手……我就是猴王。”——就这样，弥兰王援引此《大猕猴本生》而说了这句话。第三则本生故事。

‘‘ปูน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต มนุสฺโส โหติ โสณุตฺตโร นาม เนสาโท พลวา พลวตโร นาคพโล ตทาโพธิสตฺโต ฉทฺทนฺโต นาม นาคราชา อโหสิ. ตทา ลุทฺทโก ตํ หถินาคํ ฆาเตสิ. ตถปิ ตาว เทวทตฺโต อธิกตโร‘‘ติ อิทํ วจนํ มิลิทรญฺญา เชตวเน มหาวิหาเร วิหารนฺเตน สถารา ตึสนิปาเต เอกํ ทหรภิกฺขุนึ อารพฺภ กถิตํ ฉทฺทนฺตชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ ตถ ภควตา วิถารโต เทสิตํ ฉทฺทนฺตชาตกํ ตํ มยา อิธ สงฺเขปโต อุทฺธริวา กเถตพฺพเมว. ‘‘สา กิร สาวถิยํ…เป… สา ปน ภิกฺขุณี ปจฺฉา วิปสฺสิวา อรหตฺตํ ปตฺตา’’ติ. เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ ฉทฺทนฺตชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. จตุถาชาตกํ.

再者，有一次提婆达多为人，名叫索努塔拉(Soṇuttara)，是个有象力的强壮猎人。那时菩萨是名叫六牙(Chaddanta)的象王。那猎人杀害了这头大象。“即使如此，提婆达多更为恶劣。”——此言是弥兰王所说，他援引了世尊住在祇陀林大精舍时，为一个年轻比丘尼，在三十集中所讲述的《六牙象本生》(Chaddantajātaka)。世尊曾详细开示《六牙象本生》，我在此当简略引述：“据说她在舍卫城(Sāvatthī)……那位比丘尼后来修习内观而证得阿罗汉果。”就这样，弥兰王援引此《六牙象本生》而说了这句话。第四则本生故事。

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต มนุสฺโส อโหสิ วนจรโก อนิเกตวาสี ตทา โพธิสตฺโต สกุโณ อโหสิ ติตฺติโร มนฺตชฺฌายี. ตทา โส วนจรโก ตํ สกุณํ ฆาเตสิ. ตถปิ ตาว เทวทตฺโต ชาติยา อธิกตโร’’ติ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา คิชฺฌกูเฏ วิหรนฺเตน สถารา นวกนิปาเต เทวทตฺตสฺส วธาย ปริสกฺกนํ อารพฺภ กถิตํ ททฺทรชาตกํ (ติตฺติรชาตกํ) สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตสฺมึ สมเย ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ…เป… ติตฺติรปณฺฑิโต ปน อหเมวา’’ติ. เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ ททฺทรชาตกํ สธาย กถิตํ โหตีติ. ปญฺจมชาตกํ.

再者，有一次提婆达多为人，是无家的林居者，那时菩萨是一只精通咒语的鹧鸪(tittira)。那时，那林居者杀害了那只鸟。“即便如此，提婆达多在出身方面更优越。”——此言是弥兰王所说，他援引了世尊住在鹫峰山时，就提婆达多企图行刺一事，在九集中所讲述的《达达罗本生》(Daddarajātaka)，亦即《鹧鸪本生》(Tittirajātaka)。“当时，在法堂中，他们发起了谈论……而那智慧的鹧鸪就是我。”就这样，弥兰王援引此《达达罗本生》而说了这句话。第五则本生故事。

‘‘ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต กลาพุ นาม พาราณสิราชา อโหสิ ตทา โพธิสตฺโต ตาปโส อโหสิ ขนฺติวาที. ตทา โส ราชา ตสฺสตาปสสฺส กุทฺโธ หถปาเท วํสกลีเร วิย เฉทาเปสิ. ตถปิ ตาว เทวทตฺโตเยว อธิกตโร ชาติยา จ ยเสน จา’’ติ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เชจวเน วิหรนฺเตน สถารา จตุกฺกนิปาเต เอกํ โกธนภิกฺขุํ อารพฺภ กถิตํ ขนฺติวาทิชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘สถา ปน ตํ ภิกฺขุํ กสฺมาวํ…เป… ขนฺติวาทิตาปโสปน อหเมวา’’ติ เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ ขนฺติวาทิชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตีติ. ปฏฺฐชาตกํ.

再者，有一次提婆达多是名叫迦拉布(Kalābu)的波罗奈(Bārāṇasī)王，那时菩萨是名叫忍辱(Khantivādī)的苦行者。当时，那国王对苦行者发怒，命人砍断他的手脚，如同砍竹笋一般。“即便如此，提婆达多在出身和名声上仍然更优越。”——此言是弥兰王所说，他援引了世尊住在祇陀林时，为一个易怒的比丘，在四集中所讲述的《忍辱本生》(Khantivādijātaka)。“世尊对那位比丘……忍辱苦行者就是我。”就这样，弥兰王援引此《忍辱本生》而说了这句话。第六则本生故事。

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต อโหสิ วนจโร ตทาโพธิสตฺโต นทิโย นาม วานริโท อโหสิ. ตทาปิ โส วนจโร ตํ วานริทํ ฆาเตสิ สทฺธึ มาตรา กติฏฺฐภาติเกนปิ. ตถปิ ตาว เทวทตฺโตเยวอธิกตโร ชาติยา‘‘ติ อิทํ ปน วจนํ มิลิทรญฺญา เวฬุวเน วิหรนฺเตนสถารา ทุกนิปาเต เทวทตฺตํ อารพฺภ กถิตํ จุลฺลนทิยชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘เอกทิวสญฺหิ ภิกฺขู ธมฺมสหายํ …เป… สุปณฺณราชา ปน อหเมวา’’ติ เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ ปณฺฑรชาตกํ สธาย ปรโตโฆสวเสน โพธิสตฺโต ปณฺฑรโก นาม นาคราช อโหสี’’ติ กถิตํ โหติ ตถาหิ อิมสฺมึ ชาตเก โพธิสตฺโต สุปณฺณราชา เยวา’ติ. อฏฺฐมํ ชาตกํ.

再者，有一次提婆达多为林居者，那时菩萨是名叫难提优(Nandiya)的猴王。那时，那林居者连同其母亲和弟弟一起杀害了那猴王。“即便如此，提婆达多在出身方面更优越。”——此言是弥兰王所说，他援引了世尊住在竹林时，就提婆达多之事，在二集中所讲述的《小难提优本生》(Cullanandiyajātaka)。“有一天，比丘们在法堂……金翅鸟王(supaṇṇarājā)就是我。”——就这样，弥兰王援引此《潘达拉本生》(Paṇḍarajātaka)，并以他人的口吻说：“菩萨曾是名叫潘达拉(Paṇḍara)的龙王。”然而，在此本生中，菩萨其实是金翅鸟王。第八则本生故事。

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต มนุสฺโส อโหสิปวเน ชฏิลโก ตทา โพธิสตฺโต ตจฺฉโก นาม มหาสูกโร อโหสิ. ตถปิ ตาว เทวทตฺโตเยว ชาติยา อธิกตโร’’ติ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เชตวเน วิหรนฺเตน สถารา ปกิณฺณกนิปาเต ทฺเว มหลฺลเก เถเร อารพฺภ กถิตํ ตจฺฉกสูกรชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘มหาโกสโล ปน พิมฺพิสารสฺส ธิตรํ เทนฺโต…เป…รุกฺขเทวตา ปน อหเมวา’’ติ.

再者，当提婆达多是在林中的一位结发苦行者时，菩萨是一头名叫达车迦(Tacchaka)的大野猪。“即便如此，提婆达多在出身方面仍然更优越。”——此言是弥兰王所说，他援引了世尊住在祇陀林时，就两位大长老之事，在《杂集》(Pakiṇṇakanipāta)中所讲述的《达车迦野猪本生》(Tacchakasūkarajātaka)。“大憍萨罗王将女儿嫁给频婆娑罗……而我就是那树神。”

เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ ตจฺฉกสูกรชาตกํ สธาย ปรโตโฆสวเสน โพธิสตฺโต มหาตจฺฉกสูกโร นาม อโหสิติ กถิตํ ตถา หิ อิมสฺมึ ชาตเก โพธิสตฺโต รุกฺขเทวตาเยว อโหสีติ. นวมํ ชาตกํ.

就这样，弥兰王援引此《达车迦野猪本生》，依据他人之说，言及菩萨曾为一头名叫大达车迦的野猪。然而，在此本生故事中，菩萨实为一位树神。第九则本生故事。

ปุน จ ปรํ ยทาเทวทตฺโต เจติเยสุ สุรปริจโร นาม ราชา อโหสิ อุปริ ปุริสมตฺเต คคเนเวหาสงฺคโม, ตทา โพธิสตฺโต กปิโล นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ. ตถปิ ตาว เทวทตฺตสฺส ปถวิปฺปเวสมารพฺภ กถิตํ เจติยชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตสฺมิญฺหิ ทิวเส ภิกฺขู ธมฺมสหายํ. เป-กปิล-พฺราหฺมโณ ปน อหเมวา’’ติ เอวญฺเจตํ มิลิทรญฺญา อิทํเจติยชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตีติ. ทสมํ ชาตกํ.

再者，当提婆达多为支提国(Cetiyesu)一位名叫苏罗波利迦罗(Suraparicara)的国王，能离地一人高在空中行走时，菩萨是一位名叫迦毗罗(Kapila)的婆罗门。此言乃援引就提婆达多堕入大地一事所宣说的《支提本生》(Cetiyajātaka)而说：“在那一天，比丘们在法堂中……而我就是迦毗罗婆罗门。”就这样，弥兰王援引此《支提本生》而说了这番话。第十则本生故事。

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต มนุสฺโส อโหสิ สาโม นาม, ตทา โพธิสตฺโต รูรุนาม มิคราชา อโหสิ. ตถปิ ตาว เทวทตฺโตเยว ชาติยา อธิกตโร’ติ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เชตวเน วิหรนฺเตน สถารา เตรสกนิปาเต เทวทตฺตมารพฺภกถิตํ รูรูมคราชชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. โส กิร ภิกฺขูหิ’พหุปกาโร อาวุโส-เปรูรุมิโค ปน อหเมวา’’ติ. เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํรูรุมิคชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตี’ติ เอกาทสมํ ชาตกํ.

再者，当提婆达多是名叫娑摩（Sāma）的人时，菩萨是名叫嚕嚕（Rūru）的鹿王。即便如此，提婆达多在出身方面仍然更优越。”弥兰陀王（Milinda）的这句话，是参照世尊住在祇陀林时，在《十三集》（Terasakanipāta）中针对提婆达多所说的《嚕嚕鹿王本生》（Rūrumigarājajātaka）而说的。据说，（此本生源于）比丘们谈论：“贤友，（菩萨）多行饶益……”，而世尊则说：“……而嚕嚕鹿王就是我。”就这样，弥兰陀王参照这个《嚕嚕鹿王本生》而说了这番话。第十一则本生故事。

‘‘ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต มนุสฺโส อโหสิ ลุทฺทโก ปวนจโร, ตทา โพธิสตฺโต หถินาโค อโหสิ โส ลุทฺทโก ตสฺส หถินาคสฺส สตฺตกฺขตฺตุํ ทนฺเต ฉิทิวา หริ ตถปิ ตาว เทวทตฺโตเยว โยนิยา อธิกตโร’ติ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เชตวเน วิหรนฺเตน สถารา เอกกนิปาเต เทวทตฺตมารพฺภ กถิตํ สีลวนาคราชชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ธมฺมสภายญฺหิ ภิกฺขู’อาวุโส เทวทตฺโต…เป… สีลวนาคราชา ปน อหเมวาติ.

再者，当提婆达多是一个在林中游荡的猎人时，菩萨是一头大象。那个猎人七次砍下并拿走了那头大象的象牙。即便如此，提婆达多在出身方面仍然更优越。”弥兰陀王（Milinda）的这句话，是参照世尊住在祇陀林时，在《一集》（Ekakanipāta）中针对提婆达多所说的《护戒象王本生》（Sīlavanāgarājajātaka）而说的。比丘们在法堂中谈论：“贤友，提婆达多……”，而世尊则说：“……而护戒象王就是我。”

เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ สีลวนาคราชชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตี’ติ ทฺวาทสมํ ชาตกํ.

就这样，弥兰陀王参照这个《护戒象王本生》而说了这番话。第十二则本生故事。

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต สิคาโล อโหสิ ขตฺติยธมฺโม, โส ยาวตา ชมฺพุทีเป ปเทสราชาโน เต สพฺเพ อนุยุตฺเต อกาสิ, ตทา โพธิสตฺโต วิธุโร นาม ปณฺฑิโต อโหสิ ตถปิ ตาว เทวทตฺโตเยว ยเสน อธิกตโร’ติ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เวฬุวเน วิหรนฺเตน สถารา ทุกนิปาเต เทวทตฺตมารพฺภ กถิตํ สพฺพทาฐชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘เทวทตฺโต อชาตสตฺตุํ ปสาเทวา…เป… ปุโรหิโต ปน อหเมวา’’ติ.

再者，当提婆达多是一只名叫刹帝利达摩（Khattiyadhamma）的豺狼，使瞻部洲所有地方国王都臣服于他时，菩萨是一位名叫维杜罗（Vidhura）的智者。即便如此，提婆达多在名声方面仍然更优越。”弥兰陀王（Milinda）的这句话，是参照世尊住在竹林时，在《二集》（Dukanipāta）中针对提婆达多所说的《一切齿本生》（Sabbadāṭhajātaka）而说的。“提婆达多使阿闍世信服……而我就是那位国师啊。”

เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ สพฺพทาฐิก ชาตกํ สธาย วุตฺตํ ปรโตโฆสวเสน ‘‘โส ยาวตา ชมฺพุทีเป ปเทสราชาโน, เต สพฺเพ อนุยุตฺเต อกาสี’’ติ วุตฺตํ ตทา หิ โสน สพฺเพ ราชาโน อนุยุตฺเต อกาสี’ติ. เตรสมํ ชาตกํ.

就这样，弥兰陀王为了说明这个《一切齿本生》，依据他人的说法，讲说：“他在整个瞻部洲境内，使所有地方国王都臣服于他。”然而事实上，那时他并没能使所有国王都臣服于他。第十三则本生故事。

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต สถินาโค หุวา ลฏุกิกาย สกุณิกาย ปุตฺตเกฆาเตสิ, ตทา โพธิสตฺโต’ปิ หถินาโค อโหสิ ยุถปติ ตถ ตาว อุโภ’ปิ สมสมา อเหสุนฺติ’ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เวฬุวเน วิหรนฺเตน สถารา ปญฺจกนิปาเต เทวทตฺตมารรพฺภ กถิตํ ลฏุกิกชาตกํ สธายวุตฺตํ โหตี’ติ จุทฺทสมํ ชาตกํ.

再者，当提婆达多是一头凶恶的大象，杀死了鹌鹑的幼雏时，菩萨也是象群的首领。那时他们两者势均力敌。”弥兰陀王（Milinda）说的这句话，是参照《鹌鹑本生》（Laṭukikajātaka）而说的，该本生是世尊住在竹林时，在《五集》（Pañcakanipāta）中针对提婆达多所说的。第十四则本生故事。

ปุน จ ปรํ ‘‘ยทา เทวทตฺโต ยกฺโข อโหสิ อธมฺโม นาม, ตทา โพธิสตฺโตปิ ยกฺโข อโหสิ ธมฺโม นาม. ตถปิ ตาว อุโภปิ สมสมา อเหสุนฺติ‘‘อิทํ ปน วจนํ มิลิทรญฺญา เชตวเน วิหรนฺเตน สถารา เอกาทสกนิปาเต เทวทตฺตสฺส ปถวิปฺปเวสมารพฺภ กถิตํ ธมฺมเทวปุตฺต ชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตทา ภิกฺขุ ธมฺมิสภายํ ธมฺมเทวปุตฺโต ปน อหเมว สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. เอวเมตํ มิลิทรญฺโญ อิมํ ธมฺมเทวปุตฺตชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตีติ ปณฺณรสมํ ชาตกํ.

再者：“当提婆达多成为名为‘非法’的夜叉时，菩萨也成为名为‘法’的夜叉。即使如此，当时他们双方也是平等的。”这句话是弥兰陀王（Milinda）为了阐明《法天子本生》（Dhammadevaputta-jātaka）而说的，该本生是导师住在祇陀林时，就提婆达多堕入大地之事，在《十一集》中讲述的。“那时，比丘们，法堂中的法天子就是我，即正自觉者。”因此，这是弥兰陀王依据这部《法天子本生》而说的。这是第十五则本生故事。

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต นาวิโก อโหสิ, ปญฺจนฺนํ กุลสตานํ อิสฺสโร, ตทา โพธิสตฺโตปิ นาวิโก อโหสิ ปญฺจนฺนํ กุลสตานํ อิสฺสโร ตถปิ ตาว อุโภปิ สมสมา’จ อเหสุนฺติ‘‘อิทมฺปน มิลิทรญฺญา เชตวเน วิหรนฺเตน สถารา ทฺวาทสกนิปาเต เทวทตฺตสฺส ปญฺจกุลสตานิ คเหวา นิรเย ปวิฏฺฐภาวมารพฺภ กถิตํ สมุทฺทวาณิชชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘โส หิ อคฺคสาวเกสุ ปริสํ คเหวา โสปณฺฑิตวฑฒกี นาม อหเมวา’’ติ. เอวเมตํ มิลิทรรญญา อิมํ สมุทฺทวาณิชชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตี’ติ. โสฬสมํ ชาตกํ.

再者：“当提婆达多是船主，五百家族的主人时，菩萨也是船主，五百家族的主人。即使如此，当时他们双方也是平等的。”这句话是弥兰陀王（Milinda）为了阐明《海商本生》（Samuddavāṇija-jātaka）而说的，该本生是导师住在祇陀林时，就提婆达多带领五百家族堕入地狱一事，在《十二集》中所说的。“名叫智匠（paṇḍita-vaḍḍhakī）的，就是我。”因此，这是弥兰陀王依据这部《海商本生》而说的。这是第十六则本生故事。

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต สถวาโห อโหสิ ปญฺจนฺนํ สกฏสตานํ อิสฺสโร, ตทา โพธิสตฺโตปิ สถวาโห อโหสิ ปญฺจนฺนํ สกฏสตานํ อิสฺสโร. ตถปิ ตาว อุโภปิ สมสมา อเหสุ’’นฺติ อิทมฺปนวจนํ มิลิทรญฺญา เชตวเน วิหรนฺเตน สถารา เอกกนิปาเต อนาถปิณฺฑิกสฺสสหายเก ติถยสาวเก อารพฺภ กถิตํ อปณฺณก ชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตี’ติ. สตฺตรสมํ ชาตกํ.

再者：“当提婆达多成为拥有五百辆货车的商队首领时，菩萨也成为拥有五百辆货车的商队首领。即使如此，当时他们双方也是平等的。”这句话是弥兰陀王（Milinda）为了阐明《无欺本生》（Apaṇṇaka-jātaka）而说的，该本生是导师住在祇陀林时，就给孤独的朋友——外道弟子之事，在《一集》中讲述的。这是第十七则本生故事。

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต สาโข นาม มิคราชา อโหสิ, ตทา โพธิสตฺโตปิ นิคฺโรโธ นาม มิคราชา อโหสิ. ตถปิ ตาว อุโภปิ สมสมา อเหสุนฺติ ‘‘อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เชตวเน วิหรนฺเตน สถารา เอกกนิปาเต กุมารกสฺสปมาตรํ ภิกฺขุณึ อารพฺภ กถิตํ นิคฺโรธมิคชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ สา กิร ราชคหนคเร มหาวิภวสฺส เสฏฺฐิโน ธีตา อโหสิ นิคฺโรธมิคราชา ปน อหเมวา’’ติ เอว เมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ นิคฺโรธมิคราชชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตี’ติ. อฏฺฐารสมํ ชาตกํ.

再者：“当提婆达多是名叫萨诃（Sākha）的鹿王时，菩萨也是名叫尼拘律（Nigrodha）的鹿王。即使如此，当时他们双方也是平等的。”这句话是弥兰陀王（Milinda）为了阐明《尼拘律鹿本生》（Nigrodhamiga-jātaka）而说的，该本生是导师住在祇陀林时，就拘摩罗迦叶（Kumārakassapa）的母亲比丘尼之事，在《一集》中讲述的。“据说她是王舍城一位大富长者的女儿，而尼拘律鹿王就是我。”因此，这是弥兰陀王依据这部《尼拘律鹿王本生》而说的。这是第十八则本生故事。

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต สาโข นาม เสนาปติ อโหสิ, ตทา โพธิสตฺโต นิคฺโรโธ นาม ราชา อโหสิ. ตถปิ ตาว อุโภปิ สมสมา อเหสุนฺติ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เวฬุวเน วิหรนฺเตน สถารา ทสกนิปาเต เทวทตฺตามารพฺภ กถิตํ นิคฺโรธชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘เอกทิวสญฺหิ ภิกฺขู นิคฺโรธชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตี’ติ. เอกุนวิสติมํ ชาตกํ.

再者：“当提婆达多是名为萨诃(Sākha)的将军时，菩萨是名为尼拘律(Nigrodha)的国王。即使如此，当时他们双方也是平等的。”此言是弥兰王为阐明《尼拘律本生》(Nigrodha-jātaka)而说，该本生是导师住于竹林时，在《十集》中就提婆达多之事而讲述的。“某日，比丘们……”，此为第十九则本生故事。

ปุน จ ปรํ สทา เทวทตฺโต ขณฺฑหาโล นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ, ตทา โพธิสตฺโต จโท นาม ราชกุมาโร อโหสิ. ตถาปิ ตาว อเนน ขณฺฑหาโล อธิกตโร’ติ ‘‘อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา คิชฺฌกูเฏ วิหรนฺเตน สถารา ทสชาตเกเทวทตฺตมารพฺภ กถิตํ จทกุมารชาตกํ สธาย วุตฺตํ ตํ สงฺเขปโน ทสฺสยิสฺสาม. ‘‘ตสฺส วถุ สงฺฆเภทกฺขธเก อาคตเมว จทกุมาโร ปน อหโมวา’’ติ เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ วทกุมารชาตกํ สธาย วุตฺตนฺติ วีสติมชาตกํ.

再者：“当提婆达多是名为堪达哈拉(Khaṇḍahāla)的婆罗门时，菩萨是名为旃陀(Canda)的王子。即使如此，堪达哈拉也比他更优越。”此言是弥兰王为阐明《旃陀王子本生》(Candakumāra-jātaka)而说，该本生是导师住于鹫峰山时，在《十本生》中就提婆达多之事而讲述的。“其事已见于（律藏）僧团分裂犍度中，而我即是旃陀王子。”如是，此乃弥兰王依据此《旃陀王子本生》所说。此为第二十则本生故事。

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต พฺรหฺมทตฺโต นาม ราช อโหสิ, ตทา โพธิสตฺโต ตสฺส ปุตฺโต มหาปทุโม นาม กุมาโร อโหสิ, ตทา โสราชา สกปุตฺตํ โจรปฺปปาเต ขิปาเปสิ. ยโต กุโตจิ ปิตา ปุตฺตานํ อธิกตโร อโหสิ วิสิฏฺโฐ, ตถปิ ตาว เทวทตฺโตเยว อธิกตโร’ติ อิทมฺปน เอวนํ มิลิทรญฺญา เชตวเน วิหรนฺเตน สถารา ทฺวาทสกนิปาเต จิญฺจํ มาณวิกมารพฺภ กถิตํ มหาปทุมชาตกํ สธาย วุตฺตํ. ‘‘ปฐมโพธิยญฺหิ ทสพลสฺส อหํ ตทา ราชปุตฺโต, เอวํ ธาเรถ ชาตกนฺติ, เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ มหาปทุมชาตกํ สธาย ปุตฺตนฺติ เอกวีสติมชาตกํ.

再者，当提婆达多为梵授王时，菩萨是他的儿子，名为大红莲童子。那时，那位国王让自己的儿子被扔下盗贼崖。虽然在任何情况下，父亲都比儿子更优越、更卓越，但提婆达多却更为恶劣。此言是弥兰王为阐明《大红莲本生》，该本生是世尊住于祇陀林时，在《十二集》中就金迦女(Ciñcā-māṇavikā)之事而讲述的。“于初证菩提时，具足十力的我，即是当时的王子，你们应当这样忆持本生。”弥兰王正是依据这部《大红莲本生》而作此说。此为第二十一则本生故事。

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต มหาปตาโป นาม ราชา อโหสิ, ตทา โพธิสตฺโต ตสฺส ปุตฺโต ธมฺมปาโล นาม กุมาโร อโหสิ, ตทา โส ราชา สกปุตฺตสฺส หถปาเท สีสญฺจ เฉทาเปสิ. ตถปิ ตาว เทวทตฺโต เยจ อุตฺตโร อธิกตโร’’ติ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เวฬุวเน วิหรนฺเตน สถารา ปญฺจกนิปาเต เทวทตฺตสฺสวธปริสกฺกนมารพฺภ กถิตํ จุลฺลธมฺมปาลชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘อเถกทิวสํ ภิกฺขุ ธมฺมสภายํ กถํ ธมฺมปาลกุมาโร ปน อหเมวา’’ติ เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ จุลฺลธมฺมปาลชาตกํ สธาย วุตฺตนฺติ พาวีสติม ชาตกํ สมตฺตํ.

再者，当提婆达多为大威王时，菩萨是他的儿子，名为法护童子。那时，那位国王让人砍断了自己儿子的手、脚和头。即便如此，提婆达多却更为恶劣。此言是弥兰王为阐明《小法护本生》而说，该本生是世尊住于竹林时，在《五集》中就提婆达多谋害世尊之事而讲述的。“法护童子就是我。”弥兰王正是依据这部《小法护本生》而作此说。第二十二则本生故事结束。

อมฺพชาตก-ทุมฺเมธชาตกานิ มหากปิ-

《芒果本生》、《愚钝本生》、《大猴本生》、

ฉทฺทนฺต-ททฺทรญฺจาปิ ขนฺติวาทิกชาตกํ

《六牙象本生》、《达达罗本生》与《忍辱仙人本生》、

จุลฺลนทิย-ปณฺฑรก-ตจฺฉสุกรชาตกํ

《小难提本生》、《盘陀罗迦本生》、《木匠野猪本生》、

เจติยชาตกญฺจาปิ รูรุมิคิทชาตกํ

《支提耶本生》与《鲁鲁鹿本生》、

สีลวํ สพฺพทาฐญฺจ ลฏุกิกญฺจ อปณฺณกํ

《持戒本生》、《萨婆达陀本生》、《鹌鹑本生》与《无谬本生》、

นิคฺโรธมิค-นิคฺโรธ-จทกุมารชาตกํ

《尼拘律鹿本生》、《尼拘律本生》、《旃陀王子本生》、

มหาปทุมกุมาร-ธมฺมปาลกชาตกํ

《大红莲童子本生》与《法护本生》。

อิติ เอตานิ พาวีส ชาตกานิ ยถากฺกมํ

如是，此等二十二则本生故事依次排列，

มิลิโท นามุปทาย นาคเสนสฺส อพฺรวีติ.

弥兰王列举这些本生后，对龙军说：

เอวญฺจ โส ราชา อิมานิ ชาตกานิ สธาย กเถวา ปุนปิ เอวมาห? ‘‘ภนฺเต นาคเสน, อชฺเชกรหิ อุโภปิ สกฺยกุเลสุ ชายึสุ. โพธิสตฺโตปิ พุทฺโธ อโหสิ. สพฺพญฺญุ โลกนายโก, เทวทตฺโต ตสฺส เทวาติเทวสฺส สาสเน ปพฺพชิวา พุทฺธาลยํ อกาสิ. กินฺนุโข ภนฺเต นาคเสน, ยํ มยา ภณิตํ ตํ สพฺพมฺปิ ตถํ อุทาหุ วิตถนฺติ.’’

国王这样讲述了这些本生故事后，又再次说道：“尊者龙军，如今他们二位都出生于释迦族。菩萨也已成佛，是一切知者、世间导师。提婆达多在那位天中之天的教法中出家，却对佛陀怀有敌意。尊者龙军，我所说的这一切，是真实的还是虚假的呢？”

ชาตกุทฺธรณํ สมตฺตํ.

本生引述完毕。

คาถาสรูปํ

偈颂纲要

คาถาสรูปมฺปน เอวํ เวทิตพฺพํ?

偈颂纲要当如是理解：

มิลิโท นาม โส ราชา สาคลายมฺปุรุตฺตเม

那位名为弥兰的国王，住于最上之城娑伽罗，

อุปคญฺฉิ นาคเสนํ คงฺคา’ว ยถสาครํ.

他走近龙军，犹如恒河奔向海洋。

อาสชฺช ราชา จิตฺรกถี อุกฺกาธารํ ตโมนุทํ อปุจฺฉิ นิปุเณ ปญฺเห ฐานาฐานคเต ปุถู,

国王走近这位言辞善巧、驱暗持炬者，询问众多关于处与非处的精妙问题。

ปุจฺฉา วิสชฺชนา เจว คมฺภิรถูปนิสฺสิตา

问答皆依于甚深之义，

หทยงฺคมา กณฺณสุขา อพฺภุตา โลมหํสนา

动人心弦，悦耳怡人，奇妙绝伦，令人毛发耸立。

อภิธมฺมวินโยคาฬฺหา สุตฺตชาลสมถิตา

深探阿毗达摩与毗奈耶，并以经网庄严。

นาคเสนกถา จิตฺรา โอปมฺเมหิ นเยหิ จ

龙军的言辞善巧，善用譬喻与理路。

ตถ ญาณมฺปณิธาย หาสยิวาน มานสํ

是故，当立志于智慧，令心欣悦，

สุโณถ นิปุเณ ปญฺเห กงฺขาฏฺฐานวิทาฬเน’ติ

且听此等能破除疑根的精妙问答。

เตนาหุ?-

是故说：

พหุสฺสุโต จิตฺรกถี นิปุโณ จ วิสารโท,สามยิโก จ กุสโล ปฏิภาเน จ โกวิโท;

多闻广博善敷演，聪敏练达辩无碍，明察时机善权变，捷思善巧应答来。

เตปิ เตปิฏกา ภิกฺขู ปญฺจเนกายิกาปิ จ,จตุเนกายิกา เจว นาคเสนํ ปุรกฺขรุํ;

三藏通达诸比丘，五部四部皆精修，咸以龙军为上首。

คมฺภีรปญฺโญ เมธาวี มคฺคามคฺคสฺส โกวิโท,อุตฺตมถมนุปฺปตฺโต นาคเสโน วิสารโท;

慧深睿智，善辨道与非道，已证最上义，龙军实练达。

เตหิ ภิกฺขูหิ ปริวุโต นิปุเณหิ สจฺจวาทิภี,จรนฺโต คามนิคมํ สาคลํ อุปสงฺกมี;

为诸比丘所围绕，彼等善巧真实语，游行村镇与城邑，渐向娑伽罗城去。

สงฺเขยฺยปริเวณสฺมึ นาคเสโน ตทา วสี,กเถติ โส มนุสฺเสหิ ปพฺพเต เกสรี ยถา’ติ;

龙军彼时住于僧伽耶园，如山中雄狮，向众人说法。

จรเณน เจว สมฺปนฺนํ สุทนฺตํ อุตฺตเม ทเม,ทิสฺวา ราชา นาคเสนํ อิทํ วจนมพฺรวิ;

国王见到龙军戒行具足，于最上调御中善受调御，便说了这番话：

กถิกา มยา พหู ทิฏฺฐา สากจฺฉา โอสฏา พหู,น ตาทิสํ ภยํ อาสิ อชฺชตาโส ยถา มม;

我曾见过许多论师，也曾多次参与讨论，但从未有过如我今日这般的恐惧。

นิสฺสํสยํ ปราชโย มม อชฺช ภวิสฺสติ,ชโย’ว นาคเสนสฺส ยถา จิตฺตํ น สณฺฐิตนฺติ;

毫无疑问，今日我必将失败，胜利必属龙军，因为我的心无法安定。

พาหิรคาถา

外偈

ยถา หิ องฺคสมฺภารา โหติ สทฺโท รโถ อิติ,เอวํ ขเธสุ สนฺเตสุ โหติ สตฺโตติ สมฺมุติ;

犹如依各部件的组合而有“车”之名，同样地，当诸蕴存在时，便有“众生”的世俗称谓。

สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปเญญา จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ,อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ โส อิมํ วิชฏเย ชฏนฺติ;

有智慧的人安住于戒，修习心与慧，热忱、审慎的比丘，他能解开此结。

อยมฺปติฏฺฐา ธรณีว ปาณินํ อิทญฺจ มูลํ กุสลาภิวุทฺธิยา,มุขญฺจิทํ สพฺพชินานุสาสเน โย สูลกฺขโธ วรปาติโมกฺขิโย’ติ;

此戒是众生之立足处，犹如大地；此亦是善法增长之根源；此是诸佛教导之开端，即殊胜的波罗提木叉戒蕴。

สทฺธาย ตรตี โอฆํ อปฺปมาเทน อณฺณวํ,วีริเยน ทุกฺขํ อจฺเจติ ปญฺญาย ปริสุชฺฌติ;

以信渡暴流，以不放逸渡海洋，以精进越众苦，以智慧得清净。

นาภินทามิ มรณํ นาภินทามิ ชีวิตํ,กาลญฺจ ปฏิกงฺขามิ นิพฺพิสํ ภตโก ยถา;

我不乐于死，亦不乐于生，我等待时机，犹如佣人等待薪资。

นาภินทามิ มรณํ นาภินทามิ ชีวิตํ,กาลญฺจ ปฏิกงฺขามิ สมฺปชาโน ปติสฺสโต;

我不乐于死，亦不乐于生，我正知正念地等待时机。

ปฏิคจฺเจว ตํ กยิรา ยํ ชญฺญา หิตมตฺตโน,น สากาฏิกจินฺตาย มนฺตา ธีโร ปรกฺกเม;

人应预先做自己知道有益的事，智者应在思虑后努力，而不应像车夫那样思虑。

ยถา สากฏิโก นาม สมํ หิวา มหาปถํ,วิสมํ มคฺคมารุยฺห อกฺขภินฺโน’ว ธายติ;

犹如车夫舍弃平坦大道，驶入崎岖之路，车轴断裂而忧愁。

เอวํ ธมฺมา อปกฺกมฺม อธมฺมมนุวตฺติย,มโท มจฺจุมุขมฺปตฺโต อกฺขจฺฉินฺโน’ว โสจติ;

同样地，愚人背离正法，追随非法，当他到达死亡之口时，便会像车轴断裂者般悲伤。

อลฺลวมฺมปฏิจฺฉนฺโน นวทฺวาโร มหาวโณ,สมนฺตโต ปคฺฆรติ อสุจิ ปูติคธิโย’ติ;

（此身）为湿皮所覆，是具九窍的大创伤，从各处流出不净与腐臭。

มิลิทปญฺเห ฐิตา พาวีสติ คาถา สมตฺตา.

《弥兰陀问经》中的二十二首偈颂至此结束。

ภสฺสปฺปเวที เวตณฺฑี อติพุทฺธิวิจกฺขโณ,มิลิโท ญาณเภทาย นาคเสนมุปาคมี;

善于言谈与辩论，智慧卓越又明察，弥兰陀为抉择智慧，前去见龙军。

วสนฺโต ตสฺส ฉายาย ปริปุจฺฉนฺโต ปุนปฺปุนํ,ปภินฺนพุทฺธิ หุวาน โส’ปิ อาสิ ติเปฏโก;

住于他的庇荫下，再三地提问，他智慧开显，亦通达了三藏。

นวงฺคํ อนุมชฺชนฺโต รตฺติภาเค รโหคโต,อทฺทกฺขิ เมณฺฑเก ปญฺเห ทุนฺนิเวเฐ สนิคฺคเห;

夜间独处时，他思惟九分教，见到那些难以理清、附带诘难的“两难”问题。

ปริยายภาสิตํ อถิ อถิ สธาย ภาสิตํ,สภาวภาสิตํ อถิ ธมฺมราชสฺส สาสเน;

在法王的教导中，有间接说，有意趣说，也有依自性说。

เตสํ อถมวิญฺญาย เมณฺฑเก ชินภาสิเต,อนาคตมฺหิ อทฺธาเนวิคฺคโห ตถ เหสฺสติ;

若不理解佛陀所说的那些“两难”问题的含义，在未来，将会因此而有争论。

หท กถิมฺปสาเทตฺวา เฉชฺชาเปสฺสามิ เมณฺฑเก,ตสฺส นิทฺทิฏฺฐมคฺเคน นิทฺทิสิสฺสนฺตฺยนาคเต;

那么，我当澄清论题，断除这些“两难”问题，未来之人将依循他所指出的道路来解说。

วิสมํ สภยํ อติวาโต ปฏิจฺฉนฺนํ เทวนิสฺสิตํ,ปโถ จ สงฺกโม ติถํ อฏฺเฐเต ปริวชฺชิยา;

崎岖、危险、风大、隐蔽、天神所依之处，以及小径、桥梁、渡口——这八者应当避开。

รตฺโต ทุฏฺโฐ จ มูฬฺโห จ มานี ลุทฺโธ ตถา’ลโส,เอกจินฺตี จ พาโล จ เอเต อถวินาสกา;

贪欲者、瞋恚者、愚痴者、傲慢者、贪婪者、懈怠者、固执己见者以及愚者——这些人会毁坏利益。

รตฺโต ทุฏฺโฐ จ มูฬฺโห จ ภีรุ อามิสจกฺขุโก,อิถิ โสณฺโฑ ปณฺฑโก จ นวโม ภวติ ทารโก;

贪欲者、瞋恚者、愚痴者、怯懦者、贪求利养者、沉溺女色者、黄门，以及第九种是孩童。

นเวเต ปุคฺคลา โลเก อิตฺตรา จลิตา จลา,เอเตหิ มนฺติตํ คุยฺหํ ขิปฺปํ ภวติ ปากฏํ;

世间这九种人是轻浮、动摇、不稳定的，他们所商议的秘密很快就会泄露。

วเสน ยสปุจฺฉาหิ ติถวาเสน โยนิโส,สากจฺฉา สฺเนหสํเสวา ปติรูปวเสน จ

通过权力、通过询问名声、通过住处、通过如理作意、通过讨论、通过友爱交往、以及通过适宜性。

เอตานิ อฏฺฐ ฐานานิ พุทฺธิวิสทการกา,เยสํ เอตานิ สมฺโหนฺติ เตสํ พุทฺธิ ปภิชฺชติ;

这八种情况能使智慧明晰，若有人具备这些，他们的智慧就会开显。

ปูชียนฺตา อสมสมา สเทวมานุเสหิ เต,น สาทิยนฺติ สกฺการํ พุทฺธานํ เอส ธมฺมตา’ติ

他们受天人所崇拜，无与伦比，但他们不乐于恭敬，此是诸佛的法性。

อยํ คาถา สาริปุตฺตเถเรน วุตฺตา.

此偈为舍利弗长老所说。

อิเมหิ อฏฺฐิหิ ตมคฺคปุคฺคลํเทวาติเทวํ นรทมฺมสารถึ,สมนฺตจกฺขุํ สตปุญฺญลกฺขณํปาเณหิ พุทฺธํ สรณํ คโต’สฺมิ;

我以此骨骸与生命，皈依彼无上之人、天中之天、可调御者的导师、普眼者、百福相庄严的佛陀。

ชาลึกณฺหาชินํ ธีตํ มทฺทิเทวึ ปติพฺพตํ,จชมาโน นจินฺเตสึ โพธิยาเยว การณา;

(ชาตกคาถา)

我舍弃了阇利(Jāli)与女儿羇拏延(Kaṇhājinā)，舍弃了贞洁的玛蒂王妃，不曾思虑，只为菩提之故。（本生偈）

น อนฺตลิกฺเข น สมุทฺทมชฺเฌน ปพฺพตานํ วิวรํ ปวิสฺส,น วิชฺชติ โส ชคติปฺปเทโสยถฏฺฐิตํ นปฺปสเหยฺย มจฺจุ;

无论在虚空，无论在海中央，无论进入山洞深处，世间没有一个地方，能让人立足而不为死亡所征服。

กาเยน สํวโร สาธุ สาธุวาจาย สํวโร,มนสา สํวโร สาธุ สาธุ สพฺพถสํวโร;

身防护为善，语防护为善，意防护为善，一切防护皆为善。

อเจตนํ พฺราหฺมณ อสฺสุณนฺตํชานํ อชานนฺตมิมํ ปลาสํ,อารทฺธวีริโย ธุวมปฺปมตฺโตสุขเสยฺยํ ปุจฺฉสิ กิสฺส เหตุ’ติ;

(ชาตกคาถา)

婆罗门，你精勤、坚定、不放逸，明知这片树叶无心、不闻、无知，为何还要问它安眠之事？（本生偈）

อิติ ผทน รุกฺโข’ปิ ตาวเท อชฺฌภาสถ,มยฺหมฺปิ วจนํ อถิ ภาชทฺวาช สุโณหิ เม’ติ;

(ชาตกคาถา)

于是，那棵帕达那树(phandana)立刻开口说：“我也有话要说，婆罗堕闍(Bhāradvāja)，请听我说。”（本生偈）

จุทสฺส ภตฺตํ ภุญฺชิวา กมฺมารสฺสา’ติ เม สุตํ,อาพาธํ สมฺผุสี ธีโร ปพาฬฺหํ มารณนฺติกตฺติ

我听说，在吃了铁匠纯陀的食物后，那位贤者遭受了剧烈的、致命的疾病。

สถวาโต ภยํ ชาตํ นิเกตา ชายตี รโช,อนิเกตมสถวํ เอตํ เว มุนิทสฺสนนฺติ;

(ชินภาสิตา มินิเทน วุตฺตา)

从交往中生起怖畏，从住处生起尘垢，无住处、无交往，这才是牟尼的见解。（胜者所说，弥兰陀所引述）

สสมุทฺทปริยายํ มหึ สาครกุณฺฑลํ,น อิจฺเฉ สห นิทาย เอวํ สยฺห วิชานหีติ;

(ชาตกคาถา โลมกสฺสเปน วุตฺตา)

这片大地被大海环绕，以大海为耳环，我不想与它一同安眠，朋友，你当知晓此理。（本生偈，由毛迦叶(Lomakassapa)所说）

วธิสฺสเมตนฺติ ปรามสนฺโตกาสาวมทฺทกฺขิ ธชํ อิสีนํ,ทุกฺเขน ผุฏฺฐสฺสุทปาทิ สญฺญาอรหทฺธโช สพฺภิ อวชฺฌรูโป’ติ;

(ชาตกคาถา ฉทฺทนฺตนาคราเชน วุตฺตา)

当他心怀“我将杀此”之念时，他看见了袈裟——圣者的旗帜。被痛苦触及的他，生起了一种认知：‘阿罗汉的旗帜，为善人所不可侵犯。’（本生偈，由六牙龙王(Chaddantanāgarāja)所说）

คาถาภิคีตมฺเม อโภชเนยฺยํสมฺปสฺสตํ พฺราหฺมณ เนส ธมฺโม,คาถาภิคีตํ ปนุทนฺติ พุทฺธาธมฺเม สติ พฺราหฺมณ วุตฺติเรสา;

(สุตฺตานิปาตคาถา ชินภาสิตา)

婆罗门，以偈颂歌咏所得之物，我不应食用；对于洞见者而言，这不是法。诸佛舍弃以偈颂歌咏所得之物；婆罗门，当法存在时，这便是他们的维生之道。（经集偈，胜者所说）

น เม อาจริโย อถ สทิโส เม น วิชฺชติ,สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ นถิ เม ปฏิปุคฺคโล’ติ;

(ขธกคาถา ชินภาสิตา)

我没有老师，也没有与我相等者；在天人世间中，没有与我匹敌者。（犍度偈，胜者所说）

วิปุโล ราชคหิกานํ คิริเสฏฺโฐ ปวุจฺจติ,เสโต หิมวตํ เสฏฺโฐ อาทิจฺโจ อฆคามินํ;

毗富罗山(Vipula)被称为王舍城(Rājagaha)群山中的最胜者；白山(Seto)是雪山中的最胜者；太阳是空中运行者中的最胜者；

สมุทฺโท’ทธินํ เสฏฺโฐ นกฺขตฺตานญฺจ จทิมา,สเทวกสฺส โลกสฺส พุทฺโธ อคฺโค ปวุจฺจตีติ;

大海是诸水中的最胜者，月亮是星辰中的最胜者；在天人世间中，佛陀被称为最上者。

(ทฺเว คาถา มาณวกเทวปุตฺเตน วุตฺตา นาคเสนเถเรน วุตฺตา)

（此二偈由摩纳瓦天子(Māṇavakadevaputta)所说，龙军长老所引述。）

เอโก มโนปสาโท สรณคมนํ อญฺชลิปฺปณาโม วา,อุสฺสหเต ตารยิตุํ มารพลนิสูทเน พุทฺเธ’ติ;

(อยํ คาถา สาริปุตฺตเถเรนาภตา)

一心净信，或皈依、或合掌礼敬，即能于摧伏魔军的佛陀处得度。（此偈由舍利弗长老所引述。）

อารหถ นิกฺขมถ ยุชฺชถ พุทฺธสาสเน,ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ นฬาคารํ’ว กุญฺชโร’ติ;

(ชินภาสิตา มิลิเทน วุตฺตา)

你们当奋起！当出离！当致力于佛陀的教法！你们当摧破死神的军队，犹如大象摧破芦苇屋。（胜者所说，弥兰陀所引述）

โย สีล วา ทุสฺสีเลสุ ททาติ ทานํธมฺเมน ลทฺธํ สุปสนฺน จิตฺโต,อภิสทฺทหํ กมฺมผลํ อุลารํตํ เว ทานํ ทายกโต วิสุชฺฌตี’ติ;

(อยํ นาคเสเนน อาภตา)

无论对持戒者或破戒者布施，若以如法所得之物，怀着清净心，并笃信殊胜的业果，则此布施因布施者而清净。（此乃龙军所引述）

น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา มทฺที เทวี น อปฺปิยา,สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ ตสฺมา ปิเย อทาสหนฺติ;

我并非憎恶两个孩子，玛蒂王妃也非我所不爱。然一切知智于我最珍爱，是故我施舍了我的挚爱。

สหสฺสคฺฆญฺหิ มํ ตาโต พฺราหฺมณสฺส ปิตา อทา,อโถ กณฺหาชินํ กญฺญํ หถินญฺจ สเตน จา’ติ;

父亲将价值千金的我赠予婆罗门，还有羇拏延(Kaṇhājinā)女孩，以及一百头大象。

ชิคจฺฉาย ปิปาสาย อหินา ทฏฺโฐ วิเสน จ,อคฺคิ อุทก สตฺตีหิ อกาเล ตถ มิยฺยติ;

或因饥渴，或被蛇咬中毒，或因火、水、刀兵，人会于彼处非时而死。

อนุมานปญฺเห วุจฺจมานา อิมา คาถา สลฺลกฺเขตพฺพา?

在关于推论的问题中，所说的这些偈颂应当被善加注意吗？

พหุ ชเน ตารยิวา นิพฺพุโต อุปธิกฺขเย,อนุมาเนนญาตพฺพํ’อถิ โส ทีปทุตฺตโม’ติ;

他已度脱众多众生，于诸取灭尽时般涅槃；应以推论而知：“彼最胜之洲屿存在。”

กมฺมมูลํ คเหตฺวาน อาปณํ อุปคจฺฉถ,อารมฺมณํ กิณิวาน ตโต มุจฺจถ มุตฺติยาติ;

你们当以业为资本，进入市场；购买了所缘后，便能从解脱中解脱。

น ปุปฺผคโธ ปฏิวาตเมติ น จทนํ ตครมลฺลิกา วา,สตญฺจ คโธ ปฏิวาตเมติ สพฺพา ทิสาสปฺปุริโส ปวาติ;

花香不能逆风飘送，檀香、多伽罗香、茉莉香也是如此。但贤者之香能逆风传送，善人的香气遍及一切方向。

จทนํ ตครํ วาปิ อุปฺปลํ อถ วสฺสิกี,เอเตสํ คธชาตานํ สีลคโธ อนุตฺตโร;

檀香、多伽罗香，或青莲、素馨，于此等诸香中，戒德之香无上。

อปฺปมตฺโต อย คโธ ยวายํ นครจทนี,โย จ สีลวตํ คโธ วาต เทเวสุ อุตฺตโม’ติ;

这多伽罗和檀木之香，是微不足道的；而持戒者的香气，才是无上的，甚至飘散于诸天之中。

กมฺมมูลํ ชนา ทวา คณฺหนฺติ อมตํ ผลํ,เตน เต สุขิตา โหนฺติ เย กีตา อมตํ ผลนฺติ;

人们付出了业的资本，获得了不死之果；那些买得不死之果的人，因此而获得快乐。

เย เกจิ โลเก อคทา วิสานํ ปฏิพาหกา,ธมฺมาคทสมํ นถิ เอตํ ปิวถ ภิกฺขโว’ติ;

世间凡有任何能驱除诸毒的解毒药，无一能与法药相比。比丘们，饮此法药吧！

เย เกจิ โอสธา โลเก วิชฺชนฺติ วิวิธา พหู,ธมฺโมสธ สมํ นถิ เอตํ ปิวถ ภิกฺขโว’ติ;

世间存在着各种各样的药物，无一能与法药相比。比丘们，饮此法药吧！

ธมฺโมสธํ ปิวิวาน อชรามรณา สิยุํ,ภาวยิวา จ ปสฺสิวา นิพฺพุตา อุปธิกฺขเย’ติ;

饮用此法药后，他们将无老无死，修习并观照后，诸有尽而得涅槃。

พฺยาธิตํ ชนตํ ทิสฺวา อมตาปณํ ปสารยี,กมฺเมน ตํ กิณิวาน อมตมาเทถ ภิกฺขโว’ติ;

见到病苦的众生，他开设了不死市场。比丘们，以业购买它，并获得不死吧！

เอวรูปานิ สีลานิสนฺติ พุทฺธสฺส อาปเณ,กมฺเมน ตํ กิณิวาน รตนํ โว ปิลธถา’ติ;

如是戒德存在于佛陀的市场中。比丘们，以业购买它，并佩戴此珍宝吧！

สมาธิรตนมาลสฺส กุวิตกฺกา น ชายเร,น จ วิกฺขิปฺปเต จิตฺตํ เอตํ ตุมฺเห ปิลธถา’ติ;

拥有禅定宝鬘者，恶寻思不生，心亦不散乱。汝等佩戴此物吧！

ปญฺญารตนมาลสฺส น จิรํ วตฺตเต ภโว,ขิปฺปํ ผสฺเสติ อมตํ น จ โส โรจเต ภเว’ติ;

拥有智慧宝鬘者，其有不长久。他速触不死，亦不乐于有。

มณิมาลาธรํ เคหชโน สามึ อุทิกฺขติ,วิมุตฺติรตนมาลนฺตุ อุทิกฺขนฺติ สเทวกา’ติ;

家人仰望佩戴珠宝的主人，诸天则瞻仰佩戴解脱宝鬘者。

เยน ญาเณน พุชฺฌนฺติ อริยา กตกิจฺจตํ,ตํ ญาณรตนํ ลทฺธุํ วายเมถ ชิโนรสา’ติ;

圣者以彼智慧觉悟所作已办。胜者之子们，当努力获得彼智慧宝！

ปฏิสมฺภิทา กิณิวานญาเณน ผสฺสเยยฺย โย,อสมฺภีโต อนุพฺพิคฺโค อติโรจติ สเทวเก’ติ;

若有人以智慧购买并触证无碍解，他将无畏无恼，光耀胜过诸天人。

โพชฺฌงฺครตนมาลสฺส อุทิกฺขนฺติ สเทวกา,กมฺเมน ตํ กิณิวาน รตนํ โว ปิลธถา’ติ;

诸天人瞻仰拥有七觉支宝鬘者。汝等以业购买它，并佩戴此珍宝吧！

อายุ อาโรคตา วณฺณํ สคฺคํ อุจฺจากุลีนตา,อสงฺขตญฺจ อมตํ อถิ สพฺพาปเณ ชิเน;

寿命、健康、容色、天界、高贵出身，以及无为与不死，皆存在于胜者的市场中。

อปฺเปน พหุเกนาปิ กมฺมมูเลน คยฺหติ,กิณิวา สทฺธามูเลน สมิทฺธา โหถ ภิกฺขโว;

以业为价，或多或少，皆可购得。比丘们，以信为价购买，愿你们成就圆满！

ภวตีห-

在此处，有：

วีตราคา วีตโทสา วีตโมหา อนาสวา,วีตตณฺหา อนาทานา ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

离贪、离嗔、离痴、无漏、离渴爱、无执取者，他们安住于法城中。

อารญฺญกา ธูตธรา ธายิโน ลูขจีวรา,วิเวกาภิรตา ธีรา ธมฺมนคเร วสนฺติ เต’ติ;

林野栖身者、持头陀行者、禅修者、穿粗衣者、乐于独处者、智者，他们安住于法城中。

เนสชฺชิกา สถติกา อโถ’ปิ ฐานวงฺกมา,ปํสุกูลธรา สพฺเพ ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

常坐不卧者、恒常精进者、以及经行者，所有粪扫衣者，他们安住于法城中。

ติจีวรธรา สพฺเพ จมฺมขณฺฑจตุถกา,รตา เอกาสเน วิญฺญุ ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

所有披三衣者、以皮片为第四物者、乐于一坐食的智者，他们安住于法城中。

อปฺปิจฺฉา นิปกา ธีรา อปฺปาหารา อโลลุปา,ลาภาลาเภน สนฺตุฏฺฐา ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

寡欲者、审慎者、智者、少食者、无贪求者、于得失知足者，他们安住于法城中。

ธายี ธานรตา ธีรา สนฺตจิตฺตา สมาหิตา,อากิญฺจญฺญํ ปถยานา ธมฺมนคเร วสนฺตี เต;

禅修者、乐于禅那者、智者、心寂静者、心已定者、希求无所有处者，他们安住于法城中。

ปฏิปนฺนา ผลฏฺฐา จ เสกฺขา ผลสมงฺคิโน,อาสึสกา อุตฺตมถํ ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

行道者、住果者、有学、具足果者、希求最上义者，他们安住于法城中。

โสตาปนฺนา จ วิมลา สกทาคามิโน จ เย,อนาคามี จ อรหนฺโต ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

无垢的预流者，以及一来者、不还者与阿罗汉，他们安住于法城中。

สติปฏฺฐานกุสลา โพชฺฌงฺคภาวนารตา,วิปสฺสกา ธมฺมธรา ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

善巧念住者、乐于修习觉支者、观者、持法者，他们安住于法城中。

อิทฺธิปาเทสุ กุสลา สมาธิภาวนารตา,สมฺมปฺปธานมนุยุตฺตา ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

善巧神足者、乐于修习禅定者、勤修正勤者，他们安住于法城中。

อภิญฺญาปารมิปฺปตฺตา เปตฺติเก โคจเร รตา,อนฺตฬิกฺขมฺหิ จรณา ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

已达神通彼岸、乐于先圣境域、能行于虚空者，他们安住于法城。

โอกฺขิตฺตจกฺขุ มิตภาณี คุตฺตทฺวารา สุสํวุตา,สุทนฺตา อุตฺตเม ทเม ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

眼目低垂、言语适度、善护诸根、善自律、于最上调御中善调伏者，他们安住于法城。

เตวิชฺชา ชฬภิญฺญา จ อิทฺธิยา ปารมึ คตา,ปญญาย ปารมิปฺปตฺตา ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

三明者、具足六神通者、已达神通波罗蜜者、已达智慧波罗蜜者，他们安住于法城。

ยถาปิ นครํ ทิสฺวา สุวิภตฺตํ มโนรมํ,อนุมาเนน ชานนฺติ วฑฺฒกิสฺส มหตฺตนํ;

犹如见到一座划分良好、令人愉悦的城市，人们便能推断出建造者的伟大。

ตเถว โลกนาถสฺส ทิสฺวา ธมฺมปุรํ วรํ,อนุมาเนน ชานนฺติ อถิ โส ภควา อิติ;

同样，见到世导师殊胜的法城，人们便能推断出“他确实是世尊”。

อนุมาเนนชานนฺติ อูมึ ทิสฺวาน สาคเร,ยถา’ยํ ทิสฺสเต อูมี มหนฺโต โส ภวิสฺสติ;

见到海中的波浪，人们便能推断：“此波浪将是巨大的。”

ตถา พุทฺธํ โสกนุทํ สพฺพถมปราชิตํ,ตณฺหกฺขยมนุปฺปตฺตมฺภวสํสารโมจนํ;

同样，见到佛陀，他已驱除忧愁，在一切处无与伦比，已证得爱尽，从轮回中解脱。

อนุมาเนน ญาตพฺพํ อูมึ ทิสฺวา สเทวเก,ยถา ธมฺมุมิวิปฺผโร อคฺโค พุทฺโธ ภวิสฺสติ;

于天人界中，见到波浪，应以推知：“如是法浪广传，佛陀将为至上。”

อนุมาเนน ชานนฺติ ทิสฺวา อจฺจุคฺคตํ คิรึ,ยถา อจฺจุคฺคโต เอส หิมวา โส ภวิสฺสติ;

见到高耸的山峰，人们便能推断：“这座高耸的山将是雪山(Himavā)。”

ตถา ทิสฺวาธมฺมคิรึ สีตีภุตํ นิรูปธึ,อจฺจุคฺคตํ ภควโต อจลํ สุปฺปติฏฺฐิตํ;

同样，见到世尊那已清凉、无所依、极高、不动、善安住的法山，

อนุมาเนน ญาตพฺพํ ทิสฺวาน ธมฺมปพฺพตํ,ตถา หิ โส มหาวีโร อคฺโค พุทฺโธ ภวิสฺสติ;

见到法山，便可推知：“如此，那位大雄(mahāvīro)将是至上的佛陀。”

ยถาปิ คชราชสฺส ปทํ ทิสฺวาน มานุสา,อนุมาเนนชานนฺติ มหา เอส คโช อิติ;

犹如人们见到象王(gajarāja)的足迹，便能推断：“这是一头巨大的象。”

ตเถว พุทฺธนาคสฺส ปทํ ทิสฺวา วิภาวิโน,อนุมาเนน ชานนฺติ อุฬาโร โส ภวิสฺสติ;

同样，见到佛陀龙象(buddhanāga)的足迹，那些能辨别者便能推断：“他将是伟大的。”

อนุมาเนนชานนฺติ ภีเต ทิสฺวาน กุมฺมิเค,มิคราชสฺส สทฺเทนภีตา’เม กุมฺมิคา อิติ;

见到惊恐的野兽，人们便能推断：“这些野兽是被兽王(migarāja)的声音吓坏了。”

ตเถว ติถิเย ทิสฺวา วิถทฺเธ ภีตมานเส,อนุมาเนน ญาตพฺพํ ธมฺมราเชน คชฺชิตํ;

同样，见到那些困惑且心怀恐惧的外道(tithiya)，应可推知是法王(dhammarāja)发出了吼声。

นิพฺพุตํ ปถวึ ทิสฺวา หริตปตฺตํ มโหทกํ,อนมาเนน ชานนฺติ มหาเมเฆน นิพฺพุตํ;

见到大地已清凉，绿叶繁茂，水量充沛，人们便能推断它已被大云雨所清凉。

ตเถวิมํ ชนํ ทิสฺวา อาโมทิตปโมทิตํ,อนุมาเนน ญาตพฺพํ ธมฺมราเชน ตปฺปิตํ;

同样，见到这些人欢欣鼓舞，应可推知他们已被法王所满足。

ลคฺคํ ทิสฺวา ภิสํ ปงฺกํ กลลทฺทคตํ มหึ,อนุมาเนน ชานนฺติ วาริกฺขโธ มหา คโต;

见到莲藕陷于淤泥中，大地亦被泥泞覆盖，人们便能推断大洪水已经过。

ตเถวิมํ ชนํ ทิสฺวา รโชปกฺขสมาหิตํ,วหิตํ ธมฺมนทิยา วิสฺสฏฺฐํ ธมฺมสาคเร;

同样，见到这些人被尘垢所覆，由法河(dhammanadī)带走，释放到法海(dhammasāgara)中，

ธมฺมามตคตํ ทิสฺวา สเทวกมิมํ มหึ,อนุมาเนน ญาตพฺพํ ธมฺมกฺขโธ มหา คโต;

见到这有天人的大地已趋向法甘露(dhammāmata)，应可推知大法的洪流已过。

อนุมาเนน ชานนฺติ ฆายิวา คธมุตฺตมํ,ยถา’ยํ วายตี คโธ เหสฺสนฺติ ปุปฺผิตา ทุมา;

闻到最上的妙香，人们便能推断：“当此香气飘散时，树木将会开花。”

ตเถวายํ สีลคโธ ปวายติ สเทวเก,อนุมาเนน ญาตพฺพํ อถิ พุทฺโธ อนุตฺตโร’ติ;

同样，此戒香(sīlagandha)飘散于天人世界，应可推知：“有无上佛陀。”

อนุมานปญฺหํ.

推论之问。

ปสฺสตารญฺญเก ภิกฺขู อชฺโฌคาฬฺเห ธุเต คุเณ,ปุน ปสฺสติ คิหิ ราชา อนาคามิผเล ฐิเต;

他见到林住比丘深入头陀功德，又见到在家国王安住于不还果(anāgāmiphala)。

อุโภ’ปิ เต วิโลเกวา อุปฺปชฺชิ สํสโย มหา,พุชฺเฌยฺย เจ คิหิธมฺเม ธุตงฺคํ นิปฺผลํ สิยา;

观察此二者后，他生起了大疑惑：“若在居家生活中即能觉悟，头陀行(dhutaṅga)岂非徒劳？”

ปรวาทิวาทมถนํ นิปุณํ ปิฏกตฺตเย,หท ปุจฺเฉ กถิเสฏฺฐํ โส เม กงฺขํ วิโนสฺสตี’ติ

“有一位善于摧破他论、精通三藏(piṭakattaya)者。我应去请问那位最上的说法者，他将为我消除疑惑。”

เมณฺฑกปญฺเห ฐิตา ทฺวาสีติ คาถา สมตฺตา.

门达葛问中的八十二首偈颂至此结束。

มิลิทปฺปกรเณ สพฺพา คาถา สมฺปิณฺฑิตา จตุราธิกสตคาถา โหนฺติ.

《弥兰王问经》中所有偈颂总计为一百零四首。

มิลิทปฺปกรเณ สพฺพคาถาสรูปคหณํ สมตฺตํ.

《弥兰王问经》所有偈颂之纲要摄集至此结束。

สํขฺยาสรูปํ

数的形态

สงฺขฺยาสรูปํ ปน เอวํ เวทิตพฺพํ. เอก-ทฺวิ-ติ-จตุ-ปญฺจ-ฉ-สตฺต-อฏฺฐ-นว-ทส-เอกาทส-ทฺวาทส- เตรส-จุทฺทส-โสฬส-สตฺตรส-อฏฺฐารส-เอกูนวีสติ-ปญฺจวีสติ-อฏฺฐวีสติ-ตึสา -ฉสฏฺฐิ-ทิยฑฺฒสตนฺติ ปญฺจวีสติวิธา สงฺขฺยา. ตถ พุทฺโธ เอโก, ปถวิ เอกา, สมุทฺโท เอโก, สิเนรุ เอโก, เทวโลโก เอโก, พฺรหฺมโลโก เอโก’ติ ฉ เอกกา มิลิทปฺปกรเณ อาคตา.

关于数的形态，应当这样理解：一、二、三、四、五、六、七、八、九、十、十一、十二、十三、十四、十六、十七、十八、十九、二十五、二十八、三十、六十六、一百五十——这些是二十五种数。同样，佛陀是一个，大地是一个，海洋是一个，须弥山是一个，天界是一个，梵天界是一个，这六个“一”出现在《弥兰王问经》(Milindapañha)中。

ทฺเว อถวเส สมฺปสฺสมานา ภควตา วิหารทานํ อนุญฺญาตํ? วิหารทานํ นาม สพฺพพุทฺเธหิ วณฺณิตํ อนุมตํ โถมิตํ ปสถํ วิหารทานํ ทวา เทวมนุสฺสา ชาติชราพฺยาธิมรเณหิ มุจฺจิสฺสนฺติ. วิหาเร สติ ภิกฺขู ภิกฺขุนิโย วา กโตกาสา ทสฺสนกามานํ สุลภทสฺสนํ ภวิสฺสนฺตี’ติ.

世尊看到哪两种利益而允许布施僧房呢？所谓布施僧房，是被一切佛陀所称赞、认可、赞叹、嘉许的。通过布施僧房，天人将会从生、老、病、死中解脱。当僧房存在时，比丘和比丘尼们将会有安身之处，并且容易让想见到他们的人见到。

ทฺเว อถวเส ปฏิจฺจ สพฺพพุทฺธา อตฺตนา นิมฺมิตํ จตุปจฺจยํ น ปริภุญฺชนฺติ? อคฺคทกฺขิเณยฺโย สถา’ติ พหู เทวมนุสฺสา จตุปจฺจยํ ทตฺวา ทุกฺขา มุจฺจิสฺสนฺติ. พุทฺธา ปฏิหาริยํ กวา ชีวิตวุตฺตึ ปริเยสนฺตี’ติ ปรูปวาทโลปนถญฺจาติ.

缘于哪两个原因，一切佛陀不享用自己所变现的四资具呢？（一）“导师是最上应供者”，（因此）许多天人布施四资具后将从苦中解脱。（二）以及为了消除他人的诽谤：“诸佛通过施行神迹来谋求生计”。

ทฺเว อกมฺมชา อเหตุชา อนุตุชา? อากาโส นิพฺพานญฺจา’ติ

哪两种事物非由业生、非由因生、非由时节生？虚空与涅槃。

ทฺเว อถวเส สมฺปสฺสมาเนน เวสฺสนฺตเรน รญฺญา ทฺเว ปุตฺตา ทินฺนา? ทานปโถว เม น ปริหายิสฺสติ, อิเม กุมารา มูลชลาหารภุญฺชนทุกฺขโต มุจจิสฺสนฺตี’ติ.

韦桑达拉王看到哪两种利益而布施了两个孩子？“（一）我的布施之道将不会衰退；（二）这些孩子将从以树根和水为食的痛苦中解脱。”

อุทกสฺส ทฺเว คุณา นิพฺพานํ อนุปฺปวิฏฺฐา? สีตลภาโว, ปีตสฺส ฆมฺมวินยนภาโว จา’ติ.

水的两种特质已趣入涅槃吗？即清凉之性，以及饮用后能消除热恼之性。

อสติยา อชานเนน จา’ติ ทฺวีหิ การเณหิ อาปตฺตึ อาปชฺชนฺตี’ติ ฉ ทุกา อาคตา.

“由于无正念和无知这两种原因而犯戒”——如是，已述六组二法。

สีเตน อุณฺเหน อติโภชเนนา’ติ ตีหิ อากาเรหิ ปิตฺตํ กุปฺปติ.

由于寒冷、炎热、过量饮食这三种情况，胆汁会失调。

สีเตน อุณฺเหน อนฺนาปาเนน จา’ติ ตหี อากาเรหิ เสมฺหํ กุปฺปติ.

由于寒冷、炎热、饮食这三种情况，痰会失调。

พุทฺธวํสตาย ธมฺมครุกตาย ภิกฺขุภุมิมหนฺตตายา’ติ ตีหิ การเณหิ ปาติโมกฺขํ ปฏิจฺฉนฺนํ การาเปติ.

由于佛种的延续、对法的尊重、比丘众的广大这三个原因，（佛陀）允许在遮蔽处诵念波罗提木叉。

อคทสฺส ตโย คุณา นิพฺพานํ อนุปฺปวิฏฺฐา? คิลานกานํ ปริสรณํ โรควินาสนํ อมตกรณนฺติ.

良药的三种特质已趣入涅槃吗？即：作为病人的依靠、能消除疾病、能达成不死。

มณิรตนสฺส ตโย คุณา นิพฺพานํ อนุปฺปวิฏฺฐา? สพฺพกามททํ นหาสกรํ อุชฺโชตถกรนฺติ.

摩尼宝(maṇiratana)的三种特质已趣入涅槃吗？即：能满足一切欲望、能驱除黑暗、能带来光明。

รตนจทนสฺส ตโย คุณา? วณฺณสมฺปนฺโน คธสมฺปนฺโน รสสมฺปนฺโน’ติ สตฺต ติกา วุตฺตา.

宝贵旃檀(ratanacandana)有哪三种特质？颜色具足、香气具足、味道具足。如是，已述七组三法。

สปฺปิมณฺฑสฺส ตโย คุณา? วณฺณสมปนฺโน, คธสมฺปนฺโน, รสสมฺปนฺโน’ติ สตฺตติกา วุตฺตา ทิฏฺฐธมฺมผาสุวิหารตาย อนวชฺชคุณพหุลตายอเสสอริยวีถิภาวโต สพฺพพุทฺธปสถตายาติ อิเม จตฺตาโร อถวเส สมฺปสฺสมานา พุทฺธา ปฏิสลฺลานํ เสวนฺติ.

酥油的精华有三种特质：颜色具足、香气具足、味道具足。又，诸佛看到四种利益而乐于独住：为了现法乐住，为了具足众多无过的品质，为了作为一切圣道的根本，以及为了被一切佛陀所称赞。

นินฺนตาย ทฺวารตาย จิณฺณตาย สมุทาจริตตฺตาติ จตุหิ อากาเรหิ มโนวิญฺญาณํ ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณ อนุปวตฺตติ.

意识以倾向性、门性、串习性、惯行性这四种方式，随五双识之后转起。

กมฺมวเสน โยนิวเสน กุลวเสน อายาจนวเสนา’ติ จตุนฺนํ สนฺนิปาตานํ วเสน คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ.

由于业力、生处、家族及祈求这四者的聚合，而有入胎。

อทิฏฺฐนฺตราโย, อุทฺทิสฺสกตสฺส อนฺตราโย, อุปกฺขฏนฺตราโย ปริโภคนฺตราโย’ติ จตฺตาโร อนฺตรายา เตสุ อทิฏฺฐนฺตราโย ภควโต อถิ, เสสา ตโย นถิ, อุทฺทิสฺสกตสฺส พฺยามปฺปภาย สพฺพญฺญุตญาณสฺส ชีวิตสฺส จา’ติ จตุนฺนํ อนฺตรายาภาวา.

有四种障碍：未见障、指定障、已备障、受用障。其中，世尊有未见障，其余三种则无，这是因为对（佛陀的）指定身份、一寻光、一切知智及寿命这四者没有障碍的缘故。

อพฺภา, มหิกา, เมโฆ, ราหุ จา’ติ จตฺตาโร สูริยโรคา สมุทฺทสส จตฺตาโร คุณา? กุณเปหิ อสํวาสิยภาโว, นทีหิ อปูรณตา, มหาภุตาวาสตา, วิจิตฺตปุปฺผสมากิณฺณตา’ติ.สตฺต จตุกฺกา วุตฺตา.

云、霜、雨云、罗睺(Rāhu)，此四为太阳的病患；大海有四种特质：不与尸体同住、众流难满、是诸大有情的住所、遍布种种花朵。如是，已述七组四法。

๕. ภุมิมหนฺตตา, ปริสุทฺธวิมลตา, ปาเปหิอสํวาสิยตา, ทุปฺปฏิวิชฺฌตา, พหุวิธสํวรรกฺขิยตา’ติ สาสนสฺส อิเม อตุลฺยา ปญฺจ คุณา วตฺตนฺติ ปกาสนฺติ.

5. 教法有此五种无与伦比的特质，它们存在并彰显：如大地般广大、完全清净无垢、不与恶法共住、难以洞察、由多种防护与守护所维系。

โภชนสฺส ปญฺจ คุณา นิพฺพานํ อนุปฺปวิฏฺฐา? อจฺจุคฺคตตา, อจลตา ทุรธิโรหณตา พีชารูหณตา โกปานุนยวิวชฺชนตา’ติ.

山岳的五种特质已趣入涅槃吗？即：极为高耸、不动摇、难以攀登、种子不生、远离愤怒与随贪。

อาหจฺจปเทน รเสน อาจริยวํสตาย อธิปฺปายาการตาย ญาณุตฺตรตายา’ติ อิเมหิ ปญฺจคุเณหิ อโถ ปฏิคฺคเหตพฺโพ จา’ติ จตฺตาโร ปญฺจกา วุตฺตา.

以章句之义味、师资传承、意趣之相、智慧之优越这五种功德，以及应受持，如是已说四组五法。

๖. เสนาปติ, ปุโรหิโต, อกฺขทสฺโส, ภณฺฑาคาริโก, ฉตฺตคาโห, ขคฺคคาโห อมจฺโจ’ติ ฉ อมจฺจา คณียนฺติ. เวปุลฺโล ราชคหิยานํ พุทฺโธ อคฺโค ปวุจฺจตี’ติ ฉ อคฺคา. มาณวคามิกเทวปุตฺเตน วุตฺตคาถา นาคเสเนน อาหริวา วุตฺตา.

6. 将军、祭司、司法官、库官、持伞者、持剑者，这六者被算作大臣。毗富罗山(Vepulla)于王舍城人中为第一，佛陀被称为最上，如是为六种第一。龙军引述了摩纳婆伽弥迦天子(Māṇavagāmikadevaputta)所说的偈颂。

วาติโก, ปิตฺติโก, เสมฺหิโก, เทวตูปสํหารโต, สมุทาจิณฺณโต, ปุพฺพนิมิตฺตโต’ติ ฉ ชนา สุปินํปสฺสนฺตี’ติ ตโย ฉกฺกา วุตฺตา.

风病者、胆病者、痰病者、天神引致者、习性使然者、先兆所致者，这六种人会做梦。如是已说三组六法。

๗. ปุถุชฺชนจิตฺตํ, โสตาปนฺนจิตฺตํ, สกทาคามิจิตฺตํ, อนาคามิจิตฺตํ, อรหนฺตจิตฺตํ, ปจฺเจกพุทฺธจิตฺตํ, สมฺมาสมฺพุทฺธจิตฺตนฺติ สตฺต จิตฺตวิมุตฺติโย.

7. 凡夫心、须陀洹心、斯陀含心、阿那含心、阿罗汉心、独觉佛心、正等觉佛心，此为七种心解脱。

นารโท, ธมฺมนฺตรี, อํคีรโส, กปิโล, กณฺฑรคฺคิสาโม, อตุโล, ปุพฺพกจฺจายโน’ติ สตฺต อาจริยา โอวาทการกา.

那罗达、达摩安达利(Dhammantarī)、鸯耆罗娑(Aṅgīrasa)、迦毗罗(Kapila)、犍达罗吉萨摩(Kaṇḍaraggisāma)、阿图罗(Atula)、前迦旃延(Pubbakaccāyana)，这七位是作劝诫的老师。

‘‘ชิฆจฺฉาย, ปิปาสาย, อหินา ทฏฺโฐ, วิเสน จ,อคฺคี-อุทก-สตฺตีหิ อกาเล ตตฺถ มิยฺยตี’’ติ;

“因饥饿、因干渴、被蛇咬、以及中毒，因火、水、武器，彼于非时而死。”

อิเม สตฺต ชนา อกาลมรณิกา นามา’ติ ตโย สตฺตกา วุตฺตา.

这七种人被称为非时死者，如是已说三组七法。

๘. วิสมํ สภยํ …เป… อฏฺเฐเต ปริวชฺชิยา’ติ อิมานิ อฏฺฐฏฺฐานานิ ปณฺฑิเตหิ ปริวชฺชนียานีติ ปริวชฺชนียฏฺฐานฏฺฐกํ นาม.

8. “不平坦的、有危险的……乃至……这八者应被避开。”这八处是智者所应避开的，此名为“应避八处”。

รตฺโตทุฏฺโฐ …เป… เอเต อถวินาสกา’ติ อิทํ อถวินาสกฏฺฐกํ นาม.

“有贪欲者、有瞋恚者……乃至……这些是利益的毁灭者。”此名为“毁灭利益八法”。

วเสน ยสปุจฺฉาหิ …เป… เตสํ พุทฺธิ ปภิชฺชตี’ติ อิทํ พุทฺธิวิสทกรณฏฺฐกํ นาม.

“因权力、名声、诘问……乃至……他们的智慧被败坏。”此名为“令智慧败坏八法”。

กาลํ เทสํ ทีปํ กุลํ ชเนตฺติมายุํ มาสํ เนกฺขมฺมํ วิโลเกตี’ติ อิทํ โพธิสตฺเตน วิโลกิยฏฺฐกํ นาม.

“观察时、处、洲、家系、母亲、寿元、月份、出离。”此名为“菩萨所观八法”。

‘‘วิกฺกยานาคตมคฺโค ติถํ ตีรํ อายุถิรํ;

อนาคตํ กุสลํวา’ติ อฏฺฐฏฺฐานา วิโลกิยา’’ติ;

“贩卖、未至之道、渡口、岸边、寿、稳定、未来、善，此八处应被观察。”

อิทํ อนาคตวิโลกิยฏฺฐกํ นาม.

此名为“观察未来八法”。

‘‘วาณิโช หถินาโค จ สากฏิโก นิยามโกภิสกฺโก อุตฺตรเสตุ ภิกฺขุ เจว ชินงฺกุโร,เอเต อฏฺฐ อนาคเต อฏฺฐ ชนา วิโลกิยา’’ติ;

“商人、驯象师、车夫、舵手、医生、造渡桥者、比丘、以及佛子，这八种人于未来应被观察。”

อิทํ วิโลกิยฏฺฐกํ นาม.

此名为“所观八法”。

รตฺโต ทุฏฺโฐ’จ มูฬฺโห จ มานี ลุทฺโธ ตถา’ลโส ราชา จ ฆาตกา อฏฺฐ นาคเสเนน เทสิตา’ติอิทํ ฆาตกฏฺฐกํ นาม.

“贪染者、瞋恚者、愚痴者、我慢者、贪婪者、懒惰者、国王、以及杀戮者，此八者为龙军(Nāgasena)所示。”此名为“杀戮者八法”。

วาต ปิตฺเตน เสมฺเหน …เป… อกาเล ตถ วิยฺยตี’ติ อิทํ อกาลมรณการณฏฺฐกํ นาม.

“因风、胆汁、痰……乃至……彼于非时而死。”此名为“非时死因八法”。

น วา อโถ อนุสาสิตพฺโพ, น ราคุปสํหิตํ จิตฺตํ น โทสูปสํหิตํ จิตฺตํ น โมหูปสํหิตํ จิตฺตํ อุปฏฺฐาเปตพฺพํ, ทาสกมฺมกรโปริเสสุ นีจวุตฺตินา ภวิตพฺพํ, กายิกวาจสิกํ สุฏฺฐุ รกฺขิตพฺพํ, ฉฬิทฺริยานิ สุฏฺฐู รกฺขิตพฺพานิ, เมตฺตาภาวนาย มานสํ อุปฏฺฐาเปตพฺพนฺติ อิทํ รญฺญา มิลิเทน สมาทินฺนํ วตฺตฏฺฐกํ นาม.

不应再被教诫；不应生起与贪俱行之心；不应生起与瞋俱行之心；不应生起与痴俱行之心；对奴仆、雇工、下人应保持谦下；应善守护身业与语业；应善守护六根；应于慈心修习中安立意念。此名为“弥兰陀王(Milinda)所受持之义务八法”。

ปุปฺผาปณํ คธาปนํ ผลาปณํ อคทาปณํ โอสธาปณํ อมตาปณํ รตนาปณํ สพฺพาปณนฺติ อิทํ อาปณฏฺฐกํ นามา’ติ. ทส อฏฺฐกา วุตฺตา.

花店、香店、水果店、药店、草药店、甘露店、珠宝店、杂货店，此名为“商店八法”。如是已说十组八法。

๙.’รตฺโต ทุฏฺโฐ จ มูฬฺโห จ …เป… ขิปฺปํ ภวติ ปากฏนฺติ’ อิทํ อิตฺตรนวกํ นาม.

9. “贪染者、瞋恚者、愚痴者……乃至……迅速变得彰显。”此名为“小九法”。

นวานุปุพฺพวิหารสงฺขาตธมฺมานุมชฺชชนวกนฺติ ทฺเว นวกา วุตฺตา.

名为“九次第住”者与“法浸润九法”，如是已说两组九法。

๑๐.

10.

’สงฺฆสมุสุโข ทุกฺขิ ธมฺมาธิปติโกปิ จ

“与僧团同乐同忧，并以法为依；

สํวิภาคี ยถาถามํ ชินจกฺกาภิวฑฺฒโก

随力分享，增长胜者之法轮；

สมฺมทิฏฺฐิปุรกฺขาโร อนญฺญสถุโก ตถา

以正见为前导，且不以他人为师；

สุรกฺโข กายกมฺมาทิ สมคฺคาภิรโตปิ จ

善护身业等，亦乐于和合；

อกุโภ น จเร จกฺเก พุทฺธาทิสรณงฺคโต

不怀欺诈，归依于佛等；

ทส อุปาสกคุณา นาคเสเนน เทสิตา’ติ

此为龙军(Nāgasena)所示之优婆塞十德。”

อิทํ อุปาสกคุณทสกํ นาม.

此名为“优婆塞功德十法”。

คงฺคา ยมุนา อจิรวตี สรภุ มหี สิธุ สรสฺสตี เวตฺรวตี วิตถา จทภาคา’ตี อิทํนทิทสกํ นาม.

恒河(Gaṅgā)、亚穆纳河(Yamunā)、阿致罗筏底河(Aciravatī)、萨拉布河(Sarabhū)、摩醯河(Mahī)、信度河(Sindhu)、萨拉洒蒂河(Sarassatī)、韦特罗婆提河(Vetravatī)、毗达陀河(Vitathā)、月分河(Candabhāgā)，此名为“十河”。

สีตํ อุณฺหํ ชิฆจฺฉา ปิปาสา อุจฺจาโร ปสฺสาโว ถินมิทฺธํ ชรา พฺยาธิ มรณนฺติ อิทํ กายานุวตฺตกทสกํ นาม.

冷、热、饥、渴、大便、小便、昏沉与睡眠、衰老、疾病、死亡，此名为“随身十法”。

พุทฺเธ สคารโว, ธมฺเม สคารโว, สงฺเฆ สคารโว, สพฺรหฺมจาริสุ สคารโว, อุทฺเทสปริปุจฺฉาสุ วายมติ, สวณพหุโล โหติ, ภินฺนสีโล’ปิ อากปฺปํ อุปฏฺฐาเปติ, ครหภยา กายิกวาจสิกญฺจสฺส สุรกฺขิตํ โหติ, ปธานาภิมุขํ จิตฺตํ โหติ, กโรนฺโตปิ ปาปํ ปฏิจฺฉนฺนํ อาจรตี’ติ อิทํ คิหิทุสฺสีลาธิกคุณทสกํ นาม.

恭敬佛，恭敬法，恭敬僧，恭敬同梵行者，致力于教诫与提问，多闻，即使破戒，亦能保持威仪，因畏惧责备而善护身语，心向于精勤，即使造恶，亦隐秘行之。此名为“在家破戒者之增上功德十法”。

อวชฺฌกวจธารณโก, อิสิสามญฺญภณฺฑลิงฺคธารณโก, สงฺฆสมยมนุปวิฏฺฐตาย พุทฺธธมฺมสงฺฆรตนคตตาย ปธานาลยนิเกตวาสตาย ชินสาสเน ธนปริเยสนโต วรธมฺมเทสนโต ธมฺมทีปคติปรายณตาย’ อคฺโค พุทฺโธ’ติ เอกนฺโตชุทิฏฺฐิตาย อุโปสถสมาทานโต ทกฺขิณํ วิโสเธตี’ติ เอกนฺโตชุทิฏฺฐิตาย อุโปสถสมาทานโต ทกฺขิณํ วิโสเธตี’ติ เอกนฺโตชุทิฏฺฐิตาย อุโปสถสมาทานโต ทกฺขิณํ วิโสเธตี’ติ อิทํ ทกฺขิณาวเสน ทสกํ นาม.

身披不可杀害之甲胄；持有仙人与沙门的用具和相状；进入僧团的集会；归依佛法僧宝；居住于精勤的住所；在胜者教法中寻求财富；宣说胜法；以法灯为究竟归趣；具足“佛陀是至上者”的专正直见；通过受持布萨来清净供养。此名为“与供养有关的十法”。

อลคฺคนตา, นิราลยตา, วาโค, ปหาณํ, อปุนราวตฺติตา, สุขุมตา, มหนฺตตา, ทุรนุโพธตา, ทุลฺลภตา อสทิสตา, พุทฺธธมฺมสฺสา’ติ อิทํ โพธิสตฺตคุณทสกํ นาม.

佛法之无执著、无依止、舍离、断除、不再轮回、微细性、广大性、难通达性、难得性、无与伦比性——此名为“菩萨功德十法”。

มชฺชชทานํ, สมชฺชทานํ, อิถิทาํ, อสภทานํ, จิตฺตกมฺมทานํ, วิสทานํ, สถทานํ, สงฺขลิกทานํ, กุกฺกุฏสูกรทานํ, ตุลากูฏ มานนกูฏทานนนฺติ อิทํ โลเก อทานสมฺมตทานํ นาม.

酒施、节庆娱乐施、妇女施、牛施、画像施、毒药施、武器施、镣铐施、鸡猪施、假秤假量施，此名为“世间不认可之布施十法”。

มาตา พธนํ, ปิตา พธนํ, ภริยา พธนํ, ปุตฺตา พธนํ, ญาตี พธนํ, มิตฺตาพธนํ, ธนํ พธนํ, ลาภสกฺกาโรพธนํ, อิสฺสริยํ พธนํ, ปญฺจกามคุณา พธนนฺติ อิทํ พธนทสกํ นาม.

母亲是束缚，父亲是束缚，妻子是束缚，儿子是束缚，亲戚是束缚，朋友是束缚，财富是束缚，利养与恭敬是束缚，主权是束缚，五种欲乐是束缚。此名为“束缚十法”。

วิธวา อิถิ, ทุพฺพโล ปุคฺคโล, อมิตฺตญาติปุคฺคโล, มหคฺฆโส, อนาจาริยกุลวาสี, ปาปมิตฺโต, ธนหีโน, อาจริยหีโน, กมฺมหีโน, ปโยคหีโน ปุคฺคโล’ติ อิทํ โอญาตพฺพปุคฺคลทสกํ นาม.

寡妇，弱者，亲属怀有敌意者，大食者，住在无师家者，恶友，无财富者，无老师者，无业者，无努力者——此名为“应轻视的十种人”。

ทเม สเม ขนฺติสํวเร ยเม นิยเม อกฺโกเธ วิหึสาย สจฺเจ โสเจยฺเย’ติ ทสฏฺฐาเนสุ สตตํ จิตฺตํ ปวตฺตตี’ติ อิทํ เวสฺสนฺตรคุณทสกํ นามา’ติ.

于调伏、寂静、忍耐、防护、克制、自律、无嗔、不害、真实、清净——于此十处，心恒常转起。此名为“韦桑达拉(Vessantara)功德十法”。

เอกาทส ทสกา วุตฺตา.

已说十一种十法。

๑๑. อากาสสฺส เอกาทส คุณา นิพฺพานํ อนุปฺปวิฏฺฐา? น ชายติ, นชิยฺยติ, น มิยฺยติ, น จวติ, น อุปฺปชฺชติ, ทุปฺปสยฺโห, อโจรหรโณ, อนิสฺสิโต, วิหงฺคคมโน, นิราวรโณ, อนนฺโต’ติ อิทํ อากาสคุณกาทสกํ นาม.

11. 虚空的十一种功德已入涅槃吗？不生、不老、不死、不逝、不生起、难以降伏、不为盗贼所夺、无所依、鸟所行处、无障碍、无边际——此名为“虚空功德十一法”。

สีลปาการํ …เป… สติปฏฺฐานวีถิกนฺติ อิทํ ธมฺมนครปริวาเรกาทสกํ นามา’ติ ทฺเว เอกาทสกา วุตฺตา.

戒为城墙……（乃至）……念住为街道，此名为法城的十一种随员。已说两种十一法。

๑๒. รตฺโต ราควเสน อปจิตึ น กโรติ, ทุฏฺโฐ โทสวเสน, มูฬฺโห โมหวเสน, อุนฺนโฬมานวเสน, นิคฺคุโณ อวิเสสตาย, อติถทฺโธ อติเสธตาย, หีโน หีนภาวตาย,วจนกโร อนิสฺสรตาย, ปาโป กทริยตาย, ทุกฺขาปิโต ทุกฺขาปิตตาย, ลุทฺโธ โลภวเสน, อายูหิโต อถสาธนวเสน อปจิตึ น กโรตีติ อิทํ อปจิติอการกปุคฺคลทฺวาทสกํ นาม เอกเมว อาคตํ.

12. 有贪者因贪而不行恭敬，有嗔者因嗔，有痴者因痴，傲慢者因傲慢，无德者因其无差别，极固执者因其过度拒绝，卑劣者因其卑劣性，听话者因其不自主，恶人因其悭吝，受苦者因其受苦，贪婪者因其贪婪，谋求者因其追求目的而不行恭敬。此名为不行恭敬的十二种人，仅此一种传来。

๑๓. ปํสุกูลิกงฺคํ เตจีวริกงฺคํ ปิณฺฑปาติกงฺคํ สปทานจาริกงฺคํ เอกาสนิกงฺคํ ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ ขลุปจฉาภตฺติกงฺคํ อารญฺญิกงฺคํ รุกฺขมูลิกงฺคํ อพฺโภกาสิกงฺคํ โสสานิกงฺคํ ยถาสถติกงฺคํ เนสชชิกงฺคนฺติ อิทํ ธุตงฺคเตรสกํ นาม เอกเมว.

13. 粪扫衣支、三衣支、常乞食支、次第乞食支、一坐食支、一钵食支、时后不食支、阿兰若住支、树下住支、露地住支、冢间住支、随处住支、常坐不卧支。此名为十三头陀支，仅此一种。

๑๔. จุทฺทสพุทฺธญาณวเสน จุทฺทสกํ เวทิตพฺพํ.

14. 应依十四种佛智了知十四法。

๑๖. อลงฺการปฬิโพโธ, มณฺฑนปฬิโพโธ, เตลมกฺขนปฬิโพโธ, วณฺณปฬิโพโธ, มาลาปฬิโพโธ, คธปฬิโพโธ, วาสปฬิโพโธ, หรีฏกิปฬิโพโธ, อามลกปฬิโพโธ, รงฺคปฬิโพโธ, พธนปฬิโพโธ, โกจฺฉปฬิโพโธ, กปฺปกปฬิโพโธ, วิชฏนปฬิโพโธ, อูกาปฬิโพโธ, เกเสสุ ลูยนฺเตสุ โสจนฺติ กิลมนฺติ ปริเทวนฺติ อุรตฺตาฬึ กทนฺติ สมฺโมหํ อาปชฺชนฺตีติ อิทํ เกสปฬิโพธโสฬกํ.

16. 装饰的障碍、打扮的障碍、涂油的障碍、润色的障碍、花环的障碍、香膏的障碍、熏香的障碍、诃梨勒果的障碍、庵摩罗果的障碍、染料的障碍、捆绑的障碍、梳理的障碍、理发的障碍、解结的障碍、虱子的障碍；以及当头发被剪掉时，她们悲伤、疲惫、哀叹、捶胸哭泣、陷入昏乱——此为头发的十六种障碍。

ติรจฺฉนคโต เปโต มิจฺฉาทิฏฺฐิโต กุหโก มาตุฆาตโก ปิตุฆาตโก อรหนฺตฆาตโก โลหิตุปฺปาทโก สงฺฆเภทโก ติถิยปกฺกนฺตโก เถยฺยสํวาสโก ภิกฺขุนีทูสโก เตรสนฺนํ ครุกาปตฺตีนํ อญฺญตรํ อาปชฺชิวา อวุฏฺฐิโต ปณฺฑโก, อุภโตพฺยญฺชนโก, อูนสตฺตวสฺสโก’ติ อิทํ อธมฺมาภิสมยปุคฺคลโสฬสกนฺตี ทฺเว โสฬสกา วุตฺตา.

畜生、饿鬼、邪见者、谄曲者、杀母者、杀父者、杀阿罗汉者、恶意出佛身血者、破僧者、加入外道者、贼住者、污比丘尼者、已犯十三种重罪中任何一种且未出罪者、黄门、双性人、未满七岁者——此为十六种不能证法之人。如是，已说两种十六法。

๑๗. อภิชานโต สติ อุปฺปชฺชติ กฏุมิกาย, โอฬาริกวิญฺญาณโต หิตวิญฺญาณโต อหิตวิญฺญาณโต สภาคนิมิตฺตโต วีสภาคนิมิตฺตโต กถาภิญญาณโต ลกฺขณโต สรณโต มุทฺทโต คณนาโต ธารณโต ภาวนโต โปตฺถกนิพธนโต อุปนิกฺเขปโต อนุภุตโต สติ อุปฺปชฺชตีติ อิทํ สติอุปฺปชฺชนาการสตฺตรสกํ เอกเมว.

17. 对于遍知者，正念通过精勤、粗大识、有益识、无益识、相似相、不相似相、谈论智、特征、忆念、印记、计数、忆持、修习、书写、寄托、体验而生起。此为正念生起的十七种方式，仅此一种。

๑๘. อฏฺฐารสพุทฺธธมฺมวเสน อฏฺฐารสกํ เวทิตพฺพํ.

18. 应依十八种佛法了知十八法。

๑๙. สุติ สุมุติ สํขฺยโยคา ญายเวเสสิกา คณิตา คธพฺพา ติกิจฺฉา จตุพฺเพทา ปุราณา อิติหาสโชติสา มายา เหตุ มนฺตนา ยุทฺธา ฉทสา พุทฺธวจเนน เอกูนวีสตีติ อิทํ รญฺโญ สิกฺขิตสเถกูนวิสติกํ.

19. 天启、圣传、数论、瑜伽、正理论、胜论、算术、音乐、医术、四吠陀、往世书、史诗、星相学、幻术、因明、谋略、兵法、声律学，连同佛语为十九种。此为国王所应学的十九种技艺。

๒๒. อคฺโค ยโม เสฏฺโฐ นิยโม หาโร วิหาโร สํยโม สํวโร ขนฺติ โสรจฺจํ เอกนฺตจริยา เอกตฺตาภิรติ ปฏิสลฺลานํ หิริ โอตฺตปฺปํ วีริยํ อปฺปมาโท สิกฺขาปทานํ อุทฺเทโส ปริปุจฺฉา สีลาทิอภิรติ นิราลยตา สิกฺขาปทปาริปูริตาติ พาวีสติสมณกรณา ธมฺมา กาสาวธารณํ ภณฺฑุภาโว จา’ติ ทฺเว ลิงฺคานิ ปกฺขิปิวา วทนการณคุณพาวีสติกํ.

22. 至上、调御、殊胜、律仪、舍离、安住、调伏、防护、忍耐、柔和、独行、独处喜乐、隐退、惭、愧、精进、不放逸、诵举学处、提问、以戒等为乐、无依止、学处圆满——此二十二种为成就沙门之法。加上受持袈裟与剃发此二相，总成二十二种成就沙门之德。

๒๕. อารกฺขา เสวนา เจว ปมตฺตปฺปมตฺตา ตถา เสยฺยาวกาโส เคลญฺญํ โภชนํ ลพฺภกญฺเจว วิเสโส จ วิชานิยา ปตฺตภตฺตํ สํวิภเช อสฺสาโส จ ปฏิจาโร คามวิหรํ จารา เพ สลฺลาโป ปน กาตพฺโพ ฉิทฺทํ ทิสฺวา ขเมยฺย จ สกฺกจฺจาขณฺฑการี ทฺเว อรหสฺสาเสสการิ ทฺเว ชเนยฺย ชนกํ จิตฺตํ วฑฺฒิจิตตํ ชเนยฺย จ สิกฺขาพเล ฐเปยฺย นํ เมตฺตํ จิตฺตญฺจ ภาวเย. น ชเห อปทาย จ กรณีเย จ อุสฺสุกํ ปคฺคเห ขลิกํ ธมฺเม. อิติ ปํจวีส คุณามิลิเทน ปกาสิตา’ติ อิทํ อนฺเตวาสิกมฺหิ อาจริเยน กตคุณปํจวีสติกํ

25. 守护与亲近，观察其放逸与不放逸，提供卧具与病时食物，了知其所得与特殊所得，分享钵食，安慰与照料，指导村落游行，适时交谈，见到过失予以宽恕，恭敬地修补破损，教导无隐秘事，令生起与增长善心，安立于学力，修习慈心，于危难中不舍弃，于应做事热心，于法中扶助其过失。如此，由弥兰陀(Milinda)阐明了二十五种功德。此为老师对弟子所应做的二十五种功德。

โกโธ อุปนาโห มกฺโข ปลาโส อิสฺสา มจฺฉริยํ มายา สาเฐยฺยํ ถมฺโห สารมฺโห มาโน อติมาโน มโท ปมาโท ถินมิทฺธํ นทิ อาลสฺยํ ปาปมิตฺตตา รูปา สทฺทา คธา รสา โผฏฺฐพฺพา พุธา ปิปาสา อรตีติ อิทํ จิตฺตทุพฺพลีกรณธมฺมปญฺจวีสติกนฺติ ทฺเว ปญฺจวีสติกา วุตฺตา.

瞋恚、怀恨、轻蔑、争胜、嫉妒、悭吝、虚诳、奸诈、顽固、傲慢、骄慢、过慢、骄逸、放逸、昏沉睡眠、掉举、懒惰、恶友、色、声、香、味、触、饥渴、不乐——此二十五法能令心软弱。如是，已说两种二十五法。

๒๘. ปฏิสลฺลานํ ปฏิสลฺลิยมานํ ปุคฺคลํ รกฺขติ. อายุํ วฑฺเฒติ, พลํ วฑฺเฒติ, วชฺชํ ปิทหติ, อยสํ อปเนติ, ยสํ อุปทหติ, อรตึ อปเนติ, รตึ อุปทหติ, ภยํ อปเนติ, เวสารชฺชํ กโรติ, โกสชฺชํ อปเนติ, วีริยํ อภิชเนติ, ราคํ อปเนติ, โทสํ อปเนติ, โมหํ อปเนติ, มานํ นิหนฺติ, วิตกฺกํ ภญฺชติ, จิตฺตเมกคฺคํ กโรติ, มานสํ สิเนหยติ, หาสํอภิชเนติ, ครุกํกโรติ, มานํ อุปฺปาทยติ, นมสฺสิยํ กโรติ, ปีตึ ปาเปติ, ปาโมชฺชํ กโรติ, สงฺขารานํ สภาวํ ทสฺสยติ, ภวปฏิสธึ อุคฺฆาเฏติ, สพฺพสามญฺญํ เทตีติ อิทํปฏิสลฺลาเน คุณฏฺฐวีสติกํ.

28. 独处守护着独处之人。它增长寿命，增长力量，遮蔽过失，去除恶名，带来名声，去除不乐，带来喜悦，去除恐惧，带来无畏，去除懈怠，生起精进，去除贪欲，去除嗔恚，去除愚痴，摧毁骄慢，破除思虑，使心专注，滋润内心，生起欢悦，令人尊重，产生恭敬，令人敬仰，带来喜，带来乐，显示诸行的自性，揭示再生之途，赋予完整的沙门性——此为独处的二十八种功德。

มโหสโธ มหาราช สูโร, หิริมา, โอตฺตาปี, สปกฺโข, มิตฺตสมฺปนฺโน, ขโม, สีลวา, สจฺจวาที, โสเจยฺยสมฺปนฺโน, อโกธโน, อนติมานี, อนุสูยโก, วีริยวา, อายูหโก, สงฺคาหโก, สํวิภาคี, สขิโล, นิวาตวุตฺติ, อสโฐ, อมายาวี, พุทฺธิสมฺปนฺโน, กิตฺติมา, วิชฺชาสมฺปนฺโน, หิเตสี อุปนิสฺสิตานํ, อภิรูโป ทสฺสนีโย, ปถิโต สพฺพชนสฺส, ธนวา ยสวา’ติ อิทํ มโหสธคุณฏฺฐวีสติกํ อิติ ทฺเว อฏฺฐวีสติกา วุตฺตา.

大药(Mahosadha)大王是勇士，有惭，有愧，有助伴，具足朋友，能忍，持戒，说真话，具足清净，不嗔怒，不骄慢，不嫉妒，有精进，勤奋，善于团结，乐于分享，和善，行为谦逊，不虚伪，不狡诈，具足智慧，有名望，具足学识，乐于帮助依止他的人，容貌端正，仪表堂堂，为众人所知，富有且有名声——此为大药的二十八种功德。如是说了两种二十八法。

๓๐. อิเมหิ เตรสหิ ธุตคุเณหิ ปุพฺเพ อาเสวิเตหิ นิเสวิเตหิ จิณฺเณหิ ปริจิณฺเณหิ จริเตหิ ปริปูริเตหิ นิมิตฺตภูเตหิ อริยสาวโก อิธ ภเว ตึสคุณวเรหิ สมุเปโต โหติ กตเมหิ ตึสคุณวเรหิ? สินิทฺธมุทุมทฺทวเมตฺตจิตฺโต โหติ, ฆาติตหตวิหตกิเลโส โหติ, หตนิหตมานทปฺโป โหติ, อจลทฬฺหนิวิฏฺฐนิพฺเพมติกสทฺโธ โหติ, ปริปุณฺณ-ปีณิต. ปหฏฺฐโลภนิย-สนฺต-สุข-สมาปตฺติลาภี โหติ, สีล-วร-ปวร-อสม-สุจิคธปริภาวิโต โหติ, เทวมนุสฺสานํ ปิโย โหติ มนาโป, ขีณาสว-อริยปุคฺคล-ปถิโต โหติ, เทวมนุสฺสานํ วทิตปูชิโต ถุตถวิตโถมิตปสโถ, อิธ วา หุรํ วา โลเกน อนุปลิตฺโต, อปฺปโถกวชฺเช’ปิ ภยทสฺสาวี, วิปุล-วร-สมฺปตฺติกามานํ มคฺคผลวรถสาธโน, อยาจิตวิปุลปณีตปจฺจยภาคี, อนิเกตสโน, ธานชฺฌายิตปวรวิหารี, วิชฏิตกิเลสชาลวถุโก, ภินฺน-ภคฺค-สงฺกุฏิต-สมฺหิน-คตินิวารโณ, อกุปฺปธมฺโม, อหีนีตวาโส, อนวชฺชโภคี, คติวิมุตฺโต, อุตฺติณฺณสพฺพวิจิกิจฺโฉ, วิมุตฺติชฺฌายิตตฺโต, ทิฏฺฐธมฺโม, อจลทฬฺหภีรุตฺตาณมุปคโต, สมุจฺฉินฺนานุสโย, สพฺพาสวกฺขยมฺปตฺโต, สนฺตสุขสมาปตฺติวิหารพหุโล, สพฺพสมณณคุณสมุเปโต, อิเมหิ ตึสคุณวเรหิ สมุเปโต โหติ. อิติ ธุตงฺคคุณานิสํสคุณวรตึสกํ.

30. 若圣弟子先前已修习、已惯习、已行持、已圆满此十三种头陀功德，以此为因，就会具足三十种殊胜功德。是哪三十种殊胜功德呢？心性柔和、温顺、柔软、具慈爱；已摧毁、灭除、破除烦恼；已摧毁、灭除慢与憍；具不动、坚固、安住、无疑之信；是获得圆满、丰盈、喜悦、可爱、寂静、安乐之等至者；为殊胜、最胜、无等、清净之戒香所熏习；为天人所喜爱、所悦意；为漏尽圣者所称道；为天人所礼敬、供养、赞颂、称扬、赞美、称赞；于此世或他世，不为世间所染污；即使于微小之过失亦见其怖畏；为欲求广大殊胜成就者，能成就道与果之殊胜车乘；不求而得丰厚上妙之资具；无定所；常住于殊胜禅定思惟；已解开烦恼之网；已破除趣之障碍；具不动法；住于不退转；享无过失之受用；从诸趣中解脱；已超越一切疑；其心禅思解脱；已见法；已达为怖畏者之不动坚固庇护所；已彻底断除随眠；已证一切漏尽；多住于寂静安乐之等至；具足一切沙门功德。圣弟子具足此三十种殊胜功德。此即头陀支功德利益之三十种殊胜功德。

ชาติปิ ทุกฺขา, ชราปิ ทุกฺขา, พฺยาธิปิ ทุกฺโข, มรณมฺปิ ทุกฺขํ, โสโกปิ ปริเทโวปิ ทุกฺโข,อุปายาโสปิ อปฺปิเยหิ สมฺปโยโคปิ ปิเยหิ วิปฺปโยโคปิ, มาตุมรณมฺปิ ปิตุมรณมฺปิ ภาตุมรณมฺปิ ภคินิมรณมฺปิ ญาติมรณมฺปิ ญาติพฺยสนมฺปิ โภควฺยสนมฺปิ สีลพฺยสนมฺปิ ทิฏฺฐิพฺยสนมฺปิ ราชพฺยสนมฺปิ โจรพฺยสนมฺปิ เวริภยมฺปิ ทุพฺภิกฺขภยมฺปิ อคฺคิภยมฺปิ ทุกฺขํ, อุทกภยมฺปิ ทุกฺขํ, อูมิภยมฺปิ อาวฏฺฏภยมฺปิ กุมฺภีลภยมฺปิ สุํสุมารภยมฺปิ อตฺตานุวาทภยมฺปิ ปรานุวาทภยมฺปิ อสิโลกภยมฺปิ ทณฺฑภยมฺปิ ทุคฺคติภยมฺปิ ปริสสารชฺชภยมฺปิ อาชีวิกภยมฺปิ มรณภยมฺปิ มหาภยมฺปิ เวตฺเตหิ ตาฬนมฺปิ กสาหิ ตาฬนมฺปิ อฑฺฒทณฺฑเกหิ ตาฬนมฺปิ หถจฺเฉทมฺปิ ปาทจฺเฉทมฺปิ นาสจฺเฉทมฺปิ กณฺณจฺเฉทมฺปิ กณฺณนาสจฺเฉทมฺปิ พิฬงฺคถาลิกมฺปิ สงฺขมุณฺฑิกมฺปิ ราหุมุขมฺปิ โชติมลิกมฺปิ หถปชฺโชติกมฺปิ เอรกวตฺติกมฺปิ จีรกวาสิกมฺปิ เอเนยฺยกมฺปิ พลิสมํสิกมฺปิ กหาปณิกมฺปิ ขาราปตจฺฉิกมฺปิ ปฬิฆปริวตฺติกมฺปิ ปลาลปีฐิกมฺปิ ตตฺเตนปิ เตเลน โอสิญฺจนมฺปิ สุนเขหิ ขาทาปนมฺปิ ชีวสูลาโรปณมฺปิ อสินาสีสจฺเฉทนมฺปีติ อิทํ ทุกฺขสฏฺฐิกํ.

生是苦，老是苦，病是苦，死是苦，愁、悲、绝望亦是苦，怨憎会是苦，爱别离是苦，母死是苦，父死是苦，兄弟死是苦，姐妹死是苦，亲族死是苦，亲族之灾难是苦，财物之灾难是苦，戒之灾难是苦，见之灾难是苦，王难是苦，贼难是苦，敌人之怖畏是苦，饥荒之怖畏是苦，火之怖畏是苦，水之怖畏是苦，波浪之怖畏是苦，漩涡之怖畏是苦，巨鳄之怖畏是苦，鲨鱼之怖畏是苦，自责之怖畏是苦，他责之怖畏是苦，恶名之怖畏是苦，刑罚之怖畏是苦，恶趣之怖畏是苦，于会众中胆怯之怖畏是苦，生计之怖畏是苦，死亡之怖畏是苦，大怖畏是苦，以杖击打是苦，以鞭击打是苦，以短棍击打是苦，断手是苦，断足是苦，断鼻是苦，断耳是苦，断耳鼻是苦，酸粥锅刑是苦，螺髻刑是苦，罗睺口刑是苦，火鬘刑是苦，手炬刑是苦，草带剥皮刑是苦，树皮衣刑是苦，羚羊刑是苦，钩肉刑是苦，钱币刑是苦，碱液刮身刑是苦，门闩转刑是苦，稻草座刑是苦，以热油浇灌是苦，被狗啃食是苦，活活穿刺是苦，以剑斩首是苦。此即六十种苦。

สงฺขมุณฺฑกนฺติ สงฺขมุณฺฑกมฺมกรณํ ตํ กโรนฺตา อุตฺตโรฏฺฐสฺส อุภยโต กณฺณจูฬิกคลวาฏกปริจฺเฉเทน จมฺมํ ฉิทิวา สพฺพเกเส เอกโต คณฺฐึ กวา ทณฺฑเกน เวฒวา อุปฺปาเฏนฺติ สห เกเสหิ จมฺมํ อุฏฺฐหติ ตโต สีสกฏาหํถูลสกฺขราหิ ฆํสิวา โธวนฺตา สงฺขวณฺณํ กโรนฺติ.

螺髻刑：即是施行螺髻之刑。行刑者割开上唇两侧、耳垂与喉咙周围的皮肤，将所有头发扎成一束，用棍子缠绕后拔起，皮肤便连同头发一起被扯下。然后以粗砂石磨擦头盖骨，清洗后使其呈现海螺般的颜色。

ตถ พิฬงฺคถาลิกนฺติ กญฺชิโยกฺขลิกกมฺมกรณํ. ตํ กโรนฺตา สิสกฏาหํ อุปฺปาเฏวา ตตฺตํ อโยคุฬํ สณฺฑาเสน คเหวา ตถ ปกฺขิปนฺติ. เตน มถลุงฺคํ ปกฺกฐิวา อุปริ อุตฺตรติ.

酸粥锅刑：此为酸粥锅之刑。行刑者掀开头盖骨，用铁钳夹取烧红的铁球投入其中，脑髓因此沸腾涌出。

ราหุมุขนฺติ ราหุมุขกมฺมกรณํ. ตํ กโรนฺตา สงฺกุนา วิวริวา อนฺโตมุเข ทีปํ ชาเลนฺติ. กณฺณจูฬิกาหิ วา ปฏฺฐาย มุขํ นิขาทเนน ขณนฺติ โลหิตํปคฺฆริวา มุขํ ปูเรติ.

罗睺口刑：此为罗睺口之刑。行刑者用铁钩张开口腔，在口中点燃灯；或从耳垂开始，用利器挖掘面部，鲜血流淌并充满口腔。

โชติมาลิกนฺติ สกลสรีรํ เตลปิโลติกาย เวเฐวา อาลิมฺเปนฺติ.

火鬘刑：用浸油布条缠绕全身后点燃。

หถปชฺโชติกนฺติ หเถ เตลปิโลติกาย เวเฐวา ปชฺชาเลนฺติ.

手炬刑：用浸油布条缠裹双手后点燃。

เอรกวตฺติกนฺติ เอรกวตฺตกมฺมกรณํ. ตํ กโรนฺตา เหฏฺฐาคิวโต ปฏฺฐาย จมฺมวฏฺเฏ กนฺตนฺตา โคปฺผเก ปาเตนฺตี อถ นํ โยตฺเตหิ พธิวา กฑฺฒนฺติ. โส อตฺตโน’วจมฺมวฏฺเฏ อกฺกมิวา ปตติ จีรกวาสิกนฺติ จิรกวาสิกกมฺมกรณํ. ตํ กโรนฺตา ตเถว จมฺมวฏฺเฏ กนฺติวา กฏิยํ ฐเปนฺติ. กฏิโต ปฏฺฐาย กนฺติวาโคปฺผเกสุ ฐเปนฺติ. อุปริเมหิ เหฏฺฐิมสรีรํ จีรกนิวาสนนิวถํ วิย โหติ.

草带剥皮刑：此为草带剥皮之刑。行刑者从颈部下方开始，将皮肤切割成环状，一直到脚踝，然后用绳索捆绑并拉扯。那人踩着自己被割下的皮条而倒下。树皮衣刑：此为树皮衣之刑。行刑者也用同样的方法切割皮环，置于腰部；再从腰部开始切割，置于脚踝处。上半身剥下的皮条垂下，使下半身如同穿上了破烂的衣服。

เอเณยฺยกนฺติ เอเณยฺยกกมฺมกรณํ. ตํ กโรนฺตา อุโหสุ กปฺปเรสุ จ ชณฺณุเกสุ จ อยสลากโย ทวา อยสูลานิ โกฏฺเฏนฺติ. โส จตุหิ อยยุเลหิ ภุมิยํ ปติฏฺฐหติ. อถ นํ ปริวาเรวา อคฺคึ กโรนฺติ. ตํ สธิสธิโต สูลานิ อปโนวา จตุหิ อฏฺฐิโกฏีหิเยว ฐเปนฺติ.

羚羊刑(Eṇeyyaka)：此为羚羊之刑。行刑者在其双肘和双膝处打入铁钎，将他钉在地上。那人就靠这四个铁桩固定着。然后，他们围着他点火。当他被烧烤时，他们拔出铁桩，使他仅靠四处骨端支撑着。

พฬิสมํสิกนฺติอุภโตมุเขหิ พฬิเสหิ ปหริวา จมฺมมํสนหารูนิ อุปฺปาเฏนฺติ.

钩肉刑(Baḷisamaṃsika)：用双头钩打击，撕裂皮、肉、筋。

กหาปณกนฺติ สกล สรีรํ ติณฺหาหิ วาสีหิ โกฏิโต ปฏฺฐาย กหาปณ มตฺตํ กหาปณ มตฺตํ ปาเตนฺตา โกฏฺเฏนฺติ.

钱币刑(Kahāpaṇaka)：用锋利的斧头从身体末端开始，将全身的肉切成钱币大小的肉片。

ขาราปตจฺฉิกนฺติ สรีรํ ตถ ตถ อาวุเธหิ ปหริวา โกจฺเฉหิ ขารํ สํเสนฺติ จมฺมมํสนหารูนิ ปคฺฆริวา อฏฺฐกสงฺขลิกา’ว ติฏฺฐติ.

碱刮刑(Khārāpatacchika)：用各种武器击打身体，然后在伤口上用粗糙的刷子涂抹碱性物质，导致皮、肉、筋流失，只剩下一具骨架。

ปฬิฆปริวตฺตกตี เอเกน ปสฺเสน นิปชฺชาเปวา กณฺณณจฺฉิทฺเท อยสูลํ โกฏฺเฏวา ปถวิยา เอกพทฺธํ กโรนฺติ อถ นํ ปาเท คเหวา อาวิชฺฌนฺติ.

门闩转刑(Paḷighaparivattaka)：让犯人侧卧，在耳孔处打入一根铁桩，将他牢牢地固定在地上。然后抓住他的脚，将他旋转。

ปลาลปีฐิกนฺติ เฉโก การณิโก ฉวิจมฺมํ อจฺฉิทิวา นิสทโปตเกหิ อฏฺฐินิ ภิทิวาเกสกลาเป คเหวา อุกฺขิปนฺติ. มํสราสิเยว โหติ. อถ นํ เกเสเหว ปริโยนธิวา คณฺหนฺติ ปลาลวฏฺฏึ วิย กวา ปฬิเวเฐนฺตี’ติ วินยฏีกา.

稻草垫刑(Palālapīṭhika)：熟练的行刑者在不割破皮肤的情况下打碎犯人的骨头，然后抓住他的发束将他举起，使他变成一堆肉。然后他们用他的头发将他包裹起来，像卷稻草卷一样卷起。这是《律疏》(Vinayaṭīkā)所说。

อิมญฺจ สฏฺฐิวิธํ ทุกฺขํ สลฺลกฺเขวา ภเวสุ นิพฺพิทิวา วิรชฺชิวา ภวตณฺหํ ปหาวา ทุกฺขลกฺขณํ ทุกฺขานุปสฺสนา ญาเณน ปสฺสิตพฺพนฺติ.

应当省察这六十种苦，从而对诸有生起厌离、离贪，断除有爱，并以苦随观智观见苦相。

ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตนฺติ ปญฺจสตฺตติ เสขิเย อปเนวา เสสานํ วเสน ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตํ เวทิตพฺพนฺติ.

除去七十五条众学法，其余应知为一百五十条学处。

สงฺขฺยาปริจฺเฉทสฺส สรูปคหณํ สมตฺตํ.

数量章纲要完毕。

จตุราธิกสเตสุ คเหตพฺพเถสุ ปน จตุตฺตึส เอกถานี, จตุตฺตึส ทฺเวยถานิ โสฬส ตฺยถานิ, ปํจ จตุรถานิ, เตรส ปญฺจถานิ, ทฺเว สตฺตถานี’ติ.

在一百零四件应取之物中，有三十四件为单层，三十四件为双层，十六件为三层，五件为四层，十三件为五层，两件为七层。

มิลิทปญฺหฏีกา สมตฺตา.

《弥兰陀问经疏》终。

กุสเลน ฐิตา กุสลากุสโล อธิคจฺฉติ สนฺติปทํ,กถิตํ มุนินา สุจิตํปรมถ สภาวคตีสุ คตํ;

善者安住于善，善者证得寂静句；此乃牟尼所善说，已达胜义自性之境。

นานาอธิปฺปายวสา ปวตฺเตปาฐานมเถ กุสโล วิทิวา,อาโรจมาโน วรยุตฺตมถํคณฺเหยฺย สีโห วิย นาคราชํ;

于随种种意趣而转之文义，智者善了知后，当宣说最胜相应之义，并如狮子捕捉象王般摄取之。

หิวา อสารํ สุหิตญฺจ คณฺเหอาโรคฺยกาโม อหิตํ’ว โรคํ,วิญฺญุ ปเวเสยฺย จ ยุตฺตมถํหํสาธิโป วา อุทกํ’ว ขีรา’ติ;

应舍无髓之物而取其精华，如求健康者舍弃疾病；智者应契入相应之义，如鹅王分离水与乳。

ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปติมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิ-คุณสมุทยสมุทิเตนสกสมยสมยนฺตรคหณชฺโฌคาหสมเถน- ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติปฺปเภเท สาฏฺฐ-กเถ สถุสาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน อานนุภาวกรณ- สมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรฬารวจนลาวญญยุตฺเตน ยุตฺต-มถวาทินา วาทีวเรน มหากวินา สุวิปุลวิมลพุทฺธินา มหาติปิฏก- จูฬาภยเถโร’ติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยนเถเรน กโต มิลิทฏีกาคโถ สมตฺโต.

由具足最上清净的信、慧、精进，戒行、正行、正直、温和等功德，善于深入理解自宗与他宗，具足智慧与辩才，于三藏教典的各种分类及导师包含注释的教法拥有无碍的智慧光明，其言语甜美、崇高而优雅，乃由成就威神力所生之乐而发出，言谈契合义理，为最胜论师、大诗人、具足广博清净智慧，由诸师取名为大三藏小无畏(Mahātipiṭaka-cūḷābhaya)长老所造的《弥兰陀问经》义注，至此圆满。

ตาว ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ โลกนิถรเณสิตํทสฺเสนฺโต กุลปุตฺตานํ นยปญฺญา วิสุทฺธิยา,ยาว พุทฺโธ’ติ นามมฺปิ สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโนโลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส ปวตฺตติ มเหสิโน;

愿此为度脱世间而寻求之法住立于世，为良家子开示理与慧的清净；直至具清净心、如是者、世间最上、大仙的佛陀之名，仍流传于世间。

ภุตฺตา สุธาทฺวาทส หนฺติ ปาปเกขุธํ ปิปาสํ อติทรํตฺริมํ (?)โกธุปนาหญฺจวิวาทเปสุนึสิตุณฺหตทิญฺจ รสคฺคมาวหา;

食此甘露，能摧毁诸恶：饥渴、极度的恐惧、忿怒、怨恨、争论、离间语、寒热、疲劳，并带来最上的滋味。

เทนฺตสฺส ปากาทิสกปฺผลาวหาธมฺโม สุวุตฺโต ปน โกปธาปเก,ตทุตฺตรึ หนฺติ อเสสปาปเกเทนฺตสฺส โสตาทิสกปฺผลาวโห;

（物质的）布施能为布施者带来如成熟果实般的结果，而善说之法能平息忿怒者的忿怒；更胜于此，它能彻底摧毁一切恶业，为布施（法）者带来如听闻（法）般的结果。

อิติ ปญฺจ ติยฑฺฒสเต สกิเท (?)มธุราภิรเมกรเสนน ยุโต,มิลิทา สุฏิกา สุคุณา สุกตานิภเยน ทฺวีปเสน (?) ยตา สมโต;

如是，这五百五十首偈颂，具足甜美愉悦的单一法味。这善妙的《弥兰陀问经》义注，品质优良，制作善巧，由无畏的岛民以平等心努力编集而成。

ลงฺกวฺหเย ทิปวเร สุสณณฺฐิตามหาวิหาเร จ ชิโนรสาลเย,ปรมฺปรา เถรคณา สุสณฺฐิตาปกาสกา เย วรสถุสาสเน;

在名为楞伽(Laṅkā)的殊胜岛屿上，在大寺，即佛子们的住处，长老僧团的传承得以确立，他们是殊胜导师教法的阐明者。

เตสํ อลงฺการภเวน สาสเนติเปฏเก สุทฺธวิสุทฺธพุทฺธินา,สหาสยนฺเตน นเร สราชิเกปหาสยนฺเตน คเณ คณุตฺตเม;

他以纯净无垢的三藏智慧，成为那些长老们在教法中的庄严，令国王与人民欢喜，令最上的僧团欢喜。

ฏีกา’ติ นาเมน มิลิททีปิกาวรถโต คถปฺปกเรน สมฺภวํ (?)สุคถกาเรนชินงฺกุเรน เมกตญฺจ ยํ ยํ วรปุญฺญ สมฺปทํ (?)

名为《弥兰陀明灯》的义注，以偈颂形式从殊胜义理中产生，此乃由我——一位善偈颂的作者、佛子——所造，以及我所集聚的种种殊胜功德。

กุสเลน เตเนวหิปถยนฺตาวรโพธิญาณํ ติวิเธสุ เย ยํ,นิภเยน เตสํ ตุรสิชฺฌตํ ตํ (?)ปรมญฺจ สพฺพญฺญุตํ ปาปุเณยฺยํ;

以此善业，愿那些希求三乘殊胜菩提智者，能无畏而迅速地成就。而我则愿证得无上一切知智。

อิโต จุโต’หํสุหิเตน กมฺมุนาภวามิ เทเว ตุสิตวฺหเย ปุเร,จิรํ จรนฺโต กุสลํ ปุนปฺปุนํตเถว เมตฺเตยฺยวเร นิรนฺตรํ;

愿我从此地命终后，因善业而得生于兜率天城，长久地一再修习善法，并恒常亲近殊胜的弥勒(Metteyya)。

ตโต นรนฺโต’ว ชินงฺกุโร วโรยถา วีรพุทฺโธ’ติ ภเวกนายโก,ตโต ตรนฺโต วรปุญฺญการโกภวามิ นรานรปูชิโต สทา;

然后，愿我作为一位殊胜的佛子，犹如勇猛的佛陀、世间唯一的导师而行；又愿我度脱众生，行持殊胜的福业，恒常受人天所礼敬。

สุสุโร ปวโร สุมโน วรโทปิฏเกน วเส สชเน กถิเต,ปวรถ ปกาสกญาณวโรวรธมฺมสุเขสนโก สีลวา (?)

（愿我成为）善闻、殊胜、善意、施予恩惠者，于善人中宣说三藏而能自主，具足阐明殊胜义理的卓越智慧，为具戒者，寻求殊胜法乐。

สเจ ติทิเว ตุสิเต มโนรเมภวามิ ชาโต มโนรถปฺปติ,วรปฺปเทเส ปติรูปเก สทาธีรา ปชายนฺติ สุปุญฺญ กมฺมิโน;

若我生于令人心悦的三十三天或兜率天，愿我成为意愿的主宰。智者与善业者，总是诞生于殊胜而适宜之地。

อหมฺปิ ตเถว ปเทสมุตฺตเมภวามิ นารีหิ นเรหิ ปูชิโต,ธเนน ญาเณน ยเสน ทีปิโตวิโสธยนฺโต ปุน สถุสาสนนํ;

愿我也同样生于最胜之处，受男女众所礼敬，以财富、智慧与名声而光耀，并再次净化导师的教法。

อเนน ปุญฺเญน ภวาวสานเกสพฺพญฺญุตํยาว จ ปาปูเณวรํ,นิรนฺตรํ โลกหิตสฺส การโกภเว ภเวยฺยํ สุจิโต จ ปารมี;

以此福德，愿我生生世世恒为世间利益之行者，积集波罗蜜，直至最终证得无上一切知智。

ปุญฺเญนเนน วิปุเลน ภวาภเวสุปุญฺญาภิวูฑฺฒ ปริสุทฺธคุณาธิวาโส,หุวา นราธิกตโร (วต) สพฺพเสฏฺโฐ;

พุทฺโธ ภเวยฺยมหมุตฺตมนาถนาโถ;

以此广大福德，愿我生生世世福德增长，成为纯净诸德的住处；愿我成为超胜世人、一切中最上者；愿我成为佛陀，无上怙主中的怙主。

ปุญฺเญน จิณฺเณน ปิเย มยา’ทรํ (?)สตฺตา อเวรา สุขิตา ภวนฺตุ เต,เทวา นริทา สกลํ อิมํ มหึรกฺขนฺตุ ธมฺเมน สเมน ธมฺมิโน’ติ;

愿以我虔敬积集之福德，令一切众生无怨、安乐。愿诸天与人王，以正法、平等地守护此整个大地及诸具法者。