නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

විනයපිටකෙ

විනය පිටකයෙහි

පරිවාර-අට්ඨකථා

පරිවාර අටුවාව

සොළසමහාවාරො

සොළස මහා වාරය

පඤ්ඤත්තිවාරවණ්ණනා

පඤ්ඤත්ති වාර වර්ණනාව

විසුද්ධපරිවාරස්ස[Pg.137], පරිවාරොති සාසනෙ;

ධම්මක්ඛන්ධසරීරස්ස, ඛන්ධකානං අනන්තරා.

කෙලෙසුන්ගෙන් අතිශයින් පිරිසිදු වූ රහතන් වහන්සේලා පිරිවර කොට ඇත්තා වූ ද, සීලක්ඛන්ධාදී ධර්ම ස්කන්ධයන් ශරීර කොට ඇත්තා වූ ද, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ඛන්ධකයන්ට (මහාවග්ග හා චූළවග්ග) පසුව (මෙම පරිවාරය පැමිණේ).

සඞ්ගහං යො සමාරුළ්හො, තස්ස පුබ්බාගතං නයං;

හිත්වා දානි කරිස්සාමි, අනුත්තානත්ථවණ්ණනං.

යම් විනයක් (පරිවාර පාලිය) සංගායනාවට ඇතුළත් වී ද, ඒ විනයෙහි පූර්වයෙහි වූ උභතෝ විභංග හා ඛන්ධකයන්හි පැමිණි විවරණයන් හැර දමා, දැන් මම අප්‍රකට අර්ථයන් විවරණය කරමින් අටුවාවක් සිදු කරමි.

1. තත්ථ යං තෙන භගවතා…පෙ… පඤ්ඤත්තන්ති ආදිනයප්පවත්තාය තාව පුච්ඡාය අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – යො සො භගවා සාසනස්ස චිරට්ඨිතිකත්ථං ධම්මසෙනාපතිනා සද්ධම්මගාරවබහුමානවෙගසමුස්සිතං අඤ්ජලිං සිරස්මිං පතිට්ඨාපෙත්වා යාචිතො දස අත්ථවසෙ පටිච්ච විනයපඤ්ඤත්තිං පඤ්ඤපෙසි, තෙන භගවතා තස්ස තස්ස සික්ඛාපදස්ස පඤ්ඤත්තිකාලං ජානතා, තස්සා තස්සා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා දස අත්ථවසෙ පස්සතා; අපිච පුබ්බෙනිවාසාදීහි ජානතා, දිබ්බෙන චක්ඛුනා පස්සතා, තීහි විජ්ජාහි ඡහි වා පන අභිඤ්ඤාහි ජානතා, සබ්බත්ථ අප්පටිහතෙන සමන්තචක්ඛුනා පස්සතා, සබ්බධම්මජානනසමත්ථාය පඤ්ඤාය ජානතා, සබ්බසත්තානං චක්ඛුවිසයාතීතානි තිරොකුට්ටාදිගතානි චාපි රූපානි අතිවිසුද්ධෙන මංසචක්ඛුනා ච පස්සතා, අත්තහිතසාධිකාය සමාධිපදට්ඨානාය පටිවෙධපඤ්ඤාය ජානතා, පරහිතසාධිකාය කරුණාපදට්ඨානාය දෙසනාපඤ්ඤාය පස්සතා, අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන ‘‘යං පඨමං පාරාජිකං පඤ්ඤත්තං, තං කත්ථ පඤ්ඤත්තං, කං ආරබ්භ පඤ්ඤත්තං, කිස්මිං වත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, අත්ථි තත්ථ පඤ්ඤත්ති…පෙ… කෙනාභත’’න්ති.

1. එහි යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්... යනාදි ක්‍රමයෙන් පවත්වන ලද ප්‍රශ්නයෙහි මෙය සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි – යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශාසනයේ චිරස්ථිතිය පිණිස ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ විසින් සද්ධර්මය කෙරෙහි ගෞරව සම්මාන සහිතව හිස මත දොහොත් මුදුන් දී කරන ලද ආරාධනාවෙන් දස අර්ථ වසයන් (ප්‍රයෝජන) මුල් කොට ගෙන විනය පညප්ති පැනවූ සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඒ ශික්ෂා පදයන් පනවන කාලය දන්නා වූ ද, ඒ ඒ ශික්ෂා පද පැනවීමේ දස අර්ථ වසයන් දක්නා වූ ද, එසේම පූර්වේනිවාසානුස්සති ආදි ඤාණයන්ගෙන් දන්නා වූ ද, දිව්‍ය චක්ෂුසින් දක්නා වූ ද, ත්‍රිවිද්‍යාවන්ගෙන් හෝ සවැදෑරුම් අභිඤ්ඤාවන්ගෙන් දන්නා වූ ද, සියලු අරමුණු කෙරෙහි බාධාවක් නොමැති සමන්තචක්ඛු (සර්වඥතා ඤාණය) මගින් දක්නා වූ ද, සියලු ධර්මයන් දැනගැනීමට සමත් ප්‍රඥාවෙන් දන්නා වූ ද, සියලු සත්ත්වයන්ගේ ඇසට නොපෙනෙන තාප්ප පවුරුවලින් එපිට වූ රූපයන් පවා අතිශයින් පිරිසිදු මාංස චක්ෂුසින් දක්නා වූ ද, තමාගේ යහපත සලසන්නා වූ සමාධිය පදට්ඨාන කොට ඇති පටිවේධ ප්‍රඥාවෙන් (මාර්ග ප්‍රඥාවෙන්) දන්නා වූ ද, අන්‍යයන්ගේ යහපත සලසන්නා වූ කරුණාව පදට්ඨාන කොට ඇති දේශනා ප්‍රඥාවෙන් දක්නා වූ ද, අර්හත් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් “පළමු පාරාජිකාව කොහි පනවන ලද්දේ ද, කවරෙකු අරභයා පනවන ලද්දේ ද, කිනම් කරුණක් නිසා පනවන ලද්දේ ද, එහි පညප්තියක් ඇද්ද... පරපුරෙන් ගෙන ආවේ කවරෙක් ද” යනාදි වශයෙන් විමසන ලද ප්‍රශ්නයයි. මෙය එහි කෙටි අර්ථයයි.

2. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ [Pg.138] පන ‘‘යං තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන පඨමං පාරාජික’’න්ති ඉදං කෙවලං පුච්ඡාය ආගතස්ස ආදිපදස්ස පච්චුද්ධරණමත්තමෙව, ‘‘කත්ථ පඤ්ඤත්තන්ති වෙසාලියා පඤ්ඤත්තං; කං ආරබ්භාති සුදින්නං කලන්දපුත්තං ආරබ්භා’’ති එවමාදිනා පන නයෙන පුනපි එත්ථ එකෙකං පදං පුච්ඡිත්වාව විස්සජ්ජිතං. එකා පඤ්ඤත්තීති ‘‘යො පන භික්ඛු මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍ය පාරාජිකො හොති අසංවාසො’’ති අයං එකා පඤ්ඤත්ති. ද්වෙ අනුපඤ්ඤත්තියොති ‘‘අන්තමසො තිරච්ඡානගතායපී’’ති ච, ‘‘සික්ඛං අපච්චක්ඛායා’’ති ච මක්කටිවජ්ජිපුත්තකවත්ථූනං වසෙන වුත්තා – ඉමා ද්වෙ අනුපඤ්ඤත්තියො. එත්තාවතා ‘‘අත්ථි තත්ථ පඤ්ඤත්ති අනුපඤ්ඤත්ති අනුප්පන්නපඤ්ඤත්තී’’ති ඉමිස්සා පුච්ඡාය ද්වෙ කොට්ඨාසා විස්සජ්ජිතා හොන්ති. තතියං විස්සජ්ජෙතුං පන ‘‘අනුප්පන්නපඤ්ඤත්ති තස්මිං නත්ථී’’ති වුත්තං. අයඤ්හි අනුප්පන්නපඤ්ඤත්ති නාම අනුප්පන්නෙ දොසෙ පඤ්ඤත්තා; සා අට්ඨගරුධම්මවසෙන භික්ඛුනීනංයෙව ආගතා, අඤ්ඤත්‍ර නත්ථි. තස්මා වුත්තං ‘‘අනුප්පන්නපඤ්ඤත්ති තස්මිං නත්ථී’’ති. සබ්බත්ථපඤ්ඤත්තීති මජ්ඣිමදෙසෙ චෙව පච්චන්තිමජනපදෙසු ච සබ්බත්ථපඤ්ඤත්ති. විනයධරපඤ්චමෙන ගණෙන ‘‘උපසම්පදා, ගුණඞ්ගුණූපාහනා, ධුවනහානං, චම්මත්ථරණ’’න්ති ඉමානි හි චත්තාරි සික්ඛාපදානි මජ්ඣිමදෙසෙයෙව පඤ්ඤත්ති. එත්ථෙව එතෙහි ආපත්ති හොති, න පච්චන්තිමජනපදෙසු. සෙසානි සබ්බානෙව සබ්බත්ථපඤ්ඤත්ති නාම.

2. ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමේදී “යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන්නා වූ... සම්මා සම්බුද්ධ වූ... පළමු පාරාජිකාව” යන මෙම වචනය ප්‍රශ්නයේ ඇතුළත් මුල් පද නැවත උපුටා දැක්වීමක් පමණි. “කොහි පනවන ලද්දේ ද යත්, විසාලා මහනුවර දී පනවන ලද්දේ ය; කවරෙකු අරභයා ද යත්, කලන්දක පුත්‍ර සුදින්න අරභයා ය” යන ක්‍රමයෙන් නැවතත් මෙහි එක එක පදය විමසා පිළිතුරු දෙන ලදී. “එක් පညප්තියක්” යනු “යම් මහණෙක් මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදෙන්නේ නම්, හෙතෙම පාරාජිකා වූයේ අසංවාසික වෙයි” යන මෙම එකම මූල පညප්තියයි. “අනුපညප්ති දෙකක්” යනු “අන්තම වශයෙන් තිරිසන් සතෙකු කෙරෙහි වුව ද” යන්න සහ “ශික්ෂාව අත්නොහැර” යන්නයි. මේවා මක්කටී (වඳුරු) වස්තුව හා වජ්ජිපුත්තක වස්තුව නිසා වදාරන ලද අනුපညප්ති දෙකයි. මෙපමණකින් “එහි පညප්තියක්, අනුපညප්තියක්, අනුප්පන්න පညප්තියක් ඇද්ද” යන ප්‍රශ්නයේ කොටස් දෙකකට පිළිතුරු දෙන ලදී. තුන්වන කොටසට පිළිතුරු දීම පිණිස “අනුප්පන්න පညප්තියක් එහි නැත” යි පවසන ලදී. සැබවින්ම මෙම අනුප්පන්න පညප්තිය නම් වරදක් හටගැනීමට පෙර පනවන ලද්දකි; එය අට ගරුධර්මයන් වශයෙන් මෙහෙණින් වහන්සේලා උදෙසාම පැමිණි අතර අන් තැනක නැත. එබැවින් “අනුප්පන්න පညප්තියක් එහි නැත” යි සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා පැවසූහ. “සබ්බත්ථ පညප්ති” යනු මධ්‍ය දේශයෙහි මෙන්ම ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදවල ද යන සෑම තැනකම පනවන ලද පညප්තියයි. විනයධරයන් පස්දෙනෙකුගෙන් යුත් ගණයකින් උපසම්පදාව සිදු කිරීම, අතුළ මහත් පාවහන් පැලඳීම, නිරන්තරයෙන් ස්නානය කිරීම, සම් ඇතිරිලි භාවිතය යන මෙම ශික්ෂා පද සතර මධ්‍ය දේශයෙහිම පනවන ලද්දකි. මෙහිම මේවා නිසා ඇවැත් වේ, ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදවල ඇවැත් සිදු නොවේ. ඉතිරි සියලු ශික්ෂා පද “සබ්බත්ථ පညප්ති” නම් වේ.

සාධාරණපඤ්ඤත්තීති භික්ඛූනඤ්චෙව භික්ඛුනීනඤ්ච සාධාරණපඤ්ඤත්ති; සුද්ධභික්ඛූනමෙව හි සුද්ධභික්ඛුනීනං වා පඤ්ඤත්තං සික්ඛාපදං අසාධාරණපඤ්ඤත්ති නාම හොති. ඉදං පන භික්ඛුං ආරබ්භ උප්පන්නෙ වත්ථුස්මිං ‘‘යා පන භික්ඛුනී ඡන්දසො මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍ය, අන්තමසො තිරච්ඡානගතෙනපි පාරාජිකා හොති අසංවාසා’’ති භික්ඛුනීනම්පි පඤ්ඤත්තං, විනීතකථාමත්තමෙව හි තාසං නත්ථි, සික්ඛාපදං පන අත්ථි, තෙන වුත්තං ‘‘සාධාරණපඤ්ඤත්තී’’ති. උභතොපඤ්ඤත්තියම්පි එසෙව නයො. බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙව හි එත්ථ නානං, භික්ඛූනං භික්ඛුනීනම්පි සාධාරණත්තා සාධාරණපඤ්ඤත්ති, උභින්නම්පි පඤ්ඤත්තත්තා උභතොපඤ්ඤත්තීති. අත්ථෙ පන භෙදො නත්ථි.

“සාධාරණ පညප්ති” යනු භික්ෂූන්ට හා භික්ෂුණීන්ට යන දෙපිරිසටම පොදු වූ පညප්තියයි. භික්ෂූන්ට පමණක් හෝ භික්ෂුණීන්ට පමණක් පනවන ලද ශික්ෂා පදය “අසාධාරණ පညප්ති” නම් වේ. මෙම පළමු පාරාජිකා ශික්ෂා පදය භික්ෂුවක් අරභයා වස්තුවක් උපන් කල්හි පනවන ලද මුත්, “යම් භික්ෂුණියක් කැමැත්තෙන් මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදෙන්නේ නම්, අන්තම වශයෙන් තිරිසන් සතෙකු කෙරෙහි වුව ද පාරාජිකා වූවා අසංවාසික වෙයි” යනුවෙන් භික්ෂුණීන් උදෙසා ද පනවන ලදී. සැබවින්ම ඔවුන් උදෙසා විනීත වස්තු කථා පමණක් නොමැති වුව ද ශික්ෂා පදය පවතී. එබැවින් “සාධාරණ පညප්තිය” යි සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා පැවසූහ. “උභතෝ පညප්තියෙහි” ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි අකුරු (වචන) මාත්‍රයෙහි පමණක් වෙනසක් ඇත; භික්ෂු භික්ෂුණී දෙපිරිසටම පොදු බැවින් සාධාරණ පညප්ති නම් වන අතර, දෙපිරිස උදෙසාම පනවන ලද බැවින් උභතෝ පညප්ති නම් වේ. අර්ථයෙහි වෙනසක් නැත.

නිදානොගධන්ති ‘‘යස්ස සියා ආපත්ති සො ආවිකරෙය්‍යා’’ති එත්ථ සබ්බාපත්තීනං අනුපවිට්ඨත්තා නිදානොගධං; නිදානෙ අනුපවිට්ඨන්ති අත්ථො. දුතියෙන උද්දෙසෙනාති නිදානොගධං නිදානපරියාපන්නම්පි සමානං ‘‘තත්‍රිමෙ චත්තාරො [Pg.139] පාරාජිකා ධම්මා’’තිආදිනා දුතියෙනෙව උද්දෙසෙන උද්දෙසං ආගච්ඡති. චතුන්නං විපත්තීනන්ති සීලවිපත්තිආදීනං. පඨමා හි ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා සීලවිපත්ති නාම, අවසෙසා පඤ්ච ආචාරවිපත්ති නාම. මිච්ඡාදිට්ඨි ච අන්තග්ගාහිකදිට්ඨි ච දිට්ඨිවිපත්ති නාම, ආජීවහෙතු පඤ්ඤත්තානි ඡ සික්ඛාපදානි ආජීවවිපත්ති නාම. ඉති ඉමාසං චතුන්නං විපත්තීනං ඉදං පාරාජිකං සීලවිපත්ති නාම හොති.

“නිදානෝගධ” යනු “යමෙකුට ඇවැතක් ඇත්නම් ඔහු එය හෙළි කෙරේවා” යන මෙහි සියලු ඇවැත් ඇතුළත් වන බැවින් නිදානයෙහි (ප්‍රාතිමෝක්ෂයෙහි) ඇතුළත් වූයේ යන්නයි. නිදානයට ඇතුළත් වූ අර්ථයයි. “දෙවන උද්දේසය” යනු නිදානයට ඇතුළත් වුව ද, “එහි මේ පාරාජිකා ධර්ම සතරකි” යනාදි වශයෙන් දෙවන උද්දේසයෙන්ම උද්දේසයට (පාරාජිකා උද්දේසයට) පැමිණේ. “විපත්ති සතර” යනු සීල විපත්තිය ආදියයි. සැබවින්ම පළමු ඇවැත් ස්කන්ධ දෙක (පාරාජිකා හා සංඝාදිසේස) සීල විපත්ති නම් වේ. ඉතිරි ඇවැත් ස්කන්ධ පහ ආචාර විපත්ති නම් වේ. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය හා අන්තග්‍රාහික දෘෂ්ටිය දිට්ඨි විපත්ති නම් වේ. ජීවිකාව හේතු කොට ගෙන පනවන ලද ශික්ෂා පද හය ආජීව විපත්ති නම් වේ. මෙසේ මෙම විපත්ති සතර අතරින් මෙම පාරාජිකාව සීල විපත්ති නම් වේ.

එකෙන සමුට්ඨානෙනාති ද්වඞ්ගිකෙන එකෙන සමුට්ඨානෙන. එත්ථ හි චිත්තං අඞ්ගං හොති, කායෙන පන ආපත්තිං ආපජ්ජති. තෙන වුත්තං ‘‘කායතො ච චිත්තතො ච සමුට්ඨාතී’’ති. ද්වීහි සමථෙහි සම්මතීති ‘‘ආපන්නොසී’’ති සම්මුඛා පුච්ඡියමානො ‘‘ආම ආපන්නොම්හී’’ති පටිජානාති, තාවදෙව භණ්ඩනකලහවිග්ගහා වූපසන්තා හොන්ති, සක්කා ච හොති තං පුග්ගලං අපනෙත්වා උපොසථො වා පවාරණා වා කාතුං. ඉති සම්මුඛාවිනයෙන ච පටිඤ්ඤාතකරණෙන චාති ද්වීහි සමථෙහි සම්මති, න ච තප්පච්චයා කොචි උපද්දවො හොති. යං පන උපරි පඤ්ඤත්තිවග්ගෙ ‘‘න කතමෙන සමථෙන සම්මතී’’ති වුත්තං, තං සමථං ඔතාරෙත්වා අනාපත්ති කාතුං න සක්කාති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං.

“එක් සමුට්ඨානයකින්” යනු අංග දෙකකින් යුත් එක් සමුට්ඨානයකිනි. මෙහි සිත එක් අංගයක් වේ, නමුත් කය මගින් ඇවැතට පැමිණෙයි. එබැවින් “කයින් හා සිතින් සමුට්ඨාන වේ” යයි පවසන ලදී. “සමථ දෙකකින් සන්සිඳේ” යනු “ඔබ ඇවැතට පැමිණියෙහි ද?” යනුවෙන් ඉදිරියේ විමසන ලදුව, “එසේය, මම ඇවැතට පැමිණියෙමි” යි පිළිගනී ද, ඒ කෙණෙහිම කලහ විවාද සන්සිඳෙයි. ඒ පුද්ගලයා ඉවත් කොට උපෝසථය හෝ පවාරණය කිරීමට හැකි වෙයි. මෙසේ සම්මුඛා විනය හා පටිඤ්ඤාතකරණය යන සමථ දෙකෙන් සන්සිඳේ, එය හේතුවෙන් කිසිදු උපද්‍රවයක් සිදු නොවේ. මතු පညප්ති වර්ගයෙහි “කවර සමථයකින්වත් නොසන්සිඳේ” යයි වදාරන ලද යමක් ඇත් ද, එය සමථයකට බස්වා අනාපත්තියක් (ඇවැත් නොවන බවක්) කිරීමට නොහැකි බව යන මෙම අර්ථය අරභයා පවසන ලදී.

පඤ්ඤත්ති විනයොති ‘‘යො පන භික්ඛූ’’තිආදිනා නයෙන වුත්තමාතිකා පඤ්ඤත්ති විනයොති අත්ථො. විභත්තීති පදභාජනං වුච්චති; විභත්තීති හි විභඞ්ගස්සෙවෙතං නාමං. අසංවරොති වීතික්කමො. සංවරොති අවීතික්කමො. යෙසං වත්තතීති යෙසං විනයපිටකඤ්ච අට්ඨකථා ච සබ්බා පගුණාති අත්ථො. තෙ ධාරෙන්තීති තෙ එතං පඨමපාරාජිකං පාළිතො ච අත්ථතො ච ධාරෙන්ති; න හි සක්කා සබ්බං විනයපිටකං අජානන්තෙන එතස්ස අත්ථො ජානිතුන්ති. කෙනාභතන්ති ඉදං පඨමපාරාජිකං පාළිවසෙන ච අත්ථවසෙන ච යාව අජ්ජතනකාලං කෙන ආනීතන්ති. පරම්පරාභතන්ති පරම්පරාය ආනීතං.

“පඤ්ඤත්ති විනය” යන පදයේ අර්ථය නම්, “යම් භික්ෂුවක් වනාහි (යෝ පන භික්ඛූ)” යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාලා වූ මාතිකා පඤ්ඤත්තිය හෙවත් පනවන ලද ශික්ෂාපදයම විනය වන බවයි. පද බෙදා දැක්වීම හෙවත් පදභාජනිය “විභත්ති” යනුවෙන් හැඳින්වේ; මන්ද යත් විභත්ති යනු විභංගයටම හෝ පදභාජනියටම නමකි. “අසංවර” යනු ශික්ෂාපද ඉක්මවා යාමයි. “සංවර” යනු ඉක්මවා නොයාමයි. “යමෙකු තුළ පවතීද (යෙසං වත්තති)” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, යම් පුද්ගලයන් තුළ මුළු මහත් විනය පිටකය සහ අටුවාවන් මැනවින් පුහුණු වී පවතීද යන්නයි. “ඔවුහු දරන්නාහුය (තේ ධාරෙන්ති)” යනු එම පුද්ගලයන් මෙම පළමු පාරාජිකාව පාලි වශයෙන් මෙන්ම අර්ථ වශයෙන් ද දරා සිටින බවයි; මන්ද යත් මුළු විනය පිටකයම නොදන්නා අයෙකුට මෙහි නියම අර්ථය දැනගත නොහැකි බැවිනි. “කවරෙකු විසින් ගෙන එන ලද්දේද (කේනාභතං)” යනු මෙම පළමු පාරාජිකාව පාලි ක්‍රමයෙන් සහ අර්ථ ක්‍රමයෙන් අද දක්වාම කවරෙකු විසින් ගෙන එන ලද්දේද යන්නයි. “පරම්පරාවෙන් ගෙන එන ලද්දේය (පරම්පරාභතං)” යනු ගුරු-සිසු පරම්පරාවෙන් ගෙන එන ලද බවයි.

3. ඉදානි යාය පරම්පරාය ආනීතං, තං දස්සෙතුං ‘‘උපාලි දාසකො චෙවා’’තිආදිනා නයෙන පොරාණකෙහි මහාථෙරෙහි ගාථායො ඨපිතා[Pg.140]. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං නිදානවණ්ණනායමෙව වුත්තං. ඉමිනා නයෙන දුතියපාරාජිකාදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙසුපි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති.

3. දැන්, යම් පරම්පරාවකින් මෙය ගෙන එන ලද්දේ ද, එම පරම්පරාව දැක්වීම සඳහා “උපාලි දාසකෝ චේවා” යනාදී ක්‍රමයෙන් පුරාණ මහා තෙරණුවරුන් විසින් ගාථාවන් තබන ලදී. එහි ලා කිවයුතු යමක් වේද, එය නිදාන වර්ණනාවෙහිම මා විසින් පවසන ලදී. මෙම ක්‍රමයෙන්ම දෙවන පාරාජිකාව ආදී අනෙකුත් ශික්ෂාපදයන්හි ප්‍රශ්න-විසර්ජනවලදී ද විනිශ්චය දත යුතුය.

මහාවිභඞ්ගෙ පඤ්ඤත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මහා විභංගයෙහි පඤ්ඤත්ති වාර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

කතාපත්තිවාරාදිවණ්ණනා

කතාපත්ති වාර ආදී වර්ණනාව

157. ඉතො පරං ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තො කති ආපත්තියො ආපජ්ජතී’’ති ආදිප්පභෙදො කතාපත්තිවාරො, ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්ස ආපත්තියො චතුන්නං විපත්තීනං කති විපත්තියො භජන්තී’’ති ආදිප්පභෙදො විපත්තිවාරො, ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්ස ආපත්තියො සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං කතිහි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතා’’ති ආදිප්පභෙදො සඞ්ගහවාරො, ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්ස ආපත්තියො ඡන්නං ආපත්තිසමුට්ඨානානං කතිහි සමුට්ඨානෙහි සමුට්ඨහන්තී’’ති ආදිප්පභෙදො සමුට්ඨානවාරො, ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්ස ආපත්තියො චතුන්නං අධිකරණානං කතමං අධිකරණ’’න්ති ආදිප්පභෙදො අධිකරණවාරො, ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්ස ආපත්තියො සත්තන්නං සමථානං කතිහි සමථෙහි සම්මන්තී’’ති ආදිප්පභෙදො සමථවාරො, තදනන්තරො සමුච්චයවාරො චාති ඉමෙ සත්ත වාරා උත්තානත්ථා එව.

157. මීට පසුව, “මෙවුන්දම් සෙවනය කරන්නා වූ මහණ තෙමේ ඇවැත් කීයක් ලබන්නේද” යනාදී ප්‍රභේද සහිත කතාපත්ති වාරය ද, “මෙවුන්දම් සෙවනය කරන්නාගේ ඇවැත්, සතර විපත්තීන් අතුරින් කිනම් විපත්තීන්ට අයත් වේද” යනාදී ප්‍රභේද සහිත විපත්ති වාරය ද, “මෙවුන්දම් සෙවනය කරන්නාගේ ඇවැත්, සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධයන් අතුරින් කිනම් ආපත්තික්ඛන්ධයකට සංග්‍රහ වේද” යනාදී ප්‍රභේද සහිත සංගහ වාරය ද, “මෙවුන්දම් සෙවනය කරන්නාගේ ඇවැත්, සමුට්ඨාන හය අතුරින් කිනම් සමුට්ඨානයන්ගෙන් හටගන්නේද” යනාදී ප්‍රභේද සහිත සමුට්ඨාන වාරය ද, “මෙවුන්දම් සෙවනය කරන්නාගේ ඇවැත්, සතර අධිකරණයන් අතුරින් කිනම් අධිකරණයක් වේද” යනාදී ප්‍රභේද සහිත අධිකරණ වාරය ද, “මෙවුන්දම් සෙවනය කරන්නාගේ ඇවැත්, සප්ත සමථයන් අතුරින් කිනම් සමථයන්ගෙන් සන්සිඳේ ද” යනාදී ප්‍රභේද සහිත සමථ වාරය ද, ඉන් අනතුරුව එන සමුච්චය වාරය ද යන මෙම සප්ත වාරයන්ම ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

188. තතො පරං ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවනපච්චයා පාරාජිකං කත්ථ පඤ්ඤත්ත’’න්තිආදිනා නයෙන පුන පච්චයවසෙන එකො පඤ්ඤත්තිවාරො, තස්ස වසෙන පුරිමසදිසා එව කතාපත්තිවාරාදයො සත්ත වාරාති එවං අපරෙපි අට්ඨ වාරා වුත්තා, තෙපි උත්තානත්ථා එව. ඉති ඉමෙ අට්ඨ, පුරිමා අට්ඨාති මහාවිභඞ්ගෙ සොළස වාරා දස්සිතා. තතො පරං තෙනෙව නයෙන භික්ඛුනිවිභඞ්ගෙපි සොළස වාරා ආගතාති එවමිමෙ උභතොවිභඞ්ගෙ ද්වත්තිංස වාරා පාළිනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. න හෙත්ථ කිඤ්චි පුබ්බෙ අවිනිච්ඡිතං නාම අත්ථි.

188. ඉන් පසුව, “මෙවුන්දම් සෙවනය කිරීමේ ප්‍රත්‍යයෙන් පාරාජිකාව කොහේ පනවන ලද්දේද” යනාදී ක්‍රමයෙන් නැවත ප්‍රත්‍යය (පච්චය) වශයෙන් එක් පඤ්ඤත්ති වාරයක් ද, ඒ හා සම්බන්ධව පෙර හා සමාන වූ කතාපත්ති වාරය ආදී සප්ත වාරයන් ද වශයෙන් තවත් අට වාරයක් සංගීතිකාරකයන් විසින් වදාරන ලදී. ඒවා ද ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය. මෙලෙස මෙම වාර අටත්, පෙර සඳහන් කළ අටත් යනුවෙන් මහා විභංගයෙහි වාර දහසයක් (16) දක්වන ලදී. ඉන් පසුව එම ක්‍රමයෙන්ම භික්ෂුණී විභංගයෙහි ද වාර දහසක් සඳහන් වේ. මෙසේ මෙම උභතෝ විභංගයෙහිම වාර තිස්දෙක (32) පාලි ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. මෙහි පෙර විනිශ්චය නොකරන ලද අලුත් කිසිවක් නොමැත.

මහාවිභඞ්ගෙ ච භික්ඛුනිවිභඞ්ගෙ ච

මහා විභංගයෙහි සහ භික්ෂුණී විභංගයෙහි ද,

සොළසමහාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දහසයක් වූ මහා වාරයන්ගේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

සමුට්ඨානසීසවණ්ණනා

සමුට්ඨාන ශීර්ෂ වර්ණනාව

257. තදනන්තරාය [Pg.141] පන සමුට්ඨානකථාය අනත්තා ඉති නිච්ඡයාති අනත්තා ඉති නිච්ඡිතා. සභාගධම්මානන්ති අනිච්චාකාරාදීහි සභාගානං සඞ්ඛතධම්මානං. නාමමත්තං න නායතීති නාමමත්තම්පි න පඤ්ඤායති. දුක්ඛහානින්ති දුක්ඛඝාතනං. ඛන්ධකා යා ච මාතිකාති ඛන්ධකා යා ච මාතිකාති අත්ථො. අයමෙව වා පාඨො. සමුට්ඨානං නියතො කතන්ති සමුට්ඨානං නියතොකතං නියතකතං; නියතසමුට්ඨානන්ති අත්ථො. එතෙන භූතාරොචනචොරිවුට්ඨාපනඅනනුඤ්ඤාතසික්ඛාපදත්තයස්ස සඞ්ගහො පච්චෙතබ්බො. එතානෙව හි තීණි සික්ඛාපදානි නියතසමුට්ඨානානි, අඤ්ඤෙහි සද්ධිං අසම්භින්නසමුට්ඨානානි.

257. ඉන් අනතුරුව එන සමුට්ඨාන කථාවෙහි “අනත්තා ඉති නිච්ඡයා” යනු අනාත්ම වශයෙන් තීරණය කරන ලද බවයි. “සභාගධම්මානං” යනු අනිත්‍ය ලක්ෂණ ආදියෙන් සමාන වූ සංඛත ධර්මයන්ගේ යන්නයි. “නාමමත්තං න නායති” යනු නාම මාත්‍රයක් පවා ප්‍රකට නොවන බවයි. “දුක්ඛහානිං” යනු දුක් නැති කිරීමයි. “ඛන්ධකා යා ච මාතිකා” යනු ඛන්ධකයන් ද යම් මාතිකාවක් වේ ද එය ද යන අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් මෙයම පාලි පාඨයයි. “සමුට්ඨානං නියතෝ කතං” යනු නියත කරන ලද හෙවත් ස්ථාවර කරන ලද සමුට්ඨානයයි; නියත සමුට්ඨානය යනු අර්ථයයි. මෙයින් භූතාරෝචන, චෝරිවුට්ඨාපන සහ අනනුඤ්ඤාත යන ශික්ෂාපද තුනෙහි එකතුව දත යුතුය. මන්ද යත් මෙම ශික්ෂාපද තුනම නියත සමුට්ඨාන සහිත වන බැවිනි, එනම් අනෙකුත් ශික්ෂාපද සමඟ මිශ්‍ර නොවූ සමුට්ඨාන මේවාට ඇත.

සම්භෙදං නිදානඤ්චඤ්ඤන්ති අඤ්ඤම්පි සම්භෙදඤ්ච නිදානඤ්ච. තත්ථ සම්භෙදවචනෙන සමුට්ඨානසම්භෙදස්ස ගහණං පච්චෙතබ්බං, තානි හි තීණි සික්ඛාපදානි ඨපෙත්වා සෙසානි සම්භින්නසමුට්ඨානානි. නිදානවචනෙන සික්ඛාපදානං පඤ්ඤත්තිදෙසසඞ්ඛාතං නිදානං පච්චෙතබ්බං. සුත්තෙ දිස්සන්ති උපරීති සික්ඛාපදානං සමුට්ඨානනියමො සම්භෙදො නිදානන්ති ඉමානි තීණි සුත්තම්හි එව දිස්සන්ති; පඤ්ඤායන්තීති අත්ථො. තත්ථ ‘‘එකෙන සමුට්ඨානෙන සමුට්ඨාති, කායතො ච චිත්තතො චා’’තිආදිම්හි තාව පුරිමනයෙ සමුට්ඨානනියමො ච සම්භෙදො ච දිස්සන්ති. ඉතරං පන නිදානං නාම –

“සම්භේදං නිදානඤ්ඤං” යනු නියත සමුට්ඨානවලට අමතරව වූ මිශ්‍ර වූ සමුට්ඨාන ද නිදානයන් ද වේ. එහි “සම්භේද” යන වචනයෙන් සමුට්ඨාන මිශ්‍ර වීම දත යුතුය; එනම් එම ශික්ෂාපද තුන හැර ඉතිරි ශික්ෂාපද මිශ්‍ර වූ සමුට්ඨාන සහිත වේ. “නිදාන” යන වචනයෙන් ශික්ෂාපද පනවන ලද ස්ථානයන් දත යුතුය. “සුත්තේ දිස්සන්ති උපරි” යනු ශික්ෂාපදයන්ගේ සමුට්ඨාන නියමය, සම්භේදය සහ නිදානය යන මෙම කරුණු තුන පරිවාර පාලියෙහිම දක්නට ලැබෙන බවයි; ප්‍රකට වේ යනු අර්ථයයි. එහි “එක් සමුට්ඨානයකින් හටගනී, කය සහ සිත නිසා” යනාදී වශයෙන් වූ පෙර ක්‍රමයෙහි සමුට්ඨාන නියමය ද සම්භේදය ද දක්නට ලැබේ. එහෙත් අනෙක් කරුණ වන නිදානය නම්:

‘‘වෙසාලියා රාජගහෙ, සාවත්ථියා ච ආළවී;

කොසම්බියා ච සක්කෙසු, භග්ගෙසු චෙව පඤ්ඤත්තා’’ති.

“විසාලාවෙහි ද, රජගහනුවරෙහි ද, සැවැත්නුවරෙහි ද, ආළවි නුවරෙහි ද, කොසඹෑ නුවරෙහි ද, ශාක්‍ය ජනපදයෙහි ද, භග්ග ජනපදයෙහි ද ශික්ෂාපද පනවන ලදී.”

එවං උපරි දිස්සති, පරතො ආගතෙ සුත්තෙ දිස්සතීති වෙදිතබ්බං.

මෙසේ පසුව එන පරිවාර පාළියෙහි මෙය දක්නට ලැබෙන බව දත යුතුය.

‘‘විභඞ්ගෙ ද්වීසූ’’ති ගාථාය අයමත්ථො – යං සික්ඛාපදං ද්වීසු විභඞ්ගෙසු පඤ්ඤත්තං උපොසථදිවසෙ භික්ඛූ ච භික්ඛුනියො ච උද්දිසන්ති, තස්ස යථාඤායං සමුට්ඨානං පවක්ඛාමි, තං මෙ සුණාථාති.

“විභංගෙ ද්වීසූ” යන ගාථාවෙහි අර්ථය මෙයයි - යම් ශික්ෂාපදයක් විභංග දෙකෙහිම පනවන ලද්දේ ද, උපෝසථ දිනයන්හි භික්ෂූන් සහ භික්ෂුණීන් වහන්සේලා යම් ශික්ෂාපද උදෙසන්නාහු ද, ඒ ශික්ෂාපදයන්ගේ සමුට්ඨානය සුදුසු පරිදි පවසන්නෙමි, එය මාගෙන් අසා දැනගන්න.

සඤ්චරිත්තානුභාසනඤ්චාති සඤ්චරිත්තඤ්ච සමනුභාසනඤ්ච. අතිරෙකඤ්ච චීවරන්ති අතිරෙකචීවරං; කථිනන්ති අත්ථො. ලොමානි පදසොධම්මොති එළකලොමානි [Pg.142] ච පදසොධම්මො ච. භූතං සංවිධානෙන චාති භූතාරොචනඤ්ච සංවිදහිත්වා අද්ධානප්පටිපජ්ජනඤ්ච. ථෙය්‍යදෙසනා චොරිං චාති ථෙය්‍යසත්ථො ච ඡත්තපාණිස්ස අගිලානස්ස ධම්මදෙසනා ච චොරිවුට්ඨාපනඤ්ච. අනනුඤ්ඤාතාය තෙරසාති මාතාපිතුසාමිකෙහි අනනුඤ්ඤාතාය සද්ධිං ඉමානි තෙරස සමුට්ඨානානි හොන්ති. සදිසා ඉධ දිස්සරෙති ඉධ උභතොවිභඞ්ගෙ එතෙසු තෙරසසු සමුට්ඨානසීසෙසු එකෙකස්මිං අඤ්ඤානිපි සදිසානි සමුට්ඨානානි දිස්සන්ති.

“සඤ්චරිත්තානුභාසනඤ්ච” යනු සඤ්චරිත්ත සමුට්ඨානය ද සමනුභාසන සමුට්ඨානය ද වේ. “අතිරේකඤ්ච චීවරං” යනු අතිරේක චීවර සමුට්ඨානයයි; කඨින සමුට්ඨානය යනු අර්ථයයි. “ලෝමානි පදසෝධම්මෝ” යනු එළකලෝම (එළු ලොම්) සමුට්ඨානය සහ පදසෝධම්ම සමුට්ඨානයයි. “භූතං සංවිධානේන ච” යනු භූතාරෝචන සමුට්ඨානය සහ සංවිධානය කොට දීර්ඝ ගමන් යාමේ (අද්ධ්වාන) සමුට්ඨානයයි. “ථෙය්‍යදේසනා චෝරිං ච” යනු තෙය්‍යසත්ථ සමුට්ඨානය ද, කුඩයක් අතින් ගත් ගිලන් නොවන අයෙකුට ධර්ම දේශනා කිරීමේ සමුට්ඨානය ද, චෝරීවුට්ඨාපන සමුට්ඨානය ද වේ. “අනනුඤ්ඤාතාය තේරසා” යනු මව්පියන් හෝ ස්වාමිපුරුෂයා විසින් අනුදැන වදාරනු නොලැබූ භික්ෂුණියක හා සම්බන්ධව පවත්නා වූ මේවා දහතුනක් (13) වූ සමුට්ඨානයන් වේ. “සදිසා ඉධ දිස්සාරේ” යනු මෙම උභතෝ විභංගයෙහි වූ මෙම සමුට්ඨාන ශීර්ෂ දහතුන අතුරින් එක් එක් සමුට්ඨානයෙහි ඊට සමාන වූ වෙනත් සමුට්ඨාන ද දක්නට ලැබෙන බවයි.

පඨමපාරාජිකසමුට්ඨානවණ්ණනා

පළමු පාරාජිකා සමුට්ඨාන වර්ණනාව

258. ඉදානි තානි දස්සෙතුං ‘‘මෙථුනං සුක්කසංසග්ගො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ මෙථුනන්ති ඉදං තාව පඨමපාරාජිකං නාම එකං සමුට්ඨානසීසං, සෙසානි තෙන සදිසානි. තත්ථ සුක්කසංසග්ගොති සුක්කවිස්සට්ඨි චෙව කායසංසග්ගො ච. අනියතා පඨමිකාති පඨමං අනියතසික්ඛාපදං. පුබ්බූපපරිපාචිතාති ‘‘ජානං පුබ්බූපගතං භික්ඛු’’න්ති සික්ඛාපදඤ්ච භික්ඛුනිපරිපාචිතපිණ්ඩපාතසික්ඛාපදඤ්ච. රහො භික්ඛුනියා සහාති භික්ඛුනියා සද්ධිං රහො නිසජ්ජසික්ඛාපදඤ්ච.

258. දැන් එම (සමාන වූ) සමුට්ඨානයන් දැක්වීම පිණිස ‘‘මෙථුනං සුක්කසංසග්ගො’’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘මෙථුනං’ යනු පළමුවන පාරාජිකාව නම් වූ එක් සමුට්ඨාන ශීර්ෂයකි. සෙසු ශික්ෂාපද එයට (සමුට්ඨානයෙන්) සමාන වේ. එහි ‘සුක්කසංසග්ගො’ යනු සුක්කවිස්සට්ඨි ශික්ෂාපදය සහ කායසංසග්ග ශික්ෂාපදයයි. ‘අනියතා පාඨමිකා’ යනු පළමු අනියත ශික්ෂාපදයයි. ‘පුබ්බූපපරිපාචිතා’ යනු ‘‘ජානං පුබ්බූපගතං භික්ඛුං’’ යන ශික්ෂාපදය සහ භික්ෂුණියක විසින් පිළියෙල කරවන ලද පිණ්ඩපාත ශික්ෂාපදයයි. ‘රහො භික්ඛුනියා සහා’ යනු භික්ෂුණියක සමඟ රහසිගතව හුදෙකලාව ඉඳීමේ ශික්ෂාපදයයි.

සභොජනෙ රහො ද්වෙ චාති සභොජනෙ කුලෙ අනුපඛජ්ජනිසජ්ජසික්ඛාපදඤ්ච ද්වෙ රහොනිසජ්ජසික්ඛාපදානි ච. අඞ්ගුලි උදකෙ හසන්ති අඞ්ගුලිපතොදකඤ්ච උදකෙ හසධම්මසික්ඛාපදඤ්ච. පහාරෙ උග්ගිරෙ චෙවාති පහාරදානසික්ඛාපදඤ්ච තලසත්තිකඋග්ගිරණසික්ඛාපදඤ්ච. තෙපඤ්ඤාසා ච සෙඛියාති පරිමණ්ඩලනිවාසනාදීනි ඛුද්දකවණ්ණනාවසානෙ වුත්තානි තෙපඤ්ඤාස සෙඛියසික්ඛාපදානි ච.

‘සභොජනෙ රහො ද්වෙ ච’ යනු සභෝජන කුලයක (අනුපඛජ්ජ) ඉඳීමේ ශික්ෂාපදය සහ රහසිගතව ඉඳීමේ ශික්ෂාපද දෙකයි. ‘අංගුලි උදකෙ හසන්ති’ යනු ඇඟිල්ලෙන් ඇනීමේ (කැතකැවීමේ) ශික්ෂාපදය සහ දියෙහි කෙළීමේ (හසධම්ම) ශික්ෂාපදයයි. ‘පහාරෙ උග්ගිරෙ චෙවා’ යනු පහර දීමේ ශික්ෂාපදය සහ (තලසත්තික) එසවීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘තෙපඤ්ඤාසා ච සෙඛියා’ යනු පරිමණ්ඩල නිවාසනාදියයි, එනම් ඛුද්දකවණ්ණනාව අවසානයේ වදාරන ලද පනස් තුනක් වූ සේඛියා ශික්ෂාපදයන්ය.

අධක්ඛගාමාවස්සුතාති භික්ඛුනීනං අධක්ඛකසික්ඛාපදඤ්ච ගාමන්තරගමනං අවස්සුතා අවස්සුතස්ස හත්ථතො ඛාදනීයභොජනීයග්ගහණසික්ඛාපදඤ්ච. තලමට්ඨඤ්ච සුද්ධිකාති තලඝාතකං ජතුමට්ඨං උදකසුද්ධිකාදියනඤ්ච. වස්සංවුට්ඨා ච ඔවාදන්ති වස්සංවුට්ඨා ඡප්පඤ්චයොජනානි සික්ඛාපදඤ්ච ඔවාදාය අගමනසික්ඛාපදඤ්ච. නානුබන්ධෙ පවත්තිනින්ති යා පන භික්ඛුනී වුට්ඨාපිතං පවත්තිනිං ද්වෙ වස්සානි නානුබන්ධෙය්‍යාති වුත්තසික්ඛාපදං.

‘අධක්ඛගාමාවස්සුතා’ යනු භික්ෂුණීන්ගේ අධක්ඛක ශික්ෂාපදය, ගාමන්තරගමන ශික්ෂාපදය සහ අවස්සුත (රාගයෙන් තෙත් වූ) භික්ෂුණියක අවස්සුත පුරුෂයෙකු අතින් ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය දෑ පිළිගැනීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘තලමට්ඨඤ්ච සුද්ධිකා’ යනු තලඝාතක ශික්ෂාපදය, ජතුමට්ඨක ශික්ෂාපදය සහ උදකසුද්ධිකාධියන ශික්ෂාපදයයි. ‘වස්සංවුට්ඨා ච ඕවාදන්ති’ යනු වස් වැස නිමවා (යොදුන් පහ හයක) ගමන් කිරීමේ ශික්ෂාපදය සහ අවවාදයට නොපැමිණීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘නානුබන්ධෙ පවත්තිනිං’ යනු යම් භික්ෂුණියක තමා මහණ කළ පවත්තිනිය (ආචාර්යවරිය) වසර දෙකක් යනතුරු අනුගමනය නොකිරීම ගැන වදාරන ලද ශික්ෂාපදයයි.

ඉමෙ [Pg.143] සික්ඛාති ඉමා සික්ඛායො; ලිඞ්ගවිපරියායො කතො. කායමානසිකා කතාති කායචිත්තසමුට්ඨානා කතා.

‘ඉමෙ සික්ඛා’ යනු මේ ශික්ෂාපදයන්ය; මෙහි ලිංග විපර්යාසයක් (ව්‍යාකරණමය වෙනසක්) කරන ලදී. ‘කායමානසිකා කතා’ යනු කය සහ සිත මුල් කරගෙන හටගන්නා ලද්දාහු (කයසිත නිසා වූවාහු) යන්නයි.

දුතියපාරාජිකසමුට්ඨානවණ්ණනා

දෙවන පාරාජිකා සමුට්ඨාන වර්ණනාවයි.

259. අදින්නන්ති ඉදං තාව අදින්නාදානන්ති වා දුතියපාරාජිකන්ති වා එකං සමුට්ඨානසීසං, සෙසානි තෙන සදිසානි. තත්ථ විග්ගහුත්තරීති මනුස්සවිග්ගහඋත්තරිමනුස්සධම්මසික්ඛාපදානි. දුට්ඨුල්ලා අත්තකාමිනන්ති දුට්ඨුල්ලවාචාඅත්තකාමපාරිචරියසික්ඛාපදානි. අමූලා අඤ්ඤභාගියාති ද්වෙ දුට්ඨදොසසික්ඛාපදානි. අනියතා දුතියිකාති දුතියං අනියතසික්ඛාපදං.

259. ‘අදින්නං’ යනු අදින්නාදානය හෝ දෙවන පාරාජිකාව නම් වූ එක් සමුට්ඨාන ශීර්ෂයකි. සෙසු ශික්ෂාපද එයට සමාන වේ. එහි ‘විග්ගහුත්තරී’ යනු මනුස්සවිග්ගහ ශික්ෂාපදය සහ උත්තරිමනුස්සධම්ම ශික්ෂාපදයයි. ‘දුට්ඨුල්ලා අත්තකාමිනං’ යනු දුට්ඨුල්ලවාචා ශික්ෂාපදය සහ අත්තකාමපාරිචරිය ශික්ෂාපදයයි. ‘අමූලා අඤ්ඤභාගියා’ යනු (දොස් පැවරීමේ) අමූලක ශික්ෂාපද දෙකයි. ‘අනියතා දුතියිකා’ යනු දෙවන අනියත ශික්ෂාපදයයි.

අච්ඡින්දෙ පරිණාමනෙති සාමං චීවරං දත්වා අච්ඡින්දනඤ්ච සඞ්ඝිකලාභස්ස අත්තනො පරිණාමනඤ්ච. මුසා ඔමසපෙසුණාති මුසාවාදො ච ඔමසවාදො ච භික්ඛුපෙසුඤ්ඤඤ්ච. දුට්ඨුල්ලා පථවීඛණෙති දුට්ඨුල්ලාපත්තිආරොචනඤ්ච පථවීඛණඤ්ච. භූතං අඤ්ඤාය උජ්ඣාපෙති භූතගාමඅඤ්ඤවාදකඋජ්ඣාපනකසික්ඛාපදානි.

‘අච්ඡින්දෙ පරිණාමනෙ’ යනු තමා විසින්ම සිවුරු දී නැවත උදුරා ගැනීම සහ සංඝික ලාභ තමාට හරවා ගැනීමයි. ‘මුසා ඔමසපෙසුණා’ යනු මුසාවාදය, ඔමසවාදය (නින්දා කිරීම) සහ භික්ෂූන්ට කේලාම් කීමයි. ‘දුට්ඨුල්ලා පථවීඛණෙ’ යනු දුට්ඨුල්ලාපත්ති දැනුම් දීම සහ පොළොව කැණීමයි. ‘භූතං අඤ්ඤාය උජ්ඣාපෙති’ යනු භූතගාම ශික්ෂාපදය සහ අඤ්ඤවාදක උජ්ඣාපනක ශික්ෂාපදයන්ය.

නික්කඩ්ඪනං සිඤ්චනඤ්චාති විහාරතො නික්කඩ්ඪනඤ්ච උදකෙන තිණාදිසිඤ්චනඤ්ච. ආමිසහෙතු භුත්තාවීති ‘‘ආමිසහෙතු භික්ඛුනියො ඔවදන්තී’’ති සික්ඛාපදඤ්ච, භුත්තාවිං අනතිරිත්තෙන ඛාදනීයාදිනා පවාරණාසික්ඛාපදඤ්ච. එහි අනාදරි භිංසාති ‘‘එහාවුසො ගාමං වා’’ති සික්ඛාපදඤ්ච, අනාදරියඤ්ච භික්ඛුභිංසාපනකඤ්ච. අපනිධෙ ච ජීවිතන්ති පත්තාදීනං අපනිධානසික්ඛාපදඤ්ච, සඤ්චිච්ච පාණං ජීවිතාවොරොපනඤ්ච.

‘නික්කඩ්ඪනං සිඤ්චනඤ්චා’ යනු විහාරයෙන් නෙරපා හැරීම සහ ජලයෙන් තණ කොළ ආදිය මත ඉසීමයි. ‘ආමිසහෙතු භුත්තාවී’ යනු ‘‘ආමිසය උදෙසා භික්ෂුණීන්ට අවවාද කරයි’’ යන ශික්ෂාපදය සහ වළඳා අවසන් වූ අයෙකුට අතිරික්ත නොවූ ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය දෑවලින් පැවරීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘එහි අනාදරී භිංසා’ යනු ‘‘ඇවැත්නි, ගමට එන්න’’ යනාදී ශික්ෂාපදය, අනාදර ශික්ෂාපදය සහ භික්ෂූන් බිය ගැන්වීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘අපනිධෙ ච ජීවිතං’ යනු පාත්‍රා ආදිය සැඟවීමේ ශික්ෂාපදය සහ සිතාමතා ප්‍රාණයක් විනාශ කිරීමයි.

ජානං සප්පාණකං කම්මන්ති ජානං සප්පාණකඋදකසික්ඛාපදඤ්ච පුනකම්මාය උක්කොටනඤ්ච. ඌනසංවාසනාසනාති ඌනවීසතිවස්සසික්ඛාපදඤ්ච උක්ඛිත්තකෙන සද්ධිං සංවාසසික්ඛාපදඤ්ච නාසිතකසාමණෙරසම්භොගසික්ඛාපදඤ්ච. සහධම්මිකං විලෙඛාති සහධම්මිකං වුච්චමානසික්ඛාපදඤ්ච, විලෙඛාය සංවත්තන්තීති ආගතසික්ඛාපදඤ්ච. මොහො අමූලකෙන චාති මොහනකෙ පාචිත්තියසික්ඛාපදඤ්ච, අමූලකෙන සඞ්ඝාදිසෙසෙන අනුද්ධංසනසික්ඛාපදඤ්ච.

‘ජානං සප්පාණකං කම්මං’ යනු දැන දැන සප්‍රාණික ජලය (සහිත කටයුතු) පරිහරණය කිරීමේ ශික්ෂාපදය සහ නිම වූ කටයුත්තක් නැවත ඇවිස්සීමේ (උක්කෝටනය) ශික්ෂාපදයයි. ‘ඌනසංවාසනාසනා’ යනු විසි වයසට අඩු අය උපසම්පදා කිරීමේ ශික්ෂාපදය, නෙරපන ලද (උක්ඛිත්තක) අයෙකු සමඟ එකට වාසය කිරීමේ ශික්ෂාපදය සහ නෙරපන ලද සාමණේරයෙකු සමඟ පරිභෝජනය කිරීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘සහධම්මිකං විලෙඛා’ යනු සහධම්මික ශික්ෂාපදය සහ විලෙඛා (මනසේ සැක ඇති කිරීම) පිළිබඳ වදාරන ලද ශික්ෂාපදයයි. ‘මොහො අමූලකෙන චා’ යනු මුළා කිරීමේ (මෝහනක) පාචිත්තිය ශික්ෂාපදය සහ අමූලක සංඝාදිසේසයෙන් චෝදනා කිරීමේ ශික්ෂාපදයයි.

කුක්කුච්චං ධම්මිකං චීවරං දත්වාති කුක්කුච්චඋපදහනඤ්ච, ධම්මිකානං කම්මානං ඡන්දං දත්වා ඛීයනඤ්ච, චීවරං දත්වා ඛීයනඤ්ච. පරිණාමෙය්‍ය පුග්ගලෙති සඞ්ඝිකං ලාභං [Pg.144] පුග්ගලස්ස පරිණාමනසික්ඛාපදං. කිං තෙ අකාලං අච්ඡින්දෙති ‘‘කිං තෙ අය්‍යෙ එසො පුරිසපුග්ගලො කරිස්සතී’’ති ආගතසික්ඛාපදඤ්ච, ‘‘අකාලචීවරං කාලචීවර’’න්ති අධිට්ඨහිත්වා භාජනසික්ඛාපදඤ්ච, භික්ඛුනියා සද්ධිං චීවරං පරිවත්තෙත්වා අච්ඡින්දනසික්ඛාපදඤ්ච. දුග්ගහී නිරයෙන චාති දුග්ගහිතෙන දුප්පධාරිතෙන පරං උජ්ඣාපනසික්ඛාපදඤ්ච, නිරයෙන වා බ්‍රහ්මචරියෙන වා අභිසපනසික්ඛාපදඤ්ච.

‘කුක්කුච්චං ධම්මිකං චීවරං දත්වා’ යනු සැක ඇති කිරීමේ (කුක්කුච්ච උපදහන) ශික්ෂාපදය, ධර්මානුකූල කටයුතුවලට කැමැත්ත දී පසුව දොස් කීමේ ශික්ෂාපදය සහ සිවුරු දී පසුව දොස් කීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘පරිණාමෙය්‍ය පුග්ගලෙ’ යනු සංඝික ලාභ පුද්ගලයෙකුට හරවා දීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘කිං තෙ අකාලං අච්ඡින්දෙ’ යනු ‘‘ආර්යාවනි, මේ පුරුෂ පුද්ගලයා ඔබට කුමක් කරයිද?’’ යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපදය, අකාල සිවුර කාල සිවුරක් ලෙස අධිෂ්ඨාන කර බෙදා දීමේ ශික්ෂාපදය සහ භික්ෂුණියක සමඟ සිවුරු හුවමාරු කර පසුව උදුරා ගැනීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘දුග්ගහී නිරයෙන චා’ යනු වැරදි ලෙස වටහාගෙන අන් අයට දොස් පැවරීමේ ශික්ෂාපදය සහ නිරයෙන් හෝ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් ශාප කිරීමේ ශික්ෂාපදයයි.

ගණං විභඞ්ග දුබ්බලන්ති ‘‘ගණස්ස චීවරලාභං අන්තරායං කරෙය්‍යා’’ති ච ‘‘ධම්මිකං චීවරවිභඞ්ගං පටිබාහෙය්‍යා’’ති ච ‘‘දුබ්බලචීවරපච්චාසාය චීවරකාලසමයං අතික්කාමෙය්‍යා’’ති ච වුත්තසික්ඛාපදානි. කථිනා ඵාසු පස්සයන්ති ‘‘ධම්මිකං කථිනුද්ධාරං පටිබාහෙය්‍ය, භික්ඛුනියා සඤ්චිච්ච අඵාසුං කරෙය්‍ය, භික්ඛුනියා උපස්සයං දත්වා කුපිතා අනත්තමනා නික්කඩ්ඪෙය්‍ය වා’’ති වුත්තසික්ඛාපදානි. අක්කොසචණ්ඩී මච්ඡරීති ‘‘භික්ඛුං අක්කොසෙය්‍ය වා පරිභාසෙය්‍ය වා, චණ්ඩිකතා ගණං පරිභාසෙය්‍ය, කුලෙ මච්ඡරිනී අස්සා’’ති වුත්තසික්ඛාපදානි. ගබ්භිනිඤ්ච පායන්තියාති ‘‘ගබ්භිනිං වුට්ඨාපෙය්‍ය, පායන්තිං වුට්ඨාපෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදානි.

‘ගණං විභංග දුබ්බලං’ යනු ‘‘ගණයකගේ සිවුරු ලාභයට බාධා කිරීම’’, ‘‘ධර්මානුකූල සිවුරු බෙදා දීමට බාධා කිරීම’’ සහ ‘‘සිවුරු බලාපොරොත්තුවෙන් සිවුරු කාලය ඉක්මවීම’’ යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපදයන්ය. ‘කඨිනා ඵාසු පස්සයන්ති’ යනු ‘‘ධර්මානුකූල කඨින උද්ධාරයට බාධා කිරීම, සිතාමතා භික්ෂුණියකට අපහසුතාවක් ඇති කිරීම, භික්ෂුණියකට ලැගුම්ගෙයක් දී පසුව කෝප වී නෙරපා හැරීම’’ යනාදී ශික්ෂාපදයන්ය. ‘අක්කොසචණ්ඩී මච්ඡරී’ යනු ‘‘භික්ෂුවකට ආක්‍රෝශ හෝ පරිභව කිරීම, චණ්ඩිකෘතව (කෝපයෙන්) ගණයට පරිභව කිරීම, කුලයන් කෙරෙහි මසුරු වීම’’ යනාදී ශික්ෂාපදයන්ය. ‘ගබ්භිනිඤ්ච පායන්තියා’ යනු ‘‘ගර්භණී ස්ත්‍රියක මහණ කිරීම, කිරි දෙන මවක මහණ කිරීම’’ යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපදයන්ය.

ද්වෙවස්සං සික්ඛා සඞ්ඝෙනාති ‘‘ද්වෙ වස්සානි ඡසු ධම්මෙසු අසික්ඛිතසික්ඛං සික්ඛමානං වුට්ඨාපෙය්‍ය, සික්ඛිතසික්ඛං සික්ඛමානං සඞ්ඝෙන අසම්මතං වුට්ඨාපෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදානි. තයො චෙව ගිහීගතාති ඌනද්වාදසවස්සං ගිහිගතං, පරිපුණ්ණද්වාදසවස්සං ගිහිගතං ‘‘ද්වෙ වස්සානි ඡසු ධම්මෙසු අසික්ඛිතසික්ඛං ද්වෙ වස්සානි සික්ඛිතසික්ඛං සඞ්ඝෙන අසම්මත’’න්ති වුත්තසික්ඛාපදානි. කුමාරිභූතා තිස්සොති ‘‘ඌනවීසතිවස්සං කුමාරිභූත’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තා තිස්සො. ඌනද්වාදසසම්මතාති ‘‘ඌනද්වාදසවස්සා වුට්ඨාපෙය්‍ය, පරිපුණ්ණද්වාදසවස්සා සඞ්ඝෙන අසම්මතා වුට්ඨාපෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදද්වයං.

‘‘dve vassaṃ sikkhā saṅghena’’ යනු - අවුරුදු දෙකක් ධර්ම හයෙහි හික්මීමක් නොලැබූ (අශික්ෂිත) ශික්ෂමානාවක උපසම්පදා කරන්නේ නම් යන ශික්ෂාපදය සහ ධර්ම හයෙහි හික්මීම ලැබුවද සංඝයාගෙන් සම්මතය නොලැබූ ශික්ෂමානාවක උපසම්පදා කරන්නේ නම් යනුවෙන් වදාල ශික්ෂාපදයන්ය. ‘‘tayo ceva gihīgatā’’ යනු - දොළොස් අවුරුදුවලට අඩු ගිහිගිය (විවාහක) තැනැත්තියක පිළිබඳ ශික්ෂාපදය, දොළොස් අවුරුදු පිරුණු නමුත් ධර්ම හයෙහි හික්මීම නොලැබූ ගිහිගිය තැනැත්තියක පිළිබඳ ශික්ෂාපදය සහ අවුරුදු දෙකක් හික්මීම ලැබුවද සංඝයාගෙන් සම්මතය නොලැබූ ගිහිගිය තැනැත්තියක පිළිබඳව වදාල ශික්ෂාපදයන්ය. ‘‘kumāribhūtā tisso’’ යනු - ‘‘දහනව අවුරුදුවලට අඩු කුමාරිකාවක (අවිවාහක තැනැත්තියක)’’ යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාල ශික්ෂාපද තුනයි. ‘‘ūnadvādasasammatā’’ යනු - ‘‘දොළොස් අවුරුදු පිරුනේ නැති තැනැත්තියක උපසම්පදා කරන්නේ නම්’’ සහ ‘‘දොළොස් අවුරුදු පිරුණද සංඝයාගෙන් සම්මතය නොලැබූ තැනැත්තියක උපසම්පදා කරන්නේ නම්’’ යනුවෙන් වදාල ශික්ෂාපද යුගලයයි.

අලං තාව සොකාවාසන්ති ‘‘අලං තාව තෙ අය්‍යෙ වුට්ඨාපිතෙනා’’ති ච, ‘‘චණ්ඩිං සොකාවාසං සික්ඛමානං වුට්ඨාපෙය්‍යා’’ති ච වුත්තසික්ඛාපදද්වයං. ඡන්දා අනුවස්සා ච ද්වෙති ‘‘පාරිවාසිකඡන්දදානෙන සික්ඛමානං වුට්ඨාපෙය්‍ය, අනුවස්සං වුට්ඨාපෙය්‍ය, එකං වස්සං ද්වෙ වුට්ඨාපෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදත්තයං. සමුට්ඨානා තිකා කතාති තිකසමුට්ඨානා කතා.

‘‘alaṃ tāva sokāvāsaṃ’’ යනු - ‘‘ආර්යාවනි, ඔබ විසින් උපසම්පදා කිරීමෙන් ඇති ඵලක් නැත’’ යන්න සහ ‘‘සැඩපරුෂ වූ ශෝකයෙන් වාසය කරන ශික්ෂමානාවක උපසම්පදා කරන්නේ නම්’’ යනුවෙන් වදාල ශික්ෂාපද යුගලයයි. ‘‘chandā anuvassā ca dve’’ යනු - ‘‘පරිවාසයෙහි සිටින, ඡන්දය දිය යුතු ශික්ෂමානාවක උපසම්පදා කරන්නේ නම්’’, ‘‘සෑම වසරකම උපසම්පදා කරන්නේ නම්’’ සහ ‘‘එක් වසරකදී දෙදෙනෙකු උපසම්පදා කරන්නේ නම්’’ යනුවෙන් වදාල ශික්ෂාපද තුනයි. ‘‘samuṭṭhānā tikā katā’’ යනු - මේවා (කාය, වාග්, චිත්ත යන) තික සමුට්ඨානයන්ගෙන් යුක්තව කරන ලද්දේය යන්නයි.

සඤ්චරිත්තසමුට්ඨානවණ්ණනා

සංචරිත්ත සමුට්ඨාන වර්ණනාව (260)

260. සඤ්චරී [Pg.145] කුටි විහාරොති සඤ්චරිත්තං සඤ්ඤාචිකාය කුටිකරණං මහල්ලකවිහාරකරණඤ්ච. ධොවනඤ්ච පටිග්ගහොති අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා පුරාණචීවරධොවාපනඤ්ච චීවරපටිග්ගහණඤ්ච. විඤ්ඤත්තුත්තරි අභිහට්ඨුන්ති අඤ්ඤාතකං ගහපතිං චීවරවිඤ්ඤාපනං තතුත්තරිසාදියනසික්ඛාපදඤ්ච. උභින්නං දූතකෙන චාති ‘‘චීවරචෙතාපන්නං උපක්ඛටං හොතී’’ති ආගතසික්ඛාපදද්වයඤ්ච දූතෙන චීවරචෙතාපන්නපහිතසික්ඛාපදඤ්ච.

260. ‘‘sañcarī kuṭi vihāro’’ යනු - සංචරිත්ත ශික්ෂාපදය, තමා උදෙසා කුටියක් කරවීම (සඤ්ඤාචිකා) සහ මහල් විහාරයක් කරවීම යන ශික්ෂාපදයි. ‘‘dhovanañca paṭiggaho’’ යනු - නෑ නොවන මෙහෙණියක ලවා පැරණි සිවුරු සෝදවා ගැනීම සහ සිවුරු පිළිගැනීම යන ශික්ෂාපදයි. ‘‘viññattuttari abhihaṭṭhuṃ’’ යනු - නෑ නොවන ගෘහපතියෙකුගෙන් සිවුරු ඉල්ලීම සහ ඒ සඳහා නියමිත ප්‍රමාණයට වඩා වැඩියෙන් පිළිගැනීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. ‘‘ubhinnaṃ dūtakena ca’’ යනු - දෙදෙනෙකු විසින් පිළියෙළ කරන ලද සිවුරු මිල පිළිබඳ ශික්ෂාපද යුගලය සහ දූතයෙකු අත සිවුරු මිල එවීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි.

කොසියා සුද්ධද්වෙභාගා, ඡබ්බස්සානි නිසීදනන්ති ‘‘කොසියමිස්සකං සන්ථත’’න්තිආදීනි පඤ්ච සික්ඛාපදානි. රිඤ්චන්ති රූපිකා චෙවාති විභඞ්ගෙ ‘‘රිඤ්චන්ති උද්දෙස’’න්ති ආගතං එළකලොමධොවාපනං රූපියප්පටිග්ගහණසික්ඛාපදඤ්ච. උභො නානප්පකාරකාති රූපියසංවොහාරකයවික්කයසික්ඛාපදද්වයං.

‘‘kosiyā suddhadvebhāgā, chabbassāni nisīdananti’’ යනු - කොසෙය්‍ය මිශ්‍ර ඇතිරිලි යනාදී වශයෙන් වදාල ශික්ෂාපද පහයි. ‘‘riñcanti rūpikā ceva’’ යනු - විභංගයෙහි ‘‘riñcanti uddesaṃ’’ යනුවෙන් පැමිණි එළු ලොම් සෝදවා ගැනීමේ ශික්ෂාපදය සහ රන් රිදී පිළිගැනීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘‘ubho nānappakārakā’’ යනු - නානප්පකාරක වූ රන් රිදී පරිහරණය හා සම්බන්ධ ක්‍රය වික්‍රය ශික්ෂාපද යුගලයයි.

ඌනබන්ධනවස්සිකාති ඌනපඤ්චබන්ධනපත්තසික්ඛාපදඤ්ච වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදඤ්ච. සුත්තං විකප්පනෙන චාති සුත්තං විඤ්ඤාපෙත්වා චීවරවායාපනඤ්ච තන්තවායෙ උපසඞ්කමිත්වා චීවරෙ විකප්පාපජ්ජනඤ්ච. ද්වාරදානසිබ්බානි චාති යාව ද්වාරකොසා අග්ගළට්ඨපනාය, ‘‘අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා චීවරං දදෙය්‍ය, චීවරං සිබ්බෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදත්තයං. පූවපච්චයජොති චාති පූවෙහි වා මන්ථෙහි වා අභිහට්ඨුං පවාරණාසික්ඛාපදං චාතුමාසපච්චයප්පවාරණාජොතිසමාදහනසික්ඛාපදානි ච.

‘‘ūnabandhanavassikā’’ යනු - පස් තැනකට වඩා අඩු තැන්වල මැහුම් දැමූ පාත්‍රය පිළිබඳ ශික්ෂාපදය සහ වැසි සාටිකා ශික්ෂාපදයයි. ‘‘suttaṃ vikappanena ca’’ යනු - නූල් ඉල්ලා සිවුරු වියවීම සහ තන්තුවායන් වෙත ගොස් සිවුරෙහි විකල්ප කිරීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. ‘‘dvāradānasibbāni ca’’ යනු - දොර අගුල් තැබීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදය, නෑ නොවන මෙහෙණියකට සිවුරු දීම සහ සිවුරු මැසීම යනුවෙන් වදාල ශික්ෂාපද තුනයි. ‘‘pūvapaccayajo’’ යනු - කැවිලි පෙවිලි හෝ මන්ත්‍ර මගින් උවටැන් පිළිගැනීම පිළිබඳ පවාරණා ශික්ෂාපදය සහ සිව්මස් පවාරණා ශික්ෂාපදය මෙන්ම ගිනි දැල්වීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයන්ය.

රතනං සූචි මඤ්චො ච, තූලං නිසීදනකණ්ඩු ච, වස්සිකා ච සුගතෙනාති රතනසික්ඛාපදඤ්චෙව සූචිඝරසික්ඛාපදාදීනි ච සත්ත සික්ඛාපදානි. විඤ්ඤත්ති අඤ්ඤං චෙතාපනා, ද්වෙ සඞ්ඝිකා මහාජනිකා, ද්වෙ පුග්ගලලහුකා ගරූති ‘‘යා පන භික්ඛුනී අඤ්ඤං විඤ්ඤාපෙත්වා අඤ්ඤං විඤ්ඤාපෙය්‍යා’’තිආදීනි නව සික්ඛාපදානි. ද්වෙ විඝාසා සාටිකා චාති ‘‘උච්චාරං වා පස්සාවං වා සඞ්කාරං වා විඝාසං වා තිරොකුට්ටෙ වා තිරොපාකාරෙ වා ඡඩ්ඩෙය්‍ය වා ඡඩ්ඩාපෙය්‍ය වා, හරිතෙ ඡඩ්ඩෙය්‍ය වා ඡඩ්ඩාපෙය්‍ය වා’’ති එවං වුත්තානි ද්වෙ විඝාසසික්ඛාපදානි ච උදකසාටිකාසික්ඛාපදඤ්ච. සමණචීවරෙන චාති ‘‘සමණචීවරං දදෙය්‍යා’’ති ඉදමෙතං සන්ධාය වුත්තං.

‘‘ratanaṃ sūci mañco ca, tūlaṃ nisīdanakaṇḍu ca, vassikā ca sugatena’’ යනු - රතන ශික්ෂාපදය, සූචිඝර ශික්ෂාපදය ආදී ශික්ෂාපද හතයි. ‘‘viññatti aññaṃ cetāpanā, dve saṅghikā mahājanikā, dve puggalalahukā garū’’ යනු - ‘‘යම් මෙහෙණියක් යමක් ඉල්ලා තවත් දෙයක් කරවා ගනීද’’ යනාදී වශයෙන් වදාල ශික්ෂාපද නවයයි. ‘‘dve vighāsā sāṭikā ca’’ යනු - ‘‘වැසිකිළි හෝ අපවිත්‍ර දෑ තාප්පයෙන් පිටතට දැමීම හෝ දම්මවීම, නිල් තණකොළ මත දැමීම හෝ දම්මවීම’’ යනුවෙන් වදාල අපවිත්‍ර ද්‍රව්‍ය දැමීම පිළිබඳ ශික්ෂාපද යුගලය සහ දිය රෙදි පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. ‘‘samaṇacīvarena ca’’ යනු - ‘‘ශ්‍රමණ සිවුරක් දිය යුතුය’’ යන්න අරමුණු කොට වදාල ශික්ෂාපදයයි.

සමනුභාසනාසමුට්ඨානවණ්ණනා

සමනුභාසනා සමුට්ඨාන වර්ණනාව (261)

261. භෙදානුවත්තදුබ්බචදූසදුට්ඨුල්ලදිට්ඨි [Pg.146] චාති සඞ්ඝභෙදානුවත්තකදුබ්බචකුලදූසකදුට්ඨුල්ලප්පටිච්ඡාදනදිට්ඨිඅප්පටිනිස්සජ්ජනසික්ඛාපදානි. ඡන්දං උජ්ජග්ඝිකා ද්වෙ චාති ඡන්දං අදත්වා ගමනසික්ඛාපදං උජ්ජග්ඝිකාය අන්තරඝරෙ ගමනනිසීදනසික්ඛාපදද්වයඤ්ච. ද්වෙ ච සද්දාති ‘‘අප්පසද්දො අන්තරඝරෙ ගමිස්සාමි, නිසීදිස්සාමී’’ති සික්ඛාපදද්වයඤ්ච. න බ්‍යාහරෙති ‘‘න සකබළෙන මුඛෙන බ්‍යාහරිස්සාමී’’ති සික්ඛාපදං.

261. ‘‘bhedāනුvattadubbacadūsaduṭṭhulladiṭṭhi ca’’ යනු - සංඝ භේදය කරන්නා අනුව යෑම, අකීකරු බව, කුල දූෂණය, රළු ඇවැත් සඟවා ගැනීම සහ වැරදි දෘෂ්ටිය අත් නොහැරීම යන ශික්ෂාපදයන්ය. ‘‘chandaṃ ujjagghikā dve ca’’ යනු - ඡන්දය නොදී බැහැර යෑමේ ශික්ෂාපදය සහ ඇතුළු ගමෙහි උස් හඬින් සිනාසෙමින් යෑම හා හිඳීම පිළිබඳ ශික්ෂාපද යුගලයයි. ‘‘dve ca saddā’’ යනු - ඇතුළු ගමෙහි උස් හඬ නගමින් යෑම හා හිඳීම පිළිබඳ ශික්ෂාපද යුගලයයි. ‘‘na byāhare’’ යනු - කට පුරා බත් පිඬු තබාගෙන කථා නොකළ යුතුය යන ශික්ෂාපදයයි.

ඡමා නීචාසනෙ ඨානං, පච්ඡතො උප්පථෙන චාති ඡමායං නිසීදිත්වා, නීචෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා; ඨිතෙන නිසින්නස්ස, පච්ඡතො ගච්ඡන්තෙන පුරතො ගච්ඡන්තස්ස, උප්පථෙන ගච්ඡන්තෙන පථෙන ගච්ඡන්තස්ස ධම්මදෙසනාසික්ඛාපදානි. වජ්ජානුවත්තිගහණාති වජ්ජප්පටිච්ඡාදන, උක්ඛිත්තානුවත්තක, හත්ථග්ගහණාදිසඞ්ඛාතානි තීණි පාරාජිකානි. ඔසාරෙ පච්චාචික්ඛනාති ‘‘අනපලොකෙත්වා කාරකසඞ්ඝං අනඤ්ඤාය ගණස්ස ඡන්දං ඔසාරෙය්‍යා’’ති ච ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’ති ච වුත්තසික්ඛාපදද්වයං.

‘‘chamā nීcāsane ṭhānaṃ, pacchato uppathena ca’’ යනු - බිම හිඳගෙන, මිටි අසුනක හිඳගෙන, සිටගෙන හිඳින්නෙකුට, පසුව යමින් පෙරටුව යන්නෙකුට සහ මගින් පිටත යමින් මගෙහි යන්නෙකුට ධර්ම දේශනා කිරීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයන්ය. ‘‘vajjānuvattigahaṇā’’ යනු - වජ්ජප්පටිච්ඡාදන, උක්ඛිත්තානුවත්තක සහ හත්ථග්ගහණ (අතින් අල්ලා ගැනීම) යනාදී වශයෙන් ගැනෙන පාරාජිකා ශික්ෂාපද තුනයි. ‘‘osāre paccācikkhanā’’ යනු - කාරක සංඝයාගෙන් විමසීමකින් තොරව හෝ ගණයාගේ අදහස නොවිමසා ඡන්දය ලබා දීම සහ බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම යනුවෙන් වදාල ශික්ෂාපද යුගලයයි.

කිස්මිං සංසට්ඨා ද්වෙ වධීති ‘‘කිස්මිඤ්චිදෙව අධිකරණෙ පච්චාකතා’’ති ච ‘‘භික්ඛුනියො පනෙව සංසට්ඨා විහරන්තී’’ති ච ‘‘යා පන භික්ඛුනී එවං වදෙය්‍ය සංසට්ඨාව අය්‍යෙ තුම්හෙ විහරථා’’ති ච ‘‘අත්තානං වධිත්වා වධිත්වා රොදෙය්‍යා’’ති ච වුත්තසික්ඛාපදානි. විසිබ්බෙ දුක්ඛිතාය චාති ‘‘භික්ඛුනියා චීවරං විසිබ්බෙත්වා වා විසිබ්බාපෙත්වා වා’’ති ච ‘‘දුක්ඛිතං සහජීවිනි’’න්ති ච වුත්තසික්ඛාපදද්වයං. පුන සංසට්ඨා න වූපසමෙති ‘‘සංසට්ඨා විහරෙය්‍ය ගහපතිනා වා ගහපතිපුත්තෙන වා’’ති එවං පුන වුත්තසංසට්ඨසික්ඛාපදඤ්ච ‘‘එහය්‍යෙ, ඉමං අධිකරණං වූපසමෙහී’’ති වුච්චමානා, ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා ‘‘සා පච්ඡා අනන්තරායිකිනී නෙව වූපසම්මෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදඤ්ච. ආරාමඤ්ච පවාරණාති ‘‘ජානං සභික්ඛුකං ආරාමං අනාපුච්ඡා පවිසෙය්‍යා’’ති ච ‘‘උභතොසඞ්ඝෙ තීහි ඨානෙහි න පවාරෙය්‍යා’’ති ච වුත්තසික්ඛාපදද්වයං.

‘‘kismiṃ saṃsaṭṭhā dve vadhī’’ යනු - ‘‘යම් අධිකරණයකදී පරාජය වූ පසු’’ යන්න සහ ‘‘මෙහෙණියෝ ගිහියන් හා එක්ව වෙසෙත්ද’’ යන්න, ‘‘මෙහෙණියක් ‘ආර්යාවනි, ඔබ වහන්සේලා එක්ව වාසය කරන්න’ යයි පවසන්නේ නම්’’ යන්න සහ ‘‘තමාටම තලා ගනිමින් හඬන්නේ නම්’’ යනාදී වශයෙන් වදාල ශික්ෂාපදයන්ය. ‘‘visibbe dukkhitāya ca’’ යනු - ‘‘මෙහෙණියකගේ සිවුරක් ලිහා දැමීම හෝ ලැහීම’’ සහ ‘‘දුකට පත් සහජීවිණියක (උපස්ථාන නොකිරීම)’’ යනුවෙන් වදාල ශික්ෂාපද යුගලයයි. ‘‘puna saṃsaṭṭhā na vūpasameti’’ යනු - ගෘහපතියෙකු හෝ ගෘහපති පුත්‍රයෙකු සමග නැවතත් එක්ව වාසය කිරීම පිළිබඳ වදාල ශික්ෂාපදය සහ ‘‘ආර්යාවනි, මෙහි පැමිණ මේ අධිකරණය විසඳන්න’’ යයි කී විට ‘‘යහපතැයි’’ පිළිගෙන, පසුව බාධාවක් නැතිවත් එය නොවිසඳා සිටීම පිළිබඳ වදාල ශික්ෂාපදයයි. ‘‘ārāmañca pavāraṇā’’ යනු - ‘‘භික්ෂූන් සහිත ආරාමයකට නොදන්වා ඇතුළු වන්නේ නම්’’ සහ ‘‘උභතෝ සංඝයා කෙරෙහි කරුණු තුනකින් පවාරණය නොකරන්නේ නම්’’ යනුවෙන් වදාල ශික්ෂාපද යුගලයයි.

අන්වද්ධං සහජීවිනිං ද්වෙති ‘‘අන්වද්ධමාසං භික්ඛුනියා භික්ඛුසඞ්ඝතො ද්වෙ ධම්මා පච්චාසීසිතබ්බා’’ති වුත්තසික්ඛාපදඤ්ච, ‘‘සහජීවිනිං වුට්ඨාපෙත්වා ද්වෙ වස්සානි නෙව අනුග්ගණ්හෙය්‍ය, සහජීවිනිං වුට්ඨාපෙත්වා නෙව වූපකාසෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදද්වයඤ්ච. චීවරං අනුබන්ධනාති ‘‘සචෙ මෙ ත්වං, අය්‍යෙ, චීවරං දස්සසි, එවාහං [Pg.147] තං වුට්ඨාපෙස්සාමී’’ති ච ‘‘සචෙ මං ත්වං, අය්‍යෙ, ද්වෙ වස්සානි අනුබන්ධිස්සසි, එවාහං තං වුට්ඨාපෙස්සාමී’’ති ච වුත්තසික්ඛාපදද්වයං.

"Anvaddhaṃ sahajīviniṃ dve" යන්නෙන් "භික්ෂුණියක විසින් අඩමසකට වරක් භික්ෂු සංඝයාගෙන් කරුණු දෙකක් බලාපොරොත්තු විය යුතුය" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපදය ද, "සහජීවිනියක (ශිෂ්‍යාවක) පැවිදි කර ඇයට වසර දෙකක් උපකාර නොකිරීම" සහ "සහජීවිනියක පැවිදි කර ඇය වෙන් නොකිරීම (ඇයට උපස්ථාන නොකිරීම)" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය ද අදහස් වේ. "Cīvaraṃ anubandhanā" යන්නෙන් "ආර්යාවනි, ඔබ මට සිවුරක් දෙන්නේ නම් මම ඔබව පැවිදි කරන්නෙමි" යනුවෙන් සහ "ආර්යාවනි, ඔබ වසර දෙකක් මා පසුපස එන්නේ නම් මම ඔබව පැවිදි කරන්නෙමි" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය ද අදහස් වේ.

කථිනසමුට්ඨානවණ්ණනා

කඨින සමුට්ඨාන වර්ණනාව (කඨින විනය කර්මය හා බැඳුණු ඇවැත් පිළිබඳ විස්තරය)

262. උබ්භතං කථිනං තීණීති ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං භික්ඛුනා උබ්භතස්මිං කථිනෙ’’ති වුත්තානි ආදිතොව තීණි සික්ඛාපදානි. පඨමං පත්තභෙසජ්ජන්ති ‘‘දසාහපරමං අතිරෙකපත්තො’’ති වුත්තං පඨමපත්තසික්ඛාපදඤ්ච ‘‘පටිසායනීයානි භෙසජ්ජානී’’ති වුත්තසික්ඛාපදඤ්ච. අච්චෙකඤ්චාපි සාසඞ්කන්ති අච්චෙකචීවරසික්ඛාපදඤ්ච තදනන්තරමෙව සාසඞ්කසික්ඛාපදඤ්ච. පක්කමන්තෙන වා දුවෙති ‘‘තං පක්කමන්තො නෙව උද්ධරෙය්‍යා’’ති භූතගාමවග්ගෙ වුත්තසික්ඛාපදද්වයං.

262. "Ubbhataṃ kathinaṃ tīṇi" යන්නෙන් "සිවුර නිම වූ විට සහ කඨිනය අත්හළ විට භික්ෂුව විසින්" යනුවෙන් මුල සිට වදාරන ලද ශික්ෂාපද තුන අදහස් වේ. "Paṭhamaṃ pattabhesajjaṃ" යන්නෙන් "දස දිනක් උපරිම කොට ඇති අතිරේක පාත්‍රය" යනුවෙන් වදාරන ලද පළමු පාත්‍ර ශික්ෂාපදය ද, "පිළිගත යුතු (භාවිත කළ යුතු) ඖෂධ" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපදය ද අදහස් වේ. "Accekañcāpi sāsaṅkaṃ" යන්නෙන් අච්චේක චීවර ශික්ෂාපදය සහ ඉන් ඉක්බිතිව එන සාසංක ශික්ෂාපදය අදහස් වේ. "Pakkamantena vā dve" යන්නෙන් "එතැනින් නික්ම යන භික්ෂුව එය ඉවත් නොකළ යුතුය" යනුවෙන් භූතගාම වර්ගයෙහි වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ.

උපස්සයං පරම්පරාති ‘‘භික්ඛුනුපස්සයං ගන්ත්වා භික්ඛුනියො ඔවදෙය්‍යා’’ති ච ‘‘පරම්පරභොජනෙ පාචිත්තිය’’න්ති ච වුත්තසික්ඛාපදද්වයං. අනතිරිත්තං නිමන්තනාති ‘‘අනතිරිත්තං ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා’’ති ච ‘‘නිමන්තිතො සභත්තො සමානො’’ති ච වුත්තසික්ඛාපදද්වයං. විකප්පං රඤ්ඤො විකාලෙති ‘‘සාමං චීවරං විකප්පෙත්වා’’ති ච ‘‘රඤ්ඤො ඛත්තියස්සා’’ති ච ‘‘විකාලෙ ගාමං පවිසෙය්‍යා’’ති ච වුත්තසික්ඛාපදත්තයං. වොසාසාරඤ්ඤකෙන චාති ‘‘වොසාසමානරූපා ඨිතා’’ති ච ‘‘තථාරූපෙසු ආරඤ්ඤකෙසු සෙනාසනෙසු පුබ්බෙ අප්පටිසංවිදිත’’න්ති ච වුත්තසික්ඛාපදද්වයං.

"Upassayaṃ paramparā" යන්නෙන් "භික්ෂුණී ආශ්‍රමයට ගොස් භික්ෂුණීන්ට අවවාද කළ යුතුය" සහ "පරම්පර භෝජනයෙහි ප්‍රාචිත්තිය වේ" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Anatirittaṃ nimantanā" යන්නෙන් "ඉතිරි නොවූ ඛාද්‍යයක් හෝ භෝජනයක්" සහ "ආරාධනා ලැබ බතින් යුක්ත වූයේ" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Vikappaṃ rañño vikāle" යන්නෙන් "තමා විසින්ම සිවුර විකල්පනය කොට", "ක්ෂත්‍රිය රජුගේ" සහ "විකාලයෙහි ගමට පිවිසෙන්නේ නම්" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද තිත්තය අදහස් වේ. "Vosāsāraññakena ca" යන්නෙන් "අණ දෙන ස්වභාවයෙන් සිටින" සහ "එබඳු ආරණ්‍යක සේනාසනවල පෙර දැනුම් දීමකින් තොරව" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ.

උස්සයා සන්නිචයඤ්චාති ‘‘උස්සයවාදිකා’’ති ච ‘‘පත්තසන්නිචයං කරෙය්‍යා’’ති ච වුත්තසික්ඛාපදද්වයං. පුරෙ පච්ඡා විකාලෙ චාති ‘‘යා පන භික්ඛුනී පුරෙභත්තං කුලානි උපසඞ්කමිත්වා’’ති ච, ‘‘පච්ඡාභත්තං කුලානි උපසඞ්කමිත්වා’’ති ච, ‘‘විකාලෙ කුලානි උපසඞ්කමිත්වා’’ති ච වුත්තසික්ඛාපදත්තයං. පඤ්චාහිකා සඞ්කමනීති ‘‘පඤ්චාහිකා සඞ්ඝාටිචාරං අතික්කමෙය්‍යා’’ති ච ‘‘චීවරසඞ්කමනීයං ධාරෙය්‍යා’’ති ච වුත්තසික්ඛාපදද්වයං. ද්වෙපි ආවසථෙන චාති ‘‘ආවසථචීවරං අනිස්සජ්ජිත්වා පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ආවසථං අනිස්සජ්ජිත්වා චාරිකං පක්කමෙය්‍යා’’ති ච එවං ආවසථෙන සද්ධිං වුත්තසික්ඛාපදානි ච ද්වෙ.

"Ussayā sannicayañca" යන්නෙන් "අධිකරණයට යාමට කැමති (කෝලාහලකාරී)" සහ "පාත්‍ර රැස් කිරීම" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Pure pacchā vikāle ca" යන්නෙන් "යම් භික්ෂුණියක් පෙරබත් වේලෙහි කුලයන් කරා එළඹ", "පසුබත් වේලෙහි කුලයන් කරා එළඹ" සහ "විකාලයෙහි කුලයන් කරා එළඹ" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද තිත්තය අදහස් වේ. "Pañcāhikā saṅkamanī" යන්නෙන් "පස් දිනක් සංඝාටි චාරය ඉක්මවන්නේ නම්" සහ "පවරා දිය යුතු සිවුරක් දරන්නේ නම්" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Dvepi āvasathena ca" යන්නෙන් "ආවසථ සිවුර අත්නොහැර පරිභෝග කිරීම" සහ "ආවසථය අත්නොහැර චාරිකාවේ යෙදීම" යනුවෙන් 'ආවසථ' ශබ්දය සමඟ වදාරන ලද ශික්ෂාපද දෙක අදහස් වේ.

පසාඛෙ ආසනෙ චෙවාති ‘‘පසාඛෙ ජාතං ගණ්ඩං වා’’ති ච ‘‘භික්ඛුස්ස පුරතො අනාපුච්ඡා ආසනෙ නිසීදෙය්‍යා’’ති ච වුත්තසික්ඛාපදද්වයං.

"Pasākhe āsane ceva" යන්නෙන් "කලවාවෙහි හෝ ඉකිළියෙහි හටගත් ගෙඩියක්" සහ "භික්ෂුවක ඉදිරියෙහි අවසර නොගෙන අසුනක හිඳීම" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ.

එළකලොමසමුට්ඨානවණ්ණනා

ඒළකලෝම (එළු ලොම්) සමුට්ඨාන වර්ණනාව

263. එළකලොමා [Pg.148] ද්වෙ සෙය්‍යාති එළකලොමසික්ඛාපදඤ්චෙව ද්වෙ ච සහසෙය්‍යසික්ඛාපදානි. ආහච්ච පිණ්ඩභොජනන්ති ආහච්චපාදකසික්ඛාපදඤ්ච ආවසථපිණ්ඩභොජනසික්ඛාපදඤ්ච. ගණවිකාලසන්නිධීති ගණභොජනවිකාලභොජනසන්නිධිකාරකසික්ඛාපදත්තයං. දන්තපොනෙන චෙලකාති දන්තපොනසික්ඛාපදඤ්ච අචෙලකසික්ඛාපදඤ්ච. උය්‍යුත්තං සෙනං උය්‍යොධීති ‘‘උය්‍යුත්තං සෙනං දස්සනාය ගච්ඡෙය්‍ය, සෙනාය වසෙය්‍ය, උය්‍යොධිකං වා…පෙ… අනීකදස්සනං වා ගච්ඡෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදත්තයං. සුරා ඔරෙන න්හායනාති සුරාපානසික්ඛාපදඤ්ච ඔරෙනද්ධමාසනහානසික්ඛාපදඤ්ච. දුබ්බණ්ණෙ ද්වෙ දෙසනිකාති ‘‘තිණ්ණං දුබ්බණ්ණකරණාන’’න්ති වුත්තසික්ඛාපදඤ්ච වුත්තාවසෙසපාටිදෙසනීයද්වයඤ්ච. ලසුණුපතිට්ඨෙ නච්චනාති ලසුණසික්ඛාපදං, ‘‘භික්ඛුස්ස භුඤ්ජන්තස්ස පානීයෙන වා විධූපනෙන වා උපතිට්ඨෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදං, ‘‘නච්චං වා ගීතං වා වාදිතං වා දස්සනාය ගච්ඡෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදඤ්ච. ඉතො පරං පාළිං විරජ්ඣිත්වා ලිඛන්ති. යථා පන අත්ථං වණ්ණයිස්සාම; එවමෙත්ථ අනුක්කමො වෙදිතබ්බො.

263. "Eḷakalomā dve seyyā" යන්නෙන් එළු ලොම් පිළිබඳ ශික්ෂාපදය සහ සහසෙයියා (එකට නිදාගැනීම) පිළිබඳ ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Āhacca piṇḍabhojanaṃ" යන්නෙන් ඇහෑච්චපාදක ශික්ෂාපදය සහ ආවසථපිණ්ඩභෝජන ශික්ෂාපදය අදහස් වේ. "Gaṇavikālasannidhī" යන්නෙන් ගණභෝජන, විකාලභෝජන සහ සන්නිධිකාරක යන ශික්ෂාපද තිත්තය අදහස් වේ. "Dantaponena celakā" යන්නෙන් දන්තපෝණ (දැහැටි) ශික්ෂාපදය සහ අචේලක ශික්ෂාපදය අදහස් වේ. "Uyyuttaṃ senaṃ uyyodhī" යන්නෙන් "සන්නද්ධ වූ සේනාවක් බැලීමට යන්නේ නම්", "සේනාවෙහි වසන්නේ නම්", "සටන් බිමක් හෝ...පෙ... සේනා සංදර්ශනයක් බැලීමට යන්නේ නම්" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද තිත්තය අදහස් වේ. "Surā orena nhāyanā" යන්නෙන් සුරාපාන ශික්ෂාපදය සහ අඩමසකට වඩා ඉක්මනින් ස්නානය කිරීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදය අදහස් වේ. "Dubbaṇṇe dve desanikā" යන්නෙන් "වර්ණ තුනකින් විරූපී කිරීම" පිළිබඳ ශික්ෂාපදය සහ ඉතිරි පාටිදේසනීය ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Lasuṇupatiṭṭhe naccanā" යන්නෙන් සුදුළූණු පිළිබඳ ශික්ෂාපදය ද, "භික්ෂුවක් වළඳන කල්හි පැන් දී හෝ පවන් සලා හෝ උපස්ථාන කිරීම" පිළිබඳ ශික්ෂාපදය ද, "නැටුම්, ගැයුම් හෝ වැයුම් බැලීමට යෑම" පිළිබඳ ශික්ෂාපදය ද අදහස් වේ. මින් පසුව පාලිය වැරදි ලෙස ලිවීම් දක්නට ලැබේ. එහෙත් අප අර්ථය විස්තර කරන පරිදි මෙහි අනුපිළිවෙළ තේරුම් ගත යුතුය.

න්හානමත්ථරණං සෙය්‍යාති ‘‘නග්ගා නහායෙය්‍ය, එකත්ථරණපාවුරණා තුවට්ටෙය්‍යුං, එකමඤ්චෙ තුවට්ටෙය්‍යු’’න්ති වුත්තසික්ඛාපදත්තයං. අන්තොරට්ඨෙ තථා බහීති ‘‘අන්තොරට්ඨෙ සාසඞ්කසම්මතෙ, තිරොරට්ඨෙ සාසඞ්කසම්මතෙ’’ති වුත්තසික්ඛාපදද්වයං. අන්තොවස්සං චිත්තාගාරන්ති ‘‘අන්තොවස්සං චාරිකං පක්කමෙය්‍ය, රාජාගාරං වා චිත්තාගාරං වා…පෙ… පොක්ඛරණිං වා දස්සනාය ගච්ඡෙය්‍යා’’ති ච වුත්තසික්ඛාපදද්වයං. ආසන්දිං සුත්තකන්තනාති ‘‘ආසන්දිං වා පල්ලඞ්කං වා පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, සුත්තං කන්තෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදද්වයං.

"Nhānamattharaṇaṃ seyyā" යන්නෙන් "නග්නව ස්නානය කිරීම", "එක් අතුළ එලීමක් හා පොරෝනයක් යට නිදාගැනීම", "එකම ඇඳක නිදාගැනීම" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද තිත්තය අදහස් වේ. "Antoraṭṭhe tathā bahī" යන්නෙන් "රට ඇතුළත බිය සහිත යැයි සම්මත තැන්වල" සහ "රටින් පිටත බිය සහිත යැයි සම්මත තැන්වල" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Antovassaṃ cittāgāraṃ" යන්නෙන් "වස් කාලය තුළ චාරිකාවේ යෙදීම" සහ "රජ මාළිගාවක් හෝ චිත්‍ර ශාලාවක්...පෙ... පොකුණක් බැලීමට යෑම" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Āsandiṃ suttakantanā" යන්නෙන් "ආසන්දි හෝ පලඟක් පරිභෝග කිරීම" සහ "නූල් කැපීම (කටින)" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ.

වෙය්‍යාවච්චං සහත්ථා චාති ‘‘ගිහිවෙය්‍යාවච්චං කරෙය්‍ය, අගාරිකස්ස වා පරිබ්බාජකස්ස වා පරිබ්බාජිකාය වා සහත්ථා ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා දදෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදද්වයං. අභික්ඛුකාවාසෙන චාති ‘‘අභික්ඛුකෙ ආවාසෙ වස්සං වසෙය්‍යා’’ති ඉදමෙතං සන්ධාය වුත්තං. ඡත්තං යානඤ්ච සඞ්ඝාණින්ති ‘‘ඡත්තුපාහනං ධාරෙය්‍ය, යානෙන යායෙය්‍ය, සඞ්ඝාණිං ධාරෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදත්තයං. අලඞ්කාරගන්ධවාසිතන්ති ‘‘ඉත්ථාලඞ්කාරං ධාරෙය්‍ය, ගන්ධචුණ්ණකෙන නහායෙය්‍ය, වාසිතකෙන පිඤ්ඤාකෙන නහායෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදත්තයං. භික්ඛුනීතිආදිනා ‘‘භික්ඛුනියා උම්මද්දාපෙය්‍යා’’තිආදීනි චත්තාරි සික්ඛාපදානි වුත්තානි. අසඞ්කච්චිකා ආපත්තීති ‘‘අසඞ්කච්චිකා [Pg.149] ගාමං පවිසෙය්‍ය පාචිත්තිය’’න්ති එවං වුත්තආපත්ති ච. චත්තාරීසා චතුත්තරීති එතානි සබ්බානිපි චතුචත්තාලීස සික්ඛාපදානි වුත්තානි.

"Veyyāvaccaṃ sahatthā ca" යන්නෙන් "ගිහි වෛයාවච්ච කිරීම" සහ "ගිහියෙකුට හෝ පරිබ්‍රාජකයෙකුට හෝ පරිබ්‍රාජිකාවකට හෝ තම අතින්ම ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය ලබාදීම" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Abhikkhukāvāsena ca" යන්නෙන් "භික්ෂූන් රහිත ආවාසයක වස් විසීම" යන මෙම ශික්ෂාපදය අදහස් වේ. "Chattaṃ yānañca saṅghāṇiṃ" යන්නෙන් "කුඩ සහ පාවහන් දැරීම", "යානයකින් ගමන් කිරීම" සහ "ඉඟපටිය දැරීම" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද තිත්තය අදහස් වේ. "Alaṅkāragandhavāsitaṃ" යන්නෙන් "ස්ත්‍රී ආභරණ දැරීම", "සුවඳ කුඩු ගා ස්නානය කිරීම" සහ "සුවඳ ගැන්වූ තෙල් හෝ මුරුුවට ගා ස්නානය කිරීම" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද තිත්තය අදහස් වේ. "Bhikkhunī" ආදී වචනයෙන් "භික්ෂුණියක ලවා පිරිමැද්දවීම" ආදී ශික්ෂාපද හතරක් දක්වන ලදී. "Asaṅkaccikā āpattī" යන්නෙන් "සැට්ටයක් (අසංකච්ඡිකාව) නොමැතිව ගමට පිවිසීමෙන් වන ප්‍රාචිත්තිය" මෙසේ වදාරන ලද ඇවැත අදහස් වේ. "Cattārīsā catuttarī" යන්නෙන් මෙහි දක්වන ලද ඒ සියලුම ශික්ෂාපද හතළිස් හතර (44) අදහස් වේ.

කායෙන න වාචාචිත්තෙන, කායචිත්තෙන න වාචතොති කායෙන චෙව කායචිත්තෙන ච සමුට්ඨහන්ති; න වාචාචිත්තෙන න වාචතොති අත්ථො. ද්විසමුට්ඨානිකා සබ්බෙ, සමා එළකලොමිකාති ඉදං උත්තානත්ථමෙව.

"කායෙන න වාචාචිත්තෙන, කායචිත්තෙන න වාචාතො" යන්නෙහි අර්ථය නම්, කයෙන් පමණක් ද කය සහ සිතෙන් ද (ඇතැම් ඇවැත්) හටගනියි; වචනයෙන් හා සිතෙන් හෝ වචනයෙන් පමණක් හෝ හට නොගනියි යන්නයි. "ද්විසමුට්ඨානිකා සබ්බෙ, සමා එළකලොමිකා" යන මෙම පාඨය ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තකි.

පදසොධම්මසමුට්ඨානවණ්ණනා

පදසෝධර්ම සමුට්ඨාන වර්ණනාව

264. පදඤ්ඤත්‍ර අසම්මතාති ‘‘පදසො ධම්මං, මාතුගාමස්ස උත්තරිඡප්පඤ්චවාචාහි ධම්මං දෙසෙය්‍ය, අඤ්ඤත්‍ර විඤ්ඤුනා පුරිසවිග්ගහෙන, අසම්මතො භික්ඛුනියො ඔවදෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදත්තයං. තථා අත්ථඞ්ගතෙන චාති ‘‘අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ ඔවදෙය්‍යා’’ති ඉදමෙතං සන්ධාය වුත්තං. තිරච්ඡානවිජ්ජා ද්වෙති ‘‘තිරච්ඡානවිජ්ජං පරියාපුණෙය්‍ය, වාචෙය්‍යා’’ති එවං වුත්තසික්ඛාපදද්වයං. අනොකාසො ච පුච්ඡනාති ‘‘අනොකාසකතං භික්ඛුං පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍යා’’ති ඉදමෙතං සන්ධාය වුත්තං.

264. "පදඤ්ඤත්‍ර අසම්මතා" යනු පදසෝ ධර්ම ශික්ෂාපදය, විඥ පුරුෂයෙකු නොමැතිව මාතුගාමියෙකුට සය පදයකට වඩා ධර්මය දේශනා කිරීමේ ශික්ෂාපදය සහ සම්මත නොකළ භික්ෂූන් භික්ෂුණීන්ට අවවාද කිරීමේ ශික්ෂාපදය යන ශික්ෂාපද තුනයි. එමෙන්ම "අත්ථංගතෙන ච" යනු හිරු බැස ගිය පසු භික්ෂුණීන්ට අවවාද කිරීමේ ශික්ෂාපදය අරභයා පවසන ලද්දකි. "තිරච්ඡානවිජ්ජා ද්වෙ" යනු තිරශ්චීන විද්‍යාව ඉගෙනීම සහ ඉගැන්වීම යන ශික්ෂාපද දෙකයි. "අනොකාසො ච පුච්ඡනා" යනු අවසර නොගත් භික්ෂුවකගෙන් ප්‍රශ්න විමසීමේ ශික්ෂාපදය අරභයා පවසන ලද්දකි.

අද්ධානසමුට්ඨානවණ්ණනා

අද්ධාන සමුට්ඨාන වර්ණනාව

265. අද්ධානනාවං පණීතන්ති ‘‘භික්ඛුනියා සද්ධිං සංවිධාය එකද්ධානමග්ගං පටිපජ්ජෙය්‍ය, එකං නාවං අභිරුහෙය්‍ය, පණීතභොජනානි අගිලානො අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදත්තයං. මාතුගාමෙන සංහරෙති මාතුගාමෙන සද්ධිං සංවිධාය ගමනඤ්ච ‘‘සම්බාධෙ ලොමං සංහරාපෙය්‍යා’’ති වුත්තසික්ඛාපදඤ්ච. ධඤ්ඤං නිමන්තිතා චෙවාති ‘‘ධඤ්ඤං විඤ්ඤාපෙත්වා වා’’ති ච ‘‘නිමන්තිතා වා පවාරිතා වා ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඛාදෙය්‍ය වා භුඤ්ජෙය්‍ය වා’’ති වුත්තසික්ඛාපදඤ්ච. අට්ඨ චාති භික්ඛුනීනං වුත්තා අට්ඨ පාටිදෙසනීයා වා.

265. "අද්ධානනාවං පණීතං" යනු භික්ෂුණියක සමඟ දීර්ඝ මාර්ගයක ගමන් කිරීම, එක්ව නාවික ගමනක යෙදීම සහ ගිලන් නොවී තමාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා ප්‍රණීත භෝජන විමසා අනුභව කිරීම යන ශික්ෂාපද තුනයි. "මාතුගාමෙන සංහරෙති" යනු මාතුගාමියෙකු සමඟ ගමන් කිරීමේ ශික්ෂාපදය සහ සම්බාධ ප්‍රදේශයේ ලොම් ඉවත් කරවා ගැනීමේ ශික්ෂාපදයයි. "ධඤ්ඤං නිමන්තිතා චෙව" යනු ධාන්‍ය වර්ග විමසා ගැනීම සහ ආරාධිතව හෝ පවාරිතව සිටියදී ඛාද්‍ය හෝ භෝජ්‍ය දෙයක් අනුභව කිරීම යන ශික්ෂාපදයි. "අට්ඨ ච" යනු භික්ෂුණීන් සඳහා වූ පාටිදේසනීය ශික්ෂාපද අටයි.

ථෙය්‍යසත්ථසමුට්ඨානවණ්ණනා

ථෙය්‍යසත්ථ සමුට්ඨාන වර්ණනාව

266. ථෙය්‍යසත්ථං උපස්සුතීති ථෙය්‍යසත්ථෙන සද්ධිං සංවිධාය එකද්ධානමග්ගගමනඤ්ච උපස්සුතිතිට්ඨනඤ්ච. සූපවිඤ්ඤාපනෙන චාති ඉදං සූපොදනවිඤ්ඤත්තිං සන්ධාය වුත්තං. රත්තිඡන්නඤ්ච ඔකාසන්ති ‘‘රත්තන්ධකාරෙ අප්පදීපෙ, පටිච්ඡන්නෙ [Pg.150] ඔකාසෙ, අජ්ඣොකාසෙ පුරිසෙන සද්ධි’’න්ති එවං වුත්තසික්ඛාපදත්තයං. බ්‍යූහෙන සත්තමාති ඉදං තදනන්තරමෙව ‘‘රථිකාය වා බ්‍යූහෙ වා සිඞ්ඝාටකෙ වා පුරිසෙන සද්ධි’’න්ති ආගතසික්ඛාපදං සන්ධාය වුත්තං.

266. "ථෙය්‍යසත්ථං උපස්සුති" යනු සොර කණ්ඩායමක් සමඟ එක්ව මඟ ගමන් කිරීමේ ශික්ෂාපදය සහ රහසින් කන් දී සිටීමේ ශික්ෂාපදයයි. "සූපවිඤ්ඤාපනෙන ච" යන්නෙන් සූපොදන විඤ්ඤත්ති ශික්ෂාපදය අදහස් වේ. "රත්තිඡන්නඤ්ච ඔකාසං" යනු රාත්‍රී අඳුරෙහි පහන් නොමැතිව සිටීම, ආවරණය වූ තැනක සිටීම සහ එළිමහනෙහි පුරුෂයෙකු සමඟ සිටීම යන ශික්ෂාපද තුනයි. "බ්‍යූහෙන සත්තමා" යනු ඉන් ඉක්බිතිව එන වීදියක හෝ අතුරු පාරක හෝ සතරමං සන්ධියක පුරුෂයෙකු සමඟ කතා කරමින් සිටීමේ ශික්ෂාපදය අරභයා පවසන ලද්දකි.

ධම්මදෙසනාසමුට්ඨානවණ්ණනා

ධර්මදේශනා සමුට්ඨාන වර්ණනාව

267. ධම්මදෙසනාසමුට්ඨානානි එකාදස උත්තානානෙව. එවං තාව සම්භින්නසමුට්ඨානං වෙදිතබ්බං. නියතසමුට්ඨානං පන තිවිධං, තං එකෙකස්සෙව සික්ඛාපදස්ස හොති, තං විසුංයෙව දස්සෙතුං ‘‘භූතං කායෙන ජායතී’’තිආදි වුත්තං, තං උත්තානමෙව. නෙත්තිධම්මානුලොමිකන්ති විනයපාළිධම්මස්ස අනුලොමන්ති.

267. ධර්මදේශනා සමුට්ඨාන එකොළොස ඉතා පැහැදිලිය. මෙසේ පළමුව සම්භින්න සමුට්ඨානය (මිශ්‍ර සමුට්ඨානය) දත යුතුය. නියත සමුට්ඨානය වනාහි තෙවැදෑරුම් වේ, එය එක් එක් ශික්ෂාපදයට පමණක් අදාළ වන අතර, එය වෙන් වෙන්ව දැක්වීම සඳහා "භූතං කායෙන ජායති" යනාදිය පවසන ලදී. එයද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තකි. "නෙත්තිධම්මානුලොමිකං" යනු විනය පාලි ධර්මයට අනුකූල බවයි.

සමුට්ඨානසීසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමුට්ඨානසීස වර්ණනාව නිම විය.

අන්තරපෙය්‍යාලං

අන්තරපෙය්‍යාලය

කතිපුච්ඡාවාරවණ්ණනා

කතිප්‍රශ්න වාර වර්ණනාව

271. ඉදානි [Pg.151] ආපත්තිආදිකොට්ඨාසෙසු කොසල්ලජනනත්ථං ‘‘කති ආපත්තියො’’තිආදිනා නයෙන මාතිකං ඨපෙත්වා නිද්දෙසප්පටිනිද්දෙසවසෙන විභඞ්ගො වුත්තො.

271. දැන් ඇවැත් ආදී කොට්ඨාසයන්හි දක්ෂතාව ඇති කරනු පිණිස "ඇවැත් කොපමණද?" යනාදී ක්‍රමයෙන් මාතෘකාව තබා, නිද්දේස හා ප්‍රතිනිද්දේස වශයෙන් විභංගය පවසන ලදී.

තත්ථ කති ආපත්තියොති මාතිකාය ච විභඞ්ගෙ ච ආගතාපත්තිපුච්ඡා. එස නයො දුතියපදෙපි. කෙවලඤ්හෙත්ථ ආපත්තියො එව රාසිවසෙන ඛන්ධාති වුත්තා. විනීතවත්ථූනීති තාසං ආපත්තීනං විනයපුච්ඡා; ‘‘විනීතං විනයො වූපසමො’’ති ඉදඤ්හි අත්ථතො එකං, විනීතානියෙව විනීතවත්ථූනීති අයමෙත්ථ පදත්ථො. ඉදානි යෙසු සති ආපත්තියො හොන්ති, අසති න හොන්ති, තෙ දස්සෙතුං ‘‘කති අගාරවා’’ති පුච්ඡාද්වයං. විනීතවත්ථූනීති අයං පන තෙසං අගාරවානං විනයපුච්ඡා. යස්මා පන තා ආපත්තියො විපත්තිං ආපත්තා නාම නත්ථි, තස්මා ‘‘කති විපත්තියො’’ති අයං ආපත්තීනං විපත්තිභාවපුච්ඡා. කති ආපත්තිසමුට්ඨානානීති තාසංයෙව ආපත්තීනං සමුට්ඨානපුච්ඡා. විවාදමූලානි අනුවාදමූලානීති ඉමා ‘‘විවාදාධිකරණං අනුවාදාධිකරණ’’න්ති ආගතානං විවාදානුවාදානං මූලපුච්ඡා. සාරණීයා ධම්මාති විවාදානුවාදමූලානං අභාවකරධම්මපුච්ඡා. භෙදකරවත්ථූනීති අයං ‘‘භෙදනසංවත්තනිකං වා අධිකරණ’’න්තිආදීසු වුත්තභෙදකරණපුච්ඡා. අධිකරණානීති භෙදකරවත්ථූසු සති උප්පජ්ජනධම්මපුච්ඡා. සමථාති තෙසංයෙව වූපසමනධම්මපුච්ඡා. පඤ්ච ආපත්තියොති මාතිකාය ආගතවසෙන වුත්තා. සත්තාති විභඞ්ගෙ ආගතවසෙන.

එහි "කති ආපත්තියො" යන ප්‍රශ්නය මාතෘකාවෙහි සහ විභංගයෙහි එන ඇවැත් පිළිබඳ විමසීමකි. දෙවන පදයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි ඇවැත් සමූහයක් ලෙස ගත් බැවින් "ක්ඛන්ධා" (ස්කන්ධ) යැයි කියනු ලැබීය. "විනීතවත්ථූනි" යනු එම ඇවැත් බැහැර කිරීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. විනීත, විනය, වූපසම යන වචනවල අර්ථය එකකි; ඇවැත් බැහැර කිරීමේ කරුණු විනීතවත්ථු නම් වේ යන්න මෙහි පද අර්ථයයි. දැන් යම් අගෞරව ධර්මයන් ඇති කල්හි ඇවැත් සිදු වේද, නැති කල්හි සිදු නොවේද, ඒවා දැක්වීමට "කති අගාරවා" යන ප්‍රශ්න යුගලය පවසන ලදී. "විනීතවත්ථූනි" යන මෙම ප්‍රශ්නය එම අගෞරවයන් බැහැර කිරීම පිළිබඳ විමසීමකි. යම් හෙයකින් එම ඇවැත් විපත්තියට පත් නොවේ නම් එවැනි ඇවැත් නැත, එබැවින් "කති විපත්තියො" යනු ඇවැත්වල විපත්ති ස්වභාවය පිළිබඳ විමසීමකි. "කති ආපත්තිසමුට්ඨානානි" යනු එම ඇවැත්වලම හටගැනීම් පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. "විවාදමූලානි අනුවාදමූලානි" යනු විවාදාධිකරණ හා අනුවාදාධිකරණවල මූලයන් පිළිබඳ ප්‍රශ්නයි. "සාරණීය ධම්මා" යනු විවාද හා අනුවාද මූලයන් නැති කරන ධර්මයන් පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. "භෙදකරවත්ථූනි" යනු සංඝ භේදය ඇති කරන කරුණු පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. "අධිකරණානි" යනු භේදකර වස්තූන් ඇති කල්හි හටගන්නා ධර්මයන් පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. "සමථා" යනු ඒවා සංසිඳුවන ධර්මයන් පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. මාතෘකාවට අනුව ඇවැත් පහක් ලෙස ද විභංගයට අනුව ඇවැත් හතක් ලෙස ද පවසන ලදී.

ආරකා එතෙහි රමතීති ආරති; භුසා වා රති ආරති. විනා එතෙහි රමතීති විරති. පච්චෙකං පච්චෙකං විරමතීති පටිවිරති. වෙරං මණති විනාසෙතීති වෙරමණී. න එතාය එතෙ ආපත්තික්ඛන්ධා කරීයන්තීති අකිරියා. යං එතාය අසති ආපත්තික්ඛන්ධකරණං උප්පජ්ජෙය්‍ය, තස්ස පටිපක්ඛතො අකරණං. ආපත්තික්ඛන්ධඅජ්ඣාපත්තියා පටිපක්ඛතො අනජ්ඣාපත්ති. වෙලනතො වෙලා; චලයනතො විනාසනතොති අත්ථො[Pg.152]. නිය්‍යානං සිනොති බන්ධති නිවාරෙතීති සෙතු. ආපත්තික්ඛන්ධානමෙතං අධිවචනං. සො සෙතු එතාය පඤ්ඤත්තියා හඤ්ඤතීති සෙතුඝාතො. සෙසවිනීතවත්ථුනිද්දෙසෙසුපි එසෙව නයො.

මෙම ඇවැත්වලින් දුරස්ව වෙසෙන බැවින් "ආරති" නම් වේ; නැතහොත් බලවත් ඇල්ම "ආරති" නම් වේ. මින් තොරව වෙසෙන බැවින් "විරති" නම් වේ. වෙන් වෙන් වශයෙන් වැළකෙන බැවින් "පටිවිරති" නම් වේ. වෛරය හෙවත් කෙලෙස් නසන බැවින් "වේරමණී" නම් වේ. ඇවැත් රැස් නොකරන බැවින් "අකිරියා" නම් වේ. යම් වැළකීමක් නැති කල්හි ඇවැත් සිදු වේද, එයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් "අකරණ" නම් වේ. ඇවැත්වලට පැමිණීමට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් "අනජ්ඣාපත්ති" නම් වේ. ඇවැත්වලට පැමිණීම පලවා හරින බැවින් හෝ විනාශ කරන බැවින් "වේලා" නම් වේ. නිවනට යන මඟ වළක්වන බැවින් "සේතු" (බාධකය) නම් වේ. මෙය ඇවැත් සඳහා වූ නමකි. එම බාධකය මෙම ශික්ෂාපද පැනවීමෙන් නසන බැවින් "සේතුඝාත" නම් වේ. සෙසු විනීතවත්ථු නිද්දේසයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

බුද්ධෙ අගාරවාදීසු යො බුද්ධෙ ධරමානෙ උපට්ඨානං න ගච්ඡති, පරිනිබ්බුතෙ චෙතියට්ඨානං බොධිට්ඨානං න ගච්ඡති, චෙතියං වා බොධිං වා න වන්දති, චෙතියඞ්ගණෙ සඡත්තො සඋපාහනො චරති, නත්ථෙතස්ස බුද්ධෙ ගාරවොති වෙදිතබ්බො. යො පන සක්කොන්තොයෙව ධම්මස්සවනං න ගච්ඡති, සරභඤ්ඤං න භණති, ධම්මකථං න කථෙති, ධම්මස්සවනග්ගං භින්දිත්වා ගච්ඡති, වික්ඛිත්තො වා අනාදරො වා නිසීදති, නත්ථෙතස්ස ධම්මෙ ගාරවො. යො ථෙරනවමජ්ඣිමෙසු චිත්තීකාරං න පච්චුපට්ඨාපෙති, උපොසථාගාරවිතක්කමාළකාදීසු කායප්පාගබ්භියං දස්සෙති, යථාවුඩ්ඪං න වන්දති, නත්ථෙතස්ස සඞ්ඝෙ ගාරවො. තිස්සො සික්ඛා සමාදාය අසික්ඛමානොයෙව පන සික්ඛාය අගාරවොති වෙදිතබ්බො. පමාදෙ ච සතිවිප්පවාසෙ තිට්ඨමානොයෙව අප්පමාදලක්ඛණං අබ්‍රූහයමානො අප්පමාදෙ අගාරවොති වෙදිතබ්බො. තථා ආමිසප්පටිසන්ථාරං ධම්මප්පටිසන්ථාරන්ති ඉමං දුවිධං පටිසන්ථාරං අකරොන්තොයෙව පටිසන්ථාරෙ අගාරවොති වෙදිතබ්බො. ගාරවනිද්දෙසෙ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරව කරන්නන් පිළිබඳව විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය: යම් පුද්ගලයෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩසිටින කාලයේ උන්වහන්සේ බැහැදැකීමට හෝ උපස්ථානය පිණිස නොයන්නේද, බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු චෛත්‍යස්ථානයට හෝ බෝධිස්ථානයට නොයන්නේද, චෛත්‍යයට හෝ බෝධියට වන්දනා නොකරන්නේද, චෛත්‍ය මළුවේ කුඩ ඉහළාගෙන හෝ පාවහන් පැළඳගෙන හැසිරෙන්නේද, එම පුද්ගලයාට බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරවයක් නැති බව දත යුතුය. යම් පුද්ගලයෙක් ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමට හැකියාව තිබියදීත් ධර්ම ශ්‍රවණය පිණිස නොයන්නේද, සරභඤ්ඤ ක්‍රමයට ධර්මය සජ්ඣායනා නොකරන්නේද, ධර්ම කථාවක් නොකරන්නේද, ධර්ම දේශනා කරන සභාව බිඳ දමා යන්නේද, වික්ෂිප්ත සිතින් හෝ අගෞරවයෙන් එහි හිඳින්නේද, එම පුද්ගලයාට ධර්මය කෙරෙහි ගෞරවයක් නැත. යම් පුද්ගලයෙක් ස්ථවිර, නවක, මධ්‍යම භික්ෂූන් කෙරෙහි ගෞරවාදරයක් නොදක්වන්නේද, උපෝසථාගාරය, භාවනා කරන මළුව ආදියේදී කායිකව අශෝභන ලෙස හැසිරෙන්නේද, වැඩිහිටි පිළිවෙළට වන්දනා නොකරන්නේද, එම පුද්ගලයාට සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවයක් නැත. ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් සමාදන් වී ඒවා නොරකින්නා ශික්ෂාව කෙරෙහි අගෞරව කරන්නෙකු ලෙස දත යුතුය. ප්‍රමාදයෙහි සහ මුළාවෙහි සිටිමින් අප්‍රමාද ලක්ෂණයන් වර්ධනය නොකරන්නා අප්‍රමාදයෙහි අගෞරව කරන්නෙකු ලෙස දත යුතුය. එමෙන්ම ආමිස පටිසන්ථාරය සහ ධර්ම පටිසන්ථාරය යන දෙවැදෑරුම් පටිසන්ථාරය නොකරන්නා පටිසන්ථාරයෙහි අගෞරව කරන්නෙකු ලෙස දත යුතුය. ගෞරව නිද්දේසයෙහි පවසා ඇති දෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස (අගෞරවය පිළිබඳ) අර්ථය දත යුතුය.

272. විවාදමූලනිද්දෙසෙ ‘‘සත්ථරිපි අගාරවො’’තිආදීනං බුද්ධෙ අගාරවාදීසු වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අප්පතිස්සොති අනීචවුත්ති; න සත්ථාරං ජෙට්ඨකං කත්වා විහරති. අජ්ඣත්තං වාති අත්තනො සන්තානෙ වා අත්තනො පක්ඛෙ වා; සකාය පරිසායාති අත්ථො. බහිද්ධා වාති පරසන්තානෙ වා පරපක්ඛෙ වා. තත්‍ර තුම්හෙති තස්මිං අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදෙ සපරසන්තානෙ වා සපරපරිසාය වා. පහානාය වායමෙය්‍යාථාති මෙත්තාභාවනාදීහි නයෙහි පහානත්ථං වායමෙය්‍යාථ; මෙත්තාභාවනාදිනයෙන හි තං අජ්ඣත්තම්පි බහිද්ධාපි පහීයති. අනවස්සවායාති අප්පවත්තිභාවාය.

272. විවාදමූල නිද්දේසයෙහි ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහිද අගෞරවය’ යනාදී පාඨයන්හි අර්ථය, ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරවය’ යනාදී ස්ථානවල විස්තර කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය. ‘අප්පතිස්ස’ යනු නිහතමානී නොවන බවයි; එනම් ශාස්තෘන් වහන්සේ ජ්‍යෙෂ්ඨයා ලෙස සලකා වාසය නොකිරීමයි. ‘අජ්ඣත්තං’ යනු තමාගේ සන්තානයෙහි හෝ තමාගේ පක්ෂයෙහි, එනම් තමාගේ පිරිසෙහි යන්නයි. ‘බහිද්ධා’ යනු අනුන්ගේ සන්තානයෙහි හෝ අනුන්ගේ පක්ෂයෙහි යන්නයි. ‘තත්‍ර තුම්හේ’ යනු එම ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වූ, තමාගේ හා අනුන්ගේ සන්තාන කෙරෙහි හෝ තමාගේ හා අනුන්ගේ පිරිස් කෙරෙහි යන්නයි. ‘පහානාය වායමෙය්‍යාථ’ යනු මෙත්තා භාවනා ආදී ක්‍රමයන්ගෙන් (විවාද මූලයන්) ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා වෙහෙසිය යුතු බවයි; මක්නිසාද යත් මෙත්තා භාවනාදී ක්‍රමවලින් එය ආධ්‍යාත්මිකව මෙන්ම බාහිරවද ප්‍රහීණ වන බැවිනි. ‘අනවස්සවාය’ යනු (නැවත) හට නොගැනීම සඳහා යන්නයි.

සන්දිට්ඨිපරාමාසීති සකමෙව දිට්ඨිං පරාමසති; යං අත්තනා දිට්ඨිගතං ගහිතං, ඉදමෙව සච්චන්ති ගණ්හාති. ආධානග්ගාහීති දළ්හග්ගාහී.

‘සන්දිට්ඨිපරාමාසී’ යනු තමාගේම මතය දැඩිව අල්ලා ගැනීමයි; තමා යම් මතයක් ගත්තේ නම් ‘මෙයම සත්‍යය’ යැයි පිළිගැනීමයි. ‘ආධානග්ගාහී’ යනු දැඩිව ග්‍රහණය කරන්නා යන්නයි.

273. අනුවාදමූලනිද්දෙසො [Pg.153] කිඤ්චාපි විවාදමූලනිද්දෙසෙනෙව සමානො, අථ ඛො අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි නිස්සාය විවදන්තානං කොධූපනාහාදයො විවාදමූලානි. තථා විවදන්තා පන සීලවිපත්තිආදීසු අඤ්ඤතරවිපත්තිං ආපජ්ජිත්වා ‘‘අසුකො භික්ඛු අසුකං නාම විපත්තිං ආපන්නො’’ති වා, ‘‘පාරාජිකං ආපන්නොසි, සඞ්ඝාදිසෙසං ආපන්නොසී’’ති වා අනුවදන්ති. එවං අනුවදන්තානං කොධූපනාහාදයො අනුවාදමූලානීති අයමෙත්ථ විසෙසො.

273. අනුවාදමූල නිද්දේසය විවාදමූල නිද්දේසයට සමාන වුවද, භේදකර වස්තූන් දහඅටක් ඇසුරු කොට ගනිමින් විවාද කරන්නවුන්ගේ ක්‍රෝධය, උපනාහය (වෛරය බැඳගැනීම) ආදිය විවාදමූලයන් වේ. එසේ විවාද කරන්නෝ සීල විපත්තිය ආදී යම් විපත්තියකට පැමිණ, ‘අසවල් භික්ෂුව අසවල් විපත්තියට පැමිණ ඇත’ කියා හෝ ‘ඔබ පාරාජිකාවට පැමිණ ඇත, ඔබ සංඝාදිසේසයට පැමිණ ඇත’ කියා හෝ චෝදනා කරති. මෙසේ චෝදනා (අනුවාද) කරන්නවුන්ගේ ක්‍රෝධ උපනාහාදී ධර්මයන් ‘අනුවාදමූලයන්’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. මෙහි ඇති විශේෂත්වය මෙයයි.

274. සාරණීයධම්මනිද්දෙසෙ මෙත්තචිත්තෙන කතං කායකම්මං මෙත්තං කායකම්මං නාම. ආවි චෙව රහො චාති සම්මුඛා ච පරම්මුඛා ච. තත්ථ නවකානං චීවරකම්මාදීසු සහායභාවගමනං සම්මුඛා මෙත්තං කායකම්මං නාම. ථෙරානං පන පාදධොවනබීජනවාතදානාදිභෙදම්පි සබ්බං සාමීචිකම්මං සම්මුඛා මෙත්තං කායකම්මං නාම. උභයෙහිපි දුන්නික්ඛිත්තානං දාරුභණ්ඩාදීනං තෙසු අවමඤ්ඤං අකත්වා අත්තනා දුන්නික්ඛිත්තානං විය පටිසාමනං පරම්මුඛා මෙත්තං කායකම්මං නාම. අයම්පි ධම්මො සාරණීයොති අයං මෙත්තාකායකම්මසඞ්ඛාතො ධම්මො සරිතබ්බො සතිජනකො; යො නං කරොති, තං පුග්ගලං; යෙසං කතො හොති, තෙ පසන්නචිත්තා ‘‘අහො සප්පුරිසො’’ති අනුස්සරන්තීති අධිප්පායො. පියකරණොති තං පුග්ගලං සබ්‍රහ්මචාරීනං පියං කරොති. ගරුකරණොති තං පුග්ගලං සබ්‍රහ්මචාරීනං ගරුං කරොති. සඞ්ගහායාතිආදීසු සබ්‍රහ්මචාරීහි සඞ්ගහෙතබ්බභාවාය. තෙහි සද්ධිං අවිවාදාය සමග්ගභාවාය එකීභාවාය ච සංවත්තති.

274. සාරණීයධර්ම නිද්දේසයෙහි, මෙත් සිතින් කරන ලද කාය කර්මය ‘මෙත්තා කායකර්මය’ නම් වේ. ‘ආවි චෙව රහෝ ච’ යනු ඉදිරිපිටදී මෙන්ම නොපෙනෙන තැනදී ද යන්නයි. එහිදී නවක භික්ෂූන්ගේ සිවුරු මැසීම ආදී කටයුතුවලදී සහය වීම ‘සම්මුඛා මෙත්තා කායකර්මය’ නම් වේ. ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ පා සේදීම, පවන් සැලීම ආදී වූ සියලු ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත වත්පිළිවෙත් කිරීම ද ‘සම්මුඛා මෙත්තා කායකර්මය’ වේ. නවක හා ස්ථවිර යන දෙපිරිසම විසින්ම, නොසැලකිලිමත් ලෙස තබා ඇති ලී බඩු ආදිය දැක ඒ කෙරෙහි අගෞරව නොකොට, තමා විසින්ම ඒවා පිළිවෙළකට තැන්පත් කිරීම ‘පරම්මුඛා මෙත්තා කායකර්මය’ නම් වේ. ‘අයම්පි ධම්මෝ සාරණීයෝ’ යනු මෙම මෙත්තා කායකර්මය නම් වූ ධර්මය නිතර සිහිපත් කළ යුතු, මතකය ඇති කරවන දෙයක් බවයි; යම් පුද්ගලයෙක් එය කරන්නේද, ඔහු කෙරෙහි මෙය කරන ලද පිරිස පැහැදුණු සිතින් යුතුව ‘අහෝ! සත්පුරුෂයෙක්’ යැයි සිහි කරති යන්න මෙහි අදහසයි. ‘පියකරණෝ’ යනු එම පුද්ගලයා සබ්‍රහ්මචාරීන් අතර ප්‍රිය කරන්නෙකු බවට පත් කිරීමයි. ‘ගරුකරණෝ’ යනු එම පුද්ගලයා සබ්‍රහ්මචාරීන් අතර ගෞරවයට පාත්‍ර වන්නෙකු බවට පත් කිරීමයි. ‘සංගහාය’ ආදී වචනවලින් අදහස් වන්නේ, සබ්‍රහ්මචාරීන් විසින් සංග්‍රහ ලැබීමට සුදුස්සෙකු වීම සඳහාත්, ඔවුන් සමඟ විවාද නොකර සමගිව එක්ව වාසය කිරීමටත් මෙය හේතු වන බවයි.

මෙත්තං වචීකම්මන්තිආදීසු දෙවත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරොති එවං පග්ගය්හ වචනං සම්මුඛා මෙත්තං වචීකම්මං නාම. විහාරෙ අසන්තෙ පන තං පටිපුච්ඡන්තස්ස ‘‘කුහිං අම්හාකං දෙවත්ථෙරො, කුහිං අම්හාකං තිස්සත්ථෙරො, කදා නු ඛො ආගමිස්සතී’’ති එවං මමායනවචනං පරම්මුඛා මෙත්තං වචීකම්මං නාම. මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධානි පන නයනානි උම්මීලෙත්වා පසන්නෙන මුඛෙන ඔලොකනං සම්මුඛා මෙත්තං මනොකම්මං නාම. ‘‘දෙවත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරො අරොගො හොතු, අප්පාබාධො’’ති සමන්නාහරණං පරම්මුඛා මෙත්තං මනොකම්මං නාම.

‘මෙත්තා වචීකම්ම’ යනාදී තැන්වල, ‘දේව ස්ථවිරයන් වහන්සේ, තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ’ යනාදී වශයෙන් ගෞරවයෙන් කතා කිරීම ‘සම්මුඛා මෙත්තා වචීකර්මය’ නම් වේ. විහාරයෙහි නැති කලෙක, යමෙකු ඒ ගැන විමසන විට ‘අපේ දේව ස්ථවිරයන් වහන්සේ කොහේද? අපේ තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ කොහේද? කවදා වඩීවිද?’ යනාදී වශයෙන් ලෙන්ගතුකමින් කතා කිරීම ‘පරම්මුඛා මෙත්තා වචීකර්මය’ නම් වේ. මෛත්‍රියෙන් හා සෙනෙහසින් යුත් දෑසින්, ප්‍රසන්න මුහුණින් බැලීම ‘සම්මුඛා මෙත්තා මනෝකර්මය’ නම් වේ. ‘දේව ස්ථවිරයන් වහන්සේට, තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේට නිරෝගී වේවා, සුවපත් වේවා’ යැයි මෙනෙහි කිරීම ‘පරම්මුඛා මෙත්තා මනෝකර්මය’ නම් වේ.

අප්පටිවිභත්තභොගීති නෙව ආමිසං පටිවිභජිත්වා භුඤ්ජති, න පුග්ගලං. යො හි ‘‘එත්තකං පරෙසං දස්සාමි, එත්තකං අත්තනා භුඤ්ජිස්සාමි, එත්තකං වා අසුකස්ස [Pg.154] ච අසුකස්ස ච දස්සාමි, එත්තකං අත්තනා භුඤ්ජිස්සාමී’’ති විභජිත්වා භුඤ්ජති, අයං පටිවිභත්තභොගී නාම. අයං පන එවං අකත්වා ආභතං පිණ්ඩපාතං ථෙරාසනතො පට්ඨාය දත්වා ගහිතාවසෙසං භුඤ්ජති. ‘‘සීලවන්තෙහී’’ති වචනතො දුස්සීලස්ස අදාතුම්පි වට්ටති, සාරණීයධම්මපූරකෙන පන සබ්බෙසං දාතබ්බමෙවාති වුත්තං. ගිලාන-ගිලානුපට්ඨාක-ආගන්තුක-ගමිකචීවරකම්මාදිපසුතානං විචෙය්‍ය දාතුම්පි වට්ටති. න හි එතෙ විචිනිත්වා දෙන්තෙන පුග්ගලවිභාගො කතො හොති, ඊදිසානඤ්හි කිච්ඡලාභත්තා විසෙසො කාතබ්බොයෙවාති අයං කරොති.

‘අප්පටිවිභත්තභෝගී’ යනු ආමිසය හෝ පුද්ගලයන් වෙන් කර පරිභෝජනය නොකිරීමයි. යමෙක් ‘මෙපමණක් අනුන්ට දෙමි, මෙපමණක් මා පරිභෝජනය කරමි’ හෝ ‘මෙපමණක් අසවල් අසවල් අයට දෙමි, මෙපමණක් මා අනුභව කරමි’ කියා බෙදා වෙන් කර අනුභව කරයිද, ඔහු ‘පටිවිභත්තභෝගී’ නම් වේ. එහෙත් මෙම (අප්පටිවිභත්තභෝගී) භික්ෂුව එසේ නොකොට, ලැබුණු පිණ්ඩපාතය ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ අසුනේ සිට පිළිවෙළින් බෙදා දී, ඉතිරි වූ දෙය පරිභෝජනය කරයි. ‘සීලවන්තයන්ට’ යන පාඨය අනුව දුශ්ශීලයන්ට නොදී සිටීමද සුදුසුය; එහෙත් සාරණීය ධර්මයන් පුරන්නා වූ භික්ෂුව විසින් සැමටම දිය යුතු බව (අටුවාවන්හි) දක්වා ඇත. ගිලන් වූවන්ට, ගිලනුන්ට උපස්ථාන කරන්නන්ට, ආගන්තුකයන්ට, ගමන් බිමන් යන්නන්ට සහ සිවුරු මැසීම වැනි කටයුතුවල නිරත වූවන්ට තෝරා බේරා දීම ද සුදුසුය. මක්නිසාද යත්, මොවුන් තෝරා දීමෙන් ‘පුද්ගල බෙදීමක්’ සිදු නොවෙයි; මෙවැනි අයට ලාභ සත්කාර ලැබීම දුර්ලභ බැවින් ඔවුන්ට විශේෂයක් කළ යුතුමය. මෙම (අප්පටිවිභත්තභෝගී) භික්ෂුව එසේ කරයි.

අඛණ්ඩානීතිආදීසු යස්ස සත්තසු ආපත්තික්ඛන්ධෙසු ආදිම්හි වා අන්තෙ වා සික්ඛාපදං භින්නං හොති, තස්ස සීලං පරියන්තෙ ඡින්නසාටකො විය ඛණ්ඩං නාම. යස්ස පන වෙමජ්ඣෙ භින්නං, තස්ස මජ්ඣෙ ඡිද්දසාටකො විය ඡිද්දං නාම හොති. යස්ස පටිපාටියා ද්වෙ තීණි භින්නානි, තස්ස පිට්ඨියං වා කුච්ඡියං වා උට්ඨිතෙන විසභාගවණ්ණෙන කාළරත්තාදීනං අඤ්ඤතරසරීරවණ්ණා ගාවී විය සබලං නාම හොති. යස්ස අන්තරන්තරා භින්නානි, තස්ස අන්තරන්තරා විසභාගවණ්ණබින්දුවිචිත්‍රා ගාවී විය කම්මාසං නාම හොති. යස්ස පන සබ්බෙන සබ්බං අභින්නානි සීලානි, තස්ස තානි සීලානි අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානි නාම හොන්ති. තානි පනෙතානි භුජිස්සභාවකරණතො භුජිස්සානි. විඤ්ඤූහි පසත්ථත්තා විඤ්ඤුප්පසත්ථානි. තණ්හාදිට්ඨීහි අපරාමට්ඨත්තා අපරාමට්ඨානි. උපචාරසමාධිං අප්පනාසමාධිං වා සංවත්තයන්තීති සමාධිසංවත්තනිකානීති වුච්චන්ති. සීලසාමඤ්ඤගතො විහරතීති තෙසු තෙසු දිසාභාගෙසු විහරන්තෙහි කල්‍යාණසීලෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං සමානභාවූපගතසීලො විහරති.

‘අඛණ්ඩ’ යනාදි පදයන්හි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය: යම් පුද්ගලයෙකුගේ ආපත්ති ස්කන්ධ සත අතුරින් මුල හෝ අග හෝ යම් ශික්ෂා පදයක් බිඳී ඇද්ද, එම පුද්ගලයාගේ ශීලය කෙළවරින් ඉරුණු වස්ත්‍රයක් මෙන් ‘ඛණ්ඩ’ (බිඳුණු) ශීලය නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකුගේ ශීලය මැදින් බිඳී ඇද්ද, ඔහුගේ ශීලය මැදින් සිදුරු වූ වස්ත්‍රයක් මෙන් ‘ඡිද්ද’ (සිදුරු වූ) ශීලය නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකුගේ ශීලය පිළිවෙළින් ශික්ෂා පද දෙකක් හෝ තුනක් බිඳී ඇද්ද, ඔහුගේ ශීලය පිටෙහි හෝ බඩෙහි හෝ හටගත් විෂම වර්ණයක් ඇති (කළු, රතු ආදී වර්ණ අතුරින් එක්තරා වර්ණයක් ඇති) එළදෙනකගේ ශරීරය මෙන් ‘සබල’ (පුල්ලි සහිත) ශීලය නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකුගේ ශීලය තැනින් තැන බිඳී ඇද්ද, ඔහුගේ ශීලය තැනින් තැන විෂම වර්ණ ලක්ෂණවලින් විසිතුරු වූ එළදෙනකගේ ශරීරය මෙන් ‘කම්මාස’ (ලප සහිත) ශීලය නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකුගේ සියලු ආකාරයෙන්ම සියලු ශික්ෂා පද නොබිඳී පවතීද, ඔහුගේ එම ශීලයන් අඛණ්ඩ, අඡිද්ද, අසබල, අකම්මාස ශීලයන් නම් වේ. එම මෙම ශීලයන් තණ්හාව නමැති දාසභාවයෙන් නිදහස් කරන බැවින් ‘භුජිස්ස’ (නිදහස්) නම් වේ. ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් පසසන ලද බැවින් ‘විඤ්ඤුප්පසත්ථ’ නම් වේ. තණ්හා දිට්ඨි දෙකින් පරාමර්ශනය නොකරන ලද බැවින් ‘අපරාමට්ඨ’ නම් වේ. උපචාර සමාධිය හෝ අප්පනා සමාධිය ඇති කිරීමට පවතින බැවින් ‘සමාධිසංවත්තනික’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සීලසාමඤ්ඤගතෝ විහරති’ යනු ඒ ඒ දිශාභාගයන්හි වසන කල්‍යාණ ශීල ඇති භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ සමාන වූ ශීල ඇතිව වාසය කිරීමයි.

යායං දිට්ඨීති මග්ගසම්පයුත්තා සම්මාදිට්ඨි. අරියාති නිද්දොසා. නිය්‍යාතීති නිය්‍යානිකා. තක්කරස්සාති යො තථාකාරී හොති, තස්ස. දුක්ඛක්ඛයායාති සබ්බදුක්ඛස්ස ඛයත්ථං. සෙසං යාව සමථභෙදපරියොසානා උත්තානත්ථමෙව.

‘යායං දිට්ඨි’ යනු මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වූ සම්මා දිට්ඨියයි. ‘අරියා’ යනු නිර්දෝෂී වූ යන්නයි. සසරින් එතෙර කරන බැවින් ‘නිය්‍යානික’ නම් වේ. ‘තක්කරස්ස’ යනු ඒ අනුව ක්‍රියා කරන තැනැත්තා හටයි. ‘දුක්ඛක්ඛයාය’ යනු සියලු දුක් ක්ෂය කරනු පිණිසයි. ඉතිරි පද සමථභේද පර්යන්තය දක්වාම අර්ථයෙන් පැහැදිලිමය.

කතිපුච්ඡාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කතිපුච්ඡාවාර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ඛන්ධකපුච්ඡාවාරො

ඛන්ධකපුච්ඡාවාරය

පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවණ්ණනා

ප්‍රශ්න විසර්ජන වර්ණනාව

320. උපසම්පදං [Pg.155] පුච්ඡිස්සන්ති උපසම්පදක්ඛන්ධකං පුච්ඡිස්සං. සනිදානං සනිද්දෙසන්ති නිදානෙන ච නිද්දෙසෙන ච සද්ධිං පුච්ඡිස්සාමි. සමුක්කට්ඨපදානං කති ආපත්තියොති යානි තත්ථ සමුක්කට්ඨානි උත්තමානි පදානි වුත්තානි, තෙසං සමුක්කට්ඨපදානං උත්තමපදානං සඞ්ඛෙපතො කති ආපත්තියො හොන්තීති. යෙන යෙන හි පදෙන යා යා ආපත්ති පඤ්ඤත්තා, සා සා තස්ස තස්ස පදස්ස ආපත්තීති වුච්චති. තෙන වුත්තං ‘‘සමුක්කට්ඨපදානං කති ආපත්තියො’’ති. ද්වෙ ආපත්තියොති ඌනවීසතිවස්සං උපසම්පාදෙන්තස්ස පාචිත්තියං, සෙසෙසු සබ්බපදෙසු දුක්කටං.

320. ‘උපසම්පදං පුච්ඡිස්සන්ති’ යනු උපසම්පදා ඛන්ධකය පිළිබඳව විමසමි යන්නයි. ‘සනිදානං සනිද්දේසං’ යනු නිදාන සහ නිද්දේස සමඟින් විමසමි යන්නයි. ‘සමුක්කට්ඨපදානං කති ආපත්තියෝ’ යනු එහි වදාළ උතුම් වූ පදයන් සම්බන්ධයෙන් සංක්ෂේපයෙන් ආපත්තීන් කීයක් තිබේද යන්නයි. ඒ ඒ පදයෙන් යම් යම් ආපත්තියක් පනවන ලද්දේද, එය ඒ ඒ පදයේ ආපත්තිය යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘සමුක්කට්ඨපදානං කති ආපත්තියෝ’ යැයි වදාරන ලදී. ‘ද්වේ ආපත්තියෝ’ යනු වයස විසි අවුරුදු පූර්ණ නොවූවකු උපසම්පදා කරන්නා හට පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු සියලු පදයන්හි දුක්කට ආපත්තියද වේ.

තිස්සොති ‘‘නස්සන්තෙතෙ විනස්සන්තෙතෙ, කො තෙහි අත්ථො’’ති භෙදපුරෙක්ඛාරානං උපොසථකරණෙ ථුල්ලච්චයං, උක්ඛිත්තකෙන සද්ධිං උපොසථකරණෙ පාචිත්තියං, සෙසෙසු දුක්කටන්ති එවං උපොසථක්ඛන්ධකෙ තිස්සො ආපත්තියො. එකාති වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකෙ එකා දුක්කටාපත්තියෙව.

‘තිස්සෝ’ යනු ‘මොවුන් නැසෙත්වා, විනාශ වෙත්වා, මොවුන්ගෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද’ යනුවෙන් සංඝ භේදය පෙරදැරිව උපෝසථ කිරීමෙහිදී ථුල්ලච්චය ආපත්තියද, උක්ඛිත්තක භික්ෂුවක සමඟ උපෝසථ කිරීමෙහිදී පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු අවස්ථාවන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් උපෝසථ ඛන්ධකයෙහි ආපත්ති තුනකි. ‘ඒකා’ යනු වස්සූපනායික ඛන්ධකයෙහි එක් දුක්කට ආපත්තියක් පමණක් පවතින බවයි.

තිස්සොති භෙදපුරෙක්ඛාරස්ස පවාරයතො ථුල්ලච්චයං, උක්ඛිත්තකෙන සද්ධිං පාචිත්තියං, සෙසෙසු දුක්කටන්ති එවං පවාරණාක්ඛන්ධකෙපි තිස්සො ආපත්තියො.

‘තිස්සෝ’ යනු සංඝ භේදය පෙරදැරිව පවාරණය කරන්නා හට ථුල්ලච්චය ආපත්තියද, උක්ඛිත්තක භික්ෂුවක සමඟ පවාරණය කිරීමෙහිදී පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු තැන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් පවාරණා ඛන්ධකයෙහිද ආපත්ති තුනකි.

තිස්සොති වච්ඡතරිං උග්ගහෙත්වා මාරෙන්තානං පාචිත්තියං, රත්තෙන චිත්තෙන අඞ්ගජාතඡුපනෙ ථුල්ලච්චයං, සෙසෙසු දුක්කටන්ති එවං චම්මසංයුත්තෙපි තිස්සො ආපත්තියො. භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙපි සමන්තා ද්වඞ්ගුලෙ ථුල්ලච්චයං, භොජ්ජයාගුයා පාචිත්තියං, සෙසෙසු දුක්කටන්ති එවං තිස්සො ආපත්තියො.

‘තිස්සෝ’ යනු වස්සා හෝ වැස්සියක ඔසවා මරන්නන් හට පාවිත්තිය ආපත්තියද, රාග සිතින් අංගජාතය ස්පර්ශ කිරීමෙහිදී ථුල්ලච්චය ආපත්තියද, සෙසු තැන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් චම්මසංයුක්තයෙහි (චම්ම ඛන්ධකයෙහි) ආපත්ති තුනකි. භේසජ්ජ ඛන්ධකයෙහිද අංගජාතය වටා ඇඟිලි දෙකක ප්‍රමාණයක ශල්‍යකර්මයක් හෝ වස්තිකර්මයක් කරන්නා හට ථුල්ලච්චය ආපත්තියද, භෝජ්ජ යාගු වැළඳීම නිසා පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු තැන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් ආපත්ති තුනකි.

කථිනං කෙවලං පඤ්ඤත්තිමෙව, නත්ථි තත්ථ ආපත්ති. චීවරසංයුත්තෙ කුසචීරවාකචීරෙසු ථුල්ලච්චයං, අතිරෙකචීවරෙ නිස්සග්ගියං, සෙසෙසු දුක්කටන්ති ඉමා තිස්සො ආපත්තියො.

කඨිනය හුදෙක් පැනවීමක් පමණකි, එහි ආපත්තියක් නැත. චීවර සංයුක්තයෙහි කුස තණ සිවුරු, වක (නියඳ) සිවුරු දැරීමෙන් ථුල්ලච්චය ආපත්තියද, අතිරේක චීවර දැරීමෙන් නිස්සග්ගිය පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු තැන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් මෙම ආපත්ති තුන වේ.

චම්පෙය්‍යකෙ එකා දුක්කටාපත්තියෙව. කොසම්බක-කම්මක්ඛන්ධක-පාරිවාසිකසමුච්චයක්ඛන්ධකෙසුපි එකා දුක්කටාපත්තියෙව.

චම්පෙය්‍යක ඛන්ධකයෙහි එක් දුක්කට ආපත්තියක් පමණක් පවතී. කොසම්බක, කම්ම, පාරිවාසික සහ සමුච්චය යන ඛන්ධකයන්හිද පවතින්නේ එක් දුක්කට ආපත්තියක් පමණි.

සමථක්ඛන්ධකෙ [Pg.156] ඡන්දදායකො ඛිය්‍යති, ඛිය්‍යනකං පාචිත්තියං, සෙසෙසු දුක්කටන්ති ඉමා ද්වෙ ආපත්තියො. ඛුද්දකවත්ථුකෙ අත්තනො අඞ්ගජාතං ඡින්දති, ථුල්ලච්චයං, රොමට්ඨෙ පාචිත්තියං, සෙසෙසු දුක්කටන්ති ඉමා තිස්සො ආපත්තියො. සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ ගරුභණ්ඩවිස්සජ්ජනෙ ථුල්ලච්චයං, සඞ්ඝිකා විහාරා නික්කඩ්ඪනෙ පාචිත්තියං, සෙසෙසු දුක්කටන්ති ඉමා තිස්සො ආපත්තියො.

සමථ ඛන්ධකයෙහි ඡන්දය දුන් භික්ෂුව එය ගැරහුවහොත් ගැරහීම නිසා පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු තැන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් මෙම ආපත්ති දෙක වේ. ඛුද්දකවත්ථුක ඛන්ධකයෙහි තමාගේම අංගජාතය සිඳගන්නා හට ථුල්ලච්චය ආපත්තියද, රොමට්ඨ (වමාරා කෑම) නිසා පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු තැන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් මෙම ආපත්ති තුන වේ. සේනාසන ඛන්ධකයෙහි ගරුභාණ්ඩ පරිහරණය කිරීමේදී හෝ බැහැර කිරීමේදී ථුල්ලච්චය ආපත්තියද, සාංඝික විහාරයකින් නෙරපා හැරීමේදී පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු තැන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් මෙම ආපත්ති තුන වේ.

සඞ්ඝභෙදෙභෙදකානුවත්තකානං ථුල්ලච්චයං, ගණභොජනෙ පාචිත්තියන්ති ඉමා ද්වෙ ආපත්තියො. සමාචාරං පුච්ඡිස්සන්ති වුත්තෙ වත්තක්ඛන්ධකෙ එකා දුක්කටාපත්තියෙව. සා සබ්බවත්තෙසු අනාදරියෙන හොති. තථා පාතිමොක්ඛට්ඨපනෙ. භික්ඛුනික්ඛන්ධකෙ අප්පවාරණාය පාචිත්තියං, සෙසෙසු දුක්කටන්ති ද්වෙ ආපත්තියො. පඤ්චසතිකසත්තසතිකෙසු කෙවලං ධම්මො සඞ්ගහං ආරොපිතො, නත්ථි තත්ථ ආපත්තීති.

සංඝභේද ඛන්ධකයෙහි භේදයට අනුබල දෙන්නන් හට ථුල්ලච්චය ආපත්තියද, ගණභෝජනය නිසා පාවිත්තිය ආපත්තියද වශයෙන් ආපත්ති දෙකකි. ‘සමාචාරං පුච්ඡිස්සන්ති’ යනුවෙන් වදාළ වත්ත ඛන්ධකයෙහි එක් දුක්කට ආපත්තියක් පමණක් පවතී. එය සියලු වත් පිළිවෙත්හි අනාදරය නිසා සිදු වේ. ප්‍රාතිමෝක්ෂය තැබීමෙහිදීද (පාතිමොක්ඛට්ඨපන) එසේමය. භික්ෂුණී ඛන්ධකයෙහි පවාරණය නොකිරීම නිසා පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු තැන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් ආපත්ති දෙකකි. පංචසතික සහ සත්තසතික ඛන්ධකයන්හි හුදෙක් ධර්ම සංගායනාව පමණක් සිදු වූ බැවින් එහි ආපත්ති නැත.

ඛන්ධකපුච්ඡාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඛන්ධකපුච්ඡාවාර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

එකුත්තරිකනයො

ඒකුත්තරිකනය

එකකවාරවණ්ණනා

ඒකකවාර වර්ණනාව

321. ආපත්තිකරා [Pg.157] ධම්මා ජානිතබ්බාතිආදිම්හි එකුත්තරිකනයෙ ආපත්තිකරා ධම්මා නාම ඡ ආපත්තිසමුට්ඨානානි. එතෙසඤ්හි වසෙන පුග්ගලො ආපත්තිං ආපජ්ජති, තස්මා ‘‘ආපත්තිකරා’’ති වුත්තා. අනාපත්තිකරා නාම සත්ත සමථා. ආපත්ති ජානිතබ්බාති තස්මිං තස්මිං සික්ඛාපදෙ ච විභඞ්ගෙ ච වුත්තා ආපත්ති ජානිතබ්බා. අනාපත්තීති ‘‘අනාපත්ති භික්ඛු අසාදියන්තස්සා’’තිආදිනා නයෙන අනාපත්ති ජානිතබ්බා. ලහුකාති ලහුකෙන විනයකම්මෙන විසුජ්ඣනතො පඤ්චවිධා ආපත්ති. ගරුකාති ගරුකෙන විනයකම්මෙන විසුජ්ඣනතො සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්ති. කෙනචි ආකාරෙන අනාපත්තිභාවං උපනෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතො පාරාජිකාපත්ති ච. සාවසෙසාති ඨපෙත්වා පාරාජිකං සෙසා. අනවසෙසාති පාරාජිකාපත්ති. ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා දුට්ඨුල්ලා; අවසෙසා අදුට්ඨුල්ලා. සප්පටිකම්මදුකං සාවසෙසදුකසදිසං. දෙසනාගාමිනිදුකං ලහුකදුකසඞ්ගහිතං.

321. ‘ආපත්තිකරා ධම්මා ජානිතබ්බා’ යනාදියෙහි ඒකුත්තරික නයෙහි ආපත්තිකර ධර්ම නම් ආපත්ති සමුට්ඨාන හයයි. මේවා නිසා පුද්ගලයා ආපත්තියට පැමිණෙන බැවින් ‘ආපත්තිකර’ යැයි කියනු ලැබේ. අනාපත්තිකර ධර්ම නම් සප්ත සමථයන්ය. ‘ආපත්ති ජානිතබ්බා’ යනු ඒ ඒ ශික්ෂා පදයන්හි සහ විභංගයන්හි වදාළ ආපත්තිය දත යුතුය යන්නයි. ‘අනාපත්ති’ යනු ‘අනාපත්ති භික්ඛු අසාදියන්තස්ස’ යනාදී නයින් වදාළ අනාපත්තිය දත යුතුය යන්නයි. ‘ලහුකා’ යනු සැහැල්ලු විනය කර්මයකින් පිරිසිදු විය හැකි පස් වැදෑරුම් ආපත්තීන්ය. ‘ගරුකා’ යනු බරපතළ විනය කර්මයකින් පිරිසිදු විය යුතු සංඝාදිසේස ආපත්තියයි. කිසිදු අයුරකින් අනාපත්තියක් බවට පත් කළ නොහැකි බැවින් පාරාජිකා ආපත්තියද දත යුතුය. ‘සාවසේසා’ යනු පාරාජිකාව හැර ඉතිරි ආපත්තීන්ය. ‘අනවසේසා’ යනු පාරාජිකා ආපත්තියයි. ආපත්ති ස්කන්ධ දෙකක් (පාරාජිකා සහ සංඝාදිසේස) දුට්ටුල්ල ආපත්ති වන අතර සෙසු ආපත්ති ස්කන්ධ අදුට්ටුල්ල වේ. සප්‍රති කර්ම දුකය (පිළියම් කළ හැකි) සාවසේස දුකයට සමානය. දේශනාගාමිනී දුකය (දේශනා කිරීමෙන් පිරිසිදු විය හැකි) ලහුක දුකයෙහි ඇතුළත් වේ.

අන්තරායිකාති සත්තපි ආපත්තියො සඤ්චිච්ච වීතික්කන්තා සග්ගන්තරායඤ්චෙව මොක්ඛන්තරායඤ්ච කරොන්තීති අන්තරායිකා. අජානන්තෙන වීතික්කන්තා පන පණ්ණත්තිවජ්ජාපත්ති නෙව සග්ගන්තරායං න මොක්ඛන්තරායං කරොතීති අනන්තරායිකා. අන්තරායිකං ආපන්නස්සාපි දෙසනාගාමිනිං දෙසෙත්වා වුට්ඨානගාමිනිතො වුට්ඨාය සුද්ධිපත්තස්ස සාමණෙරභූමියං ඨිතස්ස ච අවාරිතො සග්ගමොක්ඛමග්ගොති. සාවජ්ජපඤ්ඤත්තීති ලොකවජ්ජා. අනවජ්ජපඤ්ඤත්තීති පණ්ණත්තිවජ්ජා. කිරියතො සමුට්ඨිතා නාම යං කරොන්තො ආපජ්ජති පාරාජිකාපත්ති විය. අකිරියතොති යං අකරොන්තො ආපජ්ජති, චීවරඅනධිට්ඨානාපත්ති විය. කිරියාකිරියතොති යං කරොන්තො ච අකරොන්තො ච ආපජ්ජති, කුටිකාරාපත්ති විය.

අන්තරායික යනු සචේතනිකව ඉක්මවා ගිය විට ස්වර්ගයට හා මෝක්ෂයට බාධා පමුණුවන ඇවැත් හතයි. නොදැනුවත්ව ඉක්මවා ගිය ප්‍රඥප්ති වජ්ජ ඇවැත් ස්වර්ගයට හෝ මෝක්ෂයට බාධා නොකරන බැවින් ඒවා අනන්තරායික නම් වේ. අන්තරායික ඇවැතකට පත් වූවෙකු වුවද, දේශනාගාමිනී ඇවැත් දේශනා කිරීමෙන් හෝ වුට්ඨානගාමිනී ඇවැත්වලින් මිදී පිරිසිදු භාවයට පත් වූ විට සහ සාමණේර භූමියෙහි සිටින්නාට ද ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගය අවහිර නොවන බව දත යුතුය. සාවජ්ජප්‍රඥප්ති යනු ලෝකවජ්ජ ඇවැත්ය. අනවජ්ජප්‍රඥප්ති යනු ප්‍රඥප්තිවජ්ජ ඇවැත්ය. යමක් කිරීමෙන් සිදුවන ඇවැත (පාරාජිකා ඇවැත මෙන්) කිරියතෝ සමුට්ඨිතා නම් වේ. යමක් නොකිරීමෙන් සිදුවන ඇවැත (සිවුරු අධිෂ්ඨාන නොකිරීමේ ඇවැත මෙන්) අකිරියතෝ නම් වේ. යමක් කිරීමෙන් මෙන්ම නොකිරීමෙන් ද සිදුවන ඇවැත (කුටිකාර ඇවැත මෙන්) කිරියාකිරියතෝ නම් වේ.

පුබ්බාපත්තීති පඨමං ආපන්නාපත්ති. අපරාපත්තීති පාරිවාසිකාදීහි පච්ඡා ආපන්නාපත්ති. පුබ්බාපත්තීනං අන්තරාපත්ති නාම මූලවිසුද්ධියා අන්තරාපත්ති. අපරාපත්තීනං අන්තරාපත්ති නාම අග්ඝවිසුද්ධියා අන්තරාපත්ති. කුරුන්දියං පන ‘‘පුබ්බාපත්ති නාම පඨමං ආපන්නා. අපරාපත්ති නාම මානත්තාරහකාලෙ ආපන්නා. පුබ්බාපත්තීනං අන්තරාපත්ති නාම පරිවාසෙ ආපන්නා. අපරාපත්තීනං අන්තරාපත්ති [Pg.158] නාම මානත්තචාරෙ ආපන්නා’’ති වුත්තං. ඉදම්පි එකෙන පරියායෙන යුජ්ජති.

පුබ්බාපත්ති යනු පළමුව සිදුවූ ඇවැතයි. අපරාපත්ති යනු පරිවාසික ආදීන් විසින් පසුව සිදුකරනු ලබන ඇවැතයි. පුබ්බාපත්තීනං අන්තරාපත්ති යනු මූලවිසුද්ධිය (පරිවාසය) අතරතුර සිදුවන ඇවැතයි. අපරාපත්තීනං අන්තරාපත්ති යනු අග්ඝවිසුද්ධිය (මානත) අතරතුර සිදුවන ඇවැතයි. කුරුන්දියෙහි සඳහන් වන පරිදි 'පළමුව සිදු වූ ඇවැත පුබ්බාපත්ති නම් වේ, මානතට සුදුසු කාලයෙහි සිදු වූ ඇවැත අපරාපත්ති නම් වේ, පරිවාස කාලයෙහි සිදු වූ ඇවැත පුබ්බාපත්තීනං අන්තරාපත්ති නම් වේ, මානත සමාදන්ව සිටින කාලයෙහි සිදු වූ ඇවැත අපරාපත්තීනං අන්තරාපත්ති නම් වේ' යන්න ද එක් ක්‍රමයකින් ගැලපේ.

දෙසිතා ගණනූපගා නාම යා ධුරනික්ඛෙපං කත්වා පුන න ආපජ්ජිස්සාමීති දෙසිතා හොති. අගණනූපගා නාම යා ධුරනික්ඛෙපං අකත්වා සඋස්සාහෙනෙව චිත්තෙන අපරිසුද්ධෙන දෙසිතා හොති. අයඤ්හි දෙසිතාපි දෙසිතගණනං න උපෙති. අට්ඨමෙ වත්ථුස්මිං භික්ඛුනියා පාරාජිකමෙව හොති. පඤ්ඤත්ති ජානිතබ්බාතිආදීසු නවසු පදෙසු පඨමපාරාජිකපුච්ඡාය වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

දේසිතා ගණනූපගා යනු නැවත ඇවැත් සිදු නොකරමි යන වීර්යය ඇතිව දේශනා කරන ලද ඇවැතයි. අගණනූපගා යනු එවැනි වීර්යයක් නොමැතිව අපිරිසිදු සිතින් දේශනා කරන ලද ඇවැතයි. එවැනි ඇවැතක් දේශනා කළද එය දේශනා කළ ඇවැත් ගණනට ඇතුළත් නොවේ. අටවන වස්තුවේදී භික්ෂුණියකට පාරාජිකාවක්ම වේ. ප්‍රඥප්ති දත යුතුය යන ආදී නව පදයන්හිදී පළමු පාරාජිකා පෘච්ඡාවෙහි සඳහන් ක්‍රමයටම විනිශ්චය දත යුතුය.

ථුල්ලවජ්ජාති ථුල්ලදොසෙ පඤ්ඤත්තා ගරුකාපත්ති. අථුල්ලවජ්ජාති ලහුකාපත්ති. ගිහිපටිසංයුත්තාති සුධම්මත්ථෙරස්ස ආපත්ති, යා ච ධම්මිකස්ස පටිස්සවස්ස අසච්චාපනෙ ආපත්ති, අවසෙසා න ගිහිපටිසංයුත්තා. පඤ්චානන්තරියකම්මාපත්ති නියතා, සෙසා අනියතා. ආදිකරොති සුදින්නත්ථෙරාදි ආදිකම්මිකො. අනාදිකරොති මක්කටිසමණාදි අනුපඤ්ඤත්තිකාරකො. අධිච්චාපත්තිකො නාම යො කදාචි කරහචි ආපත්තිං ආපජ්ජති. අභිණ්හාපත්තිකො නාම යො නිච්චං ආපජ්ජති.

ථුල්ලවජ්ජ යනු රළු වරද නිසා පනවන ලද ගරු ඇවැතයි. අථුල්ලවජ්ජ යනු ලහු ඇවැතයි. ගිහිපටිසංයුත්ත යනු සුධම්ම තෙරුන්ගේ ඇවැත හා දැහැමි පොරොන්දුවක් ඉටු නොකිරීමෙන් සිදුවන ඇවැතයි. සෙසු ඇවැත් ගිහියන් හා සම්බන්ධ නොවන ඇවැත්ය. පංචානන්තර්ය කර්ම නිසා සිදුවන ඇවැත් නියත වන අතර සෙසු ඇවැත් අනියත වේ. ආදිකරොති යනු සුදින්න තෙරුන් වැනි මුලින්ම වරද කළ තැනැත්තායි. අනාදිකරොති යනු වඳුරු වැස්සන් වැනි අනුප්‍රඥප්ති ඇතිවීමට හේතු වූ තැනැත්තායි. කලාතුරකින් ඇවැතට පත්වන්නා අධිච්චාපත්තිකය නම් වේ. නිතර ඇවැතට පත්වන්නා අභිණ්හාපත්තිකය නම් වේ.

චොදකො නාම යො වත්ථුනා වා ආපත්තියා වා පරං චොදෙති. යො පන එවං චොදිතො අයං චුදිතකො නාම. පඤ්චදසසු ධම්මෙසු අප්පතිට්ඨහිත්වා අභූතෙන වත්ථුනා චොදෙන්තො අධම්මචොදකො නාම, තෙන තථා චොදිතො අධම්මචුදිතකො නාම. විපරියායෙන ධම්මචොදකචුදිතකා වෙදිතබ්බා. මිච්ඡත්තනියතෙහි වා සම්මත්තනියතෙහි වා ධම්මෙහි සමන්නාගතො නියතො, විපරීතො අනියතො.

චෝදක යනු වස්තුවකින් හෝ ඇවැතකින් අන් අයෙකුට චෝදනා කරන්නායි. චෝදනාව ලැබූ තැනැත්තා චුදිතක නම් වේ. කරුණු පහළොවක පිහිටා නොසිට අසත්‍ය කරුණකින් චෝදනා කරන්නා අධර්ම චෝදක වන අතර, ඔහු විසින් චෝදනා කරනු ලැබූ තැනැත්තා අධර්ම චුදිතක නම් වේ. මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස ධර්ම චෝදක හා ධර්ම චුදිතක හඳුනාගත යුතුය. මිච්ඡත්ත නියත හෝ සම්මත්ත නියත ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත තැනැත්තා නියත වන අතර, අනෙක් තැනැත්තා අනියත නම් වේ.

සාවකා භබ්බාපත්තිකා නාම, බුද්ධා ච පච්චෙකබුද්ධා ච අභබ්බාපත්තිකා නාම. උක්ඛෙපනීයකම්මකතො උක්ඛිත්තකො නාම, අවසෙසචතුබ්බිධතජ්ජනීයාදිකම්මකතො අනුක්ඛිත්තකො නාම. අයඤ්හි උපොසථං වා පවාරණං වා ධම්මපරිභොගං වා ආමිසපරිභොගං වා න කොපෙති. ‘‘මෙත්තියං භික්ඛුනිං නාසෙථ, දූසකො නාසෙතබ්බො, කණ්ටකො සමණුද්දෙසො නාසෙතබ්බො’’ති එවං ලිඞ්ගදණ්ඩකම්ම-සංවාසනාසනාහි නාසිතබ්බො නාසිතකො නාම. සෙසා සබ්බෙ අනාසිතකා. යෙන සද්ධිං උපොසථාදිකො සංවාසො අත්ථි, අයං සමානසංවාසකො, ඉතරො [Pg.159] නානාසංවාසකො. සො කම්මනානාසංවාසකො ලද්ධිනානාසංවාසකොති දුවිධො හොති. ඨපනං ජානිතබ්බන්ති ‘‘එකං භික්ඛවෙ අධම්මිකං පාතිමොක්ඛට්ඨපන’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තං පාතිමොක්ඛට්ඨපනං ජානිතබ්බන්ති අත්ථො.

ශ්‍රාවකයෝ ඇවැත් සිදු විය හැකි (භබ්බාපත්තික) පුද්ගලයෝ වෙති. බුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ඇවැත් සිදු නොවන (අභබ්බාපත්තික) පුද්ගලයෝ වෙති. උක්ඛේපනීය කර්මය කරන ලද තැනැත්තා උක්ඛිත්තක නම් වේ. සෙසු තජ්ජනීය ආදී සිව්වැදෑරුම් කර්ම කරන ලද්දෝ අනුක්ඛිත්තක නම් වෙති. මොහු උපෝසථය, පවාරණය, ධර්ම පරිභෝගය හෝ ආමිස පරිභෝගය නැවැත්වීමට සමත් නොවේ. 'මෙත්තියා භික්ෂුණිය නසන්න, දූෂකයා නසන්න, කණ්ඨක සාමණේරයා නසන්න' යනුවෙන් ලිංග නාසනය, දණ්ඩකර්ම නාසනය හා සංවාස නාසනයෙන් නෙරපිය යුත්තා නාසිතක නම් වේ. සෙසු සියල්ලෝ අනාසිතකයෝය. යමෙකු සමඟ උපෝසථ ආදී පොදු විනය කර්ම ඇද්ද ඔහු සමාන සංවාසක වේ. අනෙකා නානා සංවාසක වේ. ඔහු කර්ම නානා සංවාසක හා ලද්ධි නානා සංවාසක වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. පාතිමොක්ඛය නැවැත්වීම (ඨපනය) දත යුතුය යනු 'මහණෙනි, එක්තරා අධර්මවාදී පාතිමොක්ඛයක් නැවැත්වීමක්' ආදී ක්‍රමයෙන් වදාල පාතිමොක්ඛය නැවැත්වීම දත යුතුය යන්නයි.

එකකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඒකක වාර වර්ණනාව නිම විය.

දුකවාරවණ්ණනා

දුක වාර වර්ණනාව

322. දුකෙසු සචිත්තකා ආපත්ති සඤ්ඤාවිමොක්ඛා, අචිත්තකා නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛා. ලද්ධසමාපත්තිකස්ස ආපත්ති නාම භූතාරොචනාපත්ති, අලද්ධසමාපත්තිකස්ස ආපත්ති නාම අභූතාරොචනාපත්ති. සද්ධම්මපටිසඤ්ඤුත්තා නාම පදසොධම්මාදිකා, අසද්ධම්මපටිසඤ්ඤුත්තා නාම දුට්ඨුල්ලවාචාපත්ති. සපරික්ඛාරපටිසඤ්ඤුත්තා නාම නිස්සග්ගියවත්ථුනො අනිස්සජ්ජිත්වා පරිභොගෙ, පත්තචීවරානං නිදහනෙ, කිලිට්ඨචීවරානං අධොවනෙ, මලග්ගහිතපත්තස්ස අපචනෙති එවං අයුත්තපරිභොගෙ ආපත්ති. පරපරික්ඛාරපටිසඤ්ඤුත්තා නාම සඞ්ඝිකමඤ්චපීඨාදීනං අජ්ඣොකාසෙ සන්ථරණඅනාපුච්ඡාගමනාදීසු ආපජ්ජිතබ්බා ආපත්ති. සපුග්ගලපටිසඤ්ඤුත්තා නාම ‘‘මුදුපිට්ඨිකස්ස ලම්බිස්ස ඌරුනා අඞ්ගජාතං පීළෙන්තස්සා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තාපත්ති. පරපුග්ගලපටිසඤ්ඤුත්තා නාම මෙථුනධම්මකායසංසග්ගපහාරදානාදීසු වුත්තාපත්ති, ‘‘සිඛරණීසී’’ති සච්චං භණන්තො ගරුකං ආපජ්ජති, ‘‘සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තිය’’න්ති මුසා භණන්තො ලහුකං. අභූතාරොචනෙ මුසා භණන්තො ගරුකං. භූතාරොචනෙ සච්චං භණන්තො ලහුකං.

322. දුක වාරයන්හි සචිත්තක ඇවැත සංඥාවෙන් මිදෙන අතර, අචිත්තක ඇවැත සංඥාවෙන් නොමිදේ. සමාපත්ති ලැබූවෙකුට සිදුවන ඇවැත භූතාරෝචන ඇවැතයි, සමාපත්ති නොලැබූවෙකුට සිදුවන ඇවැත අභූතාරෝචන ඇවැතයි. සද්ධර්ම පටිසංයුත්ත යනු පදසෝධම්ම ආදී ඇවැත්ය, අසද්ධර්ම පටිසංයුත්ත යනු දුට්ඨුල්ලවාචා ඇවැතයි. සපරික්ඛාර පටිසංයුත්ත යනු නිස්සග්ගිය වස්තුවක් නොවිසර්ජනය කර පරිභෝග කිරීම, පාත්‍ර සිවුරු අව්වේ තැබීම, කිලිටි සිවුරු නොසේදීම, මල බැඳුණු පාත්‍රය නොපිළිස්සීම ආදී නුසුදුසු පරිභෝග නිසා සිදුවන ඇවැත්ය. පරපරික්ඛාර පටිසංයුත්ත යනු සඟසතු ඇඳ පුටු ආදිය එළිමහනේ තබා නොදන්වා යාම ආදියේදී සිදුවන ඇවැත්ය. සපුග්ගල පටිසංයුත්ත යනු 'මුදු පිටක් ඇත්තාට, එල්ලෙන අවයව ඇත්තාට හෝ කලවයෙන් ලිංගය පෙළන්නාට' ආදී වශයෙන් වදාල ඇවැත්ය. පරපුග්ගල පටිසංයුත්ත යනු මෙถุน ධර්මය, කාය සංසර්ගය, පහර දීම ආදියේදී වදාල ඇවැත්ය. 'ඇය මස් ගෙඩියක් ඇත්තියකැ'යි සත්‍යයක් පවසන්නා ගරු ඇවැතකට පත් වේ, දැන දැන මුසාවාද පවසන්නා ලහු ඇවැතකට පත් වේ. අභූතාරෝචනයේදී මුසා පවසන්නා ගරු ඇවැතට ද, භූතාරෝචනයේදී සත්‍ය පවසන්නා ලහු ඇවැතට ද පත් වේ.

‘‘සඞ්ඝකම්මං වග්ගං කරිස්සාමී’’ති අන්තොසීමාය එකමන්තෙ නිසීදන්තො භූමිගතො ආපජ්ජති නාම. සචෙ පන අඞ්ගුලිමත්තම්පි ආකාසෙ තිට්ඨෙය්‍ය, න ආපජ්ජෙය්‍ය, තෙන වුත්තං ‘‘නො වෙහාසගතො’’ති. වෙහාසකුටියා ආහච්චපාදකං මඤ්චං වා පීඨං වා අභිනිසීදන්තො වෙහාසගතො ආපජ්ජති නාම. සචෙ පන තං භූමියං පඤ්ඤාපෙත්වා නිපජ්ජෙය්‍ය න ආපජ්ජෙය්‍ය, තෙන වුත්තං – ‘‘නො භූමිගතො’’ති. ගමියො ගමියවත්තං අපූරෙත්වා ගච්ඡන්තො නික්ඛමන්තො ආපජ්ජති නාම, නො පවිසන්තො. ආගන්තුකො ආගන්තුකවත්තං අපූරෙත්වා සඡත්තුපාහනො පවිසන්තො පවිසන්තො ආපජ්ජති නාම, නො නික්ඛමන්තො.

'සංඝ කර්මය වග (කොටස්) කරන්නෙමි'යි සිතා සීමාව ඇතුළත එකත්පස්ව හිඳින්නා පොළොව ස්පර්ශ කරන්නේ නම් ඇවැතට පත් වේ. ඉදින් ඇඟිලි මාත්‍රයක් හෝ අහසේ සිටින්නේ නම් ඇවැත් නොවේ, එබැවින් 'නො වෙහාසගතෝ'යි වදාල ලදී. වෙහාස කුටියෙහි ඇණ ගැසූ පාද ඇති ඇඳක හෝ පුටුවක හිඳගන්නා අහසේ සිටින්නෙකු ලෙස ඇවැතට පත් වේ. ඉදින් එය පොළොවේ තබා සැතපෙන්නේ නම් ඇවැත් නොවේ, එබැවින් 'නො භූමිගතෝ'යි වදාල ලදී. ගමන් යන්නා ගමික වත නොපුරා යන්නේ නම් පිටත්වන විට ඇවැතට පත් වේ, ඇතුළුවන විට නොවේ. ආගන්තුකයා ආගන්තුක වත නොපුරා කුඩ පාවහන් ඇතිව ඇතුළුවන විට ඇවැතට පත් වේ, පිටවන විට නොවේ.

ආදියන්තො [Pg.160] ආපජ්ජති නාම භික්ඛුනී අතිගම්භීරං උදකසුද්ධිකං ආදියමානා; දුබ්බණ්ණකරණං අනාදියිත්වා චීවරං පරිභුඤ්ජන්තො පන අනාදියන්තො ආපජ්ජති නාම. මූගබ්බතාදීනි තිත්ථියවත්තානි සමාදියන්තො සමාදියන්තො ආපජ්ජති නාම. පාරිවාසිකාදයො පන තජ්ජනීයාදිකම්මකතා වා අත්තනො වත්තං අසමාදියන්තා ආපජ්ජන්ති, තෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘අත්ථාපත්ති න සමාදියන්තො ආපජ්ජතී’’ති. අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා චීවරං සිබ්බන්තො වෙජ්ජකම්මභණ්ඩාගාරිකකම්මචිත්තකම්මාදීනි වා කරොන්තො කරොන්තො ආපජ්ජති නාම. උපජ්ඣායවත්තාදීනි අකරොන්තො අකරොන්තො ආපජ්ජති නාම. අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා චීවරං දදමානො දෙන්තො ආපජ්ජති නාම. සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකානං චීවරාදීනි අදෙන්තො අදෙන්තො ආපජ්ජති නාම. අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා චීවරං ගණ්හන්තො පටිග්ගණ්හන්තො ආපජ්ජති නාම. ‘‘න භික්ඛවෙ ඔවාදො න ගහෙතබ්බො’’ති වචනතො ඔවාදං අගණ්හන්තො න පටිග්ගණ්හන්තො ආපජ්ජති නාම.

රහන්මියක් ඇඟිලි පුරුක් දෙකකට වඩා ගැඹුරට ජලයෙන් පිරිසිදු වීම් (උදකසද්ධිකය) ලබන කල්හි, එය 'ආදියන්තෝ ආපජ්ජති' (සමාදන් වීමෙන් ආපත්තියට පැමිණීම) නම් වේ. කප් බිංදුවක් නොතබා සිවුරක් පරිභෝජනය කරන මහණතෙම 'අනාදියන්තෝ ආපජ්ජති' (සමාදන් නොවීමෙන් ආපත්තියට පැමිණීම) නම් වේ. ගොළු වත ආදී වූ තීර්ථක ව්‍රත සමාදන් වන මහණතෙම 'සමාදියන්තෝ ආපජ්ජති' නම් වේ. පරිවාසයෙහි වසන්නා වූ හෝ තජ්ජනීය කර්ම ආදියට පත් වූ මහණහු තමන්ගේ වත් (පිළිවෙත්) සමාදන් නොවන කල්හි ආපත්තියට පැමිණෙති; 'ඇතැම් ආපත්තියක් සමාදන් නොවීමෙන් සිදුවේ' යන්න ඔවුන් අරභයා වදාරන ලද්දකි. නෑ නොවන මෙහෙණකගේ සිවුරු මසන, හෝ වෙදකම් කිරීම, බණ්ඩාරික කටයුතු, සිත්තර කම් ආදිය කරන මහණතෙම 'කරොන්තෝ ආපජ්ජති' (කිරීමෙන් ආපත්තියට පැමිණීම) නම් වේ. උපජ්ඣාය වත් ආදිය නොකරන මහණතෙම 'අකරොන්තෝ ආපජ්ජති' (නොකිරීමෙන් ආපත්තියට පැමිණීම) නම් වේ. නෑ නොවන මෙහෙණකට සිවුරු දෙන මහණතෙම 'දෙන්තෝ ආපජ්ජති' (දීමෙන් ආපත්තියට පැමිණීම) නම් වේ. සද්ධිවිහාරික අන්තේවාසිකයන්ට සිවුරු ආදිය නොදෙන මහණතෙම 'අදෙන්තෝ ආපජ්ජති' (නොදීමෙන් ආපත්තියට පැමිණීම) නම් වේ. නෑ නොවන මෙහෙණකගෙන් සිවුරු පිළිගන්නා මහණතෙම 'පටිග්ගණ්හන්තෝ ආපජ්ජති' (පිළිගැනීමෙන් ආපත්තියට පැමිණීම) නම් වේ. 'මහණෙනි, අවවාදය පිළිගත යුතුමය' යන වචනය ඇති බැවින්, අවවාදය පිළි නොගන්නා මහණතෙම 'න පටිග්ගණ්හන්තෝ ආපජ්ජති' (පිළි නොගැනීමෙන් ආපත්තියට පැමිණීම) නම් වේ.

නිස්සග්ගියවත්ථුං අනිස්සජ්ජිත්වා පරිභුඤ්ජන්තො පරිභොගෙන ආපජ්ජති නාම. පඤ්චාහිකං සඞ්ඝාටිචාරං අතික්කාමයමානා අපරිභොගෙන ආපජ්ජති නාම. සහගාරසෙය්‍යං රත්තිං ආපජ්ජති නාම, නො දිවා, ද්වාරං අසංවරිත්වා පටිසල්ලීයන්තො දිවා ආපජ්ජති, නො රත්තිං. එකරත්තඡාරත්තසත්තාහදසාහමාසාතික්කමෙසු වුත්තආපත්තිං ආපජ්ජන්තො අරුණුග්ගෙ ආපජ්ජති නාම, පවාරෙත්වා භුඤ්ජන්තො න අරුණුග්ගෙ ආපජ්ජති නාම.

නිස්සග්ගිය වස්තුවක් අත්නොහැර පරිභෝජනය කරන මහණතෙම 'පරිභෝගයෙන් ආපත්තියට පැමිණෙන්නා' නම් වේ. පස් දිනක් සිවුරු මාරු කිරීම (සංඝාටිචාරය) ඉක්මවන මෙහෙණිය 'අපරිභෝගයෙන් ආපත්තියට පැමිණෙන්නිය' නම් වේ. එක් සෙවනක නිදාගැනීමේදී (සහගාරසෙය්‍යාව) රාත්‍රියේදී ආපත්තිය සිදුවේ, දවාලෙහි නොවේ. දොර වසා නොගෙන විවේකීව සිටින හෝ නිදන මහණාට දවාලෙහි ආපත්තිය සිදුවේ, රාත්‍රියේදී නොවේ. එක් රැයක්, සය රැයක්, සත් දිනක්, දස දිනක් හෝ මසක් ඉක්මවීමේදී සිදුවන බව වදාළ ආපත්තීන්, අරුණ නැගීමේදී (අරුණුග්ගමනයෙන්) සිදුවේ. පවාරණය කොට වළඳන මහණාට අරුණ නැගීමේදී ආපත්තිය සිදු නොවේ (ඒ මොහොතේම සිදුවේ).

භූතගාමඤ්චෙව අඞ්ගජාතඤ්ච ඡින්දන්තො ඡින්දන්තො ආපජ්ජති නාම, කෙසෙ වා නඛෙ වා න ඡින්දන්තො න ඡින්දන්තො ආපජ්ජති නාම. ආපත්තිං ඡාදෙන්තො ඡාදෙන්තො ආපජ්ජති නාම, ‘‘තිණෙන වා පණ්ණෙන වා පටිච්ඡාදෙත්වා ආගන්තබ්බං, නත්වෙව නග්ගෙන ආගන්තබ්බං, යො ආගච්ඡෙය්‍ය ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති ඉමං පන ආපත්තිං න ඡාදෙන්තො ආපජ්ජති නාම. කුසචීරාදීනි ධාරෙන්තො ධාරෙන්තො ආපජ්ජති නාම, ‘‘අයං තෙ භික්ඛු පත්තො යාව භෙදනාය ධාරෙතබ්බො’’ති ඉමං ආපත්තිං න ධාරෙන්තො ආපජ්ජති නාම.

භූතගාමයන් (ගස්වැල්) හෝ අඟ පසඟ සිඳින මහණතෙම 'සිඳීමෙන් ආපත්තියට පැමිණෙන්නා' නම් වේ. කෙස් හෝ නිය නොකපන මහණතෙම 'නොසිඳීමෙන් ආපත්තියට පැමිණෙන්නා' නම් වේ. ආපත්තිය වසන් කරන මහණතෙම 'වැසීමෙන් ආපත්තියට පැමිණෙන්නා' නම් වේ. එහෙත්, 'තණකින් හෝ කොළයකින් වසාගෙන පැමිණිය යුතුය, නිරුවත්ව නොපැමිණිය යුතුය, එසේ පැමිණෙන්නාට දුක්කටාපත්ති වේ' යැයි වදාළ තැන, එසේ වසා නොගන්නා මහණතෙම 'නොවැසීමෙන් ආපත්තියට පැමිණෙන්නා' නම් වේ. කුස තණ සිවුරු ආදිය දරන මහණතෙම 'දැරීමෙන් ආපත්තියට පැමිණෙන්නා' නම් වේ. 'මහණ, මේ පාත්‍රය බිඳෙන තෙක් දැරිය යුතුය' යැයි වදාළ ආපත්තියෙහි, එය දරා නොසිටින මහණතෙම 'නොදැරීමෙන් ආපත්තියට පැමිණෙන්නා' නම් වේ.

‘‘අත්තනා වා අත්තානං නානාසංවාසකං කරොතී’’ති එකසීමායං ද්වීසු සඞ්ඝෙසු නිසින්නෙසු එකස්මිං පක්ඛෙ නිසීදිත්වා පරපක්ඛස්ස ලද්ධිං ගණ්හන්තො යස්මිං [Pg.161] පක්ඛෙ නිසින්නො තෙසං අත්තනාව අත්තානං නානාසංවාසකං කරොති නාම. යෙසං සන්තිකෙ නිසින්නො තෙසං ගණපූරකො හුත්වා කම්මං කොපෙති, ඉතරෙසං හත්ථපාසං අනාගතත්තා. සමානසංවාසකෙපි එසෙව නයො. යෙසඤ්හි සො ලද්ධිං රොචෙති, තෙසං සමානසංවාසකො හොති, ඉතරෙසං නානාසංවාසකො. සත්ත ආපත්තියො සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධාති ආපජ්ජිතබ්බතො ආපත්තියො, රාසට්ඨෙන ඛන්ධාති එවං ද්වෙයෙව නාමානි හොන්තීති නාමවසෙන දුකං දස්සිතං. කම්මෙන වා සලාකග්ගාහෙන වාති එත්ථ උද්දෙසො චෙව කම්මඤ්ච එකං, වොහාරො චෙව අනුස්සාවනා ච සලාකග්ගාහො ච එකං, වොහාරානුස්සාවනසලාකග්ගාහා පුබ්බභාගා, කම්මඤ්චෙව උද්දෙසො ච පමාණං.

'තමා විසින්ම තමා නානාසංවාසක කරගනියි' යනු, එක් සීමාවක සංඝ පිරිස් දෙකක් සිටින කල්හි එක් පාර්ශවයක හිඳගෙන, අනෙක් පාර්ශවයේ මතය පිළිගන්නා මහණතෙම තමා සිටින පාර්ශවය සම්බන්ධයෙන් තමා විසින්ම තමා නානාසංවාසකයෙකු කරගන්නේ නම් වේ. යම් පිරිසක් අසල වාඩි වී සිටින්නේ ද, ඔවුන්ගේ ගණ පූරණය කරන්නෙකු වී කර්මය කෝප කරයි (අනික් පිරිසේ හස්තපාසයට නොපැමිණීම නිසා). සමාන සංවාසකයන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. මක්නිසාද යත්, ඔහු යම් පිරිසකගේ මතයට කැමති වේ ද, ඔවුන්ට ඔහු සමාන සංවාසක වේ, අනෙක් අයට නානා සංවාසක වේ. 'සත්ත ආපත්තියෝ සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා' යනු, පැමිණිය යුතු බැවින් 'ආපත්තීන්' ද, සමූහය යන අර්ථයෙන් 'ඛන්ධයන්' ද වේ; මෙසේ නම් දෙකක් පමණක් ඇති බව නාම වශයෙන් 'දුකයක්' (යුගලයක්) ලෙස පෙන්වන ලදී. 'කම්මෙන වා සලාකග්ගාහේන වා' යන මෙහි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය: උද්දේසය හා කර්මය යන දෙක එක් කරුණකි; වෝහාරය, අනුස්සාවනය සහ සලාකා ගැනීම යන තුන එක් කරුණකි. වෝහාර, අනුස්සාවන හා සලාකා ගැනීම පූර්ව භාග කෘත්‍යයන් වන අතර, කර්මය හා උද්දේසය ප්‍රධාන ප්‍රමාණය වේ.

අද්ධානහීනො නාම ඌනවීසතිවස්සො. අඞ්ගහීනො නාම හත්ථච්ඡින්නාදිභෙදො. වත්ථුවිපන්නො නාම පණ්ඩකො තිරච්ඡානගතො උභතොබ්‍යඤ්ජනකො ච. අවසෙසා ථෙය්‍යසංවාසකාදයො අට්ඨ අභබ්බපුග්ගලා කරණදුක්කටකා නාම. දුක්කටකිරියා දුක්කටකම්මා, ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ කතෙන අත්තනො කම්මෙන අභබ්බට්ඨානං පත්තාති අත්ථො. අපරිපූරො නාම අපරිපුණ්ණපත්තචීවරො. නො ච යාචති නාම උපසම්පදං න යාචති. අලජ්ජිස්ස ච බාලස්ස චාති අලජ්ජී සචෙපි තෙපිටකො හොති, බාලො ච සචෙපි සට්ඨිවස්සො හොති, උභොපි නිස්සාය න වත්ථබ්බං. බාලස්ස ච ලජ්ජිස්ස චාති එත්ථ බාලස්ස ‘‘ත්වං නිස්සයං ගණ්හා’’ති ආණායපි නිස්සයො දාතබ්බො, ලජ්ජිස්ස පන යාචන්තස්සෙව. සාතිසාරන්ති සදොසං; යං අජ්ඣාචරන්තො ආපත්තිං ආපජ්ජති.

'අද්ධානහීන' නම් වයස විසි අවුරුදු පූර්ණ නොවූ තැනැත්තායි. 'අංගහීන' නම් අත් සිඳුණු ආදී වූ විකෘතිතා ඇති තැනැත්තායි. 'වත්ථුවිපන්න' නම් පණ්ඩක, තිරිසන් සහ උභතෝබ්‍යංජනක යන තැනැත්තන්ය. ඉතිරි ථෙය්‍යසංවාසක ආදී අභව්‍ය පුද්ගලයන් අටදෙනා 'කරණ දුක්කටක' නම් වෙති. එනම්, අකුසල් ක්‍රියා කළ, අකුසල් කර්ම කළ අයයි. මේ ආත්මයෙහිම තමා කළ කර්මය නිසා මහණ වීමට නුසුදුසු (අභව්‍ය) තත්ත්වයට පත් වූවෝ යනු අර්ථයයි. 'අපරිපූර' යනු පාත්‍ර සිවුරු අසම්පූර්ණ තැනැත්තායි. 'නො ච යාචති' යනු උපසම්පදාව අයැද නොසිටීමයි. අලජ්ජී තැනැත්තා ත්‍රිපිටකධාරී වුවද, බාල (නොදන්නා) තැනැත්තා හැට වස් වුවද, ඔවුන් දෙදෙනාම නිස්සය කොට ගෙන වාසය නොකළ යුතුය. බාලයාට 'තෝ නිස්සය ගනුව' යැයි අණ කිරීමෙන් පවා නිස්සය දිය යුතුය; ලජ්ජී පුද්ගලයාට නම් ඔහු ඉල්ලූ විටම දිය යුතුය. 'සාතිසාර' යනු දෝෂ සහිත බවයි; යමක් ඉක්මවා යාමෙන් ආපත්තියට පත් වේද එයයි.

කායෙන පටික්කොසනා නාම හත්ථවිකාරාදීහි පටික්කොසනා. කායෙන පටිජානාතීති හත්ථවිකාරාදීහි පටිජානාති. උපඝාතිකා නාම උපඝාතා. සික්ඛූපඝාතිකා නාම සික්ඛූපඝාතො. භොගූපඝාතිකා නාම පරිභොගූපඝාතො, තත්ථ තිස්සො සික්ඛා අසික්ඛතො සික්ඛූපඝාතිකාති වෙදිතබ්බා. සඞ්ඝිකං වා පුග්ගලිකං වා දුප්පරිභොගං භුඤ්ජතො භොගූපඝාතිකාති වෙදිතබ්බා. ද්වෙ වෙනයිකාති ද්වෙ අත්ථා විනයසිද්ධා. පඤ්ඤත්තං නාම සකලෙ විනයපිටකෙ කප්පියාකප්පියවසෙන පඤ්ඤත්තං. පඤ්ඤත්තානුලොමං නාම චතූසු මහාපදෙසෙසු දට්ඨබ්බං. සෙතුඝාතොති පච්චයඝාතො; යෙන චිත්තෙන අකප්පියං කරෙය්‍ය, තස්ස චිත්තස්සාපි අනුප්පාදනන්ති අත්ථො. මත්තකාරිතාති මත්තාය [Pg.162] පමාණෙන කරණං; පමාණෙ ඨානන්ති අත්ථො. කායෙන ආපජ්ජතීති කායද්වාරිකං කායෙන ආපජ්ජති; වචීද්වාරිකං වාචාය. කායෙන වුට්ඨාතීති තිණවත්ථාරකසමථෙ විනාපි දෙසනාය කායෙනෙව වුට්ඨාති; දෙසෙත්වා වුට්ඨහන්තො පන වාචාය වුට්ඨාති. අබ්භන්තරපරිභොගො නාම අජ්ඣොහරණපරිභොගො. බාහිරපරිභොගො නාම සීසමක්ඛනාදි.

'කායෙන පටික්කෝසනා' නම් හස්ත විකාර ආදියෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. 'කායෙන පටිජානාති' යනු හස්ත විකාර ආදියෙන් පිළිගැනීමයි. 'උපඝාතිකා' යනු විනාශ කිරීම්ය. 'සික්ඛූපඝාතිකා' යනු ශික්ෂාව නැසීමයි. 'භෝගූපඝාතිකා' යනු පරිභෝග වස්තූන් නැසීමයි. එහිදී ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්හි නොහික්මෙන තැනැත්තාගේ විනාශය 'සික්ඛූපඝාතිකා' යැයි දත යුතුය. සංඝික හෝ පුද්ගලික වස්තූන් වැරදි ලෙස පරිභෝජනය කරන්නාගේ විනාශය 'භෝගූපඝාතිකා' යැයි දත යුතුය. 'ද්වේ වේනයිකා' යනු විනයෙහි සිද්ධ වූ අර්ථයන් දෙකකි. 'පඤ්ඤත්ත' නම් මුළු විනය පිටකයෙහිම කැප අකැප වශයෙන් පනවන ලද්දයි. 'පඤ්ඤත්තානුලෝම' යනු සතර මහාපදේසයන්හි බලා දත යුත්තයි. 'සෙතුඝාත' යනු ප්‍රත්‍යය (මූලික සිත) නැසීමයි; යම් සිතකින් අකැප දෙයක් කෙරේ නම්, ඒ සිත පවා උපදින්නට නොදීම යනු අර්ථයයි. 'මත්තකාරිතා' යනු ප්‍රමාණයට අනුව කිරීමයි; ප්‍රමාණයෙහි පිහිටීම යනු අර්ථයයි. 'කායෙන් ආපත්තියට පැමිණේ' යනු කාය ද්වාරයෙහි උපදින ආපත්තියට කයින් පැමිණීමයි; වචී ද්වාරයෙහි උපදින ආපත්තියට වචනයෙන් පැමිණීමයි. 'කායෙන් නැගිටියි' යනු තිණවත්ථාරක සමථයෙහිදී දේසනාවෙන් තොරව කයින්ම ආපත්තියෙන් නැගී සිටීමයි; දේසනා කොට නැගී සිටින තැනැත්තා වචනයෙන් නැගී සිටියි. 'අභ්‍යන්තර පරිභෝග' යනු ගිලීමයි. 'බාහිර පරිභෝග' යනු හිස තෙල් ගෑම ආදියයි.

අනාගතං භාරං වහතීති අථෙරොව සමානො ථෙරෙහි වහිතබ්බං බීජනගාහධම්මජ්ඣෙසනාදිභාරං වහති; තං නිත්ථරිතුං වීරියං ආරභති. ආගතං භාරං න වහතීති ථෙරො ථෙරකිච්චං න කරොති, ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ ථෙරෙන භික්ඛුනා සාමං වා ධම්මං භාසිතුං, පරං වා අජ්ඣෙසිතුං, අනුජානාමි භික්ඛවෙ ථෙරාධෙය්‍යං පාතිමොක්ඛ’’න්ති එවමාදි සබ්බං පරිහාපෙතීති අත්ථො. න කුක්කුච්චායිතබ්බං කුක්කුච්චායතීති න කුක්කුච්චායිතබ්බං කුක්කුච්චායිත්වා කරොති. කුක්කුච්චායිතබ්බං න කුක්කුච්චායතීති කුක්කුච්චායිතබ්බං න කුක්කුච්චායිත්වා කරොති. එතෙසං ද්වින්නං දිවා ච රත්තො ච ආසවා වඩ්ඪන්තීති අත්ථො. අනන්තරදුකෙපි වුත්තපටිපක්ඛවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙසං තත්ථ තත්ථ වුත්තනයත්තා උත්තානමෙවාති.

"නොපැමිණි බර උසුලයි" යනු තෙරනමක නොවී ම තෙරවරුන් විසින් දැරිය යුතු වූ වටාපත් ග්‍රහණය, ධර්ම දේශනා සඳහා ආරාධනා කිරීම් ආදී වගකීම් දැරීමයි; එය නිම කරනු පිණිස වීර්යය ආරම්භ කරයි. "පැමිණි බර නොඋසුලයි" යනු තෙරනමකව සිටිමින් තෙරවරුන්ගේ කෘත්‍යයන් නොකිරීමයි, එනම් "මහණෙනි, තෙර මහණෙකු විසින් තෙමේම ධර්මය දේශනා කිරීමට හෝ අන් අයෙකුට ආරාධනා කිරීමට මම අනුදනිමි, මහණෙනි, තෙරවරුන්ගේ අධීක්ෂණය යටතේ ප්‍රාතිමෝක්ෂය (උදෙසීමට) මම අනුදනිමි" ආදී සියලු කටයුතු පිරිහීමට පත් කිරීම යන අර්ථයයි. "කුකුස නොකටයුතු දෙයෙහි කුකුස කරයි" යනු කුකුස නොකටයුතු දෙයෙහි කුකුස උපදවාගෙන කටයුතු කිරීමයි. "කුකුස කටයුතු දෙයෙහි කුකුස නොකරයි" යනු කුකුස කටයුතු දෙයෙහි කුකුස උපදවා නොගෙන කටයුතු කිරීමයි. මේ පුද්ගලයන් දෙදෙනාටම දිවා රාත්‍රී දෙකෙහිම ආශ්‍රවයෝ වැඩෙති යනු අර්ථයයි. මීළඟ දුකෙහි ද පවසන ලද ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් අර්ථය දත යුතුය. සෙසු පද ඒ ඒ විභංග හා ඛන්ධකයන්හි දක්වා ඇති ක්‍රමයටම පැහැදිලිය.

දුකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුකවාර වර්ණනාව නිම විය.

තිකවාරවණ්ණනා

තිකවාර වර්ණනාව

323. තිකෙසු අත්ථාපත්ති තිට්ඨන්තෙ භගවති ආපජ්ජතීති අත්ථි ආපත්ති, යං තිට්ඨන්තෙ භගවති ආපජ්ජතීති අත්ථො. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. තත්ථ ලොහිතුප්පාදාපත්තිං තිට්ඨන්තෙ ආපජ්ජති. ‘‘එතරහි ඛො පනානන්ද, භික්ඛූ අඤ්ඤමඤ්ඤං ආවුසොවාදෙන සමුදාචරන්ති, න වො මමච්චයෙන එවං සමුදාචරිතබ්බං, නවකෙන, ආනන්ද, භික්ඛුනා ථෙරො භික්ඛූ ‘භන්තෙ’ති වා ‘ආයස්මා’ති වා සමුදාචරිතබ්බො’’ති වචනතො ථෙරං ආවුසොවාදෙන සමුදාචරණපච්චයා ආපත්තිං පරිනිබ්බුතෙ භගවති ආපජ්ජති, නො තිට්ඨන්තෙ. ඉමා ද්වෙ ආපත්තියො ඨපෙත්වා අවසෙසා ධරන්තෙපි භගවති ආපජ්ජති, පරිනිබ්බුතෙපි.

323. තිකයන්හි "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින කල්හි සිදුවන ඇවැත් තිබේ" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටියදී යම් ඇවතකට පැමිණේ ද, එවැනි ඇවැත් පවතී යන අර්ථයයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම වේ. එහිදී ලෝහිතුප්පාද ඇවතට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින කල්හි පැමිණෙයි. "ආනන්දය, දැනුදු මහණහු එකිනෙකාට 'ආවුසෝ' යන වචනයෙන් ආමන්ත්‍රණය කරති, මාගේ ඇවෑමෙන් පසු ඔබලා විසින් එසේ ආමන්ත්‍රණය නොකටයුතුය. ආනන්දය, නවක මහණෙකු විසින් තෙර මහණෙකුට 'භන්තේ' කියා හෝ 'ආයුස්මා' කියා හෝ ආමන්ත්‍රණය කළ යුතුය" යන වචනය හේතුවෙන්, තෙරනමකට 'ආවුසෝ' යනුවෙන් ආමන්ත්‍රණය කිරීම නිසා සිදුවන ඇවතට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු පැමිණෙයි, වැඩසිටින කල්හි නොවේ. මේ ඇවැත් දෙක තබා සෙසු ඇවැත්වලට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින කල්හි මෙන්ම පිරිනිවන් පෑ පසුව ද පැමිණෙයි.

පවාරෙත්වා අනතිරිත්තං භුඤ්ජන්තො ආපත්තිං කාලෙ ආපජ්ජති නො විකාලෙ. විකාලභොජනාපත්තිං පන විකාලෙ ආපජ්ජති නො කාලෙ. අවසෙසා [Pg.163] කාලෙ චෙව ආපජ්ජති විකාලෙ ච. සහගාරසෙය්‍යං රත්තිං ආපජ්ජති, ද්වාරං අසංවරිත්වා පටිසල්ලීයනං දිවා. සෙසා රත්තිඤ්චෙව දිවා ච. ‘‘දසවස්සොම්හි අතිරෙකදසවස්සොම්හී’’ති බාලො අබ්‍යත්තො පරිසං උපට්ඨාපෙන්තො දසවස්සො ආපජ්ජති නො ඌනදසවස්සො. ‘‘අහං පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො’’ති නවො වා මජ්ඣිමො වා පරිසං උපට්ඨාපෙන්තො ඌනදසවස්සො ආපජ්ජති නො දසවස්සො. සෙසා දසවස්සො චෙව ආපජ්ජති ඌනදසවස්සො ච. ‘‘පඤ්චවස්සොම්හී’’ති බාලො අබ්‍යත්තො අනිස්සාය වසන්තො පඤ්චවස්සො ආපජ්ජති. ‘‘අහං පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො’’ති නවකො අනිස්සාය වසන්තො ඌනපඤ්චවස්සො ආපජ්ජති. සෙසං පඤ්චවස්සො චෙව ආපජ්ජති ඌනපඤ්චවස්සො ච. අනුපසම්පන්නං පදසොධම්මං වාචෙන්තො, මාතුගාමස්ස ධම්මං දෙසෙන්තො එවරූපං ආපත්තිං කුසලචිත්තො ආපජ්ජති, පාරාජික-සුක්කවිස්සට්ඨි-කායසංසග්ග-දුට්ඨුල්ල-අත්තකාමපාරිචරිය-දුට්ඨදොස-සඞ්ඝභෙදපහාරදාන-තලසත්තිකාදිභෙදං අකුසලචිත්තො ආපජ්ජති, අසඤ්චිච්ච සහගාරසෙය්‍යාදිං අබ්‍යාකතචිත්තො ආපජ්ජති, යං අරහාව ආපජ්ජති, සබ්බං අබ්‍යාකතචිත්තොව ආපජ්ජති, මෙථුනධම්මාදිභෙදමාපත්තිං සුඛවෙදනාසමඞ්ගී ආපජ්ජති, දුට්ඨදොසාදිභෙදං දුක්ඛවෙදනාසමඞ්ගී, යං සුඛවෙදනාසමඞ්ගී ආපජ්ජති, තංයෙව මජ්ඣත්තො හුත්වා ආපජ්ජන්තො අදුක්ඛමසුඛවෙදනාසමඞ්ගී ආපජ්ජති.

පවාරණය කොට අතිරික්ත නොකළ භෝජනය වළඳන්නා වූ මහණ තෙමේ කාලයෙහි (පෙරබත් වේලෙහි) ඇවතට පැමිණෙයි, විකාලයෙහි නොවේ. විකාලභෝජන ඇවතට විකාලයෙහි පැමිණෙයි, කාලයෙහි නොවේ. සෙසු ඇවැත්වලට කාලයෙහි මෙන්ම විකාලයෙහි ද පැමිණෙයි. සහගාසෙය්‍යාවට (එක්ව සැතපීමට) රාත්‍රියෙහි පැමිණෙයි, දොර නොවසා විවේකීව සිටීමට (පටිසල්ලීනයට) දහවල් කාලයෙහි පැමිණෙයි. සෙසු ඇවැත්වලට රාත්‍රියෙහි මෙන්ම දහවල් කාලයෙහි ද පැමිණෙයි. "මම දස වස් ඇත්තෙක්මි, දස වසකට වඩා වැඩි වස් ඇත්තෙක්මි" යි සිතා බාල අබ්‍යක්තව පිරිස් පිරිවරන්නා දස වස් සම්පූර්ණ වී ඇවතට පැමිණෙයි, දස වසට අඩු නම් නොවේ. "මම පණ්ඩිතයෙක්මි, ව්‍යක්තයෙක්මි" යි සිතා නවක හෝ මධ්‍යම මහණෙකු පිරිස් පිරිවරන්නේ දස වසට අඩු වූ විට ඇවතට පැමිණෙයි, දස වස් ඇත්නම් නොවේ. සෙසු ඇවැත්වලට දස වස් වූ ද දස වසට අඩු වූ ද අය පැමිණෙති. "මම පස් වස් ඇත්තෙක්මි" යි සිතා බාල අබ්‍යක්තව නිස නොගෙන වසන්නා පස් වස් වූ විට ඇවතට පැමිණෙයි. "මම පණ්ඩිතයෙක්මි, ව්‍යක්තයෙක්මි" යි සිතා නවක මහණෙකු නිස නොගෙන වසන්නේ පස් වසට අඩු වූ විට ඇවතට පැමිණෙයි. සෙසු ඇවැත්වලට පස් වස් වූ ද පස් වසට අඩු වූ ද අය පැමිණෙති. උපසම්පන්න නොවූවෙකුට පදශෝධර්මය උගන්වන්නා, මාතෘගාමිකයෙකුට ධර්මය දේශනා කරන්නා මෙබඳු ඇවතට කුසල් සිතින් යුක්තව පැමිණෙයි. පාරාජිකා, ශුක්‍රවිසෘෂ්ටි, කායසංසග්ග, දුට්ඨුල්ල, අත්තකාමපාරිචරිය, දුෂ්ටදෝෂ, සංඝභේද, පහරදීම්, තලසත්තික ආදී ප්‍රභේද ඇති ඇවැත්වලට අකුසල් සිතින් යුක්තව පැමිණෙයි. නොසිතා (අසංචිච්ච) සහගාසෙය්‍යා ආදී ඇවැත්වලට අබ්‍යකත (අව්‍යාකෘත) සිතින් යුක්තව පැමිණෙයි. රහතන් වහන්සේ නමක් යම් ඇවතකට පැමිණේ ද, ඒ සියල්ලටම අව්‍යාකෘත සිතින්ම පැමිණෙයි. මෙවුන්දම් සෙවීම ආදී ප්‍රභේද ඇති ඇවැත්වලට සුඛ වේදනාවෙන් යුක්තව පැමිණෙයි. දුෂ්ටදෝෂ ආදී ප්‍රභේද ඇති ඇවැත්වලට දුක් වේදනාවෙන් යුක්තව පැමිණෙයි. සුඛ වේදනාවෙන් යුක්තව යම් ඇවතකට පැමිණේ ද, මැදහත් සිතින් සිටිමින් එම ඇවතටම පැමිණෙන විට අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවෙන් යුක්තව පැමිණෙයි.

තයො පටික්ඛෙපාති බුද්ධස්ස භගවතො තයො පටික්ඛෙපා. චතූසු පච්චයෙසු මහිච්ඡතා අසන්තුට්ඨිතා කිලෙසසල්ලෙඛනපටිපත්තියා අගොපායනා, ඉමෙ හි තයො ධම්මා බුද්ධෙන භගවතා පටික්ඛිත්තා. අප්පිච්ඡතාදයො පන තයො බුද්ධෙන භගවතා අනුඤ්ඤාතා, තෙන වුත්තං ‘‘තයො අනුඤ්ඤාතා’’ති.

"ප්‍රතික්ෂේප තුනකි" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් තුනකි. සිව්පසයෙහි අධික ආශාව (මහිච්ඡතා), අසන්තෘප්ත බව (අසන්තුට්ඨිතා) සහ කෙලෙස් සූරා දැමීමේ පිළිවෙත (සල්ලේඛ පටිපත්තිය) ආරක්ෂා නොකිරීම යන මේ ධර්ම තුන බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. එහෙත් අල්පේච්ඡතාව ආදී ධර්ම තුන බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරන ලදී, එබැවින් "අනුදැන වදාළ කරුණු තුනකි" යි කියන ලදී.

‘‘දසවස්සොම්හී’’ති පරිසං උපට්ඨාපෙන්තො ‘‘පඤ්චවස්සොම්හී’’ති නිස්සයං අගණ්හන්තො බාලො ආපජ්ජති නො පණ්ඩිතො, ඌනදසවස්සො ‘‘බ්‍යත්තොම්හී’’ති බහුස්සුතත්තා පරිසං උපට්ඨාපෙන්තො ඌනපඤ්චවස්සො ච නිස්සයං අගණ්හන්තො පණ්ඩිතො ආපජ්ජති නො බාලො; අවසෙසං පණ්ඩිතො චෙව ආපජ්ජති බාලො ච. වස්සං අනුපගච්ඡන්තො කාළෙ ආපජ්ජති නො ජුණ්හෙ; මහාපවාරණාය අප්පවාරෙන්තො ජුණ්හෙ ආපජ්ජති නො කාළෙ; අවසෙසං කාළෙ චෙව ආපජ්ජති ජුණ්හෙ ච. වස්සූපගමනං කාළෙ [Pg.164] කප්පති නො ජුණ්හෙ; මහාපවාරණාය පවාරණා ජුණ්හෙ කප්පති නො කාළෙ; සෙසං අනුඤ්ඤාතකං කාළෙ චෙව කප්පති ජුණ්හෙ ච.

"මම දස වස් ඇත්තෙක්මි" යි පිරිස් පිරිවරන්නා වූ ද, "මම පස් වස් ඇත්තෙක්මි" යි නිස නොගන්නා වූ ද බාලයා ඇවතට පැමිණෙයි, පණ්ඩිතයා නොවේ. දස වසට අඩු වුවද "මම ව්‍යක්තයෙක්මි" යි බහුශ්‍රුත භාවය නිසා පිරිස් පිරිවරන්නා වූ ද, පස් වසට අඩු වුවද නිස නොගන්නා වූ ද පණ්ඩිතයා ඇවතට පැමිණෙයි, බාලයා නොවේ; සෙසු ඇවැත්වලට පණ්ඩිතයා මෙන්ම බාලයා ද පැමිණෙයි. වස් නොඑළඹෙන්නා කළු පක්ෂයෙහි ඇවතට පැමිණෙයි, සුදු පක්ෂයෙහි නොවේ. මහා පවාරණයෙහි පවාරණය නොකරන්නා සුදු පක්ෂයෙහි ඇවතට පැමිණෙයි, කළු පක්ෂයෙහි නොවේ. සෙසු ඇවැත්වලට කළු පක්ෂයෙහි මෙන්ම සුදු පක්ෂයෙහි ද පැමිණෙයි. වස් එළඹීම කළු පක්ෂයෙහි කැප වේ, සුදු පක්ෂයෙහි නොවේ. මහා පවාරණයෙහි පවාරණය සුදු පක්ෂයෙහි කැප වේ, කළු පක්ෂයෙහි නොවේ. සෙසු අනුදැන වදාළ කටයුතු කළු පක්ෂයෙහි මෙන්ම සුදු පක්ෂයෙහි ද කැප වේ.

කත්තිකපුණ්ණමාසියා පච්ඡිමෙ පාටිපදදිවසෙ විකප්පෙත්වා ඨපිතං වස්සිකසාටිකං නිවාසෙන්තො හෙමන්තෙ ආපජ්ජති. කුරුන්දියං පන ‘‘කත්තිකපුණ්ණමදිවසෙ අපච්චුද්ධරිත්වා හෙමන්තෙ ආපජ්ජතී’’ති වුත්තං, තම්පි සුවුත්තං. ‘‘චාතුමාසං අධිට්ඨාතුං තතො පරං විකප්පෙතු’’න්ති හි වුත්තං. අතිරෙකමාසෙ සෙසෙ ගිම්හානෙ පරියෙසන්තො අතිරෙකඩ්ඪමාසෙ සෙසෙ කත්වා නිවාසෙන්තො ච ගිම්හෙ ආපජ්ජති නාම. සතියා වස්සිකසාටිකාය නග්ගො කායං ඔවස්සාපෙන්තො වස්සෙ ආපජ්ජති නාම. පාරිසුද්ධිඋපොසථං වා අධිට්ඨානුපොසථං වා කරොන්තො සඞ්ඝො ආපජ්ජති. සුත්තුද්දෙසඤ්ච අධිට්ඨානුපොසථඤ්ච කරොන්තො ගණො ආපජ්ජති. එකකො සුත්තුද්දෙසං පාරිසුද්ධිඋපොසථඤ්ච කරොන්තො පුග්ගලො ආපජ්ජති. පවාරණායපි එසෙව නයො.

වප් පුර පසළොස්වක පෝය දිනට පසු දින (කැති පෑලවිය දින) විකප්පනය කොට තැබූ වැසි සළු හැඳීමෙන් හේමන්ත ඍතුවෙහි ඇවතට පැමිණෙයි. කුරුන්දියෙහි නම් "කැති පුර පසළොස්වක දින පච්චුද්ධරණය නොකොට තැබූ වැසි සළුව හේමන්තයෙහි හැඳීමෙන් ඇවතට පැමිණෙයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. එය ද මැනවින් පවසන ලද්දකි. මන්දයත් "මසක් අධිෂ්ඨාන කිරීමට ද, ඉන් පසු විකප්පනය කිරීමට ද" වදාරා ඇති බැවිනි. ගිම්හාන ඍතුවෙහි මසකට වැඩි කාලයක් ඉතිරිව තිබියදී වැසි සළු සොයන්නාට ද, ගිම්හානයෙහි අඩ මසකට වැඩි කාලයක් ඉතිරිව තිබියදී එය මසා හැඳගන්නාට ද ගිම්හානයෙහි ඇවත් වේ. වැසි සළුව තිබියදී නිර්වස්ත්‍රව සිරුර වැස්සට තෙමන්නා වස්සාන කාලයෙහි ඇවතට පැමිණෙයි. පාරිශුද්ධි උපෝසථය හෝ අධිෂ්ඨාන උපෝසථය කරන කල්හි සංඝයා ඇවතට පැමිණෙයි. සූත්‍ර උද්දේශය සහ අධිෂ්ඨාන උපෝසථය කරන කල්හි ගණය ඇවතට පැමිණෙයි. හුදෙකලාව සූත්‍ර උද්දේශය සහ පාරිශුද්ධි උපෝසථය කරන්නා වූ පුද්ගලයා ඇවතට පැමිණෙයි. පවාරණයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

සඞ්ඝුපොසථො ච සඞ්ඝපවාරණා ච සඞ්ඝස්සෙව කප්පති. ගණුපොසථො ච ගණපවාරණා ච ගණස්සෙව කප්පති. අධිට්ඨානුපොසථො ච අධිට්ඨානපවාරණා ච පුග්ගලස්සෙව කප්පති. ‘‘පාරාජිකං ආපන්නොම්හී’’තිආදීනි භණන්තො වත්ථුං ඡාදෙති න ආපත්තිං, ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවි’’න්තිආදීනි භණන්තො ආපත්තිං ඡාදෙති නො වත්ථුං, යො නෙව වත්ථුං න ආපත්තිං ආරොචෙති, අයං වත්ථුඤ්චෙව ඡාදෙති ආපත්තිඤ්ච.

සංඝ උපෝසථය හා සංඝ පවාරණය සංඝයාටම කැප වේ. ගණ උපෝසථය හා ගණ පවාරණය ගණයටම කැප වේ. අධිෂ්ඨාන උපෝසථය හා අධිෂ්ඨාන පවාරණය පුද්ගලයාටම කැප වේ. "මම පාරාජිකා ඇවතට පැමිණියෙමි" ආදී වශයෙන් පවසන්නා වස්තුව සඟවයි, ඇවත නොවේ. "මම මෙවුන්දම් සෙවීමි" ආදී වශයෙන් පවසන්නා ඇවත සඟවයි, වස්තුව නොවේ. යමෙක් වස්තුව ද නොපවසයි ද, ඇවත ද නොපවසයි ද, ඔහු වස්තුව ද ඇවත ද යන දෙකම වසයි.

පටිච්ඡාදෙතීති පටිච්ඡාදි. ජන්තාඝරමෙව පටිච්ඡාදි ජන්තාඝරපටිච්ඡාදි. ඉතරාසුපි එසෙව නයො. ද්වාරං පිදහිත්වා අන්තොජන්තාඝරෙ ඨිතෙන පරිකම්මං කාතුං වට්ටති. උදකෙ ඔතිණ්ණෙනාපි එතදෙව වට්ටති. උභයත්ථ ඛාදිතුං භුඤ්ජිතුං වා න වට්ටති. වත්ථපටිච්ඡාදි සබ්බකප්පියතාය පටිච්ඡන්නෙන සබ්බං කාතුං වට්ටති. වහන්තීති යන්ති නිය්‍යන්ති; නින්දං වා පටික්කොසං වා න ලභන්ති. චන්දමණ්ඩලං අබ්භාමහිකාධූමරජරාහුවිමුත්තං විවටංයෙව විරොචති, න තෙසු අඤ්ඤතරෙන පටිච්ඡන්නං. තථා සූරියමණ්ඩලං, ධම්මවිනයොපි විවරිත්වා විභජිත්වා දෙසියමානොව විරොචති නො පටිච්ඡන්නො.

වසන බැවින් 'පටිච්ඡාදි' (වැස්ම) නම් වේ. ගිනිහල් ගෙය ම (ජන්තාඝරය) වැස්මක් වන බැවින් 'ජන්තාඝර පටිච්ඡාදි' නම් වේ. සෙසු වැස්මවල් සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. දොර වසා ගිනිහල් ගෙය තුළ සිටින භික්ෂුවට පිරිකම් කිරීම වටී. ජලයෙහි බැස සිටින භික්ෂුවට ද මෙය ම වටී. මේ ස්ථාන දෙකෙහි ම වැළඳීම හෝ අනුභව කිරීම නො වටී. වස්ත්‍ර නමැති වැස්ම සියලු කටයුතුවල දී කැප බැවින්, වස්ත්‍රයෙන් වැසී සිට ඕනෑම කටයුත්තක් කිරීම වටී. 'වහන්ති' යනු සංසාරයෙන් නික්මෙති, කෙලෙස්වලින් බැහැර වෙති යන්නයි; ඔවුහු නින්දාවක් හෝ ගර්හාවක් නො ලබති. චන්ද්‍ර මණ්ඩලය වලාකුළු, මීදුම, දුම, දූවිලි හා රාහුගෙන් මිදුණු විට විවෘතව ම බබළයි; එයින් එකකින් හෝ වැසුණු විට නො බබළයි. සූර්ය මණ්ඩලය ද එසේ ම ය. ධර්ම විනය ද විවෘත කොට, බෙදා දක්වා දේශනා කරන කල්හි ම බබළයි; වැසුණු කල්හි නො බබළයි.

අඤ්ඤෙන [Pg.165] භෙසජ්ජෙන කරණීයෙන අඤ්ඤං විඤ්ඤාපෙන්තො ගිලානො ආපජ්ජති, න භෙසජ්ජෙන කරණීයෙන භෙසජ්ජං විඤ්ඤාපෙන්තො අගිලානො ආපජ්ජති, අවසෙසං ආපත්තිං ගිලානො චෙව ආපජ්ජති අගිලානො ච.

වෙනත් බෙහෙතකින් කළ යුතු කටයුත්තකට වෙනත් දෙයක් ඉල්ලන ගිලන් භික්ෂුවට ඇවැත් වේ. බෙහෙත් නොවන දෙයකින් කළ යුතු කටයුත්තකට බෙහෙත් ඉල්ලන නොගිලන් භික්ෂුවට ඇවැත් වේ. සෙසු ඇවැත්වලට ගිලන් වූ ද නොගිලන් වූ ද භික්ෂූහු පැමිණෙති.

අන්තො ආපජ්ජති නො බහීති අනුපඛජ්ජ සෙය්‍යං කප්පෙන්තො අන්තො ආපජ්ජති නො බහි, බහි ආපජ්ජති නො අන්තොති සඞ්ඝිකං මඤ්චාදිං අජ්ඣොකාසෙ සන්ථරිත්වා පක්කමන්තො බහි ආපජ්ජති නො අන්තො, අවසෙසං පන අන්තො චෙව ආපජ්ජති බහි ච. අන්තොසීමායාති ආගන්තුකො ආගන්තුකවත්තං අදස්සෙත්වා සඡත්තුපාහනො විහාරං පවිසන්තො උපචාරසීමං ඔක්කන්තමත්තොව ආපජ්ජති. බහිසීමායාති ගමිකො දාරුභණ්ඩපටිසාමනාදිගමිකවත්තං අපූරෙත්වා පක්කමන්තො උපචාරසීමං අතික්කන්තමත්තොව ආපජ්ජති. අවසෙසං අන්තොසීමාය චෙව ආපජ්ජති බහිසීමාය ච. සති වුඩ්ඪතරෙ අනජ්ඣිට්ඨො ධම්මං භාසන්තො සඞ්ඝමජ්ඣෙ ආපජ්ජති නාම. ගණමජ්ඣෙපි පුග්ගලසන්තිකෙපි එසෙව නයො. කායෙන වුට්ඨාතීති තිණවත්ථාරකසමථෙන වුට්ඨාති. කායං අචාලෙත්වා වාචාය දෙසෙන්තස්ස වාචාය වුට්ඨාති. වචීසම්පයුත්තං කායකිරියං කත්වා දෙසෙන්තස්ස කායෙන වාචාය වුට්ඨාති නාම. සඞ්ඝමජ්ඣෙ දෙසනාගාමිනීපි වුට්ඨානගාමිනීපි වුට්ඨාති. ගණපුග්ගලමජ්ඣෙ පන දෙසනාගාමිනීයෙව වුට්ඨාති.

'ඇතුළත දී ඇවැත් වේ, පිටත දී නොවේ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, වෙනත් භික්ෂුවක් අසල (බලහත්කාරයෙන්) සයනය කරන භික්ෂුවට විහාරය ඇතුළත දී ඇවැත් වන බවත් පිටත දී නොවන බවත් ය. 'පිටත දී ඇවැත් වේ, ඇතුළත දී නොවේ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, සංඝික ඇඳ පුටු ආදිය එළිමහනේ තබා, ඒවා අස්පස් නොකොට හෝ නොදන්වා යන භික්ෂුවට පිටත දී ඇවැත් වන බවත් ඇතුළත දී නොවන බවත් ය. සෙසු කරුණුවල දී ඇතුළත ද පිටත ද ඇවැත් වේ. 'සීමාව ඇතුළත' යනු, ආගන්තුක භික්ෂුවක් ආගන්තුක වත් නොදක්වා, කුඩ හා පාවහන් සහිතව විහාරයට ඇතුළු වන කල්හි, උපචාර සීමාවට පය තැබූ සැණින් ඇවැත් වේ. 'සීමාවෙන් පිටත' යනු, යන භික්ෂුවක් ලී බඩු තැන්පත් කිරීම ආදී ගමික වත් සම්පූර්ණ නොකොට යන කල්හි, උපචාර සීමාව ඉක්මවූ සැණින් ඇවැත් වේ. සෙසු ඇවැත් සීමාව ඇතුළත ද පිටත ද වේ. තමාට වඩා වැඩිමහල් භික්ෂූන් සිටිය දී, ආරාධනාවකින් තොරව ධර්මය දේශනා කරන භික්ෂුව සංඝයා මැද ඇවැත් වේ. ගණයක් මැද දී හෝ පුද්ගලයෙකු ඉදිරියේ දී ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. 'කයෙන් නැගී සිටී' යනු තිණවත්ථාරක සමථයෙන් ඇවැතින් නැගී සිටීමයි. කය නොසොල්වා වචනයෙන් දේශනා කරන්නාට වචනයෙන් නැගී සිටීම සිදු වේ. වචනය හා සම්බන්ධ කායික ක්‍රියාවක් කරමින් දේශනා කරන්නාට කයෙන් හා වචනයෙන් නැගී සිටීම නම් වේ. සංඝයා මැද දී දේසනාගාමිනී ඇවැත්වලින් මෙන් ම වුට්ඨානගාමිනී ඇවැත්වලින් ද නැගී සිටිය හැක. ගණයක් හෝ පුද්ගලයෙකු ඉදිරියේ දී නම් දේසනාගාමිනී ඇවැත්වලින් ම නැගී සිටිය හැක.

ආගාළ්හාය චෙතෙය්‍යාති ආගාළ්හාය දළ්හභාවාය චෙතෙය්‍ය; තජ්ජනීයකම්මාදිකතස්ස වත්තං න පූරයතො ඉච්ඡමානො සඞ්ඝො උක්ඛෙපනීයකම්මං කරෙය්‍යාති අත්ථො. අලජ්ජී ච හොති බාලො ච අපකතත්තො චාති එත්ථ බාලො ‘‘අයං ධම්මාධම්මං න ජානාති’’ අපකතත්තො වා ‘‘ආපත්තානාපත්තිං න ජානාතී’’ති න එත්තාවතා කම්මං කාතබ්බං; බාලභාවමූලකං පන අපකතත්තභාවමූලකඤ්ච ආපත්තිං ආපන්නස්ස කම්මං කාතබ්බන්ති අත්ථො. අධිසීලෙ සීලවිපන්නො නාම ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධෙ ආපන්නො; ආචාරවිපන්නො නාම පඤ්ච ආපත්තික්ඛන්ධෙ ආපන්නො; දිට්ඨිවිපන්නො නාම අන්තග්ගාහිකාය දිට්ඨියා සමන්නාගතො. තෙසං ආපත්තිං අපස්සන්තානං අප්පටිකරොන්තානං දිට්ඨිඤ්ච අනිස්සජ්ජන්තානංයෙව කම්මං කාතබ්බං.

'දැඩි ලෙස සිතන්නේ නම්' යනු ස්ථිර භාවය පිණිස තදින් සිතීමයි. තජ්ජනීය කර්ම ආදිය කරන ලදුව ද වත් නොපුරන භික්ෂුව කෙරෙහි සංඝයා කැමති වන්නේ නම් උක්ඛේපනීය කර්මය කළ හැකිය යනු එහි අර්ථයයි. 'අලජ්ජී වේ, බාල වේ, අශික්ෂිත වේ' යන මෙහි විනිශ්චය මෙසේ ය: 'මොහු ධර්ම-අධර්ම නොදනී' යන බාල භාවය නිසා ම පමණක් කර්ම නොකළ යුතුය; 'මොහු ඇවැත්-අනැවැත් නොදනී' යන අශික්ෂිත භාවය නිසා ම පමණක් ද කර්ම නොකළ යුතුය. එහෙත් බාල භාවය හා අශික්ෂිත භාවය මුල් කරගෙන ඇවැත්වලට පැමිණි පුද්ගලයා කෙරෙහි කර්ම කළ යුතුය යනු අර්ථයයි. අධිසීලයෙහි දී ඇවැත් කොටස් දෙකකට පැමිණි තැනැත්තා 'සීල විපන්න' නම් වේ. ඇවැත් කොටස් පහකට පැමිණි තැනැත්තා 'ආචාර විපන්න' නම් වේ. අන්තග්‍රාහික මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා 'දිට්ඨි විපන්න' නම් වේ. ඇවැත් නොදක්නා, ඒවාට පිළියම් නොකරන සහ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය අත්නොහරින භික්ෂූන් කෙරෙහි ම කර්ම කළ යුතුය.

කායිකො දවො නාම පාසකාදීහි ජූතකීළනාදිභෙදො අනාචාරො; වාචසිකො දවො නාම මුඛාලම්බරකරණාදිභෙදො අනාචාරො; කායිකවාචසිකො නාම නච්චනගායනාදිභෙදො ද්වීහිපි ද්වාරෙහි අනාචාරො[Pg.166]. කායිකො අනාචාරො නාම කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදවීතික්කමො; වාචසිකො අනාචාරො නාම වචීද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදවීතික්කමො; කායිකවාචසිකො නාම ද්වාරද්වයෙපි පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදවීතික්කමො. කායිකෙන උපඝාතිකෙනාති කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තස්ස සික්ඛාපදස්ස අසික්ඛනෙන, යො හි තං න සික්ඛති, සො නං උපඝාතෙති, තස්මා තස්ස තං අසික්ඛනං ‘‘කායිකං උපඝාතික’’න්ති වුච්චති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. කායිකෙන මිච්ඡාජීවෙනාති ජඞ්ඝපෙසනිකාදිනා වා ගණ්ඩඵාලනාදිනා වා වෙජ්ජකම්මෙන; වාචසිකෙනාති සාසනඋග්ගහණආරොචනාදිනා; තතියපදං උභයසම්පයොගවසෙන වුත්තං.

'කායික කෙළි' නම් දාදු දැමීම ආදී සූදු කෙළි සහිත අනාචාරයයි. 'වාචසික කෙළි' නම් කටින් බෙර හඬවල් නැගීම ආදී අනාචාරයයි. 'කායික-වාචසික කෙළි' නම් නැටුම් ගැයුම් ආදී ද්වාර දෙකෙන් ම සිදුවන අනාචාරයයි. 'කායික අනාචාරය' නම් කාය ද්වාරයෙහි පණවන ලද ශික්ෂා පද උල්ලංඝනය කිරීමයි; 'වාචසික අනාචාරය' නම් වචී ද්වාරයෙහි පණවන ලද ශික්ෂා පද උල්ලංඝනය කිරීමයි; 'කායික-වාචසික අනාචාරය' නම් ද්වාර දෙකෙහි ම පණවන ලද ශික්ෂා පද උල්ලංඝනය කිරීමයි. 'කායික වූ විනාශකාරී දෙයින්' යනු කාය ද්වාරයෙහි පණවන ලද ශික්ෂා පදයෙහි නොහික්මීමයි. යමෙක් එහි නොහික්මේ ද ඔහු එය විනාශ කරයි. එබැවින් ඒ නොහික්මීම 'කායික විනාශය' යැයි කියනු ලැබේ. සෙසු පද දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙය ම ය. 'කායික මිථ්‍යා ආජීවයෙන්' යනු පණිවිඩ ගෙනයාම ආදියෙන් හෝ වණ කැපීම ආදී වෙදකම් කිරීමෙන් සිදුකරන ජීවිකාවයි. 'වාචසික මිථ්‍යා ආජීවයෙන්' යනු කටින් පණිවිඩ ගෙනයාම ආදියයි. තුන්වන පදය මෙම දෙකෙහි ම එකතුවෙන් කියන ලදී.

අලං භික්ඛු මා භණ්ඩනන්ති අලං භික්ඛු මා භණ්ඩනං කරි, මා කලහං, මා විවාදං කරීති අත්ථො. න වොහරිතබ්බන්ති න කිඤ්චි වත්තබ්බං; වදතොපි හි තාදිසස්ස වචනං න සොතබ්බං මඤ්ඤන්ති. න කිස්මිඤ්චි පච්චෙකට්ඨානෙති කිස්මිඤ්චි බීජනග්ගාහාදිකෙ එකස්මිම්පි ජෙට්ඨකට්ඨානෙ න ඨපෙතබ්බොති අත්ථො. ඔකාසකම්මං කාරෙන්තස්සාති ‘‘කරොතු ආයස්මා ඔකාසං, අහං තං වත්තුකාමො’’ති එවං ඔකාසං කාරෙන්තස්ස. නාලං ඔකාසකම්මං කාතුන්ති ‘‘කිං ත්වං කරිස්සසී’’ති ඔකාසො න කාතබ්බො. සවචනීයං නාදාතබ්බන්ති වචනං න ආදාතබ්බං, වචනම්පි න සොතබ්බං; යත්ථ ගහෙත්වා ගන්තුකාමො හොති, න තත්ථ ගන්තබ්බන්ති අත්ථො.

'මහණ, කමකට නැත, කලහ නොකරන්න' යනු "මහණ, එය සුදුසු නැත, වාද නොකරන්න, කලහ නොකරන්න, විවාද නොකරන්න" යනු අර්ථයයි. 'ව්‍යවහාර නොකළ යුතුය' යනු කිසිවක් නොකිව යුතුය යන්නයි; එවැනි පුද්ගලයෙකු කතා කළ ද ඔහුගේ වචනය ඇසිය යුතුය කියා සංඝයා නොසලකති. 'කිසිදු තනි තනතුරක' යනු පවන් සැලීම ආදී එකදු නායක තනතුරක හෝ නොතැබිය යුතුය යන්නයි. 'අවකාශය කරවන්නාට' යනු "ආයුෂ්මතුනි, අවකාශ ලබා දෙන්න, මම ඔබට යමක් කීමට කැමැත්තෙමි" යි පවසමින් අවකාශය ඉල්ලන අලජ්ජී, බාල, අශික්ෂිත පුද්ගලයාට ය. 'අවකාශය නොදිය යුතුය' යනු "නුඹ කුමක් කරන්නෙහි ද?" කියා අවකාශය නොදිය යුතුය යන්නයි. 'ඔහුගේ වචනය පිළි නොගත යුතුය' යනු ඔහුගේ වචනය පිළි නොගත යුතුය, වචනය පවා නොඇසිය යුතුය; ඔහු යම් විනයධරයෙකු වෙත කැඳවාගෙන යාමට කැමති වුව ද, එතැනට නොයා යුතුය යනු අර්ථයයි.

තීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස භික්ඛුනො විනයොති යං සො ජානාති, සො තස්ස විනයො නාම හොති; සො න පුච්ඡිතබ්බොති අත්ථො. අනුයොගො න දාතබ්බොති ‘‘ඉදං කප්පතී’’ති පුච්ඡන්තස්ස පුච්ඡාය ඔකාසො න දාතබ්බො, ‘‘අඤ්ඤං පුච්ඡා’’ති වත්තබ්බො. ඉති සො නෙව පුච්ඡිතබ්බො නාස්ස පුච්ඡා සොතබ්බාති අත්ථො. විනයො න සාකච්ඡාතබ්බොති විනයපඤ්හො න සාකච්ඡිතබ්බො, කප්පියාකප්පියකථා න සංසන්දෙතබ්බා.

'අංග තුනකින් යුත් භික්ෂුවගේ විනය' යනු ඔහු යමක් දනී ද එය ඔහුගේ විනය නම් වේ; ඔහුගෙන් විනය නොවිමසිය යුතුය යනු අර්ථයයි. 'අවකාශය නොදිය යුතුය' යනු "මෙය කැප ද?" කියා විමසන්නාට ප්‍රශ්න කිරීමට අවස්ථාව නොදිය යුතු බවත්, "වෙනකෙකුගෙන් විමසන්න" යැයි කිව යුතු බවත් ය. මෙසේ ඔහුගෙන් නොවිමසිය යුතුය, ඔහුගේ ප්‍රශ්නයට සවන් නොදිය යුතුය යනු අර්ථයයි. 'විනය සාකච්ඡා නොකළ යුතුය' යනු විනය ප්‍රශ්න සාකච්ඡා නොකළ යුතුය, කැප-අකැප දේ පිළිබඳ කතා බහ නොකළ යුතුය යන්නයි.

ඉදමප්පහායාති එතං බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤාතාදිකං ලද්ධිං අවිජහිත්වා. සුද්ධං බ්‍රහ්මචාරින්ති ඛීණාසවං භික්ඛුං. ‘‘පාතබ්‍යතං ආපජ්ජතී’’ති පාතබ්‍යභාවං පටිසෙවනං ආපජ්ජති. ‘‘ඉදමප්පහායා’’ති වචනතො පන තං බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤාතං පහාය ඛීණාසවං ‘‘මුසා මයා භණිතං, ඛමථ මෙ’’ති [Pg.167] ඛමාපෙත්වා ‘‘නත්ථි කාමෙසු දොසො’’ති ලද්ධිං විජහිත්වා ගතිවිසොධනං කරෙය්‍ය. අකුසලමූලානීති අකුසලානි චෙව මූලානි ච, අකුසලානං වා මූලානි අකුසලමූලානි. කුසලමූලෙසුපි එසෙව නයො. දුට්ඨු චරිතානි විරූපානි වා චරිතානි දුච්චරිතානි. සුට්ඨු චරිතානි සුන්දරානි වා චරිතානි සුචරිතානි. කායෙන කරණභූතෙන කතං දුච්චරිතං කායදුච්චරිතං. එස නයො සබ්බත්ථ. සෙසං තත්ථ තත්ථ වුත්තනයත්තා උත්තානමෙවාති.

'ඉදමප්පහායාති' (මෙය ප්‍රහාණය නොකොට) යනු ඒ බ්‍රහ්මචාරී යැයි ප්‍රතිඥා දීම ආදී වූ දෘෂ්ටිය අත්නොහැර ය. 'සුද්ධං බ්‍රහ්මචාරින්ති' (පිරිසිදු බ්‍රහ්මචාරියා) යනු ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂුව ය. 'පාතබ්යතං ආපජ්ජතීති' යනු අනුභව කිරීමේ ස්වභාවයට හෙවත් සේවනය කිරීමට පැමිණෙයි. 'ඉදමප්පහායාති' යන වචනය නිසා, ඒ බ්‍රහ්මචාරී ප්‍රතිඥාව ප්‍රහාණය කොට, ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගෙන් 'මා විසින් මුසාවාදයක් පවසන ලදී, මට ඉවසන්න' යැයි කමා කරවාගෙන, 'කාමයන්හි වරදක් නැත' යන දෘෂ්ටිය අත්හැර, ගතිය විශෝධනය කරගත හැක්කේ ය. 'අකුසලමූලානීති' යනු අකුසල වූ ද මුල් වූ ද ධර්මයන් ය, නොහොත් අකුසලයන්ගේ මුල් අකුසල මූලයන් ය. කුසල මූලයන්හි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. නරක ලෙස හැසිරුණු (නරක ලෙස පැවැත් වූ) නොහොත් විරූපී වූ පැවැත්මවල් දුසිරිත (දුච්චරිත) නම් වේ. මනාව හැසිරුණු නොහොත් යහපත් වූ පැවැත්මවල් සුසිරිත (සුචරිත) නම් වේ. කරන ලද්දක් වූ කයින් කරන ලද දුසිරිත කාය දුසිරිත ය. සෑම තැනක දී ම මෙම ක්‍රමය දත යුතු ය. ඉතිරි කොටස ඒ ඒ තැන්වල (විභංග, ඛන්ධක පාළිවල) පවසන ලද ක්‍රමයට ම පැහැදිලි වන්නේ ය.

තිකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තිකවාර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

චතුක්කවාරවණ්ණනා

චතුක්කවාර වර්ණනාව

324. චතුක්කෙසු සකවාචාය ආපජ්ජති පරවාචාය වුට්ඨාතීති වචීද්වාරිකං පදසොධම්මාදිභෙදං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා තිණවත්ථාරකසමථට්ඨානං ගතො පරස්ස කම්මවාචාය වුට්ඨාති. පරවාචාය ආපජ්ජති සකවාචාය වුට්ඨාතීති පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙ පරස්ස කම්මවාචාය ආපජ්ජති, පුග්ගලස්ස සන්තිකෙ දෙසෙන්තො සකවාචාය වුට්ඨාති. සකවාචාය ආපජ්ජති සකවාචාය වුට්ඨාතීති වචීද්වාරිකං පදසොධම්මාදිභෙදං ආපත්තිං සකවාචාය ආපජ්ජති, දෙසෙත්වා වුට්ඨහන්තොපි සකවාචාය වුට්ඨාති. පරවාචාය ආපජ්ජති පරවාචාය වුට්ඨාතීති යාවතතියකං සඞ්ඝාදිසෙසං පරස්ස කම්මවාචාය ආපජ්ජති, වුට්ඨහන්තොපි පරස්ස පරිවාසකම්මවාචාදීහි වුට්ඨාති. තතො පරෙසු කායද්වාරිකං කායෙන ආපජ්ජති, දෙසෙන්තො වාචාය වුට්ඨාති. වචීද්වාරිකං වාචාය ආපජ්ජති, තිණවත්ථාරකෙ කායෙන වුට්ඨාති. කායද්වාරිකං කායෙනආපජ්ජති, තමෙව තිණවත්ථාරකෙ කායෙන වුට්ඨාති. වචීද්වාරිකං වාචාය ආපජ්ජති, තමෙව දෙසෙන්තො වාචාය වුට්ඨාති. සඞ්ඝිකමඤ්චස්ස අත්තනො පච්චත්ථරණෙන අනත්ථරතො කායසම්ඵුසනෙ ලොමගණනාය ආපජ්ජිතබ්බාපත්තිං සහගාරසෙය්‍යාපත්තිඤ්ච පසුත්තො ආපජ්ජති, පබුජ්ඣිත්වා පන ආපන්නභාවං ඤත්වා දෙසෙන්තො පටිබුද්ධො වුට්ඨාති. ජග්ගන්තො ආපජ්ජිත්වා පන තිණවත්ථාරකසමථට්ඨානෙ සයන්තො පටිබුද්ධො ආපජ්ජති පසුත්තො වුට්ඨාති නාම. පච්ඡිමපදද්වයම්පි වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං.

324. චතුක්කයන්හි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතු ය: 'සකවාචාය ආපජ්ජති පරවාචාය වුට්ඨාතීති' (තමාගේ වචනයෙන් ඇවතට පැමිණෙයි, අන්‍යයාගේ වචනයෙන් ඇවතින් නැගී සිටියි) යනු වචීද්වාරයෙහි උපදින්නා වූ පදසෝධම්ම ආදී ප්‍රභේද ඇති ඇවතකට පැමිණ, තිණවත්ථාරක සමථය කරන ස්ථානයට ගොස්, අන්‍යයාගේ කර්මවාක්‍යයෙන් (ඇවතින්) නැගී සිටියි. 'පරවාචාය ආපජ්ජති සකවාචාය වුට්ඨාතීති' යනු පාපී වූ (මිථ්‍යා) දෘෂ්ටිය අත්නොහැරීමේ දී අන්‍යයාගේ කර්මවාක්‍යයෙන් (සමන්විත වූ විනය කර්මයකින්) ඇවතට පැමිණෙයි, පුද්ගලයෙකු ඉදිරියෙහි (ඇවත) දේශනා කරන කල්හි තමාගේ වචනයෙන් ඇවතින් නැගී සිටියි. 'සකවාචාය ආපජ්ජති සකවාචාය වුට්ඨාතීති' යනු වචීද්වාරයෙහි උපදින්නා වූ පදසෝධම්ම ආදී ඇවතට තමාගේ වචනයෙන් පැමිණෙයි, (ඇවත) දේශනා කොට නැගී සිටින්නා ද තමාගේ වචනයෙන් ම නැගී සිටියි. 'පරවාචාය ආපජ්ජති පරවාචාය වුට්ඨාතීති' යනු තෙවන වර දක්වා වූ සමනුභාසන කර්මයෙන් පැමිණෙන සංඝාදිසේස ඇවතට අන්‍යයාගේ කර්මවාක්‍යයෙන් පැමිණෙයි, ඇවතින් නැගී සිටින්නේ ද අන්‍යයාගේ පරිවාස කර්මවාක්‍ය ආදියෙන් ම නැගී සිටියි. ඉන්පසු අනෙක් චතුක්කයන්හි: කායද්වාරයෙහි උපදින ඇවතට කයින් පැමිණෙයි, දේශනා කරන කල්හි වචනයෙන් නැගී සිටියි. වචීද්වාරයෙහි උපදින ඇවතට වචනයෙන් පැමිණෙයි, තිණවත්ථාරකයේ දී කයින් නැගී සිටියි. කායද්වාරයෙහි උපදින ඇවතට කයින් පැමිණෙයි, එයින් ම තිණවත්ථාරකයේ දී කයින් නැගී සිටියි. වචීද්වාරයෙහි උපදින ඇවතට වචනයෙන් පැමිණෙයි, එය ම දේශනා කරන විට වචනයෙන් නැගී සිටියි. සාංඝික ඇඳක් තමාගේ ඇතිරිල්ලෙන් අතුරා නොගෙන කයින් ස්පර්ශ වීමෙන් ලෝම ගණනින් පැමිණිය යුතු ඇවතට ද, සහගාරසෙය්‍යා ඇවතට ද, නිදා සිටිය දී පැමිණෙයි; පසුව පිබිදී ඇවතට පැමිණි බව දැන දේශනා කරන්නේ නම්, පිබිදුණු තැනැත්තා (ඇවතින්) නැගී සිටින්නේ නම් වේ. අවදිව සිටිය දී ඇවතට පැමිණ, තිණවත්ථාරක සමථය කරන තැන නිදා සිටින්නා, 'පිබිද ඇවතට පැමිණ නිදා සිටිය දී නැගී සිටින්නා' යැයි නම් කෙරේ. අවසාන පද දෙක ද ඉහත කී ක්‍රමයට ම දත යුතු ය.

අචිත්තකාපත්තිං [Pg.168] අචිත්තකො ආපජ්ජති නාම. පච්ඡා දෙසෙන්තො සචිත්තකො වුට්ඨාති. සචිත්තකාපත්තිං සචිත්තකො ආපජ්ජති නාම. තිණවත්ථාරකට්ඨානෙ සයන්තො අචිත්තකො වුට්ඨාති. සෙසපදද්වයම්පි වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. යො සභාගං ආපත්තිං දෙසෙති, අයං දෙසනාපච්චයා දුක්කටං ආපජ්ජන්තො පාචිත්තියාදීසු අඤ්ඤතරං දෙසෙති, තඤ්ච දෙසෙන්තො දුක්කටං ආපජ්ජති. තං පන දුක්කටං ආපජ්ජන්තො පාචිත්තියාදිතො වුට්ඨාති. පාචිත්තියාදිතො ච වුට්ඨහන්තො තං ආපජ්ජති. ඉති එකස්ස පුග්ගලස්ස එකමෙව පයොගං සන්ධාය ‘‘ආපත්තිං ආපජ්ජන්තො දෙසෙතී’’ති ඉදං චතුක්කං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

අචිත්තක ඇවතට අචිත්තකව (එසේ පැමිණීමේ චේතනාවක් නැතිව) පැමිණෙයි. පසුව දේශනා කරන කල්හි සචිත්තකව නැගී සිටියි. සචිත්තක ඇවතට සචිත්තකව පැමිණෙයි. තිණවත්ථාරක ස්ථානයෙහි නිදා සිටින්නා අචිත්තකව නැගී සිටියි. ඉතිරි පද දෙක ද ඉහත කී ක්‍රමයට ම දත යුතු ය. යමෙක් සභාග ඇවතක් දේශනා කරයි ද, ඔහු දේශනා කිරීම හේතුවෙන් දුකුළා ඇවතකට පැමිණෙමින් පාචිත්තිය ආදීන්ගෙන් එකක් දේශනා කරයි, එය දේශනා කරද්දී ද දුකුළා ඇවතකට පැමිණෙයි. එසේ දුකුළා ඇවතට පැමිණෙමින් ම පාචිත්තිය ආදී ඇවතින් නැගී සිටියි. පාචිත්තිය ආදී ඇවතින් නැගී සිටින්නා (දුකුළා) ඇවතට පැමිණෙයි. මෙසේ එක් පුද්ගලයෙකුගේ එක් ම ප්‍රයෝගයක් (ඇවැත් දේසනාව) අරභයා 'ඇවතට පැමිණෙමින් දේශනා කරයි' යන මෙම චතුක්කය පවසන ලද බව දත යුතු ය.

කම්මචතුක්කෙ පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගාපත්තිං කම්මෙන ආපජ්ජති, දෙසෙන්තො අකම්මෙන වුට්ඨාති. විස්සට්ඨිආදිකං අකම්මෙන ආපජ්ජති, පරිවාසාදිනා කම්මෙන වුට්ඨාති. සමනුභාසනං කම්මෙනෙව ආපජ්ජති, කම්මෙන වුට්ඨාති. සෙසං අකම්මෙන ආපජ්ජති, අකම්මෙන වුට්ඨාති.

කර්ම චතුක්කයෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතු ය: පාපී දෘෂ්ටිය අත්නොහැරීමේ ඇවතට කර්මයකින් (කර්මවාක්‍යයකින්) පැමිණෙයි, දේශනා කරන කල්හි අකර්මයෙන් (කර්මවාක්‍යයක් නොවන දේශනාවෙන්) නැගී සිටියි. ශුක්‍ර විස්සට්ඨි ආදියට අකර්මයෙන් පැමිණෙයි, පරිවාස ආදී කර්මයෙන් නැගී සිටියි. සමනුභාසනයට කර්මයෙන් ම පැමිණෙයි, කර්මයෙන් ම නැගී සිටියි. ඉතිරි ඒවාට අකර්මයෙන් පැමිණෙයි, අකර්මයෙන් නැගී සිටියි.

පරික්ඛාරචතුක්කෙ පඨමො සකපරික්ඛාරො, දුතියො සඞ්ඝිකොව තතියො චෙතියසන්තකො, චතුත්ථො ගිහිපරික්ඛාරො. සචෙ පන සො පත්තචීවරනවකම්මභෙසජ්ජානං අත්ථාය ආහටො හොති, අවාපුරණං දාතුං අන්තො ඨපාපෙතුඤ්ච වට්ටති.

පිරිකර චතුක්කයෙහි: පළමු වැන්න තමාගේ ම පිරිකර ය, දෙවැන්න සාංඝික ම ය, තෙවැන්න චෛත්‍ය සන්තක ය, සිව්වැන්න ගිහි පිරිකර ය. ඉදින් එය පාත්‍ර, සිවුරු, නවකම් හෝ බෙහෙත් සඳහා ගෙන එන ලද්දක් වේ නම්, අගුල් දීමටත් ඇතුළත තැන්පත් කිරීමටත් සුදුසු ය.

සම්මුඛාචතුක්කෙ පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගාපත්තිං සඞ්ඝස්ස සම්මුඛා ආපජ්ජති, වුට්ඨානකාලෙ පන සඞ්ඝෙන කිච්චං නත්ථීති පරම්මුඛා වුට්ඨාති. විස්සට්ඨිආදිකං පරම්මුඛා ආපජ්ජති, සඞ්ඝස්ස සම්මුඛා වුට්ඨාති. සමනුභාසනං සඞ්ඝස්ස සම්මුඛා එව ආපජ්ජති, සම්මුඛා වුට්ඨාති. සෙසං සම්පජානමුසාවාදාදිභෙදං පරම්මුඛාව ආපජ්ජති, පරම්මුඛාව වුට්ඨාති. අජානන්තචතුක්කං අචිත්තකචතුක්කසදිසං.

සම්මුඛා චතුක්කයෙහි: පාපී දෘෂ්ටිය අත්නොහැරීමේ ඇවතට සංඝයා ඉදිරියෙහි (සම්මුඛව) පැමිණෙයි, නැගී සිටින කල්හි සංඝයාගෙන් කටයුත්තක් නැති බැවින් සංඝයා නැති තැන (පරම්මුඛව) නැගී සිටියි. ශුක්‍ර විස්සට්ඨි ආදියට සංඝයා නැති තැන පැමිණෙයි, සංඝයා ඉදිරියෙහි නැගී සිටියි. සමනුභාසනයට සංඝයා ඉදිරියෙහි ම පැමිණෙයි, සංඝයා ඉදිරියෙහි ම නැගී සිටියි. සම්පජාන මුසාවාද ආදී ඉතිරි ප්‍රභේදවලට සංඝයා නැති තැන ම පැමිණෙයි, සංඝයා නැති තැන ම නැගී සිටියි. අජානන්ත චතුක්කය අචිත්තක චතුක්කයට සමාන ය.

ලිඞ්ගපාතුභාවෙනාති සයිතස්සෙව භික්ඛුස්ස වා භික්ඛුනියා වා ලිඞ්ගපරිවත්තෙ ජාතෙ සහගාරසෙය්‍යාපත්ති හොති ඉදමෙව තං පටිච්ච වුත්තං. උභින්නම්පි පන අසාධාරණාපත්ති ලිඞ්ගපාතුභාවෙන වුට්ඨාති. සහපටිලාභචතුක්කෙ යස්ස භික්ඛුනො ලිඞ්ගං පරිවත්තති, සො සහ ලිඞ්ගපටිලාභෙන පඨමං උප්පන්නවසෙන සෙට්ඨභාවෙන ච පුරිමං පුරිසලිඞ්ගං ජහති, පච්ඡිමෙ ඉත්ථිලිඞ්ගෙ පතිට්ඨාති, පුරිසකුත්තපුරිසාකාරාදිවසෙන පවත්තා කායවචීවිඤ්ඤත්තියො පටිප්පස්සම්භන්ති, භික්ඛූති වා පුරිසොති වා එවං පවත්තා පණ්ණත්තියො [Pg.169] නිරුජ්ඣන්ති, යානි භික්ඛුනීහි අසාධාරණානි ඡචත්තාලීස සික්ඛාපදානි තෙහි අනාපත්තියෙව හොති. දුතියචතුක්කෙ පන යස්සා භික්ඛුනියා ලිඞ්ගං පරිවත්තති, සා පච්ඡාසමුප්පත්තියා වා හීනභාවෙන වා පච්ඡිමන්ති සඞ්ඛ්‍යං ගතං ඉත්ථිලිඞ්ගං ජහති, වුත්තප්පකාරෙන පුරිමන්ති සඞ්ඛ්‍යං ගතෙ පුරිසලිඞ්ගෙ පතිට්ඨාති. වුත්තවිපරීතා විඤ්ඤත්තියො පටිප්පස්සම්භන්ති, භික්ඛුනීති වා ඉත්ථීති වා එවං පවත්තා පණ්ණත්තියොපි නිරුජ්ඣන්ති, යානි භික්ඛූහි අසාධාරණානි සතං තිංසඤ්ච සික්ඛාපදානි, තෙහි අනාපත්තියෙව හොති.

'ලිංගපාතුභාවේනාති' යනු: නිදා සිටින භික්ෂුවකගේ හෝ භික්ෂුණියකගේ ලිංගය වෙනස් වූ කල්හි සහගාරසෙය්‍යා ඇවත වේ, මෙය එය අරභයා පවසන ලද්දකි. දෙපාර්ශවයට ම අසාධාරණ වූ ඇවැත් ලිංගය පහළ වීමෙන් (වෙනස් වීමෙන්) ඉවත් වේ. සහපටිලාභ චතුක්කයෙහි: යම් භික්ෂුවකගේ ලිංගය වෙනස් වේ ද, ඔහු ලිංගය ලැබීමත් සමඟ ම (ස්ත්‍රී ලිංගය ලැබීමත් සමඟ), ප්‍රථමයෙන් උපන් බැවින් හා ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් පෙර තිබූ පුරුෂ ලිංගය අත්හරියි, පසුව ලැබූ ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පිහිටයි; පුරුෂ ලීලා, පුරුෂ ආකාර ආදියෙන් පැවති කාය-වචී විඤ්ඤත්ති සංසිඳෙයි; 'භික්ෂුව' කියා හෝ 'පුරුෂයා' කියා හෝ පැවති පညප්තීන් නිරුද්ධ වෙයි; භික්ෂුණීන් හා සම්බන්ධ අසාධාරණ වූ යම් සතළිස් හයක් (46) සික්ඛාපද වේ ද, ඒවායින් ඇවැත් නොවීම ම සිදු වේ. දෙවන චතුක්කයෙහි: යම් භික්ෂුණියකගේ ලිංගය වෙනස් වේ ද, ඇය පසුව උපන් බැවින් හෝ හීන බැවින් හෝ 'පශ්චිම' (අවසාන) යැයි කියනු ලබන ස්ත්‍රී ලිංගය අත්හරියි, ඉහත කී ආකාරයෙන් 'ප්‍රථම' යැයි කියනු ලබන පුරුෂ ලිංගයෙහි පිහිටයි. ඉහත කී ආකාරයට විරුද්ධ වූ විඤ්ඤත්තීන් සංසිඳෙයි; 'භික්ෂුණිය' කියා හෝ 'ස්ත්‍රිය' කියා හෝ පැවති පညප්තීන් ද නිරුද්ධ වෙයි; භික්ෂූන් හා සම්බන්ධ අසාධාරණ වූ යම් එකසිය තිහක් (130) සික්ඛාපද වේ ද, ඒවායින් ඇවැත් නොවීම ම සිදු වේ.

චත්තාරො සාමුක්කංසාති චත්තාරො මහාපදෙසා, තෙ හි භගවතා අනුප්පන්නෙ වත්ථුම්හි සයං උක්කංසිත්වා උක්ඛිපිත්වා ඨපිතත්තා ‘‘සාමුක්කංසා’’ති වුච්චන්ති. පරිභොගාති අජ්ඣොහරණීයපරිභොගා, උදකං පන අකාලිකත්තා අප්පටිග්ගහිතකං වට්ටති. යාවකාලිකාදීනි අප්පටිග්ගහිතකානි අජ්ඣොහරිතුං න වට්ටන්ති. චත්තාරි මහාවිකටානි කාලොදිස්සත්තා යථාවුත්තෙ කාලෙ වට්ටන්ති. උපාසකො සීලවාති පඤ්ච වා දස වා සීලානි ගොපයමානො.

සමුක්කංස හතරක් යනු මහාපදේශ හතරයි. මක්නිසාද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කරුණු හටගැනීමට පෙර ම ඒවා තමන් වහන්සේ විසින් ම උලුප්පා දක්වා වදාරන ලද බැවින් ඒවාට 'සාමුක්කංස' යැයි කියනු ලැබේ. 'පරිභෝග' යනු අනුභව කළ යුතු පරිභෝග වස්තූන් ය. ජලය අකාලික බැවින් පිළිගැන්වීමක් නොමැතිව වුව ද පරිභෝජනයට සුදුසු වේ. යාාවකාලික ආදී ආහාර ද්‍රව්‍ය පිළිගැන්වීමකින් තොරව වැළඳීමට නුසුදුසු ය. මහා විකට හතර සර්පයෙකු දෂ්ට කළ අවස්ථාවල දී වදාරන ලද පරිදි පිළිගැන්වීමක් නොමැතිව වුව ද සුදුසු වේ. 'සීලවන්ත උපාසකයා' යනු පංච ශීලය හෝ දස ශීලය රකින තැනැත්තා ය.

ආගන්තුකාදිචතුක්කෙ සඡත්තුපාහනො සසීසං පාරුතො විහාරං පවිසන්තො තත්ථ විචරන්තො ච ආගන්තුකොව ආපජ්ජති, නො ආවාසිකො. ආවාසිකවත්තං අකරොන්තො පන ආවාසිකො ආපජ්ජති, නො ආගන්තුකො. සෙසං කායවචීද්වාරිකං ආපත්තිං උභොපි ආපජ්ජන්ති, අසාධාරණං ආපත්තිං නෙව ආගන්තුකො ආපජ්ජති, නො ආවාසිකො. ගමියචතුක්කෙපි ගමියවත්තං අපූරෙත්වා ගච්ඡන්තො ගමිකො ආපජ්ජති, නො ආවාසිකො. ආවාසිකවත්තං අකරොන්තො පන ආවාසිකො ආපජ්ජති, නො ගමිකො. සෙසං උභොපි ආපජ්ජන්ති, අසාධාරණං උභොපි නාපජ්ජන්ති. වත්ථුනානත්තතාදිචතුක්කෙ චතුන්නං පාරාජිකානං අඤ්ඤමඤ්ඤං වත්ථුනානත්තතාව හොති,නආපත්තිනානත්තතා. සබ්බාපි හි සා පාරාජිකාපත්තියෙව. සඞ්ඝාදිසෙසාදීසුපි එසෙව නයො. භික්ඛුස්ස ච භික්ඛුනියා ච අඤ්ඤමඤ්ඤං කායසංසග්ගෙ භික්ඛුස්ස සඞ්ඝාදිසෙසො භික්ඛුනියා පාරාජිකන්ති එවං ආපත්තිනානත්තතාව හොති, න වත්ථුනානත්තතා, උභින්නම්පි හි කායසංසග්ගොව වත්ථු. තථා ‘‘ලසුණක්ඛාදනෙ භික්ඛුනියා පාචිත්තියං, භික්ඛුස්ස දුක්කට’’න්ති එවමාදිනාපෙත්ථ නයෙන යොජනා වෙදිතබ්බා. චතුන්නං පාරාජිකානං තෙරසහි සඞ්ඝාදිසෙසෙහි සද්ධිං වත්ථුනානත්තතා චෙව ආපත්තිනානත්තතා [Pg.170] ච. එවං සඞ්ඝාදිසෙසාදීනං අනියතාදීහි. ආදිතො පට්ඨාය චත්තාරි පාරාජිකානි එකතො ආපජ්ජන්තානං භික්ඛුභික්ඛුනීනං නෙව වත්ථුනානත්තතා නො ආපත්තිනානත්තතා. විසුං ආපජ්ජන්තෙසුපි සෙසා සාධාරණාපත්තියො ආපජ්ජන්තෙසුපි එසෙව නයො.

ආගන්තුක ආදී චතුෂ්කයේ දී, කුඩ සපත්තු සහිතව, හිස වසාගෙන විහාරයට ඇතුළු වන හෝ එහි හැසිරෙන භික්ෂුව ආගන්තුකයෙකු ලෙස ඇවැත් වේ, ආවාසිකයාට නොවේ. නමුත් ආවාසික වත් නොපුරන ආවාසික භික්ෂුවට ඇවැත් වේ, ආගන්තුකයාට නොවේ. ඉතිරි කාය වාග් ද්වාරයන්ගෙන් වන ඇවැත්වලට දෙදෙනා ම පත් වෙති. අසාධාරණ ඇවැත්වලට ආගන්තුකයා හෝ ආවාසිකයා පත් නොවේ. ගමිය චතුෂ්කයේ දී ද ගමික වත් නොපුරා යන ගමිකයා ඇවැත් වේ, ආවාසිකයා නොවේ. ආවාසික වත් නොපුරන ආවාසිකයා ඇවැත් වේ, ගමිකයා නොවේ. ඉතිරි ඇවැත්වලට දෙදෙනා ම පත් වෙති, අසාධාරණ ඇවැත්වලට දෙදෙනා ම පත් නොවේ. වත්ථුනානත්තතාදී චතුෂ්කයේ දී, පාරාජිකා හතරේ දී එකිනෙකට වස්තු වශයෙන් වෙනස් වීමක් ඇතත් ඇවැත් වශයෙන් වෙනසක් නැත. මක්නිසාද යත් ඒ සියල්ල පාරාජිකා ඇවැත් ම වන බැවිනි. සංඝාදිසේස ආදියේ දී ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. භික්ෂුවකගේ හා භික්ෂුණියකගේ කායසංසර්ගයේ දී, භික්ෂුවට සංඝාදිසේස ද භික්ෂුණියට පාරාජිකා ද වශයෙන් ඇවැත් නානත්තතාවය ඇති වේ, වස්තු නානත්තතාවය නොවේ. දෙදෙනාට ම කායසංසර්ගය ම වස්තුව වන බැවිනි. එමෙන්ම ලසුණ වැළඳීමේ දී භික්ෂුණියට පාචිත්තිය ද භික්ෂුවට දුක්කට ද වන ආදී වශයෙන් මෙහි දී අර්ථය යෙදිය යුතු ආකාරය දත යුතු ය. පාරාජිකා හතර සහ සංඝාදිසේස දහතුන අතර වස්තු නානත්තතාවය මෙන්ම ඇවැත් නානත්තතාවය ද පවතී. සංඝාදිසේස ආදිය සහ අනියත ආදිය අතර ද එසේම ය. ආරම්භයේ සිට පාරාජිකා හතරට එකවර පත්වන භික්ෂු භික්ෂුණීන් හට වස්තු නානත්තතාවය හෝ ඇවැත් නානත්තතාවය නැත. වෙන් වෙන් වශයෙන් ඇවැත්වලට පත්වීමේ දී මෙන්ම සෙසු සාධාරණ ඇවැත්වලට පත්වීමේ දී ද මෙම ක්‍රමය ම වේ.

වත්ථුසභාගාදිචතුක්කෙ භික්ඛුස්ස ච භික්ඛුනියා ච කායසංසග්ගෙ වත්ථුසභාගතා, නො ආපත්තිසභාගතා, චතූසු පාරාජිකෙසු ආපත්තිසභාගතා, නො වත්ථුසභාගතා. එස නයො සඞ්ඝාදිසෙසාදීසු. භික්ඛුස්ස ච භික්ඛුනියා ච චතූසු පාරාජිකෙසු වත්ථුසභාගතා චෙව ආපත්තිසභාගතා ච. එස නයො සබ්බාසු සාධාරණාපත්තීසු. අසාධාරණාපත්තියං නෙව වත්ථුසභාගතා නො ආපත්තිසභාගතා. යො හි පුරිමචතුක්කෙ පඨමො පඤ්හො, සො ඉධ දුතියො; යො ච තත්ථ දුතියො, සො ඉධ පඨමො. තතියචතුත්ථෙසු නානාකරණං නත්ථි.

වත්ථුසභාගතාදී චතුෂ්කයේ දී, භික්ෂුවකගේ හා භික්ෂුණියකගේ කායසංසර්ගයේ දී වස්තු සභාගතාවය ඇතත් ඇවැත් සභාගතාවය නැත. පාරාජිකා හතරේ දී ඇවැත් සභාගතාවය ඇතත් වස්තු සභාගතාවය නැත. සංඝාදිසේස ආදියේ දී ද මේ ක්‍රමය ම ය. භික්ෂුවකගේ හා භික්ෂුණියකගේ සාධාරණ පාරාජිකා හතරේ දී වස්තු සභාගතාවය මෙන්ම ඇවැත් සභාගතාවය ද ඇත. සියලු සාධාරණ ඇවැත්වල දී මේ ක්‍රමය ම වේ. අසාධාරණ ඇවැත්වල දී වස්තු සභාගතාවය හෝ ඇවැත් සභාගතාවය යන දෙකම නැත. පෙර චතුෂ්කයේ පළමු ප්‍රශ්නය මෙහි දෙවන ප්‍රශ්නය වේ. එහි දෙවන ප්‍රශ්නය මෙහි පළමු ප්‍රශ්නය වේ. තුන්වන හා හතරවන චතුෂ්කයන්හි වෙනසක් නැත.

උපජ්ඣායචතුක්කෙ සද්ධිවිහාරිකස්ස උපජ්ඣායෙන කත්තබ්බවත්තස්ස අකරණෙ ආපත්තිං උපජ්ඣායො ආපජ්ජති, නො සද්ධිවිහාරිකො උපජ්ඣායස්ස කත්තබ්බවත්තං අකරොන්තො සද්ධිවිහාරිකො ආපජ්ජති, නො උපජ්ඣායො; සෙසං උභොපි ආපජ්ජන්ති, අසාධාරණං උභොපි නාපජ්ජන්ති. ආචරියචතුක්කෙපි එසෙව නයො.

උපාධ්‍යාය චතුෂ්කයේ දී, සද්ධිවිහාරිකයා කෙරෙහි උපාධ්‍යායයන් විසින් කළ යුතු වත් නොකිරීමෙන් උපාධ්‍යායයා ඇවැත් වේ, සද්ධිවිහාරිකයා නොවේ. උපාධ්‍යායයන් කෙරෙහි කළ යුතු වත් නොකරන සද්ධිවිහාරිකයා ඇවැත් වේ, උපාධ්‍යායයා නොවේ. ඉතිරි ඇවැත්වලට දෙදෙනා ම පත් වෙති, අසාධාරණ ඇවැත්වලට දෙදෙනා ම පත් නොවේ. ආචාර්ය චතුෂ්කයේ ද මෙම ක්‍රමය ම වේ.

ආදියන්තචතුක්කෙ පාදං වා අතිරෙකපාදං වා සහත්ථා ආදියන්තො ගරුකං ආපජ්ජති, ඌනකපාදං ගණ්හාහීති ආණත්තියා අඤ්ඤං පයොජෙන්තො ලහුකං ආපජ්ජති. එතෙන නයෙන සෙසපදත්තයං වෙදිතබ්බං.

ආදියන්ත චතුෂ්කයේ දී, පාදයක් හෝ පාදයකට වැඩි ප්‍රමාණයක් තමාගේ ම අතින් ගන්නා භික්ෂුව ගරු ඇවැතට පත් වේ. පාදයකට අඩු ප්‍රමාණයක් ගන්නැයි අණ කරමින් අන් අයෙකු යොදවන්නේ නම් ලහු ඇවැතට පත් වේ. මෙම ක්‍රමයෙන් ඉතිරි පද තුන ද දත යුතු ය.

අභිවාදනාරහචතුක්කෙ භික්ඛුනීනං තාව භත්තග්ගෙ නවමභික්ඛුනිතො පට්ඨාය උපජ්ඣායාපි අභිවාදනාරහා නො පච්චුට්ඨානාරහා. අවිසෙසෙන ච විප්පකතභොජනස්ස භික්ඛුස්ස යො කොචි වුඩ්ඪතරො. සට්ඨිවස්සස්සාපි පාරිවාසිකස්ස සමීපගතො තදහුපසම්පන්නොපි පච්චුට්ඨානාරහො නො අභිවාදනාරහො. අප්පටික්ඛිත්තෙසු ඨානෙසු වුඩ්ඪො නවකස්ස අභිවාදනාරහො චෙව පච්චුට්ඨානාරහො ච. නවකො පන වුඩ්ඪස්ස නෙව අභිවාදනාරහො න පච්චුට්ඨානාරහො. ආසනාරහචතුක්කස්ස පඨමපදං පුරිමචතුක්කෙ දුතියපදෙන, දුතියපදඤ්ච පඨමපදෙන අත්ථතො සදිසං.

අභිවාදනාර්හ චතුෂ්කයේ දී, භික්ෂුණීන් සම්බන්ධයෙන් දාන ශාලාවේ දී නවවන භික්ෂුණියගේ සිට උපාධ්‍යායිකාව පවා වැඳීමට සුදුසු වුව ද ආසනයෙන් නැගිටීමට නුසුදුසු ය. විශේෂයක් නොමැතිව වළඳා අවසන් නොවූ භික්ෂුවකට වඩා වැඩිමහල් ඕනෑම භික්ෂුවක් වැඳීමට සුදුසු වුව ද ආසනයෙන් නැගිටීමට නුසුදුසු ය. වසර හැටක් වයසැති වුව ද පිරිවැස් රකින භික්ෂුව වෙත පැමිණි එදින උපසම්පදා වූ භික්ෂුව වුව ද ආසනයෙන් නැගිටීමට සුදුසු ය, නමුත් වැඳීමට නුසුදුසු ය. තහනම් නොකරන ලද ස්ථානවල දී වැඩිමහල් භික්ෂුව නවක භික්ෂුව විසින් වැඳීමට මෙන්ම ආසනයෙන් නැගිටීමට ද සුදුසු ය. නමුත් නවකයා වැඩිමහල් භික්ෂුවට වැඳීමට හෝ නැගිටීමට සුදුසු නොවේ. ආසනාර්හ චතුෂ්කයේ පළමු පදය පෙර චතුෂ්කයේ දෙවන පදයට ද, දෙවන පදය එහි පළමු පදයට ද අර්ථයෙන් සමාන වේ.

කාලචතුක්කෙ [Pg.171] පවාරෙත්වා භුඤ්ජන්තො කාලෙ ආපජ්ජති නො විකාලෙ, විකාලභොජනාපත්තිං විකාලෙ ආපජ්ජති නො කාලෙ, සෙසං කාලෙ චෙව ආපජ්ජති විකාලෙ ච, අසාධාරණං නෙව කාලෙ නො විකාලෙ. පටිග්ගහිතචතුක්කෙ පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතාමිසං කාලෙ කප්පති නො විකාලෙ. පානකං විකාලෙ කප්පති, පුනදිවසම්හි නො කාලෙ. සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකං කාලෙ චෙව කප්පති විකාලෙ ච. අත්තනො අත්තනො කාලාතීතං යාවකාලිකාදිත්තයං අකප්පියමංසං උග්ගහිතකමප්පටිග්ගහිතකඤ්ච නෙව කාලෙ කප්පති නො විකාලෙ.

කාල චතුෂ්කයේ දී, පවාරණය කොට වළඳන භික්ෂුව කාලයේ දී ඇවැත් වේ, විකාලයේ දී නොවේ. විකාල භෝජන ඇවැත විකාලයේ දී වේ, කාලයේ දී නොවේ. ඉතිරි ඇවැත් කාලයේ දී මෙන්ම විකාලයේ දී ද වේ. අසාධාරණ ඇවැත් කාලයේ හෝ විකාලයේ දී සිදු නොවේ. පටිග්ගහිත චතුෂ්කයේ දී, පෙරවරු කාලයේ පිළිගත් ආමිසය කාලයේ දී කැප වේ, විකාලයේ දී නොවේ. පානයන් විකාලයේ දී කැප වේ, පසු දින කාලයේ දී කැප නොවේ. සත්තාහකාලික හා යාවජීවික වස්තූන් කාලයේ දී මෙන්ම විකාලයේ දී ද කැප වේ. තමන්ගේ කාලය ඉක්මවා ගිය යාාවකාලික ආදී තුන් වර්ගය ද, අකැප මස් ද, පිළිගැන්වීමක් නොමැතිව ගත් දෑ ද කාලයේ දී හෝ විකාලයේ දී හෝ කැප නොවේ.

පච්චන්තිමචතුක්කෙ සමුද්දෙ සීමං බන්ධන්තො පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු ආපජ්ජති, නො මජ්ඣිමෙසු; පඤ්චවග්ගෙන ගණෙන උපසම්පාදෙන්තො ගුණඞ්ගුණූපාහනං ධුවනහානං චම්මත්ථරණානි ච මජ්ඣිමෙසු ජනපදෙසු ආපජ්ජති නො පච්චන්තිමෙසු. ඉමානි චත්තාරි ‘‘ඉධ න කප්පන්තී’’ති වදන්තොපි පච්චන්තිමෙසු ආපජ්ජති, ‘‘ඉධ කප්පන්තී’’ති වදන්තො පන මජ්ඣිමෙසු ආපජ්ජති. සෙසාපත්තිං උභයත්ථ ආපජ්ජති, අසාධාරණං න කත්ථචි ආපජ්ජති. දුතියචතුක්කෙ පඤ්චවග්ගෙන ගණෙන උපසම්පදාදි චතුබ්බිධම්පි වත්ථු පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු කප්පති. ‘‘ඉදං කප්පතී’’ති දීපෙතුම්පි තත්ථෙව කප්පති නො මජ්ඣිමෙසු. ‘‘ඉදං න කප්පතී’’ති දීපෙතුං පන මජ්ඣිමෙසු ජනපදෙසු කප්පති නො පච්චන්තිමෙසු. සෙසං ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්ච ලොණානී’’තිආදි අනුඤ්ඤාතකං උභයත්ථ කප්පති. යං පන අකප්පියන්ති පටික්ඛිත්තං, තං උභයත්ථාපි න කප්පති.

පච්චන්තිම චතුෂ්කයේ දී, මුහුදේ සීමා බඳින භික්ෂුව පච්චන්තිම ජනපදවල දී ඇවැත් වේ, මධ්‍ය දේශයේ දී නොවේ. පස්වග මහ සඟනගෙන් උපසම්පදා කරවීම, ස්තර සහිත පාවහන් දැරීම, නිතර ස්නානය කිරීම සහ සම් ඇතිරිලි පරිහරණය කිරීම මධ්‍ය දේශයේ දී ඇවැත් වේ, ප්‍රත්‍යන්ත දේශවල දී නොවේ. මේ කරුණු හතර 'මෙහි කැප නැතැ'යි පවසන්නා ද ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදවල දී ඇවැත් වේ. 'මෙහි කැප යැ'යි පවසන්නා මධ්‍ය දේශයේ දී ඇවැත් වේ. සෙසු ඇවැත්වලට ස්ථාන දෙකේ දී ම පත් වේ. අසාධාරණ ඇවැත් කිසිදු තැනක දී සිදු නොවේ. දෙවන චතුෂ්කයේ දී පස්වග මහ සඟනගෙන් උපසම්පදා කිරීම ආදී සිව්වැදෑරුම් කරුණු ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදවල දී කැප වේ. 'මේවා කැප යැ'යි පෙන්වීම ද එහි දී ම කැප වේ, මධ්‍ය දේශයේ දී නොවේ. 'මේවා කැප නැතැ'යි පෙන්වීම මධ්‍ය දේශයේ දී කැප වේ, ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදවල දී නොවේ. 'මහණෙනි, ලුණු වර්ග පහක් අනුදනිමි' ආදී වශයෙන් අනුදැන වදාළ සෙසු දෑ ස්ථාන දෙකේ දී ම කැප වේ. යමක් අකැප යැයි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත් ද, එය ස්ථාන දෙකේ දී ම අකැප ය.

අන්තොආදිචතුක්කෙ අනුපඛජ්ජ සෙය්‍යාදිං අන්තො ආපජ්ජති නො බහි, අජ්ඣොකාසෙ සඞ්ඝිකමඤ්චාදීනි නික්ඛිපිත්වා පක්කමන්තො බහි ආපජ්ජති නො අන්තො, සෙසං අන්තො චෙව බහි ච, අසාධාරණං නෙව අන්තො න බහි. අන්තොසීමාදිචතුක්කෙ ආගන්තුකො වත්තං අපූරෙන්තො අන්තොසීමාය ආපජ්ජති, ගමියො බහිසීමාය මුසාවාදාදිං අන්තොසීමාය ච බහිසීමාය ච ආපජ්ජති,අසාධාරණං න කත්ථචි. ගාමචතුක්කෙ අන්තරඝරපටිසංයුත්තං සෙඛියපඤ්ඤත්තිං ගාමෙ ආපජ්ජති නො අරඤ්ඤෙ. භික්ඛුනී අරුණං උට්ඨාපයමානා අරඤ්ඤෙ ආපජ්ජති නො ගාමෙ. මුසාවාදාදිං ගාමෙ චෙව ආපජ්ජති අරඤ්ඤෙ ච, අසාධාරණං න කත්ථචි.

'අන්තෝ' යන වචනයෙන් ආරම්භ වන සතරේ (චතුක්කයෙහි) අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. 'අනුපඛජ්ජ සෙය්‍යා' (බලහත්කාරයෙන් නිදන තැනකට ඇතුළු වීම) ආදී ඇවැත් විහාරය තුළදී සිදු වේ, පිටතදී සිදු නොවේ. සඟසතු ඇඳ පුටු ආදිය එළිමහනේ තබා (නොගෙන) යන විට විහාරයෙන් පිටතදී ඇවැත් සිදු වේ, ඇතුළතදී සිදු නොවේ. ඉතිරි ඒවා ඇතුළත හා පිටත යන දෙතැනේදීම සිදු වේ. අසාධාරණ ඇවැත් ඇතුළත හෝ පිටත යන කොතැනකවත් සිදු නොවේ. 'අන්තෝසීමා' ආදී සතරේදී, ආගන්තුක භික්ෂුවක් වත්පිළිවෙත් සම්පූර්ණ නොකරන කල්හි සීමාව ඇතුළතදී ඇවැත් වේ. ගමික (ගමනක් යන) භික්ෂුව වත්පිළිවෙත් සම්පූර්ණ නොකරන විට සීමාවෙන් පිටතදී ඇවැත් වේ. මුසාවාදය ආදිය සීමාව ඇතුළත හා පිටත යන දෙතැනේදීම සිදු වේ. අසාධාරණ ඇවැත් කිසිදු තැනක සිදු නොවේ. 'ගාම' (ගම) සම්බන්ධ සතරේදී, අන්තරඝර (නිවාස) හා සම්බන්ධ සේඛියා පැනවීම් නිසා සිදුවන ඇවැත් ගමෙහිදී සිදු වේ, වනයෙහිදී සිදු නොවේ. මෙහෙණියක වනයෙහි සිටියදී අරුණ නැඟීම සිදු වුවහොත් එය වනයෙහිදී ඇවැත් වේ, ගමෙහිදී සිදු නොවේ. මුසාවාදය ආදිය ගමෙහිදී මෙන්ම වනයෙහිදී ද සිදු වේ. අසාධාරණ ඇවැත් කිසිදු තැනක සිදු නොවේ.

චත්තාරො [Pg.172] පුබ්බකිච්චාති ‘‘සම්මජ්ජනී පදීපො ච උදකං ආසනෙන චා’’ති ඉදං චතුබ්බිධං පුබ්බකරණන්ති වුච්චතීති වුත්තං. ‘‘ඡන්දපාරිසුද්ධිඋතුක්ඛානං භික්ඛුගණනා ච ඔවාදො’’ති ඉමෙ පන ‘‘චත්තාරො පුබ්බකිච්චා’’ති වෙදිතබ්බා. චත්තාරො පත්තකල්ලාති උපොසථො යාවතිකා ච භික්ඛූ කම්මප්පත්තා තෙ ආගතා හොන්ති, සභාගාපත්තියො න විජ්ජන්ති, වජ්ජනීයා ච පුග්ගලා තස්මිං න හොන්ති, පත්තකල්ලන්ති වුච්චතීති. චත්තාරි අනඤ්ඤපාචිත්තියානීති ‘‘එතදෙව පච්චයං කරිත්වා අනඤ්ඤං පාචිත්තිය’’න්ති එවං වුත්තානි අනුපඛජ්ජසෙය්‍යාකප්පනසික්ඛාපදං ‘‘එහාවුසො ගාමං වා නිගමං වා’’ති සික්ඛාපදං, සඤ්චිච්ච කුක්කුච්චඋපදහනං, උපස්සුතිතිට්ඨනන්ති ඉමානි චත්තාරි. චතස්සො භික්ඛුසම්මුතියොති ‘‘එකරත්තම්පි චෙ භික්ඛු තිචීවරෙන විප්පවසෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියා, අඤ්ඤං නවං සන්ථතං කාරාපෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියා, තතො චෙ උත්තරි විප්පවසෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියා, දුට්ඨුල්ලං ආපත්තිං අනුපසම්පන්නස්ස ආරොචෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියා’’ති එවං ආගතා තෙරසහි සම්මුතීහි මුත්තා සම්මුතියො. ගිලානචතුක්කෙ අඤ්ඤභෙසජ්ජෙන කරණීයෙන ලොලතාය අඤ්ඤං විඤ්ඤාපෙන්තො ගිලානො ආපජ්ජති, අභෙසජ්ජකරණීයෙන භෙසජ්ජං විඤ්ඤාපෙන්තො අගිලානො ආපජ්ජති, මුසාවාදාදිං උභොපි ආපජ්ජන්ති, අසාධාරණං උභොපි නාපජ්ජන්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'පූර්ව කෘත්‍ය හතරක්' යනු: "පරිශ්‍රය ඇමදීම, පහන් දැල්වීම, පැන් පිළියෙළ කිරීම සහ අසුන් පැනවීම" යන මේ සිව්වැදෑරුම් කටයුතු 'පූර්ව කරණ' ලෙස පැරණි අටුවාවන්හි හඳුන්වා ඇත. එහෙත්, "ඡන්දය හා පාරිශුද්ධිය ගෙන ඒම, ඍතුව ප්‍රකාශ කිරීම, භික්ෂූන් ගණන් කිරීම සහ මෙහෙණියන්ට අවවාද දීම" යන මේ හතර 'පූර්ව කෘත්‍ය' ලෙස දත යුතුය. 'පත්තකල්ල හතරක්' යනු: පොහෝ දිනය වීම, කර්මයට සුදුසු භික්ෂූන් පැමිණ සිටීම, සභාග ඇවැත් නොමැති වීම සහ හත්පාසයෙහි වර්ජනය කළ යුතු පුද්ගලයන් නොසිටීම යන මේ කරුණු සම්පූර්ණ වූ විට 'පත්තකල්ල' (සුදුසු කාලය) යැයි කියනු ලැබේ. 'අනඤ්ඤ පාචිත්තිය' හතරක් යනු: "එතදේව පච්චයං කරිත්වා අනඤ්ඤං පාචිත්තියං" යනුවෙන් වදාරන ලද, අනුපඛජ්ජසෙය්‍යා සික්ඛාපදය, "එහාවුසෝ ගාමං වා නිගමං වා" සික්ඛාපදය, සඤ්චිච්ච කුක්කුච්ච උපදහන සික්ඛාපදය සහ උපස්සුතිතිට්ඨන සික්ඛාපදය යන හතරයි. 'භික්ෂු සම්මුති හතරක්' යනු: "භික්ෂු සම්මුතියෙන් තොරව එක් රැයක් වුවද තුන් සිවුරෙන් වෙන්ව විසීම, සම්මුතියෙන් තොරව අලුත් එළුලොම් ඇතිරිල්ලක් කරවීම, සම්මුතියෙන් තොරව තුන් රැයකට වඩා වෙන්ව විසීම සහ සම්මුතියෙන් තොරව අනුපසම්පන්නයෙකුට දිට්ඨුල්ල ඇවැතක් කීම" යනුවෙන් දැක්වෙන දහතුන් වැදෑරුම් සම්මුතීන්ගෙන් වෙන් වූ සම්මුතීන්ය. ගිලන් සතරේදී, වෙනත් බෙහෙතක් වුවමනා කටයුත්තක් සඳහා චපලකම නිසා වෙනත් බෙහෙතක් ඉල්ලා සිටින ගිලන් භික්ෂුවට ඇවැත් වේ. බෙහෙත් අවශ්‍ය නොවන කටයුත්තකට බෙහෙත් ඉල්ලන නොගිලන් භික්ෂුවට ඇවැත් වේ. මුසාවාදාදියේදී දෙදෙනාටම ඇවැත් වේ. අසාධාරණ ඇවැත්හි දෙදෙනාටම ඇවැත් නොවේ. සෙසු සියලු තන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

චතුක්කවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සතරේ වාරය (චතුක්ක වාරය) පිළිබඳ විවරණය නිමවා ඇත.

පඤ්චකවාරවණ්ණනා

පංචක වාර විවරණය.

325. පඤ්චකෙසු පඤ්ච පුග්ගලා නියතාති ආනන්තරියානමෙවෙතං ගහණං. පඤ්ච ඡෙදනකා ආපත්තියො නාම පමාණාතික්කන්තෙ මඤ්චපීඨෙ නිසීදනකණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිවස්සිකසාටිකාසු සුගතචීවරෙ ච වෙදිතබ්බා. පඤ්චහාකාරෙහීති අලජ්ජිතා, අඤ්ඤාණතා, කුක්කුච්චප්පකතතා, අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතා, කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතාති ඉමෙහි පඤ්චහි. පඤ්ච ආපත්තියො මුසාවාදපච්චයාති පාරාජිකථුල්ලච්චයදුක්කටසඞ්ඝාදිසෙසපාචිත්තියා. අනාමන්තචාරොති ‘‘සන්තං භික්ඛුං අනාපුච්ඡා පුරෙභත්තං පච්ඡාභත්තං කුලෙසු චාරිත්තං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති ඉමස්ස ආපුච්ඡිත්වා චාරස්ස අභාවො. අනධිට්ඨානන්ති ‘‘ගණභොජනෙ අඤ්ඤත්‍ර සමයා’’ති වුත්තං [Pg.173] සමයං අධිට්ඨහිත්වා භොජනං අධිට්ඨානං නාම; තථා අකරණං අනධිට්ඨානං. අවිකප්පනා නාම යා පරම්පරභොජනෙ විකප්පනා වුත්තා, තස්සා අකරණං. ඉමානි හි පඤ්ච පිණ්ඩපාතිකස්ස ධුතඞ්ගෙනෙව පටික්ඛිත්තානි. උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතොති යෙ පස්සන්ති, යෙ සුණන්ති, තෙහි උස්සඞ්කිතො චෙව පරිසඞ්කිතො ච. අපි අකුප්පධම්මො ඛීණාසවොපි සමානො, තස්මා අගොචරා පරිහරිතබ්බා. න හි එතෙසු සන්දිස්සමානො අයසතො වා ගරහතො වා මුච්චති. සොසානිකන්ති සුසානෙ පතිතකං. පාපණිකන්ති ආපණද්වාරෙ පතිතකං. ථූපචීවරන්ති වම්මිකං පරික්ඛිපිත්වා බලිකම්මකතං. ආභිසෙකිකන්ති නහානට්ඨානෙ වා රඤ්ඤො අභිසෙකට්ඨානෙ වා ඡඩ්ඩිතචීවරං. භතපටියාභතන්ති සුසානං නෙත්වා පුන ආනීතකං. පඤ්ච මහාචොරා උත්තරිමනුස්සධම්මෙ වුත්තා.

325. පංචකයන්හි (පහේ කොටස්වල) අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. "පුද්ගලයන් පස්දෙනෙක් නියත වෙති" යනු පෙර පංචකයෙහි දක්වන ලද ආනන්තරිය කර්ම පහ සිදු කළ අය ගැනම කෙරෙන සඳහනකි. ප්‍රමාණය ඉක්මවා කළ ඇඳ පුටු, නිසීදනය, කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිය (කැසීම සඳහා වූ වස්ත්‍ර), වස්සිකසාටිකාව (වැසි සළුව) සහ සුගත සිවුර යන මේවා සම්බන්ධයෙන් 'ඡේදනක' (සිඳිය යුතු) ඇවැත් පහක් ඇති බව දත යුතුය. කාරණා පහක් නිසා ඇවැත් වේ: එනම්, ලජ්ජා නැතිකම, නොදැනුවත්කම, සැක බහුල ස්වභාවය, අකැප දෙය කැප යැයි සිතීම සහ කැප දෙය අකැප යැයි සිතීම යන මේ පහයි. මුසාවාදය ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන සිදුවන ඇවැත් පහක් ඇත: එනම් පාරාජිකා, ථුල්ලච්චය, දුක්කට, සංඝාදිසේස සහ පාචිත්තිය යන මේවාය. 'අනාමන්තචාරය' යනු "ළඟ සිටින භික්ෂුවට නොදන්වා පෙරබත් පසුබත් කාලයන්හි කුලයන් කරා හැසිරීම" යන ශික්ෂාපදයෙහි සඳහන් පරිදි අවසර නොගෙන හැසිරීමයි. 'අනධිට්ඨානය' යනු "ගණභෝජනයෙහි සමයයන්ගෙන් තොරව" යැයි වදාරන ලද සමය (කාලය) අධිෂ්ඨාන කොට ගෙන වළඳන භෝජනය අධිෂ්ඨානය නම් වේ. එය එසේ නොකිරීම අනධිට්ඨානයයි. 'අවිකප්පනය' යනු පරම්පර භෝජනයෙහි වදාරන ලද විකප්පනය නොකිරීමයි. පින්ඩපාතික භික්ෂුව විසින් ධුතාංග බලයෙන්ම මේ කරුණු පහ ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. 'උස්සංකිත-පරිසංකිත' යනු දකින සහ අසන අය විසින් සැක කරනු ලැබීමයි. රහතන් වහන්සේ නමක වුවද එබඳු සැකයට භාජනය විය හැකි බැවින්, අගෝචර ස්ථාන මඟහැරිය යුතුය. මන්ද යත්, එවැනි තැන්හි ගැවසෙන්නෙකුට අපකීර්තියෙන් හෝ දොස් නැඟීමෙන් නිදහස් විය නොහැකි බැවිනි. සොසානික යනු සොහොනෙහි දමන ලද වස්ත්‍රයයි. පාපණික යනු වෙළඳසැල් දොරටුව අසල වැටී ඇති වස්ත්‍රයයි. ථූපචීවර යනු හුඹස් වටා පූජා පිණිස ඔතන ලද වස්ත්‍රයයි. ආභිසෙකික යනු ස්නානය කරන තැන්හි හෝ රජුන්ගේ අභිෂේක මංගල්‍ය පවත්වන තැන්හි අතහැර දමන ලද සිවුරුය. භතපටියාභත යනු සොහොනට ගෙන ගොස් නැවත ගෙන එන ලද වස්ත්‍රයයි. මහා සොරුන් පස්දෙනා ගැන උත්තරීමනුස්සධම්ම ශික්ෂාපදයෙහි දක්වා ඇත.

පඤ්චාපත්තියො කායතො සමුට්ඨන්තීති පඨමෙන ආපත්තිසමුට්ඨානෙන පඤ්ච ආපත්තියො ආපජ්ජති, ‘‘භික්ඛු කප්පියසඤ්ඤී සඤ්ඤාචිකාය කුටිං කරොතී’’ති එවං අන්තරපෙය්‍යාලෙ වුත්තාපත්තියො. පඤ්ච ආපත්තියො කායතො ච වාචතො චාති තතියෙන ආපත්තිසමුට්ඨානෙන පඤ්ච ආපත්තියො ආපජ්ජති, ‘‘භික්ඛු කප්පියසඤ්ඤී සංවිදහිත්වා කුටිං කරොතී’’ති එවං තත්ථෙව වුත්තා ආපත්තියො. දෙසනාගාමිනියොති ඨපෙත්වා පාරාජිකඤ්ච සඞ්ඝාදිසෙසඤ්ච අවසෙසා.

කයින් (කාය) සමුට්ඨානය වන ඇවැත් පහක් යනු: පළමු ආපත්තිය සමුට්ඨානයෙන් ඇවැත් පහකට පැමිණීමයි. "භික්ෂුවක් කැප යැයි සිතා ස්වඋත්සාහයෙන් කුටියක් කරවයි" යනුවෙන් අන්තරපෙය්‍යාලයෙහි වදාරන ලද ඇවැත් මෙයට අයත් වේ. කයින් සහ වචනයෙන් සමුට්ඨානය වන ඇවැත් පහක් යනු: තුන්වන ආපත්තිය සමුට්ඨානයෙන් ඇවැත් පහකට පැමිණීමයි. "භික්ෂුවක් කැප යැයි සිතා විධාන කොට කුටියක් කරවයි" යනුවෙන් එහිම වදාරන ලද ඇවැත් මෙයට අයත් වේ. 'දේසනාගාමිනී' ඇවැත් යනු: පාරාජිකා සහ සංඝාදිසේස ඇවැත් හැර ඉතිරි සියලු ඇවැත් වේ.

පඤ්ච කම්මානීති තජ්ජනීයනියස්සපබ්බාජනීයපටිසාරණීයානි චත්තාරි උක්ඛෙපනීයඤ්ච තිවිධම්පි එකන්ති පඤ්ච. යාවතතියකෙ පඤ්චාති උක්ඛිත්තානුවත්තිකාය භික්ඛුනියා යාවතතියං සමනුභාසනාය අප්පටිනිස්සජ්ජන්තියා පාරාජිකං ථුල්ලච්චයං දුක්කටන්ති තිස්සො, භෙදකානුවත්තකාදිසමනුභාසනාසු සඞ්ඝාදිසෙසො, පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙ පාචිත්තියං. අදින්නන්ති අඤ්ඤෙන අදින්නං. අවිදිතන්ති පටිග්ගණ්හාමීති චෙතනාය අභාවෙන අවිදිතං. අකප්පියන්ති පඤ්චහි සමණකප්පෙහි අකප්පියකතං; යං වා පනඤ්ඤම්පි අකප්පියමංසං අකප්පියභොජනං. අකතාතිරිත්තන්ති පවාරෙත්වා අතිරිත්තං අකතං. සමජ්ජදානන්ති නටසමජ්ජාදිදානං. උසභදානන්ති ගොගණස්ස අන්තරෙ උසභවිස්සජ්ජනං. චිත්තකම්මදානන්ති ආවාසං කාරෙත්වා තත්ථ චිත්තකම්මං කාරෙතුං වට්ටති. ඉදං පන පටිභානචිත්තකම්මදානං සන්ධාය වුත්තං. ඉමානි හි පඤ්ච කිඤ්චාපි ලොකස්ස පුඤ්ඤසම්මතානි, අථ ඛො අපුඤ්ඤානි අකුසලානියෙව[Pg.174]. උප්පන්නං පටිභානන්ති එත්ථ පටිභානන්ති කථෙතුකම්‍යතා වුච්චති. ඉමෙ පඤ්ච දුප්පටිවිනොදයාති න සුපටිවිනොදයා; උපායෙන පන කාරණෙන අනුරූපාහි පච්චවෙක්ඛනාඅනුසාසනාදීහි සක්කා පටිවිනොදෙතුන්ති අත්ථො.

"පංච කම්මානි" යනු තජ්ජනීය කර්මය, නියස්ස කර්මය, පබ්බාජනීය කර්මය, පටිසාරණීය කර්මය යන සතර සහ තුන් ආකාර වුවද එකක් ලෙස ගැනෙන උක්ඛේපනීය කර්මය ද සමඟ කර්ම පහකි. "යාවතතියකේ පංච" යනු උක්ඛිත්තානුවත්තිකා භික්ෂුණිය පිළිබඳව තෙවරක් අනුශාසනා කළද එය අත්නොහරින්නා වූ භික්ෂුණියට පාරාජිකා, ථුල්ලච්චය, දුක්කට යන ඇපත් තුනත්, භේදකානුවත්තකාදී අනුශාසනාවලදී සංඝාදිසේසයත්, පාපී දෘෂ්ටිය අත්නොහැරීමේදී පාචිත්තියත් යන ඇපත් පහයි. "අදින්නං" යනු අන් අයෙකු විසින් නොදෙන ලද්දකි. "අවිදිතං" යනු පිළිගනිමි යන චේතනාව නොමැති බැවින් නොදන්නා ලද්දකි. "අකප්පියං" යනු ශ්‍රමණ කප්ප පහෙන් අකැප කරන ලද්දකි; නොහොත් අන්‍ය වූ යම් අකැප මස් හෝ අකැප භෝජන වේද එයයි. "අකතාතිරිත්තං" යනු පැවරීමෙන් පසු අතිරික්ත කර්මය නොකරන ලද්දකි. "සමජ්ජදානං" යනු නළු නාටකාදී උත්සව සඳහා දෙන දානයයි. "උසභදානං" යනු ගව සමූහයා අතරට වෘෂභයෙකු මුදා හැරීමයි. "චිත්තකම්මදානං" යනු ආවාසයක් කරවා එහි සිත්තම් කරවීමට දීමයි. මෙය මනඃකල්පිත ලෝකෝත්තර නොවන චිත්‍රකර්ම දානය අරභයා පවසන ලද්දකි. ලෝකයා විසින් මේ පහ පින් ලෙස සම්මත කර ගත්තද, සැබවින්ම මේවා පින් නොවන අකුසල්මය. "උප්පන්නං පටිභානං" යන්නෙහි පටිභාන යනු කථා කිරීමට ඇති කැමැත්තයි. "ඉමේ පංච දුප්පටිවිනෝදයා" යනු මේවා පහසුවෙන් බැහැර කළ නොහැකි බවයි; නමුත් උපායශීලීව, නිසි හේතු සහිතව අනුරූප ප්‍රත්‍යවේක්ෂා හා අනුශාසනා මගින් බැහැර කළ හැකි බව අර්ථයයි.

සකචිත්තං පසීදතීති එත්ථ ඉමානි වත්ථූනි – කටඅන්ධකාරවාසී ඵුස්සදෙවත්ථෙරො කිර චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා සින්දුවාරකුසුමසන්ථතමිව සමවිප්පකිණ්ණවාලිකං චෙතියඞ්ගණං ඔලොකෙන්තො බුද්ධාරම්මණං පීතිපාමොජ්ජං උප්පාදෙත්වා අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ මාරො පබ්බතපාදෙ නිබ්බත්තකාළමක්කටො විය හුත්වා චෙතියඞ්ගණෙ ගොමයං විප්පකිරන්තො ගතො. ථෙරො නාසක්ඛි අරහත්තං පාපුණිතුං, සම්මජ්ජිත්වා අගමාසි. දුතියදිවසෙපි ජරග්ගවො හුත්වා තාදිසමෙව විප්පකාරං අකාසි. තතියදිවසෙ වඞ්කපාදං මනුස්සත්තභාවං නිම්මිනිත්වා පාදෙන පරිකසන්තො අගමාසි. ථෙරො ‘‘එවරූපො බීභච්ඡපුරිසො සමන්තා යොජනප්පමාණෙසු ගොචරගාමෙසු නත්ථි, සියා නු ඛො මාරො’’ති චින්තෙත්වා ‘‘මාරොසි ත්ව’’න්ති ආහ. ‘‘ආම, භන්තෙ, මාරොම්හි, න දානි තෙ වඤ්චෙතුං අසක්ඛි’’න්ති. ‘‘දිට්ඨපුබ්බො තයා තථාගතො’’ති? ‘‘ආම, දිට්ඨපුබ්බො’’ති. ‘‘මාරො නාම මහානුභාවො හොති, ඉඞ්ඝ තාව බුද්ධස්ස භගවතො අත්තභාවසදිසං අත්තභාවං නිම්මිනාහී’’ති? ‘‘න සක්කා, භන්තෙ, තාදිසං රූපං නිම්මිනිතුං; අපිච ඛො පන තංසරික්ඛකං පතිරූපකං නිම්මිනිස්සාමී’’ති සකභාවං විජහිත්වා බුද්ධරූපසදිසෙන අත්තභාවෙන අට්ඨාසි. ථෙරො මාරං ඔලොකෙත්වා ‘‘අයං තාව සරාගදොසමොහො එවං සොභති, කථං නු ඛො භගවා න සොභති සබ්බසො වීතරාගදොසමොහො’’ති බුද්ධාරම්මණං පීතිං පටිලභිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. මාරො ‘‘වඤ්චිතොම්හි තයා, භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරොපි ‘‘කිං අත්ථි ජරමාර, තාදිසං වඤ්චෙතු’’න්ති ආහ. ලොකන්තරවිහාරෙපි දත්තො නාම දහරභික්ඛු චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා ඔලොකෙන්තො ඔදාතකසිණං පටිලභි. අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙසි. තතො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා ඵලත්තයං සච්ඡාකාසි.

"සකචිත්තං පසීදති" යන්නෙහි මේ කථා පුවත් වේ - කටඅන්ධකාරවාසී ඵුස්සදේව තෙරුන් වහන්සේ සලපතල මළුව හැමද, උතුරු සළුව ඒකාංශ කර පොරවා, නික මල් අතුරා ඇති සේ ඒකාකාරව වැලි විසිරුණු චෛත්‍ය මළුව දෙස බලමින් බුද්ධාරම්මණ ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය උපදවාගෙන වැඩසිටියහ. එකල්හි මාරයා පර්වත පාදයක උපන් කළු වඳුරෙකු මෙන් වී සලපතල මළුවෙහි ගොම විසුරුවා ගියේය. තෙරුන් වහන්සේට රහත් විය නොහැකි විය, උන්වහන්සේ නැවත මළුව හැමද වැඩියහ. දෙවන දිනයේද මහලු ගොනෙකු මෙන් වී එවැනිම විකාරයක් කළේය. තෙවන දිනයෙහි වංක පාද ඇති මිනිසෙකු ලෙස මවාගෙන පයින් සූරමින් ගියේය. "මොනරූපී බියකරු මිනිසෙක්ද, යොදුනක් පමණ වූ ගොදුරු ගම්හි මෙවැන්නෙක් නැත, මේ මාරයා විය යුතුය"යි සිතා "නුඹ මාරයාද?"යි ඇසූහ. "එසේය ස්වාමීනි, මම මාරයා වෙමි, දැන් ඔබ වහන්සේ රැවටිය නොහැක"යි කීවේය. "නුඹ තථාගතයන් වහන්සේව දැක ඇත්තෙහිද?" "එසේය ස්වාමීනි, දැක ඇත්තෙමි." "මාරයා යනු මහානුභාව සම්පන්නයෙකි, එසේ නම් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රූපයට සමාන රූපයක් මවා පෙන්වන්න"යි පැවසූහ. "ස්වාමීනි, ඒ හා සමානම රූපයක් මැවිය නොහැක, නමුත් උන්වහන්සේට මඳක් සමාන රූපයක් මවා පෙන්වන්නෙමි"යි පවසා ස්වකීය රූපය අත්හැර බුද්ධ රූපයට සමාන වේශයකින් පෙනී සිටියේය. තෙරුන් වහන්සේ මාරයා දෙස බලා "රාග, දෝෂ, මෝහ සහිත මාරයා මෙසේ බබළන්නේ නම්, සර්වප්‍රකාරයෙන් රාග, දෝෂ, මෝහයන් ප්‍රහීණ කළ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙතරම් බබළන්නට ඇද්ද?"යි බුද්ධාරම්මණ ප්‍රීතිය ලබා විදර්ශනා වඩා රහත් වූහ. මාරයා "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මා රවටන ලදහ"යි කීවේය. තෙරුන් වහන්සේද "නාකි මාරය, නුඹ වැනි අයෙකු රැවටීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද?"යි පැවසූහ. ලෝකන්තර විහාරයෙහිද දත්ත නම් දහරා භික්ෂුව චෛත්‍ය මළුව හැමද බලමින් සිටියදී ඕදාත කසිණය ලබා අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා පසුව විදර්ශනා වඩා ඵලත්‍රයට පැමිණියහ.

පරචිත්තං පසීදතීති එත්ථ ඉමානි වත්ථූනි – තිස්සො නාම දහරභික්ඛු ජම්බුකොලචෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා සඞ්කාරඡඩ්ඩනිං හත්ථෙන ගහෙත්වාව අට්ඨාසි[Pg.175]. තස්මිං ඛණෙ තිස්සදත්තත්ථෙරො නාම නාවාතො ඔරුය්හ චෙතියඞ්ගණං ඔලොකෙන්තො භාවිතචිත්තෙන සම්මට්ඨට්ඨානන්ති ඤත්වා පඤ්හාසහස්සං පුච්ඡි, ඉතරො සබ්බං විස්සජ්ජෙසි. අඤ්ඤතරස්මිම්පි විහාරෙ ථෙරො චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා වත්තං පරිච්ඡින්දි. යොනකවිසයතො චෙතියවන්දකා චත්තාරො ථෙරා ආගන්ත්වා චෙතියඞ්ගණං දිස්වා අන්තො අප්පවිසිත්වා ද්වාරෙයෙව ඨත්වා එකො ථෙරො අට්ඨ කප්පෙ අනුස්සරි, එකො සොළස, එකො වීසති, එකො තිංස කප්පෙ අනුස්සරි.

"පරචිත්තං පසීදති" යන්නෙහි මේ කථා පුවත් වේ - තිස්ස නම් දහරා භික්ෂුව ජම්බුකෝල චෛත්‍ය මළුව හැමද කසළ බඳුන අතින් ගෙන වැඩසිටියහ. එකල්හි තිස්සදත්ත තෙරුන් වහන්සේ නැවෙන් බැස චෛත්‍ය මළුව දෙස බලමින්, මෙය වඩන ලද සිතක් ඇත්තෙකු විසින් හැමදින ලද තැනකැයි දැන ප්‍රශ්න දහසක් විමසූහ, අනෙක් භික්ෂුව ඒ සියල්ල විසඳූහ. තවත් එක් විහාරයක තෙරුන් වහන්සේ චෛත්‍ය මළුව හැමද වතාවත් නිම කළහ. යෝනක දේශයෙන් චෛත්‍ය වැඳීමට පැමිණි තෙරවරුන් සතර නමක් චෛත්‍ය මළුව දැක ඇතුළු නොවී දොරටුවෙහිම සිට එක තෙරනමක් කල්ප අටක්ද, එක තෙරනමක් දහසයක්ද, එක තෙරනමක් විස්සක්ද, එක් තෙරනමක් කල්ප තිහක්ද ආපසු සිහි කළහ.

දෙවතා අත්තමනා හොන්තීති එත්ථ ඉදං වත්ථු – එකස්මිං කිර විහාරෙ එකො භික්ඛු චෙතියඞ්ගණඤ්ච බොධියඞ්ගණඤ්ච සම්මජ්ජිත්වා නහායිතුං ගතො. දෙවතා ‘‘ඉමස්ස විහාරස්ස කතකාලතො පට්ඨාය එවං වත්තං පූරෙත්වා සම්මට්ඨපුබ්බො භික්ඛු නත්ථී’’ති පසන්නචිත්තා පුප්ඵහත්ථා අට්ඨංසු. ථෙරො ආගන්ත්වා ‘‘කතරගාමවාසිකාත්ථා’’ති ආහ. ‘‘භන්තෙ, ඉධෙව වසාම, ඉමස්ස විහාරස්ස කතකාලතො පට්ඨාය එවං වත්තං පූරෙත්වා සම්මට්ඨපුබ්බො භික්ඛු නත්ථීති තුම්හාකං, භන්තෙ, වත්තෙ පසීදිත්වා පුප්ඵහත්ථා ඨිතාම්හා’’ති දෙවතා ආහංසු.

"දේවතා අත්තමනා හොන්ති" යන්නෙහි මේ කථා පුවතයි - එක් විහාරයක එක් භික්ෂුවක් චෛත්‍ය මළුව සහ බෝධි මළුව හැමද ස්නානය පිණිස වැඩියහ. "මේ විහාරය ඉදි කළ දා සිට මෙසේ වතාවත් පුරා මළුව හැමදූ භික්ෂුවක් මීට පෙර නොවූහ"යි දේවතාවෝ පහන් සිතින් යුතුව මල් අතින් ගෙන සිටියහ. තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කර "ඔබලා කවර ගමක වැසියෝද?"යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, අපි මෙහිම වාසය කරමු. මේ විහාරය කළ දා සිට මෙලෙස වතාවත් සම්පූර්ණ කර හැමදූ භික්ෂුවක් නොවූ බැවින්, ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ වතාවත් කෙරෙහි පැහැදී මල් අතැතිව සිටිමු"යි දේවතාවෝ පැවසූහ.

පාසාදිකසංවත්තනිකන්ති එත්ථ ඉදං වත්ථු – එකං කිර අමච්චපුත්තං අභයත්ථෙරඤ්ච ආරබ්භ අයං කථා උදපාදි ‘‘කිං නු ඛො අමච්චපුත්තො පාසාදිකො, අභයත්ථෙරොති උභොපි නෙ එකස්මිං ඨානෙ ඔලොකෙස්සාමා’’ති. ඤාතකා අමච්චපුත්තං අලඞ්කරිත්වා මහාචෙතියං වන්දාපෙස්සාමාති අගමංසු. ථෙරමාතාපි පාසාදිකං චීවරං කාරෙත්වා පුත්තස්ස පහිණි, ‘‘පුත්තො මෙ කෙසෙ ඡින්දාපෙත්වා ඉමං චීවරං පාරුපිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො මහාචෙතියං වන්දතූ’’ති. අමච්චපුත්තො ඤාතිපරිවුතො පාචීනද්වාරෙන චෙතියඞ්ගණං ආරුළ්හො, අභයත්ථෙරො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො දක්ඛිණද්වාරෙන චෙතියඞ්ගණං ආරුහිත්වා චෙතියඞ්ගණෙ තෙන සද්ධිං සමාගන්ත්වා ආහ – ‘‘කිං ත්වං, ආවුසො, මහල්ලකත්ථෙරස්ස සම්මට්ඨට්ඨානෙ කචවරං ඡඩ්ඩෙත්වා මයා සද්ධිං යුගග්ගාහං ගණ්හාසී’’ති. අතීතත්තභාවෙ කිර අභයත්ථෙරො මහල්ලකත්ථෙරො නාම හුත්වා ගොචරගාමෙ චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජි, අමච්චපුත්තො මහාඋපාසකො හුත්වා සම්මට්ඨට්ඨානෙ කචවරං ගහෙත්වා ඡඩ්ඩෙසි.

ප්‍රසාදජනක වීමට හේතු වන කරුණු (පසාදිකසංවත්තනික) සම්බන්ධයෙන් මෙම කථාව මෙසේය – එක්තරා ඇමති පුත්‍රයෙකු සහ අභය තෙරුන් වහන්සේ අරභයා මෙම කථාව පැන නැඟුණි: "ඇමති පුත්‍රයා ප්‍රසාදජනක ද, නැතහොත් අභය තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රසාදජනක ද? අපි දෙදෙනාම එකම ස්ථානයකදී බලමු" යනුවෙනි. එවිට නෑයෝ ඇමති පුත්‍රයාව අලංකාර කොට සරසා, "මහා චෛත්‍යය වන්දනා කරවමු" යැයි කියා රැගෙන ගියහ. තෙරුන් වහන්සේගේ මෑණියෝ ද ප්‍රසාදජනක සිවුරක් කරවා පුතණුවන් වෙත යවමින්, "මාගේ පුතණුවන් කෙස් කප්පවා, මෙම සිවුර පෙරවාගෙන, භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා මහා චෛත්‍යය වන්දනා කරත්වා" යි පණිවිඩයක් එවූහ. ඇමති පුත්‍රයා නෑ පිරිස පිරිවරාගෙන පෙරදිග ද්වාරයෙන් චෛත්‍ය මළුවට පිවිසියේය. අභය තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන දකුණු ද්වාරයෙන් චෛත්‍ය මළුවට වැඩම කොට, එහිදී ඔහු මුණගැසී මෙසේ වදාළහ: "ඇවැත්නි, ඔබ මහලු තෙරුන් වහන්සේ නමක් ඇමදූ ස්ථානයේ කසළ ඉවත් කළ පිනෙන්, දැන් මා සමඟ කරට කර තරග කරන්නෙහිද?" යනුවෙනි. අතීත භවයෙහි අභය තෙරුන් වහන්සේ මහලු තෙරුන් නමක්ව ගොදුරු ගමෙහි චෛත්‍ය මළුව ඇමදූහ. ඇමති පුත්‍රයා මහා උපාසකයෙක්ව එම ඇමදූ ස්ථානයේ තිබූ කසළ එකතු කොට ඉවත් කළේය.

සත්ථුසාසනං කතං හොතීති ඉදං සම්මජ්ජනවත්තං නාම බුද්ධෙහි වණ්ණිතං, තස්මා තං කරොන්තෙන සත්ථුසාසනං කතං හොති. තත්‍රිදං වත්ථු – ආයස්මා [Pg.176] කිර සාරිපුත්තො හිමවන්තං ගන්ත්වා එකස්මිං පබ්භාරෙ අසම්මජ්ජිත්වාව නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා නිසීදි. භගවා ආවජ්ජන්තො ථෙරස්ස අසම්මජ්ජිත්වා නිසින්නභාවං ඤත්වා ආකාසෙන ගන්ත්වා ථෙරස්ස පුරතො අසම්මට්ඨට්ඨානෙ පාදානි දස්සෙත්වා පච්චාගඤ්ඡි. ථෙරො සමාපත්තිතො වුට්ඨිතො භගවතො පාදානි දිස්වා බලවහිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා ජණ්ණුකෙහි පතිට්ඨාය ‘‘අසම්මජ්ජිත්වා නිසින්නභාවං වත මෙ සත්ථා අඤ්ඤාසි, සඞ්ඝමජ්ඣෙ දානි චොදනං කාරෙස්සාමී’’ති දසබලස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා නිසීදි. භගවා ‘‘කුහිං ගතොසි, සාරිපුත්තා’’ති වත්වා ‘‘න පතිරූපං දානි තෙ මය්හං අනන්තරෙ ඨානෙ ඨත්වා විචරන්තස්ස අසම්මජ්ජිත්වා නිසීදිතු’’න්ති ආහ. තතො පට්ඨාය ථෙරො ගණ්ඨිකපටිමුඤ්චනට්ඨානෙපි තිට්ඨන්තො පාදෙන කචවරං වියූහිත්වාව තිට්ඨති.

ශාස්තෘ සාසනයෙහි කටයුතු කරන ලද්දේ වෙයි යනු මෙයටයි – මෙම ඇමදීමේ වත් පිළිවෙත බුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් වර්ණනා කරන ලද්දකි. එබැවින් එය කරන්නා විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව පිළිපදින ලද්දේ වෙයි. එහි මේ කථා පුවත වෙයි – ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ හිමාලයට වැඩම කොට, එක්තරා ගල් ලෙනක නොඇමදම නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී වැඩ සිටියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආවර්ජනය කරමින් තෙරුන් වහන්සේ නොඇමද වැඩ සිටින බව දැන, අහසින් වැඩම කොට තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි නොඇමදූ ස්ථානයෙහි ශ්‍රී පාද සටහන් දක්වා ආපසු වැඩම කළහ. තෙරුන් වහන්සේ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද සටහන් දැක, බලවත් හිරිඔතප් උපදවාගෙන, දණින් වැටී "ශාස්තෘන් වහන්සේ මා නොඇමද වැඩ සිටි බව දැනගත් සේක, දැන් මට සංඝයා මැද චෝදනා කරනු ඇත" යි සිතා දසබලයන් වහන්සේ සමීපයට ගොස් වන්දනා කොට වැඩ සිටියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "සාරිපුත්ත, කොහි ගොස් සිටියෙහිද?" යි විමසා, "මාගේ අනතුරුව (ළඟම) සිට හැසිරෙන ඔබට, නොඇමද වැඩ සිටීම සුදුසු නොවේ" යැයි වදාළහ. එතැන් පටන් තෙරුන් වහන්සේ සිවුරේ ගැටය ගසන ස්ථානයක සිටියදී පවා පයින් කසළ ඉවත් කොටම වැඩ සිටිති.

අත්තනො භාසපරියන්තං න උග්ගණ්හාතීති ‘‘ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං එත්තකං සුත්තං උපලබ්භති, එත්තකො විනිච්ඡයො, එත්තකං සුත්තඤ්ච විනිච්ඡයඤ්ච වක්ඛාමී’’ති එවං අත්තනො භාසපරියන්තං න උග්ගණ්හාති. ‘‘අයං චොදකස්ස පුරිමකථා, අයං පච්ඡිමකථා, අයං චුදිතකස්ස පුරිමකථා, අයං පච්ඡිමකථා, එත්තකං ගය්හූපගං, එත්තකං න ගය්හූපග’’න්ති එවං අනුග්ගණ්හන්තො පන පරස්ස භාසපරියන්තං න උග්ගණ්හාති නාම. ආපත්තිං න ජානාතීති පාරාජිකං වා සඞ්ඝාදිසෙසං වාති සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං නානාකරණං න ජානාති. මූලන්ති ද්වෙ ආපත්තියා මූලානි කායො ච වාචා ච, තානි න ජානාති. සමුදයන්ති ඡ ආපත්තිසමුට්ඨානානි ආපත්තිසමුදයො නාම, තානි න ජානාති. පාරාජිකාදීනං වත්ථුං න ජානාතීතිපි වුත්තං හොති. නිරොධන්ති අයං ආපත්ති දෙසනාය නිරුජ්ඣති, වූපසම්මති, අයං වුට්ඨානෙනාති එවං ආපත්තිනිරොධං න ජානාති. සත්ත සමථෙ අජානන්තො පන ආපත්තිනිරොධගාමිනිපටිපදං න ජානාති.

තමාගේ කථාවෙහි කෙළවර නොදන්නේය යනු "මෙම කරුණෙහි මෙපමණ සූත්‍ර ප්‍රමාණයක් දක්නට ලැබේ, මෙපමණ විනිශ්චයක් ඇත, මම මෙපමණ සූත්‍ර ප්‍රමාණයක් හා විනිශ්චයක් පවසමි" යැයි මෙසේ තමා පවසන දේෙහි සීමාව වටහා නොගැනීමයි. "මෙය චෝදනා කරන්නාගේ මුල් කථාවයි, මෙය පසු කථාවයි, මෙය චෝදනා ලැබූ තැනැත්තාගේ මුල් කථාවයි, මෙය පසු කථාවයි, මෙපමණක් පිළිගත යුතුය, මෙපමණක් පිළි නොගත යුතුය" යැයි මෙසේ වටහා නොගන්නේ නම්, ඔහු අනුන්ගේ කථාවෙහි කෙළවර නොදන්නා බව කියනු ලැබේ. ඇවැත නොදන්නේය යනු පාරාජිකා හෝ සංඝාදිසේස ආදී වශයෙන් සත් වැදෑරුම් ඇවැත් කඳන්හි වෙනස නොදැනීමයි. මූලය යනු ඇවැත් හටගන්නා මුල් දෙක වන කය සහ වචනයයි; ඒවා නොදන්නේය. සමුදය යනු ඇවැත් හටගන්නා කරුණු හයයි (සමුට්ඨාන); ඒවා නොදන්නේය. පාරාජිකා ආදියේ වස්තුව නොදන්නේ යැයි ද කියන ලදී. නිරෝධය යනු මෙම ඇවැත දේශනා කිරීමෙන් සංසිඳෙයි, මෙම ඇවැත වුට්ඨානයෙන් (පිරිවෙස් වාසය ආදියෙන්) සංසිඳෙයි යනුවෙන් ඇවැත් සංසිඳීම නොදැනීමයි. සමථ සත නොදන්නා විනයධරයා ඇවැත් සංසිඳීම කරා යන පිළිවෙත නොදනී.

අධිකරණපඤ්චකෙ අධිකරණං නාම චත්තාරි අධිකරණානි. අධිකරණස්ස මූලං නාම තෙත්තිංස මූලානි – විවාදාධිකරණස්ස ද්වාදස මූලානි, අනුවාදාධිකරණස්ස චුද්දස, ආපත්තාධිකරණස්ස ඡ, කිච්චාධිකරණස්ස එකං; තානි පරතො ආවි භවිස්සන්ති. අධිකරණසමුදයො නාම අධිකරණසමුට්ඨානං. විවාදාධිකරණං අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි නිස්සාය උප්පජ්ජති; අනුවාදාධිකරණං චතස්සො විපත්තියො; ආපත්තාධිකරණං සත්තාපත්තික්ඛන්ධෙ; කිච්චාධිකරණං චත්තාරි සඞ්ඝකිච්චානීති ඉමං විභාගං න ජානාතීති අත්ථො[Pg.177]. අධිකරණනිරොධං න ජානාතීති ධම්මෙන විනයෙන සත්ථුසාසනෙන මූලාමූලං ගන්ත්වා විනිච්ඡයසමථං පාපෙතුං න සක්කොති; ‘‘ඉදං අධිකරණං ද්වීහි, ඉදං චතූහි, ඉදං තීහි ඉදං එකෙන සමථෙන සම්මතී’’ති එවං සත්ත සමථෙ අජානන්තො පන අධිකරණනිරොධගාමිනිපටිපදං න ජානාති නාම. වත්ථුං න ජානාතීති ‘‘ඉදං පාරාජිකස්ස වත්ථු, ඉදං සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති එවං සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං වත්ථුං න ජානාති. නිදානන්ති ‘‘සත්තන්නං නිදානානං ඉදං සික්ඛාපදං එත්ථ පඤ්ඤත්තං, ඉදං එත්ථා’’ති න ජානාති. පඤ්ඤත්තිං න ජානාතීති තස්මිං තස්මිං සික්ඛාපදෙ පඨමපඤ්ඤත්තිං න ජානාති. අනුපඤ්ඤත්තින්ති පුනප්පුනං පඤ්ඤත්තිං න ජානාති. අනුසන්ධිවචනපථන්ති කථානුසන්ධි-විනිච්ඡයානුසන්ධිවසෙන වත්ථුං න ජානාති. ඤත්තිං න ජානාතීති සබ්බෙන සබ්බං ඤත්තිං න ජානාති. ඤත්තියා කරණං න ජානාතීති ඤත්තිකිච්චං න ජානාති, ඔසාරණාදීසු නවසු ඨානෙසු ඤත්තිකම්මං නාම හොති, ඤත්තිදුතියඤත්තිචතුත්ථකම්මෙසු ඤත්තියා කම්මප්පත්තො හුත්වා තිට්ඨතීති න ජානාති. න පුබ්බකුසලො හොති න අපරකුසලොති පුබ්බෙ කථෙතබ්බඤ්ච පච්ඡා කථෙතබ්බඤ්ච න ජානාති, ඤත්ති නාම පුබ්බෙ ඨපෙතබ්බා, පච්ඡා න ඨපෙතබ්බාතිපි න ජානාති. අකාලඤ්ඤූ ච හොතීති කාලං න ජානාති, අනජ්ඣිට්ඨො අයාචිතො භාසති, ඤත්තිකාලම්පි ඤත්තිඛෙත්තම්පි ඤත්තිඔකාසම්පි න ජානාති.

අධිකරණ පඤ්චකයෙහි අධිකරණය යනු අධිකරණ සතරකි. අධිකරණයේ මූලයන් යනු මූලයන් තිස් තුනකි – විවාදාධිකරණයේ මූලයන් දොළසකි, අනුවාදාධිකරණයේ දහහතරකි, ආපත්තාධිකරණයේ හයකි, කිච්චාධිකරණයේ එකකි; ඒවා මතු පැහැදිලි වනු ඇත. අධිකරණ සමුදය යනු අධිකරණ හටගන්නා කරුණුය. විවාදාධිකරණය භේදකර වස්තු දහඅටක් නිසා හටගනී; අනුවාදාධිකරණය විපත්ති සතරක් නිසා ද, ආපත්තාධිකරණය ඇවැත් කඳන් සතක් නිසා ද, කිච්චාධිකරණය සංඝ කෘත්‍ය සතරක් නිසා ද හටගනී; මෙම බෙදීම නොදන්නේය යන්න අර්ථයයි. අධිකරණ නිරෝධය නොදන්නේය යනු ධර්මය අනුව, විනය අනුව සහ ශාස්තෘ ශාසනය අනුව මුල සිට අගට ගොස් විනිශ්චය නැමති සමථයට පැමිණවීමට නොහැකි වීමයි. "මෙම අධිකරණය සමථ දෙකකින්, මෙය සතරකින්, මෙය තුනකින් සහ මෙය එක් සමථයකින් සංසිඳෙන්නේය" යැයි මෙසේ සමථ සත නොදන්නා විනයධරයා අධිකරණ සංසිඳුවන පිළිවෙත නොදනී. වස්තුව නොදන්නේය යනු "මෙය පාරාජිකාවට වස්තුවයි, මෙය සංඝාදිසේසයට වස්තුවයි" යනුවෙන් සත් වැදෑරුම් ඇවැත් කඳන්හි කරුණු නොදැනීමයි. නිදානය යනු "සත් වැදෑරුම් නිදානයන් අතුරින් මේ ශික්ෂාපදය මෙහි පනවන ලදී, මෙය මෙහි පනවන ලදී" යැයි නොදැනීමයි. පනත්තිය නොදන්නේය යනු ඒ ඒ ශික්ෂාපදයන්හි මුල් පැනවීම නොදැනීමයි. අනුපනත්තිය යනු පසුව පනවන ලද දේ නොදැනීමයි. අනුසන්ධි වචනපථය යනු කථාවේ ගැලපීම හා විනිශ්චයේ ගැලපීම අනුව කරුණු වටහා නොගැනීමයි. ඤත්තිය නොදන්නේය යනු සියලු ආකාරයෙන් ඤත්තිය (නිවේදනය) නොදැනීමයි. ඤත්තිය කිරීම නොදන්නේය යනු ඤත්තියෙහි කාර්යය නොදැනීමයි; ඕසාරණය ආදී ස්ථාන නවයකදී ඤත්ති කර්මය සිදුවන බවත්, ඤත්තිදුතිය සහ ඤත්තිචතුත්ථ කර්මයන්හිදී ඤත්තිය ඉදිරිපත් කළ පසු කර්මවාචාවට පැමිණෙන බවත් නොදැනීමයි. පෙර පසු කටයුතුවල දක්ෂ නොවේ යනු පෙර කිවයුතු දේ සහ පසුව කිවයුතු දේ නොදැනීමයි; ඤත්තිය යනු පෙර තැබිය යුත්තකි, පසුව තැබිය යුත්තක් නොවේ යැයි ද නොදැනීමයි. කාලය නොදන්නා අයෙක් වෙයි යනු සුදුසු කාලය නොදනී; නියම නොකළ විට හා ආරාධනා නොකළ විට කතා කරයි; ඤත්තියට සුදුසු කාලය, ඤත්තියට සුදුසු ක්ෂේත්‍රය සහ ඤත්තියට සුදුසු අවස්ථාව ද නොදනී.

මන්දත්තා මොමූහත්තාති කෙවලං අඤ්ඤාණෙන මොමූහභාවෙන ධුතඞ්ගෙ ආනිසංසං අජානිත්වා. පාපිච්ඡොති තෙන අරඤ්ඤවාසෙන පච්චයලාභං පත්ථයමානො. පවිවෙකන්ති කායචිත්තඋපධිවිවෙකං. ඉදමත්ථිතන්ති ඉමාය කල්‍යාණාය පටිපත්තියා අත්ථො එතස්සාති ඉදමත්ථි, ඉදමත්ථිනො භාවො ඉදමත්ථිතා; තං ඉදමත්ථිතංයෙව නිස්සාය න අඤ්ඤං කිඤ්චි ලොකාමිසන්ති අත්ථො.

"මන්දත්තා මෝමූහත්තා" යනු හුදෙක් අඥානකම නිසා සහ මුළාවූ ස්වභාවය නිසා ධුතාංගයන්හි ආනිසංස නොදැනීමයි. "පාපිච්ඡෝ" යනු ඒ ආරණ්‍ය වාසය මගින් ප්‍රත්‍ය ලාභයන් ප්‍රාර්ථනා කරන්නා වූ තැනැත්තායි. "පවිවේකං" යනු කාය, චිත්ත සහ උපධි විවේකයයි. "ඉදමත්ථිතං" යනු මේ යහපත් ප්‍රතිපත්තියෙහි අර්ථය මොහුට ඇත යන අදහසයි. ඉදමත්ථි යනු ඒ යහපත් ප්‍රතිපත්තිය කැමති භික්ෂුවගේ ස්වභාවයයි. එයම නිශ්‍රය කරගෙන ලෝකාමිසයක් බලාපොරොත්තු නොවී ආරණ්‍ය වාසී වීම "ඉදමත්ථිතා" නම් වේ.

උපොසථං න ජානාතීති නවවිධං උපොසථං න ජානාති. උපොසථකම්මන්ති අධම්මෙනවග්ගාදිභෙදං චතුබ්බිධං උපොසථකම්මං න ජානාති. පාතිමොක්ඛන්ති ද්වෙ මාතිකා න ජානාති. පාතිමොක්ඛුද්දෙසන්ති සබ්බම්පි නවවිධං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං න ජානාති. පවාරණන්ති නවවිධං පවාරණං න ජානාති. පවාරණාකම්මං උපොසථකම්මසදිසමෙව.

"උපෝසථං න ජානාති" යනු නව වැදෑරුම් උපෝසථය නොදැනීමයි. "උපෝසථකම්මං" යනු අධර්මික වග්ග ආදී භේද ඇති සිවු වැදෑරුම් උපෝසථ කර්මය නොදැනීමයි. "පාතිමොක්ඛං" යනු මාතිකා දෙක නොදැනීමයි. "පාතිමොක්ඛුද්දේසං" යනු භික්ෂු-භික්ෂුණී වශයෙන් සියලු නව වැදෑරුම් පාතිමොක්ඛුද්දේසය නොදැනීමයි. "පවාරණා" යනු නව වැදෑරුම් පවාරණය නොදැනීමයි. පවාරණ කර්මය උපෝසථ කර්මය හා සමානමය.

අපාසාදිකපඤ්චකෙ [Pg.178] – අපාසාදිකන්ති කායදුච්චරිතාදි අකුසලකම්මං වුච්චති. පාසාදිකන්ති කායසුචරිතාදි කුසලකම්මං වුච්චති. අතිවෙලන්ති වෙලං අතික්කම්ම බහුතරං කාලං කුලෙසු අප්පං විහාරෙති අත්ථො. ඔතාරොති කිලෙසානං අන්තො ඔතරණං. සංකිලිට්ඨන්ති දුට්ඨුල්ලාපත්තිකායසංසග්ගාදිභෙදං. විසුද්ධිපඤ්චකෙපවාරණාග්ගහණෙන නවවිධාපි පවාරණා වෙදිතබ්බා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

අපාසාදික පඤ්චකයෙහි - 'අපාසාදික' යනු කාය දුශ්චරිතාදි අකුසල කර්මයන්ට කියනු ලැබේ. 'පාසාදික' යනු කාය සුචරිතාදි කුසල කර්මයන්ට කියනු ලැබේ. 'අතිවේලං' යනු දන් වළඳන වේලාව ආදී කාල සීමාවන් ඉක්මවා බොහෝ කාලයක් (ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ, වෛශ්‍ය, ශුද්‍ර යන) කුලයන්හි හෙවත් සිව්වැදෑරුම් කුලයන්ගේ නිවෙස්වල වසන, විහාරයෙහි අල්ප කාලයක් වසන යන අර්ථයයි. 'ඕතාරෝ' යනු ක්ලේශයන්ගේ ඇතුළතට බැස ගැනීමයි. 'සංකිලිට්ඨං' යනු දුල්ලුල්ලාපත්ති, කායසංසග්ගාපත්ති ආදී ප්‍රභේද සහිත වූ කෙලෙස් සහිත බවයි. විසුද්ධි පඤ්චකයෙහි පවාරණය පිළිගැනීමෙන් නව වැදෑරුම් වූ ද පවාරණයන් දත යුතුය. සෑම තන්හිම ඉතිරි පදයන් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

පඤ්චකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඤ්චකවාර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

ඡක්කවාරවණ්ණනා

ඡක්කවාර වර්ණනාව (සය බැගින් වූ කොටස් විවරණය)

326. ඡක්කෙසු – ඡ සාමීචියොති ‘‘සො ච භික්ඛු අනබ්භිතො, තෙ ච භික්ඛූ ගාරය්හා, අයං තත්ථ සාමීචි’’, ‘‘යුඤ්ජන්තායස්මන්තො සකං, මා වො සකං විනස්සාති අයං තත්ථ සාමීචි’’, ‘‘අයං තෙ භික්ඛු පත්තො යාව භෙදනාය ධාරෙතබ්බොති අයං තත්ථ සාමීචි’’, ‘‘තතො නීහරිත්වා භික්ඛූහි සද්ධිං සංවිභජිතබ්බං, අයං තත්ථ සාමීචි’’, ‘‘අඤ්ඤාතබ්බං පරිපුච්ඡිතබ්බං පරිපඤ්හිතබ්බං, අයං තත්ථ සාමීචි’’, ‘‘යස්ස භවිස්සති සො හරිස්සතීති අයං තත්ථ සාමීචී’’ති ඉමා භික්ඛුපාතිමොක්ඛෙයෙව ඡ සාමීචියො. ඡ ඡෙදනකාති පඤ්චකෙ වුත්තා පඤ්ච භික්ඛුනීනං උදකසාටිකාය සද්ධිං ඡ. ඡහාකාරෙහීති අලජ්ජිතා අඤ්ඤාණතා කුක්කුච්චපකතතා අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතා කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතා සතිසම්මොසාති. තත්ථ එකරත්තඡාරත්තසත්තාහාතික්කමාදීසු ආපත්තිං සතිසම්මොසෙන ආපජ්ජති. සෙසං වුත්තනයමෙව. ඡ ආනිසංසා විනයධරෙති පඤ්චකෙ වුත්තා පඤ්ච තස්සාධෙය්‍යො උපොසථොති ඉමිනා සද්ධිං ඡ.

326. ඡක්කයන්හි - 'ඡ සාමීචියෝ' (සාමීචි හයක්) යනු: 'ඒ මහණ තෙමේ අබ්භානය නොකරන ලද්දේය, ඒ භික්ෂූහු ද ගැරහිය යුත්තාහ, මෙය එහි සාමීචියයි', 'ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා තමාගේ කටයුත්තෙහි යෙදෙත්වා, ඔබගේ කටයුත්ත විනාශ වීමට ඉඩ නොදෙන්න, මෙය එහි සාමීචියයි', 'මහණ, ඔබගේ මේ පාත්‍රය බිඳෙන තෙක් දැරිය යුතුය, මෙය එහි සාමීචියයි', 'එතැනින් ඉවත් කර භික්ෂූන් සමඟ බෙදාගත යුතුය, මෙය එහි සාමීචියයි', 'නොදන්නා දෙය විමසිය යුතුය, ප්‍රශ්න නැඟිය යුතුය, මෙය එහි සාමීචියයි', 'යමෙකුට වුවමනා වේ නම් ඔහු එය ගෙන යනු ඇත, මෙය එහි සාමීචියයි' යනුවෙන් භික්ෂු ප්‍රාතිමෝක්ෂයෙහිම එන මෙම සාමීචි හයයි. 'ඡ ඡේදනකා' යනු පඤ්චකයෙහි වදාරන ලද ඡේදනක ඇවැත් පහ, භික්ෂුණීන්ගේ උදකසාටිකා ඇවැත සමඟ හයකි. 'ඡහාකාරේහි' (ආකාර හයකින් ඇවැත් වේ) යනු: ලැජ්ජා නැති බව, නොදන්නා බව, කුකුස (සැකය), අකැප දෙයෙහි කැප යන සංඥාව, කැප දෙයෙහි අකැප යන සංඥාව සහ සිහිමුළා බව යන ආකාර හයයි. එහිදී එක් රැයක්, සය රැයක්, සත් දිනක් ඉක්මවීම ආදියේදී සිහිමුළා වීමෙන් ඇවැත් සිදු වේ. ඉතිරිය කලින් වදාරන ලද ක්‍රමයමයි. 'ඡ ආනිසංසා විනයධරේති' යනු පඤ්චකයෙහි වදාරන ලද ආනිසංස පහ 'තස්සාධෙය්‍යෝ උපෝසථෝ' යන මෙම ආනිසංසය සමඟ හයකි.

ඡ පරමානීති ‘‘දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං ධාරෙතබ්බං, මාසපරමං තෙන භික්ඛුනා තං චීවරං නික්ඛිපිතබ්බං, සන්තරුත්තරපරමං තෙන භික්ඛුනා තතො චීවරං සාදිතබ්බං, ඡක්ඛත්තුපරමං තුණ්හීභූතෙන උද්දිස්ස ඨාතබ්බං, නවං පන භික්ඛුනා සන්ථතං කාරාපෙත්වා ඡබ්බස්සානි ධාරෙතබ්බං ඡබ්බස්සපරමතා ධාරෙතබ්බං, තියොජනපරමං සහත්ථා ධාරෙතබ්බානි, දසාහපරමං අතිරෙකපත්තො ධාරෙතබ්බො, සත්තාහපරමං සන්නිධිකාරකං පරිභුඤ්ජිතබ්බානි, ඡාරත්තපරමං තෙන භික්ඛුනා තෙන චීවරෙන විප්පවසිතබ්බං, චතුක්කංසපරමං, අඩ්ඪතෙය්‍යකංසපරමං, ද්වඞ්ගුලපබ්බපරමං ආදාතබ්බං, අට්ඨඞ්ගුලපරමං මඤ්චපටිපාදකං[Pg.179], අට්ඨඞ්ගුලපරමං දන්තකට්ඨ’’න්ති ඉමානි චුද්දස පරමානි. තත්ථ පඨමානි ඡ එකං ඡක්කං, තතො එකං අපනෙත්වා සෙසෙසු එකෙකං පක්ඛිපිත්වාතිආදිනා නයෙන අඤ්ඤානිපි ඡක්කානි කාතබ්බානි.

'ඡ පරමානී' යනු 'දස දිනක් උපරිම කොට අතිරේක සිවුර දැරිය යුතුය', 'මසක් උපරිම කොට ඒ මහණා විසින් ඒ සිවුර තැන්පත් කළ යුතුය', 'අතරුත්තරය උපරිම කොට ඒ මහණා විසින් එතැනින් සිවුර පිළිගත යුතුය', 'හය වරක් උපරිම කොට නිශ්ශබ්දව උදෙසා සිටිය යුතුය', 'අලුත් ඇතිරිල්ලක් කරවා වසර හයක් දැරිය යුතුය', 'යොදුන් තුනක් උපරිම කොට තමාගේ අතින් ගෙන යා යුතුය', 'දස දිනක් උපරිම කොට අතිරේක පාත්‍රය දැරිය යුතුය', 'සත් දිනක් උපරිම කොට තැන්පත් කළ ආහාර වැළඳිය යුතුය', 'සය රැයක් උපරිම කොට ඒ භික්ෂුව විසින් ඒ සිවුරෙන් තොරව විසිය යුතුය', 'කර්ෂාපණ හතරක් උපරිම කොට', 'අඩ තෙවැනි කර්ෂාපණයක් උපරිම කොට', 'ඇඟිලි පුරුක් දෙකක් උපරිම කොට ගත යුතුය', 'අඟල් අටක් උපරිම කොට ඇඳ පය', 'අඟල් අටක් උපරිම කොට දැවටු දණ්ඩ' යන මේ දහහතරක් වූ පරමයන් (උපරිම සීමාවන්) වේ. එහි පළමු හය එක් ඡක්කයක් ලෙස ද, ඉන් එකක් ඉවත් කර ඉතිරි ඒවායින් එක බැගින් ඇතුළත් කිරීමෙන් අනෙකුත් ඡක්කයන් ද කටයුතුය.

ඡ ආපත්තියොති තීණි ඡක්කානි අන්තරපෙය්‍යාලෙ වුත්තානි. ඡ කම්මානීති තජ්ජනීය-නියස්ස-පබ්බාජනීය-පටිසාරණීයානි චත්තාරි, ආපත්තියා අදස්සනෙ ච අප්පටිකම්මෙ ච වුත්තද්වයම්පි එකං, පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙ එකන්ති ඡ. නහානෙති ඔරෙනඩ්ඪමාසං නහානෙ; විප්පකතචීවරාදිඡක්කද්වයං කථිනක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'ඡ ආපත්තියෝ' යනු අන්තරපෙය්‍යාලයෙහි ඡක්කයන් තුනක් වදාරන ලදී. 'ඡ කම්මානී' යනු තජ්ජනීය, නියස්ස, පබ්බාජනීය, පටිසාරණීය යන කර්ම හතරත්, ඇවැත් නොදැකීම සහ පිළියම් නොකිරීම යන වදාරන ලද කර්ම යුගලයම එක් කොට එකක් ලෙස ද, පාපී දෘෂ්ටිය අත්නොහැරීම නිසා වන කර්මය එකක් ලෙස ද ගෙන හයකි. 'නහානේ' යනු අඩමසකට අඩු කාලයකදී ස්නානය කිරීම පිළිබඳවයි; විප්පකත චීවරාදි ඡක්ක දෙක කඨිනක්ඛන්ධකයෙහි දක්වන ලදී. සෑම තන්හිම ඉතිරි පදයන් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ඡක්කවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඡක්කවාර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

සත්තකවාරවණ්ණනා

සත්තකවාර වර්ණනාව (සත් බැගින් වූ කොටස් විවරණය)

327. සත්තකෙසු – සත්ත සාමීචියොති පුබ්බෙ වුත්තෙසු ඡසු ‘‘සා ච භික්ඛුනී අනබ්භිතා, තා ච භික්ඛුනියො ගාරය්හා, අයං තත්ථ සාමීචී’’ති ඉමං පක්ඛිපිත්වා සත්ත වෙදිතබ්බා. සත්ත අධම්මිකා පටිඤ්ඤාතකරණාති ‘‘භික්ඛු පාරාජිකං අජ්ඣාපන්නො හොති, පාරාජිකෙන චොදියමානො ‘සඞ්ඝාදිසෙසං අජ්ඣාපන්නොම්හී’ති පටිජානාති, තං සඞ්ඝො සඞ්ඝාදිසෙසෙන කාරෙති, අධම්මිකං පටිඤ්ඤාතකරණ’’න්ති එවං සමථක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨා. ධම්මිකාපි තත්ථෙව නිද්දිට්ඨා. සත්තන්නං අනාපත්ති සත්තාහකරණීයෙන ගන්තුන්ති වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකෙ වුත්තං. සත්තානිසංසා විනයධරෙති ‘‘තස්සාධෙය්‍යො උපොසථො පවාරණා’’ති ඉමෙහි සද්ධිං පඤ්චකෙ වුත්තා පඤ්ච සත්ත හොන්ති. සත්ත පරමානීති ඡක්කෙ වුත්තානියෙව සත්තකවසෙන යොජෙතබ්බානි. කතචීවරන්තිආදීනි ද්වෙ සත්තකානි කථිනක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨානි.

327. සත්තකයන්හි - 'සත්ත සාමීචියෝ' යනු කලින් වදාරන ලද සාමීචි හයට 'ඒ භික්ෂුණිය අබ්භානය නොකරන ලද්දීය, ඒ භික්ෂුණීහු ද ගැරහිය යුත්තාහ, මෙය එහි සාමීචියයි' යන්න ඇතුළත් කර සතක් ලෙස දත යුතුය. 'සත්ත අධම්මිකා පටිඤ්ඤාතකරණා' යනු 'මහණෙක් පාරාජිකා ඇවැතකට පැමිණියේ වෙයි, පාරාජිකාවෙන් චෝදනා කරනු ලබන්නේ සඟවෙසෙස් ඇවැතකට පැමිණියෙමියි පිළිගනියි, සංඝයා ඔහුව සඟවෙසෙස් ඇවැතින් හික්මවයි, එය අධර්මික වූ පටිඤ්ඤාතකරණයකි' යනාදී වශයෙන් සමථක්ඛන්ධකයෙහි දක්වා ඇත. ධර්මික වූ ඒවා ද එහිම දක්වා ඇත. සත් දෙනාට ඇවැත් නොවීම සත් දිනක කටයුත්තකට යෑමෙන් වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකයෙහි වදාරන ලදී. 'සත්තානිසංසා විනයධරේති' යනු 'තස්සාධෙය්‍යෝ උපෝසථෝ පවාරණා' යන මේවා සමඟ පඤ්චකයෙහි වදාරන ලද ආනිසංස පහ ද එකතු වූ විට සතක් වේ. 'සත්ත පරමානී' යනු ඡක්කයෙහි වදාරන ලද පරමයන්ම සත්තක වශයෙන් යෙදිය යුතුය. 'කතචීවරං' ආදී සත්තක දෙක කඨිනක්ඛන්ධකයෙහි දක්වන ලදී.

භික්ඛුස්ස න හොති ආපත්ති දට්ඨබ්බා, භික්ඛුස්ස හොති ආපත්ති දට්ඨබ්බා, භික්ඛුස්ස හොති ආපත්ති පටිකාතබ්බාති ඉමානි තීණි සත්තකානි, ද්වෙ අධම්මිකානි, එකං ධම්මිකං; තානි තීණිපි චම්පෙය්‍යකෙ නිද්දිට්ඨානි. අසද්ධම්මාති අසතං ධම්මා, අසන්තො වා ධම්මා; අසොභනා හීනා ලාමකාති අත්ථො. සද්ධම්මාති සතං බුද්ධාදීනං ධම්මා; සන්තො වා ධම්මා සුන්දරා උත්තමාති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'භික්ෂුවට ඇවැත් නැතැයි දත යුතුය, භික්ෂුවට ඇවැත් ඇතැයි දත යුතුය, භික්ෂුවට ඇවැත් පිළියම් කළ යුතුය' යන මේවා සත්තක තුනකි. ඉන් දෙකක් අධර්මික වන අතර එකක් ධර්මික වේ; ඒ තුනම චම්පෙය්‍යකඛන්ධකයෙහි දක්වා ඇත. 'අසද්ධම්මා' යනු අසත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මයන්ය, නොහොත් අයහපත් ධර්මයන් සතකි; අශෝභන වූ, හීන වූ, ලාමක වූ ධර්මයන් සතක් යනු අර්ථයයි. 'සද්ධම්මා' යනු බුද්ධාදී සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මයන්ය, නොහොත් යහපත් වූ ධර්මයන් සතකි; සුන්දර වූ, උත්තම වූ ධර්මයන් සතක් යනු අර්ථයයි. සෑම තන්හිම ඉතිරි පදයන් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

සත්තකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සත්තකවාර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

අට්ඨකවාරවණ්ණනා

අට්ඨකවාර වර්ණනාව (අට බැගින් වූ කොටස් විවරණය)

328. අට්ඨකෙසු [Pg.180] – අට්ඨානිසංසෙති ‘‘න මයං ඉමිනා භික්ඛුනා සද්ධිං උපොසථං කරිස්සාම, විනා ඉමිනා භික්ඛුනා උපොසථං කරිස්සාම, න මයං ඉමිනා භික්ඛුනා සද්ධිං පවාරෙස්සාම, සඞ්ඝකම්මං කරිස්සාම, ආසනෙ නිසීදිස්සාම, යාගුපානෙ නිසීදිස්සාම, භත්තග්ගෙ නිසීදිස්සාම, එකච්ඡන්නෙ වසිස්සාම, යථාවුඩ්ඪං අභිවාදනං පච්චුට්ඨානං අඤ්ජලිකම්මං සාමීචිකම්මං කරිස්සාම, විනා ඉමිනා භික්ඛුනා කරිස්සාමා’’ති එවං කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ වුත්තෙ ආනිසංසෙ. දුතියඅට්ඨකෙපි එසෙව නයො, තම්පි හි එවමෙව කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ වුත්තං.

328. අෂ්ටක වාරයෙහි - අනුසස් අටක් යනු: "අපි මෙම භික්ෂුව සමඟ උපෝසථය නොකරමු, මෙම භික්ෂුව නොමැතිව උපෝසථය කරමු, අපි මෙම භික්ෂුව සමඟ පවාරණය නොකරමු, සංඝකර්ම කරන්නෙමු, අසුන්හි හිඳගන්නෙමු, කැඳ පානයෙහි හිඳගන්නෙමු, බත්හලෙහි හිඳගන්නෙමු, එක් පියස්සක් යට වසන්නෙමු, වැඩිමහලු පිළිවෙළට වැඳීම, දැක හුනස්නෙන් නැගිටීම, ඇඳිලි බැඳීම හා සාමීචිකර්ම කරන්නෙමු, මෙම භික්ෂුව නොමැතිව (ඒ සියල්ල) කරන්නෙමු" යනුවෙන් කෝසම්බකක්ඛන්ධකයෙහි වදාළ අනුසස් වේ. දෙවන අෂ්ටකයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මක්නිසාද යත්, එයද කෝසම්බකක්ඛන්ධකයෙහි එලෙසම වදාරා ඇති බැවිනි.

අට්ඨ යාවතතියකාති භික්ඛූනං තෙරසකෙ චත්තාරො, භික්ඛුනීනං සත්තරසකෙ භික්ඛූහි අසාධාරණා චත්තාරොති අට්ඨ. අට්ඨහාකාරෙහි කුලානි දූසෙතීති කුලානි දූසෙති පුප්ඵෙන වා ඵලෙන වා චුණ්ණෙන වා මත්තිකාය වා දන්තකට්ඨෙන වා වෙළුයා වා වෙජ්ජිකාය වා ජඞ්ඝපෙසනිකෙන වාති ඉමෙහි අට්ඨහි. අට්ඨ මාතිකා චීවරක්ඛන්ධකෙ, අපරා අට්ඨ කථිනක්ඛන්ධකෙ වුත්තා. අට්ඨහි අසද්ධම්මෙහීති ලාභෙන අලාභෙන යසෙන අයසෙන සක්කාරෙන අසක්කාරෙන පාපිච්ඡතාය පාපමිත්තතාය. අට්ඨ ලොකධම්මා නාම ලාභෙ සාරාගො, අලාභෙ පටිවිරොධො; එවං යසෙ අයසෙ, පසංසාය නින්දාය, සුඛෙ සාරාගො, දුක්ඛෙ පටිවිරොධොති. අට්ඨඞ්ගිකො මුසාවාදොති ‘‘විනිධාය සඤ්ඤ’’න්ති ඉමිනා සද්ධිං පාළියං ආගතෙහි සත්තහීති අට්ඨහි අඞ්ගෙහි අට්ඨඞ්ගිකො.

"යාවතතියක" (තුන්වන වර දක්වා අවවාද කළ යුතු) ආපත්ති අටක් යනු භික්ෂූන්ගේ තෙරසක (සංඝාදිසේස දහතුන) තුල ඇති සතරක් ද, භික්ෂුණීන්ගේ සත්තරසක (සංඝාදිසේස දහහත) තුල භික්ෂූන්ට පොදු නොවන සතරක් ද යන අටයි. ආකාර අටකින් කුලයන් දූෂණය කරයි යනු මල්වලින් හෝ, ගෙඩිවලින් හෝ, සුවඳ කුඩුවලින් හෝ, මැටිවලින් හෝ, දැහැටිවලින් හෝ, උණ බටවලින් හෝ, වෙදකම් කිරීමෙන් හෝ, පණිවිඩ ගෙන යෑමෙන් හෝ යන මේ කරුණු අටෙන් කුලයන් දූෂණය කිරීමයි. මාතිකා අටක් චීවරක්ඛන්ධකයෙහි ද, අනෙක් මාතිකා අටක් කඨිනක්ඛන්ධකයෙහි ද වදාරා ඇත. අසද්ධර්ම අටකින් යනු ලාභය, අලාභය, යසස, අයස, සත්කාරය, අසත්කාරය, පාපිච්ඡතාවය සහ පාපමිත්‍රතාවය යන මේවායෙනි. ලෝකධර්ම අට නම් ලාභයෙහි ඇලීම, අලාභයෙහි ගැටීම; එසේම යසසෙහි හා අයසෙහි ද, ප්‍රශංසාවෙහි හා නින්දාවෙහි ද, සැපයෙහි ඇලීම සහ දුකෙහි ගැටීම ද වේ. අංග අටකින් යුත් මුසාවාදය යනු "විනිධාය සඤ්ඤා" (හැඟීම වෙනස් කිරීම) යන අංගය සමඟ පාළියෙහි සඳහන් වන කරුණු හත ද ඇතුළුව අංග අටකින් යුත් මුසාවාදයයි.

අට්ඨ උපොසථඞ්ගානීති –

උපෝසථ අංග අටක් යනු -

‘‘පාණං න හනෙ න චාදින්නමාදියෙ,මුසා න භාසෙ න ච මජ්ජපො සියා;

අබ්‍රහ්මචරියා විරමෙය්‍ය මෙථුනා,රත්තිං න භුඤ්ජෙය්‍ය විකාලභොජනං.

"සතුන් නොමරන්නේය, නුදුන් දේ නොගන්නේය, බොරු නොකියන්නේය, මත්පැන් නොබොන්නේය; මෙවුන්දම් සේවනයෙන් වැළකී බඹසර රකින්නේය, රෑ නොකන්නේය, විකල් භෝජනයෙන් වැළකෙන්නේය.

‘‘මාලං න ධාරෙ න ච ගන්ධමාචරෙ,මඤ්චෙ ඡමායංව සයෙථ සන්ථතෙ;

එතඤ්හි අට්ඨඞ්ගිකමාහුපොසථං,බුද්ධෙන දුක්ඛන්තගුනා පකාසිත’’න්ති. (අ. නි. 3.71);

මල් නොදරන්නේය, සුවඳ විලවුන් පාවිච්චි නොකරන්නේය, බිම හෝ ඇතිරූ ඇඳක සැතපෙන්නේය; දුක් කෙළවර කළ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මේ අංග අටකින් යුත් උපෝසථය වදාරන ලදී."

එවං [Pg.181] වුත්තානි අට්ඨ. අට්ඨ දූතෙය්‍යඞ්ගානීති ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සොතා ච හොති සාවෙතා චා’’තිආදිනා නයෙන සඞ්ඝභෙදකෙ වුත්තානි. තිත්ථියවත්තානි මහාඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨානි. අනතිරිත්තා ච අතිරිත්තා ච පවාරණාසික්ඛාපදෙ නිද්දිට්ඨා. අට්ඨන්නං පච්චුට්ඨාතබ්බන්ති භත්තග්ගෙ වුඩ්ඪභික්ඛුනීනං, ආසනම්පි තාසංයෙව දාතබ්බං. උපාසිකාති විසාඛා. අට්ඨානිසංසා විනයධරෙති පඤ්චකෙ වුත්තෙසු පඤ්චසු ‘‘තස්සාධෙය්‍යො උපොසථො, පවාරණා, සඞ්ඝකම්ම’’න්ති ඉමෙ තයො පක්ඛිපිත්වා අට්ඨ වෙදිතබ්බා. අට්ඨ පරමානීති පුබ්බෙ වුත්තපරමානෙව අට්ඨකවසෙන යොජෙත්වා වෙදිතබ්බානි. අට්ඨසු ධම්මෙසු සම්මා වත්තිතබ්බන්ති ‘‘න පකතත්තස්ස භික්ඛුනො උපොසථො ඨපෙතබ්බො, න පවාරණා ඨපෙතබ්බා’’තිආදිනා නයෙන සමථක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨෙසු අට්ඨසු. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

මෙසේ වදාරන ලද කරුණු අටකි. දූතයකුගේ අංග අටක් යනු "මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්ෂුවක් පණිවිඩය අසන්නෙක් ද වේ, පණිවිඩය ඇස්සවන්නෙක් ද වේ" යනාදී වශයෙන් සංඝභේදකක්ඛන්ධකයෙහි වදාළ අංග අටයි. තීර්ථක වත් මහාක්ඛන්ධකයෙහි දක්වා ඇත. අනතිරිත්ත හා අතිරිත්ත යන කරුණු පවාරණා සික්ඛාපදයෙහි දක්වා ඇත. අට දෙනෙකු හමුවේ හුනස්නෙන් නැගිටීම යනු බත්හලෙහි දී වැඩිමහලු භික්ෂුණීන් අට දෙනෙකු වෙනුවෙන් හුනස්නෙන් නැගිටීමයි, අසුන් ද ඔවුන්ටම දිය යුතුය. උපාසිකාව යනු විශාඛා උපාසිකාවයි. විනයධරයෙකුගේ අනුසස් අටක් යනු පඤ්චකයෙහි වදාළ අනුසස් පහට "ඔහුට උපෝසථය හිමිය, පවාරණය හිමිය, සංඝකර්මය හිමිය" යන මේ කරුණු තුන එකතු කර අටක් ලෙස දත යුතුය. අටක් පරම යනු කලින් වදාළ පරමයන්ම අටේ ප්‍රමාණයෙන් ගළපා දත යුතුය. ධර්ම අටක් කෙරෙහි මැනවින් පිළිපැදිය යුතුය යනු "පකතත්ත භික්ෂුවකගේ උපෝසථය නතර නොකළ යුතුය, පවාරණය නතර නොකළ යුතුය" යනාදී වශයෙන් සමථක්ඛන්ධකයෙහි දැක්වෙන ධර්ම අටයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

අට්ඨකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අෂ්ටක වාර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

නවකවාරවණ්ණනා

නවක වාර වර්ණනාව

329. නවකෙසු – නව ආඝාතවත්ථූනීති ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදීනි නව. නව ආඝාතපටිවිනයාති ‘‘අනත්ථං මෙ අචරි, තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති ආඝාතං පටිවිනෙතී’’තිආදීනි නව. නව විනීතවත්ථූනීති නවහි ආඝාතවත්ථූහි ආරති විරති පටිවිරති සෙතුඝාතො. නවහි සඞ්ඝො භිජ්ජතීති ‘‘නවන්නං වා, උපාලි, අතිරෙකනවන්නං වා සඞ්ඝරාජි චෙව හොති සඞ්ඝභෙදො චා’’ති. නව පරමානීති පුබ්බෙ වුත්තපරමානෙව නවකවසෙන යොජෙත්වා වෙදිතබ්බානි. නව තණ්හාමූලකා නාම තණ්හං පටිච්ච පරියෙසනා, පරියෙසනං පටිච්ච ලාභො, ලාභං පටිච්ච විනිච්ඡයො, විනිච්ඡයං පටිච්ච ඡන්දරාගො, ඡන්දරාගං පටිච්ච අජ්ඣොසානං, අජ්ඣොසානං පටිච්ච පරිග්ගහො, පරිග්ගහං පටිච්ච මච්ඡරියං, මච්ඡරියං පටිච්ච ආරක්ඛා, ආරක්ඛාධිකරණං දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදතුවංතුවංපෙසුඤ්ඤමුසාවාදා. නව විධමානාති ‘‘සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මී’’තිමානාදයො. නව චීවරානීති තිචීවරන්ති වා වස්සිකසාටිකාති වාතිආදිනා නයෙන වුත්තානි. න විකප්පෙතබ්බානීති අධිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය න විකප්පෙතබ්බානි. නව අධම්මිකානි දානානීති සඞ්ඝස්ස පරිණතං අඤ්ඤසඞ්ඝස්ස වා චෙතියස්ස වා පුග්ගලස්ස වා පරිණාමෙති, චෙතියස්ස පරිණතං අඤ්ඤචෙතියස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා පුග්ගලස්ස වා පරිණාමෙති[Pg.182], පුග්ගලස්ස පරිණතං අඤ්ඤපුග්ගලස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා චෙතියස්ස වා පරිණාමෙතීති එවං වුත්තානි.

329. නවක වාරයෙහි - ආඝාත වස්තු නවය නම් "මට අනර්ථයක් කළේය" යනාදී නවයයි. ආඝාත පටිවිනය නවය නම් "ඔහු මට අනර්ථයක් කළේය, ඒ ගැන මෙහිදී කුමක් ලැබිය හැකිද" යනුවෙන් සිතා තරහව දුරු කිරීම යනාදී නවයයි. විනීත වස්තු නවය නම් ආඝාත වස්තු නවයෙන් වෙන්වීම, වැළකීම, හාත්පසින් වැළකීම හා හේතුව මුලින්ම විනාශ කිරීමයි. කරුණු නවයකින් සංඝයා භේද වේ යනු "උපාලිය, නව දෙනෙකුගේ හෝ නව දෙනෙකුට වැඩි පිරිසකගේ හෝ හේතුවෙන් සංඝයා අතර මතභේද ඇතිවේ, සංඝ භේදය ද වේ" යනුවෙනි. නවයක් පරම යනු කලින් වදාළ පරමයන්ම නවයේ ප්‍රමාණයෙන් ගළපා දත යුතුය. තණ්හාව මූලික කරගත් නවය නම් තණ්හාව නිසා සෙවීම, සෙවීම නිසා ලාභය, ලාභය නිසා විනිශ්චය, විනිශ්චය නිසා ඡන්දරාගය, ඡන්දරාගය නිසා දැඩිව ගැනීම, දැඩිව ගැනීම නිසා පිරිගැනීම, පිරිගැනීම නිසා මසුරුකම, මසුරුකම නිසා ආරක්ෂා කිරීම, ආරක්ෂා කිරීම නිමිත්තෙන් දඬු ගැනීම්, ආයුධ ගැනීම්, කලහ, විග්‍රහ, විවාද, තෝ තෝ යනුවෙන් කතා කිරීම්, කේලම් හා මුසාවාද ඇති වීමයි. විධමාන නවය නම් "ශ්‍රේෂ්ඨයාට වඩා මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි" යනාදී මානයන් නවයයි. සිවුරු නවය නම් තිසිවුර හෝ වැසි සාටිකාව හෝ යනාදී ක්‍රමයට වදාරන ලද්දකි. විකල්ප නොකළ යුතුය යනු අධිෂ්ඨාන කළ කාලයේ සිට විකල්ප නොකළ යුතුය. අධර්මික දාන නවය නම් සංඝයාට පූජා කළ දෙයක් වෙනත් සංඝයෙකුට හෝ චෛත්‍යයකට හෝ පුද්ගලයෙකුට හෝ පමුණුවයි ද, චෛත්‍යයට පූජා කළ දෙයක් වෙනත් චෛත්‍යයකට හෝ සංඝයාට හෝ පුද්ගලයෙකුට හෝ පමුණුවයි ද, පුද්ගලයෙකුට පූජා කළ දෙයක් වෙනත් පුද්ගලයෙකුට හෝ සංඝයාට හෝ චෛත්‍යයකට හෝ පමුණුවයි ද යනුවෙන් වදාරන ලද මේවායි.

නව පටිග්ගහපරිභොගාති එතෙසංයෙව දානානං පටිග්ගහා ච පරිභොගා ච. තීණි ධම්මිකානි දානානීති සඞ්ඝස්ස නින්නං සඞ්ඝස්සෙව දෙති, චෙතියස්ස නින්නං චෙතියස්සෙව, පුග්ගලස්ස නින්නං පුග්ගලස්සෙව දෙතීති ඉමානි තීණි. පටිග්ගහපටිභොගාපි තෙසංයෙව පටිග්ගහා ච පරිභොගා ච. නව අධම්මිකා සඤ්ඤත්තියොති අධම්මවාදිපුග්ගලො, අධම්මවාදිසම්බහුලා, අධම්මවාදිසඞ්ඝොති එවං තීණි තිකානි සමථක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨානි. ධම්මිකා සඤ්ඤත්තියොපි ධම්මවාදී පුග්ගලොතිආදිනා නයෙන තත්ථෙව නිද්දිට්ඨා. අධම්මකම්මෙ ද්වෙ නවකානි ඔවාදවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදනිද්දෙසෙ පාචිත්තියවසෙන වුත්තානි. ධම්මකම්මෙ ද්වෙ නවකානි තත්ථෙව දුක්කටවසෙන වුත්තානි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

පිළිගැනීම් හා පරිභෝජනයන් නවය යනු එම දානයන්ගේම පිළිගැනීම් හා පරිභෝජනයන් නවය බැගින් වීමයි. ධර්මික දාන තුන නම් සංඝයාට පූජා කළ දෙය සංඝයාටම දෙයි ද, චෛත්‍යයට පූජා කළ දෙය චෛත්‍යයටම දෙයි ද, පුද්ගලයෙකුට පූජා කළ දෙය පුද්ගලයාටම දෙයි ද යන මේ තුනයි. පිළිගැනීම් හා පරිභෝජනයන් ද එම ධර්මික දානයන්ගේම පිළිගැනීම් හා පරිභෝජනයන් වේ. අධර්මික කරුණු හැඟවීම් නවය නම් අධර්මවාදී පුද්ගලයා, අධර්මවාදී බොහෝ පිරිස, අධර්මවාදී සංඝයා යනාදී වශයෙන් සමථක්ඛන්ධකයෙහි වදාළ තික තුනයි. ධර්මික කරුණු හැඟවීම් ද ධර්මවාදී පුද්ගලයා යනාදී ක්‍රමයෙන් එහිම දක්වා ඇත. අධර්ම කර්මයෙහි නවක දෙකක් ඕවාද වර්ගයෙහි පළමු සික්ඛාපද විවරණයෙහි පාචිත්තිය වශයෙන් වදාරා ඇත. ධර්ම කර්මයෙහි නවක දෙකක් එහිම දුක්කට වශයෙන් වදාරා ඇත. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

නවකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නවක වාර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

දසකවාරවණ්ණනා

දසක වාර වර්ණනාව

330. දසකෙසු – දස ආඝාතවත්ථූනීති නවකෙසු වුත්තානි නව ‘‘අට්ඨානෙ වා පන ආඝාතො ජායතී’’ති ඉමිනා සද්ධිං දස හොන්ති. ආඝාතපටිවිනයාපි තත්ථ වුත්තා නව ‘‘අට්ඨානෙ වා පන ආඝාතො ජායති, තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති ආඝාතං පටිවිනෙතී’’ති ඉමිනා සද්ධිං දස වෙදිතබ්බා. දස විනීතවත්ථූනීති දසහි ආඝාතවත්ථූහි විරතිසඞ්ඛාතානි දස. දසවත්ථුකා මිච්ඡාදිට්ඨීති ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිවසෙන වෙදිතබ්බා, ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිවසෙන සම්මාදිට්ඨි, ‘‘සස්සතො ලොකො’’තිආදිනා වසෙන පන අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨි වෙදිතබ්බා. දස මිච්ඡත්තාති මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො මිච්ඡාවිමුත්තිපරියොසානා, විපරීතා සම්මත්තා. සලාකග්ගාහා සමථක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨා.

330. දසකයන්හි - 'දස ආඝාතවත්ථූනී' යනු නවකයෙහි වදාරන ලද ආඝාත වස්තු නවය 'අස්ථානයෙහි (නොකළ යුතු තැන) ක්‍රෝධය උපදියි' යන මෙයින් දසයක් වේ. ආඝාත පටිවිනයයන් (ක්‍රෝධය දුරු කිරීම්) ද එහි වදාරන ලද නවය 'අස්ථානයෙහි ක්‍රෝධය උපදියි, එය මෙහි ලබන්නේ කෙසේදැයි ක්‍රෝධය දුරු කරයි' යන මෙයින් දසයක් ලෙස දත යුතුය. 'දස විනීතවත්ථූනී' යනු දස වැදෑරුම් ආඝාත වස්තූන්ගෙන් වැළකීම යැයි කියනු ලබන දසයකි. 'දසවත්ථුකා මිච්ඡාදිට්ඨි' යනු 'දුන් දෙයෙහි විපාක නැත' යනාදී වශයෙන් දත යුතුය. 'දුන් දෙයෙහි විපාක ඇත' යනාදී වශයෙන් දස වැදෑරුම් සම්මා දිට්ඨිය ද, 'ලෝකය ශාස්වතය' යනාදී වශයෙන් අන්තග්‍රාහික දෘෂ්ටිය ද දත යුතුය. 'දස මිච්ඡත්තා' යනු මිච්ඡා දිට්ඨිය ආදී කොට ඇති මිච්ඡා විමුක්තිය අවසාන කොට ඇති දස වැදෑරුම් වැරදි ස්වභාවයන්ය. මෙයට විපරීත වූ ඒවා සම්මත්ත (නිවැරදි ස්වභාවයන්) නම් වේ. සලාක (සැරයටි හෝ පත්) ගැනීම් සමථක්ඛන්ධකයෙහි දක්වන ලදී.

දසහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු උබ්බාහිකාය සම්මන්නිතබ්බොති ‘‘සීලවා හොතී’’තිආදිනා නයෙන සමථක්ඛන්ධකෙ වුත්තෙහි දසහි. දස ආදීනවා රාජන්තෙපුරප්පවෙසනෙ රාජසික්ඛාපදෙ නිද්දිට්ඨා. දස දානවත්ථූනීති අන්නං පානං වත්ථං යානං මාලා ගන්ධං විලෙපනං සෙය්‍යාවසථං පදීපෙය්‍යං. දස රතනානීති මුත්තාමණිවෙළුරියාදීනි. දස පංසුකූලානීති සොසානිකං, පාපණිකං[Pg.183], උන්දූරක්ඛායිතං, උපචිකක්ඛායිතං, අග්ගිදඩ්ඪං, ගොඛායිතං, අජිකක්ඛායිතං, ථූපචීවරං, ආභිසෙකියං, භතපටියාභතන්ති එතෙසු උපසම්පන්නෙන උස්සුක්කං කාතබ්බං. දස චීවරධාරණාති ‘‘සබ්බනීලකානි චීවරානි ධාරෙන්තී’’ති වුත්තවසෙන දසාති කුරුන්දියං වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘නවසු කප්පියචීවරෙසු උදකසාටිකං වා සඞ්කච්චිකං වා පක්ඛිපිත්වා දසා’’ති වුත්තං.

'අංග දහයකින් සමන්නාගත භික්ෂුව උබ්බාහිකාව (සංඝාධිකරණය විසඳීම සඳහා පත්කරන මණ්ඩලය) සඳහා සම්මත කළ යුතුය' යනු සමථක්ඛන්ධකයෙහි වදාළ 'සීලවන්ත වෙයි' ආදී ක්‍රමයට අනුකූල වූ අංග දහයයි. රජුගේ අන්තඃපුරයට පිවිසීමේදී ඇතිවන ආදීනව දහය රාජසික්ඛාපදයෙහි දක්වා ඇත. දාන වස්තු දහය නම්: ආහාර, පාන වර්ග, වස්ත්‍ර, යාන වාහන (වහන් ආදිය), මල්, සුවඳ විලවුන්, ආලේපන, ඇඳ පුටු හා ලැගුම්ගෙවල් සහ පහන් ආලෝකය සඳහා අවශ්‍ය තෙල් ආදියයි. රත්නයන් දහය නම්: මුතු, මැණික්, වෛදූර්ය ආදියයි. පාංශුකූල වස්ත්‍ර දහය නම්: සොහොනෙහි දමන ලද පාංශුකූලය, කඩපිලක වැටී තිබූ පාංශුකූලය, මීයන් කෑ පාංශුකූලය, වේයන් කෑ පාංශුකූලය, ගින්නෙන් පිළිස්සුණු පාංශුකූලය, ගවයන් කෑ පාංශුකූලය, එළුවන් කෑ පාංශුකූලය, තුඹසක ඔතා දමන ලද පාංශුකූලය, අභිෂේක කරන ස්ථානයක දමන ලද පාංශුකූලය සහ සොහොනට ගෙන ගොස් නැවත ගෙන එන ලද පාංශුකූලයයි; උපසම්පන්න භික්ෂුව විසින් මෙවැනි පාංශුකූල වස්ත්‍ර සෙවීමට උත්සාහ කළ යුතුය. සිවුරු දැරීම් දහය යනු 'සියල්ල නිල් පැහැති සිවුරු දරති' යනුවෙන් වදාළ ක්‍රමයට අනුව දහයක් බව කුරුන්දි අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. මහා අටුවාවෙහි වනාහි 'කැප වූ සිවුරු නවයට දිය රෙද්ද හෝ ළය රෙද්ද (සංකච්චිකාව) ඇතුළත් කොට දහයක් වේ' යැයි වදාරන ලදී.

අවන්දනීයපුග්ගලා සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨා. දස අක්කොසවත්ථූනි ඔමසවාදෙ නිද්දිට්ඨානි. දස ආකාරා පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදෙ නිද්දිට්ඨා. දස සෙනාසනානීති මඤ්චො, පීඨං, භිසි, බිම්බොහනං, චිමිලිකා, උත්තරත්ථරණං, තට්ටිකා, චම්මඛණ්ඩො, නිසීදනං, තිණසන්ථාරො, පණ්ණසන්ථාරොති. දස වරානි යාචිංසූති විසාඛා අට්ඨ, සුද්ධොදනමහාරාජා එකං, ජීවකො එකං. යාගුආනිසංසා ච අකප්පියමංසානි ච භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨානි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

වැඳුම් පිදුම් නොකළ යුතු පුද්ගලයන් සේනාසනක්ඛන්ධකයෙහි දක්වා ඇත. ආක්‍රෝෂ වස්තූන් දහය ඕමසවාද සික්ඛාපදයෙහි දක්වා ඇත. පේසුඤ්ඤ සික්ඛාපදයෙහි (කේලාම් කීම) කරුණු දහයක් දක්වා ඇත. සෙනසුන් දහය නම්: ඇඳ, පුටුව, බිසි (මෙට්ටය), කොට්ටය, රළු ඇතිරිල්ල, උඩ ඇතිරිල්ල, පැදුර, සම් කඩ, නිසීදනය, තණ ඇතිරිල්ල සහ කොළ ඇතිරිල්ලයි. වර දහයක් ඉල්ලා සිටීම නම්: විශාඛාව විසින් වර අටක් ද, ශුද්ධෝදන මහා රජතුමා විසින් වර එකක් ද, ජීවක විසින් වර එකක් ද ඉල්ලීමයි. කැඳෙහි ආනිසංස සහ අකැප මස් වර්ග භේසජ්ජක්ඛන්ධකයෙහි දක්වා ඇත. සෙසු සියලු දසකයන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

දසකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දසක වාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

එකාදසකවාරවණ්ණනා

ඒකාදසක වාර වර්ණනාව

331. එකාදසකෙසු – එකාදසාති පණ්ඩකාදයො එකාදස. එකාදස පාදුකාති දස රතනමයා, එකා කට්ඨපාදුකා. තිණපාදුකමුඤ්ජපාදුකපබ්බජපාදුකාදයො පන කට්ඨපාදුකසඞ්ගහමෙව ගච්ඡන්ති. එකාදස පත්තාති තම්බලොහමයෙන වා දාරුමයෙන වා සද්ධිං දස රතනමයා. එකාදස චීවරානීති සබ්බනීලකාදීනි එකාදස. යාවතතියකාති උක්ඛිත්තානුවත්තිකා භික්ඛුනී, සඞ්ඝාදිසෙසා අට්ඨ, අරිට්ඨො, චණ්ඩකාළීති. එකාදස අන්තරායිකා නාම ‘‘නසි අනිමිත්තා’’ති ආදයො. එකාදස චීවරානි අධිට්ඨාතබ්බානීති තිචීවරං, වස්සිකසාටිකා, නිසීදනං, පච්චත්ථරණං, කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි, මුඛපුඤ්ඡනචොළං, පරික්ඛාරචොළං, උදකසාටිකා, සඞ්කච්චිකාති. න විකප්පෙතබ්බානීති එතානෙව අධිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය න විකප්පෙතබ්බානි. ගණ්ඨිකා ච විධා ච සුත්තමයෙන සද්ධිං එකාදස හොන්ති, තෙ සබ්බෙ ඛුද්දකක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨා. පථවියො පථවිසික්ඛාපදෙ නිද්දිට්ඨා. නිස්සයපටිපස්සද්ධියො උපජ්ඣායම්හා පඤ්ච, ආචරියම්හා ඡ; එවං එකාදස. අවන්දියපුග්ගලා නග්ගෙන සද්ධිං එකාදස, තෙ සබ්බෙ සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨා[Pg.184]. එකාදස පරමානි පුබ්බෙ වුත්තෙසු චුද්දසසු එකාදසකවසෙන යොජෙත්වා වෙදිතබ්බානි. එකාදස වරානීති මහාපජාපතියා යාචිතවරෙන සද්ධිං පුබ්බෙ වුත්තානි දස. එකාදස සීමාදොසාති ‘‘අතිඛුද්දකං සීමං සම්මන්නන්තී’’තිආදිනා නයෙන කම්මවග්ගෙ ආගමිස්සන්ති.

331. ඒකාදසක වාරයන්හි - එකොළොස් දෙනෙක් යනු පණ්ඩක ආදී පුද්ගලයන් එකොළොස් දෙනාය. පාවහන් එකොළහක් යනු රත්නයෙන් කළ පාවහන් දහය සහ එක් ලී පාවහනකි. තණකොළ, මුංජ තණ, පන් ආදියෙන් කළ පාවහන් ලී පාවහන් ගණයටම ඇතුළත් වේ. පාත්‍ර එකොළහක් යනු තඹ ලෝහයෙන් කළ හෝ ලීයෙන් කළ පාත්‍රය සමඟ රත්නයෙන් කළ පාත්‍ර දහයයි. සිවුරු එකොළහක් යනු සම්පූර්ණයෙන්ම නිල් පැහැති ආදී වූ සිවුරු එකොළහයි. යාවතතියකයන් නම්: නෙරපන ලද භික්ෂුවකගේ මතයට අනුව යන භික්ෂුණිය, සංඝාදිසේස ඇවැත් අටක්, අරිට්ඨ භික්ෂුව සහ චණ්ඩකාළී භික්ෂුණිය යන එකොළොස් දෙනාය. අන්තරායික ධර්ම එකොළහ නම් 'නසි අනිමිත්තා' (නාසයෙහි ලකුණු නැති වීම) ආදියයි. අධිට්ඨාන කළ යුතු සිවුරු එකොළහ නම්: තුන් සිවුර, වැසි සළු, නිසීදනය, ඇතිරිල්ල, කන්ඩුප්පටිච්ඡාදිය (කැසීම ආදිය සඳහා වන සිවුර), මුහුණ පිසින ලේන්සුව, පරික්ඛාර රෙද්ද, දිය රෙද්ද සහ සංකච්චිකාවයි. මේවා අධිට්ඨාන කළ කාලයේ සිට විකප්පනය නොකළ යුතුය. ගැට සහ පටි ආදිය නූලෙන් කළ ඒවා සමඟ එකොළහක් වන අතර ඒ සියල්ල ඛුද්දකක්ඛන්ධකයෙහි දක්වා ඇත. පොළොව සම්බන්ධ කරුණු පඨවීසික්ඛාපදයෙහි දක්වා ඇත. නිස්සය පහ වීම් (ඉගැන්වීම් නතර වීම්) උපජ්ඣායන්ගෙන් පහක් සහ ආචාර්යවරුන්ගෙන් හයක් වශයෙන් එකොළහකි. වැඳුම් පිදුම් නොකළ යුතු පුද්ගලයන් නිරුවත් භික්ෂුව සමඟ එකොළොස් දෙනෙකු වන අතර ඒ සියල්ල සේනාසනක්ඛන්ධකයෙහි දක්වා ඇත. පරම (උසස්ම දේ) එකොළහක් යනු මීට පෙර සඳහන් කරන ලද දාහතරක් වූ පරම ධර්මයන් ඒකාදසක වශයෙන් යොදා දැනගත යුතුය. වර එකොළහක් යනු මහාපජාපතී ගෝතමිය ඉල්ලූ වරය සමඟ පෙර සඳහන් කළ වර දහයයි. සීමා දෝෂ එකොළහ නම් 'ඉතා කුඩා සීමාවක් සම්මත කිරීම' ආදී වශයෙන් කම්මවග්ගයෙහි එනු ඇත.

අක්කොසකපරිභාසකෙ පුග්ගලෙ එකාදසාදීනවා නාම ‘‘යො සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අක්කොසකො පරිභාසකො අරියූපවාදී, සබ්‍රහ්මචාරීනං අට්ඨානමෙතං අනවකාසො යං සො එකාදසන්නං බ්‍යසනානං අඤ්ඤතරං බ්‍යසනං න නිගච්ඡෙය්‍ය. කතමෙසං එකාදසන්නං? අනධිගතං නාධිගච්ඡති, අධිගතා පරිහායති, සද්ධම්මස්ස න වොදායන්ති, සද්ධම්මෙසු වා අධිමානිකො හොති, අනභිරතො වා බ්‍රහ්මචරියං චරති, අඤ්ඤතරං වා සංකිලිට්ඨං ආපත්තිං ආපජ්ජති, සික්ඛං වා පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තති, ගාළ්හං වා රොගාතඞ්කං ඵුසති, උම්මාදං වා පාපුණාති චිත්තක්ඛෙපං වා, සම්මූළ්හො කාලං කරොති, කායස්ස භෙදා පරම්මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජතී’’ති (අ. නි. 11.6). එත්ථ ච සද්ධම්මොති බුද්ධවචනං අධිප්පෙතං.

ආක්‍රෝෂ පරිභාෂ කරන (බැන වදින) පුද්ගලයා කෙරෙහි ඇති වන ආදීනව එකොළහ නම්: 'මහණෙනි, යම් භික්ෂුවක් බැන වදින්නෙක්, පරිභව කරන්නෙක්, ආර්යයන්ට උපවාද කරන්නෙක්, සබ්‍රහ්මචාරීන්ට අපහාස කරන්නෙක් වේ ද, ඔහු මේ විපත් එකොළහෙන් එකකට පත් නොවීමට අවකාශයක් නැත. ඒ එකොළහ මොනවාද? නොලත් සමාධිය නොලබයි, ලැබූ සමාධියෙන් පිරිහෙයි, ඔහු තුළ සද්ධර්මය නිර්මල නොවේ, සද්ධර්මය කෙරෙහි අධිමානයක් (වැරදි වැටහීමක්) ඇති කරගනියි, නොඇලුණු සිතින් බඹසර රකියි, යම් කිසි කෙලෙස් සහිත ඇවැතකට පත් වෙයි, ශික්ෂාව අතහැර හීන වූ ගිහිභාවයට පත් වෙයි, දරුණු රෝගාබාධ වැළඳෙයි, උමතු බවට හෝ චිත්ත වික්ෂේපයට පත් වෙයි, සිහි මුළා වී මිය යයි, ශරීරය බිඳී මරණයෙන් මතු අපාය, දුග්ගති, විනිපාත වූ නිරයෙහි උපදියි' (අංගුත්තර නිකාය 11.6). මෙහි 'සද්ධර්මය' යනු බුද්ධ වචනයයි.

ආසෙවිතායාති ආදිතො පට්ඨාය සෙවිතාය. භාවිතායාති නිප්ඵාදිතාය වඩ්ඪිතාය

'ආසේවිතාය' යනු මුල සිටම සේවනය කරන ලද හෙයිනි. 'භාවිතාය' යනු මනා කොට නිපදවන ලද හෙවත් වර්ධනය කරන ලද හෙයිනි.

වා. බහුලීකතායාති පුනප්පුනං කතාය. යානීකතායාති සුයුත්තයානසදිසාය කතාය. වත්ථුකතායාති යථා පතිට්ඨා හොති; එවං කතාය. අනුට්ඨිතායාති අනු අනු පවත්තිතාය; නිච්චාධිට්ඨිතායාති අත්ථො. පරිචිතායාති සමන්තතො චිතාය; සබ්බදිසාසු චිතාය ආචිතාය භාවිතාය අභිවඩ්ඪිතායාති අත්ථො. සුසමාරද්ධායාති සුට්ඨු සමාරද්ධාය; වසීභාවං උපනීතායාති අත්ථො. න පාපකං සුපිනන්ති පාපකමෙව න පස්සති, භද්‍රකං පන වුඩ්ඪිකාරණභූතං පස්සති. දෙවතා රක්ඛන්තීති ආරක්ඛදෙවතා ධම්මිකං රක්ඛං පච්චුපට්ඨාපෙන්ති. තුවටං චිත්තං සමාධියතීති ඛිප්පං චිත්තං සමාධියති. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තොති මෙත්තාඣානතො උත්තරිං අරහත්තං අසච්ඡිකරොන්තො සෙඛො වා පුථුජ්ජනො වා හුත්වා කාලං කරොන්තො බ්‍රහ්මලොකූපගො හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'බහුලීකතාය' යනු නැවත නැවත කරන ලද්දේ යන අර්ථයයි. 'යානීකතාය' යනු මැනවින් යෙදූ යානයක් හා සමාන ලෙස කරන ලද්දේ යන අර්ථයයි. 'වත්ථුකතාය' යනු යම් සේ ස්ථිරව පිහිටන්නේ ද, එසේ කරන ලද්දේ යන අර්ථයයි. 'අනුට්ඨිතාය' යනු නැවත නැවත පවත්වන ලද හෙවත් නිරන්තරයෙන් අධිෂ්ඨානය කරන ලද යන අර්ථයයි. 'පරිචිතාය' යනු හාත්පසින් රැස් කරන ලද හෙවත් සියලු දිශාවන්හි පුරුදු කරන ලද, වඩවන ලද, දියුණු කරන ලද යන අර්ථයයි. 'සුසමාරද්ධාය' යනු මැනවින් ආරම්භ කරන ලද හෙවත් වසීභාවයට (පරිචිත බවට) පත් කරන ලද යන අර්ථයයි. 'න පාපකං සුපිනං' යනු ලාමක සිහින නොදකින බවයි, නමුත් වෘද්ධියට හේතු වන්නා වූ යහපත් සිහින දකියි. 'දේවතා රක්ඛන්ති' යනු ආරක්ෂක දේවතාවන් විසින් ධාර්මික ආරක්ෂාව සලසන බවයි. 'තුවටං චිත්තං සමාධියති' යනු සිත වහා සමාධිගත වන බවයි. 'උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තෝ' යනු මෙත්තා ජානයෙන් මතු රහත් ඵලය සාක්ෂාත් කර නොගතහොත්, සේඛ පුද්ගලයෙකු හෝ පෘථග්ජන පුද්ගලයෙකු ලෙස කළුරිය කර බ්‍රහ්ම ලෝකයට පැමිණෙන්නෙකු වන බවයි. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

එකාදසකවාරවණ්ණනා පරියොසානා

එකොළොස්වන වාරයේ වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

එකුත්තරිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

එකුත්තරික වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

උපොසථාදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනා

උපෝසථ ආදී ප්‍රශ්න විසර්ජනය.

332. ‘‘උපොසථකම්මස්ස [Pg.185] කො ආදී’’තිආදීනං පුච්ඡානං විස්සජ්ජනෙ සාමග්ගී ආදීති ‘‘උපොසථං කරිස්සාමා’’ති සීමං සොධෙත්වා ඡන්දපාරිසුද්ධිං ආහරිත්වා සන්නිපතිතානං කායසාමග්ගී ආදි. කිරියා මජ්ඣෙති පුබ්බකිච්චං කත්වා පාතිමොක්ඛඔසාරණකිරියා මජ්ඣෙ. නිට්ඨානං පරියොසානන්ති ‘‘තත්ථ සබ්බෙහෙව සමග්ගෙහි සම්මොදමානෙහි අවිවදමානෙහි සික්ඛිතබ්බ’’න්ති ඉදං පාතිමොක්ඛනිට්ඨානං පරියොසානං. පවාරණාකම්මස්ස සාමග්ගී ආදීති ‘‘පවාරණං කරිස්සාමා’’ති සීමං සොධෙත්වා ඡන්දපවාරණං ආහරිත්වා සන්නිපතිතානං කායසාමග්ගී ආදි. කිරියා මජ්ඣෙති පවාරණාඤත්ති ච පවාරණාකථා ච මජ්ඣෙ, සඞ්ඝනවකස්ස ‘‘පස්සන්තො පටිකරිස්සාමී’’ති වචනං පරියොසානං. තජ්ජනීයකම්මාදීසු වත්ථු නාම යෙන වත්ථුනා කම්මාරහො හොති, තං වත්ථු. පුග්ගලොති යෙන තං වත්ථු කතං, සො පුග්ගලො. කම්මවාචා පරියොසානන්ති ‘‘කතං සඞ්ඝෙන ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො තජ්ජනීයකම්මං, ඛමති සඞ්ඝස්ස, තස්මා තුණ්හී, එවමෙතං ධාරයාමී’’ති එවං තස්සා තස්සා කම්මවාචාය අවසානවචනං පරියොසානං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති

332. 'උපෝසථකම්මස්ස කෝ ආදී' යනාදී ප්‍රශ්න විසඳීමේදී, 'සාමග්ගී ආදී' යනු 'උපෝසථය කරන්නෙමු' යි සිතා සීමාව පිරිසිදු කර, ඡන්ද පාරිශුද්ධිය ගෙනැවිත් රැස් වූ භික්ෂූන්ගේ කායික සාමග්‍රිය (එකමුතුකම) ආරම්භයයි. 'කිරියා මජ්ඣේ' යනු පූර්ව කෘත්‍යයන් කොට ප්‍රාතිමෝක්ෂය උච්චාරණය කිරීමේ ක්‍රියාව මධ්‍යයයි. 'නිට්ඨානං පරියෝසානං' යනු 'තත්ථ සබ්බේහේව සමග්ගේහි සම්මෝදමානේහි අවිවදමානේහි සික්ඛිතබ්බං' යැයි ප්‍රාතිමෝක්ෂය අවසන් කිරීම නිමාවයි. පවාරණ කර්මයේදී 'සාමග්ගී ආදී' යනු 'පවාරණය කරන්නෙමු' යි සීමාව පිරිසිදු කර ඡන්ද පවාරණය ගෙනැවිත් රැස් වූවන්ගේ කායික සාමග්‍රිය ආරම්භයයි. 'කිරියා මජ්ඣේ' යනු පවාරණ ඤත්තිය සහ පවාරණ කථාව මධ්‍යයයි. සංඝයා අතර නවකම භික්ෂුවගේ 'පස්සන්තෝ පටිකරිස්සාමි' යන වචනය අවසානයයි. තජ්ජනීය කර්ම ආදියේදී යම් කරුණක් නිසා කර්මයට සුදුසු වේ ද, එය 'වත්ථු' නම් වේ. යමෙකු විසින් ඒ වස්තුව කරන ලද්දේ ද, හෙතෙම 'පුද්ගල' නම් වේ. 'කම්මවාචා පරියෝසානං' යනු 'කතං සංඝේන ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනෝ තජ්ජනීය කම්මං, ඛමති සංඝස්ස, තස්මා තුණ්හී, ඒවමේතං ධාරයාමි' යනුවෙන් ඒ ඒ කම්මවාචාවන්ගේ අවසාන වචනය පරියෝසානයයි. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

උපොසථාදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උපෝසථ ආදී ප්‍රශ්න විසර්ජන වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

අත්ථවසපකරණාවණ්ණනා

අත්ථවස ප්‍රකරණ වර්ණනාව.

334. අත්ථවසපකරණෙ – දස අත්ථවසෙතිආදීසු යං වත්තබ්බං තං පඨමපාරාජිකවණ්ණනායමෙව වුත්තං. යං සඞ්ඝසුට්ඨු තං සඞ්ඝඵාසූතිආදීසු උපරිමං උපරිමං පදං හෙට්ඨිමස්ස හෙට්ඨිමස්ස පදස්ස අත්ථො.

334. අත්ථවස ප්‍රකරණයෙහි - 'දස අත්ථවසේ' යනාදියේ කිවයුතු දේ පළමු පාරාජිකා වර්ණනාවෙහිම පවසන ලදී. 'යං සංඝසුට්ඨු තං සංඝඵාසූ' යනාදී තැන්හි ඉහළ ඉහළ පදය පහළ පහළ පදයේ අර්ථය පැහැදිලි කරයි.

අත්ථසතං ධම්මසතන්තිආදිම්හි පන යදෙතං දසසු පදෙසු එකෙකං මූලං කත්වා දසක්ඛත්තුං යොජනාය පදසතං වුත්තං. තත්ථ පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස පදස්ස වසෙන අත්ථසතං පුරිමස්ස පුරිමස්ස වසෙන ධම්මසතං වෙදිතබ්බං. අථ වා යෙ දස අත්ථවසෙ පටිච්ච තථාගතෙන සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, යෙ පුබ්බෙ පඨමපාරාජිකවණ්ණනායං ‘‘තත්ථ සඞ්ඝසුට්ඨුතා නාම සඞ්ඝස්ස සුට්ඨුභාවො ‘සුට්ඨු දෙවා’ති ආගතට්ඨානෙ විය ‘සුට්ඨු භන්තෙ’ති වචනසම්පටිච්ඡනභාවො, යො ච තථාගතස්ස වචනං සම්පටිච්ඡති, තස්ස තං දීඝරත්තං [Pg.186] හිතාය සුඛාය හොති, තස්මා සඞ්ඝස්ස ‘සුට්ඨු භන්තෙ’ති මම වචනසම්පටිච්ඡනත්ථං පඤ්ඤපෙස්සාමි අසම්පටිච්ඡනෙ ආදීනවං සම්පටිච්ඡනෙ ච ආනිසංසං දස්සෙත්වා න බලක්කාරෙන අභිභවිත්වාති එතමත්ථං ආවිකරොන්තො ආහ – සඞ්ඝසුට්ඨුතායා’’ති එවමාදිනා නයෙන වණ්ණිතා, තෙසං ඉධ දසක්ඛත්තුං ආගතත්තා අත්ථසතං තදත්ථජොතකානඤ්ච පදානං වසෙන ධම්මසතං වෙදිතබ්බං. ඉදානි අත්ථජොතකානං නිරුත්තීනං වසෙන නිරුත්තිසතං, ධම්මභූතානං නිරුත්තීනං වසෙන නිරුත්තිසතන්ති ද්වෙ නිරුත්තිසතානි, අත්ථසතෙ ඤාණසතං, ධම්මසතෙ ඤාණසතං, ද්වීසු නිරුත්තිසතෙසු ද්වෙ ඤාණසතානීති චත්තාරි ඤාණසතානි ච වෙදිතබ්බානි.

'අත්ථසතං ධම්මසතං' යනාදී තැන්හි, පද දසයෙන් එකක් මුල් කරගෙන දස වරක් බැගින් යෙදීමෙන් පද සියයක් පවසන ලදී. එහි පසු පසු පදය අනුව 'අත්ථසත' (අර්ථ සියය) ද, පෙර පෙර පදය අනුව 'ධම්මසත' (ධර්ම සියය) ද දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් තථාගතයන් වහන්සේ විසින් යම් අර්ථවශ දසයක් නිසා ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂා පද පනවන ලද ද, එම අර්ථවශයන් මීට පෙර පළමු පාරාජිකා වර්ණනාවේදී 'එහි සංඝසුට්ඨුතා යනු සංඝයාගේ යහපත් බවයි... මගේ වචනය පිළිගැනීම පිණිස පනවන්නෙමි' යනාදී වශයෙන් විස්තර කරන ලදී. එම අර්ථවශයන් මෙහි දස වරක් පැමිණි බැවින් අර්ථ සියයක් (අත්ථසත) ද, එම අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන පදයන් අනුව ධර්ම සියයක් (ධම්මසත) ද දත යුතුය. දැන් එම අර්ථ ප්‍රකාශ කරන නිරුක්තීන් අනුව නිරුක්ති සියයක් ද, ධර්ම වූ නිරුක්තීන් අනුව නිරුක්ති සියයක් ද වශයෙන් නිරුක්ති දෙසියයක් (ද්වේ නිරුත්තිසතානි) ද, අර්ථ සියයෙහි ඥාන සියයක්, ධර්ම සියයෙහි ඥාන සියයක් සහ නිරුක්ති දෙසියයෙහි ඥාන දෙසියයක් වශයෙන් ඥාන හාරසියයක් (චත්තාරි ඤාණසතානි) ද දත යුතුය.

‘‘අත්ථසතං ධම්මසතං, ද්වෙ නිරුත්තිසතානි;

චත්තාරි ඤාණසතානි, අත්ථවසෙ පකරණෙ’’ති.

'අත්ථවස ප්‍රකරණයෙහි අර්ථ සියයකි, ධර්ම සියයකි, නිරුක්ති දෙසියයකි, ඥාන හාරසියයකි' යනුවෙනි.

ඉති හි යං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්තන්ති.

යම් කරුණක් (සංගීතිකාරකයන් විසින්) පවසන ලද ද, එය මෙම කරුණ නිසා පවසන ලද්දක් බව මෙසේ දත යුතුය.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

මෙසේ සමන්තපාසාදිකා නම් වූ විනය වර්ණනාවෙහි,

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මහාවග්ග වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

පඨමගාථාසඞ්ගණිකං

පළමු ගාථා සංගණිකය.

සත්තනගරෙසු පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා

නගර සතක පැනවූ ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

335. එකංසං [Pg.187] චීවරං කත්වාති එකස්මිං අංසකූටෙ චීවරං කත්වා; සාධුකං උත්තරාසඞ්ගං කත්වාති අත්ථො. පග්ගණ්හිත්වාන අඤ්ජලින්ති දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං උක්ඛිපිත්වා. ආසීසමානරූපො වාති පච්චාසීසමානරූපො විය. කිස්ස ත්වං ඉධ මාගතොති කෙන කාරණෙන කිමත්ථං පත්ථයමානො ත්වං ඉධ ආගතො. කො එවමාහ? සම්මාසම්බුද්ධො. කං එවමාහ? ආයස්මන්තං උපාලිං. ඉති ආයස්මා උපාලි භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ද්වීසු විනයෙසූ’’ති ඉමං ගාථං පුච්ඡි. අථස්ස භගවා ‘‘භද්දකො තෙ උම්මඞ්ගො’’තිආදීනි වත්වා තං විස්සජ්ජෙසි. එස නයො සබ්බත්ථ. ඉති ඉමෙ සබ්බපඤ්හෙ බුද්ධකාලෙ උපාලිත්ථෙරො පුච්ඡි. භගවා බ්‍යාකාසි. සඞ්ගීතිකාලෙ පන මහාකස්සපත්ථෙරො පුච්ඡි. උපාලිත්ථෙරො බ්‍යාකාසි.

335. 'ඒකංසං චීවරං කත්වා' යනු එක් උරහිසක් වැසෙන සේ සිවුර පොරවා, උත්තරාසංගය මැනවින් තබා ගැනීමයි. 'පග්ගණ්හිත්වාන අඤ්ජලිං' යනු දසැඟිලි එක්කොට නියපොතු පෙළ බබළන සේ දොහොත් මුදුන් දී වැඳීමයි. 'ආසීසමානරූපෝ වා' යනු යමක් බලාපොරොත්තු වන්නෙකු මෙනි. 'කිස්ස ත්වං ඉධ මාගතෝ' යනු ඔබ කවර හේතුවකින්, කුමක් බලාපොරොත්තුව මෙහි ආවෙහිද? යන්නයි. කවුරු මෙසේ පැවසුවේද? සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේය. කාටද? ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේටය. මෙසේ ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ 'ද්වීසු විනයේසු' යනාදී මෙම ගාථාව විමසූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'භද්දකෝ තේ උම්මංගෝ' යනාදිය පවසා එය විසඳූ සේක. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයයි. මෙසේ මෙම සියලු ප්‍රශ්න බුද්ධ කාලයේදී උපාලි තෙරුන් විමසූ අතර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසඳූ සේක. සංගීති කාලයේදී මහා කාශ්‍යප තෙරුන් විමසූ අතර උපාලි තෙරුන් විසඳූ සේක.

තත්ථ භද්දකො තෙ උම්මඞ්ගොති භද්දකා තෙ පඤ්හා; පඤ්හා හි අවිජ්ජන්ධකාරතො උම්මුජ්ජිත්වා ඨිතත්තා ‘‘උම්මඞ්ගො’’ති වුච්චති. තග්ඝාති කාරණත්ථෙ නිපාතො. යස්මා මං පුච්ඡසි, තස්මා තෙ අහමක්ඛිස්සන්ති අත්ථො. සම්පටිච්ඡනත්ථෙ වා, ‘‘තග්ඝා’’ති හි ඉමිනා වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා අක්ඛිස්සන්ති ආහ. ‘‘සමාදහිත්වා විසිබ්බෙන්ති, සාමිසෙන, සසිත්ථක’’න්ති ඉමානි තීණියෙව සික්ඛාපදානි භග්ගෙසු පඤ්ඤත්තානි.

එහි 'භද්දකෝ තේ උම්මංගෝ' යනු ඔබගේ ප්‍රශ්නය යහපත්ය යන්නයි; ප්‍රශ්නය අවිද්‍යා අඳුරෙන් මතු වී පවතින බැවින් 'උම්මංග' (මතු වීම) යැයි කියනු ලැබේ. 'තග්ඝ' යනු හේතු අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. යම් හෙයකින් ඔබ මගෙන් විමසන්නේ ද, එබැවින් මම ඔබට පවසන්නෙමි යනු අර්ථයයි. පිළිගැනීමේ අර්ථයෙන් ද වේ, 'තග්ඝ' යන්නෙන් එම වචනය පිළිගෙන 'අක්ඛිස්සං' (පවසන්නෙමි) යැයි වදාළ සේක. 'සමාදහිත්වා විසිබ්බෙන්ති', 'සාමිසේන', 'සසිට්ඨකං' යන මෙම ශික්ෂාපද තුනම භග්ග දනව්වෙහි පනවන ලදී.

චතුවිපත්තිවණ්ණනා

චතු විපත්ති වර්ණනාව.

336. යං තං පුච්ඡිම්හාති යං ත්වං අපුච්ඡිම්හා. අකිත්තයීති අභාසි. නොති අම්හාකං. තං තං බ්‍යාකතන්ති යං යං පුට්ඨං, තං තදෙව බ්‍යාකතං. අනඤ්ඤථාති අඤ්ඤථා අකත්වා බ්‍යාකතං.

336. අපි යම් ප්‍රශ්නයක් ඔබ වහන්සේගෙන් විමසුවෙමුද (එය 'යං තං පුච්ඡිම්හා' යන්නෙහි අර්ථයයි). 'අකිත්තයී' යනු වදාළ සේක යන්නයි. 'නෝ' යනු අපට යන්නයි. 'තං තං බ්‍යාකතං' යනු යම් යම් ප්‍රශ්නයක් විමසන ලදද, ඒ ඒ ප්‍රශ්නයම විසඳන ලද්දේය යන්නයි. 'අනඤ්ඤථා' යනු වෙනත් ආකාරයකින් නොවූ පරිදි (නිවැරදිව) විසඳන ලද බවයි.

යෙ දුට්ඨුල්ලා සා සීලවිපත්තීති එත්ථ කිඤ්චාපි සීලවිපත්ති නාම පඤ්හෙ නත්ථි, අථ ඛො දුට්ඨුල්ලං විස්සජ්ජෙතුකාමතායෙතං වුත්තං. චතූසු හි විපත්තීසු දුට්ඨුල්ලං එකාය විපත්තියා සඞ්ගහිතං, අදුට්ඨුල්ලං තීහි විපත්තීහි සඞ්ගහිතං. තස්මා ‘‘යෙ දුට්ඨුල්ලා සා සීලවිපත්තී’’ති වත්වා තමෙව විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘පාරාජිකං සඞ්ඝාදිසෙසො සීලවිපත්තීති වුච්චතී’’ති ආහ.

එහි 'යම් දුට්ඨුල්ල ඇවැත්හු වෙද්ද, එය සීල විපත්තියයි' යන මෙහි ප්‍රශ්නයෙහි සැබවින්ම 'සීල විපත්තිය' යන නාමය නොතිබුණද, දුට්ඨුල්ල ඇවැත් පිළිබඳව පැහැදිලි කිරීමේ කැමැත්තෙන් මෙය වදාරන ලදී. සතර වැදෑරුම් විපත්තීන් අතුරින් දුට්ඨුල්ල ඇවැත් එක් විපත්තියකට (සීල විපත්තියට) ඇතුළත් වේ. අදුට්ඨුල්ල ඇවැත් විපත්ති තුනකට ඇතුළත් වේ. එබැවින් 'යම් දුට්ඨුල්ල ඇවැත්හු වෙද්ද, එය සීල විපත්තියයි' කියා එයම විස්තර වශයෙන් දැක්වීම සඳහා 'පාරාජිකා සහ සංඝාදිසේස ඇවැත් සීල විපත්තිය යැයි කියනු ලැබේ' යැයි වදාළ සේක.

ඉදානි [Pg.188] තිස්සන්නං විපත්තීනං වසෙන අදුට්ඨුල්ලං දස්සෙතුං ‘‘ථුල්ලච්චය’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ යො චායං, අක්කොසති හසාධිප්පායොති ඉදං දුබ්භාසිතස්ස වත්ථුදස්සනත්ථං වුත්තං.

දැන් විපත්ති තුනක් ඇසුරින් අදුට්ඨුල්ල ඇවැත් දැක්වීමට 'ථුල්ලච්චයං' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'යමෙක් සිනාසීමේ අදහසින් ආක්‍රෝශ කෙරේද' යන මෙය දුබ්භාසිත ඇවැතට හේතුවන කරුණු දැක්වීම සඳහා වදාරන ලද්දකි.

අබ්භාචික්ඛන්තීති ‘‘තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමී’’ති වදන්තා අබ්භාචික්ඛන්ති.

'අබ්භාචික්ඛන්ති' යනු 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය මා මෙසේ දනිමි' යැයි පවසමින් සාවද්‍ය ලෙස චෝදනා කරති යන්නයි.

අයං සා ආජීවවිපත්තිසම්මතාති අයං ඡහි සික්ඛාපදෙහි සඞ්ගහිතා ආජීවවිපත්ති නාම චතුත්ථා විපත්ති සම්මතාති එත්තාවතා ‘‘අදුට්ඨුල්ල’’න්ති ඉදං විස්සජ්ජිතං හොති.

'මෙය ආජීව විපත්තිය යැයි සම්මතය' යනු ශික්ෂාපද හයකින් සංග්‍රහ කරන ලද මෙම ආජීව විපත්තිය සිව්වන විපත්තිය ලෙස සම්මත කර ඇති බවයි. මෙපමණකින් 'අදුට්ඨුල්ල' යන ප්‍රශ්නය විසඳන ලද්දේ වෙයි.

ඉදානි ‘‘යෙ ච යාවතතියකා’’ති පඤ්හං විස්සජ්ජෙතුං ‘‘එකාදසා’’තිආදිමාහ.

දැන් 'යම් යාවතතියක ශික්ෂාපද කවරේද' යන ප්‍රශ්නය විසඳීම සඳහා 'එකාදස' (එකොළොසකි) යනාදිය වදාළ සේක.

ඡෙදනකාදිවණ්ණනා

ඡේදනක ආදී ශික්ෂාපද වර්ණනාව (විස්තරය)

337. යස්මා පන ‘‘යෙ ච යාවතතියකා’’ති අයං පඤ්හො ‘‘එකාදස යාවතතියකා’’ති එවං සඞ්ඛාවසෙන විස්සජ්ජිතො, තස්මා සඞ්ඛානුසන්ධිවසෙනෙව ‘‘කති ඡෙදනකානී’’තිආදිකෙ අඤ්ඤෙ අන්තරාපඤ්හෙ පුච්ඡි. තෙසං විස්සජ්ජනත්ථං ‘‘ඡ ඡෙදනකානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘එකං භෙදනකං, එකං උද්දාලනකං, සොදස ජානන්ති පඤ්ඤත්තා’’ති ඉදමෙව අපුබ්බං. සෙසං මහාවග්ගෙ විභත්තමෙව. යං පනෙතං අපුබ්බං තත්ථ එකං භෙදනකන්ති සූචිඝරං. එකං උද්දාලනකන්ති තූලොනද්ධමඤ්චපීඨං. සොදසාති සොළස. ජානන්ති පඤ්ඤත්තාති ‘‘ජාන’’න්ති එවං වත්වා පඤ්ඤත්තා, තෙ එවං වෙදිතබ්බා – ‘‘ජානං සඞ්ඝිකං ලාභං පරිණතං අත්තනො පරිණාමෙය්‍ය, ජානං පුබ්බුපගතං භික්ඛුං අනුපඛජ්ජ නිසජ්ජං කප්පෙය්‍ය, ජානං සප්පාණකං උදකං තිණං වා මත්තිකං වා සිඤ්චෙය්‍ය වා සිඤ්චාපෙය්‍ය වා, ජානං භික්ඛුනිපරිපාචිතං පිණ්ඩපාතං භුඤ්ජෙය්‍ය, ජානං ආසාදනාපෙක්ඛො භුත්තස්මිං පාචිත්තියං, ජානං සප්පාණකං උදකං පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ජානං යථාධම්මං නිහතාධිකරණං, ජානං දුට්ඨුල්ලං ආපත්තිං පටිච්ඡාදෙය්‍ය, ජානං ඌනවීසතිවස්සං පුග්ගලං උපසම්පාදෙය්‍ය, ජානං ථෙය්‍යසත්ථෙන සද්ධිං, ජානං තථාවාදිනා භික්ඛුනා අකතානුධම්මෙන, ජානං තථානාසිතං සමණුද්දෙසං, ජානං සඞ්ඝිකං ලාභං පරිණතං පුග්ගලස්ස පරිණාමෙය්‍ය, ජානං පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නං භික්ඛුනිං නෙව අත්තනා පටිචොදෙය්‍ය, ජානං චොරිං වජ්ඣං විදිතං අනපලොකෙත්වා, ජානං සභික්ඛුකං ආරාමං අනාපුච්ඡා පවිසෙය්‍යා’’ති.

337. නැවතත්, 'යම් යාවතතියක ශික්ෂාපද කවරේද' යන ප්‍රශ්නය 'එකොළොසක් වූ යාවතතියක ශික්ෂාපදයෝය' කියා සංඛ්‍යාවන් මගින් විසඳන ලද බැවින්, ඒ සංඛ්‍යා සම්බන්ධයෙන්ම 'ඡේදනක ශික්ෂාපද කීයක් තිබේද' යනාදී අතුරු ප්‍රශ්න විමසන ලදී. ඒවා විසඳීම සඳහා 'ඡේදනක හයකි' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'එක් භේදනක ශික්ෂාපදයක්ද, එක් උද්දාලනක ශික්ෂාපදයක්ද, පනවන ලද සොළොස් ජානන්ති ශික්ෂාපදයන්ද' යන මෙයම අමුතු (පෙර සඳහන් නොවූ) කරුණු වේ. ඉතිරිය මහාවග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. පෙර සඳහන් නොවූ ඒ කරුණු අතර, 'භේදනක' යනු සූචිඝර (කටු ගෙය) ශික්ෂාපදයයි. 'උද්දාලනක' යනු තුළුන් පිරවූ ඇඳ පුටු පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. 'සොළස' යනු දහසයකි. 'ජානන්ති පඤ්ඤත්තා' යනු 'දැන දැනම' (ජානං) යන වචනය මුලට යොදා පනවන ලද ශික්ෂාපද වේ. ඒවා මෙසේ දත යුතුය: 'සංඝයාට අයත් වූ, තමාට පවරන ලද ලාභයක් තමාටම හරවා ගනියිද', 'පෙර පැමිණි භික්ෂුවක අපහසුතාවයට පත් කරමින් දැන දැනම අසුන් ගනියිද', 'සප්‍රාණික ජලය තණ හෝ මැටි මත වක්කරයිද හෝ වක්කරවයිද', 'මෙහෙණියක විසින් පිළියෙළ කරවන ලද පිණ්ඩපාතය වළඳයිද', 'අන්‍ය භික්ෂුවකගේ ඇවැත පිළිබඳව දැන දැනත් ඔහුට අපහසුතාවක් ඇති කිරීමේ අදහසින් පචිති ඇවැත් වන පරිදි හැසිරෙයිද', 'සප්‍රාණික ජලය පරිභෝජනය කරයිද', 'ධර්මානුකූලව සංසිඳුවන ලද අධිකරණයක් නැවත ඇවිස්සීමට තැත් කරයිද', 'දැන දැනම දුට්ඨුල්ල ඇවැතක් සඟවයිද', 'විසි වයස පූර්ණ නොවූ පුද්ගලයකු උපසම්පදා කරයිද', 'දැන දැනම සොර කණ්ඩායමක් සමඟ ගමන් කරයිද', 'ධර්මයට පටහැනිව කථා කරන භික්ෂුවක සමඟ ඇසුරු කරයිද', 'නාශනය කරන ලද සාමණේරයකු සමඟ ඇසුරු කරයිද', 'සංඝයාට අයත් ලාභයක් පුද්ගලයකුට පවරා දෙයිද', 'පාරාජිකා වූ මෙහෙණියක ගැන දැන දැනම ඇයට චෝදනා නොකර සිටියිද', 'දැන දැනම සොරකම් කළ ස්ත්‍රියක නොවිමසා මහණ කරයිද', 'දැන දැනම භික්ෂූන් සිටින ආරාමයකට නොදන්වා ඇතුළු වෙයිද' යන මේවායි.

අසාධාරණාදිවණ්ණනා

අසාධාරණ (පොදු නොවන) ශික්ෂාපද ආදී වර්ණනාව

338. ඉදානි [Pg.189] ‘‘සාධාරණං අසාධාරණ’’න්ති ඉමං පුරිමපඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො ‘‘වීසං ද්වෙ සතානී’’තිආදිමාහ. තත්ථ භික්ඛුනීහි අසාධාරණෙසු ඡ සඞ්ඝාදිසෙසාති විස්සට්ඨි, කායසංසග්ගො, දුට්ඨුල්ලං, අත්තකාම, කුටි, විහාරොති. ද්වෙ අනියතෙහි අට්ඨාති ද්වීහි අනියතෙහි සද්ධිං අට්ඨ ඉමෙ.

338. දැන් 'සාධාරණ හා අසාධාරණ' යන පෙර ප්‍රශ්නය විසඳමින් 'දෙසිය විස්සකි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි භික්ෂුණීන් සමඟ අසාධාරණ වූ ශික්ෂාපද අතුරින් සංඝාදිසේස හයකි: ශුක්‍ර විස්සට්ඨි, කායසංසග්ග, දුට්ඨුල්ල වාචා, අත්තකාමපාරිචරිය, කුටි සහ විහාර ශික්ෂාපදයි. අනියත ශික්ෂාපද දෙක සමඟ මේවා අටක් වේ.

නිස්සග්ගියානි ද්වාදසාති –

නිස්සග්ගිය ශික්ෂාපද දොළොසකි –

ධොවනඤ්ච පටිග්ගහො, කොසෙය්‍යසුද්ධද්වෙභාගා;

ඡබ්බස්සානි නිසීදනං, ද්වෙ ලොමා පඨමො පත්තො;

වස්සිකා ආරඤ්ඤකෙන චාති – ඉමෙ ද්වාදස.

ධෝවන, පටිග්ගහ, කෝසෙය්‍ය, සුද්ධකාලක සහ ද්වේභාග ශික්ෂාපද ද, සවසරක් පැවතිය යුතු සිවුරු පිළිබඳ ශික්ෂාපදය ද, නිසීදන, එළු ලොම් පිළිබඳ ශික්ෂාපද දෙක ද, ප්‍රථම පාත්‍ර ශික්ෂාපදය ද, වැසි සාටිකා සහ ආරණ්‍යක ශික්ෂාපදය ද යන මේවා දොළොසකි.

ද්වෙවීසති ඛුද්දකාති –

කුඩා (ඛුද්දක) ශික්ෂාපද විසි දෙකකි –

සකලො භික්ඛුනීවග්ගො, පරම්පරඤ්ච භොජනං;

අනතිරිත්තං අභිහටං, පණීතඤ්ච අචෙලකං;

ඌනං දුට්ඨුල්ලඡාදනං.

සම්පූර්ණ භික්ෂුණී වර්ගය, පරම්පර භෝජන, අනතිරිත්ත, අභිහට, පණීත භෝජන, අචේලක, ඌනවීසතිවස්ස සහ දුට්ඨුල්ලඡාදන ශික්ෂාපද වේ.

මාතුගාමෙන සද්ධිඤ්ච, යා ච අනික්ඛන්තරාජකෙ;

සන්තං භික්ඛුං අනාපුච්ඡා, විකාලෙ ගාමප්පවෙසනා.

මාතුගාම සමඟ ගමන් කිරීම, අනික්ඛන්ත රාජක ශික්ෂාපදය, විද්‍යමාන භික්ෂුවකගෙන් විමසීමකින් තොරව විකාලයෙහි ගමට ඇතුළු වීම යන මේවාය.

නිසීදනෙ ච යා සික්ඛා, වස්සිකා යා ච සාටිකා;

ද්වාවීසති ඉමා සික්ඛා, ඛුද්දකෙසු පකාසිතාති.

නිසීදනය පිළිබඳ යම් ශික්ෂාපදයක් වේද, වැසි සාටිකාව පිළිබඳ යම් ශික්ෂාපදයක් වේද, මෙසේ මේ ශික්ෂාපද විසි දෙක ඛුද්දක ශික්ෂාපදයන්හි ප්‍රකාශ කරන ලදී.

භික්ඛූහි අසාධාරණෙසුපි සඞ්ඝම්හා දස නිස්සරෙති ‘‘සඞ්ඝම්හා නිස්සාරීයතී’’ති එවං විභඞ්ගෙ වුත්තා, මාතිකායං පන ‘‘නිස්සාරණීයං සඞ්ඝාදිසෙස’’න්ති එවං ආගතා දස. නිස්සග්ගියානි ද්වාදසාති භික්ඛුනිවිභඞ්ගෙ විභත්තානි නිස්සග්ගියානෙව. ඛුද්දකාපි තත්ථ විභත්තඛුද්දකා එව. තථා චත්තාරො පාටිදෙසනීයා, ඉති සතඤ්චෙව තිංසඤ්ච සික්ඛා විභඞ්ගෙ භික්ඛුනීනං භික්ඛූහි අසාධාරණා. සෙසං ඉමස්මිං සාධාරණාසාධාරණවිස්සජ්ජනෙ උත්තානමෙව.

භික්ෂූන් සමඟ අසාධාරණ වූ ශික්ෂාපදයන්හි ද 'සංඝයාගෙන් බැහැර කෙරේ' යැයි විභංගයෙහි වදාළ දස වැදෑරුම් ශික්ෂාපද වේ. මාතිකාවෙහි 'නිස්සාරණීය සංඝාදිසේස' ලෙස පැමිණි ඒවා දසයකි. නිස්සග්ගිය දොළොසක් භික්ෂුණී විභංගයෙහි විස්තර කර ඇති නිස්සග්ගියම වේ. ඛුද්දක ශික්ෂාපද ද එහි විස්තර කර ඇති ඒවාමය. එසේම පාටිදේසනීය හතරකි. මෙසේ එකසිය තිහක් වූ ශික්ෂාපදයන් විභංගයෙහි භික්ෂුණීන්ට පමණක් වූ, භික්ෂූන් සමඟ අසාධාරණ වූ ඒවා වේ. සාධාරණ-අසාධාරණ පිළිබඳ මේ විසඳුමෙහි ඉතිරි කරුණු පැහැදිලිය.

ඉදානි විපත්තියො ච ‘‘යෙහි සමථෙහි සම්මන්තී’’ති ඉදං පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො අට්ඨෙව පාරාජිකාතිආදිමාහ. තත්ථ දුරාසදාති ඉමිනා තෙසං සප්පටිභයතං [Pg.190] දස්සෙති. කණ්හසප්පාදයො විය හි එතෙ දුරාසදා දුරූපගමනා දුරාසජ්ජනා, ආපජ්ජියමානා මූලච්ඡෙදාය සංවත්තන්ති. තාලවත්ථුසමූපමාති සබ්බං තාලං උද්ධරිත්වා තාලස්ස වත්ථුමත්තකරණෙන සමූපමා. යථා වත්ථුමත්තකතො තාලො න පුන පාකතිකො හොති, එවං න පුන පාකතිකා හොන්ති.

දැන් විපත්තීන් 'කිනම් සමථයන්ගෙන් සංසිඳේද' යන ප්‍රශ්නය විසඳමින් 'පාරාජිකා අටකි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'දුරාසදා' යන මෙයින් එම පාරාජිකාවන්හි ඇති බියකරු බව දක්වයි. කළු සර්පයන් වැන්නවුන් හට ළං විය නොහැකි සේම, මේ පාරාජිකා ඇවැත් ද ළං නොවිය යුතු, දුරින්ම දුරු කළ යුතු දේ වේ. මේවාට පැමිණීම ශාසනයෙහි මුල් සිඳී යාමට හේතු වේ. 'තාලවත්ථුසමූපමා' යනු තල් ගසක් සම්පූර්ණයෙන් උදුරා දමා එහි බිම පමණක් ඉතිරි කළාක් මෙනි. බිම පමණක් ඉතිරි වන සේ කැපූ තල් ගස නැවතත් ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් නොවන්නාක් මෙන්, පාරාජිකා වූ පසු නැවතත් ප්‍රකෘති භික්ෂු භාවයට පත් විය නොහැක.

එවං සාධාරණං උපමං දස්සෙත්වා පුන එකෙකස්ස වුත්තං උපමං දස්සෙන්තො පණ්ඩුපලාසොතිආදිමාහ. අවිරුළ්හී භවන්ති තෙති යථා එතෙ පණ්ඩුපලාසාදයො පුනහරිතාදිභාවෙන අවිරුළ්හිධම්මා හොන්ති; එවං පාරාජිකාපි පුන පකතිසීලාභාවෙන අවිරුළ්හිධම්මා හොන්තීති අත්ථො. එත්තාවතා ‘‘විපත්තියො ච යෙහි සමථෙහි සම්මන්තී’’ති එත්ථ ඉමා තාව අට්ඨ පාරාජිකවිපත්තියො කෙහිචි සමථෙහි න සම්මන්තීති එවං දස්සිතං හොති. යා පන විපත්තියො සම්මන්ති, තා දස්සෙතුං තෙවීසති සඞ්ඝාදිසෙසාතිආදි වුත්තං. තත්ථ තීහි සමථෙහීති සබ්බසඞ්ගාහිකවචනමෙතං. සඞ්ඝාදිසෙසා හි ද්වීහි සමථෙහි සම්මන්ති, න තිණවත්ථාරකෙන. සෙසා තීහිපි සම්මන්ති.

මෙසේ පොදු වූ උපමාව දක්වා නැවත එක් එක් පාරාජිකාව සඳහා වදාළා වූ උපමාව දක්වමින් "පණ්ඩුපලාසෝ" යනාදිය වදාළ සේක. "අවිරුළ්හී භවන්ති තේ" යනු - මේ පඬුපලා (වියළි කොළ) ආදිය නැවත අමු බවට පත්වීමෙන් වැඩෙන ස්වභාවයක් නැත්තා සේම, පාරාජිකාවට පත් වූවෝ ද නැවත ප්‍රකෘති සීලය ලැබිය නොහැකි බැවින් වැඩෙන ස්වභාවයක් නැත්තාහුය යන අර්ථයයි. මෙතෙක් විස්තර කළ පරිදි "යම් ශමථයකින් විපත්තිහු සංසිඳෙත් ද" යන මෙහිදී, මේ පාරාජිකා විපත්ති අට කිසිදු ශමථයකින් සංසිඳෙන්නේ නැති බව මෙසේ දක්වන ලද්දේ වෙයි. යම් විපත්තීහු සංසිඳෙත් ද, ඒවා දැක්වීම පිණිස "තේවිසති සංඝාදිසේසා" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "ශමථ තුනකින්" යන මෙය සියල්ල ඇතුළත් වන ලෙස කියන ලද වචනයකි. මන්දයත් සංඝාදිසේස ඇවැත්හු ශමථ දෙකකින් සංසිඳෙති, තිණවත්ථාරක ශමථයෙන් සංසිඳෙන්නේ නැත. සෙසු ඇවැත්හු ශමථ තුනකින්ම සංසිඳෙති.

ද්වෙ උපොසථා ද්වෙ පවාරණාති ඉදං භික්ඛූනඤ්ච භික්ඛුනීනඤ්ච වසෙන වුත්තං. විභත්තිමත්තදස්සනෙනෙව චෙතං වුත්තං, න සමථෙහි වූපසමනවසෙන. භික්ඛුඋපොසථො, භික්ඛුනිඋපොසථො, භික්ඛුපවාරණා, භික්ඛුනිපවාරණාති ඉමාපි හි චතස්සො විභත්තියො; විභජනානීති අත්ථො. චත්තාරි කම්මානීති අධම්මෙනවග්ගාදීනි උපොසථකම්මානි. පඤ්චෙව උද්දෙසා චතුරො භවන්ති අනඤ්ඤථාති භික්ඛූනං පඤ්ච උද්දෙසා භික්ඛුනීනං චතුරො භවන්ති, අඤ්ඤථා න භවන්ති; ඉමා අපරාපි විභත්තියො. ආපත්තික්ඛන්ධා ච භවන්ති සත්ත, අධිකරණානි චත්තාරීති ඉමා පන විභත්තියො සමථෙහි සම්මන්ති, තස්මා සත්තහි සමථෙහීතිආදිමාහ. අථ වා ‘‘ද්වෙ උපොසථා ද්වෙ පවාරණා චත්තාරි කම්මානි පඤ්චෙව උද්දෙසා චතුරො භවන්ති, අනඤ්ඤථා’’ති ඉමාපි චතස්සො විභත්තියො නිස්සාය ‘‘නස්සන්තෙතෙ විනස්සන්තෙතෙ’’තිආදිනා නයෙන යා ආපත්තියො ආපජ්ජන්ති, තා යස්මා වුත්තප්පකාරෙහෙව සමථෙහි සම්මන්ති, තස්මා තංමූලකානං ආපත්තීනං සමථදස්සනත්ථම්පි තා විභත්තියො වුත්තාති වෙදිතබ්බා. කිච්චං එකෙනාති කිච්චාධිකරණං එකෙන සමථෙන සම්මති.

"උපෝසථ දෙකකි, පවාරණ දෙකකි" යන මෙය භික්ෂූන්ගේ හා භික්ෂුණීන්ගේ වශයෙන් වදාරන ලද්දකි. මෙය වදාරන ලද්දේ බෙදීම් වශයෙන් පෙන්වීමට පමණක් මිස ශමථ මගින් සංසිඳීමක් වශයෙන් නොවේ. භික්ෂු උපෝසථය, භික්ෂුණී උපෝසථය, භික්ෂු පවාරණය, භික්ෂුණී පවාරණය යන මේවාද ප්‍රභේද හතරකි; බෙදීම් හතරකැයි යනු අර්ථයයි. "කර්ම සතරකි" යනු අධර්මවාදී ව්‍යග්ගාදී උපෝසථ කර්මයන්ය. "උද්දේශ පහකි, හතරකි, අන් පරිදි නොවේ" යනු භික්ෂූන්ට උද්දේශ පහක් ද භික්ෂුණීන්ට උද්දේශ හතරක් ද වන බවයි, මීට වඩා වෙනස් නොවේ; මේවාද වෙනත් ප්‍රභේදයන්ය. "ඇවැත් කඳන් සතකි, අධිකරණ සතරකි" යන මේ ප්‍රභේදයන් වනාහි ශමථයන්ගෙන් සංසිඳෙති, එබැවින් "ශමථ සතකින්" යනාදිය වදාරන ලදී. නැතහොත් "උපෝසථ දෙකකි, පවාරණ දෙකකි, කර්ම සතරකි, උද්දේශ පහකි, හතරකි, අන් පරිදි නොවේ" යන මේ ප්‍රභේද සතර ඇසුරු කරගෙන "ඔවුහු නැසෙති, ඔවුහු විනාශ වෙති" යනාදී ක්‍රමයෙන් යම් ඇවැත්වලට පැමිණෙත් ද, එම ඇවැත්හු වදාළා වූ ශමථයන්ගෙන්ම සංසිඳෙන බැවින්, එම මූලික ඇවැත් සංසිඳීම පෙන්වීම පිණිස ද එම ප්‍රභේදයන් වදාළ බව දත යුතුය. "කෘත්‍යය එකකින්" යනු කිච්චාධිකරණය එක් ශමථයකින් සංසිඳෙන බවයි.

පාරාජිකාදිආපත්තිවණ්ණනා

පාරාජිකාදී ඇවැත් විස්තරය

339. එවං [Pg.191] පුච්ඡානුක්කමෙන සබ්බපඤ්හෙ විස්සජ්ජෙත්වා ඉදානි ‘‘ආපත්තික්ඛන්ධා ච භවන්ති සත්තා’’ති එත්ථ සඞ්ගහිතආපත්තික්ඛන්ධානං පච්චෙකං නිබ්බචනමත්තං දස්සෙන්තො පාරාජිකන්තිආදිමාහ. තත්ථ පාරාජිකන්ති ගාථාය අයමත්ථො – යදිදං පුග්ගලාපත්තිසික්ඛාපදපාරාජිකෙසු ආපත්තිපාරාජිකං නාම වුත්තං, තං ආපජ්ජන්තො පුග්ගලො යස්මා පරාජිතො පරාජයමාපන්නො සද්ධම්මා චුතො පරද්ධො භට්ඨො නිරඞ්කතො ච හොති, අනිහතෙ තස්මිං පුග්ගලෙ පුන උපොසථප්පවාරණාදිභෙදො සංවාසො නත්ථි. තෙනෙතං ඉති වුච්චතීති තෙන කාරණෙන එතං ආපත්තිපාරාජිකන්ති වුච්චති. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්මා පරාජිතො හොති තෙන, තස්මා එතං පාරාජිකන්ති වුච්චති.

339. මෙසේ ප්‍රශ්න පිළිවෙළින් සියලු ප්‍රශ්න විසඳා, දැන් "ඇවැත් කඳන් සතකි" යන මෙහි ඇතුළත් වූ ඇවැත් කඳන්ගේ එක් එක් නාමයන්හි නිරුක්ති (අර්ථ) පමණක් දක්වනු පිණිස "පාරාජිකං" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "පාරාජිකං" යන ගාථාවේ අර්ථය මෙසේය - පුද්ගල පාරාජිකා, ආපත්ති පාරාජිකා, ශික්ෂාපද පාරාජිකා යන මේවා අතරින් යම් ආපත්ති පාරාජිකාවක් වදාරන ලද්දේ ද, එයට පැමිණෙන පුද්ගලයා ශාසනයෙන් පරාජිත වූයේ, පරාජයට පත් වූයේ, සද්ධර්මයෙන් චුත වූයේ, වැරදුණේ, පිරිහුණේ සහ ඉවත් කරන ලද්දේ වෙයි. එම පුද්ගලයා සංඝයාගෙන් බැහැර නොකළත්, ඔහුට නැවත උපෝසථ පවාරණාදී වූ සහවාසයක් (සංඝයා සමඟ එක්ව විසීමක්) නැත. එම හේතුව නිසා මෙම ඇවත "ආපත්ති පාරාජිකා" යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි - යම් හෙයකින් එමගින් පරාජය වෙයි ද, එබැවින් මෙය "පාරාජිකා" යැයි කියනු ලැබේ.

දුතියගාථායපි බ්‍යඤ්ජනං අනාදියිත්වා අත්ථමත්තමෙව දස්සෙතුං සඞ්ඝොව දෙති පරිවාසන්තිආදි වුත්තං. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – ඉමං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා වුට්ඨාතුකාමස්ස යං තං ආපත්තිවුට්ඨානං තස්ස ආදිම්හි චෙව පරිවාසදානත්ථාය ආදිතො සෙසෙ මජ්ඣෙ මානත්තදානත්ථාය මූලායපටිකස්සනෙන වා සහ මානත්තදානත්ථාය, අවසානෙ අබ්භානත්ථාය ච සඞ්ඝො ඉච්ඡිතබ්බො, න හෙත්ථ එකම්පි කම්මං විනා සඞ්ඝෙන සක්කා කාතුන්ති සඞ්ඝො, ආදිම්හි චෙව සෙසෙ ච ඉච්ඡිතබ්බො අස්සාති සඞ්ඝාදිසෙසො.

දෙවන ගාථාවේ ද ශබ්ද කෙරෙහි විශේෂ අවධානයක් නොදක්වා අර්ථය පමණක් දැක්වීම සඳහා "සංඝයාම පරිවාසය දෙයි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි අර්ථය මෙසේය - මෙම ඇවතට පැමිණ ඉන් නැගී සිටීමට කැමති පුද්ගලයාගේ යම් ඇවතින් මිදීමේ කර්මයක් (වුට්ඨානයක්) වෙයි ද, එහි මුලදී පරිවාසය දීම පිණිස ද, ඉතිරි අවස්ථාවන්හිදී මානත දීම පිණිස හෝ මූලායපටිකස්සනය සමඟ මානත දීම පිණිස ද, අවසානයේදී අබ්භානය පිණිස ද සංඝයා අවශ්‍ය වේ. මෙහිදී කිසිදු කර්මයක් සංඝයා නොමැතිව කළ නොහැකි බැවින්, මුලදී ද ඉතිරි අවස්ථාවලදී ද සංඝයා අපේක්ෂා කළ යුත්තක් වන බැවින් "සංඝාදිසේස" නම් වේ.

තතියගාථාය අනියතො න නියතොති යස්මා න නියතො, තස්මා අනියතො අයමාපත්තික්ඛන්ධොති අත්ථො. කිං කාරණා න නියතොති? අනෙකංසිකතං පදං, යස්මා ඉදං සික්ඛාපදං අනෙකංසෙන කතන්ති අත්ථො. කථං අනෙකංසෙන? තිණ්ණමඤ්ඤතරං ඨානං, තිණ්ණං ධම්මානං අඤ්ඤතරෙන කාරෙතබ්බොති හි තත්ථ වුත්තං, තස්මා ‘‘අනියතො’’ති පවුච්චති, සො ආපත්තික්ඛන්ධො අනියතොති වුච්චති. යථා ච තිණ්ණං අඤ්ඤතරං ඨානං, එවං ද්වින්නං ධම්මානං අඤ්ඤතරං ඨානං යත්ථ වුත්තං, සොපි අනියතො එව.

තුන්වන ගාථාවේ "අනියත" යනු නියත නොවන බැවිනි. යම් හෙයකින් නියත නොවේ ද, එබැවින් මෙම ඇවැත් කඳ "අනියත" යන්න අර්ථයයි. කුමන හේතුවක් නිසා නියත නොවේ ද? "අනේකංසිකතං පදං" යනු - මෙම ශික්ෂාපදය ඒකාන්ත නොවූ අයුරින් පනවා ඇති බැවින් යනු අර්ථයයි. ඒකාන්ත නොවන බව කෙසේ ද? කරුණු තුනකින් එකක් ලෙස එහි වදාරන ලදී. කරුණු තුනෙන් එකක් මගින් කටයුතු කළ යුතු බැවින් එය "අනියත" යැයි කියනු ලැබේ. එම ඇවැත් කඳ අනියත යැයි කියනු ලැබේ. කරුණු තුනෙන් එකක් සේම, කරුණු දෙකකින් එකක් ලෙස දක්වා ඇති තැන ද එය අනියතම වෙයි.

චතුත්ථගාථාය අච්චයො තෙන සමො නත්ථීති දෙසනාගාමිනීසු අච්චයෙසු තෙන සමො ථූලො අච්චයො නත්ථි, තෙනෙතං ඉති වුච්චති; ථූලත්තා අච්චයස්ස එතං ථුල්ලච්චයන්ති වුච්චතීති අත්ථො.

හතරවන ගාථාවේ "එයට සමාන ඇවතක් නැත" යනු - දේශනා ගාමිනී ඇවැත් අතරින් එයට සමාන වූ රළු ඇවතක් නැත. එබැවින් මෙය මෙසේ කියනු ලැබේ; ඇවතේ රළු බව නිසා මෙය "ථුල්ලච්චය" යැයි කියනු ලැබේ යන අර්ථයයි.

පඤ්චමගාථාය [Pg.192] නිස්සජ්ජිත්වාන දෙසෙති තෙනෙතන්ති නිස්සජ්ජිත්වා දෙසෙතබ්බතො නිස්සග්ගියන්ති වුච්චතීති අත්ථො.

පස්වන ගාථාවේ "අත්හැර දේශනා කරයි" යනු - අත්හැර දේශනා කළ යුතු බැවින් "නිස්සග්ගිය" යැයි කියනු ලැබේ යන අර්ථයයි.

ඡට්ඨගාථාය පාතෙති කුසලං ධම්මන්ති සඤ්චිච්ච ආපජ්ජන්තස්ස කුසලධම්මසඞ්ඛාතං කුසලචිත්තං පාතෙති, තස්මා පාතෙති චිත්තන්ති පාචිත්තියං. යං පන චිත්තං පාතෙති, තං යස්මා අරියමග්ගං අපරජ්ඣති, චිත්තසම්මොහකාරණඤ්ච හොති, තස්මා ‘‘අරියමග්ගං අපරජ්ඣති, චිත්තසම්මොහනට්ඨාන’’න්ති ච වුත්තං.

හයවන ගාථාවේ "කුසල ධර්මය පතිත කරවයි" යනු - දැන දැන ඇවතට පැමිණෙන්නාගේ කුසල ධර්ම සංඛ්‍යාත කුසල් සිත පතිත කරවයි. එබැවින් සිත පතිත කරවන හෙයින් "පාචිත්තිය" නම් වේ. යම් සිතක් පතිත කරවයි ද, එය ආර්ය මාර්ගයට බාධා පමුණුවන බැවින් ද, සිත මුළා වීමට හේතු වන බැවින් ද "ආර්ය මාර්ගයට බාධා පමුණුවයි, සිත මුළා වන කරුණකි" යැයි පවසන ලදී.

පාටිදෙසනීයගාථාසු ‘‘ගාරය්හං ආවුසො ධම්මං ආපජ්ජි’’න්ති වුත්තගාරය්හභාවකාරණදස්සනත්ථමෙව භික්ඛු අඤ්ඤාතකො සන්තොතිආදි වුත්තං. පටිදෙසෙතබ්බතො පන සා ආපත්ති පාටිදෙසනීයාති වුච්චති.

පාටිදේසනීය ගාථාවන්හි "ඇවැත්නි, ගර්හිත වූ ධර්මයකට පැමිණියෙමි" යැයි වදාළ ගර්හිත බවට හේතුව දැක්වීම සඳහාම "භික්ෂුව නෑ නොවන කෙනෙක්ව සිටියදී" යනාදිය වදාරන ලදී. වෙන් වෙන්ව දේශනා කළ යුතු බැවින් එම ඇවත "පාටිදේසනීය" යැයි කියනු ලැබේ.

දුක්කටගාථාය අපරද්ධං විරද්ධඤ්ච ඛලිතන්ති සබ්බමෙතං ‘‘යඤ්ච දුක්කට’’න්ති එත්ථ වුත්තස්ස දුක්කටස්ස පරියායවචනං. යඤ්හි දුට්ඨු කතං විරූපං වා කතං, තං දුක්කටං. තං පනෙතං යථා සත්ථාරා වුත්තං; එවං අකතත්තා අපරද්ධං, කුසලං විරජ්ඣිත්වා පවත්තත්තා විරද්ධං, අරියවත්තපටිපදං අනාරුළ්හත්තා ඛලිතං. යං මනුස්සො කරෙති ඉදං පනස්ස ඔපම්මනිදස්සනං. තස්සත්ථො – යථා හි යං ලොකෙ මනුස්සො ආවි වා යදි වා රහො පාපං කරොති, තං දුක්කටන්ති පවෙදෙන්ති; එවමිදම්පි බුද්ධප්පටිකුට්ඨෙන ලාමකභාවෙන පාපං, තස්මා දුක්කටන්ති වෙදිතබ්බං.

දුක්කට ගාථාවේ "වැරදුණා වූ, විරාධනය වූ හා මඟ හැරුණා වූ" යන මේ සියල්ල "යම් දුක්කටයක් ද" යන මෙහි වදාළ දුක්කට ශබ්දයේ පර්යාය වචන වේ. යමක් වනාහි නරක ලෙස කරන ලද ද, වැරදි ලෙස කරන ලද ද, එය "දුක්කට" නම් වේ. එය බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ පරිදි නොකිරීම නිසා වැරදුණා වූ (අපරාධ) නම් වේ, කුසලයෙන් බැහැරව පැවති බැවින් විරාධනය වූ නම් වේ, ආර්ය වත්පිළිවෙත් මගට නොපැමිණි බැවින් මඟ හැරුණා වූ (ඛලිත) නම් වේ. "මිනිසෙක් යමක් කරයි ද" යන මෙය එයට උපමාවක් දැක්වීමකි. එහි අර්ථය මෙසේය - ලෝකයෙහි මිනිසෙකු ප්‍රසිද්ධියේ හෝ රහසිගතව යම් පවක් කරයි ද, එය දුක්කටයක් ලෙස හඳුන්වන්නා සේම, මෙය ද බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පිළිකුල් කරන ලද බැවින් හා ලාමක ස්වභාවයක් ඇති බැවින් පවකි. එබැවින් මෙය "දුක්කට" යැයි දත යුතුය.

දුබ්භාසිතගාථාය දුබ්භාසිතං දුරාභට්ඨන්ති දුට්ඨු ආභට්ඨං භාසිතං ලපිතන්ති දුරාභට්ඨං. යං දුරාභට්ඨං, තං දුබ්භාසිතන්ති අත්ථො. කිඤ්ච භිය්‍යො? සංකිලිට්ඨඤ්ච යං පදං, සංකිලිට්ඨං යස්මා තං පදං හොතීති අත්ථො. තථා යඤ්ච විඤ්ඤූ ගරහන්ති, යස්මා ච නං විඤ්ඤූ ගරහන්තීති අත්ථො. තෙනෙතං ඉති වුච්චතීති තෙන සංකිලිට්ඨභාවෙන ච විඤ්ඤුගරහනෙනාපි ච එතං ඉති වුච්චති; ‘‘දුබ්භාසිත’’න්ති එවං වුච්චතීති අත්ථො.

දුබ්භාසිත ගාථාවෙහි, 'දුබ්භාසිත' (නරක ලෙස පවසන ලද්ද) යනු නරක ලෙස ප්‍රකාශ කරන ලද, පවසන ලද හෝ උච්චාරණය කරන ලද දෙයයි. යම් වචනයක් නරක ලෙස පවසන ලද්දේ නම් එය 'දුබ්භාසිත' නම් වන බව මෙහි අර්ථයයි. තවද, යම් වචනයක් කිලිටි වී ඇත්ද, එය කිලිටි බැවින් එසේ හැඳින්වේ. එසේම යම් වචනයකට නුවණැත්තන් ගර්හා කෙරෙත්ද, නුවණැත්තන් ගර්හා කරන බැවින්ද එය එසේ හැඳින්වේ. ඒ කිලිටි බව නිසාත්, නුවණැත්තන්ගේ ගර්හාව නිසාත් මෙය 'දුබ්භාසිත' යැයි කියනු ලැබේ.

සෙඛියගාථාය ‘‘ආදි චෙතං චරණඤ්චා’’තිආදිනා නයෙන සෙඛස්ස සන්තකභාවං දීපෙති. තස්මා සෙඛස්ස ඉදං සෙඛියන්ති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො. ඉදං ‘‘ගරුකලහුකඤ්චාපී’’තිආදිපඤ්හෙහි අසඞ්ගහිතස්ස ‘‘හන්ද වාක්‍යං සුණොම තෙ’’ති ඉමිනා පන ආයාචනවචනෙන සඞ්ගහිතස්ස අත්ථස්ස දීපනත්ථං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

සේඛියා ගාථාවෙහි 'ආදි චේතං චරණඤ්චා' යනාදී ක්‍රමයෙන් සේඛ පුද්ගලයා සතු බව (හිමිකම) පෙන්වයි. එබැවින් මෙය සේඛ පුද්ගලයාට අයත් බැවින් 'සේඛියා' යනු මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි. මෙය 'ගරුකලහුකඤ්චාපි' යනාදී ප්‍රශ්නයන්ගෙන් ඇතුළත් කර නොගන්නා ලද, 'හන්ද වාක්‍යං සුණෝම තේ' යන මේ ආයාචනා වචනයෙන් සංග්‍රහ කරන ලද අර්ථය පැහැදිලි කිරීම සඳහා වදාරන ලද්දක් බව දත යුතුය.

ඡන්නමතිවස්සතීතිආදිම්හිපි [Pg.193] එසෙව නයො. තත්ථ ඡන්නමතිවස්සතීති ගෙහං තාව තිණාදීහි අච්ඡන්නං අතිවස්සති. ඉදං පන ආපත්තිසඞ්ඛාතං ගෙහං ඡන්නං අතිවස්සති; මූලාපත්තිඤ්හි ඡාදෙන්තො අඤ්ඤං නවං ආපත්තිං ආපජ්ජති. විවටං නාතිවස්සතීති ගෙහං තාව අවිවටං සුච්ඡන්නං නාතිවස්සති. ඉදං පන ආපත්තිසඞ්ඛාතං ගෙහං විවටං නාතිවස්සති; මූලාපත්තිඤ්හි විවරන්තො දෙසනාගාමිනිං දෙසෙත්වා වුට්ඨානගාමිනිතො වුට්ඨහිත්වා සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨාති. ආයතිං සංවරන්තො අඤ්ඤං ආපත්තිං නාපජ්ජති. තස්මා ඡන්නං විවරෙථාති තෙන කාරණෙන දෙසනාගාමිනිං දෙසෙන්තො වුට්ඨානගාමිනිතො ච වුට්ඨහන්තො ඡන්නං විවරෙථ. එවං තං නාතිවස්සතීති එවඤ්චෙතං විවටං නාතිවස්සතීති අත්ථො.

'ඡන්නමතිවස්සති' යනාදී ගාථාවෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. එහි 'ඡන්නමතිවස්සති' යනු, නිවසක් තණකොළ ආදියෙන් මැනවින් නොවසන ලද්දේ නම් වැසි දියෙන් තෙමෙයි. එහෙත් මෙහි ආපත්තිය නමැති නිවස සඟවන ලද්දේ නම් තෙමෙයි; මක්නිසාද යත් මුල් ආපත්තිය සඟවන භික්ෂුව අලුත් ආපත්තියකට පත්වන බැවිනි. 'විවටං නාතිවස්සති' යනු, නිවසක් විවෘත නොකරන ලදුව මැනවින් වසන ලද්දේ නම් වැසි දියෙන් නොතෙමෙයි. එහෙත් මෙහි ආපත්තිය නමැති නිවස විවෘත කරන ලද්දේ නම් (ඇවැත් දේශනා කරන්නේ නම්) නොතෙමෙයි; මක්නිසාද යත් මුල් ආපත්තිය විවෘත කරන භික්ෂුව දේසනාගාමිනී ඇවැත් දේශනා කොට, වුට්ඨානගාමිනී ඇවැත්වලින් මිදී පිරිසිදු බවෙහි පිහිටන බැවිනි. මතුයෙහි සංවර වන්නේ අන් ඇවැතකට පත් නොවේ. එබැවින් සඟවන ලද ඇවැත් විවෘත කරව් යන කාරණයෙන්, දේසනාගාමිනී ඇවැත් දේශනා කරමින් හෝ වුට්ඨානගාමිනී ඇවැත්වලින් මිදෙමින් සඟවන ලද ඇවැත් විවෘත කළ යුතුය. මෙසේ එය විවෘත කළ විට වැසි දියෙන් මෙන් ඇවැත්වලින් නොතෙමෙන්නේය යනු අර්ථයයි.

ගති මිගානං පවනන්ති අජ්ඣොකාසෙ බ්‍යග්ඝාදීහි පරිපාතියමානානං මිගානං පවනං රුක්ඛාදිගහනං අරඤ්ඤං ගති පටිසරණං හොති, තං පත්වා තෙ අස්සාසන්ති. එතෙනෙව නයෙන ආකාසො පක්ඛීනං ගති. අවස්සං උපගමනට්ඨෙන පන විභවො ගති ධම්මානං, සබ්බෙසම්පි සඞ්ඛතධම්මානං විනාසොව තෙසං ගති. න හි තෙ විනාසං අගච්ඡන්තා ඨාතුං සක්කොන්ති. සුචිරම්පි ඨත්වා පන නිබ්බානං අරහතො ගති, ඛීණාසවස්ස අරහතො අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතු එකංසෙන ගතීති අත්ථො.

'ගති මිගානං පවනං' යනු, එළිමහනෙහි ව්‍යාඝ්‍රයන් ආදීන් විසින් ලුහුබඳිනු ලබන මුවන්ට ගස්කොළන්වලින් ගහණ වූ වනය පිහිට හා සරණ වේ, එයට පැමිණි විට ඔවුහු අස්වැසිල්ලක් ලබති. මේ ක්‍රමයෙන්ම පක්ෂීන්ට අහස ගතිය (පිහිට) වේ. ඒකාන්තයෙන් පැමිණෙන බැවින් විභවය (විනාශය) සංස්කාර ධර්මයන්ගේ ගතියයි, සියලු සංස්කාර ධර්මයන්ගේ විනාශයම ඔවුන්ගේ ගතිය වේ. මක්නිසාද යත් ඔවුහු විනාශයට පත් නොවී සිටීමට නොහැකි බැවිනි. දීර්ඝ කාලයක් පැවතියද නිර්වාණය රහතන් වහන්සේගේ ගතිය වේ, ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේට අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුව ඒකාන්තයෙන්ම ගතිය වන්නේය යනු අර්ථයයි.

පඨමගාථාසඞ්ගණිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පළමු ගාථාසංගණික වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

අධිකරණභෙදං

අධිකරණ ප්‍රභේදය

උක්කොටනභෙදාදිවණ්ණනා

උක්කෝටන (නැවත ඇවිස්සීමේ) ප්‍රභේදය ආදී වර්ණනාව

340. අධිකරණභෙදෙ [Pg.194] ඉමෙ දස උක්කොටාති අධිකරණානං උක්කොටෙත්වා පුන අධිකරණඋක්කොටෙන සමථානං උක්කොටං දස්සෙතුං ‘‘විවාදාධිකරණං උක්කොටෙන්තො කති සමථෙ උක්කොටෙතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ විවාදාධිකරණං උක්කොටෙන්තො ද්වෙ සමථෙ උක්කොටෙතීති සම්මුඛාවිනයඤ්ච යෙභුය්‍යසිකඤ්ච ඉමෙ ද්වෙ උක්කොටෙති, පටිසෙධෙති; පටික්කොසතීති අත්ථො. අනුවාදාධිකරණං උක්කොටෙන්තො චත්තාරොති සම්මුඛාවිනයං, සතිවිනයං, අමූළ්හවිනයං, තස්සපාපියසිකන්ති ඉමෙ චත්තාරො සමථෙ උක්කොටෙති. ආපත්තාධිකරණං උක්කොටෙන්තො තයොති සම්මුඛාවිනයං, පටිඤ්ඤාතකරණං, තිණවත්ථාරකන්ති ඉමෙ තයො සමථෙ උක්කොටෙති. කිච්චාධිකරණං උක්කොටෙන්තො එකන්ති සම්මුඛාවිනයං ඉමං එකං සමථං උක්කොටෙති.

340. අධිකරණ ප්‍රභේදයෙහි 'මේ දස උක්කෝටනයෝය' කියා අධිකරණයන්ගේ උක්කෝටනයන් දක්වා, නැවත අධිකරණ උක්කෝටනය මගින් සමථයන්ගේ උක්කෝටනය දැක්වීමට 'විවාදාධිකරණය උක්කෝටනය කරන්නා වූ මහණ තෙමේ කෙතෙක් සමථයන් උක්කෝටනය කෙරේද' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි විවාදාධිකරණය උක්කෝටනය කරන්නා සම්මුඛාවිනය හා යේභුය්‍යසිකා යන සමථ දෙක උක්කෝටනය කරයි, එනම් එය වළක්වයි හෝ ඊට විරුද්ධ වෙයි යනු අර්ථයයි. අනුවාදාධිකරණය උක්කෝටනය කරන්නා සම්මුඛාවිනය, සතිවිනය, අමූළ්හවිනය හා තස්සපාපියසිකා යන සමථ සතර උක්කෝටනය කරයි. ආපත්තාධිකරණය උක්කෝටනය කරන්නා සම්මුඛාවිනය, පටිඤ්ඤාතකරණය හා තිණවත්ථාරකය යන සමථ තුන උක්කෝටනය කරයි. කිච්චාධිකරණය උක්කෝටනය කරන්නා සම්මුඛාවිනය නමැති මේ එක් සමථය පමණක් උක්කෝටනය කරයි.

341. කති උක්කොටාතිආදිපුච්ඡානං විස්සජ්ජනෙ පන ද්වාදසසු උක්කොටෙසු අකතං කම්මන්තිආදයො තාව තයො උක්කොටා විසෙසතො දුතියෙ අනුවාදාධිකරණෙ ලබ්භන්ති. අනිහතං කම්මන්තිආදයො තයො පඨමෙ විවාදාධිකරණෙ ලබ්භන්ති. අවිනිච්ඡිතන්තිආදයො තයො තතියෙ ආපත්තාධිකරණෙ ලබ්භන්ති. අවූපසන්තන්තිආදයො තයො චතුත්ථෙ කිච්චාධිකරණෙ ලබ්භන්ති; අපිච ද්වාදසාපි ච එකෙකස්මිං අධිකරණෙ ලබ්භන්තියෙව.

341. 'උක්කෝටනයන් කීයද' යනාදී ප්‍රශ්න විසර්ජනයෙහිදී නම්, උක්කෝටන දොළස අතුරින් 'අකතං කම්මං' (නොකළ කර්මය) යනාදී උක්කෝටන තුන විශේෂයෙන් දෙවන අනුවාදාධිකරණයෙහි ලැබෙයි. 'අනිහතං කම්මං' (නොනැසූ කර්මය) යනාදී තුන පළමු විවාදාධිකරණයෙහි ලැබෙයි. 'අවිනිච්ඡිතං' (විනිශ්චය නොකළ) යනාදී තුන තුන්වන ආපත්තාධිකරණයෙහි ලැබෙයි. 'අවූපසන්තං' (නොසංසිඳුණු) යනාදී තුන හතරවන කිච්චාධිකරණයෙහි ලැබෙයි. තවද ඒ දොළසම එක් එක් අධිකරණයකදී වුවද ලැබෙන්නේමය.

තත්ථජාතකං අධිකරණං උක්කොටෙතීති යස්මිං විහාරෙ ‘‘මය්හං ඉමිනා පත්තො ගහිතො, චීවරං ගහිත’’න්තිආදිනා නයෙන පත්තචීවරාදීනං අත්ථාය අධිකරණං උප්පන්නං හොති, තස්මිංයෙව ච නං විහාරෙ ආවාසිකා සන්නිපතිත්වා ‘‘අලං ආවුසො’’ති අත්තපච්චත්ථිකෙ සඤ්ඤාපෙත්වා පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයෙනෙව වූපසමෙන්ති, ඉදං තත්ථජාතකං අධිකරණං නාම. යෙනාපි විනිච්ඡයෙන සමිතං, සොපි එකො සමථොයෙව. ඉමං උක්කොටෙන්තස්සාපි පාචිත්තියං.

'තත්ථජාතක' (එහිම උපන්) අධිකරණය උක්කෝටනය කරයි යනු, යම් විහාරයක 'මොහු විසින් මගේ පාත්‍රය ගන්නා ලදී, සිවුර ගන්නා ලදී' යනාදී ක්‍රමයෙන් පාත්‍ර සිවුරු ආදිය සම්බන්ධයෙන් අධිකරණයක් (අනුවාදාධිකරණයක්) උපදීද, ඒ විහාරයෙහිම නේවාසික භික්ෂූන් රැස්ව 'ඇවැත්නි, මෙය නවත්වන්න' යැයි පක්ෂ විපක්ෂ භික්ෂූන් වටහා දී පාළියට අමතර වූ තීරණයකින්ම එය සංසිඳුවත්ද, මෙය 'තත්ථජාතක' අධිකරණය නම් වේ. යම් තීරණයකින් එය සංසිඳුවන ලද්දේද එයද එක්තරා සමථයකි. මෙය උක්කෝටනය කරන්නාටද (නැවත අවුස්සන්නාටද) පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

තත්ථජාතකං වූපසන්තන්ති සචෙ පන තං අධිකරණං නෙවාසිකා වූපසමෙතුං න සක්කොන්ති, අථඤ්ඤො විනයධරො ආගන්ත්වා ‘‘කිං ආවුසො ඉමස්මිං [Pg.195] විහාරෙ උපොසථො වා පවාරණා වා ඨිතා’’ති පුච්ඡති, තෙහි ච තස්මිං කාරණෙ කථිතෙ තං අධිකරණං ඛන්ධකතො ච පරිවාරතො ච සුත්තෙන විනිච්ඡිනිත්වා වූපසමෙති, ඉදං තත්ථජාතකං වූපසන්තං නාම අධිකරණං. එතං උක්කොටෙන්තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

'තත්ථජාතක වූපසන්ත' යනු, ඉදින් ඒ අධිකරණය සංසිඳුවීමට නේවාසික භික්ෂූන් අපොහොසත් වන්නේ නම්, එවිට වෙනත් විනයධර භික්ෂුවක් වැඩම කොට 'ඇවැත්නි, කුමක් හෙයින් මේ විහාරයෙහි උපෝසථය හෝ පවාරණය නතර වී තිබේද' යි විමසයි. ඔවුන් විසින් ඒ කරුණ පැවසූ විට, ඒ අධිකරණය ඛන්ධක හා පරිවාර පාලියට අනුව විනිශ්චය කොට සංසිඳුවයි නම්, මෙය 'තත්ථජාතක වූපසන්ත' නම් අධිකරණයයි. මෙය උක්කෝටනය කරන්නාටද පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

අන්තරාමග්ගෙති තෙ අත්තපච්චත්ථිකා ‘‘න මයං එතස්ස විනිච්ඡයෙ තිට්ඨාම, නායං විනයෙ කුසලො, අසුකස්මිං නාම ගාමෙ විනයධරා ථෙරා වසන්ති, තත්ථ ගන්ත්වා විනිච්ඡිනිස්සාමා’’ති ගච්ඡන්තා අන්තරාමග්ගෙයෙව කාරණං සල්ලක්ඛෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං වා සඤ්ඤාපෙන්ති, අඤ්ඤෙ වා තෙ භික්ඛූ නිජ්ඣාපෙන්ති, ඉදම්පි වූපසන්තමෙව හොති. එවං වූපසන්තං අන්තරාමග්ගෙ අධිකරණං උක්කොටෙති යො, තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

'අන්තරාමග්ගේ' යනු, ඒ වාදකාරී භික්ෂූහු 'අපි මොහුගේ විනිශ්චයෙහි නොසිටිමු, මොහු විනයෙහි දක්ෂයෙක් නොවේ, අසවල් ගමෙහි විනයධර තෙරවරු වෙසෙති, එහි ගොස් විනිශ්චය කරවා ගනිමු' යැයි යමින් සිටින අතරමගදීම කරුණ වටහාගෙන ඔවුනොවුන් එකඟ වෙත්ද, නැතහොත් වෙනත් භික්ෂූන් ඔවුන් වටහා දෙත්ද, මෙයද සංසිඳුණක්ම වේ. මෙසේ අතරමගදී සංසිඳුණා වූ අධිකරණයක් යමෙක් උක්කෝටනය කෙරේද, ඔහුටද පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

අන්තරාමග්ගෙ වූපසන්තන්ති න හෙව ඛො පන අඤ්ඤමඤ්ඤං සඤ්ඤත්තියා වා සභාගභික්ඛුනිජ්ඣාපනෙන වා වූපසන්තං හොති; අපිච ඛො පටිපථං ආගච්ඡන්තො එකො විනයධරො දිස්වා ‘‘කත්ථ ආවුසො ගච්ඡථා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අසුකං නාම ගාමං, ඉමිනා නාම කාරණෙනා’’ති වුත්තෙ ‘‘අලං, ආවුසො, කිං තත්ථ ගතෙනා’’ති තත්ථෙව ධම්මෙන විනයෙන තං අධිකරණං වූපසමෙති, ඉදං අන්තරාමග්ගෙ වූපසන්තං නාම. එතං උක්කොටෙන්තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

'අන්තරාමග්ගේ වූපසන්ත' යනු, හුදෙක් ඔවුනොවුන්ගේ එකඟතාවයෙන් හෝ සමාන අදහස් ඇති භික්ෂූන්ගේ වටහා දීමෙන් පමණක් සංසිඳුණු අධිකරණයක් නොවේ; ඉදිරිපසින් එන එක්තරා විනයධර භික්ෂුවක දැක 'ඇවැත්නි, කොහි යන්නහුද' යි විමසා, 'අසවල් ගමට අසවල් කරුණ නිසා යමු' යි පැවසූ විට, 'ඇවැත්නි, එහි යාමෙන් පලක් නැත' කියා එතැනදීම ධර්ම විනයානුකූලව ඒ අධිකරණය සංසිඳුවයි නම්, මෙය 'අන්තරාමග්ගේ වූපසන්ත' නම් වේ. මෙය උක්කෝටනය කරන්නාටද පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

තත්ථ ගතන්ති සචෙ පන ‘‘අලං, ආවුසො, කිං තත්ථ ගතෙනා’’ති වුච්චමානාපි ‘‘මයං තත්ථෙව ගන්ත්වා විනිච්ඡයං පාපෙස්සාමා’’ති විනයධරස්ස වචනං අනාදියිත්වා ගච්ඡන්තියෙව, ගන්ත්වා සභාගානං භික්ඛූනං එතමත්ථං ආරොචෙන්ති. සභාගා භික්ඛූ ‘‘අලං, ආවුසො, සඞ්ඝසන්නිපාතං නාම ගරුක’’න්ති තත්ථෙව නිසීදාපෙත්වා විනිච්ඡිනිත්වා සඤ්ඤාපෙන්ති, ඉදම්පි වූපසන්තමෙව හොති. එවං වූපසන්තං තත්ථ ගතං අධිකරණං උක්කොටෙති යො, තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

යම් හෙයකින් 'ඇවැත්නි, එපා, එහි යාමෙන් ඇති වැඩේ කුමක්ද?' කියා පවසද්දීත්, 'අපි එහිම ගොස් විනිශ්චය ලබා ගනිමු' යැයි විනයධරයාගේ වචනය නොපිළිගෙන යන්නේ නම්, එසේ ගොස් සමාන මත ඇති භික්ෂූන්ට මේ කරුණ පවසත් ද, එම භික්ෂූන් 'ඇවැත්නි, සංඝයා රැස් කිරීම බරපතල කරුණකි' යැයි පවසා එහිම වඩා හිඳුවා විනිශ්චය කොට ඔවුන් සෑහීමට පත් කරත් ද, එවිට එම අධිකරණය සන්සිඳුණා වෙයි. මෙසේ සන්සිඳුණු එම අධිකරණය යමෙකු නැවත ඇවිස්සීමට (උක්කෝටනය) උත්සාහ කරයි නම් ඔහුට ද පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

තත්ථ ගතං වූපසන්තන්ති න හෙව ඛො පන සභාගභික්ඛූනං සඤ්ඤත්තියා වූපසන්තං හොති; අපිච ඛො සඞ්ඝං සන්නිපාතෙත්වා ආරොචිතං සඞ්ඝමජ්ඣෙ විනයධරා වූපසමෙන්ති, ඉදං තත්ථ ගතං වූපසන්තං නාම. එතං උක්කොටෙන්තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

එහි ගොස් සන්සිඳවීම යනු හුදෙක් සබ්‍රහ්මචාරී භික්ෂූන්ගේ අවබෝධය නිසාම සන්සිඳීම නොවේ; සංඝයා රැස් කරවා, කරුණු පවසා, සංඝ මධ්‍යයෙහි විනයධරයන් විසින් සන්සිඳවනු ලැබූ අධිකරණය 'එහි ගොස් සන්සිඳුණු අධිකරණය' නම් වේ. මෙය නැවත ඇවිස්සීමට තැත් කරන්නාට ද පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

සතිවිනයන්ති ඛීණාසවස්ස දින්නං සතිවිනයං උක්කොටෙති, පාචිත්තියමෙව. උම්මත්තකස්ස දින්නෙ අමූළ්හවිනයෙ පාපුස්සන්නස්ස දින්නාය තස්සපාපියසිකායපි එසෙව නයො.

සතිවිනය සම්බන්ධයෙන්: රහතන් වහන්සේ නමකට දෙන ලද සතිවිනයක් යමෙක් නැවත ඇවිස්සීමට තැත් කරයි නම් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. උමතු භික්ෂුවකට දෙන ලද අමූළ්හවිනයෙහි ද, පව් බහුල භික්ෂුවකට දෙන ලද තස්සපාපියසිකා විනයෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

තිණවත්ථාරකං [Pg.196] උක්කොටෙතීති සඞ්ඝෙන තිණවත්ථාරකසමථෙන වූපසමිතෙ අධිකරණෙ ‘‘ආපත්ති නාම එකං භික්ඛුං උපසඞ්කමිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා දෙසියමානා වුට්ඨාති, යං පනෙතං නිද්දායන්තස්සාපි ආපත්තිවුට්ඨානං නාම, එතං මය්හං න ඛමතී’’ති එවං වදන්තොපි තිණවත්ථාරකං උක්කොටෙති නාම, තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

'තිණවත්ථාරකය උක්කෝටනය කරයි' යනු සංඝයා විසින් තිණවත්ථාරක සමථයෙන් අධිකරණයක් සන්සිඳවා තිබියදී, 'ඇවැතක් යනු එක් භික්ෂුවක් වෙත ගොස් උක්කුටිකයෙන් හිඳ ඇඳිලි බැඳ දේශනා කිරීමෙන් මිදෙන්නකි. නිදා සිටින භික්ෂුවකට පවා හිමිවන මේ ඇවැතෙන් මිදෙන ක්‍රමයට මම අකමැති වෙමි' යැයි යමෙකු පවසයි නම්, ඔහු තිණවත්ථාරක සමථය උක්කෝටනය කරන්නෙකි. ඔහුට ද පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

ඡන්දාගතිං ගච්ඡන්තො අධිකරණං උක්කොටෙතීති විනයධරො හුත්වා අත්තනො උපජ්ඣායාදීනං අත්ථාය ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදීනි දීපෙත්වා පුබ්බෙ විනිච්ඡිතං අධිකරණං ද්වාදසසු උක්කොටෙසු යෙන කෙනචි උක්කොටෙන්තො ඡන්දාගතිං ගච්ඡන්තො අධිකරණං උක්කොටෙති නාම. ද්වීසු පන අත්තපච්චත්ථිකෙසු එකස්මිං ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදිනා නයෙන සමුප්පන්නාඝාතො, තස්ස පරාජයං ආරොපනත්ථං ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදීනි දීපෙත්වා පුබ්බෙ විනිච්ඡිතං අධිකරණං ද්වාදසසු උක්කොටෙසු යෙන කෙනචි උක්කොටෙන්තො දොසාගතිං ගච්ඡන්තො අධිකරණං උක්කොටෙති නාම. මන්දො පන මොමූහො මොමූහත්තා එව ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදීනි දීපෙත්වා වුත්තනයෙනෙව උක්කොටෙන්තො මොහාගතිං ගච්ඡන්තො අධිකරණං උක්කොටෙති නාම. සචෙ පන ද්වීසු අත්තපච්චත්ථිකෙසු එකො විසමානි කායකම්මාදීනි ගහනමිච්ඡාදිට්ඨිං බලවන්තෙ ච පක්ඛන්තරියෙ අභිඤ්ඤාතෙ භික්ඛූ නිස්සිතත්තා විසමනිස්සිතො ගහනනිස්සිතො බලවනිස්සිතො ච හොති, තස්ස භයෙන ‘‘අයං මෙ ජීවිතන්තරායං වා බ්‍රහ්මචරියන්තරායං වා කරෙය්‍යා’’ති ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදීනි දීපෙත්වා වුත්තනයෙනෙව උක්කොටෙන්තො භයාගතිං ගච්ඡන්තො අධිකරණං උක්කොටෙති නාම.

ඡන්දාගතියට පැමිණ අධිකරණයක් උකෝටනය (නැවත විවාදයට ගැනීම) කරයි යනු, විනයධරයෙකු වී තමාගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා ආදීන්ගේ ප්‍රයෝජනය තකා 'අධර්මය ධර්මය' ආදී වශයෙන් දක්වමින් පෙර විසඳන ලද අධිකරණයක්, උකෝටන ක්‍රම දොළසින් යම්කිසි ක්‍රමයකින් නැවත මතු කරයි නම් ඔහු ඡන්දාගතියෙන් අධිකරණය උකෝටනය කරන්නා නම් වේ. තවද, දෙදෙනෙකු අතර වූ අමනාපයකදී එක් අයෙකු කෙරෙහි 'මොහු මට අයහපතක් කළේය' ආදී වශයෙන් උපන් ක්‍රෝධයෙන් යුක්තව, ඔහුව පරාජයට පත්කිරීම පිණිස 'අධර්මය ධර්මය' ආදී වශයෙන් පවසමින් පෙර විසඳන ලද අධිකරණයක් උකෝටන ක්‍රම දොළසින් යම් ක්‍රමයකින් නැවත මතු කරයි නම් ඔහු දෝෂාගතියෙන් අධිකරණය උකෝටනය කරන්නා නම් වේ. මෝඩ තැනැත්තා වූ කලී දැඩි මුළාව නිසාම 'අධර්මය ධර්මය' ආදී වශයෙන් පවසමින් ඉහත කී ක්‍රමයටම අධිකරණය නැවත මතු කරයි නම් ඔහු මෝහාගතියෙන් අධිකරණය උකෝටනය කරන්නා නම් වේ. ඉදින් ප්‍රතිවාදීන් දෙදෙනාගෙන් එක් අයෙකු විෂම වූ කාය කර්ම ආදියෙන් යුක්ත වූයේ ද, ගහන මිච්ඡා දිට්ඨියෙන් යුක්ත වූයේ ද, පක්ෂාන්තරගත බලවත් වූ ප්‍රසිද්ධ භික්ෂූන් ඇසුරු කළේ ද, එවිට ඔහු නිසා ඇතිවන භයෙන් 'මොහු මගේ ජීවිතයට හෝ බ්‍රහ්මචර්යාවට අන්තරායක් කරනු ඇතැයි' සිතා 'අධර්මය ධර්මය' ආදී වශයෙන් දක්වමින් පෙර කී ක්‍රමයටම අධිකරණය උකෝටනය කරයි නම් ඔහු භයාගතියෙන් අධිකරණය උකෝටනය කරන්නා නම් වේ.

තදහුපසම්පන්නොති එකො සාමණෙරො බ්‍යත්තො හොති බහුස්සුතො, සො විනිච්ඡයෙ පරාජයං පත්වා මඞ්කුභූතෙ භික්ඛූ දිස්වා පුච්ඡති ‘‘කස්මා මඞ්කුභූතාත්ථා’’ති? තෙ තස්ස තං අධිකරණං ආරොචෙන්ති. සො තෙ එවං වදෙති ‘‘හොතු, භන්තෙ, මං උපසම්පාදෙථ, අහං තං අධිකරණං වූපසමෙස්සාමී’’ති. තෙ තං උපසම්පාදෙන්ති. සො දුතියදිවසෙ භෙරිං පහරිත්වා සඞ්ඝං සන්නිපාතෙති. තතො භික්ඛූහි ‘‘කෙන සඞ්ඝො සන්නිපාතිතො’’ති වුත්තෙ ‘‘මයා’’ති වදති. ‘‘කස්මා සන්නිපාතිතො’’ති? ‘‘හිය්‍යො අධිකරණං දුබ්බිනිච්ඡිතං, තමහං විනිච්ඡිනිස්සාමී’’ති. ‘‘ත්වං පන හිය්‍යො කුහිං ගතො’’ති? ‘‘අනුපසම්පන්නොම්හි, භන්තෙ, අජ්ජ පන උපසම්පන්නොම්හී’’ති. සො වත්තබ්බො ‘‘ඉදං ආවුසො තුම්හාදිසානං භගවතා සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, ‘තදහුපසම්පන්නො [Pg.197] උක්කොටෙති, උක්කොටනකං පාචිත්තිය’න්ති, ගච්ඡ ආපත්තිං දෙසෙහී’’ති. ආගන්තුකෙපි එසෙව නයො.

'එදිනම උපසම්පදා වූ තැනැත්තා' යනු එක්තරා සාමණේර නමක් දක්ෂ වූ ද, බහුශ්‍රුත වූ ද කෙනෙකි. ඔහු අධිකරණ තීරණයකදී පරාජය වී මලානික වූ මුහුණින් සිටින භික්ෂූන් දැක 'ස්වාමීනි, ඇයි ඔබ වහන්සේලා මලානිකව සිටින්නේ?' යි විමසීය. ඔවුහු එම අධිකරණය පිළිබඳව ඔහුට දැන්වූහ. එවිට ඔහු 'ස්වාමීනි, කමක් නැත, මාව උපසම්පදා කරන්න, මම ඒ අධිකරණය සන්සිඳවන්නෙමි' යි කීවේය. ඔවුහු ඔහුව උපසම්පදා කළහ. ඔහු දෙවන දිනයෙහි බෙර ගසා සංඝයා රැස් කරවීය. එවිට භික්ෂූන් විසින් 'කවුද සංඝයා රැස් කරවූයේ?' යි ඇසූ කල 'මම' යැයි ඔහු පැවසීය. 'ඇයි රැස් කරවූයේ?' යි ඇසූ විට 'ඊයේ අධිකරණය වැරදි ලෙස තීරණය වී ඇත, එය මම විසඳන්නෙමි' යි කීවේය. 'ඔබ ඊයේ කොහේද සිටියේ?' යි ඇසූ විට 'ස්වාමීනි, ඊයේ මම උපසම්පදා නොවී සිටියෙමි, අද උපසම්පදා වී සිටිමි' යි කීවේය. එවිට ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: 'ඇවැත්නි, ඔබ වැනි අය උදෙසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "එදිනම උපසම්පදා වූ තැනැත්තා අධිකරණය උකෝටනය කරයි නම්, එය උකෝටන පාචිත්තිය වේ" යන මෙම ශික්ෂා පදය පනවන ලදී. යන්න, ඇවත දේශනා කරන්න.' ආගන්තුක භික්ෂුව සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ.

කාරකොති එකං සඞ්ඝෙන සද්ධිං අධිකරණං විනිච්ඡිනිත්වා පරිවෙණගතං පරාජිතා භික්ඛූ වදන්ති ‘‘කිස්ස, භන්තෙ, තුම්හෙහි එවං විනිච්ඡිතං අධිකරණං, නනු එවං විනිච්ඡිනිතබ්බ’’න්ති. සො ‘‘කස්මා පඨමංයෙව එවං න වදිත්ථා’’ති තං අධිකරණං උක්කොටෙති. එවං යො කාරකො උක්කොටෙති, තස්සාපි උක්කොටනකං පාචිත්තියං. ඡන්දදායකොති එකො අධිකරණවිනිච්ඡයෙ ඡන්දං දත්වා සභාගෙ භික්ඛූ පරාජයං පත්වා ආගතෙ මඞ්කුභූතෙ දිස්වා ‘‘ස්වෙ දානි අහං විනිච්ඡිනිස්සාමී’’ති සඞ්ඝං සන්නිපාතෙත්වා ‘‘කස්මා සන්නිපාතෙසී’’ති වුත්තෙ ‘‘හිය්‍යො අධිකරණං දුබ්බිනිච්ඡිතං, තමහං අජ්ජ විනිච්ඡිනිස්සාමී’’ති. ‘‘හිය්‍යො පන ත්වං කත්ථ ගතො’’ති. ‘‘ඡන්දං දත්වා නිසින්නොම්හී’’ති. සො වත්තබ්බො ‘‘ඉදං ආවුසො තුම්හාදිසානං භගවතා සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, ‘ඡන්දදායකො උක්කොටෙති, උක්කොටනකං පාචිත්තිය’න්ති, ගච්ඡ ආපත්තිං දෙසෙහී’’ති.

'කාරක' යනු එක් භික්ෂුවක් සංඝයා සමඟ එක්ව අධිකරණයක් තීරණය කර පිරිවෙනට ගිය කල්හි, පරාජිත භික්ෂූන් පැමිණ 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා ඇයි මෙලෙස අධිකරණය තීරණය කළේ? මෙලෙස නේද තීරණය කළ යුත්තේ?' යැයි කීහ. ඔහු 'ඇයි මුලින්ම මෙසේ නොකීවේ?' යැයි පවසා එම අධිකරණය නැවත මතු කරයි (උකෝටනය කරයි). මෙසේ කාරක වූ භික්ෂුවක් අධිකරණය උකෝටනය කරයි නම් ඔහුට ද උකෝටන පාචිත්තිය වේ. 'ඡන්දදායක' යනු එක් භික්ෂුවක් අධිකරණ විනිශ්චයකදී තම කැමැත්ත (ඡන්දය) දී පසුව, තමාගේ පාර්ශ්වයේ භික්ෂූන් පරාජය වී මලානිකව පැමිණෙනු දැක 'හෙට මම මෙය විසඳන්නෙමි' යැයි පවසා සංඝයා රැස් කරවා 'ඇයි රැස් කළේ?' යි ඇසූ විට 'ඊයේ අධිකරණය වැරදි ලෙස තීරණය වී ඇත, එය මම අද විසඳන්නෙමි' යි කීවේය. 'ඊයේ ඔබ කොහේද ගියේ?' යි ඇසූ විට 'මම කැමැත්ත දී (නොපැමිණ) සිටියෙමි' යි කීවේය. ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: 'ඇවැත්නි, ඔබ වැනි අය උදෙසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "ඡන්දය දුන් තැනැත්තා අධිකරණය උකෝටනය කරයි නම්, එය උකෝටන පාචිත්තිය වේ" යන මෙම ශික්ෂා පදය පනවන ලදී. යන්න, ඇවත දේශනා කරන්න.'

අධිකරණනිදානාදිවණ්ණනා

අධිකරණ නිදාන ආදියේ වර්ණනාවයි.

342. විවාදාධිකරණං කිංනිදානන්තිආදීසු කිං නිදානමස්සාති කිංනිදානං. කො සමුදයො අස්සාති කිංසමුදයං. කා ජාති අස්සාති කිංජාතිකං. කො පභවො අස්සාති කිංපභවං. කො සම්භාරො අස්සාති කිංසම්භාරං. කිං සමුට්ඨානං අස්සාති කිංසමුට්ඨානං. සබ්බානෙතානි කාරණවෙවචනානියෙව.

342. 'විවාදාධිකරණයට කුමන නිදානයක් තිබේද' ආදී පදයන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. මෙයට කුමන නිදානයක් (හේතුවක්) ඇද්ද යන අරුතින් 'කිංනිදාන' නම් වේ. මෙයට කුමන සමුදයක් ඇද්ද යන අරුතින් 'කිංසමුදය' නම් වේ. මෙයට කුමන ජාතියක් (හටගැනීමක්) ඇද්ද යන අරුතින් 'කිංජාතික' නම් වේ. මෙයට කුමන ප්‍රභවයක් ඇද්ද යන අරුතින් 'කිංපභව' නම් වේ. මෙයට කුමන සම්භාරයක් ඇද්ද යන අරුතින් 'කිංසම්භාර' නම් වේ. මෙයට කුමන සමුට්ඨානයක් ඇද්ද යන අරුතින් 'කිංසමුට්ඨාන' නම් වේ. මේ සියලු පද 'හේතුව' යන අර්ථය දෙන පර්යාය පදයන්ම වේ.

විවාදනිදානන්තිආදීසුපි අට්ඨාරසභෙදකරවත්ථුසඞ්ඛාතො විවාදො නිදානමෙතස්සාති විවාදනිදානං. විවාදං නිස්සාය උප්පජ්ජනකවිවාදවසෙනෙතං වුත්තං. අනුවාදො නිදානං අස්සාති අනුවාදනිදානං. ඉදම්පි අනුවාදං නිස්සාය උප්පජ්ජනකඅනුවාදවසෙන වුත්තං. ආපත්ති නිදානං අස්සාති ආපත්තිනිදානං. ආපත්තාධිකරණපච්චයා චතස්සො ආපත්තියො ආපජ්ජතීති එවං ආපත්තිං නිස්සාය උප්පජ්ජනකආපත්තිවසෙනෙතං වුත්තං. කිච්චයං නිදානමස්සාති කිච්චයනිදානං; චතුබ්බිධං සඞ්ඝකම්මං කාරණමස්සාති අත්ථො. උක්ඛිත්තානුවත්තිකාය භික්ඛුනියා යාවතතියං සමනුභාසනාදීනං කිච්චං නිස්සාය උප්පජ්ජනකකිච්චානං වසෙනෙතං වුත්තං. අයං චතුන්නම්පි අධිකරණානං විස්සජ්ජනපක්ඛෙ එකපදයොජනා. එතෙනානුසාරෙන සබ්බපදානි යොජෙතබ්බානි.

විවාදනදාන යනාදී පදවල අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. දහඅටක් වූ භේදකර වස්තූන්ගෙන් යුත් විවාදය (අධර්මය ධර්මය ලෙස වාද කිරීම) මෙම විවාදාධිකරණයේ නිදානය (මුල් හේතුව) වේ. එබැවින් එය විවාදනදාන නම් වේ. පෙර ඇති වූ විවාදයක් ඇසුරු කොට ගෙන මතු ඇති වන විවාදයන් සම්බන්ධයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. අනුවාදය (චෝදනාව) නිදානය කොට ඇති බැවින් එය අනුවාදනදාන නම් වේ. මෙය ද පෙර ඇති වූ චෝදනාවක් ඇසුරු කොට ගෙන මතු ඇති වන චෝදනා සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලද්දකි. ආපත්තිය (ඇවත) නිදානය කොට ඇති බැවින් එය ආපත්තිනිදාන නම් වේ. ආපත්තාධිකරණය හේතුවෙන් සතරක් වූ ඇවැත්වලට පැමිණෙන්නේය යන අයුරින්, පෙර වූ ඇවතක් ඇසුරු කොට ගෙන මතු ඇති වන ඇවැත් සම්බන්ධයෙන් මෙය වදාරන ලද්දකි. කෘත්‍යය නිදානය කොට ඇති බැවින් එය කෘත්‍යනිදාන නම් වේ. එනම් සතර වැදෑරුම් වූ සංඝකර්මයන් මෙයට හේතුව බව අර්ථයයි. උක්ඛිත්තක (වතාවත් තහනම් කළ) මහණෙකු අනුව ගිය මෙහෙණියක සම්බන්ධයෙන් තුන් වරක් දක්වා අනුශාසනා කිරීම් ආදී කෘත්‍යයන් ඇසුරු කොට ගෙන, මතු ඇති වන කෘත්‍යයන්ගේ වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. මෙය සතර වැදෑරුම් අධිකරණයන්ගේ විසර්ජන පක්ෂයෙහි ඒකපද යෝජනාවයි. මෙම අනුසාරයෙන් සෙසු සියලු පදයන් ද යෙදිය යුතුය.

දුතියපුච්ඡාය [Pg.198] හෙතුනිදානන්තිආදිම්හි විස්සජ්ජනෙ නවන්නං කුසලාකුසලාබ්‍යාකතහෙතූනං වසෙන හෙතුනිදානාදිතා වෙදිතබ්බා. තතියපුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ බ්‍යඤ්ජනමත්තං නානං. හෙතුයෙව හි එත්ථ පච්චයොති වුත්තො.

දෙවන ප්‍රශ්නයේ 'හේතුනිදාන' යනාදී පිළිතුරෙහි, කුසල් හේතු, අකුසල් හේතු සහ අව්‍යාකෘත හේතු යන හේතු නවයේ වශයෙන් හේතුනිදාන ආදියේ ස්වභාවය දත යුතුය. තුන්වන ප්‍රශ්නයේ පිළිතුරෙහි වෙනස පවතින්නේ අක්ෂර මාත්‍රයක පමණි. මන්දයත්, මෙහි හේතුවම ප්‍රත්‍යය යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ බැවිනි.

343. මූලපුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ ද්වාදස මූලානීති කොධඋපනාහයුගළකාදීනි ඡ විවාදාමූලානි, ලොභදොසමොහා තයො, අලොභාදොසාමොහා තයොති ඉමානි අජ්ඣත්තසන්තානප්පවත්තානි ද්වාදස මූලානි. චුද්දස මූලානීති තානෙව ද්වාදස කායවාචාහි සද්ධිං චුද්දස හොන්ති. ඡ මූලානීති කායාදීනි ඡ සමුට්ඨානානි.

343. ‘මූල’ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන්, මූලයන් දොළසක් යනු ක්‍රෝධය හා උපනාහය යන යුගලයෙන් ආරම්භ වන විවාද මූලයන් හය සහ ලෝභ, දෝෂ, මෝහ යන අකුසල් මුල් තුන හා අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ යන කුසල් මුල් තුනයි. මෙසේ ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි පවත්නා මූලයන් දොළසකි. මූලයන් දහහතරක් යනු, එම මූලයන් දොළස කාය වාග් ද්වාරයන් සමඟ එක් වූ විට දහහතරක් වන බවයි. මූලයන් හයක් යනු කය ආදී වූ සමුට්ඨානයන් හයයි.

සමුට්ඨානපුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි සමුට්ඨානානි, තඤ්හි එතෙසු අට්ඨාරසසු භෙදකරවත්ථූසු සමුට්ඨාති, එතෙහි වා කාරණභූතෙහි සමුට්ඨාති. තෙනස්සෙතානි සමුට්ඨානානි වුච්චන්ති. එස නයො සබ්බත්ථ.

සමුට්ඨාන ප්‍රශ්නයෙහි පිළිතුරෙහි, දහඅටක් වූ භේදකර වස්තූහුම සමුට්ඨානයෝ වෙති. මන්දයත්, එම විවාදාධිකරණය එම දහඅටක් වූ භේදකර වස්තූන් කෙරෙහි හටගන්නා බැවිනි. නැතහොත් හේතුභූත වූ එම භේදකර වස්තූන් නිසා හටගන්නා බැවිනි. එබැවින් ඒවා එම විවාදාධිකරණයේ සමුට්ඨානයෝ යැයි කියනු ලැබේ. සියලු තන්හි මෙම ක්‍රමයම වේ.

344. විවාදාධිකරණං ආපත්තීතිආදිභෙදෙ එකෙන අධිකරණෙන කිච්චාධිකරණෙනාති ඉදං යෙන අධිකරණෙන සම්මන්ති, තං දස්සෙතුං වුත්තං, න පනෙතානි එකංසතො කිච්චාධිකරණෙනෙව සම්මන්ති. න හි පුග්ගලස්ස සන්තිකෙ දෙසෙන්තස්ස කිච්චාධිකරණං නාම අත්ථි.

344. විවාදාධිකරණය ඇවතක් වේ යනාදී ප්‍රභේදයන්හි, එක් අධිකරණයක් වන කෘත්‍යාධිකරණයෙන් (අධිකරණයන් සංසිඳෙයි) යන මෙය, යම් අධිකරණයකින් එම අධිකරණයන් සංසිඳෙන්නේ ද එය පෙන්වීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහෙත් මේවා ඒකාන්තයෙන්ම කෘත්‍යාධිකරණයෙන් පමණක් සංසිඳෙන්නේ නොවේ. මන්දයත් පුද්ගලයෙකු ඉදිරියේ ඇවැත් දේශනා කරන්නාට කෘත්‍යාධිකරණයක් නොමැති බැවිනි.

න කතමෙන සමථෙනාති සාවසෙසාපත්ති විය න සම්මති. න හි සක්කා සා දෙසෙතුං, න තතො වුට්ඨාය සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨාතුං.

‘කවර සමථයකින් නොසංසිඳෙන්නේද’ යන්නෙහි, සාවශේෂ ඇවතක් (සංඝාදිසේස වැනි) මෙන් නොව, මෙය කිසිදු සමථයකින් නොසංසිඳෙයි. මන්දයත්, එම අනවශේෂ ඇවත දේශනා කළ නොහැකි බැවිනි. එමෙන්ම එයින් මිදී පිරිසිදු බවෙහි පිහිටිය නොහැකි බැවිනි.

348. විවාදාධිකරණං හොති අනුවාදාධිකරණන්තිආදි නයො උත්තානොයෙව.

348. විවාදාධිකරණය අනුවාදාධිකරණයක් වෙයි යනාදී ක්‍රමය ඉතා පැහැදිලිය.

349. තතො පරං යත්ථ සතිවිනයොතිආදිකා සම්මුඛාවිනයං අමුඤ්චිත්වා ඡ යමකපුච්ඡා වුත්තා, තාසං විස්සජ්ජනෙනෙව අත්ථො පකාසිතො.

349. එයින් පසුව, සම්මුඛාවිනය අත්නොහැර 'යම් තැනක ස්මෘති විනය පවතීද' යනාදී වශයෙන් යුගල ප්‍රශ්න හයක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. ඒවායේ අර්ථය එම පිළිතුරුවලින්ම පැහැදිලි කර ඇත.

351. සංසට්ඨාදිපුච්ඡානං විස්සජ්ජනෙ සංසට්ඨාති සතිවිනයකම්මවාචාක්ඛණස්මිංයෙව ද්වින්නම්පි සමථානං සිද්ධත්තා සම්මුඛාවිනයොති වා සතිවිනයොති වා ඉමෙ ධම්මා සංසට්ඨා, නො විසංසට්ඨා. යස්මා පන කදලික්ඛන්ධෙ පත්තවට්ටීනං විය න සක්කා තෙසං විනිබ්භුජිත්වා නානාකරණං දස්සෙතුං, තෙන වුත්තං [Pg.199] ‘‘න ච ලබ්භා ඉමෙසං ධම්මානං විනිබ්භුජිත්වා විනිබ්භුජිත්වා නානාකරණං පඤ්ඤාපෙතු’’න්ති. එස නයො සබ්බත්ථ.

351. ‘සංසට්ඨ’ (එක්ව පවත්නා) ආදී ප්‍රශ්නවල පිළිතුරෙහි, ස්මෘති විනය කර්මවාක්‍යය පවතින මොහොතේදීම සමථයන් දෙකම සිද්ධ වන බැවින්, සම්මුඛාවිනය වේවා ස්මෘති විනය වේවා මෙම ධර්මයන් සංසට්ඨ (එක්ව පවත්නා) වේ, වෙන්ව පවත්නා ඒවා නොවේ. කෙසෙල් කඳක පත් කොපු වෙන් කොට ඒවායේ වෙනස දැක්විය නොහැකි සේ, මේවාද වෙන් කොට වෙනස දැක්විය නොහැකිය. එබැවින් “මෙම ධර්මයන් වෙන් වෙන් කොට වෙනස පැනවීමට නොහැකිය” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. සියලු තන්හි මෙම ක්‍රමයම වේ.

සත්තසමථනිදානවණ්ණනා

සප්ත සමථ නිදාන වර්ණනාවයි.

352. කිංනිදානොති පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ නිදානං නිදානමස්සාති නිදානනිදානො. තත්ථ සඞ්ඝසම්මුඛතා, ධම්මසම්මුඛතා, විනයසම්මුඛතා, පුග්ගලසම්මුඛතාති ඉදං සම්මුඛාවිනයස්ස නිදානං. සතිවෙපුල්ලපත්තො ඛීණාසවො ලද්ධුපවාදො සතිවිනයස්ස නිදානං. උම්මත්තකො භික්ඛු අමූළ්හවිනයස්ස නිදානං. යො ච දෙසෙති, යස්ස ච දෙසෙති, උභින්නං සම්මුඛීභාවො පටිඤ්ඤාතකරණස්ස නිදානං. භණ්ඩනජාතානං අධිකරණං වූපසමෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතා යෙභුය්‍යසිකාය නිදානං. පාපුස්සන්නො පුග්ගලො තස්සපාපියසිකාය නිදානං. භණ්ඩනජාතානං බහු අස්සාමණකඅජ්ඣාචාරො තිණවත්ථාරකස්ස නිදානං. හෙතුපච්චයවාරා වුත්තනයා එව.

352. ‘කිංනිදාන’ යන ප්‍රශ්නයෙහි පිළිතුරෙහි, යමකට නිදානයක් පවතී නම් එය නිදානනිදාන නම් වේ. එහිදී සංඝ සම්මුඛතාව, ධර්ම සම්මුඛතාව, විනය සම්මුඛතාව සහ පුද්ගල සම්මුඛතාව යන සම්මුඛතාවන් සම්මුඛාවිනයට නිදානයන් වේ. චෝදනාවට ලක් වූ, ස්මෘතියේ පෘථුල බවට පැමිණි රහතන් වහන්සේ ස්මෘති විනයට නිදානය වේ. උන්මත්තක භික්ෂුව අමූළ්හ විනයට නිදානය වේ. යම් භික්ෂුවක් ඇවැත් දේශනා කරයිද, යම් භික්ෂුවක් ඉදිරියේ දේශනා කරයිද, ඔවුන් දෙදෙනාගේ සම්මුඛ වීම පටිඥ්ඥාතකරණයට නිදානය වේ. කලහ ඇති කරගත් භික්ෂූන්ගේ අධිකරණය සංසිඳවීමට නොහැකි වීම යේභුය්‍යසිකාවට නිදානය වේ. බොහෝ පව් ඇති පුද්ගලයා තස්සපාපිය්‍යසිකාවට නිදානය වේ. කලහකාරී භික්ෂූන්ගේ බොහෝ වූ අශ්‍රාමණීය ලුහුබැඳීම් තිණවත්ථාරකයට නිදානය වේ. හේතු ප්‍රත්‍යය වාරයන් කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම වේ.

353. මූලපුච්ඡාය විස්සජ්ජනං උත්තානමෙව. සමුට්ඨානපුච්ඡාය කිඤ්චාපි ‘‘සත්තන්නං සමථානං කතමෙ ඡත්තිංස සමුට්ඨානා’’ති වුත්තං, සම්මුඛාවිනයස්ස පන කම්මසඞ්ගහාභාවෙන සමුට්ඨානාභාවතො ඡන්නංයෙව සමථානං ඡ සමුට්ඨානානි විභත්තානි. තත්ථ කම්මස්ස කිරියාති ඤත්ති වෙදිතබ්බා. කරණන්ති තස්සායෙව ඤත්තියා ඨපෙතබ්බකාලෙ ඨපනං. උපගමනන්ති සයං උපගමනං; අත්තනායෙව තස්ස කම්මස්ස කරණන්ති අත්ථො. අජ්ඣුපගමනන්ති අජ්ඣෙසනුපගමනං; අඤ්ඤං සද්ධිවිහාරිකාදිකං ‘‘ඉදං කම්මං කරොහී’’ති අජ්ඣෙසනන්ති අත්ථො. අධිවාසනාති ‘‘රුච්චති මෙ එතං, කරොතු සඞ්ඝො’’ති එවං අධිවාසනා; ඡන්දදානන්ති අත්ථො. අප්පටික්කොසනාති ‘‘න මෙතං ඛමති, මා එවං කරොථා’’ති අප්පටිසෙධනා. ඉති ඡන්නං ඡක්කානං වසෙන ඡත්තිංස සමුට්ඨානා වෙදිතබ්බා.

353. මූල ප්‍රශ්නයෙහි පිළිතුර පැහැදිලිය. සමුට්ඨාන ප්‍රශ්නයෙහි ‘සප්ත සමථයන්ගේ සමුට්ඨාන තිස් හය කවරේ ද’ යැයි පැවසුවද, සම්මුඛාවිනය කර්මයකට ඇතුළත් නොවන බැවින් සහ එයට සමුට්ඨානයක් නොමැති බැවින්, සමථ හයකට පමණක් අදාළ සමුට්ඨාන හය බැගින් විස්තර කර ඇත. එහි 'කම්මස්ස කිරියා' යන්නෙන් ඥත්තිය (නිවේදනය) දත යුතුය. 'කරණ' යන්නෙන් එම ඥත්තියම තැබිය යුතු කල්හි තැබීම දත යුතුය. 'උපගමන' යන්නෙන් තමාම කර්මයට පැමිණීමයි, එනම් තමාම එම කර්මය කිරීමයි. 'අජ්ඣුපගමන' යන්නෙන් අනුන් මෙහෙයවා එම කර්මයට පැමිණීමයි, එනම් සද්ධිවිහාරික ආදී අන් අයෙකු ලවා 'මෙම කර්මය කරව' යැයි මෙහෙයවීමයි. 'අධිවාසනා' යන්නෙන් “මට මෙය රුචිය, සංඝයා වහන්සේ මෙය කරත්වා” යනාදී වශයෙන් පිළිගැනීම හෙවත් ඡන්දය දීම අදහස් වේ. 'අප්පටික්කෝසනා' යන්නෙන් “මට මෙය රුචි නැත, මෙසේ නොකරන්න” යැයි පවසා ප්‍රතික්ෂේප නොකිරීමයි. මෙසේ හය බැගින් වූ කොටස් හයක වශයෙන් සමුට්ඨාන තිස් හය දත යුතුය.

සත්තසමථනානාත්ථාදිවණ්ණනා

සප්ත සමථ නානාර්ථ ආදී වර්ණනාවයි.

354. නානාත්ථපුච්ඡාවිස්සජ්ජනං උත්තානමෙව. අධිකරණපුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ අයං විවාදො නො අධිකරණන්ති අයං මාතාපුත්තාදීනං විවාදො විරුද්ධවාදත්තා විවාදො නාම හොති, සමථෙහි පන අධිකරණීයතාය අභාවතො අධිකරණං න හොති. අනුවාදාදීසුපි එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

354. නානාර්ථ ප්‍රශ්න විසර්ජනය පැහැදිලිය. අධිකරණ ප්‍රශ්න විසර්ජනයෙහි 'මෙම විවාදය අධිකරණයක් නොවේ' යනු මව සහ පුතා ආදීන් අතර ඇති වන විවාදයයි. එය පරස්පර වාදයක් බැවින් 'විවාදය' නම් වුවද, විනය සමථයන්ගෙන් සංසිඳවිය යුතු නොවන බැවින් එය 'අධිකරණයක්' නොවේ. අනුවාද ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ඉතිරි සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

අධිකරණභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අධිකරණ ප්‍රභේද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

දුතියගාථාසඞ්ගණිකං

දෙවන ගාථා සංගණිකාවයි.

චොදනාදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවණ්ණනා

චෝදනාදී ප්‍රශ්න විසර්ජනා වර්ණනාවයි.

359. දුතියගාථාසඞ්ගණියං [Pg.200] චොදනාති වත්ථුඤ්ච ආපත්තිඤ්ච දස්සෙත්වා චොදනා. සාරණාති දොසසාරණා. සඞ්ඝො කිමත්ථායාති සඞ්ඝසන්නිපාතො කිමත්ථාය. මතිකම්මං පන කිස්ස කාරණාති මතිකම්මං වුච්චති මන්තග්ගහණං; තං කිස්ස කාරණාති අත්ථො.

359. දෙවන ගාථා සංගණිකාවෙහි, 'චෝදනා' යනු වස්තුව සහ ඇවත පෙන්වා චෝදනා කිරීමයි. 'සාරණා' යනු වරද සිහිපත් කරවීමයි. 'සංඝයා කුමන අර්ථයක් සඳහාද' යනු සංඝ සන්නිපාතය කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහාද යන්නයි. 'මතිකම්ම' යනු උපදේශ ලබා ගැනීම (සාකච්ඡා කිරීම) යි. එය කුමන හේතුවක් නිසාද යනු එහි අර්ථයයි.

චොදනා සාරණත්ථායාති වුත්තප්පකාරා චොදනා, තෙන චුදිතකපුග්ගලෙන චොදකදොසසාරණත්ථාය. නිග්ගහත්ථාය සාරණාති දොසසාරණා පන තස්ස පුග්ගලස්ස නිග්ගහත්ථාය. සඞ්ඝො පරිග්ගහත්ථායාති තත්ථ සන්නිපතිතො සඞ්ඝො විනිච්ඡයපරිග්ගහණත්ථාය; ධම්මාධම්මං තුලනත්ථාය සුවිනිච්ඡිතදුබ්බිනිච්ඡිතං ජානනත්ථායාති අත්ථො. මතිකම්මං පන පාටියෙක්කන්ති සුත්තන්තිකත්ථෙරානඤ්ච විනයධරත්ථෙරානඤ්ච මන්තග්ගහණං පාටෙක්කං පාටෙක්කං විනිච්ඡයසන්නිට්ඨාපනත්ථං.

"චෝදනාව සිහිපත් කරවීම පිණිසයි" යනු ඉහත කී ආකාරයේ චෝදනාව, එම චුදිත පුද්ගලයා ලවා චෝදකයාගේ වරද සිහිපත් කරවීම පිණිස වේ. "නිග්‍රහ කිරීම පිණිස සිහිපත් කරවීම" යනු වරද සිහිපත් කරවීම එම පුද්ගලයාට නිග්‍රහ කිරීම පිණිස වේ. "සංඝයා වහන්සේ පිළිගැනීම පිණිසයි" යනු එහි රැස්වූ සංඝයා විනිශ්චය පිළිගැනීම (පිරිසිඳ දැනගැනීම) පිණිසත්; ධර්මය හා අධර්මය තුලනය කිරීම පිණිසත්, මැනවින් විනිශ්චය කළ දේ හා නොමනා ලෙස විනිශ්චය කළ දේ දැනගැනීම පිණිසත් වේ යන අර්ථයයි. "මතිකර්මය වෙන් වෙන්වය" යනු සූත්‍රධර ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ හා විනයධර ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ සාකච්ඡා ග්‍රහණය කර ගැනීම, විනිශ්චය නිම කිරීම පිණිස වෙන් වෙන්ව සිදු කිරීමයි.

මා ඛො පටිඝන්ති චුදිතකෙ වා චොදකෙ වා කොපං මා ජනයි. සචෙ අනුවිජ්ජකො තුවන්ති සචෙ ත්වං සඞ්ඝමජ්ඣෙ ඔතිණ්ණං අධිකරණං විනිච්ඡිතුං නිසින්නො විනයධරො.

"කෝප නොවන්න" යනු චුදිතයා කෙරෙහි හෝ චෝදකයා කෙරෙහි හෝ ක්‍රෝධයක් ඇති කර නොගන්න යන්නයි. "ඉදින් ඔබ විමර්ශකයෙකු වන්නේ නම්" යනු ඉදින් ඔබ සංඝයා මධ්‍යයට පැමිණි අධිකරණයක් විනිශ්චය කිරීම සඳහා වැඩ සිටින විනයධරයෙකු වන්නේ නම් යන්නයි.

විග්ගාහිකන්ති ‘‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසී’’තිආදිනයප්පවත්තං. අනත්ථසංහිතන්ති යා අනත්ථං ජනයති, පරිසං ඛොභෙත්වා උට්ඨාපෙති, එවරූපිං කථං මා අභණි. සුත්තෙ විනයෙ වාතිආදීසු සුත්තං නාම උභතොවිභඞ්ගො. විනයො නාම ඛන්ධකො. අනුලොමො නාම පරිවාරො. පඤ්ඤත්තං නාම සකලං විනයපිටකං. අනුලොමිකං නාම චත්තාරො මහාපදෙසා.

"කලහකාරී කථාව" යනු "ඔබ මෙම ධර්ම විනය නොදන්නෙහිය" යන ආදී වශයෙන් පවත්වන කථාවයි. "අනර්ථය පිණිස පවතින" යනු යම් කථාවක් අනර්ථය ඇති කරයිද, පිරිස කළඹවා විසිරුවා හරියිද, එවැනි කථා නොකියන්න යන්නයි. "සූත්‍රයෙහි විනයෙහි" යනාදී තන්හි "සූත්‍රය" නම් උභතෝ විභංගයයි. "විනය" නම් ඛන්ධකයයි. "අනුලෝමය" නම් පරිවාරයයි. "ප්‍රඥප්තිය" නම් සමස්ත විනය පිටකයමයි. "ආනුලෝමිකය" නම් සතර මහාපදේශයන්ය.

අනුයොගවත්තං නිසාමයාති අනුයුඤ්ජනවත්තං නිසාමෙහි. කුසලෙන බුද්ධිමතා කතන්ති ඡෙකෙන පණ්ඩිතෙන ඤාණපාරමිප්පත්තෙන භගවතා නීහරිත්වා ඨපිතං. සුවුත්තන්ති සුපඤ්ඤාපිතං. සික්ඛාපදානුලොමිකන්ති සික්ඛාපදානං අනුලොමං. අයං තාව පදත්ථො, අයං පනෙත්ථ සාධිප්පායසඞ්ඛෙපවණ්ණනා – ‘‘සචෙ ත්වං අනුවිජ්ජකො, මා සහසා භණි, මා අනත්ථසංහිතං විග්ගාහිකකථං [Pg.201] භණි. යං පන කුසලෙන බුද්ධිමතා ලොකනාථෙන එතෙසු සුත්තාදීසු අනුයොගවත්තං කථං සුපඤ්ඤත්තං සබ්බසික්ඛාපදානං අනුලොමං, තං නිසාමය තං උපධාරෙහී’’ති. ගතිං න නාසෙන්තො සම්පරායිකන්ති අත්තනො සම්පරායෙ සුගතිනිබ්බත්තිං අනාසෙන්තො අනුයොගවත්තං නිසාමය. යො හි තං අනිසාමෙත්වා අනුයුඤ්ජති, සො සම්පරායිකං අත්තනො ගතිං නාසෙති, තස්මා ත්වං අනාසෙන්තො නිසාමයාති අත්ථො. ඉදානි තං අනුයොගවත්තං දස්සෙතුං හිතෙසීතිආදිමාහ. තත්ථ හිතෙසීති හිතං එසන්තො ගවෙසන්තො; මෙත්තඤ්ච මෙත්තාපුබ්බභාගඤ්ච උපට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. කාලෙනාති යුත්තපත්තකාලෙන; අජ්ඣෙසිතකාලෙයෙව තව භාරෙ කතෙ අනුයුඤ්ජාති අත්ථො.

"අනුයෝග වත් විමසා බලන්න" යනු විමසීමේ වත් පිළිවෙත් නුවණින් බලන්න යන්නයි. "දක්ෂ බුද්ධිමතෙකු විසින් කරන ලද" යනු දක්ෂ වූ, පණ්ඩිත වූ, ඥාන පාරමිතාවට පැමිණි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරා පිහිටුවන ලද යන්නයි. "සුවුත්ත" යනු මැනවින් පනවන ලද යන්නයි. "ශික්ෂාපදයන්ට අනුකූල වූ" යනු ශික්ෂාපදයන්ට අනුලෝම වූ යන්නයි. මෙය පදයන්ගේ අර්ථයයි. මෙහි අභිප්‍රාය සහිත සංක්ෂිප්ත විස්තරය මෙයයි – "ඉදින් ඔබ විමර්ශකයෙකු (අනුවිජ්ජක) වන්නේ නම්, හදිසියේ කථා නොකරන්න, අනර්ථය පිණිස පවතින කලහකාරී කථා නොකියන්න. දක්ෂ වූ, බුද්ධිමත් වූ ලෝකනාථ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මෙම සූත්‍ර ආදියෙහි සියලු ශික්ෂාපදයන්ට අනුකූලව යම් විමසීමේ වත් පිළිවෙත් මැනවින් පනවන ලද්දේද, එය විමසා බලන්න, එය මෙනෙහි කරන්න." "පරලොව ගතිය නසා නොගනිමින්" යනු තමාගේ පරලොව සුගති උත්පත්තිය නසා නොගනිමින් අනුයෝග වත් විමසා බලන්න යන්නයි. යමෙක් එය විමසා නොබලා ප්‍රශ්න කරයිද, ඔහු තමාගේ පරලොව ගතිය නසා ගනී, එබැවින් ඔබ එය නසා නොගෙන විමසා බලන්න යනු අර්ථයයි. දැන් එම අනුයෝග වත් දැක්වීමට "හිතෛෂී වූ" යනාදිය වදාළහ. එහි "හිතෛෂී" යනු යහපත සොයන; මෛත්‍රිය සහ මෛත්‍රී පූර්වභාගය උපදවාගෙන යනු අර්ථයයි. "කාලයෙන්" යනු සුදුසු කාලයෙහි; ආරාධනා කරන ලද කාලයෙහිම ඔබගේ වගකීම ඉටු කරන කල්හි විමසා බලන්න යනු අර්ථයයි.

සහසා වොහාරං මා පධාරෙසීති යො එතෙසං සහසා වොහාරො හොති, සහසා භාසිතං, තං මා පධාරෙසි, මා ගණ්හිත්ථ.

"හදිසියේ ව්‍යවහාර නොපනවන්න" යනු මොවුන්ගේ යම් හදිසි ප්‍රකාශයක් වේද, හදිසියේ පවසන ලද්දක් වේද, එය නොදරන්න, (ප්‍රබල ලෙස) පිළි නොගන්න.

පටිඤ්ඤානුසන්ධිතෙන කාරයෙති එත්ථ අනුසන්ධිතන්ති කථානුසන්ධි වුච්චති, තස්මා පටිඤ්ඤානුසන්ධිනා කාරයෙ; කථානුසන්ධිං සල්ලක්ඛෙත්වා පටිඤ්ඤාය කාරයෙති අත්ථො. අථ වා පටිඤ්ඤාය ච අනුසන්ධිතෙන ච කාරයෙ, ලජ්ජිං පටිඤ්ඤාය කාරයෙ; අලජ්ජිං වත්තානුසන්ධිනාති අත්ථො. තස්මා එව පටිඤ්ඤා ලජ්ජීසූති ගාථමාහ. තත්ථ වත්තානුසන්ධිතෙන කාරයෙති වත්තානුසන්ධිනා කාරයෙ, යා අස්ස වත්තෙන සද්ධිං පටිඤ්ඤා සන්ධියති, තාය පටිඤ්ඤාය කාරයෙති අත්ථො.

"ප්‍රතිඥා අනුසන්ධියෙන් කරවන්න" යන්නෙහි අනුසන්ධිය යනු කථා අනුසන්ධිය (ගැලපීම) කියනු ලැබේ. එබැවින් ප්‍රතිඥා අනුසන්ධියෙන් කරවන්න; කථා අනුසන්ධිය සලකා බලා ප්‍රතිඥාව අනුව කරවන්න යනු අර්ථයයි. එසේත් නැත්නම් ප්‍රතිඥාවෙන් හා අනුසන්ධියෙන් කරවන්න; ලජ්ජී පුද්ගලයා ප්‍රතිඥාවෙන් කරවන්න, අලජ්ජී පුද්ගලයා වත් (පිළිවෙත්) අනුසන්ධියෙන් කරවන්න යනු අර්ථයයි. එබැවිනි "ප්‍රතිඥා ලජ්ජී පුද්ගලයන් කෙරෙහි" යන ගාථාව වදාළේ. එහි "වත් අනුසන්ධියෙන් කරවන්න" යනු වත් අනුසන්ධියෙන් කරවන්න යන්නයි. ඔහුගේ හැසිරීම සමඟ යම් ප්‍රතිඥාවක් ගැලපේද, එම ප්‍රතිඥාවෙන් විනිශ්චය කරවන්න යනු අර්ථයයි.

සඤ්චිච්චාති ජානන්තො ආපජ්ජති. පරිගූහතීති නිගූහති න දෙසෙති න වුට්ඨාති.

"සංචිච්ච" යනු දැන දැනම ඇවැත් පමුණුවා ගැනීමයි. "පරිගූහති" යනු සඟවයි, දේශනා නොකරයි, ඇවතින් නොනැගිටියි.

සා අහම්පි ජානාමීති යං තුම්හෙහි වුත්තං, තං සච්චං, අහම්පි නං එවමෙව ජානාමි. අඤ්ඤඤ්ච තාහන්ති අඤ්ඤඤ්ච තං අහං පුච්ඡාමි.

"ඒ බව මමත් දනිමි" යනු ඔබ වහන්සේ විසින් පවසන ලද යමක් වේද එය සත්‍යයකි, මම ද එය එසේම දනිමි යන්නයි. "ඔබෙන් තවත් දෙයක් අසමි" යනු මම ඔබෙන් තවත් ප්‍රශ්නයක් අසමි යන්නයි.

පුබ්බාපරං න ජානාතීති පුරෙකථිතඤ්ච පච්ඡාකථිතඤ්ච න ජානාති. අකොවිදොති තස්මිං පුබ්බාපරෙ අකුසලො. අනුසන්ධිවචනපථං න ජානාතීති කථානුසන්ධිවචනං විනිච්ඡයානුසන්ධිවචනඤ්ච න ජානාති.

"පෙර පසු නොදැනීම" යනු කලින් පැවසූ වචනය සහ පසුව පැවසූ වචනය නොදැනීමයි. "අකෝවිද" යනු එම පෙර පසු කථාවන්හි අදක්ෂ වීමයි. "අනුසන්ධි වචන පථය නොදැනීම" යනු කථා අනුසන්ධි වචන සහ විනිශ්චය අනුසන්ධි වචන නොදැනීමයි.

සීලවිපත්තියා චොදෙතීති ද්වීහි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි චොදෙති. ආචාරදිට්ඨියාති ආචාරවිපත්තියා චෙව දිට්ඨිවිපත්තියා ච. ආචාරවිපත්තියා චොදෙන්තො පඤ්චහාපත්තික්ඛන්ධෙහි චොදෙති, දිට්ඨිවිපත්තියා චොදෙන්තො [Pg.202] මිච්ඡාදිට්ඨියා චෙව අන්තග්ගාහිකදිට්ඨියා ච චොදෙති. ආජීවෙනපි චොදෙතීති ආජීවහෙතුපඤ්ඤත්තෙහි ඡහි සික්ඛාපදෙහි චොදෙති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

"ශීල විපත්තියෙන් චෝදනා කරයි" යනු ඇවැත් කඳන් දෙකකින් චෝදනා කිරීමයි. "ආචාර හා දිට්ඨියෙන්" යනු ආචාර විපත්තියෙන් සහ දෘෂ්ටි විපත්තියෙන්ය. ආචාර විපත්තියෙන් චෝදනා කරන්නා ඇවැත් කඳන් පහකින් චෝදනා කරයි. දෘෂ්ටි විපත්තියෙන් චෝදනා කරන්නා මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් හා අන්තග්‍රාහික දෘෂ්ටියෙන් චෝදනා කරයි. "ආජීවයෙන් ද චෝදනා කරයි" යනු ආජීවය හේතු කොට ගෙන පනවන ලද ශික්ෂාපද හයකින් චෝදනා කිරීමයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

දුතියගාථාසඞ්ගණිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෙවන ගාථා සංගණිකා වර්ණනාව නිමවා ලදි.

චොදනාකණ්ඩං

චෝදනා කාණ්ඩය

අනුවිජ්ජකකිච්චවණ්ණනා

අනුවිජ්ජක කෘත්‍ය වර්ණනාව

360-361. ඉදානි [Pg.203] එවං උප්පන්නාය චොදනාය විනයධරෙන කත්තබ්බකිච්චං දස්සෙතුං අනුවිජ්ජකෙනාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ දිට්ඨං දිට්ඨෙනාති ගාථාය අයමත්ථො – එකෙනෙකො මාතුගාමෙන සද්ධිං එකට්ඨානතො නික්ඛමන්තො වා පවිසන්තො වා දිට්ඨො, සො තං පාරාජිකෙන චොදෙති, ඉතරො තස්ස දස්සනං අනුජානාති. තං පන දස්සනං පටිච්ච පාරාජිකං න උපෙති, න පටිජානාති. එවමෙත්ථ යං තෙන දිට්ඨං, තං තස්ස ‘‘දිට්ඨො මයා’’ති ඉමිනා දිට්ඨවචනෙන සමෙති. යස්මා පන ඉතරො තං දස්සනං පටිච්ච දොසං න පටිජානාති, තස්මා අසුද්ධපරිසඞ්කිතො හොති; අමූලකපරිසඞ්කිතොති අත්ථො. තස්ස පුග්ගලස්ස ‘‘සුද්ධො අහ’’න්ති පටිඤ්ඤාය තෙන සද්ධිං උපොසථො කාතබ්බො. සෙසගාථාද්වයෙපි එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

360-361. දැන් මෙසේ චෝදනාවක් පැනනැඟුණු කල්හි විනයධරයා විසින් කළ යුතු කෘත්‍යය දැක්වීම සඳහා "අනුවිජ්ජකේන" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදි. එහි "දුටු දෙය දුටු ලෙසින්ම" යන ගාථාවෙහි අර්ථය මෙයයි – එක් භික්ෂුවක් තවත් භික්ෂුවක් මාතුගාමියෙකු සමඟ එක් ස්ථානයකින් නික්මෙනු හෝ එක් ස්ථානයකට ඇතුළු වනු හෝ දකින ලදි. ඔහු එම භික්ෂුවට පාරාජිකාවකින් චෝදනා කරයි. අනෙක් භික්ෂුව එම දැකීම පිළිගනියි. එහෙත් එම දැකීම නිසා පාරාජිකාවකට පත් නොවෙයි, එය පිළිනොගනියි. මෙලෙස එහි ඔහු විසින් යමක් දක්නා ලදද, එය ඔහුගේ "මා විසින් දක්නා ලදි" යන මෙම වචනය සමඟ ගැලපේ. එහෙත් අනෙක් භික්ෂුව එම දැකීම නිසා වරද පිළිනොගන්නා බැවින්, ඔහු අශුද්ධ යැයි සැක කරන ලද්දෙක් වෙයි; අමූලක සැකයකට භාජනය වූවෙක් වෙයි යනු අර්ථයයි. එම පුද්ගලයාගේ "මම පිරිසිදු වෙමි" යන ප්‍රතිඥාව නිසා ඔහු සමඟ උපෝසථය කළ යුතුය. ඉතිරි ගාථා දෙකෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

අනුවිජ්ජකකිච්චවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනුවිජ්ජක (විමර්ශක) කෘත්‍ය වර්ණනාව නිමවා ලදි.

චොදකපුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවණ්ණනා

චෝදක ප්‍රශ්න විවරණ වර්ණනාව

362-363. චොදනාය කො ආදීතිආදිපුච්ඡානං විස්සජ්ජනෙ සච්චෙ ච අකුප්පෙ චාති සච්චෙ පතිට්ඨාතබ්බං අකුප්පෙ ච. යං කතං වා න කතං වා, තදෙව වත්තබ්බං, න ච චොදකෙ වා අනුවිජ්ජකෙ වා සඞ්ඝෙ වා කොපො උප්පාදෙතබ්බො. ඔතිණ්ණානොතිණ්ණං ජානිතබ්බන්ති ඔතිණ්ණඤ්ච අනොතිණ්ණඤ්ච වචනං ජානිතබ්බං. තත්‍රායං ජානනවිධි – එත්තකා චොදකස්ස පුබ්බකථා, එත්තකා පච්ඡිමකථා, එත්තකා චුදිතකස්ස පුබ්බකථා, එත්තකා පච්ඡිමකථාති ජානිතබ්බා. චොදකස්ස පමාණං ගණ්හිතබ්බං, චුදිතකස්ස පමාණං ගණ්හිතබ්බං, අනුවිජ්ජකස්ස පමාණං ගණ්හිතබ්බං, අනුවිජ්ජකො අප්පමත්තකම්පි අහාපෙන්තො ‘‘ආවුසො සමන්නාහරිත්වා උජුං කත්වා ආහරා’’ති වත්තබ්බො, සඞ්ඝෙන එවං පටිපජ්ජිතබ්බං. යෙන ධම්මෙන යෙන විනයෙන යෙන සත්ථුසාසනෙන තං අධිකරණං වූපසම්මතීති එත්ථ ධම්මොති භූතං වත්ථු. විනයොති චොදනා චෙව සාරණා ච. සත්ථුසාසනන්ති ඤත්තිසම්පදා චෙව අනුස්සාවනසම්පදා [Pg.204] ච. එතෙන හි ධම්මෙන ච විනයෙන ච සත්ථුසාසනෙන ච අධිකරණං වූපසමති, තස්මා අනුවිජ්ජකෙන භූතෙන වත්ථුනා චොදෙත්වා ආපත්තිං සාරෙත්වා ඤත්තිසම්පදාය චෙව අනුස්සාවනසම්පදාය ච තං අධිකරණං වූපසමෙතබ්බං, අනුවිජ්ජකෙන එවං පටිපජ්ජිතබ්බං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

362-363. “චෝදනාවට මුල කුමක්ද?” යනාදී ප්‍රශ්නවල විසර්ජනයෙහි (පිළිතුරෙහි) “සත්‍යයෙහි හා අක්‍රෝධයෙහි” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සත්‍ය කතාවෙහි ද ක්‍රෝධ නොකිරීමෙහි ද පිහිටිය යුතු බවයි. චෝදිත පුද්ගලයා විසින් තමා කළ දෙයක් වේ නම් එය කළ බව ද, නොකළ දෙයක් වේ නම් එය නොකළ බව ද ඒ අයුරින්ම පැවසිය යුතුය. චෝදකයා කෙරෙහි හෝ විනිශ්චය කරන අනුවිජ්ජක භික්ෂුව කෙරෙහි හෝ සංඝයා කෙරෙහි ක්‍රෝධයක් ඇති නොකරගත යුතුය. “පැමිණි නොපැමිණි බව (ඕතිණ්ණානෝතිණ්ණං) දැනගත යුතුය” යන්නෙන්, අදාළ කාරණයට බැසගත් වචන සහ නොබැසගත් වචන දැනගත යුතු බව කියැවේ. එහි දැනගැනීමේ ක්‍රමය (ජානනවිධි) නම්: චෝදකයාගේ පූර්ව කථාව මෙපමණකි, අපර කථාව මෙපමණකි; චෝදිතයාගේ පූර්ව කථාව මෙපමණකි, අපර කථාව මෙපමණකි යනුවෙන් දැනගත යුතුය. චෝදකයාගේ ප්‍රමාණය (ප්‍රකාශයෙහි සීමාව) ග්‍රහණය කළ යුතුය, චෝදිතයාගේ ප්‍රමාණය ග්‍රහණය කළ යුතුය, අනුවිජ්ජකයාගේ ප්‍රමාණය ද ග්‍රහණය කළ යුතුය. අනුවිජ්ජක භික්ෂුව හට සංඝයා විසින්, “ඇවැත්නි, ස්වල්ප මාත්‍ර වූ දෙයක්වත් අත් නොහැර, මැනවින් මනසිකාරය කොට, සෘජු බවට පත්කොට විනිශ්චය ගෙන එන්න” යැයි කිව යුතුය. සංඝයා විසින් එලෙස පිළිපැදිය යුතුය. “යම් ධර්මයකින්, යම් විනයකින්, යම් ශාස්තෘ ශාසනයකින් ඒ අධිකරණය සන්සිඳේ ද” යන්නෙහි ‘ධර්මය’ යනු සත්‍ය වූ වස්තුවයි. ‘විනය’ යනු චෝදනාව හා සාරණාව (වැරදි සිහිපත් කරවීම) යි. ‘ශාස්තෘ ශාසනය’ යනු සම්පූර්ණ වූ ඤත්තිය හා සම්පූර්ණ වූ කම්මවාචාවයි. මක්නිසාද යත්, මේ සත්‍ය වූ ධර්මයෙන් ද, මේ විනයෙන් ද, මේ ශාස්තෘ ශාසනයෙන් ද අධිකරණය සන්සිඳෙන බැවිනි. එබැවින් අනුවිජ්ජකයා විසින් සත්‍ය වස්තුවෙන් චෝදනා කොට, ඇවත සිහිපත් කරවා, ඤත්ති සම්පත්තියෙන් හා අනුස්සාවන සම්පත්තියෙන් ඒ අධිකරණය සන්සිඳවිය යුතුය. අනුවිජ්ජකයා විසින් එලෙස පිළිපැදිය යුතුය. මෙහි සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

364. උපොසථො කිමත්ථායාතිආදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනම්පි උත්තානමෙව. අවසානගාථාසු ථෙරෙ ච පරිභාසතීති අවමඤ්ඤං කරොන්තො ‘‘කිං ඉමෙ ජානන්තී’’ති පරිභාසති. ඛතො උපහතින්ද්‍රියොති තාය ඡන්දාදිගාමිතාය තෙන ච පරිභාසනෙන අත්තනා අත්තනො ඛතත්තා ඛතො. සද්ධාදීනඤ්ච ඉන්ද්‍රියානං උපහතත්තා උපහතින්ද්‍රියො. නිරයං ගච්ඡති දුම්මෙධො, න ච සික්ඛාය ගාරවොති සො ඛතො උපහතින්ද්‍රියො පඤ්ඤාය අභාවතො දුම්මෙධො තීසු සික්ඛාසු අසික්ඛනතො න ච සික්ඛාය ගාරවො කායස්ස භෙදා නිරයමෙව උපගච්ඡති, තස්මා න ච ආමිසං නිස්සාය…පෙ… යථා ධම්මො තථා කරෙති. තස්සත්ථො න ච ආමිසං නිස්සාය කරෙ, චුදිතකචොදකෙසු හි අඤ්ඤතරෙන දින්නං චීවරාදිආමිසං ගණ්හන්තො ආමිසං නිස්සාය කරොති, එවං න කරෙය්‍ය. න ච නිස්සාය පුග්ගලන්ති ‘‘අයං මෙ උපජ්ඣායො වා ආචරියො වා’’තිආදිනා නයෙන ඡන්දාදීහි ගච්ඡන්තො පුග්ගලං නිස්සාය කරොති, එවං න කරෙය්‍ය. අථ ඛො උභොපෙතෙ විවජ්ජෙත්වා යථා ධම්මො ඨිතො, තථෙව කරෙය්‍යාති.

364. “උපෝසථය කුමක් සඳහා ද?” යනාදී ප්‍රශ්නවල විසර්ජනය ද පැහැදිලිමය. අවසාන ගාථාවල “ස්ථවිරවරුන්ට පරිභව කරයි” යනු අවමන් කරමින් “මොවුන් කුමක් දනිත් ද?” යි පවසමින් බිය පෙන්වා තර්ජනය කිරීමයි. “සිඳුණු, විනාශ වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති” (ඛතෝ උපහතින්ද්‍රියෝ) යනු ඡන්දය ආදී අගතියට යාමෙන් හා ඒ පරිභව කිරීමෙන් තමා විසින්ම තමා විනාශ කරගත් බැවින් ‘ඛත’ (සිඳුණු) නම් වේ. ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් විනාශ වූ බැවින් ‘උපහතින්ද්‍රිය’ (විනාශ වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති) නම් වේ. “ප්‍රඥාව නැති ඒ පුද්ගලයා නිරයට යයි, ශික්ෂාවෙහි ගෞරවයක් ද නැත” යනු තමා විසින්ම තමා විනාශ කරගත්, ඉන්ද්‍රියයන් විනාශ වූ, ප්‍රඥාව නොමැති බැවින් මෝඩ වූ, තෙවැදෑරුම් ශික්ෂාවන්හි නොහික්මෙන බැවින් ශික්ෂාව කෙරෙහි ගෞරවයක් නැති ඒ පුද්ගලයා කය බිඳීමෙන් පසු නිරයටම යයි. එබැවින් “ආමිසය නිසා නොවේ... ධර්මය යම් සේ ද එසේම කළ යුතුය” යන්න ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් විසින් වදාරන ලදී. එහි අර්ථය මෙසේය: ආමිසය නිසා විනිශ්චය නොකළ යුතුය. චෝදක හෝ චෝදිත දෙපාර්ශවයෙන් අයෙකු දුන් සිවුරු ආදී ආමිසයක් ලබන තැනැත්තා ආමිසය නිසා විනිශ්චය කරයි; එසේ නොකළ යුතුය. “පුද්ගලයා නිසා ද නොවේ” යනු “මොහු මගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේය, නැතහොත් ආචාර්යයන් වහන්සේය” යනාදී වශයෙන් ඡන්දය ආදියෙන් අගතියට යමින් පුද්ගලයා නිසා විනිශ්චය කරයි; එසේ ද නොකළ යුතුය. ඒ වෙනුවට මේ කරුණු දෙකම බැහැර කොට, විනය ධර්මය යම් සේ පිහිටා තිබේ ද, ඒ අයුරින්ම විනිශ්චය කළ යුතුය යනු අර්ථයයි.

උපකණ්ණකං ජප්පතීති ‘‘එවං කථෙහි, මා එවං කථයිත්ථා’’ති කණ්ණමූලෙ මන්තෙති. ජිම්හං පෙක්ඛතීති දොසමෙව ගවෙසති. වීතිහරතීති විනිච්ඡයං හාපෙති. කුම්මග්ගං පටිසෙවතීති ආපත්තිං දීපෙති.

“කන අසල මුමුණයි” යනු “මෙසේ කියන්න, මෙසේ නොකියන්න” යැයි කන් අඩියේ මන්ත්‍රණය කිරීමයි. “ඇදේට බලයි” යනු වරදම සොයයි. “විනිශ්චය පිරිහෙළයි” (වීතිහරති) යනු තීන්දුව මඟහරියි. “කුමඟෙහි යෙදෙයි” යනු (නොකළ) ඇවතක් පෙන්වයි.

අකාලෙන ච චොදෙතීති අනොකාසෙ අනජ්ඣිට්ඨොව චොදෙති. පුබ්බාපරං න ජානාතීති පුරිමකථඤ්ච පච්ඡිමකථඤ්ච න ජානාති.

“අකාලයෙහි චෝදනා කරයි” යනු නුසුදුසු අවස්ථාවක, ආරාධනයක් නොමැතිවම චෝදනා කිරීමයි. “පෙර පසු බව නොදනියි” යනු කලින් කී කතාව හා පසුව කී කතාවේ සම්බන්ධය නොදනියි.

අනුසන්ධිවචනපථං න ජානාතීති කථානුසන්ධිවිනිච්ඡයානුසන්ධිවසෙන වචනං න ජානාති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

“අනුසන්ධි වචන පථය නොදනියි” යනු කතාවේ අනුසන්ධි හා විනිශ්චයේ අනුසන්ධි වශයෙන් වචන රටාව නොදනියි. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

චොදනාකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චෝදනා කාණ්ඩයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

චූළසඞ්ගාමො

චූළසංගාමය

අනුවිජ්ජකස්ස පටිපත්තිවණ්ණනා

අනුවිජ්ජකයාගේ (විනිශ්චයකරුගේ) පිළිවෙත් වර්ණනාව

365. චූළසඞ්ගාමෙ [Pg.205] සඞ්ගාමාවචරෙන භික්ඛුනාති සඞ්ගාමො වුච්චති අධිකරණවිනිච්ඡයත්ථාය සඞ්ඝසන්නිපාතො. තත්‍ර හි අත්තපච්චත්ථිකා චෙව සාසනපච්චත්ථිකා ච උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථු සාසනං දීපෙන්තා සමොසරන්ති වෙසාලිකා වජ්ජිපුත්තකා විය. යො භික්ඛු තෙසං පච්චත්ථිකානං ලද්ධිං මද්දිත්වා සකවාදදීපනත්ථාය තත්ථ අවචරති, අජ්ඣොගාහෙත්වා විනිච්ඡයං පවත්තෙති, සො සඞ්ගාමාවචරො නාම යසත්ථෙරො විය. තෙන සඞ්ගාමාවචරෙන භික්ඛුනා සඞ්ඝං උපසඞ්කමන්තෙන නීචචිත්තෙන සඞ්ඝො උපසඞ්කමිතබ්බො. නීචචිත්තෙනාති මානද්ධජං නිපාතෙත්වා නිහතමානචිත්තෙන. රජොහරණසමෙනාති පාදපුඤ්ඡනසමෙන; යථා රජොහරණස්ස සංකිලිට්ඨෙ වා අසංකිලිට්ඨෙ වා පාදෙ පුඤ්ඡියමානෙ නෙව රාගො න දොසො; එවං ඉට්ඨානිට්ඨෙසු අරජ්ජන්තෙන අදුස්සන්තෙනාති අත්ථො. යථාපතිරූපෙ ආසනෙති යථාපතිරූපං ආසනං ඤත්වා අත්තනො පාපුණනට්ඨානෙ ථෙරානං භික්ඛූනං පිට්ඨිං අදස්සෙත්වා නිසීදිතබ්බං. අනානාකථිකෙනාති නානාවිධං තං තං අනත්ථකථං අකථෙන්තෙන. අතිරච්ඡානකථිකෙනාති දිට්ඨසුතමුතම්පි රාජකථාදිකං තිරච්ඡානකථං අකථෙන්තෙන. සාමං වා ධම්මො භාසිතබ්බොති සඞ්ඝසන්නිපාතට්ඨානෙ කප්පියාකප්පියනිස්සිතා වා රූපාරූපපරිච්ඡෙදසමථාචාරවිපස්සනාචාරට්ඨානනිසජ්ජවත්තාදිනිස්සිතා වා කථා ධම්මො නාම. එවරූපො ධම්මො සයං වා භාසිතබ්බො, පරො වා අජ්ඣෙසිතබ්බො. යො භික්ඛු තථාරූපිං කථං කථෙතුං පහොති, සො වත්තබ්බො – ‘‘ආවුසො සඞ්ඝමජ්ඣම්හි පඤ්හෙ උප්පන්නෙ ත්වං කථෙය්‍යාසී’’ති. අරියො වා තුණ්හීභාවො නාතිමඤ්ඤිතබ්බොති අරියා තුණ්හී නිසීදන්තා න බාලපුථුජ්ජනා විය නිසීදන්ති. අඤ්ඤතරං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව නිසීදන්ති. ඉති කම්මට්ඨානමනසිකාරවසෙන තුණ්හීභාවො අරියො තුණ්හීභාවො නාම, සො නාතිමඤ්ඤිතබ්බො, කිං කම්මට්ඨානානුයොගෙනාති නාවජානිතබ්බො; අත්තනො පතිරූපං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව නිසීදිතබ්බන්ති අත්ථො.

365. චූළසංගාමයෙහි “සංගාමාවචර භික්ෂුව විසින්” යන්නෙහි ‘සංගාමය’ යනු අධිකරණ විනිශ්චය සඳහා වූ සංඝ සන්නිපාතයයි (සංඝ රැස්වීමයි). මක්නිසාද යත්, එහිදී තමාට පෞද්ගලිකව සතුරු භික්ෂූන් ද ශාසනයට සතුරු භික්ෂූන් ද අධර්මය හා අවිනය ශාස්තෘ ශාසනය ලෙස පෙන්වමින් එක් රැස් වෙති; වෛශාලී වැසි වජ්ජිපුත්තකයන් මෙනි. යම් භික්ෂුවක් ඒ සතුරන්ගේ මතය මැඩපවත්වා ස්වකීය වාදය දැක්වීම පිණිස එහි බැසගෙන විනිශ්චය පවත්වයි ද, ඔහු යස ස්ථවිරයන් මෙන් ‘සංගාමාවචර’ නම් වේ. ඒ සංගාමාවචර භික්ෂුව විසින් සංඝයා වෙත පැමිණෙන විට නිහතමානී සිතින් යුතුව පැමිණිය යුතුය. “නිහතමානී සිතින්” යනු මානය නමැති ධජය බිම දමා, යටපත් කළ මානය ඇති සිතින් යුතුව යන්නයි. “රජෝහරණයක් (පාපිස්නක්) මෙන්” යනු පා පිසින රෙදි කැබැල්ලක් මෙනි; කිලිටි වූ හෝ නොකිලිටි වූ හෝ පාද පිසින විට පාපිස්නට රාගයක් හෝ ද්වේෂයක් ඇති නොවන්නා සේ, ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණුවලදී ඇලීමක් හෝ ගැටීමක් නොමැතිව සිටිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. “සුදුසු අස්නක” යනු තමාට සුදුසු අස්න දැනගෙන, තමාට හිමි ස්ථානයෙහි ස්ථවිර භික්ෂූන්ට පිටුපස නොපෙන්වා හිඳගත යුතුය. “අනර්ථකාරී කතා නොකරන්නෙකු ලෙස” යනු විවිධ වූ නිෂ්ඵල කතා නොකරන්නෙකු වීමයි. “තිරිසන් කතා නොකරන්නෙකු ලෙස” යනු ඇසූ දුටු දේ වුව ද රජුන් පිළිබඳ කතා ආදී වූ මඟඵල මඟ අවුරන කතා නොකරන්නෙකු වීමයි. “තමාම හෝ ධර්මය දේශනා කළ යුතුය” යනු සංඝ රැස්වීමකදී කැප අකැප දේ පිළිබඳව හෝ, රූප අරූප පරිච්ඡේදය, සමථ විපස්සනා භාවනා, වත් පිළිවෙත් ආදිය පිළිබඳ කතාව ‘ධර්මය’ නම් වේ. මෙබඳු වූ ධර්ම කතාව තමාම පැවසිය යුතුය, නැතහොත් අන් අයෙකු ලවා දේශනා කරවිය යුතුය. යම් භික්ෂුවක් එබඳු කතාවක් කිරීමට සමත් වේ ද, ඔහුට “ඇවැත්නි, සංඝයා මැද ප්‍රශ්නයක් පැනනැඟුණු විට ඔබ වහන්සේ එය පැහැදිලි කරන්න” යැයි කිව යුතුය. “ආර්ය නිශ්ශබ්දතාව (අරියෝ තුණ්හීභාවෝ) අවමන් නොකළ යුතුය” යනු ආර්යයන් නිශ්ශබ්දව හිඳින්නේ බාල පෘථග්ජනයන් මෙන් නොව, කිසියම් කම්මට්ඨානයක් මෙනෙහි කරමිනි. මෙසේ කම්මට්ඨාන මනසිකාරය සහිතව සිටීම ‘ආර්ය නිශ්ශබ්දතාව’ නම් වේ. එය අවතක්සේරු නොකළ යුතුය, “කම්මට්ඨාන මනසිකාරයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?” යැයි පහත් කොට නොසිතිය යුතුය; තමාට සුදුසු කම්මට්ඨානයක් ගෙනම වාඩි විය යුතුය යන්න මෙහි අර්ථයයි.

න උපජ්ඣායො පුච්ඡිතබ්බොති ‘‘කො නාමො තුය්හං උපජ්ඣායො’’ති න පුච්ඡිතබ්බො. එස නයො සබ්බත්ථ. න ජාතීති ‘‘ඛත්තියජාතියො ත්වං බ්‍රාහ්මණජාතියො’’ති [Pg.206] එවං ජාති න පුච්ඡිතබ්බා. න ආගමොති ‘‘දීඝභාණකොසි ත්වං මජ්ඣිමභාණකො’’ති එවං ආගමො න පුච්ඡිතබ්බො. කුලපදෙසොති ඛත්තියකුලාදිවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. අත්‍රස්ස පෙමං වා දොසො වාති අත්‍ර පුග්ගලෙ එතෙසං කාරණානං අඤ්ඤතරවසෙන පෙමං වා භවෙය්‍ය දොසො වා.

"උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ ගැන නොවිමසිය යුතුය" යන්නෙන් "ඔබගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේ නම කුමක්ද?" යනාදී වශයෙන් ප්‍රශ්න නොකළ යුතුය. සියලු තැන්හි ක්‍රමය මෙයම වේ. "ජාතිය ගැන නොවිමසිය යුතුය" යන්නෙන් "ඔබ ක්ෂත්‍රිය ජාතිකයෙක්ද, බ්‍රාහ්මණ ජාතිකයෙක්ද?" යනුවෙන් ජාතිය ගැන නොවිමසිය යුතුය. "ආගමය (ප්‍රගුණ කළ ධර්මය) ගැන නොවිමසිය යුතුය" යන්නෙන් "ඔබ දීඝභාණක (දීඝ නිකාය සජ්ඣායනා කරන්නෙක්) ද? මජ්ඣිමභාණක (මජ්ඣිම නිකාය සජ්ඣායනා කරන්නෙක්) ද?" යනාදී වශයෙන් ආගමය ගැන නොවිමසිය යුතුය. "කුලපදේස" යන්න ක්ෂත්‍රිය කුලාදී වශයෙන්ම දත යුතුය. "මෙහිදී ඔහු කෙරෙහි ප්‍රේමයක් හෝ දෝෂයක් වන්නේය" යන්නෙන් ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි මෙම කරුණු අතුරින් කිසියම් කරුණක් හේතුවෙන් ප්‍රේමය (ඇලුම) හෝ දෝෂය (තරහව) හෝ ඇති විය හැකි බැවිනි.

නො පරිසකප්පිකෙනාති පරිසකප්පකෙන පරිසානුවිධායකෙන න භවිතබ්බං; යං පරිසාය රුච්චති, තදෙව චෙතෙත්වා කප්පෙත්වා න කථෙතබ්බන්ති අත්ථො. න හත්ථමුද්දා දස්සෙතබ්බාති කථෙතබ්බෙ ච අකථෙතබ්බෙ ච සඤ්ඤාජනනත්ථං හත්ථවිකාරො න කාතබ්බො.

"පිරිසගේ මනාපය අනුව කටයුතු කරන්නෙකු නොවිය යුතුය" යන්නෙන් පිරිසට අනුවම හැසිරෙන, පිරිස සතුටු කරන්නෙකු නොවිය යුතුය; එනම් පිරිස කැමති වන දේම සිතමින් හා සලකමින් කතා නොකළ යුතුය යන්න අර්ථයයි. "හස්ත මුද්‍රා නොදැක්විය යුතුය" යන්නෙන් කිව යුතු හෝ නොකිව යුතු වචන වලදී සඥා ඇති කිරීම පිණිස අත්වලින් නොයෙකුත් ඉරියව් (හස්ත විකාර) නොකළ යුතුය.

අත්ථං අනුවිධියන්තෙනාති විනිච්ඡයපටිවෙධමෙව සල්ලක්ඛෙන්තෙන ‘‘ඉදං සුත්තං උපලබ්භති, ඉමස්මිං විනිච්ඡයෙ ඉදං වක්ඛාමී’’ති එවං පරිතුලයන්තෙන නිසීදිතබ්බන්ති අත්ථො. න ච ආසනා වුට්ඨාතබ්බන්ති න ආසනා වුට්ඨාය සන්නිපාතමණ්ඩලෙ විචරිතබ්බං, විනයධරෙ උට්ඨිතෙ සබ්බා පරිසා උට්ඨහති. න වීතිහාතබ්බන්ති න විනිච්ඡයො හාපෙතබ්බො. න කුම්මග්ගො සෙවිතබ්බොති න ආපත්ති දීපෙතබ්බා. අසාහසිකෙන භවිතබ්බන්ති න සහසාකාරිනා භවිතබ්බං; සහසා දුරුත්තවචනං න කථෙතබ්බන්ති අත්ථො. වචනක්ඛමෙනාති දුරුත්තවාචං ඛමනසීලෙන. හිතපරිසක්කිනාති හිතෙසිනා හිතගවෙසිනා කරුණා ච කරුණාපුබ්බභාගො ච උපට්ඨාපෙතබ්බොති අයං පදද්වයෙපි අධිප්පායො. අනසුරුත්තෙනාති න අසුරුත්තෙන. අසුරුත්තං වුච්චති විග්ගාහිකකථාසඞ්ඛාතං අසුන්දරවචනං; තං න කථෙතබ්බන්ති අත්ථො. අත්තා පරිග්ගහෙතබ්බොති ‘‘විනිච්ඡිනිතුං වූපසමෙතුං සක්ඛිස්සාමි නු ඛො නො’’ති එවං අත්තා පරිග්ගහෙතබ්බො; අත්තනො පමාණං ජානිතබ්බන්ති අත්ථො. පරො පරිග්ගහෙතබ්බොති ‘‘ලජ්ජියා නු ඛො අයං පරිසා, සක්කා සඤ්ඤාපෙතුං උදාහු නො’’ති එවං පරො පරිග්ගහෙතබ්බො.

"අර්ථයට අනුකූලව කටයුතු කරන්නා විසින්" යන්නෙන් විනිශ්චය පිළිබඳ අවබෝධයම සලකමින්, "මේ සූත්‍රය දක්නට ලැබේ, මෙම විනිශ්චයේදී මම මෙය පවසන්නෙමි" යනුවෙන් සලකා බලමින් හිඳගත යුතුය යන්න අර්ථයයි. "ආසනයෙන් නොනැගිටිය යුතුය" යන්නෙන් ආසනයෙන් නැගිට රැස්වීම් මණ්ඩලය තුළ එහා මෙහා නොඇවිදිය යුතුය; මන්ද යත් විනයධරයා නැගී සිටි කල්හි මුළු පිරිසම නැගී සිටින බැවිනි. "පිරිහීමට පත් නොකළ යුතුය" යන්නෙන් විනිශ්චය පිරිහීමට පත් නොකළ යුතුය. "වැරදි මගෙහි නොයා යුතුය" යන්නෙන් ඇවත හෙළි නොකළ යුතුය (චෝදකයාගේ පක්ෂය නොගත යුතුය). "හදිසි නොවිය යුතුය" යන්නෙන් ඉක්මන් වී කටයුතු කරන්නෙකු නොවිය යුතුය; එනම් කලබල වී නරක වචන නොපැවසිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. "වචන ඉවසන්නා" යන්නෙන් නරක වචන ඉවසන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. "හිතවත්ව පිරිසට පිවිසෙන්නා" යන්නෙන් යහපත සොයන්නා විසින් කරුණාව සහ කරුණාවට පූර්වභාගී වූ (උපචාර) කරුණාව උපදවා ගත යුතුය; මෙම පද දෙකෙහිම අදහස මෙයයි. "අසරුත්ත නොවන වචනයෙන්" යන්නෙන් නරක නොවන වචනයෙනි. "අසරුත්ත" යයි කියනු ලබන්නේ විවාදයට හේතු වන්නා වූ නොහොබිනා වචනයයි; එය නොපැවසිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. "තමා ගැන සොයා බැලිය යුතුය" යන්නෙන් "විනිශ්චය කිරීමට සහ සංසිඳුවීමට මට හැකි වේද? නොවේද?" යනුවෙන් තමා ගැන සලකා බැලිය යුතුය; එනම් තමාගේ ප්‍රමාණය (හැකියාව) දැනගත යුතුය යන්න අර්ථයයි. "අන්‍යයන් ගැන සොයා බැලිය යුතුය" යන්නෙන් "මේ පිරිස ලජ්ජී පිරිසක්ද? ඔවුන්ට කරුණු වටහා දිය හැකිද නැද්ද?" යනුවෙන් අන්‍යයන් පිළිබඳව සොයා බැලිය යුතුය.

චොදකො පරිග්ගහෙතබ්බොති ‘‘ධම්මචොදකො නු ඛො නො’’ති එවං පරිග්ගහෙතබ්බො. චුදිතකො පරිග්ගහෙතබ්බොති ‘‘ධම්මචුදිතකො නු ඛො නො’’ති එවං පරිග්ගහෙතබ්බො. අධම්මචොදකො පරිග්ගහෙතබ්බොති තස්ස පමාණං ජානිතබ්බං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. වුත්තං [Pg.207] අහාපෙන්තෙනාති චොදකචුදිතකෙහි වුත්තවචනං අහාපෙන්තෙන. අවුත්තං අපකාසෙන්තෙනාති අනොසටං වත්ථුං අප්පකාසෙන්තෙන. මන්දො හාසෙතබ්බොති මන්දො මොමූහො පග්ගණ්හිතබ්බො, ‘‘නනු ත්වං කුලපුත්තො’’ති උත්තෙජෙත්වා අනුයොගවත්තං කථාපෙත්වා තස්ස අනුයොගො ගණ්හිතබ්බො. භීරූ අස්සාසෙතබ්බොති යස්ස සඞ්ඝමජ්ඣං වා ගණමජ්ඣං වා අනොසටපුබ්බත්තා සාරජ්ජං උප්පජ්ජති, තාදිසො ‘‘මා භායි, විස්සට්ඨො කථෙහි, මයං තෙ උපත්ථම්භා භවිස්සාමා’’ති වත්වාපි අනුයොගවත්තං කථාපෙතබ්බො. චණ්ඩො නිසෙධෙතබ්බොති අපසාදෙතබ්බො තජ්ජෙතබ්බො. අසුචි විභාවෙතබ්බොති අලජ්ජිං පකාසෙත්වා ආපත්තිං දෙසාපෙතබ්බො. උජුමද්දවෙනාති යො භික්ඛු උජු සීලවා කායවඞ්කාදිරහිතො, සො මද්දවෙනෙව උපචරිතබ්බො. ධම්මෙසු ච පුග්ගලෙසු චාති එත්ථ යො ධම්මගරුකො හොති න පුග්ගලගරුකො, අයමෙව ධම්මෙසු ච පුග්ගලෙසු ච මජ්ඣත්තොති වෙදිතබ්බො.

"චෝදකයා ගැන සොයා බැලිය යුතුය" යන්නෙන් "මොහු ධර්මානුකූලව චෝදනා කරන්නෙක්ද නැද්ද?" යනුවෙන් සලකා බැලිය යුතුය. "චෝදිතයා ගැන සොයා බැලිය යුතුය" යන්නෙන් "මොහු ධර්මානුකූලව චෝදනා ලැබූවෙක්ද නැද්ද?" යනුවෙන් සලකා බැලිය යුතුය. "අධර්ම චෝදකයා ගැන සොයා බැලිය යුතුය" යන්නෙන් ඔහුගේ ස්වභාවය (ප්‍රමාණය) දැනගත යුතුය. ඉතිරි පදයන්හිද ක්‍රමය මෙයම වේ. "පැවසූ දේ අඩු නොකරමින්" යන්නෙන් චෝදකයා සහ චෝදිතයා විසින් පවසන ලද වචන අඩු නොකරමිනි. "නොපැවසූ දේ හෙළි නොකරමින්" යන්නෙන් ප්‍රකාශ නොවුණු කරුණු ප්‍රකාශ නොකරමිනි. "අඥාන පුද්ගලයා උනන්දු කරවිය යුතුය" යන්නෙන් මන්දබුද්ධික මුළා වූ තැනැත්තාට අනුග්‍රහ කළ යුතුය, "ඔබ කුලපුත්‍රයෙක් නොවේද?" යනුවෙන් උනන්දු කරවා විමර්ශන පිළිවෙත පවසා ඔහුගේ ප්‍රකාශය ලබාගත යුතුය. "බියපත් අය සැනසිය යුතුය" යන්නෙන් සංඝයා මැදට හෝ පිරිසක් මැදට මින් පෙර නොගිය බැවින් යමෙකුට චකිතයක් හෝ බියක් ඇති වේ නම්, එවැනි තැනැත්තාට "බිය නොවන්න, නිදහස්ව පවසන්න, අපි ඔබට උපකාර වන්නෙමු" යයි පවසා හෝ විමර්ශන පිළිවෙත විමසිය යුතුය. "චණ්ඩ පුද්ගලයා වැළැක්විය යුතුය" යන්නෙන් ඔහුට දොස් පැවරිය යුතුය, තර්ජනය කළ යුතුය. "අශුචි (අලජ්ජී පුද්ගලයා) හෙළි කළ යුතුය" යන්නෙන් අලජ්ජී පුද්ගලයා ප්‍රකාශ කර ඇවත දේශනා කරවිය යුතුය. "ඍජු හා මෘදු බවින්" යන්නෙන් යම් භික්ෂුවක් ඍජු වූ, සිල්වත් වූ, කාය වංකාදියෙන් තොර වූයේ වේ නම්, ඔහුට මෘදු බවින්ම කටයුතු කළ යුතුය. "ධර්මයෙහි සහ පුද්ගලයන් කෙරෙහි" යන මෙහි යමෙක් ධර්මයට ගරු කරන්නෙක් වේද, පුද්ගලයාට ගරු කරන්නෙක් නොවේද, ඔහුම ධර්මයෙහි සහ පුද්ගලයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ වූවෙකු ලෙස දත යුතුය.

366. සුත්තං සංසන්දනත්ථායාතිආදීසු තෙන ච පන එවං සබ්‍රහ්මචාරීනං පියමනාපගරුභාවනීයෙන අනුවිජ්ජකෙන සමුදාහටෙසු සුත්තාදීසු සුත්තං සංසන්දනත්ථාය; ආපත්තානාපත්තීනං සංසන්දනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. ඔපම්මං නිදස්සනත්ථායාති ඔපම්මං අත්ථදස්සනත්ථාය. අත්ථො විඤ්ඤාපනත්ථායාති අත්ථො ජානාපනත්ථාය. පටිපුච්ඡා ඨපනත්ථායාති පුච්ඡා පුග්ගලස්ස ඨපනත්ථාය. ඔකාසකම්මං චොදනත්ථායාති වත්ථුනා වා ආපත්තියා වා චොදනත්ථාය. චොදනා සාරණත්ථායාති දොසාදොසං සරාපනත්ථාය. සාරණා සවචනීයත්ථායාති දොසාදොසසාරණා සවචනීයකරණත්ථාය. සවචනීයං පලිබොධත්ථායාති සවචනීයං ‘‘ඉමම්හා ආවාසා පරං මා පක්කමී’’ති එවං පලිබොධත්ථාය. පලිබොධො විනිච්ඡයත්ථායාති විනිච්ඡයං පාපනත්ථාය. විනිච්ඡයො සන්තීරණත්ථායාති දොසාදොසං සන්තීරණත්ථාය තුලනත්ථාය. සන්තීරණං ඨානාට්ඨානගමනත්ථායාති ආපත්තිඅනාපත්තිගරුකලහුකාපත්තිජානනත්ථාය. සඞ්ඝො සම්පරිග්ගහසම්පටිච්ඡනත්ථායාති විනිච්ඡයසම්පටිග්ගහණත්ථාය ච; සුවිනිච්ඡිතදුබ්බිනිච්ඡිතභාවජානනත්ථාය චාති අත්ථො. පච්චෙකට්ඨායිනො අවිසංවාදකට්ඨායිනොති ඉස්සරියාධිපච්චජෙට්ඨකට්ඨානෙ [Pg.208] ච අවිසංවාදකට්ඨානෙ ච ඨිතා; න තෙ අපසාදෙතබ්බාති අත්ථො.

366. "සූත්‍රය සැසඳීම පිණිස" යනාදී තැන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රිය වූ, මනාප වූ, ගරු කටයුතු වූ හා භාවනීය ගුණයෙන් යුත් ඒ අනුවිජ්ජක (විනිශ්චයකාර) භික්ෂුව විසින් ගෙන එන ලද සූත්‍රාදියෙහි සූත්‍රය යනු සැසඳීම පිණිසය; එනම් ඇවැත් සහ ඇවැත් නොවන දේ සැසඳීම පිණිස බව දත යුතුය. "උපමාව නිදසුන් පිණිසය" යන්නෙන් උපමාව අර්ථය දැක්වීම පිණිස වේ. "අර්ථය වටහා දීම පිණිසය" යන්නෙන් අර්ථය පිරිසට දන්වනු පිණිස වේ. "ප්‍රතිපෘච්ඡාව (නැවත විමසීම) පිහිටුවීම පිණිසය" යන්නෙන් ප්‍රශ්න කිරීම පුද්ගලයා විනිශ්චයෙහි පිහිටුවීම පිණිස වේ. "අවකාශ කර ගැනීම චෝදනා කිරීම පිණිසය" යන්නෙන් වස්තුවෙන් හෝ ඇවතින් චෝදනා කරනු පිණිස වේ. "චෝදනාව සිහිපත් කරවීම පිණිසය" යන්නෙන් වරද හෝ නිවැරදි බව සිහිපත් කරවීම පිණිස වේ. "සිහිපත් කරවීම පිළිතුරු දිය යුතු තත්ත්වයට පත් කිරීම පිණිසය" යන්නෙන් වරද හෝ නිවැරදි බව සිහිපත් කරවීම චෝදිතයා පිළිතුරු දිය යුතු තත්ත්වයට පත් කිරීම පිණිස වේ. "පිළිතුරු දිය යුතු බව වළක්වනු පිණිසය" යන්නෙන් චෝදිතයාට "මේ ආවාසයෙන් පිටතට නොයන්න" යනුවෙන් ගමන වැළැක්වීම පිණිස වේ. "වැළැක්වීම විනිශ්චය පිණිසය" යන්නෙන් විනිශ්චය සඳහා යොමු කිරීම පිණිස වේ. "විනිශ්චය තීරණය කිරීම පිණිසය" යන්නෙන් වරද හෝ නිවැරදි බව තීරණය කිරීම හා සලකා බැලීම පිණිස වේ. "තීරණය කිරීම ස්ථානාස්ථාන (නිවැරදි තත්ත්වය) අවබෝධ කර ගැනීම පිණිසය" යන්නෙන් ඇවැත්, ඇවැත් නොවන බව හා බරපතල හෝ සැහැල්ලු ඇවැත් හඳුනා ගැනීම පිණිස වේ. "සංඝයා පිළිගැනීම පිණිසය" යන්නෙන් විනිශ්චය පිළිගැනීම පිණිස සහ එය මනාව විනිශ්චය කළේද නැද්ද යන බව දැනගැනීම පිණිස වේ යන්න අර්ථයයි. "එක් එක් තනතුරු වල සිටින අවිසංවාදකයන්" යන්නෙන් පාලනය, අධිපතිත්වය හා ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය යන ස්ථානයන්හි මෙන්ම පිළිගත හැකි (අවිසංවාදක) ස්ථානයන්හි සිටින පුද්ගලයන්ය; ඔවුන්ට දොස් නොපැවරිය යුතුය යන්න අර්ථයයි.

ඉදානි යෙ මන්දා මන්දබුද්ධිනො එවං වදෙය්‍යුං ‘‘විනයො නාම කිමත්ථායා’’ති තෙසං වචනොකාසපිදහනත්ථමත්තං දස්සෙතුං විනයො සංවරත්ථායාතිආදිමාහ. තත්ථ විනයො සංවරත්ථායාති සකලාපි විනයපඤ්ඤත්ති කායවචීද්වාරසංවරත්ථාය. ආජීවවිසුද්ධිපරියොසානස්ස සීලස්ස උපනිස්සයො හොති; පච්චයො හොතීති අත්ථො. එස නයො සබ්බත්ථ. අපිචෙත්ථ අවිප්පටිසාරොති පාපපුඤ්ඤානං කතාකතවසෙන චිත්තවිප්පටිසාරාභාවො. පාමුජ්ජන්ති දුබ්බලා තරුණපීති. පීතීති බලවා බහලපීති. පස්සද්ධීති කායචිත්තදරථපටිප්පස්සද්ධි. සුඛන්ති කායිකචෙතසිකසුඛං. තඤ්හි දුවිධම්පි සමාධිස්ස උපනිස්සයපච්චයො හොති. සමාධීති චිත්තෙකග්ගතා. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති තරුණවිපස්සනා; උදයබ්බයඤාණස්සෙතං අධිවචනං. චිත්තෙකග්ගතා හි තරුණවිපස්සනාය උපනිස්සයපච්චයො හොති. නිබ්බිදාති සිඛාපත්තා වුට්ඨානගාමිනිබලවවිපස්සනා. විරාගොති අරියමග්ගො. විමුත්තීති අරහත්තඵලං. චතුබ්බිධොපි හි අරියමග්ගො අරහත්තඵලස්ස උපනිස්සයපච්චයො හොති. විමුත්තිඤාණදස්සනන්ති පච්චවෙක්ඛණාඤාණං. විමුත්තිඤාණදස්සනං අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථායාති අපච්චයපරිනිබ්බානත්ථාය. අපච්චයපරිනිබ්බානස්ස හි තං පච්චයො හොති, තස්මිං අනුප්පත්තෙ අවස්සං පරිනිබ්බායිතබ්බතොති. එතදත්ථා කථාති අයං විනයකථා නාම එතදත්ථා. මන්තනාති විනයමන්තනා එව. උපනිසාති අයං ‘‘විනයො සංවරත්ථායා’’තිආදිකා පරම්පරපච්චයතාපි එතදත්ථාය. සොතාවධානන්ති ඉමිස්සා පරම්පරපච්චයකථාය සොතාවධානං. ඉමං කථං සුත්වා යං උප්පජ්ජති ඤාණං, තම්පි එතදත්ථාය. යදිදං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛොති යො අයං චතූහි උපාදානෙහි අනුපාදියිත්වා චිත්තස්ස අරහත්තඵලසඞ්ඛාතො විමොක්ඛො, සොපි එතදත්ථාය; අපච්චයපරිනිබ්බානත්ථාය එවාති අත්ථො.

දැන් යම් මද බුද්ධියක් ඇති අඥාන පුද්ගලයෝ, 'විනය යනු කුමක් සඳහාද?' යනුවෙන් පවසන්නාහු නම්, ඔවුන්ගේ ඒ ප්‍රකාශය වළක්වාලීම සඳහා ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ 'විනයෝ සංවරත්ථාය' යනාදිය වදාළහ. එහි 'විනයෝ සංවරත්ථාය' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සියලුම විනය පညප්තීන් කාය වාග් ද්වාරයන්ගේ සංවරය (හික්මීම) පිණිස පවතින බවයි. එය ආජීව පාරිශුද්ධි ශීලය කෙළවර කොට ඇති ශීලයට බලවත් උපකාරයක් (උපනිශ්‍රය) වේ; ප්‍රත්‍යයක් වේ යනු අර්ථයයි. සෑම තැනකම මේ ක්‍රමය අදාළ වේ. තවද මෙහි 'අවිප්පටිසාර' යනු පින් හා පව් කිරීම හෝ නොකිරීම සම්බන්ධයෙන් සිතේ ඇතිවන පසුතැවිල්ලක් නොමැති වීමයි. 'පාමොජ්ජ' යනු දුබල වූ තරුණ ප්‍රීතියයි. 'පීති' යනු බලවත් වූ ඝන ප්‍රීතියයි. 'පස්සද්ධි' යනු කය හා සිතේ පීඩාවන් සංසිඳීමයි. 'සුඛ' යනු කායික හා චෛතසික සැපයයි. එම දෙවැදෑරුම් සැපයම සමාධියට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක් වේ. 'සමාධි' යනු චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයයි. 'යථාභූතඤාණදස්සන' යනු තරුණ විපස්සනාවයි; එය උදයබ්බය ඥානයට නමකි. චිත්ත ඒකාග්‍රතාවය තරුණ විපස්සනාවට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක් වේ. 'නිබ්බිදා' යනු මුදුන් පත් වූ, වුට්ඨානගාමිනී වූ බලවත් විපස්සනාවයි. 'විරාග' යනු ආර්ය මාර්ගයයි. 'විමුක්ති' යනු අර්හත් ඵලයයි. සතර වැදෑරුම් ආර්ය මාර්ගයම අර්හත් ඵලයට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක් වේ. 'විමුක්තිඤාණදස්සන' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. 'විමුක්තිඤාණදස්සනං අනුපාදා පරිනිබ්බානත්ථාය' යනු අනුපාදා පරිනිබ්බානය පිණිස ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය පවතින බවයි. එම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය පරිනිබ්බානයට ප්‍රත්‍යයක් වේ. මන්දයත්, එම ඥානයට පැමිණි විට ඒකාන්තයෙන්ම පිරිනිවන් පෑ යුතු බැවිනි. 'එතදත්ථා කථා' යනු මෙම විනය කථාව මෙබඳු වූ අනුපාදා පරිනිබ්බානය ප්‍රයෝජනය කොට ඇත්තේය යන්නයි. 'මන්තනා' යනු විනය පිළිබඳ සාකච්ඡාවයි. 'උපනිසා' යනු 'විනයෝ සංවරත්ථාය' යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන මෙම පරම්පරාගත ප්‍රත්‍යයෝද මෙම අනුපාදා පරිනිබ්බානය සඳහාම පවතින බවයි. 'සෝතාවධාන' යනු මෙම පරම්පරා ප්‍රත්‍ය කථාවට සවන් දීමයි. මෙම කථාව අසා යම් ඥානයක් උපදීද, එයද මෙහි ප්‍රයෝජනය පිණිස වේ. 'යදිදං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛෝ' යනු යම් සතර වැදෑරුම් උපාදානයන්ගෙන් දැඩිව නොගෙන සිතේ ඇතිවන අර්හත් ඵල සංඛ්‍යාත විමුක්තියක් වේද, එයද මෙම ප්‍රයෝජනය පිණිසම වේ; එනම් අනුපාදා පරිනිබ්බානය පිණිසම වේ යනු අර්ථයයි.

367. අනුයොගවත්තගාථාසු පඨමගාථා වුත්තත්ථා එව.

367. විමසා බැලීමේ වත් පිළිබඳ ගාථාවන් අතරින් පළමු ගාථාවෙහි අර්ථය කලින් කියන ලද පරිදිමය.

වත්ථුං විපත්තිං ආපත්තිං, නිදානං ආකාරඅකොවිදො පුබ්බාපරං න ජානාතීති ‘‘වත්ථු’’න්තිආදීනි ‘‘න ජානාතී’’ති පදෙන සම්බන්ධො. ‘‘අකොවිදො’’ති [Pg.209] පදස්ස ‘‘ස වෙ තාදිසකො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. තස්මා අයමෙත්ථ යොජනා – යො භික්ඛු පාරාජිකාදීනං වත්ථුං න ජානාති, චතුබ්බිධං විපත්තිං න ජානාති, සත්තවිධං ආපත්තිං න ජානාති, ‘‘ඉදං සික්ඛාපදං අසුකස්මිං නාම නගරෙ පඤ්ඤත්ත’’න්ති එවං නිදානං න ජානාති, ‘‘ඉදං පුරිමවචනං ඉදං පච්ඡිමවචන’’න්ති පුබ්බාපරං න ජානාති, ‘‘ඉදං කතං ඉදං අකත’’න්ති කතාකතං න ජානාති. සමෙන චාති තෙනෙව පුබ්බාපරං අජානනස්ස සමෙන අඤ්ඤාණෙන, ‘‘කතාකතං න ජානාතී’’ති වුත්තං හොති; එවං තාව නජානාති-පදෙන සද්ධිං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. යං පනෙතං ‘‘ආකාරඅකොවිදො’’ති වුත්තං, තත්ථ ආකාරඅකොවිදොති කාරණාකාරණෙ අකොවිදො. ඉති ය්වායං වත්ථුආදීනිපි න ජානාති, ආකාරස්ස ච අකොවිදො, ස වෙ තාදිසකො භික්ඛු අපටික්ඛොති වුච්චති.

'වස්තුව, විපත්තිය, ආපත්තිය, නිදානය නොදන්නා වූ, අනුපිළිවෙළ නොදන්නා වූ' යන මෙහි 'වස්තුව' යනාදී පද 'න ජානාති' (නොදනියි) යන පදය සමඟ සම්බන්ධ වේ. 'අකෝවිදෝ' (අදක්ෂ) යන පදය 'ස වේ තාදිසකෝ' යන පදය සමඟ සම්බන්ධ වේ. එම නිසා මෙහි සම්බන්ධය මෙසේය: යම් භික්ෂුවක් පාරාජිකා ආදියේ වස්තුව නොදනියිද, සතර වැදෑරුම් විපත්තිය නොදනියිද, සත් වැදෑරුම් ආපත්තිය නොදනියිද, 'මෙම ශික්ෂාපදය අසවල් නගරයෙහි පණවන ලදී' යනුවෙන් නිදානය නොදනියිද, 'මෙය පෙර වචනයයි, මෙය පසු වචනයයි' කියා පූර්ව අපර සම්බන්ධය නොදනියිද, 'මෙය කරන ලදී, මෙය නොකරන ලදී' කියා කරන ලද නොකරන ලද දේ නොදනියිද; 'සමෙන ච' යන්නෙන් පූර්ව අපර නොදන්නා වූ පුද්ගලයාට එම නොදැනීම හා සමාන වූ අඥානයෙන් 'කරන ලද නොකරන ලද දේ නොදනියි' යනුවෙන් අදහස් වේ. මෙසේ මුලින් 'න ජානාති' පදය සමඟ සම්බන්ධය තේරුම් ගත යුතුය. 'ආකාරඅකෝවිදෝ' යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේද, එහි අර්ථය නම් කරුණු සහ අකරුණු සම්බන්ධයෙන් අදක්ෂ බවයි. මෙසේ යම් භික්ෂුවක් වස්තුව ආදියද නොදනියිද, කාරණයන්හිද අදක්ෂ වෙයිද, එවැනි භික්ෂුව ඒකාන්තයෙන්ම 'අපටික්ඛ' (බැලීමට පවා නුසුදුසු තැනැත්තා) යැයි කියනු ලැබේ.

කම්මඤ්ච අධිකරණඤ්චාති ඉමෙසම්පි පදානං ‘‘න ජානාතී’’ති පදෙනෙව සම්බන්ධො. අයං පනෙත්ථ යොජනා – තථෙව ඉති ය්වායං කම්මඤ්ච න ජානාති, අධිකරණඤ්ච න ජානාති, සත්තප්පකාරෙ සමථෙ චාපි අකොවිදො, රාගාදීහි පන රත්තො දුට්ඨො ච මූළ්හො ච, භයෙන භයා ගච්ඡති, සම්මොහෙන මොහා ගච්ඡති, රත්තත්තා පන දුට්ඨත්තා ච ඡන්දා දොසා ච ගච්ඡති, පරං සඤ්ඤාපෙතුං අසමත්ථතාය න ච සඤ්ඤත්තිකුසලො, කාරණාකාරණදස්සනෙ අසමත්ථතාය නිජ්ඣත්තියා ච අකොවිදො අත්තනො සදිසාය පරිසාය ලද්ධත්තා ලද්ධපක්ඛො, හිරියා පරිබාහිරත්තා අහිරිකො, කාළකෙහි කම්මෙහි සමන්නාගතත්තා කණ්හකම්මො, ධම්මාදරියපුග්ගලාදරියානං අභාවතො අනාදරො, ස වෙ තාදිසකො භික්ඛු අපටික්ඛොති වුච්චති, න පටික්ඛිතබ්බො න ඔලොකෙතබ්බො, න සම්මන්නිත්වා ඉස්සරියාධිපච්චජෙට්ඨකට්ඨානෙ ඨපෙතබ්බොති අත්ථො. සුක්කපක්ඛගාථානම්පි යොජනානයො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති.

'කර්මය හා අධිකරණයද' යන මෙම පදද 'න ජානාති' යන පදය සමඟම සම්බන්ධ වේ. මෙහි යෝජනාව නම්: එමෙන්ම යම් භික්ෂුවක් විනය කර්ම නොදනියිද, අධිකරණ නොදනියිද, සත් වැදෑරුම් සමථයන්හි අදක්ෂ වෙයිද, රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් ඇලුණු සිතැතිව හෝ ද්වේෂයෙන් හෝ මෝහයෙන් හෝ අගතියට යයිද, බිය නිසා අගතියට යයිද, මුළාව නිසා අගතියට යයිද, ඇලීම නිසා හෝ ද්වේෂය නිසා හෝ ඡන්දයෙන් හා දෝසයෙන් අගතියට යයිද, අන්‍යයන්ට කරුණු වටහා දීමට ඇති අසමත්කම නිසා වටහා දීමෙහි දක්ෂ නොවේද, කරුණු සහ අකරුණු පෙන්වා දීමට ඇති අසමත්කම නිසා අන්‍යයන් කැමති කරවා ගැනීමෙහි අදක්ෂ වේද, තමා හා සමාන පිරිසක් ලැබීම නිසා පිරිසක් ඇත්තෙකු වේද, ලැජ්ජාවෙන් බැහැර වූ බැවින් අලජ්ජී වේද, ලාමක වූ අකුසල් කර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් කළු කර්ම ඇත්තෙකු වේද, ධර්මය කෙරෙහි හෝ පුද්ගලයන් කෙරෙහි ගෞරවයක් නොමැති බැවින් අනාදර පුද්ගලයෙකු වේද, එවැනි භික්ෂුව ඒකාන්තයෙන්ම 'අපටික්ඛ' පුද්ගලයෙක් යැයි කියනු ලැබේ. ඔහු දෙස නොබැලිය යුතුය, ඔහු සම්මත කොට අධිපතිභාවයෙහි හෝ ජේෂ්ඨ ස්ථානයක නොතැබිය යුතුය යනු අර්ථයයි. සුක්ක පක්ෂයේ (ගුණවත් පක්ෂයේ) ගාථාවන්ගේ අර්ථ සම්බන්ධයද මෙම ක්‍රමයටම දත යුතුය.

චූළසඞ්ගාමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චූළසංගාම වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

මහාසඞ්ගාමො

මහාසංගාමය

වොහරන්තෙන ජානිතබ්බාදිවණ්ණනා

ව්‍යවහාර කරන්නා විසින් දත යුතු දෑ පිළිබඳ වර්ණනාව

368-374. මහාසඞ්ගාමෙ [Pg.210] – වත්ථුතො වා වත්ථුං සඞ්කමතීති ‘‘පඨමපාරාජිකවත්ථු මයා දිට්ඨං වා සුතං වා’’ති වත්වා පුන පුච්ඡියමානො නිඝංසියමානො ‘‘න මයා පඨමපාරාජිකස්ස වත්ථු දිට්ඨං, න සුතං; දුතියපාරාජිකස්ස වත්ථු දිට්ඨං වා සුතං වා’’ති වදති. එතෙනෙව නයෙන සෙසවත්ථුසඞ්කමනං, විපත්තිතො විපත්තිසඞ්කමනං ආපත්තිතො ආපත්තිසඞ්කමනඤ්ච වෙදිතබ්බං. යො පන ‘‘නෙව මයා දිට්ඨං, න සුත’’න්ති වත්වා පච්ඡා ‘‘මයාපෙතං දිට්ඨං වා සුතං වා’’ති වදති, ‘‘දිට්ඨං වා සුතං වා’’ති වත්වා පච්ඡා ‘‘න දිට්ඨං වා න සුතං වා’’ති වදති, අයං අවජානිත්වා පටිජානාති, පටිජානිත්වා අවජානාතීති වෙදිතබ්බො. එසෙව අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරති නාම.

368-374. මහාසංගාමයෙහි - 'වස්තුවෙන් වස්තුවට මාරු වීම' යනු: 'මා විසින් පළමු පාරාජිකා වස්තුව දකින ලදී හෝ අසන ලදී' යැයි පවසා, නැවත විමසන විට හෝ තදින් ප්‍රශ්න කරන විට 'මා විසින් පළමු පාරාජිකා වස්තුව දකින ලද්දේ හෝ අසන ලද්දේ නැත, දෙවන පාරාජිකා වස්තුව දකින ලදී හෝ අසන ලදී' යනුවෙන් පැවසීමයි. මේ ක්‍රමයෙන්ම සෙසු වස්තූන්ට මාරු වීම, විපත්තියෙන් විපත්තියට මාරු වීම සහ ආපත්තියෙන් ආපත්තියට මාරු වීම දත යුතුය. යමෙක් 'මා විසින් දකින ලද්දේ හෝ අසන ලද්දේ නැත' කියා පවසා පසුව 'මා විසින් එය දකින ලදී හෝ අසන ලදී' යයි පවසයිද, 'දකින ලදී හෝ අසන ලදී' කියා පවසා පසුව 'දකින ලද්දේ හෝ අසන ලද්දේ නැත' කියා පවසයිද, ඔහු ප්‍රතික්ෂේප කර පසුව පිළිගන්නෙකු සහ පිළිගෙන පසුව ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෙකු ලෙස දත යුතුය. මොහුම එක් කරුණක් තවත් කරුණකින් වසාලන්නා (අඤ්ඤේනඤ්ඤං පටිචරති) නම් වේ.

375. වණ්ණාවණ්ණොති නීලාදිවණ්ණාවණ්ණවසෙන සුක්කවිස්සට්ඨිසික්ඛාපදං වුත්තං. වචනමනුප්පදානන්ති සඤ්චරිත්තං වුත්තං. කායසංසග්ගාදිත්තයං සරූපෙනෙව වුත්තං. ඉති ඉමානි පඤ්ච මෙථුනධම්මස්ස පුබ්බභාගො පුබ්බපයොගොති වෙදිතබ්බානි.

375. 'වණ්ණාවණ්ණෝ' යන්නෙන් නිල් ආදී වර්ණයන්ගේ අසිරිමත් බව හා අශෝභන බව පදනම් කරගෙන සුක්කවස්සට්ඨි ශික්ෂාපදය දක්වන ලදී. 'වචනමනුප්පදානං' යන්නෙන් සංචරිත්ත ශික්ෂාපදය දක්වන ලදී. කායසංසග්ගාදී ශික්ෂාපද තුන ඒවායේ ස්වරූපයෙන්ම දක්වන ලදී. මෙසේ මෙම ශික්ෂාපද පහ මෙถุน ධර්මයේ පූර්ව භාගය හෙවත් පූර්ව පයෝගයන් ලෙස දත යුතුය.

376. චත්තාරි අපලොකනකම්මානීති අධම්මෙනවග්ගාදීනි. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඉති චත්තාරි චතුක්කානි සොළස හොන්ති.

376. 'සතර වැදෑරුම් අපලෝකන කර්මයන්' යනු අධම්මික වග්ග කර්ම ආදියයි. සෙසු පදයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ සතර වැදෑරුම් වූ සතර බැගින් වූ කොට්ඨාස දහසයක් වේ.

අගතිඅගන්තබ්බවණ්ණනා

අගතියට නොයාම පිළිබඳ වර්ණනාව

379. බහුජනඅහිතාය පටිපන්නො හොතීති විනයධරෙන හි එවං ඡන්දාදිගතියා අධිකරණෙ විනිච්ඡිතෙ තස්මිං විහාරෙ සඞ්ඝො ද්විධා භිජ්ජති. ඔවාදූපජීවිනියො භික්ඛුනියොපි ද්වෙ භාගා හොන්ති. උපාසකාපි උපාසිකායොපි දාරකාපි දාරිකායොපි තෙසං ආරක්ඛදෙවතාපි තථෙව ද්විධා භිජ්ජන්ති. තතො භුම්මදෙවතා ආදිං කත්වා යාව අකනිට්ඨබ්‍රහ්මානො ද්විධාව හොන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘බහුජනඅහිතාය පටිපන්නො හොති…පෙ… දුක්ඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති.

379. "බොහෝ දෙනාට අහිත පිණිස පිළිපන්නේ වෙයි" යන්නෙහි අර්ථය නම්: විනයධරයෙකු විසින් ඡන්දය ආදී අගතියට යාමෙන් විනය ගැටලුවක් (අධිකරණයක්) වැරදි ලෙස තීන්දු කළ විට, එම විහාරයේ සංඝයා වහන්සේලා දෙකොටසකට බෙදෙති. එම සංඝයාගෙන් අවවාද අනුශාසනා ලබමින් ජීවත් වන භික්ෂුණීහු ද දෙපිරිසක් වෙති. උපාසකවරු ද, උපාසිකාවෝ ද, දරුවෝ ද, දැරියෝ ද ඔවුන්ගේ ආරක්ෂක දේවතාවෝ ද එසේම දෙපිරිසකට බෙදෙති. එයින් පසුව භුම්මට්ටු දේවතාවන් පටන් අකනිටා බඹලොව දක්වා වූ සියලු දෙවි බඹුන් ද දෙපිරිසක් වෙති. එබැවින් ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින් "බොහෝ දෙනාට අහිත පිණිස... දෙවි මිනිසුන්ට දුක් පිණිස පිළිපන්නේ වෙයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී.

382. විසමනිස්සිතොති [Pg.211] විසමානි කායකම්මාදීනි නිස්සිතො. ගහනනිස්සිතොති මිච්ඡාදිට්ඨිඅන්තග්ගාහිකදිට්ඨිසඞ්ඛාතං ගහනං නිස්සිතො. බලවනිස්සිතොති බලවන්තෙ අභිඤ්ඤාතෙ භික්ඛූ නිස්සිතො.

382. "විෂම නිශ්‍රිත" යනු විෂම වූ කායකර්ම ආදිය ඇසුරු කළ තැනැත්තායි. "ගහණ නිශ්‍රිත" යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටි සහ අන්තග්‍රාහී දෘෂ්ටි නමැති ඝන කැලෑව (ගහණය) ඇසුරු කළ තැනැත්තායි. "බලවත් නිශ්‍රිත" යනු බලවත් වූ, ප්‍රසිද්ධ වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇසුරු කළ තැනැත්තායි.

393. තස්ස අවජානන්තොති තස්ස වචනං අවජානන්තො. උපයොගත්ථෙ වා සාමිවචනං, තං අවජානන්තොති අත්ථො.

393. "තස්ස අවජානන්තෝ" යනු එම නවක භික්ෂුවගේ වචනයට අවමන් කරමින් යන්නයි. එසේත් නැතිනම් මෙහි "තස්ස" යන ෂෂ්ඨී විභක්ති පදය ද්විතීයා විභක්තියේ අර්ථයෙහි වැටේ. එවිට එහි අර්ථය වන්නේ එම නවක භික්ෂුවට අවමන් කරමින් යන්නයි.

394. යං අත්ථායාති යදත්ථාය. තං අත්ථන්ති සො අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

394. "යං අත්ථාය" යනු යම් ප්‍රයෝජනයක් සඳහා යන්නයි. "තං අත්ථං" යනු එම ප්‍රයෝජනයයි. සෙසු පද සෑම තැනකම ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

මහාසඞ්ගාමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මහාසංග්‍රාම වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

කථිනභෙදං

කඨින ප්‍රභේදය

කථිනඅත්ථතාදිවණ්ණනා

කඨින ඇතිරීම (අත්ථාර) ආදිය පිළිබඳ වර්ණනාව

403. කථිනෙ [Pg.212] – අට්ඨ මාතිකාති ඛන්ධකෙ වුත්තා පක්කමනන්තිකාදිකා අට්ඨ. පලිබොධානිසංසාපි පුබ්බෙ වුත්තා එව.

403. කඨිනයෙහි "අටක් වූ මාතෘකා" යනු මහාවග්ග පාලියේ ඛන්ධකයෙහි වදාරන ලද පක්කමනන්තිකා ආදී වූ මාතෘකා අටයි. පලිබෝධ සහ ආනිසංස ද මීට පෙර මහාවග්ගයෙහි වදාරන ලද ඒවාමය.

404. පයොගස්සාති චීවරධොවනාදිනො සත්තවිධස්ස පුබ්බකරණස්සත්ථාය යො උදකාහරණාදිකො පයොගො කයිරති, තස්ස පයොගස්ස. කතමෙ ධම්මා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයොති අනාගතවසෙන අනන්තරා හුත්වා කතමෙ ධම්මා පච්චයා හොන්තීති අත්ථො. සමනන්තරපච්චයෙනාති සුට්ඨු අනන්තරපච්චයෙන, අනන්තරපච්චයමෙව ආසන්නතරං කත්වා පුච්ඡති. නිස්සයපච්චයෙනාති උප්පජ්ජමානස්ස පයොගස්ස නිස්සයං ආධාරභාවං උපගතා විය හුත්වා කතමෙ ධම්මා පච්චයා හොන්තීති අත්ථො. උපනිස්සයපච්චයෙනාති උපෙතෙන නිස්සයපච්චයෙන; නිස්සයපච්චයමෙව උපගතතරං කත්වා පුච්ඡති. පුරෙජාතපච්චයෙනාති ඉමිනා පඨමං උප්පන්නස්ස පච්චයභාවං පුච්ඡති. පච්ඡාජාතපච්චයෙනාති ඉමිනා පච්ඡා උප්පජ්ජනකස්ස පච්චයභාවං පුච්ඡති. සහජාතපච්චයෙනාති ඉමිනා අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජමානානං පච්චයභාවං පුච්ඡති. පුබ්බකරණස්සාති ධොවනාදිනො පුබ්බකරණස්ස. පච්චුද්ධාරස්සාති පුරාණසඞ්ඝාටිආදීනං පච්චුද්ධරණස්ස. අධිට්ඨානස්සාති කථිනචීවරාධිට්ඨානස්ස. අත්ථාරස්සාති කථිනත්ථාරස්ස. මාතිකානඤ්ච පලිබොධානඤ්චාති අට්ඨන්නං මාතිකානං ද්වින්නඤ්ච පලිබොධානං. වත්ථුස්සාති සඞ්ඝාටිආදිනො කථිනවත්ථුස්ස; සෙසං වුත්තනයමෙව.

404. "පයෝගස්ස" යනු සිවුරු සේදීම ආදී සත් වැදෑරුම් පූර්ව කෘත්‍යයන් සඳහා සිදු කරන ජලය ගෙන ඒම ආදී වූ යම් ප්‍රයෝගයක් (උත්සාහයක්) කෙරේද, එම ප්‍රයෝගයටයි. "කවර ධර්මයෝ අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙත්ද?" යන්නෙහි අර්ථය නම්, අනාගත වශයෙන් අතරක් නැතිව (අනන්තරව) සිට කවර ධර්මයන් උපකාරී වන්නේද යන්නයි. "සමනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන්" යනු වඩාත් මැනවින් වූ අනන්තර ප්‍රත්‍යයයි; අනන්තර ප්‍රත්‍යයම වඩාත් සමීප කර විමසයි. "නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෙන්" යනු උපදින්නාවූ ප්‍රයෝගයට ආධාරයක් (නිශ්‍රයක්) වන්නාක් මෙන් කවර ධර්මයන් උපකාරී වන්නේද යන්නයි. "උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෙන්" යනු නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයට වඩාත් සමීපව ලැබී උපකාරී වීමයි. "පුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙන්" යන්නෙන් පළමුව උපන් දෙයෙහි ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය විමසයි. "පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යයෙන්" යන්නෙන් පසුව උපදින දෙයෙහි ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය විමසයි. "සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන්" යන්නෙන් පෙර පසු නොවී එක්වරම උපදින ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය විමසයි. "පුබ්බකරණස්ස" යනු සේදීම ආදී පූර්ව කෘත්‍යයන් සඳහාය. "පච්චුද්ධාරස්ස" යනු පැරණි සඟළ සිවුරු ආදිය පච්චුද්ධාර කිරීම (ඉවත් කිරීම) සඳහාය. "අධිට්ඨානස්ස" යනු කඨින සිවුර අධිෂ්ඨානය කිරීම සඳහාය. "අත්ථාරස්ස" යනු කඨින ඇතිරීම සඳහාය. "මාතිකාවන්ගේ සහ පලිබෝධයන්ගේ" යනු අටක් වූ මාතෘකාවන්ගේ සහ දෙවැදෑරුම් පලිබෝධයන්ගේය. "වත්ථුස්ස" යනු සඟළ සිවුර ආදී වූ කඨින වස්තුව සඳහාය. ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද පරිදිම වේ.

එවං යඤ්ච ලබ්භති යඤ්ච න ලබ්භති, සබ්බං පුච්ඡිත්වා ඉදානි යං යස්ස ලබ්භති, තදෙව දස්සෙන්තො පුබ්බකරණං පයොගස්සාතිආදිනා නයෙන විස්සජ්ජනමාහ. තස්සත්ථො – යං වුත්තං ‘‘පයොගස්ස කතමෙ ධම්මා’’තිආදි, තත්ථ වුච්චතෙ, පුබ්බකරණං පයොගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො, සමනන්තරනිස්සයඋපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො. පයොගස්ස හි සත්තවිධම්පි පුබ්බකරණං යස්මා තෙන පයොගෙන නිප්ඵාදෙතබ්බස්ස පුබ්බකරණස්සත්ථාය සො පයොගො කයිරති, තස්මා ඉමෙහි චතූහි පච්චයෙහි පච්චයො හොති. පුරෙජාතපච්චයෙ පනෙස උද්දිට්ඨධම්මෙසු එකධම්මම්පි න [Pg.213] ලභති, අඤ්ඤදත්ථු පුබ්බකරණස්ස සයං පුරෙජාතපච්චයො හොති, පයොගෙ සති පුබ්බකරණස්ස නිප්ඵජ්ජනතො. තෙන වුත්තං – ‘‘පයොගො පුබ්බකරණස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති. පච්ඡාජාතපච්චයං පන ලභති, තෙන වුත්තං – ‘‘පුබ්බකරණං පයොගස්ස පච්ඡාජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති. පච්ඡා උප්පජ්ජනකස්ස හි පුබ්බකරණස්ස අත්ථාය සො පයොගො කයිරති. සහජාතපච්චයං පන මාතිකාපලිබොධානිසංසසඞ්ඛාතෙ පන්නරස ධම්මෙ ඨපෙත්වා අඤ්ඤො පයොගාදීසු එකොපි ධම්මො න ලභති, තෙ එව හි පන්නරස ධම්මා සහ කථිනත්ථාරෙන එකතො නිප්ඵජ්ජන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතපච්චයා හොන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘පන්නරස ධම්මා සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති. එතෙනුපායෙන සබ්බපදවිස්සජ්ජනානි වෙදිතබ්බානි.

මෙසේ ලැබෙන දේ සහ නොලැබෙන දේ සියල්ල විමසා, දැන් යමක් යමකට ලැබේද එය දක්වමින් "පුබ්බකරණං පයෝගස්ස" යනාදී ක්‍රමයෙන් ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ පිළිතුර වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්: "ප්‍රයෝගයට කවර ධර්මයන් ප්‍රත්‍ය වේද" යනාදී ප්‍රශ්නයට මෙසේ පිළිතුරු දෙනු ලැබේ; පූර්ව කෘත්‍යය ප්‍රයෝගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ද, සමනන්තර, නිශ්‍රය සහ උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෙන් ද උපකාරී වෙයි. මන්දයත්, සත් වැදෑරුම් පූර්ව කෘත්‍යයන් යම් ප්‍රයෝගයකින් (ජලය ඇදීම ආදියෙන්) නිම කළ යුතු බැවින් එම පූර්ව කෘත්‍යය සඳහා එම ප්‍රයෝගය කරනු ලැබේ. එබැවින් මෙම ප්‍රත්‍ය සතරෙන් උපකාරී වෙයි. නමුත් පුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙහිදී මෙම ප්‍රයෝගය සඳහන් කළ ධර්මයන්ගෙන් එකක්වත් නොලැබේ. විශේෂයෙන්ම පූර්ව කෘත්‍යයට ප්‍රයෝගයම පුරේජාත ප්‍රත්‍යය වෙයි. මන්ද, ප්‍රයෝගය ඇති කල්හිම පූර්ව කෘත්‍යය සිද්ධ වන බැවිනි. එබැවින් "ප්‍රයෝගය පූර්ව කෘත්‍යයට පුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ" යැයි උපාලි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. තවද මෙම ප්‍රයෝගය පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය ද ලබයි. එබැවින් "පූර්ව කෘත්‍යය ප්‍රයෝගයට පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ" යැයි වදාරන ලදී. මන්ද යත්, පසුව සිදුවන සේදීම ආදී පූර්ව කෘත්‍යයන් සඳහා එම ප්‍රයෝගයන් (ජලය ඇදීම ආදිය) කරනු ලබන බැවිනි. සහජාත ප්‍රත්‍යය සම්බන්ධයෙන්, මාතෘකා, පලිබෝධ සහ ආනිසංස යන පසළොස් ධර්මයන් හැර, ප්‍රයෝගාදියෙහි වෙනත් කිසිදු ධර්මයක් සහජාත ප්‍රත්‍යය ලෙස නොලැබේ. සැබවින්ම එම පසළොස් ධර්මයෝ කඨින ඇතිරීම (අත්ථාරය) සමඟම එකවරම සිද්ධ වෙති. එබැවින් ඔවුනොවුන් සහජාත ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. එහෙයින් "පසළොස් ධර්මයෝ සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙති" යයි වදාරන ලදී. මෙම ක්‍රමයෙන් සියලු පදයන්ගේ පිළිතුරු දත යුතුය.

පුබ්බකරණනිදානාදිවිභාගවණ්ණනා

පූර්ව කෘත්‍යයන්ගේ නිදාන (හේතු) ආදිය විභාග කිරීමේ වර්ණනාව

405. පුබ්බකරණං කිංනිදානන්තිආදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනං උත්තානමෙව.

405. "පූර්ව කෘත්‍යයට නිදානය (හේතුව) කුමක්ද?" යනාදී ප්‍රශ්නෝත්තර ඉතා පැහැදිලිය.

406-7. ‘‘පයොගො කිංනිදානො’’තිආදීසු පුච්ඡාද්වයවිස්සජ්ජනෙසු හෙතුනිදානො පච්චයනිදානොති එත්ථ ඡ චීවරානි හෙතු චෙව පච්චයො චාති වෙදිතබ්බානි. පුබ්බපයොගාදීනඤ්හි සබ්බෙසං තානියෙව හෙතු, තානි පච්චයො. න හි ඡබ්බිධෙ චීවරෙ අසති පයොගො අත්ථි, න පුබ්බකරණාදීනි, තස්මා ‘‘පයොගො හෙතුනිදානො’’තිආදි වුත්තං.

406-7. "ප්‍රයෝගයට නිදානය (හේතුව) කුමක්ද?" යනාදී ප්‍රශ්න දෙකෙහි පිළිතුරු අතර, "හේතු නිදානය, ප්‍රත්‍ය නිදානය" යන මෙහිදී සවැදෑරුම් සිවුරු හේතු වශයෙන් ද ප්‍රත්‍ය වශයෙන් ද දත යුතුය. සැබවින්ම සියලු පූර්ව ප්‍රයෝගයන්ට එම සවැදෑරුම් සිවුරුම හේතු කාරණය වෙයි, ඒවාම ප්‍රත්‍යය ද වෙයි. මන්ද යත්, එම සිවුරු නොමැති නම් ප්‍රයෝගයක් ද නැත, පූර්ව කෘත්‍යයන් ද නැත. එබැවින් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින් "ප්‍රයෝගය හේතු නිදාන කොට ඇත්තේය" යනාදිය වදාරන ලදී.

408. සඞ්ගහවාරෙ – වචීභෙදෙනාති ‘‘ඉමාය සඞ්ඝාටියා, ඉමිනා උත්තරාසඞ්ගෙන, ඉමිනා අන්තරවාසකෙන කථිනං අත්ථරාමී’’ති එතෙන වචීභෙදෙන. කතිමූලාදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ – කිරියා මජ්ඣෙති පච්චුද්ධාරො චෙව අධිට්ඨානඤ්ච.

408. සංග්‍රහ වාරයෙහි "වචී භේදයෙන්" යනු, "මෙම සඟළ සිවුරෙන් කඨිනය අතුරමි" යනාදී වශයෙන් වචන උච්චාරණය කිරීමෙනි. "කතිමූල" ආදී ප්‍රශ්නවල පිළිතුරෙහි "ක්‍රියාව මැද වේ" යනු පච්චුද්ධාර කිරීමේ ක්‍රියාව සහ අධිෂ්ඨාන කිරීමේ ක්‍රියාව මධ්‍යයෙහි වන බවයි.

411. වත්ථුවිපන්නං හොතීති අකප්පියදුස්සං හොති. කාලවිපන්නං නාම අජ්ජ දායකෙහි දින්නං ස්වෙ සඞ්ඝො කථිනත්ථාරකස්ස දෙති. කරණවිපන්නං නාම තදහෙව ඡින්දිත්වා අකතං.

411. "වස්තු විපන්න වෙයි" යනු අකැප රෙද්දක් වීමයි. "කාල විපන්න" යනු අද දින දායකයන් පූජා කළ කඨින වස්ත්‍රය, සංඝයා විසින් හෙට දින කඨින අතුරන භික්ෂුවට පූජා කිරීමයි. "කරණ විපන්න" යනු කඨින ඇතිරිය යුතු දිනයේදීම කපා සකස් නොකළ වස්ත්‍රයයි.

කථිනාදිජානිතබ්බවිභාගවණ්ණනා

කඨිනය ආදිය පිළිබඳව දත යුතු කරුණු විභාග කිරීමේ වර්ණනාව

412. කථිනං [Pg.214] ජානිතබ්බන්තිආදිපුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ – තෙසඤ්ඤෙව ධම්මානන්ති යෙසු රූපාදිධම්මෙසු සති කථිනං නාම හොති, තෙසං සමොධානං මිස්සීභාවො. නාමං නාමකම්මන්තිආදිනා පන ‘‘කථින’’න්ති ඉදං බහූසු ධම්මෙසු නාමමත්තං, න පරමත්ථතො එකො ධම්මො අත්ථීති දස්සෙති.

412. "එම ධර්මයන්ගේම" යනාදී ප්‍රශ්නයෙහි පිළිතුරෙහි අර්ථය නම්: රූප ආදී යම් ධර්මයන් ඇති කල්හි "කඨින" යන නාමය ඇති වේද, එම ධර්මයන්ගේ එක්වීමයි, මිශ්‍ර වීමයි. තවද "නාමය, නාම කර්මය" යනාදී වචන මගින් පෙන්වන්නේ, "කඨින" යන මෙම ශබ්දය බොහෝ ධර්මයන් කෙරෙහි වූ නාම පැනවීමක් පමණක් බවයි. පරමාර්ථ වශයෙන් කඨිනය කියා වෙනමම එක් ධර්මයක් නොමැති බව මෙයින් පැහැදිලි කරයි.

චතුවීසතියා ආකාරෙහීති ‘‘න උල්ලිඛිතමත්තෙනා’’තිආදීහි පුබ්බෙ වුත්තකාරණෙහි. සත්තරසහි ආකාරෙහීති ‘‘අහතෙන අත්ථතං හොති කථින’’න්තිආදීහි පුබ්බෙ වුත්තකාරණෙහි. නිමිත්තකම්මාදීසු යං වත්තබ්බං සබ්බං කථිනක්ඛන්ධකවණ්ණනායං වුත්තං.

'ආකාර විසිහතරකින්' යනු 'න උල්ලිකිතමත්තෙන' ආදී වශයෙන් පෙර කඨිනක්ඛන්ධකයෙහි වදාල ආකාර විසිහතර මගිනි. 'ආකාර දහහතකින්' යනු 'අහතෙන අත්ථතං හෝති කඨිනං' ආදී වශයෙන් පෙර වදාල ආකාර දහහත මගිනි. නිමිත්ත කර්ම ආදියෙහි යමක් කිව යුතු ද, ඒ සියල්ල කඨිනක්ඛන්ධක වර්ණනාවෙහි පවසන ලදී.

416. එකුප්පාදා එකනිරොධාති උප්පජ්ජමානාපි එකතො උප්පජ්ජන්ති, නිරුජ්ඣමානාපි එකතො නිරුජ්ඣන්ති. එකුප්පාදා නානානිරොධාති උප්පජ්ජමානා එකතො උප්පජ්ජන්ති, නිරුජ්ඣමානා නානා නිරුජ්ඣන්ති. කිං වුත්තං හොති? සබ්බෙපි අත්ථාරෙන සද්ධිං එකතො උප්පජ්ජන්ති, අත්ථාරෙ හි සති උද්ධාරො නාම. නිරුජ්ඣමානා පනෙත්ථ පුරිමා ද්වෙ අත්ථාරෙන සද්ධිං එකතො නිරුජ්ඣන්ති, උද්ධාරභාවං පාපුණන්ති. අත්ථාරස්ස හි නිරොධො එතෙසඤ්ච උද්ධාරභාවො එකක්ඛණෙ හොති, ඉතරෙ නානා නිරුජ්ඣන්ති. තෙසු උද්ධාරභාවං පත්තෙසුපි අත්ථාරො තිට්ඨතියෙව. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

416. 'එකම උත්පාදයක් හා එකම නිරෝධයක් ඇත්තේ' යනු උපදින විටද එකට උපදියි, නිරුද්ධ වන විටද එකට නිරුද්ධ වේ යන්නයි. 'එකම උත්පාදයක් හා නානා නිරෝධයන් ඇත්තේ' යනු උපදින විට එකට උපදී, නිරුද්ධ වන විට වෙන වෙනම නිරුද්ධ වේ යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? සියලුම කඨින උද්ධාරයන් කඨින අත්ථාරය (පැතිරවීම) සමඟ එකටම උපදී. මන්ද යත් අත්ථාරය ඇති කල්හිම උද්ධාරය (ඉවත් කිරීම) වන බැවිනි. මෙහි නිරුද්ධ වීමේදී පළමු උද්ධාර දෙක අත්ථාරය සමඟ එකටම නිරුද්ධ වේ, එනම් උද්ධාර භාවයට පත් වේ. අත්ථාරය නිරුද්ධ වීමත් මේවා උද්ධාර වීමත් එකම ක්ෂණයක සිදුවේ. සෙසු ඒවා වෙන වෙනම නිරුද්ධ වේ. ඒවා උද්ධාර භාවයට පත් වුවද අත්ථාරය එලෙසම පවතී. සෙසු සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

සමන්තපාසාදිකා නම් වූ විනය වර්ණනාවෙහි;

කථිනභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කඨින භේද වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

පඤ්ඤත්තිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඤ්ඤත්ති වග්ග වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

උපාලිපඤ්චකං

උපාලි පඤ්චකය

අනිස්සිතවග්ගවණ්ණනා

අනිස්සිත වග්ග වර්ණනාව

417. උපාලිපඤ්හෙසු [Pg.215] කතිහි නු ඛො භන්තෙති පුච්ඡාය අයං සම්බන්ධො. ථෙරො කිර රහොගතො සබ්බානි ඉමානි පඤ්චකානි ආවජ්ජෙත්වා ‘‘භගවන්තං දානි පුච්ඡිත්වා ඉමෙසං නිස්සාය වසනකාදීනං අත්ථාය තන්තිං ඨපෙස්සාමී’’ති භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘කතිහි නු ඛො භන්තෙ’’තිආදිනා නයෙන පඤ්හෙ පුච්ඡි. තෙසං විස්සජ්ජනෙ උපොසථං න ජානාතීති නවවිධං උපොසථං න ජානාති. උපොසථකම්මං න ජානාතීති අධම්මෙනවග්ගාදිභෙදං චතුබ්බිධං උපොසථකම්මං න ජානාති. පාතිමොක්ඛං න ජානාතීති ද්වෙ මාතිකා න ජානාති. පාතිමොක්ඛුද්දෙසං න ජානාතීති භික්ඛූනං පඤ්චවිධං භික්ඛුනීනං චතුබ්බිධන්ති නවවිධං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං න ජානාති.

417. උපාලි ප්‍රශ්නයන්හි 'ස්වාමීනි, කොපමණකින්ද' යන පෘච්ඡාවෙහි සම්බන්ධය මෙසේය: තේරුන් වහන්සේ විවේකීව වැඩසිටින කල මේ සියලු පඤ්චකයන් මෙනෙහි කොට, 'දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසා නිශ්‍රය ගෙන වසන්නා වූ භික්ෂූන් ආදීන්ගේ යහපත උදෙසා පාලි ක්‍රමයක් තබන්නෙමි' යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ 'ස්වාමීනි, කොපමණකින්ද' ආදී ක්‍රමයෙන් ප්‍රශ්න විමසූහ. එම ප්‍රශ්න විසඳීමේදී 'උපෝසථය නොදනියි' යනු නව වැදෑරුම් උපෝසථය නොදනියි යන්නයි. 'උපෝසථ කර්මය නොදනියි' යනු අධර්මයෙන් වගවූවක් ආදී වශයෙන් ඇති සිව්වැදෑරුම් උපෝසථ කර්මය නොදනියි යන්නයි. 'පාතිමොක්ඛය නොදනියි' යනු මාතෘකා දෙක නොදනියි යන්නයි. 'පාතිමොක්ඛුද්දේසය නොදනියි' යනු භික්ෂූන්ගේ පස් වැදෑරුම් සහ භික්ෂුණීන්ගේ සිව් වැදෑරුම් වශයෙන් වූ නව වැදෑරුම් පාතිමොක්ඛුද්දේසය නොදනියි යන්නයි.

පවාරණං න ජානාතීති නවවිධං පවාරණං න ජානාති. පවාරණාකම්මං න ජානාතීති අධම්මෙනවග්ගාදිභෙදං චතුබ්බිධං පවාරණාකම්මං න ජානාති.

පවාරණය නොදනී යනු නවවැදෑරුම් පවාරණය නොදනී යන්නයි. පවාරණ කර්මය නොදනී යනු අධර්මයෙන් හෝ වග (වෙන් වූ) ආදී භේද සහිත සිවු වැදෑරුම් පවාරණ කර්මයන් නොදනී යන්නයි.

ආපත්තානාපත්තිං න ජානාතීති තස්මිං තස්මිං සික්ඛාපදෙ නිද්දිට්ඨං ආපත්තිඤ්ච අනාපත්තිඤ්ච න ජානාති.

ඇවැත් හා නොඇවැත් නොදනී යනු ඒ ඒ ශික්ෂාපදයන්හි දක්වන ලද ඇවැත් ද නොඇවැත් ද නොදනී යන්නයි.

ආපන්නො කම්මකතොති ආපත්තිං ආපන්නො තප්පච්චයාව සඞ්ඝෙන කම්මං කතං හොති.

ඇවැත් වී කර්මය කරන ලද්දේය යනු ඇවැතට පැමිණියෙක් වේ ද, ඒ හේතුවෙන්ම සංඝයා විසින් ඔහු කෙරෙහි (විනය) කර්මය කරන ලද්දේ වෙයි.

නප්පටිප්පස්සම්භනවග්ගවණ්ණනා

නප්පටිප්පස්සම්භන වර්ග වර්ණනාවයි.

420. කම්මං නප්පටිප්පස්සම්භෙතබ්බන්ති අයං යස්මා අනුලොමවත්තෙ න වත්තති, තස්මා නාස්ස කම්මං පටිප්පස්සම්භෙතබ්බං; සරජ්ජුකොව විස්සජ්ජෙතබ්බොති අත්ථො.

420. කර්මය සංසිඳවිය යුතු නොවේ යනු, මේ (භික්ෂුව) යම් හෙයකින් අනුලෝම වත්හි නොහැසිරේ ද, එහෙයින් මොහුගේ කර්මය සංසිඳවිය යුතු නොවේ; (පව් කළ බැම්ම) සහිතවම මුදාහළ යුතුය යනු අර්ථයයි.

421. සචෙ උපාලි සඞ්ඝො සමග්ගකරණීයානි කම්මානි කරොතීති සචෙ සමග්ගෙහි කරණීයානි උපොසථාදීනි කම්මානි කරොති, උපොසථපවාරණාදීසු හි ඨිතාසු උපත්ථම්භො න දාතබ්බො. සචෙ හි සඞ්ඝො අච්චයං දෙසාපෙත්වා සඞ්ඝසාමග්ගිං කරොති, තිණවත්ථාරකසමථං වා කත්වා උපොසථපවාරණං කරොති, එවරූපං සමග්ගකරණීයං නාම කම්මං හොති. තත්‍ර චෙති සචෙ තාදිසෙ කම්මෙ භික්ඛුනො නක්ඛමති, දිට්ඨාවිකම්මම්පි [Pg.216] කත්වා තථාරූපා සාමග්ගී උපෙතබ්බා, එවං විලොමග්ගාහො න ගණ්හිතබ්බො. යත්‍ර පන උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථු සාසනං දීපෙන්ති, තත්ථ දිට්ඨාවිකම්මං න වට්ටති, පටිබාහිත්වා පක්කමිතබ්බං.

421. උපාලි, ඉදින් සංඝයා සමගිව කටයුතු (සමග්ගකරණීය කර්ම) කෙරේ නම් යනු, ඉදින් සමගි වූවන් විසින් කළ යුතු වූ උපෝසථ ආදී කර්මයන් කෙරේ නම්, උපෝසථ පවාරණ ආදියෙහි පිහිටා සිටින කල්හි (සාමග්‍රියට) අනුබල දිය යුතුය. ඉදින් සංඝයා වරද දේශනා කරවා සංඝ සාමග්‍රිය කෙරේ නම්, හෝ තිණවත්ථාරක සමථය කොට උපෝසථ පවාරණය කෙරේ නම්, මෙබඳු කර්මය සමග්ගකරණීය නම් වෙයි. එහිදී ඉදින් එවැනි කර්මයක් කෙරෙහි භික්ෂුවක් අසතුටු වේ නම්, තමාගේ දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කොට වුවද එවැනි සාමග්‍රියට පැමිණිය යුතුය, එසේ විරුද්ධව නොසිටිය යුතුය. යම් තැනක අධර්මය හා අවිනය ගෙන ශාස්තෘ ශාසනය දක්වයි ද, එහි දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කොට (එකඟ වීම) සුදුසු නැත, එය වළක්වා බැහැර විය යුතුය.

උස්සිතමන්තී චාති ලොභදොසමොහමානුස්සන්නං වාචං භාසිතා කණ්හවාචො අනත්ථකදීපනො. නිස්සිතජප්පීති අත්තනො ධම්මතාය උස්සදයුත්තං භාසිතුං න සක්කොති; අථ ඛො ‘‘මයා සද්ධිං රාජා එවං කථෙසි, අසුකමහාමත්තො එවං කථෙසි, අසුකො නාම මය්හං ආචරියො වා උපජ්ඣායො වා තෙපිටකො මයා සද්ධිං එවං කථෙසී’’ති එවං අඤ්ඤං නිස්සාය ජප්පති. න ච භාසානුසන්ධිකුසලොති කථානුසන්ධිවචනෙ ච විනිච්ඡයානුසන්ධිවචනෙ ච අකුසලො හොති. න යථාධම්මෙ යථාවිනයෙති න භූතෙන වත්ථුනා ආපත්තිං සාරෙත්වා චොදෙතා හොති.

'උස්සිතමන්තී' යනු ලෝභ, දෝෂ, මෝහ හා මානයෙන් පිරි වචන කතා කරන, අකුසල් වචන ඇත්තා වූ, අනර්ථය දක්වන්නා වූ තැනැත්තායි. 'නිස්සිතජප්පී' යනු ස්වකීය ස්වභාවයෙන් ප්‍රමුඛව කතා කිරීමට නොහැකිව, 'මා සමඟ රජතුමා මෙසේ කතා කළේය, අසවල් මහා ඇමතිවරයා මෙසේ කතා කළේය, අසවල් ත්‍රිපිටකධාරී මහා ස්වාමීන් වහන්සේ මාගේ ආචාර්ය හෝ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ වන අතර උන්වහන්සේ මා සමඟ මෙසේ කතා කළහ' යනාදී වශයෙන් අන්‍යයන්ගේ ගුණ ඇසුරු කොට තමා ගැන පවසන්නායි. භාෂා අනුසන්ධියෙහි අදක්ෂයෙක් වෙයි යනු කථාවේ අනුසන්ධි කීමෙහි ද විනිශ්චය අනුසන්ධි කීමෙහි ද අදක්ෂයෙක් වෙයි. යථාධර්ම යථාවිනයෙහි නොවේ යනු සත්‍ය වූ කරුණෙන් ඇවැත් සිහි කරවා චෝදනා කරන්නෙකු නොවේ.

උස්සාදෙතා හොතීති ‘‘අම්හාකං ආචරියො මහාතෙපිටකො පරමධම්මකථිකො’’තිආදිනා නයෙන එකච්චං උස්සාදෙති. දුතියපදෙ ‘‘ආපත්තිං කිං සො න ජානාතී’’තිආදිනා එකච්චං අපසාදෙති. අධම්මං ගණ්හාතීති අනිය්‍යානිකපක්ඛං ගණ්හාති. ධම්මං පටිබාහතීති නිය්‍යානිකපක්ඛං පටිබාහති. සම්ඵඤ්ච බහුං භාසතීති බහුං නිරත්ථකකථං කථෙති.

'උස්සාදේතා' (ඔසවන්නා) වෙයි යනු 'අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ මහා ත්‍රිපිටකධාරියෙකි, උතුම් ධර්ම කථිකයෙකි' යනාදී වශයෙන් ඇතැමෙකු පසසයි. දෙවන පදයෙහි 'ඔහු ඇවැත් නොදන්නේ ඇයිද' යනාදී වශයෙන් ඇතැමෙකු පහත් කරයි. අධර්මය ගනී යනු නිර්වාණයට මඟ නොවන පක්ෂය ගනියි. ධර්මය වළක්වයි යනු නෛර්යාණික (මෝක්ෂ මාර්ගයට අයත්) පක්ෂය වළක්වයි. බොහෝ සම්ඵප්‍රලාප කතා කරයි යනු බොහෝ වූ අනර්ථකාරී කතා පවසයි.

පසය්හ පවත්තා හොතීති අනජ්ඣිට්ඨො භාරෙ අනාරොපිතෙ කෙවලං මානං නිස්සාය අජ්ඣොත්ථරිත්වා අනධිකාරෙ කථෙතා හොති. අනොකාසකම්මං කාරෙත්වාති ඔකාසකම්මං අකාරෙත්වා පවත්තා හොති. න යථාදිට්ඨියා බ්‍යාකතා හොතීති යස්ස අත්තනො දිට්ඨි තං පුරක්ඛත්වා න බ්‍යාකතා; ලද්ධිං නික්ඛිපිත්වා අයථාභුච්චං අධම්මාදීසු ධම්මාදිලද්ධිකො හුත්වා කථෙතා හොතීති අත්ථො.

බලහත්කාරයෙන් හැසිරෙන්නෙකු වෙයි යනු නියම නොකළ කටයුත්තකදී, වගකීමක් පවරා නොමැතිව හුදෙක් මානය නිසා යටපත් කරමින් අනධිකාරීව කතා කරන්නෙකු වෙයි. අවසර නොගෙන කර්ම කරන්නා යනු අවසර ඉල්ලීමක් නොකර කටයුතු කරන්නායි. සිය දෘෂ්ටිය පරිදි ප්‍රකාශ නොකරන්නෙකු වෙයි යනු තමාට යම් දෘෂ්ටියක් ඇද්ද, එය පෙරදැරිව ප්‍රකාශ නොකරන්නායි; ස්වකීය ලබ්ධිය බැහැර කොට අසත්‍ය ලෙස අධර්මය ආදියෙහි ධර්මය ආදී වශයෙන් ලබ්ධි ඇත්තෙකු වී කතා කරන්නා යන අර්ථයයි.

වොහාරවග්ගවණ්ණනා

වෝහාර වර්ග වර්ණනාවයි.

424. ආපත්තියා පයොගං න ජානාතීති ‘‘අයං ආපත්ති කායප්පයොගා, අයං වචීපයොගා’’ති න ජානාති. ආපත්තියා වූපසමං න ජානාතීති ‘‘අයං ආපත්ති දෙසනාය වූපසමති, අයං වුට්ඨානෙන, අයං නෙව දෙසනාය න වුට්ඨානෙනා’’ති න ජානාති. ආපත්තියා න විනිච්ඡයකුසලො [Pg.217] හොතීති ‘‘ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං අයං ආපත්තී’’ති න ජානාති, දොසානුරූපං ආපත්තිං උද්ධරිත්වා පතිට්ඨාපෙතුං න සක්කොති.

424. ඇවැත්හි ප්‍රයෝගය නොදනී යනු 'මේ ඇවැත කාය ප්‍රයෝගයකි, මේ ඇවැත වාග් ප්‍රයෝගයකි' යි නොදනී. ඇවැත්හි සන්සිඳීම නොදනී යනු 'මේ ඇවැත දේශනාවෙන් සන්සිඳේ, මේ ඇවැත වුට්ඨානයෙන් සන්සිඳේ, මේ ඇවැත දේශනාවෙන් හෝ වුට්ඨානයෙන් සන්සිඳෙන්නේ නැත' යි නොදනී. ඇවැත්හි විනිශ්චයෙහි දක්ෂයෙක් නොවේ යනු 'මේ කරුණෙහි මේ ඇවැත වේ' යැයි නොදනී, වරදට අනුකූලව ඇවැත් උපුටා දක්වා තහවුරු කිරීමට නොහැකිය.

අධිකරණසමුට්ඨානං න ජානාතීති ‘‘ඉදං අධිකරණං අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි නිස්සාය සමුට්ඨාති, ඉදං චතස්සො විපත්තියො, ඉදං පඤ්ච වා සත්ත වා ආපත්තික්ඛන්ධෙ, ඉදං චත්තාරි සඞ්ඝකිච්චානි නිස්සාය සමුට්ඨාතී’’ති න ජානාති. පයොගං න ජානාතීති ‘‘ඉදං අධිකරණං ද්වාදසමූලප්පයොගං, ඉදං චුද්දසමූලප්පයොගං, ඉදං ඡමූලපයොගං, ඉදං එකමූලපයොග’’න්ති න ජානාති. අධිකරණානඤ්හි යථාසකංමූලමෙව පයොගා නාම හොන්ති, තං සබ්බම්පි න ජානාතීති අත්ථො. වූපසමං න ජානාතීති ‘‘ඉදං අධිකරණං ද්වීහි සමථෙහි වූපසමති, ඉදං තීහි, ඉදං චතූහි, ඉදං එකෙන සමථෙන වූපසමතී’’ති න ජානාති. න විනිච්ඡයකුසලො හොතීති අධිකරණං විනිච්ඡිනිත්වා සමථං පාපෙතුං න ජානාති.

“අධිකරණසමුට්ඨානය නොදනී” යනු “මේ අධිකරණය භේදකර වස්තු දහඅටක් නිසා උපදී, මේ අධිකරණය විපත්ති සතරක් නිසා උපදී, මේ අධිකරණය ඇවැත් දොස් පහක් හෝ හතක් නිසා උපදී, මේ අධිකරණය සඟකිස සතරක් නිසා උපදී” යනාදී වශයෙන් නොදැනීමයි. “ප්‍රයෝගය නොදනී” යනු “මේ අධිකරණයට මූලප්‍රයෝග දොළසකි, මේ අධිකරණයට මූලප්‍රයෝග දහහතරකි, මේ අධිකරණයට මූලප්‍රයෝග හයකි, මේ අධිකරණයට මූලප්‍රයෝග එකකි” යනාදී වශයෙන් නොදැනීමයි. සැබවින්ම අධිකරණයන්ගේ ඒ ඒ මූලයන්ම ප්‍රයෝග නම් වේ, එය මුළුමනින්ම නොදනී යනු අර්ථයයි. “සන්සිඳීම නොදනී” යනු “මේ අධිකරණය සමථ දෙකකින් සන්සිඳේ, මේ අධිකරණය තුනකින්, මේ අධිකරණය හතරකින්, මේ අධිකරණය එක් සමථයකින් සන්සිඳේ” යනාදී වශයෙන් නොදැනීමයි. “විනිශ්චයෙහි දක්ෂ නොවේ” යනු අධිකරණයක් විනිශ්චය කර සමථයට පත් කිරීමට නොදැනීමයි.

කම්මං න ජානාතීති තජ්ජනීයාදි සත්තවිධං කම්මං න ජානාති. කම්මස්ස කරණං න ජානාතීති ‘‘ඉදං කම්මං ඉමිනා නීහාරෙන කාතබ්බ’’න්ති න ජානාති. කම්මස්ස වත්ථුං න ජානාතීති ‘‘ඉදං තජ්ජනීයස්ස වත්ථු, ඉදං නියස්සාදීන’’න්ති න ජානාති. වත්තන්ති සත්තසු කම්මෙසු හෙට්ඨා චතුන්නං කම්මානං අට්ඨාරසවිධං තිවිධස්ස ච උක්ඛෙපනීයකම්මස්ස තෙචත්තාලීසවිධං වත්තං න ජානාති. කම්මස්ස වූපසමං න ජානාතීති ‘‘යො භික්ඛු වත්තෙ වත්තිත්වා යාචති, තස්ස කම්මං පටිප්පස්සම්භෙතබ්බං, අච්චයො දෙසාපෙතබ්බො’’ති න ජානාති.

“කර්මය නොදනී” යනු තජ්ජනීය ආදී සත් වැදෑරුම් සංඝ කර්මයන් නොදැනීමයි. “කර්මය කිරීම නොදනී” යනු “මේ කර්මය මේ ආකාරයෙන් කළ යුතුය” යන්න නොදැනීමයි. “කර්මයෙහි වස්තුව නොදනී” යනු “මේ තජ්ජනීය කර්මයෙහි වස්තුවයි, මෙය නියස්ස ආදී කර්මයන්ගේ වස්තුවයි” යන්න නොදැනීමයි. “වත්ත” (චාරිත්‍ර) යනු සත් වැදෑරුම් කර්මයන් අතරින් යටින් සඳහන් කළ කර්ම හතරෙහි වූ දහඅට වැදෑරුම් වත් සහ තෙවැදෑරුම් උක්ඛේපනීය කර්මයෙහි වූ තෙසාළිස් වැදෑරුම් වත් නොදැනීමයි. “කර්මය සන්සිඳවීම නොදනී” යනු “යම් මහණෙක් වත්හි හැසිර (කර්මය ලිහිල් කිරීමට) අයැදී නම්, ඔහුට එම කර්මය සන්සිඳවිය යුතුය, ඇවත දෙසවිය යුතුය” යන්න නොදැනීමයි.

වත්ථුං න ජානාතීති සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං වත්ථුං න ජානාති. නිදානං න ජානාතීති ‘‘ඉදං සික්ඛාපදං ඉමස්මිං නගරෙ පඤ්ඤත්තං, ඉදං ඉමස්මි’’න්ති න ජානාති. පඤ්ඤත්තිං න ජානාතීති පඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤත්තිඅනුප්පන්නපඤ්ඤත්තිවසෙන තිවිධං පඤ්ඤත්තිං න ජානාති. පදපච්චාභට්ඨං න ජානාතීති සම්මුඛා කාතබ්බං පදං න ජානාති. ‘‘බුද්ධො භගවා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘භගවා බුද්ධො’’ති හෙට්ඨුපරියං කත්වා පදං යොජෙති.

“වස්තුව නොදනී” යනු සත් වැදෑරුම් ඇවැත් කණ්ඩායම්වල වස්තුව නොදැනීමයි. “නිදානය නොදනී” යනු “මේ ශික්ෂාපදය මේ නගරයෙහි පණවන ලදී, මේ ශික්ෂාපදය මේ නගරයෙහි පණවන ලදී” යනාදී වශයෙන් නොදැනීමයි. “ප්‍රඥප්තිය නොදනී” යනු ප්‍රඥප්ති, අනුප්‍රඥප්ති හා අනුප්පන්න ප්‍රඥප්ති වශයෙන් වූ තෙවැදෑරුම් ප්‍රඥප්තිය නොදැනීමයි. “පදපච්චාභට්ඨය නොදනී” යනු සම්මුඛව කළ යුතු පදය නොදැනීමයි. “බුද්ධෝ භගවා” යයි කිය යුතු තැන “භගවා බුද්ධෝ” යයි යට උඩ මාරු කරමින් පදය යොදයි.

අකුසලො ච හොති විනයෙති විනයපාළියඤ්ච අට්ඨකථායඤ්ච අකුසලො හොති.

“විනයෙහි අදක්ෂ වේ” යනු විනය පාළියෙහි ද අටුවාවෙහි ද අදක්ෂ වීමයි.

ඤත්තිං න ජානාතීති සඞ්ඛෙපතො හි දුවිධා ඤත්ති – ‘‘එසා ඤත්තී’’ති එවං නිද්දිට්ඨා ච අනිද්දිට්ඨා ච. තත්ථ යා එවං අනිද්දිට්ඨා, සා ‘‘කම්මඤත්ති’’ නාම හොති. යා නිද්දිට්ඨා, සා ‘‘කම්මපාදඤත්ති’’ නාම, තං සබ්බෙන සබ්බං ඤත්තිං න ජානාති. ඤත්තියා [Pg.218] කරණං න ජානාතීති නවසු ඨානෙසු කම්මඤත්තියා කරණං න ජානාති, ද්වීසු ඨානෙසු කම්මපාදඤත්තියා. ඤත්තියා අනුස්සාවනන්ති ‘‘ඉමිස්සා ඤත්තියා එකා අනුස්සාවනා, ඉමිස්සා තිස්සො’’ති න ජානාති. ඤත්තියා සමථං න ජානාතීති ය්වායං සතිවිනයො, අමූළ්හවිනයො, තස්සපාපියසිකා, තිණවත්ථාරකොති චතුබ්බිධො සමථො ඤත්තියා විනා න හොති, තං ඤත්තියා සමථොති න ජානාති. ඤත්තියා වූපසමං න ජානාතීති යං අධිකරණං ඉමිනා චතුබ්බිධෙන ඤත්තිසමථෙන වූපසමති, තස්ස තං වූපසමං ‘‘අයං ඤත්තියා වූපසමො කතො’’ති න ජානාති.

“ඤත්තිය නොදනී” යන්නෙහි, සංක්ෂේපයෙන් ඤත්තිය දෙවදෑරුම් වේ - “ඒසා ඤත්ති” (මෙය ඤත්තියයි) ලෙස දක්වන ලද ඤත්තිය හා එසේ නොදක්වන ලද ඤත්තිය වශයෙනි. එහි යම් ඤත්තියක් එසේ දක්වා නැද්ද, එය “කර්ම ඤත්තිය” (කම්මඤත්ති) නම් වේ. යම් ඤත්තියක් දක්වා ඇද්ද, එය “කර්මපාද ඤත්තිය” (කම්මපාදඤත්ති) නම් වේ. මේ සියලු ඤත්තිය මුළුමනින්ම නොදනී. “ඤත්තිය කිරීම නොදනී” යනු කරුණු නවයකදී කර්ම ඤත්තිය කිරීම සහ කරුණු දෙකකදී කර්මපාද ඤත්තිය කිරීම නොදැනීමයි. “ඤත්තියෙහි අනුස්සාවනය” යනු “මේ ඤත්තිය සඳහා එක් අනුස්සාවනයක් (කර්මවාචාවක්) වේ, මේ ඤත්තිය සඳහා අනුස්සාවන තුනක් වේ” යන්න නොදැනීමයි. “ඤත්තියෙන් සන්සිඳීම නොදනී” යනු සතිවිනය, අමූළ්හවිනය, තස්සපාපියසිකා, තිණවත්ථාරක යන සතර වැදෑරුම් සමථයන් ඤත්තියෙන් තොරව සිදු නොවන බවත්, එය ඤත්තියෙන් වන සමථයක් බවත් නොදැනීමයි. “ඤත්තියෙන් සන්සිඳීම (වූපසමය) නොදනී” යනු යම් අධිකරණයක් මේ සතර වැදෑරුම් ඤත්ති සමථයෙන් සන්සිඳේ ද, එම සන්සිඳීම “ඤත්තිය මඟින් කරන ලද සන්සිඳීමකි” යයි නොදැනීමයි.

සුත්තං න ජානාතීති උභතොවිභඞ්ගං න ජානාති. සුත්තානුලොමං න ජානාතීති චත්තාරො මහාපදෙසෙ න ජානාති. විනයං න ජානාතීති ඛන්ධකපරිවාරං න ජානාති. විනයානුලොමං න ජානාතීති චත්තාරො මහාපදෙසෙයෙව න ජානාති. න ච ඨානාඨානකුසලොති කාරණාකාරණකුසලො න හොති.

“සූත්‍රය නොදනී” යනු උභතෝ විභංගය නොදැනීමයි. “සූත්‍රානුලෝමය නොදනී” යනු සතර මහාපදේසයන් නොදැනීමයි. “විනය නොදනී” යනු ඛන්ධක හා පරිවාරය නොදැනීමයි. “විනයානුලෝමය නොදනී” යනු සතර මහාපදේසයන්ම නොදැනීමයි. “ස්ථානාස්ථානයෙහි (හේතු අහේතු විමසීමෙහි) දක්ෂ නොවේ” යනු කරුණු අකරුණු සෙවීමෙහි දක්ෂ නොවීමයි.

ධම්මං න ජානාතීති ඨපෙත්වා විනයපිටකං අවසෙසං පිටකද්වයං න ජානාති. ධම්මානුලොමං න ජානාතීති සුත්තන්තිකෙ චත්තාරො මහාපදෙසෙ න ජානාති. විනයං න ජානාතීති ඛන්ධකපරිවාරමෙව න ජානාති. විනයානුලොමං න ජානාතීති චත්තාරො මහාපදෙසෙ න ජානාති. උභතොවිභඞ්ගා පනෙත්ථ අසඞ්ගහිතා හොන්ති, තස්මායං කුරුන්දියං වුත්තං – ‘‘විනයන්ති සකලං විනයපිටකං න ජානාතී’’ති තං න ගහෙතබ්බං. න ච පුබ්බාපරකුසලො හොතීති පුරෙකථාය ච පච්ඡාකථාය ච අකුසලො හොති. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තපටිපක්ඛවසෙන ඤෙය්‍යත්තා පුබ්බෙ පකාසිතත්තා ච උත්තානමෙවාති.

“ධර්මය නොදනී” යනු විනය පිටකය හැර සෙසු පිටක ද්වය (සූත්‍ර හා අභිධර්ම) නොදැනීමයි. “ධර්මානුලෝමය නොදනී” යනු සූත්‍ර පිටකයෙහි එන සතර මහාපදේසයන් නොදැනීමයි. “විනය නොදනී” යනු ඛන්ධක හා පරිවාරයම නොදැනීමයි. “විනයානුලෝමය නොදනී” යනු සතර මහාපදේසයන් නොදැනීමයි. මෙහි උභතෝ විභංග ඇතුළත් නොවේ, එබැවින් කුරුන්දි අටුවාවෙහි සඳහන් “විනය යනු මුළු විනය පිටකයම නොදනී” යන ප්‍රකාශය නොගත යුතුය. “පූර්වාපරයෙහි දක්ෂ නොවේ” යනු පෙර කතාවෙහි සහ පසු කතාවෙහි දක්ෂ නොවීමයි. සෙසු සියල්ල පෙර සඳහන් කළ කරුණුවලට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් සහ පෙර පැහැදිලි කළ බැවින් පහසුවෙන් දත හැකි වේ.

අනිස්සිතවග්ගනප්පටිප්පස්සම්භනවග්ගවොහාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනිස්සිත වර්ගය, නප්පටිප්පස්සම්භන වර්ගය සහ වෝහාර වර්ගයෙහි වර්ණනාව නිමවා ඇත.

දිට්ඨාවිකම්මවග්ගවණ්ණනා

දිට්ඨාවිකම්ම වර්ග වර්ණනාව

425. දිට්ඨාවිකම්මවග්ගෙ – දිට්ඨාවිකම්මාති දිට්ඨීනං ආවිකම්මානි; ලද්ධිප්පකාසනානි ආපත්තිදෙසනාසඞ්ඛාතානං විනයකම්මානමෙතං අධිවචනං. අනාපත්තියා දිට්ඨිං ආවි කරොතීති අනාපත්තිමෙව ආපත්තීති දෙසෙතීති අත්ථො[Pg.219]. අදෙසනාගාමිනියාති ගරුකාපත්තියා දිට්ඨිං ආවිකරොති; සඞ්ඝාදිසෙසඤ්ච පාරාජිකඤ්ච දෙසෙතීති අත්ථො. දෙසිතායාති ලහුකාපත්තියාපි දෙසිතාය දිට්ඨිං ආවිකරොති; දෙසිතං පුන දෙසෙතීති අත්ථො.

425. දිට්ඨාවිකම්ම වර්ගයෙහි - “දිට්ඨාවිකම්ම” යනු දෘෂ්ටීන් ප්‍රකාශ කිරීමයි; ලබ්ධිය ප්‍රකාශ කිරීමයි. මෙය ඇවැත් දෙසීම නම් වූ විනය කර්මයන්ට නමකි. “අනැවතක දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කරයි” යනු ඇවැතක් නොවන දෙයම ඇවැතක් ලෙස දෙසීමයි. “අදේසනාගාමිනී” (දෙසීමෙන් සන්සිඳවිය නොහැකි) ඇවතකදී දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කරයි යනු ගරුක ඇවතක් සම්බන්ධයෙන් දෘෂ්ටිය හෙළි කිරීමයි; එනම් සංඝාදිසේස හෝ පාරාජිකා ඇවැත් දෙසීමයි. “දේසිතාය” යනු දෙසන ලද ලහුක ඇවතකදී ද දෘෂ්ටිය හෙළි කරයි; එනම් දෙසන ලද ඇවතම නැවත දෙසීමයි.

චතූහි පඤ්චහි දිට්ඨින්ති යථා චතූහි පඤ්චහි දිට්ඨි ආවිකතා හොති, එවං ආවිකරොති; චත්තාරො පඤ්ච ජනා එකතො ආපත්තිං දෙසෙන්තීති අත්ථො. මනොමානසෙනාති මනසඞ්ඛාතෙන මානසෙන දිට්ඨිං ආවිකරොති; වචීභෙදං අකත්වා චිත්තෙනෙව ආපත්තිං දෙසෙතීති අත්ථො.

“සතරක් හෝ පස් දෙනෙකුට දෘෂ්ටිය හෙළි කිරීම” යනු යම් සේ සතර දෙනෙකුට හෝ පස් දෙනෙකුට දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ වේ ද එසේ ප්‍රකාශ කිරීමයි; සතර දෙනෙකු හෝ පස් දෙනෙකු එක්ව ඇවැත් දෙසීමයි යනු අර්ථයයි. “මනෝමානසේන” යනු සිතින් මවාගත් සිතුවිල්ලෙන් දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කිරීමයි; වචනයක් පිට නොකර සිතින්ම ඇවැත් දෙසීම මෙයින් අදහස් වේ.

නානාසංවාසකස්සාති ලද්ධිනානාසංවාසකස්ස වා කම්මනානාසංවාසකස්ස වා සන්තිකෙ දිට්ඨිං ආවිකරොති; ආපත්තිං දෙසෙතීති අත්ථො. නානාසීමායාති සමානසංවාසකස්සාපි නානාසීමාය ඨිතස්ස සන්තිකෙ ආවිකරොති. මාළකසීමාය හි ඨිතෙන සීමන්තරිකාය ඨිතස්ස සීමන්තරිකාය වා ඨිතෙන අවිප්පවාසසීමාය ඨිතස්සාපි ආපත්තිං දෙසෙතුං න වට්ටති. අපකතත්තස්සාති උක්ඛිත්තකස්ස වා, යස්ස වා උපොසථපවාරණා ඨපිතා හොන්ති, තස්ස සන්තිකෙ දෙසෙතීති අත්ථො.

“නානාසංවාසකයෙකුට” යනු ලබ්ධියෙන් හෝ කර්මයෙන් නානාසංවාසක වූ භික්ෂුවක් සමීපයෙහි දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කිරීමයි; ඇවැත් දෙසීමයි. “නානාසීමාය” යනු සමාන සංවාසක වුවද වෙනත් සීමාවක සිටින අයෙකු සමීපයෙහි හෙළි කිරීමයි. මන්දයත් මාළක සීමාවෙහි සිටින්නා විසින් සීමාන්තරිකයෙහි සිටින්නෙකුට හෝ සීමාන්තරිකයෙහි සිටින්නා විසින් අවිප්පවාස මහා සීමාවෙහි සිටින්නෙකුට ඇවැත් දෙසීම සුදුසු නොවන බැවිනි. “අපකතත්තස්ස” යනු උක්ඛිත්තක භික්ෂුවකගේ හෝ යමෙකුගේ උපෝසථ පවාරණ නවතා ඇද්ද ඔහු සමීපයෙහි දෙසීමයි.

430. නාලං ඔකාසකම්මං කාතුන්ති න පරියත්තං කාතුං; න කාතබ්බන්ති අත්ථො. ඉධාපි අපකතත්තො උක්ඛිත්තකො ච ඨපිතඋපොසථපවාරණො ච. චාවනාධිප්පායොති සාසනතො චාවෙතුකාමො.

430. "අවකාශ කර්ම කිරීමට නොහැකිය" යනු එය කිරීමට අසමත් වීමයි; නොකටයුතුය යනු අර්ථයයි. මෙහි ද අපකටත්ත (ප්‍රකෘති නොවූ) මහණ යනු උක්ඛිත්තක (විනීත නොවූ) මහණා සහ උපෝසථ පවාරණය තබන ලද (නතර කරන ලද) මහණා ය. "චාවනාධිප්පාය" යනු ශාසනයෙන් බැහැර කිරීමේ අභිලාෂයයි.

432. මන්දත්තා මොමූහත්තාති මන්දභාවෙන මොමූහභාවෙන විස්සජ්ජිතම්පි ජානිතුං අසමත්ථො, කෙවලං අත්තනො මොමූහභාවං පකාසෙන්තොයෙව පුච්ඡති උම්මත්තකො විය. පාපිච්ඡොති ‘‘එවං මං ජනො සම්භාවෙස්සතී’’ති පාපිකාය ඉච්ඡාය පුච්ඡති. පරිභවාති පරිභවං ආරොපෙතුකාමො හුත්වා පුච්ඡති. අඤ්ඤබ්‍යාකරණෙසුපි එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. අත්තාදානවග්ගෙ ච ධුතඞ්ගවග්ගෙ ච යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

432. "මන්ද වූ බැවින් හා මුළා වූ බැවින්" යනු මන්දභාවය හා දැඩි මුළාබව නිසා විසඳන ලද අර්ථය පවා දැන ගැනීමට අසමත් වූයේ, උමතු පුද්ගලයෙකු මෙන් තමාගේම මෝඩකම ප්‍රකාශ කරමින් ප්‍රශ්න අසයි. "පාපිච්ඡ" යනු "මෙසේ ඇසූ කල ජනයා මට ගරු කරනු ඇතැයි" ලාමක වූ ආශාවෙන් ප්‍රශ්න අසයි. "පරිභව කරනු පිණිස" යනු අනුන්ට නින්දා පමුණුවන අදහසින් යුතුව ප්‍රශ්න අසයි. අන්‍ය ව්‍යාකරණයන්හි ද (රහත් බව ප්‍රකාශ කිරීම්හි ද) ක්‍රමය මෙයම වේ. අන් සියලු තැන්හි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. අත්තාදාන වර්ගයේ සහ ධුතාංග වර්ගයේ යම් කරුණක් කිව යුතු වේ ද, ඒ සියල්ල කලින් පවසන ලදී.

දිට්ඨාවිකම්මවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දිට්ඨාවිකම්ම වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

මුසාවාදවග්ගවණ්ණනා

මුසාවාද වර්ගයේ වර්ණනාව.

444. මුසාවාදවග්ගෙ [Pg.220] – පාරාජිකං ගච්ඡතීති පාරාජිකගාමී; පාරාජිකාපත්තිභාවං පාපුණාතීති අත්ථො. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ අසන්තඋත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනමුසාවාදො පාරාජිකගාමී, අමූලකෙන පාරාජිකෙන අනුද්ධංසනමුසාවාදො සඞ්ඝාදිසෙසගාමී, ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසතී’’තිආදිනා පරියායෙන ජානන්තස්ස වුත්තමුසාවාදො ථුල්ලච්චයගාමී, අජානන්තස්ස දුක්කටගාමී, ‘‘සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තිය’’න්ති ආගතො පාචිත්තියගාමීති වෙදිතබ්බො.

444. මුසාවාද වර්ගයෙහි - "පාරාජිකාවට පැමිණේ" යනු පාරාජිකාගාමී වීමයි; එනම් පාරාජිකා ඇවැත්තට පැමිණීමයි. අනෙක් පදවල ද ක්‍රමය මෙයමය. එහි තමා තුළ නැති උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්ම ප්‍රකාශ කිරීමේ මුසාවාදය පාරාජිකාගාමී වේ. පදනම් විරහිතව (අමූලකව) පාරාජිකාවකින් චෝදනා කිරීමේ මුසාවාදය සංඝාදිසේසගාමී වේ. "යමෙක් ඔබේ විහාරයේ වෙසේ ද, ඔහු රහතන් වහන්සේ නමකි" ආදී වශයෙන් වක්‍ර ලෙස (පරියාය වශයෙන්) කරුණු තේරුම් ගන්නා පුද්ගලයෙකුට පවසන මුසාවාදය ථුල්ලච්චයගාමී වේ. කරුණු තේරුම් නොගන්නා පුද්ගලයෙකුට පවසන මුසාවාදය දුක්කටගාමී වේ. "දැන දැන පවසන මුසාවාදයෙහි පාචිත්තිය වේ" යැයි ආ ප්‍රකාරව එය පාචිත්තියගාමී බව දත යුතුය.

අදස්සනෙනාති විනයධරස්ස අදස්සනෙන. කප්පියාකප්පියෙසු හි කුක්කුච්චෙ උප්පන්නෙ විනයධරං දිස්වා කප්පියාකප්පියභාවං පටිපුච්ඡිත්වා අකප්පියං පහාය කප්පියං කරෙය්‍ය, තං අපස්සන්තො පන අකප්පියම්පි කප්පියන්ති කරොන්තො ආපජ්ජති. එවං ආපජ්ජිතබ්බං ආපත්තිං විනයධරස්ස දස්සනෙන නාපජ්ජති, අදස්සනෙනෙව ආපජ්ජති, තෙන වුත්තං ‘‘අදස්සනෙනා’’ති. අස්සවනෙනාති එකවිහාරෙපි වසන්තො පන විනයධරස්ස උපට්ඨානං ගන්ත්වා කප්පියාකප්පියං අපුච්ඡිත්වා වා අඤ්ඤෙසඤ්ච වුච්චමානං අසුණන්තො ආපජ්ජතියෙව, තෙන වුත්තං ‘‘අස්සවනෙනා’’ති. පසුත්තකතාති පසුත්තකතාය. සහගාරසෙය්‍යඤ්හි පසුත්තකභාවෙනපි ආපජ්ජති. අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතාය ආපජ්ජන්තො පන තථාසඤ්ඤී ආපජ්ජති. සතිසම්මොසා එකරත්තාතික්කමාදිවසෙන ආපජ්ජිතබ්බං ආපජ්ජති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

"නොදැකීමෙන්" යනු විනයධරයෙකු නොදැකීමෙනි. කැප අකැප දේ පිළිබඳව කුකුසක් ඇති වූ විට විනයධරයෙකු දැක, කැප අකැප බව විමසා අකැප දේ අත්හැර කැප දේ කළ යුතුය. එහෙත් ඔහු නොදකින විට අකැප දෙය පවා කැප යැයි සිතා කරන්නේ නම් ඇවැත් වේ. මෙලෙස සිදුවන ඇවැත්ත, විනයධරයා දැකීමෙන් සිදු නොවන අතර නොදැකීමෙන්ම සිදු වේ. එබැවින් "නොදැකීමෙන්" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. "නොඇසීමෙන්" යනු එකම විහාරයේ වාසය කළත්, විනයධරයා වෙත ගොස් කැප අකැප බව නොවිමසා හෝ අන් අයට පවසන කරුණු නොඅසා සිටීමෙන් ඇවැත් වේ. එබැවින් "නොඇසීමෙන්" යැයි වදාරන ලදී. "නින්දට වැටුණු බව" යනු නිදා සිටීමයි. නිදා සිටින ස්වභාවයෙන් ද සහගාරසෙය්‍යාව (එක්ව සැතපීම) සිදු විය හැක. අකැප දෙයෙහි කැප යැයි සංඥාව ඇතිව ඇවැත් වන්නා, එබඳු සංඥාවක් ඇතිව ඇවැත් වේ. සිහිය මුළා වීමෙන් එක් රැයක් ඉක්මවීම් ආදියෙන් පැමිණිය යුතු ඇවැත්වලට පැමිණේ. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකම පැහැදිලිය.

මුසාවාදවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මුසාවාද වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

භික්ඛුනොවාදවග්ගවණ්ණනා

භික්ඛුනෝවාද වර්ගයේ වර්ණනාව.

450. භික්ඛුනිවග්ගෙ – අලාභායාති චතුන්නං පච්චයානං අලාභත්ථාය; යථා පච්චයෙ න ලභන්ති, තථා පරිසක්කති වායමතීති අත්ථො. අනත්ථායාති අනත්ථං කලිසාසනං ආරොපෙන්තො පරිසක්කති. අවාසායාති අවාසත්ථාය; යස්මිං ගාමඛෙත්තෙ වසන්ති, තතො නීහරණත්ථාය. සම්පයොජෙතීති අසද්ධම්මපටිසෙවනත්ථාය සම්පයොජෙති.

450. භික්ෂුණී වර්ගයෙහි - "අලාභය පිණිස" යනු සතර පසය නොලැබීම පිණිසයි; යම් අයුරකින් පසය නොලැබේ ද, ඒ අයුරින් උත්සාහ කරයි, වෙහෙසෙයි යන්න අර්ථයයි. "අනර්ථය පිණිස" යනු ක්‍රෝධයෙන් යුතුව නින්දා සහගත නියෝග පමුණුවමින් උත්සාහ කරයි. "වාසය අහිමි කිරීම පිණිස" යනු වසන ගම් ප්‍රදේශයෙන් නෙරපා හැරීම පිණිසයි. "සම්පයෝජේති" යනු අසද්ධර්මය (මෛථුනය) සේවනය කරවනු පිණිස යොමු කරවයි.

451. ‘‘කතිහි [Pg.221] නු ඛො භන්තෙ අඞ්ගෙහි සමන්නාගතාය භික්ඛුනියා කම්මං කාතබ්බ’’න්ති සත්තන්නං කම්මානං අඤ්ඤතරං සන්ධාය පුච්ඡති.

451. "ස්වාමීනි, කොපමණ අංගයන්ගෙන් යුත් භික්ෂුණියකට කර්මය කළ යුතු ද?" යන්න සප්ත විධ කර්මයන්ගෙන් එක්තරා කර්මයක් අරභයා ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරණුවෝ විමසති.

454. න සාකච්ඡාතබ්බොති කප්පියාකප්පියනාමරූපපරිච්ඡෙදසමථවිපස්සනාදිභෙදො කථාමග්ගො න කථෙතබ්බො. යස්මා පන ඛීණාසවො භික්ඛු න විසංවාදෙති, තථාරූපස්ස කථාමග්ගස්ස සාමී හුත්වා කථෙති, න ඉතරො; තස්මා පඨමපඤ්චකෙ ‘‘න අසෙක්ඛෙනා’’ති පටික්ඛිපිත්වා දුතියපඤ්චකෙ ‘‘අසෙක්ඛෙනා’’තිආදි වුත්තං.

454. "සාකච්ඡා නොකටයුතුය" යනු කැප අකැප බව, නාමරූප පරිච්ඡේදය, සමථ විපස්සනා ආදී විවිධ ධර්ම කතාවන් නොපැවැත්විය යුතු බවයි. රහතන් වහන්සේ කරුණු වරදවා ප්‍රකාශ නොකරන බැවින්, උන්වහන්සේ එවැනි ධර්ම කතාවල හිමිකරුවා වී දේශනා කරති, අනෙක් අය එසේ නොවේ. එබැවින් පළමු පංචකයෙහි "අශෛක්ෂයෙකු (රහතන් වහන්සේ නමක්) නොවන තැනැත්තා" යැයි ප්‍රතික්ෂේප කොට, දෙවන පංචකයෙහි "අශෛක්ෂයෙකු විසින්" යනාදිය වදාරන ලදී.

න අත්ථපටිසම්භිදාපත්තොති අට්ඨකථාය පටිසම්භිදාපත්තො පභෙදගතඤාණප්පත්තො න හොති. න ධම්මපටිසම්භිදාපත්තොති පාළිධම්මෙ පටිසම්භිදාපත්තො න හොති. න නිරුත්තිපටිසම්භිදාපත්තොති වොහාරනිරුත්තියං පටිසම්භිදාපත්තො න හොති. න පටිභානපටිසම්භිදාපත්තොති යානි තානි පටිභානසඞ්ඛාතානි අත්ථපටිසම්භිදාදීනි ඤාණානි, තෙසු පටිසම්භිදාපත්තො න හොති. යථාවිමුත්තං චිත්තං න පච්චවෙක්ඛිතාති චතුන්නං ඵලවිමුත්තීනං වසෙන යථාවිමුත්තං චිත්තං එකූනවීසතිභෙදාය පච්චවෙක්ඛණාය න පච්චවෙක්ඛිතා හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

"අර්ථ පටිසම්භිදාවට පත් නොවූයේ" යනු අටුවා විෂයෙහි පටිසම්භිදාවට පත් නොවූයේ, ප්‍රභේදගත ඥානයට පත් නොවූයේ වෙයි. "ධම්ම පටිසම්භිදාවට පත් නොවූයේ" යනු පාලි ධර්මයෙහි පටිසම්භිදාවට පත් නොවූයේ වෙයි. "නිරුක්ති පටිසම්භිදාවට පත් නොවූයේ" යනු ව්‍යවහාර භාෂාවෙහි පටිසම්භිදාවට පත් නොවූයේ වෙයි. "පටිභාන පටිසම්භිදාවට පත් නොවූයේ" යනු පටිභාන ඥානය නමින් හැඳින්වෙන අර්ථ පටිසම්භිදාදී යම් ඥානයෝ වෙත් ද, ඒ ඥානයන්හි පටිසම්භිදාවට පත් නොවූයේ වෙයි. "මිදුණු පරිදි සිත ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකළේ" යනු සතර ඵල විමුක්තීන්ගෙන් මිදුණු ආකාරය පිළිබඳව දහනව වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකළේ වෙයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකම පැහැදිලිය.

භික්ඛුනොවාදවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භික්ඛුනෝවාද වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

උබ්බාහිකවග්ගවණ්ණනා

උබ්බාහික වර්ගයේ වර්ණනාව.

455. උබ්බාහිකවග්ගෙ – න අත්ථකුසලොති න අට්ඨකථාකුසලො; අත්ථුද්ධාරෙ ඡෙකො න හොති. න ධම්මකුසලොති ආචරියමුඛතො අනුග්ගහිතත්තා පාළියං න කුසලො, න පාළිසූරො. න නිරුත්තිකුසලොති භාසන්තරවොහාරෙ න කුසලො. න බ්‍යඤ්ජනකුසලොති සිථිලධනිතාදිවසෙන පරිමණ්ඩලබ්‍යඤ්ජනාරොපනෙ කුසලො න හොති; න අක්ඛරපරිච්ඡෙදෙ නිපුණොති අත්ථො. න පුබ්බාපරකුසලොති අත්ථපුබ්බාපරෙ ධම්මපුබ්බාපරෙ නිරුත්තිපුබ්බාපරෙ බ්‍යඤ්ජනපුබ්බාපරෙ පුරෙකථාපච්ඡාකථාසු ච න කුසලො හොති.

455. උබ්බාහික වර්ගයෙහි - "අර්ථයෙහි දක්ෂ නොවේ" යනු අටුවාවෙහි දක්ෂ නොවීමයි; අර්ථ උද්ධාරයෙහි (අර්ථ මතු කර දැක්වීමෙහි) නිපුණ නොවේ. "ධර්මයෙහි දක්ෂ නොවේ" යනු ගුරු මුඛයෙන් උගනු නොලැබූ බැවින් පාලියෙහි දක්ෂ නොවේ, පාලියෙහි විශාරද නොවේ. "නිරුක්තියෙහි දක්ෂ නොවේ" යනු අන්‍ය භාෂා ව්‍යවහාරයන්හි දක්ෂ නොවේ. "ව්‍යඤ්ජනයෙහි දක්ෂ නොවේ" යනු සිථිල, ධනිත ආදී වශයෙන් සම්පූර්ණ අක්ෂර උච්චාරණයෙහි දක්ෂ නොවේ; අක්ෂර පරිච්ඡේදයෙහි නිපුණ නොවේ යන්න අර්ථයයි. "පූර්වාපරයෙහි (පෙර පසු සම්බන්ධයෙහි) දක්ෂ නොවේ" යනු අටුවා අර්ථයන්හි ද, පාලි ධර්මයෙහි ද, නිරුක්ති ව්‍යවහාරයන්හි ද, ව්‍යඤ්ජනයන්හි ද පෙර පසු සම්බන්ධයෙහි හා පළමුව කිව යුතු හා පසුව කිව යුතු කතාවන්හි දක්ෂ නොවේ.

කොධනොතිආදීනි යස්මා කොධාදීහි අභිභූතො කාරණාකාරණං න ජානාති, විනිච්ඡිතුං න සක්කොති, තස්මා වුත්තානි. පසාරෙතා හොති [Pg.222] නො සාරෙතාති මොහෙතා හොති, න සතිඋප්පාදෙතා; චොදකචුදිතකානං කථං මොහෙති පිදහති න සාරෙතීති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ උබ්බාහිකවග්ගෙ උත්තානමෙවාති.

"ක්‍රෝධ කරන්නා වූ" යනාදිය වදාරන ලද්දේ, ක්‍රෝධය ආදියෙන් මැඬුණු තැනැත්තා කරුණු සහිත අහේතුක බව නොදන්නා බැවින් හා තීරණය කිරීමට නොහැකි බැවිනි. "මුළා කරවන්නෙක් වෙයි, සිහිපත් කරවන්නෙක් නොවේ" යනු මුළා කරන්නෙකු වන අතර සිහිය උපදවන්නෙකු නොවේ; චෝදකයාගේ හා චූදිතයාගේ කතාව මුළා කරයි, වසාලයි, මතක් කර නොදෙයි යන්න අර්ථයයි. මෙහි උබ්බාහික වර්ගයෙහි ඉතිරි සියල්ල පැහැදිලිය.

උබ්බාහිකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උබ්බාහික වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

අධිකරණවූපසමවග්ගවණ්ණනා

අධිකරණවූපසම වර්ගයේ වර්ණනාව.

457. අධිකරණවූපසමවග්ගෙ – පුග්ගලගරු හොතීති ‘‘අයං මෙ උපජ්ඣායො, අයං මෙ ආචරියො’’තිආදීනි චින්තෙත්වා තස්ස ජයං ආකඞ්ඛමානො ‘‘අධම්මං ධම්මො’’ති දීපෙති. සඞ්ඝගරු හොතීති ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච අමුඤ්චිත්වා විනිච්ඡිනන්තො සඞ්ඝගරුකො නාම හොති. චීවරාදීනි ගහෙත්වා විනිච්ඡිනන්තො ආමිසගරුකො නාම හොති, තානි අග්ගහෙත්වා යථාධම්මං විනිච්ඡිනන්තො සද්ධම්මගරුකො නාම හොති.

457. අධිකරණවූපසම වර්ගයෙහි - "පුද්ගලයා ගුරු කොට සලකයි" යනු "මොහු මගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේය, මොහු මගේ ආචාර්යයන් වහන්සේය" ආදී වශයෙන් සිතා, ඔහුගේ ජයග්‍රහණය පතා "අධර්මය ධර්මය" ලෙස දක්වයි. "සංඝයා ගුරු කොට සලකයි" යනු ධර්මය හා විනය අත් නොහැර විනිශ්චය කරන්නේ සංඝයා ගුරු කොට සලකන්නා නම් වේ. සිවුරු ආදී ලාභයන් ගෙන විනිශ්චය කරන්නා ආමිසය ගුරු කොට සලකන්නා නම් වේ. ඒවා නොගෙන ධර්මානුකූලව විනිශ්චය කරන්නා සද්ධර්මය ගුරු කොට සලකන්නා නම් වේ.

458. පඤ්චහුපාලි ආකාරෙහීති පඤ්චහි කාරණෙහි සඞ්ඝො භිජ්ජති – කම්මෙන, උද්දෙසෙන, වොහරන්තො, අනුස්සාවනෙන, සලාකග්ගාහෙනාති. එත්ථ කම්මෙනාති අපලොකනාදීසු චතූසු කම්මෙසු අඤ්ඤතරෙන කම්මෙන. උද්දෙසෙනාති පඤ්චසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙසු අඤ්ඤතරෙන උද්දෙසෙන. වොහරන්තොති කථයන්තො; තාහි තාහි උපපත්තීහි ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදීනි අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි දීපෙන්තො. අනුස්සාවනෙනාති ‘‘නනු තුම්හෙ ජානාථ මය්හං උච්චාකුලා පබ්බජිතභාවං බහුස්සුතභාවඤ්ච, මාදිසො නාම උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථු සාසනං ගාහෙය්‍යාති චිත්තම්පි උප්පාදෙතුං තුම්හාකං යුත්තං, කිං මය්හං අවීචි නීලුප්පලවනමිව සීතලො, කිමහං අපායතො න භායාමී’’තිආදිනා නයෙන කණ්ණමූලෙ වචීභෙදං කත්වා අනුස්සාවනෙන. සලාකග්ගාහෙනාති එවං අනුස්සාවෙත්වා තෙසං චිත්තං උපත්ථම්භෙත්වා අනිවත්තිධම්මෙ කත්වා ‘‘ගණ්හථ ඉමං සලාක’’න්ති සලාකග්ගාහෙන.

458. “උපාලි, කරුණු පහකින් සංඝයා භේද වේ” යන්නෙහි තේරුම නම්: කර්මය, උද්දේසය (ප්‍රාතිමෝක්ෂය උච්චාරණය), ව්‍යවහාරය, අනුශ්‍රාවණය (නැවත නැවත ඇසීමට සැලැස්වීම) සහ සලාක ග්‍රහණය යන කරුණු පහෙන් සංඝයා භේද වන බවයි. මෙහි ‘කර්මය’ යනු අපලෝකන ආදී සතර සංඝ කර්මයන්ගෙන් කවර හෝ එක් කර්මයකිනි. ‘උද්දේසය’ යනු පඤ්චවිධ ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේසයන්ගෙන් කවර හෝ එක් උද්දේසයකිනි. ‘ව්‍යවහාරය’ යනු කථා කිරීමයි; එනම් ඒ ඒ සාධක ඉදිරිපත් කරමින්, අධර්මය ධර්මය යනාදී වශයෙන් දහඅටක් වූ භේදකර වස්තූන් පෙන්වා දීමයි. ‘අනුශ්‍රාවණය’ යනු “මා උසස් කුලයකින් පැමිණ පැවිදි වූ අයෙකු බවත්, බහුශ්‍රැතයෙකු බවත් ඔබ වහන්සේලා දන්නවා නොවේද? මා වැනි අයෙකු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම-විනයට පටහැනි දෙයක් උගන්වතැයි සිතන්නටවත් ඔබ වහන්සේලාට සුදුසුද? මට අවීචි මහා නිරය නිල් මානෙල් විලක් මෙන් සිසිල් වේද? මම අපායට බිය නොවෙම්ද?” යනාදී වශයෙන් කනට කර පවසමින් සංඝයා භේද කිරීමට අනුබල දෙන වචන නිකුත් කරමින් ඇසීමට සැලැස්වීමයි. ‘සලාක ග්‍රහණය’ යනු එසේ ඇසීමට සලස්වා ඔවුන්ගේ සිත් දිරිමත් කර, ආපසු නොහැරෙන තත්ත්වයට පත් කර, “මේ සලාකය ගන්න” යැයි කියා සලාක ලබා දීමයි.

එත්ථ ච කම්මමෙව උද්දෙසො වා පමාණං, වොහාරානුස්සාවනසලාකග්ගාහා පන පුබ්බභාගා. අට්ඨාරසවත්ථුදීපනවසෙන හි වොහරන්තෙ තත්ථ රුචිජනනත්ථං [Pg.223] අනුස්සාවෙත්වා සලාකාය ගාහිතායපි අභින්නොව හොති සඞ්ඝො. යදා පන එවං චත්තාරො වා අතිරෙකෙ වා සලාකං ගාහෙත්වා ආවෙණිකං කම්මං වා උද්දෙසං වා කරොති, තදා සඞ්ඝො භින්නො නාම හොති. ඉති යං සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකවණ්ණනායං අවොචුම්හා ‘‘එවං අට්ඨාරසසු වත්ථූසු යංකිඤ්චි එකම්පි වත්ථුං දීපෙත්වා තෙන තෙන කාරණෙන ‘ඉමං ගණ්හථ, ඉමං රොචෙථා’ති සඤ්ඤාපෙත්වා සලාකං ගාහෙත්වා විසුං සඞ්ඝකම්මෙ කතෙ සඞ්ඝො භින්නො හොති. පරිවාරෙ පන ‘පඤ්චහි, උපාලි, ආකාරෙහි සඞ්ඝො භිජ්ජතී’තිආදි වුත්තං. තස්ස ඉමිනා ඉධ වුත්තෙන සඞ්ඝභෙදලක්ඛණෙන අත්ථතො නානාකරණං නත්ථි. තං පනස්ස නානාකරණාභාවං තත්ථෙව පකාසයිස්සාමා’’ති, ස්වායං පකාසිතො හොති.

මෙහි කර්මය හෝ උද්දේසයම ප්‍රධාන (ප්‍රමාණය) වේ. ව්‍යවහාරය, අනුශ්‍රාවණය සහ සලාක ග්‍රහණය යනු සංඝ භේදයේ පූර්ව භාගයේ සිදු කරන දේවල් වේ. දහඅටක් වූ භේදකර වස්තූන් පෙන්වා දෙමින් කතා කරන විට, එහි රුචියක් ඇති කරනු පිණිස අනුශ්‍රාවණය කර සලාක ලබා දුන්නද සංඝයා තවමත් භේද වී නැත. යම් විටක එසේ සලාක ගත් භික්ෂූන් සතර නමක් හෝ ඊට වැඩි පිරිසක් එක්ව වෙන්ව සංඝ කර්මයක් හෝ ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේසයක් සිදු කරත්ද, එවිට සංඝයා භේද වූවා යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් සංඝභේදකක්ඛන්ධක වර්ණනාවේදී අප පැවසූ පරිදි, “මෙලෙස දහඅටක් වූ වස්තූන්ගෙන් කවර හෝ එක් වස්තුවක් පෙන්වා දී, ඒ ඒ හේතූන් මත ‘මෙය පිළිගන්න, මෙයට කැමති වන්න’ යැයි වටහා දී සලාක ලබා දී වෙන්ව සංඝ කර්ම සිදු කළ විට සංඝයා භේද වේ.” පිරිවාර පාලියෙහි “උපාලි, කරුණු පහකින් සංඝයා භේද වේ” යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද්දේ ද මෙයමය. එහි අර්ථයත් මෙහි වදාළ සංඝභේද ලක්ෂණයේ අර්ථයත් අතර වෙනසක් නැත. ඒ වෙනසක් නැති බව පිරිවාර අට්ඨකථාවේදීම පැහැදිලි කරන්නෙමු යැයි අපි කීවෙමු. එය මෙහිදීද ප්‍රකාශ කරන ලදී.

පඤ්ඤත්තෙතන්ති පඤ්ඤත්තං එතං. ක්ව පඤ්ඤත්තං? වත්තක්ඛන්ධකෙ. තත්‍ර හි චුද්දස ඛන්ධකවත්තානි පඤ්ඤත්තානි. තෙනාහ – ‘‘පඤ්ඤත්තෙතං, උපාලි, මයා ආගන්තුකානං භික්ඛූනං ආගන්තුකවත්ත’’න්තිආදි. එවම්පි ඛො උපාලි සඞ්ඝරාජි හොති, නො ච සඞ්ඝභෙදොති එත්තාවතා හි සඞ්ඝරාජිමත්තමෙව හොති, න තාව සඞ්ඝභෙදො; අනුපුබ්බෙන පන අයං සඞ්ඝරාජි වඩ්ඪමානා සඞ්ඝභෙදාය සංවත්තතීති අත්ථො. යථාරත්තන්ති රත්තිපරිමාණානුරූපං; යථාථෙරන්ති අත්ථො. ආවෙනිභාවං කරිත්වාති විසුං වවත්ථානං කරිත්වා. කම්මාකම්මානි කරොන්තීති අපරාපරං සඞ්ඝකම්මං උපාදාය ඛුද්දකානි චෙව මහන්තානි ච කම්මානි කරොන්ති. සෙසමෙත්ථාපි අධිකරණවූපසමවග්ගෙ උත්තානමෙව.

‘පඤ්ඤත්තං’ යනු පනවන ලද්දකි. එය කොහේ පනවන ලද්දක්ද? වත්තක්ඛන්ධකයේය. එහි ඛන්ධක වත් දහහතරක් පනවා ඇත. එබැවින් “උපාලි, මා විසින් ආගන්තුක භික්ෂූන් සඳහා ආගන්තුක වත පනවන ලද්දේය” යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. “උපාලි, මෙපමණකින් සංඝරාජිය (සංඝයා අතර ඉරිතැලීමක්) ඇති වේ මිස සංඝභේදයක් නොවේ” යනු, ආගන්තුක වත් නොසපිරීම වැනි කරුණු නිසා සංඝරාජියක් පමණක් සිදු වන බවත්, එය තවම සංඝභේදයක් නොවන බවත්ය. නමුත් අනුපිළිවෙලින් මේ සංඝරාජිය වර්ධනය වෙමින් සංඝභේදය පිණිස පවතින බව අර්ථයයි. ‘යථාරත්තං’ යනු පැවිදි වූ රාත්‍රීන් ප්‍රමාණය අනුව හෙවත් ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය (යථාථේර) අනුව යන්නයි. ‘ආවේණිභාවං කරිත්වා’ යනු වෙන්ව විධිවිධාන සැලැස්වීමයි. ‘කම්මාකම්මානි කරොන්ති’ යනු විවිධ සංඝ කර්මයන් ඇසුරු කරමින් කුඩා හා මහා කර්මයන් සිදු කිරීමයි. මෙහි ඉතිරි කොටස අධිකරණවූපසම වර්ගයේ පවසා ඇති පරිදි පැහැදිලිය.

සඞ්ඝභෙදකවග්ගද්වයවණ්ණනා

සංඝභේදක වර්ග දෙකෙහි වර්ණනාවයි.

459. සඞ්ඝභෙදවග්ගද්වයෙ – විනිධාය දිට්ඨිං කම්මෙනාති තෙසු අධම්මාදීසු අධම්මාදයො එතෙති එවංදිට්ඨිකොව හුත්වා තං දිට්ඨිං විනිධාය තෙ ධම්මාදිවසෙන දීපෙත්වා විසුං කම්මං කරොති. ඉති යං විනිධාය දිට්ඨිං කම්මං කරොති, තෙන එවං කතෙන විනිධාය දිට්ඨිං කම්මෙන සද්ධිං පඤ්චඞ්ගානි හොන්ති, ‘‘ඉමෙහි ඛො උපාලි පඤ්චහඞ්ගෙහී’’ති අයමෙකස්මිං පඤ්චකෙ අත්ථයොජනා. එතෙන නයෙන සබ්බපඤ්චකානි වෙදිතබ්බානි. එත්ථාපි ච වොහාරාදි අඞ්ගත්තයං පුබ්බභාගවසෙනෙව වුත්තං. කම්මුද්දෙසවසෙන පන අතෙකිච්ඡතා වෙදිතබ්බා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. න හෙත්ථ කිඤ්චි අත්ථි යං පුබ්බෙ අවුත්තනයං.

459. සංඝභේදක වර්ග දෙකෙහි – ‘විනිධාය දිට්ඨිං කම්මෙන’ යනු ඒ අධර්ම ආදියෙහි “මේවා අධර්මයෝය” යනාදී වශයෙන් නිවැරදි දැක්මක් ඇතිව සිටියදීම, එම දෘෂ්ටිය සඟවා (යටපත් කර), ඒවා ධර්මය ආදී වශයෙන් පෙන්වා දෙමින් වෙන්ව කර්ම කිරීමයි. මෙලෙස දෘෂ්ටිය සඟවා කරන කර්මයත් සමඟ අංග පහක් සම්පූර්ණ වේ. “උපාලි, මේ අංග පහෙන්...” යනු එක් පඤ්චකයක අර්ථ යෙදීමයි. මේ ක්‍රමයටම සියලු පඤ්චකයන් දත යුතුය. මෙහිද ව්‍යවහාර ආදී අංග තුන පූර්ව භාගයක් (පූර්ව සූදානමක්) ලෙස වදාරන ලදී. කර්ම හා උද්දේස මගින් අතේකිච්ඡතා (ප්‍රතිකර්ම කළ නොහැකි බව) දත යුතුය. සෙසු සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලිය. මෙහි පෙර නොකියූ අමුතු ක්‍රමයක් නැත.

ආවාසිකවග්ගවණ්ණනා

ආවාසික වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

461. ආවාසිකවග්ගෙ [Pg.224] – යථාභතං නික්ඛිත්තොති යථා ආහරිත්වා ඨපිතො.

461. ආවාසික වර්ගයෙහි – ‘යථාභතං නික්ඛිත්තො’ යනු ගෙනැවිත් තැබුවාක් මෙන් (නිරයෙහි තැබුවාක් මෙන්) යන්නයි.

462. විනයබ්‍යාකරණාති විනයපඤ්හෙ විස්සජ්ජනා. පරිණාමෙතීති නියාමෙති දීපෙති කථෙති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

462. ‘විනයඛ්‍යාකරණා’ යනු විනය ප්‍රශ්න විසඳීමයි. ‘පරිණාමේති’ යනු තීරණය කරයි, පෙන්වයි, පවසයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය.

කථිනත්ථාරවග්ගවණ්ණනා

කඨිනත්ථාර වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

467. කථිනත්ථාරවග්ගෙ – ඔතමසිකොති අන්ධකාරගතො; තඤ්හි වන්දන්තස්ස මඤ්චපාදාදීසුපි නලාටං පටිහඤ්ඤෙය්‍ය. අසමන්නාහරන්තොති කිච්චයපසුතත්තා වන්දනං අසමන්නාහරන්තො. සුත්තොති නිද්දං ඔක්කන්තො. එකාවත්තොති එකතො ආවත්තො සපත්තපක්ඛෙ ඨිතො වෙරී විසභාගපුග්ගලො වුච්චති; අයං අවන්දියො. අයඤ්හි වන්දියමානො පාදෙනපි පහරෙය්‍ය. අඤ්ඤවිහිතොති අඤ්ඤං චින්තයමානො.

467. කඨිනත්ථාර වර්ගයෙහි – ‘ඕතමසිකො’ යනු අඳුරට ගිය තැනැත්තායි; ඔහුට වඳින්නෙකුගේ නළල ඇඳ පාද ආදියේ පවා වැදිය හැකිය. ‘අසමන්නාහරන්තො’ යනු වෙනත් වැඩක යෙදී සිටීම නිසා වන්දනාව කෙරෙහි මෙනෙහි නොකරන තැනැත්තායි. ‘සුත්තො’ යනු නින්දට වැටුණු තැනැත්තායි. ‘ඒකාවත්තො’ යනු එක පැත්තකට හැරුණු, සතුරු පස සිටින, සතුරු වූ, අසමාන පුද්ගලයායි; ඔහු වැඳීමට නුසුදුසුය. ඔහුට වඳින විට ඔහු පයින් පවා පහර දිය හැකි බැවිනි. ‘අඤ්ඤවිහිතො’ යනු වෙනත් දෙයක් ගැන සිතමින් සිටින තැනැත්තායි.

ඛාදන්තොති පිට්ඨඛජ්ජකාදීනි ඛාදන්තො. උච්චාරඤ්ච පස්සාවඤ්ච කරොන්තො අනොකාසගතත්තා අවන්දියො. උක්ඛිත්තකොති තිවිධෙනපි උක්ඛෙපනීයකම්මෙන උක්ඛිත්තකො අවන්දියො. තජ්ජනීයාදිකම්මකතා පන චත්තාරො වන්දිතබ්බා. උපොසථපවාරණාපි තෙහි සද්ධිං ලබ්භන්ති. ආදිතො පට්ඨාය ච වුත්තෙසු අවන්දියෙසු නග්ගඤ්ච උක්ඛිත්තකඤ්ච වන්දන්තස්සෙව ආපත්ති. ඉතරෙසං පන අසාරුප්පට්ඨෙන ච අන්තරා වුත්තකාරණෙන ච වන්දනා පටික්ඛිත්තා. ඉතො පරං පච්ඡාඋපසම්පන්නාදයො දසපි ආපත්තිවත්ථුභාවෙනෙව අවන්දියා. තෙ වන්දන්තස්ස හි නියමෙනෙව ආපත්ති. ඉති ඉමෙසු පඤ්චසු පඤ්චකෙසු තෙරස ජනෙ වන්දන්තස්ස අනාපත්ති, ද්වාදසන්නං වන්දනාය ආපත්ති.

‘ඛාදන්තො’ යනු පිටි කෑයුතු දෑ ආදිය කමින් සිටින තැනැත්තායි. මළ මුත්‍ර කරමින් සිටින්නා, අවස්ථාවට නුසුදුසු බැවින් වැඳීමට නුසුදුසුය. ‘උක්ඛිත්තකො’ යනු තෙවැදෑරුම් උක්ඛේපනීය කර්මයන්ගෙන් පිටුවහල් කරන ලද තැනැත්තාය; ඔහු වැඳීමට නුසුදුසුය. නමුත් තජ්ජනීය ආදී කර්ම කරන ලද සතර දෙනාට වැඳිය යුතුය; ඔවුන් සමඟ උපෝසථ පවාරණ කටයුතු ද කළ හැකිය. ආරම්භයේ සිට වදාළ වැඳීමට නුසුදුසු පුද්ගලයන් අතරින්, නිරුවත් පුද්ගලයාට සහ උක්ඛිත්තක පුද්ගලයාට වඳින්නාටම ඇවැත් සිදු වේ. සෙසු අයට වැඳීම නුසුදුසු බව නිසා හෝ මධ්‍යයේ පැවසූ හේතූන් නිසා වැළැක්වීය. මීට පසුව එන පච්ඡා උපසම්පන්න (පසුව උපසම්පදා වූ) ආදී දස දෙනාද ඇවැත් සිදුවන බැවින් වැඳීමට නුසුදුසුය. ඔවුන්ට වඳින්නාට නියත වශයෙන්ම ඇවැත් සිදු වේ. මෙසේ මේ පඤ්චක පහ තුළ, පුද්ගලයන් දහතුන් දෙනෙකුට වඳින්නාට ඇවැත් සිදු නොවන අතර, දොළොස් දෙනෙකුට වැඳීමෙන් ඇවැත් සිදු වේ.

468. ආචරියො වන්දියොති පබ්බජ්ජාචරියො උපසම්පදාචරියො නිස්සයාචරියො උද්දෙසාචරියො ඔවාදාචරියොති අයං පඤ්චවිධොපි ආචරියො වන්දියො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

468. ‘ආචරියො වන්දියො’ යනු පබ්බජ්ජාචාර්ය, උපසම්පදාචාර්ය, නිස්සයාචාර්ය, උද්දේසාචාර්ය (පාලි උගන්වන), ඕවාදාචාර්ය (අනුශාසනා කරන) යන පස්වැදෑරුම් ආචාර්යවරුන් වැඳීමට සුදුසු බවයි. සෙසු සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලිය.

කථිනත්ථාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කඨිනත්ථාර වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

නිට්ඨිතා ච උපාලිපඤ්චකවණ්ණනා.

උපාලි පඤ්චක වර්ණනාව ද නිමවා ඇත.

ආපත්තිසමුට්ඨානවණ්ණනා

ඇවැත් සමුට්ඨාන වර්ණනාව

470. අචිත්තකො [Pg.225] ආපජ්ජතීතිආදීසු සහසෙය්‍යාදිපණ්ණත්තිවජ්ජං අසඤ්චිච්ච ආපජ්ජන්තො අචිත්තකො ආපජ්ජති, දෙසෙන්තො සචිත්තකො වුට්ඨාති. යංකිඤ්චි සඤ්චිච්ච ආපජ්ජන්තො සචිත්තකො ආපජ්ජති, තිණවත්ථාරකෙන වුට්ඨහන්තො අචිත්තකො වුට්ඨාති. පුබ්බෙ වුත්තමෙව තිණවත්ථාරකෙන වුට්ඨහන්තො අචිත්තකො ආපජ්ජති, අචිත්තකො වුට්ඨාති. ඉතරං දෙසෙන්තො සචිත්තකො ආපජ්ජති, සචිත්තකො වුට්ඨාති. ‘‘ධම්මදානං කරොමී’’ති පදසොධම්මාදීනි කරොන්තො කුසලචිත්තො ආපජ්ජති, ‘‘බුද්ධානං අනුසාසනිං කරොමී’’ති උදග්ගචිත්තො දෙසෙන්තො කුසලචිත්තො වුට්ඨාති. දොමනස්සිකො හුත්වා දෙසෙන්තො අකුසලචිත්තො වුට්ඨාති, තිණවත්ථාරකෙන නිද්දාගතොව වුට්ඨහන්තො අබ්‍යාකතචිත්තො වුට්ඨාති. භිංසාපනාදීනි කත්වා ‘‘බුද්ධානං සාසනං කරොමී’’ති සොමනස්සිකො දෙසෙන්තො අකුසලචිත්තො ආපජ්ජති, කුසලචිත්තො වුට්ඨාති. දොමනස්සිකොව දෙසෙන්තො අකුසලචිත්තො වුට්ඨාති, වුත්තනයෙනෙව තිණවත්ථාරකෙන වුට්ඨහන්තො අබ්‍යාකතචිත්තො වුට්ඨාති. නිද්දොක්කන්තසමයෙ සහගාරසෙය්‍යං ආපජ්ජන්තො අබ්‍යාකතචිත්තො ආපජ්ජති, වුත්තනයෙනෙව පනෙත්ථ ‘‘කුසලචිත්තො වුට්ඨාතී’’තිආදි වෙදිතබ්බං.

470. අචිත්තක (නොදැනුවත්ව) ආපත්තියට පැමිණීම යනාදි විග්‍රහයන්හිදී, සහසෙය්යා (එකට නිදාගැනීම) වැනි පණ්ණත්තිවජ්ජ (ශික්ෂාපද කඩකිරීමක් පමණක් වන) ආපත්තියකට සිතාමතා නොවන පරිදි පැමිණෙන පුද්ගලයා සිතක මැදිහත් වීමක් නොමැතිව (අචිත්තකව) ආපත්තියට පත්වෙයි. නමුත් දේසනා කරන විට ඔහු සිතක් සහිතව (සචිත්තකව) එයින් මිදෙයි. සිතාමතා යම් ආපත්තියකට පත්වන්නේ නම් ඔහු සචිත්තකව ආපත්තියට පත්වෙයි. තිණවත්ථාරක විනය කර්මයෙන් ආපත්තියෙන් මිදෙන භික්ෂුව අචිත්තකව මිදෙයි. කලින් පවසන ලද සහසෙය්යා වැනි පණ්ණත්තිවජ්ජ ආපත්තියකදී, තිණවත්ථාරක විනය කර්මය මගින් අචිත්තකව ආපත්තියට පත් වීමත්, අචිත්තකවම ආපත්තියෙන් මිදීමත් සිදු වේ. අනෙක් සචිත්තක ආපත්තීන් දේසනා කිරීමේදී සචිත්තකව ආපත්තියට පත්වන අතර සචිත්තකවම එයින් මිදෙයි. 'මම ධර්ම දානයක් දෙමි'යි සිතා පදසෝධම්ම ආදිය සිදු කරද්දී කුසල් සිතින් යුතුව ආපත්තියට පත්විය හැකිය. 'බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව පිළිපදිමි'යි සිතා සතුටු සිතින් දේසනා කරන විට කුසල් සිතින් යුතුව ආපත්තියෙන් මිදෙයි. දොම්නස් සහගතව දේසනා කරන විට අකුසල් සිතින් ආපත්තියෙන් මිදෙයි. තිණවත්ථාරක කර්මයෙන් නින්දේ පසුවෙමින්ම ආපත්තියෙන් මිදෙන විට අබ්‍යාකත සිතින් යුතුව මිදෙයි. අනුන් බිය ගැන්වීම් ආදිය කර 'බුදු සසුන රකිමි'යි සිතා සොම්නස් සහගතව දේසනා කරන විට අකුසල් සිතින් ආපත්තියට පත්ව කුසල් සිතින් මිදෙයි. දොම්නස් සහගතවම දේසනා කරන විට අකුසල් සිතින් ආපත්තියෙන් මිදෙයි. කලින් සඳහන් කළ පරිදි තිණවත්ථාරක ක්‍රමය මගින් මිදෙන විට අබ්‍යාකත සිතින් යුතුව මිදෙයි. නින්දට වැටෙන මොහොතේ සහසෙය්යා ආපත්තියට පත්වීමේදී අබ්‍යාකත සිතින් ආපත්තියට පත්වන අතර, එහිදීද කලින් සඳහන් කළ පරිදි 'කුසල් සිතින් මිදෙයි' යනාදිය දත යුතුය.

පඨමං පාරාජිකං කතිහි සමුට්ඨානෙහීතිආදි පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා උත්තානමෙව.

පළමු පාරාජිකාව කොපමණ සමුට්ඨානයන්ගෙන් (හටගන්නේද) යනාදිය කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයටම පැහැදිලි වේ.

473. චත්තාරො පාරාජිකා කතිහි සමුට්ඨානෙහීතිආදීසු උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතො යං යං සමුට්ඨානං යස්ස යස්ස ලබ්භති, තං සබ්බං වුත්තමෙව හොති.

473. පාරාජිකා හතර කොපමණ සමුට්ඨානයන්ගෙන් (හටගන්නේද) යනාදියේදී, උපරිම සීමාවන් වශයෙන් ඒ ඒ ශික්ෂාපදයට අදාළ වන යම් සමුට්ඨානයක් වේද, ඒ සියල්ල පවසා ඇත.

ආපත්තිසමුට්ඨානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආපත්ත සමුට්ඨාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

අපරදුතියගාථාසඞ්ගණිකං

දෙවන ගාථා සංග්‍රහය.

(1) කායිකාදිආපත්තිවණ්ණනා

(1) කායික ආදී ආපත්තීන්ගේ විස්තරය.

474. ‘‘කති [Pg.226] ආපත්තියො කායිකා’’තිආදිගාථානං විස්සජ්ජනෙ ඡ ආපත්තියො කායිකාති අන්තරපෙය්‍යාලෙ චතුත්ථෙන ආපත්තිසමුට්ඨානෙන ඡ ආපත්තියො ආපජ්ජති, ‘‘භික්ඛු මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවති, ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තාපත්තියො. කායද්වාරෙ සමුට්ඨිතත්තා හි එතා කායිකාති වුච්චන්ති. ඡ වාචසිකාති තස්මිංයෙව අන්තරපෙය්‍යාලෙ පඤ්චමෙන ආපත්තිසමුට්ඨානෙන ඡ ආපත්තියො ආපජ්ජති, ‘‘භික්ඛු පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො’’තිආදිනා නයෙන වුත්තාපත්තියො. ඡාදෙන්තස්ස තිස්සොති වජ්ජපටිච්ඡාදිකාය භික්ඛුනියා පාරාජිකං, භික්ඛුස්ස සඞ්ඝාදිසෙසපටිච්ඡාදනෙ පාචිත්තියං, අත්තනො දුට්ඨුල්ලාපත්තිපටිච්ඡාදනෙ දුක්කටං. පඤ්ච සංසග්ගපච්චයාති භික්ඛුනියා කායසංසග්ගෙ පාරාජිකං, භික්ඛුනො සඞ්ඝාදිසෙසො, කායෙන කායපටිබද්ධෙ ථුල්ලච්චයං, නිස්සග්ගියෙන කායපටිබද්ධෙ දුක්කටං, අඞ්ගුලිපතොදකෙ පාචිත්තියන්ති ඉමා කායසංසග්ගපච්චයා පඤ්චාපත්තියො.

474. 'කායික ආපත්තීන් කොපමණද?' යනාදී ගාථාවලට පිළිතුරු දීමේදී, අන්තරපෙය්යාලයේ සිව්වන ආපත්ති සමුට්ඨානයෙන් (කය සහ සිත යන දෙකෙන්) හටගන්නා ආපත්ති හයක් ගැන සඳහන් වේ. 'භික්ෂුවක් මෛථුන ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නේ නම් පාරාජිකා වේ' යනාදී ක්‍රමයෙන් පවසන ලද ආපත්තීන් මෙයට අයත් වේ. ඒවා කාය ද්වාරයෙහි හටගන්නා බැවින් 'කායික' යැයි කියනු ලැබේ. 'වාචසික (වචනයෙන් හටගන්නා) ආපත්ති හයක්' යනු එම අන්තරපෙය්යාලයේම පස්වන සමුට්ඨානයෙන් (වචනය සහ සිත යන දෙකෙන්) හටගන්නා ආපත්ති හයයි. එය 'භික්ෂුවක් පාපී ආශාවන් ඇතිව ආශාවන්ට වසඟව' යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලදී. 'සඟවන තැනැත්තාට ආපත්ති තුනක්' යනු වරද සඟවන භික්ෂුණියට පාරාජිකාවක්ද, සංඝාදිසේස ආපත්තිය සඟවන භික්ෂුවට පාචිත්තියක්ද, තම දුල්ලභ ආපත්තිය සඟවන විට දුක්කටයක්ද වේ. 'සංසර්ගය නිසා හටගන්නා ආපත්ති පහක්' යනු, භික්ෂුණියකට කායසංසර්ගයේදී පාරාජිකාවක්ද, භික්ෂුවකට සංඝාදිසේසයක්ද, කයෙන් කය හා සම්බන්ධ වස්තුවක් ස්පර්ශ කිරීමේදී ථුල්ලච්චයක්ද, විසි කළ යුතු දෙයකින් කය හා සම්බන්ධ දෙයක් ස්පර්ශ කිරීමේදී දුක්කටයක්ද, ඇඟිල්ලෙන් ඇන සිනාසීමේදී (කවටකම් කිරීමේදී) පාචිත්තියක්ද යන මේ පහ කායසංසර්ග ප්‍රත්‍යයෙන් වන ආපත්තීහුය.

අරුණුග්ගෙ තිස්සොති එකරත්තඡාරත්තසත්තාහදසාහමාසාතික්කමවසෙන නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං, භික්ඛුනියා රත්තිවිප්පවාසෙ සඞ්ඝාදිසෙසො, ‘‘පඨමම්පි යාමං ඡාදෙති, දුතියම්පි තතියම්පි යාමං ඡාදෙති, උද්ධස්තෙ අරුණෙ ඡන්නා හොති ආපත්ති, යො ඡාදෙති සො දුක්කටං දෙසාපෙතබ්බො’’ති ඉමා අරුණුග්ගෙ තිස්සො ආපත්තියො ආපජ්ජති. ද්වෙ යාවතතියකාති එකාදස යාවතතියකා නාම, පඤ්ඤත්තිවසෙන පන ද්වෙ හොන්ති භික්ඛූනං යාවතතියකා භික්ඛුනීනං යාවතතියකාති. එකෙත්ථ අට්ඨවත්ථුකාති භික්ඛුනීනංයෙව එකා එත්ථ ඉමස්මිං සාසනෙ අට්ඨවත්ථුකා නාම. එකෙන සබ්බසඞ්ගහොති ‘‘යස්ස සියා ආපත්ති, සො ආවිකරෙය්‍යා’’ති ඉමිනා එකෙන නිදානුද්දෙසෙන සබ්බසික්ඛාපදානඤ්ච සබ්බපාතිමොක්ඛුද්දෙසානඤ්ච සඞ්ගහො හොති.

'අරුණෝදයේදී ආපත්ති තුනක්' යනු එක් රැයක්, රැස් හයක්, දින හතක්, දින දහයක් හෝ මසක් ඉක්මවා යාමෙන් වන නිස්සග්ගිය පාචිත්තියයි. භික්ෂුණියක් රාත්‍රියෙහි තනිව වසන්නේ නම් (රත්තිවිප්පවාසේ) සංඝාදිසේසයක් වේ. 'පළමු යාමයෙහි සඟවයි, දෙවන හා තෙවන යාමයන්හිද සඟවයි, අරුණ නැගුණු විට ආපත්තිය සැඟවුණේ වෙයි, එසේ සඟවන තැනැත්තා දුක්කටයෙන් දේසනා කළ යුතුය' යන මේ අරුණෝදයේදී සිදුවන ආපත්ති තුනයි. 'යාවතතතියක ආපත්ති දෙකක්' යනු එකොළොස් ආකාරයක යාවතතතියක ආපත්තීන් වුවද, පැනවීම් වශයෙන් භික්ෂූන්ගේ යාවතතතියක සහ භික්ෂුණීන්ගේ යාවතතතියක ලෙස දෙවදෑරුම් වේ. 'මෙහි එක් අට්ඨවත්ථුක ආපත්තියක්' යනු මේ ශාසනයෙහි භික්ෂුණීන්ට පමණක් ඇති එක්තරා අට්ඨවත්ථුක ආපත්තියයි. 'එකකින් සියල්ල සංග්‍රහ වීම' යනු 'යමෙකුට ආපත්තියක් ඇත්නම් ඔහු එය හෙළි කළ යුතුය' යන මේ එක් නිදානුද්දේසය මගින් සියලු ශික්ෂාපද හා ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේසයන් සංග්‍රහ කිරීමයි.

විනයස්ස ද්වෙ මූලානීති කායො චෙව වාචා ච. ගරුකා ද්වෙ වුත්තාති පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසා. ද්වෙ දුට්ඨුල්ලච්ඡාදනාති වජ්ජපටිච්ඡාදිකාය පාරාජිකං [Pg.227] සඞ්ඝාදිසෙසං පටිච්ඡාදකස්ස පාචිත්තියන්ති ඉමා ද්වෙ දුට්ඨුල්ලච්ඡාදනාපත්තියො නාම.

විනයෙහි මූලයන් දෙකක් වනුයේ කය සහ වචනයයි. ගරුක ආපත්ති දෙකක් ලෙස පාරාජිකා සහ සංඝාදිසේස වදාරන ලදී. දුල්ලභ ආපත්ති සැඟවීමේ ආපත්ති දෙක නම්, වරද සඟවන භික්ෂුණියට පාරාජිකාව සහ සංඝාදිසේසය සඟවන භික්ෂුවට පාචිත්තියත් යන මේවාය.

ගාමන්තරෙ චතස්සොති ‘‘භික්ඛු භික්ඛුනියා සද්ධිං සංවිදහති, දුක්කටං; අඤ්ඤස්ස ගාමස්ස උපචාරං ඔක්කමති, පාචිත්තියං; භික්ඛුනියා ගාමන්තරං ගච්ඡන්තියා පරික්ඛිත්තෙ ගාමෙ පඨමපාදෙ ථුල්ලච්චයං, දුතියපාදෙ සඞ්ඝාදිසෙසො; අපරික්ඛිත්තස්ස පඨමපාදෙ උපචාරොක්කමනෙ ථුල්ලච්චයං, දුතියපාදෙ සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති ඉමා ගාමන්තරෙ දුක්කටපාචිත්තියථුල්ලච්චයසඞ්ඝආදිසෙසවසෙන චතස්සො ආපත්තියො. චතස්සො නදිපාරපච්චයාති ‘‘භික්ඛු භික්ඛුනියා සද්ධිං සංවිදහති, දුක්කටං; නාවං අභිරුහති, පාචිත්තියං; භික්ඛුනියා නදිපාරං ගච්ඡන්තියා උත්තරණකාලෙ පඨමපාදෙ ථුල්ලච්චයං, දුතියපාදෙ සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති ඉමා චතස්සො. එකමංසෙ ථුල්ලච්චයන්ති මනුස්සමංසෙ. නවමංසෙසු දුක්කටන්ති සෙසඅකප්පියමංසෙසු.

'ගම් අතර යාමේදී ආපත්ති සතරකි' යනු භික්ෂුවක් භික්ෂුණියක් සමග ගමනක් සූදානම් කරගන්නේ නම් දුක්කටයක්ද, වෙනත් ගමක උපචාරයට ඇතුළු වන්නේ නම් පාචිත්තියක්ද වේ. ගම් අතර යන භික්ෂුණියකට ප්‍රාකාරයකින් වට කළ ගමක පළමු පියවරේදී ථුල්ලච්චයක්ද, දෙවන පියවරේදී සංඝාදිසේසයක්ද වේ. ප්‍රාකාරයකින් වට නොකළ ගමක පළමු පියවරෙන් උපචාරයට ඇතුළු වීමේදී ථුල්ලච්චයක්ද, දෙවන පියවරේදී සංඝාදිසේසයක්ද වේ. මේ ගම් අතර යාමේදී වන දුක්කට, පාචිත්තිය, ථුල්ලච්චය හා සංඝාදිසේස යන ආපත්ති හතරයි. 'ගඟෙන් එතර වීමේදී ආපත්ති සතරක්' යනු භික්ෂුවක් භික්ෂුණියක් සමග ගමනක් කතා කරගන්නේ නම් දුක්කටයක්ද, යාත්‍රාවකට නගින්නේ නම් පාචිත්තියක්ද වේ. ගඟෙන් එතර වන භික්ෂුණියකට ජලයට බැසීමේදී පළමු පියවරේදී ථුල්ලච්චයක්ද, දෙවන පියවරේදී සංඝාදිසේසයක්ද වේ. 'එක් මස් වර්ගයකදී ථුල්ලච්චයකි' යනු මිනීමස් අනුභව කිරීමේදීය. 'මස් වර්ග නවයකදී දුක්කටයකි' යනු සෙසු අකැප මස් වර්ග අනුභව කිරීමේදීය.

ද්වෙ වාචසිකා රත්තින්ති භික්ඛුනී රත්තන්ධකාරෙ අප්පදීපෙ පුරිසෙන සද්ධිං හත්ථපාසෙ ඨිතා සල්ලපති, පාචිත්තියං; හත්ථපාසං විජහිත්වා ඨිතා සල්ලපති, දුක්කටං. ද්වෙ වාචසිකා දිවාති භික්ඛුනී දිවා පටිච්ඡන්නෙ ඔකාසෙ පුරිසෙන සද්ධිං හත්ථපාසෙ ඨිතා සල්ලපති, පාචිත්තියං; හත්ථපාසං විජහිත්වා සල්ලපති, දුක්කටං. දදමානස්ස තිස්සොති මරණාධිප්පායො මනුස්සස්ස විසං දෙති, සො චෙ තෙන මරති, පාරාජිකං; යක්ඛපෙතානං දෙති, තෙ චෙ මරන්ති, ථුල්ලච්චයං; තිරච්ඡානගතස්ස දෙති, සො චෙ මරති, පාචිත්තියං; අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා චීවරදානෙ පාචිත්තියන්ති එවං දදමානස්ස තිස්සො ආපත්තියො. චත්තාරො ච පටිග්ගහෙති හත්ථග්ගාහ-වෙණිග්ගාහෙසු සඞ්ඝාදිසෙසො, මුඛෙන අඞ්ගජාතග්ගහණෙ පාරාජිකං, අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා චීවරපටිග්ගහණෙ නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං, අවස්සුතාය අවස්සුතස්ස හත්ථතො ඛාදනීයං භොජනීයං පටිග්ගණ්හන්තියා ථුල්ලච්චයං; එවං පටිග්ගහෙ චත්තාරො ආපත්තික්ඛන්ධා හොන්ති.

'රාත්‍රියෙහි සිදුවන වාචසික ඇවැත් දෙකක්' යනු: මෙහෙණියක් රාත්‍රී අන්ධකාරයේ, පහන් ආලෝකය නොමැති තැනක, පුරුෂයෙකු සමඟ හත්පස (අතක් පමණ දුර) සිට කතා කරයි නම් එය පාචිත්තිය ඇවැතකි. හත්පසින් බැහැරව සිට කතා කරයි නම් දුක්කට ඇවැතකි. 'දහවල් කාලයෙහි වාචසික ඇවැත් දෙකක්' යනු: මෙහෙණියක් දහවල් කාලයෙහි ආවරණය වූ තැනක පුරුෂයෙකු සමඟ හත්පස සිට කතා කරයි නම් එය පාචිත්තිය ඇවැතකි. හත්පසින් බැහැරව සිට කතා කරයි නම් දුක්කට ඇවැතකි. 'දෙන්නා හට ඇවැත් තුනකි' යනු: මරණ චේතනාවෙන් මනුෂ්‍යයෙකුට වස දෙයි නම්, ඔහු ඉන් මියගියහොත් පාරාජිකා ඇවැත් වේ. යක්ෂ ප්‍රේතයන්ට දෙයි නම්, ඔවුන් මියගියහොත් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. තිරිසන් සතෙකුට දෙයි නම්, ඌ මියගියහොත් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. නෑ නොවන මෙහෙණියකට සිවුරු දීම නිසා පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. මෙලෙස දෙන භික්ෂුවකට ඇවැත් තුනක් වේ. පිළිගැනීමෙහිදී ඇවැත් සතරකි: අතින් ඇල්ලීම හා කෙස්වැටියෙන් ඇල්ලීමෙහිදී සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. කටින් අංගජාතය ග්‍රහණය කිරීමෙහිදී පාරාජිකා ඇවැත් වේ. නෑ නොවන මෙහෙණියකගෙන් සිවුරු පිළිගැනීමේදී නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. රාගයෙන් තෙත් වූ (ඇලුම් සහගත) මෙහෙණියක් රාගයෙන් තෙත් වූ පුරුෂයෙකුගේ අතින් ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය පිළිගැනීමේදී ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. මෙලෙස පිළිගැනීමේදී ඇවැත් ස්කන්ධ සතරක් වේ.

(2) දෙසනාගාමිනියාදිවණ්ණනා

(2) දේශනාගාමිනී ආදි වර්ණනාව

475. පඤ්ච දෙසනාගාමිනියොති ලහුකා පඤ්ච. ඡ සප්පටිකම්මාති පාරාජිකං ඨපෙත්වා අවසෙසා. එකෙත්ථ අප්පටිකම්මාති එකා පාරාජිකාපත්ති.

475. 'දේසනාගාමිනී පසක්' යනු: ලාහුක (සැහැල්ලු) ඇවැත් පහයි. 'සප්පටිකම්ම (පිළියම් සහිත) හයක්' යනු: පාරාජිකා ඇවැත හැර ඉතිරි ඇවැත් හයයි. 'මෙහි එක් අප්පටිකම්ම (පිළියම් රහිත) ඇවැතක්' යනු: එක් පාරාජිකා ඇවැතයි.

විනයගරුකා ද්වෙ වුත්තාති පාරාජිකඤ්චෙව සඞ්ඝාදිසෙසඤ්ච. කායවාචසිකානි චාති සබ්බානෙව සික්ඛාපදානි කායවාචසිකානි, මනොද්වාරෙ පඤ්ඤත්තං [Pg.228] එකසික්ඛාපදම්පි නත්ථි. එකො විකාලෙ ධඤ්ඤරසොති ලොණසොවීරකං. අයමෙව හි එකො ධඤ්ඤරසො විකාලෙ වට්ටති. එකා ඤත්තිචතුත්ථෙන සම්මුතීති භික්ඛුනොවාදකසම්මුති. අයමෙව හි එකා ඤත්තිචතුත්ථකම්මෙන සම්මුති අනුඤ්ඤාතා.

'විනය ගරුක ඇවැත් දෙකක් වදාරන ලදී' යනු: පාරාජිකා ඇවැත සහ සංඝාදිසේස ඇවැතයි. 'කාය වාචසික' යනු: සියලුම ශික්ෂා පද කාය ද්වාරයෙහි හෝ වචී ද්වාරයෙහි සිදුවන ඒවාය. මනෝ ද්වාරයෙහි පමණක් පනවන ලද එකදු ශික්ෂා පදයක්වත් නැත. 'විකාලයෙහි එක් ධාන්‍ය රසයක්' යනු: ලෝණසෝවීරක (ලුණු සහ ධාන්‍ය ඇඹුල් පැන්) බෙහෙතයි. විකාලයෙහි කැපවන එකම ධාන්‍ය රසය මෙයයි. 'ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් දෙන එකම සම්මුතිය' යනු: භික්ෂුණී ඕවාදක සම්මුතියයි. ඤත්ති චතුත්ථ කර්ම වාක්‍යයෙන් අනුදැන වදාළ එකම සම්මුතිය මෙයයි.

පාරාජිකා කායිකා ද්වෙති භික්ඛූනං මෙථුනපාරාජිකං භික්ඛුනීනඤ්ච කායසංසග්ගපාරාජිකං. ද්වෙ සංවාසභූමියොති අත්තනා වා අත්තානං සමානසංවාසකං කරොති, සමග්ගො වා සඞ්ඝො උක්ඛිත්තං ඔසාරෙති. කුරුන්දියං පන ‘‘සමානසංවාසකභූමි ච නානාසංවාසකභූමි චා’’ති එවං ද්වෙ සංවාසභූමියො වුත්තා. ද්වින්නං රත්තිච්ඡෙදොති පාරිවාසිකස්ස ච මානත්තචාරිකස්ස ච පඤ්ඤත්තා. ද්වඞ්ගුලා දුවෙති ද්වෙ ද්වඞ්ගුලපඤ්ඤත්තියො, ‘‘ද්වඞ්ගුලපබ්බපරමං ආදාතබ්බ’’න්ති අයමෙකා, ‘‘ද්වඞ්ගුලං වා ද්වෙමාසං වා’’ති අයමෙකා.

'කායික පාරාජිකා ඇවැත් දෙකක්' යනු: භික්ෂූන්ගේ මෛථුන පාරාජිකාව සහ භික්ෂුණීන්ගේ කායසංසග්ග පාරාජිකාවයි. 'සංවාස භූමි දෙකක්' යනු: තමා විසින්ම තමා සමාන සංවාසකයෙකු කර ගැනීම හෝ සමගි වූ සංඝයා විසින් උක්ඛිත්ත (පිටුවහල් කළ) භික්ෂුවක් නැවත සංඝයා අතරට පිළිගැනීමයි. කුරුන්දි අටුවාවෙහි නම් 'සමාන සංවාසක භූමිය සහ නානා සංවාසක භූමිය' ලෙස සංවාස භූමි දෙකක් දක්වා ඇත. 'දෙනමකට රාත්‍රී සිඳීම (රත්තිච්ඡේදය)' යනු: පරිවාසයෙහි හැසිරෙන භික්ෂුවට සහ මානත් පුරන භික්ෂුවට පනවන ලද්දකි. 'ද්වංගුල (ඇඟිලි පුරුක් දෙකක්) පැනවීම් දෙකක්' යනු: පැනවීම් දෙකකි. එනම් "වැඩිම වුවහොත් ඇඟිලි පුරුක් දෙකක් ප්‍රමාණය ගත යුතුය" යන්න එකකි. "ඇඟිලි පුරුක් දෙකක් හෝ මාස දෙකක්" යන්න අනෙකයි.

ද්වෙ අත්තානං වධිත්වානාති භික්ඛුනී අත්තානං වධිත්වා ද්වෙ ආපත්තියො ආපජ්ජති; වධති රොදති, ආපත්ති පාචිත්තියස්ස; වධති න රොදති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. ද්වීහි සඞ්ඝො භිජ්ජතීති කම්මෙන ච සලාකග්ගාහෙන ච. ද්වෙත්ථ පඨමාපත්තිකාති එත්ථ සකලෙපි විනයෙ ද්වෙ පඨමාපත්තිකා උභින්නං පඤ්ඤත්තිවසෙන. ඉතරථා පන නව භික්ඛූනං නව භික්ඛුනීනන්ති අට්ඨාරස හොන්ති. ඤත්තියා කරණා දුවෙති ද්වෙ ඤත්තිකිච්චානි – කම්මඤ්ච කම්මපාදකා ච. නවසු ඨානෙසු කම්මං හොති, ද්වීසු කම්මපාදභාවෙන තිට්ඨති.

'තමාටම පහර දී ගැනීමෙන් ඇවැත් දෙකක්' යනු: භික්ෂුණියක් තමාටම පහර දී ගැනීමෙන් ඇවැත් දෙකකට පැමිණෙයි; පහර දෙයි ද හඬයි ද නම් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ; පහර දෙයි නමුත් නොහඬයි නම් දුක්කට ඇවැත් වේ. 'ක්‍රම දෙකකින් සංඝ භේදය වේ' යනු: කර්මය (විනය කර්මය) මඟින් සහ සලාක (ඡන්ද විමසීම) මඟින්ය. 'මෙහි ප්‍රථමාපත්තිය පනවන ලද අවස්ථා දෙකක්' යනු: මුළු විනයෙහිම භික්ෂු භික්ෂුණී දෙපාර්ශවයටම පැනවීම් වශයෙන් ප්‍රථමාපත්තිය පනවන ලද අවස්ථා දෙකක් පවතී. එසේ නොමැතිව භික්ෂූන්ට නවයක් සහ භික්ෂුණීන්ට නවයක් වශයෙන් ප්‍රථමාපත්තිය පනවන ලද අවස්ථා දහඅටක් වේ. 'ඤත්තියෙන් සිදුකරන කටයුතු දෙකක්' යනු: කර්මය සහ කර්මපාදක යන ඤත්ති කෘත්‍යයන් දෙකයි. අවස්ථා නවයකදී කර්මය සිදුවේ, අවස්ථා දෙකකදී කර්මපාදක භාවයෙන් පවතී.

පාණාතිපාතෙ තිස්සොති ‘‘අනොදිස්ස ඔපාතං ඛණති, සචෙ මනුස්සො මරති, පාරාජිකං; යක්ඛපෙතානං මරණෙ ථුල්ලච්චයං; තිරච්ඡානගතස්ස මරණෙ පාචිත්තිය’’න්ති ඉමා තිස්සො හොන්ති. වාචා පාරාජිකා තයොති වජ්ජපටිච්ඡාදිකාය උක්ඛිත්තානුවත්තිකාය අට්ඨවත්ථුකායාති. කුරුන්දියං පන ‘‘ආණත්තියා අදින්නාදානෙ, මනුස්සමරණෙ, උත්තරිමනුස්සධම්මඋල්ලපනෙ චා’’ති එවං තයො වුත්තා. ඔභාසනා තයොති වච්චමග්ගං පස්සාවමග්ගං ආදිස්ස වණ්ණාවණ්ණභාසනෙ සඞ්ඝාදිසෙසො, වච්චමග්ගං පස්සාවමග්ගං ඨපෙත්වා අධක්ඛකං උබ්භජාණුමණ්ඩලං ආදිස්ස වණ්ණාවණ්ණභණනෙ ථුල්ලච්චයං, උබ්භක්ඛකං අධොජාණුමණ්ඩලං ආදිස්ස වණ්ණාවණ්ණභණනෙ දුක්කටං. සඤ්චරිත්තෙන වා තයොති පටිග්ගණ්හාති වීමංසති පච්චාහරති[Pg.229], ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්ස; පටිග්ගණ්හාති වීමංසති න පච්චාහරති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස; පටිග්ගණ්හාති න වීමංසති න පච්චාහරති, ආපත්ති දුක්කටස්සාති ඉමෙ සඤ්චරිත්තෙන කාරණභූතෙන තයො ආපත්තික්ඛන්ධා හොන්ති.

'ප්‍රාණඝාතයෙහි ඇවැත් තුනක්' යනු: "යමෙකු වැටේවායි නිශ්චිතව ඉලක්ක නොකර වළක් කනින ලද්දේ නම්, මනුෂ්‍යයෙකු වැටී මළහොත් පාරාජිකා ඇවැත් වේ; යක්ෂයෙකු හෝ ප්‍රේතයෙකු මළහොත් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ; තිරිසන් සතෙකු මළහොත් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ" යන මේ ඇවැත් තුනයි. 'වචනයෙන් වන පාරාජිකා තුනක්' යනු: වජ්ජපටිච්ඡාදිකා, උක්ඛිත්තානුවත්තිකා සහ අට්ඨවත්ථුකා යන පාරාජිකා තුනයි. කුරුන්දි අටුවාවෙහි නම් "නියෝග කිරීමෙන් සොරකම් කිරීම, මනුෂ්‍ය ඝාතනය සහ උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්ම ප්‍රකාශ කිරීම" ලෙස පාරාජිකා තුනක් දක්වා ඇත. 'අවභාසනයෙහි ඇවැත් තුනක්' යනු: වච්ච මග හෝ පස්සාව මග අරභයා ගුණ අගුණ කීමේදී සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. වච්ච මග හා පස්සාව මග හැර වත් නහරින් පහළ, දණහිසින් ඉහළ ප්‍රදේශ අරභයා ගුණ අගුණ කීමේදී ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. වත් නහරින් ඉහළ සහ දණහිසින් පහළ ප්‍රදේශ අරභයා ගුණ අගුණ කීමේදී දුක්කට ඇවැත් වේ. 'සංචරිත්තය මඟින් ඇවැත් තුනක්' යනු: පිළිගනියි, විමසයි, නැවත දන්වයි නම් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ; පිළිගනියි, විමසයි, නමුත් නැවත නොදන්වයි නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ; පිළිගනියි නමුත් විමසන්නේ ද නැත, නැවත දන්වන්නේ ද නැත නම් දුක්කට ඇවැත් වේ. මෙසේ කාරණයක් වූ සංචරිත්තය නිසා ඇවැත් ස්කන්ධ තුනක් වේ.

තයො පුග්ගලා න උපසම්පාදෙතබ්බාති අද්ධානහීනො අඞ්ගහීනො වත්ථුවිපන්නො ච තෙසං නානාකරණං වුත්තමෙව. අපිචෙත්ථ යො පත්තචීවරෙන අපරිපූරො, පරිපූරො ච න යාචති, ඉමෙපි අඞ්ගහීනෙනෙව සඞ්ගහිතා. මාතුඝාතකාදයො ච කරණදුක්කටකා පණ්ඩකඋභතොබ්‍යඤ්ජනකතිරච්ඡානගතසඞ්ඛාතෙන වත්ථුවිපන්නෙනෙව සඞ්ගහිතාති වෙදිතබ්බා. එස නයො කුරුන්දියං වුත්තො. තයො කම්මානං සඞ්ගහාති ඤත්තිකප්පනා, විප්පකතපච්චත්තං, අතීතකරණන්ති. තත්ථ ‘‘දදෙය්‍ය කරෙය්‍යා’’තිආදිභෙදා ඤත්තිකප්පනා; ‘‘දෙති කරොතී’’තිආදිභෙදං විප්පකතපච්චත්තං; ‘‘දින්නං කත’’න්තිආදිභෙදං අතීතකරණං නාමාති ඉමෙහි තීහි කම්මානි සඞ්ගය්හන්ති. අපරෙහිපි තීහි කම්මානි සඞ්ගය්හන්ති – වත්ථුනා, ඤත්තියා, අනුස්සාවනායාති. වත්ථුසම්පන්නඤ්හි ඤත්තිසම්පන්නං අනුස්සාවනසම්පන්නඤ්ච කම්මං නාම හොති, තෙන වුත්තං ‘‘තයො කම්මානං සඞ්ගහා’’ති. නාසිතකා තයො නාම මෙත්තියං භික්ඛුනිං නාසෙථ, දූසකො නාසෙතබ්බො, දසහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො සාමණෙරො නාසෙතබ්බො, කණ්ටකං සමණුද්දෙසං නාසෙථාති එවං ලිඞ්ගසංවාසදණ්ඩකම්මනාසනාවසෙන තයො නාසිතකා වෙදිතබ්බා. තිණ්ණන්නං එකවාචිකාති ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ ද්වෙ තයො එකානුස්සාවනෙ කාතු’’න්ති වචනතො තිණ්ණං ජනානං එකුපජ්ඣායෙන නානාචරියෙන එකානුස්සාවනා වට්ටති.

'උපසම්පදා නොකළ යුතු පුද්ගලයන් තිදෙනෙක්' යනු: වයසින් අඩු තැනැත්තා, අංග විකල තැනැත්තා සහ වස්තුව (සුදුසුකම) පිරිහුණු තැනැත්තායි. ඔවුන්ගේ වෙනස්කම් කලින්ම පවසන ලදී. තවද මෙහි යමෙකු පාත්‍ර සිවුරෙන් අඩු නම් හෝ පාත්‍ර සිවුරු තිබුණත් මහණකම ඉල්ලා නොසිටින්නේ නම් ඔවුන් ද අංග විකල පුද්ගලයන් ගණයටම ඇතුළත් වේ. මව් මැරූවන් ආදී වූ අකුසලකර්ම කළ අය පණ්ඩක, උභතෝබ්‍යඤ්ජනක, තිරිසන්ගත යන මේ වස්තු විපන්න පුද්ගලයන් ගණයටම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මේ ක්‍රමය කුරුන්දි අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. 'කර්මයන්ගේ සංග්‍රහයන් තුනක්' යනු: ඤත්ති කප්පනාව, විප්පකත පච්චත්තය සහ අතීත කරණය යන්නයි. එහි "දිය යුතුය, කළ යුතුය" ආදී වූ විවිධත්වයන් ඤත්ති කප්පනාවයි. "දෙයි, කරයි" ආදී වූ විවිධත්වයන් විප්පකත පච්චත්තයයි. "දුන්නේය, කළේය" ආදී වශයෙන් වන අවසාන ප්‍රකාශයන් අතීත කරණයයි. මේ කරුණු තුනෙන් කර්මයන් සංග්‍රහ වේ. තවත් කරුණු තුනකින් ද කර්මයන් සංග්‍රහ වේ - වස්තුව, ඤත්තිය සහ අනුස්සාවනය මඟිනි. වස්තුවෙන් සම්පූර්ණ වූ, ඤත්තියෙන් සම්පූර්ණ වූ සහ අනුස්සාවනයෙන් සම්පූර්ණ වූ දෙයම කර්මය නම් වේ. එබැවින් "කර්මයන්ගේ සංග්‍රහයන් තුනකි" යි වදාරන ලදී. 'නාසිතක (පිටුවහල් කළ යුතු) තිදෙනෙක්' යනු: මෙත්තියා මෙහෙණිය නෙරපනු, දූෂකයා නෙරපිය යුතුයි, අංග දහයකින් යුත් සාමණේරයා නෙරපිය යුතුයි, කණ්ඨක සාමණේරයා නෙරපනු යනුවෙනි. මෙලෙස ලිංග නාසනය, සංවාස නාසනය සහ දණ්ඩකර්ම නාසනය වශයෙන් නාසිතකයන් තිදෙනෙකු දත යුතුය. 'තුන්දෙනෙකුට එකම කර්ම වාක්‍යය' යනු: "මහණෙනි, දෙදෙනෙකුට හෝ තිදෙනෙකුට එකම කර්ම වාක්‍යයකින් කිරීමට අනුදනිමි" යන දේශනාව අනුව, එක් උපාධ්‍යායවරයෙකු යටතේ විවිධ ආචාර්යවරුන් සිටියදී පුද්ගලයන් තිදෙනෙකුට එකම කර්ම වාක්‍යයකින් උපසම්පදාව කිරීම සුදුසු වේ.

අදින්නාදානෙ තිස්සොති පාදෙ වා අතිරෙකපාදෙ වා පාරාජිකං, අතිරෙකමාසකෙ ථුල්ලච්චයං, මාසකෙ වා ඌනමාසකෙ වා දුක්කටං. චතස්සො මෙථුනපච්චයාති අක්ඛයිතෙ පාරාජිකං, යෙභුය්‍යෙන ඛයිතෙ ථුල්ලච්චයං, විවටකතෙ මුඛෙ දුක්කටං, ජතුමට්ඨකෙ පාචිත්තියං. ඡින්දන්තස්ස තිස්සොති වනප්පතිං ඡින්දන්තස්ස පාරාජිකං, භූතගාමෙ පාචිත්තියං, අඞ්ගජාතෙ ථුල්ලච්චයං. පඤ්ච ඡඩ්ඩිතපච්චයාති අනොදිස්ස විසං ඡඩ්ඩෙති, සචෙ තෙන මනුස්සො මරති, පාරාජිකං; යක්ඛපෙතෙසු ථුල්ලච්චයං; තිරච්ඡානගතෙ පාචිත්තියං; විස්සට්ඨිඡඩ්ඩනෙ සඞ්ඝාදිසෙසො; සෙඛියෙසු හරිතෙ උච්චාරපස්සාවඡඩ්ඩනෙ දුක්කටං – ඉමා ඡඩ්ඩිතපච්චයා පඤ්චාපත්තියො හොන්ති.

අදත්තාදානයෙහි (ඇවැත්) තුනකි යනු පාදයක හෝ පාදයකට වැඩි වටිනාකමකදී පාරාජිකා ද, මෑසකයකට වඩා වැඩි වටිනාකමකදී ථුල්ලච්චය ද, මෑසකයක හෝ මෑසකයකට අඩු වටිනාකමකදී දුක්කටා ද වේ. මෙථුන ප්‍රත්‍යයෙහි සතරකි යනු සතුන් විසින් නොකන ලද මළ සිරුරකදී පාරාජිකා ද, බොහෝ සෙයින් කන ලද සිරුරකදී ථුල්ලච්චය ද, විවෘත කළ මුඛයෙහි දුක්කටා ද, ලාකඩින් කළ රූපයකදී පාචිත්තිය ද වේ. කැපීමෙහි තුනකි යනු (අන්සතු) වනස්පති ගසක් කැපීමෙහි පාරාජිකා ද, භූතගාම කැපීමෙහි පාචිත්තිය ද, අංගජාතය කැපීමෙහි ථුල්ලච්චය ද වේ. දැමීම (බැහැර කිරීම) ප්‍රත්‍ය කොට ඇති පස් වැදෑරුම් ඇවැත්හු වෙති යනු විශේෂ කොට නම් නොකර වස දැමූ විට එයින් මිනිසෙකු මිය ගියහොත් පාරාජිකා වේ; යක්ෂ ප්‍රේතයන් විෂයෙහි ථුල්ලච්චය වේ; තිරිසනුන් විෂයෙහි පාචිත්තිය වේ; ශුක්‍ර මෝචනය කිරීමෙහි සංඝාදිසේස වේ; සේඛියාවන්හි එන නිල් තණකොළ මත මලමුත්‍ර දැමීමෙහි දුක්කටා වේ - මේ දැමීම ප්‍රත්‍ය කොට ඇති පංච ඇවැත්හු වෙති.

පාචිත්තියෙන [Pg.230] දුක්කටා කතාති භික්ඛුනොවාදකවග්ගස්මිං දසසු සික්ඛාපදෙසු පාචිත්තියෙන සද්ධිං දුක්කටා කතා එවාති අත්ථො. චතුරෙත්ථ නවකා වුත්තාති පඨමසික්ඛාපදම්හියෙව අධම්මකම්මෙ ද්වෙ, ධම්මකම්මෙ ද්වෙති එවං චත්තාරො නවකා වුත්තාති අත්ථො. ද්වින්නං චීවරෙන චාති භික්ඛූනං සන්තිකෙ උපසම්පන්නාය චීවරං දෙන්තස්ස පාචිත්තියං, භික්ඛුනීනං සන්තිකෙ උපසම්පන්නාය දෙන්තස්ස දුක්කටන්ති එවං ද්වින්නං භික්ඛුනීනං චීවරං දෙන්තස්ස චීවරෙන කාරණභූතෙන ආපත්ති හොතීති අත්ථො.

පාචිත්තිය සමඟ දුක්කටා පනවන ලදී යනු භික්ෂුණෝවාදක වර්ගයෙහි ශික්ෂාපද දසයෙහි පාචිත්තිය සමඟ දුක්කටා ද පනවන ලද බවයි. මෙහි නවක සතරක් පවසන ලදී යනු පළමු ශික්ෂාපදයෙහිම අධර්ම කර්මයෙහි නවක දෙකක් ද ධර්ම කර්මයෙහි නවක දෙකක් ද වශයෙන් නවක සතරක් පවසන ලද බවයි. දෙදෙනෙකුට සිවුරු දීමෙන් යනු භික්ෂූන් සමීපයෙහි උපසම්පන්න වූ භික්ෂුණියකට සිවුරු දෙන්නාට පාචිත්තිය ද, භික්ෂුණීන් සමීපයෙහි උපසම්පන්න වූ තැනැත්තියකට සිවුරු දීමේදී දුක්කටා ද වශයෙන් භික්ෂුණීන් දෙදෙනෙකුට සිවුරු දීමේදී සිවුර හේතුවෙන් ඇවැත් වේ යනු අර්ථයයි.

අට්ඨ පාටිදෙසනීයාති පාළියං ආගතා එව. භුඤ්ජන්තාමකධඤ්ඤෙන පාචිත්තියෙන දුක්කටා කතාති ආමකධඤ්ඤං විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජන්තියා පාචිත්තියෙන සද්ධිං දුක්කටා කතායෙව.

පාටිදේසනීය අටකි යනු පාළියෙහි එන ඒවාමය. අමු ධාන්‍ය අනුභව කිරීමෙන් පාචිත්තිය හා දුක්කටා පනවන ලදී යනු අමු ධාන්‍ය ඉල්ලාගෙන අනුභව කරන භික්ෂුණියට පාචිත්තිය සමඟ දුක්කටා ද පනවන ලද බවයි.

ගච්ඡන්තස්ස චතස්සොති භික්ඛුනියා වා මාතුගාමෙන වා සද්ධිං සංවිධාය ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටං, ගාමූපචාරොක්කමනෙ පාචිත්තියං, යා භික්ඛුනී එකා ගාමන්තරං ගච්ඡති, තස්සා ගාමූපචාරං ඔක්කමන්තියා පඨමපාදෙ ථුල්ලච්චයං, දුතියපාදෙ සඞ්ඝාදිසෙසොති ගච්ඡන්තස්ස ඉමා චතස්සො ආපත්තියො හොන්ති. ඨිතස්ස චාපි තත්තකාති ඨිතස්සපි චතස්සො එවාති අත්ථො. කථං? භික්ඛුනී අන්ධකාරෙ වා පටිච්ඡන්නෙ වා ඔකාසෙ මිත්තසන්ථවවසෙන පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ තිට්ඨති, පාචිත්තියං; හත්ථපාසං විජහිත්වා තිට්ඨති, දුක්කටං; අරුණුග්ගමනකාලෙ දුතියිකාය හත්ථපාසං විජහන්තී තිට්ඨති, ථුල්ලච්චයං; විජහිත්වා තිට්ඨති, සඞ්ඝාදිසෙසොති නිසින්නස්ස චතස්සො ආපත්තියො. නිපන්නස්සාපි තත්තකාති සචෙපි හි සා නිසීදති වා නිපජ්ජති වා, එතායෙව චතස්සො ආපත්තියො ආපජ්ජති.

"යන්නාට ඇවැත් සතරක් වේ" යනු, භික්ෂුණියක හෝ මාතුගාමිකාවක සමඟ ගමන් කිරීමට කතිකා කරගෙන යන භික්ෂුවට දුක්කටාපත්තියක් වේ. ගම් උපචාරයට පිවිසීමේදී පාචිත්තිය ඇවැතක් වේ. යම් භික්ෂුණියක් තනිවම වෙනත් ගමකට යයිද, ඇයට ගම් උපචාරයට පිවිසෙන කල්හි පළමු පියවරේදී ථුල්ලච්චය ඇවැතක්ද, දෙවන පියවරේදී සංඝාදිසේස ඇවැතක්ද වේ. මෙසේ ගමන් කරන්නාට මෙම ඇවැත් සතර සිදුවේ. "සිටින්නාටද එපමණම වේ" යනු සිටින්නාටද ඇවැත් සතරක්ම වේ යන්නයි. ඒ කෙසේද? භික්ෂුණියක් අඳුරේ හෝ ආවරණය වූ ස්ථානයක හෝ මිත්‍ර සන්ථවය නිසා පුරුෂයෙකුගේ හත්පාසයේ (අතෙක දුරින්) සිටියහොත් පාචිත්තිය ඇවැතක් වේ. හත්පාසයෙන් ඉවත්ව සිටියහොත් දුක්කටාපත්තියක් වේ. අරුණෝදය කාලයේදී සහයිකාවකගේ හත්පාසය අත්හරිමින් සිටින්නී නම් ථුල්ලච්චය ඇවැතක් වේ. අත්හැර සිටින්නී නම් සංඝාදිසේස ඇවැතක් වේ. මෙසේ හිඳගෙන සිටින්නාටද ඇවැත් සතරකි. "සැතපෙන්නාටද එපමණම වේ" යනු ඉදින් ඇය හිඳගත්තද, සැතපුණද මෙසේම වූ මෙම ඇවැත් සතරටම පැමිණෙයි.

(3) පාචිත්තියවණ්ණනා

(3) පාචිත්තිය වර්ණනාව

476. පඤ්ච පාචිත්තියානීති පඤ්ච භෙසජ්ජානි පටිග්ගහෙත්වා නානාභාජනෙසු වා එකභාජනෙ වා අමිස්සෙත්වා ඨපිතානි හොන්ති, සත්තාහාතික්කමෙ සො භික්ඛු පඤ්ච පාචිත්තියානි සබ්බානි නානාවත්ථුකානි එකක්ඛණෙ ආපජ්ජති, ‘‘ඉමං පඨමං ආපන්නො, ඉමං පච්ඡා’’ති න වත්තබ්බො.

476. "පාචිත්තිය පහකි" යනු, බෙහෙත් වර්ග පහක් පිළිගෙන විවිධ භාජනවල හෝ එක් භාජනයක හෝ නොමුසු කොට තබා ඇති කල්හි, දින හතක් ඉක්මවූ විට එම භික්ෂුව එම ඇවැත් පහටම, එනම් විවිධ වස්තූන් මුල් කරගත් පාචිත්තිය ඇවැත් පහටම එක් ක්ෂණයකදී (එක්වරම) පැමිණෙයි. "මෙයට පළමුව පැමිණියේය, මෙයට පසුව පැමිණියේය" යි මෙහිදී වෙන් කොට නොකිය යුතුය.

නව පාචිත්තියානීති යො භික්ඛු නව පණීතභොජනානි විඤ්ඤාපෙත්වා තෙහි සද්ධිං එකතො එකං කබළං ඔමද්දිත්වා මුඛෙ පක්ඛිපිත්වා පරගළං අතික්කාමෙති, අයං නව පාචිත්තියානි සබ්බානි නානාවත්ථුකානි එකක්ඛණෙ ආපජ්ජති [Pg.231] ‘‘ඉමං පඨමං ආපන්නො, ඉමං පච්ඡා’’ති න වත්තබ්බො. එකවාචාය දෙසෙය්‍යාති ‘‘අහං, භන්තෙ, පඤ්ච භෙසජ්ජානි පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහං අතික්කාමෙත්වා පඤ්ච ආපත්තියො ආපන්නො, තා තුම්හමූලෙ පටිදෙසෙමී’’ති එවං එකවාචාය දෙසෙය්‍ය, දෙසිතාව හොන්ති, ද්වීහි තීහි වාචාහි කිච්චං නාම නත්ථි. දුතියවිස්සජ්ජනෙපි ‘‘අහං, භන්තෙ, නව පණීතභොජනානි විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජිත්වා නව ආපත්තියො ආපන්නො, තා තුම්හමූලෙ පටිදෙසෙමී’’ති වත්තබ්බං.

"පාචිත්තිය නවයකි" යනු, යම් භික්ෂුවක් ප්‍රණීත භෝජන වර්ග නවයක් ඉල්ලා, ඒවා සමඟ එක් කොට එකම බත් පිඩක් කොට මුවෙහි ලා උගුරෙන් පහළට යවයිද, මෙම භික්ෂුව විවිධ වස්තූන් මුල් කරගත් එම පාචිත්තිය ඇවැත් නවයටම එක්වරම පැමිණෙයි. එවිට "මෙයට පළමුව පැමිණියේය, මෙයට පසුව පැමිණියේය" යි නොකිය යුතුය. "එක් වචනයකින් දේශනා කළ යුතුය" යනු, "ස්වාමීනී, මම බෙහෙත් වර්ග පහක් පිළිගෙන දින හතක් ඉක්මවා ඇවැත් පහකට පැමිණියෙමි, ඒවා ඔබ වහන්සේ ඉදිරියේ දේශනා කරමි" යි මෙසේ එක් වචනයකින් දේශනා කළහොත්, ඒවා දේශනා කරන ලද්දේම වෙයි. වචන දෙකකින් හෝ තුනකින් කටයුතු කිරීමක් මෙහි නැත. දෙවන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමේදීද, "ස්වාමීනී, මම ප්‍රණීත භෝජන නවයක් ඉල්ලා වළඳා ඇවැත් නවයකට පැමිණියෙමි, ඒවා ඔබ වහන්සේ ඉදිරියේ දේශනා කරමි" යි පැවසිය යුතුය.

වත්ථුං කිත්තෙත්වා දෙසෙය්‍යාති ‘‘අහං, භන්තෙ, පඤ්ච භෙසජ්ජානි පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහං අතික්කාමෙසිං, යථාවත්ථුකං තං තුම්හමූලෙ පටිදෙසෙමී’’ති එවං වත්ථුං කිත්තෙත්වා දෙසෙය්‍ය, දෙසිතාව හොන්ති ආපත්තියො, ආපත්තියා නාමග්ගහණෙන කිච්චං නත්ථි. දුතියවිස්සජ්ජනෙපි ‘‘අහං, භන්තෙ, නව පණීතභොජනානි විඤ්ඤාපෙත්වා භුත්තො, යථාවත්ථුකං තං තුම්හමූලෙ පටිදෙසෙමී’’ති වත්තබ්බං.

"වස්තුව ප්‍රකාශ කොට දේශනා කළ යුතුය" යනු, "ස්වාමීනී, මම බෙහෙත් වර්ග පහක් පිළිගෙන දින හතක් ඉක්මවූයෙමි, ඒ ඒ වස්තුවට අනුව සිදු වූ එම ඇවැත් ඔබ වහන්සේ ඉදිරියේ දේශනා කරමි" යි මෙසේ වස්තුව සඳහන් කොට දේශනා කළ යුතුය. එසේ කළ විට ඇවැත් දේශනා කරන ලද්දේ වෙයි. ඇවැත්වල නම් සඳහන් කිරීමෙන් සිදු කළ යුතු විශේෂ කටයුත්තක් නැත. දෙවන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමේදීද, "ස්වාමීනී, මම ප්‍රණීත භෝජන නවයක් ඉල්ලා වැළඳුවෙමි, ඒ ඒ වස්තුවට අනුව සිදු වූ එම ඇවැත් ඔබ වහන්සේ ඉදිරියේ දේශනා කරමි" යි පැවසිය යුතුය.

යාවතතියකෙ තිස්සොති උක්ඛිත්තානුවත්තිකාය පාරාජිකං භෙදකානුවත්තකානං කොකාලිකාදීනං සඞ්ඝාදිසෙසං, පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙ චණ්ඩකාළිකාය ච භික්ඛුනියා පාචිත්තියන්ති ඉමා යාවතතියකා තිස්සො ආපත්තියො. ඡ වොහාරපච්චයාති පයුත්තවාචාපච්චයා ඡ ආපත්තියො ආපජ්ජතීති අත්ථො. කථං? ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො අසන්තං අභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා සඤ්චරිත්තං සමාපජ්ජති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා යො තෙ විහාරෙ වසති සො අරහාති වදති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා භික්ඛු පණීතභොජනානි අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති පාචිත්තියස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා භික්ඛුනී පණීතභොජනානි අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති පාටිදෙසනීයස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා සූපං වා ඔදනං වා අගිලානො අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති දුක්කටස්සාති.

"යාවතතියක ඇවැත් තුනකි" යනු, උක්ඛිත්තානුවත්තිකා භික්ෂුණියට පාරාජිකා ඇවැතද, සංඝභේදයට අනුබල දෙන කොකාලික ආදීන්ට සංඝාදිසේස ඇවැතද, පාපිෂ්ඨ දෘෂ්ටිය අත් නොහරින චණ්ඩකාළී භික්ෂුණියට පාචිත්තිය ඇවැතද යන 'යාවතතියක' (තුන්වැනි වර දක්වා අවවාද කරනු ලබන) ඇවැත් තුනයි. "වෝහාරපච්චය ඇවැත් හයකි" යනු වචනය ප්‍රකාශ කිරීම හේතුවෙන් ඇවැත් හයකට පැමිණෙයි යන්නයි. ඒ කෙසේද? ආජීවය හේතුවෙන්, ලාමක ආශාවෙන් පීඩිතව තමන් තුළ නොමැති අභූත උත්තරීමනුස්සධර්මයක් පවසයි නම් පාරාජිකා ඇවැතක් වේ. ආජීවය හේතුවෙන් සඤ්චරිත්තයෙහි (දූත මෙහෙවරෙහි) යෙදේ නම් සංඝාදිසේස ඇවැතක් වේ. ආජීවය හේතුවෙන් අසවල් විහාරයේ වසන තැනැත්තා රහතන් වහන්සේ නමකැයි පවසයි නම් ථුල්ලච්චය ඇවැතක් වේ. ආජීවය හේතුවෙන් භික්ෂුවක් තමා වෙනුවෙන් ප්‍රණීත භෝජන ඉල්ලා වළඳයි නම් පාචිත්තිය ඇවැතක් වේ. ආජීවය හේතුවෙන් භික්ෂුණියක් තමා වෙනුවෙන් ප්‍රණීත භෝජන ඉල්ලා වළඳයි නම් පාටිබේසනීය ඇවැතක් වේ. ආජීවය හේතුවෙන් ගිලන් නොවූ භික්ෂුවක් තමා වෙනුවෙන් ව්‍යංජන හෝ බත් ඉල්ලා වළඳයි නම් දුක්කටාපත්තියක් වේ.

ඛාදන්තස්ස තිස්සොති මනුස්සමංසෙ ථුල්ලච්චයං, අවසෙසෙසු අකප්පියමංසෙසු දුක්කටං, භික්ඛුනියා ලසුණෙ පාචිත්තියං. පඤ්ච භොජනපච්චයාති අවස්සුතා අවස්සුතස්ස පුරිසස්ස හත්ථතො භොජනං ගහෙත්වා තත්ථෙව [Pg.232] මනුස්සමංසං ලසුණං අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා ගහිතපණීතභොජනානි අවසෙසඤ්ච අකප්පියමංසං පක්ඛිපිත්වා වොමිස්සකං ඔමද්දිත්වා අජ්ඣොහරමානා සඞ්ඝාදිසෙසං, ථුල්ලච්චයං, පාචිත්තියං, පාටිදෙසනීයං, දුක්කටන්ති ඉමා පඤ්ච ආපත්තියො භොජනපච්චයා ආපජ්ජති.

"වළඳන්නාට ඇවැත් තුනකි" යනු, මිනිස් මස් වැළඳීමෙන් ථුල්ලච්චය ඇවැතද, ඉතිරි අකැප මස් වැළඳීමෙන් දුක්කටාපත්තියද, භික්ෂුණියට සුදු ලූණු වැළඳීමෙන් පාචිත්තිය ඇවැතද වේ. "භෝජනපච්චය ඇවැත් පහකි" යනු, කෙලෙස්වලින් තෙත් වූ (රාගී වූ) භික්ෂුණියක්, කෙලෙස්වලින් තෙත් වූ පුරුෂයෙකුගේ අතින් භෝජනය පිළිගෙන, එහිදීම මිනිස් මස් හෝ සුදු ලූණු තමා වෙනුවෙන් ඉල්ලා ලබාගෙන, එම ප්‍රණීත භෝජන හා ඉතිරි අකැප මස්ද එක් කොට අනා වළඳයි නම් සංඝාදිසේස, ථුල්ලච්චය, පාචිත්තිය, පාටිබේසනීය සහ දුක්කට යන මෙම ඇවැත් පහටම වැළඳීම හේතුවෙන් පැමිණෙයි.

පඤ්ච ඨානානීති ‘‘උක්ඛිත්තානුවත්තිකාය භික්ඛුනියා යාවතතියං සමනුභාසනාය අප්පටිනිස්සජ්ජන්තියා ඤත්තියා දුක්කටං, ද්වීහි කම්මවාචාහි ථුල්ලච්චයං, කම්මවාචාපරියොසානෙ ආපත්ති පාරාජිකස්ස, සඞ්ඝභෙදාය පරක්කමනාදීසු සඞ්ඝාදිසෙසො, පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙ පාචිත්තිය’’න්ති එවං සබ්බා යාවතතියකා පඤ්ච ඨානානි ගච්ඡන්ති. පඤ්චන්නඤ්චෙව ආපත්තීති ආපත්ති නාම පඤ්චන්නං සහධම්මිකානං හොති, තත්ථ ද්වින්නං නිප්පරියායෙන ආපත්තියෙව, සික්ඛාමානසාමණෙරිසාමණෙරානං පන අකප්පියත්තා න වට්ටති. ඉමිනා පරියායෙන තෙසං ආපත්ති න දෙසාපෙතබ්බා, දණ්ඩකම්මං පන තෙසං කාතබ්බං. පඤ්චන්නං අධිකරණෙන චාති අධිකරණඤ්ච පඤ්චන්නමෙවාති අත්ථො. එතෙසංයෙව හි පඤ්චන්නං පත්තචීවරාදීනං අත්ථාය විනිච්ඡයවොහාරො අධිකරණන්ති වුච්චති, ගිහීනං පන අඩ්ඩකම්මං නාම හොති.

"පඤ්ච ඨානානි" (ස්ථාන පහ) යනු, "උක්ඛිත්තානුවත්තිකා භික්ෂුණියට තුන්වැනි වර දක්වා අවවාද කරන කල්හි එම වරද අත් නොහරින්නී නම්, ඤත්තියෙන් දුක්කට ඇවැතද, කම්මවාචා දෙකකින් ථුල්ලච්චය ඇවැතද, කම්මවාචා අවසානයේ පාරාජිකා ඇවැතද වේ. සංඝභේදය උදෙසා උත්සාහ කිරීම් ආදියේදී සංඝාදිසේස ඇවැත වේ. ලාමක දෘෂ්ටිය අත් නොහැරීමේදී පාචිත්තිය ඇවැත වේ" යනුවෙන් මෙසේ සියලුම යාවතතියක ඇවැත් ස්ථාන පහකට පැමිණෙයි. "පස්දෙනෙකුගේ ඇවැත්" යනු, ඇවැත් යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන්නේ සදර්මිකයන් පස්දෙනාට (භික්ෂු, භික්ෂුණී, සික්ඛමානා, සාමණේර, සාමණේරී) සිදුවන්නකි. එහිදී භික්ෂු හා භික්ෂුණී යන දෙදෙනාට සෘජුවම ඇවැත් සිදුවන අතර, සික්ඛමානා, සාමණේරී සහ සාමණේර යන තිදෙනාට (ඇවැත් දේශනා කිරීම අකැප බැවින්) ඇවැත් දේශනා කරවිය නොහැක. එහෙත් ඔවුන්ට දණ්ඩකර්ම කළ යුතුය. "පස්දෙනෙකුගේ අධිකරණය" යනු අධිකරණයද මෙම පස්දෙනාටම සිදුවන බවයි. එනම් මෙම පස්දෙනාගේ පාත්‍ර සිවුරු ආදිය උදෙසා සිදුකරන විනිශ්චය කතාව 'අධිකරණය' යැයි කියනු ලැබේ. ගිහියන් සම්බන්ධයෙන් වනාහි එය 'අඩ්ඩකම්ම' (නඩුහබ) නමින් හැඳින්වේ.

පඤ්චන්නං විනිච්ඡයො හොතීති පඤ්චන්නං සහධම්මිකානංයෙව විනිච්ඡයො නාම හොති. පඤ්චන්නං වූපසමෙන චාති එතෙසංයෙව පඤ්චන්නං අධිකරණං විනිච්ඡිතං වූපසන්තං නාම හොතීති අත්ථො. පඤ්චන්නඤ්චෙව අනාපත්තීති එතෙසංයෙව පඤ්චන්නං අනාපත්ති නාම හොතීති අත්ථො. තීහි ඨානෙහි සොභතීති සඞ්ඝාදීහි තීහි කාරණෙහි සොභති. කතවීතික්කමො හි පුග්ගලො සප්පටිකම්මං ආපත්තිං සඞ්ඝමජ්ඣෙ ගණමජ්ඣෙ පුග්ගලසන්තිකෙ වා පටිකරිත්වා අබ්භුණ්හසීලො පාකතිකො හොති, තස්මා තීහි ඨානෙහි සොභතීති වුච්චති.

පස්දෙනෙකුගේ විනිශ්චය වන්නේය යනු සහධම්මිකයන් පස්දෙනාටම පමණක් විනිශ්චය නම්‍ වේ. පස්දෙනෙකුගේ සන්සිඳීමෙන් යනු එම පස්දෙනාගේම අධිකරණය විනිශ්චය කරන ලදුව සන්සිඳුණේ නම්‍ වේ යනු අර්ථයයි. පස්දෙනෙකුගේම ඇවැත් නොවීම යනු එම පස්දෙනාටම ඇවැත් නොවීමයි. කරුණු තුනකින් බබළයි යනු සංඝයා ආදී කරුණු තුන නිසා බබළයි. වරදක් කළ පුද්ගලයෙකු වුවද, පිළියම් කළ හැකි ඇවැතක් සංඝයා මධ්‍යයෙහි හෝ ගණය මධ්‍යයෙහි හෝ පුද්ගලයෙකු ඉදිරියෙහි හෝ පිළියම්‍ කොට අලුත් වූ සීලයෙන් යුක්තව ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත්වේ. එබැවින් කරුණු තුනකින් බබළයි යයි කියනු ලැබේ.

ද්වෙ කායිකා රත්තින්ති භික්ඛුනී රත්තන්ධකාරෙ පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ ඨානනිසජ්ජසයනානි කප්පයමානා පාචිත්තියං, හත්ථපාසං විජහිත්වා ඨානාදීනි කප්පයමානා දුක්කටන්ති ද්වෙ කායද්වාරසම්භවා ආපත්තියො රත්තිං ආපජ්ජති. ද්වෙ කායිකා දිවාති එතෙනෙව උපායෙන දිවා පටිච්ඡන්නෙ ඔකාසෙ ද්වෙ ආපත්තියො ආපජ්ජති. නිජ්ඣායන්තස්ස එකා ආපත්තීති ‘‘න ච, භික්ඛවෙ, සාරත්තෙන මාතුගාමස්ස අඞ්ගජාතං උපනිජ්ඣායිතබ්බං[Pg.233]. යො උපනිජ්ඣායෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පාරා. 266) නිජ්ඣායන්තස්ස අයමෙකා ආපත්ති. එකා පිණ්ඩපාතපච්චයාති ‘‘න ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛාදායිකාය මුඛං ඔලොකෙතබ්බ’’න්ති (චූළව. 366) එත්ථ දුක්කටාපත්ති, අන්තමසො යාගුං වා බ්‍යඤ්ජනං වා දෙන්තස්ස සාමණෙරස්සාපි හි මුඛං උල්ලොකයතො දුක්කටමෙව. කුරුන්දියං පන ‘‘එකා පිණ්ඩපාතපච්චයාති භික්ඛුනිපරිපාචිතං පිණ්ඩපාතං භුඤ්ජන්තස්ස පාචිත්තිය’’න්ති වුත්තං.

රාත්‍රියෙහි කායික ඇවැත් දෙකක් යනු භික්ෂුණියක රාත්‍රී අඳුරෙහි පුරුෂයෙකුගේ හස්තපාසයෙහි (අතින් ඇල්ලිය හැකි දුරෙහි) සිටීම, හිඳීම හෝ නිදාගැනීම කරන්නේ නම් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. හස්තපාසයෙන් බැහැරව සිටීම ආදිය කරන්නේ නම් දුක්කට ඇවැත් වේ. මෙසේ කායද්වාරයෙන් හටගන්නා ඇවැත් දෙකකට රාත්‍රියෙහි පත්වේ. 'දවල් කාලයේ කායික දෙකක්' යනු මේ ක්‍රමයෙන්ම දවල් කාලයේ ආවරණය වූ ස්ථානයක ඇවැත් දෙකකට පත්වීමයි. 'බලන්නාහට එක් ඇවැතක්' යනු "මහණෙනි, ඇලුණු සිතින් මාතුගාමියෙකුගේ අඟපසඟ දෙස නොබැලිය යුතුය. යමෙක් බලන්නේ නම් දුක්කට ඇවැත් වේ" යනුවෙන් බලන්නාහට වන මේ එක් ඇවැතකි. 'එක් පිණ්ඩපාත ප්‍රත්‍යයක්' යනු "මහණෙනි, දන් දෙන දායිකාවකගේ මුහුණ නොබැලිය යුතුය" යන්නෙහි දැක්වෙන දුක්කට ඇවැතයි. අඩුම තරමින් කැඳ හෝ ව්‍යංජන බෙදන සාමණේරයෙකුගේ වුවද මුහුණ දෙස බලන භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් වේ. කුරුන්දියෙහි නම් "එක් පිණ්ඩපාත ප්‍රත්‍යයක් යනු භික්ෂුණියක ලවා පිසවන ලද දානය වළඳන භික්ෂුවට පාචිත්තිය ඇවැත් වේ" යයි කියා ඇත.

අට්ඨානිසංසෙ සම්පස්සන්ති කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ වුත්තානිසංසෙ. උක්ඛිත්තකා තයො වුත්තාති ආපත්තියා අදස්සනෙ අප්පටිකම්මෙ පාපිකාය ච දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙති. තෙචත්තාලීස සම්මාවත්තනාති තෙසංයෙව උක්ඛිත්තකානං එත්තකෙසු වත්තෙසු වත්තනා.

ආනිසංස අටක් දක්නාහු යනු කොසඹෑ ඛන්ධකයෙහි වදාළ ආනිසංසයන්ය. උක්ඛිත්තකයන් තිදෙනෙක් වදාළහ යනු ඇවැත් නොදැකීම, ඇවැතට පිළියම්‍ නොකිරීම සහ ලාමක දෘෂ්ටිය අත්නොහැරීම නිසා නෙරපන ලද (උක්ඛිත්තක) තිදෙනායි. තෙසාලිස් වත් මැනවින් පිරීම යනු එම උක්ඛිත්තක භික්ෂූන් විසින්ම මෙපමණ වූ වත් හතළිස් තුනෙහි හැසිරීමයි.

පඤ්චඨානෙ මුසාවාදොති පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසථුල්ලච්චයපාචිත්තියදුක්කටසඞ්ඛාතෙ පඤ්චට්ඨානෙ මුසාවාදො ගච්ඡති. චුද්දස පරමන්ති වුච්චතීති දසාහපරමාදිනයෙන හෙට්ඨා වුත්තං. ද්වාදස පාටිදෙසනීයාති භික්ඛූනං චත්තාරි භික්ඛුනීනං අට්ඨ. චතුන්නං දෙසනාය චාති චතුන්නං අච්චයදෙසනායාති අත්ථො. කතමා පන සාති? දෙවදත්තෙන පයොජිතානං අභිමාරානං අච්චයදෙසනා, අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස උපට්ඨායිකාය අච්චයදෙසනා, වඩ්ඪස්ස ලිච්ඡවිනො අච්චයදෙසනා, වාසභගාමියත්ථෙරස්ස උක්ඛෙපනීයකම්මං කත්වා ආගතානං භික්ඛූනං අච්චයදෙසනාති අයං චතුන්නං අච්චයදෙසනා නාම.

ස්ථාන පහකදී මුසාවාදය යනු පාරාජිකා, සංඝාදිසේස, ථුල්ලච්චය, පාචිත්තිය, දුක්කට යන ස්ථාන පහට මුසාවාදය පැමිණෙයි. උපරිම දහහතරක් යනු දස දිනක් උපරිම කොට ඇති ක්‍රමය අනුව කලින් පවසන ලදී. පාටිදේසනීය දොළොසක් යනු භික්ෂූන්ට හතරක් ද භික්ෂුණීන්ට අටක් ද වේ. හතර දෙනෙකුගේ දේශනාව යනු හතර දෙනෙකුගේ වරද පිළිගැනීමයි (අච්චය දේශනා). එය කවරේද යත්? දේවදත්ත විසින් එවූ මිනීමරුවන්ගේ (අභිමාරයන්ගේ) වරද පිළිගැනීම, අනුරුද්ධ තෙරුන්ගේ උපස්ථායිකාවගේ වරද පිළිගැනීම, වඩ්ඪ ලිච්ඡවියාගේ වරද පිළිගැනීම සහ වාසභගාමිය තෙරුන්ට උක්ඛේපනීය කර්මය කොට පසුව පැමිණි භික්ෂූන්ගේ වරද පිළිගැනීමයි. මේ හතර දෙනෙකුගේ අච්චය දේශනා නම්‍ වේ.

අට්ඨඞ්ගිකො මුසාවාදොති ‘‘පුබ්බෙවස්ස හොති මුසා භණිස්ස’’න්ති ආදිං කත්වා ‘‘විනිධාය සඤ්ඤ’’න්ති පරියොසානෙහි (පාචි. 4-5; පරි. 459) අට්ඨහි අඞ්ගෙහි අට්ඨඞ්ගිකො. උපොසථඞ්ගානිපි පාණං න හනෙතිආදිනා නයෙන වුත්තානෙව. අට්ඨ දූතෙය්‍යඞ්ගානීති ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සොතා ච හොති සාවෙතා චා’’තිආදිනා (චූළව. 347) නයෙන සඞ්ඝභෙදකෙ වුත්තානි. අට්ඨ තිත්ථියවත්තානි මහාඛන්ධකෙ වුත්තානි.

අංග අටකින් යුත් මුසාවාදය යනු "පළමුව බොරු කියමියි සිතීම" ආදී කොට "සංඥාව වෙනස් කිරීම" අවසාන කොට ඇති අංග අටෙන් යුක්ත වූවකි. උපෝසථ අංගයන්ද "පණ නොනැසීම" ආදී ක්‍රමයෙන් වදාළ ඒවාමය. දූත මෙහෙවරෙහි අංග අට යනු "මහණෙනි, මෙහි භික්ෂුව අසන්නෙක් වෙයි, අස්වන්නෙක් වෙයි" ආදී ක්‍රමයෙන් සංඝභේදක ඛන්ධකයෙහි වදාළ ඒවාය. තීර්ථක වත් අට මහා ඛන්ධකයෙහි වදාළ ලදී.

අට්ඨවාචිකා උපසම්පදාති භික්ඛුනීනං උපසම්පදං සන්ධාය වුත්තං. අට්ඨන්නං පච්චුට්ඨාතබ්බන්ති භත්තග්ගෙ අට්ඨන්නං භික්ඛුනීනං ඉතරාහි පච්චුට්ඨාය ආසනං දාතබ්බං[Pg.234]. භික්ඛුනොවාදකො අට්ඨහීති අට්ඨහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු භික්ඛුනොවාදකො සම්මන්නිතබ්බො.

අෂ්ට වාචික උපසම්පදාව යනු භික්ෂුණීන්ගේ උපසම්පදාව අරභයා පවසන ලදී. අට දෙනෙකු වෙනුවෙන් නැගී සිටිය යුතුය යනු දන්හලෙහිදී අනෙක් භික්ෂුණීන් විසින් භික්ෂුණීන් අට දෙනෙකු වෙනුවෙන් නැගී සිට අසුන් දිය යුතුය යන්නයි. අංග අටකින් යුත් භික්ෂුණී ඕවාදකයා යනු අංග අටකින් සමන්විත භික්ෂුව භික්ෂුණී ඕවාදකයා ලෙස සම්මත කළ යුතුය යන්නයි.

එකස්ස ඡෙජ්ජන්ති ගාථාය නවසු ජනෙසු යො සලාකං ගාහෙත්වා සඞ්ඝං භින්දති, තස්සෙව ඡෙජ්ජං හොති, දෙවදත්තො විය පාරාජිකං ආපජ්ජති. භෙදකානුවත්තකානං චතුන්නං ථුල්ලච්චයං කොකාලිකාදීනං විය, ධම්මවාදීනං චතුන්නං අනාපත්ති. ඉමා පන ආපත්තියො ච අනාපත්තියො ච සබ්බෙසං එකවත්ථුකා සඞ්ඝභෙදවත්ථුකා එව.

එක් අයෙකුට සිඳීයාමයි යන ගාථාවෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: පුද්ගලයන් නව දෙනෙකු අතුරින් යමෙක් සලාකය (ඡන්දය) ගෙන සංඝයා භේද කරයිද, ඔහුටම ශාසනයෙන් සිඳීයාම (පාරාජිකාව) වෙයි, දේවදත්තට මෙනි. භේද කරන්නා අනුව යන්නන් සිව් දෙනාට කෝකාලික ආදීන්ට මෙන් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. ධර්මවාදී සිව් දෙනාට ඇවැත් නැත. එහෙත් මේ ඇවැත් සහ ඇවැත් නොවීම් යන සියල්ලම සංඝභේදය නමැති එකම වස්තුවක් (කරුණක්) මුල් කොට පවතී.

නව ආඝාතවත්ථූනීති ගාථාය නවහීති නවහි භික්ඛූහි සඞ්ඝො භිජ්ජති. ඤත්තියා කරණා නවාති ඤත්තියා කාතබ්බානි කම්මානි නවාති අත්ථො. සෙසං උත්තානමෙව.

ආඝාත වස්තු නවය යන ගාථාවෙහි නවයකින් යනු භික්ෂූන් නව දෙනෙකු නිසා සංඝයා භේද වේ යන්නයි. ඥප්තියෙන් කළ යුතු නවය යනු ඥප්තියෙන් (නිවේදනයෙන්) කළ යුතු කර්ම නවයක් ඇති බවයි. ඉතිරිය පැහැදිලිය.

(4) අවන්දනීයපුග්ගලාදිවණ්ණනා

(4) වන්දනා නොකළ යුතු පුද්ගලයන් ආදීන් පිළිබඳ විස්තරය.

477. දස පුග්ගලා නාභිවාදෙතබ්බාති සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ වුත්තා දස ජනා. අඤ්ජලි සාමීචෙන චාති සාමීචිකම්මෙන සද්ධිං අඤ්ජලි ච තෙසං න කාතබ්බො, නෙව පානීයාපුච්ඡනතාලවණ්ටග්ගහණාදි ඛන්ධකවත්තං තෙසං දස්සෙතබ්බං, න අඤ්ජලි පග්ගණ්හිතබ්බොති අත්ථො. දසන්නං දුක්කටන්ති තෙසංයෙව දසන්නං එවං කරොන්තස්ස දුක්කටං හොති. දස චීවරධාරණාති දස දිවසානි අතිරෙකචීවරස්ස ධාරණා අනුඤ්ඤාතාති අත්ථො.

477. පුද්ගලයන් දස දෙනෙකුට නොවඳිය යුතුය යනු සේනාසන ඛන්ධකයෙහි වදාළ පුද්ගලයන් දස දෙනායි. දොහොත් මුදුන් දී වැඳීමෙන් ද යනු එම පුද්ගලයන් දස දෙනා හට වන්දනාමාන කිරීම හෝ දොහොත් මුදුන් දී වැඳීම නොකළ යුතුය, පැන් පිළිගැන්වීම, තල්වැට ගැනීම ආදී ඛන්ධක වත් ද ඔවුනට නොකළ යුතුය, දොහොත් මුදුන් නොදිය යුතුය යනු අර්ථයයි. දහ දෙනෙකුට දුක්කට ඇවැත් යනු එම දස දෙනාටම මෙසේ වන්දනාමාන කරන්නා වූ භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් වේ යන්නයි. සීවර ධාරණ දසය යනු අතිරේක සිවුරක් දස දිනක් තබා ගැනීමට අනුදැන වදාළ බවයි.

පඤ්චන්නං වස්සංවුට්ඨානං, දාතබ්බං ඉධ චීවරන්ති පඤ්චන්නං සහධම්මිකානං සම්මුඛාව දාතබ්බං. සත්තන්නං සන්තෙති දිසාපක්කන්තඋම්මත්තකඛිත්තචිත්තවෙදනාට්ටානං තිණ්ණඤ්ච උක්ඛිත්තකානන්ති ඉමෙසං සත්තන්නං සන්තෙ පතිරූපෙ ගාහකෙ පරම්මුඛාපි දාතබ්බං. සොළසන්නං න දාතබ්බන්ති සෙසානං චීවරක්ඛන්ධකෙ වුත්තානං පණ්ඩකාදීනං සොළසන්නං න දාතබ්බං.

වස් වැසූ පස් දෙනෙකුට මෙහි සිවුරු දිය යුතුය යනු පස් දෙනෙකු වූ සහධම්මිකයන්ට පෙනෙන මානයේදීම (සම්මුඛව) දිය යුතුය යන්නයි. හත් දෙනෙකු සිටියදී යනු වෙනත් දිසාවකට වැඩිය භික්ෂුව, උමතු භික්ෂුව, වික්ෂිප්ත සිත් ඇති භික්ෂුව, වේදනාවෙන් පෙළෙන භික්ෂුව සහ උක්ඛිත්තක භික්ෂූන් තිදෙනා යන මේ හත් දෙනා සම්බන්ධයෙන් සුදුසු භාරකරුවෙකු සිටියහොත් ඔවුන් නොමැති තැන වුවද (පරම්මුඛව) සිවුරු දිය යුතුය. දහසය දෙනෙකුට නොදිය යුතුය යනු සිවුරු ඛන්ධකයෙහි වදාළ පණ්ඩක ආදී වූ ඉතිරි දහසය දෙනාට සිවුරු නොදිය යුතුය යන්නයි.

කතිසතං රත්තිසතං, ආපත්තියො ඡාදයිත්වානාති කතිසතං ආපත්තියො රත්තිසතං ඡාදයිත්වාන. දසසතං රත්තිසතං, ආපත්තියො ඡාදයිත්වානාති දසසතං ආපත්තියො රත්තිසතං ඡාදයිත්වාන. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යො දිවසෙ සතං සතං සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තියො ආපජ්ජිත්වා දස දස දිවසෙ පටිච්ඡාදෙති, තෙන රත්තිසතං ආපත්තිසහස්සං පටිච්ඡාදිතං හොති, සො සබ්බාව තා ආපත්තියො දසාහපටිච්ඡන්නාති [Pg.235] පරිවාසං යාචිත්වා දස රත්තියො වසිත්වාන මුච්චෙය්‍ය පාරිවාසිකොති.

කී සියයක් රාත්‍රී සියයක් ඇවැත් සඟවා යනු ඇවැත් කී සියයක් රාත්‍රී සියයක් සඟවා තැබීම ගැනයි. දහසක් රාත්‍රී සියයක් ඇවැත් සඟවා යනු ඇවැත් දහසක් රාත්‍රී සියයක් සඟවා තැබීමයි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය නම් - යම් භික්ෂුවක් දිනකට සංඝාදිසේස ඇවැත් සියය බැගින් ඇවැත්වලට පත්ව, ඒවා දින දහය බැගින් සඟවන්නේද, ඔහු විසින් රාත්‍රී සියයක් තුළ ඇවැත් දහසක් සඟවන ලද්දේ වෙයි. පිරිවැස් වසන්නා වූ ඒ භික්ෂුව ඒ සියලු ඇවැත් දස දිනක් සඟවන ලදැයි කියා (සමෝධාන) පිරිවැස ඉල්ලා, දස රැයක් වැස ඇවැතින් මිදිය යුතුය යනු සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි.

ද්වාදස කම්මදොසා වුත්තාති අපලොකනකම්මං අධම්මෙනවග්ගං, අධම්මෙනසමග්ගං, ධම්මෙනවග්ගං, තථා ඤත්තිකම්මඤත්තිදුතියකම්මඤත්තිචතුත්ථකම්මානිපීති එවං එකෙකස්මිං කම්මෙ තයො තයො කත්වා ද්වාදස කම්මදොසා වුත්තා.

විනය කර්මයන්ගේ දෝෂ දොළසක් වදාරන ලදී. එනම් අපලෝකන කර්මය අධර්මයෙන් අසමගිව (වග) කිරීම, අධර්මයෙන් සමගිව කිරීම සහ ධර්මයෙන් අසමගිව කිරීම යනුවෙනි. එසේම ඥත්ති කර්මය, ඥත්ති ද්විතීය කර්මය සහ ඥත්ති චතුත්ථ කර්මය යන එක එකක් සම්බන්ධයෙන් ද මෙසේ දෝෂ තුන බැගින් ඇති බැවින්, සියල්ල එක් කළ විට විනය කර්ම දෝෂ දොළසක් වදාරන ලදහ.

චතස්සො කම්මසම්පත්තියොති අපලොකනකම්මං ධම්මෙනසමග්ගං, තථා සෙසානිපීති එවං චතස්සො කම්මසම්පත්තියො වුත්තා.

කර්ම සම්පත්ති හතරක් යනු, අපලෝකන කර්මය ධර්මානුකූලව සහ සමගිව සිදු කිරීමයි. ඉතිරි ඥත්ති ආදී කර්මයන් සම්බන්ධයෙන් ද එසේම ධර්මානුකූලව සහ සමගිව සිදු කිරීම යනුවෙන් කර්ම සම්පත්ති හතරක් වදාරන ලදී.

ඡ කම්මානීති අධම්මෙනවග්ගකම්මං, අධම්මෙනසමග්ගකම්මං, ධම්මපතිරූපකෙනවග්ගකම්මං, ධම්මපතිරූපකෙනසමග්ගකම්මං, ධම්මෙනවග්ගකම්මං, ධම්මෙනසමග්ගකම්මන්ති එවං ඡ කම්මානි වුත්තානි. එකෙත්ථ ධම්මිකා කතාති එකං ධම්මෙන සමග්ගකම්මමෙවෙත්ථ ධම්මිකං කතන්ති අත්ථො. දුතියගාථාවිස්සජ්ජනෙපි එතදෙව ධම්මිකං.

විනය කර්ම හයකි, එනම්: අධර්මයෙන් හා අසමගි වීමෙන් (වග වීමෙන්) කරන කර්මය, අධර්මයෙන් හා සමගි වීමෙන් කරන කර්මය, ධර්ම ප්‍රතිරූපකයෙන් හා අසමගි වීමෙන් කරන කර්මය, ධර්ම ප්‍රතිරූපකයෙන් හා සමගි වීමෙන් කරන කර්මය, ධර්මයෙන් හා අසමගි වීමෙන් කරන කර්මය, ධර්මයෙන් හා සමගි වීමෙන් කරන කර්මය යනුවෙනි. මෙහිදී 'ධර්මයෙන් හා සමගිව කරන කර්මය' පමණක්ම ධාර්මික කර්මයක් ලෙස දක්වා ඇත. දෙවන ගාථාවේ විස්තරයේදී ද මෙයම ධාර්මික කර්මය ලෙස දක්වා ඇත.

යං දෙසිතාති යානි දෙසිතානි වුත්තානි පකාසිතානි. අනන්තජිනෙනාතිආදීසු පරියන්තපරිච්ඡෙදභාවරහිතත්තා අනන්තං වුච්චති නිබ්බානං, තං භගවතා රඤ්ඤා සපත්තගණං අභිමද්දිත්වා රජ්ජං විය කිලෙසගණං අභිමද්දිත්වා ජිතං විජිතං අධිගතං සම්පත්තං, තස්මා භගවා ‘‘අනන්තජිනො’’ති වුච්චති. ස්වෙව ඉට්ඨානිට්ඨෙසු නිබ්බිකාරතාය තාදි, වික්ඛම්භනතදඞ්ගසමුච්ඡෙදපටිපස්සද්ධිනිස්සරණවිවෙකසඞ්ඛාතං විවෙකපඤ්චකං අද්දසාති විවෙකදස්සී; තෙන අනන්තජිනෙන තාදිනා විවෙකදස්සිනා යානි ආපත්තික්ඛන්ධානි දෙසිතානි වුත්තානි. එකෙත්ථ සම්මති විනා සමථෙහීති අයමෙත්ථ පදසම්බන්ධො, යානි සත්ථාරා සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධානි දෙසිතානි, තත්ථ එකාපි ආපත්ති විනා සමථෙහි න සම්මති, අථ ඛො ඡ සමථා චත්තාරි අධිකරණානීති සබ්බෙපිමෙ ධම්මා සම්මුඛාවිනයෙන සම්මන්ති, සමායොගං ගච්ඡන්ති. එත්ථ පන එකො සම්මුඛාවිනයොව විනා සමථෙහි සම්මති, සමථභාවං ගච්ඡති. න හි තස්ස අඤ්ඤෙන සමථෙන විනා අනිප්ඵත්ති නාම අත්ථි. තෙන වුත්තං – ‘‘එකෙත්ථ සම්මති විනා සමථෙහී’’ති. ඉමිනා තාව අධිප්පායෙන අට්ඨකථාසු අත්ථො වුත්තො. මයං පන ‘‘විනා’’ති නිපාතස්ස පටිසෙධනමත්තමත්ථං ගහෙත්වා ‘‘එකෙත්ථ සම්මති විනා සමථෙහී’’ති [Pg.236] එතෙසු සත්තසු ආපත්තික්ඛන්ධෙසු එකො පාරාජිකාපත්තික්ඛන්ධො විනා සමථෙහි සම්මතීති එතමත්ථං රොචෙය්‍යාම. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘යා සා ආපත්ති අනවසෙසා, සා ආපත්ති න කතමෙන අධිකරණෙන කතමම්හි ඨානෙ න කතමෙන සමථෙන සම්මතී’’ති.

'යම් දේශනාවක් කරන ලද ද' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ යම් ආපත්තික්ඛන්ධයන් දේශනා කරන ලද්දේ ද, දක්වන ලද්දේ ද යන්නයි. 'අනන්තජින' ආදී තැන්හි නිවනෙහි කෙළවරක් හෝ පර්යන්තයක් නැති බැවින් එය 'අනන්ත' නම් වේ. රජෙකු සතුරන් මර්දනය කර රාජ්‍යය ජයගන්නා සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙලෙස් සමූහය මර්දනය කර ඒ අනන්ත වූ නිවන ජයගත් (අධිගමනය කළ) බැවින් 'අනන්තජින' නම් වන සේක. උන්වහන්සේම ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු හමුවේ අකම්පිත බැවින් 'තාදි' ගුණයෙන් යුක්ත වන සේක; වික්ඛම්භන, තදංග, සමුච්ඡේද, පටිප්පස්සද්ධි සහ නිස්සරණ යන පංච විවේකයන් දුටු බැවින් 'විවේකදස්සී' නම් වන සේක. ඒ අනන්තජින වූ, තාදි වූ, විවේකදස්සී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ආපත්තික්ඛන්ධයන් මෙහි දැක්වේ. 'මෙහි එකක් සමථයන්ගෙන් තොරව සංසිඳේ' යන මෙහි පද සම්බන්ධය මෙසේය: ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් ආපත්තික්ඛන්ධ හතක් දේශනා කරන ලද අතර, ඉන් කිසිදු ආපත්තියක් සමථයන්ගෙන් තොරව නොසංසිඳේ. එහෙත් සය සමථ හා සතර අධිකරණ යන මේ සියල්ල සම්මුඛාවිනය මගින් සංසිඳේ (සම්මුඛාවිනය හා එක් වේ). මෙහිදී සම්මුඛාවිනය පමණක් සෙසු සමථයන්ගෙන් තොරව තනිවම සංසිඳීමට (සමථ භාවයට) පත්වේ. මන්ද යත්, වෙනත් සමථයකින් තොරව සම්මුඛාවිනය සිදු නොවීමක් නැති බැවිනි. ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ 'මෙහි එක් (ආපත්තියක්) සමථයන්ගෙන් තොරව සංසිඳේ' යයි වදාළේ ඒ අදහසිනි. අටුවාවන්හි ද මුලින් මේ අදහස දක්වා ඇත. අපගේ අදහස නම්, මෙහි 'විනා' (තොරව) යන නිපාතය ප්‍රතිෂේධ අර්ථයෙන් ගෙන, ආපත්තික්ඛන්ධ හත අතුරින් එක් පාරාජිකා ආපත්තික්ඛන්ධය සමථයන්ගෙන් තොරව (ප්‍රතිකර්ම රහිත බැවින්) සංසිඳේ යන අර්ථය පිළිගැනීමයි. 'යම් ඒ අශේෂ (ඉතිරි නොවන) ආපත්තියක් වේද, එය කිනම් අධිකරණයකින්, කිනම් ස්ථානයකදී, කිනම් සමථයකින් සංසිඳෙන්නේද' යනාදී වශයෙන් සංගීතිකාරකයන් විසින් ද මෙය වදාරන ලදී.

ඡඌනදියඩ්ඪසතාති ‘‘ඉධ, උපාලි, භික්ඛු අධම්මං ධම්මොති දීපෙති, තස්මිං අධම්මදිට්ඨි භෙදෙ අධම්මදිට්ඨි, තස්මිං අධම්මදිට්ඨි භෙදෙ ධම්මදිට්ඨි, තස්මිං අධම්මදිට්ඨි භෙදෙ වෙමතිකො, තස්මිං ධම්මදිට්ඨි භෙදෙ අධම්මදිට්ඨි, තස්මිං ධම්මදිට්ඨි භෙදෙ වෙමතිකො, තස්මිං වෙමතිකො භෙදෙ අධම්මදිට්ඨි, තස්මිං වෙමතිකො භෙදෙ ධම්මදිට්ඨි, තස්මිං වෙමතිකො භෙදෙ වෙමතිකො’’ති එවං යානි අට්ඨාරසන්නං භෙදකරවත්ථූනං වසෙන අට්ඨාරස අට්ඨකානි සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකෙ වුත්තානි, තෙසං වසෙන ඡඌනදියඩ්ඪසතං ආපායිකා වෙදිතබ්බා.

'සයෙක් අඩු එකසිය පනහක්' (144) යනු මෙසේය: 'උපාලි, මෙහි මහණෙක් අධර්මය ධර්මය ලෙස දක්වයි. එම අධර්මයෙහි අධර්ම දෘෂ්ටිය ඇතිව, සංඝ භේදයෙහි අධර්ම දෘෂ්ටිය ඇතිව...' ආදී වශයෙන් සංඝභේදකක්ඛන්ධකයේ වදාළ කරුණු දහඅට අනුව (අෂ්ටක දහඅටක් ලෙස), අපායගාමී පුද්ගලයන් එක්සිය හතළිස් හතර දෙනෙකු සිටින බව දත යුතුය.

අට්ඨාරස අනාපායිකාති ‘‘ඉධ, උපාලි, භික්ඛු අධම්මං ධම්මොති දීපෙති, තස්මිං ධම්මදිට්ඨි භෙදෙ ධම්මදිට්ඨි අවිනිධාය දිට්ඨිං අවිනිධාය ඛන්තිං අවිනිධාය රුචිං අවිනිධාය භාවං අනුස්සාවෙති, සලාකං ගාහෙති ‘අයං ධම්මො, අයං විනයො, ඉදං සත්ථුසාසනං, ඉමං ගණ්හථ, ඉමං රොචෙථා’ති, අයම්පි ඛො, උපාලි, සඞ්ඝභෙදකො න ආපායිකො න නෙරයිකො න කප්පට්ඨො න අතෙකිච්ඡො’’ති එවං එකෙකස්මිං වත්ථුස්මිං එකෙකං කත්වා සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකාවසානෙ වුත්තා අට්ඨාරස ජනා. අට්ඨාරස අට්ඨකා ඡඌනදියඩ්ඪසතවිස්සජ්ජනෙ වුත්තායෙව.

'අපායගාමී නොවන දහඅට දෙනෙක්' යනු: 'උපාලි, මෙහි මහණෙක් අධර්මය ධර්මය ලෙස දක්වයි, එහි ධර්ම දෘෂ්ටිය ඇතිව, සංඝ භේදයෙහි ධර්ම දෘෂ්ටිය ඇතිව, ස්වකීය දෘෂ්ටිය, රුචිය හා කැමැත්ත වෙනස් නොකොට 'මේ ධර්මයයි, මේ විනයයි, මේ ශාස්තෘ ශාසනයයි, මෙය පිළිගන්න' යයි පවසමින් සලාක ගන්වයි. උපාලි, මොහු ද සංඝභේදකයෙකි, නමුත් අපායගාමී නොවේ, නිරයගාමී නොවේ, කල්පයක් එහි නොසිටී, පිළියම් කළ නොහැකි අයෙක් නොවේ' යනුවෙන් සංඝභේදකක්ඛන්ධකය අවසානයේ වදාළ පුද්ගලයන් දහඅට දෙනායි. සයෙක් අඩු එකසිය පනහේ විස්තරයේදී වදාළ අෂ්ටක දහඅටම මෙහිදී ද අදාළ වේ.

(5) සොළසකම්මාදිවණ්ණනා

(5) සොළොස් කර්ම ආදියේ වර්ණනාව (විස්තරය).

478. කති කම්මානීතිආදීනං සබ්බගාථානං විස්සජ්ජනං උත්තානමෙවාති.

478. 'කති කම්මානි' යනාදී සියලු ගාථාවන්ගේ විස්තරය අතිශයින් පැහැදිලිය.

අපරදුතියගාථාසඞ්ගණිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනෙක් දෙවන ගාථා සංගණිකා වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

සෙදමොචනගාථා

සේදමෝචන ගාථා.

(1) අවිප්පවාසපඤ්හාවණ්ණනා

(1) අවිප්පවාස (නොවෙන්ව වාසය කිරීම) පිළිබඳ පැනයෙහි වර්ණනාව.

479. සෙදමොචනගාථාසු [Pg.237] අසංවාසොති උපොසථපවාරණාදිනා සංවාසෙන අසංවාසො. සම්භොගො එකච්චො තහිං න ලබ්භතීති අකප්පියසම්භොගො න ලබ්භති, නහාපනභොජනාදිපටිජග්ගනං පන මාතරායෙව කාතුං ලබ්භති. අවිප්පවාසෙන අනාපත්තීති සහගාරසෙය්‍යාය අනාපත්ති. පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතාති එසා පඤ්හා කුසලෙහි පණ්ඩිතෙහි චින්තිතා. අස්සා විස්සජ්ජනං දාරකමාතුයා භික්ඛුනියා වෙදිතබ්බං, තස්සා හි පුත්තං සන්ධායෙතං වුත්තන්ති.

479. සේදමෝචන ගාථාවල ‘අසංවාස’ යනු උපෝසථ පවාරණාදී විනය කර්ම මඟින් එක්ව වාසය කිරීමක් නොමැති වීමයි. ‘සම්භෝග එකච්චෝ තහිං න ලබ්භතී’ යනු නුසුදුසු පරිභෝජනයන් නොලැබිය යුතු බවයි. එහෙත් මවක වූ භික්ෂුණියක විසින් තම දරුවාට නෑවීම, ආහාර දීම වැනි උපස්ථාන කිරීම අනුමත වේ. ‘අවිප්පවාසෙන අනාපත්ති’ යනු එක් සෙවණක සැතපීමෙන් ඇවතක් නොවන බවයි. ‘පඤ්හා මේසා කුසලෙහි චින්තිතා’ යනු මේ ප්‍රශ්නය විනය පිළිබඳ දක්ෂ පණ්ඩිතයන් විසින් සිතන ලද්දක් බවයි. මෙහි විසඳුම දරුවාගේ මව වූ භික්ෂුණිය සම්බන්ධයෙන් දත යුතුය. ඒ දරුවා අරභයා මෙය පවසන ලදී.

අවිස්සජ්ජිතගාථා ගරුභණ්ඩං සන්ධාය වුත්තා, අත්ථො පනස්සා ගරුභණ්ඩවිනිච්ඡයෙ වුත්තොයෙව.

අවිස්සජ්ජිත ගාථාව පවසන ලද්දේ ගරුභාණ්ඩ සම්බන්ධයෙනි. එහි අර්ථය ගරුභාණ්ඩ විනිශ්චයෙහි පවසන ලද්දේමය.

දස පුග්ගලෙ න වදාමීති සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ වුත්තෙ දස පුග්ගලෙ න වදාමි. එකාදස විවජ්ජියාති යෙ මහාඛන්ධකෙ එකාදස විවජ්ජනීයපුග්ගලා වුත්තා, තෙපි න වදාමි. අයං පඤ්හා නග්ගං භික්ඛුං සන්ධාය වුත්තා.

‘දස පුග්ගලේ න වදාමි’ යන්නෙන් සේනාසනක්ඛන්ධකයෙහි සඳහන් වන පුද්ගලයන් දස දෙනා අදහස් නොකෙරේ. ‘ඒකාදස විවජ්ජියා’ යන්නෙන් මහාක්ඛන්ධකයෙහි සඳහන් වන බැහැර කළ යුතු පුද්ගලයන් එකොළොස් දෙනාද අදහස් නොකෙරේ. මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ නිරුවත් භික්ෂුවක් අරභයාය.

කථං නු සික්ඛාය අසාධාරණොති පඤ්හා නහාපිතපුබ්බකං භික්ඛුං සන්ධාය වුත්තා. අයඤ්හි ඛුරභණ්ඩං පරිහරිතුං න ලභති, අඤ්ඤෙ ලභන්ති; තස්මා සික්ඛාය අසාධාරණො.

‘කථං නු සික්ඛාය අසාධාරණෝ’ යන ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ පෙර කරණවෑමියෙකුව සිටි භික්ෂුවක් අරභයාය. ඔහුට කරණවෑමි උපකරණ තමා සන්තකයේ තබා ගැනීමට අවසර නැත. සෙසු අයට එය අවසර ඇත. එබැවින් ඔහු ශික්ෂාව අතින් අන් අයට අසාධාරණ (පොදු නොවන) වෙයි.

තං පුග්ගලං කතමං වදන්ති බුද්ධාති අයං පඤ්හා නිම්මිතබුද්ධං සන්ධාය වුත්තා.

‘තං පුග්ගලං කතමං වදන්ති බුද්ධා’ යන මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ නිර්මිත බුදුරජාණන් වහන්සේ අරභයාය.

අධොනාභිං විවජ්ජියාති අධොනාභිං විවජ්ජෙත්වා. අයං පඤ්හා යං තං අසීසකං කබන්ධං, යස්ස උරෙ අක්ඛීනි චෙව මුඛඤ්ච හොති, තං සන්ධාය වුත්තා.

‘අධෝනාභිං විවජ්ජියා’ යනු නාභියෙන් පහළ පෙදෙස මඟහැරීමයි. මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ හිසක් නොමැති, ළෙහි දෑස් සහ මුඛය ඇති කබන්ධ නම් ප්‍රේතයා අරභයාය.

භික්ඛු සඤ්ඤාචිකාය කුටින්ති අයං පඤ්හා තිණච්ඡාදනං කුටිං සන්ධාය වුත්තා. දුතියපඤ්හා සබ්බමත්තිකාමයං කුටිං සන්ධාය වුත්තා.

‘භික්ඛු සඤ්ඤාචිකාය කුටිං’ යන මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ තණකොළ සෙවිලි කළ කුටියක් අරභයාය. දෙවන ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ සම්පූර්ණයෙන්ම මැටියෙන් කළ කුටියක් අරභයාය.

ආපජ්ජෙය්‍ය ගරුකං ඡෙජ්ජවත්ථුන්ති අයං පඤ්හා වජ්ජපටිච්ඡාදිකං භික්ඛුනිං සන්ධාය වුත්තා. දුතියපඤ්හා පණ්ඩකාදයො අභබ්බපුග්ගලෙ සන්ධාය වුත්තා. එකාදසපි හි තෙ ගිහිභාවෙයෙව පාරාජිකං පත්තා.

‘ආපජ්ජෙය්‍ය ගරුකං ඡේජ්ජවත්ථුං’ යන ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ පාරාජිකා වරදක් සඟවන භික්ෂුණියක් අරභයාය. දෙවන ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ පණ්ඩක ආදී අභව්‍ය පුද්ගලයන් අරභයාය. මන්ද යත්, ඒ එකොළොස් දෙනා ගිහි අවධියේදීම පාරාජිකා භාවයට (ශාසනයෙන් පිරිහීමට) පත්ව සිටින බැවිනි.

වාචාති [Pg.238] වාචාය අනාලපන්තො. ගිරං නො ච පරෙ භණෙය්‍යාති ‘‘ඉති ඉමෙ සොස්සන්තී’’ති පරපුග්ගලෙ සන්ධාය සද්දම්පි න නිච්ඡාරෙය්‍ය. අයං පඤ්හා ‘‘සන්තිං ආපත්තිං නාවිකරෙය්‍ය, සම්පජානමුසාවාදස්ස හොතී’’ති ඉමං මුසාවාදං සන්ධාය වුත්තා. තස්ස හි භික්ඛුනො අධම්මිකාය පටිඤ්ඤාය තුණ්හීභූතස්ස නිසින්නස්ස මනොද්වාරෙ ආපත්ති නාම නත්ථි. යස්මා පන ආවිකාතබ්බං න ආවිකරොති, තෙනස්ස වචීද්වාරෙ අකිරියතො අයං ආපත්ති සමුට්ඨාතීති වෙදිතබ්බා.

‘වාචා’ යනු වචනයෙන් කතා නොකිරීමයි. ‘ගිරං නෝ ච පරේ භණෙය්‍ය’ යනු ‘මොවුන් මෙය අසනු ඇත’ යැයි සිතා අන්‍ය පුද්ගලයන් අරභයා ශබ්දයක් පවා පිට නොකිරීමයි. මේ ප්‍රශ්නය ‘පවතින ඇවත හෙළි නොකළහොත් දැන දැන මුසාවාද කීවා වේ’ යන මුසාවාද ඇවත අරභයා පවසන ලද්දකි. එම භික්ෂුව අධර්මවාදී ප්‍රතිඥාවක පිහිටා නිහඬව සිටින විට මනෝද්වාරයෙහි ඇවතක් සිදු නොවේ. එහෙත් ප්‍රකාශ කළ යුතු ඇවත ප්‍රකාශ නොකරන බැවින්, වචීද්වාරයෙහි කළ යුතු දේ නොකිරීමේ හේතුවෙන් එම ඇවත හටගන්නා බව දත යුතුය.

සඞ්ඝාදිසෙසා චතුරොති අයං පඤ්හා අරුණුග්ගෙ ගාමන්තරපරියාපන්නං නදිපාරං ඔක්කන්තභික්ඛුනිං සන්ධාය වුත්තා, සා හි සකගාමතො පච්චූසසමයෙ නික්ඛමිත්වා අරුණුග්ගමනකාලෙ වුත්තප්පකාරං නදිපාරං ඔක්කන්තමත්තාව රත්තිවිප්පවාසගාමන්තරනදිපාරගණම්හාඔහීයනලක්ඛණෙන එකප්පහාරෙනෙව චතුරො සඞ්ඝාදිසෙසෙ ආපජ්ජති.

‘සංඝාදිසේසා චතුරෝ’ යන මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ අලුයම කාලයේදී වෙනත් ගමකට අයත් ගඟකින් එතෙර වූ භික්ෂුණියක් අරභයාය. ඇය තම ගමෙන් අලුයම පිටත්ව හිරු උදාවන විට ගඟෙන් එතර වූ පමණින්ම, රාත්‍රිය ඉක්මවීම, වෙනත් ගමකට ඇතුළු වීම, ගඟෙන් එතෙර වීම සහ ගණයාගෙන් වෙන්ව සිටීම යන ලක්ෂණ නිසා එකවර සංඝාදිසේස ඇවැත් හතරකට පත් වෙයි.

සියා ආපත්තියො නානාති අයං පඤ්හා එකතොඋපසම්පන්නා ද්වෙ භික්ඛුනියො සන්ධාය වුත්තා. තාසු හි භික්ඛූනං සන්තිකෙ එකතොඋපසම්පන්නාය හත්ථතො ගණ්හන්තස්ස පාචිත්තියං, භික්ඛුනීනං සන්තිකෙ එකතොඋපසම්පන්නාය හත්ථතො ගණ්හන්තස්ස දුක්කටං.

‘සියා ආපත්තියෝ නානා’ යන මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ එක් පාර්ශවයකින් පමණක් උපසම්පදාව ලැබූ භික්ෂුණීන් දෙදෙනෙකු අරභයාය. ඔවුන් අතරින් භික්ෂූන් ඉදිරියේ පමණක් උපසම්පදා වූ තැනැත්තියකගේ අතින් සිවුරක් ගන්නා භික්ෂුවකට පාචිත්තිය ඇවතක් වේ. භික්ෂුණීන් ඉදිරියේ පමණක් උපසම්පදා වූ තැනැත්තියකගෙන් ගන්නා විට දුක්කට ඇවතක් වේ.

චතුරො ජනා සංවිධායාති ආචරියො ච තයො ච අන්තෙවාසිකා ඡමාසකං භණ්ඩං අවහරිංසු, ආචරියස්ස සාහත්ථිකා තයො මාසකා, ආණත්තියාපි තයොව තස්මා ථුල්ලච්චයං ආපජ්ජති, ඉතරෙසං සාහත්ථිකො එකෙකො, ආණත්තිකා පඤ්චාති තස්මා පාරාජිකං ආපජ්ජිංසු. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන අදින්නාදානපාරාජිකෙ සංවිදාවහාරවණ්ණනායං වුත්තො.

‘චතුරෝ ජනා සංවිධායා’ යනු ගුරුවරයෙකු සහ අතවැසි ශිෂ්‍යයන් තිදෙනෙකු එක්ව මාසක හයක් වටිනා භාණ්ඩයක් සොරකම් කිරීමයි. එහිදී ගුරුවරයා ස්වහස්තයෙන් ගත් ප්‍රමාණය මාසක තුනකි, අණ කිරීමෙන් ගත් ප්‍රමාණයද මාසක තුනකි. එබැවින් ඔහුට ථුල්ලච්චය ඇවතක් වේ. සෙසු අයට ස්වහස්තයෙන් එක මාසකය බැගින්ද, අණ කිරීමෙන් මාසක පහක් බැගින්ද වන බැවින් ඔවුහු පාරාජිකා ඇවතට පත් වෙති. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තරය අදින්නාදාන පාරාජිකා විවරණයෙහි ‘සංවිධායාවහාර’ කොටසෙහි පවසන ලදී.

(2) පාරාජිකාදිපඤ්හාවණ්ණනා

(2) පාරාජිකාදී ප්‍රශ්න පිළිබඳ විවරණය

480. ඡිද්දං තස්මිං ඝරෙ නත්ථීති අයං පඤ්හා දුස්සකුටිආදීනි සන්ථතපෙය්‍යාලඤ්ච සන්ධාය වුත්තා.

480. ‘ඡිද්දං තස්මිං ඝරේ නත්ථි’ යන මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ පිළියෙන් කළ කුටි ආදිය සහ සන්ථත පෙය්‍යාලය අරභයාය.

තෙලං මධුං ඵාණිතන්ති ගාථා ලිඞ්ගපරිවත්තං සන්ධාය වුත්තා.

‘තේලං මධුං ඵාණිතං’ යන ගාථාව පවසන ලද්දේ ලිංග පරිවර්තනය අරභයාය.

නිස්සග්ගියෙනාති ගාථා පරිණාමනං සන්ධාය වුත්තා. යො හි සඞ්ඝස්ස පරිණතලාභතො එකං චීවරං අත්තනො, එකං අඤ්ඤස්සාති ද්වෙ චීවරානි ‘‘එකං [Pg.239] මය්හං, එකං තස්ස දෙහී’’ති එකපයඔගෙන පරිණාමෙති, සො නිස්සග්ගියපාචිත්තියඤ්චෙව සුද්ධිකපාචිත්තියඤ්ච එකතො ආපජ්ජති.

‘නිස්සග්ගියේන’ යන ගාථාව පවසන ලද්දේ සංඝයාට ලැබුණු ලාභ තමාට හෝ අන් අයට නතු කර ගැනීම (පරිණාමනය) අරභයාය. යම් භික්ෂුවක් සංඝයාට පූජා කළ ලාභයකින් එක් සිවුරක් තමාටද, එකක් අන් අයෙකුටද වශයෙන් ‘එකක් මට දෙන්න, එකක් ඔහුට දෙන්න’ යැයි එකම වචී පයෝගයකින් නතු කර ගන්නේ නම්, ඔහුට නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය සහ ශුද්ධක පාචිත්තිය යන ඇවැත් දෙකම එකවර සිදුවේ.

කම්මඤ්ච තං කුප්පෙය්‍ය වග්ගපච්චයාති අයං පඤ්හා ද්වාදසයොජනපමාණෙසු බාරාණසිආදීසු නගරෙසු ගාමසීමං සන්ධාය වුත්තා.

‘කම්මඤ්ච තං කුප්පෙය්‍ය වග්ගපච්චයා’ යන මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ බරණැස ආදී යොදුන් දොළහක් පමණ විශාල නගරවල ඇති ගාම සීමාවන් අරභයාය.

පදවීතිහාරමත්තෙනාති ගාථා සඤ්චරිත්තං සන්ධාය වුත්තා, අත්ථොපි චස්සා සඤ්චරිත්තවණ්ණනායමෙව වුත්තො.

‘පදවීතිහාරමත්තේන’ යන ගාථාව පවසන ලද්දේ සඤ්චරිත්තය (කපුවකම/දූත මෙහෙවර) අරභයාය. එහි අර්ථයද සඤ්චරිත්ත ශික්ෂාපද විවරණයෙහිම පවසන ලදී.

සබ්බානි තානි නිස්සග්ගියානීති අයං පඤ්හා අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා ධොවාපනං සන්ධාය වුත්තා. සචෙ හි තිණ්ණම්පි චීවරානං කාකඌහදනං වා කද්දමමක්ඛිතං වා කණ්ණං ගහෙත්වා භික්ඛුනී උදකෙන ධොවති, භික්ඛුස්ස කායගතානෙව නිස්සග්ගියානි හොන්ති.

‘සබ්බානි තානි නිස්සග්ගියානි’ යන මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ නෑ නොවන භික්ෂුණියක ලවා සිවුරු සෝදවා ගැනීම අරභයාය. සිවුරු තුනෙහිම කබොලු හෝ මඩ තැවරී තිබියදී භික්ෂුණියක ඒවායේ වාටිවලින් අල්ලා ජලයෙන් සෝදයි නම්, භික්ෂුව ඒවා හැඳ සිටියදීම ඒවා නිස්සග්ගිය බවට පත් වේ.

සරණගමනම්පි න තස්ස අත්ථීති සරණගමනඋපසම්පදාපි නත්ථි. අයං පන පඤ්හා මහාපජාපතියා උපසම්පදං සන්ධාය වුත්තා.

‘සරණගමනම්පි න තස්ස අත්ථි’ යනු සරණාගමනයෙන් උපසම්පදා වීමක් නොමැති බවයි. මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ මහාප්‍රජාපතී ගෝතමියගේ උපසම්පදාව අරභයාය.

හනෙය්‍ය අනරියං මන්දොති තඤ්හි ඉත්ථිං වා පුරිසං වා අනරියං හනෙය්‍ය. අයං පඤ්හා ලිඞ්ගපරිවත්තෙන ඉත්ථිභූතං පිතරං පුරිසභූතඤ්ච මාතරං සන්ධාය වුත්තා.

‘හනෙය්‍ය අනරියං මන්දෝ’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ආර්ය නොවන එම ස්ත්‍රිය හෝ පුරුෂයා මැරීමයි. මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ ලිංග පරිවර්තනය වීමෙන් ස්ත්‍රියක බවට පත් වූ පියා සහ පුරුෂයෙකු බවට පත් වූ මව මැරීම අරභයාය.

න තෙනානන්තරං ඵුසෙති අයං පඤ්හා මිගසිඞ්ගතාපසසීහකුමාරාදීනං විය තිරච්ඡානමාතාපිතරො සන්ධාය වුත්තා.

‘න තේනානන්තරං ඵුසති’ යන මේ ප්‍රශ්නය මිගසිංග තාපස, සීහකුමාර ආදීන්ගේ තිරිසන් මව්පියන් මෙන් තිරිසන් වූ මව්පියන් අරභයා පවසන ලද්දකි.

අචොදයිත්වාති ගාථා දූතෙනුපසම්පදං සන්ධාය වුත්තා. චොදයිත්වාති ගාථා පණ්ඩකාදීනං උපසම්පදං සන්ධාය වුත්තා. කුරුන්දියං පන ‘‘පඨමගාථා අට්ඨ අසම්මුඛාකම්මානි, දුතියා අනාපත්තිකස්ස කම්මං සන්ධාය වුත්තා’’ති ආගතං.

‘අචෝදයිත්වා’ යන ගාථාව දූතයෙකු මඟින් උපසම්පදා වීම අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘චෝදයිත්වා’ යන ගාථාව පණ්ඩක ආදීන්ගේ උපසම්පදාව අරභයා පවසන ලද්දකි. කුරුන්දි අටුවාවෙහි පවසන ලද්දේ පළමු ගාථාව අසම්මුඛ කර්ම අටක් ගැනත්, දෙවන ගාථාව ඇවැත් නොමැති භික්ෂුවකට කරන කර්මයක් ගැනත් පවසන බවයි.

ඡින්දන්තස්ස ආපත්තීති වනප්පතිං ඡින්දන්තස්ස පාරාජිකං, තිණලතාදිං ඡින්දන්තස්ස පාචිත්තියං, අඞ්ගජාතං ඡින්දන්තස්ස ථුල්ලච්චයං. ඡින්දන්තස්ස අනාපත්තීති කෙසෙ ච නඛෙ ච ඡින්දන්තස්ස අනාපත්ති. ඡාදෙන්තස්ස ආපත්තීති අත්තනො ආපත්තිං ඡාදෙන්තස්ස අඤ්ඤෙසං වා ආපත්තිං. ඡාදෙන්තස්ස අනාපත්තීති ගෙහාදීනි ඡාදෙන්තස්ස අනාපත්ති.

‘ඡින්දන්තස්ස ආපත්ති’ යනු අනුන් සතු වෘක්ෂයන් කපන්නාට පාරාජිකා ඇවැත් වීමත්, තණ වැල් ආදිය කපන්නාට පාචිත්තිය ඇවැත් වීමත්, තම ලිංගය කපා ගන්නාට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වීමත්ය. ‘ඡින්දන්තස්ස අනාපත්ති’ යනු තමාගේ හිසකෙස් සහ නියපොතු කපන්නාට ඇවැත් නොවීමයි. ‘ඡාදෙන්තස්ස ආපත්ති’ යනු තමාගේ හෝ අන් අයගේ ඇවැත් සඟවන්නාට ඇවැත් වීමයි. ‘ඡාදෙන්තස්ස අනාපත්ති’ යනු ගෙවල් ආදිය සෙවිලි කරන්නාට ඇවැත් නොවීමයි.

සච්චං [Pg.240] භණන්තොති ගාථාය ‘‘සිඛරණීසි උභතොබ්‍යඤ්ජනාසී’’ති සච්චං භණන්තො ගරුකං ආපජ්ජති, සම්පජානමුසාවාදෙ පන මුසා භාසතො ලහුකාපත්ති හොති, අභූතාරොචනෙ මුසා භණන්තො ගරුකං ආපජ්ජති, භූතාරොචනෙ සච්චං භාසතො ලහුකාපත්ති හොතීති.

“සච්චං භණන්තො” යන ගාථාවෙහි, “සිකරණියකි (අතිරික්ත මාංස පේෂියක් ඇති ස්ත්‍රියකි), උභතෝබ්‍යංජනයකි” යනුවෙන් සත්‍යය පවසන භික්ෂුව ගරු ඇවැතකට (සංඝාදිසේස) පැමිණෙයි. එහෙත් දැන දැන බොරු කීමෙහිදී, මුසාවාද පවසන්නාට ලුහු ඇවැත් (පාචිත්තිය) වේ. නොපවතින උත්තරීමනුස්ස ධර්ම ප්‍රකාශ කිරීමෙහිදී (අභූතාරෝචනයෙහි) මුසාවාද පවසන්නා ගරු ඇවැතකට (පාරාජිකා) පැමිණෙයි. පවතින උත්තරීමනුස්ස ධර්ම සත්‍ය ලෙස ප්‍රකාශ කිරීමෙහිදී (භූතාරෝචනයෙහි) සත්‍යය පවසන්නාට ලුහු ඇවැත් (පාචිත්තිය) වේ.

(3) පාචිත්තියාදිපඤ්හාවණ්ණනා

(3) (3) පාචිත්තිය ආදී ප්‍රශ්න විවරණයයි.

481. අධිට්ඨිතන්ති ගාථා නිස්සග්ගියචීවරං අනිස්සජ්ජිත්වා පරිභුඤ්ජන්තං සන්ධාය වුත්තා.

481. “අධිට්ඨිතං” යන ගාථාව, නිස්සග්ගිය සිවුර අත්නොහැර පරිභෝග කරන භික්ෂුවක් අරභයා වදාරන ලද්දකි.

අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙති ගාථා රොමන්ථකං සන්ධාය වුත්තා.

“අත්ථංගතේ සූරියේ” යන ගාථාව, කෑ ආහාර නැවත මුවට ගෙන සපන (රොමන්තක) භික්ෂුවක් අරභයා වදාරන ලද්දකි.

න රත්තචිත්තොති ගාථාය අයමත්ථො – රත්තචිත්තො මෙථුනධම්මපාරාජිකං ආපජ්ජති. ථෙය්‍යචිත්තො අදින්නාදානපාරාජිකං, පරං මරණාය චෙතෙන්තො මනුස්සවිග්ගහපාරාජිකං, සඞ්ඝභෙදකො පන න රත්තචිත්තො න ච පන ථෙය්‍යචිත්තො න චාපි සො පරං මරණාය චෙතයි, සලාකං පනස්ස දෙන්තස්ස හොති ඡෙජ්ජං, පාරාජිකං හොති, සලාකං පටිග්ගණ්හන්තස්ස භෙදකානුවත්තකස්ස ථුල්ලච්චයං.

“න රත්තචිත්තෝ” යන ගාථාවෙහි අර්ථය මෙසේය - රාගයෙන් රත් වූ සිත් ඇති භික්ෂුව මෛථුන ධර්ම පාරාජිකාවට පැමිණෙයි. සොර සිත ඇති භික්ෂුව අදින්නාදාන පාරාජිකාවට ද, අනෙකෙකු මරණයට පත්කිරීමේ චේතනාවෙන් ක්‍රියා කරන්නා මනුස්සවිග්ගහ පාරාජිකාවට ද පැමිණෙයි. එහෙත් සංඝභේදකයා වූ කලී රාගයෙන් රත් වූ සිත් ඇත්තෙකු නොවේ, සොර සිත ඇත්තෙකු ද නොවේ, අනෙකෙකු මැරීමට සිතන්නෙකු ද නොවේ. එසේ වුවද, ඔහු (සංඝ භේදය සඳහා) සලාකය දෙන කල්හි ඔහුට ශාසනයෙහි මුල සිඳී යාම (පාරාජිකාව) සිදු වේ. සලාකය පිළිගන්නා වූ භේදයට අනුබල දෙන්නාට ථුල්ලච්චය ඇවැත් සිදු වේ.

ගච්ඡෙය්‍ය අඩ්ඪයොජනන්ති අයං පඤ්හා සුප්පතිට්ඨිතනිග්‍රොධසදිසං එකකුලස්ස රුක්ඛමූලං සන්ධාය වුත්තා.

“ගච්ඡෙය්‍ය අඩ්ඪයෝජනං” යන මෙම ප්‍රශ්නය, මැනවින් පිහිටි නුග රුකක් වැනි එක් පවුලකට අයත් රුක් සෙවණක් අරභයා වදාරන ලද්දකි.

කායිකානීති අයං ගාථා සම්බහුලානං ඉත්ථීනං කෙසෙ වා අඞ්ගුලියො වා එකතො ගණ්හන්තං සන්ධාය වුත්තා.

“කායිකානි” යන මෙම ගාථාව, බොහෝ ස්ත්‍රීන්ගේ කෙස් හෝ ඇඟිලි හෝ එක්වර අල්ලාගන්නා භික්ෂුවක් අරභයා වදාරන ලද්දකි.

වාචසිකානීති අයං ගාථා ‘‘සබ්බා තුම්හෙ සිඛරණියො’’තිආදිනා නයෙන දුට්ඨුල්ලභාණිං සන්ධාය වුත්තා.

“වාචසිකානි” යන මෙම ගාථාව, “තොපි සියල්ලෝම සිකරණියෝය” යනාදී වශයෙන් අසභ්‍ය වචන (දුට්ඨුල්ලවාචා) පවසන භික්ෂුවක් අරභයා වදාරන ලද්දකි.

තිස්සිත්ථියො මෙථුනං තං න සෙවෙති තිස්සො ඉත්ථියො වුත්තා, තාසුපි යං තං මෙථුනං නාම, තං න සෙවති. තයො පුරිසෙති තයො පුරිසෙපි උපගන්ත්වා මෙථුනං න සෙවති. තයො අනරියපණ්ඩකෙති උභතොබ්‍යඤ්ජනසඞ්ඛාතෙ තයො අනරියෙ තයො ච පණ්ඩකෙති ඉමෙපි ඡ ජනෙ උපගන්ත්වා මෙථුනං න සෙවති. න චාචරෙ මෙථුනං බ්‍යඤ්ජනස්මින්ති අනුලොමපාරාජිකවසෙනපි මෙථුනං නාචරති. ඡෙජ්ජං සියා මෙථුනධම්මපච්චයාති සියා මෙථුනධම්මපච්චයා පාරාජිකන්ති. අයං පඤ්හා අට්ඨවත්ථුකං සන්ධාය [Pg.241] වුත්තා, තස්සා හි මෙථුනධම්මස්ස පුබ්බභාගං කායසංසග්ගං ආපජ්ජිතුං වායමන්තියා මෙථුනධම්මපච්චයා ඡෙජ්ජං හොති.

“තිස්සෝ ඉත්ථියෝ” යන්නෙන් මනුෂ්‍ය, අමනුෂ්‍ය සහ තිරිසන් යන ස්ත්‍රීන් තිදෙනා ගැන වදාරන ලදී. ඔවුන් කෙරෙහි ද යම් මෛථුනයක් වේ ද, එය සේවනය නොකරයි. “තයෝ පුරිසේ” යන්නෙන් පුරුෂයන් තිදෙනා වෙත පැමිණ ද මෛථුනය සේවනය නොකරයි. “තයෝ අනරියපණ්ඩකේ” යන්නෙන් උභතෝබ්‍යංජන සංඛ්‍යාත වූ පණ්ඩකයන් තිදෙනා ද ඇතුළුව මෙම සය දෙනා වෙත පැමිණ ද මෛථුනය සේවනය නොකරයි. “න චාචරේ මෙථුනං බ්‍යංජනස්මිං” යන්නෙන් අනුලෝම පාරාජිකා වශයෙන් ද මෛථුනයෙහි නොහැසිරෙයි. “ඡෙජ්ජං සියා මෙථුනධම්මපච්චයා” යන්නෙන් මෛථුන ධර්මය හේතුවෙන් පාරාජිකා වන්නේය යනු අර්ථයයි. මෙම ප්‍රශ්නය අෂ්ට වස්තුක භික්ෂුණිය අරභයා වදාරන ලද්දකි. මෛථුන ධර්මයට පූර්ව භාගය වූ කායසංසර්ගයට පැමිණීමට උත්සාහ කරන ඇයට එම මෛථුන ධර්මය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන පාරාජිකාව (ශාසනයෙන් සිඳී යාම) සිදු වේ.

මාතරං චීවරන්ති අයං ගාථා පිට්ඨිසමයෙ වස්සිකසාටිකත්ථං සතුප්පාදකරණං සන්ධාය වුත්තා. විනිච්ඡයො පනස්සා වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදවණ්ණනායමෙව වුත්තො.

“මාතරං චීවරං” යන මෙම ගාථාව, වැසි සළු කාලයෙන් පිටත කාලයකදී වැසි සළු ලබාගැනීම පිණිස (දායකයාට) සිහිපත් කිරීම අරභයා වදාරන ලද්දකි. මෙහි විනිශ්චය වස්සිකසාටික සික්ඛාපද වර්ණනාවෙහිම මා විසින් දක්වන ලදී.

කුද්ධො ආරාධකො හොතීති ගාථා තිත්ථියවත්තං සන්ධාය වුත්තා. තිත්ථියො හි වත්තං පූරයමානො තිත්ථියානං වණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ කුද්ධො ආරාධකො හොති, වත්ථුත්තයස්ස වණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ කුද්ධො ගාරය්හො හොතීති තත්ථෙවස්සා විත්ථාරො වුත්තො. දුතියගාථාපි තමෙව සන්ධාය වුත්තා.

“කුද්ධෝ ආරාධකෝ හෝති” යන ගාථාව තීර්ථකයන්ගේ වත්පිළිවෙත් අරභයා වදාරන ලද්දකි. තීර්ථකයෙකු තම වත් පුරන කල්හි, තීර්ථකයන්ගේ ගුණ කියන විට ඔහු කෝප වන්නේ නම් (තම පිරිස) සතුටු කරන්නෙකු වේ. රත්නත්‍රයෙහි ගුණ කියන විට කෝප වන්නේ නම් ඔහු ගැරහිය යුත්තෙකු වේ. එහි විස්තරය එහිම (මහාඛන්ධකයෙහි) මා විසින් දක්වන ලදී. දෙවන ගාථාව ද එයම අරභයා වදාරන ලද්දකි.

සඞ්ඝාදිසෙසන්තිආදි ගාථා යා භික්ඛුනී අවස්සුතාව අවස්සුතස්ස පුරිසස්ස හත්ථතො පිණ්ඩපාතං ගහෙත්වා මනුස්සමංසලසුණපණීතභොජනසෙසඅකප්පියමංසෙහි සද්ධිං ඔමද්දිත්වා අජ්ඣොහරති, තං සන්ධාය වුත්තා.

“සංඝාදිසේසං” යනාදී ගාථාව, කෙලෙසුන්ගෙන් තෙත් වූ යම් භික්ෂුණියක් කෙලෙසුන්ගෙන් තෙත් වූ පුරුෂයෙකු අතින් පිණ්ඩපාතය ගෙන, මිනිස් මස්, සුදු ලූනු, ප්‍රණීත භෝජන සහ අනෙකුත් අකැප මස් වර්ග සමඟ මිශ්‍ර කොට අනුභව කරයි ද, ඇය අරභයා වදාරන ලද්දකි.

එකො උපසම්පන්නො එකො අනුපසම්පන්නොති ගාථා ආකාසගතං සන්ධාය වුත්තා. සචෙ හි ද්වීසු සාමණෙරෙසු එකො ඉද්ධියා කෙසග්ගමත්තම්පි පථවිං මුඤ්චිත්වා නිසින්නො හොති, සො අනුපසම්පන්නො නාම හොති. සඞ්ඝෙනාපි ආකාසෙ නිසීදිත්වා භූමිගතස්ස කම්මං න කාතබ්බං. සචෙ කරොති, කුප්පති.

“එකෝ උපසම්පන්නෝ එකෝ අනුපසම්පන්නෝ” යන ගාථාව ආකාශගත වූවෙකු අරභයා වදාරන ලද්දකි. ඉදින් සාමණේරවරුන් දෙදෙනෙකු අතරින් එක් අයෙකු සෘද්ධියෙන් කෙස් අගක් තරම්වත් පොළොවෙන් ඉවත් වී අහසෙහි හිඳින්නේ නම්, ඔහු අනුපසම්පන්න (උපසම්පදා නොවූ) අයෙකු සේ සැලකේ. සංඝයා විසින් ද අහසෙහි හිඳිමින් පොළොවෙහි සිටින්නෙකු උදෙසා විනය කර්ම නොකළ යුතුය. ඉදින් එසේ කළහොත් එම කර්මය පලුදු වේ.

අකප්පකතන්ති ගාථා අච්ඡින්නචීවරකං භික්ඛුං සන්ධාය වුත්තා. තස්මිංයෙව චස්සා සික්ඛාපදෙ විත්ථාරෙන විනිච්ඡයොපි වුත්තො.

“අකප්පකතං” යන ගාථාව, සිවුර පැහැරගනු ලැබූ භික්ෂුවක් අරභයා වදාරන ලද්දකි. ඒ පිළිබඳ විස්තරාත්මක විනිශ්චය ද එම ශික්ෂාපදයේදීම මා විසින් දක්වන ලදී.

න දෙති න පටිග්ගණ්හාතීති නාපි උය්‍යොජිකා දෙති, න උය්‍යොජිතා තස්සා හත්ථතො ගණ්හාති. පටිග්ගහො තෙන න විජ්ජතීති තෙනෙව කාරණෙන උය්‍යොජිකාය හත්ථතො උය්‍යොජිතාය පටිග්ගහො න විජ්ජති. ආපජ්ජති ගරුකන්ති එවං සන්තෙපි අවස්සුතස්ස හත්ථතො පිණ්ඩපාතග්ගහණෙ උය්‍යොජෙන්තී සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තිං ආපජ්ජති. තඤ්ච පරිභොගපච්චයාති තඤ්ච පන ආපත්තිං ආපජ්ජමානා තස්සා උය්‍යොජිතාය පරිභොගපච්චයා ආපජ්ජති[Pg.242]. තස්සා හි භොජනපරියොසානෙ උය්‍යොජිකාය සඞ්ඝාදිසෙසො හොතීති. දුතියගාථා තස්සායෙව උදකදන්තපොනග්ගහණෙ උය්‍යොජනං සන්ධාය වුත්තා.

“න දේති න පටිග්ගණ්හාති” යන්නෙන් උසිගන්වන භික්ෂුණිය (සිවුරු ආදිය) නොදෙයි, උසිගන්වන ලද භික්ෂුණිය ද ඇය අතින් එය නොගනී. එම කරුණ නිසාම උසිගන්වන්නිය අතින් උසිගන්වන ලද තැනැත්තියට පිළිගැනීමක් සිදු නොවේ. “ආපජ්ජති ගරුකං” යන්නෙන් මෙසේ වුව ද, කෙලෙසුන්ගෙන් තෙත් වූ පුරුෂයෙකු අතින් පිණ්ඩපාතය ගැනීමට උසිගැන්වීම හේතුවෙන් උසිගන්වන භික්ෂුණිය සංඝාදිසේස ඇවැතට පැමිණෙයි. “තඤ්ච පරිභෝගපච්චයා” යන්නෙන් එම ඇවැතට පැමිණෙන්නේ උසිගන්වන ලද තැනැත්තියගේ පරිභෝගය (අනුභව කිරීම) හේතුවෙනි. ඇයගේ භෝජනය අවසානයේදී උසිගන්වන්නියට සංඝාදිසේස ඇවැත සිදු වේ. දෙවන ගාථාව ද එම භික්ෂුණියම පැන් සහ දැහැටි පිළිගැනීමට උසිගැන්වීම අරභයා වදාරන ලද්දකි.

න භික්ඛුනී නො ච ඵුසෙය්‍ය වජ්ජන්ති සත්තරසකෙසු හි අඤ්ඤතරං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා අනාදරියෙන ඡාදයමානාපි භික්ඛුනී ඡාදනපච්චයා වජ්ජං න ඵුසති, අඤ්ඤං නවං ආපත්තිං නාපජ්ජති, පටිච්ඡන්නාය වා අප්පටිච්ඡන්නාය වා ආපත්තියා පක්ඛමානත්තමෙව ලභති. අයං පන භික්ඛුනීපි න හොති, සාවසෙසඤ්ච ගරුකං ආපජ්ජිත්වා ඡාදෙත්වා වජ්ජං න ඵුසති. පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතාති අයං කිර පඤ්හා උක්ඛිත්තකභික්ඛුං සන්ධාය වුත්තා. තෙන හි සද්ධිං විනයකම්මං නත්ථි, තස්මා සො සඞ්ඝාදිසෙසං ආපජ්ජිත්වා ඡාදෙන්තො වජ්ජං න ඵුසතීති.

“න භික්ඛුනී නෝ ච ඵුසෙය්‍ය වජ්ජං” යන්නෙහි අර්ථය නම්, (භික්ෂුණීන් උදෙසා පනවන ලද) දාහත් වැදෑරුම් සංඝාදිසේස ඇවැත්වලින් යම් ඇවැතකට පැමිණ, අනාදරය නිසා එය සඟවන්නා වූ භික්ෂුණිය, සඟවා තැබීම හේතුවෙන් අමුතු වරදකට පත් නොවේ. ඇය අලුත් ඇවැතකට පැමිණෙන්නේ නැත. ඇවැත සැඟවුව ද නොසැඟවුව ද ඇයට ලැබෙන්නේ පක්ඛමානත්තයම වේ. එහෙත් මෙහි දැක්වෙන තැනැත්තිය භික්ෂුණියක් ද නොවේ (ඇය උක්ඛිත්තක භික්ෂුවකි). ඇය සාවශේෂ වූ ගරු ඇවැතකට පැමිණ එය සඟවා අමුතු වරදකට පත් නොවෙයි. “පඤ්හා මේසා කුසලේහි චින්තිතා” යන මෙම ප්‍රශ්නය උක්ඛිත්තක (විනය කර්මයකින් නෙරපන ලද) භික්ෂුවක් අරභයා වදාරන ලද්දකි. ඔහු සමඟ විනය කර්ම කිරීමක් නැත. එබැවින් ඔහු සංඝාදිසේස ඇවැතකට පැමිණ එය සැඟවුව ද ඔහුට (සැඟවීමේ) වරදක් සිදු නොවේ.

සෙදමොචනගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සේදමෝචන ගාථා වර්ණනාව නිම විය.

පඤ්චවග්ගො

පංච වර්ගය

කම්මවග්ගවණ්ණනා

කර්ම වර්ග වර්ණනාව

482. කම්මවග්ගෙ [Pg.243] චතුන්නං කම්මානං නානාකරණං සමථක්ඛන්ධකෙ වුත්තමෙව. කිඤ්චාපි වුත්තං, අථ ඛො අයං කම්මවිනිච්ඡයො නාම ආදිතො පට්ඨාය වුච්චමානො පාකටො හොති, තස්මා ආදිතො පට්ඨායෙවෙත්ථ වත්තබ්බං වදිස්සාම. චත්තාරීති කම්මානං ගණනපරිච්ඡෙදවචනමෙතං. කම්මානීති පරිච්ඡින්නකම්මනිදස්සනං. අපලොකනකම්මං නාම සීමට්ඨකසඞ්ඝං සොධෙත්වා ඡන්දාරහානං ඡන්දං ආහරිත්වා සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා තික්ඛත්තුං සාවෙත්වා කත්තබ්බං කම්මං. ඤත්තිකම්මං නාම වුත්තනයෙනෙව සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා කත්තබ්බං කම්මං. ඤත්තිදුතියකම්මං නාම වුත්තනයෙනෙව සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා එකාය ච අනුස්සාවනායාති එවං ඤත්තිදුතියාය අනුස්සාවනාය කත්තබ්බං කම්මං. ඤත්තිචතුත්ථකම්මං නාම වුත්තනයෙනෙව සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා තීහි ච අනුස්සාවනාහීති එවං ඤත්තිචතුත්ථාහි තීහි අනුස්සාවනාහි කත්තබ්බං කම්මං.

482. කර්ම වග්ගයෙහි කර්ම සතරක වෙනස සමථක්ඛන්ධකයෙහි වදාරන ලදී. එසේ වදාරන ලද නමුත්, මෙම කර්ම විනිශ්චය ආරම්භයේ සිට විස්තර කරන විට වඩාත් පැහැදිලි වන බැවින්, මෙහිදී ද ඒ පිළිබඳව පැවසිය යුත්ත පවසන්නෙමු. 'සතරක්' යනු කර්මයන්ගේ සංඛ්‍යාව පිරිසිඳ දැක්වීමයි. 'කර්මයන්' යනු ඒ පිරිසිඳින ලද කර්මයන් දැක්වීමයි. 'අපලෝකන කර්මය' නම් සීමාවෙහි සිටින සංඝයා පිරිසිදු කොට, ඡන්දය දිය යුත්තන්ගේ ඡන්දය ගෙන, සමගි වූ සංඝයාගේ අනුමැතියෙන් තෙවරක් දන්වා කළ යුතු කර්මයයි. 'ඥත්ති කර්මය' නම් ඉහත කී පරිදිම සමගි සංඝයාගේ අනුමැතියෙන් එක් ඥත්තියකින් කළ යුතු කර්මයයි. 'ඥත්ති ද්විතීය කර්මය' නම් සමගි සංඝයාගේ අනුමැතියෙන් එක් ඥත්තියක් සහ එක් අනුශ්‍රාවණාවක් (කම්මවාචාවක්) යනුවෙන් අනුශ්‍රාවණාව දෙවැන්න කොට ඇති ක්‍රියාවලියෙන් කළ යුතු කර්මයයි. 'ඥත්ති චතුත්ථ කර්මය' නම් සමගි සංඝයාගේ අනුමැතියෙන් එක් ඥත්තියක් සහ අනුශ්‍රාවණාවන් තුනක් යනුවෙන් අනුශ්‍රාවණාව හතරවැන්න කොට ඇති ක්‍රියාවලියෙන් කළ යුතු කර්මයයි.

තත්ථ අපලොකනකම්මං අපලොකෙත්වාව කාතබ්බං, ඤත්තිකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බං. ඤත්තිකම්මම්පි එකං ඤත්තිං ඨපෙත්වාව කාතබ්බං, අපලොකනකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බං. ඤත්තිදුතියකම්මං පන අපලොකෙත්වා කාතබ්බම්පි අත්ථි, අකාතබ්බම්පි අත්ථි.

එහිදී අපලෝකන කර්මය අපලෝකනය කිරීමෙන්ම (දැන්වීමෙන්ම) කළ යුතුය; ඥත්ති කර්ම ආදිය ලෙස නොකළ යුතුය. ඥත්ති කර්මය ද එක් ඥත්තියක් තැබීමෙන්ම කළ යුතුය; අපලෝකන කර්ම ආදිය ලෙස නොකළ යුතුය. ඥත්ති ද්විතීය කර්මයෙහි නම් අපලෝකනය කර කළ යුතු අවස්ථා මෙන්ම, නොකර කළ යුතු අවස්ථා ද ඇත.

තත්ථ සීමාසම්මුති, සීමාසමූහනනං, කථිනදානං, කථිනුද්ධාරො, කුටිවත්ථුදෙසනා, විහාරවත්ථුදෙසනාති ඉමානි ඡ කම්මානි ගරුකානි අපලොකෙත්වා කාතුං න වට්ටන්ති, ඤත්තිදුතියකම්මවාචං සාවෙත්වාව කාතබ්බානි. අවසෙසා තෙරස සම්මුතියො සෙනාසනග්ගාහකමතකචීවරදානාදිසම්මුතියො චාති එතානි ලහුකකම්මානි අපලොකෙත්වාපි කාතුං වට්ටන්ති, ඤත්තිකම්ම-ඤත්තිචතුත්ථකම්මවසෙන පන න කාතබ්බමෙව. ඤත්තිචතුත්ථකම්මවසෙන කයිරමානං දළ්හතරං හොති, තස්මා කාතබ්බන්ති එකච්චෙ වදන්ති. එවං පන සති කම්මසඞ්කරො හොති, තස්මා න කාතබ්බන්ති පටික්ඛිත්තමෙව. සචෙ පන අක්ඛරපරිහීනං වා පදපරිහීනං වා දුරුත්තපදං වා හොති[Pg.244], තස්ස සොධනත්ථං පුනප්පුනං වත්තුං වට්ටති. ඉදං අකුප්පකම්මස්ස දළ්හීකම්මං හොති, කුප්පකම්මෙ කම්මං හුත්වා තිට්ඨති.

එහි සීමා සම්මුතිය, සීමා සමූහනනය (සීමා ඉවත් කිරීම), කඨින දානය, කඨින උද්ධාරය, කුටිවත්ථු දේශනාව සහ විහාරවත්ථු දේශනාව යන මේ විනය කර්ම හය බරපතළ (ගරුක) කර්ම වේ. මේවා හුදු අනුජානනයෙන් (අපලෝකනයෙන්) කළ නොහැකි අතර, ඤත්තිදුතිය කර්ම වාචාව ශ්‍රවණය කරවීමෙන්ම කළ යුතුය. සෙසු දහතුන් වැදෑරුම් සම්මුතීන් ද, සේනාසනග්ගාහක සහ මතක චීවර දානාදී සම්මුතීන් ද යන මේවා සැහැල්ලු (ලහුක) කර්ම බැවින් අපලෝකනයෙන් වුවද කළ හැකිය. එහෙත් ඒවා ඤත්ති කර්මයකින් හෝ ඤත්තිචතුත්ථ කර්මයකින් නොකළ යුතුය. ඤත්තිචතුත්ථ කර්මයකින් කරනු ලබන විට එය වඩාත් ස්ථිර වන බැවින් එසේ කළ යුතු යැයි ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසති. එහෙත් එසේ කිරීමේදී විනය කර්මයන්හි මිශ්‍ර වීමක් (කර්ම සංකරයක්) සිදුවන බැවින් එසේ නොකළ යුතු යැයි එය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. ඉදින් අකුරක් හෝ පදයක් අඩු වුවහොත් හෝ වැරදි පදයක් කියවුණහොත්, එය නිවැරදි කරනු පිණිස නැවත නැවත කීම සුදුසුය. මෙය නොබිඳුණු කර්මයක ස්ථිරභාවය ඇති කරන අතර, බිඳුණු කර්මයක් නිවැරදි කර්මයක් ලෙස පිහිටුවයි.

ඤත්තිචතුත්ථකම්මං ඤත්තිඤ්ච තිස්සො ච කම්මවාචායො සාවෙත්වාව කාතබ්බං, අපලොකනකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බං. පඤ්චහාකාරෙහි විපජ්ජන්තීති පඤ්චහි කාරණෙහි විපජ්ජන්ති.

ඤත්තිචතුත්ථ කර්මය යනු ඤත්තියක් සහ කර්ම වාචා තුනක් ශ්‍රවණය කරවා කළ යුත්තකි. එය අපලෝකන කර්මාදී ක්‍රමවලින් නොකළ යුතුය. "ආකාර පහකින් විපතට පත්වේ" යනු කරුණු පහක් නිසා විනය කර්ම නිෂ්ප්‍රභ වන බවයි.

483. සම්මුඛාකරණීයං කම්මං අසම්මුඛා කරොති, වත්ථුවිපන්නං අධම්මකම්මන්ති එත්ථ අත්ථි කම්මං සම්මුඛාකරණීයං; අත්ථි අසම්මුඛාකරණීයං; තත්ථ අසම්මුඛාකරණීයං නාම දූතෙනුපසම්පදා, පත්තනික්කුජ්ජනං, පත්තුක්කුජ්ජනං, උම්මත්තකස්ස භික්ඛුනො උම්මත්තකසම්මුති, සෙක්ඛානං කුලානං සෙක්ඛසම්මුති, ඡන්නස්ස භික්ඛුනො බ්‍රහ්මදණ්ඩො, දෙවදත්තස්ස පකාසනීයකම්මං, අප්පසාදනීයං දස්සෙන්තස්ස භික්ඛුනො භික්ඛුනිසඞ්ඝෙන කාතබ්බං අවන්දනීයකම්මන්ති අට්ඨවිධං හොති, තං සබ්බං තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉදං අට්ඨවිධම්පි කම්මං අසම්මුඛා කතං සුකතං හොති අකුප්පං.

483. "සම්මුඛව කළ යුතු කර්මය අසම්මුඛව කරයි නම්, එය වස්තු විපන්න අධර්ම කර්මයකි" යන්නෙහි, සම්මුඛව (පෙනී සිටියදී) කළ යුතු කර්ම ද, අසම්මුඛව (නොමැති විට) කළ යුතු කර්ම ද ඇත. එහි අසම්මුඛව කළ යුතු කර්ම නම්: දූතයෙකු මගින් උපසම්පදාව, පාත්‍රය මුන් නින්දැ කිරීම (පත්තනික්කුජ්ජනය), පාත්‍රය උඩුකුරු කිරීම (පත්තුක්කුජ්ජනය), උම්මත්තක භික්ෂුවකට උම්මත්තක සම්මුතිය දීම, සේඛ්‍ය කුලයන්ට සේඛ සම්මුතිය දීම, ඡන්න භික්ෂුවට බ්‍රහ්ම දණ්ඩනය පැනවීම, දේවදත්තට ප්‍රකාශනීය කර්මය කිරීම සහ අප්‍රසාදජනක ක්‍රියා කරන්නා වූ භික්ෂුවකට භික්ෂුණී සංඝයා විසින් කළ යුතු අවන්දනීය කර්මය (වන්දනා නොකිරීමේ විනය කර්මය) යනාදී වශයෙන් අට වැදෑරුම් වේ. ඒ සියල්ල ඒ ඒ පාලි හා අටුවාවල සඳහන් ක්‍රමයටම දත යුතුය. මේ අට වැදෑරුම් කර්මයන් අසම්මුඛව කළ ද ඒවා මැනවින් කරන ලද, නොබිඳෙන කර්ම වේ.

සෙසානි සබ්බකම්මානි සම්මුඛා එව කාතබ්බානි – සඞ්ඝසම්මුඛතා, ධම්මසම්මුඛතා, විනයසම්මුඛතා, පුග්ගලසම්මුඛතාති ඉමං චතුබ්බිධං සම්මුඛාවිනයං උපනෙත්වාව කාතබ්බානි. එවං කතානි හි සුකතානි හොන්ති. එවං අකතානි පනෙතානි ඉමං සම්මුඛාවිනයසඞ්ඛාතං වත්ථුං විනා කතත්තා වත්ථුවිපන්නානි නාම හොන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘සම්මුඛාකරණීයං කම්මං අසම්මුඛා කරොති, වත්ථුවිපන්නං අධම්මකම්ම’’න්ති.

සෙසු සියලු විනය කර්ම සම්මුඛවම (සෘජුව පෙනී සිටියදී) කළ යුතුය. සංඝ සම්මුඛතාව, ධර්ම සම්මුඛතාව, විනය සම්මුඛතාව සහ පුද්ගල සම්මුඛතාව යන මේ සිව්වැදෑරුම් සම්මුඛා විනයට අනුකූලවම ඒවා කළ යුතුය. එසේ කළ විට ඒවා මැනවින් කරන ලද කර්ම වේ. එසේ නොකොට, සම්මුඛා විනය නම් වූ මේ වස්තුවෙන් තොරව කළහොත් ඒවා "වස්තු විපන්න" (වස්තුව වැරදුණු) කර්ම ලෙස හැඳින්වේ. එබැවින් ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: "සම්මුඛව කළ යුතු කර්මය අසම්මුඛව කරයි නම්, එය වස්තු විපන්න අධර්ම කර්මයකි."

පටිපුච්ඡාකරණීයාදීසුපි පටිපුච්ඡාදිකරණමෙව වත්ථු, තං වත්ථුං විනා කතත්තා තෙසම්පි වත්ථුවිපන්නතා වෙදිතබ්බා. ඉදං පනෙත්ථ වචනත්ථමත්තං. පටිපුච්ඡා කරණීයං අප්පටිපුච්ඡා කරොතීති පුච්ඡිත්වා චොදෙත්වා සාරෙත්වා කාතබ්බං අපුච්ඡිත්වා අචොදෙත්වා අසාරෙත්වා කරොති. පටිඤ්ඤාය කරණීයං අප්පටිඤ්ඤාය කරොතීති පටිඤ්ඤං ආරොපෙත්වා යථාදින්නාය පටිඤ්ඤාය කාතබ්බං අප්පටිඤ්ඤාය කරොන්තස්ස විප්පලපන්තස්ස බලක්කාරෙන කරොති. සතිවිනයාරහස්සාති දබ්බමල්ලපුත්තත්ථෙරසදිසස්ස ඛීණාසවස්ස. අමූළ්හවිනයාරහස්සාති ගග්ගභික්ඛුසදිසස්ස උම්මත්තකස්ස. තස්සපාපියසිකකම්මාරහස්සාති උපවාළභික්ඛුසදිසස්ස උස්සන්නපාපස්ස. එස නයො සබ්බත්ථ.

පටිපුච්ඡා කරණීය (ප්‍රශ්න කර කළ යුතු) ආදී කර්මයන්හිදී ද ප්‍රශ්න කිරීම ආදියම වස්තුව වේ. ඒ වස්තුවෙන් තොරව කළහොත් ඒවායේ ද වස්තු විපන්න බව දත යුතුය. මෙහි අර්ථය මෙසේය: ප්‍රශ්න කර කළ යුතු කර්මය ප්‍රශ්න නොකර කරයි යනු, ප්‍රශ්න කොට, චෝදනා කොට, වැරැද්ද සිහිපත් කරවා කළ යුතු කර්මය එසේ නොකර කිරීමයි. පිළිගැනීමෙන් කළ යුතු කර්මය පිළිගැනීමකින් තොරව කරයි යනු, වරද පිළිගන්වා දුන් පිළිගැනීමට අනුව කළ යුතු කර්මය, වරද පිළි නොගන්නා හෝ විකාර දොඩවන අයෙකු කෙරෙහි බලහත්කාරයෙන් කිරීමයි. "සතිවිනය ලැබීමට සුදුසු" යනු දබ්බ මල්ලපුත්ත තෙරුන් වැනි ක්ෂීණාශ්‍රවයන් උදෙසාය. "අමූළ්හ විනය ලැබීමට සුදුසු" යනු ගග්ග භික්ෂුව වැනි උමතු වූවන් උදෙසාය. "තස්සපාපියසික කර්මයට සුදුසු" යනු උපවාළ භික්ෂුව වැනි අකුසලයන්හි බහුල භික්ෂූන් උදෙසාය. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය අදාළ වේ.

අනුපොසථෙ [Pg.245] උපොසථං කරොතීති අනුපොසථදිවසෙ උපොසථං කරොති. උපොසථදිවසො නාම ඨපෙත්වා කත්තිකමාසං අවසෙසෙසු එකාදසසු මාසෙසු භින්නස්ස සඞ්ඝස්ස සාමග්ගිදිවසො ච යථාවුත්තචාතුද්දසපන්නරසා ච. එතං තිප්පකාරම්පි උපොසථදිවසං ඨපෙත්වා අඤ්ඤස්මිං දිවසෙ උපොසථං කරොන්තො අනුපොසථෙ උපොසථං කරොති නාම. යත්‍ර හි පත්තචීවරාදීනං අත්ථාය අප්පමත්තකෙන කාරණෙන විවදන්තා උපොසථං වා පවාරණං වා ඨපෙන්ති, තත්ථ තස්මිං අධිකරණෙ විනිච්ඡිතෙ ‘‘සමග්ගා ජාතාම්හා’’ති අන්තරා සාමග්ගිඋපොසථං කාතුං න ලභන්ති, කරොන්තෙහි අනුපොසථෙ උපොසථො කතො නාම හොති.

"පොහෝ දින නොවන දිනයක පොහොය කරයි" යනු උපෝසථ දිනයක් නොවන දිනයක උපෝසථ කර්මය කිරීමයි. උපෝසථ දිනය යනු, වප් මාසය හැර සෙසු එකොළොස් මාසයන්හි භේද වූ සංඝයාගේ සමගි දිනය ද, කලින් කියන ලද දහහතරවන හෝ පහළොස්වන තිථිය ඇති දින ද වේ. මේ තෙවැදෑරුම් උපෝසථ දින හැර වෙනත් දිනක උපෝසථය කරන්නා වූ සංඝයා "අනුපෝසථයෙහි උපෝසථය කරන්නෙකු" නම් වේ. යම් ආරාමයක පාත්‍ර සිවුරු ආදී සුළු කරුණක් නිසා විවාද කොට උපෝසථය හෝ පවාරණය නතර කරන්නේ ද, එහිදී එම අධිකරණය විසඳුණු පසු "අපි සමගි වූවෙමු" යි පවසා අන්තරායෙහි (නිසි දිනයට පෙර) සාමග්ගී උපෝසථය කිරීමට අවසර නැත. එසේ කරන්නන් විසින් කරන ලද්දේ අනුපෝසථයෙහි (පොහොය නොවන දිනක) කරන ලද උපෝසථයකි.

අපවාරණාය පවාරෙතීති අපවාරණාදිවසෙ පවාරෙති; පවාරණාදිවසො නාම එකස්මිං කත්තිකමාසෙ භින්නස්ස සඞ්ඝස්ස සාමග්ගිදිවසො ච පච්චුක්කඩ්ඪිත්වා ඨපිතදිවසො ච ද්වෙ ච පුණ්ණමාසියො. එවං චතුබ්බිධම්පි පවාරණාදිවසං ඨපෙත්වා අඤ්ඤස්මිං දිවසෙ පවාරෙන්තො අපවාරණාය පවාරෙති නාම. ඉධාපි අප්පමත්තකස්ස විවාදස්ස වූපසමෙ සාමග්ගිපවාරණං කාතුං න ලභන්ති, කරොන්තෙහි අපවාරණාය පවාරණා කතා හොති. අපිච ඌනවීසතිවස්සං වා අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නපුබ්බං වා එකාදසසු වා අභබ්බපුග්ගලෙසු අඤ්ඤතරං උපසම්පාදෙන්තස්සපි වත්ථුවිපන්නං අධම්මකම්මං හොති. එවං වත්ථුතො කම්මානි විපජ්ජන්ති.

‘අපවාරණාය පවාරේති’ යනු පවාරණ දිනය නොවන දිනක පවාරණය කිරීමයි. පවාරණ දිනය නම් එක් ඉල් මාසයක (තන්ဆောင်මොන්) භේද වූ සංඝයාගේ සමගි දිනය ද, පසුවට කල් තැබූ දිනය ද, වප් සහ ඉල් යන පුර පසළොස්වක පෝය දින දෙක ද වේ. මෙසේ සිව්වැදෑරුම් වූ පවාරණ දිනයන් හැර වෙනත් දිනක පවාරණය කරන්නේ නම් එය ‘අපවාරණාය පවාරේති’ (පවාරණ නොවන දිනයක පවාරණය කිරීම) නමුවේ. මෙහිදී ද සුළු විවාදයක් සංසිඳුවීම නිසා සාමග්‍රී පවාරණය කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබෙන අතර, එසේ පවාරණය කරන්නවුන් විසින් පවාරණය නොවන දිනයක පවාරණය කරන ලද්දේ වෙයි. තවද, වයස විසි අවුරුදු පිරුනේ නැති අයෙකු හෝ අන්තිම වස්තුවට (පාරාජිකාවට) පැමිණි අයෙකු හෝ අභව්‍ය පුද්ගලයන් එකොළොස් දෙනාගෙන් අයෙකු හෝ උපසම්පදා කරන්නාට ද වස්තු විපත්තිය නිසා අධාර්මික කර්මයක් වේ. මෙසේ වස්තුව (දිනය හෝ පුද්ගලයා) හේතුවෙන් විනය කර්මයන් විපත්තියට පත් වේ.

484. ඤත්තිතො විපත්තියං පන වත්ථුං න පරාමසතීති යස්ස උපසම්පදාදිකම්මං කරොති, තං න පරාමසති, තස්ස නාමං න ගණ්හාති. ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො, අයං ධම්මරක්ඛිතො ආයස්මතො බුද්ධරක්ඛිතස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො, ආයස්මතො බුද්ධරක්ඛිතස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො’’ති වදති; එවං වත්ථුං න පරාමසති.

484. ඥත්තිය නිසා සිදුවන විපත්තියෙහි දී ‘වස්තුව පරාමර්ශනය නොකරයි’ යනු යම් පුද්ගලයෙකු උදෙසා උපසම්පදාදී කර්මයක් කරන්නේ ද, එම පුද්ගලයා ගැන සඳහන් නොකිරීමයි, ඔහුගේ නම නොගැනීමයි. “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ආයුෂ්මත් බුද්ධරක්ඛිතයන්ගේ උපසම්පදාපේක්ෂක ධම්මරක්ඛිත වේ” යැයි කිව යුතු තැන, “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, ආයුෂ්මත් බුද්ධරක්ඛිතයන්ගේ උපසම්පදාපේක්ෂක වේ” යැයි පවසයි ද, මෙසේ වස්තුව (මහණ අපේක්ෂකයා) පරාමර්ශනය නොකරයි.

සඞ්ඝං න පරාමසතීති සඞ්ඝස්ස නාමං න ගණ්හාති. ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො, අයං ධම්මරක්ඛිතො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ, අයං ධම්මරක්ඛිතො’’ති වදති; එවං සඞ්ඝං න පරාමසති.

‘සංඝයා පරාමර්ශනය නොකරයි’ යනු සංඝයාගේ නාමය නොගැනීමයි. “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ධම්මරක්ඛිත වේ” යැයි කිව යුතු තැන, “ස්වාමීනි, මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ධම්මරක්ඛිත වේ” යැයි පවසයි ද, මෙසේ සංඝයා පරාමර්ශනය නොකරයි.

පුග්ගලං න පරාමසතීති යො උපසම්පදාපෙක්ඛස්ස උපජ්ඣායො, තං න පරාමසති, තස්ස නාමං න ගණ්හාති. ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො, අයං ධම්මරක්ඛිතො ආයස්මතො බුද්ධරක්ඛිතස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො’’ති වත්තබ්බෙ [Pg.246] ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ සඞ්ඝො, අයං ධම්මරක්ඛිතො උපසම්පදාපෙක්ඛො’’ති වදති; එවං පුග්ගලං න පරාමසති.

‘පුද්ගලයා පරාමර්ශනය නොකරයි’ යනු උපසම්පදාපේක්ෂකයාගේ යම් උපාධ්‍යායවරයෙක් වෙත් ද, ඔහු ගැන සඳහන් නොකිරීමයි, ඔහුගේ නම නොගැනීමයි. “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ආයුෂ්මත් බුද්ධරක්ඛිතයන්ගේ උපසම්පදාපේක්ෂක ධම්මරක්ඛිත වේ” යැයි කිව යුතු තැන, “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ධම්මරක්ඛිත උපසම්පදාපේක්ෂක වේ” යැයි (උපාධ්‍යාය නම රහිතව) පවසයි ද, මෙසේ පුද්ගලයා (උපාධ්‍යාය) පරාමර්ශනය නොකරයි.

ඤත්තිං න පරාමසතීති සබ්බෙන සබ්බං ඤත්තිං න පරාමසති. ඤත්තිදුතියකම්මෙ ඤත්තිං අට්ඨපෙත්වා ද්වික්ඛත්තුං කම්මවාචාය එව අනුස්සාවනකම්මං කරොති. ඤත්තිචතුත්ථකම්මෙපි ඤත්තිං අට්ඨපෙත්වා චතුක්ඛත්තුං කම්මවාචාය එව අනුස්සාවනකම්මං කරොති; එවං ඤත්තිං න පරාමසති.

‘ඥත්තිය පරාමර්ශනය නොකරයි’ යනු මුළුමනින්ම ඥත්තිය (යෝජනාව) ප්‍රකාශ නොකිරීමයි. ඥත්තිදුතිය කර්මයේ දී ඥත්තිය පසෙක තබා දෙවරක් කම්මවාචාවෙන් පමණක් අනුශ්‍රාවණ කර්මය (දැන්වීම) කරයි. ඥත්තිචතුත්ථ කර්මයේ දී ද ඥත්තිය පසෙක තබා සිව්වරක් කම්මවාචාවෙන් ම අනුශ්‍රාවණ කර්මය කරයි ද, මෙසේ ඥත්තිය පරාමර්ශනය නොකරයි.

පච්ඡා වා ඤත්තිං ඨපෙතීති පඨමං කම්මවාචාය අනුස්සාවනකම්මං කත්වා ‘‘එසා ඤත්තී’’ති වත්වා ‘‘ඛමති සඞ්ඝස්ස තස්මා තුණ්හී එවමෙතං ධාරයාමී’’ති වදති; එවං පච්ඡා ඤත්තිං ඨපෙති. ඉති ඉමෙහි පඤ්චහාකාරෙහි ඤත්තිතො කම්මානි විපජ්ජන්ති.

‘පසුව ඥත්තිය තබයි’ යනු පළමුව කම්මවාචාවෙන් අනුශ්‍රාවණ කර්මය කොට, “එය ඥත්තියයි” (ඒසා ඥත්ති) පවසා, “සංඝයාට එය රුචි වේ, එබැවින් නිශ්ශබ්ද ය, මෙය මෙසේ දරා ගනිමි” යැයි පවසයි ද, මෙසේ පසුව ඥත්තිය තබයි. මෙසේ මෙම ආකාර පහෙන් ඥත්තිය නිසා විනය කර්මයන් විපත්තියට පත් වේ.

485. අනුස්සාවනතො විපත්තියං පන වත්ථුආදීනි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. එවං පන නෙසං අපරාමසනං හොති – ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො’’ති පඨමානුස්සාවනෙ ‘‘දුතියම්පි එතමත්ථං වදාමි, තතියම්පි එතමත්ථං වදාමි, සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො’’ති දුතියතතියානුස්සාවනාසු වා ‘‘අයං ධම්මරක්ඛිතො ආයස්මතො බුද්ධරක්ඛිතස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො, ආයස්මතො බුද්ධරක්ඛිතස්සා’’ති වදන්තො වත්ථුං න පරාමසති නාම. ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො, අයං ධම්මරක්ඛිතො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ, අයං ධම්මරක්ඛිතො’’ති වදන්තො සඞ්ඝං න පරාමසති නාම. ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො, අයං ධම්මරක්ඛිතො ආයස්මතො බුද්ධරක්ඛිතස්සා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො, අයං ධම්මරක්ඛිතො උපසම්පදාපෙක්ඛො’’ති වදන්තො පුග්ගලං න පරාමසති නාම.

485. අනුශ්‍රාවණය (කම්මවාචාව) නිසා සිදුවන විපත්තියෙහි ද වස්තු ආදිය ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය. එහිදී ඒවා පරාමර්ශනය නොකිරීම මෙසේ වේ – “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා” යන පළමු අනුශ්‍රාවණයේදී හෝ “දෙවනුව ද මේ කරුණ පවසමි, තෙවනුව ද මේ කරුණ පවසමි, ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා” යන දෙවන තෙවන අනුශ්‍රාවණයන්හි දී හෝ “මොහු ආයුෂ්මත් බුද්ධරක්ඛිතයන්ගේ උපසම්පදාපේක්ෂක ධම්මරක්ඛිත වේ” යැයි කිව යුතු තැන, “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, ආයුෂ්මත් බුද්ධරක්ඛිතයන්ගේ...” යැයි (අපේක්ෂකයාගේ නම රහිතව) පවසන්නා වස්තුව පරාමර්ශනය නොකරයි. “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ධම්මරක්ඛිත වේ” යැයි කිව යුතු තැන, “ස්වාමීනි, මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ධම්මරක්ඛිත වේ” යැයි පවසන්නා සංඝයා පරාමර්ශනය නොකරයි. “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ආයුෂ්මත් බුද්ධරක්ඛිතයන්ගේ...” යැයි කිව යුතු තැන, “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ධම්මරක්ඛිත උපසම්පදාපේක්ෂක වේ” යැයි පවසන්නා (උපාධ්‍යාය) පුද්ගලයා පරාමර්ශනය නොකරයි.

සාවනං හාපෙතීති සබ්බෙන සබ්බං කම්මවාචාය අනුස්සාවනං න කරොති, ඤත්තිදුතියකම්මෙ ද්වික්ඛත්තුං ඤත්තිමෙව ඨපෙති, ඤත්තිචතුත්ථකම්මෙ චතුක්ඛත්තුං ඤත්තිමෙව ඨපෙති; එවං අනුස්සාවනං හාපෙති. යොපි ඤත්තිදුතියකම්මෙ එකං ඤත්තිං ඨපෙත්වා එකං කම්මවාචං අනුස්සාවෙන්තො අක්ඛරං වා ඡඩ්ඩෙති, පදං වා දුරුත්තං කරොති, අයම්පි අනුස්සාවනං හාපෙතියෙව. ඤත්තිචතුත්ථකම්මෙ පන එකං ඤත්තිං ඨපෙත්වා සකිමෙව වා ද්වික්ඛත්තුං වා කම්මවාචාය අනුස්සාවනං කරොන්තොපි අක්ඛරං වා පදං වා [Pg.247] ඡඩ්ඩෙන්තොපි දුරුත්තං කරොන්තොපි අනුස්සාවනං හාපෙතියෙවාති වෙදිතබ්බො.

‘ශ්‍රාවණය පිරිහෙළයි’ යනු මුළුමනින්ම කම්මවාචාවෙන් අනුශ්‍රාවණය නොකිරීමයි. ඥත්තිදුතිය කර්මයේදී දෙවරක්ම ඥත්තිය පමණක් තබයි. ඥත්තිචතුත්ථ කර්මයේදී සිව්වරක්ම ඥත්තිය පමණක් තබයි. මෙසේ අනුශ්‍රාවණය පිරිහෙළයි. යමෙක් ඥත්තිදුතිය කර්මයේ දී එක් ඥත්තියක් තබා එක් කම්මවාචාවක් අනුශ්‍රාවණය කරන කල්හි අකුරක් අත්හරී ද, නැතහොත් පදයක් වැරදි ලෙස උච්චාරණය (දුරුත්ත) කරයි ද, මොහු ද අනුශ්‍රාවණය පිරිහෙළයි. ඥත්තිචතුත්ථ කර්මයේ දී එක් ඥත්තියක් තබා එක් වරක් හෝ දෙවරක් පමණක් කම්මවාචාවෙන් අනුශ්‍රාවණය කරන්නා ද, අකුරක් හෝ පදයක් අත්හරින්නා ද, වැරදි ලෙස උච්චාරණය කරන්නා ද අනුශ්‍රාවණය පිරිහෙළන බව දත යුතුය.

දුරුත්තං කරොතීති එත්ථ පන අයං විනිච්ඡයො – යො හි අඤ්ඤස්මිං අක්ඛරෙ වත්තබ්බෙ අඤ්ඤං වදති, අයං දුරුත්තං කරොති නාම. තස්මා කම්මවාචං කරොන්තෙන භික්ඛුනා ය්වායං –

‘වැරදි ලෙස උච්චාරණය (දුරුත්ත) කරයි’ යන්නෙහි විනිශ්චය මෙසේය – යමෙක් එක් අකුරක් කිව යුතු තැනක වෙනත් අකුරක් පවසයි ද, ඔහු වැරදි ලෙස උච්චාරණය කරන්නෙකි. එබැවින් කම්මවාචා පවසන භික්ෂුව විසින් මෙසේ දත යුතුය –

‘‘සිථිලං ධනිතඤ්ච දීඝරස්සං, ගරුකං ලහුකඤ්ච නිග්ගහිතං;

සම්බන්ධං වවත්ථිතං විමුත්තං, දසධා බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා පභෙදො’’ති.

“ලිහිල් (සිථිල), තද (ධනිත), දිග (දීඝ), මිටි (රස්ස), බර (ගරුක), සැහැල්ලු (ලහුක), නාසික්‍ය (නිග්ගහිත), බැඳුණු (සම්බන්ධ), වෙන් කළ (වවත්ථිත) සහ මුදාහළ (විමුත්ත) යන දස වැදෑරුම් වූ ව්‍යඤ්ජන ප්‍රභේදයන් ව්‍යඤ්ජන බුද්ධියෙන් දත යුතුය.”

වුත්තො, අයං සුට්ඨු උපලක්ඛෙතබ්බො. එත්ථ හි ‘‘සිථිලං’’ නාම පඤ්චසු වග්ගෙසු පඨමතතියං. ‘‘ධනිතං’’ නාම තෙස්වෙව දුතියචතුත්ථං. ‘‘දීඝ’’න්ති දීඝෙන කාලෙන වත්තබ්බං ආකාරාදි. ‘‘රස්ස’’න්ති තතො උපඩ්ඪකාලෙන වත්තබ්බං අකාරාදි. ‘‘ගරුක’’න්ති දීඝමෙව. යං වා ආයස්මතො බුද්ධරක්ඛිතත්ථෙරස්ස යස්ස නක්ඛමතීති එවං සංයොගපරං කත්වා වුච්චති. ‘‘ලහුක’’න්ති රස්සමෙව. යං වා ආයස්මතො බුද්ධරක්ඛිතථෙරස්ස යස්ස න ඛමතීති එවං අසංයොගපරං කත්වා වුච්චති. ‘‘නිග්ගහිත’’න්ති යං කරණානි නිග්ගහෙත්වා අවිස්සජ්ජෙත්වා අවිවටෙන මුඛෙන සානුනාසිකං කත්වා වත්තබ්බං. ‘‘සම්බන්ධ’’න්ති යං පරපදෙන සම්බන්ධිත්වා ‘‘තුණ්හිස්සා’’ති වා ‘‘තුණ්හස්සා’’ති වා වුච්චති. ‘‘වවත්ථිත’’න්ති යං පරපදෙන අසම්බන්ධං කත්වා විච්ඡින්දිත්වා ‘‘තුණ්හී අස්සා’’ති වා ‘‘තුණ්හ අස්සා’’ති වා වුච්චති. ‘‘විමුත්ත’’න්ති යං කරණානි අනිග්ගහෙත්වා විස්සජ්ජෙත්වා විවටෙන මුඛෙන අනුනාසිකං අකත්වා වුච්චති.

අටුවාවන්හි පවසා ඇති මෙම ව්‍යඤ්ජන ප්‍රභේදය මනාව වටහා ගත යුතුය. මෙහි ‘සිථිල’ නම් වර්ග පහේ පළමු හා තෙවන අකුරුය. ‘ධනිත’ නම් ඒවායේම දෙවන හා සිව්වන අකුරුය. ‘දීඝ’ යනු දිගු කාලයක් උච්චාරණය කළ යුතු ‘ආ’ ආදී අකුරුය. ‘රස්ස’ යනු එයින් අර්ධ කාලයක් උච්චාරණය කළ යුතු ‘අ’ ආදී අකුරුය. ‘ගරුක’ යනු දීඝ අකුරුමය. නැතහොත් ‘ආයස්මතෝ’, ‘බුද්ධරක්ඛිතත්ථේරස්ස’, ‘යස්ස’, ‘නක්ඛමති’ යනාදී වශයෙන් පසුව සංයෝගයක් ඇතිව පවසන අකුරුය. ‘ලහුක’ යනු රස්ස අකුරුමය. නැතහොත් ‘ආයස්මතෝ බුද්ධරක්ඛිතථේරස්ස’, ‘යස්ස න ඛමති’ යනාදී වශයෙන් පසුව සංයෝගයක් නොමැතිව පවසන අකුරුය. ‘නිග්ගහිත’ නම් කරණ (උච්චාරණ ස්ථාන) මැඩ පවත්වා, මුදා නොහැර, විවෘත නොකළ මුඛයෙන් අනුනාසික ලෙස පැවසිය යුතු අකුරුය. ‘සම්බන්ධ’ නම් පසුව එන පදය හා සම්බන්ධ කොට ‘තුණ්හිස්සා’ හෝ ‘තුණ්හස්සා’ ලෙස පවසන ඒවාය. ‘වවත්ථිත’ නම් පසු පදය හා සම්බන්ධ නොකොට, වෙන් කොට ‘තුණ්හී අස්ස’ හෝ ‘තුණ්හ අස්ස’ ලෙස පවසන ඒවාය. ‘විමුත්ත’ නම් කරණ (ස්ථාන) මැඩ නොපවත්වා, මුදා හැර, විවෘත මුඛයෙන් අනුනාසික නොවන සේ පවසන අකුරුය.

තත්ථ ‘‘සුණාතු මෙ’’ති වත්තබ්බෙ ත-කාරස්ස ථ-කාරං කත්වා ‘‘සුණාථු මෙ’’ති වචනං සිථිලස්ස ධනිතකරණං නාම. තථා ‘‘පත්තකල්ලං, එසා ඤත්තී’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘පත්ථකල්ලං, එසා ඤත්ථී’’තිආදිවචනඤ්ච. ‘‘භන්තෙ සඞ්ඝො’’ති වත්තබ්බෙ භ-කාර ඝ-කාරානං බ-කාර ග-කාරෙ කත්වා ‘‘බන්තෙ සඞ්ගො’’ති වචනං ධනිතස්ස සිථිලකරණං නාම. ‘‘සුණාතු මෙ’’ති විවටෙන මුඛෙන වත්තබ්බෙ පන ‘‘සුණංතු මෙ’’ති වා ‘‘එසා ඤත්තී’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘එසං ඤත්තී’’ති වා අවිවටෙන මුඛෙන අනුනාසිකං කත්වා වචනං විමුත්තස්ස නිග්ගහිතවචනං නාම. ‘‘පත්තකල්ල’’න්ති අවිවටෙන මුඛෙන අනුනාසිකං කත්වා වත්තබ්බෙ ‘‘පත්තකල්ලා’’ති විවටෙන මුඛෙන අනුනාසිකං අකත්වා වචනං නිග්ගහිතස්ස විමුත්තවචනං නාම.

එහිදී, 'suṇātu me' (සුණාතු මෙ) ලෙස කිව යුතු තැන ලිහිල් 'ත' කාරය වෙනුවට තද 'ථ' කාරය යොදා 'suṇāthu me' (සුණාථු මෙ) ලෙස උච්චාරණය කිරීම ලිහිල් ශබ්දය තද ශබ්දයක් (සිතිය ශබ්දය ධනිත කිරීම) කිරීම නම් වේ. එමෙන්ම 'pattakallaṃ, esā ñattī' (පත්තකල්ලං, එසා ඤත්ති) ලෙස කිව යුතු තැන 'patthakallaṃ, esā ñatthī' (පත්ථකල්ලං, එසා ඤත්ථි) යනාදී වශයෙන් පැවසීම ද එසේම වේ. 'bhante saṅgho' (භන්තෙ සංඝො) ලෙස කිව යුතු තැන තද 'භ' කාරය හා 'ඝ' කාරය වෙනුවට ලිහිල් 'බ' කාරය හා 'ග' කාරය යොදා 'bante saṅgo' (බන්තෙ සංගො) ලෙස පැවසීම තද ශබ්දය ලිහිල් කිරීම (ධනිතය සිතිය කිරීම) නම් වේ. තවද, 'suṇātu me' (සුණාතු මෙ) ලෙස විවෘත මුඛයෙන් පැවසිය යුතු තැන 'suṇaṃtu me' (සුණන්තො මෙ) ලෙස හෝ 'esā ñattī' (එසා ඤත්ති) ලෙස කිව යුතු තැන 'esaṃ ñattī' (එසං ඤත්ති) ලෙස හෝ මුව අඩුවෙන් විවෘත කොට නාසික්ය ශබ්ද සහිතව පැවසීම විවෘත ශබ්දය නිගහිත කිරීම නම් වේ. 'pattakallaṃ' (පත්තකල්ලං) ලෙස මුව අඩුවෙන් විවෘත කොට නාසික්ය ශබ්ද සහිතව පැවසිය යුතු තැන 'pattakallā' (පත්තකල්ලා) ලෙස මුව මැනවින් විවෘත කොට නාසික්ය ශබ්ද රහිතව පැවසීම නිගහිත ශබ්දය විවෘත කිරීම නම් වේ.

ඉති [Pg.248] සිථිලෙ කත්තබ්බෙ ධනිතං, ධනිතෙ කත්තබ්බෙ සිථිලං, විමුත්තෙ කත්තබ්බෙ නිග්ගහිතං, නිග්ගහිතෙ කත්තබ්බෙ විමුත්තන්ති ඉමානි චත්තාරි බ්‍යඤ්ජනානි අන්තොකම්මවාචාය කම්මං දූසෙන්ති. එවං වදන්තො හි අඤ්ඤස්මිං අක්ඛරෙ වත්තබ්බෙ අඤ්ඤං වදති, දුරුත්තං කරොතීති වුච්චති. ඉතරෙසු පන දීඝරස්සාදීසු ඡසු බ්‍යඤ්ජනෙසු දීඝට්ඨානෙ දීඝමෙව, රස්සට්ඨානෙ ච රස්සමෙවාති එවං යථාඨානෙ තං තදෙව අක්ඛරං භාසන්තෙන අනුක්කමාගතං පවෙණිං අවිනාසෙන්තෙන කම්මවාචා කාතබ්බා. සචෙ පන එවං අකත්වා දීඝෙ වත්තබ්බෙ රස්සං, රස්සෙ වා වත්තබ්බෙ දීඝං වදති; තථා ගරුකෙ වත්තබ්බෙ ලහුකං, ලහුකෙ වා වත්තබ්බෙ ගරුකං වදති; සම්බන්ධෙ වා පන වත්තබ්බෙ වවත්ථිතං, වවත්ථිතෙ වා වත්තබ්බෙ සම්බන්ධං වදති; එවං වුත්තෙපි කම්මවාචා න කුප්පති. ඉමානි හි ඡ බ්‍යඤ්ජනානි කම්මං න කොපෙන්ති.

මෙසේ ලිහිල් ශබ්ද කිව යුතු තැන තද ශබ්ද ද, තද ශබ්ද කිව යුතු තැන ලිහිල් ශබ්ද ද, විවෘත ශබ්ද කිව යුතු තැන නිගහිත ශබ්ද ද, නිගහිත ශබ්ද කිව යුතු තැන විවෘත ශබ්ද ද යන මෙම ව්‍යඤජන සතර කර්මවාචාව අතරතුරදී විනය කර්මය පලුදු කරයි. මක්නිසාද යත්, මෙලෙස පවසන්නා එක් අකුරක් කිව යුතු තැන වෙනත් අකුරක් පවසන බැවින්, එය වැරදි උච්චාරණයක් (දුරුත්ත) ලෙස හැඳින්වේ. අනෙකුත් දීර්ඝ-රස්ස ආදී ව්‍යඤජන හය සම්බන්ධයෙන් නම්, දීර්ඝ ස්ථානයන්හි දීර්ඝ ශබ්ද ද, රස්ස ස්ථානයන්හි රස්ස ශබ්ද ද වශයෙන් ඒ ඒ ස්ථානයන්ට අනුව එම අකුරු පවසමින්, අනුපිළිවෙළින් පැවත එන ශෛලිය විනාශ නොකර කර්මවාචාව සිදු කළ යුතුය. ඉදින් එසේ නොකොට දීර්ඝ ශබ්ද කිව යුතු තැන රස්ස ශබ්ද හෝ රස්ස ශබ්ද කිව යුතු තැන දීර්ඝ ශබ්ද හෝ පැවසීමෙන් ද, ගුරු ශබ්ද කිව යුතු තැන ලහු හෝ ලහු ශබ්ද කිව යුතු තැන ගුරු හෝ පැවසීමෙන් ද, වචන සම්බන්ධ කළ යුතු තැන වෙන් කිරීමෙන් හෝ වෙන් කළ යුතු තැන සම්බන්ධ කිරීමෙන් ද කර්මවාචාව පලුදු නොවේ. මක්නිසාද යත්, මෙම ව්‍යඤජන හය විනය කර්මය පලුදු නොකරන බැවිනි.

යං පන සුත්තන්තිකත්ථෙරා ‘‘ද-කාරො ත-කාරමාපජ්ජති, ත-කාරො ද-කාරමාපජ්ජති, ච-කාරො ජ-කාරමාපජ්ජති, ජ-කාරො ච-කාරමාපජ්ජති, ය-කාරො ක-කාරමාපජ්ජති, ක-කාරො ය-කාරමාපජ්ජති; තස්මා ද-කාරාදීසු වත්තබ්බෙසු ත-කාරාදිවචනං න විරුජ්ඣතී’’ති වදන්ති, තං කම්මවාචං පත්වා න වට්ටති. තස්මා විනයධරෙන නෙව ද-කාරො ත-කාරො කාතබ්බො…පෙ… න ක-කාරො ය-කාරො. යථාපාළියා නිරුත්තිං සොධෙත්වා දසවිධාය බ්‍යඤ්ජනනිරුත්තියා වුත්තදොසෙ පරිහරන්තෙන කම්මවාචා කාතබ්බා. ඉතරථා හි සාවනං හාපෙති නාම.

සූත්‍රාන්තධාරී ස්ථවිරවරුන් විසින් 'ද-කාරය ත-කාරයට පැමිණේ, ත-කාරය ද-කාරයට පැමිණේ, ච-කාරය ජ-කාරයට පැමිණේ, ජ-කාරය ච-කාරයට පැමිණේ, ය-කාරය ක-කාරයට පැමිණේ, ක-කාරය ය-කාරයට පැමිණේ; එබැවින් ද-කාරාදිය කිව යුතු තැන ත-කාරාදිය පැවසීම පරස්පර නොවේ' යැයි යමක් පවසත් ද, එය කර්මවාචාවකට අදාළ කරගත් විට සුදුසු නොවේ. එබැවින් විනයධරයෙකු විසින් ද-කාරය ත-කාරයක් නොකළ යුතුය... පෙ... ක-කාරය ය-කාරයක් නොකළ යුතුය. පාලියට අනුකූලව ශබ්ද උච්චාරණය පිරිසිදු කොට, දස වැදෑරුම් ව්‍යඤජන උච්චාරණ දෝෂයන්ගෙන් වැළකී කර්මවාචාව කළ යුතුය. එසේ නොමැති වුවහොත් එය කර්මවාචාව ශ්‍රවණය කරවීම (සාසනය) පලුදු කිරීමක් නම් වේ.

අකාලෙ වා සාවෙතීති සාවනාය අකාලෙ අනොකාසෙ ඤත්තිං අට්ඨපෙත්වා පඨමංයෙව අනුස්සාවනකම්මං කත්වා පච්ඡා ඤත්තිං ඨපෙති. ඉති ඉමෙහි පඤ්චහාකාරෙහි අනුස්සාවනතො කම්මානි විපජ්ජන්ති.

අකාලයේ ශ්‍රවණය කරවීම යනු, ශ්‍රවණය කරවිය යුතු සුදුසු වේලාව හෝ අවස්ථාව නොවන කල්හි, ඤත්තිය (යෝජනාව) ඉදිරිපත් නොකොට ප්‍රථමයෙන්ම අනුස්සාවන කර්මය (ප්‍රකාශ කිරීම) සිදු කොට පසුව ඤත්තිය තැබීමයි. මෙසේ මෙම ආකාර පහ නිසා අනුස්සාවනය හේතුවෙන් විනය කර්මයන් පලුදු වේ.

486. සීමතො විපත්තියං පන අතිඛුද්දකසීමා නාම යා එකවීසති භික්ඛූ න ගණ්හාති. කුරුන්දියං පන ‘‘යත්ථ එකවීසති භික්ඛූ නිසීදිතුං න සක්කොන්තී’’ති වුත්තං. තස්මා යා එවරූපා සීමා, අයං සම්මතාපි අසම්මතා, ගාමඛෙත්තසදිසාව හොති, තත්ථ කතං කම්මං කුප්පති. එස නයො සෙසසීමාසුපි. එත්ථ පන අතිමහතී නාම යා කෙසග්ගමත්තෙනාපි තියොජනං අතික්කාමෙත්වා සම්මතා හොති. ඛණ්ඩනිමිත්තා නාම අඝටිතනිමිත්තා වුච්චති. පුරත්ථිමාය දිසාය නිමිත්තං කිත්තෙත්වා අනුක්කමෙනෙව දක්ඛිණාය පච්ඡිමාය උත්තරාය දිසාය කිත්තෙත්වා පුන පුරත්ථිමාය දිසාය පුබ්බකිත්තිතං නිමිත්තං පටිකිත්තෙත්වාව ඨපෙතුං වට්ටති; එවං අඛණ්ඩනිමිත්තා හොති. සචෙ [Pg.249] පන අනුක්කමෙන ආහරිත්වා උත්තරාය දිසාය නිමිත්තං කිත්තෙත්වා තත්ථෙව ඨපෙති, ඛණ්ඩනිමිත්තා හොති. අපරාපි ඛණ්ඩනිමිත්තා නාම යා අනිමිත්තුපගං තචසාරරුක්ඛං වා ඛාණුකං වා පංසුපුඤ්ජවාලිකාපුඤ්ජානං වා අඤ්ඤතරං අන්තරා එකං නිමිත්තං කත්වා සම්මතා හොති. ඡායානිමිත්තා නාම යා පබ්බතච්ඡායාදීනං යංකිඤ්චි ඡායං නිමිත්තං කත්වා සම්මතා හොති. අනිමිත්තා නාම යා සබ්බෙන සබ්බං නිමිත්තානි අකිත්තෙත්වා සම්මතා හොති.

486. සීමාව නිසා සිදුවන විපත්තිය සම්බන්ධයෙන් නම්, භික්ෂූන් විසි එක් නමකට (ඉඩ මදි බැවින්) සිටිය නොහැකි සීමාව 'අතිඛුද්දක සීමාව' (ඉතා කුඩා සීමාව) නම් වේ. කුරුන්දි අටුවාවෙහි 'යම් සීමාවක භික්ෂූන් විසි එක් නමකට වාඩිවීමට නොහැකි ද' (එය අතිඛුද්දක සීමාවයි) යනුවෙන් දක්වා ඇත. එබැවින් එවැනි සීමාවක් සම්මත කළ ද එය අසම්මත සීමාවක් වන අතර ග්‍රාම සීමාවකට හා සමාන වේ; එහි කරන ලද විනය කර්මය පලුදු වේ. සෙසු සීමාවන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි 'අතිමහතී සීමාව' යනු කෙස් අගක ප්‍රමාණයක් හෝ යොදුන් තුන ඉක්මවා සම්මත කරන ලද සීමාවයි. එකිනෙකට සම්බන්ධ නොවූ නිමිති ඇති සීමාව 'ඛණ්ඩ නිමිත්ත' (කැඩුණු නිමිති සහිත සීමාව) ලෙස හැඳින්වේ. නැගෙනහිර දිශාවෙන් නිමිත්ත ප්‍රකාශ කොට අනුපිළිවෙළින් දකුණ, බටහිර සහ උතුරු දිශාවන්හි නිමිති ප්‍රකාශ කර, නැවත නැගෙනහිර දිශාවට පැමිණ කලින් ප්‍රකාශ කළ නිමිත්තම නැවත ප්‍රකාශ කොට සීමාව අවසන් කිරීම සුදුසුය; එවිට එය 'අඛණ්ඩ නිමිත්ත' (නොකැඩුණු නිමිති සහිත සීමාව) වේ. ඉදින් පිළිවෙළින් පැමිණ උතුරු දිශාවේ නිමිත්ත ප්‍රකාශ කොට එතැනින්ම නැවතුණහොත් එය ඛණ්ඩ නිමිත්තක් වේ. තවත් ඛණ්ඩ නිමිත්තක් නම්, නිමිති ලෙස නොගැනෙන එනමුත් අරටුව සහිත පොත්ත ඇති ගසක් හෝ කණුවක් හෝ පස් ගොඩක් හෝ වැලි ගොඩක් හෝ දෙදෙරක නිමිත්තක් ලෙස සලකා සම්මත කරන ලද සීමාවයි. කඳු සෙවණැලි ආදී යම් සෙවණැල්ලක් නිමිත්තක් ලෙස සලකා සම්මත කරන ලද සීමාව 'ඡායා නිමිත්ත' සීමාව නම් වේ. කිසිදු නිමිත්තක් ප්‍රකාශ නොකර සම්මත කරන ලද සීමාව 'අනිමිත්ත' සීමාව නම් වේ.

බහිසීමෙ ඨිතො සීමං සම්මන්නති නාම නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා නිමිත්තානං බහි ඨිතො සම්මන්නති. නදියා සමුද්දෙ ජාතස්සරෙ සීමං සම්මන්නතීති එතෙසු නදිආදීසු යං සම්මන්නති, සා එවං සම්මතාපි ‘‘සබ්බා, භික්ඛවෙ, නදී අසීමා, සබ්බො සමුද්දො අසීමො, සබ්බො ජාතස්සරො අසීමො’’ති (මහාව. 147) වචනතො අසම්මතාව හොති. සීමාය සීමං සම්භින්දතීති අත්තනො සීමාය පරෙසං සීමං සම්භින්දති. අජ්ඣොත්ථරතීති අත්තනො සීමාය පරෙසං සීමං අජ්ඣොත්ථරති. තත්ථ යථා සම්භෙදො ච අජ්ඣොත්ථරණඤ්ච හොති, තං සබ්බං උපොසථක්ඛන්ධකෙ වුත්තමෙව. ඉති ඉමා එකාදසපි සීමා අසීමා ගාමඛෙත්තසදිසා එව, තාසු නිසීදිත්වා කතං කම්මං කුප්පති. තෙන වුත්තං ‘‘ඉමෙහි එකාදසහි ආකාරෙහි සීමතො කම්මානි විපජ්ජන්තී’’ති.

සීමාවෙන් බැහැරව සිට සීමාව සම්මත කිරීම යනු නිමිති ප්‍රකාශ කොට එම නිමිතිවලින් පිටත සිට සම්මත කිරීමයි. ගංගා, සමුද්‍ර හා ස්වභාවික විල්වල සීමා සම්මත කිරීම සම්බන්ධයෙන් නම්, එවැනි ස්ථානයන්හි යම් සීමාවක් සම්මත කළ ද, 'මහණෙනි, සියලු ගංගාවෝ අසීමාවෝ ය (බද්ධ සීමා නොවේ), සියලු සමුද්‍රයෝ අසීමාවෝ ය, සියලු විල් අසීමාවෝ ය' යන බුද්ධ වචනයට අනුව ඒවා අසම්මත සීමාවෝම වෙති. සීමාවකින් තවත් සීමාවක් මිශ්‍ර කිරීම යනු තමාගේ සීමාවෙන් අනුන්ගේ සීමාවක් හා මිශ්‍ර වීමයි. 'අජ්ඣොත්තරති' (මර්දනය කරයි) යනු තමාගේ සීමාවෙන් අනුන්ගේ සීමාවක් යටපත් කිරීමයි. එහිදී යම් ආකාරයකින් මිශ්‍ර වීම හා යටපත් වීම සිදුවේ ද, ඒ සියල්ල උපෝසථක්ඛන්ධකයෙහි මා විසින් පවසන ලද්දේමය. මෙසේ මෙම එකොළොස් වැදෑරුම් සීමාවන්ම බද්ධ සීමා නොවන අතර ග්‍රාම සීමාවන්ට සමාන වේ. ඒවායෙහි හිඳ කරනු ලබන විනය කර්මය පලුදු වේ. එබැවින් 'මෙම ආකාර එකොළොස නිසා සීමාව සම්බන්ධයෙන් විනය කර්ම පලුදු වේ' යැයි ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී.

487-488. පරිසතො කම්මවිපත්තියං පන කිඤ්චි අනුත්තානං නාම නත්ථි. යම්පි තත්ථ කම්මප්පත්තඡන්දාරහලක්ඛණං වත්තබ්බං සියා, තම්පි පරතො ‘‘චත්තාරො භික්ඛූ පකතත්තා කම්මප්පත්තා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තමෙව. තත්ථ පකතත්තා කම්මප්පත්තාති චතුවග්ගකරණෙ කම්මෙ චත්තාරො පකතත්තා අනුක්ඛිත්තා අනිස්සාරිතා පරිසුද්ධසීලා චත්තාරො භික්ඛූ කම්මප්පත්තා කම්මස්ස අරහා අනුච්ඡවිකා සාමිනො. න තෙහි විනා තං කම්මං කයිරති, න තෙසං ඡන්දො වා පාරිසුද්ධි වා එති. අවසෙසා පන සචෙපි සහස්සමත්තා හොන්ති, සචෙ සමානසංවාසකා, සබ්බෙ ඡන්දාරහාව හොන්ති. ඡන්දපාරිසුද්ධිං දත්වා ආගච්ඡන්තු වා මා වා, කම්මං පන තිට්ඨති. යස්ස පන සඞ්ඝො පරිවාසාදිකම්මං කරොති, සො නෙව කම්මප්පත්තො, නාපි ඡන්දාරහො. අපිච යස්මා තං පුග්ගලං වත්ථුං කත්වා සඞ්ඝො කම්මං කරොති, තස්මා ‘‘කම්මාරහො’’ති වුච්චති. සෙසකම්මෙසුපි එසෙව නයො.

487-488. පිරිස හේතුවෙන් කර්මය පිරිහීම (කම්මවිපත්තිය) පිළිබඳව ප්‍රකට නොවූ යමක් නැත. එහි කර්මයට පැමිණි බව (කම්මප්පත්ත) සහ ඡන්දයට සුදුසු බව (ඡන්දාරහ) පිළිබඳ ලක්ෂණ කිව යුතු නම්, ඒවා ඉදිරියෙහි "ප්‍රකෘතිමත් වූ භික්ෂූන් සතර නමක් කර්මයට පැමිණියෝ වෙති" යනාදී වශයෙන් වදාළ නයින්ම පවසන ලදී. එහි 'ප්‍රකෘතිමත් වූ කර්මයට පැමිණි' යන්නෙහි අර්ථය නම්: සතර නමකගෙන් සමන්විත සංඝයා විසින් කළ යුතු කර්මයකදී, උක්ඛේපනීය කර්මයට හසු නොවූ, සංඝයාගෙන් බැහැර නොකළ, පිරිසිදු සිල් ඇති ප්‍රකෘතිමත් භික්ෂූන් සතර නමක් කර්මයට පැමිණියෝ වෙති. ඔවුහු කර්මයට සුදුස්සෝ වෙති, අනුචිත වූවෝ වෙති, කර්මයේ හිමිකරුවෝ වෙති. ඔවුන් නොමැතිව එම කර්මය කළ නොහැක. ඔවුන්ගේ ඡන්දය හෝ පාරිශුද්ධිය ද නොලැබේ. ඉතිරි භික්ෂූන් දහසක් පමණ සිටියද, ඔවුන් සමාන සංවාස ඇති අය නම්, සියල්ලෝම ඡන්දය දීමට සුදුස්සෝ වෙති. ඔවුන් ඡන්දය හා පාරිශුද්ධිය දී පැමිණියත් නැතත් කර්මය ස්ථාවර වේ. යම් පුද්ගලයෙකු උදෙසා සංඝයා පරිවාස ආදී කර්මයක් කරයිද, ඔහු කර්මයට පැමිණියෙකු හෝ ඡන්දයට සුදුස්සෙකු නොවේ. එහෙත් එම පුද්ගලයා වස්තුව (අරමුණ) කරගෙන සංඝයා කර්මය කරන බැවින් ඔහු 'කර්මයට සුදුසු' (කම්මාරහ) යැයි කියනු ලැබේ. සෙසු පංචවග්ගකරණ ආදී කර්මයන්හිදී ද මේ නයම වේ.

489. පුන [Pg.250] චත්තාරි කම්මානීතිආදිකො නයො පණ්ඩකාදීනං අවත්ථුභාවදස්සනත්ථං වුත්තො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

489. නැවතත් "චත්තාරි කම්මානි" යනාදී ක්‍රමය පණ්ඩක ආදී අභව්‍ය පුද්ගලයන් කර්මයකට වස්තු නොවන බව පෙන්වීම සඳහා ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිමය.

අපලොකනකම්මකථා

අපලෝකන කර්ම කථාව

495-496. ඉදානි තෙසං කම්මානං පභෙදදස්සනත්ථං ‘‘අපලොකනකම්මං කති ඨානානි ගච්ඡතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘අපලොකනකම්මං පඤ්ච ඨානානි ගච්ඡති – ඔසාරණං, නිස්සාරණං, භණ්ඩුකම්මං, බ්‍රහ්මදණ්ඩං, කම්මලක්ඛණඤ්ඤෙව පඤ්චම’’න්ති එත්ථ ‘‘ඔසාරණං නිස්සාරණ’’න්ති පදසිලිට්ඨතායෙතං වුත්තං. පඨමං පන නිස්සාරණා හොති, පච්ඡා ඔසාරණා. තත්ථ යා කණ්ටකසාමණෙරස්ස දණ්ඩකම්මනාසනා, සා ‘‘නිස්සාරණා’’ති වෙදිතබ්බා. තස්මා එතරහි සචෙපි සාමණෙරො බුද්ධස්ස වා ධම්මස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා අවණ්ණං භණති, ‘‘අකප්පියං කප්පිය’’න්ති දීපෙති, මිච්ඡාදිට්ඨිකො හොති අන්තග්ගාහිකාය දිට්ඨියා සමන්නාගතො, සො යාවතතියං නිවාරෙත්වා තං ලද්ධිං නිස්සජ්ජාපෙතබ්බො. නො චෙ විස්සජ්ජෙති, සඞ්ඝං සන්නිපාතෙත්වා ‘‘විස්සජ්ජෙහී’’ති වත්තබ්බො. නො චෙ විස්සජ්ජෙති, බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා අපලොකනකම්මං කත්වා නිස්සාරෙතබ්බො. එවඤ්ච පන කම්මං කාතබ්බං –

495-496. දැන් එම කර්මයන්ගේ ප්‍රභේද පෙන්වීම සඳහා "අපලෝකන කර්මය ස්ථාන කීයකට යයිද?" යනාදිය ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. එහි "අපලෝකන කර්මය කරුණු පහකට යයි: ඕසාරණය, නිස්සාරණය, භණ්ඩකර්මය, බ්‍රහ්මදණ්ඩය සහ පස්වැන්න කර්ම ලක්ෂණයම වේ" යන මෙහි "ඕසාරණය හා නිස්සාරණය" යන වචන පදවල මනා සම්බන්ධය සඳහා පවසන ලදී. නමුත් සැබවින්ම පළමුව නිස්සාරණය (බැහැර කිරීම) සිදුවේ, පසුව ඕසාරණය (ඇතුළත් කිරීම) සිදුවේ. එහි කණ්ටක සාමණේරයාට කළ යම් දණ්ඩකර්ම නාශනයක් ඇත්ද, එය 'නිස්සාරණය' යැයි දත යුතුය. එබැවින් දැනටත් යම් සාමණේර නමක් බුදුන් වහන්සේගේ හෝ ධර්මයේ හෝ සංඝයාගේ හෝ අගුණ පවසයි නම්, "අකැප දේ කැපය" යැයි පෙන්වයි නම්, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකව අන්තග්‍රාහික දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වෙයි නම්, ඔහු තෙවරක් දක්වා වළක්වා එම දෘෂ්ටිය අත්හැරවිය යුතුය. ඉදින් අත්නොහරින්නේ නම් සංඝයා රැස් කරවා "අත්හරින්න" යැයි පැවසිය යුතුය. එසේත් අත්නොහරින්නේ නම් ව්‍යක්ත භික්ෂුවක විසින් අපලෝකන කර්මය කොට සංඝයාගෙන් බැහැර කළ යුතුය. එම කර්මය මෙසේ කළ යුතුය —

‘‘සඞ්ඝං, භන්තෙ, පුච්ඡාමි – ‘අයං ඉත්ථන්නාමො සාමණෙරො බුද්ධස්ස ධම්මස්ස සඞ්ඝස්ස අවණ්ණවාදී මිච්ඡාදිට්ඨිකො, යං අඤ්ඤෙ සාමණෙරා ලභන්ති, දිරත්තතිරත්තං භික්ඛූහි සද්ධිං සහසෙය්‍යං, තස්ස අලාභාය නිස්සාරණා රුච්චති සඞ්ඝස්සා’ති. දුතියම්පි… තතියම්පි, භන්තෙ, සඞ්ඝං පුච්ඡාමි – ‘අයං ඉත්ථන්නාමො සාමණෙරො බුද්ධස්ස…පෙ… රුච්චති සඞ්ඝස්සා’ති චර පිරෙ විනස්සා’’ති.

ස්වාමීනි, මම සංඝයාගෙන් විමසමි — 'මේ නම් ඇති සාමණේරයා බුදුන්, දහම්, සඟුන් කෙරෙහි අගුණ පවසන්නෙකි, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකි. සෙසු සාමණේරවරුන්ට භික්ෂූන් සමඟ දෙරක් තෙරක් එකට විසීමට (සහසෙය්‍යාව) ලැබෙන යමක් වේද, එය ඔහුට නොලැබීම සඳහා බැහැර කිරීම සංඝයාට රුචි වන්නේද?' කියායි. දෙවනුවත්... තෙවනුවත් ස්වාමීනි, මම සංඝයාගෙන් විමසමි — 'මේ නම් ඇති සාමණේරයා...පෙ... සංඝයාට රුචි වන්නේද?' කියායි. (ඉන්පසු) 'කාලකණ්ණිය, මෙතැනින් පිටවී විනාශ වී පලයන්' යනුවෙන් කර්මය කළ යුතුය.

සො අපරෙන සමයෙන ‘‘අහං, භන්තෙ, බාලතාය අඤ්ඤාණතාය අලක්ඛිකතාය එවං අකාසිං, ස්වාහං සඞ්ඝං ඛමාපෙමී’’ති ඛමාපෙන්තො යාවතතියං යාචාපෙත්වා අපලොකනකම්මෙනෙව ඔසාරෙතබ්බො. එවං පන ඔසාරෙතබ්බො, සඞ්ඝමජ්ඣෙ බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා සඞ්ඝස්ස අනුමතියා සාවෙතබ්බං –

ඔහු පසුව යම් කාලයක "ස්වාමීනි, මම අඥානකම නිසාත්, නොදන්නාකම නිසාත්, අවාසනාවන්තකම නිසාත් මෙසේ කළෙමි. මම සංඝයාගෙන් සමාව අයදිමි" යනුවෙන් පවසමින් සමාව අයදින විට තෙවරක් ආයාචනා කරවා අපලෝකන කර්මයෙන්ම නැවත ඇතුළත් කරගත යුතුය. ඔහු මෙසේ ඇතුළත් කළ යුතුය: ව්‍යක්ත භික්ෂුවක විසින් සංඝ මධ්‍යයේ සංඝයාගේ අනුමැතිය ඇතිව මෙසේ දැන්විය යුතුය —

‘‘සඞ්ඝං, භන්තෙ, පුච්ඡාමි – අයං ඉත්ථන්නාමො සාමණෙරො බුද්ධස්ස ධම්මස්ස සඞ්ඝස්ස අවණ්ණවාදී මිච්ඡාදිට්ඨිකො, යං අඤ්ඤෙ සාමණෙරා ලභන්ති, භික්ඛූහි සද්ධිං දිරත්තතිරත්තං සහසෙය්‍යං, තස්ස [Pg.251] අලාභාය නිස්සාරිතො, ස්වායං ඉදානි සොරතො නිවාතවුත්ති ලජ්ජිධම්මං ඔක්කන්තො හිරොත්තප්පෙ පතිට්ඨිතො කතදණ්ඩකම්මො අච්චයං දෙසෙති, ඉමස්ස සාමණෙරස්ස යථා පුරෙ කායසම්භොගසාමග්ගිදානං රුච්චති සඞ්ඝස්සා’’ති.

ස්වාමීනි, මම සංඝයාගෙන් විමසමි — මේ නම් ඇති සාමණේරයා බුදුන්, දහම්, සඟුන් කෙරෙහි අගුණ පැවසූ, මිථ්‍යා දෘෂ්ටික වූ, සෙසු සාමණේරයන්ට ලැබෙන භික්ෂූන් සමඟ දෙරක් තෙරක් එකට විසීම නොලැබෙන පරිදි බැහැර කරන ලද අයෙකි. ඔහු දැන් සුචරිතයෙහි හැසිරෙන, නිහතමානී, ලැජ්ජාශීලී ගුණ ඇති, හිරිඔතප්හි පිහිටි, දණ්ඩකර්මය නිම කළ අයෙකු වී වරද පිළිගනියි. මෙම සාමණේරයාට පෙර මෙන් කාය සම්භෝග සාමග්ගිය ලබා දීම සංඝයාට රුචි වන්නේද? කියායි.

එවං තික්ඛත්තුං වත්තබ්බං. එවං අපලොකනකම්මං ඔසාරණඤ්ච නිස්සාරණඤ්ච ගච්ඡති. භණ්ඩුකම්මං මහාඛන්ධකවණ්ණනායං වුත්තමෙව. බ්‍රහ්මදණ්ඩො පඤ්චසතිකක්ඛන්ධකෙ වුත්තොයෙව. න කෙවලං පනෙස ඡන්නස්සෙව පඤ්ඤත්තො, යො අඤ්ඤොපි භික්ඛු මුඛරො හොති, භික්ඛූ දුරුත්තවචනෙහි ඝට්ටෙන්තො ඛුංසෙන්තො වම්භෙන්තො විහරති, තස්සපි දාතබ්බො. එවඤ්ච පන දාතබ්බො, සඞ්ඝමජ්ඣෙ බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා සඞ්ඝස්ස අනුමතියා සාවෙතබ්බං –

මෙසේ තෙවරක් පැවසිය යුතුය. මෙලෙස අපලෝකන කර්මය ඇතුළත් කිරීම හා බැහැර කිරීම යන දෙකටම යොදාගැනේ. භණ්ඩකර්මය මහාඛන්ධක වර්ණනාවෙහි පවසන ලදී. බ්‍රහ්මදණ්ඩය පංචසතික ඛන්ධකයෙහි වදාරන ලදී. එහෙත් මෙය ඡන්න තෙරුන්ට පමණක් පැනවූවක් නොවේ. වෙනත් යම් භික්ෂුවක් මුඛර වෙයිද, අසභ්‍ය වචනයෙන් භික්ෂූන්ට පීඩා කරමින්, පරිභව කරමින්, නින්දා කරමින් වෙසෙයිද, ඔහුට ද මෙය දිය යුතුය. එය මෙසේ දිය යුතුය: ව්‍යක්ත භික්ෂුවක විසින් සංඝ මධ්‍යයේ සංඝයාගේ අනුමැතිය ඇතිව මෙසේ දැන්විය යුතුය —

‘‘භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමො භික්ඛු මුඛරො, භික්ඛූ දුරුත්තවචනෙහි ඝට්ටෙන්තො විහරති. සො භික්ඛු යං ඉච්ඡෙය්‍ය, තං වදෙය්‍ය. භික්ඛූහි ඉත්ථන්නාමො භික්ඛු නෙව වත්තබ්බො, න ඔවදිතබ්බො, න අනුසාසිතබ්බො. සඞ්ඝං, භන්තෙ, පුච්ඡාමි – ‘ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො බ්‍රහ්මදණ්ඩස්ස දානං, රුච්චති සඞ්ඝස්සා’ති. දුතියම්පි පුච්ඡාමි, තතියම්පි පුච්ඡාමි – ‘ඉත්ථන්නාමස්ස, භන්තෙ, භික්ඛුනො බ්‍රහ්මදණ්ඩස්ස දානං, රුච්චති සඞ්ඝස්සා’’’ති.

ස්වාමීනි, මෙනම් ඇති භික්ෂුව මුඛරය, අසභ්‍ය වචනයෙන් භික්ෂූන්ට පීඩා කරමින් වෙසෙයි. එම භික්ෂුව තමන් කැමති දෙයක් පවසාවා. භික්ෂූන් විසින් මෙනම් ඇති භික්ෂුවට කිසිවක් නොපැවසිය යුතුය, අවවාද නොකළ යුතුය, අනුශාසනා නොකළ යුතුය. ස්වාමීනි, මම සංඝයාගෙන් විමසමි — 'මෙනම් ඇති භික්ෂුවට බ්‍රහ්මදණ්ඩය පැනවීම සංඝයාට රුචි වන්නේද?' කියායි. දෙවනුවත් විමසමි, තෙවනුවත් විමසමි — 'ස්වාමීනි, මෙනම් ඇති භික්ෂුවට බ්‍රහ්මදණ්ඩය පැනවීම සංඝයාට රුචි වන්නේද?' කියායි.

තස්ස අපරෙන සමයෙන සම්මා වත්තිත්වා ඛමාපෙන්තස්ස බ්‍රහ්මදණ්ඩො පටිප්පස්සම්භෙතබ්බො. එවඤ්ච පන පටිප්පස්සම්භෙතබ්බො, බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා සඞ්ඝමජ්ඣෙ සාවෙතබ්බං –

ඔහු පසුව කාලයක මැනවින් පිළිපැද සමාව අයදින විට, බ්‍රහ්මදණ්ඩය සංසිඳවිය යුතුය. එය මෙසේ සංසිඳවිය යුතුය: ව්‍යක්ත භික්ෂුවක විසින් සංඝ මධ්‍යයේ මෙසේ දැන්විය යුතුය —

‘‘භන්තෙ, භික්ඛුසඞ්ඝො අසුකස්ස භික්ඛුනො බ්‍රහ්මදණ්ඩං අදාසි, සො භික්ඛු සොරතො නිවාතවුත්ති ලජ්ජිධම්මං ඔක්කන්තො හිරොත්තප්පෙ පතිට්ඨිතො, පටිසඞ්ඛා ආයතිං සංවරෙ තිට්ඨති, සඞ්ඝං, භන්තෙ, පුච්ඡාමි, තස්ස භික්ඛුනො බ්‍රහ්මදණ්ඩස්ස පටිප්පස්සද්ධි, රුච්චති සඞ්ඝස්සා’’ති.

ස්වාමීනි, භික්ෂු සංඝයා අසවල් භික්ෂුවට බ්‍රහ්මදණ්ඩය පැනවීය. ඒ භික්ෂුව දැන් සුචරිතයෙහි හැසිරෙන, නිහතමානී, ලැජ්ජාශීලී ගුණ ඇති, හිරිඔතප්හි පිහිටා, නුවණින් සලකා මතු සංවරයෙහි පිහිටා සිටියි. ස්වාමීනි, මම සංඝයාගෙන් විමසමි — 'එම භික්ෂුවගේ බ්‍රහ්මදණ්ඩය සංසිඳවීම සංඝයාට රුචි වන්නේද?' කියායි.

එවං යාවතතියං වත්වා අපලොකනකම්මෙනෙව බ්‍රහ්මදණ්ඩො පටිප්පස්සම්භෙතබ්බොති.

මෙසේ තෙවරක් පවසා අපලෝකන කර්මයෙන්ම බ්‍රහ්මදණ්ඩය සංසිඳවිය යුතුය.

කම්මලක්ඛණඤ්ඤෙව පඤ්චමන්ති යං තං භගවතා භික්ඛුනික්ඛන්ධකෙ ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ භික්ඛුනියො කද්දමොදකෙන ඔසිඤ්චන්ති, ‘අප්පෙව නාම අම්හෙසු සාරජ්ජෙය්‍යු’න්ති, කායං විවරිත්වා භික්ඛුනීනං දස්සෙන්ති[Pg.252], ඌරුං විවරිත්වා භික්ඛුනීනං දස්සෙන්ති, අඞ්ගජාතං විවරිත්වා භික්ඛුනීනං දස්සෙන්ති, භික්ඛුනියො ඔභාසෙන්ති, භික්ඛුනීහි සද්ධිං සම්පයොජෙන්ති, ‘අප්පෙව නාම අම්හෙසු සාරජ්ජෙය්‍යු’න්ති. ඉමෙසු වත්ථූසු තෙසං භික්ඛූනං දුක්කටං පඤ්ඤපෙත්වා ‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ තස්ස භික්ඛුනො දණ්ඩකම්මං කාතු’න්ති. අථ ඛො භික්ඛුනීනං එතදහොසි – ‘කිං නු ඛො දණ්ඩකම්මං කාතබ්බ’න්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං – ‘අවන්දියො සො භික්ඛවෙ භික්ඛු භික්ඛුනිසඞ්ඝෙන කාතබ්බො’’’ති එවං අවන්දියකම්මං අනුඤ්ඤාතං, තං කම්මලක්ඛණඤ්ඤෙව පඤ්චමං ඉමස්ස අපලොකනකම්මස්ස ඨානං හොති. තස්ස හි කම්මඤ්ඤෙව ලක්ඛණං, න ඔසාරණාදීනි; තස්මා ‘‘කම්මලක්ඛණ’’න්ති වුච්චති. තස්ස කරණං තත්ථෙව වුත්තං. අපිච නං පටිප්පස්සද්ධියා සද්ධිං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ඉධාපි වදාම, භික්ඛුනුපස්සයෙ සන්නිපතිතස්ස භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස අනුමතියා බ්‍යත්තාය භික්ඛුනියා සාවෙතබ්බං –

"කර්ම ලක්ෂණයම පස්වැන්න" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් භික්ෂුණී ඛන්ධකයෙහි මෙසේ වදාරන ලද්දකි: "ඒ සමයෙහි සය වග භික්ෂූහු, භික්ෂුණීන් කෙරෙහි තමන් කෙරෙහි ඇලෙනු ඇතැයි සිතා, මඩ වතුරෙන් ඔවුන් නාවති, තමන්ගේ සිරුර, කලවා සහ ලිංගය නිරාවරණය කර පෙන්වති, නින්දා සහගත වදන් පවසති, ඔවුන් සමඟ එක්ව වාසය කිරීමට උත්සාහ කරති." මේ කරුණු නිසා ඒ භික්ෂූන්ට දුක්කටාපත් පනවා, "මහණෙනි, ඒ භික්ෂුවට දණ්ඩකර්ම කිරීමට මම අනුදනිමි" යි වදාළ සේක. එවිට භික්ෂුණීන්ට "කුමන දණ්ඩකර්මයක් කළ යුතුද?" යන සැකය ඇති විය. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දැන්වූ විට "මහණෙනි, භික්ෂුණී සංඝයා විසින් ඒ භික්ෂුව වැඳුම් පිදුම් ලැබීමට නුසුදුසු (අවන්දනීය) අයෙකු ලෙස කටයුතු කළ යුතුය" යි වදාළ සේක. මෙසේ අනුදැන වදාළ අවන්දනීය කර්මය, අපලෝකන කර්මයේ පස්වන අවස්ථාව වන "කර්ම ලක්ෂණය" වේ. එහි ලක්ෂණය කර්මයම මිස ඕසාරණාදිය (නැවත ඇතුළත් කරගැනීම) නොවේ. එබැවින් එය "කර්ම ලක්ෂණය" යැයි කියනු ලැබේ. එය සිදු කරන ආකාරය එහිම දක්වා ඇත. එසේ වුවත්, එහි සංසිඳවීම සමඟ විස්තරාත්මකව දැක්වීමට මෙහි ද පවසමු. භික්ෂුණී ආරාමයක රැස් වූ භික්ෂුණී සංඝයාගේ අනුමැතිය ඇතිව, ව්‍යක්ත භික්ෂුණියක විසින් මෙසේ දැන්විය යුතුය:

‘‘අය්‍යෙ අසුකො නාම අය්‍යො භික්ඛුනීනං අපාසාදිකං දස්සෙති, එතස්ස අය්‍යස්ස අවන්දියකරණං රුච්චතීති භික්ඛුනිසඞ්ඝං පුච්ඡාමි, දුතියම්පි… තතියම්පි භික්ඛුනිසඞ්ඝං පුච්ඡාමී’’ති.

"ආර්යාවනි, අසවල් නම් වූ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ භික්ෂුණීන්ට අප්‍රසාදජනක දෑ පෙන්වයි. මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේට අවන්දනීය කර්මය (වන්දනා නොකිරීමේ විනය කර්මය) පැනවීමට කැමතිදැයි භික්ෂුණී සංඝයාගෙන් විමසමි. දෙවනුව ද... තෙවනුව ද භික්ෂුණී සංඝයාගෙන් විමසමි."

එවං තික්ඛත්තුං සාවෙත්වා අපලොකනකම්මෙන අවන්දියකම්මං කාතබ්බං.

මෙසේ තෙවරක් ශ්‍රවණය කරවා අපලෝකන කර්මය මගින් අවන්දනීය කර්මය කළ යුතුය.

තතො පට්ඨාය සො භික්ඛු භික්ඛුනීහි න වන්දිතබ්බො. සචෙ අවන්දියමානො හිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨපෙත්වා සම්මා වත්තති, තෙන භික්ඛුනියො ඛමාපෙතබ්බා. ඛමාපෙන්තෙන භික්ඛුනුපස්සයං අගන්ත්වා විහාරෙයෙව සඞ්ඝං වා ගණං වා එකං භික්ඛුං වා උපසඞ්කමිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ‘‘අහං භන්තෙ පටිසඞ්ඛා ආයතිං සංවරෙ තිට්ඨාමි, න පුන අපාසාදිකං දස්සෙස්සාමි, භික්ඛුනිසඞ්ඝො මය්හං ඛමතූ’’ති ඛමාපෙතබ්බං. තෙන සඞ්ඝෙන වා ගණෙන වා එකං භික්ඛුං පෙසෙත්වා එකභික්ඛුනා වා සයමෙව ගන්ත්වා භික්ඛුනියො වත්තබ්බා – ‘‘අයං භික්ඛු පටිසඞ්ඛා ආයතිං සංවරෙ ඨිතො, ඉමිනා අච්චයං දෙසෙත්වා භික්ඛුනිසඞ්ඝො ඛමාපිතො, භික්ඛුනිසඞ්ඝො ඉමං වන්දියං කරොතූ’’ති. සො වන්දියො කාතබ්බො. එවඤ්ච පන කාතබ්බො, භික්ඛුනුපස්සයෙ සන්නිපතිතස්ස භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස අනුමතියා බ්‍යත්තාය භික්ඛුනියා සාවෙතබ්බං –

එතැන් පටන් එම භික්ෂුව මෙහෙණින් වහන්සේලා විසින් වැඳිය යුතු නොවේ. එසේ නොවඳිනු ලබන කල්හි හිරි-ඔතප් ඇති කරගෙන මනා කොට පිළිපදියි නම්, එම භික්ෂුව විසින් මෙහෙණින් වහන්සේලාගෙන් සමාව ගත යුතුය. සමාව ගන්නා භික්ෂුව භික්ෂුණී ආරාමයට නොගොස්, භික්ෂු විහාරයෙහිදීම භික්ෂු සංඝයා හෝ ගණයා හෝ එක් භික්ෂුවක් වෙත හෝ පැමිණ, උක්කුටිකයෙන් හිඳ, දොහොත් මුදුන් දී "ස්වාමීනි, මම නුවණින් සලකා මත්තෙහි සංවරයෙහි පිහිටමි. නැවත අශෝභන හැසිරීමක් නොපෙන්වමි. භික්ෂුණී සංඝයා මට ක්ෂමා වෙත්වා" යි පවසා ක්ෂමා කරවා ගත යුතුය. එම සංඝයා හෝ ගණයා විසින් එක් භික්ෂුවක යවා හෝ එම භික්ෂුවම ගොස් හෝ මෙහෙණින් වහන්සේලාට මෙසේ පැවසිය යුතුය: "මෙම භික්ෂුව නුවණින් සලකා මත්තෙහි සංවරයෙහි පිහිටියේය. මොහු වරද දේශනා කොට භික්ෂුණී සංඝයා ක්ෂමා කරවා ගත්තේය. එබැවින් භික්ෂුණී සංඝයා මොහු වැඳීමට සුදුස්සෙකු කරත්වා" යි. එවිට ඔහු වැඳීමට සුදුස්සෙකු කළ යුතුය. එය මෙසේ කළ යුතුය: භික්ෂුණී ආරාමයේ රැස්වූ භික්ෂුණී සංඝයාගේ අනුමැතිය ඇතිව, දක්ෂ මෙහෙණින් වහන්සේ නමක විසින් මෙසේ දැනුම් දිය යුතුය -

‘‘අයං අය්‍යෙ අසුකො නාම අය්‍යො භික්ඛුනීනං අපාසාදිකං දස්සෙතීති භික්ඛුනිසඞ්ඝෙන අවන්දියො කතො, සො ලජ්ජිධම්මං ඔක්කමිත්වා පටිසඞ්ඛා ආයතිං සංවරෙ ඨිතො අච්චයං දෙසෙත්වා භික්ඛුනිසඞ්ඝං [Pg.253] ඛමාපෙසි, තස්ස අය්‍යස්ස වන්දියකරණං රුච්චතීති භික්ඛුනිසඞ්ඝං පුච්ඡාමී’’ති –

"ආර්යාවෙනි, අසවල් නම් වූ මෙම ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ මෙහෙණින් වහන්සේලාට අශෝභන හැසිරීම් පෙන්වූ බැවින් භික්ෂුණී සංඝයා විසින් නොවඳිය යුත්තෙකු කරන ලදී. උන්වහන්සේ ලැජ්ජාශීලී භාවයට පැමිණ, නුවණින් සලකා මත්තෙහි සංවරයෙහි පිහිටා, වරද දේශනා කොට භික්ෂුණී සංඝයා ක්ෂමා කරවා ගත්හ. එම ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ වැඳීමට සුදුස්සෙකු කිරීම භික්ෂුණී සංඝයාට රුචි වන්නේද? මම භික්ෂුණී සංඝයාගෙන් විමසමි" යනුවෙනි.

තික්ඛත්තුං වත්තබ්බං එවං අපලොකනකම්මෙනෙව වන්දියො කාතබ්බො.

මෙසේ තෙවරක් පැවසිය යුතුය. මෙලෙස අපලෝකන කර්මයෙන්ම ඔහු වැඳීමට සුදුස්සෙකු කළ යුතුය.

අයං පනෙත්ථ පාළිමුත්තකොපි කම්මලක්ඛණවිනිච්ඡයො. ඉදඤ්හි කම්මලක්ඛණං නාම භික්ඛුනිසඞ්ඝමූලකං පඤ්ඤත්තං, භික්ඛුසඞ්ඝස්සාපි පනෙතං ලබ්භතියෙව. යඤ්හි භික්ඛුසඞ්ඝො සලාකග්ගයාගග්ගභත්තග්ගඋපොසථග්ගෙසු අපලොකනකම්මං කරොති, එතම්පි කම්මලක්ඛණමෙව. අච්ඡින්නචීවරජිණ්ණචීවරනට්ඨචීවරානඤ්හි සඞ්ඝං සන්නිපාතෙත්වා බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා යාවතතියං සාවෙත්වා අපලොකනකම්මං කත්වා චීවරං දාතුං වට්ටති. අප්පමත්තකවිස්සජ්ජකෙන පන චීවරං කරොන්තස්ස සෙනාසනක්ඛන්ධකවණ්ණනායං වුත්තප්පභෙදානි සූචිආදීනි අනපලොකෙත්වාපි දාතබ්බානි. තෙසං දානෙ සොයෙව ඉස්සරො, තතො අතිරෙකං දෙන්තෙන අපලොකෙත්වා දාතබ්බං. තතො හි අතිරෙකදානෙ සඞ්ඝො සාමී. ගිලානභෙසජ්ජම්පි තත්ථ වුත්තප්පකාරං සයමෙව දාතබ්බං. අතිරෙකං ඉච්ඡන්තස්ස අපලොකෙත්වා දාතබ්බං. යොපි ච දුබ්බලො වා ඡින්නිරියාපථො වා පච්ඡින්නභික්ඛාචාරපථො වා මහාගිලානො, තස්ස මහාවාසෙසු තත්‍රුප්පාදතො දෙවසිකං නාළි වා උපඩ්ඪනාළි වා එකදිවසංයෙව වා පඤ්ච වා දස වා තණ්ඩුලනාළියො දෙන්තෙන අපලොකනකම්මං කත්වාව දාතබ්බා. පෙසලස්ස භික්ඛුනො තත්‍රුප්පාදතො ඉණපලිබොධම්පි බහුස්සුතස්ස සඞ්ඝභාරනිත්ථාරකස්ස භික්ඛුනො අනුට්ඨාපනීයසෙනාසනම්පි සඞ්ඝකිච්චං කරොන්තානං කප්පියකාරකාදීනං භත්තවෙතනම්පි අපලොකනකම්මෙන දාතුං වට්ටති.

මෙහිලා පාළියෙහි සඳහන් නොවූ (පාළිමුත්තක) කර්ම ලක්ෂණ විනිශ්චය මෙයයි: මෙම කර්ම ලක්ෂණය භික්ෂුණී සංඝයා මුල් කරගෙන පනවන ලද්දක් වුවද, භික්ෂු සංඝයාටද මෙය අදාළ වේ. භික්ෂු සංඝයා විසින් සලාක දෙන තැන, කැඳ බෙදන තැන, බත් දෙන තැන සහ උපෝසථ කරන තැන යම් අපලෝකන කර්මයක් (දැනුම් දීමක්) කරයිද, එයද කර්ම ලක්ෂණයකි. සිවුරු පැහැරගනු ලැබූ, දිරාගිය සිවුරු ඇති හෝ සිවුරු නැති වූ භික්ෂූන්ට සංඝයා රැස් කරවා දක්ෂ භික්ෂුවක ලවා තෙවරක් දැනුම් දී අපලෝකන කර්මය කොට සිවුරු දීම වටී. එහෙත්, අල්පමාත්‍ර දෑ බෙදා දෙන භික්ෂුව (අප්පමත්තක විස්සජ්ජක) විසින් සිවුරු මසන භික්ෂුවකට සේනාසනක්ඛන්ධක වර්ණනාවෙහි දැක්වූ පරිදි ඉඳිකටු ආදිය දැනුම් දීමකින් තොරව වුවද දිය හැකිය. ඒවා දීමෙහි ඔහු නිදහස්ය. ඊට වඩා වැඩි යමක් දෙන්නේ නම් දැනුම් දී දිය යුතුය. මන්ද ඊට වඩා වැඩි දෑ දීමෙහි සංඝයා හිමිකරු වන බැවිනි. ගිලාන භේසජ්ජ ද එහි දැක්වූ පරිදි ඔහුටම දිය හැකිය. ඊට වඩා වැඩි යමක් අවශ්‍ය නම් දැනුම් දී දිය යුතුය. යම් භික්ෂුවක් දුර්වලව හෝ ඉරියව් පවත්වාගත නොහැකිව හෝ පිණ්ඩපාතයේ යා නොහැකි මහා ගිලාන වූයේ නම්, මහා විහාරයන්හි උපදින දෑවලින් දිනපතා නැළියක් හෝ අඩ නැළියක් හෝ එක් දිනකට සහල් නැළි පහක් හෝ දහයක් හෝ දෙන්නේ නම් අපලෝකන කර්මය කොටම දිය යුතුය. සිල්වත් භික්ෂුවකගේ ණය බර නිදහස් කිරීමටත්, බහුශ්‍රුත වූ සංඝ කාර්යභාරය දරන භික්ෂුවකට ඉවත් කළ නොහැකි සේනාසනයක් දීමටත්, සංඝ කෘත්‍යයන් කරන කප්පියකාරකාදීන්ට බත් වැටුප් දීමටත් අපලෝකන කර්මයෙන් දීම වටී.

චතුපච්චයවසෙන දින්නතත්‍රුප්පාදතො සඞ්ඝිකං ආවාසං ජග්ගාපෙතුං වට්ටති. ‘‘අයං භික්ඛු ඉස්සරවතාය විචාරෙතී’’ති කථාපච්ඡින්දනත්ථං පන සලාකග්ගාදීසු වා අන්තරසන්නිපාතෙ වා සඞ්ඝං පුච්ඡිත්වාව ජග්ගාපෙතබ්බො. චීවරපිණ්ඩපාතත්ථාය ඔදිස්සදින්නතත්‍රුප්පාදතොපි අපලොකෙත්වා ආවාසො ජග්ගාපෙතබ්බො. අනපලොකෙත්වාපි වට්ටති. ‘‘සූරො වතායං භික්ඛු චීවරපිණ්ඩපාතත්ථාය දින්නතො ආවාසං ජග්ගාපෙතී’’ති එවං උප්පන්නකථාපච්ඡෙදනත්ථං පන අපලොකනකම්මමෙව කත්වා ජග්ගාපෙතබ්බො.

සිව්පසය වෙනුවෙන් පූජා කරන ලද විහාරයේ ලැබෙන සම්පත්වලින් සඟ සතු ආවාස නඩත්තු කරවීම වටී. එසේ වුවද, "මෙම භික්ෂුව අයිතිකරුවෙකු මෙන් කටයුතු කරයි" යන කථාව වැළැක්වීම පිණිස සලාක දෙන තැනකදී හෝ අතරතුර රැස්වීමකදී හෝ සංඝයාගෙන් විමසාම නඩත්තු කරවිය යුතුය. සිවුරු හා පිණ්ඩපාතය සඳහාම වෙන් කොට දුන් දෙයින් වුවද දැනුම් දී ආවාස නඩත්තු කරවිය යුතුය. දැනුම් නොදී වුවද නඩත්තු කිරීම වටී. එහෙත්, "මෙම භික්ෂුව ඉතා එඩිතරයි, සිවුරු පිණ්ඩපාත සඳහා දුන් දෙයින් ආවාස නඩත්තු කරවයි" යනුවෙන් ඇති වන කථා වැළැක්වීම පිණිස අපලෝකන කර්මයක් කොටම නඩත්තු කරවිය යුතුය.

චෙතියෙ [Pg.254] ඡත්තං වා වෙදිකං වා බොධිඝරං වා ආසනඝරං වා අකතං වා කරොන්තෙන ජිණ්ණං වා පටිසඞ්ඛරොන්තෙන සුධාකම්මං වා කරොන්තෙන මනුස්සෙ සමාදපෙත්වා කාතුං වට්ටති. සචෙ කාරකො නත්ථි, චෙතියස්ස උපනික්ඛෙපතො කාරෙතබ්බං. උපනික්ඛෙපෙපි අසති අපලොකනකම්මං කත්වා තත්‍රුප්පාදතො කාරෙතබ්බං, සඞ්ඝිකෙනපි. සඞ්ඝිකෙන හි අපලොකෙත්වා චෙතියකිච්චං කාතුං වට්ටති. චෙතියස්ස සන්තකෙන අපලොකෙත්වාපි සඞ්ඝිකකිච්චං කාතුං න වට්ටති. තාවකාලිකං පන ගහෙත්වා පාකතිකං කාතුං වට්ටති.

චෛත්‍යයක ඡත්‍රයක් හෝ වේදිකාවක් හෝ බෝධිඝරයක් හෝ ආසනඝරයක් හෝ අලුතින් කරවන්නා වූ හෝ දිරාපත් වූවක් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන්නා වූ හෝ හුණු පිරියම් කරන්නා වූ හෝ පුද්ගලයා විසින් මිනිසුන් ඒ සඳහා උනන්දු කරවා එය කරවීම සුදුසුය. ඉදින් එසේ කරන්නෙකු නැතිනම්, චෛත්‍යය සඳහා තැන්පත් කර ඇති ධනයෙන් එය කරවිය යුතුය. තැන්පත් ධනයක් ද නැති කල්හි, සංඝයාගේ අනුමැතිය ලබා ගැනීමේ කර්මය (අපලෝකන කර්මය) කොට එම ස්ථානයෙන් ලැබෙන ආදායමෙන් එය කරවිය යුතුය. සංඝික දේවලින් වුවද එය කරවීම සුදුසුය. මන්ද යත්, සංඝික දේවලින් අවසර ගෙන චෛත්‍යයේ කටයුතු කිරීම සුදුසු බැවිනි. චෛත්‍යය සතු දෙයින් සංඝයාගේ කටයුතු කිරීම (අවසර ගෙන වුවද) සුදුසු නොවේ. එහෙත් එය තාවකාලිකව ගෙන පසුව තිබූ තත්ත්වයට පත් කිරීම සුදුසුය.

චෙතියෙ සුධාකම්මාදීනි කරොන්තෙහි පන භික්ඛාචාරතො වා සඞ්ඝතො වා යාපනමත්තං අලභන්තෙහි චෙතියසන්තකතො යාපනමත්තං ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තෙහි වත්තං කාතුං වට්ටති, ‘‘වත්තං කරොමා’’ති මච්ඡමංසාදීහි සඞ්ඝභත්තං කාතුං න වට්ටති. යෙ විහාරෙ රොපිතා ඵලරුක්ඛා සඞ්ඝෙන පරිග්ගහිතා හොන්ති, ජග්ගනකම්මං ලභන්ති, යෙසං ඵලානි ඝණ්ටිං පහරිත්වා භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජන්ති, තෙසු අපලොකනකම්මං න කාතබ්බං. යෙ පන අපරිග්ගහිතා, තෙසු අපලොකනකම්මං කාතබ්බං. තං පන සලාකග්ගයාගග්ගභත්තග්ගඅන්තරසන්නිපාතෙසුපි කාතුං වට්ටති, උපොසථග්ගෙ පන වට්ටතියෙව. තත්ථ හි අනාගතානම්පි ඡන්දපාරිසුද්ධි ආහරියති, තස්මා තං සුවිසොධිතං හොති.

චෛත්‍යයෙහි හුණු පිරියම් කිරීම් ආදිය කරන්නා වූ මහණහු පිණ්ඩපාතයෙන් හෝ සංඝයාගෙන් හෝ දිවි රැක ගැනීමට සෑහෙන පමණ ආහාර නොලබන්නාහු නම්, චෛත්‍යය සතු දෙයින් දිවි රැක ගැනීමට සෑහෙන පමණ ගෙන පරිභෝජනය කරමින් එම වත් පිළිවෙත් කිරීම සුදුසුය. එහෙත් "අපි වත් පිළිවෙත් කරමු" යැයි පවසා මත්ස්‍ය මාංසාදියෙන් යුක්තව සංඝ භත්තයක් මෙන් ප්‍රණීත ලෙස වැළඳීම සුදුසු නොවේ. විහාරයෙහි රෝපණය කරන ලද යම් ඵල රුක්ෂයෝ සංඝයා විසින් පවරා ගන්නා ලද්දේ ද, රැකබලා ගනු ලබන්නේ ද, යම් ගසක ගෙඩි මිණිය (ගණ්ඨිය) ගසා බෙදා දී පරිභෝජනය කරන්නේ ද, එවැනි ගස් සම්බන්ධයෙන් අපලෝකන කර්මයක් නොකට යුතුය. යම් ගස් පවරා ගෙන නොමැති ද, ඒවා සම්බන්ධයෙන් අපලෝකන කර්මය කළ යුතුය. එය සලාක දෙන ස්ථානය, කැඳ දෙන ස්ථානය, බත් දෙන ස්ථානය හෝ රැස්වීම් පවත්වන අවස්ථාවලදී හෝ සිදු කිරීම සුදුසුය. උපෝසථාගාරයේදී (පොහොය ගෙයිදී) කිරීම වඩාත් සුදුසුමය. එහිදී නොපැමිණි භික්ෂූන්ගේ ද ඡන්දය හා පාරිශුද්ධිය ගෙන එනු ලබන බැවින්, එය මැනවින් පිරිසිදු වූවක් වෙයි.

එවඤ්ච පන කාතබ්බං, බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අනුමතියා සාවෙතබ්බං –

එය මෙසේ කළ යුතුය: ව්‍යක්ත භික්ෂුවක් විසින් භික්ෂු සංඝයාගේ අනුමැතිය ඇතිව මෙසේ නිවේදනය කළ යුතුය –

‘‘භන්තෙ, යං ඉමස්මිං විහාරෙ අන්තොසීමාය සඞ්ඝසන්තකං මූලතචපත්තඅඞ්කුරපුප්ඵඵලඛාදනීයාදි අත්ථි, තං සබ්බං ආගතාගතානං භික්ඛූනං යථාසුඛං පරිභුඤ්ජිතුං රුච්චතීති සඞ්ඝං පුච්ඡාමී’’ති තික්ඛත්තුං පුච්ඡිතබ්බං.

"ස්වාමීනි, මෙම විහාරයෙහි සීමාව ඇතුළත සංඝයා සතු වූ යම් මුල්, පට්ටා, පත්‍ර, අංකුර, පුෂ්ප, ඵල හා ඛාද්‍ය ද්‍රව්‍ය ආදිය ඇද්ද, ඒ සියල්ල පැමිණි පැමිණි භික්ෂූන්ට කැමති පරිදි පරිභෝජනය කිරීම සංඝයාට රුචි වන්නේදැයි මම සංඝයාගෙන් විමසමි" යි තෙවරක් විමසිය යුතුය.

චතූහි පඤ්චහි භික්ඛූහි කතං සුකතමෙව. යස්මිං විහාරෙ ද්වෙ තයො ජනා වසන්ති, තෙහි නිසීදිත්වා කතම්පි සඞ්ඝෙන කතසදිසමෙව. යස්මිං පන විහාරෙ එකො භික්ඛු හොති, තෙන භික්ඛුනා උපොසථදිවසෙ පුබ්බකරණපුබ්බකිච්චං කත්වා නිසින්නෙන කතම්පි කතිකවත්තං සඞ්ඝෙන කතසදිසමෙව හොති.

භික්ෂූන් සතර නමක හෝ පස් නමක විසින් (එම කර්මය) කරන ලද්දේ නම් එය මැනවින් කරන ලද්දක්ම වේ. යම් විහාරයක දෙනමක් හෝ තුන්නමක් වාසය කරත් නම්, ඔවුන් විසින් වාඩි වී කරන ලද්ද ද සංඝයා විසින් කරන ලද්දකට සමානමය. යම් විහාරයක එක් භික්ෂුවක් පමණක් වෙසෙන්නේ නම්, එම භික්ෂුව විසින් උපෝසථ දිනයෙහි පූර්වකරණ පූර්වකෘත්‍යයන් නිමවා වාඩි වී කරන ලද කතිකාවත ද සංඝයා විසින් කරන ලද්දකට සමානම වේ.

කරොන්තෙන [Pg.255] පන ඵලවාරෙන කාතුම්පි චත්තාරො මාසෙ ඡ මාසෙ එකසංවච්ඡරන්ති එවං පරිච්ඡින්දිත්වාපි අපරිච්ඡින්දිත්වාපි කාතුං වට්ටති. පරිච්ඡින්නෙ යථාපරිච්ඡෙදං පරිභුඤ්ජිත්වා පුන කාතබ්බං. අපරිච්ඡින්නෙ යාව රුක්ඛා ධරන්ති තාව වට්ටතියෙව. යෙපි තෙසං රුක්ඛානං බීජෙහි අඤ්ඤෙ රුක්ඛා රොපිතා හොන්ති, තෙසම්පි සා එව කතිකා.

කතිකාවත කරන්නා වූ භික්ෂුව විසින් පලදාව ලැබෙන වාරයක් පාසා හෝ මාස හතරක්, මාස හයක් හෝ අවුරුද්දක් වශයෙන් කාලය සීමා කොට හෝ සීමා නොකොට හෝ කිරීම සුදුසුය. කාල සීමාවක් නියම කළ විට එම කාලය අවසානයේ නැවත කතිකාවත කළ යුතුය. කාල සීමාවක් නියම නොකළ විට ගස් පවතින තාක් කල් එය වලංගු වේ. එම ගස්වල බීජවලින් පැළ වූ වෙනත් ගස් ඇද්ද, ඒවාට ද එම කතිකාවතම අදාළ වේ.

සචෙ පන අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ රොපිතා හොන්ති, තෙසං යත්ථ රොපිතා, තස්මිංයෙව විහාරෙ සඞ්ඝො සාමී. යෙපි අඤ්ඤතො බීජානි ආහරිත්වා පුරිමවිහාරෙ පච්ඡා රොපිතා, තෙසු අඤ්ඤා කතිකා කාතබ්බා. කතිකාය කතාය පුග්ගලිකට්ඨානෙ තිට්ඨන්ති, යථාසුඛං ඵලාදීනි පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. සචෙ පනෙත්ථ තං තං ඔකාසං පරික්ඛිපිත්වා පරිවෙණානි කත්වා ජග්ගන්ති, තෙසං භික්ඛූනං පුග්ගලිකට්ඨානෙ තිට්ඨන්ති. අඤ්ඤෙ පරිභුඤ්ජිතුං න ලභන්ති, තෙහි පන සඞ්ඝස්ස දසභාගං දත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බානි. යොපි මජ්ඣෙවිහාරෙ රුක්ඛං සාඛාහි පරිවාරෙත්වා රක්ඛති, තස්සාපි එසෙව නයො.

ඉදින් වෙනත් විහාරයක එම බීජ රෝපණය කරන ලද්දේ නම්, ඒවා රෝපණය කළ විහාරයෙහි සංඝයා ඒ සඳහා හිමිකම් කියති. වෙනත් තැනකින් බීජ ගෙනැවිත් පෙර විහාරයෙහි පසුව රෝපණය කරන ලද්දේ නම්, ඒවා සම්බන්ධයෙන් අලුතින් කතිකාවතක් කළ යුතුය. කතිකාවත කළ පසු ඒවා පුද්ගලික දේ ලෙස පවතී (එනම් ඒවා රැකබලා ගන්නා අයට හිමි වේ). එවිට රුචි පරිදි පලදාව අනුභව කිරීම සුදුසුය. ඉදින් ඒ ඒ ස්ථාන වට කොට පරිශ්‍ර (පරිවෙණ) සාදා රැකබලා ගන්නේ නම්, ඒවා එම භික්ෂූන්ට පුද්ගලික වස්තුවක් ලෙස පවතී. අන් අයට ඒවා පරිභෝජනය කිරීමට අවසර නැත. එහෙත් ඔවුන් විසින් සංඝයාට දසයෙන් කොටසක් දී පරිභෝජනය කළ යුතුය. විහාරය මධ්‍යයෙහි ඇති ගසක් අතු ඉතිවලින් වට කොට යමෙක් රකින්නේ නම්, ඔහුට ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

පොරාණවිහාරං ගතස්ස සම්භාවනීයභික්ඛුනො ‘‘ථෙරො ආගතො’’ති ඵලාඵලං ආහරන්ති, සචෙ තත්ථ මූලෙ සබ්බපරියත්තිධරො බහුස්සුතභික්ඛු විහාසි, ‘‘අද්ධා එත්ථ දීඝා කතිකා කතා භවිස්සතී’’ති නික්කුක්කුච්චෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බං. විහාරෙ ඵලාඵලං පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති, ධුතඞ්ගං න කොපෙති. සාමණෙරා අත්තනො ආචරියුපජ්ඣායානං බහූනි ඵලානි දෙන්ති, අඤ්ඤෙ භික්ඛූ අලභන්තා ඛිය්‍යන්ති, ඛිය්‍යනමත්තමෙව චෙතං හොති.

පැරණි විහාරයකට පැමිණි ගෞරවනීය භික්ෂුවක් වෙත "තෙරුන් වහන්සේ වැඩියා" යැයි සලකා පලතුරු රැගෙන එති. ඉදින් එහි පෙර සිටම සකල පර්යාප්තිය දරන්නා වූ බහුශ්‍රැත භික්ෂුවක් වැඩ විසුවේ නම්, "මෙහි සැබවින්ම දීර්ඝ කාලීන කතිකාවතක් කර ඇතිවාට සැක නැතැ"යි සැකයකින් තොරව ඒවා වැළඳිය යුතුය. විහාරයෙහි ඇති පලතුරු පිණ්ඩපාතික භික්ෂූන්ට ද සුදුසුය; එය ධුතාංගයට හානියක් නොකරයි. සාමණේරවරු තම ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලාට බොහෝ පලතුරු ලබා දෙති. අනෙක් භික්ෂූන් ඒවා නොලැබෙන කල්හි දොස් පවරති. එහෙත් එය හුදු දොස් පැවරීමක් පමණක් වෙයි.

සචෙ පන දුබ්භික්ඛං හොති, එකං පනසරුක්ඛං නිස්සාය සට්ඨිපි ජනා ජීවන්ති, තාදිසෙ කාලෙ සබ්බෙසං සඞ්ගහකරණත්ථාය භාජෙත්වා ඛාදිතබ්බං, අයං සාමීචි. යාව පන කතිකවත්තං න පටිප්පස්සම්භති, තාව තෙහි ඛායිතං සුඛායිතමෙව. කදා පන කතිකවත්තං පටිප්පස්සම්භති? යදා සමග්ගො සඞ්ඝො සන්නිපතිත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය භාජෙත්වා ඛාදන්තූ’’ති සාවෙති. එකභික්ඛුකෙ පන විහාරෙ එකෙන සාවිතෙපි පුරිමකතිකා පටිප්පස්සම්භතියෙව. සචෙ පටිප්පස්සද්ධාය කතිකාය සාමණෙරා නෙව රුක්ඛතො පාතෙන්ති, න භූමිතො ගහෙත්වා භික්ඛූනං දෙන්ති, පතිතඵලානි පාදෙහි පහරන්තා විචරන්ති, තෙසං දසභාගතො පට්ඨාය යාව උපඩ්ඪඵලභාගෙන ඵාතිකම්මං කාතබ්බං. අද්ධා ඵාතිකම්මලොභෙන ආහරිත්වා [Pg.256] දස්සන්ති. පුන සුභික්ඛෙ ජාතෙ කප්පියකාරකෙසු ආගන්ත්වා සාඛාපරිවාරාදීනි කත්වා රුක්ඛෙ රක්ඛන්තෙසු සාමණෙරානං ඵාතිකම්මං න දාතබ්බං, භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං.

ඉදින් දුර්භික්ෂයක් ඇති වුවහොත්, එකම කොස් ගසක් නිසා වුවද සැට නමක් භික්ෂූන් දිවි රකින්නාහු නම්, එවැනි කාලයක සියල්ලන්ට සංග්‍රහ කරනු පිණිස බෙදා ගෙන අනුභව කළ යුතුය. මෙය නිසි පිළිවෙතයි. කතිකාවත අවලංගු නොවන තාක් කල් ඔවුන් වැළඳූ දේ මැනවින් වැළඳූ එකක්ම වේ. කතිකාවත අවලංගු වන්නේ කවදාද? මුළු මහත් සංඝයා රැස්ව "මෙතැන් පටන් බෙදා ගෙන අනුභව කරත්වා" යි නිවේදනය කළ විටය. එක් භික්ෂුවක් පමණක් සිටින විහාරයක එම භික්ෂුව විසින් නිවේදනය කළ ද පෙර කතිකාවත අවලංගු වේ. ඉදින් කතිකාවත අවලංගු වූ පසු, සාමණේරවරු ගසෙන් ගෙඩි නොබාවත් නම් හෝ බිම වැටුණු දේ ගෙන භික්ෂූන්ට නොදෙත් නම්, බිම වැටුණු ගෙඩිවලට පයින් ගසමින් ඇවිදිත් නම්, එවැනි සාමණේරයන්ට දසයෙන් කොටසක සිට අඩක් දක්වා පලදාවෙන් කොටසක් (වෙහෙසට ප්‍රතිලාභ ලෙස) නියම කළ යුතුය. එවිට එම ලාභය කෙරෙහි ලෝභයෙන් ඔවුන් ගෙඩි ගෙනැවිත් දෙනු ඇත. නැවත සුභික්ෂ කාලයක් පැමිණි කල්හි, කප්පියකාරකයන් පැමිණ අතු ඉතිවලින් වට කොට ගස් රකින්නේ නම්, සාමණේරයන්ට එම කොටස නොදිය යුතුය; බෙදා ගෙන අනුභව කළ යුතුය.

‘‘විහාරෙ ඵලාඵලං අත්ථී’’ති සාමන්තගාමෙහි මනුස්සා ගිලානානං වා ගබ්භිනීනං වා අත්ථාය ආගන්ත්වා ‘‘එකං නාළිකෙරං දෙථ, අම්බං දෙථ, ලබුජං දෙථා’’ති යාචන්ති, දාතබ්බං න දාතබ්බන්ති? දාතබ්බං. අදීයමානෙ හි තෙ දොමනස්සිකා හොන්ති, දෙන්තෙන පන සඞ්ඝං සන්නිපාතෙත්වා යාවතතියං සාවෙත්වා අපලොකනකම්මං කත්වාව දාතබ්බං, කතිකවත්තං වා කත්වා ඨපෙතබ්බං, එවඤ්ච පන කාතබ්බං, බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා සඞ්ඝස්ස අනුමතියා සාවෙතබ්බං –

"විහාරයෙහි පලතුරු තිබේ" යැයි අසා අසල ගම්වල මිනිසුන් ගිලනුන් සඳහා හෝ ගැබිනි මවුවරුන් සඳහා හෝ පැමිණ "එක් පොල් ගෙඩියක් දෙන්න, අඹ ගෙඩියක් දෙන්න, ලබු ගෙඩියක් දෙන්න" යැයි ඉල්ලති. දිය යුතුද? නොදිය යුතුද? යන්න ප්‍රශ්නයයි. දිය යුතුය. මන්ද යත්, නොදෙන කල්හි ඔවුහු දැඩි ලෙස දොම්නසට පත් වෙති. එහෙත් දෙන භික්ෂුව විසින් සංඝයා රැස් කරවා තෙවරක් නිවේදනය කොට, අපලෝකන කර්මය කොට දිය යුතුය. එසේත් නැතිනම් කතිකාවතක් පනවා තැබිය යුතුය. එය මෙසේ කළ යුතුය: ව්‍යක්ත භික්ෂුවක් විසින් සංඝ අනුමැතිය ඇතිව මෙසේ නිවේදනය කළ යුතුය:

‘‘සාමන්තගාමෙහි මනුස්සා ආගන්ත්වා ගිලානාදීනං අත්ථාය ඵලාඵලං යාචන්ති, ද්වෙ නාළිකෙරානි, ද්වෙ තාලඵලානි, ද්වෙ පනසානි, පඤ්ච අම්බානි, පඤ්ච කදලිඵලානි ගණ්හන්තානං අනිවාරණං, අසුකරුක්ඛතො ච අසුකරුක්ඛතො ච ඵලං ගණ්හන්තානං අනිවාරණං රුච්චති භික්ඛුසඞ්ඝස්සා’’ති තික්ඛත්තුං වත්තබ්බං.

"අසල ගම්වලින් මිනිසුන් පැමිණ ගිලනුන් ආදිය සඳහා පළතුරු ඉල්ලති. පොල් ගෙඩි දෙකක්, තල් ගෙඩි දෙකක්, කොස් ගෙඩි දෙකක්, අඹ ගෙඩි පහක්, කෙසෙල් ගෙඩි පහක් ගන්නා අයට හෝ අසවල් අසවල් ගසෙන් ගෙඩි ගන්නා අයට එය වළක්වන්නේ නැතිව සිටීම භික්ෂු සංඝයාට රුචි වේ" යනුවෙන් තෙවරක් පැවසිය යුතුය.

තතො පට්ඨාය ගිලානාදීනං නාමං ගහෙත්වා යාචන්තා ‘‘ගණ්හථා’’ති න වත්තබ්බා, වත්තං පන ආචික්ඛිතබ්බං – ‘‘නාළිකෙරාදීනි ඉමිනා නාම පරිච්ඡෙදෙන ගණ්හන්තානං අසුකරුක්ඛතො ච අසුකරුක්ඛතො ච ඵලං ගණ්හන්තානං අනිවාරණං කත’’න්ති. අනුවිචරිත්වා පන ‘‘අයං මධුරඵලො අම්බො, ඉතො ගණ්හථා’’තිපි න වත්තබ්බා. ඵලභාජනකාලෙ පන ආගතානං සම්මතෙන උපඩ්ඪභාගො දාතබ්බො, අසම්මතෙන අපලොකෙත්වා දාතබ්බං.

එතැන් පටන් ගිලනුන් ආදියේ නම පවසා ඉල්ලන මිනිසුන්ට "ගන්න" යයි නොපැවසිය යුතුය. වත් පිළිවෙත් පමණක් මෙසේ පැවසිය යුතුය: "පොල් ආදිය මෙම ප්‍රමාණයෙන් ගන්නා අයට සහ අසවල් අසවල් ගස්වලින් ගෙඩි ගන්නා අයට තහනමක් නැත" යනුවෙනි. එසේම ගස් අතර ඇවිදිමින් "මෙම අඹ ගස පැණිරසයි, මෙතැනින් ගන්න" යයිද නොපැවසිය යුතුය. පළතුරු බෙදා දෙන අවස්ථාවක පැමිණි අයට සම්මත වූ භික්ෂුව විසින් අඩක් දිය යුතුය. සම්මත නොවූ භික්ෂුව විසින් සංඝයාගෙන් විමසා දිය යුතුය.

ඛීණපරිබ්බයො වා මග්ගගමියසත්ථවාහො වා අඤ්ඤො වා ඉස්සරො ආගන්ත්වා යාචති, අපලොකෙත්වාව දාතබ්බං. බලක්කාරෙන ගහෙත්වා ඛාදන්තො න වාරෙතබ්බො. කුද්ධො හි සො රුක්ඛෙපි ඡින්දෙය්‍ය, අඤ්ඤම්පි අනත්ථං කරෙය්‍ය. පුග්ගලිකපරිවෙණං ආගන්ත්වා ගිලානස්ස ගාමෙන යාචන්තො ‘‘අම්හෙහි ඡායාදීනං අත්ථාය රොපිතං, සචෙ අත්ථි, තුම්හෙ ජානාථා’’ති වත්තබ්බො. යදි පන ඵලභරිතාව රුක්ඛා හොන්ති, කණ්ටකෙ බන්ධිත්වා ඵලවාරෙන ඛාදන්ති, අපච්චාසීසන්තෙන හුත්වා දාතබ්බං. බලක්කාරෙන ගණ්හන්තො න වාරෙතබ්බො, පුබ්බෙ වුත්තමෙවෙත්ථ කාරණං.

ගමන් වියදම් අවසන් වූවෙකු හෝ මග යන වෙළඳ කණ්ඩායමක් හෝ වෙනත් ප්‍රභූවරයෙකු පැමිණ ඉල්ලන්නේ නම්, දැනුම් දී දිය යුතුය. බලහත්කාරයෙන් ගෙන අනුභව කරන්නෙකු වැළැක්විය යුතු නොවේ. මන්දයත් ඔහු කෝප වී ගස් කපා දැමීමට හෝ වෙනත් අනර්ථයක් කිරීමට ඉඩ ඇති බැවිනි. පුද්ගලික පරිවේණයකට පැමිණ ගිලනෙකුගේ නාමයෙන් ඉල්ලන්නාට "අපි මේවා සෙවණ ආදිය සඳහා රෝපණය කළෙමු, ඉදින් ගෙඩි ඇත්නම් ඔබලා බලාගන්න" යයි පැවසිය යුතුය. ඉදින් ගස් ගෙඩිවලින් බර වී තිබේ නම්, කටු බැඳ වාර ක්‍රමයට අනුභව කරන්නේ නම්, පෙරළා බලාපොරොත්තුවක් නැතිව දිය යුතුය. බලහත්කාරයෙන් ගන්නා අය වැළැක්විය යුතු නොවේ. ඒ සඳහා හේතුව පෙර සඳහන් කරන ලද්දමය.

සඞ්ඝස්ස [Pg.257] ඵලාරාමො හොති, පටිජග්ගනං න ලභති, සචෙ තං කොචි වත්තසීසෙන ජග්ගති, සඞ්ඝස්සෙව හොති. අථාපි කස්සචි පටිබලස්ස භික්ඛුනො ‘‘ඉමං සප්පුරිස ජග්ගිත්වා දෙහී’’ති සඞ්ඝො භාරං කරොති, සො චෙ වත්තසීසෙන ජග්ගති, එවම්පි සඞ්ඝස්සෙව හොති. ඵාතිකම්මං පච්චාසීසන්තස්ස පන තතියභාගෙන වා උපඩ්ඪභාගෙන වා ඵාතිකම්මං කාතබ්බං. ‘‘භාරියං කම්ම’’න්ති වත්වා එත්තකෙන අනිච්ඡන්තො පන සබ්බං තවෙව සන්තකං කත්වා ‘‘මූලභාගං දසභාගමත්තං දත්වා ජග්ගාහී’’තිපි වත්තබ්බො. ගරුභණ්ඩත්තා පන මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන න දාතබ්බං. සො මූලභාගං දත්වා ඛාදන්තො අකතාවාසං වා කත්වා කතාවාසං වා ජග්ගිත්වා නිස්සිතකානං ආරාමං නිය්‍යාදෙති, තෙහිපි මූලභාගො දාතබ්බොව. යදා පන භික්ඛූ සයං ජග්ගිතුං පහොන්ති, අථ තෙසං ජග්ගිතුඤ්ච න දාතබ්බං, ජග්ගිතකාලෙ ච න වාරෙතබ්බා, ජග්ගනකාලෙයෙව වාරෙතබ්බා. ‘‘බහුං තුම්හෙහි ඛායිතං, ඉදානි මා ජග්ගිත්ථ, භික්ඛුසඞ්ඝොයෙව ජග්ගිස්සතී’’ති වත්තබ්බං.

සංඝයා වහන්සේ සතු පළතුරු උයනක් තිබේ නම්, එය රැකබලා ගැනීමක් සිදු නොවේ නම්, යම් කිසි භික්ෂුවක් වත් පිළිවෙත් වශයෙන් එය රැකබලා ගන්නේ නම්, එය සංඝයාටම අයිති වේ. එසේම යම් සමර්ථ භික්ෂුවකට "පින්වත, මෙය රැකබලා දෙන්න" යයි සංඝයා වගකීම පවරන්නේ නම්, ඔහු වත් පිළිවෙත් වශයෙන් එය රැකබලා ගන්නේ නම්, එවිටද එය සංඝයාටම අයිති වේ. අභිවෘද්ධිය (ප්‍රයෝජනය) අපේක්ෂා කරන භික්ෂුවක උදෙසා තුනෙන් පංගුවක් හෝ අඩක් වශයෙන් කොටස් කළ යුතුය. "මෙය බරපතළ කාර්යයකි" යයි පවසා එම ප්‍රමාණයෙන් අකමැති වන භික්ෂුවට, "මෙය සම්පූර්ණයෙන්ම ඔබගේම දෙයක් කරගෙන, දසයෙන් එකක පමණ වූ මූලික කොටසක් සංඝයාට දී රැකබලා ගන්න" යයිද පැවසිය හැකිය. ගරුභාණ්ඩයක් වන බැවින් සහමුලින්ම අයිතිය පවරා දීමෙන් (ප්‍රදානය කිරීමෙන්) නොදිය යුතුය. ඔහු එම මූලික පංගුව දී වැළඳීමෙන් පසුව, අලුතින් ආවාසයක් සාදා හෝ තිබෙන ආවාසයක් රැකබලා ගෙන තම ශිෂ්‍යයන්ට එම උයන පවරන්නේ නම්, ඔවුන් විසින්ද මූලික පංගුව දිය යුතුමය. යම් දිනක භික්ෂූන් වහන්සේලා තමන්ම එය රැකබලා ගැනීමට සමර්ථ වෙත්ද, එකල්හි ඔවුන්ට (ශිෂ්‍යයන්ට) එය රැකබලා ගැනීමට නොදිය යුතුය. රැකබලා අවසන් වූ පසු ඵලදාව ලැබෙන අවස්ථාවක ඔවුන් වැළැක්විය යුතු නැත. රැකබලා ගන්නා අවස්ථාවේදීම ඔවුන් වැළැක්විය යුතුය. "නුඹලා විසින් බොහෝ දේ වළඳන ලදී. දැන් රැකබලා නොගන්න, භික්ෂු සංඝයාම රැකබලා ගනු ඇත" යයි කිව යුතුය.

සචෙ පන නෙව වත්තසීසෙන ජග්ගන්තො අත්ථි, න ඵාතිකම්මෙන, න සඞ්ඝො ජග්ගිතුං පහොති, එකො අනාපුච්ඡිත්වාව ජග්ගිත්වා ඵාතිකම්මං වඩ්ඪෙත්වා පච්චාසීසති, අපලොකනකම්මෙන ඵාතිකම්මං වඩ්ඪෙත්වා දාතබ්බං. ඉති ඉමං සබ්බම්පි කම්මලක්ඛණමෙව හොති. අපලොකනකම්මං ඉමානි පඤ්ච ඨානානි ගච්ඡති.

ඉදින් වත් පිළිවෙත් වශයෙන් රැකබලා ගන්නෙකු හෝ අභිවෘද්ධිය අපේක්ෂාවෙන් රැකබලා ගන්නෙකු නැතිනම්, සංඝයාටද රැකබලා ගැනීමට නොහැකි නම්, යම් භික්ෂුවක් නොවිමසාම රැකබලාගෙන, අභිවෘද්ධිය ඇති කොට ප්‍රයෝජනයක් අපේක්ෂා කරන්නේ නම්, අපලෝකන කර්මයෙන් (දන්වා සිටීමෙන්) ඔහුට අභිවෘද්ධිය ලබා දිය යුතුය. මෙලෙස මේ සියල්ලම කර්ම ලක්ෂණයම වේ. අපලෝකන කර්මය මෙම කරුණු පහකට අදාළ වේ.

ඤත්තිකම්මට්ඨානභෙදෙ පන ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො, ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමස්ස ආයස්මතො උපසම්පදාපෙක්ඛො, අනුසිට්ඨො සො මයා. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, ඉත්ථන්නාමො ආගච්ඡෙය්‍යාති, ආගච්ඡාහීති වත්තබ්බො’’ති එවං උපසම්පදාපෙක්ඛස්ස ඔසාරණා ඔසාරණා නාම.

ඤත්ති කර්මවල ප්‍රභේදයන්හිදී වනාහි, "වහන්ස, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා! මේ නම් ඇති තැනැත්තා, මෙනම් ඇති ආයුෂ්මතුන් වහන්සේගේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයාය. ඔහු මා විසින් අනුශාසනා කරන ලදී. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණියේ නම්, මෙනම් ඇති තැනැත්තා පැමිණේවා. 'පැමිණෙන්න' යයි ඔහුට කිව යුතුය" මෙලෙස උපසම්පදා අපේක්ෂකයා ඇතුළත් කර ගැනීම 'ඕසාරණා' නම් වේ.

‘‘සුණන්තු මෙ ආයස්මන්තා, අයං ඉත්ථන්නාමො භික්ඛු ධම්මකථිකො ඉමස්ස නෙව සුත්තං ආගච්ඡති, නො සුත්තවිභඞ්ගො, සො අත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය අත්ථං පටිබාහති. යදායස්මන්තානං පත්තකල්ලං, ඉත්ථන්නාමං භික්ඛුං වුට්ඨාපෙත්වා අවසෙසා ඉමං අධිකරණං වූපසමෙය්‍යාමා’’ති එවං උබ්බාහිකාවිනිච්ඡයෙ ධම්මකථිකස්ස භික්ඛුනො නිස්සාරණා නිස්සාරණා නාම.

"ආයුෂ්මතුන් වහන්ස, මාගේ වචනය අසන්න. මෙනම් ඇති මේ භික්ෂුව ධර්ම කථිකයෙකි. මොහුට සූත්‍රය හෝ සූත්‍ර විභංගය හුරු නැත. ඔහු අර්ථය වටහා නොගෙන ව්‍යඤ්ජන ඡායාවෙන් අර්ථය වළක්වයි. ඉදින් ආයුෂ්මතුන්ට සුදුසු කාලය නම්, මෙනම් ඇති භික්ෂුව බැහැර කර ඉතිරි පිරිස මෙම අධිකරණය සංසිඳුවමු" මෙලෙස උබ්බාහිකා විනිශ්චයේදී ධර්ම කථික භික්ෂුව බැහැර කිරීම 'නිස්සාරණා' නම් වේ.

‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො, අජ්ජුපොසථො පන්නරසො. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො උපොසථං කරෙය්‍යා’’ති එවං උපොසථකම්මවසෙන ඨපිතා ඤත්ති උපොසථො නාම.

"වහන්ස, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා. අද පසළොස්වක පෝය දිනයයි. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණියේ නම්, සංඝයා වහන්සේ උපෝසථ කර්මය කෙරෙත්වා" මෙලෙස උපෝසථ කර්මය උදෙසා තබනු ලබන ඤත්තිය 'උපෝසථ' නම් වේ.

‘‘සුණාතු [Pg.258] මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො, අජ්ජ පවාරණා පන්නරසී. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො පවාරෙය්‍යා’’ති එවං පවාරණාකම්මවසෙන ඨපිතා ඤත්ති පවාරණා නාම.

"වහන්ස, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා. අද පසළොස්වක පවාරණ දිනයයි. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණියේ නම්, සංඝයා වහන්සේ පවාරණය කෙරෙත්වා" මෙලෙස පවාරණ කර්මය උදෙසා තබනු ලබන ඤත්තිය 'පවාරණ' නම් වේ.

‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො, ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමස්ස ආයස්මතො උපසම්පදාපෙක්ඛො. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ඉත්ථන්නාමං අනුසාසෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමං අනුසාසෙය්‍යා’’ති. ‘‘යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ඉත්ථන්නාමං අන්තරායිකෙ ධම්මෙ පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමං අන්තරායිකෙ ධම්මෙ පුච්ඡෙය්‍යා’’ති. ‘‘යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ඉත්ථන්නාමං විනයං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමං විනයං පුච්ඡෙය්‍යා’’ති. ‘‘යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ඉත්ථන්නාමෙන විනයං පුට්ඨො විස්සජ්ජෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමෙන විනයං පුට්ඨො විස්සජ්ජෙය්‍යා’’ති එවං අත්තානං වා පරං වා සම්මන්නිතුං ඨපිතා ඤත්ති සම්මුති නාම.

"වහන්ස, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා. මෙනම් ඇති තැනැත්තා, මෙනම් ඇති ආයුෂ්මතුන් වහන්සේගේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයාය. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, මම මෙනම් ඇති තැනැත්තාට අනුශාසනා කරන්නෙමි". "ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, මෙනම් ඇති තැනැත්තා මෙනම් ඇති තැනැත්තාට අනුශාසනා කෙරේවා". "ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, මම මෙනම් ඇති තැනැත්තාගෙන් අන්තරායික ධර්මයන් විමසන්නෙමි". "ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, මෙනම් ඇති තැනැත්තා මෙනම් ඇති තැනැත්තාගෙන් අන්තරායික ධර්මයන් විමසාවා". "ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, මම මෙනම් ඇති තැනැත්තාගෙන් විනය විමසන්නෙමි". "ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, මෙනම් ඇති තැනැත්තා මෙනම් ඇති තැනැත්තාගෙන් විනය විමසාවා". "ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, මම මෙනම් ඇති තැනැත්තා විසින් විනය විමසනු ලැබ පිළිතුරු දෙන්නෙමි". "ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, මෙනම් ඇති තැනැත්තා මෙනම් ඇති තැනැත්තා විසින් විනය විමසනු ලැබ පිළිතුරු දේවා" මෙලෙස තමන්ව හෝ අන් අයව සම්මත කර ගැනීම සඳහා තබනු ලබන ඤත්තිය 'සම්මුති' නම් වේ.

‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො, ඉදං චීවරං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො නිස්සග්ගියං සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨං. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො ඉමං චීවරං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො දදෙය්‍යා’’ති. ‘‘යදායස්මන්තානං පත්තකල්ලං, ආයස්මන්තා ඉමං චීවරං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො දදෙය්‍යු’’න්ති එවං නිස්සට්ඨචීවරපත්තාදීනං දානං දානං නාම.

"වහන්ස, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා. මෙනම් ඇති භික්ෂුවගේ මෙම සිවුර නිස්සග්ගිය වූවක් බැවින් සංඝයාට අත්හරින ලදී. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, සංඝයා වහන්සේ මෙම සිවුර මෙනම් ඇති භික්ෂුවට දෙත්වා". "ඉදින් ආයුෂ්මතුන්ට සුදුසු කාලය නම්, ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා මෙම සිවුර මෙනම් ඇති භික්ෂුවට දෙත්වා" මෙලෙස අත්හරින ලද සිවුරු, පාත්‍ර ආදිය දීම 'දාන' නම් වේ.

‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො, අයං ඉත්ථන්නාමො භික්ඛු ආපත්තිං සරති, විවරති, උත්තානිං කරොති, දෙසෙති. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො ආපත්තිං පටිග්ගණ්හෙය්‍යන්ති. යදායස්මන්තානං පත්තකල්ලං, අහං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො ආපත්තිං පටිග්ගණ්හෙය්‍ය’’න්ති. තෙන වත්තබ්බො ‘‘පස්සසී’’ති. ‘‘ආම පස්සාමී’’ති. ආයතිං සංවරෙය්‍යාසීති එවං ආපත්තිපටිග්ගහො පටිග්ගහො නාම.

“ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා. මෝ නම් ඇති මෙම භික්ෂුව ඇවත සිහි කරයි, විවෘත කරයි, පැහැදිලි කරයි, දේශනා කරයි. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය වන්නේ නම්, මම මෝ නම් ඇති භික්ෂුවගේ ඇවත පිළිගන්නෙමි” කියා හෝ, “ආයුෂ්මතුන්ට සුදුසු කාලය වන්නේ නම්, මම මෝ නම් ඇති භික්ෂුවගේ ඇවත පිළිගන්නෙමි” කියා හෝ සංඝයාගේ හෝ ගණයාගේ අනුමැතිය ලබාගෙන, එම ඇවත පිළිගන්නා භික්ෂුව විසින් (ඇවත දේශනා කළ භික්ෂුවගෙන්) මෙසේ විමසිය යුතුය: “ඔබ (ඇවත) දකින්නෙහිද?” (එවිට ඔහු) “එසේය, දකිමි” යි පැවසිය යුතුය. (එවිට ඇවත පිළිගන්නා භික්ෂුව විසින්) “මතු සංවර වන්න” යි කිව යුතුය. මෙසේ ඇවත පිළිගැනීම ‘ඇවත පිළිගැනීම’ (ආපත්ති පටිග්ගහ) නම් වේ.

‘‘සුණන්තු මෙ, ආයස්මන්තා ආවාසිකා. යදායස්මන්තානං පත්තකල්ලං, ඉදානි උපොසථං කරෙය්‍යාම, පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍යාම, ආගමෙ කාළෙ පවාරෙය්‍යාමා’’ති. තෙ චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ භණ්ඩනකාරකා කලහකාරකා විවාදකාරකා භස්සකාරකා සඞ්ඝෙ අධිකරණකාරකා තං කාළං අනුවසෙය්‍යුං, ආවාසිකෙන භික්ඛුනා බ්‍යත්තෙන පටිබලෙන ආවාසිකා භික්ඛූ ඤාපෙතබ්බා – ‘‘සුණන්තු මෙ, ආයස්මන්තා ආවාසිකා. යදායස්මන්තානං [Pg.259] පත්තකල්ලං, ඉදානි උපොසථං කරෙය්‍යාම, පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍යාම, ආගමෙ ජුණ්හෙ පවාරෙය්‍යාමා’’ති එවං කතා පවාරණාපච්චුක්කඩ්ඪනා පච්චුක්කඩ්ඪනා නාම.

“ආවාසික ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා මාගේ වචනය අසත්වා. ඉදින් ආයුෂ්මතුන්ට සුදුසු කාලය වන්නේ නම්, අපි දැන් උපෝසථය කරමු, ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදේසමු, මතු එන කාලයේදී (වප් මස අමාවක දිනක) පවාරණය කරමු” යි කියා හෝ, “මහණෙනි, ඉදින් ඒ කලහ කරන, වාද කරන, විවාද කරන, නිරර්ථක කථා කරන, සංඝයා අතර අධිකරණ ඇති කරන භික්ෂූන් ඒ කාලයෙහි (පවාරණය කරන්නට නියමිත කාලයෙහි) වාසය කරත් නම්, ව්‍යක්ත වූ ප්‍රතිබල වූ ආවාසික භික්ෂුවක විසින් ආවාසික භික්ෂූන් මෙසේ දැනුම්වත් කළ යුතුය: ‘ආවාසික ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා මාගේ වචනය අසත්වා. ඉදින් ආයුෂ්මතුන්ට සුදුසු කාලය වන්නේ නම්, අපි දැන් උපෝසථය කරමු, ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදේසමු, මතු එන (ඉල් මස) පුර පසළොස්වක දිනක පවාරණය කරමු’ යි කියාය.” මෙසේ කරන ලද පවාරණය කල් තැබීම ‘පවාරණ පච්චුක්කඩ්ඪනා’ නම් වේ.

සබ්බෙහෙව එකජ්ඣං සන්නිපතිතබ්බං, සන්නිපතිත්වා බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා පටිබලෙන සඞ්ඝො ඤාපෙතබ්බො – ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො අම්හාකං භණ්ඩනජාතානං කලහජාතානං විවාදාපන්නානං විහරතං බහුං අස්සාමණකං අජ්ඣාචිණ්ණං භාසිතපරික්කන්තං. සචෙ මයං ඉමාහි ආපත්තීහි අඤ්ඤමඤ්ඤං කාරෙස්සාම, සියාපි තං අධිකරණං කක්ඛළත්තාය වාළත්තාය භෙදාය සංවත්තෙය්‍ය. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො ඉමං අධිකරණං තිණවත්ථාරකෙන වූපසමෙය්‍ය ඨපෙත්වා ථුල්ලවජ්ජං, ඨපෙත්වා ගිහිපටිසයුත්ත’’න්ති එවං තිණවත්ථාරකසමථෙන කත්වා සබ්බපඨමා සබ්බසඞ්ගාහිකඤත්ති කම්මලක්ඛණං නාම.

සියලු දෙනාම එක් තැනකට රැස් විය යුතුය. රැස් වී ව්‍යක්ත වූ ප්‍රතිබල වූ භික්ෂුවක විසින් සංඝයාට මෙසේ දැනුම්වත් කළ යුතුය: “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා. කලහකාරී වූ, විවාදයට පත් වූ අප වාසය කරන කල්හි බොහෝ වූ මහණකමට නුසුදුසු දේ කරන ලදී, පවසන ලදී. ඉදින් අපි මෙම ඇවැත් නිසා එකිනෙකාට දඬුවම් පමුණුවන්නෙමු නම්, ඇතැම් විට එම අධිකරණය රළු බව පිණිස, දරුණු බව පිණිස හෝ සංඝ භේදය පිණිස පවතින්නේය. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය වන්නේ නම්, සංඝයා වහන්සේ ස්ථූල වැරදි (ථුල්ලවජ්ජ) සහ ගිහියන් හා සම්බන්ධ වැරදි හැර, මෙම අධිකරණය තිණවත්ථාරක සමථය මඟින් සංසිඳවත්වා” යි මෙසේ තිණවත්ථාරක සමථයෙන් කිරීමෙහිලා සියලුම ඤත්තීන් අතුරින් පළමුවන වූ සියල්ල ඇතුළත් වන ඤත්තිය (සබ්බසංගාහික ඤත්ති) ‘කර්ම ලක්ෂණය’ නම් වේ.

තථා තතො පරා එකෙකස්මිං පක්ඛෙ එකෙකං කත්වා ද්වෙ ඤත්තියො ඉති යථාවුත්තප්පභෙදං ඔසාරණං නිස්සාරණං…පෙ… කම්මලක්ඛණඤ්ඤෙව නවමන්ති ඤත්තිකම්මං ඉමානි නව ඨානානි ගච්ඡති.

එලෙසම, එම සබ්බසංගාහික ඤත්තියෙන් පසුව එක් එක් පාර්ශවය වෙනුවෙන් එක් ඤත්තිය බැගින් කරනු ලබන ඤත්තීන් දෙක ද ඇතුළුව, මෙසේ කලින් පවසන ලද ප්‍රභේද ඇති (සංඝයාට) ඇතුළත් කිරීම (ඕසාරණ), (සංඝයාගෙන්) බැහැර කිරීම (නිස්සාරණ) යනාදී වශයෙන්... නවවන වූ කර්ම ලක්ෂණය වූ ඤත්ති කර්මය මෙම කරුණු නවය සඳහා යෙදේ.

ඤත්තිදුතියකම්මට්ඨානභෙදෙ පන වඩ්ඪස්ස ලිච්ඡවිනො පත්තනික්කුජ්ජනවසෙන ඛන්ධකෙ වුත්තා නිස්සාරණා. තස්සෙව පත්තුක්කුජ්ජනවසෙන වුත්තා ඔසාරණා ච වෙදිතබ්බා.

ඤත්ති දුතිය කර්ම ස්ථාන ප්‍රභේදයෙහි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය. වඩ්ඪ ලිච්ඡවී රජුට පාත්‍රය මුන් ලීම (සමාජිකත්වයෙන් ඉවත් කිරීම) වශයෙන් ඛන්ධකයෙහි වදාල නිස්සාරණය (බැහැර කිරීම) ද, ඔහුටම පාත්‍රය උඩුකුරු කිරීම (සමාජිකත්වය නැවත ලබා දීම) වශයෙන් වදාල ඕසාරණය (ඇතුළත් කිරීම) ද දත යුතුය.

සීමාසම්මුති තිචීවරෙන අවිප්පවාසසම්මුති, සන්ථතසම්මුති, භත්තුද්දෙසක-සෙනාසනග්ගාහාපක-භණ්ඩාගාරික-චීවරපටිග්ගාහක-චීවරභාජක-යාගුභාජකඵලභාජක-ඛජ්ජභාජක-අප්පමත්තකවිස්සජ්ජක-සාටියග්ගාහාපක-පත්තග්ගාහාපක-ආරාමිකපෙසකසාමණෙරපෙසකසම්මුතීති එතාසං සම්මුතීනං වසෙන සම්මුති වෙදිතබ්බා. කථිනචීවරදානමතකචීවරදානවසෙන දානං වෙදිතබ්බං.

සීමා සම්මුතිය, තුන් සිවුරෙන් වෙන් නොවී වාසය කිරීමේ සම්මුතිය (තිචීවරේන අවිප්පවාසා සම්මුති), ඇතිරිලි සම්මුතිය (සන්ථත සම්මුති), බත් උදෙසන්නා (භත්තුද්දේසක), සෙනසුන් පනවන්නා (සේනාසනග්ගාහාපක), භාණ්ඩාගාරික, සිවුරු පිළිගන්නා (චීවරපටිග්ගාහක), සිවුරු බෙදන්නා (චීවරභාජක), කැඳ බෙදන්නා (යාගුභාජක), පලතුරු බෙදන්නා (ඵලභාජක), කැවිලි බෙදන්නා (ඛජ්ජභාජක), සුළු බඩු බෙදා දෙන්නා (අප්පමත්තකවිස්සජ්ජක), නෑමට අඳින සිවුරු (සාටිය) පමුණුවන්නා, පාත්‍ර පමුණුවන්නා, ආරාමිකයන් මෙහෙයවන්නා, සාමණේරයන් මෙහෙයවන්නා යන මෙම සම්මුතීන්ගේ වශයෙන් කරනු ලබන සම්මුතිය දත යුතුය. කඨින සිවුරු පූජාව හා මතක සිවුරු පූජාව වශයෙන් කරනු ලබන දානය දත යුතුය.

කථිනුද්ධාරවසෙන උද්ධාරො වෙදිතබ්බො. කුටිවත්ථුවිහාරවත්ථුදෙසනාවසෙන දෙසනා වෙදිතබ්බා. යා පන තිණවත්ථාරකසමථෙ සබ්බසඞ්ගාහිකඤත්තිඤ්ච එකෙකස්මිං පක්ඛෙ එකෙකං ඤත්තිඤ්චාති තිස්සො ඤත්තියො ඨපෙත්වා පුන එකස්මිං පක්ඛෙ එකා, එකස්මිං පක්ඛෙ එකාති ද්වෙ ඤත්තිදුතියකම්මවාචා වුත්තා, තාසං වසෙන කම්මලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. ඉති ඤත්තිදුතියකම්මං ඉමානි සත්ත ඨානානි ගච්ඡති.

කඨිනය අත්හැරීම (කඨිනුද්ධාර) වශයෙන් උද්ධාරය දත යුතුය. කුටි සාදන ස්ථානය සහ විහාර සාදන ස්ථානය පෙන්වා දීම වශයෙන් දේශනාව දත යුතුය. තිණවත්ථාරක සමථයෙහි සියල්ල ඇතුළත් වන ඤත්තිය ද, එක් එක් පාර්ශවයට එක් ඤත්තිය බැගින් වන ඤත්තීන් දෙක ද යන ඤත්තීන් තුන හැර, නැවත එක් පාර්ශවයකට එක් කම්මවාචාවක් බැගින් වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ඤත්ති දුතිය කම්මවාචා දෙකක් වේද, ඒවායේ වශයෙන් කර්ම ලක්ෂණය දත යුතුය. මෙසේ ඤත්ති දුතිය කර්මය මෙම කරුණු හත සඳහා යෙදේ.

ඤත්තිචතුත්ථකම්මට්ඨානභෙදෙ [Pg.260] පන තජ්ජනීයකම්මාදීනං සත්තන්නං කම්මානං වසෙන නිස්සාරණා, තෙසංයෙව ච කම්මානං පටිප්පස්සම්භනවසෙන ඔසාරණා වෙදිතබ්බා. භික්ඛුනොවාදකසම්මුතිවසෙන සම්මුති වෙදිතබ්බා. පරිවාසදානමානත්තදානවසෙන දානං වෙදිතබ්බං. මූලායපටිකස්සනකම්මවසෙන නිග්ගහො වෙදිතබ්බො. ‘‘උක්ඛිත්තානුවත්තිකා අට්ඨ, යාවතතියකා අරිට්ඨො චණ්ඩකාළී ච ඉමෙ තෙ යාවතතියකා’’ති ඉමාසං එකාදසන්නං සමනුභාසනානං වසෙන සමනුභාසනා වෙදිතබ්බා. උපසම්පදාකම්මඅබ්භානකම්මවසෙන පන කම්මලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. ඉති ඤත්තිචතුත්ථකම්මං ඉමානි සත්ත ඨානානි ගච්ඡති.

ඤත්ති චතුත්ථ කර්ම ස්ථාන ප්‍රභේදයෙහි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය. තජ්ජනීය කර්ම ආදී කර්ම සතක් මඟින් කරනු ලබන නිස්සාරණය (බැහැර කිරීම) ද, එම කර්මයන්ම සංසිඳුවීම (පටිප්පස්සම්භන) මඟින් කරනු ලබන ඕසාරණය (නැවත ඇතුළත් කිරීම) ද දත යුතුය. භික්ෂුණීන්ට අවවාද කරන්නා පත් කිරීමේ වශයෙන් සම්මුතිය දත යුතුය. පරිවාස දීම සහ මානත් දීම වශයෙන් දානය දත යුතුය. මූලාය පටිකස්සන කර්මය (නැවත මුල සිට පරිවාසයේ පිහිටුවීම) වශයෙන් නිග්ගහය (දඬුවම) දත යුතුය. ‘උක්ඛිත්තානුවත්තිකා අට දෙනා, යාවතතියකා, අරිට්ඨ සහ චණ්ඩකාලී’ යන මෙම එකොළොස් දෙනා පිළිබඳව කරනු ලබන සමනුභාසනය (තෙවරක් අවවාද කිරීම) දත යුතුය. උපසම්පදා කර්මය සහ අබ්භාන කර්මය (පිරිසිදු භාවයට පත් කිරීම) වශයෙන් කර්ම ලක්ෂණය දත යුතුය. මෙසේ ඤත්ති චතුත්ථ කර්මය මෙම කරුණු හත සඳහා යෙදේ.

497. ඉති කම්මානි ච කම්මවිපත්තිඤ්ච විපත්තිවිරහිතානං කම්මානං ඨානපභෙදගමනඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි තෙසං කම්මානං කාරකස්ස සඞ්ඝස්ස පරිච්ඡෙදං දස්සෙන්තො පුන ‘‘චතුවග්ගකරණෙ කම්මෙ’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො පරිසතො කම්මවිපත්තිවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති.

497. මෙසේ කර්මයන් ද, කර්ම විපත්තීන් ද, විපත්තීන්ගෙන් තොර කර්මයන්ගේ විවිධ ස්ථානයන්ට පැමිණීම ද පෙන්වා දී, දැන් එම කර්මයන් සිදු කරන සංඝයාගේ ප්‍රමාණය පෙන්වා දීම පිණිස ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ නැවත ‘චතුවග්ගකරණේ කම්මේ’ යනාදිය වදාළහ. එහි අර්ථය කර්ම විපත්තීන් විස්තර කිරීමේදී මා විසින් පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

කම්මවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කම්මවග්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

අත්ථවසවග්ගාදිවණ්ණනා

අත්ථවස වග්ගාදි වර්ණනාව

498. ඉදානි යානි තානි තෙසං කම්මානං වත්ථුභූතානි සික්ඛාපදානි, තෙසං පඤ්ඤත්තියං ආනිසංසං දස්සෙතුං ‘‘ද්වෙ අත්ථවසෙ පටිච්චා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ දිට්ඨධම්මිකානං වෙරානං සංවරායාති පාණාතිපාතාදීනං පඤ්චන්නං දිට්ඨධම්මිකවෙරානං සංවරත්ථාය පිදහනත්ථාය. සම්පරායිකානං වෙරානං පටිඝාතායාති විපාකදුක්ඛසඞ්ඛාතානං සම්පරායිකවෙරානං පටිඝාතත්ථාය, සමුච්ඡෙදනත්ථාය අනුප්පජ්ජනත්ථාය. දිට්ඨධම්මිකානං වජ්ජානං සංවරායාති තෙසංයෙව පඤ්චන්නං වෙරානං සංවරත්ථාය. සම්පරායිකානං වජ්ජානන්ති තෙසංයෙව විපාකදුක්ඛානං. විපාකදුක්ඛානෙව හි ඉධ වජ්ජනීයභාවතො වජ්ජානීති වුත්තානි. දිට්ඨධම්මිකානං භයානන්ති ගරහා උපවාදො තජ්ජනීයාදීනි කම්මානි උපොසථපවාරණානං ඨපනං අකිත්තිපකාසනීයකම්මන්ති එතානි දිට්ඨධම්මිකභයානි නාම, එතෙසං සංවරත්ථාය. සම්පරායිකභයානි පන විපාකදුක්ඛානියෙව, තෙසං පටිඝාතත්ථාය. දිට්ඨධම්මිකානං අකුසලානන්ති පඤ්චවෙරදසඅකුසලකම්මපථප්පභෙදානං [Pg.261] අකුසලානං සංවරත්ථාය. විපාකදුක්ඛානෙව පන අක්ඛමට්ඨෙන සම්පරායිකඅකුසලානීති වුච්චන්ති, තෙසං පටිඝාතත්ථාය. ගිහීනං අනුකම්පායාති අගාරිකානං සද්ධාරක්ඛණවසෙන අනුකම්පනත්ථාය. පාපිච්ඡානං පක්ඛුපච්ඡෙදායාති පාපිච්ඡපුග්ගලානං ගණබන්ධභෙදනත්ථාය ගණභොජනසික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. යඤ්හෙත්ථ වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං පඨමපාරාජිකවණ්ණනායමෙව වුත්තන්ති.

498. දැන් ඒ කර්මයන්ට හේතු වූ යම් ශික්ෂාපදයන් වෙත් ද, ඒවා පැනවීමෙහි ආනිසංස දැක්වීම පිණිස ‘ද්වේ අත්ථවසේ පටිච්ච’ (අර්ථවශ දෙකක් නිසා) යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘දිට්ඨධම්මිකානං වේරානං සංවරාය’ යනු ප්‍රාණාතිපාතාදී පස්වැදෑරුම් මෙලොව වෛරයන් සංවර කරගැනීම පිණිස හෙවත් වැළැක්වීම පිණිසයි. ‘සම්පරායිකානං වේරානං පටිඝාතාය’ යනු විපාක දුක්ඛ නමින් හැඳින්වෙන පරලොව වෛරයන් වළක්වාලනු පිණිස, සහමුලින්ම සිඳලනු පිණිස හා නැවත නූපදනා පිණිසයි. ‘දිට්ඨධම්මිකානං වජ්ජානං සංවරාය’ යනු ඒ මෙලොව වෛරයන්ම සංවර කරගැනීම පිණිසයි. ‘සම්පරායිකානං වජ්ජානං’ යනු ඒ විපාක දුක්ඛයන්ටමය. මන්ද යත්, විපාක දුක්ඛයන්ම මෙහිදී වැළැක්විය යුතු බැවින් ‘වජ්ජ’ (වැරදි) යැයි කියන ලදී. ‘දිට්ඨධම්මිකානං භයානං’ යනු ගර්හාව (නින්දාව), උපවාදය (චෝදනාව), තජ්ජනීයාදී කර්මයන්, උපෝසථ පවාරණ තැබීම, අකිත්තිපකාසනීය කර්මය යන මොහු මෙලොව බිය (දිට්ඨධම්මික භය) නම් වෙති; මොවුන් වැළැක්වීම පිණිසයි. ‘සම්පරායික භය’ යනු විපාක දුක්ඛයන්මය; ඒවා වැළැක්වීම පිණිසයි. ‘දිට්ඨධම්මිකානං අකුසලානං’ යනු පංචවේර දස අකුසල කර්මපථ ප්‍රභේද ඇති අකුසලයන් සංවර කරගැනීම පිණිසයි. ‘සම්පරායික අකුසලානි’ යැයි කියනුයේ ඉවසිය නොහැකි අර්ථයෙන් විපාක දුක්ඛයන්ටමය; ඒවා වැළැක්වීම පිණිසයි. ‘ගිහීනං අනුකම්පාය’ යනු ගිහියන්ගේ ශ්‍රද්ධාව ආරක්ෂා කිරීමේ වසයෙන් ඔවුන්ට අනුකම්පා කරනු පිණිසයි. ‘පාපිච්ඡානං පක්ඛුපච්ඡේදාය’ යනු පාපී කැමැත්ත ඇති පුද්ගලයන්ගේ පිරිස් සංවිධානය වීම බිඳලීම පිණිස ‘ගණභෝජන’ ශික්ෂාපදය පනවන ලදී. සෙසු සියලු තන්හි අර්ථය පැහැදිලිය. මෙහි යමක් කිව යුතුව තිබුණේ නම්, ඒ සියල්ල පළමු පාරාජිකා වර්ණනාවේදීම මා විසින් පවසන ලදී.

සික්ඛාපදෙසු අත්ථවසෙන වණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ශික්ෂාපදයන්හි අර්ථවශය අනුව වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

499. පාතිමොක්ඛාදීසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසොති භික්ඛූනං පඤ්චවිධො භික්ඛුනීනං චතුබ්බිධො. පරිවාසදානාදීසු ඔසාරණීයං පඤ්ඤත්තන්ති අට්ඨාරසසු වා තෙචත්තාලීසාය වා වත්තෙසු වත්තමානස්ස ඔසාරණීයං පඤ්ඤත්තං. යෙන කම්මෙන ඔසාරීයති, තං කම්මං පඤ්ඤත්තන්ති අත්ථො. නිස්සාරණීයං පඤ්ඤත්තන්ති භණ්ඩනකාරකාදයො යෙන කම්මෙන නිස්සාරීයන්ති, තං කම්මං පඤ්ඤත්තන්ති අත්ථො.

499. පාතිමොක්ඛාදී දේශනාවන්හි ‘පාතිමොක්ඛුද්දේස’ යනු භික්ෂූන් උදෙසා පස් වැදෑරුම් ද භික්ෂුණීන් උදෙසා සිව් වැදෑරුම් ද වේ. ‘පරිවාසදානාදීසු ඕසාරණීයං පඤ්ඤත්තං’ යනු දහඅටක් හෝ හතළිස් තුනක් වූ වත්හි හැසිරෙන්නන් උදෙසා ඕසාරණීය (සංඝයාට ඇතුළත් කිරීමේ) කර්මය පනවන ලදී. යම් කර්මයකින් සංඝයාට ඇතුළත් කරනු ලබයිද, ඒ කර්මය පනවන ලද්දේය යනු අර්ථයයි. ‘නිස්සාරණීයං පඤ්ඤත්තං’ යනු කලහකාරීන් ආදීන් යම් කර්මයකින් සංඝයාගෙන් බැහැර කරනු ලබයිද, ඒ කර්මය පනවන ලද්දේය යනු අර්ථයයි.

500. අපඤ්ඤත්තෙතිආදීසු අපඤ්ඤත්තෙ පඤ්ඤත්තන්ති සත්තාපත්තික්ඛන්ධා කකුසන්ධඤ්ච සම්මාසම්බුද්ධං කොණාගමනඤ්ච කස්සපඤ්ච සම්මාසම්බුද්ධං ඨපෙත්වා අන්තරා කෙනචි අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙ පඤ්ඤත්තං නාම. මක්කටිවත්ථුආදිවිනීතකථා සික්ඛාපදෙ පඤ්ඤත්තෙ අනුපඤ්ඤත්තං නාම. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

500. ‘අපඤ්ඤත්තේ’ යනාදී තන්හි ‘අපඤ්ඤත්තේ පඤ්ඤත්තං’ යනු සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධයන් කකුසඳ, කෝණාගමන සහ කාශ්‍යප යන සම්මා සම්බුදුවරුන් හැර අතරතුර කාලයේදී කිසිවෙකු විසින් පනවනු නොලැබූ ශික්ෂාපදයන් පැනවීමයි. ‘මක්කටී වත්ථු’ ආදී විනීත කථා ශික්ෂාපදය පැනවූ පසු කළ ‘අනුපඤ්ඤත්ති’ (පසුපැනවීම්) නම් වේ. සෙසු සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ආනිසංසවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආනිසංස වග්ග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

501. ඉදානි සබ්බසික්ඛාපදානං එකෙකෙන ආකාරෙන නවධා සඞ්ගහං දස්සෙතුං ‘‘නව සඞ්ගහා’’තිආදිමාහ. තත්ථ වත්ථුසඞ්ගහොති වත්ථුනා සඞ්ගහො. එවං සෙසෙසුපි පදත්ථො වෙදිතබ්බො. අයං පනෙත්ථ අත්ථයොජනා – යස්මා හි එකසික්ඛාපදම්පි අවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං නත්ථි, තස්මා සබ්බානි වත්ථුනා සඞ්ගහිතානීති එවං තාව වත්ථුසඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

501. දැන් සියලු ශික්ෂාපදයන් එක් එක් ආකාරයකින් නව වැදෑරුම්ව සංග්‍රහ කිරීම දැක්වීම පිණිස ‘නව සංගහා’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘වත්ථුසංගහෝ’ යනු වස්තුව මගින් සංග්‍රහ කිරීමයි. මෙලෙස සෙසු පදයන්හිද අර්ථය දත යුතුය. මෙහි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය: යම් හෙයකින් කිසිදු වස්තුවක් (සිදුවීමක්) නැතිව පනවන ලද එකම ශික්ෂාපදයක්වත් නැතිද, එබැවින් සියලු ශික්ෂාපදයන් වස්තුවෙන් සංග්‍රහ කරන ලදැයි මෙසේ පළමුව වස්තු සංග්‍රහය දත යුතුය.

යස්මා [Pg.262] පන ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා සීලවිපත්තියා සඞ්ගහිතා, පඤ්චාපත්තික්ඛන්ධා ආචාරවිපත්තියා, ඡ සික්ඛාපදානි ආජීවවිපත්තියා සඞ්ගහිතානි, තස්මා සබ්බානිපි විපත්තියා සඞ්ගහිතානීති එවං විපත්තිසඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

යම් හෙයකින් ආපත්තික්ඛන්ධ දෙකක් ශීල විපත්තියට ද, ආපත්තික්ඛන්ධ පහක් ආචාර විපත්තියට ද, ශික්ෂාපද හයක් ආජීව විපත්තියට ද ඇතුළත් වේද, එබැවින් සියලු ශික්ෂාපදයන් විපත්තියෙන් සංග්‍රහ කරන ලදැයි මෙසේ විපත්ති සංග්‍රහය දත යුතුය.

යස්මා පන සත්තහාපත්තීහි මුත්තං එකසික්ඛාපදම්පි නත්ථි, තස්මා සබ්බානි ආපත්තියා සඞ්ගහිතානීති එවං ආපත්තිසඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

තවද යම් හෙයකින් සප්ත ආපත්තීන්ගෙන් මිදුණු එකම ශික්ෂාපදයක්වත් නැතිද, එබැවින් සියල්ල ආපත්තියෙන් සංග්‍රහ කරන ලදැයි මෙසේ ආපත්ති සංග්‍රහය දත යුතුය.

සබ්බානි ච සත්තසු නගරෙසු පඤ්ඤත්තානීති නිදානෙන සඞ්ගහිතානීති එවං නිදානසඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

සියලු ශික්ෂාපද නගර හතකදී පනවන ලද බැවින් නිදානයෙන් (උප්පත්ති ස්ථානයෙන්) සංග්‍රහ කරන ලදැයි මෙසේ නිදාන සංග්‍රහය දත යුතුය.

යස්මා පන එකසික්ඛාපදම්පි අජ්ඣාචාරිකපුග්ගලෙ අසති පඤ්ඤත්තං නත්ථි, තස්මා සබ්බානි පුග්ගලෙන සඞ්ගහිතානීති එවං පුග්ගලසඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

තවද වරද සිදුකරන පුද්ගලයෙකු නොමැතිව පනවන ලද එකම ශික්ෂාපදයක්වත් නැති බැවින්, සියල්ල පුද්ගලයා මගින් සංග්‍රහ කරන ලදැයි මෙසේ පුද්ගල සංග්‍රහය දත යුතුය.

සබ්බානි පන පඤ්චහි චෙව සත්තහි ච ආපත්තික්ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතානි, සබ්බානි න විනා ඡහි සමුට්ඨානෙහි සමුට්ඨන්තීති සමුට්ඨානෙන සඞ්ගහිතානි. සබ්බානි ච චතූසු අධිකරණෙසු ආපත්තාධිකරණෙන සඞ්ගහිතානි. සබ්බානි සත්තහි සමථෙහි සමථං ගච්ඡන්තීති සමථෙහි සඞ්ගහිතානි. එවමෙත්ථ ඛන්ධසමුට්ඨානඅධිකරණසමථසඞ්ගහාපි වෙදිතබ්බා. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයමෙවාති.

සියලු ශික්ෂාපද පහක් වූ හෝ සතක් වූ ආපත්තික්ඛන්ධයන්ට ඇතුළත් වේ. සියලු ආපත්තීන් සමුට්ඨාන හයෙන් තොරව හට නොගන්නා බැවින් සමුට්ඨානයෙන් සංග්‍රහ වේ. සියලු ශික්ෂාපද අධිකරණ සතරෙන් ආපත්තාධිකරණයට ඇතුළත් වේ. සියල්ල සමථ හතෙන් සංසිඳීමට පත්වන බැවින් සමථයන්ගෙන් සංග්‍රහ වේ. මෙලෙස මෙහි ඛන්ධ, සමුට්ඨාන, අධිකරණ සහ සමථ සංග්‍රහයන්ද දත යුතුය. සෙසු අර්ථ පෙර කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

සමන්තපාසාදිකා විනය වර්ණනාවෙහි,

නවසඞ්ගහිතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නව සංගහිත වග්ග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

නිට්ඨිතා ච පරිවාරස්ස අනුත්තානත්ථපදවණ්ණනාති.

පරිවාර පාලියෙහි අපැහැදිලි පදයන්ගේ වර්ණනාව මෙසේ නිමවා ලන ලදී.

නිගමනකථා

නිගමන කථා (අවසාන ප්‍රකාශය)

එත්තාවතා [Pg.263] ච –

මෙතෙක් කියන ලද කරුණු අනුව -

උභතො විභඞ්ගඛන්ධක-පරිවාරවිභත්තිදෙසනං නාථො;

විනයපිටකං විනෙන්තො, වෙනෙය්‍යං යං ජිනො ආහ.

ලෝකනාථ වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ උභතෝ විභංග, ඛන්ධක සහ පරිවාර යන දේශනා ඇති යම් විනය පිටකයක් විනේය ජනයා හික්මවමින් වදාළ සේක් ද,

සමධිකසත්තවීසති-සහස්සමත්තෙන තස්ස ගන්ථෙන;

සංවණ්ණනා සමත්තා, සමන්තපාසාදිකා නාම.

එම විනය පිටකයේ ‘සමන්තපාසාදිකා’ නම් වූ අටුවාව, ග්‍රන්ථ ප්‍රමාණයෙන් විසිහත් දහසකට මදක් වැඩි ප්‍රමාණයකින් යුක්තව සම්පූර්ණ කරන ලදී.

තත්‍රිදං සමන්තපාසාදිකාය සමන්තපාසාදිකත්තස්මිං –

මෙහි ‘සමන්තපාසාදිකා’ යන නාමයෙහි අර්ථවත් බව ගැන මෙසේ දත යුතුය -

ආචරියපරම්පරතො, නිදානවත්ථුප්පභෙදදීපනතො;

පරසමයවිවජ්ජනතො, සකසමයවිසුද්ධිතො චෙව.

ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් පැවත එන බැවින් ද, නිදාන හා වස්තු ප්‍රභේදයන් විස්තර කරන බැවින් ද, පරසමය (අන්‍ය මත) බැහැර කරන බැවින් ද, ස්වකීය වෛතූල්‍යවාදයෙන් තොර නිර්මල සම්ප්‍රදාය පෙන්වා දෙන බැවින් ද,

බ්‍යඤ්ජනපරිසොධනතො, පදත්ථතො පාළියොජනක්කමතො;

සික්ඛාපදනිච්ඡයතො, විභඞ්ගනයභෙදදස්සනතො.

ව්‍යංජන පිරිසිදු කරන බැවින් ද, පදවල අර්ථ හා පාලි යෝජනා ක්‍රමය නිවැරදිව පෙන්වන බැවින් ද, ශික්ෂාපද විනිශ්චය හා විභංග ක්‍රමයේ ප්‍රභේද දක්වන බැවින් ද,

සම්පස්සතං න දිස්සති, කිඤ්චි අපාසාදිකං යතො එත්ථ;

විඤ්ඤූනමයං තස්මා, සමන්තපාසාදිකාත්වෙව.

එය විමසා බලන්නන් හට එහි කිසිදු අප්‍රසාදජනක (සිත නොපිනවන) දෙයක් නොපෙනෙන බැවිනි. එබැවින් ප්‍රඥාවන්තයින් විසින් මෙය ‘සමන්තපාසාදිකා’ (සමන්තතෝ පාසාදිකා - සෑම අතින්ම ප්‍රසාදජනක) යනුවෙන්ම හඳුන්වනු ලැබේ.

සංවණ්ණනා පවත්තා, විනයස්ස විනෙය්‍යදමනකුසලෙන;

වුත්තස්ස ලොකනාථෙන, ලොකමනුකම්පමානෙනාති.

විනේය ජනයා දමනය කිරීමෙහි දක්ෂ වූ, ලෝකයා කෙරෙහි අනුකම්පා ඇති ලෝකනාථ බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ විනයෙහි මෙම වර්ණනාව මෙසේ පවතියි.

මහාඅට්ඨකථඤ්චෙව, මහාපච්චරිමෙවච;

කුරුන්දිඤ්චාති තිස්සොපි, සීහළට්ඨකථා ඉමා.

මහා අට්ඨකතාව ද, මහා පච්චරිය ද, කුරුන්දිය ද යන මේ හෙළ අටුවා තුනම,

බුද්ධමිත්තොති නාමෙන, විස්සුතස්ස යසස්සිනො;

විනයඤ්ඤුස්ස ධීරස්ස, සුත්වා ථෙරස්ස සන්තිකෙ.

‘බුද්ධමිත්ත’ යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ, යසස් ඇති, විනයෙහි කෙළපැමිණි, ධීමත් ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමීපයෙහි උගෙන,

මහාමෙඝවනුය්‍යානෙ, භූමිභාගෙ පතිට්ඨිතො;

මහාවිහාරො යො සත්ථු, මහාබොධිවිභූසිතො.

මහාමේඝවන උද්‍යානයෙහි පිහිටි, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මහා බෝධීන් වහන්සේගෙන් විභූෂිත වූ යම් මහා විහාරයක් ඇද්ද,

යං තස්ස දක්ඛිණෙ භාගෙ, පධානඝරමුත්තමං;

සුචිචාරිත්තසීලෙන, භික්ඛුසඞ්ඝෙන සෙවිතං.

එම මහා විහාරයේ දකුණු දිශාභාගයෙහි පිහිටි, පිරිසිදු චාරිත්‍ර ශීලයෙන් යුත් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් සේවනය කරන ලද උත්තම පධානඝරයෙක් ඇද්ද,

උළාරකුලසම්භූතො, සඞ්ඝුපට්ඨායකො සදා;

අනාකුලාය සද්ධාය, පසන්නො රතනත්තයෙ.

උදාර කුලයක උපන්, නිරන්තරයෙන් සංඝ උපස්ථානයෙහි යෙදෙන, අකලංක ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව තෙරුවන් කෙරෙහි පැහැදුණු...

මහානිගමසාමීති[Pg.264], විස්සුතො තත්ථ කාරයි;

චාරුපාකාරසඤ්චිතං, යං පාසාදං මනොරමං.

'මහානිගමසාමී' යනුවෙන් ප්‍රකට වූ (ඒ දායකයා) සිත්කළු වූ, දැකුම්කළු ප්‍රාකාරයකින් වට වූ මනරම් ප්‍රාසාදයක් එහි (පධානඝර පිරිවෙණෙහි) කරවන ලදී.

සීතච්ඡායතරූපෙතං, සම්පන්නසලිලාසයං;

වසතා තත්‍ර පාසාදෙ, මහානිගමසාමිනො.

සිසිල් සෙවණ දෙන වෘක්ෂයන්ගෙන් හා පිරිපුන් ජලාශයකින් යුක්ත වූ, ඒ මහානිගමසාමීගේ ප්‍රාසාදයෙහි වාසය කරමින්,

සුචිසීලසමාචාරං, ථෙරං බුද්ධසිරිව්හයං;

යා උද්දිසිත්වා ආරද්ධා, ඉද්ධා විනයවණ්ණනා.

පිරිසිදු සීලයෙන් හා මනා පැවතුම්වලින් යුක්ත වූ, 'බුද්ධසිරි' නම් වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේ උදෙසා ආරම්භ කරන ලද, අත්ථවිනිච්ඡය ආදියෙන් සශ්‍රීක වූ යම් මේ විනය වර්ණනාවක් (විනය අටුවාවක්) වේ ද,

පාලයන්තස්ස සකලං, ලඞ්කාදීපං නිරබ්බුදං;

රඤ්ඤො සිරිනිවාසස්ස, සිරිපාලයසස්සිනො.

මුළු ලංකාද්වීපයම උපද්‍රව රහිතව ආරක්ෂා කරන්නා වූ ද, ශ්‍රී විභූතියට නිවහනක් බඳු වූ ද, මහා පිරිවර ඇති 'සිරිපාල' (සිරි නිවාස) නම් රජුගේ,

සමවීසතිමෙ ඛෙමෙ, ජයසංවච්ඡරෙ අයං;

ආරද්ධා එකවීසම්හි, සම්පත්තෙ පරිනිට්ඨිතා.

අභයදායක වූ විසිවැනි ජයග්‍රාහී වර්ෂයෙහි ආරම්භ කර, විසිඑක්වැනි වර්ෂය පැමිණි කල්හි මෙම විනය වර්ණනාව සම්පූර්ණයෙන් නිම කරන ලදී.

උපද්දවා කුලෙ ලොකෙ, නිරුපද්දවතො අයං;

එකසංවච්ඡරෙනෙව, යථා නිට්ඨං උපාගතා.

උපද්‍රවයන්ගෙන් ගහණ වූ මෙලොවෙහි, කිසිදු උපද්‍රවයකින් තොරව මෙම විනය වර්ණනාව එකම වසරක් ඇතුළත නිමාවට පත් වූවාක් මෙන්,

එවං සබ්බස්ස ලොකස්ස, නිට්ඨං ධම්මූපසංහිතා;

සීඝං ගච්ඡන්තු ආරම්භා, සබ්බෙපි නිරුපද්දවා.

එලෙසම මුළු ලෝකයාගේම ධර්මය හා සම්බන්ධ වූ සියලු යහපත් ආරම්භයන් ද උපද්‍රව රහිතව වහාම සාර්ථකව නිමාවට පත් වෙත්වා!

චිරට්ඨිතත්ථං ධම්මස්ස, කරොන්තෙන මයා ඉමං;

සද්ධම්මබහුමානෙන, යඤ්ච පුඤ්ඤං සමාචිතං.

සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය උදෙසා, සද්ධර්මය කෙරෙහි ඇති අතිමහත් ගෞරවයෙන් යුතුව මෙය කළා වූ මා විසින් යම් පින් සමූහයක් රැස් කරන ලද ද,

සබ්බස්ස ආනුභාවෙන, තස්ස සබ්බෙපි පාණිනො;

භවන්තු ධම්මරාජස්ස, සද්ධම්මරසසෙවිනො.

ඒ සියලු පින් බලයෙන් සියලු සත්වයෝ ධර්මරාජයන් වහන්සේගේ සද්ධර්ම රසය විඳින්නෝ වෙත්වා!

චිරං තිට්ඨතු සද්ධම්මො, කාලෙ වස්සං චිරං පජං;

තප්පෙතු දෙවො ධම්මෙන, රාජා රක්ඛතු මෙදිනින්ති.

සද්ධර්මය බොහෝ කල් පවතීවා! වැසි වලාකුළු නිසි කලට වැසි වස්වා සත්වයන් පිනවාවා! රජතුමා ද ධර්මානුකූලව මුළු පෘථිවියම ආරක්ෂා කෙරේවා!

පරමවිසුද්ධසද්ධාබුද්ධිවීරියපටිමණ්ඩිතෙන සීලාචාරජ්ජවමද්දවාදිගුණසමුදයසමුදිතෙන සකසමයසමයන්තරගහනජ්ඣොගාහණසමත්ථෙන පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියසමන්නාගතෙන තිපිටකපරියත්තිප්පභෙදෙ සාට්ඨකථෙ සත්ථුසාසනෙ අප්පටිහතඤ්ඤාණප්පභාවෙන මහාවෙය්‍යාකරණෙන කරණසම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතමධුරොදාරවචනලාවණ්ණයුත්තෙන යුත්තමුත්තවාදිනා වාදිවරෙන මහාකවිනා පභින්නපඅසම්භිදාපරිවාරෙ ඡළභිඤ්ඤාදිපභෙදගුණපටිමණ්ඩිතෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ [Pg.265] සුප්පතිට්ඨිතබුද්ධීනං ථෙරවංසප්පදීපානං ථෙරානං මහාවිහාරවාසීනං වංසාලඞ්කාරභූතෙන විපුලවිසුද්ධබුද්ධිනා බුද්ධඝොසොති ගරූහි ගහිතනාමධෙය්‍යෙන ථෙරෙන කතා අයං සමන්තපාසාදිකා නාම විනයසංවණ්ණනා –

අතිශයින් පිරිසිදු ශ්‍රද්ධා, බුද්ධි සහ වීර්යයෙන් අලංකාරවත් වූ ද; සීල, ආචාර, සෘජු බව, මෘදු බව ආදී ගුණ සමූහයෙන් යුක්ත වූ ද; ස්වසමය හා පරසමය යන දහම් ගැඹුරු ලෙස අවබෝධ කරගැනීමට සමත් වූ ද; මනා ප්‍රඥා වෛශාරද්‍යයෙන් යුක්ත වූ ද; අටුවා සහිත වූ තෙපිටක පර්යාප්ති ශාසනයෙහි අප්‍රතිහත ඥානාලෝකයක් ඇති ද; මහා වෛයාකරණ වූ ද; මනා උච්චාරණයෙන් යුත් මිහිරි හා උදාර වචන ලාලිත්‍යයකින් හෙබි ද; සුදුසු වූ ප්‍රිය වචන පවසන්නා වූ ද; වාදීන් අතර උත්තම වූ ද; මහා කවියෙකු වූ ද; ප්‍රභේද වූ පටිසම්භිදාලාභී ෂඩභිඥා ආදී ගුණයෙන් සෝභමාන වූ උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයෙහි මනාව පිහිටි බුද්ධියක් ඇති, ස්ථවිර වංශයට ප්‍රදීපයක් බඳු වූ, මහා විහාරවාසී තිපිටක චූළනාග ආදී ස්ථවිරයන්ගේ වංශයට ආභරණයක් බඳු වූ, පෘථුල හා පිරිසිදු බුද්ධියක් ඇති, ගුරුවරුන් විසින් 'බුද්ධඝෝෂ' යන නාමයෙන් හඳුන්වන ලද ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද 'සමන්තපාසාදිකා' නම් වූ මෙම විනය වර්ණනාව –

තාව තිට්ඨතු ලොකස්මිං, ලොකනිත්ථරණෙසිනං;

දස්සෙන්තී කුලපුත්තානං, නයං සීලවිසුද්ධියා.

ලෝකයෙන් එතෙර වීමට මඟ සොයන කුලපුත්‍රයන්ට සීල විශුද්ධිය සඳහා වූ නිවැරදි ක්‍රමය පෙන්වා දෙමින් ලෝකයෙහි පවතීවා!

යාව බුද්ධොති නාමම්පි, සුද්ධචිත්තස්ස තාදිනො;

ලොකම්හි ලොකජෙට්ඨස්ස, පවත්තති මහෙසිනොති.

පිරිසිදු සිත් ඇති, අටලෝ දහමින් කම්පා නොවන, ලෝකයට ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ, මහා ඉසිවර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ 'බුද්ධ' යන නාමය ලෝකයෙහි පවතින තාක් කල් මෙය පවතීවා!

සමන්තපාසාදිකා නාම

සමන්තපාසාදිකා නම් වූ,

විනය-අට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

විනය අටුවාව නිම කරන ලදී.