1

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

---

သံယုတ္တနိကာယေ

संयुत्तनिकायामध्ये

---

မဟာဝဂ္ဂ-အဋ္ဌကထာ

महावग्ग-अट्ठकथा

---

၁. မဂ္ဂသံယုတ္တံ

१. मग्गसंयुत्त

---

၁. အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေါ

१. अविज्जावग्ग

---

၁-၂. အဝိဇ္ဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-२. अविज्जासुत्तआदि वण्णना

---

၁-၂. မဟာဝဂ္ဂဿ [Pg.153] ပဌမေ ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ သဟဇာတဝသေန စ ဥပနိဿယဝသေန စာတိ ဒွီဟာကာရေဟိ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ. သမာပတ္တိယာတိ သမာပဇ္ဇနာယ သဘာဝပဋိလာဘာယ, ဥပ္ပတ္တိယာတိ အတ္ထော. အနွဒေဝ အဟိရိကံ အနောတ္တပ္ပန္တိ သာ ပနေသာ ယဒေတံ အလဇ္ဇနာကာရသဏ္ဌိကံ အဟိရိကံ, အဘာယနာကာရသဏ္ဌိတဉ္စ အနောတ္တပ္ပံ, ဧတံ အနုဒေဝ သဟေဝ ဧကတောဝ, န ဝိနာ တေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇာဂတဿာတိ အဝိဇ္ဇာယ ဥပဂတဿ သမန္နာဂတဿ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ အယာထာဝဒိဋ္ဌိ အနိယျာနိကဒိဋ္ဌိ. ပဟောတီတိ ဟောတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပာဒီသုပိ အယာထာဝအနိယျာနိကဝသေနေဝ မိစ္ဆာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ ဣမာနိ အဋ္ဌပိ အကုသလဓမ္မသမာပတ္တိယာ မိစ္ဆတ္တအင်္ဂါနိ နာမ ဟောန္တိ. တာနိ ပန န ဧကက္ခဏေ သဗ္ဗာနိ လဗ္ဘန္တိ, နာနက္ခဏေ လဗ္ဘန္တိ.

१-२. महावग्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'पुब्बङ्गमा' (अग्रगामी) म्हणजे सहजात शक्तीने आणि उपनिस्सय शक्तीने अशा दोन प्रकारांनी अग्रगामी असणे होय. 'समापत्तिया' म्हणजे प्राप्त होण्यासाठी, स्वतःचा स्वभाव प्राप्त करण्यासाठी, उत्पन्न होण्यासाठी; असा अर्थ समजावा. 'अन्वदेव अहिरिकं अनोत्तप्पं' म्हणजे, ती ही पूर्वी सांगितलेली अकुशल धर्मांची अग्रगामी असणारी अविज्जा (अविद्या) होय; जे पापाची लाज न वाटण्याच्या रूपाने दृढ असलेले 'अहिरिक' (निर्लज्जपणा) आहे आणि पापाची भीती वाटण्याच्या रूपाने दृढ असलेले 'अनोत्तप्प' (भयशून्यता) आहे, ते या अविज्जेच्या मागोमाग, सोबतच, एकत्रच उत्पन्न होते; तिच्याशिवाय उत्पन्न होत नाही, असा अर्थ समजावा. 'अविज्जागतस्स' म्हणजे अविज्जेने ग्रासलेल्या, अविज्जेने युक्त असलेल्या. 'मिच्छादिट्ठि' म्हणजे अयथाभूत दृष्टी (चुकीची दृष्टी), अनिय्यानिक दृष्टी (संसारातून मुक्त न करणारी दृष्टी). 'पहोति' म्हणजे उत्पन्न होते, निर्माण होते. मिच्छासंकप्प (मिथ्या संकल्प) इत्यादींमध्ये सुद्धा अयथाभूत आणि अनिय्यानिक भावानेच मिथ्यात्व समजावे. अशा प्रकारे हे आठही अकुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी 'मिथ्यात्व अंग' (मिच्छत्त अंगे) म्हणून ओळखले जातात. परंतु, ती सर्व एकाच क्षणी प्राप्त होत नाहीत, तर वेगवेगळ्या क्षणी प्राप्त होतात.

---

ကထံ? ယဒါ ဟိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တစိတ္တံ ကာယဝိညတ္တိံ သမုဋ္ဌာပေန္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော မိစ္ဆာဝါယာမော မိစ္ဆာသတိ မိစ္ဆာသမာဓိ [Pg.154] မိစ္ဆာကမ္မန္တောတိ ဆ အင်္ဂါနိ ဟောန္တိ. ယဒါ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တံ, တဒါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝဇ္ဇာနိ ပဉ္စ. ယဒါ တာနေဝ ဒွေ ဝစီဝိညတ္တိံ သမုဋ္ဌာပေန္တိ, တဒါ မိစ္ဆာကမ္မန္တဋ္ဌာနေ မိစ္ဆာဝါစာယ သဒ္ဓိံ တာနေဝ ဆ ဝါ ပဉ္စ ဝါ. အယံ အာဇီဝေါ နာမ ကုပ္ပမာနော ကာယဝစီဒွါရေသုယေဝ အညတရသ္မိံ ကုပ္ပတိ, န မနောဒွါရေ. တသ္မာ ယဒါ အာဇီဝသီသေန တာနေဝ စိတ္တာနိ ကာယဝစီဝိညတ္တိယော သမုဋ္ဌာပေန္တိ, တဒါ ကာယကမ္မံ မိစ္ဆာဇီဝေါ နာမ ဟောတိ, တထာ ဝစီကမ္မန္တိ မိစ္ဆာဇီဝဿ ဝသေန တာနေဝ ဆ ဝါ ပဉ္စ ဝါ. ယဒါ ပန ဝိညတ္တိံ အသမုဋ္ဌာပေတွာ တာနိ စိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တဒါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမိစ္ဆာသင်္ကပ္ပမိစ္ဆာဝါယာမမိစ္ဆာသတိမိစ္ဆာသမာဓိဝသေန ပဉ္စ ဝါ, မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပာဒိဝသေန စတ္တာရိ ဝါ ဟောန္တီတိ ဧဝံ န ဧကက္ခဏေ သဗ္ဗာနိ လဗ္ဘန္တိ, နာနက္ခဏေ လဗ္ဘန္တီတိ.

कसे? कारण जेव्हा दृष्टीसंप्रयुक्त चित्त (मिच्छादिट्ठियुक्त चित्त) कायविज्ञप्तीला (शारीरिक हालचालींना) उत्पन्न करत उत्पन्न होते, तेव्हा मिच्छादिट्ठि, मिच्छासंकप्प, मिच्छावायाम, मिच्छासति, मिच्छासमाधी आणि मिच्छाकम्मन्त अशी सहा अंगे असतात. जेव्हा दृष्टीविप्रयुक्त (मिच्छादिट्ठिरहित) चित्त असते, तेव्हा मिच्छादिट्ठि वगळून पाच अंगे असतात. जेव्हा तीच दोन्ही चित्ते वचीविज्ञप्तीला (वाचेच्या हालचालींना) उत्पन्न करतात, तेव्हा मिच्छाकम्मन्ताच्या जागी मिच्छावाचेसह तीच सहा किंवा पाच अंगे असतात. हा 'आजीव' (उपजीविका) जेव्हा बिघडतो, तेव्हा तो कायद्वार किंवा वचीद्वार यांपैकी एकाच द्वारात बिघडतो, मनोध्वारात बिघडत नाही. म्हणून जेव्हा आजीविकेला मुख्य करून तीच चित्ते कायविज्ञप्ती आणि वचीविज्ञप्ती उत्पन्न करतात, तेव्हा कायकर्म हे 'मिच्छाआजीव' (मिथ्या आजीव) होते, तसेच वचीकर्म देखील. अशा प्रकारे मिच्छाआजीवाच्या रूपाने तीच सहा किंवा पाच अंगे असतात. परंतु जेव्हा कोणतीही विज्ञप्ती उत्पन्न न करता ती चित्ते उत्पन्न होतात, तेव्हा मिच्छादिट्ठि, मिच्छासंकप्प, मिच्छावायाम, मिच्छासति, मिच्छासमाधी यांच्या रूपाने पाच अंगे असतात, किंवा मिच्छासंकप्प इत्यादींच्या रूपाने चार अंगे असतात. अशा प्रकारे, ती सर्व एकाच क्षणी प्राप्त होत नाहीत, तर वेगवेगळ्या क्षणी प्राप्त होतात.

---

သုက္ကပက္ခေ ဝိဇ္ဇာတိ ကမ္မဿကတဉာဏံ. ဣဟာပိ သဟဇာတဝသေန စ ဥပနိဿယဝသေန စာတိ ဒွီဟာကာရေဟိ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဟိရောတ္တပ္ပန္တိ ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ. တတ္ထ လဇ္ဇနာကာရသဏ္ဌိတာ ဟိရီ, ဘာယနာကာရသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တောဝ. ဝိဇ္ဇာဂတဿာတိ ဝိဇ္ဇာယ ဥပဂတဿ သမန္နာဂတဿ. ဝိဒ္ဒသုနောတိ ဝိဒုနော ပဏ္ဍိတဿ. သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ယာထာဝဒိဋ္ဌိ နိယျာနိကဒိဋ္ဌိ. သမ္မာကမ္မန္တာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ကုသလဓမ္မသမာပတ္တိယာ ဣမာနိ အဋ္ဌင်္ဂါနိ ဟောန္တိ, တာနိ လောကိယမဂ္ဂက္ခဏေ န ဧကတော သဗ္ဗာနိ လဗ္ဘန္တိ, လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ ပန လဗ္ဘန္တိ. တာနိ စ ခေါ ပဌမဇ္ဈာနိကမဂ္ဂေ, ဒုတိယဇ္ဈာနိကာဒီသု ပန သမ္မာသင်္ကပ္ပဝဇ္ဇာနိ သတ္တေဝ ဟောန္တိ.

सुक्कपक्षात (चांगल्या पक्षात) 'विज्जा' (विद्या) म्हणजे कम्मस्सकता ज्ञान (कर्मस्वकीयता ज्ञान) होय. येथेही सहजात शक्तीने आणि उपनिस्सय शक्तीने अशा दोन प्रकारांनी विज्जेची अग्रगामी असण्याची स्थिती समजावी. 'हिरोत्तप्प' म्हणजे हिरी आणि ओत्तप्प. त्यापैकी, पापाची लाज वाटण्याच्या रूपाने दृढ असणे म्हणजे 'हिरी' होय, आणि पापाची भीती वाटण्याच्या रूपाने दृढ असणे म्हणजे 'ओत्तप्प' होय. हा येथे संक्षेप आहे, विस्तारपूर्वक अर्थ तर विसुद्धिमग्गात सांगितलेलाच आहे. 'विज्जागतस्स' म्हणजे विज्जेने युक्त असलेल्या, विज्जेला प्राप्त झालेल्या. 'विद्दसुनो' म्हणजे विद्वानाचे, पंडिताचे. 'सम्मादिट्ठि' म्हणजे यथाभूत दृष्टी (योग्य दृष्टी), निय्यानिक दृष्टी (संसारातून मुक्त करणारी दृष्टी). सम्माकम्मन्त इत्यादींमध्ये सुद्धा हाच नियम लागू होतो. अशा प्रकारे कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी ही आठ अंगे असतात. ती लौकिक मार्गक्षणी एकत्र सर्व प्राप्त होत नाहीत, परंतु लोकोत्तर मार्गक्षणी प्राप्त होतात. आणि ती प्रथमध्यानयुक्त लोकोत्तर मार्गात प्राप्त होतात, परंतु द्वितीय ध्यान इत्यादींमध्ये सम्मासंकप्प वगळून सातच अंगे असतात.

---

တတ္ထ ယော ဧဝံ ဝဒေယျ ‘‘ယသ္မာ မဇ္ဈိမနိကာယမှိ မဟာသဠာယတနိကသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၄၃၁) ‘ယာ တထာဘူတဿ ဒိဋ္ဌိ, သာဿ ဟောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. ယော တထာဘူတဿ, သင်္ကပ္ပော, သွာဿ ဟောတိ သမ္မာသင်္ကပ္ပော. ယော တထာဘူတဿ ဝါယာမော, သွာဿ ဟောတိ သမ္မာဝါယာမော. ယာ တထာဘူတဿ သတိ, သွာဿ ဟောတိ သမ္မာသတိ. ယော တထာဘူတဿ သမာဓိ, သွာဿ ဟောတိ သမ္မာသမာဓိ. ပုဗ္ဗေဝ ခေါ ပနဿ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ အာဇီဝေါ စ သုပရိသုဒ္ဓေါ’တိ ဝုတ္တံ တသ္မာ ပဉ္စင်္ဂိကောပိ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ သော ဝတ္တဗ္ဗော – တသ္မိံယေဝ သုတ္တေ ‘‘ဧဝမဿာယံ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဣဒံ ကသ္မာ န ပဿသိ[Pg.155]? ယံ ပနေတံ ‘‘ပုဗ္ဗေဝ ခေါ ပနဿာ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ပရိသုဒ္ဓဘာဝဒဿနတ္ထံ. ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ပရိသုဒ္ဓါနိ ကာယကမ္မာဒီနိ လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ အတိပရိသုဒ္ဓါနိ ဟောန္တီတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော.

त्याविषयी जर कोणी असे म्हणेल की, 'ज्याअर्थी मज्झिमनिकायाच्या महासळायतनिक सुत्तात असे म्हटले आहे की—तथाभूत (यथार्थ जाणणाऱ्या) व्यक्तीची जी दृष्टी असते, ती तिची सम्मादिट्ठि असते. तथाभूत व्यक्तीचा जो संकल्प असतो, तो तिचा सम्मासंकप्प असतो. तथाभूत व्यक्तीचा जो व्यायाम (प्रयत्न) असतो, तो तिचा सम्मावायाम असतो. तथाभूत व्यक्तीची जी सती (स्मृती) असते, ती तिची सम्मासती असते. तथाभूत व्यक्तीची जी समाधी असते, ती तिची सम्मासमाधी असते. आणि पूर्वीच तिचे कायकर्म, वचीकर्म आणि आजीव अत्यंत शुद्ध झालेले असते—म्हणून लोकोत्तर मार्ग पाच अंगांचाच (पंचंगिक) असतो.' तर त्याला असे सांगावे—'त्याच सुत्तात—अशा प्रकारे हा आर्य अष्टांगिक मार्ग भावनेच्या परिपूर्णतेला प्राप्त होतो—हे तू का पाहत नाहीस?' आणि जे हे 'पूर्वीच त्याचे...' असे म्हटले आहे, ते प्रव्रजित झाल्याच्या दिवसापासून चारित्र्य शुद्ध असल्याचे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण प्रव्रजित झाल्याच्या दिवसापासून शुद्ध असलेले कायकर्म इत्यादी लोकोत्तर मार्गक्षणी अत्यंत शुद्ध होतात, हा अर्थ येथे स्पष्ट केला आहे.

---

ယမ္ပိ အဘိဓမ္မေ ဝုတ္တံ ‘‘တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ပဉ္စင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ (ဝိဘ. ၂၁၂), တံ ဧကံ ကိစ္စန္တရံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ယသ္မိဉှိ ကာလေ မိစ္ဆာကမ္မန္တံ ပဟာယ သမ္မာကမ္မန္တံ ပူရေတိ, တသ္မိံ ကာလေ မိစ္ဆာဝါစာ ဝါ မိစ္ဆာဇီဝေါ ဝါ န ဟောတိ, ဒိဋ္ဌိ သင်္ကပ္ပော ဝါယာမော သတိ သမာဓီတိ ဣမေသုယေဝ ပဉ္စသု ကာရကင်္ဂေသု သမ္မာကမ္မန္တော ပူရတိ. ဝိရတိဝသေန ဟိ သမ္မာကမ္မန္တော ပူရတိ နာမ. သမ္မာဝါစာသမ္မာအာဇီဝေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဣမံ ကိစ္စန္တရံ ဒဿေတုံ ဧဝံ ဝုတ္တံ. လောကိယမဂ္ဂက္ခဏေ စ ပဉ္စေဝ ဟောန္တိ, ဝိရတိ ပန အနိယတာ. တသ္မာ ‘‘ဆအင်္ဂိကော’’တိ အဝတွာ ‘‘ပဉ္စင်္ဂိကော’’တွေဝ ဝုတ္တံ. ‘‘ယာ စ, ဘိက္ခဝေ, အရိယစိတ္တဿ အနာသဝစိတ္တဿ အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိနော အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝယတော တီဟိ ကာယဒုစ္စရိတေဟိ အာရတိ ဝိရတိ ပဋိဝိရတိ ဝေရမဏီ အကိရိယာ အကရဏံ, အယံ ဘိက္ခဝေ သမ္မာကမ္မန္တော အရိယော အနာသဝေါ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၃၉). ဧဝံ ပန မဟာစတ္တာလီသကသုတ္တာဒီသု အနေကေသု သုတ္တေသု သမ္မာကမ္မန္တာဒီနဉ္စ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အင်္ဂဘာဝသိဒ္ဓိတော အဋ္ဌင်္ဂိကောဝ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အယံ အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကောဝ ကထိတော. ဒုတိယံ ကောသလသံယုတ္တေ ဝုတ္တမေဝ.

अभिधम्मातही जे म्हटले आहे की, 'त्या वेळी पाच अंगांचा मार्ग (पंचंगिक मार्ग) असतो', ते एका विशिष्ट कार्याचा फरक दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण ज्या वेळी मनुष्य मिच्छाकम्मन्त सोडून सम्माकम्मन्त पूर्ण करतो, त्या वेळी मिच्छावाचा किंवा मिच्छाआजीव नसतो, तर दृष्टी, संकल्प, व्यायाम, सती आणि समाधी या पाच कारक अंगांच्या उपस्थितीतच सम्माकम्मन्त पूर्ण होतो. कारण विरतीच्या (अलिप्ततेच्या) प्रभावानेच सम्माकम्मन्त पूर्ण होतो. सम्मावाचा आणि सम्माआजीव यांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. अशा प्रकारे हा कार्याचा फरक दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे. आणि लौकिक मार्गक्षणी पाचच अंगे असतात, कारण विरती ही अनियत (अनिश्चित) असते. म्हणून 'सहा अंगांचा' (षडंगिक) असे न म्हणता 'पाच अंगांचा' (पंचंगिक) असेच म्हटले आहे. 'भिक्खूहो, आर्यचित्त असलेल्या, अनासव (आसवरहित) चित्त असलेल्या, आर्यमार्गाने युक्त असलेल्या आणि आर्यमार्गाची भावना करणाऱ्या व्यक्तीची जी तीन कायदुश्चरित्रांपासून आरती (विरक्ती), विरती, प्रतिविरती, वेरमणी (परहेज), अक्रिया आणि अकरण आहे; भिक्खूहो, यालाच सम्माकम्मन्त नावाचा आर्य, अनासव, लोकोत्तर मार्ग म्हणतात.' अशा प्रकारे महाचत्तालीसक सुत्त इत्यादी अनेक सुत्तांमध्ये सम्माकम्मन्त इत्यादींचे लोकोत्तर मार्गाचे अंग असणे सिद्ध होत असल्यामुळे, लोकोत्तर मार्ग हा अष्टांगिकच असतो, असे समजावे. या सुत्तात हा अष्टांगिक मार्ग लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित असाच सांगितला आहे. दुसरे सुत्त कोसलसंयुत्तात सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

---

၃. သာရိပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. सारिपुत्तसुत्त वण्णना

---

၃. တတိယေ သကလမိဒံ ဘန္တေတိ အာနန္ဒတ္ထေရော သာဝကပါရမီဉာဏဿ မတ္ထကံ အပ္ပတ္တတာယ သကလမ္ပိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ ကလျာဏမိတ္တသန္နိဿယေန လဗ္ဘတီတိ န အညာသိ, ဓမ္မသေနာပတိ ပန သာဝကပါရမီဉာဏဿ မတ္ထကေ ဌိတတ္တာ အညာသိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. တေနေဝဿ ဘဂဝါ သာဓု သာဓူတိ သာဓုကာရမဒါသိ.

३. तिसऱ्या सुत्तात 'सकलमिदं भन्ते' (हे सर्व, भंते) याविषयी—थेर आनंद हे श्रावकपारमी ज्ञानाच्या शिखरावर पोहोचले नसल्यामुळे, संपूर्ण मार्गब्रह्मचर्य हे कल्याणमित्राच्या आश्रयानेच प्राप्त होते, हे जाणू शकले नाहीत. परंतु धम्मसेनापती (सारिपुत्त थेर) हे श्रावकपारमी ज्ञानाच्या शिखरावर स्थित असल्यामुळे हे जाणत होते, म्हणून त्यांनी असे म्हटले. म्हणूनच भगवंतांनी त्यांना 'साधू, साधू' म्हणून साधुकार (प्रशंसा) दिला.

---

၄. ဇာဏုဿောဏိဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. जाणुस्सोणिब्राह्मणसुत्ताचे स्पष्टीकरण (वण्णना)

---

၄. စတုတ္ထေ [Pg.156] သဗ္ဗသေတေန ဝဠဝါဘိရထေနာတိ သကလသေတေန စတူဟိ ဝဠဝါဟိ ယုတ္တရထေန. သော ကိရ သဗ္ဗော သစက္ကပဉ္ဇရကုဗ္ဗရော ရဇတပရိက္ခိတ္တော ဟောတိ. ရထော စ နာမေသ ဒုဝိဓော ဟောတိ – ယောဓရထော, အလင်္ကာရရထောတိ. တတ္ထ ယောဓရထော စတုရဿသဏ္ဌာနော ဟောတိ နာတိမဟာ ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ ဇနာနံ ဂဟဏသမတ္ထော. အလင်္ကာရရထော မဟာ ဟောတိ ဒီဃတော ဒီဃော ပုထုလတော ပုထုလော စ, တတ္ထ ဆတ္တဂ္ဂါဟကော ဝါလဗီဇနိဂ္ဂါဟကော တာလဝဏ္ဋဂ္ဂါဟကောတိ ဧဝံ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ သုခေနေဝ ဌာတုံ ဝါ နိသီဒိတုံ ဝါ နိပဇ္ဇိတုံ ဝါ သက္ကောန္တိ. အယမ္ပိ အလင်္ကာရရထောယေဝ.

४. चौथ्या सुत्तात 'सब्बसेतेन वळवाभिरथेन' म्हणजे पूर्णपणे पांढऱ्या रंगाच्या चार घोडींनी जोडलेल्या रथाने. तो संपूर्ण रथ, चाके, सांगाडा आणि जू यांसह चांदीने मढवलेला होता असे म्हणतात. रथ हे दोन प्रकारचे असतात - युद्धरथ आणि अलंकाररथ. त्यापैकी, युद्धरथ हा चौकोनी आकाराचा असतो, फार मोठा नसतो आणि दोन किंवा तीन लोकांना वाहून नेण्यास सक्षम असतो. अलंकाररथ हा मोठा असतो, लांबीने लांब आणि रुंदीने रुंद असतो. त्यामध्ये छत्री धरणारा, चवरी ढाळणारा आणि पंखा धरणारा असे आठ किंवा दहा लोक सहजपणे उभे राहू शकतात, बसू शकतात किंवा झोपू शकतात. हा रथ देखील अलंकाररथच होता.

---

သေတာ သုဒံ အဿာတိ တာ ဝဠဝါ ပကတိယာ သေတဝဏ္ဏာဝ. သေတာလင်္ကာရာတိ ပသာဓနံ တာသံ ရဇတမယံ အဟောသိ. သေတော ရထောတိ ရထောပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ရဇတပရိက္ခိတ္တတ္တာ တတ္ထ တတ္ထ ဒန္တကမ္မခစိတတ္တာ စ သေတောဝ. သေတပရိဝါရောတိ ယထာ အညေ ရထာ သီဟစမ္မပရိဝါရာပိ ဟောန္တိ, ဗျဂ္ဃစမ္မပရိဝါရာပိ ပဏ္ဍုကမ္ဗလပရိဝါရာပိ ဟောန္တိ, န ဧဝံ ဧသ. ဧသ ပန ဃနဒုကူလေန ပရိဝါရိတော အဟောသိ. သေတာ ရသ္မိယောတိ ရသ္မိယောပိ ရဇတပနာဠိသုပရိက္ခိတ္တာ. သေတာ ပတောဒလဋ္ဌီတိ ပတောဒလဋ္ဌိပိ ရဇတပရိက္ခိတ္တာ.

'सेता सुदं अस्सा' म्हणजे त्या घोडी नैसर्गिकरीत्याच पांढऱ्या रंगाच्या होत्या. 'सेतालंकारा' म्हणजे त्यांचे अलंकार चांदीचे बनलेले होते. 'सेतो रथो' म्हणजे रथ देखील वर सांगितल्याप्रमाणे चांदीने मढवलेला असल्यामुळे आणि जागोजागी हस्तिदंताच्या कामाने सुशोभित केलेला असल्यामुळे पांढराच दिसत होता. 'सेतपरिवारो' म्हणजे जसे इतर रथ सिंहाच्या कातडीने, वाघाच्या कातडीने किंवा लाल घोंगडीने वेढलेले असतात, तसा हा रथ नव्हता. तर हा रथ दाट पांढऱ्या रेशमी कापडाने वेढलेला होता. 'सेता रस्मियो' म्हणजे लगाम देखील चांदीच्या तारांनी गुंफलेल्या होत्या. 'सेता पतोदलट्ठी' म्हणजे चाबकाची काठी देखील चांदीने मढवलेली होती.

---

သေတံ ဆတ္တန္တိ ရထမဇ္ဈေ ဥဿာပိတဆတ္တမ္ပိ သေတမေဝ အဟောသိ. သေတံ ဥဏှီသန္တိ အဋ္ဌင်္ဂုလဝိတ္ထာရော ရဇတမယော ဥဏှီသပဋ္ဋော သေတော. သေတာနိ ဝတ္ထာနီတိ ဝတ္ထာနိပိ သေတာနိ ဖေဏပုဉ္ဇဝဏ္ဏာနိ. တေသု နိဝါသနံ ပဉ္စသတဂ္ဃနကံ, ဥတ္တရာသင်္ဂေါ သဟဿဂ္ဃနကော. သေတာ ဥပါဟနာတိ ဥပါဟနာ နာမ မဂ္ဂါရုဠှဿ ဝါ ဟောန္တိ အဋဝိံ ဝါ ပဝိသန္တဿ. အယံ ပန ရထံ အဘိရုဠှော, တေနဿ တဒနုစ္ဆဝိကော ရဇတပဋိသေဝိတော ပါဒါလင်္ကာရော နာမ ဧသ ဧဝံ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေတာယ သုဒံ ဝါလဗီဇနိယာတိ ဖလိကမယဒဏ္ဍာယ သေတစမရဝါလဗီဇနိယာ. န ကေဝလဉ္စ ဧတ္တကမေဝဿ သေတံ အဟောသိ, သော ပန ဗြာဟ္မဏော သေတဝိလေပနံ ဝိလိမ္ပိ, သေတမာလံ ပိဠန္ဓိ, ဒသသု အင်္ဂုလီသု အင်္ဂုလိမုဒ္ဒိကာ ကဏ္ဏေသု ကုဏ္ဍလာနီတိ ဧဝမာဒိ အလင်္ကာရောပိဿ ရဇတမယောဝ အဟောသိ[Pg.157]. ပရိဝါရဗြာဟ္မဏာပိဿ ဒသသဟဿမတ္တာ တထေဝ သေတဝတ္ထဝိလေပနမာလာလင်္ကာရာ အဟေသုံ.

'सेतं छत्तं' म्हणजे रथाच्या मध्यभागी उभारलेली छत्री देखील पांढरीच होती. 'सेतं उण्हीसं' म्हणजे आठ बोटे रुंद असलेली, चांदीची बनलेली पगडी पांढरी होती. 'सेतानि वत्थानि' म्हणजे वस्त्रे देखील फेसाच्या पुंजासारखी शुभ्र पांढरी होती. त्यांपैकी नेसण्याचे वस्त्र पाचशे कार्षापण मूल्याचे होते आणि पांघरण्याचे वस्त्र एक हजार कार्षापण मूल्याचे होते. 'सेता उपाहना' म्हणजे पादत्राणे ही सहसा प्रवासाला निघालेल्या किंवा जंगलात प्रवेश करणाऱ्या व्यक्तीसाठी असतात. परंतु हा ब्राह्मण रथात बसलेला असल्यामुळे, त्याला साजेसा चांदीने सुशोभित केलेला पायांचा अलंकार येथे 'पांढरी पादत्राणे' या शब्दाने दर्शवला आहे, असे समजावे. 'सेताय सुदं वालबीजनिया' म्हणजे स्फटिकाची दांडी असलेली पांढऱ्या चवरीची पंखा. केवळ एवढ्याच गोष्टी त्याच्या पांढऱ्या नव्हत्या, तर त्या ब्राह्मणाने पांढरे विलेपन लावले होते, पांढऱ्या फुलांची माळ परिधान केली होती, आणि त्याच्या दहाही बोटांतील अंगठ्या, कानातील कुंडले इत्यादी सर्व अलंकार चांदीचेच बनलेले होते. त्याचे सुमारे दहा हजार अनुयायी ब्राह्मण देखील त्याचप्रमाणे पांढरी वस्त्रे, पांढरे विलेपन, पांढऱ्या माळा आणि पांढरे अलंकार धारण केलेले होते.

---

ယံ ပနေတံ သာဝတ္ထိယာ နိယျာယန္တန္တိ ဝုတ္တံ, တတြာယံ နိယျာယနဝိဘာဝနာ – သော ကိရ ဆန္နံ ဆန္နံ မာသာနံ ဧကဝါရံ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရောတိ – ‘‘ဣတော ဧတ္တကေဟိ ဒိဝသေဟိ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရိဿတီ’’တိ ပုရေတရမေဝ ဃောသနာ ကယိရတိ. တံ သုတွာ ယေ နဂရတော န ပက္ကန္တာ, တေ န ပက္ကမန္တိ. ယေပိ ပက္ကန္တာ, တေပိ ‘‘ပုညဝတော သိရိသမ္ပတ္တိံ ပဿိဿာမာ’’တိ အာဂစ္ဆန္တိ. ယံ ဒိဝသံ ဗြာဟ္မဏော နဂရံ အနုဝိစရတိ, တဒါ ပါတောဝ နဂရဝီထိယော သမ္မဇ္ဇိတွာ ဝါလိကံ ဩကိရိတွာ လာဇပဉ္စမေဟိ ပုပ္ဖေဟိ ဝိပ္ပကိရိတွာ ပုဏ္ဏဃဋေ ဌပေတွာ ကဒလိယော စ ဓဇေ စ ဥဿာပေတွာ သကလနဂရံ ဓူပိတဝါသိတံ ကရောန္တိ.

आणि जे 'सावत्थिया निय्यायन्तं' (श्रावस्तीतून बाहेर पडताना) असे म्हटले आहे, त्या प्रवासाचे स्पष्टीकरण असे आहे - तो ब्राह्मण दर सहा महिन्यांनी एकदा नगराला प्रदक्षिणा घालत असे. 'आजपासून इतक्या दिवसांनी तो नगराला प्रदक्षिणा घालेल,' अशी दवंडी आधीच पिटवली जात असे. ती दवंडी ऐकून जे लोक नगराबाहेर गेले नव्हते, ते बाहेर जात नसत. आणि जे बाहेर गेले होते, ते देखील 'पुण्यवान पुरुषाचे वैभव आणि ऐश्वर्य पाहू या' म्हणून परत येत असत. ज्या दिवशी तो ब्राह्मण नगरात फिरणार असे, त्या दिवशी सकाळीच नगरातील रस्ते झाडून, त्यावर वाळू पसरवून, लाह्या आणि पाच प्रकारच्या सुगंधी फुलांची उधळण करून, पाण्याचे पूर्ण कलश ठेवून, केळीचे खांब आणि ध्वज उभारून संपूर्ण नगर सुवासिक धूपाने सुवासित केले जात असे.

---

ဗြာဟ္မဏော ပါတောဝ သီသံ နှာယိတွာ ပုရေဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝုတ္တနယေနေဝ သေတဝတ္ထာဒီဟိ အတ္တာနံ အလင်္ကရိတွာ ပါသာဒါ ဩရုယှ ရထံ အဘိရုဟတိ. အထ နံ တေ ဗြာဟ္မဏာ သဗ္ဗသေတဝတ္ထဝိလေပနမာလာလင်္ကာရာ သေတစ္ဆတ္တာနိ ဂဟေတွာ ပရိဝါရေန္တိ. တတော မဟာဇနဿ သန္နိပါတတ္ထံ ပဌမံယေဝ တရုဏဒါရကာနံ ဖလာဖလာနိ ဝိကိရန္တိ, တဒနန္တရံ မာသကရူပါဒီနိ, တဒနန္တရံ ကဟာပဏေ ဝိကိရန္တိ. မဟာဇနော သန္နိပတတိ, ဥက္ကုဋ္ဌိယော စေဝ စေလုက္ခေပါ စ ဝတ္တန္တိ. အထ ဗြာဟ္မဏော မင်္ဂလိကသောဝတ္ထိကာဒီသု မင်္ဂလာနိ စေဝ သုဝတ္ထိယော စ ကရောန္တေသု မဟာသမ္ပတ္တိယာ နဂရံ အနုဝိစရတိ. ပုညဝန္တာ မနုဿာ ဧကဘူမိကာဒိပါသာဒေ အာရုယှ သုကပတ္တသဒိသာနိ ဝါတပါနကဝါဋာနိ ဝိဝရိတွာ ဩလောကေန္တိ. ဗြာဟ္မဏောပိ အတ္တနော ယသသိရိသမ္ပတ္တိယာ နဂရံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တော ဝိယ ဒက္ခိဏဒွါရာဘိမုခေါ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

तो ब्राह्मण सकाळीच डोक्यावरून स्नान करून, दुपारच्या जेवणापूर्वी भोजन करून, वर सांगितल्याप्रमाणे पांढरी वस्त्रे इत्यादींनी स्वतःला सुशोभित करून, महालातून खाली उतरून रथावर आरूढ होत असे. त्यानंतर, पांढरी वस्त्रे, विलेपन, माळा आणि अलंकार धारण केलेले ते इतर ब्राह्मण हातात पांढरी छत्रे घेऊन त्याला वेढून उभे राहत. त्यानंतर, जनसमुदाय गोळा करण्यासाठी, सर्वात आधी लहान मुलांसाठी विविध फळे फेकली जात असत. त्यानंतर माषक (तांब्याची नाणी) इत्यादी आणि त्यानंतर कार्षापण (चांदीची नाणी) फेकली जात असत. मोठा जनसमुदाय एकत्र येत असे, लोक आनंदाने ओरडत आणि आपली वस्त्रे हवेत उडवत असत. मग, मंगल आणि कल्याणकारी घोषणा करणाऱ्या लोकांच्या जयघोषात तो ब्राह्मण मोठ्या वैभवाने नगरात फिरत असे. भाग्यवान लोक एकमजली किंवा बहुमजली महालांवर चढून, पोपटाच्या पंखांसारख्या हिरव्या रंगाच्या खिडक्यांची दारे उघडून पाहत असत. तो ब्राह्मण देखील आपल्या कीर्ती आणि वैभवाने संपूर्ण नगराला व्यापून टाकल्यासारखा दक्षिण दाराकडे जात असे. हेच लक्षात घेऊन ते म्हटले आहे.

---

တမေနံ ဇနော ဒိသွာတိ မဟာဇနော တံ ရထံ ဒိသွာ. ဗြဟ္မန္တိ သေဋ္ဌာဓိဝစနမေတံ. ဗြဟ္မံ ဝတ ဘော ယာနန္တိ သေဋ္ဌယာနသဒိသံ ဝတ ဘော ယာနန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဣမဿေဝ ခေါ ဧတန္တိ, အာနန္ဒ, မနုဿာ နာမ ဝဏ္ဏဘာဏကာနံ ဓနံ ဒတွာ အတ္တနော ဒါရိကာနံ ဝဏ္ဏဂီတံ ဂါယာပေန္တိ ‘‘အဘိရူပေါ ဟောတိ ဒဿနီယော မဟဒ္ဓနော မဟာဘောဂေါ’’တိ, န စ တေန ဝဏ္ဏဘဏနမတ္တေန အဘိရူပါ ဝါ ဟောန္တိ မဟဒ္ဓနာ ဝါ, ဧဝမေဝ မဟာဇနော [Pg.158] ဗြာဟ္မဏဿ ရထံ ဒိသွာ – ‘‘ဗြဟ္မံ ဝတ ဘော ယာန’’န္တိ ကိဉ္စာပိ ဧဝံ ဝဏ္ဏံ ဘဏတိ, န ပနေတံ ယာနံ ဝဏ္ဏဘဏနမတ္တေနေဝ ဗြဟ္မယာနံ နာမ ဟောတိ. လာမကဉှိ ဧတံ ဆဝံ. ပရမတ္ထေန ပန ဣမဿေဝ ခေါ ဧတံ, အာနန္ဒ, အရိယဿ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ မဂ္ဂဿ အဓိဝစနံ. အယဉှိ သဗ္ဗဒေါသဝိဂမေန သေဋ္ဌော, ဣမိနာ စ အရိယာ နိဗ္ဗာနံ ယန္တီတိ ဗြဟ္မယာနံ ဣတိပိ, ဓမ္မဘူတတ္တာ ယာနတ္တာ စ ဓမ္မယာနံ ဣတိပိ, အနုတ္တရတ္တာ ကိလေသသင်္ဂါမဿ စ ဝိဇိတတ္တာ အနုတ္တရော သင်္ဂါမဝိဇယော ဣတိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ.

'तमेनं जनो दिस्वा' म्हणजे जनसमुदायाने त्या रथाला पाहून. 'ब्रह्म' हा श्रेष्ठत्वाचा वाचक शब्द आहे. 'ब्रह्मं वत भो यानं' म्हणजेच 'अरे वा! हे वाहन खरोखरच एका श्रेष्ठ वाहनासारखे आहे!' असा येथे अर्थ आहे. 'इमस्सेव खो एतं' म्हणजे 'हे आनंदा! लोक भाटांना पैसे देऊन आपल्या मुलाबाळांची स्तुती करणारी गाणी गाऊन घेतात की, हा अतिशय रूपवान, दर्शनीय, महाधनी आणि महाभोगी आहे.' परंतु केवळ त्या स्तुतीपाठामुळे ते खरोखर रूपवान किंवा महाधनी बनत नाहीत. त्याचप्रमाणे, लोक त्या ब्राह्मणाचा रथ पाहून 'अरे वा! हे ब्रह्म वाहन आहे!' अशी जरी स्तुती करत असले, तरी केवळ त्या स्तुतीमुळे हा रथ खरोखर 'ब्रह्मयान' बनत नाही. कारण हे वाहन तुच्छ आणि नश्वर आहे. परंतु परमार्थतः, हे आनंदा! हे 'ब्रह्मयान' हे 'आर्य अष्टांगिक मार्गाचेच' नाव आहे. कारण हा मार्ग सर्व दोषांपासून मुक्त असल्यामुळे श्रेष्ठ आहे, आणि या मार्गाने चालून आर्य निर्वाणाला प्राप्त होतात, म्हणून याला 'ब्रह्मयान' असे म्हणणे योग्य आहे. धर्मरूप असल्यामुळे आणि वाहन असल्यामुळे याला 'धम्मयान' असे म्हणणे देखील योग्य आहे. सर्वोत्तम असल्यामुळे आणि क्लेशांच्या युद्धावर विजय मिळवून देणारे असल्यामुळे याला 'अनुत्तर संग्रामविजय' असे म्हणणे देखील योग्य आहे.

---

ဣဒါနိဿ နိဒ္ဒေါသဘာဝဉ္စေဝ သင်္ဂါမဝိဇယဘာဝဉ္စ ဒဿေန္တော ရာဂဝိနယပရိယောသာနာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ရာဂံ ဝိနယမာနာ ပရိယောသာပေတိ ပရိယောသာနံ ဂစ္ဆတိ နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ ရာဂဝိနယပရိယောသာနာ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

आता, या मार्गाची निर्दोषता आणि क्लेशांवरील विजय दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'रागविनयपरियोसाना' (रागाचा नाश हाच ज्याचा शेवट आहे) इत्यादी शब्द सांगितले आहेत. त्यामध्ये, रागाचा समूळ नाश करून जो अंतिम ध्येयाप्रत पोहोचवतो, पूर्णत्वास नेतो, तो 'रागविनयपरियोसान' होय. हाच नियम सर्व ठिकाणी लागू होतो असे समजावे.

---

ယဿ သဒ္ဓါ စ ပညာ စာတိ ယဿ အရိယမဂ္ဂယာနဿ သဒ္ဓါနုသာရိဝသေန သဒ္ဓါ, ဓမ္မာနုသာရိဝသေန ပညာတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ သဒါ ဓုရံ ယုတ္တာ, တတြမဇ္ဈတ္တတာယုဂေ ယုတ္တာတိ အတ္ထော. ဟိရီ ဤသာတိ အတ္တနာ သဒ္ဓိံ အဓိဝိဋ္ဌေန ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနေန ဩတ္တပ္ပေန သဒ္ဓိံ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဟိရီ ယဿ မဂ္ဂရထဿ ဤသာ. မနော ယောတ္တန္တိ ဝိပဿနာစိတ္တဉ္စ မဂ္ဂစိတ္တဉ္စ ယောတ္တံ. ယထာ ဟိ ရထဿ ဝါကာဒိမယံ ယောတ္တံ ဂေါဏေ ဧကာဗဒ္ဓေ ကရောတိ ဧကသင်္ဂဟိတေ, ဧဝံ မဂ္ဂရထဿ လောကိယဝိပဿနာစိတ္တံ အတိရေကပညာသ, လောကုတ္တရဝိပဿနာစိတ္တံ အတိရေကသဋ္ဌိ ကုသလဓမ္မေ ဧကာဗဒ္ဓေ ဧကသင်္ဂဟေ ကရောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘မနော ယောတ္တ’’န္တိ. သတိ အာရက္ခသာရထီတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ သတိ အာရက္ခသာရထိ. ယထာ ဟိ ရထဿ အာရက္ခော သာရထိ နာမ ယောဂ္ဂိယော. ဓုရံ ဝါဟေတိ ယောဇေတိ အက္ခံ အဗ္ဘဉ္ဇတိ ရထံ ပေသေတိ ရထယုတ္တကေ နိဗ္ဗိသေဝနေ ကရောတိ, ဧဝံ မဂ္ဂရထဿ သတိ. အယဉှိ အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာ စေဝ ကုသလာကုသလာနဉ္စ ဓမ္မာနံ ဂတိယော သမနွေသတီတိ ဝုတ္တာ.

"ज्याची श्रद्धा आणि प्रज्ञा" म्हणजे ज्या आर्यमार्ग रूपी रथाची श्रद्धानुसारि-पुद्गलाच्या सामर्थ्याने 'श्रद्धा' आणि धम्मानुसारि-पुद्गलाच्या सामर्थ्याने 'प्रज्ञा' हे दोन धर्म नेहमी धुरा (जू) मध्ये जोडलेले असतात; 'तत्रमज्झत्तता' (तटस्थता/समता) रूपी जू मध्ये जोडलेले आहेत, असा अर्थ आहे. "ह्री (लज्जा) ही ईषा (रथाची दांडी) आहे" म्हणजे स्वतःशी संलग्न असलेल्या, बाह्य-समुत्थान (बाह्य कारणांनी उत्पन्न होणाऱ्या) ओत्तप्प (पापभिरुता) सोबत, आध्यात्मिक/अंतर्गत-समुत्थान (अंतर्गत कारणांनी उत्पन्न होणारी) ह्री (लज्जा) ही ज्या मार्ग-रथाची ईषा (दांडी) आहे. "मन हे योत्त (दोरी) आहे" म्हणजे विपश्यना चित्त आणि मार्ग चित्त हेच योत्त (दोरी) आहे. ज्याप्रमाणे रथाची वल्कलादी (झाडाच्या साली इत्यादींपासून बनवलेली) दोरी बैलांना एकाच जू मध्ये एकत्र बांधून ठेवते, त्याचप्रमाणे मार्ग-रथाचे लौकिक विपश्यना चित्त पन्नासपेक्षा अधिक आणि लोकोत्तर विपश्यना चित्त साठपेक्षा अधिक कुशल धर्मांना एकाच आरंभावर (ध्येयावर) एकत्र बांधून ठेवते. म्हणून 'मन हे योत्त (दोरी) आहे' असे म्हटले आहे. "स्मृती (सती) ही आरक्षक सारथी आहे" म्हणजे मार्गाशी संप्रयुक्त असलेली स्मृती हीच आरक्षक सारथी आहे. ज्याप्रमाणे रथाचा रक्षक असलेला सारथी हा कुशल असतो, तो धुरा वाहून नेतो, जोडतो, अक्षाला (धुरीला) तेल लावतो, रथाला चालवतो आणि रथाला जोडलेल्या बैलांना अडथळ्यांशिवाय (सरळ मार्गाने) चालवतो, त्याचप्रमाणे मार्ग-रथासाठी स्मृती (सती) कार्य करते. कारण ही (स्मृती) रक्षण करण्याच्या रूपाने उपस्थित राहते आणि कुशल-अकुशल धर्मांच्या गतीचा शोध घेते, असे म्हटले आहे.

---

ရထောတိ အရိယအဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂရထော. သီလပရိက္ခာရောတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာလင်္ကာရော. ဈာနက္ခောတိ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တာနံ ပဉ္စန္နံ ဈာနင်္ဂါနံ ဝသေန ဈာနမယအက္ခော. စက္ကဝီရိယောတိ ဝီရိယစက္ကော, ကာယိကစေတသိကသင်္ခါတာနိ ဒွေ ဝီရိယာနိ အဿ စက္ကာနီတိ အတ္ထော. ဥပေက္ခာ ဓုရသမာဓီတိ [Pg.159] ဓုရဿ သမာဓိ, ဥန္နတောနတာကာရဿ အဘာဝေန ဒွိန္နမ္ပိ ယုဂပဒေသာနံ သမတာတိ အတ္ထော. အယဉှိ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ စိတ္တုပ္ပာဒဿ လီနုဒ္ဓစ္စဘာဝံ ဟရိတွာ ပယောဂမဇ္ဈတ္တေ စိတ္တံ ဌပေတိ, တသ္မာ ဣမဿ မဂ္ဂရထဿ ‘‘ဓုရသမာဓီ’’တိ ဝုတ္တာ. အနိစ္ဆာ ပရိဝါရဏန္တိ ဗာဟိရကရထဿ သီဟစမ္မာဒီနိ ဝိယ ဣမဿာပိ အရိယမဂ္ဂရထဿ အလောဘသင်္ခါတာ အနိစ္ဆာ ပရိဝါရဏံ နာမ.

"रथ" म्हणजे आर्य अष्टांगिक मार्ग रूपी रथ. "शील-परिकार" म्हणजे चतुपारिसुद्धि शील रूपी अलंकार. "ध्यान-अक्ष" म्हणजे विपश्यनेशी संप्रयुक्त असलेल्या पाच ध्यान-अंगांच्या सामर्थ्याने ध्यानमय अक्ष (धुरी). "चक्र-वीर्य" म्हणजे वीर्य रूपी चाके; कायिक आणि चैतसिक असे म्हटलेले दोन प्रकारचे वीर्य हे या रथाची चाके आहेत, असा अर्थ आहे. "उपेक्षा धुर-समाधी" म्हणजे धुरेची समता; चढ-उताराचा अभाव असल्यामुळे दोन्ही बाजूंच्या जूच्या भागांची समता असणे, असा अर्थ आहे. कारण ही तत्रमज्झत्तुपेक्षा चित्ताच्या उत्पत्तीमधील लीनता (आळस) आणि उद्धच्च (चंचलता) दूर करून चित्ताला प्रयोगाच्या मध्यस्थतेत (संतुलनात) स्थापित करते, म्हणून या मार्ग-रथासाठी 'धुर-समाधी' असे म्हटले आहे. "अनिच्छा परिवारण" म्हणजे ज्याप्रमाणे बाह्य रथाला सिंहाचे चामडे इत्यादींचे आवरण असते, त्याचप्रमाणे या आर्यमार्ग रूपी रथाला अलोभ रूपी अनिच्छा (इच्छा नसणे) हे आवरण (संरक्षण) आहे.

---

အဗျာပါဒေါတိ မေတ္တာ စ မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂေါ စ. အဝိဟိံသာတိ ကရုဏာ စ ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေါ စ. ဝိဝေကောတိ ကာယဝိဝေကာဒိ တိဝိဓဝိဝေကော. ယဿ အာဝုဓန္တိ ယဿ အရိယမဂ္ဂရထေ ဌိတဿ ကုလပုတ္တဿ ဧတံ ပဉ္စဝိဓံ အာဝုဓံ. ယထာ ဟိ ရထေ ဌိတော ပဉ္စဟိ အာဝုဓေဟိ သပတ္တေ ဝိဇ္ဈတိ, ဧဝံ ယောဂါဝစရောပိ ဣမသ္မိံ လောကိယလောကုတ္တရမဂ္ဂရထေ ဌိတော မေတ္တာယ ဒေါသံ ဝိဇ္ဈတိ, ကရုဏာယ ဝိဟိံသံ, ကာယဝိဝေကေန ဂဏသင်္ဂဏိကံ, စိတ္တဝိဝေကေန ကိလေသသင်္ဂဏိကံ, ဥပဓိဝိဝေကေန သဗ္ဗာကုသလံ ဝိဇ္ဈတိ. တေနဿေတံ ပဉ္စဝိဓံ ‘‘အာဝုဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တိတိက္ခာတိ ဒုရုတ္တာနံ ဒုရာဂတာနံ ဝစနပထာနံ အဓိဝါသနက္ခန္တိ. စမ္မသန္နာဟောတိ သန္နဒ္ဓစမ္မော. ယထာ ဟိ ရထေ ဌိတော ရထိကော ပဋိမုက္ကစမ္မော အာဂတာဂတေ သရေ ခမတိ, န နံ တေ ဝိဇ္ဈန္တိ, ဧဝံ အဓိဝါသနက္ခန္တိသမန္နာဂတော ဘိက္ခု အာဂတာဂတေ ဝစနပထေ ခမတိ, န နံ တေ ဝိဇ္ဈန္တိ. တသ္မာ ‘‘တိတိက္ခာ စမ္မသန္နာဟော’’တိ ဝုတ္တော. ယောဂက္ခေမာယ ဝတ္တတီတိ စတူဟိ ယောဂေဟိ ခေမာယ နိဗ္ဗာနာယ ဝတ္တတိ, နိဗ္ဗာနာဘိမုခေါ ဂစ္ဆတိယေဝ, န တိဋ္ဌတိ န ဘိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော.

"अव्यापाद" म्हणजे मैत्री आणि मैत्रीचा पूर्वभाग (उपचार ध्यान). "अविहिंसा" म्हणजे करुणा आणि करुणेचा पूर्वभाग. "विवेक" म्हणजे काय-विवेक इत्यादी तीन प्रकारचे विवेक. "ज्याचे शस्त्र" म्हणजे ज्या आर्यमार्ग रूपी रथावर आरूढ झालेल्या कुलपुत्राचे हे पाच प्रकारचे शस्त्र आहे. ज्याप्रमाणे रथावर आरूढ झालेला योद्धा पाच शस्त्रांनी शत्रूंना वेधतो (पराभूत करतो), त्याचप्रमाणे योगावचर देखील या लौकिक व लोकोत्तर मार्ग-रथावर आरूढ होऊन मैत्रीने द्वेषाला वेधतो (नष्ट करतो), करुणेने हिंसेला, काय-विवेकाने समूहाच्या आसक्तीला, चित्त-विवेकाने क्लेशांच्या आसक्तीला आणि उपधी-विवेकाने सर्व अकुशलाला वेधतो. म्हणून त्याचे हे पाच प्रकारचे 'शस्त्र' आहे असे म्हटले आहे. "तितिक्षा" म्हणजे वाईट रीतीने बोललेल्या आणि चुकीच्या पद्धतीने आलेल्या वचनांना सहन करण्याची क्षमा (सहनशीलता). "चर्म-सन्नाह" म्हणजे चामड्याचे कवच धारण करणे. ज्याप्रमाणे रथावर आरूढ झालेला योद्धा चामड्याचे कवच परिधान करून आलेल्या बाणांना सहन करतो आणि ते बाण त्याला वेधू शकत नाहीत, त्याचप्रमाणे सहनशीलतेने युक्त असलेला भिक्खू आलेल्या कटू वचनांना सहन करतो आणि ती वचने त्याला वेधू (दुखावू) शकत नाहीत. म्हणून 'तितिक्षा हे चर्म-कवच आहे' असे म्हटले आहे. "योगक्षेमासाठी प्रवृत्त होतो" म्हणजे चार योगांपासून (बंधनांपासून) मुक्त अशा निर्वाणासाठी प्रवृत्त होतो; तो निर्वाणाभिमुख होऊन पुढेच जातो, थांबत नाही आणि विचलित होत नाही, असा अर्थ आहे.

---

ဧတဒတ္တနိ သမ္ဘူတန္တိ ဧတံ မဂ္ဂယာနံ အတ္တနော ပုရိသကာရံ နိဿာယ လဒ္ဓတ္တာ အတ္တနိ သမ္ဘူတံ နာမ ဟောတိ. ဗြဟ္မယာနံ အနုတ္တရန္တိ အသဒိသံ သေဋ္ဌယာနံ. နိယျန္တိ ဓီရာ လောကမှာတိ ယေသံ ဧတံ ယာနံ အတ္ထိ, တေ ဓီရာ ပဏ္ဍိတပုရိသာ လောကမှာ နိယျန္တိ ဂစ္ဆန္တိ. အညဒတ္ထူတိ ဧကံသေန. ဇယံ ဇယန္တိ ရာဂါဒယော သပတ္တေ ဇိနန္တာ ဇိနန္တာ.

"हे स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेले" म्हणजे हे मार्ग-यान स्वतःच्या पुरुषार्थाचा (प्रयत्नाचा) आश्रय घेऊन प्राप्त झाल्यामुळे 'स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेले' असे म्हटले जाते. "अनुत्तर ब्रह्मयान" म्हणजे अतुलनीय आणि श्रेष्ठ यान (वाहन). "धीर लोक जगातून बाहेर पडतात" म्हणजे ज्यांच्याकडे हे यान आहे, ते धीर आणि पंडित पुरुष या जगातून बाहेर पडतात (मुक्त होतात). "अञ्ञदत्थु" म्हणजे निश्चितपणे. "विजय मिळवतात" म्हणजे राग इत्यादी शत्रूंवर वारंवार विजय मिळवून ते विजयी होतात.

---

၅-၆. ကိမတ္ထိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

५-६. किमत्यिय-सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

၅-၆. ပဉ္စမေ အယမေဝါတိ ဧဝသဒ္ဒေါ နိယမတ္ထော. တေန အညံ မဂ္ဂံ ပဋိက္ခိပတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဒုက္ခဉ္စေဝ မိဿကမဂ္ဂေါ စ ကထိတော. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ.

५-६. पाचव्या सुत्तात 'अयमेव' मधील 'एव' शब्द नियमार्थक (निश्चयवाचक) आहे. त्याद्वारे इतर मार्गाचा निषेध केला जातो. या सुत्तात संसार-दुःख आणि मिश्र-मार्ग दोन्ही सांगितले आहेत. सहावे सुत्त अगदी स्पष्टच आहे.

---

၇. ဒုတိယအညတရဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. दुसऱ्या अञ्ञतरभिक्खू-सुत्ताचे वर्णन.

---

၇. သတ္တမေ [Pg.160] နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ခေါ ဧတံ ဘိက္ခု အဓိဝစနန္တိ အသင်္ခတာယ အမတာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. အာသဝါနံ ခယော တေန ဝုစ္စတီတိ အပိစ တေန ရာဂါဒိဝိနယေန အာသဝါနံ ခယောတိပိ ဝုစ္စတိ. အာသဝက္ခယော နာမ အရဟတ္တံ, အရဟတ္တဿာပိ ဧတံ ရာဂဝိနယောတိအာဒိ နာမမေဝါတိ ဒီပေတိ. ဧတဒဝေါစာတိ ‘‘သတ္ထာရာ နိဗ္ဗာနဓာတူတိ ဝဒန္တေန အမတံ နိဗ္ဗာနံ ကထိတံ, မဂ္ဂေါ ပနဿ န ကထိတော. တံ ကထာပေဿာမီ’’တိ အနုသန္ဓိကုသလတာယ ပုစ္ဆန္တော ဧတံ အဝေါစ.

७. सातव्या सुत्तात "हे भिक्खू, हे निर्वाणधातूचे नाव आहे" म्हणजे असंस्कृत आणि अमृत अशा निर्वाणधातूचे हे नाव (अधिवाचन) आहे. "त्याद्वारे आसवांचा क्षय असे म्हटले जाते" म्हणजे, शिवाय, त्या राग-विनय (रागाचा नाश) इत्यादी शब्दांद्वारे आसवांचा क्षय देखील म्हटला जातो. आसव-क्षय म्हणजे अर्हत्त्व होय; अर्हत्त्वाचे देखील 'राग-विनय' इत्यादी हे नावच आहे, असे स्पष्ट केले आहे. "असे म्हणाले" म्हणजे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) 'निर्वाणधातू' असे सांगताना अमृत निर्वाण तर सांगितले, परंतु त्याचा मार्ग सांगितला नाही. 'तो मार्ग मी त्यांना विचारायला लावीन' अशा प्रकारे अनुसंधी (संदर्भ जोडण्यात) कुशल असल्यामुळे विचारताना त्यांनी असे म्हटले.

---

၈. ဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. विभंग-सुत्ताचे वर्णन.

---

၈. အဋ္ဌမေ ကတမာ စ ဘိက္ခဝေ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ဧကေန ပရိယာယေန အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂံ ဝိဘဇိတွာ ပုန အပရေန ပရိယာယေန ဝိဘဇိတုကာမော ဣဒံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ဒုက္ခေ ဉာဏန္တိ သဝနသမ္မသနပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏဝသေန စတူဟာကာရေဟိ ဥပ္ပန္နံ ဉာဏံ. သမုဒယေပိ ဧသေဝ နယော. သေသေသု ပန ဒွီသု သမ္မသနဿ အဘာဝါ တိဝိဓမေဝ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝမေတံ ‘‘ဒုက္ခေ ဉာဏ’’န္တိအာဒိနာ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ဒဿိတံ.

८. आठव्या सुत्तात "आणि भिक्खूहो, सम्यक दृष्टी कोणती?" म्हणजे एका पर्यायाने अष्टांगिक मार्गाचे विभाजन करून, पुन्हा दुसऱ्या पर्यायाने त्याचे विभाजन करण्याची इच्छा धरून ही देशना सुरू केली. त्यात "दुःखाविषयीचे ज्ञान" म्हणजे श्रवण, संमर्शन (चिंतन), प्रतिवेध (साक्षात्कार) आणि प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) यांच्याद्वारे चार प्रकारे उत्पन्न झालेले ज्ञान होय. समुदयाच्या (दुःखसमुदयाच्या) बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु उर्वरित दोन (निरोध आणि मार्ग) मध्ये संमर्शन (चिंतन) नसल्यामुळे केवळ तीनच प्रकार योग्य ठरतात. अशा प्रकारे, 'दुःखाविषयीचे ज्ञान' इत्यादींद्वारे चार आर्यसत्यांचे कर्मस्थान (ध्यानविषय) दर्शवले आहे.

---

တတ္ထ ပုရိမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ဝဋ္ဋံ, ပစ္ဆိမာနိ ဝိဝဋ္ဋံ. တေသု ဘိက္ခုနော ဝဋ္ဋေ ကမ္မဋ္ဌာနာဘိနိဝေသော ဟောတိ, ဝိဝဋ္ဋေ နတ္ထိ အဘိနိဝေသော. ပုရိမာနိ ဟိ ဒွေ သစ္စာနိ ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒုက္ခံ, တဏှာ သမုဒယော’’တိ ဧဝံ သင်္ခေပေန စ, ‘‘ကတမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ရူပက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိတ္ထာရေန စ အာစရိယသန္တိကေ ဥဂ္ဂဏှိတွာ ဝါစာယ ပုနပ္ပုနံ ပရိဝတ္တေန္တော ယောဂါဝစရော ကမ္မံ ကရောတိ. ဣတရေသု ပန ဒွီသု သစ္စေသု – ‘‘နိရောဓသစ္စံ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပံ, မဂ္ဂသစ္စံ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပ’’န္တိ ဧဝံ သဝနေနေဝ ကမ္မံ ကရောတိ. သော ဧဝံ ကရောန္တော စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဧကပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ, ဧကာဘိသမယေန အဘိသမေတိ. ဒုက္ခံ ပရိညာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ, သမုဒယံ ပဟာနပဋိဝေဓေန, နိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယပဋိဝေဓေန, မဂ္ဂံ ဘာဝနာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ. ဒုက္ခံ ပရိညာဘိသမယေန…ပေ… မဂ္ဂံ ဘာဝနာဘိသမယေန အဘိသမေတိ.

त्या चार सत्यांपैकी पहिली दोन सत्ये 'वट्ट' (संसारचक्र) आहेत आणि नंतरची दोन 'विवट्ट' (संसारमुक्ती) आहेत. त्यामध्ये, भिक्खूचा वट्टामध्ये कम्मट्ठान-अभिनिवेश (कर्मस्थान-मनोयोग) असतो, विवट्टामध्ये अभिनिवेश नसतो. कारण पहिली दोन सत्ये 'पाच स्कंध हे दुःख आहे, तण्हा (तृष्णा) हा समुदाय आहे' अशा प्रकारे संक्षेपाने, आणि 'पाच स्कंध कोणते? रूपस्कंध...' इत्यादी पद्धतीने विस्ताराने आचार्यांच्या सन्निध शिकून, वाणीने वारंवार त्याची उजळणी करत योगावचर (साधक) अभ्यास करतो. परंतु इतर दोन सत्यांच्या बाबतीत—'निरोधसत्य हे इष्ट, कांत आणि मनाप (मनोहर) आहे; मार्गसत्य हे इष्ट, कांत आणि मनाप आहे' अशा प्रकारे केवळ ऐकण्यानेच (श्रवणानेच) तो अभ्यास करतो. तो अशा प्रकारे करत असताना चार सत्यांना एकाच प्रतिवेधाने (साक्षात्काराने) जाणतो, एकाच अभिसमयाने (पूर्ण ज्ञानाने) प्राप्त करतो. तो दुःखाला परिज्ञा-प्रतिवेधाने (पूर्ण आकलनाने) जाणतो, समुदायाला प्रहाण-प्रतिवेधाने (त्यागाने), निरोधाला सच्चिकिरिया-प्रतिवेधाने (प्रत्यक्ष साक्षात्काराने) आणि मार्गाला भावना-प्रतिवेधाने (अभ्यासाने) जाणतो. तो दुःखाला परिज्ञा-अभिसमयाने... पे... मार्गाला भावना-अभिसमयाने प्राप्त करतो.

---

ဧဝမဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဒွီသု သစ္စေသု ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာသဝနဓာရဏသမ္မသနပဋိဝေဓော ဟောတိ, ဒွီသု သဝနပဋိဝေဓောယေဝ. အပရဘာဂေ တီသု [Pg.161] ကိစ္စတော ပဋိဝေဓော ဟောတိ, နိရောဓေ အာရမ္မဏပဋိဝေဓော. ပစ္စဝေက္ခဏာ ပန ပတ္တသစ္စဿ ဟောတိ. ဣမဿ ဘိက္ခုနော ပုဗ္ဗေ ပရိဂ္ဂဟတော – ‘‘ဒုက္ခံ ပရိဇာနာမိ, သမုဒယံ ပဇဟာမိ, နိရောဓံ သစ္ဆိကရောမိ, မဂ္ဂံ ဘာဝေမီ’’တိ အာဘောဂသမန္နာဟာရမနသိကာရပစ္စဝေက္ခဏာ နတ္ထိ, ပရိဂ္ဂဟတော ပဋ္ဌာယ ဟောတိ. အပရဘာဂေ ပန ဒုက္ခံ ပရိညာတမေဝ ဟောတိ…ပေ… မဂ္ဂေါ ဘာဝိတောဝ ဟောတိ.

अशा प्रकारे, त्या साधकाच्या पूर्वभागात (प्रारंभिक अवस्थेत) दोन सत्यांच्या (दुःख आणि समुदाय) बाबतीत उद्ग्रह (शिकणे), परिपृच्छा (विचारणे), श्रवण (ऐकणे), धारण (लक्षात ठेवणे), संमसन (परीक्षण) आणि प्रतिवेध होतो; आणि इतर दोन सत्यांच्या बाबतीत केवळ श्रवण-प्रतिवेधच होतो. नंतरच्या भागात (मार्गक्षणी) तीन सत्यांच्या बाबतीत कृत्याद्वारे (कार्याद्वारे) प्रतिवेध होतो, आणि निरोध सत्याच्या बाबतीत आलंबन-प्रतिवेध (आलंबन म्हणून साक्षात्कार) होतो. परंतु प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) हे सत्य प्राप्त केलेल्या (आर्य) व्यक्तीचेच होते. या भिक्खूच्या बाबतीत, कम्मट्ठान ग्रहण करण्यापूर्वी—'मी दुःख परिज्ञात करतो, समुदायाचा त्याग करतो, निरोधाचा साक्षात्कार करतो, मार्गाची भावना करतो'—असा आभोग (लक्ष देणे), समन्नाहार (मनात आणणे), मनसिकार आणि प्रत्यवेक्षण नसते; परंतु कम्मट्ठान ग्रहण केल्यापासून ते होते. नंतरच्या भागात मात्र दुःख हे परिज्ञातच असते... पे... मार्ग हा भावितच (अभ्यासिलेलाच) असतो.

---

တတ္ထ ဒွေ သစ္စာနိ ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဂမ္ဘီရာနိ, ဒွေ ဂမ္ဘီရတ္တာ ဒုဒ္ဒသာနိ. ဒုက္ခသစ္စဉှိ ဥပ္ပတ္တိတော ပါကဋံ, ခါဏုကဏ္ဋကပဟာရာဒီသု ‘‘အဟော ဒုက္ခ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတမ္ပိ အာပဇ္ဇတိ. သမုဒယမ္ပိ ခါဒိတုကာမတာဘုဉ္ဇိတုကာမတာဒိဝသေန ဥပ္ပတ္တိတော ပါကဋံ. လက္ခဏပဋိဝေဓတော ပန ဥဘယမ္ပိ ဂမ္ဘီရံ. ဣတိ တာနိ ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဂမ္ဘီရာနိ. ဣတရေသံ ဒွိန္နံ ဒဿနတ္ထာယ ပယောဂေါ ဘဝဂ္ဂဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဟတ္ထပသာရဏံ ဝိယ အဝီစိဖုသနတ္ထံ ပါဒပသာရဏံ ဝိယ သတဓာ ဘိန္နဿ ဝါလဿ ကောဋိယာ ကောဋိံ ပဋိပါဒနံ ဝိယ စ ဟောတိ. ဣတိ တာနိ ဂမ္ဘီရတ္တာ ဒုဒ္ဒသာနိ. ဧဝံ ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဂမ္ဘီရေသု ဂမ္ဘီရတ္တာ စ ဒုဒ္ဒသေသု စတူသု သစ္စေသု ဥဂ္ဂဟာဒိဝသေန ဣဒံ ‘‘ဒုက္ခေ ဉာဏ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဋိဝေဓက္ခဏေ ပန ဧကမေဝ တံ ဉာဏံ ဟောတိ.

त्या सत्यांपैकी दोन सत्ये (दुःख आणि समुदाय) ही दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण) असल्यामुळे गंभीर (खोल) आहेत, आणि दोन सत्ये (निरोध आणि मार्ग) ही गंभीर असल्यामुळे दुर्दर्श आहेत. कारण दुःखसत्य हे उत्पत्तीच्या (अनुभवाच्या) दृष्टीने प्रकट आहे; खुंट किंवा काटा टोचणे इत्यादी प्रसंगी 'अरेरे, काय हे दुःख!' असे बोलले जाण्याला ते प्राप्त होते. समुदायसत्य देखील खाण्याची इच्छा, भोगण्याची इच्छा इत्यादींच्या रूपाने उत्पत्तीच्या दृष्टीने प्रकट आहे. परंतु लक्षणाच्या प्रतिवेधाच्या (साक्षात्काराच्या) दृष्टीने ही दोन्ही सत्ये गंभीर आहेत. म्हणून ती दुर्दर्श असल्यामुळे गंभीर आहेत. इतर दोन सत्यांच्या दर्शनासाठी केलेला प्रयत्न हा भवाग्र (संसाराचे सर्वोच्च टोक) पकडण्यासाठी हात पसरण्यासारखा, किंवा अवीची नरकाला स्पर्श करण्यासाठी पाय पसरण्यासारखा, आणि शंभर तुकडे केलेल्या केसाच्या एका टोकावर दुसरे टोक ठेवण्यासारखा असतो. म्हणून ती गंभीर असल्यामुळे दुर्दर्श आहेत. अशा प्रकारे, दुर्दर्श असल्यामुळे गंभीर आणि गंभीर असल्यामुळे दुर्दर्श असलेल्या चार सत्यांच्या बाबतीत उद्ग्रह इत्यादींच्या द्वारे 'हे दुःखाचे ज्ञान आहे' इत्यादी सांगितले गेले आहे. परंतु प्रतिवेधक्षणी (साक्षात्काराच्या क्षणी) ते ज्ञान एकच असते.

---

နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒီသု ကာမပစ္စနီကဋ္ဌေန ကာမတော နိဿဋဘာဝေန ဝါ, ကာမံ သမ္မသန္တဿ ဥပ္ပန္နောတိ ဝါ, ကာမပဒဃာတံ ကာမဝူပသမံ ကရောန္တော ဥပ္ပန္နောတိ ဝါ, ကာမဝိဝိတ္တန္တေ ဥပ္ပန္နောတိ ဝါ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. သဗ္ဗေပိ စ တေ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒယော ကာမဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိရမဏသညာနံ နာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ, မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသု တီသု ဌာနေသု ဥပ္ပန္နဿ အကုသလသင်္ကပ္ပဿ ပဒစ္ဆေဒတော အနုပ္ပတ္တိသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနော ဧကောဝ ကုသလသင်္ကပ္ပော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာသင်္ကပ္ပော နာမ.

नेक्खम्मसंकल्प (नैष्क्रम्य संकल्प) इत्यादींमध्ये—कामाच्या (वासनेच्या) विरुद्ध स्वरूपाचे असल्यामुळे किंवा कामापासून मुक्त होण्याच्या भावाने, किंवा कामाचे (वासनेचे) परीक्षण करणाऱ्याला उत्पन्न होतो म्हणून, किंवा कामाचा नाश व कामाचा उपशम करताना उत्पन्न होतो म्हणून, किंवा कामापासून विविक्त (मुक्त) अवस्थेत उत्पन्न होतो म्हणून तो 'नेक्खम्मसंकल्प' होय. उर्वरित दोन पदांच्या (अव्यापाद संकल्प आणि अविहिंसा संकल्प) बाबतीतही हाच नियम समजावा. आणि ते सर्व नेक्खम्मसंकल्प इत्यादी, काम, व्यापाद आणि विहिंसेपासून विरती घेणाऱ्या संज्ञांच्या भिन्नतेमुळे पूर्वभागात (प्रारंभिक अवस्थेत) भिन्न असतात; परंतु मार्गक्षणी या तीन स्थानांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या अकुशल संकल्पाचा मूलोच्छेद करून, ते पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या सिद्धतेद्वारे मार्गांगाची पूर्तता करत एकच कुशल संकल्प उत्पन्न होतो. याला 'सम्मासंकल्प' (सम्यक् संकल्प) असे म्हणतात.

---

မုသာဝါဒါ ဝေရမဏီအာဒယောပိ မုသာဝါဒါဒီဟိ ဝိရမဏသညာနံ နာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ, မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု ဥပ္ပန္နာယ [Pg.162] အကုသလဒုဿီလျစေတနာယ ပဒစ္ဆေဒတော အနုပ္ပတ္တိသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနာ ဧကာဝ ကုသလဝေရမဏီ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာဝါစာ နာမ.

मुसावादा (असत्य बोलणे) पासून विरती इत्यादी देखील, मुसावादा इत्यादींपासून विरती घेणाऱ्या संज्ञांच्या भिन्नतेमुळे पूर्वभागात भिन्न असतात; परंतु मार्गक्षणी या चार स्थानांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या अकुशल दुःशील चेतनेचा मूलोच्छेद करून, ती पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या सिद्धतेद्वारे मार्गांगाची पूर्तता करत एकच कुशल विरती उत्पन्न होते. याला 'सम्मावाचा' (सम्यक् वाचा) असे म्हणतात.

---

ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီ အာဒယောပိ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ဝိရမဏသညာနံ နာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ, မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသု တီသု ဌာနေသု ဥပ္ပန္နာယ အကုသလဒုဿီလျစေတနာယ အကိရိယတော ပဒစ္ဆေဒတော အနုပ္ပတ္တိသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနာ ဧကာဝ ကုသလဝေရမဏီ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာကမ္မန္တော နာမ.

पाणातिपाता (प्राणघाता) पासून विरती इत्यादी देखील, पाणातिपाता इत्यादींपासून विरती घेणाऱ्या संज्ञांच्या भिन्नतेमुळे पूर्वभागात भिन्न असतात; परंतु मार्गक्षणी या तीन स्थानांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या अकुशल दुःशील चेतनेचा अक्रियात्मकतेने मूलोच्छेद करून, ती पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या सिद्धतेद्वारे मार्गांगाची पूर्तता करत एकच कुशल विरती उत्पन्न होते. याला 'सम्माकम्मंत' (सम्यक् कर्मान्त) असे म्हणतात.

---

မိစ္ဆာအာဇီဝန္တိ ခါဒနီယဘောဇနီယာဒီနံ အတ္ထာယ ပဝတ္တိတံ ကာယဝစီဒုစ္စရိတံ. ပဟာယာတိ ဝဇ္ဇေတွာ. သမ္မာအာဇီဝေနာတိ ဗုဒ္ဓပသတ္ထေန အာဇီဝေန. ဇီဝိကံ ကပ္ပေတီတိ ဇီဝိတဝုတ္တိံ ပဝတ္တေတိ. သမ္မာဇီဝေါပိ ကုဟနာဒီဟိ ဝိရမဏသညာနံ နာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ. မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသုယေဝ သတ္တသု ဌာနေသု ဥပ္ပန္နာယ မိစ္ဆာဇီဝဒုဿီလျစေတနာယ ပဒစ္ဆေဒတော အနုပ္ပတ္တိသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနာ ဧကာဝ ကုသလဝေရမဏီ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာအာဇီဝေါ နာမ.

'मिच्छाआजीव' (मिथ्या आजीव) म्हणजे खाद्य, भोज्य इत्यादींच्या प्राप्तीसाठी केलेले कायिक व वाचिक दुश्चरित. 'पहाय' म्हणजे वर्ज्य करून. 'सम्माआजीवेन' म्हणजे बुद्धांनी प्रशंसिलेल्या उपजीविकेने. 'जीविकं कप्पेति' म्हणजे उपजीविका चालवणे. सम्माआजीव देखील कुहना (ढोंग) इत्यादींपासून विरती घेणाऱ्या संज्ञांच्या भिन्नतेमुळे पूर्वभागात भिन्न असतो. परंतु मार्गक्षणी या सात स्थानांमध्येच उत्पन्न होणाऱ्या मिथ्या आजीव व दुःशील चेतनेचा मूलोच्छेद करून, ती पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या सिद्धतेद्वारे मार्गांगाची पूर्तता करत एकच कुशल विरती उत्पन्न होते. याला 'सम्माआजीव' (सम्यक् आजीव) असे म्हणतात.

---

အနုပ္ပန္နာနန္တိ ဧကသ္မိံ ဘဝေ တထာရူပေ ဝါ အာရမ္မဏေ အတ္တနော န ဥပ္ပန္နာနံ, ပရဿ ပန ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ ဒိသွာ – ‘‘အဟော ဝတ မေ ဧဝရူပါ ပါပကာ ဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇေယျု’’န္တိ ဧဝံ အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပာဒါယ. ဆန္ဒန္တိ တေသံ အကုသလာနံ အနုပ္ပာဒကပဋိပတ္တိသာဓကံ ဝီရိယစ္ဆန္ဒံ ဇနေတိ. ဝါယမတီတိ ဝါယာမံ ကရောတိ. ဝီရိယံ အာရဘတီတိ ဝီရိယံ ပဝတ္တေတိ. စိတ္တံ ပဂ္ဂဏှာတီတိ ဝီရိယေန စိတ္တံ ပဂ္ဂဟိတံ ကရောတိ. ပဒဟတီတိ ‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စ အဋ္ဌိ စ အဝသိဿတူ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၈၄) ပဓာနံ ပဝတ္တေတိ. ဥပ္ပန္နာနန္တိ သမုဒါစာရဝသေန အတ္တနော ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗာနံ. ဣဒါနိ တာဒိသေ န ဥပ္ပာဒေဿာမီတိ တေသံ ပဟာနာယ ဆန္ဒံ ဇနေတိ.

'अनुप्पन्नानं' (अनुत्पन्नानां) म्हणजे एका जन्मात किंवा तशा प्रकारच्या आलंबनात स्वतःला उत्पन्न न झालेल्या, परंतु इतरांमध्ये ते उत्पन्न होताना पाहून—'अरेरे! माझ्यामध्ये अशा प्रकारचे पापमय धर्म उत्पन्न होऊ नयेत'—अशा प्रकारे अनुत्पन्न असलेल्या पापमय अकुशल धर्मांच्या अनुत्पादासाठी (उत्पन्न न होण्यासाठी). 'छंदं' (छंद) म्हणजे त्या अकुशल धर्मांना उत्पन्न न करणाऱ्या प्रतिपत्तीची (साधनेची) सिद्धी करणारा वीर्य-छंद (प्रयत्नाची तीव्र इच्छा) उत्पन्न करतो. 'वायमति' म्हणजे व्यायाम (प्रयत्न) करतो. 'वीरियं आरभति' म्हणजे वीर्य (प्रयत्न) प्रवृत्त करतो. 'चित्तं पग्गण्हाति' म्हणजे वीर्याने चित्ताला प्रगृहीत (उत्साहित) करतो. 'पदहति' म्हणजे 'भले माझी त्वचा, शिरा आणि हाडेच शिल्लक राहोत' अशा प्रकारे प्रधान (दृढ प्रयत्न) प्रवृत्त करतो. 'उप्पन्नानं' (उत्पन्नानां) म्हणजे वारंवार आचरण केल्यामुळे स्वतःमध्ये पूर्वी उत्पन्न झालेल्या. 'आता मी तशा प्रकारच्या अकुशल धर्मांना उत्पन्न होऊ देणार नाही' अशा प्रकारे त्यांच्या प्रहाणासाठी (त्यागासाठी) छंद उत्पन्न करतो.

---

အနုပ္ပန္နာနံ ကုသလာနန္တိ အပဋိလဒ္ဓါနံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ. ဥပ္ပန္နာနန္တိ တေသံယေဝ ပဋိလဒ္ဓါနံ. ဌိတိယာတိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိပဗန္ဓဝသေန ဌိတတ္ထံ. အသမ္မောသာယာတိ အဝိနာသတ္ထံ. ဘိယျောဘာဝါယာတိ ဥပရိဘာဝါယ. ဝေပုလ္လာယာတိ ဝိပုလဘာဝါယ. ပါရိပူရိယာတိ ဘာဝနာယ ပရိပူရဏတ္ထံ. အယမ္ပိ သမ္မာဝါယာမော [Pg.163] အနုပ္ပန္နာနံ အကုသလာနံ အနုပ္ပာဒနာဒိစိတ္တနာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ. မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသုယေဝ စတူသု ဌာနေသု ကိစ္စသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနံ ဧကမေဝ ကုသလဝီရိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာဝါယာမော နာမ.

अनुत्पन्न कुशल धर्मांच्या (अनुप्पन्नानं कुसलानं) म्हणजे प्राप्त न झालेल्या प्रथम ध्यान इत्यादींच्या. उत्पन्न झालेल्यांच्या (उप्पन्नानं) म्हणजे प्राप्त झालेल्या त्याच कुशल धर्मांच्या. टिकून राहण्यासाठी (ठितिया) म्हणजे पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होण्याच्या प्रवाहाने टिकून राहण्याच्या हेतूने. नष्ट न होण्यासाठी (असंमोसाय) म्हणजे विनाशापासून वाचवण्यासाठी. अधिक वृद्धीसाठी (भिय्योभावाय) म्हणजे उत्तरोत्तर वृद्धीसाठी. विपुलतेसाठी (वेपुल्लाय) म्हणजे विपुल भावासाठी. परिपूर्णतेसाठी (पारिपूरिया) म्हणजे भावनेच्या परिपूर्णतेसाठी. हा सम्यक् व्यायाम देखील अनुत्पन्न अकुशल धर्मांना उत्पन्न न होऊ देणे इत्यादी चित्तांच्या भिन्नतेमुळे पूर्वभागात (प्रारंभिक अवस्थेत) भिन्न-भिन्न असतो. परंतु मार्गक्षणी (मार्गाच्या क्षणी) याच चार स्थानांमध्ये कृत्याचे साधन करण्याच्या रूपाने मार्गांगाला पूर्ण करत एकच कुशल वीर्य उत्पन्न होते. याला सम्यक् व्यायाम म्हणतात.

---

သမ္မာသတိပိ ကာယာဒိပရိဂ္ဂါဟကစိတ္တာနံ နာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ, မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု ကိစ္စသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနာ ဧကာ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာသတိ နာမ.

सम्यक् स्मृती देखील काया इत्यादींचे ग्रहण करणाऱ्या चित्तांच्या भिन्नतेमुळे पूर्वभागात भिन्न असते, परंतु मार्गक्षणी या चार स्थानांमध्ये कृत्याचे साधन करण्याच्या रूपाने मार्गांगाला पूर्ण करत एकच स्मृती उत्पन्न होते. याला सम्यक् स्मृती म्हणतात.

---

ဈာနာဒီနိ ပုဗ္ဗဘာဂေပိ မဂ္ဂက္ခဏေပိ နာနာ, ပုဗ္ဗဘာဂေ သမာပတ္တိဝသေန နာနာ, မဂ္ဂက္ခဏေ နာနာမဂ္ဂဝသေန. ဧကဿ ဟိ ပဌမမဂ္ဂေါ ပဌမဇ္ဈာနိကော ဟောတိ, ဒုတိယမဂ္ဂါဒယောပိ ပဌမဇ္ဈာနိကာ ဝါ ဒုတိယာဒီသု အညတရဇ္ဈာနိကာ ဝါ. ဧကဿ ပဌမမဂ္ဂေါ ဒုတိယာဒီနံ အညတရဇ္ဈာနိကော ဟောတိ, ဒုတိယာဒယောပိ ဒုတိယာဒီနံ အညတရဇ္ဈာနိကာ ဝါ ပဌမဇ္ဈာနိကာ ဝါ. ဧဝံ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ ဈာနဝသေန သဒိသာ ဝါ အသဒိသာ ဝါ ဧကစ္စသဒိသာ ဝါ ဟောန္တိ.

ध्यान इत्यादी पूर्वभागात देखील आणि मार्गक्षणी देखील भिन्न असतात; पूर्वभागात समापत्तीच्या रूपाने भिन्न असतात, तर मार्गक्षणी वेगवेगळ्या मार्गांच्या रूपाने भिन्न असतात. कारण एका व्यक्तीचा प्रथम मार्ग प्रथम ध्यानाचा असतो, आणि द्वितीय मार्ग इत्यादी देखील प्रथम ध्यानाचे किंवा द्वितीयादी ध्यानांपैकी कोणत्याही एका ध्यानाचे असतात. दुसऱ्या एका व्यक्तीचा प्रथम मार्ग द्वितीयादी ध्यानांपैकी कोणत्याही एका ध्यानाचा असतो, आणि द्वितीय मार्ग इत्यादी देखील द्वितीयादी ध्यानांपैकी कोणत्याही एका ध्यानाचे किंवा प्रथम ध्यानाचे असतात. अशा प्रकारे चारही मार्ग ध्यानाच्या रूपाने समान किंवा असमान किंवा काही प्रमाणात समान असतात.

---

အယံ ပနဿ ဝိသေသော ပါဒကဇ္ဈာနနိယမေန ဟောတိ. ပါဒကဇ္ဈာနနိယမေန ဟိ ပဌမဇ္ဈာနလာဘိနော ပဌမဇ္ဈာနာ ဝုဋ္ဌာယ ဝိပဿန္တဿ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂေါ ပဌမဇ္ဈာနိကော ဟောတိ, မဂ္ဂင်္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါနိ ပနေတ္ထ ပရိပုဏ္ဏာနေဝ ဟောန္တိ. ဒုတိယဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဝိပဿန္တဿ ဥပ္ပန္နော ဒုတိယဇ္ဈာနိကော ဟောတိ, မဂ္ဂင်္ဂါနိ ပနေတ္ထ သတ္တ ဟောန္တိ. တတိယဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဝိပဿန္တဿ ဥပ္ပန္နော တတိယဇ္ဈာနိကော, မဂ္ဂင်္ဂါနိ ပနေတ္ထ သတ္တ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါနိ ဆ ဟောန္တိ. ဧသ နယော စတုတ္ထဇ္ဈာနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ နေဝသညာနာသညာယတနာ.

परंतु हा विशेष (भेद) पादक ध्यानाच्या नियमाने होतो. कारण पादक ध्यानाच्या नियमाने, प्रथम ध्यान प्राप्त केलेल्या व्यक्तीने प्रथम ध्यानातून उठून विपश्यना केल्यावर उत्पन्न होणारा मार्ग प्रथम ध्यानाचा असतो, आणि येथे मार्गांगे व बोज्झंग पूर्णच असतात. द्वितीय ध्यानातून उठून विपश्यना करणाऱ्याला उत्पन्न होणारा मार्ग द्वितीय ध्यानाचा असतो, आणि येथे मार्गांगे सात असतात. तृतीय ध्यानातून उठून विपश्यना करणाऱ्याला उत्पन्न होणारा मार्ग तृतीय ध्यानाचा असतो, येथे मार्गांगे सात आणि बोज्झंग सहा असतात. हाच नियम चतुर्थ ध्यानापासून सुरू करून नैवसंज्ञानासंज्ञायतन ध्यानापर्यंत लावावा.

---

အာရုပ္ပေ စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဉ္စ လောကုတ္တရံ, နော လောကိယန္တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ကထန္တိ? ဧတ္ထာပိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု ယတော ဝုဋ္ဌာယ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ပဋိလဘိတွာ အရူပသမာပတ္တိံ ဘာဝေတွာ သော အာရုပ္ပေ ဥပ္ပန္နော, တံဈာနိကာဝဿ တတ္ထ တယော မဂ္ဂါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ နိယမေတိ. ကေစိ ပန ထေရာ – ‘‘ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ ခန္ဓာ နိယမေန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ[Pg.164]. ကေစိ ‘‘ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယော နိယမေတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ကေစိ ‘‘ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ နိယမေတီ’’တိ ဝဒန္တိ. တေသံ ဝါဒဝိနိစ္ဆယော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာဓိကာရေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာသမာဓီတိ အယံ ပုဗ္ဗဘာဂေ လောကိယော, အပရဘာဂေ လောကုတ္တရော သမ္မာသမာဓီတိ ဝုစ္စတိ.

अरूप भूमीत चतुर्थ व पंचम ध्यान उत्पन्न होते, आणि ते लोकोत्तर असते, लौकिक नाही, असे म्हटले आहे. येथे हे कसे समजावे? येथे देखील, प्रथम ध्यान इत्यादींपैकी ज्या ध्यानातून उठून, स्रोतापत्ती मार्ग प्राप्त करून, अरूप समापत्तीची भावना करून तो अरूप भूमीत उत्पन्न झाला आहे, त्या ध्यानाचेच त्याचे तेथील तीन (वरचे) मार्ग उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे पादक ध्यानच नियमन करते. परंतु काही थेर म्हणतात की, 'विपश्यनेचे आलंबन बनलेले स्कंध नियमन करतात.' काही म्हणतात की, 'पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) आशय नियमन करतो.' काही म्हणतात की, 'वुत्थानगामिनी विपश्यना नियमन करते.' त्यांच्या मताचा निर्णय विसुद्धिमग्ग मधील 'वुत्थानगामिनी विपश्यना' अधिकारात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. 'भिक्खूहो, याला सम्यक् समाधी म्हणतात' - हा पूर्वभागात लौकिक आणि उत्तरभागात लोकोत्तर सम्यक् समाधी म्हटला जातो.

---

၉. သူကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. सूक सुत्त वर्णन

---

၉. နဝမေ မိစ္ဆာပဏိဟိတန္တိ သူကံ နာမ ဥဒ္ဓဂ္ဂံ ကတွာ ဌပိတံ ဟတ္ထံ ဝါ ပါဒံ ဝါ ဘိန္ဒတိ, တထာ အဋ္ဌပိတံ ပန မိစ္ဆာပဏိဟိတံ နာမ. မိစ္ဆာပဏိဟိတာယ ဒိဋ္ဌိယာတိ မိစ္ဆာဌပိတာယ ကမ္မဿကတပညာယ. အဝိဇ္ဇံ ဘိန္ဒိဿတီတိ စတုသစ္စပဋိစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇံ ဘိန္ဒိဿတိ. ဝိဇ္ဇံ ဥပ္ပာဒေဿတီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇံ ဥပ္ပာဒေဿတိ. မိစ္ဆာပဏိဟိတတ္တာ, ဘိက္ခဝေ, ဒိဋ္ဌိယာတိ ကမ္မဿကတပညာယ စေဝ မဂ္ဂဘာဝနာယ စ မိစ္ဆာ ဌပိတတ္တာ, အပ္ပဝတ္တိတတ္တာတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ကမ္မဿကတဉာဏံ မဂ္ဂနိဿိတံ ကတွာ မိဿကမဂ္ဂေါ ကထိတော.

९. नवव्या सुत्तात 'मिच्छापणिहितं' (चुकीच्या पद्धतीने ठेवलेले) म्हणजे: सूक (धान्याचा काटा किंवा टोक) जर वरच्या दिशेने टोक करून ठेवले तर ते हाताला किंवा पायाला टोचते (भेदते), परंतु तसे न ठेवल्यास त्याला 'मिच्छापणिहित' म्हणतात. 'मिच्छापणिहिताय दिट्ठिया' म्हणजे चुकीच्या पद्धतीने स्थापित केलेल्या कम्मस्सकता प्रज्ञेने (कर्म-स्वकीयता प्रज्ञेने). 'अविज्जं भिन्दिस्सति' म्हणजे चार आर्य सत्यांना झाकणाऱ्या अविद्येचा नाश करेल. 'विज्जं उप्पादेस्सति' म्हणजे अर्हत् मार्गाच्या विद्येला उत्पन्न करेल. 'मिच्छापणिहितत्ता, भिक्खवे, दिट्ठिया' म्हणजे कर्म-स्वकीयता प्रज्ञा आणि मार्गभावना चुकीच्या पद्धतीने स्थापित केल्यामुळे व प्रवृत्त न केल्यामुळे, असा अर्थ आहे. या सुत्तात कम्मस्सकता ज्ञानाला मार्गाश्रित करून मिश्रक मार्ग (लौकिक व लोकोत्तर मिश्रित मार्ग) सांगितला आहे.

---

၁၀. နန္ဒိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. नंदिय सुत्त वर्णन

---

၁၀. ဒသမေ ပရိဗ္ဗာဇကောတိ ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

१०. दहाव्या सुत्तात 'परिव्राजक' म्हणजे छन्नपरिव्राजक (वस्त्राने अंग झाकणारा परिव्राजक). येथील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

---

အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

पहिला अविद्या वर्ग समाप्त.

---

၂. ဝိဟာရဝဂ္ဂေါ

२. विहार वर्ग

---

၁. ပဌမဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. प्रथम विहार सुत्त वर्णन

---

၁၁. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ဣစ္ဆာမဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဧကံ အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုံ နိလီယိတုံ ဧကောဝ ဟုတွာ ဝိဟရိတုံ ဣစ္ဆာမီတိ အတ္ထော. နမှိ ကေနစိ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော အညတြ ဧကေန ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကေနာတိ ယော အတ္တနာ ပယုတ္တဝါစံ အကတွာ မမတ္ထာယ [Pg.165] သဒ္ဓေသု ကုလေသု ပဋိယတ္တံ ပိဏ္ဍပါတံ နီဟရိတွာ မယှံ ဥပနာမေယျ, တံ ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကံ ဧကံ ဘိက္ခုံ ဌပေတွာ နမှိ အညေန ကေနစိ ဘိက္ခုနာ ဝါ ဂဟဋ္ဌေန ဝါ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗောတိ.

११. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'इच्छामहं, भिक्खवे, अढमासं पटिसल्लीयितुं' म्हणजे: 'भिक्खूहो, मी अर्धा महिना (पंधरा दिवस) एकांतात राहण्याची, ध्यानस्थ होण्याची आणि एकटेच राहण्याची इच्छा करतो', असा अर्थ आहे. 'नम्हि केनचि उपसंकमितब्बो अञ्ञत्र एकेन पिण्डपातनीहारकेना' म्हणजे: ज्या भिक्खूने स्वतः याचना न करता माझ्यासाठी श्रद्धाळू कुळांमध्ये तयार केलेले अन्न (पिंडपात) आणून मला अर्पण करावे, त्या पिंडपात आणणाऱ्या एका भिक्खूला सोडून इतर कोणत्याही भिक्खूने किंवा गृहस्थाने माझ्याकडे येऊ नये, असा अर्थ आहे.

---

ကသ္မာ ပန ဧဝမာဟာတိ? တသ္မိံ ကိရ အဍ္ဎမာသေ ဝိနေတဗ္ဗော သတ္တော နာဟောသိ. အထ သတ္ထာ – ‘‘ဣမံ အဍ္ဎမာသံ ဖလသမာပတ္တိသုခေနေဝ ဝီတိနာမေဿာမိ, ဣတိ မယှဉ္စေဝ သုခဝိဟာရော ဘဝိဿတိ, အနာဂတေ စ ပစ္ဆိမာ ဇနတာ ‘သတ္ထာပိ ဂဏံ ဝိဟာယ ဧကကော ဝိဟာသိ, ကိမင်္ဂံ ပန မယ’န္တိ ဒိဋ္ဌာနုဂတိံ အာပဇ္ဇိဿတိ, တဒဿာ ဘဝိဿတိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာ’’တိ ဣမိနာ ကာရဏေန ဧဝမာဟ. ဘိက္ခုသံဃောပိ သတ္ထု ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဧကံ ဘိက္ခုံ အဒါသိ. သော ပါတောဝ ဂန္ဓကုဋိပရိဝေဏသမ္မဇ္ဇနမုခေါဒကဒန္တကဋ္ဌဒါနာဒီနိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ တသ္မိံ ခဏေ ကတွာ အပဂစ္ဆတိ.

पण त्यांनी असे का म्हटले? असे ऐकिवात आहे की, त्या पंधरा दिवसांत उपदेश करून सन्मार्गावर आणण्याजोगा कोणताही प्राणी नव्हता. त्यामुळे शास्त्यांनी विचार केला की, 'हा अर्धा महिना मी फलसमापत्तीच्या सुखातच घालवीन, याने मला देखील सुखविहार लाभेल, आणि भविष्यातील येणारी पिढी देखील 'शास्ते सुद्धा संघाचा त्याग करून एकटेच राहिले, मग आपण का नाही?' असे म्हणून त्यांचे अनुकरण करेल, आणि ते त्यांच्या दीर्घकालीन हितासाठी व सुखासाठी होईल.' या कारणाने त्यांनी असे म्हटले. भिक्खू संघाने देखील शास्त्यांचे वचन शिरसावंद्य मानून एका भिक्खूला नियुक्त केले. तो भिक्खू पहाटेच उठून गंधकुटी व तिच्या परिसराची झाडलोट करणे, मुखप्रक्षालनासाठी पाणी देणे, दंतकाष्ठ देणे इत्यादी सर्व कामे त्या वेळी करून तेथून निघून जात असे.

---

ယေန သွာဟန္တိ ယေန သော အဟံ. ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပဌမံယေဝ ဧကူနပညာသဒိဝသဗ္ဘန္တရေ. ဝိဟရာမီတိ ဣဒံ အတီတတ္ထေ ဝတ္တမာနဝစနံ. တဿ ပဒေသေန ဝိဟာသိန္တိ တဿ ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓဝိဟာရဿ ပဒေသေန. တတ္ထ ပဒေသော နာမ ခန္ဓပဒေသော အာယတနဓာတုသစ္စဣန္ဒြိယပစ္စယာကာရသတိပဋ္ဌာနဈာနနာမရူပပဒေသော ဓမ္မပဒေသောတိ နာနာဝိဓော. တံ သဗ္ဗမ္ပိ သန္ဓာယ – ‘‘တဿ ပဒေသေန ဝိဟာသိ’’န္တိ အာဟ. ဘဂဝါ ဟိ ပဌမဗောဓိယံ ဧကူနပညာသဒိဝသဗ္ဘန္တရေ ယထာ နာမ ပတ္တရဇ္ဇော ရာဇာ အတ္တနော ဝိဘဝသာရဒဿနတ္ထံ တံ တံ ဂဗ္ဘံ ဝိဝရာပေတွာ သုဝဏ္ဏရဇတမုတ္တာမဏိအာဒီနိ ရတနာနိ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟရေယျ, ဧဝမေဝ ပဉ္စက္ခန္ဓေ နိပ္ပဒေသေ ကတွာ သမ္မသန္တော ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟာသိ. ဣမသ္မိံ ပန အဍ္ဎမာသေ တေသံ ခန္ဓာနံ ပဒေသံ ဝေဒနာက္ခန္ဓမေဝ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟာသိ. တဿ ‘‘ဣမေ သတ္တာ ဧဝရူပံ နာမ သုခံ ပဋိသံဝေဒေန္တိ, ဧဝရူပံ ဒုက္ခ’’န္တိ ဩလောကယတော ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ပဝတ္တာ သုခဝေဒနာ, ယာဝ အဝီစိတော ပဝတ္တာ ဒုက္ခဝေဒနာ, သဗ္ဗာ သဗ္ဗာကာရေန ဥပဋ္ဌာသိ. အထ နံ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပိ ဝေဒယိတ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဝိဟာသိ.

‘येन स्वाहं’ म्हणजे ‘येन सो अहं’ (ज्या अर्थी तो मी). ‘पठमाभिसम्बुद्धो’ (प्रथम अभिसंबुद्ध) म्हणजे पूर्णपणे प्रबुद्ध होऊन पहिल्याच एकोणपन्नास (४९) दिवसांच्या आत. ‘विहरामि’ (मी विहार करतो) हे भूतकाळाच्या अर्थी वापरलेले वर्तमानकाळाचे रूप आहे. ‘तस्स पदेसेन विहासिं’ (त्याच्या एका अंशाने मी विहार केला) म्हणजे त्या प्रथम अभिसंबुद्ध विहाराच्या एका अंशाने. तेथे ‘अंश’ (पदेस) म्हणजे स्कंध-अंश, आयतन-धातू-सत्य-इंद्रिय-प्रत्ययाकार (प्रतीत्यसमुत्पाद)-स्मृतिप्रस्थान-ध्यान-नामरूप-अंश आणि धर्म-अंश अशा विविध प्रकारचा आहे. या सर्वांना उद्देशूनच—'त्याच्या एका अंशाने विहार केला' असे म्हटले आहे. कारण, ज्याप्रमाणे नुकतेच राज्य मिळालेला एखादा राजा (पत्तराज्जो राजा) आपल्या वैभवाचे सार पाहण्यासाठी निरनिराळी भांडारगृहे उघडून सोने, चांदी, मोती, मणी इत्यादी रत्नांचे निरीक्षण करत विहार करतो; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी पहिल्या बोधीच्या वेळी एकोणपन्नास दिवसांच्या आत पाचही स्कंधांचे निःशेषपणे (संपूर्णपणे) मनन व निरीक्षण करत विहार केला. परंतु या पंधरवड्यात (अर्ध्या महिन्यात) त्यांनी त्या स्कंधांपैकी केवळ 'वेदनास्कंध' या अंशाचेच निरीक्षण करत विहार केला. त्यांनी 'हे प्राणी अशा प्रकारचे सुख अनुभवतात, अशा प्रकारचे दुःख अनुभवतात' असे पाहत असताना, भवाग्रापर्यंत (सर्वोच्च अस्तित्वापर्यंत) पसरलेली सुखसंवेदना आणि अवीची (नरक) पर्यंत पसरलेली दुःखसंवेदना, सर्व प्रकारांनी त्यांच्यासमोर प्रकट झाली. त्यानंतर त्यांनी 'मिथ्यादृष्टीच्या प्रत्ययाने (कारणाने) देखील वेदयित (संवेदना) होते' इत्यादी पद्धतीने त्याचे परिग्रहण (ज्ञानपूर्वक ग्रहण) करत विहार केला.

---

တထာ ပဌမဗောဓိယံ ဒွါဒသာယတနာနိ နိပ္ပဒေသာနေဝ ကတွာ ဝိဟာသိ, ဣမသ္မိံ ပန အဍ္ဎမာသေ တေသံ အာယတနာနံ ပဒေသံ ဝေဒနာဝသေန ဓမ္မာယတနေကဒေသံ, ဓာတူနံ ပဒေသံ ဝေဒနာဝသေန ဓမ္မဓာတုဧကဒေသံ, သစ္စာနံ ပဒေသံ ဝေဒနာက္ခန္ဓဝသေနေဝ ဒုက္ခသစ္စေကဒေသံ, ပစ္စယာနံ ပဒေသံ ဖဿပစ္စယာ [Pg.166] ဝေဒနာဝသေန ပစ္စယေကဒေသံ ဈာနာနံ ပဒေသံ ဝေဒနာဝသေနေဝ ဈာနင်္ဂေကဒေသံ, နာမရူပါနံ ပဒေသံ ဝေဒနာဝသေနေဝ နာမေကဒေသံ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟာသိ. ပဌမဗောဓိယဉှိ ဧကူနပညာသဒိဝသဗ္ဘန္တရေ ကုသလာဒိဓမ္မေ နိပ္ပဒေသေ ကတွာ အနန္တနယာနိ သတ္တ ပကရဏာနိ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟာသိ. ဣမသ္မိံ ပန အဍ္ဎမာသေ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ပဒေသံ ဝေဒနာတ္တိကမေဝ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟာသိ. တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ သာ သာ စ ဝိဟာရသမာပတ္တိ ဝေဒနာနုဘာဝေန ဇာတာ.

त्याचप्रमाणे पहिल्या बोधीच्या वेळी त्यांनी बारा आयतनांचे निःशेषपणे मनन करत विहार केला, परंतु या पंधरवड्यात त्यांनी त्या आयतनांच्या एका अंशाचे—वेदनेच्या द्वारे धर्मायनाचा एक देश (भाग); धातूंच्या एका अंशाचे—वेदनेच्या द्वारे धर्मधातूचा एक देश; सत्यांच्या एका अंशाचे—वेदनास्कंधाच्या द्वारेच दुःखसत्याचा एक देश; प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) एका अंशाचे—स्पर्शप्रत्ययाने होणाऱ्या वेदनेच्या द्वारे प्रत्ययाचा एक देश; ध्यानांच्या एका अंशाचे—वेदनेच्या द्वारेच ध्यान-अंगाचा एक देश; नामरूपांच्या एका अंशाचे—वेदनेच्या द्वारेच नामाचा एक देश, यांचे निरीक्षण करत विहार केला. कारण पहिल्या बोधीच्या वेळी एकोणपन्नास दिवसांच्या आत कुशल इत्यादी धर्मांचे निःशेषपणे मनन करत, अनंत नय (पद्धती) असलेल्या सात ग्रंथांचे (अभिधम्माचे सात ग्रंथ) निरीक्षण करत त्यांनी विहार केला. परंतु या पंधरवड्यात त्यांनी सर्व धर्मांच्या एका अंशाचे, म्हणजेच केवळ 'वेदना-त्रिक' (वेदनात्तिक) चेच निरीक्षण करत विहार केला. त्या त्या ठिकाणी ती ती विहार-समापत्ती वेदनेच्या प्रभावाने (अनुभावाने) उत्पन्न झाली.

---

ဣဒါနိ ယေနာကာရေန ဝိဟာသိ, တံ ဒဿေန္တော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပီတိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာပိ ဝဋ္ဋတိ. ဒိဋ္ဌိံ ဥပနိဿယံ ကတွာ ဥပ္ပန္နာ ကုသလာကုသလဝေဒနာပိ ဝဋ္ဋတိ ဝိပါကဝေဒနာပိ. တတ္ထ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တာ အကုသလာဝ ဟောတိ, ဒိဋ္ဌိံ ပန ဥပနိဿာယ ကုသလာပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ အကုသလာပိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာ ဟိ ဒိဋ္ဌိံ ဥပနိဿာယ ပက္ခဒိဝသေသု ယာဂုဘတ္တာဒီနိ ဒေန္တိ, အဒ္ဓိကာဒီနံ ဝဋ္ဋံ ပဋ္ဌပေန္တိ, စတုမဟာပထေ သာလံ ကရောန္တိ, ပေါက္ခရဏိဉ္စ ခဏာပေန္တိ, ဒေဝကုလာဒီသု မာလာဂစ္ဆံ ရောပေန္တိ, နဒီဝိဒုဂ္ဂါဒီသု သေတုံ အတ္ထရန္တိ, ဝိသမံ သမံ ကရောန္တိ, ဣတိ နေသံ ကုသလဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ပန နိဿာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိကေ အက္ကောသန္တိ ပရိဘာသန္တိ, ဝဓဗန္ဓနာဒီနိ ကရောန္တိ, ပါဏံ ဝဓိတွာ ဒေဝတာနံ ဥပဟာရံ ဥပဟရန္တိ, ဣတိ နေသံ အကုသလဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝိပါကဝေဒနာ ပန ဘဝန္တရဂတာနံယေဝ ဟောတိ.

आता ज्या प्रकारे त्यांनी विहार केला, ते दर्शवण्यासाठी 'मिथ्यादृष्टीच्या प्रत्ययाने देखील...' (मिच्छादिट्ठिपच्चयापि) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'मिथ्यादृष्टीच्या प्रत्ययाने देखील' म्हणजे दृष्टी-संप्रयुक्त (मिथ्यादृष्टीने युक्त) वेदना देखील घेतली जाते. मिथ्यादृष्टीचा उपनिष्रय (आश्रय) करून उत्पन्न झालेली कुशल-अकुशल वेदना आणि विपाक वेदना देखील घेतली जाते. त्यात मिथ्यादृष्टी-संप्रयुक्त वेदना ही केवळ अकुशलच असते. परंतु मिथ्यादृष्टीचा आश्रय घेऊन कुशल वेदना देखील उत्पन्न होतात आणि अकुशल देखील. कारण, मिथ्यादृष्टी असलेले लोक आपल्या दृष्टीचा आश्रय घेऊन पक्षाच्या दिवशी (पौर्णिमा, अमावस्या इत्यादी तिथींना) यवागू (पेज), भात इत्यादी दान करतात; वाटसरूंसाठी सेवा-नियम सुरू करतात; चौकात धर्मशाळा बांधतात; तलाव खोदतात; देवकुळ (मंदिरे) इत्यादी ठिकाणी फुलांची झाडे लावतात; नद्या व दुर्गम ठिकाणी पूल बांधतात; विषम (खडबडीत) रस्ते सम (सपाट) करतात. अशा प्रकारे त्यांना कुशल वेदना उत्पन्न होते. परंतु मिथ्यादृष्टीचा आश्रय घेऊन ते सम्यग्दृष्टी असलेल्यांचा अपमान करतात, त्यांना धमकावतात, वध-बंधन (मारणे, बांधणे) इत्यादी करतात, प्राण्यांची हत्या करून देवतांना बळी (उपहार) अर्पण करतात. अशा प्रकारे त्यांना अकुशल वेदना उत्पन्न होते. विपाक वेदना तर दुसऱ्या भवात गेलेल्यांनाच (पुढील जन्मात) प्राप्त होते.

---

သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာတိ ဧတ္ထာပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာပိ ဝဋ္ဋတိ, သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဥပနိဿယံ ကတွာ ဥပ္ပန္နာ ကုသလာကုသလဝေဒနာပိ ဝိပါကဝေဒနာပိ. တတ္ထ သမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တာ ကုသလာဝ ဟောတိ, သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ပန ဥပနိဿာယ ဗုဒ္ဓပူဇံ ဒီပမာလံ မဟာဓမ္မဿဝနံ အပ္ပတိဋ္ဌိတေ ဒိသာဘာဂေ စေတိယပတိဋ္ဌာပနန္တိ ဧဝမာဒီနိ ပုညာနိ ကရောန္တိ, ဣတိ နေသံ ကုသလာ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သမ္မာဒိဋ္ဌိံယေဝ နိဿာယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကေ အက္ကောသန္တိ ပရိဘာသန္တိ, အတ္တာနံ ဥက္ကံသေန္တိ, ပရံ ဝမ္ဘေန္တိ, ဣတိ နေသံ အကုသလဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝိပါကဝေဒနာ ပန ဘဝန္တရဂတာနံယေဝ ဟောတိ. မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပပစ္စယာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဆန္ဒပစ္စယာတိအာဒီသု ပန ဆန္ဒပစ္စယာ အဋ္ဌလောဘသဟဂတစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဝိတက္ကပစ္စယာ [Pg.167] ပဌမဇ္ဈာနဝေဒနာဝ. သညာ ပစ္စယာ ဌပေတွာ ပဌမဇ္ဈာနံ သေသာ ဆ သညာသမာပတ္တိဝေဒနာ.

‘सम्यग्दृष्टीच्या प्रत्ययाने’ (सम्मादिट्ठिपच्चया) यात देखील सम्यग्दृष्टी-संप्रयुक्त वेदना देखील घेतली जाते. सम्यग्दृष्टीचा आश्रय करून उत्पन्न झालेली कुशल-अकुशल वेदना आणि विपाक वेदना देखील घेतली जाते. त्यात सम्यग्दृष्टी-संप्रयुक्त वेदना ही केवळ कुशलच असते. परंतु सम्यग्दृष्टीचा आश्रय घेऊन बुद्धपूजा, दीपमाळ (दिवे लावणे), महाधर्मश्रवण, ज्या भागात पूर्वी अस्तित्वात नव्हते अशा ठिकाणी चैत्य (स्तूप) स्थापन करणे इत्यादी पुण्ये करतात. अशा प्रकारे त्यांना कुशल वेदना उत्पन्न होते. तसेच सम्यग्दृष्टीचाच आश्रय घेऊन ते मिथ्यादृष्टी असलेल्यांचा अपमान करतात, त्यांना धमकावतात, स्वतःची प्रशंसा करतात, इतरांना तुच्छ लेखतात. अशा प्रकारे त्यांना अकुशल वेदना उत्पन्न होते. विपाक वेदना तर दुसऱ्या भवात गेलेल्यांनाच प्राप्त होते. ‘मिथ्यासंकल्पाच्या प्रत्ययाने’ (मिच्छासङ्कप्पपच्चया) इत्यादींमध्ये देखील हाच नियम लावावा. परंतु ‘छंदाच्या प्रत्ययाने’ (छन्दपच्चया) इत्यादींमध्ये छंदाच्या प्रत्ययाने आठ प्रकारच्या लोभसहगत चित्ताशी संप्रयुक्त असलेली वेदना समजावी. वितर्काच्या प्रत्ययाने केवळ प्रथम ध्यान वेदनाच समजावी. संज्ञेच्या प्रत्ययाने म्हणजे प्रथम ध्यान सोडून उर्वरित सहा संज्ञा-समापत्तीशी संबंधित वेदना समजावी.

---

ဆန္ဒော စ အဝူပသန္တောတိအာဒီသု တိဏ္ဏံ အဝူပသမေ အဋ္ဌလောဘသဟဂတစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဟောတိ, ဆန္ဒမတ္တဿ ဝူပသမေ ပဌမဇ္ဈာနဝေဒနာဝ. ဆန္ဒဝိတက္ကာနံ ဝူပသမေ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိဝေဒနာ အဓိပ္ပေတာ, တိဏ္ဏမ္ပိ ဝူပသမေ နေဝသညာနာသညာယတနဝေဒနာ. အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာတိ အရဟတ္တဖလဿ ပတ္တတ္ထာယ. အတ္ထိ အာယာမန္တိ အတ္ထိ ဝီရိယံ. တသ္မိမ္ပိ ဌာနေ အနုပ္ပတ္တေတိ တဿ ဝီရိယာရမ္ဘဿ ဝသေန တဿ အရဟတ္တဖလဿ ကာရဏေ အနုပ္ပတ္တေ. တပ္ပစ္စယာပိ ဝေဒယိတန္တိ အရဟတ္တဿ ဌာနပစ္စယာ ဝေဒယိတံ. ဧတေန စတုမဂ္ဂသဟဇာတာ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရဝေဒနာဝ ဂဟိတာ.

‘छंद आणि शांत न झालेला...’ (छन्दो च अवूपसन्तो) इत्यादींमध्ये तिन्हींच्या (छंद, वितर्क, संज्ञा) अशांततेत (शांत न होण्यात) आठ प्रकारच्या लोभसहगत चित्ताशी संप्रयुक्त वेदना होते. केवळ छंदाच्या शांत होण्याने प्रथम ध्यान वेदनाच होते. छंद आणि वितर्काच्या शांत होण्याने द्वितीय ध्यानापासून (आकिंचन्यायतन ध्यानापर्यंतच्या) वेदना अभिप्रेत आहेत. तिन्हींच्याही शांत होण्याने नैवसंज्ञानासंज्ञायतन वेदना अभिप्रेत आहे. ‘अप्राप्ताच्या प्राप्तीसाठी’ (अप्पत्तस्स पत्तिया) म्हणजे अर्हत्वफलाच्या प्राप्तीसाठी. ‘प्रयत्न आहे’ (अत्थि आयामं) म्हणजे वीर्य (उत्साह/प्रयत्न) आहे. ‘त्या पदाची प्राप्ती झाल्यावर’ (तस्मिम्पि ठाने अनुप्पत्ते) म्हणजे त्या वीर्यारंभाच्या प्रभावाने त्या अर्हत्वफलाच्या कारणाची (मार्गाची) प्राप्ती झाल्यावर. ‘त्याच्या प्रत्ययाने वेदयित’ (तप्पच्चयापि वेदयितं) म्हणजे अर्हत्वाच्या स्थान-प्रत्ययाने (कारणाने) अनुभवलेली वेदना. याने चार मार्गांसोबत उत्पन्न झालेली (सहजात) आणि निर्माण झालेली लोकोत्तर वेदनाच ग्रहण केली आहे.

---

၂. ဒုတိယဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. द्वितीय विहार सूत्राची वर्णना (टीका) समाप्त.

---

၁၂. ဒုတိယေ ပဋိသလ္လာနကာရဏံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝူပသမပစ္စယာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝူပသမော နာမ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. တသ္မာ ယံ သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ ဝေဒယိတံ ဝုတ္တံ, တဒေဝ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝူပသမပစ္စယာ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဝိပါကဝေဒနံ အတိဒူရေတိ မညမာနာ န ဂဏှန္တီတိ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဿ ယဿ ဟိ ဝူပသမပစ္စယာတိ ဝုစ္စတိ, တဿ တဿ ပဋိပက္ခဓမ္မပစ္စယာဝ တံ တံ ဝေဒယိတံ အဓိပ္ပေတံ. ဆန္ဒဝူပသမပစ္စယာတိအာဒီသု ပန ဆန္ဒဝူပသမပစ္စယာ တာဝ ပဌမဇ္ဈာနဝေဒနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိတက္ကဝူပသမပစ္စယာ ဒုတိယဇ္ဈာနဝေဒနာ. သညာပစ္စယာ ဆသမာပတ္တိဝေဒနာ. သညာဝူပသမပစ္စယာ နေဝသညာနာသညာယတနဝေဒနာ. ဆန္ဒော စ ဝူပသန္တောတိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ.

१२. दुसऱ्या सुत्तात एकांताचे (पठिसल्लानचे) कारण पहिल्या सुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. 'मिच्छादिट्ठिवूपसमपच्चया' (मिथ्यादृष्टीच्या उपशमनाच्या प्रत्ययाने) या पाठात मिथ्यादृष्टीचा उपशम म्हणजेच सम्यक् दृष्टी होय. म्हणून जे सम्यक् दृष्टीच्या प्रत्ययाने उत्पन्न झालेले वेदन म्हटले आहे, त्यालाच मिथ्यादृष्टीच्या उपशमनाच्या प्रत्ययाने उत्पन्न झालेले वेदन म्हणून जाणावे. परंतु या सुत्तात विपाक-वेदना अतिशय दूर आहे असे मानून ती ग्रहण केली जात नाही, असे अट्ठाकथेत म्हटले आहे. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ जाणावा. कारण ज्या ज्या (धम्माच्या) उपशमनाच्या प्रत्ययाने असे म्हटले जाते, त्या त्या धम्माच्या प्रतिपक्ष (विरुद्ध) धम्माच्या प्रत्ययानेच ते ते वेदन अभिप्रेत आहे. 'छन्दवूपसमपच्चया' (छंदाच्या उपशमनाच्या प्रत्ययाने) इत्यादींमध्ये तर, प्रथम छंदाच्या (कामच्छंदाच्या) उपशमनाच्या प्रत्ययाने प्रथम ध्यान-वेदना जाणावी. वितर्काच्या उपशमनाच्या प्रत्ययाने द्वितीय ध्यान-वेदना जाणावी. संज्ञेच्या प्रत्ययाने सहा समापत्तींची वेदना आणि संज्ञेच्या उपशमनाच्या प्रत्ययाने नैवसंज्ञानासंज्ञायतन-वेदना जाणावी. 'छन्दो च वूपसन्तो' इत्यादी पदांचे अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत.

---

၃-၇. သေက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

३-७. सेक्खसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

၁၃-၁၇. တတိယေ သေက္ခောတိ သိက္ခနသီလော. ကိံ သိက္ခတီတိ? တိဿော သိက္ခာ. သေက္ခာယာတိ တီဟိ ဖလေဟိ စတူဟိ စ မဂ္ဂေဟိ သဒ္ဓိံ ဥပ္ပန္နာယ. သာပိ ဟိ အနိဋ္ဌိတကိစ္စတ္တာ အတ္တနော ကိစ္စံ သိက္ခတေဝါတိ သေက္ခာ. စတုတ္ထပဉ္စမဆဋ္ဌသတ္တမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝါတိ.

१३-१७. तिसऱ्या सुत्तात 'सेक्खो' (शैक्ष) म्हणजे शिकण्याचा (तीन शिक्षांचा अभ्यास करण्याचा) स्वभाव असलेला. तो काय शिकतो? तीन शिक्षा (अधिशील, अधिचित्त, अधिपज्ञा) शिकतो. 'सेक्खाय' म्हणजे तीन फले आणि चार मार्गांसह उत्पन्न झालेल्या सम्यक् दृष्टीने युक्त असलेला. ती (सम्यक् दृष्टी) सुद्धा कार्य पूर्ण न झाल्यामुळे आपले कार्य (मार्गकृत्य) शिकतच (पूर्ण करतच) असते, म्हणून तिला 'सेक्खा' म्हणतात. चौथे, पाचवे, सहावे आणि सातवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

၈-၁၀. ပဌမကုက္ကုဋာရာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

८-१०. प्रथम कुक्कुटारामसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

၁၈-၂၀. အဋ္ဌမေ [Pg.168] ဥမ္မင်္ဂေါတိ ပညာဥမ္မင်္ဂေါ, ပညာဝီမံသနံ, ပညာဂဝေသနန္တိ အတ္ထော. ဧဝဉှိ တွံ အာဝုသောတိ ဣဒံ တဿ ပုစ္ဆာပတိဋ္ဌာပနတ္ထာယ အာဟ. နဝမဒသမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာမေဝါတိ.

१८-२०. आठव्या सुत्तात 'उम्मङ्गो' म्हणजे प्रज्ञा-उम्मंग (प्रज्ञेचा भेदक स्वभाव), प्रज्ञा-विमंसन (प्रज्ञेचे परीक्षण) and प्रज्ञा-गवेषण (प्रज्ञेचा शोध) असा अर्थ आहे. 'एवं हि त्वं आवुसो' हे वाक्य त्या (भद्द थेरांच्या) प्रश्नाची स्थापना करण्यासाठी म्हटले आहे. नववे आणि दहावे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

ဝိဟာရဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

विहारवग्गो दुसरा समाप्त.

---

၃. မိစ္ဆတ္တဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

३. मिच्छत्तवग्ग (मिथ्यात्व वर्ग) चे वर्णन

---

၂၁-၃၀. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ မိစ္ဆတ္တန္တိ မိစ္ဆာသဘာဝံ. သမ္မတ္တန္တိ သမ္မာသဘာဝံ. မိစ္ဆာပဋိပတ္တာဓိကရဏဟေတူတိ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိကရဏဟေတု. ယသ္မာ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိံ ကရောတိ, တသ္မာတိ အတ္ထော. နာရာဓကောတိ န သမ္ပာဒကော. ဉာယံ ဓမ္မန္တိ အရိယမဂ္ဂဓမ္မံ. မိစ္ဆာဉာဏီတိ မိစ္ဆာဝိညာဏော မိစ္ဆာပစ္စဝေက္ခဏော. မိစ္ဆာဝိမုတ္တီတိ အယာထာဝဝိမုတ္တိ, အနိယျာနိကဝိမုတ္တိ. ဣမေသု တတိယာဒီသု စတူသု သုတ္တေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ပစ္ဆိမေသု ပနေတ္ထ ဒွီသု ပုဂ္ဂလော ပုစ္ဆိတော ဓမ္မော ဝိဘတ္တော, ဧဝံ ဓမ္မေန ပုဂ္ဂလော ဒဿိတောတိ. သုပ္ပဝတ္တိယောတိ သုပ္ပဝတ္တနိယော. ယထာ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတံ ဒိသံ ပဝတ္တေန္တော ဓာဝတိ, ဧဝံ ပဝတ္တေတုံ သက္ကာ ဟောတီတိ အတ္ထော. သဥပနိသံ သပရိက္ခာရန္တိ သပ္ပစ္စယံ သပရိဝါရံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

२१-३०. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'मिच्छत्तं' म्हणजे मिथ्या स्वभाव. 'सम्मत्तं' म्हणजे सम्यक् स्वभाव. 'मिच्छापटिपत्ताधिकरणहेतु' म्हणजे मिथ्या प्रतिपत्ती (चुकीचे आचरण) करण्याच्या कारणाने; ज्या कारणाने तो मिथ्या प्रतिपत्ती करतो, त्या कारणाने, असा अर्थ आहे. 'नाराधको' म्हणजे साध्य न करणारा. 'न्यायं धम्मं' म्हणजे आर्यमार्ग रूपी धम्म. 'मिच्छाञाणी' म्हणजे मिथ्या ज्ञान असलेला, मिथ्या प्रत्यवेक्षण करणारा. 'मिच्छाविमुत्ती' म्हणजे अयोग्य विमुक्ती, अनिय्यानिक (संसारातून मुक्त न करणारी) विमुक्ती. या तिसऱ्या इत्यादी चार सुत्तांमध्ये वट्ट (संसारचक्र) आणि विवट्ट (संसारमुक्ती) सांगितले आहे. परंतु यातील शेवटच्या दोन सुत्तांमध्ये पुद्गलाविषयी विचारले आहे आणि धम्माचे विभाजन केले आहे; अशा प्रकारे धम्माद्वारे पुद्गल दर्शविला आहे. 'सुप्पवत्तियो' म्हणजे सुखाने प्रवृत्त करता येण्याजोगा; ज्याप्रमाणे इच्छिलेल्या दिशेला वळवून धावता येते, त्याप्रमाणे प्रवृत्त करणे शक्य होते, असा अर्थ आहे. 'सउपनिसां सपरिक्खारं' म्हणजे सप्रत्यय (कारणासह) आणि सपरिवार (साधनांसह). उर्वरित भाग सर्व ठिकाणी स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

မိစ္ဆတ္တဝဂ္ဂေါ တတိယော.

मिच्छत्तवग्ग (मिथ्यात्व वर्ग) तिसरा समाप्त.

---

၄. ပဋိပတ္တိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

४. पठिपत्तिवग्ग (प्रतिपत्ती वर्ग) चे वर्णन

---

၃၁-၄၀. စတုတ္ထေ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိန္တိ အယာထာဝပဋိပတ္တိံ. မိစ္ဆာပဋိပန္နန္တိ အယာထာဝပဋိပန္နံ. ဣတိ ဧကံ သုတ္တံ ဓမ္မဝသေန ကထိတံ, ဧကံ ပုဂ္ဂလဝသေန. အပါရာ ပါရန္တိ ဝဋ္ဋတော နိဗ္ဗာနံ. ပါရဂါမိနောတိ ဧတ္ထ ယေပိ ပါရင်္ဂတာ, ယေပိ ဂစ္ဆန္တိ, ယေပိ ဂမိဿန္တိ, သဗ္ဗေ ပါရဂါမိနောတွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

३१-४०. चौथ्या वर्गात 'मिच्छापठिपत्तिं' म्हणजे अयोग्य आचरण. 'मिच्छापठिपन्नं' म्हणजे अयोग्य आचरण करणारा. अशा प्रकारे एक सुत्त धम्माच्या दृष्टीने सांगितले आहे आणि एक सुत्त पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने सांगितले आहे. 'अपारा पारं' म्हणजे संसारातून निर्वाणाकडे. 'पारगामिनो' या पाठात, जे निर्वाणरूपी पलीकडच्या तीरावर पोहोचले आहेत, जे जात आहेत आणि जे जातील, ते सर्व 'पारगामी' (पलीकडे जाणारे) म्हणूनच जाणावे.

---

တီရမေဝါနုဓာဝတီတိ ဝဋ္ဋမေဝ အနုဓာဝတိ, ဝဋ္ဋေ ဝိစရတိ. ကဏှန္တိ အကုသလဓမ္မံ. သုက္ကန္တိ ကုသလဓမ္မံ. ဩကာ အနောကန္တိ ဝဋ္ဋတော နိဗ္ဗာနံ. အာဂမ္မာတိ [Pg.169] အာရဗ္ဘ သန္ဓာယ ပဋိစ္စ. ပရိယောဒပေယျာတိ ပရိသုဒ္ဓံ ကရေယျ. စိတ္တက္လေသေဟီတိ စိတ္တံ ကိလိဿာပေန္တေဟိ နီဝရဏေဟိ. သမ္ဗောဓိယင်္ဂေသူတိ သတ္တသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု.

'तीरमेवानुधावति' म्हणजे संसाराच्या मागेच धावतो, संसारातच फिरतो. 'कण्हं' म्हणजे अकुशल धम्म. 'सुक्कं' म्हणजे कुशल धम्म. 'ओका अनोकं' म्हणजे संसारातून निर्वाणाकडे. 'आगम्म' म्हणजे आरंभ करून, उद्देशून किंवा अवलंबून. 'परियोदपेय्य' म्हणजे परिशुद्ध करावे. 'चित्तक्लेसेहि' म्हणजे चित्ताला क्लेश देणाऱ्या नीवरणांपासून. 'संबोधियङ्गेसु' म्हणजे सात बोध्यंगांमध्ये.

---

သာမညတ္ထန္တိ နိဗ္ဗာနံ. တဉှိ သာမညေန ဥပဂန္တဗ္ဗတော သာမညတ္ထောတိ ဝုစ္စတိ. ဗြဟ္မညန္တိ သေဋ္ဌဘာဝံ. ဗြဟ္မညတ္ထန္တိ နိဗ္ဗာနံ ဗြဟ္မညေန ဥပဂန္တဗ္ဗတော. ယတ္ထ ယတ္ထ ပန ဟေဋ္ဌာ စ ဣမေသု စ တီသု သုတ္တေသု ‘‘ရာဂက္ခယော’’တိ အာဂတံ, တတ္ထ တတ္ထ အရဟတ္တမ္ပိ ဝဋ္ဋတိယေဝါတိ ဝဒန္တိ.

'सामञ्ञत्थं' म्हणजे निर्वाण. कारण ते निर्वाण श्रामण्याने (आर्यमार्गाने) प्राप्त करण्याजोगे असल्यामुळे त्याला 'सामञ्ञत्थ' (श्रामण्यार्थ) म्हटले जाते. 'ब्रह्मञ्ञं' म्हणजे श्रेष्ठ भाव (आर्यमार्ग). 'ब्रह्मञ्ञत्थं' म्हणजे निर्वाण, कारण ते ब्रह्मण्याने (आर्यमार्गाने) प्राप्त करण्याजोगे आहे. परंतु खालील सुत्तांमध्ये आणि या तीन सुत्तांमध्ये जिथे जिथे 'रागक्खयो' (रागाचा क्षय) असा शब्द आला आहे, तिथे तिथे अर्हत्त्व देखील योग्यच आहे, असे आचार्य म्हणतात.

---

ပဋိပတ္တိဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

पठिपत्तिवग्ग (प्रतिपत्ती वर्ग) चौथा समाप्त.

---

၅. အညတိတ္ထိယပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

५. अञ्ञतित्थियपेय्यालवग्ग (अन्यतीर्थिक पेय्याल वर्ग) चे वर्णन

---

၄၁-၄၈. အညတိတ္ထိယပေယျာလေ အဒ္ဓါနပရိညတ္ထန္တိ သံသာရဒ္ဓါနံ နိဗ္ဗာနံ ပတွာ ပရိညာတံ နာမ ဟောတိ. တသ္မာ နိဗ္ဗာနံ ‘‘အဒ္ဓါနပရိညာ’’တိ ဝုစ္စတိ, တဒတ္ထန္တိ အတ္ထော. အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနတ္ထန္တိ အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနတ္ထံ. ဣတိ ဣမသ္မိံ ပေယျာလေ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဖလေန အရဟတ္တံ ကထိတံ. ဉာဏဒဿနေန ပစ္စဝေက္ခဏာ, သေသေဟိ နိဗ္ဗာနန္တိ.

४१-४८. अन्यतीर्थिक पेय्यालामध्ये 'अद्धानपरिञ्ञत्थं' या पदात, निर्वाणाला प्राप्त केल्यामुळे संसाररूपी मार्ग परिज्ञात (पूर्णपणे जाणलेला) होतो. म्हणून निर्वाणाला 'अद्धानपरिञ्ञा' (संसारमार्गाचे परिज्ञान) म्हटले जाते, त्याच्या प्राप्तीसाठी, असा अर्थ आहे. 'अनुपादापरिनिब्बानत्थं' म्हणजे पुन्हा पुनर्जन्माचे कारण नसलेल्या परिनिर्वाणाच्या प्राप्तीसाठी. अशा प्रकारे या पेय्यालामध्ये 'विज्जाविमुत्तिफल' या पदाने अर्हत्त्व सांगितले आहे. 'ञाणदस्सन' या पदाने प्रत्यवेक्षण सांगितले आहे, आणि उर्वरित पदांनी निर्वाण सांगितले आहे.

---

အညတိတ္ထိယပေယျာလဝဂ္ဂေါ.

अञ्ञतित्थियपेय्यालवग्ग समाप्त.

---

၆. သူရိယပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

६. सूरियपेय्यालवग्ग (सूर्य पेय्याल वर्ग) चे वर्णन

---

၄၉-၆၂. သူရိယပေယျာလေ အရုဏုဂ္ဂံ ဝိယ ကလျာဏမိတ္တတ္တာ, ကလျာဏမိတ္တတာယ ဌတွာ နိဗ္ဗတ္တိတော သဝိပဿနအရိယမဂ္ဂေါ သူရိယပါတုဘာဝေါ ဝိယာတိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သီလသမ္ပဒါတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. ဆန္ဒသမ္ပဒါတိ ကုသလကတ္တုကမျတာဆန္ဒော. အတ္တသမ္ပဒါတိ သမ္ပန္နစိတ္တတာ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါတိ ဉာဏသမ္ပတ္တိ. အပ္ပမာဒသမ္ပဒါတိ ကာရာပကအပ္ပမာဒသမ္ပတ္တိ. ယောနိသောမနသိကာရသမ္ပဒါတိ ဥပါယမနသိကာရသမ္ပတ္တိ. ပုန ကလျာဏမိတ္တတာတိအာဒီနိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ အညေနပိ အာကာရေန [Pg.170] ဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ. သဗ္ဗာနေဝ စေတာနိ သုတ္တာနိ ပါဋိယေက္ကံ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တာနီတိ.

४९-६२. सूर्य पेय्याल सुत्तात, अरुणोदयाप्रमाणे कल्याणमित्रता जाणावी. त्या कल्याणमित्रतेमध्ये स्थित होऊन उत्पन्न झालेला, विपश्यनेसह असलेला आर्यमार्ग हा सूर्योदयाप्रमाणे जाणावा; अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी अर्थ जाणावा. 'सीलसम्पदा' म्हणजे चतुपारिसुद्धिशील. 'छन्दसम्पदा' म्हणजे कुशल कृत्य करण्याची इच्छा. 'अत्तसम्पदा' म्हणजे समृद्ध चित्त असणे. 'दिट्ठिसम्पदा' म्हणजे ज्ञानसंपत्ती. 'अप्पमादसम्पदा' म्हणजे सत्यप्रतिवेध ज्ञान घडवून आणणारी अप्रमादसंपत्ती. 'योनिसोमनसिकारसम्पदा' म्हणजे योग्य उपायाने मनसिकार करण्याची संपत्ती. पुन्हा 'कल्याणमित्तता' इत्यादी शब्द सम्यक् दृष्टी इत्यादींच्या दुसऱ्या प्रकारे देखील उत्पत्ती दर्शवण्यासाठी म्हटले आहेत. आणि ही सर्व सुत्ते स्वतंत्रपणे पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) अध्यशयानुसार सांगितली आहेत.

---

သူရိယပေယျာလဝဂ္ဂေါ.

सूरियपेय्यालवग्ग समाप्त.

---

၇. ဧကဓမ္မပေယျာလဝဂ္ဂါဒိဝဏ္ဏနာ

७. एकधम्मपेय्यालवग्ग इत्यादींचे वर्णन

---

၆၃-၁၃၈. ဧကဓမ္မပေယျာလောပိ ဂင်္ဂါပေယျာလောပိ ပါဋိယေက္ကံ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေနေဝ တထာ တထာ ဝုတ္တေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ကထိတော.

६३-१३८. एकधम्म पेय्याल आणि गंगा पेय्याल देखील स्वतंत्रपणे पुद्गलाच्या अध्यशयानुसारच त्या त्या प्रकारे सांगितले असता, सत्य जाणू शकणाऱ्या पुद्गलांच्या अध्यशयानुसार सांगितले आहेत.

---

၈. အပ္ပမာဒပေယျာလဝဂ္ဂေါ

८. अप्पमादपेय्यालवग्ग समाप्त.

---

၁. တထာဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. तथागतसुत्ताचे वर्णन

---

၁၃၉. အပ္ပမာဒပေယျာလေ ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ယထာ သဗ္ဗသတ္တာနံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ အဂ္ဂေါ, ဧဝံ သဗ္ဗေသံ ကုသလဓမ္မာနံ ကာရာပကအပ္ပမာဒေါ အဂ္ဂေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နနု စေသ လောကိယောဝ, ကုသလဓမ္မာ ပန လောကုတ္တရာပိ. အယဉ္စ ကာမာဝစရောဝ, ကုသလဓမ္မာ ပန စတုဘူမကာ. ကထမေသ တေသံ အဂ္ဂေါတိ? ပဋိလာဘကဋ္ဌေန. အပ္ပမာဒေန ဟိ တေ ပဋိလဗ္ဘန္တိ, တသ္မာ သော တေသံ အဂ္ဂေါ. တေနေတံ ဝုတ္တံ သဗ္ဗေ တေ အပ္ပမာဒမူလကာတိအာဒိ.

१३९. अप्रमाद पेय्यालामध्ये 'एवमेव खो' या पाठात, ज्याप्रमाणे सर्व प्राण्यांमध्ये सम्यक्संबुद्ध श्रेष्ठ आहेत, त्याप्रमाणे सर्व कुशल धम्मांमध्ये (ते कुशल धम्म) घडवून आणणारा अप्रमाद श्रेष्ठ आहे, असे जाणावे. शंका: हा अप्रमाद तर केवळ लौकिकच आहे, परंतु कुशल धम्म तर लोकोत्तर देखील आहेत. तसेच हा अप्रमाद केवळ कामावचरच आहे, परंतु कुशल धम्म तर चारही भूमींमधील आहेत. मग हा अप्रमाद त्या सर्व कुशल धम्मांमध्ये श्रेष्ठ कसा? उत्तर: प्राप्ती करून देण्याच्या अर्थाने. कारण अप्रमादानेच ते (चारही भूमींमधील कुशल धम्म) प्राप्त केले जातात, म्हणून तो अप्रमाद त्या सर्वांमध्ये श्रेष्ठ आहे. म्हणूनच असे म्हटले आहे - 'सब्बे ते अप्पमादमूलका' (ते सर्व अप्रमादमूलक आहेत) इत्यादी.

---

၂. ပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. पदसुत्ताचे वर्णन

---

၁၄၀. ဇင်္ဂလာနန္တိ ပထဝီတလဝါသီနံ. ပါဏာနန္တိ သပါဒကပါဏာနံ. ပဒဇာတာနီတိ ပဒါနိ. သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဩဓာနံ ဥပက္ခေပံ ဂစ္ဆန္တိ. အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ သေဋ္ဌံ အက္ခာယတိ. ယဒိဒံ မဟန္တတ္တေနာတိ မဟန္တဘာဝေန အဂ္ဂမက္ခာယတိ, န ဂုဏဝသေနာတိ အတ္ထော.

१४०. जंगलांनन्ति (jaṅgalānaṃ) म्हणजे पृथ्वीच्या पाठीवर राहणाऱ्या (किंवा संचार करणाऱ्या). पाणांनन्ति (pāṇānaṃ) म्हणजे पाय असणाऱ्या प्राण्यांचे. पदजातानीति (padajātāni) म्हणजे पावले. समोधानं गच्छन्तीति (samodhānaṃ gacchanti) म्हणजे समाविष्ट होतात (किंवा एकत्र येतात). अग्गमक्खायतीति (aggamakkhāyati) म्हणजे श्रेष्ठ म्हटले जाते. यदिदं महन्तत्तेnaति (yadidaṃ mahantattena) म्हणजे मोठेपणामुळे श्रेष्ठ म्हटले जाते, गुणांमुळे नाही, असा अर्थ आहे.

---

၃-၁၀. ကူဋသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

३-१०. कूटसुत्त आदिंचे वर्णन.

---

၁၄၁-၁၄၈. ဝဿိကန္တိ သုမနပုပ္ဖံ. ဣမံ ကိရ သုတ္တံ သုတွာ ဘာတိယမဟာရာဇာ ဝီမံသိတုကာမတာယ ဧကသ္မိံ ဂဗ္ဘေ စတုဇာတိဂန္ဓေဟိ ပရိဘဏ္ဍံ ကာရေတွာ [Pg.171] သုဂန္ဓာနိ ပုပ္ဖာနိ အာဟရာပေတွာ ဧကဿ သမုဂ္ဂဿ မဇ္ဈေ သုမနပုပ္ဖမုဋ္ဌိံ ဌပေတွာ သေသာနိ တဿ သမန္တတော မုဋ္ဌိမုဋ္ဌိံ ကတွာ ဌပေတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ ဗဟိ နိက္ခန္တော. အထဿ မုဟုတ္တံ ဝီတိနာမေတွာ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ ပဝိသန္တဿ သဗ္ဗပဌမံ သုမနပုပ္ဖဂန္ဓော ဃာနံ ပဟရိ. သော မဟာတလသ္မိံယေဝ မဟာစေတိယာဘိမုခေါ နိပဇ္ဇိတွာ – ‘‘ဝဿိကံ တေသံ အဂ္ဂန္တိ ကထေန္တေန သုကထိတံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနာ’’တိ စေတိယံ ဝန္ဒိ. ကုဋ္ဋရာဇာနောတိ ခုဒ္ဒကရာဇာနော. ‘‘ခုဒ္ဒရာဇာနော’’တိပိ ပါဌော. တန္တာဝုတာနန္တိ တန္တေ အာဝုတာနံ, တန္တံ အာရောပေတွာ ဝါယိတာနန္တိ အတ္ထော. ဣဒဉ္စ ပစ္စတ္တေ သာမိဝစနံ. ယာနိ ကာနိစိ တန္တာဝုတာနိ ဝတ္ထာနီတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော. အထ ဝါ တန္တာဝုတာနံ ဝတ္ထာနံ ယာနိ ကာနိစိ ဝတ္ထာနီတိ ဧဝံ သာဝသေသပါဌနယေနပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

१४१-१४८. वस्सिकांति (vassikaṃ) म्हणजे मोगऱ्याचे फूल (सुमनपुप्फ). असे म्हटले जाते की, हे सुत्त ऐकून भातिय महाराजांनी त्याची परीक्षा घेण्याच्या इच्छेने एका खोलीत चार प्रकारच्या सुवासांचे लेपन करवून घेतले आणि सुगंधी फुले मागवून एका करंडकाच्या मध्यभागी एक मूठ मोगऱ्याची फुले ठेवली. त्यानंतर इतर फुले त्या मोगऱ्याच्या फुलांच्या सभोवताली एकेक मूठ करून ठेवली, दरवाजा बंद केला आणि ते बाहेर गेले. त्यानंतर काही वेळ घालवून त्यांनी दरवाजा उघडला आणि आत प्रवेश केला असता, सर्वप्रथम मोगऱ्याच्या फुलांच्या सुवासाने त्यांच्या नाकाला स्पर्श केला. त्यांनी महाप्रासादाच्या छतावरच महाचेतियाकडे (महास्तूप) तोंड करून लोटांगण घातले आणि 'त्या फुलांमध्ये मोगरा श्रेष्ठ आहे असे सांगणाऱ्या सम्यक्संबुद्धांनी किती सुंदर उपदेश केला आहे!' असे म्हणून महाचेतियाची वंदना केली. कुट्टराजानो (kuṭṭarājāno) म्हणजे लहान राजे (खुद्दकराजानो). 'खुद्दराजानो' असाही पाठ आहे. तन्तावुतानन्ति (tantāvutānaṃ) म्हणजे मागावर विणलेले, मागावर चढवून विणलेले असा अर्थ आहे. आणि हे प्रथमा विभक्तीच्या अर्थात षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. 'जी काही मागावर विणलेली वस्त्रे आहेत' असा येथे अर्थ आहे. अथवा, 'मागावर विणलेल्या वस्त्रांपैकी जी काही वस्त्रे आहेत' अशा प्रकारे उर्वरित पाठाच्या पद्धतीनेही येथे अर्थ समजून घ्यावा. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

အပ္ပမာဒဝဂ္ဂေါ အဋ္ဌမော.

अप्पमादवग्गो (अप्रमाद वर्ग) आठवा समाप्त.

---

၉. ဗလကရဏီယဝဂ္ဂေါ

९. बलकरणीयवग्गो (बलकरणीय वर्ग).

---

၁. ဗလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. बलसुत्तवर्णना.

---

၁၄၉. ဗလကရဏီယဝဂ္ဂေ ဗလကရဏီယာတိ ဦရုဗလဗာဟုဗလေန ကတ္တဗ္ဗာ ဓာဝနလင်္ဃနတာပနဝဟနာဒယော ကမ္မန္တာ. သီလေ ပတိဋ္ဌာယာတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေ ဌတွာ. အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂန္တိ သဟဝိပဿနံ အရိယမဂ္ဂံ.

१४९. बलकरणीयवग्गात 'बलकरणीया' म्हणजे मांडीच्या आणि हाताच्या बळाने करावयाची धावणे, उडी मारणे, कष्ट करणे, ओझे वाहणे इत्यादी कामे. 'सीले पतिट्ठाया' म्हणजे चतुपारिसुद्धिशीलामध्ये (चार प्रकारच्या परिशुद्ध शीलांमध्ये) प्रतिष्ठित होऊन. 'अट्ठङ्गिकं मग्गं' म्हणजे विपश्यनेसह असणारा आर्य अष्टांगिक मार्ग.

---

၂. ဗီဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. बीजसुत्तवर्णना.

---

၁၅၀. ဗီဇဂါမဘူတဂါမာတိ ဧတ္ထ ပဉ္စဝိဓမ္ပိ ဗီဇံ ဗီဇဂါမော နာမ, တဒေဝ ပဏ္ဏသမ္ပန္နံ နီလဘာဝတော ပဋ္ဌာယ ဘူတဂါမောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

१५०. बीजगाम-भूतगामा या संदर्भात, पाचही प्रकारच्या बीजांना 'बीजगाम' असे म्हणतात. तेच बीज जेव्हा पानांनी युक्त होऊन हिरवेगार होते, तेव्हापासून त्याला 'भूतगाम' असे समजावे.

---

၃. နာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. नागसुत्तवर्णना.

---

၁၅၁. ဗလံ ဂါဟေန္တီတိ ဗလံ ဂဏှန္တိ, ဂဟိတဗလာ ထိရသရီရာ ဟောန္တိ. ကုသောဗ္ဘေ ဩတရန္တီတိအာဒီသု အယမနုပုဗ္ဗိကထာ – နာဂိနိယော ကိရ ဥတုသမယေ [Pg.172] ပတိဋ္ဌိတဂဗ္ဘာ စိန္တေန္တိ – ‘‘သစေ မယံ ဣဓ ဝိဇာယိဿာမ, ဧဝံ နော ဒါရကာ ဦမိဝေဂဉ္စ သုပဏ္ဏဿ စ ပက္ခန္ဒိတွာ အာဂတဿ ဝေဂံ သဟိတုံ န သက္ခိဿန္တီ’’တိ တာ မဟာသမုဒ္ဒေ နိမုဇ္ဇိတွာ သမ္ဘဇ္ဇမုခဒွါရံ ပတွာ ပဉ္စ မဟာနဒိယော ပဝိသိတွာ ဟိမဝန္တံ ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ သုပဏ္ဏေဟိ အပက္ခန္ဒနီယာသု သုဝဏ္ဏရဇတမဏိဂုဟာသု ဝသမာနာ ဝိဇာယိတွာ နာဂပေါတကေ ဂေါပ္ဖကာဒိပမာဏေသု ဥဒကေသု ဩတာရေတွာ ဥဒကတရဏံ သိက္ခာပေန္တိ.

१५१. बलं गाहेन्तीति (balaṃ gāhenti) म्हणजे बळ मिळवतात, बळ मिळाल्यावर त्यांचे शरीर दृढ होते. 'कुसोब्भे ओतरन्ति' (kusobbhe otaranti) इत्यादींमध्ये ही अनुक्रमिक कथा आहे – असे म्हटले जाते की, नागिणी ऋतुकाळात गर्भधारणा झाल्यावर असा विचार करतात की, 'जर आम्ही येथेच प्रसूती केली, तर आमची पिल्ले लाटांचा वेग आणि झेप घेऊन येणाऱ्या गरुडाचा (सुपण्ण) वेग सहन करू शकणार नाहीत.' म्हणून त्या महासागरात बुडी मारून, नद्यांच्या मुखाशी पोहोचून, पाच महाप्रवाहांमध्ये (पाच महा नद्यांमध्ये) प्रवेश करून हिमालयात जातात. तिथे गरुडांना झेप घेता येणार नाही अशा सोन्याच्या, चांदीच्या आणि रत्नांच्या गुहांमध्ये राहून त्या प्रसूती होतात आणि नवजात नागपुत्रांना (नागपिल्लांना) घोट्याएवढ्या पाण्यात उतरवून पोहायला शिकवतात.

---

အထ ယဒါ အနုက္ကမေန တေ နာဂါ ဂင်္ဂါဒီနံ နဒီနံ ဩရိမတီရတော ပရတီရံ, ပရတီရတော ဩရိမတီရန္တိ တရဏပဋိတရဏံ ကာတုံ သက္ကောန္တိ, တဒါ ‘‘ဣဒါနိ နော ဒါရကာ ဦမိဝေဂဉ္စ ဂရုဠဝေဂဉ္စ သဟိတုံ သက္ခိဿန္တီ’’တိ ဉတွာ အတ္တနော အာနုဘာဝေန မဟာမေဃံ သမုဋ္ဌာပေတွာ သကလဟိမဝန္တံ ဧကောဒကံ ဝိယ ကုရုမာနာ ဒေဝံ ဝဿာပေတွာ သုဝဏ္ဏရဇတာဒိမယာ နာဝါ မာပေတွာ ဥပရိ သုဝဏ္ဏတာရကဝိစိတ္တံ သမောသရိတဂန္ဓပုပ္ဖဒါမံ စေလဝိတာနံ ဗန္ဓိတွာ သုရဘိစန္ဒနဂန္ဓပုပ္ဖာဒီနိ အာဒါယ တာဟိ နာဝါဟိ ပဉ္စ မဟာနဒိယော ဩဂါဟိတွာ အနုက္ကမေန မဟာသမုဒ္ဒံ ပါပုဏန္တိ. တတ္ထ စ ဝသန္တာ ဒသဗျာမ-သတဗျာမ-သဟဿဗျာမ-သတသဟဿဗျာမ-ပမာဏတံ အာပဇ္ဇန္တာ မဟန္တတ္တံ ဝေပုလ္လတ္တံ အာပဇ္ဇန္တိ နာမ.

त्यानंतर जेव्हा ते नागपुत्र हळूहळू गंगा इत्यादी नद्यांच्या या काठावरून त्या काठावर आणि त्या काठावरून या काठावर पोहत ये-जा करण्यास समर्थ होतात, तेव्हा 'आता आमची पिल्ले लाटांचा वेग आणि गरुडाचा वेग सहन करू शकतील' हे जाणून, आपल्या प्रभावाने महामेघ निर्माण करून, संपूर्ण हिमालयाला एकाच जलमय प्रदेशासारखे बनवून पाऊस पाडतात. सोन्या-चांदीच्या नौका तयार करून, त्यावर सोन्याच्या ताऱ्यांनी सुशोभित केलेले आणि सुगंधी फुलांच्या माळा सोडलेले कापडी छत (चंदवा) बांधतात. सुगंधी चंदन, गंध, फुले इत्यादी घेऊन त्या नौकांद्वारे पाच महानद्यांमध्ये उतरतात आणि अनुक्रमाने महासागरात पोहोचतात. तिथे राहून ते दहा वाव (व्याम), शंभर वाव, हजार वाव, लाख वाव एवढ्या विशाल आकाराचे होऊन मोठेपणा आणि विपुलता प्राप्त करतात.

---

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဟိမဝန္တပဗ္ဗတော ဝိယ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, နာဂပေါတကာ ဝိယ ယောဂါဝစရာ, ကုသောဗ္ဘာဒယော ဝိယ အရိယမဂ္ဂေါ, မဟာသမုဒ္ဒေါ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ. ယထာ နာဂပေါတကာ ဟိမဝန္တေ ပတိဋ္ဌာယ ကုသောဗ္ဘာဒီဟိ မဟာသမုဒ္ဒံ ပတွာ ကာယမဟန္တတ္တံ အာပဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ ယောဂိနော သီလံ နိဿာယ သီလေ ပတိဋ္ဌာယ အရိယမဂ္ဂေန နိဗ္ဗာနံ ပတွာ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ အာဂတေသု ဆသု အဘိညာဓမ္မေသု ဂုဏသရီရမဟန္တတ္တံ ပါပုဏန္တီတိ.

त्याचप्रमाणे (एवमेव खो) येथे हिमालय पर्वतासारखे चतुपारिसुद्धिशील (चार प्रकारच्या परिशुद्ध शीलांना) समजावे, नागपुत्रांसारखे योगाचार (योगसाधक) समजावे, लहान ओढ्यांसारखा आर्य मार्ग समजावे आणि महासागरासारखे निर्वाण (निब्बान) समजावे. ज्याप्रमाणे नागपुत्र हिमालयाचा आश्रय घेऊन लहान ओढ्यांच्या माध्यमातून महासागरात पोहोचून शरीराचा विशाल आकार प्राप्त करतात, त्याचप्रमाणे योगसाधक शीलाचा आश्रय घेऊन, शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन, आर्य मार्गाने निर्वाणाला प्राप्त करून, अर्हत्त्वाच्या मार्गानेच प्राप्त होणाऱ्या सहा अभिज्ञा रूपी गुणांच्या शरीराचा मोठेपणा (विशालता) प्राप्त करतात.

---

၅. ကုမ္ဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. कुंभसुत्तवर्णना.

---

၁၅၃. ကုမ္ဘောတိ ဥဒကဃဋော. နော ပစ္စာဝမတီတိ န ပတိအာဝမတိ, န အန္တော ပဝေသေတီတိ အတ္ထော.

१५३. कुम्भो (kumbho) म्हणजे पाण्याचा घडा (उदकघटो). नो पच्चावमतीति (no paccāvamati) म्हणजे उलटून पडत नाही (किंवा पाणी बाहेर टाकत नाही), आत प्रवेश करू देत नाही असा अर्थ आहे.

---

၇. အာကာသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. आकाससुत्तवर्णना.

---

၁၅၅. ပုရတ္ထိမာတိ [Pg.173] ပုရတ္ထိမဒိသတော အာဂတဝါတာ. ပစ္ဆိမဒိသာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. စတ္တာရောပိ သတိပဋ္ဌာနာတိ ယထေဝ ဟိ ဧတေသံ ပုရတ္ထိမာဒိဘေဒါနံ ဝါတာနံ သန္နိပါတော အာကာသေ ဣဇ္ဈတိ, ဧဝံ ဣဓာပိ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တာ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ သဟဝိပဿနဿ အရိယမဂ္ဂဿ ဘာဝနာယ ဣဇ္ဈန္တိ, တေနေတံ ဝုတ္တံ.

१५५. पुरत्थिमा (puratthimā) म्हणजे पूर्व दिशेकडून येणारे वारे. पश्चिम दिशा इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'चत्तारोपि सतिपट्ठाना' (चारही स्मृतिप्रस्थान) या संदर्भात – ज्याप्रमाणे पूर्व इत्यादी दिशांच्या या वेगवेगळ्या वाऱ्यांचा मिलाफ आकाशात घडून येतो, त्याचप्रमाणे येथेही 'चत्तारो सतिपट्ठाना' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले बोधिपक्षीय धर्म, विपश्यनेसह असणाऱ्या आर्य मार्गाच्या भावनेने परिपूर्ण होतात, म्हणूनच असे म्हटले आहे.

---

၈-၉. ပဌမမေဃသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

८-९. पठममेघसुत्त आदिंचे वर्णन.

---

၁၅၆-၁၅၇. ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေတိ အာသာဠှမာသေ. ဦဟတန္တိ ဒွိပဒစတုပ္ပဒါနံ ပါဒပ္ပဟာရေန ပထဝီတလေ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဥဒ္ဓံ ဂတံ ဝဋ္ဋိဝဋ္ဋိ ဟုတွာ အာကာသေ ပက္ခန္တံ. ရဇောဇလ္လန္တိ ပံသုရဇောဇလ္လံ.

१५६-१५७. गिम्हानं पच्छिमे मासे (gimhānaṃ pacchime māse) म्हणजे आषाढ महिन्यात (आसाळ्हमासे). ऊहतं (ūhataṃ) म्हणजे द्विपद (दोन पायांचे) आणि चतुष्पद (चार पायांचे) प्राण्यांच्या पायांच्या आघाताने जमिनीवरून उडून वर गेलेली, गोल गोल फिरत आकाशात पसरलेली धूळ. रजोझल्लन्ति (rajojallaṃ) म्हणजे मातीची धूळ आणि मळी.

---

၁၀. နာဝါသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. नावासुत्तवर्णना.

---

၁၅၈. သာမုဒ္ဒိကာယ နာဝါယာတိအာဒိ ဟေဋ္ဌာ ဝါဏိဇကောပမေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ.

१५८. सामुद्दिकाया नावायात (sāmuddikāya nāvāya) इत्यादींचे स्पष्टीकरण खाली वाणिज्यकोपम सुत्तात सविस्तर दिलेलेच आहे.

---

၁၁-၁၂. အာဂန္တုကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

११-१२. आगंतुकसुत्त आदिंचे वर्णन.

---

၁၅၉-၁၆၀. အာဂန္တုကာဂါရန္တိ ပုညတ္ထိကေဟိ နဂရမဇ္ဈေ ကတံ အာဂန္တုကဃရံ, ယတ္ထ ရာဇရာဇမဟာမတ္တေဟိပိ သက္ကာ ဟောတိ နိဝါသံ ဥပဂန္တုံ. အဘိညာ ပရိညေယျာတိ ယထေဝ ဟိ တေသံ ပုရတ္ထိမဒိသာဒီဟိ အာဂတာနံ ခတ္တိယာဒီနံ ဝါသော အာဂန္တုကာဂါရေ ဣဇ္ဈတိ, ဧဝံ ဣမေသံ အဘိညာပရိညေယျာတိအာဒီနံ ဓမ္မာနံ အဘိညာပရိဇာနနာဒီဟိ သဟဝိပဿနဿ အရိယမဂ္ဂဿ ဘာဝနာယ ဣဇ္ဈန္တိ, တေနေတံ ဝုတ္တံ. နဒီသုတ္တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

१५९-१६०. आगन्तुकागारं (āgantukāgāraṃ) म्हणजे पुण्याची इच्छा करणाऱ्या लोकांनी शहराच्या मध्यभागी बांधलेली धर्मशाळा (किंवा अतिथीगृह), जिथे राजे आणि राजांचे महाअमात्य देखील मुक्काम करू शकतात. अभिञ्ञาपरिञ्ञेय्या (abhiññāpariññeyyā) – ज्याप्रमाणे पूर्व इत्यादी दिशांतून आलेल्या क्षत्रिय इत्यादींचा मुक्काम अतिथीगृहात सुकर होतो, त्याचप्रमाणे या 'अभिज्ञा व परिज्ञेय' (विशेष ज्ञानाने जाणण्यायोग्य) इत्यादी धर्मांच्या बाबतीत, विशेष ज्ञानाने जाणणे इत्यादी कार्यांसह विपश्यनेने युक्त अशा आर्य मार्गाच्या भावनेने ते परिपूर्ण होतात, म्हणूनच असे म्हटले आहे. नदीसुत्त खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

---

ဗလကရဏီယဝဂ္ဂေါ နဝမော.

बलकरणीयवग्गो (बलकरणीय वर्ग) नववा समाप्त.

---

၁၀. ဧသနာဝဂ္ဂေါ

१०. एसनावग्गो (एसना वर्ग).

---

၁. ဧသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. एसनासुत्तवर्णना.

---

၁၆၁. ဧသနာဝဂ္ဂေ [Pg.174] ကာမေသနာတိ ကာမာနံ ဧသနာ ဂဝေသနာ မဂ္ဂနာ ပတ္ထနာ. ဘဝေသနာတိ ဘဝါနံ ဧသနာ. ဗြဟ္မစရိယေသနာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတဿ ဗြဟ္မစရိယဿ ဧသနာ.

१६१. एसनावग्गात 'कामेसना' म्हणजे कामांची (इंद्रियभोगांची) इच्छा करणे, शोध घेणे, मार्ग शोधणे आणि प्रार्थना करणे. 'भवेसना' म्हणजे भवांचा (अस्तित्वाचा) शोध घेणे. 'ब्रह्मचरियेसना' म्हणजे मिथ्यादृष्टी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ब्रह्मचर्याचा शोध घेणे.

---

၂-၁၁. ဝိဓာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

२-११. विधासुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण.

---

၁၆၂-၁၇၁. ဝိဓာတိ မာနကောဋ္ဌာသာ မာနဌပနာ ဝါ. သေယျောဟမသ္မီတိ ဝိဓာတိ အဟမသ္မိ သေယျောတိ ဧဝံ မာနကောဋ္ဌာသော မာနဌပနာ ဝါ. နီဃာတိ ဒုက္ခာ. ဝစနတ္ထော ပနေတ္ထ ယဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တံ ပုရိသံ နီဟနန္တီတိ နီဃာ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

१६२-१७१. ‘विधा’ म्हणजे मानाचे प्रकार किंवा मान (अभिमान) प्रस्थापित करणे. ‘मी श्रेष्ठ आहे’ (सेय्योहमस्मीति) अशी विधा म्हणजे ‘मी श्रेष्ठ आहे’ अशा प्रकारचा मानाचा भाग किंवा मान प्रस्थापित करणे होय. ‘नीघ’ म्हणजे दुःख. येथे शब्दाचा अर्थ असा जाणावा की, ज्या व्यक्तीमध्ये (रागादी क्लेश) उत्पन्न होतात, त्या पुरुषाला ते पीडित करतात (नष्ट करतात), म्हणून त्यांना ‘नीघ’ म्हणतात. यातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

---

ဧသနာဝဂ္ဂေါ ဒသမော.

एसनावग्ग दहावा समाप्त झाला.

---

၁၁. ဩဃဝဂ္ဂေါ

११. ओघवग्ग

---

၁-၂. ဩဃသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-२. ओघसुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण.

---

၁၇၂-၁၇၃. ဩဃဝဂ္ဂေ ကာမောဃောတိ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဆန္ဒရာဂေါ. ဘဝေါဃောတိ ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ. ဒိဋ္ဌောဃောတိ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော. အဝိဇ္ဇောဃောတိ စတူသု သစ္စေသု အညာဏံ. ကာမယောဂါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

१७२-१७३. ओघवग्गात, ‘कामोघ’ म्हणजे पाच कामगुणांमधील छंदराग (आसक्ती) होय. ‘भवौघ’ म्हणजे रूप आणि अरूप भवांमधील छंदराग होय. ‘दिट्ठौघ’ म्हणजे बासष्ट प्रकारच्या मिथ्या दृष्टी होत. ‘अविज्जाओघ’ म्हणजे चार आर्य सत्यांविषयीचे अज्ञान होय. कामयोग इत्यादींमध्ये सुद्धा हाच नियम जाणावा.

---

၃-၄. ဥပါဒါနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

३-४. उपादानसुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण.

---

၁၇၄-၁၇၅. ကာမုပါဒါနန္တိ ကာမဂ္ဂဟဏံ. ဒိဋ္ဌုပါဒါနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဂန္ထာတိ ဂန္ထနာ ဃဋနာ. ကာယဂန္ထောတိ နာမကာယဿ ဂန္ထော ဂန္ထနဃဋနကိလေသော. ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသောတိ အန္တဂ္ဂါဟိကဒိဋ္ဌိဝသေန ဥပ္ပန္နော ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စ’’န္တိ ဧဝံ အဘိနိဝေသော.

१७४-१७५. ‘कामुपादान’ म्हणजे कामगुणांचे (आसक्तीने) ग्रहण करणे. दिट्ठुपादान इत्यादींमध्ये सुद्धा हाच नियम आहे. ‘गंथ’ म्हणजे बांधणे किंवा जोडणे. ‘कायगंथ’ म्हणजे नामकायाला बांधून ठेवणारा क्लेश होय. ‘इदंसच्चाभिनिवेश’ म्हणजे अंतग्ग्राहिक दृष्टीमुळे उत्पन्न झालेला ‘हेच सत्य आहे’ (इतर सर्व व्यर्थ आहे) असा अभिनिवेश (दुराग्रह) होय.

---

၅-၁၀. အနုသယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

५-१०. अनुसयसुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण.

---

၁၇၆-၁၈၁. ကာမရာဂါနုသယောတိ [Pg.175] ထာမဂတဋ္ဌေန ကာမရာဂေါဝ အနုသယော ကာမရာဂါနုသယော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဩရမ္ဘာဂိယာနီတိ ဟေဋ္ဌာကောဋ္ဌာသိယာနိ. သံယောဇနာနီတိ ဗန္ဓနာနိ. ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယာနီတိ ဥပရိကောဋ္ဌာသိယာနိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

१७६-१८१. ‘कामरागानुसय’ म्हणजे दृढतेने (चित्तसंतानामध्ये) सुप्त अवस्थेत राहिल्यामुळे कामरागच अनुसय (कामरागानुसय) बनतो. उर्वरित (पटिघानुसय इत्यादींमध्ये) सुद्धा हाच नियम आहे. ‘ओरंभागिय’ म्हणजे खालच्या भागातील (खालच्या लोकांमध्ये उत्पन्न करणारे). ‘संयोजन’ म्हणजे बंधने. ‘उद्धंभागिय’ म्हणजे वरच्या भागातील (वरच्या लोकांमध्ये उत्पन्न करणारे). उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

ဩဃဝဂ္ဂေါ ဧကာဒသမော.

अकरावा ओघवग्ग समाप्त झाला.

---

မဂ္ဂသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

मग्गसंयुत्ताचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

---

၂. ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တံ

२. बोज्झंगसंयुत्त

---

၁. ပဗ္ဗတဝဂ္ဂေါ

१. पब्बतवग्ग

---

၁. ဟိမဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. हिमवंतसुत्ताचे स्पष्टीकरण

---

၁၈၂. ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တဿ [Pg.176] ပဌမေ နာဂါတိ ဣမေပိ မဟာသမုဒ္ဒပိဋ္ဌေ ဦမိအန္တရဝါသိနောဝ, န ဝိမာနဋ္ဌကနာဂါ. တေသံ ဟိမဝန္တံ နိဿာယ ကာယဝဍ္ဎနာဒိသဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗောဇ္ဈင်္ဂေတိ ဧတ္ထ ဗောဓိယာ, ဗောဓိဿ ဝါ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယာ ဟိ အယံ ဓမ္မသာမဂ္ဂီ, ယာယ လောကိယလောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ လီနုဒ္ဓစ္စပတိဋ္ဌာနာယူဟန ကာမသုခတ္တကိလမထာနုယောဂဥစ္ဆေဒသဿတာဘိနိဝေသာဒီနံ အနေကေသံ ဥပဒ္ဒဝါနံ ပဋိပက္ခဘူတာယ သတိဓမ္မဝိစယဝီရိယပီတိပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာသင်္ခါတာယ ဓမ္မသာမဂ္ဂိယာ အရိယသာဝကော ဗုဇ္ဈတီတိ ကတွာ ဗောဓီတိ ဝုစ္စတိ. ဗုဇ္ဈတီတိ ကိလေသသန္တာနနိဒ္ဒါယ ဥဋ္ဌဟတိ, စတ္တာရိ ဝါ အရိယသစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ သစ္ဆိကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာဟ ‘‘သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဘာဝေတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၇၈; ဒီ. နိ. ၃.၁၄၃). တဿာ ဓမ္မသာမဂ္ဂိသင်္ခါတာယ ဗောဓိယာ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဈာနင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါဒယော ဝိယ. ယောပေသ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာယ ဧတာယ ဓမ္မသာမဂ္ဂိယာ ဗုဇ္ဈတီတိ ကတွာ အရိယသာဝကော ဗောဓီတိ ဝုစ္စတိ, တဿ ဗောဓိဿ အင်္ဂါတိပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ သေနင်္ဂရထင်္ဂါဒယော ဝိယ. တေနာဟု အဋ္ဌကထာစရိယာ – ‘‘ဗုဇ္ဈနကဿ ပုဂ္ဂလဿ အင်္ဂါတိ ဝါ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ’’တိ.

१८२. बोज्झंगसंयुत्ताच्या पहिल्या सुत्तात, ‘नाग’ म्हणजे हे नाग सुद्धा महासागराच्या पृष्ठभागावर लाटांच्या दरम्यान राहणारेच आहेत, विमानांमध्ये राहणारे नाग नव्हेत. त्यांचे हिमालयाचा आश्रय घेऊन शरीराची वाढ इत्यादी सर्व काही खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. ‘बोज्झंग’ या शब्दात, बोधीचे किंवा बोध प्राप्त करणाऱ्याचे अंग आहेत म्हणून ते ‘बोज्झंग’ होत. काय सांगितले आहे? जी ही धम्मसामग्री आहे, जिच्याद्वारे लौकिक व लोकोत्तर मार्गक्षणी उत्पन्न होणाऱ्या—लीनता (आळस), उद्धच्च (चंचलता), क्लेशांमुळे थांबणे, अभिसंस्कारांमुळे प्रयत्न करणे, कामसुखाचा उपभोग घेणे, आत्मक्लेश करणे, उच्छेदवाद व शाश्वतवाद यांसारख्या चुकीच्या अभिनिवेशांमध्ये पडणे इत्यादी अनेक उपद्रवांच्या (संकटांच्या) विरोधी असणाऱ्या—सती, धम्मविचय, वीरिय, पीती, पस्सद्धि, समाधी आणि उपेक्खा या नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या धम्मसामग्रीच्या एकत्र येण्याने आर्य श्रावक जागृत होतो (जाणून घेतो), म्हणून तिला ‘बोधी’ असे म्हटले जाते. ‘जागृत होतो’ म्हणजे क्लेशरूपी झोपेतून उठतो, किंवा चार आर्य सत्यांचा साक्षात्कार करतो, किंवा निर्वाणाचाच प्रत्यक्ष अनुभव घेतो, असे सांगितले आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे—‘सात बोज्झंगांची भावना करून मी अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली आहे.’ त्या धम्मसामग्री नावाच्या बोधीचे अंग आहेत म्हणून ते ‘बोज्झंग’ होत, जसे ध्यानाचे अंग (झानांग) किंवा मार्गाचे अंग (मग्गांग) इत्यादी असतात. किंवा जो वर सांगितलेल्या प्रकारच्या या धम्मसामग्रीद्वारे जाणतो म्हणून त्या आर्य श्रावकाला ‘बोधी’ म्हटले जाते, त्या बोध प्राप्त करणाऱ्या आर्य श्रावकाचे अंग (कारण) आहेत म्हणूनही ते ‘बोज्झंग’ होत, जसे सेनेचे अंग किंवा रथाचे अंग इत्यादी असतात. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे—‘बोध प्राप्त करणाऱ्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) अंग आहेत म्हणून ते बोज्झंग होत.’

---

အပိစ ‘‘ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ကေနဋ္ဌေန ဗောဇ္ဈင်္ဂါ? ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, အနုဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, ပဋိဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, သမ္ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ’’ဣစ္စာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၂.၁၇) ပဋိသမ္ဘိဒါနယေနာပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

शिवाय, ‘बोज्झंग कोणत्या अर्थाने बोज्झंग आहेत? बोधीसाठी कारणीभूत ठरतात म्हणून बोज्झंग, जाणतात म्हणून बोज्झंग, अनुबोध करतात (मागाहून जाणतात) म्हणून बोज्झंग, प्रतिबोध करतात म्हणून बोज्झंग, संबोध करतात (पूर्णपणे जाणतात) म्हणून बोज्झंग होत’ इत्यादी प्रकारे पटिसम्भिदामग्ग ग्रंथाच्या पद्धतीने सुद्धा बोज्झंग शब्दाचा अर्थ जाणावा.

---

သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂန္တိအာဒီသု ပန ပသတ္ထော သုန္ဒရော စ ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. သတိယေဝ သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, တံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂန္တိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘာဝေတီတိ ဝဍ္ဎေတိ, အတ္တနော [Pg.177] စိတ္တသန္တာနေ ပုနပ္ပုနံ ဇနေတိ, အဘိနိဗ္ဗတ္တေတီတိ အတ္ထော. ဝိဝေကနိဿိတန္တိအာဒီနိ ကောသလသံယုတ္တေ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

‘सतिसम्बोज्झंग’ इत्यादी पदांमध्ये, प्रशंसनीय आणि उत्कृष्ट असलेला बोज्झंग म्हणजे ‘सम्बोज्झंग’ होय. सती (स्मृती) म्हणजेच सम्बोज्झंग होय, म्हणून ‘सतिसम्बोज्झंग’ होय; त्या सतिसम्बोज्झंगाचा असा अर्थ सर्व पदांमध्ये जाणावा. ‘भावेति’ म्हणजे वाढवणे, स्वतःच्या चित्तसंतानामध्ये पुन्हा पुन्हा उत्पन्न करणे, विशिष्ट रूपाने निर्माण करणे असा अर्थ जाणावा. ‘विवेकिनिस्सित’ इत्यादी शब्दांचे अर्थ कोसलसंयुत्तातील ‘सम्मादिट्ठि भावेति विवेकिनिस्सितं’ या पाठात स्पष्ट केलेल्या पद्धतीनेच जाणावे.

---

အယံ ပန ဝိသေသော – တတ္ထ တဒင်္ဂဝိဝေကနိဿိတံ, သမုစ္ဆေဒဝိဝေကနိဿိတံ, နိဿရဏဝိဝေကနိဿိတန္တိ, ဝိဝေကတ္တယမေဝ ဝုတ္တံ, ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနံ ပတွာ ပန ပဉ္စဝိဓဝိဝေကနိဿိတမ္ပိ ဧကေ ဝဏ္ဏယန္တိ. တေ ဟိ န ကေဝလံ ဗလဝဝိပဿနာမဂ္ဂဖလက္ခဏေသု ဧဝ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဥဒ္ဓရန္တိ ဝိပဿနာပါဒက-ကသိဏဇ္ဈာန-အာနာပါနာသုဘ-ဗြဟ္မဝိဟာရဇ္ဈာနေသုပိ ဥဒ္ဓရန္တိ, န စ ပဋိသိဒ္ဓါ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ. တသ္မာ တေသံ မတေန ဧတေသံ ဈာနာနံ ပဝတ္တိက္ခဏေ ကိစ္စတော ဧဝ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကနိဿိတံ. ယထာ စ ဝိပဿနာက္ခဏေ ‘‘အဇ္ဈာသယတော နိဿရဏဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ပဋိပဿဒ္ဓိဝိဝေကနိဿိတမ္ပိ ဘာဝေတီတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. သေသမေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

परंतु हा विशेष (फरक) आहे—तेथे (कोसलसंयुत्तात) तदंगविवेकिनिस्सित, समुच्छेदविवेकिनिस्सित आणि निस्सरणविवेकिनिस्सित असे threeच विवेक सांगितले आहेत; परंतु बोज्झंगभावनेच्या संदर्भात आल्यावर मात्र काही आचार्य पाच प्रकारच्या विवेकिनिस्सितांचे सुद्धा वर्णन करतात. कारण ते केवळ प्रबळ विपश्यना, मार्ग आणि फल यांच्या क्षणांमध्येच बोज्झंगांना उद्धृत करत नाहीत, तर विपश्यनेचा पाया असलेल्या कसिणध्यान, आनापानध्यान, अशुमध्यान आणि ब्रह्मविहारध्यानांमध्ये सुद्धा उद्धृत करतात; आणि अट्ठकथाचार्यांनी याचा निषेधही केलेला नाही. म्हणून त्यांच्या मतानुसार, या ध्यानांच्या उत्पत्तीच्या क्षणी कार्याच्या दृष्टीनेच ‘विक्खम्भनविवेकिनिस्सित’ बोज्झंगाची भावना करतो. आणि जसे विपश्यनेच्या क्षणी आशयानुसार ‘निस्सरणविवेकिनिस्सित’ बोज्झंगाची भावना करतो असे सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे ‘पटिप्पस्सद्धिविवेकिनिस्सित’ बोज्झंगाची सुद्धा भावना करतो असे म्हणणे योग्य आहे. येथे उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीचाच आहे.

---

၂. ကာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. कायसुत्ताचे स्पष्टीकरण

---

၁၈၃. ဒုတိယေ အာဟာရဋ္ဌိတိကောတိ ပစ္စယဋ္ဌိတိကော. အာဟာရံ ပဋိစ္စာတိ ပစ္စယံ ပဋိစ္စ. သုဘနိမိတ္တန္တိ သုဘမ္ပိ သုဘနိမိတ္တံ, သုဘဿ အာရမ္မဏမ္ပိ သုဘနိမိတ္တံ. အယောနိသောမနသိကာရောတိ အနုပါယမနသိကာရော ဥပ္ပထမနသိကာရော အနိစ္စေ ‘‘နိစ္စ’’န္တိ ဝါ, ဒုက္ခေ ‘‘သုခ’’န္တိ, အနတ္တနိ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဝါ, အသုဘေ ‘‘သုဘ’’န္တိ ဝါ, မနသိကာရော. တံ တသ္မိံ သုဘာရမ္မဏေ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ကာမစ္ဆန္ဒော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, သုဘနိမိတ္တ’’န္တိအာဒိ. ဧဝံ သဗ္ဗနီဝရဏေသု ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

१८३. दुसऱ्या सुत्तात, ‘आहारट्ठितिको’ म्हणजे प्रत्ययस्थितिक (प्रत्ययांवर टिकून राहणारा). ‘आहारं पटिच्च’ म्हणजे प्रत्ययाचा आश्रय करून. ‘सुभनिमित्त’ म्हणजे शुभ स्वतःच शुभनिमित्त आहे, आणि शुभाचे आलंबन (विषय) सुद्धा शुभनिमित्त आहे. ‘अयोनिसोमनसिकार’ म्हणजे अयोग्य मनसिकार, चुकीच्या मार्गाने केलेला मनसिकार; म्हणजेच अनित्य गोष्टीमध्ये ‘नित्य’ असा, दुःखात ‘सुख’ असा, अनात्म्यामध्ये ‘आत्मा’ असा, आणि अशुभा मध्ये ‘शुभ’ असा केलेला मनसिकार होय. त्या शुभ आलंबनावर वारंवार चित्त प्रवृत्त करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये कामच्छंद उत्पन्न होतो. म्हणूनच भगवंतांनी ‘भिक्खूहो, शुभनिमित्त आहे...’ इत्यादी वचन सांगितले आहे. अशा प्रकारे सर्व नीवरणांच्या बाबतीत योजना जाणावी.

---

ပဋိဃနိမိတ္တန္တိအာဒီသု ပန ပဋိဃောပိ ပဋိဃနိမိတ္တံ ပဋိဃာရမ္မဏမ္ပိ. အရတီတိ ဥက္ကဏ္ဌိတာ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘တတ္ထ ကတမာ အရတိ? ပန္တေသု ဝါ သေနာသနေသု အညတရညတရေသု ဝါ အဓိကုသလေသု ဓမ္မေသု အရတိ အရတိတာ အနဘိရတိ အနဘိရမနာ ဥက္ကဏ္ဌိတာ ပရိတဿိတာ, အယံ ဝုစ္စတိ အရတီ’’တိ (ဝိဘ. ၈၅၆).

‘पटिघनिमित्त’ इत्यादींमध्ये, द्वेष स्वतःच पटिघनिमित्त आहे आणि द्वेषाचे आलंबन सुद्धा पटिघनिमित्त आहे. ‘अरती’ म्हणजे कंटाळा येणे (असमाधान). ज्याला उद्देशून विभंग ग्रंथात म्हटले आहे—‘तेथे अरती कोणती? निर्जन अशा शयनासनांमध्ये (अरण्यातील विहारांमध्ये) किंवा इतर कोणत्याही उच्च कुशल धम्मांमध्ये अरती (न रमणे), अरतीची अवस्था, अनभिरती, न रमण्याची प्रवृत्ती, कंटाळा येणे, अस्वस्थता; याला अरती म्हणतात.’

---

တန္ဒီတိ အတိသီတာဒိပစ္စယာ ဥပ္ပန္နံ အာဂန္တုကကာယာလသိယံ. ယသ္မိံ ဥပ္ပန္နေ ‘‘အတိသီတံ အတိဥဏှံ အတိစ္ဆာတောသ္မိ အတိဓာတောသ္မိ အတိဒူရမဂ္ဂံ ဂတောသ္မီ’’တိ ဝဒတိ, ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ ကတမာ တန္ဒိ[Pg.178], ယာ တန္ဒီ တန္ဒိယနာ တန္ဒိမနကတာ အာလသျံ အာလသျာယနာ အာလသျာယိတတ္တံ, အယံ ဝုစ္စတိ တန္ဒီ’’တိ (ဝိဘ. ၈၅၇).

‘तंदी’ म्हणजे अतिशय थंडी इत्यादी कारणांमुळे उत्पन्न झालेला नामकायाचा आगंतुक आळस. जो उत्पन्न झाल्यावर मनुष्य म्हणतो—‘खूप थंडी आहे, खूप उष्णता आहे, मी खूप भुकेला आहे, मी खूप तृप्त (जेवलेला) आहे, मी खूप लांबचा रस्ता चालून आलो आहे.’ ज्याला उद्देशून विभंग ग्रंथात म्हटले आहे—‘तेथे तंदी कोणती? जी तंदी (आळस), आळसाची अवस्था, आळसाने ग्रासलेले मन, आळस, आळसाची प्रवृत्ती, आळशीपणा; याला तंदी म्हणतात.’

---

ဝိဇမ္ဘိတာတိ ကိလေသဝသေန ကာယဝိနမနာ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဝိဇမ္ဘိတာ? ယာ ကာယဿ ဇမ္ဘနာ ဝိဇမ္ဘနာ အာနမနာ ဝိနမနာ သန္နမနာ ပဏမနာ ဗျာဓိယကံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဝိဇမ္ဘိတာ’’တိ (ဝိဘ. ၈၅၈).

‘विजम्भिता’ (जांभई देणे किंवा अंग ताणणे) म्हणजे क्लेशांच्या प्रभावामुळे शरीराचे वाकणे किंवा ताणले जाणे. ज्याला अनुसरून असे म्हटले आहे – ‘तेथे ‘विजम्भिता’ कोणती? शरीराचे जे ताणणे, जांभई देणे, पुढे वाकणे, मागे वाकणे, बाजूला वाकणे, सरळ ताणणे किंवा आजारी माणसाप्रमाणे शरीराचे पिळवटणे आहे, याला ‘विजम्भिता’ असे म्हणतात.’

---

ဘတ္တသမ္မဒေါတိ ဘတ္တပရိဠာဟော. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘တတ္ထ ကတမော ဘတ္တသမ္မဒေါ? ယာ ဘုတ္တာဝိဿ ဘတ္တမုစ္ဆာ ဘတ္တကိလမထော ဘတ္တပရိဠာဟော ကာယဒုဋ္ဌုလ္လံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဘတ္တသမ္မဒေါ’’တိ (ဝိဘ. ၈၅၉).

‘भत्तसम्मदो’ (भोजनमद किंवा अन्नाचा आळस) म्हणजे जेवणानंतर शरीरात होणारा दाह किंवा थकवा. ज्याला अनुसरून असे म्हटले आहे – ‘तेथे ‘भत्तसम्मदो’ कोणता? भोजन केलेल्या व्यक्तीला येणारी अन्नाची ग्लानी, अन्नामुळे होणारा थकवा, अन्नाचा दाह किंवा शरीराचा जडपणा (अस्वस्थता), याला ‘भत्तसम्मदो’ असे म्हणतात.’

---

စေတသော စ လီနတ္တန္တိ စိတ္တဿ လီယနာကာရော, ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘တတ္ထ ကတမံ စေတသော လီနတ္တံ? ယာ စိတ္တဿ အကလျတာ အကမ္မညတာ ဩလီယနာ သလ္လီယနာ လီနံ လီယနာ လီယိတတ္တံ ထိနံ ထိယနာ ထိယိတတ္တံ စိတ္တဿ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ စေတသော လီနတ္တ’’န္တိ (ဝိဘ. ၈၆၀).

‘चेतसो लीनत्तं’ (चित्ताची संकुचितता किंवा सुस्ती) म्हणजे चित्ताची संकोच पावणारी अवस्था. ज्याला अनुसरून असे म्हटले आहे – ‘तेथे ‘चेतसो लीनत्तं’ कोणते? चित्ताची जी अस्वस्थता (अकल्याता), अकर्मण्यता (अकम्मञ्ञता), संकोचणे (ओलीयना), पूर्णपणे आक्रसणे (सल्लीयना), सुस्ती (लीनं), सुस्तावलेली अवस्था (लीयना), सुस्तावलेपण (लीयितत्तं), जडत्व (थिनं), जड होण्याची प्रक्रिया (थियना), चित्ताची जडता (थियितत्तं) आहे, याला ‘चेतसो लीनत्तं’ असे म्हणतात.’

---

စေတသော အဝူပသမောတိ ယထာ နာမ ဝီတစ္စိကောပိ အင်္ဂါရော နေဝ တာဝ သန္နိသီဒတိ ပတာပံ ကရောတိယေဝ, ယထာ စ ပတ္တပစနဋ္ဌာနေ နေဝ တာဝ သန္နိသီဒတိ ပတာပံ ကရောတိယေဝ, ဧဝံ စိတ္တဿ အဝူပသန္တာကာရော, အတ္ထတော ပနေတံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စမေဝ ဟောတိ.

‘चेतसो अवूपसमो’ (चित्ताची अशांती) म्हणजे – ज्याप्रमाणे ज्वाला नसलेला निखारा देखील पूर्णपणे शांत (थंड) होत नाही, तर तो उष्णता देतच राहतो; आणि ज्याप्रमाणे भांडे शिजवण्याची जागा लगेच थंड होत नाही, तर ती उष्णता देतच राहतो; त्याचप्रमाणे चित्ताची ही अशांत अवस्था असते. वास्तविक पाहता, हे ‘उद्धच्च-कुक्कुच्च’ (उद्धतपणा आणि पश्चात्ताप/चिंता) च आहे.

---

ဝိစိကိစ္ဆဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မာတိ ဝိစိကိစ္ဆာယ အာရမ္မဏဓမ္မာ. အယောနိသောမနသိကာရော သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တနယောဝ. ဧဝမေတ္ထ ကာမစ္ဆန္ဒော ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ အာရမ္မဏေန ကထိတာ, ဗျာပါဒေါ အာရမ္မဏေန စ ဥပနိဿယေန စ, သေသာ သဟဇာတေန စ ဥပနိဿယေန စာတိ.

‘विचिकिच्छाठानीय धम्मा’ (संशयाला कारणीभूत असणारे धम्म) म्हणजे संशयाचे आलंबन (विषय) असणारे धम्म. ‘अयोनिसोमनसिकार’ (अयोग्य मनन) चा अर्थ सर्व ठिकाणी आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. अशा प्रकारे, येथे ‘कामच्छंद’ (इंद्रियसुखाची इच्छा) आणि ‘विचिकिच्छा’ (संशय) हे दोन धम्म आलंबनाच्या (विषयाच्या) रूपाने सांगितले आहेत; ‘ब्यापाद’ (द्वेष/क्रोध) हा आलंबन आणि उपनिस्सय (प्रबळ आश्रय) या दोन्ही रूपांनी सांगितला आहे; आणि उर्वरित धम्म (थीण-मिद्ध आणि उद्धच्च-कुक्कुच्च) हे सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारे) आणि उपनिस्सय या रूपांनी सांगितले आहेत.

---

သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မာတိ သတိယာ အာရမ္မဏဓမ္မာ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယာ စ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ စ. တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရောတိ တတ္ထ ဥပါယမနသိကာရဿ ပုနပ္ပုနံ ကရဏံ.

‘सतिसम्बोज्झङ्गठानीया धम्मा’ (स्मृती-संबोध्यंगाला कारणीभूत असणारे धम्म) म्हणजे स्मृतीचे आलंबन असणारे सदतीस बोधीपाक्षिक धम्म आणि नऊ लोकोत्तर धम्म. तेथे ‘योनिसोमनसिकारबहुलीकारो’ (योग्य मननाचा वारंवार अभ्यास करणे) म्हणजे त्या धम्मांवर योग्य प्रकारे (उपायाने) वारंवार मनन करणे होय.

---

ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာတိအာဒီသု ကုသလာတိ ကောသလ္လသမ္ဘူတာ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ. အကုသလာတိ အကောသလ္လသမ္ဘူတာ သာဝဇ္ဇဒုက္ခဝိပါကာ. သာဝဇ္ဇာတိ အကုသလာ. အနဝဇ္ဇာတိ ကုသလာ. ဟီနပဏီတကဏှသုက္ကေသုပိ ဧသေဝ နယော. သပ္ပဋိဘာဂါတိ ကဏှသုက္ကာယေဝ. ကဏှာ ဟိ ကဏှဝိပါကဒါနတော[Pg.179], သုက္ကာ စ သုက္ကဝိပါကဒါနတော သပ္ပဋိဘာဂါ နာမ, သဒိသဝိပါကကောဋ္ဌာသာတိ အတ္ထော. ပဋိပက္ခဘူတဿ ဝါ ဘာဂဿ အတ္ထိတာယ သပ္ပဋိဘာဂါ. ကဏှာနဉှိ သုက္ကာ ပဋိပက္ခဘာဂါ, သုက္ကာနဉ္စ ကဏှာ ပဋိပက္ခဘာဂါတိ ဧဝမ္ပိ သပ္ပဋိဘာဂါ. သပ္ပဋိဗာဟိတဋ္ဌေန ဝါ သပ္ပဋိဘာဂါ. အကုသလဉှိ ကုသလံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကံ ဒေတိ, ကုသလဉ္စ အကုသလံ ပဋိဗာဟိတွာတိ ဧဝမ္ပိ ကဏှသုက္ကာ သပ္ပဋိဘာဂါ.

‘कुसलाकुसला धम्मा’ (कुशल आणि अकुशल धम्म) इत्यादी वाक्यांमध्ये: ‘कुसला’ (कुशल) म्हणजे प्रज्ञेपासून उत्पन्न झालेले, दोषरहित आणि सुखद विपाक (परिणाम) देणारे धम्म. ‘अकुसला’ (अकुशल) म्हणजे अज्ञानापासून उत्पन्न झालेले, सदोष आणि दुःखद विपाक देणारे धम्म. ‘सावज्जा’ (सदोष) म्हणजे अकुशल. ‘अनवज्जा’ (दोषरहित) म्हणजे कुशल. ‘हीन’ (कनिष्ठ), ‘पणीत’ (उत्कृष्ट), ‘कण्ह’ (कृष्ण/काळे) आणि ‘सुक्क’ (शुक्ल/पांढरे) या शब्दांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. ‘सप्पटिभागा’ (परस्परांशी संबंधित किंवा प्रतिरूप असणारे) म्हणजे कृष्ण आणि शुक्ल धम्मच होत. कारण कृष्ण धम्म हे कृष्ण (वाईट) विपाक देत असल्यामुळे आणि शुक्ल धम्म हे शुक्ल (चांगले) विपाक देत असल्यामुळे त्यांना ‘सप्पटिभागा’ म्हणतात; याचा अर्थ ‘समान विपाक देणारे गट’ असा आहे. किंवा, विरोधी बाजू (प्रतिपक्ष) अस्तित्वात असल्यामुळे त्यांना ‘सप्पटिभागा’ म्हटले जाते. कारण कृष्ण धम्मांची विरोधी बाजू शुक्ल धम्म आहेत आणि शुक्ल धम्मांची विरोधी बाजू कृष्ण धम्म आहेत; या दृष्टीनेही ते ‘सप्पटिभागा’ आहेत. किंवा, परस्परांना रोखण्याच्या अर्थाने ते ‘सप्पटिभागा’ आहेत. कारण अकुशल धम्म कुशल धम्माला रोखून स्वतःचा विपाक देतात, आणि कुशल धम्म अकुशल धम्माला रोखून स्वतःचा विपाक देतात; या दृष्टीनेही कृष्ण आणि शुक्ल धम्म ‘सप्पटिभागा’ आहेत.

---

အာရမ္ဘဓာတူတိ ပဌမာရမ္ဘဝီရိယံ. နိက္ကမဓာတူတိ ကောသဇ္ဇတော နိက္ခန္တတ္တာ တတော ဗလဝတရံ. ပရက္ကမဓာတူတိ ပရံ ပရံ ဌာနံ အက္ကမနတာယ တတောပိ ဗလဝတရန္တိ တီဟိပိ ပဒေဟိ ဝီရိယမေဝ ကထိတံ.

‘आरम्भधातू’ म्हणजे सुरुवातीला केलेले वीर्य (प्रयत्न). ‘निक्कमधातू’ म्हणजे आळसातून बाहेर पडल्यामुळे त्या (सुरुवातीच्या प्रयत्नापेक्षा) अधिक बलवान असणारे वीर्य. ‘परक्कमधातू’ म्हणजे उत्तरोत्तर उच्च अवस्था प्राप्त करण्याच्या क्षमतेमुळे त्यापेक्षाही अधिक बलवान असणारे वीर्य. अशा प्रकारे, या तिन्ही पदांद्वारे ‘वीर्य’ (प्रयत्न/ऊर्जा) च सांगितले गेले आहे.

---

ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာတိ ပီတိယာ အာရမ္မဏဓမ္မာ. ကာယပဿဒ္ဓီတိ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ ဒရထပဿဒ္ဓိ. စိတ္တပဿဒ္ဓီတိ ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ဒရထပဿဒ္ဓိ. သမထနိမိတ္တန္တိ သမထောပိ သမထနိမိတ္တံ, အာရမ္မဏမ္ပိ. အဗျဂ္ဂနိမိတ္တန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ.

‘पीतिसम्बोज्झङ्गठानीया’ (प्रीती-संबोध्यंगाला कारणीभूत असणारे धम्म) म्हणजे प्रीतीचे आलंबन असणारे धम्म. ‘कायपस्सद्धि’ (कायाची शांतता) म्हणजे तीन स्कंधांच्या (वेदना, संज्ञा, संस्कार) तापाचा/थकव्याचा शम होणे. ‘चित्तपस्सद्धि’ (चित्ताची शांतता) म्हणजे विज्ञानस्कंधाच्या तापाचा शम होणे. ‘समथनिमित्तं’ (शमथाचे निमित्त) म्हणजे शमथ (एकाग्रता) स्वतः देखील शमथाचे निमित्त आहे आणि त्याचे आलंबन (विषय) देखील शमथाचे निमित्त आहे. ‘अब्यग्गनिमित्तं’ (विक्षेपविरहिततेचे निमित्त) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे.

---

ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာတိ ဥပေက္ခာယ အာရမ္မဏဓမ္မာ, အတ္ထတော ပန မဇ္ဈတ္တာကာရော ဥပေက္ခာဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝမေတ္ထ သတိဓမ္မဝိစယဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ အာရမ္မဏေန ကထိတာ, သေသာ အာရမ္မဏေနပိ ဥပနိဿယေနပိ.

‘उपेक्खासम्बोज्झङ्गठानीया’ (उपेक्षा-संबोध्यंगाला कारणीभूत असणारे धम्म) म्हणजे उपेक्षेचे आलंबन असणारे धम्म; परंतु वास्तविक पाहता, उपेक्षेला कारणीभूत असणारे धम्म हे तटस्थतेच्या (मध्यस्थतेच्या) स्वरूपाचे असतात, असे समजावे. अशा प्रकारे, येथे सती (स्मृती), धम्मविचय आणि उपेक्खा (उपेक्षा) हे संबोध्यंग आलंबनाच्या रूपाने सांगितले आहेत; आणि उर्वरित संबोध्यंग आलंबन आणि उपनिस्सय या दोन्ही रूपांनी सांगितले आहेत.

---

၃. သီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. शीलसुत्तवण्णना (शील सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၁၈၄. တတိယေ သီလသမ္ပန္နာတိ ဧတ္ထ ခီဏာသဝဿ လောကိယလောကုတ္တရသီလံ ကထိတံ, တေန သမ္ပန္နာတိ အတ္ထော. သမာဓိပညာသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝိမုတ္တိ ပန ဖလဝိမုတ္တိယေဝ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ဧဝမေတ္ထ သီလာဒယော တယော လောကိယလောကုတ္တရာ, ဝိမုတ္တိ လောကုတ္တရာဝ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ လောကိယမေဝ.

१८४. तिसऱ्या सूत्रात, ‘सीलसम्पन्ना’ (शीलाने संपन्न) या पाठात अरिहंतांच्या (क्षीणासवांच्या) लौकिक आणि लोकोत्तर शीलाविषयी सांगितले आहे; ‘त्या शीलाने युक्त असणे’ असा याचा अर्थ आहे. समाधी आणि प्रज्ञा यांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. परंतु ‘विमुत्ती’ (विमुक्ती) म्हणजे केवळ फलविमुक्तीच (फलप्राप्तीची विमुक्ती) समजावी. ‘विमुत्तिञाणदस्सनं’ (विमुक्तीचे ज्ञान आणि दर्शन) म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञान (पच्चवेक्खणञाण) होय. अशा प्रकारे, येथे शील इत्यादी तीन (शील, समाधी, प्रज्ञा) हे लौकिक आणि लोकोत्तर दोन्ही आहेत; विमुक्ती ही केवळ लोकोत्तरच आहे; आणि विमुक्तीचे ज्ञान-दर्शन हे केवळ लौकिकच आहे.

---

ဒဿနမ္ပာဟန္တိ ဒဿနမ္ပိ အဟံ. တံ ပနေတံ ဒဿနံ – စက္ခုဒဿနံ, ဉာဏဒဿနန္တိ ဒုဝိဓံ. တတ္ထ ပသန္နေဟိ စက္ခူဟိ အရိယာနံ ဒဿနံ ဩလောကနံ စက္ခုဒဿနံ နာမ. အရိယေဟိ ပန ဒိဋ္ဌဿ လက္ခဏဿ ဒဿနံ, ပဋိဝိဒ္ဓဿ စ ပဋိဝိဇ္ဈနံ ဈာနေန ဝါ ဝိပဿနာယ ဝါ မဂ္ဂဖလေဟိ ဝါ ဉာဏဒဿနံ နာမ. ဣမသ္မိံ ပနေတ္ထ စက္ခုဒဿနံ အဓိပ္ပေတံ. အရိယာနဉှိ ပသန္နေဟိ စက္ခူဟိ ဩလောကနမ္ပိ [Pg.180] ဗဟုကာရမေဝ. သဝနန္တိ ‘‘အသုကော နာမ ခီဏာသဝေါ အသုကသ္မိံ နာမ ရဋ္ဌေ ဝါ ဇနပဒေ ဝါ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ ဝိဟာရေ ဝါ လေဏေ ဝါ ဝသတီ’’တိ ကထေန္တာနံ သောတေန သဝနံ, ဧတမ္ပိ ဗဟုကာရမေဝ. ဥပသင်္ကမနန္တိ ‘‘ဒါနံ ဝါ ဒဿာမိ, ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆိဿာမိ, ဓမ္မံ ဝါ သောဿာမိ, သက္ကာရံ ဝါ ကရိဿာမီ’’တိ ဧဝရူပေန စိတ္တေန အရိယာနံ ဥပသင်္ကမနံ. ပယိရုပါသနန္တိ ပဉှာပယိရုပါသနံ. အရိယာနံ ဂုဏေ သုတွာ တေ ဥပသင်္ကမိတွာ နိမန္တေတွာ ဒါနံ ဒတွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ကုသလ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ပဉှပုစ္ဆနန္တိ အတ္ထော.

‘दस्सनम्पाहं’ म्हणजे ‘मी (तथागत) असे म्हणतो की, (अरिहंतांचे) दर्शन घेणे देखील अत्यंत उपकारक आहे.’ ते दर्शन दोन प्रकारचे आहे – चक्षुदर्शन (डोळ्यांनी पाहणे) आणि ज्ञानदर्शन (ज्ञानाने पाहणे). त्यापैकी, श्रद्धायुक्त डोळ्यांनी आर्यांचे (अरिहंतांचे) दर्शन घेणे किंवा त्यांना पाहणे म्हणजे ‘चक्षुदर्शन’ होय. परंतु, आर्यांनी पाहिलेल्या लक्षणांचे दर्शन घेणे आणि त्यांनी जाणलेल्या सत्याचा ध्यान, विपश्यना किंवा मार्ग-फलांद्वारे साक्षात्कार करणे म्हणजे ‘ज्ञानदर्शन’ होय. येथे मात्र ‘चक्षुदर्शन’ अभिप्रेत आहे. कारण, आर्यांना श्रद्धायुक्त डोळ्यांनी पाहणे देखील अत्यंत उपकारक आहे. ‘सवणं’ (श्रवण) म्हणजे – ‘अमुक नावाचे अरिहंत अमुक देशात, जनपदात, गावात, नगरात, विहारात किंवा गुहेत राहत आहेत,’ असे सांगणाऱ्यांचे शब्द कानांनी ऐकणे; हे देखील अत्यंत उपकारक आहे. ‘उपसङ्कमनं’ (जवळ जाणे/भेटणे) म्हणजे – ‘मी दान देईन, किंवा प्रश्न विचारीन, किंवा धम्म ऐकेन, किंवा आदर-सत्कार करीन,’ अशा विचाराने आर्यांच्या जवळ जाणे. ‘पयिरुपासनं’ (सेवा करणे/जवळ बसणे) म्हणजे प्रश्न विचारण्याच्या उद्देशाने जवळ बसणे. आर्यांचे गुण ऐकून, त्यांच्याजवळ जाऊन, त्यांना आमंत्रित करून, दान देऊन ‘भन्ते, कुशल काय आहे?’ इत्यादी प्रकारे प्रश्न विचारणे, असा याचा अर्थ आहे.

---

အနုဿတိန္တိ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေသု နိသိန္နဿ ‘‘ဣဒါနိ အရိယာ လေဏဂုဟမဏ္ဍပါဒီသု ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသုခေဟိ ဝီတိနာမေန္တီ’’တိ အနုဿရဏံ. ယော ဝါ တေသံ သန္တိကေ ဩဝါဒေါ လဒ္ဓေါ ဟောတိ, တံ အာဝဇ္ဇိတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလံ ကထိတံ, ဣမသ္မိံ သမာဓိ, ဣမသ္မိံ ဝိပဿနာ, ဣမသ္မိံ မဂ္ဂေါ, ဣမသ္မိံ ဖလ’’န္တိ ဧဝံ အနုဿရဏံ. အနုပဗ္ဗဇ္ဇန္တိ အရိယေသု စိတ္တံ ပသာဒေတွာ ဃရာ နိက္ခမ္မ တေသံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ. အရိယာနဉှိ သန္တိကေ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ တေသံယေဝ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ တေသံယေဝ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတောပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ. အရိယေသု ပသာဒေန အညတ္ထ ပဗ္ဗဇိတွာ အရိယာနံ သန္တိကေ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတော ပဗ္ဗဇ္ဇာပိ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ. အညေသု ပန ပသာဒေန အညေသံယေဝ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ အညေသံယေဝ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတော ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ န ဟောတိ.

अनुस्सति (अनुस्मृती) म्हणजे रात्रीच्या व दिवसाच्या निवासस्थानी बसलेल्या व्यक्तीने 'या वेळी आर्य लोक गुहा, मंडप इत्यादी ठिकाणी ध्यान, विपश्यना, मार्ग आणि फल यांच्या सुखाने काळ घालवत आहेत' असे स्मरण करणे होय. किंवा त्यांच्याकडून जो उपदेश प्राप्त झाला आहे, त्याचे चिंतन करून 'या ठिकाणी शील सांगितले आहे, येथे समाधी, येथे विपश्यना, येथे मार्ग आणि येथे फल सांगितले आहे' असे वारंवार स्मरण करणे होय. अनुपब्बज्जा (अनुप्रव्रज्या) म्हणजे आर्यांच्या ठायी चित्त प्रसन्न करून, घरातून बाहेर पडून त्यांच्या सन्निध प्रव्रज्या घेणे होय. कारण, आर्यांच्या सन्निध चित्त प्रसन्न करून, त्यांच्याच जवळ प्रव्रजित होऊन, त्यांच्याच उपदेश व अनुशासनाची आकांक्षा ठेवून आचरण करणाऱ्याची प्रव्रज्या ही 'अनुपब्बज्जा' म्हटली जाते. आर्यांच्या ठायी श्रद्धा ठेवून इतर ठिकाणी प्रव्रजित होऊनही, आर्यांच्याच जवळ उपदेश व अनुशासनाची आकांक्षा ठेवून आचरण करणाऱ्याची प्रव्रज्या देखील 'अनुपब्बज्जा' म्हटली जाते. परंतु, इतरांच्या ठायी श्रद्धा ठेवून, इतरांच्याच जवळ प्रव्रजित होऊन, इतरांच्याच उपदेश व अनुशासनाची आकांक्षा ठेवून आचरण करणाऱ्याची प्रव्रज्या 'अनुपब्बज्जा' म्हटली जात नाही.

---

ဧဝံ ပဗ္ဗဇိတေသု ပန မဟာကဿပတ္ထေရဿ တာဝ အနုပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာ သတသဟဿမတ္တာ အဟေသုံ, တထာ ထေရဿေဝ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ စ စန္ဒဂုတ္တတ္ထေရဿ, တဿာပိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ သူရိယဂုတ္တတ္ထေရဿ, တဿာပိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ အဿဂုတ္တတ္ထေရဿ, တဿာပိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ ယောနကဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရဿ, တဿ ပန သဒ္ဓိဝိဟာရိကော အသောကရညော ကနိဋ္ဌဘာတာ တိဿတ္ထေရော နာမ အဟောသိ, တဿ အနုပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာ အဍ္ဎတေယျကောဋိသင်္ခါ အဟေသုံ. မဟိန္ဒတ္ထေရဿ အနုပဗ္ဗဇိတာနံ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ. ယာဝဇ္ဇဒိဝသာ လင်္ကာဒီပေ သတ္ထရိ ပသာဒေန ပဗ္ဗဇန္တာ မဟိန္ဒတ္ထေရဿေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အနုပဗ္ဗဇန္တိ နာမ.

अशा प्रकारे प्रव्रजित झालेल्यांमध्ये, सर्वप्रथम महाकस्सप थेरांच्या अनुप्रव्रज्येचे अनुकरण करून प्रव्रजित झालेले सुमारे एक लाख होते. तसेच, त्या थेरांचे सद्धिविहारिक (शिष्य) चंदगुत्त थेरांच्या अनुप्रव्रज्येचे अनुकरण करून प्रव्रजित झालेले देखील सुमारे एक लाख होते. त्यांच्याही सद्धिविहारिक सूरियगुत्त थेरांच्या, त्यांच्याही सद्धिविहारिक अस्सगुत्त थेरांच्या आणि त्यांच्याही सद्धिविहारिक योनकधम्मरक्खित थेरांच्या अनुप्रव्रज्येचे अनुकरण करून प्रव्रजित झालेले प्रत्येकी सुमारे एक लाख होते. त्या योनकधम्मरक्खित थेरांचे सद्धिविहारिक सम्राट अशोकांचे धाकटे बंधू तिस्स थेर नावाचे होते; त्यांच्या अनुप्रव्रज्येचे अनुकरण करून प्रव्रजित झालेल्यांची संख्या अडीच कोटी होती. महिन्द थेरांच्या अनुप्रव्रज्येचे अनुकरण करणाऱ्यांच्या संख्येची तर मर्यादाच नाही. आजतागायत लंकाद्वीपामध्ये शास्त्यांच्या ठायी श्रद्धा ठेवून जे प्रव्रजित होतात, ते महिन्द थेरांच्याच प्रव्रज्येचे अनुकरण करतात असे म्हटले जाते.

---

တံ [Pg.181] ဓမ္မန္တိ တံ တေသံ ဩဝါဒါနုသာသနီဓမ္မံ. အနုဿရတီတိ သရတိ. အနုဝိတက္ကေတီတိ ဝိတက္ကာဟတံ ကရောတိ. အာရဒ္ဓေါ ဟောတီတိ ပရိပုဏ္ဏော ဟောတိ. ပဝိစိနတီတိအာဒိ သဗ္ဗံ တတ္ထ ဉာဏစာရဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ပဝိစိနတီတိ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ လက္ခဏံ ဝိစိနတိ. ပဝိစရတီတိ တတ္ထ ဉာဏံ စရာပေတိ. ပရိဝီမံသမာပဇ္ဇတီတိ ဝီမံသနံ ဩလောကနံ ဂဝေသနံ အာပဇ္ဇတိ.

'तं धम्मं' म्हणजे त्यांचा तो उपदेश व अनुशासनाचा धर्म. 'अनुस्सरति' म्हणजे स्मरण करतो. 'अनुवितक्केति' म्हणजे वितर्काने विचार करतो. 'आरद्धो होति' म्हणजे परिपूर्ण होतो. 'पविचिनति' इत्यादी सर्व शब्द तेथे ज्ञानाच्या संचाराच्या प्रभावानेच सांगितले आहेत. अथवा, 'पविचिनति' म्हणजे त्या त्या धर्मांच्या लक्षणांचा शोध घेतो. 'पविचरति' म्हणजे त्यामध्ये ज्ञानाचा संचार करतो. 'परिवीमंसमापज्जति' म्हणजे मीमांसा, अवलोकन आणि गवेषणा करतो.

---

သတ္တ ဖလာ သတ္တာနိသံသာတိ ဥဘယမ္ပေတံ အတ္ထတော ဧကံ. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ပဋိကစ္စ အညံ အာရာဓေတီတိ အရဟတ္တံ အာရာဓေန္တော ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ အာရာဓေတိ, တဉ္စ ခေါ ပဋိကစ္စ, အသမ္ပတ္တေယေဝ မရဏကာလေတိ အတ္ထော. အထ မရဏကာလေတိ အထ မရဏဿ အာသန္နကာလေ.

'सत्त फला सत्तानिसंसा' (सात फळे आणि सात फायदे) हे दोन्ही शब्द अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. 'दिट्ठेव धम्मे पटिकच्च अञ्ञं आराधेति' म्हणजे अर्हत्त्व प्राप्त करताना याच जन्मात प्राप्त करतो, आणि ते देखील आधीच, मृत्यूची वेळ येण्यापूर्वीच प्राप्त करतो, असा अर्थ आहे. 'अथ मरणकाले' म्हणजे अथवा मृत्यूच्या अगदी जवळच्या वेळी (मरणासन्न काळात).

---

အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီတိ ယော အာယုဝေမဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, သော တိဝိဓော ဟောတိ. ကပ္ပသဟဿာယုကေသု တာဝ အဝိဟေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဧကော နိဗ္ဗတ္တဒိဝသေယေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. နော စေ နိဗ္ဗတ္တဒိဝသေ ပါပုဏာတိ, ပဌမဿ ပန ကပ္ပသတဿ မတ္ထကေ ပါပုဏာတိ. အယမေကော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ. အပရော ဧဝံ အသက္ကောန္တော ဒွိန္နံ ကပ္ပသတာနံ မတ္ထကေ ပါပုဏာတိ, အယံ ဒုတိယော. အပရော ဧဝမ္ပိ အသက္ကောန္တော စတုန္နံ ကပ္ပသတာနံ မတ္ထကေ ပါပုဏာတိ, အယံ တတိယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ.

'अंतरापरिनिब्बायी' म्हणजे जो आयुष्याचा मध्यभाग ओलांडण्यापूर्वीच परिनिर्वाण प्राप्त करतो. तो तीन प्रकारचा असतो. सर्वप्रथम, एक हजार कल्प आयुष्य असलेल्या 'अविह' लोकामध्ये उत्पन्न होऊन, एक अनागामी पुद्गल उत्पन्न झाल्याच्या दिवशीच अर्हत्त्व प्राप्त करतो. जर उत्पन्न झाल्याच्या दिवशी प्राप्त करू शकला नाही, तर पहिल्या शंभर कल्पांच्या समाप्तीनंतर प्राप्त करतो. हा पहिला 'अंतरापरिनिब्बायी' होय. दुसरा, अशा प्रकारे असमर्थ ठरल्यास, दोनशे कल्पांच्या समाप्तीनंतर अर्हत्त्व प्राप्त करतो, हा दुसरा होय. तिसरा, अशा प्रकारेही असमर्थ ठरल्यास, चारशे कल्पांच्या समाप्तीनंतर अर्हत्त्व प्राप्त करतो, हा तिसरा 'अंतरापरिनिब्बायी' होय.

---

ပဉ္စမံ ပန ကပ္ပသတံ အတိက္ကမိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ ဟောတိ. အတပ္ပာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဥပ္ပန္နော ပန သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန အရဟတ္တံ ပတ္တော သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ, အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန ပတ္တော အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. အဝိဟာဒီသုပိ နိဗ္ဗတ္တော တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ဥပရူပရိ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အကနိဋ္ဌံ ပတ္တော ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ.

परंतु पाचशे कल्प ओलांडून अर्हत्त्व प्राप्त करणारा 'उपहच्चपरिनिब्बायी' म्हटला जातो. 'अतप्प' इत्यादी लोकांमध्येही हाच नियम समजून घ्यावा. परंतु कोणत्याही एका लोकामध्ये उत्पन्न होऊन, ससंस्काराने (प्रयत्नासह) अर्हत्त्व प्राप्त करणारा 'ससंखारपरिनिब्बायी' म्हटला जातो; आणि असंस्काराने (प्रयत्नाशिवाय) अर्हत्त्व प्राप्त करणारा 'असंखारपरिनिब्बायी' म्हटला जातो. 'अविह' इत्यादी लोकांमध्ये उत्पन्न होऊन, तेथे पूर्ण आयुष्यभर राहून, वरवरच्या लोकांमध्ये उत्पन्न होत होत शेवटी 'अकनिठ्ठ' लोकामध्ये पोहोचणारा 'उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी' म्हटला जातो.

---

ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ အဋ္ဌစတ္တာရီသ အနာဂါမိနော ကထေတဗ္ဗာ. အဝိဟေသု ဟိ တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ, ဧကော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ, ဧကော ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီတိ ပဉ္စ ဟောန္တိ. တေ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော ပဉ္စ, သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော ပဉ္စာတိ ဒသ ဟောန္တိ, တထာ အတပ္ပာဒီသု. အကနိဋ္ဌေသု ပန ဥဒ္ဓံသောတော နတ္ထိ, တသ္မာ တတ္ထ စတ္တာရော သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ, စတ္တာရော အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီတိ အဋ္ဌာတိ ဧဝံ အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဟောန္တိ. တေသံ ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ သဗ္ဗဇေဋ္ဌော စေဝ ဟောတိ [Pg.182] သဗ္ဗကနိဋ္ဌော စ. ကထံ? သော ဟိ သောဠသကပ္ပသဟဿာယုကတ္တာ အာယုနာ သဗ္ဗေသံ ဇေဋ္ဌော, သဗ္ဗပစ္ဆာ အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ သဗ္ဗေသံ ကနိဋ္ဌော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ နာနာလက္ခဏာ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ.

परंतु या ठिकाणी अठ्ठेचाळीस प्रकारचे अनागामी सांगितले पाहिजेत. कारण 'अविह' लोकामध्ये तीन अंतरापरिनिब्बायी, एक उपहच्चपरिनिब्बायी आणि एक उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी असे पाच अनागामी असतात. ते असंखारपरिनिब्बायी पाच आणि ससंखारपरिनिब्बायी पाच मिळून दहा होतात; याचप्रमाणे अतप्प इत्यादी लोकांमध्येही (अतप्प, सुदस्स, सुदस्सी या तिन्हींमध्ये प्रत्येकी दहा-दहा) होतात. परंतु 'अकनिठ्ठ' लोकामध्ये उद्धंसोत नसतो, म्हणून तेथे चार ससंखारपरिनिब्बायी आणि चार असंखारपरिनिब्बायी असे आठ असतात; अशा प्रकारे एकूण अठ्ठेचाळीस अनागामी होतात. त्यांच्यामध्ये 'उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी' हा सर्वांत मोठा देखील असतो आणि सर्वांत लहान देखील असतो. ते कसे? कारण तो सोळा हजार कल्प आयुष्य असलेला असल्याने आयुष्याने सर्वांत मोठा असतो, आणि सर्वांत शेवटी अर्हत्त्व प्राप्त करत असल्याने तो सर्वांत लहान असतो. या सूत्तात एकाच चित्तक्षणात उत्पन्न होणारे, भिन्न लक्षणे असलेले, अर्हत्त्वमार्गाच्या पूर्वभागातील विपश्यनेचे बोज्झंग सांगितले आहेत.

---

၄. ဝတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. वत्थसुत्तवण्णना (वत्थ सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

၁၈၅. စတုတ္ထေ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဣတိ စေ မေ ဟောတီတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ ဧဝံ စေ မယှံ ဟောတိ. အပ္ပမာဏောတိ မေ ဟောတီတိ အပ္ပမာဏောတိ ဧဝံ မေ ဟောတိ. သုသမာရဒ္ဓေါတိ သုပရိပုဏ္ဏော. တိဋ္ဌတီတိ ဧတ္ထ အဋ္ဌဟာကာရေဟိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ တိဋ္ဌတိ – ဥပ္ပာဒံ အနာဝဇ္ဇိတတ္တာ အနုပ္ပာဒံ အာဝဇ္ဇိတတ္တာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ တိဋ္ဌတိ, ပဝတ္တံ, အပ္ပဝတ္တံ, နိမိတ္တံ, အနိမိတ္တံ သင်္ခါရေ အနာဝဇ္ဇိတတ္တာ, ဝိသင်္ခါရံ အာဝဇ္ဇိတတ္တာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ တိဋ္ဌတီတိ. ဣမေဟိ အဋ္ဌဟာကာရေဟိ တိဋ္ဌတီတိ ထေရော ဇာနာတိ, ဝုတ္တာကာရဝိပရီတေဟေဝ အဋ္ဌဟာကာရေဟိ စဝန္တံ စဝတီတိ ပဇာနာတိ. သေသဗောဇ္ဈင်္ဂေသုပိ ဧသေဝ နယော.

१८५. चौथ्या सूत्तात, 'satisambojjhaṅgo iti ce me hotīti' म्हणजे 'माझ्या ठायी सतिसंबोज्जंग (स्मृती-संबोध्यंग) आहे' असे जर मला वाटते. 'appamāṇoti me hotīti' म्हणजे 'तो अमर्याद आहे' असे मला वाटते. 'susamāraddhoti' म्हणजे चांगल्या प्रकारे परिपूर्ण झालेला. 'tiṭṭhatīti' म्हणजे येथे आठ कारणांनी सतिसंबोज्जंग टिकून राहतो – (१) उत्पत्तीचा विचार न केल्यामुळे आणि (२) अनुत्पाद (निर्वाण) चा विचार केल्यामुळे सतिसंबोज्जंग टिकून राहतो; (३) प्रवृत्तीचा विचार न केल्यामुळे आणि (४) अप्रवृत्तीचा विचार केल्यामुळे; (५) निमित्ताचा विचार न केल्यामुळे आणि (६) अनिमित्ताचा विचार केल्यामुळे; (७) संस्कारांचा विचार न केल्यामुळे आणि (८) विसंस्काराचा विचार केल्यामुळे सतिसंबोज्जंग टिकून राहतो. या आठ कारणांनी तो टिकून राहतो, असे थेर जाणतात; आणि सांगितलेल्या कारणांच्या अगदी उलट असलेल्या आठ कारणांनी तो नष्ट होतो, हे देखील ते चांगल्या प्रकारे जाणतात. उर्वरित बोज्झंगांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

---

ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ထေရဿ ဖလဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ. ယဒါ ဟိ ထေရော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ သီသံ ကတွာ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ, တဒါ ဣတရေ ဆ တဒနွယာ ဟောန္တိ. ယဒါ ဓမ္မဝိစယာဒီသု အညတရံ, တဒါပိ သေသာ တဒနွယာ ဟောန္တီတိ ဧဝံ ဖလသမာပတ္တိယံ အတ္တနော စိဏ္ဏဝသိတံ ဒဿေန္တော ထေရော ဣမံ သုတ္တံ ကထေသီတိ.

अशा प्रकारे या सूत्तात, थेरांचे फल-समापत्तीशी संबंधित बोज्झंग सांगितले आहेत. कारण जेव्हा थेर सतिसंबोज्जंगाला मुख्य करून फल-समापत्तीमध्ये प्रवेश करतात, तेव्हा इतर सहा बोज्झंग त्याचे अनुकरण करतात. जेव्हा धम्मविचय इत्यादींपैकी कोणत्याही एकाला मुख्य करतात, तेव्हाही उर्वरित बोज्झंग त्याचे अनुकरण करतात. अशा प्रकारे फल-समापत्तीमध्ये स्वतःच्या अंगीकारलेल्या वशित्वाचे (प्रभुत्वाचे) प्रदर्शन करण्यासाठी थेरांनी हे सूत्त सांगितले आहे.

---

၅. ဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. भिक्खुसुत्तवण्णना (भिक्खु सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

၁၈၆. ပဉ္စမေ ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တိ. ကိံ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ? မဂ္ဂေန အသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနံ, ပစ္စဝေက္ခဏာယ ကတကိစ္စတံ, မဂ္ဂေန ဝါ ကိလေသနိဒ္ဒါတော ပဗုဇ္ဈနတ္ထာယ, ဖလေန ပဗုဇ္ဈနဘာဝတ္ထာယာတိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနေဝေတ္ထ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာ ကိလေသပဟာနပစ္စဝေက္ခဏာတိ သဗ္ဗံ ဒဿိတံ.

१८६. पाचव्या सुत्तात, 'बोधाय संवत्तन्तीति' म्हणजे बोधासाठी (जाणण्यासाठी) प्रवृत्त होतात. काय जाणण्यासाठी? मार्गाने (अरिअमग्ग) असंखत (असंस्कृत) निर्वाण जाणण्यासाठी, प्रत्यवेक्षणेने (पच्चवेक्खणा) कृतकृत्यता (केलेले कार्य) जाणण्यासाठी, किंवा मार्गाने क्लेशांच्या निद्रेतून जागृत होण्यासाठी, आणि फलाने निर्वाण साक्षात्काराच्या अवस्थेला प्राप्त होण्यासाठी - असेही म्हटले आहे. म्हणूनच येथे निर्वाण-साक्षात्कार, क्लेश-प्रहाण आणि प्रत्यवेक्षणा हे सर्व दर्शविले आहे.

---

၆-၇. ကုဏ္ဍလိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

६-७. कुंडलिय सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

၁၈၇-၁၈၈. ဆဋ္ဌေ [Pg.183] အာရာမနိဿယီတိ အာရာမံ နိဿာယ ဝသနဘာဝေန အာရာမနိဿယီ. ပရိသာဝစရောတိ ပရိသာယ အဝစရော. ပရိသံ နာမ ဗာလာပိ, ပဏ္ဍိတာပိ ဩသရန္တိ, ယော ပန ပရပ္ပဝါဒံ မဒ္ဒိတွာ အတ္တနော ဝါဒံ ဒီပေတုံ သက္ကောတိ, အယံ ပရိသာဝစရော နာမ. အာရာမေန အာရာမန္တိ အာရာမေနေဝ အာရာမံ အနုစင်္ကမာမိ, န ဗာဟိရေနာတိ အတ္ထော. ဥယျာနေန ဥယျာနန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အညေန ဝါ အာရာမေန ပဝိသိတွာ အညံ အာရာမံ, အညေန ဥယျာနေန အညံ ဥယျာနန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဣတိဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသန္တိ ‘‘ဧဝံ ပုစ္ဆာ ဟောတိ, ဧဝံ ဝိဿဇ္ဇနံ, ဧဝံ ဂဟဏံ, ဧဝံ နိဗ္ဗေဌန’’န္တိ ဣမိနာ နယေန ဣတိဝါဒေါ ဟောတိ ဣတိဝါဒပ္ပမောက္ခောတိ ဧတံ အာနိသံသံ. ဥပါရမ္ဘာနိသံသန္တိ ‘‘အယံ ပုစ္ဆာယ ဒေါသော, အယံ ဝိဿဇ္ဇနေ’’တိ ဧဝံ ဝါဒဒေါသာနိသံသံ.

१८७-१८८. सहाव्या सुत्तात, 'आरामनिस्सयी' म्हणजे आरामाचा (विहाराचा) आश्रय घेऊन राहण्याच्या स्वभावामुळे 'आरामनिस्सयी' म्हटले जाते. 'परिसावचरो' म्हणजे परिषदेमध्ये वावरणारा. परिषदेमध्ये मूर्ख आणि पंडित दोन्ही एकत्र येतात, परंतु जो दुसऱ्याच्या चुकीच्या वादाचे खंडन करून स्वतःचा वाद (मत) सिद्ध करू शकतो, त्याला 'परिसावचरो' (परिषद-प्रवीण) म्हणतात. 'आरामेन आरामं' म्हणजे एका आरामातून दुसऱ्या आरामातच मी चंक्रमण करतो (फिरतो), बाहेर नाही, असा अर्थ आहे. 'उय्यानेन उय्यानं' (उद्यानातून उद्यानात) यामध्येही हाच नियम समजावा. किंवा दुसऱ्या आरामात प्रवेश करून अन्य आरामात, आणि दुसऱ्या उद्यानातून अन्य उद्यानात चंक्रमण करतो, असा येथे अर्थ आहे. 'इतिवादप्पमोक्खानिंसं' म्हणजे 'असा प्रश्न असतो, असे उत्तर असते, असे ग्रहण असते, असे खंडन असते' या पद्धतीने वाद होतो आणि वादातून मुक्ती मिळते, हा त्याचा फायदा (आनिसंस) आहे. 'उपालम्भानिसंसं' म्हणजे 'हा प्रश्नातील दोष आहे, हा उत्तरातील दोष आहे' अशा प्रकारे वादातील दोषांचे प्रतिपादन करण्याचा फायदा होय.

---

ကထံ ဘာဝိတော စ, ကုဏ္ဍလိယ, ဣန္ဒြိယသံဝရောတိ သတ္ထာ ‘‘ဧတ္တကံ ဌာနံ ပရိဗ္ဗာဇကေန ပုစ္ဆိတံ, ဣဒါနိ ပုစ္ဆိတုံ န သက္ကောတီ’’တိ ဉတွာ ‘‘န တာဝ အယံ ဒေသနာ ယထာနုသန္ဓိံ ဂတာ. ဣဒါနိ နံ ယထာနုသန္ဓိံ ပါပေဿာမီ’’တိ သယမေဝ ပုစ္ဆန္တော ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ မနာပံ နာဘိဇ္ဈတီတိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ နာဘိဇ္ဈာယတိ. နာဘိဟံသတီတိ န သာမိသာယ တုဋ္ဌိယာ အဘိဟံသတိ. တဿ ဌိတော စ ကာယော ဟောတိ, ဌိတံ စိတ္တံ အဇ္ဈတ္တန္တိ တဿ နာမကာယော စ စိတ္တဉ္စ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ ဌိတံ ဟောတိ. သုသဏ္ဌိတန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေန သုဋ္ဌု သဏ္ဌိတံ. သုဝိမုတ္တန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနဝိမုတ္တိယာ သုဝိမုတ္တံ. အမနာပန္တိ အနိဋ္ဌာရမ္မဏံ. န မင်္ကု ဟောတီတိ တသ္မိံ န မင်္ကု ဟောတိ. အပ္ပတိဋ္ဌိတစိတ္တောတိ ကိလေသဝသေန အဋ္ဌိတစိတ္တော. အဒီနမာနသောတိ ဒေါမနဿဝသေန အဒီနစိတ္တော. အဗျာပန္နစေတသောတိ ဒေါသဝသေန အပူတိစိတ္တော.

'हे कुंडलिय, इंद्रियसंवर कसा भावित केला जातो?' असे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) विचारले. 'इतका भाग परिव्राजकाने विचारला आहे, आता तो विचारू शकत नाही' हे जाणून, 'अजून ही देशना योग्य अनुसंधीला (योग्य निष्कर्षाला) पोहोचली नाही. आता मी स्वतःच या देशनेला योग्य अनुसंधीला पोहोचवीन' असे म्हणून स्वतःच प्रश्न विचारत त्यांनी या देशनेची सुरुवात केली. त्यामध्ये, 'मनापं नाभिञ्जतीति' म्हणजे इष्ट आलंबनाची अभिलाषा करत नाही. 'नाभिहंसतीति' म्हणजे सामिष (क्लेशांसह) आनंदाने हर्षित होत नाही. 'तस्स ठितो च कायो होति, ठितं चित्तं अज्झत्तं' म्हणजे त्याचा नामकाय आणि चित्त गोचर-अध्यात्म (कर्मस्थान आलंबन) मध्ये स्थिर असते. 'सुसण्ठितं' म्हणजे कर्मस्थानाच्या प्रभावाने चांगल्या प्रकारे स्थिर झालेले. 'सुविमुत्तं' म्हणजे कर्मस्थान-विमुक्तीने चांगल्या प्रकारे मुक्त झालेले. 'अमनापं' म्हणजे अनिष्ट आलंबन. 'न मंकु होति' म्हणजे त्यात तो खिन्न (चेहरा मलूल) होत नाही. 'अप्पतिट्ठितचित्तो' म्हणजे क्लेशांच्या प्रभावाने विचलित न होणारे चित्त असलेला. 'अदीनमानसो' म्हणजे दौर्मनस्याच्या (दुःखाच्या) प्रभावाने दीन चित्त नसलेला. 'अब्यापन्नचेतसो' म्हणजे द्वेषाच्या प्रभावाने अपूतचित्त (कलुषित चित्त नसलेला) होय.

---

ဧဝံ ဘာဝိတော ခေါ, ကုဏ္ဍလိယ, ဣန္ဒြိယသံဝရော ဧဝံ ဗဟုလီကတော တီဏိ သုစရိတာနိ ပရိပူရေတီတိ ဧတ္ထ ဧဝံ သုစရိတပူရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ဣမေသု တာဝ ဆသု ဒွါရေသု အဋ္ဌာရသ ဒုစ္စရိတာနိ ဟောန္တိ. ကထံ? စက္ခုဒွါရေ တာဝ [Pg.184] ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂါနိ အစောပေတွာ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ လောဘံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ မနောဒုစ္စရိတံ ဟောတိ. လောဘသဟဂတေန စိတ္တေန ‘‘အဟော ဝတိဒံ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပ’’န္တိ ဘဏန္တဿ ဝစီဒုစ္စရိတံ, တဒေဝ ဟတ္ထေန ပရာမသန္တဿ ကာယဒုစ္စရိတံ. သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော.

'हे कुंडलिय, अशा प्रकारे भावित केलेला आणि बहुलीकृत (पुन्हा पुन्हा अभ्यासलेला) इंद्रियसंवर तीन सुचरितांना परिपूर्ण करतो' येथे सुचरितांची परिपूर्ती अशा प्रकारे समजावी - प्रथम या सहा द्वारांमध्ये अठरा दुश्चरिते होतात. कशी? प्रथम चक्षुद्वारावर इष्ट आलंबन आले असता, कायांग आणि वागंग (शरीर व वाणीचे अवयव) न हलवता त्या आलंबनाविषयी लोभ उत्पन्न करणाऱ्याचे 'मनोदुश्चरित' होते. लोभयुक्त चित्ताने 'अहाहा! हे किती इष्ट, प्रिय आणि मनपसंत आहे' असे बोलणाऱ्याचे 'वचीदुश्चरित' (वाणीचे दुश्चरित) होते, आणि त्यालाच हाताने स्पर्श करणाऱ्याचे 'कायदुश्चरित' (शारीरिक दुश्चरित) होते. इतर द्वारांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

---

အယံ ပန ဝိသေသော – သောတဒွါရသ္မိဉှိ သဒ္ဒါရမ္မဏဿ ဝတ္ထုဘူတံ သင်္ခပဏဝါဒိတူရိယဘဏ္ဍံ အနာမာသံ အာမသန္တဿ, ဃာနဒွါရေ ဂန္ဓာရမ္မဏဿ ဝတ္ထုဘူတံ ဂန္ဓမာလာဒိံ, ဇိဝှာဒွါရေ ရသာရမ္မဏဿ ဝတ္ထုဘူတံ မစ္ဆမံသာဒိံ, ကာယဒွါရေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏဿ ဝတ္ထုဘူတံ ဝတ္ထတူလကပါဝါရာဒိံ, မနောဒွါရေ ပညတ္တိဝသေန ဓမ္မာရမ္မဏဘူတံ သပ္ပိတေလမဓုဖာဏိတာဒိံ အာမသန္တဿ ကာယဒုစ္စရိတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သင်္ခေပတော ပနေတ္ထ ဆသု ဒွါရေသု ကာယဝီတိက္ကမော ကာယဒုစ္စရိတံ, ဝစီဝီတိက္ကမော ဝစီဒုစ္စရိတံ, မနောဝီတိက္ကမော မနောဒုစ္စရိတန္တိ တီဏေဝ ဒုစ္စရိတာနိ ဟောန္တိ.

परंतु हा विशेष आहे - श्रोतद्वारावर (कान) शब्दालंबनाचे वस्तू रूप असलेले शंख, पणव इत्यादी वाद्ये (जी भिक्खूंनी स्पर्श न करण्याजोगी आहेत) त्यांना स्पर्श करणाऱ्याचे; घ्राणद्वारावर (नाक) गंधालंबनाचे वस्तू रूप असलेले गंध, पुष्प इत्यादींना स्पर्श करणाऱ्याचे; जिव्हाद्वारावर (जीभ) रसांलबनाचे वस्तू रूप असलेले मासे, मांस इत्यादींचे सेवन करणाऱ्याचे; कायद्वारावर (त्वचा) स्प्रष्टव्यालंबनाचे वस्तू रूप असलेले वस्त्र, कापूस, पांघरूण इत्यादींना स्पर्श करणाऱ्याचे; आणि मनोद्वारावर प्रज्ञप्तीच्या प्रभावाने धर्मालंबन रूप असलेले तूप, तेल, मध, गुळ इत्यादींना स्पर्श करणाऱ्याचे 'कायदुश्चरित' समजावे. संक्षेपाने सांगायचे तर, येथे सहा द्वारांमध्ये कायेने उल्लंघन करणे म्हणजे 'कायदुश्चरित', वाणीने उल्लंघन करणे म्हणजे 'वचीदुश्चरित' आणि मनाने उल्लंघन करणे म्हणजे 'मनोदुश्चरित' - अशी तीनच दुश्चरिते होतात.

---

အယံ ပန ဘိက္ခု အတ္တနော ဘာဝနာပဋိသင်္ခါနေ ဌိတော ဣမာနိ ဒုစ္စရိတာနိ သုစရိတံ ကတွာ ဝိပရိဏာမေတိ. ကထံ? စက္ခုဒွါရေ တာဝ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂါနိ အစာလေတွာ ရူပါရမ္မဏံ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌာပယတော မနောသုစရိတံ ဟောတိ, ဝိပဿနာသဟဂတေန စိတ္တေန ခယဓမ္မံ ဝယဓမ္မန္တိ ဘဏန္တဿ ဝစီသုစရိတံ, ‘‘အနာမာသဘဏ္ဍံ ဧတ’’န္တိ အနာမသန္တဿ ကာယသုစရိတံ. သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ ဣမာနိ ဝိတ္ထာရတော အဋ္ဌာရသ သုစရိတာနိ ဟောန္တိ. သင်္ခေပတော ပနေတ္ထာပိ ဆသု ဒွါရေသု ကာယသံဝရော ကာယသုစရိတံ, ဝစီသံဝရော ဝစီသုစရိတံ, မနောသံဝရော မနောသုစရိတန္တိ တီဏေဝ သုစရိတာနိ ဟောန္တိ. ဧဝံ ဣန္ဒြိယသံဝရော တီဏိ သုစရိတာနိ ပရိပူရေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္တာဝတာ သီလာနုရက္ခိတံ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ ကထိတံ.

परंतु हा भिक्खू आपल्या भावना-प्रत्यवेक्षणामध्ये (चिंतनात) स्थित राहून या दुश्चरितांना सुचरितात बदलतो. कसे? प्रथम चक्षुद्वारावर इष्ट आलंबन आले असता, कायांग आणि वागंग न हलवता रूपाला आलंबन बनवून विपश्यना (विपस्सना) प्रवृत्त करणाऱ्याचे 'मनोसुचरित' होते. विपश्यनायुक्त चित्ताने 'हे क्षयधर्मी आहे, व्ययधर्मी आहे' असे चिंतन करणाऱ्याचे 'वचीसुचरित' होते. 'ही स्पर्श न करण्याजोगी वस्तू आहे' असे समजून स्पर्श न करणाऱ्याचे 'कायसुचरित' होते. इतर द्वारांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. अशा प्रकारे विस्ताराने ही अठरा सुचरिते होतात. संक्षेपाने येथेही सहा द्वारांमध्ये कायसंवर म्हणजे 'कायसुचरित', वचीसंवर म्हणजे 'वचीसुचरित' आणि मनःसंवर म्हणजे 'मनोसुचरित' - अशी तीनच सुचरिते होतात. अशा प्रकारे इंद्रियसंवर तीन सुचरितांना परिपूर्ण करतो, असे समजावे. एवढ्याने शीलाचे रक्षण करणारा 'इंद्रियसंवर शील' सांगितला आहे.

---

ကာယဒုစ္စရိတံ ပဟာယာတိအာဒီသု တိဝိဓံ ကာယဒုစ္စရိတံ, စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီဒုစ္စရိတံ, တိဝိဓံ မနောဒုစ္စရိတံ. တဿ ပဋိပက္ခဝသေန ကာယသုစရိတာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧတ္တာဝတာ ကာယသံဝရဝစီသံဝရေဟိ ပါတိမောက္ခသီလံ, မနောသံဝရေန တီဏိ သီလာနီတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ကထိတံ ဟောတိ. သကလေ ပန ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သုစရိတမူလကာ သတိပဋ္ဌာနာ လောကုတ္တရမိဿကာ, သတ္တန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ [Pg.185] မူလဘူတာ သတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါ, တေပိ သတိပဋ္ဌာနမူလကာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပုဗ္ဗဘာဂါဝ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိမူလကာ ပန လောကုတ္တရာဝ ကထိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

'कायदुश्चरितं पहाय' इत्यादींमध्ये तीन प्रकारचे कायदुश्चरित, चार प्रकारचे वचीदुश्चरित आणि तीन प्रकारचे मनोदुश्चरित असतात. त्याच्या विरुद्ध (प्रतिपक्षाने) कायसुचरित इत्यादी समजावे. एवढ्याने कायसंवर आणि वचीसंवराने 'पातिमोक्ख शील' (प्रातिमोक्ष शील), आणि मनःसंवराने तीन शील (इंद्रियसंवर शील, प्रत्ययसन्निश्रित शील, आजीवपारिशुद्धि शील) मिळून 'चतुपारिसुद्धि शील' (चतुष्पारिशुद्धि शील) सांगितले आहे. परंतु या संपूर्ण सुत्तात सुचरित-मूलक सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) हे लोकोत्तर-मिश्रित आहेत. सात बोध्यंगांचे (बोज्झंग) मूळ असलेले सतिपट्ठान हे पूर्वभागातील (पूर्वगामी) आहेत, आणि सतिपट्ठान-मूलक बोध्यंग देखील पूर्वभागातीलच आहेत. परंतु विद्या-विमुक्तीचे मूळ असलेले बोध्यंग हे लोकोत्तरच सांगितले आहेत, असे समजावे. सातवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

၈. ဥပဝါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. उपवान सुत्ताचे वर्णन.

---

၁၈၉. အဋ္ဌမေ ပစ္စတ္တန္တိ အတ္တနာဝ. ယောနိသောမနသိကာရာတိ ယောနိသော မနသိကာရေန. အာရဗ္ဘမာနောဝါတိ ကုရုမာနောယေဝ. သုဝိမုတ္တန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနဝိမုတ္တိယာ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တံ. အဋ္ဌိံကတွာတိ အတ္ထံ ကရိတွာ, အတ္ထိကော ဟုတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

१८९. आठव्या सुत्तात, 'पच्चत्तं' म्हणजे स्वतःच. 'योनिसोमनसिकारा' म्हणजे योनिसो मनसिकाराने (योग्य प्रकारे विचार करण्याने). 'आरब्भमानोवा' म्हणजे करत असतानाच (उत्पन्न करत असतानाच). 'सुविमुत्तं' म्हणजे कर्मस्थान-विमुक्तीने चांगल्या प्रकारे मुक्त झालेले. 'अट्ठिंकत्वा' म्हणजे अर्थ (कल्याण) करून, अर्थी (इच्छुक) होऊन, असे म्हटले आहे.

---

၉. ပဌမဥပ္ပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. प्रथम उप्पन्न सुत्ताचे वर्णन.

---

၁၉၀. နဝမေ နာညတြ တထာဂတဿ ပါတုဘာဝါတိ တထာဂတဿ ပါတုဘာဝံ ဝိနာ န အညသ္မိံ ကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော.

१९०. नव्या सुत्तात, 'नाञ्ञत्र तथागतस्स पातुभावा' म्हणजे तथागतांच्या प्रादुर्भावाशिवाय (प्रकटीकरणाशिवाय) इतर कोणत्याही काळात ते उत्पन्न होत नाहीत, असा अर्थ आहे.

---

၁၀. ဒုတိယဥပ္ပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. द्वितीय उप्पन्न सुत्ताचे वर्णन.

---

၁၉၁. ဒသမေ နာညတြ သုဂတဝိနယာတိ သုဂတောဝါဒံ ဝိနာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ.

१९१. दहाव्या सुत्तात, 'नाञ्ञत्र सुगतविनया' म्हणजे सुगतांच्या (बुद्धांच्या) उपदेशाशिवाय (विनयाशिवाय) ते उत्पन्न होत नाहीत, असा अर्थ आहे.

---

ပဗ္ဗတဝဂ္ဂေါ.

पब्बत वग्ग (पर्वत वर्ग).

---

၂. ဂိလာနဝဂ္ဂေါ

२. गिलाण वग्ग (ग्लान वर्ग).

---

၁-၃. ပါဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-३. पाण सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

၁၉၂-၁၉၄. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ စတ္တာရော ဣရိယာပထေ ကပ္ပေန္တီတိ ယေသံ စတ္တာရော ဣရိယာပထာ အတ္ထိ, တေသံယေဝ ဝသေနေတံ ဝုတ္တံ. သီလံ နိဿာယာတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ နိဿယံ ကတွာ. သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေတိ သဟဝိပဿနကေ မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂေ. ဒုတိယတတိယာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

१९२-१९४. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'चत्तारो इरियापथे कप्पेन्ति' (चारही ईर्यापथ पाळतात) म्हणजे ज्या प्राण्यांना चार ईर्यापथ (चालणे, उभे राहणे, बसणे, झोपणे) आहेत, त्यांच्याच संदर्भात हे म्हटले आहे. 'सीलं निस्साय' (शीलाचा आश्रय घेऊन) म्हणजे चतुपारिसुद्धिशीलाचा आश्रय घेऊन. 'सत्त बोज्झङ्गे' (सात बोध्यंग) म्हणजे विपश्यनेसह असणारे मार्ग-बोध्यंग. दुसरे व तिसरे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

၄-၁၀. ပဌမဂိလာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

४-१०. प्रथम गिलाण सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

၁၉၅-၂၀၁. စတုတ္ထေ တထာ ပဟီနော စာယသ္မတော မဟာကဿပဿ သော အာဗာဓော အဟောသီတိ ထေရဿ ကိရ ဣမံ ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနံ သာဓုကံ [Pg.186] သုဏန္တဿ ဧတဒဟောသိ ‘‘မယှံ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော သတ္တမေ ဒိဝသေ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တဿ ဣမေ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပါတုဘူတာ’’တိ. အထဿ ‘‘နိယျာနိကံ ဝတ သတ္ထုသာသန’’န္တိ စိန္တယတော လောဟိတံ ပသီဒိ, ဥပါဒါရူပံ ဝိသုဒ္ဓံ အဟောသိ, ပေါက္ခရပတ္တေ ပတိတဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ သရီရတော ရောဂေါ ဝိနိဝတ္တိတွာ ဂတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တထာ ပဟီနော စာယသ္မတော မဟာကဿပဿ သော အာဗာဓော အဟောသီ’’တိ. ပဉ္စမဆဋ္ဌေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမေသံ ပန တိဏ္ဏမ္ပိ ဇနာနံ ပဗ္ဗတပါဒေ ပုပ္ဖိတဝိသရုက္ခဝါတသမ္ဖဿေန ဥပ္ပန္နော မန္ဒသီတဇရော အာဗာဓောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

१९५-२०१. चौथ्या सुत्तात 'तथा पहीनो चायस्मतो महाकस्सपस्स सो आबाधो अहोसि' (त्याचप्रमाणे आयुष्यमान महाकश्यप यांचा तो आजार नाहीसा झाला) म्हणजे असे म्हटले जाते की, जेव्हा थेर (महाकश्यप) या बोध्यंग-भावनेचे लक्षपूर्वक श्रवण करत होते, तेव्हा त्यांच्या मनात असा विचार आला: 'माझ्या प्रव्रज्या घेतलेल्या दिवसापासून सातव्या दिवशी, चार आर्यसत्यांचे आकलन करत असताना हे बोध्यंग प्रकट झाले होते.' त्यानंतर, 'शास्त्यांचे (बुद्धांचे) शासन खरोखरच संसारातून मुक्त करणारे (नैर्याणिक) आहे' असा विचार करत असताना त्यांचे रक्त शुद्ध झाले, उपादा-रूप शुद्ध झाले आणि कमळाच्या पानावर पडलेल्या पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे त्यांच्या शरीरातून तो आजार निघून गेला. म्हणूनच असे म्हटले आहे: 'तथा पहीनो चायस्मतो महाकस्सपस्स सो आबाधो अहोसि'. पाचव्या आणि सहाव्या सुत्तातही हाच नियम आहे. परंतु, या तिन्ही व्यक्तींना डोंगराच्या पायथ्याशी फुललेल्या विषारी झाडांच्या वाऱ्याच्या स्पर्शाने आलेला सौम्य थंडीचा ताप (मन्दशीतज्वर) हा आजार झाला होता, असे समजावे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

ဂိလာနဝဂ္ဂေါ.

गिलाण वर्ग समाप्त.

---

၃. ဥဒါယိဝဂ္ဂေါ

३. उदायि वर्ग

---

၁-၂. ဗောဓာယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-२. बोधाय सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

၂၀၂-၂၀၃. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဝုစ္စန္တီတိ ဘန္တေ, ကိတ္တကေန နု ခေါ ဗုဇ္ဈနကအင်္ဂါ နာမ ဝုစ္စန္တီတိ ပုစ္ဆတိ. ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ. ဒုတိယေ ဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတော.

२०२-२०३. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'कित्तावता नु खो, भन्ते, बोज्झङ्गाति वुच्चन्ति' (भन्ते, किती कारणांनी बोध्यंग म्हटले जाते?) म्हणजे 'भन्ते, कोणत्या कारणाने जाणणाऱ्या व्यक्तीचे अंग (बोध्यंग) म्हटले जाते?' असा प्रश्न विचारला आहे. 'बोधाय संवत्तन्ति' म्हणजे जाणण्यासाठी (बोधासाठी) कारणीभूत ठरतात. या सुत्तात मिश्रक-बोध्यंग (विपश्यना व मार्ग मिश्रित) सांगितले आहेत. दुसऱ्या सुत्तात धम्माचे वर्गीकरण (धम्मपरिच्छेद) सांगितले आहे.

---

၃-၅. ဌာနိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

३-५. ठानीय सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

၂၀၄-၂၀၆. တတိယေ ကာမရာဂဋ္ဌာနိယာနန္တိ ကာမရာဂဿ ကာရဏဘူတာနံ အာရမ္မဏဓမ္မာနံ. ဗျာပါဒဋ္ဌာနိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သကလဉှိ ဣဒံ သုတ္တံ အာရမ္မဏေနေဝ ကထိတံ. ပဌမဝဂ္ဂဿ ဒုတိယသုတ္တေ ဝုတ္တပရိစ္ဆေဒေါပေတ္ထ လဗ္ဘတေဝ. စတုတ္ထေ မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ. ပဉ္စမေ အပရိဟာနိယေ ဓမ္မေတိ အပရိဟာနိကရေ သဘာဝဓမ္မေ.

२०४-२०६. तिसऱ्या सुत्तात 'कामरागठ्ठानीयानं' म्हणजे कामरागाला कारणीभूत ठरणाऱ्या आलंबन-धर्मांचे. 'ब्यापादठ्ठानीयादीसु' (व्यापाद-स्थानिय इत्यादींमध्ये) देखील हाच नियम समजावा. कारण हे संपूर्ण सुत्त आलंबनाच्या (विषयाच्या) आधारेच सांगितले आहे. पहिल्या वर्गाच्या दुसऱ्या सुत्तात सांगितलेले वर्गीकरण येथेही प्राप्त होतेच. चौथ्या सुत्तात मिश्रक-बोध्यंग सांगितले आहेत. पाचव्या सुत्तात 'अपरीहानिये धम्मे' म्हणजे (तीन शिक्षांमधून) ऱ्हास न होऊ देणारे स्वभावधर्म.

---

၆-၇. တဏှက္ခယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

६-७. तण्हाक्खय (तृष्णाक्षय) सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

၂၀၇-၂၀၈. ဆဋ္ဌေ ဧတဒဝေါစာတိ ‘‘ဣမိဿံ ပရိသတိ နိသိန္နော ဥဒါယိတ္ထေရော နာမ အနုသန္ဓိကုသလော ဘိက္ခု အတ္ထိ, သော မံ ပုစ္ဆိဿတီတိ ဘဂဝတာ [Pg.187] ဩသာပိတဒေသနံ ဉတွာ ဒေသနာနုသန္ဓိံ ဃဋေဿာမီ’’တိ ပုစ္ဆန္တော ဧတံ အဝေါစ. ဝိပုလန္တိအာဒိ သဗ္ဗံ သုဘာဝိတတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သုဘာဝိတော ဟိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဝိပုလော စ မဟဂ္ဂတော စ အပ္ပမာဏော စ အဗျာပဇ္ဇော စ နာမ ဟောတိ. သော ဟိ ပတ္ထဋတ္တာ ဝိပုလော, မဟန္တဘာဝံ ဂတတ္တာ မဟဂ္ဂတော, ဝဍ္ဎိပမာဏတ္တာ အပ္ပမာဏော, နီဝရဏာနံ ဒူရီဘာဝေန ဗျာပါဒရဟိတတ္တာ အဗျာပဇ္ဈော နာမ ဟောတိ. တဏှာယ ပဟာနာ ကမ္မံ ပဟီယတီတိ ယံ တဏှာမူလကံ ကမ္မံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တံ တဏှာပဟာနေန ပဟီယတိ. ကမ္မဿ ပဟာနာ ဒုက္ခန္တိ ယမ္ပိ ကမ္မမူလကံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တံ ကမ္မပဟာနေန ပဟီယတိ. တဏှက္ခယာဒယော တဏှာဒီနံယေဝ ခယာ, အတ္ထတော ပနေတေဟိ နိဗ္ဗာနံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

२०७-२०८. सहाव्या सुत्तात 'एतदवोच' (असे म्हणाले) म्हणजे 'या परिषदेत बसलेले उदायि थेर नावाचे अनुसंधीमध्ये (धर्माच्या सुसंगतीमध्ये) कुशल भिक्खू आहेत, ते मला विचारतील' या हेतूने भगवंतांनी संपवलेला उपदेश जाणून, 'मी उपदेशाची सुसंगती सांधेन' या इच्छेने विचारत त्यांनी हे विचारले. 'विपुलं' इत्यादी सर्व काही चांगल्या प्रकारे भावना (विकास) केलेल्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. कारण चांगल्या प्रकारे विकसित केलेले सति-संबोध्यंग हे विपुल, महग्गत (महान), अप्रमाण (असीम) आणि अव्यापज्ज (व्यापादरहित) असते. ते पसरलेले असल्यामुळे 'विपुल', मोठेपणाला प्राप्त झाल्यामुळे 'महग्गत', वृद्धीच्या प्रमाणामुळे 'अप्रमाण' आणि नीवरणांच्या दूर होण्याने व्यापादरहित झाल्यामुळे 'अव्यापज्ज' म्हटले जाते. 'तण्हाय पहाना कम्मं पहीयति' म्हणजे जे तृष्णामूलक कर्म उत्पन्न होऊ शकते, ते तृष्णेच्या प्रहाणाने नष्ट होते. 'कम्मस्स पहाना दुक्खं' म्हणजे जे कर्ममूलक संसार-दुःख उत्पन्न होऊ शकते, ते कर्माच्या प्रहाणाने नष्ट होते. 'तण्हाक्खय' (तृष्णाक्षय) इत्यादी शब्द तृष्णा इत्यादींच्या क्षयामुळे आहेत, परंतु वास्तविक अर्थाने या शब्दांद्वारे 'निब्बाण' (निर्वाण) सांगितले आहे, असे समजावे. सातवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

၈. နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. निब्बेधभागिय सुत्ताचे वर्णन.

---

၂၀၉. အဋ္ဌမေ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယန္တိ နိဗ္ဗိဇ္ဈနကောဋ္ဌာသိယံ. သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝိတေနာတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေန ဘာဝိတေန, သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဝါ ဘာဝေတွာ ဌိတေန, ဧဝမေတ္ထ မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါ မိဿကာ. တေဟိ ဘာဝိတံ, တေ ဝါ ဘာဝေတွာ ဌိတံ စိတ္တံ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရမေဝ. တမ္ပိ ပန မဂ္ဂနိဿိတံ ကတွာ မိဿကမေဝ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

२०९. आठव्या सुत्तात 'निब्बेधभागियं' म्हणजे भेदून जाणाऱ्या (ज्ञानाच्या) भागाशी संबंधित. 'सतिसम्बोज्झङ्गं भावितेन' म्हणजे सति-संबोध्यंगाची भावना केल्याने, किंवा सति-संबोध्यंगाची भावना करून स्थित असलेल्या चित्ताने; अशा प्रकारे येथे मार्ग-बोध्यंग हे मिश्रित आहेत. त्यांच्याद्वारे भावित झालेले किंवा त्यांची भावना करून स्थित असलेले चित्त हे निश्चितच लोकोत्तर (फलचित्त) असते. परंतु, त्यालाही मार्गावर आश्रित करून मिश्रित स्वरूपातच सांगणे योग्य आहे.

---

၉. ဧကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. एकधम्म सुत्ताचे वर्णन.

---

၂၁၀. နဝမေ သံယောဇနဝိနိဗန္ဓာတိ သံယောဇနသင်္ခါတာ ဝိနိဗန္ဓာ. အဇ္ဈောသာနာတိ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဟဏာ.

२१०. नवव्या सुत्तात 'संयोजनविनिबन्धा' म्हणजे संयोजनाच्या रूपातील बंधने. 'अज्झोसाना' म्हणजे पूर्णपणे आसक्त होऊन ग्रहण करणे.

---

၁၀. ဥဒါယိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. उदायि सुत्ताचे वर्णन.

---

၂၁၁. ဒသမေ အဗဟုကတောတိ အကတဗဟုမာနော. ဥက္ကုဇ္ဇာဝကုဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထ ဥက္ကုဇ္ဇံ ဝုစ္စတိ ဥဒယော, အဝကုဇ္ဇံ ဝယောတိ ဥဒယဗ္ဗယဝသေန ပရိဝတ္တေန္တော သမ္မသန္တောတိ ဒီပေတိ. ဓမ္မော စ မေ, ဘန္တေ, အဘိသမိတောတိ ဝိပဿနာဓမ္မော အဘိသမာဂတော. မဂ္ဂေါတိ ဝိပဿနာမဂ္ဂေါဝ. သစေ ဟိ ထေရော တသ္မိံ သမယေ သောတာပန္နော, ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ အတ္ထာယ, သစေ [Pg.188] အနာဂါမီ, အရဟတ္တမဂ္ဂဿ အတ္ထာယ အယံ ဝိပဿနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ တထာ ဝိဟရန္တန္တိ တေန တေနာကာရေန ဝိဟရန္တံ. တထတ္တာယာတိ တထာဘာဝါယ. ခီဏာ ဇာတီတိအာဒီဟိ တထတ္တာယာတိ အဓိပ္ပေတံ တထာဘာဝံ ဒဿေတိ. ပစ္စဝေက္ခဏတ္ထာယ ဥပနီယတီတိ ဟိ ဧတ္ထ အဓိပ္ပာယော, တံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

२११. दहाव्या सुत्तात 'अबहुकतो' म्हणजे आदर न केलेला (बहुमान न केलेला). 'उक्कुज्जावकुज्जं' यामध्ये 'उक्कुज्ज' म्हणजे उदय (उत्पत्ती) आणि 'अवकुज्ज' म्हणजे वय (नाश) असे म्हटले जाते; अशा प्रकारे उदय आणि व्यय यांच्याद्वारे उलटसुलट करत, विपश्यना ज्ञानाने वारंवार विचार करत असल्याचे दर्शवले आहे. 'धम्मो च मे, भन्ते, अभिसमितो' म्हणजे विपश्यना धर्म प्रत्यक्ष जाणला आहे. 'मग्गो' म्हणजे विपश्यना मार्गच होय. जर ते थेर (उदायि) त्या वेळी सोतापन्न (श्रोतआपन्न) होते, तर वरील तीन मार्गांच्या प्राप्तीसाठी, आणि जर अनागामी होते, तर अरहत्त मार्गाच्या प्राप्तीसाठी ही विपश्यना समजावी. 'तथा तथा विहरन्तं' म्हणजे त्या त्या प्रकारे विपश्यना विहाराने राहणाऱ्या मला. 'तथत्ताय' म्हणजे त्या भावासाठी (क्षीणास्रव होण्यासाठी). 'खीणा जाती' इत्यादींद्वारे 'तथत्ताय' या शब्दाने अभिप्रेत असलेला तो भाव (क्षीणास्रव भाव) दर्शवला आहे. येथे 'प्रत्यवेक्षण ज्ञानासाठी प्रवृत्त केले जाते' हाच अभिप्राय आहे, तो दर्शवताना उदायि थेरांनी असे म्हटले. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

ဥဒါယိဝဂ္ဂေါ.

उदायि वर्ग समाप्त.

---

၄. နီဝရဏဝဂ္ဂေါ

४. नीवरण वर्ग

---

၃-၄. ဥပက္ကိလေသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

३-४. उपक्किलेस (उपक्लेश) सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

၂၁၄-၂၁၅. စတုတ္ထဝဂ္ဂဿ တတိယေ န စ ပဘဿရန္တိ န စ ပဘာဝန္တံ. ပဘင်္ဂု စာတိ ပဘိဇ္ဇနသဘာဝံ. အယောတိ ကာဠလောဟံ. ဌပေတွာ ဣဓ ဝုတ္တာနိ စတ္တာရိ အဝသေသံ လောဟံ နာမ. သဇ္ဈူတိ ရဇတံ. စိတ္တဿာတိ စတုဘူမကစိတ္တဿ. လောကိယဿ တာဝ ဥပက္ကိလေသော ဟောတု, လောကုတ္တရဿ ကထံ ဟောတီတိ? ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေန. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တိ, တဒဂ္ဂေနေဝ တေ လောကိယဿာပိ လောကုတ္တရဿာပိ ဥပက္ကိလေသာ နာမ ဟောန္တိ. ပဘင်္ဂု စာတိ အာရမ္မဏေ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဘာဝူပဂမနေန ဘိဇ္ဇနသဘာဝံ. အနာဝရဏာ အနီဝရဏာတိ ကုသလဓမ္မေ န အာဝရန္တီတိ အနာဝရဏာ, န နီဝရန္တိ န ပဋိစ္ဆာဒေန္တီတိ အနီဝရဏာ. စေတသော အနုပက္ကိလေသာတိ စတုဘူမကစိတ္တဿ အနုပက္ကိလေသာ.

२१४-२१५. चौथ्या वर्गाच्या तिसऱ्या सुत्तात 'न च पभस्सरं' म्हणजे तेजस्वी किंवा प्रकाशमान नसलेले. 'पभङ्गु च' म्हणजे नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे. 'अयो' म्हणजे काळे लोखंड. येथे सांगितलेले चार धातू सोडून उर्वरित धातूंना 'लोह' (तांबे इत्यादी) म्हटले जाते. 'सज्झु' म्हणजे चांदी. 'चित्तस्स' म्हणजे चार भूमींमधील (चित्ताचे). लौकिक चित्ताचा उपक्लेश असू द्या, पण लोकोत्तर चित्ताचा उपक्लेश कसा असू शकतो? तर, उत्पन्न होण्यास वाव न दिल्यामुळे. कारण ज्या प्रमाणात ते उत्पन्न होऊ देत नाहीत, त्याच प्रमाणात ते लौकिक आणि लोकोत्तर दोन्ही चित्तांचे उपक्लेश ठरतात. 'पभङ्गु च' म्हणजे आलंबनामध्ये विखुरल्यामुळे चूर्ण-विचूर्ण होऊन नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे. 'अनावरणा अनीवरणा' म्हणजे कुशल धर्मांना उत्पन्न होण्यापासून रोखत नाहीत म्हणून 'अनावरण', आणि झाकून टाकत नाहीत म्हणून 'अनीवरण'. 'चेतसो अनुपक्किलेसा' म्हणजे चार भूमींमधील कुशल चित्ताला मलीन न करणारे.

---

၈. အာဝရဏနီဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. आवरणनीवरण सुत्ताचे वर्णन.

---

၂၁၉. အဋ္ဌမေ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာတိ ပညာယ မန္ဒဘာဝကရာ. နီဝရဏာနဉှိ အဘိဏှုပ္ပာဒေ သတိ အန္တရန္တရာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ပညာ ဒုဗ္ဗလာ ဟောတိ မန္ဒာ အဝိသဒါ.

२१९. आठव्या सुत्तात 'पञ्ञाय दुब्बलीकरणं' म्हणजे प्रज्ञेला दुर्बळ (मंद) करणारे. कारण नीवरणांचे वारंवार प्रकटीकरण होत असताना, मध्ये-मध्ये उत्पन्न होणारी प्रज्ञा दुर्बळ, मंद आणि अस्पष्ट होते.

---

ပဉ္စ နီဝရဏာ တသ္မိံ သမယေ န ဟောန္တိ. သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂါ တသ္မိံ သမယေ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တီတိ အရိယသာဝကဿ ဟိ သပ္ပာယဓမ္မဿဝနံ သုဏန္တဿ [Pg.189] ပဉ္စ နီဝရဏာ ဒူရေ ဟောန္တိ. သော သစေ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ သက္ကောတိ, ဧဝမဿ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. နော စေ သက္ကောတိ, တတော ဝုဋ္ဌာယ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနံ ဂတော တမေဝ ပီတိံ အဝိဇဟန္တော ပဉ္စ နီဝရဏေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေဿတိ. တတ္ထ အသက္ကောန္တောပိ ယာဝ သတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရာ တမေဝ ပီတိံ အဝိဇဟန္တော နီဝရဏေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေဿတီတိ ဣဒံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဓမ္မဿဝနဝသေန သကိံ ပီတိပါမောဇ္ဇပက္ခိယာ ပဋိလဒ္ဓဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဟိ ကမ္မာရာမတာဒီနိ အာဂမ္မ နဿန္တိ, တထာရူပံ ပန ဥတုသပ္ပာယာဒိံ လဘိတွာ ပုန ဥပ္ပဇ္ဇန္တာပိ တသ္မိံ သမယေ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ ဣစ္စေဝ ဝုစ္စတိ.

त्या वेळी पाच नीवरणे नसतात. त्या वेळी सात बोज्झंग भावनेच्या परिपूर्तीला जातात, कारण अनुकूल सद्धम्म ऐकणाऱ्या आर्यश्रावकापासून पाच नीवरणे दूर असतात. जर तो त्याच ठिकाणी विशिष्ट (मार्ग-फल) प्राप्त करण्यास समर्थ झाला, तर अशा प्रकारे त्याचे सात बोज्झंग भावनेच्या परिपूर्तीला जातात. जर तो समर्थ झाला नाही, तर तेथून उठून रात्रीच्या किंवा दिवसाच्या विश्रांतीच्या ठिकाणी जाऊन, त्या (धम्मश्रवणाने उत्पन्न झालेल्या) प्रीतीचा त्याग न करता, पाच नीवरणांचा विष्कंभन (दमन) करून विशिष्ट गुण प्राप्त करेल. तेथे समर्थ न झाल्यासही, सात दिवसांच्या आत त्याच प्रीतीचा त्याग न करता, नीवरणांचा विष्कंभन करून विशिष्ट गुण प्राप्त करेल, हे लक्षात घेऊन हे सांगितले आहे. धम्मश्रवणाच्या प्रभावाने एकदा प्रीती व प्रामोद्याशी संबंधित बोज्झंग प्राप्त झाले तरी, कम्मारामादी (कामात रममाण होणे इत्यादी) कारणांमुळे ते नष्ट होतात; परंतु अनुकूल ऋतू इत्यादी प्राप्त करून पुन्हा उत्पन्न झाल्यावरही 'त्या वेळी ते भावनेच्या परिपूर्तीला जातात' असेच म्हटले जाते.

---

၉. ရုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. रुक्खसुत्तवण्णना (वृक्षसुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

၂၂၀. နဝမေ အဇ္ဈာရုဟာတိ အဘိရုဟနကာ. ကစ္ဆကောတိ အဋ္ဌိကစ္ဆကော. ကပိတ္ထနောတိ မက္ကဋထနသဒိသဖလော ဝိဇာတပိလက္ခော.

२२०. नवव्या सुत्तात - 'अज्झारूहा' म्हणजे (इतर वृक्षांवर) चढणारे (परजीवी वृक्ष). 'कच्छको' म्हणजे अठ्ठिकच्छक (एक प्रकारचा चिकट डिंक असलेला वृक्ष). 'कपित्थन' म्हणजे माकडाच्या स्तनासारखे फळ असलेला, दुसऱ्या जातीच्या वृक्षावर उगवणारा पिंपळ (किंवा नांदुरकी).

---

၁၀. နီဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. नीवरणसुत्तवण्णना (नीवरणसुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

၂၂၁. ဒသမေ အန္ဓကရဏာတိ အန္ဓဘာဝကရဏာ. အစက္ခုကရဏာတိ ပညာစက္ခုဿ အကရဏာ. ပညာနိရောဓိကာတိ ပညာယ နိရောဓနာ. ဝိဃာတပက္ခိယာတိ ဒုက္ခပက္ခိကာ. အနိဗ္ဗာနသံဝတ္တနိကာတိ နိဗ္ဗာနတ္ထာယ အသံဝတ္တနိကာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. သကလေပိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါဝ ကထိတာတိ.

२२१. दहाव्या सुत्तात - 'अन्धकरणा' म्हणजे अंधत्व आणणारे (प्रज्ञाचक्षू नष्ट करणारे). 'अचक्खूकरणा' म्हणजे प्रज्ञाचक्षू उत्पन्न न करणारे. 'पञ्ञानिरोधिका' म्हणजे प्रज्ञेचा निरोध (नाश) करणारे. 'विघातपक्खिया' म्हणजे दुःखाच्या बाजूचे (त्रासदायक). 'अनिब्बानसंवत्तनिका' म्हणजे निर्वाण प्राप्तीसाठी कारणीभूत न ठरणारे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ अगदी स्पष्टच आहे. या संपूर्ण वग्गात केवळ मिश्र बोज्झंगांचेच (लौकिक व लोकोत्तर) वर्णन केले आहे.

---

နီဝရဏဝဂ္ဂေါ.

नीवरणवग्गो (नीवरण वर्ग समाप्त)

---

၅. စက္ကဝတ္တိဝဂ္ဂေါ

५. चक्कवत्तिवग्गो (चक्रवर्ती वर्ग)

---

၁. ဝိဓာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. विधासुत्तवण्णना (विधासुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

၂၂၂. ပဉ္စမဝဂ္ဂဿ ပဌမေ တိဿော ဝိဓာတိ တယော မာနကောဋ္ဌာသာ, မာနောယေဝ ဝါ. တထာ တထာ ဝိဒဟနတော ဟိ မာနောဝ ဝိဓာတိ ဝုစ္စတိ.

२२२. पाचव्या वग्गाच्या पहिल्या सुत्तात - 'तिस्सो विधा' म्हणजे मानाचे तीन प्रकार (किंवा भाग), किंवा मान स्वतःच होय. वेगवेगळ्या प्रकारे स्वतःला प्रस्थापित (किंवा तुलना) करत असल्यामुळे मानालाच 'विधा' असे म्हटले जाते.

---

၂. စက္ကဝတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. चक्कवत्तिसुत्तवण्णना (चक्रवर्तीसुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

၂၂၃. ဒုတိယေ [Pg.190] ရညော, ဘိက္ခဝေ, စက္ကဝတ္တိဿာတိ ဧတ္ထ အတ္တနော သိရိသမ္ပတ္တိယာ ရာဇတိ, စတူဟိ ဝါ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ လောကံ ရဉ္ဇေတီတိ ရာဇာ, တဿ ရညော. ‘‘ပဝတ္တတု ဘဝံ စက္ကရတန’’န္တိ ပုညာနုဘာဝေန အဗ္ဘုဂ္ဂတာယ ဝါစာယ စောဒေန္တော စက္ကံ ဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ, တဿ စက္ကဝတ္တိဿ. ပါတုဘာဝါတိ ပါတုဘာဝေန. သတ္တန္နန္တိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. ရတနာနန္တိ ပရိစ္ဆိန္နအတ္ထဒဿနံ. ဝစနတ္ထော ပနေတ္ထ ရတိဇနနဋ္ဌေန ရတနံ. အပိစ –

२२३. दुसऱ्या सुत्तात - 'रञ्ञो, भिक्खवे, चक्कवत्तिस्स' (भिक्खूंनो, चक्रवर्ती राजाच्या...) यामध्ये: जो आपल्या वैभव-संपत्तीने शोभून दिसतो किंवा चार संग्रहवस्तूंनी (दान, प्रियवचन, अर्थचर्या, समानार्थता) लोकांना आनंदित करतो, तो 'राजा' होय; त्या राजाचा. 'चक्ररत्न प्रवृत्त होवो' अशा पुण्याच्या प्रभावाने निघालेल्या शब्दाने प्रेरित होऊन जो चक्र फिरवतो, तो 'चक्रवर्ती' होय; त्या चक्रवर्तीचा. 'पातुभावा' म्हणजे प्रकट होण्याने. 'सत्तन्नं' हा संख्या दर्शवणारा शब्द आहे. 'रतनानं' हा विशिष्ट अर्थ दर्शवणारा शब्द आहे. येथे शब्दाचा अर्थ असा आहे की, जो आनंद (रती) उत्पन्न करतो ते 'रत्न' होय. शिवाय -

---

‘‘စိတ္တီကတံ မဟဂ္ဃဉ္စ, အတုလံ ဒုလ္လဘဒဿနံ;

အနောမသတ္တပရိဘောဂံ, ရတနံ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

'जे आदरणीय (पूजनीय) आहे, अत्यंत मौल्यवान आहे, अतुलनीय आहे, ज्याचे दर्शन दुर्मिळ आहे आणि जे केवळ श्रेष्ठ प्राण्यांच्याच उपभोगाचे साधन आहे, त्याला 'रत्न' म्हटले जाते.'

---

စက္ကရတနဿ စ နိဗ္ဗတ္တကာလတော ပဋ္ဌာယ အညံ ဒေဝဋ္ဌာနံ နာမ န ဟောတိ, သဗ္ဗေဝ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီဟိ တဿေဝ ပူဇဉ္စ အဘိဝါဒနာဒီနိ စ ကရောန္တီတိ စိတ္တီကတဋ္ဌေန ရတနံ. စက္ကရတနဿ စ ‘‘ဧတ္တကံ နာမ ဓနံ အဂ္ဃတီ’’တိ အဂ္ဃော နတ္ထိ, ဣတိ မဟဂ္ဃဋ္ဌေနာပိ ရတနံ. စက္ကရတနဉ္စ အညေဟိ လောကေ ဝိဇ္ဇမာနရတနေဟိ အသဒိသန္တိ အတုလဋ္ဌေန ရတနံ. ယသ္မာ ပန ယသ္မိံ ကပ္ပေ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မိံယေဝ စက္ကဝတ္တိနော, ဗုဒ္ဓါ စ ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ ဒုလ္လဘဒဿနဋ္ဌေန ရတနံ. တဒေတံ ဇာတိရူပကုလဣဿရိယာဒီဟိ အနောမဿ ဥဠာရသတ္တဿေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န အညဿာတိ အနောမသတ္တပရိဘောဂဋ္ဌေနာပိ ရတနံ. ယထာ စ စက္ကရတနံ, ဧဝံ သေသာနိပီတိ. တေန ဝုတ္တံ –

चक्ररत्न उत्पन्न झाल्यापासून इतर कोणतेही देवस्थान (पूजेचे ठिकाण) उरत नाही, सर्व लोक गंध-पुष्प इत्यादींनी त्याचीच पूजा व अभिवादन करतात, म्हणून आदरणीय (पूजनीय) असल्यामुळे ते 'रत्न' आहे. चक्ररत्नाची किंमत 'एवढी संपत्ती' अशी ठरवता येत नाही, म्हणून अत्यंत मौल्यवान असल्यामुळेही ते 'रत्न' आहे. चक्ररत्न हे जगातील इतर विद्यमान रत्नांसारखे नसते, म्हणून अतुलनीय असल्यामुळे ते 'रत्न' आहे. ज्या कल्पामध्ये बुद्ध उत्पन्न होतात, त्याच कल्पामध्ये बहुधा चक्रवर्तीही उत्पन्न होतात, आणि बुद्ध कधीतरीच उत्पन्न होतात, म्हणून दर्शन दुर्मिळ असल्यामुळे ते 'रत्न' आहे. ते चक्ररत्न जात, रूप, कुल, ऐश्वर्य इत्यादींनी युक्त अशा श्रेष्ठ व महान प्राण्यालाच प्राप्त होते, इतरांना नाही, म्हणून श्रेष्ठ प्राण्यांच्या उपभोगाचे असल्यामुळेही ते 'रत्न' आहे. जसे चक्ररत्न आहे, तसेच इतर (सहा) रत्नेही आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे -

---

‘‘စိတ္တီကတံ မဟဂ္ဃဉ္စ, အတုလံ ဒုလ္လဘဒဿနံ;

အနောမသတ္တပရိဘောဂံ, ရတနံ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

'जे आदरणीय (पूजनीय) आहे, अत्यंत मौल्यवान आहे, अतुलनीय आहे, ज्याचे दर्शन दुर्मिळ आहे आणि जे केवळ श्रेष्ठ प्राण्यांच्याच उपभोगाचे साधन आहे, त्याला 'रत्न' म्हटले जाते.'

---

ပါတုဘာဝေါ ဟောတီတိ နိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ. တတြာယံ ယောဇနာ – စက္ကဝတ္တိဿ ပါတုဘာဝါ သတ္တန္နံ ရတနာနံ ပါတုဘာဝေါတိ အယုတ္တံ. ဥပ္ပန္နဉှိ စက္ကံ ဝတ္တေတွာ သော စက္ကဝတ္တီ နာမ ဟောတီတိ နာယုတ္တံ. ကသ္မာ? စက္ကဝတ္တနနိယမာပေက္ခတာယ. ယော ဟိ နိယမေန စက္ကံ ဝတ္တေဿတိ, သော ပဋိသန္ဓိတော ပဘုတိ ‘‘စက္ကဝတ္တိ ပါတုဘူတော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. လဒ္ဓနာမဿ စ ပုရိသဿ မူလုပ္ပတ္တိဝစနတောပိ ယုတ္တမေဝေတံ. ယော ဟိ ဧသ စက္ကဝတ္တီတိ [Pg.191] လဒ္ဓနာမော သတ္တဝိသေသော, တဿ ပဋိသန္ဓိသင်္ခါတော ပါတုဘာဝေါတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. တဿ ဟိ ပါတုဘာဝါ ရတနာနိ ပါတုဘဝန္တိ. ပါတုဘူတေဟိ ပန တေဟိ သဒ္ဓိံ ပရိပက္ကေ ပုညသမ္ဘာရေ သော သံယုဇ္ဇတိ, တဒါ လောကဿ တေသု ပါတုဘာဝစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဗဟုလဝစနတော စာပိ ယုတ္တမေဝေတံ. ယဒါ ဟိ လောကဿ တေသု ပါတုဘာဝသညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ ဧကမေဝ ပဌမံ, ပစ္ဆာ ဣတရာနိ ဆ ပါတုဘဝန္တီတိ ဗဟုလဝစနတော စာပိ ဧတံ ယုတ္တံ. ပါတုဘာဝဿ စ အတ္ထဘေဒတောပိ ယုတ္တမေဝေတံ. န ကေဝလဉှိ ပါတုဘူတမေဝ ပါတုဘာဝေါ, ပါတုဘာဝယတီတိ ပါတုဘာဝေါ. အယံ ပါတုဘာဝဿ အတ္ထဘေဒေါ. ယသ္မာ ယော သော ပုညသမ္ဘာရော ရာဇာနံ စက္ကဝတ္တိံ ပဋိသန္ဓိဝသေန ပါတုဘာဝယတိ, တသ္မာ ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ပါတုဘာဝါ. န ကေဝလဉှိ စက္ကဝတ္တိယေဝ, ဣမာနိ ပန သတ္တ ရတနာနိပိ ပါတုဘဝန္တီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ယထေဝ ဟိ သော ပုညသမ္ဘာရော ရညော ဇနကဟေတု, ဧဝံ ရတနာနမ္ပိ ပရိယာယေန ဥပနိဿယဟေတူတိ ယုတ္တမေဝေတံ ‘‘ရညော, ဘိက္ခဝေ, စက္ကဝတ္တိဿ ပါတုဘာဝါ သတ္တန္နံ ရတနာနံ ပါတုဘာဝေါ ဟောတီ’’တိ.

'पातुभावो होति' म्हणजे उत्पत्ती होते. येथे संबंध असा आहे - 'चक्रवर्तीच्या प्रकट होण्याने सात रत्नांचे प्रकट होणे होते' हे अयोग्य आहे (अशी शंका घेतल्यास), ते अयोग्य नाही; कारण उत्पन्न झालेल्या चक्राला फिरवून तो 'चक्रवर्ती' या नावाला पात्र होतो. का? कारण चक्र फिरवण्याच्या नियमाच्या अपेक्षेमुळे. जो निश्चितपणे चक्र फिरवणार आहे, तो प्रतिसंधीपासूनच (गर्भाधान काळापासूनच) 'चक्रवर्ती प्रकट झाला' असे म्हणण्यास पात्र ठरतो. हे नाव प्राप्त झालेल्या पुरुषाच्या मूळ उत्पत्तीच्या कथनावरूनही हे योग्यच आहे. जो हा 'चक्रवर्ती' नाव प्राप्त झालेला विशिष्ट प्राणी आहे, त्याचा प्रतिसंधी नावाचा प्रादुर्भाव (प्रकट होणे) हाच येथे अर्थ आहे. त्याच्या प्रकट होण्यानेच रत्ने प्रकट होतात. प्रकट झालेल्या त्या रत्नांसह पुण्याचा संभार परिपक्व झाल्यावर तो त्यांच्याशी जोडला जातो, तेव्हा लोकांच्या मनात त्या रत्नांविषयी प्रकट झाल्याची जाणीव (चित्त) उत्पन्न होते. बहुवचनाच्या प्रयोगावरूनही हे योग्यच आहे. कारण जेव्हा लोकांच्या मनात त्या रत्नांविषयी प्रकट झाल्याची संज्ञा उत्पन्न होते, तेव्हा आधी केवळ एकच (चक्ररत्न) प्रकट होते, नंतर इतर सहा प्रकट होतात, म्हणून बहुवचनाच्या दृष्टीनेही हे योग्य आहे. 'पातुभाव' या शब्दाच्या अर्थभेदावरूनही हे योग्यच आहे. केवळ प्रकट झालेलेच 'पातुभाव' नव्हे, तर जे प्रकट करते ते 'पातुभाव' होय. हा 'पातुभाव' शब्दाचा अर्थभेद आहे. ज्या पुण्याच्या संभारामुळे राजा चक्रवर्ती प्रतिसंधीच्या रूपाने प्रकट होतो, म्हणून 'चक्रवर्ती राजाच्या प्रकट होण्याने' असे म्हटले आहे. केवळ चक्रवर्तीच प्रकट होत नाही, तर ही सात रत्नेही प्रकट होतात, हा येथे अर्थ आहे. जसा तो पुण्यसंभार राजाचा जनक हेतू (उत्पत्तीचे कारण) आहे, तसेच तो रत्नांचाही पर्यायाने उपनिषय हेतू (सहाय्यक कारण) आहे, म्हणून 'भिक्खूंनो, चक्रवर्ती राजाच्या प्रकट होण्याने सात रत्नांचे प्रकट होणे होते' हे म्हणणे अगदी योग्यच आहे.

---

ဣဒါနိ တေသံ ရတနာနံ သရူပဝသေန ဒဿနတ္ထံ ကတမေသံ သတ္တန္နံ စက္ကရတနဿာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စက္ကရတနဿာတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပါဓိပ္ပာယော – ဒွိသဟဿဒီပပရိဝါရာနံ စတုန္နံ မဟာဒီပါနံ သိရိဝိဘဝံ ဂဟေတွာ ဒါတုံ သမတ္ထဿ စက္ကရတနဿ ပါတုဘာဝေါ ဟောတိ, တထာ ပုရေဘတ္တမေဝ သာဂရပရိယန္တံ ပထဝိံ အနုပရိယာယနသမတ္ထဿ ဝေဟာသင်္ဂမဿ ဟတ္ထိရတနဿ, တာဒိသဿေဝ အဿရတနဿ, စတုရင်္ဂသမန္နာဂတေပိ အန္ဓကာရေ ယောဇနပ္ပမာဏံ အန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ အာလောကဒဿနသမတ္ထဿ မဏိရတနဿ, ဆဗ္ဗိဓံ ဒေါသံ ဝိဝဇ္ဇေတွာ မနာပစာရိနော ဣတ္ထိရတနဿ, ယောဇနပ္ပမာဏေ ပဒေသေ အန္တောပထဝိဂတာနံ နိဓီနံ ဒဿနသမတ္ထဿ ဂဟပတိရတနဿ, အဂ္ဂမဟေသိယာ ကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တိတွာ သကလရဇ္ဇာနုသာသနသမတ္ထဿ ဇေဋ္ဌပုတ္တသင်္ခါတဿ ပရိဏာယကရတနဿ စ ပါတုဘာဝေါ ဟောတီတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန တေသံ စက္ကရတနာဒီနံ ပါတုဘာဝဝိဓာနံ မဟာသုဒဿနာဒီသု သုတ္တေသု အာဂတမေဝ. အတ္ထောပိဿ တေသံ ဝဏ္ဏနာယ သံဝဏ္ဏိတောယေဝ.

आता त्या रत्नांचे स्वरूप दाखवण्यासाठी 'कतमेसं सत्तन्नं चक्क्रतनस्स' (कोणत्या सात चक्ररत्नांचे...) इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये 'चक्क्रतनस्स' इत्यादी शब्दांचा हा संक्षिप्त अर्थ आहे - दोन हजार लहान बेटांनी वेढलेल्या चार मोठ्या महाद्वीपांचे ऐश्वर्य प्राप्त करून देण्यास समर्थ असलेल्या चक्ररत्नाचा प्रादुर्भाव होतो. तसेच, दुपारच्या जेवणापूर्वीच समुद्रापर्यंतच्या संपूर्ण पृथ्वीची प्रदक्षिणा करण्यास समर्थ असलेल्या, आकाशातून उडणाऱ्या हत्तीरत्नाचा (प्रादुर्भाव होतो). त्याचप्रमाणे तशाच प्रभावाने युक्त असलेल्या अश्वरत्नाचा (प्रादुर्भाव होतो). चार अंगांनी युक्त असलेल्या अंधारातही एक योजन प्रमाणातील अंधार दूर करून प्रकाश दाखवण्यास समर्थ असलेल्या मणिरत्नाचा (प्रादुर्भाव होतो). सहा प्रकारचे दोष टाळून पतीच्या मनाप्रमाणे वागणाऱ्या स्त्रीरत्नाचा (प्रादुर्भाव होतो). एक योजन प्रमाणाच्या प्रदेशात पृथ्वीच्या आत असलेल्या गुप्त धनाचे दर्शन घेण्यास समर्थ असलेल्या गृहपतीरत्नाचा (प्रादुर्भाव होतो). आणि पट्टराणीच्या उदरात जन्म घेऊन संपूर्ण राज्याचे शासन करण्यास समर्थ असलेल्या, ज्येष्ठ पुत्राच्या रूपातील परिणायकरत्नाचा (सेनापतीरत्नाचा) प्रादुर्भाव होतो. हा येथे संक्षिप्त अर्थ आहे. परंतु विस्ताराने त्या चक्ररत्न इत्यादींच्या प्रादुर्भावाची पद्धत महासुदस्सन इत्यादी सूत्तांमध्ये आलेलीच आहे. आणि त्याचा अर्थही त्यांच्या अट्ठकथेत स्पष्ट केलेलाच आहे.

---

သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနဿာတိအာဒီသု [Pg.192] သရိက္ခကတာ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ယထေဝ ဟိ စက္ကဝတ္တိနော စက္ကရတနံ သဗ္ဗရတနာနံ ပုရေစရံ, ဧဝံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ သဗ္ဗေသံ စတုဘူမကဓမ္မာနံ ပုရေစရန္တိ, ပုရေစရဏဋ္ဌေန စက္ကဝတ္တိရညော စက္ကရတနသဒိသံ ဟောတိ. စက္ကဝတ္တိနော စ ရတနေသု မဟာကာယူပပန္နံ အစ္စုဂ္ဂတံ ဝိပုလံ မဟန္တံ ဟတ္ထိရတနံ, ဣဒမ္ပိ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ မဟန္တံ ဓမ္မကာယူပပန္နံ အစ္စုဂ္ဂတံ ဝိပုလံ မဟန္တန္တိ ဟတ္ထိရတနသဒိသံ ဟောတိ. စက္ကဝတ္တိနော အဿရတနံ သီဃံ လဟု ဇဝံ, ဣဒမ္ပိ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ သီဃံ လဟု ဇဝန္တိ ဣမာယ သီဃလဟုဇဝတာယ အဿရတနသဒိသံ ဟောတိ. စက္ကဝတ္တိနော မဏိရတနံ အန္ဓကာရံ ဝိဓမတိ, အာလောကံ ဒဿေတိ, ဣဒမ္ပိ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ တာယ ဧကန္တကုသလတ္တာ ကိလေသန္ဓကာရံ ဝိဓမတိ, သဟဇာတပစ္စယာဒိဝသေန ဉာဏာလောကံ ဒဿေတီတိ ဣမိနာ အန္ဓကာရဝိဓမနအာလောကဒဿနဘာဝေန မဏိရတနသဒိသံ ဟောတိ.

'सतिसम्बोज्झङ्गरतनस्स' (स्मृति-संबोध्यंग रत्न) इत्यादींमध्ये समानता या प्रकारे समजून घ्यावी - ज्याप्रमाणे चक्रवर्ती राजाचे चक्ररत्न हे सर्व रत्नांमध्ये अग्रगामी (पुढे चालणारे) असते, त्याचप्रमाणे सतिसम्बोज्झङ्गरत्न हे सर्व चार भूमींमधील (चार स्तरांतील) धर्मांमध्ये अग्रगामी असते. अग्रगामी असण्याच्या अर्थाने ते चक्रवर्ती राजाच्या चक्ररत्नासारखे असते. चक्रवर्ती राजाच्या रत्नांमध्ये विशाल शरीराने युक्त, अत्यंत उंच, भव्य आणि मोठे हत्तीरत्न असते; हे धम्मविचयसम्बोज्झङ्गरत्न देखील महान धम्मकायाने युक्त, अत्यंत उंच, भव्य आणि मोठे असल्यामुळे हत्तीरत्नासारखे असते. चक्रवर्ती राजाचे अश्वरत्न हे वेगवान, हलके आणि चपळ असते; हे वीरियसम्बोज्झङ्गरत्न देखील वेगवान, हलके आणि चपळ असल्यामुळे, या शीघ्र व चपळ गतीमुळे अश्वरत्नासारखे असते. चक्रवर्ती राजाचे मणिरत्न अंधार दूर करते आणि प्रकाश दाखवते; हे पीतिसम्बोज्झङ्गरत्न देखील एकांत कुशल (पूर्णपणे कुशल) असल्यामुळे क्लेशांचा अंधार दूर करते आणि सहजात-प्रत्यय इत्यादींच्या प्रभावाने ज्ञानप्रकाश दाखवते. अशा प्रकारे, अंधार दूर करणे आणि प्रकाश दाखवणे या स्वभावामुळे ते मणिरत्नासारखे असते.

---

စက္ကဝတ္တိနော ဣတ္ထိရတနံ ကာယစိတ္တဒရထံ ပဋိပဿမ္ဘေတိ, ပရိဠာဟံ ဝူပသမေတိ. ဣဒမ္ပိ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ ကာယစိတ္တဒရထံ ပဋိပဿမ္ဘေတိ, ပရိဠာဟံ ဝူပသမေတီတိ ဣတ္ထိရတနသဒိသံ ဟောတိ. စက္ကဝတ္တိနော ဂဟပတိရတနံ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ ဓနဒါနေန ဝိက္ခေပံ ပစ္ဆိန္ဒိတွာ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ကရောတိ, ဣဒမ္ပိ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ ယထိစ္ဆိတာဒိဝသေန အပ္ပနံ သမ္ပာဒေတိ, ဝိက္ခေပံ ပစ္ဆိန္ဒိတွာ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ကရောတီတိ ဂဟပတိရတနသဒိသံ ဟောတိ. စက္ကဝတ္တိနော စ ပရိဏာယကရတနံ သဗ္ဗတ္ထကိစ္စသမ္ပာဒနေန အပ္ပောဿုက္ကတံ ကရောတိ. ဣဒမ္ပိ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ စိတ္တုပ္ပာဒံ လီနုဒ္ဓစ္စတော မောစေတွာ ပယောဂမဇ္ဈတ္တေ ဌပယမာနံ အပ္ပောဿုက္ကတံ ကရောတီတိ ပရိဏာယကရတနသဒိသံ ဟောတိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတုဘူမကော သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

चक्रवर्ती राजाचे स्त्रीरत्न हे शरीर आणि मनाचा थकवा (दाह) शांत करते, परिदाह पूर्णपणे शमवते. हे पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गरत्न देखील शरीर आणि मनाचा थकवा शांत करते, परिदाह शमवते, म्हणून ते स्त्रीरत्नासारखे असते. चक्रवर्ती राजाचे गृहपतीरत्न हे इच्छिलेल्या क्षणी धन देऊन मनाचा विक्षेप (भटकणे) थांबवून चित्त एकाग्र करते; हे समाधिसम्बोज्झङ्गरत्न देखील इच्छेनुसार अप्पना (अर्पणा समाधी) प्राप्त करून देते, विक्षेप दूर करून चित्त एकाग्र करते, म्हणून ते गृहपतीरत्नासारखे असते. चक्रवर्ती राजाचे परिणायकरत्न (सेनापतीरत्न) सर्व कामांची पूर्तता करून राजाला चिंतामुक्त (निश्चिंत) करते. हे उपेक्खासम्बोज्झङ्गरत्न देखील चित्ताच्या उत्पत्तीला आळस (लीन) आणि उद्धतपणा (उद्धच्च) यांपासून मुक्त करून मध्यस्थ प्रयत्नात प्रस्थापित करते आणि निश्चिंत करते, म्हणून ते परिणायकरत्नासारखे असते. अशा प्रकारे, या सूत्तात चार भूमींमधील सर्वसमावेशक धम्म-विभागाचे वर्णन केले आहे, असे समजावे.

---

၄-၁၀. ဒုပ္ပညသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

४-१०. दुप्पञ्ञसुत्त (दुर्बुद्धी सूत्त) इत्यादींचे वर्णन.

---

၂၂၅-၂၃၁. စတုတ္ထေ ဧဠမူဂေါတိ မုခေန ဝါစံ နိစ္ဆာရေတုံ သက္ကောန္တောပိ ဒေါသေဟိ မူဂေါ အသမ္ပန္နဝစနော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

२२५-२३१. चौथ्या सूत्तात 'एळमूगो' म्हणजे मुखाने शब्द उच्चारण्यास समर्थ असूनही दोषांमुळे मुक्यासारखा, अपूर्ण किंवा अस्पष्ट बोलणारा होय. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

စက္ကဝတ္တိဝဂ္ဂေါ.

चक्कवत्तिवग्गो (चक्रवर्ती वर्ग) समाप्त.

---

၆. သာကစ္ဆဝဂ္ဂေါ

६. साकच्छवग्गो (साकच्छ वर्ग).

---

၁. အာဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. आहारसुत्त वर्णन.

---

၂၃၂. ဆဋ္ဌဝဂ္ဂဿ [Pg.193] ပဌမေ အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယာတိအာဒီသု အယံ ပုရိမနယတော ဝိသေသော. န ကေဝလဉှိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီနံ ဧတေ ဝုတ္တပ္ပကာရာဝ ဥပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နာနံ ဝါ ဘာဝနာယ ပါရိပူရိယာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, အညေပိ ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပရေပိ ဟိ စတ္တာရော ဓမ္မာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ သတိသမ္ပဇညံ မုဋ္ဌဿတိပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ ဥပဋ္ဌိတဿတိပုဂ္ဂလသေဝနတာ တဒဓိမုတ္တတာတိ. အဘိက္ကန္တာဒီသု ဟိ သတ္တသု ဌာနေသု သတိသမ္ပဇညေန, ဘတ္တနိက္ခိတ္တကာကသဒိသေ မုဋ္ဌဿတိပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇနေန, တိဿဒတ္တတ္ထေရအဘယတ္ထေရာဒိသဒိသေ ဥပဋ္ဌိတဿတိပုဂ္ဂလေ သေဝနေန, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု သတိသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တတာယ စ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

२३२. सहाव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात 'अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा सतिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय' (उत्पन्न न झालेल्या स्मृति-संबोध्यंगाच्या उत्पत्तीसाठी हा आहार आहे) इत्यादींमध्ये पूर्वीच्या पद्धतीपेक्षा हा विशेष फरक आहे. केवळ वर सांगितलेले प्रकारच सतिसम्बोज्झङ्ग इत्यादींच्या उत्पत्तीसाठी किंवा उत्पन्न झालेल्यांच्या भावनेच्या परिपूर्तीसाठी प्रत्यय (कारण) ठरत नाहीत, तर इतरही या प्रकारे समजून घ्यावेत. इतर चार धम्म देखील सतिसम्बोज्झङ्गाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरतात - सतिसम्पजञ्ञ (स्मृति-संप्रजन्य), मुट्ठस्सतिपुग्गलपरिवज्जनता (स्मृतिभ्रष्ट व्यक्तींना टाळणे), उपट्ठितस्सतिपुग्गलसेवनता (स्मृतिमान व्यक्तींची सेवा करणे) आणि तदधिमुत्तता (त्यातच मग्न असणे). पुढे जाणे इत्यादी सात प्रसंगांमध्ये सतिसम्पजञ्ञाद्वारे, अन्नाच्या पात्रावर नजर ठेवणाऱ्या कावळ्यासारख्या स्मृतिभ्रष्ट व्यक्तींना टाळण्याद्वारे, तिस्सदत्त थेर आणि अभय थेर इत्यादींसारख्या स्मृतिमान व्यक्तींच्या सेवेद्वारे, आणि उभे राहणे, बसणे इत्यादींमध्ये स्मृति जागृत करण्यासाठी त्याकडेच झुकलेल्या, प्रवृत्त झालेल्या व लीन झालेल्या चित्तामुळे सतिसम्बोज्झङ्ग उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे, चार कारणांनी उत्पन्न झालेल्या या सतिसम्बोज्झङ्गाची अरहत्त मार्गाने भावना-परिपूर्ती होते.

---

သတ္တ ဓမ္မာ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – ပရိပုစ္ဆကတာ ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနာ ဒုပ္ပညပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနာ ပညဝန္တပုဂ္ဂလသေဝနာ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယပစ္စဝေက္ခဏာ တဒဓိမုတ္တတာတိ. တတ္ထ ပရိပုစ္ဆကတာတိ ခန္ဓဓာတုအာယတနဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂဈာနင်္ဂသမထဝိပဿနာနံ အတ္ထသန္နိဿိတပရိပုစ္ဆာဗဟုလတာ.

सात धम्म धम्मविचयसम्बोज्झङ्गाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरतात - परिपुच्छकता (वारंवार प्रश्न विचारणे), वत्थुविसदकिरिया (वस्तूंची स्वच्छता राखणे), इन्द्रियसमत्तपटिपादना (इंद्रियांचे संतुलन राखणे), दुप्पञ्ञपुग्गलपरिवज्जना (दुर्बुद्धी व्यक्तींना टाळणे), पञ्ञवन्तपुग्गलसेवना (बुद्धिमान व्यक्तींची सेवा करणे), गम्भीरञाणचरियपच्चवेक्खणा (गहन ज्ञान आणि आचरणाचे वारंवार चिंतन करणे) आणि तदधिमुत्तता (त्यातच मग्न असणे). त्यामध्ये 'परिपुच्छकता' म्हणजे स्कंध, धातू, आयतन, इंद्रिय, बल, बोध्यंग, मार्गंग, ध्यानांग, शमथ आणि विपश्यना यांच्या अर्थावर आधारित वारंवार प्रश्न विचारण्याची प्रवृत्ती होय.

---

ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာတိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနံ ဝတ္ထူနံ ဝိသဒဘာဝကရဏံ. ယဒါ ဟိဿ ကေသနခလောမာနိ ဒီဃာနိ ဟောန္တိ, သရီရံ ဝါ ဥဿန္နဒေါသဉ္စေဝ သေဒမလမက္ခိတဉ္စ, တဒါ အဇ္ဈတ္တိကဝတ္ထု အဝိသဒံ ဟောတိ အပရိသုဒ္ဓံ. ယဒါ ပန စီဝရံ ဇိဏ္ဏံ ကိလိဋ္ဌံ ဒုဂ္ဂန္ဓံ ဟောတိ, သေနာသနံ ဝါ ဥက္လာပံ, တဒါ ဗာဟိရဝတ္ထု အဝိသဒံ ဟောတိ အပရိသုဒ္ဓံ. တသ္မာ ကေသာဒိဆေဒနေန ဥဒ္ဓံဝိရေစနအဓောဝိရေစနာဒီဟိ သရီရသလ္လဟုကဘာဝကရဏေန ဥစ္ဆာဒနနဟာပနေန စ အဇ္ဈတ္တိကဝတ္ထု ဝိသဒံ ကာတဗ္ဗံ. သူစိကမ္မဓောဝနရဇနပရိဘဏ္ဍကရဏာဒီဟိ ဗာဟိရဝတ္ထု ဝိသဒံ ကာတဗ္ဗံ. ဧတသ္မိဉှိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေ ဝတ္ထုမှိ အဝိသဒေ ဥပ္ပန္နေသု စိတ္တစေတသိကေသု ဉာဏမ္ပိ အဝိသဒံ အပရိသုဒ္ဓံ ဟောတိ အပရိသုဒ္ဓါနိ ဒီပကပလ္လကဝဋ္ဋိတေလာနိ နိဿာယ ဥပ္ပန္နဒီပသိခါယ ဩဘာသော [Pg.194] ဝိယ. ဝိသဒေ ပန အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေ ဝတ္ထုမှိ ဥပ္ပန္နေသု စိတ္တစေတသိကေသု ဉာဏမ္ပိ ဝိသဒံ ဟောတိ ပရိသုဒ္ဓါနိ ဒီပကပလ္လကဝဋ္ဋိတေလာနိ နိဿာယ ဥပ္ပန္နဒီပသိခါယ ဩဘာသော ဝိယ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တတီ’’တိ.

वस्तूंची स्वच्छता करणे म्हणजे अंतर्गत आणि बाह्य वस्तूंची स्वच्छता करणे होय. कारण जेव्हा एखाद्याचे केस, नखे आणि शरीरावरील केस लांब होतात, किंवा शरीर दोषांनी (वात-पित्त-कफ) युक्त आणि घामाच्या मळाने माखलेले असते, तेव्हा अंतर्गत वस्तू (शरीर) अस्वच्छ आणि अपवित्र असते. पण जेव्हा चीवर जुने, मळकट आणि दुर्गंधीयुक्त असते, किंवा शयनासन (निवासस्थान) कचऱ्याने भरलेले असते, तेव्हा बाह्य वस्तू अस्वच्छ आणि अपवित्र असते. म्हणून, केस इत्यादी कापण्याद्वारे, वमन आणि विरेचन इत्यादींद्वारे शरीर हलके करण्याद्वारे, आणि उटणे लावणे व स्नान करण्याद्वारे अंतर्गत वस्तू स्वच्छ केली पाहिजे. शिवणकाम, धुणे, रंगवणे आणि डागडुजी करणे इत्यादींद्वारे बाह्य वस्तू स्वच्छ केली पाहिजे. कारण या अंतर्गत आणि बाह्य वस्तू अस्वच्छ असताना, उत्पन्न होणाऱ्या चित्त आणि चैतसिकांमध्ये ज्ञान देखील अस्वच्छ आणि अपवित्र होते; जसे अस्वच्छ दिवा, वात आणि तेलाच्या आधारे उत्पन्न झालेल्या दिव्याच्या ज्योतीचा प्रकाश अस्वच्छ असतो. परंतु अंतर्गत आणि बाह्य वस्तू स्वच्छ असताना, उत्पन्न होणाऱ्या चित्त आणि चैतसिकांमध्ये ज्ञान देखील स्वच्छ आणि पवित्र होते; जसे स्वच्छ दिवा, वात आणि तेलाच्या आधारे उत्पन्न झालेल्या दिव्याच्या ज्योतीचा प्रकाश स्वच्छ असतो. म्हणूनच म्हटले आहे – 'वस्तूंची स्वच्छता करणे हे धम्मविचय-संबोज्झंगाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरते.'

---

ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနာ နာမ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ သမဘာဝကရဏံ. သစေ ဟိဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဟောတိ, ဣတရာနိ မန္ဒာနိ, တတော ဝီရိယိန္ဒြိယံ ပဂ္ဂဟကိစ္စံ, သတိန္ဒြိယံ ဥပဋ္ဌာနကိစ္စံ, သမာဓိန္ဒြိယံ အဝိက္ခေပကိစ္စံ, ပညိန္ဒြိယံ ဒဿနကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောတိ. တသ္မာ တံ ဓမ္မသဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန ဝါ, ယထာ ဝါ မနသိကရောတော ဗလဝံ ဇာတံ, တထာ အမနသိကရဏေန ဟာပေတဗ္ဗံ. ဝက္ကလိတ္ထေရဝတ္ထု စေတ္ထ နိဒဿနံ. သစေ ပန ဝီရိယိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဟောတိ, အထ နေဝ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမောက္ခကိစ္စံ ကာတုံ သက္ကောတိ, န ဣတရာနိ ဣတရကိစ္စဘေဒံ. တသ္မာ တံ ပဿဒ္ဓါဒိဘာဝနာယ ဟာပေတဗ္ဗံ. တတ္ထာပိ သောဏတ္ထေရဿ ဝတ္ထု ဒဿေတဗ္ဗံ. ဧဝံ သေသေသုပိ ဧကဿ ဗလဝဘာဝေ သတိ ဣတရေသံ အတ္တနော ကိစ္စေသု အသမတ္ထတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'इंद्रियांचे संतुलन साधणे' म्हणजे श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांना समतोल स्थितीत आणणे होय. जर एखाद्याचे श्रद्धा-इंद्रिय (सद्धिंद्रिय) प्रबळ असेल आणि इतर इंद्रिये दुर्बळ असतील, तर वीर्य-इंद्रिय (वीरियिंद्रिय) आपले प्रग्रहणाचे (उत्साह देण्याचे) कार्य, सती-इंद्रिय (सतींद्रिय) आपले उपस्थानाचे (जागरूकतेचे) कार्य, समाधी-इंद्रिय (समाधींद्रिय) आपले अविक्षेपाचे (एकाग्रतेचे) कार्य, आणि प्रज्ञा-इंद्रिय (पञ्ञिंद्रिय) आपले दर्शनाचे (यथार्थ पाहण्याचे) कार्य करण्यास असमर्थ ठरते. म्हणून, त्या श्रद्धा-इंद्रियाला धम्माच्या स्वभावाचे चिंतन करून, किंवा ज्या प्रकारे मनसिकार केल्याने ते प्रबळ झाले होते, त्या प्रकारे मनसिकार न करून (अमनसिकाराने) कमी केले पाहिजे. या बाबतीत वक्कलि स्थविरांचे उदाहरण दिले जाते. पण जर वीर्य-इंद्रिय प्रबळ असेल, तर श्रद्धा-इंद्रिय आपले अधिमोक्षाचे (निश्चयाचे) कार्य करू शकत नाही, आणि इतर इंद्रिये देखील आपापली विशिष्ट कार्ये करू शकत नाहीत. म्हणून, त्याला प्रश्श्रब्धी (शांती) इत्यादींच्या भावनेने कमी केले पाहिजे. या बाबतीत सोण स्थविरांचे उदाहरण दिले पाहिजे. याचप्रमाणे, उर्वरित इंद्रियांच्या बाबतीतही एका इंद्रियाच्या अतिप्रबळतेमुळे इतरांना आपापली कार्ये करण्यात असमर्थता येते, असे जाणावे.

---

ဝိသေသတော ပနေတ္ထ သဒ္ဓါပညာနံ သမာဓိဝီရိယာနဉ္စ သမတံ ပသံသန္တိ. ဗလဝသဒ္ဓေါ ဟိ မန္ဒပညော မုဓပ္ပသန္နော ဟောတိ, အဝတ္ထုသ္မိံ ပသီဒတိ. ဗလဝပညော ပန မန္ဒသဒ္ဓေါ ကေရာဋိကပက္ခံ ဘဇတိ, ဘေသဇ္ဇသမုဋ္ဌိတော ဝိယ ရောဂေါ အတေကိစ္ဆော ဟောတိ. စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တေနေဝ ကုသလံ ဟောတီတိ အတိဓာဝိတွာ ဒါနာဒီနိ အကရောန္တော နိရယေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဥဘိန္နံ သမတာယ ဝတ္ထုသ္မိံယေဝ ပသီဒတိ. ဗလဝသမာဓိံ ပန မန္ဒဝီရိယံ သမာဓိဿ ကောသဇ္ဇပက္ခတ္တာ ကောသဇ္ဇံ အဘိဘဝတိ. ဗလဝဝီရိယံ မန္ဒသမာဓိံ ဝီရိယဿ ဥဒ္ဓစ္စပက္ခတ္တာ ဥဒ္ဓစ္စံ အဘိဘဝတိ. သမာဓိ ပန ဝီရိယေန သံယောဇိတော ကောသဇ္ဇေ ပတိတုံ န လဘတိ, ဝီရိယံ သမာဓိနာ သံယောဇိတံ ဥဒ္ဓစ္စေ ပတိတုံ န လဘတိ. တသ္မာ တဒုဘယံ သမံ ကာတဗ္ဗံ. ဥဘယသမတာယ ဟိ အပ္ပနာ ဟောတိ.

विशेषतः, येथे आचार्य श्रद्धा व प्रज्ञा आणि समाधी व वीर्य यांच्या समतेची (संतुलनाची) प्रशंसा करतात. कारण ज्याची श्रद्धा प्रबळ आणि प्रज्ञा मंद असते, तो अंधश्रद्धाळू (मूढप्रसन्न) होतो आणि अयोग्य गोष्टींवर श्रद्धा ठेवतो. परंतु ज्याची प्रज्ञा प्रबळ आणि श्रद्धा मंद असते, तो कुटिल पक्षाकडे (संशयाकडे) झुकतो, आणि औषधामुळे उद्भवलेल्या रोगाप्रमाणे तो असाध्य होतो. 'केवळ चित्ताच्या उत्पत्तीनेच (विचारानेच) कुशल कर्म होते' असा अतिविचार करून दान इत्यादी कर्मे न करता तो नरकात उत्पन्न होतो. या दोन्हीच्या (श्रद्धा व प्रज्ञा) समतेमुळे तो योग्य गोष्टीवरच श्रद्धा ठेवतो. परंतु प्रबळ समाधी आणि मंद वीर्य असलेल्या व्यक्तीला, समाधी आळसाच्या बाजूची असल्याने, आळस (कोसज्ज) ग्रासून टाकतो. प्रबळ वीर्य आणि मंद समाधी असलेल्या व्यक्तीला, वीर्य उद्धच्चाच्या (चंचलतेच्या) बाजूचे असल्याने, उद्धच्च (चंचलता) ग्रासून टाकते. परंतु समाधी जेव्हा वीर्याशी जोडली जाते, तेव्हा ती आळसात पडू देत नाही, आणि वीर्य जेव्हा समाधीशी जोडले जाते, तेव्हा ते उद्धच्चात (चंचलतेत) पडू देत नाही. म्हणून, त्या दोन्हीला समान केले पाहिजे. कारण दोन्हीच्या समतेमुळेच अर्पणा (अप्पना) समाधी प्राप्त होते.

---

အပိ စ သမာဓိကမ္မိကဿ ဗလဝတီပိ သဒ္ဓါ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝံ သဒ္ဒဟန္တော ဩကပ္ပေန္တော အပ္ပနံ ပါပုဏိဿတိ. သမာဓိပညာသု ပန သမာဓိကမ္မိကဿ ဧကဂ္ဂတာ ဗလဝတီ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝဉှိ သော အပ္ပနံ ပါပုဏာတိ. ဝိပဿနာကမ္မိကဿ ပညာ ဗလဝတီ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝဉှိ သော လက္ခဏပဋိဝေဓံ ပါပုဏာတိ. ဥဘိန္နံ [Pg.195] ပန သမတာယပိ အပ္ပနာ ဟောတိယေဝ. သတိ ပန သဗ္ဗတ္ထ ဗလဝတီ ဝဋ္ဋတိ. သတိ ဟိ စိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိကာနံ သဒ္ဓါဝီရိယပညာနံ ဝသေန ဥဒ္ဓစ္စပါတတော, ကောသဇ္ဇပက္ခိကေန စ သမာဓိနာ ကောသဇ္ဇပါတတော ရက္ခတိ. တသ္မာ သာ လောဏဓူပနံ ဝိယ သဗ္ဗဗျဉ္ဇနေသု, သဗ္ဗကမ္မိကအမစ္စော ဝိယ စ သဗ္ဗရာဇကိစ္စေသု သဗ္ဗတ္ထ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘သတိ စ ပန သဗ္ဗတ္ထိကာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ. ကိံ ကာရဏာ? စိတ္တဉှိ သတိပဋိသရဏံ, အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာ စ သတိ, န ဝိနာ သတိယာ စိတ္တဿ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟော ဟောတီ’’တိ.

शिवाय, समाधीचा अभ्यास करणाऱ्यासाठी (समथ कर्मस्थानिकासाठी) प्रबळ श्रद्धा देखील योग्य असते. अशा प्रकारे श्रद्धा ठेवणारा आणि चित्त एकाग्र करणारा अर्पणा समाधी प्राप्त करतो. समाधी आणि प्रज्ञा यांमध्ये, समाधीचा अभ्यास करणाऱ्यासाठी एकाग्रता प्रबळ असणे योग्य आहे. कारण यामुळे तो अर्पणा समाधी प्राप्त करतो. विपश्यनेचा अभ्यास करणाऱ्यासाठी प्रज्ञा प्रबळ असणे योग्य आहे. कारण यामुळे तो लक्षणांचा वेध घेतो (साक्षात्कार करतो). परंतु दोन्हीच्या समतेने देखील अर्पणा समाधी प्राप्त होतेच. पण सती (स्मृती) सर्व ठिकाणी प्रबळ असणे योग्य आहे. कारण सती चित्ताला उद्धच्चाच्या बाजूच्या असलेल्या श्रद्धा, वीर्य आणि प्रज्ञा यांच्या प्रभावाने उद्धच्चात (चंचलतेत) पडण्यापासून वाचवते, आणि आळसाच्या बाजूच्या असलेल्या समाधीमुळे आळसात पडण्यापासून वाचवते. म्हणून, जसे सर्व व्यंजनांमध्ये (पदार्थांमध्ये) मीठ आवश्यक असते, आणि राजाच्या सर्व कामांमध्ये सर्वकार्यकारी मंत्री आवश्यक असतो, तशी सती सर्व ठिकाणी आवश्यक आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'भगवंतांनी सतीला सर्व ठिकाणी उपयुक्त (सर्वार्थिक) म्हटले आहे. याचे कारण काय? कारण चित्त हे सतीच्या आश्रयाने राहणारे आहे, आणि सती ही संरक्षणाच्या रूपाने उपस्थित राहते. सतीशिवाय चित्ताचा प्रग्रह (उत्साह वाढवणे) किंवा निग्रह (नियंत्रण) होऊ शकत नाही.'

---

ဒုပ္ပညပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနာ နာမ ခန္ဓာဒိဘေဒေ အနောဂါဠှပညာနံ ဒုမ္မေဓပုဂ္ဂလာနံ အာရကာ ပရိဝဇ္ဇနံ. ပညဝန္တပုဂ္ဂလသေဝနာ နာမ သမပညာသလက္ခဏပရိဂ္ဂါဟိကာယ ဥဒယဗ္ဗယပညာယ သမန္နာဂတပုဂ္ဂလသေဝနာ. ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယပစ္စဝေက္ခဏာ နာမ ဂမ္ဘီရေသု ခန္ဓာဒီသု ပဝတ္တာယ ဂမ္ဘီရပညာယ ပဘေဒပစ္စဝေက္ခဏာ. တဒဓိမုတ္တတာ နာမ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တတာ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

'दुर्बुद्धी व्यक्तींचा त्याग करणे' म्हणजे स्कंध इत्यादींच्या विभागात प्रवेश न करू शकणाऱ्या मंदबुद्धी व्यक्तींपासून दूर राहणे (त्यांचा त्याग करणे) होय. 'प्रज्ञावान व्यक्तींची सेवा करणे' म्हणजे पन्नास लक्षणांचे ग्रहण करणाऱ्या उदय-व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) प्रज्ञेने युक्त असलेल्या व्यक्तींची संगत करणे होय. 'गंभीर ज्ञानचर्येचे चिंतन करणे' म्हणजे स्कंध इत्यादी गंभीर विषयांमध्ये प्रवृत्त असणाऱ्या गंभीर प्रज्ञेने त्यांच्या भेदांचे (विभागांचे) चिंतन करणे होय. 'त्यातच तल्लीन असणे' म्हणजे उभे राहणे, बसणे इत्यादी अवस्थांमध्ये धम्मविचय-संबोज्झंग उत्पन्न करण्यासाठी चित्ताला तिकडेच झुकवणे, प्रवृत्त करणे व लीन करणे होय. अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या या संबोज्झंगाची अर्हतमार्गाने भावना परिपूर्ण होते.

---

ဧကာဒသ ဓမ္မာ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – အပါယဘယပစ္စဝေက္ခဏတာ, အာနိသံသဒဿာဝိတာ, ဂမနဝီထိပစ္စဝေက္ခဏတာ, ပိဏ္ဍပါတာပစာယနတာ, ဒါယဇ္ဇမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏတာ, သတ္ထုမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏတာ, ဇာတိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏတာ, သဗြဟ္မစာရိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏတာ, ကုသီတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ, အာရဒ္ဓဝီရိယပုဂ္ဂလသေဝနတာ, တဒဓိမုတ္တတာတိ.

अकरा धम्म वीर्य-संबोज्झंगाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरतात – अपाय (दुर्गती) च्या भयाचे चिंतन करणे, (वीर्याच्या) फायद्यांचे दर्शन करणे, गमनमार्गाचे चिंतन करणे, पिंडपाताचा आदर करणे, दायादाच्या (धर्माच्या वारशाच्या) महानतेचे चिंतन करणे, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) महानतेचे चिंतन करणे, जातीच्या (कुळाच्या) महानतेचे चिंतन करणे, सब्रह्मचाऱ्यांच्या महानतेचे चिंतन करणे, आळशी व्यक्तींचा त्याग करणे, उद्योगी व्यक्तींची संगत करणे आणि त्यातच (वीर्य-संबोज्झंगातच) तल्लीन असणे.

---

တတ္ထ ‘‘နိရယေသု ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနကမ္မကာရဏတော ပဋ္ဌာယ မဟာဒုက္ခံ အနုဘဝနကာလေပိ, တိရစ္ဆာနယောနိယံ ဇာလခိပနကုမီနာဒီဟိ ဂဟိတကာလေပိ, ပါဇနကဏ္ဋကာဒိပ္ပဟာရတုန္နဿ ပန သကဋဝဟနာဒိကာလေပိ, ပေတ္တိဝိသယေ အနေကာနိပိ ဝဿသဟဿာနိ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရမ္ပိ ခုပ္ပိပါသာဟိ အာတုရီဘူတကာလေပိ, ကာလကဉ္စိကအသုရေသု သဋ္ဌိဟတ္ထအသီတိဟတ္ထပ္ပမာဏေန အဋ္ဌိစမ္မမတ္တေနေဝ အတ္တဘာဝေန ဝါတာတပါဒိဒုက္ခာနုဘဝနကာလေပိ န သက္ကာ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဥပ္ပာဒေတုံ. အယမေဝ တေ ဘိက္ခု ကာလော’’တိ ဧဝံ အပါယဘယံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

त्यामध्ये "नरकामध्ये पाच प्रकारच्या बंधनांच्या कर्म-यातनांपासून सुरू होणारे मोठे दुःख भोगत असताना, प्राणीयोनित (तिर्यक योनीत) जाळे, फासे, पिंजरे इत्यादींनी पकडले गेले असताना, किंवा टोचणी व चाबकाचे फटके खात गाडी ओढत असताना, प्रेतलोकात अनेक हजार वर्षे किंवा दोन बुद्धांच्या मधील काळापर्यंत भूक व तहानेने व्याकुळ झाले असताना, आणि कालकंजिक असुरांमध्ये साठ किंवा ऐंशी हात आकाराच्या केवळ हाडे आणि कातडे उरलेल्या शरीराने वारा, ऊन इत्यादींचे दुःख भोगत असताना वीरियसम्बोज्झङ्ग (वीर्य-संबोध्यंग) उत्पन्न करणे शक्य नाही. हे भिक्खू! हाच तुझा (वीर्य वाढवण्याचा) योग्य काळ आहे," अशा प्रकारे अपाय-भयाचे (दुर्गतीच्या भयाचे) वारंवार चिंतन करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये देखील वीरियसम्बोज्झङ्ग उत्पन्न होतो.

---

‘‘န သက္ကာ ကုသီတေန နဝလောကုတ္တရဓမ္မံ လဒ္ဓုံ, အာရဒ္ဓဝီရိယေနေဝ သက္ကာ အယမာနိသံသော ဝီရိယဿာ’’တိ ဧဝံ အာနိသံသဒဿာဝိနောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ‘‘သဗ္ဗဗုဒ္ဓ-ပစ္စေကဗုဒ္ဓ-မဟာသာဝကေဟေဝ [Pg.196] ဂတမဂ္ဂေါ တေ ဂန္တဗ္ဗော. သော စ န သက္ကာ ကုသီတေန ဂန္တု’’န္တိ ဧဝံ ဂမနဝီထိံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

“आळशी माणसाला नऊ लोकोत्तर धर्म (नवलोकोत्तरधम्म) प्राप्त करणे शक्य नाही, केवळ वीर्यवान (प्रयत्नशील) व्यक्तीलाच ते शक्य आहे, हा वीर्याचा (प्रयत्नाचा) फायदा आहे,” असे वीर्याचे फायदे पाहणाऱ्यालाही (वीर्य संबोझंग) उत्पन्न होते. “सर्व बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि महाश्रावकांनी ज्या मार्गाने गमन केले आहे, त्याच मार्गाने तुला जायचे आहे. आणि तो मार्ग आळशी माणसाला चालणे शक्य नाही,” अशा प्रकारे गमनाच्या मार्गाचे (गमनवीथी) प्रत्यवेक्षण करणाऱ्यालाही ते उत्पन्न होते.

---

‘‘ယေ တံ ပိဏ္ဍပါတာဒီဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ဣမေ တေ မနုဿာ နေဝ ဉာတကာ, န ဒါသကမ္မကရာ, နာပိ ‘တံ နိဿာယ ဇီဝိဿာမာ’တိ တေ ပဏီတာနိ ပိဏ္ဍပါတာဒီနိ ဒေန္တိ. အထ ခေါ အတ္တနော ကာရာနံ မဟပ္ဖလတံ ပစ္စာသီသမာနာ ဒေန္တိ. သတ္ထာရာပိ ‘‘အယံ ဣမေ ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ကာယဒဠှိဗဟုလော သုခံ ဝိဟရိဿတီ’’တိ န ဧဝံ သမ္ပဿတာ တုယှံ ပစ္စယာ အနုညာတာ, အထ ခေါ ‘‘အယံ ဣမေ ပရိဘုဉ္ဇမာနောဝ သမဏဓမ္မံ ကတွာ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မုစ္စိဿတီ’တိ တေ ပစ္စယာ အနုညာတာ, သော ဒါနိ တွံ ကုသီတော ဝိဟရန္တော န တံ ပိဏ္ဍံ အပစာယိဿသိ, အာရဒ္ဓဝီရိယဿေဝ ဟိ ပိဏ္ဍပါတာပစာယနံ နာမ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ပိဏ္ဍပါတာပစာယနံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ မဟာမိတ္တတ္ထေရဿ ဝိယ.

“जे तुला पिंडपात (भिक्षा) इत्यादींनी उपस्थान (सेवा) करतात, ते लोक तुझे नातेवाईक नाहीत, तुझे दास किंवा नोकरही नाहीत, आणि 'त्याच्यावर अवलंबून आपण जगू' अशा विचाराने ते तुला उत्तम पिंडपात इत्यादी देत नाहीत. तर ते स्वतःच्या कर्माचे महाफळ मिळण्याच्या आशेने देतात. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) देखील 'हा या प्रत्ययांचा (साधनांचा) उपभोग घेऊन शरीर बळकट करून सुखाने विहरेल' अशा दृष्टीने तुला हे प्रत्यय अनुज्ञापित (मान्य) केलेले नाहीत, तर 'हा यांचा उपभोग घेत श्रमणधर्म करून संसारदुःखातून (वट्टदुःखातून) मुक्त होईल' या हेतूने हे प्रत्यय अनुज्ञापित केले आहेत. मग आता तू आळशी राहून त्या पिंडपाताचा आदर करत नाहीस. कारण पिंडपाताचा आदर करणे केवळ वीर्यवानालाच (प्रयत्नशीलालाच) शक्य असते,” अशा प्रकारे पिंडपाताच्या आदराचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्यालाही (वीर्य संबोझंग) उत्पन्न होते, जसे महामित्त स्थविरांच्या (महामित्तत्थेर) बाबतीत घडले.

---

ထေရော ကိရ ကဿကလေဏေ နာမ ပဋိဝသတိ. တဿေဝ ဂေါစရဂါမေ ဧကာ မဟာဥပါသိကာ ထေရံ ပုတ္တံ ကတွာ ပဋိဇဂ္ဂတိ. သာ ဧကဒိဝသံ အရညံ ဂစ္ဆန္တီ ဓီတရံ အာဟ – ‘‘အမ္မ, အသုကသ္မိံ ဌာနေ ပုရာဏတဏ္ဍုလာ, အသုကသ္မိံ ခီရံ, အသုကသ္မိံ သပ္ပိ, အသုကသ္မိံ ဖာဏိတံ, တဝ ဘာတိကဿ အယျမိတ္တဿ အာဂတကာလေ ဘတ္တံ ပစိတွာ ခီရသပ္ပိဖာဏိတေဟိ သဒ္ဓိံ ဒေဟိ, တွဉ္စ ဘုဉ္ဇေယျာသိ, အဟံ ပန ဟိယျော ပက္ကံ ပါရိဝါသိကဘတ္တံ ကဉ္ဇိယေန ဘုတ္တာမှီ’’တိ. ‘‘ဒိဝါ ကိံ ဘုဉ္ဇိဿသိ, အမ္မာ’’တိ? ‘‘သာကပဏ္ဏံ ပက္ခိပိတွာ ကဏတဏ္ဍုလေဟိ အမ္ဗိလယာဂုံ ပစိတွာ ဌပေဟိ, အမ္မာ’’တိ.

असे म्हटले जाते की, ते स्थविर 'कस्सकलेण' नावाच्या गुहेत राहत असत. त्यांच्याच गोचरग्रामात (भिक्षेच्या गावात) एक महाउपासिका स्थविरांना आपला मुलगा मानून त्यांची काळजी घेत असे. ती एके दिवशी जंगलात जाताना आपल्या मुलीला म्हणाली – “बाळ, अमक्या ठिकाणी जुने तांदूळ आहेत, अमक्या ठिकाणी दूध आहे, अमक्या ठिकाणी तूप आहे, अमक्या ठिकाणी गूळ (फाणित) आहे. तुझा भाऊ आर्य मित्त (अय्यमित्त) आल्यावर भात शिजवून दूध, तूप आणि गुळासह त्यांना दे आणि तूही खा. मी तर कालचा उरलेला शिळा भात कांजीसोबत खाल्ला आहे.” “आई, तू दुपारी काय खाणार?” “पालेभाज्या टाकून, कण्यांच्या तांदळाची आंबट पेज (आंबिलयागू) शिजवून ठेव, बाळ.”

---

ထေရော စီဝရံ ပါရုပိတွာ ပတ္တံ နီဟရန္တောဝ တံ သဒ္ဒံ သုတွာ အတ္တာနံ ဩဝဒိ ‘‘မဟာဥပါသိကာ ကိရ ကဉ္ဇိယေန ပါရိဝါသိကဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဒိဝါပိ ကဏပဏ္ဏမ္ဗိလယာဂုံ ဘုဉ္ဇိဿတိ, တုယှံ အတ္ထာယ ပန ပုရာဏတဏ္ဍုလာဒီနိ အာစိက္ခတိ, တံ နိဿာယ ခေါ ပနေသာ နေဝ ခေတ္တံ န ဝတ္ထုံ န ဘတ္တံ န ဝတ္ထံ ပစ္စာသီသတိ, တိဿော ပန သမ္ပတ္တိယော ပတ္ထယမာနာ ဒေတိ, တွံ ဧတိဿာ တာ သမ္ပတ္တိယော ဒါတုံ သက္ခိဿသိ, န သက္ခိဿသီတိ, အယံ ခေါ ပန ပိဏ္ဍပါတော တယာ သရာဂေန သဒေါသေန သမောဟေန န သက္ကာ ဂဏှိတု’’န္တိ ပတ္တံ ထဝိကာယ ပက္ခိပိတွာ ဂဏ္ဌိကံ မုဉ္စိတွာ နိဝတ္တိတွာ ကဿကလေဏမေဝ ဂန္တွာ ပတ္တံ ဟေဋ္ဌာမဉ္စေ, စီဝရံ စီဝရဝံသေ ဌပေတွာ ‘‘အရဟတ္တံ [Pg.197] အပါပုဏိတွာ န နိက္ခမိဿာမီ’’တိ ဝီရိယံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ နိသီဒိ. ဒီဃရတ္တံ အပ္ပမတ္တော ဟုတွာ နိဝုတ္ထဘိက္ခု ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ ပုရေဘတ္တမေဝ အရဟတ္တံ ပတွာ ဝိကသမာနမိဝ ပဒုမံ မဟာခီဏာသဝေါ သိတံ ကရောန္တောဝ နိက္ခမိ. လေဏဒွါရေ ရုက္ခမှိ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ –

स्थविरांनी चीवर परिधान करून, पात्र (भिक्षापात्र) बाहेर काढत असतानाच ते शब्द ऐकले आणि स्वतःलाच उपदेश केला – “ती महाउपासिका कालचा शिळा भात कांजीसोबत खाऊन, दुपारीही कण्या व पालेभाज्यांची आंबट पेज खाणार आहे, पण तुझ्यासाठी मात्र जुने तांदूळ इत्यादी सांगत आहे. तुझ्यावर अवलंबून ती शेत, मालमत्ता, अन्न किंवा वस्त्र यांची अपेक्षा करत नाही, तर ती तीन संपत्तींची (मनुष्य, देव आणि निर्वाण संपत्तीची) इच्छा धरून दान देत आहे. तू तिला त्या संपत्ती देण्यास समर्थ होशील की नाही? आणि हा पिंडपात तू राग, द्वेष व मोहाने ग्रहण करू शकत नाहीस.” असे म्हणून त्यांनी पात्र पिशवीत टाकले, कंबरपट्टा सोडला, मागे फिरून कस्सकलेण गुहेतच गेले. पात्र खाटेखाली आणि चीवर चीवर-दांड्यावर ठेवून, “अर्हत्त्व प्राप्त केल्याशिवाय मी बाहेर पडणार नाही,” असा वीर्याचा (प्रयत्नाचा) अधिष्ठान करून ते बसले. दीर्घकाळ अप्रमत्त राहून, त्या गुहेत राहणाऱ्या भिक्खूने विपश्यना वाढवून, दुपारच्या जेवणापूर्वीच अर्हत्त्व प्राप्त केले आणि उमललेल्या कमळाप्रमाणे ते महाक्षणीस्रव (अर्हत) स्मितहास्य करत बाहेर पडले. गुहेच्या दारापाशी असलेल्या झाडावरील अधिष्ठात्री देवतेने –

---

‘‘နမော တေ ပုရိသာဇည, နမော တေ ပုရိသုတ္တမ;

ယဿ တေ အာသဝါ ခီဏာ, ဒက္ခိဏေယျောသိ မာရိသာ’’တိ. –

“हे पुरुषश्रेष्ठ (पुरिसाजञ्ञ), आपल्याला नमस्कार असो! हे पुरुषोत्तम, आपल्याला नमस्कार असो! ज्यांचे आसव (क्लेश) क्षीण झाले आहेत, हे पूजनीय (मारीस), आपण दक्षिणेय्य (दानास पात्र) आहात.”

---

ဥဒါနံ ဥဒါနေတွာ ‘‘ဘန္တေ, ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌာနံ တုမှာဒိသာနံ အရဟန္တာနံ ဘိက္ခံ ဒတွာ မဟလ္လကိတ္ထိယော ဒုက္ခာ မုစ္စိဿန္တီ’’တိ အာဟ. ထေရော ဥဋ္ဌဟိတွာ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ ကာလံ ဩလောကေန္တော ‘‘ပါတောယေဝါ’’တိ ဉတွာ ပတ္တစီဝရံ အာဒါယ ဂါမံ ပါဝိသိ.

असे उदान (आनंदोद्गार) व्यक्त करून ती म्हणाली, “भंते, भिक्षेसाठी प्रवेश केलेल्या आपल्यासारख्या अर्हतांना भिक्षा देऊन वृद्ध स्त्रिया दुःखातून मुक्त होतील.” स्थविरांनी उठून दार उघडले आणि वेळेकडे पाहत “अजून सकाळच आहे” हे जाणून पात्र-चीवर घेऊन गावात प्रवेश केला.

---

ဒါရိကာပိ ဘတ္တံ သမ္ပာဒေတွာ ‘‘ဣဒါနိ မေ ဘာတာ အာဂမိဿတိ, ဣဒါနိ အာဂမိဿတီ’’တိ ဒွါရံ ဩလောကယမာနာ နိသီဒိ. သာ ထေရေ ဃရဒွါရံ သမ္ပတ္တေ ပတ္တံ ဂဟေတွာ သပ္ပိဖာဏိတယောဇိတဿ ခီရပိဏ္ဍပါတဿ ပူရေတွာ ဟတ္ထေ ဌပေသိ. ထေရော ‘‘သုခံ ဟောတူ’’တိ အနုမောဒနံ ကတွာ ပက္ကာမိ. သာပိ တံ ဩလောကယမာနာဝ အဋ္ဌာသိ. ထေရဿ ဟိ တဒါ အတိဝိယ ပရိသုဒ္ဓေါ ဆဝိဝဏ္ဏော အဟောသိ, ဝိပ္ပသန္နာနိ ဣန္ဒြိယာနိ, မုခံ ဗန္ဓနာ မုတ္တတာလပက္ကံ ဝိယ အတိဝိယ ဝိရောစိတ္ထ.

त्या मुलीनेही भात तयार करून, “आता माझे बंधू येतील, आता ते येतील,” असे म्हणत दाराकडे पाहत वाट पाहिली. स्थविर घराच्या दारापाशी पोहोचल्यावर तिने पात्र घेतले आणि तूप व गुळाने युक्त असलेल्या खीर-पिंडपाताने (दूध-भाताने) ते भरून त्यांच्या हातात ठेवले. स्थविरांनी “सुखी व्हा” (सुखं होतु) असे म्हणून अनुमोदन केले आणि ते निघून गेले. ती देखील त्यांच्याकडे पाहतच उभी राहिली. कारण त्यावेळी स्थविरांचा शरीरवर्ण अत्यंत शुद्ध झाला होता, इंद्रिये अत्यंत प्रसन्न होती आणि त्यांचे मुख बंधनातून मुक्त झालेल्या पिकलेल्या ताडफळाप्रमाणे अत्यंत शोभून दिसत होते.

---

မဟာဥပါသိကာ အရညတော အာဂန္တွာ ‘‘ကိံ, အမ္မ, ဘာတိကော တေ အာဂတော’’တိ ပုစ္ဆိ. သာ သဗ္ဗံ တံ ပဝတ္တိံ အာရောစေသိ. ဥပါသိကာ ‘‘အဇ္ဇ မေ ပုတ္တဿ ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ မတ္ထကံ ပတ္တ’’န္တိ ဉတွာ ‘‘အဘိရမတိ တေ, အမ္မ, ဘာတာ ဗုဒ္ဓသာသနေ, န ဥက္ကဏ္ဌတီ’’တိ အာဟ.

ती महाउपासिका जंगलातून परत आल्यावर तिने विचारले, “बाळ, काय तुझे बंधू आले होते?” तिने ती सर्व हकीकत सांगितली. “आज माझ्या पुत्राच्या प्रव्रजित-कर्तव्याची (भिक्खूच्या कर्तव्याची) पूर्तता झाली आहे,” हे जाणून उपासिका म्हणाली, “बाळ, तुझे बंधू बुद्धशासनात अत्यंत रममाण आहेत, ते अजिबात कंटाळलेले (उत्कंठित) नाहीत.”

---

‘‘မဟန္တံ ခေါ ပနေတံ သတ္ထုဒါယဇ္ဇံ, ယဒိဒံ သတ္တ အရိယဓနာနိ နာမ, တံ န သက္ကာ ကုသီတေန ဂဟေတုံ. ယထာ ဟိ ဝိပ္ပဋိပန္နံ ပုတ္တံ မာတာပိတရော ‘အယံ အမှာကံ အပုတ္တော’တိ ပရိဗာဟိရံ ကရောန္တိ, သော တေသံ အစ္စယေန ဒါယဇ္ဇံ န လဘတိ, ဧဝံ ကုသီတောပိ ဣဒံ အရိယဓနဒါယဇ္ဇံ န လဘတိ, အာရဒ္ဓဝီရိယောဝ လဘတီ’’တိ ဒါယဇ္ဇမဟတ္တံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

“शास्त्यांचे (बुद्धांचे) हे दायित्व (वारसा) अत्यंत महान आहे, ज्याला 'सात आर्यधन' असे म्हणतात. ते आळशी माणसाला प्राप्त करणे शक्य नाही. ज्याप्रमाणे गैरवर्तन करणाऱ्या पुत्राला आई-वडील 'हा आमचा पुत्र नाही' असे म्हणून घराबाहेर काढतात आणि त्यांच्या मृत्यूनंतर त्याला वारसा मिळत नाही, त्याचप्रमाणे आळशी माणसालाही हे आर्यधनाचे दायित्व (वारसा) मिळत नाही, केवळ वीर्यवानालाच (प्रयत्नशीलालाच) ते मिळते,” अशा प्रकारे दायित्वाच्या (वारशाच्या) महानतेचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्यालाही (वीर्य संबोझंग) उत्पन्न होते.

---

‘‘မဟာ [Pg.198] ခေါ ပန တေ သတ္ထာ, သတ္ထုနော ဟိ တေ မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏကာလေပိ အဘိနိက္ခမနေပိ အဘိသမ္ဗောဓိယမ္ပိ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တန-ယမကပါဋိဟာရိယ-ဒေဝေါရောဟန-အာယုသင်္ခါရဝေါဿဇ္ဇနေသုပိ ပရိနိဗ္ဗာနကာလေပိ ဒသသဟဿိလောကဓာတု အကမ္ပိတ္ထ. ယုတ္တံ နု ခေါ တေ ဧဝရူပဿ သတ္ထု သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ကုသီတေန ဘဝိတု’’န္တိ ဧဝံ သတ္ထုမဟတ္တံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

“शिवाय, तुमचे शास्ते महान आहेत. कारण तुमच्या शास्त्यांच्या मातृकुशीत प्रतिसंधी ग्रहण करतेवेळी, महाभिनिष्क्रमण करतेवेळी, अभिसंबोधिला (पूर्ण ज्ञान) प्राप्त करतेवेळी, धम्मचक्कप्पवत्तन (धम्मचक्रप्रवर्तन), यमकपाटिहारिय (यमकप्रातिहार्य), देवोरोहण (देवांच्या लोकांतून अवतरण), आयुष्यसंस्काराचा त्याग करतेवेळी आणि परिनिर्वाणसमयी देखील दहा हजारांची लोकधातू कंपित झाली होती. अशा शास्त्यांच्या शासनात प्रव्रजित होऊन तुम्ही आळशी राहणे योग्य आहे काय?” अशा प्रकारे शास्त्यांच्या महानतेचे चिंतन करणाऱ्यालाही वीर्यसंबोज्झंग उत्पन्न होतो.

---

‘‘ဇာတိယာပိ တွံ ဣဒါနိ န လာမကဇာတိကော, အသမ္ဘိန္နာယ မဟာသမ္မတပဝေဏိယာ အာဂတဥက္ကာကရာဇဝံသေ ဇာတောသိ, သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ စ မဟာမာယာဒေဝိယာ စ နတ္တာ, ရာဟုလဘဒ္ဒဿ ကနိဋ္ဌော, တယာ နာမ ဧဝရူပေန ဇိနပုတ္တေန ဟုတွာ န ယုတ္တံ ကုသီတေန ဝိဟရိတု’’န္တိ ဧဝံ ဇာတိမဟတ္တံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

“जन्माने देखील तुम्ही आता हीन कुळातील नाही आहात. तुम्ही अखंडित अशा महासंमत परंपरेतून आलेल्या ओक्काक राजवंशामध्ये जन्मला आहात. तुम्ही महाराज शुद्धोधन आणि महामाया देवी यांचे नातू आहात, आणि भदंत राहुल यांचे धाकटे बंधू आहात. तुमच्यासारख्या जिनपुत्राने (बुद्धपुत्राने) आळशी होऊन राहणे योग्य नाही.” अशा प्रकारे कुळाच्या महानतेचे चिंतन करणाऱ्यालाही वीर्यसंबोज्झंग उत्पन्न होतो.

---

‘‘သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာ စေဝ အသီတိ မဟာသာဝကာ စ ဝီရိယေနေဝ လောကုတ္တရဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈိံသု. တွံ ပန ဧတေသံ သဗြဟ္မစာရီနံ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇသိ, န ပဋိပဇ္ဇသီ’’တိ ဧဝံ သဗြဟ္မစာရိမဟတ္တံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

“सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान तसेच ऐंशी महाश्रावकांनी वीर्यानेच (प्रयत्नानेच) लोकोत्तर धम्माचा साक्षात्कार केला. मग तुम्ही या सब्रह्मचाऱ्यांच्या मार्गाचे अनुसरण करता की नाही?” अशा प्रकारे सब्रह्मचाऱ्यांच्या महानतेचे चिंतन करणाऱ्यालाही वीर्यसंबोज्झंग उत्पन्न होतो.

---

ကုစ္ဆိံ ပူရေတွာ ဌိတအဇဂရသဒိသေ ဝိဿဋ္ဌကာယိကစေတသိကဝီရိယေ ကုသီတပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇေန္တဿာပိ, အာရဒ္ဓဝီရိယေ ပဟိတတ္တေ ပုဂ္ဂလေ သေဝန္တဿာပိ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဝီရိယုပ္ပာဒနတ္ထံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

पोट भरून पडून राहणाऱ्या अजगरासारख्या, शारीरिक व मानसिक वीर्य (प्रयत्न) सोडून दिलेल्या आळशी व्यक्तींना टाळल्याने; आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील) आणि दृढनिश्चयी व्यक्तींची संगत केल्याने; आणि उभे राहणे, बसणे इत्यादींमध्ये वीर्य उत्पन्न करण्यासाठी मन कललेले, झुकलेले व प्रवण ठेवल्याने देखील वीर्यसंबोज्झंग उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या या वीर्यसंबोज्झंगाची अर्हत् मार्गाने भावना-परिपूरी होते.

---

ဧကာဒသ ဓမ္မာ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – ဗုဒ္ဓါနုဿတိ ဓမ္မော, သံဃော, သီလံ, စာဂေါ, ဒေဝတာနုဿတိ, ဥပသမာနုဿတိ, လူခပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ, သိနိဒ္ဓပုဂ္ဂလသေဝနတာ, ပသာဒနီယသုတ္တန္တပစ္စဝေက္ခဏတာ, တဒဓိမုတ္တတာတိ.

अकरा गोष्टी पीतिसंबोज्झंगाच्या उत्पत्तीला कारणीभूत ठरतात – बुद्धानुस्सती, धम्मानुस्सती, संघानुस्सती, शीलानुस्सती, चागानुस्सती (त्यागाचे अनुस्मरण), देवदानुस्सती, उपसमानुस्सती (शांतीचे अनुस्मरण), रूक्ष व्यक्तींना टाळणे, स्निग्ध व्यक्तींची संगत करणे, प्रसन्नता देणाऱ्या सुत्तांचे चिंतन करणे आणि त्याकडेच मन प्रवण ठेवणे.

---

ဗုဒ္ဓဂုဏေ အနုဿရန္တဿာပိ ဟိ ယာဝ ဥပစာရာ သကလသရီရံ ဖရမာနော ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဓမ္မသံဃဂုဏေ အနုဿရန္တဿာပိ, ဒီဃရတ္တံ အခဏ္ဍံ ကတွာ ရက္ခိတံ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, ဂိဟိနော ဒသသီလပဉ္စသီလာနိ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, ဒုဗ္ဘိက္ခဘယာဒီသု ပဏီတံ ဘောဇနံ သဗြဟ္မစာရီနံ ဒတွာ ‘‘ဧဝံ နာမ အဒမှာ’’တိ စာဂံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, ဂိဟိနောပိ ဧဝရူပေ ကာလေ သီလဝန္တာနံ ဒိန္နဒါနံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, ယေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတာ ဒေဝတ္တံ ပတ္တာ, တထာရူပါနံ အတ္တနိ အတ္ထိတံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, သမာပတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘိတာ ကိလေသာ သဋ္ဌိပိ သတ္တတိပိ ဝဿာနိ [Pg.199] န သမုဒါစရန္တီတိ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, စေတိယဒဿနဗောဓိဒဿနထေရဒဿနေသု အသက္ကစ္စကိရိယာယ သံသူစိတလူခဘာဝေ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒသိနေဟာဘာဝေန ဂဒြဘပိဋ္ဌရဇသဒိသေ လူခပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇေန္တဿာပိ, ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒဗဟုလေ မုဒုစိတ္တေ သိနိဒ္ဓပုဂ္ဂလေ သေဝန္တဿာပိ, ရတနတ္တယဂုဏပရိဒီပကေ ပသာဒနီယေ သုတ္တန္တေ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ပီတိဥပ္ပာဒနတ္ထံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

कारण, बुद्धांच्या गुणांचे अनुस्मरण करणाऱ्याला देखील उपचारापर्यंत संपूर्ण शरीराला व्यापून टाकणारा पीतिसंबोज्झंग उत्पन्न होतो. तसेच धम्म आणि संघाच्या गुणांचे अनुस्मरण करणाऱ्याला; दीर्घकाळ अखंडपणे रक्षण केलेल्या चतुपारिसुद्धिशीलाचे चिंतन करणाऱ्याला; गृहस्थाने दहा शील किंवा पाच शीलांचे चिंतन केल्याने; दुष्काळाच्या भयादी प्रसंगी सब्रह्मचाऱ्यांना उत्तम भोजन देऊन 'आम्ही असे दान दिले' अशा प्रकारे आपल्या त्यागाचे चिंतन करणाऱ्याला; गृहस्थाने देखील अशा कठीण काळात शीलवंतांना दिलेल्या दानाचे चिंतन केल्याने; ज्या गुणांनी युक्त होऊन देवत्व प्राप्त होते, तशा प्रकारचे गुण स्वतःमध्ये असल्याचे चिंतन करणाऱ्याला; समापत्तीने दाबले गेलेले क्लेश साठ किंवा सत्तर वर्षे देखील डोके वर काढत नाहीत, असे चिंतन करणाऱ्याला; चैत्यदर्शन, बोधिदर्शन आणि महास्थविरांच्या दर्शनावेळी आदर न दाखवल्याने ज्यांचा रूक्षपणा स्पष्ट होतो, ज्यांच्या मनात बुद्धादींविषयी आदर व स्नेहाचा अभाव असल्याने जे गाढवाच्या पाठीवरील धुळीसारखे कोरडे आहेत, अशा रूक्ष व्यक्तींना टाळल्याने; बुद्धादींविषयी अत्यंत श्रद्धा असणाऱ्या, मृदू मनाच्या व स्निग्ध व्यक्तींची संगत केल्याने; त्रिरत्नांचे गुण प्रकट करणाऱ्या व प्रसन्नता देणाऱ्या सुत्तांचे चिंतन करणाऱ्याला; आणि उभे राहणे, बसणे इत्यादींमध्ये प्रीती उत्पन्न करण्यासाठी मन कललेले, झुकलेले व प्रवण ठेवल्याने देखील पीतिसंबोज्झंग उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या या पीतिसंबोज्झंगाची अर्हत् मार्गाने भावना-परिपूरी होते.

---

သတ္တ ဓမ္မာ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – ပဏီတဘောဇနသေဝနတာ, ဥတုသုခသေဝနတာ, ဣရိယာပထသုခသေဝနတာ, မဇ္ဈတ္တပယောဂတာ, သာရဒ္ဓကာယပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ, ပဿဒ္ဓကာယ-ပုဂ္ဂလသေဝနတာ, တဒဓိမုတ္တတာတိ.

सात गोष्टी पस्सद्धिसंबोज्झंगाच्या उत्पत्तीला कारणीभूत ठरतात – उत्तम भोजनाचे सेवन करणे, सुखकारक ऋतूचे सेवन करणे, सुखकारक इरियापथाचे सेवन करणे, मध्यस्थ प्रयोग, अशांत शरीर असणाऱ्या व्यक्तींना टाळणे, शांत शरीर असणाऱ्या व्यक्तींची संगत करणे आणि त्याकडेच मन प्रवण ठेवणे.

---

ပဏီတဉှိ သိနိဒ္ဓံ ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇန္တဿာပိ, သီတုဏှေသု ဥတူသု ဌာနာဒီသု စ ဣရိယာပထေသု သပ္ပာယံ ဥတုဉ္စ ဣရိယာပထဉ္စ သေဝန္တဿာပိ ပဿဒ္ဓိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယော ပန မဟာပုရိသဇာတိကော သဗ္ဗဥတုဣရိယာပထက္ခမောဝ ဟောတိ, န တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ယဿ သဘာဂဝိသဘာဂတာ အတ္ထိ, တဿေဝ ဝိသဘာဂေ ဥတုဣရိယာပထေ ဝဇ္ဇေတွာ သဘာဂေ သေဝန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. မဇ္ဈတ္တပယောဂေါ ဝုစ္စတိ အတ္တနော စ ပရဿ စ ကမ္မဿကတပစ္စဝေက္ခဏာ. ဣမိနာ မဇ္ဈတ္တပယောဂေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယော လေဍ္ဍုဒဏ္ဍာဒီဟိ ပရံ ဝိဟေဌယမာနောဝ ဝိစရတိ, ဧဝရူပံ သာရဒ္ဓကာယပုဂ္ဂလံ ပရိဝဇ္ဇေန္တဿာပိ, သံယတပါဒပါဏိံ ပဿဒ္ဓကာယံ ပုဂ္ဂလံ သေဝန္တဿာပိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ပဿဒ္ဓိဥပ္ပာဒနတ္ထာယ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

कारण, उत्तम व स्निग्ध अनुकूल भोजनाचे सेवन करणाऱ्याला, तसेच थंडी-उष्णतेच्या ऋतूंमध्ये आणि उभे राहणे इत्यादी इरियापथांमध्ये अनुकूल ऋतू व अनुकूल इरियापथाचे सेवन करणाऱ्याला पस्सद्धि उत्पन्न होते. परंतु, जो महापुरुष जन्माचा असून सर्व ऋतू व सर्व इरियापथ सहन करण्यास समर्थ असतो, त्याला उद्देशून हे बोलले गेलेले नाही. ज्याच्यासाठी अनुकूल-प्रतिकूलता असते, त्यानेच प्रतिकूल ऋतू व इरियापथ टाळून अनुकूल गोष्टींचे सेवन केले असता पस्सद्धि उत्पन्न होते; त्याला उद्देशूनच हे म्हटले आहे. स्वतःच्या आणि इतरांच्या 'कर्मस्वकता' (कर्म हेच स्वतःचे धन आहे या सिद्धांताचे) चिंतन करणे याला 'मध्यस्थ प्रयोग' म्हणतात. या मध्यस्थ प्रयोगाने पस्सद्धि उत्पन्न होते. जो दगड, काठी इत्यादींनी इतरांना त्रास देतच फिरतो, अशा अशांत शरीर असणाऱ्या व्यक्तीला टाळल्याने; हात-पाय संयमित असणाऱ्या, शांत शरीर असलेल्या व्यक्तीची संगत केल्याने; आणि उभे राहणे, बसणे इत्यादींमध्ये पस्सद्धि उत्पन्न करण्यासाठी मन कललेले, झुकलेले व प्रवण ठेवल्याने देखील पस्सद्धि उत्पन्न होते. अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या या पस्सद्धिसंबोज्झंगाची अर्हत् मार्गाने भावना-परिपूरी होते.

---

ဒသ ဓမ္မာ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယတာ, ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနတာ, နိမိတ္တကုသလတာ, သမယေ စိတ္တဿ ပဂ္ဂဏှနတာ, သမယေ စိတ္တဿ နိဂ္ဂဏှနတာ, သမယေ သမ္ပဟံသနတာ, သမယေ အဇ္ဈုပေက္ခနတာ, အသမာဟိတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ, သမာဟိတပုဂ္ဂလသေဝနတာ, တဒဓိမုတ္တတာတိ. တတ္ထ ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယတာ စ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနတာ စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

दहा गोष्टी समाधिसंबोज्झंगाच्या उत्पत्तीला कारणीभूत ठरतात – वस्तूंची स्वच्छता राखणे, इंद्रियांचे संतुलन राखणे, निमित्तामध्ये कुशल असणे, योग्य वेळी मनाला प्रगतीपथावर आणणे, योग्य वेळी मनाचे दमन करणे, योग्य वेळी मनाला हर्षित करणे, योग्य वेळी मनाकडे तटस्थतेने पाहणे, असमाहित व्यक्तींना टाळणे, समाहित व्यक्तींची संगत करणे आणि त्याकडेच मन प्रवण ठेवणे. त्यामध्ये, वस्तूंची स्वच्छता राखणे आणि इंद्रियांचे संतुलन राखणे हे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

---

နိမိတ္တကုသလတာ [Pg.200] နာမ ကသိဏနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟဏကုသလတာ. သမယေ စိတ္တဿ ပဂ္ဂဏှနတာတိ ယသ္မိံ သမယေ အတိသိထိလဝီရိယတာဒီဟိ လီနံ စိတ္တံ ဟောတိ, တသ္မိံ သမယေ ဓမ္မဝိစယဝီရိယပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသမုဋ္ဌာပနေန တဿ ပဂ္ဂဏှနံ. သမယေ စိတ္တဿ နိဂ္ဂဏှနတာတိ ယသ္မိံ သမယေ အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတာဒီဟိ ဥဒ္ဓတံ စိတ္တံ ဟောတိ, တသ္မိံ သမယေ ပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသမုဋ္ဌာပနေန တဿ နိဂ္ဂဏှနံ. သမယေ သမ္ပဟံသနတာတိ ယသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ ပညာပယောဂမန္ဒတာယ ဝါ ဥပသမသုခါနံ ဝိဂမေန ဝါ နိရဿာဒံ ဟောတိ, တသ္မိံ သမယေ အဋ္ဌသံဝေဂဝတ္ထုပစ္စဝေက္ခဏေန သံဝေဇေတိ. အဋ္ဌ သံဝေဂဝတ္ထူနိ နာမ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏာနိ စတ္တာရိ, အပါယဒုက္ခံ ပဉ္စမံ, အတီတေ ဝဋ္ဋမူလကံ ဒုက္ခံ, အနာဂတေ ဝဋ္ဋမူလကံ ဒုက္ခံ, ပစ္စုပ္ပန္နေ အာဟာရပရိယေဋ္ဌိမူလကံ ဒုက္ခန္တိ. ရတနတ္တယဂုဏာနုဿရဏေန စ ပသာဒံ ဇနေတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘‘သမယေ သမ္ပဟံသနတာ’’တိ.

निमित्तकुशलता म्हणजे कसिण-निमित्ताचे ग्रहण करण्यात (शिकण्यात) कुशल असणे होय. 'योग्य वेळी चित्ताचा प्रग्रह (उत्साहित करणे)' म्हणजे ज्या वेळी अतिशय शिथिल वीर्य (प्रयत्न) इत्यादींमुळे चित्त आळशी किंवा संकुचित झालेले असते, त्या वेळी धम्मविचय-संबोज्झंग, वीर्य-संबोज्झंग आणि पीती-संबोज्झंग यांना चांगल्या प्रकारे जागृत करून त्या चित्ताला प्रग्रहित (उत्साहित) करणे होय. 'योग्य वेळी चित्ताचा निग्रह (नियंत्रण करणे)' म्हणजे ज्या वेळी अतिशय तीव्र वीर्य (अति-प्रयत्न) इत्यादींमुळे चित्त चंचल (उद्धत) झालेले असते, त्या वेळी पस्सद्धि-संबोज्झंग, समाधी-संबोज्झंग आणि उपेक्खा-संबोज्झंग यांना चांगल्या प्रकारे जागृत करून त्या चित्ताचा निग्रह करणे होय. 'योग्य वेळी चित्ताला हर्षित करणे' म्हणजे ज्या वेळी प्रज्ञेच्या प्रयोगाच्या मंदतेमुळे किंवा उपशम सुखाच्या अभावामुळे चित्त नीरस (सुख-सोमनस्यरहित) होते, त्या वेळी आठ संवेगवस्तूंच्या प्रत्यवेक्षणाने (चिंतनाने) संवेग उत्पन्न करणे होय. आठ संवेगवस्तू म्हणजे— १. जन्म (जाती), २. जरा (वृद्धत्व), ३. व्याधी (आजारपण), ४. मरण हे चार; पाचवे अपाय-दुःख; भूतकाळातील संसारमूलक दुःख; भविष्यकाळातील संसारमूलक दुःख; आणि वर्तमानकाळातील आहाराच्या शोधाशी संबंधित असणारे दुःख. तसेच त्रिरत्नांच्या गुणांच्या अनुस्मरणाने चित्तात प्रसन्नता (श्रद्धा) उत्पन्न करणे, याला 'योग्य वेळी चित्ताला हर्षित करणे' (समये संपहंसनता) असे म्हणतात.

---

သမယေ အဇ္ဈုပေက္ခနတာ နာမ ယသ္မိံ သမယေ သမ္မာပဋိပတ္တိံ အာဂမ္မ အလီနံ အနုဒ္ဓတံ အနိရဿာဒံ အာရမ္မဏေ သမပ္ပဝတ္တံ သမထဝီထိပဋိပန္နံ စိတ္တံ ဟောတိ, တဒါဿ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟသမ္ပဟံသနေသု န ဗျာပါရံ အာပဇ္ဇတိ သာရထိ ဝိယ သမပ္ပဝတ္တေသု အဿေသု. အယံ ဝုစ္စတိ ‘‘သမယေ အဇ္ဈုပေက္ခနတာ’’တိ. အသမာဟိတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ နာမ ဥပစာရံ ဝါ အပ္ပနံ ဝါ အပ္ပတ္တာနံ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အာရကာ ပရိဝဇ္ဇနံ. သမာဟိတပုဂ္ဂလသေဝနတာ နာမ ဥပစာရေန ဝါ အပ္ပနာယ ဝါ သမာဟိတစိတ္တာနံ သေဝနာ ဘဇနာ ပယိရုပါသနာ. တဒဓိမုတ္တတာ နာမ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု သမာဓိဥပ္ပာဒနတ္ထမေဝ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တတာ. ဧဝဉှိ ပဋိပဇ္ဇတော ဧသ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

'योग्य वेळी उपेक्षा (तटस्थता) करणे' म्हणजे ज्या वेळी सम्यक प्रतिपत्तीचा (योग्य साधनेचा) आश्रय घेऊन चित्त आळशी नसलेले, चंचल नसलेले, नीरस नसलेले, आलंबनात समतोलपणे प्रवृत्त असणारे आणि शमथाच्या मार्गावर चालणारे असते; त्या वेळी, जसा सारथी समतोलपणे धावणाऱ्या घोड्यांच्या बाबतीत कोणताही अतिरिक्त प्रयत्न करत नाही (तटस्थ राहतो), त्याप्रमाणे त्या चित्ताला प्रग्रहित करणे, निग्रहित करणे किंवा हर्षित करणे यांमध्ये कोणताही व्यापार (प्रयत्न) न करणे होय. याला 'योग्य वेळी उपेक्षा करणे' (समये अज्झुपेक्खनता) असे म्हणतात. 'असमाहित व्यक्तींचे वर्जन करणे' म्हणजे उपचार किंवा अप्पना समाधी प्राप्त न झालेल्या, विक्षिप्त चित्त असलेल्या व्यक्तींना दूरूनच टाळणे होय. 'समाहित व्यक्तींचे सेवन करणे' म्हणजे उपचार किंवा अप्पना समाधीने समाहित चित्त असलेल्या व्यक्तींची सेवा करणे, संगत करणे आणि त्यांच्याजवळ बसणे होय. 'त्या समाधीप्रती अधिमुक्त असणे' म्हणजे उभे राहणे, बसणे इत्यादी क्रियांच्या वेळी समाधी उत्पन्न करण्याच्या उद्देशानेच चित्ताची प्रवृत्ती तिकडेच झुकलेली, वळलेली आणि प्रवण असणे होय. अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्या साधकाला हा (समाधी संबोज्झंग) उत्पन्न होतो. आणि अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या या समाधी संबोज्झंगाची अर्हतमार्गाने भावनेची परिपूर्णता होते.

---

ပဉ္စ ဓမ္မာ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – သတ္တမဇ္ဈတ္တတာ, သင်္ခါရမဇ္ဈတ္တတာ, သတ္တသင်္ခါရကေလာယနပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ, သတ္တသင်္ခါရမဇ္ဈတ္တပုဂ္ဂလသေဝနတာ, တဒဓိမုတ္တတာတိ. တတ္ထ ဒွီဟာကာရေဟိ သတ္တမဇ္ဈတ္တတံ သမုဋ္ဌာပေတိ – ‘‘တွံ အတ္တနောဝ ကမ္မေန အာဂန္တွာ အတ္တနောဝ ကမ္မေန ဂမိဿသိ, ဧသောပိ အတ္တနော ကမ္မေန အာဂန္တွာ အတ္တနောဝ ကမ္မေန ဂမိဿတိ, တွံ ကံ ကေလာယသီ’’တိ ဧဝံ ကမ္မဿကတပစ္စဝေက္ခဏေန စ – ‘‘ပရမတ္ထတော သတ္တောယေဝ နတ္ထိ, သော တွံ ကံ ကေလာယသီ’’တိ ဧဝံ နိဿတ္တပစ္စဝေက္ခဏေန စ. ဒွီဟေဝါကာရေဟိ သင်္ခါရမဇ္ဈတ္တတံ သမုဋ္ဌာပေတိ – ‘‘ဣဒံ [Pg.201] စီဝရံ အနုပုဗ္ဗေန ဝဏ္ဏဝိကာရတဉ္စေဝ ဇိဏ္ဏဘာဝဉ္စ ဥပဂန္တွာ ပါဒပုဉ္ဆနစောဠကံ ဟုတွာ ယဋ္ဌိကောဋိယာ ဆဍ္ဍနီယံ ဘဝိဿတိ, သစေ ပနဿ သာမိကော ဘဝေယျ, နာယံ ဧဝံ ဝိနဿိတုံ ဒဒေယျာ’’တိ ဧဝံ အဿာမိကဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန စ, ‘‘အနဒ္ဓနိယံ ဣဒံ တာဝကာလိက’’န္တိ ဧဝံ တာဝကာလိကဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန စ. ယထာ စ စီဝရေ, ဧဝံ ပတ္တာဒီသုပိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

पाच धर्म उपेक्खा-संबोज्झंगाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरतात— १. सत्त्वांच्या (प्राण्यांच्या) बाबतीत तटस्थता (सत्तमज्झत्तता), २. संस्कारांच्या (निर्जीव वस्तूंच्या) बाबतीत तटस्थता (संखारमज्झत्तता), ३. सत्त्व आणि संस्कार यांच्यावर अति-ममत्व ठेवणाऱ्या व्यक्तींचे वर्जन करणे, ४. सत्त्व आणि संस्कार यांच्या बाबतीत तटस्थ असणाऱ्या व्यक्तींचे सेवन करणे, आणि ५. त्या उपेक्खा-संबोज्झंगाप्रती अधिमुक्त असणे. त्यामध्ये, दोन प्रकारांनी सत्त्वांच्या बाबतीत तटस्थता उत्पन्न केली जाते— 'तू स्वतःच्याच कर्माने आला आहेस आणि स्वतःच्याच कर्माने जाशील; हा (दुसरा) देखील स्वतःच्या कर्माने आला आहे आणि स्वतःच्याच कर्माने जाईल; मग तू कोणावर ममत्व करत आहेस?' अशा प्रकारे कम्मस्सकता (कर्माचे स्वकीयत्व) प्रत्यवेक्षणाने; आणि 'परमार्थतः कोणताही सत्त्व (प्राणी) अस्तित्वातच नाही; असे असताना तू कोणावर ममत्व करत आहेस?' अशा प्रकारे निःसत्त्व (सत्त्वरहित) प्रत्यवेक्षणाने. दोन प्रकारांनी संस्कारांच्या बाबतीत तटस्थता उत्पन्न केली जाते— 'हे चीवर हळूहळू विवर्ण (रंगहीन) आणि जीर्ण होऊन, पाय पुसण्याचे फडके (पादपुंछनचोळक) बनून शेवटी काठीच्या टोकाने फेकून देण्यायोग्य होईल; जर याचा कोणी खरा मालक असता, तर त्याने याला अशा प्रकारे नष्ट होऊ दिले नसते,' अशा प्रकारे अस्वामिकत्व (मालक नसणे) प्रत्यवेक्षणाने; आणि 'हे चिरकाल टिकणारे नाही, हे तात्कालिक आहे,' अशा प्रकारे तात्कालिकतेच्या प्रत्यवेक्षणाने. ज्याप्रमाणे चीवराच्या बाबतीत योजना केली आहे, त्याचप्रमाणे पात्र (भिक्षापात्र) इत्यादींच्या बाबतीतही योजना करावी.

---

သတ္တသင်္ခါရကေလာယနပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာတိ ဧတ္ထ ယော ပုဂ္ဂလော ဂိဟိ ဝါ အတ္တနော ပုတ္တဓီတာဒိကေ, ပဗ္ဗဇိတော ဝါ အတ္တနော အန္တေဝါသိကသမာနုပဇ္ဈာယကာဒိကေ မမာယတိ, သဟတ္ထာဝ နေသံ ကေသစ္ဆေဒန-သူစိကမ္မ-စီဝရဓောဝန-ရဇန-ပတ္တပစနာဒီနိ ကရောတိ, မုဟုတ္တမ္ပိ အပဿန္တော ‘‘အသုကော သာမဏေရော ကုဟိံ, အသုကော ဒဟရော ကုဟိ’’န္တိ ဘန္တမိဂေါ ဝိယ ဣတော စိတော စ အာလောကေတိ, အညေန ကေသစ္ဆေဒနာဒီနံ အတ္ထာယ ‘‘မုဟုတ္တံ တာဝ အသုကံ ပေသေထာ’’တိ ယာစိယမာနောပိ ‘‘အမှေပိ တံ အတ္တနော ကမ္မံ န ကာရေမ, တုမှေ နံ ဂဟေတွာ ကိလမေဿထာ’’တိ န ဒေတိ, အယံ သတ္တကေလာယနော နာမ. ယော ပန စီဝရပတ္တထာလကကတ္တရယဋ္ဌိအာဒီနိ မမာယတိ, အညဿ ဟတ္ထေန ပရာမသိတုမ္ပိ န ဒေတိ, တာဝကာလိကံ ယာစိတောပိ ‘‘မယမ္ပိ ဣမံ ဓနာယန္တာ န ပရိဘုဉ္ဇာမ, တုမှာကံ ကိံ ဒဿာမာ’’တိ ဝဒတိ, အယံ သင်္ခါရကေလာယနော နာမ. ယော ပန တေသု ဒွီသုပိ ဝတ္ထူသု မဇ္ဈတ္တော ဥဒါသိနော, အယံ သတ္တသင်္ခါရမဇ္ဈတ္တော နာမ. ဣတိ အယံ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဧဝရူပံ သတ္တသင်္ခါရကေလာယနပုဂ္ဂလံ အာရကာ ပရိဝဇ္ဇေန္တဿာပိ, သတ္တသင်္ခါရမဇ္ဈတ္တပုဂ္ဂလံ သေဝန္တဿာပိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု တဒုပ္ပာဒနတ္ထံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

'सत्त्व आणि संस्कार यांच्यावर अति-ममत्व ठेवणाऱ्या व्यक्तींचे वर्जन करणे' या संदर्भात— जी व्यक्ती गृहस्थ असो आणि आपल्या मुला-मुलींवर इत्यादींवर ममत्व ठेवत असो, किंवा प्रव्रजित (भिक्खू) असो आणि आपल्या अंतेवासी (शिष्य), समान उपाध्याय असलेल्या सतीर्थ्यांवर इत्यादींवर ममत्व ठेवत असो; आणि स्वतःच्या हातानेच त्यांच्यासाठी केस कापणे, शिवणकाम करणे, चीवर धुणे, रंगवणे, पात्र भाजणे इत्यादी कामे करत असो; क्षणभरही त्यांना न पाहिल्यास 'अमुक सामणेर कुठे आहे? अमुक तरुण भिक्खू कुठे आहे?' असे म्हणत घाबरलेल्या हरणाप्रमाणे इकडे तिकडे पाहत असो; आणि दुसऱ्या कोणाद्वारे केस कापण्यासाठी इत्यादी कामांसाठी 'क्षणभर अमुक व्यक्तीला पाठवा' अशी विनंती केली असता, 'आम्ही स्वतः देखील त्याच्याकडून आमचे काम करून घेत नाही, तुम्ही त्याला नेऊन त्रास द्याल (थकवाल)' असे म्हणून त्याला पाठवत नसो; अशा व्यक्तीला 'सत्त्वांवर अति-ममत्व ठेवणारी' (सत्तकेळायन) असे म्हणतात. आणि जो चीवर, पात्र, थाळी, कात्री, काठी इत्यादी वस्तूंवर ममत्व ठेवतो, दुसऱ्याला हाताने स्पर्श देखील करू देत नाही, आणि तात्पुरते मागितले तरी 'आम्ही स्वतः देखील याला मौल्यवान संपत्ती मानून वापरत नाही, मग तुम्हाला कसे काय देऊ?' असे म्हणतो, त्याला 'संस्कारांवर (वस्तूंवर) अति-ममत्व ठेवणारी' (संखारकेळायन) असे म्हणतात. परंतु जो या दोन्ही गोष्टींच्या बाबतीत तटस्थ आणि उदासीन असतो, त्याला 'सत्त्व आणि संस्कार यांच्या बाबतीत तटस्थ' (सत्तसंखारमज्झत्त) असे म्हणतात. अशा प्रकारे, हा उपेक्खा-संबोज्झंग अशा प्रकारच्या सत्त्व आणि संस्कारांवर अति-ममत्व ठेवणाऱ्या व्यक्तीला दूरूनच टाळणाऱ्या साधकाला, सत्त्व आणि संस्कारांच्या बाबतीत तटस्थ असणाऱ्या व्यक्तीचे सेवन करणाऱ्या साधकाला, आणि उभे राहणे, बसणे इत्यादी क्रियांच्या वेळी तो उत्पन्न करण्यासाठी तिकडेच झुकलेले, वळलेले आणि प्रवण चित्त असणाऱ्या साधकाला उत्पन्न होतो. आणि अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या या उपेक्खा-संबोज्झंगाची अर्हतमार्गाने भावनेची परिपूर्णता होते.

---

အသုဘနိမိတ္တန္တိ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဘေဒါ ဒသ အသုဘာရမ္မဏာ ဓမ္မာ. ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရောတိ ဧတ္ထ ပန ယောနိသောမနသိကာရော နာမ ဥပါယမနသိကာရော, ပထမနသိကာရော, ဥပ္ပာဒကမနသိကာရော. အပိစ ဆ ဓမ္မာ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – အသုဘနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော, အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ.

'अशुभनिमित्त' म्हणजे फुगलेले प्रेत (उद्धुमातक) इत्यादी भेद असलेले दहा अशुभ आलंबन असणारे विषय होत. 'योनिसो मनसिकार आणि बहुलीकार' या संदर्भात, 'योनिसो मनसिकार' म्हणजे योग्य उपायाने मनन करणे, योग्य मार्गाने मनन करणे आणि (कुशल धर्मांना) उत्पन्न करणारे मनन होय. शिवाय, सहा धर्म कामच्छंदाच्या प्रहाणासाठी (नाशासाठी) कारणीभूत ठरतात— १. अशुभनिमित्ताचे ग्रहण (शिकणे), २. अशुभ भावनेचा अभ्यास (साधना), ३. इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणे (इंद्रिय संवर), ४. भोजनात मात्रा जाणणे (मित आहार), ५. कल्याणमित्राची संगत, आणि ६. अनुकूल (अशुभाशी संबंधित) चर्चा करणे.

---

ဒသဝိဓဉှိ အသုဘနိမိတ္တံ ဥဂ္ဂဏှန္တဿာပိ ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတိ, ဘာဝေန္တဿာပိ, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရဿာပိ, စတုန္နံ ပဉ္စန္နံ အာလောပါနံ ဩကာသေ [Pg.202] သတိ ဥဒကံ ပိဝိတွာ ယာပနသီလတာယ ဘောဇနေ မတ္တညုနောပိ. တေနေတံ ဝုတ္တံ –

दहा प्रकारच्या अशुभनिमित्ताचे ग्रहण करणाऱ्या साधकाचा देखील कामच्छंद नष्ट होतो; त्याची साधना करणाऱ्याचा देखील; इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणाऱ्याचा देखील; आणि चार किंवा पाच घास खाण्याची भूक棲 शिल्लक असतानाच जेवण थांबवून पाणी पिऊन शरीरयात्रा चालवण्याचा स्वभाव असल्यामुळे भोजनात मात्रा जाणणाऱ्याचा देखील कामच्छंद नष्ट होतो. म्हणूनच असे म्हटले आहे—

---

‘‘စတ္တာရော ပဉ္စ အာလောပေ, အဘုတွာ ဥဒကံ ပိဝေ;

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယ, ပဟိတတ္တဿ ဘိက္ခုနော’’တိ. (ထေရဂါ. ၉၈၃);

'चार किंवा पाच घास कमी खाऊन पाणी प्यावे; दृढनिश्चयी (निर्वाणाकडे चित्त लावलेल्या) भिक्खूच्या सुखपूर्वक विहरण्यासाठी हे पुरेसे आहे.' (थेरगाथा ९८३)

---

အသုဘကမ္မိကတိဿတ္ထေရသဒိသေ အသုဘဘာဝနာရတေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဒသအသုဘနိမိတ္တာယ-သပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ. ဣမေဟိ ပန ဆဟိ ဓမ္မေဟိ ပဟီနဿ ကာမစ္ဆန္ဒဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ.

अशुभकर्मिक तिस्स थेरांसारख्या अशुभ भावनेत रममाण असणाऱ्या कल्याणमित्रांची संगत केल्याने देखील कामच्छंद नष्ट होतो. उभे राहणे, बसणे इत्यादी वेळी दहा अशुभ निमित्तांशी संबंधित अनुकूल (सप्पाय) चर्चा केल्याने देखील तो नष्ट होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - "सहा धर्म कामच्छंदाच्या प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात." या सहा धर्मांच्या द्वारे प्रहीण (नष्ट) झालेल्या कामच्छंदाचा अर्हतमार्गाने भविष्यात पुन्हा अनुत्पाद होतो.

---

မေတ္တာ စေတောဝိမုတ္တီတိ ဧတ္ထ မေတ္တာတိ ဝုတ္တေ အပ္ပနာပိ ဥပစာရောပိ ဝဋ္ဋတိ, စေတောဝိမုတ္တီတိ အပ္ပနာယေဝ. ယောနိသောမနသိကာရော ဝုတ္တလက္ခဏောဝ. အပိစ ဆ ဓမ္မာ ဗျာပါဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – မေတ္တာနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော, မေတ္တာဘာဝနာနုယောဂေါ, ကမ္မဿကတာပစ္စဝေက္ခဏတာ, ပဋိသင်္ခါနဗဟုလတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ.

'मेत्ता चेतोविमुत्ती' (मैत्री चेतोविमुक्ती) यामध्ये 'मेत्ता' (मैत्री) असे म्हटले असता अर्पणा आणि उपचार दोन्ही योग्य ठरतात. 'चेतोविमुत्ती' असे म्हटले असता केवळ अर्पणाच योग्य ठरते. योनिसोमनसिकार हा पूर्वी सांगितलेल्या लक्षणांप्रमाणेच आहे. आणखीही, सहा धर्म व्यापादाच्या (द्वेषाच्या) प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात - मैत्रीच्या निमित्ताचे ग्रहण करणे, मैत्री भावनेचा अभ्यास करणे, कर्मस्वकीयतेचे प्रत्यवेक्षण करणे, वारंवार विचार करणे (प्रतिसंख्यान बहुलता), कल्याणमित्रता आणि अनुकूल चर्चा.

---

ဩဒိဿကအနောဒိဿကဒိသာဖရဏာနဉှိ အညတရဝသေန မေတ္တံ ဥဂ္ဂဏှန္တဿာပိ ဗျာပါဒေါ ပဟီယတိ, တထာ ဩဓိသောအနောဓိသောဒိသာဖရဏဝသေန မေတ္တံ ဘာဝေန္တဿာပိ. ‘‘တွံ ဧတဿ ကုဒ္ဓေါ ကိံ ကရိဿသိ? ကိမဿ သီလာဒီနိ နာသေတုံ သက္ခိဿသိ? နနု တွံ အတ္တနော ကမ္မေန အာဂန္တွာ အတ္တနော ကမ္မေနေဝ ဂမိဿသိ? ပရဿ ကုဇ္ဈနံ နာမ ဝီတစ္စိကင်္ဂါရတတ္တအယသလာကဂူထာဒီနိ ဂဟေတွာ ပရံ ပဟရိတုကာမတာသဒိသံ ဟောတိ. ဧသောပိ တဝ ကုဒ္ဓေါ ကိံ ကရိဿတိ? ကိံ တေ သီလာဒီနိ ဝိနာသေတုံ သက္ခိဿတိ? ဧသ အတ္တနော ကမ္မေန အာဂန္တွာ အတ္တနော ကမ္မေနေဝ ဂမိဿတိ? အပ္ပဋိစ္ဆိတပဟေဏကံ ဝိယ ပဋိဝါတံ ခိတ္တရဇောမုဋ္ဌိ ဝိယ စ ဧတဿေဝေသ ကောဓော မတ္ထကေ ပတိဿတီ’’တိ ဧဝံ အတ္တနော စ ပရဿ စ ကမ္မဿကတံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ, ဥဘယကမ္မဿကတံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပဋိသင်္ခါနေ ဌိတဿာပိ, အဿဂုတ္တတ္ထေရသဒိသေ မေတ္တာဘာဝနာရတေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ ဗျာပါဒေါ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု မေတ္တာနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ဗျာပါဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ[Pg.203]. ဣမေဟိ ပန ဆဟိ ဓမ္မေဟိ ပဟီနဿ ဗျာပါဒဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ.

ओदिस्सक (विशिष्ट) आणि अनोदिस्सक (अमर्यादित) किंवा दिशांच्या पसरवण्याच्या कोणत्याही एका पद्धतीने मैत्रीचे ग्रहण करणाऱ्याचा देखील व्यापाद नष्ट होतो, तसेच ओधिस, अनोधिस आणि दिशांच्या पसरवण्याच्या पद्धतीने मैत्रीची भावना करणाऱ्याचा देखील. 'तू याच्यावर रागावला आहेस, तर काय करणार? तू त्याचे शील इत्यादी नष्ट करू शकशील का? तू स्वतःच्या कर्माने आला आहेस आणि स्वतःच्या कर्मानेच जाणार नाहीस का? दुसऱ्यावर रागावणे म्हणजे निखारे नसलेला जळणारा कोळसा, तापलेली लोखंडी सळई किंवा विष्ठा इत्यादी हातात घेऊन दुसऱ्याला मारण्याची इच्छा करण्यासारखे आहे. हा देखील तुझ्यावर रागावला तर काय करेल? तो तुझे शील इत्यादी नष्ट करू शकेल का? हा स्वतःच्या कर्माने आला आहे आणि स्वतःच्या कर्मानेच जाईल. स्वीकार न केलेल्या भेटीप्रमाणे किंवा वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने फेकलेल्या धुळीच्या मुठीप्रमाणे, हा राग त्याच्याच डोक्यावर पडेल' - अशा प्रकारे स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या कर्मस्वकीयतेचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याचे, आणि दोन्ही बाजूंच्या कर्मस्वकीयतेचे प्रत्यवेक्षण करून प्रतिसंख्यानात स्थिर असणाऱ्याचे देखील, अस्सगुत्त थेरांसारख्या मैत्री भावनेत रममाण असणाऱ्या कल्याणमित्रांची संगत करणाऱ्याचा देखील व्यापाद नष्ट होतो, तसेच उभे राहणे, बसणे इत्यादी वेळी मैत्रीशी संबंधित अनुकूल चर्चेने देखील तो नष्ट होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सहा धर्म व्यापादाच्या प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात.' या सहा धर्मांच्या द्वारे प्रहीण झालेल्या व्यापादाचा अनागामी मार्गाने भविष्यात पुन्हा अनुत्पाद होतो.

---

အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ အရတီတိအာဒိ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. အပိ စ ဆ ဓမ္မာ ထိနမိဒ္ဓဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – အတိဘောဇနေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟော, ဣရိယာပထသမ္ပရိဝတ္တနတာ, အာလောကသညာမနသိကာရော, အဗ္ဘောကာသဝါသော, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ.

'अत्थि भिक्खवे अरती' (भिक्खूंनो, अरती आहे) इत्यादींचे अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. आणखीही, सहा धर्म थिनमिद्धाच्या (आळस आणि तंद्रेच्या) प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात - अतिभोजनामध्ये निमित्त ग्रहण करणे, इरियापथात (शारीरिक स्थितीत) बदल करणे, आलोकसंज्ञेचे मनन करणे, उघड्या जागेत राहणे (अब्भोकासवासो), कल्याणमित्रता आणि अनुकूल चर्चा.

---

အာဟရဟတ္ထကံ, ဘုတ္တဝမိတကံ, တတြဝဋ္ဋကံ, အလံသာဋကံ, ကာကမာသကဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နဿ ဟိ သမဏဓမ္မံ ကရောတော ထိနမိဒ္ဓံ မဟာဟတ္ထီ ဝိယ ဩတ္ထရန္တံ အာဂစ္ဆတိ, စတုပဉ္စအာလောပဩကာသံ ပန ဌပေတွာ ပါနီယံ ပိဝိတွာ ယာပနသီလဿ ဘိက္ခုနော တံ န ဟောတီတိ ဧဝံ အတိဘောဇနေ နိမိတ္တံ ဂဏှန္တဿပိ ထိနမိဒ္ဓံ ပဟီယတိ. ယသ္မိံ ဣရိယာပထေ ထိနမိဒ္ဓံ ဩက္ကမတိ, တတော အညံ ပရိဝတ္တေန္တဿာပိ, ရတ္တိံ စန္ဒာလောကဒီပါလောကဥက္ကာလောကေ ဒိဝါ သူရိယာလောကံ မနသိကရောန္တဿာပိ, အဗ္ဘောကာသေ ဝသန္တဿာပိ, မဟာကဿပတ္ထေရသဒိသေ ပဟီနထိနမိဒ္ဓေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ ထိနမိဒ္ဓံ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဓုတင်္ဂနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ထိနမိဒ္ဓဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ. ဣမေဟိ ပန ဆဟိ ဓမ္မေဟိ ပဟီနဿ ထိနမိဒ္ဓဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ.

आहरहत्थक (हात धरून उठवावे लागेल इतके खाणे), भुत्तवमितक (उलटी होईपर्यंत खाणे), तत्रवट्टक (खाऊन तिथेच लोळणे), अलंसाटक (वस्त्र सांभाळता येणार नाही इतके खाणे), काकमासक भोजन (कावळ्याला तोंड घालता येईल इतके तोंड भरून खाणे) असे अतिभोजन करून रात्रीच्या किंवा दिवसाच्या ध्यानस्थानी बसून श्रमणधर्म करणाऱ्याला थिनमिद्ध (आळस व तंद्रा) एखाद्या मोठ्या हत्तीप्रमाणे चिरडत येते. परंतु, चार-पाच घास कमी खाऊन, पाणी पिऊन जीवन जगण्याची सवय असणाऱ्या भिक्खूला ते होत नाही. अशा प्रकारे अतिभोजनामध्ये निमित्त ग्रहण करणाऱ्याचा देखील थिनमिद्ध नष्ट होतो. ज्या इरियापथात थिनमिद्ध येते, त्यातून दुसऱ्या इरियापथात बदल करणाऱ्याचा देखील, रात्री चंद्रप्रकाश, दिव्याचा प्रकाश किंवा मशालीचा प्रकाश आणि दिवसा सूर्यप्रकाशाचे मनन करणाऱ्याचा देखील, उघड्या जागेत राहणाऱ्याचा देखील, महाकस्सप थेरांसारख्या थिनमिद्ध नष्ट केलेल्या कल्याणमित्रांची संगत करणाऱ्याचा देखील थिनमिद्ध नष्ट होतो, तसेच उभे राहणे, बसणे इत्यादी वेळी धुतंगाशी संबंधित अनुकूल चर्चेने देखील तो नष्ट होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सहा धर्म थिनमिद्धाच्या प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात.' या सहा धर्मांच्या द्वारे प्रहीण झालेल्या थिनमिद्धाचा अर्हतमार्गाने भविष्यात पुन्हा अनुत्पाद होतो.

---

အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ စေတသော ဝူပသမောတိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. အပိစ ဆ ဓမ္မာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – ဗဟုဿုတတာ, ပရိပုစ္ဆကတာ, ဝိနယေ ပကတညုတာ, ဝုဒ္ဓသေဝိတတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ.

'अत्थि भिक्खवे चेतसो वूपसमो' (भिक्खूंनो, चित्ताचा उपशम आहे) इत्यादींचे अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. आणखीही, सहा धर्म उद्धच्च-कुक्कुच्चाच्या (उद्धतपणा आणि पश्चात्तापाच्या) प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात - बहुश्रुतता, परिपृच्छा, विनयामध्ये निपुणता, वृद्धांची सेवा करणे, कल्याणमित्रता आणि अनुकूल चर्चा.

---

ဗာဟုသစ္စေနပိ ဟိ ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ တယော ဝါ စတ္တာရော ဝါ ပဉ္စ ဝါ နိကာယေ ပါဠိဝသေန စ အတ္ထဝသေန စ ဥဂ္ဂဏှန္တဿာပိ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတိ, ကပ္ပိယာကပ္ပိယပရိပုစ္ဆာဗဟုလဿာပိ, ဝိနယပညတ္တိယံ စိဏ္ဏဝသီဘာဝတာယ ပကတညုနောပိ, ဝုဒ္ဓေ မဟလ္လကတ္ထေရေ ဥပသင်္ကမန္တဿာပိ, ဥပါလိတ္ထေရသဒိသေ ဝိနယဓရေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ, ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ကပ္ပိယာကပ္ပိယနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ. ဣမေဟိ [Pg.204] ပန ဆဟိ ဓမ္မေဟိ ပဟီနေ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စေ ဥဒ္ဓစ္စဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန, ကုက္ကုစ္စဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတီတိ.

बहुश्रुततेने देखील, एक, दोन, तीन, चार किंवा पाच निकायांचे पाळी आणि अर्थाच्या दृष्टीने अध्ययन करणाऱ्याचा देखील उद्धच्च-कुक्कुच्च नष्ट होतो, कप्पिय (योग्य) आणि अकप्पिय (अयोग्य) याविषयी वारंवार विचारणाऱ्याचा देखील, विनय नियमांमध्ये सराव करून वशित्व मिळवलेल्या निपुण व्यक्तीचा देखील, वृद्ध आणि ज्येष्ठ थेरांकडे जाणाऱ्याचा देखील, उपाली थेरांसारख्या विनयधर कल्याणमित्रांची संगत करणाऱ्याचा देखील उद्धच्च-कुक्कुच्च नष्ट होतो, तसेच उभे राहणे, बसणे इत्यादी वेळी कप्पिय-अकप्पिय यावर आधारित अनुकूल चर्चेने देखील तो नष्ट होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सहा धर्म उद्धच्च-कुक्कुच्चाच्या प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात.' या सहा धर्मांच्या द्वारे प्रहीण झालेल्या उद्धच्च-कुक्कुच्चापैकी, उद्धच्चाचा अर्हतमार्गाने आणि कुक्कुच्चाचा अनागामी मार्गाने भविष्यात पुन्हा अनुत्पाद होतो, असे समजावे.

---

ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာတိအာဒီနိပိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. အပိစ ဆ ဓမ္မာ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – ဗဟုဿုတတာ, ပရိပုစ္ဆကတာ, ဝိနယေ ပကတညုတာ, အဓိမောက္ခဗဟုလတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ.

'कुसलाकुसला धम्मा' (कुशल आणि अकुशल धर्म) इत्यादींचे अर्थ देखील पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. आणखीही, सहा धर्म विचिकित्सेच्या (संशयाच्या) प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात - बहुश्रुतता, परिपृच्छा, विनयामध्ये निपुणता, अधिमोक्षबहुलता (दृढ श्रद्धा असणे), कल्याणमित्रता आणि अनुकूल चर्चा.

---

ဗာဟုသစ္စေနပိ ဟိ ဧကံ ဝါ…ပေ… ပဉ္စ ဝါ နိကာယေ ပါဠိဝသေန စ အတ္ထဝသေန စ ဥဂ္ဂဏှန္တဿာပိ ဝိစိကိစ္ဆာ ပဟီယတိ, တီဏိ ရတနာနိ အာရဗ္ဘ ပရိပုစ္ဆာဗဟုလဿာပိ, ဝိနယေ စိဏ္ဏဝသီဘာဝဿာပိ, တီသု ရတနေသု ဩကပ္ပနိယသဒ္ဓါသင်္ခါတအဓိမောက္ခဗဟုလဿာပိ, သဒ္ဓါဓိမုတ္တေ ဝက္ကလိတ္ထေရသဒိသေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ ဝိစိကိစ္ဆာ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဂုဏနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ. ဣမေဟိ ပန ဆဟိ ဓမ္မေဟိ ပဟီနာယ ဝိစိကိစ္ဆာယ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဒေသနံ တီဟိ ဘဝေဟိ နိဝတ္တေတွာ အရဟတ္တေန ကူဋံ ဂဏှိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု.

बहुश्रुततेने देखील, एक... पे... पाच निकायांचे पाळी आणि अर्थाच्या दृष्टीने अध्ययन करणाऱ्याची देखील विचिकित्सा नष्ट होते, त्रिरत्नांविषयी वारंवार प्रश्न विचारणाऱ्याची देखील, विनयामध्ये सराव करून वशित्व मिळवलेल्याची देखील, त्रिरत्नांवर दृढ श्रद्धा असणाऱ्या अधिमोक्षबहुलाची देखील, श्रद्धाविमुक्त वक्कलि थेरांसारख्या कल्याणमित्रांची संगत करणाऱ्याची देखील विचिकित्सा नष्ट होते, तसेच उभे राहणे, बसणे इत्यादी वेळी त्रिरत्नांच्या गुणांवर आधारित अनुकूल चर्चेने देखील ती नष्ट होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सहा धर्म विचिकित्सेच्या प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात.' या सहा धर्मांच्या द्वारे प्रहीण झालेल्या विचिकित्सेचा स्रोतापत्ती मार्गाने भविष्यात पुन्हा अनुत्पाद होतो. अशा प्रकारे भगवंतांनी या सुत्तात तीन भवांपासून परावृत्त करून अर्हत्त्वाने शिखर गाठले. देशनेच्या शेवटी पाचशे भिक्खूंनी अर्हत्त्व प्राप्त केले.

---

၂. ပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. पर्यायसुत्तवण्णना (पर्याय सुत्त वर्णन समाप्त).

---

၂၃၃. ဒုတိယေ သမ္ဗဟုလာတိ ဝိနယပရိယာယေန တယော ဇနာ သမ္ဗဟုလာတိ ဝုစ္စန္တိ, တတော ပရံ သံဃော. သုတ္တန္တပရိယာယေန တယော တယော ဧဝ, တတော ဥဒ္ဓံ သမ္ဗဟုလာ. ဣဓ သုတ္တန္တပရိယာယေန သမ္ဗဟုလာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိံသူတိ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌာ. တေ ပန န တာဝ ပဝိဋ္ဌာ, ‘‘ပဝိသိဿာမာ’’တိ နိက္ခန္တတ္တာ ပန ပဝိသိံသူတိ ဝုတ္တာ. ယထာ ကိံ? ယထာ ‘‘ဂါမံ ဂမိဿာမီ’’တိ နိက္ခန္တပုရိသော တံ ဂါမံ အပတ္တောပိ ‘‘ကဟံ ဣတ္ထန္နာမော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဂါမံ ဂတော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ. ပရိဗ္ဗာဇကာနံ အာရာမောတိ ဇေတဝနဿ အဝိဒူရေ အညတိတ္ထိယာနံ ပရိဗ္ဗာဇကာနံ အာရာမော အတ္ထိ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. သမဏော အာဝုသောတိ အာဝုသော တုမှာကံ သတ္ထာ သမဏော ဂေါတမော.

२३३. दुसऱ्या सुत्तात, 'सम्बहुला' (अनेक भिक्षू) या शब्दाचा अर्थ विनय नियमांनुसार तीन व्यक्तींना 'सम्बहुला' म्हटले जाते, आणि त्याहून अधिक असल्यास 'संघ' म्हटले जाते. सुत्तंत नियमांनुसार तीन व्यक्तींना 'तीन'च म्हटले जाते, आणि त्याहून अधिक असल्यास 'सम्बहुला' म्हटले जाते. येथे सुत्तंत नियमांनुसार 'सम्बहुला' असा अर्थ समजावा. 'पिंडाय पवििसंसु' म्हणजे भिक्षेसाठी प्रवेश केला. परंतु त्यांनी अद्याप प्रवेश केला नव्हता, तर 'आम्ही प्रवेश करू' या उद्देशाने ते बाहेर पडले असल्यामुळे 'प्रवेश केला' असे म्हटले आहे. ते कशाप्रमाणे? जसे 'मी गावात जाईन' असे म्हणून निघालेला मनुष्य त्या गावात पोहोचला नसला तरी, 'अमुक मनुष्य कुठे गेला?' असे विचारले असता 'गावात गेला' असे म्हटले जाते, त्याप्रमाणेच हे आहे. 'परिब्बाजकानं आरामो' म्हणजे जेतवनाच्या जवळच इतर पंथांच्या परिव्राजकांचा आराम (आश्रम) होता, त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'समणो आवुसो' म्हणजे 'हे आयुष्यमान, तुमचे शास्ता श्रमण गौतम.'

---

မယမ္ပိ ခေါ အာဝုသော သာဝကာနံ ဧဝံ ဓမ္မံ ဒေသေမာတိ တိတ္ထိယာနံ သမယေ ‘‘ပဉ္စ နီဝရဏာ ပဟာတဗ္ဗာ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိ ဧတံ နတ္ထိ[Pg.205]. တေ ပန အာရာမံ ဂန္တွာ ပရိသပရိယန္တေ ဌတွာ အညံ ဩလောကေန္တော ဝိယ အညဝိဟိတကာ ဝိယ ဟုတွာ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ သုဏန္တိ. တတော ‘‘သမဏော ဂေါတမော ‘ဣဒံ ပဇဟထ ဣဒံ ဘာဝေထာ’တိ ဝဒတီ’’တိ သလ္လက္ခေတွာ အတ္တနော အာရာမံ ဂန္တွာ အာရာမမဇ္ဈေ အာသနံ ပညာပေတွာ ဥပဋ္ဌာယကဥပဋ္ဌာယိကာဟိ ပရိဝုတာ သီသံ ဥက္ခိပိတွာ ကာယံ ဥန္နာမေတွာ အတ္တနော သယမ္ဘူဉာဏေန ပဋိဝိဒ္ဓါကာရံ ဒဿေန္တာ – ‘‘ပဉ္စ နီဝရဏာ နာမ ပဟာတဗ္ဗာ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ နာမ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိ ကထေန္တိ.

'हे आयुष्यमान, आम्हीही आमच्या श्रावकांना असाच धम्म उपदेशितो' या वाक्यात—तित्थियांच्या (इतर पंथीयांच्या) सिद्धांतात 'पाच नीवरण नष्ट केले पाहिजेत, सात बोज्झंग विकसित केले पाहिजेत' असे काहीही नाही. परंतु ते आरामात जाऊन, परिषदेच्या कडेला उभे राहून, जणू काही दुसरीकडे पाहत असल्यासारखे किंवा इतर कामात व्यस्त असल्यासारखे भासवून भगवंतांचा धम्मोपदेश ऐकतात. त्यानंतर 'श्रमण गौतम हे त्यागण्यास आणि हे विकसित करण्यास सांगतात' हे लक्षात घेऊन, ते आपल्या आरामात परत जातात. तिथे आरामाच्या मध्यभागी आसन मांडून, उपासक-उपासिकांनी वेढलेले असताना, आपले डोके वर करून, शरीर ताठ करून, जणू काही स्वतःच्या स्वयंभू ज्ञानानेच हे सत्य जाणले आहे असे दाखवत—'पाच नीवरण नष्ट केले पाहिजेत, सात बोज्झंग विकसित केले पाहिजेत' असा उपदेश करतात.

---

ဣဓ နော အာဝုသောတိ ဧတ္ထ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ပညာပနေ. ကော ဝိသေသောတိ ကိံ အဓိကံ? ကော အဓိပ္ပယာသောတိ ကော အဓိကပ္ပယောဂေါ? ကိံ နာနာကရဏန္တိ ကိံ နာနတ္တံ? ဓမ္မဒေသနာယ ဝါ ဓမ္မဒေသနန္တိ ယဒိဒံ သမဏဿ ဝါ ဂေါတမဿ ဓမ္မဒေသနာယ သဒ္ဓိံ အမှာကံ ဓမ္မဒေသနံ, အမှာကံ ဝါ ဓမ္မဒေသနာယ သဒ္ဓိံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဓမ္မဒေသနံ အာရဗ္ဘ နာနာကရဏံ ဝုစ္စေယျ, တံ ကိန္နာမာတိ ဝဒန္တိ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော.

'इध नो आवुसो' (येथे आमच्यात, हे आयुष्यमान) या वाक्यात—'इध' म्हणजे या प्रज्ञापनात (शिकवणीत). 'को विसेसो' म्हणजे काय अधिक किंवा विशेष आहे? 'को अधिप्यासो' म्हणजे काय अधिक प्रयत्न किंवा उद्देश आहे? 'किं नानाकरणं' म्हणजे काय फरक किंवा भिन्नता आहे? 'धम्मदेसनाय वा धम्मदेसनं' म्हणजे श्रमण गौतमांच्या धम्मोपदेशाशी आमच्या धम्मोपदेशाची, किंवा आमच्या धम्मोपदेशाशी श्रमण गौतमांच्या धम्मोपदेशाची तुलना करता जो फरक किंवा भिन्नता सांगितली जाईल, ती कोणती? असे ते विचारतात. दुसऱ्या पदातही हाच नियम समजावा.

---

နေဝ အဘိနန္ဒိံသူတိ ‘‘ဧဝမေဝ’’န္တိ န သမ္ပဋိစ္ဆိံသု. နပ္ပဋိက္ကောသိံသူတိ ‘‘နယိဒံ ဧဝ’’န္တိ န ပဋိသေဓိံသု. ကိံ ပန တေ ပဟောန္တာ ဧဝံ အကံသု, ဥဒါဟု အပ္ပဟောန္တာတိ? ပဟောန္တာ. န ဟိ တေ ဧတ္တကံ ကထံ ကထေတုံ န သက္ကောန္တိ ‘‘အာဝုသော တုမှာကံ သမယေ ပဉ္စ နီဝရဏာ ပဟာတဗ္ဗာ နာမ နတ္ထိ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝေတဗ္ဗာ နာမ နတ္ထီ’’တိ. ဧဝံ ပန တေသံ အဟောသိ – ‘‘အတ္ထိ နော ဧတံ ကထာပါဘတံ, မယံ ဧတံ သတ္ထု အာရောစေဿာမ, အထ နော သတ္ထာ မဓုရဓမ္မဒေသနံ ဒေသေဿတီ’’တိ.

'नेव अभिनन्दिंसु' म्हणजे 'हे असेच आहे' असे म्हणून त्यांनी स्वीकार केला नाही. 'नप्पटिक्कोसिंसु' म्हणजे 'हे असे नाही' असे म्हणून त्यांनी निषेध केला नाही. मग काय ते समर्थ असून त्यांनी असे केले, की असमर्थ असल्यामुळे? ते समर्थ होते. कारण 'हे आयुष्यमान, तुमच्या सिद्धांतात पाच नीवरण नष्ट करणे असे काही नाही, आणि सात बोज्झंग विकसित करणे असे काही नाही' एवढे बोलण्यास ते असमर्थ नव्हते; ते नक्कीच समर्थ होते. परंतु त्यांच्या मनात असा विचार आला—'आम्हाला ही संभाषणाची एक उत्तम भेट (चर्चेचा विषय) मिळाली आहे, आम्ही हे शास्त्यांना सांगू, आणि मग शास्ते आम्हाला मधुर धम्मोपदेश देतील.'

---

ပရိယာယောတိ ကာရဏံ. န စေဝ သမ္ပာယိဿန္တီတိ သမ္ပာဒေတွာ ကထေတုံ န သက္ခိဿန္တိ. ဥတ္တရိဉ္စ ဝိဃာတန္တိ အသမ္ပာယနတော ဥတ္တရိမ္ပိ ဒုက္ခံ အာပဇ္ဇိဿန္တိ. သမ္ပာဒေတွာ ကထေတုံ အသက္ကောန္တာနဉှိ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယထာ တံ, ဘိက္ခဝေ, အဝိသယသ္မိန္တိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ, ယထာတိ ကာရဏဝစနံ, ယသ္မာ အဝိသယေ ပဉှော ပုစ္ဆိတောတိ အတ္ထော. သဒေဝကေတိ သဟ ဒေဝေဟိ သဒေဝကေ. သမာရကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ တီဏိ ဌာနာနိ လောကေ ပက္ခိပိတွာ ဒွေ ပဇာယာတိ, ပဉ္စဟိပိ သတ္တလောကမေဝ ပရိယာဒိယိတွာ ဧတသ္မိံ သဒေဝကာဒိဘေဒေ လောကေ [Pg.206] ဒေဝံ ဝါ မနုဿံ ဝါ န သမနုပဿာမီတိ ဒီပေတိ. ဣတော ဝါ ပန သုတွာတိ ဣတော ဝါ ပန မမ သာသနတော သုတွာ. ဣတော သုတွာ ဟိ တထာဂတော တထာဂတသာဝကောပိ အာရာဓေယျ, ပရိတောသေယျ, အညထာ အာရာဓနာ နာမ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ.

'परियायो' म्हणजे कारण. 'न चेव सम्पायिस्सन्ति' म्हणजे ते पूर्णपणे स्पष्ट करून उत्तर देऊ शकणार नाहीत. 'उत्तरिञ्च विघातं' म्हणजे उत्तर देण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे ते अधिकच दुःख आणि त्रासाला प्राप्त होतील. कारण जे पूर्णपणे स्पष्ट करून सांगू शकत नाहीत, त्यांना दुःख प्राप्त होते. 'यथा तं, भिक्खवे, अविसायस्मिं' यामध्ये 'तं' हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे. 'यथा' हा कारणाचा वाचक आहे; ज्या अर्थी अयोग्य विषयात प्रश्न विचारला गेला आहे, असा याचा अर्थ आहे. 'सदेवके' म्हणजे देवांसह. समारक (मारासह), सब्रह्मक (ब्रह्मासह) इत्यादींमध्येही हाच नियम समजावा. अशा प्रकारे जगात देव, मार आणि ब्रह्म या तीन स्थानांचा समावेश करून, आणि 'प्रजा' या शब्दात श्रमण व ब्राह्मण या दोन वर्गांचा समावेश करून, या पाच पदांद्वारे संपूर्ण सत्वलोकाला व्यापून, 'या सदेवक इत्यादी भेद असलेल्या लोकात मी असा कोणताही देव किंवा मनुष्य पाहत नाही (जो या प्रश्नाचे उत्तर देऊ शकेल)' हे स्पष्ट केले आहे. 'इतो वा पन सुत्वा' म्हणजे येथून, माझ्या या शासनातून (धम्मातून) ऐकून. येथून ऐकूनच तथागत किंवा तथागतांचे श्रावक संतुष्ट करू शकतात, आनंदित करू शकतात; याशिवाय दुसरी कोणतीही संतुष्टी असू शकत नाही, हे दर्शविले आहे.

---

ဣဒါနိ အတ္တနော တေသံ ပဉှာနံ ဝေယျာကရဏေန စိတ္တာရာဓနံ ဒဿေန္တော ကတမော စ ဘိက္ခဝေ ပရိယာယောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တံ ကာမစ္ဆန္ဒောတိ အတ္တနော ပဉ္စက္ခန္ဓေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နဆန္ဒရာဂေါ. ဗဟိဒ္ဓါ ကာမစ္ဆန္ဒောတိ ပရေသံ ပဉ္စက္ခန္ဓေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နဆန္ဒရာဂေါ. ဥဒ္ဒေသံ ဂစ္ဆတီတိ ဂဏနံ ဂစ္ဆတိ. အဇ္ဈတ္တံ ဗျာပါဒေါတိ အတ္တနော ဟတ္ထပါဒါဒီသု ဥပ္ပန္နပဋိဃော. ဗဟိဒ္ဓါ ဗျာပါဒေါတိ ပရေသံ တေသု ဥပ္ပန္နပဋိဃော. အဇ္ဈတ္တံ ဓမ္မေသု ဝိစိကိစ္ဆာတိ အတ္တနော ခန္ဓေသု ဝိမတိ. ဗဟိဒ္ဓါ ဓမ္မေသု ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဗဟိဒ္ဓါ အဋ္ဌသု ဌာနေသု မဟာဝိစိကိစ္ဆာ. အဇ္ဈတ္တံ ဓမ္မေသု သတီတိ အဇ္ဈတ္တိကေ သင်္ခါရေ ပဋိဂ္ဂဏှန္တဿ ဥပ္ပန္နာ သတိ. ဗဟိဒ္ဓါ ဓမ္မေသု သတီတိ ဗဟိဒ္ဓါ သင်္ခါရေ ပရိဂ္ဂဏှန္တဿ ဥပ္ပန္နာ သတိ. ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေပိ ဧသေဝ နယော.

आता स्वतः त्या प्रश्नांचे स्पष्टीकरण करून त्यांचे चित्त संतुष्ट करण्यासाठी भगवंतांनी 'कतमो च भिक्खवे परियायो' (हे भिक्षूंनो, तो कोणता पर्याय आहे?) इत्यादी म्हटले. त्यामध्ये 'अज्झत्तं कामच्छन्दो' (अंतर्गत कामच्छंद) म्हणजे स्वतःच्या पंचस्कंधांना अनुसरून उत्पन्न झालेला छंदराग (आसक्ती). 'बहिद्धा कामच्छन्दो' (बाह्य कामच्छंद) म्हणजे इतरांच्या पंचस्कंधांना अनुसरून उत्पन्न झालेला छंदराग. 'उद्देसं गच्छति' म्हणजे गणनेत येतो. 'अज्झत्तं ब्यापादो' (अंतर्गत व्यापाद) म्हणजे स्वतःच्या हात-पाय इत्यादींवर उत्पन्न झालेला प्रतिघ (क्रोध). 'बहिद्धा ब्यापादो' (बाह्य व्यापाद) म्हणजे इतरांच्या हात-पाय इत्यादींवर उत्पन्न झालेला प्रतिघ. 'अज्झत्तं धम्मेसु विचिकिच्छा' (अंतर्गत धम्मांविषयी शंका) म्हणजे स्वतःच्या स्कंधांविषयी असलेली शंका. 'बहिद्धा धम्मेसु विचिकिच्छा' (बाह्य धम्मांविषयी शंका) म्हणजे बाह्य आठ स्थानांविषयी (बुद्ध, धम्म, संघ इत्यादींविषयी) असलेली मोठी शंका. 'अज्झत्तं धम्मेसु सती' (अंतर्गत धम्मांविषयी स्मृती) म्हणजे स्वतःच्या अंतर्गत संस्कारांचे ग्रहण करणाऱ्या भिक्षूमध्ये उत्पन्न झालेली स्मृती. 'बहिद्धा धम्मेसु सती' (बाह्य धम्मांविषयी स्मृती) म्हणजे बाह्य संस्कारांचे ग्रहण करणाऱ्या भिक्षूमध्ये उत्पन्न झालेली स्मृती. धम्मविचय संबोज्झंगातही हाच नियम समजावा.

---

ကာယိကန္တိ စင်္ကမံ အဓိဋ္ဌဟန္တဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယံ. စေတသိကန္တိ – ‘‘န တာဝါဟံ ဣမံ ပလ္လင်္ကံ ဘိန္ဒိဿာမိ, ယာဝ မေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စိဿတီ’’တိ ဧဝံ ကာယပယောဂံ ဝိနာ ဥပ္ပန္နဝီရိယံ. ကာယပ္ပဿဒ္ဓီတိ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ ဒရထပဿဒ္ဓိ. စိတ္တပ္ပဿဒ္ဓီတိ ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ဒရထပဿဒ္ဓိ. ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသဒိသောဝ ဝိနိစ္ဆယော.

'कायिकं' (शारीरिक वीर्य) म्हणजे चंक्रमण करणाऱ्या भिक्षूमध्ये उत्पन्न झालेले वीर्य (प्रयत्न). 'चेतसिकं' (मानसिक वीर्य) म्हणजे 'जोपर्यंत माझे चित्त उपादानरहित होऊन आसवांपासून (आसवांतून) मुक्त होत नाही, तोपर्यंत मी हे आसन सोडणार नाही' अशा प्रकारे शारीरिक हालचालींशिवाय उत्पन्न झालेले वीर्य. 'कायपस्सद्धि' म्हणजे तीन स्कंधांच्या (वेदना, संज्ञा, संस्कार) त्रासाचे शमन होणे. 'चित्तपस्सद्धि' म्हणजे विज्ञानस्कंधाच्या त्रासाचे शमन होणे. उपेक्षा संबोज्झंगात सती संबोज्झंगाप्रमाणेच निर्णय समजावा.

---

ဣမသ္မိံ သုတ္တေ မိဿကသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ. ဧတေသု ဟိ အဇ္ဈတ္တဓမ္မေသု သတိ, ပဝိစယော, ဥပေက္ခာတိ ဣမေ အတ္တနော ခန္ဓာရမ္မဏတ္တာ လောကိယာဝ ဟောန္တိ, တထာ မဂ္ဂံ အပတ္တံ ကာယိကဝီရိယံ. အဝိတက္ကအဝိစာရာ ပန ပီတိသမာဓီ ကိဉ္စာပိ ရူပါဝစရာ ဟောန္တိ, ရူပါဝစရေ ပန ဗောဇ္ဈင်္ဂါ န လဗ္ဘန္တီတိ လောကုတ္တရာဝ ဟောန္တိ. ယေ စ ထေရာ ဗြဟ္မဝိဟာရဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနာဒီသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဥဒ္ဓရန္တိ, တေသံ မတေန ရူပါဝစရာပိ အရူပါဝစရာပိ ဟောန္တိ. ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု ဟိ အရူပါဝစရေ ပီတိယေဝ ဧကန္တေန န လဗ္ဘတိ, သေသာ ဆ မိဿကာဝ ဟောန္တီတိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ကေစိ ဘိက္ခူ သောတာပန္နာ ဇာတာ, ကေစိ သကဒါဂါမီ, ကေစိ အနာဂါမီ, ကေစိ အရဟန္တောတိ.

या सुत्तात मिश्र संबोज्झंग (लौकिक आणि लोकोत्तर दोन्ही) सांगितले आहेत. कारण या सात बोज्झंगांमध्ये, अंतर्गत धम्मांविषयी सती (स्मृती), पविचय (धम्मविचय) आणि उपेक्षा हे स्वतःच्या स्कंधांना आलंबन बनवत असल्यामुळे लौकिकच असतात; त्याचप्रमाणे मार्गाला प्राप्त न झालेले शारीरिक वीर्यही लौकिकच असते. परंतु वितर्क आणि विचार नसलेले प्रीती व समाधी हे जरी रूपावचर असले, तरी रूपावचरात मुख्य बोज्झंग प्राप्त होत नसल्यामुळे ते लोकोत्तरच असतात. आणि जे थेर ब्रह्मविहार व विपश्यनेचे आधार असलेल्या ध्यानादींमध्ये बोज्झंग मानतात, त्यांच्या मते ते रूपावचर आणि अरूपावचर दोन्ही असतात. कारण बोज्झंगांमध्ये अरूपावचरात प्रीती निश्चितपणे मिळत नाही, उर्वरित सहा मिश्रच असतात. उपदेशाच्या शेवटी काही भिक्षू सोतापन्न झाले, काही सकदागामी, काही अनागामी, तर काही अरहंत झाले.

---

၃. အဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. अग्गिसुत्तवण्णना

---

၂၃၄. တတိယေ [Pg.207] သတိဉ္စ ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဗ္ဗတ္ထိကံ ဝဒါမီတိ လောဏဓူပနံ ဝိယ သဗ္ဗကမ္မိကာမစ္စံ ဝိယ စ သဗ္ဗတ္ထ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. ယထာ ဟိ လောဏဓူပနံ သဗ္ဗဗျဉ္ဇနေသုပိ နိဝိသတိ, ယထာ စ သဗ္ဗကမ္မိကော အမစ္စော ယောဓကမ္မမ္ပိ ကရောတိ မန္တကမ္မမ္ပိ ပဋိဟာရကမ္မမ္ပီတိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ သာဓေတိ, ဧဝံ ဥဒ္ဓတဿ စိတ္တဿ နိဂ္ဂဏှနံ, လီနဿ ပဂ္ဂဏှနန္တိ သဗ္ဗမေတံ သတိယာ ဣဇ္ဈတိ, န သက္ကာ ဝိနာ သတိယာ ဧတံ သမ္ပာဒေတုံ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဝ ကထိတာ.

२३४. तिसऱ्या सुत्तात, "हे भिक्खूंनो, मी सतीला (स्मृतीला) सर्वोपयोगी म्हणतो" याचा अर्थ असा की, ज्याप्रमाणे सर्व व्यंजनांमध्ये भाजलेले मीठ आवश्यक असते आणि सर्व राजकार्यात चतुर अमात्य आवश्यक असतो, त्याचप्रमाणे सर्व ठिकाणी (चित्ताच्या निग्रहात व प्रग्रहात) सतीची आवश्यकता आहे, असे मी सांगतो. कारण ज्याप्रमाणे भाजलेले मीठ सर्व व्यंजनांमध्ये मिसळते, आणि ज्याप्रमाणे सर्व कामांत कुशल असलेला अमात्य युद्धाचे कामही करतो, सल्ला देण्याचे कामही करतो आणि द्वारपालाचे कामही करतो, अशा प्रकारे सर्व कार्ये पूर्ण करतो; त्याचप्रमाणे चंचल चित्ताचे दमन करणे आणि आळशी चित्ताचा प्रग्रह करणे, हे सर्व सतीच्या साहाय्यानेच साध्य होते. सतीशिवाय हे सर्व साध्य करणे शक्य नाही, म्हणून भगवंतांनी असे म्हटले आहे. या सुत्तात पूर्वभाग-विपश्यना बोज्झंगच सांगितले आहेत।

---

၄. မေတ္တာသဟဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. मेत्तासहगतसुत्तवण्णना (मैत्रीसहगत सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

၂၃၅. စတုတ္ထေ မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာတိအာဒိ သဗ္ဗံ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၄၀-၂၄၁) ဝိတ္ထာရိတမေဝ. မယမ္ပိ ခေါ, အာဝုသော, သာဝကာနံ ဧဝံ ဓမ္မံ ဒေသေမာတိ ဣဒမ္ပိ တေ ပုရိမနယေနေဝ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဝဒန္တိ. တိတ္ထိယာနဉှိ သမယေ ပဉ္စနီဝရဏပ္ပဟာနံ ဝါ မေတ္တာဒိဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာ ဝါ နတ္ထိ. ကိံ ဂတိကာ ဟောတီတိ ကိံ နိပ္ဖတ္တိ ဟောတိ. ကိံ ပရမာတိ ကိံ ဥတ္တမာ. ကိံ ဖလာတိ ကိံ အာနိသံသာ. ကိံ ပရိယောသာနာတိ ကိံ နိဋ္ဌာ. မေတ္တာသဟဂတန္တိ မေတ္တာယ သဟဂတံ သံသဋ္ဌံ သမ္ပယုတ္တံ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဝိဝေကနိဿိတာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ.

२३५. चौथ्या सुत्तात, "मेत्तासहगतेन चेतसा" (मैत्रीपूर्ण चित्ताने) इत्यादी सर्व बाबी सर्व प्रकारे विसुद्धिमग्गात सविस्तर स्पष्ट केल्या आहेत. "हे आवुसो, आम्ही देखील आमच्या श्रावकांना असाच धम्म उपदेशितो" हे वचन देखील ते (तीर्थक) पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच शास्त्यांची धम्मदेशना ऐकून बोलतात. कारण खरोखरच, तीर्थकांच्या सिद्धांतात पाच नीवरणांचे प्रहाण करणे किंवा मैत्री इत्यादी ब्रह्मविहार भावना करणे अस्तित्वातच नाही. "किं गतिका होति" म्हणजे त्याची काय निष्पत्ती (परिणाम) होते? "किं परमा" म्हणजे त्याचे सर्वोच्च (उत्तम) काय आहे? "किं फला" म्हणजे त्याचे काय फळ (अनुशंस) आहे? "किं परियोसाना" म्हणजे त्याचा अंत (शेवट) काय आहे? "मेत्तासहगतं" म्हणजे मैत्रीने युक्त, संसृष्ट आणि संप्रयुक्त. हाच नियम सर्व ठिकाणी (इतर ब्रह्मविहारांच्या बाबतीत) समजावा. "विवेकनिस्सित" इत्यादी शब्दांचे अर्थ पूर्वीच स्पष्ट केले आहेत।

---

အပ္ပဋိကူလန္တိ ဒုဝိဓံ အပ္ပဋိကူလံ – သတ္တအပ္ပဋိကူလဉ္စ, သင်္ခါရအပ္ပဋိကူလဉ္စ. တသ္မိံ အပ္ပဋိကူလေ ဣဋ္ဌေ ဝတ္ထုသ္မိန္တိ အတ္ထော. ပဋိကူလသညီတိ အနိဋ္ဌသညီ. ကထံ ပနေတ္ထ ဧဝံ ဝိဟရတိ? အသုဘဖရဏံ ဝါ အနိစ္စန္တိ မနသိကာရံ ဝါ ကရောန္တော. ဝုတ္တဉှေတံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ ‘‘ကထံ အပ္ပဋိကူလေ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. ဣဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ အသုဘာယ ဝါ ဖရတိ, အနိစ္စတော ဝါ ဥပသံဟရတီ’’တိ. ပဋိကူလေ ပန အနိဋ္ဌေ ဝတ္ထုသ္မိံ မေတ္တာဖရဏံ ဝါ ဓာတုမနသိကာရံ ဝါ ကရောန္တော အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ နာမ. ယထာဟ ‘‘ကထံ ပဋိကူလေ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. အနိဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ မေတ္တာယ ဝါ ဖရတိ, ဓာတုတော ဝါ ဥပသံဟရတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၂.၁၇). ဥဘယမိဿကပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. အပ္ပဋိကူလပ္ပဋိကူလေသု ဟိ တဒေဝ အသုဘဖရဏံ ဝါ အနိစ္စန္တိ မနသိကာရံ [Pg.208] ဝါ ကရောန္တော ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ နာမ. ပဋိကူလာပဋိကူလေသု စ တဒေဝ မေတ္တာဖရဏံ ဝါ ဓာတုမနသိကာရံ ဝါ ကရောန္တော အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ နာမ. ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နေဝ သုမနော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၂.၁၇) နယေန ဝုတ္တံ ပန ဆဠင်္ဂုပေက္ခံ ပဝတ္တယမာနော ‘‘အပ္ပဋိကူလေ စ ပဋိကူလေ စ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ဥပေက္ခကော တတ္ထ ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

"अप्पटिकूल" (प्रतिकूल नसलेले/अनुकूल) हे दोन प्रकारचे आहे – सत्त्व-अप्पटिकूल आणि संस्कार-अप्पटिकूल. त्या अप्पटिकूल म्हणजे इष्ट (प्रिय) वस्तूमध्ये, हा अर्थ आहे. "पतिकूलसञ्ञी" म्हणजे अनिष्ट संज्ञा असलेला (प्रतिकूल समजणारा). येथे तो कशा प्रकारे विहरतो? अनुकूल सत्त्वामध्ये अशुभाची भावना पसरवून किंवा अनुकूल संस्कारांमध्ये अनित्यतेचा मनसिकार करून तो विहरतो. पटिसम्भिदामग्गात असे म्हटले आहे – "कशा प्रकारे अनुकूल वस्तूमध्ये प्रतिकूल संज्ञा ठेवून विहरतो? इष्ट वस्तूमध्ये अशुभाची भावना पसरवतो किंवा अनित्यतेने मनसिकार करतो." परंतु, प्रतिकूल (अनिष्ट) वस्तूमध्ये मैत्रीची भावना पसरवून किंवा धातू-मनसिकार करून तो अनुकूल संज्ञा ठेवून (अप्पटिकूलसञ्ञी) विहरतो. ज्याप्रमाणे म्हटले आहे – "कशा प्रकारे प्रतिकूल वस्तूमध्ये अनुकूल संज्ञा ठेवून विहरतो? अनिष्ट वस्तूमध्ये मैत्रीची भावना पसरवतो किंवा धातू रूपाने मनसिकार करतो." दोन्ही मिश्र पदांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. कारण अनुकूल आणि प्रतिकूल अशा दोन्ही वस्तूंमध्ये अशुभाची भावना पसरवून किंवा अनित्यतेचा मनसिकार करून तो प्रतिकूल संज्ञा ठेवून विहरतो. आणि प्रतिकूल व अनुकूल अशा दोन्ही वस्तूंमध्ये मैत्रीची भावना पसरवून किंवा धातू-मनसिकार करून तो अनुकूल संज्ञा ठेवून विहरतो. "डोळ्यांनी रूप पाहून तो आनंदी होत नाही" इत्यादी पद्धतीने सांगितलेली 'छळंगुपेक्खा' (सहा इंद्रियांच्या बाबतीत तटस्थता) प्रस्थापित करणारा अर्हत "अनुकूल आणि प्रतिकूल या दोन्ही गोष्टींना टाळून, तिथे उपेक्षक, स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन विहरतो," असे समजावे।

---

ဧတ္တာဝတာ စ ဣမဿ ဘိက္ခုနော မေတ္တာယ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တဒေဝ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ အရိယိဒ္ဓိယာ စ ဒဿိတတ္တာ ဒေသနာ ဝိနိဝဋ္ဋေတဗ္ဗာ သိယာ. ဣဒံ ပန မေတ္တာဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တောပိ ယော အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ န သက္ကောတိ, ယသ္မာ တဿ အရဟတ္တပရမာ မေတ္တာ န ဟောတိ. ယံပရမာ ပန ဟောတိ, တံ ဒဿေတဗ္ဗံ. တသ္မာ တဿ ဒဿနတ္ထံ အယံ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ. ပရတော သဗ္ဗသော ဝါ ပန ရူပသညာနံ သမတိက္ကမာတိအာဒီသုပိ ဣမိနာ နယေန ပုန ဒေသနာရမ္ဘပယောဇနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

आणि एवढ्या उपदेशाने, ज्या भिक्खूने मैत्री भावनेद्वारे त्रिक-ध्यान किंवा चतुष्क-ध्यान उत्पन्न करून, त्यालाच आधार बनवून, विपश्यना वाढवून अर्हत्त्व प्राप्त केले आहे, त्याच्या विपश्यनेसोबत मार्ग-संबोज्झंग आणि आर्य-ऋद्धी दर्शविली गेल्यामुळे ही देशना येथेच समाप्त व्हायला हवी होती. परंतु, या मैत्री ध्यानाला आधार बनवून संस्कारांचे परीक्षण करत असतानाही जो अर्हत्त्व प्राप्त करू शकत नाही, कारण त्याची मैत्री अर्हत्त्व-परम नसते; तर तिची अंतिम सीमा जी काही असेल, ती दर्शविली पाहिजे. म्हणून ती दर्शविण्यासाठी ही देशना पुढे सुरू ठेवली आहे. पुढे "सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे अतिक्रमण करून" इत्यादी वाक्यांमध्ये देखील याच पद्धतीने पुन्हा देशना सुरू करण्यामागील प्रयोजन समजून घ्यावे।

---

သုဘပရမန္တိ သုဘနိဋ္ဌံ, သုဘကောဋိကံ, သုဘနိပ္ဖတ္တိံ. ဣဓပညဿာတိ ဣဓေဝ ပညာ အဿ, နယိမံ လောကံ အတိက္ကမတီတိ ဣဓပညော, တဿ ဣဓပညဿ, လောကိယပညဿာတိ အတ္ထော. ဥတ္တရိဝိမုတ္တိံ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈတောတိ လောကုတ္တရဓမ္မံ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈန္တဿ. ယော ပန ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သက္ကောတိ, တဿ အရဟတ္တပရမာဝ မေတ္တာ ဟောတီတိ အတ္ထော. ကရုဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

"सुभपरमं" म्हणजे शुभविमोक्ष हाच जिचा अंत, शिखर आणि निष्पत्ती आहे अशी. "इधपञ्ञस्स" म्हणजे ज्याची प्रज्ञा याच लोकात राहते, या लोकाचे अतिक्रमण करत नाही, तो 'इधपञ्ञो' (इहप्रज्ञ); त्या इहप्रज्ञ भिक्खूची, म्हणजेच लौकिक प्रज्ञा असलेल्या भिक्खूची, हा अर्थ आहे. "उत्तरिविमुत्तिं अप्पटिविज्झतो" म्हणजे लोकोत्तर धम्माचा (विमुक्तीचा) वेध न घेणाऱ्याचा. परंतु जो वेध घेण्यास समर्थ आहे, त्याची मैत्री अर्हत्त्व-परमच असते, हा अर्थ आहे. करुणा इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा।

---

ကသ္မာ ပနေတာသံ မေတ္တာဒီနံ သုဘပရမာဒိတာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာတိ? သဘာဂဝသေန တဿ တဿ ဥပနိဿယတ္တာ. မေတ္တာဝိဟာရိဿ ဟိ သတ္တာ အပ္ပဋိကူလာ ဟောန္တိ, အထဿ အပ္ပဋိကူလပရိစယာ အပ္ပဋိကူလေသု ပရိသုဒ္ဓဝဏ္ဏေသု နီလာဒီသု စိတ္တံ ဥပသံဟရတော အပ္ပကသိရေနေဝ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. ဣတိ မေတ္တာ သုဘဝိမောက္ခဿ ဥပနိဿယော ဟောတိ, န တတော ပရံ, တသ္မာ သုဘပရမာတိ ဝုတ္တာ.

परंतु भगवंतांनी या मैत्री इत्यादी भावनांची 'शुभपरम' इत्यादी अंतिम सीमा का सांगितली आहे? समान स्वभावामुळे (सभागतेमुळे) त्या त्या अवस्थांसाठी ती उपनिषय (बलवान कारण) ठरत असल्यामुळे. कारण मैत्री विहरणाऱ्या भिक्खूला सर्व प्राणी अनुकूल वाटतात. त्यामुळे त्याला अनुकूलतेचा सराव होतो आणि अनुकूल अशा अत्यंत शुद्ध निळ्या इत्यादी रंगांवर चित्त एकाग्र करताना त्याचे चित्त विनासायास सहजपणे त्यामध्ये प्रविष्ट होते. अशा प्रकारे मैत्री ही शुभविमोक्षासाठी उपनिषय ठरते, त्यापलीकडे नाही; म्हणून तिला 'शुभपरम' म्हटले आहे।

---

ကရုဏာဝိဟာရိဿ ဥဏှာဘိဃာတာဒိရူပနိမိတ္တံ သတ္တဒုက္ခံ သမနုပဿန္တဿ ကရုဏာယ ပဝတ္တိသမ္ဘဝတော ရူပေ အာဒီနဝေါ ပရိဝိဒိတော ဟောတိ[Pg.209], အထဿ ပရိဝိဒိတရူပါဒီနဝတ္တာ ပထဝီကသိဏာဒီသု အညတရံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ ရူပနိဿရဏေ အာကာသေ စိတ္တံ ဥပသံဟရတော အပ္ပကသိရေနေဝ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. ဣတိ ကရုဏာ အာကာသာနဉ္စာယတနဿ ဥပနိဿယော ဟောတိ, န တတော ပရံ, တသ္မာ အာကာသာနဉ္စာယတနပရမာတိ ဝုတ္တာ.

करुणा विहरणाऱ्या भिक्खूला, उष्णतेचा आघात इत्यादी रूप-निमित्तांमुळे प्राण्यांना होणारे दुःख पाहताना करुणा उत्पन्न होत असल्यामुळे, रूपातील दोष चांगल्या प्रकारे ज्ञात होतो. रूपातील दोष चांगल्या प्रकारे ज्ञात झाल्यामुळे, तो पृथ्वी कसिण इत्यादींपैकी एकाचा त्याग करून, रूपापासून मुक्त करणाऱ्या आकाशावर चित्त एकाग्र करतो, तेव्हा त्याचे चित्त विनासायास सहजपणे त्यामध्ये प्रविष्ट होते. अशा प्रकारे करुणा ही आकासानंचायतनासाठी उपनिषय ठरते, त्यापलीकडे नाही; म्हणून तिला 'आकासानंचायतनपरम' म्हटले आहे।

---

မုဒိတာဝိဟာရိဿ ပန တေန တေန ပါမောဇ္ဇကာရဏေန ဥပ္ပန္နပါမောဇ္ဇသတ္တာနံ ဝိညာဏံ သမနုပဿန္တဿ မုဒိတာယ ပဝတ္တိသမ္ဘဝတော ဝိညာဏဂ္ဂဟဏပရိစိတံ ဟောတိ, အထဿ အနုက္ကမာဓိဂတံ အာကာသာနဉ္စာယတနံ အတိက္ကမ္မ အာကာသနိမိတ္တဂေါစရေ ဝိညာဏေ စိတ္တံ ဥပသံဟရတော အပ္ပကသိရေနေဝ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. ဣတိ မုဒိတာ ဝိညာဏဉ္စာယတနဿ ဥပနိဿယော ဟောတိ, န တတော ပရံ, တသ္မာ ဝိညာဏဉ္စာယတနပရမာတိ ဝုတ္တာ.

परंतु मुदिता विहरणाऱ्या भिक्खूला, त्या त्या आनंदाच्या कारणांमुळे आनंदित झालेल्या प्राण्यांच्या विज्ञानाचे अवलोकन करताना मुदिता उत्पन्न होत असल्यामुळे, विज्ञानाचे ग्रहण करण्याचा सराव होतो. त्यानंतर, अनुक्रमाने प्राप्त केलेल्या आकासानंचायतनाचे अतिक्रमण करून, आकाश-निमित्त हेच जिचे आलंबन आहे अशा विज्ञानावर चित्त एकाग्र करताना त्याचे चित्त विनासायास सहजपणे त्यामध्ये प्रविष्ट होते. अशा प्रकारे मुदिता ही विज्ञाणंचायतनासाठी उपनिषय ठरते, त्यापलीकडे नाही; म्हणून तिला 'विज्ञाणंचायतनपरम' म्हटले आहे।

---

ဥပေက္ခာဝိဟာရိဿ ပန ‘‘သတ္တာ သုခိတာ ဝါ ဟောန္တု, ဒုက္ခတော ဝါ ဝိမုစ္စန္တု, သမ္ပတ္တသုခတော ဝါ မာ ဝိဂစ္ဆန္တူ’’တိ အာဘောဂါဘာဝတော သုခဒုက္ခာဒိပရမတ္ထဂါဟဝိမုခသမ္ဘဝတော အဝိဇ္ဇမာနဂ္ဂဟဏဒုက္ခစိတ္တံ ဟောတိ. အထဿ ပရမတ္ထဂါဟတော ဝိမုခဘာဝပရိစိတစိတ္တဿ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနဂ္ဂဟဏဒုက္ခစိတ္တဿ စ အနုက္ကမာဓိဂတံ ဝိညာဏာဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မသမ္ဘဝတော အဝိဇ္ဇမာနေ ပရမတ္ထဘူတဿ ဝိညာဏဿ အဘာဝေ စိတ္တံ ဥပသံဟရတော အပ္ပကသိရေနေဝ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. ဣတိ ဥပေက္ခာ အာကိဉ္စညာယတနဿ ဥပနိဿယော ဟောတိ, န တတော ပရံ, တသ္မာ အာကိဉ္စညာယတနပရမာတိ ဝုတ္တာ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာတိ.

शिवाय, उपेक्षा ब्रह्मविहार विहरणाऱ्या पुद्गलाचे चित्त 'प्राणी सुखी होवोत, किंवा दुःखातून मुक्त होवोत, किंवा प्राप्त सुखापासून वंचित न होवोत' अशा प्रकारे सुख इत्यादींच्या रूपाने मन लावून विचार न करण्यामुळे आणि सुख-दुःख इत्यादी परमार्थ धर्माचे ग्रहण करण्यापासून पराङ्मुख होणे शक्य असल्यामुळे, परमार्थतः विद्यमान नसलेल्या (प्राणी) प्रज्ञप्तीचे ग्रहण करण्यात कुशल असते. त्यानंतर, परमार्थ ग्रहणापासून पराङ्मुख होण्यात सरावलेले चित्त असलेल्या आणि परमार्थतः विद्यमान नसलेल्या प्रज्ञप्तीचे ग्रहण करण्यात कुशल चित्त असलेल्या त्या उपेक्षा ब्रह्मविहारी पुद्गलाचे, अनुक्रमाने प्राप्त झालेल्या विज्ञाणाञ्चायतन ध्यानाचे अतिक्रमण करणे शक्य असल्यामुळे, परमार्थभूत असलेल्या पहिल्या आरूप्य विज्ञानाच्या अभावरूप (नास्तीभाव) प्रज्ञप्तीमध्ये चित्त एकाग्र केले असता, अगदी सहजतेने (विनासायास) त्याचे चित्त त्यामध्ये (अर्पणा समाधीच्या द्वारे) प्रवेश करते. अशा प्रकारे उपेक्षा ही आकिञ्चञ्ञायतन ध्यानाचा उपनिषय (बलवान हेतू) होते, त्याहून पुढे नाही; म्हणूनच 'आकिञ्चञ्ञायतन-परमा' असे म्हटले आहे. देशनेच्या शेवटी पाचशे भिक्खूंनी अर्हतपद प्राप्त केले.

---

၅. သင်္ဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. सङ्गारवसुत्तवण्णना

---

၂၃၆. ပဉ္စမေ ပဂေဝါတိ ပဌမညေဝ. ကာမရာဂပရိယုဋ္ဌိတေနာတိ ကာမရာဂဂဟိတေန. ကာမရာဂပရေတေနာတိ ကာမရာဂါနုဂတေန. နိဿရဏန္တိ တိဝိဓံ ကာမရာဂဿ နိဿရဏံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ တဒင်္ဂနိဿရဏံ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏန္တိ[Pg.210]. တတ္ထ အသုဘေ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ နာမ, ဝိပဿနာ တဒင်္ဂနိဿရဏံ နာမ, အရဟတ္တမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ နာမ. တံ တိဝိဓမ္ပိ နပ္ပဇာနာတီတိ အတ္ထော. အတ္တတ္ထမ္ပီတိအာဒီသု အရဟတ္တသင်္ခါတော အတ္တနော အတ္ထော အတ္တတ္ထော နာမ, ပစ္စယဒါယကာနံ အတ္ထော ပရတ္ထော နာမ, သွေဝ ဒုဝိဓောပိ ဥဘယတ္ထော နာမ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

२३६. पाचव्या सूत्रात, 'पगेव' म्हणजे अगदी सुरुवातीलाच. 'कामरागपरियुट्ठितेन' म्हणजे कामरागाने ग्रासलेला. 'कामरागपरेतेन' म्हणजे कामरागाच्या आहारी गेलेला. 'निस्सरण' म्हणजे कामरागाचे तीन प्रकारचे निस्सरण (मुक्ती) - विष्कंभन-निस्सरण, तदंग-निस्सरण आणि समुच्छेद-निस्सरण होय. त्यापैकी, अशुभाच्या आधारे मिळवलेले प्रथम ध्यान म्हणजे 'विष्कंभन-निस्सरण' होय, विपश्यना म्हणजे 'तदंग-निस्सरण' होय आणि अर्हत् मार्ग म्हणजे 'समुच्छेद-निस्सरण' होय. तो या तिन्ही प्रकारच्या निस्सरणाला जाणत नाही, असा अर्थ आहे. 'अत्तत्थम्पि' इत्यादी शब्दांमध्ये, अर्हत्त्व नावाचा स्वतःचा हित (अर्थ) म्हणजे 'आत्मार्थ' होय; प्रत्ययदायकांचा (दान देणाऱ्यांचा) हित म्हणजे 'परार्थ' होय; आणि हे दोन्ही प्रकारचे हित मिळून 'उभयार्थ' म्हटले जाते. या पद्धतीने सर्व प्रकरणांमध्ये अर्थ समजून घ्यावा.

---

အယံ ပန ဝိသေသော – ဗျာပါဒဿ နိဿရဏန္တိအာဒီသု ဟိ ဒွေဝ နိဿရဏာနိ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏဉ္စ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏဉ္စ. တတ္ထ ဗျာပါဒဿ တာဝ မေတ္တာယ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, အနာဂါမိမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ. ထိနမိဒ္ဓဿ အာလောကသညာ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, အရဟတ္တမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ. ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ယော ကောစိ သမထော ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, ဥဒ္ဓစ္စဿ ပနေတ္ထ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ, ကုက္ကုစ္စဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ. ဝိစိကိစ္ဆာယ ဓမ္မဝဝတ္ထာနံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, ပဌမမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ.

हा विशेष फरक आहे - कारण 'व्यापादाचे निस्सरण' इत्यादींमध्ये केवळ दोनच निस्सरणे आहेत: विष्कंभन-निस्सरण आणि समुच्छेद-निस्सरण. त्यापैकी, व्यापादाचे (द्वेषाचे) मैत्रिचे प्रथम ध्यान हे 'विष्कंभन-निस्सरण' होय, आणि अनागामी मार्ग हे 'समुच्छेद-निस्सरण' होय. स्त्यान-मृद्धाचे (आळस व डुलकीचे) आलोकसंज्ञा हे 'विष्कंभन-निस्सरण' होय, आणि अर्हत् मार्ग हे 'समुच्छेद-निस्सरण' होय. औद्धत्य-कौकृत्याचे (उद्वेग व पश्चात्तापाचे) कोणताही शमथ हे 'विष्कंभन-निस्सरण' होय; परंतु येथे, औद्धत्याचे अर्हत् मार्ग हे 'समुच्छेद-निस्सरण' होय आणि कौकृत्याचे अनागामी मार्ग हे 'समुच्छेद-निस्सरण' होय. विचिकित्सेचे (संशयाचे) धर्मव्यवस्थान (परमार्थ धर्माचे निर्धारण) हे 'विष्कंभन-निस्सरण' होय, आणि प्रथम मार्ग (स्रोतापत्ती मार्ग) हे 'समुच्छेद-निस्सरण' होय.

---

ယာ ပနေတ္ထ သေယျထာပိ ဗြာဟ္မဏ ဥဒပတ္တော သံသဋ္ဌော လာခါယ ဝါတိအာဒိကာ ဥပမာ ဝုတ္တာ, တာသု ဥဒပတ္တောတိ ဥဒကဘရိတာ ပါတိ. သံသဋ္ဌောတိ ဝဏ္ဏဘေဒကရဏဝသေန သံသဋ္ဌော. ပက္ကုထိတောတိ ကုထိတော. ဥသ္မုဒကဇာတောတိ ဥသုမဇာတော. သေဝါလပဏကပရိယောနဒ္ဓေါတိ တိလဗီဇကာဒိဘေဒေန သေဝါလေန ဝါ နီလမဏ္ဍူကပိဋ္ဌိဝဏ္ဏေန ဝါ ဥဒကပိဋ္ဌိံ ဆာဒေတွာ နိဗ္ဗတ္တပဏကေန ပရိယောနဒ္ဓေါ. ဝါတေရိတောတိ ဝါတေန ဧရိတော ကမ္ပိတော. အာဝိလောတိ အပ္ပသန္နော. လုဠိတောတိ အသန္နိသိန္နော. ကလလီဘူတောတိ ကဒ္ဒမီဘူတော. အန္ဓကာရေ နိက္ခိတ္တောတိ ကောဋ္ဌန္တရာဒိဘေဒေ အနာလောကဋ္ဌာနေ ဌပိတော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဘဂဝါ တီဟိ ဘဝေဟိ ဒေသနံ နိဝတ္တေတွာ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ, ဗြာဟ္မဏော ပန သရဏမတ္တေ ပတိဋ္ဌိတော.

येथे 'हे ब्राह्मणा, जसे लाखेने मिश्रित पाण्याचे भांडे...' इत्यादी ज्या उपमा दिल्या आहेत, त्या उपमांमध्ये, 'उदपत्त' म्हणजे पाण्याने भरलेले भांडे. 'संसट्ठ' म्हणजे रंगात बदल करण्याच्या हेतूने मिश्रित केलेले. 'पक्कुथित' म्हणजे उकळणारे. 'उस्मुदकजात' म्हणजे वाफ निर्माण झालेले (गरम पाणी). 'सेवाळपणकपरियोनद्ध' म्हणजे शेवाळाने किंवा पाण्याच्या पृष्ठभागाला झाकून टाकणाऱ्या हिरव्या रंगाच्या पाणवनस्पतीने वेढलेले. 'वातेरित' म्हणजे वाऱ्याने हलवलेले, कंपित केलेले. 'आvil' म्हणजे गढूळ (अस्वच्छ). 'लुलित' म्हणजे खाली न बसलेले (गढूळपणामुळे स्थिर न झालेले). 'कललीभूत' म्हणजे चिखलमय झालेले. 'अन्धकारे निक्खित्त' म्हणजे अंधाऱ्या खोलीत किंवा विहिरीसारख्या प्रकाश नसलेल्या ठिकाणी ठेवलेले. या सूत्रात भगवंतांनी तीन सत्यांच्या (किंवा तीन भवांच्या) द्वारे देशनेचे प्रवर्तन करून अर्हत्त्वाच्या शिखरावर नेऊन देशनेची समाप्ती केली; परंतु तो ब्राह्मण केवळ शरणगमनातच प्रतिष्ठित झाला.

---

၆. အဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. अभयसुत्तवण्णना

---

၂၃၇. ဆဋ္ဌေ အညာဏာယ အဒဿနာယာတိ အညာဏတ္ထာယ အဒဿနတ္ထာယ. တဂ္ဃ ဘဂဝါ နီဝရဏာတိ ဧကံသေန ဘဂဝါ နီဝရဏာ. ကာယကိလမထောတိ [Pg.211] ကာယဒရထော. စိတ္တကိလမထောတိ စိတ္တဒရထော. သောပိ မေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓေါတိ တဿ ကိရ သတ္ထု သန္တိကေ သီတလံ ဥတုသပ္ပာယဋ္ဌာနံ ပဝိသိတွာ နိသိန္နဿ ကာယဒရထော ပဋိပဿမ္ဘိ, တသ္မိံ ပဋိပဿဒ္ဓေ တဒနွယေနေဝ စိတ္တဒရထောပိ. အပိစ မဂ္ဂေနေဝဿ ဧတံ ဥဘယမ္ပိ ပဿဒ္ဓန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

२३७. सहाव्या सूत्रात, 'अञ्ञाणाय अदस्सनाय' म्हणजे अज्ञानासाठी आणि अदर्शनासाठी. 'तग्ध भगवा नीवरणा' म्हणजे भगवंतांनी निश्चितपणे अडथळा आणणारे (नीवरण) म्हटले आहे. 'कायकिलमथ' म्हणजे शरीराचा त्रास (दाह). 'चित्तकिलमथ' म्हणजे चित्ताचा त्रास (दाह). 'सोपि मे पटिप्पस्सद्धो' म्हणजे असे म्हटले जाते की, त्या अभय राजकुमाराने शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) जवळ थंड व अनुकूल वातावरणाच्या ठिकाणी प्रवेश करून बसले असता, त्यांच्या शरीराचा त्रास शांत झाला; आणि तो शरीराचा त्रास शांत झाल्यावर, त्याच अनुषंगाने चित्ताचा त्रासही शांत झाला. किंवा असेही समजले पाहिजे की, मार्गाच्या प्रभावानेच त्याचे हे दोन्ही त्रास शांत झाले.

---

၇. အာနာပါနဝဂ္ဂေါ

७. आनापानवग्गो

---

၁. အဋ္ဌိကမဟပ္ဖလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१. अट्ठिकमहप्फलसुत्तादिवण्णना

---

၂၃၈. သတ္တမာဒီသု အဋ္ဌိကသညာတိ အဋ္ဌိကံ အဋ္ဌိကန္တိ ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ. တံ ပနေတံ ဘာဝယတော ယာဝ နိမိတ္တံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တာဝ ဆဝိပိ စမ္မမ္ပိ ဥပဋ္ဌာတိ. နိမိတ္တေ ပန ဥပ္ပန္နေ ဆဝိစမ္မာနိ နေဝ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, သင်္ခဝဏ္ဏော သုဒ္ဓအဋ္ဌိကသံဃာဋောဝ ဥပဋ္ဌာတိ ဟတ္ထိက္ခန္ဓဂတံ ဓမ္မိကတိဿရာဇာနံ ဩလောကေန္တဿ သာမဏေရဿ ဝိယ, ပဋိမဂ္ဂေ ဟသမာနံ ဣတ္ထိံ ဩလောကေန္တဿ စေတိယပဗ္ဗတဝါသိနော တိဿတ္ထေရဿ ဝိယ စာတိ. ဝတ္ထူနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၅) ဝိတ္ထာရိတာနိ. သတိ ဝါ ဥပါဒိသေသေတိ ဂဟဏသေသေ ဥပါဒါနသေသေ ဝိဇ္ဇမာနမှိ.

२३८. सातव्या इत्यादी सूत्रांमध्ये, 'अट्ठिकसंज्ञा' म्हणजे 'हाडांचा सांगाडा, हाडांचा सांगाडा' अशा प्रकारे भावना करणाऱ्या भिक्खूच्या मनात उत्पन्न झालेली संज्ञा होय. आणि तिची भावना करणाऱ्या भिक्खूला जोपर्यंत निमित्त उत्पन्न होत नाही, तोपर्यंत बाह्य त्वचा आणि अंतस्त्वचा देखील दिसून येते. परंतु निमित्त उत्पन्न झाल्यावर बाह्य त्वचा आणि अंतस्त्वचा मुळीच दिसून येत नाही, तर केवळ शंखासारखा पांढरा शुभ्र असलेला हाडांचा सांगाडाच दिसून येतो; जसे हत्तीच्या पाठीवर बसलेल्या धार्मिक तिस्स राजाला पाहणाऱ्या सामणेराला दिसून आले होते, किंवा समोरून येणाऱ्या हसणाऱ्या स्त्रीला पाहणाऱ्या चेतियपर्वतनिवासी तिस्स स्थविरांना दिसून आले होते. या कथा विसुद्धिमग्गात सविस्तर सांगितल्या आहेत. 'सति वा उपादिसेसे' म्हणजे ग्रहण करण्याचे किंवा उपादानाचे काही अंश शिल्लक राहिले असता.

---

၂-၁၀. ပုဠဝကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

२-१०. पुळवकसुत्तादिवण्णना

---

၂၃၉-၂၄၇. ပုဠဝကသညာတိ ပုဠဝံ ပုဠဝန္တိ ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ. ဝိနီလကသညာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝိနိစ္ဆယကထာ ပနေတ္ထ သဒ္ဓိံ ဘာဝနာနယေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၀၂) ဝုတ္တာ. မေတ္တာဒယော တိကစတုက္ကဇ္ဈာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဥပေက္ခာ စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေနေဝ.

२३९-२४७. 'पुळवकसंज्ञा' म्हणजे 'किडे-मुंग्यांनी भरलेले प्रेत, किडे-मुंग्यांनी भरलेले प्रेत' अशा प्रकारे भावना करणाऱ्या भिक्खूच्या मनात उत्पन्न झालेली संज्ञा होय. विनीलकसंज्ञा इत्यादींमध्ये देखील हाच नियम समजून घ्यावा. या विषयावरील सविस्तर चर्चा आणि भावना करण्याची पद्धत विसुद्धिमग्गात सांगितली आहे. मैत्री इत्यादी ध्यान हे त्रिक आणि चतुष्क ध्यानाच्या पद्धतीने समजून घ्यावे, तर उपेक्षा ध्यान हे केवळ चतुर्थ ध्यानाच्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

---

၈. နိရောဓဝဂ္ဂေါ

८. निरोधवग्गो

---

၁-၁၀. အသုဘသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-१०. असुभसुत्तादिवण्णना

---

၂၄၈-၂၅၇. အသုဘသညာတိ အသုဘေ ပဌမဇ္ဈာနသညာ. မရဏသညာတိ ‘‘အဝဿံ မရိတဗ္ဗံ, မရဏပဋိဗဒ္ဓံ မေ ဇီဝိတ’’န္တိ အဘိဏှံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ[Pg.212]. အာဟာရေ ပဋိကူလသညာတိ ဩဒနကုမ္မာသာဒိမှိ အဇ္ဈောဟရဏီယေ ပဋိကူလသညာ. သဗ္ဗလောကေ အနဘိရတိသညာတိ သကလလောကသ္မိံ အနဘိရတိံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ. ပဟာနသညာဝိရာဂသညာတိ ဒွေ ပုဗ္ဗဘာဂါ. နိရောဓသညာ မိဿကာ. ဧဝမေတာနိ အဋ္ဌိကသညာဒီနိ ဝီသတိ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. တေသံ နဝသု အပ္ပနာ ဟောန္တိ, ဧကာဒသ ဥပစာရဇ္ဈာနိကာ. သေသာ ပနေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၉၄) အာဂတာဝ. ဂင်္ဂါပေယျာလာဒယော မဂ္ဂသံယုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

२४८-२५७. 'अशुभसंज्ञा' म्हणजे अशुभाच्या आधारे उत्पन्न झालेली प्रथम ध्यान संज्ञा होय. 'मरणसंज्ञा' म्हणजे 'मला नक्कीच मरायचे आहे, माझे जीवन मरणाशी जोडलेले आहे' अशा प्रकारे सतत विचार करणाऱ्या भिक्खूच्या मनात उत्पन्न झालेली संज्ञा होय. 'आहारे प्रतिकूलसंज्ञा' म्हणजे भात, सातूचे पीठ इत्यादी गिळण्यायोग्य आहाराविषयी वाटणारी प्रतिकूलतेची (किळसवाणी) भावना होय. 'सर्वलोके अनभिरतिसंज्ञा' म्हणजे संपूर्ण जगाविषयी अनासक्ती (अरुची) उत्पन्न करणाऱ्या भिक्खूच्या मनात उत्पन्न झालेली संज्ञा होय. प्रहाणसंज्ञा आणि विरागसंज्ञा या दोन्ही पूर्वभागातील (मार्गाच्या आधीच्या अवस्थेतील) आहेत. निरोधसंज्ञा ही मिश्रित (लौकिक आणि लोकोत्तर दोन्ही) आहे. अशा प्रकारे, अट्ठिकसंज्ञा इत्यादी वीस कर्मस्थान या संयुत्तात दाखवले आहेत. त्यापैकी नऊ कर्मस्थानांमध्ये अर्पणा समाधी होते, आणि अकरा कर्मस्थाने उपचार ध्यानाशी संबंधित आहेत. या विषयावरील उर्वरित चर्चा विसुद्धिमग्गात आलेलीच आहे. गंगापेय्याला इत्यादींचा अर्थ मग्गसंयुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

---

ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

बोझङ्गसंयुत्तवण्णना निट्ठिता।

---

၃. သတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တံ

३. सतिपट्ठानसंयुत्तं

---

၁. အမ္ဗပါလိဝဂ္ဂေါ

१. अम्बपालिवग्गो

---

၁. အမ္ဗပါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. अम्बपालिसुत्तवण्णना

---

၃၆၇. သတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တဿ [Pg.213] ပဌမေ အမ္ဗပါလိဝနေတိ အမ္ဗပါလိယာ နာမ ရူပူပဇီဝိနိယာ ရောပိတေ အမ္ဗဝနေ. တံ ကိရ တဿာ ဥယျာနံ အဟောသိ. သာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ပသန္နစိတ္တာ တတ္ထ ဝိဟာရံ ကာရေတွာ တထာဂတဿ နိယျာတေသိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဧကာယနွာယန္တိ ဧကာယနော အယံ. တတ္ထ ဧကာယနောတိ ဧကမဂ္ဂေါ. မဂ္ဂဿ ဟိ –

३६७. सतिपट्ठानसंयुत्ताच्या पहिल्या सुत्तात 'अम्बपालिवने' (अम्बपालिच्या वनात) असे म्हटले आहे. अम्बपालि नावाच्या रूपोपजीवनीने (सौंदर्यावर उपजीविका करणाऱ्या गणिकेने) लावलेल्या आंब्याच्या बागेत (ते वन होते). ते तिचे उद्यान होते असे म्हणतात. तिने शास्त्यांची (बुद्धांची) धम्मदेशना ऐकून प्रसन्नचित्त होऊन, तिथे विहार बांधून तो तथागतांना अर्पण केला. त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'एकायनो अयं' असा पदच्छेद करावा. त्यात 'एकायनो' म्हणजे एकच मार्ग. कारण मार्गाचे —

---

‘‘မဂ္ဂေါ ပန္ထော ပထော ပဇ္ဇော, အဉ္ဇသံ ဝဋုမာယနံ;

နာဝါ ဥတ္တရသေတူ စ, ကုလ္လော စ ဘိသိ သင်္ကမော’’တိ. (စူဠနိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသော ၁၀၁) –

“मग्गो पन्थो पथो पज्जो, अञ्जसं वटुमायनं। नावा उत्तरसेतू च, कुल्लो च भिसि सङ्कमो”ति। (चुळनिद्देस, पारायणत्थुतिगाथानिद्देस १०१) —

---

ဗဟူနိ နာမာနိ. သွာယံ ဣဓ အယနနာမေန ဝုတ္တော. တသ္မာ ဧကာယနွာယံ, ဘိက္ခဝေ, မဂ္ဂေါတိ ဧတ္ထ ဧကမဂ္ဂေါ. အယံ, ဘိက္ခဝေ, မဂ္ဂေါ, န ဒွေဓာပထဘူတောတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မဂ္ဂေါတိ ကေနဋ္ဌေန မဂ္ဂေါ? နိဗ္ဗာနဂမနဋ္ဌေန, နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂနီယဋ္ဌေန စ.

अशी अनेक नावे आहेत. तोच हा मार्ग येथे 'अयन' या नावाने सांगितला आहे. म्हणून 'एकायनो अयं, भिक्खवे, मग्गो' (हे भिक्खूहो, हा एकायन मार्ग आहे) यामध्ये 'एकच मार्ग' असा अर्थ आहे. 'हे भिक्खूहो, हा मार्ग दुभंगलेला (दोन फाटे असलेला) मार्ग नाही', असा अर्थ येथे समजावा. 'मग्गो' (मार्ग) हा कोणत्या अर्थाने मार्ग आहे? निर्वाणाकडे जाण्याचा मार्ग असल्यामुळे आणि निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्या मुमुक्षूंद्वारे शोधला जाण्यायोग्य असल्यामुळे याला मार्ग म्हणतात.

---

သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာတိ ရာဂါဒီဟိ မလေဟိ အဘိဇ္ဈာဝိသမလောဘာဒီဟိ စ ဥပက္ကိလေသေဟိ သံကိလိဋ္ဌစိတ္တာနံ သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓတ္ထာယ. သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမာယာတိ သောကဿ စ ပရိဒေဝဿ စ သမတိက္ကမာယ, ပဟာနာယာတိ အတ္ထော. ဒုက္ခဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမာယာတိ ကာယိကဒုက္ခဿ စ စေတသိကဒေါမနဿဿ စာတိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ အတ္ထင်္ဂမာယ, နိရောဓာယာတိ အတ္ထော. ဉာယဿ အဓိဂမာယာတိ ဉာယော ဝုစ္စတိ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ, တဿ အဓိဂမာယ ပတ္တိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယဉှိ ပုဗ္ဗဘာဂေ လောကိယော သတိပဋ္ဌာနမဂ္ဂေါ ဘာဝိတော လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အဓိဂမာယ သံဝတ္တတိ. တေနာဟ ‘‘ဉာယဿ အဓိဂမာယာ’’တိ. နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယာတိ တဏှာဝါနဝိရဟိတတ္တာ နိဗ္ဗာနန္တိ လဒ္ဓနာမဿ အမတဿ သစ္ဆိကိရိယာယ, အတ္တပစ္စက္ခာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယဉှိ မဂ္ဂေါ ဘာဝိတော အနုပုဗ္ဗေန နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယံ သာဓေတိ. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယာ’’တိ.

'सत्तानं विसुद्धिया' (प्राण्यांच्या शुद्धीसाठी) म्हणजे राग इत्यादी मळांमुळे आणि अभिध्या (लोभ), विषमलोभ इत्यादी उपक्किलेशांमुळे (उपक्लेशांमुळे) मलीन चित्त झालेल्या प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी. 'सोकपरिदेवानं समtिक्कमाय' (शोक आणि आक्रंदन यांच्या अतिक्रमणासाठी) म्हणजे शोक आणि परिदेव (रडणे-ओरडणे) ओलांडून जाण्यासाठी, म्हणजेच त्यांच्या प्रहाणासाठी (नाशासाठी) असा अर्थ आहे. 'दुक्खदोमनस्सानं अत्थङ्गमाय' (दुःख आणि दौर्मनस्य यांच्या अस्तासाठी) म्हणजे कायिक दुःख (शारीरिक वेदना) आणि चैतसिक दौर्मनस्य (मानसिक दुःख) या दोन्हीच्या अस्तासाठी, म्हणजेच त्यांच्या निरोधासाठी असा अर्थ आहे. 'ञायस्स अधिगमाय' (न्यायाच्या अधिगमासाठी) यामध्ये 'ञाय' म्हणजे आर्य अष्टांगिक मार्ग होय; त्याच्या अधिगमासाठी म्हणजेच प्राप्तीसाठी असे म्हटले आहे. कारण पूर्वभागात (सुरुवातीला) हा लौकिक सतिपट्ठान मार्ग भावित (अभ्यासित) केला असता, तो लोकोत्तर मार्गाच्या अधिगमासाठी कारणीभूत ठरतो. म्हणून 'ञायस्स अधिगमाय' असे म्हटले आहे. 'निब्बानस्स सच्छिकिरियाय' (निर्वाणाच्या साक्षात्कारासाठी) म्हणजे तृष्णारूपी विणकामापासून (वाण) विरहित असल्यामुळे 'निर्वाण' असे नाव मिळालेल्या अमृत तत्त्वाचा साक्षात्कार करण्यासाठी, स्वतः प्रत्यक्ष अनुभवण्यासाठी असे म्हटले आहे. कारण हा मार्ग भावित केला असता, तो अनुक्रमाने निर्वाणाचा साक्षात्कार घडवून आणतो. म्हणून 'निब्बानस्स सच्छिकिरियाय' असे म्हटले आहे.

---

ဧဝံ [Pg.214] ဘဂဝတာ သတ္တဟိ ပဒေဟိ ဧကာယနမဂ္ဂဿ ဝဏ္ဏော ဘာသိတော, သော ကသ္မာတိ စေ? ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ. ဝဏ္ဏဘာသနဉှိ သုတွာ တေ ဘိက္ခူ – ‘‘အယံ ကိရ မဂ္ဂေါ ဟဒယသန္တာပဘူတံ သောကံ, ဝါစာဝိပ္ပလာပဘူတံ ပရိဒေဝံ, ကာယိကအသာတဘူတံ ဒုက္ခံ, စေတသိကအသာတဘူတံ ဒေါမနဿန္တိ စတ္တာရော ဥပဒ္ဒဝေ ဟရတိ. ဝိသုဒ္ဓိံ, ဉာယံ, နိဗ္ဗာနန္တိ တယော ဝိသေသေ အာဝဟတီ’’တိ ဥဿာဟဇာတာ ဣမံ ဒေသနံ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ ပရိယာပုဏိတဗ္ဗံ, ဓာရေတဗ္ဗံ, ဣမဉ္စ မဂ္ဂံ ဘာဝေတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ. ဣတိ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ ဝဏ္ဏံ အဘာသိ ကမ္ဗလဝါဏိဇာဒယော ကမ္ဗလာဒီနံ ဝဏ္ဏံ ဝိယ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी सात पदांद्वारे एकायन मार्गाची प्रशंसा (गुणवर्णन) केली आहे. ती कशासाठी केली आहे? भिक्खूंच्या मनात उत्साह निर्माण करण्यासाठी. कारण गुणांची प्रशंसा ऐकून ते भिक्खू विचार करतील की—'हा मार्ग खरोखरच हृदय संतापवून टाकणारा शोक, वाणीच्या विलापरूप असलेला परिदेव (आक्रंदन), शारीरिक वेदनेरूप असलेले दुःख आणि मानसिक वेदनेरूप असलेले दौर्मनस्य या चार उपद्रवांचे हरण करतो; तसेच विशुद्धी, न्याय (आर्य मार्ग) आणि निर्वाण या तीन विशेष गुणांना प्राप्त करून देतो.' अशा प्रकारे उत्साही होऊन ते 'ही देशना ग्रहण करण्यायोग्य, अभ्यासण्यायोग्य, धारण करण्यायोग्य आहे आणि या मार्गाची भावना (अभ्यास) करणे आवश्यक आहे' असे मानतील. अशा प्रकारे त्या भिक्खूंच्या मनात उत्साह निर्माण करण्यासाठी भगवंतांनी गुणांचे वर्णन केले, जसे एखादा घोंगड्या (कंबली) विकणारा व्यापारी घोंगड्यांच्या गुणांचे वर्णन करतो त्याप्रमाणे.

---

ယဒိဒန္တိ နိပါတော, ယေ ဣမေတိ အယမဿ အတ္ထော. စတ္တာရောတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. တေန ‘‘န တတော ဟေဋ္ဌာ, န ဥဒ္ဓ’’န္တိ သတိပဋ္ဌာနပရိစ္ဆေဒံ ဒီပေတိ. သတိပဋ္ဌာနာတိ တယော သတိပဋ္ဌာနာ သတိဂေါစရောပိ, တိဓာ ပဋိပန္နေသု သာဝကေသု သတ္ထုနော ပဋိဃာနုနယဝီတိဝတ္တတာပိ, သတိပိ. ‘‘စတုန္နံ, ဘိက္ခဝေ, သတိပဋ္ဌာနာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ ဒေသေဿာမိ တံ သုဏာထ. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ကာယဿ သမုဒယော? အာဟရသမုဒယာ ကာယသမုဒယော’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၅.၄၀၈) ဟိ သတိဂေါစရော သတိပဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တော. တထာ ‘‘ကာယော ဥပဋ္ဌာနံ, နော သတိ, သတိ ဥပဋ္ဌာနဉ္စေဝ သတိ စာ’’တိအာဒီသုပိ (ပဋိ. မ. ၂.၃၅). တဿ အတ္ထော – ပတိဋ္ဌာတိ အသ္မိန္တိ ပဋ္ဌာနံ. ကာ ပတိဋ္ဌာတိ? သတိ. သတိယာ ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနံ. ပဓာနံ ဌာနန္တိ ဝါ ပဋ္ဌာနံ. သတိယာ ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနံ ဟတ္ထိဋ္ဌာနအဿဋ္ဌာနာဒီနိ ဝိယ.

'यदिदं' हा निपात आहे. 'जे हे' असा याचा अर्थ आहे. 'चत्तारो' (चार) हा संख्यावाचक शब्द आहे. त्याद्वारे 'त्यापेक्षा कमी नाही आणि जास्तही नाही' अशी सतिपट्ठानाची मर्यादा दर्शविली आहे. 'सतिपट्ठान' चे तीन प्रकार आहेत: सतीचा गोचर (विषय) देखील सतिपट्ठान आहे; तीन प्रकारे आचरण करणाऱ्या श्रावकांमध्ये शास्त्यांचे (बुद्धांचे) राग आणि अनुनय (आसक्ती आणि द्वेष) यांपासून विरहित असणे देखील सतिपट्ठान आहे; आणि सती (स्मृती) स्वतः देखील सतिपट्ठान आहे. 'हे भिक्खूहो, मी चार सतिपट्ठानांचा उदय आणि अस्त सांगेन, तो ऐका. हे भिक्खूहो, कायाचा उदय कोणता? आहाराच्या उदयामुळे कायाचा उदय होतो...' इत्यादी वचनांमध्ये सतीचा गोचर (विषय) याला 'सतिपट्ठान' म्हटले आहे. तसेच 'काय हे उपस्थान (उपस्थिती) आहे, सती नाही; सती ही उपस्थान देखील आहे आणि सती देखील आहे' इत्यादी वचनांमध्येही (सतीचा गोचर हाच सतिपट्ठान सांगितला आहे). त्याचा अर्थ असा—ज्यामध्ये (सती) प्रतिष्ठित होते, ते 'पट्ठान' (प्रतिष्ठान) होय. काय प्रतिष्ठित होते? सती. सतीचे प्रतिष्ठान म्हणजे 'सतिपट्ठान'. किंवा micron स्थान म्हणजे 'पट्ठान'. सतीचे प्रधान स्थान म्हणजे 'सतिपट्ठान', जसे हत्तीचे स्थान (हत्तीशाळा), घोड्याचे स्थान (पागा) इत्यादी.

---

‘‘တယော သတိပဋ္ဌာနာ, ယဒရိယော သေဝတိ, ယဒရိယော သေဝမာနော သတ္ထာ ဂဏမနုသာသိတုမရဟတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၁၁) ဧတ္ထ တိဓာ ပဋိပန္နေသု သာဝကေသု သတ္ထုနော ပဋိဃာနုနယဝီတိဝတ္တတာ သတိပဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တာ. တဿတ္ထော – ပဋ္ဌပေတဗ္ဗတော ပဋ္ဌာနံ, ပဝတ္တယိတဗ္ဗတောတိ အတ္ထော. ကေန ပဋ္ဌပေတဗ္ဗောတိ? သတိယာ. သတိယာ ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနန္တိ.

“तीन सतिपट्ठान आहेत, ज्यांचे आर्य (बुद्ध) सेवन करतात, ज्यांचे सेवन करत शास्ते (बुद्ध) संघाला उपदेश करण्यास पात्र ठरतात” (मज्झिम निकाय ३.३११) येथे, तीन प्रकारे आचरण करणाऱ्या श्रावकांमध्ये शास्त्यांचे राग आणि अनुनय (द्वेष आणि आसक्ती) यांपासून विरहित असणे याला 'सतिपट्ठान' म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा—प्रस्थापित करण्यायोग्य असल्यामुळे 'पट्ठान', म्हणजेच प्रवृत्त (सुरू) करण्यायोग्य असा अर्थ आहे. कशाद्वारे प्रस्थापित करण्यायोग्य? सतीद्वारे (स्मृतीद्वारे). सतीद्वारे प्रस्थापित करणे म्हणजे 'सतिपट्ठान'.

---

‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ပရိပူရေန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၄၇; သံ. နိ. ၅.၉၈၉) ပန သတိယေဝ သတိပဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တာ. တဿတ္ထော – ပတိဋ္ဌာတီတိ ပဋ္ဌာနံ, ဥပဋ္ဌာတိ ဩက္ကန္ဒိတွာ ပက္ခန္ဒိတွာ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. သတိယေဝ [Pg.215] ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနံ. အထ ဝါ သရဏဋ္ဌေန သတိ, ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌေန ပဋ္ဌာနံ, ဣတိ သတိ စ သာ ပဋ္ဌာနဉ္စာတိပိ သတိပဋ္ဌာနံ. ဣဒမိဓ အဓိပ္ပေတံ.

परंतु 'चार सतिपट्ठान भावित आणि बहुलीकृत केले असता सात बोज्झंगांना (बोध्यंगांना) परिपूर्ण करतात' इत्यादी वचनांमध्ये सतीलाच (स्मृतीलाच) 'सतिपट्ठान' म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा—प्रतिष्ठित होते म्हणून 'पट्ठान', म्हणजेच (आलंबनात) प्रवेश करून, झेप घेऊन प्रवृत्त होते असा अर्थ आहे. सती स्वतःच प्रतिष्ठान आहे म्हणून 'सतिपट्ठान'. अथवा, स्मरण करण्याच्या अर्थाने 'सती' आणि उपस्थित राहण्याच्या अर्थाने 'पट्ठान', अशा प्रकारे जी सती आहे तीच पट्ठान देखील आहे, म्हणून 'सतिपट्ठान'. येथे (या सुत्तात) हाच अर्थ अभिप्रेत आहे.

---

ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ‘‘သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဗဟုဝစနံ ကတန္တိ? သတီနံ ဗဟုတ္တာ. အာရမ္မဏဘေဒေန ဟိ ဗဟုကာ သတိယော. အထ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ကသ္မာ ဧကဝစနန္တိ? မဂ္ဂနဋ္ဌေန ဧကတ္တာ. စတဿောပိ ဟိ ဧတာ သတိယော မဂ္ဂနဋ္ဌေန ဧကတ္တံ ဂစ္ဆန္တိ. ဝုတဉှေတံ ‘‘မဂ္ဂေါတိ ကေနဋ္ဌေန မဂ္ဂေါ? နိဗ္ဗာနမဂ္ဂနဋ္ဌေန, နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂနီယဋ္ဌေန စာ’’တိ. စတဿောပိ စေတာ အပရဘာဂေ ကာယာဒီသု အာရမ္မဏေသု ကိစ္စံ သာဓယမာနာ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တိ, အာဒိတော ပဋ္ဌာယ စ နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂိယန္တီတိ တသ္မာ စတဿောပိ ဧကော မဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တာ. ဧဝဉ္စ သတိ ဝစနာနုသန္ဓိနာ သာနုသန္ဓိကာဝ ဒေသနာ ဟောတိ.

जर असे आहे, तर 'सतिपट्ठाना' असे bahuvacana का केले आहे? सती अनेक असल्यामुळे. कारण आलंबनांच्या (विषयांच्या) भेदांमुळे सती अनेक प्रकारच्या होतात. तर मग 'मग्गो' (मार्ग) असे एकवचन का केले आहे? मार्गक्रमणाच्या (निर्वाणाकडे जाण्याच्या) अर्थाने एकच असल्यामुळे. कारण या चारही सती मार्गक्रमणाच्या अर्थाने एकत्वाला प्राप्त होतात. कारण हे म्हटलेच आहे—'मग्गो हा कोणत्या अर्थाने मार्ग आहे? निर्वाणाकडे जाण्याच्या अर्थाने आणि निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्यांद्वारे शोधला जाण्याच्या अर्थाने.' या चारही सती नंतरच्या काळात काय इत्यादी आलंबनांवर आपले कार्य साधत निर्वाणाप्रत जातात, आणि सुरुवातीपासूनच निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्यांद्वारे शोधल्या जातात; म्हणून या चारही मिळून 'एकच मार्ग' आहेत असे म्हटले आहे. आणि असे असताना, वचनांच्या परस्पर संबंधामुळे ही देशना सुसंगत (संबद्ध) ठरते.

---

ကတမေ စတ္တာရောတိ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ. ကာယေတိ ရူပကာယေ. ကာယာနုပဿီတိ ကာယံ အနုပဿနသီလော, ကာယံ ဝါ အနုပဿမာနော. အယဉှိ ဘိက္ခု ဣမံ ကာယံ အနိစ္စာနုပဿနာဒီနံ သတ္တန္နံ အနုပဿနာနံ ဝသေန အနိစ္စတော အနုပဿတိ, နော နိစ္စတော, ဒုက္ခတော အနုပဿတိ, နော သုခတော, အနတ္တတော အနုပဿတိ, နော အတ္တတော, နိဗ္ဗိန္ဒတိ, နော နန္ဒတိ, ဝိရဇ္ဇတိ, နော ရဇ္ဇတိ, နိရောဓေတိ, နော သမုဒေတိ, ပဋိနိဿဇ္ဇတိ, နော အာဒိယတိ. သော တံ အနိစ္စတော အနုပဿန္တော နိစ္စသညံ ပဇဟတိ, ဒုက္ခတော အနုပဿန္တော သုခသညံ ပဇဟတိ, အနတ္တတော အနုပဿန္တော အတ္တသညံ ပဇဟတိ, နိဗ္ဗိန္ဒန္တော နန္ဒိံ ပဇဟတိ, ဝိရဇ္ဇန္တော ရာဂံ ပဇဟတိ, နိရောဓေန္တော သမုဒယံ ပဇဟတိ, ပဋိနိဿဇ္ဇန္တော အာဒါနံ ပဇဟတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

कोणते चार? (कतमे चत्तारो) हा प्रश्न सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेला प्रश्न (कथेतुकम्यतापुच्छा) आहे. 'काये' म्हणजे रूपकायामध्ये. 'कायानुपस्सी' म्हणजे कायेचे (शरीराचे) वारंवार अनुदर्शन (अवलोकन) करण्याचा स्वभाव असलेला, किंवा कायेचे अनुदर्शन करणारा. कारण हा भिक्खू या कायेला अनित्यानुपश्यना इत्यादी सात अनुपश्यनांच्या द्वारे अनित्य म्हणून पाहतो, नित्य म्हणून नाही; दुःख म्हणून पाहतो, सुख म्हणून नाही; अनात्म म्हणून पाहतो, आत्म म्हणून नाही; कंटाळतो (निर्वेद पावतो), आनंद मानत नाही; विरक्त होतो, आसक्त होत नाही; निरोध करतो, समुदय करत नाही; त्याग करतो, ग्रहण करत नाही. तो त्याला अनित्य म्हणून पाहत असताना नित्यसंज्ञेचा त्याग करतो, दुःख म्हणून पाहत असताना सुखसंज्ञेचा त्याग करतो, अनात्म म्हणून पाहत असताना आत्मसंज्ञेचा त्याग करतो, निर्वेद पावत असताना नंदीचा (आनंदाचा) त्याग करतो, विरक्त होत असताना रागाचा त्याग करतो, निरोध करत असताना समुदयाचा त्याग करतो, त्याग करत असताना ग्रहणाचा (आदानाचा) त्याग करतो, असे जाणावे.

---

ဝိဟရတီတိ ဣရီယတိ. အာတာပီတိ တီသု ဘဝေသု ကိလေသေ အာတပတီတိ အာတာပေါ, ဝီရိယဿေတံ နာမံ. အာတာပေါ အဿ အတ္ထီတိ အာတာပီ. သမ္ပဇာနောတိ သမ္ပဇညသင်္ခါတေန ဉာဏေန သမန္နာဂတော. သတိမာတိ ကာယပရိဂ္ဂါဟိကာယ သတိယာ သမန္နာဂတော. အယံ ပန ယသ္မာ သတိယာ အာရမ္မဏံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပညာယ အနုပဿတိ. န ဟိ သတိဝိရဟိတဿ အနုပဿနာ နာမ အတ္ထိ, တေနေဝါဟ ‘‘သတိဉ္စ ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဗ္ဗတ္ထိကံ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄). တသ္မာ ဧတ္ထ ‘‘ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိ ဧတ္တာဝတာ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ ယသ္မာ အနာတာပိနော [Pg.216] အန္တောသင်္ခေပေါ အန္တရာယကရော ဟောတိ, အသမ္ပဇာနော ဥပါယပရိဂ္ဂဟေ အနုပါယပရိဝဇ္ဇနေ စ သမ္မုယှတိ, မုဋ္ဌဿတိ ဥပါယာပရိစ္စာဂေ အနုပါယာပရိဂ္ဂဟေ စ အသမတ္ထော ဟောတိ, တေနဿ တံ ကမ္မဋ္ဌာနံ န သမ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မာ ယေသံ ဓမ္မာနံ အာနုဘာဝေန တံ သမ္ပဇ္ဇတိ, တေသံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အာတာပီ သမ္ပဇာနော သတိမာ’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'विहरति' म्हणजे विहार करतो (इरियापथ चालवतो). 'आतापी' म्हणजे तीन भवांमध्ये क्लेशांना चांगल्या प्रकारे जाळणारा तो 'आताप' होय; हे वीर्याचे (प्रयत्नाचे) नाव आहे. ज्याच्याकडे हा आताप आहे तो 'आतापी' होय. 'संपजानो' म्हणजे संप्रजन नावाच्या ज्ञानाने (प्रज्ञेने) युक्त असलेला. 'सतिमा' म्हणजे कायेचे ग्रहण करणाऱ्या स्मृतीने (सतीने) युक्त असलेला. परंतु हा भिक्खू ज्याअर्थी स्मृतीच्या द्वारे आलंबन ग्रहण करून प्रज्ञेने अनुदर्शन करतो. कारण स्मृतीशिवाय अनुदर्शन असूच शकत नाही, म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— 'भिक्खूंनो, मी स्मृतीला सर्वार्थसाधक (सब्बत्थिक) म्हणतो.' म्हणून येथे 'काये कायानुपस्सी विहरति' एवढ्याने कायानुपश्यना सतिपट्ठान सांगितले गेले आहे. अथवा, ज्याअर्थी आळशी (अनातापी) माणसाचा आळस हा अंतरायकारक (अडथळा आणणारा) ठरतो, संप्रजन्य नसलेला मनुष्य योग्य उपायांचे ग्रहण करण्यात आणि अयोग्य उपायांचे वर्जन करण्यात गोंधळात पडतो, आणि स्मृतिभ्रष्ट (मुट्ठस्सती) मनुष्य योग्य उपायांचा त्याग न करण्यात आणि अयोग्य उपायांचे ग्रहण न करण्यात असमर्थ ठरतो, त्यामुळे त्याचे ते कम्मट्ठान सिद्ध होत नाही. म्हणून ज्या धर्मांच्या प्रभावाने ते कम्मट्ठान सिद्ध होते, ते दाखवण्यासाठी 'आतापी संपजानो सतिमा' हे तीन शब्द सांगितले आहेत, असे जाणावे.

---

ဣတိ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ သမ္ပယောဂင်္ဂဉ္ဇဿ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပဟာနင်္ဂံ ဒဿေတုံ ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿန္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဝိနေယျာတိ တဒင်္ဂဝိနယေန ဝါ ဝိက္ခမ္ဘနဝိနယေန ဝါ ဝိနယိတွာ. လောကေတိ တသ္မိံယေဝ ကာယေ. ကာယော ဟိ ဣဓ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကောတိ အဓိပ္ပေတော. ယသ္မာ ပနဿ န ကာယမတ္တေယေဝ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ ပဟီယတိ, ဝေဒနာဒီသုပိ ပဟီယတိ ဧဝ. တသ္မာ ‘‘ပဉ္စပိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ လောကော’’တိ ဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၃၆၂) ဝုတ္တံ. လောကသင်္ခါတတ္တာ ဝါ တေသံ ဓမ္မာနံ အတ္ထုဒ္ဓါရနယေနေတံ ဝုတ္တံ. ယံ ပနာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမော လောကော, သွေဝ ကာယော လောကော’’တိ, အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော. တသ္မိံ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ ဝိနေယျာတိ ဧဝံ သမ္ဗန္ဓော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

अशा प्रकारे कायानुपश्यना सतिपट्ठान आणि त्याचे संप्रयुक्त अंग दाखवून, आता प्रहाण-अंग (त्याग करण्याचे अंग) दाखवण्यासाठी 'विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं' (लोकातील अभिज्झा आणि दोमनस्स दूर करून) असे म्हटले आहे. तेथे 'विनेय्य' म्हणजे तदंग-विनयाने किंवा विष्कंभन-विनयाने दूर करून. 'लोके' म्हणजे त्याच कायेमध्ये. कारण येथे नष्ट होणे आणि विखुरणे (लुज्जन-पलुज्जन) या अर्थाने कायेलाच 'लोक' म्हटले गेले आहे. परंतु ज्याअर्थी केवळ कायेमध्येच अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) नष्ट होत नाही, तर वेदना इत्यादींमध्येही ते नष्ट होतेच. म्हणूनच विभंगामध्ये 'पाचही उपादानस्कंध म्हणजे लोक होय' असे म्हटले आहे. किंवा त्या वेदना इत्यादी धर्मांना 'लोक' म्हटले गेल्यामुळे, अर्थ काढण्याच्या पद्धतीने हे सांगितले आहे. परंतु जे म्हटले आहे की— 'तेथे लोक कोणता? ती काया म्हणजेच लोक होय', हाच अर्थ येथे अभिप्रेत आहे. त्या लोकरूपी कायेमध्ये अभिज्झा आणि दोमनस्स दूर करून, असा संबंध येथे समजला पाहिजे.

---

ဝေဒနာသူတိ ဧတ္ထ တိဿော ဝေဒနာ, တာ စ လောကိယာ ဧဝ, စိတ္တမ္ပိ လောကိယံ, တထာ ဓမ္မာ. ယထာ ပန ဝေဒနာ အနုပဿိတဗ္ဗာ, တထာ အနုပဿန္တော ဧသ ဝေဒနာနုပဿီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧသ နယော စိတ္တဓမ္မေသု. ကထဉ္စ ဝေဒနာ အနုပဿိတဗ္ဗာတိ? သုခါ တာဝ ဝေဒနာ ဒုက္ခတော, ဒုက္ခာ သလ္လတော, အဒုက္ခမသုခါ အနိစ္စတော. ယထာဟ –

'वेदनासू' (वेदनांमध्ये) येथे तीन वेदना अभिप्रेत आहेत, आणि त्या लौकिकच आहेत. चित्तही लौकिक आहे, तसेच धर्मही. ज्या प्रकारे वेदनांचे अनुदर्शन केले पाहिजे, त्या प्रकारे अनुदर्शन करणारा हा 'वेदनानुपस्सी' (वेदनांचे अनुदर्शन करणारा) आहे असे जाणावे. हाच नियम चित्त आणि धर्मांच्या बाबतीतही लागू होतो. आणि वेदनांचे अनुदर्शन कसे करावे? सुखद वेदनेचे दुःख म्हणून, दुःखद वेदनेचे शल्य (काटा) म्हणून, आणि अदुःख-असुख (उपेक्षा) वेदनेचे अनित्य म्हणून अनुदर्शन करावे. जसे म्हटले आहे—

---

‘‘ယော သုခံ ဒုက္ခတော အဒ္ဒ, ဒုက္ခမဒ္ဒက္ခိ သလ္လတော;

အဒုက္ခမသုခံ သန္တံ, အဒ္ဒက္ခိ နံ အနိစ္စတော;

သ ဝေ သမ္မဒ္ဒသော ဘိက္ခု, ဥပသန္တော စရိဿတီ’’တိ.

“ज्याने सुखाला दुःख म्हणून पाहिले, दुःखाला शल्य (काटा) म्हणून पाहिले; आणि शांत अशा अदुःख-असुख (उपेक्षा) वेदनेला अनित्य म्हणून पाहिले; तोच योग्य प्रकारे पाहणारा (सम्यग्दर्शी) भिक्खू शांत होऊन विहरेल।”

---

သဗ္ဗာ ဧဝ စေတာ ဒုက္ခာတိပိ အနုပဿိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယံကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၅၉). သုခဒုက္ခတောပိ စ အနုပဿိတဗ္ဗာ, ယထာဟ [Pg.217] – ‘‘သုခါ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဝေဒနာ ဌိတိသုခါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅) သဗ္ဗံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. အပိစ အနိစ္စာဒိသတ္တအနုပဿနာဝသေနပိ အနုပဿိတဗ္ဗာ.

या सर्वच वेदना 'दुःख' म्हणूनही अनुदर्शन कराव्यात. कारण असे म्हटले आहे— 'जे काही अनुभवले जाते, ते सर्व दुःखात समाविष्ट आहे असे मी सांगतो.' आणि सुख-दुःख रूपानेही अनुदर्शन करावे, जसे म्हटले आहे— 'हे आवुसो विशाख, सुखद वेदना ही टिकून असेपर्यंत सुखद असते आणि तिचा विपरिणाम (बदल) दुःखद असतो.' हे सर्व सविस्तर जाणावे. शिवाय, अनित्य इत्यादी सात अनुपश्यनांच्या द्वारेही त्यांचे अनुदर्शन करावे.

---

စိတ္တဓမ္မေသုပိ စိတ္တံ တာဝ အာရမ္မဏာဓိပတိသဟဇာတဘူမိကမ္မဝိပါကကိရိယာဒိနာနတ္တဘေဒါနံ အနိစ္စာဒိအနုပဿနာနံ သရာဂါဒီနဉ္စ ဘေဒါနံ ဝသေန အနုပဿိတဗ္ဗံ. ဓမ္မာ သလက္ခဏသာမညလက္ခဏာနံ သုညတဓမ္မဿ အနိစ္စာဒိသတ္တအနုပဿနာနံ ‘‘သန္တံ ဝါ အဇ္ဈတ္တံ ကာမစ္ဆန္ဒ’’န္တိအာဒီနဉ္စ ပဘေဒါနံ ဝသေန အနုပဿိတဗ္ဗာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဒီဃမဇ္ဈိမဋ္ဌကထာသု (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၇၃ အာဒယော; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၀၅ အာဒယော) သတိပဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

चित्त आणि धर्मांमध्येही, प्रथम चित्ताचे— आलंबन, अधिपती, सहजात, भूमी, कर्म, विपाक, क्रिया इत्यादी विविध भेदांच्या द्वारे, अनित्य इत्यादी अनुपश्यनांच्या द्वारे आणि सरागादी (रागयुक्त इत्यादी) भेदांच्या द्वारे अनुदर्शन करावे. धर्मांचे— स्वलक्षण आणि सामान्यलक्षण, शून्यताधर्म, अनित्य इत्यादी सात अनुपश्यना, आणि 'अध्यात्मिक कामच्छंद शांत आहे' इत्यादी भेदांच्या द्वारे अनुदर्शन करावे. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. हा येथे संक्षेप आहे, परंतु सविस्तर वर्णन दीघनिकाय आणि मज्झिमनिकायाच्या अट्ठकथांमधील सतिपट्ठानसुत्ताच्या वर्णनात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे.

---

၂. သတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. सतिसुत्तवण्णना (सति सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၃၆၈. ဒုတိယေ သတောတိ ကာယာဒိအနုပဿနာသတိယာ သမန္နာဂတော. သမ္ပဇာနောတိ စတုသမ္ပဇညပညာယ သမန္နာဂတော. အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေတိ ဧတ္ထ အဘိက္ကန္တံ ဝုစ္စတိ ဂမနံ, ပဋိက္ကန္တံ နိဝတ္တနံ, တဒုဘယမ္ပိ စတူသု ဣရိယာပထေသု လဗ္ဘတိ. ဂမနေ တာဝ ပုရတော ကာယံ အဘိဟရန္တော အဘိက္ကမတိ နာမ, ပဋိနိဝတ္တန္တော ပဋိက္ကမတိ နာမ. ဌာနေပိ ဌိတကောဝ ကာယံ ပုရတော ဩနမန္တော အဘိက္ကမတိ နာမ, ပစ္ဆတော အပနာမေန္တော ပဋိက္ကမတိ နာမ. နိသဇ္ဇာယပိ နိသိန္နကောဝ အာသနဿ ပုရိမအင်္ဂါဘိမုခေါ သံသရန္တော အဘိက္ကမတိ နာမ, ပစ္ဆိမအင်္ဂပ္ပဒေသံ ပစ္စာသံသရန္တော ပဋိက္ကမတိ နာမ. နိပဇ္ဇနေပိ ဧသေဝ နယော.

३६८. दुसऱ्या सूत्रात, 'सतो' म्हणजे काया इत्यादींचे अनुदर्शन करणाऱ्या स्मृतीने (सतीने) युक्त असलेला. 'संपजानो' म्हणजे चार प्रकारच्या संप्रजन-प्रज्ञेने युक्त असलेला. 'अभिक्कंते पटिक्कंते' येथे पुढे जाण्याला 'अभिक्कांत' म्हणतात आणि मागे फिरण्याला 'पटिक्कांत' म्हणतात. हे दोन्ही चारही इरियापथांमध्ये (शारीरिक स्थितींमध्ये) आढळतात. प्रथम चालताना, शरीराला पुढे नेणारा 'अभिक्कमति' (पुढे जातो) असे म्हटले जाते, आणि मागे फिरणारा 'पटिक्कमति' (मागे फिरतो) असे म्हटले जाते. उभे राहण्याच्या स्थितीतही, उभे राहूनच शरीराला पुढे झुकवणारा 'अभिक्कमति' आणि मागे झुकवणारा 'पटिक्कमति' असे म्हटले जाते. बसण्याच्या स्थितीतही, बसूनच आसनाच्या पुढच्या भागाकडे सरकणारा 'अभिक्कमति' आणि मागच्या भागाकडे सरकणारा 'पटिक्कमति' असे म्हटले जाते. झोपण्याच्या स्थितीतही हाच नियम आहे.

---

သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတီတိ သမ္ပဇညေန သဗ္ဗကိစ္စကာရီ, သမ္ပဇညဿေဝ ဝါ ကာရီ. သော ဟိ အဘိက္ကန္တာဒီသု သမ္ပဇညံ ကရောတေဝ, န ကတ္ထစိ သမ္ပဇညဝိရဟိတော ဟောတိ.

'संपजानकारी होती' म्हणजे संप्रजनपूर्वक सर्व कार्ये करणारा, किंवा संप्रजनच आचरणारा. कारण तो पुढे जाणे इत्यादी क्रियांमध्ये संप्रजनच करतो, कधीही संप्रजनरहित होत नाही.

---

တတ္ထ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ, သပ္ပာယသမ္ပဇညံ, ဂေါစရသမ္ပဇညံ, အသမ္မောဟသမ္ပဇညန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ သမ္ပဇညံ. တတ္ထ အဘိက္ကမနစိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ စိတ္တဝသေနေဝ အဂန္တွာ ‘‘ကိံ နု မေ ဧတ္ထ ဂတေန အတ္ထော အတ္ထိ, နတ္ထီ’’တိ အတ္ထာနတ္ထံ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ အတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. တတ္ထ စ အတ္ထောတိ စေတိယဒဿနဗောဓိဒဿနသံဃဒဿနထေရဒဿနအသုဘဒဿနာဒိဝသေန ဓမ္မတော ဝဍ္ဎိ[Pg.218]. စေတိယံ ဒိသွာပိ ဟိ ဗုဒ္ဓါရမ္မဏံ, သံဃဒဿနေန သံဃာရမ္မဏံ ပီတိံ ဥပ္ပာဒေတွာ တဒေဝ ခယတော သမ္မသန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. မဟာဝိဟာရသ္မိဉှိ ဒက္ခိဏဒွါရေ ဌတွာ မဟာစေတိယံ ဩလောကေန္တာ တိံသသဟဿဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု, တထာ ပစ္ဆိမဒွါရေ ဥတ္တရဒွါရေ ပါစီနဒွါရေ စ, တထာ ပဉှမဏ္ဍပဋ္ဌာနေ အဘယဝါပိပါဠိယံ, ထူပါရာမဒွါရေ နဂရဿ ဒက္ခိဏဒွါရေ အနုရာဓဝါပိပါဠိယံ.

त्यामध्ये सार्थकसंपजन्य (सात्थकसम्पजञ्ञ), सप्पायसंपजन्य (सप्पायसम्पजञ्ञ), गोचरसंपजन्य (गोचरसम्पजञ्ञ) आणि असंमोहसंपजन्य (असम्मोहसम्पजञ्ञ) असे चार प्रकारचे संपजन्य (सम्पजञ्ञ - सम्यक् ज्ञान) आहे. त्यामध्ये, पुढे जाण्याचा विचार मनात आल्यावर केवळ मनाच्या ओघाने न जाता, “येथे गेल्याने माझा काही फायदा (हित) आहे की नाही?” अशा प्रकारे हिताहिताचा विचार करून हिताचे ग्रहण करणे म्हणजे 'सार्थकसंपजन्य' होय. आणि तेथे 'हित' (अत्थ) म्हणजे चैत्यदर्शन (चेतियदस्सन), बोधिवृक्षदर्शन, संघदर्शन, स्थविरदर्शन, अशुभाचे दर्शन इत्यादींद्वारे धर्मात वृद्धी होणे होय. कारण चैत्य पाहून बुद्धारंभी (बुद्धाला आळवून) प्रीती उत्पन्न करून, किंवा संघदर्शनाने संघारंभी प्रीती उत्पन्न करून, त्याच प्रीतीचा क्षय आणि व्यय या रूपाने विचार (विपश्यना) करत मनुष्य अर्हत्त्व प्राप्त करतो. महाविहाराच्या दक्षिण दारापाशी उभे राहून महाचैत्याचे दर्शन घेताना तीस हजार भिक्खूंनी अर्हत्त्व प्राप्त केले होते; तसेच पश्चिम दारापाशी, उत्तर दारापाशी आणि पूर्व दारापाशी; तसेच प्रश्नमंडपाच्या ठिकाणी, अभय तलावाच्या काठावर (अभयवापिपाळि), थूपाराम दारापाशी, नगराच्या दक्षिण दारापाशी आणि अनुराध तलावाच्या काठावर (अनुराधवापिपाळि).

---

မဟာအရိယဝံသဘာဏကတ္ထေရော ပနာဟ ‘‘ကိံ တုမှေ ဝဒထ, မဟာစေတိယဿ သမန္တာ ကုစ္ဆိဝေဒိကာယ ဟေဋ္ဌိမဘာဂတော ပဋ္ဌာယ ပညာယနဋ္ဌာနေ ယတ္ထ ယတ္ထ ဒွေ ပါဒါ သက္ကာ ဟောန္တိ သမံ ပတိဋ္ဌာပေတုံ, တတ္ထ တတ္ထ ဧကပဒုဒ္ဓါရေ တိံသတိံသ ဘိက္ခုသဟဿာနိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသူတိ သက္ကာ ဝတု’’န္တိ. အပရော ပန မဟာထေရော အာဟ – ‘‘မဟာစေတိယတလေ အာကိဏ္ဏဝါလိကာယ ဗဟုတရာ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာ’’တိ. ထေရေ ဒိသွာ တေသံ ဩဝါဒေ ပတိဋ္ဌာယ အသုဘံ ဒိသွာ တတ္ထ ပဌမံ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတွာ တဒေဝ ခယတော သမ္မသန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. တသ္မာ ဧတေသံ ဒဿနံ သာတ္ထံ. ကေစိ ပန – ‘‘အာမိသတောပိ ဝဍ္ဎိ အတ္ထောယေဝ, တံ နိဿာယ ဗြဟ္မစရိယာနုဂ္ဂဟာယ ပဋိပန္နတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ.

महाअरियवंसभाणक थेर म्हणाले, "तुम्ही काय म्हणता? महास्तूपाच्या सभोवतालच्या कुच्छिवेदिकेच्या (मध्यवेदिकेच्या) खालच्या भागापासून सुरू करून, डोळ्यांना दिसणाऱ्या अशा ज्या ज्या ठिकाणी दोन्ही पाय समान रीतीने ठेवता येणे शक्य आहे, त्या त्या ठिकाणी पाऊल टाकण्याच्या प्रत्येक एका जागेवर तीस-तीस हजार भिक्खूंनी अरहंतपद प्राप्त केले, असे म्हणता येणे शक्य आहे." दुसऱ्या एका महाथेरांनी म्हटले, "महास्तूपाच्या प्रांगणात पसरलेल्या वाळूवर अनेक भिक्खूंनी अरहंतपद प्राप्त केले आहे." थेरांचे दर्शन घेऊन, त्यांच्या उपदेशात प्रतिष्ठित होऊन, अशुभाचे दर्शन घेऊन, तिथे प्रथम ध्यान उत्पन्न करून आणि त्याच ध्यानाला क्षयशील मानून विपश्यना करत तो अरहंतपद प्राप्त करतो. म्हणून त्यांचे दर्शन सार्थ आहे. परंतु काही आचार्य म्हणतात, "आमिषाच्या (भौतिक वस्तूंच्या) दृष्टीनेही वृद्धी होतेच, कारण त्याचा आश्रय घेऊन ब्रह्मचर्याला साहाय्य करण्यासाठी ते प्रवृत्त झाले आहेत."

---

တသ္မိံ ပန ဂမနေ သပ္ပာယာသပ္ပာယံ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ သပ္ပာယပရိဂ္ဂဏှနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ. သေယျထိဒံ? စေတိယဒဿနံ တာဝ သာတ္ထံ. သစေ ပန စေတိယဿ မဟာပူဇာယ ဒသဒွါဒသယောဇနန္တရေ ပရိသာ သန္နိပတန္တိ, အတ္တနော ဝိဘဝါနုရူပါ ဣတ္ထိယောပိ ပုရိသာပိ အလင်္ကတပဋိယတ္တာ စိတ္တကမ္မရူပကာနိ ဝိယ သဉ္စရန္တိ. တတြ စဿ ဣဋ္ဌေ အာရမ္မဏေ လောဘော, အနိဋ္ဌေ ပဋိဃော, အသမပေက္ခနေ မောဟော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကာယသံသဂ္ဂေ ကာယသံသဂ္ဂါပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ, ဇီဝိတဗြဟ္မစရိယာနံ ဝါ အန္တရာယော စ ဟောတိ. ဧဝံ တံ ဌာနံ အသပ္ပာယံ ဟောတိ, ဝုတ္တပ္ပကာရအန္တရာယာဘာဝေ သပ္ပာယံ. သံဃဒဿနမ္ပိ သာတ္ထံ. သစေ ပန အန္တောဂါမေ မဟာမဏ္ဍပံ ကာရေတွာ သဗ္ဗရတ္တိံ ဓမ္မဿဝနံ ကာရေန္တေသု မနုဿေသု ဝုတ္တပ္ပကာရေနေဝ ဇနသန္နိပါတော စေဝ အန္တရာယော စ ဟောတိ, ဧဝံ တံ ဌာနံ အသပ္ပာယံ, အန္တရာယာဘာဝေ သပ္ပာယံ. မဟာပရိဝါရာနံ ထေရာနံ ဒဿနေပိ ဧသေဝ နယော.

त्या जाण्याच्या क्रियेमध्ये अनुकूल व प्रतिकूल गोष्टींचा विचार करून अनुकूल गोष्टींचे ग्रहण करणे म्हणजे 'सप्पायसंपजञ्ञ' (अनुकूलतेचे संप्रजन्य) होय. ते कसे? प्रथम तर चेतियदर्शन (स्तूपाचे दर्शन) सार्थ आहे. परंतु जर स्तूपाच्या महापूजेच्या वेळी दहा-बारा योजनांच्या परिघात लोक एकत्र येत असतील, आणि आपापल्या वैभवानुसार स्त्रिया व पुरुष नटूनथटून चित्रविचित्र बाहुल्यांप्रमाणे इकडेतिकडे फिरत असतील, तर तिथे त्या भिक्खूच्या मनात इष्ट आलंबनाविषयी लोभ, अनिष्ट आलंबनाविषयी प्रतिघ (द्वेष) आणि अयोग्य विचारामुळे मोह उत्पन्न होतो, कायसंसर्गामुळे कायसंसर्ग आपत्ती ओढवून घेतो, किंवा जीवन आणि ब्रह्मचर्याला अंतराय (धोका) निर्माण होतो. अशा प्रकारे ते स्थान 'असप्पाय' (प्रतिकूल) ठरते; आणि वर सांगितलेल्या अंतरायांचा अभाव असल्यास ते 'सप्पाय' (अनुकूल) ठरते. संघदर्शनही सार्थ आहे. परंतु जर गावाच्या आत मोठा मंडप उभारून लोक रात्रभर धम्मश्रवण करत असतील आणि वर सांगितल्याप्रमाणेच लोकांची गर्दी व अंतराय निर्माण होत असतील, तर ते स्थान 'असप्पाय' (प्रतिकूल) ठरते; आणि अंतराय नसतील तर 'सप्पाय' (अनुकूल) ठरते. मोठा परिवार असलेल्या थेरांच्या दर्शनाबाबतही हाच नियम लागू होतो.

---

အသုဘဒဿနမ္ပိ [Pg.219] သာတ္ထံ. တဒတ္ထဒီပနတ္ထဉ္စ ဣဒံ ဝတ္ထု – ဧကော ကိရ ဒဟရဘိက္ခု သာမဏေရံ ဂဟေတွာ ဒန္တကဋ္ဌတ္ထာယ ဂတော. သာမဏေရော မဂ္ဂါ ဩက္ကမိတွာ ပုရတော ဂစ္ဆန္တော အသုဘံ ဒိသွာ ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တဒေဝ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော တီဏိ ဖလာနိ သစ္ဆိကတွာ ဥပရိမဂ္ဂတ္ထာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အဋ္ဌာသိ. ဒဟရော တံ အပဿန္တော ‘‘သာမဏေရာ’’တိ ပက္ကောသိ. သော – ‘‘မယာ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ ဒွေ ကထာ နာမ န ကထိတပုဗ္ဗာ, အညသ္မိမ္ပိ ဒိဝသေ ဥပရိဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ,’’တိ ပဋိဝစနံ အဒါသိ. ‘‘ဧဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ဧကဝစနေနေဝ အာဂန္တွာ – ‘‘ဘန္တေ, ဣမိနာ တာဝ မဂ္ဂေန ဂန္တွာ မယာ ဌိတောကာသေ မုဟုတ္တံ ပုရတ္ထာဘိမုခါ ဟုတွာ ဩလောကေထာ’’တိ အာဟ. သော တထာ ကတွာ တေန ပတ္တဝိသေသမေဝ ပါပုဏိ. ဧဝံ ဧကံ အသုဘံ ဒွိန္နံ ဇနာနံ အတ္ထာယ ဇာတံ. ဧဝံ သာတ္ထမ္ပိ ပနေတံ ပုရိသဿ မာတုဂါမာသုဘံ အသပ္ပာယံ, မာတုဂါမဿ စ ပုရိသာသုဘံ, သဘာဂမေဝ သပ္ပာယန္တိ ဧဝံ သပ္ပာယပရိဂ္ဂဏှနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ.

अशुभदर्शन (अशुभाचे ध्यान करणे) देखील सार्थ आहे. त्याचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ही कथा आहे—असे ऐकिवात आहे की, एक तरुण भिक्खू एका सामणेराला सोबत घेऊन दंतकाष्ठ (दात घासण्याच्या काड्या) आणण्यासाठी गेला. तो सामणेर वाटेवरून बाजूला होऊन पुढे जात असताना, त्याला एक अशुभ (मृतदेह) दिसला. त्याने तिथे प्रथम ध्यान उत्पन्न केले आणि त्याच ध्यानाला आधार बनवून संस्कारांचे चिंतन करत तीन फळे साक्षात केली. त्यानंतर पुढील मार्गासाठी (अरहंत मार्गासाठी) कम्मट्ठानाचे ग्रहण करून तो तिथेच उभा राहिला. तरुण भिक्खूला तो न दिसल्यामुळे त्याने "सामणेरा!" अशी हाक मारली. त्याने विचार केला, "मी प्रव्रजित झाल्याच्या दिवसापासून भिक्खूंसोबत कधीही दोन शब्द बोललो नाही. दुसऱ्या दिवशी मी पुढील विशेष गुण प्राप्त करेन." असा विचार करून त्याने "काय, भंते?" असे उत्तर दिले. "इकडे ये" असे म्हटल्यावर तो एका शब्दासरशी आला आणि म्हणाला, "भंते, या मार्गाने जाऊन मी ज्या ठिकाणी उभा होतो, तिथे क्षणभर पूर्वेकडे तोंड करून पहा." त्या तरुण भिक्खूने तसेच केले आणि त्यानेही सामणेराने प्राप्त केलेल्या विशेष गुणालाच प्राप्त केले. अशा प्रकारे एक अशुभ दोन व्यक्तींच्या कल्याणासाठी कारणीभूत ठरले. अशा प्रकारे हे सार्थ असले तरी, पुरुषासाठी स्त्रीचे अशुभ असप्पाय (प्रतिकूल) असते आणि स्त्रीसाठी पुरुषाचे अशुभ असप्पाय असते. केवळ सजातीय अशुभच सप्पाय (अनुकूल) असते. अशा प्रकारे अनुकूलतेचे ग्रहण करणे म्हणजे 'सप्पायसंपजञ्ञ' होय.

---

ဧဝံ ပရိဂ္ဂဟိတသာတ္ထသပ္ပာယဿ ပန အဋ္ဌတိံသကမ္မဋ္ဌာနေသု အတ္တနော စိတ္တရုစိကံ ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတံ ဂေါစရံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဘိက္ခာစာရဂေါစရေ တံ ဂဟေတွာဝ ဂမနံ ဂေါစရသမ္ပဇညံ နာမ.

अशा प्रकारे सार्थ आणि अनुकूल गोष्टींचे ग्रहण केलेल्या भिक्खूने, अडतीस कम्मट्ठानांपैकी आपल्या मनाला आवडणारे कम्मठ्ठान नावाचे गोचर (आलंबन) ग्रहण करून, भिक्षाटनाच्या गावात ते कम्मठ्ठान मनात बाळगूनच जाणे म्हणजे 'गोचरसंपजञ्ञ' (गोचर संप्रजन्य) होय.

---

တဿာဝိဘာဝတ္ထံ ဣဒံ စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ဣဓေကစ္စော ဘိက္ခု ဟရတိ န ပစ္စာဟရတိ, ဧကစ္စော ပစ္စာဟရတိ န ဟရတိ, ဧကစ္စော ပန နေဝ ဟရတိ န ပစ္စာဟရတိ, ဧကစ္စော ဟရတိ စ ပစ္စာဟရတိ စ.

ते स्पष्ट करण्यासाठी हा चतुष्क (चार प्रकार) समजून घेतला पाहिजे—येथे एखादा भिक्खू (जाताना कम्मठ्ठान) घेऊन जातो, पण (येताना) परत आणत नाही; एखादा भिक्खू (येताना कम्मठ्ठान) परत आणतो, पण (जाताना) घेऊन जात नाही; एखादा भिक्खू (जाताना) घेऊनही जात नाही आणि (येताना) परतही आणत नाही; आणि एखादा भिक्खू (जाताना) घेऊनही जातो आणि (येताना) परतही आणतो.

---

တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ စ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတွာ တထာ ရတ္တိယာ ပဌမံ ယာမံ မဇ္ဈိမယာမေ သေယျံ ကပ္ပေတွာ, ပစ္ဆိမယာမေပိ နိသဇ္ဇာစင်္ကမေဟိ ဝီတိနာမေတွာ, ပဂေဝ စေတိယင်္ဂဏဗောဓိယင်္ဂဏဝတ္တံ ကတွာ ဗောဓိရုက္ခေ ဥဒကံ အာသိဉ္စိတွာ ပါနီယံ ပရိဘောဇနီယံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ အာစရိယုပဇ္ဈာယဝတ္တာဒီနိ သမာဒါယ ဝတ္တတိ. သော သရီရပရိကမ္မံ ကတွာ သေနာသနံ ပဝိသိတွာ ဒွေ တယော ပလ္လင်္ကေ ဥသုမံ ဂါဟာပေန္တော ကမ္မဋ္ဌာနမနုယုဉ္ဇိတွာ ဘိက္ခာစာရဝေလာယ ဥဋ္ဌဟိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ ပတ္တစီဝရမာဒါယ သေနာသနတော နိက္ခမိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တောဝ စေတိယင်္ဂဏံ ဂန္တွာ သစေ ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ ဟောတိ, တံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ စေတိယင်္ဂဏံ ပဝိသတိ. အညံ စေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဟောတိ, သောပါနပါဒမူလေ ဌတွာ ဟတ္ထေန ဂဟိတဘဏ္ဍံ ဝိယ တံ ဌပေတွာ ဗုဒ္ဓါရမ္မဏံ [Pg.220] ပီတိံ ဂဟေတွာ စေတိယင်္ဂဏံ အာရုယှ မဟန္တံ စေတိယံ စေ, တိက္ခတ္တုံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ စတူသု ဌာနေသု ဝန္ဒိတဗ္ဗံ, ခုဒ္ဒကံ စေ, တထေဝ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ အဋ္ဌသု ဌာနေသု ဝန္ဒိတဗ္ဗံ. စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ ဗောဓိယင်္ဂဏံ ပတ္တေနာပိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဝိယ နိပစ္စကာရံ ဒဿေတွာ ဗောဓိ ဝန္ဒိတဗ္ဗာ. သော ဧဝံ စေတိယဉ္စ ဗောဓိဉ္စ ဝန္ဒိတွာ ပဋိသာမိတဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ပဋိသာမိတဘဏ္ဍကံ ဟတ္ထေန ဂဏှန္တော ဝိယ နိက္ခိတ္တကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဂါမသမီပေ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ စီဝရံ ပါရုပိတွာ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသတိ.

त्यापैकी जो भिक्खू दिवसा चंक्रमणाने आणि बसून राहण्याने आवरणीय धर्मांपासून (नीवरणांपासून) आपले चित्त शुद्ध करतो, तसेच रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात आणि शेवटच्या प्रहरात बसून व चंक्रमण करून वेळ घालवतो, आणि मध्यम प्रहरात विश्रांती घेतो; पहाटेच उठून चेतिय-प्रांगण आणि बोधी-प्रांगणाची कर्तव्ये पूर्ण करतो, बोधिवृक्षाला पाणी घालतो, पिण्याचे व वापरण्याचे पाणी आणून ठेवतो आणि आचार्य व उपाध्यायांचे कर्तव्य पूर्ण करतो. तो शरीराची स्वच्छता करून, आपल्या विहारात प्रवेश करतो आणि दोन-तीन वेळा मांडी घालून शरीराला उष्णता देत कम्मठ्ठनाचा अभ्यास करतो. भिक्षाटनाच्या वेळी उठून, कम्मठ्ठनालाच मुख्य मानून, पात्र व चीवर घेऊन विहारातून बाहेर पडतो आणि कम्मठ्ठनाचे मनन करतच चेतिय-प्रांगणाकडे जातो. जर त्याचे कम्मठ्ठान बुद्धानुस्मृती असेल, तर ते न सोडताच तो चेतिय-प्रांगणात प्रवेश करतो. जर दुसरे कम्मठ्ठान असेल, तर पायऱ्यांच्या पायथ्याशी उभे राहून, हातात घेतलेल्या वस्तूंप्रमाणे ते कम्मठ्ठान बाजूला ठेवून, बुद्धालंबनाची प्रीती ग्रहण करून तो चेतिय-प्रांगणात चढतो. जर स्तूप मोठा असेल, तर तीन वेळा प्रदक्षिणा करून चार ठिकाणी वंदन करावे; जर स्तूप लहान असेल, तर त्याचप्रमाणे प्रदक्षिणा करून आठ ठिकाणी वंदन करावे. स्तूपाला वंदन करून बोधी-प्रांगणात पोहोचल्यावरही, भगवान बुद्धांच्या प्रत्यक्ष समोर असल्याप्रमाणे अत्यंत नम्रता दाखवून बोधिवृक्षाला वंदन करावे. अशा प्रकारे स्तूपाला आणि बोधिवृक्षाला वंदन करून, तो कम्मठ्ठान ठेवलेल्या ठिकाणी जातो आणि सुरक्षित ठेवलेली वस्तू हातात घ्यावी त्याप्रमाणे बाजूला ठेवलेले कम्मठ्ठान पुन्हा ग्रहण करतो. गावाजवळ पोहोचल्यावर कम्मठ्ठनालाच मुख्य मानून चीवर परिधान करतो आणि भिक्षेसाठी गावात प्रवेश करतो.

---

အထ နံ မနုဿာ ဒိသွာ ‘‘အယျော နော အာဂတော’’တိ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ အာသနသာလာယ ဝါ ဂေဟေ ဝါ နိသီဒါပေတွာ ယာဂုံ ဒတွာ ယာဝ ဘတ္တံ န နိဋ္ဌာတိ, တာဝ ပါဒေ ဓောဝိတွာ မက္ခေတွာ ပုရတော နိသီဒိတွာ ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆန္တိ, ဓမ္မံ ဝါ သောတုကာမာ ဟောန္တိ. သစေပိ န ကထာပေန္တိ, ဇနသင်္ဂဟဏတ္ထံ ဓမ္မကထာ နာမ ကာတဗ္ဗာယေဝါတိ အဋ္ဌကထာစရိယာ ဝဒန္တိ. ဓမ္မကထာ ဟိ ကမ္မဋ္ဌာနဝိနိမုတ္တာ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ ဓမ္မံ ကထေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ အာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ အနုမောဒနံ ကတွာ နိဝတ္တိယမာနေဟိပိ မနုဿေဟိ အနုဂတောဝ ဂါမတော နိက္ခမိတွာ တတ္ထ တေ နိဝတ္တေတွာ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇတိ.

त्यानंतर, त्या भिक्खूला पाहून लोक "आमचे आर्य (स्वामी) आले आहेत" असे म्हणून सामोरे जातात, त्यांचे भिक्षापात्र हाती घेतात, त्यांना आसनशाळेत किंवा घरात बसवून पेज (यागू) देतात. जोपर्यंत भोजन तयार होत नाही, तोपर्यंत त्यांचे पाय धुवून, त्यांना तेल लावून, समोर बसून ते प्रश्न विचारतात किंवा धम्म ऐकण्याची इच्छा व्यक्त करतात. जरी त्यांनी धम्म सांगण्यास सांगितले नाही, तरी लोकांवर अनुग्रह करण्यासाठी धम्मकथा (धम्मचर्चा) केलीच पाहिजे, असे अट्ठकथाचार्य म्हणतात. कारण कम्मट्ठानापासून (कर्मस्थानापासून) मुक्त अशी कोणतीही धम्मकथा नसते. म्हणून, कम्मट्ठानालाच मुख्य ठेवून धम्माचा उपदेश करून, कम्मट्ठानालाच मुख्य ठेवून आहाराचे सेवन करून आणि अनुमोदन करून, गावातून बाहेर पडताना सोबत येणाऱ्या लोकांना तेथूनच परत पाठवून ते आपल्या मार्गाने मार्गस्थ होतात।

---

အထ နံ ပုရေတရံ နိက္ခမိတွာ ဗဟိဂါမေ ကတဘတ္တကိစ္စာ သာမဏေရဒဟရဘိက္ခူ ဒိသွာ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ ပတ္တစီဝရမဿ ဂဏှန္တိ. ပေါရာဏကဘိက္ခူ ကိရ န ‘‘အမှာကံ ဥပဇ္ဈာယော အာစရိယော’’တိ မုခံ ဩလောကေတွာ ဝတ္တံ ကရောန္တိ, သမ္ပတ္တပရိစ္ဆေဒေနေဝ ကရောန္တိ. တေ တံ ပုစ္ဆန္တိ – ‘‘ဘန္တေ, ဧတေ မနုဿာ တုမှာကံ ကိံ ဟောန္တိ, မာတိပက္ခတော သမ္ဗန္ဓာ ပိတိပက္ခတော’’တိ? ကိံ ဒိသွာ ပုစ္ဆထာတိ? တုမှေသု ဧတေသံ ပေမံ ဗဟုမာနန္တိ. ‘‘အာဝုသော, ယံ မာတာပိတူဟိပိ ဒုက္ကရတရံ, တံ ဧတေ အမှာကံ ကရောန္တိ, ပတ္တစီဝရမ္ပိ နော ဧတေသံ သန္တကမေဝ, ဧတေသံ အာနုဘာဝေန နေဝ ဘယေ ဘယံ, န ဆာတကေ ဆာတကံ ဇာနာမ, ဧဒိသာ နာမ အမှာကံ ဥပကာရိနော နတ္ထီ’’တိ တေသံ ဂုဏေ ကထယန္တော ဂစ္ဆတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ဟရတိ န ပစ္စာဟရတီတိ.

त्यानंतर, आधीच बाहेर पडून गावाबाहेर भोजन आटोपलेले सामणेर आणि तरुण भिक्खू त्या भिक्खूला पाहून सामोरे जातात आणि त्यांचे पात्र व चीवर हाती घेतात. प्राचीन काळातील भिक्खू "हे आमचे उपाज्झाय (उपाध्याय) किंवा आचार्य आहेत" असे तोंड पाहून (पक्षपात करून) कर्तव्य करत नसत, तर जो कोणी समोर येईल त्याच्याशी योग्य मर्यादेनेच कर्तव्य पार पाडत असत. ते त्यांना विचारतात, "भंते, हे लोक आपले कोण लागतात? मातृपक्षाकडील नातेवाईक आहेत की पितृपक्षाकडील?" मथेरांनी विचारले, "तुम्ही काय पाहून असे विचारत आहात?" तेव्हा ते म्हणतात, "आपल्याबद्दल त्यांचे प्रेम आणि आदर पाहून." मथेर म्हणतात, "आयुष्यमानांनो! जे आई-वडिलांना करणे देखील अत्यंत कठीण असते, ते हे लोक आमच्यासाठी करतात. आमचे पात्र आणि चीवर देखील यांचेच दिलेले आहे. यांच्याच प्रभावाने भीतीचा प्रसंग आला तरी आम्हाला भीती वाटत नाही, आणि दुष्काळ पडला तरी आम्हाला दुष्काळाची जाणीव होत नाही. यांच्यासारखे आमचे उपकारकर्ते दुसरे कोणीही नाहीत." अशा प्रकारे त्यांच्या गुणांचे वर्णन करत ते जातात. या भिक्खूला "घेऊन जाणारा, पण परत न आणणारा" असे म्हटले जाते।

---

ယဿ ပန ပဂေဝ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ကရောန္တဿ ကမ္မဇတေဇော ပဇ္ဇလတိ, အနုပါဒိဏ္ဏကံ မုဉ္စိတွာ ဥပါဒိဏ္ဏကံ ဂဏှာတိ, သရီရတော သေဒါ မုစ္စန္တိ, ကမ္မဋ္ဌာနဝီထိံ နာရောဟတိ, သော ပဂေဝ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဝေဂသာဝ စေတိယံ [Pg.221] ဝန္ဒိတွာ ဂေါရူပါနံ နိက္ခမနဝေလာယမေဝ ဂါမံ ယာဂုဘိက္ခာယ ပဝိသိတွာ ယာဂုံ လဘိတွာ အာသနသာလံ ဂန္တွာ ပိဝတိ. အထဿ ဒွိတ္တိက္ခတ္တုံ အဇ္ဈောဟရဏမတ္တေနေဝ ကမ္မဇတေဇော ဥပါဒိဏ္ဏကံ မုဉ္စိတွာ အနုပါဒိဏ္ဏကံ ဂဏှာတိ, ဃဋသတေန နှာတော ဝိယ တေဇောဓာတုပရိဠာဟနိဗ္ဗာနံ ပတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေန ယာဂုံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ပတ္တဉ္စ မုခဉ္စ ဓောဝိတွာ အန္တရာဘတ္တေ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကတွာ အဝသေသဋ္ဌာနေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေန အာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ တတော ပဋ္ဌာယ ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခံ ဥပဋ္ဌဟမာနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာဝ အာဂစ္ဆတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပစ္စာဟရတိ န ဟရတီတိ. ဧဒိသာ စ ဘိက္ခူ ယာဂုံ ပိဝိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ဗုဒ္ဓသာသနေ အရဟတ္တံ ပတ္တာ နာမ ဂဏနပထံ ဝီတိဝတ္တာ. သီဟဠဒီပေယေဝ တေသု တေသု ဂါမေသု အာသနသာလာယံ န တံ အာသနမတ္ထိ, ယတ္ထ ယာဂုံ ပိဝိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တာ ဘိက္ခူ နတ္ထီတိ.

परंतु, ज्या भिक्खूची पहाटेच पूर्वोक्त प्रकारे कर्तव्याचे पालन करत असताना पचनक्रिया (कर्मज तेज) प्रदीप्त होते, आणि ती अनुपदिन्नक (अचेतन धातू) सोडून उपादिन्नक (शरीरातील जिवंत धातू) जाळू लागते, शरीरातून घाम सुटू लागतो आणि कम्मट्ठान (ध्यान) मार्गावर आरूढ होत नाही; तो भिक्खू पहाटेच पात्र व चीवर घेऊन वेगाने चैत्याची वंदना करतो आणि गाई गोठ्यातून बाहेर पडण्याच्या वेळीच पेजेच्या (यागूच्या) भिक्षेसाठी गावात प्रवेश करतो. पेज मिळवून तो आसनशाळेत जाऊन ती पितो. त्यानंतर, केवळ दोन-तीन घोट गिळल्यानेच त्याची पचनक्रिया उपादिन्नकाला सोडून अनुपदिन्नकाला (पेजेला) ग्रहण करते. जणू शंभर घड्यांनी स्नान केल्याप्रमाणे तेजोधातूच्या दाहशमनाला प्राप्त होऊन, कम्मट्ठानालाच मुख्य ठेवून पेजेचे सेवन करून, पात्र आणि तोंड धुवून, भोजनाच्या मधल्या काळात कम्मट्ठानाचे मनन करून, उर्वरित ठिकाणी भिक्षेसाठी फिरून, कम्मट्ठानालाच मुख्य ठेवून आहाराचे सेवन करून, त्यानंतर एकामागून एक निरंतर प्रकट होणाऱ्या कम्मट्ठानाला ग्रहण करूनच तो परत येतो. या भिक्खूला "परत आणणारा, पण घेऊन न जाणारा" असे म्हटले जाते. आणि अशा प्रकारे पेज पिऊन, विपस्सना सुरू करून बुद्धशासनात अरहंतपद प्राप्त केलेल्या भिक्खूंची संख्या अगणित आहे. केवळ सिंहलद्विपातच वेगवेगळ्या गावांतील आसनशाळांमध्ये असे एकही आसन नाही, जिथे पेज पिऊन भिक्खूंनी अरहंतपद प्राप्त केले नसेल।

---

ယော ပန ပမာဒဝိဟာရီ ဟောတိ နိက္ခိတ္တဓုရော, သဗ္ဗဝတ္တာနိ ဘိန္ဒိတွာ ပဉ္စဝိဓစေတောဝိနိဗန္ဓဗဒ္ဓစိတ္တော ဝိဟရန္တော ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနံ နာမ အတ္ထီ’’တိပိ သညံ အကတွာ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတွာ အနနုလောမိကေန ဂိဟိသံသဂ္ဂေန သံသဋ္ဌော စရိတွာ စ ဘုဉ္ဇိတွာ စ တုစ္ဆော နိက္ခမတိ. အယံ ဝုစ္စတိ နေဝ ဟရတိ န ပစ္စာဟရတီတိ.

परंतु, जो भिक्खू प्रमादी जीवन जगतो, ज्याने आपले कर्तव्य (धुरा) सोडून दिले आहे, सर्व कर्तव्यांचा भंग करून पाच प्रकारच्या चेतोविनिबंधांनी (मनाच्या बंधनांनी) बद्ध चित्त असलेला होऊन राहतो, "कम्मट्ठान नावाची काही गोष्ट आहे" अशी जाणीवही न ठेवता भिक्षेसाठी गावात प्रवेश करतो, आणि अयोग्य अशा गृहस्थांच्या संसर्गाने युक्त होऊन फिरतो व भोजन करून रिक्त (कम्मट्ठानरहित) होऊन बाहेर पडतो; या भिक्खूला "घेऊनही न जाणारा आणि परतही न आणणारा" असे म्हटले जाते।

---

ယော ပနာယံ ဟရတိ စ ပစ္စာဟရတိ စာတိ ဝုတ္တော, သော ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. အတ္တကာမာ ဟိ ကုလပုတ္တာ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဒသပိ ဝီသမ္ပိ တိံသမ္ပိ စတ္တာလီသမ္ပိ ပညာသမ္ပိ သတမ္ပိ ဧကတော ဝသန္တာ ကတိကဝတ္တံ ကတွာ ဝိဟရန္တိ ‘‘အာဝုသော, တုမှေ န ဣဏဋ္ဋာ, န ဘယဋ္ဋာ, န ဇီဝိကာပကတာ ပဗ္ဗဇိတာ, ဒုက္ခာ မုစ္စိတုကာမာ ပနေတ္ထ ပဗ္ဗဇိတာ, တသ္မာ ဂမနေ ဥပ္ပန္နကိလေသံ ဂမနေယေဝ နိဂ္ဂဏှထ, ဌာနေ, နိသဇ္ဇာယ, သယနေ ဥပ္ပန္နကိလေသံ သယနေယေဝ နိဂ္ဂဏှထာ’’တိ. တေ ဧဝံ ကတိကဝတ္တံ ကတွာ ဘိက္ခာစာရံ ဂစ္ဆန္တာ အဍ္ဎဥသဘဥသဘအဍ္ဎဂါဝုတဂါဝုတန္တရေသု ပါသာဏာ ဟောန္တိ, တာယ သညာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တာဝ ဂစ္ဆန္တိ. သစေ ကဿစိ ဂမနေ ကိလေသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထေဝ နံ နိဂ္ဂဏှာတိ. တထာ အသက္ကောန္တော တိဋ္ဌတိ. အထဿ ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တောပိ တိဋ္ဌတိ, သော ‘‘အယံ ဘိက္ခု တုယှံ ဥပ္ပန္နဝိတက္ကံ ဇာနာတိ, အနနုစ္ဆဝိကံ တေ ဧတ’’န္တိ အတ္တာနံ ပဋိစောဒေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ တတ္ထေဝ အရိယဘူမိံ ဩက္ကမတိ, တထာ [Pg.222] အသက္ကောန္တော နိသီဒတီတိ သော ဧဝ နယော. အရိယဘူမိံ ဩက္ကမိတုံ အသက္ကောန္တောပိ, တံ ကိလေသံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တောဝ ဂစ္ဆတိ, န ကမ္မဋ္ဌာနဝိပ္ပယုတ္တေန စိတ္တေန ပါဒံ ဥဒ္ဓရတိ. ဥဒ္ဓရတိ စေ, ပဋိနိဝတ္တိတွာ ပုရိမပဒေသံယေဝ ဧတိ အာလိန္ဒကဝါသီ မဟာဖုဿဒေဝတ္ထေရော ဝိယ.

पण, ज्याला 'जो नेतो आणि परत आणतो' असे म्हटले जाते, त्याला 'गतप्रत्यागतिक व्रत' (जाण्या-येण्याचे व्रत) पाळणारा म्हणून ओळखले पाहिजे. कारण, स्वतःचे कल्याण इच्छिणारे कुलपुत्र शासनात (बुद्ध शासनात) प्रव्रजित होऊन, दहा, वीस, तीस, चाळीस, पन्नास किंवा शंभर जण एकत्र राहून असा नियम करून राहतात: "मित्रांनो, तुम्ही कर्जाने पीडित होऊन प्रव्रजित झालेले नाही, भयाने पीडित होऊन प्रव्रजित झालेले नाही, उपजीविकेच्या साधनांअभावी प्रव्रजित झालेले नाही; तर या संसाराच्या दुःखातून मुक्त होण्याच्या इच्छेने या शासनात प्रव्रजित झाला आहात. त्यामुळे चालताना उत्पन्न होणाऱ्या क्लेशांचे चालतानाच दमन करा; उभे असताना, बसताना आणि झोपताना उत्पन्न होणाऱ्या क्लेशांचे त्या त्या स्थितीतच दमन करा." ते असा नियम करून भिक्षेसाठी जात असताना, अर्धा उसभ, एक उसभ, अर्धा गावुत किंवा एक गावुत अंतरावर असणाऱ्या दगडांच्या खुणांवरून, त्या खुणांच्या साहाय्याने कम्मट्ठान मनात ठेवूनच चालतात. जर चालताना कोणाच्या मनात क्लेश उत्पन्न झाला, तर तो तिथेच त्याचे दमन करतो. तसे करण्यास असमर्थ ठरल्यास तो थांबतो. त्यानंतर त्याच्या मागून येणारा भिक्षूही थांबतो. तो स्वतःलाच दोष देत विचार करतो, "हा भिक्षू तुझ्या मनात उत्पन्न झालेले वितर्क जाणतो, हे तुला शोभणारे नाही." असे स्वतःला ताकीद देऊन, विपश्यना वाढवून तिथेच अरियभूमीमध्ये प्रवेश करतो. तसे करण्यास असमर्थ ठरल्यास तो बसतो; हाच नियम उभे राहणे आणि बसणे या बाबतीतही लागू होतो. आर्य भूमीत प्रवेश करण्यास असमर्थ ठरला तरी, तो त्या क्लेशाचा उपशम करून, कम्मट्ठान मनात ठेवूनच पुढे जातो. कम्मट्ठानापासून विलग झालेल्या चित्ताने तो पाऊल उचलत नाही. जर त्याने तसे पाऊल उचललेच, तर तो मागे फिरून आधीच्याच पावलावर परत येतो, जसे आलिंदकवासी महाफुस्स थेर करत असत.

---

သော ကိရ ဧကူနဝီသတိ ဝဿာနိ ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တံ ပူရေန္တော ဧဝ ဝိဟာသိ. မနုဿာပိ သုဒံ အန္တရာမဂ္ဂေ ကသန္တာ စ ဝပန္တာ စ မဒ္ဒန္တာ စ ကမ္မာနိ စ ကရောန္တာ ထေရံ တထာ ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ – ‘‘အယံ ထေရော ပုနပ္ပုနံ နိဝတ္တိတွာ ဂစ္ဆတိ, ကိံ နု ခေါ မဂ္ဂမူဠှော, ဥဒါဟု ကိဉ္စိ ပမုဋ္ဌော’’တိ သမုလ္လပန္တိ. သော တံ အနာဒိယိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနယုတ္တစိတ္တေနေဝ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော ဝီသတိဝဿဗ္ဘန္တရေ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. အရဟတ္တပ္ပတ္တဒိဝသေ စဿ စင်္ကမနကောဋိယံ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ အင်္ဂုလီဟိ ဒီပံ ဥဇ္ဇာလေတွာ အဋ္ဌာသိ. စတ္တာရောပိ မဟာရာဇာနော သက္ကော စ ဒေဝါနမိန္ဒော ဗြဟ္မာ စ သဟမ္ပတိ ဥပဋ္ဌာနံ အာဂမံသု. တဉ္စ ဩဘာသံ ဒိသွာ ဝနဝါသီမဟာတိဿတ္ထေရော တံ ဒုတိယဒိဝသေ ပုစ္ဆိ – ‘‘ရတ္တိဘာဂေ အာယသ္မတော သန္တိကေ ဩဘာသော အဟောသိ, ကိံ သော ဩဘာသော’’တိ? ထေရော ဝိက္ခေပံ ကရောန္တော ‘‘ဩဘာသော နာမ ဒီပေါဘာသောပိ ဟောတိ, မဏိဩဘာသောပီ’’တိ ဧဝမာဒိမာဟ. တတော ‘‘ပဋိစ္ဆာဒေထ တုမှေ’’တိ နိဗဒ္ဓေါ အာမာတိ ပဋိဇာနိတွာ အာရောစေသိ.

असे ऐकिवात आहे की, ते एकोणीस वर्षांपर्यंत 'गतप्रत्यागतिक व्रत' पूर्ण करतच राहिले. रस्त्याच्या कडेला नांगरणी करणारे, पेरणी करणारे, मळणी करणारे आणि इतर कामे करणारे लोक थेरांना अशा प्रकारे ये-जा करताना पाहून आपसात बोलत असत – "हे थेर वारंवार मागे फिरून का जात आहेत? ते रस्ता चुकले आहेत की काही विसरले आहेत?" त्यांनी लोकांच्या त्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष करून, कम्मट्ठायुक्त चित्तानेच श्रमणधर्माचे आचरण करत विसाव्या वर्षात अरहंतपद प्राप्त केले. त्यांना अरहंतपद प्राप्त झाले त्या दिवशी, चंक्रमणाच्या टोकावर राहणाऱ्या देवतेने आपल्या बोटांनी दिवा पेटवून उभे राहिले. चारही महाराज, देवांचा राजा सक्क आणि महाब्रह्मा सहम्पती त्यांच्या सेवेसाठी आले. तो प्रकाश पाहून वनवासी महातिस्स थेरांनी दुसऱ्या दिवशी त्यांना विचारले – "रात्रीच्या वेळी आपल्याजवळ प्रकाश दिसत होता, तो कसला प्रकाश होता?" थेरांनी आपली प्राप्ती लपवण्यासाठी विषय टाळत म्हटले, "प्रकाश तर दिव्याचाही असू शकतो किंवा मणीचाही असू शकतो." त्यानंतर, "तुम्ही हे लपवत आहात" असा आग्रह धरल्यावर त्यांनी होकार देऊन खरी गोष्ट सांगितली.

---

ကာဠဝလ္လိမဏ္ဍပဝါသီမဟာနာဂတ္ထေရော ဝိယ စ. သောပိ ကိရ ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တံ ပူရေန္တော ပဌမံ တာဝ ‘‘ဘဂဝတော မဟာပဓာနံ ပူဇေဿာမီ’’တိ သတ္တ ဝဿာနိ ဌာနစင်္ကမမေဝ အဓိဋ္ဌာသိ. ပုန သောဠသ ဝဿာနိ ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တံ ပူရေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. သော ကမ္မဋ္ဌာနယုတ္တေနေဝ စိတ္တေန ပါဒံ ဥဒ္ဓရန္တော ဝိပ္ပယုတ္တေန ဥဒ္ဓဋေ ပဋိနိဝတ္တန္တော ဂါမသမီပံ ဂန္တွာ ‘‘ဂါဝီ နု ပဗ္ဗဇိတော နူ’’တိ အာသင်္ကနီယပဒေသေ ဌတွာ စီဝရံ ပါရုပိတွာ ကစ္ဆကရကတော ဥဒကေန ပတ္တံ ဓောဝိတွာ ဥဒကဂဏ္ဍူသံ ကရောတိ. ကိံ ကာရဏာ? ‘‘မာ မေ ဘိက္ခံ ဒါတုံ ဝါ ဝန္ဒိတုံ ဝါ အာဂတေ မနုဿေ ‘ဒီဃာယုကာ ဟောထာ’တိ ဝစနမတ္တေနာပိ ကမ္မဋ္ဌာနဝိက္ခေပေါ အဟောသီ’’တိ ‘‘အဇ္ဇ, ဘန္တေ, ကတိမီ’’တိ ဒိဝသံ ဝါ ဘိက္ခုဂဏနံ ဝါ ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆိတော [Pg.223] ပန ဥဒကံ ဂိလိတွာ အာရောစေတိ. သစေ ဒိဝသာဒိပုစ္ဆကာ န ဟောန္တိ, နိက္ခမနဝေလာယံ ဂါမဒွါရေ နိဋ္ဌုဘိတွာ ယာတိ.

तसेच काळवल्लीमंडपवासी महानाग थेरांप्रमाणे. असे ऐकिवात आहे की, त्यांनीही गतप्रत्यागतिक व्रत पूर्ण करताना, सुरुवातीला "भगवंतांच्या महाप्रधानाचा (कठोर तपश्चर्येचा) आदर करीन" असे म्हणून सात वर्षे केवळ उभे राहून आणि चंक्रमण करून घालवण्याचा निश्चय केला. त्यानंतर सोळा वर्षे गतप्रत्यागतिक व्रत पूर्ण करून त्यांनी अरहंतपद प्राप्त केले. ते कम्मट्ठायुक्त चित्तानेच पाऊल उचलत असत; कम्मट्ठायुक्त नसलेल्या चित्ताने पाऊल उचलले गेल्यास ते मागे फिरत असत. गावाच्या जवळ पोहोचल्यावर, "ही गाय आहे की प्रव्रजित भिक्षू?" अशी शंका येऊ शकेल अशा ठिकाणी उभे राहून, चीवर परिधान करून, काखेतील पात्रातून पाणी काढून पात्र धुवून, तोंडात पाण्याचा घोट धरत असत. याचे कारण काय? "मला भिक्षा देण्यासाठी किंवा वंदन करण्यासाठी आलेल्या लोकांना 'दीर्घायुषी व्हा' असे म्हणण्यानेही माझ्या कम्मट्ठानात विक्षेप येऊ नये," असा विचार करून ते असे करत असत. पण जर कोणी त्यांना "भंते, आज कोणती तिथी आहे?" असा दिवस, भिक्षूंची संख्या किंवा एखादा प्रश्न विचारला, तर ते तोंडातले पाणी गिळून उत्तर देत असत. जर दिवस इत्यादी विचारणारे कोणी नसेल, तर गावातून बाहेर पडताना वेशीवर ते पाणी थुंकून निघून जात असत.

---

ကလမ္ဗတိတ္ထဝိဟာရေ ဝဿူပဂတာ ပညာသ ဘိက္ခူ ဝိယ စ. တေ ကိရ အာသာဠှိပုဏ္ဏမိယံ ကတိကဝတ္တံ အကံသု – ‘‘အရဟတ္တံ အပတွာ အညမညံ နာလပိဿာမာ’’တိ. ဂါမဉ္စ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသန္တာ ဥဒကဂဏ္ဍူသံ ကတွာ ပဝိသိံသု. ဒိဝသာဒီသု ပုစ္ဆိတေသု ဝုတ္တနယေနေဝ ပဋိပဇ္ဇိံသု. တတ္ထ မနုဿာ နိဋ္ဌုဘနံ ဒိသွာ ဇာနိံသု – ‘‘အဇ္ဇေကော အာဂတော, အဇ္ဇ ဒွေ’’တိ. ဧဝဉ္စ စိန္တေသုံ – ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတေ အမှေဟေဝ သဒ္ဓိံ န သလ္လပန္တိ, ဥဒါဟု အညမညမ္ပိ. ယဒိ အညမညံ န သလ္လပန္တိ, အဒ္ဓါ ဝိဝါဒဇာတာ ဘဝိဿန္တိ. ဧထ နေ အညမညံ ခမာပေဿာမာ’’တိ သဗ္ဗေ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ပညာသာယ ဘိက္ခူသု ဒွေပိ ဘိက္ခူ ဧကောကာသေ နာဒ္ဒသံသု. တတော ယော တေသု စက္ခုမာ ပုရိသော, သော အာဟ – ‘‘န ဘော ကလဟကာရကာနံ ဩကာသော ဤဒိသော ဟောတိ, သုသမ္မဋ္ဌံ စေတိယင်္ဂဏံ ဗောဓိယင်္ဂဏံ, သုနိက္ခိတ္တာ သမ္မဇ္ဇနိယော, သုပဋ္ဌိတံ ပါနီယံ ပရိဘောဇနီယ’’န္တိ. တေ တတောဝ နိဝတ္တာ. တေပိ ဘိက္ခူ အန္တောတေမာသေယေဝ အရဟတ္တံ ပတွာ မဟာပဝါရဏာယံ ဝိသုဒ္ဓိပဝါရဏံ ပဝါရေသုံ.

तसेच कलंबतित्थ विहारात वर्षावास घालवणाऱ्या पन्नास भिक्षूंप्रमाणे. असे ऐकिवात आहे की, त्यांनी आषाढ पौर्णिमेला असा नियम केला – "अरहंतपद प्राप्त केल्याशिवाय आम्ही आपसात बोलणार नाही." आणि गावात भिक्षेसाठी प्रवेश करताना ते तोंडात पाण्याचा घोट धरून प्रवेश करत असत. दिवस इत्यादी विचारले असता, वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच ते वागत असत. तिथे लोकांनी थुंकलेले पाणी पाहून ओळखले – "आज एक भिक्षू आले आहेत, आज दोन आले आहेत." आणि त्यांनी असा विचार केला – "हे भिक्षू केवळ आमच्याशीच बोलत नाहीत की आपसातही बोलत नाहीत? जर ते आपसात बोलत नसतील, तर नक्कीच त्यांच्यात काही वाद झाला असेल. चला, आपण त्यांच्यातील वाद मिटवून त्यांना क्षमा मागायला लावूया." असे म्हणून सर्व जण विहारात गेले, पण त्या पन्नास भिक्षूंपैकी दोन भिक्षूही त्यांना एका ठिकाणी एकत्र दिसले नाहीत. तेव्हा त्यांच्यातील एका समजूतदार माणसाने म्हटले – "मित्रांनो, भांडण करणाऱ्या लोकांची जागा अशी नसते. बघा, चेतियंगण आणि बोधियंगण किती स्वच्छ झाडलेले आहे, केरसुण्या व्यवस्थित ठेवलेल्या आहेत, पिण्याचे आणि वापरण्याचे पाणी उत्तम प्रकारे ठेवलेले आहे." ते तिथूनच परत फिरले. त्या भिक्षूंनीही वर्षावासाच्या तीन महिन्यांच्या आतच अरहंतपद प्राप्त केले आणि महाप्रवारणेच्या दिवशी विशुद्ध प्रवारणा केली.

---

ဧဝံ ကာဠဝလ္လိမဏ္ဍပဝါသီ မဟာနာဂတ္ထေရော ဝိယ, ကလမ္ဗတိတ္ထဝိဟာရေ ဝဿူပဂတာ ဘိက္ခူ ဝိယ စ ကမ္မဋ္ဌာနယုတ္တေနေဝ စိတ္တေန ပါဒံ ဥဒ္ဓရန္တော ဂါမသမီပံ ဂန္တွာ ဥဒကဂဏ္ဍူသံ ကတွာ ဝီထိယော သလ္လက္ခေတွာ ယတ္ထ သုရာသောဏ္ဍဓုတ္တာဒယော ကလဟကာရကာ စဏ္ဍဟတ္ထိအဿာဒယော ဝါ နတ္ထိ, တံ ဝီထိံ ပဋိပဇ္ဇတိ. တတ္ထ စ ပိဏ္ဍာယ စရမာနော န တုရိတတုရိတော ဝိယ ဇဝေန ဂစ္ဆတိ. န ဟိ ဇဝေန ပိဏ္ဍပါတိကဓုတင်္ဂံ နာမ ကိဉ္စိ အတ္ထိ. ဝိသမဘူမိဘာဂပတ္တံ ပန ဥဒကသကဋံ ဝိယ နိစ္စလော ဟုတွာ ဂစ္ဆတိ. အနုဃရံ ပဝိဋ္ဌော စ ဒါတုကာမံ ဝါ အဒါတုကာမံ ဝါ သလ္လက္ခေတုံ တဒနုရူပံ ကာလံ အာဂမေန္တော ဘိက္ခံ ဂဟေတွာ အန္တောဂါမေ ဝါ ဗဟိဂါမေ ဝါ ဝိဟာရမေဝ ဝါ အာဂန္တွာ ယထာဖာသုကေ ပတိရူပေ ဩကာသေ နိသီဒိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော အာဟာရေ ပဋိကူလသညံ ဥပဋ္ဌပေတွာ အက္ခဗ္ဘဉ္ဇနဝဏလေပနပုတ္တမံသူပမာဝသေန ပစ္စဝေက္ခန္တော အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတံ အာဟာရံ အာဟာရေတိ, နေဝ ဒဝါယ န မဒါယ န မဏ္ဍနာယ န ဝိဘူသနာယ…ပေ… ဘုတ္တာဝီ စ ဥဒကကိစ္စံ ကတွာ မုဟုတ္တံ ဘတ္တကိလမထံ ပဋိပဿမ္ဘေတွာ ယထာ ပုရေဘတ္တံ[Pg.224], ဧဝံ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပုရိမယာမံ ပစ္ဆိမယာမဉ္စ ကမ္မဋ္ဌာနမေဝ မနသိကရောတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ဟရတိ စ ပစ္စာဟရတိ စာတိ.

कालवल्लीमंडप येथे राहणारे महानाग थेर यांच्याप्रमाणे, आणि कलंबतित्थ विहारात वर्षावास घालवलेल्या भिक्खूंप्रमाणे, कम्मट्ठानाशी युक्त अशाच चित्ताने पाऊल उचलत गावाच्या जवळ जाऊन, पाण्याचा गुळणा करून आणि रस्त्यांचे निरीक्षण करून, जेथे मद्यपी, जुगारी इत्यादी भांडखोर लोक किंवा मत्त हत्ती, घोडे इत्यादी नसतील, त्या मार्गाने तो जातो. आणि तेथे पिंडाचारासाठी फिरताना तो घाईघाईने किंवा वेगाने जात नाही. कारण वेगाने जाणे असे 'पिंडपातिक धुतंग' नावाचे कोणतेही धुतंग नाही. उलट, विषम जमिनीवर चालणाऱ्या पाण्याने भरलेल्या गाडीप्रमाणे निश्चल होऊन तो चालतो. आणि घराघरांमध्ये प्रवेश केल्यावर, दान देण्याची इच्छा असणाऱ्या किंवा नसणाऱ्या व्यक्तीचे निरीक्षण करण्यासाठी योग्य वेळेची वाट पाहत, भिक्षा ग्रहण करून गावातच किंवा गावाबाहेर किंवा विहारातच परत येऊन, अनुकूल आणि योग्य अशा ठिकाणी बसून, कम्मट्ठानाचे मनन करत, आहाराविषयी प्रतिकूलसंज्ञा प्रस्थापित करून, गाडीच्या अक्षाला तेल लावणे, जखमेवर मलम लावणे किंवा स्वतःच्या पुत्राचे मांस खाणे या उपमांच्या आधारे विचार करत, आठ अंगांनी युक्त असलेला आहार ग्रहण करतो; मौजमजेसाठी नाही, मदासाठी नाही, शरीराच्या सुशोभिततेसाठी नाही, सौंदर्यासाठी नाही... इत्यादी. आणि भोजन झाल्यावर पाण्याचे कार्य करून, काही वेळ भोजनामुळे आलेला थकवा दूर करून, ज्याप्रमाणे भोजनापूर्वी, त्याचप्रमाणे भोजनानंतर, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात आणि शेवटच्या प्रहरात कम्मट्ठानाचेच मनन करतो. या भिक्खूला 'जातानाही नेणारा आणि परत येतानाही आणणारा' असे म्हणतात.

---

ဣမံ ပန ဟရဏပစ္စာဟရဏသင်္ခါတံ ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တံ ပူရေန္တော ယဒိ ဥပနိဿယသမ္ပန္နော ဟောတိ, ပဌမဝယေ ဧဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. နော စေ ပဌမဝယေ ပါပုဏာတိ, အထ မဇ္ဈိမဝယေ ပါပုဏာတိ. နော စေ မဇ္ဈိမဝယေ ပါပုဏာတိ, အထ ပစ္ဆိမဝယေ ပါပုဏာတိ, နော စေ ပစ္ဆိမဝယေ ပါပုဏာတိ, အထ မရဏသမယေ. နော စေ မရဏသမယေ ပါပုဏာတိ, အထ ဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ. နော စေ ဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ ပါပုဏာတိ, အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ နိဗ္ဗတ္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကရောတိ. နော စေ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကရောတိ, အထ ဗုဒ္ဓါနံ သမ္မုခီဘာဝေ ခိပ္ပာဘိညော ဝါ ဟောတိ, သေယျထာပိ ထေရော ဗာဟိယော ဒါရုစီရိယော မဟာပညော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော သာရိပုတ္တော, မဟိဒ္ဓိကော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော, ဓုတဝါဒေါ ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော မဟာကဿပေါ, ဒိဗ္ဗစက္ခုကော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော အနုရုဒ္ဓေါ, ဝိနယဓရော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော ဥပါလိ, ဓမ္မကထိကော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော ပုဏ္ဏော မန္တာဏိပုတ္တော, အာရညိကော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော ရေဝတော, ဗဟုဿုတော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော အာနန္ဒော, သိက္ခာကာမော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော ရာဟုလော ဗုဒ္ဓပုတ္တောတိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ စတုက္ကေ ယွာယံ ဟရတိ ပစ္စာဟရတိ စ, တဿ ဂေါစရသမ္ပဇညံ သိခါပတ္တံ ဟောတိ.

परंतु, 'जाणे आणि परत येणे' या स्वरूपातील या 'गतप्रत्यागतिक व्रताचे' पालन करणारा साधक जर उपनिसय-संपन्न असेल, तर तो पहिल्या वयातच अरहंतपद प्राप्त करतो. जर पहिल्या वयात प्राप्त करू शकला नाही, तर मध्यम वयात प्राप्त करतो. जर मध्यम वयात प्राप्त करू शकला नाही, तर अंतिम वयात प्राप्त करतो. जर अंतिम वयात प्राप्त करू शकला नाही, तर मरणसमयी प्राप्त करतो. जर मरणसमयी प्राप्त करू शकला नाही, तर देवपुत्र होऊन प्राप्त करतो. जर देवपुत्र होऊनही प्राप्त करू शकला नाही, तर बुद्ध उत्पन्न झाले नसताना जन्म घेऊन प्रत्येकबोधी साक्षात करतो. जर प्रत्येकबोधी साक्षात करू शकला नाही, तर बुद्धांच्या संमुख येऊन 'खिप्पाभिञ्ञ' होतो; जसे की बाहिय दारुचीरिय थेर. किंवा 'महापञ्ञ' होतो; जसे की सारिपुत्त थेर. किंवा 'महिद्धिक' होतो; जसे की महामोग्गल्लान थेर. किंवा 'धुतवादो' होतो; जसे की महाकस्सप थेर. किंवा 'दिब्बचक्खुक' होतो; जसे की अनुरुद्ध थेर. किंवा 'विनयधर' होतो; जसे की उपालि थेर. किंवा 'धम्मकथिक' होतो; जसे की पुण्ण मंताणिपुत्त थेर. किंवा 'आरञ्ञिक' होतो; जसे की रेवत थेर. किंवा 'bahussuto' (बहुश्रुत) होतो; जसे की आनंद थेर. किंवा 'सिक्खाकाम' होतो; जसे की बुद्धपुत्र राहुल थेर. अशा प्रकारे, या चतुष्कात जो 'जातो आणि परत येतो', त्याचे 'गोचरसंपजञ्ञ' शिखरेवर पोहोचलेले असते.

---

အဘိက္ကမာဒီသု ပန အသမ္မုယှနံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. တံ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ဣဓ ဘိက္ခု အဘိက္ကမန္တော ဝါ ပဋိက္ကမန္တော ဝါ ယထာ အန္ဓပုထုဇ္ဇနာ အဘိက္ကမာဒီသု – ‘‘အတ္တာ အဘိက္ကမတိ, အတ္တနာ အဘိက္ကမော နိဗ္ဗတ္တိတော’’တိ ဝါ ‘‘အဟံ အဘိက္ကမာမိ, မယာ အဘိက္ကမော နိဗ္ဗတ္တိတော’’တိ ဝါ သမ္မုယှန္တိ, တထာ အသမ္မုယှန္တော အဘိက္ကမာမီတိ စိတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ တေနေဝ စိတ္တေန သဒ္ဓိံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝါယောဓာတု ဝိညတ္တိံ ဇနယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဣတိ စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရဝသေန အယံ ကာယသမ္မတော အဋ္ဌိသံဃာဋော အဘိက္ကမတိ. တဿေဝံ အဘိက္ကမတော ဧကေကပါဒုဒ္ဓရဏေ ပထဝီဓာတု အာပေါဓာတူတိ ဒွေ ဓာတုယော ဩမတ္တာ ဟောန္တိ မန္ဒာ, ဣတရာ ဒွေ အဓိမတ္တာ ဟောန္တိ ဗလဝတိယော, တထာ အတိဟရဏဝီတိဟရဏေသု, ဝေါဿဇ္ဇနေ တေဇောဓာတု ဝါယောဓာတူတိ ဒွေ ဓာတုယော ဩမတ္တာ ဟောန္တိ [Pg.225] မန္ဒာ, ဣတရာ ဒွေ အဓိမတ္တာ ဟောန္တိ ဗလဝတိယော, တထာ သန္နိက္ခေပနသန္နိရုမ္ဘနေသု.

परंतु, पुढे जाणे इत्यादी क्रियांमध्ये संभ्रमित न होणे म्हणजे 'असंमोहसंपजञ्ञ' होय. ते या प्रकारे समजून घ्यावे – येथे एखादा भिक्खू पुढे जाताना किंवा मागे वळताना, ज्याप्रमाणे अंध पृथग्जन पुढे जाणे इत्यादी क्रियांमध्ये – 'आत्मा पुढे जातो, आत्म्याद्वारे पुढे जाण्याची क्रिया घडवून आणली जाते' किंवा 'मी पुढे जातो, माझ्याद्वारे पुढे जाण्याची क्रिया घडवून आणली जाते' अशा प्रकारे संभ्रमित होतात, त्याप्रमाणे संभ्रमित न होता, 'मी पुढे जात आहे' असे चित्त उत्पन्न झाल्यावर, त्याच चित्तासोबत चित्तसमुत्थान वायूधातू कायविज्ञप्ती निर्माण करत उत्पन्न होते. अशा प्रकारे, चित्ताच्या क्रियेमुळे वायूधातूच्या प्रसरणाने हा शरीर नावाचा हाडांचा सांगाडा पुढे सरकतो. त्याच्या अशा प्रकारे पुढे जाताना, प्रत्येक पाऊल उचलण्याच्या क्रियेत पथवीधातू आणि आपोधातू हे दोन धातू कमी प्रमाणात आणि मंद असतात, तर इतर दोन धातू अधिक प्रमाणात आणि बलवान असतात. पुढे नेण्याच्या आणि बाजूला नेण्याच्या क्रियांमध्येही तसेच होते. पाऊल सोडण्याच्या क्रियेत तेजोधातू आणि वायोधातू हे दोन धातू कमी प्रमाणात आणि मंद असतात, तर इतर दोन धातू अधिक प्रमाणात आणि बलवान असतात. पाऊल खाली ठेवण्याच्या आणि जमिनीवर दाबण्याच्या क्रियांमध्येही तसेच होते.

---

တတ္ထ ဥဒ္ဓရဏေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ အတိဟရဏံ န ပါပုဏန္တိ, တထာ အတိဟရဏေ ပဝတ္တာ ဝီတိဟရဏံ, ဝီတိဟရဏေ ပဝတ္တာ ဝေါဿဇ္ဇနံ, ဝေါဿဇ္ဇနေ ပဝတ္တာ သန္နိက္ခေပနံ, သန္နိက္ခေပနေ ပဝတ္တာ သန္နိရုမ္ဘနံ န ပါပုဏန္တိ, တတ္ထ တတ္ထေဝ ပဗ္ဗပဗ္ဗံ သန္ဓိသန္ဓိ ဩဓိဩဓိ ဟုတွာ တတ္တကပါလေ ပက္ခိတ္တတိလာနိ ဝိယ တဋတဋာယန္တာ ဘိဇ္ဇန္တိ. တတ္ထ ကော ဧကော အဘိက္ကမတိ, ကဿ ဝါ ဧကဿ အဘိက္ကမနံ? ပရမတ္ထတော ဟိ ဓာတူနံယေဝ ဂမနံ, ဓာတူနံ ဌာနံ, ဓာတူနံ နိသဇ္ဇာ, ဓာတူနံ သယနံ. တသ္မိံ တသ္မိဉှိ ကောဋ္ဌာသေ သဒ္ဓိံ ရူပေန –

त्यामध्ये, पाऊल उचलण्याच्या क्षणी उत्पन्न झालेले रूप आणि अरूप धर्म पाऊल पुढे नेण्याच्या क्षणापर्यंत पोहोचत नाहीत. तसेच पुढे नेण्याच्या क्षणी उत्पन्न झालेले धर्म बाजूला नेण्याच्या क्षणापर्यंत, बाजूला नेण्याच्या क्षणी उत्पन्न झालेले धर्म पाऊल सोडण्याच्या क्षणापर्यंत, पाऊल सोडण्याच्या क्षणी उत्पन्न झालेले धर्म पाऊल खाली ठेवण्याच्या क्षणापर्यंत आणि पाऊल खाली ठेवण्याच्या क्षणी उत्पन्न झालेले धर्म पाऊल जमिनीवर दाबण्याच्या क्षणापर्यंत पोहोचत नाहीत. ते तिथेच, प्रत्येक भागात, प्रत्येक सांध्यात आणि प्रत्येक मर्यादेत, तापलेल्या तव्यावर टाकलेल्या तिळांप्रमाणे तडतड असा आवाज न करताही नष्ट पावतात. अशा स्थितीत कोण पुढे जातो? किंवा कोणा एकाची ही पुढे जाण्याची क्रिया आहे? कारण परमार्थतः केवळ धातूंचेच जाणे, धातूंचेच उभे राहणे, धातूंचेच बसणे आणि धातूंचेच निजणे होत असते. कारण त्या त्या भागात रूपाच्या सोबत –

---

‘‘အညံ ဥပ္ပဇ္ဇတေ စိတ္တံ, အညံ စိတ္တံ နိရုဇ္ဈတိ;

အဝီစိမနုသမ္ဗန္ဓော, နဒီသောတောဝ ဝတ္တတီ’’တိ. –

"एक चित्त उत्पन्न होते आणि दुसरे चित्त निरुद्ध होते; हा प्रवाह न थांबता अखंडपणे नदीच्या प्रवाहासारखा वाहत राहतो."

---

ဧဝံ အဘိက္ကမာဒီသု အသမ္မုယှနံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ နာမာတိ.

अशा प्रकारे, पुढे जाणे इत्यादी क्रियांमध्ये संभ्रमित न होणे यालाच 'असंमोहसंपजञ्ञ' असे म्हणतात.

---

နိဋ္ဌိတော ‘‘အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေ သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတီ’’တိပဒဿ အတ္ထော.

'पुढे जाताना आणि मागे वळताना संप्रजन्यपूर्वक क्रिया करणारा होतो' या पदाचा अर्थ समाप्त झाला.

---

အာလောကိတေ ဝိလောကိတေတိ ဧတ္ထ ပန အာလောကိတံ နာမ ပုရတော ပေက္ခနံ, ဝိလောကိတံ နာမ အနုဒိသာပေက္ခနံ. အညာနိပိ ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ ပစ္ဆတော အနုပေက္ခနဝသေန ဩလောကိတဥလ္လောကိတာပလောကိတာနိ နာမ ဟောန္တိ. တာနိ ဣဓ န ဂဟိတာနိ, သာရုပ္ပဝသေန ပန ဣမာနေဝ ဒွေ ဂဟိတာနိ. ဣမိနာ ဝါ မုခေန သဗ္ဗာနိပိ တာနိ ဂဟိတာနေဝါတိ.

परंतु, 'आलोकिते विलोकिते' यामध्ये 'आलोकित' म्हणजे समोर पाहणे आणि 'विलोकित' म्हणजे बाजूला पाहणे होय. याशिवाय खाली पाहणे, वर पाहणे आणि मागे वळून पाहणे यानुसार अनुक्रमे 'ओलोकित', 'उल्लोकित' आणि 'अपलोकित' असेही प्रकार असतात. ते येथे घेतलेले नाहीत, परंतु योग्यतेच्या आधारे हे दोनच प्रकार घेतले आहेत. किंवा या दोन प्रकारांच्या माध्यमातून ते सर्व प्रकार देखील समाविष्ट केले गेले आहेत, असे समजावे.

---

တတ္ထ ‘‘အာလောကေဿာမီ’’တိ စိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ စိတ္တဝသေနေဝ အနောလောကေတွာ အတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. တံ အာယသ္မန္တံ နန္ဒံ ကာယသက္ခိံ ကတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

त्यामध्ये, 'मी पाहीन' असे चित्त उत्पन्न झाल्यावर केवळ चित्ताच्या आहारी न जाता, पाहण्याच्या फायद्या-तोट्यांचे परीक्षण करणे म्हणजे 'सात्थक-संपजञ्ञ' होय. ते आयुष्यमान नंदांना प्रत्यक्ष साक्षी मानून समजून घेतले पाहिजे. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे –

---

‘‘သစေ, ဘိက္ခဝေ, နန္ဒဿ ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ အာလောကေတဗ္ဗာ ဟောတိ, သဗ္ဗံ စေတသာ သမန္နာဟရိတွာ နန္ဒော ပုရတ္ထိမံ ဒိသံ အာလောကေတိ ‘ဧဝံ မေ ပုရတ္ထိမံ ဒိသံ အာလောကယတော နာဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာ [Pg.226] ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ အနွာသဝိဿန္တီ’တိ. ဣတိဟ တတ္ထ သမ္ပဇာနော ဟောတိ. သစေ, ဘိက္ခဝေ, နန္ဒဿ ပစ္ဆိမာ ဒိသာ, ဥတ္တရာ ဒိသာ, ဒက္ခိဏာ ဒိသာ, ဥဒ္ဓံ, အဓော, အနုဒိသာ အာလောကေတဗ္ဗာ ဟောတိ, သဗ္ဗံ စေတသာ သမန္နာဟရိတွာ နန္ဒော အနုဒိသံ အာလောကေတိ ‘ဧဝံ မေ အနုဒိသံ အာလောကယတော’…ပေ… သမ္ပဇာနော ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၈.၉).

भगवान म्हणाले, 'भिक्खूहो, जर नंदाला पूर्व दिशेकडे पाहायचे असेल, तर तो मनात पूर्ण विचार करून पूर्व दिशेकडे पाहतो: "मी पूर्व दिशेकडे पाहत असताना माझ्यामध्ये अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) हे पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होणार नाहीत." अशा प्रकारे तो तेथे संपजानी (जागृत) असतो. भिक्खूहो, जर नंदाला पश्चिम दिशा, उत्तर दिशा, दक्षिण दिशा, वर, खाली किंवा उपदिशांकडे पाहायचे असेल, तर तो मनात पूर्ण विचार करून त्या उपदिशेकडे पाहतो: "मी उपदिशेकडे पाहत असताना माझ्यामध्ये..." ... अशा प्रकारे तो संपजानी असतो.'

---

အပိစ ဣဓာပိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တစေတိယဒဿနာဒိဝသေနေဝ သာတ္ထကတာ စ သပ္ပာယတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကမ္မဋ္ဌာနဿ ပန အဝိဇဟနမေဝ ဂေါစရသမ္ပဇညံ, တသ္မာ ခန္ဓဓာတုအာယတနကမ္မဋ္ဌာနိကေဟိ အတ္တနော ကမဋ္ဌာနဝသေနေဝ ကသိဏာဒိကမ္မဋ္ဌာနိကေဟိ ဝါ ပန ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ အာလောကနဝိလောကနံ ကာတဗ္ဗံ.

शिवाय, येथेही पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे चैत्यदर्शन इत्यादींच्या आधारेच आलोकित (समोर पाहणे) आणि विलोकित (आजूबाजूला पाहणे) यांची सार्थकता (सात्थकता) आणि अनुकूलता (सप्पायता) समजून घेतली पाहिजे. परंतु, कम्मट्ठानाचा (कर्मस्थानाचा) त्याग न करणे म्हणजेच गोचरसंपजञ्ञ (गोचरसंप्रजन्य) होय. म्हणून, स्कंध, धातू आणि आयतन या कम्मट्ठानांचा अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूंनी आपापल्या कम्मट्ठानाच्या आधारेच, किंवा कसिण इत्यादी कम्मट्ठानांचा अभ्यास करणाऱ्यांनी कम्मट्ठानालाच मुख्य मानून आलोकित आणि विलोकित केले पाहिजे.

---

‘‘အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ အာလောကေတာ ဝါ ဝိလောကေတာ ဝါ နတ္ထိ, ‘အာလောကေဿာမီ’တိ ပန စိတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ တေနေဝ စိတ္တေန သဒ္ဓိံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝါယောဓာတု ဝိညတ္တိံ ဇနယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣတိ စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရဝသေန ဟေဋ္ဌိမံ အက္ခိဒလံ အဓော သီဒတိ, ဥပရိမံ ဥဒ္ဓံ လင်္ဃေတိ, ကောစိ ယန္တကေန ဝိဝရန္တော နာမ နတ္ထိ, တတော စက္ခုဝိညာဏံ ဒဿနကိစ္စံ သာဓေန္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧဝံ ပဇာနနံ ပနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ နာမ.

शरीराच्या आत पाहणारा किंवा आजूबाजूला पाहणारा 'आत्मा' नावाचा कोणीही नाही. परंतु, 'मी पाहीन' असे चित्त उत्पन्न झाले असता, त्याच चित्तासोबत चित्तसमुत्थान (चित्तापासून उत्पन्न होणारी) वायोधातू कायविज्ञप्तीला उत्पन्न करत उत्पन्न होते. अशा प्रकारे, चित्तक्रिया आणि वायोधातूच्या प्रसरणामुळे खालची पापणी खाली जाते आणि वरची पापणी वर उचलली जाते. यंत्राद्वारे डोळे उघडणारा असा कोणीही (कर्ता) नाही. त्यानंतर पाहण्याचे कार्य पूर्ण करत चक्खुविञ्ञाण (चक्षुर्विज्ञान) उत्पन्न होते. अशा प्रकारे जाणणे म्हणजेच येथे 'असंमोहसंपजञ्ञ' (असंमोहसंप्रजन्य) होय.

---

အပိစ မူလပရိညာအာဂန္တုကတာဝကာလိကဘာဝဝသေနပေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မူလပရိညာဝသေန တာဝ –

शिवाय, मूळपरिज्ञा (मूळ कारणाचे ज्ञान), आगंतुकता (पाहुणे असणे) आणि तावकालिकता (क्षणिक असणे) यांच्या आधारेही येथे असंमोहसंपजञ्ञ समजून घेतले पाहिजे. त्यापैकी प्रथम मूळपरिज्ञेच्या आधारे –

---

‘‘ဘဝင်္ဂါဝဇ္ဇနဉ္စေဝ, ဒဿနံ သမ္ပဋိစ္ဆနံ;

သန္တီရဏံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ, ဇဝနံ ဘဝတိ သတ္တမံ’’.

'भवंग, आवज्जन, दस्सन (दर्शन), संपटिच्छन, संतीरण, वोट्ठब्बन आणि सातवे जवन होते.'

---

တတ္ထ ဘဝင်္ဂံ ဥပပတ္တိဘဝဿ အင်္ဂကိစ္စံ သာဓယမာနံ ပဝတ္တတိ, တံ အာဝဋ္ဋေတွာ ကိရိယမနောဓာတု အာဝဇ္ဇနကိစ္စံ သာဓယမာနာ, တန္နိရောဓာ စက္ခုဝိညာဏံ ဒဿနကိစ္စံ သာဓယမာနံ, တန္နိရောဓာ ဝိပါကမနောဓာတု သမ္ပဋိစ္ဆနကိစ္စံ သာဓယမာနာ, တန္နိရောဓာ ဝိပါကမနောဝိညာဏဓာတု သန္တီရဏကိစ္စံ သာဓယမာနာ, တန္နိရောဓာ ကိရိယမနောဝိညာဏဓာတု ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စံ သာဓယမာနာ, တန္နိရောဓာ သတ္တက္ခတ္တုံ ဇဝနံ ဇဝတိ. တတ္ထ ပဌမဇဝနေပိ ‘‘အယံ [Pg.227] ဣတ္ထီ, အယံ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနဒုဿနမုယှနဝသေန အာလောကိတဝိလောကိတံ န ဟောတိ, ဒုတိယဇဝနေပိ…ပေ… သတ္တမဇဝနေပိ. ဧတေသု ပန ယုဒ္ဓမဏ္ဍလေ ယောဓေသု ဝိယ ဟေဋ္ဌုပရိယဝသေန ဘိဇ္ဇိတွာ ပတိတေသု ‘‘အယံ ဣတ္ထီ, အယံ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနာဒိဝသေန အာလောကိတဝိလောကိတံ ဟောတိ. ဧဝံ တာဝေတ္ထ မူလပရိညာဝသေန အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

त्यामध्ये, भवंग हे उत्पत्तीच्या भवाचे अंगकृत्य (मुख्य कार्य) पूर्ण करत प्रवृत्त होते. त्याला वळवून क्रिया-मनोधातू आवज्जनकृत्य पूर्ण करत प्रवृत्त होते. त्याच्या निरोधाने (नाशाने) चक्खुविञ्ञाण दर्शनकृत्य पूर्ण करत प्रवृत्त होते. त्याच्या निरोधाने विपाक-मनोधातू संपटिच्छनकृत्य पूर्ण करत प्रवृत्त होते. त्याच्या निरोधाने विपाक-मनोविञ्ञाणधातू संतीरणकृत्य पूर्ण करत प्रवृत्त होते. त्याच्या निरोधाने क्रिया-मनोविञ्ञाणधातू वोट्ठब्बनकृत्य पूर्ण करत प्रवृत्त होते. त्याच्या निरोधाने सात वेळा जवन वेगाने धावते (कार्य करते). त्या जवनांमध्ये, पहिल्या जवनातही 'ही स्त्री आहे, हा पुरुष आहे' अशा प्रकारे राग, द्वेष किंवा मोहाच्या प्रभावाने आलोकित-विलोकित होत नाही; दुसऱ्या जवनातही... तसेच सातव्या जवनातही होत नाही. परंतु, जेव्हा हे चित्त युद्धभूमीवरील सैनिकांप्रमाणे एकामागून एक नष्ट होऊन पडतात, तेव्हा 'ही स्त्री आहे, हा पुरुष आहे' अशा प्रकारे राग इत्यादींच्या प्रभावाने आलोकित-विलोकित होते. अशा प्रकारे, सर्वप्रथम येथे मूळपरिज्ञेच्या आधारे असंमोहसंपजञ्ञ समजून घेतले पाहिजे.

---

စက္ခုဒွါရေ ပန ရူပေ အာပါထမာဂတေ ဘဝင်္ဂစလနတော ဥဒ္ဓံ သကကိစ္စနိပ္ဖာဒနဝသေန အာဝဇ္ဇနာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓေသု အဝသာနေ ဇဝနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ပုဗ္ဗေ ဥပ္ပန္နာနံ အာဝဇ္ဇနာဒီနံ ဂေဟဘူတေ စက္ခုဒွါရေ အာဂန္တုကပုရိသော ဝိယ ဟောတိ. တဿ ယထာ ပရဂေဟေ ကိဉ္စိ ယာစိတုံ ပဝိဋ္ဌဿ အာဂန္တုကပုရိသဿ ဂေဟသာမိကေသု တုဏှီမာသိနေသု အာဏာကရဏံ န ယုတ္တံ, ဧဝံ အာဝဇ္ဇနာဒီနံ ဂေဟဘူတေ စက္ခုဒွါရေ အာဝဇ္ဇနာဒီသုပိ အရဇ္ဇန္တေသု အဒုဿန္တေသု အမုယှန္တေသု စ ရဇ္ဇနဒုဿနမုယှနံ အယုတ္တန္တိ ဧဝံ အာဂန္တုကဘာဝဝသေန အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

परंतु, चक्षुद्वारावर रूप समोर आले असता, भवंगचलनानंतर आपापले कार्य पूर्ण करण्याच्या हेतूने आवज्जन इत्यादी चित्त उत्पन्न होऊन निरुद्ध (नष्ट) झाल्यावर शेवटी जवन उत्पन्न होते. ते जवन पूर्वी उत्पन्न झालेल्या आवज्जन इत्यादींच्या घरासारख्या असलेल्या चक्षुद्वारावर एखाद्या आगंतुक (पाहुण्या) माणसासारखे असते. ज्याप्रमाणे दुसऱ्याच्या घरात काही मागण्यासाठी गेलेल्या आगंतुक माणसाने, घराचे मालक शांत बसलेले असताना, स्वतःची सत्ता गाजवणे योग्य नाही; त्याचप्रमाणे आवज्जन इत्यादींच्या घरासारख्या असलेल्या चक्षुद्वारावर आवज्जन इत्यादी चित्त स्वतः राग, द्वेष किंवा मोहाने युक्त नसताना, त्या जवनाने राग, द्वेष किंवा मोहात पडणे अयोग्य आहे. अशा प्रकारे, आगंतुकभावाच्या (पाहुण्या असण्याच्या) आधारे असंमोहसंपजञ्ञ समजून घेतले पाहिजे.

---

ယာနိ ပနေတာနိ စက္ခုဒွါရေ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနပရိယောသာနာနိ စိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တာနိ သဒ္ဓိံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေဟိ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇန္တိ, အညမညံ န ပဿန္တိ, ဣတ္တရာနိ တာဝကာလိကာနိ ဟောန္တိ. တတ္ထ ယထာ ဧကသ္မိံ ဃရေ သဗ္ဗေသု မာနုသကေသု မတေသု အဝသေသဿ ဧကဿ တင်္ခဏံယေဝ မရဏဓမ္မဿ န ယုတ္တာ နစ္စဂီတာဒီသု အဘိရတိ နာမ, ဧဝမေဝ ဧကဒွါရေ သသမ္ပယုတ္တေသု အာဝဇ္ဇနာဒီသု တတ္ထ တတ္ထေဝ မတေသု အဝသေသဿ တင်္ခဏံယေဝ မရဏဓမ္မဿ ဇဝနဿာပိ ရဇ္ဇနဒုဿနမုယှနဝသေန အဘိရတိ နာမ န ယုတ္တာတိ ဧဝံ တာဝကာလိကဘာဝဝသေန အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

परंतु, चक्षुद्वारावर वोट्ठब्बनपर्यंत जी चित्ते उत्पन्न होतात, ती आपापल्या संप्रयुक्त धर्मांसह तिथेच नष्ट होतात, ती एकमेकांना पाहत नाहीत; ती अत्यंत अल्पकाळ टिकणारी आणि तात्कालिक असतात. त्याविषयी ही उपमा आहे – ज्याप्रमाणे एकाच घरात सर्व लोक मरण पावले असता, शिल्लक राहिलेल्या आणि स्वतःही त्याच क्षणी मरणार असलेल्या एका व्यक्तीला नाच-गाणे इत्यादींमध्ये रममाण होणे योग्य नाही; त्याचप्रमाणे एकाच द्वारावर संप्रयुक्त धर्मांसह आवज्जन इत्यादी चित्त तिथेच नष्ट झाले असता, शिल्लक राहिलेल्या आणि स्वतःही त्याच क्षणी नष्ट होणार असलेल्या जवनाला देखील राग, द्वेष किंवा मोहाच्या रूपाने रममाण होणे योग्य नाही. अशा प्रकारे, तावकालिकतेच्या (क्षणिकतेच्या) आधारे असंमोहसंपजञ्ञ समजून घेतले पाहिजे.

---

အပိစ ခန္ဓာယတနဓာတုပစ္စယပစ္စဝေက္ခဏဝသေနပေတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ ဟိ စက္ခု စေဝ ရူပါ စ ရူပက္ခန္ဓော, ဒဿနံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော, တံသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော, သညာ သညာက္ခန္ဓော, ဖဿာဒိကာ သင်္ခါရာ သင်္ခါရက္ခန္ဓော, ဧဝမေတေသံ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ သမဝါယေ အာလောကနဝိလောကနံ ပညာယတိ. တတ္ထ ကော ဧကော အာလောကေတိ, ကော ဝိလောကေတိ? တထာ စက္ခု စက္ခာယတနံ, ရူပံ ရူပါယတနံ, ဒဿနံ မနာယတနံ, ဝေဒနာဒယော သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဓမ္မာယတနံ, ဧဝမေတေသံ စတုန္နံ အာယတနာနံ သမဝါယေ အာလောကနဝိလောကနံ ပညာယတိ. တတ္ထ ကော ဧကော အာလောကေတိ, ကော [Pg.228] ဝိလောကေတိ? တထာ စက္ခု စက္ခုဓာတု, ရူပံ ရူပဓာတု, ဒဿနံ စက္ခုဝိညာဏဓာတု, တံသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာဒယော ဓမ္မာ ဓမ္မဓာတု, ဧဝမေတေသံ စတုန္နံ ဓာတူနံ သမဝါယေ အာလောကနဝိလောကနံ ပညာယတိ. တတ္ထ ကော ဧကော အာလောကေတိ, ကော ဝိလောကေတိ? တထာ စက္ခု နိဿယပစ္စယော, ရူပံ အာရမ္မဏပစ္စယော, အာဝဇ္ဇနံ အနန္တရသမနန္တရူပနိဿယနတ္ထိဝိဂတပစ္စယော, အာလောကော ဥပနိဿယပစ္စယော, ဝေဒနာဒယော သဟဇာတပစ္စယော. ဧဝမေတေသံ ပစ္စယာနံ သမဝါယေ အာလောကနဝိလောကနံ ပညာယတိ. တတ္ထ ကော ဧကော အာလောကေတိ, ကော ဝိလောကေတီတိ ဧဝမေတ္ထ ခန္ဓာယတနဓာတုပစ္စယပစ္စဝေက္ခဏဝသေနပိ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

शिवाय, स्कंध, आयतन, धातू आणि प्रत्यय यांच्या प्रत्यवेक्षणाच्या (चिंतनाच्या) आधारेही हे असंमोहसंपजञ्ञ समजून घेतले पाहिजे. येथे चक्षू आणि रूप हे 'रूपस्कंध' आहेत; दर्शन (चक्षुर्विज्ञान) हा 'विज्ञानस्कंध' आहे; त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेली वेदना हा 'वेदनास्कंध' आहे; संज्ञा हा 'संज्ञास्कंध' आहे; आणि फस्स (स्पर्श) इत्यादी संस्कार हा 'संस्कारस्कंध' आहे. अशा प्रकारे, या पाच स्कंधांच्या एकत्र येण्याने (सामग्रीने) आलोकित-विलोकित होणे दिसून येते. तेथे असा कोणता एक (कर्ता) आहे जो आलोकित करतो किंवा विलोकित करतो? तसेच, चक्षू हे 'चक्षुरायतन' आहे, रूप हे 'रूपायतन' आहे, दर्शन हे 'मनायतन' आहे, आणि वेदना इत्यादी संप्रयुक्त धर्म हे 'धम्मायतन' आहेत. अशा प्रकारे, या चार आयतनांच्या एकत्र येण्याने आलोकित-विलोकित होणे दिसून येते. तेथे असा कोणता एक आहे जो आलोकित करतो किंवा विलोकित करतो? तसेच, चक्षू ही 'चक्षुधातू' आहे, रूप ही 'रूपधातू' आहे, दर्शन ही 'चक्षुर्विज्ञानधातू' आहे, आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेले वेदना इत्यादी धर्म ही 'धम्मधातू' आहेत. अशा प्रकारे, या चार धातूंच्या एकत्र येण्याने आलोकित-विलोकित होणे दिसून येते. तेथे असा कोणता एक आहे जो आलोकित करतो किंवा विलोकित करतो? तसेच, चक्षू हा 'निस्सयप्रत्यय' (आश्रयप्रत्यय) आहे, रूप हा 'आरम्मणप्रत्यय' (आलंबनप्रत्यय) आहे, आवज्जन हा 'अनन्तर-समनन्तर-उपनिस्सय-नत्थि-विगतप्रत्यय' आहे, आलोक (प्रकाश) हा 'उपनिस्सयप्रत्यय' आहे, आणि वेदना इत्यादी 'सहजातप्रत्यय' आहेत. अशा प्रकारे, या प्रत्ययांच्या एकत्र येण्याने आलोकित-विलोकित होणे दिसून येते. तेथे असा कोणता एक आहे जो आलोकित करतो किंवा विलोकित करतो? अशा प्रकारे, येथे स्कंध, आयतन, धातू आणि प्रत्यय यांच्या प्रत्यवेक्षणाच्या आधारेही असंमोहसंपजञ्ञ समजून घेतले पाहिजे.

---

သမိဉ္ဇိတေ ပသာရိတေတိ ပဗ္ဗာနံ သမိဉ္ဇနပသာရဏေ. တတ္ထ စိတ္တဝသေနေဝ သမိဉ္ဇနပသာရဏံ အကတွာ ဟတ္ထပါဒါနံ သမိဉ္ဇနပသာရဏပစ္စယာ အတ္ထာနတ္ထံ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ အတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. တတ္ထ ဟတ္ထပါဒေ အတိစိရံ သမိဉ္ဇိတွာ ဝါ ပသာရေတွာ ဝါ ဌိတဿ ခဏေ ခဏေ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ န လဘတိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိပတတိ, ဝိသေသံ နာဓိဂစ္ဆတိ. ကာလေ သမိဉ္ဇန္တဿ ကာလေ ပသာရေန္တဿ ပန တာ ဝေဒနာ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ ဖာတိံ ဂစ္ဆတိ, ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတီတိ ဧဝံ အတ္ထာနတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘समिञ्जिते पसारिते’ (हात-पाय आखडणे व पसरवणे) म्हणजे सांध्यांचे आकुंचन व प्रसरण करणे होय. त्यामध्ये केवळ मनाच्या इच्छेनुसारच हात-पाय न आखडता किंवा न पसरवता, हात आणि पाय आखडण्याच्या व पसरवण्याच्या कारणाने होणारे हित आणि अहित (अथ-अनथ) जाणून घेऊन, हिताचे ग्रहण करणे म्हणजे ‘सार्थक-संपजन्य’ (सात्थकसम्पजञ्ञ) होय. त्यामध्ये, हात किंवा पाय अतिशय दीर्घकाळ आखडून किंवा पसरवून ठेवणाऱ्या व्यक्तीला क्षणाक्षणाला वेदना उत्पन्न होतात, चित्त एकाग्र होत नाही, कम्मट्ठान (कर्मस्थान/ध्यान) नष्ट होते आणि विशेषाची (विशिष्ट ज्ञानाची) प्राप्ती होत नाही. परंतु, योग्य वेळी हात-पाय आखडणाऱ्या आणि योग्य वेळी ते पसरवणाऱ्या व्यक्तीला त्या वेदना उत्पन्न होत नाहीत, चित्त एकाग्र होते, कम्मट्ठान वृद्धिंगत होते आणि विशेषाची प्राप्ती होते. अशा प्रकारे हित आणि अहिताचे आकलन करून घेणे समजावे.

---

အတ္ထေ ပန သတိပိ သပ္ပာယာသပ္ပာယံ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ သပ္ပာယပရိဂ္ဂဏှနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ. တတြာယံ နယော – မဟာစေတိယင်္ဂဏေ ကိရ ဒဟရဘိက္ခူ သဇ္ဈာယံ ဂဏှန္တိ. တေသံ ပိဋ္ဌိပဿေ ဒဟရဘိက္ခုနိယော ဓမ္မံ သုဏန္တိ. တတ္ထေကော ဒဟရော ဟတ္ထံ ပသာရေန္တော ကာယသံသဂ္ဂံ ပတွာ တေနေဝ ကာရဏေန ဂိဟီ ဇာတော. အပရော ဘိက္ခု ပါဒံ ပသာရေန္တော အဂ္ဂိမှိ ပသာရေသိ, အဋ္ဌိံ အာဟစ္စ ပါဒေါ ဈာယိ. အပရော ဝမ္မိကေ ပသာရေသိ, သော အာသီဝိသေန ဒဋ္ဌော. အပရော စီဝရကုဋိဒဏ္ဍကေ ပသာရေသိ, တံ မဏိသပ္ပော ဍံသိ. တသ္မာ ဧဝရူပေ အသပ္ပာယေ အပသာရေတွာ သပ္ပာယေ ပသာရေတဗ္ဗံ. ဣဒမေတ္ထ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ.

परंतु हित (उद्देश) असूनही, काय अनुकूल (सप्पाय) आहे आणि काय प्रतिकूल (असप्पाय) आहे याचा विचार करून अनुकूलतेचे ग्रहण करणे म्हणजे ‘सप्पाय-संपजन्य’ होय. याविषयी हा नियम (किंवा उदाहरण) आहे – असे ऐकिवात आहे की, महाचैत्याच्या अंगणात तरुण भिक्खू पाठांतर (सज्झाय) करत होते. त्यांच्या पाठीमागे तरुण भिक्खुनी धम्म ऐकत होत्या. तिथे एका तरुण भिक्खूने हात पसरवताना (एका भिक्खुनीशी) शारीरिक स्पर्श झाला आणि त्याच कारणामुळे तो गृहस्थ (संसारी) बनला. दुसऱ्या एका भिक्खूने पाय पसरवताना तो आगीत पसरवला, त्यामुळे हाडापर्यंत त्याचा पाय जळाला. दुसऱ्या एकाने वारुळात पाय पसरवला, त्याला विषारी सापाने चावा घेतला. आणखी एकाने चीवर-कुटीच्या दांडक्यावर (कपडे वाळत घालण्याच्या बांबूवर) हात पसरवला, त्याला मणिसर्पाने (हिरव्या विषारी सापाने) दंश केला. म्हणून, अशा प्रकारच्या प्रतिकूल ठिकाणी हात-पाय न पसरवता अनुकूल ठिकाणीच ते पसरवावेत. यालाच येथे ‘सप्पाय-संपजन्य’ असे म्हणतात.

---

ဂေါစရသမ္ပဇညံ ပန မဟာထေရဝတ္ထုနာ ဒီပေတဗ္ဗံ – မဟာထေရော ကိရ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နော အန္တေဝါသိကေဟိ သဒ္ဓိံ ကထယမာနော သဟသာ ဟတ္ထံ [Pg.229] သမိဉ္ဇိတွာ ပုန ယထာဌာနေ ဌပေတွာ သဏိကံ သမိဉ္ဇေသိ. တံ အန္တေဝါသိကာ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘ကသ္မာ, ဘန္တေ, သဟသာ ဟတ္ထံ သမိဉ္ဇိတွာ ပုန ယထာဌာနေ ဌပေတွာ သဏိကံ သမိဉ္ဇိတ္ထာ’’တိ. ယတော ပဋ္ဌာယာဟံ, အာဝုသော, ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကာတုံ အာရဒ္ဓေါ, န မေ ကမ္မဋ္ဌာနံ မုဉ္စိတွာ ဟတ္ထော သမိဉ္ဇိတပုဗ္ဗော, ဣဒါနိ ပန တုမှေဟိ သဒ္ဓိံ ကထယမာနေန ကမ္မဋ္ဌာနံ မုဉ္စိတွာ သမိဉ္ဇိတော, တသ္မာ ပုန ယထာဌာနေ ဌပေတွာ သမိဉ္ဇေသိန္တိ. သာဓု, ဘန္တေ, ဘိက္ခုနာ နာမ ဧဝရူပေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ. ဧဝမေတ္ထာပိ ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနမေဝ ဂေါစရသမ္ပဇညန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

परंतु ‘गोचर-संपजन्य’ हे महाथेरांच्या कथेवरून स्पष्ट केले पाहिजे – असे ऐकिवात आहे की, महाथेर दिवसा विश्रांतीच्या ठिकाणी बसले असताना आपल्या शिष्यांशी (अंतेवासिकांशी) संभाषण करत होते. संभाषण करत असताना त्यांनी अचानक आपला हात आखडला, आणि पुन्हा तो पहिल्या जागी ठेवून हळूच आखडला. त्यांच्या शिष्यांनी त्यांना विचारले – “भंते! आपण अचानक हात आखडून पुन्हा तो पहिल्या जागी ठेवून हळूच का आखडलात?” महाथेरांनी उत्तर दिले – “आयुष्यमानांनो! मी जेव्हापासून कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) मनन करण्यास प्रारंभ केला आहे, तेव्हापासून कम्मट्ठान सोडून मी कधीही हात आखडलेला नाही. परंतु आता तुमच्याशी बोलत असताना कम्मट्ठान सुटून माझ्याकडून हात आखडला गेला. म्हणून मी पुन्हा हात पहिल्या जागी ठेवून (स्मृती जागृत करून) हळूच आखडला.” शिष्य म्हणाले – “भंते, साधू! भिक्खूने खरोखर असेच असायला हवे.” अशा प्रकारे, येथेही कम्मट्ठान न सोडणे म्हणजेच ‘गोचर-संपजन्य’ होय, असे समजावे.

---

အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ ကောစိ သမိဉ္ဇန္တော ဝါ ပသာရေန္တော ဝါ နတ္ထိ, ဝုတ္တပ္ပကာရစိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေန ပန သုတ္တာကဍ္ဎနဝသေန ဒါရုယန္တဿ ဟတ္ထပါဒလဠနံ ဝိယ သမိဉ္ဇနပသာရဏံ ဟောတီတိ ပရိဇာနနံ ပနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

शरीराच्या आत ‘आत्मा’ नावाचा असा कोणीही नाही जो हात-पाय आखडतो किंवा पसरवतो. परंतु, पूर्वोक्त चित्त-क्रियेमुळे उत्पन्न होणाऱ्या वायोधातूच्या प्रसारामुळे (हालचालीमुळे), दोरीने ओढल्या जाणाऱ्या लाकडी बाहुलीच्या (कठपुतळीच्या) हात-पायांच्या हालचालीप्रमाणेच हे आखडणे व पसरवणे होत असते – असे स्पष्टपणे जाणून घेणे म्हणजेच येथे ‘असंमोह-संपजन्य’ होय, असे समजावे.

---

သံဃာဋိပတ္တစီဝရဓာရဏေတိ ဧတ္ထ သံဃာဋိစီဝရာနံ နိဝါသနပါရုပနဝသေန, ပတ္တဿ ဘိက္ခာပဋိဂ္ဂဟဏာဒိဝသေန ပရိဘောဂေါ ဓာရဏံ နာမ. တတ္ထ သံဃာဋိစီဝရဓာရဏေ တာဝ နိဝါသေတွာ ပါရုပိတွာ စ ပိဏ္ဍာယ စရတော အာမိသလာဘော, ‘‘သီတဿ ပဋိဃာတာယာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဘဂဝတာ ဝုတ္တပ္ပကာရောယေဝ စ အတ္ထော အတ္ထော နာမ. တဿ ဝသေန သာတ္ထကသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘संघाटी, पात्र आणि चीवर धारण करणे’ या वाक्यात – संघाटी व चीवर नेसणे व पांघरण्याच्या रूपाने, आणि पात्राचा (भिक्षापात्राचा) भिक्षा ग्रहण करणे इत्यादी रूपाने उपयोग करणे म्हणजे ‘धारण करणे’ होय. त्यामध्ये, संघाटी व चीवर धारण करण्याच्या बाबतीत – प्रथम ते नेसून व पांघरून भिक्षेसाठी जाणाऱ्या भिक्खूला आमिषाचा (अन्नादींचा) लाभ होतो, आणि भगवंतांनी “थंडीच्या निवारणासाठी” इत्यादी प्रकारे सांगितलेला जो उद्देश आहे, तोच खरा उद्देश (हित) होय. त्याच्या आधारे ‘सार्थक-संपजन्य’ समजावे.

---

ဥဏှပကတိကဿ ပန ဒုဗ္ဗလဿ စ စီဝရံ သုခုမံ သပ္ပာယံ, သီတာလုကဿ ဃနံ ဒုပဋ္ဋံ. ဝိပရီတံ အသပ္ပာယံ. ယဿ ကဿစိ ဇိဏ္ဏံ အသပ္ပာယမေဝ. အဂ္ဂဠာဒိဒါနေန ဟိဿ တံ ပလိဗောဓကရံ ဟောတိ. တထာ ပဋ္ဋုဏ္ဏဒုကူလာဒိဘေဒံ လောဘနီယစီဝရံ. တာဒိသဉှိ အရညေ ဧကကဿ နိဝါသန္တရာယကရံ, ဇီဝိတန္တရာယကရဉ္စာပိ ဟောတိ. နိပ္ပရိယာယေန ပန ယံ နိမိတ္တကမ္မာဒိမိစ္ဆာဇီဝဝသေန ဥပ္ပန္နံ, ယဉ္စဿ သေဝမာနဿ အကုသလာ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာ ပရိဟာယန္တိ, တံ အသပ္ပာယံ. ဝိပရီတံ သပ္ပာယံ, တဿ ဝသေနေတ္ထ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ, ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဝသေနေဝ စ ဂေါစရသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

परंतु, उष्ण प्रकृती असलेल्या आणि दुर्बल व्यक्तीसाठी सुती व तलम (बारीक) चीवर अनुकूल असते; तर थंडी सहन न होणाऱ्या व्यक्तीसाठी जाड व दुहेरी (दुपट्टा) चीवर अनुकूल असते. याच्या उलट असणारे चीवर प्रतिकूल असते. कोणत्याही भिक्खूसाठी जीर्ण (फाटलेले) चीवर प्रतिकूलच असते. कारण, त्याला ठिगळ इत्यादी जोडण्यातच त्याचा वेळ वाया जातो आणि ते ध्यानात अडथळा निर्माण करणारे ठरते. तसेच, रेशीम किंवा तलम कापडाचे बनलेले लोभ उत्पन्न करणारे मौल्यवान चीवरही प्रतिकूलच असते. कारण, जंगलात एकट्या राहणाऱ्या भिक्खूसाठी तसे चीवर त्याच्या ब्रह्मचर्याला (वास्तव्याला) आणि प्राणालाही धोका निर्माण करणारे ठरू शकते. परंतु मुख्यत्वेकरून, जे चीवर निमित्त-कर्म (इशारे करणे) इत्यादी चुकीच्या उपजीविकेने (मिच्छा-आजीव) प्राप्त झाले असेल, आणि ज्याचा उपयोग केल्याने अकुशल धर्म वाढतात व कुशल धर्म नष्ट होतात, ते चीवर पूर्णपणे प्रतिकूल होय. याच्या उलट असणारे चीवर अनुकूल होय. त्याच्या आधारे येथे ‘सप्पाय-संपजन्य’ आणि कम्मट्ठान न सोडण्याच्या आधारे ‘गोचर-संपजन्य’ समजावे.

---

အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ ကောစိ စီဝရံ ပါရုပန္တော နတ္ထိ, ဝုတ္တပ္ပကာရစိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ ပန စီဝရပါရုပနံ ဟောတိ. တတ္ထ စီဝရမ္ပိ [Pg.230] အစေတနံ, ကာယောပိ အစေတနော. စီဝရံ န ဇာနာတိ ‘‘မယာ ကာယော ပါရုပိတော’’တိ. ကာယောပိ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ စီဝရေန ပါရုပိတော’’တိ. ဓာတုယောဝ ဓာတုသမူဟံ ပဋိစ္ဆာဒေန္တိ ပဋပိလောတိကာယ ပေါတ္ထကရူပပဋိစ္ဆာဒနေ ဝိယ. တသ္မာ နေဝ သုန္ဒရံ စီဝရံ လဘိတွာ သောမနဿံ ကာတဗ္ဗံ, န အသုန္ဒရံ လဘိတွာ ဒေါမနဿံ. နာဂဝမ္မိကစေတိယရုက္ခာဒီသု ဟိ ကေစိ မာလာဂန္ဓဓူမဝတ္ထာဒီဟိ သက္ကာရံ ကရောန္တိ, ကေစိ ဂူထမုတ္တကဒ္ဒမဒဏ္ဍသတ္ထပဟာရာဒီဟိ အသက္ကာရံ. န တေဟိ နာဂဝမ္မိကရုက္ခာဒယော သောမနဿံ ဝါ ကရောန္တိ ဒေါမနဿံ ဝါ. ဧဝမေဝံ နေဝ သုန္ဒရံ စီဝရံ လဘိတွာ သောမနဿံ ကာတဗ္ဗံ, န အသုန္ဒရံ လဘိတွာ ဒေါမနဿန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တပဋိသင်္ခါနဝသေနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

शरीराच्या आत ‘आत्मा’ नावाचा असा कोणीही नाही जो चीवर पांघरतो. परंतु, पूर्वोक्त चित्त-क्रियेमुळे उत्पन्न होणाऱ्या वायोधातूच्या प्रसारामुळेच चीवर पांघरले जाते. त्यामध्ये चीवरही अचेतन (जड) आहे आणि शरीरही अचेतन आहे. चीवर हे जाणत नाही की, “मी शरीराला झाकले आहे.” शरीरही हे जाणत नाही की, “मला चीवराने झाकले आहे.” जसे कापडाच्या तुकड्याने लाकडी बाहुलीला झाकावे, तसेच येथे केवळ धातूच धातूंच्या समूहाला झाकत आहेत. म्हणून, सुंदर चीवर मिळाल्यास आनंद (सोमनस्य) मानू नये आणि वाईट चीवर मिळाल्यास दुःख (दोमनस्य) मानू नये. कारण, काही लोक नागाचे वारूळ, चैत्य, वृक्ष इत्यादींची फुले, गंध, धूप, वस्त्र इत्यादींनी पूजा करतात; तर काही लोक विष्ठा, मूत्र, चिखल, काठी व शस्त्रांचे प्रहार इत्यादींनी त्यांचा अनादर करतात. परंतु, त्या पूजेने किंवा अनादराने ते नागाचे वारूळ, वृक्ष इत्यादी आनंदित किंवा दुःखी होत नाहीत. त्याचप्रमाणे, सुंदर चीवर मिळाल्यास आनंद मानू नये आणि वाईट चीवर मिळाल्यास दुःख मानू नये. अशा प्रकारे चिंतन करण्याच्या आधारे येथे ‘असंमोह-संपजन्य’ समजावे.

---

ပတ္တဓာရဏေပိ ပတ္တံ သဟသာဝ အဂ္ဂဟေတွာ – ‘‘ဣမံ ဂဟေတွာ ပိဏ္ဍာယ စရမာနော ဘိက္ခံ လဘိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပတ္တဂ္ဂဟဏပစ္စယာ ပဋိလဘိတဗ္ဗအတ္ထဝသေန သာတ္ထကသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကိသဒုဗ္ဗလသရီရဿ ပန ဂရုပတ္တော အသပ္ပာယော. ယဿ ကဿစိ စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟတော ဒုဗ္ဗိသောဓနီယော အသပ္ပာယောဝ. ဒုဒ္ဓေါတပတ္တော ဟိ န ဝဋ္ဋတိ, တံ ဓောဝန္တဿေဝ စဿ ပလိဗောဓော ဟောတိ. မဏိဝဏ္ဏပတ္တော ပန လောဘနီယော စီဝရေ ဝုတ္တနယေနေဝ အသပ္ပာယော. နိမိတ္တကမ္မာဒိဝသေန လဒ္ဓေါ, ပန ယဉ္စဿ သေဝမာနဿ အကုသလာ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာ ပရိဟာယန္တိ, အယံ ဧကန္တအသပ္ပာယောဝ. ဝိပရီတော သပ္ပာယော. တဿ ဝသေနေတ္ထ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ, ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဝသေနေဝ စ ဂေါစရသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

पात्र (भिक्षापात्र) धारण करण्याच्या बाबतीतही, अचानक पात्र हातात न घेता – “हे घेऊन भिक्षेसाठी फिरताना मला भिक्षा मिळेल,” अशा प्रकारे पात्र घेण्याच्या कारणाने प्राप्त होणाऱ्या हिताच्या आधारे ‘सार्थक-संपजन्य’ समजावे. परंतु, कृश आणि दुर्बल शरीर असलेल्या भिक्खूसाठी जड पात्र प्रतिकूल असते. ज्या पात्राला चार-पाच ठिकाणी सांधे (ठिगळे) जोडलेले आहेत आणि जे स्वच्छ करणे कठीण आहे, ते पात्र प्रतिकूलच होय. कारण जे पात्र नीट धुता येत नाही ते अयोग्य असते, आणि ते धुण्यातच भिक्खूचा वेळ वाया जातो (अडथळा निर्माण होतो). मण्यासारखा रंग असलेले आकर्षक पात्र चीवराच्या बाबतीत सांगितलेल्या नियमाप्रमाणेच प्रतिकूल असते. तसेच, जे पात्र निमित्त-कर्म इत्यादींद्वारे प्राप्त झाले असेल, आणि ज्याचा उपयोग केल्याने अकुशल धर्म वाढतात व कुशल धर्म नष्ट होतात, ते पात्र पूर्णपणे प्रतिकूलच होय. याच्या उलट असणारे पात्र अनुकूल होय. त्याच्या आधारे येथे ‘सप्पाय-संपजन्य’ आणि कम्मट्ठान न सोडण्याच्या आधारे ‘गोचर-संपजन्य’ समजावे.

---

အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ ကောစိ ပတ္တံ ဂဏှန္တော နတ္ထိ, ဝုတ္တပ္ပကာရစိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ ပတ္တဂ္ဂဟဏံ နာမ ဟောတိ. တတ္ထ ပတ္တောပိ အစေတနော, ဟတ္ထာပိ အစေတနာ. ပတ္တော န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဟတ္ထေဟိ ဂဟိတော’’တိ. ဟတ္ထာပိ န ဇာနန္တိ ‘‘ပတ္တော အမှေဟိ ဂဟိတော’’တိ. ဓာတုယောဝ ဓာတုသမူဟံ ဂဏှန္တိ, သဏ္ဍာသေန အဂ္ဂိဝဏ္ဏပတ္တဂ္ဂဟဏေ ဝိယာတိ ဧဝံ ပဝတ္တပဋိသင်္ခါနဝသေနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

शरीराच्या आत 'आत्मा' नावाचा पात्र पकडणारा कोणीही (कर्ता) नाही. पूर्वोक्त प्रकारच्या चित्त-क्रियाजन्य वायूधातूच्या प्रसरणामुळेच 'पात्र ग्रहण करणे' (पात्र पकडणे) घडते. त्यामध्ये पात्रही अचेतन आहे आणि हातही अचेतन आहेत. पात्राला हे माहीत नसते की, 'मला हातांनी पकडले आहे', आणि हातांनाही हे माहीत नसते की, 'आम्ही पात्राला पकडले आहे'. केवळ धातूच धातूंच्या समूहाला पकडतात; जसे लोहाराच्या सांडशीने लालभडक तापलेले पात्र पकडले जाते, त्याप्रमाणे. अशा प्रकारे घडणाऱ्या या प्रक्रियेच्या विचारपूर्वक चिंतनाद्वारे येथे 'असंमोह-संपजन्य' (मोहविरहित स्पष्ट ज्ञान) समजून घ्यावे.

---

အပိစ ယထာ ဆိန္နဟတ္ထပါဒေ ဝဏမုခေဟိ ပဂ္ဃရိတပုဗ္ဗလောဟိတကိမိကုလေ နီလမက္ခိကသမ္ပရိကိဏ္ဏေ အနာထသာလာယ အနာထမနုဿေ ဒိသွာ ဒယာလုကာ ပုရိသာ တေသံ ဝဏပဋ္ဋစောဠကာနိ စေဝ ကပါလာဒီဟိ ဘေသဇ္ဇာနိ စ ဥပနာမေန္တိ. တတ္ထ စောဠကာနိပိ ကေသဉ္စိ သဏှာနိ, ကေသဉ္စိ ထူလာနိ ပါပုဏန္တိ, ဘေသဇ္ဇကပါလာနိပိ ကေသဉ္စိ သုသဏ္ဌာနာနိ, ကေသဉ္စိ [Pg.231] ဒုဿဏ္ဌာနာနိ ပါပုဏန္တိ, န တေ တတ္ထ သုမနာ ဝါ ဒုမ္မနာ ဝါ ဟောန္တိ. ဝဏပဋိစ္ဆာဒနမတ္တေနေဝ ဟိ စောဠကေန ဘေသဇ္ဇပဋိဂ္ဂဟမတ္တေနေဝ စ ကပါလကေန တေသံ အတ္ထော. ဧဝမေဝ ယော ဘိက္ခု ဝဏစောဠကံ ဝိယ စီဝရံ, ဘေသဇ္ဇကပါလကံ ဝိယ စ ပတ္တံ, ကပါလေ ဘေသဇ္ဇမိဝ စ ပတ္တေ လဒ္ဓဘိက္ခံ သလ္လက္ခေတိ. အယံ သံဃာဋိပတ္တစီဝရဓာရဏေ အသမ္မောဟသမ္ပဇညေန ဥတ္တမသမ္ပဇာနကာရီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

आणखी एक उदाहरण म्हणजे, ज्यांचे हात-पाय कापले गेले आहेत, जखमांमधून पू आणि रक्त वाहत आहे, जे किड्यांनी भरलेले आहेत आणि ज्यांच्यावर निळ्या माशा घोंगावत आहेत, अशा अनाथालयात बसलेल्या अनाथ लोकांना पाहून दयाळू लोक त्यांच्या जखमा बांधण्यासाठी कापडाचे तुकडे आणि खापराच्या तुकड्यांमध्ये औषधे आणून देतात. त्या अनाथ लोकांपैकी काहींना मऊ (बारीक) कापड मिळते, तर काहींना जाडेभरडे कापड मिळते. तसेच औषध ठेवण्याची खापरेही काहींना चांगल्या आकाराची मिळतात, तर काहींना वाईट आकाराची मिळतात. परंतु, ते लोक त्यामुळे आनंदी किंवा दुःखी होत नाहीत. कारण केवळ जखम झाकण्यासाठी कापडाची आणि औषध घेण्यासाठी खापराचीच त्यांना गरज असते. त्याचप्रमाणे, जो भिक्खू चीवराला जखम झाकणाऱ्या कापडासारखे, पात्राला औषध ठेवण्याच्या खापरासारखे आणि पात्रात मिळालेल्या भिक्षेला (अन्नाला) खापरामधील औषधासारखे मानतो; तो भिक्खू संघात, पात्र आणि चीवर धारण करण्याच्या बाबतीत 'असंमोह-संपजन्या'ने युक्त असलेला 'उत्तम संपजानकारी' (उत्कृष्ट सजगतेने कार्य करणारा) आहे असे समजावे.

---

အသိတာဒီသု အသိတေတိ ပိဏ္ဍပါတဘောဇနေ. ပီတေတိ ယာဂုအာဒိပါနေ. ခါယိတေတိ ပိဋ္ဌခဇ္ဇကာဒိခါဒနေ. သာယိတေတိ မဓုဖာဏိတာဒိသာယနေ. တတ္ထ ‘‘နေဝ ဒဝါယာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တော အဋ္ဌဝိဓောပိ အတ္ထော အတ္ထော နာမ, တဿ ဝသေန သာတ္ထကသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'अशित' इत्यादी शब्दांमध्ये—'अशित' म्हणजे भोजन (पिंडपात) ग्रहण करणे. 'पीत' म्हणजे कांजी इत्यादी पेय पिणे. 'खायित' म्हणजे पिठाचे खाद्यपदार्थ इत्यादी खाणे. 'सायित' म्हणजे मध, काकवी इत्यादी चाखणे. त्यामध्ये 'नेव दवाय' (मजेसाठी नाही) इत्यादी सूत्रात सांगितलेला आठ प्रकारचा हेतू म्हणजेच 'अर्थ' होय; त्याच्या आधारे 'सार्थक-संपजन्य' (हेतूचे स्पष्ट ज्ञान) समजून घ्यावे.

---

လူခပဏီတတိတ္တမဓုရာဒီသု ပန ယေန ဘောဇနေန ယဿ အဖာသု ဟောတိ, တံ တဿ အသပ္ပာယံ. ယံ ပန နိမိတ္တကမ္မာဒိဝသေန ပဋိလဒ္ဓံ, ယဉ္စဿ ဘုဉ္ဇတော အကုသလာ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာ ပရိဟာယန္တိ, တံ ဧကန္တအသပ္ပာယမေဝ. ဝိပရီတံ သပ္ပာယံ. တဿ ဝသေနေတ္ထ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ, ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဝသေနေဝ စ ဂေါစရသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

परंतु, जाडेभरडे, उत्तम, कडू, गोड इत्यादी अन्नांपैकी ज्या भोजनाने ज्या भिक्खूला अस्वस्थता निर्माण होते, ते भोजन त्याच्यासाठी अयोग्य (असात्त्विक) आहे. तसेच, जे भोजन 'निमित्तकर्म' (इशारे करणे) इत्यादी अयोग्य मार्गाने मिळवले गेले आहे, आणि जे ग्रहण केल्याने भिक्खूचे अकुशल धर्म वाढतात व कुशल धर्म नष्ट होतात, ते भोजन पूर्णपणे अयोग्यच आहे. याच्या उलट असलेले भोजन योग्य (सात्त्विक) आहे. त्याच्या आधारे येथे 'सप्पाय-संपजन्य' (योग्यतेचे स्पष्ट ज्ञान) समजून घ्यावे, आणि कर्मस्थान (ध्यानविषय) न सोडता भोजन करण्याच्या आधारे 'गोचर-संपजन्य' समजून घ्यावे.

---

အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ ကောစိ ဘုဉ္ဇကော နတ္ထိ, ဝုတ္တပ္ပကာရစိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ ပတ္တပဋိဂ္ဂဟဏံ နာမ ဟောတိ, စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ ဟတ္ထဿ ပတ္တေ ဩတာရဏံ နာမ ဟောတိ, စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ အာလောပကရဏံ အာလောပုဒ္ဓရဏံ မုခဝိဝရဏဉ္စ ဟောတိ. န ကောစိ ကုဉ္စိကာယ န ယန္တကေန ဟနုကဋ္ဌီနိ ဝိဝရတိ, စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ အာလောပဿ မုခေ ဌပနံ ဥပရိဒန္တာနံ မုသလကိစ္စသာဓနံ ဟေဋ္ဌာဒန္တာနံ ဥဒုက္ခလကိစ္စသာဓနံ ဇိဝှာယ ဟတ္ထကိစ္စသာဓနဉ္စ ဟောတိ. ဣတိ နံ တတ္ထ အဂ္ဂဇိဝှာယ တနုကခေဠော, မူလဇိဝှာယ ဗဟလခေဠော မက္ခေတိ. တံ ဟေဋ္ဌာဒန္တဥဒုက္ခလေ ဇိဝှာဟတ္ထပရိဝတ္တိတံ ခေဠဥဒကတေမိတံ ဥပရိဒန္တမုသလသဉ္စုဏ္ဏိတံ ကောစိ ကဋစ္ဆုနာ ဝါ ဒဗ္ဗိယာ ဝါ အန္တော ပဝေသေန္တော နာမ နတ္ထိ, ဝါယောဓာတုယာဝ ပဝိသတိ. ပဝိဋ္ဌံ ပဝိဋ္ဌံ ကောစိ ပလာလသန္ထရံ ကတွာ ဓာရေန္တော နာမ နတ္ထိ, ဝါယောဓာတုဝသေနေဝ တိဋ္ဌတိ. ဌိတံ ဌိတံ ကောစိ ဥဒ္ဓနံ ကတွာ အဂ္ဂိံ ဇာလေတွာ ပစန္တော နာမ နတ္ထိ, တေဇောဓာတုယာဝ ပစ္စတိ. ပက္ကံ ပက္ကံ ကောစိ ဒဏ္ဍကေန ဝါ ယဋ္ဌိယာ ဝါ ဗဟိ နီဟရကော နာမ နတ္ထိ, ဝါယောဓာတုယေဝ နီဟရတိ. ဣတိ ဝါယောဓာတု အတိဟရတိ စ ဝီတိဟရတိ စ [Pg.232] ဓာရေတိ စ ပရိဝတ္တေတိ စ သဉ္စုဏ္ဏေတိ စ ဝိသောသေတိ စ နီဟရတိ စ; ပထဝီဓာတု ဓာရေတိ စ ပရိဝတ္တေတိ စ သဉ္စုဏ္ဏေတိ စ ဝိသောသေတိ စ; အာပေါဓာတု သိနေဟေတိ စ အလ္လတ္တဉ္စ အနုပါလေတိ; တေဇောဓာတု အန္တောပဝိဋ္ဌံ ပရိပါစေတိ; အာကာသဓာတု အဉ္ဇသော ဟောတိ; ဝိညာဏဓာတု တတ္ထ တတ္ထ သမ္မာပယောဂမနွာယ အာဘုဇတီတိ ဧဝံ ပဝတ္တပဋိသင်္ခါနဝသေနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

शरीराच्या आत 'आत्मा' नावाचा भोजन करणारा कोणीही नाही. पूर्वोक्त प्रकारच्या चित्त-क्रियाजन्य वायूधातूच्या प्रसरणामुळेच 'पात्र स्वीकारणे' घडते. चित्त-क्रियाजन्य वायूधातूच्या प्रसरणामुळेच हात पात्रात खाली नेणे घडते. चित्त-क्रियाजन्य वायूधातूच्या प्रसरणामुळेच घासाचा गोळा करणे, घास वर उचलणे आणि तोंड उघडणे घडते. कोणीही चावीने किंवा यंत्राने जबड्याची हाडे उघडत नाही. केवळ चित्त-क्रियाजन्य वायूधातूच्या प्रसरणामुळेच घास तोंडात ठेवणे, वरच्या दातांचे मुसळासारखे (कुटण्याचे) कार्य होणे, खालच्या दातांचे उखळासारखे (धारण करण्याचे) कार्य होणे आणि जिभेचे हातासारखे (अन्न फिरवण्याचे) कार्य होणे घडते. अशा प्रकारे, तेथे जिभेच्या शेंड्यावरील पातळ लाळ आणि जिभेच्या मुळाशी असलेली दाट लाळ अन्नाला माखते. खालच्या दातांच्या उखळात जिभेच्या हाताने फिरवलेले, लाळरूपी पाण्याने ओले झालेले आणि वरच्या दातरूपी मुसळाने बारीक कुटलेले ते अन्न आत ढकलणारा चमचा किंवा पळी घेऊन बसलेला कोणीही नाही; ते केवळ वायूधातूमुळेच आत प्रवेश करते. आत गेलेल्या अन्नाला पेंढ्याची चटई अंथरून धरून ठेवणारा कोणीही नाही; ते केवळ वायूधातूच्या प्रभावानेच तेथे राहते. तेथे राहिलेल्या अन्नाला चूल मांडून, अग्नी पेटवून शिजवणारा कोणीही नाही; ते केवळ तेजोधातूमुळेच पचते. पचलेले अन्न काठीने किंवा दांडक्याने बाहेर काढणारा कोणीही नाही; केवळ वायूधातूच ते बाहेर काढतो. अशा प्रकारे, वायूधातू अन्न आत नेतो, पुढे ढकलतो, धरून ठेवतो, फिरवतो, बारीक करतो, सुकवतो आणि बाहेर काढतो; पृथ्वीधातू अन्नाला आधार देतो, फिरवतो, बारीक करतो आणि सुकवतो; आपोधातू अन्नाला स्निग्ध करतो आणि त्याचा ओलावा टिकवून ठेवतो; तेजोधातू आत गेलेल्या अन्नाला पचवतो; आकाशधातू हा अन्नाचा मार्ग बनतो; आणि विज्ञानधातू त्या त्या ठिकाणी योग्य प्रयोगाच्या आधारे जाणीव ठेवतो. अशा प्रकारे घडणाऱ्या या प्रक्रियेच्या विचारपूर्वक चिंतनाद्वारे येथे 'असंमोह-संपजन्य' समजून घ्यावे.

---

အပိစ ဂမနတော, ပရိယေသနတော, ပရိဘောဂတော, အာသယတော, နိဓာနတော, အပရိပက္ကတော, ပရိပက္ကတော, ဖလတော, နိဿန္ဒတော, သမ္မက္ခနတောတိ ဧဝံ ဒသဝိဓံ ပဋိကူလဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခဏတောပေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိတ္ထာရကထာ ပနေတ္ထ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၉၄ အာဒယော) အာဟာရပဋိကူလသညာနိဒ္ဒေသတော ဂဟေတဗ္ဗာ.

शिवाय, जाण्याच्या दृष्टीने, शोधण्याच्या दृष्टीने, उपभोग घेण्याच्या दृष्टीने, आशयाच्या (साठवणुकीच्या जागेच्या) दृष्टीने, साठवणुकीच्या दृष्टीने, न पचलेल्या अन्नाच्या दृष्टीने, पचलेल्या अन्नाच्या दृष्टीने, परिणामाच्या दृष्टीने, स्रावाच्या दृष्टीने आणि माखण्याच्या दृष्टीने—अशा दहा प्रकारच्या प्रतिकूलतेचे (अशुचितेचे) चिंतन करण्याद्वारेही येथे 'असंमोह-संपजन्य' समजून घ्यावे. याविषयीचे सविस्तर वर्णन 'विसुद्धिमग्ग' ग्रंथातील 'आहारपटिकूलसञ्ञानिद्देस' मधून घ्यावे.

---

ဥစ္စာရပဿာဝကမ္မေတိ ဥစ္စာရဿ စ ပဿာဝဿ စ ကရဏေ. တတ္ထ ပတ္တကာလေ ဥစ္စာရပဿာဝံ အကရောန္တဿ သကလသရီရတော သေဒါ မုစ္စန္တိ, အက္ခီနိ ဘမန္တိ, စိတ္တံ န ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, အညေ စ ရောဂါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ကရောန္တဿ ပန သဗ္ဗံ တံ န ဟောတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. တဿ ဝသေန သာတ္ထကသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဋ္ဌာနေ ဥစ္စာရပဿာဝံ ကရောန္တဿ ပန အာပတ္တိ ဟောတိ, အယသော ဝဍ္ဎတိ, ဇီဝိတန္တရာယောပိ ဟောတိ. ပတိရူပေ ဌာနေ ကရောန္တဿ သဗ္ဗံ တံ န ဟောတီတိ ဣဒမေတ္ထ သပ္ပာယံ. တဿ ဝသေန သပ္ပာယသမ္ပဇညံ, ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဝသေန စ ဂေါစရသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'उच्चारपस्सावकम्म' म्हणजे मलमूत्र विसर्जन करणे. त्यामध्ये, योग्य वेळ आली असता मलमूत्र विसर्जन न करणाऱ्या व्यक्तीच्या संपूर्ण शरीरातून घाम सुटतो, डोळे गरगरतात, चित्त एकाग्र होत नाही आणि इतर रोग उत्पन्न होतात. परंतु, ते विसर्जन करणाऱ्याला हे सर्व त्रास होत नाहीत; हाच येथे 'अर्थ' (फायदा) आहे. त्याच्या आधारे 'सार्थक-संपजन्य' समजून घ्यावे. अयोग्य ठिकाणी मलमूत्र विसर्जन करणाऱ्या भिक्खूला 'आपत्ती' (विनय नियमांचा भंग) येते, अपकीर्ती वाढते आणि जीविताला धोकाही निर्माण होऊ शकतो. योग्य ठिकाणी विसर्जन करणाऱ्याला हे सर्व त्रास होत नाहीत; हेच येथे 'सप्पाय' (योग्य) आहे. त्याच्या आधारे 'सप्पाय-संपजन्य' समजून घ्यावे, आणि कर्मस्थान न सोडता मलमूत्र विसर्जन करण्याच्या आधारे 'गोचर-संपजन्य' समजून घ्यावे.

---

အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ ကောစိ ဥစ္စာရပဿာဝကမ္မံ ကရောန္တော နတ္ထိ, စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ ပန ဥစ္စာရပဿာဝကမ္မံ ဟောတိ. ယထာ ပန ပက္ကေ ဂဏ္ဍေ ဂဏ္ဍဘေဒေန ပုဗ္ဗလောဟိတံ အကာမတာယ နိက္ခမတိ, ယထာ စ အတိဘရိတာ ဥဒကဘာဇနာ ဥဒကံ အကာမတာယ နိက္ခမတိ, ဧဝံ ပက္ကာသယမုတ္တဝတ္ထီသု သန္နိစိတာ ဥစ္စာရပဿာဝါ ဝါယုဝေဂသမုပ္ပီဠိတာ အကာမတာယပိ နိက္ခမန္တိ. သော ပနာယံ ဧဝံ နိက္ခမန္တော ဥစ္စာရပဿာဝေါ နေဝ တဿ ဘိက္ခုနော အတ္တနော ဟောတိ န ပရဿ, ကေဝလံ သရီရနိဿန္ဒောဝ ဟောတိ. ယထာ ကိံ? ယထာ ဥဒကတုမ္ဗတော ပုရာဏဥဒကံ ဆဍ္ဍေန္တဿ နေဝ တံ အတ္တနော ဟောတိ န ပရေသံ, ကေဝလံ ပဋိဇဂ္ဂနမတ္တမေဝ ဟောတိ. ဧဝံ ပဝတ္တပဋိသင်္ခါနဝသေနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

स्वतःच्या शरीराच्या आत मल-मूत्र विसर्जनाची क्रिया करणारा 'आत्मा' नावाचा कोणीही नाही, तर केवळ चित्त-क्रियाजन्य वायूधातूच्या प्रसरणामुळेच मल-मूत्र विसर्जनाची क्रिया होते. ज्याप्रमाणे पिकलेला गळू फुटल्यावर, कोणतीही इच्छा नसतानाही पू आणि रक्त बाहेर पडते, आणि ज्याप्रमाणे पाण्याने काठोकाठ भरलेल्या भांड्यातून पाणी इच्छेशिवाय बाहेर पडते; त्याचप्रमाणे पक्वाशय आणि मूत्राशयात साठलेले मल आणि मूत्र, वायूच्या वेगाने ढकलले गेल्यामुळे, कोणतीही इच्छा नसतानाही बाहेर पडतात. अशा प्रकारे बाहेर पडणारे मल-मूत्र त्या भिक्खूच्या स्वतःच्या उपयोगाचे नसते आणि इतरांच्याही उपयोगाचे नसते, तो केवळ शरीराचा एक स्राव असतो. हे कशासारखे आहे? ज्याप्रमाणे पाण्याच्या पात्रातून जुने पाणी फेकून देणाऱ्या भिक्खूसाठी ते पाणी स्वतःच्या उपयोगाचे नसते आणि इतरांच्याही उपयोगाचे नसते, ती केवळ एक स्वच्छता करण्याची क्रिया असते. अशा प्रकारे, घडणाऱ्या प्रक्रियेच्या योग्य चिंतनाद्वारे येथे 'असंमोह-संपजन्य' (भ्रमरहित स्पष्ट ज्ञान) समजून घ्यावे.

---

ဂတာဒီသု [Pg.233] ဂတေတိ ဂမနေ. ဌိတေတိ ဌာနေ. နိသိန္နေတိ နိသဇ္ဇာယ. သုတ္တေတိ သယနေ. ဇာဂရိတေ တိ ဇာဂရဏေ. ဘာသိတေတိ ကထနေ. တုဏှီဘာဝေတိ အကထနေ. ဧတ္ထ စ ယော စိရံ ဂန္တွာ ဝါ စင်္ကမိတွာ ဝါ အပရဘာဂေ ဌိတော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘‘စင်္ကမနကာလေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ, အယံ ဂတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ.

'गत' इत्यादी शब्दांमध्ये—'गत' म्हणजे चालताना, 'ठित' म्हणजे उभे असताना, 'निसिन्न' म्हणजे बसलेले असताना, 'सुत्त' म्हणजे निद्रिस्त असताना, 'जागरित' म्हणजे जागे असताना, 'भासित' म्हणजे बोलताना आणि 'तुण्हीभावे' म्हणजे मौन बाळगताना. आणि येथे, जो भिक्खू बराच वेळ चालून किंवा चंक्रमण करून, त्यानंतर उभा राहून असा विचार करतो की, 'चंक्रमणाच्या वेळी उत्पन्न झालेले रूप आणि अरूप धर्म (भौतिक व मानसिक घटक) येथेच निरुद्ध झाले आहेत', तो चालण्याच्या क्रियेत 'संपजन्यपूर्वक कार्य करणारा' (संपजानकारी) म्हटला जातो.

---

ယော သဇ္ဈာယံ ဝါ ကရောန္တော ပဉှံ ဝါ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ မနသိကရောန္တော စိရံ ဌတွာ အပရဘာဂေ နိသိန္နော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘‘ဌိတကာလေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ, အယံ ဌိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ.

जो भिक्खू सज्झाय (सस्वर पाठ) करत असताना, किंवा प्रश्नांची उत्तरे देत असताना, किंवा कम्मट्ठान (ध्यानविषय) मननात आणत असताना, बराच वेळ उभा राहून, त्यानंतर बसल्यावर असा विचार करतो की, 'उभे राहण्याच्या वेळी उत्पन्न झालेले रूप आणि अरूप धर्म येथेच निरुद्ध झाले आहेत', तो उभे राहण्याच्या क्रियेत 'संपजन्यपूर्वक कार्य करणारा' म्हटला जातो.

---

ယော သဇ္ဈာယာဒိကရဏဝသေနေဝ စိရံ နိသီဒိတွာ အပရဘာဂေ နိပန္နော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ – ‘‘နိသိန္နကာလေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ, အယံ နိသိန္နေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ.

जो भिक्खू सज्झाय (सस्वर पाठ) इत्यादी करण्याच्या कारणाने बराच वेळ बसून, त्यानंतर आडवा झाल्यावर असा विचार करतो की, 'बसण्याच्या वेळी उत्पन्न झालेले रूप आणि अरूप धर्म येथेच निरुद्ध झाले आहेत', तो बसण्याच्या क्रियेत 'संपजन्यपूर्वक कार्य करणारा' म्हटला जातो.

---

ယော ပန နိပန္နကောဝ သဇ္ဈာယံ ကရောန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ မနသိကရောန္တော နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိတွာ အပရဘာဂေ ဥဋ္ဌာယ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ – ‘‘သယနကာလေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ, အယံ သုတ္တေ စ ဇာဂရိတေ စ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ. ကိရိယမယစိတ္တာနဉှိ အပ္ပဝတ္တံ သုတ္တံ နာမ, ပဝတ္တံ ဇာဂရိတံ နာမာတိ.

पण जो भिक्खू आडवा असतानाच सज्झाय करत किंवा कम्मट्ठान मननात आणत असताना झोपी जातो, आणि नंतर उठल्यावर असा विचार करतो की, 'झोपण्याच्या वेळी उत्पन्न झालेले रूप आणि अरूप धर्म येथेच निरुद्ध झाले आहेत', तो निद्रेत आणि जागृतावस्थेत 'संपजन्यपूर्वक कार्य करणारा' म्हटला जातो. कारण, क्रियाशील चित्ताची अप्रवृत्ती (कार्य न करणे) म्हणजे 'झोप' आणि त्याची प्रवृत्ती (कार्य करणे) म्हणजे 'जागृती' असे समजावे.

---

ယော ပန ဘာသမာနော – ‘‘အယံ သဒ္ဒေါ နာမ ဩဋ္ဌေ စ ပဋိစ္စ ဒန္တေ စ ဇိဝှဉ္စ တာလုဉ္စ ပဋိစ္စ စိတ္တဿ စ တဒနုရူပံ ပယောဂံ ပဋိစ္စ ဇာယတီ’’တိ သတော သမ္ပဇာနော ဘာသတိ, စိရံ ဝါ ပန ကာလံ သဇ္ဈာယံ ကတွာ ဓမ္မံ ဝါ ကထေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ ပရိဝတ္တေတွာ ပဉှံ ဝါ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အပရဘာဂေ တုဏှီဘူတော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘‘ဘာသိတကာလေ ဥပ္ပန္နာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ အယံ ဘာသိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ.

पण जो भिक्खू बोलताना—'हा ध्वनी ओठ, दात, जीभ, टाळू आणि मनाच्या तदनुरूप प्रयत्नावर अवलंबून उत्पन्न होतो'—अशा प्रकारे स्मृती आणि संपजन्याने युक्त होऊन बोलतो; किंवा बराच वेळ सज्झाय करून, धम्मदेशना देऊन, कम्मट्ठानाचा सराव करून किंवा प्रश्नांची उत्तरे देऊन, त्यानंतर मौन धारण करून असा विचार करतो की, 'बोलण्याच्या वेळी उत्पन्न झालेले रूप आणि अरूप धर्म येथेच निरुद्ध झाले आहेत', तो बोलण्याच्या क्रियेत 'संपजन्यपूर्वक कार्य करणारा' म्हटला जातो.

---

ယော တုဏှီဘူတော စိရံ ဓမ္မံ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ မနသိကတွာ အပရဘာဂေ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ – ‘‘တုဏှီဘူတကာလေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ. ဥပါဒါရူပပဝတ္တိယာ သတိ ဘာသတိ နာမ, အသတိ တုဏှီ ဘဝတိ နာမာတိ, အယံ တုဏှီဘာဝေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမာတိ. ဧဝမေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ တဿ ဝသေန သမ္ပဇာနကာရိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သတိပဋ္ဌာနမိဿကသမ္ပဇညံ ပုဗ္ဗဘာဂံ ကထိတံ.

जो मौन राहून बराच वेळ धम्माचे किंवा कम्मट्ठानाचे मनन करतो आणि त्यानंतर असा विचार करतो की, 'मौन बाळगण्याच्या वेळी उत्पन्न झालेले रूप आणि अरूप धर्म येथेच निरुद्ध झाले आहेत'; उपादाय रूपाची (ध्वनीची) प्रवृत्ती असताना त्याला 'बोलणे' म्हणतात, आणि ती नसताना 'मौन बाळगणे' म्हणतात, असे समजावे. तो मौन बाळगण्याच्या क्रियेत 'संपजन्यपूर्वक कार्य करणारा' म्हटला जातो. अशा प्रकारे, येथे 'असंमोह-संपजन्य' आणि त्याच्या प्रभावाने संपजन्यपूर्वक कार्य करणे समजून घ्यावे. या सुत्तात, सतिपट्ठानाने युक्त असलेल्या पूर्वभागातील संपजन्याविषयी सांगितले आहे.

---

၃. ဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. भिक्खू सुत्त वर्णन

---

၃၆၉. တတိယေ [Pg.234] ဧဝမေဝ ပနိဓေကစ္စေတိ သော ကိရ ဘိက္ခု ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထာပေတွာ ဣတော စိတော စ အာဟိဏ္ဍတိ, ကာယဝိဝေကံ နာနုယုဉ္ဇတိ. တေန နံ ဘဂဝါ နိဂ္ဂဏှန္တော ဧဝမာဟ. တသ္မာတိ ယသ္မာ သံခိတ္တေန ဒေသနံ ယာစသိ, တသ္မာ. ဒိဋ္ဌီတိ ကမ္မဿကတာဒိဋ္ဌိ.

३६९. तिसऱ्या सुत्तात—'एवमेव पनिधेकच्चे' (तसेच येथे काही...) म्हणजे, तो भिक्खू कम्मट्ठान शिकून घेऊन इकडे तिकडे भटकत राहतो आणि काय-विवेक (शारीरिक एकांत) साधण्याचा प्रयत्न करत नाही. म्हणूनच, भगवान त्या भिक्खूला ताकीद देण्यासाठी असे म्हणाले. 'तस्मा' (म्हणून) म्हणजे 'ज्याअर्थी तू संक्षेपात धम्मदेशनेची याचना करत आहेस, म्हणून...'. 'दिट्ठि' (दृष्टी) म्हणजे कम्मस्सकता दिट्ठि (कर्म-स्वकीयता दृष्टी).

---

၄. သာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. साल सुत्त वर्णन

---

၃၇၀. စတုတ္ထေ ဓမ္မဝိနယောတိ ဓမ္မောတိ ဝါ ဝိနယောတိ ဝါ ဥဘယမေတံ သတ္ထုသာသနဿေဝ နာမံ. သမာဒပေတဗ္ဗာတိ ဂဏှာပေတဗ္ဗာ. ဧကောဒိဘူတာတိ ခဏိကသမာဓိနာ ဧကဂ္ဂဘူတာ. သမာဟိတာ ဧကဂ္ဂစိတ္တာတိ ဥပစာရပ္ပနာဝသေန သမ္မာ ဌပိတစိတ္တာ စ ဧကဂ္ဂစိတ္တာ စ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ နဝကဘိက္ခူဟိ စေဝ ခီဏာသဝေဟိ စ ဘာဝိတသတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါ, သတ္တဟိ သေခေဟိ ဘာဝိတာ မိဿကာ.

३७०. चौथ्या सुत्तात—'धम्मविनय' म्हणजे 'धम्म' किंवा 'विनय', हे दोन्ही शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाचेच नाव आहे. 'समादपेतब्बा' म्हणजे ग्रहण करायला लावणे. 'एकोदिभूता' म्हणजे क्षणिक समाधीद्वारे एकाग्र झालेले. 'समाहिता एकग्गचित्ता' म्हणजे उपचार आणि अप्पना समाधीच्या प्रभावाने चांगल्या प्रकारे स्थिर झालेले आणि एकाग्र झालेले चित्त. या सुत्तात, नवीन भिक्खू आणि क्षीणास्रव (अर्हत) यांच्याद्वारे विकसित केलेले सतिपट्ठान हे पूर्वभागातील (लौकिक) आहे, तर सात प्रकारच्या शैक्ष (सेख) पुद्गलांद्वारे विकसित केलेले सतिपट्ठान हे मिश्र आहे.

---

၆. သကုဏဂ္ဃိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. सकुणग्घि सुत्त वर्णन

---

၃၇၂. ဆဋ္ဌေ သကုဏဂ္ဃီတိ သကုဏံ ဟနတီတိ သကုဏဂ္ဃိ, သေနဿေတံ အဓိဝစနံ. သဟသာ အဇ္ဈပတ္တာတိ လောဘသာဟသေန ပတ္တာ. အလက္ခိကာတိ နိဿိရိကာ. အပ္ပပုညာတိ ပရိတ္တပုညာ. သစေဇ္ဇ မယန္တိ သစေ အဇ္ဇ မယံ. နင်္ဂလကဋ္ဌကရဏန္တိ နင်္ဂလေန ကသိကရဏံ, အဓုနာ ကဋ္ဌံ ခေတ္တဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. လေဍ္ဍုဋ္ဌာနန္တိ လေဍ္ဍူနံ ဌာနံ. သံဝဒမာနာတိ သမ္မာ ဝဒမာနာ, အတ္တနော ဗလဿ သုဋ္ဌု ဝဏ္ဏံ ဝဒမာနာတိ အတ္ထော. မဟန္တံ လေဍ္ဍုံ အဘိရုဟိတွာတိ ဥဒ္ဓနသဏ္ဌာနေန ဌိတေသု တီသု လေဍ္ဍူသု ‘‘ဣတော သေနေ အာဂစ္ဆန္တေ ဣတော နိက္ခမိဿာမိ, ဣတော အာဂစ္ဆန္တေ ဣတော’’တိ သလ္လက္ခေတွာ တေသု ဧကံ လေဍ္ဍုံ အဘိရုဟိတွာ အဋ္ဌာသိ အဝဒမာနော. သန္နယှာတိ ခုရပ္ပံ သန္နယှမာနော ဝိယ သန္နယှိတွာ သုဋ္ဌု ဌပေတွာ. ဗဟုအာဂတော ခေါ မျာယန္တိ ‘‘မယှံ အတ္ထာယ အယံ ဗဟုတံ ဌာနံ အာဂတော, အပ္ပံ အဝသိဋ္ဌံ, ဣဒါနိ မံ ဂဏှိဿတီ’’တိ ဉတွာ ဒါရုဂုဠော ဝိယ ဝိနိဝတ္တိတွာ တဿေဝ လေဍ္ဍုဿ အန္တရေ ပစ္စုပါဒိ, ပဋိပန္နော ပဝိဋ္ဌောတိ အတ္ထော. ဥရံ ပစ္စတာဠေသီတိ ‘‘ဧကပ္ပဟာရေနေဝ လာပဿ သီသံ ဆိန္ဒိတွာ ဂဟေဿာမီ’’တိ [Pg.235] ပက္ခန္ဒတ္တာ ဝေဂံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တော တသ္မိံ လေဍ္ဍုသ္မိံ ဥရံ ပတာဠေသိ. တာဝဒေဝဿ ဟဒယမံသံ ဖာလိယိတ္ထ. အထ လာပေါ ‘‘ဒိဋ္ဌာ ဝတ သတ္တုနော ပိဋ္ဌီ’’တိ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော တဿ ဟဒယေ အပရာပရံ စင်္ကမိ.

३७२. सहाव्या सुत्तात—'सकुणग्घि' म्हणजे 'पक्ष्यांची शिकार करणारा'; हे ससाण्याचे नाव आहे. 'सहसा अज्झपत्ता' म्हणजे लोभ आणि बळजबरीने पकडलेले. 'अलक्खिका' म्हणजे दुर्दैवी/शोभाहीन. 'अप्पपुञ्ञा' म्हणजे अल्पपुण्य असलेले. 'सचेज्ज मयं' म्हणजे 'जर आज आम्ही...'. 'नंगलकट्ठकरणं' म्हणजे नांगराने नांगरणी करणे, नुकतेच नांगरलेले शेत असा अर्थ आहे. 'लेड्डुट्ठानं' म्हणजे मातीच्या ढेकळांची जागा. 'संवदमाना' म्हणजे स्वतःच्या शक्तीची स्तुती करत आव्हान देणे असा अर्थ आहे. 'महन्तं लेड्डुं अभिरुहित्वा' म्हणजे चुलीच्या रचनेसारख्या असलेल्या तीन ढेकळांवर, 'जर ससाणा इकडून आला तर मी इकडे पळेन, आणि तिकडून आला तर तिकडे पळेन' असा विचार करून, त्यांपैकी एका ढेकळावर चढून तो काहीही न बोलता उभा राहिला. 'सन्नय्हा' म्हणजे तीक्ष्ण बाणाला सज्ज केल्याप्रमाणे, स्वतःला सज्ज करून (पंख) व्यवस्थित स्थिर करून. 'बहुआगतो खो म्यायं' म्हणजे 'माझ्या शिकारीसाठी हा ससाणा खूप लांबून आला आहे, आता थोडेच अंतर उरले आहे, आता तो मला पकडेल' हे ओळखून, मागे वळून तो त्याच ढेकळाच्या फटीत शिरला असा अर्थ आहे. 'उरं पच्चताळेसि' म्हणजे 'एकाच फटक्यात या लाव्हा पक्ष्याचे डोके उडवून त्याला पकडेन' या विचाराने वेगाने झेप घेतल्यामुळे, स्वतःचा वेग आवरता न आल्याने त्याने त्या ढेकळावर आपली छाती जोरात आपटली. त्याच क्षणी त्याचे हृदय फाटले. तेव्हा तो लाव्हा पक्षी 'शत्रूचा पराभव मी पाहिला आहे!' अशा आनंदाने प्रफुल्लित होऊन त्याच्या छातीवर इकडे तिकडे फिरू लागला.

---

၇. မက္ကဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. मक्कट सुत्त वर्णन

---

၃၇၃. သတ္တမေ ဒုဂ္ဂါတိ ဒုဂ္ဂမာ. စာရီတိ သဉ္စာရော. လေပံ ဩဍ္ဍေန္တီတိ ဝဋရုက္ခခီရာဒီဟိ ယောဇေတွာ လေပံ ကရောန္တိ, တံ မက္ကဋာနံ ဓုဝဂမနဋ္ဌာနန္တိ သလ္လက္ခေတွာ ရုက္ခသာခါဒီသု ဌပေန္တိ. ပဉ္စောဍ္ဍိတောတိ ပဉ္စသု ဌာနေသု ကာဇဒဏ္ဍကံ ပဝေသေတွာ ဂဟေတဗ္ဗာ ကာဇသိက္ကာ ဝိယ ဩဍ္ဍိတော. ထုနံ သေတီတိ ထုနန္တော သယတိ.

३७३. सातव्या सुत्तात, 'दुग्गा' म्हणजे दुर्गम (जाण्यास कठीण). 'चारी' म्हणजे संचार (फिरणे). 'लेपं ओड्डेन्ति' म्हणजे वडाच्या झाडाचा चीक इत्यादी एकत्र करून लेप (चिकट डिंक) तयार करतात आणि माकडांच्या नेहमी येण्या-जाण्याची ही जागा आहे असे ओळखून तो झाडांच्या फांद्या इत्यादींवर ठेवतात. 'पञ्चोड्डितो' म्हणजे पाच ठिकाणी कावड अडकवून धरून ठेवलेल्या कावडीच्या शिक्याप्रमाणे अडकलेला. 'थुनं सेति' म्हणजे कण्हत (विव्हळत) पडून राहतो.

---

၈. သူဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. सूदसुत्तवण्णना (सूद सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

၃၇၄. အဋ္ဌမေ သူဒေါတိ ဘတ္တကာရကော. နာနစ္စယေဟီတိ နာနာစယေဟိ, နာနာဝိဓေဟီတိ အတ္ထော. အယမေဝ ဝါ ပါဌော. အမ္ဗိလဂ္ဂေဟီတိ အမ္ဗိလကောဋ္ဌာသေဟိ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗတ္ထ. အဘိဟရတီတိ ဂဟဏတ္ထာယ ဟတ္ထံ ပသာရေတိ. ဗဟုံ ဂဏှာတီတိ ဧကဂ္ဂဟဏေန ဗဟုံ ဂဏှန္တောပိ ပုနပ္ပုနံ ဂဏှန္တောပိ ဗဟုံ ဂဏှတေဝ. အဘိဟာရာနန္တိ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါ ဥက္ခိပိတွာ အဘိဟဋာနံ ဒါယာနံ. ဥပက္ကိလေသာတိ ပဉ္စ နီဝရဏာ. နိမိတ္တံ န ဥဂ္ဂဏှာတီတိ ‘‘ဣမံ မေ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုလောမံ ဝါ ဂေါတြဘုံ ဝါ အာဟစ္စ ဌိတ’’န္တိ န ဇာနာတိ, အတ္တနော စိတ္တဿ နိမိတ္တံ ဂဏှိတုံ န သက္ကောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ သတိပဋ္ဌာနာဝ ကထိတာ.

३७४. आठव्या सुत्तात, 'सूदो' म्हणजे आचारी (स्वयंपाकी). 'नानाच्चयेहि' म्हणजे विविध प्रकारच्या चवींचे, असा अर्थ आहे. किंवा हाच मूळ पाठ आहे. 'अम्बिलग्गेहि' म्हणजे आंबट भागांनी (आंबट चवीच्या पदार्थांनी). सर्व ठिकाणी हाच नियम समजावा. 'अभिहरति' म्हणजे घेण्यासाठी हात पुढे पसरवणे. 'बहुं गण्हाति' म्हणजे एकाच वेळी पुष्कळ घेत असला किंवा वारंवार घेत असला तरी पुष्कळच घेतो. 'अभिहारानं' म्हणजे शंभर किंवा हजार नाणी उचलून आणून दिलेल्या राजाच्या भेटी (बक्षिसे). 'उपक्किलेसा' म्हणजे पाच नीवरणे. 'निमित्तं न उग्गण्हाति' म्हणजे 'माझे हे कर्मस्थान अनुलोम किंवा गोत्रभू ज्ञानापर्यंत पोहोचून स्थिरावले आहे' हे तो जाणत नाही, आपल्या चित्ताचे निमित्त ग्रहण करण्यास तो असमर्थ ठरतो. या सुत्तात पूर्वभागातील विपश्यना आणि सतिपट्ठान यांविषयीच सांगितले आहे.

---

၉. ဂိလာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. गिलानासुत्तवण्णना (गिलाण सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

၃၇၅. နဝမေ ဗေဠုဝဂါမကေတိ ဝေသာလိယာ သမီပေ ဧဝံနာမကော ပါဒဂါမော အတ္ထိ, တသ္မိံ. ယထာမိတ္တန္တိအာဒီသု မိတ္တာတိ မိတ္တာဝ. သန္ဒိဋ္ဌာတိ တတ္ထ တတ္ထ သင်္ဂမ္မ ဒိဋ္ဌမတ္တာ နာတိဒဠှမိတ္တာ. သမ္ဘတ္တာတိ သုဋ္ဌု ဘတ္တာ သိနေဟဝန္တော ဒဠှမိတ္တာ. ယေသံ ယတ္ထ ယတ္ထ ဧဝရူပါ ဘိက္ခူ အတ္ထိ, တေ တတ္ထ တတ္ထ ဝဿံ ဥပေထာတိ အတ္ထော. ကသ္မာ ဧဝမာဟ? တေသံ ဖာသုဝိဟာရတ္ထာယ. တေသံ ကိရ ဗေဠုဝဂါမကေ သေနာသနံ နပ္ပဟောတိ, ဘိက္ခာပိ [Pg.236] မန္ဒာ. သမန္တာ ဝေသာလိယာ ပန ဗဟူနိ သေနာသနာနိ, ဘိက္ခာပိ သုလဘာ. တသ္မာ ဧဝမာဟ.

३७५. नवव्या सुत्तात, 'बेळुवगामके' म्हणजे वैशालीच्या जवळ या नावाचे एक उपनगर (खेडेगाव) आहे, त्यामध्ये. 'यथामित्तं' इत्यादी शब्दांमध्ये 'मित्ता' म्हणजे मित्रच. 'सन्दिट्ठा' म्हणजे तिथे तिथे एकत्र yeun केवळ पाहिलेले (परिचित), जे फार घट्ट मित्र नसतात. 'सम्भत्ता' म्हणजे अत्यंत विश्वासू, स्नेही आणि घट्ट मित्र. ज्यांचे जिथे जिथे असे भिक्खू (मित्र) आहेत, त्यांनी तिथे तिथे वर्षावास करावा, असा अर्थ आहे. भगवंतांनी असे का म्हटले? त्यांच्या सुखावह विहारासाठी. कारण असे ऐकिवात आहे की, त्या बेळुवगाममध्ये त्यांच्यासाठी पुरेशी सेनासने (निवासस्थाने) नव्हती आणि भिक्षाही कमी मिळत असे. परंतु वैशालीच्या सभोवताली अनेक सेनासने आहेत आणि भिक्षाही सहज उपलब्ध आहे. म्हणून त्यांनी असे म्हटले.

---

အထ ကသ္မာ ‘‘ယထာသုခံ ဂစ္ဆထာ’’တိ န ဝိဿဇ္ဇေသိ? တေသံ အနုကမ္ပာယ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အဟံ ဒသမာသမတ္တံ ဌတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမိ. သစေ ဣမေ ဒူရံ ဂစ္ဆိဿန္တိ, မံ ပရိနိဗ္ဗာနကာလေ ဒဋ္ဌုံ န သက္ခိဿန္တိ. အထ နေသံ ‘သတ္ထာ ပရိနိဗ္ဗာယန္တော အမှာကံ သတိမတ္တမ္ပိ န အဒါသိ. သစေ ဇာနေယျာမ, န ဧဝံ ဒူရေ ဝသေယျာမာ’တိ ဝိပ္ပဋိသာရော ဘဝေယျ. ဝေသာလိယာ သမန္တာ ပန ဝဿံ ဝသန္တာ မာသဿ အဋ္ဌ ဝါရေ အာဂန္တွာ ဓမ္မံ သုဏိဿန္တိ, သုဂတောဝါဒံ လဘိဿန္တီ’’တိ န ဝိဿဇ္ဇေသိ.

तर मग त्यांनी 'तुम्ही तुमच्या सुखाप्रमाणे जा' असे म्हणून त्यांना का पाठवून दिले नाही? त्यांच्यावरील अनुकंपेमुळे. त्यांच्या मनात असा विचार आला होता की – 'मी आणखी सुमारे दहा महिने राहून परिनिर्वाण पावेन. जर हे भिक्खू दूर निघून गेले, तर माझ्या परिनिर्वाणाच्या वेळी ते माझे दर्शन घेऊ शकणार नाहीत. मग त्यांच्या मनात असा पश्चात्ताप होईल की, शास्त्यांनी परिनिर्वाण पावताना आम्हाला साधी आठवणही केली नाही. जर आम्हाला ठाऊक असते, तर आम्ही अशा प्रकारे दूर राहिलो नसतो.' परंतु वैशालीच्या सभोवताली वर्षावास करत राहिल्यास, ते महिन्यातून आठ वेळा येऊन धम्म ऐकतील आणि सुगतांचा उपदेश प्राप्त करतील. या विचाराने त्यांनी त्यांना पाठवून दिले नाही.

---

ခရောတိ ဖရုသော. အာဗာဓောတိ ဝိသဘာဂရောဂေါ. ဗာဠှာတိ ဗလဝတိယော. မာရဏန္တိကာတိ မရဏန္တံ မရဏသန္တိကံ ပါပနသမတ္ထာ. သတော သမ္ပဇာနော အဓိဝါသေသီတိ သတိံ သူပဋ္ဌိတံ ကတွာ ဉာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ အဓိဝါသေသိ. အဝိဟညမာနောတိ ဝေဒနာနုဝတ္တနဝသေန အပရာပရံ ပရိဝတ္တနံ အကရောန္တော အပီဠိယမာနော အဒုက္ခိယမာနော စ အဓိဝါသေသိ. အနာမန္တေတွာတိ အဇာနာပေတွာ. အနပလောကေတွာတိ အဇာနာပေတွာဝ ဩဝါဒါနုသာသနိံ အဒတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝီရိယေနာတိ ပုဗ္ဗဘာဂဝီရိယေန စေဝ ဖလသမာပတ္တိဝီရိယေန စ. ပဋိပဏာမေတွာတိ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ. ဇီဝိတသင်္ခါရန္တိ ဧတ္ထ ဇီဝိတမ္ပိ ဇီဝိတသင်္ခါရော. ယေန ဇီဝိတံ သင်္ခရီယတိ ဆိဇ္ဇမာနံ ဃဋေတွာ ဌပီယတိ, သော ဖလသမာပတ္တိဓမ္မောပိ ဇီဝိတသင်္ခါရော. သော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. အဓိဋ္ဌာယာတိ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပဝတ္တေတွာ ဇီဝိတဌပနသမတ္ထံ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇေယျန္တိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော.

'खरो' म्हणजे तीव्र (कठोर). 'आबाधो' म्हणजे विसभागरोग (शारीरिक व्याधी). 'बाळ्हा' म्हणजे अत्यंत बलवान (तीव्र). 'मारणन्तिका' म्हणजे मरणापर्यंत किंवा मरणाच्या समीप पोहोचवण्यास समर्थ असणारी. 'सतो सम्पजानो अधिवासेसि' म्हणजे स्मृतीला चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून, ज्ञानाने (वेदनेचे स्वरूप) ओळखून त्यांनी ती सहन केली. 'अविहञ्ञमानो' म्हणजे वेदनेच्या आहारी जाऊन इकडेतिकडे न तळमळता, पीडित न होता आणि दुःखी न होता त्यांनी ती सहन केली. 'अनामन्तेत्वा' म्हणजे न कळवता. 'अनपलोकेत्वा' म्हणजे न कळवताच, अंतिम उपदेश न देता, असा अर्थ सांगितले आहे. 'वीरियेन' म्हणजे पूर्वभागातील वीर्य आणि फलसमापत्तीचे वीर्य या दोन्हीद्वारे. 'पटिपणामेत्वा' म्हणजे दूर सारून (दाबून ठेवून). 'जीवितसङ्खारं' या संदर्भात, येथे जीवन (जीवितेंद्रिय) हाच जीवितसंस्कार आहे. ज्याच्याद्वारे जीवन टिकवून ठेवले जाते, नष्ट होण्यापासून रोखून जोडले जाते, तो फलसमापत्तीचा धम्म देखील जीवितसंस्कार आहे. तोच येथे अभिप्रेत आहे. 'अधिट्ठाय' म्हणजे अधिष्ठान करून, प्रवृत्त करून, जीवन टिकवून ठेवण्यास समर्थ अशा फलसमापत्तीमध्ये समापन्न व्हावे, हा येथे थोडक्यात अर्थ आहे.

---

ကိံ ပန ဘဂဝါ ဣတော ပုဗ္ဗေ ဖလသမာပတ္တိံ န သမာပဇ္ဇတီတိ? သမာပဇ္ဇတိ. သာ ပန ခဏိကသမာပတ္တိ. ခဏိကသမာပတ္တိ စ အန္တောသမာပတ္တိယံယေဝ ဝေဒနံ ဝိက္ခမ္ဘေတိ, သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတမတ္တဿ ကဋ္ဌပါတေန ဝါ ကဌလပါတေန ဝါ ဆိန္နသေဝါလော ဝိယ ဥဒကံ, ပုန သရီရံ ဝေဒနာ အဇ္ဈောတ္ထရတိ. ယာ ပန ရူပသတ္တကံ အရူပသတ္တကဉ္စ နိဂ္ဂုမ္ဗံ နိဇ္ဇဋံ ကတွာ မဟာဝိပဿနာဝသေန သမာပန္နာ သမာပတ္တိ, သာ သုဋ္ဌု ဝိက္ခမ္ဘေတိ. ယထာ နာမ ပုရိသေန ပေါက္ခရဏိံ ဩဂါဟေတွာ ဟတ္ထေဟိ စ ပါဒေဟိ စ သုဋ္ဌု အပဗျုဠှသေဝါလော [Pg.237] စိရေန ဥဒကံ ဩတ္ထရတိ, ဧဝမေဝ တတော ဝုဋ္ဌိတဿ စိရေန ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣတိ ဘဂဝါ တံဒိဝသံ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကေ အဘိနဝံ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေန္တော ဝိယ ရူပသတ္တကံ အရူပသတ္တကဉ္စ နိဂ္ဂုမ္ဗံ နိဇ္ဇဋံ ကတွာ စုဒ္ဒသဟာကာရေဟိ သန္နေတွာ မဟာဝိပဿနာယ ဝေဒနံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ‘‘ဒသမာသေ မာ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိ, သမာပတ္တိဝိက္ခမ္ဘိတာ ဝေဒနာ ဒသ မာသေ န ဥပ္ပဇ္ဇိယေဝ.

तर मग काय भगवंत यापूर्वी फलसमापत्तीमध्ये समापन्न होत नव्हते का? ते समापन्न होत असत. परंतु ती क्षणिक समापत्ती होती. आणि क्षणिक समापत्ती केवळ समापत्तीच्या आतच वेदनेला दूर सारते; समापत्तीमधून उठल्याबरोबर, लाकूड किंवा खापर पडल्याने बाजूला झालेली शेवाळ जशी पुन्हा पाण्यावर पसरते, त्याप्रमाणे शरीराला वेदना पुन्हा व्यापून टाकते. परंतु जी रूपसप्तक आणि अरूपसप्तक यांना अडथळामुक्त व गुंतागुंतविरहित करून महाविपश्यनेच्या द्वारे प्राप्त केलेली समापत्ती असते, ती वेदनेला चांगल्या प्रकारे दूर सारते. ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने तळ्यात उतरून हातांनी आणि पायांनी शेवाळ चांगल्या प्रकारे बाजूला केल्यावर ती शेवाळ पाण्याला व्यापण्यास बराच वेळ घेते, त्याचप्रमाणे त्या समापत्तीमधून उठलेल्या भगवंतांना बऱ्याच वेळाने वेदना उत्पन्न होते. अशा प्रकारे भगवंतांनी त्या दिवशी महाबोधीच्या आसनावर जणू नवीन विपश्यना प्रस्थापित करत असल्यासारखे रूपसप्तक आणि अरूपसप्तक यांना अडथळामुक्त व गुंतागुंतविरहित करून, चौदा प्रकारांनी एकत्र करून, महाविपश्यनेद्वारे वेदनेला दूर सारून 'दहा महिने वेदना उत्पन्न होऊ नये' असा संकल्प करून ते समापत्तीमध्ये समापन्न झाले. समापत्तीद्वारे दूर सारलेली वेदना दहा महिने उत्पन्न झालीच नाही.

---

ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဂိလာနော ဟုတွာ ပုန ဝုဋ္ဌိတော. မဓုရကဇာတော ဝိယာတိ သဉ္ဇာတဂရုဘာဝေါ သဉ္ဇာတထဒ္ဓဘာဝေါ သူလေ ဥတ္တာသိတပုရိသော ဝိယ. န ပက္ခာယန္တီတိ န ပကာသန္တိ, နာနာကာရတော န ဥပဋ္ဌဟန္တိ. ဓမ္မာပိ မံ နပ္ပဋိဘန္တီတိ သတိပဋ္ဌာနဓမ္မာ မယှံ ပါကဋာ န ဟောန္တီတိ ဒီပေတိ. တန္တိဓမ္မာ ပန ထေရဿ သုပ္ပဂုဏာ. န ဥဒါဟရတီတိ ပစ္ဆိမဩဝါဒံ န ဒေတိ, တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

'गिलाना वुट्ठितो' म्हणजे आजारी होऊन पुन्हा उठलेला (आजारपणातून बरा झालेला). 'मधुरकजातो विय' म्हणजे शरीरात जडपणा आणि ताठरपणा निर्माण झालेला, जणू सुळावर चढवलेला माणूस. 'न पक्खायन्ति' म्हणजे स्पष्ट दिसत नाहीत, विविध रूपांनी समोर उपस्थित होत नाहीत. 'धम्मापि मं नप्पटिभन्ति' म्हणजे 'सतिपट्ठान धम्म मला स्पष्ट जाणवत नाहीत' हे दर्शवते. परंतु तन्तिधम्म (परियत्ति धम्म) थेरांना (आयुष्यमान आनंदांना) चांगल्या प्रकारे अवगत होते. 'न उदाहरति' म्हणजे अंतिम उपदेश देत नाहीत, याला अनुसरून म्हटले आहे.

---

အနန္တရံ အဗာဟိရန္တိ ဓမ္မဝသေန ဝါ ပုဂ္ဂလဝသေန ဝါ ဥဘယံ အကတွာ. ‘‘ဧတ္တကံ ဓမ္မံ ပရဿ န ဒေသေဿာမီ’’တိ ဟိ စိန္တေန္တော ဓမ္မံ အဗ္ဘန္တရံ ကရောတိ နာမ, ‘‘ဧတ္တကံ ပရဿ ဒေသေဿာမီ’’တိ စိန္တေန္တော ဗာဟိရံ ကရောတိ နာမ. ‘‘ဣမဿ ပုဂ္ဂလဿ ဒေသေဿာမီ’’တိ စိန္တေန္တော ပန ပုဂ္ဂလံ အဗ္ဘန္တရံ ကရောတိ နာမ, ‘‘ဣမဿ န ဒေသေဿာမီ’’တိ စိန္တေန္တော ပုဂ္ဂလံ ဗာဟိရံ ကရောတိ နာမ. ဧဝံ အကတွာ ဒေသိတောတိ အတ္ထော. အာစရိယမုဋ္ဌီတိ ယထာ ဗာဟိရကာနံ အာစရိယမုဋ္ဌိ နာမ ဟောတိ, ဒဟရကာလေ ကဿစိ အကထေတွာ ပစ္ဆိမကာလေ မရဏမဉ္စေ နိပန္နာ ပိယမနာပဿ အန္တေဝါသိကဿ ကထေန္တိ, ဧဝံ တထာဂတဿ ‘‘ဣဒံ မဟလ္လကကာလေ ပစ္ဆိမဌာနေ ကထေဿာမီ’’တိ မုဋ္ဌိံ ကတွာ ပရိဟရိတွာ ဌပိတံ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ.

"अनंतरं अबाहिरं" (आत किंवा बाहेर भेद न करता) म्हणजे धम्माच्या दृष्टीने किंवा पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने दोन्हीमध्ये भेद न करणे होय. "एवढा धम्म मी दुसऱ्याला शिकवणार नाही" असा विचार करणे म्हणजे धम्माला 'अभ्यंतर' (गुप्त) करणे होय, आणि "एवढा धम्म मी दुसऱ्याला शिकवेन" असा विचार करणे म्हणजे त्याला 'बाह्य' करणे होय. "या व्यक्तीला मी शिकवेन" असा विचार करणे म्हणजे पुद्गलाला 'अभ्यंतर' (आपला) करणे होय, आणि "या व्यक्तीला मी शिकवणार नाही" असा विचार करणे म्हणजे पुद्गलाला 'बाह्य' (परका) करणे होय. असा कोणताही भेद न करता उपदेश केला आहे, असा याचा अर्थ आहे. "आचरियमुट्ठि" (गुरुमुष्टी) म्हणजे ज्याप्रमाणे बाहेरील (इतर संप्रदायांच्या) गुरूंची गुरुमुष्टी असते, जे आपल्या तरुण वयात कोणालाही न सांगता, शेवटी मृत्यूशय्येवर पडलेले असताना आपल्या प्रिय व आवडत्या शिष्याला सांगतात; त्याप्रमाणे तथागतांजवळ "हे मी वृद्धपकाळी किंवा शेवटच्या वेळी सांगेन" असे मूठ दाबून (गुपित ठेवून) किंवा लपवून ठेवलेले काहीही नाही, हे दर्शविते.

---

အဟံ ဘိက္ခုသံဃန္တိ အဟမေဝ ဘိက္ခုသံဃံ ပရိဟရိဿာမီတိ ဝါ, မမုဒ္ဒေသိကောတိ အဟံ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗဋ္ဌေန ဥဒ္ဒေသော အဿာတိ မမုဒ္ဒေသိကော, မမေဝ ဥဒ္ဒိဿိတွာ မံ ပစ္စာသီသမာနော ဘိက္ခုသံဃော ဟောတု မမ အစ္စယေန မာ ဝါ အဟောသိ, ယံ ဝါ တံ ဝါ ဟောတူတိ ဣတိ ဝါ ပန ယဿ အဿာတိ အတ္ထော. န ဧဝံ ဟောတီတိ ဗောဓိပလ္လင်္ကေယေဝ ဣဿာမစ္ဆေရာနံ ဝိဂတတ္တာ [Pg.238] ဧဝံ န ဟောတိ. သ ကိန္တိ သော ကိံ. အာသီတိကောတိ အသီတိသံဝစ္ဆရိကော, ဣဒံ ပစ္ဆိမဝယံ အနုပ္ပတ္တဘာဝဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဝေဌမိဿကေနာတိ ဗာဟဗန္ဓစက္ကဗန္ဓာဒိနာ ပဋိသင်္ခရဏေန ဝေဌမိဿကေန. မညေတိ ဇရသကဋံ ဝိယ ဝေဌမိဿကေန မညေ ယာပေတိ, အရဟတ္တဖလဝေဌနေန စတုဣရိယာပထကပ္ပနံ တထာဂတဿ ဟောတီတိ ဒဿေတိ.

"मी भिक्खू संघाचे..." म्हणजे "मीच भिक्खू संघाचे नेतृत्व (पालन) करीन" असे, किंवा "ममुद्देसिको" म्हणजे "मी त्यांचा मार्गदर्शक (शास्ता) आहे" या अर्थाने 'ममुद्देसिको' होय. "भिक्खू संघाने केवळ माझ्यावरच अवलंबून राहावे, माझ्या मृत्यूनंतर तो नष्ट होऊ नये किंवा काहीही होवो" असा विचार ज्याच्या मनात येतो, असा याचा अर्थ आहे. "असे होत नाही" कारण बोधिपर्यंकावरच (बोधीवृक्षाखालीच) ईर्ष्या आणि मत्सर नष्ट झाल्यामुळे तथागतांच्या मनात असा विचार येत नाही. "स किन्ति" म्हणजे "तो काय". "आसीतिको" म्हणजे ऐंशी वर्षांचा; हे शेवटच्या वयाला (वृद्धावस्थेला) प्राप्त झाल्याचे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. "वेठमिस्सकेन" म्हणजे बांबूच्या पट्ट्या किंवा चाकांचे पट्टे बांधून दुरुस्त केलेल्या गाडीप्रमाणे. "माझ्या मते" म्हणजे एखादी जुनी जीर्ण गाडी दुरुस्त करून चालवावी, त्याप्रमाणे तथागतांचे शरीर अर्हत्त्वफलाच्या समापत्तीच्या साहाय्याने चारही इरियापथांचे (हालचालींचे) नियंत्रण करते, हे दर्शविते.

---

ဣဒါနိ တမတ္ထံ ပကာသေန္တော ယသ္မိံ အာနန္ဒ သမယေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဗ္ဗနိမိတ္တာနန္တိ ရူပနိမိတ္တာဒီနံ. ဧကစ္စာနံ ဝေဒနာနန္တိ လောကိယာနံ ဝေဒနာနံ. တသ္မာတိဟာနန္ဒာတိ ယသ္မာ ဣမိနာ ဖလသမာပတ္တိဝိဟာရေန ဖာသု ဟောတိ, တသ္မာ တုမှေပိ တဒတ္ထာယ ဧဝံ ဝိဟရထာတိ ဒဿေတိ. အတ္တဒီပါတိ မဟာသမုဒ္ဒဂတာ ဒီပံ ဝိယ အတ္တာနံ ဒီပံ ပတိဋ္ဌံ ကတွာ ဝိဟရထ. အတ္တသရဏာတိ အတ္တဂတိကာဝ ဟောထ, မာ အညဂတိကာ. ဓမ္မဒီပဓမ္မသရဏပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ ဓမ္မောတိ နဝဝိဓော လောကုတ္တရဓမ္မော ဝေဒိတဗ္ဗော. တမတဂ္ဂေတိ တမအဂ္ဂေ, မဇ္ဈေ တ-ကာရော ပဒသန္ဓိဝသေန ဝုတ္တော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣမေ အဂ္ဂတမာတိ တမတဂ္ဂါတိ. ဧဝံ သဗ္ဗံ တမသောတံ ဆိန္ဒိတွာ အတိဝိယ အဂ္ဂေ ဥတ္တမဘာဝေ ဧတေ, အာနန္ဒ, မမ ဘိက္ခူ ဘဝိဿန္တိ, တေသံ အဂ္ဂေ ဘဝိဿန္တိ. ယေ ကေစိ သိက္ခာကာမာ, သဗ္ဗေသံ တေသံ စတုသတိပဋ္ဌာနဂေါစရာဝ ဘိက္ခူ အဂ္ဂေ ဘဝိဿန္တီတိ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ ဂဏှီတိ.

आता तोच अर्थ स्पष्ट करताना "ज्या वेळी, आनंदा..." इत्यादी म्हणाले. तेथे "सब्बनिमित्तानं" म्हणजे रूप-निमित्त इत्यादींचे. "एकच्चानं वेदनानं" म्हणजे लौकिक वेदनांचे. "तस्मातिहानन्द" म्हणजे "म्हणूनच, आनंदा!" कारण या फल-समापत्तीच्या विहाराने सुख लाभते, म्हणून तुम्हीही त्याच हेतूने असेच विहार करा, हे दर्शविते. "अत्तदीपा" म्हणजे महासागरातील बेटाप्रमाणे स्वतःलाच दीप (बेट) व आधार बनवून विहार करा. "अत्तसरणा" म्हणजे स्वतःलाच शरण जा, दुसऱ्या कोणाला शरण जाऊ नका. "धम्मदीपा" आणि "धम्मसरणा" या पदांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. आणि येथे "धम्म" म्हणजे नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धम्म समजावा. "तमतग्गे" म्हणजे "तम्-अग्गे" (ते सर्वश्रेष्ठ होतील), मधील 'त' हा वर्ण पदसंधीमुळे आला आहे. याचा अर्थ असा आहे की - "हे सर्वात श्रेष्ठ आहेत" म्हणून त्यांना 'तमतग्गा' म्हटले आहे. अशा प्रकारे अज्ञानाचा सर्व प्रवाह तोडून, हे माझे भिक्खू अत्यंत श्रेष्ठ अशा उत्तम अवस्थेला प्राप्त होतील, आनंदा! ते त्यांच्यात सर्वश्रेष्ठ होतील. जे कोणी शिक्षेची (सिक्खेची) इच्छा बाळगणारे आहेत, त्या सर्वांमध्ये चार स्मृतिप्रस्थानांचे (सतिपट्ठानांचे) आचरण करणारे भिक्खूच सर्वश्रेष्ठ होतील, अशा प्रकारे अर्हत्त्वाच्या शिखरावर या उपदेशाची सांगता केली आहे.

---

၁၀. ဘိက္ခုနုပဿယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. भिक्खुनुपस्सयसुत्तवण्णना (भिक्षुणी निवास सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

၃၇၆. ဒသမေ တေနုပသင်္ကမီတိ တသ္မိံ ဥပဿယေ ကမ္မဋ္ဌာနကမ္မိကာ ဘိက္ခုနိယော အတ္ထိ, တာသံ ဥဿုက္ကာပေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေဿာမီတိ ဥပသင်္ကမိ. ဥဠာရံ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသန္တိ ပုဗ္ဗဝိသေသတော အပရံ ဥဠာရဝိသေသံ. တတ္ထ မဟာဘူတပရိဂ္ဂဟော ပုဗ္ဗဝိသေသော, ဥပါဒါရူပပရိဂ္ဂဟော အပရဝိသေသော နာမ. တထာ သကလရူပပရိဂ္ဂဟော ပုဗ္ဗဝိသေသော, အရူပပရိဂ္ဂဟော အပရဝိသေသော နာမ. ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟော ပုဗ္ဗဝိသေသော, ပစ္စယပရိဂ္ဂဟော [Pg.239] အပရဝိသေသော နာမ သပ္ပစ္စယနာမရူပဒဿနံ ပုဗ္ဗဝိသေသော, တိလက္ခဏာရောပနံ အပရဝိသေသော နာမ. ဧဝံ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဥဠာရဝိသေသံ ဇာနာတီတိ အတ္ထော.

३७६. दहाव्या सुत्तात "तेनुपसंकमि" (तेथे गेले) म्हणजे त्या भिक्षुणी-निवासात (उपाश्रयात) कम्मट्ठान (ध्यान) साधना करणाऱ्या भिक्षुणी होत्या, त्यांना प्रोत्साहित करून कम्मट्ठान शिकवावे या उद्देशाने ते तेथे गेले. "उळारं पुब्बेनापरं विसेसं" म्हणजे पूर्वीच्या विशेषापेक्षा नंतरचा अधिक श्रेष्ठ विशेष. त्यामध्ये, महाभूतांचे ग्रहण (समजून घेणे) हा 'पूर्व विशेष' आहे, आणि उपादाय रूपांचे ग्रहण हा 'अपर (नंतरचा) विशेष' आहे. त्याचप्रमाणे, संपूर्ण रूपाचे ग्रहण हा 'पूर्व विशेष' आणि अरूपाचे (नामाचे) ग्रहण हा 'अपर विशेष' आहे. रूप आणि अरूप या दोन्हीचे ग्रहण हा 'पूर्व विशेष' आणि प्रत्ययांचे (कारणांचे) ग्रहण हा 'अपर विशेष' आहे. सप्रत्यय (कारणासहित) नाम-रूपाचे दर्शन हा 'पूर्व विशेष' आणि त्रिलक्षणांचे (अनित्य, दुःख, अनात्म) आरोपण करणे हा 'अपर विशेष' आहे. अशा प्रकारे पूर्वीचा आणि नंतरचा श्रेष्ठ विशेष जाणतो, असा याचा अर्थ आहे.

---

ကာယာရမ္မဏောတိ ယံ ကာယံ အနုပဿတိ, တမေဝ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ကိလေသပရိဠာဟော. ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ စိတ္တံ ဝိက္ခိပတီတိ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ပုထုတ္တာရမ္မဏေ စိတ္တုပ္ပာဒေါ ဝိက္ခိပတိ. ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ပသာဒနီယေ နိမိတ္တေ စိတ္တံ ပဏိဒဟိတဗ္ဗန္တိ ဧဝံ ကိလေသပရိဠာဟေ စ လီနတ္တေ စ ဗဟိဒ္ဓါဝိက္ခေပေ စ ဥပ္ပန္နေ ကိလေသာနုရဉ္ဇိတေန န ဝတ္တိတဗ္ဗံ, ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ပသာဒနီယေ ပသာဒါဝဟေ ဗုဒ္ဓါဒီသု အညတရသ္မိံ ဌာနေ ကမ္မဋ္ဌာနစိတ္တံ ဌပေတဗ္ဗံ. စိတ္တံ သမာဓိယတီတိ အာရမ္မဏေ သမ္မာ အာဓိယတိ သုဋ္ဌု ဌပိတံ ဌပိယတိ. ပဋိသံဟရာမီတိ ပသာဒနီယဋ္ဌာနတော ပဋိသံဟရာမိ, မူလကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခံယေဝ နံ ကရောမီတိ အတ္ထော. သော ပဋိသံဟရတိ စေဝါတိ မူလကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခဉ္စ ပေသေတိ. န စ ဝိတက္ကေတိ န စ ဝိစာရေတီတိ ကိလေသဝိတက္ကံ န ဝိတက္ကေတိ, ကိလေသဝိစာရံ န ဝိစာရေတိ. အဝိတက္ကောမှိ အဝိစာရောတိ ကိလေသဝိတက္ကဝိစာရေဟိ အဝိတက္ကာဝိစာရော. အဇ္ဈတ္တံ သတိမာ သုခမသ္မီတိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ ပဝတ္တာယ သတိယာ ‘‘သတိမာဟမသ္မိ သုခိတော စာ’’တိ ပဇာနာတိ.

"कायारम्मणो" म्हणजे ज्या कायेचे (शरीराचे) तो अनुदर्शन करतो, त्यालाच आलंबन (विषय) बनवून क्लेशांचा परिदाह (दाह) उत्पन्न होतो. "बहिद्धा वा चित्तं विक्खिपति" म्हणजे कम्मट्ठानाच्या बाहेर विविध बाह्य आलंबनांवर चित्त विचलित होते. "कोणत्यातरी प्रसन्नता देणाऱ्या निमित्तावर चित्त एकाग्र करावे" म्हणजे अशा प्रकारे क्लेशांचा परिदाह, आळस (लीनता) आणि बाह्य विक्षेप (चित्ताचे विचलित होणे) उत्पन्न झाले असता, क्लेशांनी रंगलेल्या चित्ताने वागू नये, तर बुद्ध इत्यादींपैकी कोणत्याही एका प्रसन्नता देणाऱ्या विषयावर कम्मट्ठान-चित्त स्थिर करावे. "चित्तं समाधियति" म्हणजे आलंबनावर चित्त चांगल्या प्रकारे स्थिर होते, उत्तम प्रकारे प्रस्थापित केले जाते. "पटिसंहरामि" म्हणजे प्रसन्नता देणाऱ्या विषयावरून चित्त परत वळवून मूळ कम्मट्ठानाकडेच लावतो, असा याचा अर्थ आहे. "सो पटिसंहरति चेव" म्हणजे तो साधक चित्त परत वळवतो आणि मूळ कम्मट्ठानाकडेच भावना-चित्त लावतो. "न च वितक्केति न च विचारेति" म्हणजे क्लेशयुक्त वितर्क करत नाही आणि क्लेशयुक्त विचार करत नाही. "अवितक्कोम्हि विचारो" म्हणजे क्लेशयुक्त वितर्क आणि विचारांपासून मुक्त झाल्यामुळे मी वितर्करहित व विचाररहित झालो आहे. "अज्झत्तं सतिमा सुखमस्मि" म्हणजे कम्मट्ठानरूपी गोचरात (विषयात) प्रवृत्त झालेल्या स्मृतीमुळे "मी स्मृतिमान आणि सुखी आहे" असे तो जाणतो.

---

ဧဝံ ခေါ, အာနန္ဒ, ပဏိဓာယ ဘာဝနာ ဟောတီတိ ဧဝံ, အာနန္ဒ, ဌပေတွာ ဘာဝနာ ဟောတိ. ဣမဿ ဟိ ဘိက္ခုနော ယထာ နာမ ပုရိသဿ မဟန္တံ ဥစ္ဆုဘာရံ ဥက္ခိပိတွာ ယန္တသာလံ နေန္တဿ ကိလန္တကိလန္တကာလေ ဘူမိယံ ဌပေတွာ ဥစ္ဆုခဏ္ဍံ ခါဒိတွာ ပုန ဥက္ခိပိတွာ ဂမနံ ဟောတိ; ဧဝမေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ ဥဂ္ဂဟိတကမ္မဋ္ဌာနဿ ကာယပရိဠာဟာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု တံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဌပေတွာ ဗုဒ္ဓဂုဏာဒိအနုဿရဏေန စိတ္တံ ပသာဒေတွာ ကမ္မနိယံ ကတွာ ဘာဝနာ ပဝတ္တာ, တသ္မာ ‘‘ပဏိဓာယ ဘာဝနာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တဿ ပန ပုရိသဿ ဥစ္ဆုဘာရံ ယန္တသာလံ နေတွာ ပီဠေတွာ ရသပါနံ ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ကမ္မဋ္ဌာနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ ဖလသမာပတ္တိသုခါနုဘဝနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

"अशा प्रकारे, आनंदा! प्रणिधान करून भावना होते" म्हणजे, हे आनंदा! (मूळ कम्मट्ठान) बाजूला ठेवून भावना करणे होय. कारण या भिक्खूच्या बाबतीत, ज्याप्रमाणे एखादा माणूस उसाची मोठी मोळी उचलून गुऱ्हाळाकडे (यंत्रशाळेकडे) घेऊन जात असताना, थकवा आल्यावर ती मोळी जमिनीवर ठेवतो, उसाचा तुकडा खातो आणि पुन्हा ती मोळी उचलून पुढे जातो; त्याचप्रमाणे, अर्हत्त्व प्राप्त करण्यासाठी कम्मट्ठान शिकलेल्या या भिक्खूला शारीरिक परिदाह इत्यादी उत्पन्न झाले असता, ते कम्मट्ठान बाजूला ठेवून, बुद्धगुणांचे अनुस्मरण करून चित्त प्रसन्न करतो, त्याला कार्यक्षम बनवतो आणि पुन्हा मूळ कम्मट्ठानाची भावना करतो. म्हणूनच 'प्रणिधान करून भावना होते' असे म्हटले आहे. आणि त्या माणसाने उसाची मोळी गुऱ्हाळात नेऊन, ती पिळून उसाचा रस पिण्याप्रमाणे, या भिक्खूने कम्मट्ठान शिखरावर (पूर्णत्वास) पोहोचवून अर्हत्त्व प्राप्त केल्यावर फल-समापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेणे होय, असे समजावे.

---

ဗဟိဒ္ဓါတိ မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ပဟာယ ဗဟိ အညသ္မိံ အာရမ္မဏေ. အပ္ပဏိဓာယာတိ အဋ္ဌပေတွာ. အထ ပစ္ဆာ ပုရေ အသံခိတ္တံ ဝိမုတ္တံ အပ္ပဏိဟိတန္တိ ပဇာနာတီတိ ဧတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေန ဝါ သရီရဝသေန ဝါ ဒေသနာဝသေန ဝါ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

"बहिद्धा" म्हणजे मूळ कम्मट्ठान सोडून बाहेरील दुसऱ्या आलंबनावर. "अप्पणिधाय" म्हणजे चित्त एकाग्र न करता (चित्त न लावता). "नंतर मागे व पुढे असंक्षिप्त, विमुक्त आणि अप्रणिहित आहे असे जाणतो" यामध्ये कम्मट्ठानाच्या दृष्टीने, शरीराच्या दृष्टीने किंवा उपदेशाच्या (देशनेच्या) दृष्टीने अर्थ समजून घ्यावा.

---

တတ္ထ [Pg.240] ကမ္မဋ္ဌာနေ တာဝ ကမ္မဋ္ဌာနဿ အဘိနိဝေသော ပုရေ နာမ, အရဟတ္တံ ပစ္ဆာ နာမ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ကိလေသပရိဠာဟဿ ဝါ လီနတ္တဿ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါဝိက္ခေပဿ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ ဩကာသံ အဒေန္တော သုဒန္တဂေါဏေ ယောဇေတွာ သာရေန္တော ဝိယ စတုရဿစ္ဆိဒ္ဒေ သုတစ္ဆိတံ စတုရဿဃဋိကံ ပက္ခိပန္တော ဝိယ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ အတိဋ္ဌန္တော အလဂ္ဂန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, သော ပုရေသင်္ခါတဿ ကမ္မဋ္ဌာနာဘိနိဝေသဿ ပစ္ဆာသင်္ခါတဿ အရဟတ္တဿ စ ဝသေန ပစ္ဆာ ပုရေ အသံခိတ္တံ ဝိမုတ္တံ အပ္ပဏိဟိတန္တိ ပဇာနာတိ နာမ.

त्या कम्मट्ठानामध्ये सर्वप्रथम कम्मट्ठानावर चित्त एकाग्र करणे याला 'पूर्व' (आधीचे) म्हटले जाते आणि अरहत्तपदाला 'पश्चात' (नंतरचे) म्हटले जाते. तेथे जो भिक्खू मूळ कम्मट्ठानाला ग्रहण करून, क्लेशांच्या संतापाला किंवा चित्ताच्या संकोचाला (आळसाला) किंवा बाह्य विषयांमध्ये चित्ताच्या विखुरण्याला उत्पन्न होण्यास संधी न देता, चांगल्या प्रकारे प्रशिक्षित केलेल्या बैलांना जुंपून गाडी हाकणाऱ्या सारथ्याप्रमाणे, किंवा चौकोनी छिद्रामध्ये चांगल्या प्रकारे तासलेली चौकोनी मेख बसवण्याप्रमाणे विपश्यनेला प्रस्थापित करून, न थांबता व आसक्त न होता अरहत्तपदाला प्राप्त करतो; तो भिक्खू 'पूर्व' म्हटलेल्या कम्मट्ठानावरील चित्ताच्या एकाग्रतेच्या आणि 'पश्चात' म्हटलेल्या अरहत्तपदाच्या सामर्थ्याने 'माझे चित्त मागे व पुढे विखुरलेले नाही, मुक्त आहे आणि प्रणिधीरहित (आकांक्षारहित) आहे' असे जाणतो.

---

သရီရေ ပန ပါဒင်္ဂုလီနံ အဂ္ဂပဗ္ဗာနိ ပုရေ နာမ, သီသကဋာဟံ ပစ္ဆာ နာမ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ပါဒင်္ဂုလီနံ အဂ္ဂပဗ္ဗအဋ္ဌိကေသု အဘိနိဝိသိတွာ ဗျာဘင်္ဂိယာ ယဝကလာပံ မောစေန္တော ဝိယ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဒိသောကာသပရိစ္ဆေဒဝသေန အဋ္ဌီနိ ပရိဂ္ဂဏှန္တော အန္တရာ ကိလေသပရိဠာဟာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိံ ဝါရေတွာ ယာဝ သီသကဋာဟာ ဘာဝနံ ပါပေတိ, သော ပုရေသင်္ခါတာနံ အဂ္ဂပါဒင်္ဂုလိပဗ္ဗာနံ ပစ္ဆာသင်္ခါတဿ သီသကဋာဟဿ စ ဝသေန ပစ္ဆာ ပုရေ အသံခိတ္တံ ဝိမုတ္တံ အပ္ပဏိဟိတန္တိ ပဇာနာတိ နာမ.

शरीरामध्ये तर पायांच्या बोटांचे अग्रभाग याला 'पूर्व' म्हटले जाते आणि कवटीला 'पश्चात' म्हटले जाते. तेथे जो भिक्खू पायांच्या बोटांच्या अग्रभागाच्या हाडांवर चित्त एकाग्र करून, कावडीने यवाच्या (सातूच्या) पेंढ्या मोकळ्या करण्याप्रमाणे, वर्ण (रंग), संस्थान (आकार), दिशा, अवकाश आणि परिच्छेद यांच्या सामर्थ्याने हाडांचे ग्रहण करत (त्यांना जाणत), दरम्यानच्या काळात क्लेशांचा संताप इत्यादींच्या उत्पत्तीला रोखून कवटीपर्यंत ध्यानभावनेला पोहोचवतो; तो भिक्खू 'पूर्व' म्हटलेल्या पायांच्या बोटांच्या अग्रभागांच्या आणि 'पश्चात' म्हटलेल्या कवटीच्या सामर्थ्याने 'माझे चित्त मागे व पुढे विखुरलेले नाही, मुक्त आहे आणि प्रणिधीरहित आहे' असे जाणतो.

---

ဒေသနာယပိ ဒွတ္တိံသာကာရဒေသနာယ ကေသာ ပုရေ နာမ, မတ္ထလုင်္ဂံ ပစ္ဆာ နာမ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ကေသေသု အဘိနိဝိသိတွာ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဒိသောကာသဝသေန ကေသာဒယော ပရိဂ္ဂဏှန္တော အန္တရာ ကိလေသပရိဠာဟာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိံ ဝါရေတွာ ယာဝ မတ္ထလုင်္ဂါ ဘာဝနံ ပါပေတိ. သော ပုရေသင်္ခါတာနံ ကေသာနံ ပစ္ဆာသင်္ခါတဿ မတ္ထလုင်္ဂဿ စ ဝသေန ပစ္ဆာ ပုရေ အသံခိတ္တံ ဝိမုတ္တံ အပ္ပဏိဟိတန္တိ ပဇာနာတိ နာမ.

उपदेशात (देशनेमध्ये) सुद्धा, बत्तीस आकारांच्या (द्वत्तिंसाकार) उपदेशात केसांना 'पूर्व' म्हटले जाते आणि मेंदूला 'पश्चात' म्हटले जाते. तेथे जो भिक्खू केसांवर चित्त एकाग्र करून, वर्ण, संस्थान, दिशा आणि अवकाशाच्या सामर्थ्याने केस इत्यादींचे ग्रहण करत, दरम्यानच्या काळात क्लेशांचा संताप इत्यादींच्या उत्पत्तीला रोखून मेंदूपर्यंत ध्यानभावनेला पोहोचवतो; तो भिक्खू 'पूर्व' म्हटलेल्या केसांच्या आणि 'पश्चात' म्हटलेल्या मेंदूच्या सामर्थ्याने 'माझे चित्त मागे व पुढे विखुरलेले नाही, मुक्त आहे आणि प्रणिधीरहित आहे' असे जाणतो.

---

ဧဝံ ခေါ, အာနန္ဒ, အပ္ပဏိဓာယ ဘာဝနာ ဟောတီတိ ဧဝံ, အာနန္ဒ, အဋ္ဌပေတွာ ဘာဝနာ ဟောတိ. ဣမဿ ဟိ ဘိက္ခုနော ယထာ နာမ ပုရိသဿ ဂုဠဘာရံ လဘိတွာ အတ္တနော ဂါမံ အတိဟရန္တဿ အန္တရာ အဋ္ဌပေတွာဝ ဥစ္စင်္ဂေ ပက္ခိတ္တာနိ ဂုဠခဏ္ဍာဒီနိ ခါဒနီယာနိ ခါဒန္တဿ အတ္တနော ဂါမေယေဝ ဩတရဏံ ဟောတိ, ဧဝမေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ အာရဒ္ဓဘာဝနဿ ကာယပရိဠာဟာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိံ ဝါရေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာ ပဝတ္တာ, တသ္မာ ‘‘အပ္ပဏိဓာယ ဘာဝနာ’’တိ ဝုတ္တာ. တဿ ပန ပုရိသဿ တံ ဂုဠဘာရံ အတ္တနော ဂါမံ နေတွာ ဉာတီဟိ သဒ္ဓိံ ပရိဘောဂေါ ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော [Pg.241] ကမ္မဋ္ဌာနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ ဖလသမာပတ္တိသုခါနုဘဝနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ကထိတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

“आनंदा, अशा प्रकारे अप्पणिधाय भावना (प्रणिधीरहित भावना) होते” याचा अर्थ असा की, हे आनंदा, न थांबता ध्यानभावना होते. कारण की, ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाला गुळाचे ओझे मिळून ते आपल्या गावी घेऊन जात असताना, वाटेत न थांबताच पदरात ठेवलेले गुळाचे तुकडे इत्यादी खाण्याचे पदार्थ खात खात आपल्या गावातच ओझे उतरवणे होते; त्याचप्रमाणे अरहत्तपद प्राप्त करण्यासाठी वीर्यपूर्वक भावना सुरू केलेल्या या भिक्खूची, शरीराचा संताप इत्यादींची उत्पत्ती रोखून कम्मट्ठानाची भावना प्रवृत्त होते, म्हणून तिला “अप्पणिधाय भावना” असे म्हटले आहे. आणि त्या माणसाने ते गुळाचे ओझे आपल्या गावी नेऊन नातेवाईकांसह त्याचा उपभोग घेण्याप्रमाणे, या भिक्खूने कम्मट्ठानाला शेवटास पोहोचवून अरहत्तपद प्राप्त केल्यावर फलसमापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेणे, असे समजले पाहिजे. या सुत्तात पूर्वभाग-विपश्यना सांगितली आहे. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

အမ္ဗပါလိဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

पहिला अंबपालिवग्ग समाप्त.

---

၂. နာလန္ဒဝဂ္ဂေါ

२. नालंदवग्ग

---

၂. နာလန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. नालंदसुत्तवण्णना (नालंद सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

၃၇၈. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ဒုတိယေ နာလန္ဒာယန္တိ နာလန္ဒာတိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ, တံ နဂရံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ. ပါဝါရိကမ္ဗဝနေတိ ဒုဿပါဝါရိကသေဋ္ဌိနော အမ္ဗဝနေ. တံ ကိရ တဿ ဥယျာနံ အဟောသိ. သော ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဘဂဝတိ ပသန္နော တသ္မိံ ဥယျာနေ ကုဋိလေဏမဏ္ဍပါဒိပဋိမဏ္ဍိတံ ဘဂဝတော ဝိဟာရံ ကတွာ နိယျာတေသိ. သော ဝိဟာရော ဇီဝကမ္ဗဝနံ ဝိယ ပါဝါရိကမ္ဗဝနန္တွေဝ သင်္ခံ ဂတော. တသ္မိံ ပါဝါရိကမ္ဗဝနေ ဝိဟရတီတိ အတ္ထော.

३७८. दुसऱ्या वग्गच्या दुसऱ्या सुत्तात 'नालंदायं' म्हणजे नालंदा नावाच्या नगरात, त्या नगराला गोचरग्राम (भिक्षेचे गाव) करून. 'पावारिकम्बवने' म्हणजे दुस्स-पावारिक (वस्त्र व्यापारी) श्रेष्ठीच्या आंब्याच्या बागेत. ती खरोखर त्यांची बाग (उद्यान) होती. त्यांनी भगवंतांची धम्मदेशना ऐकून भगवंतांवर प्रसन्न होऊन, त्या उद्यानात कुटी, लेण (गुहा), मंडप इत्यादींनी सुशोभित केलेला विहार भगवंतांसाठी बनवून तो अर्पण केला. तो विहार जीवक-अम्बवनाप्रमाणे 'पावारिक-अम्बवन' या नावानेच प्रसिद्ध झाला. 'त्या पावारिक-अम्बवनात विहार करत होते' असा अर्थ आहे.

---

ဧဝံပသန္နောတိ ဧဝံ ဥပ္ပန္နသဒ္ဓေါ, ဧဝံ သဒ္ဒဟာမီတိ အတ္ထော. ဘိယျောဘိညတရောတိ ဘိယျတရော အဘိညာတော ဘိယျတရာဘိယျော ဝါ, ဥတ္တရိတရဉာဏောတိ အတ္ထော. သမ္ဗောဓိယန္တိ သဗ္ဗညုတညာဏေ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေ ဝါ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ ဟိ ဗုဒ္ဓဂုဏာ နိပ္ပဒေသာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ, ဒွေပိ အဂ္ဂသာဝကာ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ သာဝကပါရမီဉာဏံ ပဋိလဘန္တိ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ, ဗုဒ္ဓါ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စေဝ သကလေ စ ဗုဒ္ဓဂုဏေ. သဗ္ဗမ္ပိ နေသံ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ ဣဇ္ဈတိ. တသ္မာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ သမ္ဗောဓိ နာမ ဟောတိ. တေန ဥတ္တရိတရော စ ဘဂဝတာ နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝတာ ဘိယျောဘိညတရော, ယဒိဒံ သမ္ဗောဓိယ’’န္တိ.

'एवं पसन्नो' म्हणजे अशा प्रकारे श्रद्धा उत्पन्न झालेला, 'अशा प्रकारे मी श्रद्धा ठेवतो' असा अर्थ आहे. 'भिय्योभिञ्ञतरो' म्हणजे अधिक प्रख्यात किंवा अधिक ज्ञानी, किंवा अधिक श्रेष्ठ प्रज्ञा असलेला, म्हणजेच अधिक श्रेष्ठ ज्ञान असलेला, असा अर्थ आहे. 'संबोधियं' म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञानामध्ये किंवा अरहत्तमग्ग-ज्ञानामध्ये. कारण की अरहत्तमग्गानेच सर्व बुद्धगुण पूर्णपणे ग्रहण केले जातात; दोन्ही अग्रश्रावक सुद्धा अरहत्तमग्गानेच श्रावकपारमी-ज्ञान प्राप्त करतात, प्रत्येकबुद्ध प्रत्येकबोधी-ज्ञान प्राप्त करतात, आणि बुद्ध सर्वज्ञता-ज्ञान व सर्व बुद्धगुण प्राप्त करतात. त्यांचे हे सर्व गुण अरहत्तमग्गानेच सिद्ध होतात. म्हणून अरहत्तमग्ग-ज्ञानाला 'संबोधी' म्हटले जाते. त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणीही नाही. म्हणूनच स्थविरांनी (सारिपुत्तांनी) म्हटले, 'भगवंतांपेक्षा अधिक ज्ञानी कोणी नाही, म्हणजेच संबोधीच्या बाबतीत.'

---

ဥဠာရာတိ သေဋ္ဌာ. အယဉှိ ဥဠာရသဒ္ဒေါ ‘‘ဥဠာရာနိ ခါဒနီယာနိ ခါဒန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၆၆) မဓုရေ အာဂစ္ဆတိ. ‘‘ဥဠာရာယ ခလု ဘဝံ ဝစ္ဆာယနော သမဏံ ဂေါတမံ ပသံသာယ ပသံသတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၈၈) သေဋ္ဌေ. ‘‘အပ္ပမာဏော ဥဠာရော [Pg.242] ဩဘာသော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၂; မ. နိ. ၃.၂၀၁) ဝိပုလေ. သွာယမိဓ သေဋ္ဌေ အာဂတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥဠာရာတိ သေဋ္ဌာ’’တိ. အာသဘီတိ ဥသဘဿ ဝါစာသဒိသီ အစလာ အသမ္ပဝေဓီ. ဧကံသော ဂဟိတောတိ အနုဿဝေန ဝါ အာစရိယပရမ္ပရာယ ဝါ ဣတိကိရာယ ဝါ ပိဋကသမ္ပဒါနေန ဝါ အာကာရပရိဝိတက္ကေန ဝါ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ ဝါ တက္ကဟေတု ဝါ နယဟေတု ဝါ အကထေတွာ ပစ္စက္ခတော ဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဝိယ ဧကံသော ဂဟိတော, သန္နိဋ္ဌာနကထာဝ ကထိတာတိ အတ္ထော. သီဟနာဒေါတိ သေဋ္ဌနာဒေါ, ဝနေ ဥန္နာဒယန္တေန သီဟေန ဝိယ ဥတ္တမနာဒေါ နဒိတောတိ အတ္ထော.

'उळारा' म्हणजे श्रेष्ठ. कारण की हा 'उळार' शब्द 'उळार (उत्कृष्ट/मधुर) खाण्याचे पदार्थ खातात' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'मधुर' (चवदार) या अर्थाने येतो. 'पूजनीय वच्छायन खरोखरच श्रमण गोतमांची उळार (श्रेष्ठ) प्रशंसेने प्रशंसा करतात' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'श्रेष्ठ' या अर्थाने येतो. 'अप्रमाण उळार (विस्तीर्ण) प्रकाश' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'विस्तीर्ण' (विपुल) या अर्थाने येतो. तो येथे 'श्रेष्ठ' या अर्थाने आला आहे. म्हणूनच 'उळारा म्हणजे श्रेष्ठ' असे म्हटले आहे. 'आसभी' म्हणजे वृषभाच्या (बैलाच्या) गर्जनेसारखी निर्भय, अचल आणि अकंपित. 'एकंसो गहितो' म्हणजे ऐकीव माहितीने, किंवा आचार्य परंपरेने, किंवा 'असे ऐकिवात आहे' अशा अफवेने, किंवा पिटक-परंपरेच्या ज्ञानाने, किंवा तर्काने विचार करून, किंवा स्वतःच्या दृष्टीने चिंतन करून पटलेल्या मताने, किंवा केवळ तर्काच्या आधाराने, किंवा अनुमानाच्या आधाराने असे न सांगता, प्रत्यक्ष ज्ञानाने साक्षात्कार केल्याप्रमाणे निश्चितपणे ग्रहण केले आहे; केवळ निश्चित स्वरूपाचेच बोलणे बोलले आहे, असा अर्थ आहे. 'सिंहनाद' म्हणजे श्रेष्ठ गर्जना; जंगलात गर्जना करणाऱ्या सिंहाप्रमाणे श्रेष्ठ गर्जना केली आहे, असा अर्थ आहे.

---

ကိံ နု တေ သာရိပုတ္တာတိ ဣမံ ဒေသနံ ကသ္မာ အာရဘိ? အနုယောဂဒါပနတ္ထံ. ဧကစ္စော ဟိ သီဟနာဒံ နဒိတွာ အတ္တနော သီဟနာဒေ အနုယောဂံ ဒါတုံ န သက္ကောတိ, နိဃံသနံ န ခမတိ, သိလေသေ ပတိတမက္ကဋော ဝိယ ဟောတိ. ယထာ ဓမမာနံ အပရိသုဒ္ဓံ လောဟံ ဈာယိတွာ အင်္ဂါရော ဟောတိ, ဧဝံ ဈာမင်္ဂါရော ဝိယ ဟောတိ. ဧကော သီဟနာဒေ အနုယောဂံ ဒါပိယမာနော ဒါတုံ သက္ကောတိ, နိဃံသနံ ခမတိ, ဓမမာနံ နိဒ္ဒေါသဇာတရူပံ ဝိယ အဓိကတရံ သောဘတိ, တာဒိသော ထေရော. တေန နံ ဘဂဝါ ‘‘အနုယောဂက္ခမော အယ’’န္တိ ဉတွာ သီဟနာဒေ အနုယောဂဒါပနတ္ထံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

“हे सारिपुत्त, तुला काय...” हा उपदेश भगवंतांनी कशासाठी सुरू केला? परीक्षेस (चौकशीस) प्रवृत्त करण्यासाठी. कारण की एखादा माणूस सिंहनाद करून आपल्या सिंहनादाची परीक्षा देण्यास असमर्थ ठरतो, तो कसोटी सहन करू शकत नाही, डिंकात अडकलेल्या माकडासारखा तो होतो. ज्याप्रमाणे फुंकले असता अशुद्ध धातू जळून कोळसा बनतो, त्याप्रमाणे तो जळालेल्या कोळशासारखा होतो. पण दुसरा एखादा सिंहनादाची परीक्षा घेतली असता ती देण्यास समर्थ असतो, तो कसोटी सहन करतो, फुंकले असता निर्दोष सोन्याप्रमाणे तो अधिकच चमकतो; स्थवीर (सारिपुत्त) तशा प्रकारचे आहेत. म्हणूनच भगवंतांनी 'हा परीक्षेस पात्र आहे' असे जाणून त्यांच्या सिंहनादाची परीक्षा घेण्यासाठी हा उपदेश सुरू केला.

---

တတ္ထ သဗ္ဗေ တေတိ သဗ္ဗေ တေ တယာ. ဧဝံသီလာတိ မဂ္ဂသီလေန ဖလသီလေန လောကိယလောကုတ္တရသီလေန ဧဝံသီလာ. ဧဝံဓမ္မာတိ ဧတ္ထ သမာဓိပက္ခာ ဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ, မဂ္ဂသမာဓိနာ ဖလသမာဓိနာ လောကိယလောကုတ္တရေန သမာဓိနာ ဧဝံသမာဓီတိ အတ္ထော. ဧဝံပညာတိ မဂ္ဂပညာဒိဝသေနေဝ ဧဝံပညာ. ဧဝံဝိဟာရိနောတိ ဧတ္ထ ပန ဟေဋ္ဌာ သမာဓိပက္ခာနံ ဓမ္မာနံ ဂဟိတတ္တာ ဝိဟာရော ဂဟိတောပိ ပုန ကသ္မာ ဂဟိတမေဝ ဂဏှတီတိ စေ. ထေရေန ဣဒံ ဂဟိတမေဝ. ဣဒဉှိ နိရောဓသမာပတ္တိဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဧဝံ နိရောဓသမာပတ္တိဝိဟာရိနော တေ ဘဂဝန္တော အဟေသုန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

त्यात, 'सब्बे ते' (ते सर्व) म्हणजे तुझ्याद्वारे ते सर्व (भूतकाळातील बुद्ध). 'एवंसीला' (अशा शीलाचे) म्हणजे मार्गशील, फलशील आणि लौकिक-लोकोत्तर शीलाने युक्त असणारे. 'एवंधम्मा' (अशा धर्माचे) यात समाधीच्या पक्षातील (वीर्य, स्मृती इत्यादी) धर्म अभिप्रेत आहेत; मार्गसमाधी, फलसमाधी आणि लौकिक-लोकोत्तर समाधीने युक्त असणारे (एवंसमाधी), असा अर्थ आहे. 'एवंपञ्ञा' (अशा प्रज्ञेचे) म्हणजे मार्गप्रज्ञा इत्यादींच्या प्रभावाने अशा प्रज्ञेचे असणारे. 'एवंविहारिनो' (अशा विहाराचे) यात जर असे विचारले की, खाली समाधीच्या पक्षातील धर्मांचे ग्रहण केल्यामुळे विहाराचे ग्रहण झाले असतानाही पुन्हा ग्रहण केलेलेच का ग्रहण केले जात आहे? तर स्थविरांनी (सारिपुत्तांनी) हे ग्रहण करणे योग्यच आहे. कारण हे निरोधसमापत्ती दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. म्हणून, ते भगवंत अशा निरोधसमापत्ती विहाराने युक्त होते, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे।

---

ဧဝံဝိမုတ္တာတိ ဧတ္ထ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိ, တဒင်္ဂဝိမုတ္တိ, သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိ, ပဋိပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိ, နိဿရဏဝိမုတ္တီတိ ပဉ္စဝိဓာ ဝိမုတ္တိ. တတ္ထ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော သယံ ဝိက္ခမ္ဘိတေဟိ နီဝရဏာဒီဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. အနိစ္စာနုပဿနာဒိကာ [Pg.243] သတ္တ အနုပဿနာ သယံ တဿ တဿ ပစ္စနီကဝသေန ပရိစ္စတ္တာဟိ နိစ္စသညာဒီဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ တဒင်္ဂဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ သယံ သမုစ္ဆိန္နေဟိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ မဂ္ဂါနုဘာဝေန ကိလေသာနံ ပဋိပဿဒ္ဓန္တေ ဥပ္ပန္နတ္တာ ပဋိပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. နိဗ္ဗာနံ သဗ္ဗကိလေသေဟိ နိဿဋတ္တာ အပဂတတ္တာ ဒူရေ ဌိတတ္တာ နိဿရဏဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂတံ. ဣတိ ဣမာသံ ပဉ္စန္နံ ဝိမုတ္တီနံ ဝသေန ဧဝံ ဝိမုတ္တာတိ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

'एवंविमुत्ता' (अशा विमुक्तीचे) यात विष्कंभनविमुक्ती, तदंगविमुक्ती, समुच्छेदविमुक्ती, प्रतिप्रस्रब्धिविमुक्ती आणि निःसरणविमुक्ती अशी पाच प्रकारची विमुक्ती आहे. त्यात, आठ समापत्ती स्वतः दूर केलेल्या नीवरण इत्यादींपासून मुक्त असल्यामुळे 'विष्कंभनविमुक्ती' या संज्ञेस प्राप्त होतात. अनित्यानुपश्यना इत्यादी सात अनुपश्यना स्वतः त्यांच्या त्यांच्या विरोधी अशा त्यागलेल्या नित्यसंज्ञा इत्यादींपासून मुक्त असल्यामुळे 'तदंगविमुक्ती' या संज्ञेस प्राप्त होतात. चार आर्यमार्ग स्वतः समूळ नष्ट केलेल्या क्लेशांपासून मुक्त असल्यामुळे 'समुच्छेदविमुक्ती' या संज्ञेस प्राप्त होतात. चार श्रामण्यफळे मार्गाच्या प्रभावाने क्लेशांच्या शांततेच्या अंती उत्पन्न झाल्यामुळे 'प्रतिप्रस्रब्धिविमुक्ती' या संज्ञेस प्राप्त होतात. निर्वाण सर्व क्लेशांपासून मुक्त, अलिप्त आणि दूर स्थित असल्यामुळे 'निःसरणविमुक्ती' या संज्ञेस प्राप्त झाले आहे. अशा प्रकारे, या पाच विमुक्तींच्या प्रभावाने 'अशा विमुक्तीचे' होते, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे।

---

ကိံ ပန တေ သာရိပုတ္တ ယေ တေ ဘဝိဿန္တီတိ အတီတာ တာဝ နိရုဒ္ဓါ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ ဂတာ ဒီပသိခါ ဝိယ နိဗ္ဗုတာ, ဧဝံ နိရုဒ္ဓေ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ ဂတေ တွံ ကထံ ဇာနိဿသိ, အနာဂတဗုဒ္ဓါနံ ပန ဂုဏာ ကိံ တယာ အတ္တနော စိတ္တေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိဒိတာတိ ပုစ္ဆန္တော ဧဝမာဟ.

'पण हे सारिपुत्त, जे भविष्यात बुद्ध होतील त्यांच्याविषयी काय?' यात प्रथम तर, भूतकाळातील बुद्ध निरुद्ध झाले आहेत, प्रज्ञप्ती नसलेल्या अवस्थेला (अस्तित्वहीनतेला) प्राप्त झाले आहेत, दिव्याच्या ज्योतीप्रमाणे विझून गेले आहेत. अशा प्रकारे निरुद्ध झालेल्या आणि प्रज्ञप्ती नसलेल्या अवस्थेला प्राप्त झालेल्या भूतकाळातील बुद्धांना तू कसे जाणणार? आणि भविष्यातील बुद्धांचे गुण काय तू तुझ्या स्वतःच्या चित्ताने मर्यादा निश्चित करून जाणले आहेत? असे विचारताना भगवंतांनी असे म्हटले।

---

ကိံ ပန တျာဟံ သာရိပုတ္တ ဧတရဟီတိ အနာဂတာပိ ဗုဒ္ဓါ အဇာတာ အနိဗ္ဗတ္တာ အနုပ္ပန္နာ, တေ ကထံ ဇာနိဿသိ. တေသဉှိ ဇာနနံ အပဒေ အာကာသေ ပဒဒဿနံ ဝိယ ဟောတိ. ဣဒါနိ မယာ သဒ္ဓိံ ဧကဝိဟာရေ ဝသသိ, ဧကတော ဘိက္ခာယ စရသိ, ဓမ္မဒေသနာကာလေ ဒက္ခိဏပဿေ နိသီဒသိ, ကိံ ပန မယှံ ဂုဏာ အတ္တနော စေတသာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိဒိတာ တယာတိ အနုယုဉ္ဇန္တော ဧဝမာဟ. ထေရော ပန ပုစ္ဆိတပုစ္ဆိတေ ‘‘နော ဟေတံ ဘန္တေ’’တိ ပဋိက္ခိပတိ.

'पण हे सारिपुत्त, सध्या माझ्याविषयी काय?' यात भविष्यातील बुद्ध अजून जन्मलेले नाहीत, उत्पन्न झालेले नाहीत, प्रकट झालेले नाहीत; त्यांना तू कसे जाणणार? कारण त्यांना जाणणे हे पाऊलखुणा नसलेल्या आकाशात पाऊलखुणा शोधण्यासारखे आहे. आता तू माझ्यासोबत एकाच विहारात राहतोस, एकत्र भिक्षेसाठी फिरतोस, धर्मदेशनेच्या वेळी उजव्या बाजूला बसतोस; पण माझे गुण काय तू तुझ्या स्वतःच्या चित्ताने मर्यादा निश्चित करून जाणले आहेत? अशी चौकशी करताना भगवंतांनी असे म्हटले. परंतु स्थविरांनी (सारिपुत्तांनी) प्रत्येक विचारलेल्या प्रश्नावर 'असे नाही, भंते!' असे म्हणून नकार दिला।

---

ထေရဿ စ ဝိဒိတမ္ပိ အတ္ထိ, အဝိဒိတမ္ပိ. ကိံ သော အတ္တနော ဝိဒိတဋ္ဌာနေ ပဋိက္ခေပံ ကရောတိ, အဝိဒိတဋ္ဌာနေတိ? ဝိဒိတဋ္ဌာနေ န ကရောတိ, အဝိဒိတဋ္ဌာနေယေဝ ကရောတိ. ထေရော ကိရ အနုယောဂေ အာရဒ္ဓေ ဧဝံ အညာသိ ‘‘နာယံ အနုယောဂေါ သာဝကပါရမီဉာဏေ, သဗ္ဗညုတညာဏေ ပန အယံ အနုယောဂေါ’’တိ အတ္တနော သာဝကပါရမီဉာဏေ ပဋိက္ခေပံ အကတွာဝ အဝိဒိတဋ္ဌာနေ သဗ္ဗညုတညာဏေ ပဋိက္ခေပံ ကရောတိ. တေန ဣဒမ္ပိ ဒီပေတိ – ဘဂဝါ မယှံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဗုဒ္ဓါနံ သီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိကာရဏဇာနနသမတ္ထံ သဗ္ဗညုတညာဏံ နတ္ထီတိ.

स्थविरांना काही गोष्टी ज्ञातही होत्या आणि काही अज्ञातही होत्या. ते आपल्या ज्ञात असलेल्या विषयात नकार देतात की अज्ञात असलेल्या विषयात? ते ज्ञात असलेल्या विषयात नकार देत नाहीत, तर केवळ अज्ञात असलेल्या विषयातच नकार देतात. जेव्हा चौकशी सुरू झाली, तेव्हा स्थविरांनी असे जाणले की, 'ही चौकशी श्रावकपारमीज्ञानाविषयी नाही, तर ही चौकशी सर्वज्ञताज्ञानाविषयी आहे.' म्हणून आपल्या श्रावकपारमीज्ञानाचा नकार न करताच, अज्ञात असलेल्या सर्वज्ञताज्ञानाच्या विषयात ते नकार देतात. त्याद्वारे हे देखील स्पष्ट होते की—'हे भगवंत, माझ्याकडे भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळातील बुद्धांच्या शील, समाधी, प्रज्ञा आणि विमुक्तीची कारणे जाणण्यास समर्थ असणारे सर्वज्ञताज्ञान नाही।'

---

ဧတ္ထာတိ ဧတေသု အတီတာဒိဘေဒေသု ဗုဒ္ဓေသု. အထ ကိဉ္စရဟီတိ အထ ကသ္မာ ဧဝံ ဉာဏေ အသတိ တယာ ဧဝံ ကထိတန္တိ ဝဒတိ. ဓမ္မနွယောတိ ဓမ္မဿ ပစ္စက္ခတော ဉာဏဿ အနုယောဂံ အနုဂန္တွာ ဥပ္ပန္နံ အနုမာနဉာဏံ နယဂ္ဂါဟော [Pg.244] ဝိဒိတော, သာဝကပါရမီဉာဏေ ဌတွာဝ ဣမိနာ အာကာရေန ဇာနာမိ ဘဂဝါတိ ဝဒတိ. ထေရဿ ဟိ နယဂ္ဂါဟော အပ္ပမာဏော အပရိယန္တော. ယထာ စ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပမာဏံ ဝါ ပရိယန္တော ဝါ နတ္ထိ, ဧဝံ ဓမ္မသေနာပတိနော နယဂ္ဂါဟဿ. တေန သော – ‘‘ဣမိနာ ဧဝံဝိဓော ဣမိနာ ဧဝံဝိဓော, ဣမိနာ အနုတ္တရော ဣမိနာ အနုတ္တရော သတ္ထာ’’တိ ဇာနာတိ. ထေရဿ ဟိ နယဂ္ဂါဟော သဗ္ဗညုတညာဏဂတိကော ဧဝ.

'येथे' (एत्थ) म्हणजे भूतकाळ इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या बुद्धांच्या बाबतीत. 'तर मग आता काय?' (अथ किंचरहि) म्हणजे 'असे ज्ञान नसतानाही तुझ्याद्वारे असे का म्हटले गेले?' असे भगवंत विचारतात. 'धम्मान्वय' (धम्मान्वयो) म्हणजे प्रत्यक्ष धर्मज्ञानाच्या अनुषंगाने उत्पन्न झालेले अनुमानज्ञान, ज्याद्वारे नयग्राह (पद्धतीचे ग्रहण) ज्ञात झाले आहे. 'हे भगवंत, मी श्रावकपारमीज्ञानात स्थित राहूनच या प्रकारे जाणतो,' असे ते म्हणतात. कारण स्थविरांचा नयग्राह अमर्याद आणि अनंत आहे. आणि ज्याप्रमाणे सर्वज्ञताज्ञानाला मर्यादा किंवा अंत नाही, त्याचप्रमाणे धर्मसेनापतींच्या (सारिपुत्तांच्या) नयग्राहालाही नाही. त्यामुळे ते जाणतात की—'या कारणाने शास्ते अशा प्रकारचे आहेत, या कारणाने ते अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) आहेत.' कारण स्थविरांचा नयग्राह सर्वज्ञताज्ञानाच्या गतीसारखाच आहे।

---

ဣဒါနိ တံ နယဂ္ဂါဟံ ပါကဋံ ကာတုံ ဥပမံ ဒဿေန္တော သေယျထာပိ ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ မဇ္ဈိမဒေသေ နဂရဿ ဥဒ္ဓါပပါကာရာဒီနိ ထိရာနိ ဝါ ဟောန္တု ဒုဗ္ဗလာနိ ဝါ, သဗ္ဗသော ဝါ ပန မာ ဟောန္တု, စောရာနံ အာသင်္ကာ န ဟောတိ. တသ္မာ တံ အဂ္ဂဟေတွာ ပစ္စန္တိမံ နဂရန္တိ အာဟ. ဒဠှုဒ္ဓါပန္တိ ထိရမူလပါကာရံ. ဒဠှပါကာရတောရဏန္တိ ထိရပါကာရဉ္စေဝ ထိရပိဋ္ဌသံဃာဋဉ္စ. ဧကဒွါရန္တိ ကသ္မာ အာဟ? ဗဟုဒွါရေ ဟိ နဂရေ ဗဟူဟိ ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ, ဧကဒွါရေဝ ဧကော ဝဋ္ဋတိ. ထေရဿ စ ပညာယ သဒိသော အညော နတ္ထိ, တသ္မာ အတ္တနော ပဏ္ဍိတဘာဝဿ ဩပမ္မတ္ထံ ဧကံယေဝ ဒေါဝါရိကံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကဒွါရ’’န္တိ အာဟ.

आता तो नयग्राह स्पष्ट करण्यासाठी उपमा दर्शवताना 'जसे की भंते!' इत्यादी म्हणाले. त्यात, कारण मध्यदेशातील नगराचे कोट-किल्ले आणि तटबंदी मजबूत असो वा कमकुवत असो, किंवा अजिबात नसो, चोरांची भीती नसते. म्हणून त्याचे ग्रहण न करता 'सीमावर्ती नगर' (पच्चन्तिमं नगरं) असे म्हटले. 'दृढ पाया असलेली तटबंदी' (दळ्हुद्धापं) म्हणजे मजबूत पाया असलेली भिंत. 'दृढ तटबंदी आणि तोरण' (दळ्हपाकारतोरणं) म्हणजे मजबूत तटबंदी आणि मजबूत दाराची चौकट. 'एकच द्वार असलेले' (एकद्वारं) असे का म्हटले? कारण अनेक द्वारे असलेल्या नगरात अनेक चतुर द्वारपालांची आवश्यकता असते, तर एकच द्वार असलेल्या नगरात एकच द्वारपाल पुरेसा असतो. आणि स्थविरांच्या प्रज्ञेसारखा दुसरा कोणी नाही, म्हणून आपल्या चतुरपणाच्या (पांडित्याच्या) उपमेसाठी एकाच द्वारपालाला दर्शवण्यासाठी 'एकद्वार' असे म्हटले।

---

ပဏ္ဍိတောတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. ဗျတ္တောတိ ဝေယျတ္တိယေန သမန္နာဂတော ဝိသဒဉာဏော. မေဓာဝီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိကပညာသင်္ခါတာယ မေဓာယ သမန္နာဂတော. အနုပရိယာယပထန္တိ အနုပရိယာယနာမကံ ပါကာရမဂ္ဂံ. ပါကာရသန္ဓိန္တိ ဒွိန္နံ ဣဋ္ဌကာနံ အပဂတဋ္ဌာနံ. ပါကာရဝိဝရန္တိ ပါကာရဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ. စေတသော ဥပက္ကိလေသေတိ ပဉ္စနီဝရဏာ စိတ္တံ ဥပက္ကိလိဿန္တိ ကိလိဋ္ဌံ ကရောန္တိ ဥပတာပေန္တိ ဝိဟေဌေန္တိ, တသ္မာ ‘‘စေတသော ဥပက္ကိလေသာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏေတိ နီဝရဏာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အနုပ္ပန္နာယ ပညာယ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တိ, တသ္မာ ‘‘ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. သုပတိဋ္ဌိတစိတ္တာတိ စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သုဋ္ဌု ဌပိတစိတ္တာ ဟုတွာ. သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ယထာဘူတန္တိ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ယထာသဘာဝေန ဘာဝေတွာ. အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိန္တိ အရဟတ္တံ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိံသူတိ ဒဿေတိ.

'पंडित' (पण्डितो) म्हणजे पांडित्याने (प्रज्ञेने) युक्त असणारा. 'व्यस्त' (ब्यत्तो - चतुर) म्हणजे विविध कर्तव्यांमध्ये कुशल असणारा, स्पष्ट ज्ञान असणारा. 'मेधावी' (मेधावी) म्हणजे प्रसंगानुरूप उत्पन्न होणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असणारा. 'अनुपरियायपथ' (अनुपरियायपथं) म्हणजे तटबंदीच्या कडेने जाणारा रस्ता. 'तटबंदीची सांधा' (पाकारसन्धिं) म्हणजे दोन विटांमधील मोकळी जागा. 'तटबंदीचे छिद्र' (पाकारविवरं) म्हणजे तटबंदीचा तुटलेला भाग. 'चित्ताचे उपक्लेश' (चेतसो उपक्किलेसे) म्हणजे पाच नीवरणे चित्ताला मलीन करतात, क्लेश देतात, ताप देतात आणि पीडा देतात, म्हणून त्यांना 'चित्ताचे उपक्लेश' म्हटले जाते. 'प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे' (पञ्ञाय दुब्बलीकरणे) म्हणजे नीवरणे उत्पन्न झाल्यावर अनुत्पन्न प्रज्ञेला उत्पन्न होऊ देत नाहीत, म्हणून त्यांना 'प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे' म्हटले जाते. 'सुप्रतिष्ठित चित्त असणारे' (सुपतिट्ठितचित्ता) म्हणजे चार स्मृतिप्रस्थानांमध्ये चित्त चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून. 'सात बोध्यंगांना यथार्थपणे' (सत्त बोज्झङ्गे यथाभूतं) म्हणजे सात बोध्यंगांची त्यांच्या मूळ स्वभावानुसार भावना (विकास) करून 'अनुत्तर सम्यक्संबोधिला' (अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं) म्हणजे अर्हत्त्व आणि सर्वज्ञताज्ञान प्राप्त केले, हे दर्शवते।

---

အပိစေတ္ထ သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝိပဿနာ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါ မဂ္ဂေါ, အနုတ္တရသမ္မာသမ္ဗောဓိ အရဟတ္တံ. သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝါ ဝိပဿနာ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါမိဿကာ, သမ္မာသမ္ဗောဓိ [Pg.245] အရဟတ္တမေဝ. ဒီဃဘာဏကမဟာသီဝတ္ထေရော ပနာဟ ‘‘သတိပဋ္ဌာနေ ဝိပဿနံ ဂဟေတွာ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ မဂ္ဂေါ စ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စာတိ ဂဟိတေ သုန္ဒရော ပဉှော ဘဝေယျ, န ပနေဝံ ဂဟိတ’’န္တိ. ဣတိ ထေရော သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ နီဝရဏပ္ပဟာနေ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ သမ္ဗောဓိယဉ္စ မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏရဇတာနံ ဝိယ နာနတ္တာဘာဝံ ဒဿေတိ.

शिवाय, येथे (या सूत्रात) असे म्हटले आहे की, 'सतिपट्ठान' या शब्दाने विपस्सना (विपश्यना) घेतली जाते, 'बोझ्झंग' (बोध्यंग) म्हणजे मार्ग आहे आणि 'अनुत्तर सम्मासंबोधी' म्हणजे अर्हत्त्व फल आहे. किंवा, 'सतिपट्ठान' या शब्दाने विपस्सना घेतली जाते, 'बोझ्झंग' म्हणजे समथ व विपस्सना मिश्रित मार्ग आहेत आणि 'सम्मासंबोधी' म्हणजे अर्हत्त्व फलच आहे. परंतु, दीघभाणक (दीघनिकाय पाठ करणारे) महासीव थेर म्हणतात— 'सतिपट्ठामध्ये विपस्सना घेऊन आणि बोझ्झंगामध्ये मार्ग व सर्वज्ञता-ज्ञान (सब्बञ्ञुतञ्ञाण) हे दोन्ही घेतले असता हा प्रश्न अधिक चांगला होईल, परंतु प्राचीन आचार्यांनी असे घेतलेले नाही.' अशा प्रकारे, थेर (सारिपुत्त) सर्व बुद्धांच्या नीवरण-प्रहाणामध्ये (नीवरणांचा त्याग करण्यात), सतिपट्ठान-भावनेमध्ये आणि संबोधीमध्ये, मध्यभागी कापलेल्या सोने व चांदीमध्ये जसा काही भेद नसतो, तसा कोणताही भेद (भिन्नता) नाही हे दर्शवितात.

---

ဣဓ ဌတွာ ဥပမာ သံသန္ဒေတဗ္ဗာ – အာယသ္မာ ဟိ သာရိပုတ္တော ပစ္စန္တနဂရံ ဒဿေသိ, ပါကာရံ ဒဿေသိ, အနုပရိယာယပထံ ဒဿေသိ, ဒွါရံ ဒဿေသိ, ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကံ ဒဿေသိ, နဂရံ ပဝိသနကနိက္ခမနကေ ဩဠာရိကေ ပါဏေ ဒဿေသိ, ဒေါဝါရိကဿ တေသံ ပါဏာနံ ပါကဋဘာဝံ ဒဿေသိ. တတ္ထ ကိံ ကေန သဒိသန္တိ စေ? နဂရံ ဝိယ ဟိ နိဗ္ဗာနံ, ပါကာရော ဝိယ သီလံ, အနုပရိယာယပထော ဝိယ ဟိရီ, ဒွါရံ ဝိယ အရိယမဂ္ဂေါ, ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကော ဝိယ ဓမ္မသေနာပတိ, နဂရံ ပဝိသနကနိက္ခမနကာ ဩဠာရိကပါဏာ ဝိယ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ ဗုဒ္ဓါ, ဒေါဝါရိကဿ တေသံ ပါဏာနံ ပါကဋဘာဝေါ ဝိယ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဗုဒ္ဓါနံ သီလသမထာဒီဟိ ပါကဋဘာဝေါ. ဧတ္တာဝတာ ထေရေန ဘဂဝတော – ‘‘ဧဝမဟံ သာဝကပါရမီဉာဏေ ဌတွာ ဓမ္မနွယေန နယဂ္ဂါဟေန ဇာနာမီ’’တိ အတ္တနော သီဟနာဒဿ အနုယောဂေါ ဒိန္နော ဟောတိ.

येथे थांबून उपमेची तुलना केली पाहिजे— कारण आयुष्यमान सारिपुत्त यांनी सीमावर्ती नगर दर्शविले आहे, तटबंदी दर्शविली आहे, नगराभोवतीचा रस्ता दर्शविला आहे, द्वार दर्शविले आहे, बुद्धिमान द्वारपाल दर्शविला आहे, नगरात प्रवेश करणारे व बाहेर पडणारे मोठे प्राणी दर्शविले आहेत, आणि द्वारपालास त्या प्राण्यांचे स्पष्टपणे दिसणे दर्शविले आहे. त्यामध्ये कोण कशासारखे आहे? असे विचारल्यास— नगर हे निब्बाणासारखे (निर्वाणासारखे) आहे, तटबंदी ही शीलासारखी आहे, नगराभोवतीचा रस्ता हा 'हिरी' (पापभिरुता) सारखा आहे, द्वार हे आर्यमार्गासारखे आहे, बुद्धिमान द्वारपाल हा धम्मसेनापतींसारखा (सारिपुत्तांसारखा) आहे, नगरात प्रवेश करणारे व बाहेर पडणारे मोठे प्राणी हे भूत, भविष्य आणि वर्तमानकाळातील बुद्धांसारखे आहेत, आणि द्वारपालास त्या प्राण्यांचे स्पष्टपणे दिसणे हे आयुष्यमान सारिपुत्तांना भूत, भविष्य व वर्तमानकाळातील बुद्धांचे शील, समाधी इत्यादींद्वारे स्पष्टपणे जाणण्यासारखे आहे. एवढ्या विवंचनेने थेरांनी भगवंतांना सांगितले की— 'अशा प्रकारे मी श्रावकपारमी-ज्ञानामध्ये प्रतिष्ठित होऊन, धम्मान्वयाने (अनुमान ज्ञानाने) आणि नयाच्या ग्रहणाने (पद्धतीने) जाणतो.' अशा प्रकारे त्यांनी आपल्या सिंहनादाचे स्पष्टीकरण दिले आहे.

---

တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘န ခေါ မေတံ, ဘန္တေ, အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေသု အရဟန္တေသု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေသု စေတောပရိယဉာဏံ အတ္ထိ, အပိစ ဓမ္မနွယော ဝိဒိတော’’တိ ဝဒတိ, တသ္မာ. အဘိက္ခဏံ ဘာသေယျာသီတိ ပုနပ္ပုနံ ဘာသေယျာသိ, ‘‘ပုဗ္ဗဏှေ မေ ကထိတ’’န္တိ မာ မဇ္ဈနှိကာဒီသု န ကထယိတ္ထ, ‘‘အဇ္ဇ ဝါ မေ ကထိတ’’န္တိ မာ ပရဒိဝသာဒီသု န ကထယိတ္ထာတိ အတ္ထော. သာ ပဟီယိဿတီတိ ‘‘သာရိပုတ္တသဒိသောပိ နာမ ဉာဏဇဝနသမ္ပန္နော သာဝကော ဗုဒ္ဓါနံ စိတ္တာစာရံ ဇာနိတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ အပ္ပမေယျာ တထာဂတာ’’တိ စိန္တေန္တာနံ ယာ တထာဂတေ ကင်္ခါ ဝါ ဝိမတိ ဝါ, သာ ပဟီယိဿတီတိ.

'तस्मा' (त्यामुळे) म्हणजे ज्या अर्थी तू म्हणालास की, 'भन्ते, भूत, भविष्य व वर्तमानकाळातील अर्हत सम्यक्संबुद्धांचे चेतोपरिय-ज्ञान मला नाही, परंतु मला धम्मान्वय (अनुमान ज्ञान) ज्ञात आहे,' म्हणून. 'अभिक्खणं भासेय्यासि' म्हणजे पुन्हा पुन्हा सांगावे (उपदेश करावा); 'मी सकाळी सांगितले आहे' म्हणून दुपारी किंवा संध्याकाळी सांगण्याचे सोडू नका, किंवा 'मी आज सांगितले आहे' म्हणून दुसऱ्या दिवशी सांगण्याचे सोडू नका, असा अर्थ आहे. 'सा पहीयिस्सति' (ती नष्ट होईल) म्हणजे 'सारिपुत्तांसारखा तीव्र प्रज्ञा असलेला श्रावकही बुद्धांच्या चित्ताची गती जाणू शकत नाही, असे तथागत अमर्याद गुणांनी युक्त आहेत,' असा विचार करणाऱ्यांच्या मनात तथागतांबद्दल जी काही शंका (कंखा) किंवा संभ्रम (विमती) असेल, ती नष्ट होईल.

---

၃. စုန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. चुन्दसुत्तवण्णना (चुन्द सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၃၇၉. တတိယေ မဂဓေသူတိ ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေ. နာလကဂါမကေတိ ရာဇဂဟဿ အဝိဒူရေ အတ္တနော ကုလသန္တကေ ဧဝံနာမကေ ဂါမေ. စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသောတိ [Pg.246] အယံ ထေရော ဓမ္မသေနာပတိဿ ကနိဋ္ဌဘာတိကော, တံ ဘိက္ခူ အနုပသမ္ပန္နကာလေ ‘‘စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသော’’တိ သမုဒါစရိတွာ ထေရကာလေပိ တထေဝ သမုဒါစရိံသု. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသော’’တိ. ဥပဋ္ဌာကော ဟောတီတိ မုခေါဒကဒန္တကဋ္ဌဒါနေန စေဝ ပရိဝေဏသမ္မဇ္ဇန-ပိဋ္ဌိပရိကမ္မကရဏ-ပတ္တစီဝရဂ္ဂဟဏေန စ ဥပဋ္ဌာနကရော ဟောတိ. ပရိနိဗ္ဗာယီတိ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗုတော. ကတရသ္မိံ ကာလေတိ? ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနသံဝစ္ဆရေ.

३७९. तिसऱ्या सूत्रात, 'मगधेसु' म्हणजे या नावाच्या जनपदात. 'नाळकगामके' म्हणजे राजगृहाच्या जवळ असलेल्या, स्वतःच्या कुळाच्या मालकीच्या 'नाळक' नावाच्या गावात. 'चुन्द समणुद्देस' म्हणजे हे थेर धम्मसेनापतींचे (सारिपुत्तांचे) धाकटे भाऊ होते. भिक्खू त्यांना उपसंपदा मिळण्यापूर्वी (श्रामणेर असताना) 'चुन्द समणुद्देस' म्हणून हाक मारत असत, आणि थेर (भिक्खू) झाल्यावरही त्यांना त्याच नावाने हाक मारत राहिले. म्हणून 'चुन्द समणुद्देस' असे म्हटले आहे. 'उपट्ठाको होति' म्हणजे मुखोदक (तोंड धुण्याचे पाणी) व दंतकाष्ठ (दातून) देणे, तसेच विहार झाडणे, पाठीची मालिश करणे, आणि पात्र व चीवर सांभाळणे यांद्वारे ते सेवा करत असत. 'परिनिब्बायी' म्हणजे अनुपधिशेष निब्बानधातूने परिनिर्वाण पावले. कोणत्या काळात? भगवंतांच्या परिनिर्वाणाच्याच वर्षी.

---

တတြာယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ – ဘဂဝါ ကိရ ဝုတ္ထဝဿော ဝေဠုဝဂါမကာ နိက္ခမိတွာ ‘‘သာဝတ္ထိံ ဂမိဿာမီ’’တိ အာဂတမဂ္ဂေနေဝ ပဋိနိဝတ္တန္တော အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ ပတွာ ဇေတဝနံ ပါဝိသိ. ဓမ္မသေနာပတိ ဘဂဝတော ဝတ္တံ ဒဿေတွာ ဒိဝါဋ္ဌာနံ ဂတော, သော တတ္ထ အန္တေဝါသိကေသု ဝတ္တံ ဒဿေတွာ ပဋိက္ကန္တေသု ဒိဝါဋ္ဌာနံ သမ္မဇ္ဇိတွာ စမ္မခဏ္ဍံ ပညာပေတွာ ပါဒေ ပက္ခာလေတွာ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ ဖလသမာပတ္တိံ ပါဝိသိ. အထဿ ယထာ ပရိစ္ဆေဒေန တတော ဝုဋ္ဌိတဿ အယံ ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ ‘‘ဗုဒ္ဓါ နု ခေါ ပဌမံ ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ, ဥဒါဟု အဂ္ဂသာဝကာတိ, တတော ‘‘အဂ္ဂသာဝကာ ပဌမ’’န္တိ ဉတွာ အတ္တနော အာယုသင်္ခါရံ ဩလောကေသိ. သော ‘‘သတ္တာဟမေဝ မေ အာယုသင်္ခါရာ ပဝတ္တိဿန္တီ’’တိ ဉတွာ ‘‘ကတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ စိန္တေသိ.

त्याविषयीची ही अनुक्रमिक कथा आहे— असे ऐकिवात आहे की, भगवंत वर्षावास संपवून वेळुवगाम येथून निघाले आणि 'मी सावत्थीला जाईन' असे म्हणून ज्या मार्गाने आले होते त्याच मार्गाने परत फिरले. अनुक्रमाने सावत्थीला पोहोचून त्यांनी जेतवनात प्रवेश केला. धम्मसेनापती (सारिपुत्त) भगवंतांची सेवा करून दिवसा विश्रांती घेण्याच्या ठिकाणी गेले. तेथे त्यांच्या शिष्यांनी त्यांची सेवा केली आणि ते निघून गेल्यावर, त्यांनी विश्रांतीची जागा झाडली, चामड्याचे आसन पसरले, पाय धुवून, पद्मासन घालून ते फलसमापत्तीमध्ये लीन झाले. त्यानंतर, ठराविक वेळेनंतर त्या समाधीतून उठल्यावर त्यांच्या मनात असा विचार आला— 'बुद्ध आधी परिनिर्वाण पावतात की अग्रश्रावक?' तेव्हा 'अग्रश्रावक आधी परिनिर्वाण पावतात' हे जाणून त्यांनी आपल्या आयुष्य-संस्काराकडे (उर्वरित आयुष्याकडे) पाहिले. 'माझे आयुष्य केवळ सात दिवसच उरले आहे' हे जाणून त्यांनी विचार केला, 'मी कोठे परिनिर्वाण पावावे?'

---

တတော ‘‘ရာဟုလော တာဝတိံသေသု ပရိနိဗ္ဗုတော, အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရော ဆဒ္ဒန္တဒဟေ, အဟံ ကတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ ပုနပ္ပုနံ စိန္တေန္တော မာတရံ အာရဗ္ဘ သတိံ ဥပ္ပာဒေသိ – ‘‘မယှံ မာတာ သတ္တန္နံ အရဟန္တာနံ မာတာ ဟုတွာပိ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃေသု အပ္ပသန္နာ, အတ္ထိ နု ခေါ တဿာ ဥပနိဿယော, နတ္ထိ နု ခေါ’’တိ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဥပနိဿယံ ဒိသွာ ‘‘ကဿ ဒေသနာယ အဘိသမယော ဘဝိဿတီ’’တိ ဩလောကေန္တော ‘‘မမေဝ ဓမ္မဒေသနာယ ဘဝိဿတိ, န အညဿ. သစေ ခေါ ပနာဟံ အပ္ပောဿုက္ကော ဘဝေယျံ, ဘဝိဿန္တိ မေ ဝတ္တာရော – ‘‘သာရိပုတ္တတ္ထေရော အဝသေသဇနာနမ္ပိ အဝဿယော ဟောတိ. တထာ ဟိဿ သမစိတ္တသုတ္တန္တဒေသနာဒိဝသေ (အ. နိ. ၂.၃၃-၃၇) ကောဋိသတသဟဿဒေဝတာ အရဟတ္တံ ပတ္တာ, တယော မဂ္ဂေ ပဋိဝိဒ္ဓဒေဝတာနံ ဂဏနာ နတ္ထိ, အညေသု စ ဌာနေသု အနေကာ အဘိသမယာ [Pg.247] ဒိဿန္တိ, ထေရေ စ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တာနေဝ အသီတိ ကုလသဟဿာနိ, သော ဒါနိ သကမာတုမိစ္ဆာဒဿနမတ္တမ္ပိ ဟရိတုံ နာသက္ခီ’’တိ. တသ္မာ မာတရံ မိစ္ဆာဒဿနာ မောစေတွာ ဇာတောဝရကေယေဝ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ ‘‘အဇ္ဇေဝ ဘဂဝန္တံ အနုဇာနာပေတွာ နိက္ခမိဿာမီ’’တိ စုန္ဒတ္ထေရံ အာမန္တေသိ – ‘‘အာဝုသော, စုန္ဒ, အမှာကံ ပဉ္စသတာယ ဘိက္ခုပရိသာယ သညံ ဒေဟိ. ‘ဂဏှထာဝုသော ပတ္တစီဝရာနိ, ဓမ္မသေနာပတိ နာလကဂါမံ ဂန္တုကာမော’’’တိ. ထေရော တထာ အကာသိ.

त्यानंतर, 'राहूल तावतिंस देवलोकात परिनिर्वाण पावले, अञ्ञासि-कोण्डञ्ञ थेर छद्दन्त सरोवरात परिनिर्वाण पावले, मी कोठे परिनिर्वाण पावावे?' असा वारंवार विचार करत असताना, त्यांनी आपल्या मातेचे स्मरण केले— 'माझी माता सात अर्हतांची माता असूनही बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्यावर श्रद्धा ठेवत नाही. तिच्यामध्ये (धर्माचा) काही उपनिषय (पात्रता) आहे की नाही?' तिला सोतापत्तिमार्गाची पात्रता असल्याचे पाहून, 'कोणाच्या उपदेशाने तिला धम्माचा साक्षात्कार (अभिसमय) होईल?' असा विचार केला असता त्यांना दिसले की— 'केवळ माझ्याच धम्मोपदेशाने होईल, इतरांच्या नाही. जर मी याविषयी उदासीन राहिलो, तर लोक माझी निंदा करतील की— 'सारिपुत्त थेर इतर सर्व लोकांसाठी आश्रयस्थान बनले. कारण त्यांच्या 'समचित्त सुत्तंत' उपदेशाच्या दिवशी एक लाख कोटी देव अर्हत्त्वाला पोहोचले, खालच्या तीन मार्गांचे ज्ञान प्राप्त करणाऱ्या देवांची तर गणनाच नाही, इतर ठिकाणीही अनेक लोकांना धम्मसाक्षात्कार झाल्याचे दिसते, आणि थेरांवर श्रद्धा ठेवून स्वर्गात उत्पन्न झालेल्या कुळांची संख्या ऐंशी हजार आहे; परंतु ते आता स्वतःच्या मातेची साधी मिथ्या दृष्टी देखील दूर करू शकले नाहीत!' म्हणून मातेला मिथ्या दृष्टीपासून मुक्त करून, ज्या खोलीत माझा जन्म झाला होता तेथेच मी परिनिर्वाण पावेन, असा निश्चय करून, 'आजच भगवंतांची परवानगी घेऊन मी निघेन,' असे ठरवून त्यांनी चुन्द थेरांना बोलावले आणि म्हटले— 'आवुस चुन्द, आमच्या पाचशे भिक्खूंच्या संघाला सूचना दे की— 'आवुसहो, आपले पात्र व चीवर घ्या, धम्मसेनापती नाळक गावाला जाऊ इच्छितात.'' थेरांनी तसेच केले.

---

ဘိက္ခူ သေနာသနံ သံသာမေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ထေရဿ သန္တိကံ အဂမံသု. ထေရော သေနာသနံ သံသာမေတွာ ဒိဝါဋ္ဌာနံ သမ္မဇ္ဇိတွာ ဒိဝါဋ္ဌာနဒွါရေ ဌတွာ ဒိဝါဋ္ဌာနံ ဩလောကေတွာ ‘‘ဣဒံ ဒါနိ ပစ္ဆိမဒဿနံ, ပုန အာဂမနံ နတ္ထီ’’တိ ပဉ္စသတဘိက္ခူဟိ ပရိဝုတော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ ‘‘အနုဇာနာတု မေ ဘန္တေ ဘဂဝါ, အနုဇာနာတု သုဂတော. ပရိနိဗ္ဗာနကာလော မေ, ဩဿဋ္ဌော မေ အာယုသင်္ခါရော’’တိ. ဗုဒ္ဓါ ပန ယသ္မာ ‘‘ပရိနိဗ္ဗာဟီ’’တိ ဝုတ္တေ မရဏဝဏ္ဏံ သံဝဏ္ဏေန္တီတိ, ‘‘မာ ပရိနိဗ္ဗာဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ဝဋ္ဋဿ ဂုဏံ ကထေန္တီတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာ ဒေါသံ အာရောပေဿန္တိ, တသ္မာ တဒုဘယမ္ပိ န ဝဒန္တိ. တေန နံ ဘဂဝါ – ‘‘ကတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယိဿသိ သာရိပုတ္တာ’’တိ ဝတွာ – ‘‘အတ္ထိ, ဘန္တေ, မဂဓေသု နာလကဂါမေ ဇာတောဝရကော, တတ္ထာဟံ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ ဝုတ္တေ – ‘‘ယဿ ဒါနိ တွံ, သာရိပုတ္တ, ကာလံ မညသိ, ဣဒါနိ ပန တေ ဇေဋ္ဌကနိဋ္ဌဘာတိကာနံ တာဒိသဿ ဘိက္ခုနော ဒဿနံ ဒုလ္လဘံ ဘဝိဿတိ, ဒေသေဟိ နေသံ ဓမ္မ’’န္တိ အာဟ.

भिक्खूंनी आपले शयनासन आवरून, पात्र व चीवर घेऊन स्थवीर सारिपुत्तांच्या जवळ गेले. स्थविरांनी आपले शयनासन आवरून, दिवास्थान (दिवस घालवण्याची जागा) झाडून, दिवास्थानाच्या दाराशी उभे राहून आणि दिवास्थानाकडे पाहून, "हे आता शेवटचे दर्शन आहे, पुन्हा येणे होणार नाही," असे म्हणून पाचशे भिक्खूंसह परिवृत होऊन भगवंतांकडे जाऊन, वंदन करून भगवंतांना असे म्हणाले, "भंते, भगवंतांनी मला अनुमती द्यावी, सुगतांनी मला अनुमती द्यावी. माझा परिनिर्वाणकाळ जवळ आला आहे, मी आयुष्यसंस्काराचा त्याग केला आहे." परंतु बुद्ध कधीही "परिनिर्वाण कर" असे म्हटले असता मरणाची प्रशंसा करतात आणि "परिनिर्वाण करू नकोस" असे म्हटले असता संसारचक्राच्या गुणांचे वर्णन करतात, असा मिथ्यादृष्टी लोक दोषारोप करतील, म्हणून ते या दोन्ही गोष्टी बोलत नाहीत. त्यामुळे भगवंतांनी त्यांना विचारले, "सारिपुत्ता, तू कोठे परिनिर्वाण करणार आहेस?" तेव्हा त्यांनी उत्तर दिले, "भंते, मगध देशातील नालक गावात माझी जन्मखोली आहे, तेथे मी परिनिर्वाण पावेन." असे म्हटले असता भगवंतांनी म्हटले, "सारिपुत्ता, ज्याची तू आता वेळ योग्य समजतोस (ते कर). परंतु आता तुझ्या थोरल्या व धाकट्या भावांना तुझ्यासारख्या भिक्खूचे दर्शन मिळणे कठीण होईल, म्हणून त्यांना धम्म उपदेश कर."

---

ထေရော – ‘‘သတ္ထာ မယှံ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဓမ္မဒေသနံ ပစ္စာသီသတီ’’တိ ဉတွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ တာလပ္ပမာဏံ အာကာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ဩရုယှ ဒသဗလဿ ပါဒေ ဝန္ဒိ, ပုန ဒွိတာလပ္ပမာဏံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ဩရုယှ ဒသဗလဿ ပါဒေ ဝန္ဒိ, ဧတေနုပါယေန သတ္တတာလပ္ပမာဏံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ အနေကာနိ ပါဋိဟာရိယသတာနိ ဒဿေန္တော ဓမ္မကထံ အာရဘိ. ဒိဿမာနေနပိ ကာယေန ကထေတိ, အဒိဿမာနေနပိ. ဥပရိမေန ဝါ ဟေဋ္ဌိမေန ဝါ ဥပဍ္ဎကာယေန ကထေတိ အဒိဿမာနေနပိ ဒိဿမာနေနပိ, ကာလေန စန္ဒဝဏ္ဏံ ဒဿေတိ, ကာလေန သူရိယဝဏ္ဏံ, ကာလေန ပဗ္ဗတဝဏ္ဏံ, ကာလေန သမုဒ္ဒဝဏ္ဏံ, ကာလေန စက္ကဝတ္တိရာဇာ ဟောတိ, ကာလေန ဝေဿဝဏမဟာရာဇာ, ကာလေန သက္ကော [Pg.248] ဒေဝရာဇာ, ကာလေန မဟာဗြဟ္မာတိ ဧဝံ အနေကာနိ ပါဋိဟာရိယသတာနိ ဒဿေန္တော ဓမ္မကထံ ကထေသိ. သကလနဂရံ သန္နိပတိ. ထေရော ဩရုယှ ဒသဗလဿ ပါဒေ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. အထ နံ သတ္ထာ အာဟ – ‘‘ကော နာမော အယံ သာရိပုတ္တ ဓမ္မပရိယာယော’’တိ. သီဟဝိကီဠိတော နာမ, ဘန္တေတိ. တဂ္ဃ, သာရိပုတ္တ, သီဟဝိကီဠိတော တဂ္ဃ, သာရိပုတ္တ, သီဟဝိကီဠိတောတိ.

स्थविरांनी, "शास्ता माझ्याकडून ऋद्धी-प्रातिहार्ययुक्त धम्मदेशनेची अपेक्षा करत आहेत," असे जाणून भगवंतांना वंदन केले आणि एका ताडझाडाच्या उंचीएवढ्या आकाशात उडून, खाली उतरून दशबलांच्या चरणांना वंदन केले. पुन्हा दोन ताडझाडांच्या उंचीवर आकाशात उडून, खाली उतरून दशबलांच्या चरणांना वंदन केले. याच पद्धतीने सात ताडझाडांच्या उंचीपर्यंत आकाशात उडून, अनेक शेकडो प्रातिहार्ये दाखवत त्यांनी धम्मकथा सांगण्यास प्रारंभ केला. ते दृश्य शरीरानेही उपदेश करत होते आणि अदृश्य शरीरानेही. शरीराच्या वरच्या किंवा खालच्या अर्ध्या भागाने, अदृश्य आणि दृश्य रूपानेही ते उपदेश करत होते. कधी ते चंद्राचे रूप दाखवत होते, कधी सूर्याचे रूप, कधी पर्वताचे रूप, तर कधी समुद्राचे रूप दाखवत होते. कधी ते चक्रवर्ती राजा बनत होते, कधी वैश्रवण महाराज, कधी देवराज शक्र, तर कधी महाब्रह्मा बनत होते. अशा प्रकारे अनेक शेकडो प्रातिहार्ये दाखवत त्यांनी धम्मकथा सांगितली. संपूर्ण नगर एकत्र जमले. स्थवीर खाली उतरून दशबलांच्या चरणांना वंदन करून उभे राहिले. तेव्हा शास्त्यांनी त्यांना विचारले, "सारिपुत्ता, या धम्मपर्यायाचे नाव काय आहे?" त्यांनी उत्तर दिले, "भंते, याचे नाव 'सिंहविक्रीडित' आहे." भगवंतांनी म्हटले, "निश्चयच सारिपुत्ता, हे सिंहविक्रीडितच आहे; निश्चयच सारिपुत्ता, हे सिंहविक्रीडितच आहे."

---

ထေရော အလတ္တကဝဏ္ဏေ ဟတ္ထေ ပသာရေတွာ သတ္ထု သုဝဏ္ဏကစ္ဆပသဒိသေ ပါဒေ ဂေါပ္ဖကေသု ဂဟေတွာ – ‘‘ဘန္တေ, ဣမေသံ ပါဒါနံ ဝန္ဒနတ္ထာယ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကံ အသင်္ချေယျံ ပါရမိယော ပူရိတာ, သော မေ မနောရထော မတ္ထကံ ပတ္တော, ဣတော ဒါနိ ပဋ္ဌာယ ပဋိသန္ဓိဝသေန န ပုန ဧကဋ္ဌာနေ သန္နိပါတော သမာဂမော အတ္ထိ, ဆိန္နော ဧသ ဝိဿာသော, အနေကေဟိ ဗုဒ္ဓသတသဟဿေဟိ ပဝိဋ္ဌံ အဇရံ အမရံ ခေမံ သုခံ သီတလံ အဘယံ နိဗ္ဗာနပုရံ ပဝိသိဿာမိ, သစေ မေ ကိဉ္စိ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ န ရောစေထ, ခမထ တံ ဘဂဝါ, ဂမနကာလော မယှ’’န္တိ. ခမာမိ တေ, သာရိပုတ္တ, န ခေါ ပန တေ ကိဉ္စိ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ မယှံ အရုစ္စနကံ အတ္ထိ, ယဿ ဒါနိ တွံ, သာရိပုတ္တ, ကာလံ မညသီတိ.

स्थविरांनी आपले लाखेच्या रसासारखे लाल हात पसरवून, शास्त्यांच्या सोन्याच्या कासवासारख्या पाठीच्या चरणांना घोट्यापाशी धरून म्हटले, "भंते, या चरणांना वंदन करण्यासाठी मी एक लाख कल्प अधिक एक असंख्येय काळापर्यंत पारमिता पूर्ण केल्या आहेत. माझी ती मनोकामना पूर्ण झाली आहे. आतापासून पुढे पुनर्जन्माच्या रूपाने पुन्हा एका ठिकाणी एकत्र येणे किंवा भेटणे होणार नाही. हा संबंध आता कायमचा संपला आहे. अनेक लाख बुद्धांनी प्रवेश केलेल्या, जरा-मरणरहित, क्षेमकारक, सुखी, शीतल आणि अभय अशा निर्वाणपुरात मी प्रवेश करणार आहे. जर माझे काही कायिक किंवा वाचिक कर्म आपल्याला आवडले नसेल, तर हे भगवंता, मला क्षमा करावी, माझी जाण्याची वेळ झाली आहे." भगवंतांनी म्हटले, "सारिपुत्ता, मी तुला क्षमा करतो. तुझे कोणतेही कायिक किंवा वाचिक कर्म मला नापसंत नव्हते. सारिपुत्ता, ज्याची तू आता वेळ योग्य समजतोस (ते कर)."

---

ဣတိ ဘဂဝတာ အနုညာတသမနန္တရံ သတ္ထု ပါဒေ ဝန္ဒိတွာ ဥဋ္ဌိတမတ္တေ အာယသ္မန္တေ သာရိပုတ္တေ သိနေရုစက္ကဝါဠဟိမဝန္တပရိဘဏ္ဍပဗ္ဗတေ ဓာရယမာနာပိ – ‘‘အဇ္ဇ ဣမံ ဂုဏရာသိံ ဓာရေတုံ န သက္ကောမီ’’တိ ဝဒန္တီ ဝိယ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဝိရဝမာနာ မဟာပထဝီ ယာဝ ဥဒကပရိယန္တာ အကမ္ပိ, အာကာသေ ဒေဝဒုန္ဒုဘိယော ဖလိံသု, မဟာမေဃော ဥဋ္ဌဟိတွာ ပေါက္ခရဝဿံ ဝဿိ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी अनुमती दिल्यानंतर लगेचच, शास्त्यांच्या चरणांना वंदन करून आयुष्यमान सारिपुत्त उभे राहिले असता, सुमेरू, चक्रवाळ, हिमालय आणि इतर पर्वत धारण करणारी असूनही, "आज मी या गुणराशीला धारण करण्यास असमर्थ आहे," असे म्हणत असल्यासारखी, एकदम प्रचंड आवाज करत महापृथ्वी पाण्याने वेढलेल्या मर्यादेपर्यंत थरथर कापली. आकाशात देवदुंदुभी कडाडल्या आणि मोठे ढग दाटून येऊन पुष्करवृष्टी झाली.

---

သတ္ထာ – ‘‘ဓမ္မသေနာပတိံ ပဋိပါဒေဿာမီ’’တိ ဓမ္မာသနာ ဝုဋ္ဌာယ ဂန္ဓကုဋိအဘိမုခေါ ဂန္တွာ မဏိဖလကေ အဋ္ဌာသိ. ထေရော တိက္ခတ္တုံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ စတူသု ဌာနေသု ဝန္ဒိတွာ – ‘‘ဘဂဝါ ဣတော ကပ္ပသတသဟဿာဓိကဿ အသင်္ချေယျဿ ဥပရိ အနောမဒဿီသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိတွာ တုမှာကံ ဒဿနံ ပတ္ထေသိံ, သာ မေ ပတ္ထနာ သမိဒ္ဓါ, ဒိဋ္ဌာ တုမှေ, တံ ပဌမဒဿနံ, ဣဒံ ပစ္ဆိမဒဿနံ. ပုန တုမှာကံ ဒဿနံ နတ္ထီ’’တိ ဝတွာ ဒသနခသမောဓာနသမုဇ္ဇလံ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ ယာဝ ဒဿနဝိသယာ အဘိမုခေါဝ ပဋိက္ကမိတွာ [Pg.249] ဝန္ဒိတွာ ပက္ကာမိ. ပုန မဟာပထဝီ ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တီ ဥဒကပရိယန္တံ ကတွာ အကမ္ပိ.

शास्त्यांनी, "मी धम्मसेनापतींना निरोप देईन," असा विचार करून धम्मासनातून उठून, गंधकुटीकडे जाऊन मणीच्या पाटावर उभे राहिले. स्थविरांनी तीन वेळा प्रदक्षिणा करून, चार ठिकाणी वंदन करून म्हटले, "भगवंता, या कल्पाच्या एक लाख कल्प अधिक एक असंख्येय काळापूर्वी अनोमदस्सी सम्यक्संबुद्धांच्या चरणांशी लीन होऊन मी आपल्या दर्शनाची प्रार्थना केली होती. माझी ती प्रार्थना पूर्ण झाली आहे, मी आपल्याला पाहिले आहे. ते पहिले दर्शन होते, हे शेवटचे दर्शन आहे. पुन्हा आपले दर्शन होणार नाही." असे म्हणून, दहा नखांच्या कांतीने उजळलेले हात जोडून, जोपर्यंत दृष्टीपथात होते तोपर्यंत भगवंतांकडे तोंड करूनच मागे पावले टाकत, वंदन करून ते निघून गेले. पुन्हा महापृथ्वी हा गुणांचा भार सहन करण्यास असमर्थ होऊन पाण्याने वेढलेल्या मर्यादेपर्यंत थरथर कापली.

---

ဘဂဝါ ပရိဝါရေတွာ ဌိတေ ဘိက္ခူ အာဟ – ‘‘အနုဂစ္ဆထ, ဘိက္ခဝေ, တုမှာကံ ဇေဋ္ဌဘာတိက’’န္တိ. တသ္မိံ ခဏေ စတဿောပိ ပရိသာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဧကကံယေဝ ဇေတဝနေ ဩဟာယ နိရဝသေသာ နိက္ခမိံသု. သာဝတ္ထိနဂရဝါသိနောပိ – ‘‘သာရိပုတ္တတ္ထေရော ကိရ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ အာပုစ္ဆိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိတုကာမော နိက္ခန္တော, ပဿိဿာမ န’’န္တိ နဂရဒွါရာနိ နိရောကာသာနိ ကရောန္တာ နိက္ခမိတွာ ဂန္ဓမာလာဒိဟတ္ထာ ကေသေ ဝိကိရိတွာ – ‘‘ဣဒါနိ မယံ ကဟံ မဟာပညော နိသိန္နော, ကဟံ ဓမ္မသေနာပတိ နိသိန္နော’’တိ ပုစ္ဆန္တာ – ‘‘ကဿ သန္တိကံ ဂမိဿာမ, ကဿ ဟတ္ထေ သတ္ထာရံ ဌပေတွာ ထေရော ပက္ကန္တော’’တိအာဒိနာ နယေန ပရိဒေဝန္တာ ရောဒန္တာ ထေရံ အနုဗန္ဓိံသု.

भगवंतांनी सभोवताली उभ्या असलेल्या भिक्खूंना म्हटले, "भिक्खूंनो, तुमच्या थोरल्या भावाच्या मागे जा (त्यांना निरोप द्या)." त्याच क्षणी चारही परिषदा सम्यक्संबुद्धांना जेतवनात एकटेच सोडून सर्वच्या सर्व बाहेर पडल्या. श्रावस्ती नगरातील रहिवासीसुद्धा, "स्थवीर सारिपुत्त सम्यक्संबुद्धांचा निरोप घेऊन परिनिर्वाण करण्यासाठी निघाले आहेत, चला आपण त्यांना पाहू या," असे म्हणत नगराच्या दारांवर प्रचंड गर्दी करत बाहेर पडले. हातात गंध, पुष्प इत्यादी घेऊन आणि आपले केस विस्कटून, "आता महाप्रज्ञावान कोठे बसले आहेत? धम्मसेनापती कोठे बसले आहेत?" असे विचारत, "आता आपण कोणाकडे जाणार? शास्त्यांना कोणाच्या हाती सोपवून स्थवीर निघून गेले?" अशा प्रकारे विलाप करत आणि रडत ते स्थविरांच्या मागे गेले.

---

ထေရော မဟာပညာယ ဌိတတ္တာ – ‘‘သဗ္ဗေသံ အနတိက္ကမနီယော ဧသ မဂ္ဂေါ’’တိ မဟာဇနံ ဩဝဒိတွာ – ‘‘တုမှေပိ, အာဝုသော, တိဋ္ဌထ, မာ ဒသဗလေ ပမာဒံ အာပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ ဘိက္ခုသံဃမ္ပိ နိဝတ္တေတွာ အတ္တနော ပရိသာယေဝ သဒ္ဓိံ ပက္ကာမိ. ယေပိ မနုဿာ – ‘‘ပုဗ္ဗေ အယျော ပစ္စာဂမနစာရိကံ စရတိ, ဣဒံ ဣဒါနိ ဂမနံ န ပုန ပစ္စာဂမနာယာ’’တိ ပရိဒေဝန္တာ အနုဗန္ဓိံသုယေဝ. တေပိ – ‘‘အပ္ပမတ္တာ, အာဝုသော, ဟောထ, ဧဝံဘာဝိနော နာမ သင်္ခါရာ’’တိ နိဝတ္တေသိ.

स्थवीर महाप्रज्ञेमध्ये प्रतिष्ठित असल्यामुळे, "हा मार्ग सर्वांसाठीच अटळ आहे," असे सांगून त्यांनी लोकांना उपदेश केला आणि "मित्रांनो, तुम्हीही येथेच थांबा, दशबलांच्या प्रति गाफील राहू नका," असे सांगून भिक्खू संघालाही परत पाठवले आणि केवळ आपल्या स्वतःच्या परिषदेसह ते पुढे निघाले. जे लोक, "पूर्वी आर्य परत येण्यासाठी चारिका करत असत, परंतु आताचे जाणे पुन्हा परत येण्यासाठी नाही," असा विलाप करत मागे येतच राहिले, त्यांनाही, "मित्रांनो, अप्रमत्त राहा, संस्कारांचा स्वभावच असा अनित्य आहे," असे सांगून त्यांनी परत पाठवले.

---

အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော သဗ္ဗတ္ထ ဧကရတ္တိဝါသေန အန္တရာမဂ္ဂေ သတ္တာဟံ မနုဿာနံ သင်္ဂဟံ ကရောန္တော သာယံ နာလကဂါမံ ပတွာ ဂါမဒွါရေ နိဂြောဓရုက္ခမူလေ အဋ္ဌာသိ. အထ ဥပရေဝတော နာမ ထေရဿ ဘာဂိနေယျော ဗဟိဂါမံ ဂစ္ဆန္တော ထေရံ ဒိသွာ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. ထေရော တံ အာဟ – ‘‘အတ္ထိ ဂေဟေ တေ အယျိကာ’’တိ. အာမ ဘန္တေတိ. ဂစ္ဆ အမှာကံ ဣဓာဂတဘာဝံ အာရောစေဟိ. ‘‘ကသ္မာ အာဂတော’’တိ စ ဝုတ္တေ – ‘‘အဇ္ဇ ကိရ ဧကဒိဝသံ အန္တောဂါမေ ဝသိဿတိ, ဇာတောဝရကံ ပဋိဇဂ္ဂထ, ပဉ္စန္နဉ္စ ကိရ ဘိက္ခုသတာနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ဇာနာထာ’’တိ. သော ဂန္တွာ – ‘‘အယျိကေ မယှံ မာတုလော အာဂတော’’တိ အာဟ. ဣဒါနိ ကုဟိန္တိ? ဂါမဒွါရေတိ. ဧကကောဝ, အညောပိ ကောစိ အတ္ထီတိ? အတ္ထိ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူတိ. ကိံကာရဏာ အာဂတောတိ? သော တံ ပဝတ္တိံ အာရောစေသိ. ဗြာဟ္မဏီ – ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတ္တကာနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဋိဇဂ္ဂါပေတိ[Pg.250], ဒဟရကာလေ ပဗ္ဗဇိတွာ မဟလ္လကကာလေ ဂိဟီ ဟောတုကာမော’’တိ စိန္တေန္တီ ဇာတောဝရကံ ပဋိဇဂ္ဂါပေတွာ ပဉ္စသတာနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ကာရေတွာ ဒဏ္ဍဒီပိကာ ဇာလေတွာ ထေရဿ ပါဟေသိ.

त्यानंतर आयुष्यमान सारिपुत्त प्रत्येक ठिकाणी केवळ एकच रात्र मुक्काम करत, वाटेत सात दिवस लोकांवर अनुग्रह करत (लोकांचे कल्याण करत), संध्याकाळी नालक गावी पोहोचले आणि गावच्या वेशीवर एका वडाच्या झाडाखाली थांबले. तेव्हा थेरांचे भाचे उपरेवत नावाचे, गावाबाहेर जात असताना त्यांनी थेरांना पाहिले आणि त्यांच्याजवळ जाऊन, वंदन करून ते उभे राहिले. थेर त्यांना म्हणाले, "तुझी आजी घरात आहे का?" तो म्हणाला, "होय, भंते." "जा आणि आम्ही येथे आल्याचे त्यांना सांग." आणि "ते कशासाठी आले आहेत?" असे विचारल्यास सांग की, "आज म्हणे ते एक दिवस गावात राहतील. त्यांचे जन्मगृह (ज्या खोलीत त्यांचा जन्म झाला ती खोली) स्वच्छ करा आणि पाचशे भिक्खूंच्या राहण्याची सोय करा." त्याने जाऊन सांगितले, "आजी, माझे मामा आले आहेत." "आता ते कुठे आहेत?" "गावच्या वेशीवर." "ते एकटेच आहेत की आणखी कोणी सोबत आहे?" "पाचशे भिक्खू सोबत आहेत." "ते कशासाठी आले आहेत?" त्याने ती सर्व हकीकत सांगितली. त्या ब्राह्मण स्त्रीने विचार केला, "ते एवढ्या लोकांच्या राहण्याची सोय का करायला सांगत आहेत? तरुणपणी प्रव्रज्या घेऊन आता म्हातारपणी त्यांना गृहस्थ व्हायचे आहे की काय?" असा विचार करून तिने जन्मगृह स्वच्छ करवून घेतले, पाचशे भिक्खूंच्या राहण्याची व्यवस्था केली, मशाली पेटवून घेतल्या आणि थेरांना बोलावणे पाठवले.

---

ထေရော ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ပါသာဒံ အာရုယှ ဇာတောဝရကံ ပဝိသိတွာ နိသီဒိ, နိသီဒိတွာ ‘‘တုမှာကံ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆထာ’’တိ ဘိက္ခူ ဥယျောဇေသိ. တေသု ဂတမတ္တေသုယေဝ ထေရဿ ခရော အာဗာဓော ဥပ္ပဇ္ဇိ, လောဟိတပက္ခန္ဒိကာ မာရဏန္တိကာ ဝေဒနာ ဝတ္တန္တိ. ဧကံ ဘာဇနံ ပဝိသတိ, ဧကံ နိက္ခမတိ. ဗြာဟ္မဏီ – ‘‘မမ ပုတ္တဿ ပဝတ္တိ မယှံ န ရုစ္စတီ’’တိ အတ္တနော ဝသနဂဗ္ဘဒွါရံ နိဿာယ အဋ္ဌာသိ.

थेर भिक्खूंसह प्रासादावर चढले आणि जन्मगृहात प्रवेश करून बसले. बसल्यावर त्यांनी भिक्खूंना निरोप दिला, "तुम्ही आपापल्या राहण्याच्या ठिकाणी जा." ते जाताच थेरांना तीव्र आजार उद्भवला, आणि रक्तातिसारामुळे प्राणघातक वेदना सुरू झाल्या. एक भांडे आत आणले जात होते आणि दुसरे बाहेर नेले जात होते. त्या ब्राह्मण स्त्रीने "माझ्या मुलाची ही अवस्था मला ठीक वाटत नाही," असा विचार करून आपल्या खोलीच्या दाराचा आश्रय घेऊन ती उभी राहिली.

---

စတ္တာရော မဟာရာဇာနော ‘‘ဓမ္မသေနာပတိ ကုဟိံ ဝိဟရတီ’’တိ ဩလောကေန္တာ နာလကဂါမေ ဇာတောဝရကေ ပရိနိဗ္ဗာနမဉ္စေ နိပန္နော, ပစ္ဆိမဒဿနံ ဂမိဿာမာ’’တိ အာဂမ္မ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌံသု. ကေ တုမှေတိ? မဟာရာဇာနော ဘန္တေတိ. ကသ္မာ အာဂတတ္ထာတိ? ဂိလာနုပဋ္ဌာကာ ဘဝိဿာမာတိ. ‘‘ဟောတု, အတ္ထိ ဂိလာနုပဋ္ဌာကော, ဂစ္ဆထ တုမှေ’’တိ ဥယျောဇေသိ. တေသံ ဂတာဝသာနေ တေနေဝ နယေန သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော. တသ္မိံ ဂတေ မဟာဗြဟ္မာ စ အာဂမိံသု. တေပိ တထေဝ ထေရော ဥယျောဇေသိ.

चार महाराजांनी "धम्मसेनापती कुठे राहत आहेत?" असे पाहत असताना, त्यांना नालक गावातील जन्मगृहात परिनिर्वाण-शय्येवर निजलेले पाहिले. "आम्ही अंतिम दर्शनासाठी जाऊ," असा विचार करून ते आले, त्यांनी वंदन केले आणि ते उभे राहिले. "तुम्ही कोण आहात?" "भंते, आम्ही चार महाराज आहोत." "तुम्ही कशासाठी आला आहात?" "आम्ही आपले रुग्णसेवक होऊ." "असू द्या, माझ्याकडे रुग्णसेवक आहे. तुम्ही जा," असे सांगून त्यांनी त्यांना निरोप दिला. त्यांच्या जाण्यानंतर त्याच पद्धतीने देवांचा राजा सक्क आला. तो गेल्यावर महाब्रह्मा देखील आले. थेरांनी त्यांनाही त्याच प्रकारे निरोप दिला.

---

ဗြာဟ္မဏီ ဒေဝတာနံ အာဂမနဉ္စ ဂမနဉ္စ ဒိသွာ ‘‘ကေ နု ခေါ ဧတေ မမ ပုတ္တံ ဝန္ဒိတွာ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ထေရဿ ဂဗ္ဘဒွါရံ ဂန္တွာ ‘‘တာတ, စုန္ဒ, ကာ ပဝတ္တီ’’တိ ပုစ္ဆိ. သော တံ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိတွာ ‘‘မဟာဥပါသိကာ, ဘန္တေ, အာဂတာ’’တိ အာဟ. ထေရော ‘‘ကသ္မာ အဝေလာယ အာဂတာ’’တိ ပုစ္ဆိ. သာ ‘‘တုယှံ, တာတ, ဒဿနတ္ထာယာ’’တိ ဝတွာ ‘‘တာတ, ပဌမံ ကေ အာဂတာ’’တိ ပုစ္ဆိ. စတ္တာရော မဟာရာဇာနော ဥပါသိကေတိ. တာတ, တွံ စတူဟိ မဟာရာဇေဟိ မဟန္တတရောတိ? အာရာမိကသဒိသာ ဧတေ ဥပါသိကေ, အမှာကံ သတ္ထု ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ ခဂ္ဂဟတ္ထာ ဟုတွာ အာရက္ခံ အကံသူတိ. တေသံ တာတ ဂတာဝသာနေ ကော အာဂတောတိ? သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒောတိ. ဒေဝရာဇတောပိ တွံ တာတ မဟန္တတရောတိ? ဘဏ္ဍဂ္ဂါဟကသာမဏေရသဒိသော ဧသ ဥပါသိကေ, အမှာကံ သတ္ထု တာဝတိံသတော ဩတရဏကာလေ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဩတိဏ္ဏောတိ. တဿ တာတ ဂတာဝသာနေ ဇောတယမာနော ဝိယ ကော အာဂတောတိ? ဥပါသိကေ, တုယှံ ဘဂဝါ စ သတ္ထာ စ မဟာဗြဟ္မာ နာမ ဧသောတိ. မယှံ ဘဂဝတော [Pg.251] မဟာဗြဟ္မတောပိ တွံ, တာတ, မဟန္တတရောတိ? အာမ ဥပါသိကေ, ဧတေ နာမ ကိရ အမှာကံ သတ္ထု ဇာတဒိဝသေ စတ္တာရော မဟာဗြဟ္မာနော မဟာပုရိသံ သုဝဏ္ဏဇာလေန ပဋိဂ္ဂဏှိံသူတိ.

त्या ब्राह्मण स्त्रीने देवतेचे येणे-जाणे पाहून विचार केला, "माझ्या मुलाला वंदन करून जाणारे हे कोण आहेत?" ती थेरांच्या खोलीच्या दारापाशी गेली आणि विचारले, "बाळ चुंद, काय चालले आहे?" त्याने ती हकीकत सांगितली आणि थेरांना म्हटले, "भंते, महाउपासिका आल्या आहेत." थेरांनी विचारले, "अवेळी का आलात?" ती म्हणाली, "बाळा, तुझ्या दर्शनासाठी आले आहे." आणि विचारले, "बाळा, सर्वात आधी आलेले ते कोण होते?" "उपासिके, ते चार महाराज होते." "बाळा, तू त्या चार महाराजांपेक्षाही मोठा आहेस का?" "उपासिके, ते आमच्या शास्त्यांच्या आरामातील सेवकांसारखे आहेत. आमच्या शास्त्यांनी गर्भधारणा केल्यापासून ते हातात तलवार घेऊन त्यांचे रक्षण करत असत." "त्यांच्या जाण्यानंतर, बाळा, कोण आले होते?" "देवांचा राजा सक्क." "बाळा, तू देवराजापेक्षाही मोठा आहेस का?" "उपासिके, तो पात्र आणि चीवर वाहून नेणाऱ्या एखाद्या सामणेरासारखा आहे. आमचे शास्ते तावतिंस स्वर्गातून खाली उतरत असताना, त्याने पात्र आणि चीवर हातात धरून सोबत केली होती." "त्याच्या जाण्यानंतर, बाळा, अग्नीसारखा प्रज्वलित होऊन आलेला तो कोण होता?" "उपासिके, तो महाब्रह्मा होता, ज्याला तू तुझा भगवान आणि शास्ता मानतेस." "बाळा, तू माझ्या भगवंतापेक्षा, महाब्रह्मदेवापेक्षाही मोठा आहेस का?" "होय उपासिके, आमच्या शास्त्यांच्या जन्माच्या दिवशी या चार महाब्रह्मदेवांनी महापुरुषाला सोन्याच्या जाळीत झेलले होते."

---

အထ ဗြာဟ္မဏိယာ – ‘‘ပုတ္တဿ တာဝ မေ အယံ အာနုဘာဝေါ, ကီဒိသော ဝတ မယှံ ပုတ္တဿ ဘဂဝတော သတ္ထု အာနုဘာဝေါ ဘဝိဿတီ’’တိ စိန္တယန္တိယာ သဟသာ ပဉ္စဝဏ္ဏာ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သကလသရီရံ ဖရိ. ထေရော – ‘‘ဥပ္ပန္နံ မေ မာတု ပီတိသောမနဿံ, အယံ ဒါနိ ကာလော ဓမ္မဒေသနာယာ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘ကိံ စိန္တေသိ မဟာဥပါသိကေ’’တိ အာဟ. သာ ‘‘ပုတ္တဿ တာဝ မေ အယံ ဂုဏော, သတ္ထု ပနဿ ကီဒိသော ဘဝိဿတီတိ ဣဒံ, တာတ, စိန္တေမီ’’တိ အာဟ. မဟာဥပါသိကေ, မယှံ သတ္ထုဇာတက္ခဏေ မဟာဘိနိက္ခမနေ သမ္ဗောဓိယံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေ စ ဒသသဟဿိလောကဓာတု ကမ္ပိတ္ထ. သီလေန သမာဓိနာ ပညာယ ဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနေန သမော နာမ နတ္ထိ, ဣတိပိ သော ဘဂဝါတိ ဝိတ္ထာရေတွာ ဗုဒ္ဓဂုဏပဋိသံယုတ္တံ ဓမ္မဒေသနံ ကထေသိ.

तेव्हा, "माझ्या मुलाचाच जर एवढा प्रभाव आहे, तर माझ्या मुलाचे शास्ते असलेल्या भगवंतांचा प्रभाव किती मोठा असेल!" असा विचार करत असताना, त्या ब्राह्मण स्त्रीच्या मनात अचानक पंचवर्णीय प्रीती उत्पन्न झाली आणि ती तिच्या संपूर्ण शरीरात पसरली. थेरांनी विचार केला, "माझ्या मातेच्या मनात प्रीती आणि आनंद उत्पन्न झाला आहे; आता धम्मदेशनेची हीच योग्य वेळ आहे." त्यांनी विचारले, "महाउपासिके, तू काय विचार करत आहेस?" ती म्हणाली, "बाळा, मी विचार करत आहे की, जर माझ्या मुलाचे गुण एवढे महान आहेत, तर त्यांच्या शास्त्यांचे गुण किती महान असतील!" "महाउपासिके, माझ्या शास्त्यांच्या जन्माच्या वेळी, महाभिनिष्क्रमणाच्या वेळी, संबोधीच्या वेळी आणि धम्मचक्कपवत्तनाच्या वेळी दहा हजार लोकधातू कंपित झाले होते. शील, समाधी, प्रज्ञा, विमुक्ती आणि विमुक्तीज्ञानदर्शनात त्यांच्या तोडीचा कोणीही नाही. इतिपि सो भगवा..." अशा प्रकारे त्यांनी बुद्धगुणांशी संबंधित धम्मदेशना सविस्तरपणे सांगितली.

---

ဗြာဟ္မဏီ ပိယပုတ္တဿ ဓမ္မဒေသနာပရိယောသာနေ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ ပုတ္တံ အာဟ – ‘‘တာတ ဥပတိဿ, ကသ္မာ ဧဝမကာသိ, ဧဝရူပံ နာမ အမတံ မယှံ ဧတ္တကံ ကာလံ န အဒါသီ’’တိ. ထေရော – ‘‘ဒိန္နံ ဒါနိ မေ မာတု ရူပသာရိယာ ဗြာဟ္မဏိယာ ပေါသာဝနိကမူလံ, ဧတ္တကေန ဝဋ္ဋိဿတီ’’တိ စိန္တေတွာ – ‘‘ဂစ္ဆ မဟာဥပသိကေ’’တိ ဗြာဟ္မဏိံ ဥယျောဇေတွာ – ‘‘စုန္ဒ ကာ ဝေလာ’’တိ အာဟ. ဗလဝပစ္စူသကာလော, ဘန္တေတိ. ဘိက္ခုသံဃံ သန္နိပါတေဟီတိ. သန္နိပတိတော ဘန္တေ ဘိက္ခုသံဃောတိ. ‘‘မံ ဥက္ခိပိတွာ နိသီဒါပေဟိ စုန္ဒာ’’တိ ဥက္ခိပိတွာ နိသီဒါပေသိ.

प्रिय पुत्राच्या धम्मदेशनेच्या शेवटी ती ब्राह्मण स्त्री सोतापत्तिफलावर प्रतिष्ठित झाली आणि आपल्या मुलाला म्हणाली, "बाळा उपतिस्स, तू असे का केलेस? एवढा काळ तू मला हे अमृत का दिले नाहीस?" थेरांनी विचार केला, "आता मी माझी माता रूपसारी ब्राह्मण स्त्रीला तिच्या पालनाचे ऋण फेडले आहे. एवढे पुरेसे होईल." त्यांनी "जा, महाउपासिके," असे म्हणून तिला निरोप दिला आणि विचारले, "चुंद, काय वेळ झाली आहे?" "भंते, पहाटेची वेळ झाली आहे." "भिक्खूसंघाला एकत्र कर." "भंते, भिक्खूसंघ एकत्र आला आहे." "चुंद, मला उचलून बसव." त्याने त्यांना उचलून बसवले.

---

ထေရော ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘အာဝုသော စတုစတ္တာလီသံ ဝေါ ဝဿာနိ မယာ သဒ္ဓိံ ဝိစရန္တာနံ ယံ မေ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ န ရောစေထ, တံ ခမထ အာဝုသော’’တိ. ဧတ္တကံ, ဘန္တေ, အမှာကံ ဆာယာ ဝိယ တုမှေ အမုဉ္စိတွာ ဝိစရန္တာနံ အရုစ္စနကံ နာမ နတ္ထိ, တုမှေ ပန အမှာကံ ခမထာတိ. အထ ထေရော မဟာစီဝရံ သင်္ကဍ္ဎိတွာ မုခံ ပိဓာယ ဒက္ခိဏေန ပဿေန နိပန္နော သတ္ထာ ဝိယ နဝ အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တိယော အနုလောမပဋိလောမတော သမာပဇ္ဇိတွာ ပုန ပဌမဇ္ဈာနံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနာ သမာပဇ္ဇိ[Pg.252]. တတော ဝုဋ္ဌာယ အနန္တရံယေဝ မဟာပထဝိံ ဥန္နာဒေန္တော အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိ.

थेरांनी भिक्खूंना संबोधित केले, "आवुसो, तुम्ही चौरेचाळीस वर्षे माझ्यासोबत फिरत आहात. माझी कोणतीही कायिक किंवा वाचिक कृती तुम्हाला आवडली नसेल, तर मला क्षमा करा, आवुसो." "भंते, एवढा काळ आम्ही सावलीसारखे आपल्यासोबत राहिलो, आपल्याला कधीही सोडले नाही. आम्हाला न आवडण्यासारखे काहीही घडले नाही. उलट आपणच आम्हाला क्षमा करावी." त्यानंतर थेरांनी आपले महाचीवर ओढून घेतले, चेहरा झाकला आणि उजव्या कुशीवर निजून, शास्त्यांप्रमाणे नऊ अनुक्रमिक समापत्तींमध्ये अनुलोम-प्रतिलोम क्रमाने प्रवेश केला. पुन्हा प्रथम ध्यानापासून सुरुवात करून चतुर्थ ध्यानापर्यंत समापत्ती प्राप्त केली. त्यातून बाहेर पडताच, तत्काळ महापृथ्वीला कंपित करत, ते अनुपादिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण पावले.

---

ဥပါသိကာ – ‘‘ကိံ နု ခေါ မေ ပုတ္တော, န ကိဉ္စိ ကထေတီ’’တိ ဥဋ္ဌာယ ပိဋ္ဌိပါဒေ ပရိမဇ္ဇန္တီ ပရိနိဗ္ဗုတဘာဝံ ဉတွာ မဟာသဒ္ဒံ ကုရုမာနာ ပါဒေသု နိပတိတွာ – ‘‘တာတ မယံ ဣတော ပုဗ္ဗေ တဝ ဂုဏံ န ဇာနိမှာ, ဣဒါနိ ပန တံ အာဒိံ ကတွာ အနေကသတေ အနေကသဟဿေ အနေကသတသဟဿေ ဘိက္ခူ ဣမသ္မိံ နိဝေသနေ နိသီဒါပေတွာ ဘောဇေတုံ န လဘိမှာ, စီဝရေဟိ အစ္ဆာဒေတုံ န လဘိမှာ, ဝိဟာရသတံ ဝိဟာရသဟဿံ ကာရေတုံ န လဘိမှာ’’တိ ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ ပရိဒေဝိ. အရုဏေ ဥဂ္ဂတမတ္တေယေဝ သုဝဏ္ဏကာရေ ပက္ကောသာပေတွာ သုဝဏ္ဏဂဗ္ဘံ ဝိဝရာပေတွာ သုဝဏ္ဏဃဋိယော မဟာတုလာယ တုလာပေတွာ – ‘‘ပဉ္စ ကူဋာဂါရသတာနိ ပဉ္စ အဂ္ဃိကသတာနိ ကရောထာ’’တိ ဒါပေတိ.

उपासिका (सारिपुत्तांची माता) – “माझा मुलगा काहीच का बोलत नाही?” असे म्हणून उठली आणि त्यांच्या पाऊलांवर हात फिरवू लागली. ते परिनिर्वाण पावले आहेत हे जाणून तिने मोठा आक्रोश केला आणि त्यांच्या पायांवर पडून ती रडू लागली – “बाळा, यापूर्वी आम्ही तुझे गुण जाणले नाहीत. आता मात्र, तुझ्यापासून सुरुवात करून शेकडो, हजारो, लाखो भिक्खूंना या घरात बसवून भोजन देण्याची संधी आम्हाला मिळाली नाही, त्यांना चीवर अर्पण करण्याची संधी मिळाली नाही, शंभर किंवा हजार विहार बांधण्याची संधी आम्हाला मिळाली नाही.” अशा प्रकारे तिने पहाटेपर्यंत विलाप केला. अरुणोदय होताच तिने सुवर्णकारांना बोलावले, सोन्याचे भांडार उघडले आणि मोठ्या तराजूने सोन्याचे घट तोलून दिले आणि सांगितले – “पाचशे कुटागार (शिखरयुक्त प्रासाद) आणि पाचशे अर्घ्य-स्तंभ तयार करा.”

---

သက္ကောပိ ဒေဝရာဇာ ဝိဿကမ္မဒေဝပုတ္တံ အာမန္တေတွာ – ‘‘တာတ ဓမ္မသေနာပတိ ပရိနိဗ္ဗုတော, ပဉ္စ ကူဋာဂါရသတာနိ ပဉ္စ အဂ္ဃိကသတာနိ စ မာပေဟီ’’တိ အာဟ. ဣတိ ဥပါသိကာယ ကာရိတာနိ စ ဝိဿကမ္မေန နိမ္မိတာနိ စ သဗ္ဗာနိပိ ဒွေသဟဿာနိ အဟေသုံ. တတော နဂရမဇ္ဈေ သာရမယံ မဟာမဏ္ဍပံ ကာရေတွာ မဏ္ဍပမဇ္ဈေ မဟာကူဋာဂါရံ ဌပေတွာ သေသာနိ ပရိဝါရသင်္ခေပေန ဌပေတွာ သာဓုကီဠိကံ အာရဘိံသု. ဒေဝါနံ အန္တရေ မနုဿာ, မနုဿာနံ အန္တရေ ဒေဝါ အဟေသုံ.

देवराज शक्राने देखील विश्वकर्म देवपुत्राला बोलावून म्हटले – “प्रिय विश्वकर्म, धर्मसेनापती परिनिर्वाण पावले आहेत. तू पाचशे कुटागार आणि पाचशे अर्घ्य-स्तंभ निर्माण कर.” अशा प्रकारे, उपासिकेने बनवलेले आणि विश्वकर्माने निर्माण केलेले मिळून एकूण दोन हजार प्रासाद झाले. त्यानंतर शहराच्या मध्यभागी मजबूत लाकडाचा एक मोठा मंडप तयार करून, त्या मंडपाच्या मध्यभागी एक मोठा मुख्य कुटागार ठेवला आणि उर्वरित कुटागार त्याच्या सभोवताली रचले आणि त्यांनी ‘साधुकीळन’ (धार्मिक उत्सव) सुरू केला. देवांच्या मध्ये मनुष्य आणि मनुष्यांच्या मध्ये देव वावरत होते.

---

ရေဝတီ နာမ ဧကာ ထေရဿ ဥပဋ္ဌာယိကာ – ‘‘အဟံ ထေရဿ ပူဇံ ကရိဿာမီ’’တိ သုဝဏ္ဏပုပ္ဖာနံ တယော ကုမ္ဘေ ကာရေသိ. ‘‘ထေရဿ ပူဇံ ကရိဿာမီ’’တိ သက္ကော ဒေဝရာဇာ အဍ္ဎတေယျကောဋိနာဋကေဟိ ပရိဝါရိတော ဩတရိ. ‘‘သက္ကော ဩတရတီ’’တိ မဟာဇနော ပစ္ဆာမုခေါ ပဋိက္ကမိ. တတ္ထ သာပိ ဥပါသိကာ ပဋိက္ကမမာနာ ဂရုဘာရတ္တာ ဧကမန္တံ အပသက္ကိတုံ အသက္ကောန္တီ မနုဿာနံ အန္တရေ ပတိ. မနုဿာ အပဿန္တာ တံ မဒ္ဒိတွာ အဂမိံသု. သာ တတ္ထေဝ ကာလံ ကတွာ တာဝတိံသဘဝနေ ကနကဝိမာနေ နိဗ္ဗတ္တိ. နိဗ္ဗတ္တက္ခဏေယေဝဿာ ရတနက္ခန္ဓော ဝိယ တိဂါဝုတပ္ပမာဏော အတ္တဘာဝေါ အဟောသိ သဋ္ဌိသကဋပူရပ္ပမာဏအလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတာ အစ္ဆရာသဟဿပရိဝါရိတာ. အထဿာ ဒိဗ္ဗံ သဗ္ဗကာယိကာဒါသံ ပုရတော ဌပယိံသု[Pg.253]. သာ အတ္တနော သိရိသမ္ပတ္တိံ ဒိသွာ – ‘‘ဥဠာရာ အယံ သမ္ပတ္တိ, ကိံ နု ခေါ မေ ကမ္မံ ကတ’’န္တိ စိန္တယမာနာ အဒ္ဒသ – ‘‘မယာ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ပရိနိဗ္ဗုတဋ္ဌာနေ တီဟိ သုဝဏ္ဏပုပ္ဖကုမ္ဘေဟိ ပူဇာ ကတာ, မဟာဇနော မံ မဒ္ဒိတွာ ဂတော, သာဟံ တတ္ထ ကာလံ ကတွာ ဣဓူပပန္နာ, ထေရံ နိဿာယ လဒ္ဓံ ဣဒါနိ ပုညဝိပါကံ မနုဿာနံ ကထေဿာမီ’’တိ သဟ ဝိမာနေနေဝ ဩတရိ.

रेवती नावाची स्थविरांची एक उपासिका होती. “मी स्थविरांची पूजा करीन,” असा विचार करून तिने सोन्याच्या फुलांचे तीन घट तयार करवून घेतले. “मी स्थविरांची पूजा करीन,” असे म्हणून देवराज शक्र अडीच कोटी देव-नर्तकांसह खाली उतरला. “शक्र खाली उतरत आहे!” हे पाहून जनसमुदाय मागे सरकू लागला. तिथे ती उपासिका देखील मागे सरकत असताना, जड वजनामुळे एका बाजूला होण्यास असमर्थ ठरल्याने लोकांच्या गर्दीत पडली. लोकांनी न पाहिल्यामुळे तिला तुडवून पुढे निघून गेले. ती तिथेच काळवश झाली आणि तावतिंस देवलोकात सुवर्ण विमानामध्ये उत्पन्न झाली. उत्पन्न झाल्याच्या क्षणीच तिचे शरीर सोन्याच्या ढिगाऱ्यासारखे तीन गाऊत आकाराचे झाले, जे साठ बैलगाड्या भरतील एवढ्या दिव्य अलंकारांनी नटलेले होते आणि ती हजार अप्सरांनी वेढलेली होती. त्यानंतर तिच्यासमोर संपूर्ण शरीर दिसणारा एक दिव्य आरसा ठेवण्यात आला. तिने स्वतःचे वैभव पाहून विचार केला – “हे वैभव किती महान आहे! मी असे कोणते पुण्यकर्म केले होते?” विचार करत असताना तिला आठवले – “मी स्थवीर सारिपुत्तांच्या परिनिर्वाणाच्या ठिकाणी सोन्याच्या फुलांच्या तीन घटांनी पूजा केली होती. जनसमुदाय मला तुडवून निघून गेला, आणि मी तिथे मृत्यू पावून येथे उत्पन्न झाले. आता स्थविरांच्या प्रभावाने मिळालेल्या या पुण्यविपाकाविषयी (पुण्याच्या फळाविषयी) मी मनुष्यांना सांगेन.” असा विचार करून ती आपल्या विमानासह खाली उतरली.

---

မဟာဇနော ဒူရတောဝ ဒိသွာ – ‘‘ကိံ နု ခေါ ဒွေ သူရိယာ ဥဋ္ဌိတာ’’တိ? ဩလောကေန္တော – ‘‘ဝိမာနေ အာဂစ္ဆန္တေ ကူဋာဂါရသဏ္ဌာနံ ပညာယတိ, နာယံ သူရိယော, ဝိမာနမေတံ ဧက’’န္တိ အာဟ. တမ္ပိ ဝိမာနံ တာဝဒေဝ အာဂန္တွာ ထေရဿ ဒါရုစိတကမတ္ထကေ ဝေဟာသံ အဋ္ဌာသိ. ဒေဝဓီတာ ဝိမာနံ အာကာသေယေဝ ဌပေတွာ ပထဝိံ ဩတရိ. မဟာဇနော – ‘‘ကာ တွံ, အယျေ’’တိ? ပုစ္ဆိ. ‘‘န မံ တုမှေ ဇာနာထ, ရေဝတီ နာမာဟံ, တီဟိ သုဝဏ္ဏပုပ္ဖကုမ္ဘေဟိ ထေရံ ပူဇံ ကတွာ မနုဿေဟိ မဒ္ဒိတာ ကာလံ ကတွာ တာဝတိံသဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တာ, ပဿထ မေ သိရိသမ္ပတ္တိံ, တုမှေပိ ဒါနိ ဒါနာနိ ဒေထ, ပုညာနိ ကရောထာ’’တိ ကုသလကိရိယာယ ဝဏ္ဏံ ကထေတွာ ထေရဿ စိတကံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဝန္ဒိတွာ အတ္တနော ဒေဝဋ္ဌာနံယေဝ ဂတာ.

जनसमुदायाने दुरूनच ते पाहून विचार केला – “काय दोन सूर्य उगवले आहेत की काय?” निरखून पाहताना, विमान जवळ आल्यावर त्याचा शिखरयुक्त प्रासादासारखा आकार दिसू लागला. लोक म्हणाले – “हा सूर्य नाही, हे तर एक विमान आहे.” ते विमान लगेचच तिथे आले आणि स्थविरांच्या लाकडी चितेच्या वर आकाशात स्थिरावले. ती देवकन्या विमान आकाशातच ठेवून पृथ्वीवर उतरली. लोकांनी विचारले – “आर्ये, आपण कोण आहात?” तिने उत्तर दिले – “तुम्ही मला ओळखत नाही का? मी रेवती आहे. सोन्याच्या फुलांच्या तीन घटांनी स्थविरांची पूजा करून, लोकांच्या पायांखाली तुडवली गेल्याने मृत्यू पावून मी तावतिंस देवलोकात उत्पन्न झाले आहे. माझे हे वैभव पहा! तुम्ही देखील आता दान द्या आणि पुण्यकर्मे करा.” अशा प्रकारे कुशल कर्मांच्या महत्त्वाची प्रशंसा करून, स्थविरांच्या चितेला प्रदक्षिणा घालून व वंदन करून ती आपल्या देवलोकात परत गेली.

---

မဟာဇနောပိ သတ္တာဟံ သာဓုကီဠိကံ ကီဠိတွာ သဗ္ဗဂန္ဓေဟိ စိတကံ အကာသိ, စိတကာ ဧကူနရတနသတိကာ အဟောသိ. ထေရဿ သရီရံ စိတကံ အာရောပေတွာ ဥသီရကလာပကေဟိ အာလိမ္ပေသုံ. အာဠာဟနေ သဗ္ဗရတ္တိံ ဓမ္မဿဝနံ ပဝတ္တိ. အနုရုဒ္ဓတ္ထေရော သဗ္ဗဂန္ဓောဒကေန ထေရဿ စိတကံ နိဗ္ဗာပေသိ. စုန္ဒတ္ထေရော ဓာတုယော ပရိဿာဝနေ ပက္ခိပိတွာ – ‘‘န ဒါနိ မယာ ဣဓေဝ သက္ကာ ဌာတုံ, မယှံ ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ ဓမ္မသေနာပတိသာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ပရိနိဗ္ဗုတဘာဝံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ အာရောစေဿာမီ’’တိ ဓာတုပရိဿာဝနံ ထေရဿ စ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ သာဝတ္ထိံ အဂမာသိ. ဧကဋ္ဌာနေပိ စ ဒွေ ရတ္တိယော အဝသိတွာ သဗ္ဗတ္ထ ဧကရတ္တိဝါသေနေဝ သာဝတ္ထိံ ပါပုဏိ. တမတ္ထံ ဒဿေတုံ အထ ခေါ စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသောတိအာဒိ ဝုတ္တံ.

जनसमुदायाने देखील सात दिवस ‘साधुकीळन’ साजरा करून सर्व प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांनी चिता तयार केली. ती चिता नव्व्याण्णव हात उंच होती. स्थविरांचे शरीर चितेवर ठेवून त्यांनी वाळ्याच्या जुड्यांनी ती पेटवली. स्मशानभूमीत रात्रभर धम्मश्रवण सुरू राहिले. स्थवीर अनुरुद्धांनी सर्व प्रकारच्या सुगंधी जलाने स्थविरांची चिता शांत केली. स्थवीर चुंदांनी धातू जलगाळणीत ठेवून विचार केला – “आता मी येथे थांबू शकत नाही. माझे थोरले बंधू धर्मसेनापती स्थवीर सारिपुत्तांच्या परिनिर्वाणाची वार्ता मी सम्यक संबुद्धांना सांगेन.” असे म्हणून ते धातू असलेली जलगाळणी आणि स्थविरांचे पात्र व चीवर घेऊन सावत्थीकडे निघाले. वाटेत कोणत्याही एका ठिकाणी दोन रात्री न थांबता, प्रत्येक ठिकाणी केवळ एकच रात्र मुक्काम करत ते सावत्थीला पोहोचले. हाच अर्थ दर्शवण्यासाठी ‘अथ खो चुन्दो समणुद्देसो’ (त्यानंतर श्रमणोद्देश चुंद...) इत्यादी शब्द म्हटले गेले आहेत.

---

တတ္ထ ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒောတိ ယေန အတ္တနော ဥပဇ္ဈာယော ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကော အာယသ္မာ အာနန္ဒော, တေနုပသင်္ကမိ. ကသ္မာ ပနေသ ဥဇုကံ [Pg.254] သတ္ထု သန္တိကံ အဂန္တွာ ထေရဿ သန္တိကံ အဂမာသီတိ? သတ္ထရိ စ ထေရေ စ ဂါရဝေန. ဇေတဝနမဟာဝိဟာရေ ပေါက္ခရဏိယံ ကိရဿ နှတွာ ပစ္စုတ္တရိတွာ သုနိဝတ္ထသုပါရုတဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဗုဒ္ဓါ နာမ မဟာပါသာဏစ္ဆတ္တံ ဝိယ ဂရုနော, ဖဏကတသပ္ပ သီဟဗျဂ္ဃမတ္တဝရဝါရဏာဒယော ဝိယ စ ဒုရာသဒါ, န သက္ကာ မယာ ဥဇုကမေဝ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ကထေတုံ, ကဿ နု ခေါ သန္တိကံ ဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ. တတော စိန္တေသိ – ‘‘ဥပဇ္ဈာယော မေ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကော ဇေဋ္ဌဘာတိကတ္ထေရဿ ဥတ္တမသဟာယော, တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ တံ အာဒါယ သတ္ထာရာ သဒ္ဓိံ ကထေဿာမီ’’တိ သတ္ထရိ စေဝ ထေရေ စ ဂါရဝေန ဥပသင်္ကမိ.

त्या वचनात ‘येनायस्मा आनन्दो’ (जिथे आयुष्यमान आनंद होते) याचा अर्थ असा की, जेथे त्यांचे स्वतःचे उपाध्याय आणि धम्मभांडागारिक आयुष्यमान आनंद होते, तेथे ते गेले. पण ते थेट शास्त्यांच्या जवळ न जाता स्थविरांच्या जवळ का गेले? शास्ते आणि स्थवीर या दोघांबद्दलच्या आदरामुळे. जेतवन महाविहारात एका पुष्करणीत स्नान करून, बाहेर येऊन, चीवर नीट परिधान केल्यावर त्यांच्या मनात असा विचार आला – “बुद्ध हे एखाद्या मोठ्या पाषाण-छत्रासारखे अत्यंत गंभीर असतात, आणि फणा काढलेला सर्प, सिंह, बिबट्या किंवा मदमस्त हत्ती यांच्याप्रमाणे त्यांच्याजवळ जाणे कठीण असते. मी थेट शास्त्यांच्या जवळ जाऊन बोलू शकत नाही. मग मी कोणाकडे जावे?” त्यानंतर त्यांनी विचार केला – “माझे उपाध्याय धम्मभांडागारिक आहेत आणि ते माझ्या थोरल्या बंधूंचे (स्थवीर सारिपुत्तांचे) परम मित्र आहेत. मी त्यांच्याकडे जाईन आणि त्यांना सोबत घेऊन शास्त्यांशी बोलेन.” अशा प्रकारे शास्ते आणि स्थवीर या दोघांबद्दलच्या आदरापोटी ते त्यांच्याकडे गेले.

---

ဣဒမဿ ပတ္တစီဝရန္တိ ‘‘အယမဿ ပရိဘောဂပတ္တော, ဣဒံ ဓာတုပရိဿာဝန’’န္တိ ဧဝံ ဧကေကံ အာစိက္ခိ. ပါဠိယံ ပန ‘‘ဣဒမဿ ပတ္တစီဝရ’’န္တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. ကထာပါဘတန္တိ ကထာမူလံ. မူလဉှိ ပါဘတန္တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ –

“इदमस्स पत्तचीवरं” (हे त्यांचे पात्र आणि चीवर आहे) याचा अर्थ असा की, “हे त्यांचे वैयक्तिक पात्र आहे आणि हे धातू ठेवलेले परिस्रावन आहे,” अशा प्रकारे त्यांनी एकेक करून सांगितले. पाळीमध्ये मात्र “इदमस्स पत्तचीवरं” एवढेच म्हटले आहे. “कथापाभत” म्हणजे संभाषणाचा आरंभ (कथामूल). कारण भांडवलाला ‘पाभत’ असे म्हटले जाते. जसे की म्हटले आहे –

---

‘‘အပ္ပကေနပိ မေဓာဝီ, ပါဘတေန ဝိစက္ခဏော;

သမုဋ္ဌာပေတိ အတ္တာနံ, အဏုံ အဂ္ဂိံဝ သန္ဓမ’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၁.၄);

“ज्याप्रमाणे हुशार माणूस अगदी लहान अग्नीला फुंकर मारून मोठा करतो, त्याचप्रमाणे बुद्धिमान आणि चतुर मनुष्य अगदी थोड्या भांडवलाने स्वतःला स्थापित करतो (स्वतःची प्रगती करतो).”

---

ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယာတိ ဘဂဝန္တံ ဒဿနတ္ထာယ. ကိံ ပနိမိနာ ဘဂဝါ န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗောတိ? နော န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော. အယဉှိ အာယသ္မာ ဒိဝါ နဝ ဝါရေ, ရတ္တိံ နဝ ဝါရေတိ ဧကာဟံ အဋ္ဌာရသ ဝါရေ ဥပဋ္ဌာနမေဝ ဂစ္ဆတိ. ဒိဝသဿ ပန သတဝါရံ ဝါ သဟဿဝါရံ ဝါ ဂန္တုကာမော သမာနောပိ န အကာရဏာ ဂစ္ဆတိ, ဧကံ ပဉှဒွါရံ ဂဟေတွာဝ ဂစ္ဆတိ. သော တံဒိဝသံ တေန ကထာပါဘတေန ဂန္တုကာမော ဧဝမာဟ. ဣဒမဿ ပတ္တစီဝရန္တိ ထေရောပိ – ‘‘ဣဒံ တဿ ပတ္တစီဝရံ, ဣဒဉ္စ ဓာတုပရိဿာဝန’’န္တိ ပါဋိယေက္ကံယေဝ ဒဿေတွာ အာစိက္ခိ.

"भगवंतांच्या दर्शनासाठी" म्हणजे भगवंतांच्या दर्शनाच्या हेतूने. "पण काय या (आनंदाने) भगवंतांना पूर्वी पाहिले नव्हते का?" असे विचारल्यास, "नाही, असे नाही की त्यांनी पाहिले नव्हते (तर त्यांनी पाहिलेच होते)." कारण हे आयुष्यमान आनंद दिवसा नऊ वेळा आणि रात्री नऊ वेळा, अशा प्रकारे एका दिवसात अठरा वेळा केवळ उपस्थानासाठी (सेवेसाठी) भगवंतांकडे जात असत. दिवसातून शंभर वेळा किंवा हजार वेळा जाण्याची इच्छा असूनही ते कारणाशिवाय जात नसत, एखादा प्रश्न घेऊनच जात असत. त्या दिवशी त्या संभाषणाच्या निमित्ताने जाण्याची इच्छा असल्याने त्यांनी असे म्हटले. "हे त्यांचे पात्र आणि चीवर आहे" यावर स्थविरांनी (आनंदांनी) देखील - "हे त्यांचे पात्र आणि चीवर आहे, आणि हे धातू-परिस्रावण (पाणी गाळणी) आहे" असे वेगवेगळे दाखवून सांगितले.

---

သတ္ထာ ဟတ္ထံ ပသာရေတွာ ဓာတုပရိဿာဝနံ ဂဟေတွာ ဟတ္ထတလေ ဌပေတွာ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘ယော သော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ပုရိမဒိဝသေ အနေကာနိ ပါဋိဟာရိယသတာနိ ကတွာ ပရိနိဗ္ဗာနံ အနုဇာနာပေသိ, တဿ ဣဒါနိ ဣမာ သင်္ခဝဏ္ဏသန္နိဘာ ဓာတုယောဝ ပညာယန္တိ, ကပ္ပသတသဟဿာဓိကံ အသင်္ချေယျံ ပူရိတပါရမီ ဧသ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု, မယာ ပဝတ္တိတံ ဓမ္မစက္ကံ [Pg.255] အနုပဝတ္တကော ဧသ ဘိက္ခု, ပဋိလဒ္ဓဒုတိယအာသနော ဧသ ဘိက္ခု, ပူရိတသာဝကသန္နိပါတော ဧသ ဘိက္ခု, ဌပေတွာ မံ ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု ပညာယ အသဒိသော ဧသ ဘိက္ခု, မဟာပညော ဧသ ဘိက္ခု, ပုထုပညော ဟာသပညော ဇဝနပညော တိက္ခပညော နိဗ္ဗေဓိကပညော ဧသ ဘိက္ခု, အပ္ပိစ္ဆော ဧသ ဘိက္ခု, သန္တုဋ္ဌော ပဝိဝိတ္တော အသံသဋ္ဌော အာရဒ္ဓဝီရိယော စောဒကော ပါပဂရဟီ ဧသ ဘိက္ခု, ပဉ္စ ဇာတိသတာနိ ပဋိလဒ္ဓမဟာသမ္ပတ္တိယော ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတော ဧသ ဘိက္ခု, မမ သာသနေ ပထဝီသမခန္တိကော ဧသ ဘိက္ခု, ဆိန္နဝိသာဏဥသဘသဒိသော ဧသ ဘိက္ခု, စဏ္ဍာလပုတ္တသဒိသနီစစိတ္တော ဧသ ဘိက္ခု. ပဿထ, ဘိက္ခဝေ, မဟာပညဿ ဓာတုယော, ပဿထ, ဘိက္ခဝေ, ပုထုပညဿ ဟာသပညဿ ဇဝနပညဿ တိက္ခပညဿ နိဗ္ဗေဓိကပညဿ အပ္ပိစ္ဆဿ သန္တုဋ္ဌဿ ပဝိဝိတ္တဿ အသံသဋ္ဌဿ အာရဒ္ဓဝီရိယဿ, စောဒကဿ, ပဿထ, ဘိက္ခဝေ, ပါပဂရဟိဿ ဓာတုယောတိ.

शास्त्यांनी आपला हात पुढे करून, धातू-परिस्रावण हातात घेतले आणि ते आपल्या तळहातावर ठेवून भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूंनो, ज्या भिक्खूने आदल्या दिवशी अनेक शेकडो प्रातिहार्ये करून परिनिब्बानाची अनुमती घेतली होती, आता त्यांचे हे शंखाच्या रंगासारखे पांढरे शुभ्र धातू (अस्थी-अवशेष) दिसत आहेत. भिक्खूंनो, हा तो भिक्खू आहे ज्याने एक असंख्येय आणि एक लाख कप्पांपेक्षा अधिक काळ पारमिता पूर्ण केल्या आहेत. हा तो भिक्खू आहे ज्याने माझ्याद्वारे प्रवर्तित केलेले धम्मचक्क अनुप्रवर्तित केले. हा तो भिक्खू आहे ज्याने द्वितीय आसन प्राप्त केले होते. हा तो भिक्खू आहे ज्याने श्रावक-संघाची सभा परिपूर्ण केली. हा तो भिक्खू आहे जो मला सोडून दहा हजार चक्रवाळांमध्ये प्रज्ञेच्या बाबतीत अतुलनीय आहे. हा भिक्खू महाप्रज्ञ आहे, पृथुप्रज्ञ, हास्यप्रज्ञ, जवनप्रज्ञ, तीक्ष्णप्रज्ञ आणि निर्वेधिकप्रज्ञ आहे. हा भिक्खू अल्पेच्छ, संतुष्ट, प्रविविक्त, असंसृष्ट, आरब्धवीर्य, चोदक आणि पापाची निंदा करणारा आहे. हा भिक्खू पाचशे जन्मांमध्ये प्राप्त झालेली महासंपत्ती सोडून प्रव्रजित झालेला आहे. हा भिक्खू माझ्या शासनात पृथ्वीसारखा क्षमाशील आहे. हा भिक्खू शिंगे तुटलेल्या बैलासारखा आहे. हा भिक्खू चांडाळ पुत्रासारखा नम्र चित्त असलेला आहे. भिक्खूंनो, पहा या महाप्रज्ञाच्या धातूंना; भिक्खूंनो, पहा या पृथुप्रज्ञ, हास्यप्रज्ञ, जवनप्रज्ञ, तीक्ष्णप्रज्ञ, निर्वेधिकप्रज्ञ, अल्पेच्छ, संतुष्ट, प्रविविक्त, असंसृष्ट, आरब्धवीर्य, चोदक आणि पापाची निंदा करणाऱ्याच्या धातूंना."

---

‘‘ယော ပဗ္ဗဇီ ဇာတိသတာနိ ပဉ္စ,ပဟာယ ကာမာနိ မနောရမာနိ;

တံ ဝီတရာဂံ သုသမာဟိတိန္ဒြိယံ,ပရိနိဗ္ဗုတံ ဝန္ဒထ သာရိပုတ္တံ.

"ज्यांनी पाचशे जन्मांमध्ये मनोहारी कामभोगांचा त्याग करून प्रव्रज्या घेतली; त्या वीतराग, सुसमाहित इंद्रिये असलेल्या आणि परिनिर्वृत झालेल्या सारिपुत्तांना वंदन करा."

---

‘‘ခန္တိဗလော ပထဝိသမော န ကုပ္ပတိ,န စာပိ စိတ္တဿ ဝသေန ဝတ္တတိ;

အနုကမ္ပကော ကာရုဏိကော စ နိဗ္ဗုတော,ပရိနိဗ္ဗုတံ ဝန္ဒထ သာရိပုတ္တံ.

"जे क्षमाशील, पृथ्वीसारखे सहनशील आहेत आणि कधीही क्रोधित होत नाहीत, जे आपल्या चित्ताच्या अधीन होऊन वागत नाहीत; जे अनुकंपक, कारुणिक आणि शांत आहेत, त्या परिनिर्वृत झालेल्या सारिपुत्तांना वंदन करा."

---

‘‘စဏ္ဍာလပုတ္တော ယထာ နဂရံ ပဝိဋ္ဌော,နီစမနော စရတိ ကဠောပိဟတ္ထော;

တထာ အယံ ဝိဟရတိ သာရိပုတ္တော,ပရိနိဗ္ဗုတံ ဝန္ဒထ သာရိပုတ္တံ.

"ज्याप्रमाणे एखादा चांडाळ पुत्र नगरात प्रवेश केल्यावर हातात भिक्षेचे पात्र घेऊन अत्यंत नम्र भावाने वावरतो; त्याचप्रमाणे हे सारिपुत्त विहरत असत. त्या परिनिर्वृत झालेल्या सारिपुत्तांना वंदन करा."

---

‘‘ဥသဘော ယထာ ဆိန္နဝိသာဏကော,အဟေဌယန္တော စရတိ ပုရန္တရေ ဝနေ;

တထာ အယံ ဝိဟရတိ သာရိပုတ္တော,ပရိနိဗ္ဗုတံ ဝန္ဒထ သာရိပုတ္တ’’န္တိ.

"ज्याप्रमाणे शिंगे तुटलेला बैल कोणालाही त्रास न देता नगरात किंवा वनात वावरतो; त्याचप्रमाणे हे सारिपुत्त विहरत असत. त्या परिनिर्वृत झालेल्या सारिपुत्तांना वंदन करा."

---

ဣတိ [Pg.256] ဘဂဝါ ပဉ္စဟိ ဂါထာသတေဟိ ထေရဿ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ. ယထာ ယထာ ဘဂဝါ ထေရဿ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ, တထာ တထာ အာနန္ဒတ္ထေရော သန္ဓာရေတုံ န သက္ကောတိ, ဗိဠာရမုခေ ပက္ခန္တကုက္ကုဋော ဝိယ ပဝေဓတိ. တေနာဟ အပိစ မေ, ဘန္တေ, မဓုရကဇာတော ဝိယ ကာယောတိ သဗ္ဗံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. တတ္ထ မဓုရကဇာတောတိအာဒီနံ အတ္ထော ဝုတ္တောယေဝ. ဣဓ ပန ဓမ္မာတိ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ. တဿ ဟိ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဓမ္မေ အဂဟိတေ ဝါ ဂဟေတုံ, ဂဟိတေ ဝါ သဇ္ဈာယံ ကာတုံ စိတ္တံ န ပဝတ္တတိ. အထ သတ္ထာ ပဉ္စပသာဒဝိစိတြာနိ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ထေရံ ဩလောကေန္တော ‘‘အဿာသေဿာမိ န’’န္တိ အဿာသေန္တော ကိံ နု ခေါ တေ, အာနန္ဒ, သာရိပုတ္တောတိအာဒိမာဟ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी पाचशे गाथांद्वारे स्थविरांच्या गुणांचे वर्णन केले. जसजसे भगवंत स्थविरांच्या गुणांचे वर्णन करत होते, तसतसे स्थविर आनंद स्वतःला सावरू शकले नाहीत आणि मांजराच्या तोंडात सापडलेल्या कोंबडीच्या पिल्लासारखे थरथर कापू लागले. म्हणूनच त्यांनी म्हटले – "भंते, माझे शरीर जणू जड झाले आहे..." हे सर्व सविस्तर समजून घ्यावे. तेथे 'मधुरकजातो' इत्यादी शब्दांचा अर्थ आधीच सांगितला आहे. परंतु येथे 'धम्मा' या शब्दाने उद्देश-परिपृच्छा-धम्म अभिप्रेत आहे. कारण, न शिकलेला धम्म शिकण्यासाठी किंवा शिकलेल्या धम्माचे सज्झाय करण्यासाठी त्यांचे चित्त प्रवृत्त होत नव्हते. तेव्हा शास्त्यांनी पाच प्रकारच्या प्रसन्नतेने युक्त असलेले आपले नेत्र उघडून स्थविरांकडे पाहत, "मी यांना धीर देईन" अशा विचाराने त्यांना सांत्वन देत विचारले – "आनंदा, काय सारिपुत्तांनी [तुझा शीलस्कंध... इत्यादी हिरावून घेतला आहे का]?"

---

တတ္ထ သီလက္ခန္ဓန္တိ လောကိယလောကုတ္တရသီလံ. သမာဓိပညာသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝိမုတ္တိ ပန လောကုတ္တရာဝ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ, တံ လောကိယမေဝ. ဩဝါဒကောတိ ဩဝါဒဒါယကော. ဩတိဏ္ဏောတိ ဩတိဏ္ဏေသု ဝတ္ထူသု နာနပ္ပကာရေန ဩတရဏသီလော. ဝိညာပကောတိ ဓမ္မကထာကာလေ အတ္ထဉ္စ ကာရဏဉ္စ ဝိညာပေတာ. သန္ဒဿကောတိ ခန္ဓဓာတုအာယတနဝသေန တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ဒဿေတာ. သမာဒပကောတိ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဂဏှထာ’’တိ ဧဝံ ဂဏှာပကော. သမုတ္တေဇကောတိ အဗ္ဘုဿာဟကော. သမ္ပဟံသကောတိ ပဋိလဒ္ဓဂုဏေဟိ မောဒါပကော ဇောတာပကော.

तेथे 'शीलस्कंध' म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर शील. समाधी आणि प्रज्ञेच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. परंतु 'विमुक्ती' ही केवळ लोकोत्तरच असते. 'विमुक्ती-ज्ञानदर्शन' म्हणजे प्रत्यवेक्षण-ज्ञान, जे केवळ लौकिकच असते. 'ओवादको' म्हणजे उपदेश देणारे. 'ओतिण्णो' म्हणजे विविध विषयांमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारे उतरणारे. 'विञ्ञापको' म्हणजे धम्मचर्चेच्या वेळी अर्थ आणि कारण समजावून सांगणारे. 'संदस्सको' म्हणजे स्कंध, धातू आणि आयतनांच्या माध्यमातून त्या-त्या धम्मांचे दर्शन घडवणारे. 'समादपको' म्हणजे "हे आणि हे ग्रहण करा" असे सांगून ग्रहण करायला लावणारे. 'समुत्तेजको' म्हणजे अत्यंत उत्साहित करणारे. 'संपहंसको' म्हणजे प्राप्त झालेल्या गुणांमुळे आनंदित करणारे आणि प्रकाशित करणारे.

---

အကိလာသု ဓမ္မဒေသနာယာတိ ဓမ္မဒေသနံ အာရဘိတွာ ‘‘သီသံ ဝါ မေ ရုဇ္ဇတိ, ဟဒယံ ဝါ ကုစ္ဆိ ဝါ ပိဋ္ဌိ ဝါ’’တိ ဧဝံ ဩသက္ကနာကာရဝိရဟိတော နိက္ကိလာသု ဝိသာရဒေါ ဧကဿာပိ ဒွိန္နမ္ပိ သီဟဝေဂေနေဝ ပက္ခန္ဒတိ. အနုဂ္ဂါဟကော သဗြဟ္မစာရီနန္တိ ပဒဿ အတ္ထော ခန္ဓကဝဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတောဝ. ဓမ္မောဇံ ဓမ္မဘောဂန္တိ ဥဘယေနပိ ဓမ္မပရိဘောဂေါဝ ကထိတော. ဓမ္မာနုဂ္ဂဟန္တိ ဓမ္မေန အနုဂ္ဂဟဏံ.

"धम्मदेशनेत थकवा न जाणवणारे" म्हणजे धम्मदेशना सुरू केल्यावर "माझे डोके दुखत आहे, किंवा हृदय, किंवा पोट, किंवा पाठ दुखत आहे" असे म्हणून मागे न हटणारे, थकवा नसलेले, विशारद असून एका किंवा दोघांनाही सिंहाच्या वेगाने धम्म सांगणारे. 'अनुग्गाहको सब्रह्मचारीनं' या पदाचा अर्थ खंधक-वग्गात सविस्तर सांगितला आहे. 'धम्मोजं' आणि 'धम्मभोगं' या दोन्ही शब्दांनी धम्माचा उपभोग घेणेच सांगितले आहे. 'धम्मानुग्गह' म्हणजे धम्माद्वारे अनुग्रह करणे.

---

သတ္ထာ ‘‘အတိဝိယ အယံ ဘိက္ခု ကိလမတီ’’တိ ပုန တံ အဿာသေန္တော နနု တံ, အာနန္ဒ, မယာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပိယေဟိ မနာပေဟီတိ မာတာပိတာဘာတာဘဂိနီအာဒိကေဟိ ဇာတိယာ နာနာဘာဝေါ, မရဏေန ဝိနာဘာဝေါ, ဘဝေန အညထာဘာဝေါ. တံ ကုတေတ္ထ, အာနန္ဒ, လဗ္ဘာတိ တန္တိ [Pg.257] တသ္မာ. ယသ္မာ သဗ္ဗေဟိ ပိယေဟိ မနာပေဟိ နာနာဘာဝေါ, တသ္မာ ဒသ ပါရမိယော ပူရေတွာပိ သမ္ဗောဓိံ ပတွာပိ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတွာပိ ယမကပါဋိဟာရိယံ ဒဿေတွာပိ ဒေဝေါရောဟနံ ကတွာပိ ယံ တံ ဇာတံ ဘူတံ သင်္ခတံ ပလောကဓမ္မံ, တံ တထာဂတဿာပိ သရီရံ မာ ပလုဇ္ဇီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ, ရောဒန္တေနပိ ကန္ဒန္တေနပိ န သက္ကာ တံ ကာရဏံ လဒ္ဓုန္တိ. သော ပလုဇ္ဇေယျာတိ သော ဘိဇ္ဇေယျ.

शास्त्यांनी "हा भिक्खू अत्यंत थकला आहे" असा विचार करून, पुन्हा त्यांना धीर देत "आनंदा, मी तुला आधीच सांगितले नव्हते का..." इत्यादी म्हटले. तेथे 'प्रियेहि मनापेहि' म्हणजे माता, पिता, भाऊ, बहीण इत्यादी प्रिय व मनपसंत व्यक्तींपासून जन्माने वेगळे होणे, मृत्यूने ताटातूट होणे आणि अस्तित्वाच्या बदलामुळे अन्य अवस्था प्राप्त होणे. "आनंदा, ते येथे कसे मिळू शकेल?" यात 'तं' म्हणजे 'त्यामुळे'. ज्याअर्थी सर्व प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींपासून ताटातूट होणे निश्चित आहे, त्याअर्थी दहा पारमिता पूर्ण करूनही, संबोधी प्राप्त करूनही, धम्मचक्क प्रवर्तित करूनही, यमक-प्रातिहार्य दाखवूनही आणि देवलोकातून अवतरण करूनही, जे काही उत्पन्न झाले आहे, अस्तित्वात आले आहे, संस्कृत आहे आणि नाशवंत स्वभावाचे आहे, त्या तथागतांच्या शरीराच्या बाबतीतही "ते नष्ट होऊ नये" अशी इच्छा करणे शक्य नाही. रडून किंवा आक्रोश करूनही ती गोष्ट प्राप्त करणे शक्य नाही. 'सो पलुज्जेय्य' म्हणजे 'ते तुटून नष्ट व्हावे' (जसे झाडाची मोठी फांदी तुटते).

---

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ယောဇနသတုဗ္ဗေဓော မဟာဇမ္ဗုရုက္ခော ဝိယ ဘိက္ခုသံဃော တဿ ဒက္ခိဏဒိသံ ဂတော ပညာသယောဇနိကော မဟာခန္ဓော ဝိယ ဓမ္မသေနာပတိ. တသ္မိံ မဟာခန္ဓေ ဘိန္နေ တတော ပဋ္ဌာယ အနုပုဗ္ဗေန ဝဍ္ဎိတွာ ပုပ္ဖဖလာဒီဟိ တံ ဌာနံ ပူရေတုံ သမတ္ထဿ အညဿ ခန္ဓဿ အဘာဝေါ ဝိယ ထေရေ ပရိနိဗ္ဗုတေ သောဠသန္နံ ပညာနံ မတ္ထကံ ပတ္တဿ အညဿ ဒက္ခိဏာသနေ နိသီဒနသမတ္ထဿ သာရိပုတ္တသဒိသဿ ဘိက္ခုနော အဘာဝေါ. တာယ ပရိဘိန္နာယ သော ရုက္ခော ဝိယ ဘိက္ခုသံဃော ခန္ဓောတွေဝ ဇာတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တသ္မာတိ ယသ္မာ သဗ္ဗံ သင်္ခတံ ပလောကဓမ္မံ, တံ မာ ပလုဇ္ဇီတိ န သက္ကာ လဒ္ဓုံ, တသ္မာ.

त्याचप्रमाणे, येथे शंभर योजन उंच असलेल्या जांभळाच्या मोठ्या वृक्षाप्रमाणे भिक्खू संघ समजावा. त्या वृक्षाच्या दक्षिण दिशेला गेलेल्या पन्नास योजन लांब असलेल्या मोठ्या फांदीप्रमाणे धम्मसेनापती (सारिपुत्त थेर) समजावे. ती मोठी फांदी तुटली असता, तिथून पुढे अनुक्रमे वाढून फुले व फळे इत्यादींनी ती जागा भरून काढण्यास समर्थ असणाऱ्या दुसऱ्या फांदीचा जसा अभाव असतो, तसेच थेर (सारिपुत्त) परिनिर्वाण पावले असता, सोळा प्रकारच्या प्रज्ञांच्या शिखरावर पोहोचलेल्या आणि उजव्या आसनावर बसण्यास समर्थ असणाऱ्या सारिपुत्तांसारख्या दुसऱ्या भिक्खूचा अभाव जाणावा. ती मोठी फांदी तुटली असता तो वृक्ष जसा खंडित (तुटलेला) होतो, त्याचप्रमाणे सारिपुत्त थेर परिनिर्वाण पावले असता भिक्खू संघ खंडित झाला आहे, असे जाणावे. 'तस्मा' (म्हणून) म्हणजे ज्या कारणाने सर्व संस्कृत (संखत) धर्म नाशवंत स्वभावाचे आहेत, 'ते नष्ट होऊ नयेत' अशी इच्छा पूर्ण करणे शक्य नाही, म्हणून.

---

၄-၅. ဥက္ကစေလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

४-५. उक्कचेल सुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

၃၈၀-၃၈၁. စတုတ္ထေ အစိရပရိနိဗ္ဗုတေသု သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေသူတိ နစိရပရိနိဗ္ဗုတေသု ဒွီသု အဂ္ဂသာဝကေသု. တေသဉှိ ဓမ္မသေနာပတိ ကတ္တိကမာသပုဏ္ဏမာယ ပရိနိဗ္ဗုတော, မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော တတော အဍ္ဎမာသံ အတိက္ကမ္မ အမာဝသုပေါသထေ. သတ္ထာ ဒွီသု အဂ္ဂသာဝကေသု ပရိနိဗ္ဗုတေသု မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော မဟာမဏ္ဍလေ စာရိကံ စရမာနော အနုပုဗ္ဗေန ဥက္ကစေလနဂရံ ပတွာ တတ္ထ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဂင်္ဂါပိဋ္ဌေ ရဇတပဋ္ဋဝဏ္ဏဝါလိကာပုလိနေ ဝိဟာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အစိရပရိနိဗ္ဗုတေသု သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေသူ’’တိ. ယေ မဟန္တတရာ ခန္ဓာ တေ ပလုဇ္ဇေယျုန္တိ ဣဓာပိ ယောဇနသတုဗ္ဗေဓော မဟာဇမ္ဗုရုက္ခော ဝိယ ဘိက္ခုသံဃော, တဿ ဒက္ခိဏတော စ ဥတ္တရတော စ ဂတာ ပဏ္ဏာသယောဇနိကာ ဒွေ မဟာခန္ဓာ ဝိယ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာတိ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပဉ္စမေ ဒိဋ္ဌီတိ ကမ္မဿကဒိဋ္ဌိ.

३८०-३८१. चौथ्या सुत्तात, 'अचिरपरिनिब्बुतेसु सारिपुत्तमोग्गल्लानेसु' म्हणजे दोन्ही अग्रश्रावक परिनिर्वाण पावून फार काळ झाला नसताना. कारण त्यांच्यापैकी धम्मसेनापती (सारिपुत्त) कार्तिकी पौर्णिमेला परिनिर्वाण पावले आणि महामोग्गल्लान त्यानंतर अर्धा महिना उलटून गेल्यावर अमावस्येच्या उपोसथ दिवशी परिनिर्वाण पावले. दोन्ही अग्रश्रावक परिनिर्वाण पावले असता, शास्ता (भगवान बुद्ध) मोठ्या भिक्खू संघाच्या परिवारासह महामंडळात चारिका करत असताना अनुक्रमे उक्कचेल नगरात पोहोचले आणि तिथे पिंडपातासाठी चारिका करून गंगेच्या काठावरील चांदीच्या पटासारख्या पांढऱ्या वाळूच्या पुळणीवर (किनाऱ्यावर) राहिले. म्हणून 'अचिरपरिनिब्बुतेसु सारिपुत्तमोग्गल्लानेसु' असे म्हटले आहे. 'ye mahantatarā khandhā te palujjeyyuṃ' (ज्या मोठ्या फांद्या आहेत त्या नष्ट व्हाव्यात) या पाठात देखील शंभर योजन उंच असलेल्या जांभळाच्या मोठ्या वृक्षाप्रमाणे भिक्खू संघ समजावा आणि त्याच्या दक्षिण व उत्तर दिशेला गेलेल्या पन्नास योजन लांब असलेल्या दोन मोठ्या फांद्यांप्रमाणे दोन अग्रश्रावक समजावेत. उर्वरित भाग पूर्वीच्या पद्धतीनुसारच जुळवून घ्यावा. पाचव्या सुत्तात, 'दिट्ठि' म्हणजे कम्मस्सकता दृष्टी (कर्म हेच स्वतःचे धन आहे ही सम्यक दृष्टी).

---

၆. ဥတ္တိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. उत्तिय सुत्ताचे वर्णन

---

၃၈၂. ဆဋ္ဌေ [Pg.258] မစ္စုဓေယျဿ ပါရန္တိ တေဘူမကဝဋ္ဋဿ ပါရဘူတံ, နိဗ္ဗာနံ.

३८२. सहाव्या सुत्तात, 'मच्चुधेय्यस्स पारं' म्हणजे त्रिभूमिक संसाराच्या (मृत्यूच्या राज्याच्या) पलीकडचे असलेले निर्वाण.

---

၈. ဗြဟ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. ब्रह्म सुत्ताचे वर्णन

---

၃၈၄. အဋ္ဌမေ ကာယေ ဝါ ဘိက္ခူတိ တသ္မိံ ကာလေ ဘိက္ခုယေဝ နတ္ထိ, ဧဝံ သန္တေပိ ယော သတိပဋ္ဌာနေ ဘာဝေတိ, သော ကိလေသဘိန္ဒနေန ဘိက္ခုယေဝါတိ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. ဧကာယနန္တိ ဧကမဂ္ဂံ. ဇာတိက္ခယန္တဒဿီတိ ဇာတိယာ ခယောတိ စ အန္တောတိ စ နိဗ္ဗာနံ, တံ ပဿတီတိ အတ္ထော. မဂ္ဂံ ပဇာနာတီတိ ဧကာယနသင်္ခါတံ ဧကမဂ္ဂဘူတံ မဂ္ဂံ ပဇာနာတိ. ဧကာယနမဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ ပုဗ္ဗဘာဂသတိပဋ္ဌာနမဂ္ဂေါ, တံ ပဇာနာတီတိ အတ္ထော.

३८४. आठव्या सुत्तात, 'काये वा भिक्खू' म्हणजे त्या (प्रथम अभिसंबोधीच्या) काळात भिक्खूच नव्हते, तरीही जो सतिपट्ठानाची भावना करतो, तो क्लेशांचा नाश करत असल्यामुळे भिक्खूच आहे, हे दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे. 'एकायनं' म्हणजे एकमेव मार्ग. 'जातिक्खयन्तदस्सी' म्हणजे जातीचा (जन्माचा) क्षय आणि संसाराचा अंत म्हणजेच निर्वाण होय, ते जो पाहतो तो, असा अर्थ आहे. 'मग्गं पजानाति' म्हणजे एकायन संज्ञक असलेला, एकमेव मार्ग असलेला मार्ग जाणतो. पूर्वभागातील सतिपट्ठान मार्गाला 'एकायन मार्ग' म्हटले जाते, तो मार्ग जाणतो, असा अर्थ आहे.

---

၉. သေဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. सेदक सुत्ताचे वर्णन

---

၃၈၅. နဝမေ သုမ္ဘေသူတိ ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေ. မေဒကထာလိကာတိ ဧဝံ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန လဒ္ဓနာမံ. မမံ ရက္ခ, အဟံ တံ ရက္ခိဿာမီတိ ဧတ္ထ အယံ တဿ လဒ္ဓိ – အာစရိယော ဥက္ခိတ္တဝံသံ သုဂ္ဂဟိတံ အဂဏှန္တော, အန္တေဝါသိကေန ပက္ခန္တပက္ခန္တဒိသံ အဂစ္ဆန္တော, သဗ္ဗကာလဉ္စ ဝံသဂ္ဂံ အနုလ္လောကေန္တော အန္တေဝါသိကံ န ရက္ခတိ နာမ, ဧဝံ အရက္ခိတော အန္တေဝါသိကော ပတိတွာ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ဟောတိ. ဝံသံ ပန သုဂ္ဂဟိတံ ဂဏှန္တော, တေန ပက္ခန္တပက္ခန္တဒိသံ ဂစ္ဆန္တော, သဗ္ဗကာလဉ္စ ဝံသဂ္ဂံ ဥလ္လောကေန္တော တံ ရက္ခတိ နာမ. အန္တေဝါသိကောပိ ဣတော စိတော စ ပက္ခန္ဒိတွာ မိဂေါ ဝိယ ကီဠန္တော အာစရိယံ န ရက္ခတိ နာမ. ဧဝဉှိ သတိ တိခိဏဝံသကောဋိ အာစရိယဿ ဂလဝါဋကေ ဝါ နလာဋေ ဝါ ဌပိတာ ဌိတဋ္ဌာနံ ဘိန္ဒိတွာ ဂစ္ဆေယျ. အာစာရသမ္ပန္နတာယ ပန ယတော ဝံသော နမတိ, တတော အနာမေန္တော တံ အာကဍ္ဎေန္တော ဝိယ ဧကတောဘာဂိယံ ကတွာ ဝါတူပထမ္ဘံ ဂါဟာပေတွာ သတိံ သူပဋ္ဌိတံ ကတွာ နိစ္စလောဝ နိသီဒန္တော အာစရိယံ ရက္ခတိ နာမာတိ.

३८५. नवव्या सुत्तात, 'सुम्भेसु' म्हणजे या नावाच्या जनपदात. 'मेदकथालिका' हे स्त्रीलिंगी रूपाने मिळालेले (शिष्याचे) नाव आहे. 'माझे रक्षण कर, मी तुझे रक्षण करीन' यात हे त्या आचार्यांचे मत आहे – आचार्य वर उचललेला बांबू नीट घट्ट न पकडता, शिष्य ज्या ज्या दिशेला धावतो तिथे त्याच्यासोबत न जाता आणि सर्व वेळ बांबूच्या टोकाकडे न पाहता शिष्याचे रक्षण करत नाहीत; अशा प्रकारे रक्षण न केलेला शिष्य खाली पडून चक्काचूर होतो. परंतु बांबू नीट घट्ट पकडून, तो ज्या ज्या दिशेला धावतो तिथे त्याच्यासोबत जात आणि सर्व वेळ बांबूच्या टोकाकडे पाहत राहिल्यास तो त्याचे रक्षण करतो. शिष्य देखील इकडे तिकडे उड्या मारून हरणासारखा खेळत राहिला, तर तो आचार्यांचे रक्षण करत नाही. कारण असे झाले असता, आचार्यांच्या गळ्यावर किंवा कपाळावर ठेवलेले बांबूचे तीक्ष्ण टोक ती जागा भेदून आत जाईल. परंतु योग्य कौशल्याने, ज्या बाजूला बांबू झुकतो त्या बाजूला न झुकू देता, त्याला मागे ओढल्यासारखे करून एका बाजूला संतुलित ठेवून, वाऱ्याचा रोध घेऊन, स्मृती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून निश्चलपणे बसून राहिल्यास तो आचार्यांचे रक्षण करतो.

---

တွံ အာစရိယ အတ္တာနံ ရက္ခ, အဟံ အတ္တာနံ ရက္ခိဿာမီတိ ဧတ္ထ အယမဓိပ္ပာယော – အာစရိယော ဝံသံ သုဂ္ဂဟိတံ ဂဏှန္တော, အန္တေဝါသိကေန ပက္ခန္တပက္ခန္တဒိသံဂစ္ဆန္တော[Pg.259], သဗ္ဗကာလဉ္စ ဝံသဂ္ဂံ ဥလ္လောကေန္တော, အတ္တာနမေဝ ရက္ခတိ, န အန္တေဝါသိကံ. အန္တေဝါသိကောပိ ကာယမ္ပိ ဧကတောဘာဂိယံ ကတွာ ဝါတူပထမ္ဘံ ဂါဟာပေတွာ သတိံ သူပဋ္ဌိတံ ကတွာ နိစ္စလောဝ နိသီဒမာနော အတ္တာနံယေဝ ရက္ခတိ နာမ, န အာစရိယံ.

'हे आचार्य, तुम्ही स्वतःचे रक्षण करा, मी स्वतःचे रक्षण करीन' यात हा शिष्याचा अभिप्राय आहे – आचार्य बांबू नीट घट्ट पकडून, शिष्य ज्या ज्या दिशेला धावतो तिथे त्याच्यासोबत जात आणि सर्व वेळ बांबूच्या टोकाकडे पाहत राहिल्यास ते स्वतःचेच रक्षण करतात, शिष्याचे नाही. शिष्य देखील शरीराला एका बाजूला संतुलित करून, वाऱ्याचा रोध घेऊन, स्मृती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून निश्चलपणे बसून राहिला, तर तो स्वतःचेच रक्षण करतो, आचार्यांचे नाही.

---

သော တတ္ထ ဉာယောတိ ယံ မေဒကထာလိကာ အာဟ. သော တတ္ထ ဉာယော, သော ဥပါယော, တံ ကာရဏန္တိ အတ္ထော. သတိပဋ္ဌာနံ သေဝိတဗ္ဗန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ သတိပဋ္ဌာနံ သေဝိတဗ္ဗံ. အာသေဝနာယာတိ ကမ္မဋ္ဌာနာသေဝနာယ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္တာနံ ရက္ခန္တော ပရံ ရက္ခတီတိ ယော ဘိက္ခု ကမ္မာရာမတာဒီနိ ပဟာယ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေသု မူလကမ္မဋ္ဌာနံ အာသေဝန္တော ဘာဝေန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, အထ နံ ပရော ဒိသွာ – ‘‘ဘဒ္ဒကော ဝတာယံ, ဘိက္ခု, သမ္မာပဋိပန္နော’’တိ တသ္မိံ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ သဂ္ဂပရာယဏော ဟောတိ. အယံ အတ္တာနံ ရက္ခန္တော ပရံ ရက္ခတိ နာမ.

'सो तत्थ ञायो' (तो तिथे योग्य मार्ग आहे) म्हणजे जे मेदकथालिकाने (शिष्याने) म्हटले. तो तिथे योग्य मार्ग आहे, तोच उपाय आहे, तेच योग्य कारण आहे, असा अर्थ आहे. 'सतिपट्ठानं सेवितब्बं' म्हणजे चार प्रकारच्या सतिपट्ठानाचे सेवन (अभ्यास) करावे. 'आसेवनाय' म्हणजे कर्मस्थानाचा (कम्मट्ठानाचा) वारंवार अभ्यास करण्याने. 'अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, स्वतःचे रक्षण करणारा दुसऱ्याचे रक्षण करतो' म्हणजे जो भिक्खू कामातील आसक्ती इत्यादींचा त्याग करून, रात्रीच्या व दिवसाच्या निवासस्थानी मूळ कर्मस्थानाचा अभ्यास व भावना करत अर्हत्त्व पदाला प्राप्त होतो; नंतर त्याला दुसरा कोणी पाहून 'हा भिक्खू खरोखरच चांगला आहे, योग्य मार्गाने आचरण करणारा आहे' असे त्याच्याविषयी मनात श्रद्धा निर्माण करून स्वर्गलोकाला प्राप्त होतो. हा स्वतःचे रक्षण करत दुसऱ्याचे रक्षण करतो, असे म्हटले जाते.

---

ခန္တိယာတိ အဓိဝါသနခန္တိယာ. အဝိဟိံသာယာတိ သပုဗ္ဗဘာဂါယ ကရုဏာယ. မေတ္တစိတ္တတာယာတိ သပုဗ္ဗဘာဂါယ မေတ္တာယ. အနုဒယတာယာတိ အနုဝဍ္ဎိယာ, သပုဗ္ဗဘာဂါယ မုဒိတာယာတိ အတ္ထော. ပရံ ရက္ခန္တော အတ္တာနံ ရက္ခတီတိ ဧတ္ထ ယော ဘိက္ခု ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနံ ဂတော တီသု ဗြဟ္မဝိဟာရေသု တိကစတုက္ကဇ္ဈာနာနိ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. အယံ ပရံ ရက္ခန္တော အတ္တာနံ ရက္ခတိ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

'खन्तिया' म्हणजे सहनशीलतेच्या क्षमेने (अधिवासन क्षमेने). 'अविहिंसाय' म्हणजे पूर्वभागासह असलेल्या करुणेने. 'मेत्तचित्तताय' म्हणजे पूर्वभागासह असलेल्या मैत्रीने. 'अनुदयताय' म्हणजे अनुवृद्धीने, पूर्वभागासह असलेल्या मुदितेने, असा अर्थ आहे. 'दुसऱ्याचे रक्षण करणारा स्वतःचे रक्षण करतो' यात जो भिक्खू रात्रीच्या व दिवसाच्या निवासस्थानी जाऊन, तीन ब्रह्मविहारांमध्ये त्रिक आणि चतुष्क ध्यानांची उत्पत्ती करून, ध्यानाला आधार बनवून, संस्कारांचे चिंतन करत विपश्यना वाढवून अर्हत्त्व पदाला प्राप्त होतो; हा दुसऱ्याचे रक्षण करत स्वतःचे रक्षण करतो, असे जाणावे.

---

၁၀. ဇနပဒကလျာဏီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. जनपदकल्याण सुत्ताचे वर्णन

---

၃၈၆. ဒသမေ ဇနပဒကလျာဏီတိ ဇနပဒမှိ ကလျာဏီ ဥတ္တမာ ဆသရီရဒေါသရဟိတာ ပဉ္စကလျာဏသမန္နာဂတာ. သာ ဟိ ယသ္မာ နာတိဒီဃာ နာတိရဿာ, နာတိကိသာ နာတိထူလာ, နာတိကာဠာ နာစ္စောဒါတာ, အတိက္ကန္တာ, မာနုသဝဏ္ဏံ အပ္ပတ္တာ ဒိဗ္ဗဝဏ္ဏံ, တသ္မာ ဆသရီရဒေါသရဟိတာ. ဆဝိကလျာဏံ, မံသကလျာဏံ, နှာရုကလျာဏံ, အဋ္ဌိကလျာဏံ, ဝယကလျာဏန္တိ ဣမေဟိ ပန ကလျာဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ပဉ္စကလျာဏေဟိ သမန္နာဂတာ နာမ. တဿာ ဟိ အာဂန္တုကောဘာသကိစ္စံ နတ္ထိ, အတ္တနော သရီရောဘာသေနေဝ ဒွါဒသဟတ္ထဋ္ဌာနေ အာလောကံ ကရောတိ, ပိယင်္ဂုသာမာ ဝါ ဟောတိ, သုဝဏ္ဏသာမာ ဝါ, အယမဿာ ဆဝိကလျာဏတာ. စတ္တာရော ပနဿာ ဟတ္ထပါဒါ [Pg.260] မုခပရိယောသာနဉ္စ လာခါရသပရိကမ္မကတံ ဝိယ ရတ္တပဝါဠရတ္တကမ္ဗလသဒိသံ ဟောတိ, အယမဿာ မံသကလျာဏတာ. ဝီသတိ ပန နခပတ္တာနိ မံသတော အမုတ္တဋ္ဌာနေ လာခါရသပူရိတာနိ ဝိယ, မုတ္တဋ္ဌာနေ ခီရဓာရာသဒိသာနိ, ဟောန္တိ အယမဿာ နှာရုကလျာဏကတာ. ဒွတ္တိံသ ဒန္တာ သုဖုသိတာ သုဓောတဝဇိရပန္တိ ဝိယ ခါယန္တိ, အယမဿာ အဋ္ဌိကလျာဏတာ. ဝီသတိဝဿသတိကာပိ ပန သမာနာ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကာ ဝိယ ဟောတိ နိပ္ပလိတာ, အယမဿာ ဝယကလျာဏတာ.

३८६. दहाव्या सुत्तात, 'जनपदकल्याणी' म्हणजे संपूर्ण जनपदातील रूप व स्वराने सुंदर, उत्तम, शरीराच्या सहा दोषांनी रहित आणि पाच कल्याणांनी (सौंदर्यांनी) युक्त असणारी स्त्री होय. कारण ती अतिशय उंच नाही, अतिशय बुटकी नाही, अतिशय कृश (बारीक) नाही, अतिशय स्थूल (जाड) नाही, अतिशय काळी नाही आणि अतिशय गोरीही नाही; ती मानवी सौंदर्याच्या पलीकडे गेलेली परंतु दिव्य (देवतांच्या) सौंदर्यापर्यंत न पोहोचलेली असते, म्हणून ती शरीराच्या सहा दोषांनी रहित असते. त्वचा-कल्याण, मांस-कल्याण, स्नायू-कल्याण, अस्थि-कल्याण आणि वय-कल्याण या पाच कल्याणांनी युक्त असल्यामुळे तिला 'पंचकल्याणी' म्हटले जाते. तिला कोणत्याही बाह्य प्रकाशाची गरज नसते, ती स्वतःच्या शरीराच्या प्रकाशानेच बारा हातांच्या अंतरापर्यंत प्रकाश पसरवते. ती प्रियंगूच्या फुलासारखी किंवा सुवर्णासारखी पिवळसर-गोऱ्या रंगाची असते; हे तिचे 'त्वचा-कल्याण' (छविकल्याण) होय. तिचे दोन्ही हात व पाय आणि ओठ लाक्षा रसाने रंगवल्यासारखे, लाल प्रवाळ किंवा लाल कंबलासारखे (घोंगडीसारखे) लाल असतात; हे तिचे 'मांस-कल्याण' होय. तिची वीस नखे मांसाला जोडलेल्या भागात लाक्षा रसाने भरल्यासारखी लाल असतात आणि पुढील भागात दुधाच्या धारेसारखी पांढरीशुभ्र असतात; हे तिचे 'स्नायू-कल्याण' (नख-कल्याण) होय. तिचे बत्तीस दात अत्यंत दाट आणि स्वच्छ घासलेल्या हिऱ्यांच्या ओळीसारखे चमकतात; हे तिचे 'अस्थि-कल्याण' होय. ती १२० वर्षांची झाली तरी १६ वर्षांच्या तरुणीसारखी दिसते, तिचे केस पांढरे होत नाहीत व त्वचेवर सुरकुत्या पडत नाहीत; हे तिचे 'वय-कल्याण' होय.

---

ပရမပါသာဝိနီတိ ဧတ္ထ ပသဝနံ ပသာဝေါ, ပဝတ္တီတိ အတ္ထော. ပသာဝေါ ဧဝ ပါသာဝေါ. ပရမော ပါသာဝေါ ပရမပါသာဝေါ, သော အဿာ အတ္ထီတိ ပရမပါသာဝိနီ. နစ္စေ စ ဂီတေ စ ဥတ္တမပဝတ္တိ သေဋ္ဌကိရိယာ, ဥတ္တမမေဝ နစ္စံ နစ္စတိ, ဂီတံ ဝါ ဂါယတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဣမေသု ပန ဒွီသု သုတ္တေသု ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာဝ ကထိတာတိ.

'परमपासाविनी' या पदात 'पसवन' म्हणजे 'पसाव' (शरीराची हालचाल किंवा प्रवृत्ती) असा अर्थ आहे. 'पसाव' म्हणजेच 'पासाव' होय. उत्कृष्ट हालचाल किंवा हावभाव म्हणजे 'परमपासाव', आणि तो जिच्याकडे आहे ती 'परमपासाविनी' होय. नृत्य आणि गायन यांमध्ये तिची प्रवृत्ती अत्यंत श्रेष्ठ असते; ती अत्यंत उत्कृष्ट नृत्य करते किंवा उत्कृष्ट गाणे गाते, असा याचा अर्थ आहे. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्ट अर्थाचाच आहे. या दोन सुत्तांमध्ये पूर्वभागीय विपश्यनेचेच वर्णन केले आहे.

---

နာလန္ဒဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

दुसरा नालंदा वर्ग समाप्त.

---

၃. သီလဋ္ဌိတိဝဂ္ဂေါ

३. शीलठिती वर्ग

---

၁-၂. သီလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-२. शील सुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

၃၈၇-၃၈၈. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ သီလာနီတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာနိ. ဒုတိယေ ဥမ္မင်္ဂေါတိ ပဉှမဂ္ဂေါ ပဉှဂဝေသနံ.

३८७-३८८. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'शीलानि' म्हणजे चतुष्पारिशुद्धि शील होय. दुसऱ्या सुत्तात 'उम्मग्गो' म्हणजे प्रश्नांचा मार्ग किंवा प्रश्नांचे संशोधन (शोध घेणे) होय.

---

၃-၅. ပရိဟာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

३-५. परिहान सुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

၃၈၉-၃၉၁. တတိယေ ပရိဟာနံ ဟောတီတိ ပုဂ္ဂလဝသေန ပရိဟာနံ ဟောတိ. ယော ဟိ ဗုဒ္ဓေသု ဓရန္တေသုပိ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ န ဘာဝေတိ, တဿ သဒ္ဓမ္မော အန္တရဟိတော နာမ ဟောတိ ဒေဝဒတ္တာဒီနံ ဝိယ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ တဿ ပုဂ္ဂလဿေဝ ဓမ္မန္တရဓာနံ ကထိတံ. စတုတ္ထပဉ္စမေသု သဗ္ဗံ ဥတ္တာနမေဝ.

३८९-३९१. तिसऱ्या सुत्तात 'परिहानं होति' (ऱ्हास होतो) म्हणजे पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने ऱ्हास होतो. कारण जो मनुष्य बुद्ध हयात असतानाही चार स्मृतिप्रस्थानांची (सतिपट्ठानांची) भावना करत नाही, त्याच्यासाठी सद्धम्म अंतर्हित (नष्ट) झाल्यासारखाच असतो, जसे की देवदत्त इत्यादींच्या बाबतीत झाले. अशा प्रकारे, या सुत्तात केवळ त्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) बाबतीतच सद्धम्माचे अंतर्धान होणे सांगितले आहे. चौथ्या आणि पाचव्या सुत्तात सर्व काही स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

၆. ပဒေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. पदेस सुत्त वर्णन

---

၃၉၂. ဆဋ္ဌေ [Pg.261] ပဒေသံ ဘာဝိတတ္တာတိ ပဒေသတော ဘာဝိတတ္တာ. စတ္တာရော ဟိ မဂ္ဂေ တီဏိ စ ဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေန္တေန သတိပဋ္ဌာနာ ပဒေသံ ဘာဝိတာ နာမ ဟောန္တိ.

३९२. सहाव्या सुत्तात 'पदेसं भावितत्ता' म्हणजे अंशतः (एका भागाने) भावना केल्यामुळे होय. कारण चार मार्ग आणि तीन फळे उत्पन्न करणाऱ्या योग्याने स्मृतिप्रस्थानांची अंशतः भावना केलेली असते.

---

၇. သမတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. समत्त सुत्त वर्णन

---

၃၉၃. သတ္တမေ သမတ္တံ ဘာဝိတတ္တာတိ သမတ္တာ ဘာဝိတတ္တာ. အရဟတ္တဖလံ ဥပ္ပာဒေန္တေန ဟိ သတိပဋ္ဌာနာ သမတ္တံ ဘာဝိတာ နာမ ဟောန္တိ.

३९३. सातव्या सुत्तात 'समत्तं भावितत्ता' म्हणजे पूर्णपणे भावना केल्यामुळे होय. कारण अर्हत्त्वफळ उत्पन्न करणाऱ्या योग्याने स्मृतिप्रस्थानांची पूर्णपणे भावना केलेली असते.

---

၈-၁၀. လောကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

८-१०. लोक सुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

၃၉၄-၃၉၆. အဋ္ဌမေ မဟာဘိညတန္တိ ဆန္နံ အဘိညာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. သဟဿံ လောကံ အဘိဇာနာမီတိ သတတဝိဟာရဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. ထေရော ကိရ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ မုခံ ဓောဝိတွာ သေနာသနေ နိသိန္နော အတီတေ ကပ္ပသဟဿံ, အနာဂတေ ကပ္ပသဟဿံ အနုဿရတိ, ပစ္စုပ္ပန္နေပိ သဟဿံ စက္ကဝါဠာနံ တဿာဝဇ္ဇနဿ ဂတိံ အနုဗန္ဓတိ. ဣတိ သော ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ သဟဿံ လောကံ အဘိဇာနာတိ, အယမဿ သတတဝိဟာရော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

३९४-३९६. आठव्या सुत्तात 'महाभिञ्ञतं' हे सहा अभिज्ञांच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'सहस्स लोकं अभिजानामि' (मी हजार लोकाला जाणतो) हे त्यांच्या सतत विहाराच्या (नेहमीच्या वास्तव्याच्या) प्रभावाने म्हटले आहे. असे ऐकिवात आहे की, स्थविर (अनुरुद्ध) पहाटेच उठून, मुखप्रक्षालन करून, आपल्या आसनावर बसून भूतकाळातील एक हजार कल्प आणि भविष्यकाळातील एक हजार कल्प यांचे स्मरण करत असत. तसेच वर्तमानकाळातील एक हजार चक्रवाळांचेही स्मरण करत असत, त्यांच्या आवर्तनाची गती त्यांच्या अनुसरणात असे. अशा प्रकारे ते दिव्य चक्षूने हजार लोकाला जाणत असत. हा त्यांचा 'सतत विहार' होय. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

သီလဋ္ဌိတိဝဂ္ဂေါ တတိယော.

तिसरा शीलठिती वर्ग समाप्त.

---

၄. အနနုဿုတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

४. अननुस्सुत वर्ग वर्णन

---

၄၀၁-၄၀၆. စတုတ္ထဝဂ္ဂဿ ပဉ္စမေ ဝိဒိတာ ဝေဒနာတိ ယာ ဝေဒနာ သမ္မသိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော တာဝဿ ဝိဒိတာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဝိဒိတာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ဝိဒိတာ အဗ္ဘတ္ထံ ဂစ္ဆန္တိ နာမ. ယာ စ ပန ပရိဂ္ဂဟိတေသု ဝတ္ထာရမ္မဏေသု ပဝတ္တာ ဝေဒနာ, တာပိ ဝိဒိတာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဝိဒိတာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ဝိဒိတာ အဗ္ဘတ္ထံ ဂစ္ဆန္တိ နာမ. ဝိတက္ကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

४०१-४०६. चौथ्या वर्गाच्या पाचव्या सुत्तात 'विदिता वेदना' म्हणजे ज्या वेदनांचे मनन (परीक्षण) करून एखादा अर्हत्त्व पदाला प्राप्त होतो, त्या वेदना त्याला ज्ञात होऊन उत्पन्न होतात, ज्ञात होऊन उपस्थित राहतात आणि ज्ञात होऊनच नष्ट होतात. तसेच, ग्रहण केलेल्या वस्तू आणि आलंबनांमध्ये ज्या वेदना उत्पन्न होतात, त्या देखील ज्ञात होऊन उत्पन्न होतात, ज्ञात होऊन उपस्थित राहतात आणि ज्ञात होऊनच नष्ट होतात. वितर्क इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

အနနုဿုတဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

चौथा अननुस्सुत वर्ग समाप्त.

---

၅. အမတဝဂ္ဂေါ

५. अमत वर्ग

---

၂. သမုဒယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. समुदय सुत्त वर्णन

---

၄၀၈. ပဉ္စမဝဂ္ဂဿ [Pg.262] ဒုတိယေ အာဟာရသမုဒယာ ကာယဿ သမုဒယောတိ အာဟာရသမုဒယေန ကာယသမုဒယော. ဧသေဝ နယော သေသေသု. မနသိကာရသမုဒယာတိ ဧတ္ထ ပန ယောနိသောမနသိကာရသမုဒယာ ဗောဇ္ဈင်္ဂဓမ္မာနံ သမုဒယော, အယောနိသောမနသိကာရသမုဒယာ နီဝရဏဓမ္မာနံ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သာရမ္မဏသတိပဋ္ဌာနာ ကထိတာ.

४०८. पाचव्या वर्गाच्या दुसऱ्या सुत्तात 'आहारसमुदया कायस्स समुदयो' म्हणजे आहाराच्या उत्पत्तीमुळे (समुदयामुळे) रूपाचा (कायाचा) उदय होतो. इतर पदांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. परंतु 'मनसिकारसमुदया' या पदात, योनिशो मनसिकाराच्या (योग्य विचाराच्या) उत्पत्तीमुळे बोध्यंगांची उत्पत्ती होते आणि अयोनिशो मनसिकाराच्या (अयोग्य विचाराच्या) उत्पत्तीमुळे नीवरणांची उत्पत्ती होते. अशा प्रकारे, या सुत्तात आलंबनासह स्मृतिप्रस्थानांचे (सतिपट्ठानांचे) वर्णन केले आहे.

---

၄. သတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. सति सुत्त वर्णन

---

၄၁၀. စတုတ္ထံ သုဒ္ဓိကံ ကတွာ သမုဒယေ ကထိတေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တံ.

४१०. चौथ्या सुत्तात केवळ शुद्ध (संप्रजन्य विरहित) रूपाने समुदयाचे वर्णन केले आहे, ते समजून घेणाऱ्यांच्या (विनेय जनांच्या) आशयानुसार सांगितले आहे.

---

၆. ပါတိမောက္ခသံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. पातिमोक्खसंवर सुत्त वर्णन

---

၄၁၂. ဆဋ္ဌေ ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတောတိ စတုန္နံ သီလာနံ ဇေဋ္ဌကသီလံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ သီလံ, ဣတရာနိ တီဏိ သီလန္တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထီ’’တိ. ဝတွာ တံ အနုဇာနန္တော အာဟ – ‘‘ဣန္ဒြိယသံဝရော နာမ ဆဒွါရရက္ခဏမတ္တမေဝ, အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိ ဓမ္မေနေဝ သမေန ပစ္စယုပ္ပတ္တိမတ္တကံ, ပစ္စယသန္နိဿိတံ ပဋိလဒ္ဓပစ္စယေ ဣဒမတ္ထန္တိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘုဉ္ဇနမတ္တကံ. နိပ္ပရိယာယေန ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ သီလံ. ယဿ သော ဘိန္နော, အယံ ဆိန္နသီသော ဝိယ ပုရိသော ဟတ္ထပါဒေ, သေသာနိ ရက္ခိဿတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ယဿ ပန သော အရောဂေါ, အယံ အစ္ဆိန္နသီသော ဝိယ ပုရိသော ဇီဝိတံ, သေသာနိ ပုန ပါကတိကာနိ ကတွာ ရက္ခိတုမ္ပိ သက္ကောတီ’’တိ. တသ္မာ ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ သီလံ, တေန ပါတိမောက္ခသံဝရေန သံဝုတောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော, ဥပေတော သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော.

४१२. सहाव्या सुत्तात 'पातिमोक्खसंवरसंवुतो' हे चार शीलांपैकी सर्वात मुख्य (श्रेष्ठ) शील दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. परंतु त्रिपिटक चुलनाग स्थविरांनी म्हटले आहे की - 'पातिमोक्ख संवर हेच खरे शील आहे, इतर तीन (इंद्रियसंवर इत्यादी) शीलांना शील म्हटले गेले आहे असे कोणतेही स्थान नाही.' असे म्हणून, त्याचा स्वीकार करत ते म्हणतात - 'इंद्रियसंवर म्हणजे केवळ सहा इंद्रियद्वारांचे रक्षण करणे होय. आजीवपारिशुद्धि म्हणजे केवळ धम्म आणि समतेने प्रत्ययांची (साधनांची) प्राप्ती करणे होय. प्रत्ययसन्निश्रित म्हणजे प्राप्त झालेल्या प्रत्ययांचे 'हे या उपयोगासाठी आहे' असे चिंतन करून केवळ उपभोग घेणे होय. मुख्य अर्थाने पातिमोक्ख संवर हेच खरे शील आहे. ज्याचे हे शील भंग पावले आहे, तो शिरच्छेद झालेल्या माणसासारखा आहे; तो आपले हातपाय किंवा इतर शीलांचे रक्षण करू शकेल असे म्हणता येत नाही. परंतु ज्याचे हे शील निरोगी (अखंड) आहे, तो शिरच्छेद न झालेल्या माणसासारखा आहे, जो आपल्या प्राणांचे रक्षण करू शकतो आणि इतर शीलांना पुन्हा पूर्ववत करून त्यांचे रक्षण करण्यासही समर्थ असतो.' म्हणून पातिमोक्ख संवर हेच खरे शील आहे, त्या पातिमोक्ख संवराने जो संवृत (सुरक्षित) आहे तो 'पातिमोक्खसंवरसंवुतो' होय, म्हणजेच तो त्याने युक्त व संपन्न आहे असा अर्थ आहे.

---

အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နောတိ အာစာရေန စ ဂေါစရေန စ သမ္ပန္နော. အဏုမတ္တေသူတိ အပ္ပမတ္တကေသု. ဝဇ္ဇေသူတိ အကုသလဓမ္မေသု. ဘယဒဿာဝီတိ ဘယဒဿီ. သမာဒါယာတိ သမ္မာ အာဒိယိတွာ. သိက္ခဿု သိက္ခာပဒေသူတိ သိက္ခာပဒေသု တံ တံ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယိတွာ သိက္ခ, ယံ [Pg.263] ယံ ပန ကိဉ္စိ သိက္ခာပဒေသု သိက္ခာကောဋ္ဌာသေသု သိက္ခိတဗ္ဗံ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ, တံ တံ သဗ္ဗံ သမ္မာ အာဒါယ သိက္ခဿူတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော. ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၄) ဝုတ္တော. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလမေဝ ကထိတံ.

‘आचारगोचरसंपन्न’ म्हणजे आचार आणि गोचर यांनी युक्त असणे. ‘अणुमात्रेषु’ म्हणजे अगदी लहान किंवा सूक्ष्म अशा. ‘वज्जेसु’ (दोषेषु) म्हणजे अकुशल धर्मांमध्ये. ‘भयदस्सावी’ म्हणजे भय पाहणारा. ‘समादाय’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून. ‘सिक्खस्सु सिक्खापदेसु’ म्हणजे शिक्षापदांमध्ये त्या त्या शिक्षापदाचे चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून अभ्यास कर; किंवा शिक्षापदांच्या समूहांमध्ये जे काही कायिक किंवा वाचिक शिकण्यासारखे आहे, त्या सर्वांचे चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून अभ्यास कर, असा येथे संक्षेपार्थ आहे. सविस्तर वर्णन तर विसुद्धिमग्गात (विशुद्धिमार्गात) सांगितले आहे. अशा प्रकारे या सुत्तात केवळ पातिमोक्खसंवरशीलच सांगितले आहे।

---

၇. ဒုစ္စရိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. दुच्चरितसुत्तवण्णना (दुश्चरितसूत्रवर्णन)

---

၄၁၃. သတ္တမေ ကာယသုစရိတဝစီသုစရိတာနိ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ, မနောသုစရိတံ ဣတရာနိ တီဏိ သီလာနီတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ကထိတံ ဟောတိ. ဣမိနာ နယေန ပဉ္စသတ္တနဝဒသသု ကုသလကမ္မပထေသု ပစ္ဆိမာပိ တယော သီလံ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝါတိ. ဆဋ္ဌသတ္တမေသု ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

४१३. सातव्या सुत्तात कायसुचरित आणि वचीसुचरित हे पातिमोक्खसंवरशील आहे, आणि मनःसुचरित हे इतर तीन शील आहेत; अशा प्रकारे चतुपारिसुद्धिशील सांगितले आहे. या पद्धतीने पाच, सात, नऊ आणि दहा कुशल कर्मपथांमध्ये शेवटचे तीन (अनभिध्या, अव्यापाद आणि सम्मादिट्ठि) देखील शीलच आहेत, असे जाणावे. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. सहाव्या आणि सातव्या सुत्तांमध्ये पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ जाणावा।

---

အမတဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

अमतवग्गो पंचमो (अमृतवर्ग पाचवा समाप्त)।

---

သတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

सतिपट्ठानसंयुत्तवण्णना (स्मृतिप्रस्थानसंयुक्तवर्णन) समाप्त झाली।

---

၄. ဣန္ဒြိယသံယုတ္တံ

४. इंद्रियसंयुत्तं (इंद्रियसंयुक्त)

---

၁. သုဒ္ဓိကဝဂ္ဂေါ

१. सुद्धिकवग्गो (शुद्धकवर्ग)

---

၁. သုဒ္ဓိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. सुद्धिकसुत्तवण्णना (शुद्धकसूत्रवर्णन)

---

၄၇၁. ဣန္ဒြိယသံယုတ္တဿ [Pg.264] ပဌမေ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ သတိန္ဒြိယံ ပညိန္ဒြိယန္တိ ဣမာနိ တီဏိ စတုဘူမကကုသလဝိပါကေသု စေဝ ကိရိယာသု စ လဗ္ဘန္တိ. ဝီရိယိန္ဒြိယသမာဓိန္ဒြိယာနိ စတုဘူမကကုသလေ အကုသလေ ဝိပါကေ ကိရိယာယာတိ သဗ္ဗတ္ထ လဗ္ဘန္တိ. ဣတိ ဣဒံ သုတ္တံ စတုဘူမကသဗ္ဗသင်္ဂါဟကဓမ္မပရိစ္ဆေဒဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

४७१. इंद्रियसंयुक्ताच्या पहिल्या सुत्तात सद्धिंद्रिय, सतिंद्रिय आणि पञ्ञिंद्रिय हे तीन (इंद्रिय) चतुर्भूमिक कुशल, विपाक आणि क्रिया चित्तांमध्ये प्राप्त होतात. वीरियिंद्रिय आणि समाधिंद्रिय हे चतुर्भूमिक कुशल, अकुशल, विपाक आणि क्रिया चित्तांमध्ये - अशा सर्व ठिकाणी प्राप्त होतात. अशा प्रकारे हे सुत्त चतुर्भूमिक सर्वसंग्राहक धर्मांच्या वर्गीकरणाच्या आधारे सांगितले आहे, असे जाणावे।

---

၇. ဒုတိယသမဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. दुतियसमणब्राह्मणसुत्तवण्णना (द्वितीय श्रमणब्राह्मणसूत्रवर्णन)

---

၄၇၇. သတ္တမေ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ နပ္ပဇာနန္တီတိ ဒုက္ခသစ္စဝသေန န ပဇာနန္တိ. သဒ္ဓိန္ဒြိယသမုဒယံ နပ္ပဇာနန္တီတိ သမုဒယသစ္စဝသေန န ပဇာနန္တိ. ဧဝံ နိရောဓံ နိရောဓသစ္စဝသေန, ပဋိပဒံ မဂ္ဂသစ္စဝသေနာတိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.

४७७. सातव्या सुत्तात ‘सद्धिंद्रिय जाणत नाहीत’ म्हणजे दुःखसत्याच्या रूपाने जाणत नाहीत. ‘सद्धिंद्रियाचा समुदय जाणत नाहीत’ म्हणजे समुदयसत्याच्या रूपाने जाणत नाहीत. त्याचप्रमाणे निरोधाला निरोधसत्याच्या रूपाने आणि प्रतिपदेला मार्गसत्याच्या रूपाने जाणत नाहीत. उर्वरित इंद्रियांच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा।

---

သုက္ကပက္ခေ ပန အဓိမောက္ခဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ သဒ္ဓိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတိ, ပဂ္ဂဟဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ ဝီရိယိန္ဒြိယသမုဒယော, ဥပဋ္ဌာနဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ သတိန္ဒြိယသမုဒယော, အဝိက္ခေပဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ သမာဓိန္ဒြိယသမုဒယော, ဒဿနဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ ပညိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတိ. တထာ ဆန္ဒဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ သဒ္ဓိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတိ, ဆန္ဒဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ ဝီရိယသတိသမာဓိပညိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတိ. မနသိကာရဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ သဒ္ဓိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတိ. မနသိကာရဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ ဝီရိယသတိသမာဓိပညိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတီတိ ဧဝမ္ပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမေသု ပဋိပါဋိယာ ဆသု သုတ္တေသု စတုသစ္စမေဝ ကထိတံ.

परंतु शुक्लपक्षात (चांगल्या बाजूने) अधिमोक्षाच्या (निश्चयाच्या) प्रभावाने आवर्जनाचा (मनाचा कल) समुदय झाल्यामुळे सद्धिंद्रियाचा समुदय होतो; प्रग्रहाच्या (उत्साहाच्या) प्रभावाने आवर्जनाचा समुदय झाल्यामुळे वीरियिंद्रियाचा समुदय होतो; उपस्थानाच्या (स्मृतीच्या जागृतीच्या) प्रभावाने आवर्जनाचा समुदय झाल्यामुळे सतिंद्रियाचा समुदय होतो; अविक्षेपाच्या (एकाग्रतेच्या) प्रभावाने आवर्जनाचा समुदय झाल्यामुळे समाधिंद्रियाचा समुदय होतो; आणि दर्शनाच्या (यथार्थ दर्शनाच्या) प्रभावाने आवर्जनाचा समुदय झाल्यामुळे पञ्ञिंद्रियाचा समुदय होतो. तसेच छंदाच्या (इच्छेच्या) प्रभावाने आवर्जनाचा समुदय झाल्यामुळे सद्धिंद्रियाचा समुदय होतो, आणि छंदाच्या प्रभावाने आवर्जनाचा समुदय झाल्यामुळे वीरिय, सति, समाधी व पञ्ञिंद्रियाचा समुदय होतो. मनसिकाराच्या (लक्ष देण्याच्या) प्रभावाने आवर्जनाचा समुदय झाल्यामुळे सद्धिंद्रियाचा समुदय होतो, आणि मनसिकाराच्या प्रभावाने आवर्जनाचा समुदय झाल्यामुळे वीरिय, सति, समाधी व पञ्ञिंद्रियाचा समुदय होतो, अशा प्रकारे देखील अर्थ जाणावा. या अनुक्रमे आलेल्या सहा सुत्तांमध्ये केवळ चार आर्यसत्यांचेच प्रतिपादन केले आहे।

---

၈. ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. दट्ठब्बसुत्तवण्णना (द्रष्टव्यसूत्रवर्णन)

---

၄၇၈. အဋ္ဌမေ ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, စတူသု သောတာပတ္တိယင်္ဂေသူတိအာဒိ ဣမေသံ ဣန္ဒြိယာနံ သဝိသယေ ဇေဋ္ဌကဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ စတ္တာရော သေဋ္ဌိပုတ္တာ ရာဇာတိ ရာဇပဉ္စမေသု သဟာယေသု ‘‘နက္ခတ္တံ [Pg.265] ကီဠိဿာမာ’’တိ ဝီထိံ ဩတိဏ္ဏေသု ဧကဿ သေဋ္ဌိပုတ္တဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ – ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. ဒုတိယဿ, တတိယဿ, စတုတ္ထဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ – ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. အထ သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ကိဉ္စာပိ ရာဇာ သဗ္ဗတ္ထ ဣဿရော, ဣမသ္မိံ ပန ကာလေ အတ္တနော ဂေဟေယေဝ – ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. ဧဝမေဝ သဒ္ဓါပဉ္စမကေသု ဣန္ဒြိယေသု တေသု သဟာယေသု ဧကတော ဝီထိံ ဩတရန္တေသု ဝိယ ဧကာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသုပိ ယထာ ပဌမဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ ပတွာ အဓိမောက္ခလက္ခဏံ သဒ္ဓိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ ဒုတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သမ္မပ္ပဓာနာနိ ပတွာ ပဂ္ဂဟလက္ခဏံ ဝီရိယိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ တတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သတိပဋ္ဌာနာနိ ပတွာ ဥပဋ္ဌာနလက္ခဏံ သတိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ စတုတ္ထဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ ဈာနဝိမောက္ခေ ပတွာ အဝိက္ခေပလက္ခဏံ သမာဓိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ပန ယထာ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ရာဇာဝ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ, ဧဝမေဝ အရိယသစ္စာနိ ပတွာ ပဇာနနလက္ခဏံ ပညိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တီတိ.

४७८. आठव्या सुत्तात ‘भिक्खूहो, सद्धिंद्रिय कोठे पाहावे? चार सोतापत्तियंगांमध्ये...’ इत्यादी वचन या इंद्रियांचे आपापल्या विषयात श्रेष्ठत्व दाखवण्यासाठी सांगितले आहे. जसे की, चार श्रेष्ठिपुत्र आणि राजा, अशा पाच मित्रांनी ‘नक्षत्र क्रीडा (उत्सव) खेळू या’ असे म्हणून रस्त्यावर उतरले असता, एका श्रेष्ठिपुत्राच्या घरी गेल्यावर इतर चार जण शांत बसतात आणि केवळ घराचा मालकच घरात व्यवस्था करतो की, ‘यांना खाण्याचे, जेवणाचे पदार्थ द्या, सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला आणि अलंकार इत्यादी द्या.’ दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या श्रेष्ठिपुत्राच्या घरी गेल्यावर देखील इतर चार जण शांत बसतात आणि केवळ घराचा मालकच घरात व्यवस्था करतो की, ‘यांना खाण्याचे, जेवणाचे पदार्थ द्या, सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला आणि अलंकार इत्यादी द्या.’ त्यानंतर सर्वात शेवटी राजाच्या महालात गेल्यावर, जरी राजा सर्व ठिकाणी स्वामी असला, तरीही या वेळी तो आपल्याच महालात व्यवस्था करतो की, ‘यांना खाण्याचे, जेवणाचे पदार्थ द्या, सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला आणि अलंकार इत्यादी द्या.’ याचप्रमाणे श्रद्धा इत्यादी पाच इंद्रिये त्या मित्रांप्रमाणे एकत्र रस्त्यावर उतरल्यासारखे एकाच आलंबनात उत्पन्न होत असले तरी, ज्याप्रमाणे पहिल्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे सोतापत्तियंगे प्राप्त झाल्यावर अधिमोक्ष-लक्षण (निश्चय-लक्षण) असलेले सद्धिंद्रियच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, आणि इतर इंद्रिये त्याचे अनुकरण करणारी असतात. ज्याप्रमाणे दुसऱ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे सम्मप्पधान प्राप्त झाल्यावर प्रग्रह-लक्षण (उत्साह-लक्षण) असलेले वीरियिंद्रियच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, आणि इतर इंद्रिये त्याचे अनुकरण करणारी असतात. ज्याप्रमाणे तिसऱ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे सतिपट्ठान प्राप्त झाल्यावर उपस्थान-लक्षण (जागृती-लक्षण) असलेले सतिंद्रियच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, आणि इतर इंद्रिये त्याचे अनुकरण करणारी असतात. ज्याप्रमाणे चौथ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे ध्यान आणि विमोक्ष प्राप्त झाल्यावर अविक्षेप-लक्षण (एकाग्रता-लक्षण) असलेले समाधिंद्रियच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, आणि इतर इंद्रिये त्याचे अनुकरण करणारी असतात. परंतु सर्वात शेवटी राजाच्या महालात गेल्यावर ज्याप्रमाणे इतर चार जण शांत बसतात आणि राजाच महालात व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे आर्यसत्ये प्राप्त झाल्यावर प्रजानन-लक्षण (विशेष ज्ञान-लक्षण) असलेले पञ्ञिंद्रियच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, आणि इतर इंद्रिये त्याचे अनुकरण करणारी असतात।

---

၉-၁၀. ပဌမဝိဘင်္ဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

९-१०. पठमविभंगसुत्तादिवण्णना (प्रथमविभंगसूत्रादिवर्णन)

---

၄၇၉-၄၈၀. နဝမေ သတိနေပက္ကေနာတိ ဧတ္ထ နိပကဿ ဘာဝေါ နေပက္ကံ, ပညာယေတံ နာမံ. ကသ္မာ ပန သတိဘာဇနေ ပညာ ဝုတ္တာတိ? သတိယာ ဗလဝဘာဝဒဿနတ္ထံ. ဗလဝသတိ ဟိ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. သာ စ ပညာသမ္ပယုတ္တာဝ ဗလဝတီ ဟောတိ, န ဝိပ္ပယုတ္တာတိ ပညာသမ္ပယုတ္တသတိံ ဒဿေန္တော [Pg.266] ဧဝမာဟ. စိရကတန္တိ စိရကာလံ ကတံ ဒါနံ ဝါ သီလံ ဝါ ဥပေါသထကမ္မံ ဝါ. စိရဘာသိတန္တိ ‘‘အသုကသ္မိံ ဌာနေ အသုကံ နာမ ဘာသိတ’’န္တိ ဧဝံ စိရကာလေ ဘာသိတံ. ဝေါဿဂ္ဂါရမ္မဏံ ကတွာတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ကတွာ. ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာတိ ဥဒယဉ္စ အတ္ထဉ္စ ဂစ္ဆန္တိယာ, ဥဒယဗ္ဗယပရိဂ္ဂဟိကာယာတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သဒ္ဓါသတိပညိန္ဒြိယာနိ ပုဗ္ဗဘာဂါနိ, ဝီရိယိန္ဒြိယံ မိဿကံ, သမာဓိန္ဒြိယံ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရမေဝ ကထိတံ. ဒသမေပိ အယမေဝ ဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါတိ.

४७९-४८०. नवव्या सुत्तात 'सतिनेपक्केन' या पदात 'निपक' (प्रज्ञावंत) असण्याचा भाव म्हणजे 'नेपक्क' (नैपुण्य/प्रज्ञा) होय. हे प्रज्ञेचेच नाव आहे. पण स्मृतीच्या विभागात प्रज्ञा का सांगितली आहे? स्मृतीचे बलवान असणे दाखवण्यासाठी. कारण येथे बलवान स्मृती अभिप्रेत आहे. ती प्रज्ञेशी संप्रयुक्त (युक्त) असेल तरच बलवान होते, विप्रयुक्त (विरहित) असेल तर नाही; म्हणून प्रज्ञासंप्रयुक्त स्मृती दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे. 'चिरकतं' म्हणजे दीर्घकाळापूर्वी केलेले दान, शील किंवा उपोसथ कर्म होय. 'चिरभासितं' म्हणजे "अमुक ठिकाणी अमुक बोलले गेले" अशा प्रकारे दीर्घकाळापूर्वी बोललेले होय. 'वोस्सग्गारम्मणं कत्वा' म्हणजे निर्वाणाला आलंबन करून. 'उदयत्थगामिनिया' म्हणजे उदय (उत्पत्ती) आणि अस्त (विनाश) जाणणारी, म्हणजेच उदय-व्यय ग्रहण करणारी, असा अर्थ आहे. या सुत्तात श्रद्धा, स्मृती आणि प्रज्ञा ही इंद्रिये पूर्वभागीय (प्रारंभिक) आहेत, वीर्येंद्रिय मिश्रित आहे आणि समाधींद्रिय केवळ उत्पन्न झालेल्या लोकोत्तर भूमीचेच सांगितले आहे. दहाव्या सुत्तातही हाच धर्म-निश्चय (धम्मपरिच्छेद) समजावा.

---

သုဒ္ဓိကဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

शुद्धिकवर्ग पहिला समाप्त.

---

၂. မုဒုတရဝဂ္ဂေါ

२. मुदुतरवर्ग

---

၁. ပဋိလာဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. पटिलाभसुत्तवर्णना

---

၄၈၁. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ သမ္မပ္ပဓာနေ အာရဗ္ဘာတိ သမ္မပ္ပဓာနေ ပဋိစ္စ, သမ္မပ္ပဓာနေ ဘာဝေန္တောတိ အတ္ထော. သတိန္ဒြိယေပိ ဧသေဝ နယော.

४८१. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'सम्मदप्पधाने आरब्भ' म्हणजे सम्यक् प्रधानाचा (सम्यक् व्यायामाचा) आश्रय घेऊन, सम्यक् प्रधानाचा विकास (भावना) करत, असा अर्थ आहे. स्मृतींद्रियाच्या बाबतीतही हाच नियम (नय) समजावा.

---

၂. ပဌမသံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. प्रथमसंखित्तसुत्तवर्णना

---

၄၈၂. ဒုတိယေ တတောတိ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလဝသေန နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမတ္တာနိ ဟိ ပရိပုဏ္ဏာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ. တတော မုဒုတရေဟီတိ တေဟိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ အနာဂါမိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ သကဒါဂါမိမဂ္ဂဿ, တတော မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ ဓမ္မာနုသာရိမဂ္ဂဿ, တတော မုဒုတရာနိ သဒ္ဓါနုသာရိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ.

४८२. दुसऱ्या सुत्तात 'ततो' (त्यापेक्षा) हे पद विपश्यना, मार्ग आणि फल यांच्या अपेक्षेने पंचमी विभक्तीत (निसक्क/अपादान अर्थाने) समजावे. कारण परिपूर्ण आणि समृद्ध अशी पाच इंद्रिये ही अर्हत् मार्गाची 'विपश्यना-इंद्रिये' असतात. 'ततो मुदुतरेहि' म्हणजे त्या अर्हत् मार्गाच्या विपश्यना-इंद्रियांपेक्षा मृदू (सौम्य) असणारी इंद्रिये ही अनागामी मार्गाची विपश्यना-इंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी सकदागामी मार्गाची; त्यापेक्षा मृदू असणारी स्रोतापत्ती मार्गाची विपश्यना-इंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी धम्मानुसारी मार्गाची; आणि त्यापेक्षा मृदू असणारी सद्धानुसारी मार्गाची विपश्यना-इंद्रिये असतात.

---

တထာ သမတ္တာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ အနာဂါမိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ သကဒါဂါမိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ ဓမ္မာနုသာရိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ သဒ္ဓါနုသာရိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ.

त्याचप्रमाणे, परिपूर्ण अशी पाच इंद्रिये ही अर्हत् मार्गेंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी अनागामी मार्गेंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी सकदागामी मार्गेंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी स्रोतापत्ती मार्गेंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी धम्मानुसारी मार्गेंद्रिये; आणि त्यापेक्षा मृदू असणारी सद्धानुसारी मार्गेंद्रिये असतात.

---

သမတ္တာနိ [Pg.267] ပရိပုဏ္ဏာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ အနာဂါမိဖလိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ သကဒါဂါမိဖလိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိဖလိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ. ဓမ္မာနုသာရိသဒ္ဓါနုသာရိနော ပန ဒွေပိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလာ, မဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလဝသေန နေသံ နာနတ္တံ ဇာတန္တိ အာဂမနေနပိ မဂ္ဂေနပိ. သဒ္ဓါနုသာရီ ပုဂ္ဂလော ဟိ ဥဒ္ဒိသာပေန္တော ပရိပုစ္ဆန္တော အနုပုဗ္ဗေန မဂ္ဂံ ပါပုဏာတိ, ဓမ္မာနုသာရီ ဧကေန ဝါ ဒွီဟိ ဝါ သဝနေဟိ. ဧဝံ တာဝ နေသံ အာဂမနေန နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

परिपूर्ण अशी पाच इंद्रिये ही अर्हत् फलेंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी अनागामी फलेंद्रिये; त्यापेक्षा मृदू असणारी सकदागामी फलेंद्रिये; आणि त्यापेक्षा मृदू असणारी स्रोतापत्ती फलेंद्रिये असतात. धम्मानुसारी आणि सद्धानुसारी हे दोन्हीही स्रोतापत्ती मार्गस्थ पुद्गल (व्यक्ती) आहेत. मार्गस्थ पुद्गलांच्या अपेक्षेने त्यांच्यातील भिन्नता (नानात्व) आगम (अध्ययन) आणि मार्ग या दोन्ही कारणांनी निर्माण होते. सद्धानुसारी पुद्गल हा उपदेश ग्रहण करत आणि प्रश्न विचारत अनुक्रमाने मार्गाला प्राप्त करतो, तर धम्मानुसारी पुद्गल हा एकदा किंवा दोनदा ऐकल्यानेच मार्गाला प्राप्त करतो. अशा प्रकारे, प्रथम आगमाच्या (अध्ययनाच्या) आधारे त्यांच्यातील भिन्नता समजून घ्यावी.

---

ဓမ္မာနုသာရိဿ ပန မဂ္ဂေါ တိက္ခော ဟောတိ, သူရံ ဉာဏံ ဝဟတိ, အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန ကိလေသေ ဆိန္ဒတိ ကဒလိက္ခန္ဓံ ဝိယ တိခိဏာ အသိဓာရာ. သဒ္ဓါနုသာရိဿ န တဿ ဝိယ မဂ္ဂေါ တိက္ခော ဟောတိ, န သူရံ ဉာဏံ ဝဟတိ, သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကိလေသေ ဆိန္ဒတိ ကဒလိက္ခန္ဓံ ဝိယ အတိခိဏာ အသိဓာရာ. ကိလေသက္ခယေ ပန တေသံ နာနတ္တံ နတ္ထိ. အဝသေသာ စ ကိလေသာ ခီယန္တိ.

धम्मानुसारी पुद्गलाचा मार्ग तीक्ष्ण असतो, तो शूर (प्रबळ) ज्ञान वहन करतो, आणि जशी तीक्ष्ण तलवारीची धार केळीचा खांब सहज कापून टाकते, तसा तो कोणत्याही संस्काराशिवाय (असंखारेन) व प्रयत्नाशिवाय क्लेशांचा छेद करतो. सद्धानुसारी पुद्गलाचा मार्ग त्याच्यासारखा तीक्ष्ण नसतो, तो प्रबळ ज्ञान वहन करत नाही, आणि जशी बोथट तलवारीची धार केळीचा खांब कापते, तसा तो संस्कारासह (ससंखारेन) व प्रयत्नासह क्लेशांचा छेद करतो. परंतु, क्लेशांच्या क्षय होण्याच्या बाबतीत त्यांच्यात काहीही भिन्नता नसते. उर्वरित क्लेशही नष्ट होतात.

---

၃. ဒုတိယသံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. द्वितीयसंखित्तसुत्तवर्णना

---

၄၈၃. တတိယေ တတောတိ ဖလဝသေန နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမတ္တာနိ ဟိ ပရိပုဏ္ဏာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, အရဟတ္တဖလေန သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော အရဟာ နာမ ဟောတိ. အရဟတ္တဖလတော မုဒုတရာနိ အနာဂါမိဖလိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ သကဒါဂါမိဖလိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိဖလိန္ဒြိယာနိ, သောတာပတ္တိဖလေန သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော သောတာပန္နော နာမ ဟောတိ. ဣန္ဒြိယဝေမတ္တတာ ဖလဝေမတ္တတာ ဟောတီတိ ဣန္ဒြိယနာနတ္တေန ဖလနာနတ္တံ, ဖလနာနတ္တေန ပုဂ္ဂလနာနတ္တန္တိ.

४८३. तिसऱ्या सुत्तात 'ततो' (त्यापेक्षा) हे पद फलाच्या अपेक्षेने पंचमी विभक्तीत (निसक्क/अपादान अर्थाने) समजावे. परिपूर्ण अशी पाच इंद्रिये ही अर्हत् फलेंद्रिये असतात; अर्हत् फलाने युक्त असलेला पुद्गल 'अर्हत्' (अरिहंत) होतो. अर्हत् फलापेक्षा मृदू असणारी अनागामी फलेंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी सकदागामी फलेंद्रिये; त्यापेक्षा मृदू असणारी स्रोतापत्ती फलेंद्रिये असतात; आणि स्रोतापत्ती फलाने युक्त असलेला पुद्गल 'स्रोतापन्न' होतो. 'इंद्रियवेमत्तता फलवेमत्तता होती' म्हणजे इंद्रियांच्या भिन्नतेमुळे फलांची भिन्नता होते आणि फलांच्या भिन्नतेमुळे पुद्गलांची (व्यक्तींची) भिन्नता होते.

---

၄. တတိယသံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. तृतीयसंखित्तसुत्तवर्णना

---

၄၈၄. စတုတ္ထေ ပရိပူရံ ပရိပူရကာရီ အာရာဓေတီတိ ပရိပူရံ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ကရောန္တော အရဟတ္တဖလံ အာရာဓေတိ. ပဒေသံ ပဒေသကာရီတိ အဝသေသေ တယော ပဒေသမဂ္ဂေ ကရောန္တော ပဒေသံ ဖလတ္တယမတ္တမေဝ အာရာဓေတိ. ဣတိ ဣမေသု စတူသုပိ သုတ္တေသု မိဿကာနေဝ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနိ.

४८४. चौथ्या सुत्तात 'परिपूरं परिपूरकारी आराधति' म्हणजे परिपूर्ण अर्हत् मार्गाचे आचरण करणारा अर्हत् फलाची प्राप्ती करतो. 'पदेसं पदेसकारी' म्हणजे उर्वरित तीन प्रादेशिक (अंशतः) मार्गांचे आचरण करणारा केवळ प्रादेशिक अशा तीन खालच्या फलांचीच प्राप्ती करतो. अशा प्रकारे, या चारही सुत्तांमध्ये मिश्रित इंद्रियांचेच वर्णन केले आहे.

---

၅-၇. ပဌမဝိတ္ထာရသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

५-७. प्रथमवित्थारसुत्तादिवर्णना

---

၄၈၅-၄၈၇. ပဉ္စမေ [Pg.268] တတော မုဒုတရေဟီတိ ဝိပဿနာဝသေန နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပရိပုဏ္ဏာနိ ဟိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ ဥဒ္ဓံသောတအကနိဋ္ဌဂါမိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ.

४८५-४८७. पाचव्या सुत्तात 'ततो मुदुतरेहि' हे पद विपश्यनेच्या अपेक्षेने पंचमी विभक्तीत समजावे. परिपूर्ण अशी पाच इंद्रिये ही अर्हत् मार्गाची विपश्यना-इंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी अंतरा-परिनिब्बायी (अंतरा-परिनिर्वाणगामी) पुद्गलाची विपश्यना-इंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी उपहच्च-परिनिब्बायीची; त्यापेक्षा मृदू असणारी असंखार-परिनिब्बायीची; त्यापेक्षा मृदू असणारी ससंखार-परिनिब्बायीची; आणि त्यापेक्षा मृदू असणारी उद्धंसोत-अकनिठ्ठगामी (उर्ध्वस्रोत-अकनिष्ठगामी) पुद्गलाची विपश्यना-इंद्रिये असतात.

---

ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ အရဟတ္တမဂ္ဂေယေဝ ဌတွာ ပဉ္စ နိဿက္ကာနိ နီဟရိတဗ္ဗာနိ. အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဟိ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ ပဌမအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ ဒုတိယအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ တတိယအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ ဥဒ္ဓံသောတအကနိဋ္ဌဂါမိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ. အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနောပိ ဧတေဝ ပဉ္စ ဇနာ.

परंतु या ठिकाणी अर्हत् मार्गावरच स्थित राहून पाच अपादाने (निसक्क) बाहेर काढली पाहिजेत. अर्हत् मार्गाच्या विपश्यना-इंद्रियांपेक्षा मृदू असणारी इंद्रिये ही पहिल्या अंतरा-परिनिब्बायीची विपश्यना-इंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी दुसऱ्या अंतरा-परिनिब्बायीची; त्यापेक्षा मृदू असणारी तिसऱ्या अंतरा-परिनिब्बायीची; त्यापेक्षा मृदू असणारी उपहच्च-परिनिब्बायीची; आणि त्यापेक्षा मृदू असणारी उद्धंसोत-अकनिठ्ठगामीची विपश्यना-इंद्रिये असतात. असंखार-परिनिब्बायी आणि ससंखार-परिनिब्बायी हे देखील हेच पाच पुद्गल (व्यक्ती) आहेत.

---

ဣဒါနိ တီဏိ နိဿက္ကာနိ. သကဒါဂါမိမဂ္ဂဿ ဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂေယေဝ ဣန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ ဓမ္မာနုသာရိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ. တေဟိပိ မုဒုတရာနိ သဒ္ဓါနုသာရိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ. ဆဋ္ဌသတ္တမာနိ ဝုတ္တနယာနေဝ. ဣမေသု ပန တီသုပိ သုတ္တေသု ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနိန္ဒြိယာနေဝ ကထိတာနိ.

आता तीन अपादाने (निसक्क) आहेत. सकदागामी मार्गाच्या इंद्रियांपेक्षा मृदू असणारी स्रोतापत्ती मार्गेंद्रिये असतात; स्रोतापत्ती मार्गाच्याच इंद्रियांपेक्षा मृदू असणारी धम्मानुसारी मार्गेंद्रिये असतात; आणि त्यापेक्षाही मृदू असणारी सद्धानुसारी मार्गेंद्रिये असतात. सहावे आणि सातवे सुत्त पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. परंतु या तिन्ही सुत्तांमध्ये केवळ पूर्वभागीय विपश्यना-इंद्रियांचेच वर्णन केले आहे.

---

၈. ပဋိပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. प्रतिपन्नसुत्तवण्णना (प्रतिपन्न सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

၄၈၈. အဋ္ဌမေ တတော မုဒုတရေဟီတိ မဂ္ဂဖလဝသေန နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တံ ပါဠိယံ ဝုတ္တမေဝ. ဗာဟိရောတိ ဣမေဟိ အဋ္ဌဟိ ပုဂ္ဂလေဟိ ဗဟိဘူတော. ပုထုဇ္ဇနပက္ခေ ဌိတောတိ ပုထုဇ္ဇနကောဋ္ဌာသေ ဌိတော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ လောကုတ္တရာနေဝ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနိ.

४८८. आठव्या सूत्रात, 'ततो मुदुतरेहि' (त्यापेक्षा अधिक मृदू इंद्रिये असणाऱ्यांद्वारे) हे पद मार्ग आणि फळाच्या संबंधाने अपादान अर्थाने जाणावे. ते पाळीमध्ये (मूळ पाठात) 'अरहत्तफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो होति' (अर्हत्वफलाच्या साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असलेला होतो) इत्यादी प्रकारे सांगितलेच आहे. 'बाहिरो' (बाह्य) म्हणजे या आठ पुद्गलांच्या (चार मार्ग आणि चार फळ प्राप्त व्यक्तींच्या) बाहेर असलेला. 'पुथुज्जनपक्खे ठितो' (पृथग्जन पक्षात स्थित) म्हणजे पृथग्जन समूहात स्थित असलेला. या सूत्रात केवळ लोकोत्तर इंद्रियेच सांगितली आहेत.

---

၉-၁၀. သမ္ပန္နသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

९-१०. संपन्नसुत्तादिवण्णना (संपन्न सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

---

၄၈၉-၄၉၀. နဝမေ [Pg.269] ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နောတိ ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယော. ဒသမံ ဥတ္တာနမေဝ. ဣမသ္မိံ သုတ္တဒွယေ မိဿကာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနီတိ.

४८९-४९०. नवव्या सूत्रात, 'इन्द्रिय सम्पन्नो' म्हणजे परिपूर्ण इंद्रिये असलेला. दहावे सूत्र स्पष्टच आहे. या दोन्ही सूत्रांमध्ये मिश्र इंद्रिये सांगितली आहेत.

---

မုဒုတရဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

दुसरा मुदुतर वर्ग समाप्त.

---

၃. ဆဠိန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ

३. छळिन्द्रियवग्गो (सहा इंद्रियांचा वर्ग)

---

၂. ဇီဝိတိန္ဒြိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. जीवितिन्द्रियसुत्तवण्णना (जीवितिन्द्रिय सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

၄၉၂. တတိယဝဂ္ဂဿ ဒုတိယေ ဣတ္ထိန္ဒြိယန္တိအာဒီသု ဣတ္ထိဘာဝေ ဣန္ဒဋ္ဌံ ကရောတီတိ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ. ပုရိသဘာဝေ ဣန္ဒဋ္ဌံ ကရောတီတိ ပုရိသိန္ဒြိယံ. ဇီဝိတေ ဣန္ဒဋ္ဌံ ကရောတီတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. အတ္ထုပ္ပတ္တိကံ ကိရေတံ သုတ္တံ. သံဃမဇ္ဈသ္မိဉှိ ‘‘ကတိ နု ခေါ ဝဋ္ဋိန္ဒြိယာနီ’’တိ ကထာ ဥဒပါဒိ, အထ ဘဂဝါ ဝဋ္ဋိန္ဒြိယာနိ ဒဿေန္တော တီဏိမာနိ ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ.

४९२. तिसऱ्या वर्गाच्या दुसऱ्या सूत्रात, 'इत्थिन्द्रियं' इत्यादी पदांमध्ये—स्त्रीत्वाच्या बाबतीत जे प्रभूत्व गाजवते, ते 'इत्थिन्द्रिय' (स्त्री-इंद्रिय) होय. पुरुषत्वाच्या बाबतीत जे प्रभूत्व गाजवते, ते 'पुरिसिन्द्रिय' (पुरुष-इंद्रिय) होय. जीवनाच्या (अस्तित्वाच्या) बाबतीत जे प्रभूत्व गाजवते, ते 'जीवितिन्द्रिय' (जीवित-इंद्रिय) होय. हे सूत्र एका विशिष्ट प्रसंगावरून उपदेशिले गेले आहे. कारण, संघामध्ये 'संसारचक्राची इंद्रिये किती आहेत बरे?' अशी चर्चा सुरू झाली होती. तेव्हा भगवंतांनी संसारचक्राची इंद्रिये दर्शवण्यासाठी 'तीणिमानि भिक्खवे' (भिक्खूंनो, ही तीन इंद्रिये आहेत) इत्यादी उपदेश केला.

---

၃. အညိန္ဒြိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. अञ्ञिन्द्रियसुत्तवण्णना (अञ्ञिन्द्रिय सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

၄၉၃. တတိယေ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယန္တိ ‘‘အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ အဇာနိတပုဗ္ဗံ ဓမ္မံ ဇာနိဿာမီ’’တိ ပဋိပန္နဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ ဣန္ဒြိယံ. အညိန္ဒြိယန္တိ တေသံယေဝ ဉာတဓမ္မာနံ အာဇာနနာကာရေန သောတာပတ္တိဖလာဒီသု ဆသု ဌာနေသု ဥပ္ပန္နံ ဣန္ဒြိယံ. အညာတာဝိန္ဒြိယန္တိ အညာတာဝီသု အရဟတ္တဖလဓမ္မေသု ဥပ္ပန္နံ ဣန္ဒြိယံ. တတ္ထ တတ္ထ တေန တေနာကာရေန ဥပ္ပန္နဿ ဉာဏဿေဝေတံ အဓိဝစနံ. ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အတ္ထုပ္ပတ္တိကမေဝ. သံဃမဇ္ဈသ္မိဉှိ ‘‘ကတိ နု ခေါ လောကုတ္တရိန္ဒြိယာနီ’’တိ ကထာ ဥဒပါဒိ, အထ ဘဂဝါ တာနိ ဒဿေန္တော တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဣန္ဒြိယာနီတိအာဒိမာဟ.

४९३. तिसऱ्या सूत्रात, 'अनञ्ञातञ्ञस्samītiन्द्रियं' (अज्ञात गोष्टीला जाणण्याची इच्छा असणाऱ्याचे इंद्रिय) म्हणजे अनादी संसारात पूर्वी कधीही न जाणलेल्या (चार आर्यसत्य रूप) धर्माला 'मी जाणीन' अशा इच्छेने साधना करणाऱ्या पुद्गलाच्या स्रोतापत्ती मार्गक्षणी उत्पन्न झालेले इंद्रिय होय. 'अञ्ञिन्द्रियं' (आज्ञा-इंद्रिय) म्हणजे त्याच आधीच जाणलेल्या धर्मांना जाणण्याच्या प्रक्रियेने स्रोतापत्ती फळापासून सुरू होणाऱ्या सहा अवस्थांमध्ये उत्पन्न झालेले इंद्रिय होय. 'अञ्ञाताविन्द्रियं' (पूर्णपणे जाणलेल्याचे इंद्रिय) म्हणजे ज्यांनी सत्य पूर्णपणे जाणले आहे अशा अर्हत्वफलाच्या धर्मांमध्ये उत्पन्न झालेले इंद्रिय होय. त्या त्या अवस्थेत त्या त्या रूपाने उत्पन्न झालेल्या ज्ञानाचेच हे नाव (अधिवाचन) आहे. हे सूत्र देखील विशिष्ट प्रसंगावरूनच उपदेशिले गेले आहे. कारण, संघामध्ये 'लोकोत्तर इंद्रिये किती आहेत बरे?' अशी चर्चा सुरू झाली होती. तेव्हा भगवंतांनी ती दर्शवण्यासाठी 'तीणिमानि, भिक्खवे, इन्द्रियानि' (भिक्खूंनो, ही तीन इंद्रिये आहेत) इत्यादी उपदेश केला.

---

၄. ဧကဗီဇီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. एकबीजीसुत्तवण्णना (एकबीजी सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

၄၉၄. စတုတ္ထေ တတော မုဒုတရေဟီတိ ဝိပဿနတော နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမတ္တာနိ ဟိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ [Pg.270] အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ ဥဒ္ဓံသောတအကနိဋ္ဌဂါမိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ. ဣဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေ ဌတွာ ပဉ္စ နိဿက္ကာနိ နီဟရိတဗ္ဗာနိ.

४९४. चौथ्या सूत्रात, 'ततो मुदुतरेहि' हे पद विपश्यना इंद्रियांच्या अपेक्षेने अपादान अर्थाने जाणावे. कारण, परिपूर्ण असलेली पाच इंद्रिये अर्हत् मार्गाची 'विपश्यना इंद्रिये' म्हटली जातात; त्यापेक्षा मृदू असलेली इंद्रिये अंतरापरिनिब्बायी (अनागामी) पुद्गलाची विपश्यना इंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असलेली इंद्रिये उपहच्चपरिनिब्बायीची; त्यापेक्षा मृदू असलेली इंद्रिये असंखारपरिनिब्बायीची; त्यापेक्षा मृदू असलेली इंद्रिये ससंखारपरिनिब्बायीची; आणि त्यापेक्षा मृदू असलेली इंद्रिये उद्धंसोत-अकनिठ्ठगामीची विपश्यना इंद्रिये म्हटली जातात. येथेही पूर्वीच्याच पद्धतीने अर्हत् मार्गावर स्थित राहून पाच अपादान पदे स्पष्ट करावीत.

---

ယထာ ပန ပုရိမနယေ သကဒါဂါမိမဂ္ဂေ ဌတွာ တီဏိ နိဿက္ကာနိ, ဧဝမိဓ ပဉ္စ နီဟရိတဗ္ဗာနိ. သကဒါဂါမိမဂ္ဂဿ ဟိ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ စ တေဟိ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ ဧကဗီဇိအာဒီနံ မဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ.

परंतु, ज्याप्रमाणे पूर्वीच्या पद्धतीमध्ये सकदागामी मार्गावर स्थित राहून तीन अपादान पदे काढली जातात, त्याचप्रमाणे येथे पाच अपादान पदे स्पष्ट करावीत. कारण, सकदागामी मार्गाच्या विपश्यना इंद्रियांपेक्षा मृदू असलेली इंद्रिये स्रोतापत्ती मार्गाची विपश्यना इंद्रिये असतात; आणि स्रोतापत्ती मार्गाच्या त्या विपश्यना इंद्रियांपेक्षा मृदू असलेली इंद्रिये एकबीजी इत्यादी (स्रोतापन्नांच्या) मार्गाची विपश्यना इंद्रिये असतात.

---

ဧတ္ထ စ ဧကဗီဇီတိအာဒီသု ယော သောတာပန္နော ဟုတွာ ဧကမေဝ အတ္တဘာဝံ ဇနေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, အယံ ဧကဗီဇီ နာမ. ယထာဟ ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော ဧကဗီဇီ, ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ သောတာပန္နော ဟောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော, သော ဧကညေဝ မာနုသကံ ဘဝံ သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဧကဗီဇီ’’တိ (ပု. ပ. ၃၃).

आणि येथे 'एकबीजी' इत्यादींमध्ये, जो स्रोतापन्न होऊन केवळ एकच जन्म (आत्मभाव) घेऊन अर्हत्त्वाला प्राप्त होतो, तो 'एकबीजी' होय. जसे की म्हटले आहे—'कोणता पुद्गल एकबीजी असतो? येथे एखादा पुद्गल तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे स्रोतापन्न होतो, अपाय गतीला न जाण्याचा स्वभाव असणारा, नियत आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारा होतो. तो केवळ एकाच मानवी जन्मात जन्म घेऊन आणि संसार करून दुःखाचा अंत करतो. या पुद्गलाला एकबीजी असे म्हटले जाते.'

---

ယော ပန ဒွေ တယော ဘဝေ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ, အယံ ကောလံကောလော နာမ. ယထာဟ ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော ကောလံကောလော. ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ သောတာပန္နော ဟောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော, သော ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ ကုလာနိ သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ကောလံကောလော’’တိ (ပု. ပ. ၃၂). တတ္ထ ကုလာနီတိ ဘဝါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ’’တိ ဣဒံ ဒေသနာမတ္တမေဝ, ယာဝ ဆဋ္ဌဘဝါ သံသရန္တော ပန ကောလံကောလောဝ ဟောတိ.

परंतु जो दोन किंवा तीन जन्मांमध्ये संसार करून दुःखाचा अंत करतो, तो 'कोलंकुल' होय. जसे की म्हटले आहे—'कोणता पुद्गल कोलंकुल असतो? येथे एखादा पुद्गल तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे स्रोतापन्न होतो, अपाय गतीला न जाण्याचा स्वभाव असणारा, नियत आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारा होतो. तो दोन किंवा तीन कुलांमध्ये जन्म घेऊन आणि संसार करून दुःखाचा अंत करतो. या पुद्गलाला कोलंकुल असे म्हटले जाते.' तेथे 'कुलानि' म्हणजे 'भव' (जन्म) असे जाणावे. 'दोन किंवा तीन' हे केवळ देशनामात्र (उदाहरणादाखल) आहे; परंतु सहाव्या जन्मापर्यंत संसार करणारा देखील कोलंकुलच असतो.

---

ယဿ သတ္တက္ခတ္တုံ ပရမာ ဥပပတ္တိ, အဋ္ဌမံ ဘဝံ နာဒိယတိ, အယံ သတ္တက္ခတ္တုပရမော နာမ. ယထာဟ ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော သတ္တက္ခတ္တုပရမော. ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ သောတာပန္နော ဟောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော, သော သတ္တက္ခတ္တုံ ဒေဝေ စ မနုဿေ စ သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သတ္တက္ခတ္တုပရမော’’တိ (ပု. ပ. ၃၁).

ज्याचा जास्तीत जास्त सात वेळा जन्म होतो आणि जो आठवा जन्म घेत नाही, तो 'सत्तक्खत्तुपरम' होय. जसे की म्हटले आहे—'कोणता पुद्गल सत्तक्खत्तुपरम असतो? येथे एखादा पुद्गल तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे स्रोतापन्न होतो, अपाय गतीला न जाण्याचा स्वभाव असणारा, नियत आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारा होतो. तो जास्तीत जास्त सात वेळा देवलोकात आणि मनुष्यलोकात जन्म घेऊन आणि संसार करून दुःखाचा अंत करतो. या पुद्गलाला सत्तक्खत्तुपरम असे म्हटले जाते.'

---

ဘဂဝတာ [Pg.271] ဂဟိတနာမဝသေနေဝ စေတာနိ တေသံ နာမာနိ. ‘‘ဧတ္တကဉှိ ဌာနံ ဂတော ဧကဗီဇီ နာမ ဟောတိ, ဧတ္တကံ ကောလံကောလော, ဧတ္တကံ သတ္တက္ခတ္တုပရမော’’တိ ဘဂဝတာ ဧတေသံ နာမံ ဂဟိတံ. နိယမတော ပန ‘‘အယံ ဧကဗီဇီ, အယံ ကောလံကောလော, အယံ သတ္တက္ခတ္တုပရမော’’တိ နတ္ထိ.

भगवंतांनी स्वीकारलेल्या नावांच्या आधारेच ही त्यांची नावे पडली आहेत. 'कारण, इतक्या मर्यादेपर्यंत गेलेला एकबीजी होतो, इतक्या मर्यादेपर्यंत गेलेला कोलंकुल होतो, आणि इतक्या मर्यादेपर्यंत गेलेला सत्तक्खत्तुपरम होतो,' असे भगवंतांनी त्यांचे नामकरण केले आहे. परंतु निश्चित नियमाने 'हाच एकबीजी, हाच कोलंकुल, हाच सत्तक्खत्तुपरम' असा कोणताही कठोर नियम नाही.

---

ကော ပန နေသံ ဧတံ ပဘေဒံ နိယမေတီတိ? ကေစိ ပန ထေရာ ‘‘ပုဗ္ဗဟေတု နိယမေတီ’’တိ ဝဒန္တိ, ကေစိ ‘‘ပဌမမဂ္ဂေါ’’, ကေစိ ‘‘ဥပရိမ တယော မဂ္ဂါ’’, ကေစိ ‘‘တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဝိပဿနာ’’တိ. တတ္ထ ‘‘ပုဗ္ဗဟေတု နိယမေတီ’’တိ ဝါဒေ ပဌမမဂ္ဂဿ ဥပနိဿယော ကတော နာမ ဟောတိ, ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ အနုပနိဿယာ ဥပ္ပန္နာတိ ဝစနံ အာပဇ္ဇတိ. ‘‘ပဌမမဂ္ဂေါ နိယမေတီ’’တိ ဝါဒေ ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ နိရတ္ထကတာ အာပဇ္ဇတိ. ‘‘ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ နိယမေန္တီ’’တိ ဝါဒေ ပဌမမဂ္ဂေ အနုပ္ပန္နေဝ ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ ဥပ္ပန္နာတိ အာပဇ္ဇတိ. ‘‘တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဝိပဿနာ နိယမေတီ’’တိ ဝါဒေါ ပန ယုဇ္ဇတိ. သစေ ဟိ ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဝိပဿနာ ဗလဝတီ ဟောတိ, ဧကဗီဇီ နာမ ဟောတိ, တတော မန္ဒတရာယ ကောလံကောလော, တတော မန္ဒတရာယ သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ.

परंतु त्यांच्यातील हा भेद कोण निश्चित करतो? काही थेर म्हणतात की, 'पूर्वहेतू (पूर्वीचे कारण) हा भेद निश्चित करतो.' काही म्हणतात, 'प्रथम मार्ग निश्चित करतो.' काही म्हणतात, 'वरचे तीन मार्ग निश्चित करतात.' तर काही म्हणतात, 'वरच्या तीन मार्गांची विपश्यना निश्चित करते.' त्यापैकी, 'पूर्वहेतू निश्चित करतो' या वादात—प्रथम मार्गाचा प्रबळ आधार (उपनिस्सय) घेतला गेला आहे आणि वरचे तीन मार्ग प्रबळ आधाराशिवाय उत्पन्न झाले, असे म्हणण्याची पाळी येते. 'प्रथम मार्ग निश्चित करतो' या वादात—वरच्या तीन मार्गांची निरर्थकता सिद्ध होते. 'वरचे तीन मार्ग निश्चित करतात' या वादात—प्रथम मार्ग उत्पन्न न होताच वरचे तीन मार्ग उत्पन्न झाले, असे मानावे लागते. परंतु, 'वरच्या तीन मार्गांची विपश्यना निश्चित करते' हा वाद योग्य वाटतो. कारण जर वरच्या तीन मार्गांची विपश्यना प्रबळ असेल, तर तो 'एकबीजी' होतो; त्यापेक्षा मंद विपश्यनेने 'कोलंकुल' होतो; आणि त्यापेक्षाही मंद विपश्यनेने 'सत्तक्खत्तुपरम' होतो.

---

ဧကစ္စော ဟိ သောတာပန္နော ဝဋ္ဋဇ္ဈာသယော ဟောတိ ဝဋ္ဋာဘိရတော ပုနပ္ပုနံ ဝဋ္ဋသ္မိံယေဝ ဝိစရတိ သန္ဒိဿတိ. အနာထပိဏ္ဍိကော သေဋ္ဌိ, ဝိသာခါ ဥပါသိကာ, စူဠရထမဟာရထာ ဒေဝပုတ္တာ, အနေကဝဏ္ဏော ဒေဝပုတ္တော, သက္ကော ဒေဝရာဇာ, နာဂဒတ္တော ဒေဝပုတ္တောတိ ဣမေ ဟိ ဧတ္တကာ ဇနာ ဝဋ္ဋဇ္ဈာသယာ ဝဋ္ဋာဘိရတာ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဆ ဒေဝလောကေ သောဓေတွာ အကနိဋ္ဌေ ဌတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ, ဣမေ ဣဓ န ဂဟိတာ. န ကေဝလဉ္စိမေ, ယောပိ မနုဿေသုယေဝ သတ္တက္ခတ္တုံ သံသရိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, ယောပိ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော ဒေဝေသုယေဝ သတ္တက္ခတ္တုံ အပရာပရံ သံသရိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, ဣမေပိ ဣဓ န ဂဟိတာ. ကာလေန ဒေဝေ, ကာလေန မနုဿေ သံသရိတွာ ပန အရဟတ္တံ ပါပုဏန္တောဝ ဣဓ ဂဟိတော. တသ္မာ သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ ဣဒံ ဣဓဋ္ဌကဝေါကိဏ္ဏသုက္ခဝိပဿကဿ နာမံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

काही सोतापन्न संसारात (वट्ट) राहण्याची इच्छा असणारे आणि संसारात रमणारे असतात, ते वारंवार संसारातच फिरत राहतात, असे दिसून येते. अनाथपिंडिक श्रेष्ठी, विशाखा उपासिका, चूळरथ व महारथ देवपुत्र, अनेकवण्ण देवपुत्र, सक्क देवराज आणि नागदत्त देवपुत्र - हे सर्व लोक संसारात राहण्याची इच्छा असणारे व संसारात रमणारे असून, सुरुवातीपासून सहा देवलोकांमध्ये विहार करून (शुद्ध होऊन), शेवटी अकनिठ्ठ देवलोकात राहून परिनिर्वाण प्राप्त करतील. हे सोतापन्न येथे (या निर्देशात) घेतलेले नाहीत. केवळ हेच नव्हे, तर जो सोतापन्न केवळ मनुष्यांमध्येच सात वेळा जन्म घेऊन अर्हत्त्व प्राप्त करतो, किंवा जो देवलोकात उत्पन्न होऊन केवळ देवांमध्येच सात वेळा वारंवार जन्म घेऊन अर्हत्त्व प्राप्त करतो, ते देखील येथे घेतलेले नाहीत. परंतु, जो कधी देवलोकात तर कधी मनुष्यलोकात जन्म घेऊन अर्हत्त्व प्राप्त करतो, तोच येथे घेतला आहे. म्हणून, 'सत्तक्खत्तुपरम' हे नाव येथे कामभवात राहून ध्यान-समापत्ती न मिळवलेल्या कोरड्या विपश्यना करणाऱ्या (सुक्खविपस्सक) सोतापन्नाच्या संदर्भात भगवंतांनी सांगितले आहे, असे जाणावे.

---

ဓမ္မာနုသာရီ သဒ္ဓါနုသာရီတိ ဧတ္ထ ပန ဣမသ္မိံ သာသနေ လောကုတ္တရဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေန္တဿ ဒွေ ဓုရာနိ, ဒွေ သီသာနိ, ဒွေ အဘိနိဝေသာ – သဒ္ဓါဓုရံ, ပညာဓုရံ[Pg.272], သဒ္ဓါသီသံ, ပညာသီသံ, သဒ္ဓါဘိနိဝေသော, ပညာဘိနိဝေသောတိ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ‘‘သစေ သဒ္ဓါယ သက္ကာ နိဗ္ဗတ္တေတုံ, နိဗ္ဗတ္တေဿာမိ လောကုတ္တရမဂ္ဂ’’န္တိ သဒ္ဓံ ဓုရံ ကတွာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ နိဗ္ဗတ္တေတိ, သော မဂ္ဂက္ခဏေ သဒ္ဓါနုသာရီ နာမ ဟောတိ. ဖလက္ခဏေ ပန သဒ္ဓါဝိမုတ္တော နာမ ဟုတွာ ဧကဗီဇီ ကောလံကောလော သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ တိဝိဓော ဟောတိ. တတ္ထ ဧကေကော ဒုက္ခာပဋိပဒါဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓဘာဝံ အာပဇ္ဇတီတိ သဒ္ဓါဓုရေန ဒွါဒသ ဇနာ ဟောန္တိ.

आता, 'धम्मानुसारी' आणि 'सद्धानुसारी' या संदर्भात, या शासनात लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करणाऱ्या व्यक्तीचे दोन धुर (भार), दोन शीस (प्रमुख मार्गदर्शक) आणि दोन अभिनिवेश (मनोवृत्ती) असतात - श्रद्धाधुर व प्रज्ञाधुर, श्रद्धासीस व प्रज्ञासीस, श्रद्धाभिनिवेश व प्रज्ञाभिनिवेश. त्यात, जो भिक्खू 'जर श्रद्धेने लोकोत्तर मार्ग उत्पन्न करणे शक्य असेल, तर मी तो उत्पन्न करीन' असा विचार करून श्रद्धेला मुख्य (धुर) करून सोतापत्तिमार्ग उत्पन्न करतो, तो मार्गक्षणी 'सद्धानुसारी' ठरतो. परंतु फलक्षणी तो 'सद्धाविमुक्त' होऊन एकबीजी, कोलंकोल आणि सत्तक्खत्तुपरम असा तीन प्रकारचा होतो. त्यात प्रत्येक जण दुःखद प्रतिपदा (दुक्खापटिपदा) इत्यादींच्या आधारे चार प्रकारचा होतो, अशा प्रकारे श्रद्धाधुराने बारा प्रकारचे सोतापन्न होतात.

---

ယော ပန ‘‘သစေ ပညာယ သက္ကာ နိဗ္ဗတ္တေတုံ, နိဗ္ဗတ္တေဿာမိ လောကုတ္တရမဂ္ဂ’’န္တိ ပညံ ဓုရံ ကတွာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ နိဗ္ဗတ္တေတိ, သော မဂ္ဂက္ခဏေ ဓမ္မာနုသာရီ နာမ ဟောတိ. ဖလက္ခဏေ ပန ပညာဝိမုတ္တော နာမ ဟုတွာ ဧကဗီဇိအာဒိဘေဒေန ဒွါဒသဘေဒေါဝ ဟောတိ. ဧဝံ ဒွေ မဂ္ဂဋ္ဌာ ဖလက္ခဏေ စတုဝီသတိ သောတာပန္နာ ဟောန္တီတိ.

परंतु, जो 'जर प्रज्ञेने लोकोत्तर मार्ग उत्पन्न करणे शक्य असेल, तर मी तो उत्पन्न करीन' असा विचार करून प्रज्ञेला मुख्य (धुर) करून सोतापत्तिमार्ग उत्पन्न करतो, तो मार्गक्षणी 'धम्मानुसारी' ठरतो. परंतु फलक्षणी तो 'पञ्ञाविमुक्त' होऊन एकबीजी इत्यादी भेदांमुळे पूर्वोक्त पद्धतीने बारा प्रकारचा होतो. अशा प्रकारे दोन मार्गस्थ आणि फलक्षणी चोवीस प्रकारचे सोतापन्न होतात.

---

တိပိဋကတိဿတ္ထေရော ကိရ ‘‘တီဏိ ပိဋကာနိ သောဓေဿာမီ’’တိ ပရတီရံ ဂတော. တံ ဧကော ကုဋုမ္ဗိကော စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပဋ္ဌာသိ, ထေရော အာဂမနကာလေ ‘‘ဂစ္ဆာမိ ဥပါသကာ’’တိ အာဟ. ‘‘ကဟံ ဘန္တေ’’တိ? ‘‘အမှာကံ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ သန္တိက’’န္တိ. ‘‘န သက္ကာ, ဘန္တေ, မယာ ဂန္တုံ, ဘဒ္ဒန္တံ ပန နိဿာယ မယာ သာသနဿ ဂုဏော ဉာတော, တုမှာကံ ပရမ္မုခါ ကီဒိသံ ဘိက္ခုံ ဥပသင်္ကမာမီ’’တိ? အထ နံ ထေရော အာဟ – ‘‘ယော ဘိက္ခု စတုဝီသတိ သောတာပန္နေ ဒွါဒသ သကဒါဂါမီ အဋ္ဌစတ္တာလီသ အနာဂါမီ ဒွါဒသ အရဟန္တေ ဒဿေတွာ ဓမ္မကထံ ကထေတုံ သက္ကောတိ, ဧဝရူပံ ဘိက္ခုံ ဥပဋ္ဌာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိပဿနာ ကထိတာတိ.

असे ऐकिवात आहे की, तिपिटक तिस्स थेर 'मी तीन पिटकांचे संशोधन करीन' असा विचार करून दुसऱ्या तीरावर गेले. एका गृहपतीने चार प्रत्ययांनी त्यांची सेवा केली. परत येण्याच्या वेळी थेर म्हणाले, 'उपासका, मी आता जातो.' 'भंते, कुठे जात आहात?' 'आमच्या आचार्य आणि उपाध्यायांच्या सन्निध.' 'भंते, माझ्यासाठी येणे शक्य नाही. परंतु आपल्या आश्रयाने मला शासनाचे गुण समजले आहेत. आपल्या अनुपस्थितीत मी कशा प्रकारच्या भिक्खूंची सेवा करावी?' तेव्हा थेर त्याला म्हणाले, 'जो भिक्खू चोवीस सोतापन्न, बारा सकदागामी, अठ्ठेचाळीस अनागामी आणि बारा अर्हत स्पष्ट करून धम्मकथा सांगण्यास समर्थ आहे, अशा भिक्खूची सेवा करणे योग्य आहे.' या सूत्तात विपश्यना सांगितली आहे.

---

၅-၁၀. သုဒ္ဓကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

५-१०. शुद्धकसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

၄၉၅-၅၀၀. ပဉ္စမေ စက္ခု စ တံ စက္ခုဒွါရေ နိဗ္ဗတ္တာနံ ဓမ္မာနံ အာဓိပတေယျသင်္ခါတေန ဣန္ဒဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယဉ္စာတိ စက္ခုန္ဒြိယံ. သောတိန္ဒြိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ပဌမသုတ္တဉ္စေဝ ဆဋ္ဌာဒီနိ စ ပဉ္စာတိ ဆ သုတ္တာနိ စတုသစ္စဝသေန ကထိတာနီတိ.

४९५-५००. पाचव्या सूत्तात, डोळा (चक्खू) आणि चक्खू-द्वारात उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांवर अधिपत्य गाजवण्याच्या अर्थाने इंद्रिय असल्यामुळे त्याला 'चक्खुन्द्रिय' म्हणतात. सोतिन्द्रिय इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. या वर्गात पहिले सूत्त आणि सहाव्या सूत्तापासून पुढील पाच सूत्ते, अशी सहा सूत्ते चार आर्यसत्यांच्या आधारे सांगितली आहेत.

---

ဆဠိန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ တတိယော.

सळिन्द्रियवग्ग तिसरा समाप्त.

---

၄. သုခိန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ

४. सुखिन्द्रियवग्ग

---

၁-၅. သုဒ္ဓိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-५. शुद्धिकसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

၅၀၁-၅၀၅. စတုတ္ထဝဂ္ဂဿ [Pg.273] ပဌမေ သုခဉ္စ တံ သဟဇာတာနံ အာဓိပတေယျသင်္ခါတေန ဣန္ဒဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယဉ္စာတိ သုခိန္ဒြိယံ. ဒုက္ခိန္ဒြိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ သုခိန္ဒြိယဒုက္ခိန္ဒြိယဒေါမနဿိန္ဒြိယာနိ ကာမာဝစရာနေဝ, သောမနဿိန္ဒြိယံ ဌပေတွာ အရူပါဝစရံ သေသံ တေဘူမကံ, ဥပေက္ခိန္ဒြိယံ စတုဘူမကံ. ဒုတိယာဒီနိ စတ္တာရိ စတုသစ္စဝသေနေဝ ကထိတာနိ.

५०१-५०५. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, सुख आणि सहजात धर्मांवर अधिपत्य गाजवण्याच्या अर्थाने इंद्रिय असल्यामुळे त्याला 'सुखिन्द्रिय' म्हणतात. दुक्खिन्द्रिय इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा. आणि येथे सुखिन्द्रिय, दुक्खिन्द्रिय आणि दोमनस्सिन्द्रिय हे केवळ कामावचरच आहेत. सोमनस्सिन्द्रिय हे अरूपावचर वगळता उर्वरित तीन भूमींमध्ये असते, तर उपेक्खिन्द्रिय हे चारही भूमींमध्ये असते. दुसऱ्या सूत्तापासून पुढील चार सूत्ते चार आर्यसत्यांच्या आधारेच सांगितली आहेत.

---

၆. ပဌမဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. प्रथमविभंगसुत्तवर्णन

---

၅၀၆. ဆဋ္ဌေ ကာယိကန္တိ ကာယပသာဒဝတ္ထုကံ. သုခန္တိ အယမဿ သရူပနိဒ္ဒေသော. သာတန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ, မဓုရန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကာယသမ္ဖဿဇန္တိ ကာယသမ္ဖဿတော ဇာတံ. သုခံ သာတန္တိ ဝုတ္တနယမေဝ. ဝေဒယိတန္တိ အယမဿ သဗ္ဗဝေဒနာသာဓာရဏော အညဓမ္မဝိသိဋ္ဌော သဘာဝနိဒ္ဒေသော. ဣမိနာ နယေန သေသေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကာယိကံ ဝါ စေတသိကံ ဝါတိ ဧတ္ထ ပန စက္ခာဒယော စတ္တာရော ပသာဒကာယေ ဝတ္ထုံ ကတွာ ဥပ္ပတ္တိဝသေန ကာယိကန္တိ ဝုတ္တံ. ကာယပသာဒဝတ္ထုကံ ပန အဒုက္ခမသုခံ နာမ နတ္ထိ.

५०६. सहाव्या सूत्तात, 'कायिक' म्हणजे कायप्रसाद-वस्तूवर आधारित असणारे. 'सुख' हा त्याचा स्वरूपनिर्देश आहे. 'सातं' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे, ज्याचा अर्थ 'मधुर' (सुखद) असा आहे. 'कायसम्फस्सज' म्हणजे काय-संस्पर्शापासून उत्पन्न झालेले. 'सुखं सातं' हे पूर्वोक्त पद्धतीनेच जाणावे. 'वेदयित' हा शब्द सर्व वेदनांसाठी साधारण असणारा, परंतु स्पर्श इत्यादी इतर धर्मांपेक्षा वेगळा असा त्याचा स्वभावनिर्देश आहे. याच पद्धतीने उर्वरित पदांचाही अर्थ जाणावा. 'कायिक किंवा चैतसिक' या संदर्भात, चक्खू इत्यादी चार प्रसाद-कायांना आधार करून उत्पन्न होण्याच्या अर्थाने 'कायिक' असे म्हटले आहे. परंतु कायप्रसादावर आधारित असणारी 'अदुक्खमसुख' नावाची वेदना नसते.

---

၉. ကဋ္ဌောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. कट्ठोपमसुत्तवर्णन

---

၅၀၉. နဝမေ ဒွိန္နံ ကဋ္ဌာနန္တိ ဒွိန္နံ အရဏီနံ. သံဃဋ္ဋနသမောဓာနာတိ သံဃဋ္ဋနေန စေဝ သမောဓာနေန စ. ဥသ္မာတိ ဥသုမာကာရော. တေဇောတိ အဂ္ဂိဓူမော. ဧတ္ထ စ အဓရာရဏီ ဝိယ ဝတ္ထာရမ္မဏံ, ဥတ္တရာရဏီ ဝိယ ဖဿော, သံဃဋ္ဋော ဝိယ ဖဿသံဃဋ္ဋနံ, အဂ္ဂိ ဝိယ ဝေဒနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝတ္ထာရမ္မဏံ ဝါ ဥတ္တရာရဏီ ဝိယ, ဖဿော အဓရာရဏီ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

५०९. नवव्या सूत्तात, 'दोन लाकडांचे' म्हणजे दोन अरणींचे (मंथन काष्ठांचे). 'संघट्टन-समोधान' म्हणजे घासण्याने आणि एकत्र येण्याने. 'उस्मा' म्हणजे उष्णता. 'तेजो' म्हणजे अग्नी. आणि येथे खालच्या अरणीप्रमाणे वस्तू-आलंबन जाणावे, वरच्या अरणीप्रमाणे स्पर्श (फस्स) जाणावा, घासण्याप्रमाणे स्पर्श-संघट्टन जाणावे आणि अग्नीप्रमाणे वेदना जाणावी. अथवा, वस्तू-आलंबन वरच्या अरणीप्रमाणे आणि स्पर्श खालच्या अरणीप्रमाणे जाणावा.

---

၁၀. ဥပ္ပဋိပါဋိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. उप्पटिपार्टिकसुत्तवर्णन

---

၅၁၀. ဒသမံ ယထာဓမ္မရသေန ပဋိပါဋိယာ ဝုတ္တမ္ပိ ဣမသ္မိံ ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေ သေသသုတ္တာနိ ဝိယ အဒေသိတတ္တာ ဥပ္ပဋိပါဋိကသုတ္တံ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ နိမိတ္တန္တိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ ပစ္စယဝေဝစနာနေဝ. ဒုက္ခိန္ဒြိယဉ္စ ပဇာနာတီတိ ဒုက္ခသစ္စဝသေနေဝ ပဇာနာတိ. ဒုက္ခိန္ဒြိယသမုဒယန္တိ ကဏ္ဋကေန ဝါ ဝိဒ္ဓဿ မင်္ကုလေန [Pg.274] ဝါ ဒဋ္ဌဿ ပစ္စတ္ထရဏေ ဝါ ဝလိယာ ဖုဋ္ဌဿ ဒုက္ခသဟဂတံ ကာယဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဧတဿ သမုဒယောတိ ပဇာနာတိ.

५१०. दहावे सूत्त जरी धर्मरसानुसार अनुक्रमाने सांगितले असले, तरी या इंद्रियविभंगात इतर सूत्तांप्रमाणे न सांगितल्यामुळे, त्याला 'उप्पटिपार्टिकसुत्त' (अनुक्रमरहित सूत्त) असे म्हणतात, हे जाणावे. त्यात 'निमित्त' इत्यादी सर्व शब्द प्रत्ययाचेच (कारणाचेच) समानार्थी शब्द आहेत. 'दुक्खिन्द्रियं च पजानाति' म्हणजे दुक्खिन्द्रियाला दुःखसत्याच्या रूपानेच जाणतो. 'दुक्खिन्द्रिय-समुदय' म्हणजे काट्याने टोचले असता, किंवा ढेकणाने चावले असता, किंवा अंथरुणाच्या सुरकुतीमुळे पीडा झाली असता दुःखसहगत कायविज्ञान उत्पन्न होते, त्याला या दुक्खिन्द्रियाचा समुदय म्हणून जाणतो.

---

ပရတော ဒေါမနဿိန္ဒြိယသမုဒယန္တိအာဒီသုပိ တေသံ တေသံ ကာရဏဝသေနေဝ သမုဒယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပတ္တစီဝရာဒီနံ ဝါ ဟိ သင်္ခါရာနံ သဒ္ဓိဝိဟာရိကာဒီနံ ဝါ သတ္တာနံ ဝိနာသေန ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တေသံ ဝိနာသံ တဿ သမုဒယောတိ ပဇာနာတိ. သုဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝရသယနေ နိပန္နဿ ဟတ္ထပါဒသမ္ဗာဟနတာလဝဏ္ဋဝါတာဒိသမ္ဖဿေန သုခိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဖဿံ တဿ သမုဒယောတိ ပဇာနာတိ. ဝုတ္တပ္ပကာရာနံ ပန သတ္တသင်္ခါရာနံ မနာပါနံ ပဋိလာဘဝသေန သောမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ပဋိလာဘံ တဿ သမုဒယောတိ ပဇာနာတိ. မဇ္ဈတ္တာကာရေန ပန ဥပေက္ခိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ သတ္တသင်္ခါရေသု မဇ္ဈတ္တာကာရံ တဿ သမုဒယောတိ ပဇာနာတိ.

पुढे 'दौर्मनस्येन्द्रियाचा उदय' इत्यादींमध्ये देखील त्या त्या कारणांच्या प्रभावानेच त्यांचा उदय (उत्पत्ती) समजावा. कारण, पात्र-चीवर इत्यादी संस्कारांच्या (वस्तूंच्या) किंवा सद्धिविहारिक (शिष्य) इत्यादी प्राण्यांच्या विनाशाने दौर्मनस्येन्द्रिय उत्पन्न होते; म्हणून 'त्यांचा विनाश हाच त्याचा उदय आहे' असे तो जाणतो. उत्तम भोजन करून श्रेष्ठ शय्येवर निजलेल्या व्यक्तीला हात-पाय दाबणे, पंख्याचा मंद वारा इत्यादींच्या स्पर्शाने सुखेन्द्रिय उत्पन्न होते; 'तो स्पर्श हाच त्याचा उदय आहे' असे तो जाणतो. परंतु, पूर्वोक्त प्रकारच्या प्रिय प्राणी व संस्कारांच्या प्राप्तीमुळे सौमनस्येन्द्रिय उत्पन्न होते; 'ती प्राप्ती हाच त्याचा उदय आहे' असे तो जाणतो. आणि तटस्थ भावाने उपेक्षेन्द्रिय उत्पन्न होते; 'प्राणी व संस्कारांविषयीचा तो तटस्थ भाव हाच त्याचा उदय आहे' असे तो जाणतो.

---

ကတ္ထ စုပ္ပန္နံ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတိ, ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီတိအာဒီသု ပန အယံ ဧကတောဝ ဝိနိစ္ဆယကထာ – ဒုက္ခိန္ဒြိယဉှိ ပဌမဇ္ဈာနဿ ဥပစာရက္ခဏေယေဝ နိရုဇ္ဈတိ ပဟီနံ ဟောတိ, ဒေါမနဿာဒီနိ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနံ. ဧဝံ သန္တေပိ တေသံ အတိသယနိရောဓတ္တာ အယံ ဈာနေသုယေဝ နိရောဓော ဝုတ္တော. အတိသယနိရောဓော ဟိ တေသံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု, န နိရောဓောယေဝ, နိရောဓောယေဝ ပန ဥပစာရက္ခဏေ, နာတိသယနိရောဓော. တထာ ဟိ နာနာဝဇ္ဇနေ ပဌမဇ္ဈာနုပစာရေ နိရုဒ္ဓဿာပိ ဒုက္ခိန္ဒြိယဿ ဍံသမကသာဒိသမ္ဖဿေန ဝါ ဝိသမာသနုပတာပေန ဝါ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ, န တွေဝ အန္တောအပ္ပနာယံ. ဥပစာရေ ဝါ နိရုဒ္ဓမ္ပေတံ န သုဋ္ဌု နိရုဒ္ဓံ ဟောတိ ပဋိပက္ခေန အဝိဟတတ္တာ. အန္တောအပ္ပနာယံ ပန ပီတိဖရဏေန သဗ္ဗော ကာယော သုခေါက္ကန္တော ဟောတိ, သုခေါက္ကန္တကာယဿ စ သုဋ္ဌု နိရုဒ္ဓံ ဟောတိ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ ပဋိပက္ခေန ဝိဟတတ္တာ. နာနာဝဇ္ဇနေယေဝ စ ဒုတိယဇ္ဈာနုပစာရေ ပဟီနဿ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဿ ယသ္မာ ဧတံ ဝိတက္ကဝိစာရပစ္စယေပိ ကာယကိလမထေ စိတ္တုပဃာတေ စ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝိတက္ကဝိစာရာဘာဝေ နေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယတ္ထ ပန ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထ ဝိတက္ကဝိစာရဘာဝေ, အပ္ပဟီနာ ဧဝ စ ဒုတိယဇ္ဈာနုပစာရေ ဝိတက္ကဝိစာရာတိ တတ္ထဿ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ. န တွေဝ ဒုတိယဇ္ဈာနေ ပဟီနပစ္စယတ္တာ. တထာ တတိယဇ္ဈာနုပစာရေ ပဟီနဿာပိ သုခိန္ဒြိယဿ ပီတိသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပဖုဋ္ဌကာယဿ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ, န တွေဝ တတိယဇ္ဈာနေ. တတိယဇ္ဈာနေ ဟိ သုခဿ ပစ္စယဘူတာ [Pg.275] ပီတိ သဗ္ဗသော နိရုဒ္ဓါ. တထာ စတုတ္ထဇ္ဈာနုပစာရေ ပဟီနဿာပိ သောမနဿိန္ဒြိယဿ အာသန္နတ္တာ အပ္ပနာပ္ပတ္တာယ ဥပေက္ခာယ အဘာဝေန သမ္မာ အနတိက္ကန္တတ္တာ စ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ, န တွေဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ. တသ္မာ ‘‘ဧတ္ထ စုပ္ပန္နံ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ တတ္ထ တတ္ထ အပရိသေသဂ္ဂဟဏံ ကတံ.

उत्पन्न झालेले दुःखेन्द्रिय कोठे निरवशेष निरुद्ध होते? 'येथे, भिक्खूहो, भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊन...' इत्यादी पाठांमध्ये हा एकत्रितपणे केलेला निर्णय आहे. कारण, दुःखेन्द्रिय हे प्रथम ध्यानाच्या उपचार क्षणीच निरुद्ध होते, प्रहीण होते; आणि दौर्मनस्येन्द्रिय इत्यादी द्वितीय ध्यान इत्यादींच्या उपचार क्षणी निरुद्ध होतात. असे असले तरी, त्यांचा अत्यंत निरोध होत असल्यामुळे ध्यानांमध्येच हा निरोध सांगितला आहे. कारण, प्रथम ध्यान इत्यादींमध्ये त्यांचा अत्यंत निरोध होतो, केवळ निरोध नव्हे; परंतु उपचार क्षणी केवळ निरोध होतो, अत्यंत निरोध होत नाही. तसेच, विविध आवर्जनांनी युक्त अशा प्रथम ध्यानाच्या उपचारात दुःखेन्द्रिय निरुद्ध झाले तरी डास-माशांच्या स्पर्शाने किंवा विषम आसनाच्या त्रासाने त्याची उत्पत्ती होऊ शकते, परंतु अर्पणा (ध्यान) अवस्थेच्या आत ती मुळीच होऊ शकत नाही. किंवा उपचारात निरुद्ध झालेले हे दुःखेन्द्रिय विरोधी धर्माचा नाश न झाल्यामुळे चांगल्या प्रकारे निरुद्ध झालेले नसते. परंतु अर्पणा अवस्थेच्या आत प्रीतीच्या पसरण्याने सर्व शरीर सुखाने व्यापलेले असते, आणि सुखाने व्यापलेल्या शरीरामध्ये विरोधी धर्माचा नाश झाल्यामुळे दुःखेन्द्रिय चांगल्या प्रकारे निरुद्ध झालेले असते. आणि विविध आवर्जनांनी युक्त अशा द्वितीय ध्यानाच्या उपचारात प्रहीण झालेल्या दौर्मनस्येन्द्रियाची उत्पत्ती, वितर्क व विचार हे प्रत्यय (कारण) असताना, शारीरिक थकवा आणि चित्ताचा आघात असताना होऊ शकते; वितर्क व विचारांच्या अभावी ती मुळीच होत नाही. परंतु जेथे ते उत्पन्न होते, तेथे वितर्क व विचारांचे अस्तित्व असते, आणि द्वितीय ध्यानाच्या उपचारात वितर्क व विचार प्रहीण झालेले नसतात, म्हणून तेथे त्याची उत्पत्ती होऊ शकते. परंतु द्वितीय ध्यानात कारण प्रहीण झाल्यामुळे त्याची उत्पत्ती मुळीच होत नाही. त्याचप्रमाणे, तृतीय ध्यानाच्या उपचारात प्रहीण झालेल्या सुखेन्द्रियाची उत्पत्ती, प्रीतीमुळे उत्पन्न झालेल्या प्रणीत रूपाने स्पर्शलेल्या शरीरामध्ये होऊ शकते, परंतु तृतीय ध्यानात मुळीच होत नाही. कारण तृतीय ध्यानात सुखाचे कारण असलेली प्रीती पूर्णपणे निरुद्ध झालेली असते. त्याचप्रमाणे, चतुर्थ ध्यानाच्या उपचारात प्रहीण झालेल्या सौमनस्येन्द्रियाची उत्पत्ती, (सौमनस्याच्या) जवळ असल्यामुळे, अर्पणा प्राप्त उपेक्षेचा अभाव असल्यामुळे आणि त्याचे चांगल्या प्रकारे अतिक्रमण न झाल्यामुळे होऊ शकते, परंतु चतुर्थ ध्यानात मुळीच होत नाही. म्हणूनच, 'येथे उत्पन्न झालेले दुःखेन्द्रिय निरवशेष निरुद्ध होते' अशा प्रकारे त्या त्या ठिकाणी 'निरवशेष' (अपरिसेंस) हा शब्द ग्रहण केला आहे.

---

ယံ ပနေတ္ထ တဒတ္ထာယ စိတ္တံ ဥပသံဟရတီတိ ဝုတ္တံ, တတ္ထ အလာဘီ သမာနော ဥပ္ပာဒနတ္ထာယ စိတ္တံ ဥပသံဟရတိ, လာဘီ သမာနော သမာပဇ္ဇနတ္ထာယာတိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမေသု ဒွီသုပိ သုတ္တေသု သမ္မသနဝါရောဝ ကထိတောတိ.

येथे जे 'त्या हेतूसाठी चित्त एकाग्र करतो' असे म्हटले आहे, त्यामध्ये, ज्याला ध्यान प्राप्त झालेले नाही तो ध्यानाच्या उत्पत्तीसाठी चित्त लावतो, आणि ज्याला ध्यान प्राप्त झाले आहे तो समापत्तीसाठी (ध्यानात प्रवेश करण्यासाठी) चित्त लावतो, असा अर्थ समजावा. या दोन्ही सूत्रांमध्ये केवळ संमसनवार (परीक्षण मार्ग) सांगितला आहे.

---

သုခိန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

चौथा सुखेन्द्रियवर्ग समाप्त.

---

၅. ဇရာဝဂ္ဂေါ

५. जरावर्ग

---

၁. ဇရာဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. जराधम्मसुत्तवर्णना

---

၅၁၁. ပဉ္စမဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ပစ္ဆာတပေတိ ပါသာဒစ္ဆာယာယ ပုရတ္ထိမဒိသံ ပဋိစ္ဆန္နတ္တာ ပါသာဒဿ ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂေ အာတပေါ ဟောတိ, တသ္မိံ ဌာနေ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသိန္နောတိ အတ္ထော. ပိဋ္ဌိံ ဩတာပယမာနောတိ ယသ္မာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿပိ ဥပါဒိန္နကသရီရေ ဥဏှကာလေ ဥဏှံ ဟောတိ, သီတကာလေ သီတံ, အယဉ္စ ဟိမပါတသီတသမယော. တသ္မာ မဟာစီဝရံ ဩတာရေတွာ သူရိယရသ္မီဟိ ပိဋ္ဌိံ ဩတာပယမာနော နိသီဒိ.

५११. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, 'पाठीवर ऊन घेणे' म्हणजे प्रासादाच्या (महालाच्या) छायेने पूर्व दिशा झाकलेली असल्यामुळे प्रासादाच्या पश्चिम भागात ऊन पडले होते, त्या ठिकाणी मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्ध आसनावर भगवान बसले होते, असा अर्थ आहे. 'पाठीवर ऊन घेत' म्हणजे कारण सम्यक्संबुद्धांच्या देखील उपादिन्नक (कर्मजन्य) शरीरात उष्ण काळात उष्णता जाणवते आणि शीत काळात थंडी जाणवते, आणि हा काळ हिमवृष्टीचा व थंडीचा होता. म्हणून त्यांनी महाचीवर बाजूला सारून सूर्यकिरणांनी पाठीवर ऊन घेत ते बसले होते.

---

ကိံ ပန ဗုဒ္ဓရသ္မိယော မဒ္ဒိတွာ သူရိယရသ္မိ အန္တော ပဝိသိတုံ သက္ကောတီတိ? န သက္ကောတိ. ဧဝံ သန္တေ ကိံ တာပေတီတိ? ရသ္မိတေဇံ. ယထေဝ ဟိ ဌိတမဇ္ဈနှိကေ ပရိမဏ္ဍလာယ ဆာယာယ ရုက္ခမူလေ နိသိန္နဿ ကိဉ္စာပိ သူရိယရသ္မိယော သရီရံ န ဖုသန္တိ, သဗ္ဗဒိသာသု ပန တေဇော ဖရတိ, အဂ္ဂိဇာလာဟိ ပရိက္ခိတ္တော ဝိယ ဟောတိ, ဧဝံ သူရိယရသ္မီသု ဗုဒ္ဓရသ္မိယော မဒ္ဒိတွာ အန္တော ပဝိသိတုံ အသက္ကုဏန္တီသုပိ သတ္ထာ တေဇံ တာပေန္တော နိသိန္နောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

पण काय बुद्धांच्या रश्मींना (प्रभेला) भेदून सूर्यकिरण आत प्रवेश करू शकतात? नाही, करू शकत नाहीत. असे असताना भगवान कशाचे सेवन (ऊन घेणे) करत होते? किरणांच्या तेजाचे (उष्णतेचे). कारण ज्याप्रमाणे ऐन दुपारी वर्तुळाकार छायेत झाडाच्या मुळाशी बसलेल्या माणसाला जरी सूर्यकिरण थेट शरीराला स्पर्श करत नसले, तरी सर्व दिशांना उष्णता पसरते आणि तो अग्नीच्या ज्वाळांनी वेढल्यासारखा होतो; त्याचप्रमाणे सूर्यकिरण बुद्धांच्या रश्मींना भेदून आत प्रवेश करण्यास असमर्थ असले तरी, शास्ता (बुद्ध) त्या तेजाचे सेवन करत बसले होते, असे समजावे.

---

အနောမဇ္ဇန္တောတိ ပိဋ္ဌိပရိကမ္မကရဏဝသေန အနုမဇ္ဇန္တော. အစ္ဆရိယံ ဘန္တေတိ ထေရော ဘဂဝတော ပိဋ္ဌိတော မဟာစီဝရံ ဩတာရေတွာ နိသိန္နဿ ဒွိန္နံ [Pg.276] အံသကူဋာနံ အန္တရေ သုဝဏ္ဏာဝဋ္ဋံ ဝိယ ကေသဂ္ဂပ္ပမာဏံ ဝလိယာဝဋ္ဋံ ဒိသွာ – ‘‘ဧဝရူပေပိ နာမ သရီရေ ဇရာ ပညာယတီ’’တိ သဉ္ဇာတသံဝေဂေါ ဇရံ ဂရဟန္တော ဧဝမာဟ. ဂရဟနစ္ဆရိယံ နာမ ကိရေတံ.

'अनोमज्जन्तो' म्हणजे पाठीची सेवा करण्याच्या (मसाज करण्याच्या) उद्देशाने हळूवारपणे हात फिरवत. 'आश्चर्य आहे, भंते!' असे स्थविरांनी (आनंद थेरांनी) म्हटले. स्थविरांनी भगवंतांच्या पाठीवरून महाचीवर बाजूला सारून बसलेल्या भगवंतांच्या दोन्ही खांद्यांच्या मध्ये सोन्याच्या पट्टीवरील रेघेप्रमाणे केसाच्या अग्राएवढी सुरकुतीची वळी पाहून, 'अशा शरीरावर देखील जरा (वृद्धत्व) दिसून येत आहे!' अशा प्रकारे संवेग उत्पन्न झाल्यामुळे जरेची (वृद्धत्वाची) निंदा करत त्यांनी असे म्हटले. हे खरोखर निंदात्मक आश्चर्य आहे.

---

န စေဝံ ဒါနိ, ဘန္တေ, ဘဂဝတော တာဝ ပရိသုဒ္ဓေါတိ ယထာ ပကတိယာ ဆဝိဝဏ္ဏော ပရိသုဒ္ဓေါ, န ဧဝမေတရဟီတိ ဒီပေန္တော ဧဝမာဟ. တထာဂတဿ ဟိ ဒဟရကာလေ သင်္ကုသတသမဗ္ဘာဟတံ ဥသဘစမ္မံ ဝိယ ဝိဟတဝလိကော ကာယော ဟောတိ, တသ္မိံ ဌပိတော ဟတ္ထော ဘဿတေဝ, န သန္တိဋ္ဌတိ, တေလပုဉ္ဆနာကာရပ္ပတ္တော ဝိယ ဟောတိ. မဟလ္လကကာလေ ပန သိရာဇာလာ မိလာယန္တိ, သန္ဓိပဗ္ဗာနိ သိထိလာနိ ဟောန္တိ, မံသံ အဋ္ဌိတော မုစ္စိတွာ သိထိလဘာဝံ အာပဇ္ဇိတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဩလမ္ဗတိ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန ဧဝရူပံ န ဟောတိ. အညေသံ အပါကဋံ, သန္တိကာဝစရတ္တာ အာနန္ဒတ္ထေရဿေဝ ပါကဋံ ဟောတိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ.

'भंते, आता भगवंतांची त्वचा पूर्वीसारखी तेजस्वी राहिलेली नाही' हे जशी सामान्यतः त्वचा तेजस्वी असते, तशी ती आता राहिलेली नाही, हे दर्शवण्यासाठी त्यांनी असे म्हटले. कारण तथागतांचे तरुणपणी शंभर खिळ्यांनी ताणलेल्या बैलाच्या कातड्याप्रमाणे सुरकुत्या नसलेले शरीर असते, त्यावर ठेवलेला हात घसरतोच, थांबत नाही; ते तेल लावलेल्या गुळगुळीत पात्रासारखे असते. परंतु वृद्धपणी शिरांचे जाळे कोमेजून जाते, सांधे शिथिल होतात, मांस हाडांपासून सुटून शिथिल होते आणि जागोजागी लोंबकळू लागते. परंतु बुद्धांच्या बाबतीत असे (इतर सामान्य माणसांसारखे) होत नाही. इतरांना हे स्पष्ट दिसत नाही, परंतु सतत जवळ राहिल्यामुळे आनंद थेरांनाच हे स्पष्ट जाणवले, म्हणून त्यांनी असे म्हटले.

---

သိထိလာနိ စ ဂတ္တာနီတိ အညေသံ မုခေ အံသကူဋန္တရေဟိ တေသု တေသု ဌာနေသု ဝလိယော သန္တိဋ္ဌန္တိ, သတ္ထု ပနေတံ နတ္ထိ, ထေရော စ ဒွိန္နံ အံသကူဋာနံ အန္တရေ ဝလိယာဝဋ္ဋကံ ဒိသွာ ဧဝမာဟ. သဗ္ဗာနိ ဝလိယဇာတာနီတိ ဣဒမ္ပိ အတ္တနော ပါကဋဝသေန ဧဝမာဟ – သတ္ထု ပန အညေသံ ဝိယ ဝလိယော နာမ နတ္ထိ. ပုရတော ပဗ္ဘာရော စ ကာယောတိ သတ္ထာ ဗြဟ္မုဇုဂတ္တော, ဒေဝနဂရေ သမုဿိတသုဝဏ္ဏတောရဏံ ဝိယဿ ကာယော ဥဇုကမေဝ ဥဂ္ဂတော. မဟလ္လကကာလေ ပန ကာယော ပုရတော ဝင်္ကော ဟောတိ, သွာယံ အညေသံ အပါကဋော, သန္တိကာဝစရတ္တာ ပန ထေရဿေဝ ပါကဋော, တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဒိဿတိ စ ဣန္ဒြိယာနံ အညထတ္တန္တိ ဣန္ဒြိယာနိ နာမ န စက္ခုဝိညေယျာနိ. ယတော ပန ပကတိယာ ပရိသုဒ္ဓေါ ဆဝိဝဏ္ဏော, ဣဒါနိ န တထာ ပရိသုဒ္ဓေါ, အံသကူဋန္တရေ ဝလိ ပညာယတိ, ဗြဟ္မုဇုကာယော ပုရတော ဝင်္ကော, ဣမိနာဝ ကာရဏေန စက္ခာဒီနဉ္စ ဣန္ဒြိယာနံ အညထတ္တေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ နယဂ္ဂါဟတော ဧဝမာဟ. ဓီ တံ ဇမ္မိ ဇရေ အတ္ထူတိ လာမကေ ဇရေ ဓီ တံ တုယှံ ဟောတု, ဓိက္ကာရော တံ ဖုသတု. ဗိမ္ဗန္တိ အတ္တဘာဝေါ.

‘शिथिल आणि सुरकुतलेले शरीर’ (सिथिलानि च गत्तानि) म्हणजे इतर सामान्य प्राण्यांच्या चेहऱ्यावर, खांद्यांच्या मध्यभागी आणि इतर विविध ठिकाणी सुरकुत्या स्पष्ट दिसतात, परंतु शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) बाबतीत असे नसते. स्थविरांनी (आनंदांनी) दोन्ही खांद्यांच्या मध्यभागी केसाच्या प्रमाणाची एक लहानशी सुरकुती पाहून असे म्हटले. ‘सर्व शरीरावर सुरकुत्या पडल्या आहेत’ (सब्बानि वलियजातानि) हे देखील त्यांनी स्वतःला स्पष्ट दिसल्यामुळे म्हटले - परंतु शास्त्यांना इतरांप्रमाणे स्पष्ट दिसणाऱ्या सुरकुत्या नसतात. ‘शरीर पुढे झुकलेले आहे’ (पुरतो पब्भारो च कायो) म्हणजे शास्ते हे ब्रह्माप्रमाणे सरळ शरीराचे आहेत. देवलोकातील नगरात उभारलेल्या सुवर्णतोरणाप्रमाणे त्यांचे शरीर सरळ उन्नत आहे. परंतु वृद्धपकाळात शरीर थोडे पुढे झुकते. ते इतरांना स्पष्ट दिसत नाही, परंतु सतत जवळ राहिल्यामुळे केवळ स्थविरांनाच (आनंदांनाच) ते स्पष्ट दिसले, म्हणून त्यांनी असे म्हटले. ‘इंद्रियांमध्ये बदल दिसून येत आहे’ (दिस्सति च इन्द्रियानं अञ्ञथत्तं) म्हणजे इंद्रिये ही डोळ्यांनी पाहता येण्यासारखी नसतात. परंतु स्वभावतः अत्यंत शुद्ध असणारा शरीराचा वर्ण आता तसा शुद्ध राहिलेला नाही, खांद्यांच्या मध्यभागी सुरकुती दिसत आहे, ब्रह्मासारखे सरळ असणारे शरीर पुढे झुकले आहे; याच कारणाने चक्षू इत्यादी इंद्रियांमध्येही बदल झाला असावा, अशा अनुमानाने त्यांनी असे म्हटले. ‘धिक्कार असो तुला, हे नीच जरे!’ (धी तं जम्मि जरे अत्थु) म्हणजे हे हीन जरे, तुझा धिक्कार असो, धिक्कार तुला प्राप्त होवो. ‘बिम्ब’ (बिम्बं) म्हणजे आत्मभाव (शरीर).

---

၂. ဥဏ္ဏာဘဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. उण्णाभ ब्राह्मण सुत्ताची वर्णना.

---

၅၁၂. ဒုတိယေ [Pg.277] ဂေါစရဝိသယန္တိ ဂေါစရဘူတံ ဝိသယံ. အညမညဿာတိ စက္ခု သောတဿ, သောတံ ဝါ စက္ခုဿာတိ ဧဝံ ဧကံ ဧကဿ ဂေါစရဝိသယံ န ပစ္စနုဘောတိ. သစေ ဟိ နီလာဒိဘေဒံ ရူပါရမ္မဏံ သမောဓာနေတွာ သောတိန္ဒြိယဿ ဥပနေယျ – ‘‘ဣင်္ဃ တွံ တာဝ နံ ဝဝတ္ထပေဟိ ဝိဘာဝေဟိ ‘ကိန္နာမေတံ အာရမ္မဏ’’’န္တိ. စက္ခုဝိညာဏံ ဝိနာပိ မုခေန အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘‘အရေ, အန္ဓဗာလ, ဝဿသတမ္ပိ ဝဿသဟဿမ္ပိ ဝဿသတသဟဿမ္ပိ ပရိဓာဝမာနော အညတြ မယာ ကုဟိံ ဧတဿ ဇာနနကံ လဘိဿသိ, တံ အာဟရ, စက္ခုပသာဒေ ဥပနေဟိ, အဟမေတံ အာရမ္မဏံ ဇာနိဿာမိ – ယဒိ ဝါ နီလံ, ယဒိ ဝါ ပီတကံ. န ဟိ ဧသော အညဿ ဝိသယော, မယှမေဝေသော ဝိသယော’’တိ. သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝမေတာနိ အညမညဿ ဂေါစရဝိသယံ န ပစ္စနုဘောန္တိ နာမ.

५१२. दुसऱ्या सुत्तात, ‘गोचरविषय’ (गोचरविसयं) म्हणजे गोचर असणारा विषय (आलंबन). ‘एकमेकांचे’ (अञ्ञमञ्ञस्स) म्हणजे चक्षू श्रोत्राचा किंवा श्रोत्र चक्षूचा, अशा प्रकारे एक इंद्रिय दुसऱ्या इंद्रियाच्या गोचरविषयाचा अनुभव घेऊ शकत नाही. जर निळे इत्यादी भेद असणारे रूपारंमण एकत्र करून श्रोत्रेंद्रियाजवळ आणले आणि म्हटले - 'चल, तू आधी याला निश्चित कर, स्पष्ट कर की हे कोणते आलंबन आहे?' तर चक्षूविज्ञान बोलण्यासाठी तोंड नसतानाही आपल्या स्वभावधर्माने असे म्हणेल - 'अरे अंधमूर्खा! तू शंभर वर्षे, हजार वर्षे किंवा लाख वर्षे जरी इकडेतिकडे धावलास, तरी माझ्याशिवाय तुला या रूपाला जाणणारा दुसरा कोण कोठे मिळणार? ते रूप इकडे आण, चक्षुप्रसादाजवळ आण, मी त्या आलंबनाला जाणीन - मग ते निळे असो वा पिवळे. कारण हा इतरांचा विषय नाही, हा केवळ माझाच विषय आहे.' इतर द्वारांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. अशा प्रकारे ही इंद्रिये एकमेकांच्या गोचरविषयाचा अनुभव घेत नाहीत.

---

ကိံ ပဋိသရဏန္တိ ဧတေသံ ကိံ ပဋိသရဏံ, ကိံ ဧတာနိ ပဋိသရန္တီတိ ပုစ္ဆတိ. မနော ပဋိသရဏန္တိ ဇဝနမနော ပဋိသရဏံ. မနောဝ နေသန္တိ မနောဒွါရိကဇဝနမနောဝ ဧတေသံ ဂေါစရဝိသယံ ရဇ္ဇနာဒိဝသေန အနုဘောတိ. စက္ခုဝိညာဏဉှိ ရူပဒဿနမတ္တမေဝ, ဧတ္ထ ရဇ္ဇနံ ဝါ ဒုဿနံ ဝါ မုယှနံ ဝါ နတ္ထိ. ဧကသ္မိံ ပန ဒွါရေ ဇဝနံ ရဇ္ဇတိ ဝါ ဒုဿတိ ဝါ မုယှတိ ဝါ. သောတဝိညာဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

‘शरण काय आहे?’ (किं पटिसरणं) म्हणजे यांचे शरण काय आहे, ही इंद्रिये कशाचा आश्रय घेतात, असा प्रश्न विचारला आहे. ‘मन हे शरण आहे’ (मनो पटिसरणं) म्हणजे जवन-मन हे शरण आहे. ‘मनच त्यांचे...’ (मनोव नेसं) म्हणजे मनोध्वारिक जवन-मनच या इंद्रियांच्या गोचरविषयाचा राग (आसक्ती) इत्यादींच्या द्वारे अनुभव घेते. कारण चक्षूविज्ञान हे केवळ रूप पाहण्यापुरतेच असते, त्यात राग, द्वेष किंवा मोह नसतो. परंतु त्या एकाच द्वारात जवन हे आसक्त होते, द्वेष करते किंवा मोहित होते. श्रोत्रविज्ञानादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा.

---

တတြာယံ ဥပမာ – ပဉ္စ ကိရ ဒုဗ္ဗလဘောဇကာ ရာဇာနံ သေဝိတွာ ကိစ္ဆေန ကသိရေန ဧကသ္မိံ ပဉ္စကုလိကေ ဂါမေ ပရိတ္တကံ အာယံ လဘိံသု. တေသံ တတ္ထ မစ္ဆဘာဂေါ မံသဘာဂေါ, အဒ္ဒုကဟာပဏော ဝါ ယောတ္တကဟာပဏော ဝါ မာသကဟာပဏော ဝါ အဋ္ဌကဟာပဏော ဝါ သောဠသကဟာပဏော ဝါ စတုသဋ္ဌိကဟာပဏော ဝါ ဒဏ္ဍောတိ ဧတ္တကမတ္တမေဝ ပါပုဏာတိ, သတဝတ္ထုကံ ပဉ္စသတဝတ္ထုကံ သဟဿဝတ္ထုကံ မဟာဗလိံ ရာဇာဝ ဂဏှာတိ.

याविषयी ही उपमा आहे - पाच दुर्बळ जहागीरदार राजाची सेवा करून मोठ्या कष्टाने आणि परिश्रमाने केवळ पाच कुटुंबे असलेल्या एका लहान गावातून थोडासा कर मिळवत असत. त्यांना तेथे माशाचा वाटा, मांसाचा वाटा, अर्धा कहापण, दोरीचा कहापण, मासा कहापण, आठ कहापण, सोळा कहापण किंवा चौसष्ट कहापण किंवा दंड या स्वरूपात केवळ एवढेच मिळत असे. परंतु शंभर मूल्य असणारा, पाचशे मूल्य असणारा किंवा हजार मूल्य असणारा मोठा कर राजा स्वतःच घेत असे.

---

တတ္ထ ပဉ္စကုလိကဂါမာ ဝိယ ပဉ္စပသာဒါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, ပဉ္စ ဒုဗ္ဗလဘောဇကာ ဝိယ ပဉ္စဝိညာဏာနိ; ရာဇာ ဝိယ ဇဝနံ, ဒုဗ္ဗလဘောဇကာနံ ပရိတ္တကအာယပါပုဏနံ ဝိယ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ရူပဒဿနာဒိမတ္တံ, ရဇ္ဇနာဒိ ပန ဧတေသု နတ္ထိ[Pg.278]. ရညော မဟာဗလိဂ္ဂဟဏံ ဝိယ တေသု ဒွါရေသု ဇဝနဿ ရဇ္ဇနာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧဝမေတ္ထ မနောတိ ကုသလာကုသလဇဝနံ ဝုတ္တံ.

त्या उपमेत, पाच कुटुंबे असलेल्या गावाप्रमाणे पाच इंद्रियप्रसाद समजावेत; पाच दुर्बळ जहागीरदारांप्रमाणे पाच विज्ञाने समजावीत; राजाप्रमाणे जवन समजावे. दुर्बळ जहागीरदारांना मिळणाऱ्या थोड्या कराप्रमाणे चक्षूविज्ञानादींचे केवळ रूप पाहणे इत्यादी समजावे, परंतु त्यांच्यामध्ये राग इत्यादी नसतात. राजाने मोठा कर घेण्याप्रमाणे त्या द्वारांमध्ये जवनाची आसक्ती इत्यादी समजावीत. अशा प्रकारे येथे ‘मन’ म्हणजे कुशल आणि अकुशल जवन म्हटले आहे.

---

သတိ ပဋိသရဏန္တိ မဂ္ဂသတိ ပဋိသရဏံ. ဇဝနမနော ဟိ မဂ္ဂသတိံ ပဋိသရတိ. ဝိမုတ္တီတိ ဖလဝိမုတ္တိ. ပဋိသရဏန္တိ ဖလဝိမုတ္တိယာ နိဗ္ဗာနံ ပဋိသရဏံ. တဉှိ သာ ပဋိသရတိ. နာသက္ခိ ပဉှဿ ပရိယန္တံ ဂဟေတုန္တိ ပဉှဿ ပရိစ္ဆေဒံ ပမာဏံ ဂဟေတုံ နာသက္ခိ, အပ္ပဋိသရဏံ ဓမ္မံ ‘‘သပ္ပဋိသရဏ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. နိဗ္ဗာနံ နာမေတံ အပ္ပဋိသရဏံ, န ကိဉ္စိ ပဋိသရတိ. နိဗ္ဗာနောဂဓန္တိ နိဗ္ဗာနဗ္ဘန္တရံ နိဗ္ဗာနံ အနုပဝိဋ္ဌံ. ဗြဟ္မစရိယန္တိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ. နိဗ္ဗာနပရာယဏန္တိ နိဗ္ဗာနံ ပရံ အယနမဿ ပရာ ဂတိ, န တတော ပရံ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. နိဗ္ဗာနံ ပရိယောသာနံ အဝသာနံ အဿာတိ နိဗ္ဗာနပရိယောသာနံ.

‘स्मृती हे शरण आहे’ (सति पटिसरणं) म्हणजे मार्गस्मृती हे शरण आहे. कारण जवन-मन हे मार्गस्मृतीचा आश्रय घेते. ‘विमुक्ती’ (विमुत्ति) म्हणजे फलविमुक्ती. ‘शरण’ (पटिसरणं) म्हणजे फलविमुक्तीचे शरण निर्वाण आहे. कारण ती निर्वाणाचा आश्रय घेते. ‘प्रश्नाची मर्यादा ग्रहण करू शकला नाही’ (नासक्खि पञ्हस्स परियन्तं गहेतुं) म्हणजे प्रश्नाची मर्यादा किंवा प्रमाण समजून घेण्यास तो असमर्थ ठरला; ज्याला दुसरे कोणतेही शरण नाही अशा निर्वाण धर्माला ‘शरण असणारा’ मानून त्याने प्रश्न विचारला. निर्वाण हे स्वतः अशरण आहे, ते इतर कशाचाही आश्रय घेत नाही. ‘निर्वाणात बुडालेले’ (निब्बानोगधं) म्हणजे निर्वाणाच्या अंतर्गत असणारे, निर्वाणात प्रवेश केलेले. ‘ब्रह्मचर्य’ (ब्रह्मचरियं) म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्य. ‘निर्वाणपरायण’ (निब्बानपरायणं) म्हणजे निर्वाण हेच ज्याचे परम अयन (आश्रय) किंवा परम गती आहे, त्यापलीकडे काहीही जात नाही, असा अर्थ आहे. ‘निर्वाणपर्यवसान’ (निब्बानपरियोसानं) म्हणजे निर्वाण हाच ज्याचा शेवट किंवा अंत आहे.

---

မူလဇာတာ ပတိဋ္ဌိတာတိ မဂ္ဂေန အာဂတသဒ္ဓါ ဝုစ္စတိ. ဣမမှိ စေ, ဘိက္ခဝေ, သမယေတိ ကိံ သန္ဓာယာဟ? ဈာနအနာဂါမိတံ. တသ္မိဉှိ သမယေ ဗြာဟ္မဏဿ ပဌမမဂ္ဂေန ပဉ္စ အကုသလစိတ္တာနိ ပဟီနာနိ, ပဌမဇ္ဈာနေန ပဉ္စ နီဝရဏာနီတိ ဈာနအနာဂါမိဋ္ဌာနေ ဌိတော. သော အပရိဟီနဇ္ဈာနော ကာလံ ကတွာ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယေယျ. သစေ ပနဿ ပုတ္တဒါရံ အနုသာသန္တဿ ကမ္မန္တေ ဝိစာရေန္တဿ ဈာနံ နဿတိ, နဋ္ဌေ ဈာနေ ဂတိ အနိဗဒ္ဓါ ဟောတိ, အနဋ္ဌေ ပန နိဗဒ္ဓါတိ ဣမံ ဈာနအနာဂါမိတံ သန္ဓာယ ဧဝမာဟ.

‘मूळ धरलेली आणि प्रस्थापित झालेली’ (मूलजाता पतिट्ठिता) याद्वारे मार्गामुळे प्राप्त झालेली श्रद्धा म्हटली आहे. ‘हे भिक्खूहो, जर या समयी...’ (इमम्हि चे, भिक्खवे, समये) हे कशाला उद्देशून म्हटले आहे? ध्यान-अनागामी अवस्थेला उद्देशून म्हटले आहे. कारण त्या समयी त्या ब्राह्मणाने प्रथम मार्गाने (स्रोतापत्ती मार्गाने) पाच अकुशल चित्ते नष्ट केली होती आणि प्रथम ध्यानाने पाच नीवरण नष्ट केले होते, म्हणून तो ध्यान-अनागामीच्या स्थानावर स्थित होता. तो ध्यानापासून भ्रष्ट न होता काळ करून तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करेल. परंतु जर आपल्या मुलाबाळांना उपदेश करताना किंवा कामाचा विचार करताना त्याचे ध्यान नष्ट झाले, तर ध्यान नष्ट झाल्यावर गती अनिश्चित होते; ध्यान नष्ट न झाल्यास गती निश्चित असते. या ध्यान-अनागामी अवस्थेला उद्देशून त्यांनी असे म्हटले आहे.

---

၃. သာကေတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. साकेत सुत्ताची वर्णना.

---

၅၁၃. တတိယေ အဉ္ဇနဝနေတိ အဉ္ဇနဝဏ္ဏပုပ္ဖာနံ ရုက္ခာနံ ရောပိတဝနေ. ယံ, ဘိက္ခဝေ, သဒ္ဓိန္ဒြိယံ, တံ သဒ္ဓါဗလန္တိ တဉှိ အဓိမောက္ခလက္ခဏေ ဣန္ဒဋ္ဌေန သဒ္ဓိန္ဒြိယံ, အဿဒ္ဓိယေ အကမ္ပနေန သဒ္ဓါဗလံ. ဣတရေသံ ပဂ္ဂဟဥပဋ္ဌာနအဝိက္ခေပပဇာနနလက္ခဏေသု ဣန္ဒဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယဘာဝေါ, ကောသဇ္ဇမုဋ္ဌသစ္စဝိက္ခေပါဝိဇ္ဇာသု အကမ္ပနေန ဗလဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝမေဝ ခေါတိ တဿာ နဒိယာ ဧကသောတံ ဝိယ သဒ္ဓါဝီရိယသတိသမာဓိပညာဝသေန ဧတေသံ နိန္နာနာကရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ဒွေ သောတာနိ ဝိယ ဣန္ဒဋ္ဌအကမ္ပနဋ္ဌေဟိ ဣန္ဒြိယဗလဝသေန နာနာကရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

५१३. तिसऱ्या सुत्तात, ‘अंजनवनात’ (अञ्जनवने) म्हणजे काजळाच्या रंगाची फुले असणाऱ्या वृक्षांच्या लावलेल्या वनात. ‘हे भिक्खूहो, जे श्रद्धेंद्रिय आहे, तेच श्रद्धाबल आहे’ कारण ते अधिमोक्ष (दृढ विश्वास) लक्षणात अधिपती भावाने ‘श्रद्धेंद्रिय’ आहे, आणि अश्रद्धेच्या बाबतीत अकंपन (अविचल) राहण्याच्या भावाने ‘श्रद्धाबल’ आहे. इतरांच्या (वीर्य, स्मृती, समाधी, प्रज्ञा यांच्या) बाबतीत प्रग्रह (उत्साह), उपस्थान (जागरूकता), अविक्षेप (एकाग्रता) आणि प्रजानन (विशेष ज्ञान) या लक्षणांमध्ये अधिपती भावाने ‘इंद्रियभाव’ समजावा; आणि आळस, विस्मृती, विक्षेप व अविद्या यांच्या बाबतीत अकंपन राहण्याच्या भावाने ‘बलभाव’ समजावा. ‘त्याचप्रमाणे’ (एवमेव खो) म्हणजे त्या नदीच्या एकाच प्रवाहाप्रमाणे श्रद्धा, वीर्य, स्मृती, समाधी आणि प्रज्ञा यांच्या प्रभावाने त्यांच्यात कोणताही भेद नसणे समजावे, आणि दोन प्रवाहांप्रमाणे अधिपती भाव आणि अकंपन भाव यांच्यामुळे इंद्रिय व बल यांच्या प्रभावाने त्यांच्यातील भेद समजावा.

---

၄. ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. पुब्बकोट्ठक सुत्ताची वर्णना.

---

၅၁၄. စတုတ္ထေ [Pg.279] အမတောဂဓန္တိ အမတဗ္ဘန္တရံ. အမတပရာယဏန္တိ အမတနိဗ္ဗတ္တိကံ. အမတပရိယောသာနန္တိ အမတနိဋ္ဌံ. သာဓု သာဓူတိ ထေရဿ ဗျာကရဏံ ပသံသန္တော သာဓုကာရံ ဒေတိ.

५१४. चौथ्या सूत्तात, 'अमतोग्धं' म्हणजे अमतात (निर्वाणात) अंतर्भूत असलेले. 'अमतपरायणं' म्हणजे अमतात (निर्वाणात) पर्यवसान असणारे. 'अमतपरियोसानं' म्हणजे अमतात (निर्वाणात) शेवट असणारे. 'साधु साधु' म्हणजे स्थेरांच्या (सारिपुत्तांच्या) उत्तराची प्रशंसा करत साधुकार देणे होय.

---

၅. ပဌမပုဗ္ဗာရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. प्रथम पुब्बाराम सुत्तवर्णन.

---

၅၁၅. ပဉ္စမေ တဒနွယာတိ တံ အနုဂစ္ဆမာနာ, အနုဝတ္တမာနာတိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကံ အာဒိံ ကတွာ ပဋိပါဋိယာ ဆသု သုတ္တေသု ဖလိန္ဒြိယာနေဝ ကထိတာနိ.

५१५. पाचव्या सूत्तात, 'तदन्वया' म्हणजे त्याचे अनुकरण करणारे किंवा त्याच्या मागे जाणारे, असा अर्थ आहे. 'पुब्बकोट्ठक' सुत्तापासून सुरुवात करून अनुक्रमे सहा सूत्तांमध्ये फळेंद्रियांचेच वर्णन केले आहे.

---

၁၀. အာပဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. आपण सुत्तवर्णन.

---

၅၂၀. ဒသမေ ဣမေ ခေါ တေ ဓမ္မာတိ ဥပရိ သဟ ဝိပဿနာယ တယော မဂ္ဂါ. ယေ မေ ပုဗ္ဗေ သုတာဝ အဟေသုန္တိ ယေ ဓမ္မာ မယာ ပုဗ္ဗေ ‘‘အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယံ နာမ အတ္ထီ’’တိ ကထေန္တာနံယေဝ သုတာ အဟေသုံ. ကာယေန စ ဖုသိတွာတိ နာမကာယေန စ ဖုသိတွာ ပဋိလဘိတွာ. ပညာယ စ အတိဝိဇ္ဈ ပဿာမီတိ ပစ္စဝေက္ခဏပညာယ စ အတိဝိဇ္ဈိတွာ ပဿာမိ. ယာ ဟိဿ, ဘန္တေ, သဒ္ဓါတိ အယံ ကတရသဒ္ဓါ? စတူဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ သမ္ပယုတ္တာ သဒ္ဓါ ဟေဋ္ဌာ ကထိတာဝ, အယံ ပန ပစ္စဝေက္ခဏသဒ္ဓါ. သမ္ပယုတ္တသဒ္ဓါ ဟိ မိဿကာ, ပစ္စဝေက္ခဏသဒ္ဓါ လောကိယာဝ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

५२०. दहाव्या सूत्तात, 'इमे खो ते धम्मा' म्हणजे (सोतापत्तिमग्गच्या) वर विपश्यनेसह असणारे तीन मार्ग. 'ये मे पुब्बे सुतावा अहेसुं' म्हणजे जे धर्म मी पूर्वी 'अरहत्तफळेंद्रिय नावाचे काही आहे' असे सांगणाऱ्यांकडूनच ऐकले होते. 'कायेन च फुसित्वा' म्हणजे नामकायाने स्पर्श करून (अनुभवून) प्राप्त करून घेणे. 'पञ्ञाय च अतिविज्झ पस्सामि' म्हणजे प्रत्यवेक्षण प्रज्ञेने भेदून पाहणे (यथार्थ पाहणे). 'या हिस्स, भन्ते, सद्धा' यामध्ये ही कोणती श्रद्धा आहे? चार इंद्रियांशी संप्रयुक्त असणारी श्रद्धा खाली सांगितलीच आहे, परंतु ही प्रत्यवेक्षण श्रद्धा आहे. संप्रयुक्त श्रद्धा ही मिश्र (लौकिक व लोकोत्तर दोन्ही) असते, तर प्रत्यवेक्षण श्रद्धा केवळ लौकिकच असते. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

ဇရာဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

जरावग्ग पाचवा समाप्त.

---

၆. သူကရခတဝဂ္ဂေါ

६. सूकरखतवग्ग

---

၁. သာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. साल सुत्तवर्णन.

---

၅၂၁. ဆဋ္ဌဝဂ္ဂဿ ပဌမေ သူရေနာတိ သူရဘာဝေန. ဗောဓာယာတိ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ.

५२१. सहाव्या वग्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'सूरेन' म्हणजे शूरभावाने (वीरतेने). 'बोधाय' म्हणजे (चार आर्यसत्यांच्या) बोधासाठी (जाणून घेण्यासाठी).

---

၂. မလ္လိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. मल्लिक सुत्तवर्णन.

---

၅၂၂. ဒုတိယေ [Pg.280] မလ္လေသူတိ ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတ္တာရိ ဣန္ဒြိယာနိ မိဿကာနိ, အရိယဉာဏံ လောကုတ္တရံ. တမ္ပိ ပန စတုက္ကိန္ဒြိယနိဿိတံ ကတွာ မိဿကန္တိ ဘာဇေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

५२२. दुसऱ्या सूत्तात, 'मल्लेसु' म्हणजे या नावाच्या जनपदातील लोकांमध्ये. या सूत्तात चार इंद्रिये मिश्र (लौकिक व लोकोत्तर) आहेत, आणि आर्य ज्ञान लोकोत्तर आहे. परंतु त्यालाही इतर चार इंद्रियांवर आश्रित करून मिश्र म्हणून विभागणे योग्य आहे.

---

၃. သေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. सेख सुत्तवर्णन.

---

၅၂၃. တတိယေ န ဟေဝ ခေါ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတီတိ န နာမကာယေန ဖုသိတွာ ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရတိ, ဖုသိတုံ ပဋိလဘိတုံ န သက္ကောတိ. ပညာယ စ အတိဝိဇ္ဈ ပဿတီတိ ပစ္စဝေက္ခဏပညာယ ပန ‘‘ဥပရိ အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယံ နာမ အတ္ထီ’’တိ ပဇာနာတိ. အသေခဘူမိယံ ဖုသိတွာ ဝိဟရတီတိ ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရတိ. ပညာယာတိ ပစ္စဝေက္ခဏပညာယ ‘‘အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယံ နာမ အတ္ထီ’’တိ ပဇာနာတိ. န ကုဟိဉ္စိ ကိသ္မိဉ္စီတိ ဒွေပိ အညမညဝေဝစနာနေဝ, ကိသ္မိဉ္စိ ဘဝေ န ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တီတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ လောကုတ္တရာနိ, ဆ လောကိကာနိ ဝဋ္ဋနိဿိတာနေဝ ကထိတာနိ.

५२३. तिसऱ्या सूत्तात, 'न हेव खो कायेन फुसित्वा विहरति' म्हणजे नामकायाने स्पर्श करून, प्राप्त करून घेऊन विहरत नाही; इंद्रियांच्या अपरिपक्वतेमुळे स्पर्श करण्यास किंवा प्राप्त करण्यास तो असमर्थ असतो. 'पञ्ञाय च अतिविज्झ पस्सति' म्हणजे प्रत्यवेक्षण प्रज्ञेने 'वर अरहत्तफळेंद्रिय नावाचे काही आहे' असे जाणतो. 'असेखभूमियं फुसित्वा विहरति' म्हणजे (असेख भूमीत) प्राप्त करून घेऊन विहरतो. 'पञ्ञाय' म्हणजे प्रत्यवेक्षण प्रज्ञेने 'अरहत्तफळेंद्रिय नावाचे काही आहे' असे जाणतो. 'न कुहिञ्चि किस्मिञ्चि' हे दोन्ही शब्द एकमेकांचे समानार्थीच आहेत, कोणत्याही भवात उत्पन्न होणार नाहीत असा याचा अर्थ आहे. या सूत्तात पाच इंद्रिये लोकोत्तर आहेत आणि सहा इंद्रिये लौकिक असून संसारावर (वट्टावर) आश्रित आहेत असे सांगितले आहे.

---

၄-၅. ပဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

४-५. पद सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

၅၂၄-၅၂၅. စတုတ္ထေ ယာနိ ကာနိစိ ပဒါနိ ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ယာနိ ကာနိစိ ဓမ္မပဒါနိ, ယေ ကေစိ ဓမ္မကောဋ္ဌာသာ, ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တိ. ပဉ္စမံ ဥတ္တာနမေဝ.

५२४-५२५. चौथ्या सूत्तात, 'यानि कानिचि पदानि बोधाय संवत्तन्ति' म्हणजे जी काही धम्मपदे किंवा जे काही धम्मसमूह (धर्माचे भाग) बोधासाठी (सत्याच्या साक्षात्कारासाठी) कारणीभूत ठरतात. पाचवे सूत्त स्पष्टच आहे.

---

၆-၇. ပတိဋ္ဌိတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

६-७. पतिट्ठित सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

၅၂၆-၅၂၇. ဆဋ္ဌေ စိတ္တံ ရက္ခတိ အာသဝေသု စ သာသဝေသု စ ဓမ္မေသူတိ တေဘူမကဓမ္မေ အာရဗ္ဘ အာသဝုပ္ပတ္တိံ ဝါရေန္တော အာသဝေသု စ သာသဝေသု စ ဓမ္မေသု စိတ္တံ ရက္ခတိ နာမ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

५२६-५२७. सहाव्या सूत्तात, 'चित्तं रक्खति आसवेसु च सासवेसु च धम्मेसु' म्हणजे तिन्ही भूमींमधील (तेभूमिक) धर्मांना आलंबन करून आसवांची उत्पत्ती रोखत, आसवयुक्त आणि अनासव (सासवेसु च धम्मेसु - आसवांचे आलंबन असणाऱ्या) धर्मांपासून चित्ताचे रक्षण करतो. सातवे सूत्त स्पष्टच आहे.

---

၈. သူကရခတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. सूकरखत सुत्तवर्णन.

---

၅၂၈. အဋ္ဌမေ သူကရခတာယန္တိ သူကရခတလေဏေ. ကဿပဗုဒ္ဓကာလေ ကိရ တံ လေဏံ ဧကသ္မိံ ဗုဒ္ဓန္တရေ ပထဝိယာ ဝဍ္ဎမာနာယ အန္တောဘူမိဂတံ ဇာတံ. အထေကဒိဝသံ ဧကော သူကရော တဿ ဆဒနပရိယန္တသမီပေ ပံသုံ ခဏိ. ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ ပံသု ဓောတာ, ဆဒနပရိယန္တော ပါကဋော [Pg.281] အဟောသိ. ဧကော ဝနစရကော ဒိသွာ ‘‘ပုဗ္ဗေ သီလဝန္တေဟိ ပရိဘုတ္တဋ္ဌာနေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ပဋိဇဂ္ဂိဿာမိ န’’န္တိ သမန္တတော ပံသုံ အပနေတွာ လေဏံ သောဓေတွာ ကုဋိပရိက္ခေပံ ကတွာ ဒွါရဝါတပါနံ ယောဇေတွာ သုပရိနိဋ္ဌိတသုဓာကမ္မစိတ္တကမ္မံ ရဇတပဋ္ဋသဒိသာယ ဝါလိကာယ သန္ထရိတံ ပရိဝေဏံ ကတွာ မဉ္စပီဌံ ပညာပေတွာ ဘဂဝတော ဝသနတ္ထာယ အဒါသိ, လေဏံ ဂမ္ဘီရံ အဟောသိ ဩတရိတွာ အာရုဟိတဗ္ဗံ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ပရမနိပစ္စကာရန္တိ ဘာဝနပုံသကံ, ပရမနိပစ္စကာရီ ဟုတွာ ပဝတ္တမာနော ပဝတ္တတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနုတ္တရံ ယောဂက္ခေမန္တိ အရဟတ္တံ. သပ္ပတိဿောတိ သဇေဋ္ဌကော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

५२८. आठव्या सूत्तात, 'सूकरखतायं' म्हणजे डुकराने खोदलेल्या गुहेत (सूकरखत लेणामध्ये). असे ऐकिवात आहे की, कस्सप बुद्धांच्या काळात दोन बुद्धांच्या मधील काळात (बुद्धंतरात) पृथ्वीची उंची वाढल्यामुळे ती गुहा जमिनीखाली गाडली गेली होती. नंतर एका दिवशी एका डुकराने त्या गुहेच्या छताच्या कडेला माती खोदली. पाऊस पडल्यावर ती माती वाहून गेली आणि छताचा कडा उघडा पडला. एका वनविहार करणाऱ्या माणसाने (व्याधाने) ते पाहून विचार केला, 'पूर्वी शीलवान भिक्खूंनी वापरलेली ही जागा असावी, मी हिची डागडुजी करतो.' असा उत्साह निर्माण झाल्यावर त्याने सभोवतालची माती काढून गुहा स्वच्छ केली, कुटीची भिंत बांधली, दरवाजे व खिडक्या बसवल्या, त्यावर उत्तम प्रकारे गिलावा व चित्रकाम केले, चांदीसारखी पांढरी वाळू पसरवून अंगण तयार केले, पलंग व आसने मांडली आणि भगवंतांच्या निवासासाठी ती दान केली. ती गुहा खोल होती, खाली उतरून वर चढावे लागत असे. त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'परमनिपच्चकारं' हे क्रियाविशेषण नपुंसकलिंगी पद आहे, अत्यंत नम्र व आदरयुक्त होऊन वागणे असा याचा अर्थ होतो. 'अनुत्तरं योगक्खेमं' म्हणजे अरहत्तपद. 'सप्पतिस्सो' म्हणजे ज्येष्ठांचा आदर करणारा. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

သူကရခတဝဂ္ဂေါ ဆဋ္ဌော.

सूकरखतवग्ग सहावा समाप्त.

---

၇. ဗောဓိပက္ခိယဝဂ္ဂေါ

७. बोधिपक्खियवग्ग

---

၅၃၁-၆၅၀. သတ္တမဝဂ္ဂေ သတ္တ ဖလာနိ ပုဗ္ဗဘာဂါနိ, တေသံ ဟေဋ္ဌာ ဒွေ ဖလာနိ အာဒိံ ကတွာ မိဿကာနိ. သေသမေတ္ထ ဣတော ပရဉ္စ သဗ္ဗံ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

५३१-६५०. सातव्या वग्गात सात फळे पूर्वभागातील (मग्गच्या आधीची) आहेत, त्यांच्या खालील दोन फळांपासून सुरुवात करून ती मिश्र आहेत. या वग्गातील उर्वरित भाग आणि यापुढील सर्व भाग स्पष्टच आहे.

---

ဣန္ဒြိယသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

इंद्रियसंयुत्त वर्णन समाप्त.

---

၅. သမ္မပ္ပဓာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. सम्मप्पधानसंयुत्त वर्णन.

---

၆၅၁-၇၀၄. သမ္မပ္ပဓာနသံယုတ္တေ သကလေပိ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာဝ ကထိတာတိ.

६५१-७०४. सम्मप्पधानसंयुत्तात संपूर्ण वग्गात पूर्वभागातील विपश्यनेचेच वर्णन केले आहे.

---

သမ္မပ္ပဓာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

सम्मप्पधानसंयुत्त वर्णन समाप्त.

---

၆. ဗလသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. बलसंयुत्त वर्णन.

---

၇၀၅-၈၁၂. ဗလသံယုတ္တေ ဗလာနိ မိဿကာနေဝ ကထိတာနိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

७०५-८१२. बलसंयुत्तात बलांचे वर्णन मिश्र (लौकिक व लोकोत्तर) स्वरूपातच केले आहे. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

ဗလသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

बलसंयुत्त वर्णन समाप्त.

---

၇. ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တံ

७. इद्धिपादसंयुत्त

---

၁. စာပါလဝဂ္ဂေါ

१. चापालवग्ग

---

၁. အပါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. अपार सुत्तवर्णन.

---

၈၁၃. ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တဿ [Pg.282] ပဌမေ ဆန္ဒံ နိဿာယ ပဝတ္တော သမာဓိ ဆန္ဒသမာဓိ. ပဓာနဘူတာ သင်္ခါရာ ပဓာနသင်္ခါရာ. သမန္နာဂတန္တိ တေဟိ ဓမ္မေဟိ ဥပေတံ. ဣဒ္ဓိယာ ပါဒံ, ဣဒ္ဓိဘူတံ ဝါ ပါဒန္တိ ဣဒ္ဓိပါဒံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၄၃၁ အာဒယော) အာဂတောဝ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃.၆၉ အာဒယော) ပနဿ အတ္ထော ဒီပိတော. တထာ မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂသတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တေသု စေဝ ဣဓ စ ဧကပရိစ္ဆေဒေါဝ.

८१३. इद्धिपादसंयुत्ताच्या पहिल्या सूत्तात, छंदावर (इच्छेवर) आश्रित असणारा समाधी म्हणजे 'छंदसमाधी' होय. प्रधान (मुख्य) असणारे संस्कार म्हणजे 'प्रधानसंस्कार' (पधानसंखार) होत. 'समन्नागतं' म्हणजे या धर्मांनी युक्त असणे. ऋद्धीचा (इद्धीचा) पाया किंवा ऋद्धीरूप असणारा पाया म्हणजे 'इद्धिपाद' होय. उर्वरित (वीर्य समाधी इत्यादी) मध्येही हाच नियम समजावा. हा येथे संक्षेप (थोडक्यात अर्थ) आहे, परंतु याचा सविस्तर विस्तार 'इद्धिपादविभंग' मध्ये आलेलाच आहे. 'विसुद्धिमग्ग' मध्ये देखील याचा अर्थ स्पष्ट केला आहे. तसेच मग्गसंयुत्त, बोज्झंगसंयुत्त, सतिपट्ठानसंयुत्त आणि येथे (इद्धिपादसंयुत्तात) देखील एकच समान अर्थनिर्देश समजावा.

---

၅. ဣဒ္ဓိပဒေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. इद्धिपदेस सुत्तवर्णन.

---

၈၁၇. ပဉ္စမေ ဣဒ္ဓိပဒေသန္တိ တယော စ မဂ္ဂေ တီဏိ စ ဖလာနိ.

८१७. पाचव्या सूत्तात, 'इद्धिपदेसं' म्हणजे तीन मार्ग आणि तीन फळे असे समजावे.

---

၆. သမတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. समत्त सुत्तवर्णन.

---

၈၁၈. ဆဋ္ဌေ သမတ္တံ ဣဒ္ဓိန္တိ အရဟတ္တဖလမေဝ. အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပန နဝသုပိ သုတ္တေသု ဝိဝဋ္ဋပါဒကာ ဧဝ ဣဒ္ဓိပါဒါ ကထိတာ.

८१८. सहाव्या सूत्तात, 'समत्तं इद्धिं' म्हणजे केवळ अरहत्तफळच समजावे. सुरुवातीपासून नऊ सूत्तांमध्ये विवट्ट (लोकोत्तर) धर्माचा पाया असणारेच इद्धिपाद सांगितले आहेत.

---

၁၀. စေတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. चेतिय सुत्तवर्णन.

---

၈၂၂. ဒသမေ နိသီဒနန္တိ စမ္မခဏ္ဍံ အဓိပ္ပေတံ. ဥဒေနံ စေတိယန္တိ ဥဒေနယက္ခဿ စေတိယဋ္ဌာနေ ကတဝိဟာရော ဝုစ္စတိ. ဂေါတမကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဘာဝိတာတိ ဝဍ္ဎိတာ. ဗဟုလီကတာတိ ပုနပ္ပုနံ ကတာ. ယာနီကတာတိ ယုတ္တယာနံ ဝိယ ကတာ. ဝတ္ထုကတာတိ ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဝတ္ထု ဝိယ ကတာ. အနုဋ္ဌိတာတိ အဓိဋ္ဌိတာ. ပရိစိတာတိ သမန္တတော စိတာ သုဝဍ္ဎိတာ. သုသမာရဒ္ဓါတိ သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါ.

८२२. दहाव्या सुत्तात, 'निसीदन' म्हणजे चामड्याचे आसन (चर्मखंड) अभिप्रेत आहे. 'उदेन चैत्य' म्हणजे उदेन यक्षाच्या चैत्यस्थानावर बांधलेला विहार होय. गोतमक इत्यादी चैत्यांच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा. 'भावित' म्हणजे विकसित केलेले (वाढवलेले). 'बहुलीकृत' म्हणजे पुन्हा पुन्हा केलेले. 'यानीकृत' म्हणजे जोडलेल्या रथाप्रमाणे (वाहन बनवल्याप्रमाणे) उपयोगात आणलेले. 'वस्तुकृत' म्हणजे अधिष्ठानाच्या अर्थाने वस्तू (पाया) प्रमाणे दृढ केलेले. 'अनुष्ठित' म्हणजे अधिष्ठित केलेले (दृढ केलेले). 'परिचित' म्हणजे सर्व बाजूंनी संचित केलेले आणि चांगल्या प्रकारे वाढवलेले. 'सुसमारब्ध' म्हणजे चांगल्या प्रकारे आरंभ केलेले (उत्कृष्टपणे आचरलेले)।

---

ဣတိ အနိယမေန ကထေတွာ ပုန နိယမေတွာ ဒဿေန္တော တထာဂတဿ ခေါတိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ စ ကပ္ပန္တိ အာယုကပ္ပံ, တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလေ ယံ မနုဿာနံ [Pg.283] အာယုပ္ပမာဏံ, တံ ပရိပုဏ္ဏံ ကရောန္တော တိဋ္ဌေယျ. ကပ္ပာဝသေသံ ဝါတိ ‘‘အပ္ပံ ဝါ ဘိယျော’’တိ ဝုတ္တဝဿသတတော အတိရေကံ ဝါ. မဟာသီဝတ္ထေရော ပနာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါနံ အဋ္ဌာနေ ဂဇ္ဇိတံ နာမ နတ္ထိ. ယထေဝ ဟိ ဝေဠုဝဂါမကေ ဥပ္ပန္နံ မာရဏန္တိကဝေဒနံ ဒသ မာသေ ဝိက္ခမ္ဘေသိ, ဧဝံ ပုနပ္ပုနံ တံ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဒသ ဒသ မာသေပိ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော ဣမံ ဘဒ္ဒကပ္ပမေဝ တိဋ္ဌေယျာ’’တိ.

अशा प्रकारे सामान्यपणे सांगून, पुन्हा निश्चित करून दाखवताना भगवंतांनी 'तथागतस्स खो' इत्यादी म्हटले. येथे 'कल्प' म्हणजे आयु-कल्प होय; त्या त्या काळात मनुष्यांचे जे आयुष्यमान असते, ते परिपूर्ण करत तथागतांनी राहावे. 'कल्पापेक्षा काही अधिक काळ' म्हणजे 'काहीसे कमी किंवा अधिक' असे म्हटलेल्या शंभर वर्षांपेक्षा अधिक काळ जगणे होय. परंतु महासीव थेर म्हणतात: 'बुद्धांच्या बाबतीत अशक्य अशी कोणतीही गोष्ट नसते. कारण ज्याप्रमाणे वेळुवगामकात उत्पन्न झालेली मरणान्तिक वेदना भगवंतांनी दहा महिने रोखून धरली होती, त्याचप्रमाणे वारंवार त्या समापत्तीला प्राप्त करून (समाधीत लीन होऊन) दहा-दहा महिने वेदना रोखून धरत ते याच भद्रकल्पापर्यंत राहू शकले असते।'

---

ကသ္မာ ပန န ဌိတောတိ? ဥပါဒိဏ္ဏကသရီရံ နာမ ခဏ္ဍိစ္စာဒီဟိ အဘိဘုယျတိ, ဗုဒ္ဓါ နာမ ခဏ္ဍိစ္စာဒိဘာဝံ အပတွာဝ ပဉ္စမေ အာယုကောဋ္ဌာသေ ဗဟုဇနဿ ပိယမနာပကာလေယေဝ ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ. ဗုဒ္ဓါနုဗုဒ္ဓေသု စ မဟာသာဝကေသု ပရိနိဗ္ဗုတေသု ဧကကေန ခါဏုကေန ဝိယ ဌာတဗ္ဗံ ဟောတိ, ဒဟရသာမဏေရပရိဝါရိတေန ဝါ, တတော – ‘‘အဟော ဗုဒ္ဓါနံ ပရိသာ’’တိ ဟီဠေတဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇေယျ, တသ္မာ န ဌိတောတိ. ဧဝံ ဝုတ္တေပိ သော ပန န ရုစ္စတိ, ‘‘အာယုကပ္ပော’’တိ ဣဒမေဝ အဋ္ဌကထာယံ နိယမိတံ.

परंतु ते का राहिले नाहीत? उपादिन्नक शरीर (कर्म-गृहीत शरीर) हे दात पडणे, केस पांढरे होणे इत्यादींनी ग्रस्त होते. बुद्ध हे दात पडणे इत्यादी अवस्थेला प्राप्त न होताच, आयुष्याच्या पाचव्या भागात, बहुजनांना प्रिय आणि आवडत्या अशा वयातच परिनिर्वाण प्राप्त करतात. तसेच, बुद्धांनंतर सत्य जाणणारे महाश्रावक परिनिर्वाण पावले असताना, भगवंतांना एखाद्या सुकलेल्या झाडाच्या खुंटाप्रमाणे एकट्यानेच राहावे लागले असते, किंवा केवळ तरुण श्रामणेरांच्या परिवारासह राहावे लागले असते. त्यामुळे 'अहा! बुद्धांची परिषद अशी आहे का!' असा लोकांकडून उपहास ओढवून घेतला गेला असता; म्हणून ते राहिले नाहीत. असे म्हटले गेले असले तरी, हे मत मान्य केले जात नाही. अट्ठकथेत 'आयु-कल्प' हाच अर्थ निश्चित केला आहे।

---

ယထာ တံ မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တောတိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ. ယထာ မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တော အဇ္ဈောတ္ထဋစိတ္တော အညောပိ ကောစိ ပုထုဇ္ဇနော ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ န သက္ကုဏေယျ, ဧဝမေဝ နာသက္ခိ ပဋိဝိဇ္ဈိတုန္တိ အတ္ထော. မာရော ဟိ ယဿ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဒွါဒသ ဝိပလ္လာသာ အပ္ပဟီနာ, တဿ စိတ္တံ ပရိယုဋ္ဌာတိ. ထေရဿ စ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ အပ္ပဟီနာ, တေနဿ မာရော စိတ္တံ ပရိယုဋ္ဌာသိ. သော ပန စိတ္တပရိယုဋ္ဌာနံ ကရောန္တော ကိံ ကရောတီတိ? ဘေရဝံ ရူပါရမ္မဏံ ဝါ ဒဿေတိ, သဒ္ဒါရမ္မဏံ ဝါ သာဝေတိ, တတော သတ္တာ တံ ဒိသွာ ဝါ သုတွာ ဝါ သတိံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဝိဝဋမုခါ ဟောန္တိ, တေသံ မုခေန ဟတ္ထံ ပဝေသေတွာ ဟဒယံ မဒ္ဒတိ, တေ ဝိသညီ ဟုတွာ တိဋ္ဌန္တိ. ထေရဿ ပနေသ မုခေ ဟတ္ထံ ပဝေသေတုံ ကိံ သက္ခိဿတိ? ဘေရဝါရမ္မဏံ ပန ဒဿေတိ, တံ ဒိသွာ ထေရော နိမိတ္တောဘာသံ န ပဋိဝိဇ္ဈိ. ဇာနန္တောယေဝ ဘဂဝါ ကိမတ္ထံ ယာဝတတိယကံ အာမန္တေသီတိ. ပရတော ‘‘တိဋ္ဌတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ’’တိ ယာစိတေ ‘‘တုယှေဝေတံ ဒုက္ကဋံ, တုယှေဝေတံ အပရဒ္ဓ’’န္တိ ဒေါသာရောပနေန သောကတနုကရဏတ္ထံ.

'यथा तं मारेन परियुट्ठितचित्तो' यामध्ये 'तं' हा केवळ एक निपात आहे. ज्याप्रमाणे माराने वश केलेल्या आणि ग्रासलेल्या चित्ताचा इतर कोणताही पृथग्जन (सामान्य माणूस) सत्य जाणू शकत नाही, त्याचप्रमाणे थेर आनंद सुद्धा सत्य जाणू शकले नाहीत, असा याचा अर्थ आहे. कारण मार हा ज्याच्या चित्तातील बाराही विपर्यास पूर्णपणे नष्ट झालेले नसतात, त्याच्या चित्तावर ताबा मिळवतो. थेरांचे (आनंदांचे) चार विपर्यास नष्ट झालेले नव्हते, म्हणून माराने त्यांच्या चित्तावर ताबा मिळवला. तो मार चित्तावर ताबा मिळवताना काय करतो? तो भयानक रूप-आलंबन दाखवतो किंवा भयानक शब्द-आलंबन ऐकवतो. त्यामुळे लोक ते पाहून किंवा ऐकून स्मृती गमावून तोंड उघडे टाकतात (आ वासून राहतात). त्यांच्या तोंडात हात घालून तो त्यांचे हृदय चिरडतो आणि ते बेशुद्ध होऊन पडतात. पण थेरांच्या तोंडात हात घालणे त्याला कसे शक्य होईल? तो केवळ भयानक आलंबन दाखवतो. ते पाहून थेरांनी भगवंतांनी दिलेल्या संकेताला (निमित्त-ओभासाला) ओळखले नाही. सर्व काही माहीत असूनही भगवंतांनी तीन वेळा का विचारले? नंतर जेव्हा थेरांनी 'भंते, भगवंतांनी राहावे' अशी याचना केली, तेव्हा 'हा तुझाच दोष आहे, ही तुझीच चूक आहे' असे दोषारोप करून त्यांचा शोक कमी करण्यासाठी भगवंतांनी तीन वेळा विचारले।

---

မာရော ပါပိမာတိ ဧတ္ထ သတ္တေ အနတ္ထေ နိယောဇေန္တော မာရေတီတိ မာရော. ပါပိမာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. သော ဟိ ပါပဓမ္မသမန္နာဂတတ္တာ ‘‘ပါပိမာ’’တိ [Pg.284] ဝုစ္စတိ. ကဏှော, အန္တကော, နမုစိ, ပမတ္တဗန္ဓူတိပိ တဿေဝ နာမာနိ. ဘာသိတာ ခေါ ပနေသာတိ အယဉှိ ဘဂဝတော သမ္ဗောဓိပတ္တိယာ အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ ဗောဓိမဏ္ဍံယေဝ အာဂန္တွာ – ‘‘ဘဂဝါ ယဒတ္ထံ တုမှေဟိ ပါရမိယော ပူရိတာ, သော ဝေါ အတ္ထော အနုပ္ပတ္တော, ပဋိဝိဒ္ဓံ သဗ္ဗညုတညာဏံ, ကိံ ဝေါ လောကဝိစရဏေနာ’’တိ ဝတွာ ယထာ အဇ္ဇ, ဧဝမေဝ – ‘‘ပရိနိဗ္ဗာတု ဒါနိ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ, ပရိနိဗ္ဗာတု, သုဂတော,’’တိ ယာစိ. ဘဂဝါ စဿ ‘‘န တာဝါဟ’’န္တိအာဒီနိ ဝတွာ ပဋိက္ခိပိ. တံ သန္ဓာယ ‘‘ဘာသိတာ ခေါ ပနေသာ, ဘန္တေ,’’တိအာဒိမာဟ.

'मारो पापिमा' यामध्ये प्राण्यांना अनर्थात प्रवृत्त करून मारतो म्हणून तो 'मार' होय. 'पापिमा' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. तो पापधर्माने युक्त असल्यामुळे त्याला 'पापिमा' म्हटले जाते. कण्ण (कृष्ण), अंतक, नमुची, प्रमत्तबंधू ही सुद्धा त्याचीच नावे आहेत. 'भासिता खो पनेसा' म्हणजे, हा मार भगवंतांना संबोधी प्राप्त झाल्यानंतरच्या आठव्या आठवड्यात बोधिमंडळावरच आला आणि म्हणाला, 'भगवंतांनी ज्यासाठी पारमिता पूर्ण केल्या होत्या, तो हेतू आपण प्राप्त केला आहे, सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त केले आहे, आता आपल्याला जगात फिरण्याची काय गरज?' असे म्हणून, ज्याप्रमाणे आज याचना केली, त्याचप्रमाणे तेव्हाही त्याने 'भंते, भगवंतांनी आता परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी आता परिनिर्वाण प्राप्त करावे' अशी याचना केली होती. भगवंतांनी त्याला 'मी तोपर्यंत परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही...' इत्यादी सांगून नकार दिला होता. त्याचा संदर्भ देऊन 'भासिता खो पनेसा, भंते' इत्यादी म्हटले आहे।

---

တတ္ထ ဝိယတ္တာတိ မဂ္ဂဝသေန ဗျတ္တာ. တထေဝ ဝိနီတာ. တထာ ဝိသာရဒါ. ဗဟုဿုတာတိ တေပိဋကဝသေန ဗဟု သုတမေတေသန္တိ ဗဟုဿုတာ. တဒေဝ ဓမ္မံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မဓရာ. အထ ဝါ ပရိယတ္တိဗဟုဿုတာ စေဝ ပဋိဝေဓဗဟုဿုတာ စ, ပရိယတ္တိပဋိဝေဓဓမ္မာနံယေဝ ဓာရဏတော ဓမ္မဓရာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နာတိ အရိယဓမ္မဿ အနုဓမ္မဘူတံ ဝိပဿနာဓမ္မံ ပဋိပန္နာ. သာမီစိပ္ပဋိပန္နာတိ အနုစ္ဆဝိကပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ. အနုဓမ္မစာရိနောတိ အနုဓမ္မစရဏသီလာ. သကံ အာစရိယကန္တိ အတ္တနော အာစရိယဝါဒံ. အာစိက္ခိဿန္တီတိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ အညမညဿေဝ ဝေဝစနာနိ. သဟဓမ္မေနာတိ သဟေတုကေန သကာရဏေန ဝစနေန. သပ္ပာဋိဟာရိယန္တိ ယာဝ နိယျာနိကံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေဿန္တိ.

त्यामध्ये 'वियत्त' म्हणजे मार्गाच्या प्रभावाने चतुर (कुशल). तसेच 'विनीत' म्हणजे सुशिक्षित. तसेच 'विशारद' म्हणजे आत्मविश्वासू. 'बहुश्रुत' म्हणजे त्रिपिटकाच्या अभ्यासाने ज्यांनी पुष्कळ ऐकले (शिकले) आहे ते. त्याच धर्माचे धारण करतात म्हणून 'धम्मधर' (धर्मधर). अथवा, परियत्ती-बहुश्रुत आणि पटिवेध-बहुश्रुत असून, परियत्ती आणि पटिवेध धर्मांचे धारण करत असल्यामुळे ते 'धम्मधर' होत, असा येथे अर्थ जाणावा. 'धम्मानुधम्मप्पटिपन्न' म्हणजे आर्यधर्माच्या (लोकोत्तर धर्माच्या) अनुकूल असलेल्या विपश्यना धर्माचे आचरण करणारे. 'सामीचिप्पटिपन्न' म्हणजे योग्य प्रतिपदेचे आचरण करणारे. 'अनुधम्मचारिनो' म्हणजे अनुकूल धर्माचे आचरण करण्याचा स्वभाव असलेले. 'सकं आचरियकं' म्हणजे स्वतःच्या आचार्यांचा सिद्धांत (उपदेश). 'आचिक्खिस्सन्ति' इत्यादी सर्व शब्द एकमेकांचे समानार्थी शब्द आहेत. 'सहधम्मेन' म्हणजे हेतू आणि कारणासहित असलेल्या वचनाने. 'सप्रातिहार्य' (सप्पाटिहारियं) म्हणजे जोपर्यंत ते संसारातून मुक्त करणारे बनवून धर्माचा उपदेश करतील।

---

ဗြဟ္မစရိယန္တိ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတံ သကလံ သာသနဗြဟ္မစရိယံ. ဣဒ္ဓန္တိ သမိဒ္ဓံ ဈာနဿာဒဝသေန. ဖီတန္တိ ဝုဍ္ဎိပတ္တံ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ ဝိယ အဘိညာသမ္ပတ္တိဝသေန. ဝိတ္ထာရိကန္တိ ဝိတ္ထတံ တသ္မိံ တသ္မိံ ဒိသာဘာဂေ ပတိဋ္ဌိတဝသေန. ဗာဟုဇညန္တိ ဗဟူဟိ ဉာတံ ပဋိဝိဒ္ဓံ မဟာဇနာဘိသမယဝသေန. ပုထုဘူတန္တိ သဗ္ဗာကာရေန ပုထုလဘာဝပတ္တံ. ကထံ? ယာဝ ဒေဝမနုဿေဟိ သုပ္ပကာသိတံ, ယတ္တကာ ဝိညုဇာတိကာ ဒေဝါ စေဝ မနုဿာ စ အတ္ထိ, သဗ္ဗေဟိ သုဋ္ဌု ပကာသိတန္တိ အတ္ထော.

'ब्रह्मचर्य' म्हणजे तीन शिक्षांनी (शील, समाधी, प्रज्ञा) युक्त असलेले संपूर्ण शासन-ब्रह्मचर्य. 'ऋद्ध' म्हणजे ध्यानाच्या आस्वादाच्या (प्राप्तीच्या) प्रभावाने समृद्ध झालेले. 'स्फीत' म्हणजे सर्व बाजूंनी फुललेल्या वृक्षाप्रमाणे अभिज्ञा-संपत्तीच्या प्रभावाने वृद्धीला प्राप्त झालेले. 'विस्तारित' म्हणजे त्या त्या दिशांमध्ये प्रस्थापित झाल्यामुळे विस्तारलेले. 'बहुजन्य' म्हणजे महाजनांच्या सत्य साक्षात्काराच्या प्रभावाने अनेकांनी जाणलेले आणि अनुभवलेले. 'पृथग्भूत' म्हणजे सर्व प्रकारे विस्ताराला प्राप्त झालेले. कसे? जोपर्यंत देव आणि मनुष्यांद्वारे चांगल्या प्रकारे प्रकाशित केले गेले आहे, म्हणजेच जितके बुद्धिमान देव आणि मनुष्य आहेत, त्या सर्वांद्वारे चांगल्या प्रकारे प्रकाशित केले गेले आहे, असा अर्थ आहे।

---

အပ္ပောဿုက္ကောတိ နိရာလယော. တွဉှိ ပါပိမ အဋ္ဌမသတ္တာဟတော ပဋ္ဌာယ ‘‘ပရိနိဗ္ဗာတု ဒါနိ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ, ပရိနိဗ္ဗာတု သုဂတော’’တိ ဝိရဝန္တော အာဟိဏ္ဍိတ္ထ, အဇ္ဇ ဒါနိ ပဋ္ဌာယ ဝိဂတုဿာဟော ဟောဟိ, မာ မယှံ ပရိနိဗ္ဗာနတ္ထံ ဝါယာမံ ကရောဟီတိ ဝဒတိ.

'अल्पोत्सुक' म्हणजे अनासक्त (आलयरहित). 'हे पापी मारा! तू खरोखर माझ्या संबोधी प्राप्तीच्या आठव्या आठवड्यापासून घेऊन 'भंते, भगवंतांनी आता परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी आता परिनिर्वाण प्राप्त करावे' अशी ओरड करत फिरत होतास. आजपासून तू निरुत्साही हो (प्रयत्न सोडून दे), माझ्या परिनिर्वाणासाठी घाई करण्याचा प्रयत्न करू नकोस,' असे भगवंत म्हणतात।

---

သတော [Pg.285] သမ္ပဇာနော အာယုသင်္ခါရံ ဩဿဇီတိ သတိံ သူပဋ္ဌိတံ ကတွာ ဉာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ အာယုသင်္ခါရံ ဝိဿဇိ ပဇဟိ. တတ္ထ န ဘဂဝါ ဟတ္ထေန လေဍ္ဍုံ ဝိယ အာယုသင်္ခါရံ ဩဿဇိ, တေမာသမတ္တမေဝ ပန ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ပရံ န သမာပဇ္ဇိဿာမီတိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဩဿဇီ’’တိ. ဥဿဇီတိပိ ပါဌော. မဟာဘူမိစာလောတိ မဟန္တော ပထဝိကမ္ပော. တဒါ ကိရ ဒသသဟဿိလောကဓာတု အကမ္ပိတ္ထ. ဘိံသနကောတိ ဘယဇနကော. ဒေဝဒုန္ဒုဘိယော စ ဖလိံသူတိ ဒေဝဘေရိယော ဖလိံသု, ဒေဝေါ သုက္ခဂဇ္ဇိတံ ဂဇ္ဇိ, အကာလဝိဇ္ဇုလတာ နိစ္ဆရိံသု, ခဏိကဝဿံ ဝဿီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

"सतो सम्पजानो आयुसंखारं ओस्सजी" (स्मृतिमान व संप्रजन्यशील होऊन त्यांनी आयुष्यसंस्काराचा त्याग केला) याचा अर्थ असा की, स्मृतीला (सति) सुप्रतिष्ठित करून, ज्ञानाने असा निश्चय करून की, "माझे स्वतःचे हित बोधीवृक्षाखाली पूर्ण झाले आहे आणि इतरांच्या कल्याणाचे कार्य तीन महिन्यांत पूर्ण होईल; म्हणून येत्या वैशाख पौर्णिमेला मी निर्वाण प्राप्त करीन", त्यांनी आयुष्यसंस्काराचा (जीवन टिकवून ठेवणाऱ्या फलसमापत्तीचा) त्याग केला. येथे भगवंतांनी हाताने मातीचे ढेकूळ फेकावे तसा आयुष्यसंस्काराचा त्याग केला नाही, तर "मी केवळ तीन महिन्यांपर्यंतच फलसमापत्तीत प्रवेश करीन आणि त्यानंतर प्रवेश करणार नाही" असा चित्तात संकल्प केला. या संदर्भाने "ओस्सजि" (त्याग केला) असे म्हटले आहे. "उस्सजि" असाही पाठ आढळतो. "महाभूमिचालो" म्हणजे मोठा भूकंप. त्यावेळी दहा हजार लोकधातू कंपित झाले. "भिंसनको" म्हणजे भय निर्माण करणारा. "देवदुन्दुभियो च फळिंसु" म्हणजे देवांचे दुंदुभी (नगारे) वाजले, कोरडे ढग गडगडले, अकाली विजा चमकल्या आणि क्षणभर पाऊस पडला, असा याचा अर्थ आहे.

---

ဥဒါနံ ဥဒါနေသီတိ ကသ္မာ ဥဒါနေသိ? ကောစိ နာမ ဝဒေယျ ‘‘ဘဂဝါ ပစ္ဆတော ပစ္ဆတော အနုဗန္ဓိတွာ – ‘ပရိနိဗ္ဗာယထ, ဘန္တေ, ပရိနိဗ္ဗာယထ, ဘန္တေ’တိ ဥပဒ္ဒုတော ဘယေန အာယုသင်္ခါရံ ဝိဿဇ္ဇေသီ’’တိ. တဿောကာသော မာ ဟောတူတိ. ဘီတဿ ဟိ ဥဒါနံ နာမ နတ္ထီတိ ပီတိဝေဂဝိဿဋ္ဌံ ဥဒါနေသိ.

"उदानं उदानेसि" (उद्गार काढले) म्हणजे त्यांनी हे उद्गार का काढले? कोणी असे म्हणू नये की, "भगवंतांच्या मागे मागे लागून 'भन्ते, परिनिर्वाण प्राप्त करा, भन्ते, परिनिर्वाण प्राप्त करा' असे म्हणून मार याने त्रास दिल्यामुळे, भगवंतांनी भीतीने आयुष्यसंस्काराचा त्याग केला." अशी शंका घेण्यास वाव मिळू नये म्हणून त्यांनी हे उद्गार काढले. कारण, घाबरलेल्या व्यक्तीच्या मुखातून कधीही 'उदान' (आनंदाचे उद्गार) निघत नाही. म्हणून त्यांनी [लवकरच हा स्कंधांचा मोठा भार खाली ठेवणार या] प्रीतीच्या वेगाने हे उदान प्रकट केले.

---

တတ္ထ သဗ္ဗေသံ သောဏသိင်္ဂါလာဒီနမ္ပိ ပစ္စက္ခဘာဝတော တုလိတံ ပရိစ္ဆိန္နန္တိ တုလံ. ကိံ တံ? ကာမာဝစရကမ္မံ. န တုလံ, န ဝါ တုလံ သဒိသမဿ အညံ လောကိယကမ္မံ အတ္ထီတိ အတုလံ. ကိံ တံ? မဟဂ္ဂတကမ္မံ. အထ ဝါ ကာမာဝစရံ ရူပါဝစရဉ္စ တုလံ, အရူပါဝစရံ အတုလံ. အပ္ပဝိပါကံ တုလံ, ဗဟုဝိပါကံ အတုလံ. သမ္ဘဝန္တိ သမ္ဘဝဟေတုဘူတံ, ပိဏ္ဍကာရကံ ရာသိကာရကန္တိ အတ္ထော. ဘဝသင်္ခါရန္တိ ပုနဗ္ဘဝဿ သင်္ခါရံ. အဝဿဇီတိ ဝိဿဇ္ဇေသိ. မုနီတိ ဗုဒ္ဓမုနိ. အဇ္ဈတ္တရတောတိ နိယကဇ္ဈတ္တရတော. သမာဟိတောတိ ဥပစာရပ္ပနာသမာဓိဝသေန သမာဟိတော. အဘိန္ဒိ ကဝစမိဝါတိ ကဝစံ ဝိယ အဘိန္ဒိ. အတ္တသမ္ဘဝန္တိ အတ္တနိ ဇာတကိလေသံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သဝိပါကဋ္ဌေန သမ္ဘဝံ ဘဝါဘိသင်္ခဏဋ္ဌေန ဘဝသင်္ခါရန္တိ စ လဒ္ဓနာမံ တုလာတုလသင်္ခါတံ လောကိယကမ္မဉ္စ ဩဿဇိ, သင်္ဂါမသီသေ မဟာယောဓော ကဝစံ ဝိယ အတ္တသမ္ဘဝံ ကိလေသဉ္စ အဇ္ဈတ္တရတော သမာဟိတော ဟုတွာ အဘိန္ဒီတိ.

त्यामध्ये, कुत्रे आणि कोल्हे इत्यादी सर्वांनाही प्रत्यक्ष दिसत असल्यामुळे जे मोजता येण्याजोगे किंवा मर्यादित आहे, ते 'तुल' होय. ते काय आहे? कामावचर कर्म. ज्याच्या समान किंवा मोजता येईल असे इतर कोणतेही लौकिक कर्म नाही, ते 'अतुल' होय. ते काय आहे? महग्गत कर्म. किंवा कामावचर आणि रूपावचर हे 'तुल' आहेत, आणि अरूपावचर हे 'अतुल' आहे. अल्प विपाक देणारे 'तुल' आहे, आणि बहु विपाक देणारे 'अतुल' आहे. 'संभवं' म्हणजे जन्माचे कारण असणारे, म्हणजेच संचय करणारे किंवा राशी करणारे. 'भवसंखारं' म्हणजे पुनर्जन्माचा संस्कार. 'अवस्सजि' म्हणजे त्याग केला. 'मुनि' म्हणजे बुद्धमुनी. 'अज्झत्तरतो' म्हणजे स्वतःच्या अंतर्भागात रममाण असणारे. 'समाहितो' म्हणजे उपचार आणि अप्पणा समाधीच्या द्वारे एकाग्र झालेले. 'अभिन्दि कवचमिव' म्हणजे कवचाप्रमाणे भेदून टाकले. 'अत्तसंभवं' म्हणजे स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेले क्लेश. येथे हे सांगितले आहे की – विपाकाच्या अर्थाने 'संभव' आणि भवाच्या निर्मितीच्या अर्थाने 'भवसंस्कार' असे नाव मिळालेल्या, 'तुल' आणि 'अतुल' संज्ञक लौकिक कर्माचा त्यांनी त्याग केला; आणि अंतर्भागात रममाण व समाधिस्थ होऊन, युद्धभूमीवरील महायोद्ध्याने कवचाचा भेद करावा, त्याप्रमाणे स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या क्लेशांचा त्यांनी भेद केला.

---

အထ ဝါ တုလန္တိ တုလေန္တော တီရေန္တော. အတုလဉ္စ သမ္ဘဝန္တိ နိဗ္ဗာနဉ္စေဝ ဘဝဉ္စ. ဘဝသင်္ခါရန္တိ ဘဝဂါမိကမ္မံ. အဝဿဇိ မုနီတိ ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနိစ္စာ, ပဉ္စန္နံ [Pg.286] ခန္ဓာနံ နိရောဓော နိဗ္ဗာနံ နိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ နယေန တုလယန္တော ဗုဒ္ဓမုနိ ဘဝေ အာဒီနဝံ နိဗ္ဗာနေ စာနိသံသံ ဒိသွာ တံ ခန္ဓာနံ မူလဘူတံ ဘဝသင်္ခါရံ ‘‘ကမ္မက္ခယာယ သံဝတ္တတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေန ကမ္မက္ခယကရေန အရိယမဂ္ဂေန အဝဿဇိ. ကထံ? အဇ္ဈတ္တရတော သမာဟိတော အဘိန္ဒိ ကဝစမိဝတ္တသမ္ဘဝံ. သော ဟိ ဝိပဿနာဝသေန အဇ္ဈတ္တရတော, သမထဝသေန သမာဟိတောတိ ဧဝံ ပုဗ္ဗဘာဂတော ပဋ္ဌာယ သမထဝိပဿနာဗလေန ကဝစမိဝ အတ္တဘာဝံ ပရိယောနန္ဓိတွာ ဌိတံ, အတ္တနိ သမ္ဘဝတ္တာ အတ္တသမ္ဘဝန္တိ လဒ္ဓနာမံ သဗ္ဗံ ကိလေသဇာတံ အဘိန္ဒိ. ကိလေသာဘာဝေန စ ကမ္မံ အပ္ပဋိသန္ဓိကတ္တာ အဝဿဋ္ဌံ နာမ ဟောတီတိ ဧဝံ ကိလေသပ္ပဟာနေန ကမ္မံ ဇဟိ. ပဟီနကိလေသဿ ဘယံ နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ အဘီတောဝ အာယုသင်္ခါရံ ဩဿဇိ. အဘီတဘာဝဉာပနတ္ထဉ္စ ဥဒါနံ ဥဒါနေသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

किंवा, 'तुलं' म्हणजे तुलना (मूल्यमापन) करणारे, निश्चित करणारे. 'अतुलं च संभवं' म्हणजे निर्वाण आणि भव (अस्तित्व). 'भवसंखारं' म्हणजे भवाकडे नेणारे कर्म. 'अवस्सजि मुनि' म्हणजे – "पाच स्कंध अनित्य आहेत, पाच स्कंधांचा निरोध म्हणजेच निर्वाण नित्य आहे" इत्यादी पद्धतीने तुलना (विचार) करत, बुद्धमुनींनी भवामधील दोष आणि निर्वाणामधील गुण पाहून, त्या स्कंधांचे मूळ असलेल्या भवसंस्काराचा, "हा कर्माच्या क्षयाला कारणीभूत ठरतो" अशा प्रकारे सांगितलेल्या कर्मक्षय करणाऱ्या आर्यमार्गाने त्याग केला. कसे? 'अज्झत्तरतो समाहितो अभिन्दि कवचमिवत्तसंभवं' (अंतर्भागात रममाण व समाधिस्थ होऊन त्यांनी स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या क्लेशांचा कवचाप्रमाणे भेद केला). ते विपश्यनेच्या द्वारे अंतर्भागात रममाण आणि शमथाच्या द्वारे समाधिस्थ होऊन, अशा प्रकारे पूर्वभागापासूनच शमथ व विपश्यनेच्या बलाने, कवचाप्रमाणे आत्मभावाला (व्यक्तिमत्त्वाला) वेढून राहिलेल्या, स्वतःमध्ये उत्पन्न झाल्यामुळे 'अत्तसंभव' असे नाव मिळालेल्या सर्व क्लेशांचा त्यांनी भेद केला. क्लेशांच्या अभावामुळे कर्म पुनर्जन्म घडवून आणण्यास असमर्थ ठरते, म्हणून त्याला 'त्यागलेले' म्हटले जाते; अशा प्रकारे क्लेशांच्या प्रहाणाने त्यांनी कर्माचा त्याग केला. ज्याचे क्लेश नष्ट झाले आहेत त्याला कोणतीही भीती नसते. म्हणून त्यांनी निर्भयपणेच आयुष्यसंस्काराचा त्याग केला. आणि आपली निर्भयता प्रकट करण्यासाठीच त्यांनी हे उदान (उद्गार) काढले, असे समजावे.

---

စာပါလဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

चापालवर्ग पहिला.

---

၂. ပါသာဒကမ္ပနဝဂ္ဂေါ

२. प्रासादकंपनवर्ग.

---

၁-၂. ပုဗ္ဗသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-२. पूर्वसूत्रादींचे वर्णन.

---

၈၂၃-၈၂၄. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ န စ အတိလီနောတိအာဒီနိ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿန္တိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဆအဘိညာပါဒကာ ဣဒ္ဓိပါဒါ ကထိတာ, တထာ ဒုတိယေ စ.

८२३-८२४. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रातील "न च अतिलीनो" इत्यादी गोष्टी पुढे स्पष्ट होतील. या सूतामध्ये सहा अभिज्ञांचे आधार असणारे इद्धिपाद (ऋद्धिपाद) सांगितले आहेत, आणि त्याचप्रमाणे दुसऱ्या सूत्रातही.

---

၃. ဆန္ဒသမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. छंदसमाधिसूत्राचे वर्णन.

---

၈၂၅. တတိယေ ဆန္ဒန္တိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒံ. နိဿာယာတိ နိဿယံ ကတွာ, အဓိပတိံ ကတွာတိ အတ္ထော. ပဓာနသင်္ခါရာတိ ပဓာနဘူတာ သင်္ခါရာ, စတုကိစ္စသာဓကသမ္မပ္ပဓာနဝီရိယဿေတံ အဓိဝစနံ. ဣတိ အယဉ္စ ဆန္ဒောတိအာဒီသု ဆန္ဒော ဆန္ဒသမာဓိနာ စေဝ ပဓာနသင်္ခါရေဟိ စ, ဆန္ဒသမာဓိ ဆန္ဒေန စေဝ ပဓာနသင်္ခါရေဟိ စ, ပဓာနသင်္ခါရာပိ ဆန္ဒေန စေဝ ဆန္ဒသမာဓိနာ စ သမန္နာဂတာ. တသ္မာ သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မေ ဧကတော ကတွာ အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဆန္ဒသမာဓိပ္ပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတော ဣဒ္ဓိပါဒေါတိ ဝုတ္တံ. ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၄၃၇) ပန ‘‘ယော တထာဘူတဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓော တိအာဒိနာ နယေန [Pg.287] ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတာ သေသအရူပိနော ဓမ္မာ ဣဒ္ဓိပါဒါတိ ဝုတ္တာ.

८२५. तिसऱ्या सूत्रात, 'छन्द' म्हणजे करण्याची इच्छा (कत्तुकम्यताछंद). 'निस्साय' म्हणजे आश्रय करून, किंवा अधिपती (प्रमुख) करून असा अर्थ आहे. 'पधानसंखारा' म्हणजे प्रधान असलेले संस्कार; चार प्रकारच्या कर्तव्यांचे साधन करणाऱ्या सम्यक्प्रधान वीर्याचेच हे नाव आहे. अशा प्रकारे "अयञ्च छन्दो" इत्यादींमध्ये, छंद हा छंदसमाधी आणि प्रधानसंस्कारांनी युक्त असतो; छंदसमाधी ही छंद आणि प्रधानसंस्कारांनी युक्त असते; आणि प्रधानसंस्कार देखील छंद आणि छंदसमाधीने युक्त असतात. म्हणून, त्या सर्व धर्मांना एकत्र करून "भिक्खूंनो, याला छंदसमाधी आणि प्रधानसंस्कारांनी युक्त असलेला इद्धिपाद (ऋद्धिपाद) असे म्हणतात" असे म्हटले आहे. परंतु, इद्धिपादविभंगात (विभंग ४३७) "जो तशा प्रकारचा वेदनास्कंध आहे..." इत्यादी पद्धतीने या धर्मांनी युक्त असलेल्या उर्वरित अरूप धर्मांना 'इद्धिपाद' म्हटले आहे.

---

အပိစ ဣမေပိ တယော ဓမ္မာ ဣဒ္ဓီပိ ဟောန္တိ ဣဒ္ဓိပါဒါပိ. ကထံ? ဆန္ဒဉှိ ဘာဝယတော ဆန္ဒော ဣဒ္ဓိ နာမ ဟောတိ, သမာဓိပ္ပဓာနသင်္ခါရာ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ နာမ. သမာဓိံ ဘာဝေန္တဿ သမာဓိ ဣဒ္ဓိ နာမ ဟောတိ, ဆန္ဒပ္ပဓာနသင်္ခါရာ သမာဓိဒ္ဓိယာ ပါဒေါ နာမ. ပဓာနသင်္ခါရေ ဘာဝေန္တဿ ပဓာနသင်္ခါရာ ဣဒ္ဓိ နာမ ဟောတိ, ဆန္ဒသမာဓိ ပဓာနသင်္ခါရိဒ္ဓိယာ ပါဒေါ နာမ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု ဟိ ဧကသ္မိံ ဣဇ္ဈမာနေ သေသာပိ ဣဇ္ဈန္တိယေဝ.

शिवाय, हे तीन धर्म 'इद्धि' (ऋद्धी) देखील आहेत आणि 'इद्धिपाद' देखील आहेत. ते कसे? छंदाची भावना (विकास) करणाऱ्यासाठी छंद हा 'इद्धि' आहे, आणि समाधी व प्रधानसंस्कार हे 'छंद-इद्धिपाद' आहेत. समाधीची भावना करणाऱ्यासाठी समाधी ही 'इद्धि' आहे, आणि छंद व प्रधानसंस्कार हे 'समाधि-इद्धिपाद' आहेत. प्रधानसंस्कारांची भावना करणाऱ्यासाठी प्रधानसंस्कार हे 'इद्धि' आहेत, आणि छंद व समाधी हे 'प्रधानसंस्कार-इद्धिपाद' आहेत. कारण, संप्रयुक्त (एकत्रित) धर्मांमध्ये एकाची सिद्धी झाली की इतरांचीही सिद्धी होतेच.

---

အပိစ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ပုဗ္ဗဘာဂဝသေနာပိ ဧတေသံ ဣဒ္ဓိပါဒတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဌမဇ္ဈာနဉှိ ဣဒ္ဓိ နာမ, ပဌမဇ္ဈာနဿ ပုဗ္ဗဘာဂပရိကမ္မသမ္ပယုတ္တာ ဆန္ဒာဒယော ဣဒ္ဓိပါဒေါ နာမ. ဧတေနုပါယေန ယာဝ နေဝသညာနာသညာယတနာ, ဣဒ္ဓိဝိဓံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ နယော နေတဗ္ဗော. သေသိဒ္ဓိပါဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

शिवाय, त्या त्या धर्मांच्या पूर्वभागाच्या (प्रारंभिक अवस्थेच्या) दृष्टीनेही त्यांचे 'इद्धिपादत्व' समजून घेतले पाहिजे. कारण, प्रथम ध्यान हे 'इद्धि' आहे, आणि प्रथम ध्यानाच्या पूर्वभाग-परिकर्माशी (तयारीशी) संप्रयुक्त असलेले छंद इत्यादी 'इद्धिपाद' आहेत. याच पद्धतीने नैवसंज्ञानासंज्ञायतनापर्यंत; ऋद्धिविधापासून (विविध ऋद्धींच्या चमत्कारांपासून) सुरू करून दिव्यचक्षू अभिज्ञेपर्यंत; आणि स्रोतापत्तीमार्गापासून सुरू करून अर्हत्तमार्गापर्यंत हाच नियम लावावा. उर्वरित इद्धिपादांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो.

---

ကေစိ ပန ‘‘အနိဗ္ဗတ္တော ဆန္ဒော ဣဒ္ဓိပါဒေါ’’တိ ဝဒန္တိ. ဣဓ တေသံ ဝါဒမဒ္ဒနတ္ထာယ အဘိဓမ္မေ ဥတ္တရစူဠဝါရော နာမ အာဂတော –

परंतु काही लोक म्हणतात की, "अनुत्पन्न (उत्पन्न न झालेला) छंद हा इद्धिपाद आहे." त्यांच्या या मताचे खंडन करण्यासाठी येथे अभिधम्मामध्ये 'उत्तरचूळवार' नावाचा भाग आला आहे –

---

‘‘စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ – ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ, ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒေါ, စိတ္တိဒ္ဓိပါဒေါ, ဝီမံသိဒ္ဓိပါဒေါ. တတ္ထ ကတမော ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ? ဣဓ, ဘိက္ခု, ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ ဈာနံ ဘာဝေတိ နိယျာနိကံ အပစယဂါမိံ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယ ပဌမာယ ဘူမိယာ ပတ္တိယာ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ…ပေ… ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ ဒုက္ခာပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ, ယော တသ္မိံ သမယေ ဆန္ဒော ဆန္ဒိကတာ ကတ္တုကမျတာ ကုသလော ဓမ္မစ္ဆန္ဒော, အယံ ဝုစ္စတိ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ. အဝသေသာ ဓမ္မာ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒသမ္ပယုတ္တာ’’တိ (ဝိဘ. ၄၅၇-၄၅၈).

“चार ऋद्धिपाद आहेत – छंद-ऋद्धिपाद, वीर्य-ऋद्धिपाद, चित्त-ऋद्धिपाद, आणि मीमांसा-ऋद्धिपाद. त्यातील छंद-ऋद्धिपाद कोणता? येथे, भिक्खूहो, ज्या वेळी (भिक्खू) संसारातून मुक्त करणारे (नैर्याणिक), क्लेशांचा क्षय करणारे (अपचयगामी), चुकीच्या दृष्टींचा (दृष्टिगतांचा) नाश करण्यासाठी, पहिल्या भूमीच्या (सोतापत्ती मार्गाच्या) प्राप्तीसाठी, कामांपासून अलिप्त होऊन... पे... पहिल्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो, जे दुःखद प्रतिपदा आणि मंद अभिज्ञा (दुक्खापटिपदं दन्धाभिञ्ञं) युक्त असते; त्या वेळी जो छंद (इच्छा), छंदभाव, करण्याची इच्छा (कर्तुकम्यता), कुशल धर्मच्छंद असतो, त्याला 'छंद-ऋद्धिपाद' असे म्हणतात. उर्वरित धर्म हे छंद-ऋद्धिपादाशी संप्रयुक्त असतात.” (विभङ्ग. ४५७-४५८)

---

ဣမေ ပန လောကုတ္တရဝသေနေဝ အာဂတာ.

परंतु हे (ऋद्धिपाद) केवळ लोकोत्तर (मार्गाच्या) दृष्टीनेच आले आहेत.

---

တတ္ထ ရဋ္ဌပါလတ္ထေရော ဆန္ဒံ ဓုရံ ကတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေသိ. သောဏတ္ထေရော ဝီရိယံ ဓုရံ ကတွာ; သမ္ဘုတတ္ထေရော စိတ္တံ ဓုရံ ကတွာ, အာယသ္မာ မောဃရာဇာ ဝီမံသံ ဓုရံ ကတွာတိ. တတ္ထ ယထာ စတူသု အမစ္စပုတ္တေသု [Pg.288] ဌာနန္တရံ ပတ္ထေတွာ ရာဇာနံ ဥပနိဿာယ ဝိဟရန္တေသု ဧကော ဥပဋ္ဌာနေ ဆန္ဒဇာတော ရညော အဇ္ဈာသယဉ္စ ရုစိဉ္စ ဉတွာ ဒိဝါ စ ရတ္တော စ ဥပဋ္ဌဟန္တော ရာဇာနံ အာရာဓေတွာ ဌာနန္တရံ ပါပုဏိ. ဧဝံ ဆန္ဒဓုရေန လောကုတ္တရဓမ္မနိဗ္ဗတ္တကော ဝေဒိတဗ္ဗော.

त्यामध्ये, राष्ट्रपाल थेरांनी छंदाला (तीव्र इच्छेला) मुख्य (धुरा) करून लोकोत्तर धर्माची उत्पत्ती केली. सोण थेरांनी वीर्याला मुख्य करून; संभूत थेरांनी चित्ताला मुख्य करून, आणि आयुष्यमान मोघराजांनी मीमांसेला मुख्य करून (लोकोत्तर धर्म उत्पन्न केला). त्याविषयी, जसे चार मंत्र्यांचे पुत्र उच्च पदाची इच्छा धरून राजाच्या आश्रयाने राहत असताना, त्यातील एकाने सेवेमध्ये तीव्र इच्छा (छंद) बाळगून, राजाचा अभिप्राय आणि आवड जाणून घेऊन, दिवस-रात्र सेवा करून राजाला संतुष्ट केले आणि उच्च पद प्राप्त केले. त्याचप्रमाणे, छंद-धुरेने लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करणारा (भिक्खू) समजावा.

---

ဧကော ပန – ‘‘ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဥပဋ္ဌာတုံ န သက္ကောမိ, ဥပ္ပန္နေ ကိစ္စေ ပရက္ကမေန အာရာဓေဿာမီ’’တိ ကုပိတေ ပစ္စန္တေ ရညာ ပဟိတော ပရက္ကမေန သတ္တုမဒ္ဒနံ ကတွာ ပါပုဏိ. ယထာ သော, ဧဝံ ဝီရိယဓုရေန လောကုတ္တရဓမ္မနိဗ္ဗတ္တကော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧကော ‘‘ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဥပဋ္ဌာနမ္ပိ ဥရေန သတ္တိသရသမ္ပဋိစ္ဆနမ္ပိ ဘာရောယေဝ, မန္တဗလေန အာရာဓေဿာမီ’’တိ ခတ္တဝိဇ္ဇာယ ကတပရိစယတ္တာ မန္တသံဝိဓာနေန ရာဇာနံ အာရာဓေတွာ ပါပုဏိ. ယထာ သော, ဧဝံ စိတ္တဓုရေန လောကုတ္တရဓမ္မနိဗ္ဗတ္တကော ဝေဒိတဗ္ဗော.

दुसरा एक (अमात्यपुत्र) म्हणाला – 'मी दररोज सेवा करण्यास असमर्थ आहे, परंतु जेव्हा काही कार्य उद्भवेल तेव्हा मी पराक्रमाने राजाला संतुष्ट करीन.' जेव्हा सीमाभागात बंड झाले, तेव्हा राजाने त्याला पाठवले, आणि त्याने आपल्या पराक्रमाने शत्रूचे मर्दन करून उच्च पद प्राप्त केले. जसा तो, त्याचप्रमाणे वीर्य-धुरेने लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करणारा समजावा. तिसरा एक म्हणाला – 'दररोज सेवा करणे आणि छातीवर भाले व बाण झेलणे हा केवळ एक भारच आहे, मी मंत्रबलाने राजाला संतुष्ट करीन.' क्षत्रियविद्येचा (नीतिशास्त्राचा) अभ्यास असल्यामुळे, त्याने मंत्रयोजनेने राजाला संतुष्ट करून पद प्राप्त केले. जसा तो, त्याचप्रमाणे चित्त-धुरेने लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करणारा समजावा.

---

အပရော – ‘‘ကိံ ဣမေဟိ ဥပဋ္ဌာနာဒီဟိ, ရာဇာနော နာမ ဇာတိသမ္ပန္နဿ ဌာနန္တရံ ဒေန္တိ, တာဒိသဿ ဒေန္တော မယှံ ဒဿတီ’’တိ ဇာတိသမ္ပတ္တိမေဝ နိဿာယ ဌာနန္တရံ ပါပုဏိ. ယထာ သော, ဧဝံ သုပရိသုဒ္ဓံ ဝီမံသံ နိဿာယ ဝီမံသဓုရေန လောကုတ္တရဓမ္မနိဗ္ဗတ္တကော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိဝဋ္ဋပါဒကဣဒ္ဓိ ကထိတာ.

चौथा म्हणाला – 'या सेवा इत्यादींचा काय उपयोग? राजे लोक उच्च कुळात जन्मलेल्यालाच उच्च पद देतात, आणि जर ते अशा व्यक्तीला देत असतील तर मलाही नक्कीच देतील.' अशा प्रकारे केवळ आपल्या उच्च कुळकुलीनतेचा आश्रय घेऊन त्याने उच्च पद प्राप्त केले. जसा तो, त्याचप्रमाणे अत्यंत शुद्ध अशा मीमांसेचा आश्रय घेऊन मीमांसा-धुरेने लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करणारा समजावा. या सुत्तात विवर्त-पादक ऋद्धी (लोकोत्तर मार्गाचा पाया असणारी ऋद्धी) सांगितली आहे.

---

၄. မောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. मोग्गllानसुत्तवण्णना (मोग्गल्लान सुत्ताची अट्ठकथा)

---

၈၂၆. စတုတ္ထေ ဥဒ္ဓတာတိ ဥဒ္ဓစ္စပကတိကာ ဝိပ္ဖန္ဒမာနစိတ္တာ. ဥဒ္ဓစ္စေန ဟိ ဧကာရမ္မဏေ စိတ္တံ ဝိပ္ဖန္ဒတိ ဓဇယဋ္ဌိယံ ဝါတေန ပဟတဓဇော ဝိယ. ဥန္နဠာတိ ဥဂ္ဂတနဠာ, ဥဋ္ဌိတတုစ္ဆမာနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စပလာတိ ပတ္တစီဝရမဏ္ဍနာဒိစာပလ္လေန ယုတ္တာ. မုခရာတိ မုခခရာ, ခရဝစနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိကိဏ္ဏဝါစာတိ အသံယတဝစနာ ဒိဝသမ္ပိ နိရတ္ထကဝစနပ္ပလာပိနော. မုဋ္ဌဿတီတိ နဋ္ဌဿတိနော. အသမ္ပဇာနာတိ ပညာရဟိတာ. အသမာဟိတာတိ ဥပစာရပ္ပနာသမာဓိဝိရဟိတာ. ဘန္တစိတ္တာတိ ဥဗ္ဘန္တစိတ္တာ သမာဓိဝိရဟေန လဒ္ဓေါကာသေန ဥဒ္ဓစ္စေန. ပါကတိန္ဒြိယာတိ အသံဝုတိန္ဒြိယာ. ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရန္တိ အာပေါကသိဏံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ပါသာဒပတိဋ္ဌိတံ ပထဝိဘာဂံ ‘‘ဥဒက’’န္တိ အဓိဋ္ဌာယ, ဥဒကပိဋ္ဌေ ဌိတပါသာဒံ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ အင်္ဂုဋ္ဌကေန ပဟရိ. ဂမ္ဘီရနေမောတိ ဂမ္ဘီရအာဝါဋော, ဂမ္ဘီရဘူမိဘာဂံ အနုပဝိဋ္ဌောတိ အတ္ထော[Pg.289]. သုနိခါတောတိ သုဋ္ဌု နိခါတော, ကောဋ္ဋေတွာ သုဋ္ဌု ဌပိတော. ဣဓ အဘိညာပါဒကိဒ္ဓိ ကထိတာ.

८२६. चौथ्या सुत्तात, 'उद्धता' म्हणजे उद्धच्च (औद्धत्य/चंचलता) स्वभावाचे, चंचल चित्त असलेले. कारण उद्धच्चामुळे (चंचलतेमुळे) चित्त एकाच आलंबनावर स्थिर न राहता तडफडते, जसे वाऱ्याने हलणाऱ्या ध्वजस्तंभावरील ध्वजाप्रमाणे. 'उन्नळा' म्हणजे उन्नत नळ (गर्व) केलेले, म्हणजेच ज्यांच्यामध्ये पोकळ मान (अभिमान) उत्पन्न झाला आहे, असे म्हटले आहे. 'चपला' म्हणजे पात्र, चीवर इत्यादी सुशोभित करण्याच्या चंचलतेने युक्त असलेले. 'मुखरा' म्हणजे कठोर मुख असलेले, म्हणजेच कठोर बोलणारे, असे म्हटले आहे. 'विकीर्णवाचा' म्हणजे असंयत बोलणारे, जे दिवसभर निरर्थक बडबड करतात. 'मुट्ठस्सती' म्हणजे नष्ट-स्मृती असलेले. 'असंपजाना' म्हणजे प्रज्ञारहित (विवेकबुद्धी नसलेले). 'असमाहिता' म्हणजे उपचार आणि अप्पना समाधीने रहित असलेले. 'भन्तचित्ता' म्हणजे समाधीच्या अभावामुळे संधी मिळालेल्या उद्धच्चामुळे (चंचलतेमुळे) अत्यंत चंचल चित्त झालेले. 'पाकतइन्द्रिया' म्हणजे असंयत इंद्रिये असलेले. 'इद्धाभिसङ्खारं' म्हणजे आपो-कसिण (जल-कसिण) समाधीत प्रवेश करून, त्यातून उठून, प्रासादाच्या (महालाच्या) पायाभूत असलेल्या पृथ्वीच्या भागाला 'पाणी' असा अधिष्ठान करून, पाण्यावर उभ्या असलेल्या प्रासादाला आकाशात उडवून पायाच्या अंगठ्याने प्रहार केला. 'गम्भीरनेमो' म्हणजे खोल खड्डा असलेला, खोल भूमीच्या भागात प्रवेश केलेला असा अर्थ आहे. 'सुनिखातो' म्हणजे चांगल्या प्रकारे रोवलेला, ठोकून ठोकून चांगल्या प्रकारे स्थापित केलेला. येथे अभिज्ञा-पादक ऋद्धी (अभिज्ञेचा पाया असणारी ऋद्धी) सांगितली आहे.

---

၅. ဥဏ္ဏာဘဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. उण्णाभब्राह्मणसुत्तवण्णना (उण्णाभ ब्राह्मण सुत्ताची अट्ठकथा)

---

၈၂၇. ပဉ္စမေ ဆန္ဒပ္ပဟာနတ္ထန္တိ တဏှာဆန္ဒဿ ပဟာနတ္ထံ. ဣဓာပိ ဝိဝဋ္ဋပါဒကိဒ္ဓိ ကထိတာ.

८२७. पाचव्या सुत्तात, 'छन्दप्पहानत्थं' म्हणजे तृष्णारूपी छंदाचा प्रहाण (नाश) करण्यासाठी. येथेही विवर्त-पादक ऋद्धी सांगितली आहे.

---

၉. ဣဒ္ဓါဒိဒေသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. इद्धादिदेसनासुत्तवण्णना (इद्धादि देसना सुत्ताची अट्ठकथा)

---

၈၃၁. နဝမေ ယော သော ဘိက္ခဝေ မဂ္ဂေါတိ အဘိညာပါဒကံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ အဓိပ္ပေတံ.

८३१. नवव्या सुत्तात, 'यो सो भिक्खवे मग्गो' या वाक्यात अभिज्ञेचा पाया असणारे चौथे ध्यान अभिप्रेत आहे.

---

၁၀. ဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. विभङ्गसुत्तवण्णना (विभंग सुत्ताची अट्ठकथा)

---

၈၃၂. ဒသမေ ကောသဇ္ဇသဟဂတောတိ ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော နိသီဒတိ. အထဿ စိတ္တေ လီနာကာရော ဩက္ကမတိ, သော ‘‘လီနာကာရော မေ ဩက္ကန္တော’’တိ ဉတွာ အပါယဘယေန စိတ္တံ တဇ္ဇေတွာ ပုန ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ. အထဿ ပုန လီနာကာရော ဩက္ကမတိ. သော ပုန အပါယဘယေန စိတ္တံ တဇ္ဇေတွာ ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတီတိ ဧဝမဿ ကောသဇ္ဇေန ဝေါကိဏ္ဏတ္တာ ဆန္ဒော ကောသဇ္ဇသဟဂတော နာမ ဟောတိ. ကောသဇ္ဇသမ္ပယုတ္တောတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ.

८३२. दहाव्या सुत्तात, 'कोसज्जसहगतो' (आळसाने युक्त) म्हणजे: येथे भिक्खू छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) मनसिकार करत बसतो. तेव्हा त्याच्या चित्तात लीनाकार (आळस/शिथिलता) प्रवेश करतो. तो 'माझ्या चित्तात लीनाकार प्रवेशला आहे' असे जाणून, अपायाच्या (दुर्गतीच्या) भयाने चित्ताला ताकीद देऊन (धमकावून) पुन्हा छंद उत्पन्न करतो आणि कम्मट्ठानाचे मनसिकार करतो. तेव्हा त्याला पुन्हा लीनाकार ग्रासतो. तो पुन्हा अपायभयाने चित्ताला ताकीद देऊन छंद उत्पन्न करतो आणि कम्मट्ठानाचे मनसिकार करतो. अशा प्रकारे, आळसाने (कोसज्जाने) मिश्रित असल्यामुळे त्याचा छंद 'कोसज्जसहगत' (आळसयुक्त छंद) म्हटला जातो. 'कोसज्जसम्पयुत्तो' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे.

---

ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတောတိ ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော နိသီဒတိ. အထဿ စိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စေ ပတတိ. သော ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃဂုဏေ အာဝဇ္ဇေတွာ စိတ္တံ ဟာသေတွာ တောသေတွာ ကမ္မနိယံ ကတွာ ပုန ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ. အထဿ ပုန စိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စေ ပတတိ. သော ပုန ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃဂုဏေ အာဝဇ္ဇေတွာ စိတ္တံ ဟာသေတွာ တောသေတွာ ကမ္မနိယံ ကတွာ ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတီတိ ဧဝမဿ ဥဒ္ဓစ္စေန ဝေါကိဏ္ဏတ္တာ ဆန္ဒော ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော နာမ ဟောတိ.

‘उद्धच्चसहगतो’ (चंचलतेने युक्त) म्हणजे: येथे भिक्खू छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचे मनसिकार करत बसतो. तेव्हा त्याचे चित्त उद्धच्चात (चंचलतेत) पडते. तो बुद्ध, धम्म आणि संघाच्या गुणांचे स्मरण करून, चित्ताला प्रफुल्लित व संतुष्ट करून, त्याला कम्मट्ठानासाठी कर्मक्षम (कर्मण्य) बनवतो आणि पुन्हा छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचे मनसिकार करतो. तेव्हा त्याचे चित्त पुन्हा उद्धच्चात पडते. तो पुन्हा बुद्ध, धम्म आणि संघाच्या गुणांचे स्मरण करून, चित्ताला प्रफुल्लित व संतुष्ट करून, कर्मक्षम बनवून, छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचे मनसिकार करतो. अशा प्रकारे, उद्धच्चाने (चंचलतेने) मिश्रित असल्यामुळे त्याचा छंद 'उद्धच्चसहगत' (चंचलतायुक्त छंद) म्हटला जातो.

---

ထိနမိဒ္ဓသဟဂတောတိ ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော နိသီဒတိ. အထဿ ထိနမိဒ္ဓံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော ‘‘ဥပ္ပန္နံ မေ ထိနမိဒ္ဓ’’န္တိ ဉတွာ ဥဒကေန မုခံ ပုဉ္ဆိတွာ, ကဏ္ဏေ အာကဍ္ဎိတွာ ပဂုဏံ ဓမ္မံ သဇ္ဈာယိတွာ ဒိဝါ ဂဟိတံ ဝါ အာလောကသညံ မနသိကရိတွာ ထိနမိဒ္ဓံ ဝိနောဒေတွာ [Pg.290] ပုန ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ. အထဿ ပုန ထိနမိဒ္ဓံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော ဝုတ္တနယေနေဝ ပုန ထိနမိဒ္ဓံ ဝိနောဒေတွာ ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတီတိ ဧဝမဿ ထိနမိဒ္ဓေန ဝေါကိဏ္ဏတ္တာ ဆန္ဒော ထိနမိဒ္ဓသဟဂတော နာမ ဟောတိ.

‘थीनमिद्धसहगतो’ (स्त्यान-मिद्धयुक्त / आळस व ग्लानीने युक्त) म्हणजे: येथे भिक्खू छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचे मनसिकार करत बसतो. तेव्हा त्याला थीनमिद्ध (आळस व ग्लानी) उत्पन्न होते. तो 'मला थीनमिद्ध उत्पन्न झाले आहे' असे जाणून, पाण्याने तोंड धुवून, कान ओढून, पाठांतर असलेला धम्म (ग्रंथ) सज्झाय (सज्झायन/पठण) करून, दिवसा घेतलेल्या आलोकसंज्ञेचे (प्रकाशाच्या कल्पनेचे) मनसिकार करून, थीनमिद्ध दूर करतो आणि पुन्हा छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचे मनसिकार करतो. तेव्हा त्याला पुन्हा थीनमिद्ध उत्पन्न होते. तो पूर्वोक्त पद्धतीनेच पुन्हा थीनमिद्ध दूर करून, छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचे मनसिकार करतो. अशा प्रकारे, थीनमिद्धाने मिश्रित असल्यामुळे त्याचा छंद 'थीनमिद्धसहगत' (स्त्यान-मिद्धयुक्त छंद) म्हटला जातो.

---

အနုဝိက္ခိတ္တောတိ ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော နိသီဒတိ. အထဿ ကာမဂုဏာရမ္မဏေ စိတ္တံ ဝိက္ခိပတိ. သော ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခိတ္တံ မေ စိတ္တ’’န္တိ ဉတွာ အနမတဂ္ဂ (သံ. နိ. ၂.၁၂၄-၁၂၅) ဒေဝဒူတ- (မ. နိ. ၃.၂၆၁) စေလောပမ (သံ. နိ. ၅.၁၁၀၄) အနာဂတဘယသုတ္တာဒီနိ (အ. နိ. ၅.၇၇) အာဝဇ္ဇေန္တော သုတ္တဒဏ္ဍေန စိတ္တံ တဇ္ဇေတွာ ကမ္မနိယံ ကတွာ ပုန ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ. အထဿ ပုန စိတ္တံ ဝိက္ခိပတိ. သော ပုန သုတ္တဒဏ္ဍေန စိတ္တံ ကမ္မနိယံ ကတွာ ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတီတိ ဧဝမဿ ကာမဝိတက္ကဝေါကိဏ္ဏတ္တာ ဆန္ဒော ဗဟိဒ္ဓါ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ အာရဗ္ဘ အနုဝိက္ခိတ္တော အနုဝိသဋော ဟောတိ.

‘अनुविक्खित्त’ (विक्षिप्त) म्हणजे काय? या शासनात भिक्खू छंद (उत्साह) उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) मनन (मनसिकार) करत बसतो. तेव्हा त्याचे चित्त कामगुणांच्या आलंबनामध्ये विक्षिप्त होते. तो 'माझे चित्त बाहेर विक्षिप्त झाले आहे' असे जाणून, अनमतग्गसुत्त, देवदूतसुत्त, सेलोपमसुत्त, अनागतभयसुत्त इत्यादी सूत्रांचे चिंतन करत, सुत्त-दंडाने (सूत्रांच्या उपदेशरूपी दंडाने) चित्ताला ताकीद देऊन, त्याला कर्मक्षम बनवून पुन्हा छंद उत्पन्न करतो आणि कम्मट्ठानाचा मनसिकार करतो. पुन्हा त्याचे चित्त विक्षिप्त होते. तो पुन्हा सुत्त-दंडाने चित्ताला कर्मक्षम करून, छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचा मनसिकार करतो. अशा प्रकारे, कामवितर्कांनी मिश्रित असल्यामुळे त्याचा छंद बाहेर पाच कामगुणांना आलंबन करून अनुविक्षिप्त (पुन्हा पुन्हा विक्षिप्त) आणि अनुविसृत (पुन्हा पुन्हा पसरलेला) होतो.

---

ယထာ ပုရေ တထာ ပစ္ဆာတိ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေနပိ ဒေသနာဝသေနပိ ပုရိမပစ္ဆိမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကထံ? ကမ္မဋ္ဌာနေ တာဝ ကမ္မဋ္ဌာနဿ အဘိနိဝေသော ပုရေ နာမ, အရဟတ္တံ ပစ္ဆာ နာမ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု မူလကမ္မဋ္ဌာနေ အဘိနိဝိသိတွာ အတိလီနာဒီသု စတူသု ဌာနေသု စိတ္တဿ ဩက္ကမနံ ပဋိသေဓေတွာ, ဒုဋ္ဌဂေါဏေ ယောဇေတွာ သာရေန္တော ဝိယ စတုရဿဃဋိကံ ဩတာရေန္တော ဝိယ စတုန္နံ ဌာနာနံ ဧကဋ္ဌာနေပိ အသဇ္ဇန္တော သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. အယမ္ပိ ယထာ ပုရေ တထာ ပစ္ဆာ ဝိဟရတိ နာမ. အယံ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေန ပုရိမပစ္ဆိမတာ. ဒေသနာဝသေန ပန ကေသာ ပုရေ နာမ, မတ္ထလုင်္ဂံ ပစ္ဆာ နာမ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ကေသေသု အဘိနိဝိသိတွာ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝသေန ကေသာဒယော ပရိဂ္ဂဏှန္တော စတူသု ဌာနေသု အသဇ္ဇန္တော ယာဝ မတ္ထလုင်္ဂါ ဘာဝနံ ပါပေတိ, အယမ္ပိ ယထာ ပုရေ တထာ ပစ္ဆာ ဝိဟရတိ နာမ. ဧဝံ ဒေသနာဝသေန ပုရိမပစ္ဆိမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာ ပစ္ဆာ တထာ ပုရေတိ ဣဒံ ပုရိမဿေဝ ဝေဝစနံ.

‘जसे आधी तसे नंतर’ (यथा पुरे तथा पच्छा) यामध्ये कम्मट्ठानाच्या (कर्मस्थानाच्या) दृष्टीने आणि देशनेच्या दृष्टीने पूर्व-अपरता (आधी आणि नंतर असणे) जाणून घ्यावी. कसे? कम्मट्ठानाच्या बाबतीत, कम्मट्ठानात चित्त एकाग्र करणे म्हणजे ‘आधी’ (पुरे) आणि अरहत्त (अर्हत्त्व) म्हणजे ‘नंतर’ (पच्छा). त्यामध्ये जो भिक्खू आपल्या मूळ कम्मट्ठानात चित्त एकाग्र करून, अतिलीन इत्यादी चार स्थानांमध्ये चित्ताचे जाणे रोखून, उनाड बैलांना जुंपून गाडी हाकणाऱ्या सारथ्याप्रमाणे किंवा चौकोनी वज्र खाली उतरवणाऱ्याप्रमाणे, चार स्थानांपैकी एकाही स्थानात न अडकता, संस्कारांचे परीक्षण (संमसन) करून अरहत्तपद प्राप्त करतो. हा भिक्खू देखील ‘जसा आधी तसे नंतर विहरतो’ असे म्हटले जाते. ही कम्मट्ठानाच्या दृष्टीने पूर्व-अपरता आहे. देशनेच्या दृष्टीने मात्र, केस (केसा) म्हणजे ‘आधी’ आणि मेंदू (मत्थलुंग) म्हणजे ‘नंतर’. त्यामध्ये जो भिक्खू केसांवर चित्त एकाग्र करून, रंग, आकार इत्यादींच्या द्वारे केसादींचे ग्रहण करतो आणि चार स्थानांमध्ये न अडकता मेंदूपर्यंत भावनेला पोहोचवतो, हा देखील ‘जसा आधी तसे नंतर विहरतो’ असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे देशनेच्या दृष्टीने पूर्व-अपरता जाणून घ्यावी. ‘जसे नंतर तसे आधी’ (यथा पच्छा तथा पुरे) हा आधीच्याच वाक्याचा समानार्थी शब्द आहे.

---

ယထာ အဓော တထာ ဥဒ္ဓန္တိ ဣဒံ သရီရဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဥဒ္ဓံ ပါဒတလာ အဓော ကေသမတ္ထကာ’’တိ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ပါဒတလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ကေသမတ္ထကာ ဒွတ္တိံသာကာရဝသေန ဝါ ပါဒင်္ဂုလိအဂ္ဂပဗ္ဗဋ္ဌိတော ယာဝ သီသကဋာဟံ, သီသကဋာဟတော ယာဝ ပါဒင်္ဂုလီနံ အဂ္ဂပဗ္ဗဋ္ဌီနိ[Pg.291], တာဝ အဋ္ဌိဝသေန ဝါ ဘာဝနံ ပါပေတိ စတူသု ဌာနေသု ဧကဋ္ဌာနေပိ အသဇ္ဇန္တော. အယံ ယထာ ဥဒ္ဓံ တထာ အဓော, ယထာ အဓော တထာ ဥဒ္ဓံ ဝိဟရတိ နာမ.

‘जसे खाली तसे वर’ (यथा अधो तथा उद्धं) हे शरीराच्या दृष्टीने जाणून घ्यावे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘पावलांच्या तळव्यापासून वर आणि केसांच्या टोकापासून खाली’. त्यामध्ये जो भिक्खू पावलांच्या तळव्यापासून सुरू करून केसांच्या टोकापर्यंत बत्तीस प्रकारच्या अवयवांच्या (द्वत्तिंसाकार) दृष्टीने, किंवा पायाच्या बोटांच्या टोकांच्या हाडांपासून डोक्याच्या कवटीपर्यंत आणि डोक्याच्या कवटीपासून पायाच्या बोटांच्या टोकांच्या हाडांपर्यंत, हाडांच्या दृष्टीने, चार स्थानांपैकी एकाही स्थानात न अडकता भावनेला पोहोचवतो, तो ‘जसे वर तसे खाली, जसे खाली तसे वर विहरतो’ असे म्हटले जाते.

---

ယေဟိ အာကာရေဟီတိ ယေဟိ ကောဋ္ဌာသေဟိ. ယေဟိ လိင်္ဂေဟီတိ ယေဟိ သဏ္ဌာနေဟိ. ယေဟိ နိမိတ္တေဟီတိ ယေဟိ ဥပဋ္ဌာနေဟိ. အာလောကသညာ သုဂ္ဂဟိတာ ဟောတီတိ ယော ဘိက္ခု အင်္ဂဏေ နိသီဒိတွာ အာလောကသညံ မနသိ ကရောတိ, ကာလေန နိမီလေတိ, ကာလေန ဥမ္မီလေတိ. အထဿ ယဒါ နိမီလေန္တဿာပိ ဥမ္မီလေတွာ ဩလောကေန္တဿ ဝိယ ဧကသဒိသမေဝ ဥပဋ္ဌာတိ, တဒါ အာလောကသညာ ဇာတာ နာမ ဟောတိ. ‘‘ဒိဝါသညာ’’တိပိ တဿေဝ နာမံ. သာ စ ပန ရတ္တိံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သုဂ္ဂဟိတာ နာမ ဟောတိ. သွာဓိဋ္ဌိတာတိပိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. သုဋ္ဌု အဓိဋ္ဌိတာ သုဋ္ဌု ဌပိတာ သွာဓိဋ္ဌိတာ နာမ ဝုစ္စတိ. သာ အတ္ထတော သုဂ္ဂဟိတာယေဝ. ယော ဝါ အာလောကေန ထိနမိဒ္ဓံ ဝိနောဒေတွာ ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ, တဿ ဒိဝါပိ အာလောကသညာ သုဂ္ဂဟိတာ သွာဓိဋ္ဌိတာ နာမ. ရတ္တိ ဝါ ဟောတု ဒိဝါ ဝါ ယေန အာလောကေန ထိနမိဒ္ဓံ ဝိနောဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ, တသ္မိံ ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနေ အာလောကေ ဥပ္ပန္နာ သညာ သုဂ္ဂဟိတာယေဝ နာမ. ဝီရိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဆန္နံ အဘိညာနံ ပါဒကိဒ္ဓိ ကထိတာ.

‘ज्या आकारांनी’ (येहि आकारेहि) म्हणजे ज्या भागांनी (कोठ्ठासांनी). ‘ज्या लिंगांनी’ (येहि लिंगेहि) म्हणजे ज्या आकारांनी (संस्थानांनी). ‘ज्या निमित्तांनी’ (येहि निमित्तेहि) म्हणजे ज्या प्रकट होणाऱ्या चिन्हांनी (उपस्थानांनी). ‘आलोकसंज्ञा चांगल्या प्रकारे ग्रहण केली आहे’ (आलोकसञ्ञा सुग्गहिता होति) म्हणजे जो भिक्खू अंगणात बसून आलोकसंज्ञेचा (प्रकाशाच्या संज्ञेचा) मनसिकार करतो, वेळोवेळी डोळे मिटतो आणि वेळोवेळी डोळे उघडतो. त्यानंतर जेव्हा डोळे मिटलेले असतानाही डोळे उघडून पाहिल्यासारखाच एकसारखा प्रकाश प्रकट होतो, तेव्हा ‘आलोकसंज्ञा उत्पन्न झाली’ असे म्हटले जाते. ‘दिवा-संज्ञा’ (दिवासञ्ञा) हे देखील त्याचेच नाव आहे. आणि ती रात्रीच्या वेळी देखील उत्पन्न झाली तर ‘चांगल्या प्रकारे ग्रहण केली’ असे म्हटले जाते. ‘स्वाधिष्ठित’ (स्वाधिट्ठिता) हा देखील त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. चांगल्या प्रकारे अधिष्ठित केलेली, चांगल्या प्रकारे स्थापित केलेली ती ‘स्वाधिष्ठित’ म्हटली जाते. ती अर्थाच्या दृष्टीने ‘चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेलीच’ असते. किंवा जो प्रकाशाच्या साहाय्याने थिनमिद्ध (आळस आणि डुलकी) दूर करून, छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचा मनसिकार करतो, त्याच्यासाठी दिवसा देखील आलोकसंज्ञा चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेली आणि स्वाधिष्ठित असते. रात्र असो वा दिवस, ज्या प्रकाशाने थिनमिद्ध दूर करून कम्मट्ठानाचा मनसिकार केला जातो, त्या थिनमिद्ध दूर करणाऱ्या प्रकाशात उत्पन्न झालेली संज्ञा ‘चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेलीच’ असते. वीर्य (प्रयत्न) इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम लावावा. या सुत्तात सहा अभिज्ञांची पादक-इद्धी (पायाभूत ऋद्धी) सांगितली आहे.

---

ပါသာဒကမ္ပနဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

दुसरा पासादकंपन वर्ग समाप्त.

---

၃. အယောဂုဠဝဂ္ဂေါ

३. अयोगुळ वर्ग

---

၂. အယောဂုဠသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. अयोगुळ सुत्त वर्णन

---

၈၃၄. တတိယဝဂ္ဂဿ ဒုတိယေ ဣမိနာ စာတုမဟာဘူတိကေနာတိ ဣမိနာ စတုမဟာဘူတမယေန ဧဝံ ဘာရိကေန ဂရုကေန သမာနေနာပိ. ဩမာတီတိ ပဟောတိ သက္ကောတိ, ဣဒံ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ အသမ္ဘိန္နပဒံ. ကာယမ္ပိ စိတ္တေ သမောဒဟတီတိ ကာယံ ဂဟေတွာ စိတ္တေ အာရောပေတိ, စိတ္တသန္နိဿိတံ ကရောတိ, စိတ္တဂတိယာ ပေသေတိ. စိတ္တံ နာမ မဟဂ္ဂတစိတ္တံ, စိတ္တဂတိဂမနံ လဟုကံ ဟောတိ. စိတ္တမ္ပိ ကာယေ သမောဒဟတီတိ စိတ္တံ ဂဟေတွာ [Pg.292] ကာယေ အာရောပေတိ, ကာယသန္နိဿိတံ ကရောတိ, ကာယဂတိယာ ပေသေတိ, ကာယော နာမ ကရဇကာယော, ကာယဂတိဂမနံ ဒန္ဓံ ဟောတိ. သုခသညဉ္စ လဟုသညဉ္စာတိ အဘိညာစိတ္တသဟဇာတသညာ. သာ ဟိ သန္တသုခသမန္နာဂတတ္တာ သုခသညာ နာမ ဟောတိ, ကိလေသဒန္ဓာယိတတ္တဿ စ အဘာဝါ လဟုသညာ နာမ.

८३४. तिसऱ्या वर्गाच्या दुसऱ्या सुत्तात— ‘या चार महाभूतांनी बनलेल्या’ (इमिना चातुमहाभूतिकेन) म्हणजे या चार महाभूतांनी बनलेल्या, अशा प्रकारे जड आणि वजनदार असूनही. ‘ओमाति’ म्हणजे समर्थ असणे, शक्य असणे; हे त्रिपिटकातील बुद्धवचनात न मिसळलेले (असंभिन्न) पद आहे. ‘काया देखील चित्तात समाविष्ट करतो’ (कायम्पि चित्ते समोदहति) म्हणजे काया घेऊन चित्तावर आरूढ करतो, चित्ताश्रित करतो, चित्ताच्या गतीने पाठवतो. चित्त म्हणजे महग्गत चित्त; चित्ताच्या गतीने जाणे हलके (जलद) असते. ‘चित्त देखील कायेत समाविष्ट करतो’ (चित्तम्पि काये समोदहति) म्हणजे चित्त घेऊन कायेवर आरूढ करतो, कायाश्रित करतो, कायेच्या गतीने पाठवतो. काया म्हणजे करजकाया (भौतिक शरीर); कायेच्या गतीने जाणे मंद (हळूवार) असते. ‘सुखसंज्ञा आणि लघुसंज्ञा’ (सुखसञ्ञञ्च लहुसञ्ञञ्च) म्हणजे अभिज्ञा-चित्तासोबत उत्पन्न झालेली संज्ञा. कारण ती शांत सुखाने युक्त असल्यामुळे ‘सुखसंज्ञा’ म्हटली जाते, आणि क्लेशांमुळे होणाऱ्या मंदतेचा अभाव असल्यामुळे ‘लघुसंज्ञा’ म्हटली जाते.

---

အယောဂုဠော ဒိဝသံ သန္တတ္တော လဟုတရော စေဝ ဟောတီတိ သော ဟိ ဒွီဟိ တီဟိ ဇနေဟိ ဥက္ခိပိတွာ ကမ္မာရုဒ္ဓနေ ပက္ခိတ္တောပိ ဒိဝသံ ပစ္စမာနော ဝိဝရာနုပဝိဋ္ဌေန တေဇေန စေဝ ဝါယေန စ ဝါယောသဟဂတော စ ဥသ္မာသဟဂတော စ တေဇောသဟဂတော စ ဟုတွာ ဧဝံ လဟုကော ဟောတိ, ယထာ နံ ကမ္မာရော မဟာသဏ္ဍာသေန ဂဟေတွာ ဧကတော ပရိဝတ္တေတိ ဥက္ခိပတိ ဗဟိ နီဟရတိ. ဧဝံ ပန မုဒု စ ဟောတိ ကမ္မနိယော စ. ယထာ နံ သော ခဏ္ဍံ ခဏ္ဍံ ဝိစ္ဆိန္ဒတိ, ကူဋေန ဟနန္တော ဒီဃစတုရဿာဒိဘေဒံ ကရောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ ကထိတာ.

‘दिवसभर तापलेला लोखंडाचा गोळा अत्यंत हलका होतो’ (अयोगुळो दिवसं सन्तत्तो लहुतरो चेव होति) म्हणजे तो लोखंडाचा गोळा दोन-तीन माणसांनी उचलून लोहाराच्या भट्टीत टाकला असता, दिवसभर तापत राहिल्याने, छिद्रांमधून प्रवेश केलेल्या तेज आणि वायूमुळे, वायूने युक्त, उष्णतेने युक्त आणि तेजाने युक्त होऊन इतका हलका होतो की, लोहार त्याला मोठ्या सांडशीने पकडून एका बाजूला वळवू शकतो, उचलू शकतो आणि बाहेर काढू शकतो. अशा प्रकारे तो मऊ आणि कार्यक्षम (घडवण्यायोग्य) होतो, ज्यायोगे तो लोहार त्याचे तुकडे-तुकडे करू शकतो, हातोड्याने ठोकून त्याला लांब, चौकोनी इत्यादी आकार देऊ शकतो. या सुत्तात विकुब्बन-इद्धी (विविध रूपे धारण करण्याची ऋद्धी) सांगितली आहे.

---

၃-၁၀. ဘိက္ခုသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

३-१०. भिक्खू सुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

၈၃၅-၈၄၂. တတိယေ ဝိဝဋ္ဋပါဒကိဒ္ဓိ ကထိတာ, တထာ စတုတ္ထေ. အပိစ ဒွေ ဖလာနိ အာဒိံ ကတွာ ဟေဋ္ဌာ မိဿကိဒ္ဓိပါဒါ ကထိတာ, သတ္တသု ဖလေသု ပုဗ္ဗဘာဂါ. သတ္တမာဒီနိ စတ္တာရိ ဟေဋ္ဌာ ကထိတနယာနေဝ.

८३५-८४२. तिसऱ्या सुत्तात विवट्ट-पादक-इद्धी (विवर्त पायाभूत ऋद्धी) सांगितली आहे, तसेच चौथ्या सुत्तातही. शिवाय, ‘द्वे फलानि’ सुत्ताला आरंभ करून खाली मिश्रक-इद्धिपाद सांगितले आहेत, जे सात फलांमध्ये पूर्वभाग (पुब्बभाग) आहेत. सातव्या सुत्तापासून सुरू होणारी चार सुत्ते खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहेत.

---

၁၁-၁၂. မောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

११-१२. मोग्गल्लान सुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

၈၄၃-၈၄၄. ဧကာဒသမဒွါဒသမေသု ဆ အဘိညာ ကထိတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

८४३-८४४. अकराव्या आणि बाराव्या सुत्तात सहा अभिज्ञा सांगितल्या आहेत. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

इद्धिपाद संयुत्त वर्णन समाप्त.

---

၈. အနုရုဒ္ဓသံယုတ္တံ

८. अनुरुद्ध संयुत्त

---

၁. ရဟောဂတဝဂ္ဂေါ

१. रहोगत वर्ग

---

၁-၂. ပဌမရဟောဂတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-२. प्रथम रहोगत सुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

၈၉၉-၉၀၀. အနုရုဒ္ဓသံယုတ္တဿ [Pg.293] ပဌမေ အာရဒ္ဓါတိ ပရိပုဏ္ဏာ. သင်္ခေပတော ပနေတ္ထ ဆတ္တိံသာယ ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဝိပဿနာ ကထိတာ, ဒုတိယေ ဒွါဒသသု ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဝိပဿနာ ကထိတာ.

८९९-९००. अनुरुद्धसंयुत्ताच्या पहिल्या सुत्तात 'आरद्धा' म्हणजे परिपूर्ण (पूर्ण झालेले). थोडक्यात सांगायचे तर, येथे छत्तीस स्थानांमध्ये अरहंतपद प्राप्त करून देऊन विपस्सना सांगितली आहे; दुसऱ्या सुत्तात बारा स्थानांमध्ये अरहंतपद प्राप्त करून देऊन विपस्सना सांगितली आहे.

---

၃. သုတနုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. सुतनुसुत्तवण्णना

---

၉၀၁. တတိယေ မဟာဘိညတန္တိ ဆအဘိညာဘာဝံ. ဟီနံ ဓမ္မန္တိအာဒီသု ဣမာယ ပါဠိယာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော –

९०१. तिसऱ्या सुत्तात 'महाभिञ्ञातं' म्हणजे सहा अभिञ्ञा (अभिज्ञा) असण्याची अवस्था. 'हीनं धम्मं' इत्यादींमध्ये या पाळीच्या (पाठाच्या) आधारे अर्थ समजून घ्यावा –

---

‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ဟီနာ? ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ, ဣမေ ဓမ္မာ ဟီနာ. ကတမေ ဓမ္မာ မဇ္ဈိမာ? တီသု ဘူမီသု ကုသလံ, တီသု ဘူမီသု ဝိပါကော, တီသု ဘူမီသု ကိရိယာဗျာကတံ သဗ္ဗဉ္စ ရူပံ, ဣမေ ဓမ္မာ မဇ္ဈိမာ. ကတမေ ဓမ္မာ ပဏီတာ? စတ္တာရော မဂ္ဂါ အပရိယာပန္နာ, စတ္တာရိ စ သာမညဖလာနိ နိဗ္ဗာနဉ္စ, ဣမေ ဓမ္မာ ပဏီတာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၄၂၃-၁၄၂၅).

“हीन धम्म कोणते आहेत? बारा अकुशल चित्तोत्पाद (अकुशल चित्ताचे उत्पन्न होणे), हे धम्म हीन आहेत. मध्यम धम्म कोणते आहेत? तीन भूमींमधील कुशल, तीन भूमींमधील विपाक, three भूमींमधील क्रिया-अव्याकृत आणि सर्व रूप, हे धम्म मध्यम आहेत. प्रणीत (उत्कृष्ट) धम्म कोणते आहेत? अपरियापन्न (लोकोत्तर) चार मार्ग, चार सामञ्ञफल (श्रामण्यफळे) आणि निब्बान, हे धम्म प्रणीत आहेत.” (ध. सं. १४२३-१४२५).

---

၄-၇. ပဌမကဏ္ဍကီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

४-७. पठमकण्डकीसुत्त-आदींचे स्पष्टीकरण

---

၉၀၂-၉၀၅. စတုတ္ထေ ကဏ္ဍကီဝနေတိ မဟာကရမန္ဒဝနေ. ဆဋ္ဌေ သဟဿံ လောကန္တိ ဣမိနာ ထေရဿ သတတ ဝိဟာရော ဒဿိတော. ထေရော ဟိ ပါတောဝ မုခံ ဓောဝိတွာ အတီတာနာဂတေ ကပ္ပသဟဿံ အနုဿရတိ. ပစ္စုပ္ပန္နေ ပန ဒသစက္ကဝါဠသဟဿံ ဧကာဝဇ္ဇနဿ အာပါထမာဂစ္ဆတိ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

९०२-९०५. चौथ्या सुत्तात 'कण्डकीवने' म्हणजे मोठ्या करमंदाच्या वनात (करवंदाच्या वनात). सहाव्या सुत्तात 'सहस्सं लोकं' या शब्दांद्वारे थेरांचा सततचा विहार (नेहमी राहण्याची अवस्था) दर्शविला आहे. कारण थेर सकाळीच मुखप्रक्षालन करून भूतकाळ व भविष्यकाळातील एक हजार कप्पांचे (कल्पांचे) स्मरण करतात. वर्तमानकाळात मात्र, दहा हजार चक्रवाळ त्यांच्या एकाच आवर्तनात (चित्ताच्या एकाच आवर्जनात) स्पष्टपणे समोर येतात. सातवे सुत्त अगदी स्पष्टच आहे.

---

၈. သလဠာဂါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. सलळागारसुत्तवण्णना

---

၉၀၆. အဋ္ဌမေ သလဠာဂါရေတိ သလဠရုက္ခမယာယ ပဏ္ဏသာလာယ, သလဠရုက္ခဿ ဝါ ဒွါရေ ဌိတတ္တာ ဧဝံနာမကေ အဂါရေ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိပဿနာယ သဒ္ဓိံ ဝိပဿကပုဂ္ဂလော ကထိတော.

९०६. आठव्या सुत्तात 'सलळागारे' म्हणजे देवदारूच्या (सरळ/पाईनच्या) लाकडापासून बनवलेल्या पर्णकुटीत, किंवा देवदारूच्या वृक्षाच्या दाराजवळ असल्यामुळे या नावाच्या विहारात. या सुत्तात विपस्सनेसोबतच विपस्सना करणाऱ्या पुग्गलाविषयी (व्यक्तीविषयी) सांगितले आहे.

---

၉. အမ္ဗပါလိဝနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. अम्बपालिवनसुत्तवण्णना

---

၉၀၇. နဝမေ [Pg.294] အာသဘိံ ဝါစန္တိ အတ္တနော အရဟတ္တဘာဝဒီပကံ ဥတ္တမဝါစံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

९०७. नवव्या सुत्तात 'आसभिं वाचं' म्हणजे स्वतःच्या अरहंतपदाला प्रकट करणारी उत्तम वाणी. उर्वरित सर्व भागाचा अर्थ सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

ရဟောဂတဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

रहुगतवग्गो पठमो.

---

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

२. दुतियवग्गवण्णना

---

၉၀၉-၉၂၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေ ဌာနဉ္စ ဌာနတောတိအာဒီဟိ ထေရော ဒသဗလဉာဏံ ပဋိဇာနာတိ. ကိမ္ပနေတံ သာဝကာနံ ဟောတီတိ? ဧကဒေသေန ဟောတိ, သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံ ပနေတံ နိပ္ပဒေသံ သဗ္ဗာကာရပရိပူရန္တိ.

९०९-९२२. दुसऱ्या वर्गात 'ठाणञ्च ठाणतो' इत्यादी पाठांद्वारे थेरांनी दसबलञाण (दशबलज्ञान) स्वीकारले आहे (घोषित केले आहे). 'पण हे सावकांना (श्रावकांना) प्राप्त होते का?' असे विचारल्यास, अंशतः (काही प्रमाणात) सावकांनाही त्यांच्या प्रणिधानाच्या (संकल्पाच्या) अनुरूप प्राप्त होते; परंतु सब्बञ्ञू बुद्धांचे (सर्वज्ञ बुद्धांचे) हे दसबलञाण अनंत विषय असल्यामुळे सर्व प्रकारे परिपूर्ण असते.

---

အနုရုဒ္ဓသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अनुरुद्धसंयुत्तवण्णना निट्ठिता.

---

၉. ဈာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. झानसंयुत्तवण्णना

---

၉၂၃. ဈာနသံယုတ္တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

९२३. झानसंयुत्त (ध्यान संयुत्त) स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

ဈာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

झानसंयुत्तवण्णना niट्ठिता.

---

၁၀. အာနာပါနသံယုတ္တံ

१०. आनापानसंयुत्तं

---

၁. ဧကဓမ္မဝဂ္ဂေါ

१. एकधम्मवग्गो

---

၁. ဧကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. एकधम्मसुत्तवण्णना

---

၉၇၇. အာနာပါနသံယုတ္တဿ [Pg.295] ပဌမေ ဧကဓမ္မောတိ ဧကော ဓမ္မော. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၁၅) အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာနနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တမေဝ.

९७७. आनापानसंयुत्ताच्या पहिल्या सुत्तात 'एकधम्मो' म्हणजे एक धम्म. येथे जे काही उर्वरित सांगण्यासारखे आहे, ते सर्व विसुद्धिमग्ग (विशुद्धिमार्ग १.२१५) मधील 'आनापानस्सतिकम्मट्ठाननिद्देस' (आनापानस्मृति कर्मस्थान निर्देश) मध्ये सर्व प्रकारे सांगितलेच आहे.

---

၆. အရိဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. अरिट्ठसुत्तवण्णना

---

၉၈၂. ဆဋ္ဌေ ဘာဝေထ နောတိ ဘာဝေထ နု. ကာမစ္ဆန္ဒောတိ ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂေါ. အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ စ ဓမ္မေသူတိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေသု ဒွါဒသသု အာယတနဓမ္မေသု. ပဋိဃသညာ သုပ္ပဋိဝိနီတာတိ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တသညာ သုဋ္ဌု ပဋိဝိနီတာ, သမုစ္ဆိန္နာတိ အတ္ထော. ဣမိနာ အတ္တနော အနာဂါမိမဂ္ဂံ ကထေတိ. ဣဒါနိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဝိပဿနံ ဒဿေန္တော သော သတောဝ အဿသိဿာမီတိအာဒိမာဟ.

९८२. सहाव्या सुत्तात 'भावेथ नो' म्हणजे 'तुम्ही भावना करता का?' (भावेथ नु). 'कामच्छन्दो' म्हणजे पाच कामगुणांमधील राग (आसक्ती). 'अज्झत्तं बहिद्धा च धम्मेसू' म्हणजे आंतरिक आणि बाह्य अशा बारा आयतन धम्मांमध्ये. 'पटिघसञ्ञा सुप्पटिविनीता' म्हणजे प्रतिघाशी (द्वेषाशी) संप्रयुक्त असलेली संज्ञा चांगल्या प्रकारे दूर केली आहे, समूळ नष्ट केली आहे, असा अर्थ आहे. याद्वारे ते स्वतःच्या अनागामी मार्गाविषयी सांगतात. आता अरहंतमार्गाची विपस्सना दर्शविताना त्यांनी 'सो सतो व अस्ससिस्सामि' (तो जागरूक राहूनच श्वास घेईल) इत्यादी म्हटले आहे.

---

၇. မဟာကပ္ပိနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. महाकप्पिनसुत्तवण्णना

---

၉၈၃. သတ္တမေ ဣဉ္ဇိတတ္တံ ဝါ ဖန္ဒိတတ္တံ ဝါတိ ဥဘယေနပိ စလနမေဝ ကထိတံ.

९८३. सातव्या सुत्तात 'इञ्जितत्तं वा फन्दितत्तं वा' या दोन्ही शब्दांद्वारे केवळ हालचाल (कंपन) सांगितले आहे.

---

၈. ပဒီပေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. पदीपोपमसुत्तवण्णना

---

၉၈၄. အဋ္ဌမေ နေဝ ကာယောပိ ကိလမတိ န စက္ခူနီတိ အညေသု ဟိ ကမ္မဋ္ဌာနေသု ကမ္မံ ကရောန္တဿ ကာယောပိ ကိလမတိ, စက္ခူနိပိ ဝိဟညန္တိ. ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနသ္မိဉှိ ကမ္မံ ကရောန္တဿ ကာယော ကိလမတိ, ယန္တေ ပက္ခိပိတွာ ပီဠနာကာရပ္ပတ္တော ဝိယ ဟောတိ. ကသိဏကမ္မဋ္ဌာနေ ကမ္မံ ကရောန္တဿ စက္ခူနိ ဖန္ဒန္တိ ကိလမန္တိ, နိက္ခမိတွာ ပတနာကာရပ္ပတ္တာနိ ဝိယ ဟောန္တိ. ဣမသ္မိံ ပန ကမ္မဋ္ဌာနေ ကမ္မံ ကရောန္တဿ နေဝ ကာယော ကိလမတိ, န အက္ခီနိ ဝိဟညန္တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ.

९८४. आठव्या सुत्तात 'नेव कायोपि किलमति न चक्खूनि' (शरीरही थकत नाही आणि डोळेही दुखत नाहीत) असे म्हटले आहे, कारण इतर कम्मट्ठानांमध्ये (कर्मस्थानांमध्ये) साधना करणाऱ्या भिक्खूचे शरीरही थकते आणि डोळेही पीडित होतात. धातुकम्मट्ठानात साधना करणाऱ्याचे शरीर थकते, जणू काही त्याला पिळण्याच्या यंत्रात टाकून दाबले जात आहे असे होते. कसिणकम्मट्ठाने (कृत्स्नकर्मस्थानात) साधना करणाऱ्याचे डोळे थरथरतात आणि थकतात, जणू काही ते बाहेर येऊन पडणार आहेत असे होते. परंतु या (आनापान) कम्मट्ठानात साधना करणाऱ्याचे शरीरही थकत नाही आणि डोळेही पीडित होत नाहीत. म्हणूनच असे म्हटले आहे.

---

သဗ္ဗသော [Pg.296] ရူပသညာနန္တိအာဒိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, ကိံ အာနာပါနေ ကသိဏုဂ္ဃာဋနံ လဗ္ဘတီတိ? တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘ယသ္မာ အာနာပါနနိမိတ္တံ တာရကရူပမုတ္တာဝလိကာဒိသဒိသံ ဟုတွာ ပညာယတိ, တသ္မာ တတ္ထ ကသိဏုဂ္ဃာဋနံ လဗ္ဘတီ’’တိ. တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော ‘‘န လဗ္ဘတေဝါ’’တိ အာဟ. အလဗ္ဘန္တေ အယံ အရိယိဒ္ဓိအာဒိကော ပဘေဒေါ ကသ္မာ ဂဟိတောတိ? အာနိသံသဒဿနတ္ထံ. အရိယံ ဝါ ဟိ ဣဒ္ဓိံ စတ္တာရိ ဝါ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ စတဿော ဝါ အရူပသမာပတ္တိယော နိရောဓသမာပတ္တိံ ဝါ ပတ္ထယမာနေန ဘိက္ခုနာ အယံ အာနာပါနဿတိသမာဓိ သာဓုကံ မနသိကာတဗ္ဗော. ယထာ ဟိ နဂရေ လဒ္ဓေ ယံ စတူသု ဒိသာသု ဥဋ္ဌာနကဘဏ္ဍံ, တံ စတူဟိ ဒွါရေဟိ နဂရမေဝ ပဝိသတီတိ, ဇနပဒေါ လဒ္ဓေါ စ ဟောတိ. နဂရဿေဝ ဟေသော အာနိသံသော. ဧဝံ အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာယ အာနိသံသော ဧသ အရိယိဒ္ဓိအာဒိကော ပဘေဒေါ, သဗ္ဗာကာရေန ဘာဝိတေ အာနာပါနဿတိသမာဓိသ္မိံ သဗ္ဗမေတံ ယောဂိနော နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ အာနိသံသဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. သုခဉ္စေတိ ဧတ္ထ သောတိ ကသ္မာ န ဝုတ္တံ? ယသ္မာ ဘိက္ခူတိ ဣမသ္မိံ ဝါရေ နာဂတံ.

'सब्बसो रूपसञ्ञानं' (सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे...) इत्यादी का म्हटले आहे? आनापानामध्ये कसिणुग्घाटन (कृत्स्न-उद्घाटन/कसिण निमित्त दूर करणे) प्राप्त होते का? असा प्रश्न आहे. यावर त्रिपिटक चूळाभय थेर म्हणतात – 'ज्याअर्थी आनापान निमित्त हे ताऱ्यांच्या समूहासारखे किंवा मोत्यांच्या माळेसारखे दिसून येते, त्याअर्थी तेथे कसिणुग्घाटन प्राप्त होते.' त्रिपिटक चूळनाग थेर म्हणतात – 'ते प्राप्त होतच नाही.' जर ते प्राप्त होत नसेल, तर हा अरिय-इद्धि (आर्य ऋद्धी) इत्यादी प्रकार कशासाठी घेतला आहे? आनानिसंस (फायदा/आनुशंस) दर्शवण्यासाठी तो घेतला आहे. कारण आर्य ऋद्धी, किंवा चार रूपावचर ध्यान, किंवा चार अरूप समापत्ती, किंवा निरोध समापत्तीची इच्छा करणाऱ्या भिक्खूने या आनापानस्सति समाधीचे चांगल्या प्रकारे मनन (मनसिकार) केले पाहिजे. जसे एखादे नगर हस्तगत झाल्यावर, चारही दिशांकडून येणारा महसूल (कर) चारही दारांतून नगरातच प्रवेश करतो, आणि त्यामुळे संपूर्ण जनपद (प्रदेश) हस्तगत होतो. हा जसा नगराचाच फायदा आहे, त्याचप्रमाणे आनापानस्सति समाधीच्या भावनेचा हा अरिय-इद्धि इत्यादी प्रकार हा फायदा (आनुशंस) आहे. आनापानस्सति समाधीची सर्व प्रकारे भावना केली असता, हे सर्व योगी भिक्खूला प्राप्त होते, हे फायदे दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे. 'सुखञ्च' या पाठात 'सो' (तो) हा शब्द का वापरला नाही? कारण 'भिक्खू' हा शब्द या भागात आलेला नाही, म्हणून 'सो' हा शब्द वापरला नाही.

---

၉. ဝေသာလီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. वेसालीसुत्तवण्णना

---

၉၈၅. နဝမေ ဝေသာလိယန္တိ ဧဝံနာမကေ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန ပဝတ္တဝေါဟာရေ နဂရေ. တဉှိ နဂရံ တိက္ခတ္တုံ ပါကာရပရိက္ခေပဝဍ္ဎနေန ဝိသာလီဘူတတ္တာ ဝေသာလီတိ ဝုစ္စတိ. ဣဒမ္ပိ စ နဂရံ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တေယေဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ သဗ္ဗာကာရဝေပုလ္လတံ ပတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ ဂေါစရဂါမံ ဒဿေတွာ နိဝါသဋ္ဌာနမာဟ မဟာဝနေ ကူဋာဂါရသာလာယန္တိ. တတ္ထ မဟာဝနံ နာမ သယံဇာတံ အရောပိမံ သပရိစ္ဆေဒံ မဟန္တံ ဝနံ. ကပိလဝတ္ထုသာမန္တာ ပန မဟာဝနံ ဟိမဝန္တေန သဟ ဧကာဗဒ္ဓံ အပရိစ္ဆေဒံ ဟုတွာ မဟာသမုဒ္ဒံ အာဟစ္စ ဌိတံ. ဣဒံ တာဒိသံ န ဟောတိ, သပရိစ္ဆေဒံ မဟန္တံ ဝနန္တိ မဟာဝနံ. ကူဋာဂါရသာလာ ပန မဟာဝနံ နိဿာယ ကတေ အာရာမေ ကူဋာဂါရံ အန္တောကတွာ ဟံသဝဋ္ဋကစ္ဆန္နေန ကတာ သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နာ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဂန္ဓကုဋီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

९८५. नवव्या सुत्तात 'वेसाळियं' म्हणजे या नावाच्या, स्त्रीलिंगी प्रयोगाने प्रसिद्ध असलेल्या नगरात. ते नगर तीन वेळा तटबंदी वाढवून विस्तीर्ण (विशाल) केल्यामुळे त्याला 'वेसाली' (वैशाली) असे म्हटले जाते. आणि हे नगर सुद्धा, जेव्हा सम्मासम्बुद्ध (सम्यक्संबुद्ध) सर्वज्ञतेप्रत पोहोचले, तेव्हाच सर्व प्रकारे समृद्धीला प्राप्त झाले, असे समजावे. अशा प्रकारे गोचरगाम (भिक्षेचे गाव) दर्शवून, राहण्याचे ठिकाण सांगताना 'महावने कूटगारसालायं' (महावनातील कूटगारशाळेत) असे म्हटले आहे. तेथे 'महावन' म्हणजे स्वतः निर्माण झालेले, न लावले गेलेले, मर्यादित आणि मोठे वन. कपिलवस्तूच्या जवळील महावन मात्र हिमालयाशी जोडलेले, अमर्याद असून महासागरापर्यंत पसरलेले आहे. हे (वैशालीचे) महावन तसे नाही, तर ते मर्यादित आणि मोठे वन आहे, म्हणून त्याला 'महावन' म्हणतात. 'कूटगारसाला' म्हणजे महावनाचा आश्रय घेऊन बनवलेल्या आरामात (विहारात) कूटगार (शिखरयुक्त गृह) आत घेऊन, हंसाच्या पाठीच्या आकाराचे छप्पर बनवून तयार केलेली, सर्व प्रकारे संपन्न अशी भगवान बुद्धांची 'गंधकुटी' होय, असे समजावे.

---

အနေကပရိယာယေန အသုဘကထံ ကထေတီတိ အနေကေဟိ ကာရဏေဟိ အသုဘာကာရသန္ဒဿနပ္ပဝတ္တံ ကာယဝိစ္ဆန္ဒနီယကထံ ကထေတိ. သေယျထိဒံ – အတ္ထိ [Pg.297] ဣမသ္မိံ ကာယေ ကေသာ လောမာ နခါ ဒန္တာ…ပေ… မုတ္တန္တိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ဘိက္ခဝေ, ဣမသ္မိံ ဗျာမမတ္တေ ကဠေဝရေ သဗ္ဗာကာရေနပိ ဝိစိနန္တော န ကောစိ ကိဉ္စိ မုတ္တံ ဝါ မဏိံ ဝါ ဝေဠုရိယံ ဝါ အဂရုံ ဝါ စန္ဒနံ ဝါ ကုင်္ကုမံ ဝါ ကပ္ပုရံ ဝါ ဝါသစုဏ္ဏာဒိံ ဝါ အဏုမတ္တမ္ပိ သုစိဘာဝံ ပဿတိ, အထ ခေါ ပရမဒုဂ္ဂန္ဓံ ဇေဂုစ္ဆအဿိရိကဒဿနံ ကေသလောမာဒိနာနပ္ပကာရံ အသုစိမေဝ ပဿတိ, တသ္မာ န ဧတ္ထ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ ကရဏီယော. ယေပိ ဥတ္တမင်္ဂေ သိရသိ ဇာတာ ကေသာ နာမ, တေပိ အသုဘာ စေဝ အသုစိနော စ ပဋိကူလာ စ. သော စ နေသံ အသုဘာသုစိပဋိကူလဘာဝေါ ဝဏ္ဏတောပိ သဏ္ဌာနတောပိ ဂန္ဓတောပိ အာသယတောပိ ဩကာသတောပီတိ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ လောမာဒီနမ္ပီတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၃၀၇) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ ဘဂဝါ ဧကမေကသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေ ပဉ္စပဉ္စပ္ပဘေဒေန အနေကပရိယာယေန အသုဘကထံ ကထေတိ.

"अनेक पर्यायांनी (पद्धतींनी) अशुभकथा सांगतात" याचा अर्थ अनेक कारणांनी अशुभाचे स्वरूप सर्व बाजूंनी दर्शविणारी आणि शरीराचे पृथक्करण करणारी (वैराग्य उत्पन्न करणारी) कथा सांगतात. जसे की - "या शरीरात केस, रोम (अंगावरील केस), नखे, दात... इत्यादी... मूत्र आहे." याचा काय अर्थ होतो? भिक्खूंनो, या एक वाव प्रमाण असलेल्या शरीरात (कलेवरात) सर्व प्रकारे शोध घेतला असता, कोणत्याही सुज्ञ व्यक्तीला यात मोती, मणी, वैडूर्य, अगरू, चंदन, कुंकू, कापूर किंवा सुगंधी चूर्ण इत्यादींपैकी कशाचीही अणुमात्रही शुद्धता दिसून येत नाही. उलटपक्षी, अत्यंत दुर्गंधीयुक्त, घृणास्पद, शोभाहीन दिसणारे केस, रोम इत्यादी विविध प्रकारचे अशुद्ध पदार्थच केवळ दिसून येतात. म्हणून, या शरीराविषयी कोणतीही इच्छा (छंद) किंवा राग (आसक्ती) बाळगू नये. जे शरीराचा उत्तम अवयव असलेल्या डोक्यावर उगवणारे केस आहेत, ते देखील अशुभ, अशुद्ध आणि प्रतिकूल (घृणास्पद) आहेत. आणि त्यांचा हा अशुभ, अशुद्ध व प्रतिकूल भाव १. रंगावरून (वर्ण), २. आकारावरून (संस्थान), ३. गंधावरून, ४. आशयावरून (उत्पत्तीचे कारण) आणि ५. स्थानावरून अशा पाच प्रकारांनी जाणून घेतला पाहिजे. याचप्रमाणे रोम इत्यादींच्या बाबतीतही जाणून घ्यावे. हा येथे संक्षेप (थोडक्यात सारांश) आहे. सविस्तर वर्णन तर 'विसुद्धिमग्ग' (विशुद्धिमार्ग) ग्रंथात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घ्यावे. अशा प्रकारे भगवान प्रत्येक अवयवाच्या बाबतीत पाच-पाच प्रकारच्या भेदांनी अनेक पर्यायांनी अशुभकथा सांगतात.

---

အသုဘာယ ဝဏ္ဏံ ဘာသတီတိ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဝသေန အသုဘမာတိကံ နိက္ခိပိတွာ ပဒဘာဇနီယေန တံ ဝိဘဇန္တော ဝဏ္ဏေန္တော အသုဘာယ ဝဏ္ဏံ ဘာသတိ. အသုဘဘာဝနာယ ဝဏ္ဏံ ဘာသတီတိ ယာ အယံ ကေသာဒီသု ဝါ ဥဒ္ဓုမာတကာဒီသု ဝါ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဝတ္ထူသု အသုဘာကာရံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တဿ စိတ္တဿ ဘာဝနာ ဝဍ္ဎနာ ဖာတိကမ္မံ, တဿာ အသုဘဘာဝနာယ အာနိသံသံ ဒဿေန္တော ဝဏ္ဏံ ဘာသတိ, ဂုဏံ ပရိကိတ္တေတိ. သေယျထိဒံ – ‘‘အသုဘဘာဝနာဘိယုတ္တော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ကေသာဒီသု ဝါ ဝတ္ထူသု ဥဒ္ဓုမာတကာဒီသု ဝါ ပဉ္စင်္ဂဝိပ္ပဟီနံ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ တိဝိဓကလျာဏံ ဒသလက္ခဏသမ္ပန္နံ ပဌမဇ္ဈာနံ ပဋိလဘတိ. သော တံ ပဌမဇ္ဈာနသင်္ခါတံ စိတ္တမဉ္ဇူသံ နိဿာယ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ ဥတ္တမတ္ထံ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတီ’’တိ.

"अशुभाची प्रशंसा (गुणवर्णन) करतात" याचा अर्थ फुगलेले प्रेत (उद्धुमातक) इत्यादींच्या द्वारे अशुभ-मातृका मांडून, 'पदभाजनीय' (पदांचे विश्लेषण) द्वारे त्याचे विभाजन व स्पष्टीकरण करत अशुभाचे गुणवर्णन करतात. "अशुभ-भावनेची प्रशंसा करतात" याचा अर्थ केस इत्यादींमध्ये किंवा फुगलेले प्रेत इत्यादींमध्ये, अंतर्गत व बाह्य वस्तूंमध्ये अशुभाचे स्वरूप ग्रहण करून प्रवृत्त झालेल्या चित्ताची जी ही भावना, वृद्धी आणि वारंवार अभ्यास आहे, त्या अशुभ-भावनेचे फायदे दर्शवत तिची प्रशंसा करतात, गुणांचे कीर्तन करतात. जसे की - "भिक्खूंनो, अशुभ-भावनेत मग्न असलेला भिक्खू केस इत्यादी वस्तूंमध्ये किंवा फुगलेले प्रेत इत्यादींमध्ये पाच अंगांनी विप्रहीन (नीवरणरहित), पाच अंगांनी समन्वागत (युक्त), तीन प्रकारच्या कल्याणाने युक्त आणि दहा लक्षणांनी संपन्न असलेले प्रथम ध्यान प्राप्त करतो. तो त्या प्रथम ध्यान नावाच्या 'चित्त-मंजूषेचा' (चित्तपेटीचा) आश्रय घेऊन, विपश्यनेची वाढ करून, उत्तम अर्थ असलेल्या अरहत्त्व पदाला प्राप्त करतो."

---

ဣစ္ဆာမဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဧကံ အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုံ နိလီယိတုံ ဧကကောဝ ဟုတွာ ဝိဟရိတုံ ဣစ္ဆာမီတိ အတ္ထော. နာမှိ ကေနစိ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော အညတြ ဧကေန ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကေနာတိ ယော အတ္တနာ ပယုတ္တဝါစံ အကတွာ မမတ္ထာယ သဒ္ဓေသု ကုလေသု ပဋိယတ္တပိဏ္ဍပါတံ နီဟရိတွာ မယှံ ဥပနာမေတိ, တံ ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကံ ဧကံ ဘိက္ခုံ ဌပေတွာ နာမှိ အညေန ကေနစိ ဘိက္ခုနာ ဝါ ဂဟဋ္ဌေန ဝါ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗောတိ.

"भिक्खूंनो, माझी पंधरवड्यासाठी (अर्ध्या महिन्यासाठी) एकांतात राहण्याची इच्छा आहे" याचा अर्थ "भिक्खूंनो, मी एक पंधरवडा एकांतात राहण्यासाठी, गुप्त राहण्यासाठी, एकटाच होऊन विहार करण्याची इच्छा करतो," असा आहे. "पिंडपात (भिक्षा) आणून देणाऱ्या एका भिक्खूशिवाय इतर कोणीही माझ्याकडे येऊ नये" याचा अर्थ जो स्वतः (पिंडपाताविषयी) कोणतीही याचना न करता, माझ्यासाठी श्रद्धाळू कुळांमध्ये तयार केलेला पिंडपात आणून मला अर्पण करतो, त्या पिंडपात आणणाऱ्या एका भिक्खूला वगळता, इतर कोणत्याही भिक्खूने किंवा गृहस्थाने माझ्याकडे येऊ नये, असा आहे.

---

ကသ္မာ [Pg.298] ပန ဧဝမာဟာတိ? အတီတေ ကိရ ပဉ္စသတာ မိဂလုဒ္ဒကာ မဟတီဟိ ဒဏ္ဍဝါဂုရာဒီဟိ အရညံ ပရိက္ခိပိတွာ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ ဧကတောယေဝ ယာဝဇီဝံ မိဂပက္ခိဃာတကမ္မေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေတွာ နိရယေ ဥပ္ပန္နာ. တေ တတ္ထ ပစ္စိတွာ ပုဗ္ဗေ ကတေန ကေနစိဒေဝ ကုသလကမ္မေန မနုဿေသု ဥပ္ပန္နာ ကလျာဏူပနိဿယဝသေန သဗ္ဗေပိ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇဉ္စ ဥပသမ္ပဒဉ္စ လဘိံသု. တေသံ တတော မူလာကုသလကမ္မတော အဝိပက္ကဝိပါကာ အပရာပရစေတနာ တသ္မိံ အဍ္ဎမာသဗ္ဘန္တရေ အတ္တူပက္ကမေန စ ပရူပက္ကမေန စ ဇီဝိတူပစ္ဆေဒါယ ဩကာသမကာသိ. တံ ဘဂဝါ အဒ္ဒသ. ကမ္မဝိပါကော စ နာမ န သက္ကာ ကေနစိ ပဋိဗာဟိတုံ. တေသု စ ဘိက္ခူသု ပုထုဇ္ဇနာပိ အတ္ထိ, သောတာပန္နသကဒါဂါမိအနာဂါမိခီဏာသဝါပိ. တတ္ထ ခီဏာသဝါ အပ္ပဋိသန္ဓိကာ, ဣတရေ အရိယသာဝကာ နိယတဂတိကာ သုဂတိပရာယဏာ, ပုထုဇ္ဇနာနံ ဂတိ အနိယတာ.

पण भगवंतांनी असे का म्हटले? असे सांगितले जाते की, भूतकाळात पाचशे शिकारी काठ्या, जाळी इत्यादींनी जंगलाला वेढा घालून, अत्यंत आनंदी व संतुष्ट होऊन एकत्रपणे आयुष्यभर पशू-पक्ष्यांची हत्या करून आपली उपजीविका करत असत. मृत्यूनंतर ते नरकात उत्पन्न झाले. ते तिथे दुःख भोगून, पूर्वी केलेल्या कोणत्यातरी कुशल कर्मामुळे मनुष्यलोकात जन्माला आले. कल्याणकारी उपनिषय (प्रबळ आधार) असल्यामुळे ते सर्व भगवंतांच्या चरणी प्रव्रज्या आणि उपसंपदा प्राप्त करते झाले. त्यांच्या त्या मूळ अकुशल कर्माचा विपाक अजून शिल्लक असल्यामुळे, त्यांच्या 'अपरापर चेतनेने' त्या पंधरवड्याच्या काळात स्वतःच्या किंवा इतरांच्या प्रयत्नाने त्यांच्या प्राणांचा अंत करण्यासाठी संधी निर्माण केली. भगवंतांनी हे पाहिले. आणि कर्मविपाक हा कोणालाही टाळता येणे शक्य नाही. त्या भिक्खूंमध्ये पृथग्जन (सामान्य लोक) देखील होते, आणि सोतापन्न, सकदागामी, अनागामी व क्षीणास्रव (अर्हत) देखील होते. त्यापैकी क्षीणास्रव हे पुनर्जन्मरहित होते; इतर आर्यश्रावक हे निश्चित गती असलेले व सुगतीकडे जाणारे होते; परंतु पृथग्जनांची गती अनिश्चित होती.

---

အထ ဘဂဝါ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမေ အတ္တဘာဝေ ဆန္ဒရာဂေန မရဏဘယဘီတာ န သက္ခိဿန္တိ ဂတိံ ဝိသောဓေတုံ, ဟန္ဒ နေသံ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနာယ အသုဘကထံ ကထေမိ. တံ သုတွာ အတ္တဘာဝေ ဝိဂတစ္ဆန္ဒရာဂတာယ ဂတိဝိသောဓနံ ကတွာ သဂ္ဂေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိဿန္တိ, ဧဝံ တေသံ မမ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇာ သာတ္ထိကာ ဘဝိဿတီ’’တိ. တတော တေသံ အနုဂ္ဂဟာယ အသုဘကထံ ကထေသိ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေန, နော မရဏဝဏ္ဏသံဝဏ္ဏနာဓိပ္ပာယေန. ကထေတွာ စ ပနဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သစေ ဣမံ အဍ္ဎမာသံ မံ ဘိက္ခူ ပဿိဿန္တိ, ‘အဇ္ဇ ဧကော ဘိက္ခု မတော, အဇ္ဇ ဒွေ…ပေ… အဇ္ဇ ဒသာ’တိ အာဂန္တွာ အာရောစေဿန္တိ, အယဉ္စ ကမ္မဝိပါကော န သက္ကာ မယာ ဝါ အညေန ဝါ ပဋိဗာဟိတုံ, သွာဟံ တံ သုတွာပိ ကိံ ကရိဿာမိ, ကိံ မေ အနတ္ထကေန အနယဗျသနေန သုတေန, ဟန္ဒာဟံ ဘိက္ခူနံ အဒဿနံ ဥပဂစ္ဆာမီ’’တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ – ‘‘ဣစ္ဆာမဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုံ, နာမှိ ကေနစိ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော အညတြ ဧကေန ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကေနာ’’တိ.

तेव्हा भगवंतांनी विचार केला - "हे (पृथग्जन भिक्खू) शरीरावरील छंद-रागामुळे मृत्यूच्या भयाने भीत होऊन आपली गती शुद्ध करू शकणार नाहीत. चला, मी त्यांच्या छंद-रागाचा नाश करण्यासाठी त्यांना अशुभकथा सांगतो. ती ऐकून, शरीरावरील छंद-राग नष्ट झाल्यामुळे ते आपली गती शुद्ध करतील आणि स्वर्गात प्रतिसंधी (जन्म) घेतील. अशा प्रकारे त्यांची माझ्या जवळील प्रव्रज्या सार्थक होईल." त्यानंतर त्यांच्यावर अनुग्रह करण्यासाठी भगवंतांनी कर्मस्थानाच्या मुख्य उद्देशाने अशुभकथा सांगितली, मृत्यूच्या गुणांचे वर्णन करण्याच्या हेतूने नाही. आणि ती सांगितल्यानंतर भगवंतांच्या मनात असा विचार आला - "जर या पंधरवड्यात भिक्खू मला भेटतील, तर ते माझ्याकडे येऊन सांगतील की, 'आज एक भिक्खू मरण पावला, आज दोन... आज दहा भिक्खू मरण पावले.' आणि हा कर्मविपाक माझ्याद्वारे किंवा इतर कोणाद्वारेही टाळता येणे शक्य नाही. मग मी ते ऐकून तरी काय करणार? अशा निरर्थक आणि विनाशाच्या गोष्टी ऐकण्याने मला काय लाभ? चला, मी भिक्खूंना न दिसता (एकांतात) राहतो." म्हणूनच भगवंतांनी असे म्हटले - "भिक्खूंनो, माझी पंधरवड्यासाठी एकांतात राहण्याची इच्छा आहे, पिंडपात आणून देणाऱ्या एका भिक्खूशिवाय इतर कोणीही माझ्याकडे येऊ नये."

---

အပရေ ပနာဟု – ‘‘ပရူပဝါဒဝိဝဇ္ဇနတ္ထံ ဧဝံ ဝတွာ ပဋိသလ္လီနော’’တိ. ပရေ ကိရ ဘဂဝန္တံ ဥပဝဒိဿန္တိ – ‘‘အယံ ‘သဗ္ဗညူ အဟံ သဒ္ဓမ္မဝရစက္ကဝတ္တီ’တိ ပဋိဇာနမာနော အတ္တနောပိ သာဝကေ အညမညံ ဃာတေန္တေ နိဝါရေတုံ န သက္ကောတိ, ကိံ အညံ သက္ခိဿတီ’’တိ? တတြ ပဏ္ဍိတာ ဝက္ခန္တိ – ‘‘ဘဂဝါ ပဋိသလ္လာနမနုယုတ္တော န ဣမံ ပဝတ္တိံ ဇာနာတိ, ကောစိဿ အာရောစယိတာပိ နတ္ထိ[Pg.299], သစေ ဇာနေယျ အဒ္ဓါ နိဝါရေယျာ’’တိ. ဣဒံ ပန ဣစ္ဆာမတ္တံ, ပဌမမေဝေတ္ထ ကာရဏံ. နာဿုဓာတိ ဧတ္ထ အဿုဓာတိ ပဒပူရဏမတ္တေ အဝဓာရဏတ္ထေ ဝါ နိပါတော, နေဝ ကောစိ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမီတိ အတ္ထော.

परंतु इतर आचार्य म्हणतात - "इतरांच्या निंदेपासून वाचण्यासाठी भगवंतांनी असे सांगून एकांतवास पत्करला." कारण इतर लोक भगवंतांची अशी निंदा करतील की - "हे स्वतःला 'मी सर्वज्ञ आहे, मी सद्धर्माचा श्रेष्ठ चक्रवर्ती आहे' असे घोषित करतात, परंतु स्वतःच्याच श्रावकांना एकमेकांची हत्या करण्यापासून रोखू शकत नाहीत, तर मग इतरांना काय रोखणार?" त्यावर सुज्ञ लोक म्हणतील - "भगवान एकांतवासात मग्न असल्यामुळे त्यांना या घटनेची माहिती नाही. त्यांना हे सांगणारे देखील कोणी नाही. जर त्यांना हे समजले असते, तर त्यांनी नक्कीच त्यांना रोखले असते." परंतु हे केवळ (त्या आचार्यांचे) मत आहे; येथे पहिलेच कारण योग्य आहे. "नास्सुध" यातील "अस्सुध" हा शब्द केवळ पदपूर्तीसाठी किंवा निश्चय दर्शवण्यासाठी वापरलेला निपात आहे. "कोणीही भगवंतांकडे गेले नाही" असा याचा अर्थ आहे.

---

အနေကေဟိ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒီဟိ ကာရဏေဟိ ဝေါကာရော အဿာတိ အနေကာကာရဝေါကာရော. အနေကာကာရဝေါကိဏ္ဏော အနေကာကာရေန သမ္မိဿောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကော သော? အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ, တံ အနေကာကာရဝေါကာရံ. အသုဘဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တီတိ ယုတ္တပ္ပယုတ္တာ ဝိဟရန္တိ. အဋ္ဋီယမာနာတိ တေန ကာယေန အဋ္ဋာ ဒုက္ခိတာ ဟောန္တိ. ဟရာယမာနာတိ လဇ္ဇမာနာ. ဇိဂုစ္ဆမာနာတိ ဇိဂုစ္ဆံ ဥပ္ပာဒယမာနာ. သတ္ထဟာရကံ ပရိယေသန္တီတိ ဇီဝိတဟရဏကသတ္ထံ ပရိယေသန္တိ. န ကေဝလဉ္စ တေ သတ္ထံ ပရိယေသိတွာ အတ္တနာ ဝါ အတ္တာနံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေန္တိ, မိဂလဏ္ဍိကမ္ပိ ပန သမဏကုတ္တကံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘သာဓု နော, အာဝုသော, ဇီဝိတာ ဝေါရောပေဟီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဧတ္ထ စ အရိယာ နေဝ ပါဏာတိပါတံ ကရိံသု, န သမာဒပေသုံ, န သမနုညာ အဟေသုံ. ပုထုဇ္ဇနာ ပန သဗ္ဗမကံသု.

अनेक प्रकारच्या वर्ण (रंग), संस्थान (आकार) इत्यादी कारणांनी संमिश्रित असणे म्हणजे 'अनेकाकारवोकार' होय. अनेक प्रकारांनी संमिश्रित किंवा अनेक कारणांनी युक्त असा याचा अर्थ आहे. तो काय आहे? तो अशुभभावनानुयोग (अशुभाच्या भावनेचा अभ्यास) आहे, त्या अनेक प्रकारच्या संमिश्रित अशा अशुभभावनानुयोगाला. 'अशुभभावनानुयोगात युक्त होऊन विहार करतात' म्हणजे अत्यंत तत्परतेने युक्त होऊन विहार करतात. 'अट्टीयमान' म्हणजे त्या शरीरामुळे पीडित व दुःखी झालेले असतात. 'हरायमान' म्हणजे लज्जित होणारे. 'जिगुच्छमान' म्हणजे घृणा उत्पन्न करणारे. 'शस्त्रहारक शोधतात' म्हणजे जीव घेणारे शस्त्र शोधतात. आणि केवळ ते स्वतःच शस्त्र शोधून स्वतःला जीवितापासून मुक्त करत नव्हते, तर 'मिगलंडिक' नावाच्या श्रमणवेषधारी (श्रमणकुत्तक) व्यक्तीकडे जाऊन, 'हे आवुसो, बरे होईल तू आम्हाला जीवितापासून मुक्त करशील' असे म्हणत असत. आणि येथे जे आर्य होते, त्यांनी प्राणातिपात केला नाही, इतरांना प्रवृत्त केले नाही आणि संमतीही दिली नाही. परंतु पृथग्जनांनी मात्र हे सर्व केले.

---

ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ တေသံ ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ ဇီဝိတက္ခယပ္ပတ္တဘာဝံ ဉတွာ တတော ဧကီဘာဝတော ဝုဋ္ဌိတော ဇာနန္တောပိ အဇာနန္တော ဝိယ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ အာမန္တေသိ. ကိံ နု ခေါ, အာနန္ဒ, တနုဘူတော ဝိယ ဘိက္ခုသံဃောတိ ဣတော, အာနန္ဒ, ပုဗ္ဗေ ဗဟူ ဘိက္ခူ ဧကတော ဥပဋ္ဌာနံ အာဂစ္ဆန္တိ, ဥဒ္ဒေသံ ပရိပုစ္ဆံ ဂဏှန္တိ, သဇ္ဈာယန္တိ, ဧကပဇ္ဇောတော ဝိယ အာရာမော ဒိဿတိ. ဣဒါနိ ပန အဍ္ဎမာသမတ္တဿ အစ္စယေန တနုဘူတော ဝိယ တနုကော မန္ဒော အပ္ပကော ဝိရဠော ဝိယ ဇာတော ဘိက္ခုသံဃော. ကိံ နု ခေါ ကာရဏံ? ကိံ ဒိသာသု ပက္ကန္တာ ဘိက္ခူတိ?

‘प्रतिसंलयनातून उठलेले’ म्हणजे त्या पाचशे भिक्षूंच्या जीवितक्षयाची (मृत्यूची) अवस्था जाणून, त्या एकांतवासातून उठून, सर्व काही जाणत असूनही न जाणल्यासारखे संभाषण सुरू करण्यासाठी त्यांनी आयुष्यमान आनंदांना विचारले. 'हे आनंदा, भिक्षुसंघ विरळ का वाटत आहे?' कारण, 'हे आनंदा, यापूर्वी अनेक भिक्षू एकत्र येऊन उपस्थानाला येत असत, उद्देश (पाठ) आणि परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे) ग्रहण करत असत, सज्झाय (पठण) करत असत, त्यामुळे हा आराम एका दिव्याप्रमाणे प्रकाशमान दिसत असे. परंतु आता अर्ध्या महिन्यानंतर भिक्षुसंघ विरळ, कमी, मंद आणि तुरळक झाल्यासारखा वाटत आहे. याचे काय कारण असावे? भिक्षू वेगवेगळ्या दिशांना निघून गेले आहेत काय?'

---

အထာယသ္မာ အာနန္ဒော ကမ္မဝိပါကေန တေသံ ဇီဝိတက္ခယပ္ပတ္တိံ အသလ္လက္ခေန္တော အသုဘကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂပစ္စယာ ပန သလ္လက္ခေန္တော တထာ ဟိ ပန, ဘန္တေ ဘဂဝါတိအာဒိံ ဝတွာ ဘိက္ခူနံ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ အညံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ယာစန္တော, သာဓု, ဘန္တေ, ဘဂဝါတိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော – သာဓု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ အညံ ကာရဏံ အာစိက္ခတု, ယေန ဘိက္ခုသံဃော အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟေယျ[Pg.300]. မဟာသမုဒ္ဒံ ဩရောဟဏတိတ္ထာနိ ဝိယ အညာနိပိ ဒသာနုဿတိ, ဒသကသိဏ, စတုဓာတုဝဝတ္ထာန, ဗြဟ္မဝိဟာရ, အာနာပါနဿတိပဘေဒါနိ ဗဟူနိ နိဗ္ဗာနောရောဟဏကမ္မဋ္ဌာနာနိ သန္တိ, တေသု ဘဂဝါ ဘိက္ခူ သမဿာသေတွာ အညတရံ ကမ္မဋ္ဌာနံ အာစိက္ခတူတိ အဓိပ္ပာယော.

तेव्हा आयुष्यमान आनंदांनी, कर्मविपाकामुळे त्या भिक्षूंच्या जीवितक्षयाचे (मृत्यूचे) कारण न ओळखता, परंतु अशुभकर्मस्थानच्या अभ्यासाच्या कारणामुळे ते ओळखले. म्हणून त्यांनी 'कारण, भन्ते, भगवान...' इत्यादी म्हणून भिक्षूंच्या अर्हत्त्वप्राप्तीसाठी दुसऱ्या कर्मस्थानाची याचना करत 'साधु, भन्ते, भगवा...' इत्यादी म्हटले. त्याचा अर्थ असा आहे – 'भन्ते, भगवान! बरे होईल जर भगवंतांनी दुसरे एखादे कारण (कर्मस्थान) सांगावे, ज्याने भिक्षुसंघ अर्हत्त्वात प्रतिष्ठित होईल. महासागरात उतरण्याच्या घाटांप्रमाणे इतरही अनेक निर्वाणात उतरवणारी कर्मस्थाने आहेत, जसे की दहा अनुस्मृती, दहा कसिण, चार धातुव्यवस्थान, ब्रह्मविहार, आणि आनापानसतीचे विविध प्रकार. त्यांपैकी भगवंतांनी भिक्षूंना आश्वस्त करून कोणतेतरी एक कर्मस्थान सांगावे', असा अभिप्राय आहे.

---

အထ ဘဂဝါ တထာ ကာတုကာမော ထေရံ ဥယျောဇေန္တော တေနဟာနန္ဒာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေသာလိံ ဥပနိဿာယာတိ ဝေသာလိယံ ဥပနိဿာယ သမန္တာ ဂါဝုတေပိ အဍ္ဎယောဇနေပိ ယာဝတိကာ ဝိဟရန္တိ, တေ သဗ္ဗေ သန္နိပါတေဟီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗေ ဥပဋ္ဌာနသာလာယံ သန္နိပါတေတွာတိ အတ္တနာ ဂန္တုံ ယုတ္တဋ္ဌာနံ သယံ ဂန္တွာ အညတ္ထ ဒဟရဘိက္ခူ ပဟိဏိတွာ မုဟုတ္တေနေဝ အနဝသေသေ ဘိက္ခူ ဥပဋ္ဌာနသာလာယံ သမူဟံ ကတွာ. ယဿဒါနိ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ကာလံ မညတီတိ ဧတ္ထ အယမဓိပ္ပာယော – ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃော သန္နိပတိတော, ဧသ ကာလော ဘိက္ခူနံ ဓမ္မကထံ ကာတုံ, အနုသာသနိံ ဒါတုံ, ဣဒါနိ ယဿ တုမှေ ကာလံ ဇာနာထ, တံ ကာတဗ္ဗန္တိ.

तेव्हा भगवंतांनी तसे करण्याची इच्छा धरून, स्थविरांना उद्युक्त करत 'तर मग आनंदा...' इत्यादी म्हटले. तेथे 'वैशालीच्या आश्रयाने' म्हणजे वैशालीच्या आश्रयाने सभोवताली एक गाऊत किंवा अर्ध्या योजनेच्या अंतरावर जेवढे भिक्षू विहार करत आहेत, त्या सर्वांना एकत्रित कर, असा अर्थ आहे. 'सर्वांना उपस्थानशाळेत एकत्रित करून' म्हणजे स्वतः जाणे योग्य असलेल्या ठिकाणी स्वतः जाऊन आणि इतर ठिकाणी तरुण भिक्षूंना पाठवून, एका क्षणातच सर्वच्या सर्व भिक्षूंना उपस्थानशाळेत एकत्र करून. 'भन्ते, आता भगवंतांना ज्याची योग्य वेळ वाटते...' यात हा अभिप्राय आहे – 'भगवंता! भिक्षुसंघ एकत्रित झाला आहे. ही भिक्षूंना धम्मकथा सांगण्याची, अनुशासन देण्याची वेळ आहे. आता ज्याची वेळ आपण योग्य मानता, ते करावे.'

---

အထ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ, အယမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ. အာမန္တေတွာ စ ပန ဘိက္ခူနံ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ ပုဗ္ဗေ အာစိက္ခိတအသုဘကမ္မဋ္ဌာနတော အညံ ပရိယာယံ အာစိက္ခန္တော အာနာပါနဿတိသမာဓီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာနာပါနဿတိသမာဓီတိ အာနာပါနပရိဂ္ဂါဟိကာယ သတိယာ သဒ္ဓိံ သမ္ပယုတ္တော သမာဓိ, အာနာပါနဿတိယံ ဝါ သမာဓိ, အာနာပါနဿတိသမာဓိ. ဘာဝိတောတိ ဥပ္ပာဒိတော ဝဍ္ဎိတော ဝါ. ဗဟုလီကတောတိ ပုနပ္ပုနံ ကတော. သန္တော စေဝ ပဏီတော စာတိ သန္တော စေဝ ပဏီတော စေဝ. ဥဘယတ္ထ ဧဝသဒ္ဒေန နိယမော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? အယဉှိ ယထာ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနံ ကေဝလံ ပဋိဝေဓဝသေန သန္တဉ္စ ပဏီတဉ္စ, ဩဠာရိကာရမ္မဏတ္တာ ပန ပဋိကူလာရမ္မဏတ္တာ စ အာရမ္မဏဝသေန နေဝ သန္တံ န ပဏီတံ, န ဧဝံ ကေနစိ ပရိယာယေန အသန္တော ဝါ အပ္ပဏီတော ဝါ, အပိစ ခေါ အာရမ္မဏသန္တတာယပိ သန္တော ဝူပသန္တော နိဗ္ဗုတော, ပဋိဝေဓသင်္ခါတာယ အင်္ဂသန္တတာယပိ, အာရမ္မဏပဏီတတာယ ပဏီတော အတိတ္တိကရော, အင်္ဂပဏီတတာယပီတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သန္တော စေဝ ပဏီတော စာ’’တိ.

तेव्हा भगवंतांनी भिक्षूंना संबोधित केले, 'हे भिक्षूंनो, हा देखील...' संबोधित करून भिक्षूंच्या अर्हत्त्वप्राप्तीसाठी पूर्वी सांगितलेल्या अशुभकर्मस्थानापेक्षा वेगळा पर्याय सांगताना 'आनापानसती समाधी' इत्यादी म्हटले. तेथे 'आनापानसती समाधी' म्हणजे श्वास आत घेणे आणि बाहेर सोडणे ग्रहण करणाऱ्या सतीसोबत (स्मृतीसोबत) संप्रयुक्त असलेली समाधी, किंवा आनापानसतीवर आधारित असलेली समाधी म्हणजे आनापानसती समाधी होय. 'भावित' म्हणजे उत्पन्न केलेली किंवा वाढवलेली. 'बहुलीकृत' म्हणजे वारंवार केलेली. 'शांत आणि प्रणीत' म्हणजे शांतच आणि प्रणीतच. दोन्ही ठिकाणी 'एव' शब्दाने नियम समजावा. काय म्हटले आहे? कारण, जसे अशुभकर्मस्थान केवळ प्रतिवेधाच्या (ज्ञानाच्या) दृष्टीने शांत आणि प्रणीत असते, परंतु स्थूल आलंबन असल्यामुळे आणि प्रतिकूल आलंबन असल्यामुळे आलंबनाच्या दृष्टीने ते शांतही नसते आणि प्रणीतही नसते; तसे ही आनापानसती समाधी कोणत्याही प्रकारे अशांत किंवा अप्रणीत नसते. उलट, आलंबनाच्या शांततेमुळे ती शांत, उपशांत आणि निवृत्त असते; प्रतिवेध नावाच्या अंगांच्या शांततेमुळेही ती शांत असते; आलंबनाच्या प्रणीततेमुळे ती प्रणीत आणि अतृप्तिकर असते, आणि अंगांच्या प्रणीततेमुळेही ती प्रणीत असते. म्हणूनच 'शांत आणि प्रणीत' असे म्हटले आहे.

---

အသေစနကော [Pg.301] စ သုခေါ စ ဝိဟာရောတိ ဧတ္ထ ပန နာဿ သေစနန္တိ အသေစနကော, အနာသိတ္တကော အဗ္ဗောကိဏ္ဏော ပါဋိယေက္ကော အာဝေဏိကော, နတ္ထိ ဧတ္ထ ပရိကမ္မေန ဝါ ဥပစာရေန ဝါ သန္တတာ, အာဒိသမန္နာဟာရတော ပဘုတိ အတ္တနော သဘာဝေနေဝ သန္တော စ ပဏီတော စာတိ အတ္ထော. ကေစိ ‘‘အသေစနကော’’တိ အနာသိတ္တကော ဩဇဝန္တော, သဘာဝေနေဝ မဓုရော’’တိ ဝဒန္တိ. ဧဝမယံ အသေစနကော စ အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ ကာယိကစေတသိကသုခပ္ပဋိလာဘာယ သံဝတ္တနတော သုခေါ စ ဝိဟာရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘असेचनक आणि सुखकारक विहार’ यात ‘असेचनक’ म्हणजे ज्याला वरून काही शिंपडावे लागत नाही, जे अनसिक्त (मिश्रण नसलेले), असंकीर्ण, स्वतंत्र आणि आवेणिक असते. येथे परिकर्माने किंवा उपचाराने शांतता येत नाही, तर सुरुवातीच्या मनस्कारापासूनच ते स्वतःच्या स्वभावानेच शांत आणि प्रणीत असते, असा अर्थ आहे. काही आचार्य ‘असेचनक’ म्हणजे अनसिक्त, ओजस्वी आणि स्वभावानेच मधुर असे म्हणतात. अशा प्रकारे, हे असेचनक आहे आणि प्रत्येक समापत्तीच्या क्षणी कायिक व चैतसिक सुखाच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत ठरत असल्यामुळे ते ‘सुखकारक विहार’ आहे, असे समजावे.

---

ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေတိ အဝိက္ခမ္ဘိတေ. ပါပကေတိ လာမကေ. အကုသလေ ဓမ္မေတိ အကောသလ္လသမ္ဘူတေ ဓမ္မေ. ဌာနသော အန္တရဓာပေတီတိ ခဏေနေဝ အန္တရဓာပေတိ ဝိက္ခမ္ဘေတိ. ဝူပသမေတီတိ သုဋ္ဌု ဥပသမေတိ, နိဗ္ဗေဓဘာဂိယတ္တာ အနုပုဗ္ဗေန အရိယမဂ္ဂဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တော သမုစ္ဆိန္ဒတိ, ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေတိ အာသာဠှမာသေ. ဦဟတံ ရဇောဇလ္လန္တိ အဋ္ဌ မာသေ ဝါတာတပသုက္ခာယ ဂေါမဟိံသာဒိပါဒပ္ပဟာရသမ္ဘိန္နာယ ပထဝိယာ ဥဒ္ဓံ ဟတံ ဦဟတံ အာကာသေ သမုဋ္ဌိတံ ရဇဉ္စ ရေဏုဉ္စ. မဟာ အကာလမေဃောတိ သဗ္ဗံ နဘံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဥဋ္ဌိတော အာသာဠှဇုဏှပက္ခေ သကလံ အဍ္ဎမာသံ ဝဿနကမေဃော. သော ဟိ အသမ္ပတ္တေ ဝဿကာလေ ဥပ္ပန္နတ္တာ အကာလမေဃောတိ ဣဓ အဓိပ္ပေတော. ဌာနသော အန္တရာဓာပေတိ ဝူပသမေတီတိ ခဏေနေဝ အဒဿနံ နေတိ ပထဝိယံ သန္နိသီဒါပေတိ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဩပမ္မနိဒဿနမေတံ. တတော ပရံ ဝုတ္တနယမေဝ.

‘उत्पन्न झालेल्या’ म्हणजे जे अजून दूर केले गेले नाहीत. ‘पापक’ म्हणजे हीन, वाईट. ‘अकुशल धर्म’ म्हणजे अकुशलतेमुळे उत्पन्न झालेले धर्म. ‘तत्काळ नाहीसे करते’ म्हणजे एका क्षणातच नाहीसे करते, दूर करते. ‘शांत करते’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे शांत करते. निर्वेधभागीय असल्यामुळे अनुक्रमाने आर्यमार्गाच्या वृद्धीला प्राप्त होऊन ते समूळ नष्ट करते आणि प्रतिप्रश्रब्ध (शांत) करते, असा अर्थ आहे. ‘उन्हाळ्याच्या शेवटच्या महिन्यात’ म्हणजे आषाढ महिन्यात. ‘उडालेली धूळ आणि मळ’ म्हणजे आठ महिने वारा आणि उन्हामुळे सुकलेल्या, गायी-म्हशी इत्यादींच्या पायांच्या खुरांमुळे विदीर्ण झालेल्या जमिनीवरून वर उडालेली, आकाशात पसरलेली धूळ आणि बारीक कण. ‘मोठा अकाल मेघ’ म्हणजे संपूर्ण आकाश व्यापून उठलेला, आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षात संपूर्ण पंधरवडाभर बरसणारा पावसाचा ढग. कारण पावसाळा सुरू होण्यापूर्वीच तो आल्यामुळे त्याला येथे ‘अकाल मेघ’ असे म्हटले आहे. ‘तत्काळ नाहीसे करतो आणि शांत करतो’ म्हणजे एका क्षणातच अदृश्य करतो आणि जमिनीवर बसवतो. ‘त्याचप्रमाणे’ हे उपमेचे प्रदर्शन आहे. यापुढील भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

---

၁၀. ကိမိလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. किमिलसुत्त-वर्णना

---

၉၈၆. ဒသမေ ကိမိလာယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. ဧတဒဝေါစာတိ ထေရော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ဒေသနာ န ယထာနုသန္ဓိကာ ကတာ, ယထာနုသန္ဓိံ ဂမေဿာမီ’’တိ ဒေသနာနုသန္ဓိံ ဃဋေန္တော ဧတံ အဝေါစ. ကာယညတရန္တိ ပထဝီအာဒီသု ကာယေသု အညတရံ ဝဒါမိ ဝါယောကာယံ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ စက္ခာယတနံ…ပေ… ကဗဠီကာရော အာဟာရောတိ ပဉ္စဝီသတိ ရူပကောဋ္ဌာသာ ရူပကာယော နာမ, တေသု အာနာပါနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနေ [Pg.302] သင်္ဂဟိတတ္တာ ကာယညတရံ ဟောတိ, တသ္မာပိ ဧဝမာဟ. တသ္မာတိဟာတိ ယသ္မာ စတူသု ကာယေသု အညတရံ ဝါယောကာယံ, ပဉ္စဝီသတိ ကောဋ္ဌာသေ ဝါ ရူပကာယေ အညတရံ အာနာပါနံ အနုပဿတိ, တသ္မာ ကာယေ ကာယာနုပဿီတိ အတ္ထော. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝေဒနာညတရန္တိ တီသု ဝေဒနာသု အညတရံ, သုခဝေဒနံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

९८६. दहाव्या (किमिल) सुत्तात, 'किमिलायम्' नावाच्या नगरात. 'हे म्हणाले' (एतदवोच) म्हणजे स्थविरांनी (आयुष्यमान आनंदांनी) असा विचार केला की—'हा उपदेश अनुसंधीनुसार (योग्य संदर्भाने) केलेला नाही, मी अनुसंधी जुळवून उपदेश करीन' असा विचार करून उपदेशाची अनुसंधी जोडत त्यांनी हे म्हटले. 'कायांपैकी एक' (कायञ्ञतरं) म्हणजे पृथ्वी इत्यादी कायांपैकी एक असे मी म्हणतो, किंवा 'वायूकाय' असे मी म्हणतो, असा अर्थ आहे. किंवा चक्षुआयतन...पे... कवळीकार आहार हे पंचवीस रूप-भाग मिळून 'रूपकाय' नावाचा होतो. त्यांपैकी आनापान (श्वासोच्छ्वास) हे स्प्रष्टव्यायतनात (स्पर्श-आयतन) समाविष्ट असल्यामुळे ते 'कायांपैकी एक' होते, म्हणूनही असे म्हटले आहे. 'म्हणून' (तस्मातिह) कारण की चार कायांपैकी एक असलेल्या वायूकायरूप आनापानाचे, किंवा पंचवीस भागांच्या रूपकायातील एक भाग असलेल्या आनापानाचे तो अनुदर्शन करतो, म्हणून 'कायात कायानुपस्सी' (कायानुपश्यी) असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा. 'वेदनांपैकी एक' (वेदनाञ्ञतरं) म्हणजे तीन वेदनांपैकी एक, सुखवेदनेला उद्देशून हे म्हटले आहे।

---

သာဓုကံ မနသိကာရန္တိ ပီတိပဋိသံဝေဒိတာဒိဝသေန ဥပ္ပန္နံ သုန္ဒရံ မနသိကာရံ. ကိံ ပန မနသိကာရော သုခါ ဝေဒနာ ဟောတီတိ? န ဟောတိ, ဒေသနာသီသံ ပနေတံ. ယထေဝ ဟိ ‘‘အနိစ္စသညာဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၄၇) ဧတ္ထ သညာနာမေန ပညာ ဝုတ္တာ, ဧဝမိဓာပိ မနသိကာရနာမေန ဈာနဝေဒနာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတသ္မိဉှိ စတုက္ကေ ပဌမပဒေ ပီတိသီသေန ဝေဒနာ ဝုတ္တာ, ဒုတိယပဒေ သုခန္တိ သရူပေနေဝ ဝုတ္တာ. စိတ္တသင်္ခါရပဒဒွယေ ‘‘သညာ စ ဝေဒနာ စ စေတသိကာ ဧတေ ဓမ္မာ စိတ္တပ္ပဋိဗဒ္ဓါ စိတ္တသင်္ခါရာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၇၄) ဝစနတော ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရေ ဌပေတွာ သဗ္ဗေပိ စိတ္တသမ္ပယုတ္တကာ ဓမ္မာ စိတ္တသင်္ခါရေ သင်္ဂဟိတာ’’တိ ဝစနတော စိတ္တသင်္ခါရနာမေန ဝေဒနာ ဝုတ္တာ. တံ သဗ္ဗံ မနသိကာရနာမေန သင်္ဂဟေတွာ ဣဓ ‘‘သာဓုကံ မနသိကာရ’’န္တိ အာဟ.

'चांगल्या प्रकारे मनसिकार' (साधुकं मनसिकारं) म्हणजे प्रीतीचा अनुभव घेणे इत्यादींच्या द्वारे उत्पन्न झालेला उत्तम मनसिकार. पण मनसिकार म्हणजे सुखवेदना आहे काय? नाही, पण हे उपदेशाचे मुख्य अंग (देसनासीस) आहे. कारण ज्याप्रमाणे 'अनित्यसंज्ञा भावनेच्या अभ्यासात युक्त' येथे 'संज्ञा' या नावाने 'प्रज्ञा' म्हटली आहे, त्याचप्रमाणे येथेही 'मनसिकार' या नावाने 'ध्यान-वेदना' म्हटली आहे, असे समजावे. कारण या चतुष्कात पहिल्या पदात 'प्रीती'च्या मुख्यतेने वेदना सांगितली आहे, दुसऱ्या पदात 'सुख' या स्वरूपातच वेदना सांगितली आहे. चित्तसंस्काराच्या दोन पदांमध्ये 'संज्ञा आणि वेदना हे चैतसिक धर्म चित्ताशी बद्ध असल्यामुळे चित्तसंस्कार आहेत' या वचनावरून, आणि 'वितर्क-विचारांना सोडून सर्वच चित्तसंप्रयुक्त धर्म चित्तसंस्कारात समाविष्ट होतात' या वचनावरून 'चित्तसंस्कार' या नावाने वेदना सांगितली आहे. त्या सर्वांना 'मनसिकार' या नावाने एकत्रित करून येथे 'चांगल्या प्रकारे मनसिकार' असे म्हटले आहे।

---

ဧဝံ သန္တေပိ ယသ္မာ ဧသာ ဝေဒနာ အာရမ္မဏံ န ဟောတိ, တသ္မာ ဝေဒနာနုပဿနာ န ယုဇ္ဇတီတိ. နော န ယုဇ္ဇတိ, မဟာသတိပဋ္ဌာနာဒီသုပိ ဟိ တံ တံ သုခါဒီနံ ဝတ္ထုံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝေဒနာ ဝေဒယတိ, တံ ပန ဝေဒနာပဝတ္တိံ ဥပါဒါယ ‘‘အဟံ ဝေဒယာမီ’’တိ ဝေါဟာရမတ္တံ ဟောတိ, တံ သန္ဓာယ ‘‘သုခံ ဝေဒနံ ဝေဒယမာနော သုခံ ဝေဒနံ ဝေဒယာမီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အပိစ ‘‘ပီတိပ္ပဋိသံဝေဒီ’’တိအာဒီနံ အတ္ထဝဏ္ဏနာယမေတဿ ပရိဟာရော ဝုတ္တောယေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ –

असे असूनही, ज्याअर्थी ही वेदना आलंबन होत नाही, त्याअर्थी वेदनानुपश्यना योग्य ठरत नाही (असे जर म्हटले तर)? असे नाही की ती योग्य ठरत नाही. कारण महासतिपट्ठान इत्यादींमध्येही त्या त्या सुखादींच्या वस्तूला आलंबन करून वेदनेचा अनुभव घेतला जातो. परंतु, त्या वेदनेच्या प्रवृत्तीला अनुसरून 'मी अनुभवत आहे' असा केवळ व्यवहार होतो. त्याला उद्देशूनच 'सुखद वेदनेचा अनुभव घेत असताना मी सुखद वेदनेचा अनुभव घेत आहे असे जाणतो' इत्यादी म्हटले आहे. शिवाय, 'प्रीतीचा अनुभव घेणारा' (पीतिपटिसंवेदी) इत्यादींच्या अर्थस्पष्टीकरणातच याचे उत्तर दिलेले आहे. विसुद्धिमग्गात हे म्हटलेच आहे—

---

‘‘ဒွီဟာကာရေဟိ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ – အာရမ္မဏတော စ အသမ္မောဟတော စ. ကထံ အာရမ္မဏတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ? သပ္ပီတိကေ ဒွေ ဈာနေ သမာပဇ္ဇတိ, တဿ သမာပတ္တိက္ခဏေ ဈာနပဋိလာဘေန အာရမ္မဏတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ အာရမ္မဏဿ ပဋိသံဝိဒိတတ္တာ. ကထံ အသမ္မောဟတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ? သပ္ပီတိကေ ဒွေ ဈာနေ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ဈာနသမ္ပယုတ္တပီတိံ ခယတော ဝယတော သမ္မသတိ, တဿ ဝိပဿနာက္ခဏေ လက္ခဏပ္ပဋိဝေဓေန အသမ္မောဟတော [Pg.303] ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၁.၁၇၂) ‘‘‘ဒီဃံ အဿာသဝသေန စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတံ အဝိက္ခေပံ ပဇာနတော သတိ ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတိ, တာယ သတိယာ တေန ဉာဏေန သာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတီ’တိ. ဧတေနေဝ နယေန အဝသေသပဒါနိပိ အတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗာနီ’’တိ.

“दोन प्रकारांनी प्रीतीचा अनुभव घेतला जातो—आलंबनतः (आलंबनाच्या द्वारे) आणि असंमोहतः (असंमोहाच्या द्वारे). आलंबनतः प्रीतीचा अनुभव कसा घेतला जातो? प्रीतीसह वर्तमान असलेल्या दोन ध्यानांमध्ये (प्रथम व द्वितीय ध्यान) तो समापन्न होतो. त्या समापत्तीच्या क्षणी ध्यानप्राप्तीमुळे आलंबनतः प्रीतीचा अनुभव घेतला जातो, कारण आलंबनाचा अनुभव घेतलेला असतो. असंमोहतः प्रीतीचा अनुभव कसा घेतला जातो? प्रीतीसह वर्तमान असलेल्या दोन ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन, त्यातून उठून, ध्यानसंप्रयुक्त प्रीतीचे क्षय व व्यय (नाश) या रूपाने तो परीक्षण करतो. त्याच्या विपश्यनेच्या क्षणी लक्षणांच्या आकलनाने (लक्खणप्पटिवेधेन) असंमोहतः प्रीतीचा अनुभव घेतला जातो. पटिसम्भिदामग्गात हे म्हटलेच आहे—'दीर्घ श्वासाच्या द्वारे चित्ताची एकाग्रता व अविक्षेप जाणणाऱ्याची स्मृती उपस्थित होते, त्या स्मृतीच्या द्वारे आणि त्या ज्ञानाच्या द्वारे ती प्रीती अनुभवली जाते.' याच पद्धतीने उर्वरित पदांचेही अर्थ समजून घ्यावेत.”

---

ဣတိ ယထေဝ ဈာနပဋိလာဘေန အာရမ္မဏတော ပီတိသုခစိတ္တသင်္ခါရာ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဣမိနာပိ ဈာနသမ္ပယုတ္တေန ဝေဒနာသင်္ခါတမနသိကာရပဋိလာဘေန အာရမ္မဏတော ဝေဒနာ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ. တသ္မာ သုဝုတ္တမေတံ ‘‘ဝေဒနာသု ဝေဒနာနုပဿီ ဘိက္ခု တသ္မိံ သမယေ ဝိဟရတီ’’တိ.

अशा प्रकारे, ज्याप्रमाणे ध्यानप्राप्तीमुळे आलंबनतः प्रीती, सुख आणि चित्तसंस्कार अनुभवले जातात, त्याचप्रमाणे या ध्यानसंप्रयुक्त वेदना नावाच्या मनसिकारप्राप्तीमुळे आलंबनतः वेदनेचा अनुभव घेतला जातो. म्हणून 'त्या वेळी भिक्खू वेदनांमध्ये वेदनानुपश्यी होऊन विहरतो' हे योग्यच म्हटले आहे।

---

နာဟံ, အာနန္ဒ, မုဋ္ဌဿတိဿ အသမ္ပဇာနဿာတိ ဧတ္ထ အယမဓိပ္ပာယော – ယသ္မာ ‘‘စိတ္တပဋိသံဝေဒီ အဿာသိဿာမီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တော ဘိက္ခု ကိဉ္စာပိ အဿာသပဿာသနိမိတ္တမာရမ္မဏံ ကရောတိ, တဿ ပန စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ သတိဉ္စ သမ္ပဇညဉ္စ ဥပဋ္ဌာပေတွာ ပဝတ္တနတော စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿီယေဝ နာမေသ ဟောတိ. န ဟိ မုဋ္ဌဿတိဿ အသမ္ပဇာနဿ အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာ အတ္ထိ, တသ္မာ အာရမ္မဏတော စိတ္တပဋိသံဝိဒိတဝသေန ‘‘စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿီ ဘိက္ခု တသ္မိံ သမယေ ဝိဟရတီ’’တိ.

'आनंदा, मी स्मृतिभ्रष्ट आणि असं प्रज्ञावान (असंप्रजन्य) असलेल्याला...' येथे हा अभिप्राय आहे—ज्याअर्थी 'चित्ताचा अनुभव घेत मी श्वास घेईन' इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेला भिक्खू जरी श्वासोच्छ्वासाच्या निमित्ताला आलंबन करतो, तरी त्या चित्ताच्या आलंबनावर स्मृती आणि संप्रजन्य प्रस्थापित करून प्रवृत्त होत असल्यामुळे, तो चित्तात चित्तानुपश्यीच ठरतो. कारण स्मृतिभ्रष्ट आणि संप्रजन्य नसलेल्या व्यक्तीला आनापानस्मृती समाधीची भावना शक्य नाही. म्हणून आलंबनतः चित्ताचा अनुभव घेण्याच्या दृष्टीने 'त्या वेळी भिक्खू चित्तात चित्तानुपश्यी होऊन विहरतो' असे म्हटले आहे।

---

သော ယံ တံ ဟောတိ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာနံ ပဟာနံ, တံ ပညာယ ဒိသွာ သာဓုကံ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတီတိ ဧတ္ထ အဘိဇ္ဈာ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏမေဝ, ဒေါမနဿဝသေန ဗျာပါဒနီဝရဏံ ဒဿိတံ. ဣဒဉှိ စတုက္ကံ ဝိပဿနာဝသေနေဝ ဝုတ္တံ, ဓမ္မာနုပဿနာ စ နီဝရဏပဗ္ဗာဒိဝသေန ပဉ္စဝိဓာ ဟောတိ, တဿာ နီဝရဏပဗ္ဗံ အာဒိ, တဿာပိ ဣဒံ နီဝရဏဒွယံ အာဒိ. ဣတိ ဓမ္မာနုပဿနာယ အာဒိံ ဒဿေတုံ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာနန္တိ အာဟ. ပဟာနန္တိ အနိစ္စာနုပဿနာယ နိစ္စသညံ ပဇဟတီတိ ဧဝံ ပဟာနကရဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ. တံ ပညာယ ဒိသွာတိ တံ အနိစ္စဝိရာဂနိရောဓပဋိနိဿဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတံ ပဟာနဉာဏံ အပရာယ ဝိပဿနာပညာယ, တမ္ပိ အပရာယာတိ ဧဝံ ဝိပဿနာပရမ္ပရံ ဒဿေတိ[Pg.304]. အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတီတိ ယဉ္စဿ ပထပဋိပန္နံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ, ယဉ္စ ဧကတော ဥပဋ္ဌာနံ အဇ္ဈုပေက္ခတီတိ ဒွိဓာ အဇ္ဈုပေက္ခတိ နာမ. တတ္ထ သဟဇာတာနမ္ပိအဇ္ဈုပေက္ခနာ ဟောတိ အာရမ္မဏဿာပိ အဇ္ဈုပေက္ခနာ. ဣဓ အာရမ္မဏ အဇ္ဈုပေက္ခနာ အဓိပ္ပေတာ. တသ္မာတိဟာနန္ဒာတိ ယသ္မာ ‘‘အနိစ္စာနုပဿီ အဿာသိဿာမီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တော န ကေဝလံ နီဝရဏာဒိဓမ္မေ, အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿသီသေန ပန ဝုတ္တာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနကရဉာဏမ္ပိ ပညာယ ဒိသွာ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတိ, တသ္မာ ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ ဘိက္ခု တသ္မိံ သမယေ ဝိဟရတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

'अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) यांचे जे प्रहाण (त्याग) आहे, त्याला प्रज्ञेने पाहून चांगल्या प्रकारे उपेक्षक (तटस्थ) होतो' येथे 'अभिज्झा' म्हणजे कामच्छंद नीवरणच होय, आणि 'दोमनस्स'च्या द्वारे व्यापाद नीवरण दर्शविले आहे. कारण हे चतुष्क केवळ विपश्यनेच्या दृष्टीनेच सांगितले आहे. आणि धर्मानुपश्यना ही नीवरणपर्व इत्यादींच्या द्वारे पाच प्रकारची असते. तिचे नीवरणपर्व हे आदि (सुरुवात) आहे, आणि त्याचेही हे नीवरणद्वय (कामच्छंद व व्यापाद) आदि आहे. अशा प्रकारे धर्मानुपश्यनेची सुरुवात दर्शवण्यासाठी 'अभिज्झा-दोमनस्स' असे म्हटले आहे. 'प्रहाण' (पहानं) म्हणजे अनित्यानुपश्यनेच्या द्वारे नित्यसंज्ञेचा त्याग करतो, अशा प्रकारे प्रहाण घडवून आणणारे ज्ञान अभिप्रेत आहे. 'त्याला प्रज्ञेने पाहून' (तं पञ्ञाय दिस्वा) म्हणजे त्या अनित्य-विराग-निरोध-प्रतिनिसर्ग-ज्ञान नावाच्या प्रहाणज्ञानाला दुसऱ्या विपश्यना प्रज्ञेने पाहून, आणि त्यालाही दुसऱ्या प्रज्ञेने पाहून, अशा प्रकारे विपश्यनेची परंपरा दर्शविली आहे. 'उपेक्षक होतो' (अज्झुपेक्खिता होति) म्हणजे जो मार्गावर आरूढ झालेल्या चित्ताची उपेक्षा करतो, आणि जो एकाग्रतेने उपस्थित झालेल्याची उपेक्षा करतो, अशा दोन प्रकारे उपेक्षा करणे होय. त्यात सहजात धर्मांचीही उपेक्षा होते आणि आलंबनाचीही उपेक्षा होते. येथे आलंबनाची उपेक्षा अभिप्रेत आहे. 'म्हणूनच, आनंदा!' (तस्मातिहानन्द) कारण 'अनित्यानुपश्यी होऊन मी श्वास घेईन' इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेला भिक्खू केवळ नीवरणादी धर्मांचीच नव्हे, तर अभिज्झा व दोमनस्स यांच्या मुख्यतेने सांगितलेल्या धर्मांच्या प्रहाणकारक ज्ञानालाही प्रज्ञेने पाहून उपेक्षक होतो, म्हणून 'त्या वेळी भिक्खू धर्मांमध्ये धर्मानुपश्यी होऊन विहरतो' असे समजावे।

---

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ စတုမဟာပထော ဝိယ ဆ အာယတနာနိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. တသ္မိံ ပံသုပုဉ္ဇော ဝိယ ဆသု အာယတနေသု ကိလေသာ. စတူဟိ ဒိသာဟိ အာဂစ္ဆန္တာ သကဋရထာ ဝိယ စတူသု အာရမ္မဏေသု ပဝတ္တာ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ. ဧကေန သကဋေန ဝါ ရထေန ဝါ ပံသုပုဉ္ဇဿ ဥပဟနနံ ဝိယ ကာယာနုပဿနာဒီဟိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပဃာတော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

त्याचप्रमाणे, येथे चार रस्त्यांच्या चौकाप्रमाणे सहा आयतनांना समजले पाहिजे. त्या चौकातील धुळीच्या ढिगाऱ्याप्रमाणे सहा आयतनांमधील क्लेश आहेत. चार दिशांनी येणाऱ्या बैलगाड्या किंवा रथांप्रमाणे चार आरंमणांमध्ये (आलंबनांमध्ये - काया, वेदना, चित्त, धम्म) प्रवृत्त होणारे चार सतिपट्ठान आहेत. एखाद्या बैलगाडीने किंवा रथाने धुळीचा ढिगारा चिरडण्याप्रमाणे, कायानुपस्सना इत्यादींद्वारे पापी अकुशल धम्मांचा विनाश होतो, असे जाणावे.

---

ဧကဓမ္မဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

पहिला एकधम्मवग्गो (एकधम्म वर्ग) समाप्त झाला.

---

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

२. दुसरा वग्गो (दुसरा वर्ग).

---

၁-၂. ဣစ္ဆာနင်္ဂလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-२. इच्छानंगलसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

၉၈၇-၉၈၈. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ဧဝံ ဗျာကရေယျာထာတိ ကသ္မာ အတ္တနော ဝိဟာရသမာပတ္တိံ အာစိက္ခတိ? ဥပါရမ္ဘမောစနတ္ထံ. သစေ ဟိ တေ ‘‘န ဇာနာမာ’’တိ ဝဒေယျုံ, အထ နေသံ တိတ္ထိယာ ‘‘တုမှေ ‘အသုကသမာပတ္တိယာ နာမ နော သတ္ထာ တေမာသံ ဝိဟာသီ’တိပိ န ဇာနာထ, အထ ကသ္မာ နံ ဥပဋ္ဌဟန္တာ ဝိဟရထာ’’တိ ဥပါရမ္ဘံ အာရောပေယျုံ, တတော မောစနတ္ထံ ဧဝမာဟ.

९८७-९८८. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'असे उत्तर द्यावे' (evaṃ byākareyyātha) असे म्हणून भगवंतांनी स्वतःच्या विहारसमापत्तीविषयी का सांगितले? तीर्थकांच्या आक्षेपांपासून मुक्त होण्यासाठी त्यांनी हे सांगितले. कारण जर त्या भिक्खूंनी 'आम्हाला माहीत नाही' असे म्हटले असते, तर तीर्थक त्यांच्यावर असा आक्षेप घेते की, 'तुमचे शास्ता अमुक समापत्तीमध्ये तीन महिने राहिले, हेही तुम्हाला माहीत नाही; मग तुम्ही त्यांची सेवा करत का राहता?' या आक्षेपापासून भिक्खूंना मुक्त करण्यासाठी भगवंतांनी असे म्हटले.

---

အထ ကသ္မာ ယထာ အညတ္ထ ‘‘သတောဝ အဿသတိ, ဒီဃံ ဝါ အဿသန္တော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၄; မ. နိ. ၁.၁၀၇; သံ. နိ. ၅.၉၇၇) ဧဝ-ဝါကာရော ဝုတ္တော. ဧဝံ ဣဓ န ဝုတ္တောတိ? ဧကန္တသန္တတ္တာ. အညေသဉှိ [Pg.305] အဿာသော ဝါ ပါကဋော ဟောတိ ပဿာသော ဝါ, ဘဂဝတော ဥဘယမ္ပေတံ ပါကဋမေဝ နိစ္စံ ဥပဋ္ဌိတဿတိတာယာတိ ဧကန္တသန္တတ္တာ န ဝုတ္တော. အထ ‘‘သိက္ခာမီ’’တိ အဝတွာ ကသ္မာ ‘‘အဿသာမီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တန္တိ? သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝါ. သတ္တ ဟိ သေခါ သိက္ခိတဗ္ဗဘာဝါ သေခါ နာမ, ခီဏာသဝါ သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝါ အသေခါ နာမ, တထာဂတာ အသိက္ခိတဗ္ဗာ အသေက္ခာ နာမ နတ္ထိ တေသံ သိက္ခိတဗ္ဗကိစ္စန္တိ သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝါ န ဝုတ္တံ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

तर मग, इतर सुत्तांमध्ये जसे 'सतो व अस्ससति, दीघं वा अस्ससंतो' (तो सजग राहूनच श्वास घेतो, किंवा दीर्घ श्वास घेताना...) असे 'एव' किंवा 'वा' हे शब्द वापरले आहेत, तसे येथे का वापरले नाहीत? अत्यंत शांत मनसिकार असल्यामुळे ते वापरले नाहीत. कारण इतरांना एकतर श्वास घेणे किंवा श्वास सोडणे स्पष्ट जाणवते, परंतु भगवंतांची सती (स्मृती) नेहमी प्रस्थापित असल्यामुळे त्यांना हे दोन्हीही नेहमी स्पष्टपणे जाणवत असतात; म्हणून अत्यंत शांत मनसिकार असल्यामुळे ते शब्द वापरले नाहीत. तसेच, 'सिक्खामि' (मी शिकतो) असे न म्हणता केवळ 'अस्ससामि' (मी श्वास घेईन) एवढेच का म्हटले आहे? कारण आता काहीही शिकणे किंवा अभ्यास करणे शिल्लक राहिलेले नाही. सात प्रकारचे सेख (ज्यांना अजून शिकायचे आहे) हे शिकण्याच्या अवस्थेत असल्यामुळे त्यांना 'सेख' म्हणतात. खीणासव (ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत) हे शिकण्याच्या अवस्थेच्या पलीकडे गेल्यामुळे त्यांना 'असेख' म्हणतात. तथागतांचे सर्व शिक्षण पूर्ण झालेले असल्यामुळे त्यांच्यासाठी कोणतेही कर्तव्य किंवा अभ्यास शिल्लक राहिलेला नाही; म्हणून 'सिक्खामि' असे म्हटले नाही. दुसरे सुत्त अगदी स्पष्ट आहे.

---

၃-၁၀. ပဌမအာနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

३-१०. प्रथम आनंदसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

၉၈၉-၉၉၆. တတိယေ ပဝိစိနတီတိ အနိစ္စာဒိဝသေန ပဝိစိနတိ. ဣတရံ ပဒဒွယံ ဧတဿေဝ ဝေဝစနံ. နိရာမိသာတိ နိက္ကိလေသာ ကာယိကစေတသိကဒရထပဋိပဿဒ္ဓိယာ ကာယောပိ စိတ္တမ္ပိ ပဿမ္ဘတိ. သမာဓိယတီတိ သမ္မာ ဌပိယတိ, အပ္ပနာစိတ္တံ ဝိယ ဟောတိ. အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတီတိ သဟဇာတအဇ္ဈုပေက္ခနာယ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတိ.

९८९-९९६. तिसऱ्या सुत्तात, 'पविचिनति' म्हणजे अनित्य इत्यादी रूपाने विश्लेषण करणे. इतर दोन पदे याच पदाचे समानार्थी आहेत. 'निरामिसा' म्हणजे क्लेशरहित. शारीरिक आणि मानसिक त्रासाच्या शांततेमुळे शरीर आणि चित्त दोन्ही शांत होतात. 'समाधियति' म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होणे, हे अप्पनाचित्तासारखे होते. 'अज्झुपेक्खिता होति' म्हणजे सहजात तटस्थतेने उपेक्षा करणे (तटस्थ राहणे).

---

ဧဝံ စုဒ္ဒသဝိဓေန ကာယပရိဂ္ဂါဟကဿ ဘိက္ခုနော တသ္မိံ ကာယေ သတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, တာယ သတိယာ သမ္ပယုတ္တဉာဏံ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, တံသမ္ပယုတ္တမေဝ ကာယိကစေတသိကဝီရိယံ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ပီတိပဿဒ္ဓိစိတ္တေကဂ္ဂတာ ပီတိပဿဒ္ဓိသမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, ဣမေသံ ဆန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ အနောသက္ကနအနတိဝတ္တနသင်္ခါတော မဇ္ဈတ္တာကာရော ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. ယထေဝ ဟိ သမပ္ပဝတ္တေသု အဿေသု သာရထိနော ‘‘အယံ ဩလီယတီ’’တိ တုဒနံ ဝါ, ‘‘အယံ အတိဓာဝတီ’’တိ အာကဍ္ဎနံ ဝါ နတ္ထိ, ကေဝလံ ဧဝံ ပဿမာနဿ ဌိတာကာရောဝ ဟောတိ, ဧဝမေဝ ဣမေသံ ဆန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ အနောသက္ကနအနတိဝတ္တနသင်္ခါတော မဇ္ဈတ္တာကာရော ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ နာမ ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာ ကိံ ကထိတံ? ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ နာနာသရသလက္ခဏာ ဝိပဿနာဗောဇ္ဈင်္ဂါ နာမ ကထိတာ.

अशा प्रकारे, चौदा प्रकारांनी कायेचे ग्रहण करणाऱ्या भिक्खूची त्या कायेवर जी सती (स्मृती) असते, तो सतिसम्बोज्झंगो (सति-संबोध्यंग) होय. त्या सतीशी संप्रयुक्त असणारे ज्ञान म्हणजे धम्मविचयसम्बोज्झंगो होय. त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारे कायिक व मानसिक वीर्य म्हणजे वीरियसम्बोज्झंगो होय. पीती, पस्सद्धि आणि चित्त-एकाग्रता हे अनुक्रमे पीति-, पस्सद्धि- आणि समाधिसम्बोज्झंगो आहेत. या सहा बोध्यंगांचे मागे न हटणे आणि पुढे न जाणे या स्वरूपाची जी तटस्थता आहे, ती opu-उपेक्खासम्बोज्झंगो (उपेक्षा-संबोध्यंग) होय. जसे, समान गतीने धावणाऱ्या घोड्यांच्या बाबतीत सारथ्याला 'हा घोडा मागे पडत आहे' म्हणून चाबूक मारण्याची किंवा 'हा घोडा वेगाने धावत आहे' म्हणून लगाम खेचण्याची गरज नसते, तो केवळ तटस्थपणे पाहत राहतो; त्याचप्रमाणे या सहा बोध्यंगांचे मागे न हटणे आणि पुढे न जाणे या स्वरूपाची जी तटस्थता आहे, ती उपेक्खासम्बोज्झंगो होय. यावरून काय सांगितले गेले आहे? एकाच चित्तक्षणात उत्पन्न होणारे आणि विविध कार्य-लक्षणे असणारे विपस्सना-बोध्यंग सांगितले गेले आहेत.

---

ဝိဝေကနိဿိတန္တိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. ဧတ္ထ ပန သောဠသက္ခတ္တုကာ အာနာပါနဿတိ မိဿကာ ကထိတာ, အာနာပါနမူလကာ သတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါ[Pg.306], တေသံ မူလဘူတာ အာနာပါနဿတိ ပုဗ္ဗဘာဂါ. ဗောဇ္ဈင်္ဂမူလကာ သတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါ, တေပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပုဗ္ဗဘာဂါဝ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိပူရကာ ပန ဗောဇ္ဈင်္ဂါ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရာ, ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိယော အရိယဖလသမ္ပယုတ္တာ. ဝိဇ္ဇာ ဝါ စတုတ္ထမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ, ဝိမုတ္တိ ဖလသမ္ပယုတ္တာတိ. စတုတ္ထပဉ္စမဆဋ္ဌာနိပိ ဣမိနာဝ သမာနပရိစ္ဆေဒါနိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

'विवेकिनिस्सितं' इत्यादी पदांचे अर्थ पूर्वीच स्पष्ट केले आहेत. परंतु येथे सोळा प्रकारांनी युक्त असणारी आनापानसती संमिश्र स्वरूपात सांगितली आहे. आनापान-मूलक सतिपट्ठान हे पूर्वभागातील (सुरुवातीच्या अवस्थेतील) आहेत, आणि त्यांचे मूळ असणारी आनापानसती देखील पूर्वभागातील आहे. बोध्यंग-मूलक सतिपट्ठान हे पूर्वभागातील आहेत, आणि ते बोध्यंग देखील पूर्वभागातीलच आहेत. परंतु विज्जा-विमुत्ती पूर्ण करणारे बोध्यंग हे लोकोत्तर आहेत, आणि विज्जा-विमुत्ती या अरियफलाशी संप्रयुक्त आहेत. किंवा विज्जा ही चौथ्या मग्गशी संप्रयुक्त आहे आणि विमुत्ती ही फलप्राप्तीशी संप्रयुक्त आहे. चौथे, पाचवे आणि सहावे सुत्त देखील याच तिसऱ्या सुत्ताप्रमाणे समान मर्यादा असणारे आहेत. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

အာနာပါနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

आनापानसंयुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

၁၁. သောတာပတ္တိသံယုတ္တံ

११. सोतापत्तिसंयुत्तं (सोतापत्ति संयुत्त).

---

၁. ဝေဠုဒွါရဝဂ္ဂေါ

१. वेळुद्वारवग्गो (वेळुद्वार वर्ग).

---

၁. စက္ကဝတ္တိရာဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. चक्कवत्तिराजसुत्त वर्णन.

---

၉၉၇. သောတာပတ္တိသံယုတ္တဿ [Pg.307] ပဌမေ ကိဉ္စာပီတိ အနုဂ္ဂဟဂရဟဏေသု နိပါတော. စတုန္နဉှိ မဟာဒီပါနံ ဣဿရိယာဓိပစ္စံ ရဇ္ဇံ အနုဂ္ဂဏှန္တော စတုန္နဉ္စ အပါယာနံ အပ္ပဟီနဘာဝံ ဂရဟန္တော သတ္ထာ ‘‘ကိဉ္စာပိ, ဘိက္ခဝေ, ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စတုန္နံ ဒီပါနန္တိ ဒွိသဟဿဒီပပရိဝါရာနံ စတုန္နံ မဟာဒီပါနံ. ဣဿရိယာဓိပစ္စန္တိ ဣဿရဘာဝေါ ဣဿရိယံ, အဓိပတိဘာဝေါ အာဓိပစ္စံ, ဣဿရိယံ အာဓိပစ္စံ ဧတသ္မိံ ရဇ္ဇေ, န ဆေဒနဘေဒနန္တိ ဣဿရိယာဓိပစ္စံ. ကာရေတွာတိ ဧဝရူပံ ရဇ္ဇံ ပဝတ္တာပေတွာ. ကိဉ္စာပိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကောတိ ဧတ္ထ အနုဂ္ဂဟပသံသာသု နိပါတော. ပိဏ္ဍိယာလောပေန ဟိ ယာပနံ အနုဂ္ဂဟန္တော စတုန္နဉ္စ အပါယာနံ ပဟီနဘာဝံ ပသံသန္တော သတ္ထာ ‘‘ကိဉ္စာပိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နန္တကာနီတိ အနန္တကာနိ. တေရသဟတ္ထောပိ ဟိ ဝတ္ထသာဋကော ဒသစ္ဆေဒနတော ပဋ္ဌာယ နန္တကန္တေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ.

९९७. सोतापत्तिसंयुत्ताच्या पहिल्या सुत्तात 'किञ्चापि' (जरी काही असले तरी) हा शब्द प्रशंसा आणि निंदा या दोन्ही अर्थांनी वापरलेला निपात (अव्यय) आहे. चार महाद्वीपांचे आधिपत्य असणाऱ्या चक्रवर्ती राजाच्या राज्याची प्रशंसा करताना आणि चार अपायांचे क्लेश नष्ट न झाल्याबद्दल खेद व्यक्त करताना शास्त्यांनी 'किञ्चापि, भिक्खवे, राजा चक्कवत्ती' (भिक्खूंनो, जरी चक्रवर्ती राजा...) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'चतुन्नं दीपानं' म्हणजे दोन हजार लहान बेटांनी वेढलेली चार महाद्वीपे. 'इस्सरियाधिပစ္စံ' म्हणजे ईश्वरभाव (प्रभुत्व) हे ऐश्वर्य होय, आणि अधिपती असणे हे आधिपत्य होय. या राज्यात ऐश्वर्य आणि आधिपत्य असते, परंतु कोणाचेही अंग कापले जाणे किंवा शिक्षा होणे नसते, म्हणून याला 'इस्सरियाधिपच्चं' म्हटले आहे. 'कारित्वा' म्हणजे अशा प्रकारच्या राज्याचे संचालन करून. 'किञ्चापि, भिक्खवे, अरियसावको' येथे 'किञ्चापि' हा शब्द प्रशंसा आणि सन्मान या अर्थाने वापरलेला निपात आहे. भिक्षेच्या अन्नावर जीवन जगणाऱ्याची प्रशंसा करताना आणि चार अपायांचा नाश झाल्याबद्दल गौरव करताना शास्त्यांनी 'किञ्चापि, भिक्खवे, अरियसावको' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'नन्तकानि' म्हणजे फाटलेले किंवा काठ नसलेले वस्त्र. जरी वस्त्र तेरा हात लांब असले, तरी त्याचे काठ कापल्यापासून त्याला 'नन्तक' (फाटलेले कापड) असेच म्हटले जाते.

---

အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာတိ အစလပ္ပသာဒေန. သော ပနာယံ ပသာဒေါ ကိံ ဧကော, အနေကောတိ? ဧကောဝ, သော မဂ္ဂေန အာဂတပ္ပသာဒေါ. ယေသု ပန ဝတ္ထူသု အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ရုဟတိ, တေသံ ဝသေန ‘‘ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာ’’တိအာဒိနာ နယေန တိဓာ ဝုတ္တော. ယသ္မာ စ ဧကော, တသ္မာဝ နိန္နာနာကရဏော ဟောတိ. အရိယသာဝကဿ ဟိ ဗုဒ္ဓေယေဝ ပသာဒေါ စ ပေမဉ္စ ဂါရဝဉ္စ မဟန္တံ, န ဓမ္မေ ဝါ သံဃေ ဝါ, ဓမ္မေယေဝ ဝါ မဟန္တံ, န ဗုဒ္ဓေ ဝါ သံဃေ ဝါ, သံဃေယေဝ ဝါ မဟန္တံ, န ဗုဒ္ဓေ ဝါ ဓမ္မေ ဝါတိ ဧတံ နတ္ထိ. ဣတိပိ သော ဘဂဝါတိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာနေဝ.

'अवेच्चप्पसादेन' म्हणजे अचल (दृढ) श्रद्धेने. पण ही श्रद्धा एक आहे की अनेक? ती एकच आहे, जी आर्यमार्गाने प्राप्त होते. परंतु बुद्ध, धम्म आणि संघ या तीन रत्नांवर ती एकाच वेळी दृढ होत असल्यामुळे, तिच्या प्रभावाने 'बुद्धे अवेच्चप्पसादेन' (बुद्धावर अचल श्रद्धा) इत्यादी रूपाने तीन प्रकारे सांगितली आहे. ती एकच असल्यामुळे तिच्यात कोणताही भेद नसतो. आर्यश्रावकाची केवळ बुद्धावरच मोठी श्रद्धा, प्रेम आणि आदर असतो आणि धम्म किंवा संघावर नसतो, किंवा केवळ धम्मावरच मोठा आदर असतो आणि बुद्ध किंवा संघावर नसतो, किंवा केवळ संघावरच मोठा आदर असतो आणि बुद्ध किंवा धम्मावर नसतो, असा कोणताही भेद नसतो. 'इतिपि सो भगवा' इत्यादी पदांचे सविस्तर वर्णन विसुद्धिमग्ग ग्रंथात केलेलेच आहे.

---

အရိယကန္တေဟီတိ အရိယာနံ ကန္တေဟိ ပိယေဟိ မနာပေဟိ. ပဉ္စ ဟိ သီလာနိ ဘဝန္တရဂတာပိ အရိယာ န ကောပေန္တိ, ဧဝံ တေသံ ပိယာနိ. တာနိ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. အခဏ္ဍေဟီတိအာဒိ သဒိသဝသေန ဝုတ္တံ. မုခဝဋ္ဋိယဉှိ ဆိန္နေကဒေသာ ပါတိ ခဏ္ဍာတိ ဝုစ္စတိ, မဇ္ဈေ ဘိန္နာ ဆိဒ္ဒါတိ, ဧကသ္မိံ ပဒေသေ ဝိသဘာဂဝဏ္ဏာ ဂါဝီ သဗလာတိ, နာနာဗိန္ဒုစိတ္တာ ကမ္မာသာတိ, ဧဝမေဝ ပဋိပါဋိယာ [Pg.308] အာဒိမှိ ဝါ အန္တေ ဝါ ဘိန္နံ သီလံ ခဏ္ဍံ နာမ, မဇ္ဈေ ဘိန္နံ ဆိဒ္ဒံ, ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဒွိန္နံ ဝါ တိဏ္ဏံ ဝါ ပဋိပါဋိယာ ဘိန္နတ္တာ သဗလံ, ဧကန္တရံ ဘိန္နံ ကမ္မာသံ. တေသံ ဒေါသာနံ အဘာဝေန အခဏ္ဍာဒိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဘုဇိဿေဟီတိ ဘုဇိဿဘာဝကရေဟိ. ဝိညုပ္ပသတ္ထေဟီတိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝိညူဟိ ပသံသိတေဟိ. အပရာမဋ္ဌေဟီတိ ‘‘ဣဒံ နာမ တယာ ကတံ, ဣဒံ ဝီတိက္ကန္တ’’န္တိ ဧဝံ ပရာမသိတုံ အသက္ကုဏေယျေဟိ. သမာဓိသံဝတ္တနိကေဟီတိ အပ္ပနာသမာဓိံ ဥပစာရသမာဓိံ ဝါ သံဝတ္တေတုံ သမတ္ထေဟိ.

'अरियकन्तेहि' म्हणजे आर्यांना प्रिय, आवडणारे आणि मनाला आनंद देणारे. कारण आर्य लोक दुसऱ्या जन्मात गेले तरी पाच शीलांचा भंग करत नाहीत, अशा प्रकारे ती त्यांना प्रिय असतात. त्यांना उद्देशून हे म्हटले आहे. 'अखण्ड' इत्यादी शब्द सादृश्यावरून म्हटले आहेत. कारण भांड्याच्या काठावर एका बाजूला तडा गेला असेल तर त्याला 'खण्ड' (खंडित) भांडे म्हणतात, मध्यभागी छिद्र पडले असेल तर त्याला 'छिद्र' (छिद्रयुक्त) म्हणतात, एखाद्या ठिकाणी विसंगत रंगाची गाय असेल तर तिला 'शबल' (ठिपके असलेली) गाय म्हणतात, आणि विविध रंगांच्या ठिपक्यांनी युक्त असलेल्या गाईला 'कम्मास' (कबरट) म्हणतात; त्याचप्रमाणे, अनुक्रमे सुरुवातीला किंवा शेवटी भंग पावलेल्या शीलाला 'खण्ड' (खंडित) म्हणतात, मध्यभागी भंग पावलेल्या शीलाला 'छिद्र' (छिद्रयुक्त) म्हणतात, कुठेही दोन किंवा तीन शील लागोपाठ भंग पावले तर त्याला 'शबल' (चितकबरे) म्हणतात, आणि एक सोडून एक भंग पावलेल्या शीलाला 'कम्मास' (कबरट) म्हणतात. या दोषांच्या अभावामुळे शीलाची 'अखण्डता' इत्यादी अवस्था जाणावी. 'भुजिस्सेहि' म्हणजे स्वतंत्र (मुक्त) करणारी. 'विञ्ञुप्पसत्थेहि' म्हणजे बुद्ध इत्यादी विज्ञांनी (विद्वानांनी) प्रशंसिलेली. 'अपरामट्ठेहि' म्हणजे "तुझ्याकडून हे कृत्य केले गेले, याचे उल्लंघन झाले" अशा प्रकारे कोणालाही आक्षेप घेता येणार नाही अशी. 'समाधिसंवत्तनिकेहि' म्हणजे अर्पणा समाधी किंवा उपचार समाधी प्राप्त करून देण्यास समर्थ असणारी.

---

၂. ဗြဟ္မစရိယောဂဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. ब्रह्मचरियोगधसुत्तवण्णना (ब्रह्मचरियोगध सूत्राचे स्पष्टीकरण).

---

၉၉၈. ဒုတိယေ ယေသံ သဒ္ဓါတိ ပဒေန ဗုဒ္ဓေ ပသာဒေါ ဂဟိတော. သီလန္တိ ပဒေန အရိယကန္တာနိ သီလာနိ ဂဟိတာနိ. ပသာဒေါတိ ပဒေန သံဃေ ပသာဒေါ ဂဟိတော. ဓမ္မဒဿနန္တိ ပဒေန ဓမ္မေ ပသာဒေါ ဂဟိတောတိ ဧဝံ စတ္တာရိ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ ဝုတ္တာနိ. ကာလေန ပစ္စေန္တီတိ ကာလေန ပါပုဏန္တိ. ဗြဟ္မစရိယောဂဓံ သုခန္တိ ဗြဟ္မစရိယံ ဩဂါဟိတွာ ဌိတံ ဥပရိမဂ္ဂတ္တယသမ္ပယုတ္တံ သုခံ. ယော ပနေသ ဂါထာယ အာဂတော ပသာဒေါ, သော ကတရပသာဒေါ ဟောတီတိ. တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရော တာဝ ‘‘မဂ္ဂပသာဒေါ’’တိ အာဟ, တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော ‘‘အာဂတမဂ္ဂဿ ပစ္စဝေက္ခဏပ္ပသာဒေါ’’တိ. ဥဘောပိ ထေရာ ပဏ္ဍိတာ ဗဟုဿုတာ, ဥဘိန္နံ သုဘာသိတံ. မိဿကပ္ပသာဒေါ ဧသောတိ.

९९८. दुसऱ्या सूत्रात, 'येसं सद्धा' (ज्यांची श्रद्धा) या पदाने बुद्धांवरील प्रसन्नता (प्रसाद) घेतली आहे. 'सीलं' या पदाने आर्यांना प्रिय असलेली शीले घेतली आहेत. 'पसादो' या पदाने संघावरील प्रसन्नता घेतली आहे. 'धम्मदस्सनं' या पदाने धम्मावरील प्रसन्नता घेतली आहे; अशा प्रकारे चार सोतापत्तिअंगे सांगितली आहेत. 'कालेन पच्चेन्ति' म्हणजे योग्य वेळी प्राप्त करतात. 'ब्रह्मचरियोगधं सुखं' म्हणजे ब्रह्मचर्यात (मार्गात) प्रवेश करून राहिलेले, वरील तीन मार्गांशी संबंधित असलेले सुख. गाथेमध्ये आलेली जी प्रसन्नता (प्रसाद) आहे, ती कोणती प्रसन्नता आहे? प्रथम त्रिपिटकचूळाभय थेरांनी "मार्गप्रसाद" (मार्गाशी संबंधित प्रसन्नता) असे म्हटले आहे, तर त्रिपिटकचूळनाग थेरांनी "प्राप्त झालेल्या मार्गाचा प्रत्यवेक्षणप्रसाद" असे म्हटले आहे. दोन्ही थेर पंडित आणि बहुश्रुत होते, दोघांचेही म्हणणे सुभाषित (योग्य) आहे. हा 'मिस्सकप्रसाद' (मिश्र प्रसाद) आहे असे समजावे.

---

၃. ဒီဃာဝုဥပါသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. दीघावूपासकसुत्तवण्णना (दीघावू उपासक सूत्राचे स्पष्टीकरण).

---

၉၉၉. တတိယေ တသ္မာတိ ယသ္မာ စတူသု သောတာပတ္တိယင်္ဂေသု သန္ဒိဿသိ, တသ္မာ. ဝိဇ္ဇာဘာဂိယေတိ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသိကေ. သဗ္ဗသင်္ခါရေသူတိ သဗ္ဗေသု တေဘူမကသင်္ခါရေသု. ဧဝမဿ ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဝိပဿနာ ကထိတာ. ဝိဃာတန္တိ ဒုက္ခံ.

९९९. तिसऱ्या सूत्रात, 'तस्मा' म्हणजे ज्या कारणाने चार सोतापत्तिअंगांमध्ये दिसून येते, त्या कारणाने. 'विज्जाभागिये' म्हणजे विद्येच्या भागातील (विद्येशी संबंधित). 'सब्बसंखारेसु' म्हणजे सर्व त्रिभूमिक संस्कारांमध्ये. अशा प्रकारे, त्यांना वरील तीन मार्गांची विपश्यना सांगितली आहे. 'विघातं' म्हणजे दुःख.

---

၄-၅. ပဌမသာရိပုတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

४-५. पठमसारिपुत्तसुत्तादिवण्णना (प्रथम सारिपुत्त सूत्रादींचे स्पष्टीकरण).

---

၁၀၀၀-၁၀၀၁. စတုတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ပဉ္စမေ သောတာပတ္တိယင်္ဂန္တိ သောတာပတ္တိယာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိလာဘင်္ဂံ. ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒါဒယော ပန ပဋိလဒ္ဓဂုဏာ [Pg.309] သောတာပန္နဿ အင်္ဂါ နာမ, တေပိ ပန သောတာပတ္တိယင်္ဂန္တိ အာဂတာ. တတြာယံ ဒွိန္နမ္ပိ ဝစနတ္ထော – သပ္ပုရိသေ သေဝန္တော ဘဇန္တော ပယိရုပါသန္တော ဓမ္မံ သုဏန္တော ယောနိသော မနသိကရောန္တော ဓမ္မာနုဓမ္မံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ ပဋိပဇ္ဇန္တော သောတာပတ္တိံ ပဋိလဘတီတိ သပ္ပုရိသသံသေဝါဒယော သောတာပတ္တိအတ္ထာယ အင်္ဂန္တိ သောတာပတ္တိယင်္ဂံ နာမ, ဣတရေ ပဌမမဂ္ဂသင်္ခါတာယ သောတာပတ္တိယာ အင်္ဂန္တိပိ သောတာပတ္တိယင်္ဂံ, ပဋိဝိဒ္ဓသောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ အင်္ဂန္တိပိ သောတာပတ္တိယင်္ဂံ.

१०००-१००१. चौथे सूत्र स्पष्टच आहे. पाचव्या सूत्रात, 'सोतापत्तियङ्गं' म्हणजे सोतापत्तिमार्ग प्राप्त करण्याच्या पूर्वभागातील अंग. बुद्धांवरील अचल श्रद्धा (अवेच्चप्पसाद) इत्यादी गुण प्राप्त झालेल्या सोतापन्नाची अंगे आहेत, ती देखील 'सोतापत्तिअंग' म्हणून आली आहेत. तेथे या दोन्ही अर्थांचे स्पष्टीकरण असे आहे – सत्पुरुषांची सेवा करणारा, त्यांच्याशी संगत करणारा, त्यांची उपासना करणारा, धम्म ऐकणारा, योनिशो मनसिकार करणारा, धम्मानुधम्म पूर्वभाग प्रतिपदेचे आचरण करणारा सोतापत्ति प्राप्त करतो; म्हणून सत्पुरुष संसेवा इत्यादी सोतापत्तीच्या प्राप्तीसाठी अंग आहेत, म्हणून त्यांना 'सोतापत्तियंग' म्हणतात. इतर (बुद्धांवरील अचल श्रद्धा इत्यादी) पहिल्या मार्गाच्या स्वरूपातील सोतापत्तीचे अंग असल्यामुळे त्यांनाही 'सोतापत्तियंग' म्हणतात. तसेच, अधिगत केलेल्या सोतापत्तिमार्गासाठी सोतापत्तिमार्ग हे अंग असल्यामुळे त्यालाही 'सोतापत्तियंग' म्हणतात.

---

၆. ထပတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. थपतिसुत्तवण्णना (थपति सूत्राचे स्पष्टीकरण).

---

၁၀၀၂. ဆဋ္ဌေ သာဓုကေ ပဋိဝသန္တီတိ သာဓုကနာမကေ အတ္တနော ဘောဂဂါမကေ ဝသန္တိ. တေသု ဣသိဒတ္တော သကဒါဂါမီ, ပုရာဏော သောတာပန္နော သဒါရသန္တုဋ္ဌော. မဂ္ဂေ ပုရိသံ ဌပေသုန္တိ တေသံ ကိရ ဂါမဒွါရေန ဘဂဝတော ဂမနမဂ္ဂေါ. တသ္မာ ‘‘ဘဂဝါ ကာလေ ဝါ အကာလေ ဝါ အမှာကံ သုတ္တာနံ ဝါ ပမတ္တာနံ ဝါ ဂစ္ဆေယျ, အထ ပဿိတုံ န လဘေယျာမာ’’တိ မဂ္ဂမဇ္ဈေ ပုရိသံ ဌပေသုံ.

१००२. सहाव्या सूत्रात, 'साधुके पटिवसन्ति' म्हणजे 'साधुक' नावाच्या स्वतःच्या भोगगावात (महसुली गावात) राहत होते. त्यांच्यामध्ये इसिदत्त हा सकदागामी होता आणि पुराण हा सोतापन्न होता, जे केवळ स्वतःच्या पत्नीनेच संतुष्ट (सदारसंतुष्ट) होते. 'मग्गे पुरिसं ठपेसुं' म्हणजे त्यांच्या गावाच्या दारातून भगवंतांच्या जाण्याचा मार्ग होता. म्हणून, "भगवान योग्य वेळी किंवा अवेळी, आम्ही झोपलेले असताना किंवा गाफील असताना निघून जातील आणि आम्हाला त्यांचे दर्शन घेता येणार नाही," असा विचार करून त्यांनी रस्त्याच्या मध्यभागी एका माणसाला पहारा देण्यासाठी ठेवले होते.

---

အနုဗန္ဓိံသူတိ န ဒူရတောဝ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော အနုဗန္ဓိံသု, ဘဂဝါ ပန သကဋမဂ္ဂဿ မဇ္ဈေ ဇင်္ဃမဂ္ဂေန အဂမာသိ, ဣတရေ ဥဘောသု ပဿေသု အနုဂစ္ဆန္တာ အဂမံသု. မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မာတိ ဗုဒ္ဓါနဉှိ ကေနစိ သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆန္တာနံယေဝ ပဋိသန္ထာရံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ ကေနစိ သဒ္ဓိံ ဌိတကာနံ, ကေနစိ သဒ္ဓိံ ဒိဝသဘာဂံ နိသိန္နာနံ. တသ္မာ ဘဂဝါ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမေဟိ မေ သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆန္တဿ ပဋိသန္ထာရံ ကာတုံ အယုတ္တံ, ဌိတကေနပိ ကာတုံ န ယုတ္တံ, ဣမေ ဟိ မယှံ သာသနေ သာမိနော အာဂတဖလာ. ဣမေဟိ သဒ္ဓိံ နိသီဒိတွာဝ ဒိဝသဘာဂံ ပဋိသန္ထာရံ ကရိဿာမီ’’တိ မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မ ယေန အညတရံ ရုက္ခမူလံ တေနုပသင်္ကမိ.

'अनुबन्धिंसु' म्हणजे ते दूरून नव्हे तर अगदी मागून मागे चालत गेले. भगवान मात्र गाडीच्या रस्त्याच्या मध्यभागी पायी चालत गेले, आणि इतर दोघे दोन्ही बाजूंनी त्यांच्या मागे मागे गेले. 'मग्गा ओकम्मा' म्हणजे बुद्धांना कोणासोबत चालतानाच कुशलमंगल विचारणे (प्रतिसंथार करणे) योग्य असते, किंवा कोणासोबत उभे असताना, किंवा कोणासोबत दिवसाचा काही भाग बसलेले असताना. म्हणून भगवंतांनी विचार केला – "यांच्यासोबत चालत असताना कुशलमंगल विचारणे योग्य नाही, उभे राहून विचारणेही योग्य नाही. हे माझ्या शासनामध्ये स्वामी (अधिकारी) आहेत आणि त्यांनी फल प्राप्त केले आहे. यांच्यासोबत बसूनच दिवसाचा काही भाग कुशलमंगल विचारण्यात घालवीन." असा विचार करून ते रस्त्यावरून बाजूला होऊन एका झाडाच्या मुळाशी (वृक्षमूलाजवळ) गेले.

---

ပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒီတိ တေ ကိရ ဆတ္တုပါဟနံ ကတ္တရဒဏ္ဍံ ပါဒဗ္ဘဉ္ဇနတေလာဒီနိ စေဝ အဋ္ဌဝိဓဉ္စ ပါနကံ သရဘပါဒပလ္လင်္ကဉ္စ ဂါဟာပေတွာ အဂမံသု, အာဘတံ ပလ္လင်္ကမ္ပိ ပညာပေတွာ အဒံသု, သတ္ထာ တသ္မိံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသီဒိံသူတိ သေသာနိ ဆတ္တုပါဟနာဒီနိ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒေထာတိ ဝတွာ သယမ္ပိ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု.

'पञ्ञत्ते आसने निसीदि' म्हणजे ते छत्री, पादत्राणे, काठी, पायाला लावायचे तेल इत्यादी आणि आठ प्रकारचे पेय तसेच शरभ-पादाचा (हरणाच्या पायासारखे पाय असलेला) पलंग घेऊन आले होते. त्यांनी आणलेला पलंग मांडून दिला, शास्ता (बुद्ध) त्यावर बसले. 'एकमन्तं निसीदिंसु' म्हणजे उरलेली छत्री, पादत्राणे इत्यादी वस्तू "भिक्खू संघाला द्या" असे सांगून, स्वतः देखील भगवंतांना वंदन करून एका बाजूला बसले.

---

သာဝတ္ထိယာ [Pg.310] ကောသလေသု စာရိကံ ပက္ကမိဿတီတိအာဒိ သဗ္ဗံ မဇ္ဈိမပဒေသဝသေနဝ ဝုတ္တံ. ကသ္မာ? နိယတတ္တာ. ဘဂဝတော ဟိ စာရိကာစရဏမ္ပိ အရုဏုဋ္ဌာပနမ္ပိ နိယတံ, မဇ္ဈိမပဒေသေယေဝ စာရိကံ စရတိ, မဇ္ဈိမဒေသေ အရုဏံ ဥဋ္ဌပေတီတိ နိယတတ္တာ မဇ္ဈိမဒေသဝသေန ဝုတ္တံ. အာသန္နေ နော ဘဂဝါ ဘဝိဿတီတိ ဧတ္ထ န ကေဝလံ အာသန္နတ္တာယေဝ တေသံ သောမနဿံ ဟောတိ, အထ ခေါ ‘‘ဣဒါနိ ဒါနံ ဒါတုံ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇံ ကာတုံ ဓမ္မံ သောတုံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတုံ လဘိဿာမာ’’တိ တေသံ သောမနဿံ ဟောတိ.

'सावत्थिया कोसलेसु चारिकं पक्कमिस्सति' इत्यादी सर्व मध्यम देशाच्या संदर्भानेच म्हटले आहे. का? कारण ते निश्चित आहे. भगवंतांचे चारिका करणे आणि अरुणोदय (पहाट) करणे हे निश्चित आहे; ते मध्यम देशातच चारिका करतात आणि मध्यम देशातच अरुणोदय करतात, म्हणून निश्चित असल्यामुळे मध्यम देशाच्या संदर्भाने म्हटले आहे. 'आसन्ने नो भगवा भविस्सति' यामध्ये केवळ भगवंतांच्या जवळ असण्यानेच त्यांना आनंद (सोमनस्य) झाला नाही, तर "आता आम्हाला दान देण्याची, गंध-पुष्प इत्यादींनी पूजा करण्याची, धम्म ऐकण्याची आणि प्रश्न विचारण्याची संधी मिळेल," या विचाराने त्यांना आनंद झाला.

---

တသ္မာတိဟ ထပတယော သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသောတိ ထပတယော ယသ္မာ တုမှာကံ မယိ ဒူရီဘူတေ အနပ္ပကံ ဒေါမနဿံ, အာသန္နေ အနပ္ပကံ သောမနဿံ ဟောတိ, တသ္မာပိ ဝေဒိတဗ္ဗမေတံ ‘‘သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော’’တိ. ဃရာဝါသဿ ဟိ ဒေါသေန တုမှာကံ ဧဝံ ဟောတိ. သစေ ပန ဃရာဝါသံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတာ, အထ ဧဝံ ဝေါ မယာ သဒ္ဓိံယေဝ ဂစ္ဆန္တာနဉ္စ အာဂစ္ဆန္တာနဉ္စ တံ န ဘဝေယျာတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေန္တော ဧဝမာဟ. တတ္ထ သကိဉ္စနသပလိဗောဓဋ္ဌေန သမ္ဗာဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. မဟာဝါသေ ဝသန္တဿပိ ဟိ သကိဉ္စနသပလိဗောဓဋ္ဌေန ဃရာဝါသော သမ္ဗာဓောဝ. ရဇာပထောတိ ရာဂဒေါသမောဟရဇာနံ အာပထော, အာဂမနဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ပန အကိဉ္စနအပလိဗောဓဋ္ဌေန အဗ္ဘောကာသော. စတုရတနိကေပိ ဟိ ဂဗ္ဘေ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ပလ္လင်္ကေန ပလ္လင်္ကံ ဃဋေတွာ နိသိန္နာနမ္ပိ အကိဉ္စနအပလိဗောဓဋ္ဌေန ပဗ္ဗဇ္ဇာ အဗ္ဘောကာသော နာမ ဟောတိ. အလဉ္စ ပန ဝေါ ထပတယော အပ္ပမာဒါယာတိ ဧဝံ သမ္ဗာဓေ ဃရာဝါသေ ဝသန္တာနံ တုမှာကံ အပ္ပမာဒမေဝ ကာတုံ ယုတ္တန္တိ အတ္ထော.

म्हणूनच, हे स्थपतींनो! ‘गृहस्थाश्रम संकुचित आहे’ असे म्हटले आहे. हे स्थपतींनो, कारण मी तुमच्यापासून दूर गेल्यावर तुम्हाला मोठे दुःख (दौर्मनस्य) होते आणि जवळ आल्यावर मोठा आनंद (सौमनस्य) होतो, म्हणूनच ‘गृहस्थाश्रम संकुचित आहे’ हे जाणावे. गृहस्थाश्रमाच्या दोषामुळेच तुम्हाला असे होते. परंतु, जर तुम्ही गृहस्थाश्रम सोडून प्रव्रजित झालात, तर माझ्यासोबत जाताना किंवा येताना तुम्हाला असे दुःख होणार नाही, हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी भगवंतांनी असे म्हटले आहे. तेथे, क्लेश (किंचन) आणि अडथळे (पलिबोध) यांच्या अस्तित्वामुळे संकुचितपणा जाणावा. मोठ्या घरात राहणाऱ्या व्यक्तीसाठीही क्लेश आणि अडथळ्यांमुळे गृहस्थाश्रम संकुचितच असतो. ‘रजापथ’ म्हणजे राग, द्वेष आणि मोह या धुळीचा मार्ग किंवा येण्याचे स्थान असा अर्थ आहे. ‘प्रव्रज्या म्हणजे मोकळे आकाश’ कारण प्रव्रज्या ही क्लेशरहित आणि अडथळामुक्त असल्यामुळे मोकळ्या आकाशासारखी असते. चार हात रुंद अशा लहान खोलीतही जर दोन भिक्खू मांडी घालून एकमेकांना स्पर्श करून बसले असतील, तरीही क्लेश आणि अडथळे नसल्यामुळे प्रव्रज्या ही मोकळे आकाशच ठरते. ‘परंतु हे स्थपतींनो, तुम्हाला अप्रमादासाठी हे पुरेसे आहे’ म्हणजेच अशा संकुचित गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या तुम्ही केवळ अप्रमादाचेच (जागरूकतेचेच) आचरण करणे योग्य आहे, असा अर्थ आहे।

---

ဧကံ ပုရတော ဧကံ ပစ္ဆတော နိသီဒါပေမာတိ တေ ကိရ ဒွေပိ ဇနာ သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတေသု ဒွီသု နာဂေသု တာ ဣတ္ထိယော ဧဝံ နိသီဒါပေတွာ ရညော နာဂံ မဇ္ဈေ ကတွာ ဥဘောသု ပဿေသု ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ဧဝမာဟံသု. နာဂေါပိ ရက္ခိတဗ္ဗောတိ ယထာ ကိဉ္စိ ဝိသေဝိတံ န ကရောတိ, ဧဝံ ရက္ခိတဗ္ဗော ဟောတိ. တာပိ ဘဂိနိယောတိ ယထာ ပမာဒံ နာပဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ ရက္ခိတဗ္ဗာ ဟောန္တိ. အတ္တာပီတိ သိတဟသိတကထိတဝိပေက္ခိတာဒီနိ အကရောန္တေဟိ [Pg.311] အတ္တာပိ ရက္ခိတဗ္ဗော ဟောတိ. (တေဟိ တထာ ကရောန္တေဟိ န အတ္တာပိ ရက္ခိတဗ္ဗော ဟောတိ). တထာ ကရောန္တော ဟိ ‘‘သာမိဒုဗ္ဘော ဧသော’’တိ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော ဟောတိ. တသ္မာတိဟ ထပတယောတိ ယသ္မာ တုမှေ ရာဇာ နိစ္စံ ရာဇဘဏ္ဍံ ပဋိစ္ဆာပေတိ, တသ္မာပိ သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော ရဇာပထော. ယသ္မာ ပန ပံသုကူလိကဘိက္ခုံ ဧဝံ ပဋိစ္ဆာပေန္တော နတ္ထိ, တသ္မာ အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထာပိ အလဉ္စ ပန ဝေါ ထပတယော အပ္ပမာဒါယ အပ္ပမာဒမေဝ ကရောထာတိ ဒဿေတိ.

‘आम्ही एका स्त्रीला पुढे आणि एका स्त्रीला मागे बसवतो’ कारण ते दोन्ही लोक (इशिदत्त आणि पुराण) सर्व अलंकारांनी सजवलेल्या दोन हत्तींवर त्या स्त्रियांना अशा प्रकारे बसवून, राजाच्या हत्तीला मध्यभागी ठेवून दोन्ही बाजूंनी जात असत, म्हणून त्यांनी असे म्हटले. ‘हत्तीचेही रक्षण केले पाहिजे’ म्हणजे हत्तीने कोणताही विपरित व्यवहार करू नये म्हणून त्याचे रक्षण करावे लागते. ‘त्या भगिनींचेही (स्त्रियांचेही)’ म्हणजे त्या प्रमादाला (असावधपणाला) प्राप्त होऊ नयेत म्हणून त्यांचेही रक्षण करावे लागते. ‘स्वतःचेही’ म्हणजे स्मितहास्य, मोठ्याने हसणे, बोलणे, इकडेतिकडे पाहणे इत्यादी न करता स्वतःचेही रक्षण करावे लागते. (तसे करणाऱ्यांचे स्वतःचे रक्षण होत नाही). कारण तसे करणारा मनुष्य ‘हा स्वामीचा द्रोह करणारा आहे’ म्हणून शिक्षेस पात्र ठरतो. ‘म्हणूनच, हे स्थपतींनो!’ कारण राजा तुम्हाला नेहमी राजेशाही संपत्ती सोपवतो, म्हणूनच गृहस्थाश्रम संकुचित आणि रजापथ (धुळीचा मार्ग) आहे. परंतु पांसुकुलिक भिक्खूला असे काही सोपवणारे कोणी नसल्यामुळे, प्रव्रज्या ही मोकळे आकाश आहे. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी ‘परंतु हे स्थपतींनो, तुम्हाला अप्रमादासाठी हे पुरेसे आहे, तुम्ही अप्रमादाचेच आचरण करा’ हे दर्शविले आहे।

---

မုတ္တစာဂေါတိ ဝိဿဋ္ဌစာဂေါ. ပယတပါဏီတိ အာဂတာဂတာနံ ဒါနတ္ထာယ ဓောတဟတ္ထော. ဝေါဿဂ္ဂရတောတိ ဝေါဿဂ္ဂသင်္ခါတေ စာဂေ ရတော. ယာစယောဂေါတိ ယာစိတဗ္ဗကယုတ္တော. ဒါနသံဝိဘာဂရတောတိ ဒါနေန စေဝ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ကိဉ္စိ လဒ္ဓါ တတောပိ သံဝိဘာဂေ ရတော. အပ္ပဋိဝိဘတ္တန္တိ ‘‘ဣဒံ အမှာကံ ဘဝိဿတိ, ဣဒံ ဘိက္ခူန’’န္တိ ဧဝံ အကတဝိဘာဂံ, သဗ္ဗံ ဒါတဗ္ဗမေဝ ဟုတွာ ဌိတန္တိ အတ္ထော.

‘मुक्तचाग’ म्हणजे मुक्तहस्ताने दान देणारा. ‘पयतपाणि’ म्हणजे आलेल्या याचकांना दान देण्यासाठी ज्याने आपले हात धुतले आहेत असा. ‘वोस्सग्गरतो’ म्हणजे त्यागरूपी दानात रमणारा. ‘याचयोगो’ म्हणजे ज्याच्याकडे याचना केली जाऊ शकते असा. ‘दानसंविभागरतो’ म्हणजे दान देण्यात आणि अगदी थोडे काही मिळाले तरी त्यातूनही इतरांना वाटा देण्यात रमणारा. ‘अप्पटिविभत्तं’ म्हणजे ‘हे आमच्यासाठी असेल, हे भिक्खूंसाठी असेल’ अशी वाटणी न करता, सर्व काही देण्यायोग्यच मानून राहणे असा अर्थ आहे।

---

၇. ဝေဠုဒွါရေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. वेळुद्वारेय्य सुत्ताचे स्पष्टीकरण (वण्णना)।

---

၁၀၀၃. သတ္တမေ ဝေဠုဒွါရန္တိ ဂါမဒွါရေ ပဝေဏိအာဂတဿ ဝေဠုဂစ္ဆဿ အတ္ထိတာယ ဧဝံလဒ္ဓနာမော ဂါမော. အတ္တုပနာယိကန္တိ အတ္တနိ ဥပနေတဗ္ဗံ. သမ္ဖဘာသေနာတိ အမန္တဘာသေန. သမ္ဖပ္ပလာပဘာသေနာတိ သမ္ဖပ္ပလာပသမ္ဘာသေန နိရတ္ထကေန အညာဏဝစနေနာတိ အတ္ထော.

१००३. सातव्या सुत्तात, ‘वेळुद्वार’ म्हणजे गावाच्या वेशीवर पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या बांबूच्या बेटाच्या अस्तित्वामुळे हे नाव मिळालेले गाव. ‘अत्तुपनायिक’ म्हणजे स्वतःवर लागू करण्यासारखे (स्वतःशी तुलना करून पाहण्यासारखे). ‘सम्फभासेन’ म्हणजे निरर्थक भाषणाने. ‘सम्फप्पलापभासेन’ म्हणजे निरर्थक बडबडीने, निरुपयोगी आणि अज्ञानाच्या शब्दांनी असा अर्थ आहे।

---

၈-၉. ပဌမဂိဉ္ဇကာဝသထသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

८-९. पहिले गिंजकावसथ सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण (वण्णना)।

---

၁၀၀၄-၅. အဋ္ဌမေ ဉာတိကေတိ ဧကံ တဠာကံ နိဿာယ ဒွိန္နံ စူဠပိတိမဟာပိတိပုတ္တာနံ ဒွေ ဂါမာ, တေသု ဧကသ္မိံ ဂါမကေ. ဂိဉ္ဇကာဝသထေတိ ဣဋ္ဌကာမယေ အာဝသထေ. ဩရမ္ဘာဂိယာနန္တိ ဟေဋ္ဌာဘာဂိယာနံ, ကာမဘဝေယေဝ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂါဟာပကာနန္တိ အတ္ထော. ဩရန္တိ လဒ္ဓနာမေဟိ ဝါ တီဟိ မဂ္ဂေဟိ ပဟာတဗ္ဗာနီတိပိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ. တတ္ထ ကာမစ္ဆန္ဒော ဗျာပါဒေါတိ ဣမာနိ ဒွေ သမာပတ္တိယာ ဝါ အဝိက္ခမ္ဘိတာနိ မဂ္ဂေန ဝါ အသမုစ္ဆိန္နာနိ နိဗ္ဗတ္တိဝသေန ဥဒ္ဓံ ဘာဂံ ရူပဘဝံ အရူပဘဝံ ဝါ ဂန္တုံ န ဒေန္တိ. သက္ကာယဒိဋ္ဌိအာဒီနိ [Pg.312] တီဏိ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တမ္ပိ အာနေတွာ ပုန ဣဓေဝ နိဗ္ဗတ္တာပေန္တီတိ သဗ္ဗာနိပိ ဩရမ္ဘာဂိယာနေဝ. အနာဝတ္တိဓမ္မောတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန အနာဂမနသဘာဝေါ.

१००४-५. आठव्या सुत्तात, ‘न्यातिक’ म्हणजे एका तलावाच्या आश्रयाने वसलेली चुलत भावांची दोन गावे, त्यांपैकी एका गावात. ‘गिंजकावसथ’ म्हणजे विटांनी बांधलेल्या विहारात. ‘ओरंभागिय’ म्हणजे खालच्या पातळीवरील (कामलोकात) पुनर्जन्म घडवून आणणारे असा अर्थ आहे. किंवा ‘ओर’ (खालचे) असे नाव असलेल्या पहिल्या तीन मार्गांनी नष्ट करण्यायोग्य असल्यामुळे त्यांना ‘ओरंभागिय’ म्हणतात. त्यामध्ये कामच्छंद आणि व्यापाद हे दोन (संयोजन) जर समापत्तीने दाबले गेले नसतील किंवा मार्गाने समूळ नष्ट केले नसतील, तर ते पुनर्जन्माच्या रूपाने वरच्या भागात म्हणजेच रूपभव किंवा अरूपभवात जाऊ देत नाहीत. सत्कायदिट्ठी इत्यादी तीन संयोजने तेथे (वरच्या भवात) जन्मलेल्या व्यक्तीलाही परत खेचून आणून याच कामभवात जन्म घ्यायला लावतात, म्हणून हे सर्वच ‘ओरंभागिय’ आहेत. ‘अनावत्तिधम्मो’ म्हणजे पुनर्जन्माच्या दृष्टीने या कामलोकात परत न यायचा स्वभाव असणारा।

---

ရာဂဒေါသမောဟာနံ တနုတ္တာတိ ဧတ္ထ ကဒါစိ ဥပ္ပတ္တိယာ စ ပရိယုဋ္ဌာနမန္ဒတာယ စာတိ ဒွေဓာပိ တနုဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သကဒါဂါမိဿ ဟိ ပုထုဇ္ဇနာနံ ဝိယ အဘိဏှံ ရာဂါဒယော န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ စ န ပုထုဇ္ဇနာနံ ဝိယ ဗဟလဗဟလာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, မက္ခိပတ္တံ ဝိယ တနုကာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဒီဃဘာဏကတိပိဋကမဟာသီဝတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘ယသ္မာ သကဒါဂါမိဿ ပုတ္တဓီတရော ဟောန္တိ, ဩရောဓာ စ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဗဟလာ ကိလေသာ. ဣဒံ ပန ဘဝတနုကဝသေန ကထိတ’’န္တိ. တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သောတာပန္နဿ သတ္တ ဘဝေ ဌပေတွာ အဋ္ဌမေ ဘဝေ ဘဝတနုကံ နတ္ထိ, သကဒါဂါမိဿ ဒွေ ဘဝေ ဌပေတွာ ပဉ္စသု ဘဝေသု ဘဝတနုကံ နတ္ထိ, အနာဂါမိဿ ရူပါရူပဘဝံ ဌပေတွာ ကာမဘဝေ ဘဝတနုကံ နတ္ထိ, ခီဏာသဝဿ ကိသ္မိဉ္စိ ဘဝေ ဘဝတနုကံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပဋိက္ခိတ္တံ ဟောတိ.

‘राग, द्वेष आणि मोह यांचे मंद होणे’ येथे कधीतरी उत्पन्न होणे आणि क्लेशांचा वेग मंद असणे अशा दोन प्रकारे हे मंद होणे जाणावे. कारण सकदागामी व्यक्तीला पृथग्जनांप्रमाणे वारंवार राग इत्यादी उत्पन्न होत नाहीत, तर कधीतरीच उत्पन्न होतात. आणि उत्पन्न झाले तरी ते पृथग्जनांप्रमाणे अत्यंत तीव्र नसतात, तर माशीच्या पंखासारखे अत्यंत सूक्ष्म असतात. परंतु दीघभाणक तिपिटक महासीव थेर म्हणतात— “ज्याअर्थी सकदागामी व्यक्तीला मुले-मुली असतात आणि अंतःपुरातील स्त्रियाही असतात, त्याअर्थी त्यांचे क्लेश तीव्र असतात. हे विधान केवळ ‘भव-तनुक’ (पुनर्जन्म कमी होणे) या अर्थाने म्हटले आहे.” अठ्ठकथेत त्याचे खंडन केले गेले आहे, कारण तेथे म्हटले आहे की— “सोतापन्नाला सात जन्म सोडून आठव्या जन्मात भव-तनुकता नसते; सकदागामीला दोन जन्म सोडून पाच जन्मांमध्ये भव-तनुकता नसते; अनागामीला रूप-अरूप भव सोडून कामभवात भव-तनुकता नसते; आणि क्षीणासवाला (अर्हताला) कोणत्याही भवात भव-तनुकता नसते.” असे म्हटल्यामुळे ते मत नाकारले गेले आहे।

---

ဣမံ လောကန္တိ ဣမံ ကာမာဝစရလောကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – သစေ ဟိ မနုဿေသု သကဒါဂါမိဖလံ ပတ္တော ဒေဝေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ အရဟတ္တံ သစ္ဆိကရောတိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ. အသက္ကောန္တော ပန အဝဿံ မနုဿလောကံ အာဂန္တွာ သစ္ဆိကရောတိ. ဒေဝေသု သကဒါဂါမိဖလံ ပတ္တောပိ သစေ မနုဿေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ အရဟတ္တံ သစ္ဆိကရောတိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ. အသက္ကောန္တော ပန အဝဿံ ဒေဝလောကံ ဂန္တွာ သစ္ဆိကရောတီတိ.

‘या लोकाला’ हे या कामावचर लोकाला उद्देशून म्हटले आहे. येथे हा अभिप्राय आहे— जर मनुष्यांमध्ये सकदागामी फल प्राप्त झालेली व्यक्ती देवलोकात जन्म घेऊन तेथे अर्हतपद साक्षात करते, तर ते उत्तमच आहे. परंतु जर तेथे शक्य झाले नाही, तर ती व्यक्ती नक्कीच मनुष्यलोकात परत येऊन अर्हतपद साक्षात करते. तसेच, देवलोकात सकदागामी फल प्राप्त झालेली व्यक्ती जर मनुष्यलोकात जन्म घेऊन अर्हतपद साक्षात करते, तर ते उत्तमच आहे. परंतु जर येथे शक्य झाले नाही, तर ती व्यक्ती नक्कीच देवलोकात जाऊन अर्हतपद साक्षात करते।

---

ဝိနိပတနံ ဝိနိပါတော, နာဿ ဝိနိပါတော ဓမ္မောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော, စတူသု အပါယေသု အဝိနိပါတနသဘာဝေါတိ အတ္ထော. နိယတောတိ ဓမ္မနိယာမေန နိယတော. သမ္ဗောဓိပရာယဏောတိ ဥပရိမဂ္ဂတ္တယသင်္ခါတာ သမ္ဗောဓိ ပရံ အယနံ အဿ ဂတိ ပဋိသရဏံ အဝဿံ ပတ္တဗ္ဗာတိ သမ္ဗောဓိပရာယဏော. ဝိဟေသာဝေသာတိ တေသံ တေသံ ဉာဏဂတိံ ဉာဏူပပတ္တိံ ဉာဏာဘိသမ္ပရာယံ ဩလောကေန္တဿ ကာယကိလမထောဝ ဧသ, အာနန္ဒ, တထာဂတဿာတိ ဒီပေတိ. စိတ္တဝိဟေသာ ပန ဗုဒ္ဓါနံ နတ္ထိ.

‘विनिपातनं विनिपातो’ म्हणजे अपायलोकात पडणे. ‘नास्स विनिपातो धम्मो’ (त्याचा अपायलोकात पडण्याचा स्वभाव नसतो) म्हणून तो ‘अविनिपातधम्मो’ होय; चार अपायलोकांमध्ये न पडण्याचा स्वभाव असणे, असा याचा अर्थ आहे. ‘नियतो’ म्हणजे धम्मनियमाने निश्चित (स्थिर) झालेला. ‘संबोधिपरायणो’ म्हणजे वरील तीन मार्गांनी युक्त अशी संबोधी (ज्ञान) हेच ज्याचे परम अयन (आश्रय), गती आणि शरण आहे, जे त्याला अवश्य प्राप्त होणार आहे, म्हणून तो ‘संबोधिपरायण’ होय. ‘विहेसावेसा’ या शब्दाने हे दर्शवले आहे की, ‘हे आनंदा, त्या त्या व्यक्तींची गती, पुनर्जन्म आणि परलोक आपल्या ज्ञानचक्षूने पाहत असताना, तथागतांना केवळ शारीरिक थकवाच जाणवतो.’ परंतु बुद्धांना मानसिक थकवा (चित्ताचा क्लेश) कधीही होत नाही.

---

ဓမ္မာဒါသန္တိ [Pg.313] ဓမ္မမယံ အာဒါသံ. ယေနာတိ ယေန ဓမ္မာဒါသေန သမန္နာဂတော. ခီဏာပါယဒုဂ္ဂတိဝိနိပါတောတိ ဣဒံ နိရယာဒီနံယေဝ ဝေဝစနဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. နိရယာဒယော ဟိ ဝဍ္ဎိသင်္ခါတတော အယတော အပေတတ္တာ အပါယော, ဒုက္ခဿ ဂတိ ပဋိသရဏန္တိ. ဒုဂ္ဂတိ, ဒုက္ကဋကာရိနော ဧတ္ထ ဝိဝသာ နိပတန္တီတိ ဝိနိပါတော. နဝမံ ဥတ္တာနမေဝ.

‘धम्मादासं’ म्हणजे धम्ममयी आरसा. ‘येन’ म्हणजे ज्या धम्ममयी आरशाने युक्त असलेला. ‘खीणापायदुग्गतिविनिपातो’ हे निरय (नरक) इत्यादींचेच समानार्थी शब्द म्हणून सांगितले आहे. कारण, निरय इत्यादी हे वृद्धी नावाच्या कल्याणापासून दूर असल्यामुळे ‘अपाय’ आहेत; दुःखाची गती आणि शरण असल्यामुळे ‘दुग्गती’ आहेत; आणि येथे दुष्कृत्य करणारे लोक स्वतःच्या इच्छेविरुद्ध विवश होऊन पडतात, म्हणून ‘विनिपात’ आहेत. नववे सुत्त अगदी स्पष्टच आहे.

---

၁၀. တတိယဂိဉ္ဇကာဝသထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. तिसऱ्या गिंजकावसथ सुत्ताची वर्णना (टीका).

---

၁၀၀၆. ဒသမေ ပရောပညာသာတိ အတိရေကပညာသ. သာဓိကနဝုတီတိ အတိရေကနဝုတိ. ဆာတိရေကာနီတိ ဆဟိ အဓိကာနိ. သော ကိရ ဂါမော ကိဉ္စာပိ နာတိမဟာ အဟောသိ, အရိယသာဝကာ ပနေတ္ထ ဗဟူ. တတ္ထ တတ္ထ အဟိဝါတရောဂေန ဧကပ္ပဟာရေနေဝ စတုဝီသတိ ပါဏသတသဟဿာနိ ကာလမကံသု, တေသု အရိယသာဝကာ ဧတ္တကာ နာမ အဟေသုံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

१००६. दहाव्या सुत्तात, ‘परोपञ्ञासा’ म्हणजे पन्नासपेक्षा अधिक. ‘साधिकनवुती’ म्हणजे नव्वदपेक्षा अधिक. ‘छातिरेकानि’ म्हणजे सहाने अधिक (पाचशे सहा). तो न्यातिक गाव जरी फार मोठा नव्हता, तरी तेथे या गावात आर्यश्रावक पुष्कळ होते. तेथे वेगवेगळ्या ठिकाणी ‘अहिवात’ रोगाने (महामारीने) एकाच वेळी चोवीस लाख प्राणी मरण पावले; त्यांच्यामध्ये इतके आर्यश्रावक होते. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

ဝေဠုဒွါရဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

वेळुद्वारवग्गो पहिला समाप्त.

---

၂. ရာဇကာရာမဝဂ္ဂေါ

२. राजकारामवग्गो (दुसरा वर्ग).

---

၁. သဟဿဘိက္ခုနိသံဃသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. सहस्सभिक्खुनीसंघ सुत्ताची वर्णना (टीका).

---

၁၀၀၇. ဒုတိယဿ ပဌမေ ရာဇကာရာမေတိ ရညာ ကာရိတတ္တာ ဧဝံ လဒ္ဓနာမေ အာရာမေ, တံ ရညာ ပသေနဒိကောသလေန ကတံ. ပဌမဗောဓိယံ ကိရ လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တံ သတ္ထာရံ ဒိသွာ တိတ္ထိယာ စိန္တယိံသု – ‘‘သမဏော ဂေါတမော လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တော, န ခေါ ပနေသ အညံ ကိဉ္စိ သီလံ ဝါ သမာဓိံ ဝါ နိဿာယ ဧဝံ လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တော. ဘူမိသီသံ ပန တေန ဂဟိတံ, သစေ မယမ္ပိ ဇေတဝနသမီပေ အာရာမံ ကာရာပေတုံ သက္ကုဏေယျာမ, လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တာ ဘဝေယျာမာ’’တိ. တေ အတ္တနော အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကေ သမာဒပေတွာ သတသဟဿမတ္တေ ကဟာပဏေ လဘိတွာ တေ အာဒါယ ရညော သန္တိကံ အဂမံသု. ရာဇာ ‘‘ကိံ ဧတ’’န္တိ? ပုစ္ဆိ. မယံ ဇေတဝနသမီပေ တိတ္ထိယာရာမံ ကရောမ, သစေ သမဏော ဂေါတမော ဝါ သမဏဿ ဂေါတမဿ သာဝကာ ဝါ အာဂန္တွာ ဝါရေဿန္တိ, ဝါရေတုံ မာ အဒတ္ထာတိ လဉ္ဇံ အဒံသု. ရာဇာ လဉ္ဇံ ဂဟေတွာ ‘‘ဂစ္ဆထ ကာရေထာ’’တိ အာဟ.

१००७. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, ‘राजकारामे’ म्हणजे राजाने बांधल्यामुळे हे नाव मिळालेल्या आरामात; तो राजा पसेनदी कोसलाने बांधला होता. प्रथम बोधीच्या काळात शास्त्यांना (बुद्धांना) परम लाभ आणि यशाप्रत पोहोचलेले पाहून तीर्थिकांनी विचार केला— “श्रमण गौतम परम लाभ आणि यशाप्रत पोहोचले आहेत. परंतु ते काही इतर शील किंवा समाधीच्या बळावर असे लाभ-यशाप्रत पोहोचलेले नाहीत. त्यांनी तर भूमीचे श्रेष्ठ स्थान (जेतवन) हस्तगत केले आहे. जर आपणही जेतवनाच्या जवळ एखादा आराम बांधू शकलो, तर आपणही परम लाभ आणि यशाप्रत पोहोचू.” त्यांनी आपापल्या उपासकांना प्रवृत्त करून सुमारे एक लाख कहापण मिळवले आणि ते घेऊन ते राजाकडे गेले. राजाने विचारले, “हे काय आहे?” त्यांनी राजाला लाच दिली आणि म्हटले, “आम्ही जेतवनाजवळ तीर्थिकांचा आराम बांधत आहोत. जर श्रमण गौतम किंवा श्रमण गौतमाचे श्रावक येऊन आम्हाला अडवतील, तर तुम्ही त्यांना अडवू देऊ नका.” राजाने लाच स्वीकारून सांगितले, “जा, आराम बांधा.”

---

တေ [Pg.314] ဂန္တွာ, အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကေဟိ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရေ အာဟရာပေတွာ, ထမ္ဘုဿာပနာဒီနိ ကရောန္တာ, ဥစ္စာသဒ္ဒါ မဟာသဒ္ဒါ ဧကကောလာဟလံ အကံသု. သတ္ထာ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမ္မ ပမုခေ ဌတွာ ‘‘ကေ ပန တေ, အာနန္ဒ, ဥစ္စာသဒ္ဒါ မဟာသဒ္ဒါ ကေဝဋ္ဋာ မညေ မစ္ဆဝိလောပေ’’တိ?, ပုစ္ဆိ. တိတ္ထိယာ, ဘန္တေ, ဇေတဝနသမီပေ တိတ္ထိယာရာမံ ကရောန္တီတိ. အာနန္ဒ, ဣမေ သာသနေန ပဋိဝိရုဒ္ဓါ ဘိက္ခုသံဃဿ အဖာသုဝိဟာရံ ကရိဿန္တိ, ရညော အာရောစေတွာ ဝါရာပေဟီတိ.

त्यांनी जाऊन, आपल्या उपासकांकडून बांधकाम साहित्य आणवून, खांब उभे करणे इत्यादी कामे करताना मोठा आवाज व गोंधळ केला. शास्ते गंधकुटीतून बाहेर पडून प्रवेशद्वाराजवळ उभे राहिले आणि त्यांनी विचारले, “आनंदा, मासे पकडणाऱ्या कोळ्यांप्रमाणे हा मोठा आवाज आणि गोंधळ कोणाचा आहे?” आनंदाने उत्तर दिले, “भंते, तीर्थिक जेतवनाजवळ तीर्थिकांचा आराम बांधत आहेत.” भगवान म्हणाले, “आनंदा, हे शासनाचे विरोधी लोक भिक्खू संघाला त्रासदायक ठरतील. राजाला सांगून त्यांना अडव.”

---

ထေရော ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ ဂန္တွာ ရာဇဒွါရေ အဋ္ဌာသိ. ရညော ‘‘ထေရာ, ဒေဝ, အာဂတာ’’တိ နိဝေဒယိံသု. ရာဇာ လဉ္ဇဿ ဂဟိတတ္တာ န နိက္ခမိ. ထေရာ ဂန္တွာ သတ္ထု အာရောစယိံသု. သတ္ထာ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ ပေသေသိ. ရာဇာ တေသမ္ပိ ဒဿနံ န အဒါသိ. တေ အာဂန္တွာ သတ္ထု အာရောစယိံသု ‘‘န, ဘန္တေ, ရာဇာ နိက္ခန္တော’’တိ. သတ္ထာ တင်္ခဏံယေဝ ဗျာကာသိ – ‘‘အတ္တနော ရဇ္ဇေ ဌတွာ ကာလံ ကာတုံ န လဘိဿတီ’’တိ.

स्थवीर (आनंद) भिक्खू संघासह जाऊन राजद्वारी उभे राहिले. सेवकांनी राजाला सांगितले, “महाराज, स्थवीर आले आहेत.” राजाने लाच घेतलेली असल्यामुळे तो बाहेर आला नाही. स्थविरांनी परत जाऊन शास्त्यांना हे सांगितले. शास्त्यांनी सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांना पाठवले. राजाने त्यांनाही भेट दिली नाही. त्यांनी परत येऊन शास्त्यांना सांगितले, “भंते, राजा बाहेर आला नाही.” शास्त्यांनी त्याच क्षणी भाकीत केले— “हा राजा स्वतःच्या राज्यात राहून मृत्यू पावणार नाही.”

---

ဒုတိယဒိဝသေ စ သာမံယေဝ ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော ဂန္တွာ ရာဇဒွါရေ အဋ္ဌာသိ. ရာဇာ ‘‘သတ္ထာ အာဂတော’’တိ သုတွာ နိက္ခမိတွာ, နိဝေသနံ ပဝေသေတွာ, သာရပလ္လင်္ကေ နိသီဒါပေတွာ, ယာဂုခဇ္ဇကံ အဒါသိ. သတ္ထာ ပရိဘုတ္တယာဂုခါဒနီယော ‘‘ယာဝ ဘတ္တံ နိဋ္ဌာတိ, တာဝ သတ္ထု သန္တိကေ နိသီဒိဿာမီ’’တိ အာဂန္တွာ နိသိန္နံ ရာဇာနံ ‘‘တယာ, မဟာရာဇ, ဣဒံ နာမ ကတ’’န္တိ အဝတွာ, ‘‘ကာရဏေနေဝ နံ သညာပေဿာမီ’’တိ ဣဒံ အတီတကာရဏံ အာဟရိ – မဟာရာဇ, ပဗ္ဗဇိတေ နာမ အညမညံ ယုဇ္ဈာပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. အတီတေပိ ဣသယော အညမညံ ယုဇ္ဈာပေတွာ သဟ ရဋ္ဌေန ရာဇာ သမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌောတိ. ကဒါ ဘဂဝါတိ?

दुसऱ्या दिवशी भगवान स्वतः भिक्खू संघासह राजद्वारी गेले. “शास्ते आले आहेत” हे ऐकून राजा बाहेर आला, त्यांना महालात घेऊन गेला, श्रेष्ठ आसनावर बसवले आणि पेज व खाद्यपदार्थ दिले. शास्त्यांनी पेज व खाद्याचे सेवन केल्यानंतर, “जोपर्यंत भोजन संपत नाही, तोपर्यंत शास्त्यांच्या जवळ बसेन” असे म्हणून जवळ येऊन बसलेल्या राजाला, “महाराज, तुम्ही असे कृत्य केले आहे” असे थेट न सांगता, “एखाद्या उदाहरणानेच त्याला समजावून सांगेन” असा विचार करून भूतकाळातील ही कथा सांगितली— “महाराज, प्रवृज्जितांना (संन्याशांना) परस्परांशी भांडायला लावणे योग्य नाही. भूतकाळातही ऋषींना परस्परांशी भांडायला लावून एक राजा आपल्या राष्ट्रासह समुद्रात बुडाला होता.” राजाने विचारले, “भंते, हे कधी घडले?”

---

အတီတေ, မဟာရာဇ, ဘရုရဋ္ဌေ ဘရုရာဇာ နာမ ရဇ္ဇံ ကာရေတိ. ပဉ္စသတာ ပဉ္စသတာ ဒွေ ဣသိဂဏာ ပဗ္ဗတပါဒတော လောဏမ္ဗိလသေဝနတ္ထာယ ဘရုနဂရံ ဂန္တွာ နဂရဿ အဝိဒူရေ ဒွေ ရုက္ခာ အတ္ထိ, ပဌမံ အာဂတော ဣသိဂဏော ဧကဿ ရုက္ခဿ မူလေ နိသီဒိ, ပစ္ဆာဂတောပိ ဧကဿာတိ. တေ ယထာဘိရန္တံ ဝိဟရိတွာ ပဗ္ဗတပါဒံ ဧဝ အဂမံသု. တေ ပုန အာဂစ္ဆန္တာပိ အတ္တနော ရုက္ခမူလေယေဝ နိသီဒန္တိ. အဒ္ဓါနေ ဂစ္ဆန္တေ ဧကော ရုက္ခော သုက္ခိ, တသ္မိံ သုက္ခေ အာဂတာ တာပသာ ‘‘အယံ ရုက္ခော မဟာ, အမှာကမ္ပိ တေသမ္ပိ [Pg.315] ပဟောဿတီ’’တိ ဣတရေသံ ရုက္ခမူလဿ ဧကပဒေသေ နိသီဒိံသု. တေ ပစ္ဆာ အာဂစ္ဆန္တာ ရုက္ခမူလံ အပဝိသိတွာ ဗဟိ ဌိတာဝ ‘‘ကသ္မာ တုမှေ ဧတ္ထ နိသီဒထာ’’တိ အာဟံသု. အာစရိယာ အမှာကံ ရုက္ခော သုက္ခော, အယံ ရုက္ခော မဟာ, တုမှေပိ ပဝိသထ, တုမှာကမ္ပိ အမှာကမ္ပိ ပဟောဿတီတိ. တေ ‘‘န မယံ ပဝိသာမ, နိက္ခမထ တုမှေ’’တိ ကထံ ဝဍ္ဎေတွာ ‘‘န တုမှေ အတ္တနောဝ မနေန နိက္ခမိဿထာ’’တိ ဟတ္ထာဒီသု ဂဟေတွာ နိက္ကဍ္ဎိံသု. တေ ‘‘ဟောတု သိက္ခာပေဿာမ နေ’’တိ ဣဒ္ဓိယာ သောဝဏ္ဏမယာနိ ဒွေ စက္ကာနိ ရဇတမယဉ္စ အက္ခံ မာပေတွာ ပဝဋ္ဋေန္တာ ရာဇဒွါရံ အဂမိံသု. ရညော ‘‘ဧဝရူပံ, ဒေဝ, တာပသာ ပဏ္ဏာကာရံ ဂဟေတွာ ဌိတာ’’တိ နိဝေဒယိံသု. ရာဇာ တုဋ္ဌော ‘‘ပက္ကောသထာ’’တိ တေ ပက္ကောသာပေတွာ ‘‘မဟာကမ္မံ တုမှေဟိ ကတံ, အတ္ထိ ဝေါ ကိဉ္စိ မယာ ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ. အာမ, မဟာရာဇ, အမှာကံ နိသိန္နဋ္ဌာနံ ဧကရုက္ခမူလံ အတ္ထိ, တံ အညေဟိ ဣသီဟိ ဂဟိတံ, တံ နော ဒါပေဟီတိ. ရာဇာ ပုရိသေ ပေသေတွာ တာပသေ နိက္ကဍ္ဎာပေသိ.

भूतकाळात, हे महाराज, भरू देशात भरू नावाचा राजा राज्य करत होता. पाचशे-पाचशे जणांचे दोन ऋषींचे संघ हिमालयाच्या पायथ्यापासून आंबट व खारट पदार्थांचे सेवन करण्यासाठी भरू नगरात गेले. नगराच्या जवळच दोन वृक्ष होते. आधी आलेल्या ऋषींच्या संघाने एका वृक्षाच्या मुळाशी आसन ग्रहण केले, आणि नंतर आलेल्या संघाने दुसऱ्या वृक्षाच्या खाली. ते आपल्या इच्छेनुसार राहून पुन्हा हिमालयाच्या पायथ्याशी निघून गेले. जेव्हा ते पुन्हा आले, तेव्हाही ते आपापल्या वृक्षाच्या खालीच बसले. काळ सरत गेला तसा एक वृक्ष सुकला. तो सुकल्यावर तिथे आलेल्या तपस्वींनी विचार केला, 'हा वृक्ष मोठा आहे, हा आम्हांला आणि त्यांनाही पुरेसा होईल.' असे म्हणून ते दुसऱ्या ऋषींच्या वृक्षाच्या एका भागात बसले. नंतर आलेले ऋषी वृक्षाच्या खाली प्रवेश न करता बाहेरच उभे राहिले आणि म्हणाले, 'तुम्ही येथे का बसला आहात?' (तेव्हा ते म्हणाले) 'आचार्य, आमचा वृक्ष सुकला आहे. हा वृक्ष मोठा आहे, तुम्हीही यात या, हा तुम्हांला आणि आम्हांलाही पुरेसा होईल.' ते म्हणाले, 'आम्ही प्रवेश करणार नाही, तुम्ही बाहेर पडा.' अशा प्रकारे वाद वाढवून, 'तुम्ही स्वतःच्या इच्छेने बाहेर पडणार नाही का?' असे म्हणत त्यांनी त्यांचे हात इत्यादी पकडून त्यांना बाहेर ओढले. ते (बाहेर काढलेले ऋषी) म्हणाले, 'असू द्या, आम्ही यांना धडा शिकवू.' त्यांनी ऋद्धीने (अलौकिक शक्तीने) सोन्याची दोन चाके आणि चांदीचा कणा निर्माण केला आणि तो फिरवत राजद्वारी गेले. राजाला सांगण्यात आले, 'हे देवा, तपस्वी असा उपहार घेऊन उभे आहेत.' राजा प्रसन्न झाला आणि म्हणाला, 'त्यांना बोलवा.' त्यांना बोलावून राजा म्हणाला, 'तुम्ही मोठे कार्य केले आहे. माझ्याकडून आपल्यासाठी काही करण्यासारखे आहे का?' ते म्हणाले, 'होय, महाराज, आमचे बसण्याचे ठिकाण असलेला एक वृक्ष आहे, तो इतर ऋषींनी बळकावला आहे. तो आम्हांला मिळवून द्या.' राजाने आपल्या माणसांना पाठवून त्या तपस्वींना तिथून बाहेर काढले.

---

တေ ဗဟိ ဌိတာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဒတွာ လဘိံသူ’’တိ ဩလောကယမာနာ ‘‘ဣဒံ နာမာ’’တိ ဒိသွာ ‘‘မယမ္ပိ လဉ္ဇံ ဒတွာ ပုန ဂဏှိဿာမာ’’တိ ဣဒ္ဓိယာ သောဝဏ္ဏမယံ ရထပဉ္ဇရံ မာပေတွာ အာဒါယ အဂမံသု. ရာဇာ ဒိသွာ တုဋ္ဌော – ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ကာတဗ္ဗ’’န္တိ?, အာဟ. မဟာရာဇ အမှာကံ ရုက္ခမူလေ အညော ဣသိဂဏော နိသိန္နော, တံ နော ရုက္ခမူလံ ဒါပေဟီတိ. ရာဇာ ပုရိသေ ပေသေတွာ တေ နိက္ကဍ္ဎာပေသိ. တာပသာ အညမညံ ကလဟံ ကတွာ, ‘‘အနနုစ္ဆဝိကံ အမှေဟိ ကတ’’န္တိ ဝိပ္ပဋိသာရိနော ဟုတွာ ပဗ္ဗတပါဒမေဝ အဂမံသု. တတော ဒေဝတာ ‘‘အယံ ရာဇာ ဒွိန္နံ ဣသိဂဏာနံ ဟတ္ထတော လဉ္ဇံ ဂဟေတွာ အညမညံ ကလဟံ ကာရာပေသီ’’တိ ကုဇ္ဈိတွာ မဟာသမုဒ္ဒံ ဥဗ္ဗဋ္ဋေတွာ တဿ ရညော ဝိဇိတံ ယောဇနသဟဿမတ္တဋ္ဌာနံ သမုဒ္ဒမေဝ အကံသူတိ.

ते बाहेर उभे राहून, 'त्यांनी नक्की काय देऊन हे मिळवले?' असे पाहू लागले. 'हे (सोन्याची चाके व चांदीचा कणा) दिले आहे' हे पाहून ते म्हणाले, 'आम्हीही लाच देऊन ते पुन्हा मिळवू.' त्यांनी ऋद्धीने सोन्याचा रथपिंजरा निर्माण केला आणि तो घेऊन ते गेले. राजा ते पाहून प्रसन्न झाला आणि म्हणाला, 'भंते, काय करावे?' ते म्हणाले, 'महाराज, आमच्या वृक्षाच्या खाली दुसरा ऋषींचा संघ बसला आहे, तो वृक्ष आम्हांला मिळवून द्या.' राजाने माणसांना पाठवून त्यांना बाहेर काढले. अशा प्रकारे त्या तपस्वींनी आपापसात कलह केला आणि नंतर 'आम्ही हे अयोग्य कार्य केले' असे म्हणून पश्चात्ताप करत ते हिमालयाच्या पायथ्याशी निघून गेले. त्यानंतर, 'या राजाने दोन्ही ऋषींच्या संघांकडून लाच घेऊन त्यांच्यात आपापसात कलह घडवून आणला,' या विचाराने क्रुद्ध होऊन देवतेने महासमुद्राला उधाण आणले आणि त्या राजाचे एक हजार योजन विस्तीर्ण असलेले राज्य समुद्रात बुडवून टाकले.

---

‘‘ဣသီနမန္တရံ ကတွာ, ဘရုရာဇာတိ မေ သုတံ;

ဥစ္ဆိန္နော သဟ ရဋ္ဌေဟိ, သ ရာဇာ ဝိဘဝင်္ဂတော’’တိ. (ဇာ. ၁.၂.၁၂၅) –

'ऋषींमध्ये कलह निर्माण करून भरू राजा आपल्या राष्ट्रासह नष्ट झाला आणि तो राजा विनाशाला प्राप्त झाला, असे मी ऐकले आहे.'

---

ဧဝံ ဘဂဝတာ ဣမသ္မိံ အတီတေ ဒဿိတေ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါနံ နာမ ကထာ ဩကပ္ပနိယာ ဟောတိ, ‘‘တသ္မာ ရာဇာ အတ္တနော ကိရိယံ သလ္လက္ခေတွာ အနုပဓာရေတွာ [Pg.316] မယာ အကတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ ကတ’’န္တိ ‘‘ဂစ္ဆထ, ဘဏေ, တိတ္ထိယေ နိက္ကဍ္ဎထာ’’တိ နိက္ကဍ္ဎာပေတွာ စိန္တေသိ – ‘‘မယာ ကာရိတော ဝိဟာရော နာမ နတ္ထိ, တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဝိဟာရံ ကာရေဿာမီ’’တိ တေသံ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရေပိ အဒတွာ ဝိဟာရံ ကာရေသိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी हा भूतकाळातील प्रसंग दाखवून दिला असता, बुद्धवचन हे अत्यंत विश्वासार्ह व श्रद्धा ठेवण्याजोगे असल्याने, राजाने स्वतःच्या कृत्याचा विचार केला आणि विचार न करता 'माझ्याकडून न करण्याजोगे कृत्य घडले आहे' असे समजून संवेग प्राप्त केला. तो म्हणाला, 'अरे लोकांनो, जा आणि त्या तिर्थिकांना बाहेर काढा.' त्यांना बाहेर काढून त्याने विचार केला, 'मी बांधलेला कोणताही विहार अस्तित्वात नाही, म्हणून मी त्याच ठिकाणी विहार बांधेन.' त्याने त्या तिर्थिकांचे बांधकाम साहित्यही न देता तिथे विहार बांधला. याच संदर्भाने हे म्हटले गेले आहे.

---

၂-၃. ဗြာဟ္မဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

२-३. ब्राह्मणसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

၁၀၀၈-၉. ဒုတိယေ ဥဒယဂါမိနိန္တိ အတ္တနော သမယေ ဝဍ္ဎိဂါမိနိံ. မရဏံ အာဂမေယျာသီတိ မရဏံ ဣစ္ဆေယျာသိ, ပတ္ထေယျာသိ ဝါ. တတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

१००८-९. दुसऱ्या सुत्तात, 'उदयगामिनीं' म्हणजे स्वतःच्या सिद्धांतात वृद्धी घडवून आणणारी (प्रगतीकडे नेणारी साधना). 'मरणं आगमेय्यासि' म्हणजे मृत्यूची इच्छा करावी किंवा मृत्यूची आकांक्षा करावी. तिसरे सुत्त अगदी स्पष्ट आहे.

---

၄. ဒုဂ္ဂတိဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. दुग्गतिभयसुत्ताचे वर्णन.

---

၁၀၁၀. စတုတ္ထေ သဗ္ဗဒုဂ္ဂတိဘယံ သမတိက္ကန္တောတိ မနုဿဒေါဘဂ္ဂံ ပဋိက္ခိတ္တံ.

१०१०. चौथ्या सुत्तात, 'सब्बदुग्गतिभयं समतिक्कंतो' या पदाने मानवी जीवनातील दुर्भाग्य किंवा दरिद्री अवस्था नाकारली आहे.

---

၅. ဒုဂ္ဂတိဝိနိပါတဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. दुग्गतिविनिपातभयसुत्ताचे वर्णन.

---

၁၀၁၁. ပဉ္စမေ သဗ္ဗဒုဂ္ဂတိဝိနိပါတဘယံ သမတိက္ကန္တောတိ မနုဿဒေါဘဂ္ဂေန သဒ္ဓိံ စတ္တာရော အပါယာ ပဋိက္ခိတ္တာ.

१०११. पाचव्या सुत्तात, 'सब्बदुग्गतिविनिपातभयं समतिक्कंतो' या पदाने मानवी दुर्भाग्यासोबतच चार अपाय नाकारले आहेत.

---

၆. ပဌမမိတ္တာမစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. प्रथम मित्तआमच्चसुत्ताचे वर्णन.

---

၁၀၁၂. ဆဋ္ဌေ မိတ္တာတိ အညမညဿ ဂေဟေ အာမိသပရိဘောဂဝသေန ဝေါဟာရမိတ္တာ. အမစ္စာတိ အာမန္တနပဋိမန္တနဣရိယာပထာဒီသု ဧကတော ပဝတ္တကိစ္စာ. ဉာတီတိ သဿုသသုရပက္ခိကာ. သာလောဟိတာတိ သမာနလောဟိတာ ဘာတိဘဂိနိမာတုလာဒယော.

१०१२. सहाव्या सुत्तात, 'मित्ता' म्हणजे एकमेकांच्या घरी आमिष उपभोगण्याच्या व्यवहाराने जोडलेले मित्र. 'अमच्चा' म्हणजे संभाषण, प्रत्युत्तर आणि हालचाली इत्यादींमध्ये एकत्र काम करणारे सहकारी. 'ज्ञाती' म्हणजे सासू-सासऱ्यांच्या बाजूचे नातेवाईक. 'सालोहिता' म्हणजे समान रक्ताचे नातेवाईक, जसे की भाऊ, बहीण, मामा इत्यादी.

---

၇. ဒုတိယမိတ္တာမစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. द्वितीय मित्तआमच्चसुत्ताचे वर्णन.

---

၁၀၁၃. သတ္တမေ အညထတ္တံ နာမ ပသာဒညထတ္တံ ဘာဝညထတ္တံ ဂတိအညထတ္တံ လက္ခဏညထတ္တံ ဝိပရိဏာမညထတ္တန္တိ အနေကဝိဓံ. တတ္ထ မဟာဘူတေသု ဘာဝညထတ္တံ အဓိပ္ပေတံ. သုဝဏ္ဏာဒိဘာဝေန ဟိ ဃနသဏ္ဌိတာယ ပထဝိဓာတုယာ ဝိလီယိတွာ ဥဒကဘာဝံ အာပဇ္ဇမာနာယ ပုရိမဘာဝေါ ဝိဂစ္ဆတိ, ဘာဝညထတ္တံ ပညာယတိ. လက္ခဏံ ပန န ဝိဂစ္ဆတိ, ကက္ခဠလက္ခဏာဝ ဟောတိ. ဥစ္ဆုရသာဒိဘာဝေန စ ယူသာကာရသဏ္ဌိတာယ အာပေါဓာတုယာ [Pg.317] သုဿိတွာ ဃနပထဝိဘာဝံ အာပဇ္ဇမာနာယ ပုရိမဘာဝေါ ဝိဂစ္ဆတိ, ဘာဝညထတ္တံ ပညာယတိ. လက္ခဏံ ပန န ဝိဂစ္ဆတိ, အာဗန္ဓနလက္ခဏာဝ ဟောတိ. တတြိဒံ အညထတ္တန္တိ ဧတ္ထ ပန ဂတိအညထတ္တံ အဓိပ္ပေတံ, တဉှိ အရိယသာဝကဿ နတ္ထိ. ပသာဒညထတ္တမ္ပိ နတ္ထိယေဝ, ဣဓ ပန ပသာဒဖလံ ပကာသေတုံ ဂတိအညထတ္တမေဝ ဒဿိတံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

१०१३. सातव्या सुत्तात, 'अञ्ञथत्तं' (अन्यथाभाव) म्हणजे प्रसादाचा अन्यथाभाव, भावाचा अन्यथाभाव, गतीचा अन्यथाभाव, लक्षणाचा अन्यथाभाव आणि विपरिणामाचा अन्यथाभाव अशा अनेक प्रकारचा आहे. त्यापैकी, महाभूतांच्या संदर्भात 'भावाचा अन्यथाभाव' अभिप्रेत आहे. कारण सोन्यासारख्या घन स्वरूपात असलेल्या पृथ्वीधातूचा वितळवून द्रव स्वरूपात बदल झाल्यावर त्याचा पूर्वीचा घनभाव नष्ट होतो आणि भावाचा अन्यथाभाव दिसून येतो. परंतु त्याचे लक्षण नष्ट होत नाही, ते कठीणपणाचे लक्षण (कक्खळलक्खण) तसेच राहते. तसेच, उसाच्या रसासारख्या द्रव स्वरूपात असलेल्या आपोधातूचे सुकवून घन पृथ्वीधातूच्या स्वरूपात रूपांतर झाल्यावर त्याचा पूर्वीचा द्रवभाव नष्ट होतो आणि भावाचा अन्यथाभाव दिसून येतो. परंतु त्याचे लक्षण नष्ट होत नाही, ते बंधनाचे लक्षण (आबंधनलक्खण) तसेच राहते. 'तत्रिदं अञ्ञथत्तं' या वाक्यात मात्र 'गतीचा अन्यथाभाव' अभिप्रेत आहे, जो आर्यश्रावकाच्या बाबतीत नसतो. त्यांच्यात प्रसादाचा अन्यथाभावही नसतोच. परंतु येथे प्रसादाचे फळ प्रकट करण्यासाठी केवळ गतीचा अन्यथाभाव दाखवला आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

ရာဇကာရာမဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

राजकारामवग्गो दुसरा समाप्त.

---

၃. သရဏာနိဝဂ္ဂေါ

३. सरळानीवग्गो (शरणानीवर्ग).

---

၁-၂. ပဌမမဟာနာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-२. प्रथम महानामसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

၁၀၁၇-၁၈. တတိယဿ ပဌမေ ဣဒ္ဓန္တိ တေလမဓုဖာဏိတာဒီဟိ သမိဒ္ဓံ. ဖီတန္တိ ဟတ္ထူပဂသီသူပဂဂီဝူပဂါဒိအလင်္ကာရဝသေန သုပုပ္ဖိတံ. အာကိဏ္ဏမနုဿန္တိ နိရန္တရမနုဿံ. သမ္ဗာဓဗျူဟန္တိ ဗျူဟာ ဝုစ္စန္တိ အဝိနိဗ္ဗိဒ္ဓရစ္ဆာယော, ယာ ပဝိဋ္ဌမဂ္ဂေနေဝ နိဂ္ဂစ္ဆန္တိ, တာ သမ္ဗာဓာ ဗျူဟာ ဗဟုကာ ဧတ္ထာတိ သမ္ဗာဓဗျူဟံ. ဣမိနာပိ နဂရဿ ဃနဝါသမေဝ ဒီပေတိ. ဘန္တေနာတိ ဣတော စိတော စ ပရိဗ္ဘမန္တေန ဥဒ္ဓတစာရိနာ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

१०१७-१८. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'इद्धं' म्हणजे तेल, मध, गूळ इत्यादींनी समृद्ध. 'फीतं' म्हणजे हातातील, डोक्यावरील, गळ्यातील इत्यादी अलंकारांमुळे चांगल्या प्रकारे फुललेल्या फुलासारखे शोभिवंत. 'आकिण्णमनुस्सं' म्हणजे माणसांनी गच्च भरलेले. 'सम्बाधब्यूहं' या पदात, ज्या गल्ल्यांमधून प्रवेश केला त्याच मार्गाने बाहेर पडावे लागते अशा बंद गल्ल्यांना 'ब्यूह' म्हणतात. अशा अरुंद आणि अनेक बंद गल्ल्या या नगरात असल्याने त्याला 'सम्बाधब्यूह' म्हटले आहे. या पदाने देखील कपिलवस्तू नगराची दाट वस्तीच दर्शवली आहे. 'भंतेन' म्हणजे इकडे तिकडे भटकणाऱ्या चंचल वृत्तीच्या माणसाने. दुसरे सुत्त अगदी स्पष्ट आहे.

---

၃. ဂေါဓသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. गोधसक्कसुत्ताचे वर्णन.

---

၁၀၁၉. တတိယေ ဘဂဝါဝ ဧတံ ဇာနေယျ ဧတေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတံ ဝါ အသမန္နာဂတံ ဝါတိ ဣဒံ သော သက္ကော တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပန္နဘာဝံ, စတူဟိ ဝါ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ သောတာပန္နဘာဝံ ဘဂဝါဝ ဇာနာတီတိ အဓိပ္ပာယေန အာဟ.

१०१९. तिसऱ्या सूत्तात, 'भगवंतांनीच हे जाणावे की तो या धर्मांनी युक्त आहे की अयुक्त आहे' हे वाक्य त्या शाक्य गोधाने या अभिप्रायाने म्हटले की, तीन धर्मांनी (रत्नत्रयावरील प्रसादाने) युक्त असलेल्या पुद्गलाची सोतापन्न अवस्था किंवा चार धर्मांनी युक्त असलेल्या पुद्गलाची सोतापन्न अवस्था केवळ भगवानच जाणतात.

---

ကောစိဒေဝ ဓမ္မသမုပ္ပာဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာတိ ကိဉ္စိဒေဝ ကာရဏံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. ဧကတော အဿ ဘဂဝါ, ဧကတော ဘိက္ခုသံဃောတိ ယသ္မိံ ကာရဏေ ဥပ္ပန္နေ ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃေန နာနာလဒ္ဓိကော ဟုတွာ ဧကံ ဝါဒံ ဝဒန္တော ဧကတော အဿ, ဘိက္ခုသံဃောပိ ဧကံ ဝဒန္တော ဧကတောတိ [Pg.318] အတ္ထော. တေနေဝါဟန္တိ ယံ ဝါဒံ တုမှေ ဝဒေထ, တမေဝါဟံ ဂဏှေယျန္တိ. နနု စ အရိယသာဝကဿ ရတနတ္တယေ ပသာဒနာနတ္တံ နတ္ထိ, အထ ကသ္မာ ဧသ ဧဝမာဟာတိ? ဘဂဝတော သဗ္ဗညုတာယ. ဧဝဉှိဿ ဟောတိ ‘‘ဘိက္ခုသံဃော အတ္တနော အသဗ္ဗညုတာယ အဇာနိတွာပိ ကထေယျ, သတ္ထု ပန အညာဏံ နာမ နတ္ထီ’’တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. အညတြ ကလျာဏာ အညတြ ကုသလာတိ ကလျာဏမေဝ ကုသလမေဝ ဝဒါမိ, န ကလျာဏကုသလဝိမုတ္တန္တိ. အပိစဿ အနဝဇ္ဇနဒေါသော ဧသောတိ.

'कोचिदेव धम्मसमुप्पादो उप्पज्जेय्या' म्हणजे एखादे कारण उत्पन्न व्हावे. 'एकतो अस्स भगवा, एकतो भिक्खुसंघो' याचा अर्थ असा की, ज्या कारणाच्या उपस्थितीत भगवान भिक्खू संघापेक्षा भिन्न मत ठेवून एका बाजूला असतील आणि भिक्खू संघही आपले एक मत मांडत दुसऱ्या बाजूला असेल. 'तेनेवाहं' म्हणजे 'जे मत आपण मांडाल, तेच मी स्वीकारेन' असा अभिप्राय समजावा. 'पण आर्य श्रावकाची रत्नत्रयावरील श्रद्धेमध्ये भिन्नता नसते, मग याने असे का म्हटले?' भगवंतांच्या सर्वज्ञतेमुळे. त्याच्या मनात असा विचार येतो की, 'भिक्खू संघ आपल्या असर्वज्ञतेमुळे न जाणताही बोलू शकेल, परंतु शास्त्यांचे (बुद्धांचे) अज्ञान असे काही नसते.' म्हणून त्याने असे म्हटले. 'अञ्ञत्र कल्याणा अञ्ञत्र कुसला' म्हणजे मी केवळ कल्याणकारक आणि कुशलच बोलतो, कल्याण व कुशल यांपासून मुक्त असे बोलत नाही. शिवाय, हा त्याचा दोष निर्दोष (दोषरहित) मानला पाहिजे.

---

၄. ပဌမသရဏာနိသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. प्रथम सरणानि सक्क सुत्त वर्णन.

---

၁၀၂၀. စတုတ္ထေ ဣဓ မဟာနာမ ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလောတိ ဣဒံ န ကေဝလံ သရဏာနိ ဧဝ အပါယတော မုတ္တော, ဣမေပိ ပုဂ္ဂလာ မုတ္တာတိ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓံ. မတ္တသော နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ ပမာဏေန စ ဩလောကနံ ခမန္တိ. ဣမိနာ ဓမ္မာနုသာရိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလံ ဒဿေတိ. အဂန္တာ နိရယန္တိ မဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလော ဟိ အပါယတော ပရိမုတ္တောတိ ဝါ ပရိမုစ္စိဿတီတိ ဝါ ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, ပရိမုစ္စတီတိ ပန ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ယသ္မာ စ ပရိမုစ္စတိ, တသ္မာ ဂန္တာ နာမ န ဟောတီတိ, ‘‘အဂန္တာ’’တိ ဝုတ္တော, န ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. သဒ္ဓါမတ္တံ ပေမမတ္တန္တိ ဣမိနာ သဒ္ဓါနုသာရိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလံ ဒဿေတိ. မဟာသာလာတိ သမီပေ ဌိတေဝ စတ္တာရော မဟာသာရရုက္ခေ ဒဿေန္တော အာဟ. မရဏကာလေ သိက္ခံ သမာဒိယီတိ မရဏသမယေ တီသု သိက္ခာသု ပရိပူရကာရီ အဟောသီတိ ဒဿေတိ.

१०२०. चौथ्या सूत्तात, 'इध महानाम एकच्चो पुग्गलो' हे केवळ सरणानि (शाक्य) च दुर्गतीपासून मुक्त झाला आहे असे नाही, तर हे पुद्गलही मुक्त झाले आहेत, हे दर्शवण्यासाठी सुरू केले आहे. 'मत्तसो निज्झानं खमन्ति' म्हणजे मर्यादित प्रमाणाने सत्याचे अवलोकन करणे त्यांना रुचते. याद्वारे 'धम्मानुसारी' मार्गस्थ पुद्गलाला दर्शवले आहे. 'अगन्ता निरयं' कारण मार्गस्थ पुद्गल दुर्गतीपासून पूर्णपणे मुक्त झाला आहे किंवा मुक्त होईल असे म्हणणे योग्य नाही, तर तो 'मुक्त होत आहे' असे म्हणणे योग्य आहे. आणि ज्याअर्थी तो मुक्त होत आहे, त्याअर्थी तो (नरकात) जाणारा नसतो, म्हणून त्याला 'अगन्ता' (न जाणारा) म्हटले आहे, म्हणजेच तो जात नाही असा अर्थ आहे. 'सद्धापत्तं पेममत्तं' याद्वारे 'सद्धानुसारी' मार्गस्थ पुद्गलाला दर्शवले आहे. 'महासाला' असे जवळच असलेल्या चार मोठ्या साल वृक्षांना दर्शवत म्हटले आहे. 'मरणकाले सिक्खं समादियी' म्हणजे मरणसमयी तो तीन शिक्षांमध्ये परिपूर्णता आणणारा झाला, हे दर्शवले आहे.

---

၅. ဒုတိယသရဏာနိသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. द्वितीय सरणानि सक्क सुत्त वर्णन.

---

၁၀၂၁. ပဉ္စမေ ဒုက္ခေတ္တန္တိ ဝိသမခေတ္တံ. ဒုဗ္ဘူမန္တိ ဦသရဘူမိံ လောဏူပဟတံ. ခဏ္ဍာနီတိ ပရိဘိန္နာနိ. ပူတီနီတိ ဥဒကေန တေမေတွာ ပူတိဘာဝံ အာပန္နာနိ. ဝါတာတပဟတာနီတိ ဝါတာတပေန ဟတတ္တာ နိရောဇဘာဝံ ဂတာနိ. အသာရာဒါနီတိ အနာဒိန္နသာရာနိ အဂဟိတသာရာနိ. အသုခသယိတာနီတိ န ကောဋ္ဌာဒီသု ပက္ခိပိတွာ သုဋ္ဌု ဌပိတာနိ. သုခသယိတာနီတိ ဌပိတဋ္ဌာနတော စတ္တာရော မာသေ အစလိတာနိ.

१०२१. पाचव्या सूत्तात, 'दुक्खेत्तं' म्हणजे विषम (नापीक) शेत. 'दुब्भूमं' म्हणजे खारट किंवा नापीक जमीन (उषर भूमी). 'खण्डानि' म्हणजे तुकडे झालेले (तुटलेले). 'पूतीनि' म्हणजे पाण्याने भिजून सडलेले. 'वातातपहातानि' म्हणजे वारा आणि ऊन यांच्यामुळे नष्ट होऊन सत्त्वहीन झालेले. 'असारादानि' म्हणजे ज्यांचे सार (गाभा) घेतले गेले नाही किंवा जे निरुपयोगी आहेत. 'असुखसयितानि' म्हणजे जे कोठारांमध्ये व्यवस्थित ठेवलेले नाहीत. 'सुखसयितानि' म्हणजे ठेवलेल्या जागेवरून चार महिने न हलवलेले.

---

၆. ပဌမအနာထပိဏ္ဍိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. प्रथम अनाथपिंडिक सुत्त वर्णन.

---

၁၀၂၂. ဆဋ္ဌေ [Pg.319] ဌာနသော ဝေဒနာ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေယျာတိ ခဏေန ဝေဒနာ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေယျ. မိစ္ဆာဉာဏေနာတိ မိစ္ဆာပစ္စဝေက္ခဏေန မိစ္ဆာဝိမုတ္တိယာတိ အနိယျာနိကဝိမုတ္တိယာ. တသ္မာ သဒ္ဓဉ္စ သီလဉ္စာတိ ဂါထာ ဝုတ္တတ္ထာ ဧဝ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယော နာမ.

१०२२. सहाव्या सूत्तात, 'ठाणसो वेदना पटिप्पस्सम्भေय्युं' म्हणजे एका क्षणात वेदना शांत व्हाव्यात. 'मिच्छाञाणेन' म्हणजे चुकीच्या प्रत्यवेक्षणाने (चिंतनाने). 'मिच्छाविमुत्तिया' म्हणजे संसारमुक्त न करणाऱ्या विमुक्तीने. 'तस्मा सद्धञ्च सीलञ्च' ही गाथा पूर्वीच स्पष्ट केलेल्या अर्थाची आहे. 'यत्र हि नाम' म्हणजे जे काही.

---

၇. ဒုတိယအနာထပိဏ္ဍိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. द्वितीय अनाथपिंडिक सुत्त वर्णन.

---

၁၀၂၃. သတ္တမေ သမ္ပရာယိကံ မရဏဘယန္တိ သမ္ပရာယဟေတုကံ မရဏဘယံ ဂိဟိသာမီစိကာနီတိ ဂိဟီနံ အနုစ္ဆဝိကာနိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

१०२३. सातव्या सूत्तात, 'सम्परायिकं मरणभयं' म्हणजे परलोकाशी संबंधित मरणभय. 'गिहिसामीचिकानि' म्हणजे गृहस्थांना अनुरूप असणारे. उर्वरित सर्व भाग सर्व सूत्तांमध्ये स्पष्टच आहे.

---

သရဏာနိဝဂ္ဂေါ တတိယော.

सरणानि वर्ग तिसरा.

---

၄. ပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ

४. पुण्याभिसंद वर्ग.

---

၁. ပဌမပုညာဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. प्रथम पुण्याभिसंद सुत्त वर्णन.

---

၁၀၂၇. စတုတ္ထဿ ပဌမေ ပုညာဘိသန္ဒာ ကုသလာဘိသန္ဒာတိ ပုညနဒိယော ကုသလနဒိယော. သုခဿာဟာရာတိ သုခဿ ပစ္စယာ.

१०२७. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'पुञ्ञाभिसन्दा कुसलाभिसन्दा' म्हणजे पुण्याची नदी आणि कुशलाची नदी. 'सुखस्साहारा' म्हणजे सुखाचे प्रत्यय (कारण).

---

၄. ပဌမဒေဝပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. प्रथम देवपद सुत्त वर्णन.

---

၁၀၃၀. စတုတ္ထေ ဒေဝပဒါနီတိ ဒေဝါနံ ဉာဏေန, ဒေဝဿ ဝါ ဉာဏေန အက္ကန္တပဒါနိ. ဝိသုဒ္ဓိယာတိ ဝိသုဇ္ဈနတ္ထာယ. ပရိယောဒပနာယာတိ ပုရိယောဒပနတ္ထာယ ဇောတနတ္ထာယ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတ္တာရောပိ ဖလဋ္ဌပုဂ္ဂလာ ဝိသုဒ္ဓဋ္ဌေန ဒေဝါ နာမ ဇာတာ.

१०३०. चौथ्या सूत्तात, 'देवपदानि' म्हणजे देवांच्या (बुद्धांच्या) ज्ञानाने किंवा देवाच्या ज्ञानाने आक्रमलेले (चाललेले) मार्ग. 'विसुद्धिया' म्हणजे विशुद्धीसाठी (क्लेशांच्या शुद्धीसाठी). 'परियोदपनाय' म्हणजे सर्व बाजूंनी उजळण्यासाठी (स्वच्छतेसाठी). या सूत्तात चारही फलस्थ पुद्गल विशुद्धतेच्या अर्थाने 'देव' या संज्ञेस पात्र ठरतात.

---

၈. ဝဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. वस्स सुत्त वर्णन.

---

၁၀၃၄. အဋ္ဌမေ ပါရံဂန္တွာတိ ပါရံ ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ, တံ ပတွာတိ အတ္ထော. အာသဝါနံ ခယာယ သံဝတ္တန္တီတိ န ပဌမံ နိဗ္ဗာနံ ဂန္တွာ ပစ္ဆာ သံဝတ္တန္တိ, ဂစ္ဆမာနာ ဧဝ သံဝတ္တန္တိ. ဒေသနာ ပန ဧဝံ ကတာ.

१०३४. आठव्या सूत्तात, 'पारंगन्त्वा' म्हणजे पार (पलीकडचा तीर) निर्वाणाला म्हटले आहे, तिथे पोहोचून असा अर्थ आहे. 'आसवानं खयाय संवत्तन्ति' म्हणजे आधी निर्वाणाला जाऊन नंतर आसवांचा क्षय होतो असे नाही, तर जात असतानाच आसवांचा क्षय होतो. परंतु देशना अशा प्रकारे केली गेली आहे.

---

၁၀. နန္ဒိယသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. नंदिय शाक्य सुत्त वर्णन.

---

၁၀၃၆. ဒသမေ [Pg.320] ဒိဝါ ပဝိဝေကာယ ရတ္တိံ ပဋိသလ္လာနာယာတိ ဒိဝါ ပဝိဝေကတ္ထာယ ရတ္တိံ ပဋိသလ္လာနတ္ထာယ. ဓမ္မာ န ပါတုဘဝန္တီတိ သမထဝိပဿနာ ဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

१०३६. दहाव्या सूत्तात, 'दिवा पविवेकाय रत्तिं पटिसल्लानाय' म्हणजे दिवसा प्रविवेकासाठी (एकांतात सुखासाठी) आणि रात्री प्रतिसंलयनासाठी (चित्त एकाग्र करण्यासाठी). 'धम्मा न पातुभवन्ति' म्हणजे समथ आणि विपश्यना धर्म उत्पन्न होत नाहीत. उर्वरित सर्व भाग सर्व सूत्तांमध्ये स्पष्टच आहे.

---

ပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

पुण्याभिसंद वर्ग चौथा समाप्त.

---

၅. သဂါထကပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ

५. सगाथक पुण्याभिसंद वर्ग.

---

၁. ပဌမအဘိအသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. प्रथम अभिसंद सुत्त वर्णन.

---

၁၀၃၇. ပဉ္စမဿ ပဌမေ အသင်္ချေယျောတိ အာဠှကဂဏနာယ အသင်္ချေယျော, ယောဇနဝသေန ပနဿ သင်္ချာ အတ္ထိ. ဗဟုဘေရဝန္တိ သဝိညာဏကအဝိညာဏကာနံ ဘေရဝါရမ္မဏာနံ ဝသေန ဗဟုဘေရဝံ. ပုထူတိ ဗဟု. သဝန္တီတိ သန္ဒမာနာ. ဥပယန္တီတိ ဥပဂစ္ဆန္တိ.

१०३७. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'असंख्येय्यो' म्हणजे आढक (माप) च्या गणनेने असंख्येय, परंतु योजनांच्या दृष्टीने त्याची संख्या मोजता येते. 'बहुभेरवं' म्हणजे सविज्ञाणक आणि अविज्ञाणक अशा भयानक आरंभांच्या (भयानक प्राण्यांच्या) प्रभावाने अत्यंत भयानक. 'पुथू' म्हणजे पुष्कळ. 'सवन्ति' म्हणजे वाहणाऱ्या. 'उपयन्ति' म्हणजे जवळ जाणाऱ्या.

---

၂. ဒုတိယအဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. द्वितीय अभिसंद सुत्त वर्णन.

---

၁၀၃၈. ဒုတိယေ ယတ္ထိမာ မဟာနဒိယော သံသန္ဒန္တိ သမေန္တီတိ ယသ္မိံ သံဘဇ္ဇေ ဧတာ မဟာနဒိယော ဧကီဘဝန္တိ, နိရန္တရာ ဘဝန္တီတိ အတ္ထော.

१०३८. दुसऱ्या सूत्तात, 'यत्थिमा महानदियो संसन्दन्ति समेन्ति' म्हणजे ज्या संगमावर या महानद्या एकत्र येतात, निरंतर वाहतात असा अर्थ आहे.

---

၃. တတိယအဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. तृतीय अभिसंद सुत्त वर्णन.

---

၁၀၃၉. တတိယေ ပုညကာမောတိ ပုညတ္ထိကော. ကုသလေ ပတိဋ္ဌိတောတိ မဂ္ဂကုသလေ ပတိဋ္ဌိတော. ဘာဝေတိ မဂ္ဂံ အမတဿ ပတ္တိယာတိ နိဗ္ဗာနဿ ပါပုဏနတ္ထံ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. ဓမ္မသာရာဓိဂမောတိ ဓမ္မသာရော ဝုစ္စတိ အရိယဖလံ ဓမ္မသာရော, အဓိဂမော အဿာတိ ဓမ္မသာရာဓိဂမော, အဓိဂတဖလောတိ အတ္ထော. ခယေ ရတောတိ ကိလေသက္ခယေ ရတော.

१०३९. तिसऱ्या सूत्तात, 'पुञ्ञकामो' म्हणजे पुण्याची इच्छा करणारा. 'कुसले पतिट्ठितो' म्हणजे मार्गकुशलामध्ये प्रतिष्ठित असलेला. 'भावेति मग्गं अमतस्स पत्तिया' म्हणजे निर्वाण प्राप्तीसाठी अर्हत् मार्गाची भावना (अभ्यास) करतो. 'धम्मसाराधिगमो' म्हणजे धर्मसार आर्यफलाला म्हटले आहे, ज्याला हा धर्मसार प्राप्त झाला आहे तो 'धम्मसाराधिगमो' (फलप्राप्त) होय. 'खये रतो' म्हणजे क्लेशांच्या क्षयामध्ये (निर्वाणामध्ये) रममाण असणारा.

---

၄. ပဌမမဟဒ္ဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. प्रथम महद्धन सुत्त वर्णन.

---

၁၀၄၀. စတုတ္ထေ [Pg.321] အဍ္ဎော မဟဒ္ဓနောတိ သတ္တဝိဓေန အရိယဓနေန အဍ္ဎော စေဝ မဟဒ္ဓနော စ. တေနေဝ ဘောဂေန မဟာဘောဂေါ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

१०४०. चौथ्या सूत्तात, 'अड्ढो महद्धनो' म्हणजे सात प्रकारच्या आर्यधनाने समृद्ध आणि महाधनी. त्याच भोगाने (आर्यधनाच्या उपभोगाने) महाभोगी. उर्वरित सर्व भाग सर्व सूत्तांमध्ये स्पष्टच आहे.

---

သဂါထကပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

सगाथक पुण्याभिसंद वर्ग पाचवा समाप्त.

---

၆. သပ္ပညဝဂ္ဂေါ

६. सप्पञ्ञ वर्ग.

---

၂. ဝဿံဝုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. वस्संवुत्त सुत्त वर्णन.

---

၁၀၄၈. ဆဋ္ဌဿ ဒုတိယေ အယမဓိပ္ပာယော – သောတာပန္နော ဘိက္ခု ဧတ္တကေန ဝေါသာနံ အနာပဇ္ဇိတွာ တာနေဝ ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂါနိ သမောဓာနေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ သကဒါဂါမိမဂ္ဂံ ပါပုဏိဿတိ, သကဒါဂါမီ အနာဂါမိမဂ္ဂံ, အနာဂါမီ အရဟတ္တမဂ္ဂန္တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဘဂဝတာ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သာသနေ တန္တိ ပဝေဏီ ကထိတာတိ.

१०४८. सहाव्या (वर्गाच्या) दुसऱ्या सूत्तात हा अभिप्राय आहे – सोतापन्न भिक्खू एवढ्यानेच प्रयत्न न सोडता (उत्साह कमी न करता), त्याच इंद्रिय, बल आणि बोज्झंगांना एकत्रित करून, विपश्यना वाढवून सकदागामी मार्गाला प्राप्त होईल; सकदागामी अनागामी मार्गाला प्राप्त होईल; अनागामी अरहत्त मार्गाला प्राप्त होईल. या अर्थाचा संदर्भ घेऊन भगवंतांनी या सूत्तात शासनातील (धम्मातील) परंपरा (तन्तिपवेणी) सांगितली आहे.

---

၃. ဓမ္မဒိန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. धम्मदिन्नसुत्तवण्णना (धम्मदिन्न सूत्ताची व्याख्या).

---

၁၀၄၉. တတိယေ ဓမ္မဒိန္နောတိ သတ္တသု ဇနေသု ဧကော. ဗုဒ္ဓကာလသ္မိဉှိ ဓမ္မဒိန္နော ဥပါသကော, ဝိသာခေါ ဥပါသကော, ဥဂ္ဂေါ ဂဟပတိ, စိတ္တော ဂဟပတိ, ဟတ္ထကော အာဠဝကော, စူဠအနာထပိဏ္ဍိကော, မဟာအနာထပိဏ္ဍိကောတိ ဣမေ သတ္တ ဇနာ ပဉ္စသတဥပါသကပရိဝါရာ အဟေသုံ. ဧတေသု ဧသ အညတရော.

१०४९. तिसऱ्या सूत्तात 'धम्मदिन्न' म्हणजे सात व्यक्तींपैकी एक. बुद्धकाळात धम्मदिन्न उपासक, विसाख उपासक, उग्ग गृहपती, चित्त गृहपती, हत्थक आळवक, चुळ-अनाथपिंडिक आणि महा-अनाथपिंडिक या सात व्यक्तींपैकी प्रत्येकाला पाचशे-पाचशे उपासकांचा परिवार होता. यांच्यामध्ये हा (धम्मदिन्न) एक होता.

---

ဂမ္ဘီရာတိ ဓမ္မဂမ္ဘီရာ သလ္လသုတ္တာဒယော. ဂမ္ဘီရတ္ထာတိ အတ္ထဂမ္ဘီရာ စေတနာသုတ္တန္တာဒယော. လောကုတ္တရာတိ လောကုတ္တရတ္ထဒီပကာ အသင်္ခတသံယုတ္တာဒယော. သုညတပ္ပဋိသံယုတ္တာတိ သတ္တသုညတာဒီပကာ ခဇ္ဇနိကသုတ္တန္တာဒယော. ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမာတိ ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရိဿာမ. ဧဝဉှိ ဝေါ, ဓမ္မဒိန္န, သိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဧဝံ တုမှေဟိ စန္ဒောပမပဋိပဒံ ရထဝိနီတပဋိပဒံ မောနေယျပဋိပဒံ မဟာအရိယဝံသပဋိပဒံ ပူရေန္တေဟိ သိက္ခိတဗ္ဗံ. ဣတိ သတ္ထာ ဣမေသံ ဥပါသကာနံ အသယှဘာရံ အာရောပေသိ. ကသ္မာ[Pg.322]? ဧတေ ကိရ န အတ္တနော ဘူမိယံ ဌတွာ ဩဝါဒံ ယာစိံသု, အဝိသေသေန ပန သဗ္ဗဘာရံ ဥက္ခိပိတုံ သမတ္ထာ ဝိယ ‘‘ဩဝဒတု နော, ဘန္တေ, ဘဂဝါ’’တိ ယာစိံသု. တေန တေသံ သတ္ထာ အသယှဘာရံ အာရောပေန္တော ဧဝမာဟ. န ခေါ နေတန္တိ န ခေါ ဧတံ. နကာရော ပနေတ္ထ ဗျဉ္ဇနသန္ဓိမတ္တမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဣဒါနိ အတ္တနော ဘူမိယံ ဌတွာ ဩဝါဒံ ယာစထ, တသ္မာ.

'गंभीरा' म्हणजे धम्माच्या दृष्टीने गंभीर असलेले सल्लसुत्त इत्यादी. 'गंभीरत्था' म्हणजे अर्थाच्या दृष्टीने गंभीर असलेले चेतनासुत्तंत इत्यादी. 'लोकुत्तरा' म्हणजे लोकोत्तर अर्थ प्रकाशित करणारे असंखतसंयुत्त इत्यादी. 'सुञ्ञतप्पटिसंयुत्ता' म्हणजे जीवाच्या शून्यतेचा (अनात्मतेचा) बोध करून देणारे खज्जनिकसुत्तंत इत्यादी. 'उपसम्पज्ज विहरिस्साम' म्हणजे प्राप्त करून विहरणार (राहणार). 'एवं हि वो, धम्मदिन्न, सिक्खितब्बं' म्हणजे तुम्ही चंदोपम-प्रतिपदा (चंद्रासारखे आचरण), रथविनीत-प्रतिपदा, मोनेय्य-प्रतिपदा आणि महाअरियवंस-प्रतिपदा पूर्ण करत अशा प्रकारे शिकले पाहिजे (अभ्यास केला पाहिजे). अशा प्रकारे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) या उपासकांवर एक असह्य भार टाकला. का? कारण असे म्हटले जाते की, त्यांनी स्वतःच्या भूमीवर (मर्यादेत) राहून उपदेश मागितला नाही, तर जणू काही सर्व भार उचलण्यास समर्थ असल्यासारखे 'भन्ते, भगवंत आम्हाला उपदेश करोत' अशी सरसकट विनंती केली. म्हणून शास्त्यांनी त्यांच्यावर असह्य भार टाकताना असे म्हटले. 'न खो नेतं' म्हणजे 'न खो एतं'. येथे 'न' हा केवळ व्यंजनसंधी आहे, असे समजावे. 'तस्मा' म्हणजे कारण आता तुम्ही स्वतःच्या भूमीवर (मर्यादेत) राहून उपदेश मागत आहात, म्हणून.

---

၄. ဂိလာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. गिलाणसुत्तवण्णना (आजारी माणसासंबंधीच्या सूत्ताची व्याख्या).

---

၁၀၅၀. စတုတ္ထေ န ခေါ ပနေတန္တိ န ခေါ အမှေဟိ ဧတံ. သပ္ပညော ဥပါသကောတိ သောတာပန္နော အဓိပ္ပေတော. အဿာသနီယေဟိ ဓမ္မေဟီတိ အဿာသကရေဟိ ဓမ္မေဟိ. အဿာသတာယသ္မာတိ အဿာသတု အာယသ္မာ. မာရိသောတိ မရဏပဋိဗဒ္ဓေါ. မရဏဓမ္မောတိ မရဏသဘာဝေါ. အဓိမောစေဟီတိ ဌပေဟိ. အဓိမောစိတန္တိ ဌပိတံ. ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တဿာတိ ဧဝံ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တစိတ္တဿ. ယဒိဒံ ဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တန္တိ ယံ ဣဒံ ဝိမုတ္တိံ အာရဗ္ဘ ဝိမုတ္တိယာ နာနာကရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န တံ ဝဒါမိ. ဘိက္ခုသံဃဿ ဟိ စေတိယင်္ဂဏဗောဓိယင်္ဂဏဝတ္တေသု စေဝ အသီတိက္ခန္ဓကဝတ္တေသု စာတိ အာဂမနီယဂုဏေသု ပမာဏံ နာမ နတ္ထိ, ပဋိဝိဒ္ဓေ ပန မဂ္ဂေ ဝါ ဖလေ ဝါ ဥပါသကာနဉ္စ ဘိက္ခူနဉ္စ နာနာကရဏံ နတ္ထိ.

१०५०. चौथ्या सूत्तात 'न खो पनेतं' म्हणजे 'आमच्याद्वारे हे (ऐकले गेले नाही)'. 'सप्पञ्ञो उपासको' म्हणजे सोतापन्न अभिप्रेत आहे. 'अस्सासनीयेहि धम्मेहि' म्हणजे आश्वासन देणाऱ्या (दिलासा देणाऱ्या) धम्मांद्वारे. 'अस्सासतायस्मा' म्हणजे आयुष्यमानाने (आयुष्मंताने) आश्वासन द्यावे. 'मारिसो' म्हणजे मृत्यूशी संबंधित. 'मरणधम्मो' म्हणजे मरणशील स्वभावाचा. 'अधिमोचेहि' म्हणजे स्थापित कर (मन लाव). 'अधिमोचितं' म्हणजे स्थापित केलेले. 'एवं विमुत्तचित्तस्स' म्हणजे अशा प्रकारे अरहत्तफल-विमुक्तीने विमुक्त चित्त असलेल्याचे. 'यदिदं विमुत्तिया विमुत्तं' म्हणजे विमुक्तीच्या संदर्भात विमुक्त झालेल्यामध्ये जर काही फरक सांगायचा असेल, तर मी तसे म्हणत नाही. कारण भिक्खू संघासाठी चेतियंगण (स्तूपाचे अंगण), बोधियंगण (बोधीवृक्षाचे अंगण) यांमधील कर्तव्ये आणि ऐंशी खन्धक कर्तव्ये यांसारख्या प्राथमिक गुणांमध्ये (आगमनीय गुणांमध्ये) कोणतेही मोजमाप नाही; परंतु जेव्हा मार्ग किंवा फल साध्य केले जाते, तेव्हा उपासक आणि भिक्खू यांच्यात कोणताही फरक उरत नाही.

---

၉. ပညာပဋိလာဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. पञ्ञापटिलाभसुत्तवण्णना (प्रज्ञाप्राप्ती सूत्ताची व्याख्या).

---

၁၀၅၅. နဝမေ ပညာပဋိလာဘာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဧတ္ထ သတ္တ သေက္ခာ ပညံ ပဋိလဘန္တိ နာမ, ခီဏာသဝေါ ပဋိလဒ္ဓပညော နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပရတော ပညာဗုဒ္ဓိယာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

१०५५. नवव्या सूत्तात 'पञ्ञापटिलाभाय संवत्तन्ति' (प्रज्ञाप्राप्तीसाठी कारणीभूत ठरतात) – येथे सात सेख (शिकाऊ/साधक) प्रज्ञा प्राप्त करत आहेत असे समजावे, आणि खीणसव (अरहंत) हा प्रज्ञा प्राप्त केलेला आहे असे समजावे. पुढे 'पञ्ञाबुद्धिया' (प्रज्ञेच्या वाढीसाठी) इत्यादींमध्येही हाच नियम लागू होतो. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

သပ္ပညဝဂ္ဂေါ ဆဋ္ဌော.

सप्पञ्ञवग्गो छट्ठो (सहावा सप्रज्ञ वर्ग समाप्त).

---

၇. မဟာပညဝဂ္ဂေါ

७. महापञ्ञवग्गो (महाप्रज्ञा वर्ग).

---

၁. မဟာပညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. महापञ्ञासुत्तवण्णना (महाप्रज्ञा सूत्ताची व्याख्या).

---

၁၀၅၈. သတ္တမေ [Pg.323] မဟာပညတာယ သံဝတ္တန္တီတိအာဒီသု ‘‘မဟန္တေ အတ္ထေ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ မဟာပညာ’’တိအာဒိနာ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၂.၄) ဝုတ္တနယေနေဝ သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

१०५८. सातव्या (वर्गात) 'महापञ्ञताय संवत्तन्ति' (महाप्रज्ञेसाठी कारणीभूत ठरतात) इत्यादींमध्ये, 'मोठ्या अर्थांचे (सत्य, पटिच्चसमुप्पाद इत्यादींचे) ग्रहण करते म्हणून ती महाप्रज्ञा होय' अशा प्रकारे पटिसम्भिदामग्गात सांगितलेल्या पद्धतीनेच सर्व ठिकाणी सर्व पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

သောတာပတ္တိသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

सोतापत्तिसंयुत्तवण्णना निट्ठिता (सोतापत्ति संयुत्ताची व्याख्या समाप्त झाली).

---

၁၂. သစ္စသံယုတ္တံ

१२. सच्चसंयुत्तं (सत्य संयुत्त).

---

၁. သမာဓိဝဂ္ဂေါ

१. समाधिवग्गो (समाधी वर्ग).

---

၁. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. समाधिसुत्तवण्णना (समाधी सूत्ताची व्याख्या).

---

၁၀၇၁. သစ္စသံယုတ္တဿ [Pg.324] ပဌမေ သမာဓိံ, ဘိက္ခဝေတိ တေ ကိရ ဘိက္ခူ စိတ္တေကဂ္ဂတာယ ပရိဟာယန္တိ, အထ နေသံ သတ္ထာ – ‘‘ဧဝမေတေ စိတ္တေကဂ္ဂတံ လဘိတွာ, ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝဍ္ဎေတွာ, ဝိသေသံ ပါပုဏိဿန္တီ’’တိ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ယောဂေါ ကရဏီယောတိ ဧတ္ထ ယထာဘူတာဒိဝသေန ကာရဏစ္ဆေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒဉှိ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဘိက္ခဝေ, ယသ္မာ သမာဟိတော ဘိက္ခု စတ္တာရိ သစ္စာနိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, တသ္မာ တုမှေဟိ စ သမာဟိတေဟိ စတုန္နံ သစ္စာနံ ယထာဘူတံ ပဇာနနတ္ထာယ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ယောဂေါ ကရဏီယော. တထာ ယသ္မာ စတ္တာရိ သစ္စာနိ တထာဂတဿေဝ ပါတုဘာဝါ ပါကဋာနိ ဟောန္တိ, ယသ္မာ စ တထာဂတေန သုဝိဘတ္တာနိ, ယသ္မာ စ တေသု အပရိမာဏာ ဝဏ္ဏာ အပရိမာဏာနိ ပဒဗျဉ္ဇနာနိ, ယသ္မာ စ တေသံ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဝဋ္ဋံ ဝဍ္ဎတိ, တေသံ ပဋိဝိဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ န ဝဍ္ဎတိ, တသ္မာ ‘‘ဧဝံ နော ဝဋ္ဋံ န ဝဍ္ဎိဿတီ’’တိ တုမှေဟိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ယောဂေါ ကရဏီယော.

१०७१. सच्चसंयुत्ताच्या पहिल्या सूत्तात 'समाधिं, भिक्खवे' (भिक्खूंनो, समाधीची भावना करा) – असे म्हटले जाते की ते भिक्खू चित्ताच्या एकाग्रतेपासून भ्रष्ट होत होते. तेव्हा शास्त्यांनी (बुद्धांनी) – 'अशा प्रकारे हे चित्ताची एकाग्रता प्राप्त करून, कर्मस्थान (ध्यानविषय) वाढवून, विशेष गुणाला (मार्ग-फलाला) प्राप्त करतील' असा विचार करून या देशनेला प्रारंभ केला. 'तस्मातिह, भिक्खवे, इदं दुक्खन्ति योगो करणीयो' (म्हणून भिक्खूंनो, 'हे दुःख आहे' असा प्रयत्न केला पाहिजे) – येथे यथाभूत इत्यादींच्या आधारे कारणांचे वर्गीकरण समजून घ्यावे. येथे हे सांगितले आहे – भिक्खूंनो, ज्याअर्थी समाहित (एकाग्रचित्त) भिक्खू चार आर्य सत्यांना यथाभूत (आहे तसे) जाणतो, म्हणून तुम्हीही समाहित होऊन, चार आर्य सत्यांना यथाभूत जाणण्यासाठी 'हे दुःख आहे' असा प्रयत्न (योग) केला पाहिजे. तसेच, ज्याअर्थी चार आर्य सत्ये तथागतांच्या प्रादुर्भावामुळेच प्रकट होतात, आणि ज्याअर्थी तथागतांनी त्यांचे उत्तम प्रकारे वर्गीकरण केले आहे, आणि ज्याअर्थी त्यांमध्ये अमर्याद अक्षरे आणि अमर्याद पद-व्यंजने आहेत, आणि ज्याअर्थी ते न समजल्यामुळे संसारचक्र (वट्ट) वाढते आणि ते समजल्याच्या काळापासून संसारचक्र वाढत नाही, म्हणून 'अशा प्रकारे आमचे संसारचक्र वाढणार नाही' असा विचार करून तुम्ही 'हे दुःख आहे' असा प्रयत्न केला पाहिजे.

---

၂. ပဋိသလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. पटिसल्लानसुत्तवण्णना (एकांतवासासंबंधीच्या सूत्ताची व्याख्या).

---

၁၀၇၂. ဒုတိယံ ကာယဝိဝေကဝိကလာနံ ကာယဝိဝေကပဋိလာဘတ္ထာယ ဝုတ္တံ.

१०७२. दुसरे सूत्त कायविवेक (शारीरिक एकांत) नसलेल्यांना कायविवेक प्राप्त व्हावा यासाठी सांगितले आहे.

---

၃. ပဌမကုလပုတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

३. पठमकुलपुत्तसुत्तादिवण्णना (पहिल्या कुलपुत्र सूत्तादींची व्याख्या).

---

၁၀၇၃-၇၅. တတိယေ အဘိသမယာယာတိ အဘိသမယတ္ထာယ. သမဏဗြာဟ္မဏာတိ စေတ္ထ သာသနာဝစရာ အဓိပ္ပေတာ. တထာ စတုတ္ထပဉ္စမေသု, တေန တေန အဘိလာပေန ဗုဇ္ဈနကာနံ ပန အဇ္ဈာသယေနေတာနိ ဝုတ္တာနိ.

१०७३-७५. तिसऱ्या सूत्तात 'अभिसमयाय' म्हणजे अभिसमयासाठी (सत्याच्या साक्षात्कारासाठी). 'समणब्राह्मणा' या पदाने येथे शासनात (धम्मात) वावरणारे श्रमण-ब्राह्मण अभिप्रेत आहेत. चौथ्या आणि पाचव्या सूत्तातही तसेच समजावे. परंतु, त्या त्या विशिष्ट शब्दांनी समजून घेणाऱ्यांच्या आशयानुसार (मानसिकतेनुसार) ही सूत्ते सांगितली आहेत.

---

၆. ဒုတိယသမဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. दुतियसमणब्राह्मणसुत्तवण्णना (दुसऱ्या श्रमण-ब्राह्मण सूत्ताची व्याख्या).

---

၁၀၇၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.325] အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ ပကာသေသုန္တိ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ အဟန္တိ ဧဝံ အတ္တာနံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ ပကာသယိံသု. ဣမသ္မိဉှိ သုတ္တေ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါ စ သမဏဂဟဏေန ဂဟိတာ.

१०७६. सहाव्या सूत्तात 'अभिसम्बुद्धं पकासेसुं' म्हणजे 'मी अभिसंबुद्ध (पूर्णपणे प्रबुद्ध) आहे' अशा प्रकारे त्यांनी स्वतःला अभिसंबुद्ध म्हणून घोषित केले. कारण या सूत्तात 'समण' या शब्दाने सर्वज्ञ बुद्धांचेही ग्रहण केले आहे (त्यांचाही समावेश केला आहे).

---

၁၀. တိရစ္ဆာနကထာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. तिरच्छानकथासुत्तवण्णना (तिरश्चानकथा सूत्ताची व्याख्या).

---

၁၀၈၀. ဒသမေ အနေကဝိဟိတန္တိ အနေကဝိဓံ. တိရစ္ဆာနကထန္တိ အနိယျာနိကတ္တာ သဂ္ဂမောက္ခမဂ္ဂါနံ တိရစ္ဆာနဘူတံ ကထံ. ရာဇကထန္တိအာဒီသု ရာဇာနံ အာရဗ္ဘ ‘‘မဟာသမ္မတော မန္ဓာတာ ဓမ္မာသောကော ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တကထာ ရာဇကထာ. ဧသ နယော စောရကထာဒီသု. တေသု ‘‘အသုကော ရာဇာ အဘိရူပေါ ဒဿနီယော’’တိအာဒိနာ နယေန ဂေဟသိတကထာဝ တိရစ္ဆာနကထာ ဟောတိ. ‘‘သောပိ နာမ ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ ခယံ ဂတော’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာ ပန ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေ တိဋ္ဌတိ. စောရေသုပိ ‘‘မူလဒေဝေါ ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ မေဃမာလော ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ’’တိ တေသံ ကမ္မံ ပဋိစ္စ ‘‘အဟော သူရာ’’တိ ဂေဟသိတကထာဝ တိရစ္ဆာနကထာ. ယုဒ္ဓေပိ ဘာရတယုဒ္ဓါဒီသု ‘‘အသုကေန အသုကော ဧဝံ မာရိတော ဧဝံ ဝိဒ္ဓေါ’’တိ ကာမဿာဒဝသေနေဝ ကထာ တိရစ္ဆာနကထာ, ‘‘တေပိ နာမ ခယံ ဂတာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာ ပန သဗ္ဗတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနမေဝ ဟောတိ. အပိစ အန္နာဒီသု ‘‘ဧဝံ ဝဏ္ဏဝန္တံ ဂန္ဓဝန္တံ ရသဝန္တံ ဖဿသမ္ပန္နံ ခါဒိမှ ဘုဉ္ဇိမှ ပိဝိမှ ပရိဘုဉ္ဇိမှာ’’တိ ကာမဿာဒဝသေန ကထေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. သာတ္ထကံ ပန ကတွာ ‘‘ပုဗ္ဗေ ဧဝံ ဝဏ္ဏာဒိသမ္ပန္နံ အန္နံ ပါနံ ဝတ္ထံ သယနံ မာလံ ဂန္ဓံ ဝိလေပနံ သီလဝန္တာနံ အဒမှ, စေတိယေ ပူဇံ အကရိမှာ’’တိ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

१०८०. दहाव्या सुत्तात, ‘अनेकविहितं’ म्हणजे अनेक प्रकारचे (विविध प्रकारचे). ‘तिरच्छानकथा’ म्हणजे संसारातून किंवा दुर्गतीतून मुक्त न करणारी, स्वर्ग आणि मोक्षाच्या मार्गात आडवी येणारी (अडथळा आणणारी) निरर्थक चर्चा होय. ‘राजकथा’ इत्यादींमध्ये, राजांना उद्देशून "महासम्मत, मन्धाता, धर्माशोक हे असे महान प्रभावशाली होते" अशा प्रकारे चालणारी चर्चा म्हणजे ‘राजकथा’ होय. हाच नियम चोरकथा इत्यादींनाही लागू होतो. त्यामध्ये "अमुक राजा रूपवान व दर्शनीय आहे" अशा प्रकारे चालणारी घरगुती किंवा कामभोगाशी संबंधित चर्चा हीच ‘तिरच्छानकथा’ (हीनकथा) ठरते. परंतु, "ते इतके महान प्रभावशाली असूनही विनाशाला प्राप्त झाले" अशी चर्चा मात्र कर्मस्थान (विपश्यना/ध्यान) भावनेमध्ये साहाय्यक ठरते. चोरांच्या बाबतीतही "मूलदेव असा महाप्रभावशाली होता, मेघमाल असा महाप्रभावशाली होता" अशा प्रकारे त्यांच्या कृत्यांचा संदर्भ घेऊन "अहा, किती शूर!" अशी कामभोगाश्रित चर्चा हीच ‘तिरच्छानकथा’ आहे. युद्धाच्या बाबतीतही, भारत-युद्ध इत्यादींमध्ये "अमुकाने अमुकाला असे मारले, असे जखमी केले" अशी कामभोगाच्या आस्वादाने केलेली चर्चा ही ‘तिरच्छानकथा’ आहे, परंतु, "ते देखील नाशाला प्राप्त झाले" अशी चर्चा सर्व ठिकाणी कर्मस्थानच ठरते. तसेच, अन्न इत्यादींच्या बाबतीत "आम्ही अशा वर्ण, गंध, रस आणि स्पर्शाने युक्त असलेल्या अन्नाचे खाणे, जेवणे, पिणे व उपभोग घेतला" अशा प्रकारे कामभोगाच्या आस्वादाने बोलणे योग्य नाही. परंतु, त्याला अर्थपूर्ण करून "पूर्वी आम्ही अशा वर्ण इत्यादींनी युक्त अन्न, पेय, वस्त्र, शयन, माला, गंध व विलेपन शीलवानांना दान दिले, चैत्याची पूजा केली" असे बोलणे योग्य आहे.

---

ဉာတိကထာဒီသုပိ ‘‘အမှာကံ ဉာတကာ သူရာ သမတ္ထာ’’တိ ဝါ, ‘‘ပုဗ္ဗေ မယံ ဧဝံ ဝိစိတြေဟိ ယာနေဟိ ဝိစရိမှာ’’တိ ဝါ အဿာဒဝသေန ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ. သာတ္ထကံ ပန ကတွာ ‘‘တေပိ နော ဉာတကာ ခယံ ဂတာ’’တိ ဝါ, ‘‘ပုဗ္ဗေ မယံ ဧဝရူပါ ဥပါဟနာ သံဃဿ အဒမှာ’’တိ ဝါ ကထေတဗ္ဗာ. ဂါမကထာဒီသုပိ သုနိဝိဋ္ဌဒုန္နိဝိဋ္ဌသုဘိက္ခဒုဗ္ဘိက္ခာဒိဝသေန ဝါ ‘‘အသုကဂါမဝါသိနော သူရာ သမတ္ထာ’’တိ ဝါ ဧဝံ အဿာဒဝသေန ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, သာတ္ထကံ ပန ကတွာ ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ’’တိ ဝါ, ‘‘ခယံ ဂတာ’’တိ ဝါ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. နိဂမနဂရဇနပဒကထာသုပိ ဧသေဝ နယော.

नातेवाईक (ज्ञाती) कथा इत्यादींमध्येही "आमचे नातेवाईक शूर व समर्थ आहेत" किंवा "पूर्वी आम्ही अशा विविध वाहनांतून फिरलो" अशा प्रकारे आस्वादाच्या वश होऊन बोलणे योग्य नाही. परंतु, त्याला अर्थपूर्ण करून "ते आमचे नातेवाईक देखील नाशाला प्राप्त झाले" किंवा "पूर्वी आम्ही अशा प्रकारच्या उपाहन (पादत्राणे) संघाला दान दिल्या होत्या" असे बोलावे. ग्रामकथा (गावाविषयीची चर्चा) इत्यादींमध्येही गाव चांगले वसलेले आहे की वाईट वसलेले आहे, सुभिक्ष (सुकाळ) आहे की दुर्भिक्ष (दुकाळ) आहे इत्यादींच्या आधारे किंवा "अमुक गावातील लोक शूर व समर्थ आहेत" अशा प्रकारे आस्वादाच्या वश होऊन बोलणे योग्य नाही, परंतु, त्याला अर्थपूर्ण करून "ते श्रद्धावान व प्रसन्न आहेत" किंवा "ते नाशाला प्राप्त झाले" असे बोलणे योग्य आहे. निगम (कस्बा), नगर आणि जनपद (देश) यांच्या कथांमध्येही हाच नियम आहे.

---

ဣတ္ထိကထာပိ [Pg.326] ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒီနိ ပဋိစ္စ အဿာဒဝသေန ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ ခယံ ဂတာ’’တိ ဧဝမေဝ ဝဋ္ဋတိ. သူရကထာပိ ‘‘နန္ဒိမိတ္တော နာမ ယောဓော သူရော အဟောသီ’’တိ အဿာဒဝသေန ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘သဒ္ဓေါ ပသန္နော အဟောသိ, ခယံ ဂတော’’တိ ဧဝမေဝ ဝဋ္ဋတိ. သုရာကထာတိပိ ပါဌော. သာပိ စေသာ သုရာကထာ ‘‘ဧဝရူပါ နာမ သုရာ ပီတာ ရတိဇနနီ ဟောတီ’’တိ အဿာဒဝသေနေဝ န ဝဋ္ဋတိ, အာဒီနဝဝသေန ပန ‘‘ဥမ္မတ္တကသံဝတ္တနိကာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝဋ္ဋတိ. ဝိသိခါကထာပိ ‘‘အသုကဝိသိခါ သုနိဝိဋ္ဌာ ဒုန္နိဝိဋ္ဌာ’’တိ ဝါ, ‘‘အသုကဝိသိခါယ ဝါသိနော သူရာ သမတ္ထာ’’တိ ဝါ အဿာဒဝသေနေဝ ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ ခယံ ဂတာ’’တိ ဧစ္စေဝံ ဝဋ္ဋတိ. ကုမ္ဘဋ္ဌာနကထာတိ ဥဒကတိတ္ထကထာ ဝုစ္စတိ, ကုမ္ဘဒါသိကထာ ဝါ. သာပိ ‘‘ပါသာဒိကာ နစ္စိတုံ ဂါယိတုံ ဆေကာ’’တိ အဿာဒဝသေန န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ’’တိအာဒိနာ နယေနေဝ ဝဋ္ဋတိ.

स्त्रीकथा (स्त्रियांविषयीची चर्चा) देखील त्यांच्या वर्ण, रूप इत्यादींच्या आधारे आस्वादाच्या वश होऊन करणे योग्य नाही; "त्या श्रद्धावान, प्रसन्न होत्या आणि नाशाला प्राप्त झाल्या" अशा प्रकारेच बोलणे योग्य आहे. शूरकथा (वीरांच्या गोष्टी) देखील "नंदिमित्त नावाचा योद्धा शूर होता" अशा प्रकारे आस्वादाच्या वश होऊन बोलणे योग्य नाही; "तो श्रद्धावान, प्रसन्न होता आणि नाशाला प्राप्त झाला" अशा प्रकारेच बोलणे योग्य आहे. ‘सुराकथा’ (मद्याविषयीची चर्चा) असाही पाठ आहे. ती सुराकथा देखील "अशा प्रकारची सुरा (मद्य) प्यायल्याने आनंद मिळतो" अशा प्रकारे आस्वादाच्या वश होऊन बोलणे योग्य नाही, परंतु तिच्यातील दोषांच्या (आदीनव) दृष्टीने "ती उन्माद (वेडेपणा) निर्माण करणारी आहे" अशा प्रकारे बोलणे योग्य आहे. वीथीकथा (गल्ली किंवा रस्त्याविषयीची चर्चा) देखील "अमुक गल्ली चांगली वसलेली आहे किंवा वाईट वसलेली आहे" किंवा "अमुक गल्लीत राहणारे लोक शूर व समर्थ आहेत" अशा प्रकारे आस्वादाच्या वश होऊन बोलणे योग्य नाही; "ते श्रद्धावान, प्रसन्न आहेत आणि नाशाला प्राप्त झाले" अशा प्रकारेच बोलणे योग्य आहे. ‘कुंभस्थानकथा’ म्हणजे पाणवठ्यावरील (पाण्याच्या घाटावरील) चर्चा किंवा पाणी भरणार्या दासींविषयीची चर्चा असे म्हटले जाते. ती देखील "ती अत्यंत आकर्षक आहे, नाचण्यात व गाण्यात चतुर आहे" अशा प्रकारे आस्वादाच्या वश होऊन बोलणे योग्य नाही; "ती श्रद्धावान व प्रसन्न आहे" अशा प्रकारे बोलणे योग्य आहे.

---

ပုဗ္ဗပေတကထာတိ အတီတဉာတိကထာ. တတ္ထ ဝတ္တမာနဉာတိကထာသဒိသောဝ ဝိနိစ္ဆယော. နာနတ္တကထာတိ ပုရိမပစ္ဆိမကထာဟိ ဝိမုတ္တာ အဝသေသာ နာနာသဘာဝါ နိရတ္ထကကထာ. လောကက္ခာယိကာတိ ‘‘အယံ လောကော ကေန နိမ္မိတော, အသုကေန နာမ နိမ္မိတော, ကာကော သေတော အဋ္ဌီနံ သေတတ္တာ, ဗလာကာ ရတ္တာ လောဟိတဿ ရတ္တတ္တာ’’တိ ဧဝမာဒိကာ လောကာယတဝိတဏ္ဍသလ္လာပကထာ. သမုဒ္ဒက္ခာယိကာ နာမ ‘‘ကသ္မာ သမုဒ္ဒေါ သာဂရော, သာဂရဒေဝေန ခနိတတ္တာ သာဂရော, ခတော မေတိ ဟတ္ထမုဒ္ဒါယ နိဝေဒိတတ္တာ သမုဒ္ဒေါ’’တိ ဧဝမာဒိကာ နိရတ္ထကသမုဒ္ဒက္ခာယိကကထာ. ဣတိ ဘဝေါ ဣတိ အဘဝေါတိ ယံ ဝါ တံ ဝါ နိရတ္ထကကာရဏံ ဝတွာ ပဝတ္တိတကထာ ဣတိဘဝါဘဝကထာ. ဧတ္ထ စ ဘဝေါတိ သဿတံ, အဘဝေါတိ ဥစ္ဆေဒံ. ဘဝေါတိ ဝုဒ္ဓိ, အဘဝေါတိ ဟာနိ. ဘဝေါတိ ကာမသုခံ, အဘဝေါတိ အတ္တကိလမထော. ဣတိ ဣမာယ ဆဗ္ဗိဓာယ ဣတိဘဝါဘဝကထာယ သဒ္ဓိံ ဗာတ္တိံသ တိရစ္ဆာနကထာ နာမ ဟောန္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

‘पुब्बपेतकथा’ (पूर्वप्रेतकथा) म्हणजे मृत नातेवाईकांविषयीची चर्चा. त्यामध्ये वर्तमान नातेवाईकांच्या चर्चेसारखाच निर्णय समजावा. ‘नानत्तकथा’ (नानात्वकथा) म्हणजे पूर्व आणि उत्तर कथांमधून सुटलेली, उरलेली विविध प्रकारची निरर्थक चर्चा. ‘लोकाख्यायिका’ म्हणजे "हा लोक (जग) कोणी निर्माण केला? अमुक देवाने निर्माण केला; कावळा पांढरा असतो कारण त्याची हाडे पांढरी असतात; बगळे तांबडे असतात कारण त्यांचे रक्त तांबडे असते" इत्यादी प्रकारची लोकायत व वितंडवादाची निरर्थक चर्चा होय. ‘समुद्राख्यायिका’ म्हणजे "समुद्राला सागर का म्हणतात? सागर नावाच्या राजाने तो खणल्यामुळे तो सागर झाला; 'हा मी खणला आहे' असे हाताच्या मुद्रेने दाखवल्यामुळे तो समुद्र झाला" इत्यादी प्रकारची निरर्थक समुद्राख्यायिका कथा होय. ‘इति भवो इति अभवो’ (असे अस्तित्व आहे, असे नास्तित्व आहे) म्हणजे कोणतेही निरर्थक कारण सांगून केलेली चर्चा म्हणजे ‘इतिभवाभवकथा’ होय. येथे ‘भव’ म्हणजे शाश्वतवाद (सस्सत) आणि ‘अभव’ म्हणजे उच्छेदवाद. किंवा ‘भव’ म्हणजे वृद्धी (उन्नती) आणि ‘अभव’ म्हणजे हानी (अवनती). किंवा ‘भव’ म्हणजे कामसुख आणि ‘अभव’ म्हणजे आत्मक्लेश (अत्तकिलमथ). अशा प्रकारे, या सहा प्रकारच्या ‘इतिभवाभवकथा’ मिळून एकूण बत्तीस (३२) प्रकारच्या ‘तिरच्छानकथा’ (हीनकथा) होतात. उर्वरित भाग सर्व ठिकाणी स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

ပဌမော ဝဂ္ဂေါ.

पहिला वग्ग (वर्ग) समाप्त.

---

၂. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဝဂ္ဂေါ

२. धम्मचक्कप्पवत्तनवग्ग (धम्मचक्रप्रवर्तन वर्ग)

---

၁. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तवण्णना (धम्मचक्रप्रवर्तनसूत्र वर्णन)

---

၁၀၈၁. ဒုတိယဿ [Pg.327] ပဌမေ ဗာရာဏသိယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. ဣသိပတနေ မိဂဒါယေတိ ဣသီနံ ပတနုပ္ပတနဝသေန ဧဝံလဒ္ဓနာမေ မိဂါနံ အဘယဒါနဝသေန ဒိန္နတ္တာ မိဂဒါယသင်္ခါတေ အာရာမေ. ဧတ္ထ ဟိ ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာ သဗ္ဗညုဣသယော ပတန္တိ, ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနတ္ထံ နိသီဒန္တီတိ အတ္ထော. နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရတော သတ္တာဟစ္စယေန နိရောဓသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတာ အနောတတ္တဒဟေ ကတမုခဓောဝနာဒိကိစ္စာ အာကာသေန အာဂန္တွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဣသယောပေတ္ထ ဩတရဏဝသေန ပတန္တိ, ဥပေါသထတ္ထဉ္စ အနုပေါသထတ္ထဉ္စ သန္နိပတန္တိ, ဂန္ဓမာဒနံ ပဋိဂစ္ဆန္တာပိ တတောဝ ဥပ္ပတန္တီတိ ဣမိနာ ဣသီနံ ပတနုပ္ပတနဝသေန တံ ‘‘ဣသိပတန’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

१०८१. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, ‘बाराणसियं’ म्हणजे या नावाच्या नगरात. ‘इसिपतने मिगदाये’ म्हणजे ऋषींच्या उतरण्यामुळे व उडण्यामुळे (पतन आणि उत्पतन) हे नाव मिळालेल्या आणि मृगांना (हरणांना) अभयदान दिल्यामुळे ‘मिगदाय’ (मृगदाय) म्हटल्या गेलेल्या आरामात (उद्यानात). कारण येथे वेळोवेळी उत्पन्न होणारे सर्वज्ञ ऋषी (बुद्ध) उतरतात आणि धम्मचक्र प्रवर्तनासाठी बसतात, असा अर्थ आहे. नंदमूलक पर्वताच्या गुहेतून सात दिवसांनंतर निरोधसमापत्तीतून उठून, अनोतत्त सरोवरात मुखप्रक्षालन इत्यादी कार्ये करून आकाशाने येऊन प्रत्येकबुद्ध ऋषी देखील येथे उतरण्याच्या रूपाने येतात (पतन पावतात), उपोसथासाठी आणि अनूपोसथासाठी एकत्र येतात, आणि गंधमादन पर्वताकडे परत जाताना येथूनच उड्डाण करतात (उत्पतन पावतात); म्हणून ऋषींच्या या पतन व उत्पतनामुळे त्याला ‘इसिपतन’ (ऋषिपतन) असे म्हटले जाते.

---

အာမန္တေသီတိ ဒီပင်္ကရပါဒမူလေ ကတာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ပါရမိယော ပူရေန္တော အနုပုဗ္ဗေန ပစ္ဆိမဘဝေ ကတာဘိနိက္ခမနော အနုပုဗ္ဗေန ဗောဓိမဏ္ဍံ ပတွာ တတ္ထ အပရာဇိတပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော မာရဗလံ ဘိန္ဒိတွာ ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရိတွာ မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ ဝိသောဓေတွာ ပစ္ဆိမယာမာဝသာနေ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဥန္နာဒေန္တော သဗ္ဗညုတံ ပတွာ သတ္တ သတ္တာဟာနိ ဗောဓိမဏ္ဍေ ဝီတိနာမေတွာ မဟာဗြဟ္မုနာ အာယာစိတဓမ္မဒေသနော ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေတွာ လောကာနုဂ္ဂဟေန ဗာရာဏသိံ ဂန္တွာ ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ သညာပေတွာ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတုကာမော အာမန္တေသိ.

‘आमंतेसि’ (आमंत्रित केले / संबोधित केले) म्हणजे दीपंकर बुद्धांच्या चरणांशी केलेल्या संकल्पापासून (अभिनीहार) प्रारंभ करून पारमिता पूर्ण करत, अनुक्रमाने अंतिम भवात येऊन, अंतिम भवात महाभिनिष्क्रमण करून, अनुक्रमाने बोधिमंडाला प्राप्त होऊन, तेथे अपराजित पलंगावर (आसनावर) बसून, मारसेनेचा पराभव करून, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात (प्रथमयाम) पूर्वनिवास (पूर्वजन्मांचे) स्मरण करून, मध्यम प्रहरात दिव्यचक्षू विशुद्ध करून, अंतिम प्रहराच्या शेवटी दहा हजार लोकधातूंना गुंजवून टाकत सर्वज्ञता प्राप्त करून, बोधिमंडावर सात आठवडे (सत्तसप्ताह) व्यतीत करून, महाब्रह्मदेवांनी (सहाम्पती ब्रह्मदेवाने) धर्मदेशनेसाठी याचना केल्यावर, बुद्धचक्षूने जगाकडे पाहून, जगावरील अनुकंपाबुद्धीने वाराणसीला जाऊन, पंचवर्गीय भिक्खूंना (आपण बुद्ध झाल्याचे) पटवून देऊन, धम्मचक्र प्रवर्तन करण्याची इच्छा धरून त्यांनी संबोधित केले.

---

ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, အန္တာတိ ဒွေ ဣမေ, ဘိက္ခဝေ, ကောဋ္ဌာသာ. ဣမဿ ပန ပဒဿ သဟ သမုဒါဟာရေန သမုဒါဟာရနိဂ္ဃောသော ဟေဋ္ဌာ အဝီစိံ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂံ ပတွာ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ပတ္ထရိတွာ အဋ္ဌာသိ. တသ္မိံယေဝ သမယေ အဋ္ဌာရသကောဋိသင်္ခါ ဗြဟ္မာနော သမာဂစ္ဆိံသု, ပစ္ဆိမဒိသာယ သူရိယော အတ္ထမေတိ, ပါစီနဒိသာယ အာသာဠှနက္ခတ္တေန ယုတ္တော ပုဏ္ဏစန္ဒော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ. တသ္မိံ သမယေ ဘဂဝါ ဣမံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တံ အာရဘန္တော ‘‘ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, အန္တာ’’တိအာဒိမာဟ.

"द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता" म्हणजे "हे भिक्खूंनो, हे दोन अंत (भाग) आहेत." या शब्दाच्या उच्चाराबरोबरच, तो उच्चारित ध्वनी खाली अवीची नरकापर्यंत आणि वर भवाग्रापर्यंत पोहोचून, दहा हजार लोकधातूंमध्ये पसरून राहिला. त्याच वेळी अठरा कोटी ब्रह्मा एकत्र आले; पश्चिम दिशेला सूर्य मावळत होता आणि पूर्व दिशेला आषाढी नक्षत्राने युक्त असलेला पूर्ण चंद्र उगवत होता. त्या वेळी भगवान या धम्मचक्कपवत्तन सुत्ताचा आरंभ करताना "द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता" इत्यादी म्हणाले.

---

တတ္ထ [Pg.328] ပဗ္ဗဇိတေနာတိ ဂိဟိသံယောဇနံ ဆိန္ဒိတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇုပဂတေန. န သေဝိတဗ္ဗာတိ န ဝဠဉ္ဇေတဗ္ဗာ. ယော စာယံ ကာမေသု ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂေါတိ ယော စ အယံ ဝတ္ထုကာမေသု ကိလေသကာမသုခဿ အနုယောဂေါ. ဟီနောတိ လာမကော. ဂမ္မောတိ ဂါမဝါသီနံ သန္တကော. ပေါထုဇ္ဇနိကောတိ အန္ဓဗာလဇနေန အာစိဏ္ဏော. အနရိယောတိ န အရိယော န ဝိသုဒ္ဓေါ န ဥတ္တမော န ဝါ အရိယာနံ သန္တကော. အနတ္ထသံဟိတောတိ န အတ္ထသံဟိတော, ဟိတသုခါဝဟကာရဏံ အနိဿိတောတိ အတ္ထော. အတ္တကိလမထာနုယောဂေါတိ အတ္တနော ကိလမထဿ အနုယောဂေါ, အတ္တနော ဒုက္ခကရဏန္တိ အတ္ထော. ဒုက္ခောတိ ကဏ္ဋကာပဿယသေယျာဒီဟိ အတ္တမာရဏေဟိ ဒုက္ခာဝဟော.

तेथे 'पब्बजितेन' (प्रव्रजिताने) म्हणजे गृहस्थांचे बंधन तोडून प्रव्रज्येला प्राप्त झालेल्याने. 'न सेवितब्बा' म्हणजे सेवन करू नये. 'यो चायं कामेसु कामसुखल्लिकानुयोगो' म्हणजे जो हा वस्तूकामांमध्ये क्लेशयुक्त कामसुखाचा उपभोग घेणे आहे. 'हीनो' म्हणजे हीन (हलका). 'गम्मो' म्हणजे ग्राम्य (ग्रामवासीयांचा). 'पोथुज्जनिको' म्हणजे पृथग्जनांचा (अज्ञानी व अंध लोकांद्वारे आचरलेला). 'अनरियो' म्हणजे जो आर्य नाही, विशुद्ध नाही, उत्तम नाही किंवा आर्यांचा नाही. 'अनत्थसंहितो' म्हणजे अनर्थकारक, म्हणजेच हित आणि सुख देणाऱ्या कारणांवर आधारित नसलेला. 'अत्तकिलमथानुयोगो' म्हणजे स्वतःला क्लेश देण्याचा अभ्यास, म्हणजेच स्वतःला दुःख देणे. 'दुक्खो' म्हणजे दुःखकारक, जो काट्यांच्या शय्येवर निजणे इत्यादी स्वतःला छळणाऱ्या कृतींनी दुःख आणणारा आहे.

---

ပညာစက္ခုံ ကရောတီတိ စက္ခုကရဏီ. ဒုတိယပဒံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဥပသမာယာတိ ကိလေသူပသမတ္ထာယ. အဘိညာယာတိ စတုန္နံ သစ္စာနံ အဘိဇာနနတ္ထာယ. သမ္ဗောဓာယာတိ တေသံယေဝ သမ္ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ. နိဗ္ဗာနာယာတိ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာယ. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ ဟေဋ္ဌာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တမေဝ. သစ္စကထာပိ သဗ္ဗာကာရေနေဝ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၂၉) ဝိတ္ထာရိတာ.

'चक्खुकरणी' म्हणजे प्रज्ञाचक्षू निर्माण करणारी. दुसरे पद (ञाणकरणी) हे त्याचेच समानार्थी आहे. 'उपसमाय' म्हणजे क्लेशांच्या उपशमनासाठी. 'अभिञ्ञाय' म्हणजे चार आर्य सत्यांच्या विशेष ज्ञानासाठी. 'सम्बोधाय' म्हणजे त्यांच्याच सम्यक् संबोधासाठी. 'निब्बानाय' म्हणजे निर्वाण साक्षात्कारासाठी. येथे जे काही उरलेले सांगण्यासारखे आहे, ते खाली ठिकठिकाणी सांगितलेच आहे. सत्यकथा (सच्चकथा) देखील सर्व प्रकारे 'विसुद्धिमग्ग' ग्रंथात सविस्तर सांगितली आहे.

---

တိပရိဝဋ္ဋန္တိ သစ္စဉာဏကိစ္စဉာဏကတဉာဏသင်္ခါတာနံ တိဏ္ဏံ ပရိဝဋ္ဋာနံ ဝသေန တိပရိဝဋ္ဋံ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ, ဣဒံ ဒုက္ခသမုဒယ’’န္တိ ဧဝံ စတူသု သစ္စေသု ယထာဘူတံ ဉာဏံ သစ္စဉာဏံ နာမ. တေသုယေဝ ‘‘ပရိညေယျံ ပဟာတဗ္ဗ’’န္တိ ဧဝံ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စဇာနနဉာဏံ ကိစ္စဉာဏံ နာမ. ‘‘ပရိညာတံ ပဟီန’’န္တိ ဧဝံ တဿ တဿ ကိစ္စဿ ကတဘာဝဇာနနဉာဏံ ကတဉာဏံ နာမ. ဒွါဒသာကာရန္တိ တေသံယေဝ ဧကေကသ္မိံ သစ္စေ တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ အာကာရာနံ ဝသေန ဒွါဒသာကာရံ. ဉာဏဒဿနန္တိ ဧတေသံ တိပရိဝဋ္ဋာနံ ဒွါဒသန္နံ အာကာရာနံ ဝသေန ဥပ္ပန္နဉာဏသင်္ခါတံ ဒဿနံ. ဓမ္မစက္ခုန္တိ အညတ္ထ တယော မဂ္ဂါ တီဏိ စ ဖလာနိ ဓမ္မစက္ခု နာမ ဟောန္တိ, ဣဓ ပဌမမဂ္ဂေါဝ.

'तिपरिवट्टं' म्हणजे सच्चज्ञान, कृत्यज्ञान आणि कृतज्ञान नावाच्या तीन आवर्तनांच्या (फेऱ्यांच्या) द्वारे तीन आवर्तने असलेले. येथे "हे दुःख आर्यसत्य आहे, हा दुःखसमुदय आहे" अशा प्रकारे चार सत्यांचे यथार्थ ज्ञान म्हणजे 'सच्चज्ञान' होय. त्यांच्यातच "हे परिज्ञेय (जाणून घेण्याजोगे) आहे, हे प्रहातव्य (त्यागण्याजोगे) आहे" अशा प्रकारे कर्तव्य कृत्य जाणणारे ज्ञान म्हणजे 'कृत्यज्ञान' होय. "हे परिज्ञात (जाणून घेतले) आहे, हे प्रहीण (त्यागले) आहे" अशा प्रकारे त्या त्या कृत्याच्या पूर्णत्वाचे ज्ञान म्हणजे 'कृतज्ञान' होय. 'द्वादसाकारं' म्हणजे त्या चार सत्यांपैकी प्रत्येकात तीन-तीन आकारांच्या भेदाने बारा प्रकारांचे. 'ञाणदस्सनं' म्हणजे या तीन आवर्तनांच्या आणि बारा आकारांच्या द्वारे उत्पन्न झालेले ज्ञानरूपी दर्शन. 'धम्मचक्खुं' म्हणजे इतर ठिकाणी तीन मार्ग आणि तीन फळे यांना धम्मचक्षू म्हटले जाते, परंतु येथे केवळ प्रथम मार्ग (सोतापत्तिमग्ग) अभिप्रेत आहे.

---

ဓမ္မစက္ကေတိ ပဋိဝေဓဉာဏေ စေဝ ဒေသနာဉာဏေ စ. ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသိန္နဿ ဟိ စတူသု သစ္စေသု ဥပ္ပန္နံ ဒွါဒသာကာရံ ပဋိဝေဓဉာဏမ္ပိ, ဣသိပတနေ နိသိန္နဿ ဒွါဒသာကာရာယ သစ္စဒေသနာယ ပဝတ္တိတံ ဒေသနာဉာဏမ္ပိ ဓမ္မစက္ကံ နာမ. ဥဘယမ္ပိ ဟေတံ ဒသဗလဿ ဥရေ ပဝတ္တဉာဏမေဝ. ဣမာယ [Pg.329] ဒေသနာယ ပကာသေန္တေန ဘဂဝတာ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တိတံ နာမ. တံ ပနေတံ ဓမ္မစက္ကံ ယာဝ အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရော အဋ္ဌာရသဟိ ဗြဟ္မကောဋီဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာတိ, တာဝ နံ ဘဂဝါ ပဝတ္တေတိ နာမ, ပတိဋ္ဌိတေ စ ပဝတ္တိတံ နာမ. တံ သန္ဓာယ ပဝတ္တိတေ စ ပန ဘဂဝတာ ဓမ္မစက္ကေ ဘုမ္မာ ဒေဝါ သဒ္ဒမနုဿာဝေသုန္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

'धम्मचक्के' म्हणजे प्रतिवेधज्ञान (साक्षात्कार ज्ञान) आणि देशनाज्ञान (उपदेश ज्ञान) या दोन्हीमध्ये. बोधिवृक्षाखालील वज्रासनावर बसलेल्या भगवंतांचे चार सत्यांविषयीचे बारा आकारांचे प्रतिवेधज्ञान आणि इसिपतन येथे बसलेल्या भगवंतांचे बारा आकारांच्या सत्यदेशनेद्वारे प्रवृत्त केलेले देशनाज्ञान, या दोन्हीला 'धम्मचक्क' म्हणतात. हे दोन्हीही दशबलांच्या (भगवंतांच्या) हृदयात प्रवृत्त झालेले ज्ञानच आहे. या देशनेद्वारे ते प्रकट करणाऱ्या भगवंतांनी धम्मचक्क प्रवृत्त केले असे म्हटले जाते. जोपर्यंत आयुष्मान अञ्ञाकोण्डञ्ञ थेर अठरा कोटी ब्रह्मांसह सोतापत्तिफलावर प्रतिष्ठित झाले नाहीत, तोपर्यंत भगवंतांनी ते प्रवृत्त केले असे म्हटले जाते, आणि ते प्रतिष्ठित झाल्यावर ते प्रवृत्त झाले असे म्हटले जाते. त्याला अनुसरूनच "भगवंतांनी धम्मचक्क प्रवृत्त केले असता भूमीवरील देवांनी घोष केला" इत्यादी म्हटले आहे.

---

တတ္ထ ဘုမ္မာတိ ဘူမဋ္ဌကဒေဝတာ. သဒ္ဒမနုဿာဝေသုန္တိ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ သာဓုကာရံ ဒတွာ – ‘‘ဧတံ ဘဂဝတာ’’တိအာဒီနိ ဝဒန္တာ အနုသာဝယိံသု. ဩဘာသောတိ သဗ္ဗညုတညာဏောဘာသော. သော ဟိ တဒါ ဒေဝါနံ ဒေဝါနုဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ဝိရောစိတ္ထ. အညာသိ ဝတ, ဘော, ကောဏ္ဍညောတိ ဣမဿပိ ဥဒါနဿ ဥဒါဟာရနိဂ္ဃောသော ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဖရိတွာ အဋ္ဌာသိ.

तेथे 'भुम्मा' म्हणजे भूमीवर राहणारे देव. 'सद्दमनुस्सावेसुं' म्हणजे एकाच वेळी साधुकार देऊन "हे भगवंतांनी..." इत्यादी म्हणत त्यांनी घोष केला. 'ओभासो' म्हणजे सर्वज्ञता ज्ञानाचा प्रकाश. तो त्या वेळी देवांच्या प्रभावाला ओलांडून चमकला. "कोण्डञ्ञने खरोखर जाणले!" या उदान शब्दाचा प्रतिध्वनी देखील दहा हजार लोकधातूंमध्ये पसरून राहिला.

---

၉. သင်္ကာသနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. संकासनसुत्तवर्णना (संकासन सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

၁၀၈၉. နဝမေ အပရိမာဏာ ဝဏ္ဏာတိ အပ္ပမာဏာနိ အက္ခရာနိ. ဗျဉ္ဇနာတိ တေသံယေဝ ဝေဝစနံ, ဝဏ္ဏာနံ ဝါ ဧကဒေသာ ယဒိဒံ ဗျဉ္ဇနာ နာမ. သင်္ကာသနာတိ ဝိဘတ္တိယော. ဧကမေကသ္မိဉှိ သစ္စေ သဗ္ဗာကာရေန ဝိတ္ထာရိယမာနေ ဝဏ္ဏာဒီနံ အန္တော နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ.

१०८९. नवव्या सुत्तात, 'अपरिमाणा वण्णा' म्हणजे अमर्याद अक्षरे. 'ब्यञ्जना' म्हणजे त्याचेच समानार्थी, किंवा वर्णांचा एक भाग ज्याला व्यंजन म्हणतात. 'संकासना' म्हणजे विभक्ती (अर्थाचे विभाजन करणारे शब्द). कारण प्रत्येक सत्याचे सर्व प्रकारे सविस्तर वर्णन केले असता, वर्ण इत्यादींचा अंत नसतो. म्हणून भगवंतांनी असे म्हटले आहे.

---

၁၀. တထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. तथसुत्तवर्णना (तथ सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

၁၀၉၀. ဒသမေ သဘာဝါဝိဇဟနဋ္ဌေန တထံ. ဒုက္ခဉှိ ဒုက္ခမေဝ ဝုတ္တံ. သဘာဝဿ အမောဃတာယ အဝိတထံ. န ဟိ ဒုက္ခံ အဒုက္ခံ နာမ ဟောတိ. အညဘာဝါနုပဂမေန အနညထံ. န ဟိ ဒုက္ခံ သမုဒယာဒိဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတိ. သမုဒယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ.

१०९०. दहाव्या सुत्तात, स्वतःचा स्वभाव न सोडण्याच्या अर्थाने 'तथ' (सत्य/तथ्य) म्हटले आहे. कारण दुःख हे दुःखच सांगितले आहे. स्वभावाच्या अमोघतेमुळे (अव्यर्थतेमुळे) ते 'अवितथ' (अचूक) आहे. कारण दुःख हे कधीही अ-दुःख होत नाही. दुसऱ्या स्वभावाला प्राप्त न होण्यामुळे ते 'अनञ्ञथ' (अनन्यथा/दुसऱ्या प्रकारे न होणारे) आहे. कारण दुःख हे कधीही समुदय इत्यादींच्या स्वभावाला प्राप्त होत नाही. समुदय इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजून घ्यावा.

---

ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

धम्मचक्कपवत्तनवग्गो दुसरा समाप्त.

---

၃. ကောဋိဂါမဝဂ္ဂေါ

३. कोटिगामवग्गो (कोटिग्राम वर्ग).

---

၁. ကောဋိဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. कोटिगामसुत्तवर्णना (कोटिग्राम सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

၁၀၉၁. တတိယဿ ပဌမေ အနနုဗောဓာတိ အနနုဗုဇ္ဈနေန. အပ္ပဋိဝေဓာတိ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈနေန.

१०९१. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'अननुबोधा' म्हणजे अनुबोध न झाल्यामुळे (यथायोग्य न समजल्यामुळे). 'अप्पटिवेधा' म्हणजे प्रतिवेध न झाल्यामुळे (थेट साक्षात्कार न झाल्यामुळे).

---

၂. ဒုတိယကောဋိဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. दुतियकोटिगामसुत्तवर्णना (दुसऱ्या कोटिग्राम सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

၁၀၉၂. ဒုတိယေ [Pg.330] စေတောဝိမုတ္တိ ပညာဝိမုတ္တီတိ ဖလသမာပတ္တိဖလပညာနံ နာမံ.

१०९२. दुसऱ्या सुत्तात, 'चेतोविमुत्ति पञ्ञाविमुत्ति' हे फलसमाधी आणि फलप्रज्ञा यांचे नाव आहे.

---

၇. တထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. तथसुत्तवर्णना (तथ सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

၁၀၉၇. သတ္တမေ တသ္မာ အရိယသစ္စာနီတိ ယသ္မာ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ, တသ္မာ အရိယာနံ သစ္စာနီတိ ဝုစ္စန္တိ. န ဟိ ဝိတထာနိ အရိယာ အရိယသစ္စတော ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ.

१०९७. सातव्या सुत्तात, 'तस्मा अरियसच्चानि' म्हणजे कारण ती तथ्य, अवितथ आणि अनन्यथा आहेत, म्हणून त्यांना आर्यांची सत्ये (आर्यसत्ये) म्हणतात. कारण आर्य लोक असत्य गोष्टींना आर्यसत्य म्हणून जाणत नाहीत.

---

၈. လောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. लोकसुत्तवर्णना (लोक सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

၁၀၉၈. အဋ္ဌမေ တထာဂတော အရိယော, တသ္မာ ‘‘အရိယသစ္စာနီ’’တိ ယသ္မာ အရိယေန တထာဂတေန ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဒေသိတတ္တာ စ တာနိ အရိယသန္တကာနိ ဟောန္တိ, တသ္မာ အရိယဿ သစ္စတ္တာ အရိယသစ္စာနီတိ အတ္ထော.

१०९८. आठव्या सुत्तात, तथागत हे आर्य आहेत, म्हणून त्यांना 'आर्यसत्ये' म्हणतात. कारण आर्य अशा तथागतांनी त्यांचा साक्षात्कार केला आहे आणि उपदेश केला आहे, म्हणून ती आर्यांची संपत्ती आहेत. म्हणून आर्यांची सत्ये असल्यामुळे त्यांना 'आर्यसत्ये' म्हणतात, असा अर्थ आहे.

---

၁၀. ဂဝမ္ပတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. गवम्पतिसुत्तवर्णना (गवम्पति सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

၁၁၀၀. ဒသမေ သဟဉ္စနိကေတိ သဟဉ္စနိယနဂရေ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ ပဿတိ, ဒုက္ခသမုဒယမ္ပိ သော ပဿတီတိအာဒိ ဧကပဋိဝေဓဝသေန ဝုတ္တံ, ဣမသ္မိဉှိ သုတ္တေ ဧကပဋိဝေဓောဝ ကထိတော.

११००. दहाव्या सुत्तात, 'सहञ्जनिके' म्हणजे सहञ्जनिय नगरात. "हे भिक्खूंनो, जो दुःखाला पाहतो, तो दुःखसमुदयालाही पाहतो" इत्यादी एकाच प्रतिवेधाच्या (साक्षात्काराच्या) द्वारे सांगितले आहे. कारण या सुत्तात एकाच प्रतिवेधाचा उपदेश केला आहे.

---

ကောဋိဂါမဝဂ္ဂေါ တတိယော.

कोटिगामवग्गो तिसरा समाप्त.

---

၄. သီသပါဝနဝဂ္ဂေါ

४. सीसपावनवग्गो (शिसवीच्या पानाचा वर्ग).

---

၁. သီသပါဝနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. सीसपावनसुत्तवर्णना (सीसपावन सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

၁၁၀၁. စတုတ္ထဿ ပဌမေ ယဒိဒံ ဥပရီတိ ယာနိ ဣမာနိ ဥပရိ. သီသပါဝနေတိ သီသပါရုက္ခေ.

११०१. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'यदिदं उपरि' म्हणजे जे हे वर आहेत. 'सीसपावने' म्हणजे शिसवीच्या वृक्षावर.

---

၂. ခဒိရပတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. खदिरपत्तसुत्तवर्णना (खदिरपत्त सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

၁၁၀၂. ဒုတိယေ အနဘိသမေစ္စာတိ ဉာဏေန အနဘိသမာဂန္တွာ, အပ္ပဋိဝိဇ္ဈိတွာတိ အတ္ထော.

११०२. दुसऱ्या सुत्तात, 'अनभिसमेच्च' म्हणजे ज्ञानाने प्राप्त न होता, म्हणजेच साक्षात्कार न करता, असा अर्थ आहे.

---

၃. ဒဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. दण्डसुत्तवर्णना (दण्ड सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

၁၁၀၃. တတိယေ [Pg.331] အသ္မာ လောကာ ပရံ လောကန္တိ ဣမမှာ မနုဿလောကာ ပရံ နိရယမ္ပိ, တိရစ္ဆာနယောနိမ္ပိ, ပေတ္တိဝိသယမ္ပိ, မနုဿလောကမ္ပိ, ဒေဝလောကမ္ပိ, ဂစ္ဆန္တိ, ပုနပ္ပုနံ ဝဋ္ဋသ္မိံယေဝ နိဗ္ဗတ္တန္တီတိ အတ္ထော.

११०३. तिसऱ्या सूत्तात, 'अस्मा लोका परं लोकं' (या लोकातून परलोकात) म्हणजे या मनुष्यलोकातून दुसऱ्या नरकात, तिर्यक योनीत (प्राणी योनीत), प्रेतलोकात, मनुष्यलोकात किंवा देवलोकात जातात आणि चार आर्यसत्यांचे दर्शन न झाल्यामुळे पुन्हा पुन्हा संसारातच (वट्टातच) जन्म घेतात, असा अर्थ आहे.

---

၅. သတ္တိသတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. सत्तिसतसुत्तवण्णना (शंभर भाल्यांच्या सूत्ताचे वर्णन).

---

၁၁၀၅. ပဉ္စမေ ဧဝဉ္စေတံ, ဘိက္ခဝေ, အဿာတိ, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ စေ ဧတံ ဘဝေယျ, နိရန္တရံ သတ္တိသတေဟိ ဟညမာနဿ ဒုက္ခဒေါမနဿေဟိ သဟေဝေသ သစ္စာဘိသမယော ဘဝေယျ စေတိ အတ္ထော.

११०५. पाचव्या सूत्तात, 'एवञ्चेतं, भिक्खवे, अस्स' म्हणजे 'हे भिक्खूहो, जर असे झाले तर' - सतत शंभर भाल्यांनी मारल्या जाणाऱ्या माणसाला होणाऱ्या दुःख आणि दौर्मनस्यासह (मानसिक त्रासासह) देखील जर सत्य-अभिसमय (सत्याचा साक्षात्कार) होत असेल, तर ते पत्करावे, असा अर्थ आहे.

---

၉. ဣန္ဒခီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. इन्दखीलसुत्तवण्णना (इंद्रखील सूत्ताचे वर्णन).

---

၁၁၀၉. နဝမေ မုခံ ဩလောကေန္တီတိ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေန္တိ. အဇ္ဈာသယော ဣဓ မုခန္တိ အဓိပ္ပေတော.

११०९. नवव्या सूत्तात, 'मुखं ओलोकेन्ति' म्हणजे आशय (अज्झासय - स्वभाव किंवा दृष्टिकोन) पाहतात. येथे 'मुख' या शब्दाने 'अज्झासय' (आशय) अभिप्रेत आहे.

---

၁၀. ဝါဒတ္ထိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. वादत्थिकसुत्तवण्णना (वादविवाद करणाऱ्यांच्या सूत्ताचे वर्णन).

---

၁၁၁၀. ဒသမေ သိလာယူပေါတိ သိလာထမ္ဘော. သောဠသကုက္ကုကောတိ သောဠသဟတ္ထော. သောဠသကုက္ကူတိပိ ပါဌော. ဟေဋ္ဌာ နေမင်္ဂမာတိ ဟေဋ္ဌာ အာဝါဋံ ပဝိဋ္ဌာ. အဋ္ဌ ကုက္ကု ဥပရိနေမဿာတိ အဋ္ဌ ဟတ္ထာ အာဝါဋဿ ဥပရိ ဥဂ္ဂန္တွာ ဌိတာ ဘဝေယျုံ. ဘုသာတိ ဗလဝတီ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

१११०. दहाव्या सूत्तात, 'सिलायूपो' म्हणजे दगडाचा खांब (शिलास्तंभ). 'सोळसकुक्कुको' म्हणजे सोळा हात लांबीचा. 'सोळसकुक्कू' असाही पाठ आढळतो. 'हेट्ठा नेमङ्गमा' म्हणजे खड्ड्यात खाली पुरलेला भाग. 'अट्ठ कुक्कु उपरि नेमस्स' म्हणजे आठ हात खड्ड्याच्या वर आलेला असावा. 'भुसा' म्हणजे अत्यंत मजबूत किंवा बलवान. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

သီသပါဝနဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

सीसपावनवग्गो चौथा समाप्त.

---

၅. ပပါတဝဂ္ဂေါ

५. पपातवग्गो (पपात वर्ग).

---

၁. လောကစိန္တာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. लोकचिंतासुत्तवण्णना (लोकचिंता सूत्ताचे वर्णन).

---

၁၁၁၁. ပဉ္စမဿ ပဌမေ သုမာဂဓာယ ပေါက္ခရဏိယာတိ ဧဝံနာမိကာယ ပေါက္ခရဏိယာ. လောကစိန္တံ စိန္တေန္တောတိ, ‘‘ကေန နု ခေါ စန္ဒိမသူရိယာ ကတာ, ကေန မဟာပထဝီ, ကေန မဟာသမုဒ္ဒေါ, ကေန သတ္တာ ဥပ္ပာဒိတာ, ကေန ပဗ္ဗတာ, ကေန အမ္ဗတာလနာဠိကေရာဒယော’’တိ ဧဝရူပံ လောကစိန္တံ စိန္တေန္တော နိသီဒိ.

११११. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'सुमागधाय पोक्खरणीया' म्हणजे या नावाच्या तलावाच्या काठावर. 'लोकचिन्तं चिन्तेन्तो' म्हणजे 'चंद्र आणि सूर्य कोणी बनवले असतील? पृथ्वी कोणी बनवली असेल? महासागर कोणी बनवला असेल? प्राणी कोणी निर्माण केले असतील? पर्वत कोणी निर्माण केले असतील? आंबा, ताड, नारळ इत्यादी झाडे कोणी निर्माण केली असतील?' अशा प्रकारचा जगाच्या उत्पत्तीविषयीचा विचार (लोकचिंता) करत बसला.

---

ဝိစေတောတိ [Pg.332] ဝိဂတစိတ္တော ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ဝါ. ဘူတံယေဝ အဒ္ဒသာတိ တေ ကိရ အသုရာ သမ္ဗရိမာယံ သမ္ပရိဝတ္တေတွာ ယထာ နေ သော ပုရိသော ဟတ္ထိအဿာဒီသု အာရုဟန္တေ ဥက္ခိပိတွာ, ဘိသမုဠာလစ္ဆိဒ္ဒေဟိ ပဝိသန္တေ ပဿတိ, ဧဝံ အဓိဋ္ဌဟိံသု. တံ သန္ဓာယ သတ္ထာ ‘‘ဘူတံယေဝ အဒ္ဒသာ’’တိ အာဟ. ဒေဝါနံယေဝ မောဟယမာနာတိ ဒေဝါနံ စိတ္တံ မောဟယန္တာ. တသ္မာတိ ယသ္မာ လောကစိန္တံ စိန္တေန္တော ဥမ္မတ္တကောပိ ဟောတိ, တသ္မာ.

'विचेतो' म्हणजे शुद्ध हरपलेला किंवा विचलित चित्त असलेला. 'भूतंयेव अद्दसा' (त्याने जे पाहिले ते खरेच होते) म्हणजे असे म्हणतात की, त्या असुरांनी शंबर नावाच्या असुराच्या मायेचा (जादूचा) प्रयोग करून, त्या माणसाला हत्ती, घोडे इत्यादींवर स्वार होऊन कमळाच्या देठाच्या छिद्रातून आत शिरताना दिसावे असा संकल्प केला होता. त्याला उद्देशून शास्त्यांनी (बुद्धांनी) 'त्याने जे पाहिले ते खरेच होते' असे म्हटले. 'देवानाम्येव मोहयमाना' म्हणजे देवांच्या मनाला मोहित (भ्रमित) करत असुरनगरीत प्रवेश केला. 'तस्मा' म्हणजे ज्या अर्थी जगाच्या उत्पत्तीचा विचार करणारा माणूस वेडा देखील होऊ शकतो, म्हणून.

---

၂-၃. ပပါတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

२-३. पपातसुत्त आदींचे वर्णन.

---

၁၁၁၂-၁၃. ဒုတိယေ ပဋိဘာနကူဋောတိ ဧကော မဟန္တော ပဗ္ဗတသဒိသော မရိယာဒပါသာဏော. တတိယေ အနိဋ္ဌရူပန္တိ အနိဋ္ဌသဘာဝံ.

१११२-१३. दुसऱ्या सूत्तात, 'पतिभानकूटो' म्हणजे पर्वतासारखा एक मोठा सीमा निश्चित करणारा कडा (खडक). तिसऱ्या सूत्तात, 'अनिठ्ठरूपं' म्हणजे अप्रिय किंवा अनिष्ट स्वरूपाचे.

---

၄. ကူဋာဂါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. कूटागारसुत्तवण्णना (कूटागार सूत्ताचे वर्णन).

---

၁၁၁၄. စတုတ္ထေ ဟေဋ္ဌိမံ ဃရံ အကရိတွာတိ ထမ္ဘဘိတ္တိပါဒုဿာပနာဒိနာ ဃရဿ ဟေဋ္ဌိမဘာဂံ အကတွာ.

१११४. चौथ्या सूत्तात, 'हेट्ठिमं घरं अकरित्वा' म्हणजे खांब, भिंती आणि पाया न उभारता घराचा खालचा मजला किंवा पाया न बनवता.

---

၅. ဝါလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. वालसुत्तवण्णना (केसाच्या सूत्ताचे वर्णन).

---

၁၁၁၅. ပဉ္စမေ သန္ထာဂါရေတိ သိပ္ပုဂ္ဂဏှနသာလာယံ. ဥပါသနံ ကရောန္တေတိ ကဏ္ဍခိပနသိပ္ပံ ကရောန္တေ. အသနံ အတိပါတေန္တေတိ ကဏ္ဍံ အတိက္ကမေန္တေ. ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခန္တိ ဧကံ ကဏ္ဍံ ခိပိတွာ ယထာ အဿ သရဿ ပေါင်္ခံ ဝိဇ္ဈတိ, အပရံ အနုပေါင်္ခံ နာမ ဒုတိယဿ ပေါင်္ခံ, ပုန အပရံ တဿ ပေါင်္ခန္တိ ဧဝံ အတိပါတေန္တေ အဒ္ဒသ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယေ နာမ. ဒုရဘိသမ္ဘဝတရန္တိ ဒုက္ကရတရံ. သတ္တဓာ ဘိန္နဿ ဝါလဿ ကောဋိယာ ကောဋိံ ပဋိဝိဇ္ဈေယျာတိ ဧကံ ဝါလံ သတ္တဓာ ဘိန္ဒိတွာ, တဿ ဧကံ ဘေဒံ ဂဟေတွာ, ဝါတိင်္ဂဏမဇ္ဈေ ဗန္ဓိတွာ, အပရံ ဘေဒံ ကဏ္ဍဿ အဂ္ဂကောဋိယံ ဗန္ဓိတွာ, ဥသဘမတ္တေ ဌိတော ကဏ္ဍဗဒ္ဓါယ ကောဋိယာ တံ ဝါတိင်္ဂဏဗဒ္ဓကောဋိံ ပဋိဝိဇ္ဈေယျာတိ အတ္ထော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဝံ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈာနိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ, တသ္မာ.

१११५. पाचव्या सूत्तात, 'सन्थागारे' म्हणजे कला किंवा विद्या शिकण्याच्या सभागृहात. 'उपासनं करोन्ते' म्हणजे धनुर्विद्या किंवा बाण मारण्याची कला शिकत असताना. 'असनं अतिपातेन्ते' म्हणजे बाण वेगाने सोडत असताना. 'पोंखानुपोंखं' म्हणजे एक बाण मारल्यानंतर, पहिल्या बाणाच्या टोकाला (पुच्छाला) दुसरा बाण अचूक वेधतो, आणि दुसऱ्याच्या पुच्छाला तिसरा बाण वेधतो, अशा प्रकारे एकामागून एक अचूक बाण मारताना पाहिले. 'यत्र हि नाम' म्हणजे जे खरोखर. 'दुरभिसम्भवतरं' म्हणजे अत्यंत कठीण काम. 'सत्तधा भिन्नस्स वालस्स कोटिया कोटिं पटिविज्झेय्या' म्हणजे घोड्याचा एक केस सात भागांत उभा चिरून, त्याचा एक भाग घेऊन तो वांग्याच्या मध्यभागी बांधावा, आणि दुसरा भाग बाणाच्या टोकाला बांधून, एका उसभ (सुमारे १४० फूट) अंतरावर उभे राहून बाणाच्या टोकावरील केसाने वांग्याला बांधलेल्या केसाच्या टोकाचा अचूक वेध घेणे, असा अर्थ आहे. 'तस्मा' म्हणजे ज्या अर्थी चार आर्यसत्ये समजून घेणे याहूनही कठीण आहे, म्हणून.

---

၇. ပဌမဆိဂ္ဂဠယုဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. पठमछिग्गळयुगसुत्तवण्णना (पहिल्या जू आणि छिद्र सूत्ताचे वर्णन).

---

၁၁၁၇. သတ္တမေ [Pg.333] အညမညခါဒိကာတိ အညမညံ ခါဒနံ. ဒုဗ္ဗလခါဒိကာတိ ဗလဝန္တေဟိ မစ္ဆာဒီဟိ ဒုဗ္ဗလာနံ မစ္ဆာဒီနံ ခါဒနံ.

१११७. सातव्या सूत्तात, 'अञ्ञमञ्ञखादिका' म्हणजे एकमेकांना खाणे. 'दुब्बलखादिका' म्हणजे बलवान माशांनी दुर्बल माशांना खाणे.

---

၈. ဒုတိယဆိဂ္ဂဠယုဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. दुतियछिग्गळयुगसुत्तवण्णना (दुसऱ्या जू आणि छिद्र सूत्ताचे वर्णन).

---

၁၁၁၈. အဋ္ဌမေ မဟာပထဝီတိ စက္ကဝါဠဂဗ္ဘန္တရာ မဟာပထဝီ. အဓိစ္စမိဒံ, ဘန္တေတိ ဣဒံ အဓိစ္စုပ္ပတ္တိကံ သစေ တံ ယုဂံ န ပူတိ ဘဝေယျ, သမုဒ္ဒေ ဥဒကံ န သုဿေယျ, သော စ ကစ္ဆပေါ န မရေယျ, အပိ နာမ ယဒိစ္ဆာဝသေန သိယာတိ အတ္ထော.

१११८. आठव्या सूत्तात, 'महापथवी' म्हणजे चक्रवाळाच्या आतील संपूर्ण पृथ्वी. 'अधिच्चमिदं, भन्ते' म्हणजे हे योगायोगाने घडणारे आहे; जर ते जू सडले नाही, समुद्रातील पाणी सुकले नाही आणि तो कासवही मरत नसेल, तर कदाचित योगायोगाने (इच्छेनुसार) असे घडू शकेल, असा अर्थ आहे.

---

ဧဝံ အဓိစ္စမိဒံ, ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထ မဟာသီဝတ္ထေရော စတ္တာရိ ယုဂါနိ ဒဿေတိ – ပုရတ္ထိမစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဌိတေန ပုရိသေန ပက္ခိတ္တယုဂဿ ဟိ ဆိဂ္ဂဠေန တဿ အန္ဓကစ္ဆပဿ ဂီဝါယ ပဝေသနံ ဝိယ မနုဿပဋိလာဘော အဓိစ္စပဋိလာဘီ. ဒက္ခိဏစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဌိတေန ပက္ခိတ္တဿ ပန ပရိဗ္ဘမန္တဿ ပုရိမယုဂံ ပတွာ ဆိဂ္ဂဠေန ဆိဂ္ဂဠုပရိ အာရုဠှဿ ဆိဂ္ဂဠေန ဂီဝပ္ပဝေသနံ ဝိယ တထာဂတုပ္ပာဒေါ အဓိစ္စတရသမ္ဘဝေါ. ပစ္ဆိမစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဌိတေန ပက္ခိတ္တဿ ပန ပရိဗ္ဘမန္တဿ ပုရိမယုဂဒွယံ ပတွာ ဆိဂ္ဂဠေန ဆိဂ္ဂဠုပရိ အာရုဠှဿ ဆိဂ္ဂဠေန ဂီဝပ္ပဝေသနံ ဝိယ တထာဂတပ္ပဝေဒိတဿ ဓမ္မဝိနယဿ ဒီပနံ အဓိစ္စတရသမ္ဘဝံ. ဥတ္တရစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဌိတေန ပက္ခိတ္တဿ ပန ပရိဗ္ဘမန္တဿ ပုရိမယုဂတ္တယံ ပတွာ ဆိဂ္ဂဠေန ဆိဂ္ဂဠုပရိ အာရုဠှဿ ဆိဂ္ဂဠေန ဂီဝပ္ပဝေသနံ ဝိယ စတုသစ္စပဋိဝေဓော အတိဝိယ အဓိစ္စတရသမ္ဘဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. နဝမာဒီနိ အဘိသမယသံယုတ္တေ ဝုတ္တနယာနေဝါတိ.

अशा प्रकारे 'एवं अधिच्चमिदं, भिक्खवे' या संदर्भात महासीव थेर चार जू दाखवतात - पूर्व चक्रवाळाच्या काठावर उभ्या असलेल्या माणसाने टाकलेल्या जूच्या छिद्रात त्या अंध कासवाची मान अडकण्यासारखे मनुष्यत्व प्राप्त होणे हे अत्यंत दुर्मिळ (योगायोगाने मिळणारे) आहे. दक्षिण चक्रवाळाच्या काठावर टाकलेल्या आणि फिरत फिरत पूर्व दिशेच्या जूजवळ पोहोचलेल्या छिद्रातून मान अडकण्यासारखे तथागतांचा जन्म होणे हे त्याहूनही अधिक दुर्मिळ आहे. पश्चिम चक्रवाळाच्या काठावर टाकलेल्या आणि फिरत फिरत पूर्व दिशेच्या दोन जूजवळ पोहोचलेल्या छिद्रातून मान अडकण्यासारखे तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म-विनयाचा प्रकाश पसरणे हे त्याहूनही अधिक दुर्मिळ आहे. उत्तर चक्रवाळाच्या काठावर टाकलेल्या आणि फिरत फिरत पूर्व दिशेच्या तीन जूजवळ पोहोचलेल्या छिद्रातून मान अडकण्यासारखे चार आर्यसत्यांचा साक्षात्कार होणे हे अत्यंत दुर्मिळ समजले पाहिजे. नववे इत्यादी सूत्ते अभिसमयसंयुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच आहेत.

---

ပပါတဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

पाचवा पपातवग्गो समाप्त.

---

၆. အဘိသမယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

६. अभिसमयवग्गवण्णना (अभिसमय वर्गाचे वर्णन).

---

၁၁၂၁. အဘိသမယဝဂ္ဂေါ နိဒါနဝဂ္ဂေ အဘိသမယသံယုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတောဝ.

११२१. अभिसमयवग्गो निदानवग्गातील अभिसमयसंयुत्तात सविस्तर स्पष्ट केला आहे.

---

၇. ပဌမအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ

७. पहिला आमकधञ्ञपेय्या लवग्गो (कच्च्या धान्याचा पेय्याल वर्ग).

---

၃. ပညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. पञ्ञासुत्तवण्णना (प्रज्ञा सूत्ताचे वर्णन).

---

၁၁၃၃. အာမကဓညပေယျာလေ [Pg.334] အရိယေန ပညာစက္ခုနာတိ ဝိပဿနံ အာဒိံ ကတွာ လောကိယလောကုတ္တရေန ဉာဏစက္ခုနာ.

११३३. आमकधञ्ञपेय्यालात, 'अरियेन पञ्ञाचक्खुना' म्हणजे विपश्यना ज्ञानापासून सुरुवात करून लौकिक आणि लोकोत्तर ज्ञानचक्षूने.

---

၄. သုရာမေရယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. सुरामेरयसुत्तवण्णना (सुरा आणि मेरय सूत्ताचे वर्णन).

---

၁၁၃၄. သုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒဋ္ဌာနာ ပဋိဝိရတာတိ ဧတ္ထ သုရာ နာမ ပိဋ္ဌသုရာ, ဩဒနသုရာ, ပူဝသုရာ, ကိဏ္ဏပက္ခိတ္တာ, သမ္ဘာရသံယုတ္တာတိ ပဉ္စဝိဓာ. မေရယံ နာမ ပုပ္ဖာသဝေါ, ဖလာသဝေါတိ, ဧဝံ ဝုတ္တော ယော ကောစိ အာသဝေါ. မဇ္ဇန္တိ တဒေဝ ဥဘယံ, ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ သုရာသဝဝိနိမုတ္တံ မဒနီယံ. ယာယ စေတနာယ တံ ပိဝန္တိ, သာ ပမာဒဿ ကာရဏတ္တာ ပမာဒဋ္ဌာနံ နာမ, တတော ပဋိဝိရတာတိ အတ္ထော.

११३४. 'सुरामेरयमज्जप्पमादट्ठाना पटिविरता' या संदर्भात, 'सुरा' पाच प्रकारची असते: पिठ्ठसुरा (पिठापासून बनवलेली), ओदनसुरा (भातापासून बनवलेली), पूवसुरा (पिठाच्या केक किंवा पुऱ्यांपासून बनवलेली), किण्णपक्खित्ता (किण्वन किंवा यीस्ट टाकून बनवलेली) आणि संभारसंयुत्ता (मसाले किंवा इतर घटक मिसळून बनवलेली). 'मेरय' म्हणजे फुलांचा अर्क (पुप्फासव), फळांचा अर्क (फलासव) इत्यादी कोणत्याही प्रकारची दारू. 'मज्ज' म्हणजे हे दोन्ही प्रकार, याशिवाय सुरा आणि मेरय व्यतिरिक्त इतर कोणतीही नशा आणणारी गोष्ट. ज्या चेतनेने (इच्छेने) लोक त्याचे प्राशन करतात, ती चेतना प्रमादाचे (अविचाराचे किंवा गाफीलपणाचे) कारण असल्यामुळे तिला 'प्रमादस्थान' म्हणतात; त्यापासून अलिप्त राहणे, असा अर्थ आहे.

---

၆-၇. မတ္တေယျသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

६-७. मत्तेय्यसुत्त आदींचे वर्णन.

---

၁၁၃၆-၃၇. မတ္တေယျာတိ မာတုဟိတာ, မာတရိ သမ္မာပဋိပန္နာတိ အတ္ထော. ပေတ္တေယျာဒီသု ပိတုဟိတာ ပေတ္တေယျာ.

११३६-३७. 'मत्तेय्या' म्हणजे आईचे कल्याण करणारे, आईशी योग्य प्रकारे वर्तन करणारे, असा अर्थ आहे. 'पेत्तेय्य' इत्यादींमध्ये वडिलांचे कल्याण करणारे ते 'पेत्तेय्या' होत.

---

၈-၉. သာမညသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

८-९. सामञ्ञसुत्त आदींचे वर्णन.

---

၁၁၃၈-၃၉. သမဏာနံ ဟိတာ သာမညာ. ဗြာဟ္မဏာနံ ဟိတာ ဗြဟ္မညာ. တေသု တေသု သမ္မာ ပဋိပန္နာနံယေဝေတံ အဓိဝစနံ.

११३८-३९. श्रमणांचे हित साधणारे ते श्रमणत्व (सामञ्ञ) होय. ब्राह्मणांचे (पापरहित अरहंतांचे) हित साधणारे ते ब्राह्मणत्व (ब्रह्मञ्ञ) होय. त्या त्या (माता-पिता, श्रमण, ब्राह्मण) यांच्याशी योग्य प्रकारे आचरण करणाऱ्यांचेच हे नाव (अधिवाचन) आहे.

---

၁၀. ပစာယိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. पचायिकसुत्तवण्णना (आदर दाखवण्याविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၁၁၄၀. ကုလေ ဇေဋ္ဌာပစာယိနောတိ ကုလေ ဇေဋ္ဌာနံ အပစာယိနော, နီစဝုတ္တိနောတိ အတ္ထော.

११४०. 'कुले जेट्ठापचायिनो' म्हणजे कुळातील ज्येष्ठांचा (मोठे काका, भाऊ, बहीण इत्यादींचा) आदर करणारे, नम्र वर्तन असणारे; असा अर्थ आहे.

---

၈. ဒုတိယအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ

८. दुतियआमकधञ्ञपेय्यालवग्गो (दुसरा कच्च्या धान्याचा पेय्याल वर्ग)

---

၈. ဗီဇဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. बीजगामसुत्तवण्णना (बीजसमूहाविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၁၁၄၈. ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘာတိ [Pg.335] မူလဗီဇံ, ခန္ဓဗီဇံ, ဖဠုဗီဇံ, အဂ္ဂဗီဇံ, ဗီဇဗီဇန္တိ ပဉ္စဝိဓဿ ဗီဇဂါမဿ စေဝ ယဿ ကဿစိ နီလတိဏရုက္ခာဒိကဿ ဘူတဂါမဿ စ သမာရမ္ဘာ, ဆေဒနပစနာဒိဘာဝေန ဝိကောပနာ ပဋိဝိရတာတိ အတ္ထော.

११४८. 'बीजगामभूतगामसमारेम्भा' म्हणजे मूळ-बीज, खोड-बीज, पेर-बीज, शेंडा-बीज आणि बियाणे अशा पाच प्रकारच्या बीजसमूहांचे (बीजगाम) तसेच कोणत्याही हिरवे गवत, झाडे इत्यादी वनस्पतीसमूहांचे (भूतगाम) तोडणे, शिजवणे इत्यादी प्रकारे नुकसान करण्यापासून विरत राहणे; असा अर्थ आहे.

---

၉. ဝိကာလဘောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. विकालभोजनसुत्तवण्णना (अवेळी भोजन करण्याविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၁၁၄၉. ဝိကာလဘောဇနာတိ ကာလာတိက္ကန္တဘောဇနာ, မဇ္ဈနှိကာတိက္ကမတော ပဋ္ဌာယ ယာဝကာလိကပရိဘောဂါတိ အတ္ထော.

११४९. 'विकालभोजना' म्हणजे योग्य वेळ निघून गेल्यावर भोजन करणे; म्हणजेच मध्यान्ह (दुपारची वेळ) उलटून गेल्यापासून ते दुसऱ्या दिवशी अरुणोदयापर्यंतच्या काळात यावकालिक (अन्न) ग्रहण करण्यापासून विरत राहणे; असा अर्थ आहे.

---

၁၀. ဂန္ဓဝိလေပနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. गंधविलेपनसुत्तवण्णना (गंध आणि विलेपन लावण्याविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၁၁၅၀. မာလာဒီသု မာလာတိ ယံ ကိဉ္စိ ပုပ္ဖံ. ဂန္ဓန္တိ ယံ ကိဉ္စိ ဂန္ဓဇာတံ. ဝိလေပနန္တိ ဆဝိရာဂကရဏံ. တတ္ထ ပိဠန္ဓန္တာ ဓာရေန္တိ နာမ, ဦနဋ္ဌာနံ ပူရေန္တာ မဏ္ဍေန္တိ နာမ, ဂန္ဓဝသေန ဆဝိရာဂဝသေန စ သာဒိယန္တာ ဝိဘူသေန္တိ နာမ. ဌာနံ ဝုစ္စတိ ကာရဏံ. တသ္မာ ယာယ ဒုဿီလျစေတနာယ တာနိ မာလာဓာရဏာဒီနိ မဟာဇနော ကရောတိ, တတော ပဋိဝိရတာတိ အတ္ထော.

११५०. 'माला' इत्यादी शब्दांमध्ये, कोणतेही फूल म्हणजे 'माला' होय. कोणतेही सुगंधी द्रव्य म्हणजे 'गंध' होय. त्वचेला सुशोभित करणारे द्रव्य म्हणजे 'विलेपन' होय. त्यामध्ये, फुले परिधान करणाऱ्यांना 'धारण करणे' म्हणतात; उणिवा भरून काढत प्रसाधन करणाऱ्यांना 'सजवणे' (मंडन) म्हणतात; आणि सुवास व त्वचेच्या सौंदर्याचा आस्वाद घेणाऱ्यांना 'सुशोभित करणे' (विभूषण) म्हणतात. 'स्थान' म्हणजे कारण होय. म्हणून, ज्या दुःशील चेतनेने (अनैतिक इच्छेने) सामान्य लोक ही माला धारण करणे इत्यादी गोष्टी करतात, त्यापासून विरत राहणे; असा अर्थ आहे.

---

၉. တတိယအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ

९. ततियआमकधञ्ञपेय्यालवग्गो (तिसरा कच्च्या धान्याचा पेय्याल वर्ग)

---

၁. နစ္စဂီတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. नच्चगीतसुत्तवण्णना (नृत्य आणि गायनाविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၁၁၅၁. သာသနဿ အနနုလောမတ္တာ ဝိသူကံ ပဋာဏီဘူတံ ဒဿနန္တိ ဝိသူကဒဿနံ. အတ္တနာ နစ္စနနစ္စာပနာဒိဝသေန နစ္စာ စ ဂီတာ စ ဝါဒိတာ စ အန္တမသော မယူရနစ္စာဒိဝသေနာပိ ပဝတ္တာနံ နစ္စာဒီနံ ဝိသူကဘူတာ ဒဿနာ စာတိ နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿနာ. နစ္စာဒီနိ ဟိ အတ္တနာ ပယောဇေတုံ ဝါ ပရေဟိ ပယောဇာပေတုံ ဝါ ပယုတ္တာနိ ပဿိတုံ ဝါ နေဝ ဘိက္ခူနံ, န ဘိက္ခုနီနံ ဝဋ္ဋန္တိ.

११५१. बुद्धशासनाला अनुकूल नसल्यामुळे अडथळा किंवा काट्यासारखे असणारे जे पाहणे, त्याला 'विसूकदस्सन' (विपरीत दर्शन) म्हणतात. स्वतः नाचणे किंवा इतरांना नाचवायला लावणे इत्यादी प्रकारे नृत्य, गीत आणि वादनापासून, तसेच अगदी मोराच्या नृत्यासारखे नृत्य पाहण्यापासून विरत राहणे, याला 'नच्चगीतवादितविसूकदस्सन' म्हणतात. कारण नृत्यादी गोष्टी स्वतः सादर करणे, इतरांकडून सादर करून घेणे किंवा सादर केलेल्या गोष्टी पाहणे, हे भिक्खूंना तसेच भिक्खुनींनाही अजिबात कल्प्य (योग्य) नाही.

---

၂. ဥစ္စာသယနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. उच्चाशयनसुत्तवण्णना (उच्च आसनाविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၁၁၅၂. ဥစ္စာသယနံ [Pg.336] ဝုစ္စတိ ပမာဏာတိက္ကန္တံ. မဟာသယနံ အကပ္ပိယတ္ထရဏံ, တတော ပဋိဝိရတာတိ အတ္ထော.

११५२. प्रमाणाबाहेर असणाऱ्या आसनाला 'उच्चाशयन' म्हणतात. अकल्प्य (अयोग्य) अंथरूण असणाऱ्या आसनाला 'महाशयन' म्हणतात. त्यांपासून विरत राहणे; असा अर्थ आहे.

---

၃. ဇာတရူပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. जातरूपसुत्तवण्णना (सोने-चांदी स्वीकारण्याविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၁၁၅၃. ဇာတရူပန္တိ သုဝဏ္ဏံ. ရဇတန္တိ ကဟာပဏော – လောဟမာသကော, ဇတုမာသကော, ဒါရုမာသကောတိ ယေ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆန္တိ, တဿ ဥဘယဿာပိ ပဋိဂ္ဂဟဏာ ပဋိဝိရတာ. နေဝ နံ ဥဂ္ဂဏှန္တိ န ဥဂ္ဂဏှာပေန္တိ, န ဥပနိက္ခိတ္တံ သာဒိယန္တီတိ အတ္ထော.

११५३. 'जातरूप' म्हणजे सोने होय. 'रजत' म्हणजे कहापण (नाणे), तांब्याचे माषक, लाखेचे माषक, लाकडाचे माषक इत्यादी जे व्यवहारात वापरले जातात ते होय. त्या दोन्हीचा स्वीकार करण्यापासून विरत राहणे; म्हणजेच ते स्वतः न स्वीकारणे, इतरांना स्वीकारायला न लावणे आणि जवळ ठेवलेल्याचा स्वीकार न करणे; असा अर्थ आहे.

---

၄. အာမကဓညသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. आमकधञ्ञसुत्तवण्णना (कच्चे धान्य स्वीकारण्याविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၁၁၅၄. အာမကဓညပဋိဂ္ဂဟဏာတိ သာလိ-ဝီဟိ-ယဝ-ဂေါဓုမ-ကင်္ဂု-ဝရက-ကုဒြူသကသင်္ခါတဿ သတ္တဝိဓဿာပိ အာမကဓညဿ ပဋိဂ္ဂဟဏာ. န ကေဝလဉ္စ ဧတေသံ ပဋိဂ္ဂဟဏမေဝ, အာမသနမ္ပိ ဘိက္ခူနံ န ဝဋ္ဋတိယေဝ.

११५४. 'आमकधञ्ञपटिग्गहणा' म्हणजे साळी, भात, जव, गहू, कांगणी, वरक आणि कोद्रू अशा सात प्रकारच्या कच्च्या धान्याचा स्वीकार करण्यापासून विरत राहणे. केवळ या धान्यांचा स्वीकार करणेच नव्हे, तर त्यांना स्पर्श करणे देखील भिक्खूंसाठी अकल्प्यच (अयोग्यच) आहे.

---

၅. အာမကမံသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. आमकमांससुत्तवण्णना (कच्चे मांस स्वीकारण्याविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၁၁၅၅. အာမကမံသပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ အညတြ ဥဒ္ဒိဿ အနုညာတာ အာမကမံသမစ္ဆာနံ ပဋိဂ္ဂဟဏမေဝ ဘိက္ခူနံ န ဝဋ္ဋတိ, နော အာမသနံ.

११५५. 'आमकमांसपटिग्गहणा' या वाक्यात, उद्देशून अनुमती दिलेल्या गोष्टींशिवाय इतर कच्चे मांस आणि मासे यांचा केवळ स्वीकार करणेच भिक्खूंसाठी अकल्प्य (अयोग्य) आहे, स्पर्श करणे अकल्प्य नाही.

---

၆. ကုမာရိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. कुमारिकसुत्तवण्णना (कुमारींचा स्वीकार करण्याविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၁၁၅၆. ဣတ္ထိကုမာရိကပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ ဣတ္ထီတိ ပုရိသန္တရဂတာ, ဣတရာ ကုမာရိကာ နာမ. တာသံ ပဋိဂ္ဂဟဏမ္ပိ အာမသနမ္ပိ အကပ္ပိယမေဝ.

११५६. 'इत्थिकुमारिकपटिग्गहणा' या वाक्यात, 'स्त्री' म्हणजे विवाहित स्त्री आणि इतर ती 'कुमारी' (अविवाहित मुलगी) होय. त्यांचा स्वीकार करणे आणि त्यांना स्पर्श करणे देखील भिक्खूंसाठी अकल्प्यच (अयोग्यच) आहे.

---

၇. ဒါသိဒါသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. दासिदाससुत्तवण्णना (दासी आणि दासांचा स्वीकार करण्याविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၁၁၅၇. ဒါသိဒါသပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ ဒါသိဒါသဝသေနေဝ တေသံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘ကပ္ပိယကာရကံ ဒမ္မိ, အာရာမိကံ ဒမ္မီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ ပန ဝဋ္ဋတိ.

११५७. 'दासिदासपटिग्गहणा' या वाक्यात, दासी किंवा दासाच्या रूपाने त्यांचा स्वीकार करणे अकल्प्य (अयोग्य) आहे. परंतु, 'मी कल्प्यकारक (सेवा करणारा) देतो' किंवा 'मी आरामिक (विहाराची काळजी घेणारा) देतो' अशा कल्प्य शब्दांत दात्यांनी म्हटले असता, ते स्वीकारणे कल्प्य (योग्य) आहे.

---

၁၀. စတုတ္ထအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ

१०. चतुत्थआमकधञ्ञपेय्यालवग्गो (चौथा कच्च्या धान्याचा पेय्याल वर्ग)

---

၁. ခေတ္တဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. खेत्तवत्थुसुत्तवण्णना (शेत आणि जमिनीविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၁၁၆၁. အဇေဠကာဒီသု [Pg.337] ခေတ္တဝတ္ထုပရိယောသာနေသု ကပ္ပိယာကပ္ပိယနယော ဝိနယဝသေန ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော. တတ္ထ ခေတ္တံ နာမ ယသ္မိံ ပုဗ္ဗဏ္ဏံ ရုဟတိ. ဝတ္ထု နာမ ယသ္မိံ အပရဏ္ဏံ ရုဟတိ. ယတ္ထ ဝါ ဥဘယံ ရုဟတိ, တံ ခေတ္တံ. တဒတ္ထာယ အကတဘူမိဘာဂေါ ဝတ္ထု. ခေတ္တဝတ္ထုသီသေန စေတ္ထ ဝါပိတဠာကာဒီနိပိ သင်္ဂဟိတာနေဝ.

११६१. शेळ्या-मेंढ्यांपासून ते शेत आणि जमिनीपर्यंतच्या सर्व वस्तूंमध्ये कल्प्य आणि अकल्प्य असण्याचा नियम विनयाच्या नियमांनुसार तपासून पाहिला पाहिजे. त्यामध्ये, ज्या जमिनीवर मुख्य धान्य (तांदूळ इत्यादी) उगवते, तिला 'शेत' (खेत्त) म्हणतात. ज्या जमिनीवर दुय्यम धान्य (कडधान्ये इत्यादी) उगवते, तिला 'वास्तू' (वत्थु/जमीन) म्हणतात. किंवा जेथे दोन्ही प्रकारची धान्ये उगवतात, ते 'शेत' होय; आणि त्या शेतीसाठी अद्याप पेरणी न केलेला जमिनीचा भाग म्हणजे 'वास्तू' होय. येथे 'शेत आणि जमीन' या मुख्य शब्दांद्वारे विहिरी, तलाव इत्यादींचा देखील समावेश होतोच.

---

၂-၃. ကယဝိက္ကယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

२-३. कयविक्कयसुत्तादिवण्णना (खरेदी-विक्री इत्यादी सूत्रांचे स्पष्टीकरण)

---

၁၁၆၂-၆၃. ကယဝိက္ကယာတိ ကယာ စ ဝိက္ကယာ စ. ဒူတေယျံ ဝုစ္စတိ ဒူတကမ္မံ, ဂိဟီနံ ပဏ္ဏံ ဝါ သာသနံ ဝါ ဂဟေတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဂမနံ. ပဟိဏဂမနံ ဝုစ္စတိ ဃရာ ဃရံ ပေသိတဿ ခုဒ္ဒကဂမနံ. အနုယောဂေါ နာမ တဒုဘယကရဏံ. တသ္မာ ဒူတေယျပဟိဏဂမနာနုယောဂါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

११६२-६३. 'कयविक्कय' म्हणजे खरेदी आणि विक्री करणे. गृहस्थांचे पत्र किंवा निरोप घेऊन त्या त्या ठिकाणी जाणे या दूतकर्मास 'दुतेय्य' (दूतकर्म) म्हणतात. एका घरापासून दुसऱ्या घरापर्यंत निरोप घेऊन जाण्याच्या छोट्या प्रवासास 'पहिणगमन' म्हणतात. त्या दोन्ही गोष्टी करणे म्हणजे 'अनुयोग' (त्यात गुंतणे) होय. म्हणून, 'दुतेय्यपहिणगमनानुयोग' म्हणजे दूतकर्म आणि निरोप घेऊन जाणे यात गुंतण्यापासून विरत राहणे; असा अर्थ येथे समजला पाहिजे.

---

၄. တုလာကူဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. तुलाकूटसुत्तवण्णना (खोट्या वजनाविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၁၁၆၄. တုလာကူဋာဒီသု ကူဋန္တိ ဝဉ္စနံ. တတ္ထ တုလာကူဋံ တာဝ ရူပကူဋံ, အင်္ဂကူဋံ, ဂဟဏကူဋံ, ပဋိစ္ဆန္နကူဋန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ရူပကူဋံ နာမ ဒွေ တုလာ သမရူပါ ကတွာ ဂဏှန္တော မဟတိယာ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော ခုဒ္ဒိကာယ ဒေတိ. အင်္ဂကူဋံ နာမ ဂဏှန္တော ပစ္ဆာဘာဂေ ဟတ္ထေန တုလံ အက္ကမတိ, ဒဒန္တော ပုဗ္ဗဘာဂေ. ဂဟဏကူဋံ နာမ ဂဏှန္တော မူလေ ရဇ္ဇုံ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော အဂ္ဂေ. ပဋိစ္ဆန္နကူဋံ နာမ တုလံ သုသိရံ ကတွာ အန္တော အယစုဏ္ဏံ ပက္ခိပိတွာ ဂဏှန္တော တံ ပစ္ဆာဘာဂေ ကရောတိ, ဒဒန္တော အဂ္ဂဘာဂေ.

११६४. 'तुलाकूट' इत्यादींमध्ये फसवणुकीला 'कूट' म्हणतात. त्यामध्ये, वजनातील फसवणूक (तुलाकूट) चार प्रकारची असते: रूपकूट, अंगकूट, ग्रहणकूट आणि पटिच्छन्नकूट (गुप्तकूट). त्यामध्ये, 'रूपकूट' म्हणजे दोन समान तराजू बनवून दुसऱ्याचे घेताना मोठ्या वजनाने घेणे आणि स्वतःचे देताना लहान वजनाने देणे. 'अंगकूट' म्हणजे घेताना तराजूच्या मागच्या बाजूला हाताने दाबणे आणि देताना पुढच्या बाजूला दाबणे. 'ग्रहणकूट' म्हणजे घेताना दोरीच्या मुळाशी पकडणे आणि देताना शेंड्याकडे पकडणे. 'पटिच्छन्नकूट' म्हणजे तराजू पोकळ करून त्यात लोखंडाची पूड भरणे आणि घेताना ती पूड मागच्या बाजूला करणे व देताना पुढच्या बाजूला करणे.

---

ကံသော ဝုစ္စတိ သုဝဏ္ဏပါတိ, တာယ ဝဉ္စနံ ကံသကူဋံ. ကထံ? ဧကံ သုဝဏ္ဏပါတိံ ကတွာ အညာ ဒွေ တိဿော လောဟပါတိယော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ကရောန္တိ. တတော ဇနပဒံ ဂန္တွာ, ကိဉ္စိဒေဝ အဍ္ဎကုလံ ပဝိသိတွာ, ‘‘သုဝဏ္ဏဘာဇနာနိ ကိဏထာ’’တိ ဝတွာ, အဂ္ဃေ ပုစ္ဆိတေ သမဂ္ဃတရံ ဒါတုကာမာ ဟောန္တိ, တတော တေဟိ ‘‘ကထံ ဣမေသံ သုဝဏ္ဏဘာဝေါ ဇာနိတဗ္ဗော’’တိ [Pg.338] ဝုတ္တေ ‘‘ဝီမံသိတွာ ဂဏှထာ’’တိ သုဝဏ္ဏပါတိံ ပါသာဏေ ဃံသိတွာ သဗ္ဗပါတိယော ဒတွာ ဂစ္ဆန္တိ.

सोन्याच्या पात्राला 'कंस' म्हणतात, आणि त्या पात्राद्वारे फसवणूक करणे म्हणजे 'कंसकूट' होय. ते कसे? एक सोन्याचे खरे पात्र बनवून इतर दोन-तीन तांब्याची पात्रे सोन्याच्या रंगाची बनवतात. त्यानंतर गावात जाऊन एखाद्या श्रीमंत कुटुंबात प्रवेश करतात आणि 'सोन्याची भांडी खरेदी करा' असे म्हणतात. किंमत विचारली असता, ते ती स्वस्त दरात देण्यास तयार होतात. त्यानंतर त्यांनी 'हे सोने खरे आहे हे कसे ओळखावे?' असे विचारले असता, 'तपासून घ्या' असे सांगून सोन्याचे खरे पात्र दगडावर घासून दाखवतात आणि नंतर तांब्याची खोटी पात्रे देऊन निघून जातात.

---

မာနကူဋံ ဟဒယဘေဒ-သိခါဘေဒ-ရဇ္ဇုဘေဒဝသေန တိဝိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ဟဒယဘေဒေါ သပ္ပိတေလာဒိမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. တာနိ ဟိ ဂဏှန္တော ဟေဋ္ဌာဆိဒ္ဒေန မာနေန ‘‘သဏိကံ အာသိဉ္စာ’’တိ ဝတွာ အန္တောဘာဇနေ ဗဟုံ ပဂ္ဃရာပေတွာ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော ဆိဒ္ဒံ ပိဓာယ သီဃံ ပူရေတွာ ဒေတိ. သိခါဘေဒေါ တိလတဏ္ဍုလာဒိမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. တာနိ ဟိ ဂဏှန္တော သဏိကံ သိခံ ဥဿာပေတွာ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော ဝေဂေန သိခံ ဘိန္ဒန္တော ဒေတိ. ရဇ္ဇုဘေဒေါ ခေတ္တဝတ္ထုမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. လဉ္ဇံ အလဘန္တာ ဟိ ခေတ္တံ အမဟန္တံ မဟန္တံ ကတွာ မိနန္တိ.

'मानकूट' (मापातील फसवणूक) हृदयभेद, शिखाभेद आणि रज्जूभेद या रूपाने तीन प्रकारची असते. त्यामध्ये, 'हृदयभेद' तूप, तेल इत्यादी मोजताना पाहायला मिळतो. ते कसे? स्वतः घेताना खाली छिद्र असलेल्या मापाने 'हळूहळू ओता' असे सांगून आपल्या खालच्या भांड्यात बरेचसे गळू देऊन घेतो; आणि दुसऱ्याला देताना छिद्र बंद करून भराभर माप भरून देतो. 'शिखाभेद' तीळ, तांदूळ इत्यादी मोजताना पाहायला मिळतो. ते कसे? स्वतः घेताना हळूहळू वरचा ढीग (शिखा) उंच करून घेतो; आणि दुसऱ्याला देताना वेगाने माप भरून वरचा ढीग सपाट करून देतो. 'रज्जूभेद' शेत आणि जमीन मोजताना पाहायला मिळतो. लाच न मिळाल्यास ते लहान शेत मोठे करून किंवा मोठे शेत लहान करून मोजतात.

---

၅. ဥက္ကောဋနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. उक्कोटनसुत्तवण्णना (लाचखोरी किंवा फसवणुकीविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

၁၁၆၅. ဥက္ကောဋနာဒီသု ဥက္ကောဋနန္တိ သာမိကေ အဿာမိကေ ကာတုံ လဉ္ဇဂ္ဂဟဏံ. ဝဉ္စနန္တိ တေဟိ တေဟိ ဥပါယေဟိ ပရေသံ ဝဉ္စနံ. တတြိဒမေကံဝတ္ထု – ဧကော ကိရ လုဒ္ဒကော မိဂဉ္စ မိဂပေါတကဉ္စ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆတိ. တမေကော ဓုတ္တော ‘‘ကိံ, ဘော, မိဂေါ အဂ္ဃတိ, ကိံ မိဂပေါတကော’’တိ?, အာဟ. ‘‘မိဂေါ ဒွေ ကဟာပဏေ, မိဂပေါတကော ဧက’’န္တိ စ ဝုတ္တေ ကဟာပဏံ ဒတွာ, မိဂပေါတကံ ဂဟေတွာ ထောကံ ဂန္တွာ နိဝတ္တော ‘‘န မေ, ဘော, မိဂပေါတကေန အတ္ထော, မိဂံ မေ ဒေဟီ’’တိ အာဟ. တေန ဟိ ဒွေ ကဟာပဏေ ဒေဟီတိ. နနု, ဘော, မယာ ပဌမံ ဧကော ကဟာပဏော ဒိန္နောတိ. အာမ ဒိန္နောတိ. ဣမမ္ပိ မိဂပေါတကံ ဂဏှ, ဧဝံ သော စ ကဟာပဏော, အယဉ္စ ကဟာပဏဂ္ဃနကော မိဂပေါတကောတိ ဒွေ ကဟာပဏာ ဘဝိဿန္တီတိ. သော ‘‘ကာရဏံ ဝဒတီ’’တိ သလ္လက္ခေတွာ မိဂပေါတကံ ဂဟေတွာ မိဂံ အဒါသီတိ.

११६५. उक्कोटन (लाचलुचपत) इत्यादींमध्ये, खऱ्या मालकाला अ-मालक (मालक नसलेला) करण्यासाठी लाच घेणे म्हणजे 'उक्कोटन' होय. 'वंचना' (फसवणूक) म्हणजे वेगवेगळ्या उपायांनी इतरांना फसवणे होय. या फसवणुकीच्या संदर्भात ही एक कथा ऐकिवात आहे— एक शिकारी एका मोठ्या हरणाला आणि हरणाच्या पाडसाला घेऊन येत होता. एका धूर्ताने त्याला विचारले, 'हे मित्रा, मोठ्या हरणाची किंमत काय आहे आणि पाडसाची किंमत काय आहे?' शिकाऱ्याने उत्तर दिले, 'मोठे हरण दोन कहापण आणि पाडस एक कहापण.' तेव्हा त्या धूर्ताने एक कहापण देऊन पाडस घेतले, तो थोडा दूर गेला आणि परत फिरून म्हणाला, 'मित्रा, मला पाडसाची गरज नाही, मला मोठे हरण दे.' शिकारी म्हणाला, 'तर मग मला दोन कहापण दे.' धूर्त म्हणाला, 'मित्रा, मी आधीच तुला एक कहापण दिला आहे की नाही?' शिकारी म्हणाला, 'होय, दिला आहे.' धूर्त म्हणाला, 'हे पाडस सुद्धा परत घे. अशा प्रकारे तो आधी दिलेला एक कहापण आणि हा एक कहापण किमतीचा पाडस मिळून दोन कहापण होतील.' शिकाऱ्याने 'हा योग्य तर्क मांडत आहे' असा विचार करून पाडस परत घेतले आणि त्याला मोठे हरण दिले.

---

နိကတီတိ ယောဂဝသေန ဝါ မာယာဝသေန ဝါ အပါမင်္ဂံ ပါမင်္ဂန္တိ အမဏိံ မဏိန္တိ, အသုဝဏ္ဏံ သုဝဏ္ဏန္တိ ကတွာ ပတိရူပကေန ဝဉ္စနံ. သာစိယောဂေါတိ ကုဋိလယောဂေါ. ဧတေသံယေဝ ဥက္ကောဋနာဒီနမေတံ နာမံ. တသ္မာ ဥက္ကောဋနသာစိယောဂါ ဝဉ္စနသာစိယောဂါ နိကတိသာစိယောဂါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကေစိ အညံ ဒဿေတွာ အညဿ ပရိဝတ္တနံ သာစိယောဂေါတိ ဝဒန္တိ. တံ ပန ဝဉ္စနေနေဝ သင်္ဂဟိတံ.

'निकति' (कपट) म्हणजे मंत्र-तंत्राच्या किंवा मायेच्या (जादूच्या) प्रभावाने जे आभूषण नाही त्याला आभूषण भासवणे, जे रत्न नाही त्याला रत्न भासवणे, आणि जे सोने नाही त्याला सोने भासवून बनावट वस्तूने फसवणे होय. 'साचियोग' म्हणजे कुटिल (कपटी) व्यवहार होय. हे उक्कोटन इत्यादींचेच दुसरे नाव आहे. म्हणून, येथे 'उक्कोटन-साचियोग', 'वंचना-साचियोग' आणि 'निकति-साचियोग' असा अर्थ समजला पाहिजे. काही आचार्य एक वस्तू दाखवून दुसरी वस्तू बदलून देणे याला 'साचियोग' म्हणतात; परंतु त्याचा समावेश 'वंचना' (फसवणूक) यामध्येच होतो.

---

၆-၁၁. ဆေဒနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

६-११. छेदन सूत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण.

---

၁၁၆၆-၇၁. ဆေဒနာဒီသု [Pg.339] ဆေဒနန္တိ ဟတ္ထစ္ဆေဒနာဒိ. ဝဓောတိ မရဏံ. ဗန္ဓောတိ ရဇ္ဇုဗန္ဓနာဒီဟိ ဗန္ဓနံ. ဝိပရာမောသောတိ ဟိမဝိပရာမောသော, ဂုမ္ဗဝိပရာမောသောတိ ဒုဝိဓော. ယံ ဟိမပါတသမယေ ဟိမေန ပဋိစ္ဆန္နာ ဟုတွာ မဂ္ဂပဋိပန္နံ ဇနံ မုသန္တိ, အယံ ဟိမဝိပရာမောသော. ယံ ဂုမ္ဗာဒိပဋိစ္ဆန္နာ မုသန္တိ, အယံ ဂုမ္ဗဝိပရာမောသော.

११६६-७१. 'छेदन' इत्यादींमध्ये 'छेदन' म्हणजे हात-पाय इत्यादी तोडणे होय. 'वध' म्हणजे मारणे (हत्या करणे) होय. 'बंध' म्हणजे दोरी इत्यादींनी बांधणे होय. 'विपरामोस' (लूटमार) चे दोन प्रकार आहेत— 'हिम-विपरामोस' आणि 'गुम्ब-विपरामोस'. बर्फवृष्टी किंवा धुक्याच्या वेळी धुक्यामध्ये स्वतःला लपवून जे प्रवाशांना लुटतात, त्याला 'हिम-विपरामोस' म्हणतात. जे झुडपे इत्यादींमध्ये लपून लुटतात, त्याला 'गुम्ब-विपरामोस' म्हणतात.

---

အာလောပေါ ဝုစ္စတိ ဂါမနိဂမာဒီနံ ဝိလောပကရဏံ. သဟသာကာရောတိ သာဟသကိရိယာ, ဂေဟံ ပဝိသိတွာ, မနုဿာနံ ဥရေ သတ္ထံ ဌပေတွာ, ဣစ္ဆိတဘဏ္ဍဂ္ဂဟဏံ. ဧဝမေတသ္မာ ဆေဒနဝဓဗန္ဓနဝိပရာမောသအာလောပသဟသာကာရာ ပဋိဝိရတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

'आलोप' म्हणजे गावे, शहरे इत्यादींची लूटमार करणे होय. 'सहसाकार' म्हणजे बळजबरीचे कृत्य होय, जसे की घरात शिरून, लोकांच्या छातीवर शस्त्र ठेवून, इच्छित वस्तू बळजबरीने हिरावून घेणे. अशा प्रकारे, या छेदन, वध, बंध, विपरामोस, आलोप आणि sahsaakaar यांपासून विरत (दूर) राहावे. उर्वरित सर्व भागाचा अर्थ स्पष्टच आहे.

---

အာမကဓညပေယျာလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

आमधान्य-पेय्यालचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

---

ဣတိ သာရတ္ထပ္ပကာသိနိယာ သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

अशा प्रकारे, सारत्थप्पकासिनी नावाच्या संयुत्तनिकाय-अठ्ठकथेतील

---

မဟာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

महावग्गचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

---

နိဂမနကထာ

निगमनकथा (उपसंहार).

---

ဧတ္တာဝတာ [Pg.340] ဟိ –

येथपर्यंत खरोखर—

---

‘‘ဗဟုကာရဿ ယတီနံ ဝိပဿနာစာရနိပုဏဗုဒ္ဓီနံ,သံယုတ္တဝရနိကာယဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ ကာတုံ.

विपश्यना मार्गात निपुण बुद्धी असलेल्या आणि संयमी जीवन जगणाऱ्या भिक्खूंसाठी अत्यंत उपकारक अशा या श्रेष्ठ संयुत्तनिकाय ग्रंथाचे अर्थ-स्पष्टीकरण करण्यासाठी,

---

‘‘သဒ္ဓမ္မဿ စိရဋ္ဌိတိမာသိသမာနေန ယာ မယာ;

နိပုဏာ အဋ္ဌကထာ အာရဒ္ဓါ သာရတ္ထပကာသိနီ နာမ.

सद्धम्माच्या चिरंतन अस्तित्वाची आकांक्षा बाळगून माझ्याद्वारे जी 'सारत्थप्पकासिनी' नावाची सखोल अठ्ठकथा लिहिण्यास प्रारंभ करण्यात आली होती,

---

‘‘သာ ဟိ မဟာအဋ္ဌကထာယ သာရမာဒါယ နိဋ္ဌိတာ ဧသာ;

အဋ္ဌသတ္တတိမတ္တာယ ပါဠိယာ ဘာဏဝါရေဟိ.

ती महा-अठ्ठकथेतील सार ग्रहण करून आणि अठ्ठ्याहत्तर (७८) भाणवारांच्या प्रमाणात असलेल्या पालि ग्रंथाच्या आधारे पूर्ण झाली आहे.

---

‘‘ဧကူနသဋ္ဌိမတ္တော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါပိ ဘာဏဝါရေဟိ;

အတ္ထပ္ပကာသနတ္ထာယ အာဂမာနံ ကတော ယသ္မာ.

ज्याअर्थी मी चारही निकायांच्या (आगमांच्या) अर्थ-स्पष्टीकरणासाठी एकोणसाठ (५९) भाणवारांचा 'विसुद्धिमग्ग' हा ग्रंथ देखील रचला आहे,

---

‘‘တသ္မာ တေန သဟာယံ အဋ္ဌကထာ ဘာဏဝါရဂဏနာယ;

ထောကေန အပရိပူရံ သတ္တတိံသသတံ ဟောတိ.

त्यामुळे, त्या (विसुद्धिमग्ग) ग्रंथासह ही अठ्ठकथा भाणवारांच्या गणनेनुसार थोडी कमी एकशे सदतीस (१३७) भाणवारांची होते.

---

‘‘သတ္တတိံသာဓိကသတ-ပရိမာဏံ ဘာဏဝါရတော ဧဝံ;

သမယံ ပကာသယန္တိံ မဟာဝိဟာရာဓိဝါသီနံ.

अशा प्रकारे, भाणवारांच्या गणनेनुसार एकशे सदतीस भाणवारांच्या प्रमाणात असलेली आणि महाविहारवासी थेरांच्या सिद्धांतांचे प्रतिपादन करणारी,

---

‘‘မူလဋ္ဌကထာယ သာရမာဒါယ မယာ ဣမံ ကရောန္တေန;

ယံ ပုညမုပစိတံ တေန ဟောတု သဗ္ဗော သုခီ လောကော.

मूळ अठ्ठकथेतील सार ग्रहण करून ही अठ्ठकथा रचताना मी जे काही पुण्य संचित केले आहे, त्या पुण्याच्या प्रभावाने सर्व जग सुखी होवो.

---

‘‘ဧတိဿာ ကရဏတ္ထံ ထေရေန ဘဒန္တဇောတိပါလေန;

သုစိသီလေန သုဘာသိတဿ ပကာသယန္တဉာဏေန.

या अठ्ठकथेच्या रचनेसाठी, पवित्र शील असलेले आणि सुभाषित वचनांचे स्पष्टीकरण करण्याचे ज्ञान बाळगणारे थेर भदंत जोतिपाल यांनी,

---

‘‘သာသနဝိဘူတိကာမေန ယာစမာနေန မံ သုဘဂုဏေန;

ယံ သမဓိဂတံ ပုညံ တေနာပိ ဇနော သုခီ ဘဝတူ’’တိ.

शासनाच्या (बुद्ध शासनाच्या) वैभवाची आकांक्षा बाळगून मला आदरपूर्वक विनंती केली होती. या ग्रंथलेखनामुळे मला जे काही पुण्य प्राप्त झाले आहे, त्याने देखील सर्व लोक सुखी होवोत.

---

ပရမဝိသုဒ္ဓသဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝီရိယပ္ပဋိမဏ္ဍိတေန သီလာစာရဇ္ဇဝမဒ္ဒဝါဒိဂုဏသမုဒယသမုဒိတေန သကသမယသမယန္တရဂဟနဇ္ဈောဂါဟဏသမတ္ထေန ပညာဝေယျတ္တိယသမန္နာဂတေန တိပိဋကပရိယတ္တိပ္ပဘေဒေ သာဋ္ဌကထေ သတ္ထုသာသနေ အပ္ပဋိဟတဉာဏပ္ပဘာဝေန မဟာဝေယျာကရဏေန ကရဏသမ္ပတ္တိဇနိတသုခဝိနိဂ္ဂတမဓုရောဒါရဝစနလာဝဏ္ဏယုတ္တေန ယုတ္တမုတ္တဝါဒိနာ ဝါဒီဝရေန မဟာကဝိနာ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒါပရိဝါရေ ဆဠဘိညာဒိပ္ပဘေဒဂုဏပ္ပဋိမဏ္ဍိတေ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ [Pg.341] သုပ္ပတိဋ္ဌိတဗုဒ္ဓီနံ ထေရဝံသပ္ပဒီပါနံ ထေရာနံ မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝံသာလင်္ကာရဘူတေန ဝိပုလဝိသုဒ္ဓဗုဒ္ဓိနာ ဗုဒ္ဓဃောသောတိ ဂရူဟိ ဂဟိတနာမဓေယျေန ထေရေန ကတာ အယံ သာရတ္ထပ္ပကာသိနီ နာမ သံယုတ္တနိကာယဋ္ဌကထာ.

परम विशुद्ध श्रद्धा, प्रज्ञा आणि वीर्याने सुशोभित असलेल्या; शील, सदाचार, ऋजुता (सरळपणा), मृदुता इत्यादी गुणांच्या समूहाने युक्त असलेल्या; स्व-सिद्धांत आणि पर-सिद्धांतांच्या गहन अभ्यासात प्रवेश करण्यास समर्थ असलेल्या; प्रज्ञेच्या प्रगल्भतेने युक्त असलेल्या; अठ्ठकथेसह त्रिपिटक रूपी परियत्तीने युक्त अशा शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनामध्ये अबाधित ज्ञानप्रकाशाने युक्त असलेल्या; महान व्याकरणकार असलेल्या; उच्चारणाच्या परिपूर्णतेमुळे निर्माण झालेल्या, सहज, मधुर आणि उदात्त अशा वाणीच्या सौंदर्याने युक्त असलेल्या; योग्य आणि स्पष्ट बोलणाऱ्या; वादविवाद करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या; महाकवी असलेल्या; प्रतिसंभिदांच्या परिवाराने युक्त, सहा अभिज्ञा इत्यादी गुणांनी सुशोभित अशा उत्तरमनुष्यधर्मामध्ये (ध्यान-मार्ग-फलांमध्ये) ज्यांची बुद्धी दृढ प्रतिष्ठित आहे अशा, थेरवंशाचे दीप असलेल्या महाविहारवासी थेरांच्या वंशाचे भूषण असलेल्या; विशाल आणि विशुद्ध बुद्धी असलेल्या आणि पूज्य गुरूंनी ज्यांना 'बुद्धघोष' हे नाव दिले आहे, अशा थेरांनी रचलेली ही 'सारत्थप्पकासिनी' नावाची संयुत्तनिकाय-अठ्ठकथा होय.

---

‘‘တာဝ တိဋ္ဌတု လောကသ္မိံ, လောကနိတ္ထရဏေသိနံ;

ဒဿေန္တီ ကုလပုတ္တာနံ, နယံ သီလဝိသုဒ္ဓိယာ.

संसारातून मुक्त होऊ इच्छिणाऱ्या कुलपुत्रांना शील-विशुद्धीचा मार्ग दाखवणारी ही अठ्ठकथा या जगात तोपर्यंत टिकून राहो,

---

‘‘ယာဝ ဗုဒ္ဓေါတိ နာမမ္ပိ, သုဒ္ဓစိတ္တဿ တာဒိနော;

လောကမှိ လောကဇေဋ္ဌဿ, ပဝတ္တတိ မဟေသိနော’’တိ.

जोपर्यंत विशुद्ध चित्त असलेल्या, अष्टलोकधर्माने कंपित न होणाऱ्या, जगातील ज्येष्ठ आणि महान गुणांचा शोध घेणाऱ्या अशा त्या 'बुद्ध' या महामुनींचे नाव देखील या जगात अस्तित्वात आहे.

---

သာရတ္ထပ္ပကာသိနီ နာမ

सारत्थप्पकासिनी नावाची

---

သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာ သဗ္ဗာကာရေန နိဋ္ဌိတာ.

संयुत्तनिकाय-अठ्ठकथा सर्व प्रकारे समाप्त झाली.