Tipiṭaka Translation

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง

මජ්ඣිමනිකායෙ

มัชฌิมนิกาย

උපරිපණ්ණාස-අට්ඨකථා

อรรถกถาอุปริปัณณาสก์

1. දෙවදහවග්ගො

๑. เทวทหวรรค

1. දෙවදහසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาเทวทหสูตร

1. එවං [Pg.1] මෙ සුතන්ති දෙවදහසුත්තං. තත්ථ දෙවදහං නාමාති දෙවා වුච්චන්ති රාජානො, තත්ථ ච සක්‍යරාජූනං මඞ්ගලපොක්ඛරණී අහොසි පාසාදිකා ආරක්ඛසම්පන්නා, සා දෙවානං දහත්තා ‘‘දෙවදහ’’න්ති පඤ්ඤායිත්ථ. තදුපාදාය සොපි නිගමො දෙවදහන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගතො. භගවා තං නිගමං නිස්සාය ලුම්බිනිවනෙ විහරති. සබ්බං තං පුබ්බෙකතහෙතූති පුබ්බෙ කතකම්මපච්චයා. ඉමිනා කම්මවෙදනඤ්ච කිරියවෙදනඤ්ච පටික්ඛිපිත්වා එකං විපාකවෙදනමෙව සම්පටිච්ඡන්තීති දස්සෙති. එවං වාදිනො, භික්ඛවෙ, නිගණ්ඨාති ඉමිනා පුබ්බෙ අනියමෙත්වා වුත්තං නියමෙත්වා දස්සෙති.

๑. พระสูตรชื่อว่าเทวทหสูตร เริ่มต้นว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้" ในเทวทหสูตรนั้น คำว่า "เทวทหะ" มีความว่า กษัตริย์ทั้งหลายเรียกว่า "เทวะ" และในที่นั้น มีสระโบกขรณีอันเป็นมงคลของพระราชาศากยะทั้งหลาย เป็นที่น่าเลื่อมใส ถึงพร้อมด้วยการอารักขา สระนั้นเพราะเป็นสระของเทวะทั้งหลาย จึงปรากฏชื่อว่า "เทวทหะ" อาศัยสระนั้น แม้นิคมนั้นก็ถึงซึ่งการนับว่า "เทวทหะ" เช่นกัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยนิคมนั้นประทับอยู่ที่ลุมพินีวัน บทว่า "ทั้งหมดนั้นมีกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ" หมายความว่า เพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นปัจจัย ด้วยบทนี้ พระองค์ทรงแสดงว่า (พวกนิครนถ์) ปฏิเสธทั้งกรรมเวทนาและกิริยาเวทนา ยอมรับแต่วิบากเวทนาอย่างเดียวเท่านั้น ด้วยบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกนิครนถ์มีวาทะอย่างนี้" พระองค์ทรงแสดงโดยระบุเจาะจงถึงสิ่งที่ตรัสไว้ก่อนโดยมิได้ระบุเจาะจง

අහුවම්හෙව මයන්ති ඉදං භගවා තෙසං අජානනභාවං ජානන්තොව කෙවලං කලිසාසනං ආරොපෙතුකාමො පුච්ඡති. යෙ හි ‘‘මයං අහුවම්හා’’තිපි න ජානන්ති, තෙ කථං කම්මස්ස කතභාවං වා අකතභාවං වා ජානිස්සන්ති. උත්තරිපුච්ඡායපි එසෙව නයො.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามคำนี้ว่า "พวกเราได้เคยมีแล้ว" ทั้งที่ทรงทราบถึงความไม่รู้ของนิครนถ์เหล่านั้น เพียงแต่ทรงมีพระประสงค์จะยกโทษขึ้นมาเท่านั้น เพราะว่า ชนเหล่าใดแม้แต่ว่า "พวกเราได้เคยมีแล้ว" ก็ยังไม่รู้ ชนเหล่านั้นจักรู้ความที่กรรมได้ทำแล้วหรือยังไม่ได้ทำได้อย่างไร แม้ในคำถามต่อไปก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน

2. එවං සන්තෙති චූළදුක්ඛක්ඛන්ධෙ (ම. නි. 1.179-180) මහානිගණ්ඨස්ස වචනෙ සච්චෙ සන්තෙති අත්ථො, ඉධ පන එත්තකස්ස ඨානස්ස තුම්හාකං අජානනභාවෙ සන්තෙති අත්ථො. න කල්ලන්ති න යුත්තං.

๒. บทว่า "เมื่อเป็นเช่นนั้น" ในจูฬทุกขักขันธสูตร (ม.นิ. ๑.๑๗๙-๑๘๐) มีความหมายว่า "เมื่อคำของมหานิครนถ์เป็นจริง" แต่ในพระสูตรนี้มีความหมายว่า "เมื่อมีความไม่รู้ของพวกท่านในฐานะเพียงเท่านี้" บทว่า "ไม่สมควร" หมายถึง ไม่ควร

3. ගාළ්හූපලෙපනෙනාති [Pg.2] බහලූපලෙපනෙන, පුනප්පුනං විසරඤ්ජිතෙන, න පන ඛලියා ලිත්තෙන විය. එසනියාති එසනිසලාකාය අන්තමසො නන්තකවට්ටියාපි. එසෙය්‍යාති ගම්භීරං වා උත්තානං වාති වීමංසෙය්‍ය. අගදඞ්ගාරන්ති ඣාමහරීතකස්ස වා ආමලකස්ස වා චුණ්ණං. ඔදහෙය්‍යාති පක්ඛිපෙය්‍ය. අරොගොතිආදි මාගණ්ඩියසුත්තෙ (ම. නි. 2.213) වුත්තමෙව.

๓. บทว่า "ด้วยการฉาบทาอย่างหนา" หมายถึง ด้วยการฉาบทาอย่างหนาแน่น อาบยาพิษไว้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ไม่ใช่เหมือนฉาบด้วยกากน้ำมัน บทว่า "ด้วยเครื่องมือควานหา" หมายถึง ด้วยไม้แหลมสำหรับควานหา อย่างน้อยที่สุดแม้ด้วยเชือกที่ใช้สานเสื่อลำแพน บทว่า "พึงสำรวจ" หมายถึง พึงพิจารณาดูว่า (ลูกศร) เข้าไปลึกหรือตื้น บทว่า "ยาถ่าน" หมายถึง ผงของสมอที่เผาไฟหรือมะขามป้อม บทว่า "พึงใส่" หมายถึง พึงใส่เข้าไป คำเป็นต้นว่า "ไม่มีโรค" กล่าวไว้แล้วในมาคัณฑิยสูตร (ม.นิ. ๒.๒๑๓) นั่นเอง

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං, සල්ලෙන විද්ධස්ස හි විද්ධකාලෙ වෙදනාය පාකටකාලො විය ඉමෙසං ‘‘මයං පුබ්බෙ අහුවම්හා වා නො වා, පාපකම්මං අකරම්හා වා නො වා, එවරූපං වා පාපං කරම්හා’’ති ජානනකාලො සියා. වණමුඛස්ස පරිකන්තනාදීසු චතූසු කාලෙසු වෙදනාය පාකටකාලො විය ‘‘එත්තකං වා නො දුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණං, එත්තකෙ වා නිජ්ජිණ්ණෙ සබ්බමෙව දුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණං භවිස්සති, සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨිතා නාම භවිස්සාමා’’ති ජානනකාලො සියා. අපරභාගෙ ඵාසුභාවජානනකාලො විය දිට්ඨෙව ධම්මෙ අකුසලානං ධම්මානං පහානාය කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදාය ජානනකාලො සියා. එවමෙත්ථ එකාය උපමාය තයො අත්ථා, චතූහි උපමාහි එකො අත්ථො පරිදීපිතො.

ในข้อนี้ คำว่า "ฉันนั้นเหมือนกันแล" เป็นคำเชื่อมโยงอุปมา เหมือนกับเวลาที่เวทนาปรากฏชัดแก่ผู้ถูกลูกศรยิงในขณะที่ถูกยิง เวลาที่นิครนถ์เหล่านี้จะพึงรู้ว่า "พวกเราเคยมีในกาลก่อนหรือไม่หนอ, ได้ทำบาปกรรมไว้หรือไม่หนอ, หรือได้ทำบาปเช่นนี้" ก็พึงมี (ฉันนั้น) เหมือนกับเวลาที่เวทนาปรากฏชัดใน ๔ ขณะ คือ ขณะกรีดปากแผล เป็นต้น เวลาที่จะพึงรู้ว่า "ทุกข์ของพวกเราหมดสิ้นไปเท่านี้แล้ว, หรือเมื่อทุกข์หมดสิ้นไปเท่านี้ ทุกข์ทั้งหมดก็จักหมดสิ้นไป, พวกเราจักชื่อว่าเป็นผู้ตั้งอยู่ในส่วนที่บริสุทธิ์" ก็พึงมี (ฉันนั้น) เหมือนกับเวลาที่รู้ถึงความสบายในภายหลัง เวลาที่จะพึงรู้เพื่อละอกุศลธรรมและเพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรมในปัจจุบัน ก็พึงมี (ฉันนั้น) ด้วยประการฉะนี้ ในอุปมานี้ ท่านแสดงเนื้อความ ๓ อย่างด้วยอุปมาเดียว และแสดงเนื้อความอย่างเดียวด้วยอุปมา ๔ อย่าง

4. ඉමෙ පන තතො එකම්පි න ජානන්ති, විරජ්ඣිත්වා ගතෙ සල්ලෙ අවිද්ධොව ‘‘විද්ධොසි මයා’’ති පච්චත්ථිකස්ස වචනප්පමාණෙනෙව ‘‘විද්ධොස්මී’’ති සඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා දුක්ඛප්පත්තපුරිසො විය කෙවලං මහානිගණ්ඨස්ස වචනප්පමාණෙන සබ්බමෙතං සද්දහන්තා එවං සල්ලොපමාය භගවතා නිග්ගහිතා පච්චාහරිතුං අසක්කොන්තා යථා නාම දුබ්බලො සුනඛො මිගං උට්ඨාපෙත්වා සාමිකස්ස අභිමුඛං කරිත්වා අත්තනා ඔසක්කති, එවං මහානිගණ්ඨස්ස මත්ථකෙ වාදං පක්ඛිපන්තා නිගණ්ඨො, ආවුසොතිආදීමාහංසු.

๔. แต่นิครนถ์เหล่านี้ย่อมไม่รู้แม้สักอย่างหนึ่งจากฐานะนั้น เป็นเหมือนบุรุษผู้ยังไม่ถูกยิง เมื่อลูกศรพลาดเป้าไป แต่ยังให้เกิดสัญญาว่า "เราถูกยิงแล้ว" แล้วถึงซึ่งความทุกข์ เพียงเพราะคำพูดของข้าศึกว่า "เจ้าถูกเรายิงแล้ว" ฉันใด (นิครนถ์เหล่านี้) ก็เชื่อเรื่องทั้งหมดนี้เพียงเพราะคำพูดของมหานิครนถ์ ฉันนั้น เมื่อถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าข่มแล้วด้วยอุปมาด้วยลูกศรอย่างนี้ ไม่สามารถจะโต้ตอบได้ เปรียบเหมือนสุนัขที่ผอมโซ ไล่ต้อนเนื้อไปตรงหน้านายพรานแล้วตนเองก็ถอยออกไป ฉันใด ก็ฉันนั้น (นิครนถ์เหล่านี้) โยนวาทะไปไว้บนศีรษะของมหานิครนถ์ แล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโส นิครนถ์..."

5. අථ නෙ භගවා සාචරියකෙ නිග්ගණ්හන්තො පඤ්ච ඛො ඉමෙතිආදිමාහ. තත්‍රායස්මන්තානන්ති තෙසු පඤ්චසු ධම්මෙසු ආයස්මන්තානං. කා අතීතංසෙ සත්ථරි සද්ධාති අතීතංසවාදිම්හි සත්ථරි කා සද්ධා. යා අතීතවාදං සද්දහන්තානං තුම්හාකං මහානිගණ්ඨස්ස සද්ධා, සා කතමා? කිං [Pg.3] භූතත්ථා අභූතත්ථා, භූතවිපාකා අභූතවිපාකාති පුච්ඡති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සහධම්මිකන්ති සහෙතුකං සකාරණං. වාදපටිහාරන්ති පච්චාගමනකවාදං. එත්තාවතා තෙසං ‘‘අපනෙථ සද්ධං, සබ්බදුබ්බලා එසා’’ති සද්ධාඡෙදකවාදං නාම දස්සෙති.

๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงข่มนิครนถ์เหล่านั้นพร้อมทั้งอาจารย์ ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล" บทว่า "ของท่านผู้มีอายุทั้งหลายในธรรมเหล่านั้น" หมายถึง ของท่านผู้มีอายุทั้งหลายในธรรม ๕ ประการเหล่านั้น บทว่า "ศรัทธาในศาสดาผู้กล่าวส่วนอดีตเป็นอย่างไร" หมายถึง ศรัทธาในศาสดาผู้มีวาทะกล่าวส่วนอดีตเป็นอย่างไร ศรัทธาในมหานิครนถ์ของพวกท่านผู้เชื่อวาทะเรื่องอดีตนั้น เป็นอย่างไร พระองค์ตรัสถามว่า มีเนื้อความเป็นจริงหรือไม่มีเนื้อความเป็นจริง มีวิบากเป็นจริงหรือไม่มีวิบากเป็นจริง แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน บทว่า "ที่เป็นไปกับด้วยธรรม" หมายถึง มีเหตุ มีปัจจัย บทว่า "การโต้ตอบวาทะ" หมายถึง วาทะที่สามารถโต้ตอบได้ ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ทรงแสดงวาทะที่ตัดศรัทธาว่า "พวกท่านจงนำศรัทธาออกไปเสีย ศรัทธานั้นอ่อนแอที่สุด"

6. අවිජ්ජා අඤ්ඤාණාති අවිජ්ජාය අඤ්ඤාණෙන. සම්මොහාති සම්මොහෙන. විපච්චෙථාති විපරීතතො සද්දහථ, විපල්ලාසග්ගාහං වා ගණ්හථාති අත්ථො.

๖. บทว่า "เพราะอวิชชา เพราะความไม่รู้" หมายถึง เพราะอวิชชา เพราะความไม่รู้ บทว่า "เพราะความหลง" หมายถึง เพราะความหลงใหลอย่างยิ่ง บทว่า "พวกท่านย่อมเชื่อผิด" มีความหมายว่า พวกท่านย่อมเชื่อโดยวิปลาส หรือยึดถือความเห็นที่คลาดเคลื่อน

7. දිට්ඨධම්මවෙදනීයන්ති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකදායකං. උපක්කමෙනාති පයොගෙන. පධානෙනාති වීරියෙන. සම්පරායවෙදනීයන්ති දුතියෙ වා තතියෙ වා අත්තභාවෙ විපාකදායකං. සුඛවෙදනීයන්ති ඉට්ඨාරම්මණවිපාකදායකං කුසලකම්මං. විපරීතං දුක්ඛවෙදනීයං. පරිපක්කවෙදනීයන්ති පරිපක්කෙ නිප්ඵන්නෙ අත්තභාවෙ වෙදනීයං, දිට්ඨධම්මවෙදනීයස්සෙවෙතං අධිවචනං. අපරිපක්කවෙදනීයන්ති අපරිපක්කෙ අත්තභාවෙ වෙදනීයං, සම්පරායවෙදනීයස්සෙවෙතං අධිවචනං. එවං සන්තෙපි අයමෙත්ථ විසෙසො – යං පඨමවයෙ කතං පඨමවයෙ වා මජ්ඣිමවයෙ වා පච්ඡිමවයෙ වා විපාකං දෙති, මජ්ඣිමවයෙ කතං මජ්ඣිමවයෙ වා පච්ඡිමවයෙ වා විපාකං දෙති, පච්ඡිමවයෙ කතං තත්ථෙව විපාකං දෙති, තං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං නාම. යං පන සත්තදිවසබ්භන්තරෙ විපාකං දෙති, තං පරිපක්කවෙදනීයං නාම. තං කුසලම්පි හොති අකුසලම්පි.

๗. บทว่า "ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม" หมายถึง กรรมที่ให้ผลในอัตภาพนี้เอง บทว่า "ด้วยอุบาย" หมายถึง ด้วยความพยายาม บทว่า "ด้วยความเพียร" หมายถึง ด้วยความเพียร บทว่า "สัมปรายเวทนียกรรม" หมายถึง กรรมที่ให้ผลในอัตภาพที่สองหรือที่สาม บทว่า "สุขเวทนียกรรม" หมายถึง กุศลกรรมที่ให้ผลเป็นอิฏฐารมณ์ ที่ตรงกันข้ามคือทุกขเวทนียกรรม บทว่า "ปริปักกเวทนียกรรม" หมายถึง กรรมที่พึงเสวยผลในอัตภาพที่แก่กล้าแล้ว ที่สำเร็จแล้ว นี้เป็นชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งของทิฏฐธรรมเวทนียกรรมนั่นเอง บทว่า "อปริปักกเวทนียกรรม" หมายถึง กรรมที่พึงเสวยผลในอัตภาพที่ยังไม่แก่กล้า นี้เป็นชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งของสัมปรายเวทนียกรรมนั่นเอง ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ในที่นี้ก็มีความแตกต่างดังนี้ คือ กรรมใดที่ทำในปฐมวัย ให้ผลในปฐมวัย หรือมัชฌิมวัย หรือปัจฉิมวัย, กรรมที่ทำในมัชฌิมวัย ให้ผลในมัชฌิมวัย หรือปัจฉิมวัย, กรรมที่ทำในปัจฉิมวัย ให้ผลในปัจฉิมวัยนั้นเอง กรรมนั้นชื่อว่า ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม ส่วนกรรมใดที่ให้ผลภายในเจ็ดวัน กรรมนั้นชื่อว่า ปริปักกเวทนียกรรม กรรมนั้นเป็นได้ทั้งกุศลและอกุศล

තත්‍රිමානි වත්ථූනි – පුණ්ණො නාම කිර දුග්ගතමනුස්සො රාජගහෙ සුමනසෙට්ඨිං නිස්සාය වසති. තමෙනං එකදිවසං නගරම්හි නක්ඛත්තෙ සඞ්ඝුට්ඨෙ සෙට්ඨි ආහ – ‘‘සචෙ අජ්ජ කසිස්සසි, ද්වෙ ච ගොණෙ නඞ්ගලඤ්ච ලභිස්සසි. කිං නක්ඛත්තං කීළිස්සසි, කසිස්සසී’’ති. කිං මෙ නක්ඛත්තෙන, කසිස්සාමීති? තෙන හි යෙ ගොණෙ ඉච්ඡසි, තෙ ගහෙත්වා කසාහීති. සො කසිතුං ගතො. තං දිවසං සාරිපුත්තත්ථෙරො නිරොධා වුට්ඨාය ‘‘කස්ස සඞ්ගහං කරොමී’’ති? ආවජ්ජන්තො පුණ්ණං දිස්වා පත්තචීවරං ආදාය තස්ස කසනට්ඨානං ගතො. පුණ්ණො කසිං ඨපෙත්වා ථෙරස්ස දන්තකට්ඨං දත්වා මුඛොදකං අදාසි. ථෙරො සරීරං පටිජග්ගිත්වා කම්මන්තස්ස අවිදූරෙ [Pg.4] නිසීදි භත්තාභිහාරං ඔලොකෙන්තො. අථස්ස භරියං භත්තං ආහරන්තිං දිස්වා අන්තරාමග්ගෙයෙව අත්තානං දස්සෙසි.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเหล่านี้อยู่ คือ ได้ยินว่า บุรุษยากจนคนหนึ่งชื่อปุณณะ อาศัยสุมนเศรษฐีอยู่ในกรุงราชคฤห์ วันหนึ่ง เมื่อมีการประกาศนักขัตฤกษ์ในพระนคร เศรษฐีได้กล่าวกะเขาว่า "ถ้าวันนี้เจ้าจะไปไถนา เจ้าก็จะได้โค ๒ ตัวและไถด้วย เจ้าจะเล่นนักขัตฤกษ์หรือจะไปไถนา" (เขาตอบว่า) "จะมีประโยชน์อะไรแก่ข้าพเจ้าด้วยนักขัตฤกษ์ ข้าพเจ้าจะไปไถนา" (เศรษฐีจึงกล่าวว่า) "ถ้าเช่นนั้น โคเหล่าใดที่ท่านต้องการ จงนำโคเหล่านั้นไปไถเถิด" เขาจึงไปเพื่อจะไถนา ในวันนั้น พระสารีบุตรเถระออกจากนิโรธสมาบัติแล้ว ใคร่ครวญว่า "เราจะทำการสงเคราะห์แก่ใครหนอ" เมื่อเห็นนายปุณณะแล้ว จึงถือบาตรและจีวรไปยังที่ไถนาของเขา นายปุณณะหยุดการไถนาไว้ แล้วถวายไม้ชำระฟันและน้ำล้างหน้าแก่พระเถระ พระเถระชำระสรีระแล้ว นั่งในที่ไม่ไกลจากที่ทำงาน คอยมองดูการนำภัตตาหารมา ครั้งนั้น ท่านได้เห็นภรรยาของนายปุณณะกำลังนำภัตตาหารมา จึงแสดงตนในระหว่างทางนั่นเอง

සා සාමිකස්ස ආහටභත්තං ථෙරස්ස පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා පුන ගන්ත්වා අඤ්ඤං භත්තං සම්පාදෙත්වා දිවා අගමාසි. පුණ්ණො එකවාරං කසිත්වා නිසීදි. සාපි භත්තං ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තී ආහ – ‘‘සාමි පාතොව තෙ භත්තං ආහරියිත්ථ, අන්තරාමග්ගෙ පන සාරිපුත්තත්ථෙරං දිස්වා තං තස්ස දත්වා අඤ්ඤං පචිත්වා ආහරන්තියා මෙ උස්සූරො ජාතො, මා කුජ්ඣි සාමී’’ති. භද්දකං තෙ භද්දෙ කතං, මයා ථෙරස්ස පාතොව දන්තකට්ඨඤ්ච මුඛොදකඤ්ච දින්නං, අම්හාකංයෙවානෙන පිණ්ඩපාතොපි පරිභුත්තො, අජ්ජ ථෙරෙන කතසමණධම්මස්ස මයං භාගිනො ජාතාති චිත්තං පසාදෙසි. එකවාරං කසිතට්ඨානං සුවණ්ණමෙව අහොසි. සො භුඤ්ජිත්වා කසිතට්ඨානං ඔලොකෙන්තො විජ්ජොතමානං දිස්වා උට්ඨාය යට්ඨියා පහරිත්වා රත්තසුවණ්ණභාවං ජානිත්වා ‘‘රඤ්ඤො අකථෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න සක්කා’’ති ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා තං සබ්බං සකටෙහි ආහරාපෙත්වා රාජඞ්ගණෙ රාසිං කාරෙත්වා ‘‘කස්සිමස්මිං නගරෙ එත්තකං සුවණ්ණං අත්ථී’’ති පුච්ඡි. කස්සචි නත්ථීති ච වුත්තෙ සෙට්ඨිට්ඨානමස්ස අදාසි. සො පුණ්ණසෙට්ඨි නාම ජාතො.

นางได้ใส่ภัตตาหารที่นำมาเพื่อสามีลงในบาตรของพระเถระ แล้วกลับไปจัดเตรียมภัตตาหารอื่นมาในเวลาสาย ฝ่ายนายปุณณะไถนาไปรอบหนึ่งแล้วก็นั่งพัก แม้นางก็นำภัตตาหารมาแล้วกล่าวว่า "นายท่าน ดิฉันนำภัตตาหารมาให้ท่านแต่เช้าแล้ว แต่ในระหว่างทางได้พบพระสารีบุตรเถระ จึงได้ถวายภัตตาหารนั้นแก่ท่าน เมื่อดิฉันหุงหาอาหารอื่นแล้วนำมาจึงได้สายไป ขอท่านอย่าโกรธเลย" (นายปุณณะ) ทำจิตของนางให้เลื่อมใสว่า "น้องหญิง สิ่งที่เธอทำนั้นดีแล้ว พี่ได้ถวายไม้ชำระฟันและน้ำล้างหน้าแก่พระเถระแต่เช้าแล้ว บิณฑบาตนี้ท่านก็ได้ฉันเพื่อพวกเรานั่นเอง วันนี้พวกเราได้เป็นผู้มีส่วนแห่งสมณธรรมที่พระเถระได้กระทำแล้ว" ที่ที่ไถนาไปรอบหนึ่งได้กลายเป็นทองคำไปทั้งหมด เขารับประทานอาหารแล้วมองดูที่ที่ไถนา เห็นที่นั้นส่องสว่างอยู่ จึงลุกขึ้นเอาไม้ตีดู รู้ว่าเป็นทองคำสีแดง จึงคิดว่า "ไม่ทูลพระราชาแล้วจะบริโภคย่อมไม่สมควร" แล้วไปกราบทูลพระราชา พระราชาทรงให้ขนทองคำทั้งหมดนั้นมาด้วยเกวียน ทรงให้ทำเป็นกองไว้ที่พระลานหลวง แล้วตรัสถามว่า "ในนครนี้ มีใครมีทองคำมากเท่านี้บ้าง" เมื่อมีผู้กราบทูลว่า "ไม่มีผู้ใดมีเลย" จึงพระราชทานตำแหน่งเศรษฐีแก่เขา เขาได้มีชื่อว่าปุณณเศรษฐี

අපරම්පි වත්ථු – තස්මිංයෙව රාජගහෙ කාළවෙළියො නාම දුග්ගතො අත්ථි. තස්ස භරියා පණ්ණම්බිලයාගුං පචි. මහාකස්සපත්ථෙරො නිරොධා වුට්ඨාය ‘‘කස්ස සඞ්ගහං කරොමී’’ති ආවජ්ජන්තො තං දිස්වා ගන්ත්වා ගෙහද්වාරෙ අට්ඨාසි. සා පත්තං ගහෙත්වා සබ්බං තත්ථ පක්ඛිපිත්වා ථෙරස්ස අදාසි, ථෙරො විහාරං ගන්ත්වා සත්ථු උපනාමෙසි. සත්ථා අත්තනො යාපනමත්තං ගණ්හි, සෙසං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං පහොසි. කාළවළියොපි තං ඨානං පත්තො චූළකං ලභි. මහාකස්සපො සත්ථාරං කාළවළියස්ස විපාකං පුච්ඡි. සත්ථා ‘‘ඉතො සත්තමෙ දිවසෙ සෙට්ඨිච්ඡත්තං ලභිස්සතී’’ති ආහ. කාළවළියො තං කථං සුත්වා ගන්ත්වා භරියාය ආරොචෙසි.

ยังมีเรื่องอื่นอีก ในกรุงราชคฤห์นั้นนั่นเอง มีคนยากจนชื่อว่ากาฬเวลียะ ภรรยาของเขาต้มข้าวต้มเปรี้ยวใส่ใบไม้ พระมหากัสสปเถระออกจากนิโรธสมาบัติแล้ว ใคร่ครวญว่า "เราจะทำการสงเคราะห์แก่ใครหนอ" เมื่อเห็นเขาแล้ว จึงไปยืนอยู่ที่ประตูเรือน นางรับบาตรแล้วใส่ข้าวต้มทั้งหมดลงในบาตรนั้นถวายแก่พระเถระ พระเถระไปสู่วิหารแล้วน้อมถวายแด่พระศาสดา พระศาสดาทรงรับไว้เพียงเพื่อยังอัตภาพให้เป็นไป ส่วนที่เหลือพอเพียงสำหรับภิกษุ ๕๐๐ รูป แม้กาฬเวลียะมาถึงที่นั้นก็ได้ส่วนเล็กน้อย พระมหากัสสปะทูลถามพระศาสดาถึงวิบากของกาฬเวลียะ พระศาสดาตรัสว่า "นับแต่นี้ไปในวันที่ ๗ เขาจักได้เศวตฉัตรของเศรษฐี" กาฬเวลียะได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงไปบอกแก่ภรรยา

තදා ච රාජා නගරං අනුසඤ්චරන්තො බහිනගරෙ ජීවසූලෙ නිසින්නං පුරිසං අද්දස. පුරිසො රාජානං දිස්වා උච්චාසද්දං අකාසි ‘‘තුම්හාකං මෙ [Pg.5] භුඤ්ජනභත්තං පහිණථ දෙවා’’ති. රාජා ‘‘පෙසෙස්සාමී’’ති වත්වා සායමාසභත්තෙ උපනීතෙ සරිත්වා ‘‘ඉමං හරිතුං සමත්ථං ජානාථා’’ති ආහ, නගරෙ සහස්සභණ්ඩිකං චාරෙසුං. තතියවාරෙ කාළවළියස්ස භරියා අග්ගහෙසි. අථ නං රඤ්ඤො දස්සෙසුං, සා පුරිසවෙසං ගහෙත්වා පඤ්චාවුධසන්නද්ධා භත්තපාතිං ගහෙත්වා නගරා නික්ඛමි. බහිනගරෙ තාලෙ අධිවත්ථො දීඝතාලො නාම යක්ඛො තං රුක්ඛමූලෙන ගච්ඡන්තිං දිස්වා ‘‘තිට්ඨ තිට්ඨ භක්ඛොසි මෙ’’ති ආහ. නාහං තව භක්ඛො, රාජදූතො අහන්ති. කත්ථ ගච්ඡසීති. ජීවසූලෙ නිසින්නස්ස පුරිසස්ස සන්තිකන්ති. මමපි එකං සාසනං හරිතුං සක්ඛිස්සසීති. ආම සක්ඛිස්සාමීති. ‘‘දීඝතාලස්ස භරියා සුමනදෙවරාජධීතා කාළී පුත්තං විජාතා’’ති ආරොචෙය්‍යාසි. ඉමස්මිං තාලමූලෙ සත්ත නිධිකුම්භියො අත්ථි, තා ත්වං ගණ්හෙය්‍යාසීති. සා ‘‘දීඝතාලස්ස භරියා සුමනදෙවරාජධීතා කාළී පුත්තං විජාතා’’ති උග්ඝොසෙන්තී අගමාසි.

ในครั้งนั้น พระราชาเสด็จตรวจตราพระนคร ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษคนหนึ่งนั่งอยู่บนหลาวที่เสียบทั้งเป็นนอกพระนคร บุรุษนั้นเห็นพระราชาแล้วจึงเปล่งเสียงดังว่า "ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์ทรงส่งภัตตาหารที่ทรงเสวยมาให้ข้าพระองค์ด้วยเถิด" พระราชาตรัสว่า "เราจะส่งไปให้" แล้วเมื่อพระกระยาหารเย็นถูกนำเข้ามาถวาย ทรงระลึกขึ้นได้ จึงตรัสว่า "พวกท่านจงหาผู้ที่สามารถนำอาหารนี้ไปได้" ราชบุรุษได้เที่ยวประกาศห่อทรัพย์พันหนึ่งในพระนคร ในครั้งที่สาม ภรรยาของกาฬเวลียะได้รับห่อทรัพย์นั้น ครั้งนั้น พวกเขาได้นำนางไปเฝ้าพระราชา นางแต่งกายเป็นชาย เหน็บอาวุธ ๕ อย่าง ถือถาดภัตตาหารออกจากพระนครไป ยักษ์ชื่อทีฆตาละซึ่งสิงสถิตอยู่ที่ต้นตาลนอกพระนคร เห็นนางเดินไปทางโคนต้นไม้ จึงกล่าวว่า "หยุดก่อน หยุดก่อน เจ้าเป็นอาหารของเรา" (นางตอบว่า) "เราไม่ใช่อาหารของท่าน เราเป็นราชทูต" (ยักษ์ถามว่า) "เจ้าจะไปไหน" (นางตอบว่า) "ไปสู่สำนักของบุรุษที่นั่งอยู่บนหลาวที่เสียบทั้งเป็น" (ยักษ์ถามว่า) "เจ้าจะสามารถนำข่าวสารของเราไปสักอย่างหนึ่งได้หรือไม่" (นางตอบว่า) "ได้ ข้าสามารถ" (ยักษ์บอกว่า) "เธอจงไปบอกว่า 'นางกาลี ภรรยาของทีฆตาละ ธิดาของสุมนเทวราช ได้คลอดบุตรแล้ว' ที่โคนต้นตาลนี้มีหม้อขุมทรัพย์ ๗ ใบอยู่ เธอจงเอาไปเถิด" นางจึงประกาศไปว่า "นางกาลี ภรรยาของทีฆตาละ ธิดาของสุมนเทวราช ได้คลอดบุตรแล้ว"

සුමනදෙවො යක්ඛසමාගමෙ නිසින්නො සුත්වා ‘‘එකො මනුස්සො අම්හාකං පියපවත්තිං ආහරති, පක්කොසථ න’’න්ති සාසනං සුත්වා පසන්නො ‘‘ඉමස්ස රුක්ඛස්ස පරිමණ්ඩලච්ඡායාය ඵරණට්ඨානෙ නිධිකුම්භියො තුය්හං දම්මී’’ති ආහ. ජීවසූලෙ නිසින්නපුරිසො භත්තං භුඤ්ජිත්වා මුඛපුඤ්ඡනකාලෙ ඉත්ථිඵස්සොති ඤත්වා චූළාය ඩංසි, සා අසිනා අත්තනො චූළං ඡින්දිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකංයෙව ගතා. රාජා භත්තභොජිතභාවො කථං ජානිතබ්බොති? චූළසඤ්ඤායාති වත්වා රඤ්ඤො ආචික්ඛිත්වා තං ධනං ආහරාපෙසි. රාජා අඤ්ඤස්ස එත්තකං ධනං නාම අත්ථීති. නත්ථි දෙවාති. රාජා තස්සා පතිං තස්මිං නගරෙ ධනසෙට්ඨිං අකාසි. මල්ලිකායපි දෙවියා වත්ථු කථෙතබ්බං. ඉමානි තාව කුසලකම්මෙ වත්ථූනි.

สุมนเทวราชนั่งอยู่ในที่ประชุมของยักษ์ ได้สดับแล้วจึงกล่าวว่า 'มนุษย์ผู้หนึ่งนำข่าวอันเป็นที่รักมาให้พวกเรา จงเรียกเขามา' เมื่อได้สดับสาส์นนั้นแล้วทรงเลื่อมใส จึงตรัสว่า 'เราจะให้หม้อขุมทรัพย์ในที่ที่เงาของต้นไม้นี้แผ่ไปโดยรอบแก่ท่าน' ฝ่ายบุรุษที่นั่งอยู่บนหลาว ครั้นกินภัตตาหารแล้ว ในเวลาเช็ดปาก รู้ว่าเป็นสัมผัสของสตรี จึงกัดที่มวยผมของนาง นางจึงใช้ดาบตัดมวยผมของตนแล้วไปสู่สำนักของพระราชานั่นเอง พระราชาตรัสถามว่า 'จะทราบได้อย่างไรว่าเขาได้กินภัตตาหารแล้ว' นางทูลว่า 'ทราบได้ด้วยสัญลักษณ์คือมวยผม' แล้วได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา และให้ขนทรัพย์นั้นมา พระราชาตรัสถามว่า 'มีผู้ใดอื่นมีทรัพย์สมบัติมากเท่านี้บ้าง' (อำมาตย์ทูลว่า) 'ไม่มี พระเจ้าข้า' พระราชาจึงทรงแต่งตั้งสามีของนางให้เป็นธนเศรษฐีในพระนครนั้น เรื่องของพระนางมัลลิกาเทวีก็พึงกล่าวถึงด้วย เหล่านี้เป็นเรื่องในฝ่ายกุศลกรรมก่อน

නන්දමාණවකො පන උප්පලවණ්ණාය ථෙරියා විප්පටිපජ්ජි, තස්ස මඤ්චතො උට්ඨාය නික්ඛමිත්වා ගච්ඡන්තස්ස මහාපථවී භිජ්ජිත්වා ඔකාසමදාසි, තත්ථෙව මහානරකං පවිට්ඨො. නන්දොපි ගොඝාතකො පණ්ණාස වස්සානි ගොඝාතකකම්මං කත්වා එකදිවසං භොජනකාලෙ මංසං අලභන්තො එකස්ස ජීවමානකගොණස්ස ජිව්හං ඡින්දිත්වා අඞ්ගාරෙසු පචාපෙත්වා ඛාදිතුං ආරද්ධො. අථස්ස ජිව්හා මූලෙ ඡිජ්ජිත්වා භත්තපාතියංයෙව පතිතා, සො විරවන්තො කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්ති. නන්දොපි යක්ඛො අඤ්ඤෙන යක්ඛෙන [Pg.6] සද්ධිං ආකාසෙන ගච්ඡන්තො සාරිපුත්තත්ථෙරං නවොරොපිතෙහි කෙසෙහි රත්තිභාගෙ අබ්භොකාසෙ නිසින්නං දිස්වා සීසෙ පහරිතුකාමො ඉතරස්ස යක්ඛස්ස ආරොචෙත්වා තෙන වාරියමානොපි පහාරං දත්වා ඩය්හාමි ඩය්හාමීති විරවන්තො තස්මිංයෙව ඨානෙ භූමිං පවිසිත්වා මහානිරයෙ නිබ්බත්තොති ඉමානි අකුසලකම්මෙ වත්ථූනි.

ส่วนนันทมาณพได้ประพฤติผิดในพระอุบลวรรณาเถรี เมื่อมาณพนั้นลุกขึ้นจากเตียงแล้วออกไป แผ่นดินใหญ่ได้แยกออกให้ช่อง เขาได้เข้าไปสู่มหานรกในที่นั้นเอง แม้นายนันทะคนฆ่าโค ทำกรรมคือการฆ่าโคตลอด ๕๐ ปี วันหนึ่งในเวลาบริโภคอาหาร เมื่อไม่ได้เนื้อ จึงตัดลิ้นของโคตัวหนึ่งที่ยังมีชีวิตอยู่แล้วให้ย่างบนถ่านเพลิง เริ่มจะบริโภค ครั้งนั้น ลิ้นของเขาได้ขาดที่โคนแล้วตกลงในภาชนะข้าวของตนนั่นเอง เขาคร่ำครวญอยู่ ทำกาละแล้วบังเกิดในนรก แม้นันทยักษ์ไปทางอากาศพร้อมกับยักษ์อีกตนหนึ่ง เห็นพระสารีบุตรเถระผู้มีผมที่เพิ่งปลงใหม่นั่งอยู่ในที่แจ้งในเวลากลางคืน ประสงค์จะประหารที่ศีรษะ จึงบอกแก่ยักษ์อีกตนหนึ่ง แม้ถูกยักษ์นั้นห้ามอยู่ ก็ได้ประหารลงไป แล้วร้องครวญครางว่า "เราร้อน เราร้อน" ได้มุดลงแผ่นดินในที่นั้นเอง บังเกิดในมหานรก เรื่องราวเหล่านี้เป็นเรื่องของอกุศลกรรมแล

යං පන අන්තමසො මරණසන්තිකෙපි කතං කම්මං භවන්තරෙ විපාකං දෙති, තං සබ්බං සම්පරායවෙදනීයං නාම. තත්ථ යො අපරිහීනස්ස ඣානස්ස විපාකො නිබ්බත්තිස්සති, සො ඉධ නිබ්බත්තිතවිපාකොති වුත්තො. තස්ස මූලභූතං කම්මං නෙව දිට්ඨධම්මවෙදනීයං න සම්පරායවෙදනීයන්ති, න විචාරිතං, කිඤ්චාපි න විචාරිතං, සම්පරායවෙදනීයමෙව පනෙතන්ති වෙදිතබ්බං. යො පඨමමග්ගාදීනං භවන්තරෙ ඵලසමාපත්තිවිපාකො, සො ඉධ නිබ්බත්තිතගුණොත්වෙව වුත්තො. කිඤ්චාපි එවං වුත්තො, මග්ගකම්මං පන පරිපක්කවෙදනීයන්ති වෙදිතබ්බං. මග්ගචෙතනායෙව හි සබ්බලහුං ඵලදායිකා අනන්තරඵලත්තාති.

ก็กรรมใดที่บุคคลทำแล้ว แม้อย่างยิ่งในเวลาใกล้ตาย ย่อมให้วิบากในภพอื่น กรรมนั้นทั้งหมดชื่อว่าสัมปรายเวทนียกรรม ในบรรดากรรมนั้น วิบากแห่งฌานที่ไม่เสื่อมใดจักบังเกิด วิบากนั้นท่านกล่าวว่าเป็นวิบากที่บังเกิดแล้วในภพนี้ กรรมอันเป็นมูลของวิบากนั้น ท่านมิได้พิจารณาไว้ว่า ไม่เป็นทิฏฐธัมมเวทนียกรรม ไม่เป็นสัมปรายเวทนียกรรม แม้ว่าท่านมิได้พิจารณาไว้ แต่พึงทราบว่า กรรมนี้เป็นสัมปรายเวทนียกรรมนั่นเอง วิบากคือผลสมาบัติในภพอื่นของปฐมมรรคเป็นต้นใด วิบากนั้นท่านกล่าวว่าเป็นคุณชาติที่บังเกิดแล้วในภพนี้นั่นเอง แม้ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ แต่พึงทราบว่า มรรคกรรมเป็นปริปากกเวทนียกรรม เพราะว่ามรรคเจตนานั่นเองให้ผลเร็วที่สุด เพราะให้ผลในลำดับถัดไป

8. බහුවෙදනීයන්ති සඤ්ඤාභවූපගං. අප්පවෙදනීයන්ති අසඤ්ඤාභවූපගං. සවෙදනීයන්ති සවිපාකං කම්මං. අවෙදනීයන්ති අවිපාකං කම්මං. එවං සන්තෙති ඉමෙසං දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදීනං කම්මානං උපක්කමෙන සම්පරායවෙදනීයාදි භාවකාරණස්ස අලාභෙ සති. අඵලොති නිප්ඵලො නිරත්ථකොති. එත්තාවතා අනිය්‍යානිකසාසනෙ පයොගස්ස අඵලතං දස්සෙත්වා පධානච්ඡෙදකවාදො නාම දස්සිතොති වෙදිතබ්බො. සහධම්මිකා වාදානුවාදාති පරෙහි වුත්තකාරණෙන සකාරණා හුත්වා නිගණ්ඨානං වාදා ච අනුවාදා ච. ගාරය්හං ඨානං ආගච්ඡන්තීති විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බං කාරණං ආගච්ඡන්ති. ‘‘වාදානුප්පත්තා ගාරය්හට්ඨානා’’තිපි පාඨො. තස්සත්ථො – පරෙහි වුත්තෙන කාරණෙන සකාරණා නිගණ්ඨානං වාදං අනුප්පත්තා තං වාදං සොසෙන්තා මිලාපෙන්තා දුක්කටකම්මකාරිනොතිආදයො දස ගාරය්හට්ඨානා ආගච්ඡන්ති.

๘. พหุเวทนียะ คือ กรรมที่นำไปสู่สัญญาภพ อัปปเวทนียะ คือ กรรมที่นำไปสู่อสัญญาภพ สเวทนียะ คือ กรรมที่มีวิบาก อเวทนียะ คือ กรรมที่ไม่มีวิบาก บทว่า "เอวํ สนฺเต" ความว่า เมื่อไม่มีการได้เหตุแห่งความเป็นสัมปรายเวทนียกรรมเป็นต้นของกรรมเหล่านี้ คือ ทิฏฐธัมมเวทนียกรรมเป็นต้น ด้วยความเพียร บทว่า "อผโล" คือ ไม่มีผล ไร้ประโยชน์ ด้วยคำเพียงเท่านี้ ทรงแสดงความไม่มีผลแห่งความเพียรในศาสนาที่มิได้นำออกจากวัฏฏะแล้ว พึงทราบว่า ทรงแสดงวาทะชื่อว่า ปธานัจเฉทกวาทะ บทว่า "สหธมฺมิกา วาทานุวาทา" คือ วาทะและอนุวาทะของพวกนิครนถ์ ซึ่งมีเหตุผลตามเหตุที่ผู้อื่นกล่าวแล้ว บทว่า "คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉนฺติ" คือ ย่อมถึงเหตุอันวิญญูชนพึงติเตียน มีบาลีอีกอย่างหนึ่งว่า "วาทานุปฺปตฺตา คารยฺหฏฺฐานา" อรรถแห่งบาลีนั้นว่า ฐานะอันน่าตำหนิ ๑๐ ประการ มีการเป็นผู้ทำกรรมที่ทำได้ยากเป็นต้น ซึ่งมีเหตุผลตามเหตุที่ผู้อื่นกล่าวแล้ว เข้าถึงวาทะของพวกนิครนถ์ ทำให้วาทะนั้นแห้งผาก เหี่ยวแห้งไป ย่อมมาถึง

9. සඞ්ගතිභාවහෙතූති නියතිභාවකාරණා. පාපසඞ්ගතිකාති පාපනියතිනො. අභිජාතිහෙතූති ඡළභිජාතිහෙතු.

๙. บทว่า "สงฺคติภาวเหตุ" คือ เป็นเหตุแห่งความเป็นไปตามกฎตายตัว บทว่า "ปาปสงฺคติกา" คือ ผู้มีคติที่ชั่ว บทว่า "อภิชาติเหตุ" คือ เหตุแห่งอภิชาติ ๖

10. එවං [Pg.7] නිගණ්ඨානං උපක්කමස්ස අඵලතං දස්සෙත්වා ඉදානි නිය්‍යානිකසාසනෙ උපක්කමස්ස වීරියස්ස ච සඵලතං දස්සෙතුං කථඤ්ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අනද්ධභූතන්ති අනධිභූතං. දුක්ඛෙන අනධිභූතො නාම මනුස්සත්තභාවො වුච්චති, න තං අද්ධභාවෙති නාභිභවතීති අත්ථො. තම්පි නානප්පකාරාය දුක්කරකාරිකාය පයොජෙන්තො දුක්ඛෙන අද්ධභාවෙති නාම. යෙ පන සාසනෙ පබ්බජිත්වා ආරඤ්ඤකා වා හොන්ති රුක්ඛමූලිකාදයො වා, තෙ දුක්ඛෙන න අද්ධභාවෙන්ති නාම. නිය්‍යානිකසාසනස්මිඤ්හි වීරියං සම්මාවායාමො නාම හොති.

๑๐. ครั้นทรงแสดงความไม่มีผลแห่งความเพียรของพวกนิครนถ์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความมีผลของความเพียรและความพยายามในศาสนาที่นำออกจากวัฏฏะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "กถญฺจ ภิกฺขเว" ในบทเหล่านั้น บทว่า "อนทฺธภูตํ" คือ อนธิภูตํ (อัตภาพที่ทุกข์ครอบงำไม่ได้) อัตภาพแห่งมนุษย์ชื่อว่าอันทุกข์ครอบงำไม่ได้ อรรถว่า ทุกข์ย่อมครอบงำอัตภาพนั้นไม่ได้ ผู้ประกอบอัตภาพแม้นั้นด้วยทุกกรกิริยาประการต่างๆ ชื่อว่าย่อมครอบงำ (ตน) ด้วยทุกข์ ส่วนชนเหล่าใดบวชในพระศาสนาแล้วเป็นผู้อยู่ป่า หรือเป็นผู้ถืออยู่โคนไม้เป็นวัตรเป็นต้น ชนเหล่านั้นชื่อว่าไม่ครอบงำ (ตน) ด้วยทุกข์ เพราะในศาสนาที่นำออกจากวัฏฏะ ความเพียรชื่อว่าเป็นสัมมาวายามะ

ථෙරො පනාහ – යො ඉස්සරකුලෙ නිබ්බත්තො සත්තවස්සිකො හුත්වා අලඞ්කතප්පටියත්තො පිතුඅඞ්කෙ නිසින්නො ඝරෙ භත්තකිච්චං කත්වා නිසින්නෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙන අනුමොදනාය කරියමානාය තිස්සො සම්පත්තියො දස්සෙත්වා සච්චෙසු පකාසිතෙසු අරහත්තං පාපුණාති, මාතාපිතූහි වා ‘‘පබ්බජිස්සසි තාතා’’ති වුත්තො ‘‘ආම පබ්බජිස්සාමී’’ති වත්වා න්හාපෙත්වා අලඞ්කරිත්වා විහාරං නීතො තචපඤ්චකං උග්ගණ්හිත්වා නිසින්නො කෙසෙසු ඔහාරියමානෙසු ඛුරග්ගෙයෙව අරහත්තං පාපුණාති, නවපබ්බජිතො වා පන මනොසිලාතෙලමක්ඛිතෙන සීසෙන පුනදිවසෙ මාතාපිතූහි පෙසිතං කාජභත්තං භුඤ්ජිත්වා විහාරෙ නිසින්නොව අරහත්තං පාපුණාති, අයං න දුක්ඛෙන අත්තානං අද්ධභාවෙති නාම. අයං පන උක්කට්ඨසක්කාරො. යො දාසිකුච්ඡියං නිබ්බත්තො අන්තමසො රජතමුද්දිකම්පි පිළන්ධිත්වා ගොරකපියඞ්ගුමත්තෙනාපි සරීරං විලිම්පෙත්වා ‘‘පබ්බාජෙථ න’’න්ති නීතො ඛුරග්ගෙ වා පුනදිවසෙ වා අරහත්තං පාපුණාති, අයම්පි න අනද්ධභූතං අත්තානං දුක්ඛෙන අද්ධභාවෙති නාම.

ส่วนพระเถระกล่าวว่า บุคคลใดเกิดในตระกูลอิสระ มีอายุ ๗ ปี ประดับตกแต่งแล้ว นั่งบนตักของบิดา ทำภัตกิจในเรือนแล้ว เมื่อภิกษุสงฆ์ที่นั่งอยู่กระทำการอนุโมทนา แสดงสมบัติ ๓ ประการ เมื่อสัจจะทั้งหลายอันท่านประกาศแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต หรือถูกมารดาบิดาถามว่า "พ่อจะบวชไหม" กล่าวว่า "ครับ ผมจะบวช" แล้วท่านให้อาบน้ำ ตกแต่งแล้ว นำไปสู่วิหาร เรียนตจปัญจกกัมมัฏฐานแล้วนั่งอยู่ เมื่อผมอันท่านกำลังปลงลง ย่อมบรรลุพระอรหัตที่ปลายมีดโกนนั่นเอง หรืออีกอย่างหนึ่ง ผู้บวชใหม่ มีศีรษะที่ชะโลมด้วยน้ำมันผสมมโนศิลา ในวันรุ่งขึ้น บริโภคข้าวยาคูที่มารดาบิดาส่งมาให้แล้ว นั่งอยู่ในวิหารนั่นเอง ย่อมบรรลุพระอรหัต บุคคลนี้ชื่อว่าไม่ครอบงำตนด้วยทุกข์ ส่วนบุคคลนี้เป็นผู้มีสักการะอย่างยิ่ง บุคคลใดเกิดในครรภ์ของทาสี อย่างน้อยที่สุดสวมแม้เพียงแหวนเงิน ลูบไล้ร่างกายแม้เพียงด้วยเครื่องหอมคือกอรกะและปิยังคุ แล้วถูกนำไป (บวช) ด้วยคำว่า "จงให้เขาบวชเถิด" ย่อมบรรลุพระอรหัตที่ปลายมีดโกน หรือในวันรุ่งขึ้น แม้บุคคลนี้ก็ชื่อว่าไม่ครอบงำตนผู้ไม่ถูกครอบงำด้วยทุกข์

ධම්මිකං සුඛං නාම සඞ්ඝතො වා ගණතො වා උප්පන්නං චතුපච්චයසුඛං. අනධිමුච්ඡිතොති තණ්හාමුච්ඡනාය අමුච්ඡිතො. ධම්මිකඤ්හි සුඛං න පරිච්චජාමීති න තත්ථ ගෙධො කාතබ්බො. සඞ්ඝතො හි උප්පන්නං සලාකභත්තං වා වස්සාවාසිකං වා ‘‘ඉදමත්ථං එත’’න්ති පරිච්ඡින්දිත්වා සඞ්ඝමජ්ඣෙ භික්ඛූනං අන්තරෙ පරිභුඤ්ජන්තො පත්තන්තරෙ පදුමං විය සීලසමාධිවිපස්සනාමග්ගඵලෙහි වඩ්ඪති. ඉමස්සාති පච්චුප්පන්නානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං මූලභූතස්ස. දුක්ඛනිදානස්සාති තණ්හාය. සා හි පඤ්චක්ඛන්ධදුක්ඛස්ස නිදානං. සඞ්ඛාරං පදහතොති සම්පයොගවීරියං [Pg.8] කරොන්තස්ස. විරාගො හොතීති මග්ගෙන විරාගො හොති. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘සඞ්ඛාරපධානෙන මෙ ඉමස්ස දුක්ඛනිදානස්ස විරාගො හොතී’’ති එවං පජානාතීති ඉමිනා සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා කථිතා. දුතියවාරෙන තස්ස සම්පයොගවීරියස්ස මජ්ඣත්තතාකාරො කථිතො. සො යස්ස හි ඛ්වාස්සාති එත්ථ අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – සො පුග්ගලො යස්ස දුක්ඛනිදානස්ස සඞ්ඛාරපධානෙන විරාගො හොති, සඞ්ඛාරං තත්ථ පදහති, මග්ගපධානෙන පදහති. යස්ස පන දුක්ඛනිදානස්ස අජ්ඣුපෙක්ඛතො උපෙක්ඛං භාවෙන්තස්ස විරාගො හොති, උපෙක්ඛං තත්ථ භාවෙති, මග්ගභාවනාය භාවෙති. තස්සාති තස්ස පුග්ගලස්ස.

ที่ชื่อว่าธรรมิกสุข ได้แก่ จตุปัจจัยสุขที่เกิดขึ้นจากสงฆ์หรือจากคณะ. บทว่า อนธิมุจฺฉิโต คือ ไม่มัวเมาด้วยความมัวเมาคือตัณหา. ไม่พึงทำความอยากในธรรมิกสุขนั้น ด้วยคิดว่า "เราย่อมไม่สละธรรมิกสุข". เพราะว่า ผู้ที่กำหนดสลากภัตหรือผ้าจำนำพรรษาที่เกิดขึ้นจากสงฆ์ว่า "สิ่งนี้มีประโยชน์อย่างนี้" แล้วบริโภคอยู่ท่ามกลางสงฆ์ ในระหว่างภิกษุทั้งหลาย ย่อมเจริญด้วยศีล สมาธิ วิปัสสนา มรรค และผล ดุจดอกบัวในระหว่างใบบัว. บทว่า อิมสฺส ได้แก่ แห่งขันธ์ ๕ ที่เป็นปัจจุบัน อันเป็นมูลราก. บทว่า ทุกฺขนิทานสฺส ได้แก่ แห่งตัณหา. เพราะว่าตัณหานั้นเป็นเหตุแห่งทุกข์คือขันธ์ ๕. บทว่า สงฺขารํ ปทหโต ได้แก่ ของผู้ทำสัมปโยควิริยะ. บทว่า วิราโค โหติ คือ ความสิ้นราคะย่อมมีได้ด้วยมรรค. ความหมายที่ท่านกล่าวไว้มีดังนี้ คือ ย่อมรู้อย่างนี้ว่า "ความสิ้นราคะแห่งเหตุแห่งทุกข์นี้ของเรา ย่อมมีได้ด้วยการตั้งความเพียร" ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสสุขาปฏิปทาขิปปาภิญญาไว้. ในวาระที่สอง พระองค์ตรัสอาการแห่งความเป็นกลางของสัมปโยควิริยะนั้น. ในบทว่า โส ยสฺส หิ ขฺวสฺส นี้ มีเนื้อความย่อดังนี้ – บุคคลนั้นย่อมตั้งความเพียรในเหตุแห่งทุกข์ใด ซึ่งความสิ้นราคะย่อมมีได้ด้วยการตั้งความเพียร, ย่อมตั้งไว้ด้วยการตั้งมั่นแห่งมรรค. ส่วนความสิ้นราคะแห่งเหตุแห่งทุกข์ใด ย่อมมีได้แก่ผู้เจริญอุเบกขาโดยการเพ่งเฉยอยู่, เขาย่อมเจริญอุเบกขาในเหตุแห่งทุกข์นั้น, ย่อมเจริญด้วยการเจริญมรรค. บทว่า ตสฺส ได้แก่ แห่งบุคคลนั้น.

11. පටිබද්ධචිත්තොති ඡන්දරාගෙන බද්ධචිත්තො. තිබ්බච්ඡන්දොති බහලච්ඡන්දො. තිබ්බාපෙක්ඛොති බහලපත්ථනො. සන්තිට්ඨන්තින්ති එකතො තිට්ඨන්තිං. සඤ්ජග්ඝන්තින්ති මහාහසිතං හසමානං. සංහසන්තින්ති සිතං කුරුමානං.

๑๑. บทว่า ปฏิพทฺธจิตฺโต คือ ผู้มีจิตผูกพันด้วยฉันทราคะ. บทว่า ติพฺพจฺฉนฺโท คือ ผู้มีความพอใจอย่างแรงกล้า. บทว่า ติพฺพาเปกฺโข คือ ผู้มีความปรารถนาอย่างแรงกล้า. บทว่า สนฺติฏฺฐนฺตึ ได้แก่ ซึ่งหญิงผู้ยืนอยู่ด้วยกัน. บทว่า สญฺชฆฺฆนฺตึ ได้แก่ ซึ่งหญิงผู้กำลังหัวเราะเสียงดัง. บทว่า สํหสนฺตึ ได้แก่ ซึ่งหญิงผู้กำลังยิ้มแย้ม.

එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙති එත්ථ ඉදං ඔපම්මවිභාවනං – එකො හි පුරිසො එකිස්සා ඉත්ථියා සාරත්තො ඝාසච්ඡාදනමාලාලඞ්කාරාදීනි දත්වා ඝරෙ වාසෙති. සා තං අතිචරිත්වා අඤ්ඤං සෙවති. සො ‘‘නූන අහං අස්සා අනුරූපං සක්කාරං න කරොමී’’ති සක්කාරං වඩ්ඪෙසි. සා භිය්‍යොසොමත්තාය අතිචරතියෙව. සො – ‘‘අයං සක්කරියමානාපි අතිචරතෙව, ඝරෙ මෙ වසමානා අනත්ථම්පි කරෙය්‍ය, නීහරාමි න’’න්ති පරිසමජ්ඣෙ අලංවචනීයං කත්වා ‘‘මා පුන ගෙහං පාවිසී’’ති විස්සජ්ජෙසි. සා කෙනචි උපායෙන තෙන සද්ධිං සන්ථවං කාතුං අසක්කොන්තී නටනච්චකාදීහි සද්ධිං විචරති. තස්ස පුරිසස්ස තං දිස්වා නෙව උප්පජ්ජති දොමනස්සං, සොමනස්සං පන උප්පජ්ජති.

ในบทว่า เอวเมว โข ภิกฺขเว นี้ เป็นการแสดงอุปมาให้แจ่มแจ้งดังนี้ – บุรุษคนหนึ่งกำหนัดยินดีในหญิงคนหนึ่ง ให้ข้าว น้ำ ผ้า พวงมาลัย เครื่องประดับ เป็นต้น แล้วให้อยู่ในเรือน. หญิงนั้นประพฤตินอกใจเขา ไปคบหาชายอื่น. เขาคิดว่า "เห็นทีเราคงไม่ได้ทำสักการะที่สมควรแก่หญิงนี้" จึงเพิ่มสักการะให้. หญิงนั้นก็ยิ่งประพฤตินอกใจมากขึ้นไปอีก. เขาคิดว่า "หญิงนี้แม้เราสักการะอยู่ ก็ยังประพฤตินอกใจ, เมื่ออยู่ในเรือนของเรา ก็อาจทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ได้, เราจะขับไล่นางไป" จึงทำคำบอกเลิกท่ามกลางบริษัท แล้วกล่าวว่า "เธออย่าได้กลับเข้ามาในเรือนอีก" แล้วปล่อยไป. หญิงนั้นเมื่อไม่สามารถจะทำความสนิทสนมกับบุรุษนั้นด้วยอุบายใดๆ ได้ ก็เที่ยวไปกับพวกนักฟ้อนนักรำเป็นต้น. บุรุษนั้นเห็นนางแล้ว โทมนัสไม่เกิดขึ้นเลย แต่กลับเกิดโสมนัสขึ้น.

තත්ථ පුරිසස්ස ඉත්ථියා සාරත්තකාලො විය ඉමස්ස භික්ඛුනො අත්තභාවෙ ආලයො. ඝාසච්ඡාදනාදීනි දත්වා ඝරෙ වසාපනකාලො විය අත්තභාවස්ස පටිජග්ගනකාලො. තස්සා අතිචරණකාලො විය ජග්ගියමානස්සෙව අත්තභාවස්ස පිත්තපකොපාදීනං වසෙන සාබාධතා. ‘‘අත්තනො අනුරූපං සක්කාරං අලභන්තී අතිචරතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා සක්කාරවඩ්ඪනං විය ‘‘භෙසජ්ජං අලභන්තො එවං හොතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා [Pg.9] භෙසජ්ජකරණකාලො. සක්කාරෙ වඩ්ඪිතෙපි පුන අතිචරණං විය පිත්තාදීසු එකස්ස භෙසජ්ජෙ කරියමානෙ සෙසානං පකොපවසෙන පුන සාබාධතා. පරිසමජ්ඣෙ අලංවචනීයං කත්වා ගෙහා නික්කඩ්ඪනං විය ‘‘ඉදානි තෙ නාහං දාසො න කම්මකරො, අනමතග්ගෙ සංසාරෙ තංයෙව උපට්ඨහන්තො විචරිං, කො මෙ තයා අත්ථො, ඡිජ්ජ වා භිජ්ජ වා’’ති තස්මිං අනපෙක්ඛතං ආපජ්ජිත්වා වීරියං ථිරං කත්වා මග්ගෙන කිලෙසසමුග්ඝාතනං. නටනච්චකාදීහි නච්චමානං විචරන්තිං දිස්වා යථා තස්ස පුරිසස්ස දොමනස්සං න උප්පජ්ජති, සොමනස්සමෙව උප්පජ්ජති, එවමෙව ඉමස්ස භික්ඛුනො අරහත්තං පත්තස්ස පිත්තපකොපාදීනං වසෙන ආබාධිකං අත්තභාවං දිස්වා දොමනස්සං න උප්පජ්ජති, ‘‘මුච්චිස්සාමි වත ඛන්ධපරිහාරදුක්ඛතො’’ති සොමනස්සමෙව උප්පජ්ජතීති. අයං පන උපමා ‘‘පටිබද්ධචිත්තස්ස දොමනස්සං උප්පජ්ජති, අප්පටිබද්ධචිත්තස්ස නත්ථෙතන්ති ඤත්වා ඉත්ථියා ඡන්දරාගං පජහති, එවමයං භික්ඛු සඞ්ඛාරං වා පදහන්තස්ස උපෙක්ඛං වා භාවෙන්තස්ස දුක්ඛනිදානං පහීයති, නො අඤ්ඤථාති ඤත්වා තදුභයං සම්පාදෙන්තො දුක්ඛනිදානං පජහතී’’ති එතමත්ථං විභාවෙතුං ආගතාති වෙදිතබ්බා.

ในอุปมานั้น ความอาลัยในอัตภาพของภิกษุนี้ เปรียบเหมือนสมัยที่บุรุษกำหนัดในหญิง. สมัยที่บำรุงรักษาอัตภาพ เปรียบเหมือนสมัยที่ให้ข้าว น้ำ ผ้า เป็นต้น แล้วให้อยู่ในเรือน. ความเจ็บป่วยของอัตภาพที่กำลังได้รับการบำรุงรักษาอยู่ ด้วยอำนาจดีกำเริบเป็นต้น เปรียบเหมือนสมัยที่หญิงนั้นประพฤตินอกใจ. สมัยที่ทำการรักษาด้วยยาโดยสังเกตว่า "อัตภาพนี้เป็นเช่นนี้เพราะไม่ได้รับยา" เปรียบเหมือนการเพิ่มสักการะให้โดยสังเกตว่า "นางประพฤตินอกใจเพราะไม่ได้รับสักการะที่สมควรแก่ตน". ความเจ็บป่วยอีกครั้งด้วยอำนาจการกำเริบของโรคที่เหลือ เมื่อกำลังรักษาโรคอย่างหนึ่งในบรรดาโรคดีเป็นต้น เปรียบเหมือนการประพฤตินอกใจอีกแม้เมื่อเพิ่มสักการะให้แล้ว. การกำจัดกิเลสด้วยมรรค โดยทำความเพียรให้มั่นคง ถึงความไม่เยื่อใยในอัตภาพนั้นว่า "บัดนี้ เราไม่ใช่ทาส ไม่ใช่คนรับใช้ของท่าน, เราเที่ยวไปในสังสารวัฏอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้ว ก็ได้แต่อุปัฏฐากท่านเท่านั้น, ประโยชน์อะไรของเราด้วยท่าน, จะขาดก็ตาม จะแตกก็ตาม" เปรียบเหมือนการขับไล่ออกจากเรือนโดยทำคำบอกเลิกท่ามกลางบริษัท. บุรุษนั้นเห็นนางเที่ยวฟ้อนรำอยู่กับพวกนักฟ้อนนักรำเป็นต้นแล้ว โทมนัสไม่เกิดขึ้น มีแต่โสมนัสเกิดขึ้น ฉันใด, ภิกษุนี้ผู้บรรลุพระอรหัตแล้ว เห็นอัตภาพที่เจ็บป่วยด้วยอำนาจดีกำเริบเป็นต้น โทมนัสก็ไม่เกิดขึ้น มีแต่โสมนัสเกิดขึ้นว่า "โอหนอ เราจักพ้นจากทุกข์คือการบริหารขันธ์" ฉันนั้นเหมือนกัน. พึงทราบว่า อุปมานี้มาเพื่อแสดงให้แจ่มแจ้งซึ่งเนื้อความนี้ว่า "โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีจิตผูกพัน, ย่อมไม่มีแก่ผู้มีจิตไม่ผูกพัน" ดังนี้ รู้แล้วจึงละฉันทราคะในหญิง, ฉันใด ภิกษุนี้ก็ฉันนั้น เมื่อรู้ว่า "เหตุแห่งทุกข์ย่อมถูกละได้สำหรับผู้ตั้งความเพียรหรือเจริญอุเบกขา, หาใช่โดยประการอื่นไม่" จึงบำเพ็ญธรรมทั้งสองนั้นให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมละเหตุแห่งทุกข์ได้.

12. යථා සුඛං ඛො මෙ විහරතොති යෙන සුඛෙන විහරිතුං ඉච්ඡාමි තෙන, මෙ විහරතො. පදහතොති පෙසෙන්තස්ස. එත්ථ ච යස්ස සුඛා පටිපදා අසප්පායා, සුඛුමචීවරානි ධාරෙන්තස්ස පාසාදිකෙ සෙනාසනෙ වසන්තස්ස චිත්තං වික්ඛිපති, දුක්ඛා පටිපදා සප්පායා, ඡින්නභින්නානි ථූලචීවරානි ධාරෙන්තස්ස සුසානරුක්ඛමූලාදීසු වසන්තස්ස චිත්තං එකග්ගං හොති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

๑๒. บทว่า ยถา สุขํ โข เม วิหรโต คือ เราปรารถนาจะอยู่ด้วยสุขใด, (เรา) ผู้อยู่ด้วยสุขนั้น. บทว่า ปทหโต ได้แก่ ของผู้มีจิตน้อมไป. และในข้อนี้ บุคคลใด สุขาปฏิปทาไม่เป็นสัปปายะ, เมื่อทรงจีวรอันละเอียดอ่อน อยู่ในเสนาสนะอันงดงาม จิตย่อมฟุ้งซ่าน, แต่ทุกขาปฏิปทาเป็นสัปปายะ, เมื่อทรงจีวรหยาบที่ขาดและปะ อยู่ในที่เช่นป่าช้าและโคนไม้เป็นต้น จิตย่อมเป็นเอกัคคตา, พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงบุคคลนั้น.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං, උසුකාරො විය හි ජාතිජරාමරණභීතො යොගී දට්ඨබ්බො, වඞ්කකුටිලජිම්හතෙජනං විය වඞ්කකුටිලජිම්හචිත්තං, ද්වෙ අලාතා විය කායිකචෙතසිකවීරියං, තෙජනං උජුං කරොන්තස්ස කඤ්ජිකතෙලං විය සද්ධා, නමනදණ්ඩකො විය ලොකුත්තරමග්ගො, උස්සුකාරස්ස වඞ්කකුටිලජිම්හතෙජනං කඤ්ජිකතෙලෙන සිනෙහෙත්වා අලාතෙසු තාපෙත්වා නමනදණ්ඩකෙන උජුකරණං විය ඉමස්ස භික්ඛුනො වඞ්කකුටිලජිම්හචිත්තං සද්ධාය සිනෙහෙත්වා කායිකචෙතසිකවීරියෙන තාපෙත්වා [Pg.10] ලොකුත්තරමග්ගෙන උජුකරණං, උසුකාරස්සෙව එවං උජුකතෙන තෙජනෙන සපත්තං විජ්ඣිත්වා සම්පත්තිඅනුභවනං විය ඉමස්ස යොගිනො තථා උජුකතෙන චිත්තෙන කිලෙසගණං විජ්ඣිත්වා පාසාදිකෙ සෙනාසනෙ නිරොධවරතලගතස්ස ඵලසමාපත්තිසුඛානුභවනං දට්ඨබ්බං. ඉධ තථාගතො සුඛාපටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤභික්ඛුනො, දුක්ඛාපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤභික්ඛුනො ච පටිපත්තියො කථිතා, ඉතරෙසං ද්වින්නං න කථිතා, තා කථෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. ඉමාසු වා ද්වීසු කථිතාසු ඉතරාපි කථිතාව හොන්ති, ආගමනීයපටිපදා පන න කථිතා, තං කථෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. සහාගමනීයාපි වා පටිපදා කථිතාව, අදස්සිතං පන එකං බුද්ධුප්පාදං දස්සෙත්වා එකස්ස කුලපුත්තස්ස නික්ඛමනදෙසනං අරහත්තෙන විනිවට්ටෙස්සාමීති දස්සෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ในบทว่า "เอวเมว โข" นี้ เป็นข้อความเชื่อมโยงอุปมากับอุปไมย พึงเห็นว่า พระโยคีผู้กลัวชาติ ชรา และมรณะ เปรียบเหมือนช่างทำลูกศร, จิตที่คด โกง งอ เปรียบเหมือนลูกศรที่คด โกง งอ, กายิกวิริยะและเจตสิกวิริยะ เปรียบเหมือนคบเพลิงสองอัน, ศรัทธา เปรียบเหมือนน้ำส้มและน้ำมันของช่างทำลูกศรผู้กำลังทำลูกศรให้ตรง, โลกุตตรมรรค เปรียบเหมือนไม้สำหรับดัด, การที่ช่างทำลูกศรชโลมลูกศรที่คด โกง งอ ด้วยน้ำส้มและน้ำมัน แล้วลนด้วยคบเพลิงทั้งสอง และดัดให้ตรงด้วยไม้สำหรับดัด ฉันใด การที่ภิกษุนี้ชโลมจิตที่คด โกง งอ ด้วยศรัทธา แล้วอบรมด้วยกายิกวิริยะและเจตสิกวิริยะ และทำใหตรงด้วยโลกุตตรมรรค ก็ฉันนั้น พึงเห็นว่า การที่ช่างทำลูกศรนั้นยิงข้าศึกด้วยลูกศรที่ทำให้ตรงแล้วเช่นนั้น แล้วเสวยสมบัติ ฉันใด การที่พระโยคีนี้ยิงหมู่กิเลสด้วยจิตที่ทำให้ตรงแล้วเช่นนั้น แล้วเข้าถึงพื้นอันประเสริฐคือพระนิโรธในเสนาสนะอันน่ารื่นรมย์ เสวยสุขจากผลสมาบัติ ก็ฉันนั้น ในข้อนี้ พระตถาคตตรัสปฏิปทาของภิกษุผู้มีสุขาปฏิปทาขิปปาภิญญา และของภิกษุผู้มีทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาไว้แล้ว แต่ยังมิได้ตรัสปฏิปทาของภิกษุอีกสองจำพวกที่เหลือ จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้เพื่อตรัสปฏิปทาเหล่านั้น หรืออีกนัยหนึ่ง เมื่อตรัสปฏิปทาสองอย่างนี้แล้ว ปฏิปทาที่เหลือก็เป็นอันตรัสแล้วด้วย แต่ยังมิได้ตรัสอาคมนียปฏิปทา จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้เพื่อตรัสปฏิปทานั้น หรืออีกนัยหนึ่ง แม้ปฏิปทาพร้อมทั้งอาคมนียปฏิปทาก็เป็นอันตรัสแล้ว แต่ทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้เพื่อทรงแสดงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งซึ่งยังมิได้ทรงแสดง และเพื่อทรงแสดงธรรมเทศนาว่าด้วยการออกบวชของกุลบุตรคนหนึ่ง ด้วยทรงดำริว่า "เราจักให้สำเร็จลงด้วยอรหัตตผล" ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่งแล

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

දෙවදහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเทวทหสูตร จบแล้ว

2. පඤ්චත්තයසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปัญจัตตยสูตร

21. එවං මෙ සුතන්ති පඤ්චත්තයසුත්තං. තත්ථ එකෙති එකච්චෙ. සමණබ්‍රාහ්මණාති පරිබ්බජුපගතභාවෙන සමණා ජාතියා බ්‍රාහ්මණා, ලොකෙන වා සමණාති ච බ්‍රාහ්මණාති ච එවං සම්මතා. අපරන්තං කප්පෙත්වා විකප්පෙත්වා ගණ්හන්තීති අපරන්තකප්පිකා. අපරන්තකප්පො වා එතෙසං අත්ථීතිපි අපරන්තකප්පිකා. එත්ථ ච අන්තොති ‘‘සක්කායො ඛො, ආවුසො, එකො අන්තො’’තිආදීසු (අ. නි. 6.61) විය ඉධ කොට්ඨාසො අධිප්පෙතො. කප්පොති තණ්හාදිට්ඨියො. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘කප්පොති උද්දානතො ද්වෙ කප්පා තණ්හාකප්පො ච දිට්ඨිකප්පො චා’’ති. තස්මා තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අනාගතං ඛන්ධකොට්ඨාසං කප්පෙත්වා ඨිතාති අපරන්තකප්පිකාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තෙසං එවං අපරන්තං කප්පෙත්වා ඨිතානං පුනප්පුනං උප්පජ්ජනවසෙන අපරන්තමෙව අනුගතා දිට්ඨීති අපරන්තානුදිට්ඨිනො. තෙ එවංදිට්ඨිනො තං අපරන්තං ආරබ්භ ආගම්ම පටිච්ච අඤ්ඤම්පි ජනං දිට්ඨිගතිකං කරොන්තා [Pg.11] අනෙකවිහිතානි අධිවුත්තිපදානි අභිවදන්ති. අනෙකවිහිතානීති අනෙකවිධානි. අධිවුත්තිපදානීති අධිවචනපදානි. අථ වා භූතමත්ථං අධිභවිත්වා යථාසභාවතො අග්ගහෙත්වා වත්තනතො අධිවුත්තියොති දිට්ඨියො වුච්චන්ති, අධිවුත්තීනං පදානි අධිවුත්තිපදානි, දිට්ඨිදීපකානි වචනානීති අත්ථො.

๒๑. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" คือ ปัญจัตตยสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "เอเก" หมายถึง บางพวก บทว่า "สมณพฺราหฺมณา" หมายถึง ผู้ที่เป็นสมณะโดยความเป็นผู้บวชเป็นปริพาชก และเป็นพราหมณ์โดยชาติ หรือผู้ที่โลกสมมติว่าเป็นสมณะและพราหมณ์ ชื่อว่า "อปรันตกัปปิกา" เพราะกำหนดหมาย คาดคะเนส่วนอนาคตแล้วยึดถือ หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า "อปรันตกัปปิกา" เพราะพวกเขามีความดำริถึงส่วนอนาคต ในบทนี้ คำว่า "อันโต" มีความหมายว่า ส่วน ดังในข้อความว่า "ดูก่อนอาวุโส สักกายะเป็นส่วนหนึ่ง" เป็นต้น คำว่า "กัปโป" หมายถึง ตัณหาและทิฏฐิ ดังที่กล่าวไว้ว่า "โดยสรุป คำว่า กัปปะ มี 2 อย่าง คือ ตัณหากัปปะ และทิฏฐิกัปปะ" เพราะฉะนั้น พึงเห็นความหมายในบทนี้ว่า ชื่อว่า "อปรันตกัปปิกา" เพราะพวกเขาดำรงอยู่โดยกำหนดหมายส่วนแห่งขันธ์ในอนาคตด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ ทิฏฐิที่แล่นตามไปเฉพาะส่วนอนาคตโดยการเกิดขึ้นบ่อยๆ ของผู้ที่ดำรงอยู่โดยกำหนดหมายส่วนอนาคตเช่นนั้น ชื่อว่า "อปรันตานุทิฏฐิโน" พวกเขามีทิฏฐิเช่นนั้น ปรารภ อาศัย อ้างอิงส่วนอนาคตนั้นแล้ว ทำให้คนอื่นมีความเห็นผิดไปด้วย จึงกล่าวถ้อยคำอันเป็นที่ตั้งแห่งการพูดเกินจริงหลายอย่าง บทว่า "อเนกวิหิตานิ" หมายถึง หลายอย่าง บทว่า "อธิวุตฺติปทานิ" หมายถึง ถ้อยคำที่เป็นชื่อเรียก หรืออีกนัยหนึ่ง ทิฏฐิทั้งหลายเรียกว่า "อธิวุตติโย" เพราะเป็นไปโดยครอบงำสัจธรรมและไม่ยึดถือตามความเป็นจริง, บทที่เป็นเหตุแห่งการพูดเกินจริง ชื่อว่า "อธิวุตติปทานิ" หมายถึง ถ้อยคำที่แสดงทิฏฐิ

සඤ්ඤීති සඤ්ඤාසමඞ්ගී. අරොගොති නිච්චො. ඉත්ථෙකෙති ඉත්ථං එකෙ, එවමෙකෙති අත්ථො. ඉමිනා සොළස සඤ්ඤීවාදා කථිතා, අසඤ්ඤීති ඉමිනා අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා, නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීති ඉමිනා අට්ඨ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා, සතො වා පන සත්තස්සාති ඉමිනා සත්ත උච්ඡෙදවාදා. තත්ථ සතොති විජ්ජමානස්ස. උච්ඡෙදන්ති උපච්ඡෙදං. විනාසන්ති අදස්සනං. විභවන්ති භවවිගමං. සබ්බානෙතානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානෙව. දිට්ඨධම්මනිබ්බානං වාති ඉමිනා පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා කථිතා. තත්ථ දිට්ඨධම්මොති පච්චක්ඛධම්මො වුච්චති, තත්ථ තත්ථ පටිලද්ධඅත්තභාවස්සෙතං අධිවචනං. දිට්ඨධම්මෙ නිබ්බානං දිට්ඨධම්මනිබ්බානං, ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ දුක්ඛවූපසමන්ති අත්ථො. සන්තං වාති සඤ්ඤීතිආදිවසෙන තීහාකාරෙහි සන්තං. තීණි හොන්තීති සඤ්ඤී අත්තාතිආදීනි සන්තඅත්තවසෙන එකං, ඉතරානි ද්වෙති එවං තීණි.

บทว่า "สญฺญี" หมายถึง ผู้ประกอบด้วยสัญญา บทว่า "อโรโค" หมายถึง เที่ยง บทว่า "อิตฺเถเก" ตัดบทเป็น "อิตฺถํ เอเก" มีความหมายว่า "เอวํ เอเก" (บางพวก...อย่างนี้) ด้วยบทนี้ ทรงแสดงสัญญีวาทะ ๑๖ อย่าง, ด้วยบทว่า "อสญฺญี" ทรงแสดงอสัญญีวาทะ ๘ อย่าง, ด้วยบทว่า "เนวสญฺญีนาสญฺญี" ทรงแสดงเนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘ อย่าง, ด้วยบทว่า "สโต วา ปน สตฺตสฺส" ทรงแสดงอุจเฉทวาทะ ๗ อย่าง ในบทเหล่านั้น บทว่า "สโต" หมายถึง ของสัตว์ที่มีอยู่ บทว่า "อุจฺเฉทํ" หมายถึง การขาดสูญ บทว่า "วินาสํ" หมายถึง การไม่ปรากฏ บทว่า "วิภวํ" หมายถึง ความปราศจากภพ คำทั้งหมดนี้เป็นไวพจน์ของกันและกัน ด้วยบทว่า "ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ วา" ทรงแสดงทิฏฐธรรมนิพพานวาทะ ๕ อย่าง ในบทเหล่านั้น คำว่า "ทิฏฺฐธมฺโม" หมายถึง ธรรมที่ประจักษ์ เป็นชื่อเรียกอัตภาพที่ได้แล้วในภพนั้นๆ นิพพานในทิฏฐธรรม ชื่อว่า ทิฏฐธรรมนิพพาน มีความหมายว่า ความสงบระงับทุกข์ในอัตภาพนี้เอง บทว่า "สนฺตํ วา" หมายถึง สิ่งที่มีอยู่โดยอาการ ๓ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งสัญญีวาทะเป็นต้น บทว่า "ตีณิ โหนฺติ" หมายถึง มี ๓ อย่าง คือ วาทะว่าด้วยอัตตาที่มีอยู่ เช่น สัญญีอัตตา เป็นต้น ๑ อย่าง, วาทะอื่นอีก ๒ อย่าง รวมเป็น ๓ อย่าง

22. රූපිං වාති කරජරූපෙන වා කසිණරූපෙන වා රූපිං. තත්ථ ලාභී කසිණරූපං අත්තාති ගණ්හාති, තක්කී උභොපි රූපානි ගණ්හාතියෙව. අරූපින්ති අරූපසමාපත්තිනිමිත්තං වා, ඨපෙත්වා සඤ්ඤාක්ඛන්ධං සෙසඅරූපධම්මෙ වා අත්තාති පඤ්ඤපෙන්තා ලාභිනොපි තක්කිකාපි එවං පඤ්ඤපෙන්ති. තතියදිට්ඨි පන මිස්සකගාහවසෙන පවත්තා, චතුත්ථා තක්කගාහෙනෙව. දුතියචතුක්කෙ පඨමදිට්ඨි සමාපන්නකවාරෙන කථිතා, දුතියදිට්ඨි අසමාපන්නකවාරෙන, තතියදිට්ඨි සුප්පමත්තෙන වා සරාවමත්තෙන වා කසිණපරිකම්මවසෙන, චතුත්ථදිට්ඨි විපුලකසිණවසෙන කථිතාති වෙදිතබ්බා.

๒๒. บทว่า "รูปึ วา" หมายถึง มีรูปโดยเป็นกายรูปหรือกสิณรูป ในสองอย่างนั้น ผู้ได้สมาบัติยึดถือกสิณรูปว่าเป็นอัตตา, ส่วนผู้เป็นนักตรึกตรองย่อมยึดถือรูปทั้งสองอย่าง บทว่า "อรูปึ" หมายถึง ผู้บัญญัติอรูปสมาปัตตินิมิต หรืออรูปธรรมที่เหลือ เว้นสัญญาขันธ์ ว่าเป็นอัตตา ทั้งผู้ได้สมาบัติและผู้เป็นนักตรึกตรองก็บัญญัติเช่นนั้น ส่วนทิฏฐิที่สามเป็นไปโดยอำนาจแห่งการยึดถือแบบผสมผสาน, ทิฏฐิที่สี่เป็นไปโดยการยึดถือด้วยการตรึกตรองเท่านั้น ในจตุกกะที่สอง พึงทราบว่า ทิฏฐิที่หนึ่งตรัสไว้โดยนัยของผู้เข้าสมาบัติ, ทิฏฐิที่สองโดยนัยของผู้ไม่ได้เข้าสมาบัติ, ทิฏฐิที่สามตรัสไว้โดยอำนาจแห่งกสิณบริกรรมประมาณเท่ากระด้งหรือเท่าถ้วย, ทิฏฐิที่สี่ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งกสิณที่แผ่ไปอย่างไพบูลย์

එතං වා පනෙකෙසං උපාතිවත්තතන්ති සඤ්ඤීතිපදෙන සඞ්ඛෙපතො වුත්තං සඤ්ඤාසත්තකං අතික්කන්තානන්ති අත්ථො. අපරෙ අට්ඨකන්ති වදන්ති. තදුභයං පරතො ආවිභවිස්සති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – කෙචි හි එතා සත්ත [Pg.12] වා අට්ඨ වා සඤ්ඤා සමතික්කමිතුං සක්කොන්ති, කෙචි පන න සක්කොන්ති. තත්ථ යෙ සක්කොන්ති, තෙව ගහිතා. තෙසං පන එකෙසං උපාතිවත්තතං අතික්කමිතුං සක්කොන්තානං යථාපි නාම ගඞ්ගං උත්තිණ්ණෙසු මනුස්සෙසු එකො දීඝවාපිං ගන්ත්වා තිට්ඨෙය්‍ය, එකො තතො පරං මහාගාමං; එවමෙව එකෙ විඤ්ඤාණඤ්චායතනං අප්පමාණං ආනෙඤ්ජන්ති වත්වා තිට්ඨන්ති, එකෙ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං. තත්ථ විඤ්ඤාණඤ්චායතනං තාව දස්සෙතුං විඤ්ඤාණකසිණමෙකෙති වුත්තං. පරතො ‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනමෙකෙ’’ති වක්ඛති. තයිදන්ති තං ඉදං දිට්ඨිගතඤ්ච දිට්ඨිපච්චයඤ්ච දිට්ඨාරම්මණඤ්ච. තථාගතො අභිජානාතීති. ඉමිනා පච්චයෙන ඉදං නාම දස්සනං ගහිතන්ති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානාති.

คำว่า 'Etaṃ vā panekesaṃ upātivattataṃ' นี้ มีความหมายว่า 'แห่งบุคคลผู้ก้าวล่วงสัญญา ๗ ประการ' ที่กล่าวไว้โดยย่อด้วยบทว่า 'saññī' อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า 'แห่งบุคคลผู้ก้าวล่วงสัญญา ๘ ประการ' ก็มี ทั้งสองนัยนั้นจักปรากฏชัดในภายหลัง นี้เป็นความหมายโดยย่อในข้อนี้ คือ บุคคลบางพวกสามารถก้าวล่วงสัญญา ๗ หรือ ๘ ประการเหล่านี้ได้ แต่บางพวกไม่สามารถ ในบุคคลสองพวกนั้น ท่านถือเอาเฉพาะพวกที่สามารถ (ก้าวล่วงได้) ก็ในบรรดาบุคคลผู้สามารถก้าวล่วงได้เหล่านั้น การที่บุคคลบางพวกก้าวล่วงไปได้นั้น เปรียบเหมือนในหมู่มนุษย์ผู้ข้ามแม่น้ำคงคาไปแล้ว คนหนึ่งไปถึงทีฆวาปีแล้วหยุดอยู่ คนหนึ่งไปถึงมหาคามที่ไกลออกไปกว่านั้น ฉันใด บุคคลบางพวกก็ฉันนั้นเหมือนกัน กล่าวว่า 'วิญญาณัญจายตนะไม่มีประมาณ ไม่หวั่นไหว' แล้วก็หยุดอยู่ (แค่นั้น) บางพวก (ก้าวล่วงไปถึง) อากิญจัญญายตนะ ในสองอย่างนั้น เพื่อจะทรงแสดงวิญญาณัญจายตนะก่อน จึงตรัสว่า 'viññāṇakasiṇam eke' (บางพวกยึดวิญญาณกสิณ) ต่อไป จักตรัสว่า 'ākiñcaññāyatanam eke' (บางพวกยึดอากิญจัญญายตนะ) บทว่า 'Tayidaṃ' คือ 'taṃ idaṃ' ได้แก่ ทิฏฐิ (ความเห็นผิด) ด้วย, ปัจจัยแห่งทิฏฐิด้วย, อารมณ์แห่งทิฏฐิด้วย บทว่า 'Tathāgato abhijānāti' (พระตถาคตย่อมทรงรู้ยิ่ง) คือ พระองค์ทรงทราบด้วยพระญาณอันยอดเยี่ยมว่า 'ทัสสนะชื่อนี้ อันบุคคลยึดถือไว้ด้วยปัจจัยนี้'

ඉදානි තදෙව විත්ථාරෙන්තො යෙ ඛො තෙ භොන්තොතිආදිමාහ. යා වා පන එතාසං සඤ්ඤානන්ති යා වා පන එතාසං ‘‘යදි රූපසඤ්ඤාන’’න්ති එවං වුත්තසඤ්ඤානං. පරිසුද්ධාති නිරුපක්කිලෙසා. පරමාති උත්තමා. අග්ගාති සෙට්ඨා. අනුත්තරියා අක්ඛායතීති අසදිසා කථීයති. යදි රූපසඤ්ඤානන්ති ඉමිනා චතස්සො රූපාවචරසඤ්ඤා කථිතා. යදි අරූපසඤ්ඤානන්ති ඉමිනා ආකාසානඤ්චායතනවිඤ්ඤාණඤ්චායතනසඤ්ඤා. ඉතරෙහි පන ද්වීහි පදෙහි සමාපන්නකවාරො ච අසමාපන්නකවාරො ච කථිතොති එවමෙතා කොට්ඨාසතො අට්ඨ, අත්ථතො පන සත්ත සඤ්ඤා හොන්ති. සමාපන්නකවාරො හි පුරිමාහි ඡහිසඞ්ගහිතොයෙව. තයිදං සඞ්ඛතන්ති තං ඉදං සබ්බම්පි සඤ්ඤාගතං සද්ධිං දිට්ඨිගතෙන සඞ්ඛතං පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතං. ඔළාරිකන්ති සඞ්ඛතත්තාව ඔළාරිකං. අත්ථි ඛො පන සඞ්ඛාරානං නිරොධොති එතෙසං පන සඞ්ඛතන්ති වුත්තානං සඞ්ඛාරානං නිරොධසඞ්ඛාතං නිබ්බානං නාම අත්ථි. අත්ථෙතන්ති ඉති විදිත්වාති තං ඛො පන නිබ්බානං ‘‘අත්ථි එත’’න්ති එවං ජානිත්වා. තස්ස නිස්සරණදස්සාවීති තස්ස සඞ්ඛතස්ස නිස්සරණදස්සී නිබ්බානදස්සී. තථාගතො තදුපාතිවත්තොති තං සඞ්ඛතං අතික්කන්තො සමතික්කන්තොති අත්ථො.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงขยายความข้อนั้นนั่นแหละ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ye kho te bhonto' บทว่า 'Yā vā pana etāsaṃ saññānaṃ' หมายถึง สัญญาเหล่านี้ที่ตรัสไว้แล้วอย่างนี้ว่า 'yadi rūpasaññānaṃ' เป็นต้น บทว่า 'Parisuddhā' (บริสุทธิ์) คือ ไม่มีอุปกิเลส บทว่า 'Paramā' (ยอดเยี่ยม) คือ สูงสุด บทว่า 'Aggā' (เลิศ) คือ ประเสริฐ บทว่า 'Anuttariyā akkhāyati' (กล่าวกันว่าไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า) คือ กล่าวกันว่าไม่มีสิ่งใดเสมอเหมือน ด้วยบทว่า 'Yadi rūpasaññānaṃ' นี้ ทรงแสดงรูปาวจรสัญญา ๔ ด้วยบทว่า 'Yadi arūpasaññānaṃ' นี้ ทรงแสดงอากาสานัญจายตนสัญญาและวิญญาณัญจายตนสัญญา ส่วนด้วยอีกสองบทที่เหลือ ทรงแสดงวาทะของผู้เข้าสมาบัติและผู้ไม่ได้เข้าสมาบัติ ด้วยประการฉะนี้ สัญญาเหล่านี้จึงมี ๘ โดยส่วน แต่โดยเนื้อความแล้วมี ๗ สัญญา จริงอยู่ วาทะของผู้เข้าสมาบัตินั้น สงเคราะห์เข้ากับ ๖ วาทะแรกแล้วนั่นเอง บทว่า 'Tayidaṃ saṅkhataṃ' (สิ่งนี้เป็นสังขตะ) คือ สิ่งที่เกี่ยวกับสัญญาทั้งหมดนี้พร้อมทั้งทิฏฐิ เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง คือเป็นสิ่งที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันทำขึ้น บทว่า 'Oḷārikaṃ' (เป็นของหยาบ) คือ เป็นของหยาบก็เพราะเป็นสังขตะนั่นเอง บทว่า 'Atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho' (ก็ความดับแห่งสังขารทั้งหลายมีอยู่) คือ นิพพานอันชื่อว่าความดับแห่งสังขารเหล่านี้ที่เรียกว่าสังขตะนั้น มีอยู่ บทว่า 'Atthetanti iti viditvā' (รู้ว่าสิ่งนั้นมีอยู่) คือ รู้ดังนี้ว่า 'นิพพานนั้นมีอยู่' บทว่า 'Tassa nissaraṇadassāvī' (ผู้เห็นทางสลัดออกจากสิ่งนั้น) คือ ผู้เห็นทางสลัดออกจากสังขตธรรมนั้น ได้แก่ ผู้เห็นนิพพาน บทว่า 'Tathāgato tadupātivatto' (พระตถาคตทรงก้าวล่วงสิ่งนั้น) มีความหมายว่า พระองค์ทรงก้าวล่วง ก้าวล่วงด้วยดีซึ่งสังขตธรรมนั้น

23. තත්‍රාති තෙසු අට්ඨසු අසඤ්ඤීවාදෙසු. රූපිං වාතිආදීනි සඤ්ඤීවාදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. අයඤ්ච යස්මා අසඤ්ඤීවාදො, තස්මා ඉධ දුතියචතුක්කං න වුත්තං. පටික්කොසන්තීති පටිබාහන්ති පටිසෙධෙන්ති. සඤ්ඤා [Pg.13] රොගොතිආදීසු ආබාධට්ඨෙන රොගො, සදොසට්ඨෙන ගණ්ඩො, අනුපවිට්ඨට්ඨෙන සල්ලං. ආගතිං වා ගතිං වාතිආදීසු පටිසන්ධිවසෙන ආගතිං, චුතිවසෙන ගතිං, චවනවසෙන චුතිං, උපපජ්ජනවසෙන උපපත්තිං, පුනප්පුනං උප්පජ්ජිත්වා අපරාපරං වඩ්ඪනවසෙන වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං. කාමඤ්ච චතුවොකාරභවෙ රූපං විනාපි විඤ්ඤාණස්ස පවත්ති අත්ථි, සෙසෙ පන තයො ඛන්ධෙ විනා නත්ථි. අයං පන පඤ්හො පඤ්චවොකාරභවවසෙන කථිතො. පඤ්චවොකාරෙ හි එත්තකෙ ඛන්ධෙ විනා විඤ්ඤාණස්ස පවත්ති නාම නත්ථි. විතණ්ඩවාදී පනෙත්ථ ‘‘අඤ්ඤත්‍ර රූපාතිආදිවචනතො අරූපභවෙපි රූපං, අසඤ්ඤාභවෙ ච විඤ්ඤාණං අත්ථි, තථා නිරොධසමාපන්නස්සා’’ති වදති. සො වත්තබ්බො – බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය චෙ අත්ථං පටිබාහසි, ආගතිං වාතිආදිවචනතො තං විඤ්ඤාණං පක්ඛිද්විපදචතුප්පදා විය උප්පතිත්වාපි ගච්ඡති, පදසාපි ගච්ඡති, ගොවිසාණවල්ලිආදීනි විය ච වඩ්ඪතීති ආපජ්ජති. යෙ ච භගවතා අනෙකසතෙසු සුත්තෙසු තයො භවා වුත්තා, තෙ අරූපභවස්ස අභාවා ද්වෙව ආපජ්ජන්ති. තස්මා මා එවං අවච, යථා වුත්තමත්ථං ධාරෙහීති.

๒๓. บทว่า 'Tatra' หมายถึง ในอสัญญีวาทะ ๘ เหล่านั้น คำเป็นต้นว่า 'Rūpiṃ vā' พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสัญญีวาทะนั่นเอง และเพราะเหตุที่วาทะนี้เป็นอสัญญีวาทะ ฉะนั้น ในที่นี้จึงมิได้ตรัสจตุกกะ (หมวด ๔) ที่สอง บทว่า 'Paṭikkosanti' (ย่อมคัดค้าน) คือ ย่อมห้าม, ย่อมปฏิเสธ ในคำเป็นต้นว่า 'Saññā rogo' (สัญญาเป็นโรค) นั้น ชื่อว่าโรค เพราะมีความหมายว่าเป็นการป่วยไข้, ชื่อว่าฝี เพราะมีความหมายว่ามีโทษ, ชื่อว่าลูกศร เพราะมีความหมายว่าเสียบเข้าไป ในคำเป็นต้นว่า 'Āgatiṃ vā gatiṃ vā' นั้น การมา (อาคติ) หมายถึงโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ, การไป (คติ) หมายถึงโดยอำนาจแห่งจุติ, การเคลื่อน (จุติ) หมายถึงโดยอำนาจแห่งการเคลื่อน, การเข้าถึง (อุปบัติ) หมายถึงโดยอำนาจแห่งการเกิดขึ้น, ความเจริญ (วุฑฒิ) ความงอกงาม (วิรุฬหิ) ความไพบูลย์ (เวปุลละ) หมายถึงโดยอำนาจแห่งการเจริญขึ้นสืบๆ ไปเพราะเกิดขึ้นบ่อยๆ จริงอยู่ แม้ในจตุโวการภพ ความเป็นไปแห่งวิญญาณจะมีได้แม้ปราศจากรูป แต่จะไม่มีได้หากปราศจากขันธ์ ๓ ที่เหลือ แต่ปัญหานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอ้างถึงปัญจโวการภพ เพราะในปัญจโวการภพนั้น ความเป็นไปแห่งวิญญาณชื่อว่าจะมียกเว้นขันธ์เท่านี้ (คือ ๔ ขันธ์) ไม่ได้เลย ในข้อนี้ วิตัณฑวาที (นักพูดที่ชอบหักล้าง) กล่าวว่า 'เพราะมีพระดำรัสว่า 'aññatra rūpa' (เว้นจากรูป) เป็นต้น รูปจึงมีได้แม้ในอรูปภพ, และวิญญาณก็มีได้ในอสัญญีภพ, และเช่นเดียวกัน (วิญญาณก็มีได้) แก่ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ' ผู้นั้นพึงถูกตอบว่า – หากท่านจะค้านความหมายโดยอาศัยเพียงเงาของพยัญชนะ (การตีความตามตัวอักษร) แล้วไซร้ ก็จะต้องยอมรับข้อผิดพลาดนี้ว่า เพราะมีพระดำรัสว่า 'āgatiṃ vā' เป็นต้น วิญญาณนั้นย่อมไปโดยการบินได้ด้วย เหมือนนก สัตว์สองเท้า และสัตว์สี่เท้า, ย่อมไปโดยเท้าได้ด้วย, และย่อมเจริญเติบโตได้ด้วย เหมือนเขาวัวและเถาวัลย์ เป็นต้น และภพ ๓ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในพระสูตรหลายร้อยสูตร ก็จะกลายเป็นเพียง ๒ ภพเท่านั้น เพราะอรูปภพจะไม่มี (ตามตรรกะของท่าน) เพราะฉะนั้น ท่านอย่าได้กล่าวเช่นนั้นเลย, จงทรงจำความหมายตามที่ได้กล่าวไว้แล้วเถิด

24. තත්‍රාති අට්ඨසු නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදෙසු භුම්මං. ඉධාපි රූපිං වාතිආදීනි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. අසඤ්ඤා සම්මොහොති නිස්සඤ්ඤභාවො නාමෙස සම්මොහට්ඨානං. යො හි කිඤ්චි න ජානාති, තං අසඤ්ඤී එසොති වදන්ති. දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බසඞ්ඛාරමත්තෙනාති දිට්ඨවිඤ්ඤාතබ්බමත්තෙන සුතවිඤ්ඤාතබ්බමත්තෙන මුතවිඤ්ඤාතබ්බමත්තෙන. එත්ථ ච විජානාතීති විඤ්ඤාතබ්බං, දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බමත්තෙන පඤ්චද්වාරිකසඤ්ඤාපවත්තිමත්තෙනාති අයඤ්හි එත්ථ අත්ථො. සඞ්ඛාරමත්තෙනාති ඔළාරිකසඞ්ඛාරපවත්තිමත්තෙනාති අත්ථො. එතස්ස ආයතනස්සාති එතස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස. උපසම්පදන්ති පටිලාභං. බ්‍යසනං හෙතන්ති විනාසො හෙස, වුට්ඨානං හෙතන්ති අත්ථො. පඤ්චද්වාරිකසඤ්ඤාපවත්තඤ්හි ඔළාරිකසඞ්ඛාරපවත්තං වා අප්පවත්තං කත්වා තං සමාපජ්ජිතබ්බං. තස්ස පන පවත්තෙන තතො වුට්ඨානං හොතීති දස්සෙති. සඞ්ඛාරසමාපත්තිපත්තබ්බමක්ඛායතීති ඔළාරිකසඞ්ඛාරපවත්තියා පත්තබ්බන්ති න අක්ඛායති. සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්තිපත්තබ්බන්ති සඞ්ඛාරානංයෙව අවසෙසා භාවනාවසෙන සබ්බසුඛුමභාවං පත්තා සඞ්ඛාරා, තෙසං පවත්තියා එතං පත්තබ්බන්ති අත්ථො. එවරූපෙසු හි සඞ්ඛාරෙසු පවත්තෙසු එතං [Pg.14] පත්තබ්බං නාම හොති. තයිදන්ති තං ඉදං එතං සුඛුමම්පි සමානං සඞ්ඛතං සඞ්ඛතත්තා ච ඔළාරිකං.

๒๔. บทว่า ตตฺร เป็นภูมิวิภัตติ ในเนวสัญญานาสัญญีวาทะ ๘ อย่าง. แม้ในวาทะนี้ พึงทราบเนื้อความมีอาทิว่า รูปึ วา โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. บทว่า อสญฺญา สมฺโมโห (ความไม่มีสัญญาเป็นความหลง) ความว่า ภาวะที่ไม่มีสัญญานี้ ชื่อว่าเป็นฐานะแห่งความหลง. จริงอยู่ บุคคลใดไม่รู้อะไรๆ เลย ในโลกย่อมกล่าวถึงบุคคลนั้นว่า "ผู้นี้เป็นผู้ไม่มีสัญญา". บทว่า ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาณตพฺพสงฺขารมตฺเตน ความว่า เพียงสักว่าสิ่งที่พึงรู้ได้ทางสิ่งที่เห็น เพียงสักว่าสิ่งที่พึงรู้ได้ทางสิ่งที่ได้ยิน เพียงสักว่าสิ่งที่พึงรู้ได้ทางสิ่งที่ทราบ. และในบทนี้ บัณฑิตพึงทราบว่า วิญฺญาณตพฺพํ เพราะอรรถว่า วิชานาติ (ย่อมรู้แจ้ง). จริงอยู่ อรรถในบทนี้ว่า เพียงสักว่าเป็นไปแห่งสัญญาในปัญจทวาร. บทว่า สงฺขารมตฺเตน อธิบายว่า เพียงสักว่าเป็นไปแห่งสังขารที่หยาบ. บทว่า เอตสฺส อายตนสฺส ได้แก่ แห่งเนวสัญญานาสัญญายตนะนี้. บทว่า อุปสมฺปทํ ได้แก่ การได้. บทว่า พฺยสนํ เหตํ อธิบายว่า นี้เป็นความพินาศ เป็นเหตุแห่งการออกจากสมาบัติ. จริงอยู่ พึงเข้าสมาบัตินั้น โดยกระทำให้ความเป็นไปแห่งสัญญาในปัญจทวาร หรือความเป็นไปแห่งสังขารที่หยาบ ไม่เป็นไป. แต่ทรงแสดงว่า การออกจากสมาบัตินั้นย่อมมีได้ เพราะความเป็นไปแห่งสัญญานั้น. บทว่า สงฺขารสมาปตฺติปตฺตพฺพมกฺขายติ ความว่า ไม่กล่าวว่า พึงถึงได้เพราะความเป็นไปแห่งสังขารที่หยาบ. บทว่า สงฺขาราวเสสสมาปตฺติปตฺตพฺพํ อธิบายว่า สังขารทั้งหลายที่เหลือจากสังขารทั้งหลายนั่นเทียว ถึงความเป็นสภาพละเอียดที่สุดด้วยอำนาจแห่งภาวนา พึงถึงสมาบัตินี้ได้เพราะความเป็นไปแห่งสังขารเหล่านั้น. จริงอยู่ เมื่อสังขารทั้งหลายเช่นนี้เป็นไปอยู่ ชื่อว่าพึงถึงสมาบัตินี้ได้. บทว่า ตยิทํ คือ ตํ อิทํ (นั่น นี้) สมาบัตินี้ แม้จะละเอียด ก็เป็นสังขตธรรม และเพราะความเป็นสังขตธรรม จึงเป็นของหยาบ.

25. තත්‍රාති සත්තසු උච්ඡෙදවාදෙසු භුම්මං. උද්ධං සරන්ති උද්ධං වුච්චති අනාගතසංසාරවාදො, අනාගතං සංසාරවාදං සරන්තීති අත්ථො. ආසත්තිංයෙව අභිවදන්ති ලග්ගනකංයෙව වදන්ති. ‘‘ආසත්ත’’න්තිපි පාඨො, තණ්හංයෙව වදන්තීති අත්ථො. ඉති පෙච්ච භවිස්සාමාති එවං පෙච්ච භවිස්සාම. ඛත්තියා භවිස්සාම, බ්‍රාහ්මණා භවිස්සාමාති එවමෙත්ථ නයො නෙතබ්බො. වාණිජූපමා මඤ්ඤෙති වාණිජූපමා විය වාණිජපටිභාගා වාණිජසදිසා මය්හං උපට්ඨහන්ති. සක්කායභයාති සක්කායස්ස භයා. තෙ හි යථෙව ‘‘චත්තාරො ඛො, මහාරාජ, අභයස්ස භායන්ති. කතමෙ චත්තාරො? ගණ්ඩුප්පාදො ඛො, මහාරාජ, භයා පථවිං න ඛාදති ‘මා පථවී ඛියී’ති, කොන්තො ඛො, මහාරාජ, එකපාදෙන තිට්ඨති ‘මා පථවී ඔසීදී’ති, කිකී ඛො, මහාරාජ, උත්තානා සෙති ‘මා අම්භා උන්ද්‍රියී’ති, බ්‍රාහ්මණධම්මිකො ඛො, මහාරාජ, බ්‍රහ්මචරියං න චරති ‘මා ලොකො උච්ඡිජ්ජී’ති ඉමෙ චත්තාරො අභයස්ස භායන්ති, එවං සක්කායස්ස භායන්ති’’. සක්කායපරිජෙගුච්ඡාති තමෙව තෙභූමකසඞ්ඛාතං සක්කායං පරිජිගුච්ඡමානා. සා ගද්දුලබද්ධොති දණ්ඩකෙ රජ්ජුං පවෙසෙත්වා බද්ධසුනඛො. එවමෙවිමෙති එත්ථ දළ්හත්ථම්භො විය ඛීලො විය ච තෙභූමකධම්මසඞ්ඛාතො සක්කායො දට්ඨබ්බො, සා විය දිට්ඨිගතිකො, දණ්ඩකො විය දිට්ඨි, රජ්ජු විය තණ්හා, ගද්දුලෙන බන්ධිත්වා ථම්භෙ වා ඛීලෙ වා උපනිබද්ධසුනඛස්ස අත්තනො ධම්මතාය ඡින්දිත්වා ගන්තුං අසමත්ථස්ස අනුපරිධාවනං විය දිට්ඨිගතිකස්ස දිට්ඨිදණ්ඩකෙ පවෙසිතාය තණ්හාරජ්ජුයා බන්ධිත්වා සක්කායෙ උපනිබද්ධස්ස අනුපරිධාවනං වෙදිතබ්බං.

๒๕. บทว่า ตตฺร เป็นภูมิวิภัตติ ในอุจเฉทวาทะ ๗ อย่าง. บทว่า อุทฺธํ สรนฺติ (ย่อมระลึกถึงเบื้องสูง) อนาคตสังสารวาท เรียกว่า อุทฺธํ (เบื้องสูง) อธิบายว่า ย่อมระลึกถึงอนาคตสังสารวาท. บทว่า อาสตฺตึเยว อภิวทนฺติ (ย่อมกล่าวถึงความติดข้องนั่นเทียว) คือ ย่อมกล่าวถึงความเกาะเกี่ยวนั่นเทียว. มีปาฐะว่า อาสตฺตํ ก็มี, อธิบายว่า ย่อมกล่าวถึงตัณหานั่นเทียว. บทว่า อิติ เปจฺจ ภวิสฺสาม (เราละไปแล้วจักเป็นอย่างนี้) คือ เราละไปแล้วจักเป็นอย่างนี้. (คือ) เราจักเป็นกษัตริย์, เราจักเป็นพราหมณ์, พึงนำนัยไปในบทนี้อย่างนี้. บทว่า วาณิชูปมา มญฺเญ (เราย่อมสำคัญว่ามีอุปมาด้วยพ่อค้า) คือ (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) เปรียบเหมือนพ่อค้า มีส่วนเสมอด้วยพ่อค้า คล้ายกับพ่อค้า ย่อมปรากฏแก่เรา. บทว่า สกฺกายภยา คือ เพราะความกลัวต่อสักกายะ. จริงอยู่ สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมกลัวต่อสักกายะ เหมือนดังที่ว่า "มหาบพิตร สัตว์ ๔ จำพวกแล ย่อมกลัวต่อสิ่งที่ไม่น่ากลัว. ๔ จำพวกเป็นไฉน? มหาบพิตร ไส้เดือนแล ย่อมไม่กินดินเพราะความกลัวว่า 'แผ่นดินอย่าได้พินาศไปเลย', มหาบพิตร นกกระเรียนแล ยืนอยู่ด้วยเท้าข้างเดียว (ด้วยคิดว่า) 'แผ่นดินอย่าได้ทรุดลงไปเลย', มหาบพิตร นกกีฏีแล นอนหงาย (ด้วยคิดว่า) 'ท้องฟ้าอย่าได้พังลงมาเลย', มหาบพิตร พราหมณ์ชื่อธัมมิกะแล ย่อมไม่ประพฤติพรหมจรรย์ (ด้วยคิดว่า) 'โลกอย่าได้ขาดสูญเลย' สัตว์ ๔ จำพวกนี้ย่อมกลัวต่อสิ่งที่ไม่น่ากลัว ฉันใด, (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ก็ย่อมกลัวต่อสักกายะ ฉันนั้น". บทว่า สกฺกายปริเชคุจฺฉา (ความรังเกียจสักกายะ) คือ สมณพราหมณ์เหล่านั้นรังเกียจสักกายะอันนับเนื่องในไตรภูมินั่นเทียว. บทว่า สา คทฺทุลพทฺโธ (สุนัขนั้นถูกผูกด้วยเชือกหนัง) คือ สุนัขที่ถูกผูกโดยสอดเชือกเข้าไปในไม้คาน. ในบทว่า เอวเมวิเม นี้ พึงเห็นสักกายะอันนับเนื่องในธรรมที่เป็นไปในไตรภูมิ ดุจเสาที่มั่นคงหรือดุจหลัก, พึงเห็นผู้มีทิฏฐิ ดุจสุนัขนั้น, พึงเห็นทิฏฐิ ดุจไม้คาน, พึงเห็นตัณหา ดุจเชือก. พึงทราบการวิ่งวนไปรอบๆ ของผู้มีทิฏฐิ ผู้ถูกผูกไว้ในสักกายะด้วยเชือกคือตัณหาที่สอดเข้าไปในไม้คานคือทิฏฐิ เปรียบเหมือนการวิ่งวนไปรอบๆ ของสุนัขที่ถูกผูกไว้กับเสาหรือหลักด้วยเชือกหนัง ซึ่งไม่สามารถจะตัดแล้วหนีไปได้ตามสภาพของตน.

26. ඉමානෙව පඤ්චායතනානීති ඉමානෙව පඤ්ච කාරණානි. ඉති මාතිකං ඨපෙන්තෙනපි පඤ්චෙව ඨපිතානි, නිගමෙන්තෙනපි පඤ්චෙව නිගමිතානි, භාජෙන්තෙන පන චත්තාරි භාජිතානි. දිට්ඨධම්මනිබ්බානං කුහිං පවිට්ඨන්ති. එකත්තනානත්තවසෙන ද්වීසු පදෙසු පවිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං.

๒๖. บทว่า อิมาเนว ปญฺจายตนานิ คือ เหตุ ๕ ประการเหล่านี้นั่นเทียว. ดังนี้ แม้เมื่อทรงตั้งมาติกา ก็ทรงตั้งไว้ ๕ ประการนั่นเทียว, แม้เมื่อทรงสรุป ก็ทรงสรุปไว้ ๕ ประการนั่นเทียว, แต่เมื่อทรงจำแนก ทรงจำแนกไว้ ๔ ประการ. (ถามว่า) ทิฏฐธัมมนิพพานวาท เข้าไปในที่ไหน? พึงทราบว่า เข้าไปใน ๒ บท ด้วยอำนาจแห่งเอกัตตวาทและนานัตตวาท.

27. එවඤ්ච චතුචත්තාලීස අපරන්තකප්පිකෙ දස්සෙත්වා ඉදානි අට්ඨාරස පුබ්බන්තකප්පිකෙ දස්සෙතුං සන්ති, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අතීතකොට්ඨාසසඞ්ඛාතං පුබ්බන්තං කප්පෙත්වා විකප්පෙත්වා ගණ්හන්තීති පුබ්බන්තකප්පිකා. පුබ්බන්තකප්පො [Pg.15] වා එතෙසං අත්ථීති පුබ්බන්තකප්පිකා. එවං සෙසම්පි පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සස්සතො අත්තා ච ලොකො චාති රූපාදීසු අඤ්ඤතරං අත්තාති ච ලොකොති ච ගහෙත්වා සස්සතො අමරො නිච්චො ධුවොති අභිවදන්ති. යථාහ ‘‘රූපං අත්තා චෙව ලොකො ච සස්සතො චාති අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්තී’’ති විත්ථාරො. අසස්සතාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච පඨමවාදෙන චත්තාරො සස්සතවාදා වුත්තා, දුතියවාදෙන සත්ත උච්ඡෙදවාදා.

๒๗. ครั้นทรงแสดงอปรันตกัปปิกวาทะ ๔๔ อย่าง ด้วยประการฉะนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงปุพพันตกัปปิกวาทะ ๑๘ อย่าง จึงตรัสคำมีอาทิว่า สนฺติ ภิกฺขเว. ในวาทะเหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่ชื่อว่า ปุพพันตกัปปิกะ เพราะยึดถือโดยกำหนด โดยกำหนดเป็นพิเศษ ซึ่งส่วนเบื้องต้นอันนับเนื่องในส่วนที่เป็นอดีต. หรือชื่อว่า ปุพพันตกัปปิกะ เพราะสมณพราหมณ์เหล่านั้นมีการกำหนดส่วนเบื้องต้น. แม้บทที่เหลือ ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในประเภทที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเทียว. บทว่า สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ (อัตตาและโลกเที่ยง) คือ (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ยึดถือขันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดารูปขันธ์เป็นต้นว่าเป็นอัตตาและเป็นโลก แล้วย่อมกล่าวอย่างยิ่งว่า เที่ยง ไม่ตาย ยั่งยืน มั่นคง. ดังที่ตรัสไว้โดยพิสดารว่า "สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาและโลกว่า รูปเป็นทั้งอัตตาและเป็นทั้งโลก และเที่ยง". แม้ในบทมีอาทิว่า อสสฺสต (ไม่เที่ยง) ก็นัยนี้เช่นกัน. และในวาทะนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสสัสสตวาทะ ๔ อย่างด้วยวาทะที่หนึ่ง, ตรัสอุจเฉทวาทะ ๗ อย่างด้วยวาทะที่สอง.

නනු චෙතෙ හෙට්ඨා ආගතා, ඉධ කස්මා පුන ගහිතාති. හෙට්ඨා තත්ථ තත්ථ මතො තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජතීති දස්සනත්ථං ආගතා. ඉධ පන පුබ්බෙනිවාසලාභී දිට්ඨිගතිකො අතීතං පස්සති, න අනාගතං, තස්ස එවං හොති ‘‘පුබ්බන්තතො ආගතො අත්තා ඉධෙව උච්ඡිජ්ජති, ඉතො පරං න ගච්ඡතී’’ති ඉමස්සත්ථස්ස දස්සනත්ථං ගහිතා. තතියවාදෙන චත්තාරො එකච්චසස්සතවාදා වුත්තා, චතුත්ථවාදෙන චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා වුත්තා. අන්තවාති සපරියන්තො පරිච්ඡින්නො පරිවටුමො. අවඩ්ඪිතකසිණස්ස තං කසිණං අත්තාති ච ලොකොති ච ගහෙත්වා එවං හොති. දුතියවාදො වඩ්ඪිතකසිණස්ස වසෙන වුත්තො, තතියවාදො තිරියං වඩ්ඪෙත්වා උද්ධමධො අවඩ්ඪිතකසිණස්ස, චතුත්ථවාදො තක්කිවසෙන වුත්තො. අනන්තරචතුක්කං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

ถามว่า ก็ทิฏฐิเหล่านี้มาแล้วในเบื้องต้นมิใช่หรือ เหตุไรจึงทรงถือเอาอีกในที่นี้ ตอบว่า ในเบื้องต้น ทิฏฐิเหล่านั้นมาเพื่อแสดงความหมายว่า สัตว์ตายในภพนั้นๆ ก็ขาดสูญในภพนั้นๆ นั่นแหละ แต่ในที่นี้ ทิฏฐิเหล่านั้นถูกถือเอาเพื่อแสดงความหมายนี้ว่า ผู้ได้ปุพเพนิวาสานุสติญาณ มีทิฏฐิเห็นอดีต แต่ไม่เห็นอนาคต เขาย่อมมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า 'อัตตาที่มาจากเบื้องต้น ย่อมขาดสูญในภพนี้แหละ ไม่ไปต่อจากภพนี้ไป' ด้วยวาทะที่สาม ทรงแสดงเอกัจจสัสสตวาทะ ๔ อย่าง ด้วยวาทะที่สี่ ทรงแสดงอมราวิกเขปิกวาทะ ๔ อย่าง คำว่า มีที่สุด (อันตวา) หมายถึง มีขอบเขตโดยรอบ มีขอบเขตจำกัด กลมโดยรอบ สำหรับผู้ที่ยังไม่ได้เจริญกสิณให้แผ่ขยายออกไป ย่อมเกิดความเห็นอย่างนี้ขึ้นโดยยึดถือกสิณนั้นว่าเป็นอัตตาและเป็นโลก วาทะที่สอง ทรงแสดงโดยนัยของผู้ที่เจริญกสิณให้แผ่ขยายออกไปแล้ว วาทะที่สาม ทรงแสดงโดยนัยของผู้ที่เจริญกสิณให้แผ่ขยายไปในแนวขวาง แต่ยังไม่ได้เจริญให้แผ่ขยายไปในเบื้องบนและเบื้องล่าง วาทะที่สี่ ทรงแสดงโดยนัยของนักตรรกะ จตุกกะ (หมวด ๔) ถัดไป ก็มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง

එකන්තසුඛීති නිරන්තරසුඛී. අයං දිට්ඨි ලාභීජාතිස්සරතක්කීනං වසෙන උප්පජ්ජති. ලාභිනො හි පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන ඛත්තියාදිකුලෙ එකන්තසුඛමෙව අත්තනො ජාතිං අනුස්සරන්තස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති. තථා ජාතිස්සරස්ස පච්චුප්පන්නං සුඛමනුභවතො අතීතාසු සත්තසු ජාතීසු තාදිසමෙව අත්තභාවං අනුස්සරන්තස්ස. තක්කිස්ස පන ඉධ සුඛසමඞ්ගිනො ‘‘අතීතෙපාහං එවමෙව අහොසි’’න්ති තක්කෙනෙව උප්පජ්ජති.

คำว่า มีสุขโดยส่วนเดียว (เอกนฺตสุขี) หมายถึง มีสุขเนืองนิตย์ ทิฏฐินี้เกิดขึ้นโดยอำนาจของผู้ได้อภิญญา ผู้ระลึกชาติได้ และนักตรรกะ จริงอยู่ สำหรับผู้ได้อภิญญา เมื่อระลึกถึงชาติของตนด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณว่ามีสุขโดยส่วนเดียวในตระกูลกษัตริย์เป็นต้น ทิฏฐิเช่นนี้ย่อมเกิดขึ้น เช่นเดียวกัน สำหรับผู้ระลึกชาติได้ เมื่อเสวยสุขในปัจจุบันแล้วระลึกถึงอัตภาพเช่นเดียวกันนั้นใน ๗ ชาติในอดีต (ทิฏฐิเช่นนี้ย่อมเกิดขึ้น) ส่วนสำหรับนักตรรกะผู้เพียบพร้อมด้วยสุขในภพนี้ ทิฏฐินั้นย่อมเกิดขึ้นด้วยการตรึกเอาเองว่า 'แม้ในอดีต เราก็ได้เป็นเช่นนี้เหมือนกัน'

එකන්තදුක්ඛීති අයං දිට්ඨි ලාභිනො නුප්පජ්ජති. සො හි එකන්තෙනෙව ඉධ ඣානසුඛෙන සුඛී හොති. ඉධ දුක්ඛෙන ඵුට්ඨස්ස පන ජාතිස්සරස්ස තක්කිස්සෙව ච සා උප්පජ්ජති. තතියා ඉධ වොකිණ්ණසුඛදුක්ඛානං සබ්බෙසම්පි තෙසං උප්පජ්ජති, තථා චතුත්ථා දිට්ඨි. ලාභිනො හි ඉදානි චතුත්ථජ්ඣානවසෙන අදුක්ඛමසුඛස්ස, පුබ්බෙ චතුත්ථජ්ඣානිකමෙව බ්‍රහ්මලොකං අනුස්සරන්තස්ස[Pg.16]. ජාතිස්සරස්සාපි පච්චුප්පන්නෙ මජ්ඣත්තස්ස, අනුස්සරන්තස්සාපි මජ්ඣත්තභූතට්ඨානමෙව අනුස්සරන්තස්ස, තක්කිනොපි පච්චුප්පන්නෙ මජ්ඣත්තස්ස, අතීතෙපි එවං භවිස්සතීති තක්කෙනෙව ගණ්හන්තස්ස එසා දිට්ඨි උප්පජ්ජති. එත්තාවතා චත්තාරො සස්සතවාදා, චත්තාරො එකච්චසස්සතිකා, චත්තාරො අන්තානන්තිකා, චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා, ද්වෙ අධිච්ච-සමුප්පන්නිකාති අට්ඨාරසපි පුබ්බන්තකප්පිකා කථිතා හොන්ති.

คำว่า มีทุกข์โดยส่วนเดียว (เอกนฺตทุกฺขี) ทิฏฐินี้ไม่เกิดขึ้นแก่ผู้ได้อภิญญา เพราะผู้นั้นย่อมเป็นผู้มีสุขด้วยฌานสุขโดยส่วนเดียวในภพนี้ แต่ทิฏฐินั้นย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ระลึกชาติได้และนักตรรกะผู้ถูกทุกข์กระทบแล้วในภพนี้ ทิฏฐิที่สาม (มีทั้งสุขและทุกข์) ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดผู้มีสุขและทุกข์ระคนกันในภพนี้ ทิฏฐิที่สี่ (ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข) ก็เช่นกัน จริงอยู่ ทิฏฐินี้ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ได้อภิญญา ผู้มีอุเบกขาเวทนา (อทุกขมสุข) ในบัดนี้ด้วยอำนาจจตุตถฌาน เมื่อระลึกถึงพรหมโลกในกาลก่อนซึ่งเป็นที่อยู่ของผู้ได้จตุตถฌานเท่านั้น, แก่ผู้ระลึกชาติได้ผู้มีอุเบกขาในปัจจุบัน เมื่อระลึกถึงสถานที่อันเป็นกลางๆ นั่นแหละ, และแก่นักตรรกะผู้มีอุเบกขาในปัจจุบัน ผู้ยึดถือด้วยการตรึกเอาเองว่า 'แม้ในอดีต ก็คงจักเป็นเช่นนี้' ทิฏฐินี้ย่อมเกิดขึ้น ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันว่า ปุพพันตกัปปิกทิฏฐิ ๑๘ จำพวก คือ สัสสตวาทะ ๔, เอกัจจสัสสติกะ ๔, อันตานันติกะ ๔, อมราวิกเขปิกะ ๔, และอธิจจสมุปปันนิกะ ๒ ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว

28. ඉදානි දිට්ඨුද්ධාරං උද්ධරන්තො තත්‍ර, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ පච්චත්තංයෙව ඤාණන්ති පච්චක්ඛඤාණං. පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙසං. පරියොදාතන්ති පභස්සරං. සබ්බපදෙහි විපස්සනාඤාණංයෙව කථිතං. සද්ධාදයො හි පඤ්ච ධම්මා බාහිරසමයස්මිම්පි හොන්ති, විපස්සනාඤාණං සාසනස්මිංයෙව. තත්ථ ඤාණභාගමත්තමෙව පරියොදපෙන්තීති මයමිදං ජානාමාති එවං තත්ථ ඤාණකොට්ඨාසං ඔතාරෙන්තියෙව. උපාදානමක්ඛායතීති න තං ඤාණං, මිච්ඡාදස්සනං නාමෙතං, තස්මා තදපි තෙසං භවන්තානං දිට්ඨුපාදානං අක්ඛායතීති අත්ථො. අථාපි තං ජානනමත්තලක්ඛණත්තා ඤාණභාගමත්තමෙව, තථාපි තස්ස දස්සනස්ස අනුපාතිවත්තනතො උපාදානපච්චයතො ච උපාදානමෙව. තදුපාතිවත්තොති තං දිට්ඨිං අතික්කන්තො. එත්තාවතා චත්තාරො සස්සතවාදා, චත්තාරො එකච්චසස්සතිකා, චත්තාරො අන්තානන්තිකා, චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා, ද්වෙ අධිච්චසමුප්පන්නිකා, සොළස සඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා, සත්ත උච්ඡෙදවාදා, පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති බ්‍රහ්මජාලෙ ආගතා ද්වාසට්ඨිපි දිට්ඨියො කථිතා හොන්ති. බ්‍රහ්මජාලෙ පන කථිතෙ ඉදං සුත්තං අකථිතමෙව හොති. කස්මා? ඉධ තතො අතිරෙකාය සක්කායදිට්ඨියා ආගතත්තා. ඉමස්මිං පන කථිතෙ බ්‍රහ්මජාලං කථිතමෙව හොති.

๒๘. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงการจำแนกทิฏฐิ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในทิฏฐิเหล่านั้น... ในบทเหล่านั้น คำว่า ญาณเฉพาะตน (ปจฺจตฺตํเยว ญาณํ) หมายถึง ประจักษ์ญาณ คำว่า บริสุทธิ์ (ปริสุทฺธํ) หมายถึง ไม่มีอุปกิเลส คำว่า ผ่องแผ้ว (ปริโยดาตํ) หมายถึง ประภัสสร ในทุกบท ทรงกล่าวถึงวิปัสสนาญาณเท่านั้น จริงอยู่ ธรรม ๕ ประการมีศรัทธาเป็นต้น ย่อมมีได้แม้ในลัทธิภายนอก แต่วิปัสสนาญาณมีได้เฉพาะในพระศาสนานี้เท่านั้น ในบทเหล่านั้น คำว่า ย่อมทำให้บริสุทธิ์เพียงส่วนแห่งญาณ (ญาณภาคสตฺตเมว ปริโยทเปนฺติ) หมายความว่า พวกเขาย่อมหยั่งลงสู่ส่วนที่คล้ายกับญาณในทิฏฐินั้นๆ ด้วยคิดว่า 'เรารู้เรื่องนี้' คำว่า เรียกว่าเป็นอุปาทาน (อุปาทานมกฺขายติ) มีความว่า สิ่งนั้นไม่ใช่ญาณ แต่ชื่อว่าเป็นมิจฉาทิฏฐิ เพราะฉะนั้น แม้สิ่งนั้นของท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้น ก็เรียกว่าเป็นทิฏฐุปาทาน อีกอย่างหนึ่ง แม้สิ่งนั้นจะเป็นเพียงส่วนแห่งญาณเพราะมีลักษณะเป็นเพียงการรู้ แต่ถึงกระนั้น ก็เป็นอุปาทานนั่นเอง เพราะยังก้าวล่วงทิฏฐินั้นไปไม่ได้ และเพราะเป็นปัจจัยแห่งอุปาทาน คำว่า ผู้ก้าวล่วงทิฏฐินั้นได้ (ตทุปาติวตฺโต) หมายถึง ผู้ก้าวล่วงทิฏฐินั้นไปแล้ว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันว่า ทิฏฐิ ๖๒ ประการที่มาในพรหมชาลสูตร คือ สัสสตวาทะ ๔, เอกัจจสัสสติกะ ๔, อันตานันติกะ ๔, อมราวิกเขปิกะ ๔, อธิจจสมุปปันนิกะ ๒, สัญญีวาทะ ๑๖, อสัญญีวาทะ ๘, เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘, อุจเฉทวาทะ ๗, และทิฏฐธัมมนิพพานวาทะ ๕ ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว แต่เมื่อพรหมชาลสูตรถูกแสดงแล้ว สูตรนี้ (ปัญจายตนสูตร) ก็ยังชื่อว่าไม่ได้ถูกแสดง เพราะเหตุไร เพราะในสูตรนี้มีสักกายทิฏฐิที่พิสดารกว่าในพรหมชาลสูตรนั้นมาแสดงไว้ แต่เมื่อสูตรนี้ถูกแสดงแล้ว พรหมชาลสูตรก็ชื่อว่าถูกแสดงแล้วด้วย

30. ඉදානි ඉමා ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො උප්පජ්ජමානා සක්කායදිට්ඨිපමුඛෙනෙව උප්පජ්ජන්තීති දස්සෙතුං ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චොතිආදිමාහ. තත්ථ පටිනිස්සග්ගාති පරිච්චාගෙන. කාමසංයොජනානං අනධිට්ඨානාති පඤ්චකාමගුණතණ්හානං නිස්සට්ඨත්තා. පවිවෙකං පීතින්ති සප්පීතිකජ්ඣානද්වයපීතිං. නිරුජ්ඣතීති ඣානනිරොධෙන නිරුජ්ඣති. සමාපත්තිතො පන වුට්ඨිතස්ස නිරුද්ධා නාම හොති. යථෙව [Pg.17] හි ‘‘අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය නිරොධා උප්පජ්ජති නිරාමිසං සුඛං, නිරාමිසසුඛස්ස නිරොධා උප්පජ්ජති අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා’’ති එත්ථ න අයමත්ථො හොති – චතුත්ථජ්ඣානනිරොධා තතියජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතීති. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨාය තතියං ඣානං සමාපජ්ජති, තතියජ්ඣානා වුට්ඨාය චතුත්ථං ඣානං සමාපජ්ජතීති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. උප්පජ්ජති දොමනස්සන්ති හීනජ්ඣානපරියාදානකදොමනස්සං. සමාපත්තිතො වුට්ඨිතචිත්තස්ස පන කම්මනීයභාවො කථිතො.

๓๐. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า ทิฏฐิ ๖๒ ประการเหล่านี้ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นโดยมีสักกายทิฏฐิเป็นประมุข จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในกรณีนี้... ในบทเหล่านั้น คำว่า การสละคืน (ปฏินิสฺสคฺคา) หมายถึง ด้วยการสละ คำว่า การไม่อาศัยกามสังโยชน์ (กามสํโยชนานํ อนธิฏฺฐานา) หมายถึง เพราะสลัดตัณหาในกามคุณ ๕ ได้แล้ว คำว่า ปีติอันเกิดจากวิเวก (ปวิเวกํ ปีตึ) หมายถึง ปีติในฌานสองอย่างที่สหรคตด้วยปีติ (คือปฐมฌานและทุติยฌาน) คำว่า ย่อมดับไป (นิรุชฺฌติ) หมายถึง ย่อมดับไปพร้อมกับการดับแห่งฌาน แต่สำหรับผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้ว ปีตินั้นชื่อว่าดับไปแล้ว จริงอยู่ เช่นเดียวกับในข้อความที่ว่า 'เพราะเวทนาที่เป็นอทุกขมสุขดับไป สุขอันไม่มีอามิสจึงเกิดขึ้น เพราะสุขอันไม่มีอามิสดับไป เวทนาที่เป็นอทุกขมสุขจึงเกิดขึ้น' ในที่นี้ไม่ได้มีความหมายว่า 'เพราะจตุตถฌานดับไป เขาจึงเข้าถึงตติยฌานอยู่' แต่ในที่นี้มีความหมายดังนี้ว่า 'ออกจากจตุตถฌานแล้ว เข้าตติยฌาน ออกจากตติยฌานแล้ว เข้าจตุตถฌาน' พึงทราบความต่อเนื่องกันอย่างนี้ คำว่า โทมนัสย่อมเกิดขึ้น (อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสํ) หมายถึง โทมนัสที่ทำให้ฌานอันทรามเสื่อมไป ส่วนภาวะที่ควรแก่การงานแห่งจิตที่ออกจากสมาบัติแล้ว ได้ถูกกล่าวไว้

පවිවෙකා පීතීති සා එව ඣානද්වයපීති. යං ඡායා ජහතීති යං ඨානං ඡායා ජහති. කිං වුත්තං හොති? යස්මිං ඨානෙ ඡායා අත්ථි, තස්මිං ආතපො නත්ථි. යස්මිං ආතපො අත්ථි, තස්මිං ඡායා නත්ථීති.

คำว่า ปีติอันเกิดจากวิเวก (ปวิเวกา ปีติ) หมายถึง ปีติในฌานสองอย่างนั้นเอง คำว่า ที่ใดเงาละไป (ยํ ฉายา ชหติ) หมายถึง สถานที่ใดที่เงาละไป ความหมายที่ต้องการจะกล่าวคืออะไร คือ ในสถานที่ใดมีเงาอยู่ ในสถานที่นั้นไม่มีแดด ในสถานที่ใดมีแดดอยู่ ในสถานที่นั้นไม่มีเงา

31. නිරාමිසං සුඛන්ති තතියජ්ඣානසුඛං.

๓๑. คำว่า นิรามิสสุข ได้แก่ สุขในตติยฌาน

32. අදුක්ඛමසුඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානවෙදනං.

๓๒. คำว่า อทุกขมสุข ได้แก่ เวทนาในจตุตถฌาน

33. අනුපාදානොහමස්මීති නිග්ගහණො අහමස්මි. නිබ්බානසප්පායන්ති නිබ්බානස්ස සප්පායං උපකාරභූතං. නනු ච මග්ගදස්සනං නාම සබ්බත්ථ නිකන්තියා සුක්ඛාපිතාය උප්පජ්ජති, කථමෙතං නිබ්බානස්ස උපකාරපටිපදා නාම ජාතන්ති, සබ්බත්ථ අනුපාදියනවසෙන අග්ගණ්හනවසෙන උපකාරපටිපදා නාම ජාතං. අභිවදතීති අභිමානෙන උපවදති. පුබ්බන්තානුදිට්ඨින්ති අට්ඨාරසවිධම්පි පුබ්බන්තානුදිට්ඨිං. අපරන්තානුදිට්ඨින්ති චතුචත්තාරීසවිධම්පි අපරන්තානුදිට්ඨිං. උපාදානමක්ඛායතීති අහමස්මීති ගහණස්ස සක්කායදිට්ඨිපරියාපන්නත්තා දිට්ඨුපාදානං අක්ඛායති.

๓๓. คำว่า อนุปาทาโนหมสฺมิ (เราเป็นผู้ไม่มีอุปาทาน) ความว่า เราเป็นผู้ไม่ยึดมั่น คำว่า นิพฺพานสปฺปายํ (เป็นที่สบายแก่นิพพาน) ความว่า เป็นที่สบาย เป็นเครื่องอุปการะแก่นิพพาน (ถามว่า) ก็การเห็นมรรคชื่อว่าย่อมเกิดขึ้นในธรรมทั้งปวงเพราะความแห้งไปแห่งความใคร่มิใช่หรือ ข้อนี้ชื่อว่าเป็นข้อปฏิบัติที่เป็นอุปการะแก่นิพพานเกิดขึ้นได้อย่างไร (ตอบว่า) ชื่อว่าเป็นข้อปฏิบัติที่เป็นอุปการะเกิดขึ้นได้ เพราะความไม่ยึดมั่น เพราะความไม่ถือมั่นในธรรมทั้งปวง คำว่า อภิวทติ (ย่อมกล่าวทับ) ความว่า ย่อมกล่าวทับด้วยความถือตัว คำว่า ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐึ (ทิฏฐิอันปรารภส่วนเบื้องต้น) ได้แก่ ปุพพันตานุทิฏฐิแม้มี 18 อย่าง คำว่า อปรนฺตานุทิฏฺฐึ (ทิฏฐิอันปรารภส่วนเบื้องปลาย) ได้แก่ อปรันตานุทิฏฐิแม้มี 44 อย่าง คำว่า อุปาทานมกฺขายติ (ย่อมถูกเรียกว่าอุปาทาน) ความว่า เพราะความยึดถือว่า เรามีอยู่ จัดเข้าในสักกายทิฏฐิ จึงถูกเรียกว่า ทิฏฐุปาทาน

සන්තිවරපදන්ති වූපසන්තකිලෙසත්තා සන්තං උත්තමපදං. ඡන්නං ඵස්සායතනානන්ති භගවතා ‘‘යත්ථ චක්ඛු ච නිරුජ්ඣති රූපසඤ්ඤා ච නිරුජ්ඣති සො ආයතනො වෙදිතබ්බො’’ති එත්ථ ද්වින්නං ආයතනානං පටික්ඛෙපෙන නිබ්බානං දස්සිතං.

คำว่า สนฺติวรปทํ (บทอันประเสริฐคือความสงบ) ได้แก่ บทอันสูงสุดคือพระนิพพานอันสงบแล้วเพราะเป็นที่สงบกิเลส คำว่า ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ (แห่งผัสสายตนะ 6) ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนิพพานโดยการปฏิเสธอายตนะ 2 อย่างในพระบาลีนี้ว่า ‘บัณฑิตพึงทราบอายตนะใด ที่จักษุและรูปสัญญาดับไป’ ดังนี้

‘‘යත්ථ ආපො ච පථවී, තෙජො වායො න ගාධති;

අතො සරා නිවත්තන්ති, එත්ථ වට්ටං න වත්තති;

එත්ථ නාමඤ්ච රූපඤ්ච, අසෙසං උපරුජ්ඣතී’’ති. (සං. නි. 1.27) –

ในที่ใด ธาตุน้ำ ดิน ไฟ และลม ตั้งอยู่ไม่ได้, จากที่นั้น ลูกศร (ตัณหา) ทั้งหลายย่อมกลับ, ในที่นี้ วัฏฏะย่อมไม่เป็นไป, ในที่นี้ นามและรูปย่อมดับไปไม่มีส่วนเหลือ ดังนี้

එත්ථ පන සඞ්ඛාරපටික්ඛෙපෙන නිබ්බානං දස්සිතං.

แต่ในพระคาถานี้ พระนิพพานถูกแสดงโดยการปฏิเสธสังขาร

‘‘කත්ථ [Pg.18] ආපො ච පථවී, තෙජො වායො න ගාධති;

කත්ථ දීඝඤ්ච රස්සඤ්ච, අණුං ථූලං සුභාසුභං;

කත්ථ නාමඤ්ච රූපඤ්ච, අසෙසං උපරුජ්ඣතී’’ති. (දී. නි. 1.498);

ในที่ไหน ธาตุน้ำ ดิน ไฟ และลม ตั้งอยู่ไม่ได้, ในที่ไหน สิ่งที่ยาวและสั้น เล็กและใหญ่ งามและไม่งาม ย่อมดับไป, ในที่ไหน นามและรูปย่อมดับไปไม่มีส่วนเหลือ ดังนี้

තත්‍ර වෙය්‍යාකරණං භවති –

ในปัญหานั้น มีคำตอบดังนี้

‘‘විඤ්ඤාණං අනිදස්සනං, අනන්තං සබ්බතො පභ’’න්ති –

วิญญาณ (คือนิพพาน) อันไม่สามารถชี้ให้เห็นได้ ไม่มีที่สุด มีแสงสว่างโดยรอบ ดังนี้

එත්ථ සඞ්ඛාරපටික්ඛෙපෙන නිබ්බානං දස්සිතං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඡආයතනපටික්ඛෙපෙන දස්සිතං. අඤ්ඤත්ථ ච අනුපාදාවිමොක්ඛොති නිබ්බානමෙව දස්සිතං, ඉධ පන අරහත්තඵලසමාපත්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ในพระบาลีนี้ พระนิพพานถูกแสดงโดยการปฏิเสธสังขาร แต่ในพระสูตรนี้ พระนิพพานถูกแสดงโดยการปฏิเสธอายตนะ 6 และในที่อื่น พระนิพพานนั่นเองถูกแสดงด้วยบทว่า อนุปาทาวิมอกฺข แต่ในที่นี้หมายถึงอรหัตตผลสมาบัติ ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

පඤ්චත්තයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปัญจัตตยสูตร จบ

3. කින්තිසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถากินติสูตร

34. එවං මෙ සුතන්ති කින්තිසුත්තං. තත්ථ පිසිනාරායන්ති එවංනාමකෙ මණ්ඩලපදෙසෙ. බලිහරණෙති තස්මිං වනසණ්ඩෙ භූතානං බලිං ආහරන්ති, තස්මා සො බලිහරණන්ති වුත්තො. චීවරහෙතූති චීවරකාරණා, චීවරං පච්චාසීසමානොති අත්ථො. ඉතිභවාභවහෙතූති එවං ඉමං දෙසනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථුං නිස්සාය තස්මිං තස්මිං භවෙ සුඛං වෙදිස්සාමීති ධම්මං දෙසෙතීති කිං තුම්හාකං එවං හොතීති අත්ථො.

๓๔. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น ชื่อว่า กินติสูตร. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปิสินารายํ ได้แก่ ในมณฑลประเทศชื่ออย่างนี้. บทว่า พลิหรเณ ความว่า ในป่าไม้นั้น ชนทั้งหลายย่อมนำมาซึ่งเครื่องเซ่นสรวงแก่ภูตทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ป่าไม้นั้นจึงถูกเรียกว่า พลิหรณะ. บทว่า จีวรเหตุ ความว่า เพราะเหตุแห่งจีวร อธิบายว่า เป็นผู้หวังจีวร. บทว่า อิติภวาภวเหตุ ความว่า ความหมายคือ (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) พวกเธอมีความคิดอย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมด้วยทรงดำริว่า ‘เราอาศัยบุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยเทศนานี้แล้ว จักเสวยสุขในภพนั้นๆ’ ดังนี้หรือ

35. චත්තාරො සතිපට්ඨානාතිආදයො සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා ලොකියලොකුත්තරාව කථිතා. තත්ථාති තෙසු සත්තතිංසාය ධම්මෙසු. සියංසූති භවෙය්‍යුං. අභිධම්මෙති විසිට්ඨෙ ධම්මෙ, ඉමෙසු සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මෙසූති අත්ථො. තත්‍ර චෙති ඉදම්පි බොධිපක්ඛියධම්මෙස්වෙව භුම්මං. අත්ථතො චෙව නානං බ්‍යඤ්ජනතො චාති එත්ථ ‘‘කායොව සතිපට්ඨානං වෙදනාව සතිපට්ඨාන’’න්ති වුත්තෙ අත්ථතො නානං හොති[Pg.19], ‘‘සතිපට්ඨානා’’ති වුත්තෙ පන බ්‍යඤ්ජනතො නානං නාම හොති. තදමිනාපීති තං තුම්හෙ ඉමිනාපි කාරණෙන ජානාථාති අත්ථඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච සමානෙත්වා අථස්ස ච අඤ්ඤථා ගහිතභාවො බ්‍යඤ්ජනස්ස ච මිච්ඡා රොපිතභාවො දස්සෙතබ්බො. යො ධම්මො යො විනයොති එත්ථ අත්ථඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච විඤ්ඤාපනකාරණමෙව ධම්මො ච විනයො ච.

๓๕. โพธิปักขิยธรรม 37 ประการ มีสติปัฏฐาน 4 เป็นต้น อันเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. บทว่า ตตฺถ ได้แก่ ในธรรม 37 ประการเหล่านั้น. บทว่า สิยํสุ แปลว่า พึงมี. บทว่า อภิธมฺเม ความว่า ในธรรมอันยิ่ง คือในโพธิปักขิยธรรม 37 ประการเหล่านี้. แม้บทว่า ตตฺร เจ นี้ ก็เป็นภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) ในโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายนั่นเอง. ในบทว่า อตฺถโต เจว นานํ พฺยญฺชนโต จ นี้ เมื่อกล่าวว่า ‘กายเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน เวทนาเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน’ ดังนี้ ย่อมแตกต่างกันโดยอรรถ แต่เมื่อกล่าวว่า ‘สติปฏฺฐานา’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมแตกต่างกันโดยพยัญชนะ. บทว่า ตทมินาปิ ความว่า พวกเธอจงรู้เรื่องนั้นแม้ด้วยเหตุนี้ ดังนี้แล้ว พึงแสดงความเป็นสิ่งที่ถูกยึดถือโดยประการอื่นแห่งอรรถ และความเป็นสิ่งที่ถูกยกขึ้นไว้ผิดแห่งพยัญชนะ โดยเทียบเคียงทั้งอรรถและพยัญชนะ. ในบทว่า โย ธมฺโม โย วินโย นี้ ทั้งธรรมและวินัยเป็นเพียงเหตุแห่งการทำให้แจ้งซึ่งอรรถและพยัญชนะเท่านั้น.

37. අත්ථතො හි ඛො සමෙතීති සතියෙව සතිපට්ඨානන්ති ගහිතා. බ්‍යඤ්ජනතො නානන්ති කෙවලං බ්‍යඤ්ජනමෙව සතිපට්ඨානොති වා සතිපට්ඨානාති වා මිච්ඡා රොපෙථ. අප්පමත්තකං ඛොති සුත්තන්තං පත්වා බ්‍යඤ්ජනං අප්පමත්තකං නාම හොති. පරිත්තමත්තං ධනිතං කත්වා රොපිතෙපි හි නිබ්බුතිං පත්තුං සක්කා හොති.

๓๗. บทว่า อตฺถโต หิ โข สเมติ ความว่า พวกเขายึดถือว่า สติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน. บทว่า พฺยญฺชนโต นานํ ความว่า พวกเธอยกขึ้นไว้ผิดเพียงแค่พยัญชนะว่า สติปฏฺฐาโน บ้าง สติปฏฺฐานา บ้าง. บทว่า อปฺปมตฺตกํ โข ความว่า เมื่อถึงสุตตันตะ พยัญชนะชื่อว่าเป็นเรื่องเล็กน้อย. เพราะแม้เมื่อยกขึ้นไว้โดยทำเป็นเสียงหนัก (ธนิต) เพียงเล็กน้อย ก็สามารถบรรลุนิพพานได้.

තත්‍රිදං වත්ථු – විජයාරාමවිහාරවාසී කිරෙකො ඛීණාසවත්ථෙරො ද්වින්නං භික්ඛූනං සුත්තං ආහරිත්වා කම්මට්ඨානං කථෙන්තො – ‘‘සමුද්ධො සමුද්ධොති, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො භාසතී’’ති ධනිතං කත්වා ආහ. එකො භික්ඛු ‘‘සමුද්ධො නාම, භන්තෙ’’ති ආහ. ආවුසො, සමුද්ධොති වුත්තෙපි සමුද්දොති වුත්තෙපි මයං ලොණසාගරමෙව ජානාම, තුම්හෙ පන නො අත්ථගවෙසකා, බ්‍යඤ්ජනගවෙසකා, ගච්ඡථ මහාවිහාරෙ පගුණබ්‍යඤ්ජනානං භික්ඛූනං සන්තිකෙ බ්‍යඤ්ජනං සොධාපෙථාති කම්මට්ඨානං අකථෙත්වාව උට්ඨාපෙසි. සො අපරභාගෙ මහාවිහාරෙ භෙරිං පහරාපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස චතූසු මග්ගෙසු පඤ්හං කථෙත්වාව පරිනිබ්බුතො. එවං සුත්තන්තං පත්වා බ්‍යඤ්ජනං අප්පමත්තකං නාම හොති.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าดังนี้ – ได้ยินว่า พระขีณาสพเถระรูปหนึ่ง ผู้อยู่ในวิชัยารามวิหาร เมื่อนำพระสูตรมาบอกกรรมฐานแก่ภิกษุสองรูป ได้กล่าวโดยทำเสียงให้หนักว่า ‘สมุทฺโธ สมุทฺโธติ ภิกฺขเว อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ภาสติ’ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมกล่าวว่า สมุทโธ สมุทโธ). ภิกษุรูปหนึ่งทูลว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ที่ถูกคือ สมุทฺโท’. (พระเถระกล่าวว่า) ‘อาวุโส เมื่อกล่าวว่า สมุทฺโธ ก็ดี เมื่อกล่าวว่า สมุทฺโท ก็ดี เราทั้งหลายย่อมหมายถึงมหาสมุทรน้ำเค็มเท่านั้น แต่พวกเธอไม่ใช่ผู้แสวงหาอรรถ เป็นผู้แสวงหาพยัญชนะ พวกเธอจงไป จงชำระพยัญชนะในสำนักของภิกษุทั้งหลายผู้มีพยัญชนะคล่องแคล่วในมหาวิหารเถิด’ ดังนี้แล้ว ไม่บอกกรรมฐาน ให้ลุกขึ้นไป. ในภายหลัง พระเถระนั้นให้ตีกลองในมหาวิหาร แล้วกล่าวแก้ปัญหาในมรรค 4 แก่ภิกษุสงฆ์แล้วจึงปรินิพพาน. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อถึงสุตตันตะ พยัญชนะชื่อว่าเป็นเรื่องเล็กน้อย.

විනයං පන පත්වා නො අප්පමත්තකං. සාමණෙරපබ්බජ්ජාපි හි උභතොසුද්ධිතො වට්ටති, උපසම්පදාදිකම්මානිපි සිථිලාදීනං ධනිතාදිකරණමත්තෙනෙව කුප්පන්ති. ඉධ පන සුත්තන්තබ්‍යඤ්ජනං සන්ධායෙතං වුත්තං.

แต่เมื่อถึงพระวินัย พยัญชนะไม่ใช่เรื่องเล็กน้อย. เพราะแม้แต่สามเณรบรรพชาก็สมควรจากความบริสุทธิ์ทั้งสองฝ่าย, แม้กรรมทั้งหลายมีอุปสมบทเป็นต้น ก็กำเริบ (เสียไป) เพียงด้วยการทำอักษรเสียงเบา (สิถิล) เป็นต้น ให้เป็นเสียงหนัก (ธนิต) เป็นต้น. แต่ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้โดยทรงหมายถึงพยัญชนะในสุตตันตะ.

38. අථ චතුත්ථවාරෙ විවාදො කස්මා? සඤ්ඤාය විවාදො. ‘‘අහං සතිමෙව සතිපට්ඨානං වදාමි, අයං ‘කායො සතිපට්ඨාන’න්ති වදතී’’ති හි නෙසං සඤ්ඤා හොති. බ්‍යඤ්ජනෙපි එසෙව නයො.

๓๘. ครั้นแล้ว ในวาทะที่ 4 การวิวาทเกิดขึ้นเพราะเหตุไร? การวิวาทเกิดขึ้นเพราะสัญญา. เพราะพวกเขามีสัญญาว่า ‘เรากล่าวว่าสติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน แต่ผู้นี้กล่าวว่า กายเป็นสติปัฏฐาน’. แม้ในเรื่องพยัญชนะ ก็นัยนี้เช่นกัน.

39. න [Pg.20] චොදනාය තරිතබ්බන්ති න චොදනත්ථාය වෙගායිතබ්බං. එකච්චො හි පුග්ගලො ‘‘නලාටෙ තෙ සාසපමත්තා පිළකා’’ති වුත්තො ‘‘මය්හං නලාටෙ සාසපමත්තං පිළකං පස්සසි, අත්තනො නලාටෙ තාලපක්කමත්තං මහාගණ්ඩං න පස්සසී’’ති වදති. තස්මා පුග්ගලො උපපරික්ඛිතබ්බො. අදළ්හදිට්ඨීති අනාදානදිට්ඨී සුංසුමාරං හදයෙ පක්ඛිපන්තො විය දළ්හං න ගණ්හාති.

๓๙. บทว่า “น โจทนาย ตริตพฺพํ” ความว่า ไม่พึงรีบร้อนเพื่อจะโจทนา จริงอยู่ บุคคลบางคนถูกกล่าวว่า “ที่หน้าผากของท่านมีสิวขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด” เขาย่อมกล่าวตอบว่า “ท่านเห็นสิวขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดที่หน้าผากของเรา แต่ไม่เห็นฝีใหญ่ขนาดเท่าผลตาลสุกที่หน้าผากของตน” เพราะฉะนั้น พึงพิจารณาบุคคล (ก่อน) บทว่า “อทฬฺหทิฏฺฐิ” ความว่า มีทิฏฐิที่ไม่ยึดมั่น คือไม่ยึดถืออย่างมั่นคง เหมือนกับคนที่เอาจระเข้ใส่ไว้ในอก

උපඝාතොති චණ්ඩභාවෙන වණඝට්ටිතස්ස විය දුක්ඛුප්පත්ති. සුප්පටිනිස්සග්ගීති ‘‘කිං නාම අහං ආපන්නො, කදා ආපන්නො’’ති වා ‘‘ත්වං ආපන්නො, තව උපජ්ඣායො ආපන්නො’’ති වා එකං ද්වෙ වාරෙ වත්වාපි ‘‘අසුකං නාම අසුකදිවසෙ නාම, භන්තෙ, ආපන්නත්ථ, සණිකං අනුස්සරථා’’ති සරිත්වා තාවදෙව විස්සජ්ජෙති. විහෙසාති බහුං අත්ථඤ්ච කාරණඤ්ච ආහරන්තස්ස කායචිත්තකිලමථො. සක්කොමීති එවරූපො හි පුග්ගලො ඔකාසං කාරෙත්වා ‘‘ආපත්තිං ආපන්නත්ථ, භන්තෙ’’ති වුත්තො ‘‘කදා කිස්මිං වත්ථුස්මි’’න්ති වත්වා ‘‘අසුකදිවසෙ අසුකස්මිං වත්ථුස්මි’’න්ති වුත්තෙ ‘‘න සරාමි, ආවුසො’’ති වදති, තතො ‘‘සණිකං, භන්තෙ, සරථා’’ති බහුං වත්වා සාරිතො සරිත්වා විස්සජ්ජෙති. තෙනාහ ‘‘සක්කොමී’’ති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

บทว่า “อุปฆาโต” ความว่า มีความทุกข์เกิดขึ้นเหมือนผู้ที่ถูกกรีดแผลด้วยความเป็นคนดุร้าย บทว่า “สุปฺปฏินิสฺสคฺคี” ความว่า เมื่อถูกถามว่า “เราต้องอาบัติชื่ออะไร ต้องเมื่อไหร่” หรือเมื่อถูกกล่าวว่า “ท่านต้องอาบัติ อุปัชฌาย์ของท่านต้องอาบัติ” แม้จะกล่าวครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง ก็จะสละอาบัตินั้น หรือเมื่อถูกกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านต้องอาบัติชื่อโน้น ในวันชื่อโน้น ขอท่านจงค่อยๆ ระลึก” เมื่อระลึกได้ ก็จะสละในขณะนั้นเอง บทว่า “วิเหสา” ความว่า ความลำบากกายลำบากใจของผู้นำมาซึ่งประโยชน์และเหตุผลเป็นอันมาก บทว่า “สกฺโกมิ” ความว่า บุคคลเช่นนี้แล เมื่อโจทก์ขอโอกาสแล้วกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านต้องอาบัติแล้ว” เขากล่าวว่า “เมื่อไหร่ ในวัตถุอะไร” เมื่อโจทก์กล่าวว่า “ในวันชื่อโน้น ในวัตถุชื่อโน้น” เขากล่าวว่า “อาวุโส ผมระลึกไม่ได้” ต่อจากนั้น เมื่อถูกเตือนให้ระลึก โดยกล่าวบ่อยๆ ว่า “ท่านผู้เจริญ ขอจงค่อยๆ ระลึก” เขาระลึกได้แล้วจึงสละ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “สกฺโกมิ” (เราสามารถ) พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งโดยนัยนี้

උපෙක්ඛා නාතිමඤ්ඤිතබ්බාති උපෙක්ඛා න අතික්කමිතබ්බා, කත්තබ්බා ජනෙතබ්බාති අත්ථො. යො හි එවරූපං පුග්ගලං ඨිතකංයෙව පස්සාවං කරොන්තං දිස්වාපි ‘‘නනු, ආවුසො, නිසීදිතබ්බ’’න්ති වදති, සො උපෙක්ඛං අතිමඤ්ඤති නාම.

บทว่า “อุเปกฺขา นาติมญฺญิตพฺพา” ความว่า ไม่พึงล่วงเกินอุเบกขา พึงทำ พึงให้เกิด จริงอยู่ ผู้ใดแม้เห็นบุคคลเช่นนี้กำลังยืนถ่ายปัสสาวะอยู่ ก็ยังกล่าวว่า “อาวุโส ไม่ควรจะนั่งหรือ” ผู้นั้นชื่อว่าล่วงเกินอุเบกขา

40. වචීසංහාරොති වචනසඤ්චාරො. ඉමෙහි කථිතං අමූසං අන්තරං පවෙසෙය්‍ය, තුම්හෙ ඉමෙහි ඉදඤ්චිදඤ්ච වුත්තාති අමූහි කථිතං ඉමෙසං අන්තරං පවෙසෙය්‍යාති අත්ථො. දිට්ඨිපළාසොතිආදීහි චිත්තස්ස අනාරාධනියභාවො කථිතො. තං ජානමානො සමානො ගරහෙය්‍යාති තං සත්ථා ජානමානො සමානො නින්දෙය්‍ය අම්හෙති. එතං පනාවුසො, ධම්මන්ති එතං කලහභණ්ඩනධම්මං.

๔๐. บทว่า “วจีสํหาโร” ความว่า การสัญจรแห่งวาจา คือ พึงนำคำที่พวกนี้กล่าวไปสู่ท่ามกลางของพวกโน้น และพึงนำคำที่พวกโน้นกล่าวว่า “พวกท่านถูกพวกนี้กล่าวคำนี้ๆ” ไปสู่ท่ามกลางของพวกนี้ ด้วยบทมีอาทิว่า “ทิฏฺฐิปฬาส” พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความเป็นผู้มีจิตที่ใครๆ ไม่พึงให้ยินดีได้ บทว่า “ตํ ชานมาโน สมาโน ครเหยฺย” ความว่า พระศาสดาทรงทราบเรื่องนั้นอยู่ พึงติเตียนพวกเรา บทว่า “เอตํ ปนาวุโส ธมฺมํ” ความว่า ธรรมคือการทะเลาะวิวาทนี้

තඤ්චෙති [Pg.21] තං සඤ්ඤත්තිකාරකං භික්ඛුං. එවං බ්‍යාකරෙය්‍යාති මයා එතෙ සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨාපිතාති අවත්වා යෙන කාරණෙන සඤ්ඤත්ති කතා, තදෙව දස්සෙන්තො එවං බ්‍යාකරෙය්‍ය. තාහං ධම්මං සුත්වාති එත්ථ ධම්මොති සාරණීයධම්මො අධිප්පෙතො. න චෙව අත්තානන්තිආදීසු ‘‘බ්‍රහ්මලොකප්පමාණො හෙස අග්ගි උට්ඨාසි, කො එතමඤ්ඤත්‍ර මයා නිබ්බාපෙතුං සමත්ථො’’ති හි වදන්තො අත්තානං උක්කංසෙති නාම. ‘‘එත්තකා ජනා විචරන්ති, ඔකාසො ලද්ධුං න සක්කා, එකොපි එත්තකමත්තං නිබ්බාපෙතුං සමත්ථො නාම නත්ථී’’ති වදමානො පරං වම්භෙති නාම. තදුභයම්පෙස න කරොති. ධම්මො පනෙත්ථ සම්මාසම්බුද්ධස්ස බ්‍යාකරණං, තෙසං භික්ඛූනං සඤ්ඤත්තිකරණං අනුධම්මො, තදෙව බ්‍යාකරොති නාම. න ච කොචි සහධම්මිකොති අඤ්ඤො චස්ස කොචි සහෙතුකො පරෙහි වුත්තො වාදො වා අනුවාදො වා ගරහිතබ්බභාවං ආගච්ඡන්තො නාම නත්ථි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า “ตญฺจ” ได้แก่ ภิกษุผู้ทำญัตตินั้น บทว่า “เอวํ พฺยากเรยฺย” ความว่า ไม่กล่าวว่า “เราได้ตั้งภิกษุเหล่านี้ไว้ในธรรมอันบริสุทธิ์แล้ว” แต่พึงแสดงเหตุที่ตนทำญัตตินั้นนั่นแหละ พยากรณ์อย่างนี้ ในบทว่า “ตาหํ ธมฺมํ สุตฺวา” นี้ บทว่า “ธมฺโม” ทรงประสงค์สาราณิยธรรม ในบทมีอาทิว่า “น เจว อตฺตานํ” ความว่า ผู้ที่กล่าวว่า “ไฟคืออธิกรณ์นี้ลุกขึ้นมีประมาณเท่าพรหมโลก ใครอื่นนอกจากเราจะสามารถดับได้” ชื่อว่ายกตน ส่วนผู้ที่กล่าวว่า “ชนทั้งหลายมีประมาณเท่านี้เที่ยวไป ไม่สามารถจะหาโอกาส (เพื่อระงับอธิกรณ์) ได้ คนคนเดียวที่จะสามารถดับไฟคืออธิกรณ์ประมาณเท่านี้ได้นั้นไม่มี” ชื่อว่าข่มผู้อื่น เธอย่อมไม่กระทำทั้งสองอย่างนั้น ในที่นี้ การพยากรณ์ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นธรรม การทำญัตติของภิกษุเหล่านั้นเป็นอนุธรรม ชื่อว่าเธอย่อมพยากรณ์ธรรมและอนุธรรมนั้นนั่นแหละ บทว่า “น จ โกจิ สหธมฺมิโก” ความว่า วาทะหรืออนุวาทะอย่างอื่นใดๆ ที่มีเหตุ ซึ่งผู้อื่นกล่าวต่อภิกษุนั้น ชื่อว่าจะถึงความเป็นสิ่งที่พึงติเตียนได้นั้น ไม่มี ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

කින්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากินติสูตร จบ

4. සාමගාමසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสามคามสูตร

41. එවං මෙ සුතන්ති සාමගාමසුත්තං. තත්ථ සාමගාමෙති සාමාකානං උස්සන්නත්තා එවංලද්ධනාමෙ ගාමෙ. අධුනා කාලඞ්කතොති සම්පති කාලං කතො. ද්වෙධිකජාතාති ද්වෙජ්ඣජාතා ද්වෙභාගජාතා. භණ්ඩනාදීසු භණ්ඩනං පුබ්බභාගකලහො, තං දණ්ඩාදානාදිවසෙන පණ්ණත්තිවීතික්කමවසෙන ච වද්ධිතං කලහො, ‘‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසී’’තිආදිකං විරුද්ධවචනං විවාදො. විතුදන්තාති විතුජ්ජන්තා. සහිතං මෙති මම වචනං අත්ථසංහිතං. අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තන්ති යං තව අධිචිණ්ණං චිරකාලසෙවනවසෙන පගුණං, තං මම වාදං ආගම්ම නිවත්තං. ආරොපිතො තෙ වාදොති තුය්හං උපරි මයා දොසො ආරොපිතො. චර වාදප්පමොක්ඛායාති භත්තපුටං ආදාය තං තං උපසඞ්කමිත්වා වාදප්පමොක්ඛත්ථාය උත්තරි [Pg.22] පරියෙසමානො චර. නිබ්බෙඨෙහි වාති අථ මයා ආරොපිතවාදතො අත්තානං මොචෙහි. සචෙ පහොසීති සචෙ සක්කොසි. වධොයෙවාති මරණමෙව.

๔๑. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า “เอวํ เม สุตํ” คือ สามคามสูตร ในสามคามสูตรนั้น บทว่า “สามคาเม” ความว่า ในหมู่บ้านที่ได้ชื่ออย่างนั้นเพราะมีต้นหญ้าสามะมาก บทว่า “อธุนา กาลํกโต” ความว่า บัดนี้ได้ทำกาละแล้ว บทว่า “เทฺวฬิกชาตา” ความว่า เกิดเป็นสองพวก เกิดเป็นสองฝ่าย ในบรรดาการทะเลาะเป็นต้น การทะเลาะกันในเบื้องต้น ชื่อว่า ภณฺฑนํ, การทะเลาะนั้นที่เจริญขึ้นโดยการถือไม้เท้าเป็นต้นและโดยการล่วงละเมิดบัญญัติ ชื่อว่า กลโห, คำพูดที่ขัดแย้งกันมีอาทิว่า “ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้” ชื่อว่า วิวาโท บทว่า “วิตุรนฺตา” ความว่า ทิ่มแทงกันอยู่ บทว่า “สหิตํ เม” ความว่า คำพูดของเราประกอบด้วยประโยชน์ บทว่า “อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ” ความว่า สิ่งใดที่ท่านสั่งสมมาจนชำนาญด้วยการเสพมานาน สิ่งนั้นอาศัยวาทะของเราแล้วกลับกลายไป บทว่า “อาโรปิโต เต วาโท” ความว่า โทษอันเรายกขึ้นเหนือท่านแล้ว บทว่า “จร วาทปฺปโมกฺขาย” ความว่า ท่านจงถือเอาห่อข้าวแล้วเข้าไปยังที่นั้นๆ เที่ยวไปเพื่อแสวงหา (อาจารย์) ยิ่งขึ้นไปเพื่อเปลื้องวาทะ บทว่า “นิพฺเพเฐหิ วา” ความว่า หรือท่านจงเปลื้องตนจากวาทะที่เรายกขึ้นแล้ว บทว่า “สเจ ปโหสิ” ความว่า ถ้าท่านสามารถ บทว่า “วโธเยว” ความว่า คือความตายเท่านั้น

නාටපුත්තියෙසූති නාටපුත්තස්ස අන්තෙවාසිකෙසු. නිබ්බින්නරූපාති උක්කණ්ඨිතසභාවා, අභිවාදනාදීනි න කරොන්ති. විරත්තරූපාති විගතපෙමා. පටිවානරූපාති තෙසං නිපච්චකිරියතො නිවත්තසභාවා. යථා තන්ති යථා ච දුරක්ඛාතාදිසභාවෙ ධම්මවිනයෙ නිබ්බින්නවිරත්තපටිවානරූපෙහි භවිතබ්බං, තථෙව ජාතාති අත්ථො. දුරක්ඛාතෙති දුක්කථිතෙ. දුප්පවෙදිතෙති දුවිඤ්ඤාපිතෙ. අනුපසමසංවත්තනිකෙති රාගාදීනං උපසමං කාතුං අසමත්ථො. භින්නථූපෙති භින්නපතිට්ඨෙ. එත්ථ හි නාටපුත්තොව නෙසං පතිට්ඨෙන ථූපො, සො පන භින්නො මතො. තෙන වුත්තං ‘‘භින්නථූපෙ’’ති. අප්පටිසරණෙති තස්සෙව අභාවෙන පටිසරණවිරහිතෙ.

บทว่า “นาฏปุตฺติเยสุ” ความว่า ในหมู่ศิษย์ของนาฏบุตร บทว่า “นิพฺพินฺนรูปา” ความว่า มีสภาพเบื่อหน่าย ไม่ทำการไหว้เป็นต้น บทว่า “วิรตฺตรูปา” ความว่า มีความรักปราศไปแล้ว บทว่า “ปฏิวานรูปา” ความว่า มีสภาพหันกลับจากการทำความเคารพต่อพวกเขา บทว่า “ยถา ตํ” ความว่า พึงเป็นผู้มีสภาพเบื่อหน่าย คลายความรัก และหันกลับจากการทำความเคารพในธรรมวินัยที่มีสภาพอันศาสดากล่าวไว้ไม่ดีเป็นต้น ฉันใด ก็เกิดเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน ฉันนั้น บทว่า “ทุรกฺขาเต” ความว่า อันศาสดากล่าวไว้ไม่ดี บทว่า “ทุปฺปเวทิเต” ความว่า อันศาสดาประกาศไว้ไม่ดี บทว่า “อนุปสมสํวตฺตนิเก” ความว่า ไม่สามารถเพื่อจะทำความสงบระงับราคะเป็นต้นได้ บทว่า “ภินฺนถูเป” ความว่า มีที่พึ่งอันทำลายแล้ว ในที่นี้ นาฏบุตรนั่นแหละเป็นสถูป (ที่พึ่ง) ของศิษย์เหล่านั้นโดยเป็นที่ตั้ง แต่นาฏบุตรนั้นแตกทำลายคือตายแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภินฺนถูเป” บทว่า “อปฺปฏิสรเณ” ความว่า ปราศจากที่พึ่งเพราะไม่มีนาฏบุตรนั้นนั่นเอง

නනු චායං නාටපුත්තො නාළන්දවාසිකො, සො කස්මා පාවායං කාලංකතොති. සො කිර උපාලිනා ගහපතිනා පටිවිද්ධසච්චෙන දසහි ගාථාහි භාසිතෙ බුද්ධගුණෙ සුත්වා උණ්හං ලොහිතං ඡඩ්ඩෙසි. අථ නං අඵාසුකං ගහෙත්වා පාවං අගමංසු, සො තත්ථ කාලමකාසි. කාලං කුරුමානො ච ‘‘මම ලද්ධි අනිය්‍යානිකා සාරරහිතා, මයං තාව නට්ඨා, අවසෙසජනො මා අපායපූරකො අහොසි. සචෙ පනාහං ‘මම සාසනං අනිය්‍යානික’න්ති වක්ඛාමි, න සද්දහිස්සන්ති. යංනූනාහං ද්වෙපි ජනෙ න එකනීහාරෙන උග්ගණ්හාපෙය්‍යං, තෙ මමච්චයෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං විවදිස්සන්ති. සත්ථා තං විවාදං පටිච්ච එකං ධම්මකථං කථෙස්සති, තතො තෙ සාසනස්ස මහන්තභාවං ජාතිස්සන්තී’’ති.

ก็ นาฏบุตรผู้นี้เป็นชาวเมืองนาลันทาไม่ใช่หรือ เหตุไฉนเขาจึงทำกาละที่เมืองปาวาเล่า. ได้ยินว่า นาฏบุตรนั้นได้ฟังพุทธคุณที่อุบาลีคหบดีผู้แทงตลอดสัจจะแล้วกล่าวด้วยคาถา ๑๐ คาถาแล้ว ได้กระอักโลหิตร้อน. ลำดับนั้น พวกนิครนถ์ได้นำท่านผู้ไม่สบายไปสู่เมืองปาวา ท่านได้ทำกาละที่เมืองปาวานั้น. และเมื่อจะทำกาละ ท่านได้คิดว่า ‘ลัทธิของเราไม่นำออกจากทุกข์ ปราศจากสาระ พวกเราพินาศแล้ว ส่วนชนที่เหลืออย่าได้เป็นผู้ทำอบายให้เต็มเลย. แต่ถ้าเราจักกล่าวว่า ‘คำสอนของเราไม่นำออกจากทุกข์’ (พวกสาวก) ก็จักไม่เชื่อ. ทางที่ดี เราไม่พึงให้คนแม้ทั้งสองเรียนโดยนัยเดียวกัน, เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว พวกเขาจักวิวาทกันและกัน. พระศาสดาจักทรงอาศัยการวิวาทนั้น ตรัสธรรมกถาเรื่องหนึ่ง, แต่นั้น พวกเขาจักรู้ความยิ่งใหญ่แห่งพระศาสนา’ ดังนี้.

අථ නං එකො අන්තෙවාසිකො උපසඞ්කමිත්වා ආහ ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ දුබ්බලා, මය්හං ඉමස්මිං ධම්මෙ සාරං ආචික්ඛථ ආචරියප්පමාණ’’න්ති. ආවුසො, ත්වං මමච්චයෙන සස්සතන්ති ගණ්හෙය්‍යාසීති. අපරොපි තං උපසඞ්කමි, තං උච්ඡෙදං ගණ්හාපෙසි. එවං ද්වෙපි ජනෙ එකලද්ධිකෙ අකත්වා බහූ නානානීහාරෙන උග්ගණ්හාපෙත්වා කාලමකාසි. තෙ තස්ස සරීරකිච්චං කත්වා සන්නිපතිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං පුච්ඡිංසු ‘‘කස්සාවුසො, ආචරියො සාරමාචික්ඛී’’ති? එකො උට්ඨහිත්වා මය්හන්ති ආහ. කිං ආචික්ඛීති? සස්සතන්ති. අපරො තං පටිබාහිත්වා මය්හං සාරං ආචික්ඛීති ආහ. එවං සබ්බෙ ‘‘මය්හං සාරං ආචික්ඛි, අහං ජෙට්ඨකො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදං වඩ්ඪෙත්වා අක්කොසෙ [Pg.23] චෙව පරිභාසෙ ච හත්ථපාදපහාරාදීනි ච පවත්තෙත්වා එකමග්ගෙන ද්වෙ අගච්ඡන්තා නානාදිසාසු පක්කමිංසු, එකච්චෙ ගිහී අහෙසුං.

ครั้งนั้น อันเตวาสิกคนหนึ่งเข้าไปหาท่านแล้วกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายอ่อนแอ ขอจงบอกสาระในธรรมนี้อันเป็นประมาณแห่งอาจารย์แก่ข้าพเจ้าเถิด’ (นาฏบุตรกล่าวว่า) ‘ดูก่อนอาวุโส เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ท่านพึงยึดถือว่า สัสสตทิฏฐิ’ ดังนี้. แม้อันเตวาสิกอีกคนหนึ่งก็เข้าไปหาท่าน ท่านก็ให้ยึดถืออุจเฉททิฏฐิ. ท่านไม่ทำให้คนแม้ทั้งสองมีความเห็นอย่างเดียวกัน แต่ให้คนจำนวนมากเรียนโดยนัยต่างๆ กัน แล้วได้ทำกาละ. พวกเขาทำสรีรกิจของท่านแล้ว ประชุมกันถามกันและกันว่า ‘ดูก่อนอาวุโส อาจารย์ได้บอกสาระแก่ใคร’. คนหนึ่งลุกขึ้นกล่าวว่า ‘แก่ข้าพเจ้า’. (เมื่อถูกถามว่า) ‘บอกว่าอะไร’. (ตอบว่า) ‘บอกว่า สัสสตทิฏฐิ’. อีกคนหนึ่งคัดค้านคำนั้นแล้วกล่าวว่า ‘อาจารย์บอกสาระแก่ข้าพเจ้า’. ทุกคนต่างกล่าวว่า ‘อาจารย์บอกสาระแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าเป็นผู้ใหญ่ที่สุด’ ดังนี้ แล้วเพิ่มการวิวาทกันและกัน ได้ด่าบริภาษและประหารกันด้วยมือและเท้าเป็นต้น สองคนไม่เดินไปทางเดียวกัน ได้หลีกไปในทิศต่างๆ กัน บางพวกได้เป็นคฤหัสถ์.

භගවතො පන ධරමානකාලෙපි භික්ඛුසඞ්ඝෙ විවාදො න උප්පජ්ජි. සත්ථා හි තෙසං විවාදකාරණෙ උප්පන්නමත්තෙයෙව සයං වා ගන්ත්වා තෙ වා භික්ඛූ පක්කොසාපෙත්වා ඛන්ති මෙත්තා පටිසඞ්ඛා අවිහිංසා සාරණීයධම්මෙසු එකං කාරණං කථෙත්වා විවාදං වූපසමෙති. එවං ධරමානොපි සඞ්ඝස්ස පතිට්ඨාව අහොසි. පරිනිබ්බායමානොපි අවිවාදකාරණං කත්වාව පරිනිබ්බායි. භගවතා හි සුත්තෙ දෙසිතා චත්තාරො මහාපදෙසා (අ. නි. 4.180; දී. නි. 2.187) යාවජ්ජදිවසා භික්ඛූනං පතිට්ඨා ච අවස්සයො ච. තථා ඛන්ධකෙ දෙසිතා චත්තාරො මහාපදෙසා (මහාව. 305) සුත්තෙ වුත්තානි චත්තාරි පඤ්හබ්‍යාකරණානි (අ. නි. 4.42) ච. තෙනෙවාහ – ‘‘යො වො මයා, ආනන්ද, ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා’’ති (දී. නි. 2.216).

ส่วนในสมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ การวิวาทมิได้เกิดขึ้นในภิกษุสงฆ์. เพราะว่า เมื่อเหตุแห่งการวิวาทเกิดขึ้นแก่ภิกษุเหล่านั้น พระศาสดาจะเสด็จไปเอง หรือรับสั่งให้เรียกภิกษุเหล่านั้นมา แล้วตรัสเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งในสาราณิยธรรม คือ ขันติ เมตตา ปฏิสังขา อวิหิงสา แล้วทรงระงับการวิวาทนั้น. ด้วยเหตุนี้ แม้เมื่อยังทรงพระชนม์อยู่ ก็ทรงเป็นที่พึ่งพำนักของสงฆ์. แม้เมื่อจะเสด็จปรินิพพาน ก็ได้ทรงทำเหตุแห่งความไม่วิวาทไว้แล้วจึงปรินิพพาน. จริงอยู่ มหาปเทส ๔ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสูตร (อํ. จตุกฺก. ๔.๑๘๐; ที. มหา. ๒.๑๘๗) เป็นทั้งที่พึ่งพำนักและที่อาศัยของภิกษุทั้งหลายตราบเท่าทุกวันนี้. เช่นเดียวกัน มหาปเทส ๔ ที่ตรัสไว้ในขันธกะ (มหาวา. ๓๐๕) และปัญหาพยากรณ์ ๔ ที่ตรัสไว้ในสูตร (อํ. จตุกฺก. ๔.๔๒) ก็เป็นเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า ‘ดูก่อนอานนท์ ธรรมและวินัยใดที่เราแสดงแล้ว บัญญัติแล้วแก่เธอทั้งหลาย ธรรมและวินัยนั้น จักเป็นศาสดาของเธอทั้งหลาย โดยกาลล่วงไปแห่งเรา’ (ที. มหา. ๒.๒๑๖).

42. අථ ඛො චුන්දො සමණුද්දෙසොති අයං ථෙරො ධම්මසෙනාපතිස්ස කනිට්ඨභාතිකො. තං භික්ඛූ අනුපසම්පන්නකාලෙ චුන්දො සමණුද්දෙසොති සමුදාචරිත්වා ථෙරකාලෙපි තථෙව සමුදාචරිංසු. තෙන වුත්තං ‘‘චුන්දො සමණුද්දෙසො’’ති. උපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? නාටපුත්තෙ කිර කාලංකතෙ ජම්බුදීපෙ මනුස්සා තත්ථ තත්ථ කථං පවත්තයිංසු – ‘‘නිගණ්ඨො නාටපුත්තො එකො සත්ථාති පඤ්ඤායිත්ථ, තස්ස කාලකිරියාය සාවකානං එවරූපො විවාදො ජාතො, සමණො පන ගොතමො ජම්බුදීපෙ චන්දො විය සූරියො විය ච පාකටොයෙව, කීදිසො නු ඛො සමණෙ ගොතමෙ පරිනිබ්බුතෙ සාවකානං විවාදො භවිස්සතී’’ති. ථෙරො තං කථං සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘ඉමං කථං ගහෙත්වා දසබලස්ස ආරොචෙස්සාමි, සත්ථා ච එතං අත්ථුප්පත්තිං කත්වා එකං දෙසනං කථෙස්සතී’’ති. සො නික්ඛමිත්වා යෙන සාමගාමො, යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි. උජුමෙව භගවතො සන්තිකං අගන්ත්වා යෙනස්ස උපජ්ඣායො ආයස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමීති අත්ථො. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘උපජ්ඣායො මෙ මහාපඤ්ඤො, සො ඉමං සාසනං [Pg.24] සත්ථු ආරොචෙස්සති, අථ සත්ථා තදනුරූපං ධම්මං දෙසෙස්සතී’’ති. කථාපාභතන්ති කථාමූලං, මූලඤ්හි පාභතන්ති වුච්චති. යථාහ –

๔๒. คำว่า ‘ครั้งนั้นแล จุนทสมณุทเทส’ ความว่า พระเถระรูปนี้เป็นน้องชายของพระธรรมเสนาบดี. ภิกษุทั้งหลายเรียกท่านในเวลาที่ยังไม่ได้อุปสมบทว่า จุนทสมณุทเทส แม้ในเวลาที่เป็นพระเถระแล้วก็ยังเรียกอย่างนั้นเหมือนเดิม. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘จุนทสมณุทเทส’. คำว่า ‘เข้าไปเฝ้า’ ถามว่า เข้าไปเฝ้าทำไม. ตอบว่า ได้ยินว่า เมื่อนาฏบุตรทำกาละแล้ว มนุษย์ในชมพูทวีปได้พูดกันในที่นั้นๆ ว่า ‘นิครนถ์นาฏบุตรได้ปรากฏว่าเป็นศาสดาผู้หนึ่ง, เพราะการทำกาละของท่าน การวิวาทเช่นนี้จึงเกิดขึ้นแก่พวกสาวก, ส่วนพระสมณโคดมปรากฏในชมพูทวีปดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์, เมื่อพระสมณโคดมปรินิพพานแล้ว การวิวาทของพวกสาวกจักเป็นเช่นไรหนอ’. พระเถระได้ฟังคำนั้นแล้วจึงคิดว่า ‘เราจะนำเรื่องนี้ไปกราบทูลแด่พระทศพล, และพระศาสดาจักทรงทำเรื่องนี้ให้เป็นอัตถุปปัตติแล้วทรงแสดงเทศนาเรื่องหนึ่ง’. ท่านจึงออกจากเมืองปาวาไปยังสามคามที่ซึ่งท่านพระอานนท์อยู่ แล้วเข้าไปหาท่านพระอานนท์. อธิบายว่า ท่านมิได้ตรงไปยังสำนักของพระผู้มีพระภาค แต่เข้าไปหาท่านพระอานนท์ผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน. ได้ยินว่า ท่านมีความคิดดังนี้ว่า ‘อุปัชฌาย์ของเราเป็นผู้มีปัญญามาก, ท่านจักกราบทูลข่าวสารนี้แด่พระศาสดา, ลำดับนั้น พระศาสดาจักทรงแสดงธรรมที่สมควรแก่เรื่องนั้น’. คำว่า ‘กถาปาภตํ’ (ของฝากคือเรื่องที่นำมาเล่า) คือ ต้นเรื่อง, เพราะคำว่า ‘มูล’ (ต้นเรื่อง) เรียกว่า ‘ปาภตํ’ (ของฝาก). ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘අප්පකෙනපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො;

සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති. (ජා. 2.1.4);

‘ผู้มีปัญญา ผู้เห็นประจักษ์, ย่อมตั้งตนได้ด้วยต้นทุนแม้น้อย, เหมือนคนก่อไฟน้อยๆ ให้ลุกโพลง ฉะนั้น’ (ชา. ๒.๑.๔).

දස්සනායාති දස්සනත්ථාය. කිං පනිමිනා භගවා න දිට්ඨපුබ්බොති? නො න දිට්ඨපුබ්බො, අයඤ්හි ආයස්මා දිවා නව වාරෙ රත්තිං නව වාරෙති එකාහං අට්ඨාරස වාරෙ උපට්ඨානමෙව ගච්ඡති. දිවසස්ස පන සතක්ඛත්තුං වා සහස්සක්ඛත්තුං වා ගන්තුකාමො සමානොපි න අකාරණා ගච්ඡති, එකං පඤ්හුද්ධාරං ගහෙත්වාව ගච්ඡති. සො තංදිවසං තෙන ගන්තුකාමො එවමාහ.

คำว่า ‘เพื่อเฝ้า’ คือ เพื่อประโยชน์แก่การเฝ้า. ถามว่า ก็พระผู้มีพระภาคเจ้า พระเถระรูปนี้ไม่เคยเห็นมาก่อนหรือ. ตอบว่า ไม่ใช่ไม่เคยเห็น, เพราะท่านผู้มีอายุนี้ไปเข้าเฝ้าวันหนึ่งถึง ๑๘ ครั้ง คือ กลางวัน ๙ ครั้ง กลางคืน ๙ ครั้ง. แต่ถึงแม้จะประสงค์จะไปวันละร้อยครั้งหรือพันครั้ง ก็จะไม่ไปโดยไม่มีเหตุ, ท่านจะนำปัญหาไปอย่างหนึ่งแล้วจึงไป. ในวันนั้น ท่านประสงค์จะไปกับท่านพระอานนท์จึงกล่าวอย่างนี้.

අහිතාය දුක්ඛාය දෙවමනුස්සානන්ති එකස්මිං විහාරෙ සඞ්ඝමජ්ඣෙ උප්පන්නො විවාදො කථං දෙවමනුස්සානං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තති? කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 451) විය හි ද්වීසු භික්ඛූසු විවාදං ආපන්නෙසු තස්මිං විහාරෙ තෙසං අන්තෙවාසිකා විවදන්ති, තෙසං ඔවාදං ගණ්හන්තො භික්ඛුනිසඞ්ඝො විවදති, තතො තෙසං උපට්ඨාකා විවදන්ති, අථ මනුස්සානං ආරක්ඛදෙවතා ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. තත්ථ ධම්මවාදීනං ආරක්ඛදෙවතා ධම්මවාදිනියො හොන්ති, අධම්මවාදීනං අධම්මවාදිනියො හොන්ති. තතො තාසං ආරක්ඛදෙවතානං මිත්තා භුම්මදෙවතා භිජ්ජන්ති. එවං පරම්පරාය යාව බ්‍රහ්මලොකා ඨපෙත්වා අරියසාවකෙ සබ්බෙ දෙවමනුස්සා ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. ධම්මවාදීහි පන අධම්මවාදිනොව බහුතරා හොන්ති, තතො යං බහූහි ගහිතං, තං ගණ්හන්ති. ධම්මං විස්සජ්ජෙත්වා බහුතරාව අධම්මං ගණ්හන්ති. තෙ අධම්මං පූරෙත්වා විහරන්තා අපායෙ නිබ්බත්තන්ති. එවං එකස්මිං විහාරෙ සඞ්ඝමජ්ඣෙ උප්පන්නො විවාදො බහූනං අහිතාය දුක්ඛාය හොති.

(คำว่า) เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายนั้น คือ การวิวาทที่เกิดขึ้นท่ามกลางสงฆ์ในวิหารแห่งหนึ่ง ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายได้อย่างไร? (ตอบว่า) เหมือนอย่างในโกสัมพิกขันธกะ เมื่อภิกษุ ๒ รูปถึงการวิวาทกัน ในวิหารนั้น อันเตวาสิกของท่านเหล่านั้นก็วิวาทกัน, หมู่ภิกษุณีผู้รับโอวาทของท่านเหล่านั้นก็วิวาทกัน, ต่อจากนั้น อุปัฏฐากของท่านเหล่านั้นก็วิวาทกัน, ครั้งนั้น เทวดาผู้รักษาของมนุษย์ทั้งหลายก็กลายเป็น ๒ ฝ่าย. ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น เทวดาผู้รักษาของฝ่ายธรรมวาที ก็เป็นธรรมวาที, เทวดาผู้รักษาของฝ่ายอธรรมวาที ก็เป็นอธรรมวาที. ต่อจากนั้น ภุมมเทวดาผู้เป็นมิตรของเทวดาผู้รักษาเหล่านั้นก็แตกแยกกัน. โดยลำดับอย่างนี้ จนถึงพรหมโลก เว้นพระอริยสาวกเสีย เทวดาและมนุษย์ทั้งปวงก็กลายเป็น ๒ ฝ่าย. ก็แต่ว่า ฝ่ายอธรรมวาทีย่อมมีมากกว่าฝ่ายธรรมวาที, เพราะเหตุนั้น ชนเป็นอันมากยึดถือสิ่งใด เขาก็ยึดถือสิ่งนั้น. ชนส่วนมากละธรรมแล้ว ย่อมยึดถืออธรรม. พวกเขาเมื่อบำเพ็ญอธรรมอยู่ ย่อมบังเกิดในอบาย. ด้วยประการฉะนี้ การวิวาทที่เกิดขึ้นท่ามกลางสงฆ์ในวิหารแห่งหนึ่ง ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่ชนเป็นอันมาก.

43. අභිඤ්ඤා දෙසිතාති මහාබොධිමූලෙ නිසින්නෙන පච්චක්ඛං කත්වා පවෙදිතා. පතිස්සයමානරූපා විහරන්තීති උපනිස්සාය විහරන්ති. භගවතො අච්චයෙනාති එතරහි භගවන්තං ජෙට්ඨකං කත්වා සගාරවා විහරන්ති, තුම්හාකං, භන්තෙ, උග්ගතෙජතාය දුරාසදතාය විවාදං ජනෙතුං න [Pg.25] සක්කොන්ති, භගවතො පන අච්චයෙන විවාදං ජනෙය්‍යුන්ති වදති. යත්ථ පන තං විවාදං ජනෙය්‍යුං, තං දස්සෙන්තො අජ්ඣාජීවෙ වා අධිපාතිමොක්ඛෙ වාති ආහ. තත්ථ අජ්ඣාජීවෙති ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා – ‘‘භික්ඛු උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපති ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’තිආදිනා (පරි. 287) නයෙන පරිවාරෙ පඤ්ඤත්තානි ඡ සික්ඛාපදානි, තානි ඨපෙත්වා සෙසානි සබ්බසික්ඛාපදානි අධිපාතිමොක්ඛං නාම. අප්පමත්තකො සො ආනන්දාති අජ්ඣාජීවං අධිපාතිමොක්ඛඤ්ච ආරබ්භ උප්පන්නවිවාදො නාම යස්මා පරස්ස කථායපි අත්තනො ධම්මතායපි සල්ලක්ඛෙත්වා සුප්පජහො හොති, තස්මා ‘‘අප්පමත්තකො’’ති වුත්තො.

๔๓. (คำว่า) ทรงแสดงแล้วด้วยพระปัญญาอันยิ่ง คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันพระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่ง ณ โคนต้นมหาโพธิ์ ทรงกระทำให้แจ้งแล้วประกาศไว้. (คำว่า) มีความยำเกรงอยู่ คือ อาศัยอยู่. (คำว่า) โดยการล่วงไปแห่งพระผู้มีพระภาค คือ ในบัดนี้ (ภิกษุทั้งหลาย) กระทำพระผู้มีพระภาคให้เป็นใหญ่ มีความเคารพอยู่, (พระอานนท์กราบทูลว่า) ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะความเป็นผู้มีเดชกล้าและความเป็นผู้ที่ใครๆ เข้าใกล้ได้ยากของพระองค์ พวกเขาจึงไม่สามารถก่อการวิวาทได้, แต่โดยการล่วงไปแห่งพระผู้มีพระภาค พวกเขาพึงก่อการวิวาทได้. ก็แต่ว่า (ภิกษุทั้งหลาย) พึงก่อการวิวาทนั้นในเรื่องใด เมื่อจะทรงแสดงเรื่องนั้น จึงตรัสว่า ในอัชฌาชีวะหรือในอธิปาติโมกข์. ในคำเหล่านั้น (คำว่า) อัชฌาชีวะ คือ สิกขาบท ๖ ที่ทรงบัญญัติไว้ในคัมภีร์บริวาร โดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุอวดอุตตริมนุสสธรรม ต้องอาบัติปาราชิก" เพราะเหตุแห่งอาชีวะ เพราะปัจจัยคืออาชีวะ, เว้นสิกขาบทเหล่านั้นเสีย สิกขาบทที่เหลือทั้งหมดชื่อว่า อธิปาติโมกข์. (คำว่า) ดูก่อนอานนท์ เรื่องนั้นเป็นเรื่องเล็กน้อย คือ การวิวาทที่เกิดขึ้นปรารภอัชฌาชีวะและอธิปาติโมกข์ เพราะเป็นเรื่องที่พิจารณาเห็นแล้ว ละได้ง่าย แม้ด้วยคำของผู้อื่น แม้ด้วยสภาพของตน ฉะนั้น จึงตรัสว่า "เป็นเรื่องเล็กน้อย".

තත්‍රායං නයො – ඉධෙකච්චො ‘‘න සක්කා උත්තරිමනුස්සධම්මං අනුල්ලපන්තෙන කිඤ්චි ලද්ධු’’න්තිආදීනි චින්තෙත්වා ආජීවහෙතු උත්තරිමනුස්සධම්මං වා උල්ලපති සඤ්චරිත්තං වා ආපජ්ජති, යො තෙ විහාරෙ වසති, සො භික්ඛු අරහාතිආදිනා නයෙන සාමන්තජප්පනං වා කරොති, අගිලානො වා අත්තනො අත්ථාය පණීතභොජනානි විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, භික්ඛුනී වා පන තානි විඤ්ඤාපෙත්වා පාටිදෙසනීයං ආපජ්ජති, යො කොචි දුක්කටවත්ථුකං යංකිඤ්චි සූපොදනවිඤ්ඤත්තිමෙව වා කරොති, අඤ්ඤතරං වා පන පණ්ණත්තිවීතික්කමං කරොන්තො විහරති, තමෙනං සබ්‍රහ්මචාරී එවං සඤ්ජානන්ති – ‘‘කිං ඉමස්ස ඉමිනා ලාභෙන ලද්ධෙන, යො සාසනෙ පබ්බජිත්වා මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙති, පණ්ණත්තිවීතික්කමං කරොතී’’ති. අත්තනො ධම්මතායපිස්ස එවං හොති – ‘‘කිස්ස මය්හං ඉමිනා ලාභෙන, ය්වාහං එවං ස්වාක්ඛාතෙ ධම්මවිනයෙ පබ්බජිත්වා මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙමි, පණ්ණත්තිවීතික්කමං කරොමී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා තතො ඔරමති. එවං පරස්ස කථායපි අත්තනො ධම්මතායපි සල්ලක්ඛෙත්වා සුප්පජහො හොති. තෙන භගවා ‘‘අප්පමත්තකො’’ති ආහ.

ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้: ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ คิดเป็นต้นว่า "ผู้ไม่อวดอุตตริมนุสสธรรม ไม่สามารถจะได้อะไรเลย" เพราะเหตุแห่งอาชีวะ จึงอวดอุตตริมนุสสธรรมบ้าง ต้องอาบัติสัญจริตบ้าง หรือทำการพูดเลียบเคียงโดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุรูปใดอยู่ในวิหารของท่าน ภิกษุรูปนั้นเป็นพระอรหันต์" หรือไม่ป่วยไข้ แต่ขอโภชนะอันประณีตเพื่อตนแล้วฉัน หรือภิกษุณีขอโภชนะเหล่านั้นแล้ว ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ หรือภิกษุรูปใดรูปหนึ่งทำการขอแกงและข้าวอย่างใดอย่างหนึ่งอันเป็นวัตถุแห่งทุกกฏ หรืออีกอย่างหนึ่ง เป็นผู้ทำการล่วงละเมิดบัญญัติอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่, เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายย่อมรู้อย่างนี้ซึ่งภิกษุนั้นว่า "จะมีประโยชน์อะไรแก่ภิกษุนี้ด้วยลาภที่ได้มานี้ ผู้ซึ่งบวชในศาสนาแล้ว ยังชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ ทำการล่วงละเมิดบัญญัติ". แม้โดยสภาพของตนเอง เธอก็คิดอย่างนี้ว่า "จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยลาภนี้ ซึ่งเราบวชในธรรมวินัยอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้วอย่างนี้ ยังชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ ทำการล่วงละเมิดบัญญัติ" พิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมงดเว้นจากสิ่งนั้น. ด้วยประการฉะนี้ (การวิวาทนั้น) เป็นสิ่งที่พิจารณาเห็นแล้ว ละได้ง่าย แม้ด้วยคำของผู้อื่น แม้ด้วยสภาพของตน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เป็นเรื่องเล็กน้อย".

මග්ගෙ වා හි, ආනන්ද, පටිපදාය වාති ලොකුත්තරමග්ගං පත්වා විවාදො නාම සබ්බසො වූපසම්මති, නත්ථි අධිගතමග්ගානං විවාදො. පුබ්බභාගමග්ගං පන පුබ්බභාගපටිපදඤ්ච සන්ධායෙතං වුත්තං.

(คำว่า) ดูก่อนอานนท์ ในมรรคหรือในปฏิปทา คือ เมื่อบรรลุโลกุตตรมรรคแล้ว การวิวาทชื่อว่าย่อมสงบระงับโดยสิ้นเชิง, การวิวาทของท่านผู้บรรลุมรรคแล้วย่อมไม่มี. แต่พระดำรัสนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงบุพภาคคมรรคและบุพภาคคปฏิปทา.

තත්‍රායං නයො – එවං භික්ඛුං මනුස්සා ලොකුත්තරධම්මෙ සම්භාවෙන්ති. සො සද්ධිවිහාරිකාදයො ආගන්ත්වා වන්දිත්වා ඨිතෙ පුච්ඡති ‘‘කිං ආගතත්ථා’’ති. මනසිකාතබ්බකම්මට්ඨානං පුච්ඡිතුං, භන්තෙති. නිසීදථ, ඛණෙනෙව [Pg.26] අරහත්තං පාපෙතුං සමත්ථකම්මට්ඨානකථං ආචික්ඛිස්සාමීති වත්වා වදති – ‘‘ඉධ භික්ඛු අත්තනො වසනට්ඨානං පවිසිත්වා නිසින්නො මූලකම්මට්ඨානං මනසි කරොති, තස්ස තං මනසිකරොතො ඔභාසො උප්පජ්ජති. අයං පඨමමග්ගො නාම. සො දුතියං ඔභාසඤාණං නිබ්බත්තෙති, දුතියමග්ගො අධිගතො හොති, එවං තතියඤ්ච චතුත්ථඤ්ච. එත්තාවතා මග්ගප්පත්තො චෙව ඵලප්පත්තො ච හොතී’’ති. අථ තෙ භික්ඛූ ‘‘අඛීණාසවො නාම එවං කම්මට්ඨානං කථෙතුං න සක්කොති, අද්ධායං ඛීණාසවො’’ති නිට්ඨං ගච්ඡන්ති.

ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้: มนุษย์ทั้งหลายย่อมสรรเสริญภิกษุในโลกุตตรธรรมอย่างนี้. ภิกษุนั้นถามสัทธิวิหาริกเป็นต้น ผู้มาแล้ว ไหว้แล้ว ยืนอยู่ว่า "พวกท่านมาทำไม?". (พวกเขาทูลว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (พวกข้าพเจ้า) มาเพื่อทูลถามถึงกรรมฐานที่พึงมนสิการ". (ภิกษุนั้น) กล่าวว่า "พวกท่านจงนั่งเถิด เราจักบอกถ้อยคำอันเป็นกรรมฐานที่สามารถจะให้บรรลุพระอรหัตได้ในขณะเดียว" แล้วกล่าวว่า "ภิกษุในศาสนานี้ เข้าไปสู่ที่อยู่ของตน นั่งแล้ว ย่อมมนสิการมูลกรรมฐาน, เมื่อเธอมนสิการกรรมฐานนั้นอยู่ โอภาสย่อมเกิดขึ้น. นี้ชื่อว่า ปฐมมรรค. เธอย่อมยังโอภาสญาณที่สองให้เกิดขึ้น, ทุติยมรรคเป็นอันเธอได้บรรลุแล้ว, อย่างนี้ แม้ตติยมรรคและจตุตถมรรค (ก็เช่นกัน). ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เธอย่อมเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งมรรคและเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งผล". ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นย่อมถึงความตกลงใจว่า "ผู้ที่ยังไม่สิ้นอาสวะ ไม่สามารถจะกล่าวถึงกรรมฐานอย่างนี้ได้, แน่นอน ภิกษุรูปนี้เป็นพระขีณาสพ".

සො අපරෙන සමයෙන කාලං කරොති. සමන්තා භික්ඛාචාරගාමෙහි මනුස්සා ආගන්ත්වා පුච්ඡන්ති ‘‘කෙනචි, භන්තෙ, ථෙරො පඤ්හං පුච්ඡිතො’’ති. උපාසකා පුබ්බෙව ථෙරෙන පඤ්හො කථිතො අම්හාකන්ති. තෙ පුප්ඵමණ්ඩපං පුප්ඵකූටාගාරං සජ්ජෙත්වා සුවණ්ණෙන අක්ඛිපිධානමුඛපිධානාදිං කරිත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා සත්තාහං සාධුකීළිකං කීළෙත්වා ඣාපෙත්වා අට්ඨීනි ආදාය චෙතියං කරොන්ති. අඤ්ඤෙ ආගන්තුකා විහාරං ආගන්ත්වා පාදෙ ධොවිත්වා ‘‘මහාථෙරං පස්සිස්සාම, කහං, ආවුසො, මහාථෙරො’’ති පුච්ඡන්ති. පරිනිබ්බුතො, භන්තෙති. දුක්කරං, ආවුසො, ථෙරෙන කතං මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙන්තෙන, පඤ්හං පුච්ඡිත්ථ, ආවුසොති. භික්ඛූනං කම්මට්ඨානං කථෙන්තො ඉමිනා නියාමෙන කථෙසි, භන්තෙති. න එසො, ආවුසො, මග්ගො, විපස්සනුපක්කිලෙසො නාමෙස, න තුම්හෙ ජානිත්ථ, පුථුජ්ජනො, ආවුසො, ථෙරොති. තෙ කලහං කරොන්තා උට්ඨහිත්වා ‘‘සකලවිහාරෙ භික්ඛූ ච භික්ඛාචාරගාමෙසු මනුස්සා ච න ජානන්ති, තුම්හෙයෙව ජානාථ. කතරමග්ගෙන තුම්හෙ ආගතා, කිං වො විහාරද්වාරෙ චෙතියං න දිට්ඨ’’න්ති. එවංවාදීනං පන භික්ඛූනං සතං වා, හොතු සහස්සං වා, යාව තං ලද්ධිං නප්පජහන්ති, සග්ගොපි මග්ගොපි වාරිතොයෙව.

สมัยต่อมา พระเถระรูปนั้นได้ทำกาละ (มรณภาพ) มนุษย์ทั้งหลายจากหมู่บ้านภิกขาจารโดยรอบมาแล้วถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระถูกใครถามปัญหาบ้างหรือไม่” (พวกศิษย์ตอบว่า) “อุบาสกทั้งหลาย ปัญหาพระเถระได้บอกแก่พวกเราไว้ก่อนแล้ว” พวกเขาจัดทำมณฑปดอกไม้และเรือนยอดดอกไม้แล้ว ทำที่ปิดตาที่ปิดหน้าเป็นต้นด้วยทองคำ บูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นแล้ว เล่นสาธุกีฬิกา (การเฉลิมฉลอง) ตลอด 7 วัน แล้วจึงฌาปนกิจ นำอัฐิไปสร้างพระเจดีย์ ภิกษุอาคันตุกะเหล่าอื่นมาสู่วิหาร ล้างเท้าแล้วถามว่า “พวกเราจะพบพระมหาเถระ ท่านผู้มีอายุ พระมหาเถระอยู่ที่ไหน” (พวกศิษย์ตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ ท่านปรินิพพานแล้ว” (ภิกษุอาคันตุกะกล่าวว่า) “ท่านผู้มีอายุ พระเถระได้ทำกิจที่ทำได้ยากยิ่งนัก โดยการยังมรรคผลให้บังเกิด ท่านทั้งหลายได้ถามปัญหาท่านแล้วหรือ ท่านผู้มีอายุ” (พวกศิษย์ตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านกล่าวสอนกรรมฐานแก่ภิกษุทั้งหลาย ท่านได้กล่าวตามนัยนี้” (ภิกษุอาคันตุกะกล่าวว่า) “ท่านผู้มีอายุ นั่นไม่ใช่มรรค นั่นชื่อว่าวิปัสสนูปกิเลส ท่านทั้งหลายไม่รู้ พระเถระเป็นปุถุชน ท่านผู้มีอายุ” ภิกษุเหล่านั้นทะเลาะกันแล้วลุกขึ้นกล่าวว่า “ภิกษุทั้งหลายในวิหารทั้งหมดและมนุษย์ทั้งหลายในหมู่บ้านภิกขาจารไม่รู้ มีแต่พวกท่านเท่านั้นที่รู้ พวกท่านมาทางไหน พวกท่านไม่เห็นพระเจดีย์ที่ประตูวิหารหรือ” ก็แต่ว่า สำหรับภิกษุผู้มีวาทะอย่างนี้ จะมีร้อยรูปหรือพันรูปก็ตาม ตราบใดที่ยังไม่ละทิ้งลัทธินั้น สวรรค์และมรรคก็เป็นอันถูกห้ามไว้แล้วทีเดียว

අපරොපි තාදිසොව කම්මට්ඨානං කථෙන්තො එවං කථෙති – චිත්තෙනෙව තීසු උද්ධනෙසු තීණි කපල්ලානි ආරොපෙත්වා හෙට්ඨා අග්ගිං කත්වා චිත්තෙනෙව අත්තනො ද්වත්තිංසාකාරං උප්පාටෙත්වා කපල්ලෙසු පක්ඛිපිත්වා චිත්තෙනෙව දණ්ඩකෙන පරිවත්තෙත්වා පරිවත්තෙත්වා භජ්ජිතබ්බං, යා ඣායමානෙ ඡාරිකා හොති, සා මුඛවාතෙන පලාසෙතබ්බා. එත්තකෙන ධූතපාපො නාමෙස සමණො හොති. සෙසං පුරිමනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං.

ภิกษุอีกรูปหนึ่ง เมื่อกล่าวสอนกรรมฐานเช่นเดียวกันนั้น ก็กล่าวอย่างนี้ว่า – พึงตั้งกระทะสามใบไว้บนเตาสามเส้าด้วยใจเท่านั้น แล้วก่อไฟข้างใต้ด้วยใจเท่านั้น ถลกอาการ ๓๒ ของตนออกด้วยใจเท่านั้น ใส่ลงในกระทะทั้งหลายแล้ว พึงคั่ว พลิกไปพลิกมาด้วยทัพพีด้วยใจเท่านั้น เมื่อถูกเผาอยู่ เถ้าย่อมเกิดขึ้น เถ้านั้นพึงเป่าให้กระจายไปด้วยลมปาก ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ สมณะย่อมชื่อว่าเป็นผู้มีบาปอันขจัดแล้ว ส่วนที่เหลือพึงให้พิสดารตามนัยก่อนนั่นเทียว

අපරො [Pg.27] එවං කථෙති – චිත්තෙනෙව මහාචාටිං ඨපෙත්වා මත්ථුං යොජෙත්වා චිත්තෙනෙව අත්තනො ද්වත්තිංසාකාරං උප්පාටෙත්වා තත්ථ පක්ඛිපිත්වා මත්ථුං ඔතාරෙත්වා මන්ථිතබ්බං. මථියමානං විලීයති, විලීනෙ උපරි ඵෙණො උග්ගච්ඡති. සො ඵෙණො පරිභුඤ්ජිතබ්බො. එත්තාවතා වො අමතං පරිභුත්තං නාම භවිස්සති. ඉතො පරං ‘‘අථ තෙ භික්ඛූ’’තිආදි සබ්බං පුරිමනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං.

ภิกษุอีกรูปหนึ่งกล่าวอย่างนี้ว่า – พึงตั้งหม้อใหญ่ไว้ด้วยใจเท่านั้น แล้วผสมนมส้มเข้าไว้ ถลกอาการ ๓๒ ของตนออกด้วยใจเท่านั้น ใส่ลงไปในหม้อนั้น แล้วเทนมส้มลงไป พึงกวน เมื่อถูกกวนอยู่ ย่อมละลายไป เมื่อละลายแล้ว ฟองย่อมลอยขึ้นข้างบน ฟองนั้นพึงบริโภค ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จักชื่อว่าอมตธรรมเป็นสิ่งที่พวกท่านบริโภคแล้ว ต่อจากนี้ไป ข้อความทั้งหมดมีอาทิว่า “อถ เต ภิกฺขู” พึงให้พิสดารตามนัยก่อนนั่นเทียว

44. ඉදානි යො එවං විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තස්ස මූලං දස්සෙන්තො ඡයිමානීතිආදිමාහ. තත්ථ අගාරවොති ගාරවවිරහිතො. අප්පතිස්සොති අප්පතිස්සයො අනීචවුත්ති. එත්ථ පන යො භික්ඛු සත්ථරි ධරමානෙ තීසු කාලෙසු උපට්ඨානං න යාති, සත්ථරි අනුපාහනෙ චඞ්කමන්තෙ සඋපාහනො චඞ්කමති, නීචෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමන්තෙ උච්චෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමති, හෙට්ඨා වසන්තෙ උපරි වසති, සත්ථු දස්සනට්ඨානෙ උභො අංසෙ පාරුපති, ඡත්තං ධාරෙති, උපාහනං ධාරෙති, න්හානතිත්ථෙ උච්චාරං වා පස්සාවං වා කරොති, පරිනිබ්බුතෙ වා පන චෙතියං වන්දිතුං න ගච්ඡති, චෙතියස්ස පඤ්ඤායනට්ඨානෙ සත්ථුදස්සනට්ඨානෙ වුත්තං සබ්බං කරොති, අඤ්ඤෙහි ච භික්ඛූහි ‘‘කස්මා එවං කරොසි, න ඉදං වට්ටති, සම්මාසබුද්ධස්ස නාම ලජ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තෙ ‘‘තූණ්හී හොති, කිං බුද්ධො බුද්ධොති වදසී’’ති භණති, අයං සත්ථරි අගාරවො නාම.

๔๔. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงมูลเหตุแห่งวิวาทย่อมเกิดขึ้นได้อย่างไร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฉยิมานิ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มูลเหตุแห่งวิวาท ๖ ประการนี้) ในบทเหล่านั้น บทว่า อคารโว ได้แก่ ผู้ปราศจากความเคารพ บทว่า อปฺปติสฺโส ได้แก่ ผู้ไม่เชื่อฟัง ไม่มีความประพฤติอ่อนน้อม ก็ในข้อนี้ ภิกษุใดเมื่อพระศาสดายังทรงพระชนม์อยู่ ไม่ไปอุปัฏฐากในกาลทั้งสาม เมื่อพระศาสดาไม่ทรงฉลองพระบาทเสด็จจงกรม ตนกลับสวมรองเท้าเดินจงกรม เมื่อพระองค์เสด็จจงกรมในที่จงกรมต่ำ ตนกลับเดินจงกรมในที่จงกรมสูง เมื่อพระองค์ประทับอยู่เบื้องล่าง ตนกลับอยู่เบื้องบน ในที่ที่พระศาสดาทอดพระเนตรเห็น ห่มคลุมทั้งสองบ่า กั้นร่ม สวมรองเท้า ถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะที่ท่าอาบน้ำ หรือเมื่อพระองค์ปรินิพพานแล้ว ก็ไม่ไปไหว้พระเจดีย์ ในที่ที่มองเห็นพระเจดีย์ ก็กระทำทุกอย่างที่กล่าวแล้ว (ว่าไม่เคารพ) ในที่ที่พระศาสดาทอดพระเนตรเห็น และเมื่อถูกภิกษุรูปอื่นกล่าวว่า “ท่านทำอย่างนี้ทำไม การกระทำนี้ไม่สมควร ควรจะมีความละอายต่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” เธอก็นิ่งเสีย หรือกล่าวตอบว่า “ท่านพูดว่า พุทโธ พุทโธ ทำไม” นี้ชื่อว่าความไม่เคารพในพระศาสดา

යො පන ධම්මස්සවනෙ සඞ්ඝුට්ඨෙ සක්කච්චං න ගච්ඡති, සක්කච්චං ධම්මං න සුණාති, නිද්දායති වා සල්ලපෙන්තො වා නිසීදති, සක්කච්චං න ගණ්හාති න ධාරෙති, ‘‘කිං ධම්මෙ අගාරවං කරොසී’’ති වුත්තෙ ‘‘තුණ්හී හොති, ධම්මො ධම්මොති වදසි, කිං ධම්මො නාමා’’ති වදති, අයං ධම්මෙ අගාරවො නාම.

ส่วนภิกษุใด เมื่อมีการประกาศให้ฟังธรรมแล้ว ไม่ไปโดยเคารพ ไม่ฟังธรรมโดยเคารพ มัวหลับอยู่หรือนั่งสนทนากัน ไม่เรียนไม่ทรงจำไว้โดยเคารพ เมื่อถูกกล่าวว่า “ท่านทำไมจึงไม่เคารพในธรรม” เธอก็นิ่งเสีย หรือกล่าวว่า “ท่านพูดว่า ธัมโม ธัมโม, ธรรมะชื่อว่าอะไร” นี้ชื่อว่าความไม่เคารพในพระธรรม

යො පන ථෙරෙන භික්ඛුනා අනජ්ඣිට්ඨො ධම්මං දෙසෙති, නිසීදති පඤ්හං කථෙති, වුඩ්ඪෙ භික්ඛූ ඝට්ටෙන්තො ගච්ඡති, තිට්ඨති නිසීදති, දුස්සපල්ලත්ථිකං වා හත්ථපල්ලත්ථිකං වා කරොති, සඞ්ඝමජ්ඣෙ උභො අංසෙ පාරුපති, ඡත්තුපාහනං ධාරෙති, ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ලජ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තෙපි ‘‘තුණ්හී හොති, සඞ්ඝො සඞ්ඝොති වදසි, කිං සඞ්ඝො, මිගසඞ්ඝො අජසඞ්ඝො’’තිආදීනි වදති, අයං සඞ්ඝෙ අගාරවො නාම. එකභික්ඛුස්මිම්පි හි අගාරවෙ කතෙ සඞ්ඝෙ [Pg.28] කතොයෙව හොති. තිස්සො සික්ඛා පන අපරිපූරයමානොව සික්ඛාය න පරිපූරකාරී නාම.

ส่วนภิกษุใดที่พระเถระมิได้อาราธนา ก็แสดงธรรม นั่ง ตอบปัญหา เดิน ยืน นั่งเบียดเสียดภิกษุผู้เฒ่า นั่งรัดเข่าด้วยผ้าหรือด้วยมือ ห่มคลุมบ่าทั้งสองในท่ามกลางสงฆ์ กั้นร่มสวมรองเท้า แม้เมื่อถูกกล่าวว่า “ควรจะมีความละอายต่อภิกษุสงฆ์” เธอก็นิ่งเสีย หรือกล่าวคำเป็นต้นว่า “ท่านพูดว่า สังโฆ สังโฆ, สงฆ์คืออะไร หมู่เนื้อ หมู่แพะหรือ” นี้ชื่อว่าความไม่เคารพในพระสงฆ์ เพราะเมื่อแสดงความไม่เคารพแม้ในภิกษุรูปเดียว ก็ย่อมเป็นเหมือนแสดงความไม่เคารพในพระสงฆ์นั่นเอง ส่วนผู้ที่ไม่บำเพ็ญสิกขาสามให้บริบูรณ์นั่นแหละ ชื่อว่าไม่เป็นผู้ทำไห้บริบูรณ์ในสิกขา

අජ්ඣත්තං වාති අත්තනි වා අත්තනො පරිසාය වා. බාහිද්ධාති පරස්මිං වා පරස්ස පරිසාය වා.

บทว่า อชฺฌตฺตํ วา ความว่า ในตนหรือในบริษัทของตน บทว่า พาหิทฺธา ความว่า ในผู้อื่นหรือในบริษัทของผู้อื่น

46. ඉදානි අයං ඡ ඨානානි නිස්සාය උප්පන්නවිවාදො වඩ්ඪන්තො යානි අධිකරණානි පාපුණාති, තානි දස්සෙතුං චත්තාරිමානීතිආදිමාහ. තත්ථ වූපසමනත්ථාය පවත්තමානෙහි සමථෙහි අධිකාතබ්බානීති අධිකරණානි. විවාදොව අධිකරණං විවාදාධිකරණං. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො.

๔๖. บัดนี้ วิวาทนี้ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยเหตุ ๖ ประการ เมื่อเจริญขึ้น ย่อมถึงซึ่งอธิกรณ์เหล่าใด เพื่อจะทรงแสดงอธิกรณ์เหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า จตฺตาริมานิ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อธิกรณ์ ๔ ประการนี้) ในบทเหล่านั้น ชื่อว่าอธิกรณ์ เพราะเป็นเรื่องที่พึงจัดทำด้วยสมถะทั้งหลายที่ดำเนินไปเพื่อความสงบระงับ วิวาทนั่นเองเป็นอธิกรณ์ ชื่อว่า วิวาทาธิกรณ์ แม้ในอธิกรณ์ที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน

ඉදානි ඉමානිපි චත්තාරි අධිකරණානි පත්වා උපරි වඩ්ඪෙන්තො සො විවාදො යෙහි සමථෙහි වූපසම්මති, තෙසං දස්සනත්ථං සත්ත ඛො පනිමෙතිආදිමාහ. තත්ථ අධිකරණානි සමෙන්ති වූපසමෙන්තීති අධිකරණසමථා. උප්පන්නුප්පන්නානන්ති උප්පන්නානං උප්පන්නානං. අධිකරණානන්ති එතෙසං විවාදාධිකරණාදීනං චතුන්නං. සමථාය වූපසමායාති සමනත්ථඤ්චෙව වූපසමනත්ථඤ්ච. සම්මුඛාවිනයො දාතබ්බො…පෙ… තිණවත්ථාරකොති ඉමෙ සත්ත සමථා දාතබ්බා.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงอธิกรณ์ทั้ง ๔ เหล่านี้ให้ยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "สตฺต โข ปนิเม" เพื่อทรงแสดงสมถะทั้งหลายที่วิวาทนั้นจะพึงระงับได้ ในบทเหล่านั้น ธรรมชาติที่ย่อมระงับ ย่อมสงบระงับซึ่งอธิกรณ์ทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อธิกรณสมถะ บทว่า อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ ได้แก่ แห่งอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ บทว่า อธิกรณานํ ได้แก่ แห่งอธิกรณ์ ๔ เหล่านี้ มีวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น บทว่า สมถาย วูปสมาย ได้แก่ เพื่อความสงบและเพื่อความระงับ สัมมุขาวินัยอันสงฆ์พึงให้...ฯลฯ...ติณวัตถารกะ สมถะ ๗ ประการเหล่านี้อันสงฆ์พึงให้

තත්‍රායං විනිච්ඡයකථා – අධිකරණෙසු තාව ධම්මොති වා අධම්මොති වාති අට්ඨාරසහි වත්ථූහි විවදන්තානං භික්ඛූනං යො විවාදො, ඉදං විවාදාධිකරණං නාම. සීලවිපත්තියා වා ආචාරදිට්ඨිආජීවවිපත්තියා වා අනුවදන්තානං යො අනුවාදො උපවදනා චෙව චොදනා ච, ඉදං අනුවාදාධිකරණං නාම. මාතිකායං ආගතා පඤ්ච විභඞ්ගෙ ද්වෙති සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා ආපත්තාධිකරණං නාම. යං සඞ්ඝස්ස අපලොකනාදීනං චතුන්නං කම්මානං කරණං, ඉදං කිච්චාධිකරණං නාම.

ในอธิกรณ์เหล่านั้น นี่เป็นคำวินิจฉัย ในบรรดาอธิกรณ์ทั้งหลาย การโต้เถียงใดของภิกษุทั้งหลายผู้กำลังวิวาทกันด้วยวัตถุ ๑๘ ประการ ว่าเป็นธรรม หรือว่าไม่เป็นธรรม เป็นต้น นี้ชื่อว่า วิวาทาธิกรณ์ การกล่าวหา การโจท และการท้วงติงใดของภิกษุทั้งหลายผู้กล่าวหากันด้วยสีลวิบัติ หรือด้วยอาจารวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ อาชีววิบัติ นี้ชื่อว่า อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตติขันธ์ ๗ คือ ๕ ขันธ์ที่มาในมาติกา และ ๒ ขันธ์ในวิภังค์ ชื่อว่า อาปัตตาธิกรณ์ การทำกรรม ๔ อย่างของสงฆ์ มีอปโลกนกรรมเป็นต้นใด นี้ชื่อว่า กิจจาธิกรณ์

තත්ථ විවාදාධිකරණං ද්වීහි සමථෙහි සම්මති සම්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච. සම්මුඛාවිනයෙනෙව සම්මමානං යස්මිං විහාරෙ උප්පන්නං, තස්මිංයෙව වා, අඤ්ඤත්ථ වූපසමෙතුං ගච්ඡන්තානං අන්තරාමග්ගෙ වා, යත්ථ ගන්ත්වා සඞ්ඝස්ස නිය්‍යාතිතං, තත්ථ සඞ්ඝෙන වා ගණෙන වා වූපසමෙතුං අසක්කොන්තෙ තත්ථෙව උබ්බාහිකාය සම්මතපුග්ගලෙහි වා විනිච්ඡිතං සම්මති. එවං සම්මමානෙ පන [Pg.29] තස්මිං යා සඞ්ඝසම්මුඛතා ධම්මසම්මුඛතා, විනයසම්මුඛතා, පුග්ගලසම්මුඛතා, අයං සම්මුඛාවිනයො නාම.

ในอธิกรณ์เหล่านั้น วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ สัมมุขาวินัย และเยภุยยสิกา เมื่อระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียว (อธิกรณ์) เกิดขึ้นในวิหารใด ก็ระงับในวิหารนั้นนั่นแหละ หรือในระหว่างทางของภิกษุผู้ไปเพื่อระงับในที่อื่น หรือไปถึงที่ใดแล้วมอบให้แก่สงฆ์ ในที่นั้น เมื่อสงฆ์หรือคณะไม่สามารถจะระงับได้ ก็ระงับได้ในที่นั้นนั่นแหละ โดยการวินิจฉัยของบุคคลที่ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกวิธี ก็เมื่อระงับอยู่อย่างนี้ในอธิกรณ์นั้น ความพร้อมหน้าสงฆ์ ความพร้อมหน้าธรรม ความพร้อมหน้าวินัย ความพร้อมหน้าบุคคลใด นี้ชื่อว่า สัมมุขาวินัย

තත්ථ ච කාරකසඞ්ඝස්ස සාමග්ගිවසෙන සම්මුඛීභාවො සඞ්ඝසම්මුඛතා. සමෙතබ්බස්ස වත්ථුනො භූතතා ධම්මසම්මුඛතා. යථා තං සමෙතබ්බං, තථෙව සමනං විනයසම්මුඛතා. යො ච විවදති, යෙන ච විවදති, තෙසං උභින්නං අත්තපච්චත්ථිකානං සම්මුඛීභාවො පුග්ගලසම්මුඛතා. උබ්බාහිකාය වූපසමෙ පනෙත්ථ සඞ්ඝසම්මුඛතා පරිහායති. එවං තාව සම්මුඛාවිනයෙනෙව සම්මති.

และในสัมมุขตาเหล่านั้น ความพร้อมหน้าโดยความเป็นผู้พร้อมเพรียงกันของการกสงฆ์ ชื่อว่า สังฆสัมมุขตา ความเป็นของจริงแห่งเรื่องที่พึงระงับ ชื่อว่า ธัมมสัมมุขตา พึงระงับเรื่องนั้นโดยประการใด การระงับโดยประการนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า วินยสัมมุขตา บุคคลใดวิวาท และวิวาทกับบุคคลใด ความพร้อมหน้าของโจทก์และจำเลยทั้งสองนั้น ชื่อว่า ปุคคลสัมมุขตา ในการระงับด้วยอุพพาหิกวิธีในที่นี้ สังฆสัมมุขตาย่อมบกพร่องไป (อธิกรณ์) ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียวก่อน ด้วยประการฉะนี้

සචෙ පනෙවම්පි න සම්මති, අථ නං උබ්බාහිකාය සම්මතා භික්ඛූ ‘‘න මයං සක්කොම වූපසමෙතු’’න්ති සඞ්ඝස්සෙව නිය්‍යාතෙන්ති. තතො සඞ්ඝො පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං භික්ඛුං සලාකග්ගාහකං සම්මන්නිත්වා තෙන ගුළ්හකවිවටකසකණ්ණජප්පකෙසු තීසු සලාකග්ගාහෙසු අඤ්ඤතරවසෙන සලාකං ගාහෙත්වා සන්නිපතිතපරිසාය ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතාය යථා තෙ ධම්මවාදිනො වදන්ති, එවං වූපසන්තං අධිකරණං සම්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච වූපසන්තං හොති. තත්ථ සම්මුඛාවිනයො වුත්තනයො එව. යං පන යෙභුය්‍යසිකාය කම්මස්ස කරණං, අයං යෙභුය්‍යසිකා නාම. එවං විවාදාධිකරණං ද්වීහි සමථෙහි සම්මති.

แต่ถ้าแม้ทำอย่างนี้แล้วก็ยังไม่ระงับ ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกวิธี คิดว่า "พวกเราไม่สามารถจะระงับได้" จึงมอบอธิกรณ์นั้นคืนแก่สงฆ์นั่นแหละ ลำดับนั้น สงฆ์สมมติภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ให้เป็นผู้แจกสลาก แล้วให้ภิกษุนั้นให้ถือเอาสลากโดยวิธีอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิธีการถือสลาก ๓ อย่าง คือ แบบลับ แบบเปิดเผย และแบบกระซิบที่หู แล้ววินิจฉัยตามเสียงข้างมากของฝ่ายธรรมวาทีในบริษัทที่ประชุมกัน ธรรมวาทีเหล่านั้นกล่าอย่างใด ก็ระงับอย่างนั้น อธิกรณ์ที่ระงับแล้วอย่างนี้ ชื่อว่าระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและเยภุยยสิกา ในสมถะทั้งสองนั้น สัมมุขาวินัยมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ส่วนการทำกรรมด้วยเยภุยยสิกาใด นี้ชื่อว่า เยภุยยสิกา วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่าง ด้วยประการฉะนี้

අනුවාදාධිකරණං චතූහි සමථෙහි සම්මති සම්මුඛාවිනයෙන ච සතිවිනයෙන ච අමූළ්හවිනයෙන ච තස්සපාපියසිකාය ච. සම්මුඛාවිනයෙනෙව සම්මමානං යො ච අනුවදති, යඤ්ච අනුවදති, තෙසං වචනං සුත්වා, සචෙ කාචි ආපත්ති නත්ථි, උභො ඛමාපෙත්වා, සචෙ අත්ථි, අයං නාමෙත්ථ ආපත්තීති එවං විනිච්ඡිතං වූපසම්මති. තත්ථ සම්මුඛාවිනයලක්ඛණං වුත්තනයමෙව.

อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๔ อย่าง คือ สัมมุขาวินัย สติวินัย อมูฬหวินัย และตัสสปาปิยสิกา เมื่อระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียว (สงฆ์) ฟังคำของทั้งผู้กล่าวหาและผู้ถูกกล่าวหาแล้ว ถ้าไม่มีอาบัติอะไร ก็ให้ทั้งสองฝ่ายขอขมากัน (แล้วระงับ) ถ้ามีอาบัติ ก็วินิจฉัยว่า "นี้เป็นอาบัติชื่อนี้ในเรื่องนี้" แล้วระงับ ในสมถะเหล่านั้น ลักษณะของสัมมุขาวินัยมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นแหละ

යදා පන ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො අමූලිකාය සීලවිපත්තියා අනුද්ධංසිතස්ස සතිවිනයං යාචමානස්ස සඞ්ඝො ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන සතිවිනයං දෙති, තදා සම්මුඛාවිනයෙන ච සතිවිනයෙන ච වූපසන්තං හොති. දින්නෙ පන සතිවිනයෙ පුන තස්මිං පුග්ගලෙ කස්සචි අනුවාදො න රුහති.

ก็ในกาลใด สงฆ์ย่อมให้สติวินัยด้วยญัตติจตุตถกรรมแก่ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพ ผู้ถูกโจทด้วยสีลวิบัติอันไม่มีมูล ซึ่งกำลังขอสติวินัย ในกาลนั้น (อธิกรณ์) ชื่อว่าระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและสติวินัย ก็เมื่อสติวินัยอันสงฆ์ให้แล้ว การกล่าวหาของใครๆ ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นอีก

යදා උම්මත්තකො භික්ඛු උම්මාදවසෙන කතෙ අස්සාමණකෙ අජ්ඣාචාරෙ ‘‘සරතායස්මා එවරූපිං ආපත්ති’’න්ති භික්ඛූහි වුච්චමානො – ‘‘උම්මත්තකෙන මෙ, ආවුසො, එතං කතං, නාහං තං සරාමී’’ති භණන්තොපි භික්ඛූහි [Pg.30] චොදියමානොව පුන අචොදනත්ථාය අමූළ්හවිනයං යාචති, සඞ්ඝො චස්ස ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන අමූළ්හවිනයං දෙති, තදා සම්මුඛාවිනයෙන ච අමූළ්හවිනයෙන ච වූපසන්තං හොති. දින්නෙ පන අමූළ්හවිනයෙ පුන තස්මිං පුග්ගලෙ කස්සචි තප්පච්චයා අනුවාදො න රුහති.

ในกาลใด ภิกษุผู้วิกลจริต เมื่อได้ทำอัชฌาจารอันไม่สมควรแก่สมณะด้วยอำนาจแห่งความเป็นบ้า ถูกภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "ท่านจงระลึกถึงอาบัติเช่นนี้เถิด" แม้กล่าวอยู่ว่า "ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เรื่องนั้นข้าพเจ้าทำไปเพราะเป็นบ้า ข้าพเจ้าระลึกถึงเรื่องนั้นไม่ได้" ก็ยังถูกภิกษุทั้งหลายโจทอยู่ร่ำไป จึงขออมูฬหวินัยเพื่อมิให้ถูกโจทอีก และสงฆ์ก็ให้อมูฬหวินัยแก่เธอด้วยญัตติจตุตถกรรม ในกาลนั้น (อธิกรณ์) ชื่อว่าระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและอมูฬหวินัย ก็เมื่ออมูฬหวินัยอันสงฆ์ให้แล้ว การกล่าวหาของใครๆ เพราะอาศัยเหตุนั้น ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นอีก

යදා පන පාරාජිකෙන වා පාරාජිකසාමන්තෙන වා චොදියමානස්ස අඤ්ඤෙනාඤ්ඤං පටිචරතො පාපුස්සන්නතාය පාපියස්ස පුග්ගලස්ස – ‘‘සචායං අච්ඡින්නමූලො භවිස්සති, සම්මා වත්තිත්වා ඔසාරණං ලභිස්සති, සචෙ ඡින්නමූලො, අයමෙවස්ස නාසනා භවිස්සතී’’ති මඤ්ඤමානො සඞ්ඝො ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන තස්සපාපියසිකං කරොති, තදා සම්මුඛාවිනයෙන ච තස්ස පාපියසිකාය ච වූපසන්තං හොති. එවං අනුවාදාධිකරණං චතූහි සමථෙහි සම්මති.

ก็ในกาลใด สงฆ์สำคัญอยู่ว่า "ถ้าบุคคลนี้ผู้ถูกโจทด้วยอาบัติปาราชิกหรืออาบัติที่ใกล้เคียงปาราชิก ผู้พูดกลบเกลื่อนไปเรื่องอื่น ผู้เลวทรามเพราะมีความชั่วมาก ยังมีรากเหง้าไม่ขาด ก็จักประพฤติดีแล้วได้รับอพภาน ถ้ามีรากเหง้าขาดแล้ว กรรมนี้แหละจักเป็นนาสนาของเธอ" ดังนี้แล้ว ย่อมทำตัสสปาปิยสิกากรรมแก่บุคคลนั้นด้วยญัตติจตุตถกรรม ในกาลนั้น (อธิกรณ์) ชื่อว่าระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและตัสสปาปิยสิกา อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๔ อย่าง ด้วยประการฉะนี้

ආපත්තාධිකරණං තීහි සමථෙහි සම්මති සම්මුඛාවිනයෙන ච පටිඤ්ඤාතකරණෙන ච තිණවත්ථාරකෙන ච. තස්ස සම්මුඛාවිනයෙනෙව වූපසමො නත්ථි. යදා පන එකස්ස වා භික්ඛුනො සන්තිකෙ සඞ්ඝගණමජ්ඣෙසු වා භික්ඛු ලහුකං ආපත්තිං දෙසෙති, තදා ආපත්තාධිකරණං සම්මුඛාවිනයෙන ච පටිඤ්ඤාතකරණෙන ච වූපසම්මති. තත්ථ සම්මුඛාවිනයො තාව යො ච දෙසෙති, යස්ස ච දෙසෙති, තෙසං සම්මුඛතා. සෙසං වුත්තනයමෙව. පුග්ගලස්ස ච ගණස්ස ච දෙසනාකාලෙ සඞ්ඝසම්මුඛතා පරිහායති. යං පනෙත්ථ ‘‘අහං, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං අපන්නො’’ති ච, ආම ‘‘පස්සාමී’’ති ච පටිඤ්ඤාතාය ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී’’ති කරණං, තං පටිඤ්ඤාතකරණං නාම. සඞ්ඝාදිසෙසෙ පරිවාසාදියාචනා පටිඤ්ඤා, පරිවාසාදීනං දානං පටිඤ්ඤාතකරණං නාම.

อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๓ อย่าง คือ สัมมุขาวินัย ปฏิญญาตกรณะ และติณวัตถารกะ การระงับอาปัตตาธิกรณ์นั้นด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียวย่อมไม่มี ก็เมื่อใด ภิกษุแสดงอาบัติเบาในสำนักของภิกษุรูปหนึ่ง หรือท่ามกลางสงฆ์และคณะ เมื่อนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและปฏิญญาตกรณะ ในสมถะทั้งสองนั้น สัมมุขาวินัยก่อน ได้แก่ ความพร้อมหน้ากันของภิกษุผู้แสดงและภิกษุผู้รับแสดง ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว ในเวลาแสดง (อาบัติ) ในสำนักของบุคคลและของคณะ ความเป็นเบื้องหน้าสงฆ์ย่อมไม่มี การกระทำในอาบัติที่ปฏิญญาแล้วนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ กระผมต้องอาบัติชื่อนี้" และ (ผู้รับแสดงกล่าวว่า) "ใช่ครับ ผมเห็น" (แล้วกล่าวว่า) "เธอพึงสำรวมต่อไป" นี้ชื่อว่าปฏิญญาตกรณะ ในอาบัติสังฆาทิเสส การขอปริวาสเป็นต้นชื่อว่าปฏิญญา การให้ปริวาสเป็นต้นชื่อว่าปฏิญญาตกรณะ

ද්වෙපක්ඛජාතා පන භණ්ඩනකාරකා භික්ඛූ බහුං අස්සාමණකං අජ්ඣාචාරං චරිත්වා පුන ලජ්ජිධම්මෙ උප්පන්නෙ ‘‘සචෙ මයං ඉමාහි ආපත්තීහි අඤ්ඤමඤ්ඤං කාරෙස්සාම, සියාපි තං අධිකරණං කක්ඛළත්තාය සංවත්තෙය්‍යා’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං ආපත්තියා කාරාපනෙ දොසං දිස්වා යදා තිණවත්ථාරකකම්මං කරොන්ති, තදා ආපත්තාධිකරණං සම්මුඛාවිනයෙන ච තිණවත්ථාරකෙන ච සම්මති. තත්‍ර හි යත්තකා හත්ථපාසුපගතා ‘‘න මෙ තං ඛමතී’’ති එවං දිට්ඨාවිකම්මං අකත්වා ‘‘දුක්කටං කම්මං පුන කාතබ්බං කම්ම’’න්ති න උක්කොටෙන්ති, නිද්දම්පි [Pg.31] ඔක්කන්තා හොන්ති, සබ්බෙසම්පි ඨපෙත්වා ථුල්ලවජ්ජඤ්ච ගිහිපටිසංයුත්තඤ්ච සබ්බාපත්තියො වුට්ඨහන්ති. එවං ආපත්තාධිකරණං තීහි සමථෙහි සම්මති. කිච්චාධිකරණං එකෙන සමථෙන සම්මති සම්මුඛාවිනයෙනෙව.

ก็ภิกษุทั้งหลายผู้ก่อการทะเลาะวิวาท เกิดเป็นสองฝ่าย ประพฤติล่วงละเมิดอันไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมากแล้ว เมื่อความละอายเกิดขึ้นอีก จึงเห็นโทษในการที่จะให้กันและกันทำ (คืนอาบัติ) ด้วยอาบัติ (โดยพิจารณาว่า) "ถ้าพวกเราจะให้กันและกันทำ (คืนอาบัติ) ด้วยอาบัติเหล่านี้ อธิกรณ์นั้นก็จะพึงเป็นไปเพื่อความหยาบกระด้าง" เมื่อกระทำติณวัตถารกกรรม อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและติณวัตถารกะ จริงอยู่ ในกรรมนั้น ภิกษุทั้งหลายเท่าใดที่เข้ามาสู่หัตถบาส ไม่ทำการเปิดเผยความเห็นอย่างนี้ว่า "กรรมนั้นไม่ชอบใจข้าพเจ้า" ไม่รื้อฟื้นว่า "กรรมทำไม่ดี กรรมพึงทำใหม่" แม้จะหลับอยู่ก็เป็นอันว่า (เห็นชอบ) อาบัติทั้งปวงของภิกษุทั้งหมด ยกเว้นอาบัติอย่างหยาบและอาบัติที่เกี่ยวข้องกับคฤหัสถ์ ย่อมเป็นอันระงับไป อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๓ อย่าง ด้วยประการฉะนี้ กิจจาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะอย่างเดียว คือ สัมมุขาวินัยเท่านั้น

ඉමානි චත්තාරි අධිකරණානි යථානුරූපං ඉමෙහි සත්තහි සමථෙහි සම්මන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘උප්පන්නුප්පන්නානං අධිකරණානං සමථාය වූපසමාය සම්මුඛාවිනයො දාතබ්බො…පෙ… තිණවත්ථාරකො’’ති. අයමෙත්ථ විනිච්ඡයනයො, විත්ථාරො පන සමථක්ඛන්ධකෙ (චූළව. 185) ආගතොයෙව. විනිච්ඡයොපිස්ස සමන්තපාසාදිකාය වුත්තො.

อธิกรณ์ ๔ เหล่านี้ย่อมระงับด้วยสมถะ ๗ เหล่านี้ตามสมควร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า "เพื่อความสงบ เพื่อความระงับแห่งอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ พึงให้สัมมุขาวินัย... (ละ)... ติณวัตถารกะ" นี้เป็นวินิจฉัยนัยในพระสูตรนี้ ส่วนความพิสดารมาแล้วในสมถขันธกะนั่นเทียว แม้วินิจฉัยแห่งความพิสดารนั้น ก็มีกล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา

47. යො පනායං ඉමස්මිං සුත්තෙ ‘‘ඉධානන්ද, භික්ඛූ විවදන්තී’’තිආදිකො විත්ථාරො වුත්තො, සො එතෙන නයෙන සඞ්ඛෙපතොව වුත්තොති වෙදිතබ්බො. තත්ථ ධම්මොතිආදීසු සුත්තන්තපරියායෙන තාව දස කුසලකම්මපථා ධම්මො, අකුසලකම්මපථා අධම්මො. තථා ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති හෙට්ඨා ආගතා සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා, තයො සතිපට්ඨානා තයො සම්මප්පධානා තයො ඉද්ධිපාදා ඡ ඉන්ද්‍රියානි ඡ බලානි අට්ඨ බොජ්ඣඞ්ගා නවඞ්ගිකො මග්ගො චාති, චත්තාරො උපාදානා පඤ්ච නීවරණානීතිආදයො සඞ්කලිට්ඨධම්මා චාති අයං අධම්මො.

๔๗. ก็ความพิสดารใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในพระสูตรนี้ มีอาทิว่า "อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมวิวาทกัน" พึงทราบว่า ความพิสดารนั้น พระองค์ตรัสไว้โดยย่อด้วยนัยนี้ ในบทเหล่านั้น มีคำว่า "ธรรม" เป็นต้น โดยปริยายแห่งพระสูตรก่อน กุศลกรรมบถ ๑๐ เป็นธรรม อกุศลกรรมบถเป็นอธรรม เช่นเดียวกัน โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการที่มาในเบื้องต่ำว่า "สติปัฏฐาน ๔" (เป็นธรรม) (แต่บางพวกกลับกล่าวว่า) สติปัฏฐานมี ๓ สัมมัปปธานมี ๓ อิทธิบาทมี ๓ อินทรีย์มี ๖ พละมี ๖ โพชฌงค์มี ๘ และมรรคมีองค์ ๙ ดังนี้ ส่วนอุปาทาน ๔ นิวรณ์ ๕ เป็นต้น และสังกิลิฏฐธรรมทั้งหลาย นี้เป็นอธรรม

තත්ථ යංකිඤ්චි එකං අධම්මකොට්ඨාසං ගහෙත්වා ‘‘ඉමං අධම්මං ධම්මොති කරිස්සාම, එවං අම්හාකං ආචරියකුලං නිය්‍යානිකං භවිස්සති, මයඤ්ච ලොකෙ පාකටා භවිස්සාමා’’ති තං අධම්මං ‘‘ධම්මො අය’’න්ති කථෙන්තා ධම්මොති විවදන්ති. තත්ථෙව ධම්මකොට්ඨාසෙසු එකං ගහෙත්වා ‘‘අධම්මො අය’’න්ති කථෙන්තා අධම්මොති විවදන්ති.

ในอธรรมเหล่านั้น (ภิกษุบางพวก) ยึดถือหมวดแห่งอธรรมหมวดใดหมวดหนึ่ง (แล้วคิดว่า) "เราจักทำอธรรมนี้ให้เป็นธรรม ด้วยวิธีนี้ สกุลอาจารย์ของเราจักเป็นทางนำออกจากทุกข์ และพวกเราก็จักปรากฏในโลก" แล้วกล่าวอธรรมนั้นว่า "นี้เป็นธรรม" ย่อมวิวาทกันว่าเป็นธรรม ในทำนองเดียวกัน (ภิกษุบางพวก) ยึดถือหมวดแห่งธรรมหมวดใดหมวดหนึ่งแล้วกล่าวว่า "นี้เป็นอธรรม" ย่อมวิวาทกันว่าเป็นอธรรม

විනයපරියායෙන පන භූතෙන වත්ථුනා චොදෙත්වා සාරෙත්වා යථාපටිඤ්ඤාය කාතබ්බකම්මං ධම්මො නාම, අභූතෙන පන වත්ථුනා අචොදෙත්වා අසාරෙත්වා අපටිඤ්ඤාය කතබ්බකම්මං අධම්මො නාම. තෙසුපි අධම්මං ‘‘ධම්මො අය’’න්ති කථෙන්තා ධම්මොති විවදන්ති, ‘‘අධම්මො අය’’න්ති කථෙන්තා අධම්මොති විවදන්ති.

ส่วนโดยปริยายแห่งพระวินัย กรรมที่พึงทำหลังจากโจทด้วยวัตถุที่เป็นจริง ให้ระลึกแล้ว ตามที่ปฏิญญา ชื่อว่าเป็นธรรม ส่วนกรรมที่พึงทำโดยไม่โจท ไม่ให้ระลึก ด้วยวัตถุที่ไม่เป็นจริง โดยไม่มีการปฏิญญา ชื่อว่าเป็นอธรรม แม้ในธรรมและอธรรมเหล่านั้น (ภิกษุบางพวก) กล่าวอธรรมว่า "นี้เป็นธรรม" ย่อมวิวาทกันว่าเป็นธรรม (และภิกษุบางพวก) กล่าวธรรมว่า "นี้เป็นอธรรม" ย่อมวิวาทกันว่าเป็นอธรรม

සුත්තන්තපරියායෙන පන රාගවිනයො දොසවිනයො මොහවිනයො සංවරො පහානං පටිසඞ්ඛාති අයං විනයො නාම, රාගාදීනං අවිනයො අසංවරො [Pg.32] අප්පහානං අප්පටිසඞ්ඛාති අයං අවිනයො නාම. විනයපරියායෙන වත්ථුසම්පත්ති ඤත්තිසම්පත්ති අනුසාවනසම්පත්ති සීමසම්පති පරිසසම්පත්තීති අයං විනයො නාම, වත්ථුවිපත්ති…පෙ… පරිසවිපත්තීති අයං අවිනයො නාම. තෙසුපි යංකිඤ්චි අවිනයං ‘‘විනයො අය’’න්ති කථෙන්තා විනයොති විවදන්ති, විනයං අවිනයොති කථෙන්තා අවිනයොති විවදන්ති.

ส่วนโดยปริยายแห่งพระสูตร การกำจัดราคะ การกำจัดโทสะ การกำจัดโมหะ ความสำรวม การละ การพิจารณา นี้ชื่อว่าวินัย การไม่กำจัดราคะเป็นต้น ความไม่สำรวม การไม่ละ การไม่พิจารณา นี้ชื่อว่าอวินัย โดยปริยายแห่งพระวินัย ความถึงพร้อมแห่งวัตถุ ความถึงพร้อมแห่งญัตติ ความถึงพร้อมแห่งอนุสาวนา ความถึงพร้อมแห่งสีมา ความถึงพร้อมแห่งบริษัท นี้ชื่อว่าวินัย ความวิบัติแห่งวัตถุ... (ละ)... ความวิบัติแห่งบริษัท นี้ชื่อว่าอวินัย แม้ในวินัยและอวินัยเหล่านั้น (ภิกษุบางพวก) กล่าวอวินัยอย่างใดอย่างหนึ่งว่า "นี้เป็นวินัย" ย่อมวิวาทกันว่าเป็นวินัย (และภิกษุบางพวก) กล่าววินัยว่าเป็นอวินัย ย่อมวิวาทกันว่าเป็นอวินัย

ධම්මනෙත්ති සමනුමජ්ජිතබ්බාති ධම්මරජ්ජු අනුමජ්ජිතබ්බා ඤාණෙන ඝංසිතබ්බා උපපරික්ඛිතබ්බා. සා පනෙසා ධම්මනෙත්ති ‘‘ඉති ඛො වච්ඡ ඉමෙ දස ධම්මා අකුසලා දස ධම්මා කුසලා’’ති එවං මහාවච්ඡගොත්තසුත්තෙ (ම. නි. 2.194) ආගතාති වුත්තා. සා එව වා හොතු, යො වා ඉධ ධම්මොති ච විනයො ච වුත්තො. යථා තත්ථ සමෙතීති යථා තාය ධම්මනෙත්තියා සමෙති, ‘‘ධම්මො ධම්මොව හොති, අධම්මො අධම්මොව, විනයො විනයොව හොති, අවිනයො අවිනයොව’’. තථා තන්ති එවං තං අධිකරණං වූපසමෙතබ්බං. එකච්චානං අධිකරණානන්ති ඉධ විවාදාධිකරණමෙව දස්සිතං, සම්මුඛාවිනයො පන න කිස්මිඤ්චි අධිකරණෙ න ලබ්භති.

คำว่า "พึงสอบสวนธรรมเนตติ" คือ พึงสอบสวนเชือกคือธรรม พึงขัดเกลา พึงพิจารณาด้วยญาณ ก็ธรรมเนตตินั้น มีกล่าวไว้ในมหาวัจฉโคตตสูตรอย่างนี้ว่า "ดูก่อนวัจฉะ ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้เป็นอกุศล ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้เป็นกุศล" ธรรมเนตตินั้นเองก็ตาม หรือธรรมและวินัยที่กล่าวไว้ในพระสูตรนี้ก็ตาม คำว่า "ย่อมลงกันได้ในธรรมเนตตินั้นอย่างไร" คือ ย่อมลงกันได้กับธรรมเนตตินั้น (โดยที่) "ธรรมก็เป็นธรรมนั่นเอง อธรรมก็เป็นอธรรมนั่นเอง วินัยก็เป็นวินัยนั่นเอง อวินัยก็เป็นอวินัยนั่นเอง" คำว่า "อย่างนั้น" คือ พึงระงับอธิกรณ์นั้นอย่างนั้น ด้วยบทว่า "แห่งอธิกรณ์บางอย่าง" ในที่นี้ ทรงแสดงถึงวิวาทาธิกรณ์เท่านั้น ส่วนสัมมุขาวินัยนั้น ย่อมได้ในอธิกรณ์ทุกอย่าง (ไม่มีอธิกรณ์ไหนที่ไม่ได้)

48. තං පනෙතං යස්මා ද්වීහි සමථෙහි සම්මති සම්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච, තස්මා හෙට්ඨා මාතිකාය ඨපිතානුක්කමෙන ඉදානි සතිවිනයස්ස වාරෙ පත්තෙපි තං අවත්වා විවාදාධිකරණයෙව තාව දුතියසමථං දස්සෙන්තො කථඤ්චානන්ද, යෙභුය්‍යසිකාතිආදිමාහ. තත්ථ බහුතරාති අන්තමසො ද්වීහි තීහිපි අතිරෙකතරා. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

๔๘. ก็วิวาทาธิกรณ์นั้น เพราะเหตุใดย่อมระงับได้ด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ สัมมุขาวินัยและเยภุยยสิกา เพราะเหตุนั้น แม้ในบัดนี้จะถึงวาระของสติวินัยตามลำดับที่ทรงตั้งไว้ในมาติกาในเบื้องต้นแล้ว พระผู้มีพระภาคก็ไม่ตรัสถึงสติวินัยนั้น แต่เมื่อจะทรงแสดงสมถะอย่างที่ ๒ ในวิวาทาธิกรณ์ก่อน จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "กถญฺจานนฺท เยภุยฺยสิกา" (ดูก่อนอานนท์ เยภุยยสิกาเป็นอย่างไร) ในบทเหล่านั้น บทว่า "พหุตรา" หมายถึง มากกว่าโดยที่สุดแม้ด้วยภิกษุ ๒ รูปหรือ ๓ รูป เนื้อความที่เหลือในบทนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

49. ඉදානි හෙට්ඨා අවිත්ථාරිතං සතිවිනයං ආදිං කත්වා විත්ථාරිතාවසෙසසමථෙ පටිපාටියා විත්ථාරෙතුං කථඤ්චානන්ද, සතිවිනයොතිආදිමාහ. තත්ථ පාරාජිකසාමන්තෙන වාති ද්වෙ සාමන්තානි ඛන්ධසාමන්තඤ්ච ආපත්තිසාමන්තඤ්ච. තත්ථ පාරාජිකාපත්තික්ඛන්ධො සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තික්ඛන්ධො ථුල්ලච්චය-පාචිත්තිය-පාටිදෙසනීය-දුක්කට-දුබ්භාසිතාපත්තික්ඛන්ධොති එවං පුරිමස්ස පච්ඡිමඛන්ධං ඛන්ධසාමන්තං නාම හොති. පඨමපාරාජිකස්ස පන පුබ්බභාගෙ දුක්කටං, සෙසානං ථුල්ලච්චයන්ති ඉදං ආපත්තිසාමන්තං නාම. තත්ථ [Pg.33] ඛන්ධසාමන්තෙ පාරාජිකසාමන්තං ගරුකාපත්ති නාම හොති. සරතායස්මාති සරතු ආයස්මා. එකච්චානං අධිකරණානන්ති ඉධ අනුවාදාධිකරණමෙව දස්සිතං.

๔๙. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสติวินัยที่ยังมิได้ทรงแสดงโดยพิสดารในเบื้องต้นก่อน แล้วจึงทรงแสดงสมถะที่เหลือจากที่ทรงแสดงโดยพิสดารแล้วตามลำดับ จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "กถญฺจานนฺท สติวินโย" (ดูก่อนอานนท์ สติวินัยเป็นอย่างไร) ในบทเหล่านั้น บทว่า "ปาราชิกสามนฺเตน วา" (หรือในเพราะอาบัติใกล้เคียงปาราชิก) นั้น สามันตะมี ๒ อย่าง คือ ขันธสามันตะ และอาปัตติสามันตะ ในสามันตะ ๒ อย่างนั้น อาบัติขันธ์คือปาราชิก อาบัติขันธ์คือสังฆาทิเสส อาบัติขันธ์คือถุลลัจจัย-ปาจิตตีย์-ปาฏิเทสนียะ-ทุกกฏ-ทุพภาสิต ด้วยประการฉะนี้ ขันธ์หลังต่อจากขันธ์แรก ชื่อว่า ขันธสามันตะ ส่วนในเบื้องต้นแห่งปฐมปาราชิก มีอาบัติทุกกฏ ในเบื้องต้นแห่งปาราชิกที่เหลือ มีอาบัติถุลลัจจัย นี้ชื่อว่า อาปัตติสามันตะ ในสามันตะ ๒ อย่างนั้น ในขันธสามันตะ ปาราชิกสามันตะชื่อว่าครุกาบัติ บทว่า "สรตายสฺมา" คือ "สรตุ อายสฺมา" (ขอท่านผู้มีอายุจงระลึก) ด้วยบทว่า "เอกจฺจานํ อธิกรณานํ" (แห่งอธิกรณ์บางอย่าง) ในที่นี้ ทรงแสดงอนุวาทาธิกรณ์นั่นเทียว

50. භාසිතපරික්කන්තන්ති වාචාය භාසිතං කායෙන ච පරික්කන්තං, පරක්කමිත්වා කතන්ති අත්ථො. එකච්චානන්ති ඉධාපි අනුවාදාධිකරණමෙව අධිප්පෙතං. පටිඤ්ඤාතකරණෙ ‘‘එකච්චාන’’න්ති ආපත්තාධිකරණං දස්සිතං.

๕๐. บทว่า "ภาสิตปริกฺกนฺตํ" (คำพูดและการกระทำที่พากเพียร) หมายความว่า คำที่กล่าวด้วยวาจา และการกระทำที่พากเพียรด้วยกาย อธิบายว่า การกระทำที่พากเพียรแล้ว ด้วยบทว่า "เอกจฺจานํ" (แห่ง...บางอย่าง) แม้ในที่นี้ ก็ทรงประสงค์เอาอนุวาทาธิกรณ์นั่นเทียว ในปฏิญญาตกรณะ ด้วยบทว่า "เอกจฺจานํ" ทรงแสดงอาปัตตาธิกรณ์

52. දවාති සහසා. රවාති අඤ්ඤං භණිතුකාමෙන අඤ්ඤං වුත්තං. එවං ඛො, ආනන්ද, තස්සපාපියසිකා හොතීති තස්සපුග්ගලස්ස පාපුස්සන්නතා පාපියසිකා හොති. ඉමිනා කම්මස්ස වත්ථු දස්සිතං. එවරූපස්ස හි පුග්ගලස්ස කම්මං කාත්තබ්බං. කම්මෙන හි අධිකරණස්ස වූපසමො හොති, න පුග්ගලස්ස පාපුස්සන්නතාය. ඉධාපි ච අනුවාදාධිකරණමෙව අධිකරණන්ති වෙදිතබ්බං.

๕๒. บทว่า "ทวา" หมายถึง โดยพลการ บทว่า "รวา" หมายถึง ผู้ประสงค์จะกล่าวเรื่องหนึ่ง แต่กลับกล่าวไปอีกเรื่องหนึ่ง บทว่า "เอวํ โข อานนฺท ตสฺสปาปิยสิกา โหติ" (ดูก่อนอานนท์ ตัสสปาปิยสิกาของภิกษุนั้นย่อมมี ด้วยเหตุอย่างนี้แล) หมายความว่า ความเป็นผู้มีบาปมากของบุคคลนั้น ชื่อว่า ปาปิยสิกา ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวัตถุแห่งกรรม จริงอยู่ กรรมอันสงฆ์พึงกระทำแก่บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้ เพราะว่า ความระงับแห่งอธิกรณ์ย่อมมีได้ด้วยกรรม มิใช่มีได้ด้วยความเป็นผู้มีบาปมากของบุคคล และแม้ในที่นี้ พึงทราบว่า อนุวาทาธิกรณ์นั่นเทียว คืออธิกรณ์

53. කථඤ්චානන්ද, තිණවත්ථාරකොති එත්ථ ඉදං කම්මං තිණවත්ථාරකසදිසත්තා තිණවත්ථාරකොති වුත්තං. යථා හි ගූථං වා මුත්තං වා ඝට්ටියමානං දුග්ගන්ධතාය බාධති, තිණෙහි අවත්ථරිත්වා සුප්පටිච්ඡාදිතස්ස පනස්ස සො ගන්ධො න බාධති, එවමෙව යං අධිකරණං මූලානුමූලං ගන්ත්වා වූපසමියමානං කක්ඛළත්තාය වාළත්තාය භෙදාය සංවත්තති, තං ඉමිනා කම්මෙන වූපසන්තං ගූථං විය තිණවත්ථාරකෙන පටිච්ඡන්නං වූපසන්තං හොතීති ඉදං කම්මං තිණවත්ථාරකසදිසත්තා තිණවත්ථාරකොති වුත්තං. තස්ස ඉධානන්ද, භික්ඛූනං භණ්ඩනජාතානන්තිආදිවචනෙන ආකාරමත්තමෙව දස්සිතං, ඛන්ධකෙ ආගතායෙව පනෙත්ථ කම්මවාචා පමාණං. ඨපෙත්වා ථුල්ලවජ්ජං ඨපෙත්වා ගිහිපටිසංයුත්තන්ති. එත්ථ පන ථුල්ලවජ්ජන්ති ථූල්ලවජ්ජං පාරාජිකඤ්චෙව සඞ්ඝාදිසෙසඤ්ච. ගිහිපටිසංයුත්තන්ති ගිහීනං හීනෙන ඛුංසනවම්භනධම්මිකපටිස්සවෙසු ආපන්නා ආපත්ති. අධිකරණානන්ති ඉධ ආපත්තාධිකරණමෙව වෙදිතබ්බං. කිච්චාධිකරණස්ස පන වසෙන ඉධ න කිඤ්චි වුත්තං. කිඤ්චාපි න වුත්තං, සම්මුඛාවිනයෙනෙව පනස්ස වූපසමො හොතීති වෙදිතබ්බො.

๕๓. ในบทว่า "กถญฺจานนฺท ติณวตฺถารโก" (ดูก่อนอานนท์ ติณวัตถารกะเป็นอย่างไร) นั้น กรรมนี้พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่า ติณวัตถารกะ เพราะมีความเป็นเช่นเดียวกับการกลบด้วยหญ้า จริงอยู่ เปรียบเหมือนอุจจาระหรือปัสสาวะ เมื่อถูกกระทบ ย่อมเบียดเบียนด้วยกลิ่นเหม็น แต่เมื่อกลบด้วยหญ้าปิดไว้ดีแล้ว กลิ่นนั้นย่อมไม่เบียดเบียน ฉันใดก็ฉันนั้น อธิกรณ์ใด เมื่อสืบสาวไปถึงต้นสายปลายเหตุเพื่อระงับ ย่อมเป็นไปเพื่อความกระด้าง ความรุนแรง และความแตกแยก อธิกรณ์นั้นเมื่อระงับแล้วด้วยกรรมนี้ ย่อมเป็นเหมือนอุจจาระที่ถูกกลบด้วยหญ้าแล้วระงับ (กลิ่น) ฉันนั้น เพราะเหตุนี้ กรรมนี้จึงถูกเรียกว่า ติณวัตถารกะ เพราะมีความเป็นเช่นเดียวกับการกลบด้วยหญ้า ในกรรมนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเพียงอาการ ด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า "อิธานนฺท ภิกฺขูนํ ภณฺฑนชาตานํ" (ดูก่อนอานนท์ ในกรณีนี้ ภิกษุทั้งหลายเกิดการทะเลาะวิวาทกัน) กรรมวาจาที่มาในขันธกะนั่นเทียว เป็นประมาณในกรรมนี้ คือ (กรรมวาจาที่ว่า) "ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชํ ฐเปตฺวา คิหิปฏิสํยุตฺตํ" (ยกเว้นโทษหยาบ ยกเว้นอาบัติที่เกี่ยวกับคฤหัสถ์) ในบทเหล่านั้น บทว่า "ถุลฺลวชฺชํ" คือ โทษหยาบ ได้แก่ ปาราชิกและสังฆาทิเสส บทว่า "คิหิปฏิสํยุตฺตํ" คือ อาบัติที่ต้องในเพราะการด่า การบริภาษ หรือการปฏิญาณตามธรรมแก่คฤหัสถ์ด้วยเรื่องเลวทราม ด้วยบทว่า "อธิกรณานํ" ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงอาปัตตาธิกรณ์เท่านั้น ส่วนในส่วนของกิจจาธิกรณ์นั้น ในที่นี้มิได้ตรัสอะไรไว้เลย ถึงแม้จะมิได้ตรัสไว้ แต่พึงทราบว่า ความระงับแห่งกิจจาธิกรณ์นั้นย่อมมีได้ด้วยสัมมุขาวินัยนั่นเทียว

54. ඡයිමෙ[Pg.34], ආනන්ද, ධම්මා සාරණීයාති හෙට්ඨා කලහවසෙන සුත්තං ආරද්ධං, උපරි සාරණීයධම්මා ආගතා. ඉති යථානුසන්ධිනාව දෙසනා ගතා හොති. හෙට්ඨා කොසම්බියසුත්තෙ (ම. නි. 1.498-500) පන සොතාපත්තිමග්ගසම්මාදිට්ඨි කථිතා, ඉමස්මිං සුත්තෙ සොතාපත්තිඵලසම්මාදිට්ඨි වුත්තාති වෙදිතබ්බා. අණුන්ති අප්පසාවජ්ජං. ථූලන්ති මහාසාවජ්ජං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

๕๔. ในบทว่า "ฉยิเม อานนฺท ธมฺมา สารณียา" (ดูก่อนอานนท์ ธรรม ๖ ประการนี้เป็นสารณียธรรม) นั้น ในเบื้องต้น พระผู้มีพระภาคทรงปรารภพระสูตรโดยนัยแห่งการทะเลาะวิวาท ในเบื้องปลาย สารณียธรรมทั้งหลายมาถึง ด้วยประการฉะนี้ เทศนาจึงดำเนินไปตามลำดับความเชื่อมโยงนั่นเทียว อนึ่ง ในโกสัมพิยสูตรในเบื้องต้น พระผู้มีพระภาคตรัสโสดาปัตติมรรคสัมมาทิฏฐิ พึงทราบว่า ในพระสูตรนี้ พระองค์ตรัสโสดาปัตติผลสัมมาทิฏฐิ บทว่า "อณุํ" หมายถึง โทษน้อย บทว่า "ถูลํ" หมายถึง โทษมาก เนื้อความที่เหลือในพระสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

(อรรถกถา) แห่งมัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

සාමගාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสามคามสูตร จบ

5. සුනක්ඛත්තසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาสุนักขัตตสูตร

55. එවං මෙ සුතන්ති සුනක්ඛත්තසුත්තං. තත්ථ අඤ්ඤාති අරහත්තං. බ්‍යාකතාති ඛීණා ජාතීතිආදීහි චතූහි පදෙහි කථිතා. අධිමානෙනාති අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤිනො, අනධිගතෙ අධිගතසඤ්ඤිනො හුත්වා අධිගතං අම්හෙහීති මානෙන බ්‍යාකරිංසු.

๕๕. พระสูตรเป็นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" คือ สุนักขัตตสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "อญฺญา" หมายถึง พระอรหัตตผล บทว่า "พฺยากตา" หมายถึง ที่พระผู้มีพระภาคตรัสด้วยบท ๔ มีอาทิว่า "ขีณา ชาติ" (ชาติสิ้นแล้ว) บทว่า "อธิมาเนน" (ด้วยอธิมานะ) หมายถึง ภิกษุเหล่านั้นยังไม่บรรลุ แต่มีความสำคัญว่าบรรลุ ยังไม่ได้ แต่มีความสำคัญว่าได้แล้ว จึงพยากรณ์ด้วยมานะว่า "เราบรรลุแล้ว"

56. එවඤ්චෙත්ථ සුනක්ඛත්ත තථාගතස්ස හොතීති සුනක්ඛත්ත එත්ථ එතෙසං භික්ඛූනං පඤ්හබ්‍යාකරණෙ – ‘‘ඉදං ඨානං එතෙසං අවිභූතං අන්ධකාරං, තෙනිමෙ අනධිගතෙ අධිගතසඤ්ඤිනො, හන්ද නෙසං විසොධෙත්වා පාකටං කත්වා ධම්මං දෙසෙමී’’ති, එවඤ්ච තථාගතස්ස හොති. අථ ච පනිධෙකච්චෙ…පෙ… තස්සපි හොති අඤ්ඤථත්තන්ති භගවා පටිපන්නකානං ධම්මං දෙසෙති. යත්ථ පන ඉච්ඡාචාරෙ ඨිතා එකච්චෙ මොඝපුරිසා හොන්ති, තත්‍ර භගවා පස්සති – ‘‘ඉමෙ ඉමං පඤ්හං උග්ගහෙත්වා අජානිත්වාව ජානන්තා විය අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤිනො හුත්වා ගාමනිගමාදීසු විසෙවමානා විචරිස්සන්ති, තං නෙසං භවිස්සති දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායා’’ති එවමස්සායං ඉච්ඡාචාරෙ ඨිතානං කාරණා පටිපන්නකානම්පි අත්ථාය ‘‘ධම්මං දෙසිස්සාමී’’ති උප්පන්නස්ස චිත්තස්ස අඤ්ඤථාභාවො හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

๕๖. บทว่า "เอวญฺเจตฺถ สุนกฺขตฺต ตถาคตสฺส โหติ" (ดูก่อนสุนักขัตตะ ในเรื่องนั้น ตถาคตย่อมมีความปริวิตกอย่างนี้) หมายความว่า ดูก่อนสุนักขัตตะ ในการพยากรณ์ปัญหาของภิกษุเหล่านั้นในเรื่องนี้ ตถาคตย่อมมีความปริวิตกอย่างนี้ด้วยว่า "ฐานะนี้ไม่ปรากฏ เป็นความมืดแก่ภิกษุเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ภิกษุเหล่านี้จึงยังไม่บรรลุ แต่มีความสำคัญว่าบรรลุ เอาล่ะ เราจะชำระเรื่องนั้นให้บริสุทธิ์ ทำให้ปรากฏ แล้วแสดงธรรมแก่พวกเขา" บทว่า "อถ จ ปนิเธกจฺเจ…เป…ตสฺสปิ โหติ อญฺญถตฺตํ" (แต่ในกรณีนี้...เป...ความปริวิตกนั้นของตถาคตย่อมเป็นอย่างอื่นไปได้) หมายความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่ผู้ปฏิบัติ แต่ในที่ใดมีโมฆบุรุษบางพวกผู้ตั้งอยู่ในความประพฤติตามความปรารถนาอันเลวทราม ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่า "ภิกษุเหล่านี้เรียนปัญหานี้แล้ว ทั้งที่ยังไม่รู้ ก็ทำเหมือนรู้ ยังไม่บรรลุ แต่มีความสำคัญว่าบรรลุ แล้วเที่ยวอวดอ้างคุณวิเศษในบ้านนิคมเป็นต้น การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่พวกเขาตลอดกาลนาน" ด้วยเหตุแห่งโมฆบุรุษผู้ตั้งอยู่ในความประพฤติตามความปรารถนาอันเลวทรามอย่างนี้ ความเป็นอย่างอื่นแห่งพระจิตที่เกิดขึ้นว่า "เราจะแสดงธรรม" แม้เพื่อประโยชน์แก่ผู้ปฏิบัติ ย่อมมี พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงความข้อนั้น

58. ලොකාමිසාධිමුත්තොති වට්ටාමිස-කාමාමිස-ලොකාමිසභූතෙසු පඤ්චසු කාමගුණෙසු අධිමුත්තො තන්නින්නො තග්ගරුකො තප්පබ්භාරො. තප්පතිරූපීති [Pg.35] කාමගුණසභාගා. ආනෙඤ්ජපටිසංයුත්තායාති ආනෙඤ්ජසමාපත්තිපටිසංයුත්තාය. සංසෙය්‍යාති කථෙය්‍ය. ආනෙඤ්ජසංයොජනෙන හි ඛො විසංයුත්තොති ආනෙඤ්ජසමාපත්තිසංයොජනෙන විසංසට්ඨො. ලොකාමිසාධිමුත්තොති එවරූපො හි ලූඛචීවරධරො මත්තිකාපත්තං ආදාය අත්තනො සදිසෙහි කතිපයෙහි සද්ධිං පච්චන්තජනපදං ගච්ඡති, ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨකාලෙ මනුස්සා දිස්වා ‘‘මහාපංසුකුලිකා ආගතා’’ති යාගුභත්තාදීනි සම්පාදෙත්වා සක්කච්චං දානං දෙන්ති, භත්තකිච්චෙ නිට්ඨිතෙ අනුමොදනං සුත්වා – ‘‘ස්වෙපි, භන්තෙ, ඉධෙව පිණ්ඩාය පවිසථා’’ති වදන්ති. අලං උපාසකා, අජ්ජාපි වො බහූනං දින්නන්ති. තෙන හි, භන්තෙ, අන්තොවස්සං ඉධ වසෙය්‍යාථාති අධිවාසෙත්වා විහාරමග්ගං පුච්ඡිත්වා විහාරං ගච්ඡන්ති. තත්ථ සෙනාසනං ගහෙත්වා පත්තචීවරං පටිසාමෙන්ති. සායං එකො ආවාසිකො තෙ භික්ඛූ පුච්ඡති ‘‘කත්ථ පිණ්ඩාය චරිත්ථා’’ති? අසුකගාමෙති. භික්ඛාසම්පන්නාති? ආම එවරූපා නාම මනුස්සානං සද්ධා හොති. ‘‘අජ්ජෙව නු ඛො එතෙ එදිසා, නිච්චම්පි එදිසා’’ති? සද්ධා තෙ මනුස්සා නිච්චම්පි එදිසා, තෙ නිස්සායෙව අයං විහාරො වඩ්ඪතීති. තතො තෙ පංසුකුලිකා පුනප්පුනං තෙසං වණ්ණං කථෙන්ති, දිවසාවසෙසං කථෙත්වා රත්තිම්පි කථෙන්ති. එත්තාවතා ඉච්ඡාචාරෙ ඨිතස්ස සීසං නික්ඛන්තං හොති උදරං ඵාලිතං. එවං ලොකාමිසාධිමුත්තො වෙදිතබ්බො.

๕๘. บทว่า โลกามิสาทิมุตฺโต ความว่า เป็นผู้น้อมไปในกามคุณ ๕ อันเป็นวัฏฏามิส กามิส และโลกามิส เป็นผู้โน้มไปในกามคุณนั้น มีกามคุณนั้นเป็นที่เคารพ มีกามคุณนั้นเป็นภาระ บทว่า ตปฺปติรูปี ความว่า มีส่วนเสมอด้วยกามคุณ บทว่า อาเนญฺชปฏิสํยุตฺตาย ความว่า (เมื่อกล่าวคำ) ที่ประกอบด้วยอาเนญชสมาบัติ บทว่า สํเสยฺยา ความว่า พึงกล่าว บทว่า อาเนญฺชสํโยชเนน หิ โข วิสํยุตฺโต ความว่า เป็นผู้ไม่ระคนด้วยสัญโญชน์คืออาเนญชสมาบัติ บทว่า โลกามิสาทิมุตฺโต ความว่า บุคคลผู้มีปกติเช่นนี้แล เป็นผู้ทรงจีวรเศร้าหมอง ถือบาตรดิน พร้อมกับพวกของตน ๒-๓ คน ไปยังปัจจันตชนบท ในเวลาที่เข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต มนุษย์ทั้งหลายเห็นแล้วกล่าวว่า “พระมหาเถระผู้ทรงผ้าบังสุกุลมาแล้ว” ดังนี้แล้ว จัดแจงข้าวต้มและภัตตาหารเป็นต้น ถวายทานโดยเคารพ เมื่อภัตกิจเสร็จแล้ว ได้ฟังอนุโมทนาแล้ว จึงกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ แม้ในวันพรุ่งนี้ ขอท่านทั้งหลายจงเข้ามาเพื่อบิณฑบาตในที่นี้เถิด” (ภิกษุเหล่านั้นกล่าวว่า) “พอเถิดอุบาสกทั้งหลาย แม้วันนี้ ท่านทั้งหลายก็ได้ถวายแก่พวกเรามากแล้ว” (อุบาสกทั้งหลายกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงอยู่จำพรรษาที่นี่เถิด” (ภิกษุเหล่านั้น) รับนิมนต์แล้ว ถามทางไปวิหารแล้ว ก็ไปยังวิหาร ในที่นั้น จัดเสนาสนะแล้ว เก็บงำบาตรและจีวร ในเวลาเย็น ภิกษุเจ้าอาวาสรูปหนึ่งถามภิกษุเหล่านั้นว่า “ท่านเที่ยวบิณฑบาตที่ไหน” (ตอบว่า) “ในบ้านโน้น” (ถามว่า) “ภิกษาบริบูรณ์ดีหรือ” (ตอบว่า) “ขอรับ ศรัทธาของมนุษย์ทั้งหลายเป็นเช่นนี้” (ถามว่า) “พวกเขาเป็นเช่นนี้เฉพาะวันนี้ หรือว่าเป็นเช่นนี้เป็นนิตย์” (ตอบว่า) “มนุษย์เหล่านั้นมีศรัทธา เป็นเช่นนี้เป็นนิตย์ วิหารนี้เจริญขึ้นได้ก็เพราะอาศัยพวกเขา” ลำดับนั้น ภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลเหล่านั้นก็กล่าวสรรเสริญคุณของพวกเขาบ่อยๆ กล่าวตลอดวันที่เหลือ และกล่าวแม้ในเวลากลางคืน เพียงเท่านี้ ศีรษะของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในความปรารถนาอันเลวทรามก็ยื่นออกมาแล้ว ท้องก็แตกแล้ว พึงทราบว่า บุคคลผู้น้อมไปในโลกามิสเป็นอย่างนี้

59. ඉදානි ආනෙඤ්ජසමාපත්තිලාභිං අධිමානිකං දස්සෙන්තො ඨානං ඛො පනෙතන්තිආදිමාහ. ආනෙඤ්ජාධිමුත්තස්සාති කිලෙසසිඤ්චනවිරහිතාසු හෙට්ඨිමාසු ඡසු සමාපත්තීසු අධිමුත්තස්ස තන්නින්නස්ස තග්ගරුනො තප්පබ්භාරස්ස. සෙ පවුත්තෙති තං පවුත්තං. ඡ සමාපත්තිලාභිනො හි අධිමානිකස්ස පඤ්චකාමගුණාමිසබන්ධනා පතිතපණ්ඩුපලාසො විය උපට්ඨාති. තෙනෙතං වුත්තං.

๕๙. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงบุคคลผู้มีอธิมานะ ผู้ได้อาเนญชสมาบัติ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฐา นํ โข ปเนตํ บทว่า อาเนญฺชาธิมุตฺตสฺส ความว่า แห่งบุคคลผู้น้อมใจไปในสมาบัติ ๖ เบื้องต่ำ อันปราศจากความหวั่นไหวคือกิเลส เป็นผู้โน้มไปในสมาบัตินั้น มีสมาบัตินั้นเป็นที่เคารพ มีสมาบัตินั้นเป็นภาระ บทว่า เส ปวุตฺเต ความว่า ผู้นั้นชื่อว่าปราศจากแล้ว เพราะว่า สำหรับบุคคลผู้มีอธิมานะ ผู้ได้สมาบัติ ๖ เครื่องผูกคืออามิสคือกามคุณ ๕ ย่อมปรากฏดุจใบไม้เหลืองที่หล่นแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสคำนี้ไว้

60. ඉදානි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති ලාභිනො අධිමානිකස්ස නිඝංසං දස්සෙතුං ඨානං ඛො පනාතිආදිමාහ. තත්ථ ද්වෙධා භින්නාති මජ්ඣෙ භින්නා. අප්පටිසන්ධිකාති ඛුද්දකා මුට්ඨිපාසාණමත්තා ජතුනා වා සිලෙසෙන වා අල්ලීයාපෙත්වා පටිසන්ධාතුං සක්කා. මහන්තං පන කුටාගාරප්පමාණං සන්ධායෙතං වුත්තං. සෙ භින්නෙති තං භින්නං. උපරි [Pg.36] සමාපත්තිලාභිනො හි හෙට්ඨාසමාපත්ති ද්වෙධාභින්නා සෙලා විය හොති, තං සමාපජ්ජිස්සාමීති චිත්තං න උප්පජ්ජති. තෙනෙතං වුත්තං.

๖๐. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อจะทรงแสดงขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะ ผู้ได้อากิญจัญญายตนสมาบัติ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฐา นํ โข ปน ในบทเหล่านั้น บทว่า เทฺวธาภินฺนา ความว่า แตกตรงกลาง บทว่า อปฺปฏิสนฺธิกา ความว่า หินก้อนเล็กขนาดเท่ากำมือ อาจเชื่อมให้ติดกันได้ด้วยยางไม้หรือชัน แต่พระองค์ตรัสคำนี้หมายถึงหินก้อนใหญ่ขนาดเท่าเรือนยอด บทว่า เส ภินฺเน ความว่า ผู้นั้นชื่อว่าแตกแล้ว เพราะว่า สำหรับบุคคลผู้ได้สมาบัติเบื้องสูง สมาบัติเบื้องต่ำย่อมเป็นดุจศิลาที่แตกเป็นสองส่วน จิตที่จะเข้าสมาบัตินั้นอีกย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสคำนี้ไว้

61. ඉදානි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනලාභිනො අධිමානිකස්ස ච නිඝංසං දස්සෙන්තො ඨානං ඛො පනාතිආදිමාහ. තත්ථ සෙ වන්තෙති තං වන්තං. අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො හි හෙට්ඨාසමාපත්තියො වන්තසදිසා හුත්වා උපට්ඨහන්ති, පුන සමාපජ්ජිස්සාමීති චිත්තං න උප්පජ්ජති. තෙනෙතං වුත්තං.

๖๑. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะ ผู้ได้เนวสัญญานาสัญญายตนะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฐา นํ โข ปน ในบทเหล่านั้น บทว่า เส วนฺเต ความว่า ผู้นั้นชื่อว่าสำรอกแล้ว เพราะว่า สำหรับบุคคลผู้ได้สมาบัติ ๘ สมาบัติทั้งหลายเบื้องต่ำย่อมปรากฏเป็นดุจของที่สำรอกแล้ว จิตที่จะเข้าสมาบัตินั้นอีกย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสคำนี้ไว้

62. ඉදානි ඛීණාසවස්ස නිඝංසං දස්සෙන්තො ඨානං ඛො පනාතිආදිමාහ. තත්ථ සෙ උච්ඡින්නමූලෙති සො උච්ඡින්නමූලො. උපරි සමාපත්තිලාභිනො හි හෙට්ඨාසමාපත්ති මූලච්ඡින්නතාලො විය උපට්ඨාති, තං සමාපජ්ජිස්සාමීති චිත්තං න උප්පජ්ජති. තෙනෙතං වුත්තං.

๖๒. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงขีดขั้นของพระขีณาสพ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฐา นํ โข ปน ในบทเหล่านั้น บทว่า เส อุจฺฉินฺนมูเล ความว่า ผู้นั้นชื่อว่ามีรากอันตัดขาดแล้ว เพราะว่า สำหรับบุคคลผู้ได้สมาบัติเบื้องสูง สมาบัติเบื้องต่ำย่อมปรากฏดุจต้นตาลที่ถูกตัดรากแล้ว จิตที่จะเข้าสมาบัตินั้นอีกย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสคำนี้ไว้

63. ඨානං ඛො පනාති පාටියෙක්කො අනුසන්ධි. හෙට්ඨා හි සමාපත්තිලාභිනො අධිමානිකස්සපි ඛීණාසවස්සපි නිඝංසො කථිතො, සුක්ඛවිපස්සකස්ස පන අධිමානිකස්සපි ඛීණාසවස්සපි න කථිතො. තෙසං ද්වින්නම්පි නිඝංසං දස්සෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. තං පන පටික්ඛිත්තං. සමාපත්තිලාභිනො හි අධිමානිකස්ස නිඝංසෙ කථිතෙ සුක්ඛවිපස්සකස්සපි අධිමානිකස්ස කථිතොව හොති, සමාපත්තිලාභිනො ච ඛීණාසවස්ස කථිතෙ සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවස්ස කථිතොව හොති. එතෙසං පන ද්වින්නං භික්ඛූනං සප්පායාසප්පායං කථෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි.

๖๓. บทว่า ฐา นํ โข ปน เป็นอนุสนธิพิเศษ เพราะว่า ในเบื้องต้น ขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะผู้ได้สมาบัติ และของพระขีณาสพ (ผู้ได้สมาบัติ) ได้ตรัสไว้แล้ว แต่ขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะที่เป็นสุกขวิปัสสก และของพระขีณาสพที่เป็นสุกขวิปัสสก ยังมิได้ตรัสไว้ พระองค์ทรงเริ่มเทศนานี้เพื่อแสดงขีดขั้นของบุคคลทั้งสองนั้น แต่อาจารย์บางพวกคัดค้านความเห็นนั้น (โดยให้เหตุผลว่า) เพราะว่า เมื่อตรัสขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะผู้ได้สมาบัติแล้ว ก็ย่อมเป็นอันตรัสขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะที่เป็นสุกขวิปัสสกแล้วด้วย และเมื่อตรัสขีดขั้นของพระขีณาสพผู้ได้สมาบัติแล้ว ก็ย่อมเป็นอันตรัสขีดขั้นของพระขีณาสพที่เป็นสุกขวิปัสสกแล้วด้วย (อีกนัยหนึ่ง) แต่พระองค์ทรงเริ่มเทศนานี้เพื่อตรัสถึงสิ่งที่เป็นสัปปายะและอสัปปายะของภิกษุสองจำพวกนั้น

තත්ථ සියා – පුථුජ්ජනස්ස තාව ආරම්මණං අසප්පායං හොතු, ඛීණාසවස්ස කථං අසප්පායන්ති. යදග්ගෙන පුථුජ්ජනස්ස අසප්පායං, තදග්ගෙන ඛීණාසවස්සාපි අසප්පායමෙව. විසං නාම ජානිත්වා ඛාදිතම්පි අජානිත්වා ඛාදිතම්පි විසමෙව. න හි ඛීණාසවෙනපි ‘‘අහං ඛීණාසවො’’ති අසංවුතෙන භවිතබ්බං. ඛීණාසවෙනපි යුත්තපයුත්තෙනෙව භවිතුං වට්ටති.

ในเรื่องนั้น อาจมีคำถามว่า อารมณ์ที่เป็นอสัปปายะสำหรับปุถุชนนั้นพอเป็นไปได้ แต่สำหรับพระขีณาสพ จะเป็นอสัปปายะได้อย่างไร (ตอบว่า) อารมณ์ที่เป็นอสัปปายะสำหรับปุถุชนโดยส่วนใด ก็เป็นอสัปปายะสำหรับพระขีณาสพโดยส่วนนั้นเหมือนกัน ยาพิษนั้น แม้รู้แล้วบริโภค หรือไม่รู้แล้วบริโภค ก็เป็นพิษอยู่นั่นเอง เพราะว่า แม้พระขีณาสพก็ไม่ควรเป็นผู้ไม่สำรวมโดยคิดว่า “เราเป็นพระขีณาสพ” แม้พระขีณาสพก็ควรเป็นผู้ประกอบความเพียรอยู่เสมอ

64. තත්ථ සමණෙනාති බුද්ධසමණෙන. ඡන්දරාගබ්‍යාපාදෙනාති සො අවිජ්ජාසඞ්ඛාතො විසදොසො ඡන්දරාගෙන ච බ්‍යාපාදෙන ච රුප්පති කුප්පති. අසප්පායානීති අවඩ්ඪිකරානි ආරම්මණානි. අනුද්ධංසෙය්‍යාති සොසෙය්‍ය [Pg.37] මිලාපෙය්‍ය. සඋපාදිසෙසන්ති සගහණසෙසං, උපාදිතබ්බං ගණ්හිතබ්බං ඉධ උපාදීති වුත්තං. අනලඤ්ච තෙ අන්තරායායාති ජීවිතන්තරායං තෙ කාතුං අසමත්ථං. රජොසූකන්ති රජො ච වීහිසුකාදි ච සූකං. අසු ච විසදොසොති සො ච විසදොසො. තදුභයෙනාති යා සා අසප්පායකිරියා ච යො විසදොසො ච, තෙන උභයෙන. පුථුත්තන්ති මහන්තභාවං.

๖๔. ในบทเหล่านั้น บทว่า สมเณน ความว่า โดยพุทธสมณะ บทว่า ฉนฺทราคพฺยาปาเทน ความว่า โทษคือพิษนั้นที่เรียกว่าอวิชชา ย่อมกำเริบและเสื่อมไปเพราะฉันทราคะและพยาบาท บทว่า อสปฺปายานิ ความว่า อารมณ์ที่ไม่เป็นไปเพื่อความเจริญ บทว่า อนุ ทฺธํเสยฺย ความว่า พึงทำให้เหี่ยวแห้ง พึงทำให้เหี่ยวเฉา บทว่า สอุปาทิเสสํ ความว่า ทำให้เหลือส่วนที่รับเอาไว้ สิ่งที่พึงยึดถือ พึงรับเอาไว้ ในที่นี้เรียกว่า อุปาทิ บทว่า อนลญฺจ เต อนฺตรายาย ความว่า ไม่สามารถทำอันตรายแก่ชีวิตของท่านได้ บทว่า รโชสูกํ ความว่า ธุลีและหนามคือหนามข้าวเป็นต้น บทว่า อสุ จ วิสโทโส ความว่า และโทษคือพิษนั้น บทว่า ตทุภเยน ความว่า ด้วยเหตุทั้งสองนั้น คือ การกระทำที่ไม่เป็นสัปปายะนั้น และโทษคือพิษนั้น บทว่า ปุถุตฺตํ ความว่า ความเป็นอันมาก

එවමෙව ඛොති එත්ථ සඋපාදානසල්ලුද්ධාරො විය අප්පහීනො අවිජ්ජාවිසදොසො දට්ඨබ්බො, අසප්පායකිරියාය ඨිතභාවො විය ඡසු ද්වාරෙසු අසංවුතකාලො, තදුභයෙන වණෙ පුථුත්තං ගතෙ මරණං විය සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තනං, මරණමත්තං දුක්ඛං විය අඤ්ඤතරාය ගරුකාය සංකිලිට්ඨාය ආපත්තියා ආපජ්ජනං දට්ඨබ්බං. සුක්කපක්ඛෙපි ඉමිනාව නයෙන ඔපම්මසංසන්දනං වෙදිතබ්බං.

ในบทว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นโทษคือพิษแห่งอวิชชาที่ยังละไม่ได้ เปรียบเหมือนการถอนลูกศรที่ยังมีเชื้อเหลืออยู่, พึงเห็นกาลที่ไม่ได้สำรวมในทวารทั้ง ๖ เปรียบเหมือนความเป็นผู้ตั้งอยู่ในการกระทำอันไม่เป็นสัปปายะ, พึงเห็นการบอกคืนสิกขาแล้วเวียนมาเพื่อความเป็นผู้เลวทราม เปรียบเหมือนความตายเมื่อแผลกำเริบขึ้นเพราะเหตุทั้งสองนั้น, พึงเห็นการต้องอาบัติเศร้าหมองอย่างหนักอย่างใดอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนทุกข์เพียงแค่ความตาย แม้ในสุกกปักษ์ ก็พึงทราบการเทียบเคียงอุปมาด้วยนัยนี้เหมือนกัน

65. සතියායෙතං අධිවචනන්ති එත්ථ සති පඤ්ඤාගතිකා. ලොකිකාය පඤ්ඤාය ලොකිකා හොති, ලොකුත්තරාය ලොකුත්තරා. අරියායෙතං පඤ්ඤායාති පරිසුද්ධාය විපස්සනාපඤ්ඤාය.

๖๕. ในบทว่า สติยาเยตํ อธิวจนํ นี้ สติมีความเป็นไปกับปัญญา สติเป็นโลกิยะด้วยโลกิยปัญญา เป็นโลกุตตระด้วยโลกุตตรปัญญา บทว่า อริยาเยตํ ปญฺญาย ความว่า ด้วยวิปัสสนาปัญญาอันบริสุทธิ์

ඉදානි ඛීණාසවස්ස බලං දස්සෙන්තො සො වතාතිආදිමාහ. තත්ථ සංවුතකාරීති පිහිතකාරී. ඉති විදිත්වා නිරුපධීති එවං ජානිත්වා කිලෙසුපධිපහානා නිරුපධි හොති, නිරුපාදානොති අත්ථො. උපධිසඞ්ඛයෙ විමුත්තොති උපධීනං සඞ්ඛයභූතෙ නිබ්බානෙ ආරම්මණතො විමුත්තො. උපධිස්මින්ති කාමුපධිස්මිං. කායං උපසංහරිස්සතීති කායං අල්ලීයාපෙස්සති. ඉදං වුත්තං හොති – තණ්හක්ඛයෙ නිබ්බානෙ ආරම්මණතො විමුත්තො ඛීණාසවො පඤ්ච කාමගුණෙ සෙවිතුං, කායං වා උපසංහරිස්සති චිත්තං වා උප්පාදෙස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกำลังของพระขีณาสพ จึงตรัสคำมีอาทิว่า โส วต ในบทเหล่านั้น บทว่า สํวุตการี ได้แก่ ผู้กระทำการปิดกั้น บทว่า อิติ วิติทฺวา นิรุปธี ความว่า รู้อย่างนี้แล้ว จึงเป็นผู้ไม่มีอุปธิ เพราะละกิเลสอุปธิได้ อธิบายว่า เป็นผู้ไม่มีอุปาทาน บทว่า อุปธิสงฺขเย วิมุตฺโต คือ ผู้หลุดพ้นโดยความเป็นอารมณ์ในพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งอุปธิทั้งหลาย บทว่า อุปธิสฺมึ ได้แก่ ในกามูปธิ บทว่า กายํ อุปสํหริสฺสติ คือ จักน้อมกายเข้าไป ความหมายที่กล่าวไว้คือ พระขีณาสพผู้หลุดพ้นแล้วโดยความเป็นอารมณ์ในพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหา จักน้อมกายเข้าไปหรือจักให้จิตเกิดขึ้นเพื่อเสพกามคุณ ๕ ฐานะเช่นนี้ย่อมไม่มี บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งดังนี้แล

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

සුනක්ඛත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสุนักขัตตสูตร จบแล้ว

6. ආනෙඤ්ජසප්පායසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอาเนญชสัปปายสูตร

66. එවං [Pg.38] මෙ සුතන්ති ආනෙඤ්ජසප්පායසුත්තං. තත්ථ අනිච්චාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා. කාමාති වත්ථුකාමාපි කිලෙසකාමාපි. තුච්ඡාති නිච්චසාරධුවසාරඅත්තසාරවිරහිතත්තා රිත්තා, න පන නත්ථීති ගහෙතබ්බා. න හි තුච්ඡමුට්ඨීති වුත්තෙ මුට්ඨි නාම නත්ථීති වුත්තං හොති. යස්ස පන අබ්භන්තරෙ කිඤ්චි නත්ථි, සො වුච්චති තුච්ඡො. මුසාති නාසනකා. මොසධම්මාති නස්සනසභාවා, ඛෙත්තං විය වත්ථු විය හිරඤ්ඤසුවණ්ණං විය ච න පඤ්ඤායිත්ථ, කතිපාහෙනෙව සුපිනකෙ දිට්ඨා විය නස්සන්ති න පඤ්ඤායන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘මොසධම්මා’’ති, මායාකතමෙතන්ති යථා මායාය උදකං මණීති කත්වා දස්සිතං, බදරිපණ්ණං කහාපණොති කත්වා දස්සිතං, අඤ්ඤං වා පන එවරූපං දස්සනූපචාරෙ ඨිතස්සෙව තථා පඤ්ඤායති, උපචාරාතික්කමතො පට්ඨාය පාකතිකමෙව පඤ්ඤායති. එවං කාමාපි ඉත්තරපච්චුපට්ඨානට්ඨෙන ‘‘මායාකත’’න්ති වුත්තා. යථා ච මායාකාරො උදකාදීනි මණිආදීනං වසෙන දස්සෙන්තො වඤ්චෙති, එවං කාමාපි අනිච්චාදීනි නිච්චාදිසභාවං දස්සෙන්තා වඤ්චෙන්තීති වඤ්චනකට්ඨෙනපි ‘‘මායාකත’’න්ති වුත්තා. බාලලාපනන්ති මය්හං පුත්තො, මය්හං ධීතා, මය්හං හිරඤ්ඤං මය්හං සුවණ්ණන්ති එවං බාලානං ලාපනතො බාලලාපනං. දිට්ඨධම්මිකා කාමාති මානුසකා පඤ්ච කාමගුණා. සම්පරායිකාති තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා. දිට්ඨධම්මිකා. කාමසඤ්ඤාති මානුසකෙ කාමෙ ආරබ්භ උප්පන්නසඤ්ඤා. උභයමෙතං මාරධෙය්‍යන්ති එතෙ කාමා ච කාමසඤ්ඤා ච උභයම්පි මාරධෙය්‍යං. යෙහි උභයමෙතං ගහිතං, තෙසඤ්හි උපරි මාරො වසං වත්තෙති. තං සන්ධාය ‘‘උභයමෙතං මාරධෙය්‍ය’’න්ති වුත්තං.

๖๖. อาเนญชสัปปายสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ในสูตรนั้น บทว่า อนิจฺจา คือ ไม่เที่ยง เพราะมีความหมายว่ามีแล้วก็ไม่มี บทว่า กามา ได้แก่ ทั้งวัตถุกามและกิเลสกาม บทว่า ตฺจฉา คือ ว่างเปล่า เพราะปราศจากสาระคือความเที่ยง สาระคือความยั่งยืน และสาระคือความเป็นอัตตา แต่ไม่พึงถือเอาว่าไม่มี จริงอยู่ เมื่อกล่าวว่า กำมือเปล่า ก็ไม่ได้หมายความว่า สิ่งที่ชื่อว่ากำมือไม่มี แต่กำมือใดที่ภายในไม่มีอะไรเลย กำมือนั้นเรียกว่า กำมือเปล่า บทว่า มุสา คือ มีความฉิบหายเป็นปกติ บทว่า โมสธมฺมา คือ มีความพินาศไปเป็นสภาวะ ไม่ปรากฏเหมือนนา เหมือนที่ดิน หรือเหมือนเงินและทอง เพียงไม่กี่วันก็พินาศไป ไม่ปรากฏ เหมือนสิ่งที่เห็นในความฝัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "โมสธมฺมา" บทว่า มายากตเมตํ คือ เหมือนมายากลที่แสดงน้ำให้เห็นเป็นแก้วมณี แสดงใบพุทราให้เห็นเป็นกหาปณะ หรือสิ่งอื่นใดเช่นนี้ จะปรากฏเช่นนั้นแก่ผู้ที่อยู่ในระยะที่มองเห็นเท่านั้น พอพ้นระยะที่มองเห็นไป ก็จะปรากฏตามสภาพเดิม กามทั้งหลายก็เช่นกัน ถูกเรียกว่า "มายากตํ" เพราะมีความหมายว่าปรากฏอยู่ชั่วครู่ และเหมือนนักมายากลย่อมลวงโดยแสดงน้ำเป็นต้นให้เป็นแก้วมณีเป็นต้นฉันใด กามทั้งหลายก็ฉันนั้น ย่อมลวงโดยแสดงสภาวะที่ไม่เที่ยงเป็นต้นให้เป็นสภาวะที่เที่ยงเป็นต้น เพราะมีความหมายว่าลวงล่อ จึงถูกเรียกว่า "มายากตํ" บทว่า พาลลาปนํ คือ เป็นเครื่องล่อลวงคนพาล เพราะเป็นเหตุให้คนพาลพูดเพ้อว่า "ลูกของเรา ธิดาของเรา เงินของเรา ทองของเรา" บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกา กามา ได้แก่ กามคุณ ๕ ของมนุษย์ บทว่า สมฺปรายิกา ได้แก่ กามคุณที่เหลือยกเว้นกามคุณเหล่านั้น บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกา กามสญฺญา ได้แก่ สัญญาที่เกิดขึ้นโดยปรารภกามในโลกมนุษย์ บทว่า อุภยเมตํ มารเธยฺยํ คือ ทั้งกามและกามสัญญาเหล่านี้ ทั้งสองอย่างเป็นแดนของมาร เพราะว่า มารย่อมใช้อำนาจเหนือบุคคลผู้ยึดถือทั้งสองอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า "อุภยเมตํ มารเธยฺยํ"

මාරස්සෙස විසයොතිආදීසුපි යථා චොළස්ස විසයො චොළවිසයො, පණ්ඩස්ස විසයො පණ්ඩවිසයො, සංවරානං විසයො සංවරවිසයොති පවත්තනට්ඨානං විසයොති වුච්චති, එවං යෙහි එතෙ කාමා ගහිතා, තෙසං උපරි මාරො වසං වත්තෙති. තං සන්ධාය මාරස්සෙස විසයොති වුත්තං. පඤ්ච පන කාමගුණෙ නිවාපබීජං විය විප්පකිරන්තො මාරො ගච්ඡති. යෙහි පන තෙ ගහිතා, තෙසං උපරි මාරො වසං වත්තෙති. තං සන්ධාය මාරස්සෙස නිවාපොති වුත්තං. යථා ච යත්ථ හත්ථිආදයො වසං වත්තෙන්ති, සො හත්ථිගොචරො අස්සගොචරො අජගොචරොති වුච්චති, එවං [Pg.39] යෙහි එතෙ කාමා ගහිතා, තෙසු මාරො වසං වත්තෙති. තං සන්ධාය මාරස්සෙස ගොචරොති වුත්තං.

แม้ในบททั้งหลายมีอาทิว่า มารสฺเสส วิสโย ก็ฉันนั้น สถานที่ที่พระราชาแคว้นโจฬะทรงปกครองเรียกว่า โจฬวิสัย, แดนของพระราชาแคว้นปาณฑยะเรียกว่า ปัณฑวิสัย, แดนของพระราชาแคว้นสังวระเรียกว่า สังวรวิสัย ฉันใด มารย่อมใช้อำนาจเหนือบุคคลผู้ยึดถือกามเหล่านี้ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า มารสฺเสส วิสโย อนึ่ง มารย่อมเที่ยวไปโดยโปรยปรายกามคุณ ๕ ประดุจเมล็ดพืชสำหรับหว่าน ส่วนบุคคลใดยึดถือกามคุณเหล่านั้น มารย่อมใช้อำนาจเหนือบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า มารสฺเสส นิวาโป และเหมือนสถานที่ที่ช้างเป็นต้นเที่ยวไปหากิน เรียกว่า หัตถิโคจร (ที่หากินของช้าง) อัสสโคจร (ที่หากินของม้า) อชโคจร (ที่หากินของแพะ) ฉันใด มารย่อมใช้อำนาจในบุคคลผู้ยึดถือกามเหล่านี้ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า มารสฺเสส โคจโร

එත්ථාති එතෙසු කාමෙසු. මානසාති චිත්තසම්භූතා. තත්ථ සියා – දුවිධෙ තාව කාමෙ ආරබ්භ අභිජ්ඣානලක්ඛණා අභිජ්ඣා, කරණුත්තරියලක්ඛණො සාරම්භො ච උප්පජ්ජතු, බ්‍යාපාදො කථං උප්පජ්ජතීති? මමායිතෙ වත්ථුස්මිං අච්ඡින්නෙපි සොචන්ති, අච්ඡිජ්ජන්තෙපි සොචන්ති, අච්ඡින්නසඞ්කිනොපි සොචන්ති, යො එවරූපො චිත්තස්ස ආඝාතොති එවං උප්පජ්ජති. තෙව අරියසාවකස්සාති තෙ අරියසාවකස්ස. වකාරො ආගමසන්ධිමත්තං හොති. ඉධ මනුසික්ඛතොති ඉමස්මිං සාසනෙ සික්ඛන්තස්ස තෙ තයොපි කිලෙසා අන්තරායකරා හොන්ති. අභිභුය්‍ය ලොකන්ති කාමලොකං අභිභවිත්වා. අධිට්ඨාය මනසාති ඣානාරම්මණචිත්තෙන අධිට්ඨහිත්වා. අපරිත්තන්ති කාමාවචරචිත්තං පරිත්තං නාම, තස්ස පටික්ඛෙපෙන මහග්ගතං අපරිත්තං නාම. පමාණන්තිපි කාමාවචරමෙව, රූපාවචරං අරූපාවචරං අප්පමාණං. සුභාවිතන්ති පන එතං කාමාවචරාදීනං නාමං න හොති, ලොකුත්තරස්සෙවෙතං නාමං. තස්මා එතස්ස වසෙන අපරිත්තං අප්පමාණං සුභාවිතන්ති සබ්බං ලොකුත්තරමෙව වට්ටති.

บทว่า เอตฺถาติ คือ ในกามทั้งหลายเหล่านี้. บทว่า มานสาติ คือ ที่เกิดจากจิต. ในคำนั้น พึงมีคำคัดค้านว่า เมื่อปรารภกาม ๒ อย่าง (คือ วัตถุกามและกิเลสกาม) อภิชฌาอันมีลักษณะคือความเพ่งเล็ง และสารัมภะอันมีลักษณะคือการกระทำที่เกินควร จงเกิดขึ้นก่อนเถิด, แต่พยาบาทจะเกิดขึ้นได้อย่างไร? (ตอบว่า) เมื่อวัตถุอันเป็นที่รัก แม้ยังไม่ถูกแย่งชิงไป ก็ย่อมเศร้าโศก, แม้เมื่อกำลังถูกทำลาย ก็ย่อมเศร้าโศก, แม้ผู้ที่เพียงสงสัยว่าจะถูกแย่งชิง ก็ย่อมเศร้าโศก, ความขุ่นเคืองแห่งจิตเช่นใดมีอยู่ (พยาบาท) ย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้. บทว่า เตว อริยสาวกสฺสาติ คือ เต อริยสาวกสฺส (กิเลสเหล่านั้น ของพระอริยสาวก). ว อักษรเป็นเพียงอาคมสนธิ. บทว่า อิธ มนุสิกฺขโตติ คือ สำหรับผู้กำลังศึกษาอยู่ในศาสนานี้ กิเลสทั้ง ๓ ประการนั้นเป็นตัวทำอันตราย. บทว่า อภิภุยฺย โลกนฺติ คือ ครอบงำกามโลก. บทว่า อธิฏฺฐาย มนสาติ คือ ตั้งมั่นด้วยจิตอันมีฌานเป็นอารมณ์. บทว่า อปริตฺตนฺติ คือ กามาวจรจิตชื่อว่าปริตตะ (เล็กน้อย), โดยการปฏิเสธจิตนั้น มหัคคตจิตจึงชื่อว่าอปริตตะ (ไม่เล็กน้อย). แม้บทว่า ปมาณนฺติ ก็หมายถึงกามาวจรธรรมเท่านั้น, ส่วนรูปาวจรและอรูปาวจรชื่อว่าอัปปมาณะ (ไม่มีประมาณ). ส่วนบทว่า สุภาวิตนฺติ คำนี้ไม่ใช่ชื่อของธรรมมีกามาวจรเป็นต้น, แต่เป็นชื่อของโลกุตตรธรรมเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น อาศัยคำนี้ คำว่า อปริตตะ อัปปมาณะ และสุภาวิตะ ทั้งหมดจึงควรหมายถึงโลกุตตรธรรมเท่านั้น.

තබ්බහුලවිහාරිනොති කාමපටිබාහනෙන තමෙව පටිපදං බහුලං කත්වා විහරන්තස්ස. ආයතනෙ චිත්තං පසීදතීති කාරණෙ චිත්තං පසීදති. කිං පනෙත්ථ කාරණං? අරහත්තං වා, අරහත්තස්ස විපස්සනං වා, චතුත්ථජ්ඣානං වා, චතුත්ථජ්ඣානස්ස උපචාරං වා. සම්පසාදෙ සතීති එත්ථ දුවිධො සම්පසාදො අධිමොක්ඛසම්පසාදො ච පටිලාභසම්පසාදො ච. අරහත්තස්ස හි විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා විහරතො මහාභූතාදීසු උපට්ඨහන්තෙසු යෙනිමෙ නීහාරෙන මහාභූතා උපට්ඨහන්ති, උපාදාරූපා උපට්ඨහන්ති නාමරූපා උපට්ඨහන්ති, පච්චයා සබ්බථා උපට්ඨහන්ති, ලක්ඛණාරම්මණා විපස්සනා උපට්ඨහති, අජ්ජෙව අරහත්තං ගණ්හිස්සාමීති අප්පටිලද්ධෙයෙව ආසා සන්තිට්ඨති, අධිමොක්ඛං පටිලභති. තතියජ්ඣානං වා පාදකං කත්වා චතුත්ථජ්ඣානත්ථාය කසිණපරිකම්මං කරොන්තස්ස නීවරණවික්ඛම්භනාදීනි සමනුපස්සතො යෙනිමෙ නීහාරෙන නීවරණා වික්ඛම්භන්ති, කිලෙසා සන්නිසීදන්ති, සති සන්තිට්ඨති, සඞ්ඛාරගතං වා විභූතං පාකටං හුත්වා දිබ්බචක්ඛුකස්ස පරලොකො විය උපට්ඨාති[Pg.40], චිත්තුප්පාදො ලෙපපිණ්ඩෙ ලග්ගමානො විය උපචාරෙන සමාධියති, අජ්ජෙව චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙස්සාමීති අපටිලද්ධෙයෙව ආසා සන්තිට්ඨති, අධිමොක්ඛං පටිලභති. අයං අධිමොක්ඛසම්පසාදො නාම. තස්මිං සම්පසාදෙ සති. යො පන අරහත්තං වා පටිලභති චතුත්ථජ්ඣානං වා, තස්ස චිත්තං විප්පසන්නං හොතියෙව. ඉධ පන ‘‘ආයතනෙ චිත්තං පසීදතී’’ති වචනතො අරහත්තවිපස්සනාය චෙව චතුත්ථජ්ඣානූපචාරස්ස ච පටිලාභො පටිලාභසම්පසාදොති වෙදිතබ්බො. විපස්සනා හි පඤ්ඤාය අධිමුච්චනස්ස කාරණං, උපචාරං ආනෙඤ්ජසමාපත්තියා.

บทว่า ตพฺพหุลวิหาริโนติ คือ สำหรับผู้ที่ยับยั้งกามแล้ว กระทำปฏิปทานั้นนั่นแหละให้มากอยู่. บทว่า อายตเน จิตฺตํ ปสีทติ คือ จิตย่อมเลื่อมใสในเหตุ. อะไรเป็นเหตุในที่นี้? คือ อรหัตตผล หรือ วิปัสสนาของอรหัตตผล หรือ จตุตถฌาน หรือ อุปจารสมาธิของจตุตถฌาน. ในบทว่า สมฺปสาเท สติ นี้ สัมปสาทะมี ๒ อย่าง คือ อธิโมกขสัมปสาทะ และ ปฏิลาภสัมปสาทะ. จริงอยู่ สำหรับผู้เจริญวิปัสสนาเพื่ออรหัตตผลอยู่ เมื่อมหาภูตรูปเป็นต้นปรากฏขึ้น (ย่อมเห็นว่า) มหาภูตรูปเหล่านี้ปรากฏขึ้นด้วยอาการอย่างนี้, อุปาทายรูปปรากฏขึ้น, นามรูปปรากฏขึ้น, ปัจจัยทั้งหลายปรากฏขึ้นโดยประการทั้งปวง, วิปัสสนาอันมีไตรลักษณ์เป็นอารมณ์ปรากฏขึ้น, ความปรารถนาย่อมตั้งมั่นว่า 'เราจักบรรลุอรหัตตผลในวันนี้แหละ' แม้จะยังไม่ได้บรรลุ, ย่อมได้ซึ่งความน้อมใจเชื่อ. หรือสำหรับผู้ทำตติยฌานให้เป็นบาทแล้ว กระทำกสิณบริกรรมเพื่อจตุตถฌาน เมื่อพิจารณาเห็นการข่มนิวรณ์เป็นต้น (ย่อมเห็นว่า) นิวรณ์เหล่านี้ถูกข่มไว้ด้วยอาการอย่างนี้, กิเลสทั้งหลายย่อมสงบระงับ, สติย่อมตั้งมั่น, หรือธรรมอันเป็นสังขารย่อมปรากฏชัดเจนแจ่มแจ้ง ดุจปรโลกปรากฏแก่ผู้ได้ทิพพจักขุ, จิตตุปบาท (การเกิดขึ้นแห่งจิต) ย่อมตั้งมั่นด้วยอุปจารสมาธิ ดุจก้อนดินเหนียวที่ติดแน่น, ความปรารถนาย่อมตั้งมั่นว่า 'เราจักทำจตุตถฌานให้เกิดขึ้นในวันนี้แหละ' แม้จะยังไม่ได้บรรลุ, ย่อมได้ซึ่งความน้อมใจเชื่อ. นี้ชื่อว่า อธิโมกขสัมปสาทะ. เมื่อสัมปสาทะนั้นมีอยู่. ส่วนผู้ใดย่อมได้อรหัตตผลหรือจตุตถฌาน, จิตของผู้นั้นย่อมผ่องใสเป็นพิเศษโดยแท้. แต่ในที่นี้ เพราะพระดำรัสว่า 'จิตย่อมเลื่อมใสในเหตุ' พึงทราบว่า การได้เฉพาะซึ่งวิปัสสนาแห่งอรหัตตผลและอุปจารสมาธิแห่งจตุตถฌาน ชื่อว่า ปฏิลาภสัมปสาทะ. จริงอยู่ วิปัสสนาเป็นเหตุแห่งการน้อมใจเชื่อด้วยปัญญา, อุปจารสมาธิเป็นเหตุแห่งอาเนญชสมาบัติ.

එතරහි වා ආනෙඤ්ජං සමාපජ්ජති. පඤ්ඤාය වා අධිමුච්චතීති එත්ථ එතරහි වා පඤ්ඤාය අධිමුච්චති, ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජතීති එවං පදපරිවත්තනං කත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – තස්මිං සම්පසාදෙ සති එතරහි වා පඤ්ඤාය අධිමුච්චති, අරහත්තං සච්ඡිකරොතීති අත්ථො. තං අනභිසම්භුණන්තො ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජති, අථ වා පඤ්ඤාය වා අධිමුච්චතීති අරහත්තමග්ගං භාවෙති, තං අනභිසම්භුණන්තො ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජති. අරහත්තමග්ගං භාවෙතුං අසක්කොන්තො එතරහි චතුසච්චං වා සච්ඡිකරොති. තං අනභිසම්භුණන්තො ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජතීති.

หรือว่า ในบัดนี้ ย่อมเข้าอาเนญชสมาบัติ. ในบทว่า ปญฺญาย วา อธิมุจฺจติ นี้ พึงทราบเนื้อความโดยทำการสลับบทอย่างนี้ว่า "ในบัดนี้ ย่อมน้อมใจเชื่อด้วยปัญญา หรือว่า ย่อมเข้าอาเนญชสมาบัติ". ความจริง ท่านกล่าวหมายความว่า เมื่อสัมปสาทะนั้นมีอยู่ ในบัดนี้ ย่อมน้อมใจเชื่อด้วยปัญญา กล่าวคือ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล. เมื่อไม่สามารถบรรลุธรรมนั้นได้ ก็ย่อมเข้าอาเนญชสมาบัติ. อีกนัยหนึ่ง บทว่า ปญฺญาย วา อธิมุจฺจติ คือ ย่อมเจริญอรหัตตมรรค, เมื่อไม่สามารถบรรลุธรรมนั้นได้ ก็ย่อมเข้าอาเนญชสมาบัติ. เมื่อไม่สามารถเจริญอรหัตตมรรคได้ ในบัดนี้ ก็ย่อมทำให้แจ้งซึ่งจตุสัจจะ (ด้วยมรรคเบื้องต่ำ). เมื่อไม่สามารถบรรลุธรรมนั้นได้ ก็ย่อมเข้าอาเนญชสมาบัติ.

තත්‍රායං නයො – ඉධ භික්ඛු තතියජ්ඣානං පාදකං කත්වා චතුත්ථජ්ඣානස්ස කසිණපරිකම්මං කරොති. තස්ස නීවරණා වික්ඛම්භන්ති, සති සන්තිට්ඨති, උපචාරෙන චිත්තං සමාධියති. සො රූපාරූපං පරිගණ්හාති, පච්චයං පරිග්ගණ්හාති, ලක්ඛණාරම්මණිකං විපස්සනං වවත්ථපෙති, තස්ස එවං හොති – ‘‘උපචාරෙන මෙ ඣානං විසෙසභාගියං භවෙය්‍ය, තිට්ඨතු විසෙසභාගියතා, නිබ්බෙධභාගියං නං කරිස්සාමී’’ති විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං සච්ඡිකරොති. එත්තකෙනස්ස කිච්චං කතං නාම හොති. අරහත්තං සච්ඡිකාතුං අසක්කොන්තො පන තතො ඔසක්කිතමානසො අන්තරා න තිට්ඨති, චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජතියෙව. යථා කිං? යථා පුරිසො ‘‘වනමහිංසං ඝාතෙස්සාමී’’ති සත්තිං ගහෙත්වා අනුබන්ධන්තො සචෙ තං ඝාතෙති, සකලගාමවාසිනො තොසෙස්සති, අසක්කොන්තො පන අන්තරාමග්ගෙ සසගොධාදයො ඛුද්දකමිගෙ ඝාතෙත්වා කාජං පූරෙත්වා එතියෙව.

ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้: ในศาสนานี้ ภิกษุทำตติยฌานให้เป็นบาทแล้ว ย่อมกระทำกสิณบริกรรมเพื่อจตุตถฌาน. นิวรณ์ทั้งหลายของภิกษุนั้นย่อมถูกข่มไว้, สติย่อมตั้งมั่น, จิตย่อมตั้งมั่นด้วยอุปจารสมาธิ. ภิกษุนั้นย่อมกำหนดรู้รูปและอรูป, ย่อมกำหนดรู้ปัจจัย, ย่อมกำหนดวิปัสสนาอันมีไตรลักษณ์เป็นอารมณ์. ภิกษุนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า "ฌานของเราพึงเป็นวิเสสภาคิยะ (ส่วนแห่งคุณวิเศษ) ด้วยอุปจารสมาธิ, วิเสสภาคิยตานั้นจงยกไว้ก่อน, เราจักทำฌานนั้นให้เป็นนิพเพธภาคิยะ (ส่วนแห่งการแทงตลอด)" ดังนี้แล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ กิจของภิกษุนั้นชื่อว่าได้ทำเสร็จแล้ว. แต่เมื่อไม่สามารถทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลได้ มีใจถอยกลับจากอรหัตตผลนั้นแล้ว ย่อมไม่หยุดอยู่ระหว่างกลาง, ย่อมเข้าจตุตถฌานนั่นเทียว. เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนบุรุษคิดว่า "เราจักฆ่ากระบือป่า" ถือหอกไล่ตามไป, ถ้าเขาฆ่ากระบือป่านั้นได้ ก็จะทำให้ชาวบ้านทั้งหมู่บ้านยินดี, แต่เมื่อไม่สามารถทำได้ ระหว่างทางก็ฆ่าสัตว์เล็กๆ เช่น กระต่ายและเหี้ย เป็นต้น แล้วบรรจุหาบกลับมาเท่านั้น.

තත්ථ [Pg.41] පුරිසස්ස සත්තිං ගහෙත්වා වනමහිංසානුබන්ධනං විය ඉමස්ස භික්ඛුනො තතියජ්ඣානං පාදකං කත්වා චතුත්ථජ්ඣානස්ස පරිකම්මකරණං, වනමහිංසඝාතනං විය – ‘‘නීවරණවික්ඛම්භනාදීනි සමනුපස්සතො විසෙසභාගියං භවෙය්‍ය, තිට්ඨතු විසෙසභාගියතා, නිබ්බෙධභාගියං නං කරිස්සාමී’’ති විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තස්ස සච්ඡිකරණං, මහිංසං ඝාතෙතුං අසක්කොන්තස්ස අන්තරාමග්ගෙ සසගොධාදයො ඛුද්දකමිගෙ ඝාතෙත්වා කාජං පූරෙත්වා ගමනං විය අරහත්තං සච්ඡිකාතුං අසක්කොන්තස්ස, තතො ඔසක්කිත්වා චතුත්ථජ්ඣානසමාපජ්ජනං වෙදිතබ්බං. මග්ගභාවනා චතුසච්චසච්ඡිකිරියායොජනාසුපි එසෙව නයො.

ในอุปมานั้น การที่ภิกษุนี้ทำตติยฌานให้เป็นบาทแล้วกระทำบริกรรมเพื่อจตุตถฌาน พึงทราบว่าเปรียบเหมือนการที่บุรุษถือหอกแล้วติดตามกระบือป่าไป, การเจริญวิปัสสนาว่า "ฌานอันเป็นวิเสสภาคิยะพึงมีแก่ผู้พิจารณาเห็นการข่มนิวรณ์เป็นต้น, ความเป็นวิเสสภาคิยะจงงดไว้ก่อน เราจักทำฌานนั้นให้เป็นนิพเพธภาคิยะ" แล้วกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัต เปรียบเหมือนการฆ่ากระบือป่า, การที่ภิกษุผู้ไม่สามารถจะกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตได้ ถอยจากพระอรหัตนั้นแล้วเข้าจตุตถฌาน พึงทราบว่าเปรียบเหมือนการที่บุรุษผู้ไม่สามารถจะฆ่ากระบือได้ ฆ่าเนื้อเล็กๆ มีกระต่ายและเหี้ยเป็นต้นในระหว่างทาง แล้วทำหาบให้เต็มแล้วไป แม้ในนัยแห่งการเจริญมรรคและการกระทำให้แจ้งซึ่งสัจจะ ๔ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน

ඉදානි අරහත්තං සච්ඡිකාතුං අසක්කොන්තස්ස නිබ්බත්තට්ඨානං දස්සෙන්තො කායස්ස භෙදාතිආදිමාහ. තත්ථ යන්ති යෙන කාරණෙන තං සංවත්තනිකං විඤ්ඤාණං අස්ස ආනෙඤ්ජූපගං, තං කාරණං විජ්ජතීති අත්ථො. එත්ථ ච තංසංවත්තනිකන්ති තස්ස භික්ඛුනො සංවත්තනිකං. යෙන විපාකවිඤ්ඤාණෙන සො භික්ඛු සංවත්තති නිබ්බත්තති, තං විඤ්ඤාණං. ආනෙඤ්ජූපගන්ති කුසලානෙඤ්ජසභාවූපගතං අස්ස, තාදිසමෙව භවෙය්‍යාති අත්ථො. කෙචි කුසලවිඤ්ඤාණං වදන්ති. යං තස්ස භික්ඛුනො සංවත්තනිකං උපපත්තිහෙතුභූතං කුසලවිඤ්ඤාණං ආනෙඤ්ජූපගතං අස්ස, විපාකකාලෙපි තන්නාමකමෙව අස්සාති අත්ථො. සො පනායමත්ථො – ‘‘පුඤ්ඤං චෙ සඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති, පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණං. අපුඤ්ඤං චෙ සඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛාරොති, අපුඤ්ඤුපගං හොති විඤ්ඤාණං. ආනෙඤ්ජං චෙ සඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති, ආනෙඤ්ජූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්ති (සං. නි. 2.51) ඉමිනා නයෙන වෙදිතබ්බො. ආනෙඤ්ජසප්පායාති ආනෙඤ්ජස්ස චතුත්ථජ්ඣානස්ස සප්පායා. න කෙවලඤ්ච සා ආනෙඤ්ජස්සෙව, උපරි අරහත්තස්සාපි සප්පායාව උපකාරභූතායෙවාති වෙදිතබ්බා. ඉති ඉමස්මිං පඨමකආනෙඤ්ජෙ සමාධිවසෙන ඔසක්කනා කථිතා.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงที่บังเกิดของภิกษุผู้ไม่สามารถกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตได้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กายสฺส เภทา (หลังจากการแตกแห่งกาย) ในบทเหล่านั้น บทว่า ยํ มีความว่า เพราะเหตุใด วิญญาณอันเป็นไปพร้อมเพื่อภพนั้นจะพึงเข้าถึงความเป็นอาเนญชะได้ เหตุนั้นมีอยู่ และในบทว่า ตํสํวตฺตนิกํ นี้ หมายถึง เป็นไปพร้อมเพื่อภพของภิกษุนั้น คือวิญญาณที่ภิกษุนั้นย่อมเป็นไป ย่อมบังเกิด ด้วยวิบากวิญญาณใด บทว่า อาเนญฺชูปคํ มีความว่า พึงเข้าถึงสภาวะแห่งกุศลอาเนญชะ คือพึงเป็นเช่นนั้นนั่นเอง อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ได้แก่ กุศลวิญญาณ มีความว่า กุศลวิญญาณใดของภิกษุนั้นที่เป็นไปพร้อมเพื่อภพ เป็นเหตุแห่งอุบัติ พึงเข้าถึงความเป็นอาเนญชะ แม้ในกาลเป็นวิบาก ก็พึงมีชื่อนั้นนั่นเอง ส่วนเนื้อความนี้ พึงทราบโดยนัยนี้ว่า "ถ้าปรุงแต่งบุญญสังขาร วิญญาณก็เป็นปุญญูปคะ ถ้าปรุงแต่งอัปปุญญสังขาร วิญญาณก็เป็นอัปปุญญูปคะ ถ้าปรุงแต่งอาเนญชสังขาร วิญญาณก็เป็นอาเนญชูปคะ" บทว่า อาเนญฺชสปฺปายา คือ เป็นที่สบายแก่อาเนญชะ คือจตุตถฌาน และปฏิปทานั้นมิใช่เป็นที่สบายแก่อาเนญชะอย่างเดียวเท่านั้น แต่พึงทราบว่า เป็นที่สบาย เป็นเครื่องอุปการะแม้แก่พระอรหัตในเบื้องบนด้วย ด้วยประการฉะนี้ ในอาเนญชะที่หนึ่งนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยออกโดยอำนาจแห่งสมาธิ

67. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති චතුත්ථජ්ඣානං පත්වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ්හි භික්ඛු හෙට්ඨිමෙන භික්ඛුනා පඤ්ඤවන්තතරො තස්ස ච භික්ඛුනො අත්තනො චාති ද්වින්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසති. තබ්බහුලවිහාරිනොති රූපපටිබාහනෙන තමෙව පටිපදං බහුලං කත්වා විහරන්තස්ස. ආනෙඤ්ජං සමාපජ්ජතීති [Pg.42] ආකාසානඤ්චායතානානෙඤ්ජං සමාපජ්ජති. සෙසං පුරිමසදිසමෙව. යථා ච ඉධ, එවං සබ්බත්ථ විසෙසමත්තමෙව පන වක්ඛාම. ඉති ඉමස්මිං දුතියආනෙඤ්ජෙ විපස්සනාවසෙන ඔසක්කනා කථිතා, ‘‘යංකිඤ්චි රූප’’න්ති එවං විපස්සනාමග්ගං දස්සෙන්තෙන කථිතාති අත්ථො.

๖๗. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ คือ บรรลุจตุตถฌานแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ ด้วยว่าภิกษุนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุในเบื้องต่ำ ย่อมกระทำกรรมฐานของภิกษุนั้นและของตน รวมเป็นอันเดียวกันแล้วพิจารณา บทว่า ตพฺพหุลวิหาริโน คือ ของผู้ที่กระทำปฏิปทานั้นนั่นแหละให้มาก ด้วยการห้ามรูป แล้วอยู่ บทว่า อาเนญฺชํ สมาปชฺชติ คือ ย่อมเข้าถึงอากาสานัญจายตนสมาบัติอันเป็นอาเนญชะ บทที่เหลือเหมือนกับวาระก่อน และในวาระนี้เป็นฉันใด ในวาระทั้งปวงก็เป็นฉันนั้น แต่เราจักกล่าวเฉพาะส่วนที่แตกต่างเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ ในอาเนญชะที่สองนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยออกโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา มีความว่า ตรัสโดยทรงแสดงวิปัสสนามรรคอย่างนี้ว่า "รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง"

ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති ආකාසානඤ්චායතනං පත්වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ්හි හෙට්ඨා ද්වීහි භික්ඛූහි පඤ්ඤවන්තතරො තෙසඤ්ච භික්ඛූනං අත්තනො චාති තිණ්ණම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසති. උභයමෙතං අනිච්චන්ති එත්ථ අට්ඨ එකෙකකොට්ඨාසා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකවසෙන පන සඞ්ඛිපිත්වා උභයන්ති වුත්තං. නාලං අභිනන්දිතුන්ති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනන්දිතුං න යුත්තං. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. තබ්බහුලවිහාරිනොති කාමපටිබාහනෙන ච රූපපටිබාහනෙන ච තමෙව පටිපදං බහුලං කත්වා විහරන්තස්ස. ආනෙඤ්ජං සමාපජ්ජතීති විඤ්ඤාණඤ්චායතනානෙඤ්ජං සමාපජ්ජති. ඉමස්මිං තතියආනෙඤ්ජෙ විපස්සනාවසෙන ඔසක්කනා කථිතා.

บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ คือ บรรลุอากาสานัญจายตนะแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ ด้วยว่าภิกษุนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุสองรูปในเบื้องต่ำ ย่อมกระทำกรรมฐานของภิกษุเหล่านั้นและของตน รวมเป็นของภิกษุทั้งสามแล้วพิจารณา ในบทว่า อุภยเมตํ อนิจฺจํ นี้ มีส่วนที่เป็นเอกเทศ ๘ ส่วน แต่พระผู้มีพระภาคทรงย่อแล้วตรัสว่า อุภยํ (ทั้งสอง) โดยอำนาจแห่งทิฏฐธรรมิกะและสัมปรายิกะ บทว่า นาลํ อภินนฺทิตุํ คือ ไม่ควรเพื่อจะเพลิดเพลินโดยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า ตพฺพหุลวิหาริโน คือ ของผู้ที่กระทำปฏิปทานั้นนั่นแหละให้มาก ด้วยการห้ามกามและด้วยการห้ามรูป แล้วอยู่ บทว่า อาเนญฺชํ สมาปชฺชติ คือ ย่อมเข้าถึงวิญญาณัญจายตนสมาบัติอันเป็นอาเนญชะ ในอาเนญชะที่สามนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยออกโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา

68. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං පත්වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ්හි හෙට්ඨා තීහි භික්ඛූහි පඤ්ඤවන්තතරො තෙසඤ්ච භික්ඛූනං අත්තනො චාති චතුන්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසති. යත්ථෙතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්තීති යං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං පත්වා එතා හෙට්ඨා වුත්තා සබ්බසඤ්ඤා නිරුජ්ඣන්ති. එතං සන්තං එතං පණීතන්ති එතං අඞ්ගසන්තතාය ආරම්මණසන්තතාය ච සන්තං, අතප්පකට්ඨෙන පණීතං. තබ්බහුලවිහාරිනොති තාසං සඤ්ඤානං පටිබාහනෙන තමෙව පටිපදං බහුලං කත්වා විහරන්තස්ස. ඉමස්මිං පඨමාකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ සමාධිවසෙන ඔසක්කනා කථිතා.

๖๘. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ คือ บรรลุวิญญาณัญจายตนะแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ ด้วยว่าภิกษุนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุสามรูปในเบื้องต่ำ ย่อมกระทำกรรมฐานของภิกษุเหล่านั้นและของตน รวมเป็นของภิกษุทั้งสี่แล้วพิจารณา บทว่า ยตฺเถตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ คือ บรรลุอากิญจัญญายตนะใดแล้ว สัญญาทั้งปวงเหล่านี้ที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำย่อมดับไปโดยไม่เหลือ บทว่า เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตํ คือ ฌานนี้สงบเพราะความสงบแห่งองค์ฌานและเพราะความสงบแห่งอารมณ์, ประณีตเพราะความที่เข้าถึงได้ยาก บทว่า ตพฺพหุลวิหาริโน คือ ของผู้ที่กระทำปฏิปทานั้นนั่นแหละให้มาก ด้วยการห้ามสัญญาเหล่านั้น แล้วอยู่ ในอากิญจัญญายตนวาระที่หนึ่งนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยออกโดยอำนาจแห่งสมาธิ

ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති විඤ්ඤාණඤ්චායතනමෙව පත්වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ්හි හෙට්ඨා චතූහි භික්ඛූහි පඤ්ඤවන්තතරො තෙසඤ්ච භික්ඛූනං අත්තනො චාති පඤ්චන්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසති. අත්තෙන වා අත්තනියෙන වාති අහං මමාති ගහෙතබ්බෙන සුඤ්ඤං තුච්ඡං රිත්තං. එවමෙත්ථ ද්විකොටිකා සුඤ්ඤතා දස්සිතා. තබ්බහුලවිහාරිනොති හෙට්ඨා වුත්තපටිපදඤ්ච ඉමඤ්ච සුඤ්ඤතපටිපදං බහුලං කත්වා විහරන්තස්ස. ඉමස්මිං දුතියාකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ විපස්සනාවසෙන ඔසක්කනා කථිතා.

บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ คือ บรรลุวิญญาณัญจายตนะนั่นแหละแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ ด้วยว่าภิกษุนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุสี่รูปในเบื้องต่ำ ย่อมกระทำกรรมฐานของภิกษุเหล่านั้นและของตน รวมเป็นของภิกษุทั้งห้าแล้วพิจารณา บทว่า อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา คือ ว่าง เปล่า ว่างเปล่า จากสิ่งที่พึงยึดถือว่า เรา ของเรา ในวาระนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสุญญตาที่มีส่วนสุดสองอย่างนี้ บทว่า ตพฺพหุลวิหาริโน คือ ของผู้ที่กระทำปฏิปทาที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำและสุญญตปฏิปทานี้ให้มาก แล้วอยู่ ในอากิญจัญญายตนวาระที่สองนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยออกโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา

70. ඉති [Pg.43] පටිසඤ්චික්ඛතීති විඤ්ඤාණඤ්චායතනමෙව පත්වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ්හි හෙට්ඨා පඤ්චහි භික්ඛූහි පඤ්ඤවන්තතරො තෙසඤ්ච භික්ඛූනං අත්තනො චාති ඡන්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසති. නාහං ක්වචනි කස්සචි කිඤ්චනතස්මිං, න ච මම ක්වචනි කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනං නත්ථීති එත්ථ පන චතුකොටිකා සුඤ්ඤතා කථිතා. කථං? අයඤ්හි නාහං ක්වචනීති ක්වචි අත්තානං න පස්සති, කස්සචි කිඤ්චනතස්මින්ති අත්තනො අත්තානං කස්සචි පරස්ස කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං න පස්සති, අත්තනො භාතිට්ඨානෙ භාතරං සහායට්ඨානෙ සහායං පරික්ඛාරට්ඨානෙ වා පරික්ඛාරං මඤ්ඤිත්වා උපගන්ත්වා උපනෙතබ්බං න පස්සතීති අත්ථො. න ච මම ක්වචනීති එත්ථ මම – සද්දං තාව ඨපෙත්වා න ච ක්වචනි පරස්ස ච අත්තානං ක්වචි න පස්සතීති අයමත්ථො. ඉදානි මම – සද්දං ආහරිත්වා මම කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනං නත්ථීති සො පරස්ස අත්තා මම කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනභාවෙ අත්ථීති න පස්සති. අත්තනො භාතිට්ඨානෙ භාතරං සහායට්ඨානෙ සහායං පරික්ඛාරට්ඨානෙ වා පරික්ඛාරන්ති කිස්මිඤ්චි ඨානෙ පරස්ස අත්තානං ඉමිනා කිඤ්චනභාවෙන උපනෙතබ්බං න පස්සතීති අත්ථො. එවමයං යස්මා නෙව කත්ථචි අත්තානං පස්සති, න තං පරස්ස කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං පස්සති, න පරස්ස අත්තානං පස්සති, න පරස්ස අත්තානං අත්තනො කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං පස්සති, තස්මා අයං සුඤ්ඤතා චතුකොටිකාති වෙදිතබ්බා. තබ්බහුලවිහාරිනොති හෙට්ඨා වුත්තප්පටිපදං ඉමං චතුකොටිසුඤ්ඤතඤ්ච බහුලං කත්වා විහරන්තස්ස. ඉමස්මිං තතියාකිඤ්චඤ්ඤායතනෙපි විපස්සනාවසෙනෙව ඔසක්කනා කථිතා.

๗๐. คำว่า "ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้" คือ บรรลุวิญญาณัญจายตนฌานแล้ว ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ จริงอยู่ ภิกษุรูปนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุ ๕ รูปในเบื้องต่ำ ท่านรวบรวมกรรมฐานของภิกษุทั้ง ๕ รูปนั้นและของตน รวมเป็น ๖ รูปแล้วพิจารณา ในบทว่า "เราไม่มีในที่ไหนๆ ของใครๆ และความกังวลของเราไม่มีในที่ไหนๆ ในอะไรๆ" นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสสุญญตาอันมีองค์ ๔ อย่างไร? คือ ในบทว่า "เราไม่มีในที่ไหนๆ" นี้ (ภิกษุ) ย่อมไม่เห็นอัตตาในที่ไหนๆ ในบทว่า "ของใครๆ" นี้ (ภิกษุ) ย่อมไม่เห็นอัตตาของตนอันบุคคลพึงนำเข้าไปในความเป็นกังวลของผู้อื่นคนใดคนหนึ่ง อธิบายว่า ย่อมไม่เห็น (อัตตา) อันบุคคลพึงนำเข้าไป โดยสำคัญว่า พี่น้องในฐานะพี่น้อง สหายในฐานะสหาย หรือบริขารในฐานะบริขาร แล้วเข้าไปหา ในบทว่า "และของเราไม่มีในที่ไหนๆ" นี้ พึงยก "มม" ศัพท์ไว้ก่อน อธิบายว่า และย่อมไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นในที่ไหนๆ บัดนี้ พึงนำ "มม" ศัพท์มา (ประกอบ) ว่า "ความกังวลของเราไม่มีในอะไรๆ" คือ ภิกษุนั้นย่อมไม่เห็นว่า อัตตาของผู้อื่นมีอยู่ในความเป็นกังวลของเราในที่ไหนๆ อธิบายว่า ย่อมไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นในที่ไหนๆ อันบุคคลพึงนำเข้าไปด้วยความเป็นกังวลนี้ (โดยสำคัญว่า) พี่น้องในฐานะพี่น้อง สหายในฐานะสหาย หรือบริขารในฐานะบริขาร ด้วยเหตุนี้ เพราะเหตุที่ภิกษุนี้ย่อมไม่เห็นอัตตาในที่ไหนๆ เลย, ย่อมไม่เห็นอัตตานั้นอันบุคคลพึงนำเข้าไปในความเป็นกังวลของผู้อื่น, ย่อมไม่เห็นอัตตาของผู้อื่น, ย่อมไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นอันบุคคลพึงนำเข้าไปในความเป็นกังวลของตน ฉะนั้น สุญญตานี้พึงทราบว่ามีองค์ ๔ บทว่า "ผู้มีปกติอยู่ด้วยธรรมนั้นมาก" คือ ผู้กระทำปฏิปทาที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำและสุญญตาอันมีองค์ ๔ นี้ให้มากแล้วอยู่ แม้ในอากิญจัญญายตนะที่ ๓ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนาเท่านั้น

ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං පත්වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ්හි හෙට්ඨා ඡහි භික්ඛූහි පඤ්ඤවන්තතරො තෙසඤ්ච භික්ඛූනං අත්තනො චාති සත්තන්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසති. යත්ථෙතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්තීති යං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං පත්වා එත්ථ එතා හෙට්ඨා වුත්තා සබ්බසඤ්ඤා නිරුජ්ඣන්ති. තබ්බහුලවිහාරිනොති තාසං සඤ්ඤානං පටිබාහනෙන තමෙව පටිපදං බහුලං කත්වා විහරන්තස්ස. ඉමස්මිං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ සමාධිවසෙන ඔසක්කනා කථිතා.

คำว่า "ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้" คือ บรรลุอากิญจัญญายตนฌานแล้ว ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ จริงอยู่ ภิกษุรูปนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุ ๖ รูปในเบื้องต่ำ ท่านรวบรวมกรรมฐานของภิกษุทั้ง ๖ รูปนั้นและของตน รวมเป็น ๗ รูปแล้วพิจารณา ในบทว่า "สัญญาเหล่านี้ย่อมดับไปโดยไม่เหลือในที่ใด" คือ บรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนฌานใดแล้ว สัญญาทั้งปวงเหล่านี้ที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำ ย่อมดับไปในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้ บทว่า "ผู้มีปกติอยู่ด้วยธรรมนั้นมาก" คือ ผู้กระทำปฏิปทานั้นนั่นแหละให้มากแล้วอยู่ ด้วยการยับยั้งสัญญาเหล่านั้น ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับด้วยอำนาจแห่งสมาธิ

71. නො චස්ස නො ච මෙ සියාති සචෙ මය්හං පුබ්බෙ පඤ්චවිධං කම්මවට්ටං න ආයූහිතං අස්ස, යං මෙ ඉදං එතරහි එවං පඤ්චවිධං විපාකවට්ටං එතං මෙ න [Pg.44] සියා නප්පවත්තෙය්‍යාති අත්ථො. න භවිස්සතීති සචෙ එතරහි පඤ්චවිධං කම්මවට්ටං ආයූහිතං න භවිස්සති. න මෙ භවිස්සතීති තස්මිං අසති අනාගතෙ මෙ පඤ්චවිධං විපාකවට්ටං න භවිස්සති. යදත්ථි යං භූතං තං පජහාමීති යං අත්ථි යං භූතං එතරහි ඛන්ධපඤ්චකං, තං පජහාමි. එවං උපෙක්ඛං පටිලභතීති සො භික්ඛු එවං විපස්සනුපෙක්ඛං ලභතීති අත්ථො.

๗๑. ในบทว่า "กรรมนั้นก็ไม่มี และวิบากก็ไม่พึงมีแก่เรา" มีอธิบายว่า ถ้ากรรมวัฏ ๕ อย่างในกาลก่อน เรามิได้สั่งสมไว้แล้ว วิปากวัฏ ๕ อย่างนี้ของเราในบัดนี้อย่างนี้ วิปากวัฏนั้นก็ไม่พึงมี ไม่พึงเป็นไปแก่เรา ในบทว่า "จักไม่มี" คือ ถ้ากรรมวัฏ ๕ อย่างในบัดนี้ จักมิได้ถูกสั่งสม ในบทว่า "จักไม่มีแก่เรา" คือ เมื่อกรรมวัฏนั้นไม่มี วิปากวัฏ ๕ อย่างในอนาคตก็จักไม่มีแก่เรา ในบทว่า "สิ่งใดมีอยู่ เป็นอยู่ เราย่อมละสิ่งนั้น" คือ ขันธ์ ๕ ใดมีอยู่ เป็นอยู่ในบัดนี้ เราย่อมละขันธ์ ๕ นั้น ในบทว่า "ย่อมได้อุเบกขาอย่างนี้" มีอธิบายว่า ภิกษุนั้นย่อมได้วิปัสสนูเปกขาอย่างนี้

පරිනිබ්බායෙය්‍ය නු ඛො සො, භන්තෙ, භික්ඛු න වා පරිනිබ්බායෙය්‍යාති කිං පුච්ඡාමීති පුච්ඡති, තතියජ්ඣානං පාදකං කත්වා ඨිතස්ස අරහත්තම්පි ඔසක්කනාපි පටිපදාපි පටිසන්ධිපි කථිතා, තථා චතුත්ථජ්ඣානාදීනි පාදකානි කත්වා ඨිතානං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං පාදකං කත්වා ඨිතස්ස න කිඤ්චි කථිතං, තං පුච්ඡාමීති පුච්ඡති. අපෙත්ථාති අපි එත්ථ. සො තං උපෙක්ඛං අභිනන්දතීති සො තං විපස්සනුපෙක්ඛං තණ්හාදිට්ඨිඅභිනන්දනාහි අභිනන්දති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. තන්නිස්සිතං හොති විඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤාණං විපස්සනානිස්සිතං හොති. තදුපාදානන්ති යං නිකන්තිවිඤ්ඤාණං, තං තස්ස උපාදානං නාම ගහණං නාම හොති. සඋපාදානොති සගහණො. න පරිනිබ්බායතීති විපස්සනාය සාලයො භික්ඛු මම සාසනෙ න පරිනිබ්බායති. යො පන විහාරපරිවෙණඋපට්ඨාකාදීසු සාලයො, තස්මිං වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති. කහං පනාති? කත්ථ පන? උපාදියමානො උපාදියතීති පටිසන්ධිං ගණ්හමානො ගණ්හාති. උපාදානසෙට්ඨං කිර සො, භන්තෙති, භන්තෙ, සො කිර භික්ඛු ගහෙතබ්බට්ඨානං සෙට්ඨං උත්තමං භවං උපාදියති, සෙට්ඨභවෙ පටිසන්ධිං ගණ්හාතීති අත්ථො. ඉමිනා තස්ස භික්ඛුනො පටිසන්ධි කථිතා. ඉදානිස්ස අරහත්තං කථෙතුං ඉධානන්දාතිආදිමාහ.

ในบทว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุนั้นจะพึงปรินิพพาน หรือไม่พึงปรินิพพานหนอ" ท่านถามว่า ข้าพระองค์ทูลถามอะไร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ทั้งอรหัตต์ ทั้งการถอยกลับ ทั้งปฏิปทา ทั้งปฏิสนธิ ของภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำตติยฌานให้เป็นบาท แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่โดยทำจตุตถฌานเป็นต้นให้เป็นบาทก็เช่นกัน แต่สำหรับภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำเนวสัญญานาสัญญายตนะให้เป็นบาท พระองค์มิได้ตรัสอะไรไว้เลย ข้าพระองค์ทูลถามถึงภิกษุนั้น บทว่า "อเปตฺถ" คือ "อปิ เอตฺถ" ในบทว่า "ภิกษุนั้นย่อมเพลิดเพลินอุเบกขานั้น" คือ ภิกษุนั้นย่อมเพลิดเพลินวิปัสสนูเปกขานั้นด้วยความเพลิดเพลินคือตัณหาและทิฏฐิ แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ในบทว่า "วิญญาณย่อมอาศัยอุเบกขานั้น" คือ วิญญาณย่อมอาศัยวิปัสสนา ในบทว่า "วิญญาณนั้นเป็นอุปาทาน" คือ วิญญาณที่ยินดีใด วิญญาณนั้นชื่อว่าเป็นอุปาทาน คือเป็นความยึดมั่นของภิกษุนั้น บทว่า "ผู้มีอุปาทาน" คือ ผู้มีความยึดมั่น ในบทว่า "ย่อมไม่ปรินิพพาน" คือ ภิกษุผู้มีความเยื่อใยในวิปัสสนา ย่อมไม่ปรินิพพานในศาสนาของเรา ส่วนภิกษุใดมีความเยื่อใยในวิหาร บริเวณ อุปัฏฐาก เป็นต้น ในภิกษุนั้นไม่ต้องพูดถึงเลย ดังนี้ พระองค์ทรงแสดง บทว่า "กหํ ปน" คือ "ที่ไหนเล่า" บทว่า "เมื่อยึดมั่น ย่อมยึดมั่น" คือ เมื่อถือเอาปฏิสนธิ ย่อมถือเอา ในบทว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ได้ยินว่า ภิกษุนั้นยึดมั่นสิ่งที่ประเสริฐ" คือ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ได้ยินว่า ภิกษุนั้นย่อมยึดมั่นภพอันประเสริฐสูงสุดซึ่งเป็นที่อันพึงยึดถือ คือ ย่อมถือเอาปฏิสนธิในภพอันประเสริฐ ด้วยบทนี้ ปฏิสนธิของภิกษุนั้นเป็นอันตรัสไว้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะตรัสถึงอรหัตต์ของภิกษุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อิธานนฺท"

73. නිස්සාය නිස්සායාති තං තං සමාපත්තිං නිස්සාය. ඔඝස්ස නිත්ථරණා අක්ඛාතාති ඔඝතරණං කථිතං, තතියජ්ඣානං පාදකං කත්වා ඨිතභික්ඛුනො ඔඝනිත්ථරණා කථිතා…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං පාදකං කත්වා ඨිතභික්ඛුනො ඔඝනිත්ථරණා කථිතාති වදති.

๗๓. ในบทว่า "อาศัยแล้วๆ" คือ อาศัยสมาบัตินั้นๆ ในบทว่า "การข้ามโอฆะอันเรากล่าวแล้ว" คือ การข้ามโอฆะอันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว การข้ามโอฆะของภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำตติยฌานให้เป็นบาท พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว...ฯลฯ...การข้ามโอฆะของภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำเนวสัญญานาสัญญายตนะให้เป็นบาท พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ดังนี้ พระอานนทเถระกล่าว

කතමො පන, භන්තෙ, අරියො විමොක්ඛොති ඉධ කිං පුච්ඡති? සමාපත්තිං තාව පදට්ඨානං කත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං ගණ්හන්තො භික්ඛු නාවං වා උළුම්පාදීනි වා නිස්සාය මහොඝං තරිත්වා පාරං ගච්ඡන්තො විය [Pg.45] න කිලමති. සුක්ඛවිපස්සකො පන පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අරහත්තං ගණ්හන්තො බාහුබලෙන සොතං ඡින්දිත්වා පාරං ගච්ඡන්තො විය කිලමති. ඉති ඉමස්ස සුක්ඛවිපස්සකස්ස අරහත්තං පුච්ඡාමීති පුච්ඡති. අරියසාවකොති සුක්ඛවිපස්සකො අරියසාවකො. අයඤ්හි හෙට්ඨා අට්ඨහි භික්ඛූහි පඤ්ඤවන්තතරො තෙසඤ්ච භික්ඛූනං අත්තනො චාති නවන්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසති. එස සක්කායො යාවතා සක්කායොති යත්තකො තෙභූමකවට්ටසඞ්ඛාතො සක්කායො නාම අත්ථි, සබ්බොපි සො එස සක්කායො, න ඉතො පරං සක්කායො අත්ථීති පටිසඤ්චික්ඛති.

ในบทว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็อริยวิโมกข์เป็นไฉน” นี้ ท่านพระอานนท์ทูลถามอะไร? ภิกษุผู้ทำสมาบัติให้เป็นบาทฐานก่อน แล้วเจริญวิปัสสนา บรรลุอรหัตตผล ย่อมไม่ลำบาก เหมือนบุรุษอาศัยเรือหรือแพเป็นต้น ข้ามห้วงน้ำใหญ่ไปสู่ฝั่ง ส่วนพระสุกขวิปัสสกพิจารณาสังขารที่ระคนกันแล้วบรรลุอรหัตตผล ย่อมลำบาก เหมือนบุรุษตัดกระแสน้ำด้วยกำลังแขนไปสู่ฝั่ง ฉะนั้น ท่านจึงทูลถามว่า “ข้าพเจ้าทูลถามถึงอรหัตตผลของพระสุกขวิปัสสกนี้” คำว่า อริยสาวก ได้แก่ พระอริยสาวกผู้เป็นสุกขวิปัสสก จริงอยู่ พระอริยสาวกนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุ ๘ รูปในเบื้องต่ำ ท่านรวบรวมกรรมฐานของภิกษุทั้ง ๘ รูปนั้นและของตน รวมเป็น ๙ รูปแล้วพิจารณาว่า สักกายะที่เรียกว่าเตภูมกวัฏฏ์มีประมาณเท่าใด สักกายะทั้งหมดนั้นก็คือสักกายะนี้ สักกายะอื่นนอกจากนี้ไม่มี ดังนี้

එතං අමතං යදිදං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛොති යො පනෙස චිත්තස්ස අනුපාදාවිමොක්ඛො නාම, එතං අමතං එතං සන්තං එතං පණීතන්ති පටිසඤ්චික්ඛති. අඤ්ඤත්ථ ච ‘‘අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛො’’ති නිබ්බානං වුච්චති. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ සුක්ඛවිපස්සකස්ස අරහත්තං කථිතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.

ท่านย่อมพิจารณาว่า “วิโมกข์คือความไม่ยึดมั่นแห่งจิตนี้ใด วิโมกข์นี้เป็นอมตะ วิโมกข์นี้สงบ วิโมกข์นี้ประณีต” นี้คือความหมายของบทว่า “นี้คืออมตะ ได้แก่ความหลุดพ้นแห่งจิตเพราะไม่ยึดมั่น” และในที่อื่น พระนิพพานท่านเรียกว่า “ความหลุดพ้นแห่งจิตเพราะไม่ยึดมั่น” แต่ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงอรหัตตผลของพระสุกขวิปัสสก ส่วนที่เหลือ ตื้นทั้งนั้นในทุกแห่ง

කෙවලං පන ඉමස්මිං සුත්තෙ සත්තසු ඨානෙසු ඔසක්කනා කථිතා, අට්ඨසු ඨානෙසු පටිසන්ධි, නවසු ඨානෙසු අරහත්තං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං. කථං? තතියං ඣානං තාව පාදකං කත්වා ඨිතස්ස භික්ඛුනො ඔසක්කනා කථිතා, පටිසන්ධි කථිතා, අරහත්තං කථිතං, තථා චතුත්ථජ්ඣානං, තථා ආකාසානඤ්චායතනං. විඤ්ඤාණඤ්චායතනං පන පදට්ඨානං කත්වා ඨිතානං තිණ්ණං භික්ඛූනං ඔසක්කනා කථිතා, පටිසන්ධි කථිතා, අරහත්තං කථිතං. තථා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං පාදකං කත්වා ඨිතස්ස භික්ඛුනො. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං පාදකං කත්වා ඨිතස්ස පන ඔසක්කනා නත්ථි, පටිසන්ධි පන අරහත්තඤ්ච කථිතං. සුක්ඛවිපස්සකස්ස අරහත්තමෙව කථිතන්ති. එවං සත්තසු ඨානෙසු ඔසක්කනා කථිතා, අට්ඨසු ඨානෙසු පටිසන්ධි, නවසු ඨානෙසු අරහත්තං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමඤ්ච පන සත්තසු ඨානෙසු ඔසක්කනං අට්ඨසු පටිසන්ධිං නවසු අරහත්තං සමොධානෙත්වා කථෙන්තෙන ඉමං ආනෙඤ්ජසප්පායසුත්තං සුකථිතං නාම හොතීති.

แต่ว่าในพระสูตรนี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับในฐานะ ๗ แห่ง, ตรัสปฏิสนธิในฐานะ ๘ แห่ง, ตรัสอรหัตตผลในฐานะ ๙ แห่ง อย่างไร? พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับ, ตรัสปฏิสนธิ, ตรัสอรหัตตผล ของภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำตติยฌานให้เป็นบาทก่อน, เช่นเดียวกันกับจตุตถฌาน, เช่นเดียวกันกับอากาสานัญจายตนะ ส่วนภิกษุ ๓ รูปผู้ตั้งอยู่โดยทำวิญญาณัญจายตนะให้เป็นบาทฐาน พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับ, ตรัสปฏิสนธิ, ตรัสอรหัตตผล เช่นเดียวกันกับภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำอากิญจัญญายตนะให้เป็นบาท ส่วนภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำเนวสัญญานาสัญญายตนะให้เป็นบาท ไม่มีการถอยกลับ แต่พระผู้มีพระภาคตรัสปฏิสนธิและอรหัตตผล (พึงทราบว่า) พระผู้มีพระภาคตรัสเฉพาะอรหัตตผลของพระสุกขวิปัสสก ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับในฐานะ ๗ แห่ง, ตรัสปฏิสนธิในฐานะ ๘ แห่ง, ตรัสอรหัตตผลในฐานะ ๙ แห่ง และเมื่อพระผู้มีพระภาคผู้ตรัสโดยทรงรวบรวมการถอยกลับในฐานะ ๗ แห่งนี้ ปฏิสนธิในฐานะ ๘ แห่งนี้ และอรหัตตผลในฐานะ ๙ แห่งนี้ อาเนญชสัปปายสูตรนี้จึงชื่อว่าเป็นพระสูตรที่ตรัสไว้ดีแล้ว

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

จากอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

ආනෙඤ්ජසප්පායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอาเนญชสัปปายสูตร จบ

7. ගණකමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาคณกโมคคัลลานสูตร

74. එවං [Pg.46] මෙ සුතන්ති ගණකමොග්ගල්ලානසුත්තං. තත්ථ යාව පච්ඡිමසොපානකළෙවරාති යාව පඨමසොපානඵලකා එකදිවසෙනෙව සත්තභූමිකො පාසාදො න සක්කා කාතුං, වත්ථුං සොධෙත්වා ථම්භුස්සාපනතො පට්ඨාය පන යාව චිත්තකම්මකරණා අනුපුබ්බකිරියා චෙත්ථ පඤ්ඤායතීති දස්සෙති. යදිදං අජ්ඣෙනෙති තයොපි වෙදා න සක්කා එකදිවසෙනෙව අධීයිතුං, එතෙසං අජ්ඣෙනෙපි පන අනුපුබ්බකිරියාව පඤ්ඤායතීති දස්සෙති. ඉස්සත්ථෙති ආවුධවිජ්ජායපි එකදිවසෙනෙව වාලවෙධි නාම න සක්කා කාතුං, ඨානසම්පාදනමුට්ඨිකරණාදීහි පන එත්ථාපි අනුපුබ්බකිරියා පඤ්ඤායතීති දස්සෙති. සඞ්ඛානෙති ගණනාය. තත්ථ අනුපුබ්බකිරියං අත්තනාව දස්සෙන්තො එවං ගණාපෙමාතිආදිමාහ.

๗๔. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า “เอวมฺเม สุตํ” คือ คณกโมคคัลลานสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า “ย่อมถึงซึ่งโครงบันไดขั้นสุดท้าย” ท่านแสดงว่า ปราสาท ๗ ชั้นไม่สามารถสร้างให้เสร็จได้ในวันเดียวจนถึงแผ่นกระดานบันไดขั้นแรก แต่การกระทำโดยลำดับย่อมปรากฏในปราสาทนี้ ตั้งแต่การปรับพื้นที่ไปจนถึงการเขียนภาพจิตรกรรม บทว่า “คือการเล่าเรียน” ท่านแสดงว่า แม้พระเวททั้งสามก็ไม่สามารถศึกษาได้ในวันเดียว แต่การกระทำโดยลำดับย่อมปรากฏแม้ในการเล่าเรียนพระเวทเหล่านั้น บทว่า “ในศิลปะการยิงธนู” ท่านแสดงว่า แม้ในวิชาอาวุธ ก็ไม่สามารถทำการยิงถูกปลายขนทรายได้ในวันเดียว แต่การกระทำโดยลำดับย่อมปรากฏแม้ในศิลปะการยิงธนูนี้ ด้วยการจัดท่าทาง การกำมือ เป็นต้น บทว่า “ในการคำนวณ” หมายถึง ด้วยการนับ ในข้อนั้น คณกโมคคัลลานพราหมณ์เมื่อจะแสดงการกระทำโดยลำดับด้วยตนเอง จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า “ข้าพเจ้าให้คำนวณอย่างนี้”

75. සෙය්‍යථාපි බ්‍රාහ්මණාති ඉධ භගවා යස්මා බාහිරසමයෙ යථා යථා සිප්පං උග්ගණ්හන්ති, තථා තථා කෙරාටිකා හොන්ති, තස්මා අත්තනො සාසනං බාහිරසමයෙන අනුපමෙත්වා භද්‍රඅස්සාජානීයෙන උපමෙන්තො සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. භද්‍රො හි අස්සාජානීයො යස්මිං කාරණෙ දමිතො හොති, තං ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමති. එවමෙව සාසනෙ සම්මාපටිපන්නො කුලපුත්තො සීලවෙලං නාතික්කමති. මුඛාධානෙති මුඛට්ඨපනෙ.

๗๕. ในบทว่า “ดูกรพราหมณ์ เปรียบเหมือน” นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสคำเป็นต้นว่า “เสยฺยถาปิ” เพราะเหตุที่ในลัทธินอกพระศาสนา ชนทั้งหลายเรียนศิลปะอย่างใดๆ ย่อมเป็นคนเจ้าเล่ห์อย่างนั้นๆ ฉะนั้น พระองค์จึงไม่ทรงเปรียบเทียบพระศาสนาของพระองค์กับลัทธินอกพระศาสนา แต่ทรงอุปมาด้วยม้าอาชาไนยตัวเจริญ จริงอยู่ ม้าอาชาไนยตัวเจริญอันเขาฝึกแล้วในเหตุใด ย่อมไม่ล่วงละเมิดเหตุนั้นแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต ฉันใดก็ฉันนั้น กุลบุตรผู้ปฏิบัติดีในพระศาสนา ย่อมไม่ล่วงละเมิดขอบเขตคือศีล บทว่า “ในการสวมบังเหียน” หมายถึง ในการใส่บังเหียนไว้ในปาก

76. සතිසම්පජඤ්ඤාය චාති සතිසම්පජඤ්ඤාහි සමඞ්ගිභාවත්ථාය. ද්වෙ හි ඛීණාසවා සතතවිහාරී ච නොසතතවිහාරී ච. තත්ථ සතතවිහාරී යංකිඤ්චි කම්මං කත්වාපි ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිතුං සක්කොති, නො සතතවිහාරී පන අප්පමත්තකෙපි කිච්චෙ කිච්චප්පසුතො හුත්වා ඵලසමාපත්තිං අප්පෙතුං න සක්කොති.

๗๖. บทว่า “และด้วยสติสัมปชัญญะ” หมายถึง เพื่อความพรั่งพร้อมด้วยสติสัมปชัญญะ จริงอยู่ พระขีณาสพมี ๒ ประเภท คือ สตตวิหารี (ผู้มีปกติอยู่ด้วยผลสมาบัติตลอดเวลา) และ อสตตวิหารี (ผู้มิได้มีปกติอยู่ด้วยผลสมาบัติตลอดเวลา) ในสองประเภทนั้น พระขีณาสพผู้เป็นสตตวิหารี แม้ทำกรรมอะไรๆ อยู่ ก็สามารถเข้าผลสมาบัติได้ ส่วนพระขีณาสพผู้เป็นอสตตวิหารี เมื่อขวนขวายในกิจแม้เพียงเล็กน้อย ก็ไม่สามารถเข้าผลสมาบัติได้

තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර ඛීණාසවත්ථෙරො ඛීණාසවසාමණෙරං ගහෙත්වා අරඤ්ඤවාසං ගතො, තත්ථ මහාථෙරස්ස සෙනාසනං පත්තං, සාමණෙරස්ස න පාපුණාති, තං විතක්කෙන්තො ථෙරො එකදිවසම්පි ඵලසමාපත්තිං අප්පෙතුං නාසක්ඛි. සාමණෙරො පන තෙමාසං ඵලසමාපත්තිරතියා වීතිනාමෙත්වා ‘‘සප්පායො, භන්තෙ, අරඤ්ඤවාසො ජාතො’’ති [Pg.47] ථෙරං පුච්ඡි. ථෙරො ‘‘න ජාතො, ආවුසො’’ති ආහ. ඉති යො එවරූපො ඛීණාසවො, සො ඉමෙ ධම්මෙ ආදිතො පට්ඨාය ආවජ්ජිත්වාව සමාපජ්ජිතුං සක්ඛිස්සතීති දස්සෙන්තො ‘‘සතිසම්පජඤ්ඤාය චා’’ති ආහ.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องนี้ ได้ยินว่า พระเถระขีณาสพรูปหนึ่ง พาพระสามเณรขีณาสพไปอยู่ป่า ในที่นั้น พระมหาเถระได้เสนาสนะ แต่สามเณรไม่ได้ พระเถระเมื่อคิดถึงเรื่องนั้น ก็ไม่สามารถเข้าผลสมาบัติได้แม้แต่วันเดียว ส่วนสามเณรใช้เวลา ๓ เดือนด้วยความยินดีในผลสมาบัติ แล้วถามพระเถระว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การอยู่ป่าเป็นที่สบายดีหรือ” พระเถระตอบว่า “ผู้มีอายุ ไม่สบายเลย” ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงว่า พระขีณาสพผู้มีลักษณะเช่นนี้ จะสามารถเข้าสมาบัติได้ก็ต่อเมื่อพิจารณาธรรมเหล่านี้ตั้งแต่ต้นไป จึงตรัสว่า “และด้วยสติสัมปชัญญะ”

78. යෙමෙ, භො ගොතමාති තථාගතෙ කිර කථයන්තෙව බ්‍රාහ්මණස්ස ‘‘ඉමෙ පුග්ගලා න ආරාධෙන්ති, ඉමෙ ආරාධෙන්තී’’ති නයො උදපාදි, තං දස්සෙන්තො එවං වත්තුමාරද්ධො.

๗๘. ได้ยินว่า เมื่อพระตถาคตกำลังตรัสอยู่นั่นเอง นัยว่า “บุคคลเหล่านี้ย่อมไม่บรรลุ, บุคคลเหล่านี้ย่อมบรรลุ” ได้เกิดขึ้นแก่พราหมณ์ พราหมณ์เมื่อจะแสดงนัยนั้น จึงเริ่มกล่าวอย่างนี้ว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ”

පරමජ්ජධම්මෙසූති අජ්ජධම්මා නාම ඡසත්ථාරධම්මා, තෙසු ගොතමවාදොව, පරමො උත්තමොති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า ปรมชฺชธมฺเมสุ ความว่า ธรรมของวันนี้ (อัชชธรรม) ได้แก่ ธรรมของครูทั้ง ๖, ในธรรมเหล่านั้น วาทะของพระโคดมเท่านั้นเป็นธรรมอย่างยิ่ง คือสูงสุด. เนื้อความมีเท่านี้. บทที่เหลือมีความตื้นในทุกแห่ง.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

ගණකමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาคณกโมคคัลลานสูตร จบ.

8. ගොපකමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาโคปกโมคคัลลานสูตร

79. එවං මෙ සුතන්ති ගොපකමොග්ගල්ලානසුත්තං. තත්ථ අචිරපරිනිබ්බුතෙ භගවතීති භගවති අචිරපරිනිබ්බුතෙ, ධාතුභාජනීයං කත්වා ධම්මසඞ්ගීතිං කාතුං රාජගහං ආගතකාලෙ. රඤ්ඤො පජ්ජොතස්ස ආසඞ්කමානොති චණ්ඩපජ්ජොතො නාමෙස රාජා බිම්බිසාරමහාරාජස්ස සහායො අහොසි, ජීවකං පෙසෙත්වා භෙසජ්ජකාරිතකාලතො පට්ඨාය පන දළ්හමිත්තොව ජාතො, සො ‘‘අජාතසත්තුනා දෙවදත්තස්ස වචනං ගහෙත්වා පිතා ඝාතිතො’’ති සුත්වා ‘‘මම පියමිත්තං ඝාතෙත්වා එස රජ්ජං කරිස්සාමීති මඤ්ඤති, මය්හං සහායස්ස සහායානං අත්ථිකභාවං ජානාපෙස්සාමී’’ති පරිසති වාචං අභාසි. තං සුත්වා තස්ස ආසඞ්කා උප්පන්නා. තෙන වුත්තං ‘‘රඤ්ඤො පජ්ජොතස්ස ආසඞ්කමානො’’ති. කම්මන්තොති බහිනගරෙ නගරපටිසඞ්ඛාරාපනත්ථාය කම්මන්තට්ඨානං.

๗๙. โคปกโมคคัลลานสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในโคปกโมคคัลลานสูตรนั้น บทว่า อจิรปรินิพฺพุเต ภควติ ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานได้ไม่นาน คือในคราวที่ท่านมาสู่กรุงราชคฤห์เพื่อทำธรรมสังคายนาหลังจากที่ได้แจกพระธาตุแล้ว. และบทว่า รญฺโญ ปชฺโชตสฺส อาสงฺกมาโน ความว่า พระราชาพระนามว่าจัณฑปัชโชต เป็นพระสหายของพระเจ้าพิมพิสารมหาราช และได้เป็นมิตรสนิทกันตั้งแต่คราวที่ส่งหมอชีวกไปรักษาโรค. พระราชาพระองค์นั้นได้ทรงสดับว่า "พระเจ้าอชาตศัตรูทรงเชื่อคำของพระเทวทัตแล้วปลงพระชนม์พระบิดา" จึงตรัสในที่ประชุมว่า "คนผู้นี้ฆ่ามิตรที่รักของเราแล้วยังคิดจะครองราชสมบัติอยู่ เราจะทำให้เขารู้ว่าสหายของเราก็มีสหายอยู่" เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูทรงสดับคำนั้น ความหวาดระแวงจึงเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า รญฺโญ ปชฺโชตสฺส อาสงฺกมาโน. บทว่า กมฺมนฺโต ได้แก่ สถานที่ทำงานนอกพระนครเพื่อซ่อมแซมพระนคร.

උපසඞ්කමීති මයං ධම්මවිනයසඞ්ගීතිං කාරෙස්සාමාති විචරාම, අයඤ්ච මහෙසක්ඛො රාජවල්ලභො සඞ්ගහෙ කතෙ වෙළුවනස්ස ආරක්ඛං කරෙය්‍යාති මඤ්ඤමානො උපසඞ්කමි. තෙහි ධම්මෙහීති තෙහි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණධම්මෙහි. සබ්බෙන සබ්බන්ති සබ්බාකාරෙන සබ්බං. සබ්බථා සබ්බන්ති සබ්බකොට්ඨාසෙහි [Pg.48] සබ්බං. කිං පුච්ඡාමීති පුච්ඡති? ඡ හි සත්ථාරො පඨමතරං අප්පඤ්ඤාතකුලෙහි නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතා, තෙ තථාගතෙ ධරමානෙයෙව කාලංකතා, සාවකාපි නෙසං අප්පඤ්ඤාතකුලෙහෙව පබ්බජිතා. තෙ තෙසං අච්චයෙන මහාවිවාදං අකංසු. සමණො පන ගොතමො මහාකුලා පබ්බජිතො, තස්ස අච්චයෙන සාවකානං මහාවිවාදො භවිස්සතීති අයං කථා සකලජම්බුදීපං පත්ථරමානා උදපාදි. සම්මාසම්බුද්ධෙ ච ධරන්තෙ භික්ඛූනං විවාදො නාහොසි. යොපි අහොසි, සොපි තත්ථෙව වූපසමිතො. පරිනිබ්බුතකාලෙ පනස්ස – ‘‘අට්ඨසට්ඨියොජනසතසහස්සුබ්බෙධං සිනෙරුං අපවාහිතුං සමත්ථස්ස වාතස්ස පුරතො පුරාණපණ්ණං කිං ඨස්සති, දස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පත්තස්ස සත්ථු අලජ්ජමානො මච්චුරාජා කස්ස ලජ්ජිස්සතී’’ති මහාසංවෙගං ජනෙත්වා භිය්‍යොසොමත්තාය භික්ඛූ සමග්ගා ජාතා අතිවිය උපසන්තුපසන්තා, කිං නු ඛො එතන්ති ඉදං පුච්ඡාමීති පුච්ඡති. අනුසඤ්ඤායමානොති අනුසඤ්ජායමානො, කතාකතං ජනන්තොති අත්ථො. අනුවිචරමානො වා.

บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า ท่านพระอานนท์เข้าไปหาด้วยคิดว่า "พวกเราเที่ยวไปโดยคิดว่า 'จักทำสังคายนาพระธรรมวินัย' และพราหมณ์ผู้นี้ก็มีศักดิ์ใหญ่ เป็นที่โปรดปรานของพระราชา หากเราสงเคราะห์เขาแล้ว เขาก็จะจัดหาการอารักขาแก่วัดเวฬุวันได้". บทว่า เตหิ ธมฺเมหิ ได้แก่ ด้วยธรรมคือพระสัพพัญญุตญาณเหล่านั้น. บทว่า สพฺเพน สพฺพํ ได้แก่ ทั้งหมดโดยทุกประการ. บทว่า สพฺพถา สพฺพํ ได้แก่ ทั้งหมดโดยทุกส่วน. เขาถามว่า "ข้าพเจ้าจะถามอะไรดี?". คือ มีเรื่องเกิดขึ้นว่า ครูทั้ง ๖ คน ออกบวชจากตระกูลที่ไม่ปรากฏชื่อเสียงเป็นเบื้องต้น พวกเขาได้เสียชีวิตในขณะที่พระตถาคตยังทรงพระชนม์อยู่ แม้สาวกของพวกเขาก็บวชจากตระกูลที่ไม่ปรากฏชื่อเสียงเช่นกัน. เมื่อครูเหล่านั้นล่วงลับไป พวกเขาก็เกิดการวิวาทกันใหญ่. ส่วนพระสมณโคดมทรงออกผนวชจากมหาตระกูล คำพูดนี้จึงแพร่สะพัดไปทั่วชมพูทวีปว่า "เมื่อพระองค์ล่วงลับไปแล้ว จะเกิดการวิวาทใหญ่ในหมู่สาวก". แต่เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ การวิวาทของภิกษุทั้งหลายก็มิได้มี. แม้การวิวาทที่เกิดขึ้น ก็สงบระงับลง ณ ที่นั้นเอง. แต่ในกาลปรินิพพานของพระองค์ ภิกษุทั้งหลายได้ทำให้เกิดความสังเวชอย่างใหญ่หลวงว่า "ใบไม้เก่าจะตั้งอยู่ได้อย่างไรต่อหน้าลมที่สามารถพัดภูเขาสิเนรุสูง ๑๖๘,๐๐๐ โยชน์ให้ปลิวไปได้, มัจจุราชผู้ไม่ละอายต่อพระศาสดาผู้ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการจนบรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว จะละอายต่อใครเล่า" จึงได้สามัคคีกันและสงบเสงี่ยมอย่างยิ่งโดยประมาณมิได้. เขาจึงถามว่า "ข้าพเจ้าขอถามเรื่องนี้ว่า อะไรหนอเป็นเหตุให้เป็นเช่นนั้น". บทว่า อนุสญฺญายมาโน ความว่า รู้ตามอยู่ คือ รู้สิ่งที่ทำแล้วและยังมิได้ทำ. หรืออีกนัยหนึ่งคือ พิจารณาตามอยู่.

80. අත්ථි නු ඛොති අයම්පි හෙට්ඨිමපුච්ඡමෙව පුච්ඡති. අප්පටිසරණෙති අප්පටිසරණෙ ධම්මවිනයෙ. කො හෙතු සාමග්ගියාති තුම්හාකං සමග්ගභාවස්ස කො හෙතු කො පච්චයො. ධම්මප්පටිසරණාති ධම්මො අම්හාකං පටිසරණං, ධම්මො අවස්සයොති දීපෙති.

๘๐. ด้วยบทว่า อตฺถิ นุ โข แม้พราหมณ์ผู้นี้ก็ถามปัญหาเดียวกับที่ถามไว้ในเบื้องต้น. บทว่า อปฺปฏิสรเณ ได้แก่ ในพระธรรมวินัยที่ไม่มีที่พึ่งอื่น. บทว่า โก เหตุ สามคฺคิยา ความว่า อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยแห่งความสามัคคีของพวกท่าน. บทว่า ธมฺมปฺปฏิสรณา ท่านแสดงว่า ธรรมเป็นที่พึ่งของเราทั้งหลาย ธรรมเป็นที่อาศัย.

81. පවත්තතීති පගුණං හුත්වා ආගච්ඡති. ආපත්ති හොති වීතික්කමොති උභයමෙතං බුද්ධස්ස ආණාතික්කමනමෙව. යථාධම්මං යථානුසිට්ඨං කාරෙමාති යථා ධම්මො ච අනුසිට්ඨි ච ඨිතා, එවං කාරෙමාති අත්ථො.

๘๑. บทว่า ปวตฺตติ ความว่า ย่อมเป็นไป คือคล่องแคล่วแล้วย่อมมา (สู่คลองปาก). บทว่า อาปตฺติ โหติ วีติกฺกโม ความว่า ทั้งสองอย่างนี้คือการต้องอาบัติและการล่วงละเมิด ล้วนเป็นการล่วงละเมิดพระบัญญัติของพระพุทธเจ้า. บทว่า ยถาธมฺมํ ยถานุสิฏฺฐํ กาเรม ความว่า ธรรมและอนุศาสน์ตั้งอยู่อย่างไร เราย่อมกระทำอย่างนั้น.

න කිර නො භවන්තො කාරෙන්ති ධම්මො නො කාරෙතීති පදද්වයෙපි නො කාරො නිපාතමත්තං. එවං සන්තෙ න කිර භවන්තො කාරෙන්ති, ධම්මොව කාරෙතීති අයමෙත්ථ අත්ථො.

ในสองบทว่า น กิร โน ภวนฺโต กาเรนฺติ ธมฺโม โน กาเรติ นี้ โน ศัพท์เป็นเพียงนิบาต. เมื่อเป็นเช่นนั้น เนื้อความในที่นี้คือ "ได้ยินว่า ท่านผู้เจริญทั้งหลายมิได้เป็นผู้กระทำให้เป็นไป แต่ธรรมเท่านั้นย่อมกระทำให้เป็นไป".

83. තග්ඝාති එකංසෙ නිපාතො. කහං පන භවං ආනන්දොති කිං ථෙරස්ස වෙළුවනෙ වසනභාවං න ජානාතීති? ජානාති. වෙළුවනස්ස පන [Pg.49] අනෙන ආරක්ඛා දින්නා, තස්මා අත්තානං උක්කංසාපෙතුකාමො පුච්ඡති. කස්මා පන තෙන තත්ථ ආරක්ඛා දින්නා? සො කිර එකදිවසං මහාකච්චායනත්ථෙරං ගිජ්ඣකූටා ඔතරන්තං දිස්වා – ‘‘මක්කටො විය එසො’’ති ආහ. භගවා තං කථං සුත්වා – ‘‘සචෙ ඛමාපෙති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ ඛමාපෙති, ඉමස්මිං වෙළුවනෙ ගොනඞ්ගලමක්කටො භවිස්සතී’’ති ආහ. සො තං කථං සුත්වා – ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස කථාය ද්වෙධාභාවො නාම නත්ථි, පච්ඡා මෙ මක්කටභූතකාලෙ ගොචරට්ඨානං භවිස්සතී’’ති වෙළුවනෙ නානාවිධෙ රුක්ඛෙ රොපෙත්වා ආරක්ඛං අදාසි. අපරභාගෙ කාලං කත්වා මක්කටො හුත්වා නිබ්බත්ති. ‘‘වස්සකාරා’’ති වුත්තෙ ආගන්ත්වා සමීපෙ අට්ඨාසි. තග්ඝාති සබ්බවාරෙසු එකංසවචනෙයෙව නිපාතො. තග්ඝ, භො ආනන්දාති එවං ථෙරෙන පරිසමජ්ඣෙ අත්තනො උක්කංසිතභාවං ඤත්වා අහම්පි ථෙරං උක්කංසිස්සාමීති එවමාහ.

๘๓. บทว่า ตคฺฆ เป็นนิบาตในความหมายว่า "แน่แท้". บทว่า กหํ ปน ภวํ อานนฺโท ความว่า เขาไม่รู้หรือว่าพระเถระอยู่ที่วัดเวฬุวัน? เขารู้. แต่เพราะเขาเป็นผู้จัดการอารักขาวัดเวฬุวันไว้ ดังนั้นเขาจึงถามเพื่อต้องการจะยกย่องตนเอง. ก็เหตุใดเล่า เขาจึงจัดการอารักขาไว้ที่นั่น? เล่ากันว่า วันหนึ่งเขาเห็นท่านพระมหากัจจายนเถระลงมาจากภูเขาคิชฌกูฏ จึงกล่าวว่า "ท่านผู้นี้เหมือนลิง". พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำนั้นแล้วตรัสว่า "ถ้าเขาขอขมา ก็เป็นการดี. ถ้าไม่ขอขมา เขาจักเกิดเป็นลิงหางเหมือนวัวในวัดเวฬุวันนี้". เขาได้ฟังคำนั้นแล้วคิดว่า "คำของพระสมณโคดมไม่มีเป็นสอง" และ "ในภายหลัง เมื่อเราเกิดเป็นลิงแล้ว ที่นี่จักเป็นที่หาอาหารของเรา" จึงได้ปลูกต้นไม้ต่างๆ ในวัดเวฬุวันและจัดการอารักขาไว้. ในเวลาต่อมา เขาทำกาลกิริยาแล้วได้เกิดเป็นลิงในที่นั้น. เมื่อมีคนเรียก "วัสสการะ" มันก็จะมาหยุดยืนอยู่ใกล้ๆ. บทว่า ตคฺฆ เป็นนิบาตในความหมายว่า "แน่แท้" ในทุกกรณี. บทว่า ตคฺฆ โภ อานนฺท ความว่า เมื่อเขาทราบว่าตนได้รับการยกย่องจากพระเถระในท่ามกลางบริษัทแล้ว จึงกล่าวเช่นนี้ด้วยคิดว่า "เราก็จะยกย่องพระเถระบ้าง".

84. න ච ඛො, බ්‍රාහ්මණාති ථෙරො කිර චින්තෙසි ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන වණ්ණිතජ්ඣානම්පි අත්ථි, අවණ්ණිතජ්ඣානම්පි අත්ථි, අයං පන බ්‍රාහ්මණො සබ්බමෙව වණ්ණෙතීති පඤ්හං විසංවාදෙති, න ඛො පන සක්කා ඉමස්ස මුඛං උල්ලොකෙතුං න පිණ්ඩපාතං රක්ඛිතුං, පඤ්හං උජුං කත්වා කථෙස්සාමී’’ති ඉදං වත්තුං ආරද්ධං. අන්තරං කරිත්වාති අබ්භන්තරං කරිත්වා. එවරූපං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, සො භගවා ඣානං වණ්ණෙසීති ඉධ සබ්බසඞ්ගාහකජ්ඣානං නාම කථිතං.

๘๔. บทว่า น จ โข พฺราหฺมณ ความว่า ได้ยินว่า พระเถระดำริว่า "ฌานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงสรรเสริญก็มี ที่มิได้ทรงสรรเสริญก็มี แต่พราหมณ์ผู้นี้กลับสรรเสริญไปทั้งหมด เป็นการทำให้ปัญหาคลาดเคลื่อนไป. แต่ก็ไม่สามารถจะมองหน้าผู้นี้ได้ ทั้งไม่สามารถจะรักษาบิณฑบาตของเขาไว้ได้ (คือช่วยให้พ้นจากอบายไม่ได้) เราจะทำปัญหาให้ตรงแล้วจักกล่าว" จึงได้เริ่มกล่าวคำนี้. บทว่า อนฺตรํ กริตฺวา ความว่า กระทำไว้ในภายใน คือจำแนก. ด้วยบทว่า เอวรูปํ โข พฺราหฺมณ โส ภควา ฌานํ วณฺเณสิ ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงฌานที่ชื่อว่า สัพพสังคาหกฌาน (ฌานที่รวบรวมทั้งหมด).

යං නො මයන්ති අයං කිර බ්‍රාහ්මණො වස්සකාරබ්‍රාහ්මණං උසූයති, තෙන පුච්ඡිතපඤ්හස්ස අකථනං පච්චාසීසමානො කථිතභාවං ඤත්වා ‘‘වස්සකාරෙන පුච්ඡිතං පඤ්හං පුනප්පුනං තස්ස නාමං ගණ්හන්තො විත්ථාරෙත්වා කථෙසි, මයා පුච්ඡිතපඤ්හං පන යට්ඨිකොටියා උප්පීළෙන්තො විය එකදෙසමෙව කථෙසී’’ති අනත්තමනො අහොසි, තස්මා එවමාහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า `ยํ โน มยํ` ความว่า ได้ยินว่า พราหมณ์ผู้นี้ (คือโคปกโมคคัลลานพราหมณ์) ริษยาวัสสการพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น เมื่อหวังอยู่ว่าจะไม่ตอบปัญหาที่ตนถาม ครั้นทราบความที่ท่านพระอานนท์ตอบแล้ว จึงไม่พอใจว่า "ท่านพระอานนท์ตอบปัญหาที่วัสสการพราหมณ์ถาม โดยเอ่ยชื่อของเขาซ้ำแล้วซ้ำเล่าอย่างพิสดาร แต่ปัญหาที่เราถามกลับตอบเพียงบางส่วน เหมือนเอาปลายไม้เท้ากดไว้" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนี้. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

ගොපකමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโคปกโมคคัลลานสูตร จบ.

9. මහාපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถามหาปุณณมสูตร

85. එවං [Pg.50] මෙ සුතන්ති මහාපුණ්ණමසුත්තං. තත්ථ තදහූති තස්මිං අහු, තස්මිං දිවසෙති අත්ථො. උපවසන්ති එත්ථාති උපොසථො. උපවසන්තීති සීලෙන වා අනසනෙන වා උපෙතා හුත්වා වසන්තීති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ අත්ථුද්ධාරො – ‘‘ආයාම, ආවුසො, කප්පින, උපොසථං ගමිස්සාමා’’තිආදීසු හි පාතිමොක්ඛුද්දෙසො උපොසථො. ‘‘අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො ඛො විසාඛෙ උපොසථො උපවුත්ථො’’තිආදීසු (අ. නි. 8.53) සීලං. ‘‘සුද්ධස්ස වෙ සදා ඵග්ගු, සුද්ධස්සුපොසථො සදා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.79) උපවාසො. ‘‘උපොසථො නාම නාගරාජා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.246) පඤ්ඤත්ති. ‘‘න, භික්ඛවෙ, තදහුපොසථෙ සභික්ඛුකා ආවාසා’’තිආදීසු (මහාව. 181) උපවසිතබ්බදිවසො. ඉධාපි සොයෙව අධිප්පෙතො. සො පනෙස අට්ඨමීචාතුද්දසීපන්නරසීභෙදෙන තිවිධො. තස්මා සෙසද්වයනිවාරණත්ථං පන්නරසෙති වුත්තං. තෙන වුත්තං ‘‘උපවසන්ති එත්ථාති උපොසථො’’ති. මාසපුණ්ණතාය පුණ්ණා සංපුණ්ණාති පුණ්ණා. මා-ඉති චන්දො වුච්චති, සො එත්ථ පුණ්ණොති පුණ්ණමා. එවං පුණ්ණාය පුණ්ණමායාති ඉමස්මිං පදද්වයෙ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๘๕. มหาปุณณมสูตร เริ่มต้นว่า `เอวํ เม สุตํ`. ในสูตรนั้น บทว่า `ตทหุ` แปลว่า ในวันนั้น. ศัพท์ว่า `อุโปสโถ` มาจากการวิเคราะห์ว่า `อุปวสนฺติ เอตฺถาติ` (สัตว์ทั้งหลายย่อมเข้าจำในวันนี้). บทว่า `อุปวสนฺติ` แปลว่า ย่อมอยู่ คือ เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยศีลหรือด้วยการงดอาหารแล้วอยู่. นี้เป็นการแสดงความหมายในที่นี้. จริงอยู่ ในบาลีเป็นต้นว่า `อายาม อาวุโส กปฺปิน อุโปสถํ คมิสฺสาม` (มาเถิด ท่านกัปปินะ พวกเราจักไปอุโบสถ) คำว่า อุโบสถ หมายถึงการแสดงปาฏิโมกข์. ในบาลีเป็นต้นว่า `อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข วิสาเข อุโปสโถ อุปวุตฺโถ` (ดูก่อนวิสาขา อุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ อันเธอเข้าจำแล้ว) คำว่า อุโบสถ หมายถึงศีล. ในบาลีเป็นต้นว่า `สุทฺธสฺส เว สทา ผคฺคุ สุทฺธสฺสุโปสโถ สทา` (วันฟัคคุณฤกษ์ย่อมมีแก่ผู้บริสุทธิ์เสมอ อุโบสถย่อมมีแก่ผู้บริสุทธิ์เสมอ) คำว่า อุโบสถ หมายถึงการอยู่จำ. ในบาลีเป็นต้นว่า `อุโปสโถ นาม นาคราชา` (พญานาคชื่ออุโบสถ) คำว่า อุโบสถ หมายถึงบัญญัติ. ในบาลีเป็นต้นว่า `น ภิกฺขเว ตทหุโปสเถ สภิกฺขุกา อาวาสา` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในวันอุโบสถนั้น ไม่พึงมีอาวาสที่มีภิกษุอยู่) คำว่า อุโบสถ หมายถึงวันที่พึงเข้าจำ. แม้ในที่นี้ ก็ทรงประสงค์ถึงวันนั้นนั่นเอง. ก็วันอุโบสถนั้นมี ๓ อย่าง คือ วัน ๘ ค่ำ วัน ๑๔ ค่ำ และวัน ๑๕ ค่ำ. เพราะเหตุนั้น เพื่อจะห้ามสองวันที่เหลือ จึงตรัสว่า `ปนฺนรเส`. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า `อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ`. เพราะความเต็มแห่งเดือน จึงชื่อว่า `ปุณฺณา` แปลว่า เต็ม บริบูรณ์. คำว่า `มา` หมายถึงพระจันทร์ พระจันทร์นั้นเต็มในราตรีนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า `ปุณฺณมา`. พึงทราบความหมายในบททั้งสองคือ `ปุณฺณาย ปุณฺณมาย` อย่างนี้.

දෙසන්ති කාරණං. තෙන හි ත්වං භික්ඛු සකෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා පුච්ඡාති කස්මා භගවා ඨිතස්ස අකථෙත්වා නිසීදාපෙසීති. අයං කිර භික්ඛු සට්ඨිමත්තානං පධානියභික්ඛූනං සඞ්ඝත්ථෙරො සට්ඨි භික්ඛූ ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසති, තෙ තස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ඝටෙන්ති වායමන්ති. මහාභූතානි පරිග්ගණ්හන්ති උපාදාරූපානි, නාමරූපපච්චයලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනං පරිග්ගණ්හන්ති. අථ නෙ ආචරියුපට්ඨානං ආගන්ත්වා වන්දිත්වා නිසින්නෙ ථෙරො මහාභූතපරිග්ගහාදීනි පුච්ඡති. තෙ සබ්බං කථෙන්ති, මග්ගඵලපඤ්හං පුච්ඡිතා පන කථෙතුං න සක්කොන්ති. අථ ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘මම සන්තිකෙ එතෙසං ඔවාදස්ස පරිහානි නත්ථි, ඉමෙ ච ආරද්ධවීරියා විහරන්ති. කුක්කුටස්ස පානීයපිවනකාලමත්තම්පි නෙසං පමාදකිරියා නත්ථි. එවං සන්තෙපි මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොන්ති. අහං ඉමෙසං අජ්ඣාසයං න ජානාමි, බුද්ධවෙනෙය්‍යා එතෙ භවිස්සන්ති, ගහෙත්වා නෙ සත්ථු සන්තිකං ගච්ඡාමි, අථ නෙසං සත්ථා චරියවසෙන ධම්මං දෙසෙස්සතී’’ති, තෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ආගතො.

บทว่า `เทสํ` คือ เหตุ. ถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสกับภิกษุที่ยืนอยู่ แต่กลับรับสั่งให้เธอนั่งลงก่อนแล้วจึงถามว่า `เตนหิ ตฺวํ ภิกฺขุ สเก อาสเน นิสีทิตฺวา ปุจฺฉ` (ถ้าเช่นนั้น เธอจงนั่งบนอาสนะของตนแล้วถามเถิด). ได้ยินว่า ภิกษุรูปนี้เป็นพระสังฆเถระของหมู่ภิกษุผู้บำเพ็ญเพียรประมาณ ๖๐ รูป ท่านพาภิกษุ ๖๐ รูปไปอยู่ในป่า ภิกษุเหล่านั้นรับกัมมัฏฐานในสำนักของท่านแล้ว ก็พากันพยายามบากบั่น. ท่านเหล่านั้นกำหนดมหาภูตรูป อุปาทายรูป และกำหนดวิปัสสนาอันมีลักษณะแห่งปัจจัยของนามรูปเป็นอารมณ์. ครั้งนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นมาอุปัฏฐากพระอาจารย์ ไหว้แล้วนั่งอยู่ พระเถระได้ถามถึงการกำหนดมหาภูตรูปเป็นต้น. ภิกษุเหล่านั้นก็ตอบได้ทั้งหมด แต่เมื่อถูกถามถึงปัญหามรรคผล กลับไม่สามารถตอบได้. ลำดับนั้น พระเถระจึงคิดว่า "ในสำนักของเรา โอวาทสำหรับภิกษุเหล่านี้ไม่มีความบกพร่องเลย และภิกษุเหล่านี้ก็อยู่ด้วยความเพียรที่ปรารภแล้ว. การกระทำโดยประมาทแม้เพียงชั่วเวลาที่ไก่ดื่มน้ำก็ไม่มีแก่ภิกษุเหล่านี้. ถึงเป็นเช่นนี้ ก็ยังไม่สามารถทำให้มรรคผลเกิดขึ้นได้. เราไม่รู้อัธยาศัยของภิกษุเหล่านี้ ภิกษุเหล่านี้คงจะเป็นพุทธเวไนย เราจะพาภิกษุเหล่านี้ไปเฝ้าพระศาสดา แล้วพระศาสดาจักทรงแสดงธรรมแก่พวกเขาตามจริต" ดังนี้แล้ว จึงพาภิกษุเหล่านั้นมาเฝ้าพระศาสดา.

සත්ථාපි [Pg.51] සායන්හසමයෙ ආනන්දත්ථෙරෙන උපනීතං උදකං ආදාය සරීරං උතුං ගණ්හාපෙත්වා මිගාරමාතුපාසාදපරිවෙණෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදි, භික්ඛුසඞ්ඝොපි නං පරිවාරෙත්වා නිසීදි.

แม้พระศาสดา ในเวลาเย็น ทรงรับน้ำที่ท่านพระอานนท์นำมาถวาย ทรงให้พระวรกายได้รับไออุ่น (สรงน้ำอุ่น) แล้วประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ณ บริเวณมิคารมาตุปราสาท แม้หมู่ภิกษุก็แวดล้อมพระองค์แล้วนั่งลง.

තස්මිං සමයෙ සූරියො අත්ථඞ්ගමෙති, චන්දො උග්ගච්ඡති, මජ්ඣට්ඨානෙ ච භගවා නිසින්නො. චන්දස්ස පභා නත්ථි, සූරියස්ස පභා නත්ථි, චන්දිමසූරියානං පභං මක්ඛෙත්වා ඡබ්බණ්ණා යමකබුද්ධරස්මියො විජ්ජොතමානා පුඤ්ජා පුඤ්ජා හුත්වා දිසාවිදිසාසු ධාවන්තීති සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන විත්ථාරෙතබ්බං. වණ්ණභූමි නාමෙසා, ධම්මකථිකස්සෙවෙත්ථ ථාමො පමාණං, යත්තකං සක්කොති, තත්තකං කථෙතබ්බං. දුක්කථිතන්ති න වත්තබ්බං. එවං සන්නිසින්නාය පරිසාය ථෙරො උට්ඨහිත්වා සත්ථාරං පඤ්හස්ස ඔකාසං කාරෙසි. තතො භගවා – ‘‘සචෙ ඉමස්මිං ඨිතකෙ පුච්ඡන්තෙ ‘ආචරියො නො උට්ඨිතො’ති සෙසභික්ඛූ උට්ඨහිස්සන්ති, එවං තථාගතෙ අගාරවො කතො භවිස්සති. අථ නිසින්නාව පුච්ඡිස්සන්ති, ආචරියෙ අගාරවො කතො භවිස්සති, එකග්ගා හුත්වා ධම්මදෙසනං පටිච්ඡිතුං න සක්කුණිස්සන්ති. ආචරියෙ පන නිසින්නෙ තෙපි නිසීදිස්සන්ති. තතො එකග්ගා ධම්මදෙසනං පටිච්ඡිතුං සක්කුණිස්සන්තී’’ති ඉමිනා කාරණෙන භගවා ඨිතස්ස අකථෙත්වා නිසීදාපෙතීති.

ในสมัยนั้น ดวงอาทิตย์กำลังอัสดง ดวงจันทร์กำลังขึ้น และพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ ณ ท่ามกลาง. รัศมีของดวงจันทร์ไม่มี รัศมีของดวงอาทิตย์ไม่มี พระพุทธรัศมีคู่มี ๖ สี ฉายแสงเจิดจ้าครอบงำรัศมีของดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ เป็นกลุ่มๆ แล่นไปในทิศน้อยใหญ่ พึงขยายความทั้งหมดตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ. นี้ชื่อว่า วรรณภูมิ (เรื่องที่ควรพรรณนา) กำลังของพระธรรมกถิกเท่านั้นเป็นประมาณในเรื่องนี้ ท่านสามารถกล่าวได้เพียงใด ก็พึงกล่าวเพียงนั้น ไม่ควรกล่าวว่า "กล่าวไม่ดี". เมื่อบริษัทนั่งประชุมกันอย่างนี้แล้ว พระเถระได้ลุกขึ้นทูลขอโอกาสเพื่อทูลถามปัญหาต่อพระศาสดา. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า "ถ้าภิกษุรูปนี้ยืนถามอยู่ ภิกษุที่เหลือพากันคิดว่า 'อาจารย์ของเราลุกขึ้นแล้ว' ก็จะพากันลุกขึ้น อย่างนี้ก็จะเป็นการแสดงความไม่เคารพในตถาคต. หรือถ้าภิกษุเหล่านั้นนั่งถาม ก็จะเป็นการแสดงความไม่เคารพในอาจารย์ จะไม่สามารถมีจิตเป็นหนึ่งเดียวรับธรรมเทศนาได้. แต่ถ้าอาจารย์นั่ง ภิกษุเหล่านั้นก็จะนั่งด้วย. เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเขาก็จะสามารถมีจิตเป็นหนึ่งเดียวรับธรรมเทศนาได้" ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสกับภิกษุที่ยืนอยู่ แต่รับสั่งให้เธอนั่งลง.

ඉමෙ නු ඛො, භන්තෙති විමතිපුච්ඡා විය කථිතා. ථෙරො පන පඤ්චක්ඛන්ධානං උදයබ්බයං පරිග්ගණ්හිත්වා අරහත්තං පත්තො මහාඛීණාසවො, නත්ථි එතස්ස විමති. ජානන්තෙනපි පන අජානන්තෙන විය හුත්වා පුච්ඡිතුං වට්ටති. සචෙ හි ජානන්තො විය පුච්ඡති, ‘‘ජානාති අය’’න්ති තස්ස තස්ස විස්සජ්ජෙන්තො එකදෙසමෙව කථෙති. අජානන්තෙන විය පුච්ඡිතෙ පන කථෙන්තො ඉතො ච එත්තො ච කාරණං ආහරිත්වා පාකටං කත්වා කථෙති. කොචි පන අජානන්තොපි ජානන්තො විය පුච්ඡති. ථෙරො එවරූපං වචනං කිං කරිස්සති, ජානන්තොයෙව පන අජානන්තො විය පුච්ඡතීති වෙදිතබ්බො.

บทว่า `อิเม นุ โข ภนฺเต` เป็นคำกล่าวเหมือนเป็นวิมติปุจฉา (คำถามด้วยความสงสัย). แต่พระเถระเป็นพระมหาขีณาสพผู้บรรลุพระอรหัตแล้วเพราะกำหนดความเกิดและความดับแห่งขันธ์ ๕ ความสงสัยของท่านจึงไม่มี. แต่ถึงผู้ที่รู้ ก็ควรจะถามเหมือนผู้ไม่รู้. จริงอยู่ ถ้าถามเหมือนผู้รู้ ผู้ตอบเมื่อคิดว่า "ผู้นี้รู้" ก็จะตอบเพียงบางส่วน. แต่เมื่อถูกถามเหมือนผู้ไม่รู้ ผู้ตอบก็จะนำเหตุผลจากที่นั้นๆ มาทำให้แจ่มแจ้งแล้วจึงตอบ. แต่บางคนไม่รู้ก็ถามเหมือนผู้รู้. พระเถระจะกระทำคำพูดเช่นนี้ได้อย่างไร พึงทราบว่า ท่านเป็นผู้รู้แต่ถามเหมือนผู้ไม่รู้.

ඡන්දමූලකාති තණ්හාමූලකා. එවංරූපො සියන්ති සචෙ ඔදාතො හොතුකාමො, හරිතාලවණ්ණො වා මනොසිලාවණ්ණො වා සියන්ති පත්ථෙති[Pg.52]. සචෙ කාළො හොතුකාමො, නීලුප්පලවණ්ණො වා අඤ්ජනවණ්ණො වා අතසීපුප්ඵවණ්ණො වා සියන්ති පත්ථෙති. එවංවෙදනොති කුසලවෙදනො වා සුඛවෙදනො වා සියන්ති පත්ථෙති. සඤ්ඤාදීසුපි එසෙව නයො. යස්මා පන අතීතෙ පත්ථනා නාම නත්ථි, පත්ථෙන්තෙනාපි ච න සක්කා තං ලද්ධුං, පච්චුප්පන්නෙපි න හොති, න හි ඔදාතො කාළභාවං පත්ථෙත්වා පච්චුප්පන්නෙ කාළො හොති, න කාළො වා ඔදාතො, දීඝො වා රස්සො, රස්සො වා දීඝො, දානං පන දත්වා සීලං වා සමාදියිත්වා ‘‘අනාගතෙ ඛත්තියො වා හොමි බ්‍රාහ්මණො වා’’ති පත්ථෙන්තස්ස පත්ථනා සමිජ්ඣති. තස්මා අනාගතමෙව ගහිතං.

บทว่า ฉันทมูลกา ความว่า มีตัณหาเป็นมูล. บทว่า เอวํรูโป สิยํ ความว่า ถ้าเป็นคนมีผิวขาว มีความปรารถนาจะเป็นอย่างอื่น ก็ย่อมปรารถนาว่า ขอเราพึงมีวรรณะเหมือนสีหรดาล หรือเหมือนสีมโนศิลา. ถ้าเป็นคนมีผิวดำ มีความปรารถนาจะเป็นอย่างอื่น ก็ย่อมปรารถนาว่า ขอเราพึงมีวรรณะเหมือนดอกอุบลเขียว หรือเหมือนสีนิล หรือเหมือนดอกป่าน. บทว่า เอวํเวทโน ความว่า ย่อมปรารถนาว่า ขอเราพึงเป็นผู้มีกุศลเวทนา หรือสุขเวทนา. แม้ในสัญญาเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ก็เพราะว่า ความปรารถนาในอดีตย่อมไม่มี และแม้ผู้ปรารถนาก็ไม่สามารถจะได้สิ่งนั้น แม้ในปัจจุบันก็ไม่มี เพราะว่าคนผิวขาวปรารถนาความเป็นคนผิวดำแล้ว ก็ไม่เป็นคนผิวดำในปัจจุบันได้ หรือคนผิวดำก็ไม่เป็นคนผิวขาว คนสูงก็ไม่เป็นคนเตี้ย คนเตี้ยก็ไม่เป็นคนสูงได้. แต่ว่า ความปรารถนาของผู้ที่ให้ทานแล้ว หรือสมาทานศีลแล้ว ปรารถนาว่า "ในอนาคต ขอเราพึงเป็นกษัตริย์หรือพราหมณ์" ย่อมสำเร็จได้. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงถือเอาแต่อนาคตเท่านั้น.

ඛන්ධාධිවචනන්ති ඛන්ධානං ඛන්ධපණ්ණත්ති කිත්තකෙන හොතීති පුච්ඡති.

บทว่า ขันธาธิวจนํ ความว่า พระเถระทูลถามว่า บัญญัติว่าขันธ์แห่งขันธ์ทั้งหลาย มีได้ด้วยประมาณเท่าไร.

මහාභූතා හෙතූති ‘‘තයො කුසලහෙතූ’’තිආදීසු (ධ. ස. 1441) හි හෙතුහෙතු වුත්තො. අවිජ්ජා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං සාධාරණත්තා සාධාරණහෙතු. කුසලාකුසලං අත්තනො අත්තනො විපාකදානෙ උත්තමහෙතු. ඉධ පච්චයහෙතු අධිප්පෙතො. තත්ථ පථවීධාතු මහාභූතං ඉතරෙසං තිණ්ණං භූතානං උපාදාරූපස්ස ච පඤ්ඤාපනාය දස්සනත්ථාය හෙතු චෙව පච්චයො ච. එවං සෙසෙසුපි යොජනා වෙදිතබ්බා.

บทว่า มหาภูตา เหตุ ความว่า ในบาลีเป็นต้นว่า "ตโย กุสลเหตุ" (กุศลเหตุ ๓) ท่านกล่าวถึงเหตุที่เป็นเหตุ. อวิชชาเป็นสาธารณเหตุ เพราะเป็นสาธารณะแก่ปุญญาภิสังขารเป็นต้น. กุศลและอกุศลเป็นอุตตมเหตุในการให้วิบากของตนๆ. ในที่นี้ ประสงค์เอาปัจจัยเหตุ. ในบรรดาเหตุเหล่านั้น ปฐวีธาตุมหาภูตรูป เป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งปัจจัยเพื่อบัญญัติ เพื่อเห็นภูตรูป ๓ ที่เหลือและอุปาทายรูป. พึงทราบการประกอบความแม้ในบทที่เหลืออย่างนี้.

ඵස්සොති ‘‘ඵුට්ඨො, භික්ඛවෙ, වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති, ඵුට්ඨො චෙතෙතී’’ති (සං. නි. 4.93) වචනතො ඵස්සො තිණ්ණං ඛන්ධානං පඤ්ඤාපනාය හෙතු චෙව පච්චයො ච. විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්සාති එත්ථ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන තාව සද්ධිං ගබ්භසෙය්‍යකානං උපරිමපරිච්ඡෙදෙන සමතිංස රූපානි සම්පයුත්තා ච තයො ඛන්ධා උප්පජ්ජන්ති, තං නාමරූපං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පඤ්ඤාපනාය හෙතු චෙව පච්චයො ච. චක්ඛුද්වාරෙ චක්ඛුපසාදො චෙව රූපාරම්මණඤ්ච රූපං, සම්පයුත්තා තයො ඛන්ධා නාමං. තං නාමරූපං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස පඤ්ඤාපනාය හෙතු චෙව පච්චයො ච. එසෙව නයො සෙසවිඤ්ඤාණෙසු.

บทว่า ผสฺโส ความว่า เพราะพระดำรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย บุคคลถูกผัสสะกระทบแล้ว ย่อมเสวยเวทนา ถูกผัสสะกระทบแล้ว ย่อมจำได้หมายรู้ ถูกผัสสะกระทบแล้ว ย่อมคิด" ดังนี้ ผัสสะจึงเป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งปัจจัยเพื่อบัญญัติขันธ์ ๓. ในบทว่า วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส นี้ สำหรับสัตว์ผู้เกิดในครรภ์ รูป ๓๐ และขันธ์ ๓ ที่สัมปยุตกัน ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณโดยส่วนเบื้องสูงก่อน, นามรูปนั้นเป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งปัจจัยเพื่อบัญญัติปฏิสนธิวิญญาณ. ในจักขุทวาร จักขุปสาทและรูปารมณ์เป็นรูป, ขันธ์ ๓ ที่สัมปยุตกันเป็นนาม. นามรูปนั้นเป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งปัจจัยเพื่อบัญญัติจักขุวิญญาณ. แม้ในวิญญาณที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

87. කථං පන, භන්තෙති ඉදං කිත්තකෙන නු ඛොති වට්ටං පුච්ඡන්තො එවමාහ. සක්කායදිට්ඨි න හොතීති ඉදං විවට්ටං පුච්ඡන්තො එවමාහ.

๘๗. บทว่า กถํ ปน ภนฺเต ความว่า วัจฉปริพาชกเมื่อจะทูลถามถึงวัฏฏะว่า มีด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงได้กราบทูลอย่างนี้. บทว่า สกฺกายทิฏฺฐิ น โหติ ความว่า วัจฉปริพาชกเมื่อจะทูลถามถึงวิวัฏฏะ จึงได้กราบทูลอย่างนี้.

88. අයං [Pg.53] රූපෙ අස්සාදොති ඉමිනා පරිඤ්ඤාපටිවෙධො චෙව දුක්ඛසච්චඤ්ච කථිතං. අයං රූපෙ ආදීනවොති ඉමිනා පහානපටිවෙධො චෙව සමුදයසච්චඤ්ච. ඉදං රූපෙ නිස්සරණන්ති ඉමිනා සච්ඡිකිරියාපටිවෙධො චෙව නිරොධසච්චඤ්ච. යෙ ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු සම්මාදිට්ඨිආදයො ධම්මා, අයං භාවනාපටිවෙධො මග්ගසච්චං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

๘๘. ด้วยบทว่า อยํ รูเป อสฺสาโท นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงปริญญาปฏิเวธและทุกขสัจ. ด้วยบทว่า อยํ รูเป อาทีนโว ตรัสถึงปหานปฏิเวธและสมุทัยสัจ. ด้วยบทว่า อิทํ รูเป นิสฺสรณํ ตรัสถึงสัจฉิกิริยาปฏิเวธและนิโรธสัจ. ธรรมเหล่าใด มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ในฐานะ ๓ เหล่านี้, ธรรมนี้คือภาวนาปฏิเวธ ได้แก่มรรคสัจ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

89. බහිද්ධාති පරස්ස සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ. සබ්බනිමිත්තෙසූති ඉමිනා පන අනින්ද්‍රියබද්ධම්පි සඞ්ගණ්හාති. ‘‘සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ’’ති වචනෙන වා අත්තනො ච පරස්ස ච කායො ගහිතොව, බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තග්ගහණෙන අනින්ද්‍රියබද්ධං ගණ්හාති.

๘๙. บทว่า พหิทฺธา ได้แก่ ในกายที่มีวิญญาณของผู้อื่น. แต่ด้วยบทว่า สพฺพตฺถ นิมิตฺเตสุ ย่อมสงเคราะห์แม้รูปที่ไม่มีอินทรีย์. หรือด้วยคำว่า "สวิญฺญาณเก กาเย" ก็ทรงถือเอากายของตนและของผู้อื่นแล้ว, และด้วยการถือเอาบทว่า พหิทฺธา และ สพฺพตฺถ นิมิตฺเตสุ ก็ทรงถือเอารูปที่ไม่มีอินทรีย์.

90. අනත්තකතානීති අනත්තනි ඨත්වා කතානි. කමත්තානං ඵුසිස්සන්තීති කතරස්මිං අත්තනි ඨත්වා විපාකං දස්සෙන්තීති සස්සතදස්සනං ඔක්කමන්තො එවමාහ. තණ්හාධිපතෙය්‍යෙනාති තණ්හාජෙට්ඨකෙන. තත්‍ර තත්‍රාති තෙසු තෙසු ධම්මෙසු. සට්ඨිමත්තානන්ති ඉමෙ භික්ඛූ පකතිකම්මට්ඨානං ජහිත්වා අඤ්ඤං නවකම්මට්ඨානං සම්මසන්තා පල්ලඞ්කං අභින්දිත්වා තස්මිංයෙව ආසනෙ අරහත්තං පාපුණිංසු. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๙๐. บทว่า อนตฺตานิ กตานิ ความว่า กรรมที่ทำโดยตั้งอยู่ในอนัตตา. บทว่า กมตฺตานํ ผุสิสฺสนฺติ ความว่า ผู้ก้าวลงสู่สัสสตทิฏฐิกล่าวอย่างนี้ว่า (กรรมเหล่านั้น) ตั้งอยู่ในอัตตาไหน จักให้วิบาก. บทว่า ตณฺหาธิปเตยฺเยน ความว่า มีตัณหาเป็นใหญ่. บทว่า ตตฺร ตตฺร ความว่า ในธรรมนั้นๆ. บทว่า สฏฺฐิมตฺตานํ ความว่า ภิกษุ ๖๐ รูปเหล่านี้ ละกรรมฐานเดิมแล้ว พิจารณากรรมฐานใหม่อย่างอื่น ไม่ทำลายบัลลังก์ ได้บรรลุพระอรหัตผล ณ อาสนะนั้นนั่นเอง. บทที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

මහාපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามหาปุณณมสูตร จบ.

10. චූළපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาจูฬปุณณมสูตร

91. එවං මෙ සුතන්ති චූළපුණ්ණමසුත්තං. තත්ථ තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතන්ති යං යං දිසං අනුවිලොකෙති, තත්ථ තත්ථ තුණ්හීභූතමෙව. අනුවිලොකෙත්වාති පඤ්චපසාදපටිමණ්ඩිතානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා තතො තතො විලොකෙත්වා අන්තමසො හත්ථකුක්කුච්චපාදකුක්කුච්චානම්පි අභාවං දිස්වා. අසප්පුරිසොති පාපපුරිසො. නො හෙතං, භන්තෙති යස්මා අන්ධො අන්ධං විය සො තං ජානිතුං න සක්කොති, තස්මා එවමාහංසු. එතෙනෙව නයෙන ඉතො පරෙසුපි වාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අස්සද්ධසමන්නාගතොති පාපධම්මසමන්නාගතො. අසප්පුරිසභත්තීති අසප්පුරිසසෙවනො. අසප්පුරිසචින්තීති [Pg.54] අසප්පුරිසචින්තාය චින්තකො. අසප්පුරිසමන්තීති අසප්පුරිසමන්තනං මන්තෙතා. අසප්පුරිසවාචොති අසප්පුරිසවාචං භාසිතා. අසප්පුරිසකම්මන්තොති අසප්පුරිසකම්මානං කත්තා. අසප්පුරිසදිට්ඨීති අසප්පුරිසදිට්ඨියා සමන්නාගතො. අසප්පුරිසදානන්ති අසප්පුරිසෙහි දාතබ්බං දානං. ත්‍යාස්ස මිත්තාති තෙ අස්ස මිත්තා. අත්තබ්‍යාබාධායපි චෙතෙතීති පාණං හනිස්සාමි, අදින්නං ආදියිස්සාමි, මිච්ඡා චරිස්සාමි, දස අකුසලකම්මපථෙ සමාදාය වත්තිස්සාමීති එවං අත්තනො දුක්ඛත්ථාය චින්තෙති. පරබ්‍යාබාධායාති යථා අසුකො අසුකං පාණං හන්ති, අසුකස්ස සන්තකං අදින්නං ආදියති, දස අකුසලකම්මපථෙ සමාදාය වත්තති, එවං නං ආණාපෙස්සාමීති එවං පරස්ස දුක්ඛත්ථාය චින්තෙති. උභයබ්‍යාබාධායාති අහං අසුකඤ්ච අසුකඤ්ච ගහෙත්වා දස අකුසලකම්මපථෙ සමාදාය වත්තිස්සාමීති එවං උභයදුක්ඛත්ථාය චින්තෙතීති.

๙๑. พระสูตรชื่อว่าจูฬปุณณมสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในจูฬปุณณมสูตรนั้น บทว่า ตุุณฺหีภูตํ ตุุณฺหีภูตํ ความว่า พระองค์ทรงตรวจดู ณ ทิศใดๆ ในทิศนั้นๆ ก็มีแต่ผู้นิ่งอยู่นั่นเทียว. บทว่า อนุวิโลเกตฺวา ความว่า ทรงลืมพระเนตรอันประดับด้วยปสาทรูป ๕ แล้ว ทรงตรวจดูในที่นั้นๆ ทรงเห็นความไม่มีแม้ซึ่งการคะนองมือคะนองเท้าเป็นที่สุด. บทว่า อสปฺปุริโส คือ บุรุษผู้เลวทราม. บทว่า โน เหตํ ภนฺเต ความว่า เพราะเหตุที่คนพาลนั้นไม่สามารถจะรู้จักคนพาลนั้นได้ เหมือนคนบอดไม่สามารถจะรู้จักคนบอดได้ ฉะนั้น ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลอย่างนั้น. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งหลายแม้อื่นจากนี้ไปโดยนัยนี้แหละ. บทว่า อสฺสทฺธสมนฺนาคโต คือ ประกอบด้วยธรรมอันเลวทราม. บทว่า อสปฺปุริสภตฺตี คือ เป็นผู้คบหาอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสจินฺตี คือ เป็นผู้คิดความดำริของอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสมนฺตี คือ เป็นผู้ปรึกษาการปรึกษาของอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสวาโจ คือ เป็นผู้กล่าววาจาของอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสกมฺมนฺโต คือ เป็นผู้ทำการงานของอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสทิฏฺฐี คือ เป็นผู้ประกอบด้วยทิฏฐิของอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสทานํ คือ ทานที่อสัตบุรุษพึงให้. บทว่า ตฺยาสฺส มิตฺตา คือ เต อสฺส มิตฺตา (เหล่าอสัตบุรุษเหล่านั้นเป็นมิตรของเขา). บทว่า อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ ความว่า ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนตน คือคิดว่า ‘เราจักฆ่าสัตว์ จักลักทรัพย์ จักประพฤติผิดในกาม จักสมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐’ ดังนี้. บทว่า ปรพฺยาพาธาย ความว่า ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น คือคิดว่า ‘คนโน้นฆ่าสัตว์ชื่อโน้น ลักทรัพย์ของคนโน้น สมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐ อย่างไร เราจักสั่งเขาอย่างนั้น’ ดังนี้. บทว่า อุภยพฺยาพาธาย ความว่า ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย คือคิดว่า ‘เรากับคนโน้นและคนโน้น จักสมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐’ ดังนี้.

අත්තබ්‍යාබාධායපි මන්තෙතීතිආදීසු අහං දස අකුසලකම්මපථෙ සමාදාය වත්තිස්සාමීති මන්තෙන්තො අත්තබ්‍යාබාධාය මන්තෙති නාම. අසුකං දස අකුසලකම්මපථෙ සමාදපෙස්සාමීති මන්තෙන්තො පරබ්‍යාබාධාය මන්තෙති නාම. අඤ්ඤෙන සද්ධිං – ‘‘මයං උභොපි එකතො හුත්වා දස අකුසලකම්මපථෙ සමාදාය වත්තිස්සාමා’’ති මන්තෙන්තො උභයබ්‍යාබාධාය මන්තෙති නාම.

ในบทเป็นต้นว่า อตฺตพฺยาพาธายปิ มนฺเตติ ผู้ที่ปรึกษาว่า ‘เราจักสมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมปรึกษาเพื่อเบียดเบียนตน. ผู้ที่ปรึกษาว่า ‘เราจักให้คนโน้นสมาทานในอกุศลกรรมบถ ๑๐’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมปรึกษาเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น. ผู้ที่ปรึกษาว่า ‘เราทั้งสองคนร่วมกับผู้อื่น จักเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน สมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมปรึกษาเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย.

අසක්කච්චං දානං දෙතීති දෙය්‍යධම්මම්පි පුග්ගලම්පි න සක්කරොති. දෙය්‍යධම්මං න සක්කරොති නාම උත්තණ්ඩුලාදිදොසසමන්නාගතං ආහාරං දෙති, න පසන්නං කරොති. පුග්ගලං න සක්කරොති නාම නිසීදනට්ඨානං අසම්මජ්ජිත්වා යත්ථ වා තත්ථ වා නිසීදාපෙත්වා යං වා තං වා ආධාරකං ඨපෙත්වා දානං දෙති. අසහත්ථාති අත්තනො හත්ථෙන, න දෙති, දාසකම්මකාරාදීහි දාපෙති. අචිත්තිකත්වාති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන දෙය්‍යධම්මෙපි පුග්ගලෙපි න චිත්තීකාරං කත්වා දෙති. අපවිද්ධන්ති ඡඩ්ඩෙතුකාමො හුත්වා වම්මිකෙ උරගං පක්ඛිපන්තො විය දෙති. අනාගමනදිට්ඨිකොති නො ඵලපාටිකඞ්ඛී හුත්වා දෙති.

บทว่า อสกฺกจฺจํ ทานํ เทติ คือ ไม่เคารพทั้งไทยธรรมและบุคคล. ชื่อว่าไม่เคารพไทยธรรม คือ ให้อาหารที่ประกอบด้วยโทษมีข้าวสารเป็นต้น ไม่ทำจิตให้เลื่อมใส. ชื่อว่าไม่เคารพบุคคล คือ ไม่ปัดกวาดที่นั่ง ให้นั่งในที่ใดที่หนึ่ง แล้ววางภาชนะรองรับใดๆ ก็ตาม แล้วให้ทาน. บทว่า อสหตฺถา คือ ไม่ให้ด้วยมือของตน แต่ให้ทาสและกรรมกรเป็นต้นให้. บทว่า อจิตฺติกตฺวา คือ ไม่กระทำการเคารพทั้งในไทยธรรมและในบุคคลโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นแล้วจึงให้. บทว่า อปวิทฺธํ คือ เป็นผู้ประสงค์จะทิ้งให้ เหมือนคนทิ้งงูลงในจอมปลวก. บทว่า อนาคมนทิฏฺฐิโก คือ ไม่เป็นผู้หวังผลแล้วจึงให้.

තත්ථ [Pg.55] උපපජ්ජතීති න දානං දත්වා නිරයෙ උපපජ්ජති. යං පන තෙන පාපලද්ධිකාය මිච්ඡාදස්සනං ගහිතං, තාය මිච්ඡාදිට්ඨියා නිරයෙ උපපජ්ජති. සුක්කපක්ඛො වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බො. දෙවමහත්තතාති ඡකාමාවචරදෙවා. මනුස්සමහත්තතාති තිණ්ණං කුලානං සම්පත්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. ඉදං පන සුත්තං සුද්ධවට්ටවසෙනෙව කථිතන්ති.

บทว่า ตตฺถ อุปปชฺชติ คือ เขาไม่ได้ให้ทานแล้วไปเกิดในนรก. แต่ว่า มิจฉาทิฏฐิใดที่เขาผู้มีลัทธิเลวทรามยึดถือไว้ เขาไปเกิดในนรกด้วยมิจฉาทิฏฐินั้น. พึงทราบฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. บทว่า เทวมหตฺตตา คือ เทพในกามภพ ๖ ชั้น. บทว่า มนุสฺสมหตฺตตา คือ สมบัติของตระกูล ๓. ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น. ส่วนพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอำนาจแห่งวัฏฏะล้วนๆ.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

චූළපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาจูฬปุณณมสูตร จบ.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมวรรค จบ.

2. අනුපදවග්ගො

๒. อนุปทวรรค

1. අනුපදසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอนุปทสูตร

93. එවං [Pg.56] මෙ සුතන්ති අනුපදසුත්තං. තත්ථ එතදවොචාති එතං (පටි. ම. 3.4) ‘‘පණ්ඩිතො’’තිආදිනා නයෙන ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ගුණකථං අවොච. කස්මා? අවසෙසත්ථෙරෙසු හි මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස ඉද්ධිමාති ගුණො පාකටො, මහාකස්සපස්ස ධුතවාදොති, අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස දිබ්බචක්ඛුකොති, උපාලිත්ථෙරස්ස විනයධරොති, රෙවතත්ථෙරස්ස ඣායී ඣානාභිරතොති, ආනන්දත්ථෙරස්ස බහුස්සුතොති. එවං තෙසං තෙසං ථෙරානං තෙ තෙ ගුණා පාකටා, සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පන අපාකටා. කස්මා? පඤ්ඤවතො හි ගුණා න සක්කා අකථිතා ජානිතුං. ඉති භගවා ‘‘සාරිපුත්තස්ස ගුණෙ කථෙස්සාමී’’ති සභාගපරිසාය සන්නිපාතං ආගමෙසි. විසභාගපුග්ගලානඤ්හි සන්තිකෙ වණ්ණං කථෙතුං න වට්ටති, තෙ වණ්ණෙ කථියමානෙ අවණ්ණමෙව කථෙන්ති. ඉමස්මිං පන දිවසෙ ථෙරස්ස සභාගපරිසා සන්නිපති, තස්සා සන්නිපතිතභාවං දිස්වා සත්ථා වණ්ණං කථෙන්තො ඉමං දෙසනං ආරභි.

๙๓. พระสูตรชื่อว่าอนุปทสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในอนุปทสูตรนั้น บทว่า เอตทโวจ ความว่า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสสรรเสริญคุณของพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระ โดยนัยเป็นต้นว่า "บัณฑิต". เพราะเหตุไร? เพราะว่าในบรรดาพระเถระที่เหลือ คุณของพระมหาโมคคัลลานเถระปรากฏว่า "เป็นผู้มีฤทธิ์", ของพระมหากัสสปะว่า "เป็นผู้กล่าวธุดงค์", ของพระอนุรุทธเถระว่า "เป็นผู้มีทิพยจักษุ", ของพระอุบาลีเถระว่า "เป็นผู้ทรงวินัย", ของพระเรวตเถระว่า "เป็นผู้มีฌาน ยินดีในฌาน", ของพระอานนทเถระว่า "เป็นพหูสูต". คุณเหล่านั้นๆ ของพระเถระเหล่านั้นๆ ปรากฏอย่างนี้ แต่คุณของพระสารีบุตรเถระไม่ปรากฏ. เพราะเหตุไร? เพราะว่าคุณของผู้มีปัญญา เมื่อไม่กล่าว ก็ไม่สามารถจะรู้ได้. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงรอการประชุมของบริษัทผู้มีอัธยาศัยเสมอกัน ด้วยทรงดำริว่า "เราจักกล่าวคุณของสารีบุตร". เพราะว่า ไม่ควรกล่าวสรรเสริญในสำนักของบุคคลผู้มีอัธยาศัยต่างกัน เมื่อกล่าวสรรเสริญอยู่ พวกเขาก็จะกล่าวติเตียนนั่นเทียว. แต่ในวันนี้ บริษัทผู้มีอัธยาศัยเสมอกันของพระเถระได้ประชุมกัน พระศาสดาทรงเห็นความที่บริษัทนั้นประชุมกันแล้ว เมื่อจะทรงกล่าวสรรเสริญ จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้.

තත්ථ පණ්ඩිතොති ධාතුකුසලතා ආයතනකුසලතා පටිච්චසමුප්පාදකුසලතා ඨානාට්ඨානකුසලතාති ඉමෙහි චතූහි කාරණෙහි පණ්ඩිතො. මහාපඤ්ඤොතිආදීසු මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතොති අත්ථො.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปณฺฑิโต คือ เป็นบัณฑิตด้วยเหตุ ๔ ประการเหล่านี้ คือ ความฉลาดในธาตุ ความฉลาดในอายตนะ ความฉลาดในปฏิจจสมุปบาท และความฉลาดในฐานะและอฐานะ. ในบทเป็นต้นว่า มหาปญฺโญ ความว่า ประกอบด้วยคุณมีปัญญามากเป็นต้น.

තත්‍රිදං මහාපඤ්ඤාදීනං නානත්තං – තත්ථ කතමා මහාපඤ්ඤා? මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධෙ පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා, මහන්තෙ සමාධික්ඛන්ධෙ, පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ, විමුත්තික්ඛන්ධෙ, විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධෙ පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා, මහන්තානි ඨානාට්ඨානානි, මහන්තා විහාරසමාපත්තියො, මහන්තානි අරියසච්චානි, මහන්තෙ සතිපට්ඨානෙ, සම්මප්පධානෙ, ඉද්ධිපාදෙ, මහන්තානි ඉන්ද්‍රියානි, බලානි, බොජ්ඣඞ්ගානි, මහන්තෙ අරියමග්ගෙ, මහන්තානි සාමඤ්ඤඵලානි, මහන්තා අභිඤ්ඤායො, මහන්තං පරමත්ථං නිබ්බානං පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා.

ในบรรดาปัญญาเหล่านั้น ความแตกต่างแห่งมหาปัญญาเป็นต้นดังนี้ – ในปัญญาเหล่านั้น มหาปัญญาเป็นไฉน? ชื่อว่ามหาปัญญา เพราะย่อมกำหนดรู้ศีลขันธ์อันยิ่งใหญ่, ชื่อว่ามหาปัญญา เพราะย่อมกำหนดรู้สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์อันยิ่งใหญ่, ย่อมกำหนดรู้ฐานาฐานะ (เหตุที่เป็นไปได้และเป็นไปไม่ได้) อันยิ่งใหญ่, วิหารสมาบัติอันยิ่งใหญ่, อริยสัจอันยิ่งใหญ่, สติปัฏฐานอันยิ่งใหญ่, สัมมัปปธานอันยิ่งใหญ่, อิทธิบาทอันยิ่งใหญ่, อินทรีย์อันยิ่งใหญ่, พละอันยิ่งใหญ่, โพชฌงค์อันยิ่งใหญ่, อริยมรรคอันยิ่งใหญ่, สามัญผลอันยิ่งใหญ่, อภิญญาอันยิ่งใหญ่, และย่อมกำหนดรู้นิพพานอันเป็นปรมัตถ์อันยิ่งใหญ่ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ามหาปัญญา

කතමා [Pg.57] පුථුපඤ්ඤා, පුථු නානාඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති පුථුපඤ්ඤා. පුථු නානාධාතූසු, පුථු නානාආයතනෙසු, පුථු නානාඅත්ථෙසු, පුථු නානාපටිච්චසමුප්පාදෙසු, පුථු නානාසුඤ්ඤතමනුපලබ්භෙසු, පුථු නානාඅත්ථෙසු, ධම්මෙසු, නිරුත්තීසු, පටිභානෙසු, පුථු නානාසීලක්ඛන්ධෙසු, පුථු නානාසමාධි-පඤ්ඤා-විමුත්ති-විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධෙසු, පුථු නානාඨානාට්ඨානෙසු, පුථු නානාවිහාරසමාපත්තීසු, පුථු නානාඅරියසච්චෙසු, පුථු නානාසතිපට්ඨානෙසු, සම්මප්පධානෙසු, ඉද්ධිපාදෙසු, ඉන්ද්‍රියෙසු, බලෙසු, බොජ්ඣඞ්ගෙසු, පුථු නානාඅරියමග්ගෙසු, සාමඤ්ඤඵලෙසු, අභිඤ්ඤාසු, පුථු නානාජනසාධාරණෙ ධම්මෙ සමතික්කම්ම පරමත්ථෙ නිබ්බානෙ ඤාණං පවත්තතීති පුථුපඤ්ඤා.

ปุถุปัญญาเป็นไฉน? ชื่อว่าปุถุปัญญา เพราะญาณย่อมเป็นไปในขันธ์ต่างๆ มากมาย, ญาณย่อมเป็นไปในธาตุต่างๆ มากมาย, ในอายตนะต่างๆ มากมาย, ในอัตถะ (เนื้อความ) ต่างๆ มากมาย, ในปฏิจจสมุปบาทต่างๆ มากมาย, ในสุญญตธรรมและอนุปาลัพภธรรมต่างๆ มากมาย, ในอัตถปฏิสัมภิทา ธรรมปฏิสัมภิทา นิรุตติปฏิสัมภิทา ปฏิภาณปฏิสัมภิทาต่างๆ มากมาย, ในศีลขันธ์ต่างๆ มากมาย, ในสมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ต่างๆ มากมาย, ในฐานาฐานะต่างๆ มากมาย, ในวิหารสมาบัติต่างๆ มากมาย, ในอริยสัจต่างๆ มากมาย, ในสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ต่างๆ มากมาย, ในอริยมรรคต่างๆ มากมาย, ในสามัญผลต่างๆ มากมาย, ในอภิญญาต่างๆ มากมาย, ชื่อว่าปุถุปัญญา เพราะญาณก้าวล่วงธรรมต่างๆ อันทั่วไปแก่ชน แล้วย่อมเป็นไปในพระนิพพานอันเป็นปรมัตถ์

කතමා හාසපඤ්ඤා, ඉධෙකච්චො හාසබහුලො වෙදබහුලො තුට්ඨිබහුලො පාමොජ්ජබහුලො සීලං පරිපූරෙති, ඉන්ද්‍රියසංවරං පරිපූරෙති, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතං, ජාගරියානුයොගං, සීලක්ඛන්ධං, සමාධික්ඛන්ධං, පඤ්ඤාක්ඛන්ධං, විමුත්තික්ඛන්ධං, විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධං පරිපූරෙතීති හාසපඤ්ඤා. හාසබහුලො පාමොජ්ජබහුලො ඨානාට්ඨානං පටිවිජ්ඣති, හාසබහුලො විහාරසමාපත්තියො පරිපූරෙතීති හාසපඤ්ඤා, හාසබහුලො අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති. සතිපට්ඨානෙ, සම්මප්පධානෙ, ඉද්ධිපාදෙ, ඉන්ද්‍රියානි, බලානි, බොජ්ඣඞ්ගානි, අරියමග්ගං භාවෙතීති හාසපඤ්ඤා, හාසබහුලො සාමඤ්ඤඵලානි සච්ඡිකරොති, අභිඤ්ඤායො පටිවිජ්ඣතීති හාසපඤ්ඤා, හාසබහුලො වෙදතුට්ඨිපාමොජ්ජබහුලො පරමත්ථං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතීති හාසපඤ්ඤා.

หาสปัญญาเป็นไฉน? ในศาสนานี้ บุคคลบางคนเป็นผู้มีความร่าเริงมาก มีความเบิกบานมาก มีความยินดีมาก มีความปราโมทย์มาก ย่อมบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์, ย่อมบำเพ็ญอินทรียสังวรให้บริบูรณ์, ย่อมบำเพ็ญความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ, การประกอบความเพียรเครื่องตื่น, ย่อมบำเพ็ญศีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหาสปัญญา. เป็นผู้มีความร่าเริงมาก มีความปราโมทย์มาก ย่อมแทงตลอดฐานาฐานะ, เป็นผู้มีความร่าเริงมาก ย่อมบำเพ็ญวิหารสมาบัติให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหาสปัญญา, เป็นผู้มีความร่าเริงมาก ย่อมแทงตลอดอริยสัจ. ย่อมเจริญสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ อริยมรรค เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหาสปัญญา, เป็นผู้มีความร่าเริงมาก ย่อมทำให้แจ้งซึ่งสามัญผล, ย่อมแทงตลอดอภิญญาทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหาสปัญญา, เป็นผู้มีความร่าเริงมาก มีความเบิกบาน ความยินดี และความปราโมทย์มาก ย่อมทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันเป็นปรมัตถ์ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหาสปัญญา

කතමා ජවනපඤ්ඤා, යංකිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං රූපං අනිච්චතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. දුක්ඛතො ඛිප්පං… අනත්තතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. යා කාචි වෙදනා…පෙ… යංකිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… සබ්බං විඤ්ඤාණං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. චක්ඛු…පෙ… ජරාමරණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, දුක්ඛං භයට්ඨෙන, අනත්තා අසාරකට්ඨෙනාති තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා රූපනිරොධෙ නිබ්බානෙ ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. වෙදනා, සඤ්ඤා, සඞ්ඛාරා, විඤ්ඤාණං[Pg.58], චක්ඛු…පෙ… ජරාමරණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං ඛයට්ඨෙන…පෙ… විභූතං කත්වා ජරාමරණනිරොධෙ නිබ්බානෙ ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… විඤ්ඤාණං. චක්ඛු…පෙ… ජරාමරණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මන්ති තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා ජරාමරණනිරොධෙ නිබ්බානෙ ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා.

ชวนปัญญาเป็นไฉน? รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... รูปใดที่อยู่ไกลหรือใกล้ก็ตาม, ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะย่อมรู้แจ้งรูปทั้งหมดนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงได้อย่างรวดเร็ว. ย่อมรู้แจ้งโดยความเป็นทุกข์ได้อย่างรวดเร็ว... ย่อมรู้แจ้งโดยความเป็นอนัตตาได้อย่างรวดเร็ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าชวนปัญญา. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะย่อมรู้แจ้งวิญญาณทั้งหมดโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาได้อย่างรวดเร็ว. จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน, ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะย่อมรู้แจ้งโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาได้อย่างรวดเร็ว. ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะครั้นชั่ง ตวง ทำให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏชัดแล้วว่า 'รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยงโดยอรรถว่าสิ้นไป, เป็นทุกข์โดยอรรถว่าเป็นภัย, เป็นอนัตตาโดยอรรถว่าไม่มีสาระ' ดังนี้แล้ว ย่อมรู้แจ้งพระนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งรูปได้อย่างรวดเร็ว. เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยงโดยอรรถว่าสิ้นไป...ฯลฯ... ครั้นทำให้ปรากฏชัดแล้ว ย่อมรู้แจ้งพระนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งชรามรณะได้อย่างรวดเร็ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าชวนปัญญา. รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... วิญญาณ, จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา ดังนี้, ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะครั้นชั่ง ตวง ทำให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏชัดแล้ว ย่อมรู้แจ้งพระนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งชรามรณะได้อย่างรวดเร็ว

කතමා තික්ඛපඤ්ඤා, ඛිප්පං කිලෙසෙ ඡින්දතීති තික්ඛපඤ්ඤා. උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙති, උප්පන්නං බ්‍යාපාදවිතක්කං, උප්පන්නං විහිංසාවිතක්කං, උප්පන්නුප්පන්නෙ පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ, උප්පන්නං රාගං, දොසං, මොහං, කොධං, උපනාහං, මක්ඛං, පළාසං, ඉස්සං, මච්ඡරියං, මායං, සාඨෙය්‍යං, ථම්භං, සාරම්භං, මානං, අතිමානං, මදං, පමාදං, සබ්බෙ කිලෙසෙ, සබ්බෙ දුච්චරිතෙ, සබ්බෙ අභිසඞ්ඛාරෙ, සබ්බෙ භවගාමිකම්මෙ නාධිවාසෙති පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙතීති තික්ඛපඤ්ඤා. එකස්මිං ආසනෙ චත්තාරො අරියමග්ගා, චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි, චතස්සො පටිසම්භිදායො, ඡ ච අභිඤ්ඤායො අධිගතා හොන්ති සච්ඡිකතා පස්සිතා පඤ්ඤායාති තික්ඛපඤ්ඤා.

ติกขปัญญาเป็นไฉน? ชื่อว่าติกขปัญญา เพราะย่อมตัดกิเลสได้โดยฉับพลัน. ย่อมไม่ทนอยู่กับกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ไม่ทนอยู่กับพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ไม่ทนอยู่กับวิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ไม่ทนอยู่กับบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นเนืองๆ, ไม่ทนอยู่กับราคะ โทสะ โมหะ โกธะ อุปนาหะ มักขะ ปฬาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา สาเถยยะ ถัมภะ สารัมภะ มานะ อติมานะ มทะ ปมาทะ ที่เกิดขึ้นแล้ว, ย่อมไม่ทนอยู่กับกิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง อภิสังขารทั้งปวง กรรมที่นำไปสู่ภพทั้งปวง, ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นไป ย่อมทำให้ถึงความไม่มีอีก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าติกขปัญญา. ชื่อว่าติกขปัญญา เพราะอริยมรรค ๔ สามัญผล ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ และอภิญญา ๖ อันบุคคลนั้นบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว เห็นแล้วด้วยปัญญา ในอาสนะเดียว

කතමා නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා, ඉධෙකච්චො සබ්බසඞ්ඛාරෙසු උබ්බෙගබහුලො හොති උත්තාසබහුලො උක්කණ්ඨනබහුලො අරතිබහුලො අනභිරතිබහුලො බහිමුඛො න රමති සබ්බසඞ්ඛාරෙසු, අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අප්පදාලිතපුබ්බං ලොභක්ඛන්ධං නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙතීති නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා. අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අප්පදාලිතපුබ්බං දොසක්ඛන්ධං, මොහක්ඛන්ධං, කොධං, උපනාහං…පෙ… සබ්බෙ භවගාමිකම්මෙ නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙතීති නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා.

นิพเพธิกปัญญาเป็นไฉน? ในโลกนี้ บุคคลบางคนเป็นผู้มีความเบื่อหน่ายมาก มีความสะดุ้งกลัวมาก มีความกระสับกระส่ายมาก มีความไม่ยินดีมาก มีความไม่เพลิดเพลินอย่างยิ่งในสังขารทั้งปวง เป็นผู้มีหน้ามุ่งออกไปภายนอก ไม่รื่นรมย์ในสังขารทั้งปวง, ชื่อว่านิพเพธิกปัญญา เพราะย่อมแทงทะลุ ย่อมทำลายกองโลภะที่ยังไม่เคยแทงทะลุ ที่ยังไม่เคยทำลายมาก่อน. ชื่อว่านิพเพธิกปัญญา เพราะย่อมแทงทะลุ ย่อมทำลายกองโทสะ กองโมหะ โกธะ อุปนาหะ...ฯลฯ... กรรมที่นำไปสู่ภพทั้งปวง ที่ยังไม่เคยแทงทะลุ ที่ยังไม่เคยทำลายมาก่อน

අනුපදධම්මවිපස්සනන්ති සමාපත්තිවසෙන වා ඣානඞ්ගවසෙන වා අනුපටිපාටියා ධම්මවිපස්සනං විපස්සති, එවං විපස්සන්තො අද්ධමාසෙන අරහත්තං පත්තො. මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො පන සත්තහි දිවසෙහි. එවං සන්තෙපි සාරිපුත්තත්ථෙරො මහාපඤ්ඤවන්තතරො. මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො හි සාවකානං සම්මසනචාරං යට්ඨිකොටියා උප්පීළෙන්තො විය එකදෙසමෙව සම්මසන්තො සත්ත දිවසෙ වායමිත්වා අරහත්තං පත්තො. සාරිපුත්තත්ථෙරො ඨපෙත්වා බුද්ධානං පච්චෙකබුද්ධානඤ්ච සම්මසනචාරං සාවකානං සම්මසනචාරං නිප්පදෙසං සම්මසි. එවං සම්මසන්තො අද්ධමාසං වායමි. අරහත්තඤ්ච කිර පත්වා අඤ්ඤාසි – ‘‘ඨපෙත්වා බුද්ධෙ ච පච්චෙකබුද්ධෙ ච අඤ්ඤො සාවකො නාම පඤ්ඤාය [Pg.59] මයා පත්තබ්බං පත්තුං සමත්ථො නාම න භවිස්සතී’’ති. යථා හි පුරිසො වෙළුයට්ඨිං ගණ්හිස්සාමීති මහාජටං වෙළුං දිස්වා ජටං ඡින්දන්තස්ස පපඤ්චො භවිස්සතීති අන්තරෙන හත්ථං පවෙසෙත්වා සම්පත්තමෙව යට්ඨිං මූලෙ ච අග්ගෙ ච ඡින්දිත්වා ආදාය පක්කමෙය්‍ය, සො කිඤ්චාපි පඨමතරං ගච්ඡති, යට්ඨිං පන සාරං වා උජුං වා න ලභති. අපරො ච තථාරූපමෙව වෙණුං දිස්වා ‘‘සචෙ සම්පත්තං යට්ඨිං ගණ්හිස්සාමි, සාරං වා උජුං වා න ලභිස්සාමී’’ති කච්ඡං බන්ධිත්වා මහන්තෙන සත්ථෙන වෙණුජටං ඡින්දිත්වා සාරා චෙව උජූ ච යට්ඨියො උච්චිනිත්වා ආදාය පක්කමෙය්‍ය. අයං කිඤ්චාපි පච්ඡා ගච්ඡති, යට්ඨියො පන සාරා චෙව උජූ ච ලභති. එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං ඉමෙසං ද්වින්නං ථෙරානං පධානං.

คำว่า อนุปทธัมมวิปัสสนา หมายถึง การพิจารณาเห็นธรรมวิปัสสนาโดยลำดับด้วยอำนาจสมาบัติหรือด้วยอำนาจองค์ฌาน เมื่อพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้ จึงบรรลุพระอรหัตตผลในกึ่งเดือน ส่วนพระมหาโมคคัลลานเถระ (บรรลุ) ใน ๗ วัน แม้เป็นเช่นนั้น พระสารีบุตรเถระก็เป็นผู้มีปัญญามากกว่า จริงอยู่ พระมหาโมคคัลลานเถระพิจารณาจริยาคือการพิจารณาของพระสาวกทั้งหลายเพียงส่วนเดียว ราวกับบีบคั้นด้วยปลายไม้เท้า พากเพียรอยู่ ๗ วัน จึงบรรลุพระอรหัตตผล ส่วนพระสารีบุตรเถระยกเว้นจริยาคือการพิจารณาของพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ได้พิจารณาจริยาคือการพิจารณาของพระสาวกทั้งหลายโดยไม่มีส่วนเหลือ เมื่อพิจารณาอยู่อย่างนี้ ได้พากเพียรอยู่กึ่งเดือน ได้ยินว่า ครั้นบรรลุพระอรหัตตผลแล้ว ได้ทราบว่า "ยกเว้นพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย สาวกอื่นชื่อว่าสามารถเพื่อจะบรรลุ (ปัญญา) ที่เราพึงบรรลุด้วยปัญญา จักไม่มี" เปรียบเหมือนบุรุษคิดว่า "เราจักถือเอาไม้ไผ่" เห็นกอไผ่ที่มีกิ่งก้านสาขาพันกันหนาแน่น คิดว่า "เมื่อเราตัดกิ่งก้านที่พันกันอยู่ ก็จะเนิ่นช้า" จึงสอดมือเข้าไปในระหว่าง ตัดลำไผ่ที่พอจะเอื้อมถึงได้ทั้งที่โคนและที่ปลายแล้วถือเอาหลีกไป แม้บุรุษนั้นจะไปได้เร็วกว่า แต่ก็ไม่ได้ไม้ไผ่ที่มีแก่นหรือตรง ส่วนบุรุษอีกคนหนึ่งเห็นกอไผ่เช่นนั้นเหมือนกัน คิดว่า "ถ้าเราจะถือเอาลำไผ่ที่พอเอื้อมถึง ก็จะไม่ได้ไม้ไผ่ที่มีแก่นหรือตรง" จึงนุ่งผ้าให้กระชับ ใช้มีดเล่มใหญ่ตัดกิ่งก้านที่พันกันของกอไผ่ เลือกเก็บเอาลำไผ่ทั้งที่มีแก่นและตรงแล้วถือเอาหลีกไป แม้บุรุษนี้จะไปทีหลัง แต่ก็ได้ลำไผ่ทั้งที่มีแก่นและตรง พึงทราบความเพียรของพระเถระทั้งสองนี้ว่ามีความสมบูรณ์อย่างนี้

එවං පන අද්ධමාසං වායමිත්වා ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තත්ථෙරො සූකරඛතලෙණද්වාරෙ භාගිනෙය්‍යස්ස දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස වෙදනාපරිග්ගහසුත්තන්තෙ දෙසියමානෙ දසබලං බීජයමානො ඨිතො දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා පබ්බජිතදිවසතො පන්නරසමෙ දිවසෙ සාවකපාරමිඤාණස්ස මත්ථකං පත්වා සත්තසට්ඨි ඤාණානි පටිවිජ්ඣිත්වා සොළසවිධං පඤ්ඤං අනුප්පත්තො.

ส่วนพระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม พากเพียรอยู่อย่างนี้ตลอดกึ่งเดือน ขณะที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเวทนาปริคคหสูตรแก่ทีฆนขปริพาชกผู้เป็นหลาน ที่ประตูถ้ำสูกรขาตา ท่านได้ยืนถวายงานพัดแด่พระทศพล ส่งญาณไปตามลำดับแห่งเทศนา ในวันที่ ๑๕ นับแต่วันที่บวช ได้บรรลุถึงยอดแห่งสาวกบารมีญาณ แทงตลอดญาณ ๖๗ ประการ บรรลุถึงปัญญา ๑๖ อย่างโดยลำดับ

තත්‍රිදං, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තස්ස අනුපදධම්මවිපස්සනායාති යා අනුපදධම්මවිපස්සනං විපස්සතීති අනුපදධම්මවිපස්සනා වුත්තා, තත්‍ර අනුපදධම්මවිපස්සනාය සාරිපුත්තස්ස ඉදං හොති. ඉදානි වත්තබ්බං තං තං විපස්සනාකොට්ඨාසං සන්ධායෙතං වුත්තං.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอนุปทธัมมวิปัสสนานั้น นี้เป็น (การพิจารณา) ของพระสารีบุตร คือ อนุปทธัมมวิปัสสนาใดที่กล่าวว่า "ย่อมพิจารณาเห็นอนุปทธัมมวิปัสสนา" ในอนุปทธัมมวิปัสสนานั้น นี้เป็น (การพิจารณา) ของพระสารีบุตร คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงส่วนแห่งวิปัสสนานั้นๆ ที่จะกล่าวต่อไป

94. පඨමෙ ඣානෙති යෙ පඨමෙ ඣානෙ අන්තොසමාපත්තියං ධම්මා. ත්‍යාස්සාති තෙ අස්ස. අනුපදවවත්ථිතා හොන්තීති අනුපටිපාටියා වවත්ථිතා පරිච්ඡින්නා ඤාතා විදිතා හොන්ති. කථං? ථෙරො හි තෙ ධම්මෙ ඔලොකෙන්තො අභිනිරොපනලක්ඛණො විතක්කො වත්තතීති ජානාති. තථා අනුමජ්ජනලක්ඛණො විචාරො, ඵරණලක්ඛණා පීති, සාතලක්ඛණං සුඛං, අවික්ඛෙපලක්ඛණා චිත්තෙකග්ගතා, ඵුසනලක්ඛණො ඵස්සො වෙදයිතලක්ඛණා වෙදනා, සඤ්ජානනලක්ඛණා සඤ්ඤා, චෙතයිතලක්ඛණා චෙතනා, විජානනලක්ඛණං විඤ්ඤාණං, කත්තුකම්‍යතාලක්ඛණො ඡන්දො, අධිමොක්ඛලක්ඛණො අධිමොක්ඛො, පග්ගාහලක්ඛණං වීරියං [Pg.60] උපට්ඨානලක්ඛණා සති, මජ්ඣත්තලක්ඛණා උපෙක්ඛා, අනුනයමනසිකාරලක්ඛණො මනසිකාරො වත්තතීති ජානාති. එවං ජානං අභිනිරොපනට්ඨෙන විතක්කං සභාවතො වවත්ථපෙති…පෙ… අනුනයමනසිකාරණට්ඨෙන මනසිකාරං සභාවභාවතො වවත්ථපෙති. තෙන වුත්තං ‘‘ත්‍යාස්ස ධම්මා අනුපදවවත්ථිතා හොන්තී’’ති.

๙๔. คำว่า ในปฐมฌาน คือ ธรรมเหล่าใดมีอยู่ในภายในสมาบัติในปฐมฌาน บทว่า ตฺยาสฺส คือ เต อสฺส (ธรรมเหล่านั้น ของท่าน) บทว่า อนุปทววตฺถิตา โหนฺติ คือ เป็นธรรมที่ท่านกำหนดไว้โดยลำดับ กำหนดรู้แล้ว รู้แล้ว ปรากฏชัดแล้ว อย่างไร? จริงอยู่ พระเถระเมื่อพิจารณาเห็นธรรมเหล่านั้น ย่อมรู้ว่า วิตกมีลักษณะน้อมจิตไปในอารมณ์ ย่อมเป็นไป, เช่นเดียวกัน วิจารมีลักษณะประคองอารมณ์, ปีติมีลักษณะแผ่ซ่าน, สุขมีลักษณะเป็นที่พอใจ, จิตเตกัคคตามีลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน, ผัสสะมีลักษณะกระทบ, เวทนามีลักษณะเสวยอารมณ์, สัญญามีลักษณะจำอารมณ์, เจตนามีลักษณะจงใจ, วิญญาณมีลักษณะรู้แจ้งอารมณ์, ฉันทะมีลักษณะใคร่จะทำ, อธิโมกข์มีลักษณะตัดสินอารมณ์, วิริยะมีลักษณะประคองไว้, สติมีลักษณะระลึก, อุเบกขามีลักษณะเป็นกลาง, มนสิการมีลักษณะกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย ย่อมเป็นไป ดังนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ ย่อมกำหนดวิตกโดยสภาวะด้วยความเป็นธรรมชาติน้อมจิตไปในอารมณ์...ฯลฯ... ย่อมกำหนดมนสิการโดยสภาวะด้วยความเป็นธรรมชาติกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ธรรมเหล่านั้นของท่าน เป็นธรรมที่ท่านกำหนดไว้โดยลำดับ"

විදිතා උප්පජ්ජන්තීති උප්පජ්ජමානා විදිතා පාකටාව හුත්වා උප්පජ්ජන්ති. විදිතා උපට්ඨහන්තීති තිට්ඨමානාපි විදිතා පාකටාව හුත්වා තිට්ඨන්ති. විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්තීති නිරුජ්ඣමානාපි විදිතා පාකටාව හුත්වා නිරුජ්ඣන්ති. එත්ථ පන තංඤාණතා චෙව ඤාණබහුතා ච මොචෙතබ්බා. යථා හි තෙනෙව අඞ්ගුලග්ගෙන තං අඞ්ගුලග්ගං න සක්කා ඵුසිතුං, එවමෙව තෙනෙව චිත්තෙන තස්ස චිත්තස්ස උප්පාදො වා ඨිති වා භඞ්ගො වා න සක්කා ජානිතුන්ති. එවං තාව තංඤාණතා මොචෙතබ්බා. යදි පන ද්වෙ චිත්තානි එකතො උප්පජ්ජෙය්‍යුං, එකෙන චිත්තෙන එකස්ස උප්පාදො වා ඨිති වා භඞ්ගො වා සක්කා භවෙය්‍ය ජානිතුං. ද්වෙ පන ඵස්සා වා වෙදනා වා සඤ්ඤා වා චෙතනා වා චිත්තානි වා එකතො උප්පජ්ජනකානි නාම නත්ථි, එකෙකමෙව උප්පජ්ජති. එවං ඤාණබහුතා මොචෙතබ්බා. එවං සන්තෙ කථං? මහාථෙරස්ස අන්තොසමාපත්තියං සොළස ධම්මා විදිතා පාකටා හොන්තීති. වත්ථාරම්මණානං පරිග්ගහිතතාය. ථෙරෙන හි වත්ථු චෙව ආරම්මණඤ්ච පරිග්ගහිතං, තෙනස්ස තෙසං ධම්මානං උප්පාදං ආවජ්ජන්තස්ස උප්පාදො පාකටො හොති, ඨානං ආවජ්ජන්තස්ස ඨානං පාකටං හොති, භෙදං ආවජ්ජන්තස්ස භෙදො පාකටො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘විදිතා උප්පජ්ජන්ති විදිතා උපට්ඨහන්ති විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්තී’’ති. අහුත්වා සම්භොන්තීති ඉමිනා උදයං පස්සති. හුත්වා පටිවෙන්තීති ඉමිනා වයං පස්සති.

บทว่า "วิทิตา อุปฺปชฺชนฺติ" (ปรากฏชัดแล้วจึงเกิดขึ้น) คือ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเป็นธรรมที่ปรากฏชัดแล้วจึงเกิดขึ้น บทว่า "วิทิตา อุปฏฺฐหนฺติ" (ปรากฏชัดแล้วจึงตั้งอยู่) คือ แม้เมื่อตั้งอยู่ ก็เป็นธรรมที่ปรากฏชัดแล้วจึงตั้งอยู่ บทว่า "วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ" (ปรากฏชัดแล้วจึงถึงความดับ) คือ แม้เมื่อดับไป ก็เป็นธรรมที่ปรากฏชัดแล้วจึงดับไป แต่ในที่นี้ พึงเว้นความเป็นผู้รู้สิ่งนั้น (ด้วยสิ่งนั้นเอง) และความเป็นผู้มีญาณมาก (ในขณะจิตเดียวกัน) เปรียบเหมือนไม่สามารถจะสัมผัสปลายนิ้วนั้นด้วยปลายนิ้วนั้นเองได้ ฉันใด ก็ฉันนั้น ไม่สามารถจะรู้ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ หรือความดับไปของจิตนั้นด้วยจิตนั้นเองได้ พึงเว้นความเป็นผู้รู้สิ่งนั้น (ด้วยสิ่งนั้นเอง) ก่อนอย่างนี้ แต่ถ้าจิตสองดวงจะพึงเกิดขึ้นพร้อมกัน ก็พึงจะสามารถรู้ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ หรือความดับไปของจิตดวงหนึ่งด้วยจิตอีกดวงหนึ่งได้ แต่ผัสสะ ๒ เวทนา ๒ สัญญา ๒ เจตนา ๒ หรือจิต ๒ ชื่อว่าย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันนั้นไม่มี ย่อมเกิดขึ้นทีละอย่างๆ เท่านั้น พึงเว้นความเป็นผู้มีญาณมากอย่างนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ทำไมธรรม ๑๖ อย่างในภายในสมาบัติของพระมหาเถระจึงปรากฏชัดเล่า? (ตอบว่า) เพราะได้กำหนดรู้วัตถุและอารมณ์ไว้แล้ว จริงอยู่ พระเถระได้กำหนดรู้วัตถุและอารมณ์ไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น เมื่อท่านพิจารณาความเกิดขึ้นของธรรมเหล่านั้น ความเกิดขึ้นจึงปรากฏชัด เมื่อพิจารณาความตั้งอยู่ ความตั้งอยู่จึงปรากฏชัด เมื่อพิจารณาความแตกดับ ความแตกดับจึงปรากฏชัด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ย่อมเป็นธรรมที่ปรากฏชัดแล้วจึงเกิดขึ้น ปรากฏชัดแล้วจึงตั้งอยู่ ปรากฏชัดแล้วจึงถึงความดับ" ด้วยบทว่า "อหุตฺวา สมฺโภนฺติ" (จากที่ไม่มีก็มีขึ้น) นี้ ย่อมเห็นความเกิดขึ้น ด้วยบทว่า "หุตฺวา ปฏิเวนฺติ" (มีแล้วก็กลับไม่มี) นี้ ย่อมเห็นความเสื่อมไป

අනුපායොති රාගවසෙන අනුපගමනො හුත්වා. අනපායොති පටිඝවසෙන අනපගතො. අනිස්සිතොති තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයෙහි අනිස්සිතො. අප්පටිබද්ධොති ඡන්දරාගෙන අබද්ධො. විප්පමුත්තොති කාමරාගතො විප්පමුත්තො. විසංයුත්තොති චතූහි යොගෙහි සබ්බකිලෙසෙහි වා විසංයුත්තො. විමරියාදීකතෙනාති නිම්මරියාදීකතෙන. චෙතසාති එවංවිධෙන චිත්තෙන විහරති.

บทว่า อนุปาโย ความว่า เป็นผู้ไม่เข้าไปใกล้ด้วยอำนาจแห่งราคะ บทว่า อนปาโย ความว่า เป็นผู้ไม่หลีกไปด้วยอำนาจแห่งปฏิฆะ บทว่า อนิสฺสิโต ความว่า เป็นผู้ไม่อาศัยตัณหานิสัยและทิฏฐินิสัย บทว่า อปฺปฏิพทฺโธ ความว่า เป็นผู้ไม่ถูกฉันทราคะผูกไว้ บทว่า วิปฺปมุตฺโต ความว่า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วจากกามราคะ บทว่า วิสํยุตฺโต ความว่า เป็นผู้ไม่ประกอบด้วยโยคะ ๔ หรือไม่ประกอบด้วยกิเลสทั้งปวง บทว่า วิมริยาทีกเตน ความว่า ไม่มีขอบเขต บทว่า เจตสา ความว่า ย่อมอยู่ด้วยจิตเห็นปานนี้

තත්ථ [Pg.61] ද්වෙ මරියාදා කිලෙසමරියාදා ච ආරම්මණමරියාදා ච. සචෙ හිස්ස අන්තොසමාපත්තියං පවත්තෙ සොළස ධම්මෙ ආරබ්භ රාගාදයො උප්පජ්ජෙය්‍යුං, කිලෙසමරියාදා තෙන කතා භවෙය්‍ය, තෙසු පනස්ස එකොපි න උප්පන්නොති කිලෙසමරියාදා නත්ථි. සචෙ පනස්ස අන්තොසමාපත්තියං පවත්තෙ සොළස ධම්මෙ ආවජ්ජන්තස්ස එකච්චෙ ආපාථං නාගච්ඡෙය්‍යුං. එවමස්ස ආරම්මණමරියාදා භවෙය්‍යුං. තෙ පනස්ස සොළස ධම්මෙ ආවජ්ජන්තස්ස ආපාථං අනාගතධම්මො නාම නත්ථීති ආරම්මණමරියාදාපි නත්ථි.

ในบทนั้น ขอบเขตมี ๒ อย่าง คือ กิเลสมริยาทา (ขอบเขตแห่งกิเลส) และอารัมมณมริยาทา (ขอบเขตแห่งอารมณ์) จริงอยู่ หากว่าราคะเป็นต้นจะพึงเกิดขึ้นแก่ท่านพระสารีบุตรนั้น เพราะปรารภธรรม ๑๖ ประการที่เกิดขึ้นในภายในสมาบัติ ด้วยเหตุนั้น กิเลสมริยาทาก็จะพึงมีได้ แต่ว่าในธรรม ๑๖ ประการเหล่านั้น แม้ธรรมอย่างหนึ่งก็มิได้เกิดขึ้นแก่ท่าน เพราะฉะนั้น กิเลสมริยาทาจึงไม่มี อนึ่ง หากว่าเมื่อท่านพิจารณาธรรม ๑๖ ประการที่เกิดขึ้นในภายในสมาบัติ ธรรมบางอย่างจะไม่พึงปรากฏขึ้น อย่างนี้ อารัมมณมริยาทาก็จะพึงมีแก่ท่าน แต่ว่าเมื่อท่านพิจารณาธรรม ๑๖ ประการเหล่านั้น ธรรมที่ไม่ปรากฏขึ้นย่อมไม่มีเลย เพราะฉะนั้น แม้อารัมมณมริยาทาก็ไม่มี

අපරාපි ද්වෙ මරියාදා වික්ඛම්භනමරියාදා ච සමුච්ඡෙදමරියාදා ච. තාසු සමුච්ඡෙදමරියාදා උපරි ආගමිස්සති, ඉමස්මිං පන ඨානෙ වික්ඛම්භනමරියාදා අධිප්පෙතා. තස්ස වික්ඛම්භිතපච්චනීකත්තා නත්ථීති විමරියාදිකතෙන චෙතසා විහරති.

ขอบเขตอีก ๒ อย่างก็มี คือ วิกขัมภนมริยาทา (ขอบเขตด้วยการข่มไว้) และสมุจเฉทมริยาทา (ขอบเขตด้วยการตัดขาด) ในขอบเขต ๒ อย่างนั้น สมุจเฉทมริยาทาจักมีมาในเบื้องหน้า แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาวิกขัมภนมริยาทา เพราะธรรมที่เป็นข้าศึกอันท่านข่มไว้แล้วจึงไม่มี (ขอบเขต) ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงอยู่ด้วยจิตที่ไม่มีขอบเขต

උත්තරි නිස්සරණන්ති ඉතො උත්තරි නිස්සරණං. අඤ්ඤෙසු ච සුත්තෙසු ‘‘උත්තරි නිස්සරණ’’න්ති නිබ්බානං වුත්තං, ඉධ පන අනන්තරො විසෙසො අධිප්පෙතොති වෙදිතබ්බො. තබ්බහුලීකාරාති තස්ස පජානනස්ස බහුලීකරණෙන. අත්ථිත්වෙවස්ස හොතීති තස්ස ථෙරස්ස අත්ථීතියෙව දළ්හතරං හොති. ඉමිනා නයෙන සෙසවාරෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

บทว่า อุตฺตรินิสฺสรณํ ความว่า ธรรมเป็นเครื่องสลัดออกที่ยิ่งกว่านี้ และในสูตรอื่น ๆ นิพพาน ท่านเรียกว่า "อุตตรินิสสรณะ" แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านประสงค์เอาคุณวิเศษที่สูงขึ้นไปโดยลำดับ บทว่า ตพฺพหุลการา ความว่า เพราะการกระทำให้มากซึ่งการรู้นั้น บทว่า อตฺถิเตฺววสฺส โหติ ความว่า ความรู้ว่า "มีอยู่" เท่านั้น ย่อมมั่นคงยิ่งขึ้นแก่พระเถระนั้น พึงทราบเนื้อความในวาระที่เหลือทั้งหลายด้วยนัยนี้

දුතියවාරෙ පන සම්පසාදනට්ඨෙන සම්පසාදො. සභාවතො වවත්ථපෙති.

ส่วนในวาระที่ ๒ ชื่อว่า สัมปสาทะ เพราะมีความหมายว่าความผ่องใส (แห่งจิต) ย่อมตั้งมั่นโดยสภาวะ

චතුත්ථවාරෙ උපෙක්ඛාති සුඛට්ඨානෙ වෙදනුපෙක්ඛාව. පස්සද්ධත්තා චෙතසො අනාභොගොති යො සො ‘‘යදෙව තත්ථ සුඛ’’න්ති චෙතසො ආභොගො, එතෙනෙතං ඔළාරිකමක්ඛායතීති එවං පස්සද්ධත්තා චෙතසො අනාභොගො වුත්තො, තස්ස අභාවාති අත්ථො. සතිපාරිසුද්ධීති පරිසුද්ධාසතියෙව. උපෙක්ඛාපි පාරිසුද්ධිඋපෙක්ඛා.

ในวาระที่ ๔ บทว่า อุเปกฺขา ในตำแหน่งของสุข ได้แก่ เวทนุเบกขา (อุเบกขาเวทนา) นั่นเอง บทว่า ปสฺสทฺธตฺตา เจตโส อนาโภโค ความว่า การน้อมใจไปว่า "สุขใดมีในที่นั้น" การน้อมใจนั้น ท่านกล่าวว่าเป็นของหยาบ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงการไม่น้อมใจไปแห่งจิตเพราะความสงบระงับนั้น ความหมายคือ เพราะไม่มีการน้อมใจนั้น บทว่า สติปาริสุทฺธิ ได้แก่ สติที่บริสุทธิ์นั่นเอง แม้อุเบกขาก็เป็นปาริสุทธิอุเบกขา (อุเบกขาคือความบริสุทธิ์)

95. සතො වුට්ඨහතීති සතියා සමන්නාගතො ඤාණෙන සම්පජානො හුත්වා වුට්ඨාති. තෙ ධම්මෙ සමනුපස්සතීති යස්මා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ බුද්ධානංයෙව අනුපදධම්මවිපස්සනා හොති, න සාවකානං, තස්මා එත්ථ කලාපවිපස්සනං දස්සෙන්තො එවමාහ.

๙๕. บทว่า สโต วุฏฺฐหติ ความว่า เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะด้วยญาณแล้วจึงออกจากสมาบัติ บทว่า เต ธมฺเม สมนุปสฺสติ ความว่า เพราะว่าในเนวสัญญานาสัญญายตนะ การพิจารณาธรรมทีละบทเป็นวิปัสสนา (อนุปทธรรมวิปัสสนา) ย่อมมีได้เฉพาะแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น ไม่มีแก่พระสาวกทั้งหลาย เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงกลาปวิปัสสนา (การพิจารณาเป็นกลุ่ม) ในที่นี้ จึงตรัสอย่างนี้

පඤ්ඤාය [Pg.62] චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති මග්ගපඤ්ඤාය චත්තාරි සච්චානි දිස්වා චත්තාරො ආසවා ඛීණා හොන්ති. සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං ආහරිත්වා අරහත්තං පත්තවාරොපි අත්ථි, නිරොධසමාපත්තිසමාපන්නවාරොපි. අරහත්තං පත්තවාරො ඉධ ගහිතො, නිරොධං පන චිණ්ණවසිතාය අපරාපරං සමාපජ්ජිස්සතීති වදන්ති.

บทว่า ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ ความว่า อาสวะ ๔ สิ้นไป เพราะเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยมรรคปัญญา สำหรับท่านพระสารีบุตรเถระ มีทั้งวาระที่ท่านเจริญสมถะและวิปัสสนาควบคู่กันไปจนบรรลุพระอรหัต และวาระที่ท่านเข้าถึงนิโรธสมาบัติ ในที่นี้ ท่านถือเอาวาระที่บรรลุพระอรหัต ส่วนนิโรธสมาบัตินั้น ท่านกล่าวว่า ท่านจะเข้าอีกบ่อย ๆ เพราะความชำนาญ

තත්ථස්ස යස්මිං කාලෙ නිරොධසමාපත්ති සීසං හොති, නිරොධස්ස වාරො ආගච්ඡති, ඵලසමාපත්ති ගූළ්හා හොති. යස්මිං කාලෙ ඵලසමාපත්ති සීසං හොති, ඵලසමාපත්තියා වාරො ආගච්ඡති, නිරොධසමාපත්ති ගූළ්හා හොති. ජම්බුදීපවාසිනො ථෙරා පන වදන්ති ‘‘සාරිපුත්තත්ථෙරො සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං ආහරිත්වා අනාගාමිඵලං සච්ඡිකත්වා නිරොධං සමාපජ්ජි, නිරොධා වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තො’’ති. තෙ ධම්මෙති අන්තොසමාපත්තියං පවත්තෙ තිසමුට්ඨානිකරූපධම්මෙ, හෙට්ඨා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියං පවත්තධම්මෙ වා. තෙපි හි ඉමස්මිං වාරෙ විපස්සිතබ්බධම්මාව, තස්මා තෙ වා විපස්සතීති දස්සෙතුං ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

ในวาระทั้งสองนั้น ในกาลใด นิโรธสมาบัติเป็นประธาน วาระแห่งนิโรธสมาบัติย่อมมาถึง ผลสมาบัติย่อมถูกซ่อนไว้ ในกาลใด ผลสมาบัติเป็นประธาน วาระแห่งผลสมาบัติย่อมมาถึง นิโรธสมาบัติย่อมถูกซ่อนไว้ แต่พระเถระทั้งหลายผู้พำนักในชมพูทวีปกล่าวว่า "ท่านพระสารีบุตรเถระเจริญสมถะและวิปัสสนาควบคู่กันไป กระทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผลแล้ว จึงเข้านิโรธสมาบัติ ออกจากนิโรธสมาบัติแล้วจึงบรรลุพระอรหัต" บทว่า เต ธมฺเม หมายถึง รูปธรรมอันมีสมุฏฐาน ๓ ที่เกิดขึ้นในภายในสมาบัติ หรือธรรมที่เกิดขึ้นในเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติเบื้องต่ำ เพราะแม้ธรรมเหล่านั้นก็เป็นธรรมที่พึงพิจารณาด้วยวิปัสสนาในวาระนี้เหมือนกัน เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวคำนี้เพื่อแสดงว่า ท่านพิจารณาธรรมเหล่านั้นด้วยวิปัสสนา

97. වසිප්පතොති චිණ්ණවසිතං පත්තො. පාරමිප්පත්තොති නිප්ඵත්තිං පත්තො. ඔරසොතිආදීසු ථෙරො භගවතො උරෙ නිබ්බත්තසද්දං සුත්වා ජාතොති ඔරසො, මුඛෙන පභාවිතං සද්දං සුත්වා ජාතොති මුඛතො ජාතො, ධම්මෙන පන ජාතත්තා නිම්මිතත්තා ධම්මජො ධම්මනිම්මිතො, ධම්මදායස්ස ආදියනතො ධම්මදායාදො, ආමිසදායස්ස අනාදියනතො නො ආමිසදායාදොති වෙදිතබ්බො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๙๗. บทว่า วสิปฺปตฺโต ความว่า ถึงแล้วซึ่งความชำนาญ บทว่า ปารมิปฺปตฺโต ความว่า ถึงแล้วซึ่งความสำเร็จ ในบทว่า โอรโส เป็นต้น มีความว่า พระเถระชื่อว่า โอรส เพราะเกิดจากการได้ฟังเสียงที่เกิดขึ้นจากพระอุระของพระผู้มีพระภาค ชื่อว่า มุขโตชาโต เพราะเกิดจากการได้ฟังเสียงที่เปล่งออกจากพระโอษฐ์ แต่ชื่อว่า ธรรมโช และ ธรรมนิมฺมิโต เพราะเกิดและถูกเนรมิตโดยธรรม ชื่อว่า ธรรมทายาโท เพราะรับเอามรดกคือธรรม ชื่อว่า โน อามิสทายาโท เพราะไม่รับเอามรดกคืออามิส พึงทราบดังนี้ ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

(อรรถกถา) แห่งมัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

අනුපදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนุปทสูตร จบ

2. ඡබ්බිසොධනසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาฉัพพิโสธนสูตร

98. එවං මෙ සුතන්ති ඡබ්බිසොධනසුත්තං. තත්ථ ඛීණා ජාතීතිආදීසු එකෙනාපි පදෙන අඤ්ඤා බ්‍යාකතාව හොති, ද්වීහිපි. ඉධ පන චතූහි පදෙහි අඤ්ඤබ්‍යාකරණං ආගතං. දිට්ඨෙ දිට්ඨවාදිතාතිආදීසු යාය [Pg.63] චෙතනාය දිට්ඨෙ දිට්ඨං මෙති වදති, සා දිට්ඨෙ දිට්ඨවාදිතා නාම. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අයමනුධම්මොති අයං සභාවො. අභිනන්දිතබ්බන්ති න කෙවලං අභිනන්දිතබ්බං, පරිනිබ්බුතස්ස පනස්ස සබ්බොපි ඛීණාසවස්ස සක්කාරො කාතබ්බො. උත්තරිං පඤ්හොති සචෙ පනස්ස වෙය්‍යාකරණෙන අසන්තුට්ඨා හොථ, උත්තරිම්පි අයං පඤ්හො පුච්ඡිතබ්බොති දස්සෙති. ඉතො පරෙසුපි තීසු වාරෙසු අයමෙව නයො.

๙๘. ฉัพพิโสธนสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ในบทว่า ขีณา ชาติ เป็นต้นนั้น การพยากรณ์อรหัตผลย่อมมีได้แม้ด้วยบทเดียว หรือด้วยสองบท แต่ในที่นี้ การพยากรณ์อรหัตผลมาด้วยสี่บท ในบทว่า ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐวาทิตา เป็นต้น เจตนาใดที่บุคคลกล่าวว่า "สิ่งที่เห็น เราเห็นแล้ว" เจตนานั้นชื่อว่า ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐวาทิตา แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยเดียวกันนี้ บทว่า อยมนุธมฺโม ความว่า นี่เป็นสภาวะ บทว่า อภินนฺทิตพฺพํ ความว่า ไม่ใช่เพียงแต่ควรชื่นชมเท่านั้น แต่ควรทำสักการะทั้งปวงแก่พระขีณาสพผู้ปรินิพพานแล้วนั้นด้วย บทว่า อุตฺตรึ ปญฺโห ความว่า หากท่านทั้งหลายไม่พอใจด้วยคำพยากรณ์ของท่าน ก็พึงถามปัญหานี้ให้ยิ่งขึ้นไปอีก ดังนี้ แม้ในสามวาระที่เหลือจากนี้ไป ก็มีนัยเดียวกันนี้

99. අබලන්ති දුබ්බලං. විරාගුනන්ති විගච්ඡනසභාවං. අනස්සාසිකන්ති අස්සාසවිරහිතං. උපායූපාදානාති තණ්හාදිට්ඨීනමෙතං අධිවචනං. තණ්හාදිට්ඨියො හි තෙභූමකධම්මෙ උපෙන්තීති උපායා, උපාදියන්තීති උපාදානා. චෙතසො අදිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයාතිපි තාසංයෙව නාමං. චිත්තඤ්හි තණ්හාදිට්ඨීහි සක්කායධම්මෙසු තිට්ඨති අධිතිට්ඨතීති තණ්හාදිට්ඨියො චෙතසො අධිට්ඨානා, තාහි තං අභිනිවිසතීති අභිනිවෙසා, තාහියෙව තං අනුසෙතීති අනුසයාති වුච්චන්ති. ඛයා විරාගාතිආදීසු ඛයෙන විරාගෙනාති අත්ථො. සබ්බානි චෙතානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානෙව.

๙๙. บทว่า อพลํ ความว่า ไม่มีกำลัง. บทว่า วิราคุํ ความว่า มีสภาวะปราศจากไป. บทว่า อนสฺสาสิกํ ความว่า ปราศจากความเบาใจ. บทว่า อุปายูปาทานา นี้เป็นชื่อของตัณหาและทิฏฐิ. จริงอยู่ ตัณหาและทิฏฐิย่อมเข้าไปสู่ธรรมในภูมิ 3 เหตุนั้นจึงชื่อว่า อุปายะ, ย่อมยึดมั่น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อุปาทาน. แม้บทว่า เจตโส อธิฏฺฐานาภินิเวสานุสยา ก็เป็นชื่อของตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้นนั่นเอง. จริงอยู่ จิตย่อมตั้งมั่น คือตั้งมั่นอยู่ในสักกายธรรมทั้งหลายด้วยตัณหาและทิฏฐิ เหตุนั้นตัณหาและทิฏฐิจึงชื่อว่า อธิฏฐานะแห่งจิต, จิตย่อมยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อภินิเวส, จิตย่อมนอนเนื่องอยู่ด้วยตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้นนั่นเอง เหตุนั้นจึงเรียกว่า อนุสัย. ในบทเป็นต้นว่า ขยา วิราคา มีความหมายว่า เพราะความสิ้นไป เพราะความคลายกำหนัด. และบททั้งหมดเหล่านี้เป็นไวพจน์ของกันและกันนั่นเอง.

100. පථවීධාතූති පතිට්ඨානධාතු. ආපොධාතූති ආබන්ධනධාතු. තෙජොධාතූති පරිපාචනධාතු. වායොධාතූති විත්ථම්භනධාතු. ආකාසධාතූති අසම්ඵුට්ඨධාතු. විඤ්ඤාණධාතූති විජානනධාතු. න අනත්තතො උපගච්ඡින්ති අහං අත්තාති අත්තකොට්ඨාසෙන න උපගමිං. න ච පථවීධාතුනිස්සිතන්ති පථවීධාතුනිස්සිතා සෙසධාතුයො ච උපාදාරූපඤ්ච අරූපක්ඛන්ධා ච. තෙපි හි නිස්සිතවත්ථුරූපානං පථවීධාතුනිස්සිතත්තා එකෙන පරියායෙන පථවීධාතුනිස්සිතාව. තස්මා ‘‘න ච පථවීධාතුනිස්සිත’’න්ති වදන්තො සෙසරූපාරූපධම්මෙපි අත්තතො න උපගච්ඡින්ති වදති. ආකාසධාතුනිස්සිතපදෙ පන අවිනිබ්භොගවසෙන සබ්බම්පි භූතුපාදාරූපං ආකාසධාතුනිස්සිතං නාම, තථා තංනිස්සිතරූපවත්ථුකා අරූපක්ඛන්ධා. එවං ඉධාපි රූපාරූපං ගහිතමෙව හොති. විඤ්ඤාණධාතුනිස්සිතපදෙ පන සහජාතා තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානරූපඤ්ච විඤ්ඤාණධාතුනිස්සිතන්ති රූපාරූපං ගහිතමෙව හොති.

๑๐๐. บทว่า ปฐวีธาตุ ความว่า ธาตุคือที่ตั้ง. บทว่า อาโปธาตุ ความว่า ธาตุคือเครื่องผูกพัน. บทว่า เตโชธาตุ ความว่า ธาตุคือเครื่องย่อย. บทว่า วาโยธาตุ ความว่า ธาตุคือเครื่องค้ำจุน. บทว่า อากาสธาตุ ความว่า ธาตุคือสิ่งที่ไม่ถูกสัมผัส. บทว่า วิญฺญาณธาตุ ความว่า ธาตุคือการรู้แจ้ง. บทว่า น อนตฺตโต อุปคจฺฉึ ความว่า เรามิได้เข้าถึงโดยส่วนแห่งอัตตาว่า "เราคืออัตตา". บทว่า น จ ปฐวีธาตุนิสฺสิตํ ความว่า ธาตุที่เหลือ อุปาทายรูป และอรูปขันธ์ทั้งหลาย ล้วนอาศัยปฐวีธาตุ. จริงอยู่ แม้ธรรมเหล่านั้นก็ชื่อว่าอาศัยปฐวีธาตุโดยปริยายหนึ่ง เพราะอาศัยปฐวีธาตุซึ่งเป็นวัตถุที่รูปอาศัยอยู่. เพราะเหตุนั้น ผู้ที่กล่าวว่า "และไม่อาศัยปฐวีธาตุ" ชื่อว่ากล่าวว่า "เรามิได้เข้าถึงแม้รูปธรรมและอรูปธรรมที่เหลือโดยความเป็นอัตตา". ส่วนในบทว่า อากาสธาตุนิสฺสิตํ โดยนัยแห่งความไม่แยกจากกัน แม้ภูตรูปและอุปาทายรูปทั้งหมดก็ชื่อว่าอาศัยอากาสธาตุ, อรูปขันธ์ทั้งหลายซึ่งมีรูปที่อาศัยอากาสธาตุนั้นเป็นวัตถุก็เช่นกัน. ด้วยเหตุนี้ แม้ในที่นี้ รูปและอรูปก็เป็นอันถูกถือเอาแล้วนั่นเอง. ส่วนในบทว่า วิญฺญาณธาตุนิสฺสิตํ ขันธ์ ๓ ที่เกิดร่วมกันและจิตตสมุฏฐานรูป ชื่อว่าอาศัยวิญญาณธาตุ ดังนั้น รูปและอรูปจึงเป็นอันถูกถือเอาแล้วนั่นเอง.

101. රූපෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසූති එත්ථ යං අතීතෙ චක්ඛුද්වාරස්ස ආපාථං ආගන්ත්වා නිරුද්ධං, යඤ්ච අනාගතෙ ආපාථං [Pg.64] ආගන්ත්වා නිරුජ්ඣිස්සති, යම්පි එතරහි ආගන්ත්වා නිරුද්ධං, තං සබ්බං රූපං නාම. යං පන අතීතෙපි ආපාථං අනාගන්ත්වා නිරුද්ධං, අනාගතෙපි අනාගන්ත්වා නිරුජ්ඣිස්සති, එතරහිපි අනාගන්ත්වා නිරුද්ධං, තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බධම්මෙසු සඞ්ගහිතන්ති වුත්තෙ තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො ආහ – ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ ද්විධා කරොථ, උපරි ඡන්දොවාරෙ කින්ති කරිස්සථ, නයිදං ලබ්භතී’’ති. තස්මා තීසු කාලෙසු ආපාථං ආගතං වා අනාගතං වා සබ්බම්පි තං රූපමෙව, චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා පන තයො ඛන්ධා චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බධම්මාති වෙදිතබ්බා. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන සද්ධිං විඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසූ’’ති. ඡන්දොති තණ්හාඡන්දො. රාගොති ස්වෙව රජ්ජනවසෙන රාගො. නන්දීති ස්වෙව අභිනන්දනවසෙන නන්දී. තණ්හාති ස්වෙව තණ්හායනවසෙන තණ්හා. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො.

๑๐๑. ในบทว่า รูเป จกฺขุวิญฺญาเณ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาณตพฺเพสุ ธมฺเมสุ นี้ พึงทราบว่า รูปใดในอดีตที่มาสู่คลองจักษุทวารแล้วดับไป, รูปใดในอนาคตที่จะมาสู่คลองจักษุทวารแล้วจักดับไป, และรูปใดในบัดนี้ที่มาแล้วดับไป, รูปทั้งหมดนั้นชื่อว่า รูป. ส่วนรูปใดแม้ในอดีตที่มิได้มาสู่คลองจักษุทวารแล้วดับไป, แม้ในอนาคตที่จะมิได้มาสู่คลองจักษุทวารแล้วจักดับไป, แม้ในบัดนี้ที่มิได้มาสู่คลองจักษุทวารแล้วดับไป, รูปนั้นสงเคราะห์เข้าในธรรมที่พึงรู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณ. เมื่อกล่าวเช่นนี้ พระติปิฏกจูฬาภยเถระได้กล่าวว่า "ในที่นี้ ท่านทั้งหลายทำเป็นสองอย่าง, ข้างบนในฉันทวาร จักทำอย่างไร, อย่างนี้ใช้ไม่ได้". เพราะฉะนั้น รูปทั้งหมดนั้นไม่ว่าจะมาสู่คลองจักษุหรือไม่มาในกาลทั้งสาม ก็เป็นรูปนั่นเอง. ส่วนขันธ์ ๓ ที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณ พึงทราบว่าเป็นธรรมที่พึงรู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณ. ความหมายในที่นี้คือ "ในธรรมทั้งหลายที่พึงรู้พร้อมกับจักขุวิญญาณ". บทว่า ฉนฺโท คือ ตัณหาฉันทะ. บทว่า ราโค คือ ตัณหาฉันทะนั้นเองโดยนัยแห่งความกำหนัด ชื่อว่า ราคะ. บทว่า นนฺที คือ ตัณหาฉันทะนั้นเองโดยนัยแห่งความเพลิดเพลิน ชื่อว่า นันทิ. บทว่า ตณฺหา คือ ตัณหาฉันทะนั้นเองโดยนัยแห่งความทะยานอยาก ชื่อว่า ตัณหา. แม้ในทวารที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน.

102. අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයාති එත්ථ අහඞ්කාරො මානො, මමඞ්කාරො තණ්හා, ස්වෙව මානානුසයො. ආසවානං ඛයඤාණායාති ඉදං පුබ්බෙනිවාසං දිබ්බචක්ඛුඤ්ච අවත්වා කස්මා වුත්තං? භික්ඛූ ලොකියධම්මං න පුච්ඡන්ති, ලොකුත්තරමෙව පුච්ඡන්ති, තස්මා පුච්ඡිතපඤ්හංයෙව කථෙන්තො එවමාහ. එකවිස්සජ්ජිතසුත්තං නාමෙතං, ඡබ්බිසොධනන්තිපිස්ස නාමං. එත්ථ හි චත්තාරො වොහාරා පඤ්ච ඛන්ධා ඡ ධාතුයො ඡ අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානි අත්තනො සවිඤ්ඤාණකකායො පරෙසං සවිඤ්ඤාණකකායොති ඉමෙ ඡ කොට්ඨාසා විසුද්ධා, තස්මා ‘‘ඡබ්බිසොධනිය’’න්ති වුත්තං. පරසමුද්දවාසිත්ථෙරා පන අත්තනො ච පරස්ස ච විඤ්ඤාණකකායං එකමෙව කත්වා චතූහි ආහාරෙහි සද්ධින්ති ඡ කොට්ඨාසෙ වදන්ති.

๑๐๒. ในบทว่า อหงฺการมมงฺการมานานุสยา นี้ อหังการคือมานะ, มมังการคือตัณหา, มานะนั้นเองคือมานานุสัย. เหตุใดจึงตรัสบทว่า อาสวานํ ขยญาณาย นี้ โดยมิได้ตรัสถึงปุพเพนิวาสานุสสติญาณและทิพพจักขุญาณ? เพราะภิกษุทั้งหลายไม่ทูลถามถึงโลกิยธรรม, ทูลถามถึงแต่โลกุตรธรรมเท่านั้น, เพราะฉะนั้น เมื่อทรงตอบเฉพาะปัญหาที่ถูกทูลถาม จึงตรัสเช่นนั้น. สูตรนี้ชื่อว่า เอกวิสัชชิตสูตร, และยังมีชื่อว่า ฉัพพิโสธนิยสูตร. จริงอยู่ ในสูตรนี้ ส่วน ๖ ประการเหล่านี้คือ โวหาร ๔, ขันธ์ ๕, ธาตุ ๖, อายตนะภายในและภายนอก ๖, สวิญญาณกายของตน, สวิญญาณกายของผู้อื่น ได้รับการชำระให้บริสุทธิ์แล้ว, เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "ฉัพพิโสธนิยสูตร". ส่วนพระเถระผู้อยู่ต่างสมุทรกล่าวว่ามี ๖ ส่วน โดยรวมสวิญญาณกายของตนและของผู้อื่นเป็นส่วนเดียวกัน แล้วนับรวมกับอาหาร ๔.

ඉමෙ පන ඡ කොට්ඨාසා ‘‘කිං තෙ අධිගතං, කින්ති තෙ අධිගතං, කදා තෙ අධිගතං, කත්ථ තෙ අධිගතං, කතමෙ තෙ කිලෙසා පහීනා, කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභී’’ති (පාරා. 198) එවං විනයනිද්දෙසපරියායෙන සොධෙතබ්බා.

ส่วน ๖ หมวดเหล่านี้ พึงชำระสะสางโดยนัยแห่งวินัยนิทเทสอย่างนี้ว่า "ท่านบรรลุอะไร, ท่านบรรลุด้วยวิธีอย่างไร, ท่านบรรลุเมื่อไร, ท่านบรรลุที่ไหน, กิเลสเหล่าไหนที่ท่านละได้แล้ว, ท่านเป็นผู้ได้ธรรมเหล่าไหน".

එත්ථ හි කිං තෙ අධිගතන්ති අධිගමපුච්ඡා, ඣානවිමොක්ඛාදීසු සොතාපත්තිමග්ගාදීසු වා කිං තයා අධිගතං. කින්ති තෙ අධිගතන්ති උපායපුච්ඡා. අයඤ්හි එත්ථාධිප්පායො – කිං තයා අනිච්චලක්ඛණං ධුරං කත්වා අධිගතං, දුක්ඛානත්තලක්ඛණෙසු අඤ්ඤතරං වා, කිං වා සමාධිවසෙන අභිනිවිසිත්වා[Pg.65], උදාහු විපස්සනාවසෙන, තථා කිං රූපෙ අභිනිවිසිත්වා, උදාහු අරූපෙ, කිං වා අජ්ඣත්තං අභිනිවිසිත්වා, උදාහු බහිද්ධාති. කදා තෙ අධිගතන්ති කාලපුච්ඡා, පුබ්බණ්හමජ්ඣන්හිකාදීසු කතරස්මිං කාලෙති වුත්තං හොති.

จริงอยู่ ในคำถามเหล่านั้น คำว่า "ท่านบรรลุอะไร" เป็นคำถามถึงสิ่งที่บรรลุ คือ ท่านบรรลุอะไรในบรรดาฌาน วิโมกข์ เป็นต้น หรือในบรรดาโสดาปัตติมรรค เป็นต้น. คำว่า "ท่านบรรลุด้วยวิธีอย่างไร" เป็นคำถามถึงอุบาย. อธิบายในข้อนี้มีอยู่ว่า ท่านบรรลุโดยทำอนิจจลักษณะให้เป็นธงชัย หรือทำทุกขลักษณะหรืออนัตตลักษณะอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นธงชัย, หรือว่าท่านน้อมใจไปโดยอำนาจสมาธิ หรือโดยอำนาจวิปัสสนา, อีกนัยหนึ่ง ท่านน้อมใจไปในรูป หรือในอรูป, หรือว่าท่านน้อมใจไปในภายใน หรือในภายนอก. คำว่า "ท่านบรรลุเมื่อไร" เป็นคำถามถึงกาลเวลา หมายความว่า ท่านบรรลุในกาลไหน ในบรรดากาลเวลาเช้า เที่ยง เป็นต้น.

කත්ථ තෙ අධිගතන්ති ඔකාසපුච්ඡා, කිස්මිං ඔකාසෙ, කිං රත්තිට්ඨානෙ දිවාට්ඨානෙ රුක්ඛමූලෙ මණ්ඩපෙ කතරස්මිං වා විහාරෙති වුත්තං හොති. කතමෙ තෙ කිලෙසා පහීනාති පහීනකිලෙසෙ පුච්ඡති, කතරමග්ගවජ්ඣා තව කිලෙසා පහීනාති වුත්තං හොති.

คำว่า "ท่านบรรลุที่ไหน" เป็นคำถามถึงสถานที่ หมายความว่า ท่านบรรลุในสถานที่ไหน, ในที่พักกลางคืน, ที่พักกลางวัน, โคนต้นไม้, มณฑป หรือในวิหารไหน. คำว่า "กิเลสเหล่าไหนที่ท่านละได้แล้ว" เป็นการถามถึงกิเลสที่ละได้แล้ว หมายความว่า กิเลสของท่านที่พึงถูกประหารโดยมรรคไหน ได้ถูกละแล้ว.

කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභීති පටිලද්ධධම්මපුච්ඡා, පඨමමග්ගාදීසු කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභීති වුත්තං හොති.

คำว่า "ท่านเป็นผู้ได้ธรรมเหล่าไหน" เป็นคำถามถึงธรรมที่ได้รับแล้ว หมายความว่า ในบรรดาธรรมทั้งหลายมีปฐมมรรคเป็นต้น ท่านเป็นผู้ได้ธรรมเหล่าไหน.

තස්මා ඉදානි චෙපි කොචි භික්ඛු උත්තරිමනුස්සධම්මාධිගමං බ්‍යාකරෙය්‍ය, න සො එත්තාවතාව සක්කාතබ්බො. ඉමෙසු පන ඡසු ඨානෙසු සොධනත්ථං වත්තබ්බො ‘‘කිං තෙ අධිගතං, කිං ඣානං උදාහු විමොක්ඛාදීසු අඤ්ඤතර’’න්ති? යො හි යෙන අධිගතො ධම්මො, සො තස්ස පාකටො හොති. සචෙ ‘‘ඉදං නාම මෙ අධිගත’’න්ති වදති, තතො ‘‘කින්ති තෙ අධිගත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බො. අනිච්චලක්ඛණාදීසු කිං ධුරං කත්වා, අට්ඨතිංසාය වා ආරම්මණෙසු රූපාරූපඅජ්ඣත්තබහිද්ධාදිභෙදෙසු වා ධම්මෙසු කෙන මුඛෙන අභිනිවිසිත්වාති? යො හි යස්සාභිනිවෙසො, සො තස්ස පාකටො හොති.

เพราะเหตุนั้น ในบัดนี้ หากภิกษุรูปใดพึงพยากรณ์การบรรลุอุตตริมนุสสธรรม ไม่ควรสักการะภิกษุนั้นเพียงเท่านั้น แต่พึงสอบสวนเพื่อชำระให้บริสุทธิ์ในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ว่า “ท่านบรรลุอะไร บรรลุฌาน หรือว่าบรรลุธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิโมกข์เป็นต้น” เพราะว่าธรรมใดที่บุคคลใดบรรลุแล้ว ธรรมนั้นย่อมปรากฏแก่บุคคลนั้น ถ้าเธอกล่าวว่า “ธรรมชื่อนี้อันเราบรรลุแล้ว” ลำดับนั้นพึงถามเธอว่า “ท่านบรรลุอย่างไร” คือ ทำอะไรให้เป็นธงชัยในบรรดาอนิจจลักษณะเป็นต้น หรือว่าในบรรดาอารมณ์ ๓๘ ประการ หรือในบรรดาธรรมทั้งหลายมีรูปธรรม อรูปธรรม อัชฌัตตธรรม พหิทธธรรมเป็นต้นเป็นประเภท ท่านน้อมใจเข้าไปพิจารณาโดยมุขไหน เพราะว่าการน้อมใจเข้าไปพิจารณาธรรมใดมีอยู่แก่บุคคลใด การน้อมใจนั้นย่อมปรากฏแก่บุคคลนั้น

සචෙ පන ‘‘අයං නාම මෙ අභිනිවෙසො, එවං මයා අධිගත’’න්ති වදති, තතො ‘‘කදා තෙ අධිගත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘කිං පුබ්බණ්හෙ, උදාහු මජ්ඣන්හිකාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං කාලෙ’’ති? සබ්බෙසඤ්හි අත්තනා අධිගතකාලො පාකටො හොති. සචෙ ‘‘අමුකස්මිං නාම මෙ කාලෙ අධිගත’’න්ති වදති, තතො ‘‘කත්ථ තෙ අධිගත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘කිං දිවාට්ඨානෙ, උදාහු රත්තිට්ඨානාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං ඔකාසෙ’’ති? සබ්බෙසඤ්හි අත්තනා අධිගතොකාසො පාකටො හොති. සචෙ ‘‘අමුකස්මිං නාම මෙ ඔකාසෙ අධිගත’’න්ති වදති, තතො ‘‘කතමෙ තෙ කිලෙසා පහීනා’’ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘කිං පඨමමග්ගවජ්ඣා, උදාහු දුතියාදිමග්ගවජ්ඣා’’ති? සබ්බෙසඤ්හි අත්තනා අධිගතමග්ගෙන පහීනකිලෙසා පාකටා හොන්ති.

ก็ถ้าเธอกล่าวว่า “การน้อมใจของเราชื่อนี้ เราบรรลุแล้วอย่างนี้” ลำดับนั้นพึงถามเธอว่า “ท่านบรรลุเมื่อไร” คือ “ในเวลาเช้า หรือว่าในกาลไหนกาลหนึ่งในบรรดาเวลาเที่ยงเป็นต้น” เพราะว่ากาลที่ตนบรรลุแล้วย่อมปรากฏแก่ทุกคน ถ้าเธอกล่าวว่า “เราบรรลุแล้วในกาลชื่อโน้น” ลำดับนั้นพึงถามเธอว่า “ท่านบรรลุที่ไหน” คือ “ในที่พักกลางวัน หรือว่าในโอกาสไหนโอกาสหนึ่งในบรรดาที่พักกลางคืนเป็นต้น” เพราะว่าสถานที่ที่ตนบรรลุแล้วย่อมปรากฏแก่ทุกคน ถ้าเธอกล่าวว่า “เราบรรลุแล้วในโอกาสชื่อโน้น” ลำดับนั้นพึงถามเธอว่า “กิเลสเหล่าไหนอันท่านละได้แล้ว” คือ “กิเลสที่พึงละด้วยปฐมมรรค หรือว่ากิเลสที่พึงละด้วยทุติยมรรคเป็นต้น” เพราะว่ากิเลสที่ละได้แล้วด้วยมรรคที่ตนบรรลุแล้วย่อมปรากฏแก่ทุกคน

සචෙ [Pg.66] ‘‘ඉමෙ නාම මෙ කිලෙසා පහීනා’’ති වදති, තතො ‘‘කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභී’’ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘කිං සොතාපත්තිමග්ගස්ස, උදාහු සකදාගාමිමග්ගාදීසු අඤ්ඤතරස්සා’’ති? සබ්බෙසඤ්හි අත්තනා අධිගතධම්මො පාකටො හොති. සචෙ ‘‘ඉමෙසං නාමාහං ධම්මානං ලාභී’’ති වදති, එත්තාවතාපිස්ස වචනං න සද්ධාතබ්බං. බහුස්සුතා හි උග්ගහපරිපුච්ඡාකුසලා භික්ඛූ ඉමානි ඡ ඨානානි සොධෙතුං සක්කොන්ති. ඉමස්ස භික්ඛුනො ආගමනපටිපදා සොධෙතබ්බා, යදි ආගමනපටිපදා න සුජ්ඣති, ‘‘ඉමාය පටිපදාය ලොකුත්තරධම්මා නාම න ලබ්භන්තී’’ති අපනෙතබ්බො.

ถ้าเธอกล่าวว่า “กิเลสชื่อเหล่านี้อันเราละได้แล้ว” ลำดับนั้นพึงถามเธอว่า “ท่านเป็นผู้ได้ธรรมเหล่าไหน” คือ “แห่งโสดาปัตติมรรค หรือว่าแห่งมรรคอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาสกทาคามิมรรคเป็นต้น” เพราะว่าธรรมที่ตนบรรลุแล้วย่อมปรากฏแก่ทุกคน ถ้าเธอกล่าวว่า “เราเป็นผู้ได้ธรรมชื่อเหล่านี้” แม้เพียงเท่านั้น ก็ยังไม่ควรเชื่อคำของเธอ เพราะว่าภิกษุผู้เป็นพหูสูต ฉลาดในการเรียนและสอบถาม ย่อมสามารถเพื่อจะชำระฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ได้ พึงชำระอาคมนปฏิปทา (ข้อปฏิบัติที่เป็นทางมาแห่งมรรค) ของภิกษุนี้ ถ้าอาคมนปฏิปทาไม่บริสุทธิ์ พึงขับไล่เธอไปด้วยคำว่า “โลกุตตรธรรมทั้งหลายย่อมไม่เป็นอันบุคคลได้แล้วด้วยปฏิปทานี้”

යදි පනස්ස ආගමනපටිපදා සුජ්ඣති, ‘‘දීඝරත්තං තීසු සික්ඛාසු අප්පමත්තො ජාගරියමනුයුත්තො චතූසු පච්චයෙසු අලග්ගො ආකාසෙ පාණිසමෙන චෙතසා විහරතී’’ති පඤ්ඤායති, තස්ස භික්ඛුනො බ්‍යාකරණං පටිපදාය සද්ධිං සංසන්දති සමෙති. ‘‘සෙය්‍යථාපි නාම ගඞ්ගොදකං යමුනොදකෙන සද්ධිං සංසන්දති සමෙති, එවමෙව සුපඤ්ඤත්තා තෙන භගවතා සාවකානං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා සංසන්දති සමෙති නිබ්බානඤ්ච පටිපදා චා’’ති (දී. නි. 2.296) වුත්තසදිසං හොති.

ก็ถ้าอาคมนปฏิปทาของภิกษุนั้นบริสุทธิ์ ปรากฏว่า “เธอเป็นผู้ไม่ประมาทในสิกขา ๓ ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่สิ้นกาลนาน ไม่ติดในปัจจัย ๔ มีใจเสมอด้วยอากาศ (คือไม่มีอะไรขัดขวาง) อยู่” คำพยากรณ์ของภิกษุนั้นย่อมเทียบเคียงเข้ากันได้กับปฏิปทา ย่อมเป็นเช่นกับคำที่ตรัสไว้ว่า “เปรียบเหมือนน้ำในแม่น้ำคงคาย่อมเทียบเคียงเข้ากันได้กับน้ำในแม่น้ำยมุนา ฉันใด ปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อพระนิพพานที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติไว้ดีแล้วแก่สาวกทั้งหลาย ย่อมเทียบเคียงเข้ากันได้ ทั้งพระนิพพานและปฏิปทาก็เทียบเคียงเข้ากันได้ ฉันนั้นเหมือนกัน” (ที. นิ. ๒.๒๙๖)

අපිච ඛො එත්තකෙනාපි සක්කාරො න කාතබ්බො. කස්මා? එකච්චස්ස හි පුථුජ්ජනස්සාපි සතො ඛීණාසවපටිපත්තිසදිසා පටිපදා හොති. තස්මා සො භික්ඛු තෙහි තෙහි උපායෙහි උත්තාසෙතබ්බො. ඛීණාසවස්ස නාම අසනියාපි මත්ථකෙ පතමානාය භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලොමහංසො වා න හොති, පුථුජ්ජනස්ස අප්පමත්තකෙනාපි හොති.

อีกอย่างหนึ่ง สักการะไม่พึงทำแม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เพราะเหตุไร เพราะว่าปฏิปทาที่เสมอด้วยปฏิปทาของพระขีณาสพย่อมมีได้แม้แก่ปุถุชนบางคนผู้มีสติ เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นพึงถูกทำให้หวาดเสียวด้วยอุบายนั้นๆ ชื่อว่าพระขีณาสพนั้น แม้อสนีบาตตกต้องกระหม่อม ความกลัว หรือความตะลึง หรือความขนพองสยองเกล้าย่อมไม่มี แต่สำหรับปุถุชน แม้ด้วยเหตุเพียงเล็กน้อยก็ย่อมมีได้

තත්‍රිමානි වත්ථූනි – දීඝභාණකඅභයත්ථෙරො කිර එකං පිණ්ඩපාතිකං පරිග්ගහෙතුං අසක්කොන්තො දහරස්ස සඤ්ඤං අදාසි. සො තං න්හායමානං කල්‍යාණීනදීමුඛද්වාරෙ නිමුජ්ජිත්වා පාදෙ අග්ගහෙසි. පිණ්ඩපාතිකො කුම්භීලොති සඤ්ඤාය මහාසද්දමකාසි, තදා නං පුථුජ්ජනොති සඤ්ජානිංසු. චන්දමුඛතිස්සරාජකාලෙ පන මහාවිහාරෙ සඞ්ඝත්ථෙරො ඛීණාසවො දුබ්බලචක්ඛුකො විහාරෙයෙව අච්ඡි. රාජා ථෙරං පරිග්ගණ්හිස්සාමීති භික්ඛූසු භික්ඛාචාරං ගතෙසු අප්පසද්දො උපසඞ්කමිත්වා සප්පො විය පාදෙ අග්ගහෙසි. ථෙරො සිලාථම්භො විය නිච්චලො හුත්වා කො එත්ථාති ආහ[Pg.67]? අහං, භන්තෙ, තිස්සොති. සුගන්ධං වායසි නො තිස්සාති? එවං ඛීණාසවස්ස භයං නාම නත්ථීති.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเหล่านี้: ได้ยินว่า พระทีฆภาณกอภัยเถระ เมื่อไม่สามารถจะหยั่งรู้พระปิณฑปาติกะรูปหนึ่งได้ จึงให้สัญญาณแก่ภิกษุหนุ่ม ภิกษุหนุ่มนั้นดำลงไปที่ปากแม่น้ำกัลยาณี จับเท้าของพระเถระนั้นผู้กำลังอาบน้ำอยู่ พระปิณฑปาติกะมีความสำคัญว่า “จระเข้” จึงร้องเสียงดัง ในกาลนั้น ชนทั้งหลายจึงรู้ว่าท่านเป็นปุถุชน ก็ในสมัยพระเจ้าจันทมุขติสสะ พระสังฆเถระในมหาวิหารเป็นพระขีณาสพ มีจักษุอ่อนแอ อยู่แต่ในวิหารเท่านั้น พระราชาทรงดำริว่า “เราจักหยั่งรู้พระเถระ” เมื่อภิกษุทั้งหลายไปบิณฑบาตแล้ว จึงเสด็จเข้าไปโดยไม่มีเสียง แล้วจับเท้าเหมือนงู พระเถระเป็นผู้ไม่หวั่นไหวเหมือนเสาหินแล้วกล่าวว่า “ใครอยู่ที่นี่” (พระราชาตรัสตอบว่า) “ข้าพระองค์ ติสสะ พระเจ้าข้า” (พระเถระจึงกล่าวว่า) “ติสสะ กลิ่นหอมฟุ้งไปหรือ” ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าความกลัวย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพ

එකච්චො පන පුථුජ්ජනොපි අතිසූරො හොති නිබ්භයො. සො රඤ්ජනීයෙන ආරම්මණෙන පරිග්ගණ්හිතබ්බො. වසභරාජාපි හි එකං ථෙරං පරිග්ගණ්හමානො ඝරෙ නිසීදාපෙත්වා තස්ස සන්තිකෙ බදරසාළවං මද්දමානො නිසීදි. මහාථෙරස්ස ඛෙළො චලි, තතො ථෙරස්ස පුථුජ්ජනභාවො ආවිභූතො. ඛීණාසවස්ස හි රසතණ්හා නාම සුප්පහීනා, දිබ්බෙසුපි රසෙසු නිකන්ති නාම න හොති. තස්මා ඉමෙහි උපායෙහි පරිග්ගහෙත්වා සචස්ස භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලොමහංසො වා රසතණ්හා වා උප්පජ්ජති, න ත්වං අරහාති අපනෙතබ්බො. සචෙ පන අභීරූ අච්ඡම්භී අනුත්‍රාසී හුත්වා සීහො විය නිසීදති, දිබ්බාරම්මණෙපි නිකන්තිං න ජනෙති. අයං භික්ඛු සම්පන්නවෙය්‍යාකරණො සමන්තා රාජරාජමහාමත්තාදීහි පෙසිතං සක්කාරං අරහතීති.

ก็ปุถุชนบางคนเป็นผู้กล้าหาญยิ่ง ไม่มีความกลัว ผู้นั้นพึงถูกหยั่งรู้ด้วยอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด แม้พระเจ้าวสภะ เมื่อจะทรงหยั่งรู้พระเถระรูปหนึ่ง ได้โปรดให้นั่งในพระราชวังแล้ว ประทับนั่งขยำขนมพุทราในสำนักของท่าน น้ำลายของพระมหาเถระไหล ลำดับนั้น ความเป็นปุถุชนของพระเถระก็ปรากฏ เพราะว่า ชื่อว่ารสชาติตัณหา อันพระขีณาสพละได้ดีแล้ว ชื่อว่าความใคร่ในรสแม้ที่เป็นทิพย์ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น ครั้นหยั่งรู้ด้วยอุบายเหล่านี้แล้ว ถ้าความกลัว หรือความตะลึง หรือความขนพองสยองเกล้า หรือรสชาติตัณหาเกิดขึ้นแก่เธอ พึงขับไล่เธอไปด้วยคำว่า “ท่านไม่ใช่อรหันต์” ก็ถ้าเธอนั่งอยู่อย่างราชสีห์ คือเป็นผู้ไม่กลัว ไม่ตะลึง ไม่หวาดสะดุ้ง ไม่ยังความใคร่ให้เกิดแม้ในอารมณ์อันเป็นทิพย์ (พึงทราบว่า) “ภิกษุนี้เป็นผู้มีไวยากรณ์สมบูรณ์ ย่อมควรแก่สักการะที่พระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้นส่งมาจากทุกทิศ”

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

ඡබ්බිසොධනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาฉัพพิโสธนสูตร จบ

3. සප්පුරිසධම්මසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสัปปุริสธรรมสูตร

105. එවං මෙ සුතන්ති සප්පුරිසධම්මසුත්තං. තත්ථ සප්පුරිසධම්මන්ති සප්පුරිසානං ධම්මං. අසප්පුරිසධම්මන්ති පාපපුරිසානං ධම්මං. එවං මාතිකං ඨපෙත්වාපි පුන යථා නාම මග්ගකුසලො පුරිසො වාමං මුඤ්චිත්වා දක්ඛිණං ගණ්හාති. පඨමං මුඤ්චිතබ්බං කථෙති, එවං පහාතබ්බං ධම්මං පඨමං දෙසෙන්තො කතමො ච, භික්ඛවෙ, අසප්පුරිසධම්මොතිආදිමාහ. තත්ථ උච්චාකුලාති ඛත්තියකුලා වා බ්‍රාහ්මණකුලා වා. එතදෙව හි කුලද්වයං ‘‘උච්චාකුල’’න්ති වුච්චති. සො තත්ථ පුජ්ජොති සො භික්ඛු තෙසු භික්ඛූසු පූජාරහො. අන්තරං කරිත්වාති අබ්භන්තරං කත්වා.

๑๐๕. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ นี้ชื่อว่าสัปปุริสธรรมสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า สปฺปุริสธมฺมํ ได้แก่ ธรรมของสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสธมฺมํ ได้แก่ ธรรมของคนชั่ว. แม้ทรงตั้งมาติกาไว้อย่างนี้แล้ว อีกอย่างหนึ่ง บุรุษผู้ฉลาดในหนทาง ละทางซ้ายแล้วถือเอาทางขวาฉันใด ย่อมบอกทางที่ควรละก่อน ฉันนั้นเหมือนกัน พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงธรรมที่ควรละก่อน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กตโม จ ภิกฺขเว อสปฺปุริสธมฺโม (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสัปปุริสธรรมเป็นไฉน). ในบทเหล่านั้น บทว่า อุจฺจากุลา ได้แก่ จากตระกูลกษัตริย์หรือตระกูลพราหมณ์. จริงอยู่ ตระกูลทั้งสองนี้เท่านั้นเรียกว่า "ตระกูลสูง". บทว่า โส ตตฺถ ปุชฺโช ความว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้ควรบูชาในภิกษุเหล่านั้น. บทว่า อนฺตรํ กริตฺวา ความว่า กระทำไว้ในภายใน.

මහාකුලාති ඛත්තියකුලා වා බ්‍රාහ්මණකුලා වා වෙස්සකුලා වා. ඉදමෙව හි කුලත්තයං ‘‘මහාකුල’’න්ති වුච්චති. මහාභොගකුලාති මහන්තෙහි [Pg.68] භොගෙහි සමන්නාගතා කුලා. උළාරභොගකුලාති උළාරෙහි පණීතෙහි භොගෙහි සම්පන්නකුලා. ඉමස්මිං පදද්වයෙ චත්තාරිපි කුලානි ලබ්භන්ති. යත්ථ කත්ථචි කුලෙ ජාතො හි පුඤ්ඤබලෙහි මහාභොගොපි උළාරභොගොපි හොතියෙව.

บทว่า มหากุลา ได้แก่ จากตระกูลกษัตริย์ หรือตระกูลพราหมณ์ หรือตระกูลแพศย์. จริงอยู่ ตระกูลทั้งสามนี้เท่านั้นเรียกว่า "ตระกูลใหญ่". บทว่า มหาโภคกุลา ได้แก่ ตระกูลที่พรั่งพร้อมด้วยโภคะเป็นอันมาก. บทว่า อุฬารโภคกุลา ได้แก่ ตระกูลที่สมบูรณ์ด้วยโภคะอันโอฬารและประณีต. ในสองบทนี้ ย่อมได้ตระกูลทั้งสี่. เพราะว่า ผู้ที่เกิดในตระกูลไหนๆ ก็ตาม ด้วยกำลังแห่งบุญ ย่อมเป็นผู้มีโภคะมากหรือมีโภคะโอฬารได้เหมือนกัน.

106. යසස්සීති පරිවාරසම්පන්නො. අප්පඤ්ඤාතාති රත්තිං ඛිත්තසරා විය සඞ්ඝමජ්ඣාදීසු න පඤ්ඤායන්ති. අප්පෙසක්ඛාති අප්පපරිවාරා.

๑๐๖. บทว่า ยสสฺสี ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยบริวาร. บทว่า อปฺปญฺญาตา ความว่า ย่อมไม่ปรากฏในท่ามกลางสงฆ์เป็นต้น เปรียบเหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน. บทว่า อปฺเปสกฺขา ได้แก่ ผู้มีบริวารน้อย.

107. ආරඤ්ඤිකොති සමාදින්නආරඤ්ඤිකධුතඞ්ගො. සෙසධුතඞ්ගෙසුපි එසෙව නයො. ඉමස්මිඤ්ච සුත්තෙ පාළියං නවෙව ධුතඞ්ගානි ආගතානි, විත්ථාරෙන පනෙතානි තෙරස හොන්ති. තෙසු යං වත්තබ්බං, තං සබ්බං සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ ධුතඞ්ගනිද්දෙසෙ වුත්තමෙව.

๑๐๗. บทว่า อารญฺญิโก ได้แก่ ผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์. แม้ในธุดงค์ที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. และในพระสูตรนี้ ในพระบาลี ธุดงค์มาเพียง ๙ ข้อเท่านั้น แต่โดยพิสดาร ธุดงค์เหล่านี้มี ๑๓ ข้อ. สิ่งที่ควรกล่าวในธุดงค์เหล่านั้นทั้งหมด ท่านกล่าวไว้แล้วโดยอาการทั้งปวงในธุดงคนิเทศ ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

108. අතම්මයතාති තම්මයතා වුච්චති තණ්හා, නිත්තණ්හාති අත්ථො. අතම්මයතඤ්ඤෙව අන්තරං කරිත්වාති නිත්තණ්හතංයෙව කාරණං කත්වා අබ්භන්තරං වා කත්වා, චිත්තෙ උප්පාදෙත්වාති අත්ථො.

๑๐๘. ในบทว่า อตมฺมยตา, คำว่า ตัมมยตา หมายถึง ตัณหา, ความหมายคือ ความไม่มีตัณหา. บทว่า อตมฺมยตญฺเญว อนฺตรํ กริตฺวา ความว่า กระทำความไม่มีตัณหานั่นแหละให้เป็นเหตุ หรือกระทำไว้ในภายใน คือให้เกิดขึ้นในจิต.

නිරොධවාරෙ යස්මා අනාගාමිඛීණාසවාව තං සමාපත්තිං සමාපජ්ජන්ති, පුථුජ්ජනස්ස සා නත්ථි, තස්මා අසප්පුරිසවාරො පරිහීනො. න කඤ්චි මඤ්ඤතීති කඤ්චි පුග්ගලං තීහි මඤ්ඤනාහි න මඤ්ඤති. න කුහිඤ්චි මඤ්ඤතීති කිස්මිඤ්චි ඔකාසෙ න මඤ්ඤති. න කෙනචි මඤ්ඤතීති කෙනචි වත්ථුනාපි තං පුග්ගලං න මඤ්ඤති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ในนิโรธวาร เพราะว่าพระอนาคามีและพระขีณาสพเท่านั้นย่อมเข้าสมาบัตินั้นได้ สมาบัตินั้นไม่มีแก่ปุถุชน เพราะเหตุนั้น อสัปปุริสวารจึงไม่มี (ในที่นี้). บทว่า น กญฺจิ มญฺญติ ความว่า ไม่สำคัญบุคคลใดบุคคลหนึ่งด้วยมัญญนะ (ความสำคัญตน) ๓ อย่าง. บทว่า น กุหิญฺจิ มญฺญติ ความว่า ไม่สำคัญในโอกาสใดโอกาสหนึ่ง. บทว่า น เกนจิ มญฺญติ ความว่า ไม่สำคัญบุคคลนั้นแม้ด้วยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่ง. ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

(จาก) ปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

සප්පුරිසධම්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัปปุริสธรรมสูตร จบ.

4. සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาเสวิตัพพาเสวิตัพพสูตร

109. එවං මෙ සුතන්ති සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බසුත්තං. තත්ථ තඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤං කායසමාචාරන්ති අඤ්ඤං සෙවිතබ්බං කායසමාචාරං, අඤ්ඤං අසෙවිතබ්බං වදාමි, සෙවිතබ්බමෙව කෙනචි පරියායෙන අසෙවිතබ්බන්ති, අසෙවිතබ්බං වා සෙවිතබ්බන්ති ච න වදාමීති අත්ථො. වචීසමාචාරාදීසු එසෙව නයො. ඉති [Pg.69] භගවා සත්තහි පදෙහි මාතිකං ඨපෙත්වා විත්ථාරතො අවිභජිත්වාව දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. කස්මා? සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ඔකාසකරණත්ථං.

๑๐๙. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ นี้ชื่อว่าเสวิตัพพาเสวิตัพพสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า ตญฺจ อญฺญมญฺญํ กายสมาจารํ ความว่า เรากล่าวถึงกายสมาจารที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง, ความหมายคือ เราไม่ได้กล่าวว่า กายสมาจารที่ควรเสพโดยปริยายใดปริยายหนึ่ง ไม่ควรเสพ หรือกายสมาจารที่ไม่ควรเสพ ควรเสพ. ในวจีสมาจารเป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งมาติกาไว้ด้วยบท ๗ บทแล้ว ทรงจบพระธรรมเทศนาโดยมิได้ทรงจำแนกโดยพิสดาร. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพื่อทรงกระทำโอกาสแก่พระสารีบุตรเถระ.

113. මනොසමාචාරෙ මිච්ඡාදිට්ඨිසම්මාදිට්ඨියො දිට්ඨිපටිලාභවසෙන විසුං අඞ්ගං හුත්වා ඨිතාති න ගහිතා.

๑๑๓. ในมโนสมาจาร ท่านไม่ถือเอามิจฉาทิฏฐิและสัมมาทิฏฐิ เพราะตั้งอยู่เป็นองค์ธรรมต่างหาก โดยอำนาจแห่งทิฏฐิปฏิลาภวาร.

114. චිත්තුප්පාදෙ අකම්මපථප්පත්තා අභිජ්ඣාදයො වෙදිතබ්බා.

๑๑๔. ในจิตตุปปาทวาร พึงทราบอภิชฌาเป็นต้นที่ไม่ถึงกรรมบถ.

115. සඤ්ඤාපටිලාභවාරෙ අභිජ්ඣාසහගතාය සඤ්ඤායාතිආදීනි කාමසඤ්ඤාදීනං දස්සනත්ථං වුත්තානි.

๑๑๕. ในสัญญาปฏิลาภวาร บททั้งหลายมีอาทิว่า อภิชฺฌาสหคตาย สญฺญาย ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงกามสัญญาเป็นต้น.

117. සබ්‍යාබජ්ඣන්ති සදුක්ඛං. අපරිනිට්ඨිතභාවායාති භවානං අපරිනිට්ඨිතභාවාය. එත්ථ ච සබ්‍යාබජ්ඣත්තභාවා නාම චත්තාරො හොන්ති. පුථුජ්ජනොපි හි යො තෙනත්තභාවෙන භවං පරිනිට්ඨාපෙතුං න සක්කොති, තස්ස පටිසන්ධිතො පට්ඨාය අකුසලා ධම්මා වඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා ච පරිහායන්ති, සදුක්ඛමෙව අත්තභාවං අභිනිබ්බත්තෙති නාම. තථා සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො. පුථුජ්ජනාදයො තාව හොන්තු, අනාගාමී කථං සබ්‍යාබජ්ඣං අත්තභාවං අභිනිබ්බත්තෙති, කථඤ්චස්ස අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්තීති. අනාගාමීපි හි සුද්ධාවාසෙ නිබ්බත්තො උය්‍යානවිමානකප්පරුක්ඛෙ ඔලොකෙත්වා ‘‘අහො සුඛං අහො සුඛ’’න්ති උදානං උදානෙති, අනාගාමිනො භවලොභො භවතණ්හා අප්පහීනාව හොන්ති, තස්ස අප්පහීනතණ්හතාය අකුසලා වඩ්ඪන්ති නාම, කුසලා පරිහායන්ති නාම, සදුක්ඛමෙව අත්තභාවං අභිනිබ්බත්තෙති, අපරිනිට්ඨිතභවොයෙව හොතීති වෙදිතබ්බො.

๑๑๗. บทว่า สพฺยาปชฺฌํ ได้แก่ เป็นไปกับด้วยทุกข์. บทว่า อปรินิฏฺฐิตภาวาย ได้แก่ เพื่อความที่ภพทั้งหลายยังไม่สิ้นสุด. และในที่นี้ อัตภาพที่ชื่อว่าสัพยาปัชฌะมี ๔ อย่าง. จริงอยู่ ปุถุชนใดไม่สามารถทำภพให้สิ้นสุดได้ด้วยอัตภาพนั้น, จำเดิมแต่ปฏิสนธิของปุถุชนนั้น อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญ และกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อม, ชื่อว่าย่อมยังอัตภาพที่เป็นไปกับด้วยทุกข์ให้เกิดขึ้น. พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี ก็เช่นกัน. ปุถุชนเป็นต้นจงยกไว้ก่อน, พระอนาคามีย่อมยังอัตภาพที่สัพยาปัชฌะให้เกิดขึ้นได้อย่างไร? และอกุศลธรรมของพระอนาคามีนั้นย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมไปได้อย่างไร? (ตอบว่า) จริงอยู่ แม้พระอนาคามีบังเกิดในสุทธาวาส แลดูอุทยาน วิมาน และกัลปพฤกษ์แล้ว ย่อมเปล่งอุทานว่า "โอ้ สุขจริงหนอ โอ้ สุขจริงหนอ", ภวโลภะ ภวตัณหาของพระอนาคามียังละไม่ได้เด็ดขาด, เพราะความที่ตัณหายังละไม่ได้เด็ดขาดของพระอนาคามีนั้น ชื่อว่าอกุศลธรรมย่อมเจริญ ชื่อว่ากุศลธรรมย่อมเสื่อม, ย่อมยังอัตภาพที่เป็นไปกับด้วยทุกข์ให้เกิดขึ้น, พึงทราบว่า เป็นผู้มีภพยังไม่สิ้นสุดนั่นเอง.

අබ්‍යාබජ්ඣන්ති අදුක්ඛං. අයම්පි චතුන්නං ජනානං වසෙන වෙදිතබ්බො. යො හි පුථුජ්ජනොපි තෙනත්තභාවෙන භවං පරිනිට්ඨාපෙතුං සක්කොති, පුන පටිසන්ධිං න ගණ්හාති, තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණතො පට්ඨාය අකුසලා පරිහායන්ති, කුසලායෙව වඩ්ඪන්ති, අදුක්ඛමෙව අත්තභාවං නිබ්බත්තෙති, පරිනිට්ඨිතභවොයෙව නාම හොති. තථා සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො. සොතාපන්නාදයො තාව හොන්තු, පුථුජ්ජනො කථං අබ්‍යාබජ්ඣඅත්තභාවං නිබ්බත්තෙති, කථඤ්චස්ස අකුසලපරිහානිආදීනි හොන්තීති. පුථුජ්ජනොපි පච්ඡිමභවිකො තෙනත්තභාවෙන භවං පරිනිට්ඨාපෙතුං සමත්ථො හොති. තස්ස [Pg.70] අඞ්ගුලිමාලස්ස විය එකෙනූනපාණසහස්සං ඝාතෙන්තස්සාපි අත්තභාවො අබ්‍යාබජ්ඣොයෙව නාම, භවං පරිනිට්ඨාපෙතියෙව නාම. අකුසලමෙව හායති, විපස්සනමෙව ගබ්භං ගණ්හාපෙති නාම.

อัพยาปัชฌัง คือ ไม่มีความทุกข์ แม้วาระนี้ก็พึงทราบโดยจำแนกเป็นบุคคล ๔ จำพวก ด้วยว่า แม้ปุถุชนใดสามารถทำภพให้สิ้นสุดลงได้ด้วยอัตภาพนั้น ไม่ถือเอาปฏิสนธิอีก สำหรับปุถุชนนั้น จำเดิมแต่การถือปฏิสนธิ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายเท่านั้นย่อมเจริญขึ้น ย่อมยังอัตภาพที่ไม่มีทุกข์นั่นแหละให้บังเกิด ชื่อว่าเป็นผู้มีภพสิ้นสุดลงแล้วนั่นเทียว แม้พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี ก็ฉันนั้น พระโสดาบันเป็นต้นจงยกไว้ก่อน ปุถุชนจะยังอัตภาพที่ไม่มีความเบียดเบียนให้เกิดขึ้นได้อย่างไร และความเสื่อมไปแห่งอกุศลเป็นต้นของปุถุชนนั้นจะมีได้อย่างไร แม้ปุถุชนผู้เป็นปัจฉิมภวิกะ ก็สามารถทำภพให้สิ้นสุดลงได้ด้วยอัตภาพนั้น อัตภาพของท่าน แม้ผู้ฆ่าสัตว์พันหนึ่งหย่อนหนึ่ง เหมือนของพระองคุลิมาล ก็ชื่อว่าเป็นอัตภาพที่ไม่มีความเบียดเบียนนั่นเทียว ชื่อว่าย่อมทำภพให้สิ้นสุดลงได้นั่นเทียว อกุศลเท่านั้นย่อมเสื่อมไป วิปัสสนาเท่านั้น ชื่อว่าย่อมให้ถือเอาปฏิสนธิ

119. චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යන්තිආදීසු යස්මා එකච්චස්ස තස්මිංයෙව රූපෙ රාගාදයො උප්පජ්ජන්ති, අභිනන්දති අස්සාදෙති, අභිනන්දන්තො අස්සාදෙන්තො අනයබ්‍යසනං පාපුණාති, එකච්චස්ස නුප්පජ්ජන්ති, නිබ්බින්දති විරජ්ජති, නිබ්බින්දන්තො විරජ්ජන්තො නිබ්බුතිං පාපුණාති, තස්මා ‘‘තඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති න වුත්තං. එස නයො සබ්බත්ථ.

๑๑๙. ในบทว่า จกฺขุวิญฺเญยฺยํ เป็นต้น เพราะว่า สำหรับบุคคลบางคน ราคะเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นในรูปนั้นนั่นเอง เขาย่อมเพลิดเพลิน ย่อมยินดี เมื่อเพลิดเพลิน เมื่อยินดี ย่อมถึงความพินาศและหายนะ สำหรับบุคคลบางคน (ราคะเป็นต้น) ย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อเบื่อหน่าย เมื่อคลายกำหนัด ย่อมถึงนิพพาน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสว่า "สิ่งนั้นและสิ่งอื่น" นัยนี้พึงทราบในทุกบท

එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානෙය්‍යුන්ති එත්ථ කෙ භගවතො ඉමස්ස භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති, කෙ න ආජානන්තීති? යෙ තාව ඉමස්ස සුත්තස්ස පාළිඤ්ච අට්ඨකථඤ්ච උග්ගණ්හිත්වා තක්කරා න හොන්ති, යථාවුත්තං අනුලොමපටිපදං න පටිපජ්ජන්ති, තෙ න ආජානන්ති නාම. යෙ පන තක්කරා හොන්ති, යථාවුත්තං අනුලොමපටිපදං පටිපජ්ජන්ති, තෙ ආජානන්ති නාම. එවං සන්තෙපි සපටිසන්ධිකානං තාව දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය හොතු, අප්පටිසන්ධිකානං කථං හොතීති. අප්පටිසන්ධිකා අනුපාදානා විය ජාතවෙදා පරිනිබ්බායන්ති, කප්පසතසහස්සානම්පි අච්චයෙන තෙසං පුන දුක්ඛං නාම නත්ථි. ඉති එකංසෙන තෙසංයෙව දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ในบทว่า เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชาเนยฺยุํ นี้ ใครชื่อว่าย่อมรู้อรรถแห่งพระภาษิตนี้ของพระผู้มีพระภาค ใครชื่อว่าย่อมไม่รู้? บุคคลเหล่าใด เรียนพระบาลีและอรรถกถาของพระสูตรนี้แล้ว ไม่เป็นผู้ทำตามนั้น ไม่ปฏิบัติอนุโลมปฏิปทาตามที่กล่าวไว้ บุคคลเหล่านั้นชื่อว่าไม่รู้ ส่วนบุคคลเหล่าใด เป็นผู้ทำตามนั้น ปฏิบัติอนุโลมปฏิปทาตามที่กล่าวไว้ บุคคลเหล่านั้นชื่อว่ารู้ เมื่อเป็นเช่นนั้น (การปฏิบัตินั้น) จงเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขสิ้นกาลนานแก่บุคคลผู้ยังมีปฏิสนธิก่อนเถิด แต่จะเป็นไป (เพื่อประโยชน์และความสุข) แก่บุคคลผู้ไม่มีปฏิสนธิได้อย่างไร? บุคคลผู้ไม่มีปฏิสนธิ ย่อมปรินิพพานเหมือนไฟที่ไม่มีเชื้อ แม้กาลผ่านไปแสนกัปป์ ทุกข์ก็มิได้มีอีกแก่บุคคลเหล่านั้น เพราะฉะนั้น (การปฏิบัตินั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขสิ้นกาลนานแก่บุคคลเหล่านั้นโดยส่วนเดียวเท่านั้น ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงมีความหมายตื้นทั้งนั้น

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเสวิตัพพาเสวิตัพพสูตร จบ

5. බහුධාතුකසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาพหุธาตุกสูตร

124. එවං මෙ සුතන්ති බහුධාතුකසුත්තං. තත්ථ භයානීතිආදීසු භයන්ති චිත්තුත්‍රාසො. උපද්දවොති අනෙකග්ගතාකාරො. උපසග්ගොති උපසට්ඨාකාරො තත්ථ තත්ථ ලග්ගනාකාරො. තෙසං එවං නානත්තං වෙදිතබ්බං – පබ්බතාදිවිසමනිස්සිතා චොරා ජනපදවාසීනං පෙසෙන්ති ‘‘මයං අසුකදිවසෙ නාම තුම්හාකං ගාමං පහරිස්සාමා’’ති. තං පවත්තිං සුතකාලතො [Pg.71] පට්ඨාය භයං සන්තාසං ආපජ්ජන්ති. අයං චිත්තුත්‍රාසො නාම. ‘‘ඉධ නො චොරා කුපිතා අනත්ථම්පි ආවහෙය්‍යු’’න්ති හත්ථසාරං ගහෙත්වා ද්විපදචතුප්පදෙහි සද්ධිං අරඤ්ඤං පවිසිත්වා තත්ථ තත්ථ භූමියං නිපජ්ජන්ති, ඩංසමකසාදීහි ඛජ්ජමානා ගුම්බන්තරානි පවිසන්ති, ඛාණුකණ්ටකෙ මද්දන්ති. තෙසං එවං විචරන්තානං වික්ඛිත්තභාවො අනෙකග්ගතාකාරො නාම. තතො චොරෙසු යථාවුත්තෙ දිවසෙ අනාගච්ඡන්තෙසු ‘‘තුච්ඡකසාසනං තං භවිස්සති, ගාමං පවිසිස්සාමා’’ති සපරික්ඛාරා ගාමං පවිසන්ති, අථ තෙසං පවිට්ඨභාවං ඤත්වා ගාමං පරිවාරෙත්වා ද්වාරෙ අග්ගිං දත්වා මනුස්සෙ ඝාතෙත්වා චොරා සබ්බං විභවං විලුම්පෙත්වා ගච්ඡන්ති. තෙසු ඝාතිතාවසෙසා අග්ගිං නිබ්බාපෙත්වා කොට්ඨච්ඡායභිත්තිච්ඡායාදීසු තත්ථ තත්ථ ලග්ගිත්වා නිසීදන්ති නට්ඨං අනුසොචමානා. අයං උපසට්ඨාකාරො ලග්ගනාකාරො නාම.

๑๒๔. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ คือ พหุธาตุกสูตร ในบทเหล่านั้น บทว่า ภยานิ เป็นต้น (มีความหมายดังนี้) ภยะ คือ ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต อุปัทวะ คือ อาการที่จิตไม่ตั้งมั่น อุปสรรค คือ อาการที่ถูกประทุษร้าย อาการที่ติดข้องในสิ่งนั้นๆ พึงทราบความแตกต่างของภัยเหล่านั้นดังนี้ – โจรทั้งหลายที่อาศัยอยู่ในที่ไม่สม่ำเสมอเช่นภูเขาเป็นต้น ส่งข่าวไปยังชาวชนบทว่า "ในวันชื่อโน้น พวกเราจะปล้นหมู่บ้านของท่าน" จำเดิมแต่เวลาที่ได้ฟังข่าวนั้น (ชาวบ้าน) ก็ถึงความกลัว ความหวาดสะดุ้ง นี้ชื่อว่า ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต (พวกเขาคิดว่า) "ในที่นี้ พวกโจรโกรธแล้วอาจจะนำความพินาศมาให้แก่เรา" ดังนี้แล้ว จึงถือเอาทรัพย์สมบัติ พร้อมด้วยสัตว์สองเท้าและสี่เท้า เข้าไปสู่ป่า นอนอยู่บนพื้นดินในที่นั้นๆ ถูกเหลือบและยุงเป็นต้นกัด ก็เข้าไปในพุ่มไม้ เหยียบย่ำตอและหนาม สภาพที่จิตฟุ้งซ่านของพวกเขาผู้เที่ยวไปอยู่อย่างนั้น ชื่อว่า อาการที่จิตไม่ตั้งมั่น ต่อจากนั้น เมื่อพวกโจรไม่มาในวันที่บอกไว้ (พวกเขาคิดว่า) "นั่นคงเป็นข่าวที่ว่างเปล่า พวกเราจะเข้าไปในหมู่บ้าน" ดังนี้แล้ว จึงพร้อมด้วยข้าวของเครื่องใช้เข้าไปในหมู่บ้าน ครั้งนั้น พวกโจรทราบว่าพวกเขาเข้าไปแล้ว จึงล้อมหมู่บ้าน จุดไฟที่ประตู ฆ่ามนุษย์ ปล้นทรัพย์สมบัติทั้งหมดแล้วก็ไป ในบรรดาคนเหล่านั้น ผู้ที่รอดตายก็ดับไฟแล้ว นั่งติดข้องอยู่ตามที่นั้นๆ ในเงาฉางและเงากำแพงเป็นต้น พลางเศร้าโศกถึงสิ่งที่สูญเสียไป นี้ชื่อว่า อาการที่ถูกประทุษร้าย อาการที่ติดข้อง

නළාගාරාති නළෙහි පරිච්ඡන්නා අගාරා, සෙසසම්භාරා පනෙත්ථ රුක්ඛමයා හොන්ති. තිණාගාරෙපි එසෙව නයො. බාලතො උප්පජ්ජන්තීති බාලමෙව නිස්සාය උප්පජ්ජන්ති. බාලො හි අපණ්ඩිතපුරිසො රජ්ජං වා උපරජ්ජං වා අඤ්ඤං වා පන මහන්තං ඨානං පත්ථෙන්තො කතිපයෙ අත්තනා සදිසෙ විධවාපුත්තෙ මහාධුත්තෙ ගහෙත්වා ‘‘එථ අහං තුම්හෙ ඉස්සරෙ කරිස්සාමී’’ති පබ්බතගහනාදීනි නිස්සාය අන්තන්තෙ ගාමෙ පහරන්තො දාමරිකභාවං ජානාපෙත්වා අනුපුබ්බෙන නිගමෙපි ජනපදෙපි පහරති, මනුස්සා ගෙහානි ඡඩ්ඩෙත්වා ඛෙමන්තට්ඨානං පත්ථයමානා පක්කමන්ති, තෙ නිස්සාය වසන්තා භික්ඛූපි භික්ඛුනියොපි අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානානි පහාය පක්කමන්ති. ගතගතට්ඨානෙ භික්ඛාපි සෙනාසනම්පි දුල්ලභං හොති. එවං චතුන්නං පරිසානං භයං ආගතමෙව හොති. පබ්බජිතෙසුපි ද්වෙ බාලා භික්ඛූ අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදං පට්ඨපෙත්වා චොදනං ආරභන්ති. ඉති කොසම්බිවාසිකානං විය මහාකලහො උප්පජ්ජති, චතුන්නං පරිසානං භයං ආගතමෙව හොතීති එවං යානි කානිචි භයානි උප්පජ්ජන්ති, සබ්බානි තානි බාලතො උප්පජ්ජන්තීති වෙදිතබ්බානි.

บทว่า นฬาคารา คือ เรือนที่มุงด้วยไม้อ้อ ส่วนประกอบอื่นๆ ในเรือนนี้ทำด้วยไม้ แม้ในเรือนที่มุงด้วยหญ้า ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า พาลโต อุปฺปชฺชนฺติ คือ ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยคนพาลนั่นเอง ด้วยว่า คนพาลผู้ไม่มีปัญญา ปรารถนาราชสมบัติ หรือตำแหน่งอุปราช หรือตำแหน่งใหญ่อื่นๆ ก็รวบรวมบุตรของหญิงม่ายและนักเลงใหญ่สองสามคนซึ่งเหมือนกับตน แล้วกล่าวว่า "มาเถิด เราจะทำให้พวกท่านเป็นใหญ่" อาศัยป่าทึบและภูเขาเป็นต้น ปล้นหมู่บ้านชายแดน ประกาศความเป็นโจรแล้ว โดยลำดับก็ปล้นนิคมและชนบทด้วย มนุษย์ทั้งหลายละทิ้งบ้านเรือน ปรารถนาที่เกษมแล้วก็หลีกหนีไป แม้ภิกษุและภิกษุณีผู้อาศัยพวกเขาอยู่ ก็ละทิ้งเสนาสนะของตนๆ หลีกหนีไป ในสถานที่ที่ไปแล้วๆ ทั้งภิกษาและเสนาสนะก็หาได้ยาก ด้วยประการฉะนี้ ภัยย่อมมาถึงบริษัท ๔ อย่างแน่นอน แม้ในหมู่บรรพชิต ภิกษุพาลสองรูป ก่อการวิวาทกันและกัน เริ่มการโจทนา การทะเลาะวิวาทครั้งใหญ่ย่อมเกิดขึ้นเหมือนของภิกษุชาวเมืองโกสัมพี ภัยย่อมมาถึงบริษัท ๔ อย่างแน่นอน ด้วยประการฉะนี้ ภัยใดๆ ก็ตามที่เกิดขึ้น ภัยทั้งหมดนั้นพึงทราบว่าเกิดขึ้นจากคนพาล

එතදවොචාති භගවතා ධම්මදෙසනා මත්ථකං අපාපෙත්වාව නිට්ඨාපිතා. යංනූනාහං දසබලං පුච්ඡිත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙනෙවස්ස දෙසනාය පාරිපූරිං කරෙය්‍යන්ති [Pg.72] චින්තෙත්වා එතං ‘‘කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච.

คำว่า เอตทโวจ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังพระธรรมเทศนาให้จบลง โดยยังมิได้ทรงนำไปสู่ที่สุด. (พระอานนท์) คิดว่า "ไฉนหนอ เราทูลถามพระทศพลแล้ว พึงทำความบริบูรณ์แห่งพระเทศนานี้ด้วยพระสัพพัญญุตญาณของพระองค์นั้นเถิด" แล้วจึงได้กล่าวคำนี้ มีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ" ดังนี้.

125. අට්ඨාරසසු ධාතූසු අඩ්ඪෙකාදසධාතුයො රූපපරිග්ගහො, අඩ්ඪට්ඨමකධාතුයො අරූපපරිග්ගහොති රූපාරූපපරිග්ගහොව කථිතො. සබ්බාපි ඛන්ධවසෙන පඤ්චක්ඛන්ධා හොන්ති. පඤ්චපි ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං, තෙසං සමුට්ඨාපිකා තණ්හා සමුදයසච්චං, උභින්නං අප්පවත්ති නිරොධසච්චං, නිරොධපජානනා පටිපදා මග්ගසච්චං. ඉති චතුසච්චකම්මට්ඨානං එකස්ස භික්ඛුනො නිග්ගමනං මත්ථකං පාපෙත්වා කථිතං හොති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතා ධාතුයො විසුද්ධිමග්ගෙ කථිතාව. ජානාති පස්සතීති සහ විපස්සනාය මග්ගො වුත්තො.

๑๒๕. ในบรรดาธาตุ ๑๘ นั้น ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป ธาตุ ๗ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยอรูป ด้วยประการฉะนี้ จึงตรัสว่าเป็นการกำหนดรู้ด้วยรูปและอรูปเท่านั้น. ธาตุทั้งหมด โดยนัยแห่งขันธ์ ก็คือขันธ์ ๕. แม้ขันธ์ ๕ ก็เป็นทุกขสัจ ตัณหาอันเป็นเหตุให้เกิดขันธ์เหล่านั้นเป็นสมุทัยสัจ ความไม่เป็นไปแห่งสัจจะทั้งสองนั้นเป็นนิโรธสัจ ปฏิปทาที่รู้แจ้งนิโรธเป็นมรรคสัจ. ด้วยประการฉะนี้ กรรมฐานคือสัจจะ ๔ จึงเป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง. นี้เป็นสังเขปในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร ธาตุเหล่านี้ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. คำว่า ย่อมรู้ ย่อมเห็น ตรัสหมายถึงมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา.

පථවීධාතුආදයො සවිඤ්ඤාණකකායං සුඤ්ඤතො නිස්සත්තතො දස්සෙතුං වුත්තා. තාපි පුරිමාහි අට්ඨාරසහි ධාතූහි පූරෙතබ්බා. පූරෙන්තෙන විඤ්ඤාණධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා. විඤ්ඤාණධාතු හෙසා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවසෙන ඡබ්බිධා හොති. තත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා පරිග්ගහිතාය තස්සා වත්ථු චක්ඛුධාතු, ආරම්මණං රූපධාතූති ද්වෙ ධාතුයො පරිග්ගහිතාව හොන්ති. එස නයො සබ්බත්ථ. මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා පන පරිග්ගහිතාය තස්සා පුරිමපච්ඡිමවසෙන මනොධාතු, ආරම්මණවසෙන ධම්මධාතූති ද්වෙ ධාතුයො පරිග්ගහිතාව හොන්ති. ඉති ඉමාසු අට්ඨාරසසු ධාතූසු අඩ්ඪෙකාදසධාතුයො රූපපරිග්ගහොති පුරිමනයෙනෙව ඉදම්පි එකස්ස භික්ඛුනො නිග්ගමනං මත්ථකං පාපෙත්වා කථිතං හොති.

ปฐวีธาตุเป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้เพื่อทรงแสดงสวิญญาณกายโดยความเป็นของว่างเปล่า โดยความไม่ใช่สัตว์. แม้ธาตุเหล่านั้น ก็พึงทำให้เต็มด้วยธาตุ ๑๘ อย่างที่กล่าวไว้ก่อน. ผู้ที่ทำให้เต็ม พึงนำออกจากวิญญาณธาตุแล้วทำให้เต็ม. จริงอยู่ วิญญาณธาตุนั้นมี ๖ อย่าง โดยนัยแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้น. ในวิญญาณธาตุ ๖ อย่างนั้น เมื่อกำหนดรู้จักขุวิญญาณธาตุ วัตถุของจักขุวิญญาณธาตุนั้นคือจักขุธาตุ อารมณ์คือรูปธาตุ ฉะนี้ ธาตุ ๒ อย่างก็เป็นอันกำหนดรู้แล้ว. นี้เป็นนัยในที่ทั้งปวง. ส่วนเมื่อกำหนดรู้มโนวิญญาณธาตุ มโนธาตุโดยนัยแห่งจิตที่เกิดก่อนและหลังมโนวิญญาณธาตุนั้น และธัมมธาตุโดยนัยแห่งอารมณ์ ฉะนี้ ธาตุ ๒ อย่างก็เป็นอันกำหนดรู้แล้ว. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาธาตุ ๑๘ เหล่านี้ ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป แม้ข้อนี้ก็เป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง.

සුඛධාතූතිආදීසු සුඛඤ්ච තං නිස්සත්තසුඤ්ඤතට්ඨෙන ධාතු චාති සුඛධාතු. එස නයො සබ්බත්ථ. එත්ථ ච පුරිමා චතස්සො ධාතුයො සප්පටිපක්ඛවසෙන ගහිතා, පච්ඡිමා ද්වෙ සරික්ඛකවසෙන. අවිභූතභාවෙන හි උපෙක්ඛාධාතු අවිජ්ජාධාතුයා සරික්ඛා. එත්ථ ච සුඛදුක්ඛධාතූසු පරිග්ගහිතාසු කායවිඤ්ඤාණධාතු පරිග්ගහිතාව හොති, සෙසාසු පරිග්ගහිතාසු මනොවිඤ්ඤාණධාතු පරිග්ගහිතාව හොති. ඉමාපි ඡ ධාතුයො හෙට්ඨා අට්ඨාරසහියෙව පූරෙතබ්බා. පූරෙන්තෙන උපෙක්ඛාධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා. ඉති ඉමාසු අට්ඨාරසසු ධාතූසු අඩ්ඪෙකාදසධාතුයො රූපපරිග්ගහොති [Pg.73] පුරිමනයෙනෙව ඉදම්පි එකස්ස භික්ඛුනො නිග්ගමනං මත්ථකං පාපෙත්වා කථිතං හොති.

ในคำว่า สุขธาตุ เป็นต้น มีวิเคราะห์ว่า สุขด้วย และเป็นธาตุด้วย เพราะมีอรรถว่าไม่ใช่สัตว์ ว่างเปล่า ฉะนั้นจึงชื่อว่า สุขธาตุ. นี้เป็นนัยในที่ทั้งปวง. และในที่นี้ ธาตุ ๔ อย่างแรก ทรงถือเอาโดยนัยแห่งความเป็นปฏิปักษ์กัน, ธาตุ ๒ อย่างหลัง ทรงถือเอาโดยนัยแห่งความเสมอกัน. จริงอยู่ อุเบกขาธาตุย่อมเสมอด้วยอวิชชาธาตุโดยความไม่ปรากฏชัด. และในที่นี้ เมื่อกำหนดรู้สุขธาตุและทุกขธาตุ กายวิญญาณธาตุก็เป็นอันกำหนดรู้แล้ว, เมื่อกำหนดรู้ธาตุที่เหลือ มโนวิญญาณธาตุก็เป็นอันกำหนดรู้แล้ว. แม้ธาตุ ๖ เหล่านี้ ก็พึงทำให้เต็มด้วยธาตุ ๑๘ อย่างที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง. ผู้ที่ทำให้เต็ม พึงนำออกจากอุเบกขาธาตุแล้วทำให้เต็ม. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาธาตุ ๑๘ เหล่านี้ ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป แม้ข้อนี้ก็เป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง.

කාමධාතුආදීනං ද්වෙධාවිතක්කෙ (ම. නි. 1.206) කාමවිතක්කාදීසු වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අභිධම්මෙපි ‘‘තත්ථ කතමා කාමධාතු, කාමපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො’’තිආදිනා (විභ. 182) නයෙනෙව එතාසං විත්ථාරො ආගතොයෙව. ඉමාපි ඡ ධාතුයො හෙට්ඨා අට්ඨාරසහියෙව පූරෙතබ්බා. පූරෙන්තෙන කාමධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා. ඉති ඉමාසු අට්ඨාරසසු ධාතූසු අඩ්ඪෙකාදසධාතුයො රූපපරිග්ගහොති පුරිමනයෙනෙව ඉදම්පි එකස්ස භික්ඛුනො නිග්ගමනං මත්ථකං පාපෙත්වා කථිතං හොති.

พึงทราบอรรถแห่งกามธาตุเป็นต้น โดยนัยที่ตรัสไว้ในกามวิตกเป็นต้น ในเทวธาวิตักกสูตร. แม้ในอภิธรรม ความพิสดารแห่งธาตุเหล่านั้นก็มาแล้วโดยนัย มีอาทิว่า "ในธาตุเหล่านั้น กามธาตุเป็นไฉน? ตักกะ วิตักกะ ที่ประกอบด้วยกาม". แม้ธาตุ ๖ เหล่านี้ ก็พึงทำให้เต็มด้วยธาตุ ๑๘ อย่างที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง. ผู้ที่ทำให้เต็ม พึงนำออกจากกามธาตุแล้วทำให้เต็ม. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาธาตุ ๑๘ เหล่านี้ ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป แม้ข้อนี้ก็เป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง.

කාමධාතුආදීසු පඤ්ච කාමාවචරක්ඛන්ධා කාමධාතු නාම, පඤ්ච රූපාවචරක්ඛන්ධා රූපධාතු නාම, චත්තාරො අරූපාවචරක්ඛන්ධා අරූපධාතු නාම. අභිධම්මෙ පන ‘‘තත්ථ කතමා කාමධාතු, හෙට්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්තං කරිත්වා’’තිආදිනා (විභ. 182) නයෙන එතාසං විත්ථාරො ආගතොයෙව. ඉමාපි තිස්සො ධාතුයො හෙට්ඨා අට්ඨාරසහියෙව පූරෙතබ්බා. පූරෙන්තෙන කාමධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා. ඉති ඉමාසු අට්ඨාරසසු ධාතූසු අඩ්ඪෙකාදසධාතුයො රූපපරිග්ගහොති පුරිමනයෙනෙව ඉදම්පි එකස්ස භික්ඛුනො නිග්ගමනං මත්ථකං පාපෙත්වා කථිතං හොති.

ในกามธาตุเป็นต้น กามาวจรขันธ์ ๕ ชื่อว่า กามธาตุ, รูปาวจรขันธ์ ๕ ชื่อว่า รูปธาตุ, อรูปาวจรขันธ์ ๔ ชื่อว่า อรูปธาตุ. ส่วนในอภิธรรม ความพิสดารแห่งธาตุเหล่านั้นก็มาแล้วโดยนัย มีอาทิว่า "ในธาตุเหล่านั้น กามธาตุเป็นไฉน? คือที่ทรงกระทำอเวจีนรกในเบื้องต่ำให้เป็นที่สุด". แม้ธาตุ ๓ เหล่านี้ ก็พึงทำให้เต็มด้วยธาตุ ๑๘ อย่างที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง. ผู้ที่ทำให้เต็ม พึงนำออกจากกามธาตุแล้วทำให้เต็ม. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาธาตุ ๑๘ เหล่านี้ ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป แม้ข้อนี้ก็เป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง.

සඞ්ඛතාති පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතා, පඤ්චන්නං ඛන්ධානමෙතං අධිවචනං. න සඞ්ඛතා අසඞ්ඛතා. නිබ්බානස්සෙතං අධිවචනං. ඉමාපි ද්වෙ ධාතුයො හෙට්ඨා අට්ඨාරසහියෙව පූරෙතබ්බා. පූරෙන්තෙන සඞ්ඛතධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා. ඉති ඉමාසු අට්ඨාරසසු ධාතූසු අඩ්ඪෙකාදසධාතුයො රූපපරිග්ගහොති පුරිමනයෙනෙව ඉදම්පි එකස්ස භික්ඛුනො නිග්ගමනං මත්ථකං පාපෙත්වා කථිතං හොති.

คำว่า สังขตะ คือ สภาพที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันปรุงแต่งขึ้น, นี้เป็นชื่อของขันธ์ ๕. สภาพที่ปัจจัยมิได้ปรุงแต่งขึ้น ชื่อว่า อสังขตะ. นี้เป็นชื่อของพระนิพพาน. แม้ธาตุ ๒ เหล่านี้ ก็พึงทำให้เต็มด้วยธาตุ ๑๘ อย่างที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง. ผู้ที่ทำให้เต็ม พึงนำออกจากสังขตธาตุแล้วทำให้เต็ม. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาธาตุ ๑๘ เหล่านี้ ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป แม้ข้อนี้ก็เป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง.

126. අජ්ඣත්තිකබාහිරානීති අජ්ඣත්තිකානි ච බාහිරානි ච. එත්ථ හි චක්ඛුආදීනි අජ්ඣත්තිකානි ඡ, රූපාදීනි බාහිරානි ඡ. ඉධාපි ජානාති පස්සතීති සහ විපස්සනාය මග්ගො කථිතො.

๑๒๖. คำว่า อัชฌัตติกะและพาหิระ คือ ทั้งที่เป็นอัชฌัตติกะและทั้งที่เป็นพาหิระ. จริงอยู่ ในอายตนะเหล่านั้น อายตนะ ๖ มีจักขุเป็นต้น เป็นอัชฌัตติกะ, อายตนะ ๖ มีรูปเป็นต้น เป็นพาหิระ. แม้ในวาระนี้ คำว่า ย่อมรู้ ย่อมเห็น ตรัสหมายถึงมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา.

ඉමස්මිං සති ඉදන්තිආදි මහාතණ්හාසඞ්ඛයෙ විත්ථාරිතමෙව.

ข้อความมีอาทิว่า "เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี" ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในมหาตัณหาสังขยสูตรนั่นเอง.

127. අට්ඨානන්ති [Pg.74] හෙතුපටික්ඛෙපො. අනවකාසොති පච්චයපටික්ඛෙපො. උභයෙනාපි කාරණමෙව පටික්ඛිපති. කාරණඤ්හි තදායත්තවුත්තිතාය අත්තනො ඵලස්ස ඨානන්ති ච අවකාසොති ච වුච්චති. යන්ති යෙන කාරණෙන. දිට්ඨිසම්පන්නොති මග්ගදිට්ඨියා සම්පන්නො සොතාපන්නො අරියසාවකො. කඤ්චි සඞ්ඛාරන්ති චතුභූමකෙසු සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙසු කඤ්චි එකසඞ්ඛාරම්පි. නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍යාති නිච්චොති ගණ්හෙය්‍ය. නෙතං ඨානං විජ්ජතීති එතං කාරණං නත්ථි න උපලබ්භති. යං පුථුජ්ජනොති යෙන කාරණෙන පුථුජ්ජනො. ඨානමෙතං විජ්ජතීති එතං කාරණං අත්ථි. සස්සතදිට්ඨියා හි සො තෙභූමකෙසු සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙසු කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො ගණ්හෙය්‍යාති අත්ථො. චතුත්ථභූමකසඞ්ඛාරා පන තෙජුස්සදත්තා දිවසං සන්තත්තො අයොගුළො විය මක්ඛිකානං දිට්ඨියා වා අඤ්ඤෙසං වා අකුසලානං ආරම්මණං න හොන්ති. ඉමිනා නයෙන කඤ්චි සඞ්ඛාරං සුඛතොතිආදීසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๒๗. คำว่า อฏฺฐานํ เป็นการปฏิเสธเหตุ (ที่เป็นอุปถัมภกปัจจัย) คำว่า อนวกาโส เป็นการปฏิเสธปัจจัย (ที่เป็นชนกปัจจัย) พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิเสธเหตุเท่านั้นด้วยบททั้งสองนั้น จริงอยู่ เหตุนั้น เพราะความเป็นที่อาศัยของผลนั้น จึงถูกเรียกว่า ฐานะ และ อวกาสะ ของผลของตน บทว่า ยํ ได้แก่ เยน การเณน (เพราะเหตุใด) บทว่า ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ได้แก่ พระอริยสาวกผู้เป็นโสดาบัน ผู้สมบูรณ์ด้วยมรรคทิฏฐิ บทว่า กญฺจิ สงฺขารํ ได้แก่ แม้สังขารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาสังขตสังขารในภูมิ ๔ บทว่า นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺย ได้แก่ พึงยึดถือว่าเป็นของเที่ยง บทว่า เนตํ ฐานํ วิชฺชติ ความว่า เหตุนั้นไม่มี ไม่ปรากฏ บทว่า ยํ ปุถุชฺชโน ได้แก่ เพราะเหตุใด ปุถุชน บทว่า ฐานเมตํ วิชฺชติ ความว่า เหตุนั้นมีอยู่ อธิบายว่า จริงอยู่ ปุถุชนนั้นพึงยึดถือสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาสังขตสังขารในไตรภูมิว่าเป็นของเที่ยงด้วยสัสสตทิฏฐิ ส่วนสังขารที่เป็นจตุตถภูมิ (โลกุตตรภูมิ) เพราะมีความเป็นเดชกล้า จึงไม่เป็นอารมณ์ของทิฏฐิหรือของอกุศลธรรมอื่นๆ เหมือนก้อนเหล็กที่ร้อนตลอดวันไม่เป็นที่อาศัยของแมลงวัน ฉะนั้น พึงทราบเนื้อความในบทเป็นต้นว่า กญฺจิ สงฺขารํ สุขโต แม้โดยนัยนี้

සුඛතො උපගච්ඡෙය්‍යාති ‘‘එකන්තසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’ති (ම. නි. 3.21, 22) එවං අත්තදිට්ඨිවසෙන සුඛතො ගාහං සන්ධායෙතං වුත්තං. දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තෙන පන අරියසාවකො පරිළාහාභිභූතො පරිළාහවූපසමත්ථං මත්තහත්ථිං පරිත්තාසිතො විය, චොක්ඛබ්‍රාහ්මණො විය ච ගූථං කඤ්චි සඞ්ඛාරං සුඛතො උපගච්ඡති. අත්තවාරෙ කසිණාදිපණ්ණත්තිසඞ්ගහත්ථං සඞ්ඛාරන්ති අවත්වා කඤ්චි ධම්මන්ති වුත්තං. ඉධාපි අරියසාවකස්ස චතුභූමකවසෙන වෙදිතබ්බො, පුථුජ්ජනස්ස තෙභූමකවසෙන. සබ්බවාරෙසු අරියසාවකස්සාපි තෙභූමකවසෙනෙව පරිච්ඡෙදො වට්ටති. යං යඤ්හි පුථුජ්ජනො ගණ්හාති, තතො තතො අරියසාවකො ගාහං විනිවෙඨෙති. පුථුජ්ජනො හි යං යං නිච්චං සුඛං අත්තාති ගණ්හාති, තං තං අරියසාවකො අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති ගණ්හන්තො තං ගාහං විනිවෙඨෙති.

บทว่า สุขโต อุปคจฺเฉยฺย พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้หมายถึงการยึดถือว่าเป็นสุขด้วยอำนาจแห่งอัตตทิฏฐิอย่างนี้ว่า "อัตตาเป็นสุขโดยส่วนเดียว ไม่มีโรคหลังจากตาย" (ม.นิ. ๓.๒๑, ๒๒) ส่วนพระอริยสาวกมีจิตไม่ประกอบด้วยทิฏฐิ ถูกความเร่าร้อนครอบงำแล้ว ย่อมเข้าถึงสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งว่าเป็นสุข เพื่อระงับความเร่าร้อนนั้น เหมือนบุรุษผู้มีเครื่องป้องกันเข้าหาช้างตกมัน หรือเหมือนพราหมณ์ผู้ต้องการความสะอาดเข้าหาอุจจาระ ฉะนั้น ในอัตตวาร พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ตรัสว่า สังขาร แต่ตรัสว่า ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง เพื่อทรงสงเคราะห์บัญญัติต่างๆ มีกสิณเป็นต้น แม้ในที่นี้ พึงทราบสำหรับพระอริยสาวกว่าโดยนัยแห่งจตุตถภูมิ สำหรับปุถุชนว่าโดยนัยแห่งไตรภูมิ ในวารทั้งหมด แม้สำหรับพระอริยสาวก การกำหนดขอบเขตย่อมเป็นไปโดยนัยแห่งไตรภูมิเท่านั้น จริงอยู่ ปุถุชนยึดถือสิ่งใดๆ พระอริยสาวกย่อมคลายความยึดถือจากสิ่งนั้นๆ เพราะว่า ปุถุชนยึดถือสิ่งใดๆ ว่าเป็นของเที่ยง เป็นสุข เป็นอัตตา พระอริยสาวกเมื่อยึดถือสิ่งนั้นๆ ว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ย่อมคลายความยึดถือนั้นเสีย

128. මාතරන්තිආදීසු ජනිකාව මාතා, ජනකො පිතා, මනුස්සභූතොව ඛීණාසවො අරහාති අධිප්පෙතො. කිං පන අරියසාවකො අඤ්ඤං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාති? එතම්පි අට්ඨානං. සචෙපි හි භවන්තරගතං අරියසාවකං [Pg.75] අත්තනො අරියභාවං අජානන්තම්පි කොචි එවං වදෙය්‍ය ‘‘ඉමං කුන්ථකිපිල්ලිකං ජීවිතා වොරොපෙත්වා සකලචක්කවාළගබ්භෙ චක්කවත්තිරජ්ජං පටිපජ්ජාහී’’ති, නෙව සො තං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය. අථාපි නං එවං වදෙය්‍ය ‘‘සචෙ ඉමං න ඝාතෙස්සසි, සීසං තෙ ඡින්දිස්සාමා’’ති. සීසමෙවස්ස ඡින්දෙය්‍ය, න ච සො තං ඝාතෙය්‍ය. පුථුජ්ජනභාවස්ස පන මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං අරියසාවකස්ස ච බලදීපනත්ථමෙතං වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – සාවජ්ජො පුථුජ්ජනභාවො, යත්‍ර හි නාම පුථුජ්ජනො මාතුඝාතාදීනිපි ආනන්තරියානි කරිස්සති. මහාබලො ච අරියසාවකො, යො එතානි කම්මානි න කරොතීති.

๑๒๘. ในบทเป็นต้นว่า มาตรํ ทรงประสงค์ว่า มารดาคือผู้ให้กำเนิด บิดาคือผู้ให้กำเนิด พระอรหันต์คือพระขีณาสพผู้เป็นมนุษย์เท่านั้น ก็พระอริยสาวกจะพึงปลงสัตว์อื่นจากชีวิตหรือไม่? แม้ข้อนี้ก็เป็นไปไม่ได้ จริงอยู่ ถึงแม้จะมีใครกล่าวกับพระอริยสาวกผู้ไปสู่ภพอื่น แม้ไม่รู้ถึงความเป็นอริยะของตนอย่างนี้ว่า "ท่านจงปลงมดตัวนี้จากชีวิตแล้วจงเข้าถึงราชสมบัติแห่งพระเจ้าจักรพรรดิในทั่วทั้งจักรวาลเถิด" พระอริยสาวกนั้นก็ไม่พึงปลงสัตว์นั้นจากชีวิตเลย อนึ่ง หากมีใครกล่าวกับท่านอย่างนี้ว่า "ถ้าท่านไม่ฆ่าสัตว์ตัวนี้ เราจะตัดศีรษะของท่าน" ศีรษะของท่านพึงถูกตัดไป แต่ท่านก็ไม่พึงฆ่าสัตว์นั้นเลย แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้เพื่อทรงแสดงความเป็นผู้มีโทษมากแห่งภาวะของปุถุชน และเพื่อทรงประกาศกำลังของพระอริยสาวก นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้ คือ ภาวะของปุถุชนเป็นสิ่งมีโทษ ซึ่งปุถุชนจะพึงกระทำแม้ซึ่งอนันตริยกรรมมีมาตุฆาตเป็นต้น และพระอริยสาวกเป็นผู้มีกำลังมาก ผู้ซึ่งไม่กระทำกรรมเหล่านี้

දුට්ඨචිත්තොති වධකචිත්තෙන පදුට්ඨචිත්තො. ලොහිතං උප්පාදෙය්‍යාති ජීවමානකසරීරෙ ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනමත්තම්පි ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය. සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යාති සමානසංවාසකං සමානසීමාය ඨිතං පඤ්චහි කාරණෙහි සඞ්ඝං භින්දෙය්‍ය. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘පඤ්චහුපාලි ආකාරෙහි සඞ්ඝො භිජ්ජති. කම්මෙන උද්දෙසෙන වොහරන්තො අනුස්සාවනෙන සලාකග්ගාහෙනා’’ති (පරි. 458).

บทว่า ทุฏฺฐจิตฺโต คือ มีจิตประทุษร้ายด้วยจิตคิดจะฆ่า บทว่า โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย คือ พึงยังโลหิตแม้เพียงประมาณที่แมลงวันตัวเล็กๆ จะพึงดื่มได้ให้เกิดขึ้นในพระสรีระที่ยังทรงพระชนม์อยู่ บทว่า สงฺฆํ ภินฺเทยฺย คือ พึงทำลายสงฆ์ผู้มีสังวาสเสมอกัน ตั้งอยู่ในสีมาเดียวกันให้แตกกันด้วยเหตุ ๕ ประการ และพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ดูก่อนอุบาลี สงฆ์ย่อมแตกกันด้วยอาการ ๕ อย่าง คือ ด้วยกรรม ด้วยอุเทศ ด้วยการกล่าว ด้วยการประกาศให้ทราบ ด้วยการให้จับสลาก" (ปริ. ๔๕๘)

තත්ථ කම්මෙනාති අපලොකනාදීසු චතූසු කම්මෙසු අඤ්ඤතරෙන කම්මෙන. උද්දෙසෙනාති පඤ්චසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙසු අඤ්ඤතරෙන උද්දෙසෙන. වොහරන්තොති කථයන්තො, තාහි තාහි උප්පත්තීහි අධම්මං ධම්මොතිආදීනි අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි දීපෙන්තො. අනුස්සාවනෙනාති නනු තුම්හෙ ජානාථ මය්හං උච්චාකුලා පබ්බජිතභාවං බහුස්සුතභාවඤ්ච, මාදිසො නාම උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථුසාසනං ගාහෙය්‍යාති චිත්තම්පි උප්පාදෙතුං තුම්හාකං යුත්තං, කිං මය්හං අවීචි නීලුප්පලවනං විය සීතලො, කිං අහං අපායතො න භායාමීතිආදිනා නයෙන කණ්ණමූලෙ වචීභෙදං කත්වා අනුස්සාවනෙන. සලාකග්ගාහෙනාති එවං අනුස්සාවෙත්වා තෙසං චිත්තං උපත්ථම්භෙත්වා අනිවත්තිධම්මෙ කත්වා ‘‘ගණ්හථ ඉමං සලාක’’න්ති සලාකග්ගාහෙන.

ในบทเหล่านั้น บทว่า กมฺเมน ได้แก่ ด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในกรรม ๔ มีอปโลกนกรรมเป็นต้น บทว่า อุทฺเทเสน ได้แก่ ด้วยอุเทศอย่างใดอย่างหนึ่งในปาฏิโมกขุทเทศ ๕ บทว่า โวหรนฺโต คือ กล่าวอยู่, แสดงเภทกรวัตถุ ๑๘ ประการ มี "อธรรมว่าเป็นธรรม" เป็นต้น ด้วยเหตุผลนั้นๆ บทว่า อนุสฺสาวเนน ได้แก่ ด้วยการประกาศให้ทราบ โดยกระทำการเปล่งวาจาที่ข้างหูด้วยนัยเป็นต้นว่า "ท่านทั้งหลายย่อมรู้ถึงความเป็นผู้บวชจากตระกูลสูงและความเป็นพหูสูตของข้าพเจ้ามิใช่หรือ, คนเช่นข้าพเจ้าหรือจะพึงยึดถืออธรรม อวินัย ว่าเป็นศาสนาของพระศาสดา, การที่ท่านทั้งหลายจะยังจิตให้เกิดขึ้น (ว่าข้าพเจ้าทำถูก) ก็สมควรอยู่, อเวจีมหานรกจะเย็นสำหรับข้าพเจ้าเหมือนดงอุบลเขียวหรือ, ไฉนข้าพเจ้าจะไม่กลัวจากอบายเล่า" บทว่า สลากคฺคาเหน ได้แก่ ด้วยการให้จับสลาก คือ ครั้นประกาศให้ทราบอย่างนี้แล้ว ประคองจิตของภิกษุเหล่านั้น ทำให้เป็นผู้ไม่กลับกลอกแล้วกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงจับสลากนี้"

එත්ථ ච කම්මමෙව උද්දෙසො වා පමාණං, වොහාරානුස්සාවනසලාකග්ගාහා පන පුබ්බභාගා. අට්ඨාරසවත්ථුදීපනවසෙන හි වොහරන්තෙන තත්ථ රුචිජනනත්ථං අනුස්සාවෙත්වා සලාකාය ගාහිතායපි අභින්නොව හොති සඞ්ඝො. යදා පන එවං චත්තාරො වා අතිරෙකා වා සලාකං ගාහෙත්වා ආවෙණිකං [Pg.76] කම්මං වා උද්දෙසං වා කරොන්ති, තදා සඞ්ඝො භින්නො නාම හොති. එවං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යාති නෙතං ඨානං විජ්ජති. එත්තාවතා මාතුඝාතාදීනි පඤ්ච ආනන්තරියකම්මානි දස්සිතානි හොන්ති, යානි පුථුජ්ජනො කරොති, න අරියසාවකො, තෙසං ආවිභාවත්ථං –

และในเหตุ ๕ ประการนั้น กรรมหรืออุเทศเท่านั้นเป็นประมาณ ส่วนการกล่าว การประกาศให้ทราบ และการให้จับสลาก เป็นเพียงบุพภาค จริงอยู่ เมื่อภิกษุผู้กล่าวแสดงเภทกรวัตถุ ๑๘ ประการ ได้ประกาศให้เกิดความพอใจในเรื่องนั้นแล้ว แม้เมื่อสลากถูกจับแล้ว สงฆ์ก็ยังไม่แตกกัน แต่เมื่อใด ภิกษุ ๔ รูปหรือมากกว่านั้น ครั้นให้จับสลากแล้ว กระทำกรรมหรืออุเทศต่างหาก เมื่อนั้น สงฆ์ชื่อว่าแตกกันแล้ว การที่บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิจะพึงทำลายสงฆ์ให้แตกกันอย่างนี้ ข้อนี้เป็นไปไม่ได้ ด้วยคำเพียงเท่านี้ อนันตริยกรรม ๕ ประการ มีมาตุฆาตเป็นต้น อันเป็นกรรมที่ปุถุชนกระทำ แต่พระอริยสาวกไม่กระทำ ย่อมเป็นอันทรงแสดงแล้ว เพื่อทำให้กรรมเหล่านั้นปรากฏชัดเจน –

කම්මතො ද්වාරතො චෙව, කප්පට්ඨිතියතො තථා;

පාකසාධාරණාදීහි, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

พึงทราบการวินิจฉัยโดยทางกรรม โดยทางทวาร โดยความเป็นกรรมที่ให้ผลตลอดกัป และโดยความเป็นกรรมที่มีวิบากทั่วไป (แก่ผู้ทำ) เป็นต้น ฉะนี้แล

තත්ථ කම්මතො තාව – එත්ථ හි මනුස්සභූතස්සෙව මනුස්සභූතං මාතරං වා පිතරං වා අපි පරිවත්තලිඞ්ගං ජීවිතා වොරොපෙන්තස්ස කම්මං ආනන්තරියං හොති, තස්ස විපාකං පටිබාහිස්සාමීති සකලචක්කවාළං මහාචෙතියප්පමාණෙහි කඤ්චනථූපෙහි පූරෙත්වාපි සකලචක්කවාළං පූරෙත්වා නිසින්නභික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වාපි බුද්ධස්ස භගවතො සඞ්ඝාටිකණ්ණං අමුඤ්චන්තො විචරිත්වාපි කායස්ස භෙදා නිරයමෙව උපපජ්ජති. යො පන සයං මනුස්සභූතො තිරච්ඡානභූතං මාතරං වා පිතරං වා, සයං වා තිරච්ඡානභූතො මනුස්සභූතං, තිරච්ඡානොයෙව වා තිරච්ඡානභූතං ජීවිතා වොරොපෙති, තස්ස කම්මං ආනන්තරියං න හොති, භාරියං පන හොති, ආනන්තරියං ආහච්චෙව තිට්ඨති. මනුස්සජාතිකානං පන වසෙන අයං පඤ්හො කථිතො.

บรรดากรรมเหล่านั้น พึงทราบวินิจฉัยโดยกรรมก่อน ในข้อนี้แล กรรมของผู้ที่เป็นมนุษย์เท่านั้น ปลงมารดาหรือบิดาผู้เป็นมนุษย์ แม้จะมีเพศแปรไปแล้ว จากชีวิต ชื่อว่าเป็นอนันตริยกรรม ผู้นั้นแม้จะคิดว่า "เราจักป้องกันวิบากของกรรมนั้น" แล้วสร้างพระสถูปทองคำขนาดเท่ามหาเจดีย์จนเต็มทั่วสากลจักรวาลก็ดี ถวายมหาทานแก่หมู่ภิกษุผู้นั่งเต็มทั่วสากลจักรวาลก็ดี หรือเที่ยวไปโดยไม่ปล่อยชายสังฆาฏิของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าก็ดี เมื่อกายแตก ย่อมเข้าถึงนรกเท่านั้น ส่วนผู้ใด ตนเองเป็นมนุษย์ ปลงชีวิตมารดาหรือบิดาผู้เป็นดิรัจฉาน หรือตนเองเป็นดิรัจฉาน ปลงชีวิตมารดาหรือบิดาผู้เป็นมนุษย์ หรือตนเองเป็นดิรัจฉาน ปลงชีวิตมารดาหรือบิดาผู้เป็นดิรัจฉาน กรรมของผู้นั้นไม่เป็นอนันตริยกรรม แต่เป็นกรรมหนัก ย่อมตั้งอยู่เฉียดอนันตริยกรรมทีเดียว ก็ปัญหานี้ ท่านกล่าวแล้วโดยอ้างอิงถึงเหล่าผู้มีชาติเป็นมนุษย์

තත්ථ එළකචතුක්කං සඞ්ගාමචතුක්කං චොරචතුක්කඤ්ච කථෙතබ්බං. එළකං මාරෙමීති අභිසන්ධිනාපි හි එළකට්ඨානෙ ඨිතං මනුස්සො මනුස්සභූතං මාතරං වා පිතරං වා මාරෙන්තො ආනන්තරියං ඵුසති. එළකාභිසන්ධිනා පන මාතාපිතාඅභිසන්ධිනා වා එළකං මාරෙන්තො ආනන්තරියං න ඵුසති. මාතාපිතාඅභිසන්ධිනා මාතාපිතරො මාරෙන්තො ඵුසතෙව. එසෙව නයො ඉතරස්මිම්පි චතුක්කද්වයෙ. යථා ච මාතාපිතූසු, එවං අරහන්තෙපි එතානි චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි.

ในข้อนั้น พึงกล่าวถึงเอฬกจตุกกะ (หมวด ๔ ว่าด้วยแพะ) สังคามจตุกกะ (หมวด ๔ ว่าด้วยสงคราม) และโจรจตุกกะ (หมวด ๔ ว่าด้วยโจร) จริงอยู่ มนุษย์แม้มีความจงใจว่า "เราจะฆ่าแพะ" แต่เมื่อฆ่ามารดาหรือบิดาผู้เป็นมนุษย์ซึ่งยืนอยู่ในที่ของแพะ ย่อมถูกต้องอนันตริยกรรม แต่เมื่อมีความจงใจจะฆ่าแพะ หรือมีความจงใจจะฆ่ามารดาบิดา แต่ไปฆ่าแพะ ย่อมไม่ถูกต้องอนันตริยกรรม เมื่อมีความจงใจจะฆ่ามารดาบิดา แล้วฆ่ามารดาบิดา ย่อมถูกต้องอนันตริยกรรมแน่นอน นัยนี้พึงทราบแม้ในจตุกกะอีก ๒ หมวดที่เหลือ และจตุกกะเหล่านี้พึงทราบในมารดาบิดาฉันใด พึงทราบจตุกกะเหล่านี้ในพระอรหันต์ฉันนั้นเหมือนกัน

මනුස්සඅරහන්තමෙව මාරෙත්වා ආනන්තරියං ඵුසති, න යක්ඛභූතං. කම්මං පන භාරියං, ආනන්තරියසදිසමෙව. මනුස්සඅරහන්තස්ස ච පුථුජ්ජනකාලෙයෙව සත්ථප්පහාරෙ වා විසෙ වා දින්නෙපි යදි සො අරහත්තං පත්වා තෙනෙව මරති, අරහන්තඝාතො හොතියෙව. යං පන පුථුජ්ජනකාලෙ දින්නං දානං අරහත්තං පත්වා පරිභුඤ්ජති, පුථුජ්ජනස්සෙව දින්නං හොති. සෙසඅරියපුග්ගලෙ [Pg.77] මාරෙන්තස්ස ආනන්තරියං නත්ථි. කම්මං පන භාරියං, ආනන්තරියසදිසමෙව.

บุคคลฆ่าพระอรหันต์ผู้เป็นมนุษย์เท่านั้นจึงจะถูกต้องอนันตริยกรรม ไม่ใช่ฆ่าพระอรหันต์ผู้เป็นยักษ์ แต่กรรมนั้นเป็นกรรมหนัก เหมือนกับอนันตริยกรรมทีเดียว และสำหรับพระอรหันต์ผู้เป็นมนุษย์ แม้เมื่อถูกประหารด้วยศัสตราหรือถูกให้ยาพิษในสมัยที่ยังเป็นปุถุชน ถ้าท่านบรรลุอรหัตแล้วมรณภาพด้วยเหตุนั้น ก็ย่อมเป็นการฆ่าพระอรหันต์แน่นอน ส่วนทานใดที่บุคคลถวายในสมัยที่ท่านยังเป็นปุถุชน แล้วท่านบรรลุอรหัตแล้วจึงบริโภค ทานนั้นย่อมชื่อว่าถวายแก่ปุถุชนเท่านั้น สำหรับผู้ฆ่าพระอริยบุคคลที่เหลือ อนันตริยกรรมไม่มี แต่กรรมนั้นเป็นกรรมหนัก เหมือนกับอนันตริยกรรมทีเดียว

ලොහිතුප්පාදෙ තථාගතස්ස අභෙජ්ජකායතාය පරූපක්කමෙන චම්මච්ඡෙදං කත්වා ලොහිතපග්ඝරණං නාම නත්ථි. සරීරස්ස පන අන්තොයෙව එකස්මිංයෙව ඨානෙ ලොහිතං සමොසරති. දෙවදත්තෙන පවිද්ධසිලතො භිජ්ජිත්වා ගතා සකලිකාපි තථාගතස්ස පාදන්තං පහරි, ඵරසුනා පහටො විය පාදො අන්තොලොහිතොයෙව අහොසි. තථා කරොන්තස්ස ආනන්තරියං හොති. ජීවකො පන තථාගතස්ස රුචියා සත්ථකෙන චම්මං ඡින්දිත්වා තම්හා ඨානා දුට්ඨලොහිතං නීහරිත්වා ඵාසුමකාසි, තථා කරොන්තස්ස පුඤ්ඤකම්මමෙව හොති.

ในการทำพระโลหิตให้ห้อขึ้น เพราะพระตถาคตมีพระกายที่ใครทำลายไม่ได้ การที่ผู้อื่นพยายามกรีดพระฉวีแล้วทำให้พระโลหิตไหลออกนั้นย่อมไม่มี แต่พระโลหิตย่อมรวมตัวกันอยู่ภายในพระสรีระ ณ ที่แห่งหนึ่งเท่านั้น แม้สะเก็ดหินที่แตกออกจากศิลาที่พระเทวทัตผลักไป ก็ได้กระทบปลายพระบาทของพระตถาคต พระบาทประหนึ่งถูกประหารด้วยขวาน ได้มีเพียงพระโลหิตคั่งอยู่ภายในเท่านั้น ผู้กระทำเช่นนั้นย่อมเป็นอนันตริยกรรม ส่วนหมอชีวกได้ใช้ศัสตราน้อยกรีดพระฉวีตามความพอพระทัยของพระตถาคต นำพระโลหิตเสียออกจากที่นั้นแล้วทำให้ทรงสำราญ ผู้กระทำเช่นนั้นย่อมเป็นบุญกรรมเท่านั้น

අථ යෙ ච පරිනිබ්බුතෙ තථාගතෙ චෙතියං භින්දන්ති, බොධිං ඡින්දන්ති ධාතුම්හි උපක්කමන්ති, තෙසං කිං හොතීති? භාරියං කම්මං හොති ආනන්තරියසදිසං. සධාතුකං පන ථූපං වා පටිමං වා බාධමානං බොධිසාඛං ඡින්දිතුං වට්ටති. සචෙපි තත්ථ නිලීනා සකුණා චෙතියෙ වච්චං පාතෙන්ති, ඡින්දිතුං වට්ටතියෙව. පරිභොගචෙතියතො හි සරීරචෙතියං මහන්තතරං. චෙතියවත්ථුං භින්දිත්වා ගච්ඡන්තං බොධිමූලම්පි ඡින්දිත්වා හරිතුං වට්ටති. යා පන බොධිසාඛා බොධිඝරං බාධති, තං ගෙහරක්ඛණත්ථං ඡින්දිතුං න ලභති, බොධිඅත්ථඤ්හි ගෙහං, න ගෙහත්ථාය බොධි. ආසනඝරෙපි එසෙව නයො. යස්මිං පන ආසනඝරෙ ධාතු නිහිතා හොති, තස්ස රක්ඛණත්ථාය බොධිසාඛං ඡින්දිතුං වට්ටති. බොධිජග්ගනත්ථං ඔජොහරණසාඛං වා පූතිට්ඨානං වා ඡින්දිතුං වට්ටතියෙව, භගවතො සරීරපටිජග්ගනෙ විය පුඤ්ඤම්පි හොති.

อนึ่ง ชนเหล่าใด เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว ทำลายพระเจดีย์ ตัดต้นโพธิ์ พยายาม (เพื่อทำลาย) ในพระธาตุ ผลของชนเหล่านั้นเป็นอย่างไร? ตอบว่า เป็นกรรมหนักเสมอด้วยอนันตริยกรรม แต่กิ่งโพธิ์ที่เบียดเบียนพระสถูปหรือพระปฏิมาอันมีพระธาตุบรรจุอยู่ ย่อมควรตัด แม้ถ้านกทั้งหลายที่เกาะอยู่บนกิ่งนั้นถ่ายอุจจาระลงบนพระเจดีย์ ก็ควรตัดได้ทีเดียว เพราะว่าพระสรีรเจดีย์สำคัญกว่าพระบริโภคเจดีย์ แม้รากโพธิ์ที่ชอนไชทำลายพื้นที่พระเจดีย์ ก็ควรตัดแล้วนำออกไป ส่วนกิ่งโพธิ์ใดที่เบียดเบียนโพธิฆระ (เรือนต้นโพธิ์) ไม่ควรตัดกิ่งนั้นเพื่อรักษาเรือน เพราะว่าเรือนสร้างขึ้นเพื่อต้นโพธิ์ ต้นโพธิ์ไม่ได้มีอยู่เพื่อเรือน แม้ในอาสนฆระ (โรงฉัน) ก็นัยนี้เช่นกัน แต่ในอาสนฆระใดมีพระธาตุบรรจุไว้ ควรตัดกิ่งโพธิ์เพื่อรักษาอาสนฆระนั้น เพื่อบำรุงรักษาต้นโพธิ์ ควรตัดกิ่งที่แห้งหรือส่วนที่ผุได้ทีเดียว ย่อมเป็นบุญเหมือนการบำรุงรักษาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค

සඞ්ඝභෙදෙ සීමට්ඨකසඞ්ඝෙ අසන්නිපතිතෙ විසුං පරිසං ගහෙත්වා කතවොහාරානුස්සාවන-සලාකග්ගාහස්ස කම්මං වා කරොන්තස්ස, උද්දෙසං වා උද්දිසන්තස්ස භෙදො ච හොති ආනන්තරියකම්මඤ්ච. සමග්ගසඤ්ඤාය පන වට්ටතීති කම්මං කරොන්තස්ස භෙදොව හොති, න ආනන්තරියකම්මං, තථා නවතො ඌනපරිසායං. සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන නවන්නං ජනානං යො සඞ්ඝං භින්දති[Pg.78], තස්ස ආනන්තරියකම්මං හොති. අනුවත්තකානං අධම්මවාදීනං මහාසාවජ්ජකම්මං. ධම්මවාදිනො පන අනවජ්ජා.

ในเรื่องสังฆเภท เมื่อสงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในสีมายังไม่ประชุมกัน ผู้ใดถือเอาบริษัทต่างหาก แล้วทำโวหารให้สงฆ์ฟัง ให้ถือสลาก หรือทำสังฆกรรม หรือสวดอุเทศ (ปาฏิโมกข์) การกระทำนั้นย่อมเป็นทั้งเภทะ (ความแตกแยก) และเป็นอนันตริยกรรมด้วย แต่ผู้ทำกรรมโดยมีความสำคัญว่าสงฆ์พร้อมเพรียงกัน (โดยเข้าใจผิด) ว่า "ควรอยู่" การกระทำนั้นย่อมเป็นเพียงเภทะ ไม่เป็นอนันตริยกรรม เช่นเดียวกับในบริษัทที่หย่อนกว่า ๙ รูป โดยกำหนดอย่างต่ำที่สุด ผู้ใดทำสงฆ์ ๙ รูปให้แตกกัน ผู้นั้นย่อมเป็นอนันตริยกรรม กรรมของพวกอธรรมวาทีผู้ประพฤติตามเป็นกรรมมีโทษมาก ส่วนพวกธรรมวาทีไม่มีโทษ

තත්ථ නවන්නමෙව සඞ්ඝභෙදෙ ඉදං සුත්තං – ‘‘එකතො උපාලි චත්තාරො හොන්ති, එකතො චත්තාරො, නවමො අනුස්සාවෙති, සලාකං ගාහෙති ‘අයං ධම්මො අයං විනයො ඉදං සත්ථුසාසනං, ඉදං ගණ්හථ, ඉමං රොචෙථා’ති, එවං ඛො, උපාලි, සඞ්ඝරාජි චෙව හොති සඞ්ඝභෙදො ච. නවන්නං වා, උපාලි, අතිරෙකනවන්නං වා සඞ්ඝරාජි චෙව හොති සඞ්ඝභෙදො චා’’ති (චූළව. 351). එතෙසු පන පඤ්චසු සඞ්ඝභෙදො වචීකම්මං, සෙසානි කායකම්මානීති. එවං කම්මතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

ในข้อนั้น มีพระสูตรนี้ในเรื่องสังฆเภทของภิกษุ ๙ รูปว่า "ดูก่อนอุบาลี ฝ่ายหนึ่งมี ๔ รูป อีกฝ่ายหนึ่งมี ๔ รูป รูปที่ ๙ ประกาศให้ฟัง ให้ถือสลากว่า 'นี้คือธรรม นี้คือวินัย นี้คือคำสอนของพระศาสดา ท่านทั้งหลายจงถือเอานี้ จงชอบใจสิ่งนี้' ดูก่อนอุบาลี ด้วยอาการอย่างนี้แล ย่อมเป็นทั้งสังฆราชี (ความร้าวรานแห่งสงฆ์) และสังฆเภท (ความแตกแห่งสงฆ์) ด้วย ดูก่อนอุบาลี (เมื่อมีภิกษุ) ๙ รูป หรือเกินกว่า ๙ รูป ย่อมเป็นทั้งสังฆราชีและสังฆเภทด้วย" (จุลลวรรค ๓๕๑) ก็ในอนันตริยกรรม ๕ อย่างเหล่านี้ สังฆเภทเป็นวจีกรรม กรรมที่เหลือเป็นกายกรรม พึงทราบวินิจฉัยโดยกรรมอย่างนี้

ද්වාරතොති සබ්බානෙව චෙතානි කායද්වාරතොපි වචීද්වාරතොපි සමුට්ඨහන්ති. පුරිමානි පනෙත්ථ චත්තාරි ආණත්තිකවිජ්ජාමයපයොගවසෙන වචීද්වාරතො සමුට්ඨහිත්වාපි කායද්වාරමෙව පූරෙන්ති, සඞ්ඝභෙදො හත්ථමුද්දාය භෙදං කරොන්තස්ස කායද්වාරතො සමුට්ඨහිත්වාපි වචීද්වාරමෙව පූරෙතීති. එවමෙත්ථ ද්වාරතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

วินิจฉัยโดยทวาร ความว่า อนันตริยกรรมทั้งหมดเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นได้ทั้งทางกายทวารและวจีทวาร ในอนันตริยกรรมเหล่านั้น กรรม 4 อย่างแรก แม้เกิดขึ้นทางวจีทวารด้วยอำนาจแห่งอาณัตติกประโยคและวิชชามัยประโยค ก็ย่อมยังกายทวารให้บริบูรณ์ ส่วนสังฆเภทกรรมของผู้ทำความแตกแยกด้วยหัตถมุทรา แม้เกิดขึ้นทางกายทวาร ก็ย่อมยังวจีทวารให้บริบูรณ์ พึงทราบวินิจฉัยโดยทวารในอนันตริยกรรมนี้ ดังพรรณนามาฉะนี้

කප්පට්ඨිතියතොති සඞ්ඝභෙදොයෙව චෙත්ථ කප්පට්ඨිතියො. සණ්ඨහන්තෙ හි කප්පෙ කප්පවෙමජ්ඣෙ වා සඞ්ඝභෙදං කත්වා කප්පවිනාසෙයෙව මුච්චති. සචෙපි හි ස්වෙව කප්පො විනස්සිස්සතීති අජ්ජ සඞ්ඝභෙදං කරොති, ස්වෙව මුච්චති, එකදිවසමෙව නිරයෙ පච්චති. එවං කරණං පන නත්ථි. සෙසානි චත්තාරි කම්මානි ආනන්තරියානෙව හොන්ති, න කප්පට්ඨිතියානීති එවමෙත්ථ කප්පට්ඨිතියතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

วินิจฉัยโดยความเป็นกรรมตั้งอยู่ตลอดกัป ความว่า ในอนันตริยกรรมเหล่านี้ มีเพียงสังฆเภทกรรมเท่านั้นที่ตั้งอยู่ตลอดกัป จริงอยู่ บุคคลทำสังฆเภทในระหว่างที่กัปยังตั้งอยู่หรือในท่ามกลางกัป ย่อมพ้น (จากนรก) ต่อเมื่อกัปพินาศเท่านั้น และถ้าหากบุคคลทำสังฆเภทในวันนี้โดยรู้ว่า "พรุ่งนี้กัปจักพินาศ" เขาก็ย่อมพ้นในวันพรุ่งนี้ทีเดียว ย่อมไหม้ในนรกเพียงวันเดียวเท่านั้น แต่การกระทำเช่นนั้นไม่มี กรรมที่เหลือ 4 อย่าง เป็นอนันตริยกรรมเท่านั้น ไม่ใช่กรรมที่ตั้งอยู่ตลอดกัป พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นกรรมที่ตั้งอยู่ตลอดกัปในอนันตริยกรรมนี้ ดังพรรณนามาฉะนี้

පාකතොති යෙන ච පඤ්චපෙ’තානි කම්මානි කතානි හොන්ති, තස්ස සඞ්ඝභෙදොයෙව පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති, සෙසානි ‘‘අහොසිකම්මං, නාහොසි කම්මවිපාකො’’ති එවමාදීසු සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති. සඞ්ඝස්ස භෙදාභාවෙ ලොහිතුප්පාදො, තදභාවෙ අරහන්තඝාතො, තදභාවෙ ච සචෙ පිතා සීලවා හොති, මාතා දුස්සීලා, නො වා තථා සීලවතී, පිතුඝාතො පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති. සචෙ මාතාපිතුඝාතො, ද්වීසුපි සීලෙන වා දුස්සීලෙන වා සමානෙසු මාතුඝාතොව පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති[Pg.79]. මාතා හි දුක්කරකාරිනී බහූපකාරා ච පුත්තානන්ති එවමෙත්ථ පාකතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

วินิจฉัยโดยการให้ผล ความว่า บุคคลใดทำอนันตริยกรรมทั้ง 5 ประการเหล่านี้ สังฆเภทกรรมเท่านั้นย่อมให้ผลโดยเป็นปฏิสนธิแก่บุคคลนั้น กรรมที่เหลือย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็น "อโหสิกรรม, วิบากของกรรมไม่มี" เป็นต้น เมื่อไม่มีสังฆเภทกรรม โลหิตุปบาทกรรมย่อมให้ผล เมื่อไม่มีโลหิตุปบาทกรรมนั้น อรหันตฆาตกรรมย่อมให้ผล และเมื่อไม่มีอรหันตฆาตกรรมนั้น ถ้าบิดามีศีล มารดาไม่มีศีล หรือมีศีลไม่เสมอกัน ปิตุฆาตกรรมย่อมให้ผลโดยเป็นปฏิสนธิ ถ้ามีการฆ่าทั้งมารดาและบิดา ในเมื่อทั้งสองท่านมีศีลหรือไม่มีศีลเสมอกัน มาตุฆาตกรรมเท่านั้นย่อมให้ผลโดยเป็นปฏิสนธิ เพราะว่ามารดาเป็นผู้ทำกิจที่ทำได้ยากและมีอุปการะมากแก่บุตรทั้งหลาย พึงทราบวินิจฉัยโดยการให้ผลในอนันตริยกรรมนี้ ดังพรรณนามาฉะนี้

සාධාරණාදීහීති පුරිමානි චත්තාරි සබ්බෙසම්පි ගහට්ඨපබ්බජිතානං සාධාරණානි. සඞ්ඝභෙදො පන ‘‘න ඛො, උපාලි භික්ඛුනී, සඞ්ඝං භින්දති, න සික්ඛමානා, න සාමණෙරො, න සාමණෙරී, න උපාසකො, න උපාසිකා සඞ්ඝං භින්දති, භික්ඛු ඛො, උපාලි, පකතත්තො සමානසංවාසකො සමානසීමායං ඨිතො සඞ්ඝං භින්දතී’’ති (චූළව. 351) වචනතො වුත්තප්පකාරස්ස භික්ඛුනොව හොති, න අඤ්ඤස්ස, තස්මා අසාධාරණො. ආදිසද්දෙන සබ්බෙපි තෙ දුක්ඛවෙදනාසහගතා දොසමොහසම්පයුත්තා චාති එවමෙත්ථ සාධාරණාදීහිපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

วินิจฉัยโดยความเป็นกรรมทั่วไปเป็นต้น ความว่า อนันตริยกรรม 4 อย่างแรก เป็นกรรมทั่วไปแก่คฤหัสถ์และบรรพชิตทั้งปวง ส่วนสังฆเภทกรรมนั้น ตามพระบาลีว่า "ดูก่อนอุบาลี ภิกษุณีหาทำสงฆ์ให้แตกกันไม่ สิกขมานาก็หาไม่ สามเณรก็หาไม่ สามเณรีก็หาไม่ อุบาสกก็หาไม่ อุบาสิกาก็หาทำสงฆ์ให้แตกกันไม่ ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้เป็นปกติ มีสังวาสเสมอกัน อยู่ในสีมาเดียวกันเท่านั้น ย่อมทำสงฆ์ให้แตกกัน" (จูฬ. 351) ดังนี้ จึงเป็นของภิกษุผู้มีลักษณะดังกล่าวไว้แล้วเท่านั้น ไม่ใช่ของผู้อื่น เพราะฉะนั้นจึงเป็นกรรมที่ไม่ทั่วไป โดยอาทิศัพท์ (พึงทราบว่า) อนันตริยกรรมทั้งหมดนั้น ประกอบด้วยทุกขเวทนา และสัมปยุตด้วยโทสะและโมหะ พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นกรรมทั่วไปเป็นต้นในอนันตริยกรรมนี้ ดังพรรณนามาฉะนี้

අඤ්ඤං සත්ථාරන්ති ‘‘අයං මෙ සත්ථා සත්ථුකිච්චං කාතුං අසමත්ථො’’ති භවන්තරෙපි අඤ්ඤං තිත්ථකරං ‘‘අයං මෙ සත්ථා’’ති එවං ගණ්හෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතීති අත්ථො.

บทว่า Aññaṃ satthāraṃ มีความว่า การที่พระอริยบุคคล แม้ในภพอื่น จะพึงยึดถือศาสดาของลัทธิอื่นว่า "ผู้นี้เป็นศาสดาของเรา" ด้วยคิดว่า "ศาสดาของเราพระองค์นี้ไม่สามารถทำกิจของศาสดาได้" ดังนี้ ฐานะเช่นนี้ย่อมไม่มี

129. එකිස්සා ලොකධාතුයාති දසසහස්සිලොකධාතුයා. තීණි හි ඛෙත්තානි ජාතිඛෙත්තං ආණාඛෙත්තං විසයඛෙත්තං. තත්ථ ජාතිඛෙත්තං නාම දසසහස්සී ලොකධාතු. සා හි තථාගතස්ස මාතුකුච්ඡිඔක්කමනකාලෙ නික්ඛමනකාලෙ සම්බොධිකාලෙ ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ ආයුසඞ්ඛාරොස්සජ්ජනෙ පරිනිබ්බානෙ ච කම්පති. කොටිසතසහස්සචක්කවාළං පන ආණාඛෙත්තං නාම. ආටානාටියමොරපරිත්තධජග්ගපරිත්තරතනපරිත්තාදීනඤ්හි එත්ථ ආණා වත්තති. විසයඛෙත්තස්ස පන පරිමාණං නත්ථි. බුද්ධානඤ්හි ‘‘යාවතකං ඤාණං තාවතකං නෙය්‍යං, යාවතකං නෙය්‍යං තාවතකං ඤාණං, ඤාණපරියන්තිකං නෙය්‍යං නෙය්‍යපරියන්තිකං ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. 3.5) වචනතො අවිසයො නාම නත්ථි.

๑๒๙. บทว่า Ekissā lokadhātuyā ได้แก่ ในหมื่นโลกธาตุ จริงอยู่ เขตมี 3 อย่าง คือ ชาติเขต อาณาเขต และวิสัยเขต ในเขตเหล่านั้น ที่ชื่อว่าชาติเขต ได้แก่ หมื่นโลกธาตุ จริงอยู่ หมื่นโลกธาตุนั้นย่อมหวั่นไหวในกาลที่พระตถาคตเสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดา ในกาลที่ประสูติ ในกาลที่ตรัสรู้ ในกาลที่ทรงประกาศธรรมจักร ในกาลที่ทรงปลงอายุสังขาร และในกาลที่เสด็จปรินิพพาน ส่วนที่ชื่อว่าอาณาเขต ได้แก่ แสนโกฏิจักรวาล จริงอยู่ อานุภาพแห่งอาฏานาฏิยปริตร โมรปริตร ธชัคคปริตร รตนปริตร เป็นต้น ย่อมเป็นไปในอาณาเขตนี้ แต่ว่าวิสัยเขตนั้นไม่มีประมาณ จริงอยู่ สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ที่ชื่อว่า อวิสัย ย่อมไม่มี ตามพระบาลีว่า "พระญาณมีประมาณเท่าใด สิ่งที่พึงรู้ก็มีประมาณเท่านั้น สิ่งที่พึงรู้มีประมาณเท่าใด พระญาณก็มีประมาณเท่านั้น สิ่งที่พึงรู้มีพระญาณเป็นที่สุด พระญาณมีสิ่งที่พึงรู้เป็นที่สุด" (ปฏิ. ม. 3.5) ดังนี้

ඉමෙසු පන තීසු ඛෙත්තෙසු ඨපෙත්වා ඉමං චක්කවාළං අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි, න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථි. තීණි පිටකානි විනයපිටකං සුත්තන්තපිටකං අභිධම්මපිටකං, තිස්සො සඞ්ගීතියො මහාකස්සපත්ථෙරස්ස සඞ්ගීති, යසත්ථෙරස්ස සඞ්ගීති, මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස සඞ්ගීතීති. ඉමා තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරුළ්හෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ ඉමං [Pg.80] චක්කවාළං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤත්ථ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි, න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථි.

แต่ว่า ในเขตทั้ง 3 เหล่านี้ เว้นจักรวาลนี้เสีย พระสูตรที่กล่าวว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในจักรวาลอื่น" ไม่มี แต่พระสูตรที่กล่าวว่า "ย่อมไม่อุบัติ" มีอยู่ ปิฎกมี 3 คือ วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก อภิธรรมปิฎก สังคายนามี 3 คือ สังคายนาของพระมหากัสสปเถระ สังคายนาของพระยสเถระ สังคายนาของพระโมคคลีบุตรติสสเถระ ในพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกที่ยกขึ้นสู่สังคายนาทั้ง 3 เหล่านี้ พระสูตรที่กล่าวว่า "เว้นจักรวาลนี้เสีย พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในที่อื่น" ไม่มี แต่พระสูตรที่กล่าวว่า "ย่อมไม่อุบัติ" มีอยู่

අපුබ්බං අචරිමන්ති අපුරෙ අපච්ඡා. එකතො න උප්පජ්ජන්ති, පුරෙ වා පච්ඡා වා උප්පජ්ජන්තීති වුත්තං හොති. තත්ථ හි බොධිපල්ලඞ්කෙ බොධිං අප්පත්වා න උට්ඨහිස්සාමීති නිසින්නකාලතො පට්ඨාය යාව මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිග්ගහණං, තාව පුබ්බෙති න වෙදිතබ්බං. බොධිසත්තස්ස හි පටිසන්ධිග්ගහණෙන දසසහස්සචක්කවාළකම්පනෙනෙව ඛෙත්තපරිග්ගහො කතො, අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති නිවාරිතාව හොති. පරිනිබ්බානකාලතො පට්ඨාය යාව සාසපමත්තා ධාතු තිට්ඨති, තාව පච්ඡාති න වෙදිතබ්බං. ධාතූසු හි ඨිතාසු බුද්ධා ඨිතාව හොන්ති. තස්මා එත්ථන්තරෙ අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති නිවාරිතාව හොති. ධාතුපරිනිබ්බානෙ පන ජාතෙ අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති න නිවාරිතා.

บทว่า Apubbaṃ acarimanti ได้แก่ ไม่ก่อนไม่หลัง ความว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่อุบัติพร้อมกัน แต่ย่อมอุบัติก่อนหรือหลังกัน ในข้อนั้น จริงอยู่ พึงทราบว่า ช่วงเวลานับตั้งแต่กาลที่พระโพธิสัตว์ประทับนั่ง (ที่โพธิบัลลังก์) ด้วยทรงตั้งพระทัยว่า "เรายังไม่บรรลุพระโพธิญาณ จักไม่ลุกขึ้น" จนถึงการถือปฏิสนธิในพระครรภ์พระมารดา ไม่พึงเรียกว่าเป็น "กาลก่อน" จริงอยู่ การกำหนดเขตย่อมสำเร็จด้วยการหวั่นไหวของหมื่นจักรวาลเพราะการถือปฏิสนธิของพระโพธิสัตว์นั่นเอง การอุบัติของพระพุทธเจ้าองค์อื่นย่อมเป็นอันถูกห้ามไว้ ช่วงเวลานับตั้งแต่กาลปรินิพพาน จนตราบเท่าที่พระธาตุแม้ขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดยังดำรงอยู่ ไม่พึงเรียกว่าเป็น "กาลหลัง" จริงอยู่ เมื่อพระธาตุทั้งหลายยังดำรงอยู่ ก็ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายยังดำรงอยู่ เพราะฉะนั้น ในระหว่างกาลนี้ การอุบัติของพระพุทธเจ้าองค์อื่นย่อมเป็นอันถูกห้ามไว้ แต่เมื่อธาตุปรินิพพานเกิดขึ้นแล้ว การอุบัติของพระพุทธเจ้าองค์อื่นก็ไม่ถูกห้าม

තීණි හි අන්තරධානානි නාම පරියත්තිඅන්තරධානං, පටිවෙධඅන්තරධානං, පටිපත්තිඅන්තරධානන්ති. තත්ථ පරියත්තීති තීණි පිටකානි. පටිවෙධොති සච්චපටිවෙධො. පටිපත්තීති පටිපදා. තත්ථ පටිවෙධො ච පටිපත්ති ච හොතිපි න හොතිපි. එකස්මිඤ්හි කාලෙ පටිවෙධධරා භික්ඛූ බහූ හොන්ති, එසො භික්ඛු පුථුජ්ජනොති අඞ්ගුලිං පසාරෙත්වා දස්සෙතබ්බො හොති. ඉමස්මිංයෙව දීපෙ එකවාරෙ පුථුජ්ජනභික්ඛු නාම නාහොසි. පටිපත්තිපූරිකාපි කදාචි බහූ හොන්ති කදාචි අප්පා. ඉති පටිවෙධො ච පටිපත්ති ච හොතිපි න හොතිපි, සාසනට්ඨිතියා පන පරියත්ති පමාණං.

จริงอยู่ ความอันตรธานมี ๓ อย่าง คือ ปริยัติอันตรธาน ปฏิเวธอันตรธาน และปฏิบัติอันตรธาน. ใน ๓ อย่างนั้น คำว่าปริยัติ ได้แก่ พระไตรปิฎก. คำว่าปฏิเวธ ได้แก่ การแทงตลอดสัจจะ. คำว่าปฏิบัติ ได้แก่ ข้อปฏิบัติ. ใน ๓ อย่างนั้น ทั้งปฏิเวธและปฏิบัติ บางครั้งก็มี บางครั้งก็ไม่มี. เพราะในบางคราว ภิกษุผู้ทรงไว้ซึ่งปฏิเวธมีอยู่มาก ถึงกับต้องชี้นิ้วให้ดูกันว่า "ภิกษุรูปนี้เป็นปุถุชน". ในเกาะนี้เอง ในคราวหนึ่ง ภิกษุชื่อว่าปุถุชนไม่มีเลย. แม้ภิกษุผู้บำเพ็ญปฏิบัติให้บริบูรณ์ บางครั้งก็มีมาก บางครั้งก็มีน้อย. ด้วยเหตุนี้ ทั้งปฏิเวธและปฏิบัติ บางครั้งก็มี บางครั้งก็ไม่มี แต่ว่าปริยัติเป็นประมาณเพื่อความดำรงอยู่แห่งพระศาสนา.

පණ්ඩිතො හි තෙපිටකං සුත්වා ද්වෙපි පූරෙති. යථා අම්හාකං බොධිසත්තො ආළාරස්ස සන්තිකෙ පඤ්චාභිඤ්ඤා සත්ත ච සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා පරිකම්මං පුච්ඡි, සො න ජානාමීති ආහ. තතො උදකස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා අධිගතං විසෙසං සංසන්දෙත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස පරිකම්මං පුච්ඡි, සො ආචික්ඛි, තස්ස වචනසමනන්තරමෙව මහාසත්තො තං සම්පාදෙසි, එවමෙව පඤ්ඤවා භික්ඛු පරියත්තිං සුත්වා ද්වෙපි පූරෙති. තස්මා පරියත්තියා ඨිතාය සාසනං ඨිතං හොති.

เพราะว่าบัณฑิต ครั้นฟังพระไตรปิฎกแล้ว ย่อมบำเพ็ญให้บริบูรณ์ได้ทั้งสองอย่าง. เหมือนอย่างพระโพธิสัตว์ของเรา ทรงยังอภิญญา ๕ และสมาบัติ ๗ ให้บังเกิดในสำนักของอาฬารดาบสแล้ว ได้ตรัสถามถึงบริกรรมแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ท่านตอบว่า "เราไม่รู้". จากนั้น จึงเสด็จไปยังสำนักของอุทกดาบส ทรงสอบทานคุณวิเศษที่ทรงบรรลุแล้ว ตรัสถามถึงบริกรรมแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนะ ท่านได้บอกแล้ว ในลำดับแห่งคำพูดของท่านนั่นเอง พระมหาสัตว์ก็ได้ทรงทำให้สำเร็จซึ่งสมาบัตินั้น ฉันใด ภิกษุผู้มีปัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกัน ครั้นฟังปริยัติแล้ว ย่อมบำเพ็ญให้บริบูรณ์ได้ทั้งสองอย่าง. เพราะเหตุนั้น เมื่อปริยัติดำรงอยู่ พระศาสนาก็ชื่อว่าดำรงอยู่.

යදා [Pg.81] පන සා අන්තරධායති, තදා පඨමං අභිධම්මපිටකං නස්සති. තත්ථ පට්ඨානං සබ්බපඨමං අන්තරධායති, අනුක්කමෙන පච්ඡා ධම්මසඞ්ගහො, තස්මිං අන්තරහිතෙ ඉතරෙසු ද්වීසු පිටකෙසු ඨිතෙසු සාසනං ඨිතමෙව හොති. තත්ථ සුත්තන්තපිටකෙ අන්තරධායමානෙ පඨමං අඞ්ගුත්තරනිකායො එකාදසකතො පට්ඨාය යාව එකකා අන්තරධායති, තදනන්තරං සංයුත්තනිකායො චක්කපෙය්‍යාලතො පට්ඨාය යාව ඔඝතරණා අන්තරධායති, තදනන්තරං මජ්ඣිමනිකායො ඉන්ද්‍රියභාවනතො පට්ඨාය යාව මූලපරියායා අන්තරධායති, තදනන්තරං දීඝනිකායො දසුත්තරතො පට්ඨාය යාව බ්‍රහ්මජාලා අන්තරධායති. එකිස්සාපි ද්වින්නම්පි ගාථානං පුච්ඡා අද්ධානං ගච්ඡති, සාසනං ධාරෙතුං න සක්කොති සභියපුච්ඡා (සු. නි. සභියසුත්තං) විය ආළවකපුච්ඡා (සු. නි. ආළවකසුත්තං; සං. නි. 1.246) විය ච. එතා කිර කස්සපබුද්ධකාලිකා අන්තරා සාසනං ධාරෙතුං නාසක්ඛිංසු.

แต่เมื่อใด ปริยัตินั้นอันตรธานไป เมื่อนั้น พระอภิธรรมปิฎกย่อมเสื่อมไปก่อน. ในพระอภิธรรมปิฎกนั้น คัมภีร์ปัฏฐานย่อมอันตรธานไปก่อนกว่าทั้งหมด โดยลำดับ คัมภีร์ธัมมสังคณี (อันตรธาน) ในภายหลัง เมื่อคัมภีร์นั้นอันตรธานไปแล้ว เมื่อปิฎกอีก ๒ ที่เหลือยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังชื่อว่าดำรงอยู่นั่นเอง. ในปิฎกเหล่านั้น เมื่อพระสุตตันตปิฎกกำลังอันตรธานไป อังคุตตรนิกายย่อมอันตรธานไปก่อน เริ่มตั้งแต่อกาทสกนิบาตจนถึงเอกกนิบาต ลำดับต่อจากนั้น สังยุตตนิกายย่อมอันตรธานไป เริ่มตั้งแต่จักกเปยยาลจนถึงโอฆตรณสูตร ลำดับต่อจากนั้น มัชฌิมนิกายย่อมอันตรธานไป เริ่มตั้งแต่อินทริยภาวนาสูตรจนถึงมูลปริยายสูตร ลำดับต่อจากนั้น ทีฆนิกายย่อมอันตรธานไป เริ่มตั้งแต่ทสุตตรสูตรจนถึงพรหมชาลสูตร. ปัญหาแม้แห่งคาถาเดียวหรือสองคาถาก็ยังดำเนินไปได้นาน แต่ไม่สามารถทรงพระศาสนาไว้ได้ เหมือนสภิยปัญหาและอาฬวกปัญหา. ได้ยินว่า คาถาเหล่านั้นเป็นของมีในสมัยพระกัสสปพุทธเจ้า แต่ในระหว่าง (พุทธันดร) ก็ไม่สามารถทรงพระศาสนาไว้ได้.

ද්වීසු පන පිටකෙසු අන්තරහිතෙසුපි විනයපිටකෙ ඨිතෙ සාසනං තිට්ඨති, පරිවාරඛන්ධකෙසු අන්තරහිතෙසු උභතොවිභඞ්ගෙ ඨිතෙ ඨිතමෙව හොති. උභතොවිභඞ්ගෙ අන්තරහිතෙ මාතිකාය ඨිතායපි ඨිතමෙව හොති. මාතිකාය අන්තරහිතාය පාතිමොක්ඛපබ්බජ්ජඋපසම්පදාසු ඨිතාසු සාසනං තිට්ඨති. ලිඞ්ගමද්ධානං ගච්ඡති, සෙතවත්ථසමණවංසො පන කස්සපබුද්ධකාලතො පට්ඨාය සාසනං ධාරෙතුං නාසක්ඛි. පච්ඡිමකස්ස පන සච්චපටිවෙධතො පච්ඡිමකස්ස සීලභෙදතො ච පට්ඨාය සාසනං ඔසක්කිතං නාම හොති. තතො පට්ඨාය අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති න වාරිතාති.

ก็แม้เมื่อปิฎก ๒ อันตรธานไปแล้ว แต่เมื่อพระวินัยปิฎกยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังดำรงอยู่. เมื่อปริวารและขันธกะทั้งหลายอันตรธานไปแล้ว แต่เมื่ออุภโตวิภังค์ยังดำรงอยู่ ก็ยังชื่อว่าดำรงอยู่นั่นเอง. เมื่ออุภโตวิภังค์อันตรธานไปแล้ว แม้เมื่อมาติกาทั้งสองยังดำรงอยู่ ก็ยังชื่อว่าดำรงอยู่นั่นเอง. เมื่อมาติกาทั้งสองอันตรธานไปแล้ว แต่เมื่อปาฏิโมกข์ บรรพชา และอุปสมบท ยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังดำรงอยู่. เพศ (ของภิกษุ) ยังดำเนินไปได้นาน แต่ว่าวงศ์สมณะผู้นุ่งห่มผ้าขาว เริ่มตั้งแต่สมัยพระกัสสปพุทธเจ้า ก็ไม่สามารถทรงพระศาสนาไว้ได้. ก็จำเดิมแต่การแทงตลอดสัจจะของภิกษุรูปสุดท้าย และจำเดิมแต่การทำลายศีลของภิกษุรูปสุดท้าย พระศาสนาชื่อว่าเสื่อมถอยแล้ว. จำเดิมแต่นั้น การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าองค์อื่นก็ไม่ถูกห้ามไว้.

තීණි පරිනිබ්බානානි නාම කිලෙසපරිනිබ්බානං ඛන්ධපරිනිබ්බානං ධාතුපරිනිබ්බානන්ති. තත්ථ කිලෙසපරිනිබ්බානං බොධිපල්ලඞ්කෙ අහොසි, ඛන්ධපරිනිබ්බානං කුසිනාරායං, ධාතුපරිනිබ්බානං අනාගතෙ භවිස්සති. සාසනස්ස කිර ඔසක්කනකාලෙ ඉමස්මිං තම්බපණ්ණිදීපෙ ධාතුයො සන්නිපතිත්වා මහාචෙතියං ගමිස්සන්ති, මහාචෙතියතො නාගදීපෙ රාජායතනචෙතියං, තතො මහාබොධිපල්ලඞ්කං ගමිස්සන්ති, නාගභවනතොපි දෙවලොකතොපි බ්‍රහ්මලොකතොපි ධාතුයො මහාබොධිපල්ලඞ්කමෙව ගමිස්සන්ති. සාසපමත්තාපි ධාතු අන්තරා න නස්සිස්සති. සබ්බා ධාතුයො මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ රාසිභූතා සුවණ්ණක්ඛන්ධො විය එකග්ඝනා හුත්වා ඡබ්බණ්ණරස්මියො විස්සජ්ජෙස්සන්ති, තා දසසහස්සිලොකධාතුං ඵරිස්සන්ති.

ชื่อว่าปรินิพพานมี ๓ อย่าง คือ กิเลสปรินิพพาน ขันธปรินิพพาน และธาตุปรินิพพาน. ใน ๓ อย่างนั้น กิเลสปรินิพพานได้มีแล้ว ณ โพธิบัลลังก์, ขันธปรินิพพาน (ได้มีแล้ว) ณ เมืองกุสินารา, ธาตุปรินิพพานจักมีในอนาคต. ได้ยินว่า ในกาลที่พระศาสนาเสื่อมถอย พระธาตุทั้งหลายในเกาะตัมพปัณณินี้จะประชุมกันแล้วไปยังมหาเจดีย์, จากมหาเจดีย์ไปยังราชายตนเจดีย์ที่นาคทีป, จากนั้นจะไปยังมหาโพธิบัลลังก์. พระธาตุทั้งหลายจากนาคภพก็ดี จากเทวโลกก็ดี จากพรหมโลกก็ดี จะไปยังมหาโพธิบัลลังก์นั่นเอง. แม้พระธาตุขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดก็จะไม่สูญหายในระหว่างทาง. พระธาตุทั้งปวงจะรวมกันเป็นกอง ณ มหาโพธิบัลลังก์ เป็นกลุ่มก้อนเดียวกันดุจกองทอง แล้วจักเปล่งฉัพพรรณรังสี รังสีเหล่านั้นจักแผ่ไปทั่วหมื่นโลกธาตุ.

තතො [Pg.82] දසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවතා යො සන්නිපතිත්වා ‘‘අජ්ජ සත්ථා පරිනිබ්බායති, අජ්ජ සාසනං ඔසක්කති, පච්ඡිමදස්සනං දානි ඉදං අම්හාක’’න්ති දසබලස්ස පරිනිබ්බුතදිවසතො මහන්තතරං කාරුඤ්ඤං කරිස්සන්ති. ඨපෙත්වා අනාගාමිඛීණාසවෙ අවසෙසා සකභාවෙන සණ්ඨාතුං න සක්ඛිස්සන්ති. ධාතූසු තෙජොධාතු උට්ඨහිත්වා යාව බ්‍රහ්මලොකා උග්ගච්ඡිස්සති, සාසපමත්තායපි ධාතුයා සති එකජාලාව භවිස්සති, ධාතූසු පරියාදානං ගතාසු පච්ඡිජ්ජිස්සති. එවං මහන්තං ආනුභාවං දස්සෙත්වා ධාතූසු අන්තරහිතාසු සාසනං අන්තරහිතං නාම හොති. යාව එවං න අනන්තරධායති, තාව අචරිමං නාම හොති. එවං අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

จากนั้น เทวดาทั้งหลายในหมื่นจักรวาลจะประชุมกันแล้ว จักกระทำการคร่ำครวญอันยิ่งใหญ่กว่าในวันปรินิพพานของพระทศพลว่า "วันนี้ พระศาสดาปรินิพพาน, วันนี้ พระศาสนาเสื่อมถอย, บัดนี้ การเห็นนี้เป็นการเห็นครั้งสุดท้ายของเรา". ยกเว้นพระอนาคามีและพระขีณาสพ เทวดาที่เหลือจักไม่สามารถดำรงอยู่ได้ตามปกติภาวะของตน. เตโชธาตุจะเกิดขึ้นในพระธาตุทั้งหลาย ลุกโพลงขึ้นไปจนถึงพรหมโลก. เมื่อพระธาตุแม้ขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดยังมีอยู่ ก็จักเป็นเปลวเพลิงเดียวกัน เมื่อพระธาตุทั้งหลายสิ้นไปแล้ว เปลวเพลิงก็จะดับ. ครั้นทรงแสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่เช่นนี้แล้ว เมื่อพระธาตุทั้งหลายอันตรธานไป พระศาสนาจึงชื่อว่าอันตรธานไปแล้ว. ตราบใดที่ยังไม่อันตรธานไปเช่นนี้ ตราบนั้น ก็ยังไม่ชื่อว่าเป็นที่สุด. การที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายจะพึงอุบัติขึ้นโดยไม่ก่อนไม่หลังกัน (คือพร้อมกัน) เช่นนี้ ฐานะนี้ย่อมไม่มี.

කස්මා පන අපුබ්බං අචරිමං න උප්පජ්ජන්තීති. අනච්ඡරියත්තා. බුද්ධා හි අච්ඡරියමනුස්සා. යථාහ – ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති අච්ඡරියමනුස්සො, කතමො එකපුග්ගලො, තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.171-174).

ก็เพราะเหตุไร พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงไม่อุบัติขึ้นโดยไม่ก่อนไม่หลังกัน (คือพร้อมกัน)? เพราะไม่เป็นสิ่งอัศจรรย์. จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นมนุษย์อัศจรรย์. เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้หนึ่ง เมื่ออุบัติขึ้นในโลก ย่อมอุบัติขึ้นเป็นมนุษย์อัศจรรย์, บุคคลผู้หนึ่งนั้นคือใคร? คือ ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า".

යදි ච ද්වෙ වා චත්තාරො වා අට්ඨ වා සොළස වා එකතො උප්පජ්ජෙය්‍යුං, න අච්ඡරියා භවෙය්‍යුං. එකස්මිඤ්හි විහාරෙ ද්වින්නං චෙතියානම්පි ලාභසක්කාරො උළාරො න හොති භික්ඛූපි බහුතාය න අච්ඡරියා ජාතා, එවං බුද්ධාපි භවෙය්‍යුං. තස්මා න උප්පජ්ජන්ති.

อนึ่ง หากพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์บ้าง ๔ พระองค์บ้าง ๘ พระองค์บ้าง ๑๖ พระองค์บ้าง พึงอุบัติขึ้นพร้อมกัน ก็จะไม่น่าอัศจรรย์ เพราะในวิหารแห่งหนึ่ง แม้ลาภสักการะของพระเจดีย์ ๒ องค์ก็ไม่ไพบูลย์ แม้ภิกษุทั้งหลายก็ไม่น่าอัศจรรย์เพราะมีจำนวนมาก ฉันใด แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็จะเป็นฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงไม่อุบัติขึ้น (พร้อมกัน)

දෙසනාය ච විසෙසාභාවතො. යඤ්හි සතිපට්ඨානාදිභෙදං ධම්මං එකො දෙසෙති, අඤ්ඤෙන උප්පජ්ජිත්වාපි සොව දෙසෙතබ්බො සියා. තතො න අච්ඡරියො සියා, එකස්මිං පන ධම්මං දෙසෙන්තෙ දෙසනාපි අච්ඡරියා හොති.

อีกอย่างหนึ่ง (พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่อุบัติขึ้นพร้อมกัน) เพราะพระธรรมเทศนาไม่มีความแตกต่างกัน จริงอยู่ พระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งทรงแสดงธรรมอันมีประเภทต่างๆ มีสติปัฏฐานเป็นต้นอย่างใด แม้พระพุทธเจ้าพระองค์อื่นอุบัติขึ้นแล้ว ก็พึงทรงแสดงธรรมนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น จึงไม่น่าอัศจรรย์ แต่เมื่อพระพุทธเจ้าพระองค์เดียวทรงแสดงธรรม แม้พระธรรมเทศนาก็น่าอัศจรรย์

විවාදාභාවතො ච. බහූසු ච බුද්ධෙසු උප්පජ්ජන්තෙසු බහූනං ආචරියානං අන්තෙවාසිකා විය ‘‘අම්හාකං බුද්ධො පාසාදිකො, අම්හාකං බුද්ධො මධුරස්සරො ලාභී පුඤ්ඤවා’’ති විවදෙය්‍යුං, තස්මාපි එවං න උප්පජ්ජන්ති. අපිචෙතං කාරණං මිලින්දරඤ්ඤා පුට්ඨෙන නාගසෙනත්ථෙරෙන විත්ථාරිතමෙව. වුත්තඤ්හි (මි. ප. 5.1.1) –

อีกอย่างหนึ่ง (พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่อุบัติขึ้นพร้อมกัน) เพื่อไม่ให้เกิดการวิวาทกัน และเมื่อพระพุทธเจ้าหลายพระองค์อุบัติขึ้น (สาวกทั้งหลาย) ก็จะพึงวิวาทกันเหมือนอันเตวาสิกของอาจารย์หลายคนว่า ‘พระพุทธเจ้าของพวกเราทรงน่าเลื่อมใส พระพุทธเจ้าของพวกเรามีพระสุรเสียงไพเราะ ทรงมีลาภ ทรงมีบุญ’ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงไม่อุบัติขึ้นเช่นนั้น อนึ่ง เหตุผลนี้พระนาคเสนเถระผู้อันพระยามิลินท์ตรัสถาม ได้ขยายความไว้โดยพิสดารแล้ว จริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า (ในมิลินทปัญหา ๕.๑.๑) –

‘‘තත්ථ, භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා [Pg.83] අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’ති. දෙසෙන්තා ච, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙපි තථාගතා සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මෙ දෙසෙන්ති, කථයමානා ච චත්තාරි අරියසච්චානි කථෙන්ති, සික්ඛාපෙන්තා ච තීසු සික්ඛාසු සික්ඛාපෙන්ති, අනුසාසමානා ච අප්පමාදපටිපත්තියං අනුසාසන්ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙසම්පි තථාගතානං එකා දෙසනා එකා කථා එකා සික්ඛා එකා අනුසිට්ඨි, කෙන කාරණෙන ද්වෙ තථාගතා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති? එකෙනපි තාව බුද්ධුප්පාදෙන අයං ලොකො ඔභාසජාතො. යදි දුතියො බුද්ධො භවෙය්‍ය, ද්වින්නං පභාය අයං ලොකො භිය්‍යොසොමත්තාය ඔභාසජාතො භවෙය්‍ය. ඔවදමානා ච ද්වෙ තථාගතා සුඛං ඔවදෙය්‍යුං, අනුසාසමානා ච සුඛං අනුසාසෙය්‍යුං, තත්ථ මෙ කාරණං බ්‍රූහි, යථාහං නිස්සංසයො භවෙය්‍යන්ති.

‘ในเรื่องนั้น ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ จะพึงอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกันนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ ก็เมื่อทรงแสดงธรรม พระตถาคตเจ้าทั้งปวงก็ทรงแสดงโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ เมื่อตรัส ก็ตรัสอริยสัจ ๔ เมื่อทรงให้ศึกษา ก็ทรงให้ศึกษาในสิกขา ๓ เมื่อทรงพร่ำสอน ก็ทรงพร่ำสอนในความปฏิบัติคือความไม่ประมาท ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ หากว่าพระตถาคตเจ้าทั้งปวงมีเทศนาอย่างเดียวกัน มีถ้อยคำอย่างเดียวกัน มีสิกขาอย่างเดียวกัน มีคำพร่ำสอนอย่างเดียวกัน ด้วยเหตุผลอะไร พระตถาคตเจ้า ๒ พระองค์จึงไม่อุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน? เพียงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าพระองค์เดียว โลกนี้ก็สว่างไสวแล้ว หากมีพระพุทธเจ้าพระองค์ที่สองพึงบังเกิด โลกนี้ก็จะพึงสว่างไสวยิ่งขึ้นไปอีกด้วยพระรัศมีของทั้งสองพระองค์ และพระตถาคตเจ้า ๒ พระองค์เมื่อทรงโอวาท ก็จะพึงทรงโอวาทได้โดยง่าย เมื่อทรงพร่ำสอน ก็จะพึงทรงพร่ำสอนได้โดยง่าย ในเรื่องนั้น ขอท่านจงบอกเหตุผลแก่ข้าพเจ้า เพื่อที่ข้าพเจ้าจะได้หมดความสงสัย’

අයං මහාරාජ දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී, එකස්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති, යදි දුතියො බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය, චලෙය්‍ය කම්පෙය්‍ය නමෙය්‍ය ඔනමෙය්‍ය විනමෙය්‍ය විකිරෙය්‍ය විධමෙය්‍ය විද්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය.

ขอถวายพระพร มหาบพิตร โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้ทรงไว้ได้ซึ่งพระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียว ย่อมทรงไว้ซึ่งพระคุณของพระตถาคตเจ้าเพียงพระองค์เดียวเท่านั้น หากพระพุทธเจ้าพระองค์ที่สองพึงอุบัติขึ้น โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้จะทรงไว้ไม่ได้ จะพึงหวั่นไหว สั่นสะเทือน เอนไป น้อมไป โน้มไป กระจัดกระจาย แตกสลาย พินาศย่อยยับ จะไม่สามารถตั้งอยู่ได้

යථා, මහාරාජ, නාවා එකපුරිසසන්ධාරණී භවෙය්‍ය. එකස්මිං පුරිසෙ අභිරූළ්හෙ සා නාවා සමුපාදිකා භවෙය්‍ය. අථ දුතියො පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය තාදිසො ආයුනා වණ්ණෙන වයෙන පමාණෙන කිසථූලෙන සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගෙන, සො තං නාවං අභිරූහෙය්‍ය. අපිනු සා මහාරාජ, නාවා ද්වින්නම්පි ධාරෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, චලෙය්‍ය කම්පෙය්‍ය නමෙය්‍ය ඔනමෙය්‍ය විනමෙය්‍ය විකිරෙය්‍ය විධමෙය්‍ය විද්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය, ඔසීදෙය්‍ය උදකෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී, එකස්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති, යදි දුතියො බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය, චලෙය්‍ය…පෙ… න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය.

ขอถวายพระพร มหาบพิตร เปรียบเหมือนเรือลำหนึ่งพึงรับน้ำหนักคนได้เพียงคนเดียว เมื่อบุรุษคนหนึ่งขึ้นไปแล้ว เรือลำนั้นก็จะพึงทรงตัวอยู่ได้พอดี ครั้งนั้น บุรุษคนที่สองผู้เหมือนกัน (กับคนแรก) ทั้งโดยอายุ วรรณะ วัย ประมาณ ความผอมความอ้วน และอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง พึงมาถึง เขาพึงขึ้นเรือลำนั้นไป มหาบพิตร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยว่าอย่างไร เรือลำนั้นจะพึงรับน้ำหนักคนทั้งสองไว้ได้หรือ? (พระราชาตรัสตอบว่า) ‘ไม่ได้ พระเจ้าข้า มันจะพึงหวั่นไหว สั่นสะเทือน เอนไป น้อมไป โน้มไป กระจัดกระจาย แตกสลาย พินาศย่อยยับ จะไม่สามารถตั้งอยู่ได้ จะพึงจมลงในน้ำ’ (พระเถระทูลว่า) ‘ฉันนั้นเหมือนกันแล มหาบพิตร โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้ทรงไว้ได้ซึ่งพระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียว ย่อมทรงไว้ซึ่งพระคุณของพระตถาคตเจ้าเพียงพระองค์เดียวเท่านั้น หากพระพุทธเจ้าพระองค์ที่สองพึงอุบัติขึ้น โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้จะทรงไว้ไม่ได้ จะพึงหวั่นไหว...ฯลฯ... จะไม่สามารถตั้งอยู่ได้’

යථා වා පන මහාරාජ පුරිසො යාවදත්ථං භොජනං භුඤ්ජෙය්‍ය ඡාදෙන්තං යාවකණ්ඨමභිපූරයිත්වා, සො ධාතො පීණිතො පරිපුණ්ණො නිරන්තරො තන්දිකතො අනොනමිතදණ්ඩජාතො පුනදෙව තත්තකං භොජනං [Pg.84] භුඤ්ජෙය්‍ය, අපිනු ඛො, මහාරාජ, පුරිසො සුඛිතො භවෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, සකිං භුත්තොව මරෙය්‍යාති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී …පෙ… න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍යාති.

อีกอย่างหนึ่ง ขอถวายพระพร มหาบพิตร เปรียบเหมือนบุรุษพึงบริโภคโภชนะที่น่าพอใจตามความต้องการจนเต็มถึงลำคอ เขาผู้อิ่มหนำสำราญ เต็มเปี่ยม ไม่มีช่องว่าง แข็งทื่อ เป็นเหมือนท่อนไม้ที่งอไม่ได้ แล้วพึงบริโภคโภชนะเท่านั้นอีก มหาบพิตร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยว่าอย่างไร บุรุษนั้นจะพึงมีความสุขหรือ? (พระราชาตรัสตอบว่า) ‘ไม่มีเลย พระเจ้าข้า เขาบริโภคเพียงครั้งเดียวก็คงจะตาย’ (พระเถระทูลว่า) ‘ฉันนั้นเหมือนกันแล มหาบพิตร โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้ทรงไว้ได้ซึ่งพระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียว...ฯลฯ... จะไม่สามารถตั้งอยู่ได้’

කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අතිධම්මභාරෙන පථවී චලතීති? ඉධ, මහාරාජ, ද්වෙ සකටා රතනපරිපූරිතා භවෙය්‍යුං යාව මුඛසමා. එකස්මා සකටතො රතනං ගහෙත්වා එකස්මිං සකටෙ ආකිරෙය්‍යුං, අපිනු ඛො තං, මහාරාජ, සකටං ද්වින්නම්පි සකටානං රතනං ධාරෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, නාභිපි තස්ස ඵලෙය්‍ය, අරාපි තස්ස භිජ්ජෙය්‍යුං, නෙමිපි තස්ස ඔපතෙය්‍ය, අක්ඛොපි තස්ස භිජ්ජෙය්‍යාති. කිං නු ඛො, මහාරාජ, අතිරතනභාරෙන සකටං භිජ්ජතීති? ආම, භන්තෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අතිධම්මභාරෙන පථවී චලතීති.

(พระราชาตรัสถามว่า) ‘ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ แผ่นดินย่อมสั่นสะเทือนเพราะภาระคือพระสัทธรรมอันยิ่งใหญ่หรือ?’ (พระเถระทูลว่า) ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตร เปรียบเหมือนเกวียน ๒ เล่มในโลกนี้พึงเต็มเปี่ยมด้วยรัตนะเสมอขอบปากเกวียน (คนทั้งหลาย) พึงนำรัตนะจากเกวียนเล่มหนึ่งไปเทใส่ในเกวียนอีกเล่มหนึ่ง มหาบพิตร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยว่าอย่างไร เกวียนเล่มนั้นจะพึงรับน้ำหนักรัตนะของเกวียนทั้งสองเล่มไว้ได้หรือ?’ (พระราชาตรัสตอบว่า) ‘ไม่ได้เลย พระเจ้าข้า แม้ดุมของเกวียนนั้นก็จะพึงแตก แม้กำของเกวียนนั้นก็จะพึงหัก แม้กงของเกวียนนั้นก็จะพึงหลุดไป แม้เพลาของเกวียนนั้นก็จะพึงหัก’ (พระเถระทูลถามว่า) ‘มหาบพิตร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยว่าอย่างไร เกวียนย่อมแตกหักเพราะภาระคือรัตนะที่หนักเกินไปหรือ?’ (พระราชาตรัสตอบว่า) ‘ใช่ พระเจ้าข้า’ (พระเถระทูลว่า) ‘ฉันนั้นเหมือนกันแล มหาบพิตร แผ่นดินย่อมสั่นสะเทือนเพราะภาระคือพระสัทธรรมอันยิ่งใหญ่’

අපිච මහාරාජ ඉමං කාරණං බුද්ධබලපරිදීපනාය ඔසාරිතං, අඤ්ඤම්පි තත්ථ අභිරූපං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති. යදි, මහාරාජ, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙසං පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘‘තුම්හාකං බුද්ධො අම්හාකං බුද්ධො’’ති උභතොපක්ඛජාතා භවෙය්‍යුං. යථා, මහාරාජ, ද්වින්නං බලවාමච්චානං පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය ‘තුම්හාකං අමච්චො අම්හාකං අමච්චො’ති උභතොපක්ඛජාතා හොන්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යදි, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙසං පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය ‘තුම්හාකං බුද්ධො අම්හාකං බුද්ධො’ති උභතොපක්ඛජාතා භවෙය්‍යුං. ඉදං තාව, මහාරාජ, එකං කාරණං, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති.

อีกประการหนึ่ง มหาบพิตร เหตุผลนี้อาตมาภาพได้นำมาแสดงเพื่อประกาศพระพุทธานุภาพ ขอพระองค์จงทรงสดับเหตุผลอื่นที่สมควรในเรื่องนั้นเถิด อันเป็นเหตุที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน มหาบพิตร ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์พึงเสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน การวิวาทก็จะพึงเกิดขึ้นแก่บริษัทของพระองค์ทั้งสองนั้นว่า ‘พระพุทธเจ้าของพวกท่าน พระพุทธเจ้าของพวกเรา’ ก็จะพึงเกิดเป็นสองฝ่าย มหาบพิตร เปรียบเหมือนการวิวาทพึงเกิดขึ้นแก่บริษัทของอำมาตย์ผู้มีกำลังสองคนว่า ‘อำมาตย์ของพวกท่าน อำมาตย์ของพวกเรา’ ย่อมเกิดเป็นสองฝ่าย ฉันใด มหาบพิตร ฉันนั้นเหมือนกันแล ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์พึงเสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน การวิวาทก็จะพึงเกิดขึ้นแก่บริษัทของพระองค์ทั้งสองนั้นว่า ‘พระพุทธเจ้าของพวกท่าน พระพุทธเจ้าของพวกเรา’ ก็จะพึงเกิดเป็นสองฝ่าย มหาบพิตร นี้เป็นเหตุผลประการหนึ่งก่อน ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน

අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති. යදි, මහාරාජ, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, අග්ගො බුද්ධොති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය. ජෙට්ඨො බුද්ධොති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය. සෙට්ඨො බුද්ධොති, විසිට්ඨො බුද්ධොති, උත්තමො බුද්ධොති, පවරො බුද්ධොති, අසමො බුද්ධොති, අසමසමො බුද්ධොති, අප්පටිසමො බුද්ධොති, අප්පටිභාගො බුද්ධොති, අප්පටිපුග්ගලො බුද්ධොති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය. ඉදම්පි ඛො ත්වං, මහාරාජ[Pg.85], කාරණං අත්ථතො සම්පටිච්ඡ, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති.

มหาบพิตร ขอพระองค์จงทรงสดับเหตุผลอื่นที่ยิ่งขึ้นไปอีก อันเป็นเหตุที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน มหาบพิตร ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์พึงเสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้เลิศ’ คำนั้นก็จะพึงผิดไป คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้เจริญที่สุด’ คำนั้นก็จะพึงผิดไป คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ประเสริฐที่สุด’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้พิเศษที่สุด’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้สูงสุด’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ประเสริฐ’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีใครเสมอ’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้เสมอด้วยผู้ที่ไม่มีใครเสมอ’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีใครเปรียบ’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีส่วนเปรียบ’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นบุคคลหาผู้เปรียบมิได้’ คำนั้นก็จะพึงผิดไป มหาบพิตร ขอพระองค์จงทรงยอมรับเหตุผลแม้ข้อนี้ตามเนื้อความเถิด อันเป็นเหตุที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน

අපිච ඛො මහාරාජ බුද්ධානං භගවන්තානං සභාවපකති එසා, යං එකොයෙව බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජති. කස්මා කාරණා? මහන්තතාය සබ්බඤ්ඤුබුද්ධගුණානං. අඤ්ඤම්පි මහාරාජ යං ලොකෙ මහන්තං, තං එකංයෙව හොති. පථවී, මහාරාජ, මහන්තී, සා එකායෙව. සාගරො මහන්තො, සො එකොයෙව. සිනෙරු ගිරිරාජා මහන්තො, සො එකොයෙව. ආකාසො මහන්තො, සො එකොයෙව. සක්කො මහන්තො, සො එකොයෙව. මාරො මහන්තො, සො එකොයෙව. බ්‍රහ්මා මහන්තො, සො එකොයෙව. තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො මහන්තො, සො එකොයෙව ලොකස්මිං. යත්ථ තෙ උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ අඤ්ඤස්ස ඔකාසො න හොති. තස්මා, මහාරාජ, තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො එකොයෙව ලොකස්මිං උප්පජ්ජතීති. සුකථිතො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො ඔපම්මෙහි කාරණෙහී’’ති.

อีกประการหนึ่ง มหาบพิตร นี้เป็นสภาพปกติของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้าพระองค์เดียวเท่านั้นเสด็จอุบัติขึ้นในโลก เพราะเหตุไร? เพราะความยิ่งใหญ่แห่งพระคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นสัพพัญญู อีกประการหนึ่ง มหาบพิตร สิ่งใดในโลกที่ยิ่งใหญ่ สิ่งนั้นย่อมมีเพียงหนึ่งเดียว มหาบพิตร แผ่นดินยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว มหาสมุทรยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว ภูเขาสิเนรุราชายิ่งใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว อากาศยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว ท้าวสักกะยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงองค์เดียว มารยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงตนเดียว พรหมยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงองค์เดียว พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงพระองค์เดียวในโลก ในโลกธาตุใดที่พระองค์เสด็จอุบัติขึ้น ในโลกธาตุน้ันย่อมไม่มีโอกาสสำหรับพระองค์อื่น เพราะเหตุนั้น มหาบพิตร พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงเสด็จอุบัติขึ้นในโลกเพียงพระองค์เดียว พระเจ้าข้า” “ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ ปัญหาที่ท่านกล่าวดีแล้วด้วยอุปมาและเหตุผลทั้งหลาย”

එකිස්සා ලොකධාතුයාති එකස්මිං චක්කවාළෙ. හෙට්ඨා ඉමිනාව පදෙන දසචක්කවාළසහස්සානි ගහිතානි තානිපි, එකචක්කවාළෙනෙව පරිච්ඡින්දිතුං වට්ටන්ති. බුද්ධා හි උප්පජ්ජමානා ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ උප්පජ්ජන්ති, උප්පජ්ජනට්ඨානෙ පන වාරිතෙ ඉතො අඤ්ඤෙසු චක්කවාළෙසු නුප්පජ්ජන්තීති වාරිතමෙව හොති.

คำว่า ‘ในโลกธาตุหนึ่ง’ หมายถึง ในจักรวาลหนึ่ง ในเบื้องต่ำ โดยบทนี้นั่นเอง หมายเอาหมื่นจักรวาล แม้หมื่นจักรวาลเหล่านั้น ก็ย่อมควรกำหนดด้วยจักรวาลเดียวเท่านั้น จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเมื่อเสด็จอุบัติขึ้น ย่อมเสด็จอุบัติขึ้นในจักรวาลนี้เท่านั้น แต่เมื่อสถานที่อุบัติถูกห้ามไว้ ว่าไม่เสด็จอุบัติขึ้นในจักรวาลอื่นจากจักรวาลนี้ ก็ชื่อว่าเป็นอันห้ามไว้แล้วนั่นเอง

අපුබ්බං අචරිමන්ති එත්ථ චක්කරතනපාතුභාවතො පුබ්බෙ පුබ්බං, තස්සෙව අන්තරධානතො පච්ඡා චරිමං. තත්ථ ද්විධා චක්කරතනස්ස අන්තරධානං හොති, චක්කවත්තිනො කාලංකිරියතො වා පබ්බජ්ජාය වා. අන්තරධායමානඤ්ච පන තං කාලංකිරියතො වා පබ්බජ්ජතො වා සත්තමෙ දිවසෙ අන්තරධායති, තතො පරං චක්කවත්තිනො පාතුභාවො අවාරිතො.

ในบทว่า ‘อปุพฺพํ อจริมํ’ (ไม่ก่อนไม่หลัง) นี้ ก่อนการปรากฏขึ้นแห่งจักรแก้ว ชื่อว่า 'ก่อน' ภายหลังจากการอันตรธานไปแห่งจักรแก้วนั้นนั่นเอง ชื่อว่า 'หลัง' ในเรื่องนั้น การอันตรธานแห่งจักรแก้วย่อมมีได้สองประการ คือ เพราะการสวรรคตของพระเจ้าจักรพรรดิ หรือเพราะการเสด็จออกผนวช อนึ่ง จักรแก้วนั้นเมื่อจะอันตรธานไป ย่อมอันตรธานไปในวันที่เจ็ดนับแต่การสวรรคตหรือการเสด็จออกผนวช หลังจากนั้น การปรากฏขึ้นของพระเจ้าจักรพรรดิ (องค์อื่น) ก็ไม่ถูกห้าม

කස්මා පන එකචක්කවාළෙ ද්වෙ චක්කවත්තිනො නුප්පජ්ජන්තීති. විවාදුපච්ඡෙදතො අච්ඡරියභාවතො චක්කරතනස්ස මහානුභාවතො ච. ද්වීසු හි උප්පජ්ජන්තෙසු ‘‘අම්හාකං රාජා මහන්තො අම්හාකං රාජා මහන්තො’’ති විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය. එකස්මිං දීපෙ චක්කවත්තීති ච එකස්මිං දීපෙ චක්කවත්තීති ච අනච්ඡරියා භවෙය්‍යුං[Pg.86]. යො චායං චක්කරතනස්ස ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙසු චතූසු මහාදීපෙසු ඉස්සරියානුප්පදානසමත්ථො මහානුභාවො, සො පරිහායෙථ. ඉති විවාදුපච්ඡෙදතො අච්ඡරියභාවතො චක්කරතනස්ස මහානුභාවතො ච න එකචක්කවාළෙ ද්වෙ උප්පජ්ජන්ති.

ก็เพราะเหตุไร พระเจ้าจักรพรรดิสองพระองค์จึงไม่ทรงอุบัติขึ้นในจักรวาลเดียวกัน? เพราะจะตัดการวิวาท เพราะความเป็นของน่าอัศจรรย์ และเพราะอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของจักรแก้ว จริงอยู่ เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิสองพระองค์ทรงอุบัติขึ้น การวิวาทก็จะพึงเกิดขึ้นว่า ‘พระราชาของเรายิ่งใหญ่ พระราชาของเรายิ่งใหญ่’ และการมีพระเจ้าจักรพรรดิในทวีปหนึ่ง และพระเจ้าจักรพรรดิในทวีปหนึ่ง ก็จะพึงไม่เป็นของน่าอัศจรรย์ อานุภาพอันยิ่งใหญ่นี้ใดของจักรแก้ว ซึ่งสามารถให้เกิดความเป็นใหญ่ในมหาทวีปทั้งสี่พร้อมด้วยทวีปน้อยสองพันเป็นบริวาร อานุภาพนั้นก็จะพึงเสื่อมไป เพราะเหตุนี้ คือ เพราะจะตัดการวิวาท เพราะความเป็นของน่าอัศจรรย์ และเพราะอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของจักรแก้ว พระเจ้าจักรพรรดิสองพระองค์จึงไม่ทรงอุบัติขึ้นในจักรวาลเดียวกัน

130. යං ඉත්ථී අස්ස අරහං සම්මාසම්බුද්ධොති එත්ථ තිට්ඨතු තාව සබ්බඤ්ඤුගුණෙ නිබ්බත්තෙත්වා ලොකුත්තාරණසමත්ථො බුද්ධභාවො, පණිධානමත්තම්පි ඉත්ථියා න සම්පජ්ජති.

๑๓๐. ในคำว่า ‘ข้อที่สตรีพึงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า’ นี้ ความเป็นพระพุทธเจ้าซึ่งสามารถช่วยชาวโลกให้ข้ามพ้นได้ โดยการยังคุณแห่งความเป็นสัพพัญญูให้บังเกิด จงยกไว้ก่อน แม้เพียงการตั้งความปรารถนาก็ไม่สำเร็จแก่สตรี

මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්ති, හෙතු සත්ථාරදස්සනං;

පබ්බජ්ජා ගුණසම්පත්ති, අධිකාරො ච ඡන්දතා;

අට්ඨධම්මසමොධානා, අභිනීහාරො සමිජ්ඣතීති. (බු. වං. 2.59) –

ความเป็นมนุษย์ ความถึงพร้อมแห่งเพศ เหตุ การได้เห็นพระศาสดา การบวช ความถึงพร้อมแห่งคุณ การกระทำยิ่ง และความมีฉันทะ เมื่อธรรมแปดประการนี้ประชุมพร้อมกัน การตั้งความปรารถนาอย่างยิ่งย่อมสำเร็จ

ඉමානි හි පණිධානසම්පත්තිකාරණානි. ඉති පණිධානම්පි සම්පාදෙතුං අසමත්ථාය ඉත්ථියා කුතො බුද්ධභාවොති ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො යං ඉත්ථී අස්ස අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති වුත්තං. සබ්බාකාරපරිපූරො ච පුඤ්ඤුස්සයො සබ්බාකාරපරිපූරමෙව අත්තභාවං නිබ්බත්තෙතීති පුරිසොව අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො.

จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เป็นเหตุแห่งความสำเร็จในการตั้งความปรารถนา เพราะเหตุนี้ สำหรับสตรีผู้ไม่สามารถแม้จะทำให้การตั้งความปรารถนาสำเร็จได้ ความเป็นพระพุทธเจ้าจะมีมาแต่ที่ไหน ดังนั้นจึงมีพระดำรัสว่า ‘ข้อที่สตรีพึงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น มิใช่ฐานะ มิใช่โอกาสที่จะมีได้’ และกองบุญที่บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ย่อมยังอัตภาพที่บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงนั่นเองให้บังเกิด เพราะเหตุนั้น บุรุษเท่านั้นจึงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้

යං ඉත්ථී රාජා අස්ස චක්කවත්තීතිආදීසුපි යස්මා ඉත්ථියා කොසොහිතවත්ථගුය්හතාදීනං අභාවෙන ලක්ඛණානි න පරිපූරෙන්ති, ඉත්ථිරතනාභාවෙන සත්තරතනසමඞ්ගිතා න සම්පජ්ජති, සබ්බමනුස්සෙහි ච අධිකො අත්තභාවො න හොති, තස්මා ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො යං ඉත්ථී රාජා අස්ස චක්කවත්තී’’ති වුත්තං. යස්මා ච සක්කත්තාදීනි තීණි ඨානානි උත්තමානි, ඉත්ථිලිඞ්ගඤ්ච හීනං, තස්මා තස්සා සක්කත්තාදීනිපි පටිසිද්ධානි.

แม้ในข้อว่า "ข้อที่สตรีพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ" เป็นต้น พึงทราบความดังนี้ เพราะเหตุที่สำหรับสตรี ลักษณะมหาบุรุษย่อมไม่บริบูรณ์ เพราะไม่มีลักษณะมีคุยหฐานเร้นอยู่ในฝักเป็นต้น, ความเป็นผู้เพียบพร้อมด้วยรัตนะ ๗ ประการย่อมไม่สำเร็จ เพราะไม่มีอิตถีรัตนะ, และอัตภาพที่ยิ่งกว่ามนุษย์ทั้งปวงย่อมไม่มี, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ข้อที่สตรีพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ นั่นไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้" และเพราะเหตุที่ฐานะ ๓ อย่าง มีความเป็นท้าวสักกะเป็นต้น เป็นตำแหน่งสูงสุด ส่วนอิตถีเพศเป็นเพศที่ต่ำทราม เพราะเหตุนั้น แม้ความเป็นท้าวสักกะเป็นต้น ก็เป็นสิ่งต้องห้ามสำหรับสตรีนั้น

නනු ච යථා ඉත්ථිලිඞ්ගං, එවං පුරිසලිඞ්ගම්පි බ්‍රහ්මලොකෙ නත්ථි? තස්මා ‘‘යං පුරිසො බ්‍රහ්මත්තං කරෙය්‍ය, ඨානමෙතං විජ්ජතී’’තිපි න වත්තබ්බං සියාති. නො න වත්තබ්බං. කස්මා? ඉධ පුරිසස්ස තත්ථ නිබ්බත්තනතො. බ්‍රහ්මත්තන්ති හි මහාබ්‍රහ්මත්තං අධිප්පෙතං. ඉත්ථී ච ඉධ ඣානං භාවෙත්වා කාලං කත්වා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති, න මහාබ්‍රහ්මානං, පුරිසො පන තත්ථ න උප්පජ්ජතීති න වත්තබ්බො. සමානෙපි චෙත්ථ උභයලිඞ්ගාභාවෙ පුරිසසණ්ඨානාව බ්‍රහ්මානො, න ඉත්ථිසණ්ඨානා, තස්මා සුවුත්තමෙවෙතං.

ก็ถามว่า ในพรหมโลกไม่มีปุริสลิงค์เหมือนไม่มีอิตถีลิงค์มิใช่หรือ? เพราะเหตุนั้น แม้คำว่า "ข้อที่บุรุษพึงกระทำความเป็นพรหม นั่นเป็นฐานะที่จะมีได้" ก็ไม่ควรกล่าว ใช่หรือไม่? ตอบว่า ไม่ใช่ไม่ควรกล่าว (คือควรกล่าวนั่นเอง) ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะบุรุษในโลกนี้ย่อมบังเกิดในพรหมโลกนั้นได้ จริงอยู่ โดยคำว่า "ความเป็นพรหม" ท่านประสงค์เอาความเป็นมหาพรหม และสตรีในโลกนี้ เจริญฌานแล้ว ทำกาละแล้ว ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งพรหมปาริสัชชาพรหมได้ แต่เข้าถึงความเป็นสหายแห่งมหาพรหมไม่ได้ ส่วนบุรุษจะบังเกิดในพรหมโลกนั้นไม่ได้ ดังนี้ เป็นคำที่กล่าวไม่ได้ และในพรหมโลกนั้น แม้การไม่มีอุภยลิงค์จะเสมอกัน แต่พรหมทั้งหลายมีสัณฐานเป็นบุรุษเท่านั้น ไม่มีสัณฐานเป็นสตรี เพราะเหตุนั้น คำนี้จึงเป็นคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว

131. කායදුච්චරිතස්සාතිආදීසු [Pg.87] යථා නිම්බබීජකොසාතකීබීජාදීනි මධුරඵලං න නිබ්බත්තෙන්ති, අසාතං අමධුරමෙව නිබ්බත්තෙන්ති, එවං කායදුච්චරිතාදීනි මධුරවිපාකං න නිබ්බත්තෙන්ති, අමධුරමෙව විපාකං නිබ්බත්තෙන්ති. යථා ච උච්ඡුබීජසාලිබීජාදීනි මධුරං සාදුරසමෙව ඵලං නිබ්බත්තෙන්ති, න අසාතං කටුකං, එවං කායසුචරිතාදීනි මධුරමෙව විපාකං නිබ්බත්තෙන්ති, න අමධුරං. වුත්තම්පි චෙතං –

๑๓๑. ในข้อว่า "แห่งกายทุจริต" เป็นต้น มีนัยดังนี้: เปรียบเหมือนเมล็ดสะเดา เมล็ดบวบขมเป็นต้น ย่อมไม่ให้เกิดผลหวาน ให้เกิดแต่ผลที่ไม่น่าพอใจ ไม่หวาน ฉันใด กายทุจริตเป็นต้น ก็ย่อมไม่ให้เกิดวิบากที่น่าพอใจ ให้เกิดแต่วิบากที่ไม่น่าพอใจ ฉันนั้น และเปรียบเหมือนเมล็ดอ้อย เมล็ดข้าวสาลีเป็นต้น ย่อมให้เกิดผลที่หวาน มีรสอร่อยเท่านั้น ไม่ให้เกิดผลที่ไม่น่าพอใจ มีรสขม ฉันใด กายสุจริตเป็นต้น ก็ย่อมให้เกิดวิบากที่น่าพอใจเท่านั้น ไม่ให้เกิดวิบากที่ไม่น่าพอใจ ฉันนั้น และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘යාදිසං වපතෙ බීජං, තාදිසං හරතෙ ඵලං;

කල්‍යාණකාරී කල්‍යාණං, පාපකාරී ච පාපක’’න්ති. (සං. නි. 1.256);

บุคคลหว่านพืชเช่นใด ย่อมเก็บเกี่ยวผลเช่นนั้น ผู้ทำกรรมดี ย่อมได้ผลดี ส่วนผู้ทำกรรมชั่ว ย่อมได้ผลชั่ว

තස්මා ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො යං කායදුච්චරිතස්සා’’තිආදි වුත්තං.

เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ข้อที่กายทุจริต... นั่นไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้"

කායදුච්චරිතසමඞ්ගීතිආදීසු සමඞ්ගීති පඤ්චවිධා සමඞ්ගිතා ආයූහනසමඞ්ගිතා චෙතනාසමඞ්ගිතා කම්මසමඞ්ගිතා විපාකසමඞ්ගිතා, උපට්ඨානසමඞ්ගිතාති. තත්ථ කුසලාකුසලකම්මායූහනක්ඛණෙ ආයූහනසමඞ්ගිතාති වුච්චති. තථා චෙතනාසමඞ්ගිතා. යාව පන අරහත්තං න පාපුණන්ති, තාව සබ්බෙපි සත්තා පුබ්බෙ උපචිතං විපාකාරහං කම්මං සන්ධාය ‘‘කම්මසමඞ්ගිනො’’ති වුච්චන්ති, එසා කම්මසමඞ්ගිතා. විපාකසමඞ්ගිතා විපාකක්ඛණෙයෙව වෙදිතබ්බා. යාව පන සත්තා අරහත්තං න පාපුණන්ති, තාව නෙසං තතො තතො චවිත්වා නිරයෙ තාව උප්පජ්ජමානානං අග්ගිජාලලොහකුම්භිආදීහි උපට්ඨානාකාරෙහි නිරයො, ගබ්භසෙය්‍යකත්තං ආපජ්ජමානානං මාතුකුච්ඡි, දෙවෙසු උප්පජ්ජමානානං කප්පරුක්ඛවිමානාදීහි උපට්ඨානාකාරෙහි දෙවලොකොති එවං උප්පත්තිනිමිත්තං උපට්ඨාති, ඉති නෙසං ඉමිනා උප්පත්තිනිමිත්තඋපට්ඨානෙන අපරිමුත්තතා උපට්ඨානසමඞ්ගිතා නාම. සා චලති සෙසා නිච්චලා. නිරයෙ හි උපට්ඨිතෙපි දෙවලොකො උපට්ඨාති, දෙවලොකෙ උපට්ඨිතෙපි නිරයො උපට්ඨාති, මනුස්සලොකෙ උපට්ඨිතෙපි තිරච්ඡානයොනි උපට්ඨාති, තිරච්ඡානයොනියා ච උපට්ඨිතායපි මනුස්සලොකො උපට්ඨාතියෙව.

ในข้อว่า "ผู้พร้อมด้วยกายทุจริต" เป็นต้น คำว่า "สมังคี" นั้น พึงทราบว่า ความเป็นผู้พร้อม (สมังคิตา) มี ๕ อย่าง คือ อายูหนสมังคิตา เจตนสมังคิตา กัมมสมังคิตา วิปากสมังคิตา และอุปัฏฐานสมังคิตา ใน ๕ อย่างนั้น ในขณะที่สั่งสมกุศลกรรมและอกุศลกรรม เรียกว่า อายูหนสมังคิตา เจตนสมังคิตา ก็เช่นเดียวกัน ส่วนตราบใดที่สัตว์ทั้งหลายยังไม่บรรลุพระอรหัต ตราบนั้น สัตว์ทั้งปวงอาศัยกรรมที่ควรให้ผลซึ่งตนสั่งสมไว้ในกาลก่อน จึงถูกเรียกว่า "ผู้พร้อมด้วยกรรม" (กัมมสมังคี) นี้คือ กัมมสมังคิตา วิปากสมังคิตา พึงทราบในขณะที่วิบากเกิดขึ้นเท่านั้น ส่วนตราบใดที่สัตว์ทั้งหลายยังไม่บรรลุพระอรหัต ตราบนั้น เมื่อพวกเขาจุติจากภพนั้นๆ แล้ว อุปปัตตินิมิตย่อมปรากฏขึ้น คือ สำหรับผู้ที่จะเกิดในนรก นรกย่อมปรากฏโดยอาการที่ปรากฏมีเปลวไฟและหม้อเหล็กเป็นต้น, สำหรับผู้ที่จะเข้าถึงการนอนในครรภ์ ครรภ์ของมารดาย่อมปรากฏ, สำหรับผู้ที่จะเกิดในเทวโลก เทวโลกย่อมปรากฏโดยอาการที่ปรากฏมีต้นกัลปพฤกษ์และวิมานเป็นต้น, ด้วยประการฉะนี้ ดังนั้น ความที่สัตว์เหล่านั้นยังไม่พ้นไปจากการปรากฏแห่งอุปปัตตินิมิตนี้ ชื่อว่า อุปัฏฐานสมังคิตา สมังคิตานั้นย่อมเปลี่ยนแปลงได้ ส่วนที่เหลือย่อมไม่เปลี่ยนแปลง จริงอยู่ แม้เมื่อนรกปรากฏแล้ว เทวโลกก็ปรากฏได้, แม้เมื่อเทวโลกปรากฏแล้ว นรกก็ปรากฏได้, แม้เมื่อมนุษยโลกปรากฏแล้ว กำเนิดดิรัจฉานก็ปรากฏได้, และแม้เมื่อกำเนิดดิรัจฉานปรากฏแล้ว มนุษยโลกก็ย่อมปรากฏได้เหมือนกัน

තත්‍රිදං වත්ථු – සොණගිරිපාදෙ කිර අචෙලවිහාරෙ සොණත්ථෙරො නාම එකො ධම්මකථිකො, තස්ස පිතා සුනඛජීවිකො අහොසි. ථෙරො තං පටිබාහන්තොපි සංවරෙ ඨපෙතුං අසක්කොන්තො ‘‘මා නස්සි ජරකො’’ති [Pg.88] මහල්ලකකාලෙ අකාමකං පබ්බාජෙසි. තස්ස ගිලානසෙය්‍යාය නිපන්නස්ස නිරයො උපට්ඨාති, සොණගිරිපාදතො මහන්තා මහන්තා සුනඛා ආගන්ත්වා ඛාදිතුකාමා විය සම්පරිවාරෙසුං. සො මහාභයභීතො – ‘‘වාරෙහි, තාත සොණ, වාරෙහි, තාත සොණා’’ති ආහ. කිං මහාථෙරාති. න පස්සසි තාතාති තං පවත්තිං ආචික්ඛි. සොණත්ථෙරො – ‘‘කථඤ්හි නාම මාදිසස්ස පිතා නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති, පතිට්ඨා’ස්ස භවිස්සාමී’’ති සාමණෙරෙහි නානාපුප්ඵානි ආහරාපෙත්වා චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණෙසු තලසන්ථරණපූජං ආසනපූජඤ්ච කාරෙත්වා පිතරං මඤ්චෙන චෙතියඞ්ගණං ආහරිත්වා මඤ්චෙ නිසීදාපෙත්වා – ‘‘අයං මහාථෙර-පූජා තුම්හාකං අත්ථාය කතා ‘අයං මෙ භගවා දුග්ගතපණ්ණාකාරො’ති වත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා චිත්තං පසාදෙහී’’ති ආහ. සො මහාථෙරො පූජං දිස්වා තථා කරොන්තො චිත්තං පසාදෙසි, තාවදෙවස්ස දෙවලොකො උපට්ඨාසි, නන්දනවන-චිත්තලතාවන-මිස්සකවන-ඵාරුසකවනවිමානානි චෙව නාටකානි ච පරිවාරෙත්වා ඨිතානි විය අහෙසුං. සො ‘‘අපෙථ අපෙථ සොණා’’ති ආහ. කිමිදං ථෙරාති? එතා තෙ, තාත, මාතරො ආගච්ඡන්තීති. ථෙරො ‘‘සග්ගො උපට්ඨිතො මහාථෙරස්සා’’ති චින්තෙසි. එවං උපට්ඨානසමඞ්ගිතා චලතීති වෙදිතබ්බා. එතාසු සමඞ්ගිතාසු ඉධ ආයූහනචෙතනාකම්මසමඞ්ගිතාවසෙන කායදුච්චරිතසමඞ්ගීතිආදි වුත්තං.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าดังนี้: ได้ยินว่า ที่อเจลวิหาร ณ เชิงเขาโสณคิรี มีพระธรรมกถึกรูปหนึ่งชื่อว่าพระโสณเถระ บิดาของท่านเป็นพรานเลี้ยงชีพด้วยสุนัข พระเถระแม้จะพยายามห้ามปรามท่าน ก็ไม่สามารถจะตั้งท่านไว้ในความสำรวมได้ จึงคิดว่า "ขอคนแก่คนนี้อย่าได้ฉิบหายเลย" แล้วให้ท่านบวชทั้งที่ไม่เต็มใจในวัยชรา เมื่อท่านนอนป่วยอยู่บนเตียง นรกได้ปรากฏขึ้น สุนัขตัวใหญ่ๆ มาจากเชิงเขาโสณคิรีเข้ารุมล้อมประหนึ่งจะกัดกิน ท่านผู้หวาดกลัวภัยใหญ่หลวงจึงร้องว่า "โสณะลูกพ่อ ช่วยห้ามที โสณะลูกพ่อ ช่วยห้ามที" พระเถระถามว่า "อะไรหรือขอรับ พระมหาเถระ?" ท่านตอบว่า "ลูกไม่เห็นหรือ?" แล้วเล่าเรื่องนั้นให้ฟัง พระโสณเถระคิดว่า "ทำอย่างไรหนอ บิดาของคนเช่นเราจึงจักบังเกิดในนรกได้ เราจักเป็นที่พึ่งของท่าน" แล้วจึงให้สามเณรทั้งหลายนำดอกไม้นานาชนิดมา จัดให้มีการบูชาด้วยการปูลาดพื้นและการบูชาอาสนะที่ลานพระเจดีย์และลานพระศรีมหาโพธิ์ แล้วนำบิดามาที่ลานพระเจดีย์ด้วยเตียง ให้ท่านนั่งบนเตียงแล้วกล่าวว่า "พระมหาเถระ การบูชานี้ข้าพเจ้าทำเพื่อประโยชน์ของท่าน ขอท่านจงกล่าวว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาค นี้เป็นบรรณาการของคนยากจน' แล้วจงไหว้พระผู้มีพระภาค ทำจิตให้เลื่อมใสเถิด" พระมหาเถระนั้นเห็นการบูชาแล้ว กระทำตามนั้น ก็ทำจิตให้เลื่อมใส ในทันใดนั้นเอง เทวโลกก็ปรากฏแก่ท่าน ป่านันทวัน ป่าจิตตลดา ป่ามิสสกวัน ป่าผารุสกวัน วิมานทั้งหลาย และเหล่านางฟ้อน ได้ปรากฏประหนึ่งยืนแวดล้อมอยู่ ท่านจึงกล่าวว่า "พวกนางแพศยา จงหลีกไป จงหลีกไป" พระเถระถามว่า "นี่อะไรหรือขอรับ?" ท่านตอบว่า "ลูกเอ๋ย นั่นมารดาของเจ้าทั้งหลายกำลังมา" พระเถระจึงคิดว่า "สวรรค์ปรากฏแก่พระมหาเถระแล้ว" พึงทราบว่า อุปัฏฐานสมังคิตา ย่อมเปลี่ยนแปลงได้ ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาสมังคิตาเหล่านั้น ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสคำเป็นต้นว่า "ผู้พร้อมด้วยกายทุจริต" โดยนัยแห่งอายูหนสมังคิตา เจตนสมังคิตา และกัมมสมังคิตา

132. එවං වුත්තෙ ආයස්මා ආනන්දොති ‘‘එවං භගවතා ඉමස්මිං සුත්තෙ වුත්තෙ ථෙරො ආදිතො පට්ඨාය සබ්බසුත්තං සමන්නාහරිත්වා එවං සස්සිරිකං කත්වා දෙසිතසුත්තස්ස නාම භගවතා නාමං න ගහිතං. හන්දස්ස නාමං ගණ්හාපෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා භගවන්තං එතදවොච.

๑๓๒. บทว่า เอวํ วุตฺเต อายสฺมา อานนฺโท ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้อย่างนี้แล้ว พระเถระ (พระอานนท์) ใคร่ครวญพระสูตรทั้งหมดตั้งแต่ต้นแล้ว คิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงตั้งชื่อพระสูตรที่ทรงแสดงไว้พร้อมทั้งอรรถพร้อมทั้งพยัญชนะอย่างนี้ เอาเถิด เราจะทูลขอให้ทรงตั้งชื่อ’ ดังนี้แล้ว จึงได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาค

තස්මා තිහ ත්වන්තිආදීසු අයං අත්ථයොජනා –

ในบทว่า ตสฺมา ติห ตฺวํ เป็นต้น มีการประกอบความดังนี้

ආනන්ද, යස්මා ඉමස්මිං ධම්මපරියායෙ ‘‘අට්ඨාරස ඛො ඉමා, ආනන්ද, ධාතුයො, ඡ ඉමා, ආනන්ද, ධාතුයො’’ති එවං බහුධාතුයො විභත්තා, තස්මා තිහ ත්වං ඉමං ධම්මපරියායං බහුධාතුකොතිපි නං ධාරෙහි. යස්මා පනෙත්ථ ධාතුආයතනපටිච්චසමුප්පාදට්ඨානාට්ඨානවසෙන චත්තාරො පරිවට්ටා කථිතා[Pg.89], තස්මා චතුපරිවට්ටොතිපි නං ධාරෙහි. යස්මා ච ආදාසං ඔලොකෙන්තස්ස මුඛනිමිත්තං විය ඉමං ධම්මපරියායං ඔලොකෙන්තස්ස එතෙ ධාතුආදයො අත්ථා පාකටා හොන්ති, තස්මා ධම්මාදාසොතිපි නං ධාරෙහි. යස්මා ච යථා නාම පරසෙනමද්දනා යොධා සඞ්ගාමතූරියං පග්ගහෙත්වා පරසෙනං පවිසිත්වා සපත්තෙ මද්දිත්වා අත්තනො ජයං ගණ්හන්ති, එවමෙව කිලෙසසෙනමද්දනා යොගිනො ඉධ වුත්තවසෙන විපස්සනං පග්ගහෙත්වා කිලෙසෙ මද්දිත්වා අත්තනො අරහත්තජයං ගණ්හන්ති, තස්මා අමතදුන්දුභීතිපි නං ධාරෙහි. යස්මා ච යථා සඞ්ගාමයොධා පඤ්චාවුධං ගහෙත්වා පරසෙනං විද්ධංසෙත්වා ජයං ගණ්හන්ති, එවං යොගිනොපි ඉධ වුත්තං විපස්සනාවුධං ගහෙත්වා කිලෙසසෙනං විද්ධංසෙත්වා අරහත්තජයං ගණ්හන්ති. තස්මා අනුත්තරො සඞ්ගාමවිජයොතිපි නං ධාරෙහීති.

อานนท์ เพราะเหตุที่ในธรรมบรรยายนี้ ธาตุเป็นอันมาก คือ ‘อานนท์ ธาตุเหล่านี้ ๑๘ อย่าง, อานนท์ ธาตุเหล่านี้ ๖ อย่าง’ ดังนี้ อันเราจำแนกไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า พหุธาตุกะ. เพราะเหตุที่ในธรรมบรรยายนี้ ปริวัฏฏ์ ๔ คือ ธาตุ อายตนะ ปฏิจจสมุปบาท ฐานาฐานะ เราได้กล่าวไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า จตุปริวัฏฏะ. และเพราะเหตุที่เมื่อบุคคลพิจารณาธรรมบรรยายนี้ อรรถเหล่านี้คือธาตุเป็นต้น ย่อมปรากฏชัด เหมือนนิมิตแห่งใบหน้าของผู้ส่องดูคันฉ่อง เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า ธรรมาทาสะ. และเพราะเหตุที่เปรียบเหมือนเหล่านักรบผู้บดขยี้กองทัพข้าศึก ประโคมกลองศึกแล้วเข้าไปสู่กองทัพข้าศึก บดขยี้ศัตรูแล้วยึดเอาชัยชนะของตนไว้ได้ ฉันใด โยคีบุคคลผู้บดขยี้เสนาคือกิเลส ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ยกวิปัสสนาขึ้นตามนัยที่กล่าวไว้ในพระสูตรนี้แล้ว บดขยี้กิเลสทั้งหลายแล้ว ยึดเอาอรหัตตชัยของตนไว้ได้ เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า อมตทุนทุภิ. และเพราะเหตุที่เปรียบเหมือนนักรบในสนามรบ ถืออาวุธ ๕ อย่าง ทำลายกองทัพข้าศึกแล้วยึดเอาชัยชนะไว้ได้ ฉันใด แม้โยคีบุคคลก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถือเอาวิปัสสนาวุธที่กล่าวไว้ในพระสูตรนี้แล้ว ทำลายเสนาคือกิเลสแล้ว ยึดเอาอรหัตตชัยไว้ได้ เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า อนุตตรสังคามวิชัย ดังนี้

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

බහුධාතුකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพหุธาตุกสูตร จบ

6. ඉසිගිලිසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอิสิคิลิสูตร

133. එවං මෙ සුතන්ති ඉසිගිලිසුත්තං. තත්ථ අඤ්ඤාව සමඤ්ඤා අහොසීති ඉසිගිලිස්ස ඉසිගිලීති සමඤ්ඤාය උප්පන්නකාලෙ වෙභාරො න වෙභාරොති පඤ්ඤායිත්ථ, අඤ්ඤායෙවස්ස සමඤ්ඤා අහොසි. අඤ්ඤා පඤ්ඤත්තීති ඉදං පුරිමපදස්සෙව වෙවචනං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

๑๓๓. อิสิคิลิสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญาว สมญฺญา อโหสิ ความว่า ในกาลที่ชื่อว่า อิสิคิลิ ของภูเขาอิสิคิลิเกิดขึ้น ภูเขาเวภาระก็ไม่ปรากฏชื่อว่า เวภาระ แต่มีชื่ออย่างอื่น. บทว่า อญฺญา ปญฺญตฺติ นี้ เป็นไวพจน์ของบทก่อนนั่นเอง. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน

තදා කිර භගවා සායන්හසමයෙ සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා යස්මිං ඨානෙ නිසින්නානං පඤ්ච පබ්බතා පඤ්ඤායන්ති, තත්ථ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො නිසීදිත්වා ඉමෙ පඤ්ච පබ්බතෙ පටිපාටියා ආචික්ඛි. තත්ථ න භගවතො පබ්බතෙහි අත්ථො අත්ථි, ඉති ඉමෙසු පන පබ්බතෙසු පටිපාටියා කථියමානෙසු ඉසිගිලිස්ස ඉසිගිලිභාවො කථෙතබ්බො හොති. තස්මිං කථියමානෙ පදුමවතියා පුත්තානං පඤ්චසතානං පච්චෙකබුද්ධානං නාමානි චෙව පදුමවතියා ච පත්ථනා කථෙතබ්බා භවිස්සතීති භගවා ඉමං පඤ්ච පබ්බතපටිපාටිං ආචික්ඛි.

ได้ยินว่า ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากสมาบัติในเวลาเย็น เสด็จออกจากพระคันธกุฎี ประทับนั่งในที่ที่เมื่อนั่งแล้วจะมองเห็นภูเขา ๕ ลูก โดยมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม แล้วได้ตรัสบอกชื่อภูเขา ๕ ลูกนี้ตามลำดับ. ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคไม่มีพระประสงค์จะตรัสถึงภูเขา (ลูกอื่น) แต่เมื่อตรัสถึงภูเขาเหล่านี้ตามลำดับ ก็จำต้องตรัสถึงความเป็นอิสิคิลิของภูเขาอิสิคิลิ. เมื่อตรัสถึงเรื่องนั้น ก็จะต้องตรัสถึงชื่อของพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์ผู้เป็นโอรสของพระนางปทุมวดี และความปรารถนาของพระนางปทุมวดีด้วย ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสบอกลำดับภูเขา ๕ ลูกนี้

පවිසන්තා [Pg.90] දිස්සන්ති පවිට්ඨා න දිස්සන්තීති යථාඵාසුකට්ඨානෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කතභත්තකිච්චා ආගන්ත්වා චෙතියගබ්භෙ යමකමහාද්වාරං විවරන්තා විය තං පබ්බතං ද්වෙධා කත්වා අන්තො පවිසිත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානානි මාපෙත්වා තත්ථ වසිංසු, තස්මා එවමාහ. ඉමෙ ඉසීති ඉමෙ පච්චෙකබුද්ධඉසී.

บทว่า ปวิสนฺตา ทิสฺสนฺติ ปวิฏฺฐา น ทิสฺสนฺติ ความว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายเที่ยวบิณฑบาตในที่ที่สบาย ๆ แล้ว ทำภัตกิจเสร็จแล้ว กลับมา ทำภูเขานั้นให้แยกเป็นสองส่วนประดุจเปิดบานประตูใหญ่ที่เป็นคู่ในเจดียสถาน เข้าไปภายใน เนรมิตที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันแล้ว อยู่ในที่นั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า อิเม อิสี ความว่า พระฤาษีคือพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านี้

කදා පන තෙ තත්ථ වසිංසු? අතීතෙ කිර අනුප්පන්නෙ තථාගතෙ බාරාණසිං උපනිස්සාය එකස්මිං ගාමකෙ එකා කුලධීතා ඛෙත්තං රක්ඛමානා එකස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස පඤ්චහි ලාජාසතෙහි සද්ධිං එකං පදුමපුප්ඵං දත්වා පඤ්ච පුත්තසතානි පත්ථෙසි. තස්මිංයෙව ච ඛණෙ පඤ්චසතා මිගලුද්දකා මධුරමංසං දත්වා ‘‘එතිස්සා පුත්තා භවෙය්‍යාමා’’ති පත්ථයිංසු. සා යාවතායුකං ඨත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා, තතො චුතා ජාතස්සරෙ පදුමගබ්භෙ නිබ්බත්ති. තමෙකො තාපසො දිස්වා පටිජග්ගි, තස්සා විචරන්තියාව පාදුද්ධාරෙ පාදුද්ධාරෙ භූමිතො පදුමානි උට්ඨහන්ති. එකො වනචරකො දිස්වා බාරාණසිරඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා නං ආහරාපෙත්වා අග්ගමහෙසිං අකාසි, තස්සා ගබ්භො සණ්ඨාසි. මහාපදුමකුමාරො මාතුකුච්ඡියං වසි, සෙසා ගබ්භමලං නිස්සා නිබ්බත්තා. වයප්පත්තා උය්‍යානෙ පදුමස්සරෙ කීළන්තා එකෙකස්මිං පදුමෙ නිසීදිත්වා ඛයවයං පට්ඨපෙත්වා පච්චෙකබොධිඤාණං නිබ්බත්තයිංසු. අයං තෙසං බ්‍යාකරණගාථා අහොසි –

ก็พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นอยู่ในที่นั้นเมื่อไร? ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระตถาคตยังไม่เสด็จอุบัติขึ้น กุลธิดาคนหนึ่งในหมู่บ้านแห่งหนึ่งใกล้กรุงพาราณสี กำลังเฝ้านา ได้ถวายข้าวตอก ๕๐๐ กับดอกบัว ๑ ดอกแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่ง แล้วปรารถนาบุตร ๕๐๐ คน. และในขณะนั้นเอง นายพรานเนื้อ ๕๐๐ คน ได้ถวายเนื้ออันมีรสอร่อยแล้วปรารถนาว่า ‘ขอให้ข้าพเจ้าทั้งหลายได้เป็นบุตรของนาง’. นางดำรงอยู่จนสิ้นอายุขัยแล้วบังเกิดในเทวโลก จุติจากเทวโลกนั้นแล้วบังเกิดในครรภ์ปทุมในสระชาตัสระ. ดาบสองค์หนึ่งพบแล้วเลี้ยงดูนาง. เมื่อนางเดินไป ๆ ดอกบัวก็ผุดขึ้นจากแผ่นดินทุก ๆ ย่างก้าว. พรานป่าคนหนึ่งเห็นแล้วจึงกราบทูลแด่พระราชาแห่งกรุงพาราณสี. พระราชาทรงให้นำนางมาแล้วทรงแต่งตั้งเป็นอัครมเหสี. ครรภ์ได้ตั้งขึ้นแก่นาง. มหาปทุมกุมารอยู่ในพระครรภ์ของพระมารดา ส่วนที่เหลืออาศัยมลทินแห่งครรภ์บังเกิดขึ้น. เมื่อเจริญวัยแล้ว ขณะกำลังเล่นอยู่ในสระบัวในอุทยาน นั่งอยู่บนดอกบัวแต่ละดอกแล้ว ตั้งความสิ้นและความเสื่อมขึ้น บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ. คาถาพยากรณ์ของท่านเหล่านั้นได้มีดังนี้

‘‘සරොරුහං පදුමපලාසපත්තජං, සුපුප්ඵිතං භමරගණානුචිණ්ණං;

අනිච්චතායුපගතං විදිත්වා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

บุคคลรู้แจ้งดอกบัวซึ่งเกิดในสระ เกิดพร้อมกับกลีบและใบบัว บานสะพรั่ง หมู่ภมรเคล้าคลึง ว่าเป็นของถึงแล้วซึ่งความไม่เที่ยง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ฉะนี้แล

තස්මිං කාලෙ තෙ තත්ථ වසිංසු, තදා චස්ස පබ්බතස්ස ඉසිගිලීති සමඤ්ඤා උදපාදි.

ในกาลนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นได้อยู่ในที่นั้น และในครั้งนั้นเอง ชื่อว่า อิสิคิลิ ก็ได้เกิดขึ้นแก่ภูเขาลูกนั้น

135. යෙ සත්තසාරාති අරිට්ඨො උපරිට්ඨො තගරසිඛී යසස්සී සුදස්සනො පියදස්සී ගන්ධාරො පිණ්ඩොලො උපාසභො නීතො තථො සුතවා භාවිතත්තොති තෙරසන්නං පච්චෙකබුද්ධානං නාමානි වත්වා ඉදානි තෙසඤ්ච අඤ්ඤෙසඤ්ච ගාථාබන්ධෙන නාමානි ආචික්ඛන්තො යෙ සත්තසාරාතිආදිමාහ[Pg.91]. තත්ථ සත්තසාරාති සත්තානං සාරභූතා. අනීඝාති නිද්දුක්ඛා. නිරාසාති නිත්තණ්හා.

๑๓๕. ในบทว่า เย สตฺตสารา เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสพระนามของพระปัจเจกพุทธเจ้า ๑๓ องค์ คือ อริฏฐะ อุปริฏฐะ ตครสิขี ยสัสสี สุทัสสนะ ปิยทัสสี คันธาระ ปิณโฑละ อุปาสภะ นีตะ ตถะ สุตวา ภาวิตัตตะ แล้ว บัดนี้ เมื่อจะตรัสบอกพระนามของท่านเหล่านั้นและท่านอื่น ๆ ด้วยคาถาประพันธ์ จึงตรัสคำมีอาทิว่า เย สตฺตสารา. ในบทเหล่านั้น บทว่า สตฺตสารา ความว่า ผู้เป็นสาระของสัตว์ทั้งหลาย. บทว่า อนีฆา ความว่า ผู้ไม่มีทุกข์. บทว่า นิราสา ความว่า ผู้ไม่มีตัณหา

ද්වෙ ජාලිනොති චූළජාලි මහාජාලීති ද්වෙ ජාලිනාමකා. සන්තචිත්තොති ඉදම්පි එකස්ස නාමමෙව. පස්සි ජහි උපධිදුක්ඛමූලන්ති එත්ථ පස්සි නාම සො පච්චෙකබුද්ධො, දුක්ඛස්ස පන මූලං උපධිං ජහීති අයමස්ස ථුති. අපරාජිතොතිපි එකස්ස නාමමෙව.

ในบทว่า ทฺเว ชาลีโน ความว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้มีพระนามว่าชาลี ๒ องค์ คือ จูฬชาลี และมหาชาลี. แม้ในบทว่า สนฺตจิตฺโต นี้ ก็เป็นพระนามของพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งนั่นเทียว. ในบทว่า ปสฺสิ ชหิ อุปธิทุกฺขมูลํ นี้ พระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงพระนามว่า ปัสสิ ส่วนคำว่า ทรงละอุปธิอันเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์ นี้เป็นคำสรรเสริญพระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้น. แม้บทว่า อปราชิโต ก็เป็นพระนามของพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งนั่นเทียว.

සත්ථා පවත්තා සරභඞ්ගො ලොමහංසො උච්චඞ්ගමායොති ඉමෙ පඤ්ච ජනා. අසිතො අනාසවො මනොමයොති ඉමෙපි තයො ජනා. මානච්ඡිදො ච බන්ධුමාති බන්ධුමා නාම එකො, මානස්ස පන ඡින්නත්තා මානච්ඡිදොති වුත්තො. තදාධිමුත්තොතිපි නාමමෙව.

ในบทว่า สตฺถา ปวตฺตา สรภงฺโค โลมหํโส อุจฺจงฺคมาโย ความว่า ชน ๕ ท่านเหล่านี้ (คือพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕ องค์). ในบทว่า อสิโต อนาสโว มโนมโย ความว่า แม้ชน ๓ ท่านเหล่านี้ (คือพระปัจเจกพุทธเจ้า ๓ องค์). ในบทว่า มานจฺฉิโท จ พนฺธุมา ความว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งทรงพระนามว่า พันธุมา ส่วนเพราะทรงตัดมานะได้ จึงถูกเรียกว่า มานัจฉิทะ. แม้บทว่า ตทาธิมุตฺโต ก็เป็นพระนามนั่นเทียว.

කෙතුම්භරාගො ච මාතඞ්ගො අරියොති ඉමෙ තයො ජනා. අථච්චුතොති අථ අච්චුතො. අච්චුතගාමබ්‍යාමඞ්කොති ඉමෙ ද්වෙ ජනා. ඛෙමාභිරතො ච සොරතොති ඉමෙ ද්වෙයෙව.

ในบทว่า เกตุมฺภราโค จ มาตงฺโค อริโย ความว่า ชน ๓ ท่านเหล่านี้ (คือพระปัจเจกพุทธเจ้า ๓ องค์). ในบทว่า อถจฺจุโต ความว่า อถะ และ อัจจุตะ. ในบทว่า อจฺจุตคามพฺยามงฺโก ความว่า ชน ๒ ท่านเหล่านี้ (คือพระปัจเจกพุทธเจ้า ๒ องค์). ในบทว่า เขมาภิรโต จ โสรโต ความว่า ๒ ท่านเหล่านี้เท่านั้น.

සය්හො අනොමනික්කමොති සය්හො නාම සො බුද්ධො, අනොමවීරියත්තා පන අනොමනික්කමොති වුත්තො. ආනන්දො නන්දො උපනන්දො ද්වාදසාති චත්තාරො ආනන්දා, චත්තාරො නන්දා චත්තාරො උපනන්දාති එවං ද්වාදස. භාරද්වාජො අන්තිමදෙහධාරීති භාරද්වාජො නාම සො බුද්ධො. අන්තිමදෙහධාරීති ථුති.

ในบทว่า สยฺโห อโนมนิกฺกโม ความว่า พระพุทธเจ้า (ปัจเจกพุทธเจ้า) พระองค์นั้นทรงพระนามว่า สัยหะ ส่วนเพราะทรงมีความเพียรไม่ทราม จึงถูกเรียกว่า อโนมนิกกมะ. ในบทว่า อานนฺโท นนฺโท อุปนนฺโท ทฺวาทส ความว่า พระอานันทะ ๔ องค์, พระนันทะ ๔ องค์, พระอุปนันทะ ๔ องค์ รวมเป็น ๑๒ องค์อย่างนี้. ในบทว่า ภารทฺวาโช อนฺติมเทหธารี ความว่า พระพุทธเจ้า (ปัจเจกพุทธเจ้า) พระองค์นั้นทรงพระนามว่า ภารทวาชะ. คำว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย เป็นคำสรรเสริญ.

තණ්හච්ඡිදොති සිඛරිස්සායං ථුති. වීතරාගොති මඞ්ගලස්ස ථුති. උසභච්ඡිදා ජාලිනිං දුක්ඛමූලන්ති උසභො නාම සො බුද්ධො දුක්ඛමූලභූතං ජාලිනිං අච්ඡිදාති අත්ථො. සන්තං පදං අජ්ඣගමොපනීතොති උපනීතො නාම සො බුද්ධො සන්තං පදං අජ්ඣගමා. වීතරාගොතිපි එකස්ස නාමමෙව. සුවිමුත්තචිත්තොති අයං කණ්හස්ස ථුති.

บทว่า ตณฺหจฺฉิโท เป็นคำสรรเสริญพระสิขรี. บทว่า วีตราโค เป็นคำสรรเสริญพระมังคละ. ในบทว่า อุสภจฺฉิทา ชาลินึ ทุกฺขมูลํ ความว่า พระพุทธเจ้า (ปัจเจกพุทธเจ้า) พระองค์นั้นทรงพระนามว่า อุสภะ ทรงตัดตาข่าย (คือตัณหา) อันเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์. ในบทว่า สนฺตํ ปทํ อชฺฌคโมปนีโต ความว่า พระพุทธเจ้า (ปัจเจกพุทธเจ้า) พระองค์นั้นทรงพระนามว่า อุปนีตะ ได้บรรลุบทอันสงบ (คือนิพพาน). แม้บทว่า วีตราโค ก็เป็นพระนามของพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งนั่นเทียว. บทว่า สุวิมุตฺตจิตฺโต นี้เป็นคำสรรเสริญพระกัณหะ.

එතෙ ච අඤ්ඤෙ චාති එතෙ පාළියං ආගතා ච පාළියං අනාගතා අඤ්ඤෙ ච එතෙසං එකනාමකායෙව. ඉමෙසු හි පඤ්චසු පච්චෙකබුද්ධසතෙසු ද්වෙපි තයොපි දසපි ද්වාදසපි ආනන්දාදයො විය එකනාමකා අහෙසුං. ඉති පාළියං ආගතනාමෙහෙව සබ්බෙසං නාමානි වුත්තානි [Pg.92] හොන්තීති ඉතො පරං විසුං විසුං අවත්වා ‘‘එතෙ ච අඤ්ඤෙ චා’’ති ආහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ในบทว่า เอเต จ อญฺเญ จ ความว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านี้ที่มาในบาลี และพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์อื่นๆ ที่ไม่มาในบาลี ล้วนมีพระนามเหมือนกับพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นนั่นเทียว. จริงอยู่ ในบรรดาพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์เหล่านี้ แม้ ๒ องค์, แม้ ๓ องค์, แม้ ๑๐ องค์, แม้ ๑๒ องค์ ก็ได้มีพระนามเดียวกันเหมือนพระอานันทะเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ พระนามของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหมดจึงถูกกล่าวไว้ด้วยพระนามที่มาในบาลีเท่านั้น ดังนั้น ต่อจากนี้ไป จึงไม่ตรัสแยกเป็นองค์ๆ แต่ตรัสว่า "เอเต จ อญฺเญ จ" (เหล่านี้และองค์อื่นๆ). ส่วนที่เหลือในทุกแห่งก็มีความหมายที่ชัดเจนอยู่แล้ว.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

ඉසිගිලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอิสิคิลิสูตร จบ.

7. මහාචත්තාරීසකසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถามหาจัตตารีสกสูตร

136. එවං මෙ සුතන්ති මහාචත්තාරීසකසුත්තං. තත්ථ අරියන්ති නිද්දොසං ලොකුත්තරං, නිද්දොසඤ්හි ‘‘අරිය’’න්ති වුච්චති. සම්මාසමාධින්ති මග්ගසමාධිං. සඋපනිසන්ති සපච්චයං. සපරික්ඛාරන්ති සපරිවාරං.

๑๓๖. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ มหาจัตตารีสกสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า อริยํ คือ โลกุตตรธรรมอันไม่มีโทษ, จริงอยู่ ธรรมที่ไม่มีโทษเรียกว่า "อริยะ". บทว่า สมฺมาสมาธึ คือ มรรคสมาธิ. บทว่า สอุปนิสํ คือ มีปัจจัย. บทว่า สปริกฺขารํ คือ มีบริวาร.

පරික්ඛතාති පරිවාරිතා. සම්මාදිට්ඨි පුබ්බඞ්ගමා හොතීති ද්විධා සම්මාදිට්ඨි පුබ්බඞ්ගමා හොති පුරෙචාරිකා විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි ච මග්ගසම්මාදිට්ඨි ච. විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි තෙභූමකසඞ්ඛාරෙ අනිච්චාදිවසෙන පරිවීමංසති; මග්ගසම්මාදිට්ඨි පන පරිවීමංසනපරියොසානෙ භූමිලද්ධං වට්ටං සමුග්ඝාටයමානා වූපසමයමානා සීතුදකඝටසහස්සං මත්ථකෙ ආසිඤ්චමානා විය උප්පජ්ජති. යථා හි ඛෙත්තං කුරුමානො කස්සකො පඨමං අරඤ්ඤෙ රුක්ඛෙ ඡින්දති, පච්ඡා අග්ගිං දෙති, සො අග්ගි පඨමං ඡින්නෙ රුක්ඛෙ අනවසෙසෙ ඣාපෙති, එවමෙව විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි පඨමං අනිච්චාදිවසෙන සඞ්ඛාරෙ වීමංසති, මග්ගසම්මාදිට්ඨි තාය වීමංසනත්ථං සඞ්ඛාරෙ පුන අප්පවත්තිවසෙන සමුග්ඝාටයමානා උප්පජ්ජති, සා දුවිධාපි ඉධ අධිප්පෙතා.

บทว่า ปริกฺขตา คือ อันแวดล้อมแล้ว. ในบทว่า สมฺมาทิฏฺฐิ ปุพฺพงฺคมา โหติ ความว่า สัมมาทิฏฐิ ๒ อย่างเป็นประธาน เป็นตัวนำ คือ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ และ มรรคสัมมาทิฏฐิ. วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิพิจารณาเตภูมิกสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น; ส่วนมรรคสัมมาทิฏฐิ ในตอนท้ายของการพิจารณา ขณะที่ถอนวัฏฏะที่ได้ภูมิแล้ว ให้สงบระงับ ย่อมเกิดขึ้นประดุจบุคคลรดน้ำเย็นพันหม้อลงบนศีรษะ. เปรียบเหมือนชาวนาผู้ทำนา ย่อมตัดต้นไม้ในป่าก่อน ภายหลังจึงจุดไฟ ไฟนั้นย่อมเผาต้นไม้ที่ตัดไว้ก่อนแล้วจนหมดสิ้น ฉันใดก็ฉันนั้น วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิย่อมพิจารณาสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นก่อน มรรคสัมมาทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นขณะที่ถอนสังขารที่วิปัสสนานั้นพิจารณาแล้วอีกโดยความไม่เป็นไป, สัมมาทิฏฐิทั้ง ๒ อย่างนั้น ท่านประสงค์เอาในที่นี้.

මිච්ඡාදිට්ඨීති පජානාතීති මිච්ඡාදිට්ඨිං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති ලක්ඛණපටිවෙධෙන ආරම්මණතො පජානාති, සම්මාදිට්ඨිං කිච්චතො අසම්මොහතො පජානාති. සාස්ස හොති සම්මාදිට්ඨීති සා එවං පජානනා අස්ස සම්මාදිට්ඨි නාම හොති.

ในบทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ปชานาติ ความว่า ย่อมรู้มิจฉาทิฏฐิว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา โดยปรารภอารมณ์ด้วยการแทงตลอดลักษณะ, ย่อมรู้สัมมาทิฏฐิโดยกิจและโดยความไม่หลง. ในบทว่า สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ ความว่า การรู้อย่างนั้นของบุคคลนั้น ชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ.

ද්වායං වදාමීති ද්වයං වදාමි, දුවිධකොට්ඨාසං වදාමීති අත්ථො. පුඤ්ඤභාගියාති පුඤ්ඤකොට්ඨාසභූතා. උපධිවෙපක්කාති උපධිසඞ්ඛාතස්ස විපාකස්ස දායිකා.

ในบทว่า ทฺวยํ วทามิ ความว่า เรากล่าวธรรม ๒ อย่าง, อธิบายว่า เรากล่าวธรรมมีส่วน ๒ อย่าง (คือ โลกิยะและโลกุตตระ). บทว่า ปุญฺญภาคิยา คือ เป็นส่วนแห่งบุญ. บทว่า อุปธิเวปักกา คือ เป็นผู้ให้วิบากอันเรียกว่าอุปธิ (คือขันธ์).

පඤ්ඤා පඤ්ඤින්ද්‍රියන්තිආදීසු විභජිත්වා විභජිත්වා අමතද්වාරං පඤ්ඤපෙති දස්සෙතීති පඤ්ඤා. තස්මිං අත්ථෙ ඉන්දත්තං කරොතීති පඤ්ඤින්ද්‍රියං. අවිජ්ජාය න [Pg.93] කම්පතීති පඤ්ඤාබලං. බොජ්ඣඞ්ගප්පත්තා හුත්වා චතුසච්චධම්මෙ විචිනාතීති ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො. මග්ගසම්පත්තියා පසට්ඨා සොභනා දිට්ඨීති සම්මාදිට්ඨි. අරියමග්ගස්ස අඞ්ගන්ති මග්ගඞ්ගං. සොති සො භික්ඛු. පහානායාති පජහනත්ථාය. උපසම්පදායාති පටිලාභත්ථාය. සම්මාවායාමොති නිය්‍යානිකො කුසලවායාමො. සතොති සතියා සමන්නාගතො හුත්වා. අනුපරිධාවන්ති අනුපරිවත්තන්තීති සහජාතා ච පුරෙජාතා ච හුත්වා පරිවාරෙන්ති. එත්ථ හි සම්මාවායාමො ච සම්මාසති ච ලොකුත්තරසම්මාදිට්ඨිං සහජාතා පරිවාරෙන්ති රාජානං විය එකරථෙ ඨිතා අසිග්ගාහඡත්තග්ගාහා. විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි පන පුරෙජාතා හුත්වා පරිවාරෙති රථස්ස පුරතො පත්තිකාදයො විය. දුතියපබ්බතො පට්ඨාය පන සම්මාසඞ්කප්පාදීනං තයොපි සහජාතපරිවාරාව හොන්තීති වෙදිතබ්බා.

ในบทว่า ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ เป็นต้น (ธรรมชาติ) ที่จำแนกแล้วๆ จำแนกอีก ย่อมทำให้แจ้ง แสดงประตูแห่งอมตะ (คืออริยมรรค) ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปัญญา. (ธรรมชาติ) ที่ทำความเป็นใหญ่ในกิจนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปัญญินทรีย์. (ธรรมชาติ) ที่ไม่หวั่นไหวเพราะอวิชชา ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปัญญาพละ. (ธรรมชาติ) ที่ถึงความเป็นโพชฌงค์แล้ว ย่อมเลือกเฟ้นธรรมคือสัจจะ ๔ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์. ความเห็นอันประเสริฐ งดงาม ด้วยการถึงพร้อมแห่งมรรค ฉะนั้นจึงชื่อว่า สัมมาทิฏฐิ. เป็นองค์แห่งอริยมรรค ฉะนั้นจึงชื่อว่า มัคคังคะ. บทว่า โส คือ ภิกษุนั้น. บทว่า ปหานาย คือ เพื่อละ. บทว่า อุปสมฺปทาย คือ เพื่อให้ได้. บทว่า สมฺมาวายาโม คือ กุศลวายามะอันเป็นเครื่องนำออกจากวัฏฏะ. บทว่า สโต คือ เป็นผู้ประกอบด้วยสติ. ในบทว่า อนุปริธาวนฺติ อนุปริวตฺตนฺติ คือ ย่อมแวดล้อมโดยเป็นสหชาตะและปุเรชาตะ. ในที่นี้ สัมมาวายามะและสัมมาสติย่อมแวดล้อมโลกุตตรสัมมาทิฏฐิโดยเป็นสหชาตะ เหมือนคนถือดาบและคนถือฉัตรที่ยืนอยู่ในราชรถคันเดียวกันแวดล้อมพระราชา. ส่วนวิปัสสนาสัมมาทิฏฐิย่อมแวดล้อมโดยเป็นปุเรชาตะ เหมือนทหารราบเป็นต้น (ที่เดินนำหน้า) อยู่หน้ารถพระที่นั่ง. แต่จำเริ่มแต่บรรพะที่ ๒ เป็นต้นไป พึงทราบว่า ธรรม ๓ อย่าง (สัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ) เป็นสหชาตบริวารของสัมมาสังกัปปะเป็นต้นเท่านั้น.

137. මිච්ඡාසඞ්කප්පොති පජානාතීති මිච්ඡාසඞ්කප්පං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති ලක්ඛණපටිවෙධෙන ආරම්මණතො පජානාති සම්මාසඞ්කප්පං කිච්චතො අසම්මොහතො පජානාති. ඉතො අපරෙසු සම්මාවාචාදීසුපි එවමෙව යොජනා වෙදිතබ්බා. කාමසඞ්කප්පාදයො ද්වෙධාවිතක්කසුත්තෙ (ම. නි. 1.206) වුත්තායෙව.

๑๓๗. ในบทว่า มิจฺฉาสงฺกปฺโปติ ปชานาติ ความว่า ย่อมรู้มิจฉาสังกัปปะว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา โดยปรารภอารมณ์ด้วยการแทงตลอดลักษณะ, ย่อมรู้สัมมาสังกัปปะโดยกิจและโดยความไม่หลง. แม้ในสัมมาวาจาเป็นต้นในลำดับถัดไป พึงทราบการประกอบความอย่างนี้เหมือนกัน. กามสังกัปปะเป็นต้น เราได้กล่าวไว้แล้วในเทวธาวิตักกสูตรนั่นเทียว.

තක්කොතිආදීසු තක්කනවසෙන තක්කො. ස්වෙව ච උපසග්ගෙන පදං වඩ්ඪෙත්වා විතක්කොති වුත්තො, ස්වෙව සඞ්කප්පනවසෙන සඞ්කප්පො. එකග්ගො හුත්වා ආරම්මණෙ අප්පෙතීති අප්පනා. උපසග්ගෙන පන පදං වඩ්ඪෙත්වා බ්‍යප්පනාති වුත්තං. චෙතසො අභිනිරොපනාති චිත්තස්ස අභිනිරොපනා. විතක්කස්මිඤ්හි සති විතක්කො ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙති විතක්කෙ පන අසති අත්තනොයෙව ධම්මතාය චිත්තං ආරම්මණං අභිරුහති ජාතිසම්පන්නො අභිඤ්ඤාතපුරිසො විය රාජගෙහං. අනභිඤ්ඤාතස්ස හි පටිහාරෙන වා දොවාරිකෙන වා අත්ථො හොති, අභිඤ්ඤාතං ජාතිසම්පන්නං සබ්බෙ රාජරාජමහාමත්තා ජානන්තීති අත්තනොව ධම්මතාය නික්ඛමති චෙව පවිසති ච, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. වාචං සඞ්ඛරොතීති වචීසඞ්ඛාරො. එත්ථ ච ලොකියවිතක්කො වාචං සඞ්ඛරොති, න ලොකුත්තරො. කිඤ්චාපි න සඞ්ඛරොති, වචීසඞ්ඛාරොත්වෙව ච පනස්ස නාමං හොති. සම්මාසඞ්කප්පං අනුපරිධාවන්තීති ලොකුත්තරසම්මාසඞ්කප්පං පරිවාරෙන්ති. එත්ථ ච තයොපි නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදයො [Pg.94] පුබ්බභාගෙ නානාචිත්තෙසු ලබ්භන්ති, මග්ගක්ඛණෙ පන තිණ්ණම්පි කාමසඞ්කප්පාදීනඤ්ච පදච්ඡෙදං සමුග්ඝාතං කරොන්තො මග්ගඞ්ගං පූරයමානො එකොව සම්මාසඞ්කප්පො උප්පජ්ජිත්වා නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදිවසෙන තීණි නාමානි ලභති. පරතො සම්මාවාචාදීසුපි එසෙව නයො.

ในบทว่า ตกฺโก เป็นต้น ชื่อว่า ตักกะ เพราะอรรถว่าตรึก วิตกนั้นนั่นแล พระผู้มีพระภาคตรัสว่า วิตักกะ โดยทรงเพิ่มบทด้วยอุปสรรค วิตกนั้นนั่นแล ชื่อว่า สังกัปปะ เพราะอรรถว่าดำริ ชื่อว่า อัปปนา เพราะเป็นธรรมแน่วแน่แล้วแนบสนิทในอารมณ์ ส่วนพระผู้มีพระภาคตรัสว่า พยัปปนา โดยทรงเพิ่มบทด้วยอุปสรรค บทว่า เจตโส อภินิโรปนา คือ การน้อมจิตไป จริงอยู่ เมื่อวิตกมีอยู่ วิตกย่อมน้อมจิตไปในอารมณ์ แต่เมื่อวิตกไม่มีอยู่ จิตย่อมขึ้นสู่อารมณ์ได้โดยธรรมดาของตนเอง เหมือนบุรุษผู้สมบูรณ์ด้วยชาติที่คุ้นเคย (ของพระราชา) เข้าสู่พระราชวัง เพราะว่า บุรุษผู้ไม่คุ้นเคยย่อมต้องอาศัยคนนำทางหรือนายประตู (ส่วน) บุรุษผู้คุ้นเคยและสมบูรณ์ด้วยชาติ พระราชาและราชมหาอำมาตย์ทั้งปวงย่อมรู้จัก ฉะนั้น เขาจึงออกและเข้าได้โดยธรรมดาของตนเอง พึงทราบอุปมาสัมปทานี้อย่างนี้ ชื่อว่า วจีสังขาร เพราะปรุงแต่งวาจา ในวจีสังขารนั้น โลกิยวิตกย่อมปรุงแต่งวาจา โลกุตตรวิตกหาไม่ แต่ถึงแม้จะไม่ปรุงแต่ง ก็ยังมีชื่อว่าวจีสังขารนั่นเอง บทว่า สมฺมาสงฺกปฺปํ อนุปริธาวนฺติ คือ แวดล้อมโลกุตตรสัมมาสังกัปปะ ในข้อนั้น เนกขัมมสังกัปปะเป็นต้น แม้ทั้ง ๓ อย่าง ย่อมมีได้ในจิตต่าง ๆ กันในส่วนเบื้องต้น แต่ในมรรคขณะ สัมมาสังกัปปะอย่างเดียวเท่านั้นเกิดขึ้น ทำการตัดขาดและขจัดกามสังกัปปะเป็นต้นแม้ทั้ง ๓ อย่างให้สิ้นเชิง และทำองค์มรรคให้บริบูรณ์ แล้วย่อมได้ชื่อ ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งเนกขัมมสังกัปปะเป็นต้น ในสัมมาวาจาเป็นต้นต่อไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน

138. මුසාවාදා වෙරමණීතිආදීසු විරතිපි චෙතනාපි වට්ටති. ආරතීතිආදීසු වචීදුච්චරිතෙහි ආරකා රමතීති ආරති. විනා තෙහි රමතීති විරති. තතො තතො පටිනිවත්තාව හුත්වා තෙහි විනා රමතීති පටිවිරති. උපසග්ගවසෙන වා පදං වඩ්ඪිතං, සබ්බමිදං ඔරමනභාවස්සෙව අධිවචනං. වෙරං මණති විනාසෙතීති වෙරමණි. ඉදම්පි ඔරමනස්සෙව වෙවචනං.

๑๓๘. ในบทว่า มุสาวาทา เวรมณี เป็นต้น ทั้งวิรตีเจตสิกและเจตนาเจตสิก ย่อมควร ในบทว่า อารติ เป็นต้น ชื่อว่า อารติ เพราะงดเว้นอยู่ไกลจากวจีทุจริตทั้งหลาย ชื่อว่า วิรติ เพราะงดเว้นจากวจีทุจริตเหล่านั้น ชื่อว่า ปฏิวิรติ เพราะกลับจากวจีทุจริตนั้น ๆ แล้ว งดเว้นจากวจีทุจริตเหล่านั้น หรืออีกอย่างหนึ่ง บท (วิรติ) ถูกเพิ่มด้วยอำนาจแห่งอุปสรรค (คือ ปฏิ) บททั้งหมดนี้เป็นชื่อที่ใช้เรียกสภาวะแห่งการงดเว้นนั่นเอง ชื่อว่า เวรมณี เพราะย่ำยี คือ ทำลายเวร แม้บทนี้ก็เป็นไวพจน์ของการงดเว้นนั่นเอง

139. පාණාතිපාතා වෙරමණීතිආදීසුපි චෙතනා විරතීති උභයම්පි වට්ටතියෙව.

๑๓๙. แม้ในบทว่า ปาณาติปาตา เวรมณี เป็นต้น ทั้งเจตนาและวิรตี ธรรมทั้งสองอย่างย่อมควรทั้งนั้น

140. කුහනාතිආදීසු තිවිධෙන කුහනවත්ථුනා ලොකං එතාය කුහයන්ති විම්හාපයන්තීති කුහනා. ලාභසක්කාරත්ථිකා හුත්වා එතාය ලපන්තීති ලපනා. නිමිත්තං සීලමෙතෙසන්ති නෙමිත්තිකා, තෙසං භාවො නෙමිත්තිකතා. නිප්පෙසො සීලමෙතෙසන්ති නිප්පෙසිකා, තෙසං භාවො නිප්පෙසිකතා. ලාභෙන ලාභං නිජිගීසන්ති මග්ගන්ති පරියෙසන්තීති ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනා, තෙසං භාවො ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරෙන පනෙතා කුහනාදිකා විසුද්ධිමග්ගෙ සීලනිද්දෙසෙයෙව පාළිඤ්ච අට්ඨකථඤ්ච ආහරිත්වා පකාසිතා. මිච්ඡාආජීවස්ස පහානායාති එත්ථ න කෙවලං පාළියං ආගතොව මිච්ඡාආජීවො, ආජීවහෙතු පන පවත්තිතා පාණාතිපාතාදයො සත්තකම්මපථචෙතනාපි මිච්ඡාආජීවොව. තාසංයෙව සත්තන්නං චෙතනානං පදපච්ඡෙදං සමුග්ඝාතං කුරුමානං මග්ගඞ්ගං පූරයමානා උප්පන්නා විරති සම්මාආජීවො නාම.

๑๔๐. ในบทว่า กุหนา เป็นต้น ชื่อว่า กุหนา เพราะบุคคลทั้งหลายย่อมหลอกลวง คือ ทำให้ชาวโลกประหลาดใจด้วยเจตนานี้ ด้วยกุหนาวัตถุ ๓ อย่าง ชื่อว่า ลปนา เพราะบุคคลทั้งหลายเป็นผู้ปรารถนาลาภและสักการะแล้ว ย่อมพูดด้วยเจตนานี้ ชื่อว่า เนมิตฺติกา เพราะการทำนิมิตเป็นปกติของบุคคลเหล่านั้น, ความเป็นแห่งบุคคลเหล่านั้น ชื่อว่า เนมิตฺติกตา ชื่อว่า นิปฺเปสิกา เพราะการบดขยี้เป็นปกติของบุคคลเหล่านั้น, ความเป็นแห่งบุคคลเหล่านั้น ชื่อว่า นิปฺเปสิกตา ชื่อว่า ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนา เพราะบุคคลทั้งหลายย่อมปรารถนา คือ แสวงหาลาภด้วยลาภ, ความเป็นแห่งบุคคลเหล่านั้น ชื่อว่า ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา นี้เป็นสังเขปในที่นี้ ส่วนกุหนาเป็นต้นเหล่านี้ ข้าพเจ้าได้นำทั้งบาลีและอรรถกถามาแสดงไว้โดยพิสดารแล้วในสีลนิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั่นเทียว ในบทว่า มิจฺฉาอาชีวสฺส ปหานาย นี้ มิใช่เพียงมิจฉาอาชีวะที่มาในบาลีเท่านั้น แต่เจตนาในกรรมบถ ๗ มีปาณาติบาตเป็นต้น ที่เป็นไปเพราะเหตุแห่งอาชีวะ ก็เป็นมิจฉาอาชีวะเหมือนกัน วิรตีที่เกิดขึ้น ทำการตัดขาดและขจัดเจตนาทั้ง ๗ เหล่านั้นให้สิ้นเชิง และทำองค์มรรคให้บริบูรณ์ ชื่อว่า สัมมาอาชีวะ

141. සම්මාදිට්ඨිස්සාති මග්ගසම්මාදිට්ඨියං ඨිතස්ස පුග්ගලස්ස. සම්මාසඞ්කප්පො පහොතීති මග්ගසම්මාසඞ්කප්පො පහොති, ඵලසම්මාදිට්ඨිස්සපි ඵලසම්මාසඞ්කප්පො පහොතීති එවං සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. සම්මාඤාණස්ස [Pg.95] සම්මාවිමුත්තීති එත්ථ පන මග්ගසම්මාසමාධිම්හි ඨිතස්ස මග්ගපච්චවෙක්ඛණං සම්මාඤාණං පහොති, ඵලසම්මාසමාධිම්හි ඨිතස්ස ඵලපච්චවෙක්ඛණං සම්මාඤාණං පහොති. මග්ගපච්චවෙක්ඛණසම්මාඤාණෙ ච ඨිතස්ස මග්ගසම්මාවිමුත්ති පහොති, ඵලපච්චවෙක්ඛණසම්මාඤාණෙ ඨිතස්ස ඵලසම්මාවිමුත්ති පහොතීති අත්ථො. එත්ථ ච ඨපෙත්වා අට්ඨ ඵලඞ්ගානි සම්මාඤාණං පච්චවෙක්ඛණං කත්වා සම්මාවිමුත්තිං ඵලං කාතුං වට්ටතීති වුත්තං.

๑๔๑. บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิสฺส คือ แก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคสัมมาทิฏฐิ บทว่า สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหติ คือ มรรคสัมมาสังกัปปะย่อมเกิด แม้แก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในผลสัมมาทิฏฐิ ผลสัมมาสังกัปปะก็ย่อมเกิด พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้ ส่วนในบทว่า สมฺมาญาณสฺส สมฺมาวิมุตฺติ นี้ สัมมาญาณคือมรรคปัจจเวกขณ์ ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคสัมมาสมาธิ สัมมาญาณคือผลปัจจเวกขณ์ ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในผลสัมมาสมาธิ และมรรคสัมมาวิมุตติ ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในสัมมาญาณคือมรรคปัจจเวกขณ์ ผลสัมมาวิมุตติ ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในสัมมาญาณคือผลปัจจเวกขณ์ นี้คือเนื้อความ ในข้อนี้ ท่านกล่าวว่า ยกเว้นองค์แห่งผล ๘ อย่างแล้ว ควรทำปัจจเวกขณญาณให้เป็นสัมมาญาณ และทำผลให้เป็นสัมมาวิมุตติ

142. සම්මාදිට්ඨිස්ස, භික්ඛවෙ, මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා හොතීතිආදීසු අවසෙසනිකායභාණකා ඵලං කථිතන්ති වදන්ති, මජ්ඣිමභාණකා පන දසන්නං නිජ්ජරවත්ථූනං ආගතට්ඨානෙ මග්ගො කථිතොති වදන්ති. තත්ථ දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි වෙදිතබ්බා, විදිතකරණට්ඨෙන සම්මාඤාණං, තදධිමුත්තට්ඨෙන සම්මාවිමුත්ති.

๑๔๒. ในบทว่า สมฺมาทิฏฺฐิสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหติ เป็นต้น พระเถระผู้ทรงนิกายที่เหลือ (จากมัชฌิมนิกาย) กล่าวว่า พระผู้มีพระภาคตรัสถึงผล ส่วนพระเถระผู้ทรงมัชฌิมนิกายกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคตรัสถึงมรรคในที่ที่นิชชรวัตถุ ๑๐ มาถึง ในข้อนั้น พึงทราบว่า สัมมาทิฏฐิ โดยอรรถว่าเห็น, สัมมาญาณ โดยอรรถว่าทำให้แจ้ง, สัมมาวิมุตติ โดยอรรถว่าน้อมใจเชื่อในธรรมนั้น

වීසති කුසලපක්ඛාති සම්මාදිට්ඨිආදයො දස, ‘‘සම්මාදිට්ඨිපච්චයා ච අනෙකෙ කුසලා ධම්මා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තා දසාති එවං වීසති කුසලපක්ඛා හොන්ති. වීසති අකුසලපක්ඛාති ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා හොතී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තා මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො දස, ‘‘යෙ ච මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයා අනෙකෙ පාපකා’’තිආදිනා වුත්තා දස චාති එවං වීසති අකුසලපක්ඛා වෙදිතබ්බා. මහාචත්තාරීසකොති මහාවිපාකදානෙන මහන්තානං කුසලපක්ඛිකානඤ්චෙව අකුසලපක්ඛිකානඤ්ච චත්තාරීසාය ධම්මානං පකාසිතත්තා මහාචත්තාරීසකොති.

บทว่า วีสติ กุสลปกฺขา คือ ธรรม ๑๐ ประการ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น และธรรม ๑๐ ประการที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "อนึ่ง กุศลธรรมเป็นอันมาก (ย่อมเกิดขึ้น) เพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย" รวมเป็นกุศลปักษ์ ๒๐ ประการอย่างนี้ บทว่า วีสติ อกุสลปกฺขา คือ ธรรม ๑๐ ประการ มีมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "มิจฉาทิฏฐิย่อมเป็นอันบุคคลขจัดได้" และธรรม ๑๐ ประการที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "อนึ่ง บาปธรรมเป็นอันมาก (ย่อมเกิดขึ้น) เพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัย" พึงทราบว่าเป็นอกุศลปักษ์ ๒๐ ประการอย่างนี้ ชื่อว่า มหาจัตตารีสกะ เพราะทรงแสดงธรรม ๔๐ ประการ ทั้งที่เป็นฝ่ายกุศลและฝ่ายอกุศลอันยิ่งใหญ่ โดยการให้ผลอันยิ่งใหญ่ (จึง) ชื่อว่า มหาจัตตารีสกะ

ඉමස්මිඤ්ච පන සුත්තෙ පඤ්ච සම්මාදිට්ඨියො කථිතා විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි කම්මස්සකතාසම්මාදිට්ඨි මග්ගසම්මාදිට්ඨි ඵලසම්මාදිට්ඨි පච්චවෙක්ඛණාසම්මාදිට්ඨීති. තත්ථ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිං මිච්ඡාදිට්ඨීති පජානාතී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තා විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි නාම. ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තා කම්මස්සකතාසම්මාදිට්ඨි නාම. ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස, භික්ඛවෙ, සම්මාසඞ්කප්පො පහොතී’’ති එත්ථ පන මග්ගසම්මාදිට්ඨි ඵලසම්මාදිට්ඨීති ද්වෙපි කථිතා. ‘‘සම්මාඤාණං පහොතී’’ති. එත්ථ පන පච්චවෙක්ඛණාසම්මාදිට්ඨි කථිතාති වෙදිතබ්බා.

อนึ่ง ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสสัมมาทิฏฐิไว้ ๕ ประการ คือ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ กัมมัสสกตาสัมมาทิฏฐิ มัคคสัมมาทิฏฐิ ผลสัมมาทิฏฐิ และปัจจเวกขณสัมมาทิฏฐิ. ในบรรดาสัมมาทิฏฐิเหล่านั้น สัมมาทิฏฐิที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ย่อมรู้ชัดซึ่งมิจฉาทิฏฐิว่าเป็นมิจฉาทิฏฐิ" ชื่อว่า วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ. สัมมาทิฏฐิที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วมีผล" ชื่อว่า กัมมัสสกตาสัมมาทิฏฐิ. ส่วนในพระบาลีว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาสังกัปปะย่อมมีแก่ผู้มีสัมมาทิฏฐิ" นี้ พระองค์ตรัสสัมมาทิฏฐิไว้แม้ทั้งสอง คือ มัคคสัมมาทิฏฐิและผลสัมมาทิฏฐิ. ส่วนในพระบาลีว่า "สัมมาญาณะย่อมมี" นี้ พึงทราบว่า พระองค์ตรัสปัจจเวกขณสัมมาทิฏฐิ.

143. සම්මාදිට්ඨිං [Pg.96] චෙ භවං ගරහතීති මිච්ඡාදිට්ඨි නාමායං සොභනාති වදන්තොපි සම්මාදිට්ඨි නාමායං න සොභනාති වදන්තොපි සම්මාදිට්ඨිං ගරහති නාම. ඔක්කලාති ඔක්කලජනපදවාසිනො. වස්සභඤ්ඤාති වස්සො ච භඤ්ඤො චාති ද්වෙ ජනා. අහෙතුවාදාති නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො සත්තානං විසුද්ධියාති එවමාදිවාදිනො. අකිරියවාදාති කරොතො න කරීයති පාපන්ති එවං කිරියපටික්ඛෙපවාදිනො. නත්ථිකවාදාති නත්ථි දින්නන්තිආදිවාදිනො. තෙ ඉමෙසු තීසුපි දස්සනෙසු ඔක්කන්තනියාමා අහෙසුං. කථං පනෙතෙසු නියාමො හොතීති. යො හි එවරූපං ලද්ධිං ගහෙත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙ නිසින්නො සජ්ඣායති වීමංසති, තස්ස ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො කරොතො න කරීයති පාපං, නත්ථි දින්නං, කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජතී’’ති තස්මිං ආරම්මණෙ මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨති, චිත්තං එකග්ගං හොති, ජවනානි ජවන්ති. පඨමජවනෙ සතෙකිච්ඡො හොති, තථා දුතියාදීසු. සත්තමෙ බුද්ධානම්පි අතෙකිච්ඡො අනිවත්තී අරිට්ඨකණ්ඩකසදිසො හොති.

๑๔๓. บทว่า "ถ้าท่านติเตียนสัมมาทิฏฐิ" ความว่า แม้ผู้กล่าวว่า "มิจฉาทิฏฐินี้ดีงาม" หรือผู้กล่าวว่า "สัมมาทิฏฐินี้ไม่ดีงาม" ก็ชื่อว่า ย่อมติเตียนสัมมาทิฏฐิ. บทว่า "อุกกลา" คือ ชาวอุกกลชนบท. บทว่า "วัสสะและภัญญะ" คือ คนสองคน ได้แก่ วัสสะและภัญญะ. บทว่า "อเหตุกวาทะ" คือ ผู้มีวาทะเป็นต้นอย่างนี้ว่า "เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย". บทว่า "อกิริยวาทะ" คือ ผู้มีวาทะปฏิเสธการกระทำอย่างนี้ว่า "เมื่อบุคคลทำบาปอยู่ ก็ไม่ชื่อว่าทำ". บทว่า "นัตถิกวาทะ" คือ ผู้มีวาทะเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล". ชนเหล่านั้นเป็นผู้หยั่งลงสู่นิยามะในทัสสนะทั้งสามเหล่านี้. (ถามว่า) ก็ความเป็นนิยามะในทัสสนะเหล่านี้มีได้อย่างไร? (ตอบว่า) ด้วยว่า บุคคลใดยึดถือลัทธิเห็นปานนี้แล้ว นั่งสาธยาย ใคร่ครวญอยู่ในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวัน, มิจฉาสติย่อมตั้งมั่นแก่บุคคลนั้นในอารมณ์นั้นว่า "เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี, เมื่อบุคคลทำบาปอยู่ ก็ไม่ชื่อว่าทำ, ทานที่ให้แล้วไม่มีผล, เพราะกายแตก สัตว์ย่อมขาดสูญ", จิตย่อมเป็นเอกัคคตา, ชวนะทั้งหลายย่อมแล่นไป. ในปฐมชวนะ ยังเป็นสเตกิจฉะ (พอเยียวยาได้), ในทุติยชวนะเป็นต้นก็เช่นนั้น. ในสัตตมชวนะ เป็นอเตกิจฉะ (เยียวยาไม่ได้) แม้สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เป็นอนิวัตติ (ไม่กลับกลาย) เปรียบเหมือนอริฏฐสามเณรผู้เป็นดังหนาม.

තත්ථ කොචි එකං දස්සනං ඔක්කමති, කොචි ද්වෙ, කොචි තීණිපි, නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකොව හොති, පත්තො සග්ගමග්ගාවරණඤ්චෙව මොක්ඛමග්ගාවරණඤ්ච. අභබ්බො තස්ස අත්තභාවස්ස අනන්තරං සග්ගම්පි ගන්තුං, පගෙව මොක්ඛං, වට්ටඛාණු නාමෙස සත්තො පථවීගොපකො, යෙභුය්‍යෙන එවරූපස්ස භවතො වුට්ඨානං නත්ථි. වස්සභඤ්ඤාපි එදිසා අහෙසුං. නින්දාබ්‍යාරොසඋපාරම්භභයාති අත්තනො නින්දාභයෙන ඝට්ටනභයෙන උපවාදභයෙන චාති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ในบรรดาทิฏฐิเหล่านั้น บางคนย่อมหยั่งลงสู่ทัสสนะหนึ่ง, บางคน (หยั่งลงสู่ทัสสนะ) สอง, บางคน (หยั่งลงสู่ทัสสนะ) แม้ทั้งสาม, ย่อมเป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิบุคคลทีเดียว, ถึงแล้วซึ่งเครื่องกั้นสวรรคมรรคและเครื่องกั้นโมกขมรรค. เขาไม่ควรแม้เพื่อจะไปสู่สวรรค์ในลำดับแห่งอัตภาพนั้น, ไม่ต้องพูดถึงโมกขะเลย. สัตว์นี้ชื่อว่าเป็นตอในวัฏฏะ, เป็นผู้เฝ้าแผ่นดิน. โดยมาก การออกจากภพของบุคคลเห็นปานนี้ย่อมไม่มี. แม้วัสสะและภัญญะก็ได้เป็นเช่นนี้แล้ว. บทว่า "เพราะกลัวการนินทา การกระทบกระทั่ง และการว่าร้าย" อธิบายว่า เพราะกลัวการนินทาตน, เพราะกลัวการกระทบกระทั่ง, และเพราะกลัวการว่าร้าย. เนื้อความที่เหลือในที่ทั้งปวง ตื้นทั้งนั้น.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

මහාචත්තාරීසකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามหาสัตตารีสกสูตร จบ.

8. ආනාපානස්සතිසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอานาปานสติสูตร

144. එවං මෙ සුතන්ති ආනාපානස්සතිසුත්තං. තත්ථ අඤ්ඤෙහි චාති ඨපෙත්වා පාළියං ආගතෙ දස ථෙරෙ අඤ්ඤෙහිපි අභිඤ්ඤාතෙහි බහූහි [Pg.97] සාවකෙහි සද්ධිං. තදා කිර මහා භික්ඛුසඞ්ඝො අහොසි අපරිච්ඡින්නගණනො.

๑๔๔. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้" คือ อานาปานสติสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า "กับด้วยพระสาวกเหล่าอื่น" ความว่า เว้นพระเถระ ๑๐ รูปผู้มาในบาลีแล้ว (ทรงอยู่) พร้อมกับพระสาวกเหล่าอื่นอีกมาก ผู้มีชื่อเสียง. ได้ยินว่า ในครั้งนั้น ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ได้มีแล้ว มีจำนวนนับไม่ได้.

ඔවදන්ති අනුසාසන්තීති ආමිසසඞ්ගහෙන ධම්මසඞ්ගහෙන චාති ද්වීහි සඞ්ගහෙහි සඞ්ගණ්හිත්වා කම්මට්ඨානොවාදානුසාසනීහි ඔවදන්ති ච අනුසාසන්ති ච. තෙ චාති චකාරො ආගමසන්ධිමත්තං. උළාරං පුබ්බෙනාපරං විසෙසං ජානන්තීති සීලපරිපූරණාදිතො පුබ්බවිසෙසතො උළාරතරං අපරං කසිණපරිකම්මාදිවිසෙසං ජානන්තීති අත්ථො.

บทว่า "ย่อมโอวาท ย่อมอนุศาสน์" ความว่า สงเคราะห์แล้วด้วยสังคหะ ๒ ประการ คือ อามิสสังคหะและธรรมสังคหะ แล้วย่อมโอวาทและย่อมอนุศาสน์ด้วยการให้กรรมฐาน การโอวาท และการอนุศาสน์. ในบทว่า "เต จ" นั้น จ ศัพท์ เป็นเพียงอาคมสนธิ. บทว่า "ย่อมรู้คุณวิเศษอย่างอื่นที่ยิ่งกว่าคุณวิเศษเบื้องต้น" อธิบายว่า ย่อมรู้คุณวิเศษอย่างอื่น คือ กสิณบริกรรมเป็นต้น ที่ยิ่งใหญ่กว่าคุณวิเศษเบื้องต้น มีการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์เป็นต้น.

145. ආරද්ධොති තුට්ඨො. අප්පත්තස්ස පත්තියාති අප්පත්තස්ස අරහත්තස්ස පාපුණනත්ථං. සෙසපදද්වයෙපි අයමෙව අත්ථො. කොමුදිං චාතුමාසිනින්ති පච්ඡිමකත්තිකචාතුමාසපුණ්ණමං. සා හි කුමුදානං අත්ථිතාය කොමුදී, චතුන්නං වස්සිකානං මාසානං පරියොසානත්තා චාතුමාසිනීති වුච්චති. ආගමෙස්සාමීති උදික්ඛිස්සාමි, අජ්ජ අපවාරෙත්වා යාව සා ආගච්ඡති, තාව කත්ථචි අගන්ත්වා ඉධෙව වසිස්සාමීති අත්ථො. ඉති භික්ඛූනං පවාරණසඞ්ගහං අනුජානන්තො එවමාහ.

๑๔๕. บทว่า "อารัทโธ" คือ ยินดีแล้ว. บทว่า "เพื่อบรรลุสิ่งที่ยังไม่บรรลุ" คือ เพื่อบรรลุพระอรหัตที่ยังไม่บรรลุ. แม้ในบทที่เหลืออีกสองบท ก็มีอรรถอย่างนี้เหมือนกัน. บทว่า "โกมุทีจาตุมาสินี" คือ วันเพ็ญเดือนกัตติกะหลัง อันเป็นวันสิ้นสุดแห่ง ๔ เดือน (แห่งฤดูฝน). ด้วยว่า วันเพ็ญนั้น ชื่อว่า "โกมุที" เพราะเป็นเวลาที่ดอกโกมุทบาน, และชื่อว่า "จาตุมาสินี" เพราะเป็นวันสิ้นสุดแห่งเดือนทั้ง ๔ ในฤดูฝน. บทว่า "เราจักมา" อธิบายว่า เราจักรอ, วันนี้ปวารณาแล้ว จักไม่ไปที่ไหนๆ จักอยู่ที่นี่แหละ จนกว่าวันเพ็ญนั้นจะมาถึง. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงอนุญาตปวารณาสังคหะแก่ภิกษุทั้งหลาย จึงตรัสอย่างนี้.

පවාරණසඞ්ගහො නාම ඤත්තිදුතියෙන කම්මෙන දිය්‍යති කස්ස පනෙස දිය්‍යති, කස්ස න දිය්‍යතීති. අකාරකස්ස තාව බාලපුථුජ්ජනස්ස න දිය්‍යති, තථා ආරද්ධවිපස්සකස්ස චෙව අරියසාවකස්ස ච. යස්ස පන සමථො වා තරුණො හොති විපස්සනා වා, තස්ස දිය්‍යති. භගවාපි තදා භික්ඛූනං චිත්තාචාරං පරිවීමංසන්තො සමථවිපස්සනානං තරුණභාවං ඤත්වා – ‘‘මයි අජ්ජ පවාරෙන්තෙ දිසාසු වස්සංවුට්ඨා භික්ඛූ ඉධ ඔසරිස්සන්ති. තතො ඉමෙ භික්ඛූ වුඩ්ඪතරෙහි භික්ඛූහි සෙනාසනෙ ගහිතෙ විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති. සචෙපි චාරිකං පක්කමිස්සාමි, ඉමෙසං වසනට්ඨානං දුල්ලභමෙව භවිස්සති. මයි පන අපවාරෙන්තෙ භික්ඛූපි ඉමං සාවත්ථිං න ඔසරිස්සන්ති, අහම්පි චාරිකං න පක්කමිස්සාමි, එවං ඉමෙසං භික්ඛූනං වසනට්ඨානං අපලිබුද්ධං භවිස්සති. තෙ අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානෙ ඵාසු විහරන්තා සමථවිපස්සනා ථාමජාතා කත්වා විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං සක්ඛිස්සන්තී’’ති සො තංදිවසං අපවාරෙත්වා කත්තිකපුණ්ණමායං පවාරෙස්සාමීති භික්ඛූනං පවාරණසඞ්ගහං [Pg.98] අනුජානි. පවාරණසඞ්ගහස්මිඤ්හි ලද්ධෙ යස්ස නිස්සයපටිපන්නස්ස ආචරියුපජ්ඣායා පක්කමන්ති, සොපි ‘‘සචෙ පතිරූපො නිස්සයදායකො ආගමිස්සති, තස්ස සන්තිකෙ නිස්සයං ගණ්හිස්සාමී’’ති යාව ගිම්හානං පච්ඡිමමාසා වසිතුං ලභති. සචෙපි සට්ඨිවස්සා භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, තස්ස සෙනාසනං ගහෙතුං න ලභන්ති. අයඤ්ච පන පවාරණසඞ්ගහො එකස්ස දින්නොපි සබ්බෙසං දින්නොයෙව හොති.

การสงเคราะห์ด้วยปวารณา (ปวารณาสังคหะ) อันสงฆ์พึงให้ด้วยญัตติทุติยกรรม ก็ปวารณาสังคหะนี้ อันสงฆ์พึงให้แก่ใคร ไม่พึงให้แก่ใคร? เบื้องต้น ไม่พึงให้แก่พาลปุถุชนผู้ไม่ประกอบความเพียร และไม่พึงให้แก่ผู้ปรารภวิปัสสนาแล้วและพระอริยสาวกฉันนั้นเหมือนกัน ก็สมถะหรือวิปัสสนาของภิกษุใด ยังอ่อนอยู่ พึงให้แก่ภิกษุนั้น แม้พระผู้มีพระภาคในครั้งนั้น เมื่อทรงพิจารณาความเป็นไปแห่งจิตของภิกษุทั้งหลาย ทรงทราบความที่สมถะและวิปัสสนายังอ่อนอยู่ จึงทรงพระดำริว่า "ถ้าเราปวารณาในวันนี้ ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่จำพรรษาในทิศต่างๆ จักหลั่งไหลมาที่นี่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุเหล่านี้ เมื่อเสนาสนะถูกภิกษุผู้เถระกว่ายึดไปแล้ว ก็จักไม่สามารถทำคุณวิเศษให้บังเกิดได้ แม้ถ้าเราจะหลีกจาริกไป ที่อยู่ของภิกษุเหล่านี้ก็จักหาได้โดยยาก แต่เมื่อเราไม่ปวารณา แม้ภิกษุทั้งหลายก็จักไม่หลั่งไหลมายังกรุงสาวัตถีนี้ แม้เราก็จักไม่หลีกจาริกไป เมื่อเป็นเช่นนี้ ที่อยู่ของภิกษุเหล่านี้จักไม่มีความกังวล ภิกษุเหล่านั้น เมื่ออยู่ในที่อยู่ของตนๆ อย่างผาสุก กระทำสมถะและวิปัสสนาให้มีกำลังแล้ว จักสามารถทำคุณวิเศษให้บังเกิดได้" พระองค์จึงไม่ทรงปวารณาในวันนั้น ทรงดำริว่า "เราจักปวารณาในวันเพ็ญเดือนกัตติกะ" แล้วทรงอนุญาตปวารณาสังคหะแก่ภิกษุทั้งหลาย จริงอยู่ เมื่อได้รับปวารณาสังคหะแล้ว ภิกษุใดเป็นผู้ถือนิสัยอยู่ แต่อาจารย์อุปัชฌาย์หลีกไปแล้ว แม้ภิกษุนั้นก็ย่อมมีสิทธิ์อยู่ได้จนถึงเดือนสุดท้ายแห่งคิมหันตฤดู ด้วยคิดว่า "ถ้าพระผู้ให้นิสัยที่สมควรจักมา เราจักถือนิสัยในสำนักของท่าน" แม้หากภิกษุผู้มีพรรษา ๖๐ มา ก็ไม่มีสิทธิ์ยึดเอาเสนาสนะของภิกษุนั้นได้ และปวารณาสังคหะนี้ แม้ให้แก่ภิกษุรูปเดียว ก็ชื่อว่าเป็นอันให้แล้วแก่ภิกษุทั้งปวงนั่นเทียว

සාවත්ථිං ඔසරන්තීති භගවතා පවාරණසඞ්ගහො දින්නොති සුතසුතට්ඨානෙයෙව යථාසභාවෙන එකං මාසං වසිත්වා කත්තිකපුණ්ණමාය උපොසථං කත්වා ඔසරන්තෙ සන්ධාය ඉදං වුත්තං. පුබ්බෙනාපරන්ති ඉධ තරුණසමථවිපස්සනාසු කම්මං කත්වා සමථවිපස්සනා ථාමජාතා අකංසු, අයං පුබ්බෙ විසෙසො නාම. තතො සමාහිතෙන චිත්තෙන සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා කෙචි සොතාපත්තිඵලං…පෙ… කෙචි අරහත්තං සච්ඡිකරිංසු. අයං අපරො උළාරො විසෙසො නාම.

คำว่า "ย่อมหลั่งไหลมาสู่กรุงสาวัตถี" นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงภิกษุทั้งหลายที่ได้ฟังในที่นั้นๆ ว่า "พระผู้มีพระภาคทรงประทานปวารณาสังคหะแล้ว" จึงได้อยู่ตามสมควรเป็นเวลาหนึ่งเดือน แล้วทำอุโบสถในวันเพ็ญเดือนกัตติกะ แล้วจึงพากันเดินทางมา ในคำว่า "Pubbenāparaṃ" (คุณวิเศษอย่างหนึ่งเกิดก่อน คุณวิเศษอีกอย่างหนึ่งเกิดตามมา) ในที่นี้หมายความว่า ภิกษุทั้งหลายทำความเพียรในสมถะและวิปัสสนาที่ยังอ่อนอยู่ ได้ทำสมถะและวิปัสสนาให้มีกำลังแล้ว นี้ชื่อว่าคุณวิเศษเบื้องต้น ต่อจากนั้น ท่านเหล่านั้นพิจารณาสังขารทั้งหลายด้วยจิตที่ตั้งมั่นแล้ว บางพวกได้ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล...ฯลฯ...บางพวกได้ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล นี้ชื่อว่าคุณวิเศษอย่างยิ่งในภายหลัง

146. අලන්ති යුත්තං. යොජනගණනානීති එකං යොජනං යොජනමෙව, දසපි යොජනානි යොජනානෙව, තතො උද්ධං යොජනගණනානීති වුච්චන්ති. ඉධ පන යොජනසතම්පි යොජනසහස්සම්පි අධිප්පෙතං. පුටොසෙනාපීති පුටොසං වුච්චති පාථෙය්‍යං. තං පාථෙය්‍යං ගහෙත්වාපි උපසඞ්කමිතුං යුත්තමෙවාති අත්ථො. ‘‘පුටංසෙනා’’තිපි පාඨො, තස්සත්ථො – පුටො අංසෙ අස්සාති පුටංසො, තෙන පුටංසෙන, අංසෙ පාථෙය්‍යපුටං වහන්තෙනාපීති වුත්තං හොති.

๑๔๖. คำว่า "อลํ" แปลว่า สมควร คำว่า "โยชนคณนานิ" (การนับโยชน์ทั้งหลาย) คือ หนึ่งโยชน์ก็เรียกว่าโยชน์ สิบโยชน์ก็เรียกว่าโยชน์ (เหมือนกัน) ที่เกินกว่านั้นไปเรียกว่า "โยชนคณนานิ" แต่ในที่นี้ประสงค์เอาร้อยโยชน์หรือพันโยชน์ คำว่า "ปุโฏเสนาปิ" (แม้ด้วยเสบียง) คือ เสบียงเรียกว่า "ปุโฏสะ" อธิบายว่า แม้ถือเอาเสบียงนั้นเข้าไปหาก็สมควรทีเดียว ก็มีอีกปาฐะหนึ่งว่า "ปุฏํเสนา" อรรถของปาฐะนั้นคือ บุรุษมีห่อที่บ่า เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ปุฏํโส" (ผู้มีห่อที่บ่า) ด้วยบุรุษผู้มีห่อที่บ่านั้น หมายความว่า แม้ผู้ที่แบกห่อเสบียงไว้ที่บ่า (ก็สมควรเข้าไปหา)

147. ඉදානි එවරූපෙහි චරණෙහි සමන්නාගතා එත්ථ භික්ඛූ අත්ථීති දස්සෙතුං සන්ති, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ චතුන්නං සතිපට්ඨානානන්තිආදීනි තෙසං භික්ඛූනං අභිනිවිට්ඨකම්මට්ඨානදස්සනත්ථං වුත්තානි. තත්ථ සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා ලොකියලොකුත්තරා කථිතා. තත්‍ර හි යෙ භික්ඛූ තස්මිං ඛණෙ මග්ගං භාවෙන්ති, තෙසං ලොකුත්තරා හොන්ති. ආරද්ධවිපස්සකානං ලොකියා. අනිච්චසඤ්ඤාභාවනානුයොගන්ති එත්ථ සඤ්ඤාසීසෙන විපස්සනා කථිතා. යස්මා පනෙත්ථ ආනාපානකම්මට්ඨානවසෙන අභිනිවිට්ඨාව [Pg.99] බහූ භික්ඛූ, තස්මා සෙසකම්මට්ඨානානි සඞ්ඛෙපෙන කථෙත්වා ආනාපානකම්මට්ඨානං විත්ථාරෙන කථෙන්තො ආනාපානස්සති, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. ඉදං පන ආනාපානකම්මට්ඨානං සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතං, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙවස්ස පාළිත්ථො ච භාවනානයො ච වෙදිතබ්බො.

๑๔๗. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า "ภิกษุทั้งหลายผู้ประกอบด้วยจรณะเห็นปานนี้ มีอยู่ในศาสนานี้" พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า "สนฺติ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีอยู่) ในคำนั้น คำมีอาทิว่า "จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานํ" (แห่งสติปัฏฐาน ๔) พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงกรรมฐานที่ภิกษุเหล่านั้นน้อมใจไป ในกรรมฐานเหล่านั้น โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ จริงอยู่ ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่าใดเจริญมรรคอยู่ในขณะนั้น โพธิปักขิยธรรมของภิกษุเหล่านั้นเป็นโลกุตตระ ส่วนของภิกษุผู้ปรารภวิปัสสนาแล้วเป็นโลกิยะ ในคำว่า "อนิจฺจสญฺญาภาวนานุโยคํ" (การหมั่นประกอบในภาวนาคืออนิจจสัญญา) นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวิปัสสนาโดยยกสัญญาขึ้นเป็นประธาน เพราะว่าในหมู่ภิกษุนี้ มีภิกษุจำนวนมากที่น้อมใจไปโดยนัยแห่งอานาปานกรรมฐาน ฉะนั้น พระองค์จึงตรัสกรรมฐานที่เหลือโดยสังเขป แล้วเมื่อจะตรัสอานาปานกรรมฐานโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อานาปานสฺสติ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติ) ก็อานาปานกรรมฐานนี้ ข้าพเจ้า (พระพุทธโฆสาจารย์) ได้ขยายความไว้โดยพิสดารแล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยทุกประการ เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถแห่งบาลีและนัยแห่งภาวนาของอานาปานกรรมฐานนั้นตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั่นเทียว

149. කායඤ්ඤතරන්ති පථවීකායාදීසු චතූසු කායෙසු අඤ්ඤතරං වදාමි, වායො කායං වදාමීති අත්ථො. අථ වා රූපායතනං…පෙ… කබළීකාරො ආහාරොති පඤ්චවීසති රූපකොට්ඨාසා රූපකායො නාම. තෙසු ආනාපානං ඵොට්ඨබ්බායතනෙ සඞ්ගහිතත්තා කායඤ්ඤතරං හොති, තස්මාපි එවමාහ. තස්මාතිහාති යස්මා චතූසු කායෙසු අඤ්ඤතරං වායොකායං, පඤ්චවීසතිරූපකොට්ඨාසෙ වා රූපකායෙ අඤ්ඤතරං ආනාපානං අනුපස්සති, තස්මා කායෙ කායානුපස්සීති අත්ථො. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. වෙදනාඤ්ඤතරන්ති තීසු වෙදනාසු අඤ්ඤතරං, සුඛවෙදනං සන්ධායෙතං වුත්තං. සාධුකං මනසිකාරන්ති පීතිපටිසංවෙදිතාදිවසෙන උප්පන්නං සුන්දරමනසිකාරං. කිං පන මනසිකාරො සුඛවෙදනා හොතීති. න හොති, දෙසනාසීසං පනෙතං. යථෙව හි ‘‘අනිච්චසඤ්ඤාභාවනානුයොගමනුයුත්තා’’ති එත්ථ සඤ්ඤානාමෙන පඤ්ඤා වුත්තා, එවමිධාපි මනසිකාරනාමෙන වෙදනා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. එතස්මිං චතුක්කෙ පඨමපදෙ පීතිසීසෙන වෙදනා වුත්තා, දුතියපදෙ සුඛන්ති සරූපෙනෙව වුත්තා. චිත්තසඞ්ඛාරපදද්වයෙ ‘‘සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චෙතසිකා, එතෙ ධම්මා චිත්තපටිබද්ධා චිත්තසඞ්ඛාරා’’ති (පටි. ම. 1.174) වචනතො ‘‘විතක්කවිචාරෙ ඨපෙත්වා සබ්බෙපි චිත්තසම්පයුත්තකා ධම්මා චිත්තසඞ්ඛාරෙ සඞ්ගහිතා’’ති වචනතො චිත්තසඞ්ඛාරනාමෙන වෙදනා වුත්තා. තං සබ්බං මනසිකාරනාමෙන සඞ්ගහෙත්වා ඉධ ‘‘සාධුකං මනසිකාර’’න්ති ආහ.

๑๔๙. คำว่า กายญฺญตรํ (กายอย่างใดอย่างหนึ่ง) มีความหมายว่า เรากล่าวถึงกายอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากาย ๔ อย่าง มีปฐวีกายเป็นต้น เรากล่าวถึงวาโยกาย อีกนัยหนึ่ง ส่วนแห่งรูป ๒๕ อย่าง มีรูปายตนะเป็นต้น...ฯลฯ... มีกวฬิงการาหารเป็นที่สุด ชื่อว่า รูปกาย ในบรรดาส่วนแห่งรูปเหล่านั้น ลมอานาปานะ (ลมหายใจเข้าออก) ชื่อว่า กายอย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะนับสงเคราะห์เข้าในโผฏฐัพพายตนะ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้อย่างนี้ คำว่า ตสฺมาติ มีความหมายว่า เพราะเหตุที่ภิกษุพิจารณาเห็นเนืองๆ ซึ่งวาโยกาย อันเป็นกายอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากาย ๔ หรือพิจารณาเห็นเนืองๆ ซึ่งลมอานาปานะ อันเป็นกายอย่างใดอย่างหนึ่งในรูปกายที่มีส่วนแห่งรูป ๒๕ อย่าง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ผู้พิจารณาเห็นกายในกาย พึงทราบความหมายในทุกแห่งอย่างนี้ คำว่า เวทนาญฺญตรํ (เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง) คือ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเวทนา ๓ อย่าง พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้โดยทรงหมายถึงสุขเวทนา คำว่า สาธุกํ มนสิการํ (การทำไว้ในใจโดยแยบคาย) คือ การทำไว้ในใจอันดีงามที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการรู้ชัดซึ่งปีติเป็นต้น ก็ มนสิการ (การทำไว้ในใจ) เป็นสุขเวทนาหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ แต่คำนี้เป็นหัวข้อเทศนา เปรียบเหมือนในข้อความว่า "อนิจฺจสญฺญาภาวนานุโยคมนุยุตฺตา" (ผู้ประกอบความเพียรในการเจริญอนิจจสัญญา) พระผู้มีพระภาคตรัสถึงปัญญาโดยใช้ชื่อว่าสัญญาฉันใด ในที่นี้ก็พึงทราบว่า พระองค์ตรัสถึงเวทนาโดยใช้ชื่อว่ามนสิการฉันนั้น ในจตุกกะ (หมวด ๔) นี้ ในบทแรก พระองค์ตรัสถึงเวทนาโดยมีปีติเป็นประธาน ในบทที่สอง พระองค์ตรัสถึงเวทนาโดยสภาวะของมันเองว่า สุข ในสองบทที่เกี่ยวกับจิตตสังขาร พระองค์ตรัสถึงเวทนาโดยใช้ชื่อว่าจิตตสังขาร เพราะมีพระดำรัสว่า "สัญญาก็ดี เวทนาก็ดี เจตสิกก็ดี ธรรมเหล่านี้เนื่องกับจิต เป็นจิตตสังขาร" และเพราะมีพระดำรัสว่า "ยกเว้นวิตกและวิจาร ธรรมทั้งปวงที่สัมปยุตด้วยจิต ก็นับสงเคราะห์เข้าในจิตตสังขาร" พระผู้มีพระภาคทรงรวบรวมทั้งหมดนั้นเข้าไว้โดยใช้ชื่อว่ามนสิการ แล้วจึงตรัสในที่นี้ว่า "สาธุกํ มนสิการํ"

එවං සන්තෙපි යස්මා එසා වෙදනා ආරම්මණං න හොති, තස්මා වෙදනානුපස්සනා න යුජ්ජතීති. නො න යුජ්ජති, සතිපට්ඨානවණ්ණනායම්පි හි ‘‘තංතංසුඛාදීනං වත්ථුං ආරම්මණං කත්වා වෙදනාව වෙදයති, තං පන වෙදනාපවත්තිං උපාදාය ‘අහං වෙදයාමී’ති වොහාරමත්තං හොතී’’ති වුත්තං[Pg.100]. අපිච පීතිපටිසංවෙදීතිආදීනං අත්ථවණ්ණනායමෙතස්ස පරිහාරො වුත්තොයෙව. වුත්තඤ්හෙතං විසුද්ධිමග්ගෙ –

(อาจมีผู้ค้านว่า) ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น แต่เพราะเหตุที่เวทนานี้ (ที่ตรัสโดยชื่อว่ามนสิการ) ไม่ใช่อารมณ์ (ของภาวนา) เพราะเหตุนั้น เวทนานุปัสสนาจึงเป็นไปไม่ได้ (ตอบว่า) ไม่ใช่ว่าจะเป็นไปไม่ได้ (แต่เป็นไปได้) เพราะแม้ในอรรถกถาแห่งสติปัฏฐาน ท่านก็ได้กล่าวไว้ว่า "เวทนานั่นแหละเสวยอารมณ์ โดยกระทำวัตถุแห่งสุขเป็นต้นนั้นๆ ให้เป็นอารมณ์ แต่คำพูดที่ว่า 'เราเสวยอารมณ์' นั้น เป็นเพียงโวหารที่เกิดขึ้นโดยอาศัยความเป็นไปของเวทนานั้น" อีกประการหนึ่ง คำตอบสำหรับปัญหานี้ ข้าพเจ้า (พระอรรถกถาจารย์) ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาอธิบายความแห่งบทว่า ปีติปฏิสํเวที เป็นต้น และท่านก็ได้กล่าวคำนี้ไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคว่า –

‘‘ද්වීහාකාරෙහි පීති පටිසංවිදිතා හොති ආරම්මණතො ච අසම්මොහතො ච. කථං ආරම්මණතො පීති පටිසංවිදිතා හොති? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජති, තස්ස සමාපත්තික්ඛණෙ ඣානපටිලාභෙන ආරම්මණතො පීති පටිසංවිදිතා හොති ආරම්මණස්ස පටිසංවිදිතත්තා. කථං අසම්මොහතො (පීති පටිසංවිදිතා හොති)? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඣානසම්පයුත්තං පීතිං ඛයතො වයතො සම්මසති, තස්ස විපස්සනාක්ඛණෙ ලක්ඛණපටිවෙධා අසම්මොහතො පීති පටිසංවිදිතා හොති. වුත්තම්පි චෙතං පටිසම්භිදායං ‘දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති, තාය සතියා, තෙන ඤාණෙන සා පීති පටිසංවිදිතා හොතී’ති. එතෙනෙව නයෙන අවසෙසපදානිපි අත්ථතො වෙදිතබ්බානී’’ති.

"ปีติย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัดได้โดย ๒ อาการ คือ โดยทางอารมณ์ และโดยทางความไม่หลง ปีติเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัดโดยทางอารมณ์ได้อย่างไร? (คือ) บุคคลเข้าฌาน ๒ ที่มีปีติเป็นองค์ประกอบ ในขณะที่เข้าสมาบัติ ปีติย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลนั้นรู้ชัดโดยทางอารมณ์ ด้วยการได้ฌาน เพราะรู้ชัดซึ่งอารมณ์ (ปีติเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัด) โดยทางความไม่หลงได้อย่างไร? (คือ) บุคคลเข้าฌาน ๒ ที่มีปีติเป็นองค์ประกอบแล้วออกจากฌาน พิจารณาเห็นปีติที่สัมปยุตด้วยฌานโดยความสิ้นไปและความเสื่อมไป ในขณะแห่งวิปัสสนาของบุคคลนั้น ปีติย่อมเป็นสิ่งที่รู้ชัดโดยทางความไม่หลง เพราะการแทงตลอดซึ่งลักษณะ และท่านพระสารีบุตรก็ได้กล่าวคำนี้ไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคว่า 'เมื่อบุคคลรู้ชัดซึ่งเอกัคคตาและความไม่ฟุ้งซ่านของจิตด้วยอำนาจแห่งลมหายใจเข้ายาว สติย่อมปรากฏตั้งมั่น ปีตินั้นย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัดได้ด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น' พึงทราบความหมายของบทที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้เช่นกัน"

ඉති යථෙව ඣානපටිලාභෙන ආරම්මණතො පීතිසුඛචිත්තසඞ්ඛාරා පටිසංවිදිතා හොන්ති, එවං ඉමිනාපි ඣානසම්පයුත්තෙන වෙදනාසඞ්ඛාතමනසිකාරපටිලාභෙන ආරම්මණතො වෙදනා පටිසංවිදිතා හොති. තස්මා සුවුත්තමෙතං හොති ‘‘වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී තස්මිං සමයෙ භික්ඛු විහරතී’’ති.

ดังนั้น ปีติ สุข และจิตตสังขาร ย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัดโดยทางอารมณ์ด้วยการได้ฌานฉันใด เวทนาก็ย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัดโดยทางอารมณ์ด้วยการได้มนสิการอันชื่อว่าเวทนาซึ่งสัมปยุตด้วยฌานนี้ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น คำที่ว่า "ในสมัยนั้น ภิกษุย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่" จึงเป็นคำที่ตรัสไว้ดีแล้ว

නාහං, භික්ඛවෙ, මුට්ඨස්සතිස්ස අසම්පජානස්සාති එත්ථ අයමධිප්පායො – යස්මා චිත්තපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමීතිආදිනා නයෙන පවත්තො භික්ඛු කිඤ්චාපි අස්සාසපස්සාසනිමිත්තං ආරම්මණං කරොති, තස්ස පන චිත්තස්ස ආරම්මණෙ සතිඤ්ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච උපට්ඨපෙත්වා පවත්තනතො චිත්තෙ චිත්තානුපස්සීයෙව නාමෙස හොති. න හි මුට්ඨස්සතිස්ස අසම්පජානස්ස ආනාපානස්සතිභාවනා අත්ථි. තස්මා ආරම්මණතො චිත්තපටිසංවිදිතාදිවසෙන චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී තස්මිං සමයෙ භික්ඛු විහරතීති. සො යං තං අභිජ්ඣාදොමනස්සානං පහානං, තං පඤ්ඤාය දිස්වා සාධුකං අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොතීති එත්ථ අභිජ්ඣාය කාමච්ඡන්දනීවරණං, දොමනස්සවසෙන බ්‍යාපාදනීවරණං [Pg.101] දස්සිතං. ඉදඤ්හි චතුක්කං විපස්සනාවසෙනෙව වුත්තං, ධම්මානුපස්සනා ච නීවරණපබ්බාදිවසෙන ඡබ්බිධා හොති, තස්සා නීවරණපබ්බං ආදි, තස්සපි ඉදං නීවරණද්වයං ආදි, ඉති ධම්මානුපස්සනාය ආදිං දස්සෙතුං ‘‘අභිජ්ඣාදොමනස්සාන’’න්ති ආහ. පහානන්ති අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං පජහතීති එවං පහානකරඤාණං අධිප්පෙතං. තං පඤ්ඤාය දිස්වාති තං අනිච්චවිරාගනිරොධපටිනිස්සග්ගාඤාණසඞ්ඛාතං පහානඤාණං අපරාය විපස්සනාපඤ්ඤාය, තම්පි අපරායාති එවං විපස්සනාපරම්පරං දස්සෙති. අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොතීති යඤ්ච සමථපටිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛති, යඤ්ච එකතො උපට්ඨානං අජ්ඣුපෙක්ඛතීති ද්විධා අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. තත්ථ සහජාතානම්පි අජ්ඣුපෙක්ඛනා හොති ආරම්මණස්සපි අජ්ඣුපෙක්ඛනා, ඉධ ආරම්මණඅජ්ඣුපෙක්ඛනා අධිප්පෙතා. තස්මාතිහ, භික්ඛවෙති යස්මා අනිච්චානුපස්සී අස්සසිස්සාමීතිආදිනා නයෙන පවත්තො න කෙවලං නීවරණාදිධම්මෙ, අභිජ්ඣාදොමනස්සසීසෙන පන වුත්තානං ධම්මානං පහානඤාණම්පි පඤ්ඤාය දිස්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති, තස්මා ‘‘ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී තස්මිං සමයෙ භික්ඛු විහරතී’’ති වෙදිතබ්බො.

ในบทว่า "นาหํ ภิกฺขเว มุฏฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺส" นี้ มีอธิบายดังนี้ เพราะว่าภิกษุผู้ดำเนินไปโดยนัยว่า "จักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิต หายใจเข้า" เป็นต้น แม้จะทำอัสสาสปัสสาสนิมิตให้เป็นอารมณ์ แต่เพราะดำเนินไปโดยตั้งสติและสัมปชัญญะไว้ในอารมณ์แห่งจิตนั้น จึงชื่อว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นจิตในจิตโดยแท้ ด้วยว่า อานาปานสติภาวนา ย่อมไม่มีแก่ผู้มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ เพราะฉะนั้น (จึงตรัสว่า) ภิกษุชื่อว่าย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ในสมัยนั้น ด้วยสามารถแห่งการรู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิตเป็นต้นโดยทางอารมณ์ ในบทว่า "โส ยํ ตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสานํ ปหานํ, ตํ ปญฺญาย ทิสฺวา สาธุกํ อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ" นั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงกามฉันทนิวรณ์ด้วยอภิชฌา ทรงแสดงพยาปาทนิวรณ์ด้วยสามารถแห่งโทมนัส จริงอยู่ จตุกกะ (หมวด ๔) นี้ พระองค์ตรัสด้วยสามารถแห่งวิปัสสนาเท่านั้น และธัมมานุปัสสนามี ๖ อย่าง ด้วยสามารถแห่งนิวรณบรรพเป็นต้น ในบรรพเหล่านั้น นิวรณบรรพเป็นเบื้องต้น แม้ในนิวรณบรรพนั้น นิวรณ์ ๒ อย่างนี้ก็เป็นเบื้องต้น เพราะเหตุนี้ เพื่อจะทรงแสดงเบื้องต้นแห่งธัมมานุปัสสนา จึงตรัสว่า "อภิชฺฌาโทมนสฺสานํ" บทว่า "ปหานํ" ทรงประสงค์ถึงญาณอันเป็นเหตุแห่งการละ คือ ย่อมละนิจจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนา ดังนี้ บทว่า "ตํ ปญฺญาย ทิสฺวา" ทรงแสดงลำดับแห่งวิปัสสนาว่า (เห็น) ปหานญาณอันมีชื่อว่าอนิจจญาณ วิราคญาณ นิโรธญาณ และปฏินิสสัคคญาณนั้น ด้วยวิปัสสนาปัญญาที่เกิดภายหลัง (และเห็น) แม้วิปัสสนาปัญญานั้นด้วย (วิปัสสนาปัญญา) ที่เกิดภายหลังอีก ดังนี้ บทว่า "อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ" ชื่อว่าย่อมวางเฉยได้ ๒ อย่าง คือ ย่อมวางเฉยซึ่งธรรมที่ดำเนินไปด้วยสมถะ และย่อมวางเฉยซึ่งธรรมที่ปรากฏโดยส่วนเดียว (คือปราศจากนิวรณ์) ในการวางเฉย ๒ อย่างนั้น มีการวางเฉยแม้ซึ่งสหชาตธรรมทั้งหลาย และมีการวางเฉยแม้ซึ่งอารมณ์ ในที่นี้ทรงประสงค์ถึงการวางเฉยในอารมณ์ เพราะฉะนั้น ในบทว่า "ตสฺมาติห ภิกฺขเว" นี้ พึงทราบว่า เพราะเหตุที่ภิกษุผู้ดำเนินไปโดยนัยว่า "จักเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยง หายใจเข้า" เป็นต้น มิใช่เพียงแต่เห็นธรรมมีนิวรณ์เป็นต้นด้วยปัญญาแล้ววางเฉยเท่านั้น แต่ยังเห็นแม้ซึ่งปหานญาณของธรรมทั้งหลายที่ตรัสไว้โดยมีอภิชฌาและโทมนัสเป็นประธานด้วยปัญญาแล้ววางเฉยอยู่ เพราะฉะนั้น จึงพึงทราบว่า "ภิกษุเป็นผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ ในสมัยนั้น"

150. පවිචිනතීති අනිච්චාදිවසෙන පවිචිනති. ඉතරං පදද්වයං එතස්සෙව වෙවචනං. නිරාමිසාති නික්කිලෙසා. පස්සම්භතීති කායිකචෙතසිකදරථපටිප්පස්සද්ධියා කායොපි චිත්තම්පි පස්සම්භති. සමාධියතීති සම්මා ඨපියති, අප්පනාපත්තං විය හොති. අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොතීති සහජාතඅජ්ඣුපෙක්ඛනාය අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති.

๑๕๐. บทว่า "ปวิจินติ" คือ ย่อมเลือกเฟ้นด้วยสามารถแห่งความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น บทอีก ๒ บท (คือ ปวิจยํ อาปชฺชติ, ปริวีมํสํ อาปชฺชติ) เป็นไวพจน์ของบทนี้ (ปวิจินติ) นั่นเอง บทว่า "นิรามิสา" คือ ไม่มีกิเลส บทว่า "ปสฺสมฺภติ" คือ กายและจิตย่อมระงับ เพราะความสงบระงับแห่งความเร่าร้อนทางกายและทางใจ บทว่า "สมาธิยติ" คือ ย่อมตั้งมั่นโดยชอบ คือ เป็นประดุจถึงอัปปนาสมาธิ บทว่า "อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ" คือ ย่อมเป็นผู้วางเฉยได้ด้วยการวางเฉยในสหชาตธรรม

එවං චුද්දසවිධෙන කායපරිග්ගාහකස්ස භික්ඛුනො තස්මිං කායෙ සති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, සතියා සම්පයුත්තං ඤාණං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො, තංසම්පයුත්තමෙව කායිකචෙතසිකවීරියං වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පීති, පස්සද්ධි, චිත්තෙකග්ගතා සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, ඉමෙසං ඡන්නං සම්බොජ්ඣඞ්ගානං අනොසක්කනඅනතිවත්තනසඞ්ඛාතො මජ්ඣත්තාකාරො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො. යථෙව හි සමප්පවත්තෙසු අස්සෙසු සාරථිනො ‘‘අයං ඔලීයතී’’ති තුදනං වා, ‘‘අයං අතිධාවතී’’ති ආකඩ්ඪනං වා නත්ථි, කෙවලං එවං පස්සමානස්ස ඨිතාකාරොව හොති, එවමෙව ඉමෙසං ඡන්නං සම්බොජ්ඣඞ්ගානං අනොසක්කනඅනතිවත්තනසඞ්ඛාතො මජ්ඣත්තාකාරො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො නාම හොති. එත්තාවතා කිං කථිතං? එකචිත්තක්ඛණිකා නානාරසලක්ඛණා විපස්සනාසම්බොජ්ඣඞ්ගා නාම කථිතා.

สติที่เกิดขึ้นในกายนั้นของภิกษุผู้กำหนดกายด้วยอาการ ๑๔ อย่างนี้ เป็นสติสัมโพชฌงค์, ญาณที่สัมปยุตด้วยสติ เป็นธัมมวิจยสัมโพชฌงค์, วิริยะทางกายและทางใจที่สัมปยุตด้วยสตินั้นนั่นแหละ เป็นวิริยสัมโพชฌงค์, ปีติ, ปัสสัทธิ, จิตเตกัคคตา เป็นสมาธิสัมโพชฌงค์, อาการที่เป็นกลาง อันได้แก่ความไม่ถอยกลับและความไม่ก้าวล่วงแห่งสัมโพชฌงค์ ๖ ประการเหล่านี้ เป็นอุเบกขาสัมโพชฌงค์. เปรียบเหมือนนายสารถีผู้ขับม้าที่วิ่งไปสม่ำเสมอกัน ย่อมไม่มีการแทงม้าว่า "ตัวนี้หย่อนไป" หรือไม่มีการดึงบังเหียนว่า "ตัวนี้วิ่งเร็วไป" มีแต่เพียงอาการที่ตั้งมั่นของผู้ที่มองดูอยู่อย่างนั้นเท่านั้น ฉันใด อาการที่เป็นกลาง อันได้แก่ความไม่ถอยกลับและความไม่ก้าวล่วงแห่งสัมโพชฌงค์ ๖ ประการเหล่านี้ ก็ชื่อว่าเป็นอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ฉันนั้นเหมือนกัน. ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ตรัสอะไรไว้? (ตรัสว่า) วิปัสสนาที่มีกิจและลักษณะต่างๆ กัน ซึ่งมีในขณะจิตเดียว ชื่อว่า สัมโพชฌงค์.

152. විවෙකනිස්සිතන්තිආදීනි [Pg.102] වුත්තත්ථානෙව. එත්ථ පන ආනාපානපරිග්ගාහිකා සති ලොකියා හොති, ලොකියා ආනාපානා ලොකියසතිපට්ඨානං පරිපූරෙන්ති, ලොකියා සතිපට්ඨානා ලොකුත්තරබොජ්ඣඞ්ගෙ පරිපූරෙන්ති, ලොකුත්තරා බොජ්ඣඞ්ගා විජ්ජාවිමුත්තිඵලනිබ්බානං පරිපූරෙන්ති. ඉති ලොකියස්ස ආගතට්ඨානෙ ලොකියං කථිතං, ලොකුත්තරස්ස ආගතට්ඨානෙ ලොකුත්තරං කථිතන්ති. ථෙරො පනාහ ‘‘අඤ්ඤත්ථ එවං හොති, ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ලොකුත්තරං උපරි ආගතං, ලොකියා ආනාපානා ලොකියසතිපට්ඨානෙ පරිපූරෙන්ති, ලොකියා සතිපට්ඨානා ලොකියෙ බොජ්ඣඞ්ගෙ පරිපූරෙන්ති, ලොකියා බොජ්ඣඞ්ගා ලොකුත්තරං විජ්ජාවිමුත්තිඵලනිබ්බානං පරිපූරෙන්ති, විජ්ජාවිමුත්තිපදෙන හි ඉධ විජ්ජාවිමුත්තිඵලනිබ්බානං අධිප්පෙත’’න්ති.

๑๕๒. บทว่า "วิเวกนิสฺสิตํ" เป็นต้น มีอรรถตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง แต่ในที่นี้ สติที่กำหนดอานาปานะเป็นโลกิยะ, อานาปานะที่เป็นโลกิยะ ย่อมทำโลกิยสติปัฏฐานให้บริบูรณ์, โลกิยสติปัฏฐาน ย่อมทำโลกุตตรโพชฌงค์ให้บริบูรณ์, โลกุตตรโพชฌงค์ ย่อมทำวิชชาวิมุตติผลนิพพานให้บริบูรณ์. เพราะฉะนั้น ในที่ที่โลกิยธรรมมาถึง พระองค์ตรัสโลกิยธรรม ในที่ที่โลกุตตรธรรมมาถึง พระองค์ตรัสโลกุตตรธรรม. ส่วนพระเถระ (พระมหาธรรมรักขิต) กล่าวว่า "ในสูตรอื่นเป็นอย่างนั้น แต่ในสูตรนี้ โลกุตตรธรรมมาในเบื้องบน, อานาปานะที่เป็นโลกิยะ ย่อมทำโลกิยสติปัฏฐานให้บริบูรณ์, โลกิยสติปัฏฐาน ย่อมทำโลกิยโพชฌงค์ให้บริบูรณ์, โลกิยโพชฌงค์ ย่อมทำโลกุตตรวิชชาวิมุตติผลนิพพานให้บริบูรณ์, เพราะว่าในสูตรนี้ พระองค์ทรงประสงค์วิชชาวิมุตติผลนิพพานด้วยบทว่า 'วิชฺชาวิมุตฺติ'".

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย

ආනාපානස්සතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอานาปานสติสูตร จบ.

9. කායගතාසතිසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถากายคตาสติสูตร

153-4. එවං මෙ සුතන්ති කායගතාසතිසුත්තං. තත්ථ ගෙහසිතාති පඤ්චකාමගුණනිස්සිතා. සරසඞ්කප්පාති ධාවනසඞ්කප්පා. සරන්තීති හි සරා, ධාවන්තීති අත්ථො. අජ්ඣත්තමෙවාති ගොචරජ්ඣත්තස්මිංයෙව. කායගතාසතින්ති කායපරිග්ගාහිකම්පි කායාරම්මණම්පි සතිං. කායපරිග්ගාහිකන්ති වුත්තෙ සමථො කථිතො හොති, කායාරම්මණන්ති වුත්තෙ විපස්සනා. උභයෙන සමථවිපස්සනා කථිතා හොන්ති.

พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" คือ กายคตาสติสูตร. ในสูตรนั้น บทว่า "เคหสิตา" คือ อาศัยกามคุณ ๕. บทว่า "สรสังกัปปา" คือ สังกัปที่แล่นไป. จริงอยู่ ชื่อว่า "สรา" เพราะย่อมแล่นไป อธิบายว่า ย่อมวิ่งไป. บทว่า "อชฺฌตฺตเมว" คือ ในภายในโคจรนั่นเอง. บทว่า "กายคตาสติ" คือ สติที่กำหนดกายและสติที่มีกายเป็นอารมณ์. เมื่อกล่าวว่า "กายปริคคาหิกา" ชื่อว่ากล่าวถึงสมถะ, เมื่อกล่าวว่า "กายารัมมณา" ชื่อว่ากล่าวถึงวิปัสสนา. ด้วยบททั้งสอง ชื่อว่ากล่าวถึงสมถะและวิปัสสนา.

පුන චපරං…පෙ… එවම්පි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායගතාසතිං භාවෙතීති සතිපට්ඨානෙ චුද්දසවිධෙන කායානුපස්සනා කථිතා.

ในบทว่า "ปุน จปรํ…เป… เอวมฺปิ ภิกฺขเว ภิกฺขุ กายคตาสตึ ภาเวติ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเจริญกายคตาสติ แม้อย่างนี้) หมายถึง กายานุปัสสนาที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสติปัฏฐานสูตรด้วยอาการ ๑๔ อย่าง.

156. අන්තොගධාවාස්සාති තස්ස භික්ඛුනො භාවනාය අබ්භන්තරගතාව හොන්ති. විජ්ජාභාගියාති එත්ථ සම්පයොගවසෙන විජ්ජං භජන්තීති විජ්ජාභාගියා. විජ්ජාභාගෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ වත්තන්තීතිපි විජ්ජාභාගියා. තත්ථ [Pg.103] විපස්සනාඤාණං, මනොමයිද්ධි, ඡ අභිඤ්ඤාති අට්ඨ විජ්ජා. පුරිමෙන අත්ථෙන තාහි සම්පයුත්තධම්මාපි විජ්ජාභාගියා. පච්ඡිමෙන අත්ථෙන තාසු යා කාචි එකා විජ්ජා විජ්ජා, සෙසා විජ්ජාභාගියාති එවං විජ්ජාපි විජ්ජාය සම්පයුත්තා ධම්මාපි විජ්ජාභාගියාතෙව වෙදිතබ්බා. චෙතසා ඵුටොති එත්ථ දුවිධං ඵරණං ආපොඵරණඤ්ච, දිබ්බචක්ඛුඵරණඤ්ච, තත්ථ ආපොකසිණං සමාපජ්ජිත්වා ආපෙන ඵරණං ආපොඵරණං නාම. එවං ඵුටෙපි මහාසමුද්දෙ සබ්බා සමුද්දඞ්ගමා කුන්නදියො අන්තොගධාව හොන්ති, ආලොකං පන වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බචක්ඛුනා සකලසමුද්දස්ස දස්සනං දිබ්බචක්ඛුඵරණං නාම. එවං ඵරණෙපි මහාසමුද්දෙ සබ්බා සමුද්දඞ්ගමා කුන්නදියො අන්තොගධාව හොන්ති.

๑๕๖. บทว่า อันโตคธาวาสฺสาติ ความว่า ย่อมเป็นธรรมอันเข้าไปภายในแห่งภาวนาของภิกษุนั้นนั่นเทียว. บทว่า วิชฺชาภาคิยาติ ในบทนี้ พึงทราบวิเคราะห์โดยสัมปโยควะว่า ธรรมเหล่าใด ย่อมเสพวิชชา เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า วิชชาภาคิยะ. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่าใดย่อมเป็นไปในส่วนแห่งวิชชา คือในส่วนแห่งวิชชา เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า วิชชาภาคิยะ. ในวิชชาภาคิยธรรมเหล่านั้น วิปัสสนาญาณ, มโนมยิทธิ, อภิญญา 6 ชื่อว่า วิชชา 8. โดยอรรถแรก แม้ธรรมที่สัมปยุตด้วยวิชชาเหล่านั้น ก็ชื่อว่า วิชชาภาคิยะ. โดยอรรถหลัง ในวิชชาเหล่านั้น วิชชาอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่า วิชชา, วิชชาที่เหลือชื่อว่า วิชชาภาคิยะ. พึงทราบว่า แม้วิชชาและธรรมที่สัมปยุตด้วยวิชชา ก็ชื่อว่า วิชชาภาคิยะอย่างนี้. ในบทว่า เจตสา ผุโฏ การแผ่ไปมี 2 อย่าง คือ อาโปผรณะ และ ทิพพจักขุผรณะ. ใน 2 อย่างนั้น การเข้าอาโปกสิณแล้วแผ่ไปด้วยอาโปกสิณ ชื่อว่า อาโปผรณะ. แม้เมื่อแผ่ไปอย่างนี้ แม่น้ำน้อยทั้งหลายทั้งปวงที่ไหลไปสู่สมุทร ย่อมเข้าไปภายในมหาสมุทรนั่นเทียว. ส่วนการทำอาโลกกสิณให้เจริญแล้วเห็นมหาสมุทรทั้งสิ้นด้วยทิพพจักขุ ชื่อว่า ทิพพจักขุผรณะ. แม้ในการแผ่ไปอย่างนี้ แม่น้ำน้อยทั้งหลายทั้งปวงที่ไหลไปสู่สมุทร ย่อมเข้าไปภายในมหาสมุทรนั่นเทียว.

ඔතාරන්ති විවරං ඡිද්දං. ආරම්මණන්ති කිලෙසුප්පත්තිපච්චයං. ලභෙථ ඔතාරන්ති ලභෙය්‍ය පවෙසනං, විනිවිජ්ඣිත්වා යාව පරියොසානා ගච්ඡෙය්‍යාති අත්ථො. නික්ඛෙපනන්ති නික්ඛිපනට්ඨානං.

บทว่า โอตารนฺติ ได้แก่ ช่อง, รู. บทว่า อารมฺมณนฺติ ได้แก่ ปัจจัยแห่งการเกิดกิเลส. บทว่า ลเภถ โอตารนฺติ ความว่า พึงได้การเข้าไป, พึงเจาะทะลุไปจนถึงที่สุด. บทว่า นิกฺเขปนนฺติ ได้แก่ ที่สำหรับวาง.

157. එවං අභාවිතකායගතාසතිං පුග්ගලං අල්ලමත්තිකපුඤ්ජාදීහි උපමෙත්වා ඉදානි භාවිතකායගතාසතිං සාරඵලකාදීහි උපමෙතුං සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. තත්ථ අග්ගළඵලකන්ති කවාටං.

๑๕๗. พระผู้มีพระภาคทรงเปรียบเทียบบุคคลผู้มีกายคตาสติอันมิได้อบรมแล้วด้วยกองดินเปียกเป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงเปรียบเทียบบุคคลผู้มีกายคตาสติอันอบรมแล้วด้วยแผ่นกระดานมีแก่นเป็นต้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า เสยฺยถาปิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อคฺคฬผลกนฺติ ได้แก่ บานประตู.

158. කාකපෙය්‍යොති මුඛවට්ටියං නිසීදිත්වා කාකෙන ගීවං අනාමෙත්වාව පාතබ්බො. අභිඤ්ඤාසච්ඡිකරණීයස්සාති අභිඤ්ඤාය සච්ඡිකාතබ්බස්ස. සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාතීති පච්චක්ඛභාවං පාපුණාති. සති සති ආයතනෙති සතිසති කාරණෙ. කිං පනෙත්ථ කාරණන්ති? අභිඤ්ඤාව කාරණං. ආළිබන්ධාති මරියාදබද්ධා.

๑๕๘. บทว่า กากเปยฺโยติ (น้ำ) ที่กาจับอยู่บนขอบปากภาชนะแล้วพึงดื่มได้โดยไม่ต้องยืดคอเลย. บทว่า อภิญฺญาสจฺฉิกรณียสฺสาติ ได้แก่ แก่ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยอภิญญา. บทว่า สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาตีติ ความว่า ย่อมถึงความเป็นประจักษ์. บทว่า สติ สติ อายตเนติ ความว่า เมื่อเหตุมีอยู่. ถามว่า อะไรเป็นเหตุในที่นี้? ตอบว่า อภิญญานั่นแหละเป็นเหตุ. บทว่า อาฬิพนฺธาติ ได้แก่ มีคันนาอันสร้างไว้แล้ว.

යානීකතායාති යුත්තයානං විය කතාය. වත්ථුකතායාති පතිට්ඨාකතාය. අනුට්ඨිතායාති අනුප්පවත්තිතාය. පරිචිතායාති පරිචයකතාය. සුසමාරද්ධායාති සුට්ඨු සමාරද්ධාය සුසම්පග්ගහිතාය. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า ยานีกตายาติ ได้แก่ แห่งกายคตาสติอันทำให้เป็นดุจยานที่เทียมแล้ว. บทว่า วตฺถุกตายาติ ได้แก่ แห่งกายคตาสติอันทำให้เป็นที่ตั้ง. บทว่า อนุฏฺฐิตายาติ ได้แก่ แห่งกายคตาสติอันให้เป็นไปเนืองๆ. บทว่า ปริจิตายาติ ได้แก่ แห่งกายคตาสติอันสั่งสมแล้ว. บทว่า สุสมารทฺธายาติ ได้แก่ แห่งกายคตาสติอันปรารภดีแล้ว ประคองไว้ดีแล้ว. บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

කායගතාසතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากายคตาสติสูตร จบ.

10. සඞ්ඛාරුපපත්තිසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาสังขารูปปัตติสูตร

160. එවං [Pg.104] මෙ සුතන්ති සඞ්ඛාරුපපත්තිසුත්තං. තත්ථ සඞ්ඛාරුපපත්තින්ති සඞ්ඛාරානංයෙව උපපත්තිං, න සත්තස්ස, න පොසස්ස, පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙන වා භවූපගක්ඛන්ධානං උපපත්තිං.

๑๖๐. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า สังขารูปปัตติสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า สงฺขารูปปตฺตึ ความว่า (เราจักแสดง) ซึ่งความบังเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายนั่นเทียว, (เราจักแสดง) ซึ่งความบังเกิดขึ้นแห่งสัตว์ก็หาไม่ แห่งบุคคลก็หาไม่, หรือว่า (เราจักแสดง) ซึ่งความบังเกิดขึ้นแห่งอุปาทานขันธ์ทั้งหลายที่เข้าถึงภพด้วยปุญญาภิสังขาร.

161. සද්ධාය සමන්නාගතොති සද්ධාදයො පඤ්ච ධම්මා ලොකිකා වට්ටන්ති. දහතීති ඨපෙති. අධිට්ඨාතීති පතිට්ඨාපෙති. සඞ්ඛාරා ච විහාරා චාති සහ පත්ථනාය සද්ධාදයොව පඤ්ච ධම්මා. තත්‍රුපපත්තියාති තස්මිං ඨානෙ නිබ්බත්තනත්ථාය. අයං මග්ගො අයං පටිපදාති සහ පත්ථනාය පඤ්ච ධම්මාව. යස්ස හි පඤ්ච ධම්මා අත්ථි, න පත්ථනා, තස්ස ගති අනිබද්ධා. යස්ස පත්ථනා අත්ථි, න පඤ්ච ධම්මා, තස්සපි අනිබද්ධා. යෙසං උභයං අත්ථි, තෙසං ගති නිබද්ධා. යථා හි ආකාසෙ ඛිත්තදණ්ඩො අග්ගෙන වා මජ්ඣෙන වා මූලෙන වා නිපතිස්සතීති නියමො නත්ථි, එවං සත්තානං පටිසන්ධිග්ගහණං අනියතං. තස්මා කුසලං කම්මං කත්වා එකස්මිං ඨානෙ පත්ථනං කාතුං වට්ටති.

๑๖๑. บทว่า สทฺธาย สมนฺนาคโตติ ความว่า ธรรม 5 ประการ มีศรัทธาเป็นต้น ที่เป็นโลกิยะ ย่อมเป็นไป. บทว่า ทหตีติ คือ ตั้งไว้. บทว่า อธิฏฺฐาตีติ คือ ตั้งมั่นไว้. บทว่า สงฺขารา จ วิหารา จาติ ได้แก่ ธรรม 5 ประการ มีศรัทธาเป็นต้น พร้อมด้วยความปรารถนา. บทว่า ตตฺรูปปตฺติยาติ ได้แก่ เพื่อบังเกิดในที่นั้น. บทว่า อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทาติ ได้แก่ ธรรม 5 ประการ พร้อมด้วยความปรารถนานั่นเอง. จริงอยู่ บุคคลใดมีธรรม 5 ประการ แต่ไม่มีความปรารถนา คติของผู้นั้นไม่แน่นอน. บุคคลใดมีความปรารถนา แต่ไม่มีธรรม 5 ประการ แม้คติของผู้นั้นก็ไม่แน่นอน. บุคคลเหล่าใดมีทั้งสองอย่าง คติของบุคคลเหล่านั้นแน่นอน. เหมือนอย่างว่า ท่อนไม้ที่ซัดไปในอากาศ จะตกลงด้วยปลาย ด้วยท่ามกลาง หรือด้วยโคน ดังนี้ ไม่มีความแน่นอน, การถือปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลายก็ไม่แน่นอน ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น บุคคลทำกรรมที่เป็นกุศลแล้ว ควรจะตั้งความปรารถนาไว้ในที่แห่งหนึ่ง.

165. ආමණ්ඩන්ති ආමලකං. යථා තං පරිසුද්ධචක්ඛුස්ස පුරිසස්ස සබ්බසොව පාකටං හොති, එවං තස්ස බ්‍රහ්මුනො සද්ධිං තත්ථ නිබ්බත්තසත්තෙහි සහස්සී ලොකධාතු. එස නයො සබ්බත්ථ.

๑๖๕. บทว่า อามณฺฑนฺติ ได้แก่ ผลมะขามป้อม. เหมือนอย่างว่า ผลมะขามป้อมนั้นย่อมปรากฏแก่บุรุษผู้มีจักษุบริสุทธิ์โดยประการทั้งปวงฉันใด, โลกธาตุหนึ่งพันก็ย่อมปรากฏแก่พรหมนั้น พร้อมด้วยสัตว์ทั้งหลายที่บังเกิดในที่นั้น ฉันนั้น. นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง.

167. සුභොති සුන්දරො. ජාතිමාති ආකරසම්පන්නො. සුපරිකම්මකතොති ධොවනාදීහි සුට්ඨුකතපරිකම්මො. පණ්ඩුකම්බලෙ නික්ඛිත්තොති රත්තකම්බලෙ ඨපිතො.

๑๖๗. บทว่า สุโภติ ได้แก่ งาม. บทว่า ชาติมาติ ได้แก่ ถึงพร้อมด้วยลักษณะ. บทว่า สุปริกมฺมกโตติ ได้แก่ มีการตกแต่งอันทำดีแล้วด้วยการล้างเป็นต้น. บทว่า ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺโตติ ได้แก่ วางไว้บนผ้ากัมพลแดง.

168. සතසහස්සොති ලොකධාතුසතසහස්සම්හි ආලොකඵරණබ්‍රහ්මා. නික්ඛන්ති නික්ඛෙන කතං පිළන්ධනං, නික්ඛං නාම පඤ්චසුවණ්ණං, ඌනකනික්ඛෙන කතං පසාධනඤ්හි ඝට්ටනමජ්ජනක්ඛමං න හොති, අතිරෙකෙන කතං ඝට්ටනමජ්ජනං ඛමති, වණ්ණවන්තං පන න හොති, ඵරුසධාතුකං ඛායති. නික්ඛෙන කතං ඝට්ටනමජ්ජනඤ්චෙව ඛමති, වණ්ණවන්තඤ්ච හොති. ජම්බොනදන්ති ජම්බුනදියං නිබ්බත්තං. මහාජම්බුරුක්ඛස්ස හි එකෙකා සාඛා පණ්ණාස පණ්ණාස යොජනානි වඩ්ඪිතා, තාසු මහන්තා නදියො සන්දන්ති, තාසං නදීනං උභයතීරෙසු ජම්බුපක්කානං පතිතට්ඨානෙ සුවණ්ණඞ්කුරා උට්ඨහන්ති, තෙ නදීජලෙන වුය්හමානා [Pg.105] අනුපුබ්බෙන මහාසමුද්දං පවිසන්ති. තං සන්ධාය ජම්බොනදන්ති වුත්තං. දක්ඛකම්මාරපුත්තඋක්කාමුඛසුකුසලසම්පහට්ඨන්ති දක්ඛෙන සුකුසලෙන කම්මාරපුත්තෙන උක්කාමුඛෙ පචිත්වා සම්පහට්ඨං. උක්කාමුඛෙති උද්ධනෙ. සම්පහට්ඨන්ති ධොතඝට්ටිතමජ්ජිතං. වත්ථොපමෙ (ම. නි. 1.75-76) ච ධාතුවිභඞ්ගෙ (ම. නි. 3.357-360) ච පිණ්ඩසොධනං වුත්තං. ඉමස්මිං සුත්තෙ කතභණ්ඩසොධනං වුත්තං.

๑๖๘. บทว่า สตสหสฺโสติ ได้แก่ พรหมผู้แผ่รัศมีไปในโลกธาตุแสนหนึ่ง. บทว่า นิกฺขนฺติ ได้แก่ เครื่องประดับที่ทำด้วยทองนิกขะ, ทองนิกขะหนึ่ง ชื่อว่า ทอง 5 สุวัณณะ. จริงอยู่ เครื่องประดับที่ทำด้วยทองนิกขะที่หย่อนไป ย่อมไม่ทนทานต่อการกระทบและการขัดสี, ที่ทำเกินไป ย่อมทนทานต่อการกระทบและการขัดสี แต่ไม่มีวรรณะ ปรากฏเป็นธาตุที่หยาบ. ที่ทำด้วยทองนิกขะพอดี ย่อมทนทานต่อการกระทบและการขัดสีด้วย และมีวรรณะด้วย. บทว่า ชมฺโพนทนฺติ ได้แก่ ทองที่เกิดในแม่น้ำชมพู. อธิบายว่า ต้นหว้าใหญ่มีกิ่งแต่ละกิ่งยาว 50 โยชน์ๆ แม่น้ำใหญ่ๆ ไหลไปในกิ่งเหล่านั้น ที่ฝั่งทั้งสองของแม่น้ำเหล่านั้น หน่อทองเกิดขึ้นในที่ที่ผลหว้าสุกหล่นลง หน่อทองเหล่านั้นถูกน้ำในแม่น้ำพัดพาไป เข้าสู่มหาสมุทรโดยลำดับ. หมายถึงทองนั้น จึงเรียกว่า ชมฺโพนทํ. บทว่า ทกฺขกมฺมารปุตฺตอุกฺกามุขสุกุสลสมฺปหฏฺฐนฺติ ได้แก่ อันบุตรช่างทองผู้ฉลาดเชี่ยวชาญเผาในเบ้าหลอมแล้วขัดสีดีแล้ว. บทว่า อุกฺกามุเขติ ได้แก่ ในเตาหลอม. บทว่า สมฺปหฏฺฐนฺติ ได้แก่ ล้างแล้ว กระทบแล้ว ขัดสีแล้ว. ในวัตถูปมสูตรและธาตุวิภังคสูตร ตรัสถึงการชำระวัตถุดิบ. ในพระสูตรนี้ ตรัสถึงการชำระเครื่องประดับที่สำเร็จรูปแล้ว.

යං පන සබ්බවාරෙසු ඵරිත්වා අධිමුච්චිත්වාති වුත්තං, තත්ථ පඤ්චවිධං ඵරණං චෙතොඵරණං කසිණඵරණං දිබ්බචක්ඛුඵරණං ආලොකඵරණං සරීරඵරණන්ති. තත්ථ චෙතොඵරණං නාම ලොකධාතුසහස්සෙ සත්තානං චිත්තජානනං. කසිණඵරණං නාම ලොකධාතුසහස්සෙ කසිණපත්ථරණං. දිබ්බචක්ඛුඵරණං නාම ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බෙන චක්ඛුනා සහස්සලොකධාතුදස්සනං. ආලොකඵරණම්පි එතදෙව. සරීරඵරණං නාම ලොකධාතුසහස්සෙ සරීරපභාය පත්ථරණං. සබ්බත්ථ ඉමානි පඤ්ච ඵරණානි අවිනාසෙන්තෙන කථෙතබ්බන්ති.

อนึ่ง คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในวาระทั้งปวงว่า "แผ่ไปแล้ว น้อมใจไปแล้ว" นั้น ในคำนั้น การแผ่ไปมี ๕ อย่าง คือ เจโตผรณะ (การแผ่ไปทางจิต) กสิณผรณะ (การแผ่ไปแห่งกสิณ) ทิพพจักขุผรณะ (การแผ่ไปแห่งทิพพจักขุ) อาโลกผรณะ (การแผ่ไปแห่งแสงสว่าง) และสรีรผรณะ (การแผ่ไปแห่งสรีระ) ในบรรดาการแผ่ไป ๕ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า เจโตผรณะ คือ การรู้จิตของสัตว์ทั้งหลายในพันโลกธาตุ ที่ชื่อว่า กสิณผรณะ คือ การแผ่กสิณไปในพันโลกธาตุ ที่ชื่อว่า ทิพพจักขุผรณะ คือ การทำแสงสว่างให้เจริญแล้วเห็นพันโลกธาตุด้วยทิพพจักขุ แม้อาโลกผรณะก็คืออย่างนี้เหมือนกัน ที่ชื่อว่า สรีรผรณะ คือ การแผ่ไปแห่งรัศมีกายในพันโลกธาตุ ในที่ทุกแห่ง พึงกล่าวอธิบายโดยไม่ทำลายการแผ่ไป ๕ อย่างเหล่านี้

තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො පනාහ – ‘‘මණිඔපම්මෙ කසිණඵරණං විය නික්ඛොපම්මෙ සරීරඵරණං විය දිස්සතී’’ති. තස්ස වාදං විය අට්ඨකථා නාම නත්ථීති පටික්ඛිත්වා සරීරඵරණං න සබ්බකාලිකං, චත්තාරිමානි ඵරණානි අවිනාසෙත්වාව කථෙතබ්බන්ති වුත්තං. අධිමුච්චතීති පදං ඵරණපදස්සෙව වෙවචනං, අථ වා ඵරතීති පත්ථරති. අධිමුච්චතීති ජානාති.

ส่วนพระติปิฏกจูฬาภยเถระกล่าวว่า "ในอุปมาด้วยแก้วมณี ย่อมปรากฏประดุจกสิณผรณะ ในอุปมาด้วยแท่งทอง ย่อมปรากฏประดุจสรีรผรณะ" (อรรถกถาจารย์) ได้ค้านวาทะนั้นว่า อรรถกถาที่เห็นคล้อยตามวาทะของท่านนั้นไม่มี แล้วกล่าวว่า สรีรผรณะมิได้เป็นไปตลอดกาลทุกเมื่อ พึงกล่าวอธิบายโดยไม่ทำลายการแผ่ไป ๔ อย่างเหล่านี้ บทว่า "อธิมุจฺจติ" เป็นไวพจน์ของบทว่า "ผรณ" นั่นเอง หรืออีกนัยหนึ่ง ที่ว่า "ผรติ" (ย่อมแผ่ไป) คือ แผ่ซ่านไป ที่ว่า "อธิมุจฺจติ" (ย่อมน้อมใจไป) คือ ย่อมรู้

169. ආභාතිආදීසු ආභාදයො නාම පාටියෙක්කා දෙවා නත්ථි, තයො පරිත්තාභාදයො දෙවා ආභා නාම, පරිත්තාසුභාදයො ච. සුභකිණ්හාදයො ච සුභා නාම. වෙහප්ඵලාදිවාරා පාකටායෙව.

๑๖๙. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า "อาภา" นั้น เทวดาจำพวกอื่นชื่อว่าอาภาเป็นต้นไม่มีอยู่ เทวดา ๓ จำพวกคือปริตตาภาเป็นต้น ชื่อว่า อาภา และปริตตสุภาเป็นต้น และสุภกิณหาเป็นต้น ชื่อว่า สุภา ส่วนวาระแห่งเวหัปผลาเป็นต้นก็ปรากฏชัดแล้วเทียว

ඉමෙ තාව පඤ්ච ධම්මෙ භාවෙත්වා කාමාවචරෙසු නිබ්බත්තතු. බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තං පන ආසවක්ඛයඤ්ච කථං පාපුණාතීති? ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා සීලං, සො ඉමස්මිං සීලෙ පතිට්ඨාය කසිණපරිකම්මං කත්වා තා තා සමාපත්තියො භාවෙත්වා රූපීබ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති, අරූපජ්ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා [Pg.106] අරූපීබ්‍රහ්මලොකෙ, සමාපත්තිපදට්ඨානං විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අනාගාමිඵලං සච්ඡිකත්වා පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසු නිබ්බත්තති. උපරිමග්ගං භාවෙත්වා ආසවක්ඛයං පාපුණාතීති.

ก่อนอื่น บุคคลเจริญธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล้ว พึงบังเกิดในกามาวจรภูมิเถิด (คำถามมีว่า) ก็จะบรรลุการบังเกิดในพรหมโลกและความสิ้นอาสวะได้อย่างไร (คำตอบคือ) ธรรม ๕ ประการเหล่านี้คือศีล ภิกษุนั้นตั้งมั่นอยู่ในศีลนี้แล้ว ทำกสิณบริกรรม เจริญสมาบัติเหล่านั้นๆ ย่อมบังเกิดในรูปพรหมโลก ยังอรูปฌานให้บังเกิดแล้ว (ย่อมบังเกิด) ในอรูปพรหมโลก เจริญวิปัสสนาอันมีสมาบัติเป็นปทัฏฐาน กระทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผลแล้ว ย่อมบังเกิดในสุทธาวาส ๕ ชั้น เจริญมรรคเบื้องสูงขึ้นไป ย่อมบรรลุความสิ้นอาสวะ

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

සඞ්ඛාරුපපත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสังขารูปปัตติสูตร จบ

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๒ จบ

3. සුඤ්ඤතවග්ගො

๓. สุญญตวรรค

1. චූළසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาจูฬสุญญตสูตร

176. එවං [Pg.107] මෙ සුතන්ති චූළසුඤ්ඤතසුත්තං. තත්ථ එකමිදන්ති ථෙරො කිර භගවතො වත්තං කත්වා අත්තනො දිවාට්ඨානං ගන්ත්වා කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා නිබ්බානාරම්මණං සුඤ්ඤතාඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නො යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨාසි. අථස්ස සඞ්ඛාරා සුඤ්ඤතො උපට්ඨහිංසු. සො සුඤ්ඤතාකථං සොතුකාමො ජාතො. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘න ඛො පන සක්කා ධුරෙන ධුරං පහරන්තෙන විය ගන්ත්වා ‘සුඤ්ඤතාකථං මෙ, භන්තෙ, කථෙථා’ති භගවන්තං වත්තුං, හන්දාහං යං මෙ භගවා නගරකං උපනිස්සාය විහරන්තො එකං කථං කථෙසි, තං සාරෙමි, එවං මෙ භගවා සුඤ්ඤතාකථං කථෙස්සතී’’ති දසබලං සාරෙන්තො එකමිදන්තිආදිමාහ.

๑๗๖. พระสูตรว่า "เอวํ เม สุตํ" คือ จูฬสุญญตสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "เอกมิทํ" มีความว่า ได้ยินว่า พระเถระ (พระอานนท์) ทำวัตรปฏิบัติแด่พระผู้มีพระภาคแล้ว ไปยังที่พักกลางวันของตน กำหนดเวลาแล้ว เข้าสุญญตผลสมาบัติอันมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ นั่งอยู่ แล้วได้ออกจากสมาบัติตามเวลาที่กำหนดไว้ ครั้งนั้น สังขารทั้งหลายได้ปรากฏแก่ท่านโดยความเป็นของว่างเปล่า ท่านจึงเกิดความปรารถนาจะฟังสุญญตากถา ครั้งนั้น ท่านได้มีความคิดดังนี้ว่า "ก็การที่จะเข้าไปเฝ้าแล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคตรงๆ ราวกับเอาแอกต่อแอกชนกันว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดตรัสสุญญตากถาแก่ข้าพระองค์เถิด' นั้น ทำไม่ได้เลย เอาล่ะ เราจะทูลปรารภถึงพระดำรัสเรื่องหนึ่งที่พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้เมื่อประทับอาศัยนิคมของเจ้าศากยะชื่อนครกะ ด้วยอาการอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคจักตรัสสุญญตากถาแก่เรา" พระเถระเมื่อจะทูลปรารภถึงพระทศพล จึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า "เอกมิทํ"

තත්ථ ඉදන්ති නිපාතමත්තමෙව. කච්චිමෙතං, භන්තෙති ථෙරො එකපදෙ ඨත්වා සට්ඨිපදසහස්සානි උග්ගහෙත්වා ධාරෙතුං සමත්ථො, කිං සො ‘‘සුඤ්ඤතාවිහාරෙනා’’ති එකං පදං ධාරෙතුං න සක්ඛිස්සති, සොතුකාමෙන පන ජානන්තෙන විය පුච්ඡිතුං න වට්ටති, පාකටං කත්වා විත්ථාරියමානං සුඤ්ඤතාකථං සොතුකාමො අජානන්තො විය එවමාහ. එකො අජානන්තොපි ජානන්තො විය හොති, ථෙරො එවරූපං කොහඤ්ඤං කිං කරිස්සති, අත්තනො ජානනට්ඨානෙපි භගවතො අපචිතිං දස්සෙත්වා ‘‘කච්චිමෙත’’න්තිආදිමාහ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "อิทํ" เป็นเพียงนิบาต (ที่พระเถระทูลถามว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้..." นั้น พระเถระเป็นผู้สามารถยืนอยู่ในบทเดียวแล้วเรียนและทรงจำบทได้ถึงหกหมื่นบท ไฉนท่านจักไม่สามารถทรงจำบทเดียวว่า "สุญญตาวิหาร" เล่า แต่ว่า อันผู้ประสงค์จะฟัง ไม่ควรจะถามราวกับเป็นผู้รู้ พระเถระผู้ปรารถนาจะฟังสุญญตากถาที่ทรงแสดงโดยพิสดารและทำให้แจ่มแจ้ง จึงกราบทูลอย่างนี้ราวกับเป็นผู้ไม่รู้ บางคนแม้ไม่รู้ก็ทำเป็นเหมือนรู้ แต่พระเถระจะทำการโอ้อวดเช่นนี้ไปทำไม ท่านแสดงความเคารพต่อพระผู้มีพระภาคแม้ในเรื่องที่ตนรู้ จึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า "กจฺจิเมตํ"

පුබ්බෙපීති පඨමබොධියං නගරකං උපනිස්සාය විහරණකාලෙපි. එතරහිපීති ඉදානිපි. එවං පන වත්වා චින්තෙසි – ‘‘ආනන්දො සුඤ්ඤතාකථං සොතුකාමො, එකො පන සොතුං සක්කොති, න උග්ගහෙතුං, එකො සොතුම්පි උග්ගහෙතුම්පි සක්කොති, න කථෙතුං, ආනන්දො පන සොතුම්පි සක්කොති උග්ගහෙතුම්පි කථෙතුම්පි, (කථෙමිස්ස) සුඤ්ඤතාකථ’’න්ති. ඉති තං කථෙන්තො සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. තත්ථ සුඤ්ඤො හත්ථිගවාස්සවළවෙනාති තත්ථ කට්ඨරූපපොත්ථකරූපචිත්තරූපවසෙන කතා හත්ථිආදයො අත්ථි, වෙස්සවණමන්ධාතාදීනං ඨිතට්ඨානෙ චිත්තකම්මවසෙන කතම්පි, රතනපරික්ඛතානං වාතපානද්වාරබන්ධමඤ්චපීඨාදීනං වසෙන සණ්ඨිතම්පි, ජිණ්ණපටිසඞ්ඛරණත්ථං [Pg.108] ඨපිතම්පි ජාතරූපරජතං අත්ථි, කට්ඨරූපාදිවසෙන කතා ධම්මසවනපඤ්හපුච්ඡනාදිවසෙන ආගච්ඡන්තා ච ඉත්ථිපුරිසාපි අත්ථි, තස්මා න සො තෙහි සුඤ්ඤො. ඉන්ද්‍රියබද්ධානං සවිඤ්ඤාණකානං හත්ථිආදීනං, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ පරිභුඤ්ජිතබ්බස්ස ජාතරූපරජතස්ස, නිබද්ධවාසං වසන්තානං ඉත්ථිපුරිසානඤ්ච අභාවං සන්ධායෙතං වුත්තං.

บทว่า "ปุพฺเพปิ" คือ แม้ในกาลที่ประทับอาศัยนิคมชื่อนครกะ ในปฐมโพธิกาล บทว่า "เอตรหิปิ" คือ แม้ในบัดนี้ ก็แล ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ทรงพระดำริว่า "อานนท์ปรารถนาจะฟังสุญญตากถา แต่บางคนสามารถฟังได้ แต่เรียนไม่ได้ บางคนสามารถทั้งฟังทั้งเรียนได้ แต่กล่าวไม่ได้ ส่วนอานนท์สามารถทั้งฟัง ทั้งเรียน ทั้งกล่าวได้ (เราจักแสดง) สุญญตากถา" ดังนั้น เมื่อจะทรงแสดงเรื่องนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เสยฺยถาปิ" ในบทเหล่านั้น บทว่า "ว่างจากช้าง โค ม้า และแม่ม้า" มีความว่า ในปราสาทนั้น มีรูปช้างเป็นต้นที่ทำขึ้นด้วยรูปไม้ รูปปูนปั้น รูปเขียน มีที่ที่ทำขึ้นด้วยจิตรกรรมในที่ตั้งรูปท้าวเวสสุวรรณ พระเจ้ามันธาตุ เป็นต้น มีทองและเงินที่ประดับไว้ด้วยหน้าต่าง กรอบประตู เตียง ตั่ง เป็นต้น อันประดับด้วยรัตนะ มีทองและเงินที่เก็บไว้เพื่อซ่อมแซมของที่ชำรุด มีแม้รูปหญิงรูปชายที่ทำด้วยไม้เป็นต้น และมีแม้หญิงชายที่มาเพื่อฟังธรรม ถามปัญหา เป็นต้น เพราะฉะนั้น ปราสาทนั้นจึงไม่ว่างจากสิ่งเหล่านั้น พระดำรัสนี้ พระองค์ตรัสหมายถึงความไม่มีแห่งช้างเป็นต้นที่มีวิญญาณและประกอบด้วยอินทรีย์ แห่งทองและเงินที่จะพึงใช้สอยได้ในขณะที่ต้องการ และแห่งหญิงชายที่อยู่ประจำ

භික්ඛුසඞ්ඝං පටිච්චාති භික්ඛූසු හි පිණ්ඩාය පවිට්ඨෙසුපි විහාරභත්තං සාදියන්තෙහි භික්ඛූහි චෙව ගිලානගිලානුපට්ඨාකඋද්දෙසචීවරකම්මපසුතාදීහි ච භික්ඛූහි සො අසුඤ්ඤොව හොති, ඉති නිච්චම්පි භික්ඛූනං අත්ථිතාය එවමාහ. එකත්තන්ති එකභාවං, එකං අසුඤ්ඤතං අත්ථීති අත්ථො. එකො අසුඤ්ඤභාවො අත්ථීති වුත්තං හොති. අමනසිකරිත්වාති චිත්තෙ අකත්වා අනාවජ්ජිත්වා අපච්චවෙක්ඛිත්වා. ගාමසඤ්ඤන්ති ගාමොති පවත්තවසෙන වා කිලෙසවසෙන වා උප්පන්නං ගාමසඤ්ඤං. මනුස්සසඤ්ඤායපි එසෙව නයො. අරඤ්ඤසඤ්ඤං පටිච්ච මනසි කරොති එකත්තන්ති ඉදං අරඤ්ඤං, අයං රුක්ඛො, අයං පබ්බතො, අයං නීලොභාසො වනසණ්ඩොති එවං එකං අරඤ්ඤංයෙව පටිච්ච අරඤ්ඤසඤ්ඤං මනසි කරොති. පක්ඛන්දතීති ඔතරති. අධිමුච්චතීති එවන්ති අධිමුච්චති. යෙ අස්සු දරථාති යෙ ච පවත්තදරථා වා කිලෙසදරථා වා ගාමසඤ්ඤං පටිච්ච භවෙය්‍යුං, තෙ ඉධ අරඤ්ඤසඤ්ඤාය න සන්ති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. අත්ථි චෙවායන්ති අයං පන එකං අරඤ්ඤසඤ්ඤං පටිච්ච උප්පජ්ජමානා පවත්තදරථමත්තා අත්ථි.

ในบทว่า ภิกฺขุสงฺฆํ ปฏิจฺจ ความว่า เพราะแม้เมื่อภิกษุทั้งหลายเข้าไปบิณฑบาตแล้ว ปราสาทนั้นก็ยังไม่ว่างเปล่าจากภิกษุทั้งหลายผู้ยินดีภัตที่ถวายไว้ประจำวิหาร และจากภิกษุทั้งหลายผู้ป่วยไข้ ผู้พยาบาลภิกษุไข้ ผู้เรียนอุเทศ ผู้ขวนขวายในจีวรกรรม เป็นต้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้เพราะความมีอยู่ของภิกษุทั้งหลายเป็นนิตย์ บทว่า เอกตฺตํ ได้แก่ ความเป็นหนึ่ง อธิบายว่า มีความเป็นอันหนึ่งอันเดียวคือความไม่ว่างเปล่าอยู่ ชื่อว่าตรัสว่า มีภาวะที่ไม่ว่างเปล่าอันหนึ่งอยู่ บทว่า อมนสิกริตฺวา ได้แก่ ไม่ทำไว้ในใจ ไม่คำนึงถึง ไม่พิจารณา บทว่า คามสญฺญํ ได้แก่ คามสัญญาที่เกิดขึ้นว่า "บ้าน" โดยอำนาจแห่งความสืบต่อ (แห่งอุปาทินนกขันธ์) หรือโดยอำนาจแห่งกิเลส (คือความยินดียินร้ายในบ้านนั้น) แม้ในบทว่า มนุสฺสสญฺญา ก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า อรญฺญสญฺญํ ปฏิจฺจ มนสิ กโรติ เอกตฺตํ ความว่า ย่อมทำไว้ในใจซึ่งอรัญญสัญญา อาศัยป่าอย่างเดียวเท่านั้น อย่างนี้ว่า "นี้คือป่า นี้คือต้นไม้ นี้คือภูเขา นี้คือหมู่ไม้ที่มีสีเขียวคล้ำ" บทว่า ปกฺขนฺทติ ได้แก่ หยั่งลง บทว่า อธิมุจฺจติ ได้แก่ ย่อมน้อมใจเชื่ออย่างนี้ บทว่า เย อสฺสุ ทรถา ความว่า ความเดือดร้อนที่สืบต่อ หรือความเดือดร้อนคือกิเลสเหล่าใด ที่พึงมีเพราะอาศัยคามสัญญา ความเดือดร้อนเหล่านั้นย่อมไม่มีในอรัญญสัญญานี้ แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า อตฺถิ เจวายํ ความว่า ส่วนว่าความเดือดร้อนที่สืบต่อเพียงเล็กน้อยนี้ ที่กำลังเกิดขึ้นเพราะอาศัยอรัญญสัญญาอย่างเดียว ย่อมมีอยู่

යඤ්හි ඛො තත්ථ න හොතීති යං මිගාරමාතුපාසාදෙ හත්ථිආදයො විය ඉමිස්සා අරඤ්ඤසඤ්ඤාය ගාමසඤ්ඤාමනුස්සසඤ්ඤාවසෙන උප්පජ්ජමානං පවත්තදරථකිලෙසදරථජාතං, තං න හොති. යං පන තත්ථ අවසිට්ඨන්ති යං මිගාරමාතුපාසාදෙ භික්ඛුසඞ්ඝො විය තත්ථ අරඤ්ඤසඤ්ඤාය පවත්තදරථමත්තං අවසිට්ඨං හොති. තං සන්තමිදං අත්ථීති පජානාතීති තං විජ්ජමානමෙව ‘‘අත්ථි ඉද’’න්ති පජානාති, සුඤ්ඤතාවක්කන්තීති සුඤ්ඤතානිබ්බත්ති.

บทว่า ยญฺหิ โข ตตฺถ น โหติ ความว่า หมู่แห่งความเดือดร้อนที่สืบต่อและกิเลสอันเป็นความเดือดร้อนใด ที่กำลังเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งคามสัญญาและมนุสสสัญญาในอรัญญสัญญานี้ เปรียบเหมือนช้างเป็นต้น (ไม่มี) ในปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา หมู่แห่งความเดือดร้อนนั้นย่อมไม่มี บทว่า ยํ ปน ตตฺถ อวสิฏฺฐํ ความว่า ความเดือดร้อนที่สืบต่อเพียงเล็กน้อยใด ยังเหลืออยู่ในอรัญญสัญญานั้น เปรียบเหมือนหมู่ภิกษุ (ยังเหลืออยู่) ในปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา บทว่า ตํ สนฺตมิทํ อตฺถีติ ปชานาติ ความว่า ย่อมรู้ชัดซึ่งสิ่งนั้นที่มีอยู่จริงนั่นแหละว่า "สิ่งนี้มีอยู่" บทว่า สุญฺญตาวกฺกนฺติ ได้แก่ การบังเกิดขึ้นแห่งสุญญตา

177. අමනසිකරිත්වා මනුස්සසඤ්ඤන්ති ඉධ ගාමසඤ්ඤං න ගණ්හාති. කස්මා? එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘මනුස්සසඤ්ඤාය ගාමසඤ්ඤං නිවත්තෙත්වා, අරඤ්ඤසඤ්ඤාය මනුස්සසඤ්ඤං, පථවීසඤ්ඤාය අරඤ්ඤසඤ්ඤං, ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤාය පථවීසඤ්ඤං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසඤ්ඤාය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤං[Pg.109], විපස්සනාය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසඤ්ඤං, මග්ගෙන විපස්සනං නිවත්තෙත්වා අනුපුබ්බෙන අච්චන්තසුඤ්ඤතං නාම දස්සෙස්සාමී’’ති. තස්මා එවං දෙසනං ආරභි. තත්ථ පථවීසඤ්ඤන්ති කස්මා අරඤ්ඤසඤ්ඤං පහාය පථවීසඤ්ඤං මනසි කරොති? අරඤ්ඤසඤ්ඤාය විසෙසානධිගමනතො. යථා හි පුරිසස්ස රමණීයං ඛෙත්තට්ඨානං දිස්වා – ‘‘ඉධ වුත්තා සාලිආදයො සුට්ඨු සම්පජ්ජිස්සන්ති, මහාලාභං ලභිස්සාමී’’ති සත්තක්ඛත්තුම්පි ඛෙත්තට්ඨානං ඔලොකෙන්තස්ස සාලිආදයො න සම්පජ්ජන්තෙව, සචෙ පන තං ඨානං විහතඛාණුකකණ්ටකං කත්වා කසිත්වා වපති, එවං සන්තෙ සම්පජ්ජන්ති, එවමෙව – ‘‘ඉදං අරඤ්ඤං, අයං රුක්ඛො, අයං පබ්බතො, අයං නීලොභාසො වනසණ්ඩො’’ති සචෙපි සත්තක්ඛත්තුං අරඤ්ඤසඤ්ඤං මනසි කරොති, නෙවූපචාරං න සමාධිං පාපුණාති, පථවීසඤ්ඤාය පනස්ස ධුවසෙවනං කම්මට්ඨානං පථවීකසිණං පරිකම්මං කත්වා ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා ඣානපදට්ඨානම්පි විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සක්කා අරහත්තං පාපුණිතුං. තස්මා අරඤ්ඤසඤ්ඤං පහාය පථවීසඤ්ඤං මනසි කරොති. පටිච්චාති පටිච්ච සම්භූතං.

๑๗๗. ในบทว่า อมนสิกริตฺวา มนุสฺสสญฺญํ นี้ พระองค์ไม่ทรงถือเอาคามสัญญา เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า พระองค์ได้มีความดำริอย่างนี้ว่า "เราจักยังคามสัญญาให้ถอยกลับด้วยมนุสสสัญญา ยังมนุสสสัญญาให้ถอยกลับด้วยอรัญญสัญญา ยังอรัญญสัญญาให้ถอยกลับด้วยปฐวีสัญญา ยังปฐวีสัญญาให้ถอยกลับด้วยอากาสานัญจายตนสัญญา...ฯลฯ... ยังอากิญจัญญายตนสัญญาให้ถอยกลับด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา ยังเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาให้ถอยกลับด้วยวิปัสสนา ยังวิปัสสนาให้ถอยกลับด้วยมรรค แล้วจักแสดงธรรมชื่อว่าอัจจันตสุญญตา (คืออรหัตตผล) โดยลำดับ" เพราะเหตุนั้น จึงทรงเริ่มเทศนานี้อย่างนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า ปฐวีสญฺญํ ความว่า เพราะเหตุไรจึงทำไว้ในใจซึ่งปฐวีสัญญา โดยละอรัญญสัญญาเสีย? เพราะไม่บรรลุคุณวิเศษด้วยอรัญญสัญญา เปรียบเหมือนว่า บุรุษคนหนึ่งเห็นพื้นที่นาอันน่ารื่นรมย์แล้วคิดว่า "ข้าวสาลีเป็นต้นที่หว่านในที่นี้จักสำเร็จผลอย่างดี เราจักได้ลาภมาก" แต่ข้าวสาลีเป็นต้นย่อมไม่สำเร็จผลเลยแก่เขาผู้มองดูพื้นที่นานั้นถึงเจ็ดครั้ง แต่ถ้าเขาทำที่นั้นให้ปราศจากตอและหนาม ไถแล้วจึงหว่าน เมื่อเป็นเช่นนั้น ข้าวสาลีเป็นต้นย่อมสำเร็จผล ฉันใดก็ฉันนั้น แม้ถ้าภิกษุทำไว้ในใจซึ่งอรัญญสัญญาถึงเจ็ดครั้งว่า "นี้คือป่า นี้คือต้นไม้ นี้คือภูเขา นี้คือหมู่ไม้ที่มีสีเขียวคล้ำ" เธอก็ย่อมไม่บรรลุทั้งอุปจารสมาธิและสมาธิ แต่ว่า เธออาจบรรลุพระอรหัตได้ โดยทำบริกรรมในปฐวีกสิณอันเป็นกรรมฐานที่ต้องเสพเนืองๆ ด้วยปฐวีสัญญา ยังฌานทั้งหลายให้บังเกิด แล้วเจริญวิปัสสนาอันมีฌานเป็นบาทฐาน เพราะเหตุนั้น เธอจึงทำไว้ในใจซึ่งปฐวีสัญญา โดยละอรัญญสัญญาเสีย บทว่า ปฏิจฺจ ได้แก่ อาศัยเกิดขึ้น

ඉදානි යස්මිං පථවීකසිණෙ සො පථවීසඤ්ඤී හොති, තස්ස ඔපම්මදස්සනත්ථං සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. තත්ථ උසභස්ස එතන්ති ආසභං. අඤ්ඤෙසං පන ගුන්නං ගණ්ඩාපි හොන්ති පහාරාපි. තෙසඤ්හි චම්මං පසාරියමානං නිබ්බලිකං න හොති, උසභස්ස ලක්ඛණසම්පන්නතාය තෙ දොසා නත්ථි. තස්මා තස්ස චම්මං ගහිතං. සඞ්කුසතෙනාති ඛිලසතෙන. සුවිහතන්ති පසාරෙත්වා සුට්ඨු විහතං. ඌනකසතසඞ්කුවිහතඤ්හි නිබ්බලිකං න හොති, සඞ්කුසතෙන විහතං භෙරිතලං විය නිබ්බලිකං හොති. තස්මා එවමාහ. උක්කූලවික්කූලන්ති උච්චනීචං ථලට්ඨානං නින්නට්ඨානං. නදීවිදුග්ගන්ති නදියො චෙව දුග්ගමට්ඨානඤ්ච. පථවීසඤ්ඤං පටිච්ච මනසි කරොති එකත්තන්ති කසිණපථවියංයෙව පටිච්ච සම්භූතං එකං සඤ්ඤං මනසි කරොති. දරථමත්තාති ඉතො පට්ඨාය සබ්බවාරෙසු පවත්තදරථවසෙන දරථමත්තා වෙදිතබ්බා.

บัดนี้ เพื่อแสดงอุปมาแก่ปฐวีกสิณที่ภิกษุนั้นเป็นผู้มีปฐวีสัญญา พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า เสยฺยถาปิ ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า อาสภะ เพราะเป็นของโคอุสภะ ส่วนว่าของโคเหล่าอื่น แม้ฝีก็มี แม้รอยถูกตีก็มี เพราะหนังของโคเหล่านั้นเมื่อถูกขึง ย่อมไม่ปราศจากรอยย่น แต่ของโคอุสภะ โทษเหล่านั้นไม่มี เพราะความถึงพร้อมด้วยลักษณะ เพราะเหตุนั้น หนังของโคอุสภะนั้นจึงถูกทรงนำมา (เป็นอุปมา) บทว่า สงฺกุสเตน ได้แก่ ด้วยหลักร้อยเล่ม บทว่า สุวิหตํ ได้แก่ ขึงแล้ว ตรึงไว้ดีแล้ว เพราะหนังที่ตรึงด้วยหลักไม่ถึงร้อยเล่ม ย่อมไม่ปราศจากรอยย่น หนังที่ตรึงด้วยหลักร้อยเล่ม ย่อมปราศจากรอยย่นเหมือนหน้ากลอง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า อุกฺกูลวิกฺกูลํ ได้แก่ ที่สูงและที่ต่ำ ที่ดอนและที่ลุ่ม บทว่า นทีวิทุคฺคํ ได้แก่ แม่น้ำและที่ที่ไปได้ยาก บทว่า ปฐวีสญฺญํ ปฏิจฺจ มนสิ กโรติ เอกตฺตํ ความว่า ย่อมทำไว้ในใจซึ่งสัญญาอันหนึ่งที่เกิดขึ้นอาศัยปฐวีกสิณเท่านั้น บทว่า ทรถมตฺตา ความว่า จำเเต่นี้ไปในวาระทั้งปวง พึงทราบว่า ความเดือดร้อนเพียงเล็กน้อย โดยนัยแห่งความเดือดร้อนที่สืบต่อ

182. අනිමිත්තං චෙතොසමාධින්ති විපස්සනාචිත්තසමාධිං. සො හි නිච්චනිමිත්තාදිවිරහිතො අනිමිත්තොති වුච්චති. ඉමමෙව කායන්ති විපස්සනාය වත්ථුං දස්සෙති. තත්ථ ඉමමෙවාති ඉමං එව චතුමහාභූතිකං. සළායතනිකන්ති [Pg.110] සළායතනපටිසංයුත්තං. ජීවිතපච්චයාති යාව ජීවිතින්ද්‍රියානං පවත්ති, තාව ජීවිතපච්චයා පවත්තදරථමත්තා අත්ථීති වුත්තං හොති.

๑๘๒. บทว่า อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ ได้แก่ สมาธิที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาจิต เพราะสมาธินั้นชื่อว่า อนิมิตตะ เพราะปราศจากนิจจนิมิตเป็นต้น ด้วยบทว่า อิเมมว กายํ ทรงแสดงวัตถุแห่งวิปัสสนา ในบทนั้น บทว่า อิเมมว ได้แก่ กายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ นี้เท่านั้น บทว่า สฬายตนิกํ ได้แก่ กายที่เนื่องด้วยอายตนะ ๖ บทว่า ชีวิตปจฺจยา ความว่า ชื่อว่าตรัสว่า ตราบเท่าที่ความสืบต่อแห่งชีวิตินทรีย์ยังมีอยู่ ตราบนั้น ความเดือดร้อนที่สืบต่อเพียงเล็กน้อยก็ยังมีอยู่

183. පුන අනිමිත්තන්ති විපස්සනාය පටිවිපස්සනං දස්සෙතුං වුත්තං. කාමාසවං පටිච්චාති කාමාසවං පටිච්ච උප්පජ්ජනපවත්තදරථා ඉධ න සන්ති, අරියමග්ගෙ චෙව අරියඵලෙ ච නත්ථීති වුත්තං හොති. ඉමමෙව කායන්ති ඉමං උපාදිසෙසදරථදස්සනත්ථං වුත්තං. ඉති මනුස්සසඤ්ඤාය ගාමසඤ්ඤං නිවත්තෙත්වා…පෙ… මග්ගෙන විපස්සනං නිවත්තෙත්වා අනුපුබ්බෙන අච්චන්තසුඤ්ඤතා නාම දස්සිතා හොති.

๑๘๓. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อนิมิตฺตํ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงปฏิวิปัสสนาของวิปัสสนา (ที่เกิดก่อนๆ) ความว่า กามสวํ ปฏิจฺจ คือ ความเดือดร้อนที่จะพึงเกิดขึ้นและเป็นไปเพราะอาศัยกามาสวะ ย่อมไม่มีในอริยมรรคและอริยผลนี้ คือ ไม่มีทั้งในอริยมรรคและในอริยผล ดังนี้ ชื่อว่าอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ คำว่า อิมเมว กายํ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความเดือดร้อนเพราะมีอุปาทิเสสเป็นเหตุ ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงยังคามสัญญาให้กลับจากมนุสสสัญญา...ฯลฯ... ทรงยังวิปัสสนาให้กลับด้วยมรรคแล้ว ชื่อว่าทรงแสดงอรหัตตผลอันชื่อว่าอัจจันตสุญญตาโดยลำดับ

184. පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙසං. අනුත්තරන්ති උත්තරවිරහිතං සබ්බසෙට්ඨං. සුඤ්ඤතන්ති සුඤ්ඤතඵලසමාපත්තිං. තස්මාති යස්මා අතීතෙපි, බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකසඞ්ඛාතා සමණබ්‍රාහ්මණා. අනාගතෙපි, එතරහිපි බුද්ධබුද්ධසාවකසඞ්ඛාතා සමණබ්‍රාහ්මණා ඉමංයෙව පරිසුද්ධං පරමං අනුත්තරං සුඤ්ඤතං උපසම්පජ්ජ විහරිංසු විහරිස්සන්ති විහරන්ති ච, තස්මා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๑๘๔. คำว่า ปริสุทฺธํ คือ ไม่มีอุปกิเลส คำว่า อนุตฺตรํ คือ ปราศจากธรรมที่ยิ่งกว่า ประเสริฐที่สุด คำว่า สุญฺญตํ คือ สุญญตผลสมาบัติ ความว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุใด แม้ในอดีต สมณพราหมณ์ทั้งหลายที่นับว่าเป็นพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธสาวก แม้ในอนาคต แม้ในปัจจุบัน สมณพราหมณ์ทั้งหลายที่นับว่าเป็นพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวก เข้าถึงสุญญตผลสมาบัติอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่านี้แหละ อยู่แล้ว จักอยู่ และย่อมอยู่ เพราะเหตุนั้น บทที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่งแล

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

චූළසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาจูฬสุญญตสูตร จบ

2. මහාසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถามหาสุญญตสูตร

185. එවං මෙ සුතන්ති මහාසුඤ්ඤතසුත්තං. තත්ථ කාළඛෙමකස්සාති ඡවිවණ්ණෙන සො කාළො, ඛෙමකොති පනස්ස නාමං. විහාරොති තස්මිංයෙව නිග්‍රොධාරාමෙ එකස්මිං පදෙසෙ පාකාරෙන පරික්ඛිපිත්වා ද්වාරකොට්ඨකං මාපෙත්වා හංසවට්ටකාදිසෙනාසනානි චෙව මණ්ඩලමාළභොජනසාලාදීනි ච පතිට්ඨපෙත්වා කතො විහාරො. සම්බහුලානි සෙනාසනානීති මඤ්චො පීඨං භිසිබිම්බොහනං තට්ටිකා චම්මඛණ්ඩො තිණසන්ථාරො පණ්ණසන්ථාරො පලාලසන්ථාරොතිආදීනි පඤ්ඤත්තානි හොන්ති, මඤ්චෙන මඤ්චං…පෙ… පලාලසන්ථාරෙනෙව පලාලසන්ථාරං ආහච්ච ඨපිතානි, ගණභික්ඛූනං වසනට්ඨානසදිසං අහොසි.

๑๘๕. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ มหาสุญญตสูตร ในมหาสุญญตสูตรนั้น บทว่า กาฬเขมกสฺส คือ เจ้าศากยะนั้นมีผิวพรรณดำ ส่วนคำว่า เขมโก เป็นชื่อของท่าน บทว่า วิหาโร คือ วิหารที่สร้างขึ้นในนิโครธารามนั้นเอง ณ ที่แห่งหนึ่ง โดยล้อมด้วยกำแพง สร้างซุ้มประตู และจัดตั้งเสนาสนะมีหลังคารูปหงส์เป็นต้น ทั้งมณฑป ศาลาฉัน เป็นต้น บทว่า สมฺพหุลานิ เสนาสนานิ คือ เสนาสนะมีเตียง ตั่ง ฟูก หมอน ตั่งสี่เหลี่ยมเล็ก แผ่นหนัง เครื่องปูลาดด้วยหญ้า เครื่องปูลาดด้วยใบไม้ เครื่องปูลาดด้วยฟาง เป็นต้น อันเขาปูลาดไว้ เตียงต่อเตียง...ฯลฯ... เครื่องปูลาดด้วยฟางต่อด้วยเครื่องปูลาดด้วยฟาง ได้เป็นเหมือนสถานที่อยู่ของภิกษุผู้เป็นหมู่คณะ

සම්බහුලා [Pg.111] නු ඛොති භගවතො බොධිපල්ලඞ්කෙයෙව සබ්බකිලෙසානං සමුග්ඝාටිතත්තා සංසයො නාම නත්ථි, විතක්කපුබ්බභාගා පුච්ඡා, විතක්කපුබ්බභාගෙ චායං නුකාරො නිපාතමත්තො. පාටිමත්ථකං ගච්ඡන්තෙ අවිනිච්ඡිතො නාම න හොති. ඉතො කිර පුබ්බෙ භගවතා දස ද්වාදස භික්ඛූ එකට්ඨානෙ වසන්තා න දිට්ඨපුබ්බා.

ความว่า สมฺพหุลา นุ โข คือ พระผู้มีพระภาคทรงถอนกิเลสทั้งปวงได้แล้วที่โพธิบัลลังก์นั่นเทียว ความสงสัยจึงไม่มีเลย (นี่) เป็นคำถามที่มีวิตกเป็นเบื้องหน้า และ นุ อักษรนี้เป็นเพียงนิบาตในส่วนที่มีวิตกเป็นเบื้องหน้า เมื่อพระองค์ทรงดำเนินไปสู่จุดสูงสุดแห่งเทศนา สิ่งที่ยังมิได้ทรงวินิจฉัยย่อมไม่มี ได้ยินว่า ก่อนแต่นี้ พระผู้มีพระภาคไม่เคยทอดพระเนตรเห็นภิกษุ ๑๐ รูป ๑๒ รูป อยู่ในที่แห่งเดียวกันมาก่อน

අථස්ස එතදහොසි – ගණවාසො නාමායං වට්ටෙ ආචිණ්ණසමාචිණ්ණො නදීඔතිණ්ණඋදකසදිසො, නිරයතිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයාසුරකායෙසුපි, මනුස්සලොක-දෙවලොකබ්‍රහ්මලොකෙසුපි ගණවාසොව ආචිණ්ණො. දසයොජනසහස්සො හි නිරයො තිපුචුණ්ණභරිතා නාළි විය සත්තෙහි නිරන්තරො, පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණකරණට්ඨානෙ සත්තානං පමාණං වා පරිච්ඡෙදො වා නත්ථි, තථා වාසීහි තච්ඡනාදිඨානෙසු, ඉති ගණභූතාව පච්චන්ති. තිරච්ඡානයොනියං එකස්මිං වම්මිකෙ උපසිකානං පමාණං වා පරිච්ඡෙදො වා නත්ථි, තථා එකෙකබිලාදීසුපි කිපිල්ලිකාදීනං. තිරච්ඡානයොනියම්පි ගණවාසොව. පෙතනගරානි ච ගාවුතිකානි අඩ්ඪයොජනිකානිපි පෙතභරිතානි හොන්ති. එවං පෙත්තිවිසයෙපි ගණවාසොව. අසුරභවනං දසයොජනසහස්සං කණ්ණෙ පක්ඛිත්තසූචියා කණ්ණබිලං විය හොති. ඉති අසුරකායෙපි ගණවාසොව. මනුස්සලොකෙ සාවත්ථියං සත්තපණ්ණාස කුලසතසහස්සානි, රාජගහෙ අන්තො ච බහි ච අට්ඨාරස මනුස්සකොටියො වසිංසු. එවං අඤ්ඤෙසුපි ඨානෙසූති මනුස්සලොකෙපි ගණවාසොව. භුම්මදෙවතා ආදිං කත්වා දෙවලොකබ්‍රහ්මලොකෙසුපි ගණවාසොව. එකෙකස්ස හි දෙවපුත්තස්ස අඩ්ඪතියා නාටකකොටියො හොන්ති, නවපි කොටියො හොන්ති, එකට්ඨානෙ දසසහස්සාපි බ්‍රහ්මානො වසන්ති.

ลำดับนั้น พระองค์ได้ทรงพระดำริดังนี้ว่า การอยู่เป็นหมู่นี้ เป็นสิ่งที่สัตว์ทั้งหลายประพฤติมาเนืองๆ ในวัฏฏะ เปรียบเหมือนน้ำที่ไหลลงสู่แม่น้ำ การอยู่เป็นหมู่เป็นสิ่งที่ประพฤติมาแล้ว แม้ในนรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย อสูรกาย แม้ในมนุษยโลก เทวโลก พรหมโลก ด้วยว่า นรกมีประมาณหนึ่งหมื่นโยชน์ แน่นขนัดไปด้วยสัตว์ทั้งหลาย เหมือนทะนานที่เต็มด้วยผงดีบุก ในสถานที่จองจำ ๕ ประการและสถานที่กระทำกรรมกรณ์ ประมาณหรือขอบเขตของสัตว์ทั้งหลายย่อมไม่มี, ในสถานที่ไสด้วยสิ่วเป็นต้นก็เช่นกัน, ด้วยประการฉะนี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมไหม้อยู่เป็นหมู่ๆ นั่นเทียว ในกำเนิดเดรัจฉาน ในจอมปลวกแห่งหนึ่ง ประมาณหรือขอบเขตของปลวกย่อมไม่มี, ในรูแต่ละรูเป็นต้น ของมดเป็นต้นก็เช่นกัน แม้ในกำเนิดเดรัจฉาน ก็มีการอยู่เป็นหมู่ และเมืองเปรตทั้งหลายที่ประมาณ ๑ คาวุตบ้าง ๒ โยชน์ครึ่งบ้าง ก็เต็มไปด้วยเปรต แม้ในเปรตวิสัย ก็มีการอยู่เป็นหมู่เช่นนี้ ภพอสูรมีประมาณหนึ่งหมื่นโยชน์ (แน่นขนัด) เหมือนช่องหูที่เต็มด้วยเข็มที่ใส่เข้าไป แม้ในอสูรกาย ก็มีการอยู่เป็นหมู่เช่นนี้ ในมนุษยโลก ที่กรุงสาวัตถี มี ๕๗ แสนตระกูล, ที่กรุงราชคฤห์ ทั้งภายในและภายนอก มีมนุษย์ ๑๘ โกฏิอาศัยอยู่ ในที่อื่นๆ ก็เป็นเช่นนี้, แม้ในมนุษยโลก ก็มีการอยู่เป็นหมู่ ตั้งแต่ภุมมเทวดาเป็นต้นไป แม้ในเทวโลกและพรหมโลก ก็มีการอยู่เป็นหมู่ ด้วยว่า เทพบุตรแต่ละองค์มีนางฟ้อน ๒ โกฏิครึ่งบ้าง ๙ โกฏิบ้าง, ในที่แห่งเดียว พรหมถึงหนึ่งหมื่นก็อาศัยอยู่

තතො චින්තෙසි – ‘‘මයා සතසහස්සකප්පාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි ගණවාසවිද්ධංසනත්ථං දස පාරමියො පූරිතා, ඉමෙ ච භික්ඛූ ඉතො පට්ඨායෙව ගණං බන්ධිත්වා ගණාභිරතා ජාතා අනනුච්ඡවිකං කරොන්තී’’ති. සො ධම්මසංවෙගං උප්පාදෙත්වා පුන චින්තෙසි – ‘‘සචෙ ‘එකට්ඨානෙ ද්වීහි භික්ඛූහි න වසිතබ්බ’න්ති සක්කා භවෙය්‍ය සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙතුං, සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙය්‍යං, න ඛො පනෙතං සක්කා. හන්දාහං මහාසුඤ්ඤතාපටිපත්තිං නාම සුත්තන්තං [Pg.112] දෙසෙමි, යං සික්ඛාකාමානං කුලපුත්තානං සික්ඛාපදපඤ්ඤත්ති විය නගරද්වාරෙ නික්ඛිත්තසබ්බකායිකආදාසො විය ච භවිස්සති. තතො යථා නාමෙකස්මිං ආදාසෙ ඛත්තියාදයො අත්තනො වජ්ජං දිස්වා තං පහාය අනවජ්ජා හොන්ති, එවමෙවං මයි පරිනිබ්බුතෙපි පඤ්චවස්සසහස්සානි ඉමං සුත්තං ආවජ්ජිත්වා ගණං විනොදෙත්වා එකීභාවාභිරතා කුලපුත්තා වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං කරිස්සන්තී’’ති. භගවතො ච මනොරථං පූරෙන්තා විය ඉමං සුත්තං ආවජ්ජිත්වා ගණං විනොදෙත්වා වට්ටදුක්ඛං ඛෙපෙත්වා පරිනිබ්බුතා කුලපුත්තා ගණනපථං වීතිවත්තා. වාලිකපිට්ඨිවිහාරෙපි හි ආභිධම්මිකඅභයත්ථෙරො නාම වස්සූපනායිකසමයෙ සම්බහුලෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං ඉමං සුත්තං සඤ්ඣායිත්වා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො එවං කාරෙති, මයං කිං කරොමා’’ති ආහ. තෙ සබ්බෙපි අන්තොවස්සෙ ගණං විනොදෙත්වා එකීභාවාභිරතා අරහත්තං පාපුණිංසු. ගණභෙදනං නාම ඉදං සුත්තන්ති.

ลำดับนั้น ทรงพระดำริว่า "เราบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการ ตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป เพื่อทำลายการอยู่เป็นหมู่, แต่ภิกษุเหล่านี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป กลับตั้งคณะ ยินดีในการอยู่เป็นหมู่ กระทำสิ่งที่ไม่สมควร" พระองค์ทรงยังธรรมสังเวชให้เกิดขึ้นแล้ว ทรงพระดำริอีกว่า "ถ้าหากจะพึงบัญญัติสิกขาบทว่า 'ภิกษุ ๒ รูปไม่พึงอยู่ในที่เดียวกัน' ได้ เราก็จะพึงบัญญัติสิกขาบท, แต่การทำเช่นนั้นไม่สามารถทำได้ เอาล่ะ เราจะแสดงพระสูตรชื่อมหาสุญญตปฏิปทา ซึ่งจักเป็นเหมือนการบัญญัติสิกขาบท และเป็นเหมือนกระจกเงาสำหรับส่องดูทั้งตัวที่ตั้งไว้ที่ประตูเมือง สำหรับกุลบุตรผู้ใคร่ในการศึกษา จากนั้น เปรียบเหมือนกษัตริย์เป็นต้น เห็นโทษของตนในกระจกเงาแล้ว ละโทษนั้นเสีย เป็นผู้ไม่มีโทษ ฉันใด, แม้เมื่อเราปรินิพพานไปแล้วตลอด ๕,๐๐๐ ปี กุลบุตรทั้งหลายผู้ยินดีในความเป็นผู้เดียว พิจารณาสูตรนี้แล้ว บรรเทาการอยู่เป็นหมู่ จักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ในวัฏฏะได้ ฉันนั้น" และกุลบุตรทั้งหลายผู้ปรินิพพานแล้ว เพราะพิจารณาสูตรนี้ บรรเทาการอยู่เป็นหมู่ ยังทุกข์ในวัฏฏะให้สิ้นไป ราวกับว่าจะยังความปรารถนาในพระทัยของพระผู้มีพระภาคให้เต็มเปี่ยม ได้ล่วงเลยวิถีแห่งการนับไปแล้ว ด้วยว่า แม้ในวาลิกปิฏฐิวิหาร พระเถระชื่ออภิธรรมิกอภัย ในเวลาเข้าพรรษา ได้สาธยายสูตรนี้พร้อมกับภิกษุจำนวนมากแล้วกล่าวว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงให้กระทำอย่างนี้ พวกเราจะทำอะไรกัน" ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด บรรเทาการอยู่เป็นหมู่ในพรรษา เป็นผู้ยินดีในความเป็นผู้เดียว ได้บรรลุพระอรหัตแล้ว พระสูตรนี้ชื่อว่า คณเภทนสูตร (สูตรทำลายคณะ)

186. ඝටායාති එවංනාමකස්ස සක්කස්ස. විහාරෙති අයම්පි විහාරො නිග්‍රොධාරාමස්සෙව එකදෙසෙ කාළඛෙමකස්ස විහාරො විය කතොති වෙදිතබ්බො. චීවරකම්මන්ති ජිණ්ණමලිනානං අග්ගළට්ඨානුප්පාදනධොවනාදීහි කතපරිභණ්ඩම්පි, චීවරත්ථාය උප්පන්නවත්ථානං විචාරණසිබ්බනාදීහි අකතං සංවිධානම්පි වට්ටති, ඉධ පන අකතං සංවිධානං අධිප්පෙතං. මනුස්සා හි ආනන්දත්ථෙරස්ස චීවරසාටකෙ අදංසු. තස්මා ථෙරො සම්බහුලෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා තත්ථ චීවරකම්මං අකාසි. තෙපි භික්ඛූ පාතොව සූචිපාසකස්ස පඤ්ඤායනකාලතො පට්ඨාය නිසින්නා අපඤ්ඤායනකාලෙ උට්ඨහන්ති. සූචිකම්මෙ නිට්ඨිතෙයෙව සෙනාසනානි සංවිදහිස්සාමාති න සංවිදහිංසු. චීවරකාරසමයො නොති ථෙරො කිර චින්තෙසි – ‘‘අද්ධා එතෙහි භික්ඛූහි න පටිසාමිතානි සෙනාසනානි, භගවතා ච දිට්ඨානි භවිස්සන්ති. ඉති අනත්තමනො සත්ථා සුට්ඨු නිග්ගහෙතුකාමො, ඉමෙසං භික්ඛූනං උපත්ථම්භො භවිස්සාමී’’ති; තස්මා එවමාහ. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො – ‘‘න, භන්තෙ, ඉමෙ භික්ඛූ කම්මාරාමා එව, චීවරකිච්චවසෙන පන එවං වසන්තී’’ති.

๑๘๖. บทว่า ฆฏาย ได้แก่ ของพระศากยะพระนามอย่างนี้. บทว่า วิหาเร พึงทราบว่า แม้วิหารนี้ ก็สร้างไว้ ณ ส่วนหนึ่งแห่งนิโครธาราม เหมือนวิหารของกาฬเขมกะ. บทว่า จีวรกมฺมํ ได้แก่ แม้การตกแต่งผ้าเก่าผ้าเปื้อนด้วยการชุน การซัก เป็นต้น ก็ควร, แม้การจัดแจงผ้าที่เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่จีวรที่ยังไม่ได้ทำ ด้วยการตระเตรียม การเย็บ เป็นต้น ก็ควร, แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาการจัดแจงผ้าที่ยังไม่ได้ทำ. จริงอยู่ พวกมนุษย์ได้ถวายผ้าสาฎกสำหรับทำจีวรแก่พระอานนทเถระ. เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงพาภิกษุจำนวนมากไปทำจีวรกันในที่นั้น. แม้ภิกษุเหล่านั้นก็นั่งตั้งแต่เวลาเช้าตรู่ พอที่จะมองเห็นรูเข็มได้ ลุกขึ้นในเวลาที่มองไม่เห็น. พวกเธอไม่ได้จัดแจงเสนาสนะ ด้วยคิดว่า "เมื่องานเย็บผ้าเสร็จแล้วนั่นแหละ เราจักจัดแจงเสนาสนะ". บทว่า จีวรการสมโย โน (เป็นสมัยทำจีวรของพวกเรา) ความว่า ได้ยินว่า พระเถระคิดว่า "แน่นอน ภิกษุเหล่านี้ไม่ได้เก็บงำเสนาสนะ และพระผู้มีพระภาคจักทอดพระเนตรเห็น" ด้วยเหตุนี้ จึงไม่พอใจ (คิดว่า) "พระศาสดาทรงประสงค์จะขนาบอย่างยิ่ง เราจักเป็นที่พึ่งพิงของภิกษุเหล่านี้" เพราะเหตุนั้น จึงกราบทูลอย่างนี้. อธิบายในคำนั้นมีดังนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ยินดีในการงานโดยแท้ แต่พวกเธออยู่กันอย่างนี้ ก็เพราะมีกิจเนื่องด้วยจีวร".

න ඛො, ආනන්දාති, ආනන්ද, කම්මසමයො වා හොතු අකම්මසමයො වා, චීවරකාරසමයො වා හොතු අචීවරකාරසමයො වා, අථ ඛො සඞ්ගණිකාරාමො භික්ඛු න සොභතියෙව. මා ත්වං අනුපත්ථම්භට්ඨානෙ උපත්ථම්භො අහොසීති. තත්ථ සඞ්ගණිකාති සකපරිසසමොධානං. ගණොති නානාජනසමොධානං. ඉති සඞ්ගණිකාරාමො වා හොතු ගණාරාමො [Pg.113] වා, සබ්බථාපි ගණබාහුල්ලාභිරතො ගණබන්ධනබද්ධො භික්ඛු න සොභති. පච්ඡාභත්තෙ පන දිවාට්ඨානං සම්මජ්ජිත්වා සුධොතහත්ථපාදො මූලකම්මට්ඨානං ගහෙත්වා එකාරාමතමනුයුත්තො භික්ඛු බුද්ධසාසනෙ සොභති. නෙක්ඛම්මසුඛන්ති කාමතො නික්ඛන්තස්ස සුඛං. පවිවෙකසුඛම්පි කාමපවිවෙකසුඛමෙව. රාගාදීනං පන වූපසමත්ථාය සංවත්තතීති උපසමසුඛං. මග්ගසම්බොධත්ථාය සංවත්තතීති සම්බොධිසුඛං. නිකාමලාභීති කාමලාභී ඉච්ඡිතලාභී. අකිච්ඡලාභීති අදුක්ඛලාභී. අකසිරලාභීති විපුලලාභී.

บทว่า น โข อานนฺท ความว่า ดูก่อนอานนท์ จะเป็นสมัยมีงานหรือไม่มีงานก็ตาม จะเป็นสมัยทำจีวรหรือไม่ทำจีวรก็ตาม แต่ว่าภิกษุผู้ยินดีในหมู่คณะย่อมไม่งามเลย เธออย่าได้เป็นผู้สนับสนุนในฐานะที่ไม่ควรสนับสนุนเลย. ในบทเหล่านั้น บทว่า สงฺคณิกา ได้แก่ การสมาคมกับบริษัทของตน. บทว่า คโณ ได้แก่ การสมาคมกับคนต่าง ๆ. ดังนั้น จะเป็นผู้ยินดีในบริษัทของตนก็ตาม หรือยินดีในหมู่คณะก็ตาม โดยประการทั้งปวง ภิกษุผู้ยินดีในความเป็นหมู่มาก ผู้ถูกผูกมัดด้วยเครื่องผูกคือหมู่คณะ ย่อมไม่งาม. แต่ในเวลาหลังภัต ภิกษุผู้กวาดสถานที่พักกลางวัน ล้างมือและเท้าดีแล้ว ถือเอามูลกรรมฐาน ประกอบความยินดีในความเป็นผู้เดียว ย่อมงดงามในพระพุทธศาสนา. บทว่า เนกฺขมฺมสุขํ ได้แก่ สุขของผู้ที่ออกจากกาม. แม้ ปวิเวกสุข ก็คือสุขเกิดจากความสงัดจากกามนั่นเอง. แต่เพราะย่อมเป็นไปเพื่อความสงบระงับราคะเป็นต้น จึงชื่อว่า อุปสมสุข. เพราะย่อมเป็นไปเพื่อการตรัสรู้มรรค จึงชื่อว่า สมฺโพธิสุข. บทว่า นิกามลาภี ได้แก่ ผู้ได้ตามความปรารถนา. บทว่า อกิจฺฉลาภี ได้แก่ ผู้ได้โดยไม่ลำบาก. บทว่า อกสิรลาภี ได้แก่ ผู้ได้โดยไพบูลย์.

සාමායිකන්ති අප්පිතප්පිතසමයෙ කිලෙසෙහි විමුත්තං. කන්තන්ති මනාපං. චෙතොවිමුත්තින්ති රූපාරූපාවචරචිත්තවිමුත්තිං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘චත්තාරි ච ඣානානි චතස්සො ච අරූපසමාපත්තියො, අයං සාමායිකො විමොක්ඛො’’ති (පටි. ම. 1.213). අසාමායිකන්ති න සමයවසෙන කිලෙසෙහි විමුත්තං, අථ ඛො අච්චන්තවිමුත්තං ලොකුත්තරං වුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘චත්තාරො ච අරියමග්ගා චත්තාරි ච සාමඤ්ඤඵලානි, අයං අසාමායිකො විමොක්ඛො’’ති. අකුප්පන්ති කිලෙසෙහි අකොපෙතබ්බං.

บทว่า สามายิกํ ได้แก่ ความหลุดพ้นจากกิเลสในสมัยที่เข้าสมาบัติ. บทว่า กนฺตํ ได้แก่ ที่น่าพอใจ. บทว่า เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ จิตตวิมุตติอันเป็นรูปาวจรและอรูปาวจร. สมจริงดังคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ฌาน ๔ และอรูปสมาบัติ ๔ นี้เรียกว่า สามายิกวิโมกข์". บทว่า อสามายิกํ ได้แก่ ความหลุดพ้นจากกิเลสที่ไม่ใช่โดยอาศัยสมัย แต่หมายถึงโลกุตรธรรมที่หลุดพ้นโดยเด็ดขาด. สมจริงดังคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "อริยมรรค ๔ และสามัญผล ๔ นี้เรียกว่า อสามายิกวิโมกข์". บทว่า อกุปฺปํ ได้แก่ ที่กิเลสทั้งหลายไม่อาจทำให้กำเริบได้.

එත්තාවතා කිං කථිතං හොති? සඞ්ගණිකාරාමො භික්ඛු ගණබන්ධනබද්ධො නෙව ලොකියගුණං, න ච ලොකුත්තරගුණං නිබ්බත්තෙතුං සක්කොති, ගණං විනොදෙත්වා පන එකාභිරතො සක්කොති. තථා හි විපස්සී බොධිසත්තො චතුරාසීතියා පබ්බජිතසහස්සෙහි පරිවුතො සත්ත වස්සානි විචරන්තො සබ්බඤ්ඤුගුණං නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛි, ගණං විනොදෙත්වා සත්තදිවසෙ එකීභාවාභිරතො බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ සබ්බඤ්ඤුගුණං නිබ්බත්තෙසි. අම්හාකං බොධිසත්තො පඤ්චවග්ගියෙහි සද්ධිං ඡබ්බස්සානි විචරන්තො සබ්බඤ්ඤුගුණං නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛි, තෙසු පක්කන්තෙසු එකීභාවාභිරතො බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ සබ්බඤ්ඤුගුණං නිබ්බත්තෙසි.

ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ เป็นอันตรัสอะไรไว้? ภิกษุผู้ยินดีในหมู่คณะ ถูกผูกมัดด้วยเครื่องผูกคือหมู่คณะ ย่อมไม่สามารถทำให้คุณอันเป็นโลกิยะและคุณอันเป็นโลกุตตระเกิดขึ้นได้, แต่เมื่อขจัดหมู่คณะเสียแล้ว ยินดีในความเป็นผู้เดียว ย่อมสามารถทำได้. จริงอย่างนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสี มีผู้บวชแล้วแปดหมื่นสี่พันเป็นบริวาร ท่องเที่ยวอยู่เจ็ดปี ก็ไม่สามารถทำให้พระสัพพัญญุตคุณเกิดขึ้นได้, ครั้นขจัดหมู่คณะเสียแล้ว ทรงยินดีในความเป็นผู้เดียวเจ็ดวัน เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล จึงได้ทำให้พระสัพพัญญุตคุณเกิดขึ้น. พระโพธิสัตว์ของเรา ทรงเที่ยวไปกับพวกปัญจวัคคีย์หกปี ก็ไม่สามารถทำให้พระสัพพัญญุตคุณเกิดขึ้นได้, เมื่อท่านเหล่านั้นหลีกไปแล้ว ทรงยินดีในความเป็นผู้เดียว เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล จึงได้ทำให้พระสัพพัญญุตคุณเกิดขึ้น.

එවං සඞ්ගණිකාරාමස්ස ගුණාධිගමාභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි දොසුප්පත්තිං දස්සෙන්තො නාහං ආනන්දාතිආදිමාහ. තත්ථ රූපන්ති සරීරං. යත්ථ රත්තස්සාති යස්මිං රූපෙ රාගවසෙන රත්තස්ස. න උප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති යස්මිං රූපෙ රත්තස්ස න උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තං රූපං න සමනුපස්සාමි, අථ ඛො සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානානං දසබලසාවකත්තුපගමනසඞ්ඛාතෙන අඤ්ඤථාභාවෙන සඤ්චයස්ස [Pg.114] විය, උපාලිගහපතිනො අඤ්ඤථාභාවෙන නාටපුත්තස්ස විය, පියජාතිකසුත්තෙ සෙට්ඨිආදීනං විය ච උප්පජ්ජන්තියෙව.

ครั้นทรงแสดงความไม่มีแห่งการบรรลุคุณวิเศษของภิกษุผู้ยินดีในหมู่คณะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเกิดขึ้นแห่งโทษ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า นาหํ อานนฺท. ในบทเหล่านั้น บทว่า รูปํ ได้แก่ สรีระ. บทว่า ยตฺถ รตฺตสฺส ได้แก่ แก่บุคคลผู้กำหนัดแล้วด้วยอำนาจแห่งราคะในรูปใด. บทว่า น อุปฺปชฺเชยฺยุํ ความว่า เราไม่เล็งเห็นรูปนั้น ที่เมื่อบุคคลกำหนัดแล้ว (โสกะเป็นต้น) จะไม่พึงเกิดขึ้น, แต่ว่า (โสกะเป็นต้น) ย่อมเกิดขึ้นนั่นเอง เหมือนอย่างที่เกิดขึ้นแก่สัญชัย เพราะความแปรปรวนอันได้ชื่อว่าการเข้าถึงความเป็นสาวกของพระทศพลของพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ, เหมือนอย่างที่เกิดขึ้นแก่นาฏบุตร เพราะความแปรปรวนของอุบาลีคหบดี, และเหมือนอย่างที่เกิดขึ้นแก่เศรษฐีเป็นต้นในปิยชาติกสูตร.

187. අයං ඛො පනානන්දාති කො අනුසන්ධි? සචෙ හි කොචි දුබ්බුද්ධී නවපබ්බජිතො වදෙය්‍ය – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ඛෙත්තං පවිට්ඨා ගාවියො විය අම්හෙයෙව ගණතො නීහරති, එකීභාවෙ නියොජෙති, සයං පන රාජරාජමහාමත්තාදීහි පරිවුතො විහරතී’’ති, තස්ස වචනොකාසුපච්ඡෙදනත්ථං – ‘‘චක්කවාළපරියන්තාය පරිසාය මජ්ඣෙ නිසින්නොපි තථාගතො එකකොවා’’ති දස්සෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ සබ්බනිමිත්තානන්ති රූපාදීනං සඞ්ඛනිමිත්තානං. අජ්ඣත්තන්ති විසයජ්ඣත්තං. සුඤ්ඤතන්ති සුඤ්ඤතඵලසමාපත්තිං. තත්‍ර චෙති උපයොගත්ථෙ භුම්මං, තං චෙති වුත්තං හොති. පුන තත්‍රාති තස්මිං පරිසමජ්ඣෙ ඨිතො. විවෙකනින්නෙනාති නිබ්බානනින්නෙන. බ්‍යන්තීභූතෙනාති ආසවට්ඨානීයධම්මෙහි විගතන්තෙන නිස්සටෙන විසංයුත්තෙන. උය්‍යොජනිකපටිසංයුත්තන්ති ගච්ඡථ තුම්හෙති එවං උය්‍යොජනිකෙන වචනෙන පටිසංයුත්තං.

๑๘๗. บทว่า อยํ โข ปนานนฺท มีความเชื่อมโยงกันอย่างไร? คือว่า หากภิกษุบวชใหม่ผู้มีปัญญาทรามบางรูปพึงกล่าวว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงขับไล่แต่พวกเราออกจากหมู่คณะ เหมือนโคที่เข้าไปในนา ทรงชักนำในความเป็นผู้เดียว แต่พระองค์เองกลับประทับอยู่โดยมีพระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้นแวดล้อม" เพื่อตัดโอกาสแห่งคำพูดของภิกษุนั้น และเพื่อทรงแสดงว่า "แม้ประทับนั่งอยู่ท่ามกลางบริษัทซึ่งมีขอบเขตจดจักรวาล พระตถาคตก็ทรงเป็นผู้เดียวเท่านั้น" จึงทรงเริ่มพระเทศนานี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า สพฺพานิมิตฺตานํ ได้แก่ แห่งสังขตานิมิตทั้งหลายมีรูปเป็นต้น. บทว่า อชฺฌตฺตํ ได้แก่ อัชฌัตตะในทางวิสัย (คือผลสมาบัติ). บทว่า สุญฺญตํ ได้แก่ สุญญตผลสมาบัติ. บทว่า ตตฺร เจ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถทุติยาวิภัตติ หมายความว่า ตํ เจ (ถ้าเข้าเฝ้าพระองค์). อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ตตฺร ได้แก่ ผู้ประทับยืนอยู่ท่ามกลางบริษัทนั้น. บทว่า วิเวกนินฺเนน ได้แก่ ด้วยจิตที่น้อมไปในพระนิพพาน. บทว่า พฺยนฺตีภูเตน ได้แก่ ด้วยจิตที่ปราศจากที่สุด สลัดออกแล้ว ไม่ประกอบแล้วจากธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ. บทว่า อุยฺโยชนิกปฏิสํยุตฺตํ ได้แก่ ประกอบด้วยคำพูดที่เป็นการส่งกลับ คือคำว่า "พวกท่านจงไป".

කාය පන වෙලාය භගවා එවං කථෙති? පච්ඡාභත්තකිච්චවෙලාය, වා පුරිමයාමකිච්චවෙලාය වා. භගවා හි පච්ඡාභත්තෙ ගන්ධකුටියං සීහසෙය්‍යං කප්පෙත්වා වුට්ඨාය ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදති. තස්මිං සමයෙ ධම්මස්සවනත්ථාය පරිසා සන්නිපතන්ති. අථ භගවා කාලං විදිත්වා ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා බුද්ධාසනවරගතො ධම්මං දෙසෙත්වා භෙසජ්ජතෙලපාකං ගණ්හන්තො විය කාලං අනතික්කමිත්වා විවෙකනින්නෙන චිත්තෙන පරිසං උය්‍යොජෙති. පුරිමයාමෙපි ‘‘අභික්කන්තා ඛො වාසෙට්ඨා රත්ති, යස්ස දානි කාලං මඤ්ඤථා’’ති (දී. නි. 3.299) එවං උය්‍යොජෙති. බුද්ධානඤ්හි බොධිපත්තිතො පට්ඨාය ද්වෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණානිපි නිබ්බානනින්නානෙව. තස්මාතිහානන්දාති යස්මා සුඤ්ඤතාවිහාරො සන්තො පණීතො, තස්මා.

ก็ พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ในกาลไหน? ตรัสในเวลาทำกิจภายหลังภัต หรือในเวลาทำกิจในปฐมยาม. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคในกาลภายหลังภัต ทรงสำเร็จสีหไสยาในพระคันธกุฎี ทรงลุกขึ้นแล้ว ทรงเข้าผลสมาบัติแล้วประทับนั่ง. ในสมัยนั้น บริษัทประชุมกันเพื่อฟังธรรม. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบกาลแล้ว เสด็จออกจากพระคันธกุฎี เสด็จสู่พุทธอาสน์อันประเสริฐ ทรงแสดงธรรมแล้ว ราวกับทรงรับเอาน้ำมันยาที่เคี่ยวไว้ ไม่ให้กาลล่วงไป ทรงส่งบริษัทไปด้วยพระจิตที่น้อมไปในวิเวก. แม้ในปฐมยาม ก็ทรงส่งไปอย่างนี้ว่า “วาเสฏฐะทั้งหลาย ราตรีล่วงไปแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายย่อมสำคัญกาลอันควรแก่การใด (ก็จงทำกาลนั้นเถิด)”. จริงอยู่ สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย จำเดิมแต่การบรรลุพระโพธิญาณ แม้ทวิปัญจวิญญาณทั้งหลายก็ย่อมน้อมไปสู่นิพพานนั่นเทียว. บทว่า ตสฺมาติหานนฺท (ดังนั้นแหละ อานนท์) ความว่า เพราะเหตุใด สุญญตาวิหารเป็นธรรมสงบ เป็นธรรมประณีต, เพราะเหตุนั้น.

188. අජ්ඣත්තමෙවාති ගොචරජ්ඣත්තමෙව. අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතන්ති ඉධ නියකජ්ඣත්තං, අත්තනො පඤ්චසු ඛන්ධෙසු නිස්සිතන්ති අත්ථො. සම්පජානො හොතීති කම්මට්ඨානස්ස අසම්පජ්ජනභාවජානනෙන සම්පජානො. බහිද්ධාති පරස්ස පඤ්චසු ඛන්ධෙසු. අජ්ඣත්තබහිද්ධාති කාලෙන අජ්ඣත්තං කාලෙන බහිද්ධා[Pg.115]. ආනෙඤ්ජන්ති උභතොභාගවිමුත්තො භවිස්සාමාති ආනෙඤ්ජං අරූපසමාපත්තිං මනසි කරොති.

๑๘๘. บทว่า อชฺฌตฺตเมว (ในภายในนั่นเทียว) คือ โคจรัชฌัตต์ (อารมณ์ภายใน) นั่นเอง. ในบทว่า อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ (สุญญตาภายใน) นี้ ได้แก่ นิยกัชฌัตต์ (ภายในของตน) อธิบายว่า อาศัยในขันธ์ 5 ของตนนั่นเอง. บทว่า สมฺปชาโน โหติ (เป็นผู้มีสัมปชัญญะ) คือ เป็นผู้มีสัมปชัญญะด้วยการรู้ถึงความไม่สำเร็จแห่งกรรมฐาน. บทว่า พหิทฺธา (ในภายนอก) คือ ในขันธ์ 5 ของผู้อื่น. บทว่า อชฺฌตฺตพหิทฺธา (ในภายในและภายนอก) คือ บางคราวก็ภายใน บางคราวก็ภายนอก. บทว่า อาเนญฺชํ (สมาบัติอันไม่หวั่นไหว) คือ (ด้วยคิดว่า) เราจักเป็นอุภโตภาควิมุต จึงมนสิการอาเนญชสมาบัติ คือ อรูปสมาบัติ.

තස්මිංයෙව පුරිමස්මින්ති පාදකජ්ඣානං සන්ධාය වුත්තං. අපගුණපාදකජ්ඣානතො වුට්ඨිතස්ස හි අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං මනසිකරොතො තත්ථ චිත්තං න පක්ඛන්දති. තතො ‘‘පරස්ස සන්තානෙ නු ඛො කථ’’න්ති බහිද්ධා මනසි කරොති, තත්ථපි න පක්ඛන්දති. තතො – ‘‘කාලෙන අත්තනො සන්තානෙ, කාලෙන පරස්ස සන්තානෙ නු ඛො කථ’’න්ති අජ්ඣත්තබහිද්ධා මනසි කරොති, තත්ථපි න පක්ඛන්දති. තතො උභතොභාගවිමුත්තො හොතුකාමො ‘‘අරූපසමාපත්තියං නු ඛො කථ’’න්ති ආනෙඤ්ජං මනසි කරොති, තත්ථපි න පක්ඛන්දති. ඉදානි – ‘‘න මෙ චිත්තං පක්ඛන්දතීති විස්සට්ඨවීරියෙන උපට්ඨාකාදීනං පච්ඡතො න චරිතබ්බං, පාදකජ්ඣානමෙව පන සාධුකං පුනප්පුනං මනසිකාතබ්බං. එවමස්ස රුක්ඛෙ ඡින්දතො ඵරසුම්හි අවහන්තෙ පුන නිසිතං කාරෙත්වා ඡින්දන්තස්ස ඡිජ්ජෙසු ඵරසු විය කම්මට්ඨානෙ මනසිකාරො වහතී’’ති දස්සෙතුං තස්මිංයෙවාතිආදිමාහ. ඉදානිස්ස එවං පටිපන්නස්ස යං යං මනසි කරොති, තත්ථ තත්ථ මනසිකාරො සම්පජ්ජතීති දස්සෙන්තො පක්ඛන්දතීති ආහ.

บทว่า ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ (ในสมาธินิมิตอันเป็นเบื้องต้นนั้นแหละ) ตรัสหมายถึงปาทกฌาน. จริงอยู่ สำหรับผู้ที่ออกจากปาทกฌานที่ยังไม่คล่องแคล่ว เมื่อมนสิการสุญญตาภายใน จิตย่อมไม่แล่นไปในสุญญตานั้น. ลำดับนั้น เธอจึงมนสิการในภายนอก (ด้วยคิดว่า) “ในสันดานของผู้อื่นจะเป็นอย่างไรหนอ” จิตก็ไม่แล่นไปในภายนอกนั้นอีก. ลำดับนั้น เธอจึงมนสิการในภายในและภายนอก (ด้วยคิดว่า) “บางคราวในสันดานของตน บางคราวในสันดานของผู้อื่น จะเป็นอย่างไรหนอ” จิตก็ไม่แล่นไปในภายในและภายนอกนั้นอีก. ลำดับนั้น ผู้ปรารถนาจะเป็นอุภโตภาควิมุต จึงมนสิการอาเนญชสมาบัติ (ด้วยคิดว่า) “ในอรูปสมาบัติจะเป็นอย่างไรหนอ” จิตก็ไม่แล่นไปในอาเนญชสมาบัตินั้นอีก. บัดนี้ (เมื่อคิดว่า) “จิตของเราไม่แล่นไป” ไม่พึงเป็นผู้คลายความเพียรแล้วเที่ยวไปตามหลังอุปัฏฐากเป็นต้น แต่พึงมนสิการปาทกฌานนั่นแหละให้ดีๆ บ่อยๆ. พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตสฺมึเยว เพื่อทรงแสดงว่า “เมื่อเป็นเช่นนี้ การมนสิการในกรรมฐานของภิกษุนั้น ย่อมนำ (มรรคผล) มาให้ เหมือนขวานในมือของผู้ที่ตัดต้นไม้ เมื่อมันไม่คม ก็ให้เขาลับใหม่แล้วตัดอีก ขวานนั้นย่อมตัดเข้าเนื้อไม้ได้ ฉันใด”. บัดนี้ เพื่อทรงแสดงว่า สำหรับผู้ปฏิบัตอย่างนี้ เมื่อมนสิการสิ่งใดๆ การมนสิการในสิ่งนั้นๆ ย่อมสำเร็จ จึงตรัสว่า ปกฺขนฺทติ (ย่อมแล่นไป).

189. ඉමිනා විහාරෙනාති ඉමිනා සමථවිපස්සනාවිහාරෙන. ඉතිහ තත්ථ සම්පජානොති ඉති චඞ්කමන්තොපි තස්මිං කම්මට්ඨානෙ සම්පජ්ජමානෙ ‘‘සම්පජ්ජති මෙ කම්මට්ඨාන’’න්ති ජානනෙන සම්පජානො හොති. සයතීති නිපජ්ජති. එත්ථ කඤ්චි කාලං චඞ්කමිත්වා – ‘‘ඉදානි එත්තකං කාලං චඞ්කමිතුං සක්ඛිස්සාමී’’ති ඤත්වා ඉරියාපථං අහාපෙත්වා ඨාතබ්බං. එස නයො සබ්බවාරෙසු. න කථෙස්සාමීති, ඉතිහ තත්ථාති එවං න කථෙස්සාමීති ජානනෙන තත්ථ සම්පජානකාරී හොති.

๑๘๙. บทว่า อิมินา วิหาเรน (ด้วยวิหารธรรมนี้) คือ ด้วยสมถวิปัสสนาวิหารธรรมนี้. บทว่า อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน (ในข้อนั้น เธอย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะ) คือ แม้เมื่อจงกรมอยู่ดังนี้ เมื่อกรรมฐานนั้นสำเร็จอยู่ ย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะด้วยการรู้ว่า “กรรมฐานของเราสำเร็จ”. บทว่า สยติ (ย่อมนอน) คือ ย่อมนอน. ในวาระนี้ พึงจงกรมอยู่ชั่วกาลเล็กน้อย แล้วรู้ว่า “บัดนี้ เราจักไม่อาจจงกรมได้นานเท่านี้” ไม่พึงลดอิริยาบถลง พึงยืนอยู่. นัยนี้พึงทราบในวาระทั้งปวง. บทว่า น กเถสฺสามิ, อิติห ตตฺถ (เราจักไม่พูด, ในข้อนั้น เธอย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะ) คือ ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในเรื่องนั้น ด้วยการรู้ว่า “เราจักไม่พูดอย่างนี้”.

පුන දුතියවාරෙ එවරූපිං කථං කථෙස්සාමීති ජානනෙන සම්පජානකාරී හොති, ඉමස්ස භික්ඛුනො සමථවිපස්සනා තරුණාව, තාසං අනුරක්ඛණත්ථං –

อีกอย่างหนึ่ง ในวาระที่สอง ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวด้วยการรู้ว่า “เราจักกล่าวถ้อยคำเช่นนี้” สมถะและวิปัสสนาของภิกษุนี้ยังอ่อนอยู่ เพื่ออนุรักษ์สมถะและวิปัสสนาเหล่านั้น –

‘‘ආවාසො ගොචරො භස්සං, පුග්ගලො අථ භොජනං;

උතු ඉරියාපථො චෙව, සප්පායො සෙවිතබ්බකො’’ති.

“อาวาส โคจร การพูดคุย บุคคล และโภชนะ อุตุ และอิริยาบถ อันเป็นสัปปายะ พึงเสพ” ดังนี้.

සත්ත සප්පායානි ඉච්ඡිතබ්බානි. තෙසං දස්සනත්ථමිදං වුත්තං. විතක්කවාරෙසු අවිතක්කනස්ස ච විතක්කනස්ස ච ජානනෙන සම්පජානතා වෙදිතබ්බා.

สัปปายะ 7 อย่างเป็นสิ่งที่พึงปรารถนา. (พระผู้มีพระภาค) ตรัสคำนี้เพื่อแสดงสัปปายะเหล่านั้น. ในวาระว่าด้วยวิตก พึงทราบความเป็นผู้มีสัมปชัญญะ ด้วยการรู้วิตกที่ไม่พึงตรึกและวิตกที่พึงตรึก.

190. ඉති [Pg.116] විතක්කපහානෙන ද්වෙ මග්ගෙ කථෙත්වා ඉදානි තතියමග්ගස්ස විපස්සනං ආචික්ඛන්තො පඤ්ච ඛො ඉමෙ, ආනන්ද, කාමගුණාතිආදිමාහ. ආයතනෙති තෙසුයෙව කාමගුණෙසු කිස්මිඤ්චිදෙව කිලෙසුප්පත්තිකාරණෙ. සමුදාචාරොති සමුදාචරණතො අප්පහීනකිලෙසො. එවං සන්තන්ති එවං විජ්ජමානමෙව. සම්පජානොති කම්මට්ඨානස්ස අසම්පත්තිජානනෙන සම්පජානො. දුතියවාරෙ එවං සන්තමෙතන්ති එවං සන්තෙ එතං. සම්පජානොති කම්මට්ඨානසම්පත්තිජානනෙන සම්පජානො. අයඤ්හි ‘‘පහීනො නු ඛො මෙ පඤ්චසු කාමගුණෙසු ඡන්දරාගො නො’’ති පච්චවෙක්ඛමානො අපහීනභාවං ඤත්වා වීරියං පග්ගහෙත්වා තං අනාගාමිමග්ගෙන සමුග්ඝාටෙති, තතො මග්ගානන්තරං ඵලං, ඵලතො වුට්ඨාය පච්චවෙක්ඛමානො පහීනභාවං ජානාති, තස්ස ජානනෙන ‘‘සම්පජානො හොතී’’ති වුත්තං.

๑๙๐. ครั้นตรัส 2 มรรคด้วยการละวิตกอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิปัสสนาของมรรคที่ 3 จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปญฺจ โข อิเม อานนฺท กามคุณา (อานนท์ กามคุณ 5 เหล่านี้แล). บทว่า อายตเน (ในอายตนะ) คือ ในเหตุแห่งการเกิดกิเลสอย่างใดอย่างหนึ่งในกามคุณเหล่านั้นนั่นเอง. บทว่า สมุทาจาโร (กิเลสที่เกิดขึ้น) คือ กิเลสที่ยังละไม่ได้เพราะการเกิดขึ้นเนืองๆ. บทว่า เอวํ สนฺตํ (เมื่อกิเลสนั้นมีอยู่) คือ (กิเลส) ที่มีอยู่อย่างนี้นั่นเอง. บทว่า สมฺปชาโน (ย่อมรู้ชัด) คือ เป็นผู้มีสัมปชัญญะด้วยการรู้ถึงความไม่สำเร็จแห่งกรรมฐาน. ในวาระที่สอง บทว่า เอวํ สนฺตเมตํ (เมื่อกิเลสนั้นมีอยู่) คือ เมื่อเป็นอย่างนี้ นี้คือ... บทว่า สมฺปชาโน (ย่อมรู้ชัด) คือ เป็นผู้มีสัมปชัญญะด้วยการรู้ถึงความสำเร็จแห่งกรรมฐาน. จริงอยู่ ภิกษุนี้เมื่อพิจารณาอยู่ว่า “ฉันทราคะในกามคุณ 5 เราละได้แล้วหรือยังหนอ” รู้ถึงความที่ยังละไม่ได้แล้ว จึงประคองความเพียรขึ้น ย่อมถอนฉันทราคะนั้นด้วยอนาคามิมรรค ลำดับนั้น ผลย่อมเกิดในลำดับแห่งมรรค เมื่อออกจากผลแล้วพิจารณาอยู่ ย่อมรู้ถึงความที่ละได้แล้ว ด้วยการรู้นั้น จึงตรัสว่า “เป็นผู้มีสัมปชัญญะ”.

191. ඉදානි අරහත්තමග්ගස්ස විපස්සනං ආචික්ඛන්තො පඤ්ච ඛො ඉමෙ, ආනන්ද, උපාදානක්ඛන්ධාතිආදිමාහ. තත්ථ සො පහීයතීති රූපෙ අස්මීති මානො අස්මීති ඡන්දො අස්මීති අනුසයො පහීයති. තථා වෙදනාදීසු සම්පජානතා වුත්තනායෙනෙව වෙදිතබ්බා.

๑๙๑. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิปัสสนาของอรหัตตมรรค จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปญฺจ โข อิเม อานนฺท อุปาทานกฺขนฺธา (อานนท์ อุปาทานขันธ์ 5 เหล่านี้แล). ในบทเหล่านั้น บทว่า โส ปหียติ (อนุสัยนั้นอันเธอละได้แล้ว) คือ มานะว่า “เรามี” ฉันทะว่า “เรามี” อนุสัยว่า “เรามี” ในรูป ย่อมถูกละ. ในเวทนาเป็นต้นก็ฉันนั้น ความเป็นผู้มีสัมปชัญญะพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

ඉමෙ ඛො තෙ, ආනන්ද, ධම්මාති හෙට්ඨා කථිතෙ සමථවිපස්සනාමග්ගඵලධම්මෙ සන්ධායාහ. කුසලායතිකාති කුසලතො ආගතා. කුසලා හි කුසලාපි හොන්ති කුසලායතිකාපි, සෙය්‍යථිදං, පඨමජ්ඣානං කුසලං, දුතියජ්ඣානං කුසලඤ්චෙව කුසලායතිකඤ්ච…පෙ… ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං කුසලං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං කුසලඤ්චෙව කුසලායතිකඤ්ච, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං කුසලං, සොතාපත්තිමග්ගො කුසලො චෙව කුසලායතිකො ච…පෙ… අනාගාමිමග්ගො කුසලො, අරහත්තමග්ගො කුසලො චෙව කුසලායතිකො ච. තථා පඨමජ්ඣානං කුසලං, තංසම්පයුත්තකා ධම්මා කුසලා චෙව කුසලායතිකා ච…පෙ… අරහත්තමග්ගො කුසලො, තංසම්පයුත්තකා ධම්මා කුසලා චෙව කුසලායතිකා ච.

บทว่า อิเม โข เต อานนฺท ธมฺมา (ดูก่อนอานนท์ ธรรมเหล่านี้แล) พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงธรรมคือสมถะ วิปัสสนา มรรค และผล ที่ตรัสไว้ในเบื้องต่ำ บทว่า กุสลายติกา แปลว่า ธรรมที่มาจากกุศล จริงอยู่ ธรรมที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นกุสลายติกะก็มี ได้แก่ ปฐมฌานเป็นกุศล, ทุติยฌานเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ...ฯลฯ... อากิญจัญญายตนะเป็นกุศล, เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ, เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นกุศล, โสดาปัตติมรรคเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ...ฯลฯ... อนาคามิมรรคเป็นกุศล, อรหัตตมรรคเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ ฉันนั้นเหมือนกัน ปฐมฌานเป็นกุศล ธรรมที่สัมปยุตด้วยปฐมฌานนั้นเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ...ฯลฯ... อรหัตตมรรคเป็นกุศล ธรรมที่สัมปยุตด้วยอรหัตตมรรคนั้นเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ

අරියාති නික්කිලෙසා විසුද්ධා. ලොකුත්තරාති ලොකෙ උත්තරා විසිට්ඨා. අනවක්කන්තා පාපිමතාති පාපිමන්තෙන මාරෙන අනොක්කන්තා. විපස්සනාපාදකා [Pg.117] අට්ඨ සමාපත්තියො අප්පෙත්වා නිසින්නස්ස හි භික්ඛුනො චිත්තං මාරො න පස්සති, ‘‘ඉදං නාම ආරම්මණං නිස්සාය සංවත්තතී’’ති ජාතිතුං න සක්කොති. තස්මා ‘‘අනවක්කන්තා’’ති වුත්තං.

บทว่า อริยา คือ ไม่มีกิเลส บริสุทธิ์วิเศษ บทว่า โลกุตฺตรา คือ ประเสริฐ วิเศษในโลก บทว่า อนวกฺกนฺตา ปาปิมตา คือ อันมารผู้มีบาปมิได้ย่ำยี จริงอยู่ มารย่อมไม่เห็นจิตของภิกษุผู้นั่งเข้าสมาบัติ ๘ อันเป็นบาทของวิปัสสนา ไม่สามารถจะรู้ได้ว่า "จิตนี้อาศัยอารมณ์ชื่อนี้เกิดขึ้น" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อนวกฺกนฺตา"

තං කිං මඤ්ඤසීති ඉදං කස්මා ආහ? ගණෙපි එකො ආනිසංසො අත්ථි, තං දස්සෙතුං ඉදමාහ. අනුබන්ධිතුන්ති අනුගච්ඡිතුං පරිචරිතුං.

พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า ตํ กึ มญฺญสิ นี้ เพราะเหตุไร? เพราะมีอานิสงส์อย่างหนึ่งแม้ในคณะ พระองค์จึงตรัสคำนี้เพื่อทรงแสดงอานิสงส์นั้น บทว่า อนุพนฺธิตุํ คือ เพื่อติดตาม เพื่อเข้าไปอยู่ใกล้

න ඛො, ආනන්දාති එත්ථ කිඤ්චාපි භගවතා – ‘‘සුතාවුධො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙති, සාවජ්ජං පජහති, අනවජ්ජං භාවෙති, සුද්ධං අත්තානං පරිහරතී’’ති (අ. නි. 7.67) බහුස්සුතො පඤ්චාවුධසම්පන්නො යොධො විය කතො. යස්මා පන සො සුතපරියත්තිං උග්ගහෙත්වාපි තදනුච්ඡවිකං අනුලොමපටිපදං න පටිපජ්ජති, න තස්ස තං ආවුධං හොති. යො පටිපජ්ජති, තස්සෙව හොති. තස්මා එතදත්ථං අනුබන්ධිතුං නාරහතීති දස්සෙන්තො න ඛො, ආනන්දාති ආහ.

ในบทว่า น โข อานนฺท นี้ แม้ว่าพระผู้มีพระภาคจะทรงกระทำผู้เป็นพหูสูตให้เป็นดุจนักรบผู้สมบูรณ์ด้วยอาวุธ ๕ อย่าง ดังที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้มีสุตะเป็นอาวุธ ย่อมละอกุศล เจริญกุศล ละสิ่งที่มีโทษ เจริญสิ่งที่ไม่มีโทษ บริหารตนให้บริสุทธิ์" ก็ตาม แต่เพราะเหตุว่า ภิกษุนั้นแม้เรียนสุตปริยัติแล้ว ก็ไม่ปฏิบัติตามอนุโลมปฏิปทาอันสมควรแก่สุตปริยัตินั้น สุตปริยัตินั้นจึงไม่เป็นอาวุธของเธอ ส่วนผู้ใดปฏิบัติ สุตปริยัตินั้นย่อมเป็นอาวุธของผู้นั้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงว่า ไม่ควรติดตามเพื่อประโยชน์นี้ จึงตรัสว่า น โข อานนฺท

ඉදානි යදත්ථං අනුබන්ධිතබ්බො, තං දස්සෙතුං යා ච ඛොතිආදිමාහ. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ තීසු ඨානෙසු දස කථාවත්ථූනි ආගතානි. ‘‘ඉති එවරූපං කථං කථෙස්සාමී’’ති සප්පායාසප්පායවසෙන ආගතානි, ‘‘යදිදං සුත්තං ගෙය්‍ය’’න්ති එත්ථ සුතපරියත්තිවසෙන ආගතානි, ඉමස්මිං ඨානෙ පරිපූරණවසෙන ආගතානි. තස්මා ඉමස්මිං සුත්තෙ දස කථාවත්ථූනි කථෙන්තෙන ඉමස්මිං ඨානෙ ඨත්වා කථෙතබ්බානි.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงประโยชน์อันเป็นเหตุที่ควรติดตาม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยา จ โข ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้ กถาวัตถุ ๑๐ ประการ มาใน ๓ แห่ง คือ ในข้อว่า "อิติ เอวรูปํ กถํ กเถสฺสามิ" มาโดยนัยแห่งความเป็นสัปปายะและอสัปปายะ, ในข้อว่า "ยทิทํ สุตฺตํ เคยฺยํ" มาโดยนัยแห่งสุตปริยัติ, และในที่นี้ มาโดยนัยแห่งการทำให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น ผู้จะกล่าวถึงกถาวัตถุ ๑๐ ในพระสูตรนี้ พึงยืนอยู่ในที่นี้แล้วกล่าว

ඉදානි යස්මා එකච්චස්ස එකකස්ස විහරතොපි අත්ථො න සම්පජ්ජති, තස්මා තං සන්ධාය එකීභාවෙ ආදීනවං දස්සෙන්තො එවං සන්තෙ ඛො, ආනන්දාතිආදිමාහ. තත්ථ එවං සන්තෙති එවං එකීභාවෙ සන්තෙ.

บัดนี้ เพราะเหตุว่า ประโยชน์ย่อมไม่สำเร็จแม้แก่ภิกษุบางรูปผู้อยู่ผู้เดียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงหมายถึงภิกษุนั้น และจะทรงแสดงโทษในการอยู่ผู้เดียว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํ สนฺเต โข อานนฺท ในบทเหล่านั้น บทว่า เอวํ สนฺเต คือ เมื่อความเป็นอยู่อย่างนั้น คือการอยู่ผู้เดียว มีอยู่

193. සත්ථාති බාහිරකො තිත්ථකරසත්ථා. අන්වාවත්තන්තීති අනුආවත්තන්ති උපසඞ්කමන්ති. මුච්ඡං කාමයතීති මුච්ඡනතණ්හං පත්ථෙති, පවත්තෙතීති අත්ථො. ආචරියූපද්දවෙනාති අබ්භන්තරෙ උප්පන්නෙන කිලෙසූපද්දවෙන ආචරියස්සුපද්දවො. සෙසුපද්දවෙසුපි එසෙව නයො. අවධිංසු නන්ති මාරයිංසු නං. එතෙන හි ගුණමරණං කථිතං.

๑๙๓. บทว่า สตฺถา คือ ศาสดาเจ้าลัทธิภายนอก บทว่า อนฺวาวตฺตนฺติ คือ ย่อมติดตาม ย่อมเข้าไปหา บทว่า มุจฺฉํ กามยติ ความว่า ย่อมปรารถนา ย่อมให้เกิดตัณหาในความมัวเมา บทว่า อาจริยูปทฺทเวน คือ อุปัทวะแก่อาจารย์ด้วยกิเลสอุปัทวะที่เกิดขึ้นภายใน แม้ในอุปัทวะที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า อวธึสุ นํ คือ ได้ฆ่าเขาเสียแล้ว ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความตายแห่งคุณธรรม

විනිපාතායාති [Pg.118] සුට්ඨු නිපතනාය. කස්මා පන බ්‍රහ්මචාරුපද්දවොව – ‘‘දුක්ඛවිපාකතරො ච කටුකවිපාකතරො ච විනිපාතාය ච සංවත්තතී’’ති වුත්තොති. බාහිරපබ්බජ්ජා හි අප්පලාභා, තත්ථ මහන්තො නිබ්බත්තෙතබ්බගුණො නත්ථි, අට්ඨසමාපත්තිපඤ්චාභිඤ්ඤාමත්තකමෙව හොති. ඉති යථා ගද්‍රභපිට්ඨිතො පතිතස්ස මහන්තං දුක්ඛං න හොති, සරීරස්ස පංසුමක්ඛනමත්තමෙව හොති, එවං බාහිරසමයෙ ලොකියගුණමත්තතොව පරිහායති, තෙන පුරිමං උපද්දවද්වයං න එවං වුත්තං. සාසනෙ පන පබ්බජ්ජා මහාලාභා, තත්ථ චත්තාරො මග්ගා චත්තාරි ඵලානි නිබ්බානන්ති මහන්තා අධිගන්තබ්බගුණා. ඉති යථා උභතො සුජාතො ඛත්තියකුමාරො හත්ථික්ඛන්ධවරගතො නගරං අනුසඤ්චරන්තො හත්ථික්ඛන්ධතො පතිතො මහාදුක්ඛං නිගච්ඡති, එවං සාසනතො පරිහායමානො නවහි ලොකුත්තරගුණෙහි පරිහායති. තෙනායං බ්‍රහ්මචාරුපද්දවො එවං වුත්තො.

บทว่า วินิปาตาย คือ เพื่อการตกไปโดยแท้ ก็เพราะเหตุไรเล่า อุปัทวะแห่งพรหมจรรย์เท่านั้น จึงถูกตรัสว่า "มีวิบากเป็นทุกข์กว่า มีวิบากเผ็ดร้อนกว่า และย่อมเป็นไปเพื่อวินิบาต"? จริงอยู่ บรรพชาภายนอกมีลาภน้อย ในบรรพชานั้นไม่มีคุณที่ควรให้บังเกิดอันยิ่งใหญ่ มีเพียงสมาบัติ ๘ และอภิญญา ๕ เท่านั้น เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนผู้ที่ตกจากหลังลา ไม่มีความทุกข์ใหญ่หลวง มีเพียงการเปรอะเปื้อนฝุ่นที่ร่างกายเท่านั้น ฉันใด ในลัทธิภายนอก ก็เสื่อมจากเพียงโลกิยคุณเท่านั้น ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น อุปัทวะ ๒ อย่างก่อน จึงไม่ถูกตรัสไว้อย่างนี้ ส่วนบรรพชาในพระศาสนามีลาภมาก ในพระศาสนานั้นมีคุณที่พึงบรรลุอันยิ่งใหญ่ คือ มรรค ๔ ผล ๔ นิพพาน เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนขัตติยกุมารผู้เกิดดีแล้วจากทั้งสองฝ่าย ประทับบนคอช้างตัวประเสริฐ เสด็จเที่ยวไปในพระนคร เมื่อตกจากคอช้าง ย่อมถึงความทุกข์ใหญ่หลวง ฉันใด ผู้ที่เสื่อมจากพระศาสนา ก็เสื่อมจากโลกุตรคุณ ๙ ประการ ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น อุปัทวะแห่งพรหมจรรย์นี้ จึงถูกตรัสไว้อย่างนี้

196. තස්මාති යස්මා සෙසුපද්දවෙහි බ්‍රහ්මචාරුපද්දවො දුක්ඛවිපාකතරො, යස්මා වා සපත්තපටිපත්තිං වීතික්කමන්තො දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තති, මිත්තපටිපත්ති හිතාය, තස්මා. එවං උපරිමෙනපි හෙට්ඨිමෙනපි අත්ථෙන යොජෙතබ්බං. මිත්තවතායාති මිත්තපටිපත්තියා. සපත්තවතායාති වෙරපටිපත්තියා.

๑๙๖. บทว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุว่า อุปัทวะแห่งพรหมจรรย์มีวิบากเป็นทุกข์กว่าอุปัทวะที่เหลือ หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะเหตุว่า ผู้ล่วงละเมิดการปฏิบัติเยี่ยงศัตรู ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ ตลอดกาลนาน ส่วนการปฏิบัติเยี่ยงมิตรย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพราะเหตุนั้น (จึงตรัสอย่างนั้น) พึงประกอบความเข้ากับเนื้อความทั้งเบื้องบนและเบื้องล่างอย่างนี้ บทว่า มิตฺตวตาย คือ ด้วยการปฏิบัติเยี่ยงมิตร บทว่า สปตฺตวตาย คือ ด้วยการปฏิบัติเยี่ยงศัตรู

වොක්කම්ම ච සත්ථුසාසනාති දුක්කටදුබ්භාසිතමත්තම්පි හි සඤ්චිච්ච වීතික්කමන්තො වොක්කම්ම වත්තති නාම. තදෙව අවීතික්කමන්තො න වොක්කම්ම වත්තති නාම.

บทว่า โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนา (และย่ำยีซึ่งคำสอนของพระศาสดา) คือ จริงอยู่ ผู้จงใจล่วงละเมิดแม้เพียงอาบัติทุกกฏและทุพภาสิต ชื่อว่าย่ำยีประพฤติ ส่วนผู้ไม่ล่วงละเมิดอาบัตินั้นแล ชื่อว่าไม่ย่ำยีประพฤติ

න වො අහං, ආනන්ද, තථා පරක්කමිස්සාමීති අහං තුම්හෙසු තථා න පටිපජ්ජිස්සාමි. ආමකෙති අපක්කෙ. ආමකමත්තෙති ආමකෙ නාතිසුක්ඛෙ භාජනෙ. කුම්භකාරො හි ආමකං නාතිසුක්ඛං අපක්කං උභොහි හත්ථෙහි සණ්හිකං ගණ්හාති ‘‘මා භිජ්ජතූ’’ති. ඉති යථා කුම්භකාරො තත්ථ පටිපජ්ජති, නාහං තුම්හෙසු තථා පටිපජ්ජිස්සාමි. නිග්ගය්හ නිග්ගය්හාති සකිං ඔවදිත්වා තුණ්හී න භවිස්සාමි, නිග්ගණ්හිත්වා නිග්ගණ්හිත්වා පුනප්පුනං ඔවදිස්සාමි අනුසාසිස්සාමි. පවය්හ පවය්හාති දොසෙ පවාහෙත්වා පවාහෙත්වා. යථා පක්කභාජනෙසු කුම්භකාරො භින්නඡින්නජජ්ජරානි පවාහෙත්වා [Pg.119] එකතො කත්වා සුපක්කානෙව ආකොටෙත්වා ආකොටෙත්වා ගණ්හාති, එවමෙව අහම්පි පවාහෙත්වා පවාහෙත්වා පුනප්පුනං ඔවදිස්සාමි අනුසාසිස්සාමි. යො සාරො සො ඨස්සතීති එවං වො මයා ඔවදියමානානං යො මග්ගඵලසාරො, සො ඨස්සති. අපිච ලොකියගුණාපි ඉධ සාරොත්වෙව අධිප්පෙතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า "ดูก่อนอานนท์ เราจักไม่พากเพียรอย่างนั้นแก่เธอทั้งหลาย" ความว่า เราจักไม่ปฏิบัติต่อเธอทั้งหลายอย่างนั้น. บทว่า "อามเก" ได้แก่ ที่ยังดิบ (ยังไม่ได้เผา). บทว่า "อามกมตฺเต" ได้แก่ ในภาชนะดินดิบที่ยังไม่แห้งสนิท. จริงอยู่ ช่างหม้อย่อมประคองภาชนะดินดิบที่ยังไม่แห้งสนิทที่ยังไม่ได้เผาด้วยมือทั้งสองอย่างแผ่วเบา ด้วยคิดว่า "อย่าแตกเลย". ช่างหม้อปฏิบัติต่อภาชนะนั้นฉันใด เราจักไม่ปฏิบัติต่อเธอทั้งหลายฉันนั้น. บทว่า "นิคฺคยฺห นิคฺคยฺห" ความว่า เราจักไม่เป็นผู้นิ่งเฉยหลังจากว่ากล่าวครั้งเดียว แต่เราจักข่มแล้วข่มเล่า ว่ากล่าวแล้วว่ากล่าวเล่า พร่ำสอนแล้วพร่ำสอนเล่า. บทว่า "ปวยฺห ปวยฺห" ความว่า คัดโทษออกแล้วๆ. เปรียบเหมือนในบรรดาภาชนะที่สุกแล้ว ช่างหม้อย่อมคัดภาชนะที่แตก ที่มีรอยร้าว ที่ชำรุดออกไป รวมไว้แห่งหนึ่ง แล้วเคาะๆ เอาแต่ภาชนะที่สุกดีแล้วเท่านั้น ฉันใด เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน จักคัดออกแล้วๆ ว่ากล่าวแล้วว่ากล่าวเล่า พร่ำสอนแล้วพร่ำสอนเล่า. บทว่า "โย สาโร โส ฐสฺสติ" ความว่า เมื่อเราว่ากล่าวเธอทั้งหลายอยู่อย่างนี้ สาระคือมรรคผลของผู้ใดมีอยู่ สาระนั้นจักตั้งอยู่ได้. อีกอย่างหนึ่ง แม้โลกิยคุณทั้งหลาย ในที่นี้ก็ประสงค์เอาว่าเป็นสาระเหมือนกัน. เนื้อความที่เหลือในทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

මහාසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามหาสุญญตสูตร จบ.

3. අච්ඡරියඅබ්භුතසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอัจฉริยัพภูตธัมมสูตร

197. එවං මෙ සුතන්ති අච්ඡරියඅබ්භුතසුත්තං. තත්ථ යත්‍ර හි නාමාති අච්ඡරියත්ථෙ නිපාතො. යො නාම තථාගතොති අත්ථො. ඡින්නපපඤ්චෙති එත්ථ පපඤ්චා නාම තණ්හා මානො දිට්ඨීති ඉමෙ තයො කිලෙසා. ඡින්නවටුමෙති එත්ථ වටුමන්ති කුසලාකුසලකම්මවට්ටං වුච්චති. පරියාදින්නවට්ටෙති තස්සෙව වෙවචනං. සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙති සබ්බං විපාකවට්ටසඞ්ඛාතං දුක්ඛං වීතිවත්තෙ. අනුස්සරිස්සතීති ඉදං යත්‍රාති නිපාතවසෙන අනාගතවචනං, අත්ථො පනෙත්ථ අතීතවසෙන වෙදිතබ්බො. භගවා හි තෙ බුද්ධෙ අනුස්සරි, න ඉදානි අනුස්සරිස්සති. එවංජච්චාති විපස්සීආදයො ඛත්තියජච්චා, කකුසන්ධාදයො බ්‍රාහ්මණජච්චාති. එවංගොත්තාති විපස්සීආදයො කොණ්ඩඤ්ඤගොත්තා, කකුසන්ධාදයො කස්සපගොත්තාති. එවංසීලාති ලොකියලොකුත්තරසීලෙන එවංසීලා. එවංධම්මාති එත්ථ සමාධිපක්ඛා ධම්මා අධිප්පෙතා. ලොකියලොකුත්තරෙන සමාධිනා එවංසමාධිනොති අත්ථො. එවංපඤ්ඤාති ලොකියලොකුත්තරපඤ්ඤාය එවංපඤ්ඤා. එවංවිහාරීති එත්ථ පන හෙට්ඨා සමාධිපක්ඛානං ධම්මානං ගහිතත්තා විහාරො ගහිතොව, පුන කස්මා ගහිතමෙව ගණ්හාතීති චෙ, න ඉදං ගහිතමෙව. ඉදඤ්හි නිරොධසමාපත්තිදීපනත්ථං, තස්මා එවංනිරොධසමාපත්තිවිහාරීති අයමෙත්ථ අත්ථො.

๑๙๗. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" คือ อัจฉริยัพภูตธัมมสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า "ยตฺร หิ นาม" เป็นนิบาตในอรรถว่าน่าอัศจรรย์. อธิบายว่า "พระตถาคตพระองค์ใดหนอ". ในบทว่า "ฉินฺนปปญฺเจ" นี้ ที่ชื่อว่าปปัญจธรรม ได้แก่ กิเลส ๓ อย่างนี้ คือ ตัณหา มานะ ทิฏฐิ. ในบทว่า "ฉินฺนวฏุเม" นี้ ท่านเรียกว่า กุศลากุศลกรรมวัฏฏ์ ด้วยบทว่า "วฏุมํ". บทว่า "ปริยาทินฺนวฏฺเฏ" เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า "สพฺพทุกฺขวีติวตฺเต" คือ ทรงล่วงพ้นทุกข์อันได้แก่วิปากวัฏฏ์ทั้งปวง. บทว่า "อนุสฺสริสฺสติ" นี้ เป็นอนาคตกาลกริยา ด้วยอำนาจของนิบาตคือ "ยตฺร" แต่พึงทราบเนื้อความในบทนี้โดยความเป็นอดีตกาล. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าเหล่านั้นแล้ว, มิใช่จักทรงระลึกถึงในบัดนี้. บทว่า "เอวํชาจฺจา" คือ พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระวิปัสสีพุทธเจ้าเป็นต้น มีชาติเป็นกษัตริย์, พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระกกุสันธพุทธเจ้าเป็นต้น มีชาติเป็นพราหมณ์. บทว่า "เอวํโคตฺตา" คือ พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระวิปัสสีพุทธเจ้าเป็นต้น มีโคตรเป็นโกณฑัญญะ, พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระกกุสันธพุทธเจ้าเป็นต้น มีโคตรเป็นกัสสปะ. บทว่า "เอวํสีลา" คือ มีศีลอย่างนี้ ด้วยโลกิยศีลและโลกุตตรศีล. ในบทว่า "เอวํธมฺมา" นี้ ประสงค์เอาธรรมที่เป็นฝ่ายสมาธิ. อธิบายว่า มีสมาธิอย่างนี้ ด้วยโลกิยสมาธิและโลกุตตรสมาธิ. บทว่า "เอวํปญฺญา" คือ มีปัญญาอย่างนี้ ด้วยโลกิยปัญญาและโลกุตตรปัญญา. ส่วนในบทว่า "เอวํวิหารี" นี้ เพราะธรรมที่เป็นฝ่ายสมาธิ ท่านถือเอาแล้วในเบื้องต้น วิหารจึงเป็นอันถือเอาแล้วเหมือนกัน, หากมีคำถามว่า ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไรจึงทรงถือเอาสิ่งที่ถือเอาแล้วอีกเล่า? ตอบว่า บทนี้มิใช่สิ่งที่ถือเอาแล้ว. จริงอยู่ บทนี้ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงนิโรธสมาบัติ, เพราะฉะนั้น เนื้อความในบทนี้คือ "มีปกติอยู่ด้วยนิโรธสมาบัติอย่างนี้".

එවංවිමුත්තාති [Pg.120] එත්ථ වික්ඛම්භනවිමුත්ති තදඞ්ගවිමුත්ති සමුච්ඡෙදවිමුත්ති පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්ති නිස්සරණවිමුත්තීති පඤ්චවිධා විමුත්තියො. තත්ථ අට්ඨ සමාපත්තියො සයං වික්ඛම්භිතෙහි නීවරණාදීහි විමුත්තත්තා වික්ඛම්භනවිමුත්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. අනිච්චානුපස්සනාදිකා සත්ත අනුපස්සනා සයං තස්ස තස්ස පච්චනීකඞ්ගවසෙන පරිචත්තාහි නිච්චසඤ්ඤාදීහි විමුත්තත්තා තදඞ්ගවිමුත්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. චත්තාරො අරියමග්ගා සයං සමුච්ඡින්නෙහි කිලෙසෙහි විමුත්තත්තා සමුච්ඡෙදවිමුත්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි මග්ගානුභාවෙන කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධන්තෙ උප්පන්නත්තා පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. නිබ්බානං සබ්බකිලෙසෙහි නිස්සටත්තා අපගතත්තා දූරෙ ඨිතත්තා නිස්සරණවිමුත්තීති සඞ්ඛං ගතං. ඉති ඉමාසං පඤ්චන්නං විමුත්තීනං වසෙන එවංවිමුත්තාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ในบทว่า "เอวํวิมุตฺตา" นี้ วิมุตติมี ๕ อย่าง คือ วิกขัมภนวิมุตติ ตทังควิมุตติ สมุจเฉทวิมุตติ ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ นิสสรณวิมุตติ. ในวิมุตติ ๕ อย่างนั้น สมาบัติ ๘ ชื่อว่า วิกขัมภนวิมุตติ เพราะพ้นจากนิวรณ์เป็นต้นที่ตนข่มไว้ได้. อนุสสนา ๗ มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ชื่อว่า ตทังควิมุตติ เพราะพ้นจากนิจจสัญญาเป็นต้นที่ตนละได้ด้วยองค์ที่เป็นข้าศึกของสัญญานั้นๆ. อริยมรรค ๔ ชื่อว่า สมุจเฉทวิมุตติ เพราะพ้นจากกิเลสที่ตนตัดขาดได้. สามัญผล ๔ ชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ เพราะเกิดขึ้นในเวลาที่กิเลสสงบระงับด้วยอานุภาพแห่งมรรค. พระนิพพาน ชื่อว่า นิสสรณวิมุตติ เพราะสลัดออกจากกิเลสทั้งปวง เพราะปราศจากไป เพราะตั้งอยู่ไกล. พึงทราบเนื้อความในบทว่า "เอวํวิมุตฺตา" นี้อย่างนี้ว่า มีวิมุตติอย่างนี้ ด้วยอำนาจแห่งวิมุตติ ๕ ประการเหล่านี้.

199. තස්මාතිහාති යස්මා ත්වං ‘‘තථාගතා අච්ඡරියා’’ති වදසි, තස්මා තං භිය්‍යොසො මත්තාය පටිභන්තු තථාගතස්ස අච්ඡරියා අබ්භුතධම්මාති. සතො සම්පජානොති එත්ථ ද්වෙසම්පජඤ්ඤානි මනුස්සලොකෙ දෙවලොකෙ ච. තත්ථ වෙස්සන්තරජාතකෙ බ්‍රාහ්මණස්ස ද්වෙ පුත්තෙ දත්වා පුනදිවසෙ සක්කස්ස දෙවිං දත්වා සක්කෙන පසීදිත්වා දින්නෙ අට්ඨ වරෙ ගණ්හන්තො –

๑๙๙. บทว่า "ตสฺมาติห" ความว่า เพราะเหตุที่ท่านกล่าวว่า "พระตถาคตทั้งหลายน่าอัศจรรย์" เพราะเหตุนั้น ขอธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของพระตถาคต จงปรากฏแก่ท่านโดยประมาณยิ่งขึ้นไป. ในบทว่า "สโต สมฺปชาโน" นี้ สัมปชัญญะมี ๒ อย่าง คือ ในมนุสสโลก และในเทวโลก. ในสัมปชัญญะ ๒ อย่างนั้น ในเวสสันดรชาดก เมื่อพระเวสสันดรประทานพระโอรสสองพระองค์แก่พราหมณ์แล้ว ในวันรุ่งขึ้นก็ประทานพระเทวีแก่ท้าวสักกะ แล้วทรงรับพร ๘ ประการที่ท้าวสักกะผู้เลื่อมใสแล้วประทานให้ –

‘‘ඉතො විමුච්චමානාහං, සග්ගගාමී විසෙසගූ;

අනිවත්තී තතො අස්සං, අට්ඨමෙතං වරං වරෙ’’ති. (ජා. 2.22.2300) –

"ข้าพระองค์ผู้พ้นไปจากอัตภาพนี้แล้ว พึงเป็นผู้ไปสู่สวรรค์ ถึงวิเศษ, พึงเป็นผู้ไม่กลับมาจากสวรรค์นั้น, ข้าพระองค์ขอพรข้อที่ ๘ นี้" ดังนี้. (ชา. ๒/๒๒/๒๓๐๐) –

එවං තුසිතභවනෙ මෙ පටිසන්ධි හොතූති වරං අග්ගහෙසි, තතො පට්ඨාය තුසිතභවනෙ උප්පජ්ජිස්සාමීති ජානාති, ඉදං මනුස්සලොකෙ සම්පජඤ්ඤං. වෙස්සන්තරත්තභාවතො පන චුතො පුන තුසිතභවනෙ නිබ්බත්තිත්වා නිබ්බත්තොස්මීති අඤ්ඤාසි, ඉදං දෙවලොකෙ සම්පජඤ්ඤං.

ทรงรับพรว่า "ขอปฏิสนธิของเราจงมีในดุสิตภพอย่างนี้" จำเดิมแต่นั้นมา ก็ทรงทราบว่า "เราจักบังเกิดในดุสิตภพ" นี้เป็นสัมปชัญญะในมนุสสโลก. ส่วนเมื่อจุติจากอัตภาพพระเวสสันดรแล้ว บังเกิดในดุสิตภพอีก ก็ทรงทราบว่า "เราบังเกิดแล้ว" นี้เป็นสัมปชัญญะในเทวโลก.

කිං පන සෙසදෙවතා න ජානන්තීති? නො න ජානන්ති. තා පන උය්‍යානවිමානකප්පරුක්ඛෙ ඔලොකෙත්වා දෙවනාටකෙහි තූරියසද්දෙන පබොධිතා ‘‘මාරිස අයං දෙවලොකො තුම්හෙ ඉධ නිබ්බත්තා’’ති සාරිතා ජානන්ති. බොධිසත්තො පඨමජවනවාරෙ න ජානාති, දුතියජවනතො පට්ඨාය ජානාති. ඉච්චස්ස අඤ්ඤෙහි අසාධාරණජානනං හොති.

ก็เทวดาที่เหลือไม่รู้หรือ? มิใช่ไม่รู้. แต่เทวดาเหล่านั้น เมื่อมองดูอุทยาน วิมาน และต้นกัลปพฤกษ์แล้ว หรือเมื่อนางฟ้อนทั้งหลายปลุกให้ตื่นด้วยเสียงดนตรีทิพย์แล้ว และเมื่อมีผู้เตือนว่า "ท่านผู้เจริญ นี้คือเทวโลก ท่านทั้งหลายบังเกิดในที่นี้" จึงรู้. พระโพธิสัตว์ยังไม่ทรงทราบในชวนวาระแรก ทรงทราบจำเดิมแต่ชวนะที่สองเป็นต้นไป. ด้วยเหตุนี้ การรู้ของพระองค์จึงเป็นการรู้ที่ไม่ทั่วไปกับเทวดาเหล่าอื่น.

අට්ඨාසීති [Pg.121] එත්ථ කිඤ්චාපි අඤ්ඤෙපි දෙවා තත්ථ ඨිතා ඨිතම්හාති ජානන්ති, තෙ පන ඡසු ද්වාරෙසු බලවතා ඉට්ඨාරම්මණෙන අභිභුය්‍යමානා සතිං විස්සජ්ජෙත්වා අත්තනො භුත්තපීතභාවම්පි අජානන්තා ආහාරූපච්ඡෙදෙන කාලං කරොන්ති. බොධිසත්තස්ස කිං තථාරූපං ආරම්මණං නත්ථීති? නො නත්ථි. සො හි සෙසදෙවෙ දසහි ඨානෙහි අධිග්ගණ්හාති, ආරම්මණෙන පන අත්තානං මද්දිතුං න දෙති, තං ආරම්මණං අභිභවිත්වා තිට්ඨති. තෙන වුත්තං – ‘‘සතො සම්පජානො, ආනන්ද, බොධිසත්තො තුසිතෙ කායෙ අට්ඨාසී’’ති.

ในบทว่า อฏฺฐาสิ (สถิตอยู่แล้ว) นั้น แม้เทวดาเหล่าอื่นที่สถิตอยู่ในวิมานนั้นจะรู้ว่า "เราดำรงอยู่" ก็จริง แต่เทวดาเหล่านั้นถูกอิฏฐารมณ์อันมีกำลังครอบงำอยู่ในทวารทั้ง ๖ จึงปล่อยสติ ไม่รู้แม้กระทั่งความเป็นผู้บริโภคแล้วดื่มแล้วของตน ย่อมทำกาละ (ตาย) เพราะการขาดอาหาร (ถามว่า) อารมณ์เช่นนั้นของพระโพธิสัตว์ไม่มีหรือ (ตอบว่า) มิใช่ไม่มี มีอยู่ทีเดียว จริงอยู่ พระโพธิสัตว์นั้นย่อมครอบงำเทวดาที่เหลือด้วยฐานะ ๑๐ ประการ แต่ว่า พระองค์ไม่ทรงยอมให้อารมณ์มาย่ำยีตน ทรงครอบงำอารมณ์นั้นแล้วดำรงอยู่ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนอานนท์ พระโพธิสัตว์มีสติสัมปชัญญะ สถิตอยู่ในหมู่เทพชั้นดุสิต"

200. යාවතායුකන්ති සෙසත්තභාවෙසු කිං යාවතායුකං න තිට්ඨත්තීති? ආම න තිට්ඨති. අඤ්ඤදා හි දීඝායුකදෙවලොකෙ නිබ්බත්තො තත්ථ පාරමියො න සක්කා පූරෙතුන්ති අක්ඛීනි නිමීලෙත්වා අධිමුත්තිකාලංකිරියං නාම කත්වා මනුස්සලොකෙ නිබ්බත්තති. අයං කාලඞ්කිරියා අඤ්ඤෙසං න හොති. තදා පන අදින්නදානං නාම නත්ථි, අරක්ඛිතසීලං නාම නත්ථි, සබ්බපාරමීනං පූරිතත්තා යාවතායුකං අට්ඨාසි.

๒๐๐. (ถามว่า) ในบทว่า ยาวตายุกํ (ตลอดอายุขัย) นั้น ในอัตภาพอื่นๆ พระองค์ไม่ดำรงอยู่ตลอดอายุขัยหรือ (ตอบว่า) ใช่แล้ว ไม่ดำรงอยู่ จริงอยู่ ในกาลอื่น พระโพธิสัตว์ผู้บังเกิดในเทวโลกที่มีอายุยืน ทรงดำริว่า "ไม่อาจบำเพ็ญบารมีในที่นั้นได้" ดังนี้แล้ว จึงทรงทำสิ่งที่เรียกว่าอธิมุตตกาลกิริยา (การจงใจทำกาละ) บังเกิดในมนุสสโลก กาลกิริยาเช่นนี้ย่อมไม่มีแก่สัตว์เหล่าอื่น แต่ในกาลนั้น ทานที่ยังมิได้ให้ย่อมไม่มี ศีลที่ยังมิได้รักษาย่อมไม่มี เพราะความเป็นผู้มีบารมีทั้งปวงอันบำเพ็ญบริบูรณ์แล้ว จึงได้สถิตอยู่ตลอดอายุขัย

සතො සම්පජානො තුසිතා කායා චවිත්වා මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමතීති එවං තාව සබ්බපාරමියො පූරෙත්වා තදා බොධිසත්තො යාවතායුකං අට්ඨාසි. දෙවතානං පන – ‘‘මනුස්සගණනාවසෙන ඉදානි සත්තහි දිවසෙහි චුති භවිස්සතී’’ති පඤ්ච පුබ්බනිමිත්තානි උප්පජ්ජන්ති – මාලා මිලායන්ති, වත්ථානි කිලිස්සන්ති, කච්ඡෙහි සෙදා මුච්චන්ති, කායෙ දුබ්බණ්ණියං ඔක්කමති, දෙවො දෙවාසනෙ න සණ්ඨාති.

ในบทว่า "มีสติสัมปชัญญะ จุติจากหมู่เทพชั้นดุสิตแล้ว หยั่งลงสู่พระครรภ์พระมารดา" นั้น ความว่า เบื้องต้น พระโพธิสัตว์ทรงบำเพ็ญบารมีทั้งปวงให้บริบูรณ์แล้ว ในกาลนั้นจึงได้สถิตอยู่ตลอดอายุขัย ส่วนเทวดาทั้งหลาย เมื่อจะจุติในอีก ๗ วันโดยการนับของมนุษย์ บุพพนิมิต ๕ ประการย่อมเกิดขึ้น คือ ดอกไม้ทิพย์ย่อมเหี่ยวแห้ง ผ้าทิพย์ย่อมเศร้าหมอง เหงื่อย่อมไหลออกจากรักแร้ ความมีผิวพรรณทรามย่อมปรากฏในกาย เทวดาย่อมไม่อาจดำรงอยู่บนทิพยอาสน์ของตนได้

තත්ථ මාලාති පටිසන්ධිග්ගහණදිවසෙ පිළන්ධනමාලා. තා කිර සට්ඨිසතසහස්සාධිකා සත්තපණ්ණාස-වස්සකොටියො අමිලායිත්වා තදා මිලායන්ති. වත්ථෙසුපි එසෙව නයො. එත්තකං පන කාලං දෙවානං නෙව සීතං න උණ්හං හොති, තස්මිං කාලෙ සරීරතො බින්දුබින්දුවසෙන සෙදා මුච්චන්ති. එත්තකඤ්ච කාලං තෙසං සරීරෙ ඛණ්ඩිච්චපාලිච්චාදිවසෙන විවණ්ණතා න පඤ්ඤායති, දෙවධීතා සොළසවස්සුද්දෙසිකා විය, දෙවපුත්තා වීසතිවස්සුද්දෙසිකා විය ඛායන්ති. මරණකාලෙ පන නෙසං කිලන්තරූපො අත්තභාවො හොති. එත්තකඤ්ච නෙසං කාලං දෙවලොකෙ උක්කණ්ඨිතා [Pg.122] නාම නත්ථි, මරණකාලෙ පන නිස්සසන්ති විජම්භන්ති, සකෙ ආසනෙ නාභිරමන්ති.

ในบรรดานิมิตเหล่านั้น บทว่า "ดอกไม้ทิพย์" คือพวงมาลาที่ประดับในวันถือปฏิสนธิ ได้ยินว่า พวงมาลาเหล่านั้นไม่เหี่ยวแห้งตลอด ๕๗ โกฏิ ๖ แสนปี แต่ย่อมเหี่ยวแห้งในกาลนั้น แม้ในเรื่องผ้าทิพย์ก็นัยนี้เช่นกัน อนึ่ง ตลอดกาลเพียงเท่านี้ ความหนาวหรือความร้อนย่อมไม่มีแก่เทวดาทั้งหลาย แต่ในกาลนั้น เหงื่อย่อมไหลออกจากร่างกายเป็นหยดๆ และตลอดกาลเพียงเท่านี้ ความมีผิวพรรณแปลกไปโดยอาการมีฟันหักและผมหงอกเป็นต้นย่อมไม่ปรากฏในร่างกายของเทวดาเหล่านั้น เทพธิดาย่อมปรากฏประดุจนางสาววัย ๑๖ ปี เทพบุตรย่อมปรากฏประดุจชายหนุ่มวัย ๒๐ ปี แต่ในเวลาจะตาย อัตภาพของเทวดาเหล่านั้นย่อมมีสภาวะที่เหนื่อยล้า และตลอดกาลเพียงเท่านี้ ความเบื่อหน่ายในเทวโลกย่อมไม่มีแก่เทวดาเหล่านั้น แต่ในเวลาจะตาย ย่อมถอนหายใจ ย่อมบิดกาย และไม่ยินดีในอาสน์ของตน

ඉමානි පන පුබ්බනිමිත්තානි, යථා ලොකෙ මහාපුඤ්ඤානං රාජරාජමහාමත්තාදීනංයෙව උක්කාපාතභූමිචාලචන්දග්ගාහාදීනි නිමිත්තානි පඤ්ඤායන්ති, න සබ්බෙසං, එවමෙව මහෙසක්ඛානං දෙවතානංයෙව පඤ්ඤායන්ති, න සබ්බෙසං. යථා ච මනුස්සෙසු පුබ්බනිමිත්තානි නක්ඛත්තපාඨකාදයොව ජානන්ති, න සබ්බෙ, එවමෙව තානිපි සබ්බෙ දෙවා න ජානන්ති, පණ්ඩිතා එව පන ජානන්ති. තත්ථ යෙ ච මන්දෙන කුසලකම්මෙන නිබ්බත්තා දෙවපුත්තා, තෙ තෙසු උප්පන්නෙසු – ‘‘ඉදානි කො ජානාති, කුහිං නිබ්බත්තිස්සාමා’’ති භායන්ති. යෙ මහාපුඤ්ඤා, තෙ – ‘‘අම්හෙහි දින්නං දානං රක්ඛිතං සීලං භාවිතං භාවනං ආගම්ම උපරිදෙවලොකෙසු සම්පත්තිං අනුභවිස්සාමා’’ති න භායන්ති. බොධිසත්තොපි තානි පුබ්බනිමිත්තානි දිස්වා ‘‘ඉදානි අනන්තරෙ අත්තභාවෙ බුද්ධො භවිස්සාමී’’ති න භායි. අථස්ස තෙසු නිමිත්තෙසු පාතුභූතෙසු දසසහස්සචක්කවාළදෙවතා සන්නිපතිත්වා – ‘‘මාරිස තුම්හෙහි දස පාරමියො පූරෙන්තෙහි න සක්කසම්පත්තිං න මාරබ්‍රහ්මචක්කවත්තිසම්පත්තිං පත්ථෙන්තෙහි පූරිතා, ලොකනිත්ථරණත්ථාය පන බුද්ධත්තං පත්ථයමානෙහි පූරිතා. සො වො ඉදානි කාලො මාරිස බුද්ධත්තාය, සමයො මාරිස බුද්ධත්තායා’’ති යාචන්ති.

ส่วนบุพพนิมิตเหล่านี้ เปรียบเหมือนในโลกมนุษย์ นิมิตทั้งหลายมีอุกกาบาตตก แผ่นดินไหว และจันทรคราสเป็นต้น ย่อมปรากฏแก่ผู้มีบุญใหญ่มีพระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้นเท่านั้น ไม่ปรากฏแก่คนทั่วไป ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมปรากฏแก่เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่เท่านั้น ไม่ปรากฏแก่เทวดาทั้งปวง และเปรียบเหมือนในหมู่มนุษย์ พวกโหรเป็นต้นเท่านั้นที่รู้บุพพนิมิต ไม่ใช่ทุกคนรู้ ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เทวดาทั้งปวงย่อมไม่รู้นิมิตเหล่านั้น แต่บัณฑิตเท่านั้นย่อมรู้ ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น เทพบุตรเหล่าใดที่บังเกิดด้วยกุศลกรรมอันมีกำลังน้อย เมื่อนิมิตเหล่านั้นเกิดขึ้น ก็ย่อมหวาดกลัวว่า "บัดนี้ ใครจะรู้ เราจักบังเกิด ณ ที่ไหน" ส่วนผู้มีบุญใหญ่ย่อมไม่หวาดกลัว โดยคิดว่า "เราอาศัยทานที่ให้แล้ว ศีลที่รักษาแล้ว และภาวนาที่เจริญแล้ว จักเสวยสมบัติในเทวโลกชั้นสูงขึ้นไป" แม้พระโพธิสัตว์ ทรงเห็นบุพพนิมิตเหล่านั้นแล้ว ก็มิได้ทรงหวาดกลัว โดยทรงดำริว่า "บัดนี้ ในอัตภาพถัดไป เราจักเป็นพระพุทธเจ้า" ครั้งนั้น เมื่อนิมิตเหล่านั้นปรากฏแก่พระองค์ เทวดาจากหมื่นจักรวาลก็ประชุมกันทูลอาราธนาว่า "ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านผู้บำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการ มิได้ปรารถนาสมบัติของพระอินทร์ สมบัติของมาร พรหม หรือพระเจ้าจักรพรรดิ แต่ท่านบำเพ็ญบารมีเพื่อปรารถนาความเป็นพระพุทธเจ้าเพื่อรื้อขนสัตว์โลก บัดนี้เป็นกาลอันควรของท่านเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้า เป็นสมัยอันควรของท่านเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้า"

අථ මහාසත්තො දෙවතානං පටිඤ්ඤං අදත්වාව කාලදීපදෙසකුලජනෙත්තිආයුපරිච්ඡෙදවසෙන පඤ්චමහාවිලොකනං නාම විලොකෙසි. තත්ථ ‘‘කාලො නු ඛො, න කාලො’’ති පඨමං කාලං විලොකෙසි. තත්ථ වස්සසතසහස්සතො උද්ධං වඩ්ඪිතආයුකාලො කාලො නාම න හොති. කස්මා? තදා හි සත්තානං ජාතිජරාමරණානි න පඤ්ඤායන්ති, බුද්ධානඤ්ච ධම්මදෙසනා නාම තිලක්ඛණමුත්තා නත්ථි, තෙසං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති කථෙන්තානං ‘‘කිං නාමෙතං කථෙන්තී’’ති නෙව සොතුං න සද්ධාතුං මඤ්ඤන්ති, තතො අභිසමයො න හොති, තස්මිං අසති අනිය්‍යානිකං සාසනං හොති. තස්මා සො අකාලො. වස්සසතතො ඌනආයුකාලොපි කාලො නාම න හොති. කස්මා? තදා හි සත්තා උස්සන්නකිලෙසා හොන්ති, උස්සන්නකිලෙසානඤ්ච දින්නොවාදො ඔවාදට්ඨානෙ න තිට්ඨති. උදකෙ දණ්ඩරාජි විය ඛිප්පං විගච්ඡති. තස්මා සොපි අකාලො. සතසහස්සතො [Pg.123] පන පට්ඨාය හෙට්ඨා වස්සසතතො පට්ඨාය උද්ධං ආයුකාලො කාලො නාම. තදා ච වස්සසතකාලො හොති. අථ මහාසත්තො ‘‘නිබ්බත්තිතබ්බකාලො’’ති කාලං පස්සි.

ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ยังมิได้ประทานปฏิญญาแก่เทวดาทั้งหลาย ได้ทรงตรวจดูสิ่งที่เรียกว่าปัญจมหาวิโลกนะ คือการกำหนด กาล ทวีป ประเทศ ตระกูล และอายุของพระมารดา ในการตรวจดูนั้น ทรงตรวจดูกาลก่อนว่า "เป็นกาลสมควร หรือยังไม่เป็นกาลสมควรหนอ" ในเรื่องนั้น กาลที่อายุขัยของมนุษย์เจริญเกินกว่าแสนปีขึ้นไป ไม่ชื่อว่าเป็นกาลสมควร เพราะเหตุไร เพราะในกาลนั้น ชาติ ชรา และมรณะ ย่อมไม่ปรากฏแก่สัตว์ทั้งหลาย และธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่พ้นไปจากไตรลักษณ์ เมื่อพระพุทธเจ้าเหล่านั้นตรัสว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" สัตว์ทั้งหลายย่อมไม่สำคัญว่าจะฟังหรือจะเชื่อ โดยคิดว่า "พระองค์ตรัสเรื่องอะไรกัน" เพราะเหตุนั้น การตรัสรู้ย่อมไม่มี เมื่อการตรัสรู้ไม่มี พระศาสนาก็ไม่เป็นไปเพื่อการออกจากทุกข์ เพราะฉะนั้น กาลนั้นจึงเป็นอกาล แม้กาลที่อายุขัยของมนุษย์ต่ำกว่าร้อยปี ก็ไม่ชื่อว่าเป็นกาลสมควร เพราะเหตุไร เพราะในกาลนั้น สัตว์ทั้งหลายมีกิเลสหนาแน่น และโอวาทที่ประทานแก่ผู้มีกิเลสหนาแน่นย่อมไม่ตั้งอยู่ในฐานะแห่งโอวาท ย่อมเลือนหายไปอย่างรวดเร็วเหมือนรอยไม้ที่ขีดลงในน้ำ เพราะฉะนั้น แม้กาลนั้นก็เป็นอกาล ส่วนกาลที่อายุขัยของมนุษย์ตั้งแต่แสนปีลงมา และตั้งแต่ร้อยปีขึ้นไป ชื่อว่าเป็นกาลสมควร และในกาลนั้น เป็นช่วงอายุขัยร้อยปี ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ได้ทรงเห็นกาลว่า "เป็นกาลที่ควรบังเกิดแล้ว"

තතො දීපං විලොකෙන්තො සපරිවාරෙ චත්තාරො දීපෙ ඔලොකෙත්වා – ‘‘තීසු දීපෙසු බුද්ධා න නිබ්බත්තන්ති, ජම්බුදීපෙයෙව නිබ්බත්තන්තී’’ති දීපං පස්සි.

ลำดับนั้น เมื่อทรงตรวจดูทวีป ทรงตรวจดูทวีปทั้ง ๔ พร้อมทั้งบริวารแล้ว ได้ทรงเห็นทวีป (ที่ควรบังเกิด) ว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่บังเกิดในทวีปทั้ง ๓ ย่อมบังเกิดในชมพูทวีปเท่านั้น"

තතො – ‘‘ජම්බුදීපො නාම මහා, දසයොජනසහස්සපරිමාණො, කතරස්මිං නු ඛො පදෙසෙ බුද්ධා නිබ්බත්තන්තී’’ති දෙසං විලොකෙන්තො මජ්ඣිමදෙසං පස්සි. මජ්ඣිමදෙසො නාම ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය ගජඞ්ගලං නාම නිගමො’’තිආදිනා නයෙන විනයෙ (මහාව. 259) වුත්තොව. සො පන ආයාමතො තීණි යොජනසතානි. විත්ථාරතො අඩ්ඪතියානි, පරික්ඛෙපතො නවයොජනසතානීති. එතස්මිඤ්හි පදෙසෙ චත්තාරි අට්ඨ සොළස වා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි, කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරෙත්වා සම්මාසම්බුද්ධා උප්පජ්ජන්ති. ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි, කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරෙත්වා පච්චෙකබුද්ධා උප්පජ්ජන්ති, එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං, කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරෙත්වා සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාදයො මහාසාවකා උප්පජ්ජන්ති, චතුන්නං මහාදීපානං ද්විසහස්සානං පරිත්තදීපානඤ්ච ඉස්සරියාධිපච්චකාරකචක්කවත්තිරාජානො උප්පජ්ජන්ති, අඤ්ඤෙ ච මහෙසක්ඛා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණගහපතිමහාසාලා උප්පජ්ජන්ති. ඉදඤ්චෙත්ථ කපිලවත්ථු නාම නගරං, තත්ථ මයා නිබ්බත්තිතබ්බන්ති නිට්ඨමගමාසි.

ลำดับนั้น เมื่อทรงตรวจดูประเทศ (ทวีป) ว่า "ชมพูทวีปนี้กว้างใหญ่ มีปริมณฑล ๑๐,๐๐๐ โยชน์ พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในประเทศไหนหนอ" ดังนี้ ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นมัชฌิมประเทศ ก็มัชฌิมประเทศนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้วในพระวินัย (มหาวรรค ๒๕๙) โดยนัยเป็นต้นว่า "ในทิศตะวันออก มีนิคมชื่อคชังคละ" ก็มัชฌิมประเทศนั้น โดยยาว ๓๐๐ โยชน์ โดยกว้าง ๒๕๐ โยชน์ โดยรอบ ๙๐๐ โยชน์ จริงอยู่ ในประเทศนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายทรงบำเพ็ญบารมี ๔ อสงไขย ๘ อสงไขย หรือ ๑๖ อสงไขยกับอีกแสนกัปป์แล้วย่อมอุบัติขึ้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทรงบำเพ็ญบารมี ๒ อสงไขยกับอีกแสนกัปป์แล้วย่อมอุบัติขึ้น พระมหาสาวกทั้งหลายมีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น ทรงบำเพ็ญบารมี ๑ อสงไขยกับอีกแสนกัปป์แล้วย่อมเกิดขึ้น พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงเป็นอิสริยาธิบดีแห่งมหาทวีปทั้ง ๔ และทวีปน้อย ๒,๐๐๐ ย่อมเกิดขึ้น และขัตติยมหาศาล พราหมณมหาศาล คหบดีมหาศาล ผู้มีศักดิ์ใหญ่อื่นๆ ก็ย่อมเกิดขึ้น และในมัชฌิมประเทศนี้ มีนครชื่อกบิลพัสดุ์ เราพึงบังเกิดในนครนั้น ดังนี้ ได้ทรงถึงซึ่งการตัดสินพระทัย

තතො කුලං විලොකෙන්තො – ‘‘බුද්ධා නාම ලොකසම්මතෙ කුලෙ නිබ්බත්තන්ති, ඉදානි ච ඛත්තියකුලං ලොකසම්මතං, තත්ථ නිබ්බත්තිස්සාමි, සුද්ධොදනො නාම රාජා මෙ පිතා භවිස්සතී’’ති කුලං පස්සි.

ลำดับนั้น เมื่อทรงตรวจดูตระกูล ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นตระกูลว่า "โดยปกติ พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมบังเกิดในตระกูลที่โลกสมมติว่าเป็นตระกูลสูง และบัดนี้ ตระกูลกษัตริย์ก็เป็นตระกูลที่โลกสมมติว่าเป็นตระกูลสูง เราจักบังเกิดในตระกูลนั้น พระเจ้าสุทโธทนะจักเป็นพระบิดาของเรา" ดังนี้

තතො මාතරං විලොකෙන්තො – ‘‘බුද්ධමාතා නාම ලොලා සුරාධුත්තා න හොති, කප්පසතසහස්සං පූරිතපාරමී ජාතිතො පට්ඨාය අඛණ්ඩපඤ්චසීලා හොති, අයඤ්ච මහාමායා නාම දෙවී එදිසා. අයං මෙ මාතා භවිස්සති. කිත්තකං පනස්සා ආයූ’’ති ආවජ්ජන්තො – ‘‘දසන්නං මාසානං උපරි සත්ත දිවසානී’’ති පස්සි.

ลำดับนั้น เมื่อทรงตรวจดูพระมารดา ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า "โดยปกติ พระพุทธมารดาย่อมไม่เป็นสตรีโลเล ไม่เป็นนักเลงสุรา เป็นผู้มีบารมีอันบำเพ็ญมาตลอดแสนกัปป์ มีศีล ๕ ไม่ขาดตั้งแต่ประสูติ และพระเทวีพระนามว่ามหามายานี้ก็เป็นเช่นนั้น พระนางผู้นี้จักเป็นพระมารดาของเรา ก็พระนางจะมีพระชนมายุเท่าไรหนอ" ดังนี้ เมื่อทรงคำนึงอยู่ ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า "จะมีพระชนมายุเกินสิบเดือนไปอีกเจ็ดวัน"

ඉති [Pg.124] ඉමං පඤ්චමහාවිලොකනං විලොකෙත්වා – ‘‘කාලො මෙ මාරිසා බුද්ධභාවායා’’ති දෙවතානං සඞ්ගහං කරොන්තො පටිඤ්ඤං දත්වා ‘‘ගච්ඡථ තුම්හෙ’’ති තා දෙවතා උය්‍යොජෙත්වා තුසිතදෙවතාහි පරිවුතො තුසිතපුරෙ නන්දනවනං පාවිසි. සබ්බදෙවලොකෙසු හි නන්දනවනං අත්ථියෙව. තත්ථ නං දෙවතා – ‘‘ඉතො චුතො සුගතිං ගච්ඡ, ඉතො චුතො සුගතිං ගච්ඡා’’ති පුබ්බෙකතකුසලකම්මොකාසං සාරයමානා විචරන්ති. සො එවං දෙවතාහි කුසලං සාරයමානාහි පරිවුතො තත්ථ විචරන්තොව චවි.

ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทรงตรวจดูปัญจมหาวิโลกนะนี้แล้ว ทรงกระทำการสงเคราะห์แก่เหล่าเทวดา (ผู้ทูลอาราธนา) ว่า "ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ กาลนี้เป็นกาลแห่งความเป็นพระพุทธเจ้าของเรา" ดังนี้แล้ว จึงประทานปฏิญญาณ ส่งเทวดาเหล่านั้นกลับไปว่า "ท่านทั้งหลายจงไปเถิด" แล้วอันทวยเทพชาวดุสิตแวดล้อม เสด็จเข้าไปยังนันทวันอุทยานในดุสิตบุรี จริงอยู่ ในเทวโลกทั้งปวงมีนันทวันอุทยานอยู่ทั้งนั้น ในนันทวันอุทยานนั้น เหล่าเทวดาพากันเที่ยวไปพลาง เตือนพระโพธิสัตว์ให้ทรงระลึกถึงโอกาสแห่งกุศลกรรมที่ได้ทรงกระทำไว้ในกาลก่อนว่า "ขอพระองค์จุติจากภพนี้แล้ว จงไปสู่สุคติเถิด ขอพระองค์จุติจากภพนี้แล้ว จงไปสู่สุคติเถิด" พระโพธิสัตว์นั้น อันเหล่าเทวดาผู้เตือนให้ทรงระลึกถึงกุศลอย่างนี้แวดล้อมแล้ว ขณะที่กำลังเสด็จเที่ยวไปในนันทวันอุทยานนั้นเอง ก็ได้จุติ

එවං චුතො චවාමීති පජානාති, චුතිචිත්තං න ජානාති. පටිසන්ධිං ගහෙත්වාපි පටිසන්ධිචිත්තං න ජානාති, ඉමස්මිං මෙ ඨානෙ පටිසන්ධි ගහිතාති එවං පන ජානාති. කෙචි පන ථෙරා ‘‘ආවජ්ජනපරියායො නාම ලද්ධුං වට්ටති, දුතියතතියචිත්තවාරෙයෙව ජානිස්සතී’’ති වදන්ති. තිපිටකමහාසීවත්ථෙරො පනාහ – ‘‘මහාසත්තානං පටිසන්ධි න අඤ්ඤෙසං පටිසන්ධිසදිසා, කොටිප්පත්තං තෙසං සතිසම්පජඤ්ඤං. යස්මා පන තෙනෙව චිත්තෙන තං චිත්තං ඤාතුං න සක්කා, තස්මා චුතිචිත්තං න ජානාති. චුතික්ඛණෙපි චවාමීති පජානාති, පටිසන්ධිං ගහෙත්වාපි පටිසන්ධිචිත්තං න ජානාති, අසුකස්මිං ඨානෙ පටිසන්ධි ගහිතාති පජානාති, තස්මිං කාලෙ දසසහස්සී කම්පතී’’ති. එවං සතො සම්පජානො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමන්තො පන එකූනවීසතියා පටිසන්ධිචිත්තෙසු මෙත්තාපුබ්බභාගස්ස සොමනස්ස-සහගත-ඤාණසම්පයුත්ත-අසඞ්ඛාරික-කුසලචිත්තස්ස සදිසමහාවිපාකචිත්තෙන පටිසන්ධිං ගණ්හි. මහාසීවත්ථෙරො පන ‘‘උපෙක්ඛාසහගතෙනා’’ති ආහ.

เมื่อจุติอย่างนี้ ย่อมทรงทราบว่า "เรากำลังจุติ" แต่ไม่ทรงทราบจุติจิต แม้เมื่อทรงถือปฏิสนธิแล้ว ก็ไม่ทรงทราบปฏิสนธิจิต แต่ทรงทราบอย่างนี้ว่า "เราถือปฏิสนธิในที่ชื่อนี้" แต่พระเถระบางพวกกล่าวว่า "ควรที่จะได้วาระแห่งการอาวัชชนะ ท่านจักทราบในวาระจิตที่สองที่สามนั่นเทียว" ส่วนพระติปิฏกมหาสีวเถระกล่าวว่า "ปฏิสนธิของพระมหาสัตว์ทั้งหลายไม่เหมือนกับปฏิสนธิของชนเหล่าอื่น สติสัมปชัญญะของท่านเหล่านั้นถึงซึ่งที่สุดยอด แต่เพราะไม่อาจรู้จิตนั้นด้วยจิตนั้นเองได้ ฉะนั้นจึงไม่ทรงทราบจุติจิต แม้ในขณะจุติ ก็ทรงทราบว่า 'เรากำลังจุติ' แม้เมื่อทรงถือปฏิสนธิแล้ว ก็ไม่ทรงทราบปฏิสนธิจิต แต่ทรงทราบว่า 'เราถือปฏิสนธิในที่ชื่อโน้น' ในกาลนั้น หมื่นโลกธาตุย่อมหวั่นไหว" ก็เมื่อพระโพธิสัตว์ทรงมีสติสัมปชัญญะเสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดาอย่างนี้ ได้ทรงถือปฏิสนธิด้วยมหาวิปากจิตอันเสมอด้วยโสมนัสสสหคตญาณสัมปยุตตอสังขาริกกุศลจิตซึ่งมีเมตตาเป็นบุพภาค ในบรรดาปฏิสนธิจิต ๑๙ ดวง ส่วนพระมหาสีวเถระกล่าวว่า "ทรงถือปฏิสนธิด้วยจิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา"

පටිසන්ධිං ගණ්හන්තො පන ආසාළ්හීපුණ්ණමායං උත්තරාසාළ්හනක්ඛත්තෙන අග්ගහෙසි. තදා කිර මහාමායා පුරෙ පුණ්ණමාය සත්තමදිවසතො පට්ඨාය විගතසුරාපානං මාලාගන්ධවිභූසනසම්පන්නං නක්ඛත්තකීළං අනුභවමානා සත්තමෙ දිවසෙ පාතො වුට්ඨාය ගන්ධොදකෙන න්හායිත්වා සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතා වරභොජනං භුඤ්ජිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය සිරීගබ්භං පවිසිත්වා සිරීසයනෙ නිපන්නා නිද්දං ඔක්කමමානා ඉදං සුපිනං අද්දස – ‘‘චත්තාරො කිර නං මහාරාජානො සයනෙනෙව සද්ධිං උක්ඛිපිත්වා අනොතත්තදහං නෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. අථ නෙසං දෙවියො ආගන්ත්වා මනුස්සමලහරණත්ථං න්හාපෙත්වා දිබ්බවත්ථං නිවාසෙත්වා ගන්ධෙහි විලිම්පෙත්වා දිබ්බපුප්ඵානි පිළන්ධිත්වා තතො අවිදූරෙ රජතපබ්බතො, තස්ස අන්තො කනකවිමානං අත්ථි, තස්මිං පාචීනතො [Pg.125] සීසං කත්වා නිපජ්ජාපෙසුං. අථ බොධිසත්තො සෙතවරවාරණො හුත්වා තතො අවිදූරෙ එකො සුවණ්ණපබ්බතො, තත්ථ චරිත්වා තතො ඔරුය්හ රජතපබ්බතං අභිරුහිත්වා උත්තරදිසතො ආගම්ම කනකවිමානං පවිසිත්වා මාතරං පදක්ඛිණං කත්වා දක්ඛිණපස්සං ඵාලෙත්වා කුච්ඡිං පවිට්ඨසදිසො අහොසි.

ก็เมื่อทรงถือปฏิสนธิ ได้ทรงถือปฏิสนธิในวันอาสาฬหปุรณมี ด้วยอุตตราสาฬหนักษัตร ได้ยินว่า ในกาลนั้น พระนางมหามายาเทวีทรงงดเว้นจากการดื่มสุรา ทรงสมบูรณ์ด้วยเครื่องประดับคือระเบียบดอกไม้และของหอม ทรงเพลิดเพลินกับการนักขัตฤกษ์ ตั้งแต่วันที่ ๗ ก่อนวันเพ็ญ ในวันที่ ๗ (คือวันเพ็ญ) ทรงตื่นบรรทมแต่เช้าตรู่ ทรงสรงสนานด้วยน้ำหอม ทรงประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง เสวยพระกระยาหารอันประณีต ทรงสมาทานองค์อุโบสถ เสด็จเข้าสู่สิริคัพภ์ (ห้องบรรทม) บรรทมเหนือสิริไสยาสน์ ขณะกำลังจะบรรทมหลับ ได้ทรงพระสุบินดังนี้ "ได้ยินว่า ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ได้ทรงยกพระนางขึ้นพร้อมทั้งพระแท่นบรรทม นำไปยังสระอโนดาต แล้วประดิษฐานไว้ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ลำดับนั้น พระเทวีของท้าวมหาราชเหล่านั้นได้มาทูลเชิญให้สรงสนานเพื่อชำระมลทินของมนุษย์ ทรงให้ครองผ้าทิพย์ ทรงลูบไล้ด้วยของหอม ทรงประดับด้วยดอกไม้ทิพย์ ในที่ไม่ไกลจากสระนั้น มีภูเขาเงิน ภายในภูเขานั้นมีวิมานทอง ในวิมานทองนั้น ได้ทูลเชิญให้บรรทมโดยหันพระเศียรไปทางทิศตะวันออก ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ได้ทรงเป็นพญาช้างเผือก ในที่ไม่ไกลจากที่นั้น มีภูเขาทองลูกหนึ่ง เที่ยวไปในภูเขาทองนั้นแล้ว ลงจากภูเขาทองนั้น ขึ้นสู่ภูเขาเงิน มาจากทิศเหนือ เข้าไปสู่วิมานทอง กระทำประทักษิณพระมารดาแล้ว ได้เป็นประดุจทำลายพระปรัศว์เบื้องขวาเสด็จเข้าไปสู่พระครรภ์"

අථ පබුද්ධා දෙවී තං සුපිනං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා පභාතාය රත්තියා චතුසට්ඨිමත්තෙ බ්‍රාහ්මණපාමොක්ඛෙ පක්කොසාපෙත්වා හරිතූපලිත්තාය ලාජාදීහි කතමඞ්ගලසක්කාරාය භූමියා මහාරහානි ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා තත්ථ නිසින්නානං බ්‍රාහ්මණානං සප්පිමධුසක්කරාභිසඞ්ඛාරස්ස වරපායාසස්ස සුවණ්ණරජතපාතියො පූරෙත්වා සුවණ්ණරජතපාතීතිහෙව පටිකුජ්ජිත්වා අදාසි, අඤ්ඤෙහි ච අහතවත්ථකපිලගාවීදානාදීහි තෙ සන්තප්පෙසි. අථ නෙසං සබ්බකාමසන්තප්පිතානං සුපිනං ආරොචාපෙත්වා – ‘‘කිං භවිස්සතී’’ති පුච්ඡි. බ්‍රාහ්මණා ආහංසු – ‘‘මා චින්තයි මහාරාජ, දෙවියා තෙ කුච්ඡිම්හි ගබ්භො පතිට්ඨිතො, සො ච ඛො පුරිසගබ්භො, න ඉත්ථිගබ්භො, පුත්තො තෙ භවිස්සති. සො සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසිස්සති, රාජා භවිස්සති චක්කවත්තී. සචෙ අගාරා නික්ඛම්ම පබ්බජිස්සති, බුද්ධො භවිස්සති ලොකෙ විවට්ටච්ඡදො’’ති. එවං සතො සම්පජානො බොධිසත්තො තුසිතකායා චවිත්වා මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමති.

ลำดับนั้น พระเทวีผู้ทรงตื่นบรรทมแล้ว ได้กราบทูลพระสุบินนั้นแด่พระราชา. พระราชาครั้นราตรีสว่างแล้ว จึงรับสั่งให้เรียกพราหมณ์ผู้เป็นประมุข ๖๔ คนมา แล้วรับสั่งให้ปูลาดอาสนะอันมีค่ามากบนพื้นดินที่ฉาบทาด้วยโคมัยสด และได้กระทำการบูชาอันเป็นมงคลด้วยข้าวตอกเป็นต้น แล้วได้พระราชทานข้าวมธุปายาสอย่างดีที่ปรุงด้วยเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำตาล โดยทรงบรรจุเต็มภาชนะทองและภาชนะเงิน แล้วทรงปิดด้วยภาชนะทองและภาชนะเงินนั่นเทียว และทรงยังพราหมณ์เหล่านั้นให้อิ่มหนำสำราญด้วยทานอื่นๆ มีผ้าใหม่และแม่โคสีดังหมอกเป็นต้น. ลำดับนั้น ครั้นทรงเล่าพระสุบินให้พราหมณ์เหล่านั้นผู้ได้รับความพอใจด้วยกามคุณทุกอย่างแล้วฟัง จึงตรัสถามว่า “ผลจักเป็นอย่างไร”. พราหมณ์ทั้งหลายกราบทูลว่า “ขอเดชะมหาราชเจ้า อย่าทรงวิตกเลย พระครรภ์ได้ตั้งขึ้นแล้วในพระอุทรของพระเทวีของพระองค์ และพระครรภ์นั้นเป็นบุรุษ มิใช่สตรี พระองค์จักได้พระโอรส. หากพระโอรสนั้นจักครองเรือน จักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ. หากเสด็จออกจากเรือนทรงผนวช จักได้เป็นพระพุทธเจ้าผู้มีกิเลสดุจหลังคาอันเปิดแล้วในโลก”. พระโพธิสัตว์ทรงมีสติสัมปชัญญะอย่างนี้ จุติจากหมู่เทพชั้นดุสิตแล้ว เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา.

තත්ථ සතො සම්පජානොති ඉමිනා චතුත්ථාය ගබ්භාවක්කන්තියා ඔක්කමතීති දස්සෙති. චතස්සො හි ගබ්භාවක්කන්තියො.

ในบทว่า "สโต สมฺปชาโน" นั้น ท่านแสดงว่า (พระโพธิสัตว์) เสด็จลง (สู่พระครรภ์) ด้วยครรภาวักกันติ (การก้าวลงสู่ครรภ์) อย่างที่สี่. จริงอยู่ ครรภาวักกันติมี ๔ อย่าง.

‘‘චතස්සො ඉමා, භන්තෙ, ගබ්භාවක්කන්තියො. ඉධ, භන්තෙ, එකච්චො අසම්පජානො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමති, අසම්පජානො මාතුකුච්ඡිස්මිං ඨාති, අසම්පජානො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, අයං පඨමා ගබ්භාවක්කන්ති.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครรภาวักกันติเหล่านี้มี ๔ อย่าง. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่มีสัมปชัญญะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา ไม่มีสัมปชัญญะอยู่ในครรภ์มารดา ไม่มีสัมปชัญญะออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นครรภาวักกันติอย่างที่หนึ่ง.

පුන චපරං, භන්තෙ, ඉධෙකච්චො සම්පජානො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමති, අසම්පජානො මාතුකුච්ඡිස්මිං ඨාති, අසම්පජානො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, අයං දුතියා ගබ්භාවක්කන්ති.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มีสัมปชัญญะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา ไม่มีสัมปชัญญะอยู่ในครรภ์มารดา ไม่มีสัมปชัญญะออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นครรภาวักกันติอย่างที่สอง.

පුන චපරං, භන්තෙ, ඉධෙකච්චො සම්පජානො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමති, සම්පජානො මාතුකුච්ඡිස්මිං ඨාති, අසම්පජානො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, අයං තතියා ගබ්භාවක්කන්ති.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มีสัมปชัญญะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา มีสัมปชัญญะอยู่ในครรภ์มารดา ไม่มีสัมปชัญญะออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นครรภาวักกันติอย่างที่สาม.

පුන [Pg.126] චපරං, භන්තෙ, ඉධෙකච්චො සම්පජානො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමති, සම්පජානො මාතුකුච්ඡිස්මිං ඨාති, සම්පජානො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, අයං චතුත්ථා ගබ්භාවක්කන්තී’’ති (දී. නි. 3.147).

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มีสัมปชัญญะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา มีสัมปชัญญะอยู่ในครรภ์มารดา มีสัมปชัญญะออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นครรภาวักกันติอย่างที่สี่” (ที. นิ. ๓.๑๔๗).

එතාසු පඨමා ලොකියමනුස්සානං හොති, දුතියා අසීතිමහාසාවකානං, තතියා ද්වින්නං අග්ගසාවකානං පච්චෙකබොධිසත්තානඤ්ච. තෙ කිර කම්මජවාතෙහි උද්ධංපාදා අධොසිරා අනෙකසතපොරිසෙ පපාතෙ විය යොනිමුඛෙ තාළච්ඡිග්ගලෙන හත්ථී විය අතිවිය සම්බාධෙන යොනිමුඛෙන නික්ඛමමානා අනන්තං දුක්ඛං පාපුණන්ති. තෙන නෙසං ‘‘මයං නික්ඛමාමා’’ති සම්පජානතා න හොති. චතුත්ථා සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තානං. තෙ හි මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හන්තාපි ජානන්ති, තත්ථ වසන්තාපි ජානන්ති. නික්ඛමනකාලෙපි නෙසං කම්මජවාතා උද්ධංපාදෙ අධොසිරෙ කත්වා ඛිපිතුං න සක්කොන්ති, ද්වෙ හත්ථෙ පසාරෙත්වා අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ඨිතකාව නික්ඛමන්ති.

ในบรรดาครรภาวักกันติเหล่านั้น อย่างที่หนึ่งมีแก่มนุษย์ปุถุชน, อย่างที่สองมีแก่พระมหาสาวก ๘๐ องค์, อย่างที่สามมีแก่อัครสาวกทั้งสองและพระปัจเจกโพธิสัตว์. ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นถูกลมกัมมัชวาตพัดให้มีเท้าอยู่เบื้องบน มีศีรษะอยู่เบื้องล่าง ประหนึ่งตกลงไปในเหวที่ลึกหลายร้อยชั่วบุรุษที่ช่องคลอด เมื่อออกจากช่องคลอดที่คับแคบอย่างยิ่ง ประหนึ่งช้างออกจากช่องตาฬัจฉิคคละ (ช่องบานกุญแจ) ย่อมถึงทุกข์หาที่สุดมิได้. เพราะเหตุนั้น ความรู้ตัวว่า “เรากำลังออก” จึงไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น. อย่างที่สี่มีแก่พระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย. จริงอยู่ ท่านเหล่านั้น แม้เมื่อถือปฏิสนธิในพระครรภ์มารดา ก็ทรงทราบ แม้เมื่อประทับอยู่ในพระครรภ์นั้น ก็ทรงทราบ. แม้ในเวลาที่ออกจากพระครรภ์ ลมกัมมัชวาตก็ไม่สามารถพัดให้ท่านมีเท้าอยู่เบื้องบน มีศีรษะอยู่เบื้องล่างได้ ท่านเหยียดพระหัตถ์ทั้งสองออก ลืมพระเนตร และประทับยืนนั่นเทียวแล้วจึงประสูติ.

201. මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමතීති එත්ථ මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොතීති අත්ථො. ඔක්කන්තෙ හි තස්මිං එවං හොති, න ඔක්කමමානෙ. අප්පමාණොති බුද්ධප්පමාණො, විපුලොති අත්ථො. උළාරොති තස්සෙව වෙවචනං. දෙවානුභාවන්ති එත්ථ දෙවානං අයමානුභාවො – නිවත්ථවත්ථස්ස පභා ද්වාදස යොජනානි ඵරති, තථා සරීරස්ස, තථා අලඞ්කාරස්ස, තථා විමානස්ස, තං අතික්කමිත්වාති අත්ථො.

๒๐๑. ในบทว่า "มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมติ" นี้ มีความหมายว่า "ได้ก้าวลงสู่พระครรภ์มารดาแล้ว". จริงอยู่ เมื่อพระองค์ก้าวลงแล้วจึงเป็นเช่นนั้น ไม่ใช่ในขณะที่กำลังก้าวลง. บทว่า "อปฺปมาโณ" หมายถึง มีประมาณเท่าพระพุทธเจ้า อธิบายว่า ไพบูลย์. บทว่า "อุฬาโร" เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. ในบทว่า "เทวานุภาวํ" นี้ อานุภาพของเทวดาเป็นดังนี้ คือ รัศมีแห่งผ้าที่ทรงครองแผ่ไป ๑๒ โยชน์, รัศมีแห่งพระวรกายก็เช่นนั้น, รัศมีแห่งเครื่องประดับก็เช่นนั้น, รัศมีแห่งวิมานก็เช่นนั้น, ความหมายคือ (แสงสว่างนั้น) ก้าวล่วงอานุภาพของเทวดานั้นไป.

ලොකන්තරිකාති තිණ්ණං තිණ්ණං චක්කවාළානං අන්තරා එකෙකො ලොකන්තරිකා හොති, තිණ්ණං සකටචක්කානං පත්තානං වා අඤ්ඤමඤ්ඤං ආහච්ච ඨපිතානං මජ්ඣෙ ඔකාසො විය. සො පන ලොකන්තරිකනිරයො පරිමාණතො අට්ඨයොජනසහස්සො හොති. අඝාති නිච්චවිවටා. අසංවුතාති හෙට්ඨාපි අප්පතිට්ඨා. අන්ධකාරාති තමභූතා. අන්ධකාරතිමිසාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තිනිවාරණතො අන්ධභාවකරණතිමිසෙන සමන්නාගතා. තත්ථ කිර චක්ඛුවිඤ්ඤාණං න ජායති. එවංමහිද්ධිකාති චන්දිමසූරියා කිර එකප්පහාරෙනෙව තීසු දීපෙසු පඤ්ඤායන්ති, එවංමහිද්ධිකා. එකෙකාය දිසාය නවනවයොජනසතසහස්සානි අන්ධකාරං විධමිත්වා ආලොකං දස්සෙන්ති, එවං මහානුභාවා. ආභාය නානුභොන්තීති අත්තනො [Pg.127] පභාය නප්පහොන්ති. තෙ කිර චක්කවාළපබ්බතස්ස වෙමජ්ඣෙන චරන්ති, චක්කවාළපබ්බතඤ්ච අතික්කම්ම ලොකන්තරිකනිරයො, තස්මා තෙ තත්ථ ආභාය නප්පහොන්ති.

บทว่า "โลกนฺตริกา" หมายความว่า ในระหว่างจักรวาล ๓ แห่ง ๓ แห่ง มีโลกันตริกนรกอยู่แห่งหนึ่งๆ เปรียบเหมือนช่องว่างในท่ามกลางแห่งล้อเกวียน ๓ วง หรือบาตร ๓ ใบ ที่วางชิดติดกัน. ก็โลกันตริกนรกนั้น โดยประมาณมีขนาด ๘,๐๐๐ โยชน์. บทว่า "อฆา" หมายถึง เปิดโล่งอยู่เป็นนิตย์. บทว่า "อสํวุตา" หมายถึง แม้เบื้องล่างก็ไม่มีที่ตั้ง. บทว่า "อนฺธการา" หมายถึง เป็นความมืดทึบ. บทว่า "อนฺธการติมิสา" หมายถึง ประกอบด้วยความมืดที่ทำให้บอด เพราะห้ามการเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ. ได้ยินว่า ในนรกนั้น จักขุวิญญาณย่อมไม่เกิด. บทว่า "เอวํมหิทฺธิกา" หมายความว่า ได้ยินว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมปรากฏในทวีปทั้งสามได้ในคราวเดียวกัน มีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้. ในแต่ละทิศ ย่อมกำจัดความมืดได้ถึง ๙๐๐,๐๐๐ โยชน์ และแสดงแสงสว่างได้ มีอานุภาพมากถึงเพียงนี้. บทว่า "อาภาย นานุโภนฺติ" หมายความว่า ไม่สามารถ (ส่องสว่าง) ได้ด้วยรัศมีของตน. ได้ยินว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นโคจรไปในท่ามกลางของภูเขาจักรวาล และโลกันตริกนรกตั้งอยู่เลยภูเขาจักรวาลไป เพราะฉะนั้น พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นจึงไม่สามารถส่องสว่างในที่นั้นได้ด้วยรัศมีของตน.

යෙපි තත්ථ සත්තාති යෙපි තස්මිං ලොකන්තරමහානිරයෙ සත්තා උපපන්නා. කිං පන කම්මං කත්වා තෙ තත්ථ උප්පජ්ජන්තීති? භාරියං දාරුණං මාතාපිතූනං ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණානඤ්ච උපරි අපරාධං අඤ්ඤඤ්ච දිවසෙ දිවසෙ පාණවධාදිසාහසිකකම්මං කත්වා උප්පජ්ජන්ති තම්බපණ්ණිදීපෙ අභයචොරනාගචොරාදයො විය. තෙසං අත්තභාවො තිගාවුතිකො හොති, වග්ගුලීනං විය දීඝනඛා හොන්ති. තෙ රුක්ඛෙ වග්ගුලියො විය නඛෙහි චක්කවාළපාදෙ ලග්ගන්ති. යදා පන සංසප්පන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හත්ථපාසං ගතා හොන්ති, අථ ‘‘භක්ඛො නො ලද්ධො’’ති මඤ්ඤමානා තත්ථ වාවටා විපරිවත්තිත්වා ලොකසන්ධාරකඋදකෙ පතන්ති. වාතෙ පහරන්තෙ මධුකඵලානි විය ඡිජ්ජිත්වා උදකෙ පතන්ති. පතිතමත්තා ච අච්චන්තඛාරෙ උදකෙ පිට්ඨපිණ්ඩි විය විලීයන්ති.

บทว่า Yepi tattha sattā ความว่า สัตว์เหล่าใดบังเกิดในโลกันตมหานรกนั้น. ถามว่า ก็สัตว์เหล่านั้นทำกรรมอะไรจึงบังเกิดในนรกนั้น? ตอบว่า พวกเขาบังเกิดเพราะทำความผิดอันหนักและร้ายกาจต่อมารดาบิดาและต่อสมณพราหมณ์ผู้ทรงธรรม และทำกรรมหยาบช้าอื่นๆ มีการฆ่าสัตว์เป็นต้น ทุกๆ วัน เหมือนพวกโจรชื่ออภัยและโจรชื่อนาคะเป็นต้นในเกาะตัมพปัณณิ. อัตภาพของสัตว์นรกเหล่านั้นสูง ๓ คาวุต มีเล็บยาวเหมือนค้างคาว. สัตว์นรกเหล่านั้นใช้เล็บเกาะอยู่ที่เชิงเขาจักรวาล เหมือนค้างคาวเกาะอยู่ที่ต้นไม้. แต่เมื่อใดที่เลื้อยคลานไปถึงระยะที่มือของกันและกันจะจับถึง ขณะนั้นก็สำคัญว่า "เราได้อาหารแล้ว" จึงพยายามจะจับกินกันและกัน แล้วพลัดตกลงไปในน้ำที่รองรับโลก. พวกเขาขาดตกลงไปในน้ำ เหมือนผลมะพลับที่หลุดร่วงเมื่อลมพัด. และพอตกลงไป ก็สลายไปในน้ำที่มีรสเค็มจัด เหมือนก้อนแป้ง.

අඤ්ඤෙපි කිර භො සන්ති සත්තාති – ‘‘යථා මයං මහාදුක්ඛං අනුභවාම, එවං අඤ්ඤෙපි කිර සත්තා ඉදං දුක්ඛං අනුභවන්තා ඉධූපපන්නා’’ති තං දිවසං පස්සන්ති. අයං පන ඔභාසො එකයාගුපානමත්තම්පි න තිට්ඨති, යාවතා නිද්දායිත්වා පබුද්ධො ආරම්මණං විභාවෙති, තත්තකං කාලං හොති. දීඝභාණකා පන ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝාටමත්තමෙව විජ්ජුභාසො විය නිච්ඡරිත්වා කිං ඉදන්ති භණන්තානංයෙව අන්තරධායතී’’ති වදන්ති. සඞ්කම්පතීති සමන්තතො කම්පති. ඉතරද්වයං පුරිමපස්සෙව වෙවචනං. පුන අප්පමාණො චාතිආදි නිගමනත්ථං වුත්තං.

บทว่า Aññepi kira bho santi sattā ความว่า ในวันนั้น สัตว์นรกเหล่านั้นจะมองเห็นกัน (และคิดว่า) "ได้ยินว่า สัตว์อื่นก็มีอยู่เหมือนกัน พวกเราเสวยทุกข์ใหญ่ฉันใด ได้ยินว่าสัตว์อื่นก็เสวยทุกข์นี้ บังเกิดในที่นี้ฉันนั้น". แต่แสงสว่างนี้ดำรงอยู่ไม่นาน แม้เพียงชั่วเวลาดื่มข้าวต้มหม้อหนึ่ง คือมีอยู่เพียงชั่วเวลาที่บุรุษหลับแล้วตื่นขึ้นกำหนดอารมณ์ได้. ส่วนพระทีฆภาณกาจารย์กล่าวว่า "แสงสว่างนั้นปรากฏขึ้นชั่วขณะดีดนิ้วมือเหมือนแสงฟ้าแลบ แล้วหายไปในขณะที่สัตว์นรกเหล่านั้นกำลังพูดว่า 'นี่อะไรกัน'". บทว่า Saṅkampati คือ หวั่นไหวโดยรอบ. สองบทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทหน้านั่นเอง. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสบทมีอาทิว่า appamāṇo ca เพื่อเป็นบทสรุป.

202. චත්තාරො දෙවපුත්තා චතුද්දිසං ආරක්ඛාය උපගච්ඡන්තීති එත්ථ චත්තාරොති චතුන්නං මහාරාජූනං වසෙන වුත්තං, දසසහස්සචක්කවාළෙ පන චත්තාරො චත්තාරො කත්වා චත්තාලීසදසසහස්සා හොන්ති. තත්ථ ඉමස්මිං චක්කවාළෙ මහාරාජානො ඛග්ගහත්ථා ආගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස ආරක්ඛණත්ථාය උපගන්ත්වා සිරීගබ්භං පවිට්ඨා, ඉතරෙ ගබ්භද්වාරතො පට්ඨාය අවරුද්ධපංසුපිසාචකාදියක්ඛගණෙ [Pg.128] පටික්කමාපෙත්වා යාව චක්කවාළා ආරක්ඛං ගණ්හිංසු.

๒๐๒. ในบทว่า Cattāro devaputtā catuddisaṃ ārakkhāya upagacchantīti นี้ คำว่า cattāro พระผู้มีพระภาคตรัสโดยหมายถึงท้าวมหาราช ๔ พระองค์. แต่ในหมื่นจักรวาล มี (ท้าวมหาราช) จักรวาลละ ๔ องค์ รวมเป็น ๔ หมื่นองค์. ในบรรดาท้าวมหาราชเหล่านั้น ท้าวมหาราชในจักรวาลนี้ ทรงถือพระขรรค์ เสด็จมาเพื่ออารักขาพระโพธิสัตว์ แล้วเข้าไปสู่พระสิริครรภ์. ส่วนท้าวมหาราชที่เหลือได้ให้หมู่ยักษ์มีปังสุปิสาจเป็นต้นที่ถูกกักกันไว้ถอยออกไปตั้งแต่ประตูห้องบรรทมเป็นต้นไป แล้วถวายอารักขาไปจนถึงขอบจักรวาล.

කිමත්ථං පනායං රක්ඛා ආගතා? නනු පටිසන්ධික්ඛණෙ කලලකාලතො පට්ඨාය සචෙපි කොටිසතසහස්සා මාරා කොටිසතසහස්සං සිනෙරුං උක්ඛිපිත්වා බොධිසත්තස්ස වා බොධිසත්තමාතුයා වා අන්තරායකරණත්ථං ආගච්ඡෙය්‍යුං, සබ්බෙ අන්තරාව අන්තරධායෙය්‍යුං. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා රුහිරුප්පාදවත්ථුස්මිං – ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං පරූපක්කමෙන තථාගතං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය. අනුපක්කමෙන, භික්ඛවෙ, තථාගතා පරිනිබ්බායන්ති. ගච්ඡථ තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, යථාවිහාරං, අරක්ඛියා, භික්ඛවෙ, තථාගතා’’ති (චූළව. 341). එවමෙතං, න පරූපක්කමෙන තෙසං ජීවිතන්තරායො අත්ථි. සන්ති ඛො පන අමනුස්සා විරූපා දුද්දසිකා, භෙරවරුපා පක්ඛිනො, යෙසං රූපං දිස්වා සද්දං වා සුත්වා බොධිසත්තමාතු භයං වා සන්තාසො වා උප්පජ්ජෙය්‍ය, තෙසං නිවාරණත්ථාය රක්ඛං අග්ගහෙසුං. අපිච ඛො බොධිසත්තස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන සඤ්ජාතගාරවා අත්තනො ගාරවචොදිතාපි තෙ එවමකංසු.

ถามว่า ก็การอารักขานี้มาเพื่อประโยชน์อะไร? ตอบว่า ก็ในขณะปฏิสนธิ ตั้งแต่กาลที่เป็นกลละ แม้หากมารแสนโกฏิยกภูเขาสิเนรุแสนโกฏิลูกมาเพื่อทำอันตรายแก่พระโพธิสัตว์หรือพระมารดาของพระโพธิสัตว์ มารทั้งหมดก็จะอันตรธานไปในระหว่างทางนั่นเองมิใช่หรือ. แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ในโลหิตุปปาทวัตถุว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลจะปลงพระชนม์ตถาคตด้วยความพยายามของผู้อื่นนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตทั้งหลายย่อมปรินิพพานโดยไม่มีใครพยายามปลงพระชนม์. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไปอยู่ตามสบายเถิด. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตทั้งหลายไม่ต้องมีใครอารักขา". ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น อันตรายแก่ชีวิตของท่านทั้งสองด้วยความพยายามของผู้อื่นย่อมไม่มี. แต่ก็ยังมีอมนุษย์ที่มีรูปร่างวิกลวิการ น่าเกลียด และมีนกที่มีรูปร่างน่าสะพรึงกลัว ซึ่งเมื่อพระมารดาของพระโพธิสัตว์ได้เห็นรูปหรือได้ฟังเสียงแล้ว ความกลัวหรือความหวาดสะดุ้งพึงเกิดขึ้น, (ท้าวมหาราช) ได้ถวายอารักขาเพื่อป้องกันอมนุษย์และนกเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง เทพเหล่านั้นมีความเคารพเกิดขึ้นด้วยบุญเตชานุภาพของพระโพธิสัตว์ และถูกความเคารพของตนเองกระตุ้นเตือน จึงได้กระทำเช่นนั้น.

කිං පන තෙ අන්තොගබ්භං පවිසිත්වා ඨිතා චත්තාරො මහාරාජානො බොධිසත්තමාතුයා අත්තානං දස්සෙන්ති න දස්සෙන්තීති? නහානමණ්ඩනභොජනාදිසරීරකිච්චකාලෙ න දස්සෙන්ති, සිරීගබ්භං පවිසිත්වා වරසයනෙ නිපන්නකාලෙ පන දස්සෙන්ති. තත්ථ කිඤ්චාපි අමනුස්සදස්සනං නාම මනුස්සානං සප්පටිභයං හොති, බොධිසත්තමාතා පන අත්තනො චෙව පුත්තස්ස ච පුඤ්ඤානුභාවෙන තෙ දිස්වා න භායති, පකතිඅන්තෙපුරපාලකෙසු විය අස්සා තෙසු චිත්තං උප්පජ්ජති.

ถามว่า ก็ท้าวมหาราช ๔ พระองค์ที่เข้าไปประทับยืนอยู่ในห้องบรรทมนั้น แสดงตนให้พระมารดาของพระโพธิสัตว์เห็นหรือไม่? ตอบว่า ในเวลาที่ทรงทำสรีรกิจ มีการสรงน้ำ ประดับพระองค์ และเสวยพระกระยาหาร เป็นต้น จะไม่แสดงตน, แต่ในเวลาที่เสด็จเข้าสู่พระสิริครรภ์แล้วบรรทมบนพระแท่นอันประเสริฐ จะแสดงตน. ในการแสดงตนนั้น แม้ว่าการเห็นอมนุษย์จะเป็นสิ่งที่น่าหวาดกลัวสำหรับมนุษย์ แต่พระมารดาของพระโพธิสัตว์ ด้วยบุญญานุภาพของพระองค์เองและของพระโอรส ทอดพระเนตรเห็นท้าวมหาราชเหล่านั้นแล้วก็ไม่ทรงหวาดกลัว, พระทัยของพระนางเกิดขึ้นต่อท้าวมหาราชเหล่านั้น เหมือนกับที่เกิดขึ้นต่อผู้รักษาพระราชฐานชั้นในตามปกติ.

203. පකතියා සීලවතීති සභාවෙනෙව සීලසම්පන්නා. අනුප්පන්නෙ කිර බුද්ධෙ මනුස්සා තාපසපරිබ්බාජකානං සන්තිකෙ වන්දිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා සීලං ගණ්හන්ති, බොධිසත්තමාතාපි කාලදෙවිලස්ස ඉසිනො සන්තිකෙ ගණ්හාති. බොධිසත්තෙ පන කුච්ඡිගතෙ අඤ්ඤස්ස පාදමූලෙ නිසීදිතුං නාම න සක්කා, සමාසනෙ නිසීදිත්වා ගහිතසීලම්පි අවඤ්ඤා කාරණමත්තං හොති. තස්මා සයමෙව සීලං අග්ගහෙසීති වුත්තං හොති.

๒๐๓. บทว่า Pakatiyā sīlavatī คือ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีลโดยสภาวะนั่นเอง. ได้ยินว่า ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติ มนุษย์ทั้งหลายไหว้แล้วนั่งกระโหย่งในสำนักของดาบสและปริพาชกแล้วสมาทานศีล, แม้พระมารดาของพระโพธิสัตว์ก็ทรงสมาทานศีลในสำนักของกาฬเทวิลดาบส. แต่เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จอยู่ในพระครรภ์แล้ว การที่จะนั่ง ณ เบื้องบาทของผู้อื่นนั้นย่อมเป็นไปไม่ได้, แม้ศีลที่สมาทานโดยนั่งบนอาสนะเสมอกัน ก็เป็นเพียงเหตุแห่งการดูหมิ่น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวได้ว่า พระนางทรงสมาทานศีลด้วยพระองค์เอง.

පුරිසෙසූති [Pg.129] බොධිසත්තස්ස පිතරං ආදිං කත්වා කෙසුචි මනුස්සෙසු පුරිසාධිප්පායචිත්තං නුප්පජ්ජති. තඤ්ච ඛො බොධිසත්තෙ ගාරවෙන, න පහීනකිලෙසතාය. බොධිසත්තමාතු රූපං පන සුකුසලාපි සිප්පිකා පොත්ථකම්මාදීසුපි කාතුං න සක්කොන්ති, තං දිස්වා පුරිසස්ස රාගො නුප්පජ්ජතීති න සක්කා වත්තුං. සචෙ පන තං රත්තචිත්තො උපසඞ්කමිතුකාමො හොති, පාදා න වහන්ති, දිබ්බසඞ්ඛලිකා විය බජ්ඣන්ති. තස්මා ‘‘අනතික්කමනීයා’’තිආදි වුත්තං.

บทว่า Purisesu คือ จิตที่มีความประสงค์ในบุรุษ ไม่เกิดขึ้นในบุรุษคนใดคนหนึ่ง มีพระบิดาของพระโพธิสัตว์เป็นต้น. และการไม่เกิดขึ้นนั้น ก็เพราะความเคารพในพระโพธิสัตว์ ไม่ใช่เพราะเป็นผู้มีกิเลสอันละได้แล้ว. ส่วนรูปของพระมารดาของพระโพธิสัตว์นั้น แม้ช่างผู้ชำนาญอย่างยิ่งก็ไม่สามารถทำเลียนแบบในงานปั้นเป็นต้นได้, ไม่สามารถกล่าวได้ว่า เมื่อบุรุษเห็นพระนางแล้ว ราคะจะไม่เกิดขึ้น. แต่ถ้าบุรุษผู้มีจิตกำหนัดต้องการจะเข้าไปใกล้พระนาง เท้าทั้งสองก็จะไม่ก้าวไป ถูกพันธนาการไว้เหมือนด้วยโซ่ทิพย์. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวเป็นอาทิว่า "เป็นผู้ที่ใครๆ ล่วงเกินไม่ได้".

පඤ්චන්නං කාමගුණානන්ති පුබ්බෙ ‘‘කාමගුණූපසංහිත’’න්ති පුරිසාධිප්පායවසෙන වත්ථුපටික්ඛෙපො කථිතො, ඉධ ආරම්මණප්පටිලාභො දස්සිතො. තදා කිර ‘‘දෙවියා එවරූපො පුත්තො කුච්ඡිස්මිං උප්පන්නො’’ති, සුත්වා සමන්තතො රාජානො මහග්ඝආභරණතූරියාදිවසෙන පඤ්චද්වාරාරම්මණවත්ථුභූතං පණ්ණාකාරං පෙසෙන්ති, බොධිසත්තස්ස ච බොධිසත්තමාතුයා ච කතකම්මස්ස උස්සන්නත්තා ලාභසක්කාරස්ස පමාණපරිච්ඡෙදො නාම නත්ථි.

บทว่า `ปญฺจนฺนํ กามคุณานํ` ความว่า ในกาลก่อน คำว่า `กามคุณูปสํหิตํ` พระผู้มีพระภาคตรัสการปฏิเสธวัตถุ (คือบุรุษ) โดยความประสงค์ในบุรุษ ในบทนี้ทรงแสดงการได้อารมณ์. ได้ยินว่า ในกาลนั้น เหล่าพระราชาจากทั่วทุกทิศทรงสดับว่า "พระโอรสเช่นนี้บังเกิดในพระครรภ์ของพระเทวีแล้ว" จึงทรงส่งเครื่องบรรณาการอันเป็นวัตถุแห่งอารมณ์ทางทวารทั้ง ๕ มีเครื่องประดับและเครื่องดนตรีอันมีค่ามากเป็นต้นไปถวาย และเพราะกรรมที่พระโพธิสัตว์และพระมารดาของพระโพธิสัตว์ได้ทรงกระทำไว้มีกำลังมาก ลาภและสักการะจึงไม่มีประมาณหรือขอบเขตเลย.

204. අකිලන්තකායාති යථා අඤ්ඤා ඉත්ථියො ගබ්භභාරෙන කිලමන්ති, හත්ථපාදා උද්ධුමාතකාදීනි පාපුණන්ති, න එවං තස්සා කොචි කිලමථො අහොසි. තිරොකුච්ඡිගතන්ති අන්තොකුච්ඡිගතං. කලලාදිකාලං අතික්කමිත්වා සඤ්ජාතඅඞ්ගපච්චඞ්ගං අහීනින්ද්‍රියභාවං උපගතංයෙව පස්සති. කිමත්ථං පස්සති? සුඛවාසත්ථං. යථෙව හි මාතා පුත්තෙන සද්ධිං නිසින්නා වා නිපන්නා වා ‘‘හත්ථං වා පාදං වා ඔලම්බන්තං උක්ඛිපිත්වා සණ්ඨපෙස්සාමී’’ති සුඛවාසත්ථං පුත්තං ඔලොකෙති, එවං බොධිසත්තමාතාපි යං තං මාතු උට්ඨානගමනපරිවත්තනනිසජ්ජාදීසු උණ්හසීතලොණිකතිත්තකකටුකාහාරඅජ්ඣොහරණකාලෙසු ච ගබ්භස්ස දුක්ඛං උප්පජ්ජති, අත්ථි නු ඛො මෙ තං පුත්තස්සාති සුඛවාසත්ථං බොධිසත්තං ඔලොකයමානා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නං බොධිසත්තං පස්සති. යථා හි අඤ්ඤෙ අන්තොකුච්ඡිගතා පක්කාසයං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ආමාසයං උක්ඛිපිත්වා උදරපටලං පිට්ඨිතො කත්වා පිට්ඨිකණ්ටකං නිස්සාය උක්කුටිකා ද්වීසු මුට්ඨීසු හනුකං ඨපෙත්වා දෙවෙ වස්සන්තෙ රුක්ඛසුසිරෙ මක්කටා විය නිසීදන්ති, න එවං බොධිසත්තො. බොධිසත්තො පන පිට්ඨිකණ්ටකං පිට්ඨිතො කත්වා ධම්මාසනෙ ධම්මකථිකො විය පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා පුරත්ථාභිමුඛො නිසීදති. පුබ්බෙ කතකම්මං පනස්සා වත්ථුං සොධෙති, සුද්ධෙ වත්ථුම්හි සුඛුමච්ඡවිලක්ඛණං නිබ්බත්තති[Pg.130]. අථ නං කුච්ඡිගතං තචො පටිච්ඡාදෙතුං න සක්කොති, ඔලොකෙන්තියා බහි ඨිතො විය පඤ්ඤායති. තමත්ථං උපමාය විභාවෙන්තො සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. බොධිසත්තො පන අන්තොකුච්ඡිගතො මාතරං න පස්සති. න හි අන්තොකුච්ඡියං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති.

๒๐๔. บทว่า `อกิลนฺตกาายา` ความว่า สตรีเหล่าอื่นย่อมลำบากเพราะภาระคือครรภ์ มือและเท้าจะบวมเป็นต้นฉันใด พระมารดาของพระโพธิสัตว์ก็มิได้มีความลำบากใดๆ เลยฉันนั้น. บทว่า `ติโรกุจฺฉิคตํ` หมายถึง ผู้ไปแล้วในภายในพระครรภ์. พระนางทอดพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์ผู้ล่วงพ้นกาลแห่งกลละเป็นต้นไปแล้ว ถึงความเป็นผู้มีอวัยวะน้อยใหญ่เกิดขึ้นพร้อมแล้ว มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง. ถามว่า ทอดพระเนตรเห็นเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อการประทับอยู่อย่างเป็นสุข. อธิบายว่า มารดาผู้นั่งหรือนอนอยู่กับบุตร ย่อมมองดูบุตรเพื่อความอยู่เป็นสุขของบุตรนั้น ด้วยคิดว่า "เราจะยกมือหรือเท้าที่ห้อยอยู่ขึ้นจัดให้เข้าที่" ฉันใด พระมารดาของพระโพธิสัตว์ก็ฉันนั้น เมื่อทรงพิจารณาว่า "ทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่ทารกในครรภ์ในเวลาที่มารดายืน เดิน กลับตัว นั่ง เป็นต้น และในเวลาที่บริโภคอาหารร้อน เย็น เค็ม ขม เผ็ด ทุกข์นั้นมีแก่บุตรของเราบ้างหรือไม่หนอ" จึงทอดพระเนตรดูพระโพธิสัตว์เพื่อความประทับอยู่อย่างเป็นสุขของพระองค์ และทรงเห็นพระโพธิสัตว์ประทับนั่งขัดสมาธิ. จริงอยู่ สัตว์เหล่าอื่นที่อยู่ในครรภ์ ย่อมเอาหลังพิงกระดูกสันหลัง เอาคางเกยไว้บนหมัดทั้งสอง นั่งขดอยู่โดยครอบงำกระเพาะอาหารเก่า ยกกระเพาะอาหารใหม่ขึ้น เอาผนังท้องไว้เบื้องหลัง เหมือนลิงในโพรงไม้เมื่อฝนตก ฉันใด พระโพธิสัตว์มิได้เป็นฉันนั้น. ส่วนพระโพธิสัตว์ทรงเอาพระปฤษฎางค์ (หลัง) พิงกระดูกสันหลัง ประทับนั่งขัดสมาธิ ผินพระพักตร์ไปเบื้องหน้า ดุจพระธรรมกถึกบนธรรมาสน์. อนึ่ง กรรมที่ทรงทำไว้ในปางก่อนย่อมชำระพระครรภ์ของพระนาง เมื่อพระครรภ์บริสุทธิ์ ลักษณะแห่งผิวพรรณที่ละเอียดอ่อนก็บังเกิด. ครั้งนั้น พระฉวี (ผิว) ไม่อาจปิดบังพระโพธิสัตว์ผู้ประทับอยู่ในพระครรภ์ได้ เมื่อพระมารดาทอดพระเนตร ย่อมปรากฏประดุจประทับยืนอยู่ภายนอก. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงจำแนกเนื้อความนั้นโดยอุปมา จึงตรัสคำมีอาทิว่า `เสยฺยถาปิ`. ส่วนพระโพธิสัตว์ผู้ประทับอยู่ในพระครรภ์ ย่อมไม่เห็นพระมารดา. จริงอยู่ จักขุวิญญาณย่อมไม่เกิดขึ้นในภายในครรภ์.

205. කාලං කරොතීති න විජාතභාවපච්චයා, ආයුපරික්ඛයෙනෙව. බොධිසත්තෙන වසිතට්ඨානඤ්හි චෙතියකුටිසදිසං හොති අඤ්ඤෙසං අපරිභොගං, න ච සක්කා බොධිසත්තමාතරං අපනෙත්වා අඤ්ඤං අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙතුන්ති තත්තකංයෙව බොධිසත්තමාතු ආයුප්පමාණං හොති, තස්මා තදා කාලං කරොති. කතරස්මිං පන වයෙ කාලං කරොතීති? මජ්ඣිමවයෙ. පඨමවයස්මිඤ්හි සත්තානං අත්තභාවෙ ඡන්දරාගො බලවා හොති, තෙන තදා සඤ්ජාතගබ්භා ඉත්ථී තං ගබ්භං අනුරක්ඛිතුං න සක්කොන්ති, ගබ්භො බහ්වාබාධො හොති. මජ්ඣිමවයස්ස පන ද්වෙ කොට්ඨාසෙ අතික්කම්ම තතියකොට්ඨාසෙ වත්ථුං විසදං හොති, විසදෙ වත්ථුම්හි නිබ්බත්තා දාරකා අරොගා හොන්ති. තස්මා බොධිසත්තමාතාපි පඨමවයෙ සම්පත්තිං අනුභවිත්වා මජ්ඣිමවයස්ස තතියකොට්ඨාසෙ විජායිත්වා කාලං කරොති.

๒๐๕. บทว่า `กาลํ กโรติ` ความว่า พระนางมิได้สิ้นพระชนม์เพราะเหตุแห่งการประสูติ แต่สิ้นพระชนม์เพราะสิ้นพระชนมายุเท่านั้น. จริงอยู่ สถานที่ที่พระโพธิสัตว์เคยประทับอยู่ ย่อมเป็นดุจพระเจดียสถาน ไม่เป็นที่บริโภคของผู้อื่น และไม่สามารถจะถอดพระมารดาของพระโพธิสัตว์ออกแล้วสถาปนาสตรีอื่นไว้ในตำแหน่งพระอัครมเหสีได้ ด้วยเหตุนั้น พระชนมายุของพระมารดาของพระโพธิสัตว์จึงมีประมาณเท่านั้น เพราะฉะนั้น พระนางจึงสิ้นพระชนม์ในกาลนั้น. ถามว่า แต่พระนางสิ้นพระชนม์ในวัยไหน? ตอบว่า ในมัชฌิมวัย. จริงอยู่ ในปฐมวัย ฉันทราคะในอัตภาพของสัตว์ทั้งหลายย่อมมีกำลังกล้า ด้วยเหตุนั้น สตรีผู้มีครรภ์ในวัยนั้นจึงไม่สามารถจะรักษาครรภ์นั้นไว้ได้ ทารกในครรภ์จึงมีอาพาธมาก. แต่ในมัชฌิมวัย เมื่อล่วงไปสองส่วนแล้ว ในส่วนที่สาม ครรภ์ย่อมบริสุทธิ์ เมื่อครรภ์บริสุทธิ์ ทารกที่เกิดมาย่อมไม่มีโรค. เพราะฉะนั้น แม้พระมารดาของพระโพธิสัตว์ก็ทรงเสวยสมบัติในปฐมวัยแล้ว ประสูติในส่วนที่สามแห่งมัชฌิมวัยแล้วจึงสิ้นพระชนม์.

නව වා දස වාති එත්ථ වා-සද්දෙන විකප්පනවසෙන සත්ත වා අට්ඨ වා එකාදස වා ද්වාදස වාති එවමාදීනම්පි සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. තත්ථ සත්තමාසජාතො ජීවති, සීතුණ්හක්ඛමො පන න හොති. අට්ඨමාසජාතො න ජීවති, සෙසා ජීවන්ති.

ในบทว่า `นว วา ทส วา` นี้ พึงทราบการสงเคราะห์แม้เดือนมีอาทิว่า เจ็ดเดือนบ้าง แปดเดือนบ้าง สิบเอ็ดเดือนบ้าง หรือสิบสองเดือนบ้าง โดยอำนาจแห่งวิกัปปะ ด้วย วา ศัพท์. ในบรรดาเดือนเหล่านั้น ทารกที่คลอดเมื่อครบเจ็ดเดือนย่อมมีชีวิตอยู่ แต่ว่าจะทนหนาวทนร้อนไม่ได้. ทารกที่คลอดเมื่อครบแปดเดือนย่อมไม่มีชีวิตอยู่. ส่วนทารกที่คลอดในเดือนที่เหลือย่อมมีชีวิตอยู่.

ඨිතාවාති ඨිතාව හුත්වා. මහාමායාපි දෙවී උපවිජඤ්ඤා ඤාතිකුලඝරං ගමිස්සාමීති රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා කපිලවත්ථුතො දෙවදහනගරගාමිමග්ගං අලඞ්කාරාපෙත්වා දෙවිං සුවණ්ණසිවිකාය නිසීදාපෙසි. සකලනගරවාසිනො සක්‍යා පරිවාරෙත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජයමානා දෙවිං ගහෙත්වා පායිංසු. සා දෙවදහනගරස්ස අවිදූරෙ ලුම්බිනිසාලවනුය්‍යානං දිස්වා උය්‍යානවිචරණත්ථාය චිත්තං උප්පාදෙත්වා රඤ්ඤො සඤ්ඤං අදාසි. රාජා උය්‍යානං පටිජග්ගාපෙත්වා ආරක්ඛං සංවිදහාපෙසි. දෙවියා උය්‍යානං පවිට්ඨමත්තාය කායදුබ්බල්‍යං අහොසි, අථස්සා මඞ්ගලසාලමූලෙ සිරීසයනං පඤ්ඤාපෙත්වා සාණියා පරික්ඛිපිංසු. සා [Pg.131] අන්තොසාණිං පවිසිත්වා සාලසාඛං හත්ථෙන ගහෙත්වා අට්ඨාසි. අථස්සා තාවදෙව ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි.

บทว่า `ฐิตาวา` ความว่า ประทับยืนอยู่นั่นเอง. แม้พระนางมหามายาเทวี เมื่อใกล้จะประสูติ ได้กราบทูลพระราชาว่า "หม่อมฉันจะไปยังบ้านแห่งตระกูลญาติ". พระราชาทรงรับสั่งให้ตกแต่งหนทางจากกรุงกบิลพัสดุ์ถึงกรุงเทวทหะ แล้วรับสั่งให้พระเทวีประทับนั่งในวอทอง. เหล่าศากยะชาวเมืองทั้งสิ้นแวดล้อมแล้ว บูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น เชิญเสด็จพระเทวีไป. พระนางทอดพระเนตรเห็นสวนสาลวันชื่อลุมพินีในที่ไม่ไกลจากกรุงเทวทหะ ทรงบังเกิดพระประสงค์จะเที่ยวชมอุทยาน จึงได้ประทานสัญญาณแก่พระราชา. พระราชาทรงรับสั่งให้ตระเตรียมอุทยานและจัดแจงการอารักขา. พอพระเทวีเสด็จเข้าสู่สวนอุทยานเท่านั้น ก็ทรงรู้สึกพระวรกายอ่อนเพลีย. ครั้งนั้น พวกเจ้าหน้าที่ได้จัดเตรียมพระที่บรรทม ณ โคนต้นสาละมงคล แล้วกั้นเป็นม่านล้อมไว้. พระนางเสด็จเข้าไปภายในม่าน ทรงเหนี่ยวกิ่งสาละด้วยพระหัตถ์แล้วประทับยืน. ในขณะนั้นเอง การเคลื่อนออกจากพระครรภ์ก็ได้มีแก่พระนาง.

දෙවා නං පඨමං පටිග්ගණ්හන්තීති ඛීණාසවා සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මානො පටිග්ගණ්හන්ති. කථං? සූතිවෙසං ගණ්හිත්වාති එකෙ. තං පන පටික්ඛිපිත්වා ඉදං වුත්තං – තදා බොධිසත්තමාතා සුවණ්ණඛචිතං වත්ථං නිවාසෙත්වා මච්ඡක්ඛිසදිසං දුකූලපටං යාව පාදන්තාව පාරුපිත්වා අට්ඨාසි. අථස්සා සල්ලහුකං ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි ධම්මකරණතො උදකනික්ඛමනසදිසං. අථ තෙ පකතිබ්‍රහ්මවෙසෙනෙව උපසඞ්කමිත්වා පඨමං සුවණ්ණජාලෙන පටිග්ගහෙසුං. තෙසං හත්ථතො මනුස්සා දුකූලචුම්බටකෙන පටිග්ගහෙසුං. තෙන වුත්තං – ‘‘දෙවා නං පඨමං පටිග්ගණ්හන්ති පච්ඡා මනුස්සා’’ති.

บทว่า `เทวา นํ ปฐมํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ` ความว่า เหล่าพรหมชั้นสุทธาวาสผู้สิ้นอาสวะแล้วทรงรับไว้. ถามว่า ทรงรับไว้อย่างไร? อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "โดยทรงแปลงเพศเป็นนางผดุงครรภ์". แต่อาจารย์ทั้งหลายปฏิเสธคำนั้นแล้วกล่าวคำนี้ว่า – ในกาลนั้น พระมารดาของพระโพธิสัตว์ทรงนุ่งผ้าที่ขจิตด้วยทองคำ ทรงห่มผ้าทุกุลพัสตร์เนื้อดีดุจตาปลาจรดปลายพระบาทแล้วประทับยืน. ครั้งนั้น การเคลื่อนออกจากพระครรภ์อันแสนเบาได้มีแก่พระนาง ดุจน้ำไหลออกจากธรรมกรก (หม้อกรองน้ำ). ครั้งนั้น ท้าวพรหมเหล่านั้นเสด็จเข้าไปในเพศพรหมตามปกติ ทรงรับไว้ด้วยข่ายทองคำก่อน. มนุษย์ทั้งหลายได้รับจากพระหัตถ์ของท้าวพรหมเหล่านั้นด้วยผ้าทุกุลพัสตร์. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เทวดารับก่อน มนุษย์รับทีหลัง".

206. චත්තාරො නං දෙවපුත්තාති චත්තාරො මහාරාජානො. පටිග්ගහෙත්වාති අජිනප්පවෙණියා පටිග්ගහෙත්වා. මහෙසක්ඛොති මහාතෙජො මහායසො ලක්ඛණසම්පන්නොති අත්ථො.

๒๐๖. บทว่า `Cattāro naṃ devaputtā` คือ ท้าวมหาราช ๔ องค์. บทว่า `Paṭiggahetvā` คือ ทรงรับไว้ด้วยเครื่องลาดที่ทำด้วยหนังเสือดำ. บทว่า `Mahesakkho` อธิบายว่า ผู้มีเดชมาก มียศมาก สมบูรณ์ด้วยลักษณะ.

විසදොව නික්ඛමතීති යථා අඤ්ඤෙ සත්තා යොනිමග්ගෙ ලග්ගන්තා භග්ගවිභග්ගා නික්ඛමන්ති, න එවං නික්ඛමති, අලග්ගො හුත්වා නික්ඛමතීති අත්ථො. උදෙනාති උදකෙන. කෙනචි අසුචිනාති යථා අඤ්ඤෙ සත්තා කම්මජවාතෙහි උද්ධංපාදා අධොසිරා යොනිමග්ගෙ පක්ඛිත්තා සතපොරිසනරකපපාතං පතන්තා විය තාළච්ඡිද්දෙන නික්කඩ්ඪියමානා හත්ථී විය මහාදුක්ඛං අනුභවන්තා නානාඅසුචිමක්ඛිතාව නික්ඛමන්ති, න එවං බොධිසත්තො. බොධිසත්තඤ්හි කම්මජවාතා උද්ධංපාදං අධොසිරං කාතුං න සක්කොන්ති. සො ධම්මාසනතො ඔතරන්තො ධම්මකථිකො විය නිස්සෙණිතො ඔතරන්තො පුරිසො විය ච ද්වෙ හත්ථෙ ච පාදෙ ච පසාරෙත්වා ඨිතකොව මාතුකුච්ඡිසම්භවෙන කෙනචි අසුචිනා අමක්ඛිතොව නික්ඛමති.

บทว่า `Visadova nikkhamati` อธิบายว่า สัตว์อื่น ๆ เมื่อคลอดออกจากช่องคลอด ย่อมติดขัด มีร่างกายบอบช้ำ แต่พระโพธิสัตว์มิได้ประสูติอย่างนั้น พระองค์ประสูติโดยมิได้ติดขัด. บทว่า `Udena` คือ ด้วยน้ำ. บทว่า `Kenaci asucinā` อธิบายว่า สัตว์อื่น ๆ ถูกลมกัมมัชวาตผลักดันให้มีเท้าอยู่เบื้องบน มีศีรษะอยู่เบื้องล่าง ถูกทิ้งลงในช่องคลอด เสวยทุกข์ใหญ่หลวง ดุจตกลงจากเหวลึกร้อยชั่วบุรุษ หรือดุจช้างที่ถูกลากออกมาทางรูกุญแจ ย่อมคลอดออกมาในสภาพที่เปรอะเปื้อนด้วยของไม่สะอาดต่าง ๆ แต่พระโพธิสัตว์มิได้เป็นเช่นนั้น. จริงอยู่ ลมกัมมัชวาตไม่สามารถทำให้พระโพธิสัตว์มีพระบาทอยู่เบื้องบน มีพระเศียรอยู่เบื้องล่างได้. พระองค์ประสูติโดยไม่เปรอะเปื้อนด้วยของไม่สะอาดอย่างใดอย่างหนึ่งอันเกิดในพระครรภ์ของพระมารดา ประทับยืนเหยียดพระหัตถ์และพระบาททั้งสองออก ดุจพระธรรมกถึกลงจากธรรมาสน์ หรือดุจบุรุษลงจากบันได.

උදකස්ස ධාරාති උදකවට්ටියො. තාසු සීතා සුවණ්ණකටාහෙ පතති, උණ්හා රජතකටාහෙ. ඉදඤ්ච පථවීතලෙ කෙනචි අසුචිනා අසම්මිස්සං තෙසං පානීයපරිභොජනීයඋදකඤ්චෙව අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං කීළනඋදකඤ්ච දස්සෙතුං වුත්තං. අඤ්ඤස්ස පන සුවණ්ණරජතඝටෙහි ආහරියමානඋදකස්ස චෙව හංසවට්ටකාදිපොක්ඛරණිගතස්ස ච උදකස්ස පරිච්ඡෙදො නත්ථි.

บทว่า `Udakassa dhārā` คือ สายน้ำ. ในสองสายน้ำนั้น สายน้ำเย็นตกลงในอ่างทอง สายน้ำร้อนตกลงในอ่างเงิน. และคำนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงถึงน้ำดื่มและน้ำสรงสำหรับพระองค์ทั้งสอง ซึ่งไม่เจือปนด้วยของไม่สะอาดใด ๆ บนพื้นดิน และน้ำสำหรับทรงพระสำราญซึ่งไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. ส่วนน้ำอื่นที่นำมาด้วยหม้อทองและหม้อเงิน และน้ำในสระโบกขรณีมีสระหังสวัฏฏกะเป็นต้นนั้น ไม่มีขอบเขตจำกัด.

207. සම්පතිජාතොති [Pg.132] මුහුත්තජාතො. පාළියං පන මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තමත්තො විය දස්සිතො, න පන එවං දට්ඨබ්බං. නික්ඛන්තමත්තඤ්හි තං පඨමං බ්‍රහ්මානො සුවණ්ණජාලෙන පටිග්ගණ්හිංසු, තෙසං හත්ථතො චත්තාරො මහාරාජානො මඞ්ගලසම්මතාය සුඛසම්ඵස්සාය අජිනප්පවෙණියා, තෙසං හත්ථතො මනුස්සා දුකූලචුම්බටකෙන, මනුස්සානං හත්ථතො මුච්චිත්වා පථවියං පතිට්ඨිතො.

๒๐๗. บทว่า `Sampatijāto` คือ ประสูติในขณะนั้น. แต่ในพระบาลี แสดงไว้ประหนึ่งว่าเพิ่งประสูติจากพระครรภ์พระมารดา แต่ไม่พึงเข้าใจเช่นนั้น. ความจริงแล้ว เมื่อพระองค์ประสูติออกมาเท่านั้น เบื้องแรก ท้าวพรหมทั้งหลายทรงรับไว้ด้วยข่ายทอง, จากพระหัตถ์ของท้าวพรหมเหล่านั้น ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ทรงรับไว้ด้วยเครื่องลาดที่ทำด้วยหนังเสือดำอันสมมติกันว่าเป็นมงคลและมีสัมผัสอันเป็นสุข, จากพระหัตถ์ของท้าวมหาราชเหล่านั้น มนุษย์ทั้งหลายรับไว้ด้วยผ้าเนื้อดีที่ขดไว้, จากมือของมนุษย์เหล่านั้น พระองค์ทรงหลุดพ้นแล้วประดิษฐานบนพื้นปฐพี.

සෙතම්හි ඡත්තෙ අනුධාරියමානෙති දිබ්බසෙතච්ඡත්තෙ අනුධාරියමානෙ. එත්ථ ච ඡත්තස්ස පරිවාරානි ඛග්ගාදීනි පඤ්ච රාජකකුධභණ්ඩානිපි ආගතානෙව. පාළියං පන රාජගමනෙ රාජා විය ඡත්තමෙව වුත්තං. තෙසු ඡත්තමෙව පඤ්ඤායති, න ඡත්තග්ගාහකා. තථා ඛග්ග-තාලවණ්ට-මොරහත්ථක-වාළබීජනි-උණ්හීසමත්තායෙව පඤ්ඤායන්ති, න තෙසං ගාහකා. සබ්බානි කිර තානි අදිස්සමානරූපා දෙවතා ගණ්හිංසු. වුත්තම්පි චෙතං –

บทว่า `Setamhi chatte anudhāriyamāne` คือ เมื่อเศวตฉัตรอันเป็นทิพย์ถูกกั้นถวายอยู่. ในที่นี้ แม้เครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ ประการ มีพระขรรค์เป็นต้น ซึ่งเป็นบริวารของฉัตร ก็มาปรากฏด้วย. แต่ในพระบาลี กล่าวถึงเฉพาะฉัตรเท่านั้น เหมือนเมื่อพระราชาเสด็จ ก็กล่าวถึงแต่พระราชา. ในบรรดาเครื่องราชกกุธภัณฑ์เหล่านั้น ปรากฏเฉพาะฉัตรเท่านั้น ไม่ปรากฏผู้ถือฉัตร. ฉันใดก็ดี ปรากฏเฉพาะพระขรรค์ พัดใบตาล พัดขนยูง วาลวิชนี และพระมหามงกุฎเท่านั้น ไม่ปรากฏผู้ถือเครื่องเหล่านั้น. ได้ยินว่า เทวดาทั้งหลายผู้มีรูปอันมองไม่เห็น ได้ถือเครื่องราชกกุธภัณฑ์เหล่านั้นทั้งหมด. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘අනෙකසාඛඤ්ච සහස්සමණ්ඩලං,ඡත්තං මරූ ධාරයුමන්තලික්ඛෙ;

සුවණ්ණදණ්ඩා විපතන්ති චාමරා,න දිස්සරෙ චාමරඡත්තගාහකා’’ති. (සු. නි. 693);

“เหล่าทวยเทพได้ทรงกั้นฉัตรซึ่งมีก้านซี่มากมาย มีวงเป็นพันไว้ในอากาศ; แส้จามรีด้ามทองคำโบกสะบัดไปมา, แต่ไม่ปรากฏผู้ถือแส้จามรีและฉัตรเหล่านั้นเลย”

සබ්බා ච දිසාති ඉදං සත්තපදවීතිහාරූපරි ඨිතස්ස විය සබ්බදිසානුවිලොකනං වුත්තං, න ඛො පනෙවං දට්ඨබ්බං. මහාසත්තො හි මනුස්සානං හත්ථතො මුච්චිත්වා පුරත්ථිමදිසං ඔලොකෙසි, අනෙකචක්කවාළසහස්සානි එකඞ්ගණානි අහෙසුං. තත්ථ දෙවමනුස්සා ගන්ධමාලාදීහි පූජයමානා – ‘‘මහාපුරිස ඉධ තුම්හෙහි සදිසොපි නත්ථි, කුතො උත්තරිතරො’’ති ආහංසු. එවං චතස්සො දිසා, චතස්සො අනුදිසා, හෙට්ඨා, උපරීති දසපි දිසා අනුවිලොකෙත්වා අත්තනා සදිසං අදිස්වා අයං උත්තරා දිසාති සත්තපදවීතිහාරෙන අගමාසීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ආසභින්ති උත්තමං. අග්ගොති ගුණෙහි සබ්බපඨමො. ඉතරානි ද්වෙ පදානි එතස්සෙව වෙවචනානි. අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවොති පදද්වයෙන ඉමස්මිං අත්තභාවෙ පත්තබ්බං අරහත්තං බ්‍යාකාසි.

บทว่า `Sabbā ca disā` นี้ กล่าวถึงการทอดพระเนตรไปในทิศทั้งปวง ประหนึ่งว่าทรงประทับยืนอยู่ภายหลังการย่างพระบาท ๗ ก้าว แต่ไม่พึงเข้าใจเช่นนั้น. ความจริงแล้ว พระมหาสัตว์ทรงหลุดพ้นจากมือของมนุษย์แล้ว ทรงทอดพระเนตรไปยังทิศตะวันออก, จักรวาลหลายพันแห่งได้กลายเป็นลานเดียวกัน. ในที่นั้น เหล่าเทวดาและมนุษย์พากันบูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น กล่าวว่า “ข้าแต่มหาบุรุษ ในโลกนี้ แม้ผู้ที่เสมอกับพระองค์ก็ไม่มี, ผู้ที่ยิ่งกว่าจะมีแต่ที่ไหนเล่า”. ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงทอดพระเนตรไปในทิศทั้ง ๑๐ คือ ทิศใหญ่ ๔ ทิศเฉียง ๔ ทิศเบื้องล่าง และทิศเบื้องบน เมื่อไม่ทรงเห็นผู้ใดเสมอกับพระองค์ จึงทรงดำริว่า “นี่คือทิศเหนือ” แล้วเสด็จดำเนินไป ๗ ก้าว. พึงเห็นเนื้อความในที่นี้อย่างนี้. บทว่า `Āsabhim` คือ สูงสุด. บทว่า `Aggo` คือ เป็นที่หนึ่งกว่าใครทั้งหมดด้วยคุณธรรม. อีกสองบทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนี้เอง. ด้วยบทสองบทว่า `Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo` พระองค์ทรงพยากรณ์ถึงพระอรหัตผลที่พึงบรรลุในอัตภาพนี้.

එත්ථ [Pg.133] ච සමෙහි පාදෙහි පථවියං පතිට්ඨානං චතුඉද්ධිපාදපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, උත්තරාභිමුඛභාවො මහාජනං අජ්ඣොත්ථරිත්වා අභිභවිත්වා ගමනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, සත්තපදගමනං සත්තබොජ්ඣඞ්ගරතනපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, දිබ්බසෙතච්ඡත්තධාරණං විමුත්තිච්ඡත්තපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, පඤ්චරාජකකුධභණ්ඩානි පඤ්චහි විමුත්තීහි විමුච්චනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, දිසානුවිලොකනං අනාවරණඤාණපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ආසභීවාචාභාසනං අප්පටිවත්තියධම්මචක්කප්පවත්තනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. ‘‘අයමන්තිමා ජාතී’’ති සීහනාදො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බානස්ස පුබ්බනිමිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමෙ වාරා පාළියං ආගතා, සම්බහුලවාරො පන ආගතො, ආහරිත්වා දීපෙතබ්බො.

ในเรื่องนี้ การประดิษฐานบนพื้นปฐพีด้วยพระบาทที่เสมอกัน เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้อิทธิบาท ๔, การผินพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ เป็นบุพพนิมิตแห่งการเสด็จไปโดยครอบงำและข่มมหาชน, การเสด็จดำเนิน ๗ ก้าว เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้โพชฌงครัตนะ ๗ ประการ, การกั้นเศวตฉัตรอันเป็นทิพย์ เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้วิมุตติฉัตร, เครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ ประการ เป็นบุพพนิมิตแห่งการหลุดพ้นด้วยวิมุตติ ๕, การทอดพระเนตรไปในทิศทั้งหลาย เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้อนาวรณญาณ, การเปล่งอาสภิวาจา เป็นบุพพนิมิตแห่งการหมุนธรรมจักรอันไม่หมุนกลับ. การบันลือสีหนาทว่า “นี่เป็นการเกิดครั้งสุดท้าย” เป็นบุพพนิมิตแห่งการปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ พึงทราบดังนี้. วาระเหล่านี้มาในพระบาลี, ส่วนวาระที่มีรายละเอียดมากนั้นไม่มา (ในที่นี้), พึงนำมาแสดง.

මහාපුරිසස්ස හි ජාතදිවසෙ දසසහස්සිලොකධාතු කම්පි. දසසහස්සිලොකධාතුම්හි දෙවතා එකචක්කවාළෙ සන්නිපතිංසු. පඨමං දෙවා පටිග්ගහිංසු, පච්ඡා මනුස්සා. තන්තිබද්ධා වීණා චම්මබද්ධා භෙරියො ච කෙනචි අවාදිතා සයමෙව වජ්ජිංසු, මනුස්සානං අන්දුබන්ධනාදීනි ඛණ්ඩාඛණ්ඩං භිජ්ජිංසු. සබ්බරොගා අම්බිලෙන ධොතතම්බමලං විය විගච්ඡිංසු, ජච්චන්ධා රූපානි පස්සිංසු. ජච්චබධිරා සද්දං සුණිංසු, පීඨසප්පී ජවනසම්පන්නා අහෙසුං, ජාතිජළානම්පි එළමූගානං සති පතිට්ඨාසි, විදෙසෙ පක්ඛන්දනාවා සුපට්ටනං පාපුණිංසු, ආකාසට්ඨකභූමට්ඨකරතනානි සකතෙජොභාසිතානි අහෙසුං, වෙරිනො මෙත්තචිත්තං පටිලභිංසු, අවීචිම්හි අග්ගි නිබ්බායි. ලොකන්තරෙ ආලොකො උදපාදි, නදීසු ජලං න පවත්ති, මහාසමුද්දෙසු මධුරසදිසං උදකං අහොසි, වාතො න වායි, ආකාසපබ්බතරුක්ඛගතා සකුණා භස්සිත්වා පථවීගතා අහෙසුං, චන්දො අතිරොචි, සූරියො න උණ්හො න සීතලො නිම්මලො උතුසම්පන්නො අහොසි, දෙවතා අත්තනො අත්තනො විමානද්වාරෙ ඨත්වා අප්ඵොටනසෙළනචෙලුක්ඛෙපාදීහි මහාකීළං කීළිංසු, චාතුද්දීපිකමහාමෙඝො වස්සි, මහාජනං නෙව ඛුදා න පිපාසා පීළෙසි, ද්වාරකවාටානි සයමෙව විවරිංසු, පුප්ඵූපගඵලූපගා රුක්ඛා පුප්ඵඵලානි ගණ්හිංසු, දසසහස්සිලොකධාතු එකද්ධජමාලා අහොසීති.

ก็ในวันประสูติของมหาบุรุษ หมื่นโลกธาตุได้หวั่นไหว เทวดาในหมื่นโลกธาตุมาประชุมกันในจักรวาลเดียว ในเบื้องต้น เทวดารับไว้ ภายหลังมนุษย์จึงรับ พิณที่ขึงด้วยสายและกลองที่หุ้มด้วยหนัง แม้มิได้มีใครดีดสีตีเป่า ก็บันลือเสียงขึ้นเอง เครื่องจองจำมีขื่อคาเป็นต้นของมนุษย์ทั้งหลายได้แตกทำลายเป็นท่อนๆ โรคทั้งปวงหายไปเหมือนสนิมทองแดงที่ถูกขัดด้วยน้ำส้มสายชู คนตาบอดแต่กำเนิดมองเห็นรูปได้ คนหูหนวกแต่กำเนิดได้ยินเสียง คนง่อยเปลี้ยก็สมบูรณ์ด้วยความเร็ว แม้สติของคนปัญญาอ่อนและคนใบ้แต่กำเนิดก็ตั้งมั่น เรือที่แล่นไปยังต่างแดนก็ถึงท่าเรืออันดี รัตนะทั้งที่อยู่ในอากาศและบนพื้นดินก็ส่องสว่างด้วยรัศมีของตนเอง เหล่าศัตรูได้เมตตาจิต ไฟในอเวจีนรกก็ดับ แสงสว่างบังเกิดในโลกันตริกนรก น้ำในแม่น้ำหยุดไหล น้ำในมหาสมุทรมีรสหวานดุจน้ำผึ้ง ลมหยุดพัด หมู่สกุณาที่อยู่ในอากาศ ภูเขา และต้นไม้ ก็ร่วงหล่นลงมาสู่พื้นดิน พระจันทร์ส่องสว่างยิ่งนัก พระอาทิตย์ไม่ร้อนไม่เย็น ปราศจากมลทิน สมบูรณ์ด้วยฤดูอันสบาย เหล่าเทวดายืนอยู่ที่ประตูวิมานของตนๆ เล่นมหกรรมรื่นเริงด้วยการปรบมือ ดีดนิ้ว และโยนผ้าเป็นต้น มหาเมฆทั่วสี่ทวีปได้ตกลงมา ความหิวและความกระหายมิได้เบียดเบียนมหาชน บานประตูเปิดออกเอง ต้นไม้ที่ออกดอกออกผลก็ผลิดอกออกผล หมื่นโลกธาตุประดับประดาด้วยธงและพวงมาลัยเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

තත්‍රාපිස්ස දසසහස්සිලොකධාතුකම්පො සබ්බඤ්ඤුතඤාණපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, දෙවතානං එකචක්කවාළෙ සන්නිපාතො ධම්මචක්කප්පවත්තනකාලෙ එකප්පහාරෙන සන්නිපතිත්වා ධම්මපටිග්ගණ්හනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, පඨමං දෙවතානං [Pg.134] පටිග්ගහණං චතුන්නං රූපාවචරජ්ඣානානං පටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං. පච්ඡා මනුස්සානං පටිග්ගහණං චතුන්නං අරූපජ්ඣානානං පටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, තන්තිබද්ධවීණානං සයං වජ්ජනං අනුපුබ්බවිහාරපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, චම්මබද්ධභෙරීනං වජ්ජනං මහතියා ධම්මභෙරියා අනුස්සාවනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, අන්දුබන්ධනාදීනං ඡෙදො අස්මිමානසමුච්ඡෙදස්ස පුබ්බනිමිත්තං, සබ්බරොගවිගමො සබ්බකිලෙසවිගමස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ජච්චන්ධානං රූපදස්සනං දිබ්බචක්ඛුපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ජච්චබධිරානං සද්දස්සවනං දිබ්බසොතධාතුපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, පීඨසප්පීනං ජවනසම්පදා චතුඉද්ධිපාදාධිගමස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ජළානං සතිපතිට්ඨානං චතුසතිපට්ඨානපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, විදෙසපක්ඛන්දනාවානං සුපට්ටනසම්පාපුණනං චතුපටිසම්භිදාධිගමස්ස පුබ්බනිමිත්තං, රතනානං සකතෙජොභාසිතත්තං යං ලොකස්ස ධම්මොභාසං දස්සෙස්සති තස්ස පුබ්බනිමිත්තං.

ในบรรดาเหตุการณ์เหล่านั้น การหวั่นไหวของหมื่นโลกธาตุเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ, การประชุมของเหล่าเทวดาในจักรวาลเดียวเป็นบุพพนิมิตแห่งการประชุมพร้อมกันในคราวเดียวเพื่อรับพระธรรมในกาลแห่งการหมุนวงล้อพระธรรม, การที่เทวดารับไว้ก่อนเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งรูปาวจรฌาน ๔, การที่มนุษย์รับไว้ภายหลังเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งอรูปฌาน ๔, การที่พิณซึ่งขึงด้วยสายบันลือเสียงขึ้นเองเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งอนุปุพพวิหาร, การที่กลองซึ่งหุ้มด้วยหนังบันลือเสียงขึ้นเองเป็นบุพพนิมิตแห่งการประกาศด้วยธรรมเภรีอันยิ่งใหญ่, การตัดขาดเครื่องจองจำมีขื่อคาเป็นต้นเป็นบุพพนิมิตแห่งการตัดขาดอัสมิมานะ, การหายไปของโรคทั้งปวงเป็นบุพพนิมิตแห่งการหายไปของกิเลสทั้งปวง, การเห็นรูปของคนตาบอดแต่กำเนิดเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งทิพพจักขุ, การได้ยินเสียงของคนหูหนวกแต่กำเนิดเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งทิพพโสตธาตุ, ความสมบูรณ์ด้วยความเร็วของคนง่อยเปลี้ยเป็นบุพพนิมิตแห่งการบรรลุอิทธิบาท ๔, การตั้งมั่นแห่งสติของคนปัญญาอ่อนเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งสติปัฏฐาน ๔, การที่เรือซึ่งแล่นไปยังต่างแดนถึงท่าเรืออันดีเป็นบุพพนิมิตแห่งการบรรลุปฏิสัมภิทา ๔, การที่รัตนะทั้งหลายส่องสว่างด้วยรัศมีของตนเองเป็นบุพพนิมิตแห่งแสงสว่างแห่งธรรมที่พระองค์จะทรงแสดงแก่โลก

වෙරීනං මෙත්තචිත්තපටිලාභො චතුබ්‍රහ්මවිහාරපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, අවීචිම්හි අග්ගිනිබ්බානං එකාදසඅග්ගිනිබ්බානස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ලොකන්තරාලොකො අවිජ්ජන්ධකාරං විධමිත්වා ඤාණාලොකදස්සනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, මහාසමුද්දස්ස මධුරතා නිබ්බානරසෙන එකරසභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං, වාතස්ස අවායනං ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතභින්දනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, සකුණානං පථවීගමනං මහාජනස්ස ඔවාදං සුත්වා පාණෙහි සරණගමනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, චන්දස්ස අතිවිරොචනං බහුජනකන්තතාය පුබ්බනිමිත්තං, සූරියස්ස උණ්හසීතවිවජ්ජනඋතුසුඛතා කායිකචෙතසිකසුඛුප්පත්තියා පුබ්බනිමිත්තං, දෙවතානං විමානද්වාරෙසු අප්ඵොටනාදීහි කීළනං බුද්ධභාවං පත්වා උදානං උදානස්ස පුබ්බනිමිත්තං, චාතුද්දීපිකමහාමෙඝවස්සනං මහතො ධම්මමෙඝවස්සනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ඛුදාපීළනස්ස අභාවො කායගතාසතිඅමතපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, පිපාසාපීළනස්ස අභාවො විමුත්තිසුඛෙන සුඛිතභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ද්වාරකවාටානං සයමෙව විවරණං අට්ඨඞ්ගිකමග්ගද්වාරවිවරණස්ස පුබ්බනිමිත්තං, රුක්ඛානං පුප්ඵඵලගහණං විමුත්තිපුප්ඵෙහි පුප්ඵිතස්ස ච සාමඤ්ඤඵලභාරභරිතභාවස්ස ච පුබ්බනිමිත්තං, දසසහස්සිලොකධාතුයා එකද්ධජමාලතා අරියද්ධජමාලාමාලිතාය පුබ්බනිමිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අයං සම්බහුලවාරො නාම.

การที่เหล่าศัตรูได้เมตตาจิตเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งพรหมวิหาร ๔, การที่ไฟในอเวจีนรกดับเป็นบุพพนิมิตแห่งการดับไฟ ๑๑ กอง, แสงสว่างในโลกันตริกนรกเป็นบุพพนิมิตแห่งการแสดงแสงสว่างแห่งญาณโดยกำจัดความมืดคืออวิชชา, ความมีรสหวานของมหาสมุทรเป็นบุพพนิมิตแห่งความเป็นรสเดียวด้วยรสแห่งนิพพาน, การที่ลมหยุดพัดเป็นบุพพนิมิตแห่งการทำลายทิฏฐิ ๖๒ ประการ, การที่หมู่สกุณาลงมาสู่พื้นดินเป็นบุพพนิมิตแห่งการที่มหาชนได้ฟังโอวาทแล้วถึงสรณะด้วยชีวิต, การที่พระจันทร์ส่องสว่างยิ่งนักเป็นบุพพนิมิตแห่งความเป็นที่รักของมหาชน, การที่พระอาทิตย์ปราศจากความร้อนและความเย็นมีอากาศธาตุอันสบายเป็นบุพพนิมิตแห่งการเกิดกายิกสุขและเจตสิกสุข, การที่เหล่าเทวดาเล่นรื่นเริงด้วยการปรบมือเป็นต้นที่ประตูวิมานของตนเป็นบุพพนิมิตแห่งการเปล่งอุทานเมื่อได้บรรลุความเป็นพระพุทธเจ้า, การที่มหาเมฆทั่วสี่ทวีปตกลงมาเป็นบุพพนิมิตแห่งการตกลงมาของมหาธรรมเมฆ, การไม่มีความเบียดเบียนด้วยความหิวเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งอมตะคือกายคตาสติ, การไม่มีความเบียดเบียนด้วยความกระหายเป็นบุพพนิมิตแห่งความสุขด้วยวิมุตติสุข, การที่บานประตูเปิดออกเองเป็นบุพพนิมิตแห่งการเปิดประตูคืออริยมรรคมีองค์ ๘, การที่ต้นไม้ผลิดอกออกผลเป็นบุพพนิมิตแห่งการที่พระศาสนาจะเบ่งบานด้วยดอกไม้คือวิมุตติและเต็มเปี่ยมด้วยภาระคือสามัญผล, การที่หมื่นโลกธาตุประดับด้วยธงและพวงมาลัยเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน พึงทราบว่าเป็นบุพพนิมิตแห่งการประดับด้วยธงและพวงมาลัยของพระอริยเจ้า นี้ชื่อว่า สัมพหุลวาร

එත්ථ පඤ්හෙ පුච්ඡන්ති – ‘‘යදා මහාපුරිසො පථවියං පතිට්ඨහිත්වා උත්තරාභිමුඛො ගන්ත්වා ආසභිං වාචං භාසති, තදා කිං පථවියා ගතො[Pg.135], උදාහු ආකාසෙන? දිස්සමානො ගතො, උදාහු අදිස්සමානො? අචෙලකො ගතො, උදාහු අලඞ්කතප්පටියත්තො? දහරො හුත්වා ගතො, උදාහු මහල්ලකො? පච්ඡාපි කිං තාදිසොව අහොසි, උදාහු පුන බාලදාරකො’’ති? අයං පන පඤ්හො හෙට්ඨා ලොහපාසාදෙ සඞ්ඝසන්නිපාතෙ තිපිටකචූළාභයත්ථෙරෙන විස්සජ්ජිතොව. ථෙරො කිරෙත්ථ නියති පුබ්බෙකතකම්ම-ඉස්සරනිම්මානවාදවසෙන තං තං බහුං වත්වා අවසානෙ එවං බ්‍යාකාසි – ‘‘මහාපුරිසො පථවියං ගතො, මහාජනස්ස පන ආකාසෙ ගච්ඡන්තො විය අහොසි. දිස්සමානො ගතො, මහාජනස්ස පන අදිස්සමානො විය අහොසි. අචෙලකො ගතො, මහාජනස්ස පන අලඞ්කතප්පටියත්තොව උපට්ඨාසි. දහරොව ගතො, මහාජනස්ස පන සොළසවස්සුද්දෙසිකො විය අහොසි. පච්ඡා පන බාලදාරකොව අහොසි, න තාදිසො’’ති. එවං වුත්තෙ පරිසා චස්ස ‘‘බුද්ධෙන විය හුත්වා භො ථෙරෙන පඤ්හො කථිතො’’ති අත්තමනා අහොසි. ලොකන්තරිකවාරො වුත්තනයො එව.

ในปัญหานี้ มีผู้ถามว่า "ในกาลที่มหาบุรุษประทับยืนบนแผ่นดินแล้ว เสด็จไปโดยมีพระพักตร์มุ่งไปทางทิศเหนือ ตรัสอาสภิวาจา ในกาลนั้น เสด็จไปบนแผ่นดิน หรือว่าเสด็จไปทางอากาศ? เสด็จไปโดยปรากฏพระองค์ หรือว่าโดยไม่ปรากฏพระองค์? เสด็จไปโดยไม่มีเครื่องนุ่งห่ม หรือว่าทรงประดับตกแต่งแล้ว? เสด็จไปโดยทรงเป็นเด็ก หรือว่าทรงเป็นผู้ใหญ่? แม้ภายหลัง ได้เป็นเช่นนั้น หรือว่ากลับเป็นทารกน้อยอีก?" ก็ปัญหานี้ พระติปิฎกจูฬาภยเถระได้วิสัชนาไว้แล้วในที่ประชุมสงฆ์ ณ โลหะปราสาทเบื้องต่ำ ได้ยินว่า พระเถระในเรื่องนั้น ครั้นกล่าวเรื่องนั้นๆ เป็นอันมาก โดยนัยแห่งลัทธิว่าด้วยความเที่ยง กรรมเก่า และการสร้างของพระอิศวรแล้ว ในที่สุดได้พยากรณ์อย่างนี้ว่า "มหาบุรุษเสด็จไปบนแผ่นดิน แต่สำหรับมหาชนแล้ว เป็นประดุจเสด็จไปในอากาศ เสด็จไปโดยปรากฏพระองค์ แต่สำหรับมหาชนแล้ว เป็นประดุจไม่ปรากฏพระองค์ เสด็จไปโดยไม่มีเครื่องนุ่งห่ม แต่สำหรับมหาชนแล้ว ปรากฏพระองค์ประดับตกแต่งแล้วทีเดียว เสด็จไปโดยทรงเป็นเด็กนั่นเทียว แต่สำหรับมหาชนแล้ว เป็นประดุจมีพระชนมายุประมาณ ๑๖ พรรษา แต่ภายหลัง ได้เป็นทารกน้อยนั่นเทียว ไม่ได้เป็นเช่นนั้น" เมื่อพระเถระกล่าวอย่างนี้แล้ว แม้บริษัทก็มีใจยินดีต่อพระเถระนั้น (คิดว่า) "ท่านผู้เจริญ ปัญหาพระเถระกล่าวแล้วประดุจพระพุทธเจ้า (ตรัสเอง)" วาระที่เกี่ยวกับโลกุตตระ ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

විදිතාති පාකටා හුත්වා. යථා හි සාවකා නහානමුඛධොවනඛාදනපිවනාදිකාලෙ අනොකාසගතෙ අතීතසඞ්ඛාරෙ නිප්පදෙසෙ සම්මසිතුං න සක්කොන්ති, ඔකාසපත්තයෙව සම්මසන්ති, න එවං බුද්ධා. බුද්ධා හි සත්තදිවසබ්භන්තරෙ වවත්ථිතසඞ්ඛාරෙ ආදිතො පට්ඨාය සම්මසිත්වා තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වාව විස්සජ්ජෙන්ති, තෙසං අවිපස්සිතධම්මො නාම නත්ථි, තස්මා ‘‘විදිතා’’ති ආහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า วิทิตา คือ เป็นสิ่งที่ปรากฏแล้ว จริงอยู่ เปรียบเหมือนพระสาวกทั้งหลาย ในเวลาอาบน้ำ ล้างหน้า เคี้ยวฉัน ดื่ม เป็นต้น เมื่อยังไม่ถึงโอกาส ย่อมไม่สามารถพิจารณาสังขารในอดีตโดยไม่มีส่วนเหลือได้ ย่อมพิจารณาได้ต่อเมื่อถึงโอกาสเท่านั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่เป็นเช่นนั้น จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ทรงพิจารณาสังขารที่เกิดขึ้นภายใน ๗ วัน ตั้งแต่ต้นไป แล้วยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์จึงทรงวิสัชนา สำหรับพระองค์ทั้งหลาย ธรรมที่มิได้ทรงพิจารณาเห็นแจ้ง ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "วิทิตา" ส่วนที่เหลือในที่ทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

අච්ඡරියඅබ්භුතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัจฉริยัพภูตสูตร จบ

4. බාකුලසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาพากุลสูตร

209. එවං මෙ සුතන්ති බාකුලසුත්තං. තත්ථ බාකුලොති යථා ද්වාවීසති ද්වත්තිංසාතිආදිම්හි වත්තබ්බෙ බාවීසති බාත්තිංසාතිආදීනි වුච්චන්ති, එවමෙව ද්විකුලොති වත්තබ්බෙ බාකුලොති වුත්තං. තස්ස හි ථෙරස්ස ද්වෙ කුලානි අහෙසුං. සො කිර දෙවලොකො චවිත්වා කොසම්බිනගරෙ නාම [Pg.136] මහාසෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්තො, තමෙනං පඤ්චමෙ දිවසෙ සීසං න්හාපෙත්වා ගඞ්ගාකීළං අකංසු. ධාතියා දාරකං උදකෙ නිමුජ්ජනුම්මුජ්ජනවසෙන කීළාපෙන්තියා එකො මච්ඡො දාරකං දිස්වා ‘‘භක්ඛො මෙ අය’’න්ති මඤ්ඤමානො මුඛං විවරිත්වා උපගතො. ධාතී දාරකං ඡඩ්ඩෙත්වා පලාතා. මච්ඡො තං ගිලි. පුඤ්ඤවා සත්තො දුක්ඛං න පාපුණි, සයනගබ්භං පවිසිත්වා නිපන්නො විය අහොසි. මච්ඡො දාරකස්ස තෙජෙන තත්තකපල්ලං ගිලිත්වා දය්හමානො විය වෙගෙන තිංසයොජනමග්ගං ගන්ත්වා බාරාණසිනගරවාසිනො මච්ඡබන්ධස්ස ජාලං පාවිසි, මහාමච්ඡා නාම ජාලබද්ධා පහරියමානා මරන්ති. අයං පන දාරකස්ස තෙජෙන ජාලතො නීහටමත්තොව මතො. මච්ඡබන්ධා ච මහන්තං මච්ඡං ලභිත්වා ඵාලෙත්වා වික්කිණන්ති. තං පන දාරකස්ස ආනුභාවෙන අඵාලෙත්වා සකලමෙව කාජෙන හරිත්වා සහස්සෙන දෙමාති වදන්තා නගරෙ විචරිංසු. කොචි න ගණ්හාති.

๒๐๙. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า พากุลสูตร ในพากุลสูตรนั้น บทว่า พากุโล ความว่า เปรียบเหมือนในคำเป็นต้นว่า ทวาวีสติ ทวัตตึสะ ที่พึงกล่าว กลับกล่าวกันว่า พาวีสติ พัตตึสะ เป็นต้น ฉันใด ในคำว่า ทวิกุโล ที่พึงกล่าว ก็กล่าวว่า พากุโล ฉันนั้นเหมือนกัน จริงอยู่ พระเถระนั้นได้มี ๒ ตระกูล ได้ยินว่า ท่านจุติจากเทวโลกแล้ว บังเกิดในตระกูลมหาเศรษฐีในกรุงโกสัมพี ในวันที่ ๕ ชนทั้งหลายให้ท่านอาบน้ำที่ศีรษะแล้ว ได้ทำพิธีเล่นน้ำในแม่น้ำคงคา เมื่อแม่นมให้เด็กเล่นในน้ำโดยอาการผลุบๆ โผล่ๆ ปลาตัวหนึ่งเห็นเด็กแล้ว สำคัญว่า "นี่อาหารของเรา" จึงอ้าปากเข้าไปใกล้ แม่นมทิ้งเด็กแล้วหนีไป ปลากลืนเด็กนั้น สัตว์ผู้มีบุญหาได้ถึงความทุกข์ไม่ ได้เป็นประดุจนอนเข้าไปในห้องนอน ปลาตัวนั้น ด้วยเดชของเด็ก เป็นประดุจถูกเผาไหม้เพราะกลืนแผ่นเหล็กร้อน ได้ไปอย่างรวดเร็วสิ้นหนทาง ๓๐ โยชน์ แล้วเข้าไปสู่ข่ายของชาวประมงผู้หนึ่ง ผู้อาศัยอยู่ในกรุงพาราณสี โดยปกติ ปลาใหญ่ทั้งหลายที่ติดข่าย ย่อมตายเมื่อถูกทุบ แต่ปลาตัวนี้ ด้วยเดชของเด็ก พอถูกนำออกจากข่ายเท่านั้นก็ตาย และชาวประมงทั้งหลาย เมื่อได้ปลาใหญ่แล้ว ย่อมผ่าขาย แต่ปลาตัวนั้น ด้วยอานุภาพของเด็ก พวกเขาไม่ผ่า แต่หาบไปทั้งตัวด้วยคาน แล้วเที่ยวไปในเมือง กล่าวว่า "เราจะให้ด้วยราคาหนึ่งพัน" ไม่มีใครรับซื้อ

තස්මිං පන නගරෙ අපුත්තකං අසීතිකොටිවිභවං සෙට්ඨිකුලං අත්ථි, තස්ස ද්වාරමූලං පත්වා ‘‘කිං ගහෙත්වා දෙථා’’ති වුත්තා කහාපණන්ති ආහංසු. තෙහි කහාපණං දත්වා ගහිතො. සෙට්ඨිභරියාපි අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු මච්ඡෙ න කෙලායති, තං දිවසං පන මච්ඡං ඵලකෙ ඨපෙත්වා සයමෙව ඵාලෙසි. මච්ඡඤ්ච නාම කුච්ඡිතො ඵාලෙන්ති, සා පන පිට්ඨිතො ඵාලෙන්තී මච්ඡකුච්ඡියං සුවණ්ණවණ්ණං දාරකං දිස්වා – ‘‘මච්ඡකුච්ඡියං මෙ පුත්තො ලද්ධො’’ති නාදං නදිත්වා දාරකං ආදාය සාමිකස්ස සන්තිකං අගමාසි. සෙට්ඨි තාවදෙව භෙරිං චරාපෙත්වා දාරකං ආදාය රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා – ‘‘මච්ඡකුච්ඡියං මෙ දෙව දාරකො ලද්ධො, කිං කරොමී’’ති ආහ. පුඤ්ඤවා එස, යො මච්ඡකුච්ඡියං අරොගො වසි, පොසෙහි නන්ති.

ก็ในเมืองนั้น มีตระกูลเศรษฐีผู้มีทรัพย์ ๘๐ โกฏิ ซึ่งไม่มีบุตร ครั้นชาวประมงไปถึงประตูบ้านของเศรษฐีนั้น เมื่อถูกถามว่า "ท่านจะรับอะไรแล้วจึงจะให้" พวกเขากล่าวว่า "กหาปณะ" ปลาตัวนั้นถูกซื้อไว้โดยที่พวกเขาให้กหาปณะไป แม้ภรรยาเศรษฐี ในวันอื่นๆ ก็ไม่ยินดีในปลา แต่ในวันนั้น นางวางปลาไว้บนเขียงแล้วผ่าเอง และโดยปกติ ปลาทั้งหลาย เขาจะผ่าจากท้อง แต่ส่วนนาง เมื่อผ่าจากด้านหลัง ได้เห็นเด็กทารกมีผิวพรรณดุจทองคำในท้องปลา นางร้องตะโกนว่า "เราได้บุตรในท้องปลา" แล้วอุ้มเด็กไปหาสามี เศรษฐีในขณะนั้นเอง ให้ตีกลองประกาศ แล้วอุ้มเด็กไปเฝ้าพระราชา กราบทูลว่า "ข้าแต่เทวะ ข้าพระองค์ได้เด็กทารกในท้องปลา จะพึงทำอย่างไร" พระราชาตรัสว่า "ผู้นี้เป็นผู้มีบุญ ที่อยู่ในท้องปลาโดยไม่มีโรค จงเลี้ยงดูเขาเถิด"

අස්සොසි ඛො ඉතරං කුලං – ‘‘බාරාණසියං කිර එකං සෙට්ඨිකුලං මච්ඡකුච්ඡියං දාරකං ලභතී’’ති, තෙ තත්ථ අගමංසු. අථස්ස මාතා දාරකං අලඞ්කරිත්වා කීළාපියමානං දිස්වාව ‘‘මනාපො වතායං දාරකො’’ති ගන්ත්වා පවතිං ආචික්ඛි. ඉතරා මය්හං පුත්තොතිආදිමාහ. කහං තෙ ලද්ධොති? මච්ඡකුච්ඡියන්ති. නො තුය්හං පුත්තො, මය්හං පුත්තොති. කහං තෙ ලද්ධොති? මයා දසමාසෙ කුච්ඡියා ධාරිතො, අථ නං නදියා කීළාපියමානං [Pg.137] මච්ඡො ගිලීති. තුය්හං පුත්තො අඤ්ඤෙන මච්ඡෙන ගිලිතො භවිස්සති, අයං පන මයා මච්ඡකුච්ඡියං ලද්ධොති, උභොපි රාජකුලං අගමංසු. රාජා ආහ – ‘‘අයං දස මාසෙ කුච්ඡියා ධාරිතත්තා අමාතා කාතුං න සක්කා, මච්ඡං ගණ්හන්තාපි වක්කයකනාදීනි බහි කත්වා ගණ්හන්තා නාම නත්ථීති මච්ඡකුච්ඡියං ලද්ධත්තා අයම්පි අමාතා කාතුං න සක්කා, දාරකො උභින්නම්පි කුලානං දායාදො හොතු, උභොපි නං ජග්ගථා’’ති උභොපි ජග්ගිංසු.

ฝ่ายตระกูลเดิมได้ยินข่าวว่า "ได้ยินว่า ตระกูลเศรษฐีตระกูลหนึ่งในกรุงพาราณสี ได้เด็กทารกในท้องปลา" พวกเขาจึงได้ไปที่นั่น ครั้งนั้น มารดาของเด็กนั้น พอเห็นเด็กที่ถูกประดับตกแต่งและกำลังมีคนเล่นด้วย ก็กล่าวว่า "โอ เด็กคนนี้น่ารักจริงหนอ" แล้วเข้าไปเล่าเรื่องราว ฝ่ายหญิงอีกคนหนึ่งกล่าวว่า "เป็นบุตรของฉัน" เป็นต้น เมื่อถูกถามว่า "ท่านได้เขามาที่ไหน" นางตอบว่า "ในท้องปลา" (มารดาคนเดิม) กล่าวว่า "ไม่ใช่บุตรของท่าน เป็นบุตรของฉัน" เมื่อถูกถามว่า "ท่านได้เขามาที่ไหน" (นางตอบว่า) "ฉันอุ้มท้องเขามา ๑๐ เดือน แล้วเมื่อกำลังให้เขาเล่นน้ำในแม่น้ำ ปลาก็กลืนไป" (มารดาคนที่สองกล่าวว่า) "บุตรของท่านคงถูกปลาตัวอื่นกลืนไปแล้ว แต่เด็กคนนี้ฉันได้มาในท้องปลา" ทั้งสองคนจึงไปสู่ราชสำนัก พระราชาตรัสว่า "หญิงผู้นี้ เพราะเหตุที่อุ้มท้องมา ๑๐ เดือน จึงไม่อาจทำให้ไม่เป็นมารดาได้ และแม้ผู้ที่ซื้อปลา โดยปกติก็ไม่มีใครรับซื้อโดยไม่เอาไส้พุงออกก่อน เพราะฉะนั้น เพราะเหตุที่ได้มาในท้องปลา แม้หญิงผู้นี้ก็ไม่อาจทำให้ไม่เป็นมารดาได้ ให้เด็กเป็นทายาทของทั้งสองตระกูลเถิด ท่านทั้งสองจงเลี้ยงดูเขา" ทั้งสองคนจึงได้เลี้ยงดูเขา

විඤ්ඤුතං පත්තස්ස ද්වීසුපි නගරෙසු පාසාදං කාරෙත්වා නාටකානි පච්චුපට්ඨාපෙසුං. එකෙකස්මිං නගරෙ චත්තාරො චත්තාරො මාසෙ වසති, එකස්මිං නගරෙ චත්තාරො මාසෙ වුට්ඨස්ස සඞ්ඝාටනාවාය මණ්ඩපං කාරෙත්වා තත්ථ නං සද්ධිං නාටකාහි ආරොපෙන්ති. සො සම්පත්තිං අනුභවමානො ඉතරං නගරං ගච්ඡති. තංනගරවාසිනො නාටකානි උපඩ්ඪමග්ගං අගමංසු. තෙ පච්චුග්ගන්ත්වා තං පරිවාරෙත්වා අත්තනො පාසාදං නයන්ති. ඉතරානි නාටකානි නිවත්තිත්වා අත්තනො නගරමෙව ගච්ඡන්ති. තත්ථ චත්තාරො මාසෙ වසිත්වා තෙනෙව නියාමෙන පුන ඉතරං නගරං ගච්ඡති. එවමස්ස සම්පත්තිං අනුභවන්තස්ස අසීති වස්සානි පරිපුණ්ණානි.

ในเมืองทั้งสอง (เศรษฐี) ได้ให้สร้างปราสาทเพื่อ (พากุลกุมาร) ผู้ถึงความเป็นผู้รู้เดียงสาแล้ว และได้จัดหานางฟ้อนไว้ให้ (พากุลกุมารนั้น) ย่อมอยู่ในเมืองแต่ละแห่งเป็นเวลา ๔ เดือน เมื่ออยู่ครบ ๔ เดือนในเมืองหนึ่งแล้ว (ชนทั้งหลาย) ก็ให้สร้างมณฑปบนเรือแพแล้วเชิญท่านขึ้นสู่เรือนั้นพร้อมกับเหล่านางฟ้อน ท่านเสวยสมบัติอยู่ ย่อมไปยังเมืองอื่น เหล่านางฟ้อนชาวเมืองนั้นได้พากันมา (ต้อนรับ) ถึงกึ่งทาง ชนเหล่านั้นต้อนรับแล้ว แวดล้อมท่านแล้ว ย่อมนำไปสู่ปราสาทของตน เหล่านางฟ้อนพวกอื่นก็กลับไปยังเมืองของตนนั่นเทียว ท่านอยู่ในที่นั้น ๔ เดือนแล้ว ก็ไปยังเมืองอื่นอีกโดยนัยนั้นนั่นเทียว เมื่อท่านเสวยสมบัติอยู่อย่างนี้ ๘๐ ปีก็บริบูรณ์

අථ භගවා චාරිකං චරමානො බාරාණසිං පත්තො. සො භගවතො සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිතො. පබ්බජිත්වා සත්තාහමෙව පුථුජ්ජනො අහොසි, අට්ඨමෙ පන සො සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණීති එවමස්ස ද්වෙ කුලානි අහෙසුං. තස්මා බාකුලොති සඞ්ඛං අගමාසීති.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไป ได้เสด็จถึงเมืองพาราณสี ท่านพากุละนั้นได้ฟังธรรมในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว เกิดศรัทธาจึงได้บวช เมื่อบวชแล้ว ได้เป็นปุถุชนอยู่เพียง ๗ วันเท่านั้น แต่ในวันที่ ๘ ท่านได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ ตระกูลทั้งสองได้มีแล้วแก่ท่าน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถึงซึ่งการนับว่า "พากุละ"

පුරාණගිහිසහායොති පුබ්බෙ ගිහිකාලෙ සහායො. අයම්පි දීඝායුකොව ථෙරං පබ්බජිතං පස්සිතුං ගච්ඡන්තො අසීතිමෙ වස්සෙ ගතො. මෙථුනො ධම්මොති බාලො නග්ගසමණකො බාලපුච්ඡං පුච්ඡති, න සාසනවචනං, ඉදානි ථෙරෙන දින්නනයෙ ඨිතො ඉමෙහි පන තෙති පුච්ඡි.

บทว่า "ปุราณคิหิสหาโย" (สหายเก่าครั้งเป็นคฤหัสถ์) คือ สหายในกาลก่อนเมื่อครั้งเป็นคฤหัสถ์ อเจลกัสสปะแม้นี้ก็เป็นผู้มีอายุยืนนั่นเทียว ไปเพื่อจะพบพระเถระผู้บวชแล้ว ในปีที่ ๘๐ (ของตน) ด้วยบทว่า "เมถุนธัมโม" อเจลกะผู้เปลือยผู้เขลา ย่อมถามปัญหาของคนพาล ไม่ถามคำที่เกี่ยวกับพระศาสนา บัดนี้ (อเจลกัสสปะ) ตั้งอยู่ในนัยที่พระเถระให้แล้ว จึงได้ถามว่า "อิเมหิ ปน เต" (ก็ด้วยเหตุเหล่านี้ ท่าน...)

210. යංපායස්මාතිආදීනි පදානි සබ්බවාරෙසු ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි නියමෙත්වා ඨපිතානි. තත්ථ සඤ්ඤා උප්පන්නමත්තාව, විතක්කො කම්මපථභෙදකොති[Pg.138]. ථෙරො පනාහ – ‘‘කස්මා විසුං කරොථ, උභයම්පෙතං කම්මපථභෙදකමෙවා’’ති.

๒๑๐. บททั้งหลายมีอาทิว่า "ยํปายสฺมา" (ดูก่อนท่านผู้มีอายุ...) อันพระเถระผู้ทำสังคายนาธรรมทั้งหลายได้กำหนดตั้งไว้แล้วในวาระทั้งปวง ในบทเหล่านั้น (มีความเห็นว่า) สัญญาเป็นเพียงเกิดขึ้นเท่านั้น วิตกเป็นตัวทำลายกรรมบถ แต่พระเถระ (มหาธรรมรักขิต) กล่าวว่า "ท่านทั้งหลายทำให้ต่างกันทำไม ทั้งสองอย่างนี้ก็เป็นตัวทำลายกรรมบถเหมือนกันนั่นเทียว"

211. ගහපතිචීවරන්ති වස්සාවාසිකං චීවරං. සත්ථෙනාති පිප්ඵලකෙන. සූචියාති සූචිං ගහෙත්වා සිබ්බිතභාවං න සරාමීති අත්ථො. කථිනෙ චීවරන්ති කථිනචීවරං, කථිනචීවරම්පි හි වස්සාවාසිකගතිකමෙව. තස්මා තත්ථ ‘‘සිබ්බිතා නාභිජානාමී’’ති ආහ.

๒๑๑. บทว่า "คหปติจีวรํ" (ผ้าที่คฤหัสถ์ถวาย) คือ ผ้าจำนำพรรษา บทว่า "สตฺเถน" (ด้วยศัสตรา) คือ ด้วยมีดตัดเล็บ บทว่า "สูจิยา" (ด้วยเข็ม) ความว่า ข้าพเจ้าจำไม่ได้ว่าเคยถือเข็มเย็บผ้า บทว่า "กฐิเน จีวรํ" (ผ้าในกาลกฐิน) คือ ผ้ากฐิน จริงอยู่ แม้ผ้ากฐินก็มีคติอย่างผ้าจำนำพรรษานั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ในวาระว่าด้วยกฐินนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สิพฺพิตา นาภิชานามิ" (เราไม่รู้จักการเย็บ)

එත්තකං පනස්ස කාලං ගහපතිචීවරං අසාදියන්තස්ස ඡින්දනසිබ්බනාදීනි අකරොන්තස්ස කුතො චීවරං උප්පජ්ජතීති. ද්වීහි නගරෙහි. ථෙරො හි මහායසස්සී, තස්ස පුත්තධීතරො නත්තපනත්තකා සුඛුමසාටකෙහි චීවරානි කාරෙත්වා රජාපෙත්වා සමුග්ගෙ පක්ඛිපිත්වා පහිණන්ති. ථෙරස්ස න්හානකාලෙ න්හානකොට්ඨකෙ ඨපෙන්ති. ථෙරො තානි නිවාසෙති චෙව පාරුපති ච, පුරාණචීවරානි සම්පත්තපබ්බජිතානං දෙති. ථෙරො තානි නිවාසෙත්වා ච පාරුපිත්වා ච නවකම්මං න කරොති, කිඤ්චි ආයූහනකම්මං නත්ථි. ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා අප්පෙත්වා නිසීදති. චතූසු මාසෙසු පත්තෙසු ලොමකිලිට්ඨානි හොන්ති, අථස්ස පුන තෙනෙව නියාමෙන පහිණිත්වා දෙන්ති. අඩ්ඪමාසෙ අඩ්ඪමාසෙ පරිවත්තතීතිපි වදන්තියෙව.

ก็เมื่อท่านไม่ยินดีผ้าที่คฤหัสถ์ถวาย ไม่กระทำการตัดการเย็บเป็นต้น ตลอดกาลเพียงเท่านี้ จีวรย่อมเกิดขึ้นแต่ที่ไหน (ตอบว่า) จากเมืองทั้งสอง จริงอยู่ พระเถระเป็นผู้มีบริวารมาก บุตรธิดา หลานเหลนของท่าน ให้ทำจีวรด้วยผ้าเนื้อละเอียด ให้ย้อมแล้ว ใส่ไว้ในผอบ ย่อมส่งไปถวาย ในเวลาสรงน้ำของพระเถระ (ชนทั้งหลาย) ย่อมวางผ้าเหล่านั้นไว้ในที่สรงน้ำ พระเถระย่อมนุ่งและห่มผ้าเหล่านั้น ส่วนจีวรเก่าก็ถวายแก่บรรพชิตผู้มาถึง พระเถระนุ่งและห่มผ้าเหล่านั้นแล้ว ย่อมไม่กระทำนวกรรม กิจที่ต้องขวนขวายอะไรๆ ย่อมไม่มี ท่านเข้าผลสมาบัติแล้วๆ นั่งอยู่ เมื่อ ๔ เดือนล่วงไปแล้ว ผ้าทั้งหลายย่อมเปรอะเปื้อนด้วยขน ลำดับนั้น ชนทั้งหลายก็ส่งไปถวายแก่ท่านโดยนัยนั้นนั่นเทียวอีก บางพวกก็กล่าวว่า ท่านย่อมผลัดเปลี่ยนทุกๆ กึ่งเดือน

අනච්ඡරියඤ්චෙතං ථෙරස්ස මහාපුඤ්ඤස්ස මහාභිඤ්ඤස්ස සතසහස්සකප්පෙ පූරිතපාරමිස්ස, අසොකධම්මරඤ්ඤො කුලූපකො නිග්‍රොධත්ථෙරො දිවසස්ස නික්ඛත්තුං චීවරං පරිවත්තෙසි. තස්ස හි තිචීවරං හත්ථික්ඛන්ධෙ ඨපෙත්වා පඤ්චහි ච ගන්ධසමුග්ගසතෙහි පඤ්චහි ච මාලාසමුග්ගසතෙහි සද්ධිං පාතොව ආහරියිත්ථ, තථා දිවා චෙව සායඤ්ච. රාජා කිර දිවසස්ස නික්ඛත්තුං සාටකෙ පරිවත්තෙන්තො ‘‘ථෙරස්ස චීවරං නීත’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම නීත’’න්ති සුත්වාව පරිවත්තෙසි. ථෙරොපි න භණ්ඩිකං බන්ධිත්වා ඨපෙසි, සම්පත්තසබ්‍රහ්මචාරීනං අදාසි. තදා කිර ජම්බුදීපෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස යෙභුය්‍යෙන නිග්‍රොධස්සෙව සන්තකං චීවරං අහොසි.

และข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์สำหรับพระเถระผู้มีบุญมาก มีอภิญญาใหญ่ ผู้บำเพ็ญบารมีมาแล้วตลอดแสนกัป (เช่น) พระนิโครธเถระผู้เป็นกุลูปกะของพระเจ้าอโศกธรรมราช ได้ผลัดเปลี่ยนจีวรวันละ ๓ ครั้ง จริงอยู่ ไตรจีวรของท่าน เขาจัดวางไว้บนคอช้าง พร้อมด้วยผอบเครื่องหอม ๕๐๐ และผอบดอกไม้ ๕๐๐ ถูกนำมาแล้วในเวลาเช้าตรู่ เช่นนั้นเหมือนกัน ทั้งในเวลากลางวันและเวลาเย็น ได้ยินว่า พระราชาเมื่อทรงผลัดเปลี่ยนผ้าสาฎกวันละ ๓ ครั้ง ทรงตรัสถามว่า "เขาได้นำจีวรไปถวายพระเถระแล้วหรือ" ครั้นทรงสดับว่า "พระเจ้าข้า นำไปแล้ว" จึงทรงผลัดเปลี่ยน แม้พระเถระก็มิได้ห่อเก็บไว้ ได้ถวายแก่เพื่อนพรหมจารีผู้มาถึง ได้ยินว่า ในกาลนั้น ในชมพูทวีป จีวรสำหรับภิกษุสงฆ์โดยส่วนมากเป็นของของพระนิโครธนั่นเทียว

අහො වත මං කොචි නිමන්තෙය්‍යාති කිං පන චිත්තස්ස අනුප්පාදනං භාරියං, උප්පන්නස්ස පහානන්ති. චිත්තං නාම ලහුකපරිවත්තං, තස්මා අනුප්පාදනං භාරියං[Pg.139], උප්පන්නස්ස පහානම්පි භාරියමෙව. අන්තරඝරෙති මහාසකුලුදායිසුත්තෙ (ම. නි. 2.237) ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය අන්තරඝරං නාම ඉධ නිම්බොදකපතනට්ඨානං අධිප්පෙතං. කුතො පනස්ස භික්ඛා උප්පජ්ජිත්ථාති. ථෙරො ද්වීසු නගරෙසු අභිඤ්ඤාතො, ගෙහද්වාරං ආගතස්සෙවස්ස පත්තං ගහෙත්වා නානාරසභොජනස්ස පූරෙත්වා දෙන්ති. සො ලද්ධට්ඨානතො නිවත්තති, භත්තකිච්චකරණට්ඨානං පනස්ස නිබද්ධමෙව අහොසි. අනුබ්‍යඤ්ජනසොති ථෙරෙන කිර රූපෙ නිමිත්තං ගහෙත්වා මාතුගාමො න ඔලොකිතපුබ්බො. මාතුගාමස්ස ධම්මන්ති මාතුගාමස්ස ඡප්පඤ්චවාචාහි ධම්මං දෙසෙතුං වට්ටති, පඤ්හං පුට්ඨෙන ගාථාසහස්සම්පි වත්තුං වට්ටතියෙව. ථෙරො පන කප්පියමෙව න අකාසි. යෙභුය්‍යෙන හි කුලූපකථෙරානමෙතං කම්මං හොති. භික්ඛුනුපස්සයන්ති භික්ඛුනිඋපස්සයං. තං පන ගිලානපුච්ඡකෙන ගන්තුං වට්ටති, ථෙරො පන කප්පියමෙව න අකාසි. එස නයො සබ්බත්ථ. චුණ්ණෙනාති කොසම්බචුණ්ණාදිනා. ගත්තපරිකම්මෙති සරීරසම්බාහනකම්මෙ. විචාරිතාති පයොජයිතා. ගද්දූහනමත්තන්ති ගාවිං ථනෙ ගහෙත්වා එකං ඛීරබින්දුං දූහනකාලමත්තම්පි.

(ในบทว่า) "โอหนอ ถ้าใครสักคนพึงนิมนต์เรา" ก็การไม่ให้จิตเกิดขึ้นเป็นภาระหนัก หรือการละจิตที่เกิดขึ้นแล้ว (เป็นภาระหนัก) ชื่อว่าจิต ย่อมผันแปรเร็ว เพราะเหตุนั้น การไม่ให้เกิดขึ้นจึงเป็นภาระหนัก แม้การละจิตที่เกิดขึ้นแล้วก็เป็นภาระหนักเช่นกัน ในบทว่า "อนฺตรฆเร" (ในภายในบ้าน) ในมหาสกุลุทายิสูตร ชื่อว่าภายในบ้าน เริ่มตั้งแต่เสาเขื่อน ในที่นี้ ประสงค์เอาสถานที่ที่ชายคาตก ก็ภิกษาเกิดขึ้นแก่ท่านแต่ที่ไหน พระเถระเป็นที่รู้จักดีในเมืองทั้งสอง พอท่านมาถึงประตูเรือนเท่านั้น เขาก็รับบาตรของท่าน ใส่ภัตตาหารมีรสต่างๆ จนเต็มแล้วถวาย ท่านย่อมกลับจากที่ที่ได้รับแล้ว ส่วนสถานที่ทำภัตกิจของท่านมีเป็นประจำทีเดียว ในบทว่า "อนุพฺยญฺชนโส" (โดยอนุพยัญชนะ) ได้ยินว่า พระเถระไม่เคยแลดูมาตุคามโดยถือเอานิมิตในรูป ในบทว่า "มาตุคามสฺส ธมฺมํ" (ธรรมแก่มาตุคาม) สมควรที่จะแสดงธรรมแก่มาตุคามด้วยคำ ๕-๖ คำ เมื่อถูกถามปัญหาก็สมควรที่จะกล่าวแม้ตั้งพันคาถา แต่พระเถระมิได้กระทำแม้สิ่งที่สมควร จริงอยู่ โดยมากกรรมนี้เป็นของพระเถระผู้เป็นกุลูปกะ ในบทว่า "ภิกฺขุนูปสฺสยํ" คือ สำนักของภิกษุณี แต่สมควรที่จะไปที่นั้นเพื่อเยี่ยมไข้ แต่พระเถระมิได้กระทำแม้สิ่งที่สมควร นี้เป็นนัยในทุกที่ ในบทว่า "จุณฺเณน" (ด้วยของหอม) คือ ด้วยจุณคือผลมะขามป้อมเป็นต้น ในบทว่า "คตฺตปริกมฺเม" (ในการประทินผิว) คือ ในการนวดฟั้นร่างกาย ในบทว่า "วิจาริตา" (ถูกใช้ไป) คือ ถูกประกอบแล้ว ในบทว่า "คทฺทูหนมตฺตํ" (ชั่วขณะรีดนมโค) คือ แม้เพียงชั่วเวลาที่จับนมแม่โคแล้วรีดหยาดน้ำนมหยาดหนึ่ง

කෙන පන කාරණෙන ථෙරො නිරාබාධො අහොසි. පදුමුත්තරෙ කිර භගවති සතසහස්සභික්ඛුපරිවාරෙ චාරිකං චරමානෙ හිමවති විසරුක්ඛා පුප්ඵිංසු. භික්ඛුසතසහස්සානම්පි තිණපුප්ඵකරොගො උප්පජ්ජති. ථෙරො තස්මිං සමයෙ ඉද්ධිමා තාපසො හොති, සො ආකාසෙන ගච්ඡන්තො භික්ඛුසඞ්ඝං දිස්වා ඔතරිත්වා රොගං පුච්ඡිත්වා හිමවන්තතො ඔසධං ආහරිත්වා අදාසි. උපසිඞ්ඝනමත්තෙනෙව රොගො වූපසමි. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙපි පඨමවප්පදිවසෙ වප්පං ඨපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පරිභොගං අග්ගිසාලඤ්චෙව වච්චකුටිඤ්ච කාරෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස භෙසජ්ජවත්තං නිබන්ධි, ඉමිනා කම්මෙන නිරාබාධො අහොසි. උක්කට්ඨනෙසජ්ජිකො පනෙස උක්කට්ඨාරඤ්ඤකො ච තස්මා ‘‘නාභිජානාමි අපස්සෙනකං අපස්සයිතා’’තිආදිමාහ.

ก็ด้วยเหตุอะไร พระเถระจึงไม่มีอาพาธ. ได้ยินว่า ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ ผู้มีภิกษุแสนรูปเป็นบริวาร เสด็จจาริกไป ในป่าหิมพานต์ ต้นไม้พิษทั้งหลายได้ผลิดอก. โรคไข้ละอองดอกไม้เกิดขึ้นแม้แก่ภิกษุแสนรูป. ในสมัยนั้น พระเถระเป็นดาบสผู้มีฤทธิ์ ท่านเหาะไปในอากาศ เห็นหมู่ภิกษุแล้วจึงลงมา ถามถึงอาการป่วยแล้ว นำยามาจากป่าหิมพานต์ถวาย. เพียงแค่สูดดมเท่านั้น โรคก็สงบระงับไป. แม้ในกาลแห่งพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า ในวันแรกแห่งการหว่านพืช ท่านงดการหว่านพืชไว้ ให้สร้างโรงไฟและวัจจกุฎีอันเป็นเครื่องใช้สอยของหมู่ภิกษุ แล้วได้ถวายเภสัชวัตรแก่หมู่ภิกษุเป็นนิตย์ ด้วยกรรมนี้ ท่านจึงไม่มีอาพาธ. ก็พระเถระนี้เป็นผู้ถือเนสัชชิกธุดงค์อย่างอุกฤษฏ์ และเป็นผู้ถืออรัญญิกธุดงค์อย่างอุกฤษฏ์ด้วย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เราไม่รู้สึกตัวว่าเคยนอนพิง".

සරණොති සකිලෙසො. අඤ්ඤා උදපාදීති අනුපසම්පන්නස්ස අඤ්ඤං බ්‍යාකාතුං න වට්ටති. ථෙරො කස්මා බ්‍යාකාසි? න ථෙරො අහං අරහාති ආහ, අඤ්ඤා උදපාදීති පනාහ. අපිච ථෙරො අරහාති පාකටො, තස්මා එවමාහ.

บทว่า สรโณ คือ ยังมีกิเลส. บทว่า อัญญา อุทปาทิ ความว่า การพยากรณ์พระอรหัตผลแก่ผู้ที่ยังไม่ได้อุปสมบท ย่อมไม่ควร. เพราะเหตุไร พระเถระจึงพยากรณ์? พระเถระไม่ได้กล่าวว่า "เราเป็นพระอรหันต์" แต่ท่านกล่าวเพียงว่า "อัญญาเกิดขึ้นแล้ว". อีกอย่างหนึ่ง พระเถระก็ปรากฏว่าเป็นพระอรหันต์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้.

212. පබ්බජ්ජන්ති [Pg.140] ථෙරො සයං නෙව පබ්බාජෙසි, න උපසම්පාදෙසි අඤ්ඤෙහි පන භික්ඛූහි එවං කාරාපෙසි. අවාපුරණං ආදායාති කුඤ්චිකං ගහෙත්වා.

๒๑๒. บทว่า ปัพพัชชันติ ความว่า พระเถระไม่ได้ให้บรรพชาเอง ไม่ได้ให้อุปสมบทเอง แต่ให้ภิกษุรูปอื่นทำอย่างนั้น. บทว่า อวาปุรณํ อาทาย คือ ถือกุญแจ.

නිසින්නකොව පරිනිබ්බායීති අහං ධරමානොපි න අඤ්ඤස්ස භික්ඛුස්ස භාරො අහොසිං, පරිනිබ්බුතස්සාපි මෙ සරීරං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පලිබොධො මා අහොසීති තෙජොධාතුං සමාපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායි. සරීරතො ජාලා උට්ඨහි, ඡවිමංසලොහිතං සප්පි විය ඣායමානං පරික්ඛයං ගතං, සුමනමකුලසදිසා ධාතුයොව අවසෙසිංසු. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව. ඉදං පන සුත්තං දුතියසඞ්ගහෙ සඞ්ගීතන්ති.

บทว่า นิสินฺนโกว ปรินิพฺพายิ ความว่า ท่านดำริว่า "เราแม้ยังมีชีวิตอยู่ ก็ไม่เคยเป็นภาระของภิกษุอื่น แม้เมื่อเราปรินิพพานแล้ว สรีระของเราอย่าได้เป็นกังวลแก่หมู่ภิกษุเลย" ดังนี้แล้ว จึงเข้าเตโชธาตุปรินิพพาน. เปลวไฟลุกขึ้นจากสรีระ หนัง เนื้อ และเลือด ถูกเผาไหม้สิ้นไปดุจเนยใส เหลืออยู่แต่พระธาตุทั้งหลายที่มีลักษณะคล้ายดอกมะลิตูม. ส่วนที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล้ว. ก็พระสูตรนี้ ท่านสังคายนาไว้ในการสังคายนาครั้งที่สอง.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

බාකුලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพากุลสูตร จบ.

5. දන්තභූමිසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาทันตภูมิสูตร

213. එවං මෙ සුතන්ති දන්තභූමිසුත්තං. තත්ථ අරඤ්ඤකුටිකායන්ති තස්සෙව වෙළුවනස්ස එකස්මිං විවිත්තට්ඨානෙ පධානකම්මිකානං භික්ඛූනං අත්ථාය කතසෙනාසනෙ. රාජකුමාරොති බිම්බිසාරස්ස පුත්තො ඔරසකො.

๒๑๓. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น ชื่อว่า ทันตภูมิสูตร. ในทันตภูมิสูตรนั้น บทว่า อรญฺญกุฏิกายํ คือ ในเสนาสนะที่สร้างไว้เพื่อประโยชน์แก่ภิกษุผู้ประกอบความเพียร ในสถานที่สงัดแห่งหนึ่งในพระเวฬุวันนั้นนั่นเอง. บทว่า ราชกุมาโร คือ พระโอรสในอุระของพระเจ้าพิมพิสาร.

ඵුසෙය්‍යාති ලභෙය්‍ය. එකග්ගතන්ති එවං පටිපන්නො සමාපත්තිං නාම ලභති, ඣානං නාම ලභතීති ඉදං මයා සුතන්ති වදති. කිලමථොති කායකිලමථො. විහෙසාති ස්වෙව කිලමථො වුත්තො. යථාසකෙ තිට්ඨෙය්‍යාසීති අත්තනො අජානනකොට්ඨාසෙයෙව තිට්ඨෙය්‍යාසීති.

บทว่า ผุเสยฺย คือ พึงได้. บทว่า เอกคฺคตํ ความว่า (ราชกุมาร) ตรัสว่า "ผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมได้สมาบัติ ย่อมได้ฌาน คำนี้ ข้าพระองค์เคยได้ฟังมาแล้ว". บทว่า กิลมโถ คือ ความลำบากทางกาย. บทว่า วิเหสา ท่านกล่าวถึงความลำบากทางกายนั้นนั่นเอง. บทว่า ยถาสเก ติฏฺเฐยฺยาสิ ความว่า ท่านจงอยู่ในส่วนที่ตนไม่รู้นั่นเทียว.

214. දෙසෙසීති චිත්තෙකග්ගතං නාම එවං ලභති, සමාපත්තිං එවං නිබ්බත්තෙතීති අප්පනාඋපචාරං පාපෙත්වා එකකසිණපරිකම්මං කථෙසි. පවෙදෙත්වාති පකාසෙත්වා.

๒๑๔. บทว่า เทเสสิ ความว่า (สามเณร) แสดงกสิณบริกรรมอย่างหนึ่ง โดยให้ถึงอัปปนาและอุปจาระว่า "ย่อมได้ความเป็นหนึ่งแห่งจิตอย่างนี้, ย่อมยังสมาบัติให้เกิดอย่างนี้". บทว่า ปเวเทตฺวา คือ ประกาศแล้ว.

නෙක්ඛම්මෙන ඤාතබ්බන්ති කාමතො නිස්සටගුණෙන ඤාතබ්බං. කාමතො නිස්සටගුණෙ ඨිතෙන පුග්ගලෙන එකග්ගං නාම ජානිතබ්බන්ති අධිප්පායෙනෙතං වුත්තං[Pg.141]. සෙසානි තස්සෙව වෙවචනානි. කාමෙ පරිභුඤ්ජන්තොති දුවිධෙපි කාමෙ භුඤ්ජමානො.

บทว่า เนกฺขมฺเมน ญาณตพฺพํ ความว่า พึงรู้ได้ด้วยคุณคือการออกจากกาม. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้ด้วยอธิบายว่า "บุคคลผู้ตั้งอยู่ในคุณคือการออกจากกาม พึงรู้สภาวะที่ชื่อว่าเอกัคคตา". บทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า กาเม ปริภุญฺชนฺโต คือ ผู้บริโภคกามทั้งสองอย่าง.

215. හත්ථිදම්මා වා අස්සදම්මා වා ගොදම්මා වාති එත්ථ අදන්තහත්ථිදම්මාදයො විය චිත්තෙකග්ගරහිතා පුග්ගලා දට්ඨබ්බා. දන්තහත්ථිආදයො විය චිත්තෙකග්ගසම්පන්නා. යථා අදන්තහත්ථිදම්මාදයො කූටාකාරං අකත්වා ධුරං අඡඩ්ඩෙත්වා දන්තගමනං වා ගන්තුං, දන්තෙහි වා පත්තබ්බං භූමිං පාපුණිතුං න සක්කොන්ති, එවමෙව චිත්තෙකග්ගරහිතා සම්පන්නචිත්තෙකග්ගෙහි නිබ්බත්තිතගුණං වා නිබ්බත්තෙතුං පත්තභූමිං වා පාපුණිතුං න සක්කොන්ති.

๒๑๕. ในบทว่า หตฺถิทมฺมา วา อสฺสทมฺมา วา โคทมฺมา วา นี้ พึงเห็นบุคคลผู้ปราศจากความเป็นหนึ่งแห่งจิต ดุจช้าง ม้า โค ที่ยังไม่ได้ฝึก และพึงเห็นบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยความเป็นหนึ่งแห่งจิต ดุจช้างเป็นต้นที่ฝึกแล้ว. เหมือนช้างเป็นต้นที่ยังไม่ได้ฝึก ไม่ทำอาการคดโกง ไม่สลัดแอก ไม่สามารถจะไปสู่ทางที่สัตว์ฝึกแล้วไป หรือไปถึงภูมิที่สัตว์ฝึกแล้วพึงถึงได้ ฉันใด บุคคลผู้ปราศจากความเป็นหนึ่งแห่งจิต ก็ไม่สามารถจะยังคุณที่บุคคลผู้มีจิตเป็นหนึ่งอันถึงพร้อมแล้วพึงให้เกิด ให้เกิดขึ้น หรือไปถึงภูมิที่พึงถึงได้ ฉันนั้น.

216. හත්ථවිලඞ්ඝකෙනාති හත්ථෙන හත්ථං ගහෙත්වා.

๒๑๖. บทว่า หตฺถวิลงฺฆเกน คือ จับมือต่อมือกัน.

දට්ඨෙය්‍යන්ති පස්සිතබ්බයුත්තකං. ආවුතොති ආවරිතො. නිවුතොති නිවාරිතො. ඔඵුටොති ඔනද්ධො.

บทว่า ทฏฺเฐยฺยํ คือ สิ่งที่ควรเห็น. บทว่า อาวุโฏ คือ อันอะไรๆ ปิดบังไว้. บทว่า นิวุโฏ คือ อันอะไรๆ ห้ามไว้. บทว่า โอผุโฏ คือ อันอะไรๆ ผูกรัดไว้.

217. නාගවනිකන්ති හත්ථිපදොපමෙ (ම. නි. 1.288 ආදයො) නාගවනචරකො පුරිසො ‘‘නාගවනිකො’’ති වුත්තො, ඉධ හත්ථිසික්ඛාය කුසලො හත්ථිං ගහෙතුං සමත්ථො. අතිපස්සිත්වාති දිස්වා. එත්ථගෙධාති එතස්මිං පවත්තගෙධා. සරසඞ්කප්පානන්ති ධාවනසඞ්කප්පානං. මනුස්සකන්තෙසු සීලෙසු සමාදපනායාති එත්ථ යදා නාගො ඉත්ථිපුරිසෙහි කුමාරකුමාරිකාහි සොණ්ඩාදීසු ගහෙත්වා උපකෙළයමානො විකාරං න කරොති සුඛායති, තදානෙන මනුස්සකන්තානි සීලානි සමාදින්නානි නාම හොන්ති.

๒๑๗. บทว่า นาควนิโก ความว่า ในหัตถิปโทปมสูตร บุรุษผู้เที่ยวไปในป่าช้าง ท่านเรียกว่า "นาควนิโก" แต่ในสูตรนี้หมายถึง บุรุษผู้ฉลาดในศาสตร์การฝึกช้าง สามารถจับช้างได้. บทว่า อติปสฺสิตฺวา คือ เห็นแล้ว. บทว่า เอตฺถเคธา คือ มีความอยากเกิดขึ้นในป่านั้น. บทว่า สรสํกปฺปานํ คือ มีความดำริที่จะวิ่งไป. ในบทว่า มนุสฺสากนฺเตสุ สีเลสุ สมาทปนาย นี้ ความว่า เมื่อใด ช้างถูกหญิงชาย เด็กชายเด็กหญิงจับที่งวงเป็นต้นเล่นอยู่ ไม่แสดงอาการผิดปกติ รู้สึกเป็นสุข เมื่อนั้น ช้างนั้นชื่อว่าสมาทานศีลอันเป็นที่พอใจของมนุษย์.

පෙමනීයාති තාත රාජා තෙ පසන්නො මඞ්ගලහත්ථිට්ඨානෙව ඨපෙස්සති, රාජාරහානි භොජනාදීනි ලභිස්සසීති එවරූපී නාගෙහි පියාපිතබ්බා කථා. සුස්සූසතීති තං පෙමනීයකථං සොතුකාමො හොති. තිණඝාසොදකන්ති තිණඝාසඤ්චෙව උදකඤ්ච, තිණඝාසන්ති ඝාසිතබ්බං තිණං, ඛාදිතබ්බන්ති අත්ථො.

บทว่า เปมนียา คือ ถ้อยคำที่ช้างทั้งหลายพึงรักใคร่ มีลักษณะอย่างนี้ว่า "พ่อคุณ พระราชาทรงพอพระทัยในท่าน จักทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งช้างมงคล ท่านจักได้โภชนะเป็นต้นอันสมควรแก่พระราชา". บทว่า สุสฺสูสติ คือ ย่อมเป็นผู้ใคร่จะฟังถ้อยคำอันน่ารักนั้น. บทว่า ติณฆาโสทกํ คือ ทั้งหญ้าที่เป็นอาหารและน้ำ. บทว่า ติณฆาสํ คือ หญ้าที่พึงกิน อธิบายว่า ที่พึงเคี้ยวกิน.

පණවොති ඩිණ්ඩිමො. සබ්බවඞ්කදොසනිහිතනින්නීතකසාවොති නිහිතසබ්බවඞ්කදොසො චෙව අපනීතකසාවො ච. අඞ්ගන්තෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතීති අඞ්ගසමො හොති.

บทว่า ปณโว คือ บัณเฑาะว์. บทว่า สพฺพวงฺกโทสนิหิตนินฺนีตกสาโว คือ เป็นผู้มีโทษคือความคดทุกอย่างอันละได้แล้ว และมีกิเลสดุจยางฝาดอันนำออกแล้วด้วย. บทว่า องฺคนฺเตว สงฺขํ คจฺฉติ คือ ย่อมเป็นเสมือนอวัยวะ (ของพระราชา).

219. ගෙහසිතසීලානන්ති [Pg.142] පඤ්චකාමගුණනිස්සිතසීලානං. ඤායස්සාති අට්ඨඞ්ගිකමග්ගස්ස.

๒๑๙. บทว่า เคหสิตสีลานํ คือ แห่งศีลที่อาศัยกามคุณ ๕. บทว่า ญายสฺส คือ แห่งอัฏฐังคิกมรรค.

222. අදන්තමරණං මහල්ලකො රඤ්ඤො නාගො කාලඞ්කතොති රඤ්ඤො මහල්ලකො නාගො අදන්තමරණං මතො කාලං කතො හොති, අදන්තමරණං කාලංකිරියං නාම කරියතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. එස නයො සබ්බත්ථ. සෙසං උත්තානමෙවාති.

๒๒๒. บทว่า อทนฺตมรณํ มหลฺลโก รญฺโญ นาโค กาลงฺกโต ความว่า ช้างหลวงของพระราชา ตายอย่างที่ยังไม่ได้ฝึก คือทำกาละไปแล้ว ชื่อว่าทำกาละอย่างที่ยังไม่ได้ฝึก นี้เป็นความหมายในบทนี้. นัยนี้พึงทราบในทุกแห่ง. ส่วนที่เหลือก็ชัดเจนอยู่แล้ว.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

දන්තභූමිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทันตภูมิสูตร จบแล้ว

6. භූමිජසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาภูมิชสูตร

223. එවං මෙ සුතන්ති භූමිජසුත්තං. තත්ථ භූමිජොති අයං ථෙරො ජයසෙනරාජකුමාරස්ස මාතුලො. ආසඤ්ච අනාසඤ්චාති කාලෙන ආසං කාලෙන අනාසං. සකෙන ථාලිපාකෙනාති පකතිපවත්තාය භික්ඛාය අත්තනො නිට්ඨිතභත්තතොපි භත්තෙන පරිවිසි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๒๒๓. ภูมิชสูตร มีคำเริ่มต้นว่า เอวมฺเม สุตํ. ในภูมิชสูตรนั้น บทว่า ภูมิโช หมายถึง พระเถระรูปนี้เป็นพระมาตุละของชยเสนะราชกุมาร. บทว่า อาสญฺจ อนาสญฺจ ความว่า บางคราวก็มีความหวัง บางคราวก็ไม่มีความหวัง. บทว่า สเกน ถาลิปาเกน ความว่า ได้ถวายภัตตาหาร แม้จากภัตตาหารที่สำเร็จเพื่อตน นอกเหนือจากภิกษาที่ได้ตามปกติ. เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งชัดเจนดีแล้ว.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

භූමිජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาภูมิชสูตร จบแล้ว

7. අනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอนุรุทธสูตร

230. එවං මෙ සුතන්ති අනුරුද්ධසුත්තං. තත්ථ එවමාහංසූති තස්ස උපාසකස්ස අඵාසුකකාලො අහොසි, තදා උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු. අපණ්ණකන්ති අවිරාධිතං. එකත්ථාති අප්පමාණාති වා මහග්ගතාති වා ඣානමෙව චිත්තෙකග්ගතායෙව එවං වුච්චතීති ඉමං සන්ධාය එවමාහ.

๒๓๐. อนุรุทธสูตร มีคำเริ่มต้นว่า เอวมฺเม สุตํ. ในอนุรุทธสูตรนั้น บทว่า เอวมาหํสุ ความว่า สมัยที่อุบาสกนั้นไม่สบายเกิดขึ้น, (ภิกษุทั้งหลาย) เข้าไปหาแล้วได้กล่าวอย่างนี้. บทว่า อปณฺณกํ คือ ไม่ผิดพลาด. บทว่า เอกตฺถา ความว่า ฌานหรือจิตเตกัคคตาเท่านั้น ถูกเรียกว่า อัปปมาณ หรือ มหัคคตะ ดังนี้ (อุบาสก) หมายถึงเนื้อความนี้จึงกล่าวอย่างนี้.

231. යාවතා [Pg.143] එකං රුක්ඛමූලං මහග්ගතන්ති ඵරිත්වා අධිමුච්චිත්වා විහරතීති එකරුක්ඛමූලපමාණට්ඨානං කසිණනිමිත්තෙන ඔත්ථරිත්වා තස්මිං කසිණනිමිත්තෙ මහග්ගතජ්ඣානං ඵරිත්වා අධිමුච්චිත්වා විහරති. මහග්ගතන්ති පනස්ස ආභොගො නත්ථි, කෙවලං මහග්ගතජ්ඣානපවත්තිවසෙන පනෙතං වුත්තං. එස නයො සබ්බත්ථ. ඉමිනා ඛො එතං ගහපති පරියායෙනාති ඉමිනා කාරණෙන. එත්ථ හි අප්පමාණාති වුත්තානං බ්‍රහ්මවිහාරානං නිමිත්තං න වඩ්ඪති, උග්ඝාටනං න ජායති, තානි ඣානානි අභිඤ්ඤානං වා නිරොධස්ස වා පාදකානි න හොන්ති, විපස්සනාපාදකානි පන වට්ටපාදකානි භවොක්කමනානි ච හොන්ති. ‘‘මහග්ගතා’’ති වුත්තානං පන කසිණජ්ඣානානං නිමිත්තං වඩ්ඪති, උග්ඝාටනං ජායති, සමතික්කමා හොන්ති, අභිඤ්ඤාපාදකානි නිරොධපාදකානි වට්ටපාදකානි භවොක්කමනානි ච හොන්ති. එවමිමෙ ධම්මා නානත්ථා, අප්පමාණා මහග්ගතාති එවං නානාබ්‍යඤ්ජනා ච.

๒๓๑. บทว่า ยาวตา เอกํ รุกฺขมูลํ มหคฺคตนฺติ ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา วิหรติ ความว่า แผ่ไปครอบงำสถานที่ประมาณเท่าโคนต้นไม้ต้นหนึ่งด้วยกสิณนิมิต แล้วแผ่มหัคคตฌานไปในกสิณนิมิตนั้น น้อมใจเชื่ออยู่. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า มหคฺคตํ นี้ ท่านกล่าวเพียงเพราะเป็นไปแห่งมหัคคตฌานเท่านั้น ไม่มีการน้อมใจของบุคคลนั้น. นัยนี้พึงทราบในที่ทุกแห่ง. บทว่า อิมินา โข เอตํ คหปติ ปริยาเยน ความว่า ด้วยเหตุนี้. จริงอยู่ ในธรรม ๒ อย่างนั้น พรหมวิหารที่เรียกว่า อัปปมาณา นิมิตย่อมไม่เจริญ การเพิกถอนย่อมไม่เกิด ฌานเหล่านั้นไม่เป็นบาทแห่งอภิญญาหรือนิโรธ แต่เป็นบาทแห่งวิปัสสนา เป็นบาทแห่งวัฏฏะ และเป็นทางไปสู่ภพ. ส่วนกสิณฌานที่เรียกว่า มหัคคตา นิมิตย่อมเจริญ การเพิกถอนย่อมเกิด การก้าวล่วงย่อมมี เป็นบาทแห่งอภิญญา เป็นบาทแห่งนิโรธ เป็นบาทแห่งวัฏฏะ และเป็นทางไปสู่ภพ. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมเหล่านี้จึงมีอรรถต่างกัน และมีพยัญชนะต่างกัน คือ อัปปมาณา และ มหัคคตา.

232. ඉදානි මහග්ගතසමාපත්තිතො නීහරිත්වා භවූපපත්තිකාරණං දස්සෙන්තො චතස්සො ඛො ඉමාතිආදිමාහ. පරිත්තාභාති ඵරිත්වා ජානන්තස්ස අයමාභොගො අත්ථි, පරිත්තාභෙසු පන දෙවෙසු නිබ්බත්තිකාරණං ඣානං භාවෙන්තො එවං වුත්තො. එස නයො සබ්බත්ථ. පරිත්තාභා සියා සංකිලිට්ඨාභා හොන්ති සියා පරිසුද්ධාභා, අප්පමාණාභා සියා සංකිලිට්ඨාභා හොන්ති සියා පරිසුද්ධාභා. කථං? සුප්පමත්තෙ වා සරාවමත්තෙ වා කසිණපරිකම්මං කත්වා සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා පඤ්චහාකාරෙහි ආචිණ්ණවසිභාවො පච්චනීකධම්මානං සුට්ඨු අපරිසොධිතත්තා දුබ්බලමෙව සමාපත්තිං වළඤ්ජිත්වා අප්පගුණජ්ඣානෙ ඨිතො කාලං කත්වා පරිත්තාභෙසු නිබ්බත්තති, වණ්ණො පනස්ස පරිත්තො චෙව හොති සංකිලිට්ඨො ච. පඤ්චහි පනාකාරෙහි ආචිණ්ණවසිභාවො පච්චනීකධම්මානං සුට්ඨු පරිසොධිතත්තා සුවිසුද්ධං සමාපත්තිං වළඤ්ජිත්වා පගුණජ්ඣානෙ ඨිතො කාලං කත්වා පරිත්තාභෙසු නිබ්බත්තති, වණ්ණො පනස්ස පරිත්තො චෙව හොති පරිසුද්ධො ච. එවං පරිත්තාභා සියා සංකිලිට්ඨාභා හොන්ති සියා පරිසුද්ධාභා. කසිණෙ පන විපුලපරිකම්මං කත්වා සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා පඤ්චහාකාරෙහි ආචිණ්ණවසිභාවොති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව වෙදිතබ්බං. එවං අප්පමාණාභා සියා සංකිලිට්ඨාභා හොන්ති සියා පරිසුද්ධාභාති.

๒๓๒. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งการเข้าถึงภพ โดยทรงนำออกจากมหัคคตสมาบัติ จึงตรัสคำมีอาทิว่า จตสฺโส โข อิมา. บทว่า ปริตฺตาภา ความว่า บุคคลผู้รู้เมื่อแผ่ไป ย่อมมีการน้อมใจอย่างนี้ แต่เมื่อเจริญฌานอันเป็นเหตุให้บังเกิดในพวกปริตตาภเทพ ท่านกล่าวไว้อย่างนี้. นัยนี้พึงทราบในที่ทุกแห่ง. บางพวกเป็นปริตตาภะ มีรัศมีเศร้าหมอง บางพวกมีรัศมีบริสุทธิ์, บางพวกเป็นอัปปมาณาภะ มีรัศมีเศร้าหมอง บางพวกมีรัศมีบริสุทธิ์. เป็นอย่างไร? คือ บุคคลทำบริกรรมในกสิณประมาณเท่าถาดหรือเท่าชาม ให้สมาบัติเกิดขึ้นแล้ว เป็นผู้มีความชำนาญในวสี ๕ ประการ แต่เพราะไม่ได้ชำระปฏิปักขธรรมให้ดี จึงใช้สมาบัติที่อ่อนกำลัง ตั้งอยู่ในฌานที่ยังไม่ชำนาญ ทำกาละแล้ว ย่อมบังเกิดในพวกปริตตาภเทพ, ส่วนวรรณะของพรหมนั้นย่อมมีประมาณน้อยและเศร้าหมอง. ส่วนบุคคลผู้มีความชำนาญในวสี ๕ ประการ เพราะได้ชำระปฏิปักขธรรมให้ดีแล้ว จึงใช้สมาบัติที่บริสุทธิ์ยิ่ง ตั้งอยู่ในฌานที่ชำนาญแล้ว ทำกาละแล้ว ย่อมบังเกิดในพวกปริตตาภเทพ, ส่วนวรรณะของพรหมนั้นย่อมมีประมาณน้อยและบริสุทธิ์. ด้วยประการฉะนี้ บางพวกเป็นปริตตาภะ มีรัศมีเศร้าหมอง บางพวกมีรัศมีบริสุทธิ์. ส่วนข้อว่า ทำบริกรรมให้ไพบูลย์ในกสิณ ให้สมาบัติเกิดขึ้นแล้ว เป็นผู้มีความชำนาญในวสี ๕ ประการ ทั้งหมดพึงทราบว่าเหมือนกับที่กล่าวไว้ก่อน. ด้วยประการฉะนี้ บางพวกเป็นอัปปมาณาภะ มีรัศมีเศร้าหมอง บางพวกมีรัศมีบริสุทธิ์.

වණ්ණනානත්තන්ති [Pg.144] සරීරවණ්ණස්ස නානත්තං. නො ච ආභානානත්තන්ති ආලොකෙ නානත්තං න පඤ්ඤායති. අච්චිනානත්තන්ති දීඝරස්සඅණුථූලවසෙන අච්චියා නානත්තං.

บทว่า วณฺณนานตฺตํ คือ ความแตกต่างแห่งสีผิวของร่างกาย. บทว่า โน จ อาภานานตฺตํ คือ ความแตกต่างแห่งแสงสว่างย่อมไม่ปรากฏ. บทว่า อจฺจินานตฺตํ คือ ความแตกต่างแห่งเปลวไฟโดยความเป็นของยาว-สั้น, ละเอียด-หยาบ.

යත්ථ යත්ථාති උය්‍යානවිමානකප්පරුක්ඛනදීතීරපොක්ඛරණීතීරෙසු යත්ථ යත්ථ. අභිනිවිසන්තීති වසන්ති. අභිරමන්තීති රමන්ති න උක්කණ්ඨන්ති. කාජෙනාති යාගුභත්තතෙලඵාණිතමච්ඡමංසකාජෙසු යෙන කෙනචි කාජෙන. ‘‘කාචෙනාති’’පි පාඨො, අයමෙව අත්ථො. පිටකෙනාති පච්ඡියා. තත්ථ තත්ථෙවාති සප්පිමධුඵාණිතාදීනං සුලභට්ඨානතො ලොණපූතිමච්ඡාදීනං උස්සන්නට්ඨානං නීතා ‘‘පුබ්බෙ අම්හාකං වසනට්ඨානං ඵාසුකං, තත්ථ සුඛං වසිම්හා, ඉධ ලොණං වා නො බාධති පූතිමච්ඡගන්ධො වා සීසරොගං උප්පාදෙතී’’ති එවං චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා තත්ථ තත්ථෙව රමන්ති.

บทว่า ยตฺถ ยตฺถ คือ ในที่ใดๆ ในบรรดาสวน วิมาน ต้นกัลปพฤกษ์ ฝั่งแม่น้ำ ฝั่งสระโบกขรณี. บทว่า อภินิวิสนฺติ คือ ย่อมอยู่. บทว่า อภิรมนฺติ คือ ย่อมยินดี ไม่เบื่อหน่าย. บทว่า กาเชน คือ ด้วยคานหามใดๆ ในบรรดาคานหามข้าวต้ม ข้าวสวย น้ำมัน น้ำอ้อย ปลา และเนื้อ. มีบทอ่านว่า กาเจนาติ ก็มี แต่ความหมายก็อย่างเดียวกันนี้. บทว่า ปิฏเกน คือ ด้วยตะกร้า. บทว่า ตตฺถ ตตฺเถว คือ (แมลงวัน) ที่ถูกนำไปจากสถานที่ที่หาเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อยได้ง่าย ไปยังสถานที่ที่มีเกลือและปลาเน่ามาก ก็ไม่ยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "เมื่อก่อนที่อยู่ของเราผาสุก เราอยู่ที่นั่นสบายดี แต่ที่นี่เกลือเบียดเบียนเรา หรือกลิ่นปลาเน่าทำให้ปวดศีรษะ" แต่ย่อมยินดีในที่นั้นๆ นั่นเอง.

234. ආභාති ආභාසම්පන්නා. තදඞ්ගෙනාති තස්සා භවූපපත්තියා අඞ්ගෙන, භවූපපත්තිකාරණෙනාති අත්ථො. ඉදානි තං කාරණං පුච්ඡන්තො කො නු ඛො, භන්තෙතිආදිමාහ.

๒๓๔. บทว่า อาภา คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยรัศมี. บทว่า ตทงฺเคน คือ ด้วยองค์แห่งการเข้าถึงภพนั้น อธิบายว่า ด้วยเหตุแห่งการเข้าถึงภพ. บัดนี้ เมื่อจะทูลถามถึงเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า โก นุ โข ภนฺเต.

කායදුට්ඨුල්ලන්ති කායාලසියභාවො. ඣායතොති ජලතො.

บทว่า กายทุฏฺฐุลฺลํ คือ ความเกียจคร้านทางกาย. บทว่า ฌายโต คือ แห่ง (ประทีป) ที่ลุกโพลงอยู่.

235. දීඝරත්තං ඛො මෙති ථෙරො කිර පාරමියො පූරෙන්තො ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා නිරන්තරං තීණි අත්තභාවසතානි බ්‍රහ්මලොකෙ පටිලභි, තං සන්ධායෙතං ආහ. වුත්තම්පි චෙතං –

๒๓๕. บทว่า ทีฆรตฺตํ โข เม ความว่า ได้ยินว่า พระเถระเมื่อบำเพ็ญบารมี ได้บวชเป็นฤาษี ยังสมาบัติให้เกิดขึ้นแล้ว ได้บังเกิดในพรหมโลกตลอด ๓๐๐ อัตภาพติดต่อกัน, ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวคำนี้. และคำนี้ท่านก็ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘අවොකිණ්ණං තීණි සතං, යං පබ්බජිං ඉසිපබ්බජ්ජං;

අසඞ්ඛතං ගවෙසන්තො, පුබ්බෙ සඤ්චරිතං මම’’න්ති.

"เราได้บวชเป็นฤาษีตลอดสามร้อยชาติไม่ระคน (ด้วยภพอื่น) เพื่อแสวงหาพระนิพพานอันเป็นอสังขตะ, นี้เป็นการประพฤติมาในกาลก่อนของเรา."

සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งชัดเจนดีแล้ว.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

අනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนุรุทธสูตร จบแล้ว

8. උපක්කිලෙසසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอุปักกิเลสสูตร

236. එවං මෙ සුතන්ති උපක්කිලෙසසුත්තං. තත්ථ එතදවොචාති නෙව භෙදාධිප්පායෙන න පියකම්‍යතාය, අථ ඛ්වාස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ [Pg.145] මම වචනං ගහෙත්වා න ඔරමිස්සන්ති, බුද්ධා ච නාම හිතානුකම්පකා, අද්ධා නෙසං භගවා එකං කාරණං කථෙස්සති, තං සුත්වා එතෙ ඔරමිස්සන්ති, තතො තෙසං ඵාසුවිහාරො භවිස්සතී’’ති. තස්මා එතං ‘‘ඉධ, භන්තෙ’’තිආදිවචනමවොච. මා භණ්ඩනන්තිආදීසු ‘‘අකත්ථා’’ති පාඨසෙසං ගහෙත්වා ‘‘මා භණ්ඩනං අකත්ථා’’ති එවං අත්ථො දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤතරොති සො කිර භික්ඛු භගවතො අත්ථකාමො, අයං කිරස්ස අධිප්පායො – ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ කොධාභිභූතා සත්ථු වචනං න ගණ්හන්ති, මා භගවා එතෙ ඔවදන්තො කිලමී’’ති, තස්මා එවමාහ.

๒๓๖. อุปักกิเลสสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในอุปักกิเลสสูตรนั้น บทว่า เอตทโวจ ความว่า (ภิกษุรูปนั้น) ไม่ได้กราบทูลด้วยความประสงค์จะให้แตกแยกกัน ทั้งไม่ใช่เพราะความประสงค์จะเป็นที่รัก แต่ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่เธอว่า “ภิกษุเหล่านี้รับคำของเราแล้ว จักไม่เลิกรากัน ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงมีพระอนุเคราะห์เกื้อกูลโดยแท้ พระผู้มีพระภาคจักตรัสเหตุอย่างหนึ่งแก่ภิกษุเหล่านั้นแน่นอน ภิกษุเหล่านั้นฟังเหตุนั้นแล้วจักเลิกรากัน แต่นั้นไป การอยู่ผาสุกจักมีแก่ภิกษุเหล่านั้น” เพราะเหตุนั้น เธอจึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า อิท ภนฺเต นี้. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า มา ภณฺฑนํ พึงถือเอาบทที่เหลือว่า อกตฺถ แล้วพึงเห็นความอย่างนี้ว่า “มา ภณฺฑนํ อกตฺถ (ท่านทั้งหลายอย่าได้ทะเลาะกันเลย)”. บทว่า อญฺญตโร ความว่า ได้ยินว่า ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้หวังประโยชน์ต่อพระผู้มีพระภาค ได้ยินว่า นี้เป็นความประสงค์ของเธอ คือ “ภิกษุเหล่านี้ถูกความโกรธครอบงำ ย่อมไม่รับเอาพระดำรัสของพระศาสดา ขอพระผู้มีพระภาคอย่าได้ทรงลำบากในการโอวาทภิกษุเหล่านี้เลย” เพราะเหตุนั้น เธอจึงได้กราบทูลอย่างนี้.

පිණ්ඩාය පාවිසීති න කෙවලං පාවිසි, යෙනපි ජනෙන න දිට්ඨො, සො මං පස්සතූතිපි අධිට්ඨාසි. කිමත්ථං අධිට්ඨාසීති? තෙසං භික්ඛූනං දමනත්ථං. භගවා හි තදා පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො ‘‘පුථුසද්දො සමජනො’’තිආදිගාථා භාසිත්වා කොසම්බිතො බාලකලොණකාරගාමං ගතො. තතො පාචීනවංසදායං, තතො පාලිලෙය්‍යකවනසණ්ඩං ගන්ත්වා පාලිලෙය්‍යහත්ථිනාගෙන උපට්ඨහියමානො තෙමාසං වසි. නගරවාසිනොපි – ‘‘සත්ථා විහාරං ගතො, ගච්ඡාම ධම්මස්සවනායා’’ති ගන්ධපුප්ඵහත්ථා විහාරං ගන්ත්වා ‘‘කහං, භන්තෙ, සත්ථා’’ති පුච්ඡිංසු. ‘‘කහං තුම්හෙ සත්ථාරං දක්ඛථ, සත්ථා ‘ඉමෙ භික්ඛූ සමග්ගෙ කරිස්සාමී’ති ආගතො, සමග්ගෙ කාතුං අසක්කොන්තො නික්ඛමිත්වා ගතො’’ති. ‘‘මයං සතම්පි සහස්සම්පි දත්වා සත්ථාරං ආනෙතුං න සක්කොම, සො නො අයාචිතො සයමෙව ආගතො, මයං ඉමෙ භික්ඛූ නිස්සාය සත්ථු සම්මුඛා ධම්මකථං සොතුං න ලභිම්හා. ඉමෙ සත්ථාරං උද්දිස්ස පබ්බජිතා, තස්මිම්පි සාමග්ගිං කරොන්තෙ සමග්ගා න ජාතා, කස්සාඤ්ඤස්ස වචනං කරිස්සන්ති. අලං න ඉමෙසං භික්ඛා දාතබ්බා’’ති සකලනගරෙ දණ්ඩං ඨපයිංසු. තෙ පුනදිවසෙ සකලනගරං පිණ්ඩාය චරිත්වා කටච්ඡුමත්තම්පි භික්ඛං අලභිත්වා විහාරං ආගමංසු. උපාසකාපි තෙ පුන ආහංසු – ‘‘යාව සත්ථාරං න ඛමාපෙථ, තාව වො තමෙව දණ්ඩකම්ම’’න්ති. තෙ ‘‘සත්ථාරං ඛමාපෙස්සාමා’’ති භගවති සාවත්ථියං අනුප්පත්තෙ තත්ථ අගමංසු. සත්ථා තෙසං අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි දෙසෙසීති අයමෙත්ථ පාළිමුත්තකකථා.

บทว่า ปิณฺฑาย ปาวิสิ ความว่า มิใช่เพียงเสด็จเข้าไปเท่านั้น แต่ยังทรงอธิษฐานด้วยว่า “ชนใดยังไม่เห็นเรา ขอให้ชนนั้นจงเห็นเรา”. ถามว่า ทรงอธิษฐานเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อทรงทรมานภิกษุเหล่านั้น. จริงอยู่ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ตรัสคาถามีอาทิว่า ปุถุสทฺโท สมชโน แล้วเสด็จจากกรุงโกสัมพีไปยังหมู่บ้านพาลกโลณการะ จากนั้นเสด็จไปยังป่าปาจีนวังสทายะ จากนั้นเสด็จไปยังป่าปาลิเลยยกะ ได้รับการอุปัฏฐากจากพญาช้างปาลิเลยยกะ ประทับอยู่ตลอด 3 เดือน. แม้ชาวเมืองก็ปรึกษากันว่า “พระศาสดาเสด็จไปพระวิหารแล้ว พวกเราไปฟังธรรมกันเถิด” ดังนี้แล้ว ถือของหอมและดอกไม้ไปที่พระวิหารแล้วถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระศาสดาประทับอยู่ที่ไหน?”. (ภิกษุทั้งหลายตอบว่า) “พวกท่านจะเห็นพระศาสดาที่ไหนได้ พระศาสดาเสด็จมาด้วยพระดำริว่า ‘เราจักทำให้ภิกษุเหล่านี้สามัคคีกัน’ แต่เมื่อไม่สามารถทำให้สามัคคีกันได้ จึงเสด็จออกจากที่นี่ไปแล้ว”. (ชาวเมืองกล่าวว่า) “พวกเราแม้ให้ทรัพย์ร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่ง ก็ไม่สามารถจะนำพระศาสดามาได้ พระองค์นั้นเราทั้งหลายมิได้ทูลอาราธนา ก็เสด็จมาด้วยพระองค์เอง พวกเราอาศัยภิกษุเหล่านี้ จึงไม่ได้ฟังธรรมกถาเฉพาะพระพักตร์ของพระศาสดา ภิกษุเหล่านี้อุทิศพระศาสดาจึงบวช แม้เมื่อพระองค์ทรงกระทำความสามัคคี ก็ไม่สามัคคีกัน จักทำตามคำของใครอื่นได้เล่า พอทีเถิด ไม่ควรให้บิณฑบาตแก่ภิกษุเหล่านี้” ดังนี้แล้ว ได้ลงทัณฑ์ไว้ทั่วทั้งเมือง. ในวันรุ่งขึ้น ภิกษุเหล่านั้นเที่ยวบิณฑบาตไปทั่วทั้งเมือง ไม่ได้แม้ภิกษาเพียงทัพพีหนึ่ง จึงกลับมายังพระวิหาร. แม้อุบาสกทั้งหลายก็ได้กล่าวกับภิกษุเหล่านั้นอีกว่า “ตราบใดที่พวกท่านยังไม่ทูลขอขมาพระศาสดา ตราบนั้นทัณฑกรรมนั้นก็ยังมีแก่พวกท่าน”. ภิกษุเหล่านั้นคิดว่า “พวกเราจักทูลขอขมาพระศาสดา” ดังนี้แล้ว เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงสาวัตถีแล้ว จึงได้ไปที่นั่น. พระศาสดาได้ทรงแสดงเภทกรวัตถุ ๑๘ ประการแก่ภิกษุเหล่านั้น. เรื่องนี้เป็นเรื่องนอกพระบาลีในที่นี้.

237. ඉදානි පුථුසද්දොතිආදිගාථාසු පුථු මහාසද්දො අස්සාති පුථුසද්දො. සමජනොති සමානො එකසදිසො ජනො, සබ්බොවායං භණ්ඩනකාරකජනො [Pg.146] සමන්තතො සද්දනිච්ඡරණෙන පුථුසද්දො චෙව සදිසො චාති වුත්තං හොති. න බාලො කොචි මඤ්ඤථාති තත්‍ර කොචි එකොපි අහං බාලොති න මඤ්ඤති, සබ්බෙපි පණ්ඩිතමානිනොයෙව. නාඤ්ඤං භිය්‍යො අමඤ්ඤරුන්ති කොචි එකොපි අහං බාලොති න ච මඤ්ඤි, භිය්‍යො ච සඞ්ඝස්මිං භිජ්ජමානෙ අඤ්ඤම්පි එකං ‘‘මය්හං කාරණා සඞ්ඝො භිජ්ජතී’’ති ඉදං කාරණං න මඤ්ඤීති අත්ථො.

๒๓๗. บัดนี้ ในคาถาทั้งหลายมีอาทิว่า ปุถุสทฺโท. บทว่า ปุถุสทฺโท ความว่า ผู้มีเสียงดังมาก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปุถุสัทโท (ผู้มีเสียงอื้ออึง). บทว่า สมชโน ความว่า ชนผู้เสมอกัน มีอย่างเดียวกัน. อธิบายว่า ชนผู้ก่อการทะเลาะทั้งหมดนี้ โดยการเปล่งเสียงโดยรอบ จึงเป็นทั้งผู้มีเสียงอื้ออึงและเป็นผู้เสมอกัน. บทว่า น พาโล โกจิ มญฺญถ ความว่า ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น แม้รูปหนึ่งก็ไม่สำคัญตนว่า “เราเป็นพาล” ทุกรูปล้วนแต่สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต. บทว่า นาญฺญํ ภิยฺโย อมญฺญรุํ ความว่า แม้รูปหนึ่งก็ไม่สำคัญตนว่า “เราเป็นพาล” และยิ่งกว่านั้น เมื่อสงฆ์กำลังแตกกัน ก็ไม่สำคัญถึงเหตุอื่นอีกอย่างหนึ่งว่า “สงฆ์แตกกันเพราะเหตุของเรา” นี้คือความหมาย.

පරිමුට්ඨාති මුට්ඨස්සතිනො. වාචාගොචරභාණිනොති රාකාරස්ස රස්සාදෙසො කතො; වාචාගොචරාව, න සතිපට්ඨානගොචරා, භාණිනො ච, කථං භාණිනො? යාවිච්ඡන්ති මුඛායාමං, යාව මුඛං පසාරෙතුං ඉච්ඡන්ති, තාව පසාරෙත්වා භාණිනො, එකොපි සඞ්ඝගාරවෙන මුඛසඞ්කොචනං න කරොතීති අත්ථො. යෙන නීතාති යෙන කලහෙන ඉමං නිල්ලජ්ජභාවං නීතා. න තං විදූ න තං ජානන්ති ‘‘එවං සාදීනවො අය’’න්ති.

บทว่า ปริมุฏฺฐา ความว่า เป็นผู้มีสติอันลืมแล้ว. ในบทว่า วาจาโคจรภาณิโน มีการทำราการะให้เป็นรัสสะ (เสียงสั้น) คือ มีวาจาเป็นโคจรเท่านั้น ไม่มีสติปัฏฐานเป็นโคจร และเป็นผู้กล่าว. ถามว่า เป็นผู้กล่าวอย่างไร? ตอบว่า เป็นผู้กล่าวโดยอ้าปากพูดไปเท่าที่ตนปรารถนาจะอ้าปาก ดังคาถาว่า ยาวิจฺฉนฺติ มุขายามํ. ความว่า แม้รูปหนึ่งก็ไม่ทำความหดปาก (สำรวม) ด้วยความเคารพในสงฆ์. บทว่า เยน นีตา ความว่า ถูกการทะเลาะใดนำไปสู่ความเป็นผู้ไม่มียางอายนี้. บทว่า น ตํ วิทู ความว่า พวกเขาย่อมไม่รู้โทษนั้นว่า “การทะเลาะนี้มีโทษเช่นนี้”.

යෙ ච තං උපනය්හන්තීති තං අක්කොච්ඡි මන්තිආදිකං ආකාරං යෙ උපනය්හන්ති. සනන්තනොති පොරාණො.

บทว่า เย จ ตํ อุปนยฺหนฺติ ความว่า ชนเหล่าใดผูกเวรนั้น คือ อาการมีอาทิว่า (เขาได้ด่าเรา) ดังนี้ไว้. บทว่า สนนฺตโน ความว่า เป็นของเก่า, โบราณ.

පරෙති පණ්ඩිතෙ ඨපෙත්වා තතො අඤ්ඤෙ භණ්ඩනකාරකා පරෙ නාම. තෙ එත්ථ සඞ්ඝමජ්ඣෙ කලහං කරොන්තා ‘‘මයං යමාමසෙ උපයමාම නස්සාම සතතං සමිතං මච්චුසන්තිකං ගච්ඡාමා’’ති න ජානන්ති. යෙ ච තත්ථ විජානන්තීති යෙ ච තත්ථ පණ්ඩිතා ‘‘මයං මච්චුනො සමීපං ගච්ඡාමා’’ති විජානන්ති. තතො සම්මන්ති මෙධගාති එවඤ්හි තෙ ජානන්තා යොනිසොමනසිකාරං උප්පාදෙත්වා මෙධගානං කලහානං වූපසමාය පටිපජ්ජන්ති.

บทว่า ปเร ความว่า เว้นบัณฑิตทั้งหลายเสีย ชนเหล่าอื่นผู้ก่อการทะเลาะจากบัณฑิตเหล่านั้น ชื่อว่า ปเร (คนอื่น). ชนเหล่านั้นเมื่อกระทำการทะเลาะในท่ามกลางสงฆ์ ณ ที่นี้ ย่อมไม่รู้ว่า “พวกเรากำลังจะตาย กำลังย่อยยับ กำลังไปสู่สำนักของความตายอยู่เป็นนิตย์ เป็นเนืองนิตย์”. บทว่า เย จ ตตฺถ วิชานนฺติ ความว่า และบัณฑิตเหล่าใดในที่นั้นย่อมรู้ว่า “พวกเรากำลังไปสู่สำนักของความตาย”. บทว่า ตโต สมฺมนฺติ เมธคา ความว่า เพราะว่า บัณฑิตเหล่านั้นเมื่อรู้อย่างนี้แล้ว ก่อโยนิโสมนสิการขึ้นแล้ว ย่อมปฏิบัติเพื่อความสงบระงับแห่งการทะเลาะวิวาททั้งหลาย.

අට්ඨිච්ඡින්නාති අයං ගාථා ජාතකෙ (ජා. 1.9.16) ආගතා, බ්‍රහ්මදත්තඤ්ච දීඝාවුකුමාරඤ්ච සන්ධාය වුත්තා. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – තෙසම්පි තථා පවත්තවෙරානං හොති සඞ්ගති, කස්මා තුම්හාකං න හොති, යෙසං වො නෙව මාතාපිතූනං අට්ඨීනි ඡින්නානි, න පාණා හටා න ගවාස්සධනානි හටානීති.

คาถาว่า อฏฺฐิจฺฉินฺนา นี้ มาในชาดก (ชา. ๑.๙.๑๖) พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงพระเจ้าพรหมทัตและทีฆาวุกุมาร. และนี่คือความหมายในที่นี้: แม้ชนเหล่านั้นผู้มีเวรเป็นไปแล้วอย่างนั้น ก็ยังมีการคบหากันได้ เหตุไรจึงจะไม่มีแก่พวกเธอเล่า ซึ่งพวกเธอนั้น กระดูกของมารดาบิดาก็มิได้ถูกตัด ชีวิตก็มิได้ถูกนำไป โค ม้า และทรัพย์สมบัติก็มิได้ถูกนำไป.

සචෙ [Pg.147] ලභෙථාතිආදිගාථා පණ්ඩිතසහායස්ස ච බාලසහායස්ස ච වණ්ණාවණ්ණදීපනත්ථං වුත්තා. අභිභුය්‍ය සබ්බානි පරිස්සයානීති පාකටපරිස්සයෙ ච පටිච්ඡන්නපරිස්සයෙ ච අභිභවිත්වා තෙන සද්ධිං අත්තමනො සතිමා චරෙය්‍යාති.

คาถาทั้งหลายมีอาทิว่า สเจ ลเภถ ตรัสไว้เพื่อแสดงคุณและโทษของสหายผู้เป็นบัณฑิตและสหายผู้เป็นพาล. บทว่า อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ ความว่า ครอบงำปริสสัย (อันตราย) ทั้งที่ปรากฏและที่เร้นลับแล้ว พึงเป็นผู้มีใจยินดี มีสติ เที่ยวไปกับสหายนั้น.

රාජාව රට්ඨං විජිතන්ති යථා අත්තනො විජිතරට්ඨං මහාජනකරාජා ච අරින්දමමහාරාජා ච පහාය එකකා විචරිංසු, එවං විචරෙය්‍යාති අත්ථො. මාතඞ්ගරඤ්ඤෙව නාගොති මාතඞ්ගො අරඤ්ඤෙ නාගොව. මාතඞ්ගොති හත්ථි වුච්චති. නාගොති මහන්තාධිවචනමෙතං. යථා හි මාතුපොසකො මාතඞ්ගනාගො අරඤ්ඤෙ එකො චරි, න ච පාපානි අකාසි, යථා ච පාලිලෙය්‍යකො, එවං එකො චරෙ, න ච පාපානි කයිරාති වුත්තං හොති.

บทว่า ราชา ว รฏฺฐํ วิชิตํ มีความว่า พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนอย่างที่พระเจ้ามหาชนกและพระเจ้าอรินทมะทรงละแว่นแคว้นอันตนชนะแล้ว เที่ยวไปแต่ผู้เดียว. บทว่า มาตงฺครญฺเญว นาโค มีความว่า เหมือนพญาช้างในป่า. บทว่า มาตงฺโค หมายถึงช้าง. บทว่า นาโค เป็นชื่อเรียกสิ่งที่ใหญ่. ความจริง เหมือนอย่างพญาช้างมาตังคะผู้เลี้ยงดูมารดา เที่ยวไปในป่าแต่ผู้เดียว และไม่ได้ทำบาปทั้งหลาย และเหมือนอย่างพญาช้างปาลิเลยยกะ ฉันใด ก็ฉันนั้น พึงเที่ยวไปผู้เดียว และไม่พึงทำบาปทั้งหลาย ดังนี้ ท่านกล่าวไว้.

238. බාලකලොණකාරගාමොති උපාලිගහපතිස්ස භොගගාමො. තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? ගණෙ කිරස්ස ආදීනවං දිස්වා එකවිහාරිං භික්ඛුං පස්සිතුකාමතා උදපාදි, තස්මා සීතාදීහි පීළිතො උණ්හාදීනි පත්ථයමානො විය උපසඞ්කමි. ධම්මියා කථායාති එකීභාවෙ ආනිසංසප්පටිසංයුත්තාය. යෙන පාචීනවංසදායො, තත්ථ කස්මා උපසඞ්කමි? කලහකාරකෙ කිරස්ස දිට්ඨාදීනවත්තා සමග්ගවාසිනො භික්ඛූ පස්සිතුකාමතා උදපාදි, තස්මා සීතාදීහි පීළිතො උණ්හාදීනි පත්ථයමානො විය තත්ථ උපසඞ්කමි. ආයස්මා ච අනුරුද්ධොතිආදි වුත්තනයමෙව.

๒๓๘. บทว่า พาลกโลณการคาโม คือ หมู่บ้านอันเป็นโภคทรัพย์ของอุบาลีคฤหบดี. บทว่า เตนุปสงฺกมิ ถามว่า เสด็จเข้าไปเฝ้าทำไม? ตอบว่า ได้ยินว่า พระองค์ทรงเห็นโทษในหมู่คณะ ความปรารถนาที่จะพบเห็นภิกษุผู้มีปกติอยู่ผู้เดียวจึงเกิดขึ้น, เพราะเหตุนั้น จึงเสด็จเข้าไปเฝ้า เหมือนผู้ที่ถูกความหนาวเป็นต้นเบียดเบียนแล้ว ปรารถนาความอบอุ่นเป็นต้น. บทว่า ธมฺมิยา กถาย คือ ด้วยถ้อยคำที่ประกอบด้วยอานิสงส์ในความเป็นผู้เดียว. ณ ที่ใดมีป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ชื่อปาจีนวังสะ, ณ ที่นั้น ถามว่า เสด็จเข้าไปเฝ้าทำไม? ตอบว่า ได้ยินว่า เพราะพระองค์ทรงเห็นโทษในพวกที่ก่อการทะเลาะวิวาท ความปรารถนาที่จะพบเห็นภิกษุทั้งหลายผู้มีปกติอยู่ด้วยความสามัคคีจึงเกิดขึ้น, เพราะเหตุนั้น จึงเสด็จเข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น เหมือนผู้ที่ถูกความหนาวเป็นต้นเบียดเบียนแล้ว ปรารถนาความอบอุ่นเป็นต้น. บทว่า อายสฺมา จ อนุรุทฺโธ เป็นต้น มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

241. අත්ථි පන වොති පච්ඡිමපුච්ඡාය ලොකුත්තරධම්මං පුච්ඡෙය්‍ය. සො පන ථෙරානං නත්ථි, තස්මා තං පුච්ඡිතුං න යුත්තන්ති පරිකම්මොභාසං පුච්ඡති. ඔභාසඤ්චෙව සඤ්ජානාමාති පරිකම්මොභාසං සඤ්ජානාම. දස්සනඤ්ච රූපානන්ති දිබ්බචක්ඛුනා රූපදස්සනඤ්ච සඤ්ජානාම. තඤ්ච නිමිත්තං නප්පටිවිජ්ඣාමාති තඤ්ච කාරණං න ජානාම, යෙන නො ඔභාසො ච රූපදස්සනඤ්ච අන්තරධායති.

๒๔๑. ด้วยคำถามสุดท้ายว่า อตฺถิ ปน โว พึงตรัสถามถึงโลกุตรธรรม. แต่โลกุตรธรรมนั้นไม่มีแก่พระเถระทั้งหลาย, เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควรที่จะตรัสถามถึงธรรมนั้น ดังนี้แล้ว จึงตรัสถามถึงปริกัมมโอภาส. บทว่า โอภาสญฺเจว สญฺชานาม มีความว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายย่อมรู้ชัดซึ่งปริกัมมโอภาส. บทว่า ทสฺสนญฺจ รูปานํ มีความว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายย่อมรู้ชัดซึ่งการเห็นรูปทั้งหลายด้วยทิพยจักษุด้วย. บทว่า ตญฺจ นิมิตฺตํ นปฺปฏิวิชฺฌาม มีความว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายย่อมไม่รู้ซึ่งเหตุนั้น ที่โอภาสและการเห็นรูปของข้าพระองค์ทั้งหลายหายไป.

තං ඛො පන වො අනුරුද්ධා නිමිත්තං පටිවිජ්ඣිතබ්බන්ති තං වො කාරණං ජානිතබ්බං. අහම්පි සුදන්ති අනුරුද්ධා තුම්හෙ කිං න ආළුලෙස්සන්ති, අහම්පි ඉමෙහි එකාදසහි උපක්කිලෙසෙහි ආළුලිතපුබ්බොති දස්සෙතුං ඉමං දෙසනං [Pg.148] ආරභි. විචිකිච්ඡා ඛො මෙතිආදීසු මහාසත්තස්ස ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බචක්ඛුනා නානාවිධානි රූපානි දිස්වා ‘‘ඉදං ඛො කි’’න්ති විචිකිච්ඡා උදපාදි. සමාධි චවීති පරිකම්මසමාධි චවි. ඔභාසොති පරිකම්මොභාසොපි අන්තරධායි, දිබ්බචක්ඛුනාපි රූපං න පස්සි. අමනසිකාරොති රූපානි පස්සතො විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති, ඉදානි කිඤ්චි න මනසිකරිස්සාමීති අමනසිකාරො උදපාදි.

บทว่า ตํ โข ปน โว อนุรุทฺธา นิมิตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตพฺพํ มีความว่า ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เหตุนั้น อันเธอทั้งหลายพึงรู้. บทว่า อหมฺปิ สุทํ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มเทศนานี้เพื่อแสดงว่า ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เหตุไฉนเธอทั้งหลายจักไม่ถูกรบกวนเล่า, แม้เราก็เคยถูกอุปกิเลส ๑๑ ประการเหล่านี้รบกวนมาก่อน. ในบทว่า วิจิกิจฺฉา โข เม เป็นต้น ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่พระมหาสัตว์ ผู้ทรงขยายแสงสว่างแล้วเห็นรูปต่างๆ ด้วยทิพยจักษุว่า 'นี้คืออะไรหนอ'. บทว่า สมาธิ จวิ คือ ปริกัมมสมาธิเคลื่อนไป. บทว่า โอภาโส คือ แม้ปริกัมมโอภาสก็หายไป, แม้ด้วยทิพยจักษุก็ไม่เห็นรูป. บทว่า อมนสิการโร คือ เมื่อทรงเห็นรูปทั้งหลาย ความสงสัยก็เกิดขึ้น, ความไม่ใส่ใจว่า 'บัดนี้ เราจักไม่ใส่ใจสิ่งใด' ได้เกิดขึ้น.

ථිනමිද්ධන්ති කිඤ්චි අමනසිකරොන්තස්ස ථිනමිද්ධං උදපාදි.

บทว่า ถินมิทฺธํ คือ เมื่อพระองค์ไม่ทรงใส่ใจสิ่งใด ถีนมิทธะได้เกิดขึ้น.

ඡම්භිතත්තන්ති හිමවන්තාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දානවරක්ඛසඅජගරාදයො අද්දස, අථස්ස ඡම්භිතත්තං උදපාදි.

บทว่า ฉมฺภิตตฺตํ คือ พระองค์ทรงขยายแสงสว่างไปทางทิศหิมพานต์ ได้ทอดพระเนตรเห็นทานพ รากษส งูเหลือม เป็นต้น, ครั้งนั้น ความหวาดเสียวได้เกิดขึ้นแก่พระองค์.

උප්පිලන්ති ‘‘මයා දිට්ඨභයං පකතියා ඔලොකියමානං නත්ථි. අදිට්ඨෙ කිං නාම භය’’න්ති චින්තයතො උප්පිලාවිතත්තං උදපාදි. සකිදෙවාති එකපයොගෙනෙව පඤ්ච නිධිකුම්භියොපි පස්සෙය්‍ය.

บทว่า อุปฺปิลํ คือ เมื่อพระองค์ทรงดำริว่า 'ภัยที่เราเห็น เมื่อมองดูตามปกติไม่มี. ในสิ่งที่ยังไม่เคยเห็น จะมีภัยชื่ออะไรเล่า' ความฟูใจได้เกิดขึ้น. บทว่า สกิเทว คือ พึงเห็นแม้ขุมทรัพย์ ๕ ขุม ด้วยความพยายามเพียงครั้งเดียว.

දුට්ඨුල්ලන්ති මයා වීරියං ගාළ්හං පග්ගහිතං, තෙන මෙ උප්පිලං උප්පන්නන්ති වීරියං සිථිලමකාසි, තතො කායදරථො කායදුට්ඨුල්ලං කායාලසියං උදපාදි.

บทว่า ทุฏฺฐุลฺลํ คือ พระองค์ทรงผ่อนความเพียรลง ด้วยทรงดำริว่า 'เราประคองความเพียรไว้มั่นคง, เพราะเหตุนั้น ความฟูใจจึงเกิดขึ้นแก่เรา', จากนั้น ความครั่นคร้ามแห่งกาย ความกระด้างแห่งกาย ความเกียจคร้านแห่งกาย ได้เกิดขึ้น.

අච්චාරද්ධවීරියන්ති මම වීරියං සිථිලං කරොතො දුට්ඨුල්ලං උප්පන්නන්ති පුන වීරියං පග්ගණ්හතො අච්චාරද්ධවීරියං උදපාදි. පතමෙය්‍යාති මරෙය්‍ය.

บทว่า อจฺจารทฺธวีริยํ คือ เมื่อพระองค์ทรงประคองความเพียรขึ้นอีก ด้วยทรงดำริว่า 'เมื่อเราทำความเพียรให้หย่อน ความกระด้างก็เกิดขึ้น', ความเพียรที่ปรารภเกินไปได้เกิดขึ้น. บทว่า ปตเมยฺย คือ พึงตาย.

අතිලීනවීරියන්ති මම වීරියං පග්ගණ්හතො එවං ජාතන්ති පුන වීරියං සිථිලං කරොතො අතිලීනවීරියං උදපාදි.

บทว่า อติลีนวีริยํ คือ เมื่อพระองค์ทรงทำความเพียรให้หย่อนลงอีก ด้วยทรงดำริว่า 'เมื่อเราประคองความเพียร สิ่งนี้ได้เกิดขึ้น', ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปได้เกิดขึ้น.

අභිජප්පාති දෙවලොකාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දෙවසඞ්ඝං පස්සතො තණ්හා උදපාදි.

บทว่า อภิชปฺปา คือ เมื่อพระองค์ทรงขยายแสงสว่างไปทางเทวโลก ทอดพระเนตรเห็นหมู่เทพ ตัณหาได้เกิดขึ้น.

නානත්තසඤ්ඤාති මය්හං එකජාතිකං රූපං මනසිකරොන්තස්ස අභිජප්පා උප්පන්නා, නානාවිධරූපං මනසි කරිස්සාමීති කාලෙන දෙවලොකාභිමුඛං කාලෙන මනුස්සලොකාභිමුඛං වඩ්ඪෙත්වා නානාවිධානි රූපානි මනසිකරොතො නානත්තසඤ්ඤා උදපාදි.

บทว่า นานตฺตสญฺญา คือ เมื่อพระองค์ทรงดำริว่า 'เมื่อเราใส่ใจรูปชนิดเดียวกัน ตัณหาก็เกิดขึ้น, เราจักใส่ใจรูปต่างๆ' ดังนี้แล้ว ทรงขยายแสงสว่างไปทางเทวโลกบ้าง ไปทางมนุสสโลกบ้างในบางคราว แล้วทรงใส่ใจรูปต่างๆ นานัตตสัญญาได้เกิดขึ้น.

අතිනිජ්ඣායිතත්තන්ති මය්හං නානාවිධානි රූපානි මනසිකරොන්තස්ස නානත්තසඤ්ඤා උදපාදි, ඉට්ඨං වා අනිට්ඨං වා එකජාතිකමෙව මනසි කරිස්සාමීති තථා මනසිකරොතො අතිනිජ්ඣායිතත්තං රූපානං උදපාදි.

บทว่า อตินิชฺฌายิตตฺตํ คือ เมื่อพระองค์ทรงดำริว่า 'เมื่อเราใส่ใจรูปต่างๆ นานัตตสัญญาก็เกิดขึ้น, เราจักใส่ใจรูปชนิดเดียวกันเท่านั้น ไม่ว่าจะเป็นที่น่าปรารถนาหรือไม่น่าปรารถนาก็ตาม' ดังนี้แล้ว ทรงใส่ใจอย่างนั้น ความเพ่งเล็งในรูปทั้งหลายเกินไปได้เกิดขึ้น.

243. ඔභාසනිමිත්තං [Pg.149] මනසි කරොමීති පරිකම්මොභාසමෙව මනසි කරොමි. න ච රූපානි පස්සාමීති දිබ්බචක්ඛුනා රූපානි න පස්සාමි. රූපනිමිත්තං මනසි කරොමීති දිබ්බචක්ඛුනා විසයරූපමෙව මනසි කරොමි.

๒๔๓. บทว่า โอภาสนิมิตฺตํ มนสิ กโรมิ คือ เราย่อมใส่ใจเฉพาะปริกัมมโอภาสเท่านั้น. บทว่า น จ รูปานิ ปสฺสามิ คือ เราย่อมไม่เห็นรูปทั้งหลายด้วยทิพยจักษุ. บทว่า รูปนิมิตฺตํ มนสิ กโรมิ คือ เราย่อมใส่ใจเฉพาะรูปอันเป็นอารมณ์ด้วยทิพยจักษุเท่านั้น.

පරිත්තඤ්චෙව ඔභාසන්ති පරිත්තකට්ඨානෙ ඔභාසං. පරිත්තානි ච රූපානීති පරිත්තකට්ඨානෙ රූපානි. විපරියායෙන දුතියවාරො වෙදිතබ්බො. පරිත්තො සමාධීති පරිත්තකො පරිකම්මොභාසො, ඔභාසපරිත්තතඤ්හි සන්ධාය ඉධ පරිකම්මසමාධි ‘‘පරිත්තො’’ති වුත්තො. පරිත්තං මෙ තස්මිං සමයෙති තස්මිං සමයෙ දිබ්බචක්ඛුපි පරිත්තකං හොති. අප්පමාණවාරෙපි එසෙව නයො.

บทว่า ปริตฺตญฺเจว โอภาสํ คือ แสงสว่างในที่เล็กน้อย. บทว่า ปริตฺตานิ จ รูปานิ คือ รูปทั้งหลายในที่เล็กน้อย. พึงทราบวาระที่สองโดยนัยตรงกันข้าม. บทว่า ปริตฺโต สมาธิ คือ ปริกัมมโอภาสอันเล็กน้อย, จริงอยู่ ในที่นี้ ท่านกล่าวปริกัมมสมาธิว่า 'เล็กน้อย' โดยอ้างถึงความเล็กน้อยของโอภาส. บทว่า ปริตฺตํ เม ตสฺมึ สมเย คือ ในสมัยนั้น แม้ทิพยจักษุของข้าพเจ้าก็เล็กน้อย. แม้ในวาระที่ไม่มีประมาณ ก็นัยนี้เช่นกัน.

245. අවිතක්කම්පි විචාරමත්තන්ති පඤ්චකනයෙ දුතියජ්ඣානසමාධිං. අවිතක්කම්පි අවිචාරන්ති චතුක්කනයෙපි පඤ්චකනයෙපි ඣානත්තයසමාධිං. සප්පීතිකන්ති දුකතිකජ්ඣානසමාධිං. නිප්පීතිකන්ති දුකජ්ඣානසමාධිං. සාතසහගතන්ති තිකචතුක්කජ්ඣානසමාධිං. උපෙක්ඛාසහගතන්ති චතුක්කනයෙ චතුත්ථජ්ඣානසමාධිං පඤ්චකනයෙ පඤ්චමජ්ඣානසමාධිං.

๒๔๕. บทว่า อวิตกฺกมฺปิ วิจารมตฺตํ คือ ทุติยฌานสมาธิในปัญจกนัย. บทว่า อวิตกฺกมฺปิ อวิจารํ คือ สมาธิอันเป็นที่รวมแห่งฌาน ๓ ทั้งในจตุกกนัยและปัญจกนัย. บทว่า สปฺปีติกํ คือ ทุติยฌานสมาธิและตติยฌานสมาธิ. บทว่า นิปฺปีติกํ คือ สมาธิอันเป็นที่รวมแห่งฌาน ๒. บทว่า สาตสหคตํ คือ ตติยฌานสมาธิและจตุตถฌานสมาธิ. บทว่า อุเปกฺขาสหคตํ คือ จตุตถฌานสมาธิในจตุกกนัย, ปัญจมฌานสมาธิในปัญจกนัย.

කදා පන භගවා ඉමං තිවිධං සමාධිං භාවෙති? මහාබොධිමූලෙ නිසින්නො පච්ඡිමයාමෙ. භගවතො හි පඨමමග්ගො පඨමජ්ඣානිකො අහොසි, දුතියාදයො දුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානිකා. පඤ්චකනයෙ පඤ්චමජ්ඣානස්ස මග්ගො නත්ථීති සො ලොකියො අහොසීති ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං සන්ධායෙතං වුත්තං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ก็พระผู้มีพระภาคทรงเจริญสมาธิ ๓ อย่างนี้เมื่อไร? (พระองค์) ประทับนั่ง ณ โคนต้นมหาโพธิ์ (ทรงเจริญสมาธิ) ในปัจฉิมยาม จริงอยู่ ปฐมมรรคของพระผู้มีพระภาคเป็นไปกับด้วยปฐมฌาน, มรรคที่ ๒ เป็นต้นไป เป็นไปกับด้วยทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน ในปัญจกนัย มรรคที่เป็นไปกับด้วยปัญจมฌานไม่มี ดังนั้น มรรคนั้นจึงเป็นโลกิยะ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำนี้โดยทรงหมายถึงโลกิยมรรคและโลกุตตรมรรคที่ระคนกัน ส่วนที่เหลือ ตื้นทั้งนั้นในทุกแห่ง

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

උපක්කිලෙසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุปักกิเลสสูตร จบแล้ว

9. බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาพาลบัณฑิตสูตร

246. එවං මෙ සුතන්ති බාලපණ්ඩිතසුත්තං. තත්ථ බාලලක්ඛණානීති බාලො අයන්ති එතෙහි ලක්ඛියති ඤායතීති බාලලක්ඛණානි. තානෙව තස්ස සඤ්ජානනකාරණානීති බාලනිමිත්තානි. බාලස්ස අපදානානීති බාලාපදානානි[Pg.150]. දුච්චින්තිතචින්තීති චින්තයන්තො අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදමිච්ඡාදස්සනවසෙන දුච්චින්තිතමෙව චින්තෙති. දුබ්භාසිතභාසීති භාසමානොපි මුසාවාදාදිභෙදං දුබ්භාසිතමෙව භාසති. දුක්කටකම්මකාරීති කරොන්තොපි පාණාතිපාතාදිවසෙන දුක්කටකම්මමෙව කරොති. තත්‍ර චෙති යත්ථ නිසින්නො, තස්සං පරිසති. තජ්ජං තස්සාරුප්පන්ති තජ්ජාතිකං තදනුච්ඡවිකං, පඤ්චන්නං වෙරානං දිට්ඨධම්මකසම්පරායිකආදීනවප්පටිසංයුත්තන්ති අධිප්පායො. තත්‍රාති තාය කථාය කච්ඡමානාය. බාලන්තිආදීනි සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනං.

๒๔๖. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น ชื่อว่า พาลบัณฑิตสูตร ในพาลบัณฑิตสูตรนั้น บทว่า พาลลักขณานิ ความว่า บุคคลย่อมถูกกำหนดรู้ ย่อมถูกรู้ด้วยลักษณะเหล่านี้ว่า ผู้นี้เป็นพาล เพราะเหตุนั้น ลักษณะเหล่านี้จึงชื่อว่า พาลลักษณะ ลักษณะเหล่านั้นนั่นแหละ เป็นเหตุให้รู้คนพาลนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า พาลนิมิต เป็นเหตุแห่งคนพาล เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า พาลาปทาน บทว่า ผู้คิดแต่ความคิดชั่ว ความว่า เมื่อคิด ย่อมคิดแต่ความคิดชั่วโดยอำนาจแห่งอภิชฌา พยาบาท และมิจฉาทิฏฐิเท่านั้น บทว่า ผู้กล่าวแต่วาจาชั่ว ความว่า แม้เมื่อกล่าว ก็ย่อมกล่าวแต่วาจาชั่ว มีมุสาวาทเป็นต้นเท่านั้น บทว่า ผู้ทำแต่กรรมชั่ว ความว่า แม้เมื่อทำ ก็ย่อมทำแต่กรรมชั่วโดยอำนาจแห่งปาณาติบาตเป็นต้นเท่านั้น บทว่า ตตฺร จ ความว่า ในบริษัทใดที่ตนนั่งอยู่ ในบริษัทนั้น บทว่า ตชฺชํ ตสฺสารุปฺปํ ความว่า เป็นเรื่องชนิดนั้น สมควรแก่คนพาลนั้น คือ เป็นเรื่องที่ประกอบด้วยโทษในปัจจุบันและสัมปรายภพของเวร ๕ ประการ นี้เป็นอธิบาย บทว่า ตตฺรา ความว่า เมื่อเรื่องนั้นกำลังถูกกล่าวอยู่ บทว่า พาลํ เป็นต้น เป็นอุปโยควิภัตติ ในอรรถแห่งสามีวิภัตติ

248. ඔලම්බන්තීති උපට්ඨහන්ති. සෙසපදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං, ඔලම්බනාදිආකාරෙන හි තානි උපට්ඨහන්ති, තස්මා එවං වුත්තං. පථවියා ඔලම්බන්තීති පථවිතලෙ පත්ථරන්ති. සෙසපදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං. පත්ථරණාකාරොයෙව හෙස. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, බාලස්සාති තස්මිං උපට්ඨානාකාරෙ ආපාථගතෙ බාලස්ස එවං හොති.

๒๔๘. บทว่า โอลมฺพนฺติ แปลว่า ย่อมปรากฏ บทที่เหลืออีก ๒ บท เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นแหละ จริงอยู่ กรรมเหล่านั้นย่อมปรากฏโดยอาการมีการห้อยลงเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้อย่างนี้ บทว่า ปถวิยา โอลมฺพนฺติ แปลว่า ย่อมแผ่ไปบนพื้นดิน บทที่เหลืออีก ๒ บท เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นแหละ เพราะภูเขานี้มีอาการแผ่ไปนั่นเอง บทว่า ตตฺร ภิกฺขเว พาลสฺส ความว่า เมื่อกรรมนิมิตนั้นปรากฏโดยอาการที่ปรากฏ คนพาลนั้นย่อมมีความคิดอย่างนี้

249. එතදවොචාති අනුසන්ධිකුසලො භික්ඛු ‘‘නිරයස්ස උපමා කාතුං න සක්කා’’ති න භගවා වදති, ‘‘න සුකරා’’ති පන වදති, න සුකරං පන සක්කා හොති කාතුං, හන්දාහං දසබලං උපමං කාරාපෙමීති චින්තෙත්වා එතං ‘‘සක්කා, භන්තෙ’’ති වචනං අවොච. හනෙය්‍යුන්ති විනිවිජ්ඣිත්වා ගමනවසෙන යථා එකස්මිං ඨානෙ ද්වෙ පහාරා නිපතන්ති, එවං හනෙය්‍යුං. තෙනස්ස ද්වෙ වණමුඛසතානි හොන්ති. ඉතො උත්තරිපි එසෙව නයො.

๒๔๙. บทว่า เอตทโวจ ความว่า ภิกษุผู้ฉลาดในการเชื่อมความ คิดว่า "พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสว่า 'อุปมาแห่งนรกทำไม่ได้' แต่ตรัสว่า 'ทำได้ไม่ใช่ง่าย' ส่วนสิ่งที่ทำได้ไม่ใช่ง่ายนั้นย่อมอาจทำได้ เอาล่ะ เราจะทูลให้พระทศพลทรงกระทำอุปมา" ดังนี้แล้ว จึงได้กราบทูลคำนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาจทำได้" บทว่า หเนยฺยุํ ความว่า พึงแทงทะลุแล้วแทงไปโดยอาการที่การประหาร ๒ ครั้งตกไปในที่แห่งเดียวกัน ด้วยเหตุนั้น เขาย่อมมีปากแผล ๒๐๐ แห่ง แม้ในข้อความต่อไปจากนี้ ก็นัยนี้เช่นกัน

250. පාණිමත්තන්ති අන්තොමුට්ඨියං ඨපනමත්තං. සඞ්ඛම්පි න උපෙතීති ගණනමත්තම්පි න ගච්ඡති. කලභාගම්පීති සතිමං කලං සහස්සිමං කලං සතසහස්සිමං වා කලං උපගච්ඡතීතිපි වත්තබ්බතං න උපෙති. උපනිධම්පීති උපනික්ඛෙපනමත්තම්පි න උපෙති, ඔලොකෙන්තස්ස ඔලොකිතමත්තම්පි නත්ථි. තත්තං අයොඛිලන්ති තිගාවුතං අත්තභාවං සම්පජ්ජලිතාය ලොහපථවියා උත්තානකං නිපජ්ජාපෙත්වා තස්ස දක්ඛිණහත්ථෙ තාලප්පමාණං අයසූලං පවෙසෙන්ති, තථා වාමහත්ථාදීසු. යථා ච උත්තානකං නිපජ්ජාපෙත්වා, එවං උරෙනපි දක්ඛිණපස්සෙනපි වාමපස්සෙනපි නිපජ්ජාපෙත්වා තං කම්මකාරණං කරොන්තියෙව. සංවෙසෙත්වාති සම්පජ්ජලිතාය ලොහපථවියා තිගාවුතං අත්තභාවං නිපජ්ජාපෙත්වා. කුඨාරීහීති මහතීහි ගෙහස්ස එකපක්ඛඡදනමත්තාහි කුඨාරීහි තච්ඡන්ති. ලොහිතං නදී හුත්වා සන්දති, ලොහපථවිතො ජාලා උට්ඨහිත්වා තච්ඡිතට්ඨානං ගණ්හන්ති. මහාදුක්ඛං උප්පජ්ජති, තච්ඡන්තා [Pg.151] පන සුත්තාහතං කරිත්වා දාරූ විය අට්ඨංසම්පි ඡළංසම්පි කරොන්ති. වාසීහීති මහාසුප්පපමාණාහි වාසීහි. තාහි තච්ඡන්තා තචතො යාව අට්ඨීනි සණිකං තච්ඡන්ති, තච්ඡිතං තච්ඡිතං පටිපාකතිකං හොති. රථෙ යොජෙත්වාති සද්ධිං යුගයොත්තපඤ්චරචක්කකුබ්බරපාචනෙහි සබ්බතො සම්පජ්ජලිතෙ රථෙ යොජෙත්වා. මහන්තන්ති මහාකූටාගාරප්පමාණං. ආරොපෙන්තීති සම්පජ්ජලිතෙහි අයමුග්ගරෙහි පොථෙන්තා ආරොපෙන්ති. සකිම්පි උද්ධන්ති සුපක්කුථිතාය උක්ඛලියා පක්ඛිත්තතණ්ඩුලා විය උද්ධං අධො තිරියඤ්ච ගච්ඡති.

๒๕๐. บทว่า ปาณิมตฺตํ คือ ขนาดที่วางไว้ในกำมือได้ บทว่า สงฺขมฺปิ น อุเปติ คือ แม้เพียงการนับก็ไม่ถึง บทว่า กลภาคมฺปิ คือ ไม่ถึงความที่จะพึงกล่าวได้ว่า เข้าถึงส่วนที่ ๑๐๐ ส่วนที่ ๑,๐๐๐ หรือส่วนที่ ๑๐๐,๐๐๐ บทว่า อุปนิธมฺปิ คือ แม้เพียงการนำมาเทียบเคียงก็ไม่ถึง, แม้เพียงการมองของผู้ที่มองอยู่ก็ไม่มี บทว่า ตตฺตํ อโยขิลํ ความว่า (นายนิรยบาล) ให้สัตว์นรกมีอัตภาพ ๓ คาวุต นอนหงายบนแผ่นดินเหล็กที่ลุกโชน แล้วตอกหลาวเหล็กขนาดเท่าลำตาลเข้าไปที่มือขวาของเขา และทำเช่นเดียวกันที่มือซ้ายเป็นต้น และให้เขานอนหงายฉันใด ก็ให้เขานอนคว่ำ นอนตะแคงขวา และนอนตะแคงซ้าย แล้วกระทำการลงโทษนั้นฉันนั้นเหมือนกัน บทว่า สํเวเสตฺวา คือ ให้สัตว์นรกมีอัตภาพ ๓ คาวุต นอนลงบนแผ่นดินเหล็กที่ลุกโชน บทว่า กุฐารีหิ คือ (นายนิรยบาล) ย่อมถากด้วยขวานขนาดใหญ่ ขนาดเท่ากับหลังคาเรือนข้างหนึ่ง โลหิตกลายเป็นแม่น้ำไหลไป, เปลวไฟลุกขึ้นจากแผ่นดินเหล็กจับเอาที่ที่ถูกถาก ทุกข์ใหญ่หลวงย่อมเกิดขึ้น, ก็เมื่อถากอยู่ (นายนิรยบาล) ย่อมทำให้เป็น ๘ เหลี่ยมบ้าง ๑๖ เหลี่ยมบ้าง เหมือนไม้ที่ถูกดีดด้วยเส้นเชือก บทว่า วาสีหิ คือ ด้วยสิ่วขนาดเท่ากระด้งใหญ่ เมื่อถากด้วยสิ่วเหล่านั้น ย่อมถากช้าๆ ตั้งแต่หนังจนถึงกระดูก, ที่ที่ถูกถากแล้วๆ ก็กลับเป็นปกติ บทว่า รเถ โยเชตฺวา คือ เทียมเข้ากับรถที่ลุกโชนโดยทั่วพร้อมกับแอก เชือกเทียมแอก กงล้อ ประทุน และปฏัก บทว่า มหนฺตํ คือ ขนาดเท่าเรือนยอดใหญ่ บทว่า อาโรเปนฺติ คือ (นายนิรยบาล) ทุบตีด้วยค้อนเหล็กที่ลุกโชนแล้วให้ขึ้นไป บทว่า สกิมฺปิ อุทฺธํ คือ ย่อมลอยขึ้นเบื้องบน ลงเบื้องล่าง และไปทางขวาง เหมือนเมล็ดข้าวสารที่ใส่ลงในหม้อที่เดือดพล่าน

භාගසො මිතොති භාගෙ ඨපෙත්වා ඨපෙත්වා විභත්තො. පරියන්තොති පරික්ඛිත්තො. අයසාති උපරි අයපට්ටෙන ඡාදිතො.

บทว่า ภาคะโส มิโต คือ แบ่งเป็นส่วนๆ ไว้ บทว่า ปริยนฺโต คือ ล้อมรอบ บทว่า อยสา คือ ข้างบนมุงด้วยแผ่นเหล็ก

සමන්තා යොජනසතං ඵරිත්වා තිට්ඨතීති එවං ඵරිත්වා තිට්ඨති, යථා සමන්තා යොජනසතෙ ඨානෙ ඨත්වා ඔලොකෙන්තස්ස අක්ඛීනි යමකගොළකා විය නික්ඛමන්ති.

บทว่า สมนฺตา โยชนสตํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ ความว่า แผ่ไปตั้งอยู่โดยประการที่เมื่อบุคคลยืนอยู่ในที่ไกล ๑๐๐ โยชน์โดยรอบแล้วมองดู นัยน์ตาทั้งสองย่อมถลนออกมาเหมือนลูกดิ่งคู่

න සුකරා අක්ඛානෙන පාපුණිතුන්ති නිරයො නාම එවම්පි දුක්ඛො එවම්පි දුක්ඛොති වස්සසතං වස්සසහස්සං කථෙන්තෙනාපි මත්ථකං පාපෙත්වා කථෙතුං න සුකරාති අත්ථො.

บทว่า น สุกรา อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ ความว่า นรกชื่อว่าเป็นทุกข์อย่างนี้บ้าง เป็นทุกข์อย่างนี้บ้าง แม้ผู้ที่กล่าวอยู่ตลอดร้อยปี ตลอดพันปี ก็ไม่สามารถกล่าวให้ถึงที่สุดได้ง่าย

251. දන්තුල්ලෙහකන්ති දන්තෙහි උල්ලෙහිත්වා, ලුඤ්චිත්වාති වුත්තං හොති. රසාදොති රසගෙධෙන පරිභුත්තරසො.

๒๕๑. บทว่า ทนฺตุลฺเลหกํ ความว่า ใช้ฟันเลาะแล้วฉีกกิน บทว่า รสาโท คือ ผู้มีรสที่เคยบริโภคแล้วด้วยความอยากในรส

252. අඤ්ඤමඤ්ඤඛාදිකාති අඤ්ඤමඤ්ඤඛාදනං.

๒๕๒. บทว่า อญฺญมญฺญขาทิกา คือ การกินซึ่งกันและกัน

දුබ්බණ්ණොති දුරූපො. දුද්දසිකොති දාරකානං භයාපනත්ථං කතයක්ඛො විය දුද්දසො. ඔකොටිමකොති ලකුණ්ඩකො පවිට්ඨගීවො මහොදරො. කාණොති එකක්ඛිකාණො වා උභයක්ඛිකාණො වා. කුණීති එකහත්ථකුණී වා උභයහත්ථකුණී වා. පක්ඛහතොති පීඨසප්පී. සො කායෙනාති ඉදමස්ස දුක්ඛානුපබන්ධදස්සනත්ථං ආරද්ධං.

บทว่า ทุพฺพณฺโณ คือ มีรูปไม่งาม บทว่า ทุทฺทสิโก คือ ดูได้ยาก เหมือนยักษ์ที่ทำขึ้นเพื่อขู่เด็ก บทว่า โอโกฏิมโก คือ เตี้ย คอจม ท้องใหญ่ บทว่า กาโณ คือ ตาบอดข้างเดียว หรือตาบอดสองข้าง บทว่า กุณี คือ มือด้วนข้างเดียว หรือมือด้วนสองข้าง บทว่า ปกฺขหโต คือ ง่อยเปลี้ย บทว่า โส กาเยน เป็นต้น พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเพื่อแสดงความสืบต่อแห่งทุกข์ของเขา

කලිග්ගහෙනාති පරාජයෙන. අධිබන්ධං නිගච්ඡෙය්‍යාති යස්මා බහුං ජිතො සබ්බසාපතෙය්‍යම්පිස්ස නප්පහොති, තස්මා අත්තනාපි බන්ධං නිගච්ඡෙය්‍ය. කෙවලා පරිපූරා බාලභූමීති බාලො තීණි දුච්චරිතානි පූරෙත්වා [Pg.152] නිරයෙ නිබ්බත්තති, තත්ථ පක්කාවසෙසෙන මනුස්සත්තං ආගතො පඤ්චසු නීචකුලෙසු නිබ්බත්තිත්වා පුන තීණි දුච්චරිතානි පූරෙත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තතීති අයං සකලා පරිපුණ්ණා බාලභූමි.

คำว่า กลิคฺคเหน คือ เพราะความพ่ายแพ้. คำว่า อธิพนฺธํ นิคจฺเฉยฺย คือ เพราะเหตุที่ทรัพย์สมบัติทั้งหมดของผู้แพ้พนันเป็นอันมากก็ยังไม่เพียงพอ ฉะนั้น เขาจึงพึงถึงซึ่งการจองจำแม้ด้วยตนเอง. คำว่า เกวลา ปริปูรา พาลภูมิ คือ คนพาลทำทุจริต ๓ ให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบังเกิดในนรก ครั้นมาสู่ความเป็นมนุษย์ด้วยเศษกรรมที่เหลือในนรกนั้นแล้ว ก็บังเกิดในตระกูลต่ำ ๕ ตระกูล แล้วทำทุจริต ๓ ให้บริบูรณ์อีก ย่อมบังเกิดในนรก (อีก) ดังนี้ นี้คือพาลภูมิที่บริบูรณ์โดยสิ้นเชิง.

253. පණ්ඩිතලක්ඛණානීතිආදි වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. සුචින්තිතචින්තීතිආදීනි චෙත්ථ මනොසුචරිතාදීනං වසෙන යොජෙතබ්බානි.

๒๕๓. พึงทราบความมีอาทิว่า ปณฺฑิตลกฺขณานิ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. อนึ่ง ในปัณฑิตปักษ์นี้ พึงประกอบบทมีอาทิว่า สุจินฺติตจินฺตี ตามนัยแห่งมโนสุจริตเป็นต้น.

චක්කරතනවණ්ණනා

พรรณนาจักรรัตนะ

256. සීසං න්හාතස්සාති සීසෙන සද්ධිං ගන්ධොදකෙන න්හාතස්ස. උපොසථිකස්සාති සමාදින්නඋපොසථඞ්ගස්ස. උපරිපාසාදවරගතස්සාති පාසාදවරස්ස උපරි ගතස්ස සුභොජනං භුඤ්ජිත්වා පාසාදවරස්ස උපරි මහාතලෙ සිරීගබ්භං පවිසිත්වා සීලානි ආවජ්ජන්තස්ස. තදා කිර රාජා පාතොව සතසහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා මහාදානං දත්වා පුනපි සොළසහි ගන්ධොදකඝටෙහි සීසං න්හායිත්වා කතපාතරාසො සුද්ධං උත්තරාසඞ්ගං එකංසං කත්වා උපරිපාසාදස්ස සිරීසයනෙ පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නො අත්තනො දානමයපුඤ්ඤසමුදයං ආවජ්ජෙත්වා නිසීදති, අයං සබ්බචක්කවත්තීනං ධම්මතා.

๒๕๖. คำว่า สีสํ นฺหาตสฺส คือ ผู้สรงสนานด้วยน้ำหอมพร้อมทั้งพระเศียร. คำว่า อุโปสถิกสฺส คือ ผู้มีองค์อุโบสถที่สมาทานแล้ว. คำว่า อุปริปาสาทวรคตสฺส คือ ผู้เสด็จขึ้นไปเบื้องบนปราสาทอันประเสริฐ เสวยโภชนะอันดีแล้ว เสด็จเข้าไปสู่สิริคัพภ์ ณ พื้นมหาดลเบื้องบนปราสาทอันประเสริฐ ทรงพิจารณาศีลอยู่. ได้ยินว่า ในกาลนั้น พระราชาทรงสละทรัพย์หนึ่งแสนในเวลาเช้าทีเดียว ทรงให้มหาทานแล้ว สรงสนานพระเศียรด้วยหม้อน้ำหอม ๑๖ หม้ออีก ทรงทำภัตกิจเวลาเช้าแล้ว ทรงทำผ้าอุตตราสงค์อันบริสุทธิ์เฉวียงพระอังสาข้างหนึ่งแล้ว ประทับนั่งขัดสมาธิบนสิริไสยาสน์ ณ เบื้องบนปราสาท ทรงพิจารณาถึงกองบุญอันสำเร็จด้วยทานของพระองค์แล้วประทับอยู่ นี้เป็นธรรมดาของพระเจ้าจักรพรรดิทั้งปวง.

තෙසං තං ආවජ්ජන්තානංයෙව වුත්තප්පකාරපුඤ්ඤකම්මපච්චයං උතුසමුට්ඨානං නීලමණිසඞ්ඝාටසදිසං පාචීනසමුද්දජලතලං ඡින්දමානං විය ආකාසං අලඞ්කුරුමානං විය දිබ්බං චක්කරතනං පාතුභවති. තයිදං දිබ්බානුභාවයුත්තත්තා දිබ්බන්ති වුත්තං. සහස්සං අස්ස අරානන්ති සහස්සාරං. සහ නෙමියා සහ නාභියා චාති සනෙමිකං සනාභිකං. සබ්බෙහි ආකාරෙහි පරිපූරන්ති සබ්බාකාරපරිපූරං.

เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิเหล่านั้นทรงพิจารณาถึงกองบุญนั้นอยู่นั่นเทียว จักรรัตนะอันเป็นทิพย์ มีบุญกรรมที่กล่าวแล้วเป็นปัจจัย เป็นอุตุสมุฏฐาน ดุจก้อนแก้วมณีสีเขียว ประหนึ่งตัดพื้นน้ำแห่งสมุทรด้านทิศตะวันออก ประหนึ่งประดับท้องฟ้า ก็ปรากฏขึ้น. จักรรัตนะนั้น ท่านเรียกว่า ทิพย์ เพราะประกอบด้วยอานุภาพทิพย์. ชื่อว่า สหัสสาระ เพราะมีกำพันหนึ่ง. ชื่อว่า สเนมิกะ และ สนาภิกะ เพราะเป็นไปพร้อมกับกงและดุม. ชื่อว่า สัพพการปริปูระ เพราะบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง.

තත්ථ චක්කඤ්ච තං රතිජනනට්ඨෙන රතනඤ්චාති චක්කරතනං. යාය පන තං නාභියා ‘‘සනාභික’’න්ති වුත්තං, සා ඉන්දනීලමණිමයා හොති. මජ්ඣෙ පනස්සා රජතමයා පනාළි, යාය සුද්ධසිනිද්ධදන්තපන්තියා හසමානං විය විරොචති. මජ්ඣෙ ඡිද්දෙන විය චන්දමණ්ඩලෙන උභොසුපි බාහිරන්තෙසු රජතපට්ටෙන කතපරික්ඛෙපො හොති. තෙසු පනස්සා නාභිපනාළි පරික්ඛෙපපට්ටෙසු යුත්තට්ඨානෙ පරිච්ඡෙදලෙඛා සුවිභත්තාව හුත්වා පඤ්ඤායන්ති. අයං තාවස්ස නාභියා සබ්බාකාරපරිපූරතා.

ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า จักรรัตนะ เพราะเป็นทั้งจักรและเป็นรัตนะโดยอรรถว่ายังความยินดีให้เกิด. อนึ่ง จักรรัตนะนั้น ท่านเรียกว่า 'สนาภิกะ' ด้วยดุมใด ดุมนั้นสำเร็จด้วยแก้วอินทนิล. อนึ่ง ในท่ามกลางดุมนั้นมีท่อสำเร็จด้วยเงิน ซึ่งงดงามประหนึ่งยิ้มอยู่ด้วยแนวฟันอันบริสุทธิ์เกลี้ยงเกลา. มีปริมณฑลที่ทำด้วยแผ่นเงินที่ขอบนอกทั้งสองข้าง ประหนึ่งปริมณฑลแห่งดวงจันทร์ที่เจาะไว้ตรงกลาง. อนึ่ง ในแผ่นปริมณฑลแห่งท่อดุมของจักรรัตนะนั้น มีรอยขีดกำหนดในที่อันควร ปรากฏเป็นส่วนๆ อย่างดี. นี้เป็นความบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงแห่งดุมของจักรรัตนะนั้นก่อน.

යෙහි [Pg.153] පන තං අරෙහි ‘‘සහස්සාර’’න්ති වුත්තං, තෙ සත්තරතනමයා සූරියරස්මියො විය පභාසම්පන්නා හොන්ති. තෙසම්පි ඝටමණිකපරිච්ඡෙදලෙඛාදීනි සුවිභත්තානෙව පඤ්ඤායන්ති. අයමස්ස අරානං සබ්බාකාරපරිපූරතා.

อนึ่ง จักรรัตนะนั้น ท่านเรียกว่า 'สหัสสาระ' ด้วยกำเหล่าใด กำเหล่านั้นสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ ถึงพร้อมด้วยรัศมีประหนึ่งรัศมีพระอาทิตย์. แม้ของกำเหล่านั้น รอยขีดกำหนดรูปหม้อและแก้วมณีเป็นต้น ก็ปรากฏเป็นส่วนๆ อย่างดี. นี้เป็นความบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงแห่งกำของจักรรัตนะนั้น.

යාය පන තං නෙමියා සහ ‘‘සනෙමික’’න්ති වුත්තං, සා බාලසූරියරස්මිකලාපසිරිං අවහසමානා විය සුරත්තසුද්ධසිනිද්ධපවාළමයා හොති. සන්ධීසු පනස්සා සඤ්ඣාරාගසස්සිරිකරත්තජම්බොනදපට්ටා වට්ටපරිච්ඡෙදලෙඛා ච සුවිභත්තා පඤ්ඤායන්ති. අයමස්ස නෙමියා සබ්බාකාරපරිපූරතා.

อนึ่ง จักรรัตนะนั้น ท่านเรียกว่า 'สเนมิกะ' พร้อมกับกงใด กงนั้นสำเร็จด้วยปะการังสีแดงสด บริสุทธิ์ เกลี้ยงเกลา ประหนึ่งเยาะเย้ยสิริแห่งกลุ่มรัศมีของดวงอาทิตย์อ่อน. อนึ่ง ที่รอยต่อของกงนั้น แผ่นทองชมพูนุทสีแดงมีสิริดุจสีแห่งเวลาเย็น และรอยขีดกำหนดวงกลม ก็ปรากฏเป็นส่วนๆ อย่างดี. นี้เป็นความบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงแห่งกงของจักรรัตนะนั้น.

නෙමිමණ්ඩලපිට්ඨියං පනස්ස දසන්නං දසන්නං අරානමන්තරෙ ධමනවංසො විය අන්තොසුසිරො ඡිද්දමණ්ඩලචිත්තො වාතගාහී පවාළදණ්ඩො හොති, යස්ස වාතෙන පහරිතස්ස සුකුසලසමන්නාහතස්ස පඤ්චඞ්ගිකතූරියස්ස විය සද්දො වග්ගු ච රජනීයො ච කමනීයො ච හොති. තස්ස ඛො පන පවාළදණ්ඩස්ස උපරි සෙතච්ඡත්තං, උභොසු පස්සෙසු සමොසරිතකුසුමදාමපන්තියොති එවං සමොසරිතකුසුමදාමපන්තිසතද්වයපරිවාරෙන සෙතච්ඡත්තසතධාරිනා පවාළදණ්ඩසතෙන සමුපසොභිතනෙමිපරික්ඛෙපස්ස ද්වින්නම්පි නාභිපනාළීනං අන්තො ද්වෙ සීහමුඛානි හොන්ති, යෙහි තාලක්ඛන්ධප්පමාණා පුණ්ණචන්දකිරණකලාපසස්සිරිකා තරුණරවිසමානරත්තකම්බලගෙණ්ඩුකපරියන්තා ආකාසගඞ්ගාගතිසොභං අභිභවමානා විය ද්වෙ මුත්තකලාපා ඔලම්බන්ති, යෙහි චක්කරතනෙන සද්ධිං ආකාසෙ සම්පරිවත්තමානෙහි තීණි චක්කානි එකතො පරිවත්තන්තානි විය ඛායන්ති. අයමස්ස සබ්බසො සබ්බාකාරපරිපූරතා.

อนึ่ง ที่พื้นปริมณฑลแห่งกงของจักรรัตนะนั้น ในระหว่างกำทุกๆ ๑๐ กำ มีก้านปะการังสำหรับรับลม เป็นโพรงข้างใน วิจิตรด้วยวงกลมมีช่อง ประหนึ่งลำไม้ไผ่สำหรับสูบลม ซึ่งเมื่อถูกลมพัดแล้ว มีเสียงไพเราะ น่ารื่นรมย์ และน่าใคร่ ประหนึ่งดนตรีเครื่องห้าที่ผู้ชำนาญดีประโคมแล้ว. ก็แล เบื้องบนก้านปะการังนั้นมีเศวตฉัตร ที่ข้างทั้งสองมีแถวพวงดอกไม้ที่ห้อยลงมา ดังนี้ ปริมณฑลแห่งกงอันงดงามยิ่งด้วยก้านปะการังร้อยก้านซึ่งทรงไว้ซึ่งเศวตฉัตรหนึ่งร้อย อันแวดล้อมด้วยแถวพวงดอกไม้ที่ห้อยลงมาสองร้อยแถวอย่างนี้ ภายในท่อดุมทั้งสองมีหน้าสิงห์สองหน้า ซึ่งพวงไข่มุกสองพวง มีขนาดเท่าลำตาล มีสิริดุจกลุ่มรัศมีพระจันทร์วันเพ็ญ มีขั้วกัมพลสีแดงดุจดวงอาทิตย์อ่อนเป็นที่สุด ประหนึ่งครอบงำความงามแห่งการโคจรของคงคาในอากาศ ห้อยย้อยลงมา ซึ่งเมื่อหมุนไปพร้อมกับจักรรัตนะในอากาศ ย่อมปรากฏประหนึ่งจักรสามวงหมุนไปพร้อมกัน. นี้เป็นความบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงโดยทุกประการแห่งจักรรัตนะนั้น.

තං පනෙතං එවං සබ්බාකාරපරිපූරං පකතියා සායමාසභත්තං භුඤ්ජිත්වා අත්තනො අත්තනො ඝරද්වාරෙ පඤ්ඤත්තාසනෙසු නිසීදිත්වා පවත්තකථාසල්ලාපෙසු මනුස්සෙසු වීථිචතුක්කාදීසු කීළමානෙ දාරකජනෙ නාතිඋච්චෙන නාතිනීචෙන වනසණ්ඩමත්ථකාසන්නෙන ආකාසප්පදෙසෙන උපසොභයමානං විය රුක්ඛසාඛග්ගානි, ද්වාදසයොජනතො පට්ඨාය සුය්‍යමානෙන මධුරස්සරෙන සත්තානං සොතානි ඔධාපයමානං යොජනතො පට්ඨාය නානප්පභාසමුදයසමුජ්ජලෙන වණ්ණෙන නයනානි සමාකඩ්ඪන්තං [Pg.154] රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස පුඤ්ඤානුභාවං උග්ඝොසයන්තං විය රාජධානිඅභිමුඛං ආගච්ඡති.

ก็จักรรัตนะนั้น ซึ่งบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงอย่างนี้ เมื่อพวกมนุษย์บริโภคภัตตาหารเย็นตามปกติแล้ว นั่งบนอาสนะที่ปูไว้ที่ประตูเรือนของตนๆ สนทนาปราศรัยกันอยู่ และเมื่อพวกเด็กๆ เล่นกันอยู่ที่ทางสี่แพร่งเป็นต้น ประหนึ่งประดับยอดกิ่งไม้ให้งดงามด้วยส่วนแห่งอากาศที่ไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป ใกล้กับยอดหมู่ไม้ ยังโสตประสาทของสัตว์ทั้งหลายให้ตั้งใจฟังด้วยเสียงอันไพเราะที่ได้ยินจำเริญมาแต่ระยะ ๑๒ โยชน์ ดึงดูดนัยน์ตาด้วยวรรณะอันรุ่งเรืองด้วยกลุ่มรัศมีต่างๆ จำเริญมาแต่ระยะ ๑ โยชน์ ประหนึ่งประกาศปุญญานุภาพของพระเจ้าจักรพรรดิ มุ่งหน้าสู่ราชธานีมา.

අථ තස්ස චක්කරතනස්ස සද්දස්සවනෙනෙව ‘‘කුතො නු ඛො, කස්ස නු ඛො අයං සද්දො’’ති ආවජ්ජිතහදයානං පුරත්ථිමදිසං ඔලොකයමානානං තෙසං මනුස්සානං අඤ්ඤතරො අඤ්ඤතරං එවමාහ – ‘‘පස්ස භො අච්ඡරියං, අයං පුණ්ණචන්දො පුබ්බෙ එකො උග්ගච්ඡති, අජ්ජ පන අත්තදුතියො උග්ගතො, එතඤ්හි රාජහංසමිථුනං විය පුණ්ණචන්දමිථුනං පුබ්බාපරියෙන ගගනතලං අභිලඞ්ඝතී’’ති. තමඤ්ඤො ආහ – ‘‘කිං කථෙසි සම්ම කහං නාම තයා ද්වෙ පුණ්ණචන්දා එකතො උග්ගච්ඡන්තා දිට්ඨපුබ්බා, නනු එස තපනීයරංසිධාරො පිඤ්ඡරකිරණො දිවාකරො උග්ගතො’’ති. තමඤ්ඤො සිතං කත්වා එවමාහ – ‘‘කිං උම්මත්තොසි, නනු ඛො ඉදානිමෙව දිවාකරො අත්ථඞ්ගතො, සො කථං ඉමං පුණ්ණචන්දං අනුබන්ධමානො උග්ගච්ඡිස්සති, අද්ධා පනෙතං අනෙකරතනප්පභාසමුජ්ජලං එකස්ස පුඤ්ඤවතො විමානං භවිස්සතී’’ති. තෙ සබ්බෙපි අපසාදයන්තා අඤ්ඤෙ එවමාහංසු – ‘‘කිං බහුං විප්පලපථ, නෙවෙස පුණ්ණචන්දො, න සූරියො න දෙවවිමානං. න හෙතෙසං එවරූපා සිරිසම්පත්ති අත්ථි, චක්කරතනෙන පනෙතෙන භවිතබ්බ’’න්ති.

ครั้งนั้น เพียงได้ยินเสียงของจักรแก้วนั้น มนุษย์ทั้งหลายผู้มีใจคำนึงว่า “เสียงนี้มาจากไหนหนอ เป็นเสียงของอะไรหนอ” กำลังแลดูไปทางทิศตะวันออก คนหนึ่งในหมู่มนุษย์เหล่านั้นได้กล่าวกับอีกคนหนึ่งอย่างนี้ว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง พระจันทร์เต็มดวงนี้ เมื่อก่อนขึ้นดวงเดียว แต่บัดนี้กลับขึ้นมาเป็นดวงที่สอง คู่แห่งพระจันทร์เต็มดวงนี้กำลังขึ้นสู่ท้องฟ้าตามลำดับหน้าหลัง ดุจคู่แห่งพญาหงส์” อีกคนหนึ่งกล่าวว่า “ท่านพูดอะไรกันเพื่อน ท่านเคยเห็นพระจันทร์เต็มดวงสองดวงขึ้นพร้อมกันที่ไหนกันเล่า นี่คือดวงอาทิตย์ผู้ทรงไว้ซึ่งรัศมีอันร้อนแรง มีรัศมีดุจแววหางนกยูงกำลังขึ้นมามิใช่หรือ” อีกคนหนึ่งยิ้มแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านเป็นบ้าไปแล้วหรือ ดวงอาทิตย์เพิ่งจะตกไปเมื่อกี้นี้มิใช่หรือ ดวงอาทิตย์นั้นจะติดตามพระจันทร์เต็มดวงนี้ขึ้นมาได้อย่างไร แน่นอนว่า สิ่งนี้คงจะเป็นวิมานของผู้มีบุญท่านหนึ่ง ซึ่งสว่างไสวด้วยแสงแห่งรัตนชาตินานาชนิด” คนอื่นๆ ค้านคนเหล่านั้นทั้งหมดแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า “พวกท่านจะพูดเพ้อเจ้อไปทำไมกันมากนัก นี่ไม่ใช่พระจันทร์เต็มดวง ไม่ใช่ดวงอาทิตย์ ไม่ใช่วิมานของเทวดา เพราะสิ่งเหล่านั้นไม่มีสิริสมบัติเช่นนี้ แต่นี่ต้องเป็นจักรแก้วอย่างแน่นอน”

එවං පවත්තසල්ලාපස්සෙව තස්ස ජනස්ස චන්දමණ්ඩලං ඔහාය තං චක්කරතනං අභිමුඛං හොති. තතො තෙහි ‘‘කස්ස නු ඛො ඉදං නිබ්බත්ත’’න්ති වුත්තෙ භවන්ති වත්තාරො – ‘‘න කස්සචි අඤ්ඤස්ස, නනු අම්හාකං රාජා පූරිතචක්කවත්තිවත්තො, තස්සෙතං නිබ්බත්ත’’න්ති. අථ සො ච මහාජනො, යො ච අඤ්ඤො පස්සති, සබ්බො චක්කරතනමෙව අනුගච්ඡති. තම්පි චක්කරතනං රඤ්ඤොයෙව අත්ථාය අත්තනො ආගතභාවං ඤාපෙතුකාමං විය සත්තක්ඛත්තුං පාකාරමත්ථකෙනෙව නගරං අනුසංයායිත්වා රඤ්ඤො අන්තෙපුරං පදක්ඛිණං කත්වා අන්තෙපුරස්ස උත්තරසීහපඤ්ජරආසන්නෙ ඨානෙ යථා ගන්ධපුප්ඵාදීහි සුඛෙන සක්කා හොති පූජෙතුං, එවං අක්ඛාහතං විය තිට්ඨති.

เมื่อชนเหล่านั้นกำลังสนทนากันอยู่อย่างนั้น จักรแก้วนั้นก็ละจากดวงจันทร์ มุ่งตรงมา ลำดับนั้น เมื่อชนเหล่านั้นกล่าวว่า “สิ่งนี้บังเกิดขึ้นเพื่อใครหนอ” ก็มีผู้กล่าวตอบว่า “มิใช่เพื่อผู้อื่นใดเลย พระราชาของพวกเราทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตรบริบูรณ์แล้วมิใช่หรือ สิ่งนี้บังเกิดขึ้นเพื่อพระองค์นั้น” ครั้งนั้น มหาชนนั้นและคนอื่นๆ ที่เห็น ล้วนติดตามไปแต่จักรแก้วเท่านั้น แม้จักรแก้วนั้น ประหนึ่งว่าประสงค์จะประกาศความเป็นมาของตนว่ามาเพื่อประโยชน์แก่พระราชาเท่านั้น ได้เวียนรอบพระนครโดยทางยอดกำแพงเจ็ดครั้ง กระทำประทักษิณพระราชวังชั้นในของพระราชา แล้วหยุดนิ่งอยู่ ณ ที่ใกล้สีหบัญชรด้านทิศเหนือของพระราชวังชั้นใน ประหนึ่งว่าถูกตอกด้วยเพลา ในที่ซึ่งสามารถบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นได้โดยง่าย

එවං ඨිතස්ස පනස්ස වාතපානච්ඡිද්දාදීහි පවිසිත්වා නානාවිරාගරතනප්පභාසමුජ්ජලං අන්තො පාසාදං අලඞ්කුරුමානං පභාසමූහං දිස්වා දස්සනත්ථාය සඤ්ජාතාභිලාසො රාජා හොති. පරිජනොපිස්ස පියවචනපාභතෙන ආගන්ත්වා තමත්ථං නිවෙදෙති. අථ රාජා බලවපීතිපාමොජ්ජඵුටසරීරො පල්ලඞ්කං [Pg.155] මොචෙත්වා උට්ඨායාසනා සීහපඤ්ජරසමීපං ගන්ත්වා තං චක්කරතනං දිස්වා ‘‘සුතං ඛො පන මෙත’’න්තිආදිකං චින්තනං චින්තෙසි. තෙන වුත්තං – ‘‘දිස්වාන රඤ්ඤො ඛත්තියස්ස…පෙ… අස්සං නු ඛො අහං රාජා චක්කවත්තී’’ති. තත්ථ සො හොති රාජා චක්කවත්තීති කිත්තාවතා චක්කවත්තී හොති? එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලමත්තම්පි චක්කරතනෙ ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පවත්තෙ.

ก็เมื่อจักรแก้วนั้นหยุดนิ่งอยู่อย่างนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นหมู่แห่งรัศมีอันรุ่งเรืองด้วยแสงแห่งรัตนะหลากสีนานาชนิด ซึ่งเข้าไปทางช่องหน้าต่างเป็นต้น ประดับประดาภายในปราสาท ก็ทรงเกิดความปรารถนาเพื่อจะทอดพระเนตร แม้บริวารของพระองค์ก็นำความอันเป็นที่รักมาเป็นเครื่องบรรณาการ เข้ามากราบทูลเรื่องนั้น ครั้งนั้น พระราชาทรงมีพระวรกายแผ่ซ่านด้วยปีติและปราโมทย์อย่างแรงกล้า ทรงคลายบัลลังก์ ลุกจากอาสนะ เสด็จไปใกล้สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นจักรแก้วนั้นแล้ว ทรงดำริความมีอาทิว่า “อันเราได้เคยสดับมาแล้ว” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “พระราชาผู้เป็นกษัตริย์ทอดพระเนตรเห็นแล้ว... (ละ)... เราพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิหนอ” ในบทนั้น บทว่า “พระองค์ย่อมเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ” ถามว่า เป็นพระเจ้าจักรพรรดิด้วยเหตุเพียงเท่าไร ตอบว่า เมื่อจักรแก้วเหาะขึ้นสู่ท้องฟ้าแม้เพียงองคุลีหนึ่งหรือสององคุลีแล้วหมุนไป

ඉදානි තස්ස පවත්තාපනත්ථං යං කාතබ්බං තං දස්සෙන්තො අථ ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ උට්ඨායාසනාති නිසින්නාසනතො උට්ඨහිත්වා චක්කරතනසමීපං ආගන්ත්වා. භිඞ්කාරං ගහෙත්වාති හත්ථිසොණ්ඩසදිසපනාළිං සුවණ්ණභිඞ්කාරං උක්ඛිපිත්වා වාමහත්ථෙන උදකං ගහෙත්වා. පවත්තතු භවං චක්කරතනං, අභිවිජිනාතු භවං චක්කරතනන්ති. අන්වදෙව රාජා චක්කවත්තී සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනායාති සබ්බචක්කවත්තීනඤ්හි උදකෙන අභිසිඤ්චිත්වා ‘‘අභිවිජානාතු භවං චක්කරතන’’න්ති වචනසමනන්තරමෙව වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා චක්කරතනං පවත්තති, යස්ස පවත්තිසමකාලමෙව සො රාජා චක්කවත්තී නාම හොති.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกิจที่พึงกระทำเพื่อจะให้จักรแก้วนั้นหมุนไป จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล” ในบทเหล่านั้น บทว่า “ลุกจากอาสนะ” คือ ลุกจากอาสนะที่ประทับนั่งแล้ว เสด็จมาใกล้จักรแก้ว บทว่า “ทรงถือพระเต้า” คือ ทรงยกพระเต้าทองซึ่งมีพวยเหมือนงวงช้างขึ้นด้วยพระหัตถ์ซ้าย ทรงรับน้ำ (ด้วยพระหัตถ์ขวาแล้วตรัสว่า) “ขอท่านจักรแก้วจงหมุนไป ขอท่านจักรแก้วจงพิชิตโดยทั่ว” (ในบทว่า) “พระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่าได้เสด็จตามไป” ความว่า เพราะว่าพระเจ้าจักรพรรดิทั้งปวงทรงหลั่งอุทกแล้ว ในลำดับแห่งพระดำรัสว่า “ขอท่านจักรแก้วจงพิชิตโดยทั่ว” นั่นเทียว จักรแก้วก็เหาะขึ้นสู่เวหาสแล้วหมุนไป ในกาลพร้อมกับการหมุนไปของจักรแก้วใด พระราชานั้นก็ได้ชื่อว่าเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ

පවත්තෙ පන චක්කරතනෙ තං අනුබන්ධමානොව රාජා චක්කවත්තී යානවරං ආරුය්හ වෙහාසං අබ්භුග්ගච්ඡති, අථස්ස ඡත්තචාමරාදිහත්ථො පරිජනො චෙව අන්තෙපුරජනො ච. තතො නානප්පකාරකඤ්චුකකවචාදිසන්නාහවිභූසිතෙන විවිධාහරණප්පභාසමුජ්ජලිතෙන සමුස්සිතද්ධජපටාකපටිමණ්ඩිතෙන අත්තනො අත්තනො බලකායෙන සද්ධිං උපරාජසෙනාපති පභූතයොපි වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා රාජානමෙව පරිවාරෙන්ති. රාජයුත්තා පන ජනසඞ්ගහත්ථං නගරවීථීසු භෙරියො චරාපෙන්ති ‘‘තාතා අම්හාකං රඤ්ඤො චක්කරතනං නිබ්බත්තං, අත්තනො අත්තනො විභවානුරූපෙන මණ්ඩිතප්පසාධිතා සන්නිපතථා’’ති. මහාජනො පන පකතියා චක්කරතනසද්දෙනෙව සබ්බකිච්චානි පහාය ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය සන්නිපතිතොව, සොපි සබ්බො වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා රාජානමෙව පරිවාරෙති. යස්ස යස්ස හි රඤ්ඤා සද්ධිං ගන්තුකාමතා උප්පජ්ජති, සො සො ආකාසගතොව හොති. එවං ද්වාදසයොජනායාමවිත්ථාරා පරිසා හොති. තත්ථ එකපුරිසොපි ඡින්නභින්නසරීරො වා කිලිට්ඨවත්ථො වා නත්ථි. සුචිපරිවාරො හි රාජා චක්කවත්තී. චක්කවත්තිපරිසා නාම විජ්ජාධරපරිසා විය ආකාසෙ ගච්ඡමානා ඉන්දනීලමණිතලෙ [Pg.156] විප්පකිණ්ණරතනසදිසා හොති. තෙන වුත්තං ‘‘අන්වදෙව රාජා චක්කවත්තී සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනායා’’ති.

ก็เมื่อจักรแก้วหมุนไปแล้ว พระเจ้าจักรพรรดิผู้เสด็จติดตามจักรแก้วนั้นไป ทรงขึ้นสู่ยานอันประเสริฐ เหาะขึ้นสู่เวหาส ครั้งนั้น บริวารและชาววังของพระองค์ผู้ถือฉัตรและจามรเป็นต้น (ก็ติดตามไป) ลำดับนั้น แม้แต่อุปราชและเสนาบดีเป็นต้น พร้อมด้วยหมู่พลของตนๆ ซึ่งประดับประดาด้วยเสื้อเกราะและเกราะนานาชนิด สว่างไสวด้วยแสงแห่งอาวุธต่างๆ ประดับด้วยธงและชายธงที่ยกขึ้นสูง ก็เหาะขึ้นสู่เวหาส ห้อมล้อมพระราชาเท่านั้น ส่วนราชบุรุษทั้งหลาย เพื่อสงเคราะห์ประชาชน ให้เที่ยวตีกลองไปตามถนนในพระนคร (ประกาศว่า) “พ่อทั้งหลาย จักรแก้วบังเกิดแก่พระราชาของพวกเราแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงประดับตกแต่งตามสมควรแก่สมบัติของตนๆ แล้วมาประชุมกัน” ส่วนมหาชน โดยปกติแล้ว เพียงได้ยินเสียงจักรแก้ว ก็ละกิจการทั้งปวง ถือของหอมและดอกไม้เป็นต้นมาประชุมกันแล้ว แม้มหาชนทั้งหมดนั้นก็เหาะขึ้นสู่เวหาส ห้อมล้อมพระราชาเท่านั้น เพราะว่า ความปรารถนาจะไปพร้อมกับพระราชาเกิดขึ้นแก่ผู้ใดๆ ผู้นั้นๆ ก็ไปในอากาศได้ บริษัทมีขนาดยาวและกว้าง ๑๒ โยชน์อย่างนี้ ในบริษัทนั้น ไม่มีบุรุษแม้คนเดียวที่มีร่างกายขาดหรือแตก หรือมีผ้านุ่งห่มเศร้าหมอง เพราะว่าพระเจ้าจักรพรรดิมีบริวารที่สะอาด บริษัทของพระเจ้าจักรพรรดิเมื่อไปในอากาศ ย่อมเป็นดุจบริษัทของวิทยาธร เป็นดุจรัตนะที่โปรยปรายไว้บนพื้นแก้วอินทนิล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “พระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่าได้เสด็จตามไป”

තම්පි චක්කරතනං රුක්ඛග්ගානං උපරූපරි නාතිඋච්චෙන ගගනපදෙසෙන පවත්තති, යථා රුක්ඛානං පුප්ඵඵලපල්ලවෙහි අත්ථිකා තානි සුඛෙන ගහෙතුං සක්කොන්ති, භූමියං ඨිතා ‘‘එස රාජා, එස උපරාජා, එස සෙනාපතී’’ති සල්ලක්ඛෙතුං සක්කොන්ති. ඨානාදීසුපි ඉරියාපථෙසු යො යෙන ඉච්ඡති, සො තෙනෙව ගච්ඡති. චිත්තකම්මාදිසිප්පපසුතා චෙත්ථ අත්තනො අත්තනො කිච්චං කරොන්තායෙව ගච්ඡන්ති. යථෙව හි භූමියං, තථා නෙසං සබ්බකිච්චානි ආකාසෙ ඉජ්ඣන්ති. එවං චක්කවත්තිපරිසං ගහෙත්වා තං චක්කරතනං වාමපස්සෙන සිනෙරුං පහාය සමුද්දස්ස උපරිභාගෙන අට්ඨයොජනසහස්සප්පමාණං පුබ්බවිදෙහං ගච්ඡති.

แม้จักรแก้วนั้นก็หมุนไปในส่วนแห่งท้องฟ้าที่ไม่สูงเกินไปนัก เหนือยอดไม้ทั้งหลาย โดยประการที่ผู้ต้องการดอกไม้ ผลไม้ และใบอ่อนของต้นไม้ทั้งหลาย สามารถเก็บสิ่งเหล่านั้นได้โดยง่าย และผู้ที่ยืนอยู่บนพื้นดินก็สามารถกำหนดหมายได้ว่า "นี่คือพระราชา นี่คืออุปราช นี่คือเสนาบดี" แม้ในอิริยาบถทั้งหลายมีการยืนเป็นต้น ผู้ใดปรารถนาจะไปด้วยอิริยาบถใด ผู้นั้นก็ไปด้วยอิริยาบถนั้นนั่นแหละ และในบริษัทนี้ ชนผู้ขวนขวายในศิลปะมีจิตรกรรมเป็นต้น ก็ทำกิจของตนๆ ไปด้วยนั่นเอง กิจทั้งปวงของชนเหล่านั้นย่อมสำเร็จในอากาศ เหมือนกับที่สำเร็จบนพื้นดินฉันนั้น จักรแก้วนั้นพาบริษัทของพระเจ้าจักรพรรดิไปอย่างนี้ ละภูเขาสิเนรุไว้ทางเบื้องซ้าย ไปสู่ปุพพวิเทหทวีปอันมีประมาณ ๘๐,๐๐๐ โยชน์ โดยส่วนเบื้องบนแห่งมหาสมุทร

තත්ථ යො විනිබ්බෙධෙන ද්වාදසයොජනාය පරික්ඛෙපතො ඡත්තිංසයොජනපරිසාය සන්නිවෙසක්ඛමො සුලභාහාරූපකරණො ඡායූදකසම්පන්නො සුචිසමතලො රමණීයො භූමිභාගො, තස්ස උපරිභාගෙ තං චක්කරතනං ආකාසෙ අක්ඛාහතං විය තිට්ඨති. අථ තෙන සඤ්ඤාණෙන සො මහාජනො ඔතරිත්වා යථාරුචි න්හානභොජනාදීනි සබ්බකිච්චානි කරොන්තො වාසං කප්පෙති, තෙන වුත්තං ‘‘යස්මිං ඛො පන, භික්ඛවෙ, පදෙසෙ තං චක්කරතනං පතිට්ඨාති, තත්ථ රාජා චක්කවත්තී වාසං උපෙති සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනායා’’ති.

ในที่นั้น มีภาคพื้นแห่งหนึ่งซึ่งกว้าง ๑๒ โยชน์โดยตลอด สามารถเป็นที่ตั้งค่ายของบริษัทซึ่งมีปริมณฑล ๓๖ โยชน์ได้ มีเครื่องอุปโภคบริโภคที่หาได้ง่าย สมบูรณ์ด้วยร่มเงาและน้ำ มีพื้นสะอาดและสม่ำเสมอ เป็นที่น่ารื่นรมย์ ในส่วนเบื้องบนแห่งภาคพื้นนั้น จักรแก้วนั้นก็หยุดนิ่งอยู่ในอากาศ ประหนึ่งว่าถูกเพลากระทบไว้ ครั้งนั้น มหาชนนั้นก็ลงมาโดยสัญญานั้น ทำกิจทั้งปวงมีการอาบน้ำและบริโภคเป็นต้นตามความพอใจ แล้วจึงพักอยู่ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ในประเทศใดแล จักรแก้วนั้นตั้งอยู่, ในประเทศนั้น พระเจ้าจักรพรรดิย่อมเสด็จเข้าประทับอยู่ พร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า"

එවං වාසං උපගතෙ චක්කවත්තිම්හි යෙ තත්ථ රාජානො, තෙ ‘‘පරචක්කං ආගත’’න්ති සුත්වාපි න බලකායං සන්නිපාතෙත්වා යුද්ධසජ්ජා හොන්ති. චක්කරතනස්ස උප්පත්තිසමනන්තරමෙව නත්ථි සො සත්තො නාම, යො පච්චත්ථිකසඤ්ඤාය රාජානං ආරබ්භ ආවුධං උක්ඛිපිතුං විසහෙය්‍ය. අයමනුභාවො චක්කරතනස්ස.

เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิเสด็จเข้าประทับอยู่อย่างนี้ พระราชาทั้งหลายในที่นั้น แม้ได้สดับว่า "อำนาจของข้าศึกมาถึงแล้ว" ก็มิได้ประชุมพลกายแล้วเตรียมรบ ในลำดับแห่งการเกิดขึ้นแห่งจักรแก้วนั่นเทียว ไม่มีสัตว์ใดเลย ที่จะพึงอาจเงื้ออาวุธขึ้นปรารภพระราชาด้วยความหมายว่าเป็นข้าศึก นี้เป็นอานุภาพของจักรแก้ว

චක්කානුභාවෙන හි තස්ස රඤ්ඤො,අරී අසෙසා දමථං උපෙන්ති;

අරින්දමං නාම නරාධිපස්ස,තෙනෙව තං වුච්චති තස්ස චක්කං.

ด้วยอานุภาพแห่งจักรของพระราชานั้นแล อริราชศัตรูทั้งปวงย่อมถึงซึ่งความสงบราบคาบ (จักรแก้วนั้น) ชื่อว่า อรินทมะ (ผู้ปราบศัตรู) ของพระนราธิบดี เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จักรของพระองค์นั้นจึงถูกเรียกว่า จักกะ

තස්මා [Pg.157] සබ්බෙපි තෙ රාජානො අත්තනො අත්තනො රජ්ජසිරිවිභවානුරූපං පාභතං ගහෙත්වා තං රාජානං උපගම්ම ඔනතසිරා අත්තනො මොළියමණිප්පභාභිසෙකෙනස්ස පාදපූජං කරොන්තො ‘‘එහි ඛො මහාරාජා’’තිආදීහි වචනෙහි තස්ස කිඞ්කාරප්පටිස්සාවිතං ආපජ්ජන්ති. තෙන වුත්තං යෙ ඛො පන, භික්ඛවෙ, පුරත්ථිමාය…පෙ… අනුසාස මහාරාජාති.

เพราะเหตุนั้น พระราชาเหล่านั้นทั้งหมดจึงทรงถือเอาเครื่องบรรณาการอันสมควรแก่สิริและสมบัติแห่งราชย์ของตนๆ เข้าไปเฝ้าพระราชานั้น มีพระเศียรน้อมลง กระทำการบูชาพระบาทของพระองค์ด้วยการอภิเษกคือรัศมีแห่งมณีบนมงกุฎของตน แล้วย่อมถึงซึ่งการรับสนองพระบรมราชโองการต่อพระองค์ด้วยพระดำรัสทั้งหลายมีอาทิว่า "ขอเชิญเสด็จมาเถิด มหาราช" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พระราชาเหล่าใดแลในทิศบูรพา... (ละ)... ขอพระองค์จงทรงสั่งสอนเถิด มหาราช"

තත්ථ ස්වාගතන්ති සුආගමනං. එකස්මිඤ්හි ආගතෙ සොචන්ති, ගතෙ නන්දන්ති. එකස්මිං ආගතෙ නන්දන්ති, ගතෙ සොචන්ති. තාදිසො ත්වං ආගතනන්දනො ගමනසොචනො, තස්මා තව ආගමනං සුආගමනන්ති වුත්තං හොති. එවං වුත්තෙ පන චක්කවත්තී නාපි ‘‘එත්තකං නාම මෙ අනුවස්සං බලිං උපකප්පෙථා’’ති වදති, නාපි අඤ්ඤස්ස භොගං අච්ඡින්දිත්වා අඤ්ඤස්ස දෙති. අත්තනො පන ධම්මරාජභාවස්ස අනුරූපාය පඤ්ඤාය පාණාතිපාතාදීනි උපපරික්ඛිත්වා පෙමනීයෙන මඤ්ජුනා සරෙන ‘‘පස්සථ තාතා, පාණාතිපාතො නාමෙස ආසෙවිතො භාවිතො බහුලීකතො නිරයසංවත්තනිකො හොතී’’තිආදිනා නයෙන ධම්මං දෙසෙත්වා ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’තිආදිකං ඔවාදං දෙති. තෙන වුත්තං රාජා චක්කවත්තී එවමාහ පාණො න හන්තබ්බො…පෙ… යථාභුත්තඤ්ච භුඤ්ජථාති.

ในบทนั้น คำว่า สฺวาคตํ คือ สุอาคมนํ (การมาดี) จริงอยู่ เมื่อบุคคลบางคนมา เขาย่อมเศร้าโศก เมื่อจากไป เขาย่อมยินดี เมื่อบุคคลบางคนมา เขาย่อมยินดี เมื่อจากไป เขาย่อมเศร้าโศก พระองค์เป็นเช่นนั้น คือเป็นผู้ที่เมื่อมาถึงทำให้ยินดี เมื่อจากไปทำให้เศร้าโศก เพราะเหตุนั้น การเสด็จมาของพระองค์จึงชื่อว่าเป็นการมาดี ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ แต่เมื่อพระราชาเหล่านั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระเจ้าจักรพรรดิก็มิได้ตรัสว่า "ท่านทั้งหลายจงจัดแจงเครื่องบรรณาการชื่อมีประมาณเท่านี้แก่เราทุกปี" ทั้งมิได้ทรงชิงโภคทรัพย์ของผู้อื่นไปให้แก่อีกผู้หนึ่ง แต่ด้วยพระปัญญาอันสมควรแก่ความเป็นธรรมราชาของพระองค์ ทรงพิจารณาเห็นปาณาติบาตเป็นต้นโดยความเป็นโทษ แล้วทรงแสดงธรรมโดยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนพ่อทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด ปาณาติบาตนี้ อันบุคคลเสพแล้ว เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อเกิดในนรก" ด้วยพระสุรเสียงอันน่ารักไพเราะ แล้วประทานโอวาทมีอาทิว่า "สัตว์ไม่พึงถูกฆ่า" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "พระเจ้าจักรพรรดิได้ตรัสอย่างนี้ว่า สัตว์ไม่พึงถูกฆ่า... (ละ)... และท่านทั้งหลายจงบริโภคตามที่ได้มาเถิด"

කිං පන සබ්බෙපි රඤ්ඤො ඉමං ඔවාදං ගණ්හන්තීති. බුද්ධස්සපි තාව සබ්බෙ න ගණ්හන්ති, රඤ්ඤො කිං ගණ්හිස්සන්ති. තස්මා යෙ පණ්ඩිතා විභාවිනො, තෙ ගණ්හන්ති. සබ්බෙ පන අනුයන්තා භවන්ති. තස්මා ‘‘යෙ ඛො පන, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ.

ก็พระราชาทั้งหมดรับเอาโอวาทนี้ของพระราชา (จักรพรรดิ) หรือ? แม้โอวาทของพระพุทธเจ้า สัตว์ทั้งปวงก็ยังไม่รับเอา แล้วจะรับเอาโอวาทของพระราชา (จักรพรรดิ) ได้อย่างไรเล่า เพราะเหตุนั้น ชนเหล่าใดเป็นบัณฑิต มีปัญญาพิจารณาเห็นแจ้ง ชนเหล่านั้นย่อมรับเอา แต่ว่าพระราชาทั้งหมดเป็นผู้ตามเสด็จ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พระราชาเหล่าใดแล"

අථ තං චක්කරතනං එවං පුබ්බවිදෙහවාසීනං ඔවාදෙ දින්නෙ කතපාතරාසෙ චක්කවත්තීබලෙන වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පුරත්ථිමං සමුද්දං අජ්ඣොගාහති. යථා යථා ච තං අජ්ඣොගාහති, තථා තථා අගදගන්ධං ඝායිත්වා සංඛිත්තඵණො නාගරාජා විය සංඛිත්තඌමිවිප්ඵාරං හුත්වා ඔගච්ඡමානං මහාසමුද්දසලිලං යොජනමත්තං ඔගන්ත්වා අන්තොසමුද්දෙ වෙළුරියභිත්ති විය තිට්ඨති. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ච තස්ස රඤ්ඤො පුඤ්ඤසිරිං දට්ඨුකාමානි විය මහාසමුද්දතලෙ විප්පකිණ්ණානි නානාරතනානි තතො තතො ආගන්ත්වා තං පදෙසං පූරයන්ති. අථ සා රාජපරිසා තං නානාරතනපරිපූරං මහාසමුද්දතලං දිස්වා යථාරුචි උච්ඡඞ්ගාදීහි ආදියති, යථාරුචි ආදින්නරතනාය [Pg.158] පන පරිසාය තං චක්කරතනං පටිනිවත්තති. පටිනිවත්තමානෙ ච තස්මිං පරිසා අග්ගතො හොති, මජ්ඣෙ රාජා, අන්තෙ චක්කරතනං. තම්පි ජලනිධිජලං පලොභියමානමිව චක්කරතනසිරියා, අසහමානමිව ච තෙන වියොගං, නෙමිමණ්ඩලපරියන්තං අභිහනන්තං නිරන්තරමෙව උපගච්ඡති.

ครั้งนั้น เมื่อประทานโอวาทแก่ชาวปุพพวิเทหทวีปอย่างนี้แล้ว และเมื่อพระเจ้าจักรพรรดิเสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว จักรแก้วนั้นก็เหาะขึ้นสู่เวหาสด้วยกำลังแห่งจักรพรรดิ แล้วหยั่งลงสู่สมุทรทิศบูรพา และจักรแก้วนั้นหยั่งลงโดยประการใดๆ น้ำในมหาสมุทรที่ลดลงก็มีการซัดส่ายของคลื่นสงบลงโดยประการนั้นๆ ประหนึ่งพญานาคที่ได้กลิ่นยาแก้พิษแล้วหดพังพาน น้ำนั้นลดลงไปประมาณ ๑ โยชน์ แล้วตั้งอยู่ภายในสมุทรประดุจกำแพงแก้วไพฑูรย์ ในขณะนั้นนั่นเอง รัตนะต่างๆ ที่กระจัดกระจายอยู่บนพื้นมหาสมุทร ก็มาแต่ที่นั้นๆ แล้วทำให้ประเทศนั้นเต็ม ประหนึ่งว่าปรารถนาจะเห็นบุญญสิริของพระราชานั้น ครั้งนั้น บริษัทของพระราชานั้นเห็นพื้นมหาสมุทรที่เต็มไปด้วยรัตนะต่างๆ นั้น ก็ถือเอาด้วยชายพกเป็นต้นตามความพอใจ แต่เมื่อบริษัทถือเอารัตนะตามความพอใจแล้ว จักรแก้วนั้นก็กลับคืน และเมื่อจักรแก้วนั้นกลับคืน บริษัทอยู่ข้างหน้า พระราชาอยู่ท่ามกลาง จักรแก้วอยู่ท้ายสุด แม้น้ำในมหาสมุทรนั้นก็ติดตามไปโดยไม่มีช่องว่างเลย ประหนึ่งว่าถูกสิริแห่งจักรแก้วล่อลวง และประหนึ่งว่าทนไม่ได้ซึ่งการพลัดพรากจากจักรแก้วนั้น กระทบอยู่จนถึงที่สุดแห่งขอบกง

257. එවං රාජා චක්කවත්තී පුරත්ථිමසමුද්දපරියන්තං පුබ්බවිදෙහං අභිවිජිනිත්වා දක්ඛිණසමුද්දපරියන්තං ජම්බුදීපං විජෙතුකාමො චක්කරතනදෙසිතෙන මග්ගෙන දක්ඛිණසමුද්දාභිමුඛො ගච්ඡති. තෙන වුත්තං අථ ඛො තං, භික්ඛවෙ, චක්කරතනං පුරත්ථිමසමුද්දං අජ්ඣොගාහෙත්වා පච්චුත්තරිත්වා දක්ඛිණං දිසං පවත්තතීති. එවං පවත්තමානස්ස පන තස්ස පවත්තනවිධානං සෙනාසන්නිවෙසො පටිරාජගමනං තෙසං අනුසාසනිප්පදානං දක්ඛිණසමුද්දං අජ්ඣොගාහනං සමුද්දසලිලස්ස ඔගච්ඡනං රතනාදානන්ති සබ්බං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

๒๕๗. พระเจ้าจักรพรรดิ ครั้นทรงพิชิตปุพพวิเทหทวีปอันมีสมุทรทิศบูรพาเป็นที่สุดแล้ว ทรงปรารถนาจะพิชิตชมพูทวีปอันมีสมุทรทิศทักษิณเป็นที่สุด จึงเสด็จมุ่งพระพักตร์ไปยังสมุทรทิศทักษิณโดยมรรคาที่จักรรัตนะชี้บอก เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล จักรรัตนะนั้นหยั่งลงสู่สมุทรทิศบูรพาแล้ว ขึ้นมาแล้ว ย่อมหมุนไปสู่ทิศทักษิณ" ก็แล วิธีการหมุนไปของจักรรัตนะนั้นที่กำลังหมุนไปอยู่อย่างนี้ คือ การประชุมพลเสนา การที่พระราชาผู้เป็นข้าศึกเสด็จมาเฝ้า การประทานพระโอวาทแก่พระราชาเหล่านั้น การหยั่งลงสู่สมุทรทิศทักษิณ การลดลงแห่งน้ำในสมุทร และการถือเอารัตนะทั้งหลาย ทั้งหมดนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังนั่นเทียว

විජිනිත්වා පන තං දසසහස්සයොජනප්පමාණං ජම්බුදීපං දක්ඛිණසමුද්දතොපි පච්චුත්තරිත්වා සත්තයොජනසහස්සප්පමාණං අපරගොයානං විජෙතුං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ගන්ත්වා තම්පි සමුද්දපරියන්තං තථෙව අභිවිජිනිත්වා පච්ඡිමසමුද්දතොපි පච්චුත්තරිත්වා අට්ඨයොජනසහස්සප්පමාණං උත්තරකුරුං විජෙතුං තථෙව ගන්ත්වා තම්පි සමුද්දපරියන්තං තථෙව අභිවිජිය උත්තරසමුද්දතොපි පච්චුත්තරති.

ก็แล ครั้นทรงพิชิตชมพูทวีปนั้นอันมีประมาณหนึ่งหมื่นโยชน์แล้ว เสด็จขึ้นจากสมุทรทิศทักษิณแล้ว เสด็จไปเพื่อจะทรงพิชิตอปรโคยานทวีปอันมีประมาณเจ็ดพันโยชน์โดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว ทรงพิชิตแม้ทวีปนั้นอันมีสมุทรเป็นที่สุดแล้วโดยทำนองนั้นเหมือนกัน เสด็จขึ้นจากสมุทรทิศประจิมแล้ว เสด็จไปเพื่อจะทรงพิชิตอุตตรกุรุทวีปอันมีประมาณแปดพันโยชน์โดยทำนองนั้นเหมือนกัน ทรงพิชิตแม้ทวีปนั้นอันมีสมุทรเป็นที่สุดแล้วโดยทำนองนั้นเหมือนกัน แล้วเสด็จขึ้นจากสมุทรทิศอุดร

එත්තාවතා රඤ්ඤා චක්කවත්තිනා චාතුරන්තාය පථවියා ආධිපච්චං අධිගතං හොති. සො එවං විජිතවිජයො අත්තනො රජ්ජසිරිසම්පත්තිදස්සනත්ථං සපරිසො උද්ධං ගගනතලං අභිලඞ්ඝිත්වා සුවිකසිතපදුමුප්පලපුණ්ඩරීකවනවිචිත්තෙ චත්තාරො ජාතස්සරෙ විය පඤ්චසතපඤ්චසතපරිත්තදීපපරිවාරෙ චත්තාරො මහාදීපෙ ඔලොකෙත්වා චක්කරතනදෙසිතෙනෙව මග්ගෙන යථානුක්කමං අත්තනො රාජධානිමෙව පච්චාගච්ඡති. අථ තං චක්කරතනං අන්තෙපුරද්වාරං සොභයමානං විය හුත්වා තිට්ඨති.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระเจ้าจักรพรรดิย่อมเป็นผู้ทรงบรรลุแล้วซึ่งความเป็นใหญ่ในแผ่นดินอันมีสมุทรทั้งสี่เป็นที่สุด พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์นั้น ผู้ทรงมีชัยชนะอันทรงพิชิตแล้วอย่างนี้ เพื่อทอดพระเนตรความถึงพร้อมแห่งราชสิริสมบัติของพระองค์ พร้อมด้วยบริษัท เหาะขึ้นสู่พื้นท้องฟ้าเบื้องบนแล้ว ทอดพระเนตรมหาทวีปทั้งสี่อันมีทวีปน้อยห้าร้อยห้าร้อยเป็นบริวาร ประหนึ่งทอดพระเนตรสระชาตสระทั้งสี่อันวิจิตรด้วยหมู่ปทุม อุบล และปุณฑริกที่บานสะพรั่งดีแล้ว แล้วเสด็จกลับคืนสู่ราชธานีของพระองค์ตามลำดับโดยมรรคาที่จักรรัตนะชี้บอกนั่นเทียว ครั้งนั้น จักรรัตนะนั้นเป็นประหนึ่งว่ายังประตูพระราชวังชั้นในให้งดงามอยู่ ย่อมตั้งอยู่

එවං පතිට්ඨිතෙ පන තස්මිං චක්කරතනෙ රාජන්තෙපුරෙ උක්කාහි වා දීපිකාහි වා කිඤ්චි කරණීයං න හොති, චක්කරතනොභාසොයෙව රත්තිං අන්ධකාරං විධමති. යෙ ච පන රත්තිං අන්ධකාරත්ථිකා හොන්ති, තෙසං අන්ධකාරමෙව හොති. තෙන වුත්තං දක්ඛිණසමුද්දං අජ්ඣොගාහෙත්වා…පෙ… එවරූපං චක්කරතනං පාතුභවතීති.

ก็แล เมื่อจักรรัตนะนั้นตั้งอยู่แล้วอย่างนี้ ในพระราชวังชั้นใน กิจที่ควรทำด้วยคบเพลิงหรือด้วยประทีปย่อมไม่มี แสงสว่างแห่งจักรรัตนะนั่นเทียวย่อมกำจัดความมืดในเวลากลางคืน ก็แล ชนเหล่าใดเป็นผู้ต้องการความมืดในเวลากลางคืน ความมืดย่อมมีแก่ชนเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "หยั่งลงสู่สมุทรทิศทักษิณ...ฯลฯ...จักรรัตนะเห็นปานนี้ย่อมปรากฏขึ้น"

හත්ථිරතනවණ්ණනා

พรรณนาหัตถิรัตนะ

258. එවං [Pg.159] පාතුභූතචක්කරතනස්ස පනස්ස චක්කවත්තිනො අමච්චා පකතිමඞ්ගලහත්ථිට්ඨානං සුචිභූමිභාගං කාරෙත්වා හරිචන්දනාදීහි සුරභිගන්ධෙහි උපලිම්පාපෙත්වා හෙට්ඨා විචිත්තවණ්ණසුරභිකුසුමසමාකිණ්ණං උපරි සුවණ්ණතාරකානං අන්තරන්තරා සමොසරිතමනුඤ්ඤ-කුසුමදාමප්පටිමණ්ඩිතවිතානං දෙවවිමානං විය අභිසඞ්ඛරිත්වා ‘‘එවරූපස්ස නාම දෙව හත්ථිරතනස්ස ආගමනං චින්තෙථා’’ති වදන්ති. සො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව මහාදානං දත්වා සීලානි සමාදාය තං පුඤ්ඤසම්පත්තිං ආවජ්ජන්තො නිසීදති, අථස්ස පුඤ්ඤානුභාවචොදිතො ඡද්දන්තකුලා වා උපොසථකුලා වා තං සක්කාරවිසෙසං අනුභවිතුකාමො තරුණරවිමණ්ඩලාභිරත්තචරණ-ගීවමුඛප්පටිමණ්ඩිතවිසුද්ධසෙතසරීරො සත්තප්පතිට්ඨො සුසණ්ඨිතඞ්ගපච්චඞ්ගසන්නිවෙසො විකසිතරත්ත-පදුමචාරුපොක්ඛරො ඉද්ධිමා යොගී විය වෙහාසං ගමනසමත්ථො මනොසිලාචුණ්ණරඤ්ජිතපරියන්තො විය රජතපබ්බතො හත්ථිසෙට්ඨො තස්මිං පදෙසෙ පතිට්ඨාති. සො ඡද්දන්තකුලා ආගච්ඡන්තො සබ්බකනිට්ඨො ආගච්ඡති, උපොසථකුලා සබ්බජෙට්ඨො. පාළියං පන ‘‘උපොසථො නාගරාජා’’ ඉච්චෙව ආගච්ඡති. ස්වායං පූරිතචක්කවත්තිවත්තානං චක්කවත්තීනං සුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව චින්තයන්තානං ආගච්ඡති, න ඉතරෙසං. සයමෙව පකතිමඞ්ගලහත්ථිට්ඨානං ආගන්ත්වා මඞ්ගලහත්ථිං අපනෙත්වා තත්ථ තිට්ඨති. තෙන වුත්තං පුන චපරං, භික්ඛවෙ…පෙ… නාගරාජාති.

๒๕๘. ก็แล พวกอำมาตย์ของพระเจ้าจักรพรรดิพระองค์นั้น ผู้มีจักรรัตนะปรากฏขึ้นแล้วอย่างนี้ ให้ทำส่วนแห่งพื้นที่อันเป็นที่ตั้งของช้างมงคลตามปกติให้เป็นพื้นที่สะอาดแล้ว ให้ฉาบทาด้วยของหอมมีกลิ่นดีมีจันทน์หอมเป็นต้น เบื้องล่างเกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้มีสีวิจิตรและมีกลิ่นหอม เบื้องบนมีเพดานประดับด้วยพวงดอกไม้อันน่ารื่นรมย์ที่ร้อยไว้ในระหว่างแห่งดาวทองทั้งหลาย ตกแต่งแล้วประหนึ่งเทพวิมาน แล้วกราบทูลว่า "ขอเดชะ ขอพระองค์จงทรงคำนึงถึงการมาแห่งหัตถิรัตนะเห็นปานนี้เถิด" พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์นั้น ทรงบำเพ็ญมหาทาน สมาทานศีลแล้ว ทรงคำนึงถึงความถึงพร้อมแห่งบุญนั้น ประทับนั่งอยู่โดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว ครั้งนั้น อันอานุภาพแห่งบุญของพระองค์นั้นกระตุ้นเตือนแล้ว ช้างตัวประเสริฐจากตระกูลฉัททันต์หรือจากตระกูลอุโบสถ ผู้ปรารถนาจะเสวยสักการะอันวิเศษนั้น มีกายขาวบริสุทธิ์ ประดับด้วยเท้า คอ และปากอันแดงงามดุจมณฑลแห่งดวงอาทิตย์อ่อน ตั้งมั่นในที่ ๗ แห่ง มีการตั้งอยู่แห่งอวัยวะใหญ่น้อยอันตั้งมั่นดีแล้ว มีงวงงามดุจดอกปทุมแดงที่บานแล้ว มีฤทธิ์ สามารถไปในอากาศได้ประหนึ่งโยคี ดุจภูเขาเงินอันมีขอบเขตที่ย้อมด้วยผงมโนศิลา ย่อมมาตั้งอยู่ในประเทศนั้น ช้างนั้น เมื่อมาจากตระกูลฉัททันต์ ย่อมมาเป็นตัวที่เล็กที่สุด เมื่อมาจากตระกูลอุโบสถ ย่อมมาเป็นตัวที่ใหญ่ที่สุด แต่ในพระบาลี มาว่า "พญาช้างชื่ออุโบสถ" ดังนี้เท่านั้น พญาช้างนี้ ย่อมมาสู่พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตรบริบูรณ์แล้ว ผู้ทรงคำนึงอยู่โดยนัยที่ตรัสไว้ในสูตร ย่อมไม่มาสู่ชนเหล่าอื่น มาสู่ที่ตั้งของช้างมงคลตามปกติด้วยตนเองแล้ว ให้ช้างมงคล (เดิม) หลีกไป แล้วตั้งอยู่ในที่นั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ...พญาช้าง"

එවං පාතුභූතං පන තං හත්ථිරතනං දිස්වා හත්ථිගොපකාදයො හට්ඨතුට්ඨා වෙගෙන ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙන්ති. රාජා තුරිතතුරිතං ආගන්ත්වා තං දිස්වා පසන්නචිත්තො ‘‘භද්දකං වත භො හත්ථියානං, සචෙ දමථං උපෙය්‍යා’’ති චින්තයන්තො හත්ථං පසාරෙති. අථ සො ඝරධෙනුවච්ඡකො විය කණ්ණෙ ඔලම්බෙත්වා සූරතභාවං දස්සෙන්තො රාජානං උපසඞ්කමති, රාජා තං අභිරුහිතුකාමො හොති. අථස්ස පරිජනා අධිප්පායං ඤත්වා තං හත්ථිරතනං සොවණ්ණද්ධජං සොවණ්ණාලඞ්කාරං හෙමජාලපටිච්ඡන්නං කත්වා උපනෙන්ති. රාජා තං අනිසීදාපෙත්වාව සත්තරතනමයාය නිස්සෙණියා අභිරුය්හ ආකාසං ගමනනින්නචිත්තො හොති. තස්ස සහ චිත්තුප්පාදෙනෙව සො හත්ථිරාජා රාජහංසො විය ඉන්දනීලමණිප්පභාජාලනීලගගනතලං අභිලඞ්ඝති, තතො චක්කචාරිකාය වුත්තනයෙනෙව [Pg.160] සකලරාජපරිසා. ඉති සපරිසො රාජා අන්තොපාතරාසෙයෙව සකලපථවිං අනුසංයායිත්වා රාජධානිං පච්චාගච්ඡති, එවං මහිද්ධිකං චක්කවත්තිනො හත්ථිරතනං හොති. තෙන වුත්තං දිස්වාන රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස…පෙ… එවරූපං හත්ථිරතනං පාතුභවතීති.

ก็แล ครั้นเห็นหัตถิรัตนะนั้นที่ปรากฏขึ้นแล้วอย่างนี้ พวกคนเลี้ยงช้างเป็นต้น มีใจยินดีร่าเริง ไปโดยเร็วแล้ว กราบทูลแด่พระราชา พระราชาเสด็จมาโดยเร็วพลัน ทอดพระเนตรเห็นช้างนั้นแล้ว มีพระทัยเลื่อมใส ทรงดำริว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ ยานช้างนี้ช่างดีจริงหนอ ถ้าหากจะพึงถึงการฝึกได้" แล้วทรงเหยียดพระหัตถ์ออกไป ครั้งนั้น ช้างนั้นทำหูให้ห้อยลง แสดงความเป็นสัตว์ว่าง่าย ประหนึ่งลูกโคที่เกิดจากแม่โคในบ้าน เข้าไปเฝ้าพระราชา พระราชาทรงปรารถนาจะเสด็จขึ้นทรงช้างนั้น ครั้งนั้น พวกข้าราชบริพารของพระองค์ ทราบความประสงค์แล้ว ทำหัตถิรัตนะนั้นให้มีธงทอง เครื่องประดับทอง ปกคลุมด้วยข่ายทอง แล้วน้อมเข้าไปถวาย พระราชาไม่ต้องให้ช้างนั้นหมอบลงเลย เสด็จขึ้นโดยบันไดอันแล้วด้วยรัตนะ ๗ ประการ ทรงมีพระทัยน้อมไปเพื่อจะเสด็จไปในอากาศ พร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งพระดำริของพระองค์นั่นเทียว พญาช้างนั้นก็เหาะขึ้นสู่พื้นท้องฟ้าสีครามอันมีข่ายแห่งรัศมีดุจแก้วอินทนิล ประหนึ่งพญาหงส์ ลำดับนั้น ราชบริษัททั้งปวงก็ตามเสด็จไปโดยนัยที่กล่าวแล้วในคราวที่จักรรัตนะหมุนไปนั่นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พระราชาพร้อมด้วยบริษัท เสด็จเที่ยวไปทั่วปฐพีทั้งสิ้นภายในเวลาเสวยพระกระยาหารเช้าเท่านั้น แล้วเสด็จกลับสู่ราชธานี หัตถิรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิย่อมมีฤทธิ์มากอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ครั้นทอดพระเนตรเห็น...ของพระเจ้าจักรพรรดิ...ฯลฯ...หัตถิรัตนะเห็นปานนี้ย่อมปรากฏขึ้น"

අස්සරතනවණ්ණනා

พรรณนาอัสสรัตนะ

එවං පාතුභූතහත්ථිරතනස්ස පන චක්කවත්තිනො පරිසා පකතිමඞ්ගලඅස්සට්ඨානං සුචිසමතලං කාරෙත්වා අලඞ්කරිත්වා ච පුරිමනයෙනෙව රඤ්ඤො තස්ස ආගමනචින්තනත්ථං උස්සාහං ජනෙන්ති. සො පුරිමනයෙනෙව කතදානසක්කාරො සමාදින්නසීලොව පාසාදතලෙ නිසින්නො පුඤ්ඤසම්පත්තිං සමනුස්සරති, අථස්ස පුඤ්ඤානුභාවචොදිතො සින්ධවකුලතො විජ්ජුල්ලතාවිනද්ධසරදකාලසෙතවලාහකරාසිසස්සිරිකො රත්තපාදො රත්තතුණ්ඩො චන්දප්පභාපුඤ්ජසදිසසුද්ධසිනිද්ධඝනසඞ්ඝාතසරීරො කාකගීවා විය ඉන්දනීලමණි විය ච කාළවණ්ණෙන සීසෙන සමන්නාගතත්තා කාළසීසො සුට්ඨු කප්පෙත්වා ඨපිතෙහි විය මුඤ්ජසදිසෙහි සණ්හවට්ටඋජුගතිගතෙහි කෙසෙහි සමන්නාගතත්තා මුඤ්ජකෙසො වෙහාසඞ්ගමො වලාහකො නාම අස්සරාජා ආගන්ත්වා තස්මිං ඨානෙ පතිට්ඨාති. සෙසං සබ්බං හත්ථිරතනෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එවරූපං අස්සරතනං සන්ධාය භගවා පුන චපරන්තිආදිමාහ.

อนึ่ง เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีช้างรัตนะบังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ บริษัทของพระองค์ให้ทำสถานที่อันเป็นที่อยู่ของม้ามงคลตามปกติให้สะอาด มีพื้นราบเรียบ และประดับตกแต่งแล้ว ก็ได้ทำให้เกิดความอุตสาหะเพื่อทรงดำริถึงการมาของม้ารัตนะนั้นแก่พระราชาโดยนัยก่อนนั่นเทียว พระองค์ผู้มีทานและการสักการะอันทรงกระทำแล้ว มีศีลอันทรงสมาทานแล้วโดยนัยก่อนนั่นเทียว ประทับนั่งอยู่บนพื้นปราสาท ทรงระลึกเนืองๆ ถึงความถึงพร้อมแห่งบุญ ครั้งนั้น พญาม้าชื่อวลาหก อันอานุภาพแห่งบุญของพระองค์ตักเตือนแล้ว มาจากตระกูลม้าสินธพ มีสิริเสมอด้วยกลุ่มเมฆขาวในสมัยสารทกาลอันพัวพันด้วยสายฟ้า มีเท้าแดง มีจะงอยปากแดง มีสรีระอันเกาะกลุ่มกันเป็นก้อนแน่นสนิท บริสุทธิ์ ละเอียดอ่อน เสมอด้วยกลุ่มแสงจันทร์ มีศีรษะดำเพราะประกอบด้วยศีรษะมีสีดำราวกับคอของกาและราวกับแก้วอินทนิล มีขนแผงคอเหมือนหญ้ามุงกระต่ายเพราะประกอบด้วยขนทั้งหลายที่เหมือนหญ้ามุงกระต่ายซึ่งราวกับเขาจัดแต่งตั้งไว้เป็นอย่างดี มีความละเอียด กลม ตรง และสะอาด ไปในอากาศได้ มาแล้ว ย่อมตั้งอยู่เฉพาะในที่นั้น เรื่องที่เหลือทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเรื่องช้างรัตนะนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงม้ารัตนะเห็นปานนี้ จึงได้ตรัสคำมีอาทิว่า "ปุน จปรํ" ดังนี้

මණිරතනවණ්ණනා

พรรณนาแก้วมณีรัตนะ

එවං පාතුභූතඅස්සරතනස්ස පන රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චතුහත්ථායාමං සකටනාභිසමප්පමාණං උභොසු අන්තෙසු කණ්ණිකපරියන්තතො විනිග්ගතසුපරිසුද්ධමුත්තාකලාපෙහි ද්වීහි කඤ්චනපදුමෙහි අලඞ්කතං චතුරාසීතිමණිසහස්සපරිවාරං තාරාගණපරිවුතස්ස පුණ්ණචන්දස්ස සිරිං පටිප්ඵරමානං විය වෙපුල්ලපබ්බතතො මණිරතනං ආගච්ඡති. තස්සෙවං ආගතස්ස මුත්තාජාලකෙ ඨපෙත්වා වෙළුපරම්පරාය සට්ඨිහත්ථප්පමාණං ආකාසං ආරොපිතස්ස රත්තිභාගෙ සමන්තා යොජනප්පමාණං ඔකාසං ආභා ඵරති, යාය සබ්බො සො ඔකාසො අරුණුග්ගමනවෙලා විය සඤ්ජාතාලොකො හොති. තතො කස්සකා කසිකම්මං, වාණිජා ආපණුග්ඝාටනං[Pg.161], තෙ තෙ ච සිප්පිනො තං තං කම්මන්තං පයොජෙන්ති දිවාති මඤ්ඤමානා. තෙන වුත්තං පුන චපරං, භික්ඛවෙ…පෙ… මණිරතනං පාතුභවතීති.

อนึ่ง แก้วมณีรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีม้ารัตนะบังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ มีความยาว ๔ ศอก มีประมาณเท่าดุมเกวียน ประดับด้วยดอกบัวทอง ๒ ดอก ซึ่งมีพวงไข่มุกอันบริสุทธิ์ยิ่งออกมาจากที่สุดแห่งปุ่มในที่สุดทั้งสอง มีแก้วมณีแปดหมื่นสี่พันเป็นบริวาร ราวกับกำลังแผ่ไปซึ่งสิริแห่งพระจันทร์เต็มดวงอันหมู่ดาวแวดล้อมแล้ว ย่อมมาจากภูเขาเวปุลละ เมื่อแก้วมณีรัตนะนั้นที่มาแล้วอย่างนี้ อันเขาตั้งไว้บนข่ายไข่มุกแล้วยกขึ้นสู่อากาศสูงประมาณ ๖๐ ศอกโดยลำดับแห่งไม้ไผ่ ในเวลากลางคืน รัศมีย่อมแผ่ไปสู่โอกาสประมาณ ๑ โยชน์โดยรอบ ด้วยรัศมีนั้น โอกาสนั้นทั้งหมดจึงเป็นที่มีแสงสว่างเกิดขึ้นแล้วราวกับเวลาอรุณขึ้น เพราะเหตุนั้น ชาวนาทั้งหลายสำคัญอยู่ว่าเป็นกลางวัน จึงประกอบการทำนา พ่อค้าทั้งหลายก็เปิดร้าน และช่างศิลป์เหล่านั้นๆ ก็ประกอบการงานนั้นๆ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ...แก้วมณีรัตนะย่อมบังเกิดขึ้น" ดังนี้

ඉත්ථිරතනවණ්ණනා

พรรณนานางแก้วรัตนะ

එවං පාතුභූතමණිරතනස්ස පන චක්කවත්තිස්ස විසයසුඛවිසෙසකාරණං ඉත්ථිරතනං පාතුභවති. මද්දරාජකුලතො වා හිස්ස අග්ගමහෙසිං ආනෙන්ති, උත්තරකුරුතො වා පුඤ්ඤානුභාවෙන සයං ආගච්ඡති. අවසෙසා පනස්සා සම්පත්ති ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස ඉත්ථිරතනං පාතුභවති අභිරූපා දස්සනීයා’’තිආදිනා නයෙන පාළියංයෙව ආගතා.

อนึ่ง นางแก้วรัตนะผู้เป็นเหตุแห่งความสุขพิเศษอันเป็นวิสัย ย่อมบังเกิดขึ้นแก่พระเจ้าจักรพรรดิผู้มีแก้วมณีรัตนะบังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ จริงอยู่ เขาย่อมนำพระอัครมเหสีมาจากมัททราชตระกูลบ้างเพื่อประโยชน์แก่พระองค์ หรือนางย่อมมาเองจากอุตตรกุรุทวีปบ้างด้วยอานุภาพแห่งบุญของพระองค์ ส่วนสมบัติที่เหลือของนางแก้วนั้น มาแล้วในพระบาลีนั่นเทียวโดยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง นางแก้วรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิย่อมบังเกิดขึ้น มีรูปงาม น่าดู"

තත්ථ සණ්ඨානපාරිපූරියා අධිකං රූපං අස්සාති අභිරූපා. දිස්සමානා ච චක්ඛූනි පීණයති, තස්මා අඤ්ඤං කිච්චවික්ඛෙපං හිත්වාපි දට්ඨබ්බාති දස්සනීයා. දිස්සමානා ච සොමනස්සවසෙන චිත්තං පසාදෙතීති පාසාදිකා. පරමායාති එවං පසාදාවහත්තා උත්තමාය. වණ්ණපොක්ඛරතායාති වණ්ණසුන්දරතාය. සමන්නාගතාති උපෙතා. අභිරූපා වා යස්මා නාතිදීඝා නාතිරස්සා දස්සනීයා යස්මා නාතිකිසා නාතිථූලා, පාසාදිකා යස්මා නාතිකාළිකා නච්චොදාතා. පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතා යස්මා අතික්කන්තා මානුසං වණ්ණං අප්පත්තා දිබ්බවණ්ණං. මනුස්සානඤ්හි වණ්ණාභා බහි න නිච්ඡරති, දෙවානං අතිදූරං නිච්ඡරති, තස්සා පන ද්වාදසහත්ථප්පමාණං පදෙසං සරීරාභා ඔභාසෙති.

ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า "อภิรูปา" เพราะนางมีรูปอันยิ่งด้วยความบริบูรณ์แห่งสัณฐาน ชื่อว่า "ทัสสนียา" เพราะเมื่อถูกมองดูอยู่ ย่อมทำจักษุทั้งหลายให้เอิบอิ่ม เพราะเหตุนั้น จึงเป็นผู้ควรดูแม้ละความวุ่นวายในกิจอื่น ชื่อว่า "ปาสาทิกา" เพราะเมื่อถูกมองดูอยู่ ย่อมยังจิตให้เลื่อมใสด้วยสามารถแห่งโสมนัส บทว่า "ปรมาย" แปลว่า อย่างยิ่ง เพราะเป็นผู้นำมาซึ่งความเลื่อมใสอย่างนี้ บทว่า "วณฺณโปกฺขรตาย" แปลว่า ด้วยความงามแห่งผิวพรรณ บทว่า "สมนฺนาคตา" แปลว่า ประกอบแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "อภิรูปา" เพราะไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป ชื่อว่า "ทัสสนียา" เพราะไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ชื่อว่า "ปาสาทิกา" เพราะไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป ประกอบแล้วด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณงามอย่างยิ่ง เพราะก้าวล่วงผิวพรรณของมนุษย์ แต่ยังไม่ถึงผิวพรรณของทิพย์ จริงอยู่ รัศมีแห่งผิวพรรณของมนุษย์ทั้งหลายย่อมไม่ออกไปภายนอก ของทวยเทพย่อมออกไปไกลมาก ส่วนรัศมีกายของนางแก้วนั้นย่อมส่องสว่างซึ่งประเทศมีประมาณ ๑๒ ศอก

නාතිදීඝාදීසු චස්සා පඨමයුගළෙන ආරොහසම්පත්ති, දුතියයුගළෙන පරිණාහසම්පත්ති, තතියයුගළෙන වණ්ණසම්පත්ති වුත්තා. ඡහි වාපි එතෙහි කායවිපත්තියා අභාවො, අතික්කන්තා මානුසං වණ්ණන්ති ඉමිනා කායසම්පත්ති වුත්තා.

อนึ่ง ในบททั้งหลายมีอาทิว่า "นาติทีฆา" ความถึงพร้อมแห่งส่วนสูงของนางแก้วนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วด้วยคู่ที่หนึ่ง ความถึงพร้อมแห่งความสมส่วนของนางแก้วนั้น ตรัสแล้วด้วยคู่ที่สอง ความถึงพร้อมแห่งผิวพรรณของนางแก้วนั้น ตรัสแล้วด้วยคู่ที่สาม อีกอย่างหนึ่ง ความไม่มีแห่งความวิบัติแห่งกาย ก็ตรัสแล้วแม้ด้วยบททั้งหกเหล่านี้ ความถึงพร้อมแห่งกายของนางแก้วนั้น ตรัสแล้วด้วยบทนี้ว่า "อติกฺกนฺตา มานุสํ วณฺณํ"

තූලපිචුනො වා කප්පාසපිචුනො වාති සප්පිමණ්ඩෙ පක්ඛිපිත්වා ඨපිතස්ස සතවිහතස්ස තූලපිචුනො වා සතවිහතස්ස කප්පාසපිචුනො වා කායසම්ඵස්සො හොති. සීතෙති රඤ්ඤො සීතකාලෙ. උණ්හෙති රඤ්ඤො උණ්හකාලෙ. චන්දනගන්ධොති නිච්චකාලමෙව සුපිසිතස්ස අභිනවස්ස චතුජ්ජාතිසමායොජිතස්ස හරිචන්දනස්ස ගන්ධො කායතො වායති. උප්පලගන්ධොති හසිතකථිතකාලෙසු මුඛතො නික්ඛන්තො තඞ්ඛණං විකසිතස්සෙව නීලුප්පලස්ස අතිසුරභිගන්ධො වායති.

บทว่า "ตูลปิจุโน วา กปฺปาสปิจุโน วา" มีความว่า กายสัมผัสย่อมเป็นเหมือนปุยนุ่นหรือปุยฝ้ายที่ถูกตีร้อยครั้ง อันเขาใส่ลงในหัวเนยใสแล้วตั้งไว้ บทว่า "สีเต" คือ ในกาลหนาวของพระราชา บทว่า "อุณฺเห" คือ ในกาลร้อนของพระราชา บทว่า "จนฺทนคนฺโธ" คือ กลิ่นแห่งแก่นจันทน์เหลืองอันบดละเอียดดีแล้ว เป็นของใหม่ ประกอบด้วยของหอม ๔ ชนิด ย่อมหอมฟุ้งออกจากกายตลอดกาลเป็นนิตย์ทีเดียว บทว่า "อุปฺปลคนฺโธ" คือ กลิ่นหอมยิ่งแห่งดอกอุบลเขียวที่บานในขณะนั้นนั่นเทียว ซึ่งออกจากพระโอษฐ์ในกาลที่ทรงพระสรวลและตรัส ย่อมหอมฟุ้ง

එවං [Pg.162] රූපසම්ඵස්සගන්ධසම්පත්තියුත්තාය පනස්සා සරීරසම්පත්තියා අනුරූපං ආචාරං දස්සෙතුං තං ඛො පනාතිආදි වුත්තං. තත්ථ රාජානං දිස්වා නිසින්නාසනතො අග්ගිදඩ්ඪා විය පඨමමෙව උට්ඨාතීති පුබ්බුට්ඨායිනී. තස්මිං නිසින්නෙ තස්ස රඤ්ඤො තාලවණ්ටෙන බීජනාදිකිච්චං කත්වා පච්ඡා නිපතති නිසීදතීති පච්ඡානිපාතිනී. කිං කරොමි දෙවාති තස්ස කිංකාරං පටිස්සාවෙතීති කිංකාරපටිස්සාවිනී. රඤ්ඤො මනාපමෙව චරති කරොතීති මනාපචාරිනී. යං රඤ්ඤො පියං, තදෙව වදතීති පියවාදිනී.

อนึ่ง เพื่อทรงแสดงอาจาระอันสมควรแก่ความถึงพร้อมแห่งสรีระของนางแก้วนั้น ผู้ประกอบแล้วด้วยความถึงพร้อมแห่งรูป สัมผัส และกลิ่นอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า "ตํ โข ปน" ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า "ปุพฺพุฏฺฐายินี" เพราะเห็นพระราชาแล้ว ย่อมลุกขึ้นจากอาสนะที่นั่งอยู่ก่อนทีเดียว ราวกับถูกไฟไหม้ ชื่อว่า "ปจฺฉานิปาตินี" เพราะเมื่อพระราชานั้นประทับนั่งแล้ว กระทำกิจมีพัดด้วยพัดใบตาลเป็นต้นแก่พระราชานั้นแล้ว ภายหลังจึงนั่งลงคอยรับใช้ ชื่อว่า "กึการปฏิสฺสาวินี" เพราะทูลว่า "ข้าแต่เทวะ หม่อมฉันจะทำอะไร" แล้วย่อมทูลถามพระราชานั้นว่าจะให้ทำอะไร ชื่อว่า "มนาปจารินี" เพราะย่อมประพฤติ กระทำแต่สิ่งที่พอพระทัยของพระราชา ชื่อว่า "ปิยวาทินี" เพราะย่อมกล่าวแต่คำนั้นนั่นเทียวซึ่งเป็นที่รักของพระราชา

ඉදානි ස්වාස්සා ආචාරො භාවසුද්ධියා එව, න සාඨෙය්‍යෙනාති දස්සෙතුං තං ඛො පනාතිආදිමාහ. තත්ථ නො අතිචරතීති න අතික්කමිත්වා චරති, අඤ්ඤං පුරිසං චිත්තෙනපි න පත්ථෙතීති වුත්තං හොති. තත්ථ යෙ තස්සා ආදිම්හි ‘‘අභිරූපා’’තිආදයො අන්තෙ ‘‘පුබ්බුට්ඨායිනී’’තිආදයො ගුණා වුත්තා, තෙ පකතිගුණා එව ‘‘අතික්කන්තා මානුසං වණ්ණ’’න්තිආදයො පන චක්කවත්තිනො පුඤ්ඤං උපනිස්සාය චක්කරතනපාතුභාවතො පට්ඨාය පුරිමකම්මානුභාවෙන නිබ්බත්තන්තීති වෙදිතබ්බා. අභිරූපතාදිකාපි වා චක්කරතනපාතුභාවතො පට්ඨාය සබ්බාකාරපාරිපූරා ජාතා. තෙනාහ එවරූපං ඉත්ථිරතනං පාතුභවතීති.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า ความประพฤติของพระนางนั้นเป็นไปด้วยความบริสุทธิ์ใจเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยมารยา พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า `ตํ โข ปน` (ก็...นั้น) ในบทเหล่านั้น บทว่า `โน อติจรติ` ความว่า ไม่ประพฤติล่วงเกิน คือ ไม่ปรารถนาชายอื่นแม้ด้วยใจ ในบรรดาคุณเหล่านั้น คุณที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นมีอาทิว่า `อภิรูปา` (มีรูปงาม) และในเบื้องปลายมีอาทิว่า `ปุพฺพุฏฺฐายินี` (ตื่นก่อน) คุณเหล่านั้นเป็นคุณตามปกติ ส่วนคุณมีอาทิว่า `อติกฺกนฺตา มานุสํ วณฺณํ` (มีวรรณะล่วงผิวมนุษย์) พึงทราบว่าบังเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งกรรมในปางก่อน อาศัยบุญของพระเจ้าจักรพรรดิ จำเดิมแต่การบังเกิดขึ้นแห่งจักรแก้ว หรืออีกนัยหนึ่ง แม้คุณมีความเป็นผู้มีรูปงามเป็นต้น ก็ถึงความบริบูรณ์โดยอาการทั้งปวง จำเดิมแต่การบังเกิดขึ้นแห่งจักรแก้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า นางแก้วเห็นปานนี้ย่อมบังเกิดขึ้น

ගහපතිරතනවණ්ණනා

พรรณนาคหบดีแก้ว

එවං පාතුභූතඉත්ථිරතනස්ස පන රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස ධනකරණීයානං කිච්චානං යථාසුඛප්පවත්තනත්ථං ගහපතිරතනං පාතුභවති. සො පකතියාව මහාභොගො මහාභොගකුලෙ ජාතො රඤ්ඤො ධනරාසිවඩ්ඪකො සෙට්ඨි ගහපති හොති, චක්කරතනානුභාවසහිතං පනස්ස කම්මවිපාකජං දිබ්බචක්ඛු පාතුභවති, යෙන අන්තොපථවියං යොජනබ්භන්තරෙ නිධිං පස්සති. සො තං සම්පත්තිං දිස්වා තුට්ඨහදයො ගන්ත්වා රාජානං ධනෙන පවාරෙත්වා සබ්බානි ධනකරණීයානි සම්පාදෙති. තෙන වුත්තං පුන චපරං, භික්ඛවෙ…පෙ… එවරූපං ගහපතිරතනං පාතුභවතීති.

ก็สำหรับพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีนางแก้วบังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ คหบดีแก้วย่อมบังเกิดขึ้น เพื่อให้กิจที่ต้องทำด้วยทรัพย์เป็นไปได้โดยสะดวก คหบดีนั้นโดยปกติเป็นผู้มีโภคะมาก เกิดในตระกูลที่มีโภคะมาก เป็นเศรษฐีคหบดีผู้ยังกองทรัพย์ให้เจริญแก่พระราชา อนึ่ง ทิพยจักษุอันเกิดจากวิบากกรรมของคหบดีนั้น พร้อมด้วยอานุภาพแห่งจักรแก้ว ย่อมบังเกิดขึ้น ซึ่งด้วยทิพยจักษุนั้น เขาย่อมเห็นขุมทรัพย์ภายในแผ่นดินในระยะ ๑ โยชน์ เขาเห็นสมบัตินั้นแล้ว มีใจยินดี ไปปวารณาพระราชาด้วยทรัพย์ ย่อมยังกิจทั้งปวงที่ต้องทำด้วยทรัพย์ให้สำเร็จ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ...คหบดีแก้วเห็นปานนี้ย่อมบังเกิดขึ้น"

පරිණායකරතනවණ්ණනා

พรรณนาขุนพลแก้ว

එවං පාතුභූතගහපතිරතනස්ස පන රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සබ්බකිච්චසංවිධානසමත්ථං පරිණායකරතනං පාතුභවති. සො රඤ්ඤො ජෙට්ඨපුත්තොව හොති[Pg.163]. පකතියා එව පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො මෙධාවී, රඤ්ඤො පුඤ්ඤානුභාවං නිස්සාය පනස්ස අත්තනො කම්මානුභාවෙන පරචිත්තඤාණං උප්පජ්ජති. යෙන ද්වාදසයොජනාය රාජපරිසාය චිත්තාචාරං ඤත්වා රඤ්ඤො අහිතෙ හිතෙ ච වවත්ථපෙතුං සමත්ථො හොති. සොපි තං අත්තනො ආනුභාවං දිස්වා තුට්ඨහදයො රාජානං සබ්බකිච්චානුසාසනෙන පවාරෙති. තෙන වුත්තං පුන චපරං…පෙ… පරිණායකරතනං පාතුභවතීති. තත්ථ ඨපෙතබ්බං ඨපෙතුන්ති තස්මිං තස්මිං ඨානන්තරෙ ඨපෙතබ්බං ඨපෙතුං.

ก็สำหรับพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีคหบดีแก้วบังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ ขุนพลแก้วผู้สามารถจัดแจงกิจทั้งปวงย่อมบังเกิดขึ้น ขุนพลแก้วนั้นเป็นพระราชโอรสองค์ใหญ่ของพระราชานั่นเอง โดยปกติเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา อนึ่ง ปรจิตตญาณ (ญาณรู้ใจผู้อื่น) ย่อมเกิดขึ้นแก่ขุนพลแก้วนั้นด้วยอานุภาพแห่งกรรมของตน อาศัยบุญญานุภาพของพระราชา ซึ่งด้วยญาณนั้น เขารู้ความประพฤติทางใจของราชบริษัทในระยะ ๑๒ โยชน์แล้ว ย่อมสามารถเพื่อจะวินิจฉัยในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และเป็นประโยชน์แก่พระราชาได้ แม้ขุนพลแก้วนั้นเห็นอานุภาพของตนนั้นแล้ว มีใจยินดี ย่อมปวารณาพระราชาด้วยการรับสั่งสอนในกิจทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ...ขุนพลแก้วย่อมบังเกิดขึ้น" ในบทเหล่านั้น บทว่า `ฐเปตพฺพํ ฐเปตุํ` คือ เพื่อจะแต่งตั้งบุคคลที่ควรแต่งตั้งในตำแหน่งนั้นๆ

259. සමවෙපාකිනියාතිආදි හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

๒๕๙. คำมีอาทิว่า `สมเวปากินิยา` ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

260. කටග්ගහෙනාති ජයග්ගාහෙන. මහන්තං භොගක්ඛන්ධන්ති එකප්පහාරෙනෙව ද්වෙ වා තීණි වා සතසහස්සානි. කෙවලා පරිපූරා පණ්ඩිතභූමීති පණ්ඩිතො තීණි සුචරිතානි පූරෙත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තති, තතො මනුස්සලොකං ආගච්ඡන්තො කුලරූපභොගසම්පත්තියං නිබ්බත්තති, තත්ථ ඨිතො තීණි ච සුචරිතානි පූරෙත්වා පුන සග්ගෙ නිබ්බත්තතීති අයං සකලා පරිපුණ්ණා පණ්ඩිතභූමි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๒๖๐. บทว่า `กฏคฺคเหน` คือ ด้วยการถือเอาชัยชนะ บทว่า `มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ` คือ (ได้ทรัพย์) สองแสนหรือสามแสนในคราวเดียวเท่านั้น บทว่า `เกวลา ปริปูรา ปณฺฑิตภูมิ` คือ บัณฑิตบำเพ็ญสุจริต ๓ ประการให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบังเกิดในสวรรค์ เมื่อมาจากสวรรค์นั้นสู่มนุสสโลก ย่อมบังเกิดในความถึงพร้อมด้วยตระกูล รูป และโภคะ ตั้งอยู่ในมนุสสโลกนั้นแล้ว บำเพ็ญสุจริต ๓ ประการให้บริบูรณ์อีก ก็ย่อมบังเกิดในสวรรค์อีก การเวียนเกิดในสุคติภูมิดังนี้ ชื่อว่าบัณฑิตภูมิอันบริบูรณ์ครบถ้วน บทที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาพาลบัณฑิตสูตร จบ

10. දෙවදූතසුත්තවණ්ණනා

๑๐. พรรณนาเทวทูตสูตร

261. එවං මෙ සුතන්ති දෙවදූතසුත්තං. තත්ථ ද්වෙ අගාරාතිආදි අස්සපුරසුත්තෙ විත්ථාරිතමෙව.

๒๖๑. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า `เอวํ เม สุตํ` คือ เทวทูตสูตร ในเทวทูตสูตรนั้น คำมีอาทิว่า `เทฺว อคารา` ท่านได้ขยายความไว้แล้วในอัสสปุรสูตรนั่นเทียว

262. නිරයං උපපන්නාති භගවා කත්ථචි නිරයතො පට්ඨාය දෙසනං දෙවලොකෙන ඔසාපෙති, කත්ථචි දෙවලොකතො පට්ඨාය නිරයෙන ඔසාපෙති. සචෙ සග්ගසම්පත්තිං විත්ථාරෙත්වා කථෙතුකාමො හොති, නිරයදුක්ඛං එකදෙසතො කථෙති, තිරච්ඡානයොනිදුක්ඛං පෙත්තිවිසයදුක්ඛං මනුස්සලොකසම්පත්තිං එකදෙසතො කථෙති, සග්ගසම්පත්තිමෙව විත්ථාරෙති. සචෙ නිරයදුක්ඛං විත්ථාරෙත්වා කථෙතුකාමො හොති, දෙවලොකමනුස්සලොකෙසු [Pg.164] සම්පත්තිං තිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයෙසු ච දුක්ඛං එකදෙසතො කථෙති, නිරයදුක්ඛමෙව විත්ථාරෙති. සො ඉමස්මිං සුත්තෙ නිරයදුක්ඛං විත්ථාරෙතුකාමො, තස්මා දෙවලොකතො පට්ඨාය දෙසනං නිරයෙන ඔසාපෙති. දෙවලොකමනුස්සලොකසම්පත්තියො තිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයදුක්ඛානි ච එකදෙසතො කථෙත්වා නිරයදුක්ඛමෙව විත්ථාරෙන කථෙතුං තමෙනං, භික්ඛවෙ, නිරයපාලාතිආදිමාහ.

๒๖๒. บทว่า `นิรยํ อุปปนฺนา` (เข้าถึงนรก) พระผู้มีพระภาคในบางแห่งทรงเริ่มเทศนาจากนรกแล้วทรงจบลงด้วยเทวโลก ในบางแห่งทรงเริ่มจากเทวโลกแล้วทรงจบลงด้วยนรก หากทรงประสงค์จะตรัสขยายความสวรรคสมบัติ จะตรัสถึงทุกข์ในนรกโดยส่วนเดียว ตรัสถึงทุกข์ในกำเนิดเดรัจฉาน ทุกข์ในเปรตวิสัย และสมบัติในมนุสสโลกโดยส่วนเดียว แล้วทรงขยายความเฉพาะสวรรคสมบัติ หากทรงประสงค์จะตรัสขยายความทุกข์ในนรก จะตรัสถึงสมบัติในเทวโลกและมนุสสโลก และทุกข์ในกำเนิดเดรัจฉานและเปรตวิสัยโดยส่วนเดียว แล้วทรงขยายความเฉพาะทุกข์ในนรก พระองค์ในพระสูตรนี้ทรงประสงค์จะขยายความทุกข์ในนรก เพราะฉะนั้น จึงทรงเริ่มเทศนาจากเทวโลกแล้วทรงจบลงด้วยนรก ตรัสถึงสมบัติในเทวโลกและมนุสสโลก และทุกข์ในกำเนิดเดรัจฉานและเปรตวิสัยโดยส่วนเดียวแล้ว เพื่อจะตรัสถึงทุกข์ในนรกโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านายนิรยบาล"

තත්ථ එකච්චෙ ථෙරා ‘‘නිරයපාලා නාම නත්ථි, යන්තරූපං විය කම්මමෙව කාරණං කාරෙතී’’ති වදන්ති. තෙසං තං ‘‘අත්ථි නිරයෙ නිරයපාලාති, ආමන්තා, අත්ථි ච කාරණිකා’’තිආදිනා නයෙන අභිධම්මෙ (කථා. 866) පටිසෙධිතමෙව. යථා හි මනුස්සලොකෙ කම්මකාරණකාරකා අත්ථි, එවමෙව නිරයෙ නිරයපාලා අත්ථීති. යමස්ස රඤ්ඤොති යමරාජා නාම වෙමානිකපෙතරාජා, එකස්මිං කාලෙ දිබ්බවිමානෙ දිබ්බකප්පරුක්ඛදිබ්බඋය්‍යානදිබ්බනාටකාදිසම්පත්තිං අනුභවති, එකස්මිං කාලෙ කම්මවිපාකං, ධම්මිකො රාජා. න චෙස එකොව හොති, චතූසු පන ද්වාරෙසු චත්තාරො ජනා හොන්ති. නාද්දසන්ති අත්තනො සන්තිකෙ පෙසිතස්ස කස්සචි දෙවදූතස්ස අභාවං සන්ධාය එවං වදති. අථ නං යමො ‘‘නායං භාසිතස්ස අත්ථං සල්ලක්ඛෙතී’’ති ඤත්වා සල්ලක්ඛාපෙතුකාමො අම්භොතිආදිමාහ.

ในเรื่องนั้น พระเถระบางพวกกล่าวว่า "นายนิรยบาลไม่มี กรรมนั่นเองย่อมให้ทำกรรมกรณ์ (การลงโทษ) เหมือนหุ่นยนต์" คำกล่าวของพระเถระเหล่านั้นถูกปฏิเสธไว้แล้วในอภิธรรม (กถาวัตถุ ๘๖๖) ด้วยนัยมีอาทิว่า "มีนายนิรยบาลในนรกหรือ? ตอบว่า มี และมีผู้ทำการลงโทษด้วย" เหมือนอย่างว่าในมนุสสโลกมีผู้ทำการลงโทษอยู่ ฉันใด ในนรกก็มีนายนิรยบาลอยู่ ฉันนั้น บทว่า `ยมสฺส รญฺโญ` (ของพญายม) พญายมชื่อว่าเป็นเวมานิกเปรตราช ในกาลหนึ่ง ย่อมเสวยสมบัติมีทิพยวิมาน ทิพยกัลปพฤกษ์ ทิพยอุทยาน และทิพยนาฏกะ เป็นต้น ในกาลหนึ่ง ย่อมเสวยวิบากกรรม เป็นพระราชาผู้ทรงธรรม และพญายมนี้มิได้มีองค์เดียว แต่ที่ประตูทั้ง ๔ มีอยู่ ๔ องค์ สัตว์นรกนั้นกล่าวว่า `นาทฺทสํ` (ข้าพระองค์ไม่เคยเห็น) โดยหมายถึงการไม่มีอยู่ของเทวทูตคนใดคนหนึ่งที่ถูกส่งมายังสำนักของตน ครั้งนั้น พญายมทรงทราบว่า "ผู้นี้ไม่เข้าใจความหมายของคำที่เราพูด" ทรงประสงค์จะให้เข้าใจ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ดูก่อนบุรุษ"

ජාතිධම්මොති ජාතිසභාවො, අපරිමුත්තො ජාතියා, ජාති නාම මය්හං අබ්භන්තරෙයෙව අත්ථීති. පරතො ජරාධම්මොතිආදීසුපි එසෙව නයො.

บทว่า `ชาติธมฺโม` คือ มีความเกิดเป็นสภาพ ไม่พ้นไปจากความเกิด ความหมายคือ ความเกิดมีอยู่ภายในตัวเรานี่เอง ในบทต่อๆ ไป มีอาทิว่า `ชราธมฺโม` ก็มีนัยนี้เช่นกัน

263. පඨමං දෙවදූතං සමනුයුඤ්ජිත්වාති එත්ථ දහරකුමාරො අත්ථතො එවං වදති නාම ‘‘පස්සථ, භො, මය්හම්පි තුම්හාකං විය හත්ථපාදා අත්ථි, සකෙ පනම්හි මුත්තකරීසෙ පලිපන්නො, අත්තනො ධම්මතාය උට්ඨහිත්වා න්හායිතුං න සක්කොමි, අහං කිලිට්ඨගත්තොම්හි, න්හාපෙථ මන්ති වත්තුම්පි න සක්කොමි, ජාතිතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි ජාතිතො අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි ජාති ආගමිස්සති, ඉති තස්සා පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙස දෙවදූතො නාම ජාතො, වචනත්ථො පන මඝදෙවසුත්තෙ වුත්තොව.

๒๖๓. ในบทว่า 'สอบสวนเทวทูตที่หนึ่ง' นี้ เด็กชายเล็กๆ โดยอรรถแล้ว ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็มีมือและเท้าเหมือนของท่านทั้งหลาย แต่ว่าเรานี้จมอยู่ในมูตรและคูถของตน ไม่สามารถจะลุกขึ้นอาบน้ำได้โดยปกติของตน เราเป็นผู้มีร่างกายเปรอะเปื้อน แม้จะกล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงอาบน้ำให้เรา' ก็ไม่สามารถ เราเป็นเช่นนี้ เพราะยังไม่พ้นไปจากชาติ (ความเกิด) ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้ท่านทั้งหลายก็ยังไม่พ้นไปจากชาติเช่นกัน เพราะชาติมาย่อมถึงแก่เราฉันใด ชาติก็จักมาถึงแก่ท่านทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ก่อนที่ชาตินั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น เด็กนี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต ส่วนอรรถแห่งบท (เทวทูต) พระองค์ตรัสไว้แล้วในมฆเทวสูตรนั่นเทียว

දුතියං [Pg.165] දෙවදූතන්ති එත්ථාපි ජරාජිණ්ණසත්තො අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘පස්සථ, භො, අහම්පි තුම්හෙ විය තරුණො අහොසිං ඌරුබලබාහුබලජවනසම්පන්නො, තස්ස මෙ තා බලජවනසම්පත්තියො අන්තරහිතා, විජ්ජමානාපි මෙ හත්ථපාදා හත්ථපාදකිච්චං න කරොන්ති, ජරායම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි ජරාය අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි ජරා ආගමිස්සති, ඉති තස්සා පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙස දෙවදූතො නාම ජාතො.

แม้ในบทว่า 'เทวทูตที่สอง' นี้ สัตว์ผู้แก่ชรา โดยอรรถแล้ว ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็เคยเป็นคนหนุ่มเหมือนท่านทั้งหลาย สมบูรณ์ด้วยกำลังขา กำลังแขน และความเร็ว ความสมบูรณ์ด้วยกำลังและความเร็วนั้นของเราได้อันตรธานไปแล้ว แม้มือและเท้าของเรามีอยู่ ก็ทำกิจของมือและเท้าไม่ได้ เราเป็นเช่นนี้ เพราะยังไม่พ้นไปจากชรา ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้ท่านทั้งหลายก็ยังไม่พ้นไปจากชราเช่นกัน เพราะชรามาย่อมถึงแก่เราฉันใด ชราก็จักมาถึงแก่ท่านทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ก่อนที่ชรานั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต

තතියං දෙවදූතන්ති එත්ථාපි ගිලානසත්තො අත්ථතො එව වදති නාම – ‘‘පස්සථ, භො, අහම්පි තුම්හෙ විය නිරොගො අහොසිං, සොම්හි එතරහි බ්‍යාධිනා අභිහතො සකෙ මුත්තකරීසෙ පලිපන්නො, උට්ඨාතුම්පි න සක්කොමි, විජ්ජමානාපි මෙ හත්ථපාදා හත්ථපාදකිච්චං න කරොන්ති, බ්‍යාධිතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි බ්‍යාධිතො අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකං බ්‍යාධි ආගමිස්සති, ඉති තස්ස පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙස දෙවදූතො නාම ජාතො.

แม้ในบทว่า 'เทวทูตที่สาม' นี้ สัตว์ผู้ป่วยไข้ โดยอรรถแล้ว ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็เคยเป็นผู้ไม่มีโรคเหมือนท่านทั้งหลาย บัดนี้ เรานั้นถูกพยาธิครอบงำแล้ว จมอยู่ในมูตรและคูถของตน แม้จะลุกขึ้นก็ไม่สามารถ แม้มือและเท้าของเรามีอยู่ ก็ทำกิจของมือและเท้าไม่ได้ เราเป็นเช่นนี้ เพราะยังไม่พ้นไปจากพยาธิ ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้ท่านทั้งหลายก็ยังไม่พ้นไปจากพยาธิเช่นกัน เพราะพยาธิมาย่อมถึงแก่เราฉันใด พยาธิก็จักมาถึงแก่ท่านทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ก่อนที่พยาธินั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต

265. චතුත්ථං දෙවදූතන්ති එත්ථ පන කම්මකාරණා වා දෙවදූතාති කාතබ්බා කම්මකාරණිකා වා. තත්ථ පන කම්මකාරණපක්ඛෙ බාත්තිංස තාව කම්මකාරණා අත්ථතො එවං වදන්ති නාම – ‘‘මයං නිබ්බත්තමානා න රුක්ඛෙ වා පාසාණෙ වා නිබ්බත්තාම, තුම්හාදිසානං සරීරෙ නිබ්බත්තාම, ඉති අම්හාකං පුරෙ නිබ්බත්තිතොව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙතෙ දෙවදූතා නාම ජාතා. කම්මකාරණිකාපි අත්ථතො එවං වදන්ති නාම – ‘‘මයං ද්වත්තිංස කම්මකාරණා කරොන්තා න රුක්ඛාදීසු කරොම, තුම්හාදිසෙසු සත්තෙසුයෙව කරොම, ඉති අම්හාකං තුම්හෙසු පුරෙ කම්මකාරණාකරණතොව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙතෙපි දෙවදූතා නාම ජාතා.

๒๖๕. ส่วนในบทว่า 'เทวทูตที่สี่' นี้ พึงทราบว่า กรรมกรณ์ (เครื่องมือลงทัณฑ์) ทั้งหลาย หรือ ผู้กระทำกรรมกรณ์ (เพชฌฆาต) ทั้งหลาย เป็นเทวทูต ก็ในบรรดาสองอย่างนั้น ในฝ่ายกรรมกรณ์ กรรมกรณ์ ๓๒ อย่างก่อน โดยอรรถแล้ว ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'เมื่อเราทั้งหลายเกิดขึ้น ย่อมไม่เกิดขึ้นที่ต้นไม้หรือแผ่นหิน ย่อมเกิดขึ้นในร่างกายของคนเช่นท่านทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ก่อนที่เราทั้งหลายจะเกิดขึ้นนั่นเทียว ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น กรรมกรณ์เหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นเทวทูต แม้ผู้กระทำกรรมกรณ์ทั้งหลาย โดยอรรถแล้ว ก็ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'เราทั้งหลายเมื่อกระทำกรรมกรณ์ ๓๒ อย่าง ย่อมไม่กระทำที่ต้นไม้เป็นต้น ย่อมกระทำในสัตว์ทั้งหลายเช่นท่านนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ก่อนที่เราทั้งหลายจะกระทำกรรมกรณ์ในท่านทั้งหลายนั่นเทียว ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น แม้ผู้กระทำกรรมกรณ์เหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นเทวทูต

266. පඤ්චමං දෙවදූතන්ති එත්ථ මතකසත්තො අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘පස්සථ භො මං ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩිතං උද්ධුමාතකාදිභාවං පත්තං, මරණතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි [Pg.166] මරණතො අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි මරණං ආගමිස්සති, ඉති තස්ස පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙස දෙවදූතො නාම ජාතො.

๒๖๖. ในบทว่า 'เทวทูตที่ห้า' นี้ สัตว์ที่ตายแล้ว โดยอรรถแล้ว ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเรา ผู้ถูกทิ้งไว้ในป่าช้าผีดิบ ถึงความเป็นสภาพมีร่างกายพองขึ้นเป็นต้น เราเป็นเช่นนี้ เพราะยังไม่พ้นไปจากความตาย ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้ท่านทั้งหลายก็ยังไม่พ้นไปจากความตายเช่นกัน เพราะความตายมาย่อมถึงแก่เราฉันใด ความตายก็จักมาถึงแก่ท่านทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ก่อนที่ความตายนั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต

ඉමං පන දෙවදූතානුයොගං කො ලභති, කො න ලභතීති? යෙන තාව බහුං පාපං කතං, සො ගන්ත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තතියෙව. යෙන පන පරිත්තං පාපකම්මං කතං, සො ලභති. යථා හි සභණ්ඩං චොරං ගහෙත්වා කත්තබ්බමෙව කරොන්ති, න විනිච්ඡිනන්ති. අනුවිජ්ජිත්වා ගහිතං පන විනිච්ඡයට්ඨානං නයන්ති, සො විනිච්ඡයං ලභති. එවංසම්පදමෙතං. පරිත්තපාපකම්මා හි අත්තනො ධම්මතායපි සරන්ති, සාරියමානාපි සරන්ති.

ก็ใครเล่าย่อมได้รับการไต่สวนด้วยเทวทูตนี้ ใครเล่าไม่ได้รับการไต่สวน? ผู้ใดทำบาปไว้มากก่อน ผู้นั้นไปบังเกิดในนรกนั่นเทียว ส่วนผู้ใดทำบาปกรรมไว้น้อย ผู้นั้นย่อมได้รับการไต่สวน เหมือนอย่างว่า (ในโลก) เมื่อจับโจรได้พร้อมของกลาง เขาย่อมทำสิ่งที่ควรทำ (ลงโทษ) เท่านั้น ไม่ไต่สวน แต่ผู้ที่ถูกจับหลังจากการสอบสวน เขาย่อมนำไปสู่สถานที่ตัดสินคดี ผู้นั้นย่อมได้รับการตัดสิน ข้อนี้มีความอุปมาฉันนั้น เพราะว่า ผู้มีบาปกรรมน้อย ย่อมระลึกได้เองก็มี เมื่อถูกเตือนให้ระลึก ก็ระลึกได้ก็มี

තත්ථ දීඝජයන්තදමිළො නාම අත්තනො ධම්මතාය සරි. සො කිර දමිළො සුමනගිරිවිහාරෙ ආකාසචෙතියං රත්තපටෙන පූජෙසි. අථ නිරයෙ උස්සදසාමන්තෙ නිබ්බත්තො අග්ගිජාලසද්දං සුත්වාව අත්තනො පූජිතපටං අනුස්සරි, සො ගන්ත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තො. අපරොපි පුත්තස්ස දහරභික්ඛුනො ඛලිසාටකං දෙන්තො පාදමූලෙ ඨපෙසි, මරණකාලම්හි පටපටාති සද්දෙ නිමිත්තං ගණ්හි, සොපි උස්සදසාමන්තෙ නිබ්බත්තො ජාලසද්දෙන තං සාටකං අනුස්සරිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තො. එවං තාව අත්තනො ධම්මතාය කුසලං කම්මං සරිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තතීති.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ชาวทมิฬชื่อทีฆชยันตะ ระลึกได้เอง ได้ยินว่า ชาวทมิฬนั้นได้บูชาอากาสเจดีย์ในสุมนคิรีวิหารด้วยผ้าสีแดง ต่อมา เขาบังเกิดใกล้อุสสทนรก พอได้ยินเสียงเปลวไฟ ก็ระลึกถึงผ้าที่ตนเคยบูชา เขาจึงไปบังเกิดในสวรรค์ แม้อีกคนหนึ่ง เมื่อถวายผ้าสาฎกเนื้อหยาบแก่บุตรผู้เป็นภิกษุหนุ่ม ได้วางไว้ที่ใกล้เท้า ในเวลาจะตาย ได้ยึดถือนิมิตในเสียงดัง 'ปฏปฏ' (เสียงผ้า) แม้เขาก็บังเกิดใกล้อุสสทนรก เพราะเสียงเปลวไฟ จึงระลึกถึงผ้าสาฎกนั้นแล้วไปบังเกิดในสวรรค์ พึงทราบว่า บุคคลย่อมบังเกิดในสวรรค์เพราะระลึกถึงกุศลกรรมได้เองอย่างนี้ก่อน

අත්තනො ධම්මතාය අසරන්තෙ පන පඤ්ච දෙවදූතෙ පුච්ඡති. තත්ථ කොචි පඨමෙන දෙවදූතෙන සරති, කොචි දුතියාදීහි. යො පන පඤ්චහිපි න සරති, තං යමො රාජා සයං සාරෙති. එකො කිර අමච්චො සුමනපුප්ඵකුම්භෙන මහාචෙතියං පූජෙත්වා යමස්ස පත්තිං අදාසි, තං අකුසලකම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තං යමස්ස සන්තිකං නයිංසු. තස්මිං පඤ්චහිපි දෙවදූතෙහි කුසලෙ අසරන්තෙ යමො සයං ඔලොකෙන්තො දිස්වා – ‘‘නනු ත්වං මහාචෙතියං සුමනපුප්ඵකුම්භෙන පූජෙත්වා මය්හං පත්තිං අදාසී’’ති සාරෙසි, සො තස්මිං කාලෙ සරිත්වා දෙවලොකං ගතො. යමො පන සයං ඔලොකෙත්වාපි අපස්සන්තො – ‘‘මහාදුක්ඛං නාම අනුභවිස්සති අයං සත්තො’’ති තුණ්හී හොති.

ส่วนผู้ที่ระลึกเองไม่ได้ (พญายม) ย่อมถามถึงเทวทูต ๕ ในการถามนั้น บางคนระลึกได้ด้วยเทวทูตที่หนึ่ง บางคนระลึกได้ด้วยเทวทูตที่สองเป็นต้น ส่วนผู้ใดระลึกไม่ได้แม้ด้วยเทวทูตทั้ง ๕ พญายมราชย่อมเตือนผู้นั้นให้ระลึกด้วยตนเอง ได้ยินว่า อำมาตย์คนหนึ่งบูชาพระมหาเจดีย์ด้วยหม้อดอกมะลิแล้วอุทิศส่วนกุศลให้พญายม พวกนายนิรยบาลนำอำมาตย์นั้นผู้บังเกิดในนรกเพราะอกุศลกรรมไปสู่สำนักของพญายม เมื่ออำมาตย์นั้นระลึกถึงกุศลไม่ได้แม้ด้วยเทวทูตทั้ง ๕ พญายมตรวจดูด้วยตนเองแล้วเห็น จึงเตือนให้ระลึกว่า 'ท่านบูชาพระมหาเจดีย์ด้วยหม้อดอกมะลิแล้วอุทิศส่วนกุศลให้เรามิใช่หรือ' ในกาลนั้น เขาระลึกได้แล้วจึงไปสู่เทวโลก ส่วนพญายม เมื่อตรวจดูด้วยตนเองแล้วก็ยังไม่เห็น ก็จะนิ่งเสียด้วยดำริว่า 'สัตว์นี้จักเสวยทุกข์ใหญ่หลวงหนอ'

267. මහානිරයෙති අවීචිමහානිරයම්හි. කිං පනස්ස පමාණං? අබ්භන්තරං ආයාමෙන ච විත්ථාරෙන ච යොජනසතං හොති. ලොහපථවී ලොහඡදනං එකෙකා ච භිත්ති නවනවයොජනිකා හොති. පුරත්ථිමාය භිත්තියා [Pg.167] අච්චි උට්ඨිතා පච්ඡිමං භිත්තිං ගහෙත්වා තං විනිවිජ්ඣිත්වා පරතො යොජනසතං ගච්ඡති. සෙසදිසාසුපි එසෙව නයො. ඉති ජාලපරියන්තවසෙන ආයාමවිත්ථාරතො අට්ඨාරසයොජනාධිකානි තීණි යොජනසතානි, පරික්ඛෙපතො පන නවයොජනසතානි චතුපණ්ණාසයොජනානි, සමන්තා පන උස්සදෙහි සද්ධිං දසයොජනසහස්සං හොති.

๒๖๗. บทว่า มหานิรเย ได้แก่ ในอเวจีมหานรก. ก็มหานรกนั้นมีประมาณเท่าไร? ภายในโดยยาวและโดยกว้างมีประมาณ ๑๐๐ โยชน์. มีพื้นเป็นเหล็ก มีเพดานเป็นเหล็ก และกำแพงแต่ละด้านหนา ๙ โยชน์. เปลวไฟลุกขึ้นจากกำแพงด้านทิศตะวันออกกระทบกำแพงด้านทิศตะวันตก ทะลุกำแพงนั้นไปไกลอีก ๑๐๐ โยชน์. แม้ในทิศที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ด้วยเหตุนี้ เมื่อนับโดยที่สุดแห่งเปลวไฟ โดยยาวและโดยกว้างจึงมีประมาณ ๓๐๐ โยชน์ ยิ่งด้วย ๑๘ โยชน์, ส่วนโดยรอบมีประมาณ ๙๐๐ โยชน์กับอีก ๕๔ โยชน์, อนึ่ง โดยรอบพร้อมทั้งอุสสทนรกมีประมาณ ๑๐,๐๐๐ โยชน์.

268. උබ්භතං තාදිසමෙව හොතීති එත්ථ අක්කන්තපදං යාව අට්ඨිතො දළ්හං උද්ධරිතුමෙව න සක්කා. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – හෙට්ඨතො පට්ඨාය ඩය්හති, උපරිතො පට්ඨාය ඣායති, ඉති අක්කමනකාලෙ ඩය්හමානං පඤ්ඤායති, උද්ධරණකාලෙ තාදිසමෙව, තස්මා එවං වුත්තං. බහුසම්පත්තොති බහූනි වස්සසතවස්සසහස්සානි සම්පත්තො.

๒๖๘. ในบทว่า อุพฺภตํ ตาทิสเมว โหติ นี้ มีความว่า เท้าที่เหยียบลงไปจะถูกไฟไหม้จนถึงกระดูก ไม่สามารถจะยกขึ้นได้เลย. นี้เป็นเนื้อความในบทนี้ คือ ไฟเริ่มไหม้จากเบื้องล่าง ลุกโชนจากเบื้องบน ด้วยเหตุนี้ ในเวลาที่เหยียบลงไป ก็ปรากฏว่ากำลังถูกไฟไหม้ ในเวลาที่ยกขึ้น ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้อย่างนี้. บทว่า พหุสมฺปตฺโต ได้แก่ ถึงแล้วซึ่งร้อยปีพันปีเป็นอันมาก.

කස්මා පනෙස නරකො අවීචීති සඞ්ඛං ගතොති. වීචි නාම අන්තරං වුච්චති, තත්ථ ච අග්ගිජාලානං වා සත්තානං වා දුක්ඛස්ස වා අන්තරං නත්ථි. තස්මා සො අවීචීති සඞ්ඛං ගතොති. තස්ස හි පුරත්ථිමභිත්තිතො ජාලා උට්ඨිතා සංසිබ්බමානා යොජනසතං ගන්ත්වා පච්ඡිමභිත්තිං විනිවිජ්ඣිත්වා පරතො යොජනසතං ගච්ඡති. සෙසදිසාසුපි එසෙව නයො.

ถามว่า ก็เพราะเหตุไร นรกนี้จึงถึงการนับว่า อเวจี? ตอบว่า คำว่า วีจิ หมายถึง ระหว่าง (ช่องว่าง) ก็ในนรกนั้น ช่องว่างระหว่างเปลวไฟก็ดี ระหว่างสัตว์นรกก็ดี หรือระหว่างทุกข์ก็ดี ไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น นรกนั้นจึงถึงการนับว่า อเวจี. จริงอยู่ เปลวไฟจากกำแพงด้านทิศตะวันออกของนรกนั้นลุกขึ้นติดต่อกันเป็นพืดไปตลอด ๑๐๐ โยชน์ ทะลุกำแพงด้านทิศตะวันตกไปไกลอีก ๑๐๐ โยชน์ แม้ในทิศที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

ඉමෙසං ඡන්නං ජාලානං මජ්ඣෙ නිබ්බත්තො දෙවදත්තො, තස්ස යොජනසතප්පමාණො අත්තභාවො, ද්වෙ පාදා යාව ගොප්ඵකා ලොහපථවිං පවිට්ඨා, ද්වෙ හත්ථා යාව මණිබන්ධා ලොහභිත්තියො පවිට්ඨා, සීසං යාව භමුකට්ඨිතො ලොහඡදනෙ පවිට්ඨං, අධොභාගෙන එකං ලොහසූලං පවිසිත්වා කායං විනිවිජ්ඣන්තං ඡදනෙ පවිට්ඨං, පාචීනභිත්තිතො නික්ඛන්තසූලං හදයං විනිවිජ්ඣිත්වා පච්ඡිමභිත්තිං පවිට්ඨං, උත්තරභිත්තිතො නික්ඛන්තසූලං ඵාසුකා විනිවිජ්ඣිත්වා දක්ඛිණභිත්තිං පවිට්ඨං. නිච්චලෙ තථාගතම්හි අපරද්ධත්තා නිච්චලොව හුත්වා පච්චතීති කම්මසරික්ඛතාය එදිසො ජාතො. එවං ජාලානං නිරන්තරතාය අවීචි නාම.

พระเทวทัตบังเกิดในท่ามกลางเปลวไฟทั้ง ๖ ทิศนั้น อัตภาพของท่านมีประมาณ ๑๐๐ โยชน์ เท้าทั้งสองจมลงในพื้นเหล็กจนถึงข้อเท้า มือทั้งสองจมเข้าไปในกำแพงเหล็กจนถึงข้อมือ ศีรษะจมเข้าไปในเพดานเหล็กจนถึงกระดูกคิ้ว. หลาวเหล็กเล่มหนึ่งพุ่งเข้าทางเบื้องล่างทะลุร่างกายฝังเข้าไปในเพดาน หลาวเหล็กที่พุ่งออกจากกำแพงด้านทิศตะวันออกทะลุหทัยฝังเข้าไปในกำแพงด้านทิศตะวันตก หลาวเหล็กที่พุ่งออกจากกำแพงด้านทิศเหนือทะลุสีข้างฝังเข้าไปในกำแพงด้านทิศใต้. เพราะประทุษร้ายในพระตถาคตผู้ไม่หวั่นไหว ท่านจึงถูกเผาไหม้อยู่อย่างไม่หวั่นไหว การถูกตรึงเช่นนี้เกิดขึ้นเพราะความสมกันแห่งกรรม. ด้วยประการฉะนี้ เพราะความไม่มีระหว่างของเปลวไฟ จึงชื่อว่า อเวจี.

අබ්භන්තරෙ පනස්ස යොජනසතිකෙ ඨානෙ නාළියං කොට්ටෙත්වා පූරිතපිට්ඨං විය සත්තා නිරන්තරා, ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ සත්තො අත්ථි, ඉමස්මිං නත්ථී’’ති න වත්තබ්බං, ගච්ඡන්තානං ඨිතානං නිසින්නානං නිපන්නානං අන්තො නත්ථි, ගච්ඡන්තෙ වා ඨිතෙ වා නිසින්නෙ වා නිපන්නෙ වා අඤ්ඤමඤ්ඤං න බාධන්ති. එවං සත්තානං නිරන්තරතාය අවීචි.

อนึ่ง ในภายในของนรกนั้นซึ่งมีบริเวณ ๑๐๐ โยชน์ สัตว์ทั้งหลายแน่นขนัดไม่มีช่องว่าง ราวกับแป้งที่ถูกอัดจนเต็มในทะนาน ไม่สามารถกล่าวได้ว่า "ในที่นี้มีสัตว์ ในที่นี้ไม่มีสัตว์" ที่สุดแห่งสัตว์ที่กำลังเดิน ที่กำลังยืน ที่กำลังนั่ง หรือที่กำลังนอน ไม่มีเลย สัตว์เหล่านั้นแม้จะกำลังเดิน ยืน นั่ง หรือนอน ก็ไม่เบียดเบียนซึ่งกันและกัน. ด้วยประการฉะนี้ เพราะความไม่มีระหว่างของสัตว์ทั้งหลาย จึงชื่อว่า อเวจี.

කායද්වාරෙ [Pg.168] පන ඡ උපෙක්ඛාසහගතානි චිත්තානි උප්පජ්ජන්ති, එකං දුක්ඛසහගතං. එවං සන්තෙපි යථා ජිව්හග්ගෙ ඡ මධුබින්දූනි ඨපෙත්වා එකස්මිං තම්බලොහබින්දුම්හි ඨපිතෙ අනුදහනබලවතාය තදෙව පඤ්ඤායති, ඉතරානි අබ්බොහාරිකානි හොන්ති, එවං අනුදහනබලවතාය දුක්ඛමෙවෙත්ථ නිරන්තරං, ඉතරානි අබ්බොහාරිකානීති. එවං දුක්ඛස්ස නිරන්තරතාය අවීචි.

อนึ่ง ในกายทวาร อุเบกขาสหคตจิต ๖ ดวงย่อมเกิดขึ้น ทุกขสหคตจิต ๑ ดวง (เกิดขึ้น) แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็เปรียบเหมือนเมื่อวางหยาดน้ำผึ้ง ๖ หยาดไว้ที่ปลายลิ้น แล้ววางหยาดทองแดงหลอมเหลวไว้ ๑ หยาด เพราะความร้อนแรงมีกำลัง หยาดทองแดงนั้นเท่านั้นย่อมปรากฏ หยาดอื่น ๆ ย่อมไม่นับว่าเป็นอะไร ฉันใด ในอเวจีนรกนี้ก็ฉันนั้น เพราะความร้อนแรงมีกำลัง ทุกขเวทนาเท่านั้นจึงไม่มีระหว่าง จิตอื่น ๆ ย่อมไม่นับว่าเป็นอะไร. ด้วยประการฉะนี้ เพราะความไม่มีระหว่างของทุกข์ จึงชื่อว่า อเวจี.

269. මහන්තොති යොජනසතිකො. සො තත්ථ පතතීති එකො පාදො මහානිරයෙ හොති, එකො ගූථනිරයෙ නිපතති. සූචිමුඛාති සූචිසදිසමුඛා, තෙ හත්ථිගීවප්පමාණා එකදොණිකනාවාප්පමාණා වා හොන්ති.

๒๖๙. บทว่า มหนฺโต ได้แก่ มีประมาณ ๑๐๐ โยชน์. บทว่า โส ตตฺถ ปตติ ความว่า เท้าข้างหนึ่งอยู่ในมหานรก เท้าอีกข้างหนึ่งตกลงไปในคูถนรก. บทว่า สูจิมุขา ได้แก่ สัตว์มีปากเหมือนเข็ม สัตว์เหล่านั้นมีขนาดเท่าลำคอช้าง หรือมีขนาดเท่าเรือโดณิกาหนึ่งลำ.

කුක්කුලනිරයොති යොජනසතප්පමාණොව අන්තො කූටාගාරමත්තවිතච්චිතඅඞ්ගාරපුණ්ණො ආදිත්තඡාරිකනිරයො, යත්ථ පතිතපතිතා කුද්‍රූසකරාසිම්හි ඛිත්තඵාලවාසිසිලාදීනි විය හෙට්ඨිමතලමෙව ගණ්හන්ති.

บทว่า กุกฺกุลนิรโย ได้แก่ นรกเถ้าร้อน มีประมาณ ๑๐๐ โยชน์ ภายในเต็มไปด้วยถ่านเพลิงที่ปราศจากเปลวไฟกองสูงประมาณเท่าเรือนยอด ในนรกนั้น สัตว์ที่ตกลงไปครั้งแล้วครั้งเล่าย่อมจมลงถึงเพียงพื้นเบื้องล่าง เปรียบเหมือนผาล สิว และหินเป็นต้นที่ถูกโยนลงไปในกองข้าวฟ่าง.

ආරොපෙන්තීති අයදණ්ඩෙහි පොථෙන්තා ආරොපෙන්ති. තෙසං ආරොහනකාලෙ තෙ කණ්ටකා අධොමුඛා හොන්ති, ඔරොහනකාලෙ උද්ධංමුඛා.

บทว่า อาโรเปนฺติ ความว่า (นายนิรยบาล) โบยตีด้วยท่อนเหล็กแล้วให้ขึ้นไป. ในเวลาที่สัตว์นรกเหล่านั้นขึ้นไป หนามเหล่านั้นมีปลายชี้ลง ในเวลาที่ลงมีปลายชี้ขึ้น.

වාතෙරිතානීති කම්මමයෙන වාතෙන චලිතානි. හත්ථම්පි ඡින්දන්තීති ඵලකෙ මංසං විය කොට්ටයමානානි ඡින්දන්ති. සචෙ උට්ඨාය පලායති, අයොපාකාරො සමුට්ඨහිත්වා පරික්ඛිපති, හෙට්ඨා ඛුරධාරා සමුට්ඨාති.

บทว่า วาเตรีตานิ ได้แก่ ถูกลมอันเกิดแต่กรรมพัดให้ไหว. บทว่า หตฺถมฺปิ ฉินฺทนฺติ ความว่า ย่อมตัด (อวัยวะ) ทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยเหมือนเนื้อบนเขียง. ถ้าสัตว์นรกลุกขึ้นหนีไป กำแพงเหล็กก็ผุดขึ้นล้อมไว้ ข้างล่างคมมีดโกนก็ผุดขึ้น.

ඛාරොදකා නදීති වෙතරණී නාම තම්බලොහනදී. තත්ථ අයොමයානි ඛරවාලික-පොක්ඛරපත්තානි, හෙට්ඨා ඛුරධාරා උභොසු තීරෙසු වෙත්තලතා ච කුසතිණානි ච. සො තත්ථ දුක්ඛා තිබ්බා ඛරාති සො තත්ථ උද්ධඤ්ච අධො ච වුය්හමානො පොක්ඛරපත්තෙසු ඡිජ්ජති. සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානාය ඛරවාලිකාය කණ්ටකෙහි විජ්ඣියති, ඛුරධාරාහි ඵාලියති, උභොසු තීරෙසු කුසතිණෙහි විලෙඛති, වෙත්තලතාහි ආකඩ්ඪියති, තික්ඛසත්තීහි ඵාලියති.

บทว่า ขาโรทกา นที ได้แก่ แม่น้ำทองแดงหลอมเหลวชื่อเวตรณี. ในแม่น้ำนั้นมีใบบัวและทรายหยาบที่ทำด้วยเหล็ก ข้างล่างมีคมมีดโกน ที่ฝั่งทั้งสองมีเถาหวายและหญ้าคา. บทว่า โส ตตฺถ ทุกฺขา ติพฺพา ขรา ความว่า สัตว์นรกนั้นถูกกระแสน้ำพัดลอยขึ้นลอยลงในแม่น้ำนั้น ถูกใบบัวบาดจนขาด ถูกหนามบนพื้นทรายหยาบที่มีสัณฐานเหมือนทางสามแพร่งทิ่มแทง ถูกคมมีดโกนบาดจนแตก ที่ฝั่งทั้งสองก็ถูกหญ้าคาบาด ถูกเถาหวายเกี่ยวรั้ง ถูกหอกอันคมกริบแทงจนแตก.

270. තත්තෙන [Pg.169] අයොසඞ්කුනාති තෙන ජිගච්ඡිතොම්හීති වුත්තෙ මහන්තං ලොහපච්ඡිං ලොහගුළානං පූරෙත්වා තං උපගච්ඡන්ති, සො ලොහගුළභාවං ඤත්වා දන්තෙ සම්ඵුසෙති, අථස්ස තෙ තත්තෙන අයොසඞ්කුනා මුඛං විවරන්ති, තම්බලොහධාරෙහි මහන්තෙන ලොහකටාහෙන තම්බලොහං උපනෙත්වා එවමෙවං කරොන්ති. පුන මහානිරයෙති එවං පඤ්චවිධබන්ධනතො පට්ඨාය යාව තම්බලොහපානා තම්බලොහපානතො පට්ඨාය පුන පඤ්චවිධබන්ධනාදීනි කාරෙත්වා මහානිරයෙ පක්ඛිපන්ති. තත්ථ කොචි පඤ්චවිධබන්ධනෙනෙව මුච්චති, කොචි දුතියෙන, කොචි තතියෙන, කොචි තම්බලොහපානෙන මුච්චති, කම්මෙ පන අපරික්ඛීණෙ පුන මහානිරයෙ පක්ඛිපන්ති.

๒๗๐. บทว่า Tattena ayosaṅkunā ความว่า เมื่อสัตว์นรกเหล่านั้นกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าทั้งหลายหิว’ พวกนายนิรยบาลก็นำกระเช้าเหล็กขนาดใหญ่ที่เต็มไปด้วยก้อนเหล็กเข้าไปหาสัตว์นรกนั้น สัตว์นรกนั้นรู้ว่าเป็นก้อนเหล็กจึงเม้มปากไว้ ครั้งนั้น นายนิรยบาลเหล่านั้นก็เอาง้าวเหล็กที่ร้อนแดงเปิดปากของสัตว์นรกนั้น แล้วนำน้ำทองแดงด้วยหม้อเหล็กขนาดใหญ่มาด้วยสายน้ำทองแดงกรอกปาก ทำอย่างนั้นเหมือนกัน บทว่า Puna mahāniraye ความว่า เบื้องต้นทำการจองจำ ๕ ประการ จนถึงการให้ดื่มน้ำทองแดง ตั้งแต่การให้ดื่มน้ำทองแดงไป ก็ให้กระทำการจองจำ ๕ ประการเป็นต้นอีก แล้วโยนลงในมหานรก ในบรรดาสัตว์นรกเหล่านั้น บางตนพ้นได้ด้วยการจองจำ ๕ ประการเท่านั้น บางตนพ้นได้ในกรรมกรณ์ที่ ๒ บางตนพ้นได้ในกรรมกรณ์ที่ ๓ บางตนพ้นได้ด้วยการดื่มน้ำทองแดง แต่เมื่อกรรมยังไม่สิ้น ก็ถูกโยนลงในมหานรกอีก

ඉදං පන සුත්තං ගණ්හන්තො එකො දහරභික්ඛු, – ‘‘භන්තෙ, එත්තකං දුක්ඛමනුභවිතසත්තං පුනපි මහානිරයෙ පක්ඛිපන්තී’’ති ආහ. ආම, ආවුසො, කම්මෙ අපරික්ඛීණෙ පුනප්පුනං එවං කරොන්තීති. තිට්ඨතු, භන්තෙ, උද්දෙසො, කම්මට්ඨානමෙව කථෙථාති කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා සොතාපන්නො හුත්වා ආගම්ම උද්දෙසං අග්ගහෙසි. අඤ්ඤෙසම්පි ඉමස්මිං පදෙසෙ උද්දෙසං ඨපෙත්වා අරහත්තං පත්තානං ගණනා නත්ථි. සබ්බබුද්ධානඤ්චෙතං සුත්තං අවිජහිතමෙව හොති.

ก็แล ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งเมื่อเรียนพระสูตรนี้ ได้ทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สัตว์ที่เสวยทุกข์ถึงเพียงนี้ เขายังจะโยนลงในมหานรกอีกหรือ” (พระเถระตอบว่า) “ใช่แล้ว อาวุโส เมื่อกรรมยังไม่สิ้น เขาย่อมกระทำอย่างนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า” (ภิกษุหนุ่มจึงกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอการสาธยายจงงดไว้ก่อน ขอท่านจงกล่าวเฉพาะกัมมัฏฐานเถิด” ดังนี้แล้ว ได้ให้ท่านกล่าวสอนกัมมัฏฐานแล้ว ได้เป็นพระโสดาบัน กลับมาเรียนการสาธยายต่อไป แม้ภิกษุรูปอื่นๆ ในที่นี้ ที่พักการสาธยายไว้แล้วได้บรรลุพระอรหัตผล ก็นับไม่ถ้วน และพระสูตรนี้เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ไม่เคยทรงละเลยเลย

271. හීනකායූපගාති හීනකායං උපගතා හුත්වා. උපාදානෙති තණ්හාදිට්ඨිගහණෙ. ජාතිමරණසම්භවෙති ජාතියා ච මරණස්ස ච කාරණභූතෙ. අනුපාදාති චතූහි උපාදානෙහි අනුපාදියිත්වා. ජාතිමරණසඞ්ඛයෙති ජාතිමරණසඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ විමුච්චන්ති.

๒๗๑. บทว่า Hīnakāyūpagā ความว่า เป็นผู้เข้าถึงหมู่ชนที่เลวทราม บทว่า Upādāne ความว่า ในการยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ บทว่า Jātimaraṇasambhave ความว่า ในธรรมที่เป็นเหตุแห่งชาติและมรณะ บทว่า Anupādā ความว่า ไม่ยึดมั่นด้วยอุปาทาน ๔ บทว่า Jātimaraṇasaṅkhaye ความว่า ย่อมหลุดพ้นในพระนิพพาน อันได้ชื่อว่า เป็นที่สิ้นไปแห่งชาติและมรณะ

දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතාති දිට්ඨධම්මෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ සබ්බකිලෙසනිබ්බානෙන නිබ්බුතා. සබ්බදුක්ඛං උපච්චගුන්ති සබ්බදුක්ඛාතික්කන්තා නාම හොන්ති.

บทว่า Diṭṭhadhammābhinibbutā ความว่า ดับแล้วด้วยความดับสิ้นแห่งกิเลสทั้งปวงในอัตภาพนี้ คือในทิฏฐธรรมนั่นเอง บทว่า Sabbadukkhaṃ upaccaguṃ ความว่า ชื่อว่า เป็นผู้ล่วงทุกข์ทั้งปวงไปได้

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

දෙවදූතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเทวทูตสูตร จบ

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาตติยวรรค จบ

4. විභඞ්ගවග්ගො

๔. วิภังควรรค

1. භද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาภัทเทกรัตตสูตร

272. එවං [Pg.170] මෙ සුතන්ති භද්දෙකරත්තසුත්තං. තත්ථ භද්දෙකරත්තස්සාති විපස්සනානුයොගසමන්නාගතත්තා භද්දකස්ස එකරත්තස්ස. උද්දෙසන්ති මාතිකං. විභඞ්ගන්ති විත්ථාරභාජනීයං.

๒๗๒. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า Evaṃ me sutaṃ คือ ภัทเทกรัตตสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า bhaddekarattassa ความว่า แห่งบุคคลผู้มีราตรีเดียวอันเจริญ เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยการเจริญวิปัสสนา บทว่า Uddesaṃ คือ มาติกา (หัวข้อ) บทว่า Vibhaṅgaṃ คือ การจำแนกโดยพิสดาร

අතීතන්ති අතීතෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ. නාන්වාගමෙය්‍යාති තණ්හාදිට්ඨීහි නානුගච්ඡෙය්‍ය. නප්පටිකඞ්ඛෙති තණ්හාදිට්ඨීහි න පත්ථෙය්‍ය. යදතීතන්ති ඉදමෙත්ථ කාරණවචනං. යස්මා යං අතීතං, තං පහීනං නිරුද්ධං අත්ථඞ්ගතං, තස්මා තං පුන නානුගච්ඡෙය්‍ය. යස්මා ච යං අනාගතං, තං අප්පත්තං අජාතං අනිබ්බත්තං, තස්මා තම්පි න පත්ථෙය්‍ය.

บทว่า Atītaṃ คือ ขันธ์ ๕ ในอดีต บทว่า Nānvāgameyya คือ ไม่พึงตามไปด้วยตัณหาและทิฏฐิ บทว่า Nappaṭikaṅkhe คือ ไม่พึงหวังด้วยตัณหาและทิฏฐิ คำว่า Yadatītaṃ ในที่นี้เป็นคำกล่าวแสดงเหตุผล เพราะว่า สิ่งใดเป็นอดีต สิ่งนั้นก็เป็นสิ่งที่ละได้แล้ว ดับแล้ว ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้แล้ว เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรตามสิ่งนั้นไปอีก และเพราะว่า สิ่งใดเป็นอนาคต สิ่งนั้นก็ยังมาไม่ถึง ยังไม่เกิด ยังไม่บังเกิด เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรหวังแม้สิ่งนั้น

තත්ථ තත්ථාති පච්චුප්පන්නම්පි ධම්මං යත්ථ යත්ථෙව උප්පන්නො, තත්ථ තත්ථෙව ච නං අනිච්චානුපස්සනාදීහි සත්තහි අනුපස්සනාහි යො විපස්සති අරඤ්ඤාදීසු වා තත්ථ තත්ථෙව විපස්සති. අසංහීරං අසංකුප්පන්ති ඉදං විපස්සනාපටිවිපස්සනාදස්සනත්ථං වුත්තං. විපස්සනා හි රාගාදීහි න සංහීරති න සංකුප්පතීති අසංහීරං අසංකුප්පං, තං අනුබ්‍රූහයෙ වඩ්ඪෙය්‍ය, පටිවිපස්සෙය්‍යාති වුත්තං හොති. අථ වා නිබ්බානං රාගාදීහි න සංහීරති න සංකුප්පතීති අසංහීරං අසංකුප්පං. තං විද්වා පණ්ඩිතො භික්ඛු අනුබ්‍රූහයෙ, පුනප්පුනං තදාරම්මණං තං තං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙන්තො වඩ්ඪෙය්‍යාති අත්ථො.

บทว่า Tattha tattha ความว่า ผู้ใดเห็นแจ้งธรรมแม้ที่เป็นปัจจุบันในขณะใดๆ ที่เกิดขึ้นแล้ว ในขณะนั้นๆ นั่นแหละ ด้วยอนุปัสสนา ๗ ประการ มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น หรือเห็นแจ้งในที่นั้นๆ ในป่าเป็นต้น บทว่า Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงวิปัสสนาและการพิจารณาวิปัสสนาอีกครั้งหนึ่ง จริงอยู่ วิปัสสนาไม่หวั่นไหว ไม่สั่นคลอนเพราะราคะเป็นต้น จึงชื่อว่า อสังหิระ อสังกุปปะ ท่านกล่าวว่า พึงเพิ่มพูน พึงทำให้เจริญ ซึ่งวิปัสสนานั้น พึงเห็นแจ้งอีกครั้งหนึ่ง อีกนัยหนึ่ง พระนิพพานไม่หวั่นไหว ไม่สั่นคลอนเพราะราคะเป็นต้น จึงชื่อว่า อสังหิระ อสังกุปปะ ภิกษุผู้รู้ ผู้เป็นบัณฑิต พึงเพิ่มพูนพระนิพพานนั้น ความว่า พึงทำให้เจริญโดยการเข้าผลสมาบัตินั้นๆ ซึ่งมีพระนิพพานนั้นเป็นอารมณ์อยู่เนืองๆ

තස්ස පන අනුබ්‍රූහන්තස්ස අත්ථාය – අජ්ජෙව කිච්චමාතප්පන්ති කිලෙසානං ආතාපනපරිතාපනෙන ආතප්පන්ති ලද්ධනාමං වීරියං අජ්ජෙව කාතබ්බං. කො ජඤ්ඤා මරණං සුවෙති ස්වෙ ජීවිතං වා මරණං වා කො ජානාති. අජ්ජෙව දානං වා දස්සාමි, සීලං වා රක්ඛිස්සාමි, අඤ්ඤතරං වා පන කුසලං කරිස්සාමීති හි ‘‘අජ්ජ තාව පපඤ්චො අත්ථි, ස්වෙ වා පුනදිවසෙ වා කරිස්සාමී’’ති චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා අජ්ජෙව කරිස්සාමීති එවං වීරියං කාතබ්බන්ති දස්සෙති. මහාසෙනෙනාති අග්ගිවිසසත්ථාදීනි අනෙකානි මරණකාරණානි තස්ස සෙනා, තාය මහතියා සෙනාය වසෙන මහාසෙනෙන එවරූපෙන මච්චුනා සද්ධිං ‘‘කතිපාහං තාව ආගමෙහි යාවාහං බුද්ධපූජාදිං අත්තනො අවස්සයකම්මං කරොමී’’ති[Pg.171]. එවං මිත්තසන්ථවාකාරසඞ්ඛාතො වා, ‘‘ඉදං සතං වා සහස්සං වා ගහෙත්වා කතිපාහං ආගමෙහී’’ති එවං ලඤ්ජානුප්පදානසඞ්ඛාතො වා, ‘‘ඉමිනාහං බලරාසිනා පටිබාහිස්සාමී’’ති එවං බලරාසිසඞ්ඛාතො වා සඞ්ගරො නත්ථි. සඞ්ගරොති හි මිත්තසන්ථවාකාරලඤ්ජානුප්පදානබලරාසීනං නාමං, තස්මා අයමත්ථො වුත්තො.

เพื่อประโยชน์แก่ผู้ที่กำลังเพิ่มพูนธรรมนั้นอยู่ บทว่า ajjeva kiccamātappaṃ ความว่า ความเพียรที่ได้ชื่อว่า อาตัปปะ เพราะเป็นเครื่องเผาผลาญกิเลสให้เร่าร้อน พึงกระทำในวันนี้เทียว บทว่า Ko jaññā maraṇaṃ suve ความว่า ใครเล่าจะรู้ว่าพรุ่งนี้จะยังมีชีวิตอยู่หรือจะตาย พระสูตรแสดงความว่า ไม่พึงยังจิตให้เกิดขึ้นว่า ‘วันนี้เราจะให้ทานก็ดี จะรักษาก็ดี หรือจะทำกุศลอย่างอื่นก็ดี แต่ว่าวันนี้ยังมีเรื่องวุ่นวายอยู่ พรุ่งนี้หรือวันอื่นค่อยทำ’ แต่พึงทำความเพียรว่า ‘เราจะทำในวันนี้เทียว’ บทว่า Mahāsenena ความว่า เหตุแห่งความตายมากมายมีไฟ พิษ และศัสตราเป็นต้น เป็นเสนาของมัจจุราชนั้น เพราะมีเสนาใหญ่นั้น จึงชื่อว่าผู้มีเสนามาก การต่อรองกับมัจจุราชผู้มีลักษณะเช่นนี้ ผู้มีเสนามาก ว่า ‘ท่านจงรอก่อนสักสองสามวัน ตราบเท่าที่ข้าพเจ้ายังทำกิจที่จำเป็นของตน เช่น การบูชาพระพุทธเจ้าเป็นต้นอยู่’ การต่อรองที่เรียกว่าการผูกมิตรเช่นนี้ก็ดี หรือการต่อรองที่เรียกว่าการให้สินบนว่า ‘ท่านจงรับเงินร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่งนี้ไปแล้วรอก่อนสักสองสามวัน’ เช่นนี้ก็ดี หรือการต่อรองที่เรียกว่าการรวบรวมกำลังพลว่า ‘เราจะป้องกันด้วยกำลังพลหมู่นี้’ เช่นนี้ก็ดี ย่อมไม่มี จริงอยู่ คำว่า สังคระ เป็นชื่อของการผูกมิตร การให้สินบน และการรวบรวมกำลังพล เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอรรถนี้ไว้

අතන්දිතන්ති අනලසං උට්ඨාහකං. එවං පටිපන්නත්තා භද්දො එකරත්තො අස්සාති භද්දෙකරත්තො. ඉති තං එවං පටිපන්නපුග්ගලං ‘‘භද්දෙකරත්තො අය’’න්ති. රාගාදීනං සන්තතාය සන්තො බුද්ධමුනි ආචික්ඛති.

บทว่า Atanditaṃ คือ ไม่เกียจคร้าน มีความขยันหมั่นเพียร เพราะเป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ราตรีเดียวจึงเจริญสำหรับท่านผู้นั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า ภัทเทกรัตตะ ดังนั้น พระพุทธเจ้าผู้เป็นมุนี ผู้สงบระงับแล้วเพราะความสงบแห่งราคะเป็นต้น ย่อมตรัสเรียกบุคคลผู้ปฏิบัติอย่างนั้นว่า ‘ผู้นี้เป็นภัทเทกรัตตะ’

273. එවංරූපොතිආදීසු කාළොපි සමානො ඉන්දනීලමණිවණ්ණො අහොසින්ති එවං මනුඤ්ඤරූපවසෙනෙව එවංරූපො අහොසිං. කුසලසුඛසොමනස්සවෙදනාවසෙනෙව එවංවෙදනො. තංසම්පයුත්තානංයෙව සඤ්ඤාදීනං වසෙන එවංසඤ්ඤො එවංසඞ්ඛාරො එවංවිඤ්ඤාණො අහොසිං අතීතමද්ධානන්ති.

๒๗๓. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า Evaṃrūpo ความว่า แม้มีผิวพรรณดำ ก็ได้มีวรรณะดุจแก้วอินทนิล ดังนี้ เป็นผู้มีรูปอย่างนี้ ด้วยอำนาจแห่งรูปอันน่าพึงพอใจเท่านั้น ได้เป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้ ด้วยอำนาจแห่งกุศลเวทนา สุขเวทนา และโสมนัสสเวทนาเท่านั้น ได้เป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ มีสังขารอย่างนี้ มีวิญญาณอย่างนี้ ด้วยอำนาจแห่งสัญญาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเวทนาเหล่านั้นนั่นเอง ในกาลอันเป็นอดีต

තත්ථ නන්දිං සමන්වානෙතීති තෙසු රූපාදීසු තණ්හං සමන්වානෙති අනුපවත්තෙති. හීනරූපාදිවසෙන පන එවංරූපො අහොසිං…පෙ… එවංවිඤ්ඤාණො අහොසින්ති න මඤ්ඤති.

คำว่า "ย่อมตามประกอบซึ่งความเพลิดเพลินในอารมณ์นั้น" คือ ย่อมตามประกอบ คือยังตัณหาให้เป็นไปในอารมณ์มีรูปเป็นต้นเหล่านั้น. แต่ว่า บุคคลย่อมไม่สำคัญว่า "เราได้มีรูปอย่างนี้...ฯลฯ...เราได้มีวิญญาณอย่างนี้" ด้วยอำนาจแห่งรูปอันเลวทรามเป็นต้น.

නන්දිං න සමන්වානෙතීති තණ්හං වා තණ්හාසම්පයුත්තදිට්ඨිං වා නානුපවත්තයති.

คำว่า "ย่อมไม่ตามประกอบซึ่งความเพลิดเพลิน" คือ ย่อมไม่ยังตัณหาหรือทิฏฐิที่สัมปยุตด้วยตัณหาให้เป็นไป.

274. එවංරූපො සියන්තිආදීසුපි තංමනුඤ්ඤරූපාදිවසෙනෙව තණ්හාදිට්ඨිපවත්තසඞ්ඛාතා නන්දිසමන්වානයනාව වෙදිතබ්බා.

๒๗๔. แม้ในบททั้งหลายมีอาทิว่า "พึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้" พึงทราบว่า การตามประกอบซึ่งความเพลิดเพลิน อันนับเนื่องด้วยความเป็นไปแห่งตัณหาและทิฏฐิ ด้วยอำนาจแห่งรูปอันน่าพอใจนั้นเป็นต้นนั่นเทียว.

275. කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පච්චුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු සංහීරතීති ඉදං ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්ච යො ධම්මං, තත්ථ තත්ථ විපස්සති. අසංහීරං අසංකුප්ප’’න්ති උද්දෙසස්ස නිද්දෙසත්ථං වුත්තං. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පච්චුප්පන්නං ධම්මං න විපස්සතී’’තිආදි වත්තබ්බං සියා, යස්මා පන අසංහීරාති ච අසංකුප්පාති ච විපස්සනා වුත්තා, තස්මා තස්සා එව අභාවඤ්ච භාවඤ්ච දස්සෙතුං සංහීරතීති මාතිකං උද්ධරිත්වා විත්ථාරො වුත්තො. තත්ථ සංහීරතීති විපස්සනාය අභාවතො තණ්හාදිට්ඨීහි [Pg.172] ආකඩ්ඪියති. න සංහීරතීති විපස්සනාය භාවෙන තණ්හාදිට්ඨීහි නාකඩ්ඪියති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๒๗๕. คำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลย่อมหวั่นไหวในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจุบันอย่างไร" นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อเป็นนิเทศแห่งอุเทศว่า "ก็บุคคลใดเห็นแจ้งธรรมอันเป็นปัจจุบันในที่นั้นๆ ได้ ไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน". อันที่จริง ในข้อนี้ ควรจะกล่าวว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลย่อมไม่เห็นแจ้งธรรมอันเป็นปัจจุบันอย่างไร" เป็นต้น แต่เพราะเหตุที่วิปัสสนา ท่านเรียกว่า "อสังหีรัง" (ไม่หวั่นไหว) และ "อสังขุปปัง" (ไม่คลอนแคลน) ฉะนั้น เพื่อทรงแสดงทั้งความไม่มีและความมีอยู่แห่งวิปัสสนานั้น จึงทรงยกมาติกาว่า "ย่อมถูกฉุดไป" แล้วตรัสเนื้อความโดยพิสดาร. ในบทเหล่านั้น คำว่า "ย่อมถูกฉุดไป" คือ เพราะไม่มีวิปัสสนา จึงถูกตัณหาและทิฏฐิฉุดคร่าไป. คำว่า "ย่อมไม่ถูกฉุดไป" คือ เพราะมีความเจริญแห่งวิปัสสนา จึงไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิฉุดคร่าไป. ส่วนที่เหลือ มีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

භද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาภัทเทกรัตตสูตร จบ.

2. ආනන්දභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอานันทภัทเทกรัตตสูตร

276. එවං මෙ සුතන්ති ආනන්දභද්දෙකරත්තසුත්තං. තත්ථ පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොති ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨිතො. කො නු ඛො, භික්ඛවෙති ජානන්තොව කථාසමුට්ඨාපනත්ථං පුච්ඡි.

๒๗๖. พระสูตรเริ่มต้นว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้" คือ อานันทภัทเทกรัตตสูตร. ในพระสูตรนั้น คำว่า "เสด็จออกจากที่หลีกเร้น" คือ เสด็จออกจากผลสมาบัติ. พระองค์ตรัสถามว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใครหนอแล" ทั้งที่ทรงทราบอยู่ เพื่อทรงปรารภเรื่องขึ้น.

278. සාධු සාධූති ථෙරස්ස සාධුකාරමදාසි. සාධු ඛො ත්වන්ති පරිමණ්ඩලෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි පරිසුද්ධෙහි කථිතත්තා දෙසනං පසංසන්තො ආහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๒๗๘. คำว่า "สาธุ สาธุ" คือ ทรงประทานสาธุการแก่พระเถระ. พระองค์ตรัสว่า "ดีละ อานนท์" เป็นการทรงสรรเสริญพระธรรมเทศนา เพราะเหตุที่ท่านกล่าวด้วยบทและพยัญชนะอันบริสุทธิ์หมดจด. ส่วนที่เหลือ มีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

ආනන්දභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอานันทภัทเทกรัตตสูตร จบ.

3. මහාකච්චානභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถามหากัจจานภัทเทกรัตตสูตร

279. එවං මෙ සුතන්ති මහාකච්චානභද්දෙකරත්තසුත්තං. තත්ථ තපොදාරාමෙති තත්තොදකස්ස රහදස්ස වසෙන එවංලද්ධනාමෙ ආරාමෙ. වෙභාරපබ්බතස්ස කිර හෙට්ඨා භූමට්ඨකනාගානං පඤ්චයොජනසතිකං නාගභවනං දෙවලොකසදිසං මණිමයෙන තලෙන ආරාමඋය්‍යානෙහි ච සමන්නාගතං, තත්ථ නාගානං කීළනට්ඨානෙ මහාඋදකරහදො, තතො තපොදා නාම නදී සන්දති කුථිතා උණ්හොදකා. කස්මා පනෙසා එදිසා ජාතා? රාජගහං කිර පරිවාරෙත්වා මහා පෙතලොකො, තත්ථ ද්වින්නං මහාලොහකුම්භිනිරයානං අන්තරෙන අයං තපොදා ආගච්ඡති, තස්මා සා කුථිතා සන්දති. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘යතායං, භික්ඛවෙ, තපොදා සන්දති, සො දහො අච්ඡොදකො සීතොදකො සාතොදකො සෙතොදකො සුප්පතිත්ථො රමණීයො පහූතමච්ඡකච්ඡපො, චක්කමත්තානි ච පදුමානි පුප්ඵන්ති[Pg.173]. අපිචායං, භික්ඛවෙ, තපොදා ද්වින්නං මහානිරයානං අන්තරිකාය ආගච්ඡති, තෙනායං තපොදා කුථිතා සන්දතී’’ති (පාරා. 231). ඉමස්ස පන ආරාමස්ස අභිසම්මුඛට්ඨානෙ තතො මහාඋදකරහදො ජාතො, තස්ස නාමවසෙනායං විහාරො තපොදාරාමොති වුච්චති.

๒๗๙. พระสูตรเริ่มต้นว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้" คือ มหากัจจานภัทเทกรัตตสูตร. ในพระสูตรนั้น คำว่า "ที่ตโปทาราม" คือ ในอารามที่ได้ชื่ออย่างนั้น ด้วยอำนาจแห่งสระน้ำร้อน. ได้ยินว่า เบื้องล่างแห่งภูเขาเวภาระ มีนาคภพของเหล่านาคที่อาศัยแผ่นดิน ขนาด ๕๐๐ โยชน์ ดุจเทวโลก สมบูรณ์ด้วยพื้นอันแล้วด้วยแก้วมณี และอารามอุทยานทั้งหลาย, ในที่นั้น ณ สถานที่เล่นของนาคทั้งหลาย มีสระน้ำใหญ่, จากสระนั้น มีแม่น้ำชื่อตโปทาไหลไป เป็นน้ำเดือด เป็นน้ำร้อน. ก็ทำไมแม่น้ำนี้จึงเกิดเป็นเช่นนี้? ได้ยินว่า มีเปรตโลกขนาดใหญ่ล้อมรอบกรุงราชคฤห์, ในที่นั้น แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาในระหว่างแห่งมหาโลหกุมภีนรกทั้งสอง, เพราะเหตุนั้น แม่น้ำนั้นจึงเดือดพล่านไหลไป. แม้พระดำรัสนี้ก็ตรัสไว้ว่า – "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาจากที่ใด สระนั้นมีน้ำใส น้ำเย็น น้ำจืด น้ำขาว มีท่าน้ำดี น่ารื่นรมย์ มีปลาและเต่ามากมาย และดอกปทุมขนาดเท่าวงล้อก็บานสะพรั่ง. อนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาจากระหว่างมหานรกทั้งสอง ด้วยเหตุนั้น แม่น้ำตโปทานี้จึงเดือดพล่านไหลไป". แต่ในสถานที่เบื้องหน้าแห่งอารามนี้ ได้เกิดมีสระน้ำใหญ่จากแม่น้ำนั้น, วิหารนี้จึงถูกเรียกว่า "ตโปทาราม" ด้วยอำนาจแห่งชื่อของสระน้ำนั้น.

280. සමිද්ධීති තස්ස කිර ථෙරස්ස අත්තභාවො සමිද්ධො අභිරූපො පාසාදිකො, තස්මා සමිද්ධිත්වෙව සඞ්ඛං ගතො. ආදිබ්‍රහ්මචරියකොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදි පුබ්බභාගප්පටිපත්තිභූතො. ඉදං වත්වාන සුගතො උට්ඨායාසනාති මධුපිණ්ඩිකසුත්තෙ (ම. නි. 1.199 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං.

๒๘๐. คำว่า "สมิทธิ" คือ ได้ยินว่า อัตภาพของพระเถระนั้นสมบูรณ์ มีรูปงามน่าเลื่อมใส เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถึงการนับว่า "สมิทธิ" นั่นเทียว. คำว่า "อาทิพรหมจริยกะ" คือ เป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ เป็นส่วนเบื้องต้นแห่งข้อปฏิบัติ. คำว่า "พระสุคตเจ้าครั้นตรัสคำนี้แล้ว จึงเสด็จลุกจากอาสนะ" พึงขยายความตามนัยที่กล่าวไว้ในมธุปิณฑิกสูตรนั่นเทียว.

282. ඉති මෙ චක්ඛුන්ති ඉමස්මිං කිර සුත්තෙ භගවා ද්වාදසායතනවසෙනෙව මාතිකං ඨපෙසි. ථෙරොපි ‘‘භගවතා හෙට්ඨා ද්වීසු, උපරි චතුත්ථෙ චාති ඉමෙසු තීසු සුත්තෙසු පඤ්චක්ඛන්ධවසෙන මාතිකා ච විභඞ්ගො ච කතො, ඉධ පන ද්වාදසායතනවසෙනෙව විභජනත්ථං මාතිකා ඨපිතා’’ති නයං පටිලභිත්වා එවමාහ. ඉමං පන නයං ලභන්තෙන ථෙරෙන භාරියං කතං, අපදෙ පදං දස්සිතං, ආකාසෙ පදං කතං, තෙන නං භගවා ඉමමෙව සුත්තං සන්ධාය – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං විභජන්තානං යදිදං මහාකච්චානො’’ති (අ. නි. 1.197) එතදග්ගෙ ඨපෙසි. එත්ථ පන චක්ඛූති චක්ඛුපසාදො. රූපාති චතුසමුට්ඨානිකරූපා. ඉමිනා නයෙන සෙසායතනානිපි වෙදිතබ්බානි. විඤ්ඤාණන්ති නිකන්තිවිඤ්ඤාණං. තදභිනන්දතීති තං චක්ඛුඤ්චෙව රූපඤ්ච තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනන්දති. අන්වාගමෙතීති තණ්හාදිට්ඨීහි අනුගච්ඡති.

๒๘๒. คำว่า "ดังนี้ จักษุของเรา" คือ ได้ยินว่า ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงตั้งมาติกาไว้โดยนัยแห่งอายตนะ ๑๒ เท่านั้น. แม้พระเถระก็ได้ความเข้าใจนัยว่า "พระผู้มีพระภาคทรงกระทำมาติกาและวิภังค์ไว้โดยนัยแห่งปัญจขันธ์ในพระสูตร ๓ สูตร คือ ใน ๒ สูตรเบื้องต้น และในสูตรที่ ๔ เบื้องปลาย แต่ในพระสูตรนี้ ทรงตั้งมาติกาไว้เพื่อจำแนกอายตนะ ๑๒" แล้วจึงกล่าวอย่างนี้. แต่ว่า พระเถระผู้ได้นัยนี้ ได้กระทำกรรมที่ทำได้ยาก, ได้แสดงรอยเท้าในที่ที่ไม่มีรอยเท้า, ได้กระทำรอยเท้าในอากาศ, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงหมายถึงพระสูตรนี้เท่านั้น แล้วทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า – "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเรา ผู้จำแนกเนื้อความแห่งภาษิตที่เรากล่าวไว้โดยย่อให้พิสดารได้ ภิกษุผู้นี้คือมหากัจจานะ เป็นเลิศ". แต่ในที่นี้ คำว่า "จักษุ" คือ จักขุปสาท. คำว่า "รูป" คือ รูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔. พึงทราบอายตนะที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้. คำว่า "วิญญาณ" คือ นิกกันติวิญญาณ (วิญญาณที่ประกอบด้วยความใคร่). คำว่า "ย่อมเพลิดเพลินซึ่งอารมณ์นั้น" คือ ย่อมเพลิดเพลินอย่างยิ่งซึ่งจักษุและรูปนั้นโดยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า "ย่อมติดตามไป" คือ ย่อมติดตามไปด้วยตัณหาและทิฏฐิ.

ඉති මෙ මනො අහොසි අතීතමද්ධානං ඉති ධම්මාති එත්ථ පන මනොති භවඞ්ගචිත්තං. ධම්මාති තෙභූමකධම්මාරම්මණං.

แต่ในบทว่า "ดังนี้ มโนของเราได้มีแล้วในกาลอันล่วงแล้ว ดังนี้ ธรรมารมณ์ทั้งหลาย" นี้ คำว่า "มโน" คือ ภวังคจิต. คำว่า "ธรรมารมณ์" คือ ธรรมารมณ์อันเป็นไปในภูมิ ๓.

283. පණිදහතීති පත්ථනාවසෙන ඨපෙසි. පණිධානපච්චයාති පත්ථනාට්ඨපනකාරණා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๒๘๓. คำว่า "ย่อมตั้งไว้" คือ ตั้งจิตไว้โดยอำนาจแห่งความปรารถนา. คำว่า "เพราะความตั้งใจเป็นปัจจัย" คือ เพราะเหตุแห่งการตั้งความปรารถนา. ส่วนที่เหลือ มีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

මහාකච්චානභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามหากัจจานภัทเทกรัตตสูตร จบ.

4. ලොමසකඞ්ගියභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาโลมสกังคิยภัทเทกรัตตสูตร

286. එවං [Pg.174] මෙ සුතන්ති ලොමසකඞ්ගියභද්දෙකරත්තසුත්තං. තත්ථ ලොමසකඞ්ගියොති අඞ්ගථෙරො කිර නාමෙස, කායස්ස පන ඊසකලොමසාකාරතාය ලොමසකඞ්ගියොති පාකටො ජාතො. චන්දනො දෙවපුත්තොති කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ කිරෙස චන්දනො නාම උපාසකො අඩ්ඪො මහද්ධනො තීණි රතනානි චතූහි පච්චයෙහි පූජෙත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො, පුරිමනාමෙන චන්දනො දෙවපුත්තොත්වෙව සඞ්ඛං ගතො. පණ්ඩුකම්බලසිලායන්ති රත්තකම්බලසිලායං. තස්සා කිර රත්තකම්බලස්සෙව ජයසුමනපුප්ඵරාසි විය වණ්ණො, තස්මා ‘‘පණ්ඩුකම්බලසිලා’’ති වුච්චති.

๒๘๖. พระสูตรชื่อโลมสกังคิยภัทเทกรัตตสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในพระสูตรนั้น คำว่า โลมสกังคิโย ได้ยินว่า พระเถระรูปนี้ชื่อว่าอังคเถระ แต่เพราะมีพระวรกายมีขนดกเล็กน้อย จึงปรากฏชื่อว่า โลมสกังคิยะ. คำว่า จันทนเทพบุตร คือ ได้ยินว่า ในกาลแห่งพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า อุบาสกผู้นี้ชื่อว่าจันทนะ เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก ได้บูชาพระรัตนะ ๓ ด้วยปัจจัย ๔ แล้วบังเกิดในเทวโลก ถึงการนับว่า จันทนเทพบุตร ตามชื่อเดิมนั่นเอง. คำว่า ปัณฑุกัมพลสิลา ได้แก่ ณ แผ่นศิลาที่มีสีแดงดังผ้ากัมพล. ได้ยินว่า แผ่นศิลามีสีแดงดังผ้ากัมพลนั้น มีสีดุจกองดอกมะลิน้ำ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ปัณฑุกัมพลศิลา".

කදා පන තත්ථ භගවා විහාසීති? බොධිපත්තිතො සත්තමෙ සංවච්ඡරෙ සාවත්ථියං ආසාළ්හීමාසපුණ්ණමාය ද්වාදසයොජනාය පරිසාය මජ්ඣෙ යමකපාටිහාරියං කත්වා ඔරුය්හ කණ්ඩම්බමූලෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදිත්වා ධම්මදෙසනාය මහාජනං මහාවිදුග්ගතො උද්ධරිත්වා බුද්ධා නාම යස්මා පාටිහාරියං කත්වා මනුස්සපථෙ න වසන්ති, තස්මා පස්සමානස්සෙව තස්ස ජනස්ස පදවීක්කමං කත්වා තාවතිංසභවනෙ පාරිච්ඡත්තකමූලෙ පණ්ඩුකම්බලසිලායං වස්සං උපගතො, තස්මිං සමයෙ විහාසි.

ก็ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่นั้น ในกาลไหน? ในปีที่ ๗ แต่กาลที่ทรงบรรลุพระโพธิญาณ ในวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ ณ กรุงสาวัตถี ทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์ท่ามกลางบริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์ เสด็จลงมาประทับนั่ง ณ พุทธอาสน์อันประเสริฐที่เขาปูลาดไว้ ณ ควงไม้คัณฑามพะ ทรงเปลื้องมหาชนจากทางกันดารใหญ่ด้วยพระธรรมเทศนา เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อทรงกระทำปาฏิหาริย์แล้ว ย่อมไม่ประทับอยู่ในทางของมนุษย์ เพราะเหตุนั้น จึงทรงกระทำการย่างพระบาท (เสด็จไป) ขณะที่ชนเหล่านั้นกำลังมองดูอยู่นั่นเอง เสด็จเข้าจำพรรษา ณ ปัณฑุกัมพลศิลา ณ โคนไม้ปาริฉัตร ในภพดาวดึงส์ ประทับอยู่แล้วในสมัยนั้น.

තත්‍ර භගවාති තත්‍ර විහරන්තො භගවා යෙභුය්‍යෙන දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි සන්නිපතිතාහි දෙවතාහි පරිවුතො මාතරං කායසක්ඛිං කත්වා අභිධම්මපිටකං කථෙන්තො ගම්භීරං නිපුණං තිලක්ඛණාහතං රූපාරූපපරිච්ඡෙදකථං පටිවිජ්ඣිතුං අසක්කොන්තානං දෙවානං සංවෙගජනනත්ථං අන්තරන්තරා භද්දෙකරත්තස්ස උද්දෙසඤ්ච විභඞ්ගඤ්ච අභාසි. තත්‍රායං දෙවපුත්තො උග්ගණ්හන්තො ඉමා ගාථා සද්ධිං විභඞ්ගෙන උග්ගණ්හි, දෙවත්තස්ස පන පමාදාධිට්ඨානත්තා දිබ්බෙහි ආරම්මණෙහි නිප්පීළියමානො අනුපුබ්බෙන සුත්තං සම්මුට්ඨො ගාථාමත්තමෙව ධාරෙසි. තෙනාහ ‘‘එවං ඛො අහං භික්ඛු ධාරෙමි භද්දෙකරත්තියො ගාථා’’ති.

คำว่า ตตฺร ภควา คือ พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ ณ ที่นั้น โดยมากจะทรงแวดล้อมด้วยเหล่าเทวดาที่ประชุมกันมาจากหมื่นจักรวาล ทรงกระทำพระมารดาให้เป็นพยานทางพระวรกาย ตรัสพระอภิธรรมปิฎกอยู่ เพื่อทรงยังความสังเวชให้เกิดแก่เหล่าเทวดาผู้ไม่สามารถจะแทงตลอดธรรมกถาอันลึกซึ้ง ละเอียด ประทับด้วยไตรลักษณ์ เป็นเครื่องกำหนดรูปและอรูปได้ จึงได้ตรัสอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรในระหว่างๆ. ในที่ประชุมนั้น เทพบุตรองค์นี้เมื่อเรียน ได้เรียนคาถาเหล่านี้พร้อมทั้งวิภังค์ แต่เพราะความเป็นเทพเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ถูกอารมณ์อันเป็นทิพย์บีบคั้นอยู่ จึงหลงลืมพระสูตรไปโดยลำดับ ทรงจำไว้ได้เพียงคาถาเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ภิกษุ เราทรงจำคาถาทั้งหลายอันเป็นภัทเทกรัตตะได้อย่างนี้แล".

උග්ගණ්හාහි [Pg.175] ත්වන්තිආදීසු තුණ්හීභූතො නිසීදිත්වා සුණන්තො උග්ගණ්හාති නාම, වාචාය සජ්ඣායං කරොන්තො පරියාපුණාති නාම, අඤ්ඤෙසං වාචෙන්තො ධාරෙති නාම. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

ในบททั้งหลายมีอาทิว่า อคฺคณฺหาหิ ตฺวํ นั้น ผู้ที่นิ่งนั่งฟังอยู่ ชื่อว่าเรียน (อุคคัณหาติ), ผู้ที่ทำการสาธยายด้วยวาจา ชื่อว่าเล่าเรียน (ปริยาปุณาติ), ผู้ที่บอกแก่ผู้อื่น ชื่อว่าทรงจำ (ธาเรติ). เนื้อความที่เหลือในพระสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้นแล.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

จากอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

ලොමසකඞ්ගියභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโลมสกังคิยภัทเทกรัตตสูตร จบ.

5. චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาจูฬกัมมวิภังคสูตร

289. එවං මෙ සුතන්ති චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ සුභොති සො කිර දස්සනීයො අහොසි පාසාදිකො, තෙනස්ස අඞ්ගසුභතාය සුභොත්වෙව නාමං අකංසු. මාණවොති පන තං තරුණකාලෙ වොහරිංසු, සො මහල්ලකකාලෙපි තෙනෙව වොහාරෙන වොහරියති. තොදෙය්‍යපුත්තොති තොදෙය්‍යස්ස නාම පසෙනදිරඤ්ඤො පුරොහිතබ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො. සො කිර සාවත්ථියා අවිදූරෙ තුදිගාමො නාම අත්ථි, තස්ස අධිපතිත්තා තොදෙය්‍යොති සඞ්ඛං ගතො. මහාධනො පන හොති සත්තාසීතිකොටිවිභවො පරමමච්ඡරී, ‘‘දදතො භොගානං අපරික්ඛයො නාම නත්ථී’’ති චින්තෙත්වා කස්සචි කිඤ්චි න දෙති. වුත්තම්පි චෙතං –

๒๘๙. พระสูตรชื่อจูฬกัมมวิภังคสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในพระสูตรนั้น คำว่า สุภะ คือ ได้ยินว่ามาณพนั้นเป็นผู้น่าดูน่าชม น่าเลื่อมใส เพราะเหตุที่เขามีอวัยวะงดงาม คนทั้งหลายจึงตั้งชื่อให้เขาว่า สุภะ นั่นเอง. ส่วนคำว่า มาณพ นั้น คนทั้งหลายเรียกเขาในวัยหนุ่ม แม้ในวัยชรา เขาก็ถูกเรียกด้วยคำนั้นนั่นเอง. คำว่า โตเทยยบุตร คือ เป็นบุตรของปุโรหิตพราหมณ์ของพระเจ้าปเสนทิ ชื่อว่า โตเทยยะ. ได้ยินว่า มีหมู่บ้านชื่อตุทิคามอยู่ไม่ไกลจากกรุงสาวัตถี เพราะเป็นใหญ่ในหมู่บ้านนั้น เขาจึงถึงการนับว่า โตเทยยะ. ก็เขาเป็นผู้มีทรัพย์มาก มีสมบัติ ๘๗ โกฏิ เป็นผู้ตระหนี่อย่างยิ่ง คิดว่า "ชื่อว่าความไม่สิ้นไปแห่งโภคทรัพย์ของผู้ให้ ย่อมไม่มี" จึงไม่ให้อะไรๆ แก่ใครเลย. แม้คำนี้ก็มีกล่าวไว้ว่า –

‘‘අඤ්ජනානං ඛයං දිස්වා, වම්මිකානඤ්ච සඤ්චයං;

මධූනඤ්ච සමාහාරං, පණ්ඩිතො ඝරමාවසෙ’’ති.

"บัณฑิตเห็นความสิ้นไปแห่งยาหยอดตา และความพอกพูนขึ้นแห่งจอมปลวก และการรวบรวมน้ำผึ้ง (ของผึ้ง) แล้ว พึงอยู่ครองเรือน"

එවං අදානමෙව සික්ඛාපෙසි. ධුරවිහාරෙ වසතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස යාගුඋළුඞ්ගමත්තං වා භත්තකටච්ඡුමත්තං වා අදත්වා ධනලොභෙන කාලං කත්වා තස්මිංයෙව ඝරෙ සුනඛො හුත්වා නිබ්බත්තො. සුභො තං සුනඛං අතිවිය පියායති, අත්තනො භුඤ්ජනකභත්තංයෙව භොජෙති, උක්ඛිපිත්වා වරසයනෙ සයාපෙති. අථ භගවා එකදිවසං පච්චූසසමයෙ ලොකං වොලොකෙන්තො තං සුනඛං දිස්වා – ‘‘තොදෙය්‍යබ්‍රාහ්මණො ධනලොභෙන අත්තනොව ඝරෙ සුනඛො හුත්වා නිබ්බත්තො, අජ්ජ මයි සුභස්ස ඝරං ගතෙ මං දිස්වා සුනඛො භුක්කාරං කරිස්සති, අථස්සාහං එකං වචනං වක්ඛාමි, සො ‘ජානාති මං සමණො ගොතමො’ති ගන්ත්වා උද්ධනට්ඨානෙ [Pg.176] නිපජ්ජිස්සති. තතොනිදානං සුභස්ස මයා සද්ධිං එකො කථාසල්ලාපො භවිස්සති, සො ධම්මං සුත්වා සරණෙසු පතිට්ඨහිස්සති, සුනඛො පන කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සතී’’ති ඉමං මාණවස්ස සරණෙසු පතිට්ඨානභාවං ඤත්වා භගවා තං දිවසං සරීරපටිජග්ගනං කත්වා එකකොව ගාමං පවිසිත්වා නික්ඛන්තෙ මාණවෙ තං ඝරං පිණ්ඩාය පාවිසි.

เขาจึงสอนแต่เรื่องการไม่ให้เท่านั้นอย่างนี้. ไม่ได้ถวายแม้ข้าวต้มประมาณหนึ่งกระบวย หรือภัตตาหารประมาณหนึ่งทัพพี แด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ประทับอยู่ในวัดเชตวัน ทำกาละเพราะความโลภในทรัพย์ แล้วบังเกิดเป็นสุนัขในเรือนนั้นนั่นเอง. สุภมาณพรักสุนัขนั้นอย่างยิ่ง ให้กินภัตตาหารที่ตนกินนั่นเอง อุ้มขึ้นไปให้นอนบนที่นอนอันประเสริฐ. ครั้งนั้น วันหนึ่ง ในเวลาใกล้รุ่ง พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นสุนัขนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) – 'โตเทยยพราหมณ์บังเกิดเป็นสุนัขในเรือนของตนนั่นเองเพราะความโลภในทรัพย์ วันนี้ เมื่อเราไปสู่เรือนของสุภมาณพ สุนัขเห็นเราแล้วจักเห่า ครั้งนั้น เราจักกล่าวคำหนึ่งกะมัน มันจะคิดว่า 'พระสมณโคดมรู้จักเรา' แล้วไปนอนอยู่ที่เตาไฟ เพราะเหตุนั้น สุภมาณพจักมีการสนทนาปราศรัยอย่างหนึ่งกับเรา เขาฟังธรรมแล้วจักตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย ส่วนสุนัขทำกาละแล้วจักบังเกิดในนรก' ทรงทราบความที่มาณพนั้นจักตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลายดังนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคในวันนั้น ทรงบำรุงพระสรีระแล้ว เสด็จเข้าสู่หมู่บ้านพระองค์เดียว เมื่อมาณพออกไปแล้ว ได้เสด็จเข้าไปยังเรือนนั้นเพื่อบิณฑบาต.

සුනඛො භගවන්තං දිස්වා භුක්කාරං කරොන්තො භගවතො සමීපං ගතො. තතො නං භගවා එතදවොච – ‘‘තොදෙය්‍ය ත්වං පුබ්බෙපි මං භො භොති පරිභවිත්වා සුනඛො ජාතො, ඉදානිපි භුක්කාරං කත්වා අවීචිං ගමිස්සසී’’ති. සුනඛො තං සුත්වා – ‘‘ජානාති මං සමණො ගොතමො’’ති විප්පටිසාරී හුත්වා ගීවං ඔනාමෙත්වා උද්ධනන්තරෙ ඡාරිකායං නිපන්නො. මනුස්සා උක්ඛිපිත්වා සයනෙ සයාපෙතුං නාසක්ඛිංසු. සුභො ආගන්ත්වා – ‘‘කෙනායං සුනඛො සයනා ඔරොපිතො’’ති ආහ. මනුස්සා න කෙනචීති වත්වා තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. මාණවො සුත්වා – ‘‘මම පිතා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො, තොදෙය්‍යො නාම සුනඛො නත්ථි. සමණො පන ගොතමො පිතරං සුනඛං කරොති, යංකිඤ්චි එස මුඛාරුළ්හං භාසතී’’ති කුජ්ඣිත්වා භගවන්තං මුසාවාදෙන නිග්ගහෙතුකාමො විහාරං ගන්ත්වා තං පවත්තිං පුච්ඡි.

สุนัขตัวหนึ่งเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงเห่าพลางเข้าไปใกล้พระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้กะสุนัขนั้นว่า “ดูก่อนโตเทยยะ แม้ในกาลก่อน เธอก็ได้บริภาษเราว่า โภ โภ จึงได้เกิดเป็นสุนัข แม้บัดนี้ ก็ยังเห่าอีก จักไปสู่อเวจีนรก” สุนัขได้ฟังดังนั้นแล้ว เกิดความเดือดร้อนใจว่า “พระสมณโคดมทรงรู้จักเรา” จึงคอตก นอนลงในกองเถ้าที่ระหว่างเตา พวกมนุษย์ยกขึ้นแล้ว ก็ไม่สามารถจะให้นอนบนที่นอนได้ สุภมาณพมาแล้ว ถามว่า “ใครนำสุนัขนี้ลงจากที่นอน?” พวกมนุษย์ตอบว่า “ไม่มีใครนำลง” แล้วได้บอกเล่าเรื่องราวนั้น มาณพได้ฟังแล้ว โกรธว่า “บิดาของเราบังเกิดในพรหมโลก สุนัขชื่อโตเทยยะไม่มี แต่พระสมณโคดมกลับทำให้บิดาของเราเป็นสุนัข ท่านผู้นี้พูดอะไรตามที่ขึ้นปาก” จึงมีความประสงค์จะข่มพระผู้มีพระภาคด้วยมุสาวาท ไปยังวิหารแล้วทูลถามเรื่องราวนั้น

භගවාපි තස්ස තථෙව වත්වා අවිසංවාදනත්ථං ආහ – ‘‘අත්ථි පන තෙ මාණව පිතරා අනක්ඛාතං ධන’’න්ති. අත්ථි, භො ගොතම, සතසහස්සග්ඝනිකා සුවණ්ණමාලා සතසහස්සග්ඝනිකා සුවණ්ණපාදුකා සතසහස්සග්ඝනිකා සුවණ්ණපාති සතසහස්සඤ්ච කහාපණන්ති. ගච්ඡ තං සුනඛං අප්පොදකපායාසං භොජාපෙත්වා සයනෙ ආරොපෙත්වා ඊසකං නිද්දං ඔක්කන්තකාලෙ පුච්ඡ, සබ්බං තෙ ආචික්ඛිස්සති. අථ නං ජානෙය්‍යාසි ‘‘පිතා මෙ එසො’’ති. මාණවො – ‘‘සචෙ සච්චං භවිස්සති, ධනං ලච්ඡාමි, නො චෙ, සමණං ගොතමං මුසාවාදෙන නිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති ද්වීහිපි කාරණෙහි තුට්ඨො ගන්ත්වා තථා අකාසි. සුනඛො – ‘‘ඤාතොම්හි ඉමිනා’’ති රොදිත්වා හුං හුන්ති කරොන්තො ධනනිධානට්ඨානං ගන්ත්වා පාදෙන පථවිං ඛණිත්වා සඤ්ඤං අදාසි, මාණවො ධනං ගහෙත්වා – ‘‘භවපටිච්ඡන්නං නාම එවං සුඛුමං පටිසන්ධිඅන්තරං පාකටං සමණස්ස ගොතමස්ස, අද්ධා එස සබ්බඤ්ඤූ’’ති භගවති පසන්නචිත්තො චුද්දස පඤ්හෙ අභිසඞ්ඛරි. අඞ්ගවිජ්ජාපාඨකො කිරෙස, තෙනස්ස [Pg.177] එතදහොසි – ‘‘ඉදං ධම්මපණ්ණාකාරං ගහෙත්වා සමණං ගොතමං පඤ්හෙ පුච්ඡිස්සාමී’’ති දුතියගමනෙන යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, තෙන පුට්ඨපඤ්හෙ පන භගවා එකප්පහාරෙනෙව විස්සජ්ජෙන්තො කම්මස්සකාතිආදිමාහ.

แม้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสกะมาณพนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน แล้วเพื่อจะไม่ให้คำพูดคลาดเคลื่อน จึงตรัสถามว่า “ดูก่อนมาณพ ยังมีทรัพย์ที่บิดาของเธอไม่ได้บอกไว้หรือไม่?” “มีอยู่ ท่านพระโคดม คือ พวงมาลัยทองคำมีค่าหนึ่งแสน รองเท้าทองคำมีค่าหนึ่งแสน ถาดทองคำมีค่าหนึ่งแสน และกหาปณะอีกหนึ่งแสน” “เธอจงไป ให้สุนัขนั้นกินข้าวมธุปายาสที่ไม่เจือน้ำ แล้วให้นอนบนที่นอน เมื่อมันหลับไปเล็กน้อย จงถามเถิด มันจักบอกทรัพย์ทั้งหมดแก่เธอ เมื่อนั้นเธอพึงรู้ว่า ‘ผู้นี้คือบิดาของเรา’” มาณพยินดีด้วยเหตุสองประการว่า “ถ้าเป็นจริง เราจักได้ทรัพย์ ถ้าไม่จริง เราจักข่มพระสมณโคดมด้วยมุสาวาท” แล้วไปทำอย่างนั้น สุนัขร้องไห้ว่า “เราถูกผู้นี้รู้แล้ว” ทำเสียงหงิงๆ ไปยังที่ฝังทรัพย์ ใช้เท้าตะกุยดินให้สัญญาณ มาณพได้ทรัพย์แล้ว มีจิตเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคว่า “การสืบต่อปฏิสนธิอันภพอื่นปิดบังไว้นี้ ช่างละเอียดอ่อนนัก ปรากฏแก่พระสมณโคดมหนอ ท่านผู้นี้เป็นพระสัพพัญญูแน่แท้” จึงแต่งปัญหา 14 ข้อ ได้ยินว่า มาณพนี้เป็นผู้เชี่ยวชาญในอังควิชาศาสตร์ เพราะเหตุนั้น เขาจึงมีความคิดนี้ว่า “เราจักถือเครื่องบรรณาการคือธรรมนี้ไปทูลถามปัญหากะพระสมณโคดม” จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่ประทับเป็นครั้งที่สอง ส่วนพระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาที่เขาถามด้วยการตอบเพียงครั้งเดียว จึงตรัสคำมีอาทิว่า กมฺมสฺสกา

තත්ථ කම්මං එතෙසං සකං අත්තනො භණ්ඩකන්ති කම්මස්සකා. කම්මස්ස දායාදාති කම්මදායාදා, කම්මං එතෙසං දායජ්ජං භණ්ඩකන්ති අත්ථො. කම්මං එතෙසං යොනි කාරණන්ති කම්මයොනී. කම්මං එතෙසං බන්ධූති කම්මබන්ධූ, කම්මඤාතකාති අත්ථො. කම්මං එතෙසං පටිසරණං පතිට්ඨාති කම්මපටිසරණා. යදිදං හීනප්පණීතතායාති යං ඉදං ‘‘ත්වං හීනො භව, ත්වං පණීතො, ත්වං අප්පායුකො, ත්වං දීඝායුකො…පෙ… ත්වං දුප්පඤ්ඤො භව, ත්වං පඤ්ඤවා’’ති එවං හීනප්පණීතතාය විභජනං, තං න අඤ්ඤො කොචි කරොති, කම්මමෙව එවං සත්තෙ විභජතීති අත්ථො. න මාණවො කථිතස්ස අත්ථං සඤ්ජානාසි, ඝනදුස්සපට්ටෙනස්ස මුඛං බන්ධිත්වා මධුරං පුරතො ඨපිතං විය අහොසි. මානනිස්සිතො කිරෙස පණ්ඩිතමානී, අත්තනා සමං න පස්සති. අථස්ස ‘‘කිං සමණො ගොතමො කථෙති, යමහං ජානාමි, තදෙව කථෙතීති අයං මානො මා අහොසී’’ති මානභඤ්ජනත්ථං භගවා ‘‘ආදිතොව දුප්පටිවිජ්ඣං කත්වා කථෙස්සාමි, තතො ‘නාහං භො ගොතම ජානාමි, විත්ථාරෙන මෙ පාකටං කත්වා කථෙථා’ති මං යාචිස්සති, අථස්සාහං යාචිතකාලෙ කථෙස්සාමි, එවඤ්චස්ස සාත්ථකං භවිස්සතී’’ති දුප්පටිවිජ්ඣං කත්වා කථෙසි.

ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า กมฺมสฺสกา เพราะกรรมเป็นของๆ ตน เป็นสมบัติของตนของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า กมฺมทายาทา เพราะเป็นทายาทของกรรม อธิบายว่า กรรมเป็นทรัพย์มรดกของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า กมฺมโยนี เพราะกรรมเป็นกำเนิด เป็นเหตุของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า กมฺมพนฺธู เพราะกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ของสัตว์เหล่านั้น อธิบายว่า มีกรรมเป็นญาติ ชื่อว่า กมฺมปฏิสรณา เพราะกรรมเป็นที่พึ่ง เป็นที่ตั้งของสัตว์เหล่านั้น บทว่า ยทิทํ หีนปฺปณีตตายาติ ความว่า การจำแนกโดยความเป็นผู้เลวและประณีตอย่างนี้ว่า “เธอจงเป็นคนเลว เธอจงเป็นคนประณีต เธอจงมีอายุน้อย เธอจงมีอายุยืน...ฯลฯ...เธอจงเป็นคนมีปัญญาทราม เธอจงเป็นคนมีปัญญา” การจำแนกนั้น ไม่มีผู้อื่นใดทำ มีแต่กรรมเท่านั้นที่จำแนกสัตว์ทั้งหลายอย่างนี้ มาณพไม่เข้าใจเนื้อความที่ตรัสแล้ว เป็นเหมือนถูกผ้าหนาผูกหน้าแล้วมีของหวานวางไว้ข้างหน้า ได้ยินว่า มาณพนี้อาศัยมานะ ถือตัวว่าเป็นบัณฑิต ไม่เห็นใครเสมอด้วยตน ลำดับนั้น เพื่อทำลายมานะของเขาว่า “พระสมณโคดมตรัสอะไร เราก็รู้อยู่แล้ว ท่านตรัสแต่สิ่งที่เรารู้” มานะอย่างนี้อย่าได้มีเลย พระผู้มีพระภาคจึงทรงดำริว่า “เราจักทำเนื้อความให้รู้ได้ยากตั้งแต่ต้นแล้วจึงแสดง ต่อจากนั้น เขาจักวิงวอนเราว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าไม่รู้ ขอท่านจงแสดงโดยพิสดารให้แจ่มแจ้งแก่ข้าพเจ้าเถิด’ เมื่อนั้น เราจักแสดงแก่เขาในเวลาที่เขาวิงวอน และการแสดงอย่างนี้จักเป็นประโยชน์แก่เขา” จึงทรงทำเนื้อความให้รู้ได้ยากแล้วทรงแสดง

ඉදානි සො අත්තනො අප්පටිවිද්ධභාවං පකාසෙන්තො න ඛො අහන්තිආදිමාහ.

บัดนี้ มาณพนั้น เมื่อจะประกาศความที่ตนไม่รู้แจ้ง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า น โข อหํ

290. සමත්තෙනාති පරිපුණ්ණෙන. සමාදින්නෙනාති ගහිතෙන පරාමට්ඨෙන. අප්පායුකසංවත්තනිකා එසා, මාණව, පටිපදා යදිදං පාණාතිපාතීති යං ඉදං පාණාතිපාතකම්මං, එසා අප්පායුකසංවත්තනිකා පටිපදාති.

๒๙๐. บทว่า สมตฺเตนาติ คือ โดยบริบูรณ์ บทว่า สมาทินฺเนนาติ คือ อันถือเอาแล้ว อันยึดมั่นแล้ว บทว่า อปฺปายุกสํวตฺตนิกา เอสา มาณว ปฏิปทา ยทิทํ ปาณาติปาตีติ ความว่า ปาณาติบาตกรรมอันใดนี้ ปฏิปทานี้เป็นไปเพื่อมีอายุน้อย

කථං පනෙසා අප්පායුකතං කරොති? චත්තාරි හි කම්මානි උපපීළකං උපච්ඡෙදකං ජනකං උපත්ථම්භකන්ති. බලවකම්මෙන හි නිබ්බත්තං පවත්තෙ උපපීළකං ආගන්ත්වා [Pg.178] අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘සචාහං පඨමතරං ජානෙය්‍යං, න තෙ ඉධ නිබ්බත්තිතුං දදෙය්‍යං, චතූසුයෙව තං අපායෙසු නිබ්බත්තාපෙය්‍යං. හොතු, ත්වං යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්ත, අහං උපපීළකකම්මං නාම තං පීළෙත්වා නිරොජං නියූසං කසටං කරිස්සාමී’’ති. තතො පට්ඨාය තං තාදිසං කරොති. කිං කරොති? පරිස්සයං උපනෙති, භොගෙ විනාසෙති.

ก็ปฏิปทานี้ทำความเป็นผู้มีอายุน้อยได้อย่างไร? จริงอยู่ กรรมมี 4 อย่าง คือ อุปปีฬกกรรม อุปัจเฉทกกรรม ชนกกรรม อุปัตถัมภกกรรม จริงอยู่ อุปปีฬกกรรมมาในปวัตติกาลของผู้ที่เกิดด้วยกรรมมีกำลัง โดยอรรถแล้วย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า “ถ้าเรารู้ก่อน เราจะไม่ให้เธอเกิดในที่นี้เลย เราจะให้เธอเกิดในอบาย 4 เท่านั้น เอาเถิด เธอเกิดในที่ใดที่หนึ่งแล้ว เราชื่อว่าอุปปีฬกกรรม จักเบียดเบียนเธอ ทำให้ไม่มีโอชะ ไม่มียางใย ไม่มีกาก” จำเดิมแต่นั้นมา ย่อมกระทำผู้นั้นให้เป็นเช่นนั้น กระทำอย่างไร? คือ นำภัยมาให้ ทำลายโภคะ

තත්ථ දාරකස්ස මාතුකුච්ඡියං නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය මාතු අස්සාදො වා සුඛං වා න හොති, මාතාපිතූනං පීළාව උප්පජ්ජති. එවං පරිස්සයං උපනෙති. දාරකස්ස පන මාතුකුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය ගෙහෙ භොගා උදකං පත්වා ලොණං විය රාජාදීනං වසෙන නස්සන්ති, කුම්භදොහනධෙනුයො ඛීරං න දෙන්ති, සූරතා ගොණා චණ්ඩා හොන්ති, කාණා හොන්ති, ඛුජ්ජා හොන්ති, ගොමණ්ඩලෙ රොගො පතති, දාසාදයො වචනං න කරොන්ති, වාපිතං සස්සං න ජායති, ගෙහගතං ගෙහෙ, අරඤ්ඤගතං අරඤ්ඤෙ නස්සති, අනුපුබ්බෙන ඝාසච්ඡාදනමත්තං දුල්ලභං හොති, ගබ්භපරිහාරො න හොති, විජාතකාලෙ මාතුථඤ්ඤං ඡිජ්ජති, දාරකො පරිහාරං අලභන්තො පීළිතො නිරොජො නියූසො කසටො හොති, ඉදං උපපීළකකම්මං නාම.

ในบรรดากรรมเหล่านั้น ตั้งแต่เวลาที่เด็กเกิดในครรภ์ของมารดา ความยินดีหรือความสุขย่อมไม่มีแก่มารดา มีแต่ความเดือดร้อนเกิดขึ้นแก่มารดาบิดา (กรรม) ย่อมนำมาซึ่งภยันตรายอย่างนี้ อนึ่ง ตั้งแต่เวลาที่เด็กเกิดในครรภ์ของมารดา โภคทรัพย์ในเรือนย่อมพินาศไปด้วยอำนาจของพระราชาเป็นต้น เหมือนเกลือที่ตกลงไปในน้ำ แม่โคที่เคยให้น้ำนมเต็มหม้อก็ไม่ให้น้ำนม โคตัวผู้ที่เคยเชื่องก็กลับดุร้าย ตาบอดบ้าง หลังค่อมบ้าง โรคภัยเกิดขึ้นในฝูงโค ทาสเป็นต้นไม่เชื่อฟังคำพูด พืชพันธุ์ที่หว่านแล้วก็ไม่งอกงาม ทรัพย์ที่อยู่ในเรือนก็พินาศในเรือน ทรัพย์ที่อยู่ในป่าก็พินาศในป่า โดยลำดับ แม้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่มก็หาได้ยาก การบริหารครรภ์ไม่มี ในเวลาคลอด น้ำนมของมารดาก็ขาดหายไป เด็กไม่ได้รับการดูแล ถูกเบียดเบียน ปราศจากโอชะ ปราศจากยางเหนียว เป็นดุจกาก นี้ชื่อว่า อุปปีฬกกรรม

දීඝායුකකම්මෙන පන නිබ්බත්තස්ස උපච්ඡෙදකකම්මං ආගන්ත්වා ආයුං ඡින්දති. යථා හි පුරිසො අට්ඨුසභගමනං කත්වා සරං ඛිපෙය්‍ය තමඤ්ඤො ධනුතො විමුත්තමත්තං මුග්ගරෙන පහරිත්වා තත්ථෙව පාතෙය්‍ය, එවං දීඝායුකකම්මෙන නිබ්බත්තස්ස උපච්ඡෙදකකම්මං ආයුං ඡින්දති. කිං කරොති? චොරානං අටවිං පවෙසෙති, වාළමච්ඡොදකං ඔතාරෙති, අඤ්ඤතරං වා පන සපරිස්සයට්ඨානං උපනෙති, ඉදං උපච්ඡෙදකකම්මං නාම, ‘‘උපඝාතක’’න්තිපි එතස්සෙව නාමං.

ส่วนอุปัจเฉทกกรรม มาตัดรอนอายุของสัตว์ผู้เกิดแล้วด้วยกรรมที่ทำให้อายุยืน เปรียบเหมือนบุรุษพึงยิงลูกศรไปได้ไกล ๘ อุสภะ แต่บุรุษอื่นเอาค้อนตีลูกศรนั้นที่เพิ่งพ้นจากแล่งให้ตกไปในที่นั้นนั่นเอง ฉันใด อุปัจเฉทกกรรมก็ย่อมตัดรอนอายุของสัตว์ผู้เกิดแล้วด้วยกรรมที่ทำให้อายุยืน ฉันนั้น (กรรมนั้น) ทำอะไร? คือ ย่อมชักนำให้เข้าไปสู่ป่าของโจร ให้ลงไปในน้ำที่มีปลาร้าย หรืออีกอย่างหนึ่ง ย่อมนำเข้าไปสู่สถานที่มีภยันตรายอย่างใดอย่างหนึ่ง นี้ชื่อว่า อุปัจเฉทกกรรม แม้ชื่อว่า "อุปฆาตกกรรม" ก็เป็นชื่อของกรรมนี้นั่นเอง

පටිසන්ධිනිබ්බත්තකං පන කම්මං ජනකකම්මං නාම. අප්පභොගකුලාදීසු නිබ්බත්තස්ස භොගසම්පදාදිකරණෙන උපත්ථම්භකකම්මං උපත්ථම්භකකම්මං නාම.

ส่วนกรรมที่ทำให้ปฏิสนธิเกิดขึ้น ชื่อว่า ชนกกรรม กรรมที่อุปถัมภ์ผู้ที่เกิดในตระกูลมีโภคะน้อยเป็นต้น ด้วยการทำให้ถึงพร้อมด้วยโภคสมบัติเป็นต้น ชื่อว่า อุปัตถัมภกกรรม

ඉමෙසු චතූසු පුරිමානි ද්වෙ අකුසලානෙව, ජනකං කුසලම්පි අකුසලම්පි, උපත්ථම්භකං කුසලමෙව. තත්ථ පාණාතිපාතකම්මං උපච්ඡෙදකකම්මෙන අප්පායුකසංවත්තනිකං හොති. පාණාතිපාතිනා වා කතං කුසලකම්මං [Pg.179] උළාරං න හොති, දීඝායුකපටිසන්ධිං ජනෙතුං න සක්කොති. එවං පාණාතිපාතො අප්පායුකසංවත්තනිකො හොති. පටිසන්ධිමෙව වා නියාමෙත්වා අප්පායුකං කරොති, සන්නිට්ඨානචෙතනාය වා නිරයෙ නිබ්බත්තති, පුබ්බාපරචෙතනාහි වුත්තනයෙන අප්පායුකො හොති.

ในกรรม ๔ อย่างนี้ ๒ อย่างแรก (อุปปีฬกกรรมและอุปัจเฉทกกรรม) เป็นอกุศลอย่างเดียว ชนกกรรมเป็นได้ทั้งกุศลและอกุศล อุปัตถัมภกกรรมเป็นกุศลอย่างเดียว ในกรรมเหล่านั้น ปาณาติบาตกรรมย่อมเป็นกรรมที่ทำให้มีอายุสั้นด้วยความเป็นอุปัจเฉทกกรรม หรือว่า กุศลกรรมที่ผู้ทำปาณาติบาตได้กระทำแล้วย่อมไม่ไพบูลย์ ไม่สามารถทำให้ปฏิสนธิที่มีอายุยืนเกิดขึ้นได้ ด้วยเหตุนี้ ปาณาติบาตจึงเป็นกรรมที่ทำให้มีอายุสั้น หรือว่า (ปาณาติบาตกรรม) กำหนดที่ปฏิสนธิทีเดียวแล้วทำให้มีอายุสั้น หรือว่า ย่อมบังเกิดในนรกด้วยสันนิฏฐานเจตนา และย่อมเป็นผู้มีอายุสั้นด้วยบุพพเจตนาและอปรเจตนาตามนัยที่กล่าวแล้ว

දීඝායුකසංවත්තනිකා එසා මාණව පටිපදාති එත්ථ පරිත්තකම්මෙනපි නිබ්බත්තං පවත්තෙ එතං පාණාතිපාතා විරතිකම්මං ආගන්ත්වා අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘සචාහං පඨමතරං ජානෙය්‍යං, න තෙ ඉධ නිබ්බත්තිතුං දදෙය්‍යං, දෙවලොකෙයෙව තං නිබ්බත්තාපෙය්‍යං. හොතු, ත්වං යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්ති, අහං උපත්ථම්භකකම්මං නාම ථම්භං තෙ කරිස්සාමී’’ති උපත්ථම්භං කරොති. කිං කරොති? පරිස්සයං නාසෙති, භොගෙ උප්පාදෙති.

ในคำว่า "ดูก่อนมาณพ ปฏิปทานี้เป็นไปเพื่ออายุยืน" นี้ แม้ผู้ที่เกิดมาด้วยกรรมเพียงเล็กน้อย ในปวัตติกาล กรรมคือการงดเว้นจากปาณาติบาตนี้มาถึงแล้ว โดยอรรถชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า "ถ้าเรารู้แต่แรก เราก็จะไม่ให้ท่านเกิดในที่นี้ เราจะให้ท่านเกิดในเทวโลกนั่นเทียว ช่างเถิด ท่านเกิดในที่ใดที่หนึ่งแล้ว เราชื่อว่าเป็นอุปัตถัมภกกรรม จักทำการอุปถัมภ์แก่ท่าน" ดังนี้แล้ว ย่อมทำการอุปถัมภ์ (กรรมนั้น) ทำอะไร? คือ ย่อมทำลายภยันตราย และย่อมทำให้โภคทรัพย์เกิดขึ้น

තත්ථ දාරකස්ස මාතුකුච්ඡියං නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය මාතාපිතූනං සුඛමෙව සාතමෙව හොති. යෙපි පකතියා මනුස්සාමනුස්සපරිස්සයා හොන්ති, තෙ සබ්බෙ අපගච්ඡන්ති. එවං පරිස්සයං නාසෙති. දාරකස්ස පන මාතුකුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය ගෙහෙ භොගානං පමාණං න හොති, නිධිකුම්භියො පුරතොපි පච්ඡතොපි ගෙහං පවට්ටමානා පවිසන්ති. මාතාපිතරො පරෙහි ඨපිතධනස්සාපි සම්මුඛීභාවං ගච්ඡන්ති. ධෙනුයො බහුඛීරා හොන්ති, ගොණා සුඛසීලා හොන්ති, වප්පට්ඨානෙ සස්සානි සම්පජ්ජන්ති. වඩ්ඪියා වා සම්පයුත්තං, තාවකාලිකං වා දින්නං ධනං අචොදිතා සයමෙව ආහරිත්වා දෙන්ති, දාසාදයො සුවචා හොන්ති, කම්මන්තා න පරිහායන්ති. දාරකො ගබ්භතො පට්ඨාය පරිහාරං ලභති, කොමාරිකවෙජ්ජා සන්නිහිතාව හොන්ති. ගහපතිකුලෙ ජාතො සෙට්ඨිට්ඨානං, අමච්චකුලාදීසු ජාතො සෙනාපතිට්ඨානාදීනි ලභති. එවං භොගෙ උප්පාදෙති. සො අපරිස්සයො සභොගො චිරං ජීවතීති. එවං අපාණාතිපාතකම්මං දීඝායුකසංවත්තනිකං හොති.

ในกรณีนั้น ตั้งแต่เวลาที่เด็กเกิดในครรภ์ของมารดา ย่อมมีแต่ความสุขความสบายใจแก่มารดาบิดา แม้ภยันตรายจากมนุษย์และอมนุษย์ใดๆ ที่มีอยู่โดยปกติ ภยันตรายเหล่านั้นทั้งหมดก็ย่อมอันตรธานไป (กรรมนั้น) ย่อมทำลายภยันตรายอย่างนี้ อนึ่ง ตั้งแต่เวลาที่เด็กเกิดในครรภ์ของมารดา โภคทรัพย์ในเรือนย่อมมีประมาณมิได้ หม้อขุมทรัพย์ทั้งจากข้างหน้าและข้างหลังย่อมกลิ้งเข้ามาสู่เรือน มารดาบิดาย่อมได้พบแม้กระทั่งทรัพย์ที่ผู้อื่นเก็บไว้ แม่โคทั้งหลายมีน้ำนมมาก โคตัวผู้ทั้งหลายมีนิสัยดี พืชพันธุ์ในที่นาย่อมสมบูรณ์ ทรัพย์ที่ให้ไปเพื่อดอกเบี้ยหรือให้ยืมชั่วคราว (ลูกหนี้) ไม่ต้องทวงถามก็นำมาให้เอง ทาสเป็นต้นเป็นคนว่านอนสอนง่าย การงานทั้งหลายไม่เสื่อมถอย เด็กได้รับการดูแลตั้งแต่ยังอยู่ในครรภ์ หมอรักษาเด็กย่อมมีพร้อมอยู่เสมอ ผู้ที่เกิดในตระกูลคหบดี ย่อมได้ตำแหน่งเศรษฐี ผู้ที่เกิดในตระกูลอำมาตย์เป็นต้น ย่อมได้ตำแหน่งเสนาบดีเป็นต้น (กรรมนั้น) ย่อมทำให้โภคทรัพย์เกิดขึ้นอย่างนี้ ผู้นั้นย่อมไม่มีภยันตราย มีโภคทรัพย์ และมีชีวิตอยู่นาน ด้วยประการฉะนี้ กรรมคือการงดเว้นจากปาณาติบาตจึงเป็นไปเพื่ออายุยืน

අපාණාතිපාතිනා වා කතං අඤ්ඤම්පි කුසලං උළාරං හොති, දීඝායුකපටිසන්ධිං ජනෙතුං සක්කොති, එවම්පි දීඝායුකසංවත්තනිකං හොති. පටිසන්ධිමෙව වා නියාමෙත්වා දීඝායුකං කරොති. සන්නිට්ඨානචෙතනාය වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තති, පුබ්බාපරචෙතනාහි වුත්තනයෙන දීඝායුකො හොති. ඉමිනා නයෙන සබ්බපඤ්හවිස්සජ්ජනෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

หรือว่า กุศลกรรมอย่างอื่นที่ผู้เว้นจากปาณาติบาตได้กระทำแล้ว ย่อมเป็นกรรมไพบูลย์ สามารถทำให้ปฏิสนธิที่มีอายุยืนเกิดขึ้นได้ แม้ด้วยเหตุนี้ (กรรมนั้น) ก็เป็นไปเพื่ออายุยืน หรือว่า (กรรมนั้น) กำหนดที่ปฏิสนธิทีเดียวแล้วทำให้มีอายุยืน หรือว่า ย่อมบังเกิดในเทวโลกด้วยสันนิฏฐานเจตนา และย่อมเป็นผู้มีอายุยืนด้วยบุพพเจตนาและอปรเจตนาตามนัยที่กล่าวแล้ว พึงทราบเนื้อความในวิสัชนาปัญหาทั้งปวงด้วยนัยนี้

විහෙඨනකම්මාදීනිපි [Pg.180] හි පවත්තෙ ආගන්ත්වා අත්ථතො තථෙව වදමානානි විය උපපීළනෙන නිබ්භොගතං ආපාදෙත්වා පටිජග්ගනං අලභන්තස්ස රොගුප්පාදනාදීහි වා, විහෙඨකාදීහි කතස්ස කුසලස්ස අනුළාරතාය වා, ආදිතොව පටිසන්ධිනියාමනෙන වා, වුත්තනයෙනෙව පුබ්බාපරචෙතනාවසෙන වා බහ්වාබාධතාදීනි කරොන්ති, අපාණාතිපාතො විය ච අවිහෙඨනාදීනිපි අප්පාබාධතාදීනීති.

จริงอยู่ แม้กรรมมีการเบียดเบียนเป็นต้น เมื่อมาถึงในปวัตติกาล โดยอรรถแล้วก็ราวกับกล่าวอย่างนั้นเหมือนกัน คือ ย่อมทำให้มีความเจ็บป่วยมากเป็นต้น ด้วยการบีบคั้นให้ถึงความไม่มีโภคะ หรือด้วยการทำให้เกิดโรคเป็นต้นแก่ผู้ไม่ได้รับการดูแล หรือด้วยความไม่ไพบูลย์แห่งกุศลที่ผู้เบียดเบียนเป็นต้นได้กระทำ หรือด้วยการกำหนดปฏิสนธิตั้งแต่ต้น หรือด้วยอำนาจแห่งบุพพเจตนาและอปรเจตนาตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง และกรรมมีการไม่เบียดเบียนเป็นต้น ก็ย่อมทำให้มีความเจ็บป่วยน้อยเป็นต้น เหมือนการเว้นจากปาณาติบาต

293. එත්ථ පන ඉස්සාමනකොති ඉස්සාසම්පයුත්තචිත්තො. උපදුස්සතීති ඉස්සාවසෙනෙව උපක්කොසන්තො දුස්සති. ඉස්සං බන්ධතීති යවකලාපං බන්ධන්තො විය යථා න නස්සති එවං බන්ධිත්වා විය ඨපෙති. අප්පෙසක්ඛොති අප්පපරිවාරො, රත්තිං ඛිත්තො විය සරො න පඤ්ඤායති, උච්ඡිට්ඨහත්ථො නිසීදිත්වා උදකදායකම්පි න ලභති.

๒๙๓. ในคำเหล่านั้น คำว่า "อิสฺสามนโก" คือ ผู้มีจิตประกอบด้วยความริษยา คำว่า "อุปทุสฺสติ" คือ ย่อมประทุษร้าย คือด่าว่าด้วยอำนาจแห่งความริษยานั่นเอง คำว่า "อิสฺสํ พนฺธติ" คือ ย่อมผูกความริษยาไว้ คือตั้งไว้ราวกับผูกไว้ ไม่ให้หายไป เหมือนคนมัดฟ่อนข้าวบาร์เลย์ คำว่า "อัปเปสกฺโข" คือ มีบริวารน้อย ไม่ปรากฏ เหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน นั่งมือเปื้อน (รอคอย) แม้คนให้น้ำก็ยังไม่ได้

294. න දාතා හොතීති මච්ඡරියවසෙන න දාතා හොති. තෙන කම්මෙනාති තෙන මච්ඡරියකම්මෙන.

๒๙๔. บทว่า `น ทาตา โหติ` ความว่า ไม่เป็นผู้ให้ ด้วยอำนาจแห่งความตระหนี่. บทว่า `เตน กมฺเมน` ความว่า ด้วยกรรมคือความตระหนี่นั้น.

295. අභිවාදෙතබ්බන්ති අභිවාදනාරහං බුද්ධං වා පච්චෙකබුද්ධං වා අරියසාවකං වා. පච්චුට්ඨාතබ්බාදීසුපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං පන පඤ්හවිස්සජ්ජනෙ උපපීළකඋපත්ථම්භකකම්මානි න ගහෙතබ්බානි. න හි පවත්තෙ නීචකුලිනං වා උච්චාකුලිනං වා සක්කා කාතුං, පටිසන්ධිමෙව පන නියාමෙත්වා නීචකුලියං කම්මං නීචකුලෙ නිබ්බත්තෙති, උච්චාකුලියං කම්මං උච්චාකුලෙ.

๒๙๕. บทว่า `อภิวาเทตพฺพํ` ความว่า พระพุทธเจ้า หรือพระปัจเจกพุทธเจ้า หรือพระอริยสาวก ผู้ควรแก่การไหว้. แม้ในบททั้งหลายมี `ปจฺจุฏฺฐาตพฺพ` เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. แต่ในปัญหาวิสัชนา (การตอบปัญหา) นี้ ไม่พึงถือเอาอุปปีฬกกรรมและอุปัตถัมภกกรรม. เพราะว่า ในปวัตติกาล (ในระหว่างมีชีวิต) ไม่สามารถจะทำให้เป็นผู้มีตระกูลต่ำหรือตระกูลสูงได้, แต่กรรมที่ทำให้เกิดในตระกูลต่ำย่อมนำให้เกิดในตระกูลต่ำ, กรรมที่ทำให้เกิดในตระกูลสูงย่อมนำให้เกิดในตระกูลสูง โดยกำหนดแน่นอนในปฏิสนธิกาลเท่านั้น.

296. න පරිපුච්ඡිතා හොතීති එත්ථ පන අපරිපුච්ඡනෙන නිරයෙ න නිබ්බත්තති. අපරිපුච්ඡකො පන ‘‘ඉදං කාතබ්බං, ඉදං න කාතබ්බ’’න්ති න ජානාති, අජානන්තො කාතබ්බං න කරොති, අකාතබ්බං කරොති. තෙන නිරයෙ නිබ්බත්තති, ඉතරො සග්ගෙ. ඉති ඛො, මාණව…පෙ… යදිදං හීනප්පණීතතායාති සත්ථා දෙසනං යථානුසන්ධිං පාපෙසි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๒๙๖. แต่ในบทว่า `น ปริปุจฺฉิตา โหติ` นี้ (สัตว์) ย่อมไม่เกิดในนรกด้วยเพียงการไม่สอบถาม. แต่ผู้ไม่สอบถาม ย่อมไม่รู้ว่า "สิ่งนี้ควรทำ สิ่งนี้ไม่ควรทำ" เมื่อไม่รู้ ย่อมไม่ทำสิ่งที่ควรทำ, (แต่) ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ. เพราะเหตุนั้น เขาจึงเกิดในนรก, ส่วนอีกคนหนึ่ง (ผู้สอบถาม) ย่อมเกิดในสวรรค์. พระศาสดาทรงนำเทศนาให้ถึงที่สุดตามลำดับอนุสนธิว่า `อิติ โข, มาณว…เป… ยทิทํ หีนปฺปณีตตาย`. ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาจูฬกัมมวิภังคสูตร จบ.

සුභසුත්තන්තිපි වුච්චති.

(สูตรนี้) เรียกกันว่า สุภสูตร บ้าง.

6. මහාකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถามหากัมมวิภังคสูตร

298. එවං [Pg.181] මෙ සුතන්ති මහාකම්මවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ මොඝන්ති තුච්ඡං අඵලං. සච්චන්ති තථං භූතං. ඉදඤ්ච එතෙන න සම්මුඛා සුතං, උපාලිසුත්තෙ (ම. නි. 2.56) පන – ‘‘මනොකම්මං මහාසාවජ්ජතරං පඤ්ඤපෙමි පාපස්ස කම්මස්ස කිරියාය පාපස්ස කම්මස්ස පවත්තියා, නො තථා කායකම්මං නො තථා වචීකම්ම’’න්ති භගවතා වුත්තං අත්ථි, සා කථා තිත්ථියානං අන්තරෙ පාකටා ජාතා, තං ගහෙත්වා එස වදති. අත්ථි ච සා සමාපත්තීති ඉදං – ‘‘කථං නු ඛො, භො, අභිසඤ්ඤානිරොධො හොතී’’ති පොට්ඨපාදසුත්තෙ (දී. නි. 1.406 ආදයො) උප්පන්නං අභිසඤ්ඤානිරොධකථං සන්ධාය වදති. න කිඤ්චි වෙදියතීති එකවෙදනම්පි න වෙදියති. අත්ථි ච ඛොති ථෙරො නිරොධසමාපත්තිං සන්ධාය අනුජානාති. පරිරක්ඛිතබ්බන්ති ගරහතො මොචනෙන රක්ඛිතබ්බං. සඤ්චෙතනා අස්ස අත්ථීති සඤ්චෙතනිකං, සාභිසන්ධිකං සඤ්චෙතනිකකම්මං කත්වාති අත්ථො. දුක්ඛං සොති ථෙරො ‘‘අකුසලමෙව සන්ධාය පරිබ්බාජකො පුච්ඡතී’’ති සඤ්ඤාය එවං වදති.

๒๙๘. พระสูตรว่า `เอวํ เม สุตํ` เป็นต้น ชื่อว่า มหากัมมวิภังคสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า `โมฆํ` คือ ว่างเปล่า ไม่มีผล. บทว่า `สจฺจํ` คือ จริง แท้. และคำนี้ ปริพาชกนั้นก็มิได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์, แต่ในอุปาลิสูตร (ม.น. ๒.๕๖) มีพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "เราบัญญัติมโนกรรมว่ามีโทษมากกว่าเพื่อการทำกรรมชั่ว เพื่อความเป็นไปแห่งกรรมชั่ว, ไม่บัญญัติกายกรรม วจีกรรม ว่ามีโทษเช่นนั้น" คำพูดนั้นได้ปรากฏแพร่หลายในหมู่พวกเดียรถีย์, เขาถือเอาคำนั้นมากล่าว. ส่วนคำว่า `อตฺถิ จ สา สมาปตฺติ` นี้ เขาหมายถึงอภิสัญญานิโรธกถาที่เกิดขึ้นในโปฏฐปาทสูตร (ที.น. ๑.๔๐๖ เป็นต้น) ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อภิสัญญานิโรธ (ความดับแห่งสัญญา) มีได้อย่างไรหนอ" แล้วจึงกล่าว. บทว่า `น กิญฺจิ เวทยติ` คือ ย่อมไม่เสวยแม้เวทนาเดียว. บทว่า `อตฺถิ จ โข` ความว่า พระเถระหมายถึงนิโรธสมาบัติแล้วจึงอนุญาต. บทว่า `ปริรกฺขิตพฺพํ` คือ พึงรักษาโดยการเปลื้องจากคำติเตียน. บทว่า `สญฺเจตนิกํ` เพราะอรรถว่า เจตนามีอยู่แก่กรรมนั้น, ความว่า กระทำกรรมอันเป็นไปกับด้วยเจตนา มีความจงใจ. บทว่า `ทุกฺขํ โส` ความว่า พระเถระกล่าวอย่างนั้นด้วยสำคัญว่า "ปริพาชกหมายถึงอกุศลเท่านั้นแล้วถาม".

දස්සනම්පි ඛො අහන්ති භගවා චතුරඞ්ගෙපි අන්ධකාරෙ සමන්තා යොජනට්ඨානෙ තිලමත්තම්පි සඞ්ඛාරං මංසචක්ඛුනාව පස්සති, අයඤ්ච පරිබ්බාජකො න දූරෙ ගාවුතමත්තබ්භන්තරෙ වසති, කස්මා භගවා එවමාහාති? සමාගමදස්සනං සන්ධායෙවමාහ.

บทว่า `ทสฺสนมฺปิ โข อหํ` เป็นต้น (มีความหมายว่า แม้การเห็นเราก็ไม่มี). (มีคำถามว่า) พระผู้มีพระภาคทรงเห็นสังขารแม้ประมาณเท่าเมล็ดงาในที่ประมาณ ๑ โยชน์โดยรอบ แม้ในความมืดมีองค์ ๔ ด้วยมังสจักษุแท้ๆ, และปริพาชกผู้นี้ก็อยู่ไม่ไกล ภายในระยะประมาณ ๑ คาวุต, เหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนั้น? (ตอบว่า) พระองค์ตรัสอย่างนั้นโดยทรงหมายถึงการเห็นในที่ประชุม.

299. උදායීති ලාලුදායී. තං දුක්ඛස්මින්ති සබ්බං තං දුක්ඛමෙව. ඉති ඉමං වට්ටදුක්ඛං කිලෙසදුක්ඛං සඞ්ඛාරදුක්ඛං සන්ධාය ‘‘සචෙ භාසිතං භවෙය්‍ය භගවා’’ති පුච්ඡති.

๒๙๙. บทว่า `อุทายี` คือ ท่านฬาลุทายี. บทว่า `ตํ ทุกฺขสฺมึ` ความว่า ทั้งหมดนั้นเป็นทุกข์นั่นเอง. (ท่านฬาลุทายี) ทูลถามว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ถ้าหาก (คำที่พระสมิทธิเถระกล่าว) เป็นคำที่กล่าวหมายถึงวัฏฏทุกข์ กิเลสทุกข์ สังขารทุกข์นี้..."

300. උම්මඞ්ගන්ති පඤ්හාඋම්මඞ්ගං. උම්මුජ්ජමානොති සීසං නීහරමානො. අයොනිසො උම්මුජ්ජිස්සතීති අනුපායෙන සීසං නීහරිස්සති. ඉදඤ්ච පන භගවා ජානන්තො නෙව දිබ්බචක්ඛුනා න චෙතොපරියඤාණෙන න සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙන ජානි, අධිප්පායෙනෙව පන අඤ්ඤාසි. කථෙන්තස්ස හි අධිප්පායො නාම සුවිජානො හොති, කථෙතුකාමො ගීවං පග්ගණ්හාති, හනුකං චාලෙති, මුඛමස්ස ඵන්දති, සන්නිසීදිතුං න සක්කොති. භගවා තස්ස තං ආකාරං [Pg.182] දිස්වා ‘‘අයං උදායී සන්නිසීදිතුං න සක්කොති, යං අභූතං, තදෙව කථෙස්සතී’’ති ඔලොකෙත්වාව අඤ්ඤාසි. ආදිං යෙවාතිආදිම්හියෙව. තිස්සො වෙදනාති ‘‘කිං සො වෙදියතී’’ති? පුච්ඡන්තෙන ‘‘තිස්සො වෙදනා පුච්ඡාමී’’ති එවං වවත්ථපෙත්වාව තිස්සො වෙදනා පුච්ඡිතා. සුඛවෙදනියන්ති සුඛවෙදනාය පච්චයභූතං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

๓๐๐. บทว่า `อุมฺมงฺคํ` คือ อุโมงค์แห่งปัญหา. บทว่า `อุมฺมุชฺชมาโน` คือ ผู้กำลังผงกศีรษะขึ้น. บทว่า `อโยนิโส อุมฺมุชฺชิสฺสติ` คือ จักผงกศีรษะขึ้นโดยไม่แยบคาย. แต่พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงทราบเรื่องนี้ ก็มิได้ทรงทราบด้วยทิพพจักขุ, มิได้ทรงทราบด้วยเจโตปริยญาณ, มิได้ทรงทราบด้วยสัพพัญญุตญาณ, แต่ทรงทราบด้วยอัธยาศัยทีเดียว. จริงอยู่ อัธยาศัยของผู้จะพูด ชื่อว่าเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย, ผู้ต้องการจะพูด ย่อมชูคอ, เคลื่อนคาง, ใบหน้าของเขาย่อมสั่น, ไม่สามารถนั่งนิ่งๆ ได้. พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นอาการนั้นของท่านแล้ว ก็ทรงทราบด้วยการทอดพระเนตรนั่นเองว่า "อุทายีผู้นี้นั่งนิ่งไม่ได้, จักกล่าวแต่สิ่งที่ไม่เป็นจริง". บทว่า `อาทึ เยว` คือ ในเบื้องต้นนั่นเทียว. บทว่า `ติสฺโส เวทนา` คือ ผู้ถามว่า "เขาย่อมเสวยอะไร" ได้ถามถึงเวทนา ๓ อย่าง โดยกำหนดไว้อย่างนี้ว่า "เราถามถึงเวทนา ๓ อย่าง". บทว่า `สุขเวทนียํ` คือ กรรมที่เป็นปัจจัยแห่งสุขเวทนา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

එත්ථ ච කාමාවචරකුසලතො සොමනස්සසහගතචිත්තසම්පයුත්තා චතස්සො චෙතනා, හෙට්ඨා තිකජ්ඣානචෙතනාති එවං පටිසන්ධිපවත්තෙසු සුඛවෙදනාය ජනනතො සුඛවෙදනියං කම්මං නාම. කාමාවචරඤ්චෙත්ථ පටිසන්ධියංයෙව එකන්තෙන සුඛං ජනෙති, පවත්තෙ ඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණෙ අදුක්ඛමසුඛම්පි.

และในกรรม ๓ อย่างนั้น เจตนา ๔ ดวงที่สัมปยุตด้วยโสมนัสสสหคตจิตจากกามาวจรกุศล, และเจตนาในฌาน ๓ เบื้องต่ำ, ด้วยประการฉะนี้ กรรมนี้ชื่อว่า สุขเวทนียกรรม เพราะเป็นเหตุให้เกิดสุขเวทนาในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล. และในกรรมเหล่านั้น กามาวจรกรรมย่อมให้เกิดสุขโดยส่วนเดียวในปฏิสนธิกาลเท่านั้น, ส่วนในปวัตติกาล เมื่อมีอิฏฐมัชฌัตตารมณ์เป็นอารมณ์ ย่อมให้เกิดแม้อทุกขมสุขเวทนา.

අකුසලචෙතනා පටිසන්ධිපවත්තෙසු දුක්ඛස්සෙව ජනනතො දුක්ඛවෙදනියං කම්මං නාම. කායද්වාරෙ පවත්තෙයෙව චෙතං එකන්තෙන දුක්ඛං ජනෙති, අඤ්ඤත්ථ අදුක්ඛමසුඛම්පි, සා පන වෙදනා අනිට්ඨානිට්ඨමජ්ඣත්තෙසුයෙව ආරම්මණෙසු උප්පජ්ජනතො දුක්ඛාත්වෙව සඞ්ඛං ගතා.

อกุศลเจตนา ชื่อว่า ทุกขเวทนียกรรม เพราะเป็นเหตุให้เกิดทุกขเวทนาอย่างเดียวในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล. และกรรมนั้นย่อมให้เกิดทุกข์โดยส่วนเดียวในปวัตติกาลที่กายทวารเท่านั้น, ในทวารอื่น ย่อมให้เกิดแม้อทุกขมสุขเวทนา, แต่เวทนานั้นถึงการนับว่าเป็นทุกข์นั่นเอง เพราะเกิดขึ้นในอารมณ์ที่เป็นอนิฏฐารมณ์และอนิฏฐมัชฌัตตารมณ์เท่านั้น.

කාමාවචරකුසලතො පන උපෙක්ඛාසහගතචිත්තසම්පයුත්තා චතස්සො චෙතනා, රූපාවචරකුසලතො චතුත්ථජ්ඣානචෙතනාති එවං පටිසන්ධිපවත්තෙසු තතියවෙදනාය ජනනතො අදුක්ඛමසුඛවෙදනියං කම්මං නාම. එත්ථ ච කාමාවචරං පටිසන්ධියංයෙව එකන්තෙන අදුක්ඛමසුඛං ජනෙති, පවත්තෙ ඉට්ඨාරම්මණෙ සුඛම්පි. අපිච සුඛවෙදනියකම්මං පටිසන්ධිපවත්තිවසෙන වට්ටති, තථා අදුක්ඛමසුඛවෙදනියං, දුක්ඛවෙදනියං පවත්තිවසෙනෙව වට්ටති. එතස්ස පන වසෙන සබ්බං පවත්තිවසෙනෙව වට්ටති.

แต่เจตนา ๔ ดวงที่สัมปยุตด้วยอุเบกขาสหคตจิตจากกามาวจรกุศล, และจตุตถฌานเจตนาจากรูปาวจรกุศล, ด้วยประการฉะนี้ กรรมนี้ชื่อว่า อทุกขมสุขเวทนียกรรม เพราะเป็นเหตุให้เกิดเวทนาที่สาม (อุเบกขาเวทนา) ในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล. และในกรรมเหล่านั้น กามาวจรกรรมย่อมให้เกิดอทุกขมสุขเวทนาโดยส่วนเดียวในปฏิสนธิกาลเท่านั้น, ส่วนในปวัตติกาล เมื่อมีอิฏฐารมณ์เป็นอารมณ์ ย่อมให้เกิดแม้สุขเวทนา. อีกอย่างหนึ่ง สุขเวทนียกรรมย่อมควรโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล, อทุกขมสุขเวทนียกรรมก็เช่นนั้น, (ส่วน) ทุกขเวทนียกรรมย่อมควรโดยอำนาจแห่งปวัตติกาลเท่านั้น. แต่โดยอำนาจแห่งกรรมนี้ (ทุกขเวทนียกรรม) กรรมทั้งหมด (ทั้งสุขเวทนียกรรมและอทุกขมสุขเวทนียกรรม) ย่อมควรโดยอำนาจแห่งปวัตติกาลเท่านั้น.

එතස්ස භගවාති ථෙරො තථාගතෙන මහාකම්මවිභඞ්ගකථනත්ථං ආලයො දස්සිතො, තථාගතං යාචිත්වා මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පාකටං කරිස්සාමීති චින්තෙත්වා අනුසන්ධිකුසලතාය එවමාහ. තත්ථ මහාකම්මවිභඞ්ගන්ති මහාකම්මවිභජනං. කතමෙ චත්තාරො…පෙ… ඉධානන්ද, එකච්චො පුග්ගලො…පෙ… නිරයං උපපජ්ජතීති ඉදං න මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණභාජනං, මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණභාජනත්ථාය පන මාතිකාට්ඨපනං.

คำว่า `Etassa bhagavā` เป็นต้น พระเถระ (พระอานนท์) ได้แสดงความประสงค์ที่พระตถาคตจะตรัสเรื่องมหากัมมวิภังค์ จึงคิดว่า "เราทูลขอพระตถาคตแล้ว จักกระทำญาณคือมหากัมมวิภังค์ให้ปรากฏแก่ภิกษุสงฆ์" แล้วได้กราบทูลอย่างนี้เพราะความฉลาดในการเชื่อมความ. ในบทเหล่านั้น บทว่า `mahākammavibhaṅgaṃ` (มหากัมมวิภังค์) คือ การจำแนกกรรมใหญ่. ส่วนข้อความว่า `Katame cattāro…pe… idhānanda, ekacco puggalo…pe… nirayaṃ upapajjati` (ดูก่อนอานนท์ บุคคล ๔ จำพวกเป็นไฉน... บุคคลบางคนในโลกนี้... ย่อมเข้าถึงนรก) นี้ ไม่ใช่การจำแนกญาณคือมหากัมมวิภังค์ แต่เป็นการตั้งมาติกา (หัวข้อ) ไว้เพื่อจำแนกญาณคือมหากัมมวิภังค์.

301. ඉධානන්ද[Pg.183], එකච්චො සමණො වාති පාටියෙක්කො අනුසන්ධි. ඉදඤ්හි භගවා – ‘‘දිබ්බචක්ඛුකා සමණබ්‍රාහ්මණා ඉදං ආරම්මණං කත්වා ඉමං පච්චයං ලභිත්වා ඉදං දස්සනං ගණ්හන්තී’’ති පකාසනත්ථං ආරභි. තත්ථ ආතප්පන්තිආදීනි පඤ්චපි වීරියස්සෙව නාමානි. චෙතොසමාධින්ති දිබ්බචක්ඛුසමාධිං. පස්සතීති ‘‘සො සත්තො කුහිං නිබ්බත්තො’’ති ඔලොකෙන්තො පස්සති. යෙ අඤ්ඤථාති යෙ ‘‘දසන්නං කුසලානං කම්මපථානං පූරිතත්තා නිරයං උපපජ්ජතී’’ති ජානන්ති, මිච්ඡා තෙසං ඤාණන්ති වදති. ඉමිනා නයෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. විදිතන්ති පාකටං. ථාමසාති දිට්ඨිථාමෙන. පරාමාසාති දිට්ඨිපරාමාසෙන. අභිනිවිස්ස වොහරතීති අධිට්ඨහිත්වා ආදියිත්වා වොහරති.

๓๐๑. อนุสนธิว่า `Idhānanda, ekacco samaṇo vā` (ดูก่อนอานนท์ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้) เป็นอนุสนธิจำเพาะเรื่องหนึ่ง. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มข้อความนี้เพื่อทรงประกาศว่า "สมณพราหมณ์ผู้มีทิพพจักขุ ทำสิ่งนี้ให้เป็นอารมณ์ ได้ปัจจัยนี้แล้ว ย่อมยึดถือทิฏฐินี้". ในบทเหล่านั้น แม้ทั้ง ๕ บท มีอาทิว่า `ātappaṃ` (ความเพียร) เป็นชื่อของวิริยะนั่นเอง. บทว่า `cetosamādhiṃ` (เจโตสมาธิ) หมายถึง สมาธิที่เป็นบาทแห่งทิพพจักขุ. บทว่า `passati` (ย่อมเห็น) คือ เมื่อตรวจดูว่า "สัตว์นั้นเกิดที่ไหน" ย่อมเห็น. บทว่า `ye aññathā` (เหล่าใด... โดยประการอื่น) คือ พระองค์ตรัสว่า ญาณของสมณพราหมณ์เหล่าใดที่รู้ว่า "บุคคลย่อมเข้าถึงนรกเพราะความบริบูรณ์แห่งกุศลกรรมบถ ๑๐" เป็นญาณที่ผิด. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้. บทว่า `viditaṃ` (รู้แจ้ง) คือ ปรากฏชัด. บทว่า `thāmasā` (โดยกำลัง) คือ โดยกำลังแห่งทิฏฐิ. บทว่า `parāmāsā` (ด้วยการยึดมั่น) คือ ด้วยการยึดมั่นในทิฏฐิ. บทว่า `abhinivissa voharati` (ย่อมกล่าวอย่างยึดมั่น) คือ ตั้งใจมั่น ยึดถือมั่นแล้วกล่าว.

302. තත්‍රානන්දාති ඉදම්පි න මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණස්ස භාජනං, අථ ඛ්වාස්ස මාතිකාට්ඨපනමෙව. එත්ථ පන එතෙසං දිබ්බචක්ඛුකානං වචනෙ එත්තකා අනුඤ්ඤාතා, එත්තකා අනනුඤ්ඤාතාති ඉදං දස්සිතං. තත්ථ තත්‍රාති තෙසු චතූසු සමණබ්‍රාහ්මණෙසු. ඉදමස්සාති ඉදං වචනං අස්ස. අඤ්ඤථාති අඤ්ඤෙනාකාරෙන. ඉති ඉමෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං වාදෙ ද්වීසු ඨානෙසු අනුඤ්ඤාතා, තීසු අනනුඤ්ඤාතාති එවං සබ්බත්ථ අනුඤ්ඤා නානුඤ්ඤා වෙදිතබ්බා.

๓๐๒. แม้ข้อความว่า `Tatrānanda` (ดูก่อนอานนท์ ในสมณพราหมณ์เหล่านั้น) นี้ ก็ไม่ใช่การจำแนกญาณคือมหากัมมวิภังค์ แต่เป็นการตั้งมาติกาของญาณนั้นไว้เท่านั้น. แต่ในข้อความนี้ ทรงแสดงไว้ว่า ในคำพูดของสมณพราหมณ์ผู้มีทิพพจักขุเหล่านั้น ข้อความเท่านี้ทรงอนุญาต ข้อความเท่านี้ไม่ทรงอนุญาต. ในบทเหล่านั้น บทว่า `tatra` (ใน...นั้น) คือ ในบรรดาสมณพราหมณ์ ๔ จำพวกนั้น. บทว่า `idamassa` (นี้...ของท่านนั้น) คือ คำพูดนี้ของท่านนั้น. บทว่า `aññathā` (โดยประการอื่น) คือ โดยอาการอย่างอื่น. ดังนั้น ในวาทะของสมณพราหมณ์เหล่านี้ ทรงอนุญาตใน ๒ ฐานะ ไม่ทรงอนุญาตใน ๓ ฐานะ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบข้อที่ทรงอนุญาตและไม่ทรงอนุญาตในทุกแห่ง.

303. එවං දිබ්බචක්ඛුකානං වචනෙ අනුඤ්ඤා ච අනනුඤ්ඤා ච දස්සෙත්වා ඉදානි මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණං විභජන්තො තත්‍රානන්ද, ය්වායං පුග්ගලොතිආදිමාහ.

๓๐๓. ครั้นทรงแสดงข้อที่ทรงอนุญาตและไม่ทรงอนุญาตในคำพูดของสมณพราหมณ์ผู้มีทิพพจักขุอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกญาณคือมหากัมมวิภังค์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `Tatrānanda, yvāyaṃ puggalo` (ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใด).

පුබ්බෙ වාස්ස තං කතං හොතීති යං ඉමිනා දිබ්බචක්ඛුකෙන කම්මං කරොන්තො දිට්ඨො, තතො පුබ්බෙ කතං. පුබ්බෙ කතෙනපි හි නිරයෙ නිබ්බත්තති, පච්ඡා කතෙනපි නිබ්බත්තති, මරණකාලෙ වා පන – ‘‘ඛන්දො සෙට්ඨො සිවො සෙට්ඨො, පිතාමහො සෙට්ඨො, ඉස්සරාදීහි වා ලොකො විසට්ඨො’’තිආදිනා මිච්ඡාදස්සනෙනපි නිබ්බත්තතෙව. දිට්ඨෙව ධම්මෙති යං තත්ථ දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හොති, තස්ස දිට්ඨෙව ධම්මෙ, යං උපපජ්ජවෙදනීයං, තස්ස උපපජ්ජිත්වා, යං අපරාපරියවෙදනීයං, තස්ස අපරස්මිං පරියායෙ විපාකං පටිසංවෙදෙති.

บทว่า `Pubbe vāssa taṃ kataṃ hotīti` (หรือกรรมนั้นอันบุคคลนั้นทำไว้ในกาลก่อน) คือ กรรมที่สมณพราหมณ์ผู้มีทิพพจักขุนี้เห็นเขากำลังทำอยู่นั้น เป็นกรรมที่ทำไว้ก่อนหน้านั้น. จริงอยู่ บุคคลย่อมเกิดในนรกแม้ด้วยกรรมที่ทำไว้ก่อน ย่อมเกิดแม้ด้วยกรรมที่ทำไว้ภายหลัง หรือในเวลาจะตาย ก็ย่อมเกิดเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นต้นว่า "พระขันธกุมารประเสริฐสุด พระศิวะประเสริฐสุด ท้าวมหาพรหมประเสริฐสุด หรือโลกอันพระอิศวรเป็นต้นสร้างขึ้น" นั่นเทียว. บทว่า `Diṭṭheva dhamme` (ในปัจจุบัน) คือ กรรมใดในบรรดากรรมเหล่านั้นเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในปัจจุบัน) เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นในปัจจุบัน, กรรมใดเป็นอุปปัชชเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในภพหน้า) เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นเมื่อเกิดแล้ว, กรรมใดเป็นอปราปรเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในภพต่อๆ ไป) เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นในภพต่อๆ ไป.

ඉති [Pg.184] අයං සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා එකං කම්මරාසිං එකඤ්ච විපාකරාසිං අද්දස, සම්මාසම්බුද්ධො ඉමිනා අදිට්ඨෙ තයො කම්මරාසී, ද්වෙ ච විපාකරාසී අද්දස. ඉමිනා පන දිට්ඨෙ අදිට්ඨෙ ච චත්තාරො කම්මරාසී තයො ච විපාකරාසී අද්දස. ඉමානි සත්ත ඨානානි ජානනඤාණං තථාගතස්ස මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණං නාම. දුතියවාරෙ දිබ්බචක්ඛුකෙන කිඤ්චි න දිට්ඨං, තථාගතෙන පන තයො කම්මරාසී, ද්වෙ ච විපාකරාසී දිට්ඨාති. ඉමානිපි පඤ්ච පච්චත්තට්ඨානානි ජානනඤාණං තථාගතස්ස මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණං නාම. සෙසවාරද්වයෙපි එසෙව නයො.

ด้วยเหตุนี้ สมณะหรือพราหมณ์นี้ได้เห็นกองกรรม ๑ กอง และกองวิบาก ๑ กอง, ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเห็นกองกรรม ๓ กอง และกองวิบาก ๒ กอง ที่สมณพราหมณ์นี้ไม่เห็น. แต่พระองค์ทรงเห็นกองกรรม ๔ กอง และกองวิบาก ๓ กอง ทั้งที่สมณพราหมณ์นี้เห็นและไม่เห็น. ญาณที่รู้ฐานะ ๗ ประการเหล่านี้ ชื่อว่า มหากัมมวิภังคญาณของพระตถาคต. ในวาระที่สอง สมณพราหมณ์ผู้มีทิพพจักขุไม่เห็นอะไรเลย, แต่พระตถาคตทรงเห็นกองกรรม ๓ กอง และกองวิบาก ๒ กอง. ญาณที่รู้ฐานะเฉพาะตน ๕ ประการแม้เหล่านี้ ก็ชื่อว่า มหากัมมวิภังคญาณของพระตถาคต. แม้ในสองวาระที่เหลือ ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

අභබ්බන්ති භූතවිරහිතං අකුසලං. අභබ්බාභාසන්ති අභබ්බං ආභාසති අභිභවති පටිබාහතීති අත්ථො. බහුකස්මිඤ්හි අකුසලකම්මෙ ආයූහිතෙ බලවකම්මං දුබ්බලකම්මස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති ඉදං අභබ්බඤ්චෙව අභබ්බාභාසඤ්ච. කුසලං පන ආයූහිත්වා ආසන්නෙ අකුසලං කතං හොති, තං කුසලස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති, ඉදං අභබ්බං භබ්බාභාසං. බහුම්හි කුසලෙ ආයූහිතෙපි බලවකම්මං දුබ්බලකම්මස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති, ඉදං භබ්බඤ්චෙව භබ්බාභාසඤ්ච. අකුසලං පන ආයූහිත්වා ආසන්නෙ කුසලං කතං හොති, තං අකුසලස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති, ඉදං භබ්බං අභබ්බාභාසං.

บทว่า `abhabbaṃ` (กรรมไม่ดี) คือ อกุศลกรรมที่ปราศจากความจริง. บทว่า `abhabbābhāsaṃ` (กรรมที่ปรากฏเป็นกรรมไม่ดี) มีความหมายว่า ย่อมครอบงำ คือ ห้ามกรรมที่ไม่ดี (กรรมที่อ่อนกำลังกว่า). อธิบายคือ เมื่ออกุศลกรรมถูกสั่งสมไว้มาก กรรมที่มีกำลังย่อมห้ามวิบากของกรรมที่อ่อนกำลังกว่า แล้วเปิดโอกาสให้วิบากของตนส่งผล นี้คือ `abhabbañceva abhabbābhāsañca` (กรรมไม่ดีและปรากฏเป็นกรรมไม่ดี). ส่วนบุคคลสั่งสมกุศลกรรมไว้ แต่ได้ทำอกุศลกรรมในเวลาใกล้ตาย อกุศลกรรมนั้นย่อมห้ามวิบากของกุศลกรรม แล้วเปิดโอกาสให้วิบากของตนส่งผล นี้คือ `abhabbaṃ bhabbābhāsaṃ` (กรรมไม่ดีแต่ปรากฏเป็นกรรมดี). แม้เมื่อกุศลกรรมถูกสั่งสมไว้มาก กรรมที่มีกำลังย่อมห้ามวิบากของกรรมที่อ่อนกำลังกว่า แล้วเปิดโอกาสให้วิบากของตนส่งผล นี้คือ `bhabbañceva bhabbābhāsañca` (กรรมดีและปรากฏเป็นกรรมดี). ส่วนบุคคลสั่งสมอกุศลกรรมไว้ แต่ได้ทำกุศลกรรมในเวลาใกล้ตาย กุศลกรรมนั้นย่อมห้ามวิบากของอกุศลกรรม แล้วเปิดโอกาสให้วิบากของตนส่งผล นี้คือ `bhabbaṃ abhabbābhāsaṃ` (กรรมดีแต่ปรากฏเป็นกรรมไม่ดี).

අපිච උපට්ඨානාකාරෙනපෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති, අභබ්බතො ආභාසති උපට්ඨාතීති අභබ්බාභාසං. තත්ථ ‘‘ය්වායං පුග්ගලො ඉධ පාණාතිපාතී’’තිආදිනා නයෙන චත්තාරො පුග්ගලා වුත්තා, තෙසු පඨමස්ස කම්මං අභබ්බං අභබ්බාභාසං, තඤ්හි අකුසලත්තා අභබ්බං, තස්ස ච නිරයෙ නිබ්බත්තත්තා තත්ථ නිබ්බත්තිකාරණභූතං අකුසලං හුත්වා උපට්ඨාති. දුතියස්ස කම්මං අභබ්බං භබ්බාභාසං, තඤ්හි අකුසලත්තා අභබ්බං. තස්ස පන සග්ගෙ නිබ්බත්තත්තා අඤ්ඤතිත්ථියානං සග්ගෙ නිබ්බත්තිකාරණභූතං [Pg.185] කුසලං හුත්වා උපට්ඨාති. ඉතරස්මිම්පි කම්මද්වයෙ එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

อีกนัยหนึ่ง พึงทราบความหมายในบทนี้โดยอาการที่ปรากฏ. จริงอยู่ คำอธิบายมีว่า ชื่อว่า `abhabbābhāsa` (ปรากฏเป็นกรรมไม่ดี) เพราะปรากฏคือแสดงตนโดยความเป็นกรรมไม่ดี. ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคล ๔ จำพวกถูกกล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "บุคคลใดในโลกนี้เป็นผู้ฆ่าสัตว์" กรรมของบุคคลที่หนึ่งในสี่จำพวกนั้นเป็น `abhabbaṃ abhabbābhāsaṃ` (กรรมไม่ดีและปรากฏเป็นกรรมไม่ดี) จริงอยู่ กรรมนั้นเป็น `abhabbaṃ` เพราะเป็นอกุศล และเพราะเขาเกิดในนรก อกุศลกรรมอันเป็นเหตุแห่งการเกิดในนรกนั้นจึงปรากฏ. กรรมของบุคคลที่สองเป็น `abhabbaṃ bhabbābhāsaṃ` (กรรมไม่ดีแต่ปรากฏเป็นกรรมดี) จริงอยู่ กรรมนั้นเป็น `abhabbaṃ` เพราะเป็นอกุศล แต่เพราะเขาเกิดในสวรรค์ กุศลกรรมอันเป็นเหตุแห่งการเกิดในสวรรค์จึงปรากฏแก่พวกอัญญเดียรถีย์. แม้ในกรรมอีกสองอย่างที่เหลือ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

จากปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

මහාකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามหากัมมวิภังคสูตร จบ.

7. සළායතනවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสฬายตนวิภังคสูตร

304. එවං මෙ සුතන්ති සළායතනවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ වෙදිතබ්බානීති සහවිපස්සනෙන මග්ගෙන ජානිතබ්බානි. මනොපවිචාරාති විතක්කවිචාරා. විතක්කුප්පාදකඤ්හි මනො ඉධ මනොති අධිප්පෙතං, මනස්ස උපවිචාරාති මනොපවිචාරා. සත්තපදාති වට්ටවිවට්ටනිස්සිතානං සත්තානං පදා. එත්ථ හි අට්ඨාරස වට්ටපදා නාම, අට්ඨාරස විවට්ටපදා නාම, තෙපි සහවිපස්සනෙන මග්ගෙනෙව වෙදිතබ්බා. යොග්ගාචරියානන්ති හත්ථියොග්ගාදිආචාරසික්ඛාපකානං, දමෙතබ්බදමකානන්ති අත්ථො. සෙසං විභඞ්ගෙයෙව ආවිභවිස්සති. අයමුද්දෙසොති ඉදං මාතිකාට්ඨපනං.

๓๐๔. พระสูตรชื่อสฬายตนวิภังคสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในพระสูตรนั้น บทว่า เวทิตพฺพานิ ความว่า พึงรู้ได้ด้วยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า มโนปวิจารา ความว่า วิตกและวิจาร. จริงอยู่ ในบทนี้ ท่านประสงค์เอาจิตที่ทำให้เกิดวิตกว่า มโน, วิตกและวิจารเป็นเหตุเที่ยวไปแห่งจิตนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า มโนปวิจารา. บทว่า สตฺตปทา ความว่า เป็นทางดำเนินของสัตว์ทั้งหลายผู้อาศัยวัฏฏะและวิวัฏฏะ. จริงอยู่ ในบทนี้ ธรรมที่เป็นเหตุแห่งวัฏฏะ ๑๘ อย่าง ชื่อว่า วัฏฏปทา, ธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิวัฏฏะ ๑๘ อย่าง ชื่อว่า วิวัฏฏปทา, แม้ธรรมเหล่านั้นก็พึงรู้ได้ด้วยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนาเท่านั้น. บทว่า โยคฺคาจริยานํ มีความว่า ยิ่งกว่าอาจารย์ผู้ฝึกหัดช้างเป็นต้น และยิ่งกว่าควาญผู้ฝึกช้างที่ควรฝึก. เนื้อความที่เหลือจักปรากฏชัดในวิภังค์ (นิทเทส) นั่นเทียว. คำว่า อยมุทฺเทโส นี้ เป็นการตั้งมาติกา.

305. චක්ඛායතනාදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතානි. චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති කුසලාකුසලවිපාකතො ද්වෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණානි. සෙසපසාදවිඤ්ඤාණෙසුපි එසෙව නයො. ඉමානි පන දස ඨපෙත්වා සෙසං ඉධ මනොවිඤ්ඤාණං නාම.

๓๐๕. อายตนะมีจักขายตนะเป็นต้น ท่านได้ขยายความไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า จกฺขุวิญฺญาณํ ความว่า จักขุวิญญาณ ๒ ดวง โดยเป็นกุศลวิบากและอกุศลวิบาก. แม้ในวิญญาณที่อาศัยประสาทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. ส่วนในที่นี้ ยกเว้นวิญญาณ ๑๐ เหล่านี้แล้ว จิตที่เหลือชื่อว่า มโนวิญญาณ.

චක්ඛුසම්ඵස්සොති චක්ඛුම්හි සම්ඵස්සො. චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තසම්ඵස්සස්සෙතං අධිවචනං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

บทว่า จกฺขุสมฺผสฺโส ความว่า สัมผัสในจักษุ. คำนี้เป็นชื่อของสัมผัสที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน.

චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වා. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. සොමනස්සට්ඨානියන්ති සොමනස්සස්ස ආරම්මණවසෙන කාරණභූතං. උපවිචරතීති තත්ථ විචාරපවත්තනෙන උපවිචරති, විතක්කො තංසම්පයුත්තො චාති ඉමිනා නයෙන අට්ඨාරස විතක්කවිචාරසඞ්ඛාතා මනොපවිචාරා වෙදිතබ්බා. ඡ සොමනස්සූපවිචාරාති එත්ථ පන සොමනස්සෙන සද්ධිං උපවිචරන්තීති සොමනස්සූපවිචාරා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො.

บทว่า จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ความว่า เห็นรูปด้วยจักขุวิญญาณ. ในบททั้งปวงก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า โสมนสฺสฏฺฐานิยํ ความว่า เป็นอารมณ์ที่เป็นเหตุแห่งโสมนัส. บทว่า อุปวิจรติ ความว่า เข้าไปพิจารณาในอารมณ์นั้นด้วยความเป็นไปแห่งวิจาร, และวิตกก็สัมปยุตด้วยวิจารนั้น. ด้วยนัยนี้ พึงทราบมโนปวิจาร ๑๘ ที่นับว่าเป็นวิตกและวิจาร. ส่วนในบทว่า ฉ โสมนสฺสูปวิจารา นี้ วิตกวิจารย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับโสมนัส เหตุนั้นจึงชื่อว่า โสมนัสสูปวิจาร. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน.

306. ගෙහසිතානීති [Pg.186] කාමගුණනිස්සිතානි. නෙක්ඛම්මසිතානීති විපස්සනානිස්සිතානි. ඉට්ඨානන්ති පරියෙසිතානං. කන්තානන්ති කාමිතානං. මනොරමානන්ති මනො එතෙසු රමතීති මනොරමානි, තෙසං මනොරමානං. ලොකාමිසපටිසංයුත්තානන්ති තණ්හාපටිසංයුත්තානං. අතීතන්ති පටිලද්ධං. පච්චුප්පන්නං තාව ආරබ්භ සොමනස්සං උප්පජ්ජතු, අතීතෙ කථං උප්පජ්ජතීති. අතීතෙපි – ‘‘යථාහං එතරහි ඉට්ඨාරම්මණං අනුභවාමි, එවං පුබ්බෙපි අනුභවි’’න්ති අනුස්සරන්තස්ස බලවසොමනස්සං උප්පජ්ජති.

๓๐๖. บทว่า เคหสิตานิ ความว่า อาศัยกามคุณ. บทว่า เนกฺขมฺมสิตานิ ความว่า อาศัยวิปัสสนา. บทว่า อิฏฺฐานํ ความว่า ที่แสวงหาแล้ว. บทว่า กนฺตานํ ความว่า ที่ปรารถนาแล้ว. บทว่า มโนรมานํ ความว่า จิตย่อมยินดีในอารมณ์เหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า มโนรมานิ, แห่งอารมณ์อันเป็นที่รื่นรมย์ใจเหล่านั้น. บทว่า โลภามิสปฏิสํยุตฺตานํ ความว่า ที่ประกอบด้วยตัณหา. บทว่า อตีตํ ความว่า ที่ได้แล้ว. โสมนัสปรารภอารมณ์ปัจจุบันพึงเกิดขึ้นก่อนเถิด, (แต่) โสมนัสจะเกิดขึ้นในอดีตได้อย่างไร? แม้ในอดีต เมื่อบุคคลระลึกอยู่ว่า "เราเสวยอิฏฐารมณ์ในบัดนี้ฉันใด แม้ในกาลก่อนก็ได้เสวยแล้วฉันนั้น" โสมนัสอย่างแรงกล้าย่อมเกิดขึ้น.

අනිච්චතන්ති අනිච්චාකාරං. විපරිණාමවිරාගනිරොධන්ති පකතිවිජහනෙන විපරිණාමං, විගච්ඡනෙන විරාගං, නිරුජ්ඣනෙන නිරොධං. සම්මපඤ්ඤායාති විපස්සනාපඤ්ඤාය. ඉදං වුච්චති නෙක්ඛම්මසිතං සොමනස්සන්ති ඉදං රඤ්ඤො විය අත්තනො සිරිසම්පත්තිං ඔලොකෙන්තස්ස විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නිසින්නස්ස සඞ්ඛාරානං භෙදං පස්සතො සඞ්ඛාරගතම්හි තික්ඛෙ සූරෙ විපස්සනාඤාණෙ වහන්තෙ උප්පන්නසොමනස්සං ‘‘නෙක්ඛම්මසිතං සොමනස්ස’’න්ති වුච්චති. වුත්තම්පි චෙතං –

บทว่า อนิจฺจตํ ความว่า อาการที่ไม่เที่ยง. บทว่า วิปริณามวิราคนิโรธํ ความว่า ความแปรปรวนโดยการละปกติภาวะ, ความคลายไปโดยการปราศไป, ความดับโดยการดับไป. บทว่า สมฺมปญฺญาย ความว่า ด้วยวิปัสสนาปัญญา. โสมนัสที่เกิดขึ้นแก่ผู้ตั้งวิปัสสนาแล้วนั่งอยู่ เห็นความแตกดับแห่งสังขารทั้งหลาย เมื่อวิปัสสนาญาณในสังขารเป็นไปอย่างกล้าแข็งและเฉียบแหลม เหมือนโสมนัสของพระราชาผู้ทอดพระเนตรสิริสมบัติของพระองค์ โสมนัสนี้เรียกว่า "เนกขัมมสิตโสมนัส". และคำนี้ท่านก็ได้กล่าวไว้แล้วว่า –

‘‘සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො;

අමානුසී රතී හොති, සම්මා ධම්මං විපස්සතො.

“ภิกษุผู้เข้าไปสู่เรือนว่าง มีจิตสงบ เห็นแจ้งธรรมโดยชอบ ย่อมมีความยินดีอันไม่ใช่วิสัยของมนุษย์

යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතන්තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 373-374);

ในกาลใดๆ ที่พิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย ในกาลนั้นๆ ย่อมได้ปีติและปราโมทย์ ซึ่งเป็นทางแห่งอมตะของผู้รู้ทั้งหลาย” (ธ. ป. ๓๗๓-๓๗๔);

ඉමානීති ඉමානි ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ අනිච්චාදිවසෙන විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නිසින්නස්ස උප්පන්නානි ඡ නෙක්ඛම්මසිතානි සොමනස්සානි.

บทว่า อิมานิ ความว่า โสมนัสอันอาศัยเนกขัมมะ ๖ อย่างเหล่านี้ เกิดขึ้นแก่ผู้ที่เมื่ออิฏฐารมณ์มาปรากฏในทวาร ๖ แล้ว ได้ตั้งวิปัสสนาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นแล้วนั่งอยู่.

307. අතීතන්ති පච්චුප්පන්නං තාව පත්ථෙත්වා අලභන්තස්ස දොමනස්සං උප්පජ්ජතු, අතීතෙ කථං උප්පජ්ජතීති. අතීතෙපි ‘‘යථාහං එතරහි ඉට්ඨාරම්මණං පත්ථෙත්වා න ලභාමි, එවං පුබ්බෙපි පත්ථෙත්වා න ලභි’’න්ති අනුස්සරන්තස්ස බලවදොමනස්සං උප්පජ්ජති.

๓๐๗. บทว่า อตีตํ. โทมนัสของผู้ปรารถนาอารมณ์ปัจจุบันแล้วไม่ได้ พึงเกิดขึ้นก่อนเถิด, (แต่) โทมนัสจะเกิดขึ้นในอดีตได้อย่างไร? แม้ในอดีต เมื่อบุคคลระลึกอยู่ว่า "เราปรารถนาอิฏฐารมณ์ในบัดนี้แล้วไม่ได้ฉันใด แม้ในกาลก่อนก็ได้ปรารถนาแล้วแต่ไม่ได้ฉันนั้น" โทมนัสอย่างแรงกล้าย่อมเกิดขึ้น.

අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසූති අනුත්තරවිමොක්ඛො නාම අරහත්තං, අරහත්තෙ පත්ථනං පට්ඨපෙන්තස්සාති අත්ථො. ආයතනන්ති අරහත්තායතනං. පිහං උපට්ඨාපයතොති පත්ථනං පට්ඨපෙන්තස්ස. තං පනෙතං පත්ථනං පට්ඨපෙන්තස්ස [Pg.187] උප්පජ්ජති, ඉති පත්ථනාමූලකත්තා ‘‘පිහං උපට්ඨාපයතො’’ති වුත්තං. ඉමානි ඡ නෙක්ඛම්මසිතානි දොමනස්සානීති ඉමානි එවං ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ අරහත්තෙ පිහං පට්ඨපෙත්වා තදධිගමාය අනිච්චාදිවසෙන විපස්සනං උපට්ඨපෙත්වා උස්සුක්කාපෙතුං අසක්කොන්තස්ස – ‘‘ඉමම්පි පක්ඛං ඉමම්පි මාසං ඉමම්පි සංවච්ඡරං අරහත්තං පාපුණිතුං නාසක්ඛි’’න්ති අනුසොචතො ගාමන්තපබ්භාරවාසිමහාසීවත්ථෙරස්ස විය අස්සුධාරාපවත්තනවසෙන උප්පන්නදොමනස්සානි ඡ නෙක්ඛම්මසිතදොමනස්සානීති වෙදිතබ්බානි. වත්ථු පන සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය සක්කපඤ්හවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 2.361) විත්ථාරිතං, ඉච්ඡන්තෙන තතො ගහෙතබ්බං.

บทว่า อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ความว่า อรหัตตผลชื่อว่าอนุตตรวิโมกข์, มีความหมายว่า แก่ผู้ตั้งความปรารถนาในอรหัตตผล. บทว่า อายตนํ ความว่า อรหัตตผลนั่นเอง. บทว่า ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต ความว่า แก่ผู้ตั้งความปรารถนา. ส่วนโทมนัสนั้นย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ตั้งความปรารถนา, เพราะเหตุที่โทมนัสมีความปรารถนาเป็นมูล เหตุนั้นจึงตรัสว่า "ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต". บทว่า อิมานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โทมนสฺสานิ ความว่า โทมนัสที่เกิดขึ้นโดยความเป็นไปแห่งธารน้ำตา เหมือนของพระมหาสีวเถระผู้อยู่ในหุบเขาใกล้บ้าน ผู้ซึ่งเมื่ออิฏฐารมณ์มาปรากฏในทวาร ๖ อย่างนี้แล้ว ได้ตั้งความปรารถนาในอรหัตตผล แล้วตั้งวิปัสสนาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นเพื่อบรรลุอรหัตตผลนั้น แต่ไม่สามารถจะพากเพียรได้ จึงเศร้าโศกอยู่ว่า "เราไม่สามารถบรรลุอรหัตตผลได้แม้ในปักษ์นี้ แม้ในเดือนนี้ แม้ในปีนี้" โทมนัส ๖ อย่างเหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นโทมนัสอันอาศัยเนกขัมมะ. ส่วนเรื่องราว ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในอรรถกถาแห่งทีฆนิกายชื่อสุมังคลวิลาสินี ในสักกปัญหวัณณนา (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๖๑) ผู้ต้องการพึงถือเอาจากที่นั้น.

308. උප්පජ්ජති උපෙක්ඛාති එත්ථ උපෙක්ඛා නාම අඤ්ඤාණුපෙඛා. අනොධිජිනස්සාති කිලෙසොධිං ජිනිත්වා ඨිතත්තා ඛීණාසවො ඔධිජිනො නාම, තස්මා අඛීණාසවස්සාති අත්ථො. අවිපාකජිනස්සාති එත්ථපි ආයතිං විපාකං ජිනිත්වා ඨිතත්තා ඛීණාසවොව විපාකජිනො නාම, තස්මා අඛීණාසවස්සෙවාති අත්ථො. අනාදීනවදස්සාවිනොතිආදීනවතො උපද්දවතො අපස්සන්තස්ස. ඉමා ඡ ගෙහසිතා උපෙක්ඛාති ඉමා එවං ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ ගුළපිණ්ඩකෙ නිලීනමක්ඛිකා විය රූපාදීනි අනතිවත්තමානා තත්ථ ලග්ගා ලග්ගිතා හුත්වා උප්පන්නා උපෙක්ඛා ඡ ගෙහසිතා උපෙක්ඛාති වෙදිතබ්බා.

๓๐๘. ในบทว่า อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา นี้ คำว่า อุเบกขา หมายถึง อัญญาณุเบกขา. ในบทว่า อโนธิชินสฺส ความว่า พระขีณาสพชื่อว่าโอธิชินะ เพราะตั้งอยู่ด้วยการชนะขีดขั้นคือกิเลสได้ ฉะนั้น จึงมีความหมายว่า แก่ผู้ที่ยังไม่สิ้นอาสวะ. แม้ในบทว่า อวิปากชินสฺส นี้ ความว่า พระขีณาสพเท่านั้นชื่อว่าวิปากชินะ เพราะตั้งอยู่ด้วยการชนะวิบากในภพต่อไปได้ ฉะนั้น จึงมีความหมายว่า แก่ผู้ที่ยังไม่สิ้นอาสวะนั่นเอง. ในบทว่า อนาทีนวทสฺสาวิโน ความว่า แก่ผู้ไม่เห็นโดยความเป็นโทษเป็นภัย. ในบทว่า อิมา ฉ เคหสิตา อุเปกฺขา ความว่า อุเบกขาเหล่านี้ที่เกิดขึ้นแล้ว โดยเป็นผู้ข้องอยู่ ติดอยู่ ณ อารมณ์มีรูปเป็นต้นนั้น ไม่สามารถก้าวล่วงอารมณ์มีรูปเป็นต้นได้ เหมือนแมลงวันที่ตอมก้อนน้ำอ้อย เมื่ออิฏฐารมณ์มาสู่คลองในทวารทั้ง ๖ อย่างนี้ พึงทราบว่า เคหสิตอุเบกขา ๖ ประการ.

රූපං සා අතිවත්තතීති රූපං සා අනතික්කමති, තත්ථ නිකන්තිවසෙන න තිට්ඨති. ඉමා ඡ නෙක්ඛම්මසිතා උපෙක්ඛාති ඉමා එවං ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාදිආරම්මණෙ ආපාථගතෙ ඉට්ඨෙ අරජ්ජන්තස්ස, අනිට්ඨෙ අදුස්සන්තස්ස, අසමපෙක්ඛනෙ අසම්මුය්හන්තස්ස, උප්පන්නවිපස්සනා-ඤාණසම්පයුත්තා ඡ නෙක්ඛම්මසිතා උපෙක්ඛාති වෙදිතබ්බා.

ในบทว่า รูปํ สา อติวตฺตติ ความว่า อุเบกขานั้นย่อมไม่ก้าวล่วงรูป ไม่ตั้งอยู่ในรูปนั้นด้วยอำนาจแห่งความใคร่. ในบทว่า อิมา ฉ เนกฺขมฺมสิตา อุเปกฺขา ความว่า อุเบกขาที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาญาณอันเกิดขึ้นแล้ว แก่ผู้ไม่ยินดีในอิฏฐารมณ์ ไม่ยินร้ายในอนิฏฐารมณ์ ไม่หลงใหลในอารมณ์ที่พึงวางเฉย เมื่ออารมณ์มีอิฏฐารมณ์เป็นต้นมาสู่คลองในทวารทั้ง ๖ อย่างนี้ พึงทราบว่า เนกขัมมสิตอุเบกขา ๖ ประการ.

309. තත්‍ර ඉදං නිස්සාය ඉදං පජහථාති තෙසු ඡත්තිංසසත්තපදෙසු අට්ඨාරස නිස්සාය අට්ඨාරස පජහථාති අත්ථො. තෙනෙව – ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යානි ඡ නෙක්ඛම්මසිතානී’’තිආදිමාහ. නිස්සාය ආගම්මාති පවත්තනවසෙන නිස්සාය චෙව ආගම්ම ච. එවමෙතෙසං සමතික්කමො [Pg.188] හොතීති එවං නෙක්ඛම්මසිතානං පවත්තනෙන ගෙහසිතානි අතික්කන්තානි නාම හොන්ති.

๓๐๙. ในบทว่า ตตฺร อิทํ นิสฺสาย อิทํ ปชหถ ความว่า ในบรรดาสัตตบท ๓๖ เหล่านั้น ท่านทั้งหลายจงอาศัย ๑๘ บท แล้วละ ๑๘ บทเสีย. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า – “ตตฺร ภิกฺขเว ยานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น เนกขัมมสิตโสมนัส ๖ ประการเหล่าใด). ในบทว่า นิสฺสาย อาคมฺม ความว่า อาศัยและอาศัยแล้วโดยความเป็นไป. ในบทว่า เอวเมเตสํ สมติกฺกโม โหติ ความว่า ด้วยความเป็นไปแห่งเนกขัมมสิตธรรมทั้งหลายอย่างนี้ เคหสิตธรรมทั้งหลายจึงชื่อว่าอันก้าวล่วงแล้ว.

එවං සරික්ඛකෙනෙව සරික්ඛකං ජහාපෙත්වා ඉදානි බලවතා දුබ්බලං ජහාපෙන්තො – ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යානි ඡ නෙක්ඛම්මසිතානි සොමනස්සානී’’තිආදිමාහ. එවං නෙක්ඛම්මසිතසොමනස්සෙහි නෙක්ඛම්මසිතදොමනස්සානි, නෙක්ඛම්මසිතඋපෙක්ඛාහි ච නෙක්ඛම්මසිතසොමනස්සානි ජහාපෙන්තෙන බලවතා දුබ්බලප්පහානං කථිතං.

ครั้นทรงให้ละธรรมที่เสมอกันด้วยธรรมที่เสมอกันอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงให้ละธรรมที่อ่อนกำลังด้วยธรรมที่แข็งแรงกว่า จึงตรัสคำเป็นต้นว่า – “ตตฺร ภิกฺขเว ยานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานิ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น เนกขัมมสิตโสมนัส ๖ ประการเหล่าใด). อย่างนี้ เมื่อทรงให้ละเนกขัมมสิตโทมนัสด้วยเนกขัมมสิตโสมนัส และให้ละเนกขัมมสิตโสมนัสด้วยเนกขัมมสิตอุเบกขา ชื่อว่าตรัสการละธรรมที่อ่อนกำลังด้วยธรรมที่แข็งแรงกว่า.

එත්ථ පන ඨත්වා උපෙක්ඛාකථා වෙදිතබ්බා – අට්ඨසු හි සමාපත්තීසු පඨමාදීනි ච තීණි ඣානානි, සුද්ධසඞ්ඛාරෙ ච පාදකෙ කත්වා විපස්සනං ආරද්ධානං චතුන්නං භික්ඛූනං පුබ්බභාගවිපස්සනා සොමනස්සසහගතා වා හොති උපෙක්ඛාසහගතා වා, වුට්ඨානගාමිනී පන සොමනස්සසහගතාව. චතුත්ථජ්ඣානාදීනි පාදකානි කත්වා විපස්සනං ආරද්ධානං පඤ්චන්නං පුබ්බභාගවිපස්සනා පුරිමසදිසාව. වුට්ඨානගාමිනී පන උපෙක්ඛාසහගතා හොති. ඉදං සන්ධාය – ‘‘යා ඡ නෙක්ඛම්මසිතා උපෙක්ඛා, තා නිස්සාය තා ආගම්ම, යානි ඡ නෙක්ඛම්මසිතානි සොමනස්සානි, තානි පජහථා’’ති වුත්තං. න කෙවලඤ්ච එවංපටිපන්නස්ස භික්ඛුනො අයං විපස්සනාය වෙදනාවිසෙසොව හොති, අරියමග්ගෙපි පන ඣානඞ්ගබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගානම්පි විසෙසො හොති.

อนึ่ง ในที่นี้ พึงหยุด (จากลำดับแห่งบาลี) แล้วทราบอุเบกขากถา คือ ในสมาบัติ ๘ ประการนั้น บุพภาควิปัสสนาของภิกษุ ๔ รูป ผู้ทำฌาน ๓ ประการมีปฐมฌานเป็นต้นและสุทธสังขารให้เป็นบาทแล้วเริ่มเจริญวิปัสสนา ย่อมเป็นไปกับด้วยโสมนัสบ้าง เป็นไปกับด้วยอุเบกขาบ้าง ส่วนวุฏฐานคามินีวิปัสสนาเป็นไปกับด้วยโสมนัสเท่านั้น. บุพภาควิปัสสนาของภิกษุ ๕ รูป ผู้ทำฌานมีจตุตถฌานเป็นต้นให้เป็นบาทแล้วเริ่มเจริญวิปัสสนา ก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว ส่วนวุฏฐานคามินีวิปัสสนาเป็นไปกับด้วยอุเบกขา. ทรงหมายถึงข้อนี้จึงตรัสว่า – “ท่านทั้งหลายจงอาศัยเนกขัมมสิตอุเบกขา ๖ ประการนั้น แล้วละเนกขัมมสิตโสมนัส ๖ ประการเสีย”. และมิใช่แต่เพียงความพิเศษแห่งเวทนาในวิปัสสนานี้ของภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างนี้เท่านั้นที่จะมีได้ แม้ในอริยมรรค ก็มีความพิเศษแห่งฌานังคะ โพชฌงค์ และมัคคังคะด้วย.

කො පනෙතං විසෙසං නියමෙති? කෙචි තාව ථෙරා විපස්සනාපාදකජ්ඣානං නියමෙතීති වදන්ති, කෙචි විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධා නියමෙන්තීති වදන්ති, කෙචි පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙතීති වදන්ති. තෙසම්පි වාදෙ අයමෙව පුබ්බභාගෙ වුට්ඨානගාමිනීවිපස්සනා නියමෙතීති වෙදිතබ්බා. විනිච්ඡයකථා පනෙත්ථ විසුද්ධිමග්ගෙ සඞ්ඛාරුපෙක්ඛානිද්දෙසෙ වුත්තාව.

ก็อะไรเล่าที่กำหนดความพิเศษนี้? พระเถระบางพวกกล่าวว่า ฌานอันเป็นบาทของวิปัสสนากำหนด, บางพวกกล่าวว่า ขันธ์ทั้งหลายอันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนากำหนด, บางพวกกล่าวว่า อัธยาศัยของบุคคลกำหนด. แม้ในวาทะของท่านเหล่านั้น พึงทราบว่า วุฏฐานคามินีวิปัสสนาในบุพภาคนี้นั่นแหละเป็นตัวกำหนด. ส่วนวินิจฉัยกถาในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในสังขารุเปกขานิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

310. නානත්තාති නානා බහූ අනෙකප්පකාරා. නානත්තසිතාති නානාරම්මණනිස්සිතා. එකත්තාති එකා. එකත්තසිතාති එකාරම්මණනිස්සිතා. කතමා පනායං උපෙක්ඛාති? හෙට්ඨා තාව අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා වුත්තා, උපරි ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා වක්ඛති, ඉධ සමථඋපෙක්ඛා, විපස්සනුපෙක්ඛාති ද්වෙ උපෙක්ඛා ගහිතා.

๓๑๐. บทว่า นานตฺตา หมายถึง ต่างๆ กัน มากมาย มีหลายประเภท. บทว่า นานตฺตสิตา หมายถึง อาศัยอารมณ์ต่างๆ กัน. บทว่า เอกตฺตา หมายถึง เป็นหนึ่ง. บทว่า เอกตฺตสิตา หมายถึง อาศัยอารมณ์หนึ่งเดียว. ก็อุเบกขานี้เป็นไฉน? ในเบื้องต้น ได้ตรัสถึงอัญญาณุเบกขาแล้ว ในเบื้องปลาย จักตรัสถึงฉฬังคุเบกขา ในที่นี้ ทรงถือเอาอุเบกขา ๒ อย่าง คือ สมถอุเบกขา และวิปัสสนูเบกขา.

තත්ථ යස්මා අඤ්ඤාව රූපෙසු උපෙක්ඛා, අඤ්ඤාව සද්දාදීසු, න හි යා රූපෙ උපෙක්ඛා, සා සද්දාදීසු හොති. රූපෙ උපෙක්ඛා ච රූපමෙව ආරම්මණං කරොති[Pg.189], න සද්දාදයො. රූපෙ උපෙක්ඛාභාවඤ්ච අඤ්ඤා සමථඋපෙක්ඛා පථවීකසිණං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති, අඤ්ඤා ආපොකසිණාදීනි. තස්මා නානත්තං නානත්තසිතං විභජන්තො අත්ථි, භික්ඛවෙ, උපෙක්ඛා රූපෙසූතිආදිමාහ. යස්මා පන ද්වෙ වා තීණි වා ආකාසානඤ්චායතනානි වා විඤ්ඤාණඤ්චායතනාදීනි වා නත්ථි, තස්මා එකත්තං එකත්තසිතං විභජන්තො අත්ථි, භික්ඛවෙ, උපෙක්ඛා ආකාසානඤ්චායතනනිස්සිතාතිආදිමාහ.

ในบรรดาอุเบกขาสองอย่างนั้น เพราะว่าอุเบกขาในรูปทั้งหลายเป็นอย่างหนึ่ง ในเสียงเป็นต้นก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง จริงอยู่ อุเบกขาใดมีในรูป อุเบกขานั้นย่อมไม่มีในเสียงเป็นต้น และอุเบกขาในรูปย่อมทำรูปเท่านั้นให้เป็นอารมณ์ ไม่ทำเสียงเป็นต้นให้เป็นอารมณ์ และความเป็นอุเบกขาในรูปนั้น สมถอุเบกขาอย่างหนึ่งเกิดขึ้นโดยทำปฐวีกสิณให้เป็นอารมณ์ อย่างหนึ่งเกิดขึ้นโดยทำอาโปกสิณเป็นต้นให้เป็นอารมณ์. เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงจำแนกนานัตตธรรมและนานัตตสิตธรรม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุเบกขาในรูปทั้งหลายมีอยู่”. อนึ่ง เพราะอากาสานัญจายตนะ หรือวิญญาณัญจายตนะเป็นต้น สองหรือสามไม่มีอยู่ เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงจำแนกเอกัตตธรรมและเอกัตตสิตธรรม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุเบกขาที่อาศัยอากาสานัญจายตนะมีอยู่”.

තත්ථ ආකාසානඤ්චායතනඋපෙක්ඛා සම්පයුත්තවසෙන ආකාසානඤ්චායතනනිස්සිතා, ආකාසානඤ්චායතනඛන්ධෙ විපස්සන්තස්ස විපස්සනුපෙක්ඛා ආරම්මණවසෙන ආකාසානඤ්චායතනනිස්සිතා. සෙසාසුපි එසෙව නයො.

ในบทเหล่านั้น อากาสานัญจายตนอุเบกขา ชื่อว่าอาศัยอากาสานัญจายตนะ โดยความเป็นสัมปยุตตธรรม, วิปัสสนูเบกขาของบุคคลผู้พิจารณาขันธ์คืออากาสานัญจายตนะ ชื่อว่าอาศัยอากาสานัญจายตนะ โดยความเป็นอารมณ์. แม้ในบทที่เหลือ นัยนี้เช่นกัน.

තං පජහථාති එත්ථ අරූපාවචරසමාපත්තිඋපෙක්ඛාය රූපාවචරසමාපත්තිඋපෙක්ඛං පජහාපෙති, අරූපාවචරවිපස්සනුපෙක්ඛාය රූපාවචරවිපස්සනුපෙක්ඛං.

ในบทว่า ตํ ปชหถ นี้ พระองค์ทรงให้ละรูปาวจรสมาบัติอุเบกขาด้วยอรูปาวจรสมาบัติอุเบกขา, ทรงให้ละรูปาวจรวิปัสสนูเบกขาด้วยอรูปาวจรวิปัสสนูเบกขา.

අතම්මයතන්ති එත්ථ තම්මයතා නාම තණ්හා, තස්සා පරියාදානතො වුට්ඨානගාමිනීවිපස්සනා අතම්මයතාති වුච්චති. තං පජහථාති ඉධ වුට්ඨානගාමිනීවිපස්සනාය අරූපාවචරසමාපත්තිඋපෙක්ඛඤ්ච විපස්සනුපෙක්ඛඤ්ච පජහාපෙති.

ในบทว่า อตมฺมยตํ นี้ คำว่า ตัมมยตา หมายถึง ตัณหา, เพราะเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหานั้น วุฏฐานคามินีวิปัสสนาจึงเรียกว่า อตัมมยตา. ในบทว่า ตํ ปชหถ นี้ พระองค์ทรงให้ละทั้งอรูปาวจรสมาบัติอุเบกขาและวิปัสสนูเบกขาด้วยวุฏฐานคามินีวิปัสสนา.

311. යදරියොති යෙ සතිපට්ඨානෙ අරියො සම්මාසම්බුද්ධො සෙවති. තත්ථ තීසු ඨානෙසු සතිං පට්ඨපෙන්තො සතිපට්ඨානෙ සෙවතීති වෙදිතබ්බො. න සුස්සූසන්තීති සද්දහිත්වා සොතුං න ඉච්ඡන්ති. න අඤ්ඤාති ජානනත්ථාය චිත්තං න උපට්ඨපෙන්ති. වොක්කම්මාති අතික්කමිත්වා. සත්ථු සාසනාති සත්ථු ඔවාදං ගහෙතබ්බං පූරෙතබ්බං න මඤ්ඤන්තීති අත්ථො. න ච අත්තමනොති න සකමනො. එත්ථ ච ගෙහසිතදොමනස්සවසෙන අප්පතීතො හොතීති න එවමත්ථො දට්ඨබ්බො, අප්පටිපන්නකෙසු පන අත්තමනතාකාරණස්ස අභාවෙනෙතං වුත්තං. අනවස්සුතොති පටිඝඅවස්සවෙන අනවස්සුතො. සතො සම්පජානොති සතියා ච ඤාණෙන ච සමන්නාගතො[Pg.190]. උපෙක්ඛකොති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාය උපෙක්ඛකො. අත්තමනොති ඉධාපි ගෙහසිතසොමනස්සවසෙන උප්පිලාවිතොති න එවමත්ථො දට්ඨබ්බො, පටිපන්නකෙසු පන අනත්තමනතාකාරණස්ස අභාවෙනෙතං වුත්තං. අනවස්සුතොති රාගාවස්සවෙන අනවස්සුතො.

๓๑๑. บทว่า ยทริโย ความว่า พระอริยสัมมาสัมพุทธเจ้าเสพสติปัฏฐานเหล่าใด ในสติปัฏฐานนั้น พึงทราบว่า ทรงตั้งสติไว้ในฐานะ ๓ ประการ ชื่อว่าเสพสติปัฏฐาน บทว่า น สุสฺสูสนฺติ ความว่า เชื่อแล้วไม่ปรารถนาจะฟัง บทว่า น อญฺญาติ ความว่า ไม่น้อมจิตไปเพื่อจะรู้ บทว่า โวกฺกมฺม ความว่า ก้าวล่วงไป บทว่า สตฺถุ สาสนา มีความว่า ไม่สำคัญโอวาทของพระศาสดาว่าควรถือเอา ควรทำให้บริบูรณ์ บทว่า น จ อตฺตมโน ความว่า ไม่มีใจเป็นของตน (คือ ไม่ดีใจ) และในบทนี้ ไม่พึงเห็นความอย่างนี้ว่า เป็นผู้ไม่ยินดีด้วยอำนาจโทมนัสอันอาศัยเรือน แต่คำนี้พระองค์ตรัสไว้เพราะไม่มีเหตุแห่งความดีใจในผู้ไม่ปฏิบัติดี บทว่า อนวสฺสุโต ความว่า ไม่ถูกครอบงำด้วยความไหลไปแห่งปฏิฆะ บทว่า สโต สมฺปชาโน ความว่า ประกอบด้วยสติและญาณ บทว่า อุเปกฺขโก ความว่า เป็นผู้วางเฉยด้วยฉฬังคุเบกขา บทว่า อตฺตมโน ความว่า แม้ในที่นี้ ก็ไม่พึงเห็นความอย่างนี้ว่า เป็นผู้ร่าเริงด้วยอำนาจโสมนัสอันอาศัยเรือน แต่คำนี้พระองค์ตรัสไว้เพราะไม่มีเหตุแห่งความไม่ดีใจในผู้ปฏิบัติดี บทว่า อนวสฺสุโต ความว่า ไม่ถูกครอบงำด้วยความไหลไปแห่งราคะ

312. සාරිතොති දමිතො. එකමෙව දිසං ධාවතීති අනිවත්තිත්වා ධාවන්තො එකංයෙව දිසං ධාවති, නිවත්තිත්වා පන අපරං ධාවිතුං සක්කොති. අට්ඨ දිසා විධාවතීති එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නො කායෙන අනිවත්තිත්වාව විමොක්ඛවසෙන එකප්පහාරෙනෙව අට්ඨ දිසා විධාවති, පුරත්ථාභිමුඛො වා දක්ඛිණාදීසු අඤ්ඤතරදිසාභිමුඛො වා නිසීදිත්වා අට්ඨ සමාපත්තියො සමාපජ්ජතියෙවාති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๓๑๒. บทว่า สาริโต ความว่า อันเขาฝึกแล้ว บทว่า เอกเมว ทิสํ ธาวติ ความว่า เมื่อวิ่งไปไม่กลับ ย่อมวิ่งไปสู่ทิศเดียวเท่านั้น แต่เมื่อกลับแล้ว ย่อมอาจวิ่งไปสู่ทิศอื่นได้ บทว่า อฏฺฐ ทิสา วิธาวติ ความว่า ผู้นั่งด้วยบัลลังก์เดียว ไม่ต้องหมุนกายเลย ด้วยอำนาจแห่งวิโมกข์ ย่อมแล่นไปสู่ทิศทั้ง ๘ ได้ในคราวเดียวเท่านั้น มีความว่า หรือมีหน้าเฉพาะต่อทิศตะวันออก หรือมีหน้าเฉพาะต่อทิศใดทิศหนึ่งในบรรดาทิศทักษิณเป็นต้น นั่งแล้ว ย่อมเข้าสมาบัติ ๘ ได้ทีเดียว บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีความหมายตื้นทั้งนั้น

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

සළායතනවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสฬายตนวิภังคสูตร จบ

8. උද්දෙසවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอุทเทสวิภังคสูตร

313. එවං මෙ සුතන්ති උද්දෙසවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ උද්දෙසවිභඞ්ගන්ති උද්දෙසඤ්ච විභඞ්ගඤ්ච, මාතිකඤ්ච විභජනඤ්චාති අත්ථො. උපපරික්ඛෙය්‍යාති තුලෙය්‍ය තීරෙය්‍ය පරිග්ගණ්හෙය්‍ය පරිච්ඡින්දෙය්‍ය. බහිද්ධාති බහිද්ධාආරම්මණෙසු. අවික්ඛිත්තං අවිසටන්ති නිකන්තිවසෙන ආරම්මණෙ තිට්ඨමානං වික්ඛිත්තං විසටං නාම හොති, තං පටිසෙධෙන්තො එවමාහ. අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිතන්ති ගොචරජ්ඣත්තෙ නිකන්තිවසෙන අසණ්ඨිතං. අනුපාදාය න පරිතස්සෙය්‍යාති අනුපාදියිත්වා අග්ගහෙත්වා තං විඤ්ඤාණං න පරිතස්සෙය්‍ය. යථා විඤ්ඤාණං බහිද්ධා අවික්ඛිත්තං අවිසටං, අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිතං අනුපාදාය න පරිතස්සෙය්‍ය, එවං භික්ඛු උපපරික්ඛෙය්‍යාති වුත්තං හොති. ජාතිජරාමරණදුක්ඛසමුදයසම්භවොති ජාතිජරාමරණස්ස චෙව අවසෙසස්ස ච දුක්ඛස්ස නිබ්බත්ති න හොතීති අත්ථො.

๓๑๓. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ อุทเทสวิภังคสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า อุทฺเทสวิภงฺคํ มีความว่า ทั้งอุเทศและวิภังค์ ทั้งมาติกาและการจำแนก บทว่า อุปปริกฺเขยฺย ความว่า พึงชั่ง พึงตัดสิน พึงกำหนด พึงตัดขาด บทว่า พหิทฺธา ความว่า ในอารมณ์ภายนอก บทว่า อวิกฺขิตฺตํ อวิสตํ ความว่า การตั้งอยู่ในอารมณ์ด้วยอำนาจความใคร่ ชื่อว่าฟุ้งซ่าน ซ่านไป พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงปฏิเสธการตั้งอยู่นั้น จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตํ ความว่า ไม่ตั้งมั่นด้วยอำนาจความใคร่ในโคจรอารมณ์ภายใน บทว่า อนุปาทาย น ปริตสฺเสยฺย ความว่า ไม่ยึดมั่น ไม่ถือเอา วิญญาณนั้นไม่พึงสะดุ้ง ความว่า ภิกษุพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ทำอย่างไรวิญญาณจะไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซ่านไปในภายนอก ไม่ตั้งมั่นในภายใน ไม่ยึดมั่นแล้วไม่สะดุ้ง บทว่า ชาติชรามรณทุกฺขสมุทยสมฺภโว มีความว่า การเกิดขึ้นแห่งชาติ ชรา มรณะ และทุกข์ที่เหลือย่อมไม่มี

316. රූපනිමිත්තානුසාරීති [Pg.191] රූපනිමිත්තං අනුස්සරති අනුධාවතීති රූපනිමිත්තානුසාරී.

๓๑๖. บทว่า รูปนิมิตฺตานุสารี ความว่า ย่อมระลึกถึง ย่อมแล่นตามรูปนิมิต เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า รูปนิมิตฺตานุสารี

318. එවං ඛො, ආවුසො, අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිතන්ති නිකන්තිවසෙන අසණ්ඨිතං. නිකන්තිවසෙන හි අතිට්ඨමානං හානභාගියං න හොති, විසෙසභාගියමෙව හොති.

๓๑๘. ดูก่อนอาวุโส บทว่า อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตํ อย่างนี้แล คือ ไม่ตั้งมั่นด้วยอำนาจความใคร่ จริงอยู่ การไม่ตั้งอยู่ด้วยอำนาจความใคร่ ย่อมไม่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม ย่อมเป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษเท่านั้น

320. අනුපාදා පරිතස්සනාති සත්ථාරා ඛන්ධියවග්ගෙ ‘‘උපාදාපරිතස්සනඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි අනුපාදාඅපරිතස්සනඤ්චා’’ති (සං. නි. 3.7) එවං ගහෙත්වා පරිතස්සනා, අග්ගහෙත්වාව අපරිතස්සනා ච කථිතා, තං මහාථෙරො උපාදාපරිතස්සනමෙව අනුපාදාපරිතස්සනන්ති කත්වා දස්සෙන්තො එවමාහ. කථං පනෙසා අනුපාදාපරිතස්සනා හොතීති. උපාදාතබ්බස්ස අභාවතො. යදි හි කොචි සඞ්ඛාරො නිච්චො වා ධුවො වා අත්තා වා අත්තනියො වාති ගහෙතබ්බයුත්තකො අභවිස්ස, අයං පරිතස්සනා උපාදාපරිතස්සනාව අස්ස. යස්මා පන එවං උපාදාතබ්බො සඞ්ඛාරො නාම නත්ථි, තස්මා රූපං අත්තාතිආදිනා නයෙන රූපාදයො උපාදින්නාපි අනුපාදින්නාව හොන්ති. එවමෙසා දිට්ඨිවසෙන උපාදාපරිතස්සනාපි සමානා අත්ථතො අනුපාදාපරිතස්සනායෙව නාම හොතීති වෙදිතබ්බා.

๓๒๐. บทว่า อนุปาทา ปริตสฺสนา ความว่า พระศาสดาในขันธวรรค ทรงถือเอาอย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอุปาทาปริตัสสนาและอนุปาทาอปริตัสสนาแก่เธอทั้งหลาย" แล้วตรัสถึงปริตัสสนาโดยไม่ทรงถือเอา (อุปาทาน) และอปริตัสสนา พระมหาเถระทำอุปาทาปริตัสสนานั่นแหละให้เป็นอนุปาทาปริตัสสนา แล้วเมื่อจะแสดง จึงกล่าวอย่างนี้ ก็ทำไมนี่จึงเป็นอนุปาทาปริตัสสนาเล่า เพราะไม่มีสิ่งที่ควรถือมั่น จริงอยู่ หากสังขารอะไรๆ ที่ควรถือเอาว่า เที่ยง ยั่งยืน เป็นอัตตา หรือเป็นของตน พึงมีแล้วไซร้ ความสะดุ้งนี้ก็พึงเป็นอุปาทาปริตัสสนาทีเดียว แต่เพราะสังขารที่ควรถือมั่นอย่างนี้ไม่มี ฉะนั้น รูปเป็นต้น อันบุคคลยึดถือแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า รูปเป็นอัตตา ก็ชื่อว่าเป็นสิ่งที่ไม่ได้ยึดถืออยู่นั่นเอง พึงทราบว่า ความสะดุ้งนี้ แม้จะเป็นอุปาทาปริตัสสนาด้วยอำนาจทิฏฐิอย่างนี้ แต่โดยเนื้อความแล้ว ก็ชื่อว่าเป็นอนุปาทาปริตัสสนาเท่านั้น

අඤ්ඤථා හොතීති පරිවත්තති පකතිජහනෙන නස්සති, රූපවිපරිණාමානුපරිවත්තීති ‘‘මම රූපං විපරිණත’’න්ති වා, ‘‘යං අහු, තං වත මෙ නත්ථී’’ති වා ආදිනා (ම. නි. 1.242) නයෙන කම්මවිඤ්ඤාණං රූපස්ස භෙදානුපරිවත්ති හොති. විපරිණාමානුපරිවත්තජාති විපරිණාමස්ස අනුපරිවත්තනතො විපරිණාමාරම්මණචිත්තතො ජාතා. පරිතස්සනා ධම්මසමුප්පාදාති තණ්හාපරිතස්සනා ච අකුසලධම්මසමුප්පාදා ච. චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්තීති කුසලචිත්තං පරියාදියිත්වා ගහෙත්වා ඛෙපෙත්වා තිට්ඨන්ති. උත්තාසවාති භයතාසෙනපි සඋත්තාසො තණ්හාතාසෙනපි සඋත්තාසො. විඝාතවාති සවිඝාතො සදුක්ඛො. අපෙක්ඛවාති සාලයො සසිනෙහො. එවං ඛො, ආවුසො, අනුපාදා පරිතස්සනා හොතීති එවං මණිකරණ්ඩකසඤ්ඤාය තුච්ඡකරණ්ඩකං ගහෙත්වා තස්මිං නට්ඨෙ පච්ඡා විඝාතං ආපජ්ජන්තස්ස විය පච්ඡා අග්ගහෙත්වා පරිතස්සනා හොති.

บทว่า อญฺญถา โหติ ความว่า ย่อมแปรผัน ย่อมพินาศไปโดยการละปกติ บทว่า รูปวิปริณามานุปริวตฺตี ความว่า กรรมวิญญาณย่อมเป็นไปตามความแตกดับของรูป โดยนัยเป็นต้นว่า "รูปของเราแปรปรวนไปแล้ว" หรือ "สิ่งใดเคยมี สิ่งนั้นไม่มีแก่เราหนอ" บทว่า วิปริณามานุปริวตฺตชา ความว่า เกิดจากการเป็นไปตามความแปรปรวน เกิดจากจิตที่มีความแปรปรวนเป็นอารมณ์ บทว่า ปริตสฺสนา ธมฺมสมุปฺปาทา ความว่า ทั้งความสะดุ้งคือตัณหา และความเกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย บทว่า จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ ความว่า ย่อมครอบงำ คือยึดถือ ทำให้สิ้นไปซึ่งกุศลจิต แล้วตั้งอยู่ บทว่า อุตฺตาสวา ความว่า เป็นผู้มีความหวาดสะดุ้งทั้งด้วยความกลัว และทั้งด้วยความสะดุ้งคือตัณหา บทว่า วิฆาตวา ความว่า เป็นผู้มีความคับแค้น มีความทุกข์ บทว่า อเปกฺขวา ความว่า เป็นผู้มีความอาลัย มีความเยื่อใย ดูก่อนอาวุโส บทว่า อนุปาทา ปริตสฺสนา โหติ อย่างนี้แล ความว่า ความสะดุ้งเพราะไม่ยึดถือในภายหลังย่อมมี เหมือนบุคคลผู้ถือเอากล่องเปล่าด้วยสำคัญว่าเป็นกล่องแก้วมณี เมื่อกล่องนั้นหายไป ภายหลังจึงถึงความคับแค้นใจ ฉันนั้น

321. න [Pg.192] ච රූපවිපරිණාමානුපරිවත්තීති ඛීණාසවස්ස කම්මවිඤ්ඤාණමෙව නත්ථි, තස්මා රූපභෙදානුපරිවත්ති න හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๓๒๑. บทว่า น จ รูปวิปริณามานุปริวตฺตี ความว่า สำหรับพระขีณาสพ กรรมวิญญาณย่อมไม่มีเลย ฉะนั้น (วิญญาณ) จึงไม่เป็นไปตามความแตกดับของรูป บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีความหมายตื้นทั้งนั้น

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

උද්දෙසවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุทเทสวิภังคสูตร จบ

9. අරණවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอรณวิภังคสูตร

323. එවං මෙ සුතන්ති අරණවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ නෙවුස්සාදෙය්‍ය න අපසාදෙය්‍යාති ගෙහසිතවසෙන කඤ්චි පුග්ගලං නෙව උක්ඛිපෙය්‍ය න අවක්ඛිපෙය්‍ය. ධම්මමෙව දෙසෙය්‍යාති සභාවමෙව කථෙය්‍ය. සුඛවිනිච්ඡයන්ති විනිච්ඡිතසුඛං. රහො වාදන්ති පරම්මුඛා අවණ්ණං, පිසුණවාචන්ති අත්ථො. සම්මුඛා න ඛීණන්ති සම්මුඛාපි ඛීණං ආකිණ්ණං සංකිලිට්ඨං වාචං න භණෙය්‍ය. නාභිනිවෙසෙය්‍යාති න අධිට්ඨහිත්වා ආදාය වොහරෙය්‍ය. සමඤ්ඤන්ති ලොකසමඤ්ඤං ලොකපණ්ණත්තිං. නාතිධාවෙය්‍යාති නාතික්කමෙය්‍ය.

๓๒๓. พระสูตรชื่ออรณวิภังคสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในอรณวิภังคสูตรนั้น บทว่า เนวุสฺสาเทยฺย น อปสาเทยฺย ความว่า ไม่พึงยกย่อง ไม่พึงข่มบุคคลไรๆ ด้วยอำนาจความอาศัยเรือน (คือกิเลส). บทว่า ธมฺมเมว เทเสยฺย ความว่า พึงกล่าวแต่สภาวะตามที่เป็นจริงเท่านั้น. บทว่า สุขวินิจฺฉยํ ความว่า สุขในการวินิจฉัย. บทว่า รโห วาทํ ความว่า กล่าวคำไม่เป็นคุณลับหลัง, อธิบายว่า คำส่อเสียด. บทว่า สมฺมุขา น ขีณํ ความว่า ไม่พึงกล่าววาจาที่หยาบคาย ระคนด้วยโทษ และเศร้าหมอง แม้ต่อหน้า. บทว่า นาภินิเวเสยฺย ความว่า ไม่พึงยึดมั่นถือมั่นแล้วพูด. บทว่า สมญฺญํ ความว่า โลกสมัญญา โลกบัญญัติ. บทว่า นาติธาเวยฺย ความว่า ไม่พึงก้าวล่วง.

324. කාමපටිසන්ධිසුඛිනොති කාමපටිසන්ධිනා කාමූපසංහිතෙන සුඛෙන සුඛිතස්ස. සදුක්ඛොති විපාකදුක්ඛෙන සංකිලෙසදුක්ඛෙනපි සදුක්ඛො. සඋපඝාතොති විපාකූපඝාතකිලෙසූපඝාතෙහෙව සඋපඝාතො. තථා සපරිළාහො. මිච්ඡාපටිපදාති අයාථාවපටිපදා අකුසලපටිපදා.

๓๒๔. บทว่า กามปฏิสนฺธิสุขิโน ความว่า ผู้มีความสุขด้วยสุขที่ประกอบด้วยกาม อันเป็นปฏิสนธิแห่งกาม. บทว่า สทุกฺโข ความว่า เป็นไปกับด้วยทุกข์ ทั้งด้วยวิบากทุกข์และด้วยสังกิเลสทุกข์. บทว่า สอุปฆาโต ความว่า เป็นไปกับด้วยความเบียดเบียน ทั้งด้วยวิบากอุปฆาตและด้วยกิเลสอุปฆาต. บทว่า สปริฬาโห ก็เช่นเดียวกัน. บทว่า มิจฺฉาปฏิปทา ความว่า ปฏิปทาที่ไม่เป็นจริง ปฏิปทาที่เป็นอกุศล.

326. ඉත්ථෙකෙ අපසාදෙතීති එවං ගෙහසිතවසෙන එකච්චෙ පුග්ගලෙ අපසාදෙති. උස්සාදනෙපි එසෙව නයො. භවසංයොජනන්ති භවබන්ධනං, තණ්හායෙතං නාමං.

๓๒๖. บทว่า อิตฺเถเก อปสาเทติ ความว่า ย่อมข่มบุคคลบางพวกอย่างนี้ ด้วยอำนาจความอาศัยเรือน (คือกิเลส). แม้ในบทว่า อุสฺสาทนา นัยนี้ก็เช่นเดียวกัน. บทว่า ภวสํโยชนํ ความว่า เครื่องผูกในภพ, นี้เป็นชื่อของตัณหา.

සුභූතිත්ථෙරො කිර ඉමං චතුක්කං නිස්සාය එතදග්ගෙ ඨපිතො. භගවතො හි ධම්මං දෙසෙන්තස්ස පුග්ගලානං උස්සාදනාඅපසාදනා පඤ්ඤායන්ති, තථා සාරිපුත්තත්ථෙරාදීනං. සුභූතිත්ථෙරස්ස පන ධම්මදෙසනාය ‘‘අයං පුග්ගලො අප්පටිපන්නකො අනාරාධකො’’ති වා, ‘‘අයං සීලවා ගුණවා ලජ්ජිපෙසලො ආචාරසම්පන්නො’’ති වා නත්ථි, ධම්මදෙසනාය පනස්ස ‘‘අයං මිච්ඡාපටිපදා, අයං [Pg.193] සම්මාපටිපදා’’ත්වෙව පඤ්ඤායති. තස්මා භගවා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං අරණවිහාරීනං යදිදං සුභූතී’’ති ආහ.

ได้ยินว่า พระสุภูติเถระ อาศัยจตุกะ (หมวด ๔) นี้ จึงได้รับการสถาปนาไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ. จริงอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรม การยกย่องและการข่มบุคคลย่อมปรากฏ, แม้ของพระสารีบุตรเถระเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน. แต่ว่า ในการแสดงธรรมของพระสุภูติเถระ ไม่มี (การกล่าว) ว่า "บุคคลนี้เป็นผู้ไม่ปฏิบัติ ไม่น่าพอใจ" หรือ "ท่านผู้นี้เป็นผู้มีศีล มีคุณธรรม มีความละอาย รักศีล สมบูรณ์ด้วยอาจาระ". แต่ในการแสดงธรรมของท่าน ย่อมปรากฏเพียงว่า "นี้เป็นมิจฉาปฏิปทา, นี้เป็นสัมมาปฏิปทา" เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย สุภูตินี้ เป็นเลิศกว่าภิกษุสาวกของเราผู้มีปกติอยู่ด้วยอรณวิหารธรรม".

329. කාලඤ්ඤූ අස්සාති අසම්පත්තෙ ච අතික්කන්තෙ ච කාලෙ අකථෙත්වා ‘‘ඉදානි වුච්චමානං මහාජනො ගණ්හිස්සතී’’ති යුත්තපත්තකාලං ඤත්වාව පරම්මුඛා අවණ්ණං භාසෙය්‍ය. ඛීණවාදෙපි එසෙව නයො.

๓๒๙. บทว่า กาลญฺญู อสฺส ความว่า ไม่กล่าวในกาลที่ยังมาไม่ถึงและในกาลที่ล่วงไปแล้ว แต่พึงรู้กาลที่สมควรและมาถึงแล้วว่า "บัดนี้ เมื่อเรากล่าว มหาชนจักรับฟัง" แล้วจึงกล่าวคำไม่เป็นคุณลับหลัง. แม้ในคำกล่าวที่หยาบคาย นัยนี้ก็เช่นเดียวกัน.

330. උපහඤ්ඤතීති ඝාතියති. සරොපි උපහඤ්ඤතීති සද්දොපි භිජ්ජති. ආතුරීයතීති ආතුරො හොති ගෙලඤ්ඤප්පත්තො සාබාධො. අවිස්සට්ඨන්ති විස්සට්ඨං අපලිබුද්ධං න හොති.

๓๓๐. บทว่า อุปหญฺญติ ความว่า ถูกทำลาย. บทว่า สโรปิ อุปหญฺญติ ความว่า แม้เสียงก็แตก. บทว่า อาตุริยติ ความว่า ย่อมป่วยไข้ คือ ถึงความเจ็บป่วย มีโรค. บทว่า อวิสฺสฏฺฐํ ความว่า ไม่เป็นสิ่งที่ปล่อยวาง ไม่เป็นอิสระจากกังวล.

331. තදෙවාති තංයෙව භාජනං. අභිනිවිස්ස වොහරතීති පත්තන්ති සඤ්ජානනජනපදං ගන්ත්වා ‘‘පත්තං ආහරථ ධොවථා’’ති සුත්වා ‘‘අන්ධබාලපුථුජ්ජනො, නයිදං පත්තං, පාති නමෙසා, එවං වදාහී’’ති අභිනිවිස්ස වොහරති. එවං සබ්බපදෙහි යොජෙතබ්බං. අතිසාරොති අතිධාවනං.

๓๓๑. บทว่า ตเทว ความว่า ภาชนะนั้นนั่นเอง. บทว่า อภินิวิสฺส โวหรติ ความว่า ไปสู่ชนบทที่รู้จัก (ภาชนะ) ว่า "ปัตตะ" (บาตร) แล้วได้ยินคำว่า "จงนำบาตรมา จงล้างบาตร" ก็ยึดมั่นพูดว่า "เจ้าคนพาลมืดบอด นี่ไม่ใช่บาตร นี่ชื่อว่า ปาติ (ถ้วย) จงพูดอย่างนี้". พึงประกอบกับทุกๆ บทอย่างนี้. บทว่า อติสาโร ความว่า การแล่นไปเกิน.

332. තථා තථා වොහරති අපරාමසන්ති අම්හාකං ජනපදෙ භාජනං පාතීති වුච්චති, ඉමෙ පන නං පත්තන්ති වදන්තීති තතො පට්ඨාය ජනපදවොහාරං මුඤ්චිත්වා පත්තං පත්තන්තෙව අපරාමසන්තො වොහරති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

๓๓๒. บทว่า ตถา ตถา โวหรติ อปรามสํ ความว่า (คิดว่า) "ในชนบทของเรา ภาชนะเรียกว่า ปาติ แต่ชนเหล่านี้เรียกภาชนะนั้นว่า ปัตตะ" ตั้งแต่นั้นมา ก็ละโวหารของชนบท (ตน) แล้วไม่ยึดมั่น (ในโวหารเดิม) เรียกบาตรว่าบาตรนั่นเอง. แม้ในบทที่เหลือ นัยนี้ก็เช่นเดียวกัน.

333. ඉදානි මරියාදභාජනීයං කරොන්තො තත්‍ර, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සරණොති සරජො සකිලෙසො. අරණොති අරජො නික්කිලෙසො. සුභූති ච පන, භික්ඛවෙති අයං ථෙරො ද්වීසු ඨානෙසු එතදග්ගං ආරුළ්හො ‘‘අරණවිහාරීනං යදිදං සුභූති, දක්ඛිණෙය්‍යානං යදිදං සුභූතී’’ති (අ. නි. 1.202).

๓๓๓. บัดนี้ เมื่อทรงกระทำการจำแนกขอบเขต จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตตฺร ภิกฺขเว. ในบทเหล่านั้น บทว่า สรโณ ความว่า ผู้มีธุลี คือ มีกิเลส. บทว่า อรโณ ความว่า ผู้ไม่มีธุลี คือ ไม่มีกิเลส. ก็อีกอย่างหนึ่ง พระเถระนามว่า สุภูติ นี้ ได้ขึ้นสู่ตำแหน่งเอตทัคคะใน ๒ ฐานะ คือ (ในบรรดาผู้มีปกติอยู่ด้วยอรณวิหารธรรม) ได้แก่ สุภูติ และ (ในบรรดาผู้เป็นทักขิไณยบุคคล) ได้แก่ สุภูติ.

ධම්මසෙනාපති කිර වත්ථුං සොධෙති, සුභූතිත්ථෙරො දක්ඛිණං සොධෙති. තථා හි ධම්මසෙනාපති පිණ්ඩාය චරන්තො ගෙහද්වාරෙ ඨිතො යාව භික්ඛං ආහරන්ති, තාව පුබ්බභාගෙ පරිච්ඡින්දිත්වා නිරොධං සමාපජ්ජති, නිරොධා වුට්ඨාය දෙය්‍යධම්මං පටිග්ගණ්හාති. සුභූතිත්ථෙරො ච තථෙව මෙත්තාඣානං සමාපජ්ජති, මෙත්තාඣානා වුට්ඨාය දෙය්‍යධම්මං පටිග්ගණ්හාති. එවං පන කාතුං සක්කාති. ආම සක්කා, නෙව අච්ඡරියඤ්චෙතං, යං [Pg.194] මහාභිඤ්ඤප්පත්තා සාවකා එවං කරෙය්‍යුං. ඉමස්මිම්පි හි තම්බපණ්ණිදීපෙ පොරාණකරාජකාලෙ පිඞ්ගලබුද්ධරක්ඛිතත්ථෙරො නාම උත්තරගාමං නිස්සාය විහාසි. තත්ථ සත්ත කුලසතානි හොන්ති, එකම්පි තං කුලද්වාරං නත්ථි, යත්ථ ථෙරො සමාපත්තිං න සමාපජ්ජි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ได้ยินว่า พระธรรมเสนาบดี (พระสารีบุตร) ชำระวัตถุ (คือตนเอง) ให้บริสุทธิ์, ส่วนพระสุภูติเถระชำระทักษิณาให้บริสุทธิ์. จริงอย่างนั้น พระธรรมเสนาบดี เมื่อเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ยืนอยู่ที่ประตูเรือน ตลอดเวลาที่เขานำภิกษามา ก็กำหนดส่วนเบื้องต้นแล้วเข้าสมาบัติคือ นิโรธสมาบัติ ออกจากนิโรธสมาบัติแล้วจึงรับไทยธรรม. แม้พระสุภูติเถระก็เข้าเมตตาฌานเช่นนั้นเหมือนกัน ออกจากเมตตาฌานแล้วจึงรับไทยธรรม. (ถามว่า) ก็การกระทำอย่างนี้ สามารถทำได้หรือ. (ตอบว่า) เออ สามารถทำได้, และการที่พระสาวกผู้ได้บรรลุมหาอภิญญาจะพึงกระทำอย่างนี้ ก็ไม่ใช่เรื่องน่าอัศจรรย์เลย. จริงอยู่ แม้ในเกาะตัมพปัณณินี้ ในสมัยพระราชาองค์ก่อนๆ มีพระเถระนามว่า ปิงคลพุทธรักขิตะ อาศัยบ้านอุตตรคามอยู่. ในบ้านนั้นมี ๗๐๐ ตระกูล, ไม่มีแม้แต่ประตูตระกูลเดียว ที่พระเถระไม่เข้าสมาบัติ. เนื้อความที่เหลือในทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย

අරණවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอรณวิภังคสูตร จบแล้ว.

10. ධාතුවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาธาตุวิภังคสูตร

342. එවං මෙ සුතන්ති ධාතුවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ චාරිකන්ති තුරිතගමනචාරිකං. සචෙ තෙ භග්ගව අගරූති සචෙ තුය්හං භාරියං අඵාසුකං කිඤ්චි නත්ථි. සචෙ සො අනුජානාතීති භග්ගවස්ස කිර එතදහොසි – ‘‘පබ්බජිතා නාම නානාඅජ්ඣාසයා, එකො ගණාභිරතො හොති, එකො එකාභිරතො. සචෙ සො එකාභිරතො භවිස්සති, ‘ආවුසො, මා පාවිසි, මයා සාලා ලද්ධා’ති වක්ඛති. සචෙ අයං එකාභිරතො භවිස්සති, ‘ආවුසො, නික්ඛම, මයා සාලා ලද්ධා’ති වක්ඛති. එවං සන්තෙ අහං උභින්නං විවාදකාරෙතා නාම භවිස්සාමි, දින්නං නාම දින්නමෙව වට්ටති, කතං කතමෙවා’’ති. තස්මා එවමාහ.

๓๔๒. พระสูตรชื่อธาตุวิภังคสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในธาตุวิภังคสูตรนั้น บทว่า จาริกํ ความว่า การจาริกไปด้วยการเดินทางที่รวดเร็ว. บทว่า สเจ เต ภคฺคว อครุ ความว่า ถ้าท่านภัคควะไม่มีความหนักใจหรือความไม่ผาสุกอะไร. บทว่า สเจ โส อนุชานาติ ความว่า ได้ยินว่า ท่านภัคควะได้มีความคิดดังนี้ว่า "บรรพชิตทั้งหลายชื่อว่ามีอัธยาศัยต่างๆ กัน, รูปหนึ่งยินดีในหมู่คณะ, รูปหนึ่งยินดีในที่สงัด. ถ้าภิกษุรูปนั้น (รูปแรก) จักเป็นผู้ยินดีในที่สงัด, ก็จักกล่าวว่า 'อาวุโส ท่านอย่าเข้ามาเลย ศาลาข้าพเจ้าได้แล้ว'. ถ้าภิกษุรูปนี้ (รูปหลัง) จักเป็นผู้ยินดีในที่สงัด, ก็จักกล่าวว่า 'อาวุโส ท่านจงออกไป ศาลาข้าพเจ้าได้แล้ว'. เมื่อเป็นเช่นนั้น เราก็จักชื่อว่าเป็นผู้ก่อการวิวาทแก่ภิกษุทั้งสอง, ของที่ให้แล้วชื่อว่าให้แล้วนั่นแหละจึงควร, กรรมที่ทำแล้วชื่อว่าทำแล้วนั่นแหละจึงควร". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนี้.

කුලපුත්තොති ජාතිකුලපුත්තොපි ආචාරකුලපුත්තොපි. වාසූපගතොති වාසං උපගතො. කුතො ආගන්ත්වාති? තක්කසීලනගරතො.

บทว่า กุลปุตฺโต ความว่า เป็นกุลบุตรโดยชาติก็ได้ เป็นกุลบุตรโดยอาจาระก็ได้. บทว่า วาสูปคโต ความว่า เข้าไปอาศัยอยู่. (ถามว่า) มาจากไหน? (ตอบว่า) มาจากเมืองตักกสิลา.

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – මජ්ඣිමප්පදෙසෙ කිර රාජගහනගරෙ බිම්බිසාරෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ පච්චන්තෙ තක්කසීලනගරෙ පුක්කුසාති රාජා රජ්ජං කාරෙසි. අථ තක්කසීලතො භණ්ඩං ගහෙත්වා වාණිජා රාජගහං ආගතා පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා රාජානං අද්දසංසු. රාජා තෙ වන්දිත්වා ඨිතෙ ‘‘කත්ථවාසිනො තුම්හෙ’’ති පුච්ඡි. තක්කසීලවාසිනො දෙවාති. අථ නෙ රාජා ජනපදස්ස ඛෙමසුභික්ඛතාදීනි නගරස්ස ච පවත්තිං පුච්ඡිත්වා ‘‘කො නාම තුම්හාකං රාජා’’ති පුච්ඡි. පුක්කුසාති නාම දෙවාති. ධම්මිකොති? ආම දෙව ධම්මිකො. චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි ජනං සඞ්ගණ්හාති, ලොකස්ස මාතාපිතිට්ඨානෙ [Pg.195] ඨිතො, අඞ්ගෙ නිපන්නදාරකං විය ජනං තොසෙතීති. කතරස්මිං වයෙ වත්තතීති? අථස්ස වයං ආචික්ඛිංසු. වයෙසුපි බිම්බිසාරෙන සමවයො ජාතො. අථ තෙ රාජා ආහ – ‘‘තාතා තුම්හාකං රාජා ධම්මිකො, වයෙන ච මෙ සමානො, සක්කුණෙය්‍යාථ තුම්හාකං රාජානං මම මිත්තං කාතු’’න්ති. සක්කොම දෙවාති. රාජා තෙසං සුඞ්කං විස්සජ්ජෙත්වා ගෙහඤ්ච දාපෙත්වා – ‘‘ගච්ඡථ භණ්ඩං වික්කිණිත්වා ගමනකාලෙ මං දිස්වා ගච්ඡෙය්‍යාථා’’ති ආහ. තෙ තථා කත්වා ගමනකාලෙ රාජානං අද්දසංසු. ‘‘ගච්ඡථ තුම්හාකං රාජානං මම වචනෙන පුනප්පුනං ආරොග්‍යං පුච්ඡිත්වා ‘රාජා තුම්හෙහි සද්ධිං මිත්තභාවං ඉච්ඡතී’ති වදථා’’ති ආහ.

เรื่องราวดำเนินไปตามลำดับดังนี้ ได้ยินว่า ในมัชฌิมประเทศ เมื่อพระเจ้าพิมพิสารทรงครองราชสมบัติอยู่ในกรุงราชคฤห์ ในปัจจันตประเทศ พระเจ้าปุกกุสาติทรงครองราชสมบัติอยู่ในเมืองตักกสิลา ครั้งนั้น พ่อค้าทั้งหลายนำสินค้าจากเมืองตักกสิลามายังกรุงราชคฤห์ ถือเครื่องบรรณาการเข้าเฝ้าพระราชา พระราชาตรัสถามพ่อค้าเหล่านั้นผู้ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ว่า 'พวกท่านเป็นชาวเมืองไหน' (พวกเขาทูลว่า) 'ข้าแต่เทวะ พวกข้าพระองค์เป็นชาวเมืองตักกสิลา' ลำดับนั้น พระราชาทรงไต่ถามพวกเขาถึงความเกษม ความอุดมสมบูรณ์เป็นต้นของชนบท และความเป็นไปของเมือง แล้วตรัสถามว่า 'พระราชาของพวกท่านทรงพระนามว่าอะไร' (พวกเขาทูลว่า) 'ทรงพระนามว่าปุกกุสาติ พระเจ้าข้า' (พระราชาตรัสถามว่า) 'ทรงธรรมหรือไม่' (พวกเขาทูลว่า) 'ใช่ พระเจ้าข้า ทรงธรรม พระองค์ทรงสงเคราะห์ประชาชนด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ ทรงดำรงอยู่ในฐานะพระมารดาและพระบิดาของโลก ทรงทำให้ประชาชนยินดีประดุจบิดาทำให้บุตรน้อยผู้นอนอยู่ในอกยินดี' (พระราชาตรัสถามว่า) 'ทรงอยู่ในวัยไหน' ลำดับนั้น พวกเขาก็ทูลบอกพระชนมายุของพระองค์ แม้ในเรื่องพระชนมายุ พระองค์ก็ทรงมีพระชนมายุรุ่นราวคราวเดียวกับพระเจ้าพิมพิสาร ลำดับนั้น พระราชาตรัสกับพวกเขาว่า 'พ่อค้าทั้งหลาย พระราชาของพวกท่านทรงธรรม และมีวัยเสมอกับเรา พวกท่านจะสามารถทำให้พระราชาของพวกท่านเป็นมิตรของเราได้หรือไม่' (พวกเขาทูลว่า) 'สามารถ พระเจ้าข้า' พระราชาทรงงดเว้นภาษีให้แก่พวกเขา และโปรดให้จัดหาที่พักให้ แล้วตรัสว่า 'พวกท่านจงไปเถิด ครั้นขายสินค้าแล้ว เมื่อถึงเวลาจะกลับ จงมาพบเราก่อนแล้วค่อยไป' พวกเขาทำตามนั้น เมื่อถึงเวลาจะกลับ ก็ได้เข้าเฝ้าพระราชา (พระราชา) ตรัสว่า 'พวกท่านจงไปเถิด จงทูลถามถึงพระพลานามัยของพระราชาของพวกท่านเนืองๆ ด้วยคำของเรา แล้วจงทูลว่า ‘พระราชา (พิมพิสาร) ทรงปรารถนาความเป็นมิตรกับพระองค์’'

තෙ සාධූති පටිස්සුණිත්වා ගන්ත්වා භණ්ඩං පටිසාමෙත්වා භුත්තපාතරාසා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිංසු. රාජා ‘‘කහං භණෙ තුම්හෙ එත්තකෙ ඉමෙ දිවසෙ න දිස්සථා’’ති පුච්ඡි. තෙ සබ්බං පවත්තිං ආරොචෙසුං. රාජා – ‘‘සාධු, තාතා, තුම්හෙ නිස්සාය මයා මජ්ඣිමප්පදෙසෙ රාජා මිත්තො ලද්ධො’’ති අත්තමනො අහොසි. අපරභාගෙ රාජගහවාසිනොපි වාණිජා තක්කසීලං අගමංසු. තෙ පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ආගතෙ පුක්කුසාති රාජා ‘‘කුතො ආගතත්ථා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘රාජගහතො’’ති සුත්වා ‘‘මය්හං සහායස්ස නගරතො ආගතා තුම්හෙ’’ති. ආම දෙවාති. ආරොග්‍යං මෙ සහායස්සාති ආරොග්‍යං පුච්ඡිත්වා ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය යෙ මය්හං සහායස්ස නගරතො ජඞ්ඝසත්ථෙන වා සකටසත්ථෙන වා වාණිජා ආගච්ඡන්ති, සබ්බෙසං මම විසයං පවිට්ඨකාලතො පට්ඨාය වසනගෙහානි, රාජකොට්ඨාගාරතො නිවාපඤ්ච දෙන්තු, සුඞ්කං විස්සජ්ජෙන්තු, කිඤ්චි උපද්දවං මා කරොන්තූ’’ති භෙරිං චරාපෙසි. බිම්බිසාරොපි අත්තනො නගරෙ තථෙව භෙරිං චරාපෙසි.

พ่อค้าเหล่านั้นทูลรับว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วกลับไป จัดเก็บสินค้า รับประทานอาหารเช้าแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระราชาถวายบังคม พระราชาตรัสถามว่า 'แน่ะ ท่านทั้งหลาย พวกท่านไปไหนมา ตลอดหลายวันนี้จึงไม่ปรากฏตัว' พวกเขากราบทูลเรื่องราวทั้งหมด พระราชาทรงพอพระทัย ตรัสว่า 'ดีแล้ว พ่อค้าทั้งหลาย เพราะอาศัยพวกท่าน เราจึงได้พระราชาในมัชฌิมประเทศเป็นมิตร' ในกาลต่อมา แม้พ่อค้าชาวกรุงราชคฤห์ก็ได้ไปยังเมืองตักกสิลา เมื่อพวกเขาถือเครื่องบรรณาการมาเข้าเฝ้า พระเจ้าปุกกุสาติได้ตรัสถามว่า 'พวกท่านมาจากไหน' ครั้นทรงสดับว่า 'มาจากกรุงราชคฤห์' (จึงตรัสว่า) 'พวกท่านมาจากเมืองของสหายเราหรือ' (พวกเขาทูลว่า) 'ใช่ พระเจ้าข้า' (พระราชา) ตรัสถามถึงพระพลานามัยว่า 'สหายของเราสบายดีหรือ' แล้วโปรดให้ตีกลองประกาศว่า 'จำเดิมแต่วันนี้ พ่อค้าเหล่าใดที่มาจากเมืองของสหายเรา ไม่ว่าจะมาด้วยกองคาราวานเดินเท้าหรือกองคาราวานเกวียนก็ตาม เมื่อพวกเขาเข้ามาในเขตแดนของเราแล้ว ขอให้เจ้าหน้าที่จัดหาที่พักและเสบียงจากพระคลังหลวงให้แก่พวกเขาทั้งหมด จงงดเว้นภาษี และอย่าได้ก่อความเดือดร้อนใดๆ แก่พวกเขา' แม้พระเจ้าพิมพิสารก็โปรดให้ตีกลองประกาศในเมืองของพระองค์เช่นเดียวกัน

අථ බිම්බිසාරො පුක්කුසාතිස්ස පණ්ණං පහිණි – ‘‘පච්චන්තදෙසෙ නාම මණිමුත්තාදීනි රතනානි උප්පජ්ජන්ති, යං මය්හං සහායස්ස රජ්ජෙ දස්සනීයං වා සවනීයං වා රතනං උප්පජ්ජති, තත්ථ මෙ මා මච්ඡරායතූ’’ති. පුක්කුසාතිපි – ‘‘මජ්ඣිමදෙසො නාම මහාජනපදො, යං තත්ථ එවරූපං රතනං උප්පජ්ජති, තත්ථ මෙ සහායො මා මච්ඡරායතූ’’ති පටිපණ්ණං පහිණි. එවං තෙ ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං අදිස්වාපි දළ්හමිත්තා අහෙසුං.

ครั้งนั้น พระเจ้าพิมพิสารทรงส่งพระราชสาส์นไปถึงพระเจ้าปุกกุสาติว่า 'ในปัจจันตประเทศนั้น ย่อมมีรัตนะทั้งหลาย เช่น แก้วมณีและไข่มุกเกิดขึ้น รัตนะใดๆ ที่น่าดูหรือน่าฟังเกิดขึ้นในราชอาณาจักรของสหายเรา ขอสหายเราอย่าได้ตระหนี่แก่เราในรัตนะนั้นเลย' แม้พระเจ้าปุกกุสาติก็ทรงส่งพระราชสาส์นตอบไปว่า 'มัชฌิมประเทศนั้นเป็นชนบทใหญ่ รัตนะเช่นนี้ใดๆ เกิดขึ้นในที่นั้น ขอสหายเราอย่าได้ตระหนี่แก่เราในรัตนะนั้นเลย' ด้วยประการฉะนี้ เมื่อกาลเวลาล่วงไปๆ พระราชาทั้งสองพระองค์นั้น แม้ไม่เคยทอดพระเนตรเห็นกันและกัน ก็ได้เป็นมิตรที่มั่นคงต่อกัน

එවං [Pg.196] තෙසං කතිකං කත්වා වසන්තානං පඨමතරං පුක්කුසාතිස්ස පණ්ණාකාරො උප්පජ්ජි. රාජා කිර අට්ඨ පඤ්චවණ්ණෙ අනග්ඝකම්බලෙ ලභි. සො – ‘‘අතිසුන්දරා ඉමෙ කම්බලා, අහං සහායස්ස පෙසිස්සාමී’’ති ලාඛාගුළමත්තෙ අට්ඨ සාරකරණ්ඩකෙ ලිඛාපෙත්වා තෙසු තෙ කම්බලෙ පක්ඛිපිත්වා ලාඛාය වට්ටාපෙත්වා සෙතවත්ථෙන වෙඨෙත්වා සමුග්ගෙ පක්ඛිපිත්වා වත්ථෙන වෙඨෙත්වා රාජමුද්දිකාය ලඤ්ඡෙත්වා ‘‘මය්හං සහායස්ස දෙථා’’ති අමච්චෙ පෙසෙසි. සාසනඤ්ච අදාසි – ‘‘අයං පණ්ණාකාරො නගරමජ්ඣෙ අමච්චාදිපරිවුතෙන දට්ඨබ්බො’’ති. තෙ ගන්ත්වා බිම්බිසාරස්ස අදංසු.

เมื่อพระราชาทั้งสองพระองค์นั้นทรงทำกติกากันอยู่อย่างนี้ เครื่องบรรณาการได้เกิดขึ้นแก่พระเจ้าปุกกุสาก่อนเป็นครั้งแรก ได้ยินว่า พระราชาได้ผ้ากัมพล ๘ ผืน มี ๕ สี อันประเมินค่ามิได้ พระองค์ (ทรงดำริว่า) 'ผ้ากัมพลเหล่านี้งดงามยิ่งนัก เราจะส่งไปให้สหายของเรา' แล้วโปรดให้ช่างกลึงผอบแก่นไม้ ๘ ใบ ขนาดเท่าก้อนครั่ง ทรงใส่ผ้ากัมพลเหล่านั้นลงในผอบเหล่านั้นแล้ว ให้ช่างทำให้กลมด้วยครั่ง ห่อด้วยผ้าขาว บรรจุลงในหีบ ห่อด้วยผ้าอีกชั้นหนึ่ง แล้วประทับตราพระราชลัญจกร แล้วทรงส่งอำมาตย์ไปพร้อมกับรับสั่งว่า 'พวกท่านจงนำไปถวายสหายของเรา' และได้พระราชทานสาส์นไปด้วยว่า 'เครื่องบรรณาการนี้ พระราชาผู้แวดล้อมด้วยอำมาตย์เป็นต้นพึงทอดพระเนตร ณ ท่ามกลางพระนคร' อำมาตย์เหล่านั้นเดินทางไปถวายแด่พระเจ้าพิมพิสาร

සො සාසනං සුත්වා අමච්චාදයො සන්නිපතන්තූති භෙරිං චරාපෙත්වා නගරමජ්ඣෙ අමච්චාදිපරිවුතො සෙතච්ඡත්තෙන ධාරියමානෙන පල්ලඞ්කවරෙ නිසින්නො ලඤ්ඡනං භින්දිත්වා වත්ථං අපනෙත්වා සමුග්ගං විවරිත්වා අන්තො භණ්ඩිකං මුඤ්චිත්වා ලාඛාගුළෙ දිස්වා ‘‘මය්හං සහායො පුක්කුසාති ‘ජුතවිත්තකො මෙ සහායො’ති මඤ්ඤමානො මඤ්ඤෙ ඉමං පණ්ණාකාරං පහිණී’’ති එකං ගුළං ගහෙත්වා හත්ථෙන වට්ටෙත්වා තුලයන්තොව අන්තො දුස්සභණ්ඩිකං අත්ථීති අඤ්ඤාසි. අථ නං පල්ලඞ්කපාදෙ පහරිත්වා තාවදෙව ලාඛා පරිපති, සො නඛෙන කරණ්ඩකං විවරිත්වා අන්තො කම්බලරතනං දිස්වා ඉතරෙපි විවරාපෙසි, සබ්බෙපි කම්බලා අහෙසුං. අථ නෙ පත්ථරාපෙසි, තෙ වණ්ණසම්පන්නා ඵස්සසම්පන්නා දීඝතො සොළසහත්ථා තිරියං අට්ඨහත්ථා අහෙසුං. මහාජනො දිස්වා අඞ්ගුලියො පොඨෙසි, චෙලුක්ඛෙපං අකාසි, – ‘‘අම්හාකං රඤ්ඤො අදිට්ඨසහායො පුක්කුසාති අදිස්වාව එවරූපං පණ්ණාකාරං පෙසෙසි, යුත්තං එවරූපං මිත්තං කාතු’’න්ති අත්තමනො අහොසි. රාජා එකමෙකං කම්බලං අග්ඝාපෙසි, සබ්බෙ අනග්ඝා අහෙසුං. තෙසු චත්තාරො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පෙසෙසි, චත්තාරො අත්තනො ඝරෙ අකාසි. තතො චින්තෙසි – ‘‘පච්ඡා පෙසෙන්තෙන පඨමං පෙසිතපණ්ණාකාරතො අතිරෙකං පෙසෙතුං වට්ටති, සහායෙන ච මෙ අනග්ඝො පණ්ණාකාරො පෙසිතො, කිං නු ඛො පෙසෙමී’’ති?

พระเจ้าพิมพิสารนั้น ครั้นทรงสดับข่าวสารแล้ว จึงรับสั่งให้ตีกลองประกาศว่า "ขอให้อำมาตย์เป็นต้นจงมาประชุมกัน" ณ ท่ามกลางพระนคร แวดล้อมด้วยหมู่อำมาตย์เป็นต้น มีเศวตฉัตรอันกั้นอยู่ ประทับนั่งบนราชบัลลังก์อันประเสริฐ ทรงทำลายตราประทับ ทรงนำผ้าที่ห่อออก ทรงเปิดผอบ ทรงแก้ห่อภายใน ทอดพระเนตรเห็นก้อนครั่งแล้วทรงดำริว่า "สหายของเราคือพระเจ้าปุกกุสาติ คงจะสำคัญว่า 'สหายของเราเป็นผู้ยินดีในการพนัน' จึงได้ส่งเครื่องบรรณาการนี้มาเป็นแน่" แล้วทรงหยิบก้อนครั่งก้อนหนึ่งขึ้นมา ทรงคลึงด้วยพระหัตถ์ ประหนึ่งว่าทรงชั่งดู ก็ทรงทราบว่า "มีห่อผ้าอยู่ภายใน" ลำดับนั้น ทรงเคาะก้อนครั่งนั้นที่ขาบัลลังก์ ในทันใดนั้นเอง ครั่งก็กะเทาะออก พระองค์ทรงใช้พระนขาเปิดตลับ ทอดพระเนตรเห็นผ้ากัมพลรัตนะภายใน จึงรับสั่งให้เปิดก้อนที่เหลือ ทั้งหมดก็เป็นผ้ากัมพล ลำดับนั้น รับสั่งให้คลี่ผ้าเหล่านั้นออก ผ้าเหล่านั้นสมบูรณ์ด้วยสี สมบูรณ์ด้วยสัมผัส ยาว ๑๖ ศอก กว้าง ๘ ศอก มหาชนเห็นแล้วก็ดีดนิ้ว โบกผ้าขึ้น และกล่าวว่า "พระเจ้าปุกกุสาติสหายผู้ซึ่งพระราชาของเราไม่เคยทอดพระเนตรเห็น ได้ส่งเครื่องบรรณาการเช่นนี้มาทั้งที่ยังไม่เคยเห็นกัน สมควรแล้วที่จะทำความเป็นมิตรกับพระราชาเช่นนี้" แล้วก็มีใจยินดี พระราชาทรงให้ตีราคาผ้ากัมพลแต่ละผืน ทุกผืนหาค่ามิได้ ในบรรดาผ้าเหล่านั้น ทรงส่งไปถวายพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๔ ผืน ทรงเก็บไว้ที่พระราชวังของพระองค์ ๔ ผืน แต่นั้นทรงพระดำริว่า "ผู้ที่ส่งของตอบในภายหลัง ควรจะส่งเครื่องบรรณาการที่พิเศษกว่าเครื่องบรรณาการที่ถูกส่งมาครั้งแรก และสหายของเราก็ได้ส่งเครื่องบรรณาการอันหาค่ามิได้มาให้ เราจะส่งอะไรไปหนอ"

කිං පන රාජගහෙ තතො අධිකං රතනං නත්ථීති? නො නත්ථි, මහාපුඤ්ඤො රාජා, අපිච ඛො පනස්ස සොතාපන්නකාලතො පට්ඨාය ඨපෙත්වා තීණි රතනානි අඤ්ඤං රතනං සොමනස්සං ජනෙතුං සමත්ථං නාම නත්ථි[Pg.197]. සො රතනං විචිනිතුං ආරද්ධො – රතනං නාම සවිඤ්ඤාණකං අවිඤ්ඤාණකන්ති දුවිධං. තත්ථ අවිඤ්ඤාණකං සුවණ්ණරජතාදි, සවිඤ්ඤාණකං ඉන්ද්‍රියබද්ධං. අවිඤ්ඤාණකං සවිඤ්ඤාණකස්සෙව අලඞ්කාරාදිවසෙන පරිභොගං හොති, ඉති ඉමෙසු ද්වීසු රතනෙසු සවිඤ්ඤාණකං සෙට්ඨං. සවිඤ්ඤාණකම්පි දුවිධං තිරච්ඡානරතනං මනුස්සරතනන්ති. තත්ථ තිරච්ඡානරතනං හත්ථිඅස්සරතනං, තම්පි මනුස්සානං උපභොගත්ථමෙව නිබ්බත්තති, ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසු මනුස්සරතනං සෙට්ඨං. මනුස්සරතනම්පි දුවිධං ඉත්ථිරතනං පුරිසරතනන්ති. තත්ථ චක්කවත්තිනො රඤ්ඤො උප්පන්නං ඉත්ථිරතනම්පි පුරිසස්සෙව උපභොගං. ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසු පුරිසරතනමෙව සෙට්ඨං.

ก็ในกรุงราชคฤห์ รัตนะที่ประเสริฐกว่านั้นไม่มีหรือ? ใช่ว่าจะไม่มีก็หาไม่ พระราชาทรงมีบุญมาก แต่ทว่า สำหรับพระองค์ ตั้งแต่กาลที่ทรงเป็นพระโสดาบัน เว้นเสียจากรัตนะ ๓ ประการแล้ว รัตนะอื่นที่ชื่อว่าสามารถจะทำให้เกิดโสมนัสได้ ย่อมไม่มี พระองค์จึงทรงเริ่มค้นหารัตนะ รัตนะมี ๒ อย่าง คือ สวิญญาณกรัตนะ (รัตนะมีวิญญาณ) และอวิญญาณกรัตนะ (รัตนะไม่มีวิญญาณ) ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น อวิญญาณกรัตนะ ได้แก่ ทอง เงิน เป็นต้น สวิญญาณกรัตนะ ได้แก่ สัตว์ที่ประกอบด้วยอินทรีย์ อวิญญาณกรัตนะย่อมเป็นเครื่องบริโภคของสวิญญาณกรัตนะโดยเป็นเครื่องประดับเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ในรัตนะ ๒ อย่างนี้ สวิญญาณกรัตนะประเสริฐกว่า แม้สวิญญาณกรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ ติรัจฉานรัตนะ และมนุสสรัตนะ ใน ๒ อย่างนั้น ติรัจฉานรัตนะ ได้แก่ ช้างแก้ว ม้าแก้ว แม้รัตนะนั้นก็เกิดขึ้นเพื่อเป็นประโยชน์แก่การบริโภคของมนุษย์เท่านั้น เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ มนุสสรัตนะก็ประเสริฐกว่า แม้มนุสสรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ อิตถีรัตนะ และปุริสรัตนะ ใน ๒ อย่างนั้น แม้อิตถีรัตนะที่เกิดขึ้นแก่พระเจ้าจักรพรรดิ ก็เป็นเครื่องบริโภคของบุรุษนั่นเอง เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ ปุริสรัตนะเท่านั้นประเสริฐกว่า

පුරිසරතනම්පි දුවිධං අගාරියරතනං අනගාරියරතනඤ්ච. තත්ථ අගාරියරතනෙසුපි චක්කවත්තිරාජා අජ්ජ පබ්බජිතසාමණෙරං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දති, ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසු අනගාරියරතනමෙව සෙට්ඨං. අනගාරියරතනම්පි දුවිධං සෙක්ඛරතනඤ්ච අසෙක්ඛරතනඤ්ච. තත්ථ සතසහස්සම්පි සෙක්ඛානං අසෙක්ඛස්ස පදෙසං න පාපුණාති, ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසු අසෙක්ඛරතනමෙව සෙට්ඨං. තම්පි දුවිධං බුද්ධරතනං සාවකරතනන්ති. තත්ථ සතසහස්සම්පි සාවකරතනානං බුද්ධරතනස්ස පදෙසං න පාපුණාති, ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසූ බුද්ධරතනමෙව සෙට්ඨං.

แม้ปุริสรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ อคาริยรัตนะ (รัตนะคือคฤหัสถ์) และอนคาริยรัตนะ (รัตนะคือบรรพชิต) ใน ๒ อย่างนั้น แม้ในบรรดาอคาริยรัตนะ พระเจ้าจักรพรรดิก็ยังทรงไหว้สามเณรผู้บวชในวันนี้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ อนคาริยรัตนะเท่านั้นประเสริฐกว่า แม้อนคาริยรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ เสกขรัตนะ และอเสกขรัตนะ ใน ๒ อย่างนั้น แม้พระเสกขะหนึ่งแสนก็ยังไม่ถึงเสี้ยวหนึ่งของพระอเสกขะ เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ อเสกขรัตนะเท่านั้นประเสริฐกว่า แม้รัตนะนั้นก็มี ๒ อย่าง คือ พุทธรัตนะ และสาวกรัตนะ ใน ๒ อย่างนั้น แม้สาวกรัตนะหนึ่งแสนก็ยังไม่ถึงเสี้ยวหนึ่งของพุทธรัตนะ เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ พุทธรัตนะเท่านั้นประเสริฐกว่า

බුද්ධරතනම්පි දුවිධං පච්චෙකබුද්ධරතනං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධරතනන්ති. තත්ථ සතසහස්සම්පි පච්චෙකබුද්ධානං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්ස පදෙසං න පාපුණාති, ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසු සබ්බඤ්ඤුබුද්ධරතනංයෙව සෙට්ඨං. සදෙවකස්මිඤ්හි ලොකෙ බුද්ධරතනසමං රතනං නාම නත්ථි. තස්මා අසදිසමෙව රතනං මය්හං සහායස්ස පෙසෙස්සාමීති චින්තෙත්වා තක්කසීලවාසිනො පුච්ඡි – ‘‘තාතා තුම්හාකං ජනපදෙ බුද්ධො ධම්මො සඞ්ඝොති ඉමානි තීණි රතනානි දිස්සන්තී’’ති. ඝොසොපි සො මහාරාජ තාව තත්ථ නත්ථි, දස්සනං පන කුතොති.

แม้พุทธรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ ปัจเจกพุทธรัตนะ และสัพพัญญูพุทธรัตนะ ใน ๒ อย่างนั้น แม้พระปัจเจกพุทธเจ้าหนึ่งแสนก็ยังไม่ถึงเสี้ยวหนึ่งของพระสัพพัญญูพุทธเจ้า เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ สัพพัญญูพุทธรัตนะเท่านั้นประเสริฐกว่า จริงอยู่ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก รัตนะที่ชื่อว่าเสมอด้วยพุทธรัตนะย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น ทรงดำริว่า "เราจะส่งรัตนะที่ไม่มีรัตนะอื่นเปรียบปานไปให้สหายของเรา" จึงตรัสถามชาวเมืองตักกสิลาว่า "พ่อทั้งหลาย ในชนบทของท่าน รัตนะ ๓ ประการเหล่านี้ คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ปรากฏอยู่หรือไม่" (พวกเขาทูลตอบว่า) "ข้าแต่มหาราช แม้แต่เสียงกิตติศัพท์นั้นก็ยังไม่มีในที่นั้นเลย ที่ไหนจักมีการได้เห็นเล่า พระเจ้าข้า"

‘‘සුන්දරං තාතා’’ති රාජා තුට්ඨො චින්තෙසි – ‘‘සක්කා භවෙය්‍ය ජනසඞ්ගහත්ථාය මය්හං සහායස්ස වසනට්ඨානං සම්මාසම්බුද්ධං පෙසෙතුං, බුද්ධා පන පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු න අරුණං උට්ඨපෙන්ති. තස්මා සත්ථාරා ගන්තුං න සක්කා. සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාදයො මහාසාවකෙ පෙසෙතුං සක්කා භවෙය්‍ය. මයා [Pg.198] පන ‘ථෙරා පච්චන්තෙ වසන්තී’ති සුත්වාපි මනුස්සෙ පෙසෙත්වා තෙ අත්තනො සමීපං ආණාපෙත්වා උපට්ඨාතුමෙව යුත්තං. තස්මා න ථෙරෙහිපි සක්කා ගන්තුං. යෙන පනාකාරෙන සාසනෙ පෙසිතෙ සත්ථා ච මහාසාවකා ච ගතා විය හොන්ති, තෙනාකාරෙන සාසනං පහිණිස්සාමී’’ති. චින්තෙත්වා චතුරතනායාමං විදත්ථිමත්තපුථුලං නාතිතනුං නාතිබහලං සුවණ්ණපට්ටං කාරාපෙත්වා ‘‘තත්ථ අජ්ජ අක්ඛරානි ලිඛිස්සාමී’’ති. පාතොව සීසං න්හායිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය භුත්තපාතරාසො අපනීතගන්ධමාලාභරණො සුවණ්ණසරකෙන ජාතිහිඞ්ගුලිකං ආදාය හෙට්ඨතො පට්ඨාය ද්වාරානි පිදහන්තො පාසාදමාරුය්හ පුබ්බදිසාමුඛං සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා ආකාසතලෙ නිසීදිත්වා සුවණ්ණපට්ටෙ අක්ඛරානි ලිඛන්තො – ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පන්නො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’’ති. බුද්ධගුණෙ තාව එකදෙසෙන ලිඛි.

พระราชาทรงพอพระทัย ตรัสว่า “ประเสริฐ พระเจ้าข้า” แล้วทรงพระดำริว่า “ควรจะอาราธนาพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไปยังที่อยู่ของสหายของเราเพื่อสงเคราะห์มหาชนได้ แต่ทว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงทำอรุณให้ปรากฏในปัจจันตชนบททั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พระศาสดาจึงเสด็จไปไม่ได้ ส่วนพระมหาสาวกทั้งหลายมีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น ควรจะส่งไปได้ แต่ถึงอย่างนั้น แม้เราได้ฟังว่า ‘พระเถระทั้งหลายอยู่ในปัจจันตประเทศ’ ก็ควรจะส่งคนไปนิมนต์ท่านเหล่านั้นมายังสำนักของตนแล้วอุปัฏฐากเท่านั้นจึงจะสมควร เพราะเหตุนั้น แม้พระเถระทั้งหลายก็ไปไม่ได้ แต่เราจะส่งข่าวสารไปด้วยอาการอย่างใด ที่เมื่อส่งไปแล้ว พระศาสดาและพระมหาสาวกทั้งหลายจะชื่อว่าเหมือนเสด็จไปด้วยอาการอย่างนั้น” ครั้นทรงพระดำริแล้ว จึงรับสั่งให้ทำแผ่นทองคำ ยาว ๔ รัตนะ กว้างประมาณ ๑ คืบ ไม่บางเกินไป ไม่หนาเกินไป แล้วทรงดำริว่า “วันนี้เราจักจารึกอักษรลงในแผ่นทองคำนั้น” ครั้นเวลาเช้า ทรงสรงพระเศียร สมาทานองค์อุโบสถ เสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว ทรงเปลื้องเครื่องลูบไล้และเครื่องประดับคือดอกไม้แล้ว ทรงถือชาดหรคุณชาติด้วยถ้วยทองคำ ทรงปิดประตูทั้งหลายตั้งแต่เบื้องล่างขึ้นไป เสด็จขึ้นสู่ปราสาท ทรงเปิดสีหบัญชรที่หันไปทางทิศตะวันออก ประทับนั่ง ณ พื้นที่ว่างเปล่า ทรงจารึกอักษรลงบนแผ่นทองคำว่า “พระตถาคตเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลกนี้ เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค” ดังนี้ ได้ทรงจารึกพระพุทธคุณไว้โดยย่อก่อน

තතො ‘‘එවං දස පාරමියො පූරෙත්වා තුසිතභවනතො චවිත්වා මාතුකුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි, එවං ලොකවිවරණං අහොසි, මාතුකුච්ඡියං වසමානෙ ඉදං නාම අහොසි, අගාරමජ්ඣෙ වසමානෙ ඉදං නාම අහොසි, එවං මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛන්තො එවං මහාපධානං පදහි. එවං දුක්කරකාරිකං කත්වා මහාබොධිමණ්ඩං ආරුය්හ අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣන්තස්ස එවං ලොකවිවරණං අහොසි. සදෙවකෙ ලොකෙ අඤ්ඤං එවරූපං රතනං නාම නත්ථීති.

ลำดับนั้น ทรงจารึกต่อไปว่า “พระองค์ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการอย่างนี้แล้ว เสด็จจุติจากดุสิตภพ ทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระมารดา การเปิดโลกได้มีขึ้นอย่างนี้ เมื่อประทับอยู่ในพระครรภ์ของพระมารดา อภินิหารชื่อนี้ได้บังเกิดขึ้น เมื่อประทับอยู่ท่ามกลางเรือน สมบัติชื่อนี้ได้บังเกิดขึ้น พระองค์เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์อย่างนี้ ทรงบำเพ็ญมหาปธานอย่างนี้ ทรงกระทำทุกรกิริยาอย่างนี้แล้ว เสด็จขึ้นสู่มหาโพธิมณฑล ประทับนั่งบนอปราชิตบัลลังก์ ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณ เมื่อทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณ การเปิดโลกได้มีขึ้นอย่างนี้ ในโลกรวมทั้งเทวโลก รัตนะอื่นเช่นนี้ไม่มี” ดังนี้

යංකිඤ්චි විත්තං ඉධ වා හුරං වා,සග්ගෙසු වා යං රතනං පණීතං;

න නො සමං අත්ථි තථාගතෙන,ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතං;

එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති. (ඛු. පා. 6.3;

සු. නි. 226) –

“ทรัพย์เครื่องปลื้มใจอย่างใดอย่างหนึ่งในโลกนี้หรือในโลกอื่น หรือรัตนะใดอันประณีตในสวรรค์ ทรัพย์และรัตนะนั้นเสมอด้วยพระตถาคตไม่มีเลย แม้รัตนะอันประณีตนี้มีอยู่ในพระพุทธเจ้า ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมี” ดังนี้

එවං එකදෙසෙන බුද්ධගුණෙපි ලිඛිත්වා දුතියං ධම්මරතනං ථොමෙන්තො – ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො…පෙ… පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහී’’ති. ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා…පෙ… අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති. ‘‘සත්ථාරා දෙසිතධම්මො නාම එවරූපො ච එවරූපො චා’’ති සත්තතිංස බොධිපක්ඛියෙ එකදෙසෙන ලිඛිත්වා –

ครั้นทรงจารึกพระพุทธคุณโดยย่ออย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงสรรเสริญธรรมรัตนะเป็นลำดับที่สอง จึงทรงจารึกว่า “พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว... (ละ)... อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน” ดังนี้ และทรงจารึกว่า “สติปัฏฐาน ๔... (ละ)... อริยมรรคมีองค์ ๘” ดังนี้ และทรงจารึกสัตตติงสโพธิปักขิยธรรมโดยย่อว่า “ธรรมที่พระศาสดาทรงแสดงแล้ว มีลักษณะอย่างนี้และอย่างนี้” ดังนี้

‘‘යං [Pg.199] බුද්ධසෙට්ඨො පරිවණ්ණයී සුචිං,සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහු;

සමාධිනා තෙන සමො න විජ්ජති,ඉදම්පි ධම්මෙ රතනං පණීතං;

එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති. (ඛු. පා. 6.5;

සු. නි. 228) –

“พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด ทรงสรรเสริญสมาธิใดว่าบริสุทธิ์ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวถึงสมาธิใดว่าให้ผลในลำดับ สมาธิอื่นที่เสมอด้วยสมาธินั้นไม่มีเลย แม้รัตนะอันประณีตนี้มีอยู่ในพระธรรม ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมี” ดังนี้

එවං එකදෙසෙන ධම්මගුණෙ ලිඛිත්වා තතියං සඞ්ඝරතනං ථොමෙන්තො – ‘‘සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො…පෙ… පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සා’’ති. ‘‘කුලපුත්තා නාම සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා එවං නික්ඛමිත්වා පබ්බජන්ති, කෙචි සෙතච්ඡත්තං පහාය පබ්බජන්ති, කෙචි උපරජ්ජං, කෙචි සෙනාපතිට්ඨානාදීනි පහාය පබ්බජන්ති. පබ්බජිත්වා ච පන ඉමඤ්ච පටිපත්තිං පූරෙන්තී’’ති චූළසීලමජ්ඣිමසීලමහාසීලාදීනි එකදෙසෙන ලිඛිත්වා ඡද්වාරසංවරං සතිසම්පජඤ්ඤං චතුපච්චයසන්තොසං නවවිධං සෙනාසනං, නීවරණප්පහානං පරිකම්මං ඣානාභිඤ්ඤා අට්ඨතිංස කම්මට්ඨානානි යාව ආසවක්ඛයා එකදෙසෙන ලිඛි, සොළසවිධං ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං විත්ථාරෙනෙව ලිඛිත්වා ‘‘සත්ථු සාවකසඞ්ඝො නාම එවරූපෙහි ච ගුණෙහි සමන්නාගතො.

ครั้นทรงจารึกพระธรรมคุณโดยย่ออย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงสรรเสริญสังฆรัตนะเป็นลำดับที่สาม จึงทรงจารึกว่า “พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าปฏิบัติดีแล้ว... (ละ)... เป็นนาบุญของโลก” ดังนี้ และทรงจารึกว่า “กุลบุตรทั้งหลายได้ฟังธรรมกถาของพระศาสดาแล้ว ออกบวชอย่างนี้ บางพวกละเศวตฉัตรแล้วบวช บางพวกละตำแหน่งอุปราช บางพวกละตำแหน่งเสนาบดีเป็นต้นแล้วบวช และเมื่อบวชแล้ว ย่อมบำเพ็ญปฏิปทานี้ให้บริบูรณ์” ดังนี้ แล้วทรงจารึกจูฬศีล มัชฌิมศีล มหาศีลเป็นต้นโดยย่อ ทรงจารึกความสำรวมในทวาร ๖ สติสัมปชัญญะ ความสันโดษในปัจจัย ๔ เสนาสนะ ๙ อย่าง การละนีวรณ์ บริกรรม ฌาน อภิญญา กรรมฐาน ๓๘ ประการ จนถึงอาสวักขยญาณโดยย่อ และทรงจารึกอานาปานสติกรรมฐาน ๑๖ วิธีโดยพิสดาร แล้วทรงจารึกว่า “พระสงฆ์สาวกของพระศาสดา ประกอบด้วยคุณลักษณะเช่นนี้

යෙ පුග්ගලා අට්ඨසතං පසට්ඨා,චත්තාරි එතානි යුගානි හොන්ති;

තෙ දක්ඛිණෙය්‍යා සුගතස්ස සාවකා,එතෙසු දින්නානි මහප්ඵලානි;

ඉදම්පි සඞ්ඝෙ රතනං පණීතං,එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති. (ඛු. පා. 6.6;

සු. නි. 229) –

“บุคคล ๘ จำพวก ที่สัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญแล้ว บุคคลเหล่านั้นเป็นคู่ได้ ๔ คู่ ท่านเหล่านั้นเป็นทักขิไณยบุคคล เป็นสาวกของพระสุคต ทานที่ถวายในท่านเหล่านั้นมีผลมาก แม้รัตนะอันประณีตนี้มีอยู่ในพระสงฆ์ ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมี” ดังนี้

එවං එකදෙසෙන සඞ්ඝගුණෙ ලිඛිත්වා – ‘‘භගවතො සාසනං ස්වාක්ඛාතං නිය්‍යානිකං, සචෙ මය්හං සහායො සක්කොති, නික්ඛමිත්වා පබ්බජතූ’’ති ලිඛිත්වා සුවණ්ණපට්ටං සංහරිත්වා සුඛුමකම්බලෙන වෙඨෙත්වා සාරසමුග්ගෙ පක්ඛිපිත්වා තං සමුග්ගං සුවණ්ණමයෙ, සුවණ්ණමයං, රජතමයෙ රජතමයං මණිමයෙ, මණිමයං පවාළමයෙ, පවාළමයං ලොහිතඞ්කමයෙ, ලොහිතඞ්කමයං මසාරගල්ලමයෙ, මසාරගල්ලමයං ඵලිකමයෙ, ඵලිකමයං දන්තමයෙ, දන්තමයං සබ්බරතනමයෙ, සබ්බරතනමයං කිලඤ්ජමයෙ, කිලඤ්ජමයං සමුග්ගං සාරකරණ්ඩකෙ ඨපෙසි.

ครั้นทรงจารึกพระสังฆคุณโดยย่ออย่างนี้แล้ว จึงทรงจารึกว่า “ศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นสวากขาตธรรม เป็นนิยยานิกธรรม ถ้าสหายของเราสามารถ ก็จงออกบวชเถิด” ดังนี้ แล้วทรงม้วนแผ่นทองคำ ห่อด้วยผ้ากัมพลเนื้อละเอียด บรรจุลงในผอบแก่นจันทน์ แล้วทรงบรรจุผอบนั้นลงในผอบทองคำ บรรจุผอบทองคำลงในผอบเงิน บรรจุผอบเงินลงในผอบแก้วมณี บรรจุผอบแก้วมณีลงในผอบปะการัง บรรจุผอบปะการังลงในผอบทับทิม บรรจุผอบทับทิมลงในผอบแก้วมสารคัลละ บรรจุผอบแก้วมสารคัลละลงในผอบแก้วผลึก บรรจุผอบแก้วผลึกลงในผอบงาช้าง บรรจุผอบงาช้างลงในผอบแก้วทุกชนิด บรรจุผอบแก้วทุกชนิดลงในผอบสาน แล้วทรงเก็บผอบสานนั้นไว้ในหีบแก่นจันทน์

පුන [Pg.200] සාරකරණ්ඩකං සුවණ්ණකරණ්ඩකෙති පුරිමනයෙනෙව හරිත්වා සබ්බරතනමයං කරණ්ඩකං කිලඤ්ජමයෙ කරණ්ඩකෙ ඨපෙසි. තතො කිලඤ්ජමයං කරණ්ඩකං සාරමයපෙළායාති පුන වුත්තනයෙනෙව හරිත්වා සබ්බරතනමයං පෙළං කිලඤ්ජමයපෙළාය ඨපෙත්වා බහි වත්ථෙන වෙඨෙත්වා රාජමුද්දිකාය ලඤ්ඡෙත්වා අමච්චෙ ආණාපෙසි – ‘‘මම ආණාපවත්තිට්ඨානෙ මග්ගං අලඞ්කාරාපෙථ මග්ගො අට්ඨුසභවිත්ථතො හොතු, චතුඋසභට්ඨානං සොධිතමත්තකමෙව හොතු, මජ්ඣෙ චතුඋසභං රාජානුභාවෙන පටියාදෙථා’’ති. තතො මඞ්ගලහත්ථිං අලඞ්කාරාපෙත්වා තස්ස උපරි පල්ලඞ්කං පඤ්ඤපෙත්වා සෙතච්ඡත්තං උස්සාපෙත්වා නගරවීථියො සිත්තසම්මට්ඨා සමුස්සිතද්ධජපටාකා කදලිපුණ්ණඝටගන්ධධූමපුප්ඵාදීහි සුප්පටිමණ්ඩිතා කාරෙත්වා ‘‘අත්තනො අත්තනො විසයප්පදෙසෙ එවරූපං පූජං කාරෙන්තූ’’ති අන්තරභොගිකානං ජවනදූතෙ පෙසෙත්වා සයං සබ්බාලඞ්කාරෙන අලඞ්කරිත්වා – ‘‘සබ්බතාළාවචරසම්මිස්සබලකායපරිවුතො පණ්ණාකාරං පෙසෙමී’’ති අත්තනො විසයපරියන්තං ගන්ත්වා අමච්චස්ස මුඛසාසනං අදාසි – ‘‘තාත මය්හං සහායො පුක්කුසාති ඉමං පණ්ණාකාරං පටිච්ඡන්තො ඔරොධමජ්ඣෙ අපටිච්ඡිත්වා පාසාදං ආරුය්හ පටිච්ඡතූ’’ති. එවං සාසනං දත්වා පච්චන්තදෙසං සත්ථා ගච්ඡතීති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා නිවත්ති. අන්තරභොගිකා තෙනෙව නියාමෙන මග්ගං පටියාදෙත්වා පණ්ණාකාරං නයිංසු.

อีกครั้งหนึ่ง ทรงนำผอบแก่นจันทน์ใส่ลงในผอบทองคำตามนัยก่อนนั่นเทียว แล้วทรงวางผอบที่ทำด้วยรัตนะทุกอย่างลงในผอบที่สานด้วยไม้ไผ่ จากนั้น ทรงนำผอบที่สานด้วยไม้ไผ่ใส่ลงในหีบแก่นจันทน์ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียวอีก แล้วทรงวางหีบที่ทำด้วยรัตนะทุกอย่างลงในหีบที่สานด้วยไม้ไผ่ ทรงพันด้วยผ้าด้านนอก ประทับตราด้วยพระราชลัญจกร แล้วรับสั่งแก่อำมาตย์ทั้งหลายว่า “พวกท่านจงประดับตกแต่งหนทางในที่ที่อำนาจของเราแผ่ไปถึง ขอให้หนทางมีความกว้าง ๘ อุสภะ ขอให้พื้นที่ ๔ อุสภะเป็นเพียงที่ที่ปัดกวาดให้สะอาดเท่านั้น ส่วนตรงกลาง ๔ อุสภะ พวกท่านจงจัดเตรียมด้วยพระราชานุภาพเถิด” จากนั้น รับสั่งให้ประดับช้างมงคล ให้ปูลาดบัลลังก์บนหลังช้างนั้น ให้ยกเศวตฉัตรขึ้น รับสั่งให้ทำถนนในพระนครให้ได้รับการประพรมและปัดกวาด ให้ประดับด้วยธงชัยและธงแผ่นผ้าที่ยกขึ้นสูง ให้ตกแต่งอย่างดีด้วยต้นกล้วย หม้อน้ำเต็ม ของหอม ควันหอม และดอกไม้เป็นต้น แล้วทรงส่งทูตเร็วไปถึงเหล่าเจ้าเมืองระหว่างทาง (รับสั่ง) ว่า “ขอให้เจ้าเมืองทั้งหลายจงกระทำการบูชาเช่นนี้ในเขตแดนของตนๆ เถิด” ส่วนพระองค์เองทรงประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง (ทรงดำริว่า) “เราแวดล้อมด้วยหมู่พลที่ผสมด้วยเครื่องประโคมทุกชนิด จักส่งเครื่องบรรณาการไป” ดังนี้แล้ว เสด็จไปยังชายแดนแห่งแว่นแคว้นของพระองค์ ได้พระราชทานพระราชสาส์นด้วยวาจาแก่อำมาตย์ว่า “พ่อเอ๋ย เมื่อพระเจ้าปุกกุสาติสหายของเราจะทรงรับเครื่องบรรณาการนี้ ขออย่าได้ทรงรับในท่ามกลางฝ่ายใน แต่ขอให้เสด็จขึ้นสู่ปราสาทแล้วจึงทรงรับเถิด” ครั้นพระราชทานพระราชสาส์นอย่างนี้แล้ว (ทรงดำริว่า) “พระศาสดาเสด็จไปยังปัจจันตประเทศ” ดังนี้แล้ว จึงทรงถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วเสด็จกลับ เหล่าเจ้าเมืองระหว่างทางได้จัดเตรียมหนทางตามรับสั่งนั้นนั่นเทียว แล้วนำเครื่องบรรณาการไป

පුක්කුසාතිපි අත්තනො රජ්ජසීමතො පට්ඨාය තෙනෙව නියාමෙන මග්ගං පටියාදෙත්වා නගරං අලඞ්කාරාපෙත්වා පණ්ණාකාරස්ස පච්චුග්ගමනං අකාසි. පණ්ණාකාරො තක්කසීලං පාපුණන්තො උපොසථදිවසෙ පාපුණි, පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ගතඅමච්චොපි රඤ්ඤො වුත්තසාසනං ආරොචෙසි. රාජා තං සුත්වා පණ්ණාකාරෙන සද්ධිං ආගතානං කත්තබ්බකිච්චං විචාරෙත්වා පණ්ණාකාරං ආදාය පාසාදං ආරුය්හ ‘‘මා ඉධ කොචි පවිසතූ’’ති ද්වාරෙ ආරක්ඛං කාරෙත්වා සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා පණ්ණාකාරං උච්චාසනෙ ඨපෙත්වා සයං නීචාසනෙ නිසින්නො ලඤ්ඡනං භින්දිත්වා නිවාසනං අපනෙත්වා කිලඤ්ජපෙළතො පට්ඨාය අනුපුබ්බෙන විවරන්තො සාරමයං සමුග්ගං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘මහාපරිහාරො නායං අඤ්ඤස්ස රතනස්ස භවිස්සති, අද්ධා මජ්ඣිමදෙසෙ සොතබ්බයුත්තකං රතනං උප්පන්න’’න්ති. අථ තං සමුග්ගං විවරිත්වා රාජලඤ්ඡනං භින්දිත්වා සුඛුමකම්බලං උභතො වියූහිත්වා සුවණ්ණපට්ටං අද්දස.

แม้พระเจ้าปุกกุสาติ ก็ทรงรับสั่งให้จัดเตรียมหนทางตามแบบแผนนั้นนั่นเทียว เริ่มตั้งแต่ชายแดนแห่งแว่นแคว้นของพระองค์ ให้ประดับตกแต่งพระนคร และได้เสด็จออกไปต้อนรับเครื่องบรรณาการ เครื่องบรรณาการเมื่อจะถึงเมืองตักกสิลา ก็ได้ถึงในวันอุโบสถ แม้อำมาตย์ผู้นำเครื่องบรรณาการไป ก็ได้กราบทูลพระราชสาส์นที่พระราชา (พิมพิสาร) รับสั่งแล้ว พระราชา (ปุกกุสาติ) ทรงสดับความนั้นแล้ว ทรงจัดการกิจที่พึงทำแก่ชนทั้งหลายผู้มาพร้อมกับเครื่องบรรณาการ ทรงถือเอาเครื่องบรรณาการเสด็จขึ้นสู่ปราสาท รับสั่งว่า “ใครๆ อย่าได้เข้ามาในที่นี้” แล้วให้มีทหารยามเฝ้าที่ประตู ทรงเปิดสีหบัญชร วางเครื่องบรรณาการไว้บนอาสนะสูง ส่วนพระองค์เองประทับนั่งบนอาสนะต่ำ ทรงทำลายตราประทับ ทรงเปลื้องผ้าที่ห่อออก เริ่มตั้งแต่หีบที่สานด้วยไม้ไผ่ ทรงเปิดไปโดยลำดับ ได้ทอดพระเนตรเห็นตลับแก่นจันทน์ จึงทรงพระดำริว่า “เครื่องห่อหุ้มอันยิ่งใหญ่นี้ จักไม่เป็นของรัตนะอื่นเป็นแน่แท้ ในมัชฌิมประเทศคงมีรัตนะที่ควรแก่การสดับเกิดขึ้นแล้วเป็นแน่” ครั้งนั้น ทรงเปิดตลับนั้นแล้ว ทรงทำลายพระราชลัญจกร ทรงแหวกผ้ากัมพลเนื้อละเอียดออกทั้งสองข้าง ได้ทอดพระเนตรเห็นแผ่นทองคำ

සො [Pg.201] තං පසාරෙත්වා – ‘‘මනාපානි වත අක්ඛරානි සමසීසානි සමපන්තීනි චතුරස්සානී’’තිආදිතො පට්ඨාය වාචෙතුං ආරභි. තස්ස – ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පන්නො’’ති බුද්ධගුණෙ වාචෙන්තස්ස බලවසොමනස්සං උප්පජ්ජි, නවනවුතිලොමකූපසහස්සානි උද්ධග්ගලොමානි අහෙසුං. අත්තනො ඨිතභාවං වා නිසින්නභාවං වා න ජානාති. අථස්ස – ‘‘කප්පකොටිසතසහස්සෙහිපි එතං දුල්ලභසාසනං සහායං නිස්සාය සොතුං ලභාමී’’ති භිය්‍යො බලවපීති උදපාදි. සො හි උපරි වාචෙතුං අසක්කොන්තො යාව පීතිවෙගපස්සද්ධියා නිසීදිත්වා පරතො – ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො’’ති ධම්මගුණෙ ආරභි. තත්‍රාපිස්ස තථෙව අහොසි. සො පුන යාව පීතිවෙගපස්සද්ධියා නිසීදිත්වා පරතො ‘‘සුප්පටිපන්නො’’ති සඞ්ඝගුණෙ ආරභි. තත්‍රාපිස්ස තථෙව අහොසි. අථ සබ්බපරියන්තෙ ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං වාචෙත්වා චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි නිබ්බත්තෙසි, සො ඣානසුඛෙනෙව වීතිනාමෙසි. අඤ්ඤො කොචි දට්ඨුං න ලභති, එකොව චූළුපට්ඨාකො පවිසති. එවං අද්ධමාසමත්තං වීතිනාමෙසි.

พระองค์ทรงคลี่แผ่นทองคำนั้นออก (พลางตรัสว่า) “โอ อักษรทั้งหลายช่างน่าพอใจ มีหัวเสมอกัน มีแถวเสมอกัน เป็นสี่เหลี่ยม” แล้วทรงเริ่มอ่านตั้งแต่ต้น เมื่อพระองค์ทรงอ่านพระพุทธคุณว่า “พระตถาคตเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลกนี้” โสมนัสอย่างแรงกล้าได้เกิดขึ้นแล้ว ขุมขนเก้าหมื่นเก้าพันขุมมีขนชูชันขึ้นแล้ว ไม่ทรงทราบถึงภาวะที่พระองค์ทรงยืนอยู่ หรือทรงประทับนั่งอยู่ ลำดับนั้น ปีติอย่างแรงกล้ายิ่งขึ้นไปอีกได้เกิดขึ้นแก่พระองค์ (ด้วยทรงดำริว่า) “เราอาศัยสหาย จึงได้ฟังคำสอนที่หาได้ยากเช่นนี้ แม้ในแสนโกฏิกัป” ด้วยว่าพระองค์ไม่สามารถจะทรงอ่านต่อไปได้ จึงประทับนิ่งอยู่จนกว่าอำนาจแห่งปีติจะสงบลง แล้วจึงทรงเริ่ม (อ่าน) พระธรรมคุณต่อไปว่า “พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว” แม้ในตอนนั้น ก็ได้เป็นเช่นนั้นแก่พระองค์อีก พระองค์จึงประทับนิ่งอยู่จนกว่าอำนาจแห่งปีติจะสงบลงอีก แล้วจึงทรงเริ่ม (อ่าน) พระสังฆคุณต่อไปว่า “พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว” แม้ในตอนนั้น ก็ได้เป็นเช่นนั้นแก่พระองค์อีก ลำดับนั้น ในตอนท้ายสุด ทรงอ่านอานาปานสสติกรรมฐานแล้ว ได้ทรงยังจตุกกฌานและปัญจกฌานให้บังเกิดขึ้น พระองค์ทรงยังกาลเวลาให้ล่วงไปด้วยฌานสุขนั่นเทียว คนอื่นใดๆ ไม่ได้เพื่อจะเข้าเฝ้า มีเพียงมหาดเล็กรับใช้คนหนึ่งเท่านั้นที่เข้าไปได้ พระองค์ทรงยังเวลาประมาณกึ่งเดือนให้ล่วงไปอย่างนี้

නාගරා රාජඞ්ගණෙ සන්නිපතිත්වා උක්කුට්ඨිං අකංසු ‘‘පණ්ණාකාරං පටිච්ඡිතදිවසතො පට්ඨාය බලදස්සනං වා නාටකදස්සනං වා නත්ථි, විනිච්ඡයදානං නත්ථි, රාජා සහායෙන පහිතං පණ්ණාකාරං යස්සිච්ඡති තස්ස දස්සෙතු, රාජානො නාම එකච්චස්ස පණ්ණාකාරවසෙනපි වඤ්චෙත්වා රජ්ජං අත්තනො කාතුං වායමන්ති. කිං නාම අම්හාකං රාජා කරොතී’’ති? රාජා උක්කුට්ඨිසද්දං සුත්වා – ‘‘රජ්ජං නු ඛො ධාරෙමි, උදාහු සත්ථාර’’න්ති චින්තෙසි. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘රජ්ජකාරිතඅත්තභාවො නාම නෙව ගණකෙන, න ගණකමහාමත්තෙන ගණෙතුං සක්කො. සත්ථුසාසනං ධාරෙස්සාමී’’ති සයනෙ ඨපිතං අසිං ගහෙත්වා කෙසෙ ඡින්දිත්වා සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා – ‘‘එතං ගහෙත්වා රජ්ජං කාරෙථා’’ති සද්ධිං චූළාමණිනා කෙසකලාපං පරිසමජ්ඣෙ පාතෙසි, මහාජනො තං උක්ඛිපිත්වා – ‘‘සහායකසන්තිකා ලද්ධපණ්ණාකාරා නාම රාජානො තුම්හාදිසා හොන්ති දෙවා’’ති එකප්පහාරෙනෙව විරවි. රඤ්ඤොපි ද්වඞ්ගුලමත්තං කෙසමස්සු අහොසි. බොධිසත්තස්ස පබ්බජ්ජාසදිසමෙව කිර ජාතං.

ชาวเมืองทั้งหลายประชุมกันที่ลานหลวงแล้ว ได้เปล่งเสียงกึกก้องว่า “จำเดิมแต่วันที่ทรงรับเครื่องบรรณาการ การตรวจพลหรือการชมมหรสพก็ไม่มี การตัดสินคดีก็ไม่มี หากพระราชาทรงปรารถนาเครื่องบรรณาการที่พระสหายส่งมา ก็ขอจงพระราชทานแก่พระสหายนั้นเถิด (เพราะ) พระราชาทั้งหลายบางพวกอาศัยเครื่องบรรณาการลวงแล้ว พยายามเพื่อจะทำราชสมบัติให้เป็นของตนก็มี พระราชาของพวกเราทรงทำอะไรอยู่หนอ?” พระราชาทรงสดับเสียงกึกก้องนั้นแล้ว ทรงพระดำริว่า “เราจะครองราชสมบัติ หรือจะยึดถือพระศาสดาหนอ” ลำดับนั้น พระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า “อัตภาพที่ได้ครองราชสมบัติมาแล้วนี้ อันอาลักษณ์หรือมหาอำมาตย์ฝ่ายอาลักษณ์ก็ไม่อาจจะนับได้ เราจักยึดถือคำสอนของพระศาสดา” ดังนี้แล้ว ทรงหยิบพระแสงดาบที่วางไว้บนพระแท่นบรรทม ทรงตัดพระเกศา แล้วทรงเปิดสีหบัญชร (พลางตรัสว่า) “พวกท่านจงรับสิ่งนี้แล้วปกครองราชสมบัติเถิด” แล้วทรงทิ้งกลุ่มพระเกศาพร้อมด้วยพระจุฬามณีลงไปท่ามกลางบริษัท มหาชนยกสิ่งนั้นขึ้นแล้ว (กราบทูลว่า) “ข้าแต่สมมติเทพ พระราชาทั้งหลายผู้ได้รับเครื่องบรรณาการจากสำนักของพระสหาย ย่อมเป็นเช่นพระองค์หรือ” แล้วได้ร่ำไห้ขึ้นโดยพร้อมเพรียงกัน แม้พระราชา ก็มีพระเกศาและพระมัสสุยาวประมาณ ๒ องค์คุลี ได้ยินว่า (การออกผนวชของพระองค์) ได้เป็นเช่นเดียวกับการบรรพชาของพระโพธิสัตว์ทีเดียว

තතො [Pg.202] චූළුපට්ඨාකං පෙසෙත්වා අන්තරාපණා ද්වෙ කාසායවත්ථානි මත්තිකාපත්තඤ්ච ආහරාපෙත්වා – ‘‘යෙ ලොකෙ අරහන්තො, තෙ උද්දිස්ස මය්හං පබ්බජ්ජා’’ති සත්ථාරං උද්දිස්ස එකං කාසාවං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා පත්තං වාමඅංසකූටෙ කත්වා කත්තරදණ්ඩං ගහෙත්වා – ‘‘සොභති නු ඛො මෙ පබ්බජ්ජා නො වා’’ති මහාතලෙ කතිපයවාරෙ අපරාපරං චඞ්කමිත්වා – ‘‘සොභති මෙ පබ්බජ්ජා’’ති ද්වාරං විවරිත්වා පාසාදා ඔතරි. ඔතරන්තං පන නං තීසු ද්වාරෙසු ඨිතනාටකාදීනි දිස්වාපි න සඤ්ජානිංසු. ‘‘එකො පච්චෙකබුද්ධො අම්හාකං රඤ්ඤො ධම්මකථං කථෙතුං ආගතො’’ති කිර චින්තයිංසු. උපරිපාසාදං පන ආරුය්හ රඤ්ඤො ඨිතනිසින්නට්ඨානානි දිස්වා රාජා ගතොති ඤත්වා සමුද්දමජ්ඣෙ ඔසීදමානාය නාවාය ජනො විය එකප්පහාරෙනෙව විරවිංසු. කුලපුත්තං භූමිතලං ඔතිණ්ණමත්තං අට්ඨාරසසෙනියො සබ්බෙ නාගරා බලකායා ච පරිවාරෙත්වා මහාවිරවං විරවිංසු. අමච්චාපි තං එතදවොචුං – ‘‘දෙව මජ්ඣිමදෙසරාජානො නාම බහුමායා, සාසනං පෙසෙත්වා බුද්ධරතනං නාම ලොකෙ උප්පන්නං වා නො වාති ඤත්වා ගමිස්සථ, නිවත්තථ දෙවා’’ති. සද්දහාමහං මය්හං සහායකස්ස, තස්ස මයා සද්ධිං ද්වෙජ්ඣවචනං නාම නත්ථි, තිට්ඨථ තුම්හෙති. තෙ අනුගච්ඡන්තියෙව.

ลำดับนั้น ทรงส่งมหาดเล็กคนสนิทไป รับสั่งให้นำผ้ากาสายะ 2 ผืนและบาตรดินมาจากย่านตลาด แล้วทรงอธิษฐานว่า “บรรพชาของเราจงมีเพื่ออุทิศแด่พระอรหันต์ทั้งหลายเหล่าใดในโลก” ดังนี้แล้ว ทรงอุทิศต่อพระศาสดา ทรงนุ่งผ้ากาสาวพัสตร์ผืนหนึ่ง ทรงห่มผืนหนึ่ง ทรงคล้องบาตรไว้ที่พระอังสาเบื้องซ้าย ทรงถือไม้เท้า แล้วทรงดำริว่า “บรรพชาของเรางดงามหรือไม่หนอ” ดังนี้แล้ว ทรงจงกรมไปมาสองสามครั้งบนพื้นปราสาทชั้นบน แล้วทรงดำริว่า “บรรพชาของเรางดงาม” ดังนี้แล้ว ทรงเปิดประตูแล้วเสด็จลงจากปราสาท ส่วนพระองค์ผู้กำลังเสด็จลงนั้น เหล่านางฟ้อนเป็นต้นที่ยืนอยู่ ณ ประตูทั้งสาม แม้เห็นแล้วก็จำไม่ได้ ได้ยินว่า (พวกนาง) คิดกันว่า “พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งเสด็จมาเพื่อแสดงธรรมกถาแก่พระราชาของเรา” ส่วนพวกนางครั้นขึ้นไปบนปราสาทชั้นบน เห็นที่ประทับยืนและที่ประทับนั่งของพระราชาแล้ว ทราบว่า “พระราชาเสด็จไปแล้ว” ก็พากันร่ำไห้โดยพร้อมเพรียงกัน ดุจหมู่ชนในเรือที่กำลังจมลงกลางสมุทร เมื่อกุลบุตร (พระเจ้าปุกกุสาติ) เสด็จลงถึงพื้นดินเท่านั้น เหล่าเสนา 18 เหล่า ชาวเมืองทั้งปวง และหมู่พลกาย ก็พากันแวดล้อมส่งเสียงร่ำไห้คร่ำครวญอย่างหนัก แม้เหล่าอำมาตย์ก็ได้กราบทูลคำนี้แด่พระองค์ว่า “ข้าแต่เทวะ บรรดาพระราชาในมัชฌิมประเทศล้วนมีมายามาก ขอพระองค์ทรงส่งสาส์นไปสืบให้ทราบก่อนว่า พระพุทธรัตนะอุบัติขึ้นในโลกแล้วหรือยังไม่ แล้วจึงค่อยเสด็จไปเถิด ขอเชิญเสด็จกลับเถิด พระเจ้าข้า” (พระราชาตรัสว่า) “เราเชื่อคำของสหายเรา วาจาสองแง่ของเขากับเราย่อมไม่มี พวกท่านจงอยู่ที่นี่เถิด” (แต่) อำมาตย์เหล่านั้นก็ยังคงติดตามไป

කුලපුත්තො කත්තරදණ්ඩෙන ලෙඛං කත්වා – ‘‘ඉදං රජ්ජං කස්සා’’ති ආහ? තුම්හාකං දෙවාති. යො ඉමං ලෙඛං අන්තරං කරොති, රාජාණාය කාරෙතබ්බොති. මහාජනකජාතකෙ බොධිසත්තෙන කතලෙඛං සීවලිදෙවී අන්තරං කාතුං අවිසහන්තී විවත්තමානා අගමාසි. තස්සා ගතමග්ගෙන මහාජනො අගමාසි. තං පන ලෙඛං මහාජනො අන්තරං කාතුං න විසහි, ලෙඛං උස්සීසකං කත්වා විවත්තමානා විරවිංසු. කුලපුත්තො ‘‘අයං මෙ ගතට්ඨානෙ දන්තකට්ඨං වා මුඛොදකං වා දස්සතී’’ති අන්තමසො එකචෙටකම්පි අග්ගහෙත්වා පක්කාමි. එවං කිරස්ස අහොසි ‘‘මම සත්ථා ච මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා එකකොව පබ්බජිතො’’ති එකකොව අගමාසි. ‘‘සත්ථු ලජ්ජාමී’’ති ච – ‘‘සත්ථා කිර මෙ පබ්බජිත්වා යානං නාරුළ්හො’’ති ච අන්තමසො එකපටලිකම්පි උපාහනං නාරුහි, පණ්ණච්ඡත්තකම්පි න ධාරෙසි. මහාජනො රුක්ඛපාකාරට්ටාලකාදීනි ආරුය්හ එස අම්හාකං රාජා ගච්ඡතීති ඔලොකෙසි. කුලපුත්තො – ‘‘දූරං ගන්තබ්බං, න සක්කා එකෙන මග්ගො නිත්ථරිතු’’න්ති එකං සත්ථවාහං අනුබන්ධි. සුඛුමාලස්ස කුලපුත්තස්ස කඨිනතත්තාය [Pg.203] පථවියා ගඡන්තස්ස පාදතලෙසු ඵොටා උට්ඨහිත්වා භිජ්ජන්ති, දුක්ඛා වෙදනා උප්පජ්ජන්ති. සත්ථවාහෙ ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා නිසින්නෙ කුලපුත්තො මග්ගා ඔක්කම්ම එකස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදති. නිසින්නට්ඨානෙ පාදපරිකම්මං වා පිට්ඨිපරිකම්මං වා කත්තා නාම නත්ථි, කුලපුත්තො ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා මග්ගදරථකිලමථපරිළාහං වික්ඛම්භෙත්වා ඣානරතියා වීතිනාමෙති.

กุลบุตรทรงใช้ไม้เท้าขีดเส้นแล้วตรัสถามว่า “ราชสมบัตินี้เป็นของใคร” (อำมาตย์กราบทูลว่า) “เป็นของพระองค์ พระเจ้าข้า” (พระราชาตรัสว่า) “ผู้ใดก้าวล่วงเส้นนี้ไป ผู้นั้นพึงถูกลงราชอาญา” (เรื่องนี้เปรียบได้กับ) ในมหาชนกชาดก พระนางสีวลีเทวีไม่ทรงอาจที่จะก้าวล่วงเส้นที่พระโพธิสัตว์ขีดไว้ ได้แต่ทรงพลิกกลับไปมาแล้วเสด็จตามไป มหาชนก็ได้ตามเสด็จไปตามทางที่พระนางเสด็จไปนั้น ส่วนในเรื่องนี้ มหาชนไม่กล้าที่จะก้าวล่วงเส้นนั้น ได้แต่ทำให้เส้นนั้นอยู่ทางศีรษะของตน พลิกกลับไปมาพลางร่ำไห้ กุลบุตรทรงดำริว่า “ผู้นี้จะถวายไม้ชำระฟันหรือน้ำล้างหน้าแก่เราในที่ที่เราไป” ดังนี้แล้ว จึงมิได้ทรงพาแม้แต่เด็กรับใช้คนหนึ่งไป แล้วเสด็จหลีกไป ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีพระดำริดังนี้ว่า “แม้พระศาสดาของเราก็ทรงเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์แล้วทรงผนวชแต่เพียงพระองค์เดียว” จึงเสด็จไปแต่เพียงพระองค์เดียว และทรงเกิดความละอายต่อพระศาสดาว่า “ได้ยินว่า พระศาสดาของเรา ครั้นทรงผนวชแล้ว ก็มิได้ทรงยานพาหนะ” ดังนี้แล้ว จึงมิได้ทรงแม้แต่ฉลองพระบาทชั้นเดียว และมิได้ทรงกั้นแม้แต่ร่มใบไม้ มหาชนพากันขึ้นไปบนต้นไม้ กำแพง และป้อมปราการเป็นต้น เฝ้ามองดูด้วยคิดว่า “นั่นพระราชาของเรากำลังเสด็จไป” กุลบุตรทรงดำริว่า “หนทางที่จะต้องไปนั้นไกล ไม่สามารถจะเดินทางไปตามลำพังได้” จึงได้ติดตามกองคาราวานเกวียนกองหนึ่งไป เมื่อกุลบุตรผู้สุขุมละเอียดอ่อนเสด็จดำเนินไปบนพื้นดินที่แข็งและร้อน ที่ฝ่าพระบาททั้งสองก็เกิดพุพองขึ้นแล้วแตกไป ทุกขเวทนาก็เกิดขึ้น เมื่อพ่อค้าหัวหน้ากองเกวียนตั้งค่ายพักแล้วนั่งอยู่ กุลบุตรก็แวะออกจากทาง นั่งพักอยู่ที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ณ ที่ที่นั่งนั้น ไม่มีผู้ใดที่จะคอยนวดพระบาทหรือนวดหลังถวาย กุลบุตรจึงเข้าอานาปานจตุตถฌาน ข่มความกระวนกระวาย ความเหน็ดเหนื่อย และความเร่าร้อนจากการเดินทางไว้ ยังเวลาให้ล่วงไปด้วยฌานปรีติ

පුනදිවසෙ උට්ඨිතෙ අරුණෙ සරීරපටිජග්ගනං කත්වා පුන සත්ථවාහං අනුබන්ධති. පාතරාසකාලෙ කුලපුත්තස්ස පත්තං ගහෙත්වා ඛාදනීයං භොජනීයං පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා දෙන්ති. තං උත්තණ්ඩුලම්පි හොති කිලින්නම්පි සමසක්ඛරම්පි අලොණාතිලොණම්පි, කුලපුත්තො පවිසනට්ඨානං පච්චවෙක්ඛිත්වා අමතං විය පරිභුඤ්ජිත්වා එතෙන නියාමෙන අට්ඨහි ඌනකානි ද්වෙ යොජනසතානි ගතො. ජෙතවනද්වාරකොට්ඨකස්ස පන සමීපෙන ගච්ඡන්තොපි – ‘‘කහං සත්ථා වසතී’’ති නාපුච්ඡි. කස්මා? සත්ථුගාරවෙන චෙව රඤ්ඤො පෙසිතසාසනවසෙන ච. රඤ්ඤො හි – ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජතී’’ති සත්ථාරං රාජගහෙ උප්පන්නං විය කත්වා සාසනං පෙසිතං, තස්මා නං අපුච්ඡිත්වාව පඤ්චචත්තාලීසයොජනමත්තං මග්ගං අතික්කන්තො. සො සූරියත්ථඞ්ගමනවෙලාය රාජගහං පත්වා සත්ථා කහං වසතීති පුච්ඡි. කුතො නු, භන්තෙ, ආගතොති? ඉතො උත්තරතොති. සත්ථා තුය්හං ආගතමග්ගෙ ඉතො පඤ්චචත්තාලීසයොජනමත්තෙ සාවත්ථි නාම අත්ථි, තත්ථ වසතීති. කුලපුත්තො චින්තෙසි – ‘‘ඉදානි අකාලො න සක්කා ගන්තුං, අජ්ජ ඉධෙව වසිත්වා ස්වෙ සත්ථු සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති. තතො – ‘‘විකාලෙ සම්පත්තපබ්බජිතා කහං වසන්තී’’ති පුච්ඡි. ඉමාය කුම්භකාරසාලාය, භන්තෙති. අථ සො තං කුම්භකාරං යාචිත්වා තත්ථ වාසත්ථාය පවිසිත්වා නිසීදි.

ในวันรุ่งขึ้น เมื่ออรุณขึ้น ทรงบำรุงพระวรกายแล้ว ก็ทรงติดตามกองคาราวานเกวียนไปอีก ในเวลาอาหารเช้า (พวกพ่อค้า) รับบาตรของกุลบุตรไป ใส่ของเคี้ยวของฉันลงในบาตรแล้วถวาย อาหารนั้นบ้างก็เป็นข้าวสาร บ้างก็แฉะ บ้างก็ระคนด้วยกรวดทราย บ้างก็จืด บ้างก็เค็มจัด กุลบุตรพิจารณาถึงที่ที่อาหารจะเข้าไป (คือธาตุ ๔) แล้วบริโภคประดุจเป็นอมฤต ด้วยวิธีนี้ ได้เดินทางไปเป็นระยะทางสองร้อยโยชน์หย่อนแปดโยชน์ (๑๙๒ โยชน์) แม้จะเสด็จผ่านไปใกล้ซุ้มประตูพระเชตวัน ก็มิได้ตรัสถามว่า “พระศาสดาประทับอยู่ที่ไหน” เพราะเหตุไร? เพราะความเคารพในพระศาสดาด้วย และเพราะสาส์นที่พระราชา (พิมพิสาร) ส่งมาด้วย ด้วยว่า พระราชา (พิมพิสาร) ทรงส่งสาส์นไปโดยทำนองว่าพระศาสดาอุบัติขึ้นในกรุงราชคฤห์ ด้วยข้อความว่า “พระตถาคตอุบัติขึ้นในโลก ณ ที่นี้แล้ว” เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงมิได้ตรัสถามถึงพระศาสดา เสด็จเลยทางไปประมาณ ๔๕ โยชน์ พระองค์เสด็จถึงกรุงราชคฤห์ในเวลาที่ดวงอาทิตย์อัสดง แล้วจึงตรัสถามว่า “พระศาสดาประทับอยู่ที่ไหน” (ชาวเมืองถามว่า) “ท่านผู้เจริญ ท่านมาจากไหน” (พระองค์ตรัสตอบว่า) “มาจากทิศเหนือของที่นี่” (ชาวเมืองจึงกล่าวว่า) “พระศาสดาประทับอยู่ที่เมืองชื่อว่าสาวัตถี ซึ่งอยู่บนเส้นทางที่ท่านมา ห่างจากที่นี่ไปประมาณ ๔๕ โยชน์ พระองค์ประทับอยู่ที่นั่น” กุลบุตรจึงคิดว่า “บัดนี้เป็นเวลาไม่สมควร ไม่สามารถจะเดินทางไปได้ วันนี้เราจะพักอยู่ที่นี่แหละ พรุ่งนี้จึงค่อยไปเข้าเฝ้าพระศาสดา” ลำดับนั้น จึงตรัสถามว่า “บรรพชิตที่เดินทางมาถึงในเวลาวิกาลพักอยู่ที่ไหน” (ชาวเมืองตอบว่า) “ในโรงของช่างหม้อนี้ ท่านผู้เจริญ” ครั้งนั้น พระองค์จึงขออนุญาตจากช่างหม้อนั้น แล้วเข้าไปเพื่อพักอาศัยในที่นั้น และนั่งลง

භගවාපි තංදිවසං පච්චූසකාලෙ ලොකං වොලොකෙන්තො පුක්කුසාතිං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අයං කුලපුත්තො සහායෙන පෙසිතං සාසනමත්තකං වාචෙත්වා අතිරෙකතියොජනසතිකං මහාරජ්ජං පහාය මං උද්දිස්ස පබ්බජිත්වා අට්ඨහි ඌනකානි ද්වෙ යොජනසතානි අතික්කම්ම රාජගහං පාපුණිස්සති, මයි අගච්ඡන්තෙ පන තීණි සාමඤ්ඤඵලානි අප්පටිවිජ්ඣිත්වා එකරත්තිවාසෙන අනාථකාලකිරියං කරිස්සති, මයි පන ගතෙ [Pg.204] තීණි සාමඤ්ඤඵලානි පටිවිජ්ඣිස්සති. ජනසඞ්ගහත්ථායෙව පන මයා සතසහස්සකප්පාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරිතා, කරිස්සාමි තස්ස සඞ්ගහ’’න්ති පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා මුහුත්තං අත්තදරථකිලමථං පටිපස්සම්භෙත්වා – ‘‘කුලපුත්තො මයි ගාරවෙන දුක්කරං අකාසි, අතිරෙකයොජනසතං රජ්ජං පහාය අන්තමසො මුඛධොවනදායකම්පි චෙටකං අග්ගහෙත්වා එකකොව නික්ඛන්තො’’ති සාරිපුත්තමහාමොග්ගල්ලානාදීසු කඤ්චි අනාමන්තෙත්වා සයමෙව අත්තනො පත්තචීවරං ගහෙත්වා එකකොව නික්ඛන්තො. ගච්ඡන්තො ච නෙව ආකාසෙ උප්පති, න පථවිං සංඛිපි, – ‘‘කුලපුත්තො මම ලජ්ජමානො හත්ථිඅස්සරථසුවණ්ණසිවිකාදීසු එකයානෙපි අනිසීදිත්වා අන්තමසො එකපටලිකං උපාහනම්පි අනාරුය්හ පණ්ණච්ඡත්තකම්පි අග්ගහෙත්වා නික්ඛන්තො, මයාපි පදසාව ගන්තුං වට්ටතී’’ති පන චින්තෙත්වා පදසාව අගමාසි.

แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า ในวันนั้น เวลาใกล้รุ่ง ทรงตรวจดูโลก ทอดพระเนตรเห็นพระเจ้าปุกกุสาติแล้ว จึงทรงพระดำริว่า – “กุลบุตรนี้ได้อ่านเพียงสาส์นที่สหายส่งมา ก็สละราชสมบัติใหญ่อันมีอาณาเขตกว่าสามร้อยโยชน์ บวชอุทิศเรา แล้วเดินทางผ่านหนทางสองร้อยโยชน์หย่อนแปดโยชน์ (๑๙๒ โยชน์) จักถึงกรุงราชคฤห์ แต่ถ้าเราไม่ไป เขาก็จักยังไม่บรรลุสามัญผล ๓ ประการเบื้องต่ำ แล้วจักทำกาละอย่างอนาถาโดยพักอยู่เพียงคืนเดียว แต่ถ้าเราไป เขาก็จักบรรลุสามัญผล ๓ ประการได้ ก็โดยแท้จริงแล้ว เราได้บำเพ็ญบารมีทั้งหลายตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปป์ ก็เพื่อสงเคราะห์มหาชน เราจักทำการสงเคราะห์แก่เขา” ดังนี้แล้ว พอเวลาเช้าตรู่ ก็ทรงบำรุงพระวรกาย อันหมู่ภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถี ครั้นเวลาปัจฉาภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ก็เสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี ทรงระงับความลำบากและความเหน็ดเหนื่อยแห่งพระองค์ชั่วครู่หนึ่ง แล้วทรงพระดำริว่า – “กุลบุตรได้กระทำกิจที่ทำได้ยากเพราะความเคารพในเรา สละราชสมบัติอันมีอาณาเขตกว่าร้อยโยชน์ ไม่ได้พาแม้แต่เด็กรับใช้ผู้ถวายน้ำล้างหน้า ออกบวชไปแต่ผู้เดียว” ดังนี้แล้ว จึงมิได้ตรัสบอกแก่ผู้ใด มีพระสารีบุตรและพระมหาโมคคัลลานะเป็นต้น ทรงถือบาตรและจีวรของพระองค์ด้วยพระองค์เอง เสด็จออกไปแต่เพียงพระองค์เดียว และเมื่อเสด็จไป ก็มิได้เหาะไปในอากาศ มิได้ทรงย่นแผ่นดิน แต่ทรงพระดำริอีกว่า – “กุลบุตรมีความละอายต่อเรา จึงไม่ได้นั่งในยานพาหนะใดๆ มีช้าง ม้า รถ สีวิกาทองเป็นต้น ไม่ได้สวมแม้รองเท้าชั้นเดียว ไม่ได้ถือแม้พัดใบตาล ออกบวชไป แม้เราก็ควรจะไปด้วยเท้าเปล่า” ดังนี้แล้ว จึงเสด็จดำเนินไปด้วยพระบาทเปล่า

සො අසීති අනුබ්‍යඤ්ජනානි බ්‍යාමප්පභා බාත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණානීති ඉමං බුද්ධසිරිං පටිච්ඡාදෙත්වා වලාහකපටිච්ඡන්නො පුණ්ණචන්දො විය අඤ්ඤතරභික්ඛුවෙසෙන ගච්ඡන්තො එකපච්ඡාභත්තෙනෙව පඤ්චචත්තාලීස යොජනානි අතික්කම්ම සූරියත්ථඞ්ගමලීවෙලාය කුලපුත්තෙ පවිට්ඨමත්තෙයෙව තං කුම්භකාරසාලං පාපුණි. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන, පුක්කුසාති, නාම කුලපුත්තො භගවන්තං උද්දිස්ස සද්ධාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො, සො තස්මිං කුම්භකාරාවෙසනෙ පඨමං වාසූපගතො හොතී’’ති.

พระองค์ทรงปกปิดพระพุทธสิริอันประกอบด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ และมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ พร้อมด้วยพระพยามประภา ดุจพระจันทร์วันเพ็ญที่ถูกหมู่เมฆบดบังไว้ เสด็จไปในเพศของภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ทรงเดินทางผ่านระยะทาง ๔๕ โยชน์ด้วยเวลาเพียงช่วงปัจฉาภัตเดียวเท่านั้น และในเวลาที่ดวงอาทิตย์อัสดง ก็เสด็จถึงโรงช่างหม้อนั้น พอดีกับที่กุลบุตรได้เข้าไปแล้ว อาศัยเหตุนั้น จึงมีพระดำรัสตรัสไว้ว่า – “ก็โดยสมัยนั้นแล กุลบุตรนามว่าปุกกุสาติ มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตอุทิศพระผู้มีพระภาคเจ้า ท่านได้เข้าพักอาศัยในโรงงานของช่างหม้อนั้นก่อน” ดังนี้

එවං ගන්ත්වාපි පන භගවා – ‘‘අහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති පසය්හ කුම්භකාරසාලං අපවිසිත්වා ද්වාරෙ ඨිතොව කුලපුත්තං ඔකාසං කාරෙන්තො සචෙ තෙ භික්ඛූතිආදිමාහ. උරුන්දන්ති විවිත්තං අසම්බාධං. විහරතායස්මා යථාසුඛන්ති යෙන යෙන ඉරියාපථෙන ඵාසු හොති, තෙන තෙන යථාසුඛං ආයස්මා විහරතූති ඔකාසං අකාසි. අතිරෙකතියොජනසතඤ්හි රජ්ජං පහාය පබ්බජිතො කුලපුත්තො පරස්ස ඡඩ්ඩිතපතිතං [Pg.205] කුම්භකාරසාලං කිං අඤ්ඤස්ස සබ්‍රහ්මචාරිනො මච්ඡරායිස්සති. එකච්චෙ පන මොඝපුරිසා සාසනෙ පබ්බජිත්වා ආවාසමච්ඡරියාදීහි අභිභූතා අත්තනො වසනට්ඨානෙ මය්හං කුටි මය්හං පරිවෙණන්ති අඤ්ඤෙසං අවාසාය පරක්කමන්ති. නිසීදීති අච්චන්තසුඛුමාලො ලොකනාථො දෙවවිමානසදිසං ගන්ධකුටිං පහාය තත්ථ තත්ථ විප්පකිණ්ණඡාරිකාය භින්නභාජනතිණපලාසකුක්කුටසූකරවච්චාදිසංකිලිට්ඨාය සඞ්කාරට්ඨානසදිසාය කුම්භකාරසාලාය තිණසන්ථාරං සන්ථරිත්වා පංසුකූලචීවරං පඤ්ඤපෙත්වා දෙවවිමානසදිසං දිබ්බගන්ධසුගන්ධං ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා නිසීදන්තො විය නිසීදි.

แม้เสด็จไปถึงแล้วอย่างนั้น แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าก็มิได้เสด็จเข้าไปในโรงช่างหม้อโดยพลการด้วยทรงดำริว่า “เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” แต่ประทับยืนอยู่ที่ประตู ทรงเปิดโอกาสให้แก่กุลบุตร ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุ ถ้าท่านไม่ลำบาก...” คำว่า “อุรุนฺธํ” หมายถึง ที่สงัด ไม่คับแคบ คำว่า “วิหรตายสฺมา ยถาสุขํ” หมายถึง “ท่านผู้มีอายุจงอยู่ตามสบายเถิด” คือ ท่านปรารถนาจะอยู่ในอิริยาบถใดที่สบาย ก็จงอยู่ตามสบายในอิริยาบถนั้นเถิด ดังนี้ (ปุกกุสาติ) จึงได้ถวายโอกาส ก็กุลบุตรผู้สละราชสมบัติกว่าสามร้อยโยชน์ออกบวชแล้ว ไฉนจะตระหนี่โรงช่างหม้อที่ผู้อื่นทิ้งแล้วแก่เพื่อนพรหมจารีอื่นเล่า แต่โมฆบุรุษบางพวกบวชในพระศาสนาแล้ว ถูกความตระหนี่ในที่อยู่อาศัยเป็นต้นครอบงำ ย่อมพยายามกีดกันผู้อื่นมิให้อยู่ในที่พักของตน โดยกล่าวว่า “นี่กุฎีของเรา นี่ปริเวณของเรา” คำว่า “นิสีทิ” (ประทับนั่งแล้ว) หมายความว่า พระโลกนาถผู้มีพระวรกายสุขุมอย่างยิ่ง ทรงสละพระคันธกุฎีอันเปรียบประดุจวิมานของทวยเทพ แล้วในโรงช่างหม้ออันเปรียบดังที่ทิ้งขยะ สกปรกด้วยเถ้าถ่านที่เกลื่อนกลาด เศษภาชนะแตก หญ้า ใบไม้ มูลไก่มูลสุกรเป็นต้น ทรงปูเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้า ทรงปูทับด้วยผ้าบังสุกุลจีวร แล้วประทับนั่งราวกับว่ากำลังเสด็จเข้าไปประทับนั่งในพระคันธกุฎีอันหอมฟุ้งด้วยกลิ่นทิพย์ ซึ่งเปรียบประดุจวิมานของทวยเทพ

ඉති භගවාපි අසම්භින්නමහාසම්මතවංසෙ උප්පන්නො, කුලපුත්තොපි ඛත්තියගබ්භෙ වඩ්ඪිතො. භගවාපි අභිනීහාරසම්පන්නො, කුලපුත්තොපි අභිනීහාරසම්පන්නො. භගවාපි රජ්ජං පහාය පබ්බජිතො, කුලපුත්තොපි. භගවාපි සුවණ්ණවණ්ණො, කුලපුත්තොපි. භගවාපි සමාපත්තිලාභී, කුලපුත්තොපි. ඉති ද්වෙපි ඛත්තියා ද්වෙපි අභිනීහාරසම්පන්නා ද්වෙපි රාජපබ්බජිතා ද්වෙපි සුවණ්ණවණ්ණා ද්වෙපි සමාපත්තිලාභිනො කුම්භකාරසාලං පවිසිත්වා නිසින්නාති තෙහි කුම්භකාරසාලා අතිවිය සොභති, ද්වීහි සීහාදීහි පවිට්ඨගුහාදීහි ආහරිත්වා දීපෙතබ්බං. තෙසු පන ද්වීසු භගවා – ‘‘සුඛුමාලො අහං පරමසුඛුමාලො එකපච්ඡාභත්තෙන පඤ්චචත්තාලීස යොජනානි ආගතො, මුහුත්තං තාව සීහසෙය්‍යං කප්පෙත්වා මග්ගදරථං පටිපස්සම්භෙමී’’ති චිත්තම්පි අනුප්පාදෙත්වා නිසීදන්තොව ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජි. කුලපුත්තොපි – ‘‘ද්වානවුතියොජනසතං ආගතොම්හි, මුහුත්තං තාව නිපජ්ජිත්වා මග්ගදරථං විනොදෙමී’’ති චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා නිසීදමානොව ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජි. ඉදං සන්ධාය අථ ඛො භගවා බහුදෙව රත්තින්තිආදි වුත්තං.

ด้วยประการฉะนี้ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงอุบัติในวงศ์ของพระเจ้ามหาสัมมตะอันสืบต่อมามิได้ขาดสาย แม้กุลบุตรก็เจริญวัยในครรภ์ของกษัตริย์ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงสมบูรณ์ด้วยอภินิหาร (การตั้งความปรารถนา) แม้กุลบุตรก็สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงสละราชสมบัติออกผนวช แม้กุลบุตรก็เช่นกัน แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงมีพระฉวีวรรณดุจทองคำ แม้กุลบุตรก็เช่นกัน แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงเป็นผู้ได้สมาบัติ แม้กุลบุตรก็เช่นกัน ดังนั้น ทั้งสองพระองค์เป็นกษัตริย์ ทั้งสองพระองค์สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร ทั้งสองพระองค์เป็นกษัตริย์ผู้ออกผนวช ทั้งสองพระองค์มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ ทั้งสองพระองค์เป็นผู้ได้สมาบัติ เมื่อเสด็จเข้าไปในโรงช่างหม้อแล้วจึงประทับนั่ง เพราะเหตุนั้น โรงช่างหม้อจึงงดงามยิ่งนักเพราะท่านทั้งสอง พึงแสดงให้เห็นความงดงามนี้โดยยกอุปมาดุจถ้ำที่ราชสีห์สองตัวเข้าไปอยู่ ก็ในบรรดาท่านทั้งสองนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงบังเกิดพระดำริแม้เพียงว่า “เราเป็นผู้สุขุม เป็นผู้สุขุมอย่างยิ่ง เดินทางมาสี่สิบห้าโยชน์ด้วยเวลาเพียงช่วงปัจฉาภัตเดียว เราจะสำเร็จสีหไสยาชั่วครู่หนึ่งเพื่อระงับความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทาง” แต่ประทับนั่งอยู่นั่นเทียว ก็เสด็จเข้าผลสมาบัติ แม้กุลบุตรก็มิได้บังเกิดความคิดว่า “เราเดินทางมาหนึ่งร้อยเก้าสิบสองโยชน์ เราจะนอนพักสักครู่หนึ่งเพื่อบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทาง” แต่ก็นั่งอยู่นั่นเทียว เข้าอานาปานจตุตถฌาน อาศัยเหตุนี้ จึงมีพระดำรัสตรัสไว้มีอาทิว่า “ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า (ประทับนั่ง) ตลอดราตรีเป็นอันมาก...”

නනු ච භගවා කුලපුත්තස්ස ධම්මං දෙසෙස්සාමීති ආගතො, කස්මා න දෙසෙසීති? කුලපුත්තස්ස මග්ගදරථො අප්පටිපස්සද්ධො, න සක්ඛිස්සති ධම්මදෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං, සො තාවස්ස පටිපස්සම්භතූති න දෙසෙසි. අපරෙ – ‘‘රාජගහං නාම ආකිණ්ණමනුස්සං අවිවිත්තං දසහි සද්දෙහි, සො සද්දො දියඩ්ඪයාමමත්තෙන සන්නිසීදති, තං ආගමෙන්තො න දෙසෙසී’’ති වදන්ති. තං අකාරණං, බ්‍රහ්මලොකප්පමාණම්පි හි සද්දං භගවා අත්තනො ආනුභාවෙන [Pg.206] වූපසමෙතුං සක්කොති, මග්ගදරථවූපසමං ආගමෙන්තොයෙව පන න දෙසෙසි.

ก็พระผู้มีพระภาคเสด็จมาด้วยทรงดำริว่า 'เราจักแสดงธรรมแก่กุลบุตร' มิใช่หรือ เหตุไฉนจึงไม่ทรงแสดงเล่า? (ตอบว่า) ความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าจากการเดินทางของกุลบุตรยังไม่สงบระงับ เขาจักไม่สามารถรับธรรมเทศนาได้ ขอให้ความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าของเขานั้นจงสงบระงับก่อนเถิด' (ด้วยทรงดำริฉะนี้) จึงไม่ทรงแสดง. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า 'เมืองราชคฤห์นั้นหนาแน่นไปด้วยผู้คน ไม่สงัดจากเสียง ๑๐ อย่าง เสียงนั้นจะสงบลงในเวลาประมาณยามกึ่ง (หนึ่งยามครึ่ง) พระองค์ทรงรอเวลานั้นจึงไม่ทรงแสดง' ข้อนั้นไม่ใช่เหตุผล เพราะโดยแท้จริงแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงสามารถทำให้เสียงแม้ประมาณเท่าพรหมโลกสงบระงับลงได้ด้วยอานุภาพของพระองค์ แต่ที่ไม่ทรงแสดงก็เพราะทรงรอให้ความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าจากการเดินทางสงบระงับลงนั่นเอง

තත්ථ බහුදෙව රත්තින්ති දියඩ්ඪයාමමත්තං. එතදහොසීති භගවා ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය සුවණ්ණවිමානෙ මණිසීහපඤ්ජරං විවරන්තො විය පඤ්චපසාදප්පටිමණ්ඩිතානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙසි, අථස්ස හත්ථකුක්කුච්චපාදකුක්කුච්චසීසකම්පනවිරහිතං සුනිඛාතඉන්දඛීලං විය නිච්චලං අවිබ්භන්තං සුවණ්ණපටිමං විය නිසින්නං කුලපුත්තං දිස්වා එතං – ‘‘පාසාදිකං ඛො’’තිආදි අහොසි. තත්ථ පාසාදිකන්ති පසාදාවහං. භාවනපුංසකං පනෙතං, පාසාදිකෙන ඉරියාපථෙන ඉරියති. යථා ඉරියතො ඉරියාපථො පාසාදිකො හොති, එවං ඉරියතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. චතූසු හි ඉරියාපථෙසු තයො ඉරියාපථා න සොභන්ති. ගච්ඡන්තස්ස හි භික්ඛුනො හත්ථා චලන්ති, පාදා චලන්ති, සීසං චලති, ඨිතස්ස කායො ථද්ධො හොති, නිපන්නස්සාපි ඉරියාපථො අමනාපො හොති, පච්ඡාභත්තෙ පන දිවාට්ඨානං සම්මජ්ජිත්වා චම්මඛණ්ඩං පඤ්ඤපෙත්වා සුධොතහත්ථපාදස්ස චතුසන්ධිකපල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිපන්නස්සෙව ඉරියාපථො සොභති. අයඤ්ච කුලපුත්තො පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං අප්පෙත්වා නිසීදි. ඉතිස්ස ඉරියාපථෙනෙව පසන්නො භගවා – ‘‘පාසාදිකං ඛො’’ති පරිවිතක්කෙසි.

ในบทเหล่านั้น คำว่า พหุเทว รตฺตึ (ตลอดราตรีเป็นอันมาก) หมายถึง ตลอดเวลาประมาณยามกึ่ง (หนึ่งยามครึ่ง) คำว่า เอตทโหสิ (ได้ทรงมีพระดำริว่า) ความว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากผลสมาบัติ ทรงลืมพระเนตรอันประดับด้วยปสาทะ ๕ ประการ ดุจทรงเปิดสีหบัญชรแก้วมณีในวิมานทอง แล้วทอดพระเนตร ลำดับนั้น ทรงเห็นกุลบุตรผู้นั่งนิ่ง ไม่หวั่นไหว ดุจเสาอินทขีลที่ปักไว้ดีแล้ว ปราศจากการคะนองมือ คะนองเท้า และการสั่นศีรษะ ดุจพระพุทธรูปทองคำ จึงได้มีพระดำริว่า 'ปาสาทิกํ โข' เป็นต้น ในบทเหล่านั้น คำว่า ปาสาทิกํ หมายถึง นำมาซึ่งความเลื่อมใส อนึ่ง บทนี้เป็นภาวนปุงสกะ คือ ย่อมอยู่ด้วยอิริยาบถอันน่าเลื่อมใส ความหมายในที่นี้คือ ย่อมอยู่โดยประการที่อิริยาบถของผู้ที่อยู่นั้นน่าเลื่อมใส จริงอยู่ ในอิริยาบถ ๔ อย่าง อิริยาบถ ๓ อย่างไม่น่าดู คือ เมื่อภิกษุเดินอยู่ มือก็เคลื่อนไหว เท้าก็เคลื่อนไหว ศีรษะก็เคลื่อนไหว เมื่อยืนอยู่ กายก็แข็งกระด้าง แม้อิริยาบถของภิกษุผู้นอนอยู่ก็ไม่เป็นที่พอใจ แต่ในเวลาหลังภัตตาหาร กวาดที่พักกลางวัน ปูหนังสัตว์ ล้างมือและเท้าให้สะอาดแล้ว นั่งขัดสมาธิ อิริยาบถของภิกษุผู้นั่งอยู่นั่นแหละจึงจะงดงาม และกุลบุตรผู้นี้ก็นั่งขัดสมาธิ เข้าอานาปานจตุตถฌานอยู่ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเลื่อมใสเฉพาะด้วยอิริยาบถของเขา จึงทรงพระปริวิตกว่า 'ปาสาทิกํ โข' (น่าเลื่อมใสหนอ)

යංනූනාහං පුච්ඡෙය්‍යන්ති කස්මා පුච්ඡති? කිං භගවා අත්තානං උද්දිස්ස පබ්බජිතභාවං න ජානාතීති? නො න ජානාති, අපුච්ඡිතෙ පන කථා න පතිට්ඨාති, අපතිට්ඨිතාය කථාය කථා න සඤ්ජායතීති කථාපතිට්ඨාපනත්ථං පුච්ඡි.

เหตุไฉนจึงตรัสถามว่า 'ไฉนหนอ เราพึงถามเธอ' พระผู้มีพระภาคไม่ทรงทราบความเป็นผู้บวชอุทิศพระองค์ของเขาหรือ? มิใช่ไม่ทรงทราบ (คือทรงทราบ) แต่เมื่อไม่ตรัสถาม การสนทนาก็ไม่ตั้งขึ้น เมื่อการสนทนายังไม่ตั้งขึ้น เรื่องราวก็ไม่ปรากฏ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสถามเพื่อทรงสถาปนาการสนทนาขึ้น

දිස්වා ච පන ජානෙය්‍යාසීති තථාගතං බුද්ධසිරියා විරොචන්තං අයං බුද්ධොති සබ්බෙ ජානන්ති. අනච්ඡරියමෙතං ජානනං, බුද්ධසිරිං පන පටිච්ඡාදෙත්වා අඤ්ඤතරපිණ්ඩපාතිකවෙසෙන චරන්තො දුජ්ජානො හොති. ඉච්චායස්මා, පුක්කුසාති, ‘‘න ජානෙය්‍ය’’න්ති සභාවමෙව කථෙති. තථා හි නං එකකුම්භකාරසාලාය නිසින්නම්පි න ජානාති.

คำว่า ทิสฺวา จ ปน ชาเนยฺยาสิ (ก็ถ้าเห็นแล้ว ท่านพึงรู้จัก) ความว่า ทุกคนย่อมรู้ว่า 'ท่านผู้นี้คือพระพุทธเจ้า' เมื่อเห็นพระตถาคตผู้ทรงรุ่งเรืองด้วยพุทธสิริ การรู้อย่างนี้ไม่น่าอัศจรรย์ แต่เมื่อพระองค์ทรงปิดบังพุทธสิริไว้ เสด็จเที่ยวไปในเพศของภิกษุบิณฑบาตรรูปใดรูปหนึ่ง ก็ย่อมเป็นที่รู้จักได้ยาก ด้วยเหตุนี้ ท่านพระปุกกุสาติจึงกล่าวว่า 'น ชาเนยฺยํ' (ข้าพเจ้าไม่พึงรู้จัก) เป็นการกล่าวตามความเป็นจริง เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ เขาจึงไม่รู้จักพระองค์แม้ประทับนั่งอยู่ในโรงปั้นหม้อเดียวกัน

එතදහොසීති මග්ගදරථස්ස වූපසමභාවං ඤත්වා අහොසි. එවමාවුසොති කුලපුත්තො සහායෙන පෙසිතං සාසනමත්තං වාචෙත්වා රජ්ජං [Pg.207] පහාය පබ්බජමානො – ‘‘දසබලස්ස මධුරධම්මදෙසනං සොතුං ලභිස්සාමී’’ති. පබ්බජිතො, පබ්බජිත්වා එත්තකං අද්ධානං ආගච්ඡන්තො – ‘‘ධම්මං තෙ භික්ඛු දෙසෙස්සාමී’’ති පදමත්තස්ස වත්තාරං නාලත්ථ, සො ‘‘ධම්මං තෙ භික්ඛු දෙසෙස්සාමී’’ති වුත්තං කිං සක්කච්චං න සුණිස්සති. පිපාසිතසොණ්ඩො විය හි පිපාසිතහත්ථී විය චායං, තස්මා සක්කච්චං සවනං පටිජානන්තො ‘‘එවමාවුසො’’ති ආහ.

คำว่า เอตทโหสิ (ได้ทรงมีพระดำริว่า) ความว่า ทรงทราบความที่ความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าจากการเดินทางสงบระงับแล้ว จึงได้มีพระดำริ คำว่า เอวมาวุโส (อย่างนั้น อาวุโส) ความว่า กุลบุตรนั้นอ่านเพียงข่าวสารที่สหายส่งมา แล้วสละราชสมบัติออกบวชด้วยคิดว่า 'เราจักได้ฟังธรรมเทศนาอันไพเราะของพระทศพล' เขาบวชแล้ว และเมื่อบวชแล้วเดินทางมาสิ้นระยะทางไกลถึงเพียงนี้ ก็ยังไม่ได้พบผู้ที่จะกล่าวแม้เพียงบทเดียวว่า 'ดูก่อนภิกษุ เราจักแสดงธรรมแก่ท่าน' เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุ เราจักแสดงธรรมแก่ท่าน' ไฉนเขาจักไม่ตั้งใจฟังเล่า จริงอยู่ กุลบุตรผู้นี้เป็นดุจคนขี้เมาผู้กระหายน้ำ และดุจช้างผู้กระหายน้ำ เพราะเหตุนั้น เขาผู้รับรองว่าจะฟังโดยเคารพ จึงกล่าวว่า 'เอวมาวุโส'

343. ඡධාතුරො අයන්ති භගවා කුලපුත්තස්ස පුබ්බභාගපටිපදං අකථෙත්වා ආදිතොව අරහත්තස්ස පදට්ඨානභූතං අච්චන්තසුඤ්ඤතං විපස්සනාලක්ඛණමෙව ආචික්ඛිතුං ආරද්ධො. යස්ස හි පුබ්බභාගපටිපදා අපරිසුද්ධා හොති, තස්ස පඨමමෙව සීලසංවරං ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතං භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතං ජාගරියානුයොගං සත්ත සද්ධම්මෙ චත්තාරි ඣානානීති ඉමං පුබ්බභාගපටිපදං ආචික්ඛති. යස්ස පනෙසා පරිසුද්ධා, තස්ස තං අකථෙත්වා අරහත්තස්ස පදට්ඨානභූතං විපස්සනමෙව ආචික්ඛති. කුලපුත්තස්ස ච පුබ්බභාගපටිපදා පරිසුද්ධා. තථා හි අනෙන සාසනං වාචෙත්වා පාසාදවරගතෙනෙව ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තිතං, යදස්ස ද්වානවුතියොජනසභං ආගච්ඡන්තස්ස යානකිච්චං සාධෙසි, සාමණෙරසීලම්පිස්ස පරිපුණ්ණං. තස්මා පුබ්බභාගපටිපදං අකථෙත්වා අරහත්තස්ස පදට්ඨානභූතං අච්චන්තසුඤ්ඤතං විපස්සනාලක්ඛණමෙවස්ස ආචික්ඛිතුං ආරද්ධො.

๓๔๓. คำว่า ฉธาตุโร อยํ (บุรุษนี้มีธาตุ ๖) ความว่า พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสบอกปุพพภาคปฏิปทาแก่กุลบุตร แต่ทรงปรารภที่จะแสดงเฉพาะลักษณะแห่งวิปัสสนาอันเป็นสุญญตาอย่างยิ่ง ซึ่งเป็นปทัฏฐานแห่งพระอรหัตตั้งแต่ต้นทีเดียว จริงอยู่ สำหรับบุคคลใดที่ปุพพภาคปฏิปทายังไม่บริสุทธิ์ พระองค์จะทรงแสดงปุพพภาคปฏิปทานี้ คือ สีลสังวร ความสำรวมในอินทรีย์ ความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ การประกอบความเพียรเครื่องตื่น สัทธรรม ๗ และฌาน ๔ ก่อน แต่สำหรับบุคคลใดที่ปฏิปทานั้นบริสุทธิ์แล้ว จะไม่ตรัสบอกเรื่องนั้น แต่จะทรงแสดงเฉพาะวิปัสสนาอันเป็นปทัฏฐานแห่งพระอรหัต และปุพพภาคปฏิปทาของกุลบุตรนี้ก็บริสุทธิ์แล้ว เพราะว่า เขาอ่านข่าวสารแล้วก็ได้ทำอานาปานจตุตถฌานให้เกิดขึ้นขณะที่ยังอยู่บนปราสาทอันประเสริฐนั่นเอง ฌานนั้นได้ทำหน้าที่ดุจยานพาหนะให้แก่เขาผู้เดินทางมาสิ้นระยะทาง ๑๙๒ โยชน์ แม้สามเณรศีลของเขาก็บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงไม่ตรัสบอกปุพพภาคปฏิปทา แต่ทรงปรารภที่จะแสดงเฉพาะลักษณะแห่งวิปัสสนาอันเป็นสุญญตาอย่างยิ่ง ซึ่งเป็นปทัฏฐานแห่งพระอรหัตแก่เขา

තත්ථ ඡධාතුරොති ධාතුයො විජ්ජමානා, පුරිසො අවිජ්ජමානො. භගවා හි කත්ථචි විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානං දස්සෙති, කත්ථචි අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානං, කත්ථචි විජ්ජමානෙන විජ්ජමානං, කත්ථචි අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානන්ති සබ්බාසවෙ වුත්තනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. ඉධ පන විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානං දස්සෙන්තො එවමාහ. සචෙ හි භගවා පුරිසොති පණ්ණත්තිං විස්සජ්ජෙත්වා ධාතුයො ඉච්චෙව වත්වා චිත්තං උපට්ඨාපෙය්‍ය, කුලපුත්තො සන්දෙහං කරෙය්‍ය, සම්මොහං ආපජ්ජෙය්‍ය, දෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං න සක්කුණෙය්‍ය. තස්මා තථාගතො අනුපුබ්බෙන පුරිසොති පණ්ණත්තිං පහාය ‘‘සත්තොති වා පුරිසොති වා පුග්ගලොති වා පණ්ණත්තිමත්තමෙව, පරමත්ථතො සත්තො නාම නත්ථි, ධාතුමත්තෙයෙව චිත්තං ඨපාපෙත්වා තීණි ඵලානි පටිවිජ්ඣාපෙස්සාමී’’ති [Pg.208] අනඞ්ගණසුත්තෙ (ම. නි. 1.57 ආදයො) වුත්තභාසන්තරකුසලො තාය තාය භාසාය සිප්පං උග්ගණ්හාපෙන්තො ආචරියො විය එවමාහ.

ในบทว่า ฉธาตุโร นั้น ธาตุทั้งหลายมีอยู่ (โดยปรมัตถ์) แต่บุรุษไม่มีอยู่ (โดยปรมัตถ์) จริงอยู่ พระผู้มีพระภาค ในบางแห่งทรงแสดงสิ่งไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ในบางแห่งทรงแสดงสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยสิ่งไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ในบางแห่งทรงแสดงสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ในบางแห่งทรงแสดงสิ่งไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยสิ่งไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ พึงขยายความตามนัยที่ตรัสไว้แล้วในสัพพาสวสูตรนั่นเทียว แต่ในพระสูตรนี้ เมื่อจะทรงแสดงสิ่งไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ จึงตรัสอย่างนี้ จริงอยู่ หากพระผู้มีพระภาคทรงละบัญญัติว่า "บุรุษ" เสีย แล้วตรัสเพียงว่า "ธาตุทั้งหลาย" แล้วทรงให้ (ปุกกุสาติกุลบุตร) ตั้งจิตไว้ กุลบุตรนั้นพึงเกิดความสงสัย พึงถึงความหลงใหล ไม่สามารถจะรับเทศนาได้ เพราะเหตุนั้น พระตถาคตจึงทรงละบัญญัติว่า "บุรุษ" โดยลำดับ แล้วทรงดำริว่า "คำว่า สัตว์ก็ดี บุรุษก็ดี บุคคลก็ดี เป็นเพียงบัญญัติเท่านั้น โดยปรมัตถ์ สัตว์ชื่อว่าไม่มี เราจักให้เธอตั้งจิตไว้ในสักแต่ว่าธาตุ แล้วให้แทงตลอดผล ๓ อย่าง" จึงตรัสอย่างนี้ เหมือนอาจารย์ผู้ฉลาดในภาษาอื่นตามที่กล่าวไว้ในอนังคณสูตร (ม.นิ. ๑.๕๗ เป็นต้น) ผู้สอนศิลปะด้วยภาษานั้นๆ ฉันใด

තත්ථ ඡ ධාතුයො අස්සාති ඡධාතුරො. ඉදං වුත්තං හොති – යං ත්වං පුරිසොති සඤ්ජානාසි, සො ඡධාතුකො, න චෙත්ථ පරමත්ථතො පුරිසො අත්ථි, පුරිසොති පන පණ්ණත්තිමත්තමෙවාති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. චතුරාධිට්ඨානොති එත්ථ අධිට්ඨානං වුච්චති පතිට්ඨා, චතුපතිට්ඨානොති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – ස්වායං භික්ඛු පුරිසො ඡධාතුරො ඡඵස්සායතනො අට්ඨාරසමනොපවිචාරො, සො එත්තොව විවට්ටිත්වා උත්තමසිද්ධිභූතං අරහත්තං ගණ්හමානො ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු පතිට්ඨාය ගණ්හාතීති චතුරාධිට්ඨානොති. යත්ථ ඨිතන්ති යෙසු අධිට්ඨානෙසු පතිට්ඨිතං. මඤ්ඤස්ස වා නප්පවත්තන්තීති මඤ්ඤස්ස වා මානස්ස වා නප්පවත්තන්ති. මුනි සන්තොති වුච්චතීති ඛීණාසවමුනි උපසන්තො නිබ්බුතොති වුච්චති. පඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍යාති අරහත්තඵලපඤ්ඤාය පටිවිජ්ඣනත්ථං ආදිතොව සමාධිවිපස්සනාපඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍ය. සච්චමනුරක්ඛෙය්‍යාති පරමත්ථසච්චස්ස නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියත්ථං ආදිතොව වචීසච්චං රක්ඛෙය්‍ය. චාගමනුබ්‍රූහෙය්‍යාති අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසපරිච්චාගකරණත්ථං ආදිතොව කිලෙසපරිච්චාගං බ්‍රූහෙය්‍ය. සන්තිමෙව සො සික්ඛෙය්‍යාති අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසවූපසමනත්ථං ආදිතොව කිලෙසවූපසමනං සික්ඛෙය්‍ය. ඉති පඤ්ඤාධිට්ඨානාදීනං අධිගමත්ථාය ඉමානි සමථවිපස්සනාපඤ්ඤාදීනි පුබ්බභාගාධිට්ඨානානි වුත්තානි.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ฉธาตุโร ความว่า ธาตุ ๖ มีอยู่แก่บุรุษนั้น คำนี้เป็นอันกล่าวแล้วว่า สิ่งใดที่ท่านเข้าใจว่าเป็นบุรุษ สิ่งนั้นมีธาตุ ๖ โดยปรมัตถ์ บุรุษไม่มีในสิ่งนี้ แต่คำว่า "บุรุษ" เป็นเพียงบัญญัติเท่านั้น ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ในบทว่า จตุราธิฏฺฐาโน นั้น อธิษฐาน เรียกว่า ที่ตั้งมั่น อธิบายว่า มีที่ตั้งมั่น ๔ อย่าง คำนี้เป็นอันกล่าวแล้วว่า ภิกษุผู้เป็นบุรุษนั้น มีธาตุ ๖ มีผัสสายตนะ ๖ มีมโนปวิจาร ๑๘ เธอผู้นั้นแล คลายออกจากวัฏฏะนี้แล้ว เมื่อจะบรรลุอรหัตตผลอันเป็นความสำเร็จอย่างสูงสุด ย่อมตั้งมั่นอยู่ในฐานะ ๔ เหล่านี้แล้วบรรลุ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า จตุราธิฏฺฐาโน บทว่า ยตฺถ ฐิตํ คือ ตั้งมั่นแล้วในอธิษฐานเหล่าใด บทว่า มญฺญสฺส วา นปฺปวตฺตนฺติ คือ ตัณหาหรือมานะย่อมไม่เป็นไปแก่พระขีณาสพนั้น บทว่า มุนิ สนฺโตติ วุจฺจติ คือ พระขีณาสพมุนี ท่านเรียกว่า ผู้สงบระงับแล้ว ดับแล้ว บทว่า ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺย คือ เพื่อจะแทงตลอดด้วยอรหัตตผลปัญญา พึงไม่ประมาทในสมถวิปัสสนาปัญญาตั้งแต่ต้น บทว่า สจฺจมนุรกฺเขยฺย คือ เพื่อจะทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันเป็นปรมัตถสัจจะ พึงรักษาวจีสัจจะตั้งแต่ต้น บทว่า จาคมนุพฺรูเหยฺย คือ เพื่อจะกระทำการสละกิเลสทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรค พึงเพิ่มพูนการสละกิเลสตั้งแต่ต้น บทว่า สนฺติเมว โส สิกฺเขยฺย คือ เพื่อความสงบระงับกิเลสทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรค พึงศึกษาความสงบระงับกิเลสตั้งแต่ต้น เพราะฉะนั้น เพื่อบรรลุปัญญาธิษฐานเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอธิษฐานในเบื้องต้นเหล่านี้ คือ สมถวิปัสสนาปัญญาเป็นต้น

345. ඵස්සායතනන්ති ඵස්සස්ස ආයතනං, ආකරොති අත්ථො. පඤ්ඤාධිට්ඨානන්තිආදීනි පුබ්බෙ වුත්තානං අරහත්තඵලපඤ්ඤාදීනං වසෙන වෙදිතබ්බානි.

๓๔๕. บทว่า ผสฺสายตนํ คือ เป็นที่ตั้งแห่งผัสสะ อธิบายว่า เป็นบ่อเกิด บทว่า ปญฺญาธิฏฺฐานํ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยแห่งอรหัตตผลปัญญาเป็นต้นที่ตรัสไว้ก่อนแล้ว

348. ඉදානි නික්ඛිත්තමාතිකාවසෙන ‘‘යත්ථ ඨිතං මඤ්ඤස්ස වා නප්පවත්තන්තී’’ති වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, අරහත්තෙ පන පත්තෙ පුන ‘‘පඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍යා’’තිආදීහි කිච්චං නත්ථි. ඉති භගවා මාතිකං උප්පටිපාටිධාතුකං ඨපෙත්වාපි යථාධම්මවසෙනෙව විභඞ්ගං විභජන්තො පඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍යාතිආදිමාහ. තත්ථ කො පඤ්ඤං පමජ්ජති, කො නප්පමජ්ජති? යො තාව ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා වෙජ්ජකම්මාදිවසෙන එකවීසතිවිධාය අනෙසනාය [Pg.209] ජීවිකං කප්පෙන්තො පබ්බජ්ජානුරූපෙන චිත්තුප්පාදං ඨපෙතුං න සක්කොති, අයං පඤ්ඤං පමජ්ජති නාම. යො පන සාසනෙ පබ්බජිත්වා සීලෙ පතිට්ඨාය බුද්ධවචනං උග්ගණ්හිත්වා සප්පායං ධුතඞ්ගං සමාදාය චිත්තරුචිතං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විවිත්තං සෙනාසනං නිස්සාය කසිණපරිකම්මං කත්වා සමාපත්තිං පත්වා අජ්ජෙව අරහත්තන්ති විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා විචරති, අයං පඤ්ඤං නප්පමජ්ජති නාම. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ධාතුකම්මට්ඨානවසෙන එස පඤ්ඤාය අප්පමාදො වුත්තො. ධාතුකම්මට්ඨානෙ පනෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා හත්ථිපදොපමසුත්තාදීසු වුත්තමෙව.

๓๔๘. บัดนี้ ตามมาติกาที่ทรงตั้งไว้ พึงตรัสว่า "ยตฺถ ฐิตํ มญฺญสฺส วา นปฺปวตฺตนฺติ" (ตัณหาหรือมานะย่อมไม่เป็นไปแก่พระขีณาสพผู้ตั้งมั่นแล้วในที่ใด) แต่เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ก็ไม่มีกิจที่จะต้องทำด้วยบทว่า "ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺย" (พึงไม่ประมาทปัญญา) เป็นต้นอีก เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค แม้จะทรงตั้งมาติกาไว้สลับลำดับกัน ก็ทรงจำแนกวิภังค์ไปตามอำนาจแห่งธรรมนั่นเทียว จึงตรัสคำว่า "ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺย" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น ใครชื่อว่าประมาทปัญญา ใครชื่อว่าไม่ประมาทปัญญา? ก่อนอื่น ผู้ใดบวชในศาสนานี้แล้ว เลี้ยงชีพด้วยอนาสนา ๒๑ อย่าง มีเวชกรรมเป็นต้น ไม่สามารถตั้งจิตตุปบาทให้สมควรแก่บรรพชาได้ ผู้นี้ชื่อว่าประมาทปัญญา ส่วนผู้ใดบวชในศาสนาแล้ว ตั้งมั่นในศีล เรียนพุทธวจนะ สมาทานธุดงค์ที่สบาย ถือกัมมัฏฐานที่ถูกใจ อาศัยเสนาสนะอันสงัด ทำกสิณบริกรรม บรรลุสมาบัติแล้ว เจริญวิปัสสนาด้วยดำริว่า "เราจักบรรลุอรหัตตผลในวันนี้เทียว" ผู้นี้ชื่อว่าไม่ประมาทปัญญา แต่ในพระสูตรนี้ ความไม่ประมาทในปัญญานี้ พระองค์ตรัสไว้โดยนัยแห่งธาตุกัมมัฏฐาน สิ่งที่พึงกล่าวในธาตุกัมมัฏฐานในพระสูตรนี้ ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำในหัตถิปโทปมสูตรเป็นต้นนั่นเทียว

354. අථාපරං විඤ්ඤාණංයෙව අවසිස්සතීති අයම්පෙත්ථ පාටියෙක්කො අනුසන්ධි. හෙට්ඨතො හි රූපකම්මට්ඨානං කථිතං, ඉදානි අරූපකම්මට්ඨානං වෙදනාවසෙන නිබ්බත්තෙත්වා දස්සෙතුං අයං දෙසනා ආරද්ධා. යං වා පනෙතං ඉමස්ස භික්ඛුනො පථවීධාතුආදීසු ආගමනියවිපස්සනාවසෙන කම්මකාරකවිඤ්ඤාණං, තං විඤ්ඤාණධාතුවසෙන භාජෙත්වා දස්සෙන්තොපි ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ අවසිස්සතීති කිමත්ථාය අවසිස්සති? සත්ථු කථනත්ථාය කුලපුත්තස්ස ච පටිවිජ්ඣනත්ථාය අවසිස්සති. පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙසං. පරියොදාතන්ති පභස්සරං. සුඛන්තිපි විජානාතීති සුඛවෙදනං වෙදයමානො සුඛවෙදනං වෙදයාමීති පජානාති. සෙසපදද්වයෙසුපි එසෙව නයො. සචෙ පනායං වෙදනාකථා හෙට්ඨා න කථිතා භවෙය්‍ය, ඉධ ඨත්වා කථෙතුං වට්ටෙය්‍ය. සතිපට්ඨානෙ පනෙසා කථිතාවාති තත්ථ කථිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සුඛවෙදනියන්ති එවමාදි පච්චයවසෙන උදයත්ථඞ්ගමනදස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ සුඛවෙදනියන්ති සුඛවෙදනාය පච්චයභූතං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

๓๕๔. บทว่า "อถาปรํ วิญฺญาณํเยว อวสิสฺสติ" (ต่อจากนั้น วิญญาณเท่านั้นที่เหลืออยู่) นี้เป็นอนุสนธิพิเศษในพระสูตรนี้ จริงอยู่ ในเบื้องต่ำได้ตรัสรูปกัมมัฏฐานไว้แล้ว บัดนี้ พระองค์ทรงเริ่มเทศนานี้เพื่อทรงแสดงอรูปกัมมัฏฐานโดยให้เกิดขึ้นโดยนัยแห่งเวทนา อีกอย่างหนึ่ง กัมมการกวิญญาณ (วิญญาณผู้กระทำกรรม) ของภิกษุนี้ในปฐวีธาตุเป็นต้นโดยนัยแห่งอาคมนียวิปัสสนา (วิปัสสนาที่เป็นทางมาแห่งมรรค) ใดมีอยู่ พระองค์ผู้ทรงจำแนกวิญญาณนั้นโดยนัยแห่งวิญญาณธาตุแล้วทรงแสดง ก็ทรงเริ่มเทศนานี้ ในบทนั้น บทว่า อวสิสฺสติ (เหลืออยู่) เหลืออยู่เพื่อประโยชน์อะไร? เหลืออยู่เพื่อพระศาสดาจะได้ตรัส และเพื่อกุลบุตรจะได้แทงตลอด บทว่า ปริสุทฺธํ คือ ไม่มีอุปกิเลส บทว่า ปริโยทาตํ คือ ผ่องใส บทว่า สุขนฺติปิ วิชานาติ คือ เมื่อเสวยสุขเวทนา ย่อมรู้ชัดว่า "เราเสวยสุขเวทนา" ในสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ก็ถ้าหากเวทนากถานี้ไม่ได้กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ก็ควรจะหยุดกล่าวในที่นี้ แต่เวทนากถานี้ได้กล่าวไว้แล้วในสติปัฏฐานสูตร เพราะฉะนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสติปัฏฐานสูตรนั้นเทียว บทว่า สุขเวทนียํ เป็นต้น พระองค์ตรัสไว้เพื่อแสดงความเกิดขึ้นและความดับไปโดยนัยแห่งปัจจัย ในบทนั้น บทว่า สุขเวทนียํ คือ (ผัสสะ) อันเป็นปัจจัยแห่งสุขเวทนา ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน

360. උපෙක්ඛායෙව අවසිස්සතීති එත්තාවතා හි යථා නාම ඡෙකෙන මණිකාරාචරියෙන වජිරසූචියා විජ්ඣිත්වා චම්මඛණ්ඩෙ පාතෙත්වා පාතෙත්වා දින්නමුත්තං අන්තෙවාසිකො ගහෙත්වා ගහෙත්වා සුත්තගතං කරොන්තො මුත්තොලම්බකමුත්තජාලාදීනි කරොති, එවමෙව භගවතා කථෙත්වා කථෙත්වා දින්නං කම්මට්ඨානං අයං කුලපුත්තො මනසිකරොන්තො මනසිකරොන්තො පගුණං අකාසීති රූපකම්මට්ඨානම්පිස්ස අරූපකම්මට්ඨානම්පි පගුණං [Pg.210] ජාතං, අථ භගවා ‘‘අථාපරං උපෙක්ඛායෙව අවසිස්සතී’’ති ආහ.

๓๖๐. จริงอยู่ ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ (มีความพิสดารว่า) เปรียบเหมือนอาจารย์ผู้เจียระไนแก้วมณีผู้ฉลาด ใช้เข็มเพชรเจาะแล้ววางลงๆ บนแผ่นหนัง แล้วให้ด้ายแก่อันเตวาสิก (ลูกศิษย์) ลูกศิษย์นั้นก็รับเอาๆ ร้อยทำเป็นพวงไข่มุกและตาข่ายไข่มุกเป็นต้น ฉันใด กรรมฐานที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอกๆ แล้วประทานแล้ว กุลบุตรนี้ก็กระทำไว้ในใจๆ จนทำให้คล่องแคล่วแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน (อธิบายว่า) แม้รูปกรรมฐานและอรูปกรรมฐานของกุลบุตรนั้นก็คล่องแคล่วแล้ว แต่เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "เบื้องหน้าแต่นั้น อุเบกขาเท่านั้นจักเหลืออยู่"

කිමත්ථං පන අවසිස්සතීති? සත්ථු කථනත්ථං. කුලපුත්තස්ස පටිවිජ්ඣනත්ථන්තිපි වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. කුලපුත්තෙන හි සහායස්ස සාසනං වාචෙත්වා පාසාදතලෙ ඨිතෙනෙව ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තිතං, යදස්ස එත්තකං මග්ගං ආගච්ඡන්තස්ස යානකිච්චං සාධෙති. සත්ථු කථනත්ථංයෙව අවසිස්සති. ඉමස්මිඤ්හි ඨානෙ සත්ථා කුලපුත්තස්ස රූපාවචරජ්ඣානෙ වණ්ණං කථෙසි. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති ‘‘භික්ඛු පගුණං තව ඉදං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣාන’’න්ති. පරිසුද්ධාතිආදි තස්සායෙව උපෙක්ඛාය වණ්ණභණනං. උක්කං බන්ධෙය්‍යාති අඞ්ගාරකපල්ලං සජ්ජෙය්‍ය. ආලිම්පෙය්‍යාති තත්ථ අඞ්ගාරෙ පක්ඛිපිත්වා අග්ගිං දත්වා නාළිකාය ධමෙන්තො අග්ගිං ජාලෙය්‍ය. උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපෙය්‍යාති අඞ්ගාරෙ වියූහිත්වා අඞ්ගාරමත්ථකෙ වා ඨපෙය්‍ය, තත්තකෙ වා පක්ඛිපෙය්‍ය. නීහටන්ති නීහටදොසං. නින්නීතකසාවන්ති අපනීතකසාවං. එවමෙව ඛොති යථා තං සුවණ්ණං ඉච්ඡිතිච්ඡිතාය පිළන්ධනවිකතියා සංවත්තති, එවමෙව අයං තාව චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛා විපස්සනා අභිඤ්ඤා නිරොධො භවොක්කන්තීති ඉමෙසු යං ඉච්ඡති, තස්සත්ථාය හොතීති වණ්ණං කථෙසි.

ถามว่า ก็ (อุเบกขา) เหลือไว้เพื่อประโยชน์อะไร? ตอบว่า เพื่อประโยชน์แก่การตรัสของพระศาสดา. บางพวกกล่าวว่า เพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ของกุลบุตร, คำนั้นไม่พึงถือเอา. เพราะว่า กุลบุตรอ่านสาส์นของสหายแล้ว ยืนอยู่บนพื้นปราสาทนั่นเทียว ยังอานาปานจตุตถฌานให้บังเกิดแล้ว, ซึ่งฌานนั้นได้สำเร็จกิจแห่งยานแก่เธอผู้เดินทางมาสิ้นหนทางประมาณเท่านี้. (อุเบกขา) เหลือไว้เพื่อประโยชน์แก่การตรัสของพระศาสดาเท่านั้น. จริงอยู่ ในที่นี้ พระศาสดาตรัสสรรเสริญคุณในรูปาวจรฌานแก่กุลบุตร. จริงอยู่ คำนี้มีความหมายว่า "ภิกษุ รูปาวจรจตุตถฌานนี้ของเธอคล่องแคล่วแล้ว". คำว่า ปริสุทฺธา เป็นต้น เป็นการกล่าวสรรเสริญคุณของอุเบกขานั้นนั่นเอง. บทว่า อุกฺกํ พนฺเธยฺย แปลว่า พึงจัดเบ้าหลอม. บทว่า อาลิมฺเปยฺย แปลว่า พึงใส่ถ่านลงในเบ้านั้น ให้ไฟ แล้วใช้สูบเป่าให้ไฟลุก. บทว่า อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺย แปลว่า พึงเขี่ยถ่านออกแล้ววางไว้บนถ่าน หรือใส่ลงไปในขณะนั้น. บทว่า นีหฏํ แปลว่า มีโทษอันนำออกแล้ว. บทว่า นินฺนีตกสาวํ แปลว่า มีมลทินอันนำออกแล้ว. บทว่า เอวเมว โข มีความว่า เปรียบเหมือนทองนั้นย่อมสำเร็จเป็นเครื่องประดับวิชาติต่างๆ ตามที่ต้องการ ฉันใด อุเบกขาในจตุตถฌานนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่สิ่งที่ต้องการในบรรดาสิ่งเหล่านี้ คือ วิปัสสนา อภิญญา นิโรธ และภพพจร ฉันนั้นเหมือนกัน ดังนี้ (พระองค์) จึงตรัสสรรเสริญคุณ.

කස්මා පන භගවා ඉමස්මිං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානෙ නිකන්තිපරියාදානත්ථං අවණ්ණං අකථෙත්වා වණ්ණං කථෙසීති. කුලපුත්තස්ස හි චතුත්ථජ්ඣානෙ නිකන්තිපරියුට්ඨානං බලවං. සචෙ අවණ්ණං කථෙය්‍ය, – ‘‘මය්හං පබ්බජිත්වා ද්වානවුතියොජනසතං ආගච්ඡන්තස්ස ඉමං චතුත්ථජ්ඣානං යානකිච්චං සාධෙසි, අහං එත්තකං මග්ගං ආගච්ඡන්තො ඣානසුඛෙන ඣානරතියා ආගතො, එවරූපස්ස නාම පණීතධම්මස්ස අවණ්ණං කථෙති, ජානං නු ඛො කථෙති අජාන’’න්ති කුලපුත්තො සංසයං සම්මොහං ආපජ්ජෙය්‍ය, තස්මා භගවා වණ්ණං කථෙසි.

ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ตรัสโทษเพื่อความสิ้นไปแห่งความกำหนัดในรูปาวจรจตุตถฌานนี้ แต่กลับตรัสสรรเสริญคุณ? ตอบว่า เพราะว่า ความกำหนัดกลุ้มรุมในจตุตถฌานของกุลบุตรมีกำลัง. ถ้าหากพระองค์ตรัสโทษ, กุลบุตรพึงถึงความสงสัยความหลงใหลว่า "จตุตถฌานนี้ได้สำเร็จกิจแห่งยานแก่เราผู้บวชแล้วเดินทางมา ๑๙๒ โยชน์, เราเดินทางมาสิ้นหนทางประมาณเท่านี้ด้วยฌานสุข ด้วยความยินดีในฌาน, (พระผู้มีพระภาคเจ้า) ตรัสโทษของธรรมอันประณีตเห็นปานนี้, พระองค์ตรัสอยู่โดยทรงทราบหนอ หรือไม่ทรงทราบหนอ", เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสสรรเสริญคุณ.

361. තදනුධම්මන්ති එත්ථ අරූපාවචරජ්ඣානං ධම්මො නාම, තං අනුගතත්තා රූපාවචරජ්ඣානං අනුධම්මොති වුත්තං. විපාකජ්ඣානං වා ධම්මො, කුසලජ්ඣානං අනුධම්මො. තදුපාදානාති තග්ගහණා. චිරං දීඝමද්ධානන්ති වීසතිකප්පසහස්සානි. විපාකවසෙන හෙතං වුත්තං. ඉතො උත්තරිම්පි එසෙව නයො.

๓๖๑. ในบทว่า ตทนุธมฺมํ นี้ อรูปาวจรฌานชื่อว่าธรรม, เพราะเป็นไปตามอรูปาวจรฌานนั้น รูปาวจรฌานจึงเรียกว่าอนุธรรม. อีกอย่างหนึ่ง วิบากฌานชื่อว่าธรรม, กุศลฌานชื่อว่าอนุธรรม. บทว่า ตทุปาทานา คือ เพราะการยึดถือฌานนั้น. บทว่า จิรํ ทีฆมทฺธานํ คือ สองหมื่นกัป. จริงอยู่ คำนี้พระองค์ตรัสโดยอำนาจแห่งวิบาก. แม้ในเบื้องหน้าแต่นี้ไป ก็นัยนี้เช่นกัน.

362. එවං [Pg.211] චතූහි වාරෙහි අරූපාවචරජ්ඣානස්ස වණ්ණං කථෙත්වා ඉදානි තස්සෙව ආදීනවං දස්සෙන්තො සො එවං පජානාතීතිආදිමාහ. තත්ථ සඞ්ඛතමෙතන්ති කිඤ්චාපි එත්ථ වීසතිකප්පසහස්සානි ආයු අත්ථි, එතං පන සඞ්ඛතං පකප්පිතං ආයූහිතං, කරොන්තෙන කරීයති, අනිච්චං අධුවං අසස්සතං තාවකාලිකං, චවනපරිභෙදනවිද්ධංසනධම්මං, ජාතියා අනුගතං, ජරාය අනුසටං, මරණෙන අබ්භාහතං, දුක්ඛෙ පතිට්ඨිතං, අතාණං අලෙණං අසරණං අසරණීභූතන්ති. විඤ්ඤාණඤ්චායතනාදීසුපි එසෙව නයො.

๓๖๒. ครั้นตรัสสรรเสริญคุณของอรูปาวจรฌานด้วยวาระ ๔ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโทษของอรูปาวจรฌานนั้นนั่นเอง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส เอวํ ปชานาติ (เขาย่อมรู้อย่างนี้). ในบทเหล่านั้น บทว่า สงฺขตเมตํ (สิ่งนี้เป็นสังขตะ) มีความว่า แม้ว่าในภพนี้จะมีอายุถึงสองหมื่นกัป แต่ว่า (อรูปาวจรฌานนี้) เป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง, เป็นสิ่งที่ตระเตรียม, เป็นสิ่งที่พากเพียร, อันผู้กระทำย่อมกระทำ, ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่แน่นอน เป็นไปชั่วคราว, มีความจุติ ความแตกทำลาย และความพินาศเป็นธรรมดา, อันชาติติดตามไป, อันชราเสียดแทง, อันมรณะเบียดเบียน, ตั้งอยู่ในทุกข์, ไม่มีที่ต้านทาน ไม่มีที่หลีกเร้น ไม่มีที่พึ่ง ไม่เป็นที่พึ่งพิง. แม้ในวิญญาณัญจายตนะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน.

ඉදානි අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං ගණ්හන්තො සො නෙව තං අභිසඞ්ඛරොතීතිආදිමාහ. යථා හි ඡෙකො භිසක්කො විසවිකාරං දිස්වා වමනං කාරෙත්වා විසං ඨානතො චාවෙත්වා උපරි ආරොපෙත්වා ඛන්ධං වා සීසං වා ගහෙතුං අදත්වා විසං ඔතාරෙත්වා පථවියං පාතෙය්‍ය, එවමෙව භගවා කුලපුත්තස්ස අරූපාවචරජ්ඣානෙ වණ්ණං කථෙසි. තං සුත්වා කුලපුත්තො රූපාවචරජ්ඣානෙ නිකන්තිං පරියාදාය අරූපාවචරජ්ඣානෙ පත්ථනං ඨපෙසි.

บัดนี้ เมื่อจะทรงรวบยอดเทศนาด้วยอรหัตตผล จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส เนว ตํ อภิสงฺขโรติ (เขาย่อมไม่ปรุงแต่งสิ่งนั้น). เปรียบเหมือนหมอผู้ฉลาดเห็นพิษกำเริบแล้ว ให้คนไข้อาเจียน ทำให้พิษเคลื่อนจากที่แล้ว ให้พิษแล่นขึ้นเบื้องบน ไม่ยอมให้จับบ่าหรือศีรษะ แต่ทำให้พิษลงแล้วทิ้งเสียบนแผ่นดิน ฉันใด, พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้ตรัสสรรเสริญคุณในอรูปาวจรฌานแก่กุลบุตร. กุลบุตรได้ฟังดังนั้นแล้ว ละความกำหนัดในรูปาวจรฌานได้สิ้นเชิง แล้วตั้งความปรารถนาในอรูปาวจรฌาน.

භගවා තං ඤත්වා තං අසම්පත්තස්ස අප්පටිලද්ධස්සෙව භික්ඛුනො ‘‘අත්ථෙසා ආකාසානඤ්චායතනාදීසු සම්පත්ති නාම. තෙසඤ්හි පඨමබ්‍රහ්මලොකෙ වීසතිකප්පසහස්සානි ආයු, දුතියෙ චත්තාලීසං, තතියෙ සට්ඨි, චතුත්ථෙ චතුරාසීති කප්පසහස්සානි ආයු. තං පන අනිච්චං අධුවං අසස්සතං තාවකාලිකං, චවනපරිභෙදනවිද්ධංසනධම්මං, ජාතියා අනුගතං, ජරාය අනුසටං, මරණෙන අබ්භාහතං, දුක්ඛෙ පතිට්ඨිතං, අතාණං අලෙණං අසරණං අසරණීභූතං, එත්තකං කාලං තත්ථ සම්පත්තිං අනුභවිත්වාපි පුථුජ්ජනකාලකිරියං කත්වා පුන චතූසු අපායෙසු පතිතබ්බ’’න්ති සබ්බමෙතං ආදීනවං එකපදෙනෙව ‘‘සඞ්ඛතමෙත’’න්ති කථෙසි. කුලපුත්තො තං සුත්වා අරූපාවචරජ්ඣානෙ නිකන්තිං පරියාදියි, භගවා තස්ස රූපාවචරාරූපාවචරෙසු නිකන්තියා පරියාදින්නභාවං ඤත්වා අරහත්තනිකූටං ගණ්හන්තො ‘‘සො නෙව තං අභිසඞ්ඛරොතී’’තිආදිමාහ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความปรารถนานั้นแล้ว จึงตรัสแก่ภิกษุผู้ยังไม่บรรลุ ยังไม่ได้อรูปาวจรฌานนั้นว่า "สมบัติชื่อนี้ในอากาสานัญจายตนะเป็นต้นมีอยู่. จริงอยู่ พรหมเหล่านั้นในพรหมโลกชั้นแรกมีอายุสองหมื่นกัป, ในชั้นที่สองสี่หมื่นกัป, ในชั้นที่สามหกหมื่นกัป, ในชั้นที่สี่แปดหมื่นสี่พันกัป. แต่ว่า (สมบัตินั้น) ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่แน่นอน เป็นไปชั่วคราว, มีความจุติ ความแตกทำลาย และความพินาศเป็นธรรมดา, อันชาติติดตามไป, อันชราเสียดแทง, อันมรณะเบียดเบียน, ตั้งอยู่ในทุกข์, ไม่มีที่ต้านทาน ไม่มีที่หลีกเร้น ไม่มีที่พึ่ง ไม่เป็นที่พึ่งพิง, แม้เสวยสมบัติในภพนั้นสิ้นกาลประมาณเท่านี้แล้ว กระทำกาละอย่างปุถุชนแล้ว ก็ต้องตกไปในอบาย ๔ อีก" ดังนี้ แล้วตรัสโทษทั้งหมดนี้ด้วยบทเดียวว่า "สิ่งนี้เป็นสังขตะ". กุลบุตรได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็ละความกำหนัดในอรูปาวจรฌานได้สิ้นเชิง, พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความที่ความกำหนัดในรูปาวจรฌานและอรูปาวจรฌานของเธอสิ้นไปแล้ว เมื่อจะทรงรวบยอดด้วยอรหัตตผล จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "โส เนว ตํ อภิสงฺขโรติ" (เขาย่อมไม่ปรุงแต่งสิ่งนั้น).

යථා වා පනෙකො මහායොධො එකං රාජානං ආරාධෙත්වා සතසහස්සුට්ඨානකං ගාමවරං ලභෙය්‍ය, පුන රාජා තස්සානුභාවං සරිත්වා – ‘‘මහානුභාවො යොධො, අප්පකං තෙන ලද්ධ’’න්ති – ‘‘නායං තාත ගාමො [Pg.212] තුය්හං අනුච්ඡවිකො, අඤ්ඤං චතුසතසහස්සුට්ඨානකං ගණ්හාහී’’ති දදෙය්‍ය සො සාධු දෙවාති තං විස්සජ්ජෙත්වා ඉතරං ගාමං ගණ්හෙය්‍ය. රාජා අසම්පත්තමෙව ච නං පක්කොසාපෙත්වා – ‘‘කිං තෙ තෙන, අහිවාතරොගො එත්ථ උප්පජ්ජති? අසුකස්මිං පන ඨානෙ මහන්තං නගරං අත්ථි, තත්ථ ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රජ්ජං කාරෙහී’’ති පහිණෙය්‍ය, සො තථා කරෙය්‍ය.

อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนยอดทหารผู้หนึ่ง ทำพระราชาพระองค์หนึ่งให้พอพระทัยแล้ว พึงได้บ้านอันประเสริฐซึ่งมีส่วยหนึ่งแสน ต่อมาพระราชาทรงระลึกถึงอานุภาพของยอดทหารนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) 'ยอดทหารมีอานุภาพมาก ของที่เขาได้นั้นน้อยนัก' (จึงตรัสว่า) 'พ่อเอ๋ย บ้านนี้ไม่สมควรแก่ท่านเลย จงรับเอาบ้านอื่นซึ่งมีส่วยสี่แสนเถิด' ดังนี้แล้ว พึงพระราชทานให้ ยอดทหารนั้นทูลว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' ดังนี้แล้ว สละบ้านนั้นเสีย รับเอาบ้านอื่น และพระราชาทรงรับสั่งให้เรียกยอดทหารนั้นมา แม้ในขณะที่ยังไม่ถึงบ้านนั้น (ตรัสว่า) 'ท่านจะเอาบ้านนั้นไปทำอะไร ที่นั่นเกิดโรคอหิวาตกโรค ก็ในสถานที่โน้น มีเมืองใหญ่อยู่ ท่านจงไปยกฉัตรขึ้นครองราชย์ ณ ที่นั้นเถิด' ดังนี้แล้ว พึงส่งไป เขาก็พึงทำเช่นนั้น

තත්ථ රාජා විය සම්මාසම්බුද්ධො දට්ඨබ්බො, මහායොධො විය පුක්කුසාති කුලපුත්තො, පඨමලද්ධගාමො විය ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං, තං විස්සජ්ජෙත්වා ඉතරං ගාමං ගණ්හාහීති වුත්තකාලො විය ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානෙ නිකන්තිපරියාදානං කත්වා ආරුප්පකථනං, තං ගාමං අසම්පත්තමෙව පක්කොසාපෙත්වා ‘‘කිං තෙ තෙන, අහිවාතරොගො එත්ථ උප්පජ්ජති? අසුකස්මිං ඨානෙ නගරං අත්ථි, තත්ථ ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රජ්ජං කාරෙහී’’ති වුත්තකාලො විය අරූපෙ සඞ්ඛතමෙතන්ති ආදීනවකථනෙන අප්පත්තාසුයෙව තාසු සමාපත්තීසු පත්ථනං නිවත්ථාපෙත්වා උපරි අරහත්තනිකූටෙන දෙසනාගහණං.

ในอุปมานั้น พึงเห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเปรียบเหมือนพระราชา พึงเห็นปุกกุสาติกุลบุตรเปรียบเหมือนยอดทหาร พึงเห็นอานาปานจตุตถฌานเปรียบเหมือนบ้านที่ได้ครั้งแรก การตรัสถึงอรูปฌานโดยทรงกระทำให้ความพอใจในอานาปานจตุตถฌานสิ้นไป พึงเห็นเปรียบเหมือนกาลที่ตรัสว่า 'จงสละบ้านนั้นเสีย รับเอาบ้านอื่นเถิด' การรับเอาเทศนาที่มียอดคืออรหัตผลในเบื้องบน โดยทรงยังความปรารถนาในสมาบัติเหล่านั้นที่ยังไม่บรรลุให้กลับ ด้วยการตรัสถึงโทษในอรูปฌานว่า 'แม้นี้ก็เป็นสังขตะ' พึงเห็นเปรียบเหมือนกาลที่ทรงรับสั่งให้เรียกมาแม้ในขณะที่ยังไม่ถึงบ้านนั้นแล้วตรัสว่า 'ท่านจะเอาบ้านนั้นไปทำอะไร ที่นั่นเกิดโรคอหิวาตกโรค ในสถานที่โน้นมีเมืองอยู่ ท่านจงไปยกฉัตรขึ้นครองราชย์ ณ ที่นั้นเถิด'

තත්ථ නෙව අභිසඞ්ඛරොතීති නායූහති න රාසිං කරොති. න අභිසඤ්චෙතයතීති න කප්පෙති. භවාය වා විභවාය වාති වුද්ධියා වා පරිහානියා වා, සස්සතුච්ඡෙදවසෙනපි යොජෙතබ්බං. න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතීති ලොකෙ රූපාදීසු කිඤ්චි එකධම්මම්පි තණ්හාය න ගණ්හාති, න පරාමසති. නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතීති භගවා අත්තනො බුද්ධවිසයෙ ඨත්වා දෙසනාය අරහත්තනිකූටං ගණ්හි. කුලපුත්තො පන අත්තනො යථොපනිස්සයෙන තීණි සාමඤ්ඤඵලානි පටිවිජ්ඣි. යථා නාම රාජා සුවණ්ණභාජනෙන නානාරසභොජනං භුඤ්ජන්තො අත්තනො පමාණෙන පිණ්ඩං වට්ටෙත්වා අඞ්කෙ නිසින්නෙන රාජකුමාරෙන පිණ්ඩම්හි ආලයෙ දස්සිතෙ තං පිණ්ඩං උපනාමෙය්‍ය, කුමාරො අත්තනො මුඛප්පමාණෙනෙව කබළං කරෙය්‍ය, සෙසං රාජා සයං වා භුඤ්ජෙය්‍ය, පාතියං වා පක්ඛිපෙය්‍ය, එවං ධම්මරාජා තථාගතො අත්තනො පමාණෙන අරහත්තනිකූටං ගණ්හන්තො දෙසනං දෙසෙසි, කුලපුත්තො අත්තනො යථොපනිස්සයෙන තීණි සාමඤ්ඤඵලානි පටිවිජ්ඣි.

ในบทเหล่านั้น บทว่า `เนว อภิสงฺขโรติ` (ย่อมไม่ปรุงแต่ง) คือ ไม่พยายาม ไม่กระทำการสั่งสม บทว่า `น อภิสญฺเจตยติ` (ย่อมไม่จงใจ) คือ ไม่ปรุงแต่ง บทว่า `ภวาย วา วิภวาย วา` (เพื่อภพหรือเพื่อวิภพ) คือ เพื่อความเจริญหรือเพื่อความเสื่อม พึงประกอบแม้ด้วยอำนาจสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ บทว่า `น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ` (ย่อมไม่ยึดมั่นสิ่งไรๆ ในโลก) คือ ไม่ยึดถือธรรมแม้สักอย่างหนึ่งในบรรดารูปเป็นต้นในโลกด้วยตัณหา ไม่ลูบคลำ (ด้วยทิฏฐิ) บทว่า `นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ` (ย่อมรู้ชัดว่า กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี) คือ พระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่ในพุทธวิสัยของพระองค์ ทรงถือเอาอรหัตผลเป็นยอดแห่งเทศนา แต่กุลบุตรได้แทงตลอดสามัญผล ๓ ประการตามอุปนิสัยของตน เปรียบเหมือนพระราชาเมื่อเสวยโภชนะมีรสต่างๆ ด้วยภาชนะทองคำ ทรงปั้นคำข้าวตามขนาด (พระโอษฐ์) ของพระองค์ เมื่อราชกุมารผู้นั่งอยู่บนตักแสดงความอยากในคำข้าวนั้น ก็พึงประทานคำข้าวนั้นให้ ราชกุมารก็พึงทำเป็นคำเล็กๆ พอดีปากของตน ที่เหลือพระราชาก็พึงเสวยเองหรือพึงใส่ไว้ในภาชนะ ฉันใด พระธรรมราชาคือพระตถาคต เมื่อทรงถือเอาอรหัตผลเป็นยอดตามประมาณของพระองค์ ก็ทรงแสดงธรรม ส่วนกุลบุตรก็แทงตลอดสามัญผล ๓ ประการตามอุปนิสัยของตน ฉันนั้น

ඉතො පුබ්බෙ පනස්ස ඛන්ධා ධාතුයො ආයතනානීති එවරූපං අච්චන්තසුඤ්ඤතං තිලක්ඛණාහතං කථං කථෙන්තස්ස නෙව කඞ්ඛා, න විමති, නාපි – ‘‘එවං කිර තං, එවං මෙ ආචරියෙන වුත්ත’’න්ති ඉති කිර න දන්ධායිතත්තං න විත්ථායිතත්තං අත්ථි[Pg.213]. එකච්චෙසු ච කිර ඨානෙසු බුද්ධා අඤ්ඤාතකවෙසෙන විචරන්ති, සම්මාසම්බුද්ධො නු ඛො එසොති අහුදෙව සංසයො, අහු විමති. යතො අනෙන අනාගාමිඵලං පටිවිද්ධං, අථ අයං මෙ සත්ථාති නිට්ඨං ගතො. යදි එවං කස්මා අච්චයං න දෙසෙසීති. ඔකාසාභාවතො. භගවා හි යථානික්ඛිත්තාය මාතිකාය අච්ඡින්නධාරං කත්වා ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො විය දෙසනං දෙසෙසියෙව.

แต่ก่อนหน้านี้ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสธรรมอันเป็นเรื่องเกี่ยวกับขันธ์ ธาตุ อายตนะ ซึ่งว่างอย่างยิ่ง ถูกไตรลักษณ์กระทบแล้ว ความสงสัยก็ไม่มี ความเคลือบแคลงก็ไม่มี และไม่มี (ความคิด) ว่า 'ได้ยินว่าเรื่องนั้นเป็นอย่างนี้ อาจารย์ของเรากล่าวไว้อย่างนี้' ได้ยินว่า ความเชื่องช้า ความอิดหนาระอาใจ ก็ไม่มี ได้ยินว่า ในบางสถาน พระพุทธเจ้าทั้งหลายเสด็จจาริกไปในเพศที่ไม่มีใครรู้จัก ความสงสัย ความเคลือบแคลงได้มีแล้วเทียวว่า 'ท่านผู้นี้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหนอ' เพราะเหตุที่ท่านผู้นี้ได้บรรลุอนาคามิผล ฉะนั้น เขาจึงถึงความตกลงใจว่า 'ท่านผู้นี้เป็นพระศาสดาของเรา' (ถามว่า) ถ้าเช่นนั้น เหตุไรจึงไม่แสดงโทษ (ตอบว่า) เพราะไม่มีโอกาส ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคทรงกระทำมาติกาที่ทรงตั้งไว้ให้มีกระแสไม่ขาดสาย ทรงแสดงธรรมอยู่เทียว เปรียบเหมือนทรงยังแม่น้ำคงคาในอากาศให้ไหลลงมา

363. සොති අරහා. අනජ්ඣොසිතාති ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වා ගහෙතුං න යුත්ථාති පජානාති. අනභිනන්දිතාති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනන්දිතුං න යුත්තාති පජානාති.

๓๖๓. บทว่า `โส` (เขานั้น) คือ พระอรหันต์ บทว่า `อนชฺโฌสิตา` (ไม่หมกมุ่น) คือ ย่อมรู้ชัดว่า 'ไม่ควรที่จะยึดถือโดยการกลืนกินให้สิ้นไป' บทว่า `อนภินนฺทิตา` (ไม่เพลิดเพลิน) คือ ย่อมรู้ชัดว่า 'ไม่ควรที่จะเพลิดเพลินยิ่งด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ'

364. විසංයුත්තො නං වෙදෙතීති සචෙ හිස්ස සුඛවෙදනං ආරබ්භ රාගානුසයො, දුක්ඛවෙදනං ආරබ්භ පටිඝානුසයො, ඉතරං ආරබ්භ අවිජ්ජානුසයො උප්පජ්ජෙය්‍ය, සංයුත්තො වෙදියෙය්‍ය නාම. අනුප්පජ්ජනතො පන විසංයුත්තො නං වෙදෙති නිස්සටො විප්පමුත්තො. කායපරියන්තිකන්ති කායකොටිකං. යාව කායපවත්තා උප්පජ්ජිත්වා තතො පරං අනුප්පජ්ජනවෙදනන්ති අත්ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. අනභිනන්දිතානි සීතීභවිස්සන්තීති ද්වාදසසු ආයතනෙසු කිලෙසානං විසෙවනස්ස නත්ථිතාය අනභිනන්දිතානි හුත්වා ඉධ ද්වාදසසුයෙව ආයතනෙසු නිරුජ්ඣිස්සන්ති. කිලෙසා හි නිබ්බානං ආගම්ම නිරුද්ධාපි යත්ථ නත්ථි, තත්ථ නිරුද්ධාති වුච්චන්ති. ස්වායමත්ථො – ‘‘එත්ථෙසා තණ්හා නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣතී’’ති සමුදයපඤ්හෙන දීපෙතබ්බො. තස්මා භගවා නිබ්බානං ආගම්ම සීතිභූතානිපි ඉධෙව සීතීභවිස්සන්තීති ආහ. නනු ච ඉධ වෙදයිතානි වුත්තානි, න කිලෙසාති. වෙදයිතානිපි කිලෙසාභාවෙනෙව සීතීභවන්ති. ඉතරථා නෙසං සීතිභාවො නාම නත්ථීති සුවුත්තමෙතං.

๓๖๔. บทว่า `วิสํยุตฺโต นํ เวเทติ` (ผู้ไม่ประกอบแล้ว ย่อมเสวยเวทนานั้น) มีอธิบายว่า หากว่าราคานุสัยของท่านพึงเกิดขึ้นเพราะอาศัยสุขเวทนา, ปฏิฆานุสัยพึงเกิดขึ้นเพราะอาศัยทุกขเวทนา, อวิชชานุสัยพึงเกิดขึ้นเพราะอาศัยเวทนาที่เหลือ (อทุกขมสุขเวทนา), ก็จะชื่อว่า เป็นผู้ประกอบแล้วเสวยเวทนา แต่เพราะอนุสัยเหล่านั้นไม่เกิดขึ้น จึงชื่อว่า เป็นผู้ไม่ประกอบแล้ว สลัดออกแล้ว หลุดพ้นแล้ว ย่อมเสวยเวทนานั้น บทว่า `กายปริยนฺติกํ` (มีกายเป็นที่สุด) คือ มีกายเป็นที่สุดรอบ อธิบายว่า เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกายเพียงใด เกิดขึ้นแล้ว หลังจากนั้นก็ไม่เกิดขึ้นอีก แม้ในบทที่สองก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า `อนภินนฺทิตานิ สีติภวิสฺสนฺติ` (เวทนาทั้งหลายที่ท่านไม่เพลิดเพลินแล้ว จักเป็นของเย็น) คือ เพราะไม่มีการเสพกิเลสในอายตนะ ๑๒ จึงเป็นสิ่งที่ไม่เพลิดเพลินแล้ว จักดับไปในอายตนะ ๑๒ เหล่านี้เอง ด้วยว่า กิเลสทั้งหลาย แม้ดับแล้วเพราะอาศัยพระนิพพาน แต่ไม่มีอยู่ในที่ใด ก็กล่าวกันว่า ดับแล้วในที่นั้น อรรถนั้น พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยสมุทยปัญหาว่า 'ตัณหานั้น เมื่อดับ ย่อมดับในที่นี้' เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'แม้เวทนาที่เย็นแล้วเพราะอาศัยพระนิพพาน ก็จักเย็นในที่นี้เอง' (ถามว่า) ก็ในที่นี้ พระองค์ตรัสถึงเวทนาที่ได้เสวยแล้ว มิใช่หรือ ไม่ได้ตรัสถึงกิเลสมิใช่หรือ (ตอบว่า) แม้เวทนาที่ได้เสวยแล้ว ก็ย่อมเย็นเพราะไม่มีกิเลสนั่นเอง หากเป็นอย่างอื่น ความเป็นของเย็นแห่งเวทนาเหล่านั้นย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น คำนี้จึงเป็นคำที่กล่าวดีแล้ว

365. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – යථා හි එකො පුරිසො තෙලපදීපස්ස ඣායතො තෙලෙ ඛීණෙ තෙලං ආසිඤ්චති, වට්ටියා ඛීණාය වට්ටිං පක්ඛිපති, එවං දීපසිඛාය අනුපච්ඡෙදොව හොති, එවමෙව පුථුජ්ජනො එකස්මිං භවෙ ඨිතො කුසලාකුසලං කරොති, සො තෙන සුගතියඤ්ච අපායෙසු ච නිබ්බත්තතියෙව, එවං වෙදනානං අනුපච්ඡෙදොව [Pg.214] හොති. යථා පනෙකො දීපසිඛාය උක්කණ්ඨිතො – ‘‘ඉමං පුරිසං ආගම්ම දීපසිඛා න උපච්ඡිජ්ජතී’’ති නිලීනො තස්ස පුරිසස්ස සීසං ඡින්දෙය්‍ය, එවං වට්ටියා ච තෙලස්ස ච අනුපහාරා දීපසිඛා අනාහාරා නිබ්බායති, එවමෙව වට්ටෙ උක්කණ්ඨිතො යොගාවචරො අරහත්තමග්ගෙන කුසලාකුසලං සමුච්ඡින්දති, තස්ස සමුච්ඡින්නත්තා ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො කායස්ස භෙදා පුන වෙදයිතානි න උප්පජ්ජන්තීති.

๓๖๕. ข้อนี้มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ คือ บุรุษคนหนึ่ง เมื่อน้ำมันในประทีปที่ลุกโพลงอยู่หมดไป ก็เติมน้ำมัน เมื่อไส้ประทีปหมดไป ก็ใส่ไส้เข้าไปใหม่ ด้วยอาการอย่างนี้ เปลวประทีปจึงไม่ขาดสาย ฉันใด ปุถุชนก็ฉันนั้นเหมือนกัน ตั้งอยู่ในภพหนึ่งแล้ว ย่อมทำกุศลและอกุศลกรรม เพราะกรรมนั้น เขาย่อมบังเกิดในสุคติและในอบายทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างนี้ เวทนาทั้งหลายจึงไม่ขาดสาย. ส่วนบุรุษอีกคนหนึ่ง เบื่อหน่ายต่อเปลวประทีป คิดว่า "เปลวประทีปนี้ไม่ดับไปก็เพราะอาศัยบุรุษคนนี้" จึงซุ่มตัวอยู่แล้วพึงตัดศีรษะของบุรุษนั้นเสีย ด้วยอาการอย่างนี้ เปลวประทีปเมื่อไม่ได้รับการบำรุงด้วยไส้และน้ำมัน ก็ย่อมดับไปเพราะไม่มีเชื้อ ฉันใด โยคาวจรผู้เบื่อหน่ายในวัฏฏะ ย่อมตัดขาดกุศลและอกุศลกรรมด้วยอรหัตตมรรคได้เด็ดขาด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะกรรมนั้นถูกตัดขาดแล้ว เวทนาทั้งหลายอันจะพึงเสวยอีก จึงไม่เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว ภายหลังแต่การแตกทำลายแห่งกาย.

තස්මාති යස්මා ආදිම්හි සමාධිවිපස්සනාපඤ්ඤාහි අරහත්තඵලපඤ්ඤා උත්තරිතරා, තස්මා. එවං සමන්නාගතොති ඉමිනා උත්තමෙන අරහත්තඵලපඤ්ඤාධිට්ඨානෙන සමන්නාගතො. සබ්බදුක්ඛක්ඛයෙ ඤාණං නාම අරහත්තමග්ගෙ ඤාණං, ඉමස්මිං පන සුත්තෙ අරහත්තඵලෙ ඤාණං අධිප්පෙතං. තෙනෙවාහ තස්ස සා විමුත්ති සච්චෙ ඨිතා අකුප්පා හොතීති.

บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ในเบื้องต้น อรหัตตผลปัญญายอดเยี่ยมกว่าสมาธิวิปัสสนาปัญญาทั้งหลาย ฉะนั้น. บทว่า เอวํ สมนฺนาคโต ความว่า ผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยอธิษฐานคืออรหัตตผลปัญญาอันสูงสุดนี้. ญาณในการสิ้นทุกข์ทั้งปวง ชื่อว่า ญาณในอรหัตตมรรค แต่ในพระสูตรนี้ ทรงประสงค์เอาญาณในอรหัตตผล. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า วิมุตติของภิกษุนั้นตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ เป็นธรรมไม่กำเริบ.

366. එත්ථ හි විමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති, සච්චන්ති පරමත්ථසච්චං නිබ්බානං. ඉති අකුප්පාරම්මණකරණෙන අකුප්පාති වුත්තා. මුසාති විතථං. මොසධම්මන්ති නස්සනසභාවං. තං සච්චන්ති තං අවිතථං සභාවො. අමොසධම්මන්ති අනස්සනසභාවං.

๓๖๖. ในบทนั้น คำว่า วิมุตฺติ ได้แก่ อรหัตตผลวิมุตติ. คำว่า สจฺจํ ได้แก่ ปรมัตถสัจจะ คือ พระนิพพาน. เพราะเหตุที่ทำพระนิพพานอันไม่กำเริบให้เป็นอารมณ์ ฉะนั้น จึงเรียกว่า อกุปฺปา (ไม่กำเริบ). คำว่า มุสา ได้แก่ ความผิดพลาด. คำว่า โมสธมฺมํ ได้แก่ สภาพที่ต้องสลายไป. คำว่า ตํ สจฺจํ ได้แก่ สภาพที่ไม่ผิดพลาดนั้น. คำว่า อโมสธมฺมํ ได้แก่ สภาพที่ไม่สลายไป.

තස්මාති යස්මා ආදිතො සමථවිපස්සනාවසෙන වචීසච්චතො දුක්ඛසච්චසමුදයසච්චෙහි ච පරමත්ථසච්චං නිබ්බානමෙව උත්තරිතරං, තස්මා. එවං සමන්නාගතොති ඉමිනා උත්තමෙන පරමත්ථසච්චාධිට්ඨානෙන සමන්නාගතො.

บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ในเบื้องต้น ปรมัตถสัจจะคือพระนิพพานเท่านั้น ยอดเยี่ยมกว่าวจีสัจจะ ทุกขสัจจะ และสมุทัยสัจจะ ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งสมถะและวิปัสสนา ฉะนั้น. บทว่า เอวํ สมนฺนาคโต ความว่า ผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยอธิษฐานคือปรมัตถสัจจะอันสูงสุดนี้.

367. පුබ්බෙති පුථුජ්ජනකාලෙ. උපධී හොන්තීති ඛන්ධූපධි කිලෙසූපධි අභිසඞ්ඛාරූපධි පඤ්චකාමගුණූපධීති ඉමෙ උපධයො හොන්ති. සමත්තා සමාදින්නාති පරිපූරා ගහිතා පරමට්ඨා. තස්මාති යස්මා ආදිතො සමථවිපස්සනාවසෙන කිලෙසපරිච්චාගතො, සොතාපත්තිමග්ගාදීහි ච කිලෙසපරිච්චාගතො අරහත්තමග්ගෙනෙව කිලෙසපරිච්චාගො උත්තරිතරො, තස්මා. එවං සමන්නාගතොති ඉමිනා උත්තමෙන චාගාධිට්ඨානෙන සමන්නාගතො.

๓๖๗. บทว่า ปุพฺเพ ได้แก่ ในกาลที่เป็นปุถุชน. บทว่า อุปธี โหนฺติ ความว่า อุปธิเหล่านี้ คือ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ และปัญจกามคุณูปธิ ย่อมมีอยู่. บทว่า สมตฺตา สมาทินฺนา ความว่า เป็นอุปธิที่บุคคลถือเอาบริบูรณ์แล้ว ยึดมั่นแล้ว. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ในเบื้องต้น การสละกิเลสด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น ยอดเยี่ยมกว่าการสละกิเลสโดยอำนาจแห่งสมถะและวิปัสสนา และยอดเยี่ยมกว่าการสละกิเลสด้วยโสดาปัตติมรรคเป็นต้น ฉะนั้น. บทว่า เอวํ สมนฺนาคโต ความว่า ผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยอธิษฐานคือจาคะอันสูงสุดนี้.

368. ආඝාතොතිආදීසු ආඝාතකරණවසෙන ආඝාතො, බ්‍යාපජ්ජනවසෙන බ්‍යාපාදො, සම්පදුස්සනවසෙන සම්පදොසොති තීහි පදෙහි දොසාකුසලමූලමෙව වුත්තං. තස්මාති යස්මා ආදිතො සමථවිපස්සනාවසෙන [Pg.215] කිලෙසවූපසමතො, සොතාපත්තිමග්ගාදීහි කිලෙසවූපසමතො ච අරහත්තමග්ගෙනෙව කිලෙසවූපසමො උත්තරිතරො, තස්මා. එවං සමන්නාගතොති ඉමිනා උත්තමෙන උපසමාධිට්ඨානෙන සමන්නාගතො.

๓๖๘. ในบทว่า อาฆาโต เป็นต้น ชื่อว่า อาฆาตะ เพราะกระทำการผูกอาฆาต, ชื่อว่า พยาบาท เพราะความปองร้าย, ชื่อว่า สัมปโทสะ เพราะความประทุษร้ายโดยสิ้นเชิง. ด้วยบททั้งสามนี้ ท่านกล่าวถึงโทสะอันเป็นอกุศลมูลเท่านั้น. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ในเบื้องต้น ความสงบระงับกิเลสด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น ยอดเยี่ยมกว่าความสงบระงับกิเลสโดยอำนาจแห่งสมถะและวิปัสสนา และยอดเยี่ยมกว่าความสงบระงับกิเลสด้วยโสดาปัตติมรรคเป็นต้น ฉะนั้น. บทว่า เอวํ สมนฺนาคโต ความว่า ผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยอธิษฐานคือความสงบระงับอันสูงสุดนี้.

369. මඤ්ඤිතමෙතන්ති තණ්හාමඤ්ඤිතං මානමඤ්ඤිතං දිට්ඨිමඤ්ඤිතන්ති තිවිධම්පි වට්ටති. අයමහමස්මීති එත්ථ පන අයමහන්ති එකං තණ්හාමඤ්ඤිතමෙව වට්ටති. රොගොතිආදීසු ආබාධට්ඨෙන රොගො, අන්තොදොසට්ඨෙන ගණ්ඩො, අනුපවිට්ඨට්ඨෙන සල්ලං. මුනි සන්තොති වුච්චතීති ඛීණාසවමුනි සන්තො නිබ්බුතොති වුච්චති. යත්ථ ඨිතන්ති යස්මිං ඨානෙ ඨිතං. සංඛිත්තෙනාති බුද්ධානං කිර සබ්බාපි ධම්මදෙසනා සංඛිත්තාව, විත්ථාරදෙසනා නාම නත්ථි, සමන්තපට්ඨානකථාපි සංඛිත්තායෙව. ඉති භගවා දෙසනං යථානුසන්ධිං පාපෙසි. උග්ඝාටිතඤ්ඤූතිආදීසු පන චතූසු පුග්ගලෙසු පුක්කුසාති කුලපුත්තො විපඤ්චිතඤ්ඤූ, ඉති විපඤ්චිතඤ්ඤුවසෙන භගවා ඉමං ධාතුවිභඞ්ගසුත්තං කථෙසි.

๓๖๙. บทว่า มญฺญิตเมตํ ความว่า ความสำคัญมั่นหมายด้วยตัณหา ความสำคัญมั่นหมายด้วยมานะ และความสำคัญมั่นหมายด้วยทิฏฐิ ทั้งสามอย่างนี้ย่อมควร. แต่ในบทว่า อยมหสฺมิ นี้ ควรจะหมายถึงตัณหามัญญิตะอย่างเดียวเท่านั้น. ในบทว่า โรโค เป็นต้น ชื่อว่า โรค เพราะมีความหมายว่าเบียดเบียน, ชื่อว่า ฝี เพราะมีความหมายว่ามีโทษภายใน, ชื่อว่า ลูกศร เพราะมีความหมายว่าเสียบเข้าไป. บทว่า มุนิ สนฺโตติ วุจฺจติ ความว่า พระมุนีผู้สิ้นอาสวะแล้ว ท่านเรียกว่า ผู้สงบระงับ ดับกิเลสแล้ว. บทว่า ยตฺถ ฐิตํ ความว่า ตั้งอยู่แล้วในฐานะใด. บทว่า สํขิตฺเตน ความว่า ได้ยินว่า พระธรรมเทศนาทั้งหมดของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นไปโดยย่อทั้งสิ้น, เทศนาโดยพิสดารไม่มี, แม้สมันตปัฏฐานกถาก็เป็นไปโดยย่อเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงนำเทศนาไปตามลำดับอนุสนธิ. แต่ในบรรดาบุคคล ๔ จำพวก มีอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น กุลบุตรชื่อปุกกุสาติเป็นวิปัญจิตัญญู, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสธาตุวิภังคสูตรนี้โดยอำนาจแห่งวิปัญจิตัญญูบุคคล.

370. න ඛො මෙ, භන්තෙ, පරිපුණ්ණං පත්තචීවරන්ති කස්මා කුලපුත්තස්ස ඉද්ධිමයපත්තචීවරං න නිබ්බත්තන්ති. පුබ්බෙ අට්ඨන්නං පරික්ඛාරානං අදින්නත්තා. කුලපුත්තො හි දින්නදානො කතාභිනීහාරො, න දින්නත්තාති න වත්තබ්බං. ඉද්ධිමයපත්තචීවරං පන පච්ඡිමභවිකානංයෙව නිබ්බත්තති, අයඤ්ච පුනපටිසන්ධිකො, තස්මා න නිබ්බත්තන්ති. අථ භගවා සයං පරියෙසිත්වා කස්මා න උපසම්පාදෙසීති. ඔකාසාභාවතො. කුලපුත්තස්ස ආයු පරික්ඛීණං, සුද්ධාවාසිකො අනාගාමී මහාබ්‍රහ්මා කුම්භකාරසාලං ආගන්ත්වා නිසින්නො විය අහොසි. තස්මා සයං න පරියෙසි.

๓๗๐. (คำถามว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บาตรและจีวรของข้าพระองค์ยังไม่ครบ" เพราะเหตุไร บาตรและจีวรสำเร็จด้วยฤทธิ์จึงไม่บังเกิดแก่กุลบุตร? (ตอบว่า) เพราะในกาลก่อน ท่านมิได้ถวายบริขารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาบริขาร ๘. (แย้งว่า) ก็กุลบุตรเป็นผู้เคยถวายทานและได้ทำความปรารถนาไว้แล้ว ไม่ควรกล่าวว่าเพราะมิได้ถวาย. (แก้ว่า) แต่บาตรและจีวรสำเร็จด้วยฤทธิ์ย่อมบังเกิดแก่บุคคลผู้เป็นปัจฉิมภวิกะเท่านั้น และท่านผู้นี้ยังต้องมีการปฏิสนธิอีก ฉะนั้น บาตรและจีวรจึงไม่บังเกิด. (ถามว่า) ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงแสวงหาให้ด้วยพระองค์เองแล้วอุปสมบทให้? (ตอบว่า) เพราะไม่มีโอกาส. อายุของกุลบุตรสิ้นแล้ว ท่านได้เป็นอนาคามีมหาพรหมผู้บังเกิดในสุทธาวาสภพ เหมือนมานั่งอยู่ในโรงของช่างหม้อ. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงมิได้ทรงแสวงหาให้ด้วยพระองค์เอง.

පත්තචීවරපරියෙසනං පක්කාමීති කාය වෙලාය පක්කාමි? උට්ඨිතෙ අරුණෙ. භගවතො කිර ධම්මදෙසනාපරිනිට්ඨානඤ්ච අරුණුට්ඨානඤ්ච රස්මිවිස්සජ්ජනඤ්ච එකක්ඛණෙ අහොසි. භගවා කිර දෙසනං නිට්ඨපෙත්වාව ඡබ්බණ්ණරස්මියො විස්සජ්ජි, සකලකුම්භකාරනිවෙසනං එකපජ්ජොතං අහොසි, ඡබ්බණ්ණරස්මියො ජාලජාලා පුඤ්ජපුඤ්ජා හුත්වා විධාවන්තියො සබ්බදිසාභාගෙ සුවණ්ණපටපරියොනද්ධෙ විය ච නානාවණ්ණකුසුමරතනවිසරසමුජ්ජලෙ විය ච අකංසු. භගවා ‘‘නගරවාසිනො මං පස්සන්තූ’’ති අධිට්ඨාසි. නගරවාසිනො භගවන්තං දිස්වාව ‘‘සත්ථා කිර ආගතො, කුම්භකාරසාලාය කිර නිසින්නො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ආරොචෙත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං.

(ถามว่า) ท่านปุกกุสาติหลีกไปเพื่อแสวงหาบาตรและจีวรในเวลาไหน? (ตอบว่า) ท่านหลีกไปเมื่ออรุณขึ้น. ได้ยินว่า การสิ้นสุดพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาค การขึ้นแห่งอรุณ และการเปล่งพระรัศมี ได้เกิดขึ้นในขณะเดียวกัน. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงจบเทศนาแล้วจึงทรงเปล่งพระฉัพพรรณรังสี, ที่อยู่ของช่างหม้อทั้งสิ้นได้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน, พระฉัพพรรณรังสีทั้งหลายลุกโพลงเป็นกลุ่มๆ แล่นไปมา ได้กระทำที่อยู่ของช่างหม้อในทุกทิศทุกทางให้เป็นประดุจหุ้มห่อไว้ด้วยแผ่นทองคำ และประดุจสว่างไสวด้วยความรุ่งเรืองที่แผ่ซ่านไปแห่งดอกไม้และรัตนะนานาชนิด. พระผู้มีพระภาคทรงอธิษฐานว่า "ขอชาวเมืองทั้งหลายจงเห็นเรา". ชาวเมืองทั้งหลายครั้นเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงบอกแก่กันและกันว่า "ได้ยินว่าพระศาสดาเสด็จมาแล้ว, ได้ยินว่าประทับนั่งอยู่ในโรงของช่างหม้อ" แล้วได้กราบทูลแด่พระราชา.

රාජා [Pg.216] ආගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, කාය වෙලාය ආගතත්ථා’’ති පුච්ඡි. හිය්‍යො සූරියත්ථඞ්ගමනවෙලාය මහාරාජාති. කෙන කම්මෙන භගවාති? තුම්හාකං සහායො පුක්කුසාති රාජා තුම්හෙහි පහිතං සාසනං සුත්වා නික්ඛමිත්වා පබ්බජිත්වා මං උද්දිස්ස ආගච්ඡන්තො සාවත්ථිං අතික්කම්ම පඤ්චචත්තාලීස යොජනානි ආගන්ත්වා ඉමං කුම්භකාරසාලං පවිසිත්වා නිසීදි, අහං තස්ස සඞ්ගහත්ථං ආගන්ත්වා ධම්මකථං කථෙසිං, කුලපුත්තො තීණි ඵලානි පටිවිජ්ඣි මහාරාජාති. ඉදානි කහං, භන්තෙති? උපසම්පදං යාචිත්වා අපරිපුණ්ණපත්තචීවරතාය පත්තචීවරපරියෙසනත්ථං ගතො මහාරාජාති. රාජා කුලපුත්තස්ස ගතදිසාභාගෙන අගමාසි. භගවාපි ආකාසෙනාගන්ත්වා ජෙතවනගන්ධකුටිම්හියෙව පාතුරහොසි.

พระเจ้าพิมพิสารเสด็จมาเฝ้า ถวายบังคมพระศาสดาแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์เสด็จมาเวลาไหน พระเจ้าข้า” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “มหาบพิตร (เรา) มาเมื่อวานนี้ เวลาดวงอาทิตย์อัสดง” (พระราชาทูลถามว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์เสด็จมาด้วยพระประสงค์อันใด พระเจ้าข้า” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “พระสหายของพระองค์ คือพระเจ้าปุกกุสาติ ได้สดับข่าวสารที่พระองค์ส่งไป จึงออกบวช มุ่งมาหาเรา เดินทางล่วงเมืองสาวัตถีมาสี่สิบห้าโยชน์ เข้ามายังศาลาของช่างหม้อนี้แล้วนั่งอยู่ เรามาเพื่อสงเคราะห์เขา ได้แสดงธรรมกถา กุลบุตรได้บรรลุผล ๓ อย่างแล้ว มหาบพิตร” (พระราชาทูลถามว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ท่านอยู่ที่ไหน พระเจ้าข้า” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ท่านขออุปสมบทแล้ว แต่เพราะบาตรและจีวรยังไม่ครบ จึงไปเพื่อแสวงหาบาตรและจีวร มหาบพิตร” พระเจ้าพิมพิสารได้เสด็จไปตามทิศทางที่กุลบุตรนั้นไป ส่วนพระผู้มีพระภาคก็เสด็จมาทางอากาศ ปรากฏพระองค์ที่พระคันธกุฎีในพระเชตวันนั่นเทียว

කුලපුත්තොපි පත්තචීවරං පරියෙසමානො නෙව බිම්බිසාරරඤ්ඤො න තක්කසීලකානං ජඞ්ඝවාණිජානං සන්තිකං අගමාසි. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘න ඛො මෙ කුක්කුටස්ස විය තත්ථ තත්ථ මනාපාමනාපමෙව විචිනිත්වා පත්තචීවරං පරියෙසිතුං යුත්තං, මහන්තං නගරං වජ්ජිත්වා උදකතිත්ථසුසානසඞ්කාරට්ඨානඅන්තරවීථීසු පරියෙසිස්සාමී’’ති අන්තරවීථියං සඞ්කාරකූටෙසු තාව පිලොතිකං පරියෙසිතුං ආරද්ධො.

แม้กุลบุตรนั้นเมื่อแสวงหาบาตรและจีวรอยู่ ก็มิได้ไปสู่สำนักของพระเจ้าพิมพิสาร หรือสำนักของพ่อค้าเดินเท้าชาวเมืองตักกสิลาเลย ได้ยินว่า ความคิดอย่างนี้ได้เกิดขึ้นแก่ท่านว่า “เราไม่ควรจะเที่ยวเลือกหาบาตรและจีวรที่พอใจและไม่พอใจในที่นั้นๆ เหมือนไก่เขี่ยหาอาหารเลย เราจะเว้นเมืองใหญ่เสีย แล้วจักแสวงหาในท่าน้ำ ป่าช้า ที่ทิ้งขยะ และตรอกซอกซอย” (ครั้นคิดดังนี้แล้ว) ท่านจึงเริ่มแสวงหาผ้าเก่าก่อนในกองขยะที่ตรอกซอกซอย

ජීවිතා වොරොපෙසීති එතස්මිං සඞ්කාරකූටෙ පිලොතිකං ඔලොකෙන්තං විබ්භන්තා තරුණවච්ඡා ගාවී උපධාවිත්වා සිඞ්ගෙන විජ්ඣිත්වා ඝාතෙසි. ඡාතකජ්ඣත්තො කුලපුත්තො ආකාසෙයෙව ආයුක්ඛයං පත්වා පතිතො. සඞ්කාරට්ඨානෙ අධොමුඛට්ඨපිතා සුවණ්ණපටිමා විය අහොසි, කාලඞ්කතො ච පන අවිහාබ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති, නිබ්බත්තමත්තොව අරහත්තං පාපුණි. අවිහාබ්‍රහ්මලොකෙ කිර නිබ්බත්තමත්තාව සත්ත ජනා අරහත්තං පාපුණිංසු. වුත්තඤ්හෙතං –

(คำว่า) ปลงจากชีวิต คือ แม่โคมีลูกอ่อนตัวหนึ่งซึ่งตื่นตกใจ วิ่งเข้าไปขวิดท่านผู้กำลังมองหาผ้าเก่าอยู่ในกองขยะกองหนึ่งนั้นด้วยเขา แล้วปลงชีวิตเสีย กุลบุตรผู้มีสันดานอันความหิวแผดเผา ถึงความสิ้นอายุในอากาศนั่นเทียวแล้วตกลงมา (ร่างของท่าน) ที่กองขยะ เป็นประดุจรูปทองคำที่ถูกวางคว่ำหน้าไว้ อนึ่ง เมื่อทำกาละแล้ว ก็บังเกิดในอวิหาพรหมโลก พอเกิดเท่านั้นก็ได้บรรลุพระอรหัต ได้ยินว่า ชน ๗ คน พอเกิดในอวิหาพรหมโลกเท่านั้น ก็ได้บรรลุพระอรหัต ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘අවිහං උපපන්නාසෙ, විමුත්තා සත්ත භික්ඛවො;

රාගදොසපරික්ඛීණා, තිණ්ණා ලොකෙ විසත්තිකං.

“ภิกษุ ๗ รูป ผู้หลุดพ้นแล้ว มีราคะและโทสะสิ้นไปแล้ว ข้ามตัณหาในโลกได้แล้ว เข้าถึงภพคืออวิหาพรหมโลก”

කෙ ච තෙ අතරුං පඞ්කං, මච්චුධෙය්‍යං සුදුත්තරං;

කෙ හිත්වා මානුසං දෙහං, දිබ්බයොගං උපච්චගුං.

“ก็ท่านเหล่านั้นคือใคร ผู้ข้ามเปลือกตมคือวัฏฏะ อันเป็นแดนแห่งมฤตยูที่ข้ามได้ยากยิ่ง ใครละกายมนุษย์แล้ว เข้าถึงกายทิพย์”

උපකො [Pg.217] පලගණ්ඩො ච, පුක්කුසාති ච තෙ තයො;

භද්දියො ඛණ්ඩදෙවො ච, බාහුරග්ගි ච සිඞ්ගියො;

තෙ හිත්වා මානුසං දෙහං, දිබ්බයොගං උපච්චගු’’න්ති. (සං. නි. 1.50, 105);

“ท่าน ๓ รูป คือ อุปกะ ปลคัณฑะ และปุกกุสาติ, ภัททิยะ ขัณฑเทวะ พาหุรัคคิ และสิงคิยะ, ท่านเหล่านั้นละกายมนุษย์แล้ว เข้าถึงกายทิพย์”

බිම්බිසාරොපි ‘‘මය්හං සහායො මයා පෙසිතසාසනමත්තං වාචෙත්වා හත්ථගතං රජ්ජං පහාය එත්තකං අද්ධානං ආගතො, දුක්කරං කතං කුලපුත්තෙන, පබ්බජිතසක්කාරෙන තං සක්කරිස්සාමී’’ති ‘‘පරියෙසථ මෙ සහායක’’න්ති තත්ථ තත්ථ පෙසෙසි. පෙසිතා තං අද්දසංසු සඞ්කාරට්ඨානෙ පතිතං, දිස්වා ආගම්ම රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා ගන්ත්වා කුලපුත්තං දිස්වා – ‘‘න වත, භො, ලභිම්හා සහායකස්ස සක්කාරං කාතුං, අනාථො මෙ ජාතො සහායකො’’ති. පරිදෙවිත්වා කුලපුත්තං මඤ්චකෙන ගණ්හාපෙත්වා යුත්තොකාසෙ ඨපෙත්වා අනුපසම්පන්නස්ස සක්කාරං කාතුං ජානනාභාවෙන න්හාපකකප්පකාදයො පක්කොසාපෙත්වා කුලපුත්තං සීසං න්හාපෙත්වා සුද්ධවත්ථානි නිවාසාපෙත්වා රාජවෙසෙන අලඞ්කාරාපෙත්වා සොවණ්ණසිවිකං ආරොපෙත්වා සබ්බතාළාවචරගන්ධමාලාදීහි පූජං කරොන්තො නගරා නීහරිත්වා බහූහි ගන්ධකට්ඨෙහි මහාචිතකං කාරෙත්වා කුලපුත්තස්ස සරීරකිච්චං කත්වා ධාතුයො ආදාය චෙතියං පතිට්ඨපෙසි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

แม้พระเจ้าพิมพิสารก็ทรงดำริว่า “สหายของเราอ่านเพียงข่าวสารที่เราส่งไป ก็สละราชสมบัติที่อยู่ในมือ เดินทางมาไกลถึงเพียงนี้ กุลบุตรทำสิ่งที่ทำได้ยาก เราจักสักการะเขาด้วยสักการะของบรรพชิต” ดังนี้แล้ว จึงรับสั่งให้คนไปในที่นั้นๆ ว่า “พวกท่านจงไปตามหาสหายของเรา” คนที่ถูกส่งไปได้เห็นท่านนอนอยู่ที่กองขยะ ครั้นเห็นแล้วจึงกลับมากราบทูลแด่พระราชา พระราชาเสด็จไปทอดพระเนตรเห็นกุลบุตรแล้ว (ทรงกันแสงว่า) “โอหนอ เราไม่ได้ทำสักการะแก่สหายเลย สหายของเรากลายเป็นคนไม่มีที่พึ่งเสียแล้ว” ทรงคร่ำครวญแล้ว รับสั่งให้เชิญร่างของกุลบุตรขึ้นสู่พระแท่นบรรทม นำไปประดิษฐานไว้ในที่อันสมควร แต่เพราะไม่ทรงทราบวิธีทำสักการะแก่ผู้ที่ยังมิได้อุปสมบท จึงรับสั่งให้เรียกพนักงานสรงสนานและช่างกัลบกเป็นต้นมา ให้สระสรงพระเศียรของกุลบุตร นุ่งห่มผ้าสะอาด ประดับด้วยเครื่องทรงของพระราชา เชิญขึ้นสู่พระวอทองคำ ทรงกระทำการบูชาด้วยเครื่องดนตรี เครื่องหอม และระเบียบดอกไม้ทุกชนิดเป็นต้น เชิญออกจากพระนคร รับสั่งให้สร้างจิตกาธานใหญ่ด้วยไม้หอมจำนวนมาก จัดการพระศพของกุลบุตรแล้ว อัญเชิญพระธาตุไปบรรจุสร้างเป็นพระเจดีย์ เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้นแล

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

แห่งอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

ධාතුවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาธาตุวิภังคสูตร จบ

11. සච්චවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาสัจจวิภังคสูตร

371. එවං මෙ සුතන්ති සච්චවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ ආචික්ඛනාති ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චං නාම…පෙ… අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං නාමාති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අපිචෙත්ථ පඤ්ඤාපනා නාම දුක්ඛසච්චාදීනං ඨපනා. ආසනං ඨපෙන්තො හි ආසනං පඤ්ඤපෙතීති වුච්චති. පට්ඨපනාති පඤ්ඤාපනා. විවරණාති විවටකරණා. විභජනාති විභාගකිරියා. උත්තානීකම්මන්ති පාකටභාවකරණං.

๓๗๑. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า สัจจวิภังคสูตร. ในสัจจวิภังคสูตรนั้น (คำว่า) อาขิกขณา คือ การกล่าวตั้งแต่ต้นว่า นี้ชื่อว่าทุกขอริยสัจ... นี้ชื่อว่าทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. อีกอย่างหนึ่ง ในบทเหล่านี้ คำว่า ปัญญปนา ได้แก่ การตั้งไว้ซึ่งทุกขสัจเป็นต้น. จริงอยู่ ผู้ที่จัดตั้งอาสนะ โลกเรียกว่า อาสนํ ปญฺญาเปติ (ย่อมบัญญัติอาสนะ). (คำว่า) ปัฏฐปนา คือ ปัญญปนา (การประกาศ). (คำว่า) วิวรณา คือ การทำให้เปิดเผย. (คำว่า) วิภชนา คือ การจำแนก. (คำว่า) อุตตานีกัมมัง คือ การทำให้ปรากฏชัด.

අනුග්ගාහකාති [Pg.218] ආමිසසඞ්ගහෙන ධම්මසඞ්ගහෙනාති ද්වීහිපි සඞ්ගහෙහි අනුග්ගාහකා. ජනෙතාති ජනිකා මාතා. ආපාදෙතාති පොසෙතා. පොසිකමාතා විය මොග්ගල්ලානොති දීපෙති. ජනිකමාතා හි නව වා දස වා මාසෙ ලොණම්බිලාදීනි පරිහරමානා කුච්ඡියා දාරකං ධාරෙත්වා කුච්ඡිතො නික්ඛන්තං පොසිකමාතරං ධාතිං පටිච්ඡාපෙති. සා ඛීරනවනීතාදීහි දාරකං පොසෙත්වා වඩ්ඪෙති, සො වුද්ධිමාගම්ම යථාසුඛං විචරති. එවමෙව සාරිපුත්තො අත්තනො වා පරෙසං වා සන්තිකෙ පබ්බජිතෙ ද්වීහි සඞ්ගහෙහි සඞ්ගණ්හන්තො ගිලානෙ පටිජග්ගන්තො කම්මට්ඨානෙ යොජෙත්වා සොතාපන්නභාවං ඤත්වා අපායභයෙහි වුට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය – ‘‘ඉදානි පච්චත්තපුරිසකාරෙන උපරිමග්ගෙ නිබ්බත්තෙස්සන්තී’’ති තෙසු අනපෙක්ඛො හුත්වා අඤ්ඤෙ නවෙ නවෙ ඔවදති. මහාමොග්ගල්ලානොපි අත්තනො වා පරෙසං වා සන්තිකෙ පබ්බජිතෙ තථෙව සඞ්ගණ්හිත්වා කම්මට්ඨානෙ යොජෙත්වා හෙට්ඨා තීණි ඵලානි පත්තෙසුපි අනපෙක්ඛතං න ආපජ්ජති. කස්මා? එවං කිරස්ස හොති – වුත්තං භගවතා – ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකොපි ගූථො දුග්ගන්ධො හොති…පෙ… අප්පමත්තකම්පි මුත්තං… ඛෙළො… පුබ්බො… ලොහිතං දුග්ගන්ධං හොති, එවමෙව ඛො අහං, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකම්පි භවං න වණ්ණෙමි අන්තමසො අච්ඡරාසඞ්ඝතමත්තම්පී’’ති (අ. නි. 1.320-321). තස්මා යාව අරහත්තං න පාපුණන්ති, තාව තෙසු අනපෙක්ඛතං අනාපජ්ජිත්වා අරහත්තං පත්තෙසුයෙව ආපජ්ජතීති. තෙනාහ භගවා – ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ජනෙතා එවං සාරිපුත්තො. සෙය්‍යථාපි ජාතස්ස ආපාදෙතා, එවං මොග්ගල්ලානො. සාරිපුත්තො, භික්ඛවෙ, සොතාපත්තිඵලෙ විනෙති, මොග්ගල්ලානො උත්තමත්ථෙ’’ති. පහොතීති සක්කොති.

บทว่า อนุคฺคาหกา ความว่า เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสังคหะทั้งสอง คือ ด้วยอามิสสังคหะและธรรมสังคหะ. บทว่า ชเนตา คือ มารดาผู้ให้กำเนิด. บทว่า อาปาเทตา คือ ผู้เลี้ยงดู. ท่านแสดงว่า พระโมคคัลลานะเปรียบเหมือนแม่นมผู้เลี้ยงดู. จริงอยู่ มารดาผู้ให้กำเนิด เมื่อเว้นของเค็มของเปรี้ยวเป็นต้นตลอด ๙ เดือนหรือ ๑๐ เดือน ทรงทารกไว้ในครรภ์แล้ว เมื่อทารกคลอดจากครรภ์แล้ว ย่อมมอบให้แก่นางนมผู้เป็นแม่เลี้ยง. นางนมนั้นเลี้ยงดูทารกด้วยน้ำนมเนยใสเป็นต้นแล้วทำให้เจริญเติบโต, ทารกนั้นเจริญวัยแล้วย่อมเที่ยวไปตามสบาย. ฉันนั้นเหมือนกัน พระสารีบุตรสงเคราะห์บรรพชิตในสำนักของตนหรือของผู้อื่นด้วยสังคหะ ๒ อย่าง ดูแลภิกษุไข้ ให้ประกอบในกรรมฐานแล้ว เมื่อทราบความเป็นพระโสดาบัน จำเดิมแต่กาลที่ออกจากภัยในอบาย (คิดว่า) "บัดนี้ ท่านเหล่านี้จักทำมรรคเบื้องสูงให้บังเกิดด้วยความเพียรเฉพาะตน" ดังนี้แล้ว จึงเป็นผู้ไม่ห่วงใยในท่านเหล่านั้น ย่อมโอวาทภิกษุใหม่ๆ รูปอื่น. แม้พระมหาโมคคัลลานะก็สงเคราะห์บรรพชิตในสำนักของตนหรือของผู้อื่นอย่างนั้นเหมือนกัน ให้ประกอบในกรรมฐานแล้ว แม้ในภิกษุผู้บรรลุผล ๓ เบื้องต่ำ ก็ไม่ถึงความเป็นผู้ไม่ห่วงใย. เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนอุจจาระแม้มีประมาณน้อยก็มีกลิ่นเหม็น...ฯลฯ...มูตร...เสมหะ...หนอง...เลือดแม้มีประมาณน้อยก็มีกลิ่นเหม็น ฉันใด, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราตถาคตก็ไม่สรรเสริญภพแม้มีประมาณน้อย โดยที่สุดแม้เพียงชั่วลัดนิ้วมือเดียว ฉันนั้นเหมือนกันแล" (องฺ. เอก. ๑/๓๒๐-๓๒๑). เพราะฉะนั้น ตราบใดที่ท่านเหล่านั้นยังไม่บรรลุพระอรหัต ท่านก็ยังไม่ถึงความเป็นผู้ไม่ห่วงใยในท่านเหล่านั้น แต่จะถึงความเป็นผู้ไม่ห่วงใยในท่านผู้บรรลุพระอรหัตแล้วเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสารีบุตรเปรียบเหมือนมารดาผู้ให้กำเนิด, พระโมคคัลลานะเปรียบเหมือนผู้เลี้ยงดูบุตรที่เกิดแล้ว. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสารีบุตรย่อมแนะนำในโสดาปัตติผล, พระโมคคัลลานะย่อมแนะนำในประโยชน์อย่างยิ่ง". บทว่า ปโหติ คือ ย่อมอาจ.

දුක්ඛෙ ඤාණන්ති සවනසම්මසනපටිවෙධඤාණං, තථා දුක්ඛසමුදයෙ. දුක්ඛනිරොධෙ සවනපටිවෙධඤාණන්ති වට්ටති, තථා දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය. නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදීසු කාමපච්චනීකට්ඨෙන, කාමතො නිස්සටභාවෙන වා, කාමං සම්මසන්තස්ස උප්පන්නොති වා, කාමපදඝාතං කාමවූපසමං කරොන්තො උප්පන්නොති වා, කාමවිවිත්තන්තෙ උප්පන්නොති වා නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. සබ්බෙපි චෙතෙ පුබ්බභාගෙ නානාචිත්තෙසු, මග්ගක්ඛණෙ එකචිත්තෙ ලබ්භන්ති. තත්‍ර හි මිච්ඡාසඞ්කප්පචෙතනාය සමුග්ඝාතකො එකොව සඞ්කප්පො ලබ්භති, න නානා ලබ්භති[Pg.219]. සම්මාවාචාදයොපි පුබ්බභාගෙ නානාචිත්තෙසු, වුත්තනයෙනෙව මග්ගක්ඛණෙ එකචිත්තෙ ලබ්භන්ති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරෙන පන සච්චකථා විසුද්ධිමග්ගෙ ච සම්මාදිට්ඨිසුත්තෙ (ම. නි. 1.89 ආදයො) ච වුත්තායෙවාති.

บทว่า ญาณในทุกข์ ได้แก่ สวนญาณ สัมมสนญาณ และปฏิเวธญาณ, ในทุกขสมุทัยก็เช่นกัน. ในทุกขนิโรธ ควรเป็นสวนญาณและปฏิเวธญาณ, ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาก็เช่นกัน. ในเนกขัมมสังกัปปะเป็นต้น ชื่อว่าเนกขัมมสังกัปปะ เพราะอรรถว่าเป็นปฏิปักษ์ต่อกาม, หรือเพราะมีความเป็นสภาวะที่ออกจากกาม, หรือเพราะเกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณากาม, หรือเพราะเกิดขึ้นเมื่อกระทำการฆ่ากาม การสงบระงับกาม, หรือเพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสงัดจากกาม. ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. สังกัปปะแม้ทั้งหมดเหล่านี้ ย่อมได้ในจิตต่างๆ กันในปุพพภาค, แต่ในมรรคขณะ ย่อมได้ในจิตดวงเดียว. จริงอยู่ ในมรรคขณะนั้น เพราะเป็นการถอนมิจฉาสังกัปปเจตนา จึงย่อมได้สังกัปปะอย่างเดียวเท่านั้น, ไม่ได้หลายอย่าง. แม้สัมมาวาจาเป็นต้น ก็ย่อมได้ในจิตต่างๆ กันในปุพพภาค, แต่โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ในมรรคขณะ ย่อมได้ในจิตดวงเดียว. นี้เป็นเนื้อความย่อในอรรถกถานี้, ส่วนโดยพิสดาร สัจจกถา ท่านกล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรคและในสัมมาทิฏฐิสูตร (ม. นิ. ๑/๘๙ เป็นต้น) นั่นเทียว.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

සච්චවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัจจวิภังคสูตร จบ.

12. දක්ඛිණාවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

๑๒. อรรถกถาทักขิณาวิภังคสูตร

376. එවං මෙ සුතන්ති දක්ඛිණාවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ මහාපජාපති ගොතමීති ගොතමීති ගොත්තං. නාමකරණදිවසෙ පනස්සා ලද්ධසක්කාරා බ්‍රාහ්මණා ලක්ඛණසම්පත්තිං දිස්වා – ‘‘සචෙ අයං ධීතරං ලභිස්සති, චක්කවත්තිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසී භවිස්සති. සචෙ පුත්තං ලභිස්සති, චක්කවත්තිරාජා භවිස්සතීති උභයථාපි මහතීයෙවස්සා පජා භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිංසු. අථස්සා මහාපජාපතීති නාමං අකංසු. ඉධ පන ගොත්තෙන සද්ධිං සංසන්දිත්වා මහාපජාපතිගොතමීති වුත්තං. නවන්ති අහතං. සාමං වායිතන්ති න සහත්ථෙනෙව වායිතං, එකදිවසං පන ධාතිගණපරිවුතා සිප්පිකානං වායනට්ඨානං ආගන්ත්වා වෙමකොටිං ගහෙත්වා වායනාකාරං අකාසි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

๓๗๖. สูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ ทักขิณาวิภังคสูตร. ในสูตรนั้น บทว่า มหาปชาปติโคตมี, คำว่า โคตมี เป็นโคตร. ส่วนในวันขนานพระนามของพระนาง พราหมณ์ทั้งหลายผู้ได้รับสักการะ เห็นความถึงพร้อมแห่งลักษณะแล้ว ได้พยากรณ์ไว้ว่า "ถ้าพระนางนี้จักได้พระธิดา จักเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าจักรพรรดิ, ถ้าจักได้พระโอรส จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ, โดยทั้งสองสถาน ประชา (ผู้สืบเชื้อสาย) ของพระนางนี้จักเป็นผู้ยิ่งใหญ่ทีเดียว". ลำดับนั้น พวกเขาได้ขนานพระนามของพระนางว่า มหาปชาบดี. แต่ในสูตรนี้ ท่านประพันธ์เชื่อมกับโคตร จึงตรัสว่า มหาปชาปติโคตมี. บทว่า นวํ คือ ผ้าใหม่ที่ยังไม่ได้ซัก. บทว่า สามํ วายิตํ ไม่ใช่ทอด้วยพระหัตถ์ของพระนางเอง, แต่ว่าวันหนึ่ง พระนางแวดล้อมด้วยหมู่พระพี่เลี้ยง เสด็จไปยังที่ทอผ้าของพวกช่างทอ ทรงจับปลายกระสวยทำอาการทอ. ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงการกระทำนั้น.

කදා පන ගොතමියා භගවතො දුස්සයුගං දාතුං චිත්තං උප්පන්නන්ති. අභිසම්බොධිං පත්වා පඨමගමනෙන කපිලපුරං ආගතකාලෙ. තදා හි පිණ්ඩාය පවිට්ඨං සත්ථාරං ගහෙත්වා සුද්ධොදනමහාරාජා සකං නිවෙසනං පවෙසෙසි, අථ භගවතො රූපසොභග්ගං දිස්වා මහාපජාපතිගොතමී චින්තෙසි – ‘‘සොභති වත මෙ පුත්තස්ස අත්තභාවො’’ති. අථස්සා බලවසොමනස්සං උප්පජ්ජි. තතො චින්තෙසි – ‘‘මම පුත්තස්ස එකූනතිංස වස්සානි අගාරමජ්ඣෙ වසන්තස්ස අන්තමසො මොචඵලමත්තම්පි මයා දින්නකමෙව අහොසි, ඉදානිපිස්ස චීවරසාටකං දස්සාමී’’ති. ‘‘ඉමස්මිං ඛො පන රාජගෙහෙ බහූනි මහග්ඝානි වත්ථානි අත්ථි, තානි මං න තොසෙන්ති, සහත්ථා කතමෙව මං තොසෙති, සහත්ථා කත්වා දස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පාදෙසි.

ก็จิตของพระนางโคตมีที่จะถวายผ้าคู่แด่พระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นเมื่อไร? (เกิดขึ้น) ในคราวที่เสด็จมายังกรุงกบิลพัสดุ์ด้วยการเสด็จมาครั้งแรก หลังจากตรัสรู้พระสัมโพธิญาณ. จริงอยู่ ในครั้งนั้น ท้าวสุทโธทนมหาราชทรงรับเสด็จพระศาสดาผู้เสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาต แล้วเชิญให้เสด็จเข้าไปยังพระราชนิเวศน์ของพระองค์, ลำดับนั้น พระนางมหาปชาบดีโคตมีทอดพระเนตรเห็นพระรูปโสภาคย์ของพระผู้มีพระภาค จึงทรงดำริว่า "อัตภาพของลูกเรางามหนอ". ลำดับนั้น โสมนัสอันมีกำลังได้เกิดขึ้นแก่พระนาง. จากนั้น ทรงดำริว่า "เมื่อลูกของเราอยู่ครองเรือนตลอด ๒๙ ปี แม้เพียงผลกล้วย เราก็ไม่เคยได้ถวายเลย, บัดนี้ เราจักถวายผ้าสาฎกสำหรับทำจีวรแก่ท่าน". (แล้วทรงดำริอีกว่า) "ก็ในพระราชวังนี้มีผ้ามีราคามากอยู่เป็นอันมาก, ผ้าเหล่านั้นไม่ทำให้เรายินดี, ของที่ทำด้วยมือของตนเองเท่านั้นที่ทำให้เรายินดี, เราจักทำด้วยมือของตนเองแล้วถวาย" ดังนี้ แล้วทรงยังจิตให้เกิดขึ้น.

අථන්තරාපණා [Pg.220] කප්පාසං ආහරාපෙත්වා සහත්ථෙනෙව පිසිත්වා පොථෙත්වා සුඛුමසුත්තං කන්තිත්වා අන්තොවත්ථුස්මිංයෙව සාලං කාරාපෙත්වා සිප්පිකෙ පක්කොසාපෙත්වා සිප්පිකානං අත්තනො පරිභොගඛාදනීයභොජනීයමෙව දත්වා වායාපෙසි, කාලානුකාලඤ්ච ධාතිගණපරිවුතා ගන්ත්වා වෙමකොටිං අග්ගහෙසි. නිට්ඨිතකාලෙ සිප්පිකානං මහාසක්කාරං කත්වා දුස්සයුගං ගන්ධසමුග්ගෙ පක්ඛිපිත්වා වාසං ගාහාපෙත්වා – ‘‘මය්හං පුත්තස්ස චීවරසාටකං ගහෙත්වා ගමිස්සාමී’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා මග්ගං පටියාදාපෙසි, වීථියො සම්මජ්ජිත්වා පුණ්ණඝටෙ ඨපෙත්වා ධජපටාකා උස්සාපෙත්වා රාජඝරද්වාරතො පට්ඨාය යාව නිග්‍රොධාරාමා මග්ගං පටියාදාපෙත්වා පුප්ඵාභිකිණ්ණං අකංසු. මහාපජාපතිපි සබ්බාලඞ්කාරං අලඞ්කරිත්වා ධාතිගණපරිවුතා සමුග්ගං සීසෙ ඨපෙත්වා භගවතො සන්තිකං ගන්ත්වා ඉදං මෙ, භන්තෙ, නවං දුස්සයුගන්තිආදිමාහ.

ครั้งนั้น พระนางมหาปชาบดีโคตมีรับสั่งให้นำปุยฝ้ายมาจากตลาดในเมือง ทรงดีดและปั่นด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง แล้วทรงกรอด้ายอย่างละเอียด รับสั่งให้สร้างโรงทอผ้าภายในพระราชวังนั่นเอง รับสั่งให้เรียกช่างทอผ้ามา พระราชทานแต่ของเคี้ยวของฉันอันเป็นเครื่องบริโภคของพระองค์แก่ช่างทอผ้าทั้งหลายแล้วรับสั่งให้ทอ และในกาลอันควร มีหมู่พระพี่เลี้ยงแวดล้อม เสด็จไปทรงจับปลายกระสวย เมื่อทอเสร็จแล้ว ทรงทำสักการะใหญ่แก่ช่างทอผ้าทั้งหลาย ทรงใส่คู่ผ้าสาฎกลงในผอบที่อบด้วยของหอม รับสั่งให้ถือไปยังที่ประทับ แล้วกราบทูลแด่พระราชาว่า "หม่อมฉันจักถือผ้าสาฎกอันเป็นจีวรเพื่อบุตรของหม่อมฉันไป" พระราชาทรงรับสั่งให้ตกแต่งหนทาง พวกราชบุรุษกวาดถนนทั้งหลาย ตั้งหม้อน้ำเต็ม ยกธงชัยและธงแผ่นผ้าขึ้น ตกแต่งหนทางตั้งแต่ประตูพระราชวังจนถึงนิโครธาราม ได้โปรยปรายด้วยดอกไม้ แม้พระนางมหาปชาบดีโคตมี ก็ทรงประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง มีหมู่พระพี่เลี้ยงแวดล้อม ทรงทูนผอบไว้บนพระเศียร เสด็จไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กราบทูลคำมีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คู่ผ้าสาฎกใหม่ผืนนี้ของหม่อมฉัน"

දුතියම්පි ඛොති ‘‘සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහී’’ති වුත්තෙ – ‘‘පහොමහං, භන්තෙ, දුස්සකොට්ඨාගාරතො භික්ඛුසතස්සාපි භික්ඛුසහස්සස්සාපි භික්ඛුසතසහස්සස්සාපි චීවරදුස්සානි දාතුං, ඉදං පන මෙ භගවන්තං උද්දිස්ස සාමං කන්තං සාමං වායිතං, තං මෙ, භන්තෙ, භගවා පටිග්ගණ්හාතූ’’ති නිමන්තයමානා ආහ. එවං යාවතතියං යාචි, භගවාපි පටික්ඛිපියෙව.

แม้ครั้งที่สอง เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "โคตมี เธอจงถวายในสงฆ์เถิด" พระนางก็ทูลอาราธนาว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันสามารถเพื่อจะถวายผ้าจีวรแก่ภิกษุร้อยรูปบ้าง พันรูปบ้าง แสนรูปบ้าง จากคลังผ้าได้ แต่ว่าผ้านี้ หม่อมฉันเจาะจงพระผู้มีพระภาค กรอด้ายเอง ทอเอง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับจีวรนั้นของหม่อมฉันเถิด" พระนางได้ทูลวิงวอนอย่างนี้จนถึงครั้งที่สาม แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงปฏิเสธนั่นเทียว

කස්මා පන භගවා අත්තනො දිය්‍යමානං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දාපෙතීති? මාතරි අනුකම්පාය. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘ඉමිස්සා මං ආරබ්භ පුබ්බචෙතනා මුඤ්චචෙතනා පරචෙතනාති තිස්සො චෙතනා උප්පන්නා, භික්ඛුසඞ්ඝම්පිස්සා ආරබ්භ උප්පජ්ජන්තු, එවමස්සා ඡ චෙතනා එකතො හුත්වා දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය පවත්තිස්සන්තී’’ති. විතණ්ඩවාදී පනාහ – ‘‘සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵලන්ති තස්මා එවං වුත්ත’’න්ති. සො වත්තබ්බො – ‘‘කිං ත්වං සත්ථු දින්නතො සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵලතරං වදසී’’ති ආම වදාමීති. සුත්තං ආහරාති. සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි, සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි සඞ්ඝො චාති. කිං පනස්ස සුත්තස්ස අයමෙව අත්ථොති? ආම අයමෙවාති. යදි එවං ‘‘තෙන හානන්ද, විඝාසාදානං පූවං දෙහී’’ති ච (පාචි. 269) ‘‘තෙන හි ත්ව, කච්චාන, විඝාසාදානං ගුළං දෙහී’’ති (මහාව. 284) ච වචනතො විඝාසාදානං දින්නං මහප්ඵලතරඤ්ච භවෙය්‍ය. එවම්පි හි ‘‘සත්ථා අත්තනො දිය්‍යමානං [Pg.221] දාපෙතී’’ති. රාජරාජමහාමත්තාදයොපි අත්තනො ආගතං පණ්ණාකාරං හත්ථිගොපකාදීනං දාපෙන්ති, තෙ රාජාදීහි මහන්තතරා භවෙය්‍යුං. තස්මා මා එවං ගණ්හ –

ก็ เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงโปรดให้ถวายผ้าที่เขากำลังถวายแก่พระองค์ แก่ภิกษุสงฆ์เล่า? เพราะทรงอนุเคราะห์ในพระมาตุจฉา ได้ยินว่า พระองค์ได้ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า "เจตนา ๓ คือ ปุพพเจตนา มุญจนเจตนา อปรเจตนา ปรารภเรา เกิดขึ้นแล้วแก่พระนางนี้ ขอเจตนาทั้งหลายจงเกิดขึ้นแก่พระนางนั้น ปรารภแม้ภิกษุสงฆ์เถิด เมื่อเป็นอย่างนี้ เจตนา ๖ ของพระนางนั้นรวมเป็นอันเดียวกันแล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข ตลอดกาลนาน" ส่วนวิตัณฑวาทีกล่าวว่า "เพราะทานที่ถวายในสงฆ์มีผลมาก เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสอย่างนั้น" ผู้นั้นพึงถูกกล่าวว่า "ท่านกล่าวว่า ทานที่ถวายในสงฆ์มีผลมากกว่าทานที่ถวายแด่พระศาสดาหรือ" (เขาตอบว่า) "ใช่ ข้าพเจ้ากล่าวอย่างนั้น" (พึงกล่าวว่า) "ท่านจงนำสูตรมา" (เขานำสูตรมาว่า) "โคตมี เธอจงถวายในสงฆ์เถิด เมื่อเธอถวายในสงฆ์แล้ว เราตถาคตและสงฆ์ก็จักเป็นอันเธอได้บูชาแล้ว" (พึงถามว่า) "ก็ เนื้อความของสูตรนี้มีเพียงเท่านี้หรือ" (เขาตอบว่า) "ใช่ มีเพียงเท่านี้" ถ้าอย่างนั้น เพราะพระดำรัสว่า "ดูก่อนอานนท์ ถ้าอย่างนั้น เธอจงให้ขนมแก่คนกินเดนเถิด" และ "ดูก่อนกัจจานะ ถ้าอย่างนั้น ท่านจงให้น้ำอ้อยแก่คนกินเดนเถิด" ทานที่ให้แก่คนกินเดน ก็พึงมีผลมากกว่า เพราะว่า แม้ในกรณีนี้ พระศาสดาก็ทรงโปรดให้ถวายสิ่งของที่เขากำลังถวายแก่พระองค์แก่ผู้อื่น แม้พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา เป็นต้น ก็ย่อมให้เครื่องบรรณาการที่มาถึงตนแก่คนเลี้ยงช้างเป็นต้น คนเหล่านั้นพึงเป็นผู้ประเสริฐกว่าพระราชาเป็นต้นหรือ เพราะเหตุนั้น ท่านอย่าถือเอาอย่างนี้เลย

‘‘නයිමස්මිං ලොකෙ පරස්මිං වා පන,බුද්ධෙන සෙට්ඨො සදිසො වා විජ්ජති;

යමාහුනෙය්‍යානමග්ගතං ගතො,පුඤ්ඤත්ථිකානං විපුලඵලෙසින’’න්ති. –

"ก็ในโลกนี้หรือในโลกอื่น บุคคลผู้ประเสริฐกว่าหรือเสมอด้วยพระพุทธเจ้า ย่อมไม่มี พระองค์ผู้ถึงความเป็นเลิศแห่งบุคคลผู้ควรแก่ของคำนับ ของผู้ต้องการบุญ แสวงหาผลอันไพบูลย์"

වචනතො හි සත්ථාරා උත්තරිතරො දක්ඛිණෙය්‍යො නාම නත්ථි. එවමස්සා ඡ චෙතනා එකතො හුත්වා දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සන්තීති සන්ධාය යාවතතියං පටිබාහිත්වා සඞ්ඝස්ස දාපෙසි.

เพราะพระดำรัสนี้ ทักขิไณยบุคคลชื่อว่าผู้ยิ่งกว่าพระศาสดา ย่อมไม่มี พระองค์ทรงหมายถึงประโยชน์นี้ว่า "เมื่อเป็นอย่างนี้ เจตนา ๖ ของพระนางนั้นรวมเป็นอันเดียวกันแล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข ตลอดกาลนาน" จึงทรงห้ามจนถึงครั้งที่สาม แล้วโปรดให้ถวายแก่สงฆ์

පච්ඡිමාය ජනතාය සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරජනනත්ථං චාපි එවමාහ. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අහං න චිරට්ඨිතිකො, මය්හං පන සාසනං භික්ඛුසඞ්ඝෙ පතිට්ඨහිස්සති, පච්ඡිමා ජනතා සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරං ජනෙතූ’’ති යාවතතියං පටිබාහිත්වා සඞ්ඝස්ස දාපෙසි. එවඤ්හි සති – ‘‘සත්ථා අත්තනො දිය්‍යමානම්පි සඞ්ඝස්ස දාපෙසි, සඞ්ඝො නාම දක්ඛිණෙය්‍යො’’ති පච්ඡිමා ජනතා සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරං උප්පාදෙත්වා චත්තාරො පච්චයෙ දාතබ්බෙ මඤ්ඤිස්සති, සඞ්ඝො චතූහි පච්චයෙහි අකිලමන්තො බුද්ධවචනං උග්ගහෙත්වා සමණධම්මං කරිස්සති. එවං මම සාසනං පඤ්ච වස්සසහස්සානි ඨස්සතීති. ‘‘පටිග්ගණ්හාතු, භන්තෙ, භගවා’’ති වචනතොපි චෙතං වෙදිතබ්බං ‘‘සත්ථාරා උත්තරිතරො දක්ඛිණෙය්‍යො නාම නත්ථී’’ති. න හි ආනන්දත්ථෙරස්ස මහාපජාපතියා ආඝාතො වා වෙරං වා අත්ථි. න ථෙරො – ‘‘තස්සා දක්ඛිණා මා මහප්ඵලා අහොසී’’ති ඉච්ඡති. පණ්ඩිතො හි ථෙරො බහුස්සුතො සෙක්ඛපටිසම්භිදාපත්තො, සො සත්ථු දින්නස්ස මහප්ඵලභාවෙ සම්පස්සමානොව පටිග්ගණ්හාතු, භන්තෙ, භගවාති ගහණත්ථං යාචි.

อีกอย่างหนึ่ง พระองค์ตรัสอย่างนั้น เพื่อทรงยังความเคารพในสงฆ์ให้เกิดแก่ชนรุ่นหลัง ได้ยินว่า พระองค์ได้ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า "เรามิได้เป็นผู้ดำรงอยู่นาน แต่ศาสนาของเราจักตั้งมั่นอยู่ในภิกษุสงฆ์ ขอชนรุ่นหลังจงยังความเคารพให้เกิดในสงฆ์เถิด" ดังนี้แล้ว จึงทรงห้ามจนถึงครั้งที่สาม แล้วโปรดให้ถวายแก่สงฆ์ เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ชนรุ่นหลังจักสำคัญว่า "พระศาสดาทรงโปรดให้ถวายแม้สิ่งของที่เขากำลังถวายแก่พระองค์แก่สงฆ์, สงฆ์ชื่อว่าเป็นทักขิไณยบุคคล" ดังนี้แล้ว ชนรุ่นหลังยังความเคารพให้เกิดในสงฆ์ จักสำคัญว่าปัจจัย ๔ เป็นสิ่งที่พึงถวาย สงฆ์เมื่อไม่ลำบากด้วยปัจจัย ๔ จักเรียนเอาพุทธวจนะแล้วกระทำสมณธรรม เมื่อเป็นอย่างนี้ ศาสนาของเราจักตั้งอยู่ได้ ๕,๐๐๐ ปี แม้เพราะคำของพระอานนท์ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับเถิด" ข้อนี้ก็พึงทราบว่า "ทักขิไณยบุคคลชื่อว่าผู้ยิ่งกว่าพระศาสดา ย่อมไม่มี" ด้วยว่า ความอาฆาตหรือเวรของพระอานนทเถระต่อพระนางมหาปชาบดี ย่อมไม่มี พระเถระมิได้ปรารถนาว่า "ขอทักษิณาของพระนางนั้นอย่าได้มีผลมากเลย" เพราะว่า พระเถระเป็นบัณฑิต เป็นพหูสูต บรรลุเสกขปฏิสัมภิทา ท่านเล็งเห็นความเป็นทานมีผลมากแห่งทานที่ถวายแด่พระศาสดาอยู่ทีเดียว จึงได้ทูลวิงวอนเพื่อทรงรับว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับเถิด"

පුන විතණ්ඩවාදී ආහ – ‘‘සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි සඞ්ඝො චා’’ති වචනතො සත්ථා සඞ්ඝපරියාපන්නො වාති. සො වත්තබ්බො – ‘‘ජානාසි පන ත්වං කති සරණානි, කති අවෙච්චප්පසාදා’’ති ජානන්තො තීණීති වක්ඛති, තතො වත්තබ්බො – තව ලද්ධියා සත්ථු සඞ්ඝපරියාපන්නත්තා ද්වෙයෙව හොන්ති. එවං සන්තෙ ච – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඉමෙහි [Pg.222] තීහි සරණගමනෙහි පබ්බජ්ජං උපසම්පද’’න්ති (මහාව. 34) එවං අනුඤ්ඤාතා පබ්බජ්ජාපි උපසම්පදාපි න රුහති. තතො ත්වං නෙව පබ්බජිතො අසි, න ගිහි. සම්මාසම්බුද්ධෙ ච ගන්ධකුටියං නිසින්නෙ භික්ඛූ උපොසථම්පි පවාරණම්පි සඞ්ඝකම්මානිපි කරොන්ති, තානි සත්ථු සඞ්ඝපරියාපන්නත්තා කුප්පානි භවෙය්‍යුං, න ච හොන්ති. තස්මා න වත්තබ්බමෙතං ‘‘සත්ථා සඞ්ඝපරියාපන්නො’’ති.

อีกครั้งหนึ่ง วิตัณฑวาทีกล่าวว่า – "เพราะพระดำรัสว่า 'เมื่อท่านถวายในสงฆ์ เราตถาคตและสงฆ์ก็เป็นอันท่านบูชาแล้ว' พระศาสดาจึงชื่อว่านับเนื่องในสงฆ์" ผู้นั้นพึงถูกกล่าวว่า – "ท่านรู้หรือไม่ว่า สรณะมีเท่าไร อเวจจัปปสาทะมีเท่าไร" ผู้รู้จะตอบว่า "มี ๓" จากนั้น พึงกล่าวกับเขาว่า – "ตามลัทธิของท่าน เพราะพระศาสดานับเนื่องในสงฆ์ สรณะจึงมีเพียง ๒ เท่านั้น และเมื่อเป็นเช่นนั้น บรรพชาและอุปสมบทที่ทรงอนุญาตไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตบรรพชาอุปสมบทด้วยสรณคมน์ ๓ เหล่านี้' บรรพชาและอุปสมบทที่ทรงอนุญาตไว้อย่างนั้น ก็ย่อมไม่สำเร็จ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่เป็นทั้งบรรพชิต ไม่เป็นทั้งคฤหัสถ์ และเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับนั่งอยู่ในพระคันธกุฎี ภิกษุทั้งหลายย่อมทำอุโบสถบ้าง ปวารณาบ้าง สังฆกรรมบ้าง สังฆกรรมเหล่านั้น เพราะพระศาสดานับเนื่องในสงฆ์ ก็จะพึงเป็นกรรมกำเริบ (เสียไป) แต่ก็หาเป็นเช่นนั้นไม่ เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควรกล่าวคำนี้ว่า 'พระศาสดานับเนื่องในสงฆ์'"

377. ආපාදිකාති සංවඩ්ඪිකා, තුම්හාකං හත්ථපාදෙසු හත්ථපාදකිච්චං අසාධෙන්තෙසු හත්ථෙ ච පාදෙ ච වඩ්ඪෙත්වා පටිජග්ගිකාති අත්ථො. පොසිකාති දිවසස්ස ද්වෙ තයො වාරෙ න්හාපෙත්වා භොජෙත්වා පායෙත්වා තුම්හෙ පොසෙසි. ථඤ්ඤං පායෙසීති නන්දකුමාරො කිර බොධිසත්තතො කතිපාහෙනෙව දහරො, තස්මිං ජාතෙ මහාපජාපති අත්තනො පුත්තං ධාතීනං දත්වා සයං බොධිසත්තස්ස ධාතිකිච්චං සාධයමානා අත්තනො ථඤ්ඤං පායෙසි. තං සන්ධාය ථෙරො එවමාහ. ඉති මහාපජාපතියා බහූපකාරතං කථෙත්වා ඉදානි තථාගතස්ස බහූපකාරතං දස්සෙන්තො භගවාපි, භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ භගවන්තං, භන්තෙ, ආගම්මාති භගවන්තං පටිච්ච නිස්සාය සන්ධාය.

๓๗๗. บทว่า อาปาทิกา คือ ผู้ทำให้เจริญเติบโต ความหมายคือ เมื่อพระองค์ยังทรงทำกิจแห่งพระหัตถ์และพระบาทไม่ได้ พระนางได้ทรงทำให้พระหัตถ์และพระบาทเจริญเติบโตแล้วทรงบำรุงเลี้ยง บทว่า โปสิกา คือ ได้ทรงให้สรงสนานวันละสองสามครั้ง ให้เสวย ให้เสวยน้ำนม แล้วทรงเลี้ยงดูพระองค์ บทว่า ถญฺญํ ปาเยสิ (ทรงให้เสวยน้ำนม) คือ ได้ยินว่า นันทกุมารอ่อนพระชันษากว่าพระโพธิสัตว์เพียงไม่กี่วัน เมื่อนันทกุมารนั้นประสูติแล้ว พระนางมหาปชาบดีได้ประทานพระโอรสของพระนางแก่เหล่าแม่นม พระนางเองทรงทำหน้าที่แม่นมของพระโพธิสัตว์ ได้ทรงถวายน้ำนมของพระนาง พระเถระหมายถึงเรื่องนั้นจึงได้กราบทูลอย่างนี้ ครั้นกราบทูลถึงความเป็นผู้มีอุปการะมากของพระนางมหาปชาบดีอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงความเป็นผู้มีอุปการะมากของพระตถาคต จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "ภควาปิ ภนฺเต" ในบทเหล่านั้น บทว่า "ภควนฺตํ ภนฺเต อาคมฺม" คือ เพราะอาศัย ปรารภ อ้างถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า

378. අථ භගවා ද්වීසු උපකාරෙසු අතිරෙකතරං අනුමොදන්තො එවමෙතන්තිආදිමාහ. තත්ථ යං හානන්ද, පුග්ගලො පුග්ගලං ආගම්මාති යං ආචරියපුග්ගලං අන්තෙවාසිකපුග්ගලො ආගම්ම. ඉමස්සානන්ද, පුග්ගලස්ස ඉමිනා පුග්ගලෙනාති ඉමස්ස ආචරියපුග්ගලස්ස ඉමිනා අන්තෙවාසිකපුග්ගලෙන. න සුප්පටිකාරං වදාමීති පච්චූපකාරං න සුකරං වදාමි, අභිවාදනාදීසු ආචරියං දිස්වා අභිවාදනකරණං අභිවාදනං නාම. යස්මිං වා දිසාභාගෙ ආචරියො වසති, ඉරියාපථෙ වා කප්පෙන්තො තදභිමුඛො වන්දිත්වා ගච්ඡති, වන්දිත්වා නිසීදති, වන්දිත්වා නිපජ්ජති, ආචරියං පන දූරතොව දිස්වා පච්චුට්ඨාය පච්චුග්ගමනකරණං පච්චුට්ඨානං නාම. ආචරියං පන දිස්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ සීසෙ ඨපෙත්වා ආචරියං නමස්සති, යස්මිං වා දිසාභාගෙ සො වසති, තදභිමුඛොපි තථෙව නමස්සති, ගච්ඡන්තොපි ඨිතොපි නිසින්නොපි අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සතියෙවාති ඉදං අඤ්ජලිකම්මං නාම. අනුච්ඡවිකකම්මස්ස පන කරණං සාමීචිකම්මං නාම. චීවරාදීසු චීවරං දෙන්තො න යං වා තං වා දෙති, මහග්ඝං සතමූලිකම්පි පඤ්චසතමූලිකම්පි සහස්සමූලිකම්පි දෙතියෙව[Pg.223]. පිණ්ඩපාතාදීසුපි එසෙව නයො. කිං බහුනා, චතූහි පණීතපච්චයෙහි චක්කවාළන්තරං පූරෙත්වා සිනෙරුපබ්බතෙන කූටං ගහෙත්වා දෙන්තොපි ආචරියස්ස අනුච්ඡවිකං කිරියං කාතුං න සක්කොතියෙව.

๓๗๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงอนุโมทนาอย่างยิ่งในอุปการะของคนทั้งสอง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เอวเมตํ" ในบทเหล่านั้น บทว่า "ยํ หานนฺท ปุคฺคโล ปุคฺคลํ อาคมฺม" คือ อันเตวาสิกบุคคลอาศัยอาจารย์บุคคลใด บทว่า "อิมสฺสานนฺท ปุคฺคลสฺส อิมินา ปุคฺคเลน" คือ อันเตวาสิกบุคคลนี้ต่ออาจารย์บุคคลนี้ บทว่า "น สุปฺปฏิการํ วทามิ" คือ เราไม่กล่าวว่าการตอบแทนคุณเป็นสิ่งที่ทำได้ง่าย ในอภิวาทเป็นต้น การเห็นอาจารย์แล้วทำการไหว้ ชื่อว่า อภิวาท หรืออาจารย์อยู่ในทิศทางใด เมื่อจะเปลี่ยนอิริยาบถ ก็หันหน้าไปทางทิศนั้น ไหว้แล้วจึงเดิน ไหว้แล้วจึงนั่ง ไหว้แล้วจึงนอน ส่วนการเห็นอาจารย์แต่ไกลแล้วลุกขึ้นต้อนรับ ชื่อว่า ปัจจุฏฐาน ส่วนการเห็นอาจารย์แล้วประคองอัญชลีไว้บนศีรษะแล้วนอบน้อมอาจารย์ หรืออาจารย์อยู่ในทิศทางใด ก็หันหน้าไปทางทิศนั้นนอบน้อมเช่นเดียวกัน จะเดิน จะยืน หรือจะนั่ง ก็ประคองอัญชลีนอบน้อมอยู่นั่นเอง นี้ชื่อว่า อัญชลีกรรม ส่วนการกระทำกรรมที่สมควร ชื่อว่า สามีจิกรรม ในจีวรเป็นต้น เมื่อจะถวายจีวร ก็ไม่ถวายผืนใดผืนหนึ่ง (ที่ไม่มีราคา) ย่อมถวายแต่จีวรมีราคามาก มีค่าร้อยหนึ่งบ้าง ห้าร้อยบ้าง พันหนึ่งบ้างทีเดียว แม้ในบิณฑบาตเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน จะกล่าวไปไยให้มาก แม้จะให้ปัจจัยอันประณีต ๔ อย่างเต็มระหว่างจักรวาล แล้วเอาภูเขาสิเนรุทำเป็นยอดถวาย ก็ไม่สามารถทำการกระทำที่สมควรแก่อาจารย์ได้เลย

379. චුද්දස ඛො පනිමාති කස්මා ආරභි? ඉදං සුත්තං පාටිපුග්ගලිකං දක්ඛිණං ආරබ්භ සමුට්ඨිතං. ආනන්දත්ථෙරොපි ‘‘පටිග්ගණ්හාතු, භන්තෙ, භගවා’’ති පාටිපුග්ගලිකදක්ඛිණංයෙව සමාදපෙති, චුද්දසසු ච ඨානෙසු දින්නදානං පාටිපුග්ගලිකං නාම හොතීති දස්සෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. අයං පඨමාති අයං දක්ඛිණා ගුණවසෙනපි පඨමා ජෙට්ඨකවසෙනපි. අයඤ්හි පඨමා අග්ගා ජෙට්ඨිකා, ඉමිස්සා දක්ඛිණාය පමාණං නාම නත්ථි. දුතියතතියාපි පරමදක්ඛිණායෙව, සෙසා පරමදක්ඛිණභාවං න පාපුණන්ති. බාහිරකෙ කාමෙසු වීතරාගෙති කම්මවාදිකිරියවාදිම්හි ලොකියපඤ්චාභිඤ්ඤෙ. පුථුජ්ජනසීලවන්තෙති පුථුජ්ජනසීලවා නාම ගොසීලධාතුකො හොති, අසඨො අමායාවී පරං අපීළෙත්වා ධම්මෙන සමෙන කසියා වා වණිජ්ජාය වා ජීවිකං කප්පෙතා. පුථුජ්ජනදුස්සීලෙති පුථුජ්ජනදුස්සීලා නාම කෙවට්ටමච්ඡබන්ධාදයො පරං පීළාය ජීවිකං කප්පෙතා.

๓๗๙. เพราะเหตุไรจึงทรงปรารภพระดำรัสว่า "จุทฺทส โข ปนิมา"? พระสูตรนี้เกิดขึ้นเพราะปรารภปาฏิปุคคลิกทักษิณา แม้พระอานนทเถระก็ทูลให้ทรงสมาทานปาฏิปุคคลิกทักษิณานั่นเองว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดรับ" และเพื่อจะทรงแสดงว่า ทานที่ถวายในฐานะ ๑๔ อย่าง ชื่อว่า ปาฏิปุคคลิกทาน จึงทรงปรารภเทศนานี้ บทว่า "อยํ ปฐมา" คือ ทักษิณานี้เป็นที่หนึ่งทั้งโดยคุณและโดยความเป็นใหญ่ จริงอยู่ ทักษิณานี้เป็นที่หนึ่ง เป็นเลิศ เป็นใหญ่ ประมาณแห่งทักษิณานี้ไม่มี แม้ทักษิณาที่สองและที่สามก็เป็นทักษิณาอย่างยิ่ง ส่วนทักษิณาที่เหลือไม่ถึงความเป็นทักษิณาอย่างยิ่ง บทว่า "พาหิรเก กาเมสุ วีตราเค" คือ ในบุคคลภายนอกผู้เป็นกรรมวาที กิริยวาที ผู้ปราศจากความกำหนัดในกาม ได้โลกิยอภิญญา ๕ บทว่า "ปุถุชฺชนสีลวนฺเต" คือ ผู้ชื่อว่าปุถุชนผู้มีศีล ย่อมมีปกติเหมือนโค เป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ไม่เบียดเบียนผู้อื่น เลี้ยงชีพโดยธรรมสม่ำเสมอด้วยกสิกรรมหรือพาณิชยกรรม บทว่า "ปุถุชฺชนทุสฺสีเล" คือ ผู้ชื่อว่าปุถุชนผู้ทุศีล ได้แก่ ชาวประมง พรานล่าปลา เป็นต้น ผู้เบียดเบียนผู้อื่นเลี้ยงชีพ

ඉදානි පාටිපුග්ගලිකදක්ඛිණාය විපාකං පරිච්ඡින්දන්තො තත්‍රානන්දාතිආදිමාහ. තත්ථ තිරච්ඡානගතෙති යං ගුණවසෙන උපකාරවසෙන පොසනත්ථං දින්නං, ඉදං න ගහිතං. යම්පි ආලොපඅඩ්ඪආලොපමත්තං දින්නං, තම්පි න ගහිතං. යං පන සුනඛසූකරකුක්කුටකාකාදීසු යස්ස කස්සචි සම්පත්තස්ස ඵලං පටිකඞ්ඛිත්වා යාවදත්ථං දින්නං, ඉදං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තිරච්ඡානගතෙ දානං දත්වා’’ති. සතගුණාති සතානිසංසා. පාටිකඞ්ඛිතබ්බාති ඉච්ඡිතබ්බා. ඉදං වුත්තං හොති – අයං දක්ඛිණා ආයුසතං වණ්ණසතං සුඛසතං බලසතං පටිභානසතන්ති පඤ්ච ආනිසංසසතානි දෙති, අත්තභාවසතෙ ආයුං දෙති, වණ්ණං, සුඛං, බලං, පටිභානං දෙති, නිප්පරිතසං කරොති. භවසතෙපි වුත්තෙ අයමෙව අත්ථො. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ නයො නෙතබ්බො.

บัดนี้ เมื่อจะทรงกำหนดวิบากของปาฏิปุคคลิกทักษิณา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ตตฺรานนฺท" ในบทเหล่านั้น บทว่า "ติรจฺฉานคเต" คือ ทานที่ให้เพื่อเลี้ยงดูโดยอาศัยคุณหรือโดยอาศัยอุปการะ ทานนี้ไม่นับ แม้ทานที่ให้ประมาณคำข้าวหนึ่งหรือครึ่งคำข้าว ทานนั้นก็ไม่นับ ส่วนทานที่ให้แก่สัตว์ใดสัตว์หนึ่งที่มาถึงแล้วในจำพวกสุนัข สุกร ไก่ กา เป็นต้น ตามความต้องการ โดยหวังผล ทรงหมายถึงทานนี้จึงตรัสว่า "ให้ทานในสัตว์ดิรัจฉาน" บทว่า "สตคุณา" คือ มีอานิสงส์ร้อยเท่า บทว่า "ปาฏิกงฺขิตพฺพา" คือ พึงหวังได้ ความหมายที่ตรัสไว้คือ ทักษิณานี้ย่อมให้อานิสงส์ ๕๐๐ คือ อายุ ๑๐๐ วรรณะ ๑๐๐ สุขะ ๑๐๐ พละ ๑๐๐ และปฏิภาณ ๑๐๐ ย่อมให้อายุ วรรณะ สุขะ พละ ปฏิภาณ ในร้อยอัตภาพ ย่อมทำให้ไม่มีความเดือดร้อน แม้เมื่อตรัสว่าในร้อยภพ ก็มีความหมายอย่างนี้เช่นกัน พึงนำนัยไปในทุกที่ด้วยอุบายนี้

සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නෙති එත්ථ හෙට්ඨිමකොටියා තිසරණං ගතො උපාසකොපි සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො නාම, තස්මිං දින්නදානම්පි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අප්පමෙය්‍යං. පඤ්චසීලෙ පතිට්ඨිතස්ස තතො උත්තරි මහප්ඵලං, දසසීලෙ පතිට්ඨිතස්ස තතො [Pg.224] උත්තරි, තදහුපබ්බජිතස්ස සාමණෙරස්ස තතො උත්තරි, උපසම්පන්නභික්ඛුනො තතො උත්තරි, උපසම්පන්නස්සෙව වත්තසම්පන්නස්ස තතො උත්තරි, විපස්සකස්ස තතො උත්තරි, ආරද්ධවිපස්සකස්ස තතො උත්තරි, උත්තමකොටියා පන මග්ගසමඞ්ගී සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො නාම. එතස්ස දින්නදානං තතො උත්තරි මහප්ඵලමෙව.

ในบทว่า 'ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล' นั้น โดยส่วนเบื้องต่ำ แม้อุบาสกผู้ถึงไตรสรณะ ก็ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล, ทานที่ถวายในท่านผู้นั้นก็นับไม่ได้ ประมาณไม่ได้. ทานที่ถวายแก่ผู้ตั้งมั่นในศีล ๕ มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่ผู้ตั้งมั่นในศีล ๑๐ มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่สามเณรผู้บวชในวันนั้น มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่ภิกษุผู้อุปสมบทแล้ว มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่ภิกษุผู้อุปสมบทแล้วและสมบูรณ์ด้วยวัตร มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่ผู้เจริญวิปัสสนา มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่ผู้ปรารภวิปัสสนา มีผลมากกว่านั้น, ส่วนโดยส่วนอย่างยิ่ง ผู้พร้อมด้วยมรรค ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล. ทานที่ถวายแก่ท่านผู้นี้ มีผลมากกว่านั้นอย่างแน่นอน.

කිං පන මග්ගසමඞ්ගිස්ස සක්කා දානං දාතුන්ති? ආම සක්කා. ආරද්ධවිපස්සකො හි පත්තචීවරමාදාය ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති, තස්ස ගෙහද්වාරෙ ඨිතස්ස හත්ථතො පත්තං ගහෙත්වා ඛාදනීයභොජනීයං පක්ඛිපන්ති. තස්මිං ඛණෙ භික්ඛුනො මග්ගවුට්ඨානං හොති, ඉදං දානං මග්ගසමඞ්ගිනො දින්නං නාම හොති. අථ වා පනෙස ආසනසාලාය නිසින්නො හොති, මනුස්සා ගන්ත්වා පත්තෙ ඛාදනීයභොජනීයං ඨපෙන්ති, තස්මිං ඛණෙ තස්ස මග්ගවුට්ඨානං හොති, ඉදම්පි දානං මග්ගසමඞ්ගිනො දින්නං නාම. අථ වා පනස්ස විහාරෙ වා ආසනසාලාය වා නිසින්නස්ස උපාසකා පත්තං ආදාය අත්තනො ඝරං ගන්ත්වා ඛාදනීයභොජනීයං පක්ඛිපන්ති, තස්මිං ඛණෙ තස්ස මග්ගවුට්ඨානං හොති, ඉදම්පි දානං මග්ගසමඞ්ගිනො දින්නං නාම. තත්ථ සොණ්ඩියං උදකස්ස විය සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නෙ දින්නදානස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යතා වෙදිතබ්බා. තාසු තාසු මහානදීසු මහාසමුද්දෙ ච උදකස්ස විය සොතාපන්නාදීසු දින්නදානස්ස උත්තරිතරවසෙන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යතා වෙදිතබ්බා. පථවියා ඛයමණ්ඩලමත්තෙ පදෙසෙ පංසුං ආදිං කත්වා යාව මහාපථවියා පංසුනො අප්පමෙය්‍යතායපි අයමත්ථො දීපෙතබ්බො.

ก็ การถวายทานแก่ผู้พร้อมด้วยมรรค เป็นสิ่งที่ทำได้หรือ? เออ ทำได้. จริงอยู่ ผู้ปรารภวิปัสสนา ถือบาตรและจีวรเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต, เมื่อท่านยืนอยู่ที่ประตูเรือน (คนทั้งหลาย) รับบาตรจากมือแล้วใส่ของเคี้ยวของฉันลงไป. ในขณะนั้น การออกจากมรรคของภิกษุย่อมมี, ทานนี้ชื่อว่าถวายแก่ผู้พร้อมด้วยมรรค. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุนั้นนั่งอยู่ในโรงฉัน, มนุษย์ทั้งหลายไปแล้ววางของเคี้ยวของฉันลงในบาตร, ในขณะนั้น การออกจากมรรคของท่านย่อมมี, แม้ทานนี้ก็ชื่อว่าถวายแก่ผู้พร้อมด้วยมรรค. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อท่านนั่งอยู่ในวิหารหรือในโรงฉัน อุบาสกทั้งหลายรับบาตรไปสู่เรือนของตนแล้วใส่ของเคี้ยวของฉันลงไป, ในขณะนั้น การออกจากมรรคของท่านย่อมมี, แม้ทานนี้ก็ชื่อว่าถวายแก่ผู้พร้อมด้วยมรรค. ในบรรดาทานเหล่านั้น พึงทราบความที่ทานที่ถวายแก่ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลนับไม่ได้ เหมือนน้ำในมหาสมุทร. พึงทราบความที่ทานที่ถวายในพระโสดาบันเป็นต้นนับไม่ได้โดยความยิ่งขึ้นไป เหมือนน้ำในแม่น้ำใหญ่เหล่านั้นๆ และในมหาสมุทร. อรรถนี้พึงแสดงแม้ด้วยความที่ฝุ่นในแผ่นดินใหญ่นับประมาณไม่ได้ โดยเริ่มตั้งแต่ฝุ่นในพื้นที่ขนาดเท่าลานนวดข้าวบนแผ่นดิน.

380. සත්ත ඛො පනිමාති කස්මා ආරභි? ‘‘සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි, සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි සඞ්ඝො චා’’ති හි වුත්තං, තත්ථ සත්තසු ඨානෙසු දින්නදානං සඞ්ඝෙ දින්නං නාම හොතීති දස්සෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ බුද්ධප්පමුඛෙ උභතොසඞ්ඝෙති එකතො භික්ඛුසඞ්ඝො, එකතො භික්ඛුනිසඞ්ඝො, සත්ථා මජ්ඣෙ නිසින්නො හොතීති අයං බුද්ධප්පමුඛො උභතොසඞ්ඝො නාම. අයං පඨමාති ඉමාය දක්ඛිණාය සමප්පමාණා දක්ඛිණා නාම නත්ථි. දුතියදක්ඛිණාදයො පන එතං පරමදක්ඛිණං න පාපුණන්ති.

๓๘๐. (พระผู้มีพระภาค) ทรงปรารภเทศนาว่า 'ดูก่อนโคตมี ทักษิณาทาน ๗ ประการเหล่านี้แล' เพราะเหตุไร? เพราะได้ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนโคตมี เธอจงถวายในสงฆ์เถิด เมื่อเธอถวายในสงฆ์แล้ว เราตถาคตและสงฆ์ก็จักเป็นอันเธอได้บูชาแล้ว' ทรงปรารภเทศนานี้เพื่อแสดงว่า ในฐานะ ๗ ประการนั้น ทานที่ถวายแล้วชื่อว่าถวายในสงฆ์. ในบทเหล่านั้น บทว่า 'ในอุภโตสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข' คือ ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่ข้างหนึ่ง ภิกษุณีสงฆ์นั่งอยู่ข้างหนึ่ง พระศาสดาประทับนั่งอยู่ตรงกลาง นี้ชื่อว่าอุภโตสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข. บทว่า 'นี้เป็นทักษิณาประการแรก' คือ ทักษิณาที่มีประมาณเท่ากับทักษิณานี้ ย่อมไม่มี. ส่วนทักษิณาประการที่สองเป็นต้น ย่อมไม่ถึงทักษิณาอันยอดเยี่ยมนี้.

කිං [Pg.225] පන තථාගතෙ පරිනිබ්බුතෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස උභතොසඞ්ඝස්ස දානං දාතුං සක්කාති? සක්කා. කථං? උභතොසඞ්ඝස්ස හි පමුඛෙ සධාතුකං පටිමං ආසනෙ ඨපෙත්වා ආධාරකං ඨපෙත්වා දක්ඛිණොදකං ආදිං කත්වා සබ්බං සත්ථු පඨමං දත්වා උභතොසඞ්ඝස්ස දාතබ්බං, එවං බුද්ධප්පමුඛස්ස උභතොසඞ්ඝස්ස දානං දින්නං නාම හොති. තත්ථ යං සත්ථු දින්නං, තං කිං කාතබ්බන්ති? යො සත්ථාරං පටිජග්ගති වත්තසම්පන්නො භික්ඛු, තස්ස දාතබ්බං. පිතුසන්තකඤ්හි පුත්තස්ස පාපුණාති, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දාතුම්පි වට්ටති, සප්පිතෙලානි පන ගහෙත්වා දීපා ජලිතබ්බා, සාටකං ගහෙත්වා පටාකා ආරොපෙතබ්බාති. භික්ඛුසඞ්ඝෙති අපරිච්ඡින්නකමහාභික්ඛුසඞ්ඝෙ. භික්ඛුනිසඞ්ඝෙපි එසෙව නයො.

ก็ เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว การถวายทานแก่อุภโตสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข เป็นสิ่งที่ทำได้หรือ? ทำได้. อย่างไร? คือ พึงตั้งพระพุทธปฏิมาพร้อมด้วยพระธาตุไว้บนอาสนะเบื้องหน้าแห่งอุภโตสงฆ์ ตั้งที่รองบาตรไว้ กระทำทักษิโณทกเป็นต้นแล้ว ถวายวัตถุทั้งปวงแด่พระศาสดาก่อน แล้วจึงถวายแก่อุภโตสงฆ์, เมื่อทำอย่างนี้ ชื่อว่าได้ถวายทานแก่อุภโตสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข. ในการถวายนั้น วัตถุที่ถวายแด่พระศาสดา พึงทำอย่างไร? พึงถวายแก่ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยวัตรซึ่งดูแลพระศาสดา (คือพระเจดีย์). จริงอยู่ ทรัพย์สินของบิดาย่อมตกถึงบุตร, ถวายแก่ภิกษุสงฆ์ก็ควร, อีกอย่างหนึ่ง พึงนำเนยใสและน้ำมันมาจุดประทีป, พึงนำผ้ามาทำเป็นธงประดับ. บทว่า 'ในภิกษุสงฆ์' หมายถึง ในหมู่ภิกษุสงฆ์ใหญ่ที่ไม่มีขอบเขตจำกัด. แม้ในภิกษุณีสงฆ์ ก็นัยนี้เช่นกัน.

ගොත්‍රභුනොති ගොත්තමත්තකමෙව අනුභවමානා, නාමමත්තසමණාති අත්ථො. කාසාවකණ්ඨාති කාසාවකණ්ඨනාමකා. තෙ කිර එකං කාසාවඛණ්ඩං හත්ථෙ වා ගීවාය වා බන්ධිත්වා විචරිස්සන්ති. ඝරද්වාරං පන තෙසං පුත්තභරියා කසිවණිජ්ජාදිකම්මානි ච පාකතිකානෙව භවිස්සන්ති. තෙසු දුස්සීලෙසු සඞ්ඝං උද්දිස්ස දානං දස්සන්තීති එත්ථ දුස්සීලසඞ්ඝන්ති න වුත්තං. සඞ්ඝො හි දුස්සීලො නාම නත්ථි. දුස්සීලා පන උපාසකා තෙසු දුස්සීලෙසු භික්ඛුසඞ්ඝං උද්දිස්ස සඞ්ඝස්ස දෙමාති දානං දස්සන්ති. ඉති භගවතා බුද්ධප්පමුඛෙ සඞ්ඝෙ දින්නදක්ඛිණාපි ගුණසඞ්ඛාය අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාති වුත්තං. කාසාවකණ්ඨසඞ්ඝෙ දින්නදක්ඛිණාපි ගුණසඞ්ඛායෙව අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාති වුත්තා. සඞ්ඝගතා දක්ඛිණා හි සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරං කාතුං සක්කොන්තස්ස හොති, සඞ්ඝෙ පන චිත්තීකාරො දුක්කරො හොති.

บทว่า 'โคตรภู' หมายถึง ผู้เสวยเพียงโคตร (ของสมณะ), อธิบายว่า เป็นสมณะแต่ในนาม. บทว่า 'กาสาวกัณฐะ' หมายถึง ผู้มีชื่อว่ากาสาวกัณฐะ (ผู้มีผ้ากาสาวะพันคอ). ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นจะผูกผ้ากาสาวะชิ้นหนึ่งไว้ที่มือหรือที่คอแล้วเที่ยวไป. ส่วนประตูเรือน บุตรภรรยา และการงานมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้นของชนเหล่านั้น จักเป็นเหมือนของคฤหัสถ์ทั่วไป. ในบทว่า 'ในชนผู้ทุศีลเหล่านั้น (ทายก) อุทิศสงฆ์แล้วจักถวายทาน' นี้ ไม่ได้ตรัสว่า 'สงฆ์ผู้ทุศีล'. เพราะว่า สงฆ์ชื่อว่าทุศีล ย่อมไม่มี. ส่วนผู้ทุศีลคืออุบาสก, (ทายก) อุทิศภิกษุสงฆ์ในอุบาสกผู้ทุศีลเหล่านั้นแล้ว กล่าวว่า 'ข้าพเจ้าทั้งหลายขอถวายแก่สงฆ์' แล้วจักถวายทาน. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า แม้ทักษิณาที่ถวายในสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ก็นับไม่ได้โดยการนับคุณ. แม้ทักษิณาที่ถวายในสงฆ์กาสาวกัณฐะ ก็ตรัสว่านับไม่ได้โดยการนับคุณเช่นกัน. จริงอยู่ ทักษิณาที่ถึงแล้วซึ่งสงฆ์ ย่อมมีแก่ผู้ที่สามารถทำการเคารพในสงฆ์ได้, แต่ว่า การทำการเคารพในสงฆ์ เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก.

යො හි සඞ්ඝගතං දක්ඛිණං දස්සාමීති දෙය්‍යධම්මං පටියාදෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා, – ‘‘භන්තෙ, සඞ්ඝං උද්දිස්ස එකං ථෙරං දෙථා’’ති වදති, අථ සඞ්ඝතො සාමණෙරං ලභිත්වා ‘‘සාමණෙරො මෙ ලද්ධො’’ති අඤ්ඤථත්තං ආපජ්ජති, තස්ස දක්ඛිණා සඞ්ඝගතා න හොති. මහාථෙරං ලභිත්වාපි ‘‘මහාථෙරො මෙ ලද්ධො’’ති සොමනස්සං උප්පාදෙන්තස්සාපි න හොතියෙව. යො පන සාමණෙරං වා උපසම්පන්නං වා දහරං වා ථෙරං වා බාලං වා පණ්ඩිතං වා යංකිඤ්චි සඞ්ඝතො ලභිත්වා නිබ්බෙමතිකො හුත්වා සඞ්ඝස්ස දෙමීති සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරං කාතුං සක්කොති, තස්ස දක්ඛිණා සඞ්ඝගතා නාම හොති. පරසමුද්දවාසිනො කිර එවං කරොන්ති.

จริงอยู่ บุคคลใดตั้งใจว่า "เราจักถวายทักษิณาที่ถึงแล้วแก่สงฆ์" แล้วตระเตรียมเทยยธรรม ไปสู่วิหารแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงให้พระเถระรูปหนึ่งโดยเจาะจงจากสงฆ์" ครั้นเมื่อได้สามเณรจากสงฆ์แล้ว ถึงความเป็นอย่างอื่น (คือเสียใจ) ว่า "สามเณรเป็นผู้ที่เราได้แล้ว" ทักษิณาของบุคคลนั้นไม่ชื่อว่าเป็นสังฆทาน แม้ได้พระมหาเถระแล้วให้โสมนัสเกิดขึ้นว่า "พระมหาเถระเป็นผู้ที่เราได้แล้ว" ทักษิณาของผู้นั้นก็ไม่เป็นสังฆทานนั่นเทียว ส่วนบุคคลใดได้ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งจากสงฆ์ จะเป็นสามเณรก็ตาม ภิกษุอุปสมบันก็ตาม ภิกษุหนุ่มก็ตาม พระเถระก็ตาม ภิกษุผู้เขลาก็ตาม ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตก็ตาม แล้วเป็นผู้ไม่มีความเคลือบแคลง สามารถทำการเคารพในสงฆ์โดยตั้งใจว่า "เราถวายแด่สงฆ์" ทักษิณาของบุคคลนั้นชื่อว่าเป็นสังฆทาน ได้ยินว่า ชนผู้อยู่ในสมุทรอื่นย่อมกระทำอย่างนี้

තත්ථ [Pg.226] හි එකො විහාරසාමි කුටුම්බිකො ‘‘සඞ්ඝගතං දක්ඛිණං දස්සාමී’’ති සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා එකං භික්ඛුං දෙථාති යාචි. සො එකං දුස්සීලභික්ඛුං ලභිත්වා නිසින්නට්ඨානං ඔපුඤ්ජාපෙත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා උපරි විතානං බන්ධිත්වා ගන්ධධූමපුප්ඵෙහි පූජෙත්වා පාදෙ ධොවිත්වා තෙලෙන මක්ඛෙත්වා බුද්ධස්ස නිපච්චකාරං කරොන්තො විය සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරෙන දෙය්‍යධම්මං අදාසි. සො භික්ඛු පච්ඡාභත්තං විහාරජග්ගනත්ථාය කුදාලකං දෙථාති ඝරද්වාරං ආගතො, උපාසකො නිසින්නොව කුදාලං පාදෙන ඛිපිත්වා ‘‘ගණ්හා’’ති අදාසි. තමෙනං මනුස්සා ආහංසු – ‘‘තුම්හෙහි පාතොව එතස්ස කතසක්කාරො වත්තුං න සක්කා, ඉදානි උපචාරමත්තකම්පි නත්ථි, කිං නාමෙත’’න්ති. උපාසකො – ‘‘සඞ්ඝස්ස සො අය්‍යා චිත්තීකාරො, න එතස්සා’’ති ආහ. කාසාවකණ්ඨසඞ්ඝස්ස දින්නදක්ඛිණං පන කො සොධෙතීති? සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාදයො අසීති මහාථෙරා සොධෙන්තීති. අපිච ථෙරා චිරපරිනිබ්බුතා, ථෙරෙ ආදිං කත්වා යාවජ්ජ ධරමානා ඛීණාසවා සොධෙන්තියෙව.

ในชมพูทวีปนั้น กุฎุมพีผู้เป็นเจ้าของวิหารคนหนึ่ง ตั้งใจว่า "เราจักถวายทักษิณาที่ถึงแล้วแก่สงฆ์" จึงได้วิงวอนว่า "ขอท่านทั้งหลายจงให้ภิกษุรูปหนึ่งโดยเจาะจงจากสงฆ์" เขาได้ภิกษุผู้ทุศีลรูปหนึ่งแล้ว ให้ฉาบทาที่นั่ง ปูลาดอาสนะ ผูกเพดานไว้เบื้องบน บูชาด้วยของหอม ควัน และดอกไม้ ล้างเท้า ทาด้วยน้ำมัน แล้วได้ถวายเทยยธรรมด้วยความเคารพในสงฆ์ ประหนึ่งกระทำการเคารพต่อพระพุทธเจ้า ภายหลังภัต ภิกษุนั้นมาที่ประตูเรือนแล้วกล่าวว่า "จงให้จอบเพื่อประโยชน์แก่การกวาดวิหาร" อุบาสกนั่งอยู่นั่นเทียว เขี่ยจอบด้วยเท้าแล้วให้พลางกล่าวว่า "จงรับไป" มนุษย์ทั้งหลายได้กล่าวกะอุบาสกนั้นว่า "สักการะที่ท่านทั้งหลายกระทำแล้วแก่ภิกษุนี้ในเวลาเช้า ไม่อาจจะพรรณนาได้ บัดนี้ แม้สักว่าการอุปัฏฐากก็ไม่มี นี่ชื่อว่าอะไรกัน?" อุบาสกกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญทั้งหลาย การเคารพนั้น ข้าพเจ้ากระทำแล้วแด่สงฆ์ ไม่ใช่แก่ภิกษุรูปนี้" ก็ใครเล่าย่อมชำระทักษิณาที่ถวายแล้วแก่สงฆ์ผู้มีผ้ากาสาวะพันคอให้บริสุทธิ์? พระมหาสาวก ๘๐ มีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น ย่อมทรงชำระให้บริสุทธิ์ อีกอย่างหนึ่ง พระเถระทั้งหลายปรินิพพานนานแล้ว พระขีณาสพทั้งหลายผู้ยังทรงพระชนม์อยู่จนถึงทุกวันนี้ มีพระเถระเหล่านั้นเป็นต้น ย่อมทรงชำระให้บริสุทธิ์นั่นเทียว

න ත්වෙවාහං, ආනන්ද, කෙනචි පරියායෙන සඞ්ඝගතාය දක්ඛිණායාති එත්ථ අත්ථි බුද්ධප්පමුඛො සඞ්ඝො, අත්ථි එතරහි සඞ්ඝො, අත්ථි අනාගතෙ කාසාවකණ්ඨසඞ්ඝො. බුද්ධප්පමුඛො සඞ්ඝො එතරහි සඞ්ඝෙන න උපනෙතබ්බො, එතරහි සඞ්ඝො අනාගතෙ කාසාවකණ්ඨසඞ්ඝෙන සද්ධිං න උපනෙතබ්බො. තෙන තෙනෙව සමයෙන කථෙතබ්බං. සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ගහිතසමණපුථුජ්ජනො හි පාටිපුග්ගලිකො සොතාපන්නො, සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරං කාතුං සක්කොන්තස්ස පුථුජ්ජනසමණෙ දින්නං මහප්ඵලතරං. උද්දිසිත්වා ගහිතො සොතාපන්නො පාටිපුග්ගලිකො සකදාගාමීතිආදීසුපි එසෙව නයො. සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරං කාතුං සක්කොන්තස්ස හි ඛීණාසවෙ දින්නදානතො උද්දිසිත්වා ගහිතෙ දුස්සීලෙපි දින්නං මහප්ඵලතරමෙව. යං පන වුත්තං ‘‘සීලවතො ඛො, මහාරාජ, දින්නං මහප්ඵලං, නො තථා දුස්සීලෙ’’ති, තං ඉමං නයං පහාය ‘‘චතස්සො ඛො ඉමානන්ද, දක්ඛිණා විසුද්ධියො’’ති ඉමස්මිං චතුක්කෙ දට්ඨබ්බං.

ในพระบาลีว่า "ดูก่อนอานนท์ เราไม่กล่าวเลยว่า ทักษิณาที่ถึงแล้วแก่สงฆ์..." นั้น มีสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข มีสงฆ์ในบัดนี้ มีสงฆ์ผู้มีผ้ากาสาวะพันคอในอนาคต ไม่พึงนำสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขมาเทียบกับสงฆ์ในบัดนี้ ไม่พึงนำสงฆ์ในบัดนี้มาเทียบกับสงฆ์ผู้มีผ้ากาสาวะพันคอในอนาคต พึงกล่าวตามสมัยนั้นๆ นั่นเทียว จริงอยู่ ปุถุชนสมณะที่รับมาโดยเจาะจงจากสงฆ์ (มีผลน้อยกว่า) พระโสดาบันที่เป็นปาฏิปุคคลิกทาน (แต่) ทานที่ถวายในปุถุชนสมณะของอุบาสกผู้สามารถทำการเคารพในสงฆ์ได้ มีผลมากกว่า แม้ในกรณีที่พระโสดาบันที่รับมาโดยเจาะจง (มีผลน้อยกว่า) พระสกทาคามีที่เป็นปาฏิปุคคลิกทาน เป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน จริงอยู่ สำหรับผู้ที่สามารถทำการเคารพในสงฆ์ได้ ทานที่ถวายแม้ในภิกษุผู้ทุศีลที่รับมาโดยเจาะจงจากสงฆ์ มีผลมากกว่าทานที่ถวายในพระขีณาสพ (ที่เป็นปาฏิปุคคลิกทาน) นั่นเทียว ส่วนคำใดที่ตรัสไว้ว่า "มหาบพิตร ทานที่ถวายในผู้มีศีลมีผลมาก ในผู้ทุศีลไม่มีผลเช่นนั้น" คำนั้น พึงละนัยนี้เสีย แล้วพึงเห็นในจตุกกะนี้ว่า "ดูก่อนอานนท์ ความบริสุทธิ์แห่งทักษิณามี ๔ อย่าง"

381. දායකතො විසුජ්ඣතීති මහප්ඵලභාවෙන විසුජ්ඣති, මහප්ඵලා හොතීති අත්ථො. කල්‍යාණධම්මොති සුචිධම්මො, න පාපධම්මො. දායකතො විසුජ්ඣතීති චෙත්ථ වෙස්සන්තරමහාරාජා කථෙතබ්බො. සො හි ජූජකබ්‍රාහ්මණස්ස දාරකෙ දත්වා පථවිං කම්පෙසි.

๓๘๑. คำว่า "บริสุทธิ์ฝ่ายทายก" คือ บริสุทธิ์เพราะความเป็นผู้มีผลมาก อธิบายว่า มีผลมาก คำว่า "มีธรรมอันงาม" คือ มีธรรมอันสะอาด ไม่ใช่มีธรรมอันเลวทราม ในข้อว่า "บริสุทธิ์ฝ่ายทายก" นี้ พึงกล่าวถึงพระเวสสันดรมหาราช จริงอยู่ พระองค์ได้ประทานพระโอรสพระธิดาแก่ชูชกพราหมณ์ ยังแผ่นดินให้หวั่นไหว

පටිග්ගාහකතො [Pg.227] විසුජ්ඣතීති එත්ථ කල්‍යාණීනදීමුඛද්වාරවාසිකෙවට්ටො කථෙතබ්බො. සො කිර දීඝසොමත්ථෙරස්ස තික්ඛත්තුම්පි පිණ්ඩපාතං දත්වා මරණමඤ්චෙ නිපන්නො ‘‘අය්‍යස්ස මං දීඝසොමත්ථෙරස්ස දින්නපිණ්ඩපාතො උද්ධරතී’’ති ආහ.

ในข้อว่า "บริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหก" นี้ พึงกล่าวถึงชาวประมงผู้อยู่ที่ปากแม่น้ำกัลยาณี ได้ยินว่า ชาวประมงนั้นถวายบิณฑบาตแก่พระทีฆโสมเถระถึงสามครั้งแล้ว เมื่อนอนอยู่บนเตียงใกล้จะตาย ได้กล่าวว่า "บิณฑบาตที่ข้าพเจ้าถวายแล้วแก่พระทีฆโสมเถระผู้เป็นเจ้า ย่อมช่วยฉุดข้าพเจ้าขึ้น (จากอบาย)"

නෙව දායකතොති එත්ථ වඩ්ඪමානවාසිලුද්දකො කථෙතබ්බො. සො කිර පෙතදක්ඛිණං දෙන්තො එකස්ස දුස්සීලස්සෙව තයො වාරෙ අදාසි, තතියවාරෙ ‘‘අමනුස්සො දුස්සීලො මං විලුම්පතී’’ති විරවි, එකස්ස සීලවන්තභික්ඛුනො දත්වා පාපිතකාලෙයෙවස්ස පාපුණි.

ในข้อว่า "ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายทายก..." นี้ พึงกล่าวถึงนายพรานผู้อยู่ในวัฑฒมานะ ได้ยินว่า นายพรานนั้น เมื่อถวายทักษิณาอุทิศให้เปรต ได้ถวายแก่ภิกษุผู้ทุศีลรูปเดียวถึงสามครั้ง ในครั้งที่สาม อมนุษย์ (คือเปรต) ได้ร้องครวญครางว่า "ภิกษุผู้ทุศีลปล้นเรา" ครั้นนายพรานถวายแก่ภิกษุผู้มีศีลรูปหนึ่ง (ทักษิณานั้น) ก็ถึงแก่เปรตนั้นในกาลที่อุทิศให้นั่นเทียว

දායකතො චෙව විසුජ්ඣතීති එත්ථ අසදිසදානං කථෙතබ්බං.

ในข้อว่า "บริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายก..." นี้ พึงกล่าวถึงอสทิสทาน

සා දක්ඛිණා දායකතො විසුජ්ඣතීති එත්ථ යථා නාම ඡෙකො කස්සකො අසාරම්පි ඛෙත්තං ලභිත්වා සමයෙ කසිත්වා පංසුං අපනෙත්වා සාරබීජානි පතිට්ඨපෙත්වා රත්තින්දිවං ආරක්ඛෙ පමාදං අනාපජ්ජන්තො අඤ්ඤස්ස සාරඛෙත්තතො අධිකතරං ධඤ්ඤං ලභති, එවං සීලවා දුස්සීලස්ස දත්වාපි ඵලං මහන්තං අධිගච්ඡතීති. ඉමිනා උපායෙන සබ්බපදෙසු විසුජ්ඣනං වෙදිතබ්බං.

ในข้อว่า "ทักษิณานั้นบริสุทธิ์ฝ่ายทายก" นี้ มีอุปมาว่า ชาวนาผู้ฉลาด แม้ได้นาที่ไม่มีสาระ แต่เมื่อไถในเวลาที่ควร กำจัดดินเลวออก ปลูกพืชพันธุ์ดี ไม่ประมาทในการดูแลทั้งกลางวันกลางคืน ย่อมได้ข้าวเปลือกมากกว่านาที่มีสาระของคนอื่น ฉันใด ผู้มีศีล (คือทายก) แม้ถวายแก่ผู้ทุศีล ก็ย่อมได้ผลอันยิ่งใหญ่ ฉันนั้น พึงทราบความบริสุทธิ์ในทุกบทด้วยอุบายนี้

වීතරාගො වීතරාගෙසූති එත්ථ වීතරාගො නාම අනාගාමී, අරහා පන එකන්තවීතරාගොව, තස්මා අරහතා අරහතො දින්නදානමෙව අග්ගං. කස්මා? භවාලයස්ස භවපත්ථනාය අභාවතො. නනු ඛීණාසවො දානඵලං න සද්දහතීති? දානඵලං සද්දහන්තා ඛීණාසවසදිසා න හොන්ති. ඛීණාසවෙන කතකම්මං පන නිච්ඡන්දරාගත්තා කුසලං වා අකුසලං වා න හොති, කිරියට්ඨානෙ තිට්ඨති, තෙනෙවස්ස දානං අග්ගං හොතීති වදන්ති.

ในข้อว่า "ผู้ปราศจากราคะถวายในท่านผู้ปราศจากราคะ" นี้ ชื่อว่าผู้ปราศจากราคะ คือ พระอนาคามี ส่วนพระอรหันต์เป็นผู้ปราศจากราคะโดยส่วนเดียวทีเดียว เพราะฉะนั้น ทานที่พระอรหันต์ถวายแก่พระอรหันต์เท่านั้นจึงเป็นเลิศ เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีความอาลัยในภพและความปรารถนาในภพ (ของทั้งสองฝ่าย) (ถามว่า) ก็พระขีณาสพไม่เชื่อผลของทานมิใช่หรือ? (ตอบว่า) ผู้ที่เชื่อผลของทานไม่เหมือนกับพระขีณาสพ ส่วนกรรมที่พระขีณาสพกระทำ เพราะปราศจากฉันทราคะ จึงไม่เป็นกุศลหรืออกุศล ตั้งอยู่ในฐานะกิริยา เพราะเหตุนั้นเอง ท่านทั้งหลายจึงกล่าวว่า ทานของท่านเป็นเลิศ

කිං පන සම්මාසම්බුද්ධෙන සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස දින්නං මහප්ඵලං, උදාහු සාරිපුත්තත්ථෙරෙන සම්මාසම්බුද්ධස්ස දින්නන්ති. සම්මාසම්බුද්ධෙන සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස දින්නං මහප්ඵලන්ති වදන්ති. සම්මාසම්බුද්ධඤ්හි ඨපෙත්වා අඤ්ඤො දානස්ස විපාකං ජානිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. දානඤ්හි චතූහි සම්පදාහි දාතුං සක්කොන්තස්ස තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දෙති. තත්‍රිමා සම්පදා – දෙය්‍යධම්මස්ස ධම්මෙන [Pg.228] සමෙන පරං අපීළෙත්වා උප්පන්නතා, පුබ්බචෙතනාදිවසෙන චෙතනාය මහත්තතා, ඛීණාසවභාවෙන ගුණාතිරෙකතා, තංදිවසං නිරොධතො වුට්ඨිතභාවෙන වත්ථුසම්පන්නතාති.

ก็ทานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าถวายแก่พระสารีบุตรเถระมีผลมาก หรือว่าทานที่พระสารีบุตรเถระถวายแด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีผลมาก (ท่าน) กล่าวกันว่า ทานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าถวายแก่พระสารีบุตรเถระมีผลมาก เพราะว่าเว้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสียแล้ว ผู้อื่นที่ชื่อว่าสามารถจะรู้วิบากของทานได้ ย่อมไม่มี ก็ทานที่ผู้สามารถจะให้ด้วยสมบัติ ๔ ประการ ย่อมให้ผลในอัตภาพนั้นนั่นเทียว ในสมบัติเหล่านั้น สมบัติเหล่านี้คือ ความที่ไทยธรรมเกิดขึ้นโดยธรรม โดยสม่ำเสมอ ไม่เบียดเบียนผู้อื่น, ความที่เจตนามีความยิ่งใหญ่ ด้วยอำนาจแห่งบุพพเจตนาเป็นต้น, ความที่คุณมีความยิ่งกว่า ด้วยความเป็นพระขีณาสพ, ความที่วัตถุถึงพร้อม ด้วยความเป็นผู้ออกจากนิโรธสมาบัติในวันนั้น

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

දක්ඛිණාවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทักขิณาวิภังคสูตร จบแล้ว

චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๔ จบแล้ว

5. සළායතනවග්ගො

๕. สฬายตนวรรค

1. අනාථපිණ්ඩිකොවාදසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอนาถบิณฑิโกวาทสูตร

383. එවං [Pg.229] මෙ සුතන්ති අනාථපිණ්ඩිකොවාදසුත්තං. තත්ථ බාළ්හගිලානොති අධිමත්තගිලානො මරණසෙය්‍යං උපගතො. ආමන්තෙසීති ගහපතිස්ස කිර යාව පාදා වහිංසු, තාව දිවසෙ සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා බුද්ධුපට්ඨානං අඛණ්ඩං අකාසි. යත්තකඤ්චස්ස සත්ථු උපට්ඨානං අහොසි, තත්තකංයෙව මහාථෙරානං. සො අජ්ජ ගමනපාදස්ස පච්ඡින්නත්තා අනුට්ඨානසෙය්‍යං උපගතො සාසනං පෙසෙතුකාමො අඤ්ඤතරං පුරිසං ආමන්තෙසි. තෙනුපසඞ්කමීති භගවන්තං ආපුච්ඡිත්වා සූරියත්ථඞ්ගමනවෙලාය උපසඞ්කමි.

๓๘๓. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่าอนาถบิณฑิโกวาทสูตร ในอนาถบิณฑิโกวาทสูตรนั้น บทว่า พาฬฺหคิลาโน คือ ป่วยหนัก เข้าถึงเตียงที่นอนตาย บทว่า อามนฺเตสิ คือ ได้ยินว่า เท้าทั้งสองของคฤหบดียังนำไปได้เพียงใด เพียงนั้น ท่านได้กระทำการอุปัฏฐากพระพุทธเจ้าในวันหนึ่งๆ ครั้งหนึ่งบ้าง สองครั้งบ้าง หรือสามครั้งบ้าง อย่างไม่ขาดสาย และการอุปัฏฐากพระศาสดาของท่านมีประมาณเท่าใด การอุปัฏฐากพระมหาเถระทั้งหลายก็มีประมาณเท่านั้นเหมือนกัน คฤหบดีนั้น วันนี้ เพราะเท้าที่จะใช้เดินขาดไปแล้ว จึงเข้าถึงที่นอนอันลุกขึ้นไม่ได้ ประสงค์จะส่งข่าวไป จึงเรียกบุรุษคนหนึ่งมา บทว่า เตนุปสงฺกมิ คือ (พระสารีบุตร) ทูลลาพระผู้มีพระภาคแล้ว เข้าไปหาในเวลาที่พระอาทิตย์กำลังจะตก

384. පටික්කමන්තීති ඔසක්කන්ති, තනුකා භවන්ති. අභික්කමන්තීති අභිවඩ්ඪන්ති ඔත්ථරන්ති, බලවතියො හොන්ති.

๓๘๔. บทว่า ปฏิกฺกมนฺติ คือ ย่อมถอยกลับ ย่อมเบาบางลง บทว่า อภิกฺกมนฺติ คือ ย่อมเจริญขึ้น ย่อมครอบงำ ย่อมมีกำลัง

අභික්කමොසානං පඤ්ඤායති නො පටික්කමොති යස්මිඤ්හි සමයෙ මාරණන්තිකා වෙදනා උප්පජ්ජති, උපරිවාතෙ ජලිතග්ගි විය හොති, යාව උස්මා න පරියාදියති, තාව මහතාපි උපක්කමෙන න සක්කා වූපසමෙතුං, උස්මාය පන පරියාදින්නාය වූපසම්මති.

บทว่า อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโม คือ เพราะในสมัยใด เวทนาอันมีมรณะเป็นที่สุดเกิดขึ้น ย่อมเป็นเหมือนไฟที่ลุกโพลงเมื่อมีลมพัดเบื้องบน ตราบเท่าที่ไออุ่นยังไม่สิ้นไป ตราบนั้น ก็ไม่สามารถจะระงับได้แม้ด้วยความพยายามอย่างใหญ่หลวง แต่เมื่อไออุ่นสิ้นไปแล้ว เวทนานั้นย่อมระงับไป

385. අථායස්මා සාරිපුත්තො චින්තෙසි – ‘‘අයං මහාසෙට්ඨිස්ස වෙදනා මාරණන්තිකා, න සක්කා පටිබාහිතුං, අවසෙසා කථා නිරත්ථකා, ධම්මකථමස්ස කථෙස්සාමී’’ති. අථ නං තං කථෙන්තො තස්මාතිහාතිආදිමාහ. තත්ථ තස්මාති යස්මා චක්ඛුං තීහි ගාහෙහි ගණ්හන්තො උප්පන්නං මාරණන්තිකං වෙදනං පටිබාහිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි, තස්මා. න චක්ඛුං උපාදියිස්සාමීති චක්ඛුං තීහි ගාහෙහි න ගණ්හිස්සාමි. න ච මෙ චක්ඛුනිස්සිතං විඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤාණඤ්චාපි මෙ චක්ඛුනිස්සිතං න භවිස්සති. න රූපන්ති හෙට්ඨා ආයතනරූපං කථිතං, ඉමස්මිං ඨානෙ සබ්බම්පි කාමභවරූපං කථෙන්තො එවමාහ.

๓๘๕. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรคิดว่า 'เวทนานี้ของมหาเศรษฐีมีมรณะเป็นที่สุด ไม่สามารถจะห้ามได้ วาจาที่เหลือไร้ประโยชน์ เราจักแสดงธรรมกถาแก่เขา' ครั้งนั้น เมื่อจะแสดงธรรมกถานั้นแก่เขา จึงได้กล่าวคำมีอาทิว่า ตสฺมาติห ในบทเหล่านั้น บทว่า ตสฺมา คือ เพราะว่า บุคคลผู้ยึดถือจักษุด้วยเครื่องยึดถือ ๓ อย่าง ชื่อว่าสามารถจะห้ามเวทนาอันมีมรณะเป็นที่สุดที่เกิดขึ้นแล้วได้ ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น บทว่า น จกฺขุ อุปาทิยิสฺสามิ คือ เราจักไม่ยึดถือจักษุด้วยเครื่องยึดถือ ๓ อย่าง บทว่า น จ เม จกฺขุนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ คือ แม้วิญญาณของเราที่อาศัยจักษุก็จักไม่มี บทว่า น รูปํ คือ ในเบื้องต้น ท่านกล่าวถึงอายตนรูป ในที่นี้ เมื่อจะกล่าวถึงกามภวรูปทั้งหมด จึงกล่าวอย่างนี้

386. න ඉධලොකන්ති වසනට්ඨානං වා ඝාසච්ඡාදනං වා න උපාදියිස්සාමීති අත්ථො. ඉදඤ්හි පච්චයෙසු අපරිතස්සනත්ථං කථිතං. න පරලොකන්ති [Pg.230] එත්ථ පන මනුස්සලොකං ඨපෙත්වා සෙසා පරලොකා නාම. ඉදං – ‘‘අසුකදෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අසුකට්ඨානෙ භවිස්සාමි, ඉදං නාම ඛාදිස්සාමි භුඤ්ජිස්සාමි නිවාසෙස්සාමි පාරුපිස්සාමී’’ති එවරූපාය පරිතස්සනාය පහානත්ථං වුත්තං. තම්පි න උපාදියිස්සාමි, න ච මෙ තන්නිස්සිතං විඤ්ඤාණං භවිස්සතීති එවං තීහි ගාහෙහි පරිමොචෙත්වා ථෙරො දෙසනං අරහත්තනිකූටෙන නිට්ඨපෙසි.

๓๘๖. บทว่า น อิธโลกํ อธิบายว่า เราจักไม่ยึดมั่นซึ่งที่อยู่ หรืออาหารและเครื่องนุ่งห่ม เพราะคำนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อความไม่กระสันในปัจจัยทั้งหลาย ส่วนในบทว่า น ปรโลกํ นี้ เว้นมนุสสโลกเสีย ที่เหลือชื่อว่าปรโลก คำนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อละความกระสันเห็นปานนี้ว่า 'เราบังเกิดในเทวโลกชื่อโน้นแล้ว จักอยู่ในสถานที่ชื่อโน้น จักเคี้ยวกินของชื่อนี้ จักบริโภคของชื่อนี้ จักนุ่งห่มของชื่อนี้' (เรา) จักไม่ยึดมั่นแม้ซึ่งปรโลกนั้น และวิญญาณของเราที่อาศัยปรโลกนั้นจักไม่มี ดังนี้ พระเถระเปลื้อง (อนาถบิณฑิกคฤหบดี) จากเครื่องยึดถือ ๓ อย่างอย่างนี้แล้ว จึงยังเทศนาให้จบลงด้วยอรหัตตผลเป็นยอด

387. ඔලීයසීති අත්තනො සම්පත්තිං දිස්වා ආරම්මණෙසු බජ්ඣසි අල්ලීයසීති. ඉති ආයස්මා ආනන්දො – ‘‘අයම්පි නාම ගහපති එවං සද්ධො පසන්නො මරණභයස්ස භායති, අඤ්ඤො කො න භායිස්සතී’’ති මඤ්ඤමානො තස්ස ගාළ්හං කත්වා ඔවාදං දෙන්තො එවමාහ. න ච මෙ එවරූපී ධම්මීකථා සුතපුබ්බාති අයං උපාසකො – ‘‘සත්ථු සන්තිකාපි මෙ එවරූපී ධම්මකථා න සුතපුබ්බා’’ති වදති, කිං සත්ථා එවරූපි සුඛුමං ගම්භීරකථං න කථෙතීති? නො න කථෙති. එවං පන ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි ඡ බාහිරානි ඡ විඤ්ඤාණකායෙ ඡ ඵස්සකායෙ ඡ වෙදනාකායෙ ඡ ධාතුයො පඤ්චක්ඛන්ධෙ චත්තාරො අරූපෙ ඉධලොකඤ්ච පරලොකඤ්ච දස්සෙත්වා දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතවසෙන අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වා කථිතකථා එතෙන න සුතපුබ්බා, තස්මා එවං වදති.

๓๘๗. บทว่า โอลียสิ คือ ท่านเห็นสมบัติของตนแล้ว ย่อมผูกพัน ย่อมติดอยู่ในอารมณ์ทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ ท่านพระอานนท์เมื่อสำคัญว่า 'คฤหบดีผู้นี้ มีศรัทธาเลื่อมใสถึงเพียงนี้ ยังกลัวต่อมรณภัย คนอื่นใครเล่าจักไม่กลัว' จึงประสงค์จะให้โอวาทแก่เขาโดยทำให้มั่นคง จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า น จ เม เอวรูปี ธมฺมีกถา สุตปุพฺพา คือ อุบาสกนี้กล่าวว่า 'แม้จากสำนักของพระศาสดา ธรรมกถาเห็นปานนี้ ข้าพเจ้าก็ไม่เคยฟัง' (ถามว่า) พระศาสดาไม่ทรงแสดงธรรมกถาที่สุขุมลึกซึ้งเห็นปานนี้หรือ? (ตอบว่า) ไม่ใช่ไม่ทรงแสดง แต่ว่า ธรรมกถาที่ทรงแสดงอายตนะภายใน ๖ อายตนะภายนอก ๖ วิญญาณกาย ๖ ผัสสกาย ๖ เวทนากาย ๖ ธาตุ ๖ ขันธ์ ๕ อรูป ๔ ทั้งโลกนี้และโลกหน้าแล้ว ทรงแสดงโดยบรรจุลงในอรหัตตผล ด้วยอำนาจแห่งสิ่งที่เห็น ได้ยิน รับรู้ และรู้แจ้งนั้น อุบาสกนี้ไม่เคยฟัง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนี้

අපිචායං උපාසකො දානාධිමුත්තො දානාභිරතො බුද්ධානං සන්තිකං ගච්ඡන්තො තුච්ඡහත්ථො න ගතපුබ්බො. පුරෙභත්තං ගච්ඡන්තො යාගුඛජ්ජකාදීනි ගාහාපෙත්වා ගච්ඡති, පච්ඡාභත්තං සප්පිමධුඵාණිතාදීනි. තස්මිං අසති වාලිකං ගාහාපෙත්වා ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ ඔකිරාපෙති, දානං දත්වා සීලං රක්ඛිත්වා ගෙහං ගතො. බොධිසත්තගතිකො කිරෙස උපාසකො, තස්මා භගවා චතුවීසති සංවච්ඡරානි උපාසකස්ස යෙභුය්‍යෙන දානකථමෙව කථෙසි – ‘‘උපාසක, ඉදං දානං නාම බොධිසත්තානං ගතමග්ගො, මය්හම්පි ගතමග්ගො, මයා සතසහස්සකප්පාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි දානං දින්නං, ත්වං මයා ගතමග්ගමෙව අනුගච්ඡසී’’ති. ධම්මසෙනාපතිආදයො මහාසාවකාපි අත්තනො අත්තනො සන්තිකං ආගතකාලෙ දානකථමෙවස්ස කථෙන්ති. තෙනෙවාහ න ඛො ගහපති ගිහීනං ඔදාතවසනානං එවරූපී ධම්මීකථා පටිභාතීති. ඉදං වුත්තං හොති – ගහපති ගිහීනං නාම ඛෙත්තවත්ථුහිරඤ්ඤසුවණ්ණදාසීදාසපුත්තභරියාදීසු තිබ්බො ආලයො තිබ්බං නිකන්තිපරියුට්ඨානං[Pg.231], තෙසං – ‘‘එත්ථ ආලයො න කාතබ්බො, නිකන්ති න කාතබ්බා’’ති කථා න පටිභාති න රුච්චතීති.

อีกอย่างหนึ่ง อุบาสกนี้เป็นผู้มีใจน้อมไปในทาน ยินดีในทาน เมื่อไปสู่สำนักของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ไม่เคยไปมือเปล่า เมื่อไปในเวลาก่อนภัต ก็ให้คนถือเอาของมีข้าวต้มและของขบเคี้ยวเป็นต้นไป เมื่อไปในเวลาหลังภัต ก็ให้ถือเอาของมีเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นไป เมื่อของเหล่านั้นไม่มี ก็ให้คนถือเอาทรายไปโปรยในบริเวณพระคันธกุฎี ถวายทานแล้ว รักษาสีลแล้ว จึงกลับไปเรือน ได้ยินว่า อุบาสกนี้มีคติอย่างพระโพธิสัตว์ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสแต่ทานกถาโดยมากแก่อุบาสกตลอด ๒๔ ปีว่า “ดูก่อนอุบาสก ทานนี้ชื่อว่าเป็นทางดำเนินของพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย เป็นทางดำเนินของเราด้วย เราได้ให้ทานแล้วตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป ท่านจงติดตามทางที่เราไปแล้วนั่นเทียว” แม้พระมหาสาวกทั้งหลายมีพระธรรมเสนาบดีเป็นต้น ก็กล่าวแต่ทานกถาแก่อุบาสกนั้นในเวลาที่เขามาสู่สำนักของตนๆ เพราะเหตุนั้น พระอานนท์จึงกล่าวว่า “ข้าแต่คฤหบดี ธรรมิกถาเช่นนี้ ย่อมไม่ปรากฏแก่คฤหัสถ์ผู้นุ่งห่มผ้าขาว” ความว่า คฤหบดี ชื่อว่าคฤหัสถ์ทั้งหลายย่อมมีความอาลัยกล้า มีความใคร่และความกำหนัดกล้าในสิ่งของมีไร่นา เงินทอง ทาสีทาส บุตรภรรยาเป็นต้น สำหรับคฤหัสถ์เหล่านั้น ถ้อยคำว่า “ในสิ่งของเหล่านี้ ไม่พึงทำความอาลัย ไม่พึงทำความใคร่” ย่อมไม่ปรากฏ ไม่เป็นที่ชอบใจ

යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? තුසිතභවනෙ කිරස්ස නිබ්බත්තමත්තස්සෙව තිගාවුතප්පමාණං සුවණ්ණක්ඛන්ධං විය විජ්ජොතමානං අත්තභාවං උය්‍යානවිමානාදිසම්පත්තිඤ්ච දිස්වා – ‘‘මහතී අයං මය්හං සම්පත්ති, කිං නු ඛො මෙ මනුස්සපථෙ කම්මං කත’’න්ති ඔලොකෙන්තො තීසු රතනෙසු අධිකාරං දිස්වා චින්තෙසි ‘‘පමාදට්ඨානමිදං දෙවත්තං නාම, ඉමාය හි මෙ සම්පත්තියා මොදමානස්ස සතිසම්මොසොපි සියා, හන්දාහං ගන්ත්වා මම ජෙතවනස්ස චෙව භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච තථාගතස්ස ච අරියමග්ගස්ස ච සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ච වණ්ණං කථෙත්වා තතො ආගන්ත්වා සම්පත්තිං අනුභවිස්සාමී’’ති. සො තථා අකාසි. තං දස්සෙතුං අථ ඛො අනාථපිණ්ඩිකොතිආදි වුත්තං.

คำว่า “เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ” ถามว่า เข้าไปเฝ้าทำไม? ตอบว่า ได้ยินว่า พอเทวบุตรนั้นบังเกิดในดุสิตภพเท่านั้น ก็ได้เห็นอัตภาพที่รุ่งเรืองประดุจแท่งทองประมาณ ๓ คาวุต และสมบัติมีอุทยานและวิมานเป็นต้น จึงตรวจดูว่า “สมบัตินี้ของเราใหญ่หลวงนัก เราได้ทำกรรมอะไรไว้หนอในมนุสสโลก” เมื่อเห็นการกระทำอันยิ่งในรัตนะ ๓ จึงคิดว่า “ความเป็นเทพนี้ชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เพราะเมื่อเราเพลิดเพลินอยู่ด้วยสมบัตินี้ แม้ความหลงลืมสติก็พึงมีได้ เอาล่ะ เราจะไปกล่าวคุณของพระเชตวันของเรา ของภิกษุสงฆ์ ของพระตถาคต ของอริยมรรค และของพระสารีบุตรเถระ แล้วกลับมาจากที่นั้น จักเสวยสมบัติ” เขาได้ทำเช่นนั้น เพื่อแสดงความนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า อถ โข อนาถปิณฺฑิโก

තත්ථ ඉසිසඞ්ඝනිසෙවිතන්ති භික්ඛුසඞ්ඝනිසෙවිතං. එවං පඨමගාථාය ජෙතවනස්ස වණ්ණං කථෙත්වා ඉදානි අරියමග්ගස්ස වණ්ණං කථෙන්තො කම්මං විජ්ජා චාතිආදිමාහ. තත්ථ කම්මන්ති මග්ගචෙතනා. විජ්ජාති මග්ගපඤ්ඤා. ධම්මොති සමාධිපක්ඛිකො ධම්මො. සීලං ජීවිතමුත්තමන්ති සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස ජීවිතං උත්තමන්ති දස්සෙති. අථ වා විජ්ජාති දිට්ඨිසඞ්කප්පො. ධම්මොති වායාමසතිසමාධයො. සීලන්ති වාචාකම්මන්තාජීවා. ජීවිතමුත්තමන්ති එතස්මිං සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස ජීවිතං නාම උත්තමං. එතෙන මච්චා සුජ්ඣන්තීති එතෙන අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙන සත්තා විසුජ්ඣන්ති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อิสิสงฺฆนิเสวิตํ คือ อันหมู่ภิกษุเสพแล้ว (เทวบุตร) กล่าวคุณของพระเชตวันด้วยคาถาแรกอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะกล่าวคุณของอริยมรรค จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กมฺมํ วิชฺชา จ ในบทเหล่านั้น บทว่า กมฺมํ คือ มรรคเจตนา บทว่า วิชฺชา คือ มรรคปัญญา บทว่า ธมฺโม คือ ธรรมที่เป็นฝ่ายสมาธิ บทว่า สีลํ ชีวิตมุตฺตมํ แสดงว่า ชีวิตของผู้ตั้งอยู่ในศีลเป็นชีวิตที่สูงสุด อีกอย่างหนึ่ง บทว่า วิชฺชา คือ สัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ บทว่า ธมฺโม คือ สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ บทว่า สีลํ คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ บทว่า ชีวิตมุตฺตมํ ชื่อว่าชีวิตของผู้ตั้งอยู่ในศีลนั้นเป็นชีวิตสูงสุด บทว่า เอเตน มจฺจา สุชฺฌนฺติ คือ สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ด้วยมรรคมีองค์ ๘ นี้

තස්මාති යස්මා මග්ගෙන සුජ්ඣන්ති, න ගොත්තධනෙහි, තස්මා. යොනිසො විචිනෙ ධම්මන්ති උපායෙන සමාධිපක්ඛියං ධම්මං විචිනෙය්‍ය. එවං තත්ථ විසුජ්ඣතීති එවං තස්මිං අරියමග්ගෙ විසුජ්ඣති. අථ වා යොනිසො විචිනෙ ධම්මන්ති උපායෙන පඤ්චක්ඛන්ධධම්මං විචිනෙය්‍ය. එවං තත්ථ විසුජ්ඣතීති එවං තෙසු චතූසු සච්චෙසු විසුජ්ඣති.

บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ด้วยมรรคเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยโคตรและทรัพย์ เพราะเหตุนั้น (จึงควรพิจารณาธรรม) บทว่า โยนิโส วิวิเน ธมฺมํ คือ พึงพิจารณาธรรมที่เป็นฝ่ายสมาธิโดยอุบาย บทว่า เอวํ ตตฺถ วิสุชฺฌติ คือ ย่อมบริสุทธิ์ในอริยมรรคนั้นอย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า โยนิโส วิวิเน ธมฺมํ คือ พึงพิจารณาธรรมคือขันธ์ ๕ โดยอุบาย บทว่า เอวํ ตตฺถ วิสุชฺฌติ คือ ย่อมบริสุทธิ์ในสัจจะ ๔ เหล่านั้นอย่างนี้

ඉදානි සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස වණ්ණං කථෙන්තො සාරිපුත්තො වාතිආදිමාහ. තත්ථ සාරිපුත්තො වාති අවධාරණවචනං. එතෙහි පඤ්ඤාදීහි සාරිපුත්තොව සෙය්‍යොති වදති. උපසමෙනාති කිලෙසඋපසමෙන. පාරඞ්ගතොති [Pg.232] නිබ්බානං ගතො. යො කොචි නිබ්බානං පත්තො භික්ඛු, සො එතාවපරමො සියා, න ථෙරෙන උත්තරිතරො නාම අත්ථීති වදති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

บัดนี้ (เทวบุตร) เมื่อจะกล่าวคุณของพระสารีบุตรเถระ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า สาริปุตฺโต ว ในบทเหล่านั้น บทว่า สาริปุตฺโต ว เป็นคำแสดงการกำหนด (เทวบุตร) กล่าวว่า พระสารีบุตรเท่านั้นประเสริฐกว่าด้วยคุณมีปัญญาเป็นต้นเหล่านี้ บทว่า อุปสเมน คือ ด้วยความสงบกิเลส บทว่า ปารงฺคโต คือ ผู้ถึงพระนิพพาน ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งผู้ถึงพระนิพพาน ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้มีประมาณอย่างยิ่งเพียงเท่านั้น (เทวบุตร) กล่าวว่า ภิกษุชื่อว่าผู้ประเสริฐกว่าพระเถระไม่มี ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

จากอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

අනාථපිණ්ඩිකොවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนาถปิณฑิโกวาทสูตร จบ

2. ඡන්නොවාදසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาฉันโนวาทสูตร

389. එවං මෙ සුතන්ති ඡන්නොවාදසුත්තං. තත්ථ ඡන්නොති එවංනාමකො ථෙරො, න අභිනික්ඛමනං නික්ඛන්තත්ථෙරො. පටිසල්ලානාති ඵලසමාපත්තිතො. ගිලානපුච්ඡකාති ගිලානුපට්ඨානං නාම බුද්ධවණ්ණිතං, තස්මා එවමාහ. සත්ථන්ති ජීවිතහාරකසත්ථං. නාවකඞ්ඛාමීති ඉච්ඡාමි.

๓๘๙. ฉันโนวาทสูตร (เริ่มต้นว่า) เอวํ เม สุตํ ในสูตรนั้น บทว่า ฉนฺโน คือ พระเถระชื่ออย่างนี้ ไม่ใช่พระเถระผู้ตามเสด็จออกผนวช บทว่า ปฏิสลฺลาณา คือ จากผลสมาบัติ บทว่า คิลานปุจฺฉกา ความว่า ชื่อว่าการอุปัฏฐากคนไข้ อันพระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว เพราะเหตุนั้น (พระเถระ) จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า สตฺถํ คือ ศัสตราที่นำชีวิตไป บทว่า นาวกงฺขามิ คือ ไม่ปรารถนา

390. අනුපවජ්ජන්ති අනුප්පත්තිකං අප්පටිසන්ධිකං.

๓๙๐. บทว่า อนุปวชฺชํ คือ ไม่มีการเกิดขึ้นอีก ไม่มีการปฏิสนธิอีก

391. එතං මමාතිආදීනි තණ්හාමානදිට්ඨිගාහවසෙන වුත්තානි. නිරොධං දිස්වාති ඛයවයං ඤත්වා. නෙතං මම නෙසොහමස්මි න මෙසො අත්තාති සමනුපස්සාමීති අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති සමනුපස්සාමි.

๓๙๑. คำเป็นต้นว่า เอตํ มม ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจการยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ บทว่า นิโรธํ ทิสฺวา คือ รู้ความสิ้นและความเสื่อม บทว่า เนตํ มม เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตาติ สมนุปสฺสามิ คือ ข้าพเจ้าจะพิจารณาเห็นว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

393. තස්මාති යස්මා මාරණන්තිකවෙදනං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො සත්ථං ආහරාමීති වදති, තස්මා. පුථුජ්ජනො ආයස්මා, තෙන ඉදම්පි මනසි කරොහීති දීපෙති. නිච්චකප්පන්ති නිච්චකාලං. නිස්සිතස්සාති තණ්හාදිට්ඨීහි නිස්සිතස්ස. චලිතන්ති විප්ඵන්දිතං හොති. පස්සද්ධීති කායචිත්තපස්සද්ධි, කිලෙසපස්සද්ධි නාම හොතීති අත්ථො. නතීති තණ්හානති. නතියා අසතීති භවත්ථාය ආලයනිකන්තිපරියුට්ඨානෙසු අසති. ආගතිගති න හොතීති පටිසන්ධිවසෙන ආගති නාම න හොති, චුතිවසෙන ගමනං නාම න හොති. චුතූපපාතොති චවනවසෙන චුති, උපපජ්ජනවසෙන උපපාතො. නෙවිධ න හුරං න උභයමන්තරෙනාති නයිධ ලොකෙ, න පරලොකෙ, න උභයත්ථ හොති. එසෙවන්තො දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛකිලෙසදුක්ඛස්ස අයමෙව අන්තො අයං පරිච්ඡෙදො [Pg.233] පරිවටුමභාවො හොති. අයමෙව හි එත්ථ අත්ථො. යෙ පන ‘‘න උභයමන්තරෙනා’’ති වචනං ගහෙත්වා අන්තරාභවං ඉච්ඡන්ති, තෙසං උත්තරං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

๓๙๓. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ท่านพระฉันนะกล่าวว่า “ข้าพเจ้าไม่อาจอดกลั้นเวทนาอันมีมรณะเป็นที่สุดได้ จึงนำศัสตรามา” เพราะเหตุนั้น (พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนั้น) พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า “ท่านผู้มีอายุเป็นปุถุชน เพราะเหตุนั้น ท่านจงทำในใจถึงข้อนี้ด้วย” บทว่า นิจฺจกปฺปํ คือ ตลอดกาลเป็นนิตย์ บทว่า นิสฺสิตสฺส คือ ของบุคคลผู้อันตัณหาและทิฏฐิอาศัยแล้ว บทว่า จลิตํ คือ ย่อมหวั่นไหว บทว่า ปสฺสทฺธิ อธิบายว่า ได้แก่ กายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ ชื่อว่า กิเลสปัสสัทธิ บทว่า นติ คือ ตัณหานั่นเอง บทว่า นติยา อสติ คือ เมื่อความอาลัย ความใคร่ และความกลุ้มรุมเพื่อภพไม่มี บทว่า อาคติคติ น โหติ คือ ชื่อว่า อาคติ (การมา) ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ ย่อมไม่มี, ชื่อว่า คมน (การไป) ด้วยอำนาจแห่งจุติ ย่อมไม่มี บทว่า จุตูปปาโต คือ จุติด้วยอำนาจแห่งการเคลื่อน, อุปปาตะด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้น บทว่า เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรน คือ ย่อมไม่มีในโลกนี้ ไม่มีในปรโลก ไม่มีในระหว่างโลกทั้งสอง บทว่า เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส คือ ความไม่มีในโลกนี้และปรโลกนี้นั่นแหละ เป็นที่สุด เป็นเครื่องกำหนด เป็นภาวะที่ขาดโดยรอบแห่งวัฏฏทุกข์และกิเลสทุกข์ ความว่า นี้แหละเป็นอรรถในบทนี้ ส่วนอาจารย์เหล่าใดถือเอาคำว่า “น อุภยมนฺตเรน” แล้วปรารถนาอันตรภพ คำตอบแก่ท่านเหล่านั้นได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

394. සත්ථං ආහරෙසීති ජීවිතහාරකං සත්ථං ආහරි, කණ්ඨනාළිං ඡින්දි. අථස්ස තස්මිං ඛණෙ මරණභයං ඔක්කමි, ගතිනිමිත්තං උපට්ඨාසි. සො අත්තනො පුථුජ්ජනභාවං ඤත්වා සංවිග්ගො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හන්තො අරහත්තං පත්වා සමසීසී හුත්වා පරිනිබ්බායි. සම්මුඛායෙව අනුපවජ්ජතා බ්‍යාකතාති කිඤ්චාපි ඉදං ථෙරස්ස පුථුජ්ජනකාලෙ බ්‍යාකරණං හොති, එතෙන පන බ්‍යාකරණෙන අනන්තරායමස්ස පරිනිබ්බානං අහොසි. තස්මා භගවා තමෙව බ්‍යාකරණං ගහෙත්වා කථෙසි. උපවජ්ජකුලානීති උපසඞ්කමිතබ්බකුලානි. ඉමිනා ථෙරො, – ‘‘භන්තෙ, එවං උපට්ඨාකෙසු ච උපට්ඨායිකාසු ච විජ්ජමානාසු සො භික්ඛු තුම්හාකං සාසනෙ පරිනිබ්බායිස්සතී’’ති පුච්ඡති. අථස්ස භගවා කුලෙසු සංසග්ගාභාවං දීපෙන්තො හොන්ති හෙතෙ සාරිපුත්තාතිආදිමාහ. ඉමස්මිං කිර ඨානෙ ථෙරස්ස කුලෙසු අසංසට්ඨභාවො පාකටො අහොසි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๓๙๔. บทว่า สตฺถํ อาหเรสิ คือ ได้นำศัสตราอันนำชีวิตไป คือได้ตัดหลอดลมที่ลำคอ ลำดับนั้น ในขณะนั้น มรณภัยได้ครอบงำท่าน, คตินิมิตได้ปรากฏขึ้น ท่านรู้ความเป็นปุถุชนของตนแล้ว เกิดความสังเวช ตั้งวิปัสสนาขึ้น กำหนดสังขารทั้งหลาย บรรลุพระอรหัตแล้ว เป็นสมสีสี (ผู้มีศีรษะขาดพร้อมกับกิเลส) ปรินิพพานแล้ว บทว่า สมฺมุขาเยว อนุปวชฺชตา พฺยากตา ความว่า แม้ว่าพยากรณ์นี้จะมีในกาลที่พระเถระเป็นปุถุชน แต่ด้วยพยากรณ์นี้ การปรินิพพานของท่านจึงไม่มีอันตราย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงถือเอาพยากรณ์นั้นนั่นแหละตรัส บทว่า อุปวชฺชกุลานิ คือ ตระกูลที่พึงเข้าไปหา ด้วยบทนี้ พระเถระทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อมีอุปัฏฐากและอุปัฏฐายิกาอยู่อย่างนี้ ภิกษุนั้นจักปรินิพพานในศาสนาของพระองค์ได้อย่างไร” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงความไม่คลุกคลีในตระกูลทั้งหลายของท่าน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โหนฺติ เหเต สาริปุตฺต ได้ยินว่า ในที่นี้ ความที่พระเถระไม่คลุกคลีในตระกูลทั้งหลายได้ปรากฏชัดแล้ว ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

ඡන්නොවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาฉันโนวาทสูตร จบ

3. පුණ්ණොවාදසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปุณโณวาทสูตร

395. එවං මෙ සුතන්ති පුණ්ණොවාදසුත්තං. තත්ථ පටිසල්ලානාති එකීභාවා. තං චෙති තං චක්ඛුඤ්චෙව රූපඤ්ච. නන්දීසමුදයා දුක්ඛසමුදයොති නන්දියා තණ්හාය සමොධානෙන පඤ්චක්ඛන්ධදුක්ඛස්ස සමොධානං හොති. ඉති ඡසු ද්වාරෙසු දුක්ඛං සමුදයොති ද්වින්නං සච්චානං වසෙන වට්ටං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙසි. දුතියනයෙ නිරොධො මග්ගොති ද්වින්නං සච්චානං වසෙන විවට්ටං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙසි. ඉමිනා ච ත්වං පුණ්ණාති පාටියෙක්කො අනුසන්ධි. එවං තාව වට්ටවිවට්ටවසෙන දෙසනං අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වා ඉදානි පුණ්ණත්ථෙරං සත්තසු ඨානෙසු සීහනාදං නදාපෙතුං ඉමිනා ච ත්වන්තිආදිමාහ.

๓๙๕. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น คือ ปุณโณวาทสูตร ในปุณโณวาทสูตรนั้น บทว่า ปฏิสลฺลาณา คือ จากความเป็นผู้เดียว บทว่า ตํ จ คือ ซึ่งจักษุและรูปนั้น บทว่า นนฺทีสมุทยา ทุกฺขสมุทโย ความว่า เพราะความประชุมพร้อมแห่งนันทิคือตัณหา ความประชุมพร้อมแห่งทุกข์คือเบญจขันธ์จึงมี ด้วยเหตุนี้ พระองค์ทรงแสดงวัฏฏะให้ถึงที่สุดด้วยอำนาจแห่งสัจจะ ๒ คือ ทุกข์และสมุทัย ในทวาร ๖ ในนัยที่สอง พระองค์ทรงแสดงวิวัฏฏะให้ถึงที่สุดด้วยอำนาจแห่งสัจจะ ๒ คือ นิโรธและมรรค อนุสนธิว่า อิมินา จ ตฺวํ ปุณฺณ เป็นอนุสนธิจำเพาะ พระผู้มีพระภาคทรงบรรจุเทศนาด้วยอำนาจแห่งวัฏฏะและวิวัฏฏะไว้ในอรหัตตผลอย่างนี้ก่อน บัดนี้ เพื่อจะทรงให้พระปุณณเถระบันลือสีหนาทในฐานะ ๗ ประการ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิมินา จ ตฺวํ

396. චණ්ඩාති [Pg.234] දුට්ඨා කිබ්බිසා. ඵරුසාති කක්ඛළා. අක්කොසිස්සන්තීති දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසිස්සන්ති. පරිභාසිස්සන්තීති කිං සමණො නාම ත්වං, ඉදඤ්ච ඉදඤ්ච තෙ කරිස්සාමාති තජ්ජෙස්සන්ති. එවමෙත්ථාති එවං මය්හං එත්ථ භවිස්සති.

๓๙๖. บทว่า จณฺฑา คือ ดุร้าย, หยาบคาย บทว่า ผรุสา คือ กระด้าง บทว่า อกฺโกสิสฺสนฺติ คือ จักด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ บทว่า ปริภาสิสฺสนฺติ คือ จักข่มขู่ว่า “ท่านเป็นสมณะอะไรกัน เราจักทำสิ่งนี้และสิ่งนี้แก่ท่าน” บทว่า เอวเมตฺถ คือ (ความดำริ) ของข้าพเจ้าในเรื่องนั้นจักมีอย่างนี้

දණ්ඩෙනාති චතුහත්ථෙන දණ්ඩෙන වා ඝටිකමුග්ගරෙන වා. සත්ථෙනාති එකතොධාරාදිනා. සත්ථහාරකං පරියෙසන්තීති ජීවිතහාරකං සත්ථං පරියෙසන්ති. ඉදං ථෙරො තතියපාරාජිකවත්ථුස්මිං අසුභකථං සුත්වා අත්තභාවෙන ජිගුච්ඡන්තානං භික්ඛූනං සත්ථහාරකපරියෙසනං සන්ධායාහ. දමූපසමෙනාති එත්ථ දමොති ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනං එතං නාමං. ‘‘සච්චෙන දන්තො දමසා උපෙතො, වෙදන්තගූ වුසිතබ්‍රහ්මචරියො’’ති (සං. නි. 1.195; සු. නි. 467) එත්ථ හි ඉන්ද්‍රියසංවරො දමොති වුත්තො. ‘‘යදි සච්චා දමා චාගා, ඛන්ත්‍යා භිය්‍යොධ විජ්ජතී’’ති (සං. නි. 1.246; සු. නි. 191) එත්ථ පඤ්ඤා දමොති වුත්තො. ‘‘දානෙන දමෙන සංයමෙන සච්චවජ්ජෙනා’’ති (දී. නි. 1.166; ම. නි. 2.226) එත්ථ උපොසථකම්මං දමොති වුත්තං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඛන්ති දමොති වෙදිතබ්බා. උපසමොති තස්සෙව වෙවචනං.

บทว่า ทณฺเฑน คือ ด้วยท่อนไม้มีประมาณ ๔ ศอก หรือด้วยค้อน บทว่า สตฺเถน คือ ด้วยศัสตรามีคมข้างเดียวเป็นต้น บทว่า สตฺถหารกํ ปริเยสนฺติ คือ ย่อมแสวงหาศัสตราอันนำชีวิตไป พระเถระกล่าวคำนี้โดยหมายถึงการแสวงหาผู้ถือศัสตราของภิกษุทั้งหลายผู้รังเกียจอัตภาพของตนเพราะได้ฟังอสุภกถาในเรื่องตติยปาราชิก ในบทว่า ทมูปสเมน นี้ บทว่า ทโม เป็นชื่อของอินทรียสังวรเป็นต้น จริงอยู่ ในคาถาว่า “สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต, เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย” อินทรียสังวร ท่านเรียกว่า ทมะ ในคาถาว่า “ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโยธ วิชฺชติ” ปัญญา ท่านเรียกว่า ทมะ ในบทว่า “ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน” อุโบสถกรรม ท่านเรียกว่า ทมะ แต่ในพระสูตรนี้ พึงทราบว่า ขันติ คือ ทมะ บทว่า อุปสโม เป็นไวพจน์ของบทว่า ทมะ นั้นนั่นเอง

397. අථ ඛො ආයස්මා පුණ්ණොති කො පනෙස පුණ්ණො, කස්මා පනෙත්ථ ගන්තුකාමො අහොසීති. සුනාපරන්තවාසිකො එව එසො, සාවත්ථියං පන අසප්පායවිහාරං සල්ලක්ඛෙත්වා තත්ථ ගන්තුකාමො අහොසි.

๓๙๗. บทว่า อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณ (มีความว่า) ก็ท่านปุณณะนี้คือใคร, เพราะเหตุไรจึงประสงค์จะไปในที่นั้น ท่านปุณณะนี้เป็นชาวสุนาปรันตชนบทนั่นเอง แต่ท่านกำหนดได้ว่าวิหารในกรุงสาวัตถีไม่เป็นที่สบาย จึงประสงค์จะไปในที่นั้น

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – සුනාපරන්තරට්ඨෙ කිර එකස්මිං වාණිජකගාමෙ එතෙ ද්වෙ භාතරො. තෙසු කදාචි ජෙට්ඨො පඤ්ච සකටසතානි ගහෙත්වා ජනපදං ගන්ත්වා භණ්ඩං ආහරති, කදාචි කනිට්ඨො. ඉමස්මිං පන සමයෙ කනිට්ඨං ඝරෙ ඨපෙත්වා ජෙට්ඨභාතිකො පඤ්ච සකටසතානි ගහෙත්වා ජනපදචාරිකං චරන්තො අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං පත්වා ජෙතවනස්ස නාතිදූරෙ සකටසත්ථං නිවාසෙත්වා භුත්තපාතරාසො පරිජනපරිවුතො ඵාසුකට්ඨානෙ නිසීදි.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องราตามลำดับดังนี้ – ได้ยินว่า ในสุนาปรันตรัฐ ในหมู่บ้านพ่อค้าแห่งหนึ่ง มีพี่น้องสองคนเหล่านี้ ในสองคนนั้น บางคราวพี่ชายก็นำเกวียน ๕๐๐ เล่มไปสู่ชนบทแล้วนำสินค้ามา, บางคราวน้องชายก็นำมา แต่ในสมัยนี้ พี่ชายให้น้องชายอยู่บ้าน ตนเองนำเกวียน ๕๐๐ เล่มเที่ยวจาริกไปในชนบท โดยลำดับได้บรรลุถึงกรุงสาวัตถี ให้กองเกวียนพักอยู่ ณ ที่ไม่ไกลจากพระเชตวัน ฉันอาหารเช้าแล้ว มีบริวารแวดล้อม นั่งอยู่ในที่ผาสุก

තෙන ච සමයෙන සාවත්ථිවාසිනො භුත්තපාතරාසා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය සුද්ධුත්තරාසඞ්ගා ගන්ධපුප්ඵාදිහත්ථා යෙන බුද්ධො යෙන ධම්මො යෙන සඞ්ඝො, තන්නින්නා තප්පොණා තප්පාබ්භාරා හුත්වා දක්ඛිණද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා ජෙතවනං [Pg.235] ගච්ඡන්ති. සො තෙ දිස්වා ‘‘කහං ඉමෙ ගච්ඡන්ති’’ති එකමනුස්සං පුච්ඡි. කිං ත්වං අය්‍යො න ජානාසි, ලොකෙ බුද්ධධම්මසඞ්ඝරතනානි නාම උප්පන්නානි, ඉච්චෙස මහාජනො සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මකථං සොතුං ගච්ඡතීති. තස්ස බුද්ධොති වචනං ඡවිචම්මාදීනි ඡින්දිත්වා අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච අට්ඨාසි. අථ අත්තනො පරිජනපරිවුතො තාය පරිසාය සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා සත්ථු මධුරස්සරෙන ධම්මං දෙසෙන්තස්ස පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුත්වා පබ්බජ්ජාය චිත්තං උප්පාදෙසි. අථ තථාගතෙන කාලං විදිත්වා පරිසාය උය්‍යොජිතාය සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා දුතියදිවසෙ මණ්ඩපං කාරෙත්වා ආසනානි පඤ්ඤපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා භුත්තපාතරාසො උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය භණ්ඩාගාරිකං පක්කොසාපෙත්වා, එත්තකං භණ්ඩං විස්සජ්ජිතං, එත්තකං න විස්සජ්ජිතන්ති සබ්බං ආචික්ඛිත්වා – ‘‘ඉමං සාපතෙය්‍යං මය්හං කනිට්ඨස්ස දෙහී’’ති සබ්බං නිය්‍යාතෙත්වා සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා කම්මට්ඨානපරායණො අහොසි.

ในสมัยนั้น ชาวเมืองสาวัตถีทั้งหลายฉันอาหารเช้าแล้ว สมาทานองค์อุโบสถ มีผ้าห่มอันบริสุทธิ์ มีของหอมและดอกไม้เป็นต้นในมือ เป็นผู้น้อมไป โน้มไป เอนไปในที่ซึ่งมีพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ แล้วออกจากเมืองทางประตูทิศใต้ ไปยังพระเชตวันมหาวิหาร เขาเห็นชนเหล่านั้นแล้วจึงถามบุรุษคนหนึ่งว่า “คนเหล่านี้ไปไหนกัน” (บุรุษนั้นตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ ท่านไม่รู้หรือ ในโลกนี้ พระพุทธรัตนะ พระธรรมรัตนะ และพระสังฆรัตนะได้อุบัติขึ้นแล้ว เพราะเหตุนั้น มหาชนนี้จึงไปเพื่อฟังธรรมกถาในสำนักของพระศาสดา” คำว่า “พุทโธ” นั้น ได้เชือดเฉือนหนัง หนังกำพร้าเป็นต้นแล้ว หยั่งลงถึงเยื่อในกระดูกของเขา ครั้งนั้น เขาแวดล้อมด้วยบริวารของตน ไปยังวิหารพร้อมกับบริษัทนั้น ยืนอยู่ที่ท้ายบริษัท ฟังธรรมเมื่อพระศาสดาทรงแสดงธรรมด้วยพระสุรเสียงอันไพเราะ แล้วยังจิตให้เกิดขึ้นเพื่อการบรรพชา ครั้งนั้น เมื่อพระตถาคตทรงทราบกาลเวลาแล้วทรงส่งบริษัทกลับ เขาจึงเข้าไปเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้วนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น ในวันที่สอง ให้สร้างมณฑป ปูลาดอาสนะแล้ว ถวายมหาทานแก่หมู่สงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข (ครั้นเสร็จภัตกิจแล้ว) เขาฉันอาหารเช้าแล้ว สมาทานองค์อุโบสถ ให้เรียกนายภัณฑาคาริกมา บอกเรื่องราวทั้งหมดว่า “สินค้าเท่านี้ขายไปแล้ว เท่านี้ยังไม่ได้ขาย” แล้วสั่งว่า “จงมอบทรัพย์สินนี้แก่น้องชายของข้าพเจ้า” ดังนี้ มอบหมายทุกสิ่งแล้วจึงบรรพชาในสำนักของพระศาสดา ได้เป็นผู้มีกรรมฐานเป็นเบื้องหน้า

අථස්ස කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තස්ස කම්මට්ඨානං න උපට්ඨාති. තතො චින්තෙසි – ‘‘අයං ජනපදො මය්හං අසප්පායො, යංනූනාහං සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සකට්ඨානමෙව ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. අථ පුබ්බණ්හසමයෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා සායන්හසමයෙ පටිසල්ලානා වුට්ඨහිත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා සත්ත සීහනාදෙ නදිත්වා පක්කාමි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො ආයස්මා පුණ්ණො…පෙ… විහරතී’’ති.

ครั้งนั้น เมื่อท่านมนสิการกรรมฐานอยู่ กรรมฐานก็ไม่ปรากฏ ลำดับนั้น ท่านจึงคิดว่า “ชนบทนี้ไม่เป็นสัปปายะแก่เรา ไฉนหนอ เราพึงรับกรรมฐานในสำนักของพระศาสดาแล้วไปยังถิ่นของตนเถิด” ครั้งนั้น ในเวลาเช้า ท่านเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตแล้ว ในเวลาเย็น ออกจากที่หลีกเร้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ทูลให้ทรงแสดงกรรมฐาน บันลือสีหนาท ๗ ประการแล้วก็หลีกไป เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า “ครั้งนั้นแล ท่านพระปุณณะ...ฯลฯ...อยู่” ดังนี้

කත්ථ පනායං විහාසීති? චතූසු ඨානෙසු විහාසි, සුනාපරන්තරට්ඨං තාව පවිසිත්වා අජ්ජුහත්ථපබ්බතෙ නාම පවිසිත්වා වාණිජගාමං පිණ්ඩාය පාවිසි. අථ නං කනිට්ඨභාතා සඤ්ජානිත්වා භික්ඛං දත්වා, ‘‘භන්තෙ, අඤ්ඤත්ථ අගන්ත්වා ඉධෙව වසථා’’ති පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා තත්ථෙව වසාපෙසි.

ก็ท่านผู้นี้อยู่ที่ไหน? ท่านอยู่ที่ ๔ สถานที่ คือ เข้าไปสู่สุนาปรันตรัฐก่อน แล้วเข้าไปสู่ภูเขาชื่ออัชชุหัตถะ แล้วเข้าไปสู่หมู่บ้านวาณิชเพื่อบิณฑบาต ครั้งนั้น น้องชายจำท่านได้ จึงถวายภิกษาแล้วให้ท่านรับปฏิญญาว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านอย่าไปที่อื่นเลย โปรดอยู่ที่นี่เถิด” แล้วก็ให้อยู่ในที่นั้นนั่นเอง

තතො සමුද්දගිරිවිහාරං නාම අගමාසි. තත්ථ අයකන්තපාසාණෙහි පරිච්ඡින්දිත්වා කතචඞ්කමො අත්ථි, තං කොචි චඞ්කමිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. තත්ථ සමුද්දවීචියො ආගන්ත්වා අයකන්තපාසාණෙසු පහරිත්වා මහාසද්දං කරොන්ති. ථෙරොනං – ‘‘කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තානං ඵාසුවිහාරො හොතූ’’ති සමුද්දං නිස්සද්දං කත්වා අධිට්ඨාසි.

จากนั้น ท่านได้ไปยังวิหารชื่อสมุททคิริ ที่นั่นมีที่จงกรมที่ทำขึ้นโดยล้อมรอบด้วยหินแหลมคมดุจเหล็ก ไม่มีใครสามารถที่จะจงกรมในที่นั้นได้ ณ ที่นั้น คลื่นสมุทรซัดเข้ามากระทบกับหินแหลมคมดุจเหล็ก ทำให้เกิดเสียงดัง พระเถระคิดว่า “ขอความอยู่ผาสุกจงมีแก่ภิกษุผู้มนสิการกรรมฐานเถิด” ดังนี้แล้ว จึงอธิษฐานทำให้สมุทรเงียบเสียง

තතො [Pg.236] මාතුලගිරිං නාම අගමාසි. තත්ථ සකුණසඞ්ඝො උස්සන්නො, රත්තිඤ්ච දිවා ච සද්දො එකාබද්ධොව හොති, ථෙරො ඉමං ඨානං අඵාසුකන්ති තතො මකුලකාරාමවිහාරං නාම ගතො. සො වාණිජගාමස්ස නාතිදූරො නච්චාසන්නො ගමනාගමනසම්පන්නො විවිත්තො අප්පසද්දො. ථෙරො ඉමං ඨානං ඵාසුකන්ති තත්ථ රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානචඞ්කමනාදීනි කාරෙත්වා වස්සං උපගච්ඡි. එවං චතූසු ඨානෙසු විහාසි.

จากนั้น ท่านได้ไปยังภูเขาชื่อมาตุลคิริ ที่นั่นมีฝูงนกชุกชุม ทั้งกลางคืนและกลางวัน เสียงก็ดังติดต่อกันเป็นอันเดียว พระเถระคิดว่า “สถานที่นี้ไม่ผาสุก” ดังนี้แล้ว จากที่นั้นจึงไปยังวิหารชื่อมกุลการาม วิหารนั้นอยู่ไม่ไกลไม่ใกล้จากหมู่บ้านวาณิช สมบูรณ์ด้วยการไปการมา สงัดเงียบ มีเสียงน้อย พระเถระคิดว่า “สถานที่นี้ผาสุก” ดังนี้แล้ว ณ ที่นั้น ให้สร้างที่พักกลางคืน ที่พักกลางวัน ที่จงกรม เป็นต้นแล้ว ก็เข้าจำพรรษา ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงได้อยู่ในสถานที่ ๔ แห่ง

අථෙකදිවසං තස්මිංයෙව අන්තොවස්සෙ පඤ්ච වාණිජසතානි පරසමුද්දං ගච්ඡාමාති නාවාය භණ්ඩං පක්ඛිපිංසු. නාවාරොහනදිවසෙ ථෙරස්ස කනිට්ඨභාතා ථෙරං භොජෙත්වා ථෙරස්ස සන්තිකෙ සික්ඛාපදානි ගහෙත්වා වන්දිත්වා ගච්ඡන්තො, – ‘‘භන්තෙ, මහාසමුද්දො නාම අප්පමෙය්‍යො අනෙකන්තරායො, අම්හෙ ආවජ්ජෙය්‍යාථා’’ති වත්වා නාවං ආරුහි. නාවා උත්තමජවෙන ගච්ඡමානා අඤ්ඤතරං දීපකං පාපුණි. මනුස්සා පාතරාසං කරිස්සාමාති දීපකෙ ඔතිණ්ණා. තස්මිං දීපෙ අඤ්ඤං කිඤ්චි නත්ථි, චන්දනවනමෙව අහොසි.

ครั้งนั้น วันหนึ่ง ในพรรษานั้นนั่นเอง พ่อค้า ๕๐๐ คนคิดว่า “เราจะไปสู่สมุทรฝั่งโน้น” จึงบรรทุกสินค้าลงในเรือ ในวันที่จะลงเรือ น้องชายของพระเถระถวายภัตตาหารแก่พระเถระแล้ว รับสิกขาบทในสำนักของพระเถระ ไหว้แล้ว ขณะจะไป ได้กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มหาสมุทรชื่อว่าประมาณมิได้ มีอันตรายมาก ขอท่านโปรดระลึกถึงพวกข้าพเจ้าด้วยเถิด” แล้วก็ลงเรือไป เรือแล่นไปด้วยความเร็วสูงสุด ได้ไปถึงเกาะแห่งหนึ่ง มนุษย์ทั้งหลายคิดว่า “เราจะกินอาหารเช้ากัน” จึงลงที่เกาะนั้น บนเกาะนั้นไม่มีสิ่งอื่นใดเลย มีแต่ป่าไม้จันทน์เท่านั้น

අථෙකො වාසියා රුක්ඛං ආකොටෙත්වා ලොහිතචන්දනභාවං ඤත්වා ආහ – ‘‘භො මයං ලාභත්ථාය පරසමුද්දං ගච්ඡාම, ඉතො ච උත්තරි ලාභො නාම නත්ථි, චතුරඞ්ගුලමත්තා ඝටිකා සතසහස්සං අග්ඝති, හාරෙතබ්බකයුත්තං භණ්ඩං හාරෙත්වා චන්දනස්ස පූරෙමා’’ති. තෙ තථා කරිංසු. චන්දනවනෙ අධිවත්ථා අමනුස්සා කුජ්ඣිත්වා – ‘‘ඉමෙහි අම්හාකං චන්දනවනං නාසිතං, ඝාතෙස්සාම නෙ’’ති චින්තෙත්වා – ‘‘ඉධෙව ඝාතිතෙසු සබ්බං වනං එකං කුණපං භවිස්සති, සමුද්දමජ්ඣෙ නෙසං නාවං ඔසීදෙස්සාමා’’ති ආහංසු. අථ තෙසං නාවං ආරුය්හ මුහුත්තං ගතකාලෙයෙව උප්පාදිකං උට්ඨපෙත්වා සයම්පි තෙ අමනුස්සා භයානකානි රූපානි දස්සයිංසු. භීතා මනුස්සා අත්තනො අත්තනො දෙවතා නමස්සන්ති. ථෙරස්ස කනිට්ඨො චූළපුණ්ණකුටුම්බිකො – ‘‘මය්හං භාතා අවස්සයො හොතූ’’ති ථෙරස්ස නමස්සමානො අට්ඨාසි.

ครั้งนั้น ชายคนหนึ่งใช้ขวานฟันต้นไม้ รู้ว่าเป็นไม้จันทน์แดงแล้ว จึงกล่าวว่า “ดูก่อนท่านทั้งหลาย พวกเราไปสู่สมุทรฝั่งโน้นเพื่อแสวงหาลาภ และลาภที่ยิ่งกว่านี้ไม่มีอีกแล้ว ท่อนไม้ขนาดประมาณ ๔ นิ้ว มีค่าถึงหนึ่งแสน เราจงทิ้งสินค้าที่ควรทิ้งไปเสีย แล้วบรรทุกไม้จันทน์ให้เต็มเถิด” พวกเขาได้ทำเช่นนั้น พวกอมนุษย์ที่สิงสถิตอยู่ในป่าไม้จันทน์โกรธแล้วคิดว่า “คนพวกนี้ทำลายป่าไม้จันทน์ของเรา เราจะฆ่าพวกมันเสีย” (แล้วคิดอีกว่า) “ถ้าฆ่าเสียที่นี่ ป่าทั้งหมดก็จะกลายเป็นซากศพกองเดียวกัน เราจะทำให้เรือของพวกเขาจมลงกลางมหาสมุทร” ครั้งนั้น (อมนุษย์) ขึ้นไปบนเรือของพวกเขา พอเรือแล่นไปได้ครู่เดียว ก็บันดาลให้เกิดคลื่นลมขึ้น และอมนุษย์เหล่านั้นเองก็ได้แสดงรูปอันน่าสะพรึงกลัว มนุษย์ทั้งหลายผู้หวาดกลัว ต่างก็นอบน้อมเทวดาของตนๆ จูฬปุณณกุฎุมพี น้องชายของพระเถระ (คิดว่า) “ขอพี่ชายของข้าพเจ้าจงเป็นที่พึ่งเถิด” ดังนี้แล้ว ได้ยืนนอบน้อมพระเถระอยู่

ථෙරොපි කිර තස්මිංයෙව ඛණෙ ආවජ්ජිත්වා තෙසං බ්‍යසනුප්පත්තිං ඤත්වා වෙහාසං උප්පතිත්වා සම්මුඛෙ අට්ඨාසි. අමනුස්සා ථෙරං දිස්වා ‘‘අය්‍යො පුණ්ණත්ථෙරො එතී’’ති පක්කමිංසු, උප්පාදිකං සන්නිසීදි. ථෙරො මා භායථාති තෙ [Pg.237] අස්සාසෙත්වා ‘‘කහං ගන්තුකාමත්ථා’’ති පුච්ඡි. භන්තෙ, අම්හාකං සකට්ඨානමෙව ගච්ඡාමාති. ථෙරො නාවං ඵලෙ අක්කමිත්වා ‘‘එතෙසං ඉච්ඡිතට්ඨානං ගච්ඡතූ’’ති අධිට්ඨාසි. වාණිජා සකට්ඨානං ගන්ත්වා තං පවත්තිං පුත්තදාරස්ස ආරොචෙත්වා ‘‘එථ ථෙරං සරණං ගච්ඡාමා’’ති පඤ්චසතා අත්තනො පඤ්චමාතුගාමසතෙහි සද්ධිං තීසු සරණෙසු පතිට්ඨාය උපාසකත්තං පටිවෙදෙසුං. තතො නාවාය භණ්ඩං ඔතාරෙත්වා ථෙරස්ස එකං කොට්ඨාසං කත්වා – ‘‘අයං, භන්තෙ, තුම්හාකං කොට්ඨාසො’’ති ආහංසු. ථෙරො – ‘‘මය්හං විසුං කොට්ඨාසකිච්චං නත්ථි, සත්ථා පන තුම්හෙහි දිට්ඨපුබ්බො’’ති. න දිට්ඨපුබ්බො, භන්තෙති. තෙන හි ඉමිනා සත්ථු මණ්ඩලමාළං කරොථ, එවං සත්ථාරං පස්සිස්සථාති. තෙ සාධු, භන්තෙති තෙන ච කොට්ඨාසෙන අත්තනො ච කොට්ඨාසෙහි මණ්ඩලමාළං කාතුං ආරභිංසු.

ได้ยินว่า แม้พระเถระ ในขณะนั้นนั่นเอง ทรงพิจารณาแล้ว ทรงทราบความเกิดขึ้นแห่งภัยพิบัติของชนเหล่านั้น จึงเหาะขึ้นไปสู่เวหาส แล้วได้ประทับยืนอยู่เบื้องหน้า พวกอมนุษย์เห็นพระเถระแล้วคิดว่า 'พระผู้เป็นเจ้าปุณณเถระมาแล้ว' จึงหลีกไป คลื่นลมก็สงบลง พระเถระทรงปลอบโยนชนเหล่านั้นว่า 'ท่านทั้งหลายอย่ากลัวเลย' แล้วตรัสถามว่า 'ท่านทั้งหลายปรารถนาจะไปที่ไหน' (พวกพ่อค้ากราบทูลว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าจะไปยังที่อยู่ของตนเท่านั้น' พระเถระทรงเหยียบแผ่นกระดานเรือแล้วทรงอธิษฐานว่า 'ขอเรือจงไปยังที่ที่ชนเหล่านี้ปรารถนาเถิด' พวกพ่อค้าครั้นไปยังที่อยู่ของตนแล้ว จึงบอกเรื่องราวนั้นแก่บุตรและภรรยา แล้วกล่าวว่า 'มาเถิด พวกเราจงถึงพระเถระเป็นสรณะ' พ่อค้า 500 คน พร้อมด้วยมาตุคาม 500 คนของตน ได้ตั้งมั่นอยู่ในสรณะ 3 แล้วประกาศตนเป็นอุบาสก จากนั้น พวกเขาขนสินค้าลงจากเรือแล้ว ได้จัดส่วนแบ่งส่วนหนึ่งไว้เพื่อพระเถระ แล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นี้เป็นส่วนของท่าน' พระเถระกล่าวว่า 'กิจที่จะต้องทำส่วนแบ่งต่างหากสำหรับเราไม่มี แต่ว่า พระศาสดา อันท่านทั้งหลายเคยเห็นแล้วหรือ' (พวกพ่อค้ากราบทูลว่า) 'ไม่เคยเห็นเลย พระเจ้าข้า' (พระเถระจึงกล่าวว่า) 'ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงสร้างมณฑลมาลย์เพื่อพระศาสดาด้วยส่วนแบ่งนี้เถิด ด้วยอาการอย่างนี้ ท่านทั้งหลายจักได้เห็นพระศาสดา' พวกเขากล่าวว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วได้เริ่มสร้างมณฑลมาลย์ด้วยส่วนแบ่งนั้นด้วย และด้วยส่วนแบ่งของตนทั้งหลายด้วย

සත්ථාපි කිර ආරද්ධකාලතො පට්ඨාය පරිභොගං අකාසි. ආරක්ඛමනුස්සා රත්තිං ඔභාසං දිස්වා ‘‘මහෙසක්ඛා දෙවතා අත්ථී’’ති සඤ්ඤං කරිංසු. උපාසකා මණ්ඩලමාළඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච සෙනාසනානි නිට්ඨපෙත්වා දානසම්භාරං සජ්ජෙත්වා – ‘‘කතං, භන්තෙ, අම්හෙහි අත්තනො කිච්චං, සත්ථාරං පක්කොසථා’’ති ථෙරස්ස ආරොචෙසුං. ථෙරො සායන්හසමයෙ ඉද්ධියා සාවත්ථිං පත්වා, ‘‘භන්තෙ, වාණිජගාමවාසිනො තුම්හෙ දට්ඨුකාමා, තෙසං අනුකම්පං කරොථා’’ති භගවන්තං යාචි. භගවා අධිවාසෙසි. ථෙරො භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා සකට්ඨානමෙව පච්චාගතො.

ได้ยินว่า แม้พระศาสดา ก็ได้ทรงกระทำการบริโภคจำเดิมแต่กาลที่พวกเขาเริ่มสร้าง พวกคนที่เฝ้ารักษาเห็นแสงสว่างในเวลากลางคืน จึงสำคัญหมายว่า 'มีเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่อยู่' พวกอุบาสกครั้นสร้างมณฑลมาลย์และเสนาสนะสำหรับภิกษุสงฆ์สำเร็จแล้ว จึงตระเตรียมเครื่องไทยธรรมแล้วกราบเรียนแด่พระเถระว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กิจของตน อันพวกข้าพเจ้าทำเสร็จแล้ว ขอท่านจงทูลอาราธนาพระศาสดาเถิด' พระเถระในเวลาเย็น ได้ไปถึงกรุงสาวัตถีด้วยฤทธิ์ แล้วได้ทูลวิงวอนพระผู้มีพระภาคว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชาววาณิชคามปรารถนาจะเฝ้าพระองค์ ขอพระองค์โปรดทรงกระทำความอนุเคราะห์แก่พวกเขาเถิด' พระผู้มีพระภาคทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพ พระเถระครั้นทราบการรับอาราธนาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็ได้กลับไปยังที่อยู่ของตนนั่นเทียว

භගවාපි ආනන්දථෙරං ආමන්තෙසි, – ‘‘ආනන්ද, ස්වෙ සුනාපරන්තෙ වාණිජගාමෙ පිණ්ඩාය චරිස්සාම, ත්වං එකූනපඤ්චසතානං භික්ඛූනං සලාකං දෙහී’’ති. ථෙරො සාධු, භන්තෙති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස තමත්ථං ආරොචෙත්වා නභචාරිකා භික්ඛූ සලාකං ගණ්හන්තූති ආහ. තංදිවසං කුණ්ඩධානත්ථෙරො පඨමං සලාකං අග්ගහෙසි. වාණිජගාමවාසිනොපි ‘‘ස්වෙ කිර සත්ථා ආගමිස්සතී’’ති ගාමමජ්ඣෙ මණ්ඩපං කත්වා දානග්ගං සජ්ජයිංසු. භගවා පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදි. සක්කස්ස පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හං අහොසි. සො කිං ඉදන්ති ආවජ්ජෙත්වා [Pg.238] සත්ථු සුනාපරන්තගමනං දිස්වා විස්සකම්මං ආමන්තෙසි – ‘‘තාත අජ්ජ භගවා තිමත්තානි යොජනසතානි පිණ්ඩාචාරං කරිස්සති, පඤ්ච කූටාගාරසතානි මාපෙත්වා ජෙතවනද්වාරකොට්ඨමත්ථකෙ ගමනසජ්ජානි කත්වා ඨපෙහී’’ති. සො තථා අකාසි. භගවතො කූටාගාරං චතුමුඛං අහොසි, ද්වින්නං අග්ගසාවකානං ද්විමුඛානි, සෙසානි එකමුඛානි. සත්ථා ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම පටිපාටියා ඨපිතකූටාගාරෙසු ධුරකූටාගාරං පාවිසි. ද්වෙ අග්ගසාවකෙ ආදිං කත්වා එකූනපඤ්චභික්ඛුසතානිපි කූටාගාරං ගන්ත්වා නිසින්නා අහෙසුං. එකං තුච්ඡකූටාගාරං අහොසි, පඤ්චපි කූටාගාරසතානි ආකාසෙ උප්පතිංසු.

แม้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสเรียกพระอานนทเถระมาแล้วตรัสว่า 'ดูก่อนอานนท์ พรุ่งนี้เราจักเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในวาณิชคาม แคว้นสุนาปรันตะ เธอจงให้สลากแก่ภิกษุ 500 รูปหย่อนหนึ่ง' พระเถระทูลรับว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วจึงแจ้งเนื้อความนั้นแก่ภิกษุสงฆ์แล้วกล่าวว่า 'ขอภิกษุผู้เที่ยวไปในอากาศจงรับสลากเถิด' ในวันนั้น พระกุณฑธานเถระได้รับสลากเป็นรูปแรก แม้ชาววาณิชคามได้ยินว่า 'ได้ยินว่าพรุ่งนี้พระศาสดาจักเสด็จมา' จึงสร้างมณฑปกลางหมู่บ้านแล้วตระเตรียมทานอันเลิศไว้ พระผู้มีพระภาคในเวลาเช้าตรู่ ทรงบำรุงพระสรีระแล้ว เสด็จเข้าไปยังพระคันธกุฎี ทรงเข้าผลสมาบัติแล้วประทับนั่ง บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ของท้าวสักกะได้ร้อนขึ้น ท้าวเธอทรงพิจารณาว่า 'นี่อะไรกัน' ทรงเห็นการเสด็จไปสุนาปรันตชนบทของพระศาสดา จึงตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาแล้วตรัสว่า 'พ่อ วันนี้พระผู้มีพระภาคจักทรงกระทำบิณฑจารในที่ไกล 300 โยชน์ ท่านจงเนรมิตกูฏาคาร 500 หลัง จัดเตรียมเป็นยานพาหนะไว้เบื้องบนซุ้มประตูพระเชตวันเถิด' วิสสุกรรมเทพบุตรได้กระทำเช่นนั้น กูฏาคารของพระผู้มีพระภาคมี 4 มุข ของพระอัครสาวกทั้งสองมี 2 มุข ที่เหลือมีมุขเดียว พระศาสดาเสด็จออกจากพระคันธกุฎีแล้วเสด็จเข้าสู่กูฏาคารหลังแรกในบรรดากูฏาคารที่ตั้งไว้ตามลำดับ แม้ภิกษุ 500 รูปหย่อนหนึ่ง มีพระอัครสาวกทั้งสองเป็นต้น ก็ได้ไปสู่กูฏาคารแล้วนั่งอยู่ มีกูฏาคารว่างอยู่หลังหนึ่ง กูฏาคารทั้ง 500 หลังได้ลอยขึ้นไปในอากาศ

සත්ථා සච්චබන්ධපබ්බතං නාම පත්වා කූටාගාරං ආකාසෙ ඨපෙසි. තස්මිං පබ්බතෙ සච්චබන්ධො නාම මිච්ඡාදිට්ඨිකතාපසො මහාජනං මිච්ඡාදිට්ඨිං උග්ගණ්හාපෙන්තො ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො හුත්වා වසති. අබ්භන්තරෙ චස්ස අන්තොචාටියං පදීපො විය අරහත්තස්ස උපනිස්සයො ජලති. තං දිස්වා ධම්මමස්ස කථෙස්සාමීති ගන්ත්වා ධම්මං දෙසෙසි. තාපසො දෙසනාපරියොසානෙ අරහත්තං පාපුණි, මග්ගෙනෙවාස්ස අභිඤ්ඤා ආගතා. එහිභික්ඛු හුත්වා ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරො හුත්වා කූටාගාරං පාවිසි.

พระศาสดาเสด็จถึงภูเขาชื่อสัจจพันธ์แล้ว ทรงหยุดกูฏาคารไว้ในอากาศ ณ ภูเขานั้น มีดาบสผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิชื่อสัจจพันธ์ ให้มหาชนเรียนมิจฉาทิฏฐิ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยลาภและยศแล้วอาศัยอยู่ และในภายในของดาบสนั้น อุปนิสัยแห่งพระอรหัตผลรุ่งเรืองอยู่ ประดุจประทีปในหม้อ พระองค์ทรงเห็นดังนั้นจึงดำริว่า 'เราจักแสดงธรรมแก่ดาบสนี้' แล้วเสด็จไปทรงแสดงธรรม ดาบสในกาลจบเทศนา ได้บรรลุพระอรหัตผล อภิญญาทั้งหลายได้มาแล้วแก่ดาบสนั้นพร้อมกับมรรคทีเดียว ท่านได้เป็นเอหิภิกขุ เป็นผู้ทรงบาตรและจีวรสำเร็จด้วยฤทธิ์ แล้วได้เข้าไปสู่กูฏาคาร

භගවා කූටාගාරගතෙහි පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං වාණිජගාමං ගන්ත්වා කූටාගාරානි අදිස්සමානානි කත්වා වාණිජගාමං පාවිසි. වාණිජා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා සත්ථාරං මකුලකාරාමං නයිංසු. සත්ථා මණ්ඩලමාළං පාවිසි. මහාජනො යාව සත්ථා භත්තදරථං පටිපස්සම්භෙති, තාව පාතරාසං කත්වා උපොසථඞ්ගානි සමාදාය බහුං ගන්ධඤ්ච පුප්ඵඤ්ච ආදාය ධම්මස්සවනත්ථාය ආරාමං පච්චාගමාසි. සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. මහාජනස්ස බන්ධනමොක්ඛො ජාතො, මහන්තං බුද්ධකොලාහලං අහොසි.

พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุ 500 รูปผู้ไปในกูฏาคาร เสด็จไปยังวาณิชคามแล้ว ทรงกระทำกูฏาคารทั้งหลายให้ไม่ปรากฏ แล้วได้เสด็จเข้าไปยังวาณิชคาม พวกพ่อค้าได้ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วได้นำเสด็จพระศาสดาไปยังมกุลการาม พระศาสดาได้เสด็จเข้าไปยังมณฑลมาลย์ มหาชนตลอดเวลาที่พระศาสดาทรงระงับความกระวนกระวายอันเกิดแต่ภัต ตลอดเวลานั้น ได้บริโภคอาหารเช้าแล้ว สมาทานองค์อุโบสถ ถือเอาของหอมและดอกไม้เป็นอันมาก ได้กลับมายังอารามเพื่อฟังธรรม พระศาสดาทรงแสดงธรรม ความหลุดพ้นจากเครื่องผูกได้เกิดขึ้นแก่มหาชน ได้เกิดพุทธโกลาหลเป็นอันมาก

සත්ථා මහාජනස්ස සඞ්ගහත්ථං කතිපාහං තත්ථෙව වසි, අරුණං පන මහාගන්ධකුටියංයෙව උට්ඨපෙසි. තත්ථ කතිපාහං වසිත්වා වාණිජගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා ‘‘ත්වං ඉධෙව වසාහී’’ති පුණ්ණත්ථෙරං නිවත්තෙත්වා අන්තරෙ නම්මදානදී [Pg.239] නාම අත්ථි, තස්සා තීරං අගමාසි. නම්මදානාගරාජා සත්ථු පච්චුග්ගමනං කත්වා නාගභවනං පවෙසෙත්වා තිණ්ණං රතනානං සක්කාරං අකාසි. සත්ථා තස්ස ධම්මං කථෙත්වා නාගභවනා නික්ඛමි. සො – ‘‘මය්හං, භන්තෙ, පරිචරිතබ්බං දෙථා’’ති යාචි, භගවා නම්මදානදීතීරෙ පදචෙතියං දස්සෙසි. තං වීචීසු ආගතාසු පිධීයති, ගතාසු විවරීයති, මහාසක්කාරප්පත්තං අහොසි. සත්ථා තතො නික්ඛම්ම සච්චබන්ධපබ්බතං ගන්ත්වා සච්චබන්ධං ආහ – ‘‘තයා මහාජනො අපායමග්ගෙ ඔතාරිතො, ත්වං ඉධෙව වසිත්වා එතෙසං ලද්ධිං විස්සජ්ජාපෙත්වා නිබ්බානමග්ගෙ පතිට්ඨාපෙහී’’ති. සොපි පරිචරිතබ්බං යාචි. සත්ථා ඝනපිට්ඨිපාසාණෙ අල්ලමත්තිකපිණ්ඩම්හි ලඤ්ඡනං විය පදචෙතියං දස්සෙසි, තතො ජෙතවනමෙව ගතො. එතමත්ථං සන්ධාය තෙනෙවන්තරවස්සෙනාතිආදි වුත්තං.

พระศาสดาเพื่อจะทรงสงเคราะห์มหาชน จึงประทับอยู่ ณ ที่นั้นนั่นเทียวสองสามวัน ส่วนอรุณทรงให้บังเกิด ณ พระคันธกุฎีใหญ่นั่นเทียว ครั้นประทับอยู่ ณ ที่นั้นสองสามวันแล้ว เสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในวาณิชชคามแล้ว ตรัสว่า “ท่านจงอยู่ที่นี่แหละ” ดังนี้แล้วทรงให้พระปุณณเถระกลับไป ในระหว่างทางมีแม่น้ำชื่อนัมมทา ได้เสด็จไปสู่ฝั่งแห่งแม่น้ำนั้น นัมมทานาคราชกระทำการต้อนรับพระศาสดาแล้ว เชิญให้เสด็จเข้าไปสู่นาคพิภพแล้ว ได้กระทำสักการะแก่พระรัตนตรัย พระศาสดาตรัสธรรมแก่พญานาคนั้นแล้วเสด็จออกจากนาคพิภพ พญานาคนั้นทูลขอว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดประทาน (เจดีย์) อันข้าพระองค์พึงบำรุงเถิด” พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปทเจดีย์ไว้ที่ฝั่งแม่น้ำนัมมทา ปทเจดีย์นั้น เมื่อคลื่นมาก็ถูกปิด เมื่อคลื่นไปก็เปิดออก ได้เป็นสิ่งที่ถึงแล้วซึ่งสักการะอันยิ่งใหญ่ พระศาสดาเสด็จออกจากที่นั้นแล้ว เสด็จไปยังภูเขาสัจจพันธ์ ตรัสกับสัจจพันธ์ดาบสว่า “มหาชนถูกท่านหย่อนลงในทางแห่งอบาย ท่านจงอยู่ที่นี่แหละ ให้ชนเหล่านั้นสละลัทธิแล้ว จงตั้งมั่นไว้ในทางแห่งพระนิพพาน” แม้ดาบสนั้นก็ทูลขอสิ่งที่จะพึงบำรุง พระศาสดาทรงแสดงปทเจดีย์ไว้บนแผ่นหินทึบ ประดุจตราประทับบนก้อนดินเปียก จากนั้นได้เสด็จไปยังพระเชตวันนั่นเทียว ทรงหมายถึงเนื้อความนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เตเนวนฺตรวสฺเสนาติ

පරිනිබ්බායීති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. මහාජනො ථෙරස්ස සත්ත දිවසානි සරීරපූජං කත්වා බහූනි ගන්ධකට්ඨානි සමොධානෙත්වා සරීරං ඣාපෙත්වා ධාතුයො ආදාය චෙතියං අකාසි. සම්බහුලා භික්ඛූති ථෙරස්ස ආළාහනෙ ඨිතභික්ඛූ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า ปรินิพฺพายิ ความว่า ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ มหาชนกระทำสรีรบูชาแก่พระเถระเจ็ดวันแล้ว รวบรวมฟืนไม้หอมจำนวนมากแล้ว ถวายพระเพลิงสรีระแล้ว อัญเชิญพระธาตุ ได้สร้างเจดีย์ บทว่า สมฺพหุลา ภิกฺขู ความว่า ภิกษุทั้งหลายผู้ยืนอยู่ที่เชิงตะกอนของพระเถระ ความแห่งบทที่เหลือในที่ทั้งปวง ตื้นทั้งนั้นแล

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

පුණ්ණොවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปุณโณวาทสูตร จบแล้ว

4. නන්දකොවාදසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถานันทโกวาทสูตร

398. එවං මෙ සුතන්ති නන්දකොවාදසුත්තං. තත්ථ තෙන ඛො පන සමයෙනාති භගවා මහාපජාපතියා යාචිතො භික්ඛුනිසඞ්ඝං උය්‍යොජෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතෙත්වා – ‘‘ථෙරා භික්ඛූ වාරෙන භික්ඛුනියො ඔවදන්තූ’’ති සඞ්ඝස්ස භාරං අකාසි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. තත්ථ පරියායෙනාති වාරෙන. න ඉච්ඡතීති අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ දූරං ගාමං වා ගන්ත්වා සූචිකම්මාදීනි වා ආරභිත්වා ‘‘අයං නාමස්ස පපඤ්චො’’ති වදාපෙසි. ඉමං පන පරියායෙන ඔවාදං භගවා නන්දකත්ථෙරස්සෙව කාරණා අකාසි. කස්මා? ඉමාසඤ්හි භික්ඛුනීනං ථෙරං දිස්වා චිත්තං එකග්ගං හොති [Pg.240] පසීදති. තෙන තා තස්ස ඔවාදං සම්පටිච්ඡිතුකාමා, ධම්මකථං සොතුකාමා. තස්මා භගවා – ‘‘නන්දකො අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ ඔවාදං දස්සති, ධම්මකථං කථෙස්සතී’’ති වාරෙන ඔවාදං අකාසි. ථෙරො පන අත්තනො වාරං න කරොති, කස්මාති චෙ? තා කිර භික්ඛුනියො පුබ්බෙ ථෙරස්ස ජම්බුදීපෙ රජ්ජං කාරෙන්තස්ස ඔරොධා අහෙසුං. ථෙරො පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන තං කාරණං ඤත්වා චින්තෙසි – ‘‘මං ඉමස්ස භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ නිසින්නං උපමායො ච කාරණානි ච ආහරිත්වා ධම්මං කථයමානං දිස්වා අඤ්ඤො පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභී භික්ඛු ඉමං කාරණං ඔලොකෙත්වා ‘ආයස්මා නන්දකො යාවජ්ජදිවසා ඔරොධෙ න විස්සජ්ජෙති, සොභතායමායස්මා ඔරොධපරිවුතො’ති වත්තබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යා’’ති. එතමත්ථං සම්පස්සමානො ථෙරො අත්තනො වාරං න කරොති. ඉමාසඤ්ච කිර භික්ඛුනීනං ථෙරස්සෙව දෙසනා සප්පායා භවිස්සතීති ඤත්වා අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං නන්දකං ආමන්තෙසි.

๓๙๘. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ นันทโกวาทสูตร ในนันทโกวาทสูตรนั้น บทว่า เตน โข ปน สมเยน ความว่า พระผู้มีพระภาคอันพระนางมหาปชาบดีทูลขอแล้ว ทรงส่งภิกษุณีสงฆ์ไปแล้ว ทรงให้ภิกษุสงฆ์ประชุมกันแล้ว ตรัสว่า “ขอภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายจงผลัดเวรกันโอวาทภิกษุณีทั้งหลายเถิด” ดังนี้ ได้ทรงกระทำภาระแก่สงฆ์ ทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสคำนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า ปริยาเยน คือ ตามวาระ บทว่า น อิจฺฉติ ความว่า เมื่อวาระของตนมาถึง ก็ไปสู่บ้านไกลบ้าง เริ่มการงานมีเย็บผ้าเป็นต้นบ้าง แล้วทรงให้กล่าวว่า “วาระของท่านผู้นี้มาถึงแล้ว” ก็พระผู้มีพระภาคทรงกระทำการโอวาทตามวาระนี้ เพราะเหตุแห่งพระนันทกเถระนั่นเทียว เพราะเหตุไร? เพราะว่า จิตของภิกษุณีเหล่านี้ ครั้นเห็นพระเถระแล้ว ย่อมเป็นเอกัคคตา ย่อมเลื่อมใส เพราะเหตุนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นจึงปรารถนาจะรับโอวาทของท่าน ปรารถนาจะฟังธรรมกถา เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “นันทกะ เมื่อวาระของตนมาถึง จักให้โอวาท จักกล่าวธรรมกถา” จึงทรงกระทำการโอวาทตามวาระ ส่วนพระเถระไม่กระทำตามวาระของตน หากถามว่า เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ภิกษุณีเหล่านั้น ในกาลก่อน ได้เป็นนางในของพระเถระผู้ครองราชย์ในชมพูทวีป พระเถระทราบเหตุนั้นด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณแล้ว คิดว่า “ภิกษุอื่นผู้ได้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เห็นเราผู้นั่งในท่ามกลางภิกษุณีสงฆ์นี้ ยกอุปมาและเหตุผลมาแสดงธรรมอยู่ แล้วมองเห็นเหตุนี้ พึงสำคัญคำที่ควรกล่าวว่า ‘ท่านพระนันทกะจนกระทั่งทุกวันนี้ ยังสละนางในไม่ได้ ท่านผู้มีอายุนี้แวดล้อมด้วยนางใน ช่างงดงามจริงหนอ’” พระเถระเมื่อเห็นเหตุนี้ จึงไม่กระทำตามวาระของตน และทรงทราบว่า “ได้ยินว่า เทศนาของพระเถระนั่นเทียว จักเป็นที่สบายแก่ภิกษุณีเหล่านี้” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียกท่านพระนันทกะ

තාසං භික්ඛුනීනං පුබ්බෙ තස්ස ඔරොධභාවජානනත්ථං ඉදං වත්ථුං – පුබ්බෙ කිර බාරාණසියං පඤ්ච දාසසතානි පඤ්ච දාසිසතානි චාති ජඞ්ඝසහස්සං එකතොව කම්මං කත්වා එකස්මිං ඨානෙ වසි. අයං නන්දකත්ථෙරො තස්මිං කාලෙ ජෙට්ඨකදාසො හොති, ගොතමී ජෙට්ඨකදාසී. සා ජෙට්ඨකදාසස්ස පාදපරිචාරිකා අහොසි පණ්ඩිතා බ්‍යත්තා. ජඞ්ඝසහස්සම්පි පුඤ්ඤකම්මං කරොන්තං එකතො කරොති. අථ වස්සූපනායිකසමයෙ පඤ්ච පච්චෙකබුද්ධා නන්දමූලකපබ්භාරතො ඉසිපතනෙ ඔතරිත්වා නගරෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා ඉසිපතනමෙව ගන්ත්වා – ‘‘වස්සූපනායිකකුටියා අත්ථාය හත්ථකම්මං යාචිස්සාමා’’ති චීවරං පාරුපිත්වා සායන්හසමයෙ නගරං පවිසිත්වා සෙට්ඨිස්ස ඝරද්වාරෙ අට්ඨංසු. ජෙට්ඨකදාසී කුටං ගහෙත්වා උදකතිත්ථං ගච්ඡන්තී පච්චෙකබුද්ධෙ නගරං පවිසන්තෙ අද්දස. සෙට්ඨි තෙසං ආගතකාරණං සුත්වා ‘‘අම්හාකං ඔකාසො නත්ථි, ගච්ඡන්තූ’’ති ආහ.

นี้เป็นเรื่องราวเพื่อจะให้ทราบถึงความเป็นนางในของท่านในกาลก่อนของภิกษุณีเหล่านั้น - ได้ยินว่า ในกาลก่อน ในกรุงพาราณสี ทาสชายห้าร้อยและทาสหญิงห้าร้อย รวมเป็นคนพันคน กระทำการงานร่วมกันนั่นเทียว อาศัยอยู่ในที่แห่งหนึ่ง พระนันทกเถระนี้ ในกาลนั้น เป็นหัวหน้าทาส พระนางโคตมีเป็นหัวหน้าทาสี นางเป็นภรรยาของหัวหน้าทาส เป็นบัณฑิต ฉลาด ย่อมชักชวนแม้คนพันคนผู้กระทำบุญกรรมให้ทำร่วมกัน ครั้งนั้น ในสมัยเข้าพรรษา พระปัจเจกพุทธเจ้าห้าพระองค์เสด็จลงจากเงื้อมเขานันทมูลกะสู่ป่าอิสิปตนะ เที่ยวบิณฑบาตในเมืองแล้ว เสด็จไปยังป่าอิสิปตนะนั่นเทียว (ดำริว่า) “เราทั้งหลายจักขอกรรมอันพึงทำด้วยมือเพื่อประโยชน์แก่กุฎีสำหรับจำพรรษา” ดังนี้แล้ว ทรงครองจีวรแล้ว ในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปสู่เมืองแล้ว ได้ประทับยืนอยู่ที่ประตูเรือนของเศรษฐี หัวหน้าทาสีถือหม้อน้ำไปสู่ท่าน้ำ ได้เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายกำลังเสด็จเข้าสู่เมือง เศรษฐีได้ฟังเหตุที่ท่านมาแล้ว กล่าวว่า “พวกเราไม่มีโอกาส ขอท่านทั้งหลายจงไปเถิด”

අථ තෙ නගරා නික්ඛමන්තෙ ජෙට්ඨකදාසී කුටං ගහෙත්වා පවිසන්තී දිස්වා කුටං ඔතාරෙත්වා වන්දිත්වා ඔනමිත්වා මුඛං පිධාය – ‘‘අය්‍යා නගරං පවිට්ඨමත්තාව නික්ඛන්තා, කිං නු ඛො’’ති පුච්ඡි. වස්සූපනායිකකුටියා හත්ථකම්මං යාචිතුං ආගමිම්හාති. ලද්ධං, භන්තෙති. න ලද්ධං උපාසිකෙති? කිං පනෙසා කුටි ඉස්සරෙහෙව කාතබ්බා, දුග්ගතෙහිපි සක්කා කාතුන්ති. යෙන කෙනචි සක්කාති? සාධු, භන්තෙ, මයං කරිස්සාම. ස්වෙ මය්හං භික්ඛං ගණ්හථාති නිමන්තෙත්වා [Pg.241] උදකං නෙත්වා පුන කුටං ගහෙත්වා ආගම්ම තිත්ථමග්ගෙ ඨත්වා ආගතා අවසෙසදාසියො ‘‘එත්ථෙව හොථා’’ති වත්වා සබ්බාසං ආගතකාලෙ ආහ – ‘‘අම්ම කිං නිච්චමෙව පරස්ස දාසකම්මං කරිස්සථ, උදාහු දාසභාවතො මුච්චිතුං ඉච්ඡථා’’ති? අජ්ජෙව මුච්චිතුමිච්ඡාම අය්‍යෙති. යදි එවං මයා පඤ්ච පච්චෙකබුද්ධා හත්ථකම්මං අලභන්තා ස්වාතනාය නිමන්තිතා, තුම්හාකං සාමිකෙහි එකදිවසං හත්ථකම්මං දාපෙථාති. තා සාධූති සම්පටිච්ඡිත්වා සායං අටවිතො ආගතකාලෙ සාමිකානං ආරොචෙසුං. තෙ සාධූති ජෙට්ඨකදාසස්ස ගෙහද්වාරෙ සන්නිපතිංසු.

ครั้งนั้น นางทาสีหัวหน้าถือหม้อน้ำเข้าไป เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นกำลังเสด็จออกจากเมือง จึงวางหม้อน้ำลง ไหว้แล้วน้อมกาย ใช้มือปิดปากแล้วทูลถามว่า "ท่านเจ้าข้า ท่านทั้งหลายเพิ่งเข้าไปในเมืองก็ออกมาแล้ว มีเหตุอะไรหนอ" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า) "เราทั้งหลายมาเพื่อขอแรงงานสร้างกุฎีสำหรับจำพรรษา" (นางทาสีถามว่า) "ได้แล้วหรือ เจ้าข้า" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า) "ไม่ได้เลย อุบาสิกา" (นางทาสีถามว่า) "ก็กุฎีนี้อันผู้มีอำนาจเท่านั้นหรือพึงสร้าง แม้คนยากจนก็อาจสร้างได้มิใช่หรือ" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า) "ใครๆ ก็สามารถสร้างได้" (นางทาสีกล่าวว่า) "ดีละ เจ้าข้า พวกดิฉันจะทำเอง พรุ่งนี้ ขอท่านทั้งหลายโปรดรับภิกษาของดิฉันด้วยเถิด" นางนิมนต์แล้ว นำน้ำไป (ที่บ้าน) แล้วถือหม้อน้ำมาอีก ยืนอยู่ที่ทางไปท่าน้ำ กล่าวกับเหล่านางทาสีที่เหลือผู้มาแล้วๆ ว่า "จงอยู่ที่นี่ก่อน" ครั้นเมื่อนางทาสีทั้งหมดมาถึงแล้ว จึงกล่าวว่า "แม่ทั้งหลาย พวกท่านจะทำงานรับใช้ผู้อื่นอยู่เป็นนิตย์เทียวหรือ หรือว่าปรารถนาจะพ้นจากความเป็นทาส" (นางทาสีเหล่านั้นตอบว่า) "พวกดิฉันปรารถนาจะพ้นในวันนี้ทีเดียว เจ้าค่ะ" (นางทาสีหัวหน้ากล่าวว่า) "ถ้าอย่างนั้น ดิฉันได้นิมนต์พระปัจเจกพุทธเจ้า 5 องค์ผู้ไม่ได้รับแรงงานไว้เพื่อฉันในวันพรุ่งนี้แล้ว ขอพวกท่านจงให้สามีของพวกท่านช่วยทำงานสักวันหนึ่งเถิด" นางทาสีเหล่านั้นรับคำว่า "ดีละ" แล้ว ในเวลาเย็น เมื่อสามีกลับมาจากป่า ก็ได้บอกแก่สามีของตน สามีเหล่านั้นกล่าวว่า "ดีละ" แล้วไปประชุมกันที่ประตูเรือนของทาสหัวหน้า

අථ නෙ ජෙට්ඨකදාසී ස්වෙ තාතා පච්චෙකබුද්ධානං හත්ථකම්මං දෙථාති ආනිසංසං ආචික්ඛිත්වා යෙපි න කාතුකාමා, තෙ ගාළ්හෙන ඔවාදෙන තජ්ජෙත්වා පටිච්ඡාපෙසි. සා පුනදිවසෙ පච්චෙකබුද්ධානං භත්තං දත්වා සබ්බෙසං දාසපුත්තානං සඤ්ඤං අදාසි. තෙ තාවදෙව අරඤ්ඤං පවිසිත්වා දබ්බසම්භාරෙ සමොධානෙත්වා සතං සතං හුත්වා එකෙකකුටිං එකෙකචඞ්කමනාදිපරිවාරං කත්වා මඤ්චපීඨපානීයපරිභොජනීයභාජනාදීනි ඨපෙත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ තෙමාසං තත්ථ වසනත්ථාය පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා වාරභික්ඛං පට්ඨපෙසුං. යො අත්තනො වාරදිවසෙ න සක්කොති. තස්ස ජෙට්ඨකදාසී සකගෙහතො ආහරිත්වා දෙති. එවං තෙමාසං ජග්ගිත්වා ජෙට්ඨකදාසී එකෙකං දාසං එකෙකං සාටකං විස්සජ්ජාපෙසි. පඤ්ච ථූලසාටකසතානි අහෙසුං. තානි පරිවත්තාපෙත්වා පඤ්චන්නං පච්චෙකබුද්ධානං තිචීවරානි කත්වා අදාසි. පච්චෙකබුද්ධා යථාඵාසුකං අගමංසු. තම්පි ජඞ්ඝසහස්සං එකතො කුසලං කත්වා කායස්ස භෙදා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. තානි පඤ්ච මාතුගාමසතානි කාලෙන කාලං තෙසං පඤ්චන්නං පුරිසසතානං ගෙහෙ හොන්ති, කාලෙන කාලං සබ්බාපි ජෙට්ඨකදාසපුත්තස්සෙව ගෙහෙ හොන්ති. අථ එකස්මිං කාලෙ ජෙට්ඨකදාසපුත්තො දෙවලොකතො චවිත්වා රාජකුලෙ නිබ්බත්තො. තාපි පඤ්චසතා දෙවකඤ්ඤා මහාභොගකුලෙසු නිබ්බත්තිත්වා තස්ස රජ්ජෙ ඨිතස්ස ගෙහං අගමංසු. එතෙන නියාමෙන සංසරන්තියො අම්හාකං භගවතො කාලෙ කොලියනගරෙ දෙවදහනගරෙ ච ඛත්තියකුලෙසු නිබ්බත්තා.

ครั้งนั้น นางทาสีหัวหน้าบอกอานิสงส์แล้วกล่าวกับพวกเขาว่า "พรุ่งนี้ พ่อทั้งหลาย จงทำงานถวายพระปัจเจกพุทธเจ้าเถิด" แม้คนที่ไม่ประสงค์จะทำ นางก็ขู่ด้วยโอวาทอันเข้มงวด ให้พวกเขารับคำ ในวันรุ่งขึ้น นางถวายภัตตาหารแด่พระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ได้ให้สัญญาณแก่บุตรทาสทั้งปวง พวกเขาได้เข้าไปสู่ป่าในขณะนั้นเทียว รวบรวมเครื่องไม้เครื่องมือ แบ่งกันเป็นกลุ่มๆ ละร้อยคน สร้างกุฎีแต่ละหลังพร้อมด้วยที่จงกรมเป็นต้นเป็นบริวาร จัดตั้งเตียง ตั่ง ภาชนะน้ำฉันน้ำใช้เป็นต้นไว้ แล้วให้พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายปฏิญาณเพื่อจะอยู่ ณ ที่นั้นตลอด 3 เดือน และได้ตั้งภิกษาตามวาระไว้ ผู้ใดไม่สามารถถวายในวันเวรของตน นางทาสีหัวหน้าก็นำข้าวสารเป็นต้นจากเรือนของตนมาให้แก่ผู้นั้น อุปัฏฐากตลอด 3 เดือนอย่างนี้แล้ว นางทาสีหัวหน้าได้ให้ทาสแต่ละคนสละผ้าสาฎกคนละผืน ได้มีผ้าสาฎกเนื้อหยาบ 500 ผืน นางให้นำผ้าเหล่านั้นไปแลกเปลี่ยน แล้วทำเป็นไตรจีวรถวายแด่พระปัจเจกพุทธเจ้า 5 องค์ พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายได้หลีกไปตามความผาสุก แม้ทาสพันคนนั้นร่วมกันทำกุศลแล้ว เบื้องหน้าแต่กายแตก ได้บังเกิดในเทวโลก มาตุคาม 500 คนเหล่านั้น บางคราวก็เกิดในเรือนของบุรุษ 500 คนเหล่านั้น บางคราวทั้งหมดก็เกิดในเรือนของบุตรทาสหัวหน้า ครั้งหนึ่ง บุตรทาสหัวหน้าจุติจากเทวโลก บังเกิดในราชตระกูล แม้เทพธิดา 500 นางเหล่านั้นก็บังเกิดในตระกูลที่มีโภคะมาก แล้วได้ไปสู่เรือนของเขาผู้ดำรงอยู่ในราชสมบัติ สตรีเหล่านั้นท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏโดยนัยนี้ ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา ได้บังเกิดในขัตติยตระกูลในโกลิยนครและเทวทหนคร

නන්දකත්ථෙරොපි පබ්බජිත්වා අරහත්තං පත්තො, ජෙට්ඨකදාසිධීතා වයං ආගම්ම සුද්ධොදනමහාරාජස්ස අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨිතා, ඉතරාපි තෙසං තෙසං [Pg.242] රාජපුත්තානංයෙව ඝරං ගතා. තාසං සාමිකා පඤ්චසතා රාජකුමාරා උදකචුම්බටකලහෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පබ්බජිතා, රාජධීතරො තෙසං උක්කණ්ඨනත්ථං සාසනං පෙසෙසුං. තෙ උක්කණ්ඨිතෙ භගවා කුණාලදහං නෙත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨපෙත්වා මහාසමයදිවසෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි. තාපි පඤ්චසතා රාජධීතරො නික්ඛමිත්වා මහාපජාපතියා සන්තිකෙ පබ්බජිංසු. අයමායස්මා නන්දකො එත්තාව තා භික්ඛුනියොති එවමෙතං වත්ථු දීපෙතබ්බං.

แม้พระนันทกเถระก็บวชแล้วบรรลุพระอรหัต ธิดาของทาสีหัวหน้า (ในอดีตชาติ) เจริญวัยแล้วได้ดำรงอยู่ในตำแหน่งอัครมเหสีของพระเจ้าสุทโธทนมหาราช แม้สตรีที่เหลือก็ไปสู่เรือนของราชบุตรเหล่านั้นๆ นั่นเทียว ราชกุมาร 500 องค์ผู้เป็นสามีของนางเหล่านั้น ในคราววิวาทเรื่องน้ำ ได้ฟังธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้วบวช พระราชธิดาทั้งหลายได้ส่งสาส์นไปเพื่อทำให้ภิกษุเหล่านั้นเกิดความเบื่อหน่าย (ในพรหมจรรย์) พระผู้มีพระภาคทรงนำภิกษุเหล่านั้นผู้เบื่อหน่ายแล้วไปสู่กุณาลดาหะ ทรงให้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล แล้วในวันแสดงมหาสมัยสูตร ทรงให้ตั้งอยู่ในพระอรหัต แม้พระราชธิดา 500 นางเหล่านั้นก็ออกบวชแล้ว ได้บวชในสำนักของพระมหาปชาบดีโคตมีเถรี พึงแสดงเรื่องนี้ว่า นี้คือพระนันทกะผู้มีอายุ เหล่านี้คือภิกษุณีทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้

රාජකාරාමොති පසෙනදිනා කාරිතො නගරස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ ථූපාරාමසදිසෙ ඨානෙ විහාරො.

คำว่า ราชการาม ได้แก่ วิหารที่พระเจ้าปเสนทิให้สร้างขึ้น ในสถานที่คล้ายกับถูปาราม ในทิศใต้ของพระนคร

399. සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨන්ති හෙතුනා කාරණෙන විපස්සනාපඤ්ඤාය යාථාවසරසතො දිට්ඨං.

๓๙๙. บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ความว่า เห็นแล้วตามความเป็นจริงด้วยวิปัสสนาปัญญา โดยเหตุ โดยปัจจัย

401. තජ්ජං තජ්ජන්ති තංසභාවං තංසභාවං, අත්ථතො පන තං තං පච්චයං පටිච්ච තා තා වෙදනා උප්පජ්ජන්තීති වුත්තං හොති.

๔๐๑. บทว่า ตชฺชํ ตชฺชํ ได้แก่ สภาวะนั้นๆ ส่วนโดยอรรถ ท่านกล่าวว่า เวทนาเหล่านั้นๆ ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัยนั้นๆ

402. පගෙවස්ස ඡායාති මූලාදීනි නිස්සාය නිබ්බත්තා ඡායා පඨමතරංයෙව අනිච්චා.

๔๐๒. บทว่า ปเควสฺส ฉายา ความว่า เงาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยรากเป็นต้น ย่อมไม่เที่ยงตั้งแต่แรกทีเดียว

413. අනුපහච්චාති අනුපහනිත්වා. තත්ථ මංසං පිණ්ඩං පිණ්ඩං කත්වා චම්මං අල්ලියාපෙන්තො මංසකායං උපහනති නාම. චම්මං බද්ධං බද්ධං කත්වා මංසෙ අල්ලියාපෙන්තො මංසකායං උපහනති නාම. එවං අකත්වා. විලිමංසං න්හාරුබන්ධනන්ති සබ්බචම්මෙ ලග්ගවිලීපනමංසමෙව. අන්තරාකිලෙසසංයොජනබන්ධනන්ති සබ්බං අන්තරකිලෙසමෙව සන්ධාය වුත්තං.

๔๑๓. บทว่า อนุปหจฺจ ได้แก่ ไม่ทำลาย ในข้อนั้น คนที่ทำเนื้อให้เป็นก้อนๆ แล้วติดไว้ที่หนัง ชื่อว่าทำลายกองเนื้อ คนที่ทำหนังให้เป็นชิ้นๆ แล้วติดไว้ที่เนื้อ ชื่อว่าทำลายกองเนื้อ (บทว่า อนุปหจฺจ) คือ ไม่ทำอย่างนั้น บทว่า วิลิมํสํ นฺหารุพนฺธนํ ได้แก่ เนื้อที่ฉาบทาติดอยู่ที่หนังทั้งหมดนั่นเอง บทว่า อนฺตรากิเลสสํโยชนพนฺธนํ ได้แก่ ท่านกล่าวหมายถึงกิเลสภายในทั้งหมดนั่นเอง

414. සත්ත ඛො පනිමෙති කස්මා ආහාති? යා හි එසා පඤ්ඤා කිලෙසෙ ඡින්දතීති වුත්තා, සා න එකිකාව අත්තනො ධම්මතාය ඡින්දිතුං සක්කොති. යථා පන කුඨාරී න අත්තනො ධම්මතාය ඡෙජ්ජං ඡින්දති, පුරිසස්ස තජ්ජං වායාමං පටිච්චෙව ඡින්දති, එවං න විනා ඡහි බොජ්ඣඞ්ගෙහි පඤ්ඤා කිලෙසෙ ඡින්දිතුං සක්කොති. තස්මා එවමාහ. තෙන හීති යෙන කාරණෙන තයා ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, ඡ බාහිරානි[Pg.243], ඡ විඤ්ඤාණකායෙ, දීපොපමං, රුක්ඛොපමං, ගාවූපමඤ්ච දස්සෙත්වා සත්තහි බොජ්ඣඞ්ගෙහි ආසවක්ඛයෙන දෙසනා නිට්ඨපිතා, තෙන කාරණෙන ත්වං ස්වෙපි තා භික්ඛුනියො තෙනෙව ඔවාදෙන ඔවදෙය්‍යාසීති.

๔๑๔. คำถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "Satta kho panime" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้แล) ? คำตอบคือ ก็ปัญญาใดที่กล่าวกันว่าย่อมตัดกิเลสได้ ปัญญานั้นหาอาจตัดได้โดยลำพังด้วยสภาพของตนเองไม่ เปรียบเหมือนขวานย่อมไม่อาจตัดสิ่งที่ควรตัดได้ด้วยสภาพของตนเอง แต่ย่อมตัดได้ก็เพราะอาศัยความพยายามของบุรุษอันสมควรแก่การตัดนั้น ฉันใด ปัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไม่อาจตัดกิเลสได้หากปราศจากโพชฌงค์ ๖ ประการ (ที่เหลือ) เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า "Tena hi" (ถ้าอย่างนั้น) มีความว่า เพราะเหตุใด ท่านได้แสดงอายตนะภายใน ๖ อายตนะภายนอก ๖ วิญญาณกาย ๖ อุปมาด้วยประทีป อุปมาด้วยต้นไม้ และอุปมาด้วยคนฆ่าโค แล้วทรงจบเทศนาลงด้วยความสิ้นไปแห่งอาสวะอันเกิดจากโพชฌงค์ ๗ ประการ เพราะเหตุนั้น แม้ในวันพรุ่งนี้ ท่านพึงให้โอวาทแก่ภิกษุณีเหล่านั้นด้วยโอวาทนั้นเหมือนเดิมเถิด

415. සා සොතාපන්නාති යා සා ගුණෙහි සබ්බපච්ඡිමිකා, සා සොතාපන්නා. සෙසා පන සකදාගාමිඅනාගාමිනියො ච ඛීණාසවා ච. යදි එවං කථං පරිපුණ්ණසඞ්කප්පාති. අජ්ඣාසයපාරිපූරියා. යස්සා හි භික්ඛුනියා එවමහොසි – ‘‘කදා නු ඛො අහං අය්‍යස්ස නන්දකස්ස ධම්මදෙසනං සුණන්තී තස්මිංයෙව ආසනෙ සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරෙය්‍ය’’න්ති, සා සොතාපත්තිඵලං සච්ඡාකාසි. යස්සා අහොසි ‘‘සකදාගාමිඵලං අනාගාමිඵලං අරහත්ත’’න්ති, සා අරහත්තං සච්ඡාකාසි. තෙනාහ භගවා ‘‘අත්තමනා චෙව පරිපුණ්ණසඞ්කප්පා චා’’ති.

๔๑๕. บทว่า "Sā sotāpannā" (ภิกษุณีรูปนั้นเป็นพระโสดาบัน) ความว่า ภิกษุณีรูปใดที่ด้อยที่สุดโดยคุณ ภิกษุณีรูปนั้นเป็นพระโสดาบัน ส่วนภิกษุณีที่เหลือเป็นพระสกทาคามี พระอนาคามี และพระขีณาสพ คำถามว่า ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไรจึงชื่อว่ามีความดำริบริบูรณ์แล้ว? คำตอบคือ เพราะความบริบูรณ์แห่งอัธยาศัย ก็ภิกษุณีรูปใดมีความคิดอย่างนี้ว่า "เมื่อไรหนอ เราฟังธรรมเทศนาของพระคุณเจ้านันทกะแล้ว พึงกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลบนอาสนะนี้เอง" ภิกษุณีรูปนั้นก็ได้กระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ภิกษุณีรูปใดมีความคิด (ปรารถนา) "สกทาคามิผล อนาคามิผล อรหัตตผล" ภิกษุณีรูปนั้นก็ได้กระทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "attamanā ceva paripuṇṇasaṅkappā cā" (มีใจยินดีและมีความดำริบริบูรณ์แล้ว)

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

නන්දකොවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานันทโกวาทสูตร จบแล้ว

5. රාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาราหุโลวาทสูตร

416. එවං මෙ සුතන්ති රාහුලොවාදසුත්තං. තත්ථ විමුත්තිපරිපාචනීයාති විමුත්තිං පරිපාචෙන්තීති විමුත්තිපරිපාචනීයා. ධම්මාති පන්නරස ධම්මා. තෙ සද්ධින්ද්‍රියාදීනං විසුද්ධිකාරණවසෙන වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං –

๔๑๖. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า "Evaṃ me sutaṃ" คือ ราหุโลวาทสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "vimuttiparipācanīyā" (ธรรมเป็นไปเพื่อความสุกงอมแห่งวิมุตติ) มีวิเคราะห์ว่า ธรรมที่บ่มวิมุตติให้สุกงอม เหตุนั้นจึงชื่อว่า "วิมุตติปริปาจนียา" บทว่า "Dhammā" (ธรรม) ได้แก่ ธรรม ๑๕ ประการ ธรรมเหล่านั้นพึงทราบโดยความเป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์ของอินทรีย์มีสัทธินทรีย์เป็นต้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า –

‘‘අස්සද්ධෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, සද්ධෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො පසාදනීයෙ සුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සද්ධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. කුසීතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො ආරද්ධවීරියෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො සම්මප්පධානෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි වීරියින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. මුට්ඨස්සතී පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො උපට්ඨිතස්සතී පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො සතිපට්ඨානෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සතින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති[Pg.244]. අසමාහිතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො සමාහිතෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො ඣානවිමොක්ඛෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සමාධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. දුප්පඤ්ඤෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො පඤ්ඤවන්තෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො ගම්භීරඤාණචරියං පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි පඤ්ඤින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. ඉති ඉමෙ පඤ්ච පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො පඤ්ච පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො පඤ්ච සුත්තන්තක්ඛන්ධෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි පන්නරසහි ආකාරෙහි ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි විසුජ්ඣන්තී’’ති (පටි. ම. 1.185).

เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคลผู้ไม่มีศรัทธา, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีศรัทธา, พิจารณาสุตตันตะอันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใส, สัทธินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้. เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคลผู้เกียจคร้าน, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้ปรารภความเพียร, พิจารณาสัมมัปปธาน, วิริยินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้. เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคลผู้มีสติหลงลืม, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีสติตั้งมั่น, พิจารณาสติปัฏฐาน, สตินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้. เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคลผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีจิตตั้งมั่น, พิจารณาฌานวิโมกข์, สมาธินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้. เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคลผู้มีปัญญาทราม, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีปัญญา, พิจารณาธรรมอันเป็นโคจรแห่งญาณอันลึกซึ้ง, ปัญญินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคล ๕ จำพวก, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคล ๕ จำพวก, พิจารณาหมวดสุตตันตะ ๕ หมวด, อินทรีย์ ๕ เหล่านี้ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๑๕ ประการเหล่านี้ ดังนี้ (ปฏิ.ม. ๑.๑๘๕)

අපරෙපි පන්නරස ධම්මා විමුත්තිපරිපාචනීයා – සද්ධාදීනි පඤ්චිමානි ඉන්ද්‍රියානි, අනිච්චසඤ්ඤා, අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤා, දුක්ඛෙ අනත්තසඤ්ඤා, පහානසඤ්ඤා, විරාගසඤ්ඤාති, ඉමා පඤ්ච නිබ්බෙධභාගියා සඤ්ඤා, මෙඝියත්ථෙරස්ස කථිතා කල්‍යාණමිත්තතාදයො පඤ්චධම්මාති. කාය පන වෙලාය භගවතො එතදහොසීති. පච්චූසසමයෙ ලොකං වොලොකෙන්තස්ස.

อีกนัยหนึ่ง ธรรม ๑๕ ประการที่เป็นไปเพื่อความสุกงอมแห่งวิมุตติ ได้แก่ อินทรีย์ ๕ เหล่านี้ มีศรัทธาเป็นต้น, สัญญา ๕ เหล่านี้อันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด คือ อนิจจสัญญา ทุกขสัญญาในสิ่งที่เป็นอนิจจะ อนัตตสัญญาในสิ่งที่เป็นทุกข์ ปหานสัญญา วิราคสัญญา, และธรรม ๕ ประการมีกัลยาณมิตตตาเป็นต้น ที่ตรัสแก่พระเมฆิยเถระ คำถามว่า ก็ความดำรินี้ได้มีแก่พระผู้มีพระภาคในเวลาไหน? คำตอบคือ ได้มีในเวลาที่พระองค์ทรงตรวจดูโลกในปัจจุสมัย (เวลาใกล้รุ่ง)

419. අනෙකානං දෙවතාසහස්සානන්ති ආයස්මතා රාහුලෙන පදුමුත්තරස්ස භගවතො පාදමූලෙ පාලිතනාගරාජකාලෙ පත්ථනං පට්ඨපෙන්තෙන සද්ධිං පත්ථනං පට්ඨපිතදෙවතායෙව. තාසු පන කාචි භූමට්ඨකා දෙවතා, කාචි අන්තලික්ඛකා, කාචි චාතුමහාරාජිකා, කාචි දෙවලොකෙ, කාචි බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තා. ඉමස්මිං පන දිවසෙ සබ්බා එකට්ඨානෙ අන්ධවනස්මිංයෙව සන්නිපතිතා. ධම්මචක්ඛුන්ති උපාලිඔවාද- (ම. නි. 2.69) දීඝනඛසුත්තෙසු (ම. නි. 2.206) පඨමමග්ගො ධම්මචක්ඛුන්ති වුත්තො, බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ (ම. නි. 2.395) තීණි ඵලානි, ඉමස්මිං සුත්තෙ චත්තාරො මග්ගා, චත්තාරි ච ඵලානි ධම්මචක්ඛුන්ති වෙදිතබ්බානි. තත්ථ හි කාචි දෙවතා සොතාපන්නා අහෙසුං, කාචි සකදාගාමී, අනාගාමී, ඛීණාසවා. තාසඤ්ච පන දෙවතානං එත්තකාති ගණනවසෙන පරිච්ඡෙදො නත්ථි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๔๑๙. บทว่า "Anekānaṃ devatāsahassānaṃ" (แห่งเทวดาหลายพัน) ได้แก่ เทวดาที่ได้ตั้งความปรารถนาร่วมกับท่านพระราหุล ในสมัยที่ท่านเป็นพญานาคชื่อปาลิตะ ได้ตั้งความปรารถนา ณ เบื้องพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าปทุมุตตระนั่นเอง ก็ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น บางพวกเป็นภุมมัฏฐเทวดา บางพวกเป็นอากาสัฏฐเทวดา บางพวกเป็นเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา บางพวกบังเกิดในเทวโลก บางพวกบังเกิดในพรหมโลก แต่ในวันนี้ เทวดาทั้งหมดได้ประชุมกัน ณ ที่แห่งเดียวในป่าอันธวันนั่นเอง บทว่า "Dhammacakkhuṃ" (ดวงตาเห็นธรรม) ในอุปาลิโอวาทสูตรและทีฆนขสูตร ท่านกล่าวหมายถึงปฐมมรรค (โสดาปัตติมรรค) ในพรหมายุสูตร หมายถึงผล ๓ (เบื้องต่ำ) ในพระสูตรนี้ พึงทราบว่าหมายถึงมรรค ๔ และผล ๔ จริงอยู่ ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น บางพวกได้เป็นพระโสดาบัน บางพวกเป็นพระสกทาคามี พระอนาคามี พระขีณาสพ และการกำหนดโดยการนับว่าเทวดาเหล่านั้นมีจำนวนเท่านี้ ย่อมไม่มี ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

රාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาราหุโลวาทสูตร จบแล้ว

6. ඡඡක්කසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาฉฉักกสูตร

420. එවං [Pg.245] මෙ සුතන්ති ඡඡක්කසුත්තං. තත්ථ ආදිකල්‍යාණන්තිආදිම්හි කල්‍යාණං භද්දකං නිද්දොසං කත්වා දෙසෙස්සාමි. මජ්ඣපරියොසානෙසුපි එසෙව නයො. ඉති භගවා අරියවංසං නවහි, මහාසතිපට්ඨානං සත්තහි, මහාඅස්සපුරං සත්තහියෙව පදෙහි ථොමෙසි. ඉදං පන සුත්තං නවහි පදෙහි ථොමෙසි.

๔๒๐. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า "Evaṃ me sutaṃ" คือ ฉฉักกสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "ādikalyāṇaṃ" (งามในเบื้องต้น) มีความว่า เราจักแสดงธรรมโดยทำให้งาม ทำให้ดี ทำให้ไม่มีโทษในเบื้องต้น แม้ในบทว่า "majjhekalyāṇaṃ" (งามในท่ามกลาง) และ "pariyosānakalyāṇaṃ" (งามในที่สุด) ก็นัยนี้เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญอริยวงสสูตรด้วยบท ๙ บท, ทรงสรรเสริญมหาสติปัฏฐานสูตรด้วยบท ๗ บท, ทรงสรรเสริญมหาอัสสปุรสูตรด้วยบท ๗ บทเช่นกัน แต่พระสูตรนี้ พระองค์ทรงสรรเสริญด้วยบท ๙ บท

වෙදිතබ්බානීති සහවිපස්සනෙන මග්ගෙන ජානිතබ්බානි. මනායතනෙන තෙභූමකචිත්තමෙව කථිතං, ධම්මායතනෙන බහිද්ධා තෙභූමකධම්මා ච, මනොවිඤ්ඤාණෙන ඨපෙත්වා ද්වෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණානි සෙසං බාවීසතිවිධං ලොකියවිපාකචිත්තං. ඵස්සවෙදනා යථාවුත්තවිපාකවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තාව. තණ්හාති විපාකවෙදනාපච්චයා ජවනක්ඛණෙ උප්පන්නතණ්හා.

คำว่า เวทิตพฺพานิ คือ อันบุคคลพึงรู้ด้วยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. ทรงถือเอามนายตนะ ตรัสเตภูมิกจิตเท่านั้น, ทรงถือเอาธัมมายตนะ ตรัสเตภูมิกธรรมทั้งหลายภายนอกด้วย, ทรงถือเอามโนวิญญาณ ตรัสโลกิยวิปากจิตที่เหลือ ๒๒ ดวง เว้นทวิปัญจวิญญาณ (๑๐ ดวง). ผัสสะและเวทนา ย่อมเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยวิปากวิญญาณตามที่กล่าวแล้วเท่านั้น. คำว่า ตัณหา คือ ตัณหาที่เกิดขึ้นในชวนขณะ เพราะวิปากเวทนาเป็นปัจจัย.

422. චක්ඛු අත්තාති පාටියෙක්කො අනුසන්ධි. හෙට්ඨා කථිතානඤ්හි ද්වින්නං සච්චානං අනත්තභාවදස්සනත්ථං අයං දෙසනා ආරද්ධා. තත්ථ න උපපජ්ජතීති න යුජ්ජති. වෙතීති විගච්ඡති නිරුජ්ඣති.

๔๒๒. บทว่า จกฺขุ อตฺตา เป็นอนุสนธิหนึ่งต่างหาก. จริงอยู่ เทศนานี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงปรารภเพื่อแสดงความเป็นอนัตตาของสัจจะ ๒ ที่ตรัสไว้ในเบื้องต่ำ. ในบทนั้น บทว่า น อุปปชฺชติ ความว่า ไม่สมควร. บทว่า เวติ ความว่า ย่อมปราศไป ย่อมดับไป.

424. අයං ඛො පන, භික්ඛවෙති අයම්පි පාටියෙක්කො අනුසන්ධි. අයඤ්හි දෙසනා තිණ්ණං ගාහානං වසෙන වට්ටං දස්සෙතුං ආරද්ධා. දුක්ඛං සමුදයොති ද්වින්නං සච්චානං වසෙන වට්ටං දස්සෙතුන්තිපි වදන්තියෙව. එතං මමාතිආදීසු තණ්හාමානදිට්ඨිගාහාව වෙදිතබ්බා. සමනුපස්සතීති ගාහත්තයවසෙන පස්සති.

๔๒๔. บทว่า อยํ โข ปน ภิกฺขเว นี้ ก็เป็นอนุสนธิหนึ่งต่างหาก. จริงอยู่ เทศนานี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงปรารภเพื่อแสดงวัฏฏะโดยอำนาจแห่งคาหะ (ความยึดมั่น) ๓ อย่าง. ท่านกล่าวเหมือนกันว่า (ทรงปรารภ) เพื่อแสดงวัฏฏะโดยอำนาจแห่งสัจจะ ๒ คือ ทุกข์และสมุทัย. ในบทว่า เอตํ มม เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นตัณหาคาหะ มานคาหะ และทิฏฐิคาหะ. บทว่า สมนุปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นโดยอำนาจแห่งคาหะ ๓.

එවං වට්ටං දස්සෙත්වා ඉදානි තිණ්ණං ගාහානං පටිපක්ඛවසෙන, නිරොධො මග්ගොති ඉමෙසං වා ද්වින්නං සච්චානං වසෙන විවට්ටං දස්සෙතුං අයං ඛො පනාතිආදිමාහ. නෙතං මමාතිආදීනි තණ්හාදීනං පටිසෙධවචනානි. සමනුපස්සතීති අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති පස්සති.

ครั้นทรงแสดงวัฏฏะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อคาหะ ๓ หรือโดยอำนาจแห่งสัจจะ ๒ เหล่านี้ คือ นิโรธและมรรค จึงตรัสคำว่า อยํ โข ปน เป็นต้น. บทว่า เนตํ มม เป็นต้น เป็นคำปฏิเสธตัณหาเป็นต้น. บทว่า สมนุปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา.

425. එවං විවට්ටං දස්සෙත්වා ඉදානි තිණ්ණං අනුසයානං වසෙන පුන වට්ටං දස්සෙතුං චක්ඛුඤ්ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අභිනන්දතීතිආදීනි තණ්හාදිට්ඨිවසෙනෙව වුත්තානි. අනුසෙතීති අප්පහීනො හොති. දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛකිලෙසදුක්ඛස්ස.

๔๒๕. ครั้นทรงแสดงวิวัฏฏะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวัฏฏะอีกโดยอำนาจแห่งอนุสัย ๓ จึงตรัสคำว่า จกฺขุญฺจ ภิกฺขเว เป็นต้น. ในบทนั้น บทว่า อภินนฺทติ เป็นต้น ตรัสโดยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิเท่านั้น. บทว่า อนุเสติ ความว่า ย่อมเป็นกิเลสที่ยังละไม่ได้. บทว่า ทุกฺขสฺส ได้แก่ วัฏฏทุกข์และกิเลสทุกข์.

426. එවං [Pg.246] තිණ්ණං අනුසයානං වසෙන වට්ටං කථෙත්වා ඉදානි තෙසං පටික්ඛෙපවසෙන විවට්ටං දස්සෙන්තො පුන චක්ඛුඤ්චාතිආදිමාහ. අවිජ්ජං පහායාති වට්ටමූලිකං අවිජ්ජං පජහිත්වා. විජ්ජන්ති අරහත්තමග්ගවිජ්ජං උප්පාදෙත්වා.

๔๒๖. ครั้นตรัสวัฏฏะโดยอำนาจแห่งอนุสัย ๓ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะโดยการปฏิเสธอนุสัยเหล่านั้น จึงตรัสคำว่า จกฺขุญฺจ เป็นต้นอีก. บทว่า อวิชฺชํ ปหาย ความว่า ละอวิชชาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะแล้ว. บทว่า วิชฺชํ ความว่า ยังอรหัตตมัคควิชชาให้เกิดขึ้นแล้ว.

427. ඨානමෙතං විජ්ජතීති එත්තකෙනෙව කථාමග්ගෙන වට්ටවිවට්ටවසෙන දෙසනං මත්ථකං පාපෙත්වා පුන තදෙව සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙන්තො එවං පස්සං, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනන්ති එත්ථ අනච්ඡරියමෙතං, යං සයමෙව තථාගතෙ දෙසෙන්තෙ සට්ඨි භික්ඛූ අරහත්තං පත්තා. ඉමඤ්හි සුත්තං ධම්මසෙනාපතිම්හි කථෙන්තෙපි සට්ඨි භික්ඛූ අරහත්තං පත්තා, මහාමොග්ගල්ලානෙ කථෙන්තෙපි, අසීතිමහාථෙරෙසු කථෙන්තෙසුපි පත්තා එව. එතම්පි අනච්ඡරියං. මහාභිඤ්ඤප්පත්තා හි තෙ සාවකා.

๔๒๗. บทว่า ฐานเมตํ วิชฺชติ ความว่า (พระผู้มีพระภาค) ทรงยังเทศนาให้ถึงที่สุดโดยอำนาจแห่งวัฏฏะและวิวัฏฏะด้วยแนวทางแห่งถ้อยคำเพียงเท่านี้แล้ว เมื่อจะทรงรวบยอดธรรมนั้นนั่นแหละแสดงอีก จึงตรัสคำว่า เอวํ ปสฺสํ ภิกฺขเว เป็นต้น. ในบทว่า สฏฺฐิมตฺตานํ ภิกฺขูนํ นี้ การที่ภิกษุ ๖๐ รูปบรรลุอรหัตตผล ในเมื่อพระตถาคตทรงแสดงด้วยพระองค์เองนั้น ไม่น่าอัศจรรย์. จริงอยู่ แม้เมื่อพระธรรมเสนาบดี (สารีบุตร) แสดงสูตรนี้ ภิกษุ ๖๐ รูปก็ได้บรรลุอรหัตตผล, แม้เมื่อพระมหาโมคคัลลานะแสดง, แม้เมื่อพระมหาสาวก ๘๐ รูปแสดง ก็ได้บรรลุแล้วเหมือนกัน. แม้ข้อนี้ก็ไม่น่าอัศจรรย์ เพราะพระสาวกเหล่านั้นเป็นผู้ได้บรรลุอภิญญาใหญ่.

අපරභාගෙ පන තම්බපණ්ණිදීපෙ මාලෙය්‍යදෙවත්ථෙරො නාම හෙට්ඨා ලොහපාසාදෙ ඉදං සුත්තං කථෙසි. තදාපි සට්ඨි භික්ඛූ අරහත්තං පත්තා. යථා ච ලොහපාසාදෙ, එවං ථෙරො මහාමණ්ඩපෙපි ඉදං සුත්තං කථෙසි. මහාවිහාරා නික්ඛමිත්වා චෙතියපබ්බතං ගතො, තත්ථාපි කථෙසි. තතො සාකියවංසවිහාරෙ, කූටාලිවිහාරෙ, අන්තරසොබ්භෙ, මුත්තඞ්ගණෙ, වාතකපබ්බතෙ, පාචිනඝරකෙ, දීඝවාපියං, ලොකන්දරෙ, නොමණ්ඩලතලෙ කථෙසි. තෙසුපි ඨානෙසු සට්ඨි සට්ඨි භික්ඛූ අරහත්තං පත්තා. තතො නික්ඛමිත්වා පන ථෙරො චිත්තලපබ්බතං ගතො. තදා ච චිත්තලපබ්බතවිහාරෙ අතිරෙකසට්ඨිවස්සො මහාථෙරො, පොක්ඛරණියං කුරුවකතිත්ථං නාම පටිච්ඡන්නට්ඨානං අත්ථි, තත්ථ ථෙරො න්හායිස්සාමීති ඔතිණ්ණො. දෙවත්ථෙරො තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා න්හාපෙමි, භන්තෙති ආහ. ථෙරො පටිසන්ථාරෙනෙව – ‘‘මාලෙය්‍යදෙවො නාම අත්ථීති වදන්ති, සො අයං භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ත්වං දෙවොති ආහ. ආම, භන්තෙති. සට්ඨිවස්සද්ධානං මෙ, ආවුසො, කොචි සරීරං හත්ථෙන ඵුසිතුං නාම න ලභි, ත්වං පන න්හාපෙහීති උත්තරිත්වා තීරෙ නිසීදි.

แต่ในภายหลัง ที่เกาะตัมพปัณณิ พระเถระชื่อมาเลยยเทวะ ได้แสดงสูตรนี้ที่โลหะปราสาทชั้นล่าง. แม้ในครั้งนั้น ภิกษุ ๖๐ รูปก็ได้บรรลุอรหัตตผล. พระเถระได้แสดงสูตรนี้ที่โลหะปราสาทฉันใด ก็ได้แสดงสูตรนี้ที่มหาบัณฑปฉันนั้น. ท่านออกจากมหาวิหารไปสู่เจติยบรรพต ได้แสดงที่นั่นด้วย. จากนั้น ได้แสดงที่สากิยวงศ์วิหาร, กูฏาลีวิหาร, อันตรโสภะ, มุตตังคณลาน, วาตกบรรพต, ปาจีนฆรกะ, ทีฆวาปี, โลกัณฑระ, โนมัณฑลตละ. แม้ในสถานที่เหล่านั้น ภิกษุ ๖๐ รูป ๖๐ รูป ได้บรรลุอรหัตตผล. แต่จากนั้น พระเถระออกจากที่นั้นไปสู่จิตตลบรรพต. ครั้งนั้น ที่จิตตลบรรพตวิหาร มีพระมหาเถระรูปหนึ่งอายุเกิน ๖๐ พรรษา, ที่สระโบกขรณีมีที่ลับตาชื่อกุรุวกติตถะ, พระเถระได้ลงไปในที่นั้นด้วยคิดว่า 'เราจักอาบน้ำ'. พระเทวเถระเข้าไปหาท่านแล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ กระผมจะสรงน้ำให้'. พระมหาเถระเพียงแค่ปฏิสันถารก็ทราบว่า 'เขากล่าวกันว่ามีพระเถระชื่อมาเลยยเทวะ ท่านผู้นี้คงจะเป็นท่าน' จึงถามว่า 'ท่านคือเทวะหรือ'. (พระเทวเถระตอบว่า) 'ใช่ครับ ท่านผู้เจริญ'. (พระมหาเถระกล่าวว่า) 'ดูก่อนอาวุโส ตลอดเวลา ๖๐ ปี ไม่มีใครได้ถูกต้องร่างกายของเราด้วยมือเลย แต่ท่านจงสรงน้ำให้เถิด' ดังนี้แล้วจึงขึ้นจากน้ำมานั่งที่ฝั่ง.

ථෙරො සබ්බම්පි හත්ථපාදාදිපරිකම්මං කත්වා මහාථෙරං න්හාපෙසි. තං දිවසඤ්ච ධම්මස්සවනදිවසො හොති. අථ මහාථෙරො – ‘‘දෙව අම්හාකං ධම්මදානං දාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. ථෙරො සාධු, භන්තෙති සම්පටිච්ඡි. අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ [Pg.247] ධම්මස්සවනං ඝොසෙසුං. අතික්කන්තසට්ඨිවස්සාව සට්ඨි මහාථෙරා ධම්මස්සවනත්ථං අගමංසු. දෙවත්ථෙරො සරභාණාවසානෙ ඉමං සුත්තං ආරභි, සුත්තන්තපරියොසානෙ ච සට්ඨි මහාථෙරා අරහත්තං පාපුණිංසු. තතො තිස්සමහාවිහාරං ගන්ත්වා කථෙසි, තස්මිම්පි සට්ඨි ථෙරා. තතො නාගමහාවිහාරෙ කාළකච්ඡගාමෙ කථෙසි, තස්මිම්පි සට්ඨි ථෙරා. තතො කල්‍යාණිං ගන්ත්වා තත්ථ චාතුද්දසෙ හෙට්ඨාපාසාදෙ කථෙසි, තස්මිම්පි සට්ඨි ථෙරා. උපොසථදිවසෙ උපරිපාසාදෙ කථෙසි, තස්මිම්පි සට්ඨි ථෙරාති එවං දෙවත්ථෙරෙයෙව ඉදං සුත්තං කථෙන්තෙ සට්ඨිට්ඨානෙසු සට්ඨි සට්ඨි ජනා අරහත්තං පත්තා.

พระเถระได้ทำการบริกรรมมือและเท้าเป็นต้นทั้งหมดแล้ว ได้สรงน้ำให้พระมหาเถระ. และวันนั้นเป็นวันฟังธรรม. ครั้งนั้น พระมหาเถระได้กล่าวว่า 'ท่านเทวะ ควรที่ท่านจะให้ธรรมทานแก่พวกเรา'. พระเถระรับว่า 'ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ'. เมื่อพระอาทิตย์ตกแล้ว ได้มีการประกาศการฟังธรรม. พระมหาเถระ ๖๐ รูปผู้มีอายุเกิน ๖๐ พรรษา ได้มาเพื่อฟังธรรม. พระเทวเถระได้เริ่มแสดงสูตรนี้ในตอนท้ายของการสวดสรภัญญะ, และในตอนท้ายพระสูตร พระมหาเถระ ๖๐ รูปก็ได้บรรลุอรหัตตผล. จากนั้น ท่านไปติสสมหาวิหารแล้วแสดง, ที่นั่นก็มีพระเถระ ๖๐ รูป (บรรลุ). จากนั้น ท่านแสดงที่นาคมหาวิหารในหมู่บ้านกาฬกัจฉะ, ที่นั่นก็มีพระเถระ ๖๐ รูป (บรรลุ). จากนั้น ท่านไปเมืองกัลยาณีแล้วแสดงในวันที่ ๑๔ ที่ปราสาทชั้นล่าง, ที่นั่นก็มีพระเถระ ๖๐ รูป (บรรลุ). ในวันอุโบสถ ท่านแสดงที่ปราสาทชั้นบน, ที่นั่นก็มีพระเถระ ๖๐ รูป (บรรลุ). ด้วยประการฉะนี้ เมื่อพระเทวเถระแสดงสูตรนี้ ในสถานที่ ๖๐ แห่ง ชน ๖๐ คน ๖๐ คน ได้บรรลุอรหัตตผล.

අම්බිලකාළකවිහාරෙ පන තිපිටකචූළනාගත්ථෙරෙ ඉමං සුත්තං කථෙන්තෙ මනුස්සපරිසා ගාවුතං අහොසි, දෙවපරිසා යොජනිකා. සුත්තපරියොසානෙ සහස්සභික්ඛූ අරහත්තං පත්තා, දෙවෙසු පන තතො තතො එකෙකොව පුථුජ්ජනො අහොසීති.

แต่เมื่อพระติปิฏกจูฬนาคเถระแสดงสูตรนี้ที่อัมพิฬกาฬกวิหาร บริษัทมนุษย์มีประมาณ ๑ คาวุต, บริษัทเทพมีประมาณ ๑ โยชน์. ในตอนท้ายพระสูตร ภิกษุ ๑,๐๐๐ รูปได้บรรลุอรหัตตผล, แต่ในหมู่เทพ มีปุถุชนเหลืออยู่เพียงบางองค์จากที่นั้นๆ เท่านั้น.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

จากปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

ඡඡක්කසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาฉฉักกสูตร จบ.

7. මහාසළායතනිකසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถามหาสฬายตนิกสูตร

428. එවං මෙ සුතන්ති මහාසළායතනිකසුත්තං. තත්ථ මහාසළායතනිකන්ති මහන්තානං ඡන්නං ආයතනානං ජොතකං ධම්මපරියායං.

๔๒๘. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่ามหาสฬายตนิกสูตร. ในมหาสฬายตนิกสูตรนั้น คำว่า มหาสฬายตนิกํ ได้แก่ ธรรมบรรยายที่ประกาศอายตนะ ๖ ที่มีคุณและโทษมาก.

429. අජානන්ති සහවිපස්සනෙන මග්ගෙන අජානන්තො. උපචයං ගච්ඡන්තීති වුඩ්ඪිං ගච්ඡන්ති, වසිභාවං ගච්ඡන්තීති අත්ථො. කායිකාති පඤ්චද්වාරිකදරථා. චෙතසිකාති මනොද්වාරිකදරථා. සන්තාපාදීසුපි එසෙව නයො.

๔๒๙. บทว่า อชานํ ได้แก่ ผู้ไม่รู้ด้วยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า อุปจยํ คจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมถึงความเจริญ ย่อมถึงความเป็นวสี. บทว่า กายิกา คือ ความเดือดร้อนทางปัญจทวาร. บทว่า เจตสิกา คือ ความเดือดร้อนทางมโนทวาร. แม้ในบททั้งหลายมีสันตาปะเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน.

430. කායසුඛන්ති පඤ්චද්වාරිකසුඛං. චෙතොසුඛන්ති මනොද්වාරිකසුඛං. එත්ථ ච පඤ්චද්වාරිකජවනෙන සමාපජ්ජනං වා වුට්ඨානං වා නත්ථි, උප්පන්නමත්තකමෙව හොති. මනොද්වාරිකෙන සබ්බං හොති. අයඤ්ච මග්ගවුට්ඨානස්ස පච්චයභූතා බලවවිපස්සනා, සාපි මනොද්වාරිකෙනෙව හොති.

๔๓๐. บทว่า กายสุขํ คือ สุขทางปัญจทวาร. บทว่า เจโตสุขํ คือ สุขทางมโนทวาร. ในสุข ๒ อย่างนั้น การเข้าสมาบัติหรือการออกจากสมาบัติด้วยปัญจทวารชวนะย่อมไม่มี, มีเพียงแต่เกิดขึ้นเท่านั้น. ทุกอย่างย่อมมีได้ด้วยมโนทวารชวนะ. และวิปัสสนาอันมีกำลังนี้ ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งการออกจากมรรค (วุฏฐานคามินี) ก็ย่อมมีได้ด้วยมโนทวารชวนะเท่านั้น.

431. තථාභූතස්සාති [Pg.248] කුසලචිත්තසම්පයුත්තචෙතොසුඛසමඞ්ගීභූතස්ස. පුබ්බෙව ඛො පනස්සාති අස්ස භික්ඛුනො වාචාකම්මන්තාජීවා පුබ්බසුද්ධිකා නාම ආදිතො පට්ඨාය පරිසුද්ධාව හොන්ති. දිට්ඨිසඞ්කප්පවායාමසතිසමාධිසඞ්ඛාතානි පන පඤ්චඞ්ගානි සබ්බත්ථකකාරාපකඞ්ගානි නාම. එවං ලොකුත්තරමග්ගො අට්ඨඞ්ගිකො වා සත්තඞ්ගිකො වා හොති.

๔๓๑. บทว่า ตถาภูตสฺส ได้แก่ แก่บุคคลผู้เพียบพร้อมด้วยเจโตสุขที่สัมปยุตด้วยกุศลจิต. บทว่า ปุพฺเพว โข ปนสฺส ความว่า สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะของภิกษุนั้น ชื่อว่าบริสุทธิ์มาก่อนแล้ว คือย่อมบริสุทธิ์แล้วนั่นเทียวจำเดิมแต่ต้น. ส่วนองค์ ๕ ที่เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ ชื่อว่า สัพพัตถกการาปกังคะ (องค์ที่กระทำกิจเบื้องต้นในที่ทั้งปวง). ด้วยประการฉะนี้ โลกุตตรมรรคจึงมีองค์ ๘ หรือมีองค์ ๗.

විතණ්ඩවාදී පන ‘‘යා යථාභූතස්ස දිට්ඨී’’ති ඉමමෙව සුත්තපදෙසං ගහෙත්වා ‘‘ලොකුත්තරමග්ගො පඤ්චඞ්ගිකො’’ති වදති. සො – ‘‘එවමස්සායං අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡතී’’ති ඉමිනා අනන්තරවචනෙනෙව පටිසෙධිතබ්බො. උත්තරි ච එවං සඤ්ඤාපෙතබ්බො – ලොකුත්තරමග්ගො පඤ්චඞ්ගිකො නාම නත්ථි, ඉමානි පන පඤ්ච සබ්බත්ථකකාරාපකඞ්ගානි මග්ගක්ඛණෙ විරතිවසෙන පූරෙන්ති. ‘‘යා චතූහි වචීදුච්චරිතෙහි ආරති විරතී’’ති එවං වුත්තවිරතීසු හි මිච්ඡාවාචං පජහති, සම්මාවාචං භාවෙති, එවං සම්මාවාචං භාවෙන්තස්ස ඉමානි පඤ්චඞ්ගිකානි න විනා, සහෙව විරතියා පූරෙන්ති. සම්මාකම්මන්තාජීවෙසුපි එසෙව නයො. ඉති වචීකම්මාදීනි ආදිතො පට්ඨාය පරිසුද්ධානෙව වට්ටන්ති. ඉමානි පන පඤ්ච සබ්බත්ථකකාරාපකඞ්ගානි විරතිවසෙන පරිපූරෙන්තීති පඤ්චඞ්ගිකො මග්ගො නාම නත්ථි. සුභද්දසුත්තෙපි (දී. නි. 2.214) චෙතං වුත්තං – ‘‘යස්මිං ඛො, සුභද්ද, ධම්මවිනයෙ අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති. අඤ්ඤෙසු ච අනෙකෙසු සුත්තසතෙසු අට්ඨඞ්ගිකොව මග්ගො ආගතොති.

ส่วนวิตัณฑวาที ถือเอาเฉพาะสุตตบทนี้ว่า "ยา ยถาภูตสฺส ทิฏฺฐิ" แล้วกล่าวว่า "โลกุตตรมรรคมีองค์ ๕". วิตัณฑวาทีนั้น พึงถูกคัดค้านด้วยวจนะที่ตามมาติดกันนี้ว่า "เอวมสฺสายํ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉติ". และพึงให้เข้าใจยิ่งขึ้นไปดังนี้ว่า โลกุตตรมรรคชื่อว่ามีองค์ ๕ ย่อมไม่มี, แต่ว่าองค์ ๕ ที่เป็นสัพพัตถกการาปกะเหล่านี้ ย่อมบริบูรณ์ในมรรคขณะด้วยอำนาจแห่งวิรติ. จริงอยู่ ในวิรติทั้งหลายที่ตรัสไว้ดังนี้ว่า "ยา จตูหิ วจีทุจฺจริเตหิ อารติ วิรติ", เขาย่อมละมิจฉาวาจา ย่อมเจริญสัมมาวาจา, เมื่อเขาเจริญสัมมาวาจาอยู่อย่างนี้ องค์ ๕ เหล่านี้จะบริบูรณ์โดยปราศจากวิรติไม่ได้ แต่ย่อมบริบูรณ์พร้อมกับวิรติเท่านั้น. แม้ในสัมมากัมมันตะและสัมมาอาชีวะ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ฉะนั้น วจีกรรมเป็นต้นที่บริสุทธิ์แล้วจำเดิมแต่ต้นจึงควร. แต่ว่าองค์ ๕ ที่เป็นสัพพัตถกการาปกะเหล่านี้ ย่อมบริบูรณ์ด้วยอำนาจแห่งวิรติ ฉะนั้น มรรคชื่อว่ามีองค์ ๕ จึงไม่มี. แม้ในสุภัททสูตร พระองค์ก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า "ยสฺมึ โข สุภทฺท ธมฺมวินเย อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค". และในสูตรอื่นๆ อีกหลายร้อยสูตร มรรคที่มาแล้วก็เป็นมรรคมีองค์ ๘ เท่านั้น.

433. චත්තාරොපි සතිපට්ඨානාති මග්ගසම්පයුත්තාව චත්තාරො සතිපට්ඨානා. සම්මප්පධානාදීසුපි එසෙව නයො. යුගනන්ධාති එකක්ඛණිකයුගනන්ධා. එතෙහි අඤ්ඤස්මිං ඛණෙ සමාපත්ති, අඤ්ඤස්මිං විපස්සනාති. එවං නානාඛණිකාපි හොන්ති, අරියමග්ගෙ පන එකක්ඛණිකා.

๔๓๓. บทว่า จตฺตาโรปิ สติปฏฺฐานา คือ สติปัฏฐาน ๔ ที่สัมปยุตด้วยมรรคเท่านั้น. แม้ในสัมมัปปธานเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ยุคนนฺธา คือ สมถะและวิปัสสนาที่ดำเนินไปคู่กันในขณะเดียว. จริงอยู่ ในขณะอื่นเป็นสมาบัติ ในขณะอื่นเป็นวิปัสสนา ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นนานาขณะก็ได้ แต่ในอริยมรรคย่อมเป็นเอกขณะ.

විජ්ජා ච විමුත්ති චාති අරහත්තමග්ගවිජ්ජා ච ඵලවිමුත්ති ච. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ คือ อรหัตตมัคควิชชาและผลวิมุตติ. ที่เหลือในที่ทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

(จาก) ปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

මහාසළායතනිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามหาสฬายตนิกสูตร จบ.

8. නගරවින්දෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถานครวินเทยยสูตร

435. එවං [Pg.249] මෙ සුතන්ති නගරවින්දෙය්‍යසුත්තං. තත්ථ සමවිසමං චරන්තීති කාලෙන සමං චරන්ති, කාලෙන විසමං. සමචරියම්පි හෙතන්ති සමචරියම්පි හි එතං.

๔๓๕. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่านครวินเทยยสูตร. ในสูตรนั้น บทว่า สมวิสมํ จรนฺติ ความว่า บางคราวก็ประพฤติสม่ำเสมอ บางคราวก็ไม่สม่ำเสมอ. บทว่า สมจริยมฺปิ เหตํ คือ สมจริยมฺปิ หิ เอตํ.

437. කෙ ආකාරාති කානි කාරණානි? කෙ අන්වයාති කා අනුබුද්ධියො? නත්ථි ඛො පන තත්ථාති කස්මා ආහ, නනු අරඤ්ඤෙ හරිතතිණචම්පකවනාදිවසෙන අතිමනුඤ්ඤා රූපාදයො පඤ්ච කාමගුණා අත්ථීති? නො නත්ථි. න පනෙතං වනසණ්ඩෙන කථිතං, ඉත්ථිරූපාදීනි පන සන්ධායෙතං කථිතං. තානි හි පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති. යථාහ – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකරූපම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨති, යථයිදං, භික්ඛවෙ, ඉත්ථිරූපං. ඉත්ථිරූපං, භික්ඛවෙ, පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතී’’ති (අ. නි. 1.1) විත්ථාරෙතබ්බං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๔๓๗. บทว่า เก อการา คือ เหตุอะไรบ้าง? บทว่า เก อนฺวยา คือ อนุมานญาณอะไรบ้าง? ตรัสว่า นตฺถิ โข ปน ตตฺถ เพราะเหตุไร, ก็ในป่า มิใช่ว่ามีกามคุณ ๕ มีรูปเป็นต้นที่น่าเพลิดเพลินอย่างยิ่ง โดยนัยแห่งป่าหญ้าเขียวและป่าจำปาเป็นต้นอยู่หรือ? ไม่ใช่ไม่มี. แต่คำนี้มิได้ตรัสหมายถึงหมู่ไม้ในป่า, แต่ตรัสหมายถึงรูปของสตรีเป็นต้น. จริงอยู่ รูปเหล่านั้นย่อมครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นรูปอื่นแม้รูปหนึ่ง ซึ่งจะครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่ได้เหมือนอย่างรูปของสตรีนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย รูปของสตรี ย่อมครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่" พึงขยายความให้พิสดาร. ที่เหลือในที่ทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

(จาก) ปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

නගරවින්දෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานครวินเทยยสูตร จบ.

9. පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධිසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร

438. එවං මෙ සුතන්ති පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධිසුත්තං. තත්ථ පටිසල්ලානාති ඵලසමාපත්තිතො.

๔๓๘. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่าปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร. ในสูตรนั้น บทว่า ปฏิสลฺลานา คือ จากผลสมาบัติ.

විප්පසන්නානීති ඔකාසවසෙනෙතං වුත්තං. ඵලසමාපත්තිතො හි වුට්ඨිතස්ස පඤ්චහි පසාදෙහි පතිට්ඨිතොකාසො විප්පසන්නො හොති, ඡවිවණ්ණො පරිසුද්ධො. තස්මා එවමාහ. සුඤ්ඤතවිහාරෙනාති සුඤ්ඤතඵලසමාපත්තිවිහාරෙන. මහාපුරිසවිහාරොති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධතථාගතමහාසාවකානං මහාපුරිසානං විහාරො. යෙන චාහං මග්ගෙනාතිආදීසු විහාරතො පට්ඨාය යාව ගාමස්ස ඉන්දඛීලා එස පවිට්ඨමග්ගො නාම, අන්තොගාමං පවිසිත්වා ගෙහපටිපාටියා චරිත්වා යාව නගරද්වාරෙන නික්ඛමනා එස චරිතබ්බපදෙසො නාම, බහි ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය යාව විහාරා එස පටික්කන්තමග්ගො නාම. පටිඝං වාපි චෙතසොති චිත්තෙ පටිහඤ්ඤනකිලෙසජාතං [Pg.250] කිඤ්චි අත්ථි නත්ථීති. අහොරත්තානුසික්ඛිනාති දිවසඤ්ච රත්තිඤ්ච අනුසික්ඛන්තෙන.

บทว่า วิปฺปสนฺนานิ คำนี้ตรัสโดยนัยแห่งโอกาส (ที่ตั้ง). จริงอยู่ สำหรับผู้ที่ออกจากผลสมาบัติ โอกาสที่ตั้งอยู่ด้วยปสาทรูป ๕ ย่อมผ่องใสเป็นพิเศษ, ผิวพรรณก็บริสุทธิ์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า สุญฺญตวิหาเรน คือ ด้วยการอยู่ด้วยสุญญตผลสมาบัติ. บทว่า มหาปุริสวิหาโร คือ การอยู่ของมหาบุรุษทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระมหาสาวกของพระตถาคต. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า เยน จาหํ มคฺเคน, จำเดิมแต่วิหารจนถึงเสาเขื่อนประตูบ้าน นี้ชื่อว่าทางสำหรับเข้า, เข้าไปภายในบ้านแล้ว เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตตามลำดับเรือนจนกระทั่งออกจากประตูเมือง นี้ชื่อว่าบริเวณที่พึงเที่ยวไป, จำเดิมแต่ภายนอกเสาเขื่อนประตูจนถึงวิหาร นี้ชื่อว่าทางสำหรับกลับ. บทว่า ปฏิฆํ วาปิ เจตโส คือ กิเลสชาติที่กระทบกระทั่งในจิตของเรามีอยู่บ้างหรือไม่. บทว่า อโหรตฺตานุสิกฺขินา คือ โดยผู้ศึกษาตามอยู่ทั้งกลางวันและกลางคืน.

440. පහීනා නු ඛො මෙ පඤ්ච කාමගුණාතිආදීසු එකභික්ඛුස්ස පච්චවෙක්ඛණා නානා, නානාභික්ඛූනං පච්චවෙක්ඛණා නානාති. කථං? එකො හි භික්ඛු පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො පත්තචීවරං පටිසාමෙත්වා විවිත්තොකාසෙ නිසින්නො පච්චවෙක්ඛති ‘‘පහීනා නු ඛො මෙ පඤ්චකාමගුණා’’ති. සො ‘‘අප්පහීනා’’ති ඤත්වා වීරියං පග්ගය්හ අනාගාමිමග්ගෙන පඤ්චකාමගුණිකරාගං සමුග්ඝාටෙත්වා මග්ගානන්තරං ඵලං ඵලානන්තරං මග්ගං තතො වුට්ඨාය පච්චවෙක්ඛන්තො ‘‘පහීනා’’ති පජානාති. නීවරණාදීසුපි එසෙව නයො. එතෙසං පන අරහත්තමග්ගෙන පහානාදීනි හොන්ති, එවං එකභික්ඛුස්ස නානාපච්චවෙක්ඛණා හොති. එතාසු පන පච්චවෙක්ඛණාසු අඤ්ඤො භික්ඛු එකං පච්චවෙක්ඛණං පච්චවෙක්ඛති, අඤ්ඤො එකන්ති එවං නානාභික්ඛූනං නානාපච්චවෙක්ඛණා හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๔๔๐. ในบาลีเป็นต้นว่า “กามคุณ ๕ เราละได้แล้วหนอแล” นั้น การพิจารณาของภิกษุรูปหนึ่งมีหลายอย่าง การพิจารณาของภิกษุหลายรูปก็มีหลายอย่าง อย่างไร? คือ ภิกษุรูปหนึ่ง ภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว เก็บงำบาตรและจีวร นั่งในที่สงัด ย่อมพิจารณาว่า “กามคุณ ๕ เราละได้แล้วหนอแล” เธอนั้นรู้ว่า “ยังละไม่ได้” จึงประคองความเพียร ถอนราคะอันมีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ด้วยอนาคามิมรรคแล้ว ในลำดับแห่งมรรค (บรรลุ) ผล ในลำดับแห่งผล (พิจารณา) มรรค ออกจากผลนั้นแล้วพิจารณาอยู่ ย่อมรู้ชัดว่า “ละได้แล้ว” แม้ในนิวรณ์เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน ก็การละธรรมเหล่านั้นเป็นต้น ย่อมมีได้ด้วยอรหัตตมรรค การพิจารณาของภิกษุรูปหนึ่งมีหลายอย่าง ด้วยประการฉะนี้ ก็ในการพิจารณาเหล่านี้ ภิกษุรูปอื่นพิจารณาการพิจารณาอย่างหนึ่ง ภิกษุอีกรูปหนึ่งพิจารณาอีกอย่างหนึ่ง การพิจารณาของภิกษุหลายรูปมีหลายอย่าง ด้วยประการฉะนี้ เนื้อความที่เหลือในที่ทั้งปวง ตื้นทั้งนั้น

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร จบแล้ว

10. ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอินทริยภาวนาสูตร

453. එවං මෙ සුතන්ති ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තං. තත්ථ ගජඞ්ගලායන්ති එවංනාමකෙ නිගමෙ. සුවෙළුවනෙති සුවෙළු නාම එකා රුක්ඛජාති, තෙහි සඤ්ඡන්නො මහාවනසණ්ඩො, තත්ථ විහරති. චක්ඛුනා රූපං න පස්සති, සොතෙන සද්දං න සුණාතීති චක්ඛුනා රූපං න පස්සිතබ්බං, සොතෙන සද්දො න සොතබ්බොති එවං දෙසෙතීති අධිප්පායෙන වදති.

๔๕๓. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า อินทริยภาวนาสูตร ในอินทริยภาวนาสูตรนั้น บทว่า คชังคลายํ คือ ในนิคมชื่ออย่างนี้ บทว่า สุเวฬุวเน คือ ต้นไม้ชนิดหนึ่งชื่อว่า สุเวฬุ ป่าใหญ่ที่ปกคลุมด้วยต้นไม้เหล่านั้น (มีอยู่) พระองค์ประทับอยู่ ณ ที่นั้น (อุตตรมาณพ) กล่าวด้วยความประสงค์ว่า (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงอย่างนี้ว่า ไม่พึงเห็นรูปด้วยจักษุ ไม่พึงฟังเสียงด้วยโสต ดังนี้

අඤ්ඤථා අරියස්ස විනයෙති ඉමිනා භගවා අත්තනො සාසනෙ අසදිසාය ඉන්ද්‍රියභාවනාය කථනත්ථං ආලයං අකාසි. අථායස්මා ආනන්දො – ‘‘සත්ථා ආලයං දස්සෙති, හන්දාහං ඉමිස්සං පරිසති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඉන්ද්‍රියභාවනාකථං කාරෙමී’’ති සත්ථාරං යාචන්තො එතස්ස [Pg.251] භගවාතිආදිමාහ. අථස්ස භගවා ඉන්ද්‍රියභාවනං කථෙන්තො තෙන හානන්දාතිආදිමාහ.

ด้วยบทว่า อญฺญถา อริยสฺส วินเย นี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำความอาลัยเพื่อจะตรัสอินทริยภาวนาที่ไม่มีใครเสมอเหมือนในศาสนาของพระองค์ ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ (คิดว่า) “พระศาสดาทรงแสดงความอาลัย เอาเถิด เราจะให้ (พระศาสดา) ตรัสอินทริยภาวนากถาแก่ภิกษุสงฆ์ในบริษัทนี้” ดังนี้แล้ว จึงทูลขอพระศาสดา ได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า เอตสฺส ภควา ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะตรัสอินทริยภาวนาแก่ท่านพระอานนท์นั้น ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า เตนหานนฺท

454. තථ යදිදං උපෙක්ඛාති යා එසා විපස්සනුපෙක්ඛා නාම, එසා සන්තා එසා පණීතා, අතප්පිකාති අත්ථො. ඉති අයං භික්ඛු චක්ඛුද්වාරෙ රූපාරම්මණම්පි ඉට්ඨෙ ආරම්මණෙ මනාපං, අනිට්ඨෙ අමනාපං, මජ්ඣත්තෙ මනාපාමනාපඤ්ච චිත්තං, තස්ස රජ්ජිතුං වා දුස්සිතුං වා මුය්හිතුං වා අදත්වාව පරිග්ගහෙත්වා විපස්සනං මජ්ඣත්තෙ ඨපෙති. චක්ඛුමාති සම්පන්නචක්ඛුවිසුද්ධනෙත්තො. චක්ඛාබාධිකස්ස හි උද්ධං උම්මීලනනිම්මීලනං න හොති, තස්මා සො න ගහිතො.

๔๕๔. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยทิทํ อุเปกฺขา อรรถว่า วิปัสสนูเปกขาใด ชื่อนี้ วิปัสสนูเปกขานี้สงบระงับ วิปัสสนูเปกขานี้ประณีต ไม่ต้องทำให้ยิ่ง ดังนี้ ภิกษุนี้ แม้ในจักขุทวาร เมื่อรูปารมณ์ปรากฏ จิตที่ยินดีในอิฏฐารมณ์ จิตที่ไม่ยินดีในอนิฏฐารมณ์ และจิตที่ทั้งยินดีและไม่ยินดีในมัชฌัตตารมณ์ (เกิดขึ้น) ไม่ให้จิตนั้นกำหนัด หรือประทุษร้าย หรือหลงเลย กำหนด (อารมณ์นั้น) แล้ว ตั้งวิปัสสนาไว้ในความเป็นกลาง บทว่า จกฺขุมา คือ ผู้มีจักษุสมบูรณ์ มีนัยน์ตาสะอาด เพราะว่า การลืมตาหลับตาเบื้องบน ย่อมไม่มีแก่ผู้มีโรคที่จักษุ ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาผู้นั้น (เป็นอุปมา)

456. ඊසකංපොණෙති රථීසා විය උට්ඨහිත්වා ඨිතෙ.

๔๕๖. บทว่า อีสกํโปเณ คือ ใน (ใบบัว) ที่ตั้งขึ้นเหมือนเพลารถ

461. පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤීතිආදීසු පටිකූලෙ මෙත්තාඵරණෙන වා ධාතුසො උපසංහාරෙන වා අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. අප්පටිකූලෙ අසුභඵරණෙන වා අනිච්චතො උපසංහාරෙන වා පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තදුභයං අභිනිවජ්ජෙත්වාති මජ්ඣත්තො හුත්වා විහරිතුකාමො කිං කරොතීති? ඉට්ඨානිට්ඨෙසු ආපාථගතෙසු නෙව සොමනස්සිකො න දොමනස්සිකො හොති. වුත්තඤ්හෙතං –

๔๖๑. ในบาลีเป็นต้นว่า ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี (ภิกษุ) ในอารมณ์ที่น่ารังเกียจ ย่อมเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่น่ารังเกียจอยู่ ด้วยการแผ่เมตตา หรือด้วยการน้อมเข้าไปโดยความเป็นธาตุ ในอารมณ์ที่ไม่น่ารังเกียจ ย่อมเป็นผู้มีสัญญาว่าน่ารังเกียจอยู่ ด้วยการแผ่อสุภะ หรือด้วยการน้อมเข้าไปโดยความเป็นของไม่เที่ยง แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน (ภิกษุ) ผู้ประสงค์จะเว้นเสียซึ่งอารมณ์ทั้งสองนั้นแล้ว เป็นผู้วางเฉยอยู่ ย่อมทำอะไร? เมื่ออารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาปรากฏ ย่อมไม่เป็นผู้มีโสมนัส ไม่เป็นผู้มีโทมนัส จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘කථං පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? අනිට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං මෙත්තාය වා ඵරති, ධාතුතො වා උපසංහරති, එවං පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. කථං අප්පටිකූලෙ පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? ඉට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං අසුභාය වා ඵරති, අනිච්චතො වා උපසංහරති, එවං අප්පටිකූලෙ පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. කථං පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? අනිට්ඨස්මිඤ්ච ඉට්ඨස්මිඤ්ච වත්ථුස්මිං මෙත්තාය වා ඵරති, ධාතුතො වා උපසංහරති. එවං පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. කථං අප්පටිකූලෙ ච පටිකූලෙ ච පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? ඉට්ඨස්මිඤ්ච අනිට්ඨස්මිඤ්ච වත්ථුස්මිං අසුභාය වා ඵරති, අනිච්චතො වා උපසංහරති, එවං අප්පටිකූලෙ ච පටිකූලෙ ච පටිකූලසඤ්ඤී විහරති[Pg.252]. කථං පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලෙ ච තදුභයං අභිනිවජ්ජෙත්වා උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො? ඉධ භික්ඛු චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නෙව සුමනො හොති න දුම්මනො, උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො…පෙ… මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය නෙව සුමනො හොති න දුම්මනො, උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො. එවං පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලෙ ච තදුභයං අභිනිවජ්ජෙත්වා උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො’’ති.

“ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่น่ารังเกียจในอารมณ์ที่น่ารังเกียจอยู่ อย่างไร? คือ ย่อมแผ่เมตตาไป หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นธาตุในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่น่ารังเกียจในอารมณ์ที่น่ารังเกียจอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าน่ารังเกียจในอารมณ์ที่ไม่น่ารังเกียจอยู่ อย่างไร? คือ ย่อมแผ่อสุภะไป หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นของไม่เที่ยงในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าน่ารังเกียจในอารมณ์ที่ไม่น่ารังเกียจอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่น่ารังเกียจในอารมณ์ทั้งที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจอยู่ อย่างไร? คือ ย่อมแผ่เมตตาไป หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นธาตุในอารมณ์ทั้งที่ไม่น่าปรารถนาและที่น่าปรารถนา ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่น่ารังเกียจในอารมณ์ทั้งที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าน่ารังเกียจในอารมณ์ทั้งที่ไม่น่ารังเกียจและที่น่ารังเกียจอยู่ อย่างไร? คือ ย่อมแผ่อสุภะไป หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นของไม่เที่ยงในอารมณ์ทั้งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าน่ารังเกียจในอารมณ์ทั้งที่ไม่น่ารังเกียจและที่น่ารังเกียจอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเว้นเสียซึ่งอารมณ์ทั้งสองนั้น คือ ทั้งที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจแล้ว เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ อย่างไร? ภิกษุในศาสนานี้ เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมไม่เป็นผู้มีโสมนัส ไม่เป็นผู้มีโทมนัส เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่...ฯลฯ... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมไม่เป็นผู้มีโสมนัส ไม่เป็นผู้มีโทมนัส เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ ภิกษุเว้นเสียซึ่งอารมณ์ทั้งสองนั้น คือ ทั้งที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจแล้ว เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ ด้วยประการฉะนี้”

ඉමෙසු ච තීසු නයෙසු පඨමනයෙ මනාපං අමනාපං මනාපාමනාපන්ති සංකිලෙසං වට්ටති, නික්කිලෙසං වට්ටති. දුතියනයෙ සංකිලෙසං, තතියනයෙ සංකිලෙසනික්කිලෙසං වට්ටති. පුන වුත්තං – ‘‘පඨමං සංකිලෙසං වට්ටති, දුතියං සංකිලෙසම්පි නික්කිලෙසම්පි, තතියං නික්කිලෙසමෙව වට්ටතී’’ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

และในนัยทั้งสามเหล่านี้ ในนัยที่หนึ่ง (จิต) ที่เป็นที่พอใจ ที่ไม่เป็นที่พอใจ และที่เป็นทั้งที่พอใจและไม่เป็นที่พอใจ ย่อมควรแก่สังกิเลส ย่อมควรแก่นิกกิเลส ในนัยที่สอง ย่อมควรแก่สังกิเลส ในนัยที่สาม ย่อมควรแก่สังกิเลสและนิกกิเลส ท่านกล่าวไว้อีกว่า “นัยที่หนึ่ง ย่อมควรแก่สังกิเลส นัยที่สอง ย่อมควรทั้งแก่สังกิเลสและนิกกิเลส นัยที่สาม ย่อมควรแก่นิกกิเลสเท่านั้น” เนื้อความที่เหลือในที่ทั้งปวง ตื้นทั้งนั้น

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอินทริยภาวนาสูตร จบแล้ว

පඤ්චමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวรรคที่ ๕ จบแล้ว

උපරිපණ්ණාසට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุปริปัณณาสก์ จบแล้ว

යො චායං ‘‘සබ්බධම්මමූලපරියායං වො, භික්ඛවෙ, දෙසිස්සාමී’’ති ආරද්ධත්තා ආදිකල්‍යාණො, මජ්ඣෙ ‘‘සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණං ගාථා උදානං ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං වෙදල්ල’’න්ති වචනතො මජ්ඣෙකල්‍යාණො, සන්නිට්ඨානෙ ‘‘අරියො භාවිතින්ද්‍රියො’’ති වචනතො පරියොසානකල්‍යාණොති තිවිධකල්‍යාණො මජ්ඣිමනිකායො ‘‘මහාවිපස්සනා නාමාය’’න්ති වුත්තො, සො වණ්ණනාවසෙන සමත්තො හොති.

อนึ่ง มัชฌิมนิกายนี้ เพราะพระผู้มีพระภาคทรงปรารภไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงมูลปริยายธรรมอันเป็นมูลแห่งธรรมทั้งปวงแก่เธอทั้งหลาย” จึงมีความงามในเบื้องต้น, เพราะทรงแสดง สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม และเวทัลละ ในท่ามกลาง จึงมีความงามในท่ามกลาง, เพราะทรงแสดงไว้ในที่สุดว่า “เป็นพระอริยะ มีอินทรีย์อันอบรมแล้ว” จึงมีความงามในที่สุด ด้วยประการฉะนี้ มัชฌิมนิกายจึงมีความงาม ๓ ประการ ท่านเรียกว่า “มหาวิปัสสนา” มัชฌิมนิกายนั้น ย่อมสำเร็จลงด้วยอำนาจแห่งการพรรณนา

නිගමනකථා

นิคมนกถา

එත්තාවතා [Pg.253] ච –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล

ආයාචිතො සුමතිනා ථෙරෙන භදන්තබුද්ධමිත්තෙන,පුබ්බෙ මයූරදූතපට්ටනම්හි සද්ධිං නිවසන්තෙන.

(ข้าพเจ้า) ผู้อันพระเถระผู้เจริญนามว่าพุทธมิตร ผู้มีปัญญาดี ผู้เคยอยู่ร่วมกัน ณ มยูรทูตปัฏฏนะในกาลก่อน อาราธนาแล้ว

පරවාදවිධංසනස්ස මජ්ඣිමනිකායසෙට්ඨස්ස,යමහං පපඤ්චසූදනිමට්ඨකථං කාතුමාරභිං.

ข้าพเจ้าได้เริ่มเพื่อจะรจนาอรรถกถาชื่อปปัญจสูทนี แห่งมัชฌิมนิกายอันประเสริฐ ซึ่งทำลายล้างปรวาทได้

සා හි මහාඅට්ඨකථාය සාරමාදාය නිට්ඨිතා එසා,සත්තුත්තරසතමත්තාය පාළියා භාණවාරෙහි.

ก็อรรถกถานี้นั้นสำเร็จลงโดยถือเอาสาระจากมหาอรรถกถา (อรรถกถา) แห่งพระบาลี (มัชฌิมนิกาย) ซึ่งมีประมาณ ๑๐๗ ภาณวาร

එකූනසට්ඨිමත්තො විසුද්ධිමග්ගොපි භාණවාරෙහි,අත්ථප්පකාසනත්ථාය ආගමානං කතො යස්මා.

เพราะเหตุที่แม้คัมภีร์วิสุทธิมรรคมีประมาณ ๕๙ ภาณวาร ข้าพเจ้าก็ได้ทำไว้เป็นหลักฐานอ้างอิงเพื่อประกาศเนื้อความ

තස්මා තෙන සහා’යං ගාථාගණනානයෙන අට්ඨකථා,සමධිකඡසට්ඨිසතමිති විඤ්ඤෙය්‍යා භාණවාරානං.

เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า อรรถกถานี้พร้อมกับคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น โดยนัยแห่งการนับคาถา มี ๑๖๖ ภาณวารพร้อมทั้งส่วนเกิน

සමධිකඡසට්ඨිසතපමාණමිති භාණවාරතො එසා,සමයං පකාසයන්තී මහාවිහාරාධිවාසීනං.

อรรถกถานี้มีประมาณ ๑๖๖ ภาณวารพร้อมทั้งส่วนเกินโดยภาณวาร ประกาศลัทธิของท่านผู้พำนักอยู่ในมหาวิหาร

මූලට්ඨකථාසාරං ආදාය මයා ඉමං කරොන්තෙන,යං පඤ්ඤමුපචිතං තෙන හොතු ලොකො සදා සුඛිතොති.

ข้าพเจ้าผู้รจนาอรรถกถานี้โดยถือเอาสาระแห่งมูลอรรถกถา ได้สั่งสมบุญใดไว้ ด้วยบุญนั้น ขอสัตว์โลกจงมีความสุขทุกเมื่อเทอญ

පරමවිසුද්ධසද්ධාබුද්ධිවීරියප්පටිමණ්ඩිතෙන සීලාචාරජ්ජවමද්දවාදිගුණසමුදයසමුදිතෙන සකසමයසමයන්තරගහනජ්ඣොගාහනසමත්ථෙන පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියසමන්නාගතෙන තිපිටකපරියත්තිප්පභෙදෙ සාට්ඨකථෙ සත්ථු සාසනෙ අප්පටිහතඤාණප්පභාවෙන මහාවෙය්‍යාකරණෙන කරණසම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතමධුරොදාරවචනලාවණ්ණයුත්තෙන යුත්තමුත්තවාදිනා වාදීවරෙන මහාකවිනා පභින්නපටිසම්භිදාපරිවාරෙ ඡළභිඤ්ඤාදිප්පභෙදගුණප්පටිමණ්ඩිතෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ සුප්පතිට්ඨිතබුද්ධීනං ථෙරවංසප්පදීපානං ථෙරානං මහාවිහාරවාසීනං වංසාලඞ්කාරභූතෙන විපුලවිසුද්ධබුද්ධිනා බුද්ධඝොසොති ගරූහි ගහිතනාමධෙය්‍යෙන ථෙරෙන කතා අයං පපඤ්චසූදනී නාම මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථා –

อรรถกถามัชฌิมนิกายชื่อปปัญจสูทนีนี้ อันพระเถระผู้ประดับแล้วด้วยศรัทธา ปัญญา และวิริยะอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง, ผู้พรั่งพร้อมด้วยหมู่แห่งคุณมีศีล อาจาระ ความซื่อตรง และความอ่อนโยนเป็นต้น, ผู้สามารถหยั่งลงสู่ลัทธิของตนและลัทธิอื่นอันลึกซึ้งได้, ผู้ประกอบด้วยปัญญาอันปราดเปรื่อง, ผู้มีอานุภาพแห่งญาณอันไม่ติดขัดในพระศาสนาของพระศาสดาพร้อมทั้งอรรถกถา อันมีประเภทคือพระปริยัติปิฎก ๓, ผู้เป็นมหาไวยากรณ์, ผู้ประกอบด้วยความงามแห่งถ้อยคำอันไพเราะและชัดเจน ซึ่งเกิดจากความสุขที่เกิดจากความถึงพร้อมแห่งฐานกรณ์, ผู้มีปกติกล่าวแต่วาจาที่สมควรและเป็นจริง, ผู้เป็นยอดแห่งนักวาทะ, ผู้เป็นมหากวี, ผู้เป็นเครื่องประดับแห่งวงศ์ของพระเถระทั้งหลายผู้พำนักอยู่ในมหาวิหาร ผู้เป็นประทีปแห่งเถรวงศ์ ผู้มีปัญญาตั้งมั่นดีแล้วในอุตตริมนุสสธรรมอันประดับด้วยคุณมีประเภทคืออภิญญา ๖ เป็นต้น มีปฏิสัมภิทาอันแตกฉานเป็นบริวาร, ผู้มีปัญญาไพบูลย์และบริสุทธิ์, ผู้มีนามอันครูทั้งหลายขนานให้ว่า “พุทธโฆสะ” รจนาขึ้นแล้ว

තාව [Pg.254] තිට්ඨතු ලොකස්මිං, ලොකනිත්ථරණෙසිනං;

දස්සෙන්තී කුලපුත්තානං, නයං දිට්ඨිවිසුද්ධියා.

ขออรรถกถานี้จงตั้งอยู่ในโลกตราบเท่าที่พระพุทธนามยังปรากฏอยู่ เพื่อแสดงนัยแห่งทิฏฐิวิสุทธิแก่กุลบุตรทั้งหลายผู้แสวงหาทางออกจากโลก

බුද්ධොති නාමම්පි, සුද්ධචිත්තස්ස තාදිනො;

ලොකම්හි ලොකජෙට්ඨස්ස, පවත්තති මහෙසිනොති.

ตราบเท่าที่แม้นามว่า “พุทธะ” ของพระมหาสี ผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้คงที่ ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ยังเป็นไปอยู่ในโลก

පපඤ්චසූදනී නාම

ชื่อว่า ปปัญจสูทนี

මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථා සබ්බාකාරෙන නිට්ඨිතා.

อรรถกถามัชฌิมนิกาย จบแล้วโดยอาการทั้งปวง

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
1 නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง මජ්ඣිමනිකායෙ มัชฌิมนิกาย උපරිපණ්ණාස-අට්ඨකථා อรรถกถาอุปริปัณณาสก์ 1. දෙවදහවග්ගො ๑. เทวทหวรรค 1. දෙවදහසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาเทวทหสูตร 1. එවං [Pg.1] මෙ සුතන්ති දෙවදහසුත්තං. තත්ථ දෙවදහං නාමාති දෙවා වුච්චන්ති රාජානො, තත්ථ ච සක්‍යරාජූනං මඞ්ගලපොක්ඛරණී අහොසි පාසාදිකා ආරක්ඛසම්පන්නා, සා දෙවානං දහත්තා ‘‘දෙවදහ’’න්ති පඤ්ඤායිත්ථ. තදුපාදාය සොපි නිගමො දෙවදහන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගතො. භගවා තං නිගමං නිස්සාය ලුම්බිනිවනෙ විහරති. සබ්බං තං පුබ්බෙකතහෙතූති පුබ්බෙ කතකම්මපච්චයා. ඉමිනා කම්මවෙදනඤ්ච කිරියවෙදනඤ්ච පටික්ඛිපිත්වා එකං විපාකවෙදනමෙව සම්පටිච්ඡන්තීති දස්සෙති. එවං වාදිනො, භික්ඛවෙ, නිගණ්ඨාති ඉමිනා පුබ්බෙ අනියමෙත්වා වුත්තං නියමෙත්වා දස්සෙති. ๑. พระสูตรชื่อว่าเทวทหสูตร เริ่มต้นว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้" ในเทวทหสูตรนั้น คำว่า "เทวทหะ" มีความว่า กษัตริย์ทั้งหลายเรียกว่า "เทวะ" และในที่นั้น มีสระโบกขรณีอันเป็นมงคลของพระราชาศากยะทั้งหลาย เป็นที่น่าเลื่อมใส ถึงพร้อมด้วยการอารักขา สระนั้นเพราะเป็นสระของเทวะทั้งหลาย จึงปรากฏชื่อว่า "เทวทหะ" อาศัยสระนั้น แม้นิคมนั้นก็ถึงซึ่งการนับว่า "เทวทหะ" เช่นกัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยนิคมนั้นประทับอยู่ที่ลุมพินีวัน บทว่า "ทั้งหมดนั้นมีกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ" หมายความว่า เพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นปัจจัย ด้วยบทนี้ พระองค์ทรงแสดงว่า (พวกนิครนถ์) ปฏิเสธทั้งกรรมเวทนาและกิริยาเวทนา ยอมรับแต่วิบากเวทนาอย่างเดียวเท่านั้น ด้วยบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกนิครนถ์มีวาทะอย่างนี้" พระองค์ทรงแสดงโดยระบุเจาะจงถึงสิ่งที่ตรัสไว้ก่อนโดยมิได้ระบุเจาะจง අහුවම්හෙව මයන්ති ඉදං භගවා තෙසං අජානනභාවං ජානන්තොව කෙවලං කලිසාසනං ආරොපෙතුකාමො පුච්ඡති. යෙ හි ‘‘මයං අහුවම්හා’’තිපි න ජානන්ති, තෙ කථං කම්මස්ස කතභාවං වා අකතභාවං වා ජානිස්සන්ති. උත්තරිපුච්ඡායපි එසෙව නයො. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามคำนี้ว่า "พวกเราได้เคยมีแล้ว" ทั้งที่ทรงทราบถึงความไม่รู้ของนิครนถ์เหล่านั้น เพียงแต่ทรงมีพระประสงค์จะยกโทษขึ้นมาเท่านั้น เพราะว่า ชนเหล่าใดแม้แต่ว่า "พวกเราได้เคยมีแล้ว" ก็ยังไม่รู้ ชนเหล่านั้นจักรู้ความที่กรรมได้ทำแล้วหรือยังไม่ได้ทำได้อย่างไร แม้ในคำถามต่อไปก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน 2. එවං සන්තෙති චූළදුක්ඛක්ඛන්ධෙ (ම. නි. 1.179-180) මහානිගණ්ඨස්ස වචනෙ සච්චෙ සන්තෙති අත්ථො, ඉධ පන එත්තකස්ස ඨානස්ස තුම්හාකං අජානනභාවෙ සන්තෙති අත්ථො. න කල්ලන්ති න යුත්තං. ๒. บทว่า "เมื่อเป็นเช่นนั้น" ในจูฬทุกขักขันธสูตร (ม.นิ. ๑.๑๗๙-๑๘๐) มีความหมายว่า "เมื่อคำของมหานิครนถ์เป็นจริง" แต่ในพระสูตรนี้มีความหมายว่า "เมื่อมีความไม่รู้ของพวกท่านในฐานะเพียงเท่านี้" บทว่า "ไม่สมควร" หมายถึง ไม่ควร 3. ගාළ්හූපලෙපනෙනාති [Pg.2] බහලූපලෙපනෙන, පුනප්පුනං විසරඤ්ජිතෙන, න පන ඛලියා ලිත්තෙන විය. එසනියාති එසනිසලාකාය අන්තමසො නන්තකවට්ටියාපි. එසෙය්‍යාති ගම්භීරං වා උත්තානං වාති වීමංසෙය්‍ය. අගදඞ්ගාරන්ති ඣාමහරීතකස්ස වා ආමලකස්ස වා චුණ්ණං. ඔදහෙය්‍යාති පක්ඛිපෙය්‍ය. අරොගොතිආදි මාගණ්ඩියසුත්තෙ (ම. නි. 2.213) වුත්තමෙව. ๓. บทว่า "ด้วยการฉาบทาอย่างหนา" หมายถึง ด้วยการฉาบทาอย่างหนาแน่น อาบยาพิษไว้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ไม่ใช่เหมือนฉาบด้วยกากน้ำมัน บทว่า "ด้วยเครื่องมือควานหา" หมายถึง ด้วยไม้แหลมสำหรับควานหา อย่างน้อยที่สุดแม้ด้วยเชือกที่ใช้สานเสื่อลำแพน บทว่า "พึงสำรวจ" หมายถึง พึงพิจารณาดูว่า (ลูกศร) เข้าไปลึกหรือตื้น บทว่า "ยาถ่าน" หมายถึง ผงของสมอที่เผาไฟหรือมะขามป้อม บทว่า "พึงใส่" หมายถึง พึงใส่เข้าไป คำเป็นต้นว่า "ไม่มีโรค" กล่าวไว้แล้วในมาคัณฑิยสูตร (ม.นิ. ๒.๒๑๓) นั่นเอง එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං, සල්ලෙන විද්ධස්ස හි විද්ධකාලෙ වෙදනාය පාකටකාලො විය ඉමෙසං ‘‘මයං පුබ්බෙ අහුවම්හා වා නො වා, පාපකම්මං අකරම්හා වා නො වා, එවරූපං වා පාපං කරම්හා’’ති ජානනකාලො සියා. වණමුඛස්ස පරිකන්තනාදීසු චතූසු කාලෙසු වෙදනාය පාකටකාලො විය ‘‘එත්තකං වා නො දුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණං, එත්තකෙ වා නිජ්ජිණ්ණෙ සබ්බමෙව දුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණං භවිස්සති, සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨිතා නාම භවිස්සාමා’’ති ජානනකාලො සියා. අපරභාගෙ ඵාසුභාවජානනකාලො විය දිට්ඨෙව ධම්මෙ අකුසලානං ධම්මානං පහානාය කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදාය ජානනකාලො සියා. එවමෙත්ථ එකාය උපමාය තයො අත්ථා, චතූහි උපමාහි එකො අත්ථො පරිදීපිතො. ในข้อนี้ คำว่า "ฉันนั้นเหมือนกันแล" เป็นคำเชื่อมโยงอุปมา เหมือนกับเวลาที่เวทนาปรากฏชัดแก่ผู้ถูกลูกศรยิงในขณะที่ถูกยิง เวลาที่นิครนถ์เหล่านี้จะพึงรู้ว่า "พวกเราเคยมีในกาลก่อนหรือไม่หนอ, ได้ทำบาปกรรมไว้หรือไม่หนอ, หรือได้ทำบาปเช่นนี้" ก็พึงมี (ฉันนั้น) เหมือนกับเวลาที่เวทนาปรากฏชัดใน ๔ ขณะ คือ ขณะกรีดปากแผล เป็นต้น เวลาที่จะพึงรู้ว่า "ทุกข์ของพวกเราหมดสิ้นไปเท่านี้แล้ว, หรือเมื่อทุกข์หมดสิ้นไปเท่านี้ ทุกข์ทั้งหมดก็จักหมดสิ้นไป, พวกเราจักชื่อว่าเป็นผู้ตั้งอยู่ในส่วนที่บริสุทธิ์" ก็พึงมี (ฉันนั้น) เหมือนกับเวลาที่รู้ถึงความสบายในภายหลัง เวลาที่จะพึงรู้เพื่อละอกุศลธรรมและเพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรมในปัจจุบัน ก็พึงมี (ฉันนั้น) ด้วยประการฉะนี้ ในอุปมานี้ ท่านแสดงเนื้อความ ๓ อย่างด้วยอุปมาเดียว และแสดงเนื้อความอย่างเดียวด้วยอุปมา ๔ อย่าง 4. ඉමෙ පන තතො එකම්පි න ජානන්ති, විරජ්ඣිත්වා ගතෙ සල්ලෙ අවිද්ධොව ‘‘විද්ධොසි මයා’’ති පච්චත්ථිකස්ස වචනප්පමාණෙනෙව ‘‘විද්ධොස්මී’’ති සඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා දුක්ඛප්පත්තපුරිසො විය කෙවලං මහානිගණ්ඨස්ස වචනප්පමාණෙන සබ්බමෙතං සද්දහන්තා එවං සල්ලොපමාය භගවතා නිග්ගහිතා පච්චාහරිතුං අසක්කොන්තා යථා නාම දුබ්බලො සුනඛො මිගං උට්ඨාපෙත්වා සාමිකස්ස අභිමුඛං කරිත්වා අත්තනා ඔසක්කති, එවං මහානිගණ්ඨස්ස මත්ථකෙ වාදං පක්ඛිපන්තා නිගණ්ඨො, ආවුසොතිආදීමාහංසු. ๔. แต่นิครนถ์เหล่านี้ย่อมไม่รู้แม้สักอย่างหนึ่งจากฐานะนั้น เป็นเหมือนบุรุษผู้ยังไม่ถูกยิง เมื่อลูกศรพลาดเป้าไป แต่ยังให้เกิดสัญญาว่า "เราถูกยิงแล้ว" แล้วถึงซึ่งความทุกข์ เพียงเพราะคำพูดของข้าศึกว่า "เจ้าถูกเรายิงแล้ว" ฉันใด (นิครนถ์เหล่านี้) ก็เชื่อเรื่องทั้งหมดนี้เพียงเพราะคำพูดของมหานิครนถ์ ฉันนั้น เมื่อถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าข่มแล้วด้วยอุปมาด้วยลูกศรอย่างนี้ ไม่สามารถจะโต้ตอบได้ เปรียบเหมือนสุนัขที่ผอมโซ ไล่ต้อนเนื้อไปตรงหน้านายพรานแล้วตนเองก็ถอยออกไป ฉันใด ก็ฉันนั้น (นิครนถ์เหล่านี้) โยนวาทะไปไว้บนศีรษะของมหานิครนถ์ แล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโส นิครนถ์..." 5. අථ නෙ භගවා සාචරියකෙ නිග්ගණ්හන්තො පඤ්ච ඛො ඉමෙතිආදිමාහ. තත්‍රායස්මන්තානන්ති තෙසු පඤ්චසු ධම්මෙසු ආයස්මන්තානං. කා අතීතංසෙ සත්ථරි සද්ධාති අතීතංසවාදිම්හි සත්ථරි කා සද්ධා. යා අතීතවාදං සද්දහන්තානං තුම්හාකං මහානිගණ්ඨස්ස සද්ධා, සා කතමා? කිං [Pg.3] භූතත්ථා අභූතත්ථා, භූතවිපාකා අභූතවිපාකාති පුච්ඡති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සහධම්මිකන්ති සහෙතුකං සකාරණං. වාදපටිහාරන්ති පච්චාගමනකවාදං. එත්තාවතා තෙසං ‘‘අපනෙථ සද්ධං, සබ්බදුබ්බලා එසා’’ති සද්ධාඡෙදකවාදං නාම දස්සෙති. ๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงข่มนิครนถ์เหล่านั้นพร้อมทั้งอาจารย์ ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล" บทว่า "ของท่านผู้มีอายุทั้งหลายในธรรมเหล่านั้น" หมายถึง ของท่านผู้มีอายุทั้งหลายในธรรม ๕ ประการเหล่านั้น บทว่า "ศรัทธาในศาสดาผู้กล่าวส่วนอดีตเป็นอย่างไร" หมายถึง ศรัทธาในศาสดาผู้มีวาทะกล่าวส่วนอดีตเป็นอย่างไร ศรัทธาในมหานิครนถ์ของพวกท่านผู้เชื่อวาทะเรื่องอดีตนั้น เป็นอย่างไร พระองค์ตรัสถามว่า มีเนื้อความเป็นจริงหรือไม่มีเนื้อความเป็นจริง มีวิบากเป็นจริงหรือไม่มีวิบากเป็นจริง แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน บทว่า "ที่เป็นไปกับด้วยธรรม" หมายถึง มีเหตุ มีปัจจัย บทว่า "การโต้ตอบวาทะ" หมายถึง วาทะที่สามารถโต้ตอบได้ ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ทรงแสดงวาทะที่ตัดศรัทธาว่า "พวกท่านจงนำศรัทธาออกไปเสีย ศรัทธานั้นอ่อนแอที่สุด" 6. අවිජ්ජා අඤ්ඤාණාති අවිජ්ජාය අඤ්ඤාණෙන. සම්මොහාති සම්මොහෙන. විපච්චෙථාති විපරීතතො සද්දහථ, විපල්ලාසග්ගාහං වා ගණ්හථාති අත්ථො. ๖. บทว่า "เพราะอวิชชา เพราะความไม่รู้" หมายถึง เพราะอวิชชา เพราะความไม่รู้ บทว่า "เพราะความหลง" หมายถึง เพราะความหลงใหลอย่างยิ่ง บทว่า "พวกท่านย่อมเชื่อผิด" มีความหมายว่า พวกท่านย่อมเชื่อโดยวิปลาส หรือยึดถือความเห็นที่คลาดเคลื่อน 7. දිට්ඨධම්මවෙදනීයන්ති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකදායකං. උපක්කමෙනාති පයොගෙන. පධානෙනාති වීරියෙන. සම්පරායවෙදනීයන්ති දුතියෙ වා තතියෙ වා අත්තභාවෙ විපාකදායකං. සුඛවෙදනීයන්ති ඉට්ඨාරම්මණවිපාකදායකං කුසලකම්මං. විපරීතං දුක්ඛවෙදනීයං. පරිපක්කවෙදනීයන්ති පරිපක්කෙ නිප්ඵන්නෙ අත්තභාවෙ වෙදනීයං, දිට්ඨධම්මවෙදනීයස්සෙවෙතං අධිවචනං. අපරිපක්කවෙදනීයන්ති අපරිපක්කෙ අත්තභාවෙ වෙදනීයං, සම්පරායවෙදනීයස්සෙවෙතං අධිවචනං. එවං සන්තෙපි අයමෙත්ථ විසෙසො – යං පඨමවයෙ කතං පඨමවයෙ වා මජ්ඣිමවයෙ වා පච්ඡිමවයෙ වා විපාකං දෙති, මජ්ඣිමවයෙ කතං මජ්ඣිමවයෙ වා පච්ඡිමවයෙ වා විපාකං දෙති, පච්ඡිමවයෙ කතං තත්ථෙව විපාකං දෙති, තං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං නාම. යං පන සත්තදිවසබ්භන්තරෙ විපාකං දෙති, තං පරිපක්කවෙදනීයං නාම. තං කුසලම්පි හොති අකුසලම්පි. ๗. บทว่า "ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม" หมายถึง กรรมที่ให้ผลในอัตภาพนี้เอง บทว่า "ด้วยอุบาย" หมายถึง ด้วยความพยายาม บทว่า "ด้วยความเพียร" หมายถึง ด้วยความเพียร บทว่า "สัมปรายเวทนียกรรม" หมายถึง กรรมที่ให้ผลในอัตภาพที่สองหรือที่สาม บทว่า "สุขเวทนียกรรม" หมายถึง กุศลกรรมที่ให้ผลเป็นอิฏฐารมณ์ ที่ตรงกันข้ามคือทุกขเวทนียกรรม บทว่า "ปริปักกเวทนียกรรม" หมายถึง กรรมที่พึงเสวยผลในอัตภาพที่แก่กล้าแล้ว ที่สำเร็จแล้ว นี้เป็นชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งของทิฏฐธรรมเวทนียกรรมนั่นเอง บทว่า "อปริปักกเวทนียกรรม" หมายถึง กรรมที่พึงเสวยผลในอัตภาพที่ยังไม่แก่กล้า นี้เป็นชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งของสัมปรายเวทนียกรรมนั่นเอง ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ในที่นี้ก็มีความแตกต่างดังนี้ คือ กรรมใดที่ทำในปฐมวัย ให้ผลในปฐมวัย หรือมัชฌิมวัย หรือปัจฉิมวัย, กรรมที่ทำในมัชฌิมวัย ให้ผลในมัชฌิมวัย หรือปัจฉิมวัย, กรรมที่ทำในปัจฉิมวัย ให้ผลในปัจฉิมวัยนั้นเอง กรรมนั้นชื่อว่า ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม ส่วนกรรมใดที่ให้ผลภายในเจ็ดวัน กรรมนั้นชื่อว่า ปริปักกเวทนียกรรม กรรมนั้นเป็นได้ทั้งกุศลและอกุศล තත්‍රිමානි වත්ථූනි – පුණ්ණො නාම කිර දුග්ගතමනුස්සො රාජගහෙ සුමනසෙට්ඨිං නිස්සාය වසති. තමෙනං එකදිවසං නගරම්හි නක්ඛත්තෙ සඞ්ඝුට්ඨෙ සෙට්ඨි ආහ – ‘‘සචෙ අජ්ජ කසිස්සසි, ද්වෙ ච ගොණෙ නඞ්ගලඤ්ච ලභිස්සසි. කිං නක්ඛත්තං කීළිස්සසි, කසිස්සසී’’ති. කිං මෙ නක්ඛත්තෙන, කසිස්සාමීති? තෙන හි යෙ ගොණෙ ඉච්ඡසි, තෙ ගහෙත්වා කසාහීති. සො කසිතුං ගතො. තං දිවසං සාරිපුත්තත්ථෙරො නිරොධා වුට්ඨාය ‘‘කස්ස සඞ්ගහං කරොමී’’ති? ආවජ්ජන්තො පුණ්ණං දිස්වා පත්තචීවරං ආදාය තස්ස කසනට්ඨානං ගතො. පුණ්ණො කසිං ඨපෙත්වා ථෙරස්ස දන්තකට්ඨං දත්වා මුඛොදකං අදාසි. ථෙරො සරීරං පටිජග්ගිත්වා කම්මන්තස්ස අවිදූරෙ [Pg.4] නිසීදි භත්තාභිහාරං ඔලොකෙන්තො. අථස්ස භරියං භත්තං ආහරන්තිං දිස්වා අන්තරාමග්ගෙයෙව අත්තානං දස්සෙසි. ในเรื่องนั้น มีเรื่องเหล่านี้อยู่ คือ ได้ยินว่า บุรุษยากจนคนหนึ่งชื่อปุณณะ อาศัยสุมนเศรษฐีอยู่ในกรุงราชคฤห์ วันหนึ่ง เมื่อมีการประกาศนักขัตฤกษ์ในพระนคร เศรษฐีได้กล่าวกะเขาว่า "ถ้าวันนี้เจ้าจะไปไถนา เจ้าก็จะได้โค ๒ ตัวและไถด้วย เจ้าจะเล่นนักขัตฤกษ์หรือจะไปไถนา" (เขาตอบว่า) "จะมีประโยชน์อะไรแก่ข้าพเจ้าด้วยนักขัตฤกษ์ ข้าพเจ้าจะไปไถนา" (เศรษฐีจึงกล่าวว่า) "ถ้าเช่นนั้น โคเหล่าใดที่ท่านต้องการ จงนำโคเหล่านั้นไปไถเถิด" เขาจึงไปเพื่อจะไถนา ในวันนั้น พระสารีบุตรเถระออกจากนิโรธสมาบัติแล้ว ใคร่ครวญว่า "เราจะทำการสงเคราะห์แก่ใครหนอ" เมื่อเห็นนายปุณณะแล้ว จึงถือบาตรและจีวรไปยังที่ไถนาของเขา นายปุณณะหยุดการไถนาไว้ แล้วถวายไม้ชำระฟันและน้ำล้างหน้าแก่พระเถระ พระเถระชำระสรีระแล้ว นั่งในที่ไม่ไกลจากที่ทำงาน คอยมองดูการนำภัตตาหารมา ครั้งนั้น ท่านได้เห็นภรรยาของนายปุณณะกำลังนำภัตตาหารมา จึงแสดงตนในระหว่างทางนั่นเอง සා සාමිකස්ස ආහටභත්තං ථෙරස්ස පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා පුන ගන්ත්වා අඤ්ඤං භත්තං සම්පාදෙත්වා දිවා අගමාසි. පුණ්ණො එකවාරං කසිත්වා නිසීදි. සාපි භත්තං ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තී ආහ – ‘‘සාමි පාතොව තෙ භත්තං ආහරියිත්ථ, අන්තරාමග්ගෙ පන සාරිපුත්තත්ථෙරං දිස්වා තං තස්ස දත්වා අඤ්ඤං පචිත්වා ආහරන්තියා මෙ උස්සූරො ජාතො, මා කුජ්ඣි සාමී’’ති. භද්දකං තෙ භද්දෙ කතං, මයා ථෙරස්ස පාතොව දන්තකට්ඨඤ්ච මුඛොදකඤ්ච දින්නං, අම්හාකංයෙවානෙන පිණ්ඩපාතොපි පරිභුත්තො, අජ්ජ ථෙරෙන කතසමණධම්මස්ස මයං භාගිනො ජාතාති චිත්තං පසාදෙසි. එකවාරං කසිතට්ඨානං සුවණ්ණමෙව අහොසි. සො භුඤ්ජිත්වා කසිතට්ඨානං ඔලොකෙන්තො විජ්ජොතමානං දිස්වා උට්ඨාය යට්ඨියා පහරිත්වා රත්තසුවණ්ණභාවං ජානිත්වා ‘‘රඤ්ඤො අකථෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න සක්කා’’ති ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා තං සබ්බං සකටෙහි ආහරාපෙත්වා රාජඞ්ගණෙ රාසිං කාරෙත්වා ‘‘කස්සිමස්මිං නගරෙ එත්තකං සුවණ්ණං අත්ථී’’ති පුච්ඡි. කස්සචි නත්ථීති ච වුත්තෙ සෙට්ඨිට්ඨානමස්ස අදාසි. සො පුණ්ණසෙට්ඨි නාම ජාතො. นางได้ใส่ภัตตาหารที่นำมาเพื่อสามีลงในบาตรของพระเถระ แล้วกลับไปจัดเตรียมภัตตาหารอื่นมาในเวลาสาย ฝ่ายนายปุณณะไถนาไปรอบหนึ่งแล้วก็นั่งพัก แม้นางก็นำภัตตาหารมาแล้วกล่าวว่า "นายท่าน ดิฉันนำภัตตาหารมาให้ท่านแต่เช้าแล้ว แต่ในระหว่างทางได้พบพระสารีบุตรเถระ จึงได้ถวายภัตตาหารนั้นแก่ท่าน เมื่อดิฉันหุงหาอาหารอื่นแล้วนำมาจึงได้สายไป ขอท่านอย่าโกรธเลย" (นายปุณณะ) ทำจิตของนางให้เลื่อมใสว่า "น้องหญิง สิ่งที่เธอทำนั้นดีแล้ว พี่ได้ถวายไม้ชำระฟันและน้ำล้างหน้าแก่พระเถระแต่เช้าแล้ว บิณฑบาตนี้ท่านก็ได้ฉันเพื่อพวกเรานั่นเอง วันนี้พวกเราได้เป็นผู้มีส่วนแห่งสมณธรรมที่พระเถระได้กระทำแล้ว" ที่ที่ไถนาไปรอบหนึ่งได้กลายเป็นทองคำไปทั้งหมด เขารับประทานอาหารแล้วมองดูที่ที่ไถนา เห็นที่นั้นส่องสว่างอยู่ จึงลุกขึ้นเอาไม้ตีดู รู้ว่าเป็นทองคำสีแดง จึงคิดว่า "ไม่ทูลพระราชาแล้วจะบริโภคย่อมไม่สมควร" แล้วไปกราบทูลพระราชา พระราชาทรงให้ขนทองคำทั้งหมดนั้นมาด้วยเกวียน ทรงให้ทำเป็นกองไว้ที่พระลานหลวง แล้วตรัสถามว่า "ในนครนี้ มีใครมีทองคำมากเท่านี้บ้าง" เมื่อมีผู้กราบทูลว่า "ไม่มีผู้ใดมีเลย" จึงพระราชทานตำแหน่งเศรษฐีแก่เขา เขาได้มีชื่อว่าปุณณเศรษฐี අපරම්පි වත්ථු – තස්මිංයෙව රාජගහෙ කාළවෙළියො නාම දුග්ගතො අත්ථි. තස්ස භරියා පණ්ණම්බිලයාගුං පචි. මහාකස්සපත්ථෙරො නිරොධා වුට්ඨාය ‘‘කස්ස සඞ්ගහං කරොමී’’ති ආවජ්ජන්තො තං දිස්වා ගන්ත්වා ගෙහද්වාරෙ අට්ඨාසි. සා පත්තං ගහෙත්වා සබ්බං තත්ථ පක්ඛිපිත්වා ථෙරස්ස අදාසි, ථෙරො විහාරං ගන්ත්වා සත්ථු උපනාමෙසි. සත්ථා අත්තනො යාපනමත්තං ගණ්හි, සෙසං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං පහොසි. කාළවළියොපි තං ඨානං පත්තො චූළකං ලභි. මහාකස්සපො සත්ථාරං කාළවළියස්ස විපාකං පුච්ඡි. සත්ථා ‘‘ඉතො සත්තමෙ දිවසෙ සෙට්ඨිච්ඡත්තං ලභිස්සතී’’ති ආහ. කාළවළියො තං කථං සුත්වා ගන්ත්වා භරියාය ආරොචෙසි. ยังมีเรื่องอื่นอีก ในกรุงราชคฤห์นั้นนั่นเอง มีคนยากจนชื่อว่ากาฬเวลียะ ภรรยาของเขาต้มข้าวต้มเปรี้ยวใส่ใบไม้ พระมหากัสสปเถระออกจากนิโรธสมาบัติแล้ว ใคร่ครวญว่า "เราจะทำการสงเคราะห์แก่ใครหนอ" เมื่อเห็นเขาแล้ว จึงไปยืนอยู่ที่ประตูเรือน นางรับบาตรแล้วใส่ข้าวต้มทั้งหมดลงในบาตรนั้นถวายแก่พระเถระ พระเถระไปสู่วิหารแล้วน้อมถวายแด่พระศาสดา พระศาสดาทรงรับไว้เพียงเพื่อยังอัตภาพให้เป็นไป ส่วนที่เหลือพอเพียงสำหรับภิกษุ ๕๐๐ รูป แม้กาฬเวลียะมาถึงที่นั้นก็ได้ส่วนเล็กน้อย พระมหากัสสปะทูลถามพระศาสดาถึงวิบากของกาฬเวลียะ พระศาสดาตรัสว่า "นับแต่นี้ไปในวันที่ ๗ เขาจักได้เศวตฉัตรของเศรษฐี" กาฬเวลียะได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงไปบอกแก่ภรรยา තදා ච රාජා නගරං අනුසඤ්චරන්තො බහිනගරෙ ජීවසූලෙ නිසින්නං පුරිසං අද්දස. පුරිසො රාජානං දිස්වා උච්චාසද්දං අකාසි ‘‘තුම්හාකං මෙ [Pg.5] භුඤ්ජනභත්තං පහිණථ දෙවා’’ති. රාජා ‘‘පෙසෙස්සාමී’’ති වත්වා සායමාසභත්තෙ උපනීතෙ සරිත්වා ‘‘ඉමං හරිතුං සමත්ථං ජානාථා’’ති ආහ, නගරෙ සහස්සභණ්ඩිකං චාරෙසුං. තතියවාරෙ කාළවළියස්ස භරියා අග්ගහෙසි. අථ නං රඤ්ඤො දස්සෙසුං, සා පුරිසවෙසං ගහෙත්වා පඤ්චාවුධසන්නද්ධා භත්තපාතිං ගහෙත්වා නගරා නික්ඛමි. බහිනගරෙ තාලෙ අධිවත්ථො දීඝතාලො නාම යක්ඛො තං රුක්ඛමූලෙන ගච්ඡන්තිං දිස්වා ‘‘තිට්ඨ තිට්ඨ භක්ඛොසි මෙ’’ති ආහ. නාහං තව භක්ඛො, රාජදූතො අහන්ති. කත්ථ ගච්ඡසීති. ජීවසූලෙ නිසින්නස්ස පුරිසස්ස සන්තිකන්ති. මමපි එකං සාසනං හරිතුං සක්ඛිස්සසීති. ආම සක්ඛිස්සාමීති. ‘‘දීඝතාලස්ස භරියා සුමනදෙවරාජධීතා කාළී පුත්තං විජාතා’’ති ආරොචෙය්‍යාසි. ඉමස්මිං තාලමූලෙ සත්ත නිධිකුම්භියො අත්ථි, තා ත්වං ගණ්හෙය්‍යාසීති. සා ‘‘දීඝතාලස්ස භරියා සුමනදෙවරාජධීතා කාළී පුත්තං විජාතා’’ති උග්ඝොසෙන්තී අගමාසි. ในครั้งนั้น พระราชาเสด็จตรวจตราพระนคร ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษคนหนึ่งนั่งอยู่บนหลาวที่เสียบทั้งเป็นนอกพระนคร บุรุษนั้นเห็นพระราชาแล้วจึงเปล่งเสียงดังว่า "ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์ทรงส่งภัตตาหารที่ทรงเสวยมาให้ข้าพระองค์ด้วยเถิด" พระราชาตรัสว่า "เราจะส่งไปให้" แล้วเมื่อพระกระยาหารเย็นถูกนำเข้ามาถวาย ทรงระลึกขึ้นได้ จึงตรัสว่า "พวกท่านจงหาผู้ที่สามารถนำอาหารนี้ไปได้" ราชบุรุษได้เที่ยวประกาศห่อทรัพย์พันหนึ่งในพระนคร ในครั้งที่สาม ภรรยาของกาฬเวลียะได้รับห่อทรัพย์นั้น ครั้งนั้น พวกเขาได้นำนางไปเฝ้าพระราชา นางแต่งกายเป็นชาย เหน็บอาวุธ ๕ อย่าง ถือถาดภัตตาหารออกจากพระนครไป ยักษ์ชื่อทีฆตาละซึ่งสิงสถิตอยู่ที่ต้นตาลนอกพระนคร เห็นนางเดินไปทางโคนต้นไม้ จึงกล่าวว่า "หยุดก่อน หยุดก่อน เจ้าเป็นอาหารของเรา" (นางตอบว่า) "เราไม่ใช่อาหารของท่าน เราเป็นราชทูต" (ยักษ์ถามว่า) "เจ้าจะไปไหน" (นางตอบว่า) "ไปสู่สำนักของบุรุษที่นั่งอยู่บนหลาวที่เสียบทั้งเป็น" (ยักษ์ถามว่า) "เจ้าจะสามารถนำข่าวสารของเราไปสักอย่างหนึ่งได้หรือไม่" (นางตอบว่า) "ได้ ข้าสามารถ" (ยักษ์บอกว่า) "เธอจงไปบอกว่า 'นางกาลี ภรรยาของทีฆตาละ ธิดาของสุมนเทวราช ได้คลอดบุตรแล้ว' ที่โคนต้นตาลนี้มีหม้อขุมทรัพย์ ๗ ใบอยู่ เธอจงเอาไปเถิด" นางจึงประกาศไปว่า "นางกาลี ภรรยาของทีฆตาละ ธิดาของสุมนเทวราช ได้คลอดบุตรแล้ว" සුමනදෙවො යක්ඛසමාගමෙ නිසින්නො සුත්වා ‘‘එකො මනුස්සො අම්හාකං පියපවත්තිං ආහරති, පක්කොසථ න’’න්ති සාසනං සුත්වා පසන්නො ‘‘ඉමස්ස රුක්ඛස්ස පරිමණ්ඩලච්ඡායාය ඵරණට්ඨානෙ නිධිකුම්භියො තුය්හං දම්මී’’ති ආහ. ජීවසූලෙ නිසින්නපුරිසො භත්තං භුඤ්ජිත්වා මුඛපුඤ්ඡනකාලෙ ඉත්ථිඵස්සොති ඤත්වා චූළාය ඩංසි, සා අසිනා අත්තනො චූළං ඡින්දිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකංයෙව ගතා. රාජා භත්තභොජිතභාවො කථං ජානිතබ්බොති? චූළසඤ්ඤායාති වත්වා රඤ්ඤො ආචික්ඛිත්වා තං ධනං ආහරාපෙසි. රාජා අඤ්ඤස්ස එත්තකං ධනං නාම අත්ථීති. නත්ථි දෙවාති. රාජා තස්සා පතිං තස්මිං නගරෙ ධනසෙට්ඨිං අකාසි. මල්ලිකායපි දෙවියා වත්ථු කථෙතබ්බං. ඉමානි තාව කුසලකම්මෙ වත්ථූනි. สุมนเทวราชนั่งอยู่ในที่ประชุมของยักษ์ ได้สดับแล้วจึงกล่าวว่า 'มนุษย์ผู้หนึ่งนำข่าวอันเป็นที่รักมาให้พวกเรา จงเรียกเขามา' เมื่อได้สดับสาส์นนั้นแล้วทรงเลื่อมใส จึงตรัสว่า 'เราจะให้หม้อขุมทรัพย์ในที่ที่เงาของต้นไม้นี้แผ่ไปโดยรอบแก่ท่าน' ฝ่ายบุรุษที่นั่งอยู่บนหลาว ครั้นกินภัตตาหารแล้ว ในเวลาเช็ดปาก รู้ว่าเป็นสัมผัสของสตรี จึงกัดที่มวยผมของนาง นางจึงใช้ดาบตัดมวยผมของตนแล้วไปสู่สำนักของพระราชานั่นเอง พระราชาตรัสถามว่า 'จะทราบได้อย่างไรว่าเขาได้กินภัตตาหารแล้ว' นางทูลว่า 'ทราบได้ด้วยสัญลักษณ์คือมวยผม' แล้วได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา และให้ขนทรัพย์นั้นมา พระราชาตรัสถามว่า 'มีผู้ใดอื่นมีทรัพย์สมบัติมากเท่านี้บ้าง' (อำมาตย์ทูลว่า) 'ไม่มี พระเจ้าข้า' พระราชาจึงทรงแต่งตั้งสามีของนางให้เป็นธนเศรษฐีในพระนครนั้น เรื่องของพระนางมัลลิกาเทวีก็พึงกล่าวถึงด้วย เหล่านี้เป็นเรื่องในฝ่ายกุศลกรรมก่อน නන්දමාණවකො පන උප්පලවණ්ණාය ථෙරියා විප්පටිපජ්ජි, තස්ස මඤ්චතො උට්ඨාය නික්ඛමිත්වා ගච්ඡන්තස්ස මහාපථවී භිජ්ජිත්වා ඔකාසමදාසි, තත්ථෙව මහානරකං පවිට්ඨො. නන්දොපි ගොඝාතකො පණ්ණාස වස්සානි ගොඝාතකකම්මං කත්වා එකදිවසං භොජනකාලෙ මංසං අලභන්තො එකස්ස ජීවමානකගොණස්ස ජිව්හං ඡින්දිත්වා අඞ්ගාරෙසු පචාපෙත්වා ඛාදිතුං ආරද්ධො. අථස්ස ජිව්හා මූලෙ ඡිජ්ජිත්වා භත්තපාතියංයෙව පතිතා, සො විරවන්තො කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්ති. නන්දොපි යක්ඛො අඤ්ඤෙන යක්ඛෙන [Pg.6] සද්ධිං ආකාසෙන ගච්ඡන්තො සාරිපුත්තත්ථෙරං නවොරොපිතෙහි කෙසෙහි රත්තිභාගෙ අබ්භොකාසෙ නිසින්නං දිස්වා සීසෙ පහරිතුකාමො ඉතරස්ස යක්ඛස්ස ආරොචෙත්වා තෙන වාරියමානොපි පහාරං දත්වා ඩය්හාමි ඩය්හාමීති විරවන්තො තස්මිංයෙව ඨානෙ භූමිං පවිසිත්වා මහානිරයෙ නිබ්බත්තොති ඉමානි අකුසලකම්මෙ වත්ථූනි. ส่วนนันทมาณพได้ประพฤติผิดในพระอุบลวรรณาเถรี เมื่อมาณพนั้นลุกขึ้นจากเตียงแล้วออกไป แผ่นดินใหญ่ได้แยกออกให้ช่อง เขาได้เข้าไปสู่มหานรกในที่นั้นเอง แม้นายนันทะคนฆ่าโค ทำกรรมคือการฆ่าโคตลอด ๕๐ ปี วันหนึ่งในเวลาบริโภคอาหาร เมื่อไม่ได้เนื้อ จึงตัดลิ้นของโคตัวหนึ่งที่ยังมีชีวิตอยู่แล้วให้ย่างบนถ่านเพลิง เริ่มจะบริโภค ครั้งนั้น ลิ้นของเขาได้ขาดที่โคนแล้วตกลงในภาชนะข้าวของตนนั่นเอง เขาคร่ำครวญอยู่ ทำกาละแล้วบังเกิดในนรก แม้นันทยักษ์ไปทางอากาศพร้อมกับยักษ์อีกตนหนึ่ง เห็นพระสารีบุตรเถระผู้มีผมที่เพิ่งปลงใหม่นั่งอยู่ในที่แจ้งในเวลากลางคืน ประสงค์จะประหารที่ศีรษะ จึงบอกแก่ยักษ์อีกตนหนึ่ง แม้ถูกยักษ์นั้นห้ามอยู่ ก็ได้ประหารลงไป แล้วร้องครวญครางว่า "เราร้อน เราร้อน" ได้มุดลงแผ่นดินในที่นั้นเอง บังเกิดในมหานรก เรื่องราวเหล่านี้เป็นเรื่องของอกุศลกรรมแล යං පන අන්තමසො මරණසන්තිකෙපි කතං කම්මං භවන්තරෙ විපාකං දෙති, තං සබ්බං සම්පරායවෙදනීයං නාම. තත්ථ යො අපරිහීනස්ස ඣානස්ස විපාකො නිබ්බත්තිස්සති, සො ඉධ නිබ්බත්තිතවිපාකොති වුත්තො. තස්ස මූලභූතං කම්මං නෙව දිට්ඨධම්මවෙදනීයං න සම්පරායවෙදනීයන්ති, න විචාරිතං, කිඤ්චාපි න විචාරිතං, සම්පරායවෙදනීයමෙව පනෙතන්ති වෙදිතබ්බං. යො පඨමමග්ගාදීනං භවන්තරෙ ඵලසමාපත්තිවිපාකො, සො ඉධ නිබ්බත්තිතගුණොත්වෙව වුත්තො. කිඤ්චාපි එවං වුත්තො, මග්ගකම්මං පන පරිපක්කවෙදනීයන්ති වෙදිතබ්බං. මග්ගචෙතනායෙව හි සබ්බලහුං ඵලදායිකා අනන්තරඵලත්තාති. ก็กรรมใดที่บุคคลทำแล้ว แม้อย่างยิ่งในเวลาใกล้ตาย ย่อมให้วิบากในภพอื่น กรรมนั้นทั้งหมดชื่อว่าสัมปรายเวทนียกรรม ในบรรดากรรมนั้น วิบากแห่งฌานที่ไม่เสื่อมใดจักบังเกิด วิบากนั้นท่านกล่าวว่าเป็นวิบากที่บังเกิดแล้วในภพนี้ กรรมอันเป็นมูลของวิบากนั้น ท่านมิได้พิจารณาไว้ว่า ไม่เป็นทิฏฐธัมมเวทนียกรรม ไม่เป็นสัมปรายเวทนียกรรม แม้ว่าท่านมิได้พิจารณาไว้ แต่พึงทราบว่า กรรมนี้เป็นสัมปรายเวทนียกรรมนั่นเอง วิบากคือผลสมาบัติในภพอื่นของปฐมมรรคเป็นต้นใด วิบากนั้นท่านกล่าวว่าเป็นคุณชาติที่บังเกิดแล้วในภพนี้นั่นเอง แม้ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ แต่พึงทราบว่า มรรคกรรมเป็นปริปากกเวทนียกรรม เพราะว่ามรรคเจตนานั่นเองให้ผลเร็วที่สุด เพราะให้ผลในลำดับถัดไป 8. බහුවෙදනීයන්ති සඤ්ඤාභවූපගං. අප්පවෙදනීයන්ති අසඤ්ඤාභවූපගං. සවෙදනීයන්ති සවිපාකං කම්මං. අවෙදනීයන්ති අවිපාකං කම්මං. එවං සන්තෙති ඉමෙසං දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදීනං කම්මානං උපක්කමෙන සම්පරායවෙදනීයාදි භාවකාරණස්ස අලාභෙ සති. අඵලොති නිප්ඵලො නිරත්ථකොති. එත්තාවතා අනිය්‍යානිකසාසනෙ පයොගස්ස අඵලතං දස්සෙත්වා පධානච්ඡෙදකවාදො නාම දස්සිතොති වෙදිතබ්බො. සහධම්මිකා වාදානුවාදාති පරෙහි වුත්තකාරණෙන සකාරණා හුත්වා නිගණ්ඨානං වාදා ච අනුවාදා ච. ගාරය්හං ඨානං ආගච්ඡන්තීති විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බං කාරණං ආගච්ඡන්ති. ‘‘වාදානුප්පත්තා ගාරය්හට්ඨානා’’තිපි පාඨො. තස්සත්ථො – පරෙහි වුත්තෙන කාරණෙන සකාරණා නිගණ්ඨානං වාදං අනුප්පත්තා තං වාදං සොසෙන්තා මිලාපෙන්තා දුක්කටකම්මකාරිනොතිආදයො දස ගාරය්හට්ඨානා ආගච්ඡන්ති. ๘. พหุเวทนียะ คือ กรรมที่นำไปสู่สัญญาภพ อัปปเวทนียะ คือ กรรมที่นำไปสู่อสัญญาภพ สเวทนียะ คือ กรรมที่มีวิบาก อเวทนียะ คือ กรรมที่ไม่มีวิบาก บทว่า "เอวํ สนฺเต" ความว่า เมื่อไม่มีการได้เหตุแห่งความเป็นสัมปรายเวทนียกรรมเป็นต้นของกรรมเหล่านี้ คือ ทิฏฐธัมมเวทนียกรรมเป็นต้น ด้วยความเพียร บทว่า "อผโล" คือ ไม่มีผล ไร้ประโยชน์ ด้วยคำเพียงเท่านี้ ทรงแสดงความไม่มีผลแห่งความเพียรในศาสนาที่มิได้นำออกจากวัฏฏะแล้ว พึงทราบว่า ทรงแสดงวาทะชื่อว่า ปธานัจเฉทกวาทะ บทว่า "สหธมฺมิกา วาทานุวาทา" คือ วาทะและอนุวาทะของพวกนิครนถ์ ซึ่งมีเหตุผลตามเหตุที่ผู้อื่นกล่าวแล้ว บทว่า "คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉนฺติ" คือ ย่อมถึงเหตุอันวิญญูชนพึงติเตียน มีบาลีอีกอย่างหนึ่งว่า "วาทานุปฺปตฺตา คารยฺหฏฺฐานา" อรรถแห่งบาลีนั้นว่า ฐานะอันน่าตำหนิ ๑๐ ประการ มีการเป็นผู้ทำกรรมที่ทำได้ยากเป็นต้น ซึ่งมีเหตุผลตามเหตุที่ผู้อื่นกล่าวแล้ว เข้าถึงวาทะของพวกนิครนถ์ ทำให้วาทะนั้นแห้งผาก เหี่ยวแห้งไป ย่อมมาถึง 9. සඞ්ගතිභාවහෙතූති නියතිභාවකාරණා. පාපසඞ්ගතිකාති පාපනියතිනො. අභිජාතිහෙතූති ඡළභිජාතිහෙතු. ๙. บทว่า "สงฺคติภาวเหตุ" คือ เป็นเหตุแห่งความเป็นไปตามกฎตายตัว บทว่า "ปาปสงฺคติกา" คือ ผู้มีคติที่ชั่ว บทว่า "อภิชาติเหตุ" คือ เหตุแห่งอภิชาติ ๖ 10. එවං [Pg.7] නිගණ්ඨානං උපක්කමස්ස අඵලතං දස්සෙත්වා ඉදානි නිය්‍යානිකසාසනෙ උපක්කමස්ස වීරියස්ස ච සඵලතං දස්සෙතුං කථඤ්ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අනද්ධභූතන්ති අනධිභූතං. දුක්ඛෙන අනධිභූතො නාම මනුස්සත්තභාවො වුච්චති, න තං අද්ධභාවෙති නාභිභවතීති අත්ථො. තම්පි නානප්පකාරාය දුක්කරකාරිකාය පයොජෙන්තො දුක්ඛෙන අද්ධභාවෙති නාම. යෙ පන සාසනෙ පබ්බජිත්වා ආරඤ්ඤකා වා හොන්ති රුක්ඛමූලිකාදයො වා, තෙ දුක්ඛෙන න අද්ධභාවෙන්ති නාම. නිය්‍යානිකසාසනස්මිඤ්හි වීරියං සම්මාවායාමො නාම හොති. ๑๐. ครั้นทรงแสดงความไม่มีผลแห่งความเพียรของพวกนิครนถ์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความมีผลของความเพียรและความพยายามในศาสนาที่นำออกจากวัฏฏะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "กถญฺจ ภิกฺขเว" ในบทเหล่านั้น บทว่า "อนทฺธภูตํ" คือ อนธิภูตํ (อัตภาพที่ทุกข์ครอบงำไม่ได้) อัตภาพแห่งมนุษย์ชื่อว่าอันทุกข์ครอบงำไม่ได้ อรรถว่า ทุกข์ย่อมครอบงำอัตภาพนั้นไม่ได้ ผู้ประกอบอัตภาพแม้นั้นด้วยทุกกรกิริยาประการต่างๆ ชื่อว่าย่อมครอบงำ (ตน) ด้วยทุกข์ ส่วนชนเหล่าใดบวชในพระศาสนาแล้วเป็นผู้อยู่ป่า หรือเป็นผู้ถืออยู่โคนไม้เป็นวัตรเป็นต้น ชนเหล่านั้นชื่อว่าไม่ครอบงำ (ตน) ด้วยทุกข์ เพราะในศาสนาที่นำออกจากวัฏฏะ ความเพียรชื่อว่าเป็นสัมมาวายามะ ථෙරො පනාහ – යො ඉස්සරකුලෙ නිබ්බත්තො සත්තවස්සිකො හුත්වා අලඞ්කතප්පටියත්තො පිතුඅඞ්කෙ නිසින්නො ඝරෙ භත්තකිච්චං කත්වා නිසින්නෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙන අනුමොදනාය කරියමානාය තිස්සො සම්පත්තියො දස්සෙත්වා සච්චෙසු පකාසිතෙසු අරහත්තං පාපුණාති, මාතාපිතූහි වා ‘‘පබ්බජිස්සසි තාතා’’ති වුත්තො ‘‘ආම පබ්බජිස්සාමී’’ති වත්වා න්හාපෙත්වා අලඞ්කරිත්වා විහාරං නීතො තචපඤ්චකං උග්ගණ්හිත්වා නිසින්නො කෙසෙසු ඔහාරියමානෙසු ඛුරග්ගෙයෙව අරහත්තං පාපුණාති, නවපබ්බජිතො වා පන මනොසිලාතෙලමක්ඛිතෙන සීසෙන පුනදිවසෙ මාතාපිතූහි පෙසිතං කාජභත්තං භුඤ්ජිත්වා විහාරෙ නිසින්නොව අරහත්තං පාපුණාති, අයං න දුක්ඛෙන අත්තානං අද්ධභාවෙති නාම. අයං පන උක්කට්ඨසක්කාරො. යො දාසිකුච්ඡියං නිබ්බත්තො අන්තමසො රජතමුද්දිකම්පි පිළන්ධිත්වා ගොරකපියඞ්ගුමත්තෙනාපි සරීරං විලිම්පෙත්වා ‘‘පබ්බාජෙථ න’’න්ති නීතො ඛුරග්ගෙ වා පුනදිවසෙ වා අරහත්තං පාපුණාති, අයම්පි න අනද්ධභූතං අත්තානං දුක්ඛෙන අද්ධභාවෙති නාම. ส่วนพระเถระกล่าวว่า บุคคลใดเกิดในตระกูลอิสระ มีอายุ ๗ ปี ประดับตกแต่งแล้ว นั่งบนตักของบิดา ทำภัตกิจในเรือนแล้ว เมื่อภิกษุสงฆ์ที่นั่งอยู่กระทำการอนุโมทนา แสดงสมบัติ ๓ ประการ เมื่อสัจจะทั้งหลายอันท่านประกาศแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต หรือถูกมารดาบิดาถามว่า "พ่อจะบวชไหม" กล่าวว่า "ครับ ผมจะบวช" แล้วท่านให้อาบน้ำ ตกแต่งแล้ว นำไปสู่วิหาร เรียนตจปัญจกกัมมัฏฐานแล้วนั่งอยู่ เมื่อผมอันท่านกำลังปลงลง ย่อมบรรลุพระอรหัตที่ปลายมีดโกนนั่นเอง หรืออีกอย่างหนึ่ง ผู้บวชใหม่ มีศีรษะที่ชะโลมด้วยน้ำมันผสมมโนศิลา ในวันรุ่งขึ้น บริโภคข้าวยาคูที่มารดาบิดาส่งมาให้แล้ว นั่งอยู่ในวิหารนั่นเอง ย่อมบรรลุพระอรหัต บุคคลนี้ชื่อว่าไม่ครอบงำตนด้วยทุกข์ ส่วนบุคคลนี้เป็นผู้มีสักการะอย่างยิ่ง บุคคลใดเกิดในครรภ์ของทาสี อย่างน้อยที่สุดสวมแม้เพียงแหวนเงิน ลูบไล้ร่างกายแม้เพียงด้วยเครื่องหอมคือกอรกะและปิยังคุ แล้วถูกนำไป (บวช) ด้วยคำว่า "จงให้เขาบวชเถิด" ย่อมบรรลุพระอรหัตที่ปลายมีดโกน หรือในวันรุ่งขึ้น แม้บุคคลนี้ก็ชื่อว่าไม่ครอบงำตนผู้ไม่ถูกครอบงำด้วยทุกข์ ධම්මිකං සුඛං නාම සඞ්ඝතො වා ගණතො වා උප්පන්නං චතුපච්චයසුඛං. අනධිමුච්ඡිතොති තණ්හාමුච්ඡනාය අමුච්ඡිතො. ධම්මිකඤ්හි සුඛං න පරිච්චජාමීති න තත්ථ ගෙධො කාතබ්බො. සඞ්ඝතො හි උප්පන්නං සලාකභත්තං වා වස්සාවාසිකං වා ‘‘ඉදමත්ථං එත’’න්ති පරිච්ඡින්දිත්වා සඞ්ඝමජ්ඣෙ භික්ඛූනං අන්තරෙ පරිභුඤ්ජන්තො පත්තන්තරෙ පදුමං විය සීලසමාධිවිපස්සනාමග්ගඵලෙහි වඩ්ඪති. ඉමස්සාති පච්චුප්පන්නානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං මූලභූතස්ස. දුක්ඛනිදානස්සාති තණ්හාය. සා හි පඤ්චක්ඛන්ධදුක්ඛස්ස නිදානං. සඞ්ඛාරං පදහතොති සම්පයොගවීරියං [Pg.8] කරොන්තස්ස. විරාගො හොතීති මග්ගෙන විරාගො හොති. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘සඞ්ඛාරපධානෙන මෙ ඉමස්ස දුක්ඛනිදානස්ස විරාගො හොතී’’ති එවං පජානාතීති ඉමිනා සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා කථිතා. දුතියවාරෙන තස්ස සම්පයොගවීරියස්ස මජ්ඣත්තතාකාරො කථිතො. සො යස්ස හි ඛ්වාස්සාති එත්ථ අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – සො පුග්ගලො යස්ස දුක්ඛනිදානස්ස සඞ්ඛාරපධානෙන විරාගො හොති, සඞ්ඛාරං තත්ථ පදහති, මග්ගපධානෙන පදහති. යස්ස පන දුක්ඛනිදානස්ස අජ්ඣුපෙක්ඛතො උපෙක්ඛං භාවෙන්තස්ස විරාගො හොති, උපෙක්ඛං තත්ථ භාවෙති, මග්ගභාවනාය භාවෙති. තස්සාති තස්ස පුග්ගලස්ස. ที่ชื่อว่าธรรมิกสุข ได้แก่ จตุปัจจัยสุขที่เกิดขึ้นจากสงฆ์หรือจากคณะ. บทว่า อนธิมุจฺฉิโต คือ ไม่มัวเมาด้วยความมัวเมาคือตัณหา. ไม่พึงทำความอยากในธรรมิกสุขนั้น ด้วยคิดว่า "เราย่อมไม่สละธรรมิกสุข". เพราะว่า ผู้ที่กำหนดสลากภัตหรือผ้าจำนำพรรษาที่เกิดขึ้นจากสงฆ์ว่า "สิ่งนี้มีประโยชน์อย่างนี้" แล้วบริโภคอยู่ท่ามกลางสงฆ์ ในระหว่างภิกษุทั้งหลาย ย่อมเจริญด้วยศีล สมาธิ วิปัสสนา มรรค และผล ดุจดอกบัวในระหว่างใบบัว. บทว่า อิมสฺส ได้แก่ แห่งขันธ์ ๕ ที่เป็นปัจจุบัน อันเป็นมูลราก. บทว่า ทุกฺขนิทานสฺส ได้แก่ แห่งตัณหา. เพราะว่าตัณหานั้นเป็นเหตุแห่งทุกข์คือขันธ์ ๕. บทว่า สงฺขารํ ปทหโต ได้แก่ ของผู้ทำสัมปโยควิริยะ. บทว่า วิราโค โหติ คือ ความสิ้นราคะย่อมมีได้ด้วยมรรค. ความหมายที่ท่านกล่าวไว้มีดังนี้ คือ ย่อมรู้อย่างนี้ว่า "ความสิ้นราคะแห่งเหตุแห่งทุกข์นี้ของเรา ย่อมมีได้ด้วยการตั้งความเพียร" ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสสุขาปฏิปทาขิปปาภิญญาไว้. ในวาระที่สอง พระองค์ตรัสอาการแห่งความเป็นกลางของสัมปโยควิริยะนั้น. ในบทว่า โส ยสฺส หิ ขฺวสฺส นี้ มีเนื้อความย่อดังนี้ – บุคคลนั้นย่อมตั้งความเพียรในเหตุแห่งทุกข์ใด ซึ่งความสิ้นราคะย่อมมีได้ด้วยการตั้งความเพียร, ย่อมตั้งไว้ด้วยการตั้งมั่นแห่งมรรค. ส่วนความสิ้นราคะแห่งเหตุแห่งทุกข์ใด ย่อมมีได้แก่ผู้เจริญอุเบกขาโดยการเพ่งเฉยอยู่, เขาย่อมเจริญอุเบกขาในเหตุแห่งทุกข์นั้น, ย่อมเจริญด้วยการเจริญมรรค. บทว่า ตสฺส ได้แก่ แห่งบุคคลนั้น. 11. පටිබද්ධචිත්තොති ඡන්දරාගෙන බද්ධචිත්තො. තිබ්බච්ඡන්දොති බහලච්ඡන්දො. තිබ්බාපෙක්ඛොති බහලපත්ථනො. සන්තිට්ඨන්තින්ති එකතො තිට්ඨන්තිං. සඤ්ජග්ඝන්තින්ති මහාහසිතං හසමානං. සංහසන්තින්ති සිතං කුරුමානං. ๑๑. บทว่า ปฏิพทฺธจิตฺโต คือ ผู้มีจิตผูกพันด้วยฉันทราคะ. บทว่า ติพฺพจฺฉนฺโท คือ ผู้มีความพอใจอย่างแรงกล้า. บทว่า ติพฺพาเปกฺโข คือ ผู้มีความปรารถนาอย่างแรงกล้า. บทว่า สนฺติฏฺฐนฺตึ ได้แก่ ซึ่งหญิงผู้ยืนอยู่ด้วยกัน. บทว่า สญฺชฆฺฆนฺตึ ได้แก่ ซึ่งหญิงผู้กำลังหัวเราะเสียงดัง. บทว่า สํหสนฺตึ ได้แก่ ซึ่งหญิงผู้กำลังยิ้มแย้ม. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙති එත්ථ ඉදං ඔපම්මවිභාවනං – එකො හි පුරිසො එකිස්සා ඉත්ථියා සාරත්තො ඝාසච්ඡාදනමාලාලඞ්කාරාදීනි දත්වා ඝරෙ වාසෙති. සා තං අතිචරිත්වා අඤ්ඤං සෙවති. සො ‘‘නූන අහං අස්සා අනුරූපං සක්කාරං න කරොමී’’ති සක්කාරං වඩ්ඪෙසි. සා භිය්‍යොසොමත්තාය අතිචරතියෙව. සො – ‘‘අයං සක්කරියමානාපි අතිචරතෙව, ඝරෙ මෙ වසමානා අනත්ථම්පි කරෙය්‍ය, නීහරාමි න’’න්ති පරිසමජ්ඣෙ අලංවචනීයං කත්වා ‘‘මා පුන ගෙහං පාවිසී’’ති විස්සජ්ජෙසි. සා කෙනචි උපායෙන තෙන සද්ධිං සන්ථවං කාතුං අසක්කොන්තී නටනච්චකාදීහි සද්ධිං විචරති. තස්ස පුරිසස්ස තං දිස්වා නෙව උප්පජ්ජති දොමනස්සං, සොමනස්සං පන උප්පජ්ජති. ในบทว่า เอวเมว โข ภิกฺขเว นี้ เป็นการแสดงอุปมาให้แจ่มแจ้งดังนี้ – บุรุษคนหนึ่งกำหนัดยินดีในหญิงคนหนึ่ง ให้ข้าว น้ำ ผ้า พวงมาลัย เครื่องประดับ เป็นต้น แล้วให้อยู่ในเรือน. หญิงนั้นประพฤตินอกใจเขา ไปคบหาชายอื่น. เขาคิดว่า "เห็นทีเราคงไม่ได้ทำสักการะที่สมควรแก่หญิงนี้" จึงเพิ่มสักการะให้. หญิงนั้นก็ยิ่งประพฤตินอกใจมากขึ้นไปอีก. เขาคิดว่า "หญิงนี้แม้เราสักการะอยู่ ก็ยังประพฤตินอกใจ, เมื่ออยู่ในเรือนของเรา ก็อาจทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ได้, เราจะขับไล่นางไป" จึงทำคำบอกเลิกท่ามกลางบริษัท แล้วกล่าวว่า "เธออย่าได้กลับเข้ามาในเรือนอีก" แล้วปล่อยไป. หญิงนั้นเมื่อไม่สามารถจะทำความสนิทสนมกับบุรุษนั้นด้วยอุบายใดๆ ได้ ก็เที่ยวไปกับพวกนักฟ้อนนักรำเป็นต้น. บุรุษนั้นเห็นนางแล้ว โทมนัสไม่เกิดขึ้นเลย แต่กลับเกิดโสมนัสขึ้น. තත්ථ පුරිසස්ස ඉත්ථියා සාරත්තකාලො විය ඉමස්ස භික්ඛුනො අත්තභාවෙ ආලයො. ඝාසච්ඡාදනාදීනි දත්වා ඝරෙ වසාපනකාලො විය අත්තභාවස්ස පටිජග්ගනකාලො. තස්සා අතිචරණකාලො විය ජග්ගියමානස්සෙව අත්තභාවස්ස පිත්තපකොපාදීනං වසෙන සාබාධතා. ‘‘අත්තනො අනුරූපං සක්කාරං අලභන්තී අතිචරතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා සක්කාරවඩ්ඪනං විය ‘‘භෙසජ්ජං අලභන්තො එවං හොතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා [Pg.9] භෙසජ්ජකරණකාලො. සක්කාරෙ වඩ්ඪිතෙපි පුන අතිචරණං විය පිත්තාදීසු එකස්ස භෙසජ්ජෙ කරියමානෙ සෙසානං පකොපවසෙන පුන සාබාධතා. පරිසමජ්ඣෙ අලංවචනීයං කත්වා ගෙහා නික්කඩ්ඪනං විය ‘‘ඉදානි තෙ නාහං දාසො න කම්මකරො, අනමතග්ගෙ සංසාරෙ තංයෙව උපට්ඨහන්තො විචරිං, කො මෙ තයා අත්ථො, ඡිජ්ජ වා භිජ්ජ වා’’ති තස්මිං අනපෙක්ඛතං ආපජ්ජිත්වා වීරියං ථිරං කත්වා මග්ගෙන කිලෙසසමුග්ඝාතනං. නටනච්චකාදීහි නච්චමානං විචරන්තිං දිස්වා යථා තස්ස පුරිසස්ස දොමනස්සං න උප්පජ්ජති, සොමනස්සමෙව උප්පජ්ජති, එවමෙව ඉමස්ස භික්ඛුනො අරහත්තං පත්තස්ස පිත්තපකොපාදීනං වසෙන ආබාධිකං අත්තභාවං දිස්වා දොමනස්සං න උප්පජ්ජති, ‘‘මුච්චිස්සාමි වත ඛන්ධපරිහාරදුක්ඛතො’’ති සොමනස්සමෙව උප්පජ්ජතීති. අයං පන උපමා ‘‘පටිබද්ධචිත්තස්ස දොමනස්සං උප්පජ්ජති, අප්පටිබද්ධචිත්තස්ස නත්ථෙතන්ති ඤත්වා ඉත්ථියා ඡන්දරාගං පජහති, එවමයං භික්ඛු සඞ්ඛාරං වා පදහන්තස්ස උපෙක්ඛං වා භාවෙන්තස්ස දුක්ඛනිදානං පහීයති, නො අඤ්ඤථාති ඤත්වා තදුභයං සම්පාදෙන්තො දුක්ඛනිදානං පජහතී’’ති එතමත්ථං විභාවෙතුං ආගතාති වෙදිතබ්බා. ในอุปมานั้น ความอาลัยในอัตภาพของภิกษุนี้ เปรียบเหมือนสมัยที่บุรุษกำหนัดในหญิง. สมัยที่บำรุงรักษาอัตภาพ เปรียบเหมือนสมัยที่ให้ข้าว น้ำ ผ้า เป็นต้น แล้วให้อยู่ในเรือน. ความเจ็บป่วยของอัตภาพที่กำลังได้รับการบำรุงรักษาอยู่ ด้วยอำนาจดีกำเริบเป็นต้น เปรียบเหมือนสมัยที่หญิงนั้นประพฤตินอกใจ. สมัยที่ทำการรักษาด้วยยาโดยสังเกตว่า "อัตภาพนี้เป็นเช่นนี้เพราะไม่ได้รับยา" เปรียบเหมือนการเพิ่มสักการะให้โดยสังเกตว่า "นางประพฤตินอกใจเพราะไม่ได้รับสักการะที่สมควรแก่ตน". ความเจ็บป่วยอีกครั้งด้วยอำนาจการกำเริบของโรคที่เหลือ เมื่อกำลังรักษาโรคอย่างหนึ่งในบรรดาโรคดีเป็นต้น เปรียบเหมือนการประพฤตินอกใจอีกแม้เมื่อเพิ่มสักการะให้แล้ว. การกำจัดกิเลสด้วยมรรค โดยทำความเพียรให้มั่นคง ถึงความไม่เยื่อใยในอัตภาพนั้นว่า "บัดนี้ เราไม่ใช่ทาส ไม่ใช่คนรับใช้ของท่าน, เราเที่ยวไปในสังสารวัฏอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้ว ก็ได้แต่อุปัฏฐากท่านเท่านั้น, ประโยชน์อะไรของเราด้วยท่าน, จะขาดก็ตาม จะแตกก็ตาม" เปรียบเหมือนการขับไล่ออกจากเรือนโดยทำคำบอกเลิกท่ามกลางบริษัท. บุรุษนั้นเห็นนางเที่ยวฟ้อนรำอยู่กับพวกนักฟ้อนนักรำเป็นต้นแล้ว โทมนัสไม่เกิดขึ้น มีแต่โสมนัสเกิดขึ้น ฉันใด, ภิกษุนี้ผู้บรรลุพระอรหัตแล้ว เห็นอัตภาพที่เจ็บป่วยด้วยอำนาจดีกำเริบเป็นต้น โทมนัสก็ไม่เกิดขึ้น มีแต่โสมนัสเกิดขึ้นว่า "โอหนอ เราจักพ้นจากทุกข์คือการบริหารขันธ์" ฉันนั้นเหมือนกัน. พึงทราบว่า อุปมานี้มาเพื่อแสดงให้แจ่มแจ้งซึ่งเนื้อความนี้ว่า "โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีจิตผูกพัน, ย่อมไม่มีแก่ผู้มีจิตไม่ผูกพัน" ดังนี้ รู้แล้วจึงละฉันทราคะในหญิง, ฉันใด ภิกษุนี้ก็ฉันนั้น เมื่อรู้ว่า "เหตุแห่งทุกข์ย่อมถูกละได้สำหรับผู้ตั้งความเพียรหรือเจริญอุเบกขา, หาใช่โดยประการอื่นไม่" จึงบำเพ็ญธรรมทั้งสองนั้นให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมละเหตุแห่งทุกข์ได้. 12. යථා සුඛං ඛො මෙ විහරතොති යෙන සුඛෙන විහරිතුං ඉච්ඡාමි තෙන, මෙ විහරතො. පදහතොති පෙසෙන්තස්ස. එත්ථ ච යස්ස සුඛා පටිපදා අසප්පායා, සුඛුමචීවරානි ධාරෙන්තස්ස පාසාදිකෙ සෙනාසනෙ වසන්තස්ස චිත්තං වික්ඛිපති, දුක්ඛා පටිපදා සප්පායා, ඡින්නභින්නානි ථූලචීවරානි ධාරෙන්තස්ස සුසානරුක්ඛමූලාදීසු වසන්තස්ස චිත්තං එකග්ගං හොති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. ๑๒. บทว่า ยถา สุขํ โข เม วิหรโต คือ เราปรารถนาจะอยู่ด้วยสุขใด, (เรา) ผู้อยู่ด้วยสุขนั้น. บทว่า ปทหโต ได้แก่ ของผู้มีจิตน้อมไป. และในข้อนี้ บุคคลใด สุขาปฏิปทาไม่เป็นสัปปายะ, เมื่อทรงจีวรอันละเอียดอ่อน อยู่ในเสนาสนะอันงดงาม จิตย่อมฟุ้งซ่าน, แต่ทุกขาปฏิปทาเป็นสัปปายะ, เมื่อทรงจีวรหยาบที่ขาดและปะ อยู่ในที่เช่นป่าช้าและโคนไม้เป็นต้น จิตย่อมเป็นเอกัคคตา, พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงบุคคลนั้น. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං, උසුකාරො විය හි ජාතිජරාමරණභීතො යොගී දට්ඨබ්බො, වඞ්කකුටිලජිම්හතෙජනං විය වඞ්කකුටිලජිම්හචිත්තං, ද්වෙ අලාතා විය කායිකචෙතසිකවීරියං, තෙජනං උජුං කරොන්තස්ස කඤ්ජිකතෙලං විය සද්ධා, නමනදණ්ඩකො විය ලොකුත්තරමග්ගො, උස්සුකාරස්ස වඞ්කකුටිලජිම්හතෙජනං කඤ්ජිකතෙලෙන සිනෙහෙත්වා අලාතෙසු තාපෙත්වා නමනදණ්ඩකෙන උජුකරණං විය ඉමස්ස භික්ඛුනො වඞ්කකුටිලජිම්හචිත්තං සද්ධාය සිනෙහෙත්වා කායිකචෙතසිකවීරියෙන තාපෙත්වා [Pg.10] ලොකුත්තරමග්ගෙන උජුකරණං, උසුකාරස්සෙව එවං උජුකතෙන තෙජනෙන සපත්තං විජ්ඣිත්වා සම්පත්තිඅනුභවනං විය ඉමස්ස යොගිනො තථා උජුකතෙන චිත්තෙන කිලෙසගණං විජ්ඣිත්වා පාසාදිකෙ සෙනාසනෙ නිරොධවරතලගතස්ස ඵලසමාපත්තිසුඛානුභවනං දට්ඨබ්බං. ඉධ තථාගතො සුඛාපටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤභික්ඛුනො, දුක්ඛාපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤභික්ඛුනො ච පටිපත්තියො කථිතා, ඉතරෙසං ද්වින්නං න කථිතා, තා කථෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. ඉමාසු වා ද්වීසු කථිතාසු ඉතරාපි කථිතාව හොන්ති, ආගමනීයපටිපදා පන න කථිතා, තං කථෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. සහාගමනීයාපි වා පටිපදා කථිතාව, අදස්සිතං පන එකං බුද්ධුප්පාදං දස්සෙත්වා එකස්ස කුලපුත්තස්ස නික්ඛමනදෙසනං අරහත්තෙන විනිවට්ටෙස්සාමීති දස්සෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ในบทว่า "เอวเมว โข" นี้ เป็นข้อความเชื่อมโยงอุปมากับอุปไมย พึงเห็นว่า พระโยคีผู้กลัวชาติ ชรา และมรณะ เปรียบเหมือนช่างทำลูกศร, จิตที่คด โกง งอ เปรียบเหมือนลูกศรที่คด โกง งอ, กายิกวิริยะและเจตสิกวิริยะ เปรียบเหมือนคบเพลิงสองอัน, ศรัทธา เปรียบเหมือนน้ำส้มและน้ำมันของช่างทำลูกศรผู้กำลังทำลูกศรให้ตรง, โลกุตตรมรรค เปรียบเหมือนไม้สำหรับดัด, การที่ช่างทำลูกศรชโลมลูกศรที่คด โกง งอ ด้วยน้ำส้มและน้ำมัน แล้วลนด้วยคบเพลิงทั้งสอง และดัดให้ตรงด้วยไม้สำหรับดัด ฉันใด การที่ภิกษุนี้ชโลมจิตที่คด โกง งอ ด้วยศรัทธา แล้วอบรมด้วยกายิกวิริยะและเจตสิกวิริยะ และทำใหตรงด้วยโลกุตตรมรรค ก็ฉันนั้น พึงเห็นว่า การที่ช่างทำลูกศรนั้นยิงข้าศึกด้วยลูกศรที่ทำให้ตรงแล้วเช่นนั้น แล้วเสวยสมบัติ ฉันใด การที่พระโยคีนี้ยิงหมู่กิเลสด้วยจิตที่ทำให้ตรงแล้วเช่นนั้น แล้วเข้าถึงพื้นอันประเสริฐคือพระนิโรธในเสนาสนะอันน่ารื่นรมย์ เสวยสุขจากผลสมาบัติ ก็ฉันนั้น ในข้อนี้ พระตถาคตตรัสปฏิปทาของภิกษุผู้มีสุขาปฏิปทาขิปปาภิญญา และของภิกษุผู้มีทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาไว้แล้ว แต่ยังมิได้ตรัสปฏิปทาของภิกษุอีกสองจำพวกที่เหลือ จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้เพื่อตรัสปฏิปทาเหล่านั้น หรืออีกนัยหนึ่ง เมื่อตรัสปฏิปทาสองอย่างนี้แล้ว ปฏิปทาที่เหลือก็เป็นอันตรัสแล้วด้วย แต่ยังมิได้ตรัสอาคมนียปฏิปทา จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้เพื่อตรัสปฏิปทานั้น หรืออีกนัยหนึ่ง แม้ปฏิปทาพร้อมทั้งอาคมนียปฏิปทาก็เป็นอันตรัสแล้ว แต่ทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้เพื่อทรงแสดงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งซึ่งยังมิได้ทรงแสดง และเพื่อทรงแสดงธรรมเทศนาว่าด้วยการออกบวชของกุลบุตรคนหนึ่ง ด้วยทรงดำริว่า "เราจักให้สำเร็จลงด้วยอรหัตตผล" ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่งแล පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย දෙවදහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเทวทหสูตร จบแล้ว 2. පඤ්චත්තයසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาปัญจัตตยสูตร 21. එවං මෙ සුතන්ති පඤ්චත්තයසුත්තං. තත්ථ එකෙති එකච්චෙ. සමණබ්‍රාහ්මණාති පරිබ්බජුපගතභාවෙන සමණා ජාතියා බ්‍රාහ්මණා, ලොකෙන වා සමණාති ච බ්‍රාහ්මණාති ච එවං සම්මතා. අපරන්තං කප්පෙත්වා විකප්පෙත්වා ගණ්හන්තීති අපරන්තකප්පිකා. අපරන්තකප්පො වා එතෙසං අත්ථීතිපි අපරන්තකප්පිකා. එත්ථ ච අන්තොති ‘‘සක්කායො ඛො, ආවුසො, එකො අන්තො’’තිආදීසු (අ. නි. 6.61) විය ඉධ කොට්ඨාසො අධිප්පෙතො. කප්පොති තණ්හාදිට්ඨියො. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘කප්පොති උද්දානතො ද්වෙ කප්පා තණ්හාකප්පො ච දිට්ඨිකප්පො චා’’ති. තස්මා තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අනාගතං ඛන්ධකොට්ඨාසං කප්පෙත්වා ඨිතාති අපරන්තකප්පිකාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තෙසං එවං අපරන්තං කප්පෙත්වා ඨිතානං පුනප්පුනං උප්පජ්ජනවසෙන අපරන්තමෙව අනුගතා දිට්ඨීති අපරන්තානුදිට්ඨිනො. තෙ එවංදිට්ඨිනො තං අපරන්තං ආරබ්භ ආගම්ම පටිච්ච අඤ්ඤම්පි ජනං දිට්ඨිගතිකං කරොන්තා [Pg.11] අනෙකවිහිතානි අධිවුත්තිපදානි අභිවදන්ති. අනෙකවිහිතානීති අනෙකවිධානි. අධිවුත්තිපදානීති අධිවචනපදානි. අථ වා භූතමත්ථං අධිභවිත්වා යථාසභාවතො අග්ගහෙත්වා වත්තනතො අධිවුත්තියොති දිට්ඨියො වුච්චන්ති, අධිවුත්තීනං පදානි අධිවුත්තිපදානි, දිට්ඨිදීපකානි වචනානීති අත්ථො. ๒๑. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" คือ ปัญจัตตยสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "เอเก" หมายถึง บางพวก บทว่า "สมณพฺราหฺมณา" หมายถึง ผู้ที่เป็นสมณะโดยความเป็นผู้บวชเป็นปริพาชก และเป็นพราหมณ์โดยชาติ หรือผู้ที่โลกสมมติว่าเป็นสมณะและพราหมณ์ ชื่อว่า "อปรันตกัปปิกา" เพราะกำหนดหมาย คาดคะเนส่วนอนาคตแล้วยึดถือ หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า "อปรันตกัปปิกา" เพราะพวกเขามีความดำริถึงส่วนอนาคต ในบทนี้ คำว่า "อันโต" มีความหมายว่า ส่วน ดังในข้อความว่า "ดูก่อนอาวุโส สักกายะเป็นส่วนหนึ่ง" เป็นต้น คำว่า "กัปโป" หมายถึง ตัณหาและทิฏฐิ ดังที่กล่าวไว้ว่า "โดยสรุป คำว่า กัปปะ มี 2 อย่าง คือ ตัณหากัปปะ และทิฏฐิกัปปะ" เพราะฉะนั้น พึงเห็นความหมายในบทนี้ว่า ชื่อว่า "อปรันตกัปปิกา" เพราะพวกเขาดำรงอยู่โดยกำหนดหมายส่วนแห่งขันธ์ในอนาคตด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ ทิฏฐิที่แล่นตามไปเฉพาะส่วนอนาคตโดยการเกิดขึ้นบ่อยๆ ของผู้ที่ดำรงอยู่โดยกำหนดหมายส่วนอนาคตเช่นนั้น ชื่อว่า "อปรันตานุทิฏฐิโน" พวกเขามีทิฏฐิเช่นนั้น ปรารภ อาศัย อ้างอิงส่วนอนาคตนั้นแล้ว ทำให้คนอื่นมีความเห็นผิดไปด้วย จึงกล่าวถ้อยคำอันเป็นที่ตั้งแห่งการพูดเกินจริงหลายอย่าง บทว่า "อเนกวิหิตานิ" หมายถึง หลายอย่าง บทว่า "อธิวุตฺติปทานิ" หมายถึง ถ้อยคำที่เป็นชื่อเรียก หรืออีกนัยหนึ่ง ทิฏฐิทั้งหลายเรียกว่า "อธิวุตติโย" เพราะเป็นไปโดยครอบงำสัจธรรมและไม่ยึดถือตามความเป็นจริง, บทที่เป็นเหตุแห่งการพูดเกินจริง ชื่อว่า "อธิวุตติปทานิ" หมายถึง ถ้อยคำที่แสดงทิฏฐิ සඤ්ඤීති සඤ්ඤාසමඞ්ගී. අරොගොති නිච්චො. ඉත්ථෙකෙති ඉත්ථං එකෙ, එවමෙකෙති අත්ථො. ඉමිනා සොළස සඤ්ඤීවාදා කථිතා, අසඤ්ඤීති ඉමිනා අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා, නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීති ඉමිනා අට්ඨ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා, සතො වා පන සත්තස්සාති ඉමිනා සත්ත උච්ඡෙදවාදා. තත්ථ සතොති විජ්ජමානස්ස. උච්ඡෙදන්ති උපච්ඡෙදං. විනාසන්ති අදස්සනං. විභවන්ති භවවිගමං. සබ්බානෙතානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානෙව. දිට්ඨධම්මනිබ්බානං වාති ඉමිනා පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා කථිතා. තත්ථ දිට්ඨධම්මොති පච්චක්ඛධම්මො වුච්චති, තත්ථ තත්ථ පටිලද්ධඅත්තභාවස්සෙතං අධිවචනං. දිට්ඨධම්මෙ නිබ්බානං දිට්ඨධම්මනිබ්බානං, ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ දුක්ඛවූපසමන්ති අත්ථො. සන්තං වාති සඤ්ඤීතිආදිවසෙන තීහාකාරෙහි සන්තං. තීණි හොන්තීති සඤ්ඤී අත්තාතිආදීනි සන්තඅත්තවසෙන එකං, ඉතරානි ද්වෙති එවං තීණි. บทว่า "สญฺญี" หมายถึง ผู้ประกอบด้วยสัญญา บทว่า "อโรโค" หมายถึง เที่ยง บทว่า "อิตฺเถเก" ตัดบทเป็น "อิตฺถํ เอเก" มีความหมายว่า "เอวํ เอเก" (บางพวก...อย่างนี้) ด้วยบทนี้ ทรงแสดงสัญญีวาทะ ๑๖ อย่าง, ด้วยบทว่า "อสญฺญี" ทรงแสดงอสัญญีวาทะ ๘ อย่าง, ด้วยบทว่า "เนวสญฺญีนาสญฺญี" ทรงแสดงเนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘ อย่าง, ด้วยบทว่า "สโต วา ปน สตฺตสฺส" ทรงแสดงอุจเฉทวาทะ ๗ อย่าง ในบทเหล่านั้น บทว่า "สโต" หมายถึง ของสัตว์ที่มีอยู่ บทว่า "อุจฺเฉทํ" หมายถึง การขาดสูญ บทว่า "วินาสํ" หมายถึง การไม่ปรากฏ บทว่า "วิภวํ" หมายถึง ความปราศจากภพ คำทั้งหมดนี้เป็นไวพจน์ของกันและกัน ด้วยบทว่า "ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ วา" ทรงแสดงทิฏฐธรรมนิพพานวาทะ ๕ อย่าง ในบทเหล่านั้น คำว่า "ทิฏฺฐธมฺโม" หมายถึง ธรรมที่ประจักษ์ เป็นชื่อเรียกอัตภาพที่ได้แล้วในภพนั้นๆ นิพพานในทิฏฐธรรม ชื่อว่า ทิฏฐธรรมนิพพาน มีความหมายว่า ความสงบระงับทุกข์ในอัตภาพนี้เอง บทว่า "สนฺตํ วา" หมายถึง สิ่งที่มีอยู่โดยอาการ ๓ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งสัญญีวาทะเป็นต้น บทว่า "ตีณิ โหนฺติ" หมายถึง มี ๓ อย่าง คือ วาทะว่าด้วยอัตตาที่มีอยู่ เช่น สัญญีอัตตา เป็นต้น ๑ อย่าง, วาทะอื่นอีก ๒ อย่าง รวมเป็น ๓ อย่าง 22. රූපිං වාති කරජරූපෙන වා කසිණරූපෙන වා රූපිං. තත්ථ ලාභී කසිණරූපං අත්තාති ගණ්හාති, තක්කී උභොපි රූපානි ගණ්හාතියෙව. අරූපින්ති අරූපසමාපත්තිනිමිත්තං වා, ඨපෙත්වා සඤ්ඤාක්ඛන්ධං සෙසඅරූපධම්මෙ වා අත්තාති පඤ්ඤපෙන්තා ලාභිනොපි තක්කිකාපි එවං පඤ්ඤපෙන්ති. තතියදිට්ඨි පන මිස්සකගාහවසෙන පවත්තා, චතුත්ථා තක්කගාහෙනෙව. දුතියචතුක්කෙ පඨමදිට්ඨි සමාපන්නකවාරෙන කථිතා, දුතියදිට්ඨි අසමාපන්නකවාරෙන, තතියදිට්ඨි සුප්පමත්තෙන වා සරාවමත්තෙන වා කසිණපරිකම්මවසෙන, චතුත්ථදිට්ඨි විපුලකසිණවසෙන කථිතාති වෙදිතබ්බා. ๒๒. บทว่า "รูปึ วา" หมายถึง มีรูปโดยเป็นกายรูปหรือกสิณรูป ในสองอย่างนั้น ผู้ได้สมาบัติยึดถือกสิณรูปว่าเป็นอัตตา, ส่วนผู้เป็นนักตรึกตรองย่อมยึดถือรูปทั้งสองอย่าง บทว่า "อรูปึ" หมายถึง ผู้บัญญัติอรูปสมาปัตตินิมิต หรืออรูปธรรมที่เหลือ เว้นสัญญาขันธ์ ว่าเป็นอัตตา ทั้งผู้ได้สมาบัติและผู้เป็นนักตรึกตรองก็บัญญัติเช่นนั้น ส่วนทิฏฐิที่สามเป็นไปโดยอำนาจแห่งการยึดถือแบบผสมผสาน, ทิฏฐิที่สี่เป็นไปโดยการยึดถือด้วยการตรึกตรองเท่านั้น ในจตุกกะที่สอง พึงทราบว่า ทิฏฐิที่หนึ่งตรัสไว้โดยนัยของผู้เข้าสมาบัติ, ทิฏฐิที่สองโดยนัยของผู้ไม่ได้เข้าสมาบัติ, ทิฏฐิที่สามตรัสไว้โดยอำนาจแห่งกสิณบริกรรมประมาณเท่ากระด้งหรือเท่าถ้วย, ทิฏฐิที่สี่ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งกสิณที่แผ่ไปอย่างไพบูลย์ එතං වා පනෙකෙසං උපාතිවත්තතන්ති සඤ්ඤීතිපදෙන සඞ්ඛෙපතො වුත්තං සඤ්ඤාසත්තකං අතික්කන්තානන්ති අත්ථො. අපරෙ අට්ඨකන්ති වදන්ති. තදුභයං පරතො ආවිභවිස්සති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – කෙචි හි එතා සත්ත [Pg.12] වා අට්ඨ වා සඤ්ඤා සමතික්කමිතුං සක්කොන්ති, කෙචි පන න සක්කොන්ති. තත්ථ යෙ සක්කොන්ති, තෙව ගහිතා. තෙසං පන එකෙසං උපාතිවත්තතං අතික්කමිතුං සක්කොන්තානං යථාපි නාම ගඞ්ගං උත්තිණ්ණෙසු මනුස්සෙසු එකො දීඝවාපිං ගන්ත්වා තිට්ඨෙය්‍ය, එකො තතො පරං මහාගාමං; එවමෙව එකෙ විඤ්ඤාණඤ්චායතනං අප්පමාණං ආනෙඤ්ජන්ති වත්වා තිට්ඨන්ති, එකෙ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං. තත්ථ විඤ්ඤාණඤ්චායතනං තාව දස්සෙතුං විඤ්ඤාණකසිණමෙකෙති වුත්තං. පරතො ‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනමෙකෙ’’ති වක්ඛති. තයිදන්ති තං ඉදං දිට්ඨිගතඤ්ච දිට්ඨිපච්චයඤ්ච දිට්ඨාරම්මණඤ්ච. තථාගතො අභිජානාතීති. ඉමිනා පච්චයෙන ඉදං නාම දස්සනං ගහිතන්ති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානාති. คำว่า 'Etaṃ vā panekesaṃ upātivattataṃ' นี้ มีความหมายว่า 'แห่งบุคคลผู้ก้าวล่วงสัญญา ๗ ประการ' ที่กล่าวไว้โดยย่อด้วยบทว่า 'saññī' อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า 'แห่งบุคคลผู้ก้าวล่วงสัญญา ๘ ประการ' ก็มี ทั้งสองนัยนั้นจักปรากฏชัดในภายหลัง นี้เป็นความหมายโดยย่อในข้อนี้ คือ บุคคลบางพวกสามารถก้าวล่วงสัญญา ๗ หรือ ๘ ประการเหล่านี้ได้ แต่บางพวกไม่สามารถ ในบุคคลสองพวกนั้น ท่านถือเอาเฉพาะพวกที่สามารถ (ก้าวล่วงได้) ก็ในบรรดาบุคคลผู้สามารถก้าวล่วงได้เหล่านั้น การที่บุคคลบางพวกก้าวล่วงไปได้นั้น เปรียบเหมือนในหมู่มนุษย์ผู้ข้ามแม่น้ำคงคาไปแล้ว คนหนึ่งไปถึงทีฆวาปีแล้วหยุดอยู่ คนหนึ่งไปถึงมหาคามที่ไกลออกไปกว่านั้น ฉันใด บุคคลบางพวกก็ฉันนั้นเหมือนกัน กล่าวว่า 'วิญญาณัญจายตนะไม่มีประมาณ ไม่หวั่นไหว' แล้วก็หยุดอยู่ (แค่นั้น) บางพวก (ก้าวล่วงไปถึง) อากิญจัญญายตนะ ในสองอย่างนั้น เพื่อจะทรงแสดงวิญญาณัญจายตนะก่อน จึงตรัสว่า 'viññāṇakasiṇam eke' (บางพวกยึดวิญญาณกสิณ) ต่อไป จักตรัสว่า 'ākiñcaññāyatanam eke' (บางพวกยึดอากิญจัญญายตนะ) บทว่า 'Tayidaṃ' คือ 'taṃ idaṃ' ได้แก่ ทิฏฐิ (ความเห็นผิด) ด้วย, ปัจจัยแห่งทิฏฐิด้วย, อารมณ์แห่งทิฏฐิด้วย บทว่า 'Tathāgato abhijānāti' (พระตถาคตย่อมทรงรู้ยิ่ง) คือ พระองค์ทรงทราบด้วยพระญาณอันยอดเยี่ยมว่า 'ทัสสนะชื่อนี้ อันบุคคลยึดถือไว้ด้วยปัจจัยนี้' ඉදානි තදෙව විත්ථාරෙන්තො යෙ ඛො තෙ භොන්තොතිආදිමාහ. යා වා පන එතාසං සඤ්ඤානන්ති යා වා පන එතාසං ‘‘යදි රූපසඤ්ඤාන’’න්ති එවං වුත්තසඤ්ඤානං. පරිසුද්ධාති නිරුපක්කිලෙසා. පරමාති උත්තමා. අග්ගාති සෙට්ඨා. අනුත්තරියා අක්ඛායතීති අසදිසා කථීයති. යදි රූපසඤ්ඤානන්ති ඉමිනා චතස්සො රූපාවචරසඤ්ඤා කථිතා. යදි අරූපසඤ්ඤානන්ති ඉමිනා ආකාසානඤ්චායතනවිඤ්ඤාණඤ්චායතනසඤ්ඤා. ඉතරෙහි පන ද්වීහි පදෙහි සමාපන්නකවාරො ච අසමාපන්නකවාරො ච කථිතොති එවමෙතා කොට්ඨාසතො අට්ඨ, අත්ථතො පන සත්ත සඤ්ඤා හොන්ති. සමාපන්නකවාරො හි පුරිමාහි ඡහිසඞ්ගහිතොයෙව. තයිදං සඞ්ඛතන්ති තං ඉදං සබ්බම්පි සඤ්ඤාගතං සද්ධිං දිට්ඨිගතෙන සඞ්ඛතං පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතං. ඔළාරිකන්ති සඞ්ඛතත්තාව ඔළාරිකං. අත්ථි ඛො පන සඞ්ඛාරානං නිරොධොති එතෙසං පන සඞ්ඛතන්ති වුත්තානං සඞ්ඛාරානං නිරොධසඞ්ඛාතං නිබ්බානං නාම අත්ථි. අත්ථෙතන්ති ඉති විදිත්වාති තං ඛො පන නිබ්බානං ‘‘අත්ථි එත’’න්ති එවං ජානිත්වා. තස්ස නිස්සරණදස්සාවීති තස්ස සඞ්ඛතස්ස නිස්සරණදස්සී නිබ්බානදස්සී. තථාගතො තදුපාතිවත්තොති තං සඞ්ඛතං අතික්කන්තො සමතික්කන්තොති අත්ථො. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงขยายความข้อนั้นนั่นแหละ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ye kho te bhonto' บทว่า 'Yā vā pana etāsaṃ saññānaṃ' หมายถึง สัญญาเหล่านี้ที่ตรัสไว้แล้วอย่างนี้ว่า 'yadi rūpasaññānaṃ' เป็นต้น บทว่า 'Parisuddhā' (บริสุทธิ์) คือ ไม่มีอุปกิเลส บทว่า 'Paramā' (ยอดเยี่ยม) คือ สูงสุด บทว่า 'Aggā' (เลิศ) คือ ประเสริฐ บทว่า 'Anuttariyā akkhāyati' (กล่าวกันว่าไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า) คือ กล่าวกันว่าไม่มีสิ่งใดเสมอเหมือน ด้วยบทว่า 'Yadi rūpasaññānaṃ' นี้ ทรงแสดงรูปาวจรสัญญา ๔ ด้วยบทว่า 'Yadi arūpasaññānaṃ' นี้ ทรงแสดงอากาสานัญจายตนสัญญาและวิญญาณัญจายตนสัญญา ส่วนด้วยอีกสองบทที่เหลือ ทรงแสดงวาทะของผู้เข้าสมาบัติและผู้ไม่ได้เข้าสมาบัติ ด้วยประการฉะนี้ สัญญาเหล่านี้จึงมี ๘ โดยส่วน แต่โดยเนื้อความแล้วมี ๗ สัญญา จริงอยู่ วาทะของผู้เข้าสมาบัตินั้น สงเคราะห์เข้ากับ ๖ วาทะแรกแล้วนั่นเอง บทว่า 'Tayidaṃ saṅkhataṃ' (สิ่งนี้เป็นสังขตะ) คือ สิ่งที่เกี่ยวกับสัญญาทั้งหมดนี้พร้อมทั้งทิฏฐิ เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง คือเป็นสิ่งที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันทำขึ้น บทว่า 'Oḷārikaṃ' (เป็นของหยาบ) คือ เป็นของหยาบก็เพราะเป็นสังขตะนั่นเอง บทว่า 'Atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho' (ก็ความดับแห่งสังขารทั้งหลายมีอยู่) คือ นิพพานอันชื่อว่าความดับแห่งสังขารเหล่านี้ที่เรียกว่าสังขตะนั้น มีอยู่ บทว่า 'Atthetanti iti viditvā' (รู้ว่าสิ่งนั้นมีอยู่) คือ รู้ดังนี้ว่า 'นิพพานนั้นมีอยู่' บทว่า 'Tassa nissaraṇadassāvī' (ผู้เห็นทางสลัดออกจากสิ่งนั้น) คือ ผู้เห็นทางสลัดออกจากสังขตธรรมนั้น ได้แก่ ผู้เห็นนิพพาน บทว่า 'Tathāgato tadupātivatto' (พระตถาคตทรงก้าวล่วงสิ่งนั้น) มีความหมายว่า พระองค์ทรงก้าวล่วง ก้าวล่วงด้วยดีซึ่งสังขตธรรมนั้น 23. තත්‍රාති තෙසු අට්ඨසු අසඤ්ඤීවාදෙසු. රූපිං වාතිආදීනි සඤ්ඤීවාදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. අයඤ්ච යස්මා අසඤ්ඤීවාදො, තස්මා ඉධ දුතියචතුක්කං න වුත්තං. පටික්කොසන්තීති පටිබාහන්ති පටිසෙධෙන්ති. සඤ්ඤා [Pg.13] රොගොතිආදීසු ආබාධට්ඨෙන රොගො, සදොසට්ඨෙන ගණ්ඩො, අනුපවිට්ඨට්ඨෙන සල්ලං. ආගතිං වා ගතිං වාතිආදීසු පටිසන්ධිවසෙන ආගතිං, චුතිවසෙන ගතිං, චවනවසෙන චුතිං, උපපජ්ජනවසෙන උපපත්තිං, පුනප්පුනං උප්පජ්ජිත්වා අපරාපරං වඩ්ඪනවසෙන වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං. කාමඤ්ච චතුවොකාරභවෙ රූපං විනාපි විඤ්ඤාණස්ස පවත්ති අත්ථි, සෙසෙ පන තයො ඛන්ධෙ විනා නත්ථි. අයං පන පඤ්හො පඤ්චවොකාරභවවසෙන කථිතො. පඤ්චවොකාරෙ හි එත්තකෙ ඛන්ධෙ විනා විඤ්ඤාණස්ස පවත්ති නාම නත්ථි. විතණ්ඩවාදී පනෙත්ථ ‘‘අඤ්ඤත්‍ර රූපාතිආදිවචනතො අරූපභවෙපි රූපං, අසඤ්ඤාභවෙ ච විඤ්ඤාණං අත්ථි, තථා නිරොධසමාපන්නස්සා’’ති වදති. සො වත්තබ්බො – බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය චෙ අත්ථං පටිබාහසි, ආගතිං වාතිආදිවචනතො තං විඤ්ඤාණං පක්ඛිද්විපදචතුප්පදා විය උප්පතිත්වාපි ගච්ඡති, පදසාපි ගච්ඡති, ගොවිසාණවල්ලිආදීනි විය ච වඩ්ඪතීති ආපජ්ජති. යෙ ච භගවතා අනෙකසතෙසු සුත්තෙසු තයො භවා වුත්තා, තෙ අරූපභවස්ස අභාවා ද්වෙව ආපජ්ජන්ති. තස්මා මා එවං අවච, යථා වුත්තමත්ථං ධාරෙහීති. ๒๓. บทว่า 'Tatra' หมายถึง ในอสัญญีวาทะ ๘ เหล่านั้น คำเป็นต้นว่า 'Rūpiṃ vā' พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสัญญีวาทะนั่นเอง และเพราะเหตุที่วาทะนี้เป็นอสัญญีวาทะ ฉะนั้น ในที่นี้จึงมิได้ตรัสจตุกกะ (หมวด ๔) ที่สอง บทว่า 'Paṭikkosanti' (ย่อมคัดค้าน) คือ ย่อมห้าม, ย่อมปฏิเสธ ในคำเป็นต้นว่า 'Saññā rogo' (สัญญาเป็นโรค) นั้น ชื่อว่าโรค เพราะมีความหมายว่าเป็นการป่วยไข้, ชื่อว่าฝี เพราะมีความหมายว่ามีโทษ, ชื่อว่าลูกศร เพราะมีความหมายว่าเสียบเข้าไป ในคำเป็นต้นว่า 'Āgatiṃ vā gatiṃ vā' นั้น การมา (อาคติ) หมายถึงโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ, การไป (คติ) หมายถึงโดยอำนาจแห่งจุติ, การเคลื่อน (จุติ) หมายถึงโดยอำนาจแห่งการเคลื่อน, การเข้าถึง (อุปบัติ) หมายถึงโดยอำนาจแห่งการเกิดขึ้น, ความเจริญ (วุฑฒิ) ความงอกงาม (วิรุฬหิ) ความไพบูลย์ (เวปุลละ) หมายถึงโดยอำนาจแห่งการเจริญขึ้นสืบๆ ไปเพราะเกิดขึ้นบ่อยๆ จริงอยู่ แม้ในจตุโวการภพ ความเป็นไปแห่งวิญญาณจะมีได้แม้ปราศจากรูป แต่จะไม่มีได้หากปราศจากขันธ์ ๓ ที่เหลือ แต่ปัญหานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอ้างถึงปัญจโวการภพ เพราะในปัญจโวการภพนั้น ความเป็นไปแห่งวิญญาณชื่อว่าจะมียกเว้นขันธ์เท่านี้ (คือ ๔ ขันธ์) ไม่ได้เลย ในข้อนี้ วิตัณฑวาที (นักพูดที่ชอบหักล้าง) กล่าวว่า 'เพราะมีพระดำรัสว่า 'aññatra rūpa' (เว้นจากรูป) เป็นต้น รูปจึงมีได้แม้ในอรูปภพ, และวิญญาณก็มีได้ในอสัญญีภพ, และเช่นเดียวกัน (วิญญาณก็มีได้) แก่ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ' ผู้นั้นพึงถูกตอบว่า – หากท่านจะค้านความหมายโดยอาศัยเพียงเงาของพยัญชนะ (การตีความตามตัวอักษร) แล้วไซร้ ก็จะต้องยอมรับข้อผิดพลาดนี้ว่า เพราะมีพระดำรัสว่า 'āgatiṃ vā' เป็นต้น วิญญาณนั้นย่อมไปโดยการบินได้ด้วย เหมือนนก สัตว์สองเท้า และสัตว์สี่เท้า, ย่อมไปโดยเท้าได้ด้วย, และย่อมเจริญเติบโตได้ด้วย เหมือนเขาวัวและเถาวัลย์ เป็นต้น และภพ ๓ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในพระสูตรหลายร้อยสูตร ก็จะกลายเป็นเพียง ๒ ภพเท่านั้น เพราะอรูปภพจะไม่มี (ตามตรรกะของท่าน) เพราะฉะนั้น ท่านอย่าได้กล่าวเช่นนั้นเลย, จงทรงจำความหมายตามที่ได้กล่าวไว้แล้วเถิด 24. තත්‍රාති අට්ඨසු නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදෙසු භුම්මං. ඉධාපි රූපිං වාතිආදීනි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. අසඤ්ඤා සම්මොහොති නිස්සඤ්ඤභාවො නාමෙස සම්මොහට්ඨානං. යො හි කිඤ්චි න ජානාති, තං අසඤ්ඤී එසොති වදන්ති. දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බසඞ්ඛාරමත්තෙනාති දිට්ඨවිඤ්ඤාතබ්බමත්තෙන සුතවිඤ්ඤාතබ්බමත්තෙන මුතවිඤ්ඤාතබ්බමත්තෙන. එත්ථ ච විජානාතීති විඤ්ඤාතබ්බං, දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බමත්තෙන පඤ්චද්වාරිකසඤ්ඤාපවත්තිමත්තෙනාති අයඤ්හි එත්ථ අත්ථො. සඞ්ඛාරමත්තෙනාති ඔළාරිකසඞ්ඛාරපවත්තිමත්තෙනාති අත්ථො. එතස්ස ආයතනස්සාති එතස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස. උපසම්පදන්ති පටිලාභං. බ්‍යසනං හෙතන්ති විනාසො හෙස, වුට්ඨානං හෙතන්ති අත්ථො. පඤ්චද්වාරිකසඤ්ඤාපවත්තඤ්හි ඔළාරිකසඞ්ඛාරපවත්තං වා අප්පවත්තං කත්වා තං සමාපජ්ජිතබ්බං. තස්ස පන පවත්තෙන තතො වුට්ඨානං හොතීති දස්සෙති. සඞ්ඛාරසමාපත්තිපත්තබ්බමක්ඛායතීති ඔළාරිකසඞ්ඛාරපවත්තියා පත්තබ්බන්ති න අක්ඛායති. සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්තිපත්තබ්බන්ති සඞ්ඛාරානංයෙව අවසෙසා භාවනාවසෙන සබ්බසුඛුමභාවං පත්තා සඞ්ඛාරා, තෙසං පවත්තියා එතං පත්තබ්බන්ති අත්ථො. එවරූපෙසු හි සඞ්ඛාරෙසු පවත්තෙසු එතං [Pg.14] පත්තබ්බං නාම හොති. තයිදන්ති තං ඉදං එතං සුඛුමම්පි සමානං සඞ්ඛතං සඞ්ඛතත්තා ච ඔළාරිකං. ๒๔. บทว่า ตตฺร เป็นภูมิวิภัตติ ในเนวสัญญานาสัญญีวาทะ ๘ อย่าง. แม้ในวาทะนี้ พึงทราบเนื้อความมีอาทิว่า รูปึ วา โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. บทว่า อสญฺญา สมฺโมโห (ความไม่มีสัญญาเป็นความหลง) ความว่า ภาวะที่ไม่มีสัญญานี้ ชื่อว่าเป็นฐานะแห่งความหลง. จริงอยู่ บุคคลใดไม่รู้อะไรๆ เลย ในโลกย่อมกล่าวถึงบุคคลนั้นว่า "ผู้นี้เป็นผู้ไม่มีสัญญา". บทว่า ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาณตพฺพสงฺขารมตฺเตน ความว่า เพียงสักว่าสิ่งที่พึงรู้ได้ทางสิ่งที่เห็น เพียงสักว่าสิ่งที่พึงรู้ได้ทางสิ่งที่ได้ยิน เพียงสักว่าสิ่งที่พึงรู้ได้ทางสิ่งที่ทราบ. และในบทนี้ บัณฑิตพึงทราบว่า วิญฺญาณตพฺพํ เพราะอรรถว่า วิชานาติ (ย่อมรู้แจ้ง). จริงอยู่ อรรถในบทนี้ว่า เพียงสักว่าเป็นไปแห่งสัญญาในปัญจทวาร. บทว่า สงฺขารมตฺเตน อธิบายว่า เพียงสักว่าเป็นไปแห่งสังขารที่หยาบ. บทว่า เอตสฺส อายตนสฺส ได้แก่ แห่งเนวสัญญานาสัญญายตนะนี้. บทว่า อุปสมฺปทํ ได้แก่ การได้. บทว่า พฺยสนํ เหตํ อธิบายว่า นี้เป็นความพินาศ เป็นเหตุแห่งการออกจากสมาบัติ. จริงอยู่ พึงเข้าสมาบัตินั้น โดยกระทำให้ความเป็นไปแห่งสัญญาในปัญจทวาร หรือความเป็นไปแห่งสังขารที่หยาบ ไม่เป็นไป. แต่ทรงแสดงว่า การออกจากสมาบัตินั้นย่อมมีได้ เพราะความเป็นไปแห่งสัญญานั้น. บทว่า สงฺขารสมาปตฺติปตฺตพฺพมกฺขายติ ความว่า ไม่กล่าวว่า พึงถึงได้เพราะความเป็นไปแห่งสังขารที่หยาบ. บทว่า สงฺขาราวเสสสมาปตฺติปตฺตพฺพํ อธิบายว่า สังขารทั้งหลายที่เหลือจากสังขารทั้งหลายนั่นเทียว ถึงความเป็นสภาพละเอียดที่สุดด้วยอำนาจแห่งภาวนา พึงถึงสมาบัตินี้ได้เพราะความเป็นไปแห่งสังขารเหล่านั้น. จริงอยู่ เมื่อสังขารทั้งหลายเช่นนี้เป็นไปอยู่ ชื่อว่าพึงถึงสมาบัตินี้ได้. บทว่า ตยิทํ คือ ตํ อิทํ (นั่น นี้) สมาบัตินี้ แม้จะละเอียด ก็เป็นสังขตธรรม และเพราะความเป็นสังขตธรรม จึงเป็นของหยาบ. 25. තත්‍රාති සත්තසු උච්ඡෙදවාදෙසු භුම්මං. උද්ධං සරන්ති උද්ධං වුච්චති අනාගතසංසාරවාදො, අනාගතං සංසාරවාදං සරන්තීති අත්ථො. ආසත්තිංයෙව අභිවදන්ති ලග්ගනකංයෙව වදන්ති. ‘‘ආසත්ත’’න්තිපි පාඨො, තණ්හංයෙව වදන්තීති අත්ථො. ඉති පෙච්ච භවිස්සාමාති එවං පෙච්ච භවිස්සාම. ඛත්තියා භවිස්සාම, බ්‍රාහ්මණා භවිස්සාමාති එවමෙත්ථ නයො නෙතබ්බො. වාණිජූපමා මඤ්ඤෙති වාණිජූපමා විය වාණිජපටිභාගා වාණිජසදිසා මය්හං උපට්ඨහන්ති. සක්කායභයාති සක්කායස්ස භයා. තෙ හි යථෙව ‘‘චත්තාරො ඛො, මහාරාජ, අභයස්ස භායන්ති. කතමෙ චත්තාරො? ගණ්ඩුප්පාදො ඛො, මහාරාජ, භයා පථවිං න ඛාදති ‘මා පථවී ඛියී’ති, කොන්තො ඛො, මහාරාජ, එකපාදෙන තිට්ඨති ‘මා පථවී ඔසීදී’ති, කිකී ඛො, මහාරාජ, උත්තානා සෙති ‘මා අම්භා උන්ද්‍රියී’ති, බ්‍රාහ්මණධම්මිකො ඛො, මහාරාජ, බ්‍රහ්මචරියං න චරති ‘මා ලොකො උච්ඡිජ්ජී’ති ඉමෙ චත්තාරො අභයස්ස භායන්ති, එවං සක්කායස්ස භායන්ති’’. සක්කායපරිජෙගුච්ඡාති තමෙව තෙභූමකසඞ්ඛාතං සක්කායං පරිජිගුච්ඡමානා. සා ගද්දුලබද්ධොති දණ්ඩකෙ රජ්ජුං පවෙසෙත්වා බද්ධසුනඛො. එවමෙවිමෙති එත්ථ දළ්හත්ථම්භො විය ඛීලො විය ච තෙභූමකධම්මසඞ්ඛාතො සක්කායො දට්ඨබ්බො, සා විය දිට්ඨිගතිකො, දණ්ඩකො විය දිට්ඨි, රජ්ජු විය තණ්හා, ගද්දුලෙන බන්ධිත්වා ථම්භෙ වා ඛීලෙ වා උපනිබද්ධසුනඛස්ස අත්තනො ධම්මතාය ඡින්දිත්වා ගන්තුං අසමත්ථස්ස අනුපරිධාවනං විය දිට්ඨිගතිකස්ස දිට්ඨිදණ්ඩකෙ පවෙසිතාය තණ්හාරජ්ජුයා බන්ධිත්වා සක්කායෙ උපනිබද්ධස්ස අනුපරිධාවනං වෙදිතබ්බං. ๒๕. บทว่า ตตฺร เป็นภูมิวิภัตติ ในอุจเฉทวาทะ ๗ อย่าง. บทว่า อุทฺธํ สรนฺติ (ย่อมระลึกถึงเบื้องสูง) อนาคตสังสารวาท เรียกว่า อุทฺธํ (เบื้องสูง) อธิบายว่า ย่อมระลึกถึงอนาคตสังสารวาท. บทว่า อาสตฺตึเยว อภิวทนฺติ (ย่อมกล่าวถึงความติดข้องนั่นเทียว) คือ ย่อมกล่าวถึงความเกาะเกี่ยวนั่นเทียว. มีปาฐะว่า อาสตฺตํ ก็มี, อธิบายว่า ย่อมกล่าวถึงตัณหานั่นเทียว. บทว่า อิติ เปจฺจ ภวิสฺสาม (เราละไปแล้วจักเป็นอย่างนี้) คือ เราละไปแล้วจักเป็นอย่างนี้. (คือ) เราจักเป็นกษัตริย์, เราจักเป็นพราหมณ์, พึงนำนัยไปในบทนี้อย่างนี้. บทว่า วาณิชูปมา มญฺเญ (เราย่อมสำคัญว่ามีอุปมาด้วยพ่อค้า) คือ (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) เปรียบเหมือนพ่อค้า มีส่วนเสมอด้วยพ่อค้า คล้ายกับพ่อค้า ย่อมปรากฏแก่เรา. บทว่า สกฺกายภยา คือ เพราะความกลัวต่อสักกายะ. จริงอยู่ สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมกลัวต่อสักกายะ เหมือนดังที่ว่า "มหาบพิตร สัตว์ ๔ จำพวกแล ย่อมกลัวต่อสิ่งที่ไม่น่ากลัว. ๔ จำพวกเป็นไฉน? มหาบพิตร ไส้เดือนแล ย่อมไม่กินดินเพราะความกลัวว่า 'แผ่นดินอย่าได้พินาศไปเลย', มหาบพิตร นกกระเรียนแล ยืนอยู่ด้วยเท้าข้างเดียว (ด้วยคิดว่า) 'แผ่นดินอย่าได้ทรุดลงไปเลย', มหาบพิตร นกกีฏีแล นอนหงาย (ด้วยคิดว่า) 'ท้องฟ้าอย่าได้พังลงมาเลย', มหาบพิตร พราหมณ์ชื่อธัมมิกะแล ย่อมไม่ประพฤติพรหมจรรย์ (ด้วยคิดว่า) 'โลกอย่าได้ขาดสูญเลย' สัตว์ ๔ จำพวกนี้ย่อมกลัวต่อสิ่งที่ไม่น่ากลัว ฉันใด, (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ก็ย่อมกลัวต่อสักกายะ ฉันนั้น". บทว่า สกฺกายปริเชคุจฺฉา (ความรังเกียจสักกายะ) คือ สมณพราหมณ์เหล่านั้นรังเกียจสักกายะอันนับเนื่องในไตรภูมินั่นเทียว. บทว่า สา คทฺทุลพทฺโธ (สุนัขนั้นถูกผูกด้วยเชือกหนัง) คือ สุนัขที่ถูกผูกโดยสอดเชือกเข้าไปในไม้คาน. ในบทว่า เอวเมวิเม นี้ พึงเห็นสักกายะอันนับเนื่องในธรรมที่เป็นไปในไตรภูมิ ดุจเสาที่มั่นคงหรือดุจหลัก, พึงเห็นผู้มีทิฏฐิ ดุจสุนัขนั้น, พึงเห็นทิฏฐิ ดุจไม้คาน, พึงเห็นตัณหา ดุจเชือก. พึงทราบการวิ่งวนไปรอบๆ ของผู้มีทิฏฐิ ผู้ถูกผูกไว้ในสักกายะด้วยเชือกคือตัณหาที่สอดเข้าไปในไม้คานคือทิฏฐิ เปรียบเหมือนการวิ่งวนไปรอบๆ ของสุนัขที่ถูกผูกไว้กับเสาหรือหลักด้วยเชือกหนัง ซึ่งไม่สามารถจะตัดแล้วหนีไปได้ตามสภาพของตน. 26. ඉමානෙව පඤ්චායතනානීති ඉමානෙව පඤ්ච කාරණානි. ඉති මාතිකං ඨපෙන්තෙනපි පඤ්චෙව ඨපිතානි, නිගමෙන්තෙනපි පඤ්චෙව නිගමිතානි, භාජෙන්තෙන පන චත්තාරි භාජිතානි. දිට්ඨධම්මනිබ්බානං කුහිං පවිට්ඨන්ති. එකත්තනානත්තවසෙන ද්වීසු පදෙසු පවිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. ๒๖. บทว่า อิมาเนว ปญฺจายตนานิ คือ เหตุ ๕ ประการเหล่านี้นั่นเทียว. ดังนี้ แม้เมื่อทรงตั้งมาติกา ก็ทรงตั้งไว้ ๕ ประการนั่นเทียว, แม้เมื่อทรงสรุป ก็ทรงสรุปไว้ ๕ ประการนั่นเทียว, แต่เมื่อทรงจำแนก ทรงจำแนกไว้ ๔ ประการ. (ถามว่า) ทิฏฐธัมมนิพพานวาท เข้าไปในที่ไหน? พึงทราบว่า เข้าไปใน ๒ บท ด้วยอำนาจแห่งเอกัตตวาทและนานัตตวาท. 27. එවඤ්ච චතුචත්තාලීස අපරන්තකප්පිකෙ දස්සෙත්වා ඉදානි අට්ඨාරස පුබ්බන්තකප්පිකෙ දස්සෙතුං සන්ති, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අතීතකොට්ඨාසසඞ්ඛාතං පුබ්බන්තං කප්පෙත්වා විකප්පෙත්වා ගණ්හන්තීති පුබ්බන්තකප්පිකා. පුබ්බන්තකප්පො [Pg.15] වා එතෙසං අත්ථීති පුබ්බන්තකප්පිකා. එවං සෙසම්පි පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සස්සතො අත්තා ච ලොකො චාති රූපාදීසු අඤ්ඤතරං අත්තාති ච ලොකොති ච ගහෙත්වා සස්සතො අමරො නිච්චො ධුවොති අභිවදන්ති. යථාහ ‘‘රූපං අත්තා චෙව ලොකො ච සස්සතො චාති අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්තී’’ති විත්ථාරො. අසස්සතාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච පඨමවාදෙන චත්තාරො සස්සතවාදා වුත්තා, දුතියවාදෙන සත්ත උච්ඡෙදවාදා. ๒๗. ครั้นทรงแสดงอปรันตกัปปิกวาทะ ๔๔ อย่าง ด้วยประการฉะนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงปุพพันตกัปปิกวาทะ ๑๘ อย่าง จึงตรัสคำมีอาทิว่า สนฺติ ภิกฺขเว. ในวาทะเหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่ชื่อว่า ปุพพันตกัปปิกะ เพราะยึดถือโดยกำหนด โดยกำหนดเป็นพิเศษ ซึ่งส่วนเบื้องต้นอันนับเนื่องในส่วนที่เป็นอดีต. หรือชื่อว่า ปุพพันตกัปปิกะ เพราะสมณพราหมณ์เหล่านั้นมีการกำหนดส่วนเบื้องต้น. แม้บทที่เหลือ ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในประเภทที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเทียว. บทว่า สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ (อัตตาและโลกเที่ยง) คือ (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ยึดถือขันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดารูปขันธ์เป็นต้นว่าเป็นอัตตาและเป็นโลก แล้วย่อมกล่าวอย่างยิ่งว่า เที่ยง ไม่ตาย ยั่งยืน มั่นคง. ดังที่ตรัสไว้โดยพิสดารว่า "สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมบัญญัติอัตตาและโลกว่า รูปเป็นทั้งอัตตาและเป็นทั้งโลก และเที่ยง". แม้ในบทมีอาทิว่า อสสฺสต (ไม่เที่ยง) ก็นัยนี้เช่นกัน. และในวาทะนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสสัสสตวาทะ ๔ อย่างด้วยวาทะที่หนึ่ง, ตรัสอุจเฉทวาทะ ๗ อย่างด้วยวาทะที่สอง. නනු චෙතෙ හෙට්ඨා ආගතා, ඉධ කස්මා පුන ගහිතාති. හෙට්ඨා තත්ථ තත්ථ මතො තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජතීති දස්සනත්ථං ආගතා. ඉධ පන පුබ්බෙනිවාසලාභී දිට්ඨිගතිකො අතීතං පස්සති, න අනාගතං, තස්ස එවං හොති ‘‘පුබ්බන්තතො ආගතො අත්තා ඉධෙව උච්ඡිජ්ජති, ඉතො පරං න ගච්ඡතී’’ති ඉමස්සත්ථස්ස දස්සනත්ථං ගහිතා. තතියවාදෙන චත්තාරො එකච්චසස්සතවාදා වුත්තා, චතුත්ථවාදෙන චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා වුත්තා. අන්තවාති සපරියන්තො පරිච්ඡින්නො පරිවටුමො. අවඩ්ඪිතකසිණස්ස තං කසිණං අත්තාති ච ලොකොති ච ගහෙත්වා එවං හොති. දුතියවාදො වඩ්ඪිතකසිණස්ස වසෙන වුත්තො, තතියවාදො තිරියං වඩ්ඪෙත්වා උද්ධමධො අවඩ්ඪිතකසිණස්ස, චතුත්ථවාදො තක්කිවසෙන වුත්තො. අනන්තරචතුක්කං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ถามว่า ก็ทิฏฐิเหล่านี้มาแล้วในเบื้องต้นมิใช่หรือ เหตุไรจึงทรงถือเอาอีกในที่นี้ ตอบว่า ในเบื้องต้น ทิฏฐิเหล่านั้นมาเพื่อแสดงความหมายว่า สัตว์ตายในภพนั้นๆ ก็ขาดสูญในภพนั้นๆ นั่นแหละ แต่ในที่นี้ ทิฏฐิเหล่านั้นถูกถือเอาเพื่อแสดงความหมายนี้ว่า ผู้ได้ปุพเพนิวาสานุสติญาณ มีทิฏฐิเห็นอดีต แต่ไม่เห็นอนาคต เขาย่อมมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า 'อัตตาที่มาจากเบื้องต้น ย่อมขาดสูญในภพนี้แหละ ไม่ไปต่อจากภพนี้ไป' ด้วยวาทะที่สาม ทรงแสดงเอกัจจสัสสตวาทะ ๔ อย่าง ด้วยวาทะที่สี่ ทรงแสดงอมราวิกเขปิกวาทะ ๔ อย่าง คำว่า มีที่สุด (อันตวา) หมายถึง มีขอบเขตโดยรอบ มีขอบเขตจำกัด กลมโดยรอบ สำหรับผู้ที่ยังไม่ได้เจริญกสิณให้แผ่ขยายออกไป ย่อมเกิดความเห็นอย่างนี้ขึ้นโดยยึดถือกสิณนั้นว่าเป็นอัตตาและเป็นโลก วาทะที่สอง ทรงแสดงโดยนัยของผู้ที่เจริญกสิณให้แผ่ขยายออกไปแล้ว วาทะที่สาม ทรงแสดงโดยนัยของผู้ที่เจริญกสิณให้แผ่ขยายไปในแนวขวาง แต่ยังไม่ได้เจริญให้แผ่ขยายไปในเบื้องบนและเบื้องล่าง วาทะที่สี่ ทรงแสดงโดยนัยของนักตรรกะ จตุกกะ (หมวด ๔) ถัดไป ก็มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง එකන්තසුඛීති නිරන්තරසුඛී. අයං දිට්ඨි ලාභීජාතිස්සරතක්කීනං වසෙන උප්පජ්ජති. ලාභිනො හි පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන ඛත්තියාදිකුලෙ එකන්තසුඛමෙව අත්තනො ජාතිං අනුස්සරන්තස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති. තථා ජාතිස්සරස්ස පච්චුප්පන්නං සුඛමනුභවතො අතීතාසු සත්තසු ජාතීසු තාදිසමෙව අත්තභාවං අනුස්සරන්තස්ස. තක්කිස්ස පන ඉධ සුඛසමඞ්ගිනො ‘‘අතීතෙපාහං එවමෙව අහොසි’’න්ති තක්කෙනෙව උප්පජ්ජති. คำว่า มีสุขโดยส่วนเดียว (เอกนฺตสุขี) หมายถึง มีสุขเนืองนิตย์ ทิฏฐินี้เกิดขึ้นโดยอำนาจของผู้ได้อภิญญา ผู้ระลึกชาติได้ และนักตรรกะ จริงอยู่ สำหรับผู้ได้อภิญญา เมื่อระลึกถึงชาติของตนด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณว่ามีสุขโดยส่วนเดียวในตระกูลกษัตริย์เป็นต้น ทิฏฐิเช่นนี้ย่อมเกิดขึ้น เช่นเดียวกัน สำหรับผู้ระลึกชาติได้ เมื่อเสวยสุขในปัจจุบันแล้วระลึกถึงอัตภาพเช่นเดียวกันนั้นใน ๗ ชาติในอดีต (ทิฏฐิเช่นนี้ย่อมเกิดขึ้น) ส่วนสำหรับนักตรรกะผู้เพียบพร้อมด้วยสุขในภพนี้ ทิฏฐินั้นย่อมเกิดขึ้นด้วยการตรึกเอาเองว่า 'แม้ในอดีต เราก็ได้เป็นเช่นนี้เหมือนกัน' එකන්තදුක්ඛීති අයං දිට්ඨි ලාභිනො නුප්පජ්ජති. සො හි එකන්තෙනෙව ඉධ ඣානසුඛෙන සුඛී හොති. ඉධ දුක්ඛෙන ඵුට්ඨස්ස පන ජාතිස්සරස්ස තක්කිස්සෙව ච සා උප්පජ්ජති. තතියා ඉධ වොකිණ්ණසුඛදුක්ඛානං සබ්බෙසම්පි තෙසං උප්පජ්ජති, තථා චතුත්ථා දිට්ඨි. ලාභිනො හි ඉදානි චතුත්ථජ්ඣානවසෙන අදුක්ඛමසුඛස්ස, පුබ්බෙ චතුත්ථජ්ඣානිකමෙව බ්‍රහ්මලොකං අනුස්සරන්තස්ස[Pg.16]. ජාතිස්සරස්සාපි පච්චුප්පන්නෙ මජ්ඣත්තස්ස, අනුස්සරන්තස්සාපි මජ්ඣත්තභූතට්ඨානමෙව අනුස්සරන්තස්ස, තක්කිනොපි පච්චුප්පන්නෙ මජ්ඣත්තස්ස, අතීතෙපි එවං භවිස්සතීති තක්කෙනෙව ගණ්හන්තස්ස එසා දිට්ඨි උප්පජ්ජති. එත්තාවතා චත්තාරො සස්සතවාදා, චත්තාරො එකච්චසස්සතිකා, චත්තාරො අන්තානන්තිකා, චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා, ද්වෙ අධිච්ච-සමුප්පන්නිකාති අට්ඨාරසපි පුබ්බන්තකප්පිකා කථිතා හොන්ති. คำว่า มีทุกข์โดยส่วนเดียว (เอกนฺตทุกฺขี) ทิฏฐินี้ไม่เกิดขึ้นแก่ผู้ได้อภิญญา เพราะผู้นั้นย่อมเป็นผู้มีสุขด้วยฌานสุขโดยส่วนเดียวในภพนี้ แต่ทิฏฐินั้นย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ระลึกชาติได้และนักตรรกะผู้ถูกทุกข์กระทบแล้วในภพนี้ ทิฏฐิที่สาม (มีทั้งสุขและทุกข์) ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดผู้มีสุขและทุกข์ระคนกันในภพนี้ ทิฏฐิที่สี่ (ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข) ก็เช่นกัน จริงอยู่ ทิฏฐินี้ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ได้อภิญญา ผู้มีอุเบกขาเวทนา (อทุกขมสุข) ในบัดนี้ด้วยอำนาจจตุตถฌาน เมื่อระลึกถึงพรหมโลกในกาลก่อนซึ่งเป็นที่อยู่ของผู้ได้จตุตถฌานเท่านั้น, แก่ผู้ระลึกชาติได้ผู้มีอุเบกขาในปัจจุบัน เมื่อระลึกถึงสถานที่อันเป็นกลางๆ นั่นแหละ, และแก่นักตรรกะผู้มีอุเบกขาในปัจจุบัน ผู้ยึดถือด้วยการตรึกเอาเองว่า 'แม้ในอดีต ก็คงจักเป็นเช่นนี้' ทิฏฐินี้ย่อมเกิดขึ้น ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันว่า ปุพพันตกัปปิกทิฏฐิ ๑๘ จำพวก คือ สัสสตวาทะ ๔, เอกัจจสัสสติกะ ๔, อันตานันติกะ ๔, อมราวิกเขปิกะ ๔, และอธิจจสมุปปันนิกะ ๒ ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว 28. ඉදානි දිට්ඨුද්ධාරං උද්ධරන්තො තත්‍ර, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ පච්චත්තංයෙව ඤාණන්ති පච්චක්ඛඤාණං. පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙසං. පරියොදාතන්ති පභස්සරං. සබ්බපදෙහි විපස්සනාඤාණංයෙව කථිතං. සද්ධාදයො හි පඤ්ච ධම්මා බාහිරසමයස්මිම්පි හොන්ති, විපස්සනාඤාණං සාසනස්මිංයෙව. තත්ථ ඤාණභාගමත්තමෙව පරියොදපෙන්තීති මයමිදං ජානාමාති එවං තත්ථ ඤාණකොට්ඨාසං ඔතාරෙන්තියෙව. උපාදානමක්ඛායතීති න තං ඤාණං, මිච්ඡාදස්සනං නාමෙතං, තස්මා තදපි තෙසං භවන්තානං දිට්ඨුපාදානං අක්ඛායතීති අත්ථො. අථාපි තං ජානනමත්තලක්ඛණත්තා ඤාණභාගමත්තමෙව, තථාපි තස්ස දස්සනස්ස අනුපාතිවත්තනතො උපාදානපච්චයතො ච උපාදානමෙව. තදුපාතිවත්තොති තං දිට්ඨිං අතික්කන්තො. එත්තාවතා චත්තාරො සස්සතවාදා, චත්තාරො එකච්චසස්සතිකා, චත්තාරො අන්තානන්තිකා, චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා, ද්වෙ අධිච්චසමුප්පන්නිකා, සොළස සඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා, සත්ත උච්ඡෙදවාදා, පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති බ්‍රහ්මජාලෙ ආගතා ද්වාසට්ඨිපි දිට්ඨියො කථිතා හොන්ති. බ්‍රහ්මජාලෙ පන කථිතෙ ඉදං සුත්තං අකථිතමෙව හොති. කස්මා? ඉධ තතො අතිරෙකාය සක්කායදිට්ඨියා ආගතත්තා. ඉමස්මිං පන කථිතෙ බ්‍රහ්මජාලං කථිතමෙව හොති. ๒๘. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงการจำแนกทิฏฐิ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในทิฏฐิเหล่านั้น... ในบทเหล่านั้น คำว่า ญาณเฉพาะตน (ปจฺจตฺตํเยว ญาณํ) หมายถึง ประจักษ์ญาณ คำว่า บริสุทธิ์ (ปริสุทฺธํ) หมายถึง ไม่มีอุปกิเลส คำว่า ผ่องแผ้ว (ปริโยดาตํ) หมายถึง ประภัสสร ในทุกบท ทรงกล่าวถึงวิปัสสนาญาณเท่านั้น จริงอยู่ ธรรม ๕ ประการมีศรัทธาเป็นต้น ย่อมมีได้แม้ในลัทธิภายนอก แต่วิปัสสนาญาณมีได้เฉพาะในพระศาสนานี้เท่านั้น ในบทเหล่านั้น คำว่า ย่อมทำให้บริสุทธิ์เพียงส่วนแห่งญาณ (ญาณภาคสตฺตเมว ปริโยทเปนฺติ) หมายความว่า พวกเขาย่อมหยั่งลงสู่ส่วนที่คล้ายกับญาณในทิฏฐินั้นๆ ด้วยคิดว่า 'เรารู้เรื่องนี้' คำว่า เรียกว่าเป็นอุปาทาน (อุปาทานมกฺขายติ) มีความว่า สิ่งนั้นไม่ใช่ญาณ แต่ชื่อว่าเป็นมิจฉาทิฏฐิ เพราะฉะนั้น แม้สิ่งนั้นของท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้น ก็เรียกว่าเป็นทิฏฐุปาทาน อีกอย่างหนึ่ง แม้สิ่งนั้นจะเป็นเพียงส่วนแห่งญาณเพราะมีลักษณะเป็นเพียงการรู้ แต่ถึงกระนั้น ก็เป็นอุปาทานนั่นเอง เพราะยังก้าวล่วงทิฏฐินั้นไปไม่ได้ และเพราะเป็นปัจจัยแห่งอุปาทาน คำว่า ผู้ก้าวล่วงทิฏฐินั้นได้ (ตทุปาติวตฺโต) หมายถึง ผู้ก้าวล่วงทิฏฐินั้นไปแล้ว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันว่า ทิฏฐิ ๖๒ ประการที่มาในพรหมชาลสูตร คือ สัสสตวาทะ ๔, เอกัจจสัสสติกะ ๔, อันตานันติกะ ๔, อมราวิกเขปิกะ ๔, อธิจจสมุปปันนิกะ ๒, สัญญีวาทะ ๑๖, อสัญญีวาทะ ๘, เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘, อุจเฉทวาทะ ๗, และทิฏฐธัมมนิพพานวาทะ ๕ ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว แต่เมื่อพรหมชาลสูตรถูกแสดงแล้ว สูตรนี้ (ปัญจายตนสูตร) ก็ยังชื่อว่าไม่ได้ถูกแสดง เพราะเหตุไร เพราะในสูตรนี้มีสักกายทิฏฐิที่พิสดารกว่าในพรหมชาลสูตรนั้นมาแสดงไว้ แต่เมื่อสูตรนี้ถูกแสดงแล้ว พรหมชาลสูตรก็ชื่อว่าถูกแสดงแล้วด้วย 30. ඉදානි ඉමා ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො උප්පජ්ජමානා සක්කායදිට්ඨිපමුඛෙනෙව උප්පජ්ජන්තීති දස්සෙතුං ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චොතිආදිමාහ. තත්ථ පටිනිස්සග්ගාති පරිච්චාගෙන. කාමසංයොජනානං අනධිට්ඨානාති පඤ්චකාමගුණතණ්හානං නිස්සට්ඨත්තා. පවිවෙකං පීතින්ති සප්පීතිකජ්ඣානද්වයපීතිං. නිරුජ්ඣතීති ඣානනිරොධෙන නිරුජ්ඣති. සමාපත්තිතො පන වුට්ඨිතස්ස නිරුද්ධා නාම හොති. යථෙව [Pg.17] හි ‘‘අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය නිරොධා උප්පජ්ජති නිරාමිසං සුඛං, නිරාමිසසුඛස්ස නිරොධා උප්පජ්ජති අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා’’ති එත්ථ න අයමත්ථො හොති – චතුත්ථජ්ඣානනිරොධා තතියජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතීති. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨාය තතියං ඣානං සමාපජ්ජති, තතියජ්ඣානා වුට්ඨාය චතුත්ථං ඣානං සමාපජ්ජතීති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. උප්පජ්ජති දොමනස්සන්ති හීනජ්ඣානපරියාදානකදොමනස්සං. සමාපත්තිතො වුට්ඨිතචිත්තස්ස පන කම්මනීයභාවො කථිතො. ๓๐. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า ทิฏฐิ ๖๒ ประการเหล่านี้ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นโดยมีสักกายทิฏฐิเป็นประมุข จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในกรณีนี้... ในบทเหล่านั้น คำว่า การสละคืน (ปฏินิสฺสคฺคา) หมายถึง ด้วยการสละ คำว่า การไม่อาศัยกามสังโยชน์ (กามสํโยชนานํ อนธิฏฺฐานา) หมายถึง เพราะสลัดตัณหาในกามคุณ ๕ ได้แล้ว คำว่า ปีติอันเกิดจากวิเวก (ปวิเวกํ ปีตึ) หมายถึง ปีติในฌานสองอย่างที่สหรคตด้วยปีติ (คือปฐมฌานและทุติยฌาน) คำว่า ย่อมดับไป (นิรุชฺฌติ) หมายถึง ย่อมดับไปพร้อมกับการดับแห่งฌาน แต่สำหรับผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้ว ปีตินั้นชื่อว่าดับไปแล้ว จริงอยู่ เช่นเดียวกับในข้อความที่ว่า 'เพราะเวทนาที่เป็นอทุกขมสุขดับไป สุขอันไม่มีอามิสจึงเกิดขึ้น เพราะสุขอันไม่มีอามิสดับไป เวทนาที่เป็นอทุกขมสุขจึงเกิดขึ้น' ในที่นี้ไม่ได้มีความหมายว่า 'เพราะจตุตถฌานดับไป เขาจึงเข้าถึงตติยฌานอยู่' แต่ในที่นี้มีความหมายดังนี้ว่า 'ออกจากจตุตถฌานแล้ว เข้าตติยฌาน ออกจากตติยฌานแล้ว เข้าจตุตถฌาน' พึงทราบความต่อเนื่องกันอย่างนี้ คำว่า โทมนัสย่อมเกิดขึ้น (อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสํ) หมายถึง โทมนัสที่ทำให้ฌานอันทรามเสื่อมไป ส่วนภาวะที่ควรแก่การงานแห่งจิตที่ออกจากสมาบัติแล้ว ได้ถูกกล่าวไว้ පවිවෙකා පීතීති සා එව ඣානද්වයපීති. යං ඡායා ජහතීති යං ඨානං ඡායා ජහති. කිං වුත්තං හොති? යස්මිං ඨානෙ ඡායා අත්ථි, තස්මිං ආතපො නත්ථි. යස්මිං ආතපො අත්ථි, තස්මිං ඡායා නත්ථීති. คำว่า ปีติอันเกิดจากวิเวก (ปวิเวกา ปีติ) หมายถึง ปีติในฌานสองอย่างนั้นเอง คำว่า ที่ใดเงาละไป (ยํ ฉายา ชหติ) หมายถึง สถานที่ใดที่เงาละไป ความหมายที่ต้องการจะกล่าวคืออะไร คือ ในสถานที่ใดมีเงาอยู่ ในสถานที่นั้นไม่มีแดด ในสถานที่ใดมีแดดอยู่ ในสถานที่นั้นไม่มีเงา 31. නිරාමිසං සුඛන්ති තතියජ්ඣානසුඛං. ๓๑. คำว่า นิรามิสสุข ได้แก่ สุขในตติยฌาน 32. අදුක්ඛමසුඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානවෙදනං. ๓๒. คำว่า อทุกขมสุข ได้แก่ เวทนาในจตุตถฌาน 33. අනුපාදානොහමස්මීති නිග්ගහණො අහමස්මි. නිබ්බානසප්පායන්ති නිබ්බානස්ස සප්පායං උපකාරභූතං. නනු ච මග්ගදස්සනං නාම සබ්බත්ථ නිකන්තියා සුක්ඛාපිතාය උප්පජ්ජති, කථමෙතං නිබ්බානස්ස උපකාරපටිපදා නාම ජාතන්ති, සබ්බත්ථ අනුපාදියනවසෙන අග්ගණ්හනවසෙන උපකාරපටිපදා නාම ජාතං. අභිවදතීති අභිමානෙන උපවදති. පුබ්බන්තානුදිට්ඨින්ති අට්ඨාරසවිධම්පි පුබ්බන්තානුදිට්ඨිං. අපරන්තානුදිට්ඨින්ති චතුචත්තාරීසවිධම්පි අපරන්තානුදිට්ඨිං. උපාදානමක්ඛායතීති අහමස්මීති ගහණස්ස සක්කායදිට්ඨිපරියාපන්නත්තා දිට්ඨුපාදානං අක්ඛායති. ๓๓. คำว่า อนุปาทาโนหมสฺมิ (เราเป็นผู้ไม่มีอุปาทาน) ความว่า เราเป็นผู้ไม่ยึดมั่น คำว่า นิพฺพานสปฺปายํ (เป็นที่สบายแก่นิพพาน) ความว่า เป็นที่สบาย เป็นเครื่องอุปการะแก่นิพพาน (ถามว่า) ก็การเห็นมรรคชื่อว่าย่อมเกิดขึ้นในธรรมทั้งปวงเพราะความแห้งไปแห่งความใคร่มิใช่หรือ ข้อนี้ชื่อว่าเป็นข้อปฏิบัติที่เป็นอุปการะแก่นิพพานเกิดขึ้นได้อย่างไร (ตอบว่า) ชื่อว่าเป็นข้อปฏิบัติที่เป็นอุปการะเกิดขึ้นได้ เพราะความไม่ยึดมั่น เพราะความไม่ถือมั่นในธรรมทั้งปวง คำว่า อภิวทติ (ย่อมกล่าวทับ) ความว่า ย่อมกล่าวทับด้วยความถือตัว คำว่า ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐึ (ทิฏฐิอันปรารภส่วนเบื้องต้น) ได้แก่ ปุพพันตานุทิฏฐิแม้มี 18 อย่าง คำว่า อปรนฺตานุทิฏฺฐึ (ทิฏฐิอันปรารภส่วนเบื้องปลาย) ได้แก่ อปรันตานุทิฏฐิแม้มี 44 อย่าง คำว่า อุปาทานมกฺขายติ (ย่อมถูกเรียกว่าอุปาทาน) ความว่า เพราะความยึดถือว่า เรามีอยู่ จัดเข้าในสักกายทิฏฐิ จึงถูกเรียกว่า ทิฏฐุปาทาน සන්තිවරපදන්ති වූපසන්තකිලෙසත්තා සන්තං උත්තමපදං. ඡන්නං ඵස්සායතනානන්ති භගවතා ‘‘යත්ථ චක්ඛු ච නිරුජ්ඣති රූපසඤ්ඤා ච නිරුජ්ඣති සො ආයතනො වෙදිතබ්බො’’ති එත්ථ ද්වින්නං ආයතනානං පටික්ඛෙපෙන නිබ්බානං දස්සිතං. คำว่า สนฺติวรปทํ (บทอันประเสริฐคือความสงบ) ได้แก่ บทอันสูงสุดคือพระนิพพานอันสงบแล้วเพราะเป็นที่สงบกิเลส คำว่า ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ (แห่งผัสสายตนะ 6) ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนิพพานโดยการปฏิเสธอายตนะ 2 อย่างในพระบาลีนี้ว่า ‘บัณฑิตพึงทราบอายตนะใด ที่จักษุและรูปสัญญาดับไป’ ดังนี้ ‘‘යත්ථ ආපො ච පථවී, තෙජො වායො න ගාධති; අතො සරා නිවත්තන්ති, එත්ථ වට්ටං න වත්තති; එත්ථ නාමඤ්ච රූපඤ්ච, අසෙසං උපරුජ්ඣතී’’ති. (සං. නි. 1.27) – ในที่ใด ธาตุน้ำ ดิน ไฟ และลม ตั้งอยู่ไม่ได้, จากที่นั้น ลูกศร (ตัณหา) ทั้งหลายย่อมกลับ, ในที่นี้ วัฏฏะย่อมไม่เป็นไป, ในที่นี้ นามและรูปย่อมดับไปไม่มีส่วนเหลือ ดังนี้ එත්ථ පන සඞ්ඛාරපටික්ඛෙපෙන නිබ්බානං දස්සිතං. แต่ในพระคาถานี้ พระนิพพานถูกแสดงโดยการปฏิเสธสังขาร ‘‘කත්ථ [Pg.18] ආපො ච පථවී, තෙජො වායො න ගාධති; කත්ථ දීඝඤ්ච රස්සඤ්ච, අණුං ථූලං සුභාසුභං; කත්ථ නාමඤ්ච රූපඤ්ච, අසෙසං උපරුජ්ඣතී’’ති. (දී. නි. 1.498); ในที่ไหน ธาตุน้ำ ดิน ไฟ และลม ตั้งอยู่ไม่ได้, ในที่ไหน สิ่งที่ยาวและสั้น เล็กและใหญ่ งามและไม่งาม ย่อมดับไป, ในที่ไหน นามและรูปย่อมดับไปไม่มีส่วนเหลือ ดังนี้ තත්‍ර වෙය්‍යාකරණං භවති – ในปัญหานั้น มีคำตอบดังนี้ ‘‘විඤ්ඤාණං අනිදස්සනං, අනන්තං සබ්බතො පභ’’න්ති – วิญญาณ (คือนิพพาน) อันไม่สามารถชี้ให้เห็นได้ ไม่มีที่สุด มีแสงสว่างโดยรอบ ดังนี้ එත්ථ සඞ්ඛාරපටික්ඛෙපෙන නිබ්බානං දස්සිතං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඡආයතනපටික්ඛෙපෙන දස්සිතං. අඤ්ඤත්ථ ච අනුපාදාවිමොක්ඛොති නිබ්බානමෙව දස්සිතං, ඉධ පන අරහත්තඵලසමාපත්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ในพระบาลีนี้ พระนิพพานถูกแสดงโดยการปฏิเสธสังขาร แต่ในพระสูตรนี้ พระนิพพานถูกแสดงโดยการปฏิเสธอายตนะ 6 และในที่อื่น พระนิพพานนั่นเองถูกแสดงด้วยบทว่า อนุปาทาวิมอกฺข แต่ในที่นี้หมายถึงอรหัตตผลสมาบัติ ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย පඤ්චත්තයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปัญจัตตยสูตร จบ 3. කින්තිසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถากินติสูตร 34. එවං මෙ සුතන්ති කින්තිසුත්තං. තත්ථ පිසිනාරායන්ති එවංනාමකෙ මණ්ඩලපදෙසෙ. බලිහරණෙති තස්මිං වනසණ්ඩෙ භූතානං බලිං ආහරන්ති, තස්මා සො බලිහරණන්ති වුත්තො. චීවරහෙතූති චීවරකාරණා, චීවරං පච්චාසීසමානොති අත්ථො. ඉතිභවාභවහෙතූති එවං ඉමං දෙසනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථුං නිස්සාය තස්මිං තස්මිං භවෙ සුඛං වෙදිස්සාමීති ධම්මං දෙසෙතීති කිං තුම්හාකං එවං හොතීති අත්ථො. ๓๔. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น ชื่อว่า กินติสูตร. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปิสินารายํ ได้แก่ ในมณฑลประเทศชื่ออย่างนี้. บทว่า พลิหรเณ ความว่า ในป่าไม้นั้น ชนทั้งหลายย่อมนำมาซึ่งเครื่องเซ่นสรวงแก่ภูตทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ป่าไม้นั้นจึงถูกเรียกว่า พลิหรณะ. บทว่า จีวรเหตุ ความว่า เพราะเหตุแห่งจีวร อธิบายว่า เป็นผู้หวังจีวร. บทว่า อิติภวาภวเหตุ ความว่า ความหมายคือ (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) พวกเธอมีความคิดอย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมด้วยทรงดำริว่า ‘เราอาศัยบุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยเทศนานี้แล้ว จักเสวยสุขในภพนั้นๆ’ ดังนี้หรือ 35. චත්තාරො සතිපට්ඨානාතිආදයො සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා ලොකියලොකුත්තරාව කථිතා. තත්ථාති තෙසු සත්තතිංසාය ධම්මෙසු. සියංසූති භවෙය්‍යුං. අභිධම්මෙති විසිට්ඨෙ ධම්මෙ, ඉමෙසු සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මෙසූති අත්ථො. තත්‍ර චෙති ඉදම්පි බොධිපක්ඛියධම්මෙස්වෙව භුම්මං. අත්ථතො චෙව නානං බ්‍යඤ්ජනතො චාති එත්ථ ‘‘කායොව සතිපට්ඨානං වෙදනාව සතිපට්ඨාන’’න්ති වුත්තෙ අත්ථතො නානං හොති[Pg.19], ‘‘සතිපට්ඨානා’’ති වුත්තෙ පන බ්‍යඤ්ජනතො නානං නාම හොති. තදමිනාපීති තං තුම්හෙ ඉමිනාපි කාරණෙන ජානාථාති අත්ථඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච සමානෙත්වා අථස්ස ච අඤ්ඤථා ගහිතභාවො බ්‍යඤ්ජනස්ස ච මිච්ඡා රොපිතභාවො දස්සෙතබ්බො. යො ධම්මො යො විනයොති එත්ථ අත්ථඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච විඤ්ඤාපනකාරණමෙව ධම්මො ච විනයො ච. ๓๕. โพธิปักขิยธรรม 37 ประการ มีสติปัฏฐาน 4 เป็นต้น อันเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. บทว่า ตตฺถ ได้แก่ ในธรรม 37 ประการเหล่านั้น. บทว่า สิยํสุ แปลว่า พึงมี. บทว่า อภิธมฺเม ความว่า ในธรรมอันยิ่ง คือในโพธิปักขิยธรรม 37 ประการเหล่านี้. แม้บทว่า ตตฺร เจ นี้ ก็เป็นภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) ในโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายนั่นเอง. ในบทว่า อตฺถโต เจว นานํ พฺยญฺชนโต จ นี้ เมื่อกล่าวว่า ‘กายเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน เวทนาเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน’ ดังนี้ ย่อมแตกต่างกันโดยอรรถ แต่เมื่อกล่าวว่า ‘สติปฏฺฐานา’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมแตกต่างกันโดยพยัญชนะ. บทว่า ตทมินาปิ ความว่า พวกเธอจงรู้เรื่องนั้นแม้ด้วยเหตุนี้ ดังนี้แล้ว พึงแสดงความเป็นสิ่งที่ถูกยึดถือโดยประการอื่นแห่งอรรถ และความเป็นสิ่งที่ถูกยกขึ้นไว้ผิดแห่งพยัญชนะ โดยเทียบเคียงทั้งอรรถและพยัญชนะ. ในบทว่า โย ธมฺโม โย วินโย นี้ ทั้งธรรมและวินัยเป็นเพียงเหตุแห่งการทำให้แจ้งซึ่งอรรถและพยัญชนะเท่านั้น. 37. අත්ථතො හි ඛො සමෙතීති සතියෙව සතිපට්ඨානන්ති ගහිතා. බ්‍යඤ්ජනතො නානන්ති කෙවලං බ්‍යඤ්ජනමෙව සතිපට්ඨානොති වා සතිපට්ඨානාති වා මිච්ඡා රොපෙථ. අප්පමත්තකං ඛොති සුත්තන්තං පත්වා බ්‍යඤ්ජනං අප්පමත්තකං නාම හොති. පරිත්තමත්තං ධනිතං කත්වා රොපිතෙපි හි නිබ්බුතිං පත්තුං සක්කා හොති. ๓๗. บทว่า อตฺถโต หิ โข สเมติ ความว่า พวกเขายึดถือว่า สติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน. บทว่า พฺยญฺชนโต นานํ ความว่า พวกเธอยกขึ้นไว้ผิดเพียงแค่พยัญชนะว่า สติปฏฺฐาโน บ้าง สติปฏฺฐานา บ้าง. บทว่า อปฺปมตฺตกํ โข ความว่า เมื่อถึงสุตตันตะ พยัญชนะชื่อว่าเป็นเรื่องเล็กน้อย. เพราะแม้เมื่อยกขึ้นไว้โดยทำเป็นเสียงหนัก (ธนิต) เพียงเล็กน้อย ก็สามารถบรรลุนิพพานได้. තත්‍රිදං වත්ථු – විජයාරාමවිහාරවාසී කිරෙකො ඛීණාසවත්ථෙරො ද්වින්නං භික්ඛූනං සුත්තං ආහරිත්වා කම්මට්ඨානං කථෙන්තො – ‘‘සමුද්ධො සමුද්ධොති, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො භාසතී’’ති ධනිතං කත්වා ආහ. එකො භික්ඛු ‘‘සමුද්ධො නාම, භන්තෙ’’ති ආහ. ආවුසො, සමුද්ධොති වුත්තෙපි සමුද්දොති වුත්තෙපි මයං ලොණසාගරමෙව ජානාම, තුම්හෙ පන නො අත්ථගවෙසකා, බ්‍යඤ්ජනගවෙසකා, ගච්ඡථ මහාවිහාරෙ පගුණබ්‍යඤ්ජනානං භික්ඛූනං සන්තිකෙ බ්‍යඤ්ජනං සොධාපෙථාති කම්මට්ඨානං අකථෙත්වාව උට්ඨාපෙසි. සො අපරභාගෙ මහාවිහාරෙ භෙරිං පහරාපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස චතූසු මග්ගෙසු පඤ්හං කථෙත්වාව පරිනිබ්බුතො. එවං සුත්තන්තං පත්වා බ්‍යඤ්ජනං අප්පමත්තකං නාම හොති. ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าดังนี้ – ได้ยินว่า พระขีณาสพเถระรูปหนึ่ง ผู้อยู่ในวิชัยารามวิหาร เมื่อนำพระสูตรมาบอกกรรมฐานแก่ภิกษุสองรูป ได้กล่าวโดยทำเสียงให้หนักว่า ‘สมุทฺโธ สมุทฺโธติ ภิกฺขเว อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ภาสติ’ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมกล่าวว่า สมุทโธ สมุทโธ). ภิกษุรูปหนึ่งทูลว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ที่ถูกคือ สมุทฺโท’. (พระเถระกล่าวว่า) ‘อาวุโส เมื่อกล่าวว่า สมุทฺโธ ก็ดี เมื่อกล่าวว่า สมุทฺโท ก็ดี เราทั้งหลายย่อมหมายถึงมหาสมุทรน้ำเค็มเท่านั้น แต่พวกเธอไม่ใช่ผู้แสวงหาอรรถ เป็นผู้แสวงหาพยัญชนะ พวกเธอจงไป จงชำระพยัญชนะในสำนักของภิกษุทั้งหลายผู้มีพยัญชนะคล่องแคล่วในมหาวิหารเถิด’ ดังนี้แล้ว ไม่บอกกรรมฐาน ให้ลุกขึ้นไป. ในภายหลัง พระเถระนั้นให้ตีกลองในมหาวิหาร แล้วกล่าวแก้ปัญหาในมรรค 4 แก่ภิกษุสงฆ์แล้วจึงปรินิพพาน. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อถึงสุตตันตะ พยัญชนะชื่อว่าเป็นเรื่องเล็กน้อย. විනයං පන පත්වා නො අප්පමත්තකං. සාමණෙරපබ්බජ්ජාපි හි උභතොසුද්ධිතො වට්ටති, උපසම්පදාදිකම්මානිපි සිථිලාදීනං ධනිතාදිකරණමත්තෙනෙව කුප්පන්ති. ඉධ පන සුත්තන්තබ්‍යඤ්ජනං සන්ධායෙතං වුත්තං. แต่เมื่อถึงพระวินัย พยัญชนะไม่ใช่เรื่องเล็กน้อย. เพราะแม้แต่สามเณรบรรพชาก็สมควรจากความบริสุทธิ์ทั้งสองฝ่าย, แม้กรรมทั้งหลายมีอุปสมบทเป็นต้น ก็กำเริบ (เสียไป) เพียงด้วยการทำอักษรเสียงเบา (สิถิล) เป็นต้น ให้เป็นเสียงหนัก (ธนิต) เป็นต้น. แต่ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้โดยทรงหมายถึงพยัญชนะในสุตตันตะ. 38. අථ චතුත්ථවාරෙ විවාදො කස්මා? සඤ්ඤාය විවාදො. ‘‘අහං සතිමෙව සතිපට්ඨානං වදාමි, අයං ‘කායො සතිපට්ඨාන’න්ති වදතී’’ති හි නෙසං සඤ්ඤා හොති. බ්‍යඤ්ජනෙපි එසෙව නයො. ๓๘. ครั้นแล้ว ในวาทะที่ 4 การวิวาทเกิดขึ้นเพราะเหตุไร? การวิวาทเกิดขึ้นเพราะสัญญา. เพราะพวกเขามีสัญญาว่า ‘เรากล่าวว่าสติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน แต่ผู้นี้กล่าวว่า กายเป็นสติปัฏฐาน’. แม้ในเรื่องพยัญชนะ ก็นัยนี้เช่นกัน. 39. න [Pg.20] චොදනාය තරිතබ්බන්ති න චොදනත්ථාය වෙගායිතබ්බං. එකච්චො හි පුග්ගලො ‘‘නලාටෙ තෙ සාසපමත්තා පිළකා’’ති වුත්තො ‘‘මය්හං නලාටෙ සාසපමත්තං පිළකං පස්සසි, අත්තනො නලාටෙ තාලපක්කමත්තං මහාගණ්ඩං න පස්සසී’’ති වදති. තස්මා පුග්ගලො උපපරික්ඛිතබ්බො. අදළ්හදිට්ඨීති අනාදානදිට්ඨී සුංසුමාරං හදයෙ පක්ඛිපන්තො විය දළ්හං න ගණ්හාති. ๓๙. บทว่า “น โจทนาย ตริตพฺพํ” ความว่า ไม่พึงรีบร้อนเพื่อจะโจทนา จริงอยู่ บุคคลบางคนถูกกล่าวว่า “ที่หน้าผากของท่านมีสิวขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด” เขาย่อมกล่าวตอบว่า “ท่านเห็นสิวขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดที่หน้าผากของเรา แต่ไม่เห็นฝีใหญ่ขนาดเท่าผลตาลสุกที่หน้าผากของตน” เพราะฉะนั้น พึงพิจารณาบุคคล (ก่อน) บทว่า “อทฬฺหทิฏฺฐิ” ความว่า มีทิฏฐิที่ไม่ยึดมั่น คือไม่ยึดถืออย่างมั่นคง เหมือนกับคนที่เอาจระเข้ใส่ไว้ในอก උපඝාතොති චණ්ඩභාවෙන වණඝට්ටිතස්ස විය දුක්ඛුප්පත්ති. සුප්පටිනිස්සග්ගීති ‘‘කිං නාම අහං ආපන්නො, කදා ආපන්නො’’ති වා ‘‘ත්වං ආපන්නො, තව උපජ්ඣායො ආපන්නො’’ති වා එකං ද්වෙ වාරෙ වත්වාපි ‘‘අසුකං නාම අසුකදිවසෙ නාම, භන්තෙ, ආපන්නත්ථ, සණිකං අනුස්සරථා’’ති සරිත්වා තාවදෙව විස්සජ්ජෙති. විහෙසාති බහුං අත්ථඤ්ච කාරණඤ්ච ආහරන්තස්ස කායචිත්තකිලමථො. සක්කොමීති එවරූපො හි පුග්ගලො ඔකාසං කාරෙත්වා ‘‘ආපත්තිං ආපන්නත්ථ, භන්තෙ’’ති වුත්තො ‘‘කදා කිස්මිං වත්ථුස්මි’’න්ති වත්වා ‘‘අසුකදිවසෙ අසුකස්මිං වත්ථුස්මි’’න්ති වුත්තෙ ‘‘න සරාමි, ආවුසො’’ති වදති, තතො ‘‘සණිකං, භන්තෙ, සරථා’’ති බහුං වත්වා සාරිතො සරිත්වා විස්සජ්ජෙති. තෙනාහ ‘‘සක්කොමී’’ති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. บทว่า “อุปฆาโต” ความว่า มีความทุกข์เกิดขึ้นเหมือนผู้ที่ถูกกรีดแผลด้วยความเป็นคนดุร้าย บทว่า “สุปฺปฏินิสฺสคฺคี” ความว่า เมื่อถูกถามว่า “เราต้องอาบัติชื่ออะไร ต้องเมื่อไหร่” หรือเมื่อถูกกล่าวว่า “ท่านต้องอาบัติ อุปัชฌาย์ของท่านต้องอาบัติ” แม้จะกล่าวครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง ก็จะสละอาบัตินั้น หรือเมื่อถูกกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านต้องอาบัติชื่อโน้น ในวันชื่อโน้น ขอท่านจงค่อยๆ ระลึก” เมื่อระลึกได้ ก็จะสละในขณะนั้นเอง บทว่า “วิเหสา” ความว่า ความลำบากกายลำบากใจของผู้นำมาซึ่งประโยชน์และเหตุผลเป็นอันมาก บทว่า “สกฺโกมิ” ความว่า บุคคลเช่นนี้แล เมื่อโจทก์ขอโอกาสแล้วกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านต้องอาบัติแล้ว” เขากล่าวว่า “เมื่อไหร่ ในวัตถุอะไร” เมื่อโจทก์กล่าวว่า “ในวันชื่อโน้น ในวัตถุชื่อโน้น” เขากล่าวว่า “อาวุโส ผมระลึกไม่ได้” ต่อจากนั้น เมื่อถูกเตือนให้ระลึก โดยกล่าวบ่อยๆ ว่า “ท่านผู้เจริญ ขอจงค่อยๆ ระลึก” เขาระลึกได้แล้วจึงสละ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “สกฺโกมิ” (เราสามารถ) พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งโดยนัยนี้ උපෙක්ඛා නාතිමඤ්ඤිතබ්බාති උපෙක්ඛා න අතික්කමිතබ්බා, කත්තබ්බා ජනෙතබ්බාති අත්ථො. යො හි එවරූපං පුග්ගලං ඨිතකංයෙව පස්සාවං කරොන්තං දිස්වාපි ‘‘නනු, ආවුසො, නිසීදිතබ්බ’’න්ති වදති, සො උපෙක්ඛං අතිමඤ්ඤති නාම. บทว่า “อุเปกฺขา นาติมญฺญิตพฺพา” ความว่า ไม่พึงล่วงเกินอุเบกขา พึงทำ พึงให้เกิด จริงอยู่ ผู้ใดแม้เห็นบุคคลเช่นนี้กำลังยืนถ่ายปัสสาวะอยู่ ก็ยังกล่าวว่า “อาวุโส ไม่ควรจะนั่งหรือ” ผู้นั้นชื่อว่าล่วงเกินอุเบกขา 40. වචීසංහාරොති වචනසඤ්චාරො. ඉමෙහි කථිතං අමූසං අන්තරං පවෙසෙය්‍ය, තුම්හෙ ඉමෙහි ඉදඤ්චිදඤ්ච වුත්තාති අමූහි කථිතං ඉමෙසං අන්තරං පවෙසෙය්‍යාති අත්ථො. දිට්ඨිපළාසොතිආදීහි චිත්තස්ස අනාරාධනියභාවො කථිතො. තං ජානමානො සමානො ගරහෙය්‍යාති තං සත්ථා ජානමානො සමානො නින්දෙය්‍ය අම්හෙති. එතං පනාවුසො, ධම්මන්ති එතං කලහභණ්ඩනධම්මං. ๔๐. บทว่า “วจีสํหาโร” ความว่า การสัญจรแห่งวาจา คือ พึงนำคำที่พวกนี้กล่าวไปสู่ท่ามกลางของพวกโน้น และพึงนำคำที่พวกโน้นกล่าวว่า “พวกท่านถูกพวกนี้กล่าวคำนี้ๆ” ไปสู่ท่ามกลางของพวกนี้ ด้วยบทมีอาทิว่า “ทิฏฺฐิปฬาส” พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความเป็นผู้มีจิตที่ใครๆ ไม่พึงให้ยินดีได้ บทว่า “ตํ ชานมาโน สมาโน ครเหยฺย” ความว่า พระศาสดาทรงทราบเรื่องนั้นอยู่ พึงติเตียนพวกเรา บทว่า “เอตํ ปนาวุโส ธมฺมํ” ความว่า ธรรมคือการทะเลาะวิวาทนี้ තඤ්චෙති [Pg.21] තං සඤ්ඤත්තිකාරකං භික්ඛුං. එවං බ්‍යාකරෙය්‍යාති මයා එතෙ සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨාපිතාති අවත්වා යෙන කාරණෙන සඤ්ඤත්ති කතා, තදෙව දස්සෙන්තො එවං බ්‍යාකරෙය්‍ය. තාහං ධම්මං සුත්වාති එත්ථ ධම්මොති සාරණීයධම්මො අධිප්පෙතො. න චෙව අත්තානන්තිආදීසු ‘‘බ්‍රහ්මලොකප්පමාණො හෙස අග්ගි උට්ඨාසි, කො එතමඤ්ඤත්‍ර මයා නිබ්බාපෙතුං සමත්ථො’’ති හි වදන්තො අත්තානං උක්කංසෙති නාම. ‘‘එත්තකා ජනා විචරන්ති, ඔකාසො ලද්ධුං න සක්කා, එකොපි එත්තකමත්තං නිබ්බාපෙතුං සමත්ථො නාම නත්ථී’’ති වදමානො පරං වම්භෙති නාම. තදුභයම්පෙස න කරොති. ධම්මො පනෙත්ථ සම්මාසම්බුද්ධස්ස බ්‍යාකරණං, තෙසං භික්ඛූනං සඤ්ඤත්තිකරණං අනුධම්මො, තදෙව බ්‍යාකරොති නාම. න ච කොචි සහධම්මිකොති අඤ්ඤො චස්ස කොචි සහෙතුකො පරෙහි වුත්තො වාදො වා අනුවාදො වා ගරහිතබ්බභාවං ආගච්ඡන්තො නාම නත්ථි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. บทว่า “ตญฺจ” ได้แก่ ภิกษุผู้ทำญัตตินั้น บทว่า “เอวํ พฺยากเรยฺย” ความว่า ไม่กล่าวว่า “เราได้ตั้งภิกษุเหล่านี้ไว้ในธรรมอันบริสุทธิ์แล้ว” แต่พึงแสดงเหตุที่ตนทำญัตตินั้นนั่นแหละ พยากรณ์อย่างนี้ ในบทว่า “ตาหํ ธมฺมํ สุตฺวา” นี้ บทว่า “ธมฺโม” ทรงประสงค์สาราณิยธรรม ในบทมีอาทิว่า “น เจว อตฺตานํ” ความว่า ผู้ที่กล่าวว่า “ไฟคืออธิกรณ์นี้ลุกขึ้นมีประมาณเท่าพรหมโลก ใครอื่นนอกจากเราจะสามารถดับได้” ชื่อว่ายกตน ส่วนผู้ที่กล่าวว่า “ชนทั้งหลายมีประมาณเท่านี้เที่ยวไป ไม่สามารถจะหาโอกาส (เพื่อระงับอธิกรณ์) ได้ คนคนเดียวที่จะสามารถดับไฟคืออธิกรณ์ประมาณเท่านี้ได้นั้นไม่มี” ชื่อว่าข่มผู้อื่น เธอย่อมไม่กระทำทั้งสองอย่างนั้น ในที่นี้ การพยากรณ์ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นธรรม การทำญัตติของภิกษุเหล่านั้นเป็นอนุธรรม ชื่อว่าเธอย่อมพยากรณ์ธรรมและอนุธรรมนั้นนั่นแหละ บทว่า “น จ โกจิ สหธมฺมิโก” ความว่า วาทะหรืออนุวาทะอย่างอื่นใดๆ ที่มีเหตุ ซึ่งผู้อื่นกล่าวต่อภิกษุนั้น ชื่อว่าจะถึงความเป็นสิ่งที่พึงติเตียนได้นั้น ไม่มี ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย කින්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากินติสูตร จบ 4. සාමගාමසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาสามคามสูตร 41. එවං මෙ සුතන්ති සාමගාමසුත්තං. තත්ථ සාමගාමෙති සාමාකානං උස්සන්නත්තා එවංලද්ධනාමෙ ගාමෙ. අධුනා කාලඞ්කතොති සම්පති කාලං කතො. ද්වෙධිකජාතාති ද්වෙජ්ඣජාතා ද්වෙභාගජාතා. භණ්ඩනාදීසු භණ්ඩනං පුබ්බභාගකලහො, තං දණ්ඩාදානාදිවසෙන පණ්ණත්තිවීතික්කමවසෙන ච වද්ධිතං කලහො, ‘‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසී’’තිආදිකං විරුද්ධවචනං විවාදො. විතුදන්තාති විතුජ්ජන්තා. සහිතං මෙති මම වචනං අත්ථසංහිතං. අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තන්ති යං තව අධිචිණ්ණං චිරකාලසෙවනවසෙන පගුණං, තං මම වාදං ආගම්ම නිවත්තං. ආරොපිතො තෙ වාදොති තුය්හං උපරි මයා දොසො ආරොපිතො. චර වාදප්පමොක්ඛායාති භත්තපුටං ආදාය තං තං උපසඞ්කමිත්වා වාදප්පමොක්ඛත්ථාය උත්තරි [Pg.22] පරියෙසමානො චර. නිබ්බෙඨෙහි වාති අථ මයා ආරොපිතවාදතො අත්තානං මොචෙහි. සචෙ පහොසීති සචෙ සක්කොසි. වධොයෙවාති මරණමෙව. ๔๑. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า “เอวํ เม สุตํ” คือ สามคามสูตร ในสามคามสูตรนั้น บทว่า “สามคาเม” ความว่า ในหมู่บ้านที่ได้ชื่ออย่างนั้นเพราะมีต้นหญ้าสามะมาก บทว่า “อธุนา กาลํกโต” ความว่า บัดนี้ได้ทำกาละแล้ว บทว่า “เทฺวฬิกชาตา” ความว่า เกิดเป็นสองพวก เกิดเป็นสองฝ่าย ในบรรดาการทะเลาะเป็นต้น การทะเลาะกันในเบื้องต้น ชื่อว่า ภณฺฑนํ, การทะเลาะนั้นที่เจริญขึ้นโดยการถือไม้เท้าเป็นต้นและโดยการล่วงละเมิดบัญญัติ ชื่อว่า กลโห, คำพูดที่ขัดแย้งกันมีอาทิว่า “ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้” ชื่อว่า วิวาโท บทว่า “วิตุรนฺตา” ความว่า ทิ่มแทงกันอยู่ บทว่า “สหิตํ เม” ความว่า คำพูดของเราประกอบด้วยประโยชน์ บทว่า “อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ” ความว่า สิ่งใดที่ท่านสั่งสมมาจนชำนาญด้วยการเสพมานาน สิ่งนั้นอาศัยวาทะของเราแล้วกลับกลายไป บทว่า “อาโรปิโต เต วาโท” ความว่า โทษอันเรายกขึ้นเหนือท่านแล้ว บทว่า “จร วาทปฺปโมกฺขาย” ความว่า ท่านจงถือเอาห่อข้าวแล้วเข้าไปยังที่นั้นๆ เที่ยวไปเพื่อแสวงหา (อาจารย์) ยิ่งขึ้นไปเพื่อเปลื้องวาทะ บทว่า “นิพฺเพเฐหิ วา” ความว่า หรือท่านจงเปลื้องตนจากวาทะที่เรายกขึ้นแล้ว บทว่า “สเจ ปโหสิ” ความว่า ถ้าท่านสามารถ บทว่า “วโธเยว” ความว่า คือความตายเท่านั้น නාටපුත්තියෙසූති නාටපුත්තස්ස අන්තෙවාසිකෙසු. නිබ්බින්නරූපාති උක්කණ්ඨිතසභාවා, අභිවාදනාදීනි න කරොන්ති. විරත්තරූපාති විගතපෙමා. පටිවානරූපාති තෙසං නිපච්චකිරියතො නිවත්තසභාවා. යථා තන්ති යථා ච දුරක්ඛාතාදිසභාවෙ ධම්මවිනයෙ නිබ්බින්නවිරත්තපටිවානරූපෙහි භවිතබ්බං, තථෙව ජාතාති අත්ථො. දුරක්ඛාතෙති දුක්කථිතෙ. දුප්පවෙදිතෙති දුවිඤ්ඤාපිතෙ. අනුපසමසංවත්තනිකෙති රාගාදීනං උපසමං කාතුං අසමත්ථො. භින්නථූපෙති භින්නපතිට්ඨෙ. එත්ථ හි නාටපුත්තොව නෙසං පතිට්ඨෙන ථූපො, සො පන භින්නො මතො. තෙන වුත්තං ‘‘භින්නථූපෙ’’ති. අප්පටිසරණෙති තස්සෙව අභාවෙන පටිසරණවිරහිතෙ. บทว่า “นาฏปุตฺติเยสุ” ความว่า ในหมู่ศิษย์ของนาฏบุตร บทว่า “นิพฺพินฺนรูปา” ความว่า มีสภาพเบื่อหน่าย ไม่ทำการไหว้เป็นต้น บทว่า “วิรตฺตรูปา” ความว่า มีความรักปราศไปแล้ว บทว่า “ปฏิวานรูปา” ความว่า มีสภาพหันกลับจากการทำความเคารพต่อพวกเขา บทว่า “ยถา ตํ” ความว่า พึงเป็นผู้มีสภาพเบื่อหน่าย คลายความรัก และหันกลับจากการทำความเคารพในธรรมวินัยที่มีสภาพอันศาสดากล่าวไว้ไม่ดีเป็นต้น ฉันใด ก็เกิดเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน ฉันนั้น บทว่า “ทุรกฺขาเต” ความว่า อันศาสดากล่าวไว้ไม่ดี บทว่า “ทุปฺปเวทิเต” ความว่า อันศาสดาประกาศไว้ไม่ดี บทว่า “อนุปสมสํวตฺตนิเก” ความว่า ไม่สามารถเพื่อจะทำความสงบระงับราคะเป็นต้นได้ บทว่า “ภินฺนถูเป” ความว่า มีที่พึ่งอันทำลายแล้ว ในที่นี้ นาฏบุตรนั่นแหละเป็นสถูป (ที่พึ่ง) ของศิษย์เหล่านั้นโดยเป็นที่ตั้ง แต่นาฏบุตรนั้นแตกทำลายคือตายแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภินฺนถูเป” บทว่า “อปฺปฏิสรเณ” ความว่า ปราศจากที่พึ่งเพราะไม่มีนาฏบุตรนั้นนั่นเอง නනු චායං නාටපුත්තො නාළන්දවාසිකො, සො කස්මා පාවායං කාලංකතොති. සො කිර උපාලිනා ගහපතිනා පටිවිද්ධසච්චෙන දසහි ගාථාහි භාසිතෙ බුද්ධගුණෙ සුත්වා උණ්හං ලොහිතං ඡඩ්ඩෙසි. අථ නං අඵාසුකං ගහෙත්වා පාවං අගමංසු, සො තත්ථ කාලමකාසි. කාලං කුරුමානො ච ‘‘මම ලද්ධි අනිය්‍යානිකා සාරරහිතා, මයං තාව නට්ඨා, අවසෙසජනො මා අපායපූරකො අහොසි. සචෙ පනාහං ‘මම සාසනං අනිය්‍යානික’න්ති වක්ඛාමි, න සද්දහිස්සන්ති. යංනූනාහං ද්වෙපි ජනෙ න එකනීහාරෙන උග්ගණ්හාපෙය්‍යං, තෙ මමච්චයෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං විවදිස්සන්ති. සත්ථා තං විවාදං පටිච්ච එකං ධම්මකථං කථෙස්සති, තතො තෙ සාසනස්ස මහන්තභාවං ජාතිස්සන්තී’’ති. ก็ นาฏบุตรผู้นี้เป็นชาวเมืองนาลันทาไม่ใช่หรือ เหตุไฉนเขาจึงทำกาละที่เมืองปาวาเล่า. ได้ยินว่า นาฏบุตรนั้นได้ฟังพุทธคุณที่อุบาลีคหบดีผู้แทงตลอดสัจจะแล้วกล่าวด้วยคาถา ๑๐ คาถาแล้ว ได้กระอักโลหิตร้อน. ลำดับนั้น พวกนิครนถ์ได้นำท่านผู้ไม่สบายไปสู่เมืองปาวา ท่านได้ทำกาละที่เมืองปาวานั้น. และเมื่อจะทำกาละ ท่านได้คิดว่า ‘ลัทธิของเราไม่นำออกจากทุกข์ ปราศจากสาระ พวกเราพินาศแล้ว ส่วนชนที่เหลืออย่าได้เป็นผู้ทำอบายให้เต็มเลย. แต่ถ้าเราจักกล่าวว่า ‘คำสอนของเราไม่นำออกจากทุกข์’ (พวกสาวก) ก็จักไม่เชื่อ. ทางที่ดี เราไม่พึงให้คนแม้ทั้งสองเรียนโดยนัยเดียวกัน, เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว พวกเขาจักวิวาทกันและกัน. พระศาสดาจักทรงอาศัยการวิวาทนั้น ตรัสธรรมกถาเรื่องหนึ่ง, แต่นั้น พวกเขาจักรู้ความยิ่งใหญ่แห่งพระศาสนา’ ดังนี้. අථ නං එකො අන්තෙවාසිකො උපසඞ්කමිත්වා ආහ ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ දුබ්බලා, මය්හං ඉමස්මිං ධම්මෙ සාරං ආචික්ඛථ ආචරියප්පමාණ’’න්ති. ආවුසො, ත්වං මමච්චයෙන සස්සතන්ති ගණ්හෙය්‍යාසීති. අපරොපි තං උපසඞ්කමි, තං උච්ඡෙදං ගණ්හාපෙසි. එවං ද්වෙපි ජනෙ එකලද්ධිකෙ අකත්වා බහූ නානානීහාරෙන උග්ගණ්හාපෙත්වා කාලමකාසි. තෙ තස්ස සරීරකිච්චං කත්වා සන්නිපතිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං පුච්ඡිංසු ‘‘කස්සාවුසො, ආචරියො සාරමාචික්ඛී’’ති? එකො උට්ඨහිත්වා මය්හන්ති ආහ. කිං ආචික්ඛීති? සස්සතන්ති. අපරො තං පටිබාහිත්වා මය්හං සාරං ආචික්ඛීති ආහ. එවං සබ්බෙ ‘‘මය්හං සාරං ආචික්ඛි, අහං ජෙට්ඨකො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදං වඩ්ඪෙත්වා අක්කොසෙ [Pg.23] චෙව පරිභාසෙ ච හත්ථපාදපහාරාදීනි ච පවත්තෙත්වා එකමග්ගෙන ද්වෙ අගච්ඡන්තා නානාදිසාසු පක්කමිංසු, එකච්චෙ ගිහී අහෙසුං. ครั้งนั้น อันเตวาสิกคนหนึ่งเข้าไปหาท่านแล้วกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายอ่อนแอ ขอจงบอกสาระในธรรมนี้อันเป็นประมาณแห่งอาจารย์แก่ข้าพเจ้าเถิด’ (นาฏบุตรกล่าวว่า) ‘ดูก่อนอาวุโส เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ท่านพึงยึดถือว่า สัสสตทิฏฐิ’ ดังนี้. แม้อันเตวาสิกอีกคนหนึ่งก็เข้าไปหาท่าน ท่านก็ให้ยึดถืออุจเฉททิฏฐิ. ท่านไม่ทำให้คนแม้ทั้งสองมีความเห็นอย่างเดียวกัน แต่ให้คนจำนวนมากเรียนโดยนัยต่างๆ กัน แล้วได้ทำกาละ. พวกเขาทำสรีรกิจของท่านแล้ว ประชุมกันถามกันและกันว่า ‘ดูก่อนอาวุโส อาจารย์ได้บอกสาระแก่ใคร’. คนหนึ่งลุกขึ้นกล่าวว่า ‘แก่ข้าพเจ้า’. (เมื่อถูกถามว่า) ‘บอกว่าอะไร’. (ตอบว่า) ‘บอกว่า สัสสตทิฏฐิ’. อีกคนหนึ่งคัดค้านคำนั้นแล้วกล่าวว่า ‘อาจารย์บอกสาระแก่ข้าพเจ้า’. ทุกคนต่างกล่าวว่า ‘อาจารย์บอกสาระแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าเป็นผู้ใหญ่ที่สุด’ ดังนี้ แล้วเพิ่มการวิวาทกันและกัน ได้ด่าบริภาษและประหารกันด้วยมือและเท้าเป็นต้น สองคนไม่เดินไปทางเดียวกัน ได้หลีกไปในทิศต่างๆ กัน บางพวกได้เป็นคฤหัสถ์. භගවතො පන ධරමානකාලෙපි භික්ඛුසඞ්ඝෙ විවාදො න උප්පජ්ජි. සත්ථා හි තෙසං විවාදකාරණෙ උප්පන්නමත්තෙයෙව සයං වා ගන්ත්වා තෙ වා භික්ඛූ පක්කොසාපෙත්වා ඛන්ති මෙත්තා පටිසඞ්ඛා අවිහිංසා සාරණීයධම්මෙසු එකං කාරණං කථෙත්වා විවාදං වූපසමෙති. එවං ධරමානොපි සඞ්ඝස්ස පතිට්ඨාව අහොසි. පරිනිබ්බායමානොපි අවිවාදකාරණං කත්වාව පරිනිබ්බායි. භගවතා හි සුත්තෙ දෙසිතා චත්තාරො මහාපදෙසා (අ. නි. 4.180; දී. නි. 2.187) යාවජ්ජදිවසා භික්ඛූනං පතිට්ඨා ච අවස්සයො ච. තථා ඛන්ධකෙ දෙසිතා චත්තාරො මහාපදෙසා (මහාව. 305) සුත්තෙ වුත්තානි චත්තාරි පඤ්හබ්‍යාකරණානි (අ. නි. 4.42) ච. තෙනෙවාහ – ‘‘යො වො මයා, ආනන්ද, ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා’’ති (දී. නි. 2.216). ส่วนในสมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ การวิวาทมิได้เกิดขึ้นในภิกษุสงฆ์. เพราะว่า เมื่อเหตุแห่งการวิวาทเกิดขึ้นแก่ภิกษุเหล่านั้น พระศาสดาจะเสด็จไปเอง หรือรับสั่งให้เรียกภิกษุเหล่านั้นมา แล้วตรัสเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งในสาราณิยธรรม คือ ขันติ เมตตา ปฏิสังขา อวิหิงสา แล้วทรงระงับการวิวาทนั้น. ด้วยเหตุนี้ แม้เมื่อยังทรงพระชนม์อยู่ ก็ทรงเป็นที่พึ่งพำนักของสงฆ์. แม้เมื่อจะเสด็จปรินิพพาน ก็ได้ทรงทำเหตุแห่งความไม่วิวาทไว้แล้วจึงปรินิพพาน. จริงอยู่ มหาปเทส ๔ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสูตร (อํ. จตุกฺก. ๔.๑๘๐; ที. มหา. ๒.๑๘๗) เป็นทั้งที่พึ่งพำนักและที่อาศัยของภิกษุทั้งหลายตราบเท่าทุกวันนี้. เช่นเดียวกัน มหาปเทส ๔ ที่ตรัสไว้ในขันธกะ (มหาวา. ๓๐๕) และปัญหาพยากรณ์ ๔ ที่ตรัสไว้ในสูตร (อํ. จตุกฺก. ๔.๔๒) ก็เป็นเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า ‘ดูก่อนอานนท์ ธรรมและวินัยใดที่เราแสดงแล้ว บัญญัติแล้วแก่เธอทั้งหลาย ธรรมและวินัยนั้น จักเป็นศาสดาของเธอทั้งหลาย โดยกาลล่วงไปแห่งเรา’ (ที. มหา. ๒.๒๑๖). 42. අථ ඛො චුන්දො සමණුද්දෙසොති අයං ථෙරො ධම්මසෙනාපතිස්ස කනිට්ඨභාතිකො. තං භික්ඛූ අනුපසම්පන්නකාලෙ චුන්දො සමණුද්දෙසොති සමුදාචරිත්වා ථෙරකාලෙපි තථෙව සමුදාචරිංසු. තෙන වුත්තං ‘‘චුන්දො සමණුද්දෙසො’’ති. උපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? නාටපුත්තෙ කිර කාලංකතෙ ජම්බුදීපෙ මනුස්සා තත්ථ තත්ථ කථං පවත්තයිංසු – ‘‘නිගණ්ඨො නාටපුත්තො එකො සත්ථාති පඤ්ඤායිත්ථ, තස්ස කාලකිරියාය සාවකානං එවරූපො විවාදො ජාතො, සමණො පන ගොතමො ජම්බුදීපෙ චන්දො විය සූරියො විය ච පාකටොයෙව, කීදිසො නු ඛො සමණෙ ගොතමෙ පරිනිබ්බුතෙ සාවකානං විවාදො භවිස්සතී’’ති. ථෙරො තං කථං සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘ඉමං කථං ගහෙත්වා දසබලස්ස ආරොචෙස්සාමි, සත්ථා ච එතං අත්ථුප්පත්තිං කත්වා එකං දෙසනං කථෙස්සතී’’ති. සො නික්ඛමිත්වා යෙන සාමගාමො, යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි. උජුමෙව භගවතො සන්තිකං අගන්ත්වා යෙනස්ස උපජ්ඣායො ආයස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමීති අත්ථො. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘උපජ්ඣායො මෙ මහාපඤ්ඤො, සො ඉමං සාසනං [Pg.24] සත්ථු ආරොචෙස්සති, අථ සත්ථා තදනුරූපං ධම්මං දෙසෙස්සතී’’ති. කථාපාභතන්ති කථාමූලං, මූලඤ්හි පාභතන්ති වුච්චති. යථාහ – ๔๒. คำว่า ‘ครั้งนั้นแล จุนทสมณุทเทส’ ความว่า พระเถระรูปนี้เป็นน้องชายของพระธรรมเสนาบดี. ภิกษุทั้งหลายเรียกท่านในเวลาที่ยังไม่ได้อุปสมบทว่า จุนทสมณุทเทส แม้ในเวลาที่เป็นพระเถระแล้วก็ยังเรียกอย่างนั้นเหมือนเดิม. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘จุนทสมณุทเทส’. คำว่า ‘เข้าไปเฝ้า’ ถามว่า เข้าไปเฝ้าทำไม. ตอบว่า ได้ยินว่า เมื่อนาฏบุตรทำกาละแล้ว มนุษย์ในชมพูทวีปได้พูดกันในที่นั้นๆ ว่า ‘นิครนถ์นาฏบุตรได้ปรากฏว่าเป็นศาสดาผู้หนึ่ง, เพราะการทำกาละของท่าน การวิวาทเช่นนี้จึงเกิดขึ้นแก่พวกสาวก, ส่วนพระสมณโคดมปรากฏในชมพูทวีปดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์, เมื่อพระสมณโคดมปรินิพพานแล้ว การวิวาทของพวกสาวกจักเป็นเช่นไรหนอ’. พระเถระได้ฟังคำนั้นแล้วจึงคิดว่า ‘เราจะนำเรื่องนี้ไปกราบทูลแด่พระทศพล, และพระศาสดาจักทรงทำเรื่องนี้ให้เป็นอัตถุปปัตติแล้วทรงแสดงเทศนาเรื่องหนึ่ง’. ท่านจึงออกจากเมืองปาวาไปยังสามคามที่ซึ่งท่านพระอานนท์อยู่ แล้วเข้าไปหาท่านพระอานนท์. อธิบายว่า ท่านมิได้ตรงไปยังสำนักของพระผู้มีพระภาค แต่เข้าไปหาท่านพระอานนท์ผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน. ได้ยินว่า ท่านมีความคิดดังนี้ว่า ‘อุปัชฌาย์ของเราเป็นผู้มีปัญญามาก, ท่านจักกราบทูลข่าวสารนี้แด่พระศาสดา, ลำดับนั้น พระศาสดาจักทรงแสดงธรรมที่สมควรแก่เรื่องนั้น’. คำว่า ‘กถาปาภตํ’ (ของฝากคือเรื่องที่นำมาเล่า) คือ ต้นเรื่อง, เพราะคำว่า ‘มูล’ (ต้นเรื่อง) เรียกว่า ‘ปาภตํ’ (ของฝาก). ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘අප්පකෙනපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො; සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති. (ජා. 2.1.4); ‘ผู้มีปัญญา ผู้เห็นประจักษ์, ย่อมตั้งตนได้ด้วยต้นทุนแม้น้อย, เหมือนคนก่อไฟน้อยๆ ให้ลุกโพลง ฉะนั้น’ (ชา. ๒.๑.๔). දස්සනායාති දස්සනත්ථාය. කිං පනිමිනා භගවා න දිට්ඨපුබ්බොති? නො න දිට්ඨපුබ්බො, අයඤ්හි ආයස්මා දිවා නව වාරෙ රත්තිං නව වාරෙති එකාහං අට්ඨාරස වාරෙ උපට්ඨානමෙව ගච්ඡති. දිවසස්ස පන සතක්ඛත්තුං වා සහස්සක්ඛත්තුං වා ගන්තුකාමො සමානොපි න අකාරණා ගච්ඡති, එකං පඤ්හුද්ධාරං ගහෙත්වාව ගච්ඡති. සො තංදිවසං තෙන ගන්තුකාමො එවමාහ. คำว่า ‘เพื่อเฝ้า’ คือ เพื่อประโยชน์แก่การเฝ้า. ถามว่า ก็พระผู้มีพระภาคเจ้า พระเถระรูปนี้ไม่เคยเห็นมาก่อนหรือ. ตอบว่า ไม่ใช่ไม่เคยเห็น, เพราะท่านผู้มีอายุนี้ไปเข้าเฝ้าวันหนึ่งถึง ๑๘ ครั้ง คือ กลางวัน ๙ ครั้ง กลางคืน ๙ ครั้ง. แต่ถึงแม้จะประสงค์จะไปวันละร้อยครั้งหรือพันครั้ง ก็จะไม่ไปโดยไม่มีเหตุ, ท่านจะนำปัญหาไปอย่างหนึ่งแล้วจึงไป. ในวันนั้น ท่านประสงค์จะไปกับท่านพระอานนท์จึงกล่าวอย่างนี้. අහිතාය දුක්ඛාය දෙවමනුස්සානන්ති එකස්මිං විහාරෙ සඞ්ඝමජ්ඣෙ උප්පන්නො විවාදො කථං දෙවමනුස්සානං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තති? කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 451) විය හි ද්වීසු භික්ඛූසු විවාදං ආපන්නෙසු තස්මිං විහාරෙ තෙසං අන්තෙවාසිකා විවදන්ති, තෙසං ඔවාදං ගණ්හන්තො භික්ඛුනිසඞ්ඝො විවදති, තතො තෙසං උපට්ඨාකා විවදන්ති, අථ මනුස්සානං ආරක්ඛදෙවතා ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. තත්ථ ධම්මවාදීනං ආරක්ඛදෙවතා ධම්මවාදිනියො හොන්ති, අධම්මවාදීනං අධම්මවාදිනියො හොන්ති. තතො තාසං ආරක්ඛදෙවතානං මිත්තා භුම්මදෙවතා භිජ්ජන්ති. එවං පරම්පරාය යාව බ්‍රහ්මලොකා ඨපෙත්වා අරියසාවකෙ සබ්බෙ දෙවමනුස්සා ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. ධම්මවාදීහි පන අධම්මවාදිනොව බහුතරා හොන්ති, තතො යං බහූහි ගහිතං, තං ගණ්හන්ති. ධම්මං විස්සජ්ජෙත්වා බහුතරාව අධම්මං ගණ්හන්ති. තෙ අධම්මං පූරෙත්වා විහරන්තා අපායෙ නිබ්බත්තන්ති. එවං එකස්මිං විහාරෙ සඞ්ඝමජ්ඣෙ උප්පන්නො විවාදො බහූනං අහිතාය දුක්ඛාය හොති. (คำว่า) เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายนั้น คือ การวิวาทที่เกิดขึ้นท่ามกลางสงฆ์ในวิหารแห่งหนึ่ง ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายได้อย่างไร? (ตอบว่า) เหมือนอย่างในโกสัมพิกขันธกะ เมื่อภิกษุ ๒ รูปถึงการวิวาทกัน ในวิหารนั้น อันเตวาสิกของท่านเหล่านั้นก็วิวาทกัน, หมู่ภิกษุณีผู้รับโอวาทของท่านเหล่านั้นก็วิวาทกัน, ต่อจากนั้น อุปัฏฐากของท่านเหล่านั้นก็วิวาทกัน, ครั้งนั้น เทวดาผู้รักษาของมนุษย์ทั้งหลายก็กลายเป็น ๒ ฝ่าย. ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น เทวดาผู้รักษาของฝ่ายธรรมวาที ก็เป็นธรรมวาที, เทวดาผู้รักษาของฝ่ายอธรรมวาที ก็เป็นอธรรมวาที. ต่อจากนั้น ภุมมเทวดาผู้เป็นมิตรของเทวดาผู้รักษาเหล่านั้นก็แตกแยกกัน. โดยลำดับอย่างนี้ จนถึงพรหมโลก เว้นพระอริยสาวกเสีย เทวดาและมนุษย์ทั้งปวงก็กลายเป็น ๒ ฝ่าย. ก็แต่ว่า ฝ่ายอธรรมวาทีย่อมมีมากกว่าฝ่ายธรรมวาที, เพราะเหตุนั้น ชนเป็นอันมากยึดถือสิ่งใด เขาก็ยึดถือสิ่งนั้น. ชนส่วนมากละธรรมแล้ว ย่อมยึดถืออธรรม. พวกเขาเมื่อบำเพ็ญอธรรมอยู่ ย่อมบังเกิดในอบาย. ด้วยประการฉะนี้ การวิวาทที่เกิดขึ้นท่ามกลางสงฆ์ในวิหารแห่งหนึ่ง ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่ชนเป็นอันมาก. 43. අභිඤ්ඤා දෙසිතාති මහාබොධිමූලෙ නිසින්නෙන පච්චක්ඛං කත්වා පවෙදිතා. පතිස්සයමානරූපා විහරන්තීති උපනිස්සාය විහරන්ති. භගවතො අච්චයෙනාති එතරහි භගවන්තං ජෙට්ඨකං කත්වා සගාරවා විහරන්ති, තුම්හාකං, භන්තෙ, උග්ගතෙජතාය දුරාසදතාය විවාදං ජනෙතුං න [Pg.25] සක්කොන්ති, භගවතො පන අච්චයෙන විවාදං ජනෙය්‍යුන්ති වදති. යත්ථ පන තං විවාදං ජනෙය්‍යුං, තං දස්සෙන්තො අජ්ඣාජීවෙ වා අධිපාතිමොක්ඛෙ වාති ආහ. තත්ථ අජ්ඣාජීවෙති ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා – ‘‘භික්ඛු උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපති ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’තිආදිනා (පරි. 287) නයෙන පරිවාරෙ පඤ්ඤත්තානි ඡ සික්ඛාපදානි, තානි ඨපෙත්වා සෙසානි සබ්බසික්ඛාපදානි අධිපාතිමොක්ඛං නාම. අප්පමත්තකො සො ආනන්දාති අජ්ඣාජීවං අධිපාතිමොක්ඛඤ්ච ආරබ්භ උප්පන්නවිවාදො නාම යස්මා පරස්ස කථායපි අත්තනො ධම්මතායපි සල්ලක්ඛෙත්වා සුප්පජහො හොති, තස්මා ‘‘අප්පමත්තකො’’ති වුත්තො. ๔๓. (คำว่า) ทรงแสดงแล้วด้วยพระปัญญาอันยิ่ง คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันพระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่ง ณ โคนต้นมหาโพธิ์ ทรงกระทำให้แจ้งแล้วประกาศไว้. (คำว่า) มีความยำเกรงอยู่ คือ อาศัยอยู่. (คำว่า) โดยการล่วงไปแห่งพระผู้มีพระภาค คือ ในบัดนี้ (ภิกษุทั้งหลาย) กระทำพระผู้มีพระภาคให้เป็นใหญ่ มีความเคารพอยู่, (พระอานนท์กราบทูลว่า) ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะความเป็นผู้มีเดชกล้าและความเป็นผู้ที่ใครๆ เข้าใกล้ได้ยากของพระองค์ พวกเขาจึงไม่สามารถก่อการวิวาทได้, แต่โดยการล่วงไปแห่งพระผู้มีพระภาค พวกเขาพึงก่อการวิวาทได้. ก็แต่ว่า (ภิกษุทั้งหลาย) พึงก่อการวิวาทนั้นในเรื่องใด เมื่อจะทรงแสดงเรื่องนั้น จึงตรัสว่า ในอัชฌาชีวะหรือในอธิปาติโมกข์. ในคำเหล่านั้น (คำว่า) อัชฌาชีวะ คือ สิกขาบท ๖ ที่ทรงบัญญัติไว้ในคัมภีร์บริวาร โดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุอวดอุตตริมนุสสธรรม ต้องอาบัติปาราชิก" เพราะเหตุแห่งอาชีวะ เพราะปัจจัยคืออาชีวะ, เว้นสิกขาบทเหล่านั้นเสีย สิกขาบทที่เหลือทั้งหมดชื่อว่า อธิปาติโมกข์. (คำว่า) ดูก่อนอานนท์ เรื่องนั้นเป็นเรื่องเล็กน้อย คือ การวิวาทที่เกิดขึ้นปรารภอัชฌาชีวะและอธิปาติโมกข์ เพราะเป็นเรื่องที่พิจารณาเห็นแล้ว ละได้ง่าย แม้ด้วยคำของผู้อื่น แม้ด้วยสภาพของตน ฉะนั้น จึงตรัสว่า "เป็นเรื่องเล็กน้อย". තත්‍රායං නයො – ඉධෙකච්චො ‘‘න සක්කා උත්තරිමනුස්සධම්මං අනුල්ලපන්තෙන කිඤ්චි ලද්ධු’’න්තිආදීනි චින්තෙත්වා ආජීවහෙතු උත්තරිමනුස්සධම්මං වා උල්ලපති සඤ්චරිත්තං වා ආපජ්ජති, යො තෙ විහාරෙ වසති, සො භික්ඛු අරහාතිආදිනා නයෙන සාමන්තජප්පනං වා කරොති, අගිලානො වා අත්තනො අත්ථාය පණීතභොජනානි විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, භික්ඛුනී වා පන තානි විඤ්ඤාපෙත්වා පාටිදෙසනීයං ආපජ්ජති, යො කොචි දුක්කටවත්ථුකං යංකිඤ්චි සූපොදනවිඤ්ඤත්තිමෙව වා කරොති, අඤ්ඤතරං වා පන පණ්ණත්තිවීතික්කමං කරොන්තො විහරති, තමෙනං සබ්‍රහ්මචාරී එවං සඤ්ජානන්ති – ‘‘කිං ඉමස්ස ඉමිනා ලාභෙන ලද්ධෙන, යො සාසනෙ පබ්බජිත්වා මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙති, පණ්ණත්තිවීතික්කමං කරොතී’’ති. අත්තනො ධම්මතායපිස්ස එවං හොති – ‘‘කිස්ස මය්හං ඉමිනා ලාභෙන, ය්වාහං එවං ස්වාක්ඛාතෙ ධම්මවිනයෙ පබ්බජිත්වා මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙමි, පණ්ණත්තිවීතික්කමං කරොමී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා තතො ඔරමති. එවං පරස්ස කථායපි අත්තනො ධම්මතායපි සල්ලක්ඛෙත්වා සුප්පජහො හොති. තෙන භගවා ‘‘අප්පමත්තකො’’ති ආහ. ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้: ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ คิดเป็นต้นว่า "ผู้ไม่อวดอุตตริมนุสสธรรม ไม่สามารถจะได้อะไรเลย" เพราะเหตุแห่งอาชีวะ จึงอวดอุตตริมนุสสธรรมบ้าง ต้องอาบัติสัญจริตบ้าง หรือทำการพูดเลียบเคียงโดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุรูปใดอยู่ในวิหารของท่าน ภิกษุรูปนั้นเป็นพระอรหันต์" หรือไม่ป่วยไข้ แต่ขอโภชนะอันประณีตเพื่อตนแล้วฉัน หรือภิกษุณีขอโภชนะเหล่านั้นแล้ว ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ หรือภิกษุรูปใดรูปหนึ่งทำการขอแกงและข้าวอย่างใดอย่างหนึ่งอันเป็นวัตถุแห่งทุกกฏ หรืออีกอย่างหนึ่ง เป็นผู้ทำการล่วงละเมิดบัญญัติอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่, เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายย่อมรู้อย่างนี้ซึ่งภิกษุนั้นว่า "จะมีประโยชน์อะไรแก่ภิกษุนี้ด้วยลาภที่ได้มานี้ ผู้ซึ่งบวชในศาสนาแล้ว ยังชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ ทำการล่วงละเมิดบัญญัติ". แม้โดยสภาพของตนเอง เธอก็คิดอย่างนี้ว่า "จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยลาภนี้ ซึ่งเราบวชในธรรมวินัยอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้วอย่างนี้ ยังชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ ทำการล่วงละเมิดบัญญัติ" พิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมงดเว้นจากสิ่งนั้น. ด้วยประการฉะนี้ (การวิวาทนั้น) เป็นสิ่งที่พิจารณาเห็นแล้ว ละได้ง่าย แม้ด้วยคำของผู้อื่น แม้ด้วยสภาพของตน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เป็นเรื่องเล็กน้อย". මග්ගෙ වා හි, ආනන්ද, පටිපදාය වාති ලොකුත්තරමග්ගං පත්වා විවාදො නාම සබ්බසො වූපසම්මති, නත්ථි අධිගතමග්ගානං විවාදො. පුබ්බභාගමග්ගං පන පුබ්බභාගපටිපදඤ්ච සන්ධායෙතං වුත්තං. (คำว่า) ดูก่อนอานนท์ ในมรรคหรือในปฏิปทา คือ เมื่อบรรลุโลกุตตรมรรคแล้ว การวิวาทชื่อว่าย่อมสงบระงับโดยสิ้นเชิง, การวิวาทของท่านผู้บรรลุมรรคแล้วย่อมไม่มี. แต่พระดำรัสนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงบุพภาคคมรรคและบุพภาคคปฏิปทา. තත්‍රායං නයො – එවං භික්ඛුං මනුස්සා ලොකුත්තරධම්මෙ සම්භාවෙන්ති. සො සද්ධිවිහාරිකාදයො ආගන්ත්වා වන්දිත්වා ඨිතෙ පුච්ඡති ‘‘කිං ආගතත්ථා’’ති. මනසිකාතබ්බකම්මට්ඨානං පුච්ඡිතුං, භන්තෙති. නිසීදථ, ඛණෙනෙව [Pg.26] අරහත්තං පාපෙතුං සමත්ථකම්මට්ඨානකථං ආචික්ඛිස්සාමීති වත්වා වදති – ‘‘ඉධ භික්ඛු අත්තනො වසනට්ඨානං පවිසිත්වා නිසින්නො මූලකම්මට්ඨානං මනසි කරොති, තස්ස තං මනසිකරොතො ඔභාසො උප්පජ්ජති. අයං පඨමමග්ගො නාම. සො දුතියං ඔභාසඤාණං නිබ්බත්තෙති, දුතියමග්ගො අධිගතො හොති, එවං තතියඤ්ච චතුත්ථඤ්ච. එත්තාවතා මග්ගප්පත්තො චෙව ඵලප්පත්තො ච හොතී’’ති. අථ තෙ භික්ඛූ ‘‘අඛීණාසවො නාම එවං කම්මට්ඨානං කථෙතුං න සක්කොති, අද්ධායං ඛීණාසවො’’ති නිට්ඨං ගච්ඡන්ති. ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้: มนุษย์ทั้งหลายย่อมสรรเสริญภิกษุในโลกุตตรธรรมอย่างนี้. ภิกษุนั้นถามสัทธิวิหาริกเป็นต้น ผู้มาแล้ว ไหว้แล้ว ยืนอยู่ว่า "พวกท่านมาทำไม?". (พวกเขาทูลว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (พวกข้าพเจ้า) มาเพื่อทูลถามถึงกรรมฐานที่พึงมนสิการ". (ภิกษุนั้น) กล่าวว่า "พวกท่านจงนั่งเถิด เราจักบอกถ้อยคำอันเป็นกรรมฐานที่สามารถจะให้บรรลุพระอรหัตได้ในขณะเดียว" แล้วกล่าวว่า "ภิกษุในศาสนานี้ เข้าไปสู่ที่อยู่ของตน นั่งแล้ว ย่อมมนสิการมูลกรรมฐาน, เมื่อเธอมนสิการกรรมฐานนั้นอยู่ โอภาสย่อมเกิดขึ้น. นี้ชื่อว่า ปฐมมรรค. เธอย่อมยังโอภาสญาณที่สองให้เกิดขึ้น, ทุติยมรรคเป็นอันเธอได้บรรลุแล้ว, อย่างนี้ แม้ตติยมรรคและจตุตถมรรค (ก็เช่นกัน). ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เธอย่อมเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งมรรคและเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งผล". ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นย่อมถึงความตกลงใจว่า "ผู้ที่ยังไม่สิ้นอาสวะ ไม่สามารถจะกล่าวถึงกรรมฐานอย่างนี้ได้, แน่นอน ภิกษุรูปนี้เป็นพระขีณาสพ". සො අපරෙන සමයෙන කාලං කරොති. සමන්තා භික්ඛාචාරගාමෙහි මනුස්සා ආගන්ත්වා පුච්ඡන්ති ‘‘කෙනචි, භන්තෙ, ථෙරො පඤ්හං පුච්ඡිතො’’ති. උපාසකා පුබ්බෙව ථෙරෙන පඤ්හො කථිතො අම්හාකන්ති. තෙ පුප්ඵමණ්ඩපං පුප්ඵකූටාගාරං සජ්ජෙත්වා සුවණ්ණෙන අක්ඛිපිධානමුඛපිධානාදිං කරිත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා සත්තාහං සාධුකීළිකං කීළෙත්වා ඣාපෙත්වා අට්ඨීනි ආදාය චෙතියං කරොන්ති. අඤ්ඤෙ ආගන්තුකා විහාරං ආගන්ත්වා පාදෙ ධොවිත්වා ‘‘මහාථෙරං පස්සිස්සාම, කහං, ආවුසො, මහාථෙරො’’ති පුච්ඡන්ති. පරිනිබ්බුතො, භන්තෙති. දුක්කරං, ආවුසො, ථෙරෙන කතං මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙන්තෙන, පඤ්හං පුච්ඡිත්ථ, ආවුසොති. භික්ඛූනං කම්මට්ඨානං කථෙන්තො ඉමිනා නියාමෙන කථෙසි, භන්තෙති. න එසො, ආවුසො, මග්ගො, විපස්සනුපක්කිලෙසො නාමෙස, න තුම්හෙ ජානිත්ථ, පුථුජ්ජනො, ආවුසො, ථෙරොති. තෙ කලහං කරොන්තා උට්ඨහිත්වා ‘‘සකලවිහාරෙ භික්ඛූ ච භික්ඛාචාරගාමෙසු මනුස්සා ච න ජානන්ති, තුම්හෙයෙව ජානාථ. කතරමග්ගෙන තුම්හෙ ආගතා, කිං වො විහාරද්වාරෙ චෙතියං න දිට්ඨ’’න්ති. එවංවාදීනං පන භික්ඛූනං සතං වා, හොතු සහස්සං වා, යාව තං ලද්ධිං නප්පජහන්ති, සග්ගොපි මග්ගොපි වාරිතොයෙව. สมัยต่อมา พระเถระรูปนั้นได้ทำกาละ (มรณภาพ) มนุษย์ทั้งหลายจากหมู่บ้านภิกขาจารโดยรอบมาแล้วถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระถูกใครถามปัญหาบ้างหรือไม่” (พวกศิษย์ตอบว่า) “อุบาสกทั้งหลาย ปัญหาพระเถระได้บอกแก่พวกเราไว้ก่อนแล้ว” พวกเขาจัดทำมณฑปดอกไม้และเรือนยอดดอกไม้แล้ว ทำที่ปิดตาที่ปิดหน้าเป็นต้นด้วยทองคำ บูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นแล้ว เล่นสาธุกีฬิกา (การเฉลิมฉลอง) ตลอด 7 วัน แล้วจึงฌาปนกิจ นำอัฐิไปสร้างพระเจดีย์ ภิกษุอาคันตุกะเหล่าอื่นมาสู่วิหาร ล้างเท้าแล้วถามว่า “พวกเราจะพบพระมหาเถระ ท่านผู้มีอายุ พระมหาเถระอยู่ที่ไหน” (พวกศิษย์ตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ ท่านปรินิพพานแล้ว” (ภิกษุอาคันตุกะกล่าวว่า) “ท่านผู้มีอายุ พระเถระได้ทำกิจที่ทำได้ยากยิ่งนัก โดยการยังมรรคผลให้บังเกิด ท่านทั้งหลายได้ถามปัญหาท่านแล้วหรือ ท่านผู้มีอายุ” (พวกศิษย์ตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านกล่าวสอนกรรมฐานแก่ภิกษุทั้งหลาย ท่านได้กล่าวตามนัยนี้” (ภิกษุอาคันตุกะกล่าวว่า) “ท่านผู้มีอายุ นั่นไม่ใช่มรรค นั่นชื่อว่าวิปัสสนูปกิเลส ท่านทั้งหลายไม่รู้ พระเถระเป็นปุถุชน ท่านผู้มีอายุ” ภิกษุเหล่านั้นทะเลาะกันแล้วลุกขึ้นกล่าวว่า “ภิกษุทั้งหลายในวิหารทั้งหมดและมนุษย์ทั้งหลายในหมู่บ้านภิกขาจารไม่รู้ มีแต่พวกท่านเท่านั้นที่รู้ พวกท่านมาทางไหน พวกท่านไม่เห็นพระเจดีย์ที่ประตูวิหารหรือ” ก็แต่ว่า สำหรับภิกษุผู้มีวาทะอย่างนี้ จะมีร้อยรูปหรือพันรูปก็ตาม ตราบใดที่ยังไม่ละทิ้งลัทธินั้น สวรรค์และมรรคก็เป็นอันถูกห้ามไว้แล้วทีเดียว අපරොපි තාදිසොව කම්මට්ඨානං කථෙන්තො එවං කථෙති – චිත්තෙනෙව තීසු උද්ධනෙසු තීණි කපල්ලානි ආරොපෙත්වා හෙට්ඨා අග්ගිං කත්වා චිත්තෙනෙව අත්තනො ද්වත්තිංසාකාරං උප්පාටෙත්වා කපල්ලෙසු පක්ඛිපිත්වා චිත්තෙනෙව දණ්ඩකෙන පරිවත්තෙත්වා පරිවත්තෙත්වා භජ්ජිතබ්බං, යා ඣායමානෙ ඡාරිකා හොති, සා මුඛවාතෙන පලාසෙතබ්බා. එත්තකෙන ධූතපාපො නාමෙස සමණො හොති. සෙසං පුරිමනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. ภิกษุอีกรูปหนึ่ง เมื่อกล่าวสอนกรรมฐานเช่นเดียวกันนั้น ก็กล่าวอย่างนี้ว่า – พึงตั้งกระทะสามใบไว้บนเตาสามเส้าด้วยใจเท่านั้น แล้วก่อไฟข้างใต้ด้วยใจเท่านั้น ถลกอาการ ๓๒ ของตนออกด้วยใจเท่านั้น ใส่ลงในกระทะทั้งหลายแล้ว พึงคั่ว พลิกไปพลิกมาด้วยทัพพีด้วยใจเท่านั้น เมื่อถูกเผาอยู่ เถ้าย่อมเกิดขึ้น เถ้านั้นพึงเป่าให้กระจายไปด้วยลมปาก ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ สมณะย่อมชื่อว่าเป็นผู้มีบาปอันขจัดแล้ว ส่วนที่เหลือพึงให้พิสดารตามนัยก่อนนั่นเทียว අපරො [Pg.27] එවං කථෙති – චිත්තෙනෙව මහාචාටිං ඨපෙත්වා මත්ථුං යොජෙත්වා චිත්තෙනෙව අත්තනො ද්වත්තිංසාකාරං උප්පාටෙත්වා තත්ථ පක්ඛිපිත්වා මත්ථුං ඔතාරෙත්වා මන්ථිතබ්බං. මථියමානං විලීයති, විලීනෙ උපරි ඵෙණො උග්ගච්ඡති. සො ඵෙණො පරිභුඤ්ජිතබ්බො. එත්තාවතා වො අමතං පරිභුත්තං නාම භවිස්සති. ඉතො පරං ‘‘අථ තෙ භික්ඛූ’’තිආදි සබ්බං පුරිමනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. ภิกษุอีกรูปหนึ่งกล่าวอย่างนี้ว่า – พึงตั้งหม้อใหญ่ไว้ด้วยใจเท่านั้น แล้วผสมนมส้มเข้าไว้ ถลกอาการ ๓๒ ของตนออกด้วยใจเท่านั้น ใส่ลงไปในหม้อนั้น แล้วเทนมส้มลงไป พึงกวน เมื่อถูกกวนอยู่ ย่อมละลายไป เมื่อละลายแล้ว ฟองย่อมลอยขึ้นข้างบน ฟองนั้นพึงบริโภค ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จักชื่อว่าอมตธรรมเป็นสิ่งที่พวกท่านบริโภคแล้ว ต่อจากนี้ไป ข้อความทั้งหมดมีอาทิว่า “อถ เต ภิกฺขู” พึงให้พิสดารตามนัยก่อนนั่นเทียว 44. ඉදානි යො එවං විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තස්ස මූලං දස්සෙන්තො ඡයිමානීතිආදිමාහ. තත්ථ අගාරවොති ගාරවවිරහිතො. අප්පතිස්සොති අප්පතිස්සයො අනීචවුත්ති. එත්ථ පන යො භික්ඛු සත්ථරි ධරමානෙ තීසු කාලෙසු උපට්ඨානං න යාති, සත්ථරි අනුපාහනෙ චඞ්කමන්තෙ සඋපාහනො චඞ්කමති, නීචෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමන්තෙ උච්චෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමති, හෙට්ඨා වසන්තෙ උපරි වසති, සත්ථු දස්සනට්ඨානෙ උභො අංසෙ පාරුපති, ඡත්තං ධාරෙති, උපාහනං ධාරෙති, න්හානතිත්ථෙ උච්චාරං වා පස්සාවං වා කරොති, පරිනිබ්බුතෙ වා පන චෙතියං වන්දිතුං න ගච්ඡති, චෙතියස්ස පඤ්ඤායනට්ඨානෙ සත්ථුදස්සනට්ඨානෙ වුත්තං සබ්බං කරොති, අඤ්ඤෙහි ච භික්ඛූහි ‘‘කස්මා එවං කරොසි, න ඉදං වට්ටති, සම්මාසබුද්ධස්ස නාම ලජ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තෙ ‘‘තූණ්හී හොති, කිං බුද්ධො බුද්ධොති වදසී’’ති භණති, අයං සත්ථරි අගාරවො නාම. ๔๔. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงมูลเหตุแห่งวิวาทย่อมเกิดขึ้นได้อย่างไร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฉยิมานิ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มูลเหตุแห่งวิวาท ๖ ประการนี้) ในบทเหล่านั้น บทว่า อคารโว ได้แก่ ผู้ปราศจากความเคารพ บทว่า อปฺปติสฺโส ได้แก่ ผู้ไม่เชื่อฟัง ไม่มีความประพฤติอ่อนน้อม ก็ในข้อนี้ ภิกษุใดเมื่อพระศาสดายังทรงพระชนม์อยู่ ไม่ไปอุปัฏฐากในกาลทั้งสาม เมื่อพระศาสดาไม่ทรงฉลองพระบาทเสด็จจงกรม ตนกลับสวมรองเท้าเดินจงกรม เมื่อพระองค์เสด็จจงกรมในที่จงกรมต่ำ ตนกลับเดินจงกรมในที่จงกรมสูง เมื่อพระองค์ประทับอยู่เบื้องล่าง ตนกลับอยู่เบื้องบน ในที่ที่พระศาสดาทอดพระเนตรเห็น ห่มคลุมทั้งสองบ่า กั้นร่ม สวมรองเท้า ถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะที่ท่าอาบน้ำ หรือเมื่อพระองค์ปรินิพพานแล้ว ก็ไม่ไปไหว้พระเจดีย์ ในที่ที่มองเห็นพระเจดีย์ ก็กระทำทุกอย่างที่กล่าวแล้ว (ว่าไม่เคารพ) ในที่ที่พระศาสดาทอดพระเนตรเห็น และเมื่อถูกภิกษุรูปอื่นกล่าวว่า “ท่านทำอย่างนี้ทำไม การกระทำนี้ไม่สมควร ควรจะมีความละอายต่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” เธอก็นิ่งเสีย หรือกล่าวตอบว่า “ท่านพูดว่า พุทโธ พุทโธ ทำไม” นี้ชื่อว่าความไม่เคารพในพระศาสดา යො පන ධම්මස්සවනෙ සඞ්ඝුට්ඨෙ සක්කච්චං න ගච්ඡති, සක්කච්චං ධම්මං න සුණාති, නිද්දායති වා සල්ලපෙන්තො වා නිසීදති, සක්කච්චං න ගණ්හාති න ධාරෙති, ‘‘කිං ධම්මෙ අගාරවං කරොසී’’ති වුත්තෙ ‘‘තුණ්හී හොති, ධම්මො ධම්මොති වදසි, කිං ධම්මො නාමා’’ති වදති, අයං ධම්මෙ අගාරවො නාම. ส่วนภิกษุใด เมื่อมีการประกาศให้ฟังธรรมแล้ว ไม่ไปโดยเคารพ ไม่ฟังธรรมโดยเคารพ มัวหลับอยู่หรือนั่งสนทนากัน ไม่เรียนไม่ทรงจำไว้โดยเคารพ เมื่อถูกกล่าวว่า “ท่านทำไมจึงไม่เคารพในธรรม” เธอก็นิ่งเสีย หรือกล่าวว่า “ท่านพูดว่า ธัมโม ธัมโม, ธรรมะชื่อว่าอะไร” นี้ชื่อว่าความไม่เคารพในพระธรรม යො පන ථෙරෙන භික්ඛුනා අනජ්ඣිට්ඨො ධම්මං දෙසෙති, නිසීදති පඤ්හං කථෙති, වුඩ්ඪෙ භික්ඛූ ඝට්ටෙන්තො ගච්ඡති, තිට්ඨති නිසීදති, දුස්සපල්ලත්ථිකං වා හත්ථපල්ලත්ථිකං වා කරොති, සඞ්ඝමජ්ඣෙ උභො අංසෙ පාරුපති, ඡත්තුපාහනං ධාරෙති, ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ලජ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තෙපි ‘‘තුණ්හී හොති, සඞ්ඝො සඞ්ඝොති වදසි, කිං සඞ්ඝො, මිගසඞ්ඝො අජසඞ්ඝො’’තිආදීනි වදති, අයං සඞ්ඝෙ අගාරවො නාම. එකභික්ඛුස්මිම්පි හි අගාරවෙ කතෙ සඞ්ඝෙ [Pg.28] කතොයෙව හොති. තිස්සො සික්ඛා පන අපරිපූරයමානොව සික්ඛාය න පරිපූරකාරී නාම. ส่วนภิกษุใดที่พระเถระมิได้อาราธนา ก็แสดงธรรม นั่ง ตอบปัญหา เดิน ยืน นั่งเบียดเสียดภิกษุผู้เฒ่า นั่งรัดเข่าด้วยผ้าหรือด้วยมือ ห่มคลุมบ่าทั้งสองในท่ามกลางสงฆ์ กั้นร่มสวมรองเท้า แม้เมื่อถูกกล่าวว่า “ควรจะมีความละอายต่อภิกษุสงฆ์” เธอก็นิ่งเสีย หรือกล่าวคำเป็นต้นว่า “ท่านพูดว่า สังโฆ สังโฆ, สงฆ์คืออะไร หมู่เนื้อ หมู่แพะหรือ” นี้ชื่อว่าความไม่เคารพในพระสงฆ์ เพราะเมื่อแสดงความไม่เคารพแม้ในภิกษุรูปเดียว ก็ย่อมเป็นเหมือนแสดงความไม่เคารพในพระสงฆ์นั่นเอง ส่วนผู้ที่ไม่บำเพ็ญสิกขาสามให้บริบูรณ์นั่นแหละ ชื่อว่าไม่เป็นผู้ทำไห้บริบูรณ์ในสิกขา අජ්ඣත්තං වාති අත්තනි වා අත්තනො පරිසාය වා. බාහිද්ධාති පරස්මිං වා පරස්ස පරිසාය වා. บทว่า อชฺฌตฺตํ วา ความว่า ในตนหรือในบริษัทของตน บทว่า พาหิทฺธา ความว่า ในผู้อื่นหรือในบริษัทของผู้อื่น 46. ඉදානි අයං ඡ ඨානානි නිස්සාය උප්පන්නවිවාදො වඩ්ඪන්තො යානි අධිකරණානි පාපුණාති, තානි දස්සෙතුං චත්තාරිමානීතිආදිමාහ. තත්ථ වූපසමනත්ථාය පවත්තමානෙහි සමථෙහි අධිකාතබ්බානීති අධිකරණානි. විවාදොව අධිකරණං විවාදාධිකරණං. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. ๔๖. บัดนี้ วิวาทนี้ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยเหตุ ๖ ประการ เมื่อเจริญขึ้น ย่อมถึงซึ่งอธิกรณ์เหล่าใด เพื่อจะทรงแสดงอธิกรณ์เหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า จตฺตาริมานิ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อธิกรณ์ ๔ ประการนี้) ในบทเหล่านั้น ชื่อว่าอธิกรณ์ เพราะเป็นเรื่องที่พึงจัดทำด้วยสมถะทั้งหลายที่ดำเนินไปเพื่อความสงบระงับ วิวาทนั่นเองเป็นอธิกรณ์ ชื่อว่า วิวาทาธิกรณ์ แม้ในอธิกรณ์ที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ඉදානි ඉමානිපි චත්තාරි අධිකරණානි පත්වා උපරි වඩ්ඪෙන්තො සො විවාදො යෙහි සමථෙහි වූපසම්මති, තෙසං දස්සනත්ථං සත්ත ඛො පනිමෙතිආදිමාහ. තත්ථ අධිකරණානි සමෙන්ති වූපසමෙන්තීති අධිකරණසමථා. උප්පන්නුප්පන්නානන්ති උප්පන්නානං උප්පන්නානං. අධිකරණානන්ති එතෙසං විවාදාධිකරණාදීනං චතුන්නං. සමථාය වූපසමායාති සමනත්ථඤ්චෙව වූපසමනත්ථඤ්ච. සම්මුඛාවිනයො දාතබ්බො…පෙ… තිණවත්ථාරකොති ඉමෙ සත්ත සමථා දාතබ්බා. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงอธิกรณ์ทั้ง ๔ เหล่านี้ให้ยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "สตฺต โข ปนิเม" เพื่อทรงแสดงสมถะทั้งหลายที่วิวาทนั้นจะพึงระงับได้ ในบทเหล่านั้น ธรรมชาติที่ย่อมระงับ ย่อมสงบระงับซึ่งอธิกรณ์ทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อธิกรณสมถะ บทว่า อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ ได้แก่ แห่งอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ บทว่า อธิกรณานํ ได้แก่ แห่งอธิกรณ์ ๔ เหล่านี้ มีวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น บทว่า สมถาย วูปสมาย ได้แก่ เพื่อความสงบและเพื่อความระงับ สัมมุขาวินัยอันสงฆ์พึงให้...ฯลฯ...ติณวัตถารกะ สมถะ ๗ ประการเหล่านี้อันสงฆ์พึงให้ තත්‍රායං විනිච්ඡයකථා – අධිකරණෙසු තාව ධම්මොති වා අධම්මොති වාති අට්ඨාරසහි වත්ථූහි විවදන්තානං භික්ඛූනං යො විවාදො, ඉදං විවාදාධිකරණං නාම. සීලවිපත්තියා වා ආචාරදිට්ඨිආජීවවිපත්තියා වා අනුවදන්තානං යො අනුවාදො උපවදනා චෙව චොදනා ච, ඉදං අනුවාදාධිකරණං නාම. මාතිකායං ආගතා පඤ්ච විභඞ්ගෙ ද්වෙති සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා ආපත්තාධිකරණං නාම. යං සඞ්ඝස්ස අපලොකනාදීනං චතුන්නං කම්මානං කරණං, ඉදං කිච්චාධිකරණං නාම. ในอธิกรณ์เหล่านั้น นี่เป็นคำวินิจฉัย ในบรรดาอธิกรณ์ทั้งหลาย การโต้เถียงใดของภิกษุทั้งหลายผู้กำลังวิวาทกันด้วยวัตถุ ๑๘ ประการ ว่าเป็นธรรม หรือว่าไม่เป็นธรรม เป็นต้น นี้ชื่อว่า วิวาทาธิกรณ์ การกล่าวหา การโจท และการท้วงติงใดของภิกษุทั้งหลายผู้กล่าวหากันด้วยสีลวิบัติ หรือด้วยอาจารวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ อาชีววิบัติ นี้ชื่อว่า อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตติขันธ์ ๗ คือ ๕ ขันธ์ที่มาในมาติกา และ ๒ ขันธ์ในวิภังค์ ชื่อว่า อาปัตตาธิกรณ์ การทำกรรม ๔ อย่างของสงฆ์ มีอปโลกนกรรมเป็นต้นใด นี้ชื่อว่า กิจจาธิกรณ์ තත්ථ විවාදාධිකරණං ද්වීහි සමථෙහි සම්මති සම්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච. සම්මුඛාවිනයෙනෙව සම්මමානං යස්මිං විහාරෙ උප්පන්නං, තස්මිංයෙව වා, අඤ්ඤත්ථ වූපසමෙතුං ගච්ඡන්තානං අන්තරාමග්ගෙ වා, යත්ථ ගන්ත්වා සඞ්ඝස්ස නිය්‍යාතිතං, තත්ථ සඞ්ඝෙන වා ගණෙන වා වූපසමෙතුං අසක්කොන්තෙ තත්ථෙව උබ්බාහිකාය සම්මතපුග්ගලෙහි වා විනිච්ඡිතං සම්මති. එවං සම්මමානෙ පන [Pg.29] තස්මිං යා සඞ්ඝසම්මුඛතා ධම්මසම්මුඛතා, විනයසම්මුඛතා, පුග්ගලසම්මුඛතා, අයං සම්මුඛාවිනයො නාම. ในอธิกรณ์เหล่านั้น วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ สัมมุขาวินัย และเยภุยยสิกา เมื่อระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียว (อธิกรณ์) เกิดขึ้นในวิหารใด ก็ระงับในวิหารนั้นนั่นแหละ หรือในระหว่างทางของภิกษุผู้ไปเพื่อระงับในที่อื่น หรือไปถึงที่ใดแล้วมอบให้แก่สงฆ์ ในที่นั้น เมื่อสงฆ์หรือคณะไม่สามารถจะระงับได้ ก็ระงับได้ในที่นั้นนั่นแหละ โดยการวินิจฉัยของบุคคลที่ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกวิธี ก็เมื่อระงับอยู่อย่างนี้ในอธิกรณ์นั้น ความพร้อมหน้าสงฆ์ ความพร้อมหน้าธรรม ความพร้อมหน้าวินัย ความพร้อมหน้าบุคคลใด นี้ชื่อว่า สัมมุขาวินัย තත්ථ ච කාරකසඞ්ඝස්ස සාමග්ගිවසෙන සම්මුඛීභාවො සඞ්ඝසම්මුඛතා. සමෙතබ්බස්ස වත්ථුනො භූතතා ධම්මසම්මුඛතා. යථා තං සමෙතබ්බං, තථෙව සමනං විනයසම්මුඛතා. යො ච විවදති, යෙන ච විවදති, තෙසං උභින්නං අත්තපච්චත්ථිකානං සම්මුඛීභාවො පුග්ගලසම්මුඛතා. උබ්බාහිකාය වූපසමෙ පනෙත්ථ සඞ්ඝසම්මුඛතා පරිහායති. එවං තාව සම්මුඛාවිනයෙනෙව සම්මති. และในสัมมุขตาเหล่านั้น ความพร้อมหน้าโดยความเป็นผู้พร้อมเพรียงกันของการกสงฆ์ ชื่อว่า สังฆสัมมุขตา ความเป็นของจริงแห่งเรื่องที่พึงระงับ ชื่อว่า ธัมมสัมมุขตา พึงระงับเรื่องนั้นโดยประการใด การระงับโดยประการนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า วินยสัมมุขตา บุคคลใดวิวาท และวิวาทกับบุคคลใด ความพร้อมหน้าของโจทก์และจำเลยทั้งสองนั้น ชื่อว่า ปุคคลสัมมุขตา ในการระงับด้วยอุพพาหิกวิธีในที่นี้ สังฆสัมมุขตาย่อมบกพร่องไป (อธิกรณ์) ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียวก่อน ด้วยประการฉะนี้ සචෙ පනෙවම්පි න සම්මති, අථ නං උබ්බාහිකාය සම්මතා භික්ඛූ ‘‘න මයං සක්කොම වූපසමෙතු’’න්ති සඞ්ඝස්සෙව නිය්‍යාතෙන්ති. තතො සඞ්ඝො පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං භික්ඛුං සලාකග්ගාහකං සම්මන්නිත්වා තෙන ගුළ්හකවිවටකසකණ්ණජප්පකෙසු තීසු සලාකග්ගාහෙසු අඤ්ඤතරවසෙන සලාකං ගාහෙත්වා සන්නිපතිතපරිසාය ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතාය යථා තෙ ධම්මවාදිනො වදන්ති, එවං වූපසන්තං අධිකරණං සම්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච වූපසන්තං හොති. තත්ථ සම්මුඛාවිනයො වුත්තනයො එව. යං පන යෙභුය්‍යසිකාය කම්මස්ස කරණං, අයං යෙභුය්‍යසිකා නාම. එවං විවාදාධිකරණං ද්වීහි සමථෙහි සම්මති. แต่ถ้าแม้ทำอย่างนี้แล้วก็ยังไม่ระงับ ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกวิธี คิดว่า "พวกเราไม่สามารถจะระงับได้" จึงมอบอธิกรณ์นั้นคืนแก่สงฆ์นั่นแหละ ลำดับนั้น สงฆ์สมมติภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ให้เป็นผู้แจกสลาก แล้วให้ภิกษุนั้นให้ถือเอาสลากโดยวิธีอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิธีการถือสลาก ๓ อย่าง คือ แบบลับ แบบเปิดเผย และแบบกระซิบที่หู แล้ววินิจฉัยตามเสียงข้างมากของฝ่ายธรรมวาทีในบริษัทที่ประชุมกัน ธรรมวาทีเหล่านั้นกล่าอย่างใด ก็ระงับอย่างนั้น อธิกรณ์ที่ระงับแล้วอย่างนี้ ชื่อว่าระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและเยภุยยสิกา ในสมถะทั้งสองนั้น สัมมุขาวินัยมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ส่วนการทำกรรมด้วยเยภุยยสิกาใด นี้ชื่อว่า เยภุยยสิกา วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่าง ด้วยประการฉะนี้ අනුවාදාධිකරණං චතූහි සමථෙහි සම්මති සම්මුඛාවිනයෙන ච සතිවිනයෙන ච අමූළ්හවිනයෙන ච තස්සපාපියසිකාය ච. සම්මුඛාවිනයෙනෙව සම්මමානං යො ච අනුවදති, යඤ්ච අනුවදති, තෙසං වචනං සුත්වා, සචෙ කාචි ආපත්ති නත්ථි, උභො ඛමාපෙත්වා, සචෙ අත්ථි, අයං නාමෙත්ථ ආපත්තීති එවං විනිච්ඡිතං වූපසම්මති. තත්ථ සම්මුඛාවිනයලක්ඛණං වුත්තනයමෙව. อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๔ อย่าง คือ สัมมุขาวินัย สติวินัย อมูฬหวินัย และตัสสปาปิยสิกา เมื่อระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียว (สงฆ์) ฟังคำของทั้งผู้กล่าวหาและผู้ถูกกล่าวหาแล้ว ถ้าไม่มีอาบัติอะไร ก็ให้ทั้งสองฝ่ายขอขมากัน (แล้วระงับ) ถ้ามีอาบัติ ก็วินิจฉัยว่า "นี้เป็นอาบัติชื่อนี้ในเรื่องนี้" แล้วระงับ ในสมถะเหล่านั้น ลักษณะของสัมมุขาวินัยมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นแหละ යදා පන ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො අමූලිකාය සීලවිපත්තියා අනුද්ධංසිතස්ස සතිවිනයං යාචමානස්ස සඞ්ඝො ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන සතිවිනයං දෙති, තදා සම්මුඛාවිනයෙන ච සතිවිනයෙන ච වූපසන්තං හොති. දින්නෙ පන සතිවිනයෙ පුන තස්මිං පුග්ගලෙ කස්සචි අනුවාදො න රුහති. ก็ในกาลใด สงฆ์ย่อมให้สติวินัยด้วยญัตติจตุตถกรรมแก่ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพ ผู้ถูกโจทด้วยสีลวิบัติอันไม่มีมูล ซึ่งกำลังขอสติวินัย ในกาลนั้น (อธิกรณ์) ชื่อว่าระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและสติวินัย ก็เมื่อสติวินัยอันสงฆ์ให้แล้ว การกล่าวหาของใครๆ ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นอีก යදා උම්මත්තකො භික්ඛු උම්මාදවසෙන කතෙ අස්සාමණකෙ අජ්ඣාචාරෙ ‘‘සරතායස්මා එවරූපිං ආපත්ති’’න්ති භික්ඛූහි වුච්චමානො – ‘‘උම්මත්තකෙන මෙ, ආවුසො, එතං කතං, නාහං තං සරාමී’’ති භණන්තොපි භික්ඛූහි [Pg.30] චොදියමානොව පුන අචොදනත්ථාය අමූළ්හවිනයං යාචති, සඞ්ඝො චස්ස ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන අමූළ්හවිනයං දෙති, තදා සම්මුඛාවිනයෙන ච අමූළ්හවිනයෙන ච වූපසන්තං හොති. දින්නෙ පන අමූළ්හවිනයෙ පුන තස්මිං පුග්ගලෙ කස්සචි තප්පච්චයා අනුවාදො න රුහති. ในกาลใด ภิกษุผู้วิกลจริต เมื่อได้ทำอัชฌาจารอันไม่สมควรแก่สมณะด้วยอำนาจแห่งความเป็นบ้า ถูกภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "ท่านจงระลึกถึงอาบัติเช่นนี้เถิด" แม้กล่าวอยู่ว่า "ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เรื่องนั้นข้าพเจ้าทำไปเพราะเป็นบ้า ข้าพเจ้าระลึกถึงเรื่องนั้นไม่ได้" ก็ยังถูกภิกษุทั้งหลายโจทอยู่ร่ำไป จึงขออมูฬหวินัยเพื่อมิให้ถูกโจทอีก และสงฆ์ก็ให้อมูฬหวินัยแก่เธอด้วยญัตติจตุตถกรรม ในกาลนั้น (อธิกรณ์) ชื่อว่าระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและอมูฬหวินัย ก็เมื่ออมูฬหวินัยอันสงฆ์ให้แล้ว การกล่าวหาของใครๆ เพราะอาศัยเหตุนั้น ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นอีก යදා පන පාරාජිකෙන වා පාරාජිකසාමන්තෙන වා චොදියමානස්ස අඤ්ඤෙනාඤ්ඤං පටිචරතො පාපුස්සන්නතාය පාපියස්ස පුග්ගලස්ස – ‘‘සචායං අච්ඡින්නමූලො භවිස්සති, සම්මා වත්තිත්වා ඔසාරණං ලභිස්සති, සචෙ ඡින්නමූලො, අයමෙවස්ස නාසනා භවිස්සතී’’ති මඤ්ඤමානො සඞ්ඝො ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන තස්සපාපියසිකං කරොති, තදා සම්මුඛාවිනයෙන ච තස්ස පාපියසිකාය ච වූපසන්තං හොති. එවං අනුවාදාධිකරණං චතූහි සමථෙහි සම්මති. ก็ในกาลใด สงฆ์สำคัญอยู่ว่า "ถ้าบุคคลนี้ผู้ถูกโจทด้วยอาบัติปาราชิกหรืออาบัติที่ใกล้เคียงปาราชิก ผู้พูดกลบเกลื่อนไปเรื่องอื่น ผู้เลวทรามเพราะมีความชั่วมาก ยังมีรากเหง้าไม่ขาด ก็จักประพฤติดีแล้วได้รับอพภาน ถ้ามีรากเหง้าขาดแล้ว กรรมนี้แหละจักเป็นนาสนาของเธอ" ดังนี้แล้ว ย่อมทำตัสสปาปิยสิกากรรมแก่บุคคลนั้นด้วยญัตติจตุตถกรรม ในกาลนั้น (อธิกรณ์) ชื่อว่าระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและตัสสปาปิยสิกา อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๔ อย่าง ด้วยประการฉะนี้ ආපත්තාධිකරණං තීහි සමථෙහි සම්මති සම්මුඛාවිනයෙන ච පටිඤ්ඤාතකරණෙන ච තිණවත්ථාරකෙන ච. තස්ස සම්මුඛාවිනයෙනෙව වූපසමො නත්ථි. යදා පන එකස්ස වා භික්ඛුනො සන්තිකෙ සඞ්ඝගණමජ්ඣෙසු වා භික්ඛු ලහුකං ආපත්තිං දෙසෙති, තදා ආපත්තාධිකරණං සම්මුඛාවිනයෙන ච පටිඤ්ඤාතකරණෙන ච වූපසම්මති. තත්ථ සම්මුඛාවිනයො තාව යො ච දෙසෙති, යස්ස ච දෙසෙති, තෙසං සම්මුඛතා. සෙසං වුත්තනයමෙව. පුග්ගලස්ස ච ගණස්ස ච දෙසනාකාලෙ සඞ්ඝසම්මුඛතා පරිහායති. යං පනෙත්ථ ‘‘අහං, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං අපන්නො’’ති ච, ආම ‘‘පස්සාමී’’ති ච පටිඤ්ඤාතාය ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී’’ති කරණං, තං පටිඤ්ඤාතකරණං නාම. සඞ්ඝාදිසෙසෙ පරිවාසාදියාචනා පටිඤ්ඤා, පරිවාසාදීනං දානං පටිඤ්ඤාතකරණං නාම. อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๓ อย่าง คือ สัมมุขาวินัย ปฏิญญาตกรณะ และติณวัตถารกะ การระงับอาปัตตาธิกรณ์นั้นด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียวย่อมไม่มี ก็เมื่อใด ภิกษุแสดงอาบัติเบาในสำนักของภิกษุรูปหนึ่ง หรือท่ามกลางสงฆ์และคณะ เมื่อนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและปฏิญญาตกรณะ ในสมถะทั้งสองนั้น สัมมุขาวินัยก่อน ได้แก่ ความพร้อมหน้ากันของภิกษุผู้แสดงและภิกษุผู้รับแสดง ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว ในเวลาแสดง (อาบัติ) ในสำนักของบุคคลและของคณะ ความเป็นเบื้องหน้าสงฆ์ย่อมไม่มี การกระทำในอาบัติที่ปฏิญญาแล้วนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ กระผมต้องอาบัติชื่อนี้" และ (ผู้รับแสดงกล่าวว่า) "ใช่ครับ ผมเห็น" (แล้วกล่าวว่า) "เธอพึงสำรวมต่อไป" นี้ชื่อว่าปฏิญญาตกรณะ ในอาบัติสังฆาทิเสส การขอปริวาสเป็นต้นชื่อว่าปฏิญญา การให้ปริวาสเป็นต้นชื่อว่าปฏิญญาตกรณะ ද්වෙපක්ඛජාතා පන භණ්ඩනකාරකා භික්ඛූ බහුං අස්සාමණකං අජ්ඣාචාරං චරිත්වා පුන ලජ්ජිධම්මෙ උප්පන්නෙ ‘‘සචෙ මයං ඉමාහි ආපත්තීහි අඤ්ඤමඤ්ඤං කාරෙස්සාම, සියාපි තං අධිකරණං කක්ඛළත්තාය සංවත්තෙය්‍යා’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං ආපත්තියා කාරාපනෙ දොසං දිස්වා යදා තිණවත්ථාරකකම්මං කරොන්ති, තදා ආපත්තාධිකරණං සම්මුඛාවිනයෙන ච තිණවත්ථාරකෙන ච සම්මති. තත්‍ර හි යත්තකා හත්ථපාසුපගතා ‘‘න මෙ තං ඛමතී’’ති එවං දිට්ඨාවිකම්මං අකත්වා ‘‘දුක්කටං කම්මං පුන කාතබ්බං කම්ම’’න්ති න උක්කොටෙන්ති, නිද්දම්පි [Pg.31] ඔක්කන්තා හොන්ති, සබ්බෙසම්පි ඨපෙත්වා ථුල්ලවජ්ජඤ්ච ගිහිපටිසංයුත්තඤ්ච සබ්බාපත්තියො වුට්ඨහන්ති. එවං ආපත්තාධිකරණං තීහි සමථෙහි සම්මති. කිච්චාධිකරණං එකෙන සමථෙන සම්මති සම්මුඛාවිනයෙනෙව. ก็ภิกษุทั้งหลายผู้ก่อการทะเลาะวิวาท เกิดเป็นสองฝ่าย ประพฤติล่วงละเมิดอันไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมากแล้ว เมื่อความละอายเกิดขึ้นอีก จึงเห็นโทษในการที่จะให้กันและกันทำ (คืนอาบัติ) ด้วยอาบัติ (โดยพิจารณาว่า) "ถ้าพวกเราจะให้กันและกันทำ (คืนอาบัติ) ด้วยอาบัติเหล่านี้ อธิกรณ์นั้นก็จะพึงเป็นไปเพื่อความหยาบกระด้าง" เมื่อกระทำติณวัตถารกกรรม อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและติณวัตถารกะ จริงอยู่ ในกรรมนั้น ภิกษุทั้งหลายเท่าใดที่เข้ามาสู่หัตถบาส ไม่ทำการเปิดเผยความเห็นอย่างนี้ว่า "กรรมนั้นไม่ชอบใจข้าพเจ้า" ไม่รื้อฟื้นว่า "กรรมทำไม่ดี กรรมพึงทำใหม่" แม้จะหลับอยู่ก็เป็นอันว่า (เห็นชอบ) อาบัติทั้งปวงของภิกษุทั้งหมด ยกเว้นอาบัติอย่างหยาบและอาบัติที่เกี่ยวข้องกับคฤหัสถ์ ย่อมเป็นอันระงับไป อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๓ อย่าง ด้วยประการฉะนี้ กิจจาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะอย่างเดียว คือ สัมมุขาวินัยเท่านั้น ඉමානි චත්තාරි අධිකරණානි යථානුරූපං ඉමෙහි සත්තහි සමථෙහි සම්මන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘උප්පන්නුප්පන්නානං අධිකරණානං සමථාය වූපසමාය සම්මුඛාවිනයො දාතබ්බො…පෙ… තිණවත්ථාරකො’’ති. අයමෙත්ථ විනිච්ඡයනයො, විත්ථාරො පන සමථක්ඛන්ධකෙ (චූළව. 185) ආගතොයෙව. විනිච්ඡයොපිස්ස සමන්තපාසාදිකාය වුත්තො. อธิกรณ์ ๔ เหล่านี้ย่อมระงับด้วยสมถะ ๗ เหล่านี้ตามสมควร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า "เพื่อความสงบ เพื่อความระงับแห่งอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ พึงให้สัมมุขาวินัย... (ละ)... ติณวัตถารกะ" นี้เป็นวินิจฉัยนัยในพระสูตรนี้ ส่วนความพิสดารมาแล้วในสมถขันธกะนั่นเทียว แม้วินิจฉัยแห่งความพิสดารนั้น ก็มีกล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา 47. යො පනායං ඉමස්මිං සුත්තෙ ‘‘ඉධානන්ද, භික්ඛූ විවදන්තී’’තිආදිකො විත්ථාරො වුත්තො, සො එතෙන නයෙන සඞ්ඛෙපතොව වුත්තොති වෙදිතබ්බො. තත්ථ ධම්මොතිආදීසු සුත්තන්තපරියායෙන තාව දස කුසලකම්මපථා ධම්මො, අකුසලකම්මපථා අධම්මො. තථා ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති හෙට්ඨා ආගතා සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා, තයො සතිපට්ඨානා තයො සම්මප්පධානා තයො ඉද්ධිපාදා ඡ ඉන්ද්‍රියානි ඡ බලානි අට්ඨ බොජ්ඣඞ්ගා නවඞ්ගිකො මග්ගො චාති, චත්තාරො උපාදානා පඤ්ච නීවරණානීතිආදයො සඞ්කලිට්ඨධම්මා චාති අයං අධම්මො. ๔๗. ก็ความพิสดารใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในพระสูตรนี้ มีอาทิว่า "อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมวิวาทกัน" พึงทราบว่า ความพิสดารนั้น พระองค์ตรัสไว้โดยย่อด้วยนัยนี้ ในบทเหล่านั้น มีคำว่า "ธรรม" เป็นต้น โดยปริยายแห่งพระสูตรก่อน กุศลกรรมบถ ๑๐ เป็นธรรม อกุศลกรรมบถเป็นอธรรม เช่นเดียวกัน โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการที่มาในเบื้องต่ำว่า "สติปัฏฐาน ๔" (เป็นธรรม) (แต่บางพวกกลับกล่าวว่า) สติปัฏฐานมี ๓ สัมมัปปธานมี ๓ อิทธิบาทมี ๓ อินทรีย์มี ๖ พละมี ๖ โพชฌงค์มี ๘ และมรรคมีองค์ ๙ ดังนี้ ส่วนอุปาทาน ๔ นิวรณ์ ๕ เป็นต้น และสังกิลิฏฐธรรมทั้งหลาย นี้เป็นอธรรม තත්ථ යංකිඤ්චි එකං අධම්මකොට්ඨාසං ගහෙත්වා ‘‘ඉමං අධම්මං ධම්මොති කරිස්සාම, එවං අම්හාකං ආචරියකුලං නිය්‍යානිකං භවිස්සති, මයඤ්ච ලොකෙ පාකටා භවිස්සාමා’’ති තං අධම්මං ‘‘ධම්මො අය’’න්ති කථෙන්තා ධම්මොති විවදන්ති. තත්ථෙව ධම්මකොට්ඨාසෙසු එකං ගහෙත්වා ‘‘අධම්මො අය’’න්ති කථෙන්තා අධම්මොති විවදන්ති. ในอธรรมเหล่านั้น (ภิกษุบางพวก) ยึดถือหมวดแห่งอธรรมหมวดใดหมวดหนึ่ง (แล้วคิดว่า) "เราจักทำอธรรมนี้ให้เป็นธรรม ด้วยวิธีนี้ สกุลอาจารย์ของเราจักเป็นทางนำออกจากทุกข์ และพวกเราก็จักปรากฏในโลก" แล้วกล่าวอธรรมนั้นว่า "นี้เป็นธรรม" ย่อมวิวาทกันว่าเป็นธรรม ในทำนองเดียวกัน (ภิกษุบางพวก) ยึดถือหมวดแห่งธรรมหมวดใดหมวดหนึ่งแล้วกล่าวว่า "นี้เป็นอธรรม" ย่อมวิวาทกันว่าเป็นอธรรม විනයපරියායෙන පන භූතෙන වත්ථුනා චොදෙත්වා සාරෙත්වා යථාපටිඤ්ඤාය කාතබ්බකම්මං ධම්මො නාම, අභූතෙන පන වත්ථුනා අචොදෙත්වා අසාරෙත්වා අපටිඤ්ඤාය කතබ්බකම්මං අධම්මො නාම. තෙසුපි අධම්මං ‘‘ධම්මො අය’’න්ති කථෙන්තා ධම්මොති විවදන්ති, ‘‘අධම්මො අය’’න්ති කථෙන්තා අධම්මොති විවදන්ති. ส่วนโดยปริยายแห่งพระวินัย กรรมที่พึงทำหลังจากโจทด้วยวัตถุที่เป็นจริง ให้ระลึกแล้ว ตามที่ปฏิญญา ชื่อว่าเป็นธรรม ส่วนกรรมที่พึงทำโดยไม่โจท ไม่ให้ระลึก ด้วยวัตถุที่ไม่เป็นจริง โดยไม่มีการปฏิญญา ชื่อว่าเป็นอธรรม แม้ในธรรมและอธรรมเหล่านั้น (ภิกษุบางพวก) กล่าวอธรรมว่า "นี้เป็นธรรม" ย่อมวิวาทกันว่าเป็นธรรม (และภิกษุบางพวก) กล่าวธรรมว่า "นี้เป็นอธรรม" ย่อมวิวาทกันว่าเป็นอธรรม සුත්තන්තපරියායෙන පන රාගවිනයො දොසවිනයො මොහවිනයො සංවරො පහානං පටිසඞ්ඛාති අයං විනයො නාම, රාගාදීනං අවිනයො අසංවරො [Pg.32] අප්පහානං අප්පටිසඞ්ඛාති අයං අවිනයො නාම. විනයපරියායෙන වත්ථුසම්පත්ති ඤත්තිසම්පත්ති අනුසාවනසම්පත්ති සීමසම්පති පරිසසම්පත්තීති අයං විනයො නාම, වත්ථුවිපත්ති…පෙ… පරිසවිපත්තීති අයං අවිනයො නාම. තෙසුපි යංකිඤ්චි අවිනයං ‘‘විනයො අය’’න්ති කථෙන්තා විනයොති විවදන්ති, විනයං අවිනයොති කථෙන්තා අවිනයොති විවදන්ති. ส่วนโดยปริยายแห่งพระสูตร การกำจัดราคะ การกำจัดโทสะ การกำจัดโมหะ ความสำรวม การละ การพิจารณา นี้ชื่อว่าวินัย การไม่กำจัดราคะเป็นต้น ความไม่สำรวม การไม่ละ การไม่พิจารณา นี้ชื่อว่าอวินัย โดยปริยายแห่งพระวินัย ความถึงพร้อมแห่งวัตถุ ความถึงพร้อมแห่งญัตติ ความถึงพร้อมแห่งอนุสาวนา ความถึงพร้อมแห่งสีมา ความถึงพร้อมแห่งบริษัท นี้ชื่อว่าวินัย ความวิบัติแห่งวัตถุ... (ละ)... ความวิบัติแห่งบริษัท นี้ชื่อว่าอวินัย แม้ในวินัยและอวินัยเหล่านั้น (ภิกษุบางพวก) กล่าวอวินัยอย่างใดอย่างหนึ่งว่า "นี้เป็นวินัย" ย่อมวิวาทกันว่าเป็นวินัย (และภิกษุบางพวก) กล่าววินัยว่าเป็นอวินัย ย่อมวิวาทกันว่าเป็นอวินัย ධම්මනෙත්ති සමනුමජ්ජිතබ්බාති ධම්මරජ්ජු අනුමජ්ජිතබ්බා ඤාණෙන ඝංසිතබ්බා උපපරික්ඛිතබ්බා. සා පනෙසා ධම්මනෙත්ති ‘‘ඉති ඛො වච්ඡ ඉමෙ දස ධම්මා අකුසලා දස ධම්මා කුසලා’’ති එවං මහාවච්ඡගොත්තසුත්තෙ (ම. නි. 2.194) ආගතාති වුත්තා. සා එව වා හොතු, යො වා ඉධ ධම්මොති ච විනයො ච වුත්තො. යථා තත්ථ සමෙතීති යථා තාය ධම්මනෙත්තියා සමෙති, ‘‘ධම්මො ධම්මොව හොති, අධම්මො අධම්මොව, විනයො විනයොව හොති, අවිනයො අවිනයොව’’. තථා තන්ති එවං තං අධිකරණං වූපසමෙතබ්බං. එකච්චානං අධිකරණානන්ති ඉධ විවාදාධිකරණමෙව දස්සිතං, සම්මුඛාවිනයො පන න කිස්මිඤ්චි අධිකරණෙ න ලබ්භති. คำว่า "พึงสอบสวนธรรมเนตติ" คือ พึงสอบสวนเชือกคือธรรม พึงขัดเกลา พึงพิจารณาด้วยญาณ ก็ธรรมเนตตินั้น มีกล่าวไว้ในมหาวัจฉโคตตสูตรอย่างนี้ว่า "ดูก่อนวัจฉะ ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้เป็นอกุศล ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้เป็นกุศล" ธรรมเนตตินั้นเองก็ตาม หรือธรรมและวินัยที่กล่าวไว้ในพระสูตรนี้ก็ตาม คำว่า "ย่อมลงกันได้ในธรรมเนตตินั้นอย่างไร" คือ ย่อมลงกันได้กับธรรมเนตตินั้น (โดยที่) "ธรรมก็เป็นธรรมนั่นเอง อธรรมก็เป็นอธรรมนั่นเอง วินัยก็เป็นวินัยนั่นเอง อวินัยก็เป็นอวินัยนั่นเอง" คำว่า "อย่างนั้น" คือ พึงระงับอธิกรณ์นั้นอย่างนั้น ด้วยบทว่า "แห่งอธิกรณ์บางอย่าง" ในที่นี้ ทรงแสดงถึงวิวาทาธิกรณ์เท่านั้น ส่วนสัมมุขาวินัยนั้น ย่อมได้ในอธิกรณ์ทุกอย่าง (ไม่มีอธิกรณ์ไหนที่ไม่ได้) 48. තං පනෙතං යස්මා ද්වීහි සමථෙහි සම්මති සම්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච, තස්මා හෙට්ඨා මාතිකාය ඨපිතානුක්කමෙන ඉදානි සතිවිනයස්ස වාරෙ පත්තෙපි තං අවත්වා විවාදාධිකරණයෙව තාව දුතියසමථං දස්සෙන්තො කථඤ්චානන්ද, යෙභුය්‍යසිකාතිආදිමාහ. තත්ථ බහුතරාති අන්තමසො ද්වීහි තීහිපි අතිරෙකතරා. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ๔๘. ก็วิวาทาธิกรณ์นั้น เพราะเหตุใดย่อมระงับได้ด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ สัมมุขาวินัยและเยภุยยสิกา เพราะเหตุนั้น แม้ในบัดนี้จะถึงวาระของสติวินัยตามลำดับที่ทรงตั้งไว้ในมาติกาในเบื้องต้นแล้ว พระผู้มีพระภาคก็ไม่ตรัสถึงสติวินัยนั้น แต่เมื่อจะทรงแสดงสมถะอย่างที่ ๒ ในวิวาทาธิกรณ์ก่อน จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "กถญฺจานนฺท เยภุยฺยสิกา" (ดูก่อนอานนท์ เยภุยยสิกาเป็นอย่างไร) ในบทเหล่านั้น บทว่า "พหุตรา" หมายถึง มากกว่าโดยที่สุดแม้ด้วยภิกษุ ๒ รูปหรือ ๓ รูป เนื้อความที่เหลือในบทนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว 49. ඉදානි හෙට්ඨා අවිත්ථාරිතං සතිවිනයං ආදිං කත්වා විත්ථාරිතාවසෙසසමථෙ පටිපාටියා විත්ථාරෙතුං කථඤ්චානන්ද, සතිවිනයොතිආදිමාහ. තත්ථ පාරාජිකසාමන්තෙන වාති ද්වෙ සාමන්තානි ඛන්ධසාමන්තඤ්ච ආපත්තිසාමන්තඤ්ච. තත්ථ පාරාජිකාපත්තික්ඛන්ධො සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තික්ඛන්ධො ථුල්ලච්චය-පාචිත්තිය-පාටිදෙසනීය-දුක්කට-දුබ්භාසිතාපත්තික්ඛන්ධොති එවං පුරිමස්ස පච්ඡිමඛන්ධං ඛන්ධසාමන්තං නාම හොති. පඨමපාරාජිකස්ස පන පුබ්බභාගෙ දුක්කටං, සෙසානං ථුල්ලච්චයන්ති ඉදං ආපත්තිසාමන්තං නාම. තත්ථ [Pg.33] ඛන්ධසාමන්තෙ පාරාජිකසාමන්තං ගරුකාපත්ති නාම හොති. සරතායස්මාති සරතු ආයස්මා. එකච්චානං අධිකරණානන්ති ඉධ අනුවාදාධිකරණමෙව දස්සිතං. ๔๙. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสติวินัยที่ยังมิได้ทรงแสดงโดยพิสดารในเบื้องต้นก่อน แล้วจึงทรงแสดงสมถะที่เหลือจากที่ทรงแสดงโดยพิสดารแล้วตามลำดับ จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "กถญฺจานนฺท สติวินโย" (ดูก่อนอานนท์ สติวินัยเป็นอย่างไร) ในบทเหล่านั้น บทว่า "ปาราชิกสามนฺเตน วา" (หรือในเพราะอาบัติใกล้เคียงปาราชิก) นั้น สามันตะมี ๒ อย่าง คือ ขันธสามันตะ และอาปัตติสามันตะ ในสามันตะ ๒ อย่างนั้น อาบัติขันธ์คือปาราชิก อาบัติขันธ์คือสังฆาทิเสส อาบัติขันธ์คือถุลลัจจัย-ปาจิตตีย์-ปาฏิเทสนียะ-ทุกกฏ-ทุพภาสิต ด้วยประการฉะนี้ ขันธ์หลังต่อจากขันธ์แรก ชื่อว่า ขันธสามันตะ ส่วนในเบื้องต้นแห่งปฐมปาราชิก มีอาบัติทุกกฏ ในเบื้องต้นแห่งปาราชิกที่เหลือ มีอาบัติถุลลัจจัย นี้ชื่อว่า อาปัตติสามันตะ ในสามันตะ ๒ อย่างนั้น ในขันธสามันตะ ปาราชิกสามันตะชื่อว่าครุกาบัติ บทว่า "สรตายสฺมา" คือ "สรตุ อายสฺมา" (ขอท่านผู้มีอายุจงระลึก) ด้วยบทว่า "เอกจฺจานํ อธิกรณานํ" (แห่งอธิกรณ์บางอย่าง) ในที่นี้ ทรงแสดงอนุวาทาธิกรณ์นั่นเทียว 50. භාසිතපරික්කන්තන්ති වාචාය භාසිතං කායෙන ච පරික්කන්තං, පරක්කමිත්වා කතන්ති අත්ථො. එකච්චානන්ති ඉධාපි අනුවාදාධිකරණමෙව අධිප්පෙතං. පටිඤ්ඤාතකරණෙ ‘‘එකච්චාන’’න්ති ආපත්තාධිකරණං දස්සිතං. ๕๐. บทว่า "ภาสิตปริกฺกนฺตํ" (คำพูดและการกระทำที่พากเพียร) หมายความว่า คำที่กล่าวด้วยวาจา และการกระทำที่พากเพียรด้วยกาย อธิบายว่า การกระทำที่พากเพียรแล้ว ด้วยบทว่า "เอกจฺจานํ" (แห่ง...บางอย่าง) แม้ในที่นี้ ก็ทรงประสงค์เอาอนุวาทาธิกรณ์นั่นเทียว ในปฏิญญาตกรณะ ด้วยบทว่า "เอกจฺจานํ" ทรงแสดงอาปัตตาธิกรณ์ 52. දවාති සහසා. රවාති අඤ්ඤං භණිතුකාමෙන අඤ්ඤං වුත්තං. එවං ඛො, ආනන්ද, තස්සපාපියසිකා හොතීති තස්සපුග්ගලස්ස පාපුස්සන්නතා පාපියසිකා හොති. ඉමිනා කම්මස්ස වත්ථු දස්සිතං. එවරූපස්ස හි පුග්ගලස්ස කම්මං කාත්තබ්බං. කම්මෙන හි අධිකරණස්ස වූපසමො හොති, න පුග්ගලස්ස පාපුස්සන්නතාය. ඉධාපි ච අනුවාදාධිකරණමෙව අධිකරණන්ති වෙදිතබ්බං. ๕๒. บทว่า "ทวา" หมายถึง โดยพลการ บทว่า "รวา" หมายถึง ผู้ประสงค์จะกล่าวเรื่องหนึ่ง แต่กลับกล่าวไปอีกเรื่องหนึ่ง บทว่า "เอวํ โข อานนฺท ตสฺสปาปิยสิกา โหติ" (ดูก่อนอานนท์ ตัสสปาปิยสิกาของภิกษุนั้นย่อมมี ด้วยเหตุอย่างนี้แล) หมายความว่า ความเป็นผู้มีบาปมากของบุคคลนั้น ชื่อว่า ปาปิยสิกา ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวัตถุแห่งกรรม จริงอยู่ กรรมอันสงฆ์พึงกระทำแก่บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้ เพราะว่า ความระงับแห่งอธิกรณ์ย่อมมีได้ด้วยกรรม มิใช่มีได้ด้วยความเป็นผู้มีบาปมากของบุคคล และแม้ในที่นี้ พึงทราบว่า อนุวาทาธิกรณ์นั่นเทียว คืออธิกรณ์ 53. කථඤ්චානන්ද, තිණවත්ථාරකොති එත්ථ ඉදං කම්මං තිණවත්ථාරකසදිසත්තා තිණවත්ථාරකොති වුත්තං. යථා හි ගූථං වා මුත්තං වා ඝට්ටියමානං දුග්ගන්ධතාය බාධති, තිණෙහි අවත්ථරිත්වා සුප්පටිච්ඡාදිතස්ස පනස්ස සො ගන්ධො න බාධති, එවමෙව යං අධිකරණං මූලානුමූලං ගන්ත්වා වූපසමියමානං කක්ඛළත්තාය වාළත්තාය භෙදාය සංවත්තති, තං ඉමිනා කම්මෙන වූපසන්තං ගූථං විය තිණවත්ථාරකෙන පටිච්ඡන්නං වූපසන්තං හොතීති ඉදං කම්මං තිණවත්ථාරකසදිසත්තා තිණවත්ථාරකොති වුත්තං. තස්ස ඉධානන්ද, භික්ඛූනං භණ්ඩනජාතානන්තිආදිවචනෙන ආකාරමත්තමෙව දස්සිතං, ඛන්ධකෙ ආගතායෙව පනෙත්ථ කම්මවාචා පමාණං. ඨපෙත්වා ථුල්ලවජ්ජං ඨපෙත්වා ගිහිපටිසංයුත්තන්ති. එත්ථ පන ථුල්ලවජ්ජන්ති ථූල්ලවජ්ජං පාරාජිකඤ්චෙව සඞ්ඝාදිසෙසඤ්ච. ගිහිපටිසංයුත්තන්ති ගිහීනං හීනෙන ඛුංසනවම්භනධම්මිකපටිස්සවෙසු ආපන්නා ආපත්ති. අධිකරණානන්ති ඉධ ආපත්තාධිකරණමෙව වෙදිතබ්බං. කිච්චාධිකරණස්ස පන වසෙන ඉධ න කිඤ්චි වුත්තං. කිඤ්චාපි න වුත්තං, සම්මුඛාවිනයෙනෙව පනස්ස වූපසමො හොතීති වෙදිතබ්බො. ๕๓. ในบทว่า "กถญฺจานนฺท ติณวตฺถารโก" (ดูก่อนอานนท์ ติณวัตถารกะเป็นอย่างไร) นั้น กรรมนี้พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่า ติณวัตถารกะ เพราะมีความเป็นเช่นเดียวกับการกลบด้วยหญ้า จริงอยู่ เปรียบเหมือนอุจจาระหรือปัสสาวะ เมื่อถูกกระทบ ย่อมเบียดเบียนด้วยกลิ่นเหม็น แต่เมื่อกลบด้วยหญ้าปิดไว้ดีแล้ว กลิ่นนั้นย่อมไม่เบียดเบียน ฉันใดก็ฉันนั้น อธิกรณ์ใด เมื่อสืบสาวไปถึงต้นสายปลายเหตุเพื่อระงับ ย่อมเป็นไปเพื่อความกระด้าง ความรุนแรง และความแตกแยก อธิกรณ์นั้นเมื่อระงับแล้วด้วยกรรมนี้ ย่อมเป็นเหมือนอุจจาระที่ถูกกลบด้วยหญ้าแล้วระงับ (กลิ่น) ฉันนั้น เพราะเหตุนี้ กรรมนี้จึงถูกเรียกว่า ติณวัตถารกะ เพราะมีความเป็นเช่นเดียวกับการกลบด้วยหญ้า ในกรรมนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเพียงอาการ ด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า "อิธานนฺท ภิกฺขูนํ ภณฺฑนชาตานํ" (ดูก่อนอานนท์ ในกรณีนี้ ภิกษุทั้งหลายเกิดการทะเลาะวิวาทกัน) กรรมวาจาที่มาในขันธกะนั่นเทียว เป็นประมาณในกรรมนี้ คือ (กรรมวาจาที่ว่า) "ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชํ ฐเปตฺวา คิหิปฏิสํยุตฺตํ" (ยกเว้นโทษหยาบ ยกเว้นอาบัติที่เกี่ยวกับคฤหัสถ์) ในบทเหล่านั้น บทว่า "ถุลฺลวชฺชํ" คือ โทษหยาบ ได้แก่ ปาราชิกและสังฆาทิเสส บทว่า "คิหิปฏิสํยุตฺตํ" คือ อาบัติที่ต้องในเพราะการด่า การบริภาษ หรือการปฏิญาณตามธรรมแก่คฤหัสถ์ด้วยเรื่องเลวทราม ด้วยบทว่า "อธิกรณานํ" ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงอาปัตตาธิกรณ์เท่านั้น ส่วนในส่วนของกิจจาธิกรณ์นั้น ในที่นี้มิได้ตรัสอะไรไว้เลย ถึงแม้จะมิได้ตรัสไว้ แต่พึงทราบว่า ความระงับแห่งกิจจาธิกรณ์นั้นย่อมมีได้ด้วยสัมมุขาวินัยนั่นเทียว 54. ඡයිමෙ[Pg.34], ආනන්ද, ධම්මා සාරණීයාති හෙට්ඨා කලහවසෙන සුත්තං ආරද්ධං, උපරි සාරණීයධම්මා ආගතා. ඉති යථානුසන්ධිනාව දෙසනා ගතා හොති. හෙට්ඨා කොසම්බියසුත්තෙ (ම. නි. 1.498-500) පන සොතාපත්තිමග්ගසම්මාදිට්ඨි කථිතා, ඉමස්මිං සුත්තෙ සොතාපත්තිඵලසම්මාදිට්ඨි වුත්තාති වෙදිතබ්බා. අණුන්ති අප්පසාවජ්ජං. ථූලන්ති මහාසාවජ්ජං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. ๕๔. ในบทว่า "ฉยิเม อานนฺท ธมฺมา สารณียา" (ดูก่อนอานนท์ ธรรม ๖ ประการนี้เป็นสารณียธรรม) นั้น ในเบื้องต้น พระผู้มีพระภาคทรงปรารภพระสูตรโดยนัยแห่งการทะเลาะวิวาท ในเบื้องปลาย สารณียธรรมทั้งหลายมาถึง ด้วยประการฉะนี้ เทศนาจึงดำเนินไปตามลำดับความเชื่อมโยงนั่นเทียว อนึ่ง ในโกสัมพิยสูตรในเบื้องต้น พระผู้มีพระภาคตรัสโสดาปัตติมรรคสัมมาทิฏฐิ พึงทราบว่า ในพระสูตรนี้ พระองค์ตรัสโสดาปัตติผลสัมมาทิฏฐิ บทว่า "อณุํ" หมายถึง โทษน้อย บทว่า "ถูลํ" หมายถึง โทษมาก เนื้อความที่เหลือในพระสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය (อรรถกถา) แห่งมัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี සාමගාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสามคามสูตร จบ 5. සුනක්ඛත්තසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาสุนักขัตตสูตร 55. එවං මෙ සුතන්ති සුනක්ඛත්තසුත්තං. තත්ථ අඤ්ඤාති අරහත්තං. බ්‍යාකතාති ඛීණා ජාතීතිආදීහි චතූහි පදෙහි කථිතා. අධිමානෙනාති අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤිනො, අනධිගතෙ අධිගතසඤ්ඤිනො හුත්වා අධිගතං අම්හෙහීති මානෙන බ්‍යාකරිංසු. ๕๕. พระสูตรเป็นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" คือ สุนักขัตตสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "อญฺญา" หมายถึง พระอรหัตตผล บทว่า "พฺยากตา" หมายถึง ที่พระผู้มีพระภาคตรัสด้วยบท ๔ มีอาทิว่า "ขีณา ชาติ" (ชาติสิ้นแล้ว) บทว่า "อธิมาเนน" (ด้วยอธิมานะ) หมายถึง ภิกษุเหล่านั้นยังไม่บรรลุ แต่มีความสำคัญว่าบรรลุ ยังไม่ได้ แต่มีความสำคัญว่าได้แล้ว จึงพยากรณ์ด้วยมานะว่า "เราบรรลุแล้ว" 56. එවඤ්චෙත්ථ සුනක්ඛත්ත තථාගතස්ස හොතීති සුනක්ඛත්ත එත්ථ එතෙසං භික්ඛූනං පඤ්හබ්‍යාකරණෙ – ‘‘ඉදං ඨානං එතෙසං අවිභූතං අන්ධකාරං, තෙනිමෙ අනධිගතෙ අධිගතසඤ්ඤිනො, හන්ද නෙසං විසොධෙත්වා පාකටං කත්වා ධම්මං දෙසෙමී’’ති, එවඤ්ච තථාගතස්ස හොති. අථ ච පනිධෙකච්චෙ…පෙ… තස්සපි හොති අඤ්ඤථත්තන්ති භගවා පටිපන්නකානං ධම්මං දෙසෙති. යත්ථ පන ඉච්ඡාචාරෙ ඨිතා එකච්චෙ මොඝපුරිසා හොන්ති, තත්‍ර භගවා පස්සති – ‘‘ඉමෙ ඉමං පඤ්හං උග්ගහෙත්වා අජානිත්වාව ජානන්තා විය අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤිනො හුත්වා ගාමනිගමාදීසු විසෙවමානා විචරිස්සන්ති, තං නෙසං භවිස්සති දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායා’’ති එවමස්සායං ඉච්ඡාචාරෙ ඨිතානං කාරණා පටිපන්නකානම්පි අත්ථාය ‘‘ධම්මං දෙසිස්සාමී’’ති උප්පන්නස්ස චිත්තස්ස අඤ්ඤථාභාවො හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. ๕๖. บทว่า "เอวญฺเจตฺถ สุนกฺขตฺต ตถาคตสฺส โหติ" (ดูก่อนสุนักขัตตะ ในเรื่องนั้น ตถาคตย่อมมีความปริวิตกอย่างนี้) หมายความว่า ดูก่อนสุนักขัตตะ ในการพยากรณ์ปัญหาของภิกษุเหล่านั้นในเรื่องนี้ ตถาคตย่อมมีความปริวิตกอย่างนี้ด้วยว่า "ฐานะนี้ไม่ปรากฏ เป็นความมืดแก่ภิกษุเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ภิกษุเหล่านี้จึงยังไม่บรรลุ แต่มีความสำคัญว่าบรรลุ เอาล่ะ เราจะชำระเรื่องนั้นให้บริสุทธิ์ ทำให้ปรากฏ แล้วแสดงธรรมแก่พวกเขา" บทว่า "อถ จ ปนิเธกจฺเจ…เป…ตสฺสปิ โหติ อญฺญถตฺตํ" (แต่ในกรณีนี้...เป...ความปริวิตกนั้นของตถาคตย่อมเป็นอย่างอื่นไปได้) หมายความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่ผู้ปฏิบัติ แต่ในที่ใดมีโมฆบุรุษบางพวกผู้ตั้งอยู่ในความประพฤติตามความปรารถนาอันเลวทราม ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่า "ภิกษุเหล่านี้เรียนปัญหานี้แล้ว ทั้งที่ยังไม่รู้ ก็ทำเหมือนรู้ ยังไม่บรรลุ แต่มีความสำคัญว่าบรรลุ แล้วเที่ยวอวดอ้างคุณวิเศษในบ้านนิคมเป็นต้น การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่พวกเขาตลอดกาลนาน" ด้วยเหตุแห่งโมฆบุรุษผู้ตั้งอยู่ในความประพฤติตามความปรารถนาอันเลวทรามอย่างนี้ ความเป็นอย่างอื่นแห่งพระจิตที่เกิดขึ้นว่า "เราจะแสดงธรรม" แม้เพื่อประโยชน์แก่ผู้ปฏิบัติ ย่อมมี พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงความข้อนั้น 58. ලොකාමිසාධිමුත්තොති වට්ටාමිස-කාමාමිස-ලොකාමිසභූතෙසු පඤ්චසු කාමගුණෙසු අධිමුත්තො තන්නින්නො තග්ගරුකො තප්පබ්භාරො. තප්පතිරූපීති [Pg.35] කාමගුණසභාගා. ආනෙඤ්ජපටිසංයුත්තායාති ආනෙඤ්ජසමාපත්තිපටිසංයුත්තාය. සංසෙය්‍යාති කථෙය්‍ය. ආනෙඤ්ජසංයොජනෙන හි ඛො විසංයුත්තොති ආනෙඤ්ජසමාපත්තිසංයොජනෙන විසංසට්ඨො. ලොකාමිසාධිමුත්තොති එවරූපො හි ලූඛචීවරධරො මත්තිකාපත්තං ආදාය අත්තනො සදිසෙහි කතිපයෙහි සද්ධිං පච්චන්තජනපදං ගච්ඡති, ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨකාලෙ මනුස්සා දිස්වා ‘‘මහාපංසුකුලිකා ආගතා’’ති යාගුභත්තාදීනි සම්පාදෙත්වා සක්කච්චං දානං දෙන්ති, භත්තකිච්චෙ නිට්ඨිතෙ අනුමොදනං සුත්වා – ‘‘ස්වෙපි, භන්තෙ, ඉධෙව පිණ්ඩාය පවිසථා’’ති වදන්ති. අලං උපාසකා, අජ්ජාපි වො බහූනං දින්නන්ති. තෙන හි, භන්තෙ, අන්තොවස්සං ඉධ වසෙය්‍යාථාති අධිවාසෙත්වා විහාරමග්ගං පුච්ඡිත්වා විහාරං ගච්ඡන්ති. තත්ථ සෙනාසනං ගහෙත්වා පත්තචීවරං පටිසාමෙන්ති. සායං එකො ආවාසිකො තෙ භික්ඛූ පුච්ඡති ‘‘කත්ථ පිණ්ඩාය චරිත්ථා’’ති? අසුකගාමෙති. භික්ඛාසම්පන්නාති? ආම එවරූපා නාම මනුස්සානං සද්ධා හොති. ‘‘අජ්ජෙව නු ඛො එතෙ එදිසා, නිච්චම්පි එදිසා’’ති? සද්ධා තෙ මනුස්සා නිච්චම්පි එදිසා, තෙ නිස්සායෙව අයං විහාරො වඩ්ඪතීති. තතො තෙ පංසුකුලිකා පුනප්පුනං තෙසං වණ්ණං කථෙන්ති, දිවසාවසෙසං කථෙත්වා රත්තිම්පි කථෙන්ති. එත්තාවතා ඉච්ඡාචාරෙ ඨිතස්ස සීසං නික්ඛන්තං හොති උදරං ඵාලිතං. එවං ලොකාමිසාධිමුත්තො වෙදිතබ්බො. ๕๘. บทว่า โลกามิสาทิมุตฺโต ความว่า เป็นผู้น้อมไปในกามคุณ ๕ อันเป็นวัฏฏามิส กามิส และโลกามิส เป็นผู้โน้มไปในกามคุณนั้น มีกามคุณนั้นเป็นที่เคารพ มีกามคุณนั้นเป็นภาระ บทว่า ตปฺปติรูปี ความว่า มีส่วนเสมอด้วยกามคุณ บทว่า อาเนญฺชปฏิสํยุตฺตาย ความว่า (เมื่อกล่าวคำ) ที่ประกอบด้วยอาเนญชสมาบัติ บทว่า สํเสยฺยา ความว่า พึงกล่าว บทว่า อาเนญฺชสํโยชเนน หิ โข วิสํยุตฺโต ความว่า เป็นผู้ไม่ระคนด้วยสัญโญชน์คืออาเนญชสมาบัติ บทว่า โลกามิสาทิมุตฺโต ความว่า บุคคลผู้มีปกติเช่นนี้แล เป็นผู้ทรงจีวรเศร้าหมอง ถือบาตรดิน พร้อมกับพวกของตน ๒-๓ คน ไปยังปัจจันตชนบท ในเวลาที่เข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต มนุษย์ทั้งหลายเห็นแล้วกล่าวว่า “พระมหาเถระผู้ทรงผ้าบังสุกุลมาแล้ว” ดังนี้แล้ว จัดแจงข้าวต้มและภัตตาหารเป็นต้น ถวายทานโดยเคารพ เมื่อภัตกิจเสร็จแล้ว ได้ฟังอนุโมทนาแล้ว จึงกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ แม้ในวันพรุ่งนี้ ขอท่านทั้งหลายจงเข้ามาเพื่อบิณฑบาตในที่นี้เถิด” (ภิกษุเหล่านั้นกล่าวว่า) “พอเถิดอุบาสกทั้งหลาย แม้วันนี้ ท่านทั้งหลายก็ได้ถวายแก่พวกเรามากแล้ว” (อุบาสกทั้งหลายกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงอยู่จำพรรษาที่นี่เถิด” (ภิกษุเหล่านั้น) รับนิมนต์แล้ว ถามทางไปวิหารแล้ว ก็ไปยังวิหาร ในที่นั้น จัดเสนาสนะแล้ว เก็บงำบาตรและจีวร ในเวลาเย็น ภิกษุเจ้าอาวาสรูปหนึ่งถามภิกษุเหล่านั้นว่า “ท่านเที่ยวบิณฑบาตที่ไหน” (ตอบว่า) “ในบ้านโน้น” (ถามว่า) “ภิกษาบริบูรณ์ดีหรือ” (ตอบว่า) “ขอรับ ศรัทธาของมนุษย์ทั้งหลายเป็นเช่นนี้” (ถามว่า) “พวกเขาเป็นเช่นนี้เฉพาะวันนี้ หรือว่าเป็นเช่นนี้เป็นนิตย์” (ตอบว่า) “มนุษย์เหล่านั้นมีศรัทธา เป็นเช่นนี้เป็นนิตย์ วิหารนี้เจริญขึ้นได้ก็เพราะอาศัยพวกเขา” ลำดับนั้น ภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลเหล่านั้นก็กล่าวสรรเสริญคุณของพวกเขาบ่อยๆ กล่าวตลอดวันที่เหลือ และกล่าวแม้ในเวลากลางคืน เพียงเท่านี้ ศีรษะของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในความปรารถนาอันเลวทรามก็ยื่นออกมาแล้ว ท้องก็แตกแล้ว พึงทราบว่า บุคคลผู้น้อมไปในโลกามิสเป็นอย่างนี้ 59. ඉදානි ආනෙඤ්ජසමාපත්තිලාභිං අධිමානිකං දස්සෙන්තො ඨානං ඛො පනෙතන්තිආදිමාහ. ආනෙඤ්ජාධිමුත්තස්සාති කිලෙසසිඤ්චනවිරහිතාසු හෙට්ඨිමාසු ඡසු සමාපත්තීසු අධිමුත්තස්ස තන්නින්නස්ස තග්ගරුනො තප්පබ්භාරස්ස. සෙ පවුත්තෙති තං පවුත්තං. ඡ සමාපත්තිලාභිනො හි අධිමානිකස්ස පඤ්චකාමගුණාමිසබන්ධනා පතිතපණ්ඩුපලාසො විය උපට්ඨාති. තෙනෙතං වුත්තං. ๕๙. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงบุคคลผู้มีอธิมานะ ผู้ได้อาเนญชสมาบัติ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฐา นํ โข ปเนตํ บทว่า อาเนญฺชาธิมุตฺตสฺส ความว่า แห่งบุคคลผู้น้อมใจไปในสมาบัติ ๖ เบื้องต่ำ อันปราศจากความหวั่นไหวคือกิเลส เป็นผู้โน้มไปในสมาบัตินั้น มีสมาบัตินั้นเป็นที่เคารพ มีสมาบัตินั้นเป็นภาระ บทว่า เส ปวุตฺเต ความว่า ผู้นั้นชื่อว่าปราศจากแล้ว เพราะว่า สำหรับบุคคลผู้มีอธิมานะ ผู้ได้สมาบัติ ๖ เครื่องผูกคืออามิสคือกามคุณ ๕ ย่อมปรากฏดุจใบไม้เหลืองที่หล่นแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสคำนี้ไว้ 60. ඉදානි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති ලාභිනො අධිමානිකස්ස නිඝංසං දස්සෙතුං ඨානං ඛො පනාතිආදිමාහ. තත්ථ ද්වෙධා භින්නාති මජ්ඣෙ භින්නා. අප්පටිසන්ධිකාති ඛුද්දකා මුට්ඨිපාසාණමත්තා ජතුනා වා සිලෙසෙන වා අල්ලීයාපෙත්වා පටිසන්ධාතුං සක්කා. මහන්තං පන කුටාගාරප්පමාණං සන්ධායෙතං වුත්තං. සෙ භින්නෙති තං භින්නං. උපරි [Pg.36] සමාපත්තිලාභිනො හි හෙට්ඨාසමාපත්ති ද්වෙධාභින්නා සෙලා විය හොති, තං සමාපජ්ජිස්සාමීති චිත්තං න උප්පජ්ජති. තෙනෙතං වුත්තං. ๖๐. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อจะทรงแสดงขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะ ผู้ได้อากิญจัญญายตนสมาบัติ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฐา นํ โข ปน ในบทเหล่านั้น บทว่า เทฺวธาภินฺนา ความว่า แตกตรงกลาง บทว่า อปฺปฏิสนฺธิกา ความว่า หินก้อนเล็กขนาดเท่ากำมือ อาจเชื่อมให้ติดกันได้ด้วยยางไม้หรือชัน แต่พระองค์ตรัสคำนี้หมายถึงหินก้อนใหญ่ขนาดเท่าเรือนยอด บทว่า เส ภินฺเน ความว่า ผู้นั้นชื่อว่าแตกแล้ว เพราะว่า สำหรับบุคคลผู้ได้สมาบัติเบื้องสูง สมาบัติเบื้องต่ำย่อมเป็นดุจศิลาที่แตกเป็นสองส่วน จิตที่จะเข้าสมาบัตินั้นอีกย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสคำนี้ไว้ 61. ඉදානි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනලාභිනො අධිමානිකස්ස ච නිඝංසං දස්සෙන්තො ඨානං ඛො පනාතිආදිමාහ. තත්ථ සෙ වන්තෙති තං වන්තං. අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො හි හෙට්ඨාසමාපත්තියො වන්තසදිසා හුත්වා උපට්ඨහන්ති, පුන සමාපජ්ජිස්සාමීති චිත්තං න උප්පජ්ජති. තෙනෙතං වුත්තං. ๖๑. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะ ผู้ได้เนวสัญญานาสัญญายตนะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฐา นํ โข ปน ในบทเหล่านั้น บทว่า เส วนฺเต ความว่า ผู้นั้นชื่อว่าสำรอกแล้ว เพราะว่า สำหรับบุคคลผู้ได้สมาบัติ ๘ สมาบัติทั้งหลายเบื้องต่ำย่อมปรากฏเป็นดุจของที่สำรอกแล้ว จิตที่จะเข้าสมาบัตินั้นอีกย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสคำนี้ไว้ 62. ඉදානි ඛීණාසවස්ස නිඝංසං දස්සෙන්තො ඨානං ඛො පනාතිආදිමාහ. තත්ථ සෙ උච්ඡින්නමූලෙති සො උච්ඡින්නමූලො. උපරි සමාපත්තිලාභිනො හි හෙට්ඨාසමාපත්ති මූලච්ඡින්නතාලො විය උපට්ඨාති, තං සමාපජ්ජිස්සාමීති චිත්තං න උප්පජ්ජති. තෙනෙතං වුත්තං. ๖๒. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงขีดขั้นของพระขีณาสพ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฐา นํ โข ปน ในบทเหล่านั้น บทว่า เส อุจฺฉินฺนมูเล ความว่า ผู้นั้นชื่อว่ามีรากอันตัดขาดแล้ว เพราะว่า สำหรับบุคคลผู้ได้สมาบัติเบื้องสูง สมาบัติเบื้องต่ำย่อมปรากฏดุจต้นตาลที่ถูกตัดรากแล้ว จิตที่จะเข้าสมาบัตินั้นอีกย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสคำนี้ไว้ 63. ඨානං ඛො පනාති පාටියෙක්කො අනුසන්ධි. හෙට්ඨා හි සමාපත්තිලාභිනො අධිමානිකස්සපි ඛීණාසවස්සපි නිඝංසො කථිතො, සුක්ඛවිපස්සකස්ස පන අධිමානිකස්සපි ඛීණාසවස්සපි න කථිතො. තෙසං ද්වින්නම්පි නිඝංසං දස්සෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. තං පන පටික්ඛිත්තං. සමාපත්තිලාභිනො හි අධිමානිකස්ස නිඝංසෙ කථිතෙ සුක්ඛවිපස්සකස්සපි අධිමානිකස්ස කථිතොව හොති, සමාපත්තිලාභිනො ච ඛීණාසවස්ස කථිතෙ සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවස්ස කථිතොව හොති. එතෙසං පන ද්වින්නං භික්ඛූනං සප්පායාසප්පායං කථෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. ๖๓. บทว่า ฐา นํ โข ปน เป็นอนุสนธิพิเศษ เพราะว่า ในเบื้องต้น ขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะผู้ได้สมาบัติ และของพระขีณาสพ (ผู้ได้สมาบัติ) ได้ตรัสไว้แล้ว แต่ขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะที่เป็นสุกขวิปัสสก และของพระขีณาสพที่เป็นสุกขวิปัสสก ยังมิได้ตรัสไว้ พระองค์ทรงเริ่มเทศนานี้เพื่อแสดงขีดขั้นของบุคคลทั้งสองนั้น แต่อาจารย์บางพวกคัดค้านความเห็นนั้น (โดยให้เหตุผลว่า) เพราะว่า เมื่อตรัสขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะผู้ได้สมาบัติแล้ว ก็ย่อมเป็นอันตรัสขีดขั้นของบุคคลผู้มีอธิมานะที่เป็นสุกขวิปัสสกแล้วด้วย และเมื่อตรัสขีดขั้นของพระขีณาสพผู้ได้สมาบัติแล้ว ก็ย่อมเป็นอันตรัสขีดขั้นของพระขีณาสพที่เป็นสุกขวิปัสสกแล้วด้วย (อีกนัยหนึ่ง) แต่พระองค์ทรงเริ่มเทศนานี้เพื่อตรัสถึงสิ่งที่เป็นสัปปายะและอสัปปายะของภิกษุสองจำพวกนั้น තත්ථ සියා – පුථුජ්ජනස්ස තාව ආරම්මණං අසප්පායං හොතු, ඛීණාසවස්ස කථං අසප්පායන්ති. යදග්ගෙන පුථුජ්ජනස්ස අසප්පායං, තදග්ගෙන ඛීණාසවස්සාපි අසප්පායමෙව. විසං නාම ජානිත්වා ඛාදිතම්පි අජානිත්වා ඛාදිතම්පි විසමෙව. න හි ඛීණාසවෙනපි ‘‘අහං ඛීණාසවො’’ති අසංවුතෙන භවිතබ්බං. ඛීණාසවෙනපි යුත්තපයුත්තෙනෙව භවිතුං වට්ටති. ในเรื่องนั้น อาจมีคำถามว่า อารมณ์ที่เป็นอสัปปายะสำหรับปุถุชนนั้นพอเป็นไปได้ แต่สำหรับพระขีณาสพ จะเป็นอสัปปายะได้อย่างไร (ตอบว่า) อารมณ์ที่เป็นอสัปปายะสำหรับปุถุชนโดยส่วนใด ก็เป็นอสัปปายะสำหรับพระขีณาสพโดยส่วนนั้นเหมือนกัน ยาพิษนั้น แม้รู้แล้วบริโภค หรือไม่รู้แล้วบริโภค ก็เป็นพิษอยู่นั่นเอง เพราะว่า แม้พระขีณาสพก็ไม่ควรเป็นผู้ไม่สำรวมโดยคิดว่า “เราเป็นพระขีณาสพ” แม้พระขีณาสพก็ควรเป็นผู้ประกอบความเพียรอยู่เสมอ 64. තත්ථ සමණෙනාති බුද්ධසමණෙන. ඡන්දරාගබ්‍යාපාදෙනාති සො අවිජ්ජාසඞ්ඛාතො විසදොසො ඡන්දරාගෙන ච බ්‍යාපාදෙන ච රුප්පති කුප්පති. අසප්පායානීති අවඩ්ඪිකරානි ආරම්මණානි. අනුද්ධංසෙය්‍යාති සොසෙය්‍ය [Pg.37] මිලාපෙය්‍ය. සඋපාදිසෙසන්ති සගහණසෙසං, උපාදිතබ්බං ගණ්හිතබ්බං ඉධ උපාදීති වුත්තං. අනලඤ්ච තෙ අන්තරායායාති ජීවිතන්තරායං තෙ කාතුං අසමත්ථං. රජොසූකන්ති රජො ච වීහිසුකාදි ච සූකං. අසු ච විසදොසොති සො ච විසදොසො. තදුභයෙනාති යා සා අසප්පායකිරියා ච යො විසදොසො ච, තෙන උභයෙන. පුථුත්තන්ති මහන්තභාවං. ๖๔. ในบทเหล่านั้น บทว่า สมเณน ความว่า โดยพุทธสมณะ บทว่า ฉนฺทราคพฺยาปาเทน ความว่า โทษคือพิษนั้นที่เรียกว่าอวิชชา ย่อมกำเริบและเสื่อมไปเพราะฉันทราคะและพยาบาท บทว่า อสปฺปายานิ ความว่า อารมณ์ที่ไม่เป็นไปเพื่อความเจริญ บทว่า อนุ ทฺธํเสยฺย ความว่า พึงทำให้เหี่ยวแห้ง พึงทำให้เหี่ยวเฉา บทว่า สอุปาทิเสสํ ความว่า ทำให้เหลือส่วนที่รับเอาไว้ สิ่งที่พึงยึดถือ พึงรับเอาไว้ ในที่นี้เรียกว่า อุปาทิ บทว่า อนลญฺจ เต อนฺตรายาย ความว่า ไม่สามารถทำอันตรายแก่ชีวิตของท่านได้ บทว่า รโชสูกํ ความว่า ธุลีและหนามคือหนามข้าวเป็นต้น บทว่า อสุ จ วิสโทโส ความว่า และโทษคือพิษนั้น บทว่า ตทุภเยน ความว่า ด้วยเหตุทั้งสองนั้น คือ การกระทำที่ไม่เป็นสัปปายะนั้น และโทษคือพิษนั้น บทว่า ปุถุตฺตํ ความว่า ความเป็นอันมาก එවමෙව ඛොති එත්ථ සඋපාදානසල්ලුද්ධාරො විය අප්පහීනො අවිජ්ජාවිසදොසො දට්ඨබ්බො, අසප්පායකිරියාය ඨිතභාවො විය ඡසු ද්වාරෙසු අසංවුතකාලො, තදුභයෙන වණෙ පුථුත්තං ගතෙ මරණං විය සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තනං, මරණමත්තං දුක්ඛං විය අඤ්ඤතරාය ගරුකාය සංකිලිට්ඨාය ආපත්තියා ආපජ්ජනං දට්ඨබ්බං. සුක්කපක්ඛෙපි ඉමිනාව නයෙන ඔපම්මසංසන්දනං වෙදිතබ්බං. ในบทว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นโทษคือพิษแห่งอวิชชาที่ยังละไม่ได้ เปรียบเหมือนการถอนลูกศรที่ยังมีเชื้อเหลืออยู่, พึงเห็นกาลที่ไม่ได้สำรวมในทวารทั้ง ๖ เปรียบเหมือนความเป็นผู้ตั้งอยู่ในการกระทำอันไม่เป็นสัปปายะ, พึงเห็นการบอกคืนสิกขาแล้วเวียนมาเพื่อความเป็นผู้เลวทราม เปรียบเหมือนความตายเมื่อแผลกำเริบขึ้นเพราะเหตุทั้งสองนั้น, พึงเห็นการต้องอาบัติเศร้าหมองอย่างหนักอย่างใดอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนทุกข์เพียงแค่ความตาย แม้ในสุกกปักษ์ ก็พึงทราบการเทียบเคียงอุปมาด้วยนัยนี้เหมือนกัน 65. සතියායෙතං අධිවචනන්ති එත්ථ සති පඤ්ඤාගතිකා. ලොකිකාය පඤ්ඤාය ලොකිකා හොති, ලොකුත්තරාය ලොකුත්තරා. අරියායෙතං පඤ්ඤායාති පරිසුද්ධාය විපස්සනාපඤ්ඤාය. ๖๕. ในบทว่า สติยาเยตํ อธิวจนํ นี้ สติมีความเป็นไปกับปัญญา สติเป็นโลกิยะด้วยโลกิยปัญญา เป็นโลกุตตระด้วยโลกุตตรปัญญา บทว่า อริยาเยตํ ปญฺญาย ความว่า ด้วยวิปัสสนาปัญญาอันบริสุทธิ์ ඉදානි ඛීණාසවස්ස බලං දස්සෙන්තො සො වතාතිආදිමාහ. තත්ථ සංවුතකාරීති පිහිතකාරී. ඉති විදිත්වා නිරුපධීති එවං ජානිත්වා කිලෙසුපධිපහානා නිරුපධි හොති, නිරුපාදානොති අත්ථො. උපධිසඞ්ඛයෙ විමුත්තොති උපධීනං සඞ්ඛයභූතෙ නිබ්බානෙ ආරම්මණතො විමුත්තො. උපධිස්මින්ති කාමුපධිස්මිං. කායං උපසංහරිස්සතීති කායං අල්ලීයාපෙස්සති. ඉදං වුත්තං හොති – තණ්හක්ඛයෙ නිබ්බානෙ ආරම්මණතො විමුත්තො ඛීණාසවො පඤ්ච කාමගුණෙ සෙවිතුං, කායං වා උපසංහරිස්සති චිත්තං වා උප්පාදෙස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกำลังของพระขีณาสพ จึงตรัสคำมีอาทิว่า โส วต ในบทเหล่านั้น บทว่า สํวุตการี ได้แก่ ผู้กระทำการปิดกั้น บทว่า อิติ วิติทฺวา นิรุปธี ความว่า รู้อย่างนี้แล้ว จึงเป็นผู้ไม่มีอุปธิ เพราะละกิเลสอุปธิได้ อธิบายว่า เป็นผู้ไม่มีอุปาทาน บทว่า อุปธิสงฺขเย วิมุตฺโต คือ ผู้หลุดพ้นโดยความเป็นอารมณ์ในพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งอุปธิทั้งหลาย บทว่า อุปธิสฺมึ ได้แก่ ในกามูปธิ บทว่า กายํ อุปสํหริสฺสติ คือ จักน้อมกายเข้าไป ความหมายที่กล่าวไว้คือ พระขีณาสพผู้หลุดพ้นแล้วโดยความเป็นอารมณ์ในพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหา จักน้อมกายเข้าไปหรือจักให้จิตเกิดขึ้นเพื่อเสพกามคุณ ๕ ฐานะเช่นนี้ย่อมไม่มี บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งดังนี้แล පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย සුනක්ඛත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสุนักขัตตสูตร จบแล้ว 6. ආනෙඤ්ජසප්පායසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอาเนญชสัปปายสูตร 66. එවං [Pg.38] මෙ සුතන්ති ආනෙඤ්ජසප්පායසුත්තං. තත්ථ අනිච්චාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා. කාමාති වත්ථුකාමාපි කිලෙසකාමාපි. තුච්ඡාති නිච්චසාරධුවසාරඅත්තසාරවිරහිතත්තා රිත්තා, න පන නත්ථීති ගහෙතබ්බා. න හි තුච්ඡමුට්ඨීති වුත්තෙ මුට්ඨි නාම නත්ථීති වුත්තං හොති. යස්ස පන අබ්භන්තරෙ කිඤ්චි නත්ථි, සො වුච්චති තුච්ඡො. මුසාති නාසනකා. මොසධම්මාති නස්සනසභාවා, ඛෙත්තං විය වත්ථු විය හිරඤ්ඤසුවණ්ණං විය ච න පඤ්ඤායිත්ථ, කතිපාහෙනෙව සුපිනකෙ දිට්ඨා විය නස්සන්ති න පඤ්ඤායන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘මොසධම්මා’’ති, මායාකතමෙතන්ති යථා මායාය උදකං මණීති කත්වා දස්සිතං, බදරිපණ්ණං කහාපණොති කත්වා දස්සිතං, අඤ්ඤං වා පන එවරූපං දස්සනූපචාරෙ ඨිතස්සෙව තථා පඤ්ඤායති, උපචාරාතික්කමතො පට්ඨාය පාකතිකමෙව පඤ්ඤායති. එවං කාමාපි ඉත්තරපච්චුපට්ඨානට්ඨෙන ‘‘මායාකත’’න්ති වුත්තා. යථා ච මායාකාරො උදකාදීනි මණිආදීනං වසෙන දස්සෙන්තො වඤ්චෙති, එවං කාමාපි අනිච්චාදීනි නිච්චාදිසභාවං දස්සෙන්තා වඤ්චෙන්තීති වඤ්චනකට්ඨෙනපි ‘‘මායාකත’’න්ති වුත්තා. බාලලාපනන්ති මය්හං පුත්තො, මය්හං ධීතා, මය්හං හිරඤ්ඤං මය්හං සුවණ්ණන්ති එවං බාලානං ලාපනතො බාලලාපනං. දිට්ඨධම්මිකා කාමාති මානුසකා පඤ්ච කාමගුණා. සම්පරායිකාති තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා. දිට්ඨධම්මිකා. කාමසඤ්ඤාති මානුසකෙ කාමෙ ආරබ්භ උප්පන්නසඤ්ඤා. උභයමෙතං මාරධෙය්‍යන්ති එතෙ කාමා ච කාමසඤ්ඤා ච උභයම්පි මාරධෙය්‍යං. යෙහි උභයමෙතං ගහිතං, තෙසඤ්හි උපරි මාරො වසං වත්තෙති. තං සන්ධාය ‘‘උභයමෙතං මාරධෙය්‍ය’’න්ති වුත්තං. ๖๖. อาเนญชสัปปายสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ในสูตรนั้น บทว่า อนิจฺจา คือ ไม่เที่ยง เพราะมีความหมายว่ามีแล้วก็ไม่มี บทว่า กามา ได้แก่ ทั้งวัตถุกามและกิเลสกาม บทว่า ตฺจฉา คือ ว่างเปล่า เพราะปราศจากสาระคือความเที่ยง สาระคือความยั่งยืน และสาระคือความเป็นอัตตา แต่ไม่พึงถือเอาว่าไม่มี จริงอยู่ เมื่อกล่าวว่า กำมือเปล่า ก็ไม่ได้หมายความว่า สิ่งที่ชื่อว่ากำมือไม่มี แต่กำมือใดที่ภายในไม่มีอะไรเลย กำมือนั้นเรียกว่า กำมือเปล่า บทว่า มุสา คือ มีความฉิบหายเป็นปกติ บทว่า โมสธมฺมา คือ มีความพินาศไปเป็นสภาวะ ไม่ปรากฏเหมือนนา เหมือนที่ดิน หรือเหมือนเงินและทอง เพียงไม่กี่วันก็พินาศไป ไม่ปรากฏ เหมือนสิ่งที่เห็นในความฝัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "โมสธมฺมา" บทว่า มายากตเมตํ คือ เหมือนมายากลที่แสดงน้ำให้เห็นเป็นแก้วมณี แสดงใบพุทราให้เห็นเป็นกหาปณะ หรือสิ่งอื่นใดเช่นนี้ จะปรากฏเช่นนั้นแก่ผู้ที่อยู่ในระยะที่มองเห็นเท่านั้น พอพ้นระยะที่มองเห็นไป ก็จะปรากฏตามสภาพเดิม กามทั้งหลายก็เช่นกัน ถูกเรียกว่า "มายากตํ" เพราะมีความหมายว่าปรากฏอยู่ชั่วครู่ และเหมือนนักมายากลย่อมลวงโดยแสดงน้ำเป็นต้นให้เป็นแก้วมณีเป็นต้นฉันใด กามทั้งหลายก็ฉันนั้น ย่อมลวงโดยแสดงสภาวะที่ไม่เที่ยงเป็นต้นให้เป็นสภาวะที่เที่ยงเป็นต้น เพราะมีความหมายว่าลวงล่อ จึงถูกเรียกว่า "มายากตํ" บทว่า พาลลาปนํ คือ เป็นเครื่องล่อลวงคนพาล เพราะเป็นเหตุให้คนพาลพูดเพ้อว่า "ลูกของเรา ธิดาของเรา เงินของเรา ทองของเรา" บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกา กามา ได้แก่ กามคุณ ๕ ของมนุษย์ บทว่า สมฺปรายิกา ได้แก่ กามคุณที่เหลือยกเว้นกามคุณเหล่านั้น บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกา กามสญฺญา ได้แก่ สัญญาที่เกิดขึ้นโดยปรารภกามในโลกมนุษย์ บทว่า อุภยเมตํ มารเธยฺยํ คือ ทั้งกามและกามสัญญาเหล่านี้ ทั้งสองอย่างเป็นแดนของมาร เพราะว่า มารย่อมใช้อำนาจเหนือบุคคลผู้ยึดถือทั้งสองอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า "อุภยเมตํ มารเธยฺยํ" මාරස්සෙස විසයොතිආදීසුපි යථා චොළස්ස විසයො චොළවිසයො, පණ්ඩස්ස විසයො පණ්ඩවිසයො, සංවරානං විසයො සංවරවිසයොති පවත්තනට්ඨානං විසයොති වුච්චති, එවං යෙහි එතෙ කාමා ගහිතා, තෙසං උපරි මාරො වසං වත්තෙති. තං සන්ධාය මාරස්සෙස විසයොති වුත්තං. පඤ්ච පන කාමගුණෙ නිවාපබීජං විය විප්පකිරන්තො මාරො ගච්ඡති. යෙහි පන තෙ ගහිතා, තෙසං උපරි මාරො වසං වත්තෙති. තං සන්ධාය මාරස්සෙස නිවාපොති වුත්තං. යථා ච යත්ථ හත්ථිආදයො වසං වත්තෙන්ති, සො හත්ථිගොචරො අස්සගොචරො අජගොචරොති වුච්චති, එවං [Pg.39] යෙහි එතෙ කාමා ගහිතා, තෙසු මාරො වසං වත්තෙති. තං සන්ධාය මාරස්සෙස ගොචරොති වුත්තං. แม้ในบททั้งหลายมีอาทิว่า มารสฺเสส วิสโย ก็ฉันนั้น สถานที่ที่พระราชาแคว้นโจฬะทรงปกครองเรียกว่า โจฬวิสัย, แดนของพระราชาแคว้นปาณฑยะเรียกว่า ปัณฑวิสัย, แดนของพระราชาแคว้นสังวระเรียกว่า สังวรวิสัย ฉันใด มารย่อมใช้อำนาจเหนือบุคคลผู้ยึดถือกามเหล่านี้ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า มารสฺเสส วิสโย อนึ่ง มารย่อมเที่ยวไปโดยโปรยปรายกามคุณ ๕ ประดุจเมล็ดพืชสำหรับหว่าน ส่วนบุคคลใดยึดถือกามคุณเหล่านั้น มารย่อมใช้อำนาจเหนือบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า มารสฺเสส นิวาโป และเหมือนสถานที่ที่ช้างเป็นต้นเที่ยวไปหากิน เรียกว่า หัตถิโคจร (ที่หากินของช้าง) อัสสโคจร (ที่หากินของม้า) อชโคจร (ที่หากินของแพะ) ฉันใด มารย่อมใช้อำนาจในบุคคลผู้ยึดถือกามเหล่านี้ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า มารสฺเสส โคจโร එත්ථාති එතෙසු කාමෙසු. මානසාති චිත්තසම්භූතා. තත්ථ සියා – දුවිධෙ තාව කාමෙ ආරබ්භ අභිජ්ඣානලක්ඛණා අභිජ්ඣා, කරණුත්තරියලක්ඛණො සාරම්භො ච උප්පජ්ජතු, බ්‍යාපාදො කථං උප්පජ්ජතීති? මමායිතෙ වත්ථුස්මිං අච්ඡින්නෙපි සොචන්ති, අච්ඡිජ්ජන්තෙපි සොචන්ති, අච්ඡින්නසඞ්කිනොපි සොචන්ති, යො එවරූපො චිත්තස්ස ආඝාතොති එවං උප්පජ්ජති. තෙව අරියසාවකස්සාති තෙ අරියසාවකස්ස. වකාරො ආගමසන්ධිමත්තං හොති. ඉධ මනුසික්ඛතොති ඉමස්මිං සාසනෙ සික්ඛන්තස්ස තෙ තයොපි කිලෙසා අන්තරායකරා හොන්ති. අභිභුය්‍ය ලොකන්ති කාමලොකං අභිභවිත්වා. අධිට්ඨාය මනසාති ඣානාරම්මණචිත්තෙන අධිට්ඨහිත්වා. අපරිත්තන්ති කාමාවචරචිත්තං පරිත්තං නාම, තස්ස පටික්ඛෙපෙන මහග්ගතං අපරිත්තං නාම. පමාණන්තිපි කාමාවචරමෙව, රූපාවචරං අරූපාවචරං අප්පමාණං. සුභාවිතන්ති පන එතං කාමාවචරාදීනං නාමං න හොති, ලොකුත්තරස්සෙවෙතං නාමං. තස්මා එතස්ස වසෙන අපරිත්තං අප්පමාණං සුභාවිතන්ති සබ්බං ලොකුත්තරමෙව වට්ටති. บทว่า เอตฺถาติ คือ ในกามทั้งหลายเหล่านี้. บทว่า มานสาติ คือ ที่เกิดจากจิต. ในคำนั้น พึงมีคำคัดค้านว่า เมื่อปรารภกาม ๒ อย่าง (คือ วัตถุกามและกิเลสกาม) อภิชฌาอันมีลักษณะคือความเพ่งเล็ง และสารัมภะอันมีลักษณะคือการกระทำที่เกินควร จงเกิดขึ้นก่อนเถิด, แต่พยาบาทจะเกิดขึ้นได้อย่างไร? (ตอบว่า) เมื่อวัตถุอันเป็นที่รัก แม้ยังไม่ถูกแย่งชิงไป ก็ย่อมเศร้าโศก, แม้เมื่อกำลังถูกทำลาย ก็ย่อมเศร้าโศก, แม้ผู้ที่เพียงสงสัยว่าจะถูกแย่งชิง ก็ย่อมเศร้าโศก, ความขุ่นเคืองแห่งจิตเช่นใดมีอยู่ (พยาบาท) ย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้. บทว่า เตว อริยสาวกสฺสาติ คือ เต อริยสาวกสฺส (กิเลสเหล่านั้น ของพระอริยสาวก). ว อักษรเป็นเพียงอาคมสนธิ. บทว่า อิธ มนุสิกฺขโตติ คือ สำหรับผู้กำลังศึกษาอยู่ในศาสนานี้ กิเลสทั้ง ๓ ประการนั้นเป็นตัวทำอันตราย. บทว่า อภิภุยฺย โลกนฺติ คือ ครอบงำกามโลก. บทว่า อธิฏฺฐาย มนสาติ คือ ตั้งมั่นด้วยจิตอันมีฌานเป็นอารมณ์. บทว่า อปริตฺตนฺติ คือ กามาวจรจิตชื่อว่าปริตตะ (เล็กน้อย), โดยการปฏิเสธจิตนั้น มหัคคตจิตจึงชื่อว่าอปริตตะ (ไม่เล็กน้อย). แม้บทว่า ปมาณนฺติ ก็หมายถึงกามาวจรธรรมเท่านั้น, ส่วนรูปาวจรและอรูปาวจรชื่อว่าอัปปมาณะ (ไม่มีประมาณ). ส่วนบทว่า สุภาวิตนฺติ คำนี้ไม่ใช่ชื่อของธรรมมีกามาวจรเป็นต้น, แต่เป็นชื่อของโลกุตตรธรรมเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น อาศัยคำนี้ คำว่า อปริตตะ อัปปมาณะ และสุภาวิตะ ทั้งหมดจึงควรหมายถึงโลกุตตรธรรมเท่านั้น. තබ්බහුලවිහාරිනොති කාමපටිබාහනෙන තමෙව පටිපදං බහුලං කත්වා විහරන්තස්ස. ආයතනෙ චිත්තං පසීදතීති කාරණෙ චිත්තං පසීදති. කිං පනෙත්ථ කාරණං? අරහත්තං වා, අරහත්තස්ස විපස්සනං වා, චතුත්ථජ්ඣානං වා, චතුත්ථජ්ඣානස්ස උපචාරං වා. සම්පසාදෙ සතීති එත්ථ දුවිධො සම්පසාදො අධිමොක්ඛසම්පසාදො ච පටිලාභසම්පසාදො ච. අරහත්තස්ස හි විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා විහරතො මහාභූතාදීසු උපට්ඨහන්තෙසු යෙනිමෙ නීහාරෙන මහාභූතා උපට්ඨහන්ති, උපාදාරූපා උපට්ඨහන්ති නාමරූපා උපට්ඨහන්ති, පච්චයා සබ්බථා උපට්ඨහන්ති, ලක්ඛණාරම්මණා විපස්සනා උපට්ඨහති, අජ්ජෙව අරහත්තං ගණ්හිස්සාමීති අප්පටිලද්ධෙයෙව ආසා සන්තිට්ඨති, අධිමොක්ඛං පටිලභති. තතියජ්ඣානං වා පාදකං කත්වා චතුත්ථජ්ඣානත්ථාය කසිණපරිකම්මං කරොන්තස්ස නීවරණවික්ඛම්භනාදීනි සමනුපස්සතො යෙනිමෙ නීහාරෙන නීවරණා වික්ඛම්භන්ති, කිලෙසා සන්නිසීදන්ති, සති සන්තිට්ඨති, සඞ්ඛාරගතං වා විභූතං පාකටං හුත්වා දිබ්බචක්ඛුකස්ස පරලොකො විය උපට්ඨාති[Pg.40], චිත්තුප්පාදො ලෙපපිණ්ඩෙ ලග්ගමානො විය උපචාරෙන සමාධියති, අජ්ජෙව චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙස්සාමීති අපටිලද්ධෙයෙව ආසා සන්තිට්ඨති, අධිමොක්ඛං පටිලභති. අයං අධිමොක්ඛසම්පසාදො නාම. තස්මිං සම්පසාදෙ සති. යො පන අරහත්තං වා පටිලභති චතුත්ථජ්ඣානං වා, තස්ස චිත්තං විප්පසන්නං හොතියෙව. ඉධ පන ‘‘ආයතනෙ චිත්තං පසීදතී’’ති වචනතො අරහත්තවිපස්සනාය චෙව චතුත්ථජ්ඣානූපචාරස්ස ච පටිලාභො පටිලාභසම්පසාදොති වෙදිතබ්බො. විපස්සනා හි පඤ්ඤාය අධිමුච්චනස්ස කාරණං, උපචාරං ආනෙඤ්ජසමාපත්තියා. บทว่า ตพฺพหุลวิหาริโนติ คือ สำหรับผู้ที่ยับยั้งกามแล้ว กระทำปฏิปทานั้นนั่นแหละให้มากอยู่. บทว่า อายตเน จิตฺตํ ปสีทติ คือ จิตย่อมเลื่อมใสในเหตุ. อะไรเป็นเหตุในที่นี้? คือ อรหัตตผล หรือ วิปัสสนาของอรหัตตผล หรือ จตุตถฌาน หรือ อุปจารสมาธิของจตุตถฌาน. ในบทว่า สมฺปสาเท สติ นี้ สัมปสาทะมี ๒ อย่าง คือ อธิโมกขสัมปสาทะ และ ปฏิลาภสัมปสาทะ. จริงอยู่ สำหรับผู้เจริญวิปัสสนาเพื่ออรหัตตผลอยู่ เมื่อมหาภูตรูปเป็นต้นปรากฏขึ้น (ย่อมเห็นว่า) มหาภูตรูปเหล่านี้ปรากฏขึ้นด้วยอาการอย่างนี้, อุปาทายรูปปรากฏขึ้น, นามรูปปรากฏขึ้น, ปัจจัยทั้งหลายปรากฏขึ้นโดยประการทั้งปวง, วิปัสสนาอันมีไตรลักษณ์เป็นอารมณ์ปรากฏขึ้น, ความปรารถนาย่อมตั้งมั่นว่า 'เราจักบรรลุอรหัตตผลในวันนี้แหละ' แม้จะยังไม่ได้บรรลุ, ย่อมได้ซึ่งความน้อมใจเชื่อ. หรือสำหรับผู้ทำตติยฌานให้เป็นบาทแล้ว กระทำกสิณบริกรรมเพื่อจตุตถฌาน เมื่อพิจารณาเห็นการข่มนิวรณ์เป็นต้น (ย่อมเห็นว่า) นิวรณ์เหล่านี้ถูกข่มไว้ด้วยอาการอย่างนี้, กิเลสทั้งหลายย่อมสงบระงับ, สติย่อมตั้งมั่น, หรือธรรมอันเป็นสังขารย่อมปรากฏชัดเจนแจ่มแจ้ง ดุจปรโลกปรากฏแก่ผู้ได้ทิพพจักขุ, จิตตุปบาท (การเกิดขึ้นแห่งจิต) ย่อมตั้งมั่นด้วยอุปจารสมาธิ ดุจก้อนดินเหนียวที่ติดแน่น, ความปรารถนาย่อมตั้งมั่นว่า 'เราจักทำจตุตถฌานให้เกิดขึ้นในวันนี้แหละ' แม้จะยังไม่ได้บรรลุ, ย่อมได้ซึ่งความน้อมใจเชื่อ. นี้ชื่อว่า อธิโมกขสัมปสาทะ. เมื่อสัมปสาทะนั้นมีอยู่. ส่วนผู้ใดย่อมได้อรหัตตผลหรือจตุตถฌาน, จิตของผู้นั้นย่อมผ่องใสเป็นพิเศษโดยแท้. แต่ในที่นี้ เพราะพระดำรัสว่า 'จิตย่อมเลื่อมใสในเหตุ' พึงทราบว่า การได้เฉพาะซึ่งวิปัสสนาแห่งอรหัตตผลและอุปจารสมาธิแห่งจตุตถฌาน ชื่อว่า ปฏิลาภสัมปสาทะ. จริงอยู่ วิปัสสนาเป็นเหตุแห่งการน้อมใจเชื่อด้วยปัญญา, อุปจารสมาธิเป็นเหตุแห่งอาเนญชสมาบัติ. එතරහි වා ආනෙඤ්ජං සමාපජ්ජති. පඤ්ඤාය වා අධිමුච්චතීති එත්ථ එතරහි වා පඤ්ඤාය අධිමුච්චති, ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජතීති එවං පදපරිවත්තනං කත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – තස්මිං සම්පසාදෙ සති එතරහි වා පඤ්ඤාය අධිමුච්චති, අරහත්තං සච්ඡිකරොතීති අත්ථො. තං අනභිසම්භුණන්තො ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජති, අථ වා පඤ්ඤාය වා අධිමුච්චතීති අරහත්තමග්ගං භාවෙති, තං අනභිසම්භුණන්තො ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජති. අරහත්තමග්ගං භාවෙතුං අසක්කොන්තො එතරහි චතුසච්චං වා සච්ඡිකරොති. තං අනභිසම්භුණන්තො ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජතීති. หรือว่า ในบัดนี้ ย่อมเข้าอาเนญชสมาบัติ. ในบทว่า ปญฺญาย วา อธิมุจฺจติ นี้ พึงทราบเนื้อความโดยทำการสลับบทอย่างนี้ว่า "ในบัดนี้ ย่อมน้อมใจเชื่อด้วยปัญญา หรือว่า ย่อมเข้าอาเนญชสมาบัติ". ความจริง ท่านกล่าวหมายความว่า เมื่อสัมปสาทะนั้นมีอยู่ ในบัดนี้ ย่อมน้อมใจเชื่อด้วยปัญญา กล่าวคือ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล. เมื่อไม่สามารถบรรลุธรรมนั้นได้ ก็ย่อมเข้าอาเนญชสมาบัติ. อีกนัยหนึ่ง บทว่า ปญฺญาย วา อธิมุจฺจติ คือ ย่อมเจริญอรหัตตมรรค, เมื่อไม่สามารถบรรลุธรรมนั้นได้ ก็ย่อมเข้าอาเนญชสมาบัติ. เมื่อไม่สามารถเจริญอรหัตตมรรคได้ ในบัดนี้ ก็ย่อมทำให้แจ้งซึ่งจตุสัจจะ (ด้วยมรรคเบื้องต่ำ). เมื่อไม่สามารถบรรลุธรรมนั้นได้ ก็ย่อมเข้าอาเนญชสมาบัติ. තත්‍රායං නයො – ඉධ භික්ඛු තතියජ්ඣානං පාදකං කත්වා චතුත්ථජ්ඣානස්ස කසිණපරිකම්මං කරොති. තස්ස නීවරණා වික්ඛම්භන්ති, සති සන්තිට්ඨති, උපචාරෙන චිත්තං සමාධියති. සො රූපාරූපං පරිගණ්හාති, පච්චයං පරිග්ගණ්හාති, ලක්ඛණාරම්මණිකං විපස්සනං වවත්ථපෙති, තස්ස එවං හොති – ‘‘උපචාරෙන මෙ ඣානං විසෙසභාගියං භවෙය්‍ය, තිට්ඨතු විසෙසභාගියතා, නිබ්බෙධභාගියං නං කරිස්සාමී’’ති විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං සච්ඡිකරොති. එත්තකෙනස්ස කිච්චං කතං නාම හොති. අරහත්තං සච්ඡිකාතුං අසක්කොන්තො පන තතො ඔසක්කිතමානසො අන්තරා න තිට්ඨති, චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජතියෙව. යථා කිං? යථා පුරිසො ‘‘වනමහිංසං ඝාතෙස්සාමී’’ති සත්තිං ගහෙත්වා අනුබන්ධන්තො සචෙ තං ඝාතෙති, සකලගාමවාසිනො තොසෙස්සති, අසක්කොන්තො පන අන්තරාමග්ගෙ සසගොධාදයො ඛුද්දකමිගෙ ඝාතෙත්වා කාජං පූරෙත්වා එතියෙව. ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้: ในศาสนานี้ ภิกษุทำตติยฌานให้เป็นบาทแล้ว ย่อมกระทำกสิณบริกรรมเพื่อจตุตถฌาน. นิวรณ์ทั้งหลายของภิกษุนั้นย่อมถูกข่มไว้, สติย่อมตั้งมั่น, จิตย่อมตั้งมั่นด้วยอุปจารสมาธิ. ภิกษุนั้นย่อมกำหนดรู้รูปและอรูป, ย่อมกำหนดรู้ปัจจัย, ย่อมกำหนดวิปัสสนาอันมีไตรลักษณ์เป็นอารมณ์. ภิกษุนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า "ฌานของเราพึงเป็นวิเสสภาคิยะ (ส่วนแห่งคุณวิเศษ) ด้วยอุปจารสมาธิ, วิเสสภาคิยตานั้นจงยกไว้ก่อน, เราจักทำฌานนั้นให้เป็นนิพเพธภาคิยะ (ส่วนแห่งการแทงตลอด)" ดังนี้แล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ กิจของภิกษุนั้นชื่อว่าได้ทำเสร็จแล้ว. แต่เมื่อไม่สามารถทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลได้ มีใจถอยกลับจากอรหัตตผลนั้นแล้ว ย่อมไม่หยุดอยู่ระหว่างกลาง, ย่อมเข้าจตุตถฌานนั่นเทียว. เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนบุรุษคิดว่า "เราจักฆ่ากระบือป่า" ถือหอกไล่ตามไป, ถ้าเขาฆ่ากระบือป่านั้นได้ ก็จะทำให้ชาวบ้านทั้งหมู่บ้านยินดี, แต่เมื่อไม่สามารถทำได้ ระหว่างทางก็ฆ่าสัตว์เล็กๆ เช่น กระต่ายและเหี้ย เป็นต้น แล้วบรรจุหาบกลับมาเท่านั้น. තත්ථ [Pg.41] පුරිසස්ස සත්තිං ගහෙත්වා වනමහිංසානුබන්ධනං විය ඉමස්ස භික්ඛුනො තතියජ්ඣානං පාදකං කත්වා චතුත්ථජ්ඣානස්ස පරිකම්මකරණං, වනමහිංසඝාතනං විය – ‘‘නීවරණවික්ඛම්භනාදීනි සමනුපස්සතො විසෙසභාගියං භවෙය්‍ය, තිට්ඨතු විසෙසභාගියතා, නිබ්බෙධභාගියං නං කරිස්සාමී’’ති විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තස්ස සච්ඡිකරණං, මහිංසං ඝාතෙතුං අසක්කොන්තස්ස අන්තරාමග්ගෙ සසගොධාදයො ඛුද්දකමිගෙ ඝාතෙත්වා කාජං පූරෙත්වා ගමනං විය අරහත්තං සච්ඡිකාතුං අසක්කොන්තස්ස, තතො ඔසක්කිත්වා චතුත්ථජ්ඣානසමාපජ්ජනං වෙදිතබ්බං. මග්ගභාවනා චතුසච්චසච්ඡිකිරියායොජනාසුපි එසෙව නයො. ในอุปมานั้น การที่ภิกษุนี้ทำตติยฌานให้เป็นบาทแล้วกระทำบริกรรมเพื่อจตุตถฌาน พึงทราบว่าเปรียบเหมือนการที่บุรุษถือหอกแล้วติดตามกระบือป่าไป, การเจริญวิปัสสนาว่า "ฌานอันเป็นวิเสสภาคิยะพึงมีแก่ผู้พิจารณาเห็นการข่มนิวรณ์เป็นต้น, ความเป็นวิเสสภาคิยะจงงดไว้ก่อน เราจักทำฌานนั้นให้เป็นนิพเพธภาคิยะ" แล้วกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัต เปรียบเหมือนการฆ่ากระบือป่า, การที่ภิกษุผู้ไม่สามารถจะกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตได้ ถอยจากพระอรหัตนั้นแล้วเข้าจตุตถฌาน พึงทราบว่าเปรียบเหมือนการที่บุรุษผู้ไม่สามารถจะฆ่ากระบือได้ ฆ่าเนื้อเล็กๆ มีกระต่ายและเหี้ยเป็นต้นในระหว่างทาง แล้วทำหาบให้เต็มแล้วไป แม้ในนัยแห่งการเจริญมรรคและการกระทำให้แจ้งซึ่งสัจจะ ๔ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน ඉදානි අරහත්තං සච්ඡිකාතුං අසක්කොන්තස්ස නිබ්බත්තට්ඨානං දස්සෙන්තො කායස්ස භෙදාතිආදිමාහ. තත්ථ යන්ති යෙන කාරණෙන තං සංවත්තනිකං විඤ්ඤාණං අස්ස ආනෙඤ්ජූපගං, තං කාරණං විජ්ජතීති අත්ථො. එත්ථ ච තංසංවත්තනිකන්ති තස්ස භික්ඛුනො සංවත්තනිකං. යෙන විපාකවිඤ්ඤාණෙන සො භික්ඛු සංවත්තති නිබ්බත්තති, තං විඤ්ඤාණං. ආනෙඤ්ජූපගන්ති කුසලානෙඤ්ජසභාවූපගතං අස්ස, තාදිසමෙව භවෙය්‍යාති අත්ථො. කෙචි කුසලවිඤ්ඤාණං වදන්ති. යං තස්ස භික්ඛුනො සංවත්තනිකං උපපත්තිහෙතුභූතං කුසලවිඤ්ඤාණං ආනෙඤ්ජූපගතං අස්ස, විපාකකාලෙපි තන්නාමකමෙව අස්සාති අත්ථො. සො පනායමත්ථො – ‘‘පුඤ්ඤං චෙ සඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති, පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණං. අපුඤ්ඤං චෙ සඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛාරොති, අපුඤ්ඤුපගං හොති විඤ්ඤාණං. ආනෙඤ්ජං චෙ සඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති, ආනෙඤ්ජූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්ති (සං. නි. 2.51) ඉමිනා නයෙන වෙදිතබ්බො. ආනෙඤ්ජසප්පායාති ආනෙඤ්ජස්ස චතුත්ථජ්ඣානස්ස සප්පායා. න කෙවලඤ්ච සා ආනෙඤ්ජස්සෙව, උපරි අරහත්තස්සාපි සප්පායාව උපකාරභූතායෙවාති වෙදිතබ්බා. ඉති ඉමස්මිං පඨමකආනෙඤ්ජෙ සමාධිවසෙන ඔසක්කනා කථිතා. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงที่บังเกิดของภิกษุผู้ไม่สามารถกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตได้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กายสฺส เภทา (หลังจากการแตกแห่งกาย) ในบทเหล่านั้น บทว่า ยํ มีความว่า เพราะเหตุใด วิญญาณอันเป็นไปพร้อมเพื่อภพนั้นจะพึงเข้าถึงความเป็นอาเนญชะได้ เหตุนั้นมีอยู่ และในบทว่า ตํสํวตฺตนิกํ นี้ หมายถึง เป็นไปพร้อมเพื่อภพของภิกษุนั้น คือวิญญาณที่ภิกษุนั้นย่อมเป็นไป ย่อมบังเกิด ด้วยวิบากวิญญาณใด บทว่า อาเนญฺชูปคํ มีความว่า พึงเข้าถึงสภาวะแห่งกุศลอาเนญชะ คือพึงเป็นเช่นนั้นนั่นเอง อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ได้แก่ กุศลวิญญาณ มีความว่า กุศลวิญญาณใดของภิกษุนั้นที่เป็นไปพร้อมเพื่อภพ เป็นเหตุแห่งอุบัติ พึงเข้าถึงความเป็นอาเนญชะ แม้ในกาลเป็นวิบาก ก็พึงมีชื่อนั้นนั่นเอง ส่วนเนื้อความนี้ พึงทราบโดยนัยนี้ว่า "ถ้าปรุงแต่งบุญญสังขาร วิญญาณก็เป็นปุญญูปคะ ถ้าปรุงแต่งอัปปุญญสังขาร วิญญาณก็เป็นอัปปุญญูปคะ ถ้าปรุงแต่งอาเนญชสังขาร วิญญาณก็เป็นอาเนญชูปคะ" บทว่า อาเนญฺชสปฺปายา คือ เป็นที่สบายแก่อาเนญชะ คือจตุตถฌาน และปฏิปทานั้นมิใช่เป็นที่สบายแก่อาเนญชะอย่างเดียวเท่านั้น แต่พึงทราบว่า เป็นที่สบาย เป็นเครื่องอุปการะแม้แก่พระอรหัตในเบื้องบนด้วย ด้วยประการฉะนี้ ในอาเนญชะที่หนึ่งนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยออกโดยอำนาจแห่งสมาธิ 67. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති චතුත්ථජ්ඣානං පත්වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ්හි භික්ඛු හෙට්ඨිමෙන භික්ඛුනා පඤ්ඤවන්තතරො තස්ස ච භික්ඛුනො අත්තනො චාති ද්වින්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසති. තබ්බහුලවිහාරිනොති රූපපටිබාහනෙන තමෙව පටිපදං බහුලං කත්වා විහරන්තස්ස. ආනෙඤ්ජං සමාපජ්ජතීති [Pg.42] ආකාසානඤ්චායතානානෙඤ්ජං සමාපජ්ජති. සෙසං පුරිමසදිසමෙව. යථා ච ඉධ, එවං සබ්බත්ථ විසෙසමත්තමෙව පන වක්ඛාම. ඉති ඉමස්මිං දුතියආනෙඤ්ජෙ විපස්සනාවසෙන ඔසක්කනා කථිතා, ‘‘යංකිඤ්චි රූප’’න්ති එවං විපස්සනාමග්ගං දස්සෙන්තෙන කථිතාති අත්ථො. ๖๗. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ คือ บรรลุจตุตถฌานแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ ด้วยว่าภิกษุนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุในเบื้องต่ำ ย่อมกระทำกรรมฐานของภิกษุนั้นและของตน รวมเป็นอันเดียวกันแล้วพิจารณา บทว่า ตพฺพหุลวิหาริโน คือ ของผู้ที่กระทำปฏิปทานั้นนั่นแหละให้มาก ด้วยการห้ามรูป แล้วอยู่ บทว่า อาเนญฺชํ สมาปชฺชติ คือ ย่อมเข้าถึงอากาสานัญจายตนสมาบัติอันเป็นอาเนญชะ บทที่เหลือเหมือนกับวาระก่อน และในวาระนี้เป็นฉันใด ในวาระทั้งปวงก็เป็นฉันนั้น แต่เราจักกล่าวเฉพาะส่วนที่แตกต่างเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ ในอาเนญชะที่สองนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยออกโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา มีความว่า ตรัสโดยทรงแสดงวิปัสสนามรรคอย่างนี้ว่า "รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง" ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති ආකාසානඤ්චායතනං පත්වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ්හි හෙට්ඨා ද්වීහි භික්ඛූහි පඤ්ඤවන්තතරො තෙසඤ්ච භික්ඛූනං අත්තනො චාති තිණ්ණම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසති. උභයමෙතං අනිච්චන්ති එත්ථ අට්ඨ එකෙකකොට්ඨාසා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකවසෙන පන සඞ්ඛිපිත්වා උභයන්ති වුත්තං. නාලං අභිනන්දිතුන්ති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනන්දිතුං න යුත්තං. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. තබ්බහුලවිහාරිනොති කාමපටිබාහනෙන ච රූපපටිබාහනෙන ච තමෙව පටිපදං බහුලං කත්වා විහරන්තස්ස. ආනෙඤ්ජං සමාපජ්ජතීති විඤ්ඤාණඤ්චායතනානෙඤ්ජං සමාපජ්ජති. ඉමස්මිං තතියආනෙඤ්ජෙ විපස්සනාවසෙන ඔසක්කනා කථිතා. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ คือ บรรลุอากาสานัญจายตนะแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ ด้วยว่าภิกษุนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุสองรูปในเบื้องต่ำ ย่อมกระทำกรรมฐานของภิกษุเหล่านั้นและของตน รวมเป็นของภิกษุทั้งสามแล้วพิจารณา ในบทว่า อุภยเมตํ อนิจฺจํ นี้ มีส่วนที่เป็นเอกเทศ ๘ ส่วน แต่พระผู้มีพระภาคทรงย่อแล้วตรัสว่า อุภยํ (ทั้งสอง) โดยอำนาจแห่งทิฏฐธรรมิกะและสัมปรายิกะ บทว่า นาลํ อภินนฺทิตุํ คือ ไม่ควรเพื่อจะเพลิดเพลินโดยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า ตพฺพหุลวิหาริโน คือ ของผู้ที่กระทำปฏิปทานั้นนั่นแหละให้มาก ด้วยการห้ามกามและด้วยการห้ามรูป แล้วอยู่ บทว่า อาเนญฺชํ สมาปชฺชติ คือ ย่อมเข้าถึงวิญญาณัญจายตนสมาบัติอันเป็นอาเนญชะ ในอาเนญชะที่สามนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยออกโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา 68. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං පත්වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ්හි හෙට්ඨා තීහි භික්ඛූහි පඤ්ඤවන්තතරො තෙසඤ්ච භික්ඛූනං අත්තනො චාති චතුන්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසති. යත්ථෙතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්තීති යං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං පත්වා එතා හෙට්ඨා වුත්තා සබ්බසඤ්ඤා නිරුජ්ඣන්ති. එතං සන්තං එතං පණීතන්ති එතං අඞ්ගසන්තතාය ආරම්මණසන්තතාය ච සන්තං, අතප්පකට්ඨෙන පණීතං. තබ්බහුලවිහාරිනොති තාසං සඤ්ඤානං පටිබාහනෙන තමෙව පටිපදං බහුලං කත්වා විහරන්තස්ස. ඉමස්මිං පඨමාකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ සමාධිවසෙන ඔසක්කනා කථිතා. ๖๘. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ คือ บรรลุวิญญาณัญจายตนะแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ ด้วยว่าภิกษุนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุสามรูปในเบื้องต่ำ ย่อมกระทำกรรมฐานของภิกษุเหล่านั้นและของตน รวมเป็นของภิกษุทั้งสี่แล้วพิจารณา บทว่า ยตฺเถตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ คือ บรรลุอากิญจัญญายตนะใดแล้ว สัญญาทั้งปวงเหล่านี้ที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำย่อมดับไปโดยไม่เหลือ บทว่า เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตํ คือ ฌานนี้สงบเพราะความสงบแห่งองค์ฌานและเพราะความสงบแห่งอารมณ์, ประณีตเพราะความที่เข้าถึงได้ยาก บทว่า ตพฺพหุลวิหาริโน คือ ของผู้ที่กระทำปฏิปทานั้นนั่นแหละให้มาก ด้วยการห้ามสัญญาเหล่านั้น แล้วอยู่ ในอากิญจัญญายตนวาระที่หนึ่งนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยออกโดยอำนาจแห่งสมาธิ ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති විඤ්ඤාණඤ්චායතනමෙව පත්වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ්හි හෙට්ඨා චතූහි භික්ඛූහි පඤ්ඤවන්තතරො තෙසඤ්ච භික්ඛූනං අත්තනො චාති පඤ්චන්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසති. අත්තෙන වා අත්තනියෙන වාති අහං මමාති ගහෙතබ්බෙන සුඤ්ඤං තුච්ඡං රිත්තං. එවමෙත්ථ ද්විකොටිකා සුඤ්ඤතා දස්සිතා. තබ්බහුලවිහාරිනොති හෙට්ඨා වුත්තපටිපදඤ්ච ඉමඤ්ච සුඤ්ඤතපටිපදං බහුලං කත්වා විහරන්තස්ස. ඉමස්මිං දුතියාකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ විපස්සනාවසෙන ඔසක්කනා කථිතා. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ คือ บรรลุวิญญาณัญจายตนะนั่นแหละแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ ด้วยว่าภิกษุนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุสี่รูปในเบื้องต่ำ ย่อมกระทำกรรมฐานของภิกษุเหล่านั้นและของตน รวมเป็นของภิกษุทั้งห้าแล้วพิจารณา บทว่า อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา คือ ว่าง เปล่า ว่างเปล่า จากสิ่งที่พึงยึดถือว่า เรา ของเรา ในวาระนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสุญญตาที่มีส่วนสุดสองอย่างนี้ บทว่า ตพฺพหุลวิหาริโน คือ ของผู้ที่กระทำปฏิปทาที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำและสุญญตปฏิปทานี้ให้มาก แล้วอยู่ ในอากิญจัญญายตนวาระที่สองนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยออกโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา 70. ඉති [Pg.43] පටිසඤ්චික්ඛතීති විඤ්ඤාණඤ්චායතනමෙව පත්වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ්හි හෙට්ඨා පඤ්චහි භික්ඛූහි පඤ්ඤවන්තතරො තෙසඤ්ච භික්ඛූනං අත්තනො චාති ඡන්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසති. නාහං ක්වචනි කස්සචි කිඤ්චනතස්මිං, න ච මම ක්වචනි කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනං නත්ථීති එත්ථ පන චතුකොටිකා සුඤ්ඤතා කථිතා. කථං? අයඤ්හි නාහං ක්වචනීති ක්වචි අත්තානං න පස්සති, කස්සචි කිඤ්චනතස්මින්ති අත්තනො අත්තානං කස්සචි පරස්ස කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං න පස්සති, අත්තනො භාතිට්ඨානෙ භාතරං සහායට්ඨානෙ සහායං පරික්ඛාරට්ඨානෙ වා පරික්ඛාරං මඤ්ඤිත්වා උපගන්ත්වා උපනෙතබ්බං න පස්සතීති අත්ථො. න ච මම ක්වචනීති එත්ථ මම – සද්දං තාව ඨපෙත්වා න ච ක්වචනි පරස්ස ච අත්තානං ක්වචි න පස්සතීති අයමත්ථො. ඉදානි මම – සද්දං ආහරිත්වා මම කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනං නත්ථීති සො පරස්ස අත්තා මම කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනභාවෙ අත්ථීති න පස්සති. අත්තනො භාතිට්ඨානෙ භාතරං සහායට්ඨානෙ සහායං පරික්ඛාරට්ඨානෙ වා පරික්ඛාරන්ති කිස්මිඤ්චි ඨානෙ පරස්ස අත්තානං ඉමිනා කිඤ්චනභාවෙන උපනෙතබ්බං න පස්සතීති අත්ථො. එවමයං යස්මා නෙව කත්ථචි අත්තානං පස්සති, න තං පරස්ස කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං පස්සති, න පරස්ස අත්තානං පස්සති, න පරස්ස අත්තානං අත්තනො කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං පස්සති, තස්මා අයං සුඤ්ඤතා චතුකොටිකාති වෙදිතබ්බා. තබ්බහුලවිහාරිනොති හෙට්ඨා වුත්තප්පටිපදං ඉමං චතුකොටිසුඤ්ඤතඤ්ච බහුලං කත්වා විහරන්තස්ස. ඉමස්මිං තතියාකිඤ්චඤ්ඤායතනෙපි විපස්සනාවසෙනෙව ඔසක්කනා කථිතා. ๗๐. คำว่า "ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้" คือ บรรลุวิญญาณัญจายตนฌานแล้ว ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ จริงอยู่ ภิกษุรูปนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุ ๕ รูปในเบื้องต่ำ ท่านรวบรวมกรรมฐานของภิกษุทั้ง ๕ รูปนั้นและของตน รวมเป็น ๖ รูปแล้วพิจารณา ในบทว่า "เราไม่มีในที่ไหนๆ ของใครๆ และความกังวลของเราไม่มีในที่ไหนๆ ในอะไรๆ" นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสสุญญตาอันมีองค์ ๔ อย่างไร? คือ ในบทว่า "เราไม่มีในที่ไหนๆ" นี้ (ภิกษุ) ย่อมไม่เห็นอัตตาในที่ไหนๆ ในบทว่า "ของใครๆ" นี้ (ภิกษุ) ย่อมไม่เห็นอัตตาของตนอันบุคคลพึงนำเข้าไปในความเป็นกังวลของผู้อื่นคนใดคนหนึ่ง อธิบายว่า ย่อมไม่เห็น (อัตตา) อันบุคคลพึงนำเข้าไป โดยสำคัญว่า พี่น้องในฐานะพี่น้อง สหายในฐานะสหาย หรือบริขารในฐานะบริขาร แล้วเข้าไปหา ในบทว่า "และของเราไม่มีในที่ไหนๆ" นี้ พึงยก "มม" ศัพท์ไว้ก่อน อธิบายว่า และย่อมไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นในที่ไหนๆ บัดนี้ พึงนำ "มม" ศัพท์มา (ประกอบ) ว่า "ความกังวลของเราไม่มีในอะไรๆ" คือ ภิกษุนั้นย่อมไม่เห็นว่า อัตตาของผู้อื่นมีอยู่ในความเป็นกังวลของเราในที่ไหนๆ อธิบายว่า ย่อมไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นในที่ไหนๆ อันบุคคลพึงนำเข้าไปด้วยความเป็นกังวลนี้ (โดยสำคัญว่า) พี่น้องในฐานะพี่น้อง สหายในฐานะสหาย หรือบริขารในฐานะบริขาร ด้วยเหตุนี้ เพราะเหตุที่ภิกษุนี้ย่อมไม่เห็นอัตตาในที่ไหนๆ เลย, ย่อมไม่เห็นอัตตานั้นอันบุคคลพึงนำเข้าไปในความเป็นกังวลของผู้อื่น, ย่อมไม่เห็นอัตตาของผู้อื่น, ย่อมไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นอันบุคคลพึงนำเข้าไปในความเป็นกังวลของตน ฉะนั้น สุญญตานี้พึงทราบว่ามีองค์ ๔ บทว่า "ผู้มีปกติอยู่ด้วยธรรมนั้นมาก" คือ ผู้กระทำปฏิปทาที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำและสุญญตาอันมีองค์ ๔ นี้ให้มากแล้วอยู่ แม้ในอากิญจัญญายตนะที่ ๓ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนาเท่านั้น ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං පත්වා එවං පටිසඤ්චික්ඛති. අයඤ්හි හෙට්ඨා ඡහි භික්ඛූහි පඤ්ඤවන්තතරො තෙසඤ්ච භික්ඛූනං අත්තනො චාති සත්තන්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසති. යත්ථෙතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්තීති යං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං පත්වා එත්ථ එතා හෙට්ඨා වුත්තා සබ්බසඤ්ඤා නිරුජ්ඣන්ති. තබ්බහුලවිහාරිනොති තාසං සඤ්ඤානං පටිබාහනෙන තමෙව පටිපදං බහුලං කත්වා විහරන්තස්ස. ඉමස්මිං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ සමාධිවසෙන ඔසක්කනා කථිතා. คำว่า "ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้" คือ บรรลุอากิญจัญญายตนฌานแล้ว ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ จริงอยู่ ภิกษุรูปนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุ ๖ รูปในเบื้องต่ำ ท่านรวบรวมกรรมฐานของภิกษุทั้ง ๖ รูปนั้นและของตน รวมเป็น ๗ รูปแล้วพิจารณา ในบทว่า "สัญญาเหล่านี้ย่อมดับไปโดยไม่เหลือในที่ใด" คือ บรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนฌานใดแล้ว สัญญาทั้งปวงเหล่านี้ที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำ ย่อมดับไปในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้ บทว่า "ผู้มีปกติอยู่ด้วยธรรมนั้นมาก" คือ ผู้กระทำปฏิปทานั้นนั่นแหละให้มากแล้วอยู่ ด้วยการยับยั้งสัญญาเหล่านั้น ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับด้วยอำนาจแห่งสมาธิ 71. නො චස්ස නො ච මෙ සියාති සචෙ මය්හං පුබ්බෙ පඤ්චවිධං කම්මවට්ටං න ආයූහිතං අස්ස, යං මෙ ඉදං එතරහි එවං පඤ්චවිධං විපාකවට්ටං එතං මෙ න [Pg.44] සියා නප්පවත්තෙය්‍යාති අත්ථො. න භවිස්සතීති සචෙ එතරහි පඤ්චවිධං කම්මවට්ටං ආයූහිතං න භවිස්සති. න මෙ භවිස්සතීති තස්මිං අසති අනාගතෙ මෙ පඤ්චවිධං විපාකවට්ටං න භවිස්සති. යදත්ථි යං භූතං තං පජහාමීති යං අත්ථි යං භූතං එතරහි ඛන්ධපඤ්චකං, තං පජහාමි. එවං උපෙක්ඛං පටිලභතීති සො භික්ඛු එවං විපස්සනුපෙක්ඛං ලභතීති අත්ථො. ๗๑. ในบทว่า "กรรมนั้นก็ไม่มี และวิบากก็ไม่พึงมีแก่เรา" มีอธิบายว่า ถ้ากรรมวัฏ ๕ อย่างในกาลก่อน เรามิได้สั่งสมไว้แล้ว วิปากวัฏ ๕ อย่างนี้ของเราในบัดนี้อย่างนี้ วิปากวัฏนั้นก็ไม่พึงมี ไม่พึงเป็นไปแก่เรา ในบทว่า "จักไม่มี" คือ ถ้ากรรมวัฏ ๕ อย่างในบัดนี้ จักมิได้ถูกสั่งสม ในบทว่า "จักไม่มีแก่เรา" คือ เมื่อกรรมวัฏนั้นไม่มี วิปากวัฏ ๕ อย่างในอนาคตก็จักไม่มีแก่เรา ในบทว่า "สิ่งใดมีอยู่ เป็นอยู่ เราย่อมละสิ่งนั้น" คือ ขันธ์ ๕ ใดมีอยู่ เป็นอยู่ในบัดนี้ เราย่อมละขันธ์ ๕ นั้น ในบทว่า "ย่อมได้อุเบกขาอย่างนี้" มีอธิบายว่า ภิกษุนั้นย่อมได้วิปัสสนูเปกขาอย่างนี้ පරිනිබ්බායෙය්‍ය නු ඛො සො, භන්තෙ, භික්ඛු න වා පරිනිබ්බායෙය්‍යාති කිං පුච්ඡාමීති පුච්ඡති, තතියජ්ඣානං පාදකං කත්වා ඨිතස්ස අරහත්තම්පි ඔසක්කනාපි පටිපදාපි පටිසන්ධිපි කථිතා, තථා චතුත්ථජ්ඣානාදීනි පාදකානි කත්වා ඨිතානං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං පාදකං කත්වා ඨිතස්ස න කිඤ්චි කථිතං, තං පුච්ඡාමීති පුච්ඡති. අපෙත්ථාති අපි එත්ථ. සො තං උපෙක්ඛං අභිනන්දතීති සො තං විපස්සනුපෙක්ඛං තණ්හාදිට්ඨිඅභිනන්දනාහි අභිනන්දති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. තන්නිස්සිතං හොති විඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤාණං විපස්සනානිස්සිතං හොති. තදුපාදානන්ති යං නිකන්තිවිඤ්ඤාණං, තං තස්ස උපාදානං නාම ගහණං නාම හොති. සඋපාදානොති සගහණො. න පරිනිබ්බායතීති විපස්සනාය සාලයො භික්ඛු මම සාසනෙ න පරිනිබ්බායති. යො පන විහාරපරිවෙණඋපට්ඨාකාදීසු සාලයො, තස්මිං වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති. කහං පනාති? කත්ථ පන? උපාදියමානො උපාදියතීති පටිසන්ධිං ගණ්හමානො ගණ්හාති. උපාදානසෙට්ඨං කිර සො, භන්තෙති, භන්තෙ, සො කිර භික්ඛු ගහෙතබ්බට්ඨානං සෙට්ඨං උත්තමං භවං උපාදියති, සෙට්ඨභවෙ පටිසන්ධිං ගණ්හාතීති අත්ථො. ඉමිනා තස්ස භික්ඛුනො පටිසන්ධි කථිතා. ඉදානිස්ස අරහත්තං කථෙතුං ඉධානන්දාතිආදිමාහ. ในบทว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุนั้นจะพึงปรินิพพาน หรือไม่พึงปรินิพพานหนอ" ท่านถามว่า ข้าพระองค์ทูลถามอะไร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ทั้งอรหัตต์ ทั้งการถอยกลับ ทั้งปฏิปทา ทั้งปฏิสนธิ ของภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำตติยฌานให้เป็นบาท แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่โดยทำจตุตถฌานเป็นต้นให้เป็นบาทก็เช่นกัน แต่สำหรับภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำเนวสัญญานาสัญญายตนะให้เป็นบาท พระองค์มิได้ตรัสอะไรไว้เลย ข้าพระองค์ทูลถามถึงภิกษุนั้น บทว่า "อเปตฺถ" คือ "อปิ เอตฺถ" ในบทว่า "ภิกษุนั้นย่อมเพลิดเพลินอุเบกขานั้น" คือ ภิกษุนั้นย่อมเพลิดเพลินวิปัสสนูเปกขานั้นด้วยความเพลิดเพลินคือตัณหาและทิฏฐิ แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ในบทว่า "วิญญาณย่อมอาศัยอุเบกขานั้น" คือ วิญญาณย่อมอาศัยวิปัสสนา ในบทว่า "วิญญาณนั้นเป็นอุปาทาน" คือ วิญญาณที่ยินดีใด วิญญาณนั้นชื่อว่าเป็นอุปาทาน คือเป็นความยึดมั่นของภิกษุนั้น บทว่า "ผู้มีอุปาทาน" คือ ผู้มีความยึดมั่น ในบทว่า "ย่อมไม่ปรินิพพาน" คือ ภิกษุผู้มีความเยื่อใยในวิปัสสนา ย่อมไม่ปรินิพพานในศาสนาของเรา ส่วนภิกษุใดมีความเยื่อใยในวิหาร บริเวณ อุปัฏฐาก เป็นต้น ในภิกษุนั้นไม่ต้องพูดถึงเลย ดังนี้ พระองค์ทรงแสดง บทว่า "กหํ ปน" คือ "ที่ไหนเล่า" บทว่า "เมื่อยึดมั่น ย่อมยึดมั่น" คือ เมื่อถือเอาปฏิสนธิ ย่อมถือเอา ในบทว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ได้ยินว่า ภิกษุนั้นยึดมั่นสิ่งที่ประเสริฐ" คือ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ได้ยินว่า ภิกษุนั้นย่อมยึดมั่นภพอันประเสริฐสูงสุดซึ่งเป็นที่อันพึงยึดถือ คือ ย่อมถือเอาปฏิสนธิในภพอันประเสริฐ ด้วยบทนี้ ปฏิสนธิของภิกษุนั้นเป็นอันตรัสไว้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะตรัสถึงอรหัตต์ของภิกษุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อิธานนฺท" 73. නිස්සාය නිස්සායාති තං තං සමාපත්තිං නිස්සාය. ඔඝස්ස නිත්ථරණා අක්ඛාතාති ඔඝතරණං කථිතං, තතියජ්ඣානං පාදකං කත්වා ඨිතභික්ඛුනො ඔඝනිත්ථරණා කථිතා…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං පාදකං කත්වා ඨිතභික්ඛුනො ඔඝනිත්ථරණා කථිතාති වදති. ๗๓. ในบทว่า "อาศัยแล้วๆ" คือ อาศัยสมาบัตินั้นๆ ในบทว่า "การข้ามโอฆะอันเรากล่าวแล้ว" คือ การข้ามโอฆะอันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว การข้ามโอฆะของภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำตติยฌานให้เป็นบาท พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว...ฯลฯ...การข้ามโอฆะของภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำเนวสัญญานาสัญญายตนะให้เป็นบาท พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ดังนี้ พระอานนทเถระกล่าว කතමො පන, භන්තෙ, අරියො විමොක්ඛොති ඉධ කිං පුච්ඡති? සමාපත්තිං තාව පදට්ඨානං කත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං ගණ්හන්තො භික්ඛු නාවං වා උළුම්පාදීනි වා නිස්සාය මහොඝං තරිත්වා පාරං ගච්ඡන්තො විය [Pg.45] න කිලමති. සුක්ඛවිපස්සකො පන පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අරහත්තං ගණ්හන්තො බාහුබලෙන සොතං ඡින්දිත්වා පාරං ගච්ඡන්තො විය කිලමති. ඉති ඉමස්ස සුක්ඛවිපස්සකස්ස අරහත්තං පුච්ඡාමීති පුච්ඡති. අරියසාවකොති සුක්ඛවිපස්සකො අරියසාවකො. අයඤ්හි හෙට්ඨා අට්ඨහි භික්ඛූහි පඤ්ඤවන්තතරො තෙසඤ්ච භික්ඛූනං අත්තනො චාති නවන්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසති. එස සක්කායො යාවතා සක්කායොති යත්තකො තෙභූමකවට්ටසඞ්ඛාතො සක්කායො නාම අත්ථි, සබ්බොපි සො එස සක්කායො, න ඉතො පරං සක්කායො අත්ථීති පටිසඤ්චික්ඛති. ในบทว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็อริยวิโมกข์เป็นไฉน” นี้ ท่านพระอานนท์ทูลถามอะไร? ภิกษุผู้ทำสมาบัติให้เป็นบาทฐานก่อน แล้วเจริญวิปัสสนา บรรลุอรหัตตผล ย่อมไม่ลำบาก เหมือนบุรุษอาศัยเรือหรือแพเป็นต้น ข้ามห้วงน้ำใหญ่ไปสู่ฝั่ง ส่วนพระสุกขวิปัสสกพิจารณาสังขารที่ระคนกันแล้วบรรลุอรหัตตผล ย่อมลำบาก เหมือนบุรุษตัดกระแสน้ำด้วยกำลังแขนไปสู่ฝั่ง ฉะนั้น ท่านจึงทูลถามว่า “ข้าพเจ้าทูลถามถึงอรหัตตผลของพระสุกขวิปัสสกนี้” คำว่า อริยสาวก ได้แก่ พระอริยสาวกผู้เป็นสุกขวิปัสสก จริงอยู่ พระอริยสาวกนี้เป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่าภิกษุ ๘ รูปในเบื้องต่ำ ท่านรวบรวมกรรมฐานของภิกษุทั้ง ๘ รูปนั้นและของตน รวมเป็น ๙ รูปแล้วพิจารณาว่า สักกายะที่เรียกว่าเตภูมกวัฏฏ์มีประมาณเท่าใด สักกายะทั้งหมดนั้นก็คือสักกายะนี้ สักกายะอื่นนอกจากนี้ไม่มี ดังนี้ එතං අමතං යදිදං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛොති යො පනෙස චිත්තස්ස අනුපාදාවිමොක්ඛො නාම, එතං අමතං එතං සන්තං එතං පණීතන්ති පටිසඤ්චික්ඛති. අඤ්ඤත්ථ ච ‘‘අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛො’’ති නිබ්බානං වුච්චති. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ සුක්ඛවිපස්සකස්ස අරහත්තං කථිතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. ท่านย่อมพิจารณาว่า “วิโมกข์คือความไม่ยึดมั่นแห่งจิตนี้ใด วิโมกข์นี้เป็นอมตะ วิโมกข์นี้สงบ วิโมกข์นี้ประณีต” นี้คือความหมายของบทว่า “นี้คืออมตะ ได้แก่ความหลุดพ้นแห่งจิตเพราะไม่ยึดมั่น” และในที่อื่น พระนิพพานท่านเรียกว่า “ความหลุดพ้นแห่งจิตเพราะไม่ยึดมั่น” แต่ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงอรหัตตผลของพระสุกขวิปัสสก ส่วนที่เหลือ ตื้นทั้งนั้นในทุกแห่ง කෙවලං පන ඉමස්මිං සුත්තෙ සත්තසු ඨානෙසු ඔසක්කනා කථිතා, අට්ඨසු ඨානෙසු පටිසන්ධි, නවසු ඨානෙසු අරහත්තං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං. කථං? තතියං ඣානං තාව පාදකං කත්වා ඨිතස්ස භික්ඛුනො ඔසක්කනා කථිතා, පටිසන්ධි කථිතා, අරහත්තං කථිතං, තථා චතුත්ථජ්ඣානං, තථා ආකාසානඤ්චායතනං. විඤ්ඤාණඤ්චායතනං පන පදට්ඨානං කත්වා ඨිතානං තිණ්ණං භික්ඛූනං ඔසක්කනා කථිතා, පටිසන්ධි කථිතා, අරහත්තං කථිතං. තථා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං පාදකං කත්වා ඨිතස්ස භික්ඛුනො. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං පාදකං කත්වා ඨිතස්ස පන ඔසක්කනා නත්ථි, පටිසන්ධි පන අරහත්තඤ්ච කථිතං. සුක්ඛවිපස්සකස්ස අරහත්තමෙව කථිතන්ති. එවං සත්තසු ඨානෙසු ඔසක්කනා කථිතා, අට්ඨසු ඨානෙසු පටිසන්ධි, නවසු ඨානෙසු අරහත්තං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමඤ්ච පන සත්තසු ඨානෙසු ඔසක්කනං අට්ඨසු පටිසන්ධිං නවසු අරහත්තං සමොධානෙත්වා කථෙන්තෙන ඉමං ආනෙඤ්ජසප්පායසුත්තං සුකථිතං නාම හොතීති. แต่ว่าในพระสูตรนี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับในฐานะ ๗ แห่ง, ตรัสปฏิสนธิในฐานะ ๘ แห่ง, ตรัสอรหัตตผลในฐานะ ๙ แห่ง อย่างไร? พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับ, ตรัสปฏิสนธิ, ตรัสอรหัตตผล ของภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำตติยฌานให้เป็นบาทก่อน, เช่นเดียวกันกับจตุตถฌาน, เช่นเดียวกันกับอากาสานัญจายตนะ ส่วนภิกษุ ๓ รูปผู้ตั้งอยู่โดยทำวิญญาณัญจายตนะให้เป็นบาทฐาน พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับ, ตรัสปฏิสนธิ, ตรัสอรหัตตผล เช่นเดียวกันกับภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำอากิญจัญญายตนะให้เป็นบาท ส่วนภิกษุผู้ตั้งอยู่โดยทำเนวสัญญานาสัญญายตนะให้เป็นบาท ไม่มีการถอยกลับ แต่พระผู้มีพระภาคตรัสปฏิสนธิและอรหัตตผล (พึงทราบว่า) พระผู้มีพระภาคตรัสเฉพาะอรหัตตผลของพระสุกขวิปัสสก ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสการถอยกลับในฐานะ ๗ แห่ง, ตรัสปฏิสนธิในฐานะ ๘ แห่ง, ตรัสอรหัตตผลในฐานะ ๙ แห่ง และเมื่อพระผู้มีพระภาคผู้ตรัสโดยทรงรวบรวมการถอยกลับในฐานะ ๗ แห่งนี้ ปฏิสนธิในฐานะ ๘ แห่งนี้ และอรหัตตผลในฐานะ ๙ แห่งนี้ อาเนญชสัปปายสูตรนี้จึงชื่อว่าเป็นพระสูตรที่ตรัสไว้ดีแล้ว පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය จากอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี ආනෙඤ්ජසප්පායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอาเนญชสัปปายสูตร จบ 7. ගණකමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาคณกโมคคัลลานสูตร 74. එවං [Pg.46] මෙ සුතන්ති ගණකමොග්ගල්ලානසුත්තං. තත්ථ යාව පච්ඡිමසොපානකළෙවරාති යාව පඨමසොපානඵලකා එකදිවසෙනෙව සත්තභූමිකො පාසාදො න සක්කා කාතුං, වත්ථුං සොධෙත්වා ථම්භුස්සාපනතො පට්ඨාය පන යාව චිත්තකම්මකරණා අනුපුබ්බකිරියා චෙත්ථ පඤ්ඤායතීති දස්සෙති. යදිදං අජ්ඣෙනෙති තයොපි වෙදා න සක්කා එකදිවසෙනෙව අධීයිතුං, එතෙසං අජ්ඣෙනෙපි පන අනුපුබ්බකිරියාව පඤ්ඤායතීති දස්සෙති. ඉස්සත්ථෙති ආවුධවිජ්ජායපි එකදිවසෙනෙව වාලවෙධි නාම න සක්කා කාතුං, ඨානසම්පාදනමුට්ඨිකරණාදීහි පන එත්ථාපි අනුපුබ්බකිරියා පඤ්ඤායතීති දස්සෙති. සඞ්ඛානෙති ගණනාය. තත්ථ අනුපුබ්බකිරියං අත්තනාව දස්සෙන්තො එවං ගණාපෙමාතිආදිමාහ. ๗๔. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า “เอวมฺเม สุตํ” คือ คณกโมคคัลลานสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า “ย่อมถึงซึ่งโครงบันไดขั้นสุดท้าย” ท่านแสดงว่า ปราสาท ๗ ชั้นไม่สามารถสร้างให้เสร็จได้ในวันเดียวจนถึงแผ่นกระดานบันไดขั้นแรก แต่การกระทำโดยลำดับย่อมปรากฏในปราสาทนี้ ตั้งแต่การปรับพื้นที่ไปจนถึงการเขียนภาพจิตรกรรม บทว่า “คือการเล่าเรียน” ท่านแสดงว่า แม้พระเวททั้งสามก็ไม่สามารถศึกษาได้ในวันเดียว แต่การกระทำโดยลำดับย่อมปรากฏแม้ในการเล่าเรียนพระเวทเหล่านั้น บทว่า “ในศิลปะการยิงธนู” ท่านแสดงว่า แม้ในวิชาอาวุธ ก็ไม่สามารถทำการยิงถูกปลายขนทรายได้ในวันเดียว แต่การกระทำโดยลำดับย่อมปรากฏแม้ในศิลปะการยิงธนูนี้ ด้วยการจัดท่าทาง การกำมือ เป็นต้น บทว่า “ในการคำนวณ” หมายถึง ด้วยการนับ ในข้อนั้น คณกโมคคัลลานพราหมณ์เมื่อจะแสดงการกระทำโดยลำดับด้วยตนเอง จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า “ข้าพเจ้าให้คำนวณอย่างนี้” 75. සෙය්‍යථාපි බ්‍රාහ්මණාති ඉධ භගවා යස්මා බාහිරසමයෙ යථා යථා සිප්පං උග්ගණ්හන්ති, තථා තථා කෙරාටිකා හොන්ති, තස්මා අත්තනො සාසනං බාහිරසමයෙන අනුපමෙත්වා භද්‍රඅස්සාජානීයෙන උපමෙන්තො සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. භද්‍රො හි අස්සාජානීයො යස්මිං කාරණෙ දමිතො හොති, තං ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමති. එවමෙව සාසනෙ සම්මාපටිපන්නො කුලපුත්තො සීලවෙලං නාතික්කමති. මුඛාධානෙති මුඛට්ඨපනෙ. ๗๕. ในบทว่า “ดูกรพราหมณ์ เปรียบเหมือน” นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสคำเป็นต้นว่า “เสยฺยถาปิ” เพราะเหตุที่ในลัทธินอกพระศาสนา ชนทั้งหลายเรียนศิลปะอย่างใดๆ ย่อมเป็นคนเจ้าเล่ห์อย่างนั้นๆ ฉะนั้น พระองค์จึงไม่ทรงเปรียบเทียบพระศาสนาของพระองค์กับลัทธินอกพระศาสนา แต่ทรงอุปมาด้วยม้าอาชาไนยตัวเจริญ จริงอยู่ ม้าอาชาไนยตัวเจริญอันเขาฝึกแล้วในเหตุใด ย่อมไม่ล่วงละเมิดเหตุนั้นแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต ฉันใดก็ฉันนั้น กุลบุตรผู้ปฏิบัติดีในพระศาสนา ย่อมไม่ล่วงละเมิดขอบเขตคือศีล บทว่า “ในการสวมบังเหียน” หมายถึง ในการใส่บังเหียนไว้ในปาก 76. සතිසම්පජඤ්ඤාය චාති සතිසම්පජඤ්ඤාහි සමඞ්ගිභාවත්ථාය. ද්වෙ හි ඛීණාසවා සතතවිහාරී ච නොසතතවිහාරී ච. තත්ථ සතතවිහාරී යංකිඤ්චි කම්මං කත්වාපි ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිතුං සක්කොති, නො සතතවිහාරී පන අප්පමත්තකෙපි කිච්චෙ කිච්චප්පසුතො හුත්වා ඵලසමාපත්තිං අප්පෙතුං න සක්කොති. ๗๖. บทว่า “และด้วยสติสัมปชัญญะ” หมายถึง เพื่อความพรั่งพร้อมด้วยสติสัมปชัญญะ จริงอยู่ พระขีณาสพมี ๒ ประเภท คือ สตตวิหารี (ผู้มีปกติอยู่ด้วยผลสมาบัติตลอดเวลา) และ อสตตวิหารี (ผู้มิได้มีปกติอยู่ด้วยผลสมาบัติตลอดเวลา) ในสองประเภทนั้น พระขีณาสพผู้เป็นสตตวิหารี แม้ทำกรรมอะไรๆ อยู่ ก็สามารถเข้าผลสมาบัติได้ ส่วนพระขีณาสพผู้เป็นอสตตวิหารี เมื่อขวนขวายในกิจแม้เพียงเล็กน้อย ก็ไม่สามารถเข้าผลสมาบัติได้ තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර ඛීණාසවත්ථෙරො ඛීණාසවසාමණෙරං ගහෙත්වා අරඤ්ඤවාසං ගතො, තත්ථ මහාථෙරස්ස සෙනාසනං පත්තං, සාමණෙරස්ස න පාපුණාති, තං විතක්කෙන්තො ථෙරො එකදිවසම්පි ඵලසමාපත්තිං අප්පෙතුං නාසක්ඛි. සාමණෙරො පන තෙමාසං ඵලසමාපත්තිරතියා වීතිනාමෙත්වා ‘‘සප්පායො, භන්තෙ, අරඤ්ඤවාසො ජාතො’’ති [Pg.47] ථෙරං පුච්ඡි. ථෙරො ‘‘න ජාතො, ආවුසො’’ති ආහ. ඉති යො එවරූපො ඛීණාසවො, සො ඉමෙ ධම්මෙ ආදිතො පට්ඨාය ආවජ්ජිත්වාව සමාපජ්ජිතුං සක්ඛිස්සතීති දස්සෙන්තො ‘‘සතිසම්පජඤ්ඤාය චා’’ති ආහ. ในเรื่องนั้น มีเรื่องนี้ ได้ยินว่า พระเถระขีณาสพรูปหนึ่ง พาพระสามเณรขีณาสพไปอยู่ป่า ในที่นั้น พระมหาเถระได้เสนาสนะ แต่สามเณรไม่ได้ พระเถระเมื่อคิดถึงเรื่องนั้น ก็ไม่สามารถเข้าผลสมาบัติได้แม้แต่วันเดียว ส่วนสามเณรใช้เวลา ๓ เดือนด้วยความยินดีในผลสมาบัติ แล้วถามพระเถระว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การอยู่ป่าเป็นที่สบายดีหรือ” พระเถระตอบว่า “ผู้มีอายุ ไม่สบายเลย” ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงว่า พระขีณาสพผู้มีลักษณะเช่นนี้ จะสามารถเข้าสมาบัติได้ก็ต่อเมื่อพิจารณาธรรมเหล่านี้ตั้งแต่ต้นไป จึงตรัสว่า “และด้วยสติสัมปชัญญะ” 78. යෙමෙ, භො ගොතමාති තථාගතෙ කිර කථයන්තෙව බ්‍රාහ්මණස්ස ‘‘ඉමෙ පුග්ගලා න ආරාධෙන්ති, ඉමෙ ආරාධෙන්තී’’ති නයො උදපාදි, තං දස්සෙන්තො එවං වත්තුමාරද්ධො. ๗๘. ได้ยินว่า เมื่อพระตถาคตกำลังตรัสอยู่นั่นเอง นัยว่า “บุคคลเหล่านี้ย่อมไม่บรรลุ, บุคคลเหล่านี้ย่อมบรรลุ” ได้เกิดขึ้นแก่พราหมณ์ พราหมณ์เมื่อจะแสดงนัยนั้น จึงเริ่มกล่าวอย่างนี้ว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ” පරමජ්ජධම්මෙසූති අජ්ජධම්මා නාම ඡසත්ථාරධම්මා, තෙසු ගොතමවාදොව, පරමො උත්තමොති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. บทว่า ปรมชฺชธมฺเมสุ ความว่า ธรรมของวันนี้ (อัชชธรรม) ได้แก่ ธรรมของครูทั้ง ๖, ในธรรมเหล่านั้น วาทะของพระโคดมเท่านั้นเป็นธรรมอย่างยิ่ง คือสูงสุด. เนื้อความมีเท่านี้. บทที่เหลือมีความตื้นในทุกแห่ง. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี ගණකමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาคณกโมคคัลลานสูตร จบ. 8. ගොපකමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาโคปกโมคคัลลานสูตร 79. එවං මෙ සුතන්ති ගොපකමොග්ගල්ලානසුත්තං. තත්ථ අචිරපරිනිබ්බුතෙ භගවතීති භගවති අචිරපරිනිබ්බුතෙ, ධාතුභාජනීයං කත්වා ධම්මසඞ්ගීතිං කාතුං රාජගහං ආගතකාලෙ. රඤ්ඤො පජ්ජොතස්ස ආසඞ්කමානොති චණ්ඩපජ්ජොතො නාමෙස රාජා බිම්බිසාරමහාරාජස්ස සහායො අහොසි, ජීවකං පෙසෙත්වා භෙසජ්ජකාරිතකාලතො පට්ඨාය පන දළ්හමිත්තොව ජාතො, සො ‘‘අජාතසත්තුනා දෙවදත්තස්ස වචනං ගහෙත්වා පිතා ඝාතිතො’’ති සුත්වා ‘‘මම පියමිත්තං ඝාතෙත්වා එස රජ්ජං කරිස්සාමීති මඤ්ඤති, මය්හං සහායස්ස සහායානං අත්ථිකභාවං ජානාපෙස්සාමී’’ති පරිසති වාචං අභාසි. තං සුත්වා තස්ස ආසඞ්කා උප්පන්නා. තෙන වුත්තං ‘‘රඤ්ඤො පජ්ජොතස්ස ආසඞ්කමානො’’ති. කම්මන්තොති බහිනගරෙ නගරපටිසඞ්ඛාරාපනත්ථාය කම්මන්තට්ඨානං. ๗๙. โคปกโมคคัลลานสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในโคปกโมคคัลลานสูตรนั้น บทว่า อจิรปรินิพฺพุเต ภควติ ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานได้ไม่นาน คือในคราวที่ท่านมาสู่กรุงราชคฤห์เพื่อทำธรรมสังคายนาหลังจากที่ได้แจกพระธาตุแล้ว. และบทว่า รญฺโญ ปชฺโชตสฺส อาสงฺกมาโน ความว่า พระราชาพระนามว่าจัณฑปัชโชต เป็นพระสหายของพระเจ้าพิมพิสารมหาราช และได้เป็นมิตรสนิทกันตั้งแต่คราวที่ส่งหมอชีวกไปรักษาโรค. พระราชาพระองค์นั้นได้ทรงสดับว่า "พระเจ้าอชาตศัตรูทรงเชื่อคำของพระเทวทัตแล้วปลงพระชนม์พระบิดา" จึงตรัสในที่ประชุมว่า "คนผู้นี้ฆ่ามิตรที่รักของเราแล้วยังคิดจะครองราชสมบัติอยู่ เราจะทำให้เขารู้ว่าสหายของเราก็มีสหายอยู่" เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูทรงสดับคำนั้น ความหวาดระแวงจึงเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า รญฺโญ ปชฺโชตสฺส อาสงฺกมาโน. บทว่า กมฺมนฺโต ได้แก่ สถานที่ทำงานนอกพระนครเพื่อซ่อมแซมพระนคร. උපසඞ්කමීති මයං ධම්මවිනයසඞ්ගීතිං කාරෙස්සාමාති විචරාම, අයඤ්ච මහෙසක්ඛො රාජවල්ලභො සඞ්ගහෙ කතෙ වෙළුවනස්ස ආරක්ඛං කරෙය්‍යාති මඤ්ඤමානො උපසඞ්කමි. තෙහි ධම්මෙහීති තෙහි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණධම්මෙහි. සබ්බෙන සබ්බන්ති සබ්බාකාරෙන සබ්බං. සබ්බථා සබ්බන්ති සබ්බකොට්ඨාසෙහි [Pg.48] සබ්බං. කිං පුච්ඡාමීති පුච්ඡති? ඡ හි සත්ථාරො පඨමතරං අප්පඤ්ඤාතකුලෙහි නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතා, තෙ තථාගතෙ ධරමානෙයෙව කාලංකතා, සාවකාපි නෙසං අප්පඤ්ඤාතකුලෙහෙව පබ්බජිතා. තෙ තෙසං අච්චයෙන මහාවිවාදං අකංසු. සමණො පන ගොතමො මහාකුලා පබ්බජිතො, තස්ස අච්චයෙන සාවකානං මහාවිවාදො භවිස්සතීති අයං කථා සකලජම්බුදීපං පත්ථරමානා උදපාදි. සම්මාසම්බුද්ධෙ ච ධරන්තෙ භික්ඛූනං විවාදො නාහොසි. යොපි අහොසි, සොපි තත්ථෙව වූපසමිතො. පරිනිබ්බුතකාලෙ පනස්ස – ‘‘අට්ඨසට්ඨියොජනසතසහස්සුබ්බෙධං සිනෙරුං අපවාහිතුං සමත්ථස්ස වාතස්ස පුරතො පුරාණපණ්ණං කිං ඨස්සති, දස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පත්තස්ස සත්ථු අලජ්ජමානො මච්චුරාජා කස්ස ලජ්ජිස්සතී’’ති මහාසංවෙගං ජනෙත්වා භිය්‍යොසොමත්තාය භික්ඛූ සමග්ගා ජාතා අතිවිය උපසන්තුපසන්තා, කිං නු ඛො එතන්ති ඉදං පුච්ඡාමීති පුච්ඡති. අනුසඤ්ඤායමානොති අනුසඤ්ජායමානො, කතාකතං ජනන්තොති අත්ථො. අනුවිචරමානො වා. บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า ท่านพระอานนท์เข้าไปหาด้วยคิดว่า "พวกเราเที่ยวไปโดยคิดว่า 'จักทำสังคายนาพระธรรมวินัย' และพราหมณ์ผู้นี้ก็มีศักดิ์ใหญ่ เป็นที่โปรดปรานของพระราชา หากเราสงเคราะห์เขาแล้ว เขาก็จะจัดหาการอารักขาแก่วัดเวฬุวันได้". บทว่า เตหิ ธมฺเมหิ ได้แก่ ด้วยธรรมคือพระสัพพัญญุตญาณเหล่านั้น. บทว่า สพฺเพน สพฺพํ ได้แก่ ทั้งหมดโดยทุกประการ. บทว่า สพฺพถา สพฺพํ ได้แก่ ทั้งหมดโดยทุกส่วน. เขาถามว่า "ข้าพเจ้าจะถามอะไรดี?". คือ มีเรื่องเกิดขึ้นว่า ครูทั้ง ๖ คน ออกบวชจากตระกูลที่ไม่ปรากฏชื่อเสียงเป็นเบื้องต้น พวกเขาได้เสียชีวิตในขณะที่พระตถาคตยังทรงพระชนม์อยู่ แม้สาวกของพวกเขาก็บวชจากตระกูลที่ไม่ปรากฏชื่อเสียงเช่นกัน. เมื่อครูเหล่านั้นล่วงลับไป พวกเขาก็เกิดการวิวาทกันใหญ่. ส่วนพระสมณโคดมทรงออกผนวชจากมหาตระกูล คำพูดนี้จึงแพร่สะพัดไปทั่วชมพูทวีปว่า "เมื่อพระองค์ล่วงลับไปแล้ว จะเกิดการวิวาทใหญ่ในหมู่สาวก". แต่เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ การวิวาทของภิกษุทั้งหลายก็มิได้มี. แม้การวิวาทที่เกิดขึ้น ก็สงบระงับลง ณ ที่นั้นเอง. แต่ในกาลปรินิพพานของพระองค์ ภิกษุทั้งหลายได้ทำให้เกิดความสังเวชอย่างใหญ่หลวงว่า "ใบไม้เก่าจะตั้งอยู่ได้อย่างไรต่อหน้าลมที่สามารถพัดภูเขาสิเนรุสูง ๑๖๘,๐๐๐ โยชน์ให้ปลิวไปได้, มัจจุราชผู้ไม่ละอายต่อพระศาสดาผู้ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการจนบรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว จะละอายต่อใครเล่า" จึงได้สามัคคีกันและสงบเสงี่ยมอย่างยิ่งโดยประมาณมิได้. เขาจึงถามว่า "ข้าพเจ้าขอถามเรื่องนี้ว่า อะไรหนอเป็นเหตุให้เป็นเช่นนั้น". บทว่า อนุสญฺญายมาโน ความว่า รู้ตามอยู่ คือ รู้สิ่งที่ทำแล้วและยังมิได้ทำ. หรืออีกนัยหนึ่งคือ พิจารณาตามอยู่. 80. අත්ථි නු ඛොති අයම්පි හෙට්ඨිමපුච්ඡමෙව පුච්ඡති. අප්පටිසරණෙති අප්පටිසරණෙ ධම්මවිනයෙ. කො හෙතු සාමග්ගියාති තුම්හාකං සමග්ගභාවස්ස කො හෙතු කො පච්චයො. ධම්මප්පටිසරණාති ධම්මො අම්හාකං පටිසරණං, ධම්මො අවස්සයොති දීපෙති. ๘๐. ด้วยบทว่า อตฺถิ นุ โข แม้พราหมณ์ผู้นี้ก็ถามปัญหาเดียวกับที่ถามไว้ในเบื้องต้น. บทว่า อปฺปฏิสรเณ ได้แก่ ในพระธรรมวินัยที่ไม่มีที่พึ่งอื่น. บทว่า โก เหตุ สามคฺคิยา ความว่า อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยแห่งความสามัคคีของพวกท่าน. บทว่า ธมฺมปฺปฏิสรณา ท่านแสดงว่า ธรรมเป็นที่พึ่งของเราทั้งหลาย ธรรมเป็นที่อาศัย. 81. පවත්තතීති පගුණං හුත්වා ආගච්ඡති. ආපත්ති හොති වීතික්කමොති උභයමෙතං බුද්ධස්ස ආණාතික්කමනමෙව. යථාධම්මං යථානුසිට්ඨං කාරෙමාති යථා ධම්මො ච අනුසිට්ඨි ච ඨිතා, එවං කාරෙමාති අත්ථො. ๘๑. บทว่า ปวตฺตติ ความว่า ย่อมเป็นไป คือคล่องแคล่วแล้วย่อมมา (สู่คลองปาก). บทว่า อาปตฺติ โหติ วีติกฺกโม ความว่า ทั้งสองอย่างนี้คือการต้องอาบัติและการล่วงละเมิด ล้วนเป็นการล่วงละเมิดพระบัญญัติของพระพุทธเจ้า. บทว่า ยถาธมฺมํ ยถานุสิฏฺฐํ กาเรม ความว่า ธรรมและอนุศาสน์ตั้งอยู่อย่างไร เราย่อมกระทำอย่างนั้น. න කිර නො භවන්තො කාරෙන්ති ධම්මො නො කාරෙතීති පදද්වයෙපි නො කාරො නිපාතමත්තං. එවං සන්තෙ න කිර භවන්තො කාරෙන්ති, ධම්මොව කාරෙතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. ในสองบทว่า น กิร โน ภวนฺโต กาเรนฺติ ธมฺโม โน กาเรติ นี้ โน ศัพท์เป็นเพียงนิบาต. เมื่อเป็นเช่นนั้น เนื้อความในที่นี้คือ "ได้ยินว่า ท่านผู้เจริญทั้งหลายมิได้เป็นผู้กระทำให้เป็นไป แต่ธรรมเท่านั้นย่อมกระทำให้เป็นไป". 83. තග්ඝාති එකංසෙ නිපාතො. කහං පන භවං ආනන්දොති කිං ථෙරස්ස වෙළුවනෙ වසනභාවං න ජානාතීති? ජානාති. වෙළුවනස්ස පන [Pg.49] අනෙන ආරක්ඛා දින්නා, තස්මා අත්තානං උක්කංසාපෙතුකාමො පුච්ඡති. කස්මා පන තෙන තත්ථ ආරක්ඛා දින්නා? සො කිර එකදිවසං මහාකච්චායනත්ථෙරං ගිජ්ඣකූටා ඔතරන්තං දිස්වා – ‘‘මක්කටො විය එසො’’ති ආහ. භගවා තං කථං සුත්වා – ‘‘සචෙ ඛමාපෙති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ ඛමාපෙති, ඉමස්මිං වෙළුවනෙ ගොනඞ්ගලමක්කටො භවිස්සතී’’ති ආහ. සො තං කථං සුත්වා – ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස කථාය ද්වෙධාභාවො නාම නත්ථි, පච්ඡා මෙ මක්කටභූතකාලෙ ගොචරට්ඨානං භවිස්සතී’’ති වෙළුවනෙ නානාවිධෙ රුක්ඛෙ රොපෙත්වා ආරක්ඛං අදාසි. අපරභාගෙ කාලං කත්වා මක්කටො හුත්වා නිබ්බත්ති. ‘‘වස්සකාරා’’ති වුත්තෙ ආගන්ත්වා සමීපෙ අට්ඨාසි. තග්ඝාති සබ්බවාරෙසු එකංසවචනෙයෙව නිපාතො. තග්ඝ, භො ආනන්දාති එවං ථෙරෙන පරිසමජ්ඣෙ අත්තනො උක්කංසිතභාවං ඤත්වා අහම්පි ථෙරං උක්කංසිස්සාමීති එවමාහ. ๘๓. บทว่า ตคฺฆ เป็นนิบาตในความหมายว่า "แน่แท้". บทว่า กหํ ปน ภวํ อานนฺโท ความว่า เขาไม่รู้หรือว่าพระเถระอยู่ที่วัดเวฬุวัน? เขารู้. แต่เพราะเขาเป็นผู้จัดการอารักขาวัดเวฬุวันไว้ ดังนั้นเขาจึงถามเพื่อต้องการจะยกย่องตนเอง. ก็เหตุใดเล่า เขาจึงจัดการอารักขาไว้ที่นั่น? เล่ากันว่า วันหนึ่งเขาเห็นท่านพระมหากัจจายนเถระลงมาจากภูเขาคิชฌกูฏ จึงกล่าวว่า "ท่านผู้นี้เหมือนลิง". พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำนั้นแล้วตรัสว่า "ถ้าเขาขอขมา ก็เป็นการดี. ถ้าไม่ขอขมา เขาจักเกิดเป็นลิงหางเหมือนวัวในวัดเวฬุวันนี้". เขาได้ฟังคำนั้นแล้วคิดว่า "คำของพระสมณโคดมไม่มีเป็นสอง" และ "ในภายหลัง เมื่อเราเกิดเป็นลิงแล้ว ที่นี่จักเป็นที่หาอาหารของเรา" จึงได้ปลูกต้นไม้ต่างๆ ในวัดเวฬุวันและจัดการอารักขาไว้. ในเวลาต่อมา เขาทำกาลกิริยาแล้วได้เกิดเป็นลิงในที่นั้น. เมื่อมีคนเรียก "วัสสการะ" มันก็จะมาหยุดยืนอยู่ใกล้ๆ. บทว่า ตคฺฆ เป็นนิบาตในความหมายว่า "แน่แท้" ในทุกกรณี. บทว่า ตคฺฆ โภ อานนฺท ความว่า เมื่อเขาทราบว่าตนได้รับการยกย่องจากพระเถระในท่ามกลางบริษัทแล้ว จึงกล่าวเช่นนี้ด้วยคิดว่า "เราก็จะยกย่องพระเถระบ้าง". 84. න ච ඛො, බ්‍රාහ්මණාති ථෙරො කිර චින්තෙසි ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන වණ්ණිතජ්ඣානම්පි අත්ථි, අවණ්ණිතජ්ඣානම්පි අත්ථි, අයං පන බ්‍රාහ්මණො සබ්බමෙව වණ්ණෙතීති පඤ්හං විසංවාදෙති, න ඛො පන සක්කා ඉමස්ස මුඛං උල්ලොකෙතුං න පිණ්ඩපාතං රක්ඛිතුං, පඤ්හං උජුං කත්වා කථෙස්සාමී’’ති ඉදං වත්තුං ආරද්ධං. අන්තරං කරිත්වාති අබ්භන්තරං කරිත්වා. එවරූපං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, සො භගවා ඣානං වණ්ණෙසීති ඉධ සබ්බසඞ්ගාහකජ්ඣානං නාම කථිතං. ๘๔. บทว่า น จ โข พฺราหฺมณ ความว่า ได้ยินว่า พระเถระดำริว่า "ฌานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงสรรเสริญก็มี ที่มิได้ทรงสรรเสริญก็มี แต่พราหมณ์ผู้นี้กลับสรรเสริญไปทั้งหมด เป็นการทำให้ปัญหาคลาดเคลื่อนไป. แต่ก็ไม่สามารถจะมองหน้าผู้นี้ได้ ทั้งไม่สามารถจะรักษาบิณฑบาตของเขาไว้ได้ (คือช่วยให้พ้นจากอบายไม่ได้) เราจะทำปัญหาให้ตรงแล้วจักกล่าว" จึงได้เริ่มกล่าวคำนี้. บทว่า อนฺตรํ กริตฺวา ความว่า กระทำไว้ในภายใน คือจำแนก. ด้วยบทว่า เอวรูปํ โข พฺราหฺมณ โส ภควา ฌานํ วณฺเณสิ ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงฌานที่ชื่อว่า สัพพสังคาหกฌาน (ฌานที่รวบรวมทั้งหมด). යං නො මයන්ති අයං කිර බ්‍රාහ්මණො වස්සකාරබ්‍රාහ්මණං උසූයති, තෙන පුච්ඡිතපඤ්හස්ස අකථනං පච්චාසීසමානො කථිතභාවං ඤත්වා ‘‘වස්සකාරෙන පුච්ඡිතං පඤ්හං පුනප්පුනං තස්ස නාමං ගණ්හන්තො විත්ථාරෙත්වා කථෙසි, මයා පුච්ඡිතපඤ්හං පන යට්ඨිකොටියා උප්පීළෙන්තො විය එකදෙසමෙව කථෙසී’’ති අනත්තමනො අහොසි, තස්මා එවමාහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. บทว่า `ยํ โน มยํ` ความว่า ได้ยินว่า พราหมณ์ผู้นี้ (คือโคปกโมคคัลลานพราหมณ์) ริษยาวัสสการพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น เมื่อหวังอยู่ว่าจะไม่ตอบปัญหาที่ตนถาม ครั้นทราบความที่ท่านพระอานนท์ตอบแล้ว จึงไม่พอใจว่า "ท่านพระอานนท์ตอบปัญหาที่วัสสการพราหมณ์ถาม โดยเอ่ยชื่อของเขาซ้ำแล้วซ้ำเล่าอย่างพิสดาร แต่ปัญหาที่เราถามกลับตอบเพียงบางส่วน เหมือนเอาปลายไม้เท้ากดไว้" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนี้. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย ගොපකමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโคปกโมคคัลลานสูตร จบ. 9. මහාපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถามหาปุณณมสูตร 85. එවං [Pg.50] මෙ සුතන්ති මහාපුණ්ණමසුත්තං. තත්ථ තදහූති තස්මිං අහු, තස්මිං දිවසෙති අත්ථො. උපවසන්ති එත්ථාති උපොසථො. උපවසන්තීති සීලෙන වා අනසනෙන වා උපෙතා හුත්වා වසන්තීති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ අත්ථුද්ධාරො – ‘‘ආයාම, ආවුසො, කප්පින, උපොසථං ගමිස්සාමා’’තිආදීසු හි පාතිමොක්ඛුද්දෙසො උපොසථො. ‘‘අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො ඛො විසාඛෙ උපොසථො උපවුත්ථො’’තිආදීසු (අ. නි. 8.53) සීලං. ‘‘සුද්ධස්ස වෙ සදා ඵග්ගු, සුද්ධස්සුපොසථො සදා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.79) උපවාසො. ‘‘උපොසථො නාම නාගරාජා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.246) පඤ්ඤත්ති. ‘‘න, භික්ඛවෙ, තදහුපොසථෙ සභික්ඛුකා ආවාසා’’තිආදීසු (මහාව. 181) උපවසිතබ්බදිවසො. ඉධාපි සොයෙව අධිප්පෙතො. සො පනෙස අට්ඨමීචාතුද්දසීපන්නරසීභෙදෙන තිවිධො. තස්මා සෙසද්වයනිවාරණත්ථං පන්නරසෙති වුත්තං. තෙන වුත්තං ‘‘උපවසන්ති එත්ථාති උපොසථො’’ති. මාසපුණ්ණතාය පුණ්ණා සංපුණ්ණාති පුණ්ණා. මා-ඉති චන්දො වුච්චති, සො එත්ථ පුණ්ණොති පුණ්ණමා. එවං පුණ්ණාය පුණ්ණමායාති ඉමස්මිං පදද්වයෙ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๘๕. มหาปุณณมสูตร เริ่มต้นว่า `เอวํ เม สุตํ`. ในสูตรนั้น บทว่า `ตทหุ` แปลว่า ในวันนั้น. ศัพท์ว่า `อุโปสโถ` มาจากการวิเคราะห์ว่า `อุปวสนฺติ เอตฺถาติ` (สัตว์ทั้งหลายย่อมเข้าจำในวันนี้). บทว่า `อุปวสนฺติ` แปลว่า ย่อมอยู่ คือ เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยศีลหรือด้วยการงดอาหารแล้วอยู่. นี้เป็นการแสดงความหมายในที่นี้. จริงอยู่ ในบาลีเป็นต้นว่า `อายาม อาวุโส กปฺปิน อุโปสถํ คมิสฺสาม` (มาเถิด ท่านกัปปินะ พวกเราจักไปอุโบสถ) คำว่า อุโบสถ หมายถึงการแสดงปาฏิโมกข์. ในบาลีเป็นต้นว่า `อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข วิสาเข อุโปสโถ อุปวุตฺโถ` (ดูก่อนวิสาขา อุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ อันเธอเข้าจำแล้ว) คำว่า อุโบสถ หมายถึงศีล. ในบาลีเป็นต้นว่า `สุทฺธสฺส เว สทา ผคฺคุ สุทฺธสฺสุโปสโถ สทา` (วันฟัคคุณฤกษ์ย่อมมีแก่ผู้บริสุทธิ์เสมอ อุโบสถย่อมมีแก่ผู้บริสุทธิ์เสมอ) คำว่า อุโบสถ หมายถึงการอยู่จำ. ในบาลีเป็นต้นว่า `อุโปสโถ นาม นาคราชา` (พญานาคชื่ออุโบสถ) คำว่า อุโบสถ หมายถึงบัญญัติ. ในบาลีเป็นต้นว่า `น ภิกฺขเว ตทหุโปสเถ สภิกฺขุกา อาวาสา` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในวันอุโบสถนั้น ไม่พึงมีอาวาสที่มีภิกษุอยู่) คำว่า อุโบสถ หมายถึงวันที่พึงเข้าจำ. แม้ในที่นี้ ก็ทรงประสงค์ถึงวันนั้นนั่นเอง. ก็วันอุโบสถนั้นมี ๓ อย่าง คือ วัน ๘ ค่ำ วัน ๑๔ ค่ำ และวัน ๑๕ ค่ำ. เพราะเหตุนั้น เพื่อจะห้ามสองวันที่เหลือ จึงตรัสว่า `ปนฺนรเส`. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า `อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ`. เพราะความเต็มแห่งเดือน จึงชื่อว่า `ปุณฺณา` แปลว่า เต็ม บริบูรณ์. คำว่า `มา` หมายถึงพระจันทร์ พระจันทร์นั้นเต็มในราตรีนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า `ปุณฺณมา`. พึงทราบความหมายในบททั้งสองคือ `ปุณฺณาย ปุณฺณมาย` อย่างนี้. දෙසන්ති කාරණං. තෙන හි ත්වං භික්ඛු සකෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා පුච්ඡාති කස්මා භගවා ඨිතස්ස අකථෙත්වා නිසීදාපෙසීති. අයං කිර භික්ඛු සට්ඨිමත්තානං පධානියභික්ඛූනං සඞ්ඝත්ථෙරො සට්ඨි භික්ඛූ ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසති, තෙ තස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ඝටෙන්ති වායමන්ති. මහාභූතානි පරිග්ගණ්හන්ති උපාදාරූපානි, නාමරූපපච්චයලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනං පරිග්ගණ්හන්ති. අථ නෙ ආචරියුපට්ඨානං ආගන්ත්වා වන්දිත්වා නිසින්නෙ ථෙරො මහාභූතපරිග්ගහාදීනි පුච්ඡති. තෙ සබ්බං කථෙන්ති, මග්ගඵලපඤ්හං පුච්ඡිතා පන කථෙතුං න සක්කොන්ති. අථ ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘මම සන්තිකෙ එතෙසං ඔවාදස්ස පරිහානි නත්ථි, ඉමෙ ච ආරද්ධවීරියා විහරන්ති. කුක්කුටස්ස පානීයපිවනකාලමත්තම්පි නෙසං පමාදකිරියා නත්ථි. එවං සන්තෙපි මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොන්ති. අහං ඉමෙසං අජ්ඣාසයං න ජානාමි, බුද්ධවෙනෙය්‍යා එතෙ භවිස්සන්ති, ගහෙත්වා නෙ සත්ථු සන්තිකං ගච්ඡාමි, අථ නෙසං සත්ථා චරියවසෙන ධම්මං දෙසෙස්සතී’’ති, තෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ආගතො. บทว่า `เทสํ` คือ เหตุ. ถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสกับภิกษุที่ยืนอยู่ แต่กลับรับสั่งให้เธอนั่งลงก่อนแล้วจึงถามว่า `เตนหิ ตฺวํ ภิกฺขุ สเก อาสเน นิสีทิตฺวา ปุจฺฉ` (ถ้าเช่นนั้น เธอจงนั่งบนอาสนะของตนแล้วถามเถิด). ได้ยินว่า ภิกษุรูปนี้เป็นพระสังฆเถระของหมู่ภิกษุผู้บำเพ็ญเพียรประมาณ ๖๐ รูป ท่านพาภิกษุ ๖๐ รูปไปอยู่ในป่า ภิกษุเหล่านั้นรับกัมมัฏฐานในสำนักของท่านแล้ว ก็พากันพยายามบากบั่น. ท่านเหล่านั้นกำหนดมหาภูตรูป อุปาทายรูป และกำหนดวิปัสสนาอันมีลักษณะแห่งปัจจัยของนามรูปเป็นอารมณ์. ครั้งนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นมาอุปัฏฐากพระอาจารย์ ไหว้แล้วนั่งอยู่ พระเถระได้ถามถึงการกำหนดมหาภูตรูปเป็นต้น. ภิกษุเหล่านั้นก็ตอบได้ทั้งหมด แต่เมื่อถูกถามถึงปัญหามรรคผล กลับไม่สามารถตอบได้. ลำดับนั้น พระเถระจึงคิดว่า "ในสำนักของเรา โอวาทสำหรับภิกษุเหล่านี้ไม่มีความบกพร่องเลย และภิกษุเหล่านี้ก็อยู่ด้วยความเพียรที่ปรารภแล้ว. การกระทำโดยประมาทแม้เพียงชั่วเวลาที่ไก่ดื่มน้ำก็ไม่มีแก่ภิกษุเหล่านี้. ถึงเป็นเช่นนี้ ก็ยังไม่สามารถทำให้มรรคผลเกิดขึ้นได้. เราไม่รู้อัธยาศัยของภิกษุเหล่านี้ ภิกษุเหล่านี้คงจะเป็นพุทธเวไนย เราจะพาภิกษุเหล่านี้ไปเฝ้าพระศาสดา แล้วพระศาสดาจักทรงแสดงธรรมแก่พวกเขาตามจริต" ดังนี้แล้ว จึงพาภิกษุเหล่านั้นมาเฝ้าพระศาสดา. සත්ථාපි [Pg.51] සායන්හසමයෙ ආනන්දත්ථෙරෙන උපනීතං උදකං ආදාය සරීරං උතුං ගණ්හාපෙත්වා මිගාරමාතුපාසාදපරිවෙණෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදි, භික්ඛුසඞ්ඝොපි නං පරිවාරෙත්වා නිසීදි. แม้พระศาสดา ในเวลาเย็น ทรงรับน้ำที่ท่านพระอานนท์นำมาถวาย ทรงให้พระวรกายได้รับไออุ่น (สรงน้ำอุ่น) แล้วประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ณ บริเวณมิคารมาตุปราสาท แม้หมู่ภิกษุก็แวดล้อมพระองค์แล้วนั่งลง. තස්මිං සමයෙ සූරියො අත්ථඞ්ගමෙති, චන්දො උග්ගච්ඡති, මජ්ඣට්ඨානෙ ච භගවා නිසින්නො. චන්දස්ස පභා නත්ථි, සූරියස්ස පභා නත්ථි, චන්දිමසූරියානං පභං මක්ඛෙත්වා ඡබ්බණ්ණා යමකබුද්ධරස්මියො විජ්ජොතමානා පුඤ්ජා පුඤ්ජා හුත්වා දිසාවිදිසාසු ධාවන්තීති සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන විත්ථාරෙතබ්බං. වණ්ණභූමි නාමෙසා, ධම්මකථිකස්සෙවෙත්ථ ථාමො පමාණං, යත්තකං සක්කොති, තත්තකං කථෙතබ්බං. දුක්කථිතන්ති න වත්තබ්බං. එවං සන්නිසින්නාය පරිසාය ථෙරො උට්ඨහිත්වා සත්ථාරං පඤ්හස්ස ඔකාසං කාරෙසි. තතො භගවා – ‘‘සචෙ ඉමස්මිං ඨිතකෙ පුච්ඡන්තෙ ‘ආචරියො නො උට්ඨිතො’ති සෙසභික්ඛූ උට්ඨහිස්සන්ති, එවං තථාගතෙ අගාරවො කතො භවිස්සති. අථ නිසින්නාව පුච්ඡිස්සන්ති, ආචරියෙ අගාරවො කතො භවිස්සති, එකග්ගා හුත්වා ධම්මදෙසනං පටිච්ඡිතුං න සක්කුණිස්සන්ති. ආචරියෙ පන නිසින්නෙ තෙපි නිසීදිස්සන්ති. තතො එකග්ගා ධම්මදෙසනං පටිච්ඡිතුං සක්කුණිස්සන්තී’’ති ඉමිනා කාරණෙන භගවා ඨිතස්ස අකථෙත්වා නිසීදාපෙතීති. ในสมัยนั้น ดวงอาทิตย์กำลังอัสดง ดวงจันทร์กำลังขึ้น และพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ ณ ท่ามกลาง. รัศมีของดวงจันทร์ไม่มี รัศมีของดวงอาทิตย์ไม่มี พระพุทธรัศมีคู่มี ๖ สี ฉายแสงเจิดจ้าครอบงำรัศมีของดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ เป็นกลุ่มๆ แล่นไปในทิศน้อยใหญ่ พึงขยายความทั้งหมดตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ. นี้ชื่อว่า วรรณภูมิ (เรื่องที่ควรพรรณนา) กำลังของพระธรรมกถิกเท่านั้นเป็นประมาณในเรื่องนี้ ท่านสามารถกล่าวได้เพียงใด ก็พึงกล่าวเพียงนั้น ไม่ควรกล่าวว่า "กล่าวไม่ดี". เมื่อบริษัทนั่งประชุมกันอย่างนี้แล้ว พระเถระได้ลุกขึ้นทูลขอโอกาสเพื่อทูลถามปัญหาต่อพระศาสดา. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า "ถ้าภิกษุรูปนี้ยืนถามอยู่ ภิกษุที่เหลือพากันคิดว่า 'อาจารย์ของเราลุกขึ้นแล้ว' ก็จะพากันลุกขึ้น อย่างนี้ก็จะเป็นการแสดงความไม่เคารพในตถาคต. หรือถ้าภิกษุเหล่านั้นนั่งถาม ก็จะเป็นการแสดงความไม่เคารพในอาจารย์ จะไม่สามารถมีจิตเป็นหนึ่งเดียวรับธรรมเทศนาได้. แต่ถ้าอาจารย์นั่ง ภิกษุเหล่านั้นก็จะนั่งด้วย. เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเขาก็จะสามารถมีจิตเป็นหนึ่งเดียวรับธรรมเทศนาได้" ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสกับภิกษุที่ยืนอยู่ แต่รับสั่งให้เธอนั่งลง. ඉමෙ නු ඛො, භන්තෙති විමතිපුච්ඡා විය කථිතා. ථෙරො පන පඤ්චක්ඛන්ධානං උදයබ්බයං පරිග්ගණ්හිත්වා අරහත්තං පත්තො මහාඛීණාසවො, නත්ථි එතස්ස විමති. ජානන්තෙනපි පන අජානන්තෙන විය හුත්වා පුච්ඡිතුං වට්ටති. සචෙ හි ජානන්තො විය පුච්ඡති, ‘‘ජානාති අය’’න්ති තස්ස තස්ස විස්සජ්ජෙන්තො එකදෙසමෙව කථෙති. අජානන්තෙන විය පුච්ඡිතෙ පන කථෙන්තො ඉතො ච එත්තො ච කාරණං ආහරිත්වා පාකටං කත්වා කථෙති. කොචි පන අජානන්තොපි ජානන්තො විය පුච්ඡති. ථෙරො එවරූපං වචනං කිං කරිස්සති, ජානන්තොයෙව පන අජානන්තො විය පුච්ඡතීති වෙදිතබ්බො. บทว่า `อิเม นุ โข ภนฺเต` เป็นคำกล่าวเหมือนเป็นวิมติปุจฉา (คำถามด้วยความสงสัย). แต่พระเถระเป็นพระมหาขีณาสพผู้บรรลุพระอรหัตแล้วเพราะกำหนดความเกิดและความดับแห่งขันธ์ ๕ ความสงสัยของท่านจึงไม่มี. แต่ถึงผู้ที่รู้ ก็ควรจะถามเหมือนผู้ไม่รู้. จริงอยู่ ถ้าถามเหมือนผู้รู้ ผู้ตอบเมื่อคิดว่า "ผู้นี้รู้" ก็จะตอบเพียงบางส่วน. แต่เมื่อถูกถามเหมือนผู้ไม่รู้ ผู้ตอบก็จะนำเหตุผลจากที่นั้นๆ มาทำให้แจ่มแจ้งแล้วจึงตอบ. แต่บางคนไม่รู้ก็ถามเหมือนผู้รู้. พระเถระจะกระทำคำพูดเช่นนี้ได้อย่างไร พึงทราบว่า ท่านเป็นผู้รู้แต่ถามเหมือนผู้ไม่รู้. ඡන්දමූලකාති තණ්හාමූලකා. එවංරූපො සියන්ති සචෙ ඔදාතො හොතුකාමො, හරිතාලවණ්ණො වා මනොසිලාවණ්ණො වා සියන්ති පත්ථෙති[Pg.52]. සචෙ කාළො හොතුකාමො, නීලුප්පලවණ්ණො වා අඤ්ජනවණ්ණො වා අතසීපුප්ඵවණ්ණො වා සියන්ති පත්ථෙති. එවංවෙදනොති කුසලවෙදනො වා සුඛවෙදනො වා සියන්ති පත්ථෙති. සඤ්ඤාදීසුපි එසෙව නයො. යස්මා පන අතීතෙ පත්ථනා නාම නත්ථි, පත්ථෙන්තෙනාපි ච න සක්කා තං ලද්ධුං, පච්චුප්පන්නෙපි න හොති, න හි ඔදාතො කාළභාවං පත්ථෙත්වා පච්චුප්පන්නෙ කාළො හොති, න කාළො වා ඔදාතො, දීඝො වා රස්සො, රස්සො වා දීඝො, දානං පන දත්වා සීලං වා සමාදියිත්වා ‘‘අනාගතෙ ඛත්තියො වා හොමි බ්‍රාහ්මණො වා’’ති පත්ථෙන්තස්ස පත්ථනා සමිජ්ඣති. තස්මා අනාගතමෙව ගහිතං. บทว่า ฉันทมูลกา ความว่า มีตัณหาเป็นมูล. บทว่า เอวํรูโป สิยํ ความว่า ถ้าเป็นคนมีผิวขาว มีความปรารถนาจะเป็นอย่างอื่น ก็ย่อมปรารถนาว่า ขอเราพึงมีวรรณะเหมือนสีหรดาล หรือเหมือนสีมโนศิลา. ถ้าเป็นคนมีผิวดำ มีความปรารถนาจะเป็นอย่างอื่น ก็ย่อมปรารถนาว่า ขอเราพึงมีวรรณะเหมือนดอกอุบลเขียว หรือเหมือนสีนิล หรือเหมือนดอกป่าน. บทว่า เอวํเวทโน ความว่า ย่อมปรารถนาว่า ขอเราพึงเป็นผู้มีกุศลเวทนา หรือสุขเวทนา. แม้ในสัญญาเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ก็เพราะว่า ความปรารถนาในอดีตย่อมไม่มี และแม้ผู้ปรารถนาก็ไม่สามารถจะได้สิ่งนั้น แม้ในปัจจุบันก็ไม่มี เพราะว่าคนผิวขาวปรารถนาความเป็นคนผิวดำแล้ว ก็ไม่เป็นคนผิวดำในปัจจุบันได้ หรือคนผิวดำก็ไม่เป็นคนผิวขาว คนสูงก็ไม่เป็นคนเตี้ย คนเตี้ยก็ไม่เป็นคนสูงได้. แต่ว่า ความปรารถนาของผู้ที่ให้ทานแล้ว หรือสมาทานศีลแล้ว ปรารถนาว่า "ในอนาคต ขอเราพึงเป็นกษัตริย์หรือพราหมณ์" ย่อมสำเร็จได้. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงถือเอาแต่อนาคตเท่านั้น. ඛන්ධාධිවචනන්ති ඛන්ධානං ඛන්ධපණ්ණත්ති කිත්තකෙන හොතීති පුච්ඡති. บทว่า ขันธาธิวจนํ ความว่า พระเถระทูลถามว่า บัญญัติว่าขันธ์แห่งขันธ์ทั้งหลาย มีได้ด้วยประมาณเท่าไร. මහාභූතා හෙතූති ‘‘තයො කුසලහෙතූ’’තිආදීසු (ධ. ස. 1441) හි හෙතුහෙතු වුත්තො. අවිජ්ජා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං සාධාරණත්තා සාධාරණහෙතු. කුසලාකුසලං අත්තනො අත්තනො විපාකදානෙ උත්තමහෙතු. ඉධ පච්චයහෙතු අධිප්පෙතො. තත්ථ පථවීධාතු මහාභූතං ඉතරෙසං තිණ්ණං භූතානං උපාදාරූපස්ස ච පඤ්ඤාපනාය දස්සනත්ථාය හෙතු චෙව පච්චයො ච. එවං සෙසෙසුපි යොජනා වෙදිතබ්බා. บทว่า มหาภูตา เหตุ ความว่า ในบาลีเป็นต้นว่า "ตโย กุสลเหตุ" (กุศลเหตุ ๓) ท่านกล่าวถึงเหตุที่เป็นเหตุ. อวิชชาเป็นสาธารณเหตุ เพราะเป็นสาธารณะแก่ปุญญาภิสังขารเป็นต้น. กุศลและอกุศลเป็นอุตตมเหตุในการให้วิบากของตนๆ. ในที่นี้ ประสงค์เอาปัจจัยเหตุ. ในบรรดาเหตุเหล่านั้น ปฐวีธาตุมหาภูตรูป เป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งปัจจัยเพื่อบัญญัติ เพื่อเห็นภูตรูป ๓ ที่เหลือและอุปาทายรูป. พึงทราบการประกอบความแม้ในบทที่เหลืออย่างนี้. ඵස්සොති ‘‘ඵුට්ඨො, භික්ඛවෙ, වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති, ඵුට්ඨො චෙතෙතී’’ති (සං. නි. 4.93) වචනතො ඵස්සො තිණ්ණං ඛන්ධානං පඤ්ඤාපනාය හෙතු චෙව පච්චයො ච. විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්සාති එත්ථ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන තාව සද්ධිං ගබ්භසෙය්‍යකානං උපරිමපරිච්ඡෙදෙන සමතිංස රූපානි සම්පයුත්තා ච තයො ඛන්ධා උප්පජ්ජන්ති, තං නාමරූපං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පඤ්ඤාපනාය හෙතු චෙව පච්චයො ච. චක්ඛුද්වාරෙ චක්ඛුපසාදො චෙව රූපාරම්මණඤ්ච රූපං, සම්පයුත්තා තයො ඛන්ධා නාමං. තං නාමරූපං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස පඤ්ඤාපනාය හෙතු චෙව පච්චයො ච. එසෙව නයො සෙසවිඤ්ඤාණෙසු. บทว่า ผสฺโส ความว่า เพราะพระดำรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย บุคคลถูกผัสสะกระทบแล้ว ย่อมเสวยเวทนา ถูกผัสสะกระทบแล้ว ย่อมจำได้หมายรู้ ถูกผัสสะกระทบแล้ว ย่อมคิด" ดังนี้ ผัสสะจึงเป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งปัจจัยเพื่อบัญญัติขันธ์ ๓. ในบทว่า วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส นี้ สำหรับสัตว์ผู้เกิดในครรภ์ รูป ๓๐ และขันธ์ ๓ ที่สัมปยุตกัน ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณโดยส่วนเบื้องสูงก่อน, นามรูปนั้นเป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งปัจจัยเพื่อบัญญัติปฏิสนธิวิญญาณ. ในจักขุทวาร จักขุปสาทและรูปารมณ์เป็นรูป, ขันธ์ ๓ ที่สัมปยุตกันเป็นนาม. นามรูปนั้นเป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งปัจจัยเพื่อบัญญัติจักขุวิญญาณ. แม้ในวิญญาณที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. 87. කථං පන, භන්තෙති ඉදං කිත්තකෙන නු ඛොති වට්ටං පුච්ඡන්තො එවමාහ. සක්කායදිට්ඨි න හොතීති ඉදං විවට්ටං පුච්ඡන්තො එවමාහ. ๘๗. บทว่า กถํ ปน ภนฺเต ความว่า วัจฉปริพาชกเมื่อจะทูลถามถึงวัฏฏะว่า มีด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงได้กราบทูลอย่างนี้. บทว่า สกฺกายทิฏฺฐิ น โหติ ความว่า วัจฉปริพาชกเมื่อจะทูลถามถึงวิวัฏฏะ จึงได้กราบทูลอย่างนี้. 88. අයං [Pg.53] රූපෙ අස්සාදොති ඉමිනා පරිඤ්ඤාපටිවෙධො චෙව දුක්ඛසච්චඤ්ච කථිතං. අයං රූපෙ ආදීනවොති ඉමිනා පහානපටිවෙධො චෙව සමුදයසච්චඤ්ච. ඉදං රූපෙ නිස්සරණන්ති ඉමිනා සච්ඡිකිරියාපටිවෙධො චෙව නිරොධසච්චඤ්ච. යෙ ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු සම්මාදිට්ඨිආදයො ධම්මා, අයං භාවනාපටිවෙධො මග්ගසච්චං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ๘๘. ด้วยบทว่า อยํ รูเป อสฺสาโท นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงปริญญาปฏิเวธและทุกขสัจ. ด้วยบทว่า อยํ รูเป อาทีนโว ตรัสถึงปหานปฏิเวธและสมุทัยสัจ. ด้วยบทว่า อิทํ รูเป นิสฺสรณํ ตรัสถึงสัจฉิกิริยาปฏิเวธและนิโรธสัจ. ธรรมเหล่าใด มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ในฐานะ ๓ เหล่านี้, ธรรมนี้คือภาวนาปฏิเวธ ได้แก่มรรคสัจ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. 89. බහිද්ධාති පරස්ස සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ. සබ්බනිමිත්තෙසූති ඉමිනා පන අනින්ද්‍රියබද්ධම්පි සඞ්ගණ්හාති. ‘‘සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ’’ති වචනෙන වා අත්තනො ච පරස්ස ච කායො ගහිතොව, බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තග්ගහණෙන අනින්ද්‍රියබද්ධං ගණ්හාති. ๘๙. บทว่า พหิทฺธา ได้แก่ ในกายที่มีวิญญาณของผู้อื่น. แต่ด้วยบทว่า สพฺพตฺถ นิมิตฺเตสุ ย่อมสงเคราะห์แม้รูปที่ไม่มีอินทรีย์. หรือด้วยคำว่า "สวิญฺญาณเก กาเย" ก็ทรงถือเอากายของตนและของผู้อื่นแล้ว, และด้วยการถือเอาบทว่า พหิทฺธา และ สพฺพตฺถ นิมิตฺเตสุ ก็ทรงถือเอารูปที่ไม่มีอินทรีย์. 90. අනත්තකතානීති අනත්තනි ඨත්වා කතානි. කමත්තානං ඵුසිස්සන්තීති කතරස්මිං අත්තනි ඨත්වා විපාකං දස්සෙන්තීති සස්සතදස්සනං ඔක්කමන්තො එවමාහ. තණ්හාධිපතෙය්‍යෙනාති තණ්හාජෙට්ඨකෙන. තත්‍ර තත්‍රාති තෙසු තෙසු ධම්මෙසු. සට්ඨිමත්තානන්ති ඉමෙ භික්ඛූ පකතිකම්මට්ඨානං ජහිත්වා අඤ්ඤං නවකම්මට්ඨානං සම්මසන්තා පල්ලඞ්කං අභින්දිත්වා තස්මිංයෙව ආසනෙ අරහත්තං පාපුණිංසු. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๙๐. บทว่า อนตฺตานิ กตานิ ความว่า กรรมที่ทำโดยตั้งอยู่ในอนัตตา. บทว่า กมตฺตานํ ผุสิสฺสนฺติ ความว่า ผู้ก้าวลงสู่สัสสตทิฏฐิกล่าวอย่างนี้ว่า (กรรมเหล่านั้น) ตั้งอยู่ในอัตตาไหน จักให้วิบาก. บทว่า ตณฺหาธิปเตยฺเยน ความว่า มีตัณหาเป็นใหญ่. บทว่า ตตฺร ตตฺร ความว่า ในธรรมนั้นๆ. บทว่า สฏฺฐิมตฺตานํ ความว่า ภิกษุ ๖๐ รูปเหล่านี้ ละกรรมฐานเดิมแล้ว พิจารณากรรมฐานใหม่อย่างอื่น ไม่ทำลายบัลลังก์ ได้บรรลุพระอรหัตผล ณ อาสนะนั้นนั่นเอง. บทที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี මහාපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามหาปุณณมสูตร จบ. 10. චූළපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาจูฬปุณณมสูตร 91. එවං මෙ සුතන්ති චූළපුණ්ණමසුත්තං. තත්ථ තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතන්ති යං යං දිසං අනුවිලොකෙති, තත්ථ තත්ථ තුණ්හීභූතමෙව. අනුවිලොකෙත්වාති පඤ්චපසාදපටිමණ්ඩිතානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා තතො තතො විලොකෙත්වා අන්තමසො හත්ථකුක්කුච්චපාදකුක්කුච්චානම්පි අභාවං දිස්වා. අසප්පුරිසොති පාපපුරිසො. නො හෙතං, භන්තෙති යස්මා අන්ධො අන්ධං විය සො තං ජානිතුං න සක්කොති, තස්මා එවමාහංසු. එතෙනෙව නයෙන ඉතො පරෙසුපි වාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අස්සද්ධසමන්නාගතොති පාපධම්මසමන්නාගතො. අසප්පුරිසභත්තීති අසප්පුරිසසෙවනො. අසප්පුරිසචින්තීති [Pg.54] අසප්පුරිසචින්තාය චින්තකො. අසප්පුරිසමන්තීති අසප්පුරිසමන්තනං මන්තෙතා. අසප්පුරිසවාචොති අසප්පුරිසවාචං භාසිතා. අසප්පුරිසකම්මන්තොති අසප්පුරිසකම්මානං කත්තා. අසප්පුරිසදිට්ඨීති අසප්පුරිසදිට්ඨියා සමන්නාගතො. අසප්පුරිසදානන්ති අසප්පුරිසෙහි දාතබ්බං දානං. ත්‍යාස්ස මිත්තාති තෙ අස්ස මිත්තා. අත්තබ්‍යාබාධායපි චෙතෙතීති පාණං හනිස්සාමි, අදින්නං ආදියිස්සාමි, මිච්ඡා චරිස්සාමි, දස අකුසලකම්මපථෙ සමාදාය වත්තිස්සාමීති එවං අත්තනො දුක්ඛත්ථාය චින්තෙති. පරබ්‍යාබාධායාති යථා අසුකො අසුකං පාණං හන්ති, අසුකස්ස සන්තකං අදින්නං ආදියති, දස අකුසලකම්මපථෙ සමාදාය වත්තති, එවං නං ආණාපෙස්සාමීති එවං පරස්ස දුක්ඛත්ථාය චින්තෙති. උභයබ්‍යාබාධායාති අහං අසුකඤ්ච අසුකඤ්ච ගහෙත්වා දස අකුසලකම්මපථෙ සමාදාය වත්තිස්සාමීති එවං උභයදුක්ඛත්ථාය චින්තෙතීති. ๙๑. พระสูตรชื่อว่าจูฬปุณณมสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในจูฬปุณณมสูตรนั้น บทว่า ตุุณฺหีภูตํ ตุุณฺหีภูตํ ความว่า พระองค์ทรงตรวจดู ณ ทิศใดๆ ในทิศนั้นๆ ก็มีแต่ผู้นิ่งอยู่นั่นเทียว. บทว่า อนุวิโลเกตฺวา ความว่า ทรงลืมพระเนตรอันประดับด้วยปสาทรูป ๕ แล้ว ทรงตรวจดูในที่นั้นๆ ทรงเห็นความไม่มีแม้ซึ่งการคะนองมือคะนองเท้าเป็นที่สุด. บทว่า อสปฺปุริโส คือ บุรุษผู้เลวทราม. บทว่า โน เหตํ ภนฺเต ความว่า เพราะเหตุที่คนพาลนั้นไม่สามารถจะรู้จักคนพาลนั้นได้ เหมือนคนบอดไม่สามารถจะรู้จักคนบอดได้ ฉะนั้น ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลอย่างนั้น. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งหลายแม้อื่นจากนี้ไปโดยนัยนี้แหละ. บทว่า อสฺสทฺธสมนฺนาคโต คือ ประกอบด้วยธรรมอันเลวทราม. บทว่า อสปฺปุริสภตฺตี คือ เป็นผู้คบหาอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสจินฺตี คือ เป็นผู้คิดความดำริของอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสมนฺตี คือ เป็นผู้ปรึกษาการปรึกษาของอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสวาโจ คือ เป็นผู้กล่าววาจาของอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสกมฺมนฺโต คือ เป็นผู้ทำการงานของอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสทิฏฺฐี คือ เป็นผู้ประกอบด้วยทิฏฐิของอสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสทานํ คือ ทานที่อสัตบุรุษพึงให้. บทว่า ตฺยาสฺส มิตฺตา คือ เต อสฺส มิตฺตา (เหล่าอสัตบุรุษเหล่านั้นเป็นมิตรของเขา). บทว่า อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ ความว่า ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนตน คือคิดว่า ‘เราจักฆ่าสัตว์ จักลักทรัพย์ จักประพฤติผิดในกาม จักสมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐’ ดังนี้. บทว่า ปรพฺยาพาธาย ความว่า ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น คือคิดว่า ‘คนโน้นฆ่าสัตว์ชื่อโน้น ลักทรัพย์ของคนโน้น สมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐ อย่างไร เราจักสั่งเขาอย่างนั้น’ ดังนี้. บทว่า อุภยพฺยาพาธาย ความว่า ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย คือคิดว่า ‘เรากับคนโน้นและคนโน้น จักสมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐’ ดังนี้. අත්තබ්‍යාබාධායපි මන්තෙතීතිආදීසු අහං දස අකුසලකම්මපථෙ සමාදාය වත්තිස්සාමීති මන්තෙන්තො අත්තබ්‍යාබාධාය මන්තෙති නාම. අසුකං දස අකුසලකම්මපථෙ සමාදපෙස්සාමීති මන්තෙන්තො පරබ්‍යාබාධාය මන්තෙති නාම. අඤ්ඤෙන සද්ධිං – ‘‘මයං උභොපි එකතො හුත්වා දස අකුසලකම්මපථෙ සමාදාය වත්තිස්සාමා’’ති මන්තෙන්තො උභයබ්‍යාබාධාය මන්තෙති නාම. ในบทเป็นต้นว่า อตฺตพฺยาพาธายปิ มนฺเตติ ผู้ที่ปรึกษาว่า ‘เราจักสมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมปรึกษาเพื่อเบียดเบียนตน. ผู้ที่ปรึกษาว่า ‘เราจักให้คนโน้นสมาทานในอกุศลกรรมบถ ๑๐’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมปรึกษาเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น. ผู้ที่ปรึกษาว่า ‘เราทั้งสองคนร่วมกับผู้อื่น จักเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน สมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐’ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมปรึกษาเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย. අසක්කච්චං දානං දෙතීති දෙය්‍යධම්මම්පි පුග්ගලම්පි න සක්කරොති. දෙය්‍යධම්මං න සක්කරොති නාම උත්තණ්ඩුලාදිදොසසමන්නාගතං ආහාරං දෙති, න පසන්නං කරොති. පුග්ගලං න සක්කරොති නාම නිසීදනට්ඨානං අසම්මජ්ජිත්වා යත්ථ වා තත්ථ වා නිසීදාපෙත්වා යං වා තං වා ආධාරකං ඨපෙත්වා දානං දෙති. අසහත්ථාති අත්තනො හත්ථෙන, න දෙති, දාසකම්මකාරාදීහි දාපෙති. අචිත්තිකත්වාති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන දෙය්‍යධම්මෙපි පුග්ගලෙපි න චිත්තීකාරං කත්වා දෙති. අපවිද්ධන්ති ඡඩ්ඩෙතුකාමො හුත්වා වම්මිකෙ උරගං පක්ඛිපන්තො විය දෙති. අනාගමනදිට්ඨිකොති නො ඵලපාටිකඞ්ඛී හුත්වා දෙති. บทว่า อสกฺกจฺจํ ทานํ เทติ คือ ไม่เคารพทั้งไทยธรรมและบุคคล. ชื่อว่าไม่เคารพไทยธรรม คือ ให้อาหารที่ประกอบด้วยโทษมีข้าวสารเป็นต้น ไม่ทำจิตให้เลื่อมใส. ชื่อว่าไม่เคารพบุคคล คือ ไม่ปัดกวาดที่นั่ง ให้นั่งในที่ใดที่หนึ่ง แล้ววางภาชนะรองรับใดๆ ก็ตาม แล้วให้ทาน. บทว่า อสหตฺถา คือ ไม่ให้ด้วยมือของตน แต่ให้ทาสและกรรมกรเป็นต้นให้. บทว่า อจิตฺติกตฺวา คือ ไม่กระทำการเคารพทั้งในไทยธรรมและในบุคคลโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นแล้วจึงให้. บทว่า อปวิทฺธํ คือ เป็นผู้ประสงค์จะทิ้งให้ เหมือนคนทิ้งงูลงในจอมปลวก. บทว่า อนาคมนทิฏฺฐิโก คือ ไม่เป็นผู้หวังผลแล้วจึงให้. තත්ථ [Pg.55] උපපජ්ජතීති න දානං දත්වා නිරයෙ උපපජ්ජති. යං පන තෙන පාපලද්ධිකාය මිච්ඡාදස්සනං ගහිතං, තාය මිච්ඡාදිට්ඨියා නිරයෙ උපපජ්ජති. සුක්කපක්ඛො වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බො. දෙවමහත්තතාති ඡකාමාවචරදෙවා. මනුස්සමහත්තතාති තිණ්ණං කුලානං සම්පත්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. ඉදං පන සුත්තං සුද්ධවට්ටවසෙනෙව කථිතන්ති. บทว่า ตตฺถ อุปปชฺชติ คือ เขาไม่ได้ให้ทานแล้วไปเกิดในนรก. แต่ว่า มิจฉาทิฏฐิใดที่เขาผู้มีลัทธิเลวทรามยึดถือไว้ เขาไปเกิดในนรกด้วยมิจฉาทิฏฐินั้น. พึงทราบฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. บทว่า เทวมหตฺตตา คือ เทพในกามภพ ๖ ชั้น. บทว่า มนุสฺสมหตฺตตา คือ สมบัติของตระกูล ๓. ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น. ส่วนพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอำนาจแห่งวัฏฏะล้วนๆ. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย චූළපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาจูฬปุณณมสูตร จบ. පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมวรรค จบ. 2. අනුපදවග්ගො ๒. อนุปทวรรค 1. අනුපදසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอนุปทสูตร 93. එවං [Pg.56] මෙ සුතන්ති අනුපදසුත්තං. තත්ථ එතදවොචාති එතං (පටි. ම. 3.4) ‘‘පණ්ඩිතො’’තිආදිනා නයෙන ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ගුණකථං අවොච. කස්මා? අවසෙසත්ථෙරෙසු හි මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස ඉද්ධිමාති ගුණො පාකටො, මහාකස්සපස්ස ධුතවාදොති, අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස දිබ්බචක්ඛුකොති, උපාලිත්ථෙරස්ස විනයධරොති, රෙවතත්ථෙරස්ස ඣායී ඣානාභිරතොති, ආනන්දත්ථෙරස්ස බහුස්සුතොති. එවං තෙසං තෙසං ථෙරානං තෙ තෙ ගුණා පාකටා, සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පන අපාකටා. කස්මා? පඤ්ඤවතො හි ගුණා න සක්කා අකථිතා ජානිතුං. ඉති භගවා ‘‘සාරිපුත්තස්ස ගුණෙ කථෙස්සාමී’’ති සභාගපරිසාය සන්නිපාතං ආගමෙසි. විසභාගපුග්ගලානඤ්හි සන්තිකෙ වණ්ණං කථෙතුං න වට්ටති, තෙ වණ්ණෙ කථියමානෙ අවණ්ණමෙව කථෙන්ති. ඉමස්මිං පන දිවසෙ ථෙරස්ස සභාගපරිසා සන්නිපති, තස්සා සන්නිපතිතභාවං දිස්වා සත්ථා වණ්ණං කථෙන්තො ඉමං දෙසනං ආරභි. ๙๓. พระสูตรชื่อว่าอนุปทสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในอนุปทสูตรนั้น บทว่า เอตทโวจ ความว่า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสสรรเสริญคุณของพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระ โดยนัยเป็นต้นว่า "บัณฑิต". เพราะเหตุไร? เพราะว่าในบรรดาพระเถระที่เหลือ คุณของพระมหาโมคคัลลานเถระปรากฏว่า "เป็นผู้มีฤทธิ์", ของพระมหากัสสปะว่า "เป็นผู้กล่าวธุดงค์", ของพระอนุรุทธเถระว่า "เป็นผู้มีทิพยจักษุ", ของพระอุบาลีเถระว่า "เป็นผู้ทรงวินัย", ของพระเรวตเถระว่า "เป็นผู้มีฌาน ยินดีในฌาน", ของพระอานนทเถระว่า "เป็นพหูสูต". คุณเหล่านั้นๆ ของพระเถระเหล่านั้นๆ ปรากฏอย่างนี้ แต่คุณของพระสารีบุตรเถระไม่ปรากฏ. เพราะเหตุไร? เพราะว่าคุณของผู้มีปัญญา เมื่อไม่กล่าว ก็ไม่สามารถจะรู้ได้. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงรอการประชุมของบริษัทผู้มีอัธยาศัยเสมอกัน ด้วยทรงดำริว่า "เราจักกล่าวคุณของสารีบุตร". เพราะว่า ไม่ควรกล่าวสรรเสริญในสำนักของบุคคลผู้มีอัธยาศัยต่างกัน เมื่อกล่าวสรรเสริญอยู่ พวกเขาก็จะกล่าวติเตียนนั่นเทียว. แต่ในวันนี้ บริษัทผู้มีอัธยาศัยเสมอกันของพระเถระได้ประชุมกัน พระศาสดาทรงเห็นความที่บริษัทนั้นประชุมกันแล้ว เมื่อจะทรงกล่าวสรรเสริญ จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้. තත්ථ පණ්ඩිතොති ධාතුකුසලතා ආයතනකුසලතා පටිච්චසමුප්පාදකුසලතා ඨානාට්ඨානකුසලතාති ඉමෙහි චතූහි කාරණෙහි පණ්ඩිතො. මහාපඤ්ඤොතිආදීසු මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතොති අත්ථො. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปณฺฑิโต คือ เป็นบัณฑิตด้วยเหตุ ๔ ประการเหล่านี้ คือ ความฉลาดในธาตุ ความฉลาดในอายตนะ ความฉลาดในปฏิจจสมุปบาท และความฉลาดในฐานะและอฐานะ. ในบทเป็นต้นว่า มหาปญฺโญ ความว่า ประกอบด้วยคุณมีปัญญามากเป็นต้น. තත්‍රිදං මහාපඤ්ඤාදීනං නානත්තං – තත්ථ කතමා මහාපඤ්ඤා? මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධෙ පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා, මහන්තෙ සමාධික්ඛන්ධෙ, පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ, විමුත්තික්ඛන්ධෙ, විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධෙ පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා, මහන්තානි ඨානාට්ඨානානි, මහන්තා විහාරසමාපත්තියො, මහන්තානි අරියසච්චානි, මහන්තෙ සතිපට්ඨානෙ, සම්මප්පධානෙ, ඉද්ධිපාදෙ, මහන්තානි ඉන්ද්‍රියානි, බලානි, බොජ්ඣඞ්ගානි, මහන්තෙ අරියමග්ගෙ, මහන්තානි සාමඤ්ඤඵලානි, මහන්තා අභිඤ්ඤායො, මහන්තං පරමත්ථං නිබ්බානං පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා. ในบรรดาปัญญาเหล่านั้น ความแตกต่างแห่งมหาปัญญาเป็นต้นดังนี้ – ในปัญญาเหล่านั้น มหาปัญญาเป็นไฉน? ชื่อว่ามหาปัญญา เพราะย่อมกำหนดรู้ศีลขันธ์อันยิ่งใหญ่, ชื่อว่ามหาปัญญา เพราะย่อมกำหนดรู้สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์อันยิ่งใหญ่, ย่อมกำหนดรู้ฐานาฐานะ (เหตุที่เป็นไปได้และเป็นไปไม่ได้) อันยิ่งใหญ่, วิหารสมาบัติอันยิ่งใหญ่, อริยสัจอันยิ่งใหญ่, สติปัฏฐานอันยิ่งใหญ่, สัมมัปปธานอันยิ่งใหญ่, อิทธิบาทอันยิ่งใหญ่, อินทรีย์อันยิ่งใหญ่, พละอันยิ่งใหญ่, โพชฌงค์อันยิ่งใหญ่, อริยมรรคอันยิ่งใหญ่, สามัญผลอันยิ่งใหญ่, อภิญญาอันยิ่งใหญ่, และย่อมกำหนดรู้นิพพานอันเป็นปรมัตถ์อันยิ่งใหญ่ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ามหาปัญญา කතමා [Pg.57] පුථුපඤ්ඤා, පුථු නානාඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති පුථුපඤ්ඤා. පුථු නානාධාතූසු, පුථු නානාආයතනෙසු, පුථු නානාඅත්ථෙසු, පුථු නානාපටිච්චසමුප්පාදෙසු, පුථු නානාසුඤ්ඤතමනුපලබ්භෙසු, පුථු නානාඅත්ථෙසු, ධම්මෙසු, නිරුත්තීසු, පටිභානෙසු, පුථු නානාසීලක්ඛන්ධෙසු, පුථු නානාසමාධි-පඤ්ඤා-විමුත්ති-විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධෙසු, පුථු නානාඨානාට්ඨානෙසු, පුථු නානාවිහාරසමාපත්තීසු, පුථු නානාඅරියසච්චෙසු, පුථු නානාසතිපට්ඨානෙසු, සම්මප්පධානෙසු, ඉද්ධිපාදෙසු, ඉන්ද්‍රියෙසු, බලෙසු, බොජ්ඣඞ්ගෙසු, පුථු නානාඅරියමග්ගෙසු, සාමඤ්ඤඵලෙසු, අභිඤ්ඤාසු, පුථු නානාජනසාධාරණෙ ධම්මෙ සමතික්කම්ම පරමත්ථෙ නිබ්බානෙ ඤාණං පවත්තතීති පුථුපඤ්ඤා. ปุถุปัญญาเป็นไฉน? ชื่อว่าปุถุปัญญา เพราะญาณย่อมเป็นไปในขันธ์ต่างๆ มากมาย, ญาณย่อมเป็นไปในธาตุต่างๆ มากมาย, ในอายตนะต่างๆ มากมาย, ในอัตถะ (เนื้อความ) ต่างๆ มากมาย, ในปฏิจจสมุปบาทต่างๆ มากมาย, ในสุญญตธรรมและอนุปาลัพภธรรมต่างๆ มากมาย, ในอัตถปฏิสัมภิทา ธรรมปฏิสัมภิทา นิรุตติปฏิสัมภิทา ปฏิภาณปฏิสัมภิทาต่างๆ มากมาย, ในศีลขันธ์ต่างๆ มากมาย, ในสมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ต่างๆ มากมาย, ในฐานาฐานะต่างๆ มากมาย, ในวิหารสมาบัติต่างๆ มากมาย, ในอริยสัจต่างๆ มากมาย, ในสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ต่างๆ มากมาย, ในอริยมรรคต่างๆ มากมาย, ในสามัญผลต่างๆ มากมาย, ในอภิญญาต่างๆ มากมาย, ชื่อว่าปุถุปัญญา เพราะญาณก้าวล่วงธรรมต่างๆ อันทั่วไปแก่ชน แล้วย่อมเป็นไปในพระนิพพานอันเป็นปรมัตถ์ කතමා හාසපඤ්ඤා, ඉධෙකච්චො හාසබහුලො වෙදබහුලො තුට්ඨිබහුලො පාමොජ්ජබහුලො සීලං පරිපූරෙති, ඉන්ද්‍රියසංවරං පරිපූරෙති, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතං, ජාගරියානුයොගං, සීලක්ඛන්ධං, සමාධික්ඛන්ධං, පඤ්ඤාක්ඛන්ධං, විමුත්තික්ඛන්ධං, විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධං පරිපූරෙතීති හාසපඤ්ඤා. හාසබහුලො පාමොජ්ජබහුලො ඨානාට්ඨානං පටිවිජ්ඣති, හාසබහුලො විහාරසමාපත්තියො පරිපූරෙතීති හාසපඤ්ඤා, හාසබහුලො අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති. සතිපට්ඨානෙ, සම්මප්පධානෙ, ඉද්ධිපාදෙ, ඉන්ද්‍රියානි, බලානි, බොජ්ඣඞ්ගානි, අරියමග්ගං භාවෙතීති හාසපඤ්ඤා, හාසබහුලො සාමඤ්ඤඵලානි සච්ඡිකරොති, අභිඤ්ඤායො පටිවිජ්ඣතීති හාසපඤ්ඤා, හාසබහුලො වෙදතුට්ඨිපාමොජ්ජබහුලො පරමත්ථං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතීති හාසපඤ්ඤා. หาสปัญญาเป็นไฉน? ในศาสนานี้ บุคคลบางคนเป็นผู้มีความร่าเริงมาก มีความเบิกบานมาก มีความยินดีมาก มีความปราโมทย์มาก ย่อมบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์, ย่อมบำเพ็ญอินทรียสังวรให้บริบูรณ์, ย่อมบำเพ็ญความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ, การประกอบความเพียรเครื่องตื่น, ย่อมบำเพ็ญศีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหาสปัญญา. เป็นผู้มีความร่าเริงมาก มีความปราโมทย์มาก ย่อมแทงตลอดฐานาฐานะ, เป็นผู้มีความร่าเริงมาก ย่อมบำเพ็ญวิหารสมาบัติให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหาสปัญญา, เป็นผู้มีความร่าเริงมาก ย่อมแทงตลอดอริยสัจ. ย่อมเจริญสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ อริยมรรค เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหาสปัญญา, เป็นผู้มีความร่าเริงมาก ย่อมทำให้แจ้งซึ่งสามัญผล, ย่อมแทงตลอดอภิญญาทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหาสปัญญา, เป็นผู้มีความร่าเริงมาก มีความเบิกบาน ความยินดี และความปราโมทย์มาก ย่อมทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันเป็นปรมัตถ์ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าหาสปัญญา කතමා ජවනපඤ්ඤා, යංකිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං රූපං අනිච්චතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. දුක්ඛතො ඛිප්පං… අනත්තතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. යා කාචි වෙදනා…පෙ… යංකිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… සබ්බං විඤ්ඤාණං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. චක්ඛු…පෙ… ජරාමරණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, දුක්ඛං භයට්ඨෙන, අනත්තා අසාරකට්ඨෙනාති තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා රූපනිරොධෙ නිබ්බානෙ ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. වෙදනා, සඤ්ඤා, සඞ්ඛාරා, විඤ්ඤාණං[Pg.58], චක්ඛු…පෙ… ජරාමරණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං ඛයට්ඨෙන…පෙ… විභූතං කත්වා ජරාමරණනිරොධෙ නිබ්බානෙ ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… විඤ්ඤාණං. චක්ඛු…පෙ… ජරාමරණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මන්ති තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා ජරාමරණනිරොධෙ නිබ්බානෙ ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. ชวนปัญญาเป็นไฉน? รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... รูปใดที่อยู่ไกลหรือใกล้ก็ตาม, ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะย่อมรู้แจ้งรูปทั้งหมดนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงได้อย่างรวดเร็ว. ย่อมรู้แจ้งโดยความเป็นทุกข์ได้อย่างรวดเร็ว... ย่อมรู้แจ้งโดยความเป็นอนัตตาได้อย่างรวดเร็ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าชวนปัญญา. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะย่อมรู้แจ้งวิญญาณทั้งหมดโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาได้อย่างรวดเร็ว. จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน, ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะย่อมรู้แจ้งโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาได้อย่างรวดเร็ว. ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะครั้นชั่ง ตวง ทำให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏชัดแล้วว่า 'รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยงโดยอรรถว่าสิ้นไป, เป็นทุกข์โดยอรรถว่าเป็นภัย, เป็นอนัตตาโดยอรรถว่าไม่มีสาระ' ดังนี้แล้ว ย่อมรู้แจ้งพระนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งรูปได้อย่างรวดเร็ว. เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยงโดยอรรถว่าสิ้นไป...ฯลฯ... ครั้นทำให้ปรากฏชัดแล้ว ย่อมรู้แจ้งพระนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งชรามรณะได้อย่างรวดเร็ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าชวนปัญญา. รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... วิญญาณ, จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา ดังนี้, ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะครั้นชั่ง ตวง ทำให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏชัดแล้ว ย่อมรู้แจ้งพระนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งชรามรณะได้อย่างรวดเร็ว කතමා තික්ඛපඤ්ඤා, ඛිප්පං කිලෙසෙ ඡින්දතීති තික්ඛපඤ්ඤා. උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙති, උප්පන්නං බ්‍යාපාදවිතක්කං, උප්පන්නං විහිංසාවිතක්කං, උප්පන්නුප්පන්නෙ පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ, උප්පන්නං රාගං, දොසං, මොහං, කොධං, උපනාහං, මක්ඛං, පළාසං, ඉස්සං, මච්ඡරියං, මායං, සාඨෙය්‍යං, ථම්භං, සාරම්භං, මානං, අතිමානං, මදං, පමාදං, සබ්බෙ කිලෙසෙ, සබ්බෙ දුච්චරිතෙ, සබ්බෙ අභිසඞ්ඛාරෙ, සබ්බෙ භවගාමිකම්මෙ නාධිවාසෙති පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙතීති තික්ඛපඤ්ඤා. එකස්මිං ආසනෙ චත්තාරො අරියමග්ගා, චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි, චතස්සො පටිසම්භිදායො, ඡ ච අභිඤ්ඤායො අධිගතා හොන්ති සච්ඡිකතා පස්සිතා පඤ්ඤායාති තික්ඛපඤ්ඤා. ติกขปัญญาเป็นไฉน? ชื่อว่าติกขปัญญา เพราะย่อมตัดกิเลสได้โดยฉับพลัน. ย่อมไม่ทนอยู่กับกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ไม่ทนอยู่กับพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ไม่ทนอยู่กับวิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ไม่ทนอยู่กับบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นเนืองๆ, ไม่ทนอยู่กับราคะ โทสะ โมหะ โกธะ อุปนาหะ มักขะ ปฬาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา สาเถยยะ ถัมภะ สารัมภะ มานะ อติมานะ มทะ ปมาทะ ที่เกิดขึ้นแล้ว, ย่อมไม่ทนอยู่กับกิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง อภิสังขารทั้งปวง กรรมที่นำไปสู่ภพทั้งปวง, ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นไป ย่อมทำให้ถึงความไม่มีอีก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าติกขปัญญา. ชื่อว่าติกขปัญญา เพราะอริยมรรค ๔ สามัญผล ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ และอภิญญา ๖ อันบุคคลนั้นบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว เห็นแล้วด้วยปัญญา ในอาสนะเดียว කතමා නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා, ඉධෙකච්චො සබ්බසඞ්ඛාරෙසු උබ්බෙගබහුලො හොති උත්තාසබහුලො උක්කණ්ඨනබහුලො අරතිබහුලො අනභිරතිබහුලො බහිමුඛො න රමති සබ්බසඞ්ඛාරෙසු, අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අප්පදාලිතපුබ්බං ලොභක්ඛන්ධං නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙතීති නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා. අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අප්පදාලිතපුබ්බං දොසක්ඛන්ධං, මොහක්ඛන්ධං, කොධං, උපනාහං…පෙ… සබ්බෙ භවගාමිකම්මෙ නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙතීති නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා. นิพเพธิกปัญญาเป็นไฉน? ในโลกนี้ บุคคลบางคนเป็นผู้มีความเบื่อหน่ายมาก มีความสะดุ้งกลัวมาก มีความกระสับกระส่ายมาก มีความไม่ยินดีมาก มีความไม่เพลิดเพลินอย่างยิ่งในสังขารทั้งปวง เป็นผู้มีหน้ามุ่งออกไปภายนอก ไม่รื่นรมย์ในสังขารทั้งปวง, ชื่อว่านิพเพธิกปัญญา เพราะย่อมแทงทะลุ ย่อมทำลายกองโลภะที่ยังไม่เคยแทงทะลุ ที่ยังไม่เคยทำลายมาก่อน. ชื่อว่านิพเพธิกปัญญา เพราะย่อมแทงทะลุ ย่อมทำลายกองโทสะ กองโมหะ โกธะ อุปนาหะ...ฯลฯ... กรรมที่นำไปสู่ภพทั้งปวง ที่ยังไม่เคยแทงทะลุ ที่ยังไม่เคยทำลายมาก่อน අනුපදධම්මවිපස්සනන්ති සමාපත්තිවසෙන වා ඣානඞ්ගවසෙන වා අනුපටිපාටියා ධම්මවිපස්සනං විපස්සති, එවං විපස්සන්තො අද්ධමාසෙන අරහත්තං පත්තො. මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො පන සත්තහි දිවසෙහි. එවං සන්තෙපි සාරිපුත්තත්ථෙරො මහාපඤ්ඤවන්තතරො. මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො හි සාවකානං සම්මසනචාරං යට්ඨිකොටියා උප්පීළෙන්තො විය එකදෙසමෙව සම්මසන්තො සත්ත දිවසෙ වායමිත්වා අරහත්තං පත්තො. සාරිපුත්තත්ථෙරො ඨපෙත්වා බුද්ධානං පච්චෙකබුද්ධානඤ්ච සම්මසනචාරං සාවකානං සම්මසනචාරං නිප්පදෙසං සම්මසි. එවං සම්මසන්තො අද්ධමාසං වායමි. අරහත්තඤ්ච කිර පත්වා අඤ්ඤාසි – ‘‘ඨපෙත්වා බුද්ධෙ ච පච්චෙකබුද්ධෙ ච අඤ්ඤො සාවකො නාම පඤ්ඤාය [Pg.59] මයා පත්තබ්බං පත්තුං සමත්ථො නාම න භවිස්සතී’’ති. යථා හි පුරිසො වෙළුයට්ඨිං ගණ්හිස්සාමීති මහාජටං වෙළුං දිස්වා ජටං ඡින්දන්තස්ස පපඤ්චො භවිස්සතීති අන්තරෙන හත්ථං පවෙසෙත්වා සම්පත්තමෙව යට්ඨිං මූලෙ ච අග්ගෙ ච ඡින්දිත්වා ආදාය පක්කමෙය්‍ය, සො කිඤ්චාපි පඨමතරං ගච්ඡති, යට්ඨිං පන සාරං වා උජුං වා න ලභති. අපරො ච තථාරූපමෙව වෙණුං දිස්වා ‘‘සචෙ සම්පත්තං යට්ඨිං ගණ්හිස්සාමි, සාරං වා උජුං වා න ලභිස්සාමී’’ති කච්ඡං බන්ධිත්වා මහන්තෙන සත්ථෙන වෙණුජටං ඡින්දිත්වා සාරා චෙව උජූ ච යට්ඨියො උච්චිනිත්වා ආදාය පක්කමෙය්‍ය. අයං කිඤ්චාපි පච්ඡා ගච්ඡති, යට්ඨියො පන සාරා චෙව උජූ ච ලභති. එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං ඉමෙසං ද්වින්නං ථෙරානං පධානං. คำว่า อนุปทธัมมวิปัสสนา หมายถึง การพิจารณาเห็นธรรมวิปัสสนาโดยลำดับด้วยอำนาจสมาบัติหรือด้วยอำนาจองค์ฌาน เมื่อพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้ จึงบรรลุพระอรหัตตผลในกึ่งเดือน ส่วนพระมหาโมคคัลลานเถระ (บรรลุ) ใน ๗ วัน แม้เป็นเช่นนั้น พระสารีบุตรเถระก็เป็นผู้มีปัญญามากกว่า จริงอยู่ พระมหาโมคคัลลานเถระพิจารณาจริยาคือการพิจารณาของพระสาวกทั้งหลายเพียงส่วนเดียว ราวกับบีบคั้นด้วยปลายไม้เท้า พากเพียรอยู่ ๗ วัน จึงบรรลุพระอรหัตตผล ส่วนพระสารีบุตรเถระยกเว้นจริยาคือการพิจารณาของพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ได้พิจารณาจริยาคือการพิจารณาของพระสาวกทั้งหลายโดยไม่มีส่วนเหลือ เมื่อพิจารณาอยู่อย่างนี้ ได้พากเพียรอยู่กึ่งเดือน ได้ยินว่า ครั้นบรรลุพระอรหัตตผลแล้ว ได้ทราบว่า "ยกเว้นพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย สาวกอื่นชื่อว่าสามารถเพื่อจะบรรลุ (ปัญญา) ที่เราพึงบรรลุด้วยปัญญา จักไม่มี" เปรียบเหมือนบุรุษคิดว่า "เราจักถือเอาไม้ไผ่" เห็นกอไผ่ที่มีกิ่งก้านสาขาพันกันหนาแน่น คิดว่า "เมื่อเราตัดกิ่งก้านที่พันกันอยู่ ก็จะเนิ่นช้า" จึงสอดมือเข้าไปในระหว่าง ตัดลำไผ่ที่พอจะเอื้อมถึงได้ทั้งที่โคนและที่ปลายแล้วถือเอาหลีกไป แม้บุรุษนั้นจะไปได้เร็วกว่า แต่ก็ไม่ได้ไม้ไผ่ที่มีแก่นหรือตรง ส่วนบุรุษอีกคนหนึ่งเห็นกอไผ่เช่นนั้นเหมือนกัน คิดว่า "ถ้าเราจะถือเอาลำไผ่ที่พอเอื้อมถึง ก็จะไม่ได้ไม้ไผ่ที่มีแก่นหรือตรง" จึงนุ่งผ้าให้กระชับ ใช้มีดเล่มใหญ่ตัดกิ่งก้านที่พันกันของกอไผ่ เลือกเก็บเอาลำไผ่ทั้งที่มีแก่นและตรงแล้วถือเอาหลีกไป แม้บุรุษนี้จะไปทีหลัง แต่ก็ได้ลำไผ่ทั้งที่มีแก่นและตรง พึงทราบความเพียรของพระเถระทั้งสองนี้ว่ามีความสมบูรณ์อย่างนี้ එවං පන අද්ධමාසං වායමිත්වා ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තත්ථෙරො සූකරඛතලෙණද්වාරෙ භාගිනෙය්‍යස්ස දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස වෙදනාපරිග්ගහසුත්තන්තෙ දෙසියමානෙ දසබලං බීජයමානො ඨිතො දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා පබ්බජිතදිවසතො පන්නරසමෙ දිවසෙ සාවකපාරමිඤාණස්ස මත්ථකං පත්වා සත්තසට්ඨි ඤාණානි පටිවිජ්ඣිත්වා සොළසවිධං පඤ්ඤං අනුප්පත්තො. ส่วนพระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม พากเพียรอยู่อย่างนี้ตลอดกึ่งเดือน ขณะที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเวทนาปริคคหสูตรแก่ทีฆนขปริพาชกผู้เป็นหลาน ที่ประตูถ้ำสูกรขาตา ท่านได้ยืนถวายงานพัดแด่พระทศพล ส่งญาณไปตามลำดับแห่งเทศนา ในวันที่ ๑๕ นับแต่วันที่บวช ได้บรรลุถึงยอดแห่งสาวกบารมีญาณ แทงตลอดญาณ ๖๗ ประการ บรรลุถึงปัญญา ๑๖ อย่างโดยลำดับ තත්‍රිදං, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තස්ස අනුපදධම්මවිපස්සනායාති යා අනුපදධම්මවිපස්සනං විපස්සතීති අනුපදධම්මවිපස්සනා වුත්තා, තත්‍ර අනුපදධම්මවිපස්සනාය සාරිපුත්තස්ස ඉදං හොති. ඉදානි වත්තබ්බං තං තං විපස්සනාකොට්ඨාසං සන්ධායෙතං වුත්තං. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอนุปทธัมมวิปัสสนานั้น นี้เป็น (การพิจารณา) ของพระสารีบุตร คือ อนุปทธัมมวิปัสสนาใดที่กล่าวว่า "ย่อมพิจารณาเห็นอนุปทธัมมวิปัสสนา" ในอนุปทธัมมวิปัสสนานั้น นี้เป็น (การพิจารณา) ของพระสารีบุตร คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงส่วนแห่งวิปัสสนานั้นๆ ที่จะกล่าวต่อไป 94. පඨමෙ ඣානෙති යෙ පඨමෙ ඣානෙ අන්තොසමාපත්තියං ධම්මා. ත්‍යාස්සාති තෙ අස්ස. අනුපදවවත්ථිතා හොන්තීති අනුපටිපාටියා වවත්ථිතා පරිච්ඡින්නා ඤාතා විදිතා හොන්ති. කථං? ථෙරො හි තෙ ධම්මෙ ඔලොකෙන්තො අභිනිරොපනලක්ඛණො විතක්කො වත්තතීති ජානාති. තථා අනුමජ්ජනලක්ඛණො විචාරො, ඵරණලක්ඛණා පීති, සාතලක්ඛණං සුඛං, අවික්ඛෙපලක්ඛණා චිත්තෙකග්ගතා, ඵුසනලක්ඛණො ඵස්සො වෙදයිතලක්ඛණා වෙදනා, සඤ්ජානනලක්ඛණා සඤ්ඤා, චෙතයිතලක්ඛණා චෙතනා, විජානනලක්ඛණං විඤ්ඤාණං, කත්තුකම්‍යතාලක්ඛණො ඡන්දො, අධිමොක්ඛලක්ඛණො අධිමොක්ඛො, පග්ගාහලක්ඛණං වීරියං [Pg.60] උපට්ඨානලක්ඛණා සති, මජ්ඣත්තලක්ඛණා උපෙක්ඛා, අනුනයමනසිකාරලක්ඛණො මනසිකාරො වත්තතීති ජානාති. එවං ජානං අභිනිරොපනට්ඨෙන විතක්කං සභාවතො වවත්ථපෙති…පෙ… අනුනයමනසිකාරණට්ඨෙන මනසිකාරං සභාවභාවතො වවත්ථපෙති. තෙන වුත්තං ‘‘ත්‍යාස්ස ධම්මා අනුපදවවත්ථිතා හොන්තී’’ති. ๙๔. คำว่า ในปฐมฌาน คือ ธรรมเหล่าใดมีอยู่ในภายในสมาบัติในปฐมฌาน บทว่า ตฺยาสฺส คือ เต อสฺส (ธรรมเหล่านั้น ของท่าน) บทว่า อนุปทววตฺถิตา โหนฺติ คือ เป็นธรรมที่ท่านกำหนดไว้โดยลำดับ กำหนดรู้แล้ว รู้แล้ว ปรากฏชัดแล้ว อย่างไร? จริงอยู่ พระเถระเมื่อพิจารณาเห็นธรรมเหล่านั้น ย่อมรู้ว่า วิตกมีลักษณะน้อมจิตไปในอารมณ์ ย่อมเป็นไป, เช่นเดียวกัน วิจารมีลักษณะประคองอารมณ์, ปีติมีลักษณะแผ่ซ่าน, สุขมีลักษณะเป็นที่พอใจ, จิตเตกัคคตามีลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน, ผัสสะมีลักษณะกระทบ, เวทนามีลักษณะเสวยอารมณ์, สัญญามีลักษณะจำอารมณ์, เจตนามีลักษณะจงใจ, วิญญาณมีลักษณะรู้แจ้งอารมณ์, ฉันทะมีลักษณะใคร่จะทำ, อธิโมกข์มีลักษณะตัดสินอารมณ์, วิริยะมีลักษณะประคองไว้, สติมีลักษณะระลึก, อุเบกขามีลักษณะเป็นกลาง, มนสิการมีลักษณะกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย ย่อมเป็นไป ดังนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ ย่อมกำหนดวิตกโดยสภาวะด้วยความเป็นธรรมชาติน้อมจิตไปในอารมณ์...ฯลฯ... ย่อมกำหนดมนสิการโดยสภาวะด้วยความเป็นธรรมชาติกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ธรรมเหล่านั้นของท่าน เป็นธรรมที่ท่านกำหนดไว้โดยลำดับ" විදිතා උප්පජ්ජන්තීති උප්පජ්ජමානා විදිතා පාකටාව හුත්වා උප්පජ්ජන්ති. විදිතා උපට්ඨහන්තීති තිට්ඨමානාපි විදිතා පාකටාව හුත්වා තිට්ඨන්ති. විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්තීති නිරුජ්ඣමානාපි විදිතා පාකටාව හුත්වා නිරුජ්ඣන්ති. එත්ථ පන තංඤාණතා චෙව ඤාණබහුතා ච මොචෙතබ්බා. යථා හි තෙනෙව අඞ්ගුලග්ගෙන තං අඞ්ගුලග්ගං න සක්කා ඵුසිතුං, එවමෙව තෙනෙව චිත්තෙන තස්ස චිත්තස්ස උප්පාදො වා ඨිති වා භඞ්ගො වා න සක්කා ජානිතුන්ති. එවං තාව තංඤාණතා මොචෙතබ්බා. යදි පන ද්වෙ චිත්තානි එකතො උප්පජ්ජෙය්‍යුං, එකෙන චිත්තෙන එකස්ස උප්පාදො වා ඨිති වා භඞ්ගො වා සක්කා භවෙය්‍ය ජානිතුං. ද්වෙ පන ඵස්සා වා වෙදනා වා සඤ්ඤා වා චෙතනා වා චිත්තානි වා එකතො උප්පජ්ජනකානි නාම නත්ථි, එකෙකමෙව උප්පජ්ජති. එවං ඤාණබහුතා මොචෙතබ්බා. එවං සන්තෙ කථං? මහාථෙරස්ස අන්තොසමාපත්තියං සොළස ධම්මා විදිතා පාකටා හොන්තීති. වත්ථාරම්මණානං පරිග්ගහිතතාය. ථෙරෙන හි වත්ථු චෙව ආරම්මණඤ්ච පරිග්ගහිතං, තෙනස්ස තෙසං ධම්මානං උප්පාදං ආවජ්ජන්තස්ස උප්පාදො පාකටො හොති, ඨානං ආවජ්ජන්තස්ස ඨානං පාකටං හොති, භෙදං ආවජ්ජන්තස්ස භෙදො පාකටො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘විදිතා උප්පජ්ජන්ති විදිතා උපට්ඨහන්ති විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්තී’’ති. අහුත්වා සම්භොන්තීති ඉමිනා උදයං පස්සති. හුත්වා පටිවෙන්තීති ඉමිනා වයං පස්සති. บทว่า "วิทิตา อุปฺปชฺชนฺติ" (ปรากฏชัดแล้วจึงเกิดขึ้น) คือ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเป็นธรรมที่ปรากฏชัดแล้วจึงเกิดขึ้น บทว่า "วิทิตา อุปฏฺฐหนฺติ" (ปรากฏชัดแล้วจึงตั้งอยู่) คือ แม้เมื่อตั้งอยู่ ก็เป็นธรรมที่ปรากฏชัดแล้วจึงตั้งอยู่ บทว่า "วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ" (ปรากฏชัดแล้วจึงถึงความดับ) คือ แม้เมื่อดับไป ก็เป็นธรรมที่ปรากฏชัดแล้วจึงดับไป แต่ในที่นี้ พึงเว้นความเป็นผู้รู้สิ่งนั้น (ด้วยสิ่งนั้นเอง) และความเป็นผู้มีญาณมาก (ในขณะจิตเดียวกัน) เปรียบเหมือนไม่สามารถจะสัมผัสปลายนิ้วนั้นด้วยปลายนิ้วนั้นเองได้ ฉันใด ก็ฉันนั้น ไม่สามารถจะรู้ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ หรือความดับไปของจิตนั้นด้วยจิตนั้นเองได้ พึงเว้นความเป็นผู้รู้สิ่งนั้น (ด้วยสิ่งนั้นเอง) ก่อนอย่างนี้ แต่ถ้าจิตสองดวงจะพึงเกิดขึ้นพร้อมกัน ก็พึงจะสามารถรู้ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ หรือความดับไปของจิตดวงหนึ่งด้วยจิตอีกดวงหนึ่งได้ แต่ผัสสะ ๒ เวทนา ๒ สัญญา ๒ เจตนา ๒ หรือจิต ๒ ชื่อว่าย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันนั้นไม่มี ย่อมเกิดขึ้นทีละอย่างๆ เท่านั้น พึงเว้นความเป็นผู้มีญาณมากอย่างนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ทำไมธรรม ๑๖ อย่างในภายในสมาบัติของพระมหาเถระจึงปรากฏชัดเล่า? (ตอบว่า) เพราะได้กำหนดรู้วัตถุและอารมณ์ไว้แล้ว จริงอยู่ พระเถระได้กำหนดรู้วัตถุและอารมณ์ไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น เมื่อท่านพิจารณาความเกิดขึ้นของธรรมเหล่านั้น ความเกิดขึ้นจึงปรากฏชัด เมื่อพิจารณาความตั้งอยู่ ความตั้งอยู่จึงปรากฏชัด เมื่อพิจารณาความแตกดับ ความแตกดับจึงปรากฏชัด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ย่อมเป็นธรรมที่ปรากฏชัดแล้วจึงเกิดขึ้น ปรากฏชัดแล้วจึงตั้งอยู่ ปรากฏชัดแล้วจึงถึงความดับ" ด้วยบทว่า "อหุตฺวา สมฺโภนฺติ" (จากที่ไม่มีก็มีขึ้น) นี้ ย่อมเห็นความเกิดขึ้น ด้วยบทว่า "หุตฺวา ปฏิเวนฺติ" (มีแล้วก็กลับไม่มี) นี้ ย่อมเห็นความเสื่อมไป අනුපායොති රාගවසෙන අනුපගමනො හුත්වා. අනපායොති පටිඝවසෙන අනපගතො. අනිස්සිතොති තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයෙහි අනිස්සිතො. අප්පටිබද්ධොති ඡන්දරාගෙන අබද්ධො. විප්පමුත්තොති කාමරාගතො විප්පමුත්තො. විසංයුත්තොති චතූහි යොගෙහි සබ්බකිලෙසෙහි වා විසංයුත්තො. විමරියාදීකතෙනාති නිම්මරියාදීකතෙන. චෙතසාති එවංවිධෙන චිත්තෙන විහරති. บทว่า อนุปาโย ความว่า เป็นผู้ไม่เข้าไปใกล้ด้วยอำนาจแห่งราคะ บทว่า อนปาโย ความว่า เป็นผู้ไม่หลีกไปด้วยอำนาจแห่งปฏิฆะ บทว่า อนิสฺสิโต ความว่า เป็นผู้ไม่อาศัยตัณหานิสัยและทิฏฐินิสัย บทว่า อปฺปฏิพทฺโธ ความว่า เป็นผู้ไม่ถูกฉันทราคะผูกไว้ บทว่า วิปฺปมุตฺโต ความว่า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วจากกามราคะ บทว่า วิสํยุตฺโต ความว่า เป็นผู้ไม่ประกอบด้วยโยคะ ๔ หรือไม่ประกอบด้วยกิเลสทั้งปวง บทว่า วิมริยาทีกเตน ความว่า ไม่มีขอบเขต บทว่า เจตสา ความว่า ย่อมอยู่ด้วยจิตเห็นปานนี้ තත්ථ [Pg.61] ද්වෙ මරියාදා කිලෙසමරියාදා ච ආරම්මණමරියාදා ච. සචෙ හිස්ස අන්තොසමාපත්තියං පවත්තෙ සොළස ධම්මෙ ආරබ්භ රාගාදයො උප්පජ්ජෙය්‍යුං, කිලෙසමරියාදා තෙන කතා භවෙය්‍ය, තෙසු පනස්ස එකොපි න උප්පන්නොති කිලෙසමරියාදා නත්ථි. සචෙ පනස්ස අන්තොසමාපත්තියං පවත්තෙ සොළස ධම්මෙ ආවජ්ජන්තස්ස එකච්චෙ ආපාථං නාගච්ඡෙය්‍යුං. එවමස්ස ආරම්මණමරියාදා භවෙය්‍යුං. තෙ පනස්ස සොළස ධම්මෙ ආවජ්ජන්තස්ස ආපාථං අනාගතධම්මො නාම නත්ථීති ආරම්මණමරියාදාපි නත්ථි. ในบทนั้น ขอบเขตมี ๒ อย่าง คือ กิเลสมริยาทา (ขอบเขตแห่งกิเลส) และอารัมมณมริยาทา (ขอบเขตแห่งอารมณ์) จริงอยู่ หากว่าราคะเป็นต้นจะพึงเกิดขึ้นแก่ท่านพระสารีบุตรนั้น เพราะปรารภธรรม ๑๖ ประการที่เกิดขึ้นในภายในสมาบัติ ด้วยเหตุนั้น กิเลสมริยาทาก็จะพึงมีได้ แต่ว่าในธรรม ๑๖ ประการเหล่านั้น แม้ธรรมอย่างหนึ่งก็มิได้เกิดขึ้นแก่ท่าน เพราะฉะนั้น กิเลสมริยาทาจึงไม่มี อนึ่ง หากว่าเมื่อท่านพิจารณาธรรม ๑๖ ประการที่เกิดขึ้นในภายในสมาบัติ ธรรมบางอย่างจะไม่พึงปรากฏขึ้น อย่างนี้ อารัมมณมริยาทาก็จะพึงมีแก่ท่าน แต่ว่าเมื่อท่านพิจารณาธรรม ๑๖ ประการเหล่านั้น ธรรมที่ไม่ปรากฏขึ้นย่อมไม่มีเลย เพราะฉะนั้น แม้อารัมมณมริยาทาก็ไม่มี අපරාපි ද්වෙ මරියාදා වික්ඛම්භනමරියාදා ච සමුච්ඡෙදමරියාදා ච. තාසු සමුච්ඡෙදමරියාදා උපරි ආගමිස්සති, ඉමස්මිං පන ඨානෙ වික්ඛම්භනමරියාදා අධිප්පෙතා. තස්ස වික්ඛම්භිතපච්චනීකත්තා නත්ථීති විමරියාදිකතෙන චෙතසා විහරති. ขอบเขตอีก ๒ อย่างก็มี คือ วิกขัมภนมริยาทา (ขอบเขตด้วยการข่มไว้) และสมุจเฉทมริยาทา (ขอบเขตด้วยการตัดขาด) ในขอบเขต ๒ อย่างนั้น สมุจเฉทมริยาทาจักมีมาในเบื้องหน้า แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาวิกขัมภนมริยาทา เพราะธรรมที่เป็นข้าศึกอันท่านข่มไว้แล้วจึงไม่มี (ขอบเขต) ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงอยู่ด้วยจิตที่ไม่มีขอบเขต උත්තරි නිස්සරණන්ති ඉතො උත්තරි නිස්සරණං. අඤ්ඤෙසු ච සුත්තෙසු ‘‘උත්තරි නිස්සරණ’’න්ති නිබ්බානං වුත්තං, ඉධ පන අනන්තරො විසෙසො අධිප්පෙතොති වෙදිතබ්බො. තබ්බහුලීකාරාති තස්ස පජානනස්ස බහුලීකරණෙන. අත්ථිත්වෙවස්ස හොතීති තස්ස ථෙරස්ස අත්ථීතියෙව දළ්හතරං හොති. ඉමිනා නයෙන සෙසවාරෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. บทว่า อุตฺตรินิสฺสรณํ ความว่า ธรรมเป็นเครื่องสลัดออกที่ยิ่งกว่านี้ และในสูตรอื่น ๆ นิพพาน ท่านเรียกว่า "อุตตรินิสสรณะ" แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านประสงค์เอาคุณวิเศษที่สูงขึ้นไปโดยลำดับ บทว่า ตพฺพหุลการา ความว่า เพราะการกระทำให้มากซึ่งการรู้นั้น บทว่า อตฺถิเตฺววสฺส โหติ ความว่า ความรู้ว่า "มีอยู่" เท่านั้น ย่อมมั่นคงยิ่งขึ้นแก่พระเถระนั้น พึงทราบเนื้อความในวาระที่เหลือทั้งหลายด้วยนัยนี้ දුතියවාරෙ පන සම්පසාදනට්ඨෙන සම්පසාදො. සභාවතො වවත්ථපෙති. ส่วนในวาระที่ ๒ ชื่อว่า สัมปสาทะ เพราะมีความหมายว่าความผ่องใส (แห่งจิต) ย่อมตั้งมั่นโดยสภาวะ චතුත්ථවාරෙ උපෙක්ඛාති සුඛට්ඨානෙ වෙදනුපෙක්ඛාව. පස්සද්ධත්තා චෙතසො අනාභොගොති යො සො ‘‘යදෙව තත්ථ සුඛ’’න්ති චෙතසො ආභොගො, එතෙනෙතං ඔළාරිකමක්ඛායතීති එවං පස්සද්ධත්තා චෙතසො අනාභොගො වුත්තො, තස්ස අභාවාති අත්ථො. සතිපාරිසුද්ධීති පරිසුද්ධාසතියෙව. උපෙක්ඛාපි පාරිසුද්ධිඋපෙක්ඛා. ในวาระที่ ๔ บทว่า อุเปกฺขา ในตำแหน่งของสุข ได้แก่ เวทนุเบกขา (อุเบกขาเวทนา) นั่นเอง บทว่า ปสฺสทฺธตฺตา เจตโส อนาโภโค ความว่า การน้อมใจไปว่า "สุขใดมีในที่นั้น" การน้อมใจนั้น ท่านกล่าวว่าเป็นของหยาบ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงการไม่น้อมใจไปแห่งจิตเพราะความสงบระงับนั้น ความหมายคือ เพราะไม่มีการน้อมใจนั้น บทว่า สติปาริสุทฺธิ ได้แก่ สติที่บริสุทธิ์นั่นเอง แม้อุเบกขาก็เป็นปาริสุทธิอุเบกขา (อุเบกขาคือความบริสุทธิ์) 95. සතො වුට්ඨහතීති සතියා සමන්නාගතො ඤාණෙන සම්පජානො හුත්වා වුට්ඨාති. තෙ ධම්මෙ සමනුපස්සතීති යස්මා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ බුද්ධානංයෙව අනුපදධම්මවිපස්සනා හොති, න සාවකානං, තස්මා එත්ථ කලාපවිපස්සනං දස්සෙන්තො එවමාහ. ๙๕. บทว่า สโต วุฏฺฐหติ ความว่า เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะด้วยญาณแล้วจึงออกจากสมาบัติ บทว่า เต ธมฺเม สมนุปสฺสติ ความว่า เพราะว่าในเนวสัญญานาสัญญายตนะ การพิจารณาธรรมทีละบทเป็นวิปัสสนา (อนุปทธรรมวิปัสสนา) ย่อมมีได้เฉพาะแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น ไม่มีแก่พระสาวกทั้งหลาย เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงกลาปวิปัสสนา (การพิจารณาเป็นกลุ่ม) ในที่นี้ จึงตรัสอย่างนี้ පඤ්ඤාය [Pg.62] චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති මග්ගපඤ්ඤාය චත්තාරි සච්චානි දිස්වා චත්තාරො ආසවා ඛීණා හොන්ති. සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං ආහරිත්වා අරහත්තං පත්තවාරොපි අත්ථි, නිරොධසමාපත්තිසමාපන්නවාරොපි. අරහත්තං පත්තවාරො ඉධ ගහිතො, නිරොධං පන චිණ්ණවසිතාය අපරාපරං සමාපජ්ජිස්සතීති වදන්ති. บทว่า ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ ความว่า อาสวะ ๔ สิ้นไป เพราะเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยมรรคปัญญา สำหรับท่านพระสารีบุตรเถระ มีทั้งวาระที่ท่านเจริญสมถะและวิปัสสนาควบคู่กันไปจนบรรลุพระอรหัต และวาระที่ท่านเข้าถึงนิโรธสมาบัติ ในที่นี้ ท่านถือเอาวาระที่บรรลุพระอรหัต ส่วนนิโรธสมาบัตินั้น ท่านกล่าวว่า ท่านจะเข้าอีกบ่อย ๆ เพราะความชำนาญ තත්ථස්ස යස්මිං කාලෙ නිරොධසමාපත්ති සීසං හොති, නිරොධස්ස වාරො ආගච්ඡති, ඵලසමාපත්ති ගූළ්හා හොති. යස්මිං කාලෙ ඵලසමාපත්ති සීසං හොති, ඵලසමාපත්තියා වාරො ආගච්ඡති, නිරොධසමාපත්ති ගූළ්හා හොති. ජම්බුදීපවාසිනො ථෙරා පන වදන්ති ‘‘සාරිපුත්තත්ථෙරො සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං ආහරිත්වා අනාගාමිඵලං සච්ඡිකත්වා නිරොධං සමාපජ්ජි, නිරොධා වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තො’’ති. තෙ ධම්මෙති අන්තොසමාපත්තියං පවත්තෙ තිසමුට්ඨානිකරූපධම්මෙ, හෙට්ඨා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියං පවත්තධම්මෙ වා. තෙපි හි ඉමස්මිං වාරෙ විපස්සිතබ්බධම්මාව, තස්මා තෙ වා විපස්සතීති දස්සෙතුං ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ในวาระทั้งสองนั้น ในกาลใด นิโรธสมาบัติเป็นประธาน วาระแห่งนิโรธสมาบัติย่อมมาถึง ผลสมาบัติย่อมถูกซ่อนไว้ ในกาลใด ผลสมาบัติเป็นประธาน วาระแห่งผลสมาบัติย่อมมาถึง นิโรธสมาบัติย่อมถูกซ่อนไว้ แต่พระเถระทั้งหลายผู้พำนักในชมพูทวีปกล่าวว่า "ท่านพระสารีบุตรเถระเจริญสมถะและวิปัสสนาควบคู่กันไป กระทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผลแล้ว จึงเข้านิโรธสมาบัติ ออกจากนิโรธสมาบัติแล้วจึงบรรลุพระอรหัต" บทว่า เต ธมฺเม หมายถึง รูปธรรมอันมีสมุฏฐาน ๓ ที่เกิดขึ้นในภายในสมาบัติ หรือธรรมที่เกิดขึ้นในเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติเบื้องต่ำ เพราะแม้ธรรมเหล่านั้นก็เป็นธรรมที่พึงพิจารณาด้วยวิปัสสนาในวาระนี้เหมือนกัน เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวคำนี้เพื่อแสดงว่า ท่านพิจารณาธรรมเหล่านั้นด้วยวิปัสสนา 97. වසිප්පතොති චිණ්ණවසිතං පත්තො. පාරමිප්පත්තොති නිප්ඵත්තිං පත්තො. ඔරසොතිආදීසු ථෙරො භගවතො උරෙ නිබ්බත්තසද්දං සුත්වා ජාතොති ඔරසො, මුඛෙන පභාවිතං සද්දං සුත්වා ජාතොති මුඛතො ජාතො, ධම්මෙන පන ජාතත්තා නිම්මිතත්තා ධම්මජො ධම්මනිම්මිතො, ධම්මදායස්ස ආදියනතො ධම්මදායාදො, ආමිසදායස්ස අනාදියනතො නො ආමිසදායාදොති වෙදිතබ්බො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๙๗. บทว่า วสิปฺปตฺโต ความว่า ถึงแล้วซึ่งความชำนาญ บทว่า ปารมิปฺปตฺโต ความว่า ถึงแล้วซึ่งความสำเร็จ ในบทว่า โอรโส เป็นต้น มีความว่า พระเถระชื่อว่า โอรส เพราะเกิดจากการได้ฟังเสียงที่เกิดขึ้นจากพระอุระของพระผู้มีพระภาค ชื่อว่า มุขโตชาโต เพราะเกิดจากการได้ฟังเสียงที่เปล่งออกจากพระโอษฐ์ แต่ชื่อว่า ธรรมโช และ ธรรมนิมฺมิโต เพราะเกิดและถูกเนรมิตโดยธรรม ชื่อว่า ธรรมทายาโท เพราะรับเอามรดกคือธรรม ชื่อว่า โน อามิสทายาโท เพราะไม่รับเอามรดกคืออามิส พึงทราบดังนี้ ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය (อรรถกถา) แห่งมัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี අනුපදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอนุปทสูตร จบ 2. ඡබ්බිසොධනසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาฉัพพิโสธนสูตร 98. එවං මෙ සුතන්ති ඡබ්බිසොධනසුත්තං. තත්ථ ඛීණා ජාතීතිආදීසු එකෙනාපි පදෙන අඤ්ඤා බ්‍යාකතාව හොති, ද්වීහිපි. ඉධ පන චතූහි පදෙහි අඤ්ඤබ්‍යාකරණං ආගතං. දිට්ඨෙ දිට්ඨවාදිතාතිආදීසු යාය [Pg.63] චෙතනාය දිට්ඨෙ දිට්ඨං මෙති වදති, සා දිට්ඨෙ දිට්ඨවාදිතා නාම. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අයමනුධම්මොති අයං සභාවො. අභිනන්දිතබ්බන්ති න කෙවලං අභිනන්දිතබ්බං, පරිනිබ්බුතස්ස පනස්ස සබ්බොපි ඛීණාසවස්ස සක්කාරො කාතබ්බො. උත්තරිං පඤ්හොති සචෙ පනස්ස වෙය්‍යාකරණෙන අසන්තුට්ඨා හොථ, උත්තරිම්පි අයං පඤ්හො පුච්ඡිතබ්බොති දස්සෙති. ඉතො පරෙසුපි තීසු වාරෙසු අයමෙව නයො. ๙๘. ฉัพพิโสธนสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ในบทว่า ขีณา ชาติ เป็นต้นนั้น การพยากรณ์อรหัตผลย่อมมีได้แม้ด้วยบทเดียว หรือด้วยสองบท แต่ในที่นี้ การพยากรณ์อรหัตผลมาด้วยสี่บท ในบทว่า ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐวาทิตา เป็นต้น เจตนาใดที่บุคคลกล่าวว่า "สิ่งที่เห็น เราเห็นแล้ว" เจตนานั้นชื่อว่า ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐวาทิตา แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยเดียวกันนี้ บทว่า อยมนุธมฺโม ความว่า นี่เป็นสภาวะ บทว่า อภินนฺทิตพฺพํ ความว่า ไม่ใช่เพียงแต่ควรชื่นชมเท่านั้น แต่ควรทำสักการะทั้งปวงแก่พระขีณาสพผู้ปรินิพพานแล้วนั้นด้วย บทว่า อุตฺตรึ ปญฺโห ความว่า หากท่านทั้งหลายไม่พอใจด้วยคำพยากรณ์ของท่าน ก็พึงถามปัญหานี้ให้ยิ่งขึ้นไปอีก ดังนี้ แม้ในสามวาระที่เหลือจากนี้ไป ก็มีนัยเดียวกันนี้ 99. අබලන්ති දුබ්බලං. විරාගුනන්ති විගච්ඡනසභාවං. අනස්සාසිකන්ති අස්සාසවිරහිතං. උපායූපාදානාති තණ්හාදිට්ඨීනමෙතං අධිවචනං. තණ්හාදිට්ඨියො හි තෙභූමකධම්මෙ උපෙන්තීති උපායා, උපාදියන්තීති උපාදානා. චෙතසො අදිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයාතිපි තාසංයෙව නාමං. චිත්තඤ්හි තණ්හාදිට්ඨීහි සක්කායධම්මෙසු තිට්ඨති අධිතිට්ඨතීති තණ්හාදිට්ඨියො චෙතසො අධිට්ඨානා, තාහි තං අභිනිවිසතීති අභිනිවෙසා, තාහියෙව තං අනුසෙතීති අනුසයාති වුච්චන්ති. ඛයා විරාගාතිආදීසු ඛයෙන විරාගෙනාති අත්ථො. සබ්බානි චෙතානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානෙව. ๙๙. บทว่า อพลํ ความว่า ไม่มีกำลัง. บทว่า วิราคุํ ความว่า มีสภาวะปราศจากไป. บทว่า อนสฺสาสิกํ ความว่า ปราศจากความเบาใจ. บทว่า อุปายูปาทานา นี้เป็นชื่อของตัณหาและทิฏฐิ. จริงอยู่ ตัณหาและทิฏฐิย่อมเข้าไปสู่ธรรมในภูมิ 3 เหตุนั้นจึงชื่อว่า อุปายะ, ย่อมยึดมั่น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อุปาทาน. แม้บทว่า เจตโส อธิฏฺฐานาภินิเวสานุสยา ก็เป็นชื่อของตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้นนั่นเอง. จริงอยู่ จิตย่อมตั้งมั่น คือตั้งมั่นอยู่ในสักกายธรรมทั้งหลายด้วยตัณหาและทิฏฐิ เหตุนั้นตัณหาและทิฏฐิจึงชื่อว่า อธิฏฐานะแห่งจิต, จิตย่อมยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อภินิเวส, จิตย่อมนอนเนื่องอยู่ด้วยตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้นนั่นเอง เหตุนั้นจึงเรียกว่า อนุสัย. ในบทเป็นต้นว่า ขยา วิราคา มีความหมายว่า เพราะความสิ้นไป เพราะความคลายกำหนัด. และบททั้งหมดเหล่านี้เป็นไวพจน์ของกันและกันนั่นเอง. 100. පථවීධාතූති පතිට්ඨානධාතු. ආපොධාතූති ආබන්ධනධාතු. තෙජොධාතූති පරිපාචනධාතු. වායොධාතූති විත්ථම්භනධාතු. ආකාසධාතූති අසම්ඵුට්ඨධාතු. විඤ්ඤාණධාතූති විජානනධාතු. න අනත්තතො උපගච්ඡින්ති අහං අත්තාති අත්තකොට්ඨාසෙන න උපගමිං. න ච පථවීධාතුනිස්සිතන්ති පථවීධාතුනිස්සිතා සෙසධාතුයො ච උපාදාරූපඤ්ච අරූපක්ඛන්ධා ච. තෙපි හි නිස්සිතවත්ථුරූපානං පථවීධාතුනිස්සිතත්තා එකෙන පරියායෙන පථවීධාතුනිස්සිතාව. තස්මා ‘‘න ච පථවීධාතුනිස්සිත’’න්ති වදන්තො සෙසරූපාරූපධම්මෙපි අත්තතො න උපගච්ඡින්ති වදති. ආකාසධාතුනිස්සිතපදෙ පන අවිනිබ්භොගවසෙන සබ්බම්පි භූතුපාදාරූපං ආකාසධාතුනිස්සිතං නාම, තථා තංනිස්සිතරූපවත්ථුකා අරූපක්ඛන්ධා. එවං ඉධාපි රූපාරූපං ගහිතමෙව හොති. විඤ්ඤාණධාතුනිස්සිතපදෙ පන සහජාතා තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානරූපඤ්ච විඤ්ඤාණධාතුනිස්සිතන්ති රූපාරූපං ගහිතමෙව හොති. ๑๐๐. บทว่า ปฐวีธาตุ ความว่า ธาตุคือที่ตั้ง. บทว่า อาโปธาตุ ความว่า ธาตุคือเครื่องผูกพัน. บทว่า เตโชธาตุ ความว่า ธาตุคือเครื่องย่อย. บทว่า วาโยธาตุ ความว่า ธาตุคือเครื่องค้ำจุน. บทว่า อากาสธาตุ ความว่า ธาตุคือสิ่งที่ไม่ถูกสัมผัส. บทว่า วิญฺญาณธาตุ ความว่า ธาตุคือการรู้แจ้ง. บทว่า น อนตฺตโต อุปคจฺฉึ ความว่า เรามิได้เข้าถึงโดยส่วนแห่งอัตตาว่า "เราคืออัตตา". บทว่า น จ ปฐวีธาตุนิสฺสิตํ ความว่า ธาตุที่เหลือ อุปาทายรูป และอรูปขันธ์ทั้งหลาย ล้วนอาศัยปฐวีธาตุ. จริงอยู่ แม้ธรรมเหล่านั้นก็ชื่อว่าอาศัยปฐวีธาตุโดยปริยายหนึ่ง เพราะอาศัยปฐวีธาตุซึ่งเป็นวัตถุที่รูปอาศัยอยู่. เพราะเหตุนั้น ผู้ที่กล่าวว่า "และไม่อาศัยปฐวีธาตุ" ชื่อว่ากล่าวว่า "เรามิได้เข้าถึงแม้รูปธรรมและอรูปธรรมที่เหลือโดยความเป็นอัตตา". ส่วนในบทว่า อากาสธาตุนิสฺสิตํ โดยนัยแห่งความไม่แยกจากกัน แม้ภูตรูปและอุปาทายรูปทั้งหมดก็ชื่อว่าอาศัยอากาสธาตุ, อรูปขันธ์ทั้งหลายซึ่งมีรูปที่อาศัยอากาสธาตุนั้นเป็นวัตถุก็เช่นกัน. ด้วยเหตุนี้ แม้ในที่นี้ รูปและอรูปก็เป็นอันถูกถือเอาแล้วนั่นเอง. ส่วนในบทว่า วิญฺญาณธาตุนิสฺสิตํ ขันธ์ ๓ ที่เกิดร่วมกันและจิตตสมุฏฐานรูป ชื่อว่าอาศัยวิญญาณธาตุ ดังนั้น รูปและอรูปจึงเป็นอันถูกถือเอาแล้วนั่นเอง. 101. රූපෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසූති එත්ථ යං අතීතෙ චක්ඛුද්වාරස්ස ආපාථං ආගන්ත්වා නිරුද්ධං, යඤ්ච අනාගතෙ ආපාථං [Pg.64] ආගන්ත්වා නිරුජ්ඣිස්සති, යම්පි එතරහි ආගන්ත්වා නිරුද්ධං, තං සබ්බං රූපං නාම. යං පන අතීතෙපි ආපාථං අනාගන්ත්වා නිරුද්ධං, අනාගතෙපි අනාගන්ත්වා නිරුජ්ඣිස්සති, එතරහිපි අනාගන්ත්වා නිරුද්ධං, තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බධම්මෙසු සඞ්ගහිතන්ති වුත්තෙ තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො ආහ – ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ ද්විධා කරොථ, උපරි ඡන්දොවාරෙ කින්ති කරිස්සථ, නයිදං ලබ්භතී’’ති. තස්මා තීසු කාලෙසු ආපාථං ආගතං වා අනාගතං වා සබ්බම්පි තං රූපමෙව, චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා පන තයො ඛන්ධා චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බධම්මාති වෙදිතබ්බා. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන සද්ධිං විඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසූ’’ති. ඡන්දොති තණ්හාඡන්දො. රාගොති ස්වෙව රජ්ජනවසෙන රාගො. නන්දීති ස්වෙව අභිනන්දනවසෙන නන්දී. තණ්හාති ස්වෙව තණ්හායනවසෙන තණ්හා. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. ๑๐๑. ในบทว่า รูเป จกฺขุวิญฺญาเณ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาณตพฺเพสุ ธมฺเมสุ นี้ พึงทราบว่า รูปใดในอดีตที่มาสู่คลองจักษุทวารแล้วดับไป, รูปใดในอนาคตที่จะมาสู่คลองจักษุทวารแล้วจักดับไป, และรูปใดในบัดนี้ที่มาแล้วดับไป, รูปทั้งหมดนั้นชื่อว่า รูป. ส่วนรูปใดแม้ในอดีตที่มิได้มาสู่คลองจักษุทวารแล้วดับไป, แม้ในอนาคตที่จะมิได้มาสู่คลองจักษุทวารแล้วจักดับไป, แม้ในบัดนี้ที่มิได้มาสู่คลองจักษุทวารแล้วดับไป, รูปนั้นสงเคราะห์เข้าในธรรมที่พึงรู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณ. เมื่อกล่าวเช่นนี้ พระติปิฏกจูฬาภยเถระได้กล่าวว่า "ในที่นี้ ท่านทั้งหลายทำเป็นสองอย่าง, ข้างบนในฉันทวาร จักทำอย่างไร, อย่างนี้ใช้ไม่ได้". เพราะฉะนั้น รูปทั้งหมดนั้นไม่ว่าจะมาสู่คลองจักษุหรือไม่มาในกาลทั้งสาม ก็เป็นรูปนั่นเอง. ส่วนขันธ์ ๓ ที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณ พึงทราบว่าเป็นธรรมที่พึงรู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณ. ความหมายในที่นี้คือ "ในธรรมทั้งหลายที่พึงรู้พร้อมกับจักขุวิญญาณ". บทว่า ฉนฺโท คือ ตัณหาฉันทะ. บทว่า ราโค คือ ตัณหาฉันทะนั้นเองโดยนัยแห่งความกำหนัด ชื่อว่า ราคะ. บทว่า นนฺที คือ ตัณหาฉันทะนั้นเองโดยนัยแห่งความเพลิดเพลิน ชื่อว่า นันทิ. บทว่า ตณฺหา คือ ตัณหาฉันทะนั้นเองโดยนัยแห่งความทะยานอยาก ชื่อว่า ตัณหา. แม้ในทวารที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. 102. අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයාති එත්ථ අහඞ්කාරො මානො, මමඞ්කාරො තණ්හා, ස්වෙව මානානුසයො. ආසවානං ඛයඤාණායාති ඉදං පුබ්බෙනිවාසං දිබ්බචක්ඛුඤ්ච අවත්වා කස්මා වුත්තං? භික්ඛූ ලොකියධම්මං න පුච්ඡන්ති, ලොකුත්තරමෙව පුච්ඡන්ති, තස්මා පුච්ඡිතපඤ්හංයෙව කථෙන්තො එවමාහ. එකවිස්සජ්ජිතසුත්තං නාමෙතං, ඡබ්බිසොධනන්තිපිස්ස නාමං. එත්ථ හි චත්තාරො වොහාරා පඤ්ච ඛන්ධා ඡ ධාතුයො ඡ අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානි අත්තනො සවිඤ්ඤාණකකායො පරෙසං සවිඤ්ඤාණකකායොති ඉමෙ ඡ කොට්ඨාසා විසුද්ධා, තස්මා ‘‘ඡබ්බිසොධනිය’’න්ති වුත්තං. පරසමුද්දවාසිත්ථෙරා පන අත්තනො ච පරස්ස ච විඤ්ඤාණකකායං එකමෙව කත්වා චතූහි ආහාරෙහි සද්ධින්ති ඡ කොට්ඨාසෙ වදන්ති. ๑๐๒. ในบทว่า อหงฺการมมงฺการมานานุสยา นี้ อหังการคือมานะ, มมังการคือตัณหา, มานะนั้นเองคือมานานุสัย. เหตุใดจึงตรัสบทว่า อาสวานํ ขยญาณาย นี้ โดยมิได้ตรัสถึงปุพเพนิวาสานุสสติญาณและทิพพจักขุญาณ? เพราะภิกษุทั้งหลายไม่ทูลถามถึงโลกิยธรรม, ทูลถามถึงแต่โลกุตรธรรมเท่านั้น, เพราะฉะนั้น เมื่อทรงตอบเฉพาะปัญหาที่ถูกทูลถาม จึงตรัสเช่นนั้น. สูตรนี้ชื่อว่า เอกวิสัชชิตสูตร, และยังมีชื่อว่า ฉัพพิโสธนิยสูตร. จริงอยู่ ในสูตรนี้ ส่วน ๖ ประการเหล่านี้คือ โวหาร ๔, ขันธ์ ๕, ธาตุ ๖, อายตนะภายในและภายนอก ๖, สวิญญาณกายของตน, สวิญญาณกายของผู้อื่น ได้รับการชำระให้บริสุทธิ์แล้ว, เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "ฉัพพิโสธนิยสูตร". ส่วนพระเถระผู้อยู่ต่างสมุทรกล่าวว่ามี ๖ ส่วน โดยรวมสวิญญาณกายของตนและของผู้อื่นเป็นส่วนเดียวกัน แล้วนับรวมกับอาหาร ๔. ඉමෙ පන ඡ කොට්ඨාසා ‘‘කිං තෙ අධිගතං, කින්ති තෙ අධිගතං, කදා තෙ අධිගතං, කත්ථ තෙ අධිගතං, කතමෙ තෙ කිලෙසා පහීනා, කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභී’’ති (පාරා. 198) එවං විනයනිද්දෙසපරියායෙන සොධෙතබ්බා. ส่วน ๖ หมวดเหล่านี้ พึงชำระสะสางโดยนัยแห่งวินัยนิทเทสอย่างนี้ว่า "ท่านบรรลุอะไร, ท่านบรรลุด้วยวิธีอย่างไร, ท่านบรรลุเมื่อไร, ท่านบรรลุที่ไหน, กิเลสเหล่าไหนที่ท่านละได้แล้ว, ท่านเป็นผู้ได้ธรรมเหล่าไหน". එත්ථ හි කිං තෙ අධිගතන්ති අධිගමපුච්ඡා, ඣානවිමොක්ඛාදීසු සොතාපත්තිමග්ගාදීසු වා කිං තයා අධිගතං. කින්ති තෙ අධිගතන්ති උපායපුච්ඡා. අයඤ්හි එත්ථාධිප්පායො – කිං තයා අනිච්චලක්ඛණං ධුරං කත්වා අධිගතං, දුක්ඛානත්තලක්ඛණෙසු අඤ්ඤතරං වා, කිං වා සමාධිවසෙන අභිනිවිසිත්වා[Pg.65], උදාහු විපස්සනාවසෙන, තථා කිං රූපෙ අභිනිවිසිත්වා, උදාහු අරූපෙ, කිං වා අජ්ඣත්තං අභිනිවිසිත්වා, උදාහු බහිද්ධාති. කදා තෙ අධිගතන්ති කාලපුච්ඡා, පුබ්බණ්හමජ්ඣන්හිකාදීසු කතරස්මිං කාලෙති වුත්තං හොති. จริงอยู่ ในคำถามเหล่านั้น คำว่า "ท่านบรรลุอะไร" เป็นคำถามถึงสิ่งที่บรรลุ คือ ท่านบรรลุอะไรในบรรดาฌาน วิโมกข์ เป็นต้น หรือในบรรดาโสดาปัตติมรรค เป็นต้น. คำว่า "ท่านบรรลุด้วยวิธีอย่างไร" เป็นคำถามถึงอุบาย. อธิบายในข้อนี้มีอยู่ว่า ท่านบรรลุโดยทำอนิจจลักษณะให้เป็นธงชัย หรือทำทุกขลักษณะหรืออนัตตลักษณะอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นธงชัย, หรือว่าท่านน้อมใจไปโดยอำนาจสมาธิ หรือโดยอำนาจวิปัสสนา, อีกนัยหนึ่ง ท่านน้อมใจไปในรูป หรือในอรูป, หรือว่าท่านน้อมใจไปในภายใน หรือในภายนอก. คำว่า "ท่านบรรลุเมื่อไร" เป็นคำถามถึงกาลเวลา หมายความว่า ท่านบรรลุในกาลไหน ในบรรดากาลเวลาเช้า เที่ยง เป็นต้น. කත්ථ තෙ අධිගතන්ති ඔකාසපුච්ඡා, කිස්මිං ඔකාසෙ, කිං රත්තිට්ඨානෙ දිවාට්ඨානෙ රුක්ඛමූලෙ මණ්ඩපෙ කතරස්මිං වා විහාරෙති වුත්තං හොති. කතමෙ තෙ කිලෙසා පහීනාති පහීනකිලෙසෙ පුච්ඡති, කතරමග්ගවජ්ඣා තව කිලෙසා පහීනාති වුත්තං හොති. คำว่า "ท่านบรรลุที่ไหน" เป็นคำถามถึงสถานที่ หมายความว่า ท่านบรรลุในสถานที่ไหน, ในที่พักกลางคืน, ที่พักกลางวัน, โคนต้นไม้, มณฑป หรือในวิหารไหน. คำว่า "กิเลสเหล่าไหนที่ท่านละได้แล้ว" เป็นการถามถึงกิเลสที่ละได้แล้ว หมายความว่า กิเลสของท่านที่พึงถูกประหารโดยมรรคไหน ได้ถูกละแล้ว. කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභීති පටිලද්ධධම්මපුච්ඡා, පඨමමග්ගාදීසු කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභීති වුත්තං හොති. คำว่า "ท่านเป็นผู้ได้ธรรมเหล่าไหน" เป็นคำถามถึงธรรมที่ได้รับแล้ว หมายความว่า ในบรรดาธรรมทั้งหลายมีปฐมมรรคเป็นต้น ท่านเป็นผู้ได้ธรรมเหล่าไหน. තස්මා ඉදානි චෙපි කොචි භික්ඛු උත්තරිමනුස්සධම්මාධිගමං බ්‍යාකරෙය්‍ය, න සො එත්තාවතාව සක්කාතබ්බො. ඉමෙසු පන ඡසු ඨානෙසු සොධනත්ථං වත්තබ්බො ‘‘කිං තෙ අධිගතං, කිං ඣානං උදාහු විමොක්ඛාදීසු අඤ්ඤතර’’න්ති? යො හි යෙන අධිගතො ධම්මො, සො තස්ස පාකටො හොති. සචෙ ‘‘ඉදං නාම මෙ අධිගත’’න්ති වදති, තතො ‘‘කින්ති තෙ අධිගත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බො. අනිච්චලක්ඛණාදීසු කිං ධුරං කත්වා, අට්ඨතිංසාය වා ආරම්මණෙසු රූපාරූපඅජ්ඣත්තබහිද්ධාදිභෙදෙසු වා ධම්මෙසු කෙන මුඛෙන අභිනිවිසිත්වාති? යො හි යස්සාභිනිවෙසො, සො තස්ස පාකටො හොති. เพราะเหตุนั้น ในบัดนี้ หากภิกษุรูปใดพึงพยากรณ์การบรรลุอุตตริมนุสสธรรม ไม่ควรสักการะภิกษุนั้นเพียงเท่านั้น แต่พึงสอบสวนเพื่อชำระให้บริสุทธิ์ในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ว่า “ท่านบรรลุอะไร บรรลุฌาน หรือว่าบรรลุธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิโมกข์เป็นต้น” เพราะว่าธรรมใดที่บุคคลใดบรรลุแล้ว ธรรมนั้นย่อมปรากฏแก่บุคคลนั้น ถ้าเธอกล่าวว่า “ธรรมชื่อนี้อันเราบรรลุแล้ว” ลำดับนั้นพึงถามเธอว่า “ท่านบรรลุอย่างไร” คือ ทำอะไรให้เป็นธงชัยในบรรดาอนิจจลักษณะเป็นต้น หรือว่าในบรรดาอารมณ์ ๓๘ ประการ หรือในบรรดาธรรมทั้งหลายมีรูปธรรม อรูปธรรม อัชฌัตตธรรม พหิทธธรรมเป็นต้นเป็นประเภท ท่านน้อมใจเข้าไปพิจารณาโดยมุขไหน เพราะว่าการน้อมใจเข้าไปพิจารณาธรรมใดมีอยู่แก่บุคคลใด การน้อมใจนั้นย่อมปรากฏแก่บุคคลนั้น සචෙ පන ‘‘අයං නාම මෙ අභිනිවෙසො, එවං මයා අධිගත’’න්ති වදති, තතො ‘‘කදා තෙ අධිගත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘කිං පුබ්බණ්හෙ, උදාහු මජ්ඣන්හිකාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං කාලෙ’’ති? සබ්බෙසඤ්හි අත්තනා අධිගතකාලො පාකටො හොති. සචෙ ‘‘අමුකස්මිං නාම මෙ කාලෙ අධිගත’’න්ති වදති, තතො ‘‘කත්ථ තෙ අධිගත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘කිං දිවාට්ඨානෙ, උදාහු රත්තිට්ඨානාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං ඔකාසෙ’’ති? සබ්බෙසඤ්හි අත්තනා අධිගතොකාසො පාකටො හොති. සචෙ ‘‘අමුකස්මිං නාම මෙ ඔකාසෙ අධිගත’’න්ති වදති, තතො ‘‘කතමෙ තෙ කිලෙසා පහීනා’’ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘කිං පඨමමග්ගවජ්ඣා, උදාහු දුතියාදිමග්ගවජ්ඣා’’ති? සබ්බෙසඤ්හි අත්තනා අධිගතමග්ගෙන පහීනකිලෙසා පාකටා හොන්ති. ก็ถ้าเธอกล่าวว่า “การน้อมใจของเราชื่อนี้ เราบรรลุแล้วอย่างนี้” ลำดับนั้นพึงถามเธอว่า “ท่านบรรลุเมื่อไร” คือ “ในเวลาเช้า หรือว่าในกาลไหนกาลหนึ่งในบรรดาเวลาเที่ยงเป็นต้น” เพราะว่ากาลที่ตนบรรลุแล้วย่อมปรากฏแก่ทุกคน ถ้าเธอกล่าวว่า “เราบรรลุแล้วในกาลชื่อโน้น” ลำดับนั้นพึงถามเธอว่า “ท่านบรรลุที่ไหน” คือ “ในที่พักกลางวัน หรือว่าในโอกาสไหนโอกาสหนึ่งในบรรดาที่พักกลางคืนเป็นต้น” เพราะว่าสถานที่ที่ตนบรรลุแล้วย่อมปรากฏแก่ทุกคน ถ้าเธอกล่าวว่า “เราบรรลุแล้วในโอกาสชื่อโน้น” ลำดับนั้นพึงถามเธอว่า “กิเลสเหล่าไหนอันท่านละได้แล้ว” คือ “กิเลสที่พึงละด้วยปฐมมรรค หรือว่ากิเลสที่พึงละด้วยทุติยมรรคเป็นต้น” เพราะว่ากิเลสที่ละได้แล้วด้วยมรรคที่ตนบรรลุแล้วย่อมปรากฏแก่ทุกคน සචෙ [Pg.66] ‘‘ඉමෙ නාම මෙ කිලෙසා පහීනා’’ති වදති, තතො ‘‘කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභී’’ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘කිං සොතාපත්තිමග්ගස්ස, උදාහු සකදාගාමිමග්ගාදීසු අඤ්ඤතරස්සා’’ති? සබ්බෙසඤ්හි අත්තනා අධිගතධම්මො පාකටො හොති. සචෙ ‘‘ඉමෙසං නාමාහං ධම්මානං ලාභී’’ති වදති, එත්තාවතාපිස්ස වචනං න සද්ධාතබ්බං. බහුස්සුතා හි උග්ගහපරිපුච්ඡාකුසලා භික්ඛූ ඉමානි ඡ ඨානානි සොධෙතුං සක්කොන්ති. ඉමස්ස භික්ඛුනො ආගමනපටිපදා සොධෙතබ්බා, යදි ආගමනපටිපදා න සුජ්ඣති, ‘‘ඉමාය පටිපදාය ලොකුත්තරධම්මා නාම න ලබ්භන්තී’’ති අපනෙතබ්බො. ถ้าเธอกล่าวว่า “กิเลสชื่อเหล่านี้อันเราละได้แล้ว” ลำดับนั้นพึงถามเธอว่า “ท่านเป็นผู้ได้ธรรมเหล่าไหน” คือ “แห่งโสดาปัตติมรรค หรือว่าแห่งมรรคอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาสกทาคามิมรรคเป็นต้น” เพราะว่าธรรมที่ตนบรรลุแล้วย่อมปรากฏแก่ทุกคน ถ้าเธอกล่าวว่า “เราเป็นผู้ได้ธรรมชื่อเหล่านี้” แม้เพียงเท่านั้น ก็ยังไม่ควรเชื่อคำของเธอ เพราะว่าภิกษุผู้เป็นพหูสูต ฉลาดในการเรียนและสอบถาม ย่อมสามารถเพื่อจะชำระฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ได้ พึงชำระอาคมนปฏิปทา (ข้อปฏิบัติที่เป็นทางมาแห่งมรรค) ของภิกษุนี้ ถ้าอาคมนปฏิปทาไม่บริสุทธิ์ พึงขับไล่เธอไปด้วยคำว่า “โลกุตตรธรรมทั้งหลายย่อมไม่เป็นอันบุคคลได้แล้วด้วยปฏิปทานี้” යදි පනස්ස ආගමනපටිපදා සුජ්ඣති, ‘‘දීඝරත්තං තීසු සික්ඛාසු අප්පමත්තො ජාගරියමනුයුත්තො චතූසු පච්චයෙසු අලග්ගො ආකාසෙ පාණිසමෙන චෙතසා විහරතී’’ති පඤ්ඤායති, තස්ස භික්ඛුනො බ්‍යාකරණං පටිපදාය සද්ධිං සංසන්දති සමෙති. ‘‘සෙය්‍යථාපි නාම ගඞ්ගොදකං යමුනොදකෙන සද්ධිං සංසන්දති සමෙති, එවමෙව සුපඤ්ඤත්තා තෙන භගවතා සාවකානං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා සංසන්දති සමෙති නිබ්බානඤ්ච පටිපදා චා’’ති (දී. නි. 2.296) වුත්තසදිසං හොති. ก็ถ้าอาคมนปฏิปทาของภิกษุนั้นบริสุทธิ์ ปรากฏว่า “เธอเป็นผู้ไม่ประมาทในสิกขา ๓ ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่สิ้นกาลนาน ไม่ติดในปัจจัย ๔ มีใจเสมอด้วยอากาศ (คือไม่มีอะไรขัดขวาง) อยู่” คำพยากรณ์ของภิกษุนั้นย่อมเทียบเคียงเข้ากันได้กับปฏิปทา ย่อมเป็นเช่นกับคำที่ตรัสไว้ว่า “เปรียบเหมือนน้ำในแม่น้ำคงคาย่อมเทียบเคียงเข้ากันได้กับน้ำในแม่น้ำยมุนา ฉันใด ปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อพระนิพพานที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติไว้ดีแล้วแก่สาวกทั้งหลาย ย่อมเทียบเคียงเข้ากันได้ ทั้งพระนิพพานและปฏิปทาก็เทียบเคียงเข้ากันได้ ฉันนั้นเหมือนกัน” (ที. นิ. ๒.๒๙๖) අපිච ඛො එත්තකෙනාපි සක්කාරො න කාතබ්බො. කස්මා? එකච්චස්ස හි පුථුජ්ජනස්සාපි සතො ඛීණාසවපටිපත්තිසදිසා පටිපදා හොති. තස්මා සො භික්ඛු තෙහි තෙහි උපායෙහි උත්තාසෙතබ්බො. ඛීණාසවස්ස නාම අසනියාපි මත්ථකෙ පතමානාය භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලොමහංසො වා න හොති, පුථුජ්ජනස්ස අප්පමත්තකෙනාපි හොති. อีกอย่างหนึ่ง สักการะไม่พึงทำแม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เพราะเหตุไร เพราะว่าปฏิปทาที่เสมอด้วยปฏิปทาของพระขีณาสพย่อมมีได้แม้แก่ปุถุชนบางคนผู้มีสติ เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นพึงถูกทำให้หวาดเสียวด้วยอุบายนั้นๆ ชื่อว่าพระขีณาสพนั้น แม้อสนีบาตตกต้องกระหม่อม ความกลัว หรือความตะลึง หรือความขนพองสยองเกล้าย่อมไม่มี แต่สำหรับปุถุชน แม้ด้วยเหตุเพียงเล็กน้อยก็ย่อมมีได้ තත්‍රිමානි වත්ථූනි – දීඝභාණකඅභයත්ථෙරො කිර එකං පිණ්ඩපාතිකං පරිග්ගහෙතුං අසක්කොන්තො දහරස්ස සඤ්ඤං අදාසි. සො තං න්හායමානං කල්‍යාණීනදීමුඛද්වාරෙ නිමුජ්ජිත්වා පාදෙ අග්ගහෙසි. පිණ්ඩපාතිකො කුම්භීලොති සඤ්ඤාය මහාසද්දමකාසි, තදා නං පුථුජ්ජනොති සඤ්ජානිංසු. චන්දමුඛතිස්සරාජකාලෙ පන මහාවිහාරෙ සඞ්ඝත්ථෙරො ඛීණාසවො දුබ්බලචක්ඛුකො විහාරෙයෙව අච්ඡි. රාජා ථෙරං පරිග්ගණ්හිස්සාමීති භික්ඛූසු භික්ඛාචාරං ගතෙසු අප්පසද්දො උපසඞ්කමිත්වා සප්පො විය පාදෙ අග්ගහෙසි. ථෙරො සිලාථම්භො විය නිච්චලො හුත්වා කො එත්ථාති ආහ[Pg.67]? අහං, භන්තෙ, තිස්සොති. සුගන්ධං වායසි නො තිස්සාති? එවං ඛීණාසවස්ස භයං නාම නත්ථීති. ในเรื่องนั้น มีเรื่องเหล่านี้: ได้ยินว่า พระทีฆภาณกอภัยเถระ เมื่อไม่สามารถจะหยั่งรู้พระปิณฑปาติกะรูปหนึ่งได้ จึงให้สัญญาณแก่ภิกษุหนุ่ม ภิกษุหนุ่มนั้นดำลงไปที่ปากแม่น้ำกัลยาณี จับเท้าของพระเถระนั้นผู้กำลังอาบน้ำอยู่ พระปิณฑปาติกะมีความสำคัญว่า “จระเข้” จึงร้องเสียงดัง ในกาลนั้น ชนทั้งหลายจึงรู้ว่าท่านเป็นปุถุชน ก็ในสมัยพระเจ้าจันทมุขติสสะ พระสังฆเถระในมหาวิหารเป็นพระขีณาสพ มีจักษุอ่อนแอ อยู่แต่ในวิหารเท่านั้น พระราชาทรงดำริว่า “เราจักหยั่งรู้พระเถระ” เมื่อภิกษุทั้งหลายไปบิณฑบาตแล้ว จึงเสด็จเข้าไปโดยไม่มีเสียง แล้วจับเท้าเหมือนงู พระเถระเป็นผู้ไม่หวั่นไหวเหมือนเสาหินแล้วกล่าวว่า “ใครอยู่ที่นี่” (พระราชาตรัสตอบว่า) “ข้าพระองค์ ติสสะ พระเจ้าข้า” (พระเถระจึงกล่าวว่า) “ติสสะ กลิ่นหอมฟุ้งไปหรือ” ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าความกลัวย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพ එකච්චො පන පුථුජ්ජනොපි අතිසූරො හොති නිබ්භයො. සො රඤ්ජනීයෙන ආරම්මණෙන පරිග්ගණ්හිතබ්බො. වසභරාජාපි හි එකං ථෙරං පරිග්ගණ්හමානො ඝරෙ නිසීදාපෙත්වා තස්ස සන්තිකෙ බදරසාළවං මද්දමානො නිසීදි. මහාථෙරස්ස ඛෙළො චලි, තතො ථෙරස්ස පුථුජ්ජනභාවො ආවිභූතො. ඛීණාසවස්ස හි රසතණ්හා නාම සුප්පහීනා, දිබ්බෙසුපි රසෙසු නිකන්ති නාම න හොති. තස්මා ඉමෙහි උපායෙහි පරිග්ගහෙත්වා සචස්ස භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලොමහංසො වා රසතණ්හා වා උප්පජ්ජති, න ත්වං අරහාති අපනෙතබ්බො. සචෙ පන අභීරූ අච්ඡම්භී අනුත්‍රාසී හුත්වා සීහො විය නිසීදති, දිබ්බාරම්මණෙපි නිකන්තිං න ජනෙති. අයං භික්ඛු සම්පන්නවෙය්‍යාකරණො සමන්තා රාජරාජමහාමත්තාදීහි පෙසිතං සක්කාරං අරහතීති. ก็ปุถุชนบางคนเป็นผู้กล้าหาญยิ่ง ไม่มีความกลัว ผู้นั้นพึงถูกหยั่งรู้ด้วยอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด แม้พระเจ้าวสภะ เมื่อจะทรงหยั่งรู้พระเถระรูปหนึ่ง ได้โปรดให้นั่งในพระราชวังแล้ว ประทับนั่งขยำขนมพุทราในสำนักของท่าน น้ำลายของพระมหาเถระไหล ลำดับนั้น ความเป็นปุถุชนของพระเถระก็ปรากฏ เพราะว่า ชื่อว่ารสชาติตัณหา อันพระขีณาสพละได้ดีแล้ว ชื่อว่าความใคร่ในรสแม้ที่เป็นทิพย์ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น ครั้นหยั่งรู้ด้วยอุบายเหล่านี้แล้ว ถ้าความกลัว หรือความตะลึง หรือความขนพองสยองเกล้า หรือรสชาติตัณหาเกิดขึ้นแก่เธอ พึงขับไล่เธอไปด้วยคำว่า “ท่านไม่ใช่อรหันต์” ก็ถ้าเธอนั่งอยู่อย่างราชสีห์ คือเป็นผู้ไม่กลัว ไม่ตะลึง ไม่หวาดสะดุ้ง ไม่ยังความใคร่ให้เกิดแม้ในอารมณ์อันเป็นทิพย์ (พึงทราบว่า) “ภิกษุนี้เป็นผู้มีไวยากรณ์สมบูรณ์ ย่อมควรแก่สักการะที่พระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้นส่งมาจากทุกทิศ” පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย ඡබ්බිසොධනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาฉัพพิโสธนสูตร จบ 3. සප්පුරිසධම්මසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาสัปปุริสธรรมสูตร 105. එවං මෙ සුතන්ති සප්පුරිසධම්මසුත්තං. තත්ථ සප්පුරිසධම්මන්ති සප්පුරිසානං ධම්මං. අසප්පුරිසධම්මන්ති පාපපුරිසානං ධම්මං. එවං මාතිකං ඨපෙත්වාපි පුන යථා නාම මග්ගකුසලො පුරිසො වාමං මුඤ්චිත්වා දක්ඛිණං ගණ්හාති. පඨමං මුඤ්චිතබ්බං කථෙති, එවං පහාතබ්බං ධම්මං පඨමං දෙසෙන්තො කතමො ච, භික්ඛවෙ, අසප්පුරිසධම්මොතිආදිමාහ. තත්ථ උච්චාකුලාති ඛත්තියකුලා වා බ්‍රාහ්මණකුලා වා. එතදෙව හි කුලද්වයං ‘‘උච්චාකුල’’න්ති වුච්චති. සො තත්ථ පුජ්ජොති සො භික්ඛු තෙසු භික්ඛූසු පූජාරහො. අන්තරං කරිත්වාති අබ්භන්තරං කත්වා. ๑๐๕. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ นี้ชื่อว่าสัปปุริสธรรมสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า สปฺปุริสธมฺมํ ได้แก่ ธรรมของสัตบุรุษ. บทว่า อสปฺปุริสธมฺมํ ได้แก่ ธรรมของคนชั่ว. แม้ทรงตั้งมาติกาไว้อย่างนี้แล้ว อีกอย่างหนึ่ง บุรุษผู้ฉลาดในหนทาง ละทางซ้ายแล้วถือเอาทางขวาฉันใด ย่อมบอกทางที่ควรละก่อน ฉันนั้นเหมือนกัน พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงธรรมที่ควรละก่อน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กตโม จ ภิกฺขเว อสปฺปุริสธมฺโม (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสัปปุริสธรรมเป็นไฉน). ในบทเหล่านั้น บทว่า อุจฺจากุลา ได้แก่ จากตระกูลกษัตริย์หรือตระกูลพราหมณ์. จริงอยู่ ตระกูลทั้งสองนี้เท่านั้นเรียกว่า "ตระกูลสูง". บทว่า โส ตตฺถ ปุชฺโช ความว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้ควรบูชาในภิกษุเหล่านั้น. บทว่า อนฺตรํ กริตฺวา ความว่า กระทำไว้ในภายใน. මහාකුලාති ඛත්තියකුලා වා බ්‍රාහ්මණකුලා වා වෙස්සකුලා වා. ඉදමෙව හි කුලත්තයං ‘‘මහාකුල’’න්ති වුච්චති. මහාභොගකුලාති මහන්තෙහි [Pg.68] භොගෙහි සමන්නාගතා කුලා. උළාරභොගකුලාති උළාරෙහි පණීතෙහි භොගෙහි සම්පන්නකුලා. ඉමස්මිං පදද්වයෙ චත්තාරිපි කුලානි ලබ්භන්ති. යත්ථ කත්ථචි කුලෙ ජාතො හි පුඤ්ඤබලෙහි මහාභොගොපි උළාරභොගොපි හොතියෙව. บทว่า มหากุลา ได้แก่ จากตระกูลกษัตริย์ หรือตระกูลพราหมณ์ หรือตระกูลแพศย์. จริงอยู่ ตระกูลทั้งสามนี้เท่านั้นเรียกว่า "ตระกูลใหญ่". บทว่า มหาโภคกุลา ได้แก่ ตระกูลที่พรั่งพร้อมด้วยโภคะเป็นอันมาก. บทว่า อุฬารโภคกุลา ได้แก่ ตระกูลที่สมบูรณ์ด้วยโภคะอันโอฬารและประณีต. ในสองบทนี้ ย่อมได้ตระกูลทั้งสี่. เพราะว่า ผู้ที่เกิดในตระกูลไหนๆ ก็ตาม ด้วยกำลังแห่งบุญ ย่อมเป็นผู้มีโภคะมากหรือมีโภคะโอฬารได้เหมือนกัน. 106. යසස්සීති පරිවාරසම්පන්නො. අප්පඤ්ඤාතාති රත්තිං ඛිත්තසරා විය සඞ්ඝමජ්ඣාදීසු න පඤ්ඤායන්ති. අප්පෙසක්ඛාති අප්පපරිවාරා. ๑๐๖. บทว่า ยสสฺสี ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยบริวาร. บทว่า อปฺปญฺญาตา ความว่า ย่อมไม่ปรากฏในท่ามกลางสงฆ์เป็นต้น เปรียบเหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน. บทว่า อปฺเปสกฺขา ได้แก่ ผู้มีบริวารน้อย. 107. ආරඤ්ඤිකොති සමාදින්නආරඤ්ඤිකධුතඞ්ගො. සෙසධුතඞ්ගෙසුපි එසෙව නයො. ඉමස්මිඤ්ච සුත්තෙ පාළියං නවෙව ධුතඞ්ගානි ආගතානි, විත්ථාරෙන පනෙතානි තෙරස හොන්ති. තෙසු යං වත්තබ්බං, තං සබ්බං සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ ධුතඞ්ගනිද්දෙසෙ වුත්තමෙව. ๑๐๗. บทว่า อารญฺญิโก ได้แก่ ผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์. แม้ในธุดงค์ที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. และในพระสูตรนี้ ในพระบาลี ธุดงค์มาเพียง ๙ ข้อเท่านั้น แต่โดยพิสดาร ธุดงค์เหล่านี้มี ๑๓ ข้อ. สิ่งที่ควรกล่าวในธุดงค์เหล่านั้นทั้งหมด ท่านกล่าวไว้แล้วโดยอาการทั้งปวงในธุดงคนิเทศ ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. 108. අතම්මයතාති තම්මයතා වුච්චති තණ්හා, නිත්තණ්හාති අත්ථො. අතම්මයතඤ්ඤෙව අන්තරං කරිත්වාති නිත්තණ්හතංයෙව කාරණං කත්වා අබ්භන්තරං වා කත්වා, චිත්තෙ උප්පාදෙත්වාති අත්ථො. ๑๐๘. ในบทว่า อตมฺมยตา, คำว่า ตัมมยตา หมายถึง ตัณหา, ความหมายคือ ความไม่มีตัณหา. บทว่า อตมฺมยตญฺเญว อนฺตรํ กริตฺวา ความว่า กระทำความไม่มีตัณหานั่นแหละให้เป็นเหตุ หรือกระทำไว้ในภายใน คือให้เกิดขึ้นในจิต. නිරොධවාරෙ යස්මා අනාගාමිඛීණාසවාව තං සමාපත්තිං සමාපජ්ජන්ති, පුථුජ්ජනස්ස සා නත්ථි, තස්මා අසප්පුරිසවාරො පරිහීනො. න කඤ්චි මඤ්ඤතීති කඤ්චි පුග්ගලං තීහි මඤ්ඤනාහි න මඤ්ඤති. න කුහිඤ්චි මඤ්ඤතීති කිස්මිඤ්චි ඔකාසෙ න මඤ්ඤති. න කෙනචි මඤ්ඤතීති කෙනචි වත්ථුනාපි තං පුග්ගලං න මඤ්ඤති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ในนิโรธวาร เพราะว่าพระอนาคามีและพระขีณาสพเท่านั้นย่อมเข้าสมาบัตินั้นได้ สมาบัตินั้นไม่มีแก่ปุถุชน เพราะเหตุนั้น อสัปปุริสวารจึงไม่มี (ในที่นี้). บทว่า น กญฺจิ มญฺญติ ความว่า ไม่สำคัญบุคคลใดบุคคลหนึ่งด้วยมัญญนะ (ความสำคัญตน) ๓ อย่าง. บทว่า น กุหิญฺจิ มญฺญติ ความว่า ไม่สำคัญในโอกาสใดโอกาสหนึ่ง. บทว่า น เกนจิ มญฺญติ ความว่า ไม่สำคัญบุคคลนั้นแม้ด้วยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่ง. ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය (จาก) ปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย සප්පුරිසධම්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสัปปุริสธรรมสูตร จบ. 4. සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาเสวิตัพพาเสวิตัพพสูตร 109. එවං මෙ සුතන්ති සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බසුත්තං. තත්ථ තඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤං කායසමාචාරන්ති අඤ්ඤං සෙවිතබ්බං කායසමාචාරං, අඤ්ඤං අසෙවිතබ්බං වදාමි, සෙවිතබ්බමෙව කෙනචි පරියායෙන අසෙවිතබ්බන්ති, අසෙවිතබ්බං වා සෙවිතබ්බන්ති ච න වදාමීති අත්ථො. වචීසමාචාරාදීසු එසෙව නයො. ඉති [Pg.69] භගවා සත්තහි පදෙහි මාතිකං ඨපෙත්වා විත්ථාරතො අවිභජිත්වාව දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. කස්මා? සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ඔකාසකරණත්ථං. ๑๐๙. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ นี้ชื่อว่าเสวิตัพพาเสวิตัพพสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า ตญฺจ อญฺญมญฺญํ กายสมาจารํ ความว่า เรากล่าวถึงกายสมาจารที่ควรเสพอย่างหนึ่ง ที่ไม่ควรเสพอย่างหนึ่ง, ความหมายคือ เราไม่ได้กล่าวว่า กายสมาจารที่ควรเสพโดยปริยายใดปริยายหนึ่ง ไม่ควรเสพ หรือกายสมาจารที่ไม่ควรเสพ ควรเสพ. ในวจีสมาจารเป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งมาติกาไว้ด้วยบท ๗ บทแล้ว ทรงจบพระธรรมเทศนาโดยมิได้ทรงจำแนกโดยพิสดาร. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพื่อทรงกระทำโอกาสแก่พระสารีบุตรเถระ. 113. මනොසමාචාරෙ මිච්ඡාදිට්ඨිසම්මාදිට්ඨියො දිට්ඨිපටිලාභවසෙන විසුං අඞ්ගං හුත්වා ඨිතාති න ගහිතා. ๑๑๓. ในมโนสมาจาร ท่านไม่ถือเอามิจฉาทิฏฐิและสัมมาทิฏฐิ เพราะตั้งอยู่เป็นองค์ธรรมต่างหาก โดยอำนาจแห่งทิฏฐิปฏิลาภวาร. 114. චිත්තුප්පාදෙ අකම්මපථප්පත්තා අභිජ්ඣාදයො වෙදිතබ්බා. ๑๑๔. ในจิตตุปปาทวาร พึงทราบอภิชฌาเป็นต้นที่ไม่ถึงกรรมบถ. 115. සඤ්ඤාපටිලාභවාරෙ අභිජ්ඣාසහගතාය සඤ්ඤායාතිආදීනි කාමසඤ්ඤාදීනං දස්සනත්ථං වුත්තානි. ๑๑๕. ในสัญญาปฏิลาภวาร บททั้งหลายมีอาทิว่า อภิชฺฌาสหคตาย สญฺญาย ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงกามสัญญาเป็นต้น. 117. සබ්‍යාබජ්ඣන්ති සදුක්ඛං. අපරිනිට්ඨිතභාවායාති භවානං අපරිනිට්ඨිතභාවාය. එත්ථ ච සබ්‍යාබජ්ඣත්තභාවා නාම චත්තාරො හොන්ති. පුථුජ්ජනොපි හි යො තෙනත්තභාවෙන භවං පරිනිට්ඨාපෙතුං න සක්කොති, තස්ස පටිසන්ධිතො පට්ඨාය අකුසලා ධම්මා වඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා ච පරිහායන්ති, සදුක්ඛමෙව අත්තභාවං අභිනිබ්බත්තෙති නාම. තථා සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො. පුථුජ්ජනාදයො තාව හොන්තු, අනාගාමී කථං සබ්‍යාබජ්ඣං අත්තභාවං අභිනිබ්බත්තෙති, කථඤ්චස්ස අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්තීති. අනාගාමීපි හි සුද්ධාවාසෙ නිබ්බත්තො උය්‍යානවිමානකප්පරුක්ඛෙ ඔලොකෙත්වා ‘‘අහො සුඛං අහො සුඛ’’න්ති උදානං උදානෙති, අනාගාමිනො භවලොභො භවතණ්හා අප්පහීනාව හොන්ති, තස්ස අප්පහීනතණ්හතාය අකුසලා වඩ්ඪන්ති නාම, කුසලා පරිහායන්ති නාම, සදුක්ඛමෙව අත්තභාවං අභිනිබ්බත්තෙති, අපරිනිට්ඨිතභවොයෙව හොතීති වෙදිතබ්බො. ๑๑๗. บทว่า สพฺยาปชฺฌํ ได้แก่ เป็นไปกับด้วยทุกข์. บทว่า อปรินิฏฺฐิตภาวาย ได้แก่ เพื่อความที่ภพทั้งหลายยังไม่สิ้นสุด. และในที่นี้ อัตภาพที่ชื่อว่าสัพยาปัชฌะมี ๔ อย่าง. จริงอยู่ ปุถุชนใดไม่สามารถทำภพให้สิ้นสุดได้ด้วยอัตภาพนั้น, จำเดิมแต่ปฏิสนธิของปุถุชนนั้น อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญ และกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อม, ชื่อว่าย่อมยังอัตภาพที่เป็นไปกับด้วยทุกข์ให้เกิดขึ้น. พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี ก็เช่นกัน. ปุถุชนเป็นต้นจงยกไว้ก่อน, พระอนาคามีย่อมยังอัตภาพที่สัพยาปัชฌะให้เกิดขึ้นได้อย่างไร? และอกุศลธรรมของพระอนาคามีนั้นย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมไปได้อย่างไร? (ตอบว่า) จริงอยู่ แม้พระอนาคามีบังเกิดในสุทธาวาส แลดูอุทยาน วิมาน และกัลปพฤกษ์แล้ว ย่อมเปล่งอุทานว่า "โอ้ สุขจริงหนอ โอ้ สุขจริงหนอ", ภวโลภะ ภวตัณหาของพระอนาคามียังละไม่ได้เด็ดขาด, เพราะความที่ตัณหายังละไม่ได้เด็ดขาดของพระอนาคามีนั้น ชื่อว่าอกุศลธรรมย่อมเจริญ ชื่อว่ากุศลธรรมย่อมเสื่อม, ย่อมยังอัตภาพที่เป็นไปกับด้วยทุกข์ให้เกิดขึ้น, พึงทราบว่า เป็นผู้มีภพยังไม่สิ้นสุดนั่นเอง. අබ්‍යාබජ්ඣන්ති අදුක්ඛං. අයම්පි චතුන්නං ජනානං වසෙන වෙදිතබ්බො. යො හි පුථුජ්ජනොපි තෙනත්තභාවෙන භවං පරිනිට්ඨාපෙතුං සක්කොති, පුන පටිසන්ධිං න ගණ්හාති, තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණතො පට්ඨාය අකුසලා පරිහායන්ති, කුසලායෙව වඩ්ඪන්ති, අදුක්ඛමෙව අත්තභාවං නිබ්බත්තෙති, පරිනිට්ඨිතභවොයෙව නාම හොති. තථා සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො. සොතාපන්නාදයො තාව හොන්තු, පුථුජ්ජනො කථං අබ්‍යාබජ්ඣඅත්තභාවං නිබ්බත්තෙති, කථඤ්චස්ස අකුසලපරිහානිආදීනි හොන්තීති. පුථුජ්ජනොපි පච්ඡිමභවිකො තෙනත්තභාවෙන භවං පරිනිට්ඨාපෙතුං සමත්ථො හොති. තස්ස [Pg.70] අඞ්ගුලිමාලස්ස විය එකෙනූනපාණසහස්සං ඝාතෙන්තස්සාපි අත්තභාවො අබ්‍යාබජ්ඣොයෙව නාම, භවං පරිනිට්ඨාපෙතියෙව නාම. අකුසලමෙව හායති, විපස්සනමෙව ගබ්භං ගණ්හාපෙති නාම. อัพยาปัชฌัง คือ ไม่มีความทุกข์ แม้วาระนี้ก็พึงทราบโดยจำแนกเป็นบุคคล ๔ จำพวก ด้วยว่า แม้ปุถุชนใดสามารถทำภพให้สิ้นสุดลงได้ด้วยอัตภาพนั้น ไม่ถือเอาปฏิสนธิอีก สำหรับปุถุชนนั้น จำเดิมแต่การถือปฏิสนธิ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายเท่านั้นย่อมเจริญขึ้น ย่อมยังอัตภาพที่ไม่มีทุกข์นั่นแหละให้บังเกิด ชื่อว่าเป็นผู้มีภพสิ้นสุดลงแล้วนั่นเทียว แม้พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี ก็ฉันนั้น พระโสดาบันเป็นต้นจงยกไว้ก่อน ปุถุชนจะยังอัตภาพที่ไม่มีความเบียดเบียนให้เกิดขึ้นได้อย่างไร และความเสื่อมไปแห่งอกุศลเป็นต้นของปุถุชนนั้นจะมีได้อย่างไร แม้ปุถุชนผู้เป็นปัจฉิมภวิกะ ก็สามารถทำภพให้สิ้นสุดลงได้ด้วยอัตภาพนั้น อัตภาพของท่าน แม้ผู้ฆ่าสัตว์พันหนึ่งหย่อนหนึ่ง เหมือนของพระองคุลิมาล ก็ชื่อว่าเป็นอัตภาพที่ไม่มีความเบียดเบียนนั่นเทียว ชื่อว่าย่อมทำภพให้สิ้นสุดลงได้นั่นเทียว อกุศลเท่านั้นย่อมเสื่อมไป วิปัสสนาเท่านั้น ชื่อว่าย่อมให้ถือเอาปฏิสนธิ 119. චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යන්තිආදීසු යස්මා එකච්චස්ස තස්මිංයෙව රූපෙ රාගාදයො උප්පජ්ජන්ති, අභිනන්දති අස්සාදෙති, අභිනන්දන්තො අස්සාදෙන්තො අනයබ්‍යසනං පාපුණාති, එකච්චස්ස නුප්පජ්ජන්ති, නිබ්බින්දති විරජ්ජති, නිබ්බින්දන්තො විරජ්ජන්තො නිබ්බුතිං පාපුණාති, තස්මා ‘‘තඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති න වුත්තං. එස නයො සබ්බත්ථ. ๑๑๙. ในบทว่า จกฺขุวิญฺเญยฺยํ เป็นต้น เพราะว่า สำหรับบุคคลบางคน ราคะเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นในรูปนั้นนั่นเอง เขาย่อมเพลิดเพลิน ย่อมยินดี เมื่อเพลิดเพลิน เมื่อยินดี ย่อมถึงความพินาศและหายนะ สำหรับบุคคลบางคน (ราคะเป็นต้น) ย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อเบื่อหน่าย เมื่อคลายกำหนัด ย่อมถึงนิพพาน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสว่า "สิ่งนั้นและสิ่งอื่น" นัยนี้พึงทราบในทุกบท එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානෙය්‍යුන්ති එත්ථ කෙ භගවතො ඉමස්ස භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති, කෙ න ආජානන්තීති? යෙ තාව ඉමස්ස සුත්තස්ස පාළිඤ්ච අට්ඨකථඤ්ච උග්ගණ්හිත්වා තක්කරා න හොන්ති, යථාවුත්තං අනුලොමපටිපදං න පටිපජ්ජන්ති, තෙ න ආජානන්ති නාම. යෙ පන තක්කරා හොන්ති, යථාවුත්තං අනුලොමපටිපදං පටිපජ්ජන්ති, තෙ ආජානන්ති නාම. එවං සන්තෙපි සපටිසන්ධිකානං තාව දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය හොතු, අප්පටිසන්ධිකානං කථං හොතීති. අප්පටිසන්ධිකා අනුපාදානා විය ජාතවෙදා පරිනිබ්බායන්ති, කප්පසතසහස්සානම්පි අච්චයෙන තෙසං පුන දුක්ඛං නාම නත්ථි. ඉති එකංසෙන තෙසංයෙව දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ในบทว่า เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชาเนยฺยุํ นี้ ใครชื่อว่าย่อมรู้อรรถแห่งพระภาษิตนี้ของพระผู้มีพระภาค ใครชื่อว่าย่อมไม่รู้? บุคคลเหล่าใด เรียนพระบาลีและอรรถกถาของพระสูตรนี้แล้ว ไม่เป็นผู้ทำตามนั้น ไม่ปฏิบัติอนุโลมปฏิปทาตามที่กล่าวไว้ บุคคลเหล่านั้นชื่อว่าไม่รู้ ส่วนบุคคลเหล่าใด เป็นผู้ทำตามนั้น ปฏิบัติอนุโลมปฏิปทาตามที่กล่าวไว้ บุคคลเหล่านั้นชื่อว่ารู้ เมื่อเป็นเช่นนั้น (การปฏิบัตินั้น) จงเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขสิ้นกาลนานแก่บุคคลผู้ยังมีปฏิสนธิก่อนเถิด แต่จะเป็นไป (เพื่อประโยชน์และความสุข) แก่บุคคลผู้ไม่มีปฏิสนธิได้อย่างไร? บุคคลผู้ไม่มีปฏิสนธิ ย่อมปรินิพพานเหมือนไฟที่ไม่มีเชื้อ แม้กาลผ่านไปแสนกัปป์ ทุกข์ก็มิได้มีอีกแก่บุคคลเหล่านั้น เพราะฉะนั้น (การปฏิบัตินั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขสิ้นกาลนานแก่บุคคลเหล่านั้นโดยส่วนเดียวเท่านั้น ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงมีความหมายตื้นทั้งนั้น පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเสวิตัพพาเสวิตัพพสูตร จบ 5. බහුධාතුකසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาพหุธาตุกสูตร 124. එවං මෙ සුතන්ති බහුධාතුකසුත්තං. තත්ථ භයානීතිආදීසු භයන්ති චිත්තුත්‍රාසො. උපද්දවොති අනෙකග්ගතාකාරො. උපසග්ගොති උපසට්ඨාකාරො තත්ථ තත්ථ ලග්ගනාකාරො. තෙසං එවං නානත්තං වෙදිතබ්බං – පබ්බතාදිවිසමනිස්සිතා චොරා ජනපදවාසීනං පෙසෙන්ති ‘‘මයං අසුකදිවසෙ නාම තුම්හාකං ගාමං පහරිස්සාමා’’ති. තං පවත්තිං සුතකාලතො [Pg.71] පට්ඨාය භයං සන්තාසං ආපජ්ජන්ති. අයං චිත්තුත්‍රාසො නාම. ‘‘ඉධ නො චොරා කුපිතා අනත්ථම්පි ආවහෙය්‍යු’’න්ති හත්ථසාරං ගහෙත්වා ද්විපදචතුප්පදෙහි සද්ධිං අරඤ්ඤං පවිසිත්වා තත්ථ තත්ථ භූමියං නිපජ්ජන්ති, ඩංසමකසාදීහි ඛජ්ජමානා ගුම්බන්තරානි පවිසන්ති, ඛාණුකණ්ටකෙ මද්දන්ති. තෙසං එවං විචරන්තානං වික්ඛිත්තභාවො අනෙකග්ගතාකාරො නාම. තතො චොරෙසු යථාවුත්තෙ දිවසෙ අනාගච්ඡන්තෙසු ‘‘තුච්ඡකසාසනං තං භවිස්සති, ගාමං පවිසිස්සාමා’’ති සපරික්ඛාරා ගාමං පවිසන්ති, අථ තෙසං පවිට්ඨභාවං ඤත්වා ගාමං පරිවාරෙත්වා ද්වාරෙ අග්ගිං දත්වා මනුස්සෙ ඝාතෙත්වා චොරා සබ්බං විභවං විලුම්පෙත්වා ගච්ඡන්ති. තෙසු ඝාතිතාවසෙසා අග්ගිං නිබ්බාපෙත්වා කොට්ඨච්ඡායභිත්තිච්ඡායාදීසු තත්ථ තත්ථ ලග්ගිත්වා නිසීදන්ති නට්ඨං අනුසොචමානා. අයං උපසට්ඨාකාරො ලග්ගනාකාරො නාම. ๑๒๔. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ คือ พหุธาตุกสูตร ในบทเหล่านั้น บทว่า ภยานิ เป็นต้น (มีความหมายดังนี้) ภยะ คือ ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต อุปัทวะ คือ อาการที่จิตไม่ตั้งมั่น อุปสรรค คือ อาการที่ถูกประทุษร้าย อาการที่ติดข้องในสิ่งนั้นๆ พึงทราบความแตกต่างของภัยเหล่านั้นดังนี้ – โจรทั้งหลายที่อาศัยอยู่ในที่ไม่สม่ำเสมอเช่นภูเขาเป็นต้น ส่งข่าวไปยังชาวชนบทว่า "ในวันชื่อโน้น พวกเราจะปล้นหมู่บ้านของท่าน" จำเดิมแต่เวลาที่ได้ฟังข่าวนั้น (ชาวบ้าน) ก็ถึงความกลัว ความหวาดสะดุ้ง นี้ชื่อว่า ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต (พวกเขาคิดว่า) "ในที่นี้ พวกโจรโกรธแล้วอาจจะนำความพินาศมาให้แก่เรา" ดังนี้แล้ว จึงถือเอาทรัพย์สมบัติ พร้อมด้วยสัตว์สองเท้าและสี่เท้า เข้าไปสู่ป่า นอนอยู่บนพื้นดินในที่นั้นๆ ถูกเหลือบและยุงเป็นต้นกัด ก็เข้าไปในพุ่มไม้ เหยียบย่ำตอและหนาม สภาพที่จิตฟุ้งซ่านของพวกเขาผู้เที่ยวไปอยู่อย่างนั้น ชื่อว่า อาการที่จิตไม่ตั้งมั่น ต่อจากนั้น เมื่อพวกโจรไม่มาในวันที่บอกไว้ (พวกเขาคิดว่า) "นั่นคงเป็นข่าวที่ว่างเปล่า พวกเราจะเข้าไปในหมู่บ้าน" ดังนี้แล้ว จึงพร้อมด้วยข้าวของเครื่องใช้เข้าไปในหมู่บ้าน ครั้งนั้น พวกโจรทราบว่าพวกเขาเข้าไปแล้ว จึงล้อมหมู่บ้าน จุดไฟที่ประตู ฆ่ามนุษย์ ปล้นทรัพย์สมบัติทั้งหมดแล้วก็ไป ในบรรดาคนเหล่านั้น ผู้ที่รอดตายก็ดับไฟแล้ว นั่งติดข้องอยู่ตามที่นั้นๆ ในเงาฉางและเงากำแพงเป็นต้น พลางเศร้าโศกถึงสิ่งที่สูญเสียไป นี้ชื่อว่า อาการที่ถูกประทุษร้าย อาการที่ติดข้อง නළාගාරාති නළෙහි පරිච්ඡන්නා අගාරා, සෙසසම්භාරා පනෙත්ථ රුක්ඛමයා හොන්ති. තිණාගාරෙපි එසෙව නයො. බාලතො උප්පජ්ජන්තීති බාලමෙව නිස්සාය උප්පජ්ජන්ති. බාලො හි අපණ්ඩිතපුරිසො රජ්ජං වා උපරජ්ජං වා අඤ්ඤං වා පන මහන්තං ඨානං පත්ථෙන්තො කතිපයෙ අත්තනා සදිසෙ විධවාපුත්තෙ මහාධුත්තෙ ගහෙත්වා ‘‘එථ අහං තුම්හෙ ඉස්සරෙ කරිස්සාමී’’ති පබ්බතගහනාදීනි නිස්සාය අන්තන්තෙ ගාමෙ පහරන්තො දාමරිකභාවං ජානාපෙත්වා අනුපුබ්බෙන නිගමෙපි ජනපදෙපි පහරති, මනුස්සා ගෙහානි ඡඩ්ඩෙත්වා ඛෙමන්තට්ඨානං පත්ථයමානා පක්කමන්ති, තෙ නිස්සාය වසන්තා භික්ඛූපි භික්ඛුනියොපි අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානානි පහාය පක්කමන්ති. ගතගතට්ඨානෙ භික්ඛාපි සෙනාසනම්පි දුල්ලභං හොති. එවං චතුන්නං පරිසානං භයං ආගතමෙව හොති. පබ්බජිතෙසුපි ද්වෙ බාලා භික්ඛූ අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදං පට්ඨපෙත්වා චොදනං ආරභන්ති. ඉති කොසම්බිවාසිකානං විය මහාකලහො උප්පජ්ජති, චතුන්නං පරිසානං භයං ආගතමෙව හොතීති එවං යානි කානිචි භයානි උප්පජ්ජන්ති, සබ්බානි තානි බාලතො උප්පජ්ජන්තීති වෙදිතබ්බානි. บทว่า นฬาคารา คือ เรือนที่มุงด้วยไม้อ้อ ส่วนประกอบอื่นๆ ในเรือนนี้ทำด้วยไม้ แม้ในเรือนที่มุงด้วยหญ้า ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า พาลโต อุปฺปชฺชนฺติ คือ ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยคนพาลนั่นเอง ด้วยว่า คนพาลผู้ไม่มีปัญญา ปรารถนาราชสมบัติ หรือตำแหน่งอุปราช หรือตำแหน่งใหญ่อื่นๆ ก็รวบรวมบุตรของหญิงม่ายและนักเลงใหญ่สองสามคนซึ่งเหมือนกับตน แล้วกล่าวว่า "มาเถิด เราจะทำให้พวกท่านเป็นใหญ่" อาศัยป่าทึบและภูเขาเป็นต้น ปล้นหมู่บ้านชายแดน ประกาศความเป็นโจรแล้ว โดยลำดับก็ปล้นนิคมและชนบทด้วย มนุษย์ทั้งหลายละทิ้งบ้านเรือน ปรารถนาที่เกษมแล้วก็หลีกหนีไป แม้ภิกษุและภิกษุณีผู้อาศัยพวกเขาอยู่ ก็ละทิ้งเสนาสนะของตนๆ หลีกหนีไป ในสถานที่ที่ไปแล้วๆ ทั้งภิกษาและเสนาสนะก็หาได้ยาก ด้วยประการฉะนี้ ภัยย่อมมาถึงบริษัท ๔ อย่างแน่นอน แม้ในหมู่บรรพชิต ภิกษุพาลสองรูป ก่อการวิวาทกันและกัน เริ่มการโจทนา การทะเลาะวิวาทครั้งใหญ่ย่อมเกิดขึ้นเหมือนของภิกษุชาวเมืองโกสัมพี ภัยย่อมมาถึงบริษัท ๔ อย่างแน่นอน ด้วยประการฉะนี้ ภัยใดๆ ก็ตามที่เกิดขึ้น ภัยทั้งหมดนั้นพึงทราบว่าเกิดขึ้นจากคนพาล එතදවොචාති භගවතා ධම්මදෙසනා මත්ථකං අපාපෙත්වාව නිට්ඨාපිතා. යංනූනාහං දසබලං පුච්ඡිත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙනෙවස්ස දෙසනාය පාරිපූරිං කරෙය්‍යන්ති [Pg.72] චින්තෙත්වා එතං ‘‘කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච. คำว่า เอตทโวจ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังพระธรรมเทศนาให้จบลง โดยยังมิได้ทรงนำไปสู่ที่สุด. (พระอานนท์) คิดว่า "ไฉนหนอ เราทูลถามพระทศพลแล้ว พึงทำความบริบูรณ์แห่งพระเทศนานี้ด้วยพระสัพพัญญุตญาณของพระองค์นั้นเถิด" แล้วจึงได้กล่าวคำนี้ มีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ" ดังนี้. 125. අට්ඨාරසසු ධාතූසු අඩ්ඪෙකාදසධාතුයො රූපපරිග්ගහො, අඩ්ඪට්ඨමකධාතුයො අරූපපරිග්ගහොති රූපාරූපපරිග්ගහොව කථිතො. සබ්බාපි ඛන්ධවසෙන පඤ්චක්ඛන්ධා හොන්ති. පඤ්චපි ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං, තෙසං සමුට්ඨාපිකා තණ්හා සමුදයසච්චං, උභින්නං අප්පවත්ති නිරොධසච්චං, නිරොධපජානනා පටිපදා මග්ගසච්චං. ඉති චතුසච්චකම්මට්ඨානං එකස්ස භික්ඛුනො නිග්ගමනං මත්ථකං පාපෙත්වා කථිතං හොති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතා ධාතුයො විසුද්ධිමග්ගෙ කථිතාව. ජානාති පස්සතීති සහ විපස්සනාය මග්ගො වුත්තො. ๑๒๕. ในบรรดาธาตุ ๑๘ นั้น ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป ธาตุ ๗ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยอรูป ด้วยประการฉะนี้ จึงตรัสว่าเป็นการกำหนดรู้ด้วยรูปและอรูปเท่านั้น. ธาตุทั้งหมด โดยนัยแห่งขันธ์ ก็คือขันธ์ ๕. แม้ขันธ์ ๕ ก็เป็นทุกขสัจ ตัณหาอันเป็นเหตุให้เกิดขันธ์เหล่านั้นเป็นสมุทัยสัจ ความไม่เป็นไปแห่งสัจจะทั้งสองนั้นเป็นนิโรธสัจ ปฏิปทาที่รู้แจ้งนิโรธเป็นมรรคสัจ. ด้วยประการฉะนี้ กรรมฐานคือสัจจะ ๔ จึงเป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง. นี้เป็นสังเขปในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร ธาตุเหล่านี้ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. คำว่า ย่อมรู้ ย่อมเห็น ตรัสหมายถึงมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. පථවීධාතුආදයො සවිඤ්ඤාණකකායං සුඤ්ඤතො නිස්සත්තතො දස්සෙතුං වුත්තා. තාපි පුරිමාහි අට්ඨාරසහි ධාතූහි පූරෙතබ්බා. පූරෙන්තෙන විඤ්ඤාණධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා. විඤ්ඤාණධාතු හෙසා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවසෙන ඡබ්බිධා හොති. තත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා පරිග්ගහිතාය තස්සා වත්ථු චක්ඛුධාතු, ආරම්මණං රූපධාතූති ද්වෙ ධාතුයො පරිග්ගහිතාව හොන්ති. එස නයො සබ්බත්ථ. මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා පන පරිග්ගහිතාය තස්සා පුරිමපච්ඡිමවසෙන මනොධාතු, ආරම්මණවසෙන ධම්මධාතූති ද්වෙ ධාතුයො පරිග්ගහිතාව හොන්ති. ඉති ඉමාසු අට්ඨාරසසු ධාතූසු අඩ්ඪෙකාදසධාතුයො රූපපරිග්ගහොති පුරිමනයෙනෙව ඉදම්පි එකස්ස භික්ඛුනො නිග්ගමනං මත්ථකං පාපෙත්වා කථිතං හොති. ปฐวีธาตุเป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้เพื่อทรงแสดงสวิญญาณกายโดยความเป็นของว่างเปล่า โดยความไม่ใช่สัตว์. แม้ธาตุเหล่านั้น ก็พึงทำให้เต็มด้วยธาตุ ๑๘ อย่างที่กล่าวไว้ก่อน. ผู้ที่ทำให้เต็ม พึงนำออกจากวิญญาณธาตุแล้วทำให้เต็ม. จริงอยู่ วิญญาณธาตุนั้นมี ๖ อย่าง โดยนัยแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้น. ในวิญญาณธาตุ ๖ อย่างนั้น เมื่อกำหนดรู้จักขุวิญญาณธาตุ วัตถุของจักขุวิญญาณธาตุนั้นคือจักขุธาตุ อารมณ์คือรูปธาตุ ฉะนี้ ธาตุ ๒ อย่างก็เป็นอันกำหนดรู้แล้ว. นี้เป็นนัยในที่ทั้งปวง. ส่วนเมื่อกำหนดรู้มโนวิญญาณธาตุ มโนธาตุโดยนัยแห่งจิตที่เกิดก่อนและหลังมโนวิญญาณธาตุนั้น และธัมมธาตุโดยนัยแห่งอารมณ์ ฉะนี้ ธาตุ ๒ อย่างก็เป็นอันกำหนดรู้แล้ว. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาธาตุ ๑๘ เหล่านี้ ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป แม้ข้อนี้ก็เป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง. සුඛධාතූතිආදීසු සුඛඤ්ච තං නිස්සත්තසුඤ්ඤතට්ඨෙන ධාතු චාති සුඛධාතු. එස නයො සබ්බත්ථ. එත්ථ ච පුරිමා චතස්සො ධාතුයො සප්පටිපක්ඛවසෙන ගහිතා, පච්ඡිමා ද්වෙ සරික්ඛකවසෙන. අවිභූතභාවෙන හි උපෙක්ඛාධාතු අවිජ්ජාධාතුයා සරික්ඛා. එත්ථ ච සුඛදුක්ඛධාතූසු පරිග්ගහිතාසු කායවිඤ්ඤාණධාතු පරිග්ගහිතාව හොති, සෙසාසු පරිග්ගහිතාසු මනොවිඤ්ඤාණධාතු පරිග්ගහිතාව හොති. ඉමාපි ඡ ධාතුයො හෙට්ඨා අට්ඨාරසහියෙව පූරෙතබ්බා. පූරෙන්තෙන උපෙක්ඛාධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා. ඉති ඉමාසු අට්ඨාරසසු ධාතූසු අඩ්ඪෙකාදසධාතුයො රූපපරිග්ගහොති [Pg.73] පුරිමනයෙනෙව ඉදම්පි එකස්ස භික්ඛුනො නිග්ගමනං මත්ථකං පාපෙත්වා කථිතං හොති. ในคำว่า สุขธาตุ เป็นต้น มีวิเคราะห์ว่า สุขด้วย และเป็นธาตุด้วย เพราะมีอรรถว่าไม่ใช่สัตว์ ว่างเปล่า ฉะนั้นจึงชื่อว่า สุขธาตุ. นี้เป็นนัยในที่ทั้งปวง. และในที่นี้ ธาตุ ๔ อย่างแรก ทรงถือเอาโดยนัยแห่งความเป็นปฏิปักษ์กัน, ธาตุ ๒ อย่างหลัง ทรงถือเอาโดยนัยแห่งความเสมอกัน. จริงอยู่ อุเบกขาธาตุย่อมเสมอด้วยอวิชชาธาตุโดยความไม่ปรากฏชัด. และในที่นี้ เมื่อกำหนดรู้สุขธาตุและทุกขธาตุ กายวิญญาณธาตุก็เป็นอันกำหนดรู้แล้ว, เมื่อกำหนดรู้ธาตุที่เหลือ มโนวิญญาณธาตุก็เป็นอันกำหนดรู้แล้ว. แม้ธาตุ ๖ เหล่านี้ ก็พึงทำให้เต็มด้วยธาตุ ๑๘ อย่างที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง. ผู้ที่ทำให้เต็ม พึงนำออกจากอุเบกขาธาตุแล้วทำให้เต็ม. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาธาตุ ๑๘ เหล่านี้ ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป แม้ข้อนี้ก็เป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง. කාමධාතුආදීනං ද්වෙධාවිතක්කෙ (ම. නි. 1.206) කාමවිතක්කාදීසු වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අභිධම්මෙපි ‘‘තත්ථ කතමා කාමධාතු, කාමපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො’’තිආදිනා (විභ. 182) නයෙනෙව එතාසං විත්ථාරො ආගතොයෙව. ඉමාපි ඡ ධාතුයො හෙට්ඨා අට්ඨාරසහියෙව පූරෙතබ්බා. පූරෙන්තෙන කාමධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා. ඉති ඉමාසු අට්ඨාරසසු ධාතූසු අඩ්ඪෙකාදසධාතුයො රූපපරිග්ගහොති පුරිමනයෙනෙව ඉදම්පි එකස්ස භික්ඛුනො නිග්ගමනං මත්ථකං පාපෙත්වා කථිතං හොති. พึงทราบอรรถแห่งกามธาตุเป็นต้น โดยนัยที่ตรัสไว้ในกามวิตกเป็นต้น ในเทวธาวิตักกสูตร. แม้ในอภิธรรม ความพิสดารแห่งธาตุเหล่านั้นก็มาแล้วโดยนัย มีอาทิว่า "ในธาตุเหล่านั้น กามธาตุเป็นไฉน? ตักกะ วิตักกะ ที่ประกอบด้วยกาม". แม้ธาตุ ๖ เหล่านี้ ก็พึงทำให้เต็มด้วยธาตุ ๑๘ อย่างที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง. ผู้ที่ทำให้เต็ม พึงนำออกจากกามธาตุแล้วทำให้เต็ม. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาธาตุ ๑๘ เหล่านี้ ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป แม้ข้อนี้ก็เป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง. කාමධාතුආදීසු පඤ්ච කාමාවචරක්ඛන්ධා කාමධාතු නාම, පඤ්ච රූපාවචරක්ඛන්ධා රූපධාතු නාම, චත්තාරො අරූපාවචරක්ඛන්ධා අරූපධාතු නාම. අභිධම්මෙ පන ‘‘තත්ථ කතමා කාමධාතු, හෙට්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්තං කරිත්වා’’තිආදිනා (විභ. 182) නයෙන එතාසං විත්ථාරො ආගතොයෙව. ඉමාපි තිස්සො ධාතුයො හෙට්ඨා අට්ඨාරසහියෙව පූරෙතබ්බා. පූරෙන්තෙන කාමධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා. ඉති ඉමාසු අට්ඨාරසසු ධාතූසු අඩ්ඪෙකාදසධාතුයො රූපපරිග්ගහොති පුරිමනයෙනෙව ඉදම්පි එකස්ස භික්ඛුනො නිග්ගමනං මත්ථකං පාපෙත්වා කථිතං හොති. ในกามธาตุเป็นต้น กามาวจรขันธ์ ๕ ชื่อว่า กามธาตุ, รูปาวจรขันธ์ ๕ ชื่อว่า รูปธาตุ, อรูปาวจรขันธ์ ๔ ชื่อว่า อรูปธาตุ. ส่วนในอภิธรรม ความพิสดารแห่งธาตุเหล่านั้นก็มาแล้วโดยนัย มีอาทิว่า "ในธาตุเหล่านั้น กามธาตุเป็นไฉน? คือที่ทรงกระทำอเวจีนรกในเบื้องต่ำให้เป็นที่สุด". แม้ธาตุ ๓ เหล่านี้ ก็พึงทำให้เต็มด้วยธาตุ ๑๘ อย่างที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง. ผู้ที่ทำให้เต็ม พึงนำออกจากกามธาตุแล้วทำให้เต็ม. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาธาตุ ๑๘ เหล่านี้ ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป แม้ข้อนี้ก็เป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง. සඞ්ඛතාති පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතා, පඤ්චන්නං ඛන්ධානමෙතං අධිවචනං. න සඞ්ඛතා අසඞ්ඛතා. නිබ්බානස්සෙතං අධිවචනං. ඉමාපි ද්වෙ ධාතුයො හෙට්ඨා අට්ඨාරසහියෙව පූරෙතබ්බා. පූරෙන්තෙන සඞ්ඛතධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා. ඉති ඉමාසු අට්ඨාරසසු ධාතූසු අඩ්ඪෙකාදසධාතුයො රූපපරිග්ගහොති පුරිමනයෙනෙව ඉදම්පි එකස්ස භික්ඛුනො නිග්ගමනං මත්ථකං පාපෙත්වා කථිතං හොති. คำว่า สังขตะ คือ สภาพที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันปรุงแต่งขึ้น, นี้เป็นชื่อของขันธ์ ๕. สภาพที่ปัจจัยมิได้ปรุงแต่งขึ้น ชื่อว่า อสังขตะ. นี้เป็นชื่อของพระนิพพาน. แม้ธาตุ ๒ เหล่านี้ ก็พึงทำให้เต็มด้วยธาตุ ๑๘ อย่างที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง. ผู้ที่ทำให้เต็ม พึงนำออกจากสังขตธาตุแล้วทำให้เต็ม. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาธาตุ ๑๘ เหล่านี้ ธาตุ ๑๐ อย่างกึ่ง เป็นการกำหนดรู้ด้วยรูป แม้ข้อนี้ก็เป็นอันตรัสไว้โดยนำไปสู่ที่สุดคือยอด เพื่อภิกษุรูปหนึ่ง โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง. 126. අජ්ඣත්තිකබාහිරානීති අජ්ඣත්තිකානි ච බාහිරානි ච. එත්ථ හි චක්ඛුආදීනි අජ්ඣත්තිකානි ඡ, රූපාදීනි බාහිරානි ඡ. ඉධාපි ජානාති පස්සතීති සහ විපස්සනාය මග්ගො කථිතො. ๑๒๖. คำว่า อัชฌัตติกะและพาหิระ คือ ทั้งที่เป็นอัชฌัตติกะและทั้งที่เป็นพาหิระ. จริงอยู่ ในอายตนะเหล่านั้น อายตนะ ๖ มีจักขุเป็นต้น เป็นอัชฌัตติกะ, อายตนะ ๖ มีรูปเป็นต้น เป็นพาหิระ. แม้ในวาระนี้ คำว่า ย่อมรู้ ย่อมเห็น ตรัสหมายถึงมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. ඉමස්මිං සති ඉදන්තිආදි මහාතණ්හාසඞ්ඛයෙ විත්ථාරිතමෙව. ข้อความมีอาทิว่า "เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี" ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในมหาตัณหาสังขยสูตรนั่นเอง. 127. අට්ඨානන්ති [Pg.74] හෙතුපටික්ඛෙපො. අනවකාසොති පච්චයපටික්ඛෙපො. උභයෙනාපි කාරණමෙව පටික්ඛිපති. කාරණඤ්හි තදායත්තවුත්තිතාය අත්තනො ඵලස්ස ඨානන්ති ච අවකාසොති ච වුච්චති. යන්ති යෙන කාරණෙන. දිට්ඨිසම්පන්නොති මග්ගදිට්ඨියා සම්පන්නො සොතාපන්නො අරියසාවකො. කඤ්චි සඞ්ඛාරන්ති චතුභූමකෙසු සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙසු කඤ්චි එකසඞ්ඛාරම්පි. නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍යාති නිච්චොති ගණ්හෙය්‍ය. නෙතං ඨානං විජ්ජතීති එතං කාරණං නත්ථි න උපලබ්භති. යං පුථුජ්ජනොති යෙන කාරණෙන පුථුජ්ජනො. ඨානමෙතං විජ්ජතීති එතං කාරණං අත්ථි. සස්සතදිට්ඨියා හි සො තෙභූමකෙසු සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙසු කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො ගණ්හෙය්‍යාති අත්ථො. චතුත්ථභූමකසඞ්ඛාරා පන තෙජුස්සදත්තා දිවසං සන්තත්තො අයොගුළො විය මක්ඛිකානං දිට්ඨියා වා අඤ්ඤෙසං වා අකුසලානං ආරම්මණං න හොන්ති. ඉමිනා නයෙන කඤ්චි සඞ්ඛාරං සුඛතොතිආදීසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๑๒๗. คำว่า อฏฺฐานํ เป็นการปฏิเสธเหตุ (ที่เป็นอุปถัมภกปัจจัย) คำว่า อนวกาโส เป็นการปฏิเสธปัจจัย (ที่เป็นชนกปัจจัย) พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิเสธเหตุเท่านั้นด้วยบททั้งสองนั้น จริงอยู่ เหตุนั้น เพราะความเป็นที่อาศัยของผลนั้น จึงถูกเรียกว่า ฐานะ และ อวกาสะ ของผลของตน บทว่า ยํ ได้แก่ เยน การเณน (เพราะเหตุใด) บทว่า ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ได้แก่ พระอริยสาวกผู้เป็นโสดาบัน ผู้สมบูรณ์ด้วยมรรคทิฏฐิ บทว่า กญฺจิ สงฺขารํ ได้แก่ แม้สังขารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาสังขตสังขารในภูมิ ๔ บทว่า นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺย ได้แก่ พึงยึดถือว่าเป็นของเที่ยง บทว่า เนตํ ฐานํ วิชฺชติ ความว่า เหตุนั้นไม่มี ไม่ปรากฏ บทว่า ยํ ปุถุชฺชโน ได้แก่ เพราะเหตุใด ปุถุชน บทว่า ฐานเมตํ วิชฺชติ ความว่า เหตุนั้นมีอยู่ อธิบายว่า จริงอยู่ ปุถุชนนั้นพึงยึดถือสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาสังขตสังขารในไตรภูมิว่าเป็นของเที่ยงด้วยสัสสตทิฏฐิ ส่วนสังขารที่เป็นจตุตถภูมิ (โลกุตตรภูมิ) เพราะมีความเป็นเดชกล้า จึงไม่เป็นอารมณ์ของทิฏฐิหรือของอกุศลธรรมอื่นๆ เหมือนก้อนเหล็กที่ร้อนตลอดวันไม่เป็นที่อาศัยของแมลงวัน ฉะนั้น พึงทราบเนื้อความในบทเป็นต้นว่า กญฺจิ สงฺขารํ สุขโต แม้โดยนัยนี้ සුඛතො උපගච්ඡෙය්‍යාති ‘‘එකන්තසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’ති (ම. නි. 3.21, 22) එවං අත්තදිට්ඨිවසෙන සුඛතො ගාහං සන්ධායෙතං වුත්තං. දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තෙන පන අරියසාවකො පරිළාහාභිභූතො පරිළාහවූපසමත්ථං මත්තහත්ථිං පරිත්තාසිතො විය, චොක්ඛබ්‍රාහ්මණො විය ච ගූථං කඤ්චි සඞ්ඛාරං සුඛතො උපගච්ඡති. අත්තවාරෙ කසිණාදිපණ්ණත්තිසඞ්ගහත්ථං සඞ්ඛාරන්ති අවත්වා කඤ්චි ධම්මන්ති වුත්තං. ඉධාපි අරියසාවකස්ස චතුභූමකවසෙන වෙදිතබ්බො, පුථුජ්ජනස්ස තෙභූමකවසෙන. සබ්බවාරෙසු අරියසාවකස්සාපි තෙභූමකවසෙනෙව පරිච්ඡෙදො වට්ටති. යං යඤ්හි පුථුජ්ජනො ගණ්හාති, තතො තතො අරියසාවකො ගාහං විනිවෙඨෙති. පුථුජ්ජනො හි යං යං නිච්චං සුඛං අත්තාති ගණ්හාති, තං තං අරියසාවකො අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති ගණ්හන්තො තං ගාහං විනිවෙඨෙති. บทว่า สุขโต อุปคจฺเฉยฺย พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้หมายถึงการยึดถือว่าเป็นสุขด้วยอำนาจแห่งอัตตทิฏฐิอย่างนี้ว่า "อัตตาเป็นสุขโดยส่วนเดียว ไม่มีโรคหลังจากตาย" (ม.นิ. ๓.๒๑, ๒๒) ส่วนพระอริยสาวกมีจิตไม่ประกอบด้วยทิฏฐิ ถูกความเร่าร้อนครอบงำแล้ว ย่อมเข้าถึงสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งว่าเป็นสุข เพื่อระงับความเร่าร้อนนั้น เหมือนบุรุษผู้มีเครื่องป้องกันเข้าหาช้างตกมัน หรือเหมือนพราหมณ์ผู้ต้องการความสะอาดเข้าหาอุจจาระ ฉะนั้น ในอัตตวาร พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ตรัสว่า สังขาร แต่ตรัสว่า ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง เพื่อทรงสงเคราะห์บัญญัติต่างๆ มีกสิณเป็นต้น แม้ในที่นี้ พึงทราบสำหรับพระอริยสาวกว่าโดยนัยแห่งจตุตถภูมิ สำหรับปุถุชนว่าโดยนัยแห่งไตรภูมิ ในวารทั้งหมด แม้สำหรับพระอริยสาวก การกำหนดขอบเขตย่อมเป็นไปโดยนัยแห่งไตรภูมิเท่านั้น จริงอยู่ ปุถุชนยึดถือสิ่งใดๆ พระอริยสาวกย่อมคลายความยึดถือจากสิ่งนั้นๆ เพราะว่า ปุถุชนยึดถือสิ่งใดๆ ว่าเป็นของเที่ยง เป็นสุข เป็นอัตตา พระอริยสาวกเมื่อยึดถือสิ่งนั้นๆ ว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ย่อมคลายความยึดถือนั้นเสีย 128. මාතරන්තිආදීසු ජනිකාව මාතා, ජනකො පිතා, මනුස්සභූතොව ඛීණාසවො අරහාති අධිප්පෙතො. කිං පන අරියසාවකො අඤ්ඤං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාති? එතම්පි අට්ඨානං. සචෙපි හි භවන්තරගතං අරියසාවකං [Pg.75] අත්තනො අරියභාවං අජානන්තම්පි කොචි එවං වදෙය්‍ය ‘‘ඉමං කුන්ථකිපිල්ලිකං ජීවිතා වොරොපෙත්වා සකලචක්කවාළගබ්භෙ චක්කවත්තිරජ්ජං පටිපජ්ජාහී’’ති, නෙව සො තං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය. අථාපි නං එවං වදෙය්‍ය ‘‘සචෙ ඉමං න ඝාතෙස්සසි, සීසං තෙ ඡින්දිස්සාමා’’ති. සීසමෙවස්ස ඡින්දෙය්‍ය, න ච සො තං ඝාතෙය්‍ය. පුථුජ්ජනභාවස්ස පන මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං අරියසාවකස්ස ච බලදීපනත්ථමෙතං වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – සාවජ්ජො පුථුජ්ජනභාවො, යත්‍ර හි නාම පුථුජ්ජනො මාතුඝාතාදීනිපි ආනන්තරියානි කරිස්සති. මහාබලො ච අරියසාවකො, යො එතානි කම්මානි න කරොතීති. ๑๒๘. ในบทเป็นต้นว่า มาตรํ ทรงประสงค์ว่า มารดาคือผู้ให้กำเนิด บิดาคือผู้ให้กำเนิด พระอรหันต์คือพระขีณาสพผู้เป็นมนุษย์เท่านั้น ก็พระอริยสาวกจะพึงปลงสัตว์อื่นจากชีวิตหรือไม่? แม้ข้อนี้ก็เป็นไปไม่ได้ จริงอยู่ ถึงแม้จะมีใครกล่าวกับพระอริยสาวกผู้ไปสู่ภพอื่น แม้ไม่รู้ถึงความเป็นอริยะของตนอย่างนี้ว่า "ท่านจงปลงมดตัวนี้จากชีวิตแล้วจงเข้าถึงราชสมบัติแห่งพระเจ้าจักรพรรดิในทั่วทั้งจักรวาลเถิด" พระอริยสาวกนั้นก็ไม่พึงปลงสัตว์นั้นจากชีวิตเลย อนึ่ง หากมีใครกล่าวกับท่านอย่างนี้ว่า "ถ้าท่านไม่ฆ่าสัตว์ตัวนี้ เราจะตัดศีรษะของท่าน" ศีรษะของท่านพึงถูกตัดไป แต่ท่านก็ไม่พึงฆ่าสัตว์นั้นเลย แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้เพื่อทรงแสดงความเป็นผู้มีโทษมากแห่งภาวะของปุถุชน และเพื่อทรงประกาศกำลังของพระอริยสาวก นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้ คือ ภาวะของปุถุชนเป็นสิ่งมีโทษ ซึ่งปุถุชนจะพึงกระทำแม้ซึ่งอนันตริยกรรมมีมาตุฆาตเป็นต้น และพระอริยสาวกเป็นผู้มีกำลังมาก ผู้ซึ่งไม่กระทำกรรมเหล่านี้ දුට්ඨචිත්තොති වධකචිත්තෙන පදුට්ඨචිත්තො. ලොහිතං උප්පාදෙය්‍යාති ජීවමානකසරීරෙ ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනමත්තම්පි ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය. සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යාති සමානසංවාසකං සමානසීමාය ඨිතං පඤ්චහි කාරණෙහි සඞ්ඝං භින්දෙය්‍ය. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘පඤ්චහුපාලි ආකාරෙහි සඞ්ඝො භිජ්ජති. කම්මෙන උද්දෙසෙන වොහරන්තො අනුස්සාවනෙන සලාකග්ගාහෙනා’’ති (පරි. 458). บทว่า ทุฏฺฐจิตฺโต คือ มีจิตประทุษร้ายด้วยจิตคิดจะฆ่า บทว่า โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย คือ พึงยังโลหิตแม้เพียงประมาณที่แมลงวันตัวเล็กๆ จะพึงดื่มได้ให้เกิดขึ้นในพระสรีระที่ยังทรงพระชนม์อยู่ บทว่า สงฺฆํ ภินฺเทยฺย คือ พึงทำลายสงฆ์ผู้มีสังวาสเสมอกัน ตั้งอยู่ในสีมาเดียวกันให้แตกกันด้วยเหตุ ๕ ประการ และพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ดูก่อนอุบาลี สงฆ์ย่อมแตกกันด้วยอาการ ๕ อย่าง คือ ด้วยกรรม ด้วยอุเทศ ด้วยการกล่าว ด้วยการประกาศให้ทราบ ด้วยการให้จับสลาก" (ปริ. ๔๕๘) තත්ථ කම්මෙනාති අපලොකනාදීසු චතූසු කම්මෙසු අඤ්ඤතරෙන කම්මෙන. උද්දෙසෙනාති පඤ්චසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙසු අඤ්ඤතරෙන උද්දෙසෙන. වොහරන්තොති කථයන්තො, තාහි තාහි උප්පත්තීහි අධම්මං ධම්මොතිආදීනි අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි දීපෙන්තො. අනුස්සාවනෙනාති නනු තුම්හෙ ජානාථ මය්හං උච්චාකුලා පබ්බජිතභාවං බහුස්සුතභාවඤ්ච, මාදිසො නාම උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථුසාසනං ගාහෙය්‍යාති චිත්තම්පි උප්පාදෙතුං තුම්හාකං යුත්තං, කිං මය්හං අවීචි නීලුප්පලවනං විය සීතලො, කිං අහං අපායතො න භායාමීතිආදිනා නයෙන කණ්ණමූලෙ වචීභෙදං කත්වා අනුස්සාවනෙන. සලාකග්ගාහෙනාති එවං අනුස්සාවෙත්වා තෙසං චිත්තං උපත්ථම්භෙත්වා අනිවත්තිධම්මෙ කත්වා ‘‘ගණ්හථ ඉමං සලාක’’න්ති සලාකග්ගාහෙන. ในบทเหล่านั้น บทว่า กมฺเมน ได้แก่ ด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในกรรม ๔ มีอปโลกนกรรมเป็นต้น บทว่า อุทฺเทเสน ได้แก่ ด้วยอุเทศอย่างใดอย่างหนึ่งในปาฏิโมกขุทเทศ ๕ บทว่า โวหรนฺโต คือ กล่าวอยู่, แสดงเภทกรวัตถุ ๑๘ ประการ มี "อธรรมว่าเป็นธรรม" เป็นต้น ด้วยเหตุผลนั้นๆ บทว่า อนุสฺสาวเนน ได้แก่ ด้วยการประกาศให้ทราบ โดยกระทำการเปล่งวาจาที่ข้างหูด้วยนัยเป็นต้นว่า "ท่านทั้งหลายย่อมรู้ถึงความเป็นผู้บวชจากตระกูลสูงและความเป็นพหูสูตของข้าพเจ้ามิใช่หรือ, คนเช่นข้าพเจ้าหรือจะพึงยึดถืออธรรม อวินัย ว่าเป็นศาสนาของพระศาสดา, การที่ท่านทั้งหลายจะยังจิตให้เกิดขึ้น (ว่าข้าพเจ้าทำถูก) ก็สมควรอยู่, อเวจีมหานรกจะเย็นสำหรับข้าพเจ้าเหมือนดงอุบลเขียวหรือ, ไฉนข้าพเจ้าจะไม่กลัวจากอบายเล่า" บทว่า สลากคฺคาเหน ได้แก่ ด้วยการให้จับสลาก คือ ครั้นประกาศให้ทราบอย่างนี้แล้ว ประคองจิตของภิกษุเหล่านั้น ทำให้เป็นผู้ไม่กลับกลอกแล้วกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงจับสลากนี้" එත්ථ ච කම්මමෙව උද්දෙසො වා පමාණං, වොහාරානුස්සාවනසලාකග්ගාහා පන පුබ්බභාගා. අට්ඨාරසවත්ථුදීපනවසෙන හි වොහරන්තෙන තත්ථ රුචිජනනත්ථං අනුස්සාවෙත්වා සලාකාය ගාහිතායපි අභින්නොව හොති සඞ්ඝො. යදා පන එවං චත්තාරො වා අතිරෙකා වා සලාකං ගාහෙත්වා ආවෙණිකං [Pg.76] කම්මං වා උද්දෙසං වා කරොන්ති, තදා සඞ්ඝො භින්නො නාම හොති. එවං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යාති නෙතං ඨානං විජ්ජති. එත්තාවතා මාතුඝාතාදීනි පඤ්ච ආනන්තරියකම්මානි දස්සිතානි හොන්ති, යානි පුථුජ්ජනො කරොති, න අරියසාවකො, තෙසං ආවිභාවත්ථං – และในเหตุ ๕ ประการนั้น กรรมหรืออุเทศเท่านั้นเป็นประมาณ ส่วนการกล่าว การประกาศให้ทราบ และการให้จับสลาก เป็นเพียงบุพภาค จริงอยู่ เมื่อภิกษุผู้กล่าวแสดงเภทกรวัตถุ ๑๘ ประการ ได้ประกาศให้เกิดความพอใจในเรื่องนั้นแล้ว แม้เมื่อสลากถูกจับแล้ว สงฆ์ก็ยังไม่แตกกัน แต่เมื่อใด ภิกษุ ๔ รูปหรือมากกว่านั้น ครั้นให้จับสลากแล้ว กระทำกรรมหรืออุเทศต่างหาก เมื่อนั้น สงฆ์ชื่อว่าแตกกันแล้ว การที่บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิจะพึงทำลายสงฆ์ให้แตกกันอย่างนี้ ข้อนี้เป็นไปไม่ได้ ด้วยคำเพียงเท่านี้ อนันตริยกรรม ๕ ประการ มีมาตุฆาตเป็นต้น อันเป็นกรรมที่ปุถุชนกระทำ แต่พระอริยสาวกไม่กระทำ ย่อมเป็นอันทรงแสดงแล้ว เพื่อทำให้กรรมเหล่านั้นปรากฏชัดเจน – කම්මතො ද්වාරතො චෙව, කප්පට්ඨිතියතො තථා; පාකසාධාරණාදීහි, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො. พึงทราบการวินิจฉัยโดยทางกรรม โดยทางทวาร โดยความเป็นกรรมที่ให้ผลตลอดกัป และโดยความเป็นกรรมที่มีวิบากทั่วไป (แก่ผู้ทำ) เป็นต้น ฉะนี้แล තත්ථ කම්මතො තාව – එත්ථ හි මනුස්සභූතස්සෙව මනුස්සභූතං මාතරං වා පිතරං වා අපි පරිවත්තලිඞ්ගං ජීවිතා වොරොපෙන්තස්ස කම්මං ආනන්තරියං හොති, තස්ස විපාකං පටිබාහිස්සාමීති සකලචක්කවාළං මහාචෙතියප්පමාණෙහි කඤ්චනථූපෙහි පූරෙත්වාපි සකලචක්කවාළං පූරෙත්වා නිසින්නභික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වාපි බුද්ධස්ස භගවතො සඞ්ඝාටිකණ්ණං අමුඤ්චන්තො විචරිත්වාපි කායස්ස භෙදා නිරයමෙව උපපජ්ජති. යො පන සයං මනුස්සභූතො තිරච්ඡානභූතං මාතරං වා පිතරං වා, සයං වා තිරච්ඡානභූතො මනුස්සභූතං, තිරච්ඡානොයෙව වා තිරච්ඡානභූතං ජීවිතා වොරොපෙති, තස්ස කම්මං ආනන්තරියං න හොති, භාරියං පන හොති, ආනන්තරියං ආහච්චෙව තිට්ඨති. මනුස්සජාතිකානං පන වසෙන අයං පඤ්හො කථිතො. บรรดากรรมเหล่านั้น พึงทราบวินิจฉัยโดยกรรมก่อน ในข้อนี้แล กรรมของผู้ที่เป็นมนุษย์เท่านั้น ปลงมารดาหรือบิดาผู้เป็นมนุษย์ แม้จะมีเพศแปรไปแล้ว จากชีวิต ชื่อว่าเป็นอนันตริยกรรม ผู้นั้นแม้จะคิดว่า "เราจักป้องกันวิบากของกรรมนั้น" แล้วสร้างพระสถูปทองคำขนาดเท่ามหาเจดีย์จนเต็มทั่วสากลจักรวาลก็ดี ถวายมหาทานแก่หมู่ภิกษุผู้นั่งเต็มทั่วสากลจักรวาลก็ดี หรือเที่ยวไปโดยไม่ปล่อยชายสังฆาฏิของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าก็ดี เมื่อกายแตก ย่อมเข้าถึงนรกเท่านั้น ส่วนผู้ใด ตนเองเป็นมนุษย์ ปลงชีวิตมารดาหรือบิดาผู้เป็นดิรัจฉาน หรือตนเองเป็นดิรัจฉาน ปลงชีวิตมารดาหรือบิดาผู้เป็นมนุษย์ หรือตนเองเป็นดิรัจฉาน ปลงชีวิตมารดาหรือบิดาผู้เป็นดิรัจฉาน กรรมของผู้นั้นไม่เป็นอนันตริยกรรม แต่เป็นกรรมหนัก ย่อมตั้งอยู่เฉียดอนันตริยกรรมทีเดียว ก็ปัญหานี้ ท่านกล่าวแล้วโดยอ้างอิงถึงเหล่าผู้มีชาติเป็นมนุษย์ තත්ථ එළකචතුක්කං සඞ්ගාමචතුක්කං චොරචතුක්කඤ්ච කථෙතබ්බං. එළකං මාරෙමීති අභිසන්ධිනාපි හි එළකට්ඨානෙ ඨිතං මනුස්සො මනුස්සභූතං මාතරං වා පිතරං වා මාරෙන්තො ආනන්තරියං ඵුසති. එළකාභිසන්ධිනා පන මාතාපිතාඅභිසන්ධිනා වා එළකං මාරෙන්තො ආනන්තරියං න ඵුසති. මාතාපිතාඅභිසන්ධිනා මාතාපිතරො මාරෙන්තො ඵුසතෙව. එසෙව නයො ඉතරස්මිම්පි චතුක්කද්වයෙ. යථා ච මාතාපිතූසු, එවං අරහන්තෙපි එතානි චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි. ในข้อนั้น พึงกล่าวถึงเอฬกจตุกกะ (หมวด ๔ ว่าด้วยแพะ) สังคามจตุกกะ (หมวด ๔ ว่าด้วยสงคราม) และโจรจตุกกะ (หมวด ๔ ว่าด้วยโจร) จริงอยู่ มนุษย์แม้มีความจงใจว่า "เราจะฆ่าแพะ" แต่เมื่อฆ่ามารดาหรือบิดาผู้เป็นมนุษย์ซึ่งยืนอยู่ในที่ของแพะ ย่อมถูกต้องอนันตริยกรรม แต่เมื่อมีความจงใจจะฆ่าแพะ หรือมีความจงใจจะฆ่ามารดาบิดา แต่ไปฆ่าแพะ ย่อมไม่ถูกต้องอนันตริยกรรม เมื่อมีความจงใจจะฆ่ามารดาบิดา แล้วฆ่ามารดาบิดา ย่อมถูกต้องอนันตริยกรรมแน่นอน นัยนี้พึงทราบแม้ในจตุกกะอีก ๒ หมวดที่เหลือ และจตุกกะเหล่านี้พึงทราบในมารดาบิดาฉันใด พึงทราบจตุกกะเหล่านี้ในพระอรหันต์ฉันนั้นเหมือนกัน මනුස්සඅරහන්තමෙව මාරෙත්වා ආනන්තරියං ඵුසති, න යක්ඛභූතං. කම්මං පන භාරියං, ආනන්තරියසදිසමෙව. මනුස්සඅරහන්තස්ස ච පුථුජ්ජනකාලෙයෙව සත්ථප්පහාරෙ වා විසෙ වා දින්නෙපි යදි සො අරහත්තං පත්වා තෙනෙව මරති, අරහන්තඝාතො හොතියෙව. යං පන පුථුජ්ජනකාලෙ දින්නං දානං අරහත්තං පත්වා පරිභුඤ්ජති, පුථුජ්ජනස්සෙව දින්නං හොති. සෙසඅරියපුග්ගලෙ [Pg.77] මාරෙන්තස්ස ආනන්තරියං නත්ථි. කම්මං පන භාරියං, ආනන්තරියසදිසමෙව. บุคคลฆ่าพระอรหันต์ผู้เป็นมนุษย์เท่านั้นจึงจะถูกต้องอนันตริยกรรม ไม่ใช่ฆ่าพระอรหันต์ผู้เป็นยักษ์ แต่กรรมนั้นเป็นกรรมหนัก เหมือนกับอนันตริยกรรมทีเดียว และสำหรับพระอรหันต์ผู้เป็นมนุษย์ แม้เมื่อถูกประหารด้วยศัสตราหรือถูกให้ยาพิษในสมัยที่ยังเป็นปุถุชน ถ้าท่านบรรลุอรหัตแล้วมรณภาพด้วยเหตุนั้น ก็ย่อมเป็นการฆ่าพระอรหันต์แน่นอน ส่วนทานใดที่บุคคลถวายในสมัยที่ท่านยังเป็นปุถุชน แล้วท่านบรรลุอรหัตแล้วจึงบริโภค ทานนั้นย่อมชื่อว่าถวายแก่ปุถุชนเท่านั้น สำหรับผู้ฆ่าพระอริยบุคคลที่เหลือ อนันตริยกรรมไม่มี แต่กรรมนั้นเป็นกรรมหนัก เหมือนกับอนันตริยกรรมทีเดียว ලොහිතුප්පාදෙ තථාගතස්ස අභෙජ්ජකායතාය පරූපක්කමෙන චම්මච්ඡෙදං කත්වා ලොහිතපග්ඝරණං නාම නත්ථි. සරීරස්ස පන අන්තොයෙව එකස්මිංයෙව ඨානෙ ලොහිතං සමොසරති. දෙවදත්තෙන පවිද්ධසිලතො භිජ්ජිත්වා ගතා සකලිකාපි තථාගතස්ස පාදන්තං පහරි, ඵරසුනා පහටො විය පාදො අන්තොලොහිතොයෙව අහොසි. තථා කරොන්තස්ස ආනන්තරියං හොති. ජීවකො පන තථාගතස්ස රුචියා සත්ථකෙන චම්මං ඡින්දිත්වා තම්හා ඨානා දුට්ඨලොහිතං නීහරිත්වා ඵාසුමකාසි, තථා කරොන්තස්ස පුඤ්ඤකම්මමෙව හොති. ในการทำพระโลหิตให้ห้อขึ้น เพราะพระตถาคตมีพระกายที่ใครทำลายไม่ได้ การที่ผู้อื่นพยายามกรีดพระฉวีแล้วทำให้พระโลหิตไหลออกนั้นย่อมไม่มี แต่พระโลหิตย่อมรวมตัวกันอยู่ภายในพระสรีระ ณ ที่แห่งหนึ่งเท่านั้น แม้สะเก็ดหินที่แตกออกจากศิลาที่พระเทวทัตผลักไป ก็ได้กระทบปลายพระบาทของพระตถาคต พระบาทประหนึ่งถูกประหารด้วยขวาน ได้มีเพียงพระโลหิตคั่งอยู่ภายในเท่านั้น ผู้กระทำเช่นนั้นย่อมเป็นอนันตริยกรรม ส่วนหมอชีวกได้ใช้ศัสตราน้อยกรีดพระฉวีตามความพอพระทัยของพระตถาคต นำพระโลหิตเสียออกจากที่นั้นแล้วทำให้ทรงสำราญ ผู้กระทำเช่นนั้นย่อมเป็นบุญกรรมเท่านั้น අථ යෙ ච පරිනිබ්බුතෙ තථාගතෙ චෙතියං භින්දන්ති, බොධිං ඡින්දන්ති ධාතුම්හි උපක්කමන්ති, තෙසං කිං හොතීති? භාරියං කම්මං හොති ආනන්තරියසදිසං. සධාතුකං පන ථූපං වා පටිමං වා බාධමානං බොධිසාඛං ඡින්දිතුං වට්ටති. සචෙපි තත්ථ නිලීනා සකුණා චෙතියෙ වච්චං පාතෙන්ති, ඡින්දිතුං වට්ටතියෙව. පරිභොගචෙතියතො හි සරීරචෙතියං මහන්තතරං. චෙතියවත්ථුං භින්දිත්වා ගච්ඡන්තං බොධිමූලම්පි ඡින්දිත්වා හරිතුං වට්ටති. යා පන බොධිසාඛා බොධිඝරං බාධති, තං ගෙහරක්ඛණත්ථං ඡින්දිතුං න ලභති, බොධිඅත්ථඤ්හි ගෙහං, න ගෙහත්ථාය බොධි. ආසනඝරෙපි එසෙව නයො. යස්මිං පන ආසනඝරෙ ධාතු නිහිතා හොති, තස්ස රක්ඛණත්ථාය බොධිසාඛං ඡින්දිතුං වට්ටති. බොධිජග්ගනත්ථං ඔජොහරණසාඛං වා පූතිට්ඨානං වා ඡින්දිතුං වට්ටතියෙව, භගවතො සරීරපටිජග්ගනෙ විය පුඤ්ඤම්පි හොති. อนึ่ง ชนเหล่าใด เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว ทำลายพระเจดีย์ ตัดต้นโพธิ์ พยายาม (เพื่อทำลาย) ในพระธาตุ ผลของชนเหล่านั้นเป็นอย่างไร? ตอบว่า เป็นกรรมหนักเสมอด้วยอนันตริยกรรม แต่กิ่งโพธิ์ที่เบียดเบียนพระสถูปหรือพระปฏิมาอันมีพระธาตุบรรจุอยู่ ย่อมควรตัด แม้ถ้านกทั้งหลายที่เกาะอยู่บนกิ่งนั้นถ่ายอุจจาระลงบนพระเจดีย์ ก็ควรตัดได้ทีเดียว เพราะว่าพระสรีรเจดีย์สำคัญกว่าพระบริโภคเจดีย์ แม้รากโพธิ์ที่ชอนไชทำลายพื้นที่พระเจดีย์ ก็ควรตัดแล้วนำออกไป ส่วนกิ่งโพธิ์ใดที่เบียดเบียนโพธิฆระ (เรือนต้นโพธิ์) ไม่ควรตัดกิ่งนั้นเพื่อรักษาเรือน เพราะว่าเรือนสร้างขึ้นเพื่อต้นโพธิ์ ต้นโพธิ์ไม่ได้มีอยู่เพื่อเรือน แม้ในอาสนฆระ (โรงฉัน) ก็นัยนี้เช่นกัน แต่ในอาสนฆระใดมีพระธาตุบรรจุไว้ ควรตัดกิ่งโพธิ์เพื่อรักษาอาสนฆระนั้น เพื่อบำรุงรักษาต้นโพธิ์ ควรตัดกิ่งที่แห้งหรือส่วนที่ผุได้ทีเดียว ย่อมเป็นบุญเหมือนการบำรุงรักษาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค සඞ්ඝභෙදෙ සීමට්ඨකසඞ්ඝෙ අසන්නිපතිතෙ විසුං පරිසං ගහෙත්වා කතවොහාරානුස්සාවන-සලාකග්ගාහස්ස කම්මං වා කරොන්තස්ස, උද්දෙසං වා උද්දිසන්තස්ස භෙදො ච හොති ආනන්තරියකම්මඤ්ච. සමග්ගසඤ්ඤාය පන වට්ටතීති කම්මං කරොන්තස්ස භෙදොව හොති, න ආනන්තරියකම්මං, තථා නවතො ඌනපරිසායං. සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන නවන්නං ජනානං යො සඞ්ඝං භින්දති[Pg.78], තස්ස ආනන්තරියකම්මං හොති. අනුවත්තකානං අධම්මවාදීනං මහාසාවජ්ජකම්මං. ධම්මවාදිනො පන අනවජ්ජා. ในเรื่องสังฆเภท เมื่อสงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในสีมายังไม่ประชุมกัน ผู้ใดถือเอาบริษัทต่างหาก แล้วทำโวหารให้สงฆ์ฟัง ให้ถือสลาก หรือทำสังฆกรรม หรือสวดอุเทศ (ปาฏิโมกข์) การกระทำนั้นย่อมเป็นทั้งเภทะ (ความแตกแยก) และเป็นอนันตริยกรรมด้วย แต่ผู้ทำกรรมโดยมีความสำคัญว่าสงฆ์พร้อมเพรียงกัน (โดยเข้าใจผิด) ว่า "ควรอยู่" การกระทำนั้นย่อมเป็นเพียงเภทะ ไม่เป็นอนันตริยกรรม เช่นเดียวกับในบริษัทที่หย่อนกว่า ๙ รูป โดยกำหนดอย่างต่ำที่สุด ผู้ใดทำสงฆ์ ๙ รูปให้แตกกัน ผู้นั้นย่อมเป็นอนันตริยกรรม กรรมของพวกอธรรมวาทีผู้ประพฤติตามเป็นกรรมมีโทษมาก ส่วนพวกธรรมวาทีไม่มีโทษ තත්ථ නවන්නමෙව සඞ්ඝභෙදෙ ඉදං සුත්තං – ‘‘එකතො උපාලි චත්තාරො හොන්ති, එකතො චත්තාරො, නවමො අනුස්සාවෙති, සලාකං ගාහෙති ‘අයං ධම්මො අයං විනයො ඉදං සත්ථුසාසනං, ඉදං ගණ්හථ, ඉමං රොචෙථා’ති, එවං ඛො, උපාලි, සඞ්ඝරාජි චෙව හොති සඞ්ඝභෙදො ච. නවන්නං වා, උපාලි, අතිරෙකනවන්නං වා සඞ්ඝරාජි චෙව හොති සඞ්ඝභෙදො චා’’ති (චූළව. 351). එතෙසු පන පඤ්චසු සඞ්ඝභෙදො වචීකම්මං, සෙසානි කායකම්මානීති. එවං කම්මතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො. ในข้อนั้น มีพระสูตรนี้ในเรื่องสังฆเภทของภิกษุ ๙ รูปว่า "ดูก่อนอุบาลี ฝ่ายหนึ่งมี ๔ รูป อีกฝ่ายหนึ่งมี ๔ รูป รูปที่ ๙ ประกาศให้ฟัง ให้ถือสลากว่า 'นี้คือธรรม นี้คือวินัย นี้คือคำสอนของพระศาสดา ท่านทั้งหลายจงถือเอานี้ จงชอบใจสิ่งนี้' ดูก่อนอุบาลี ด้วยอาการอย่างนี้แล ย่อมเป็นทั้งสังฆราชี (ความร้าวรานแห่งสงฆ์) และสังฆเภท (ความแตกแห่งสงฆ์) ด้วย ดูก่อนอุบาลี (เมื่อมีภิกษุ) ๙ รูป หรือเกินกว่า ๙ รูป ย่อมเป็นทั้งสังฆราชีและสังฆเภทด้วย" (จุลลวรรค ๓๕๑) ก็ในอนันตริยกรรม ๕ อย่างเหล่านี้ สังฆเภทเป็นวจีกรรม กรรมที่เหลือเป็นกายกรรม พึงทราบวินิจฉัยโดยกรรมอย่างนี้ ද්වාරතොති සබ්බානෙව චෙතානි කායද්වාරතොපි වචීද්වාරතොපි සමුට්ඨහන්ති. පුරිමානි පනෙත්ථ චත්තාරි ආණත්තිකවිජ්ජාමයපයොගවසෙන වචීද්වාරතො සමුට්ඨහිත්වාපි කායද්වාරමෙව පූරෙන්ති, සඞ්ඝභෙදො හත්ථමුද්දාය භෙදං කරොන්තස්ස කායද්වාරතො සමුට්ඨහිත්වාපි වචීද්වාරමෙව පූරෙතීති. එවමෙත්ථ ද්වාරතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො. วินิจฉัยโดยทวาร ความว่า อนันตริยกรรมทั้งหมดเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นได้ทั้งทางกายทวารและวจีทวาร ในอนันตริยกรรมเหล่านั้น กรรม 4 อย่างแรก แม้เกิดขึ้นทางวจีทวารด้วยอำนาจแห่งอาณัตติกประโยคและวิชชามัยประโยค ก็ย่อมยังกายทวารให้บริบูรณ์ ส่วนสังฆเภทกรรมของผู้ทำความแตกแยกด้วยหัตถมุทรา แม้เกิดขึ้นทางกายทวาร ก็ย่อมยังวจีทวารให้บริบูรณ์ พึงทราบวินิจฉัยโดยทวารในอนันตริยกรรมนี้ ดังพรรณนามาฉะนี้ කප්පට්ඨිතියතොති සඞ්ඝභෙදොයෙව චෙත්ථ කප්පට්ඨිතියො. සණ්ඨහන්තෙ හි කප්පෙ කප්පවෙමජ්ඣෙ වා සඞ්ඝභෙදං කත්වා කප්පවිනාසෙයෙව මුච්චති. සචෙපි හි ස්වෙව කප්පො විනස්සිස්සතීති අජ්ජ සඞ්ඝභෙදං කරොති, ස්වෙව මුච්චති, එකදිවසමෙව නිරයෙ පච්චති. එවං කරණං පන නත්ථි. සෙසානි චත්තාරි කම්මානි ආනන්තරියානෙව හොන්ති, න කප්පට්ඨිතියානීති එවමෙත්ථ කප්පට්ඨිතියතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො. วินิจฉัยโดยความเป็นกรรมตั้งอยู่ตลอดกัป ความว่า ในอนันตริยกรรมเหล่านี้ มีเพียงสังฆเภทกรรมเท่านั้นที่ตั้งอยู่ตลอดกัป จริงอยู่ บุคคลทำสังฆเภทในระหว่างที่กัปยังตั้งอยู่หรือในท่ามกลางกัป ย่อมพ้น (จากนรก) ต่อเมื่อกัปพินาศเท่านั้น และถ้าหากบุคคลทำสังฆเภทในวันนี้โดยรู้ว่า "พรุ่งนี้กัปจักพินาศ" เขาก็ย่อมพ้นในวันพรุ่งนี้ทีเดียว ย่อมไหม้ในนรกเพียงวันเดียวเท่านั้น แต่การกระทำเช่นนั้นไม่มี กรรมที่เหลือ 4 อย่าง เป็นอนันตริยกรรมเท่านั้น ไม่ใช่กรรมที่ตั้งอยู่ตลอดกัป พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นกรรมที่ตั้งอยู่ตลอดกัปในอนันตริยกรรมนี้ ดังพรรณนามาฉะนี้ පාකතොති යෙන ච පඤ්චපෙ’තානි කම්මානි කතානි හොන්ති, තස්ස සඞ්ඝභෙදොයෙව පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති, සෙසානි ‘‘අහොසිකම්මං, නාහොසි කම්මවිපාකො’’ති එවමාදීසු සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති. සඞ්ඝස්ස භෙදාභාවෙ ලොහිතුප්පාදො, තදභාවෙ අරහන්තඝාතො, තදභාවෙ ච සචෙ පිතා සීලවා හොති, මාතා දුස්සීලා, නො වා තථා සීලවතී, පිතුඝාතො පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති. සචෙ මාතාපිතුඝාතො, ද්වීසුපි සීලෙන වා දුස්සීලෙන වා සමානෙසු මාතුඝාතොව පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති[Pg.79]. මාතා හි දුක්කරකාරිනී බහූපකාරා ච පුත්තානන්ති එවමෙත්ථ පාකතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො. วินิจฉัยโดยการให้ผล ความว่า บุคคลใดทำอนันตริยกรรมทั้ง 5 ประการเหล่านี้ สังฆเภทกรรมเท่านั้นย่อมให้ผลโดยเป็นปฏิสนธิแก่บุคคลนั้น กรรมที่เหลือย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็น "อโหสิกรรม, วิบากของกรรมไม่มี" เป็นต้น เมื่อไม่มีสังฆเภทกรรม โลหิตุปบาทกรรมย่อมให้ผล เมื่อไม่มีโลหิตุปบาทกรรมนั้น อรหันตฆาตกรรมย่อมให้ผล และเมื่อไม่มีอรหันตฆาตกรรมนั้น ถ้าบิดามีศีล มารดาไม่มีศีล หรือมีศีลไม่เสมอกัน ปิตุฆาตกรรมย่อมให้ผลโดยเป็นปฏิสนธิ ถ้ามีการฆ่าทั้งมารดาและบิดา ในเมื่อทั้งสองท่านมีศีลหรือไม่มีศีลเสมอกัน มาตุฆาตกรรมเท่านั้นย่อมให้ผลโดยเป็นปฏิสนธิ เพราะว่ามารดาเป็นผู้ทำกิจที่ทำได้ยากและมีอุปการะมากแก่บุตรทั้งหลาย พึงทราบวินิจฉัยโดยการให้ผลในอนันตริยกรรมนี้ ดังพรรณนามาฉะนี้ සාධාරණාදීහීති පුරිමානි චත්තාරි සබ්බෙසම්පි ගහට්ඨපබ්බජිතානං සාධාරණානි. සඞ්ඝභෙදො පන ‘‘න ඛො, උපාලි භික්ඛුනී, සඞ්ඝං භින්දති, න සික්ඛමානා, න සාමණෙරො, න සාමණෙරී, න උපාසකො, න උපාසිකා සඞ්ඝං භින්දති, භික්ඛු ඛො, උපාලි, පකතත්තො සමානසංවාසකො සමානසීමායං ඨිතො සඞ්ඝං භින්දතී’’ති (චූළව. 351) වචනතො වුත්තප්පකාරස්ස භික්ඛුනොව හොති, න අඤ්ඤස්ස, තස්මා අසාධාරණො. ආදිසද්දෙන සබ්බෙපි තෙ දුක්ඛවෙදනාසහගතා දොසමොහසම්පයුත්තා චාති එවමෙත්ථ සාධාරණාදීහිපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො. วินิจฉัยโดยความเป็นกรรมทั่วไปเป็นต้น ความว่า อนันตริยกรรม 4 อย่างแรก เป็นกรรมทั่วไปแก่คฤหัสถ์และบรรพชิตทั้งปวง ส่วนสังฆเภทกรรมนั้น ตามพระบาลีว่า "ดูก่อนอุบาลี ภิกษุณีหาทำสงฆ์ให้แตกกันไม่ สิกขมานาก็หาไม่ สามเณรก็หาไม่ สามเณรีก็หาไม่ อุบาสกก็หาไม่ อุบาสิกาก็หาทำสงฆ์ให้แตกกันไม่ ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้เป็นปกติ มีสังวาสเสมอกัน อยู่ในสีมาเดียวกันเท่านั้น ย่อมทำสงฆ์ให้แตกกัน" (จูฬ. 351) ดังนี้ จึงเป็นของภิกษุผู้มีลักษณะดังกล่าวไว้แล้วเท่านั้น ไม่ใช่ของผู้อื่น เพราะฉะนั้นจึงเป็นกรรมที่ไม่ทั่วไป โดยอาทิศัพท์ (พึงทราบว่า) อนันตริยกรรมทั้งหมดนั้น ประกอบด้วยทุกขเวทนา และสัมปยุตด้วยโทสะและโมหะ พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นกรรมทั่วไปเป็นต้นในอนันตริยกรรมนี้ ดังพรรณนามาฉะนี้ අඤ්ඤං සත්ථාරන්ති ‘‘අයං මෙ සත්ථා සත්ථුකිච්චං කාතුං අසමත්ථො’’ති භවන්තරෙපි අඤ්ඤං තිත්ථකරං ‘‘අයං මෙ සත්ථා’’ති එවං ගණ්හෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතීති අත්ථො. บทว่า Aññaṃ satthāraṃ มีความว่า การที่พระอริยบุคคล แม้ในภพอื่น จะพึงยึดถือศาสดาของลัทธิอื่นว่า "ผู้นี้เป็นศาสดาของเรา" ด้วยคิดว่า "ศาสดาของเราพระองค์นี้ไม่สามารถทำกิจของศาสดาได้" ดังนี้ ฐานะเช่นนี้ย่อมไม่มี 129. එකිස්සා ලොකධාතුයාති දසසහස්සිලොකධාතුයා. තීණි හි ඛෙත්තානි ජාතිඛෙත්තං ආණාඛෙත්තං විසයඛෙත්තං. තත්ථ ජාතිඛෙත්තං නාම දසසහස්සී ලොකධාතු. සා හි තථාගතස්ස මාතුකුච්ඡිඔක්කමනකාලෙ නික්ඛමනකාලෙ සම්බොධිකාලෙ ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ ආයුසඞ්ඛාරොස්සජ්ජනෙ පරිනිබ්බානෙ ච කම්පති. කොටිසතසහස්සචක්කවාළං පන ආණාඛෙත්තං නාම. ආටානාටියමොරපරිත්තධජග්ගපරිත්තරතනපරිත්තාදීනඤ්හි එත්ථ ආණා වත්තති. විසයඛෙත්තස්ස පන පරිමාණං නත්ථි. බුද්ධානඤ්හි ‘‘යාවතකං ඤාණං තාවතකං නෙය්‍යං, යාවතකං නෙය්‍යං තාවතකං ඤාණං, ඤාණපරියන්තිකං නෙය්‍යං නෙය්‍යපරියන්තිකං ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. 3.5) වචනතො අවිසයො නාම නත්ථි. ๑๒๙. บทว่า Ekissā lokadhātuyā ได้แก่ ในหมื่นโลกธาตุ จริงอยู่ เขตมี 3 อย่าง คือ ชาติเขต อาณาเขต และวิสัยเขต ในเขตเหล่านั้น ที่ชื่อว่าชาติเขต ได้แก่ หมื่นโลกธาตุ จริงอยู่ หมื่นโลกธาตุนั้นย่อมหวั่นไหวในกาลที่พระตถาคตเสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดา ในกาลที่ประสูติ ในกาลที่ตรัสรู้ ในกาลที่ทรงประกาศธรรมจักร ในกาลที่ทรงปลงอายุสังขาร และในกาลที่เสด็จปรินิพพาน ส่วนที่ชื่อว่าอาณาเขต ได้แก่ แสนโกฏิจักรวาล จริงอยู่ อานุภาพแห่งอาฏานาฏิยปริตร โมรปริตร ธชัคคปริตร รตนปริตร เป็นต้น ย่อมเป็นไปในอาณาเขตนี้ แต่ว่าวิสัยเขตนั้นไม่มีประมาณ จริงอยู่ สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ที่ชื่อว่า อวิสัย ย่อมไม่มี ตามพระบาลีว่า "พระญาณมีประมาณเท่าใด สิ่งที่พึงรู้ก็มีประมาณเท่านั้น สิ่งที่พึงรู้มีประมาณเท่าใด พระญาณก็มีประมาณเท่านั้น สิ่งที่พึงรู้มีพระญาณเป็นที่สุด พระญาณมีสิ่งที่พึงรู้เป็นที่สุด" (ปฏิ. ม. 3.5) ดังนี้ ඉමෙසු පන තීසු ඛෙත්තෙසු ඨපෙත්වා ඉමං චක්කවාළං අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි, න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථි. තීණි පිටකානි විනයපිටකං සුත්තන්තපිටකං අභිධම්මපිටකං, තිස්සො සඞ්ගීතියො මහාකස්සපත්ථෙරස්ස සඞ්ගීති, යසත්ථෙරස්ස සඞ්ගීති, මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස සඞ්ගීතීති. ඉමා තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරුළ්හෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ ඉමං [Pg.80] චක්කවාළං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤත්ථ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි, න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථි. แต่ว่า ในเขตทั้ง 3 เหล่านี้ เว้นจักรวาลนี้เสีย พระสูตรที่กล่าวว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในจักรวาลอื่น" ไม่มี แต่พระสูตรที่กล่าวว่า "ย่อมไม่อุบัติ" มีอยู่ ปิฎกมี 3 คือ วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก อภิธรรมปิฎก สังคายนามี 3 คือ สังคายนาของพระมหากัสสปเถระ สังคายนาของพระยสเถระ สังคายนาของพระโมคคลีบุตรติสสเถระ ในพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกที่ยกขึ้นสู่สังคายนาทั้ง 3 เหล่านี้ พระสูตรที่กล่าวว่า "เว้นจักรวาลนี้เสีย พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในที่อื่น" ไม่มี แต่พระสูตรที่กล่าวว่า "ย่อมไม่อุบัติ" มีอยู่ අපුබ්බං අචරිමන්ති අපුරෙ අපච්ඡා. එකතො න උප්පජ්ජන්ති, පුරෙ වා පච්ඡා වා උප්පජ්ජන්තීති වුත්තං හොති. තත්ථ හි බොධිපල්ලඞ්කෙ බොධිං අප්පත්වා න උට්ඨහිස්සාමීති නිසින්නකාලතො පට්ඨාය යාව මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිග්ගහණං, තාව පුබ්බෙති න වෙදිතබ්බං. බොධිසත්තස්ස හි පටිසන්ධිග්ගහණෙන දසසහස්සචක්කවාළකම්පනෙනෙව ඛෙත්තපරිග්ගහො කතො, අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති නිවාරිතාව හොති. පරිනිබ්බානකාලතො පට්ඨාය යාව සාසපමත්තා ධාතු තිට්ඨති, තාව පච්ඡාති න වෙදිතබ්බං. ධාතූසු හි ඨිතාසු බුද්ධා ඨිතාව හොන්ති. තස්මා එත්ථන්තරෙ අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති නිවාරිතාව හොති. ධාතුපරිනිබ්බානෙ පන ජාතෙ අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති න නිවාරිතා. บทว่า Apubbaṃ acarimanti ได้แก่ ไม่ก่อนไม่หลัง ความว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่อุบัติพร้อมกัน แต่ย่อมอุบัติก่อนหรือหลังกัน ในข้อนั้น จริงอยู่ พึงทราบว่า ช่วงเวลานับตั้งแต่กาลที่พระโพธิสัตว์ประทับนั่ง (ที่โพธิบัลลังก์) ด้วยทรงตั้งพระทัยว่า "เรายังไม่บรรลุพระโพธิญาณ จักไม่ลุกขึ้น" จนถึงการถือปฏิสนธิในพระครรภ์พระมารดา ไม่พึงเรียกว่าเป็น "กาลก่อน" จริงอยู่ การกำหนดเขตย่อมสำเร็จด้วยการหวั่นไหวของหมื่นจักรวาลเพราะการถือปฏิสนธิของพระโพธิสัตว์นั่นเอง การอุบัติของพระพุทธเจ้าองค์อื่นย่อมเป็นอันถูกห้ามไว้ ช่วงเวลานับตั้งแต่กาลปรินิพพาน จนตราบเท่าที่พระธาตุแม้ขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดยังดำรงอยู่ ไม่พึงเรียกว่าเป็น "กาลหลัง" จริงอยู่ เมื่อพระธาตุทั้งหลายยังดำรงอยู่ ก็ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายยังดำรงอยู่ เพราะฉะนั้น ในระหว่างกาลนี้ การอุบัติของพระพุทธเจ้าองค์อื่นย่อมเป็นอันถูกห้ามไว้ แต่เมื่อธาตุปรินิพพานเกิดขึ้นแล้ว การอุบัติของพระพุทธเจ้าองค์อื่นก็ไม่ถูกห้าม තීණි හි අන්තරධානානි නාම පරියත්තිඅන්තරධානං, පටිවෙධඅන්තරධානං, පටිපත්තිඅන්තරධානන්ති. තත්ථ පරියත්තීති තීණි පිටකානි. පටිවෙධොති සච්චපටිවෙධො. පටිපත්තීති පටිපදා. තත්ථ පටිවෙධො ච පටිපත්ති ච හොතිපි න හොතිපි. එකස්මිඤ්හි කාලෙ පටිවෙධධරා භික්ඛූ බහූ හොන්ති, එසො භික්ඛු පුථුජ්ජනොති අඞ්ගුලිං පසාරෙත්වා දස්සෙතබ්බො හොති. ඉමස්මිංයෙව දීපෙ එකවාරෙ පුථුජ්ජනභික්ඛු නාම නාහොසි. පටිපත්තිපූරිකාපි කදාචි බහූ හොන්ති කදාචි අප්පා. ඉති පටිවෙධො ච පටිපත්ති ච හොතිපි න හොතිපි, සාසනට්ඨිතියා පන පරියත්ති පමාණං. จริงอยู่ ความอันตรธานมี ๓ อย่าง คือ ปริยัติอันตรธาน ปฏิเวธอันตรธาน และปฏิบัติอันตรธาน. ใน ๓ อย่างนั้น คำว่าปริยัติ ได้แก่ พระไตรปิฎก. คำว่าปฏิเวธ ได้แก่ การแทงตลอดสัจจะ. คำว่าปฏิบัติ ได้แก่ ข้อปฏิบัติ. ใน ๓ อย่างนั้น ทั้งปฏิเวธและปฏิบัติ บางครั้งก็มี บางครั้งก็ไม่มี. เพราะในบางคราว ภิกษุผู้ทรงไว้ซึ่งปฏิเวธมีอยู่มาก ถึงกับต้องชี้นิ้วให้ดูกันว่า "ภิกษุรูปนี้เป็นปุถุชน". ในเกาะนี้เอง ในคราวหนึ่ง ภิกษุชื่อว่าปุถุชนไม่มีเลย. แม้ภิกษุผู้บำเพ็ญปฏิบัติให้บริบูรณ์ บางครั้งก็มีมาก บางครั้งก็มีน้อย. ด้วยเหตุนี้ ทั้งปฏิเวธและปฏิบัติ บางครั้งก็มี บางครั้งก็ไม่มี แต่ว่าปริยัติเป็นประมาณเพื่อความดำรงอยู่แห่งพระศาสนา. පණ්ඩිතො හි තෙපිටකං සුත්වා ද්වෙපි පූරෙති. යථා අම්හාකං බොධිසත්තො ආළාරස්ස සන්තිකෙ පඤ්චාභිඤ්ඤා සත්ත ච සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා පරිකම්මං පුච්ඡි, සො න ජානාමීති ආහ. තතො උදකස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා අධිගතං විසෙසං සංසන්දෙත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස පරිකම්මං පුච්ඡි, සො ආචික්ඛි, තස්ස වචනසමනන්තරමෙව මහාසත්තො තං සම්පාදෙසි, එවමෙව පඤ්ඤවා භික්ඛු පරියත්තිං සුත්වා ද්වෙපි පූරෙති. තස්මා පරියත්තියා ඨිතාය සාසනං ඨිතං හොති. เพราะว่าบัณฑิต ครั้นฟังพระไตรปิฎกแล้ว ย่อมบำเพ็ญให้บริบูรณ์ได้ทั้งสองอย่าง. เหมือนอย่างพระโพธิสัตว์ของเรา ทรงยังอภิญญา ๕ และสมาบัติ ๗ ให้บังเกิดในสำนักของอาฬารดาบสแล้ว ได้ตรัสถามถึงบริกรรมแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ท่านตอบว่า "เราไม่รู้". จากนั้น จึงเสด็จไปยังสำนักของอุทกดาบส ทรงสอบทานคุณวิเศษที่ทรงบรรลุแล้ว ตรัสถามถึงบริกรรมแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนะ ท่านได้บอกแล้ว ในลำดับแห่งคำพูดของท่านนั่นเอง พระมหาสัตว์ก็ได้ทรงทำให้สำเร็จซึ่งสมาบัตินั้น ฉันใด ภิกษุผู้มีปัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกัน ครั้นฟังปริยัติแล้ว ย่อมบำเพ็ญให้บริบูรณ์ได้ทั้งสองอย่าง. เพราะเหตุนั้น เมื่อปริยัติดำรงอยู่ พระศาสนาก็ชื่อว่าดำรงอยู่. යදා [Pg.81] පන සා අන්තරධායති, තදා පඨමං අභිධම්මපිටකං නස්සති. තත්ථ පට්ඨානං සබ්බපඨමං අන්තරධායති, අනුක්කමෙන පච්ඡා ධම්මසඞ්ගහො, තස්මිං අන්තරහිතෙ ඉතරෙසු ද්වීසු පිටකෙසු ඨිතෙසු සාසනං ඨිතමෙව හොති. තත්ථ සුත්තන්තපිටකෙ අන්තරධායමානෙ පඨමං අඞ්ගුත්තරනිකායො එකාදසකතො පට්ඨාය යාව එකකා අන්තරධායති, තදනන්තරං සංයුත්තනිකායො චක්කපෙය්‍යාලතො පට්ඨාය යාව ඔඝතරණා අන්තරධායති, තදනන්තරං මජ්ඣිමනිකායො ඉන්ද්‍රියභාවනතො පට්ඨාය යාව මූලපරියායා අන්තරධායති, තදනන්තරං දීඝනිකායො දසුත්තරතො පට්ඨාය යාව බ්‍රහ්මජාලා අන්තරධායති. එකිස්සාපි ද්වින්නම්පි ගාථානං පුච්ඡා අද්ධානං ගච්ඡති, සාසනං ධාරෙතුං න සක්කොති සභියපුච්ඡා (සු. නි. සභියසුත්තං) විය ආළවකපුච්ඡා (සු. නි. ආළවකසුත්තං; සං. නි. 1.246) විය ච. එතා කිර කස්සපබුද්ධකාලිකා අන්තරා සාසනං ධාරෙතුං නාසක්ඛිංසු. แต่เมื่อใด ปริยัตินั้นอันตรธานไป เมื่อนั้น พระอภิธรรมปิฎกย่อมเสื่อมไปก่อน. ในพระอภิธรรมปิฎกนั้น คัมภีร์ปัฏฐานย่อมอันตรธานไปก่อนกว่าทั้งหมด โดยลำดับ คัมภีร์ธัมมสังคณี (อันตรธาน) ในภายหลัง เมื่อคัมภีร์นั้นอันตรธานไปแล้ว เมื่อปิฎกอีก ๒ ที่เหลือยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังชื่อว่าดำรงอยู่นั่นเอง. ในปิฎกเหล่านั้น เมื่อพระสุตตันตปิฎกกำลังอันตรธานไป อังคุตตรนิกายย่อมอันตรธานไปก่อน เริ่มตั้งแต่อกาทสกนิบาตจนถึงเอกกนิบาต ลำดับต่อจากนั้น สังยุตตนิกายย่อมอันตรธานไป เริ่มตั้งแต่จักกเปยยาลจนถึงโอฆตรณสูตร ลำดับต่อจากนั้น มัชฌิมนิกายย่อมอันตรธานไป เริ่มตั้งแต่อินทริยภาวนาสูตรจนถึงมูลปริยายสูตร ลำดับต่อจากนั้น ทีฆนิกายย่อมอันตรธานไป เริ่มตั้งแต่ทสุตตรสูตรจนถึงพรหมชาลสูตร. ปัญหาแม้แห่งคาถาเดียวหรือสองคาถาก็ยังดำเนินไปได้นาน แต่ไม่สามารถทรงพระศาสนาไว้ได้ เหมือนสภิยปัญหาและอาฬวกปัญหา. ได้ยินว่า คาถาเหล่านั้นเป็นของมีในสมัยพระกัสสปพุทธเจ้า แต่ในระหว่าง (พุทธันดร) ก็ไม่สามารถทรงพระศาสนาไว้ได้. ද්වීසු පන පිටකෙසු අන්තරහිතෙසුපි විනයපිටකෙ ඨිතෙ සාසනං තිට්ඨති, පරිවාරඛන්ධකෙසු අන්තරහිතෙසු උභතොවිභඞ්ගෙ ඨිතෙ ඨිතමෙව හොති. උභතොවිභඞ්ගෙ අන්තරහිතෙ මාතිකාය ඨිතායපි ඨිතමෙව හොති. මාතිකාය අන්තරහිතාය පාතිමොක්ඛපබ්බජ්ජඋපසම්පදාසු ඨිතාසු සාසනං තිට්ඨති. ලිඞ්ගමද්ධානං ගච්ඡති, සෙතවත්ථසමණවංසො පන කස්සපබුද්ධකාලතො පට්ඨාය සාසනං ධාරෙතුං නාසක්ඛි. පච්ඡිමකස්ස පන සච්චපටිවෙධතො පච්ඡිමකස්ස සීලභෙදතො ච පට්ඨාය සාසනං ඔසක්කිතං නාම හොති. තතො පට්ඨාය අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති න වාරිතාති. ก็แม้เมื่อปิฎก ๒ อันตรธานไปแล้ว แต่เมื่อพระวินัยปิฎกยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังดำรงอยู่. เมื่อปริวารและขันธกะทั้งหลายอันตรธานไปแล้ว แต่เมื่ออุภโตวิภังค์ยังดำรงอยู่ ก็ยังชื่อว่าดำรงอยู่นั่นเอง. เมื่ออุภโตวิภังค์อันตรธานไปแล้ว แม้เมื่อมาติกาทั้งสองยังดำรงอยู่ ก็ยังชื่อว่าดำรงอยู่นั่นเอง. เมื่อมาติกาทั้งสองอันตรธานไปแล้ว แต่เมื่อปาฏิโมกข์ บรรพชา และอุปสมบท ยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังดำรงอยู่. เพศ (ของภิกษุ) ยังดำเนินไปได้นาน แต่ว่าวงศ์สมณะผู้นุ่งห่มผ้าขาว เริ่มตั้งแต่สมัยพระกัสสปพุทธเจ้า ก็ไม่สามารถทรงพระศาสนาไว้ได้. ก็จำเดิมแต่การแทงตลอดสัจจะของภิกษุรูปสุดท้าย และจำเดิมแต่การทำลายศีลของภิกษุรูปสุดท้าย พระศาสนาชื่อว่าเสื่อมถอยแล้ว. จำเดิมแต่นั้น การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าองค์อื่นก็ไม่ถูกห้ามไว้. තීණි පරිනිබ්බානානි නාම කිලෙසපරිනිබ්බානං ඛන්ධපරිනිබ්බානං ධාතුපරිනිබ්බානන්ති. තත්ථ කිලෙසපරිනිබ්බානං බොධිපල්ලඞ්කෙ අහොසි, ඛන්ධපරිනිබ්බානං කුසිනාරායං, ධාතුපරිනිබ්බානං අනාගතෙ භවිස්සති. සාසනස්ස කිර ඔසක්කනකාලෙ ඉමස්මිං තම්බපණ්ණිදීපෙ ධාතුයො සන්නිපතිත්වා මහාචෙතියං ගමිස්සන්ති, මහාචෙතියතො නාගදීපෙ රාජායතනචෙතියං, තතො මහාබොධිපල්ලඞ්කං ගමිස්සන්ති, නාගභවනතොපි දෙවලොකතොපි බ්‍රහ්මලොකතොපි ධාතුයො මහාබොධිපල්ලඞ්කමෙව ගමිස්සන්ති. සාසපමත්තාපි ධාතු අන්තරා න නස්සිස්සති. සබ්බා ධාතුයො මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ රාසිභූතා සුවණ්ණක්ඛන්ධො විය එකග්ඝනා හුත්වා ඡබ්බණ්ණරස්මියො විස්සජ්ජෙස්සන්ති, තා දසසහස්සිලොකධාතුං ඵරිස්සන්ති. ชื่อว่าปรินิพพานมี ๓ อย่าง คือ กิเลสปรินิพพาน ขันธปรินิพพาน และธาตุปรินิพพาน. ใน ๓ อย่างนั้น กิเลสปรินิพพานได้มีแล้ว ณ โพธิบัลลังก์, ขันธปรินิพพาน (ได้มีแล้ว) ณ เมืองกุสินารา, ธาตุปรินิพพานจักมีในอนาคต. ได้ยินว่า ในกาลที่พระศาสนาเสื่อมถอย พระธาตุทั้งหลายในเกาะตัมพปัณณินี้จะประชุมกันแล้วไปยังมหาเจดีย์, จากมหาเจดีย์ไปยังราชายตนเจดีย์ที่นาคทีป, จากนั้นจะไปยังมหาโพธิบัลลังก์. พระธาตุทั้งหลายจากนาคภพก็ดี จากเทวโลกก็ดี จากพรหมโลกก็ดี จะไปยังมหาโพธิบัลลังก์นั่นเอง. แม้พระธาตุขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดก็จะไม่สูญหายในระหว่างทาง. พระธาตุทั้งปวงจะรวมกันเป็นกอง ณ มหาโพธิบัลลังก์ เป็นกลุ่มก้อนเดียวกันดุจกองทอง แล้วจักเปล่งฉัพพรรณรังสี รังสีเหล่านั้นจักแผ่ไปทั่วหมื่นโลกธาตุ. තතො [Pg.82] දසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවතා යො සන්නිපතිත්වා ‘‘අජ්ජ සත්ථා පරිනිබ්බායති, අජ්ජ සාසනං ඔසක්කති, පච්ඡිමදස්සනං දානි ඉදං අම්හාක’’න්ති දසබලස්ස පරිනිබ්බුතදිවසතො මහන්තතරං කාරුඤ්ඤං කරිස්සන්ති. ඨපෙත්වා අනාගාමිඛීණාසවෙ අවසෙසා සකභාවෙන සණ්ඨාතුං න සක්ඛිස්සන්ති. ධාතූසු තෙජොධාතු උට්ඨහිත්වා යාව බ්‍රහ්මලොකා උග්ගච්ඡිස්සති, සාසපමත්තායපි ධාතුයා සති එකජාලාව භවිස්සති, ධාතූසු පරියාදානං ගතාසු පච්ඡිජ්ජිස්සති. එවං මහන්තං ආනුභාවං දස්සෙත්වා ධාතූසු අන්තරහිතාසු සාසනං අන්තරහිතං නාම හොති. යාව එවං න අනන්තරධායති, තාව අචරිමං නාම හොති. එවං අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති නෙතං ඨානං විජ්ජති. จากนั้น เทวดาทั้งหลายในหมื่นจักรวาลจะประชุมกันแล้ว จักกระทำการคร่ำครวญอันยิ่งใหญ่กว่าในวันปรินิพพานของพระทศพลว่า "วันนี้ พระศาสดาปรินิพพาน, วันนี้ พระศาสนาเสื่อมถอย, บัดนี้ การเห็นนี้เป็นการเห็นครั้งสุดท้ายของเรา". ยกเว้นพระอนาคามีและพระขีณาสพ เทวดาที่เหลือจักไม่สามารถดำรงอยู่ได้ตามปกติภาวะของตน. เตโชธาตุจะเกิดขึ้นในพระธาตุทั้งหลาย ลุกโพลงขึ้นไปจนถึงพรหมโลก. เมื่อพระธาตุแม้ขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดยังมีอยู่ ก็จักเป็นเปลวเพลิงเดียวกัน เมื่อพระธาตุทั้งหลายสิ้นไปแล้ว เปลวเพลิงก็จะดับ. ครั้นทรงแสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่เช่นนี้แล้ว เมื่อพระธาตุทั้งหลายอันตรธานไป พระศาสนาจึงชื่อว่าอันตรธานไปแล้ว. ตราบใดที่ยังไม่อันตรธานไปเช่นนี้ ตราบนั้น ก็ยังไม่ชื่อว่าเป็นที่สุด. การที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายจะพึงอุบัติขึ้นโดยไม่ก่อนไม่หลังกัน (คือพร้อมกัน) เช่นนี้ ฐานะนี้ย่อมไม่มี. කස්මා පන අපුබ්බං අචරිමං න උප්පජ්ජන්තීති. අනච්ඡරියත්තා. බුද්ධා හි අච්ඡරියමනුස්සා. යථාහ – ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති අච්ඡරියමනුස්සො, කතමො එකපුග්ගලො, තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.171-174). ก็เพราะเหตุไร พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงไม่อุบัติขึ้นโดยไม่ก่อนไม่หลังกัน (คือพร้อมกัน)? เพราะไม่เป็นสิ่งอัศจรรย์. จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นมนุษย์อัศจรรย์. เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้หนึ่ง เมื่ออุบัติขึ้นในโลก ย่อมอุบัติขึ้นเป็นมนุษย์อัศจรรย์, บุคคลผู้หนึ่งนั้นคือใคร? คือ ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า". යදි ච ද්වෙ වා චත්තාරො වා අට්ඨ වා සොළස වා එකතො උප්පජ්ජෙය්‍යුං, න අච්ඡරියා භවෙය්‍යුං. එකස්මිඤ්හි විහාරෙ ද්වින්නං චෙතියානම්පි ලාභසක්කාරො උළාරො න හොති භික්ඛූපි බහුතාය න අච්ඡරියා ජාතා, එවං බුද්ධාපි භවෙය්‍යුං. තස්මා න උප්පජ්ජන්ති. อนึ่ง หากพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์บ้าง ๔ พระองค์บ้าง ๘ พระองค์บ้าง ๑๖ พระองค์บ้าง พึงอุบัติขึ้นพร้อมกัน ก็จะไม่น่าอัศจรรย์ เพราะในวิหารแห่งหนึ่ง แม้ลาภสักการะของพระเจดีย์ ๒ องค์ก็ไม่ไพบูลย์ แม้ภิกษุทั้งหลายก็ไม่น่าอัศจรรย์เพราะมีจำนวนมาก ฉันใด แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็จะเป็นฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงไม่อุบัติขึ้น (พร้อมกัน) දෙසනාය ච විසෙසාභාවතො. යඤ්හි සතිපට්ඨානාදිභෙදං ධම්මං එකො දෙසෙති, අඤ්ඤෙන උප්පජ්ජිත්වාපි සොව දෙසෙතබ්බො සියා. තතො න අච්ඡරියො සියා, එකස්මිං පන ධම්මං දෙසෙන්තෙ දෙසනාපි අච්ඡරියා හොති. อีกอย่างหนึ่ง (พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่อุบัติขึ้นพร้อมกัน) เพราะพระธรรมเทศนาไม่มีความแตกต่างกัน จริงอยู่ พระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งทรงแสดงธรรมอันมีประเภทต่างๆ มีสติปัฏฐานเป็นต้นอย่างใด แม้พระพุทธเจ้าพระองค์อื่นอุบัติขึ้นแล้ว ก็พึงทรงแสดงธรรมนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น จึงไม่น่าอัศจรรย์ แต่เมื่อพระพุทธเจ้าพระองค์เดียวทรงแสดงธรรม แม้พระธรรมเทศนาก็น่าอัศจรรย์ විවාදාභාවතො ච. බහූසු ච බුද්ධෙසු උප්පජ්ජන්තෙසු බහූනං ආචරියානං අන්තෙවාසිකා විය ‘‘අම්හාකං බුද්ධො පාසාදිකො, අම්හාකං බුද්ධො මධුරස්සරො ලාභී පුඤ්ඤවා’’ති විවදෙය්‍යුං, තස්මාපි එවං න උප්පජ්ජන්ති. අපිචෙතං කාරණං මිලින්දරඤ්ඤා පුට්ඨෙන නාගසෙනත්ථෙරෙන විත්ථාරිතමෙව. වුත්තඤ්හි (මි. ප. 5.1.1) – อีกอย่างหนึ่ง (พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่อุบัติขึ้นพร้อมกัน) เพื่อไม่ให้เกิดการวิวาทกัน และเมื่อพระพุทธเจ้าหลายพระองค์อุบัติขึ้น (สาวกทั้งหลาย) ก็จะพึงวิวาทกันเหมือนอันเตวาสิกของอาจารย์หลายคนว่า ‘พระพุทธเจ้าของพวกเราทรงน่าเลื่อมใส พระพุทธเจ้าของพวกเรามีพระสุรเสียงไพเราะ ทรงมีลาภ ทรงมีบุญ’ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงไม่อุบัติขึ้นเช่นนั้น อนึ่ง เหตุผลนี้พระนาคเสนเถระผู้อันพระยามิลินท์ตรัสถาม ได้ขยายความไว้โดยพิสดารแล้ว จริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า (ในมิลินทปัญหา ๕.๑.๑) – ‘‘තත්ථ, භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා [Pg.83] අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’ති. දෙසෙන්තා ච, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙපි තථාගතා සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මෙ දෙසෙන්ති, කථයමානා ච චත්තාරි අරියසච්චානි කථෙන්ති, සික්ඛාපෙන්තා ච තීසු සික්ඛාසු සික්ඛාපෙන්ති, අනුසාසමානා ච අප්පමාදපටිපත්තියං අනුසාසන්ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙසම්පි තථාගතානං එකා දෙසනා එකා කථා එකා සික්ඛා එකා අනුසිට්ඨි, කෙන කාරණෙන ද්වෙ තථාගතා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති? එකෙනපි තාව බුද්ධුප්පාදෙන අයං ලොකො ඔභාසජාතො. යදි දුතියො බුද්ධො භවෙය්‍ය, ද්වින්නං පභාය අයං ලොකො භිය්‍යොසොමත්තාය ඔභාසජාතො භවෙය්‍ය. ඔවදමානා ච ද්වෙ තථාගතා සුඛං ඔවදෙය්‍යුං, අනුසාසමානා ච සුඛං අනුසාසෙය්‍යුං, තත්ථ මෙ කාරණං බ්‍රූහි, යථාහං නිස්සංසයො භවෙය්‍යන්ති. ‘ในเรื่องนั้น ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ จะพึงอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกันนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้’ ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ ก็เมื่อทรงแสดงธรรม พระตถาคตเจ้าทั้งปวงก็ทรงแสดงโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ เมื่อตรัส ก็ตรัสอริยสัจ ๔ เมื่อทรงให้ศึกษา ก็ทรงให้ศึกษาในสิกขา ๓ เมื่อทรงพร่ำสอน ก็ทรงพร่ำสอนในความปฏิบัติคือความไม่ประมาท ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ หากว่าพระตถาคตเจ้าทั้งปวงมีเทศนาอย่างเดียวกัน มีถ้อยคำอย่างเดียวกัน มีสิกขาอย่างเดียวกัน มีคำพร่ำสอนอย่างเดียวกัน ด้วยเหตุผลอะไร พระตถาคตเจ้า ๒ พระองค์จึงไม่อุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน? เพียงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าพระองค์เดียว โลกนี้ก็สว่างไสวแล้ว หากมีพระพุทธเจ้าพระองค์ที่สองพึงบังเกิด โลกนี้ก็จะพึงสว่างไสวยิ่งขึ้นไปอีกด้วยพระรัศมีของทั้งสองพระองค์ และพระตถาคตเจ้า ๒ พระองค์เมื่อทรงโอวาท ก็จะพึงทรงโอวาทได้โดยง่าย เมื่อทรงพร่ำสอน ก็จะพึงทรงพร่ำสอนได้โดยง่าย ในเรื่องนั้น ขอท่านจงบอกเหตุผลแก่ข้าพเจ้า เพื่อที่ข้าพเจ้าจะได้หมดความสงสัย’ අයං මහාරාජ දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී, එකස්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති, යදි දුතියො බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය, චලෙය්‍ය කම්පෙය්‍ය නමෙය්‍ය ඔනමෙය්‍ය විනමෙය්‍ය විකිරෙය්‍ය විධමෙය්‍ය විද්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය. ขอถวายพระพร มหาบพิตร โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้ทรงไว้ได้ซึ่งพระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียว ย่อมทรงไว้ซึ่งพระคุณของพระตถาคตเจ้าเพียงพระองค์เดียวเท่านั้น หากพระพุทธเจ้าพระองค์ที่สองพึงอุบัติขึ้น โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้จะทรงไว้ไม่ได้ จะพึงหวั่นไหว สั่นสะเทือน เอนไป น้อมไป โน้มไป กระจัดกระจาย แตกสลาย พินาศย่อยยับ จะไม่สามารถตั้งอยู่ได้ යථා, මහාරාජ, නාවා එකපුරිසසන්ධාරණී භවෙය්‍ය. එකස්මිං පුරිසෙ අභිරූළ්හෙ සා නාවා සමුපාදිකා භවෙය්‍ය. අථ දුතියො පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය තාදිසො ආයුනා වණ්ණෙන වයෙන පමාණෙන කිසථූලෙන සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගෙන, සො තං නාවං අභිරූහෙය්‍ය. අපිනු සා මහාරාජ, නාවා ද්වින්නම්පි ධාරෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, චලෙය්‍ය කම්පෙය්‍ය නමෙය්‍ය ඔනමෙය්‍ය විනමෙය්‍ය විකිරෙය්‍ය විධමෙය්‍ය විද්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය, ඔසීදෙය්‍ය උදකෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී, එකස්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති, යදි දුතියො බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය, චලෙය්‍ය…පෙ… න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය. ขอถวายพระพร มหาบพิตร เปรียบเหมือนเรือลำหนึ่งพึงรับน้ำหนักคนได้เพียงคนเดียว เมื่อบุรุษคนหนึ่งขึ้นไปแล้ว เรือลำนั้นก็จะพึงทรงตัวอยู่ได้พอดี ครั้งนั้น บุรุษคนที่สองผู้เหมือนกัน (กับคนแรก) ทั้งโดยอายุ วรรณะ วัย ประมาณ ความผอมความอ้วน และอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง พึงมาถึง เขาพึงขึ้นเรือลำนั้นไป มหาบพิตร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยว่าอย่างไร เรือลำนั้นจะพึงรับน้ำหนักคนทั้งสองไว้ได้หรือ? (พระราชาตรัสตอบว่า) ‘ไม่ได้ พระเจ้าข้า มันจะพึงหวั่นไหว สั่นสะเทือน เอนไป น้อมไป โน้มไป กระจัดกระจาย แตกสลาย พินาศย่อยยับ จะไม่สามารถตั้งอยู่ได้ จะพึงจมลงในน้ำ’ (พระเถระทูลว่า) ‘ฉันนั้นเหมือนกันแล มหาบพิตร โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้ทรงไว้ได้ซึ่งพระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียว ย่อมทรงไว้ซึ่งพระคุณของพระตถาคตเจ้าเพียงพระองค์เดียวเท่านั้น หากพระพุทธเจ้าพระองค์ที่สองพึงอุบัติขึ้น โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้จะทรงไว้ไม่ได้ จะพึงหวั่นไหว...ฯลฯ... จะไม่สามารถตั้งอยู่ได้’ යථා වා පන මහාරාජ පුරිසො යාවදත්ථං භොජනං භුඤ්ජෙය්‍ය ඡාදෙන්තං යාවකණ්ඨමභිපූරයිත්වා, සො ධාතො පීණිතො පරිපුණ්ණො නිරන්තරො තන්දිකතො අනොනමිතදණ්ඩජාතො පුනදෙව තත්තකං භොජනං [Pg.84] භුඤ්ජෙය්‍ය, අපිනු ඛො, මහාරාජ, පුරිසො සුඛිතො භවෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, සකිං භුත්තොව මරෙය්‍යාති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී …පෙ… න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍යාති. อีกอย่างหนึ่ง ขอถวายพระพร มหาบพิตร เปรียบเหมือนบุรุษพึงบริโภคโภชนะที่น่าพอใจตามความต้องการจนเต็มถึงลำคอ เขาผู้อิ่มหนำสำราญ เต็มเปี่ยม ไม่มีช่องว่าง แข็งทื่อ เป็นเหมือนท่อนไม้ที่งอไม่ได้ แล้วพึงบริโภคโภชนะเท่านั้นอีก มหาบพิตร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยว่าอย่างไร บุรุษนั้นจะพึงมีความสุขหรือ? (พระราชาตรัสตอบว่า) ‘ไม่มีเลย พระเจ้าข้า เขาบริโภคเพียงครั้งเดียวก็คงจะตาย’ (พระเถระทูลว่า) ‘ฉันนั้นเหมือนกันแล มหาบพิตร โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้ทรงไว้ได้ซึ่งพระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียว...ฯลฯ... จะไม่สามารถตั้งอยู่ได้’ කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අතිධම්මභාරෙන පථවී චලතීති? ඉධ, මහාරාජ, ද්වෙ සකටා රතනපරිපූරිතා භවෙය්‍යුං යාව මුඛසමා. එකස්මා සකටතො රතනං ගහෙත්වා එකස්මිං සකටෙ ආකිරෙය්‍යුං, අපිනු ඛො තං, මහාරාජ, සකටං ද්වින්නම්පි සකටානං රතනං ධාරෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, නාභිපි තස්ස ඵලෙය්‍ය, අරාපි තස්ස භිජ්ජෙය්‍යුං, නෙමිපි තස්ස ඔපතෙය්‍ය, අක්ඛොපි තස්ස භිජ්ජෙය්‍යාති. කිං නු ඛො, මහාරාජ, අතිරතනභාරෙන සකටං භිජ්ජතීති? ආම, භන්තෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අතිධම්මභාරෙන පථවී චලතීති. (พระราชาตรัสถามว่า) ‘ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ แผ่นดินย่อมสั่นสะเทือนเพราะภาระคือพระสัทธรรมอันยิ่งใหญ่หรือ?’ (พระเถระทูลว่า) ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตร เปรียบเหมือนเกวียน ๒ เล่มในโลกนี้พึงเต็มเปี่ยมด้วยรัตนะเสมอขอบปากเกวียน (คนทั้งหลาย) พึงนำรัตนะจากเกวียนเล่มหนึ่งไปเทใส่ในเกวียนอีกเล่มหนึ่ง มหาบพิตร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยว่าอย่างไร เกวียนเล่มนั้นจะพึงรับน้ำหนักรัตนะของเกวียนทั้งสองเล่มไว้ได้หรือ?’ (พระราชาตรัสตอบว่า) ‘ไม่ได้เลย พระเจ้าข้า แม้ดุมของเกวียนนั้นก็จะพึงแตก แม้กำของเกวียนนั้นก็จะพึงหัก แม้กงของเกวียนนั้นก็จะพึงหลุดไป แม้เพลาของเกวียนนั้นก็จะพึงหัก’ (พระเถระทูลถามว่า) ‘มหาบพิตร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยว่าอย่างไร เกวียนย่อมแตกหักเพราะภาระคือรัตนะที่หนักเกินไปหรือ?’ (พระราชาตรัสตอบว่า) ‘ใช่ พระเจ้าข้า’ (พระเถระทูลว่า) ‘ฉันนั้นเหมือนกันแล มหาบพิตร แผ่นดินย่อมสั่นสะเทือนเพราะภาระคือพระสัทธรรมอันยิ่งใหญ่’ අපිච මහාරාජ ඉමං කාරණං බුද්ධබලපරිදීපනාය ඔසාරිතං, අඤ්ඤම්පි තත්ථ අභිරූපං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති. යදි, මහාරාජ, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙසං පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘‘තුම්හාකං බුද්ධො අම්හාකං බුද්ධො’’ති උභතොපක්ඛජාතා භවෙය්‍යුං. යථා, මහාරාජ, ද්වින්නං බලවාමච්චානං පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය ‘තුම්හාකං අමච්චො අම්හාකං අමච්චො’ති උභතොපක්ඛජාතා හොන්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යදි, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙසං පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය ‘තුම්හාකං බුද්ධො අම්හාකං බුද්ධො’ති උභතොපක්ඛජාතා භවෙය්‍යුං. ඉදං තාව, මහාරාජ, එකං කාරණං, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති. อีกประการหนึ่ง มหาบพิตร เหตุผลนี้อาตมาภาพได้นำมาแสดงเพื่อประกาศพระพุทธานุภาพ ขอพระองค์จงทรงสดับเหตุผลอื่นที่สมควรในเรื่องนั้นเถิด อันเป็นเหตุที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน มหาบพิตร ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์พึงเสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน การวิวาทก็จะพึงเกิดขึ้นแก่บริษัทของพระองค์ทั้งสองนั้นว่า ‘พระพุทธเจ้าของพวกท่าน พระพุทธเจ้าของพวกเรา’ ก็จะพึงเกิดเป็นสองฝ่าย มหาบพิตร เปรียบเหมือนการวิวาทพึงเกิดขึ้นแก่บริษัทของอำมาตย์ผู้มีกำลังสองคนว่า ‘อำมาตย์ของพวกท่าน อำมาตย์ของพวกเรา’ ย่อมเกิดเป็นสองฝ่าย ฉันใด มหาบพิตร ฉันนั้นเหมือนกันแล ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์พึงเสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน การวิวาทก็จะพึงเกิดขึ้นแก่บริษัทของพระองค์ทั้งสองนั้นว่า ‘พระพุทธเจ้าของพวกท่าน พระพุทธเจ้าของพวกเรา’ ก็จะพึงเกิดเป็นสองฝ่าย มหาบพิตร นี้เป็นเหตุผลประการหนึ่งก่อน ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති. යදි, මහාරාජ, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, අග්ගො බුද්ධොති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය. ජෙට්ඨො බුද්ධොති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය. සෙට්ඨො බුද්ධොති, විසිට්ඨො බුද්ධොති, උත්තමො බුද්ධොති, පවරො බුද්ධොති, අසමො බුද්ධොති, අසමසමො බුද්ධොති, අප්පටිසමො බුද්ධොති, අප්පටිභාගො බුද්ධොති, අප්පටිපුග්ගලො බුද්ධොති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය. ඉදම්පි ඛො ත්වං, මහාරාජ[Pg.85], කාරණං අත්ථතො සම්පටිච්ඡ, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති. มหาบพิตร ขอพระองค์จงทรงสดับเหตุผลอื่นที่ยิ่งขึ้นไปอีก อันเป็นเหตุที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน มหาบพิตร ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์พึงเสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้เลิศ’ คำนั้นก็จะพึงผิดไป คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้เจริญที่สุด’ คำนั้นก็จะพึงผิดไป คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ประเสริฐที่สุด’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้พิเศษที่สุด’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้สูงสุด’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ประเสริฐ’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีใครเสมอ’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้เสมอด้วยผู้ที่ไม่มีใครเสมอ’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีใครเปรียบ’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีส่วนเปรียบ’ คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นบุคคลหาผู้เปรียบมิได้’ คำนั้นก็จะพึงผิดไป มหาบพิตร ขอพระองค์จงทรงยอมรับเหตุผลแม้ข้อนี้ตามเนื้อความเถิด อันเป็นเหตุที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน අපිච ඛො මහාරාජ බුද්ධානං භගවන්තානං සභාවපකති එසා, යං එකොයෙව බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජති. කස්මා කාරණා? මහන්තතාය සබ්බඤ්ඤුබුද්ධගුණානං. අඤ්ඤම්පි මහාරාජ යං ලොකෙ මහන්තං, තං එකංයෙව හොති. පථවී, මහාරාජ, මහන්තී, සා එකායෙව. සාගරො මහන්තො, සො එකොයෙව. සිනෙරු ගිරිරාජා මහන්තො, සො එකොයෙව. ආකාසො මහන්තො, සො එකොයෙව. සක්කො මහන්තො, සො එකොයෙව. මාරො මහන්තො, සො එකොයෙව. බ්‍රහ්මා මහන්තො, සො එකොයෙව. තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො මහන්තො, සො එකොයෙව ලොකස්මිං. යත්ථ තෙ උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ අඤ්ඤස්ස ඔකාසො න හොති. තස්මා, මහාරාජ, තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො එකොයෙව ලොකස්මිං උප්පජ්ජතීති. සුකථිතො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො ඔපම්මෙහි කාරණෙහී’’ති. อีกประการหนึ่ง มหาบพิตร นี้เป็นสภาพปกติของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้าพระองค์เดียวเท่านั้นเสด็จอุบัติขึ้นในโลก เพราะเหตุไร? เพราะความยิ่งใหญ่แห่งพระคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นสัพพัญญู อีกประการหนึ่ง มหาบพิตร สิ่งใดในโลกที่ยิ่งใหญ่ สิ่งนั้นย่อมมีเพียงหนึ่งเดียว มหาบพิตร แผ่นดินยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว มหาสมุทรยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว ภูเขาสิเนรุราชายิ่งใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว อากาศยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว ท้าวสักกะยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงองค์เดียว มารยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงตนเดียว พรหมยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงองค์เดียว พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงพระองค์เดียวในโลก ในโลกธาตุใดที่พระองค์เสด็จอุบัติขึ้น ในโลกธาตุน้ันย่อมไม่มีโอกาสสำหรับพระองค์อื่น เพราะเหตุนั้น มหาบพิตร พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงเสด็จอุบัติขึ้นในโลกเพียงพระองค์เดียว พระเจ้าข้า” “ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ ปัญหาที่ท่านกล่าวดีแล้วด้วยอุปมาและเหตุผลทั้งหลาย” එකිස්සා ලොකධාතුයාති එකස්මිං චක්කවාළෙ. හෙට්ඨා ඉමිනාව පදෙන දසචක්කවාළසහස්සානි ගහිතානි තානිපි, එකචක්කවාළෙනෙව පරිච්ඡින්දිතුං වට්ටන්ති. බුද්ධා හි උප්පජ්ජමානා ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ උප්පජ්ජන්ති, උප්පජ්ජනට්ඨානෙ පන වාරිතෙ ඉතො අඤ්ඤෙසු චක්කවාළෙසු නුප්පජ්ජන්තීති වාරිතමෙව හොති. คำว่า ‘ในโลกธาตุหนึ่ง’ หมายถึง ในจักรวาลหนึ่ง ในเบื้องต่ำ โดยบทนี้นั่นเอง หมายเอาหมื่นจักรวาล แม้หมื่นจักรวาลเหล่านั้น ก็ย่อมควรกำหนดด้วยจักรวาลเดียวเท่านั้น จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเมื่อเสด็จอุบัติขึ้น ย่อมเสด็จอุบัติขึ้นในจักรวาลนี้เท่านั้น แต่เมื่อสถานที่อุบัติถูกห้ามไว้ ว่าไม่เสด็จอุบัติขึ้นในจักรวาลอื่นจากจักรวาลนี้ ก็ชื่อว่าเป็นอันห้ามไว้แล้วนั่นเอง අපුබ්බං අචරිමන්ති එත්ථ චක්කරතනපාතුභාවතො පුබ්බෙ පුබ්බං, තස්සෙව අන්තරධානතො පච්ඡා චරිමං. තත්ථ ද්විධා චක්කරතනස්ස අන්තරධානං හොති, චක්කවත්තිනො කාලංකිරියතො වා පබ්බජ්ජාය වා. අන්තරධායමානඤ්ච පන තං කාලංකිරියතො වා පබ්බජ්ජතො වා සත්තමෙ දිවසෙ අන්තරධායති, තතො පරං චක්කවත්තිනො පාතුභාවො අවාරිතො. ในบทว่า ‘อปุพฺพํ อจริมํ’ (ไม่ก่อนไม่หลัง) นี้ ก่อนการปรากฏขึ้นแห่งจักรแก้ว ชื่อว่า 'ก่อน' ภายหลังจากการอันตรธานไปแห่งจักรแก้วนั้นนั่นเอง ชื่อว่า 'หลัง' ในเรื่องนั้น การอันตรธานแห่งจักรแก้วย่อมมีได้สองประการ คือ เพราะการสวรรคตของพระเจ้าจักรพรรดิ หรือเพราะการเสด็จออกผนวช อนึ่ง จักรแก้วนั้นเมื่อจะอันตรธานไป ย่อมอันตรธานไปในวันที่เจ็ดนับแต่การสวรรคตหรือการเสด็จออกผนวช หลังจากนั้น การปรากฏขึ้นของพระเจ้าจักรพรรดิ (องค์อื่น) ก็ไม่ถูกห้าม කස්මා පන එකචක්කවාළෙ ද්වෙ චක්කවත්තිනො නුප්පජ්ජන්තීති. විවාදුපච්ඡෙදතො අච්ඡරියභාවතො චක්කරතනස්ස මහානුභාවතො ච. ද්වීසු හි උප්පජ්ජන්තෙසු ‘‘අම්හාකං රාජා මහන්තො අම්හාකං රාජා මහන්තො’’ති විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය. එකස්මිං දීපෙ චක්කවත්තීති ච එකස්මිං දීපෙ චක්කවත්තීති ච අනච්ඡරියා භවෙය්‍යුං[Pg.86]. යො චායං චක්කරතනස්ස ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙසු චතූසු මහාදීපෙසු ඉස්සරියානුප්පදානසමත්ථො මහානුභාවො, සො පරිහායෙථ. ඉති විවාදුපච්ඡෙදතො අච්ඡරියභාවතො චක්කරතනස්ස මහානුභාවතො ච න එකචක්කවාළෙ ද්වෙ උප්පජ්ජන්ති. ก็เพราะเหตุไร พระเจ้าจักรพรรดิสองพระองค์จึงไม่ทรงอุบัติขึ้นในจักรวาลเดียวกัน? เพราะจะตัดการวิวาท เพราะความเป็นของน่าอัศจรรย์ และเพราะอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของจักรแก้ว จริงอยู่ เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิสองพระองค์ทรงอุบัติขึ้น การวิวาทก็จะพึงเกิดขึ้นว่า ‘พระราชาของเรายิ่งใหญ่ พระราชาของเรายิ่งใหญ่’ และการมีพระเจ้าจักรพรรดิในทวีปหนึ่ง และพระเจ้าจักรพรรดิในทวีปหนึ่ง ก็จะพึงไม่เป็นของน่าอัศจรรย์ อานุภาพอันยิ่งใหญ่นี้ใดของจักรแก้ว ซึ่งสามารถให้เกิดความเป็นใหญ่ในมหาทวีปทั้งสี่พร้อมด้วยทวีปน้อยสองพันเป็นบริวาร อานุภาพนั้นก็จะพึงเสื่อมไป เพราะเหตุนี้ คือ เพราะจะตัดการวิวาท เพราะความเป็นของน่าอัศจรรย์ และเพราะอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของจักรแก้ว พระเจ้าจักรพรรดิสองพระองค์จึงไม่ทรงอุบัติขึ้นในจักรวาลเดียวกัน 130. යං ඉත්ථී අස්ස අරහං සම්මාසම්බුද්ධොති එත්ථ තිට්ඨතු තාව සබ්බඤ්ඤුගුණෙ නිබ්බත්තෙත්වා ලොකුත්තාරණසමත්ථො බුද්ධභාවො, පණිධානමත්තම්පි ඉත්ථියා න සම්පජ්ජති. ๑๓๐. ในคำว่า ‘ข้อที่สตรีพึงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า’ นี้ ความเป็นพระพุทธเจ้าซึ่งสามารถช่วยชาวโลกให้ข้ามพ้นได้ โดยการยังคุณแห่งความเป็นสัพพัญญูให้บังเกิด จงยกไว้ก่อน แม้เพียงการตั้งความปรารถนาก็ไม่สำเร็จแก่สตรี මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්ති, හෙතු සත්ථාරදස්සනං; පබ්බජ්ජා ගුණසම්පත්ති, අධිකාරො ච ඡන්දතා; අට්ඨධම්මසමොධානා, අභිනීහාරො සමිජ්ඣතීති. (බු. වං. 2.59) – ความเป็นมนุษย์ ความถึงพร้อมแห่งเพศ เหตุ การได้เห็นพระศาสดา การบวช ความถึงพร้อมแห่งคุณ การกระทำยิ่ง และความมีฉันทะ เมื่อธรรมแปดประการนี้ประชุมพร้อมกัน การตั้งความปรารถนาอย่างยิ่งย่อมสำเร็จ ඉමානි හි පණිධානසම්පත්තිකාරණානි. ඉති පණිධානම්පි සම්පාදෙතුං අසමත්ථාය ඉත්ථියා කුතො බුද්ධභාවොති ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො යං ඉත්ථී අස්ස අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති වුත්තං. සබ්බාකාරපරිපූරො ච පුඤ්ඤුස්සයො සබ්බාකාරපරිපූරමෙව අත්තභාවං නිබ්බත්තෙතීති පුරිසොව අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො. จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เป็นเหตุแห่งความสำเร็จในการตั้งความปรารถนา เพราะเหตุนี้ สำหรับสตรีผู้ไม่สามารถแม้จะทำให้การตั้งความปรารถนาสำเร็จได้ ความเป็นพระพุทธเจ้าจะมีมาแต่ที่ไหน ดังนั้นจึงมีพระดำรัสว่า ‘ข้อที่สตรีพึงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น มิใช่ฐานะ มิใช่โอกาสที่จะมีได้’ และกองบุญที่บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ย่อมยังอัตภาพที่บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงนั่นเองให้บังเกิด เพราะเหตุนั้น บุรุษเท่านั้นจึงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ යං ඉත්ථී රාජා අස්ස චක්කවත්තීතිආදීසුපි යස්මා ඉත්ථියා කොසොහිතවත්ථගුය්හතාදීනං අභාවෙන ලක්ඛණානි න පරිපූරෙන්ති, ඉත්ථිරතනාභාවෙන සත්තරතනසමඞ්ගිතා න සම්පජ්ජති, සබ්බමනුස්සෙහි ච අධිකො අත්තභාවො න හොති, තස්මා ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො යං ඉත්ථී රාජා අස්ස චක්කවත්තී’’ති වුත්තං. යස්මා ච සක්කත්තාදීනි තීණි ඨානානි උත්තමානි, ඉත්ථිලිඞ්ගඤ්ච හීනං, තස්මා තස්සා සක්කත්තාදීනිපි පටිසිද්ධානි. แม้ในข้อว่า "ข้อที่สตรีพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ" เป็นต้น พึงทราบความดังนี้ เพราะเหตุที่สำหรับสตรี ลักษณะมหาบุรุษย่อมไม่บริบูรณ์ เพราะไม่มีลักษณะมีคุยหฐานเร้นอยู่ในฝักเป็นต้น, ความเป็นผู้เพียบพร้อมด้วยรัตนะ ๗ ประการย่อมไม่สำเร็จ เพราะไม่มีอิตถีรัตนะ, และอัตภาพที่ยิ่งกว่ามนุษย์ทั้งปวงย่อมไม่มี, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ข้อที่สตรีพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ นั่นไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้" และเพราะเหตุที่ฐานะ ๓ อย่าง มีความเป็นท้าวสักกะเป็นต้น เป็นตำแหน่งสูงสุด ส่วนอิตถีเพศเป็นเพศที่ต่ำทราม เพราะเหตุนั้น แม้ความเป็นท้าวสักกะเป็นต้น ก็เป็นสิ่งต้องห้ามสำหรับสตรีนั้น නනු ච යථා ඉත්ථිලිඞ්ගං, එවං පුරිසලිඞ්ගම්පි බ්‍රහ්මලොකෙ නත්ථි? තස්මා ‘‘යං පුරිසො බ්‍රහ්මත්තං කරෙය්‍ය, ඨානමෙතං විජ්ජතී’’තිපි න වත්තබ්බං සියාති. නො න වත්තබ්බං. කස්මා? ඉධ පුරිසස්ස තත්ථ නිබ්බත්තනතො. බ්‍රහ්මත්තන්ති හි මහාබ්‍රහ්මත්තං අධිප්පෙතං. ඉත්ථී ච ඉධ ඣානං භාවෙත්වා කාලං කත්වා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති, න මහාබ්‍රහ්මානං, පුරිසො පන තත්ථ න උප්පජ්ජතීති න වත්තබ්බො. සමානෙපි චෙත්ථ උභයලිඞ්ගාභාවෙ පුරිසසණ්ඨානාව බ්‍රහ්මානො, න ඉත්ථිසණ්ඨානා, තස්මා සුවුත්තමෙවෙතං. ก็ถามว่า ในพรหมโลกไม่มีปุริสลิงค์เหมือนไม่มีอิตถีลิงค์มิใช่หรือ? เพราะเหตุนั้น แม้คำว่า "ข้อที่บุรุษพึงกระทำความเป็นพรหม นั่นเป็นฐานะที่จะมีได้" ก็ไม่ควรกล่าว ใช่หรือไม่? ตอบว่า ไม่ใช่ไม่ควรกล่าว (คือควรกล่าวนั่นเอง) ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะบุรุษในโลกนี้ย่อมบังเกิดในพรหมโลกนั้นได้ จริงอยู่ โดยคำว่า "ความเป็นพรหม" ท่านประสงค์เอาความเป็นมหาพรหม และสตรีในโลกนี้ เจริญฌานแล้ว ทำกาละแล้ว ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งพรหมปาริสัชชาพรหมได้ แต่เข้าถึงความเป็นสหายแห่งมหาพรหมไม่ได้ ส่วนบุรุษจะบังเกิดในพรหมโลกนั้นไม่ได้ ดังนี้ เป็นคำที่กล่าวไม่ได้ และในพรหมโลกนั้น แม้การไม่มีอุภยลิงค์จะเสมอกัน แต่พรหมทั้งหลายมีสัณฐานเป็นบุรุษเท่านั้น ไม่มีสัณฐานเป็นสตรี เพราะเหตุนั้น คำนี้จึงเป็นคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว 131. කායදුච්චරිතස්සාතිආදීසු [Pg.87] යථා නිම්බබීජකොසාතකීබීජාදීනි මධුරඵලං න නිබ්බත්තෙන්ති, අසාතං අමධුරමෙව නිබ්බත්තෙන්ති, එවං කායදුච්චරිතාදීනි මධුරවිපාකං න නිබ්බත්තෙන්ති, අමධුරමෙව විපාකං නිබ්බත්තෙන්ති. යථා ච උච්ඡුබීජසාලිබීජාදීනි මධුරං සාදුරසමෙව ඵලං නිබ්බත්තෙන්ති, න අසාතං කටුකං, එවං කායසුචරිතාදීනි මධුරමෙව විපාකං නිබ්බත්තෙන්ති, න අමධුරං. වුත්තම්පි චෙතං – ๑๓๑. ในข้อว่า "แห่งกายทุจริต" เป็นต้น มีนัยดังนี้: เปรียบเหมือนเมล็ดสะเดา เมล็ดบวบขมเป็นต้น ย่อมไม่ให้เกิดผลหวาน ให้เกิดแต่ผลที่ไม่น่าพอใจ ไม่หวาน ฉันใด กายทุจริตเป็นต้น ก็ย่อมไม่ให้เกิดวิบากที่น่าพอใจ ให้เกิดแต่วิบากที่ไม่น่าพอใจ ฉันนั้น และเปรียบเหมือนเมล็ดอ้อย เมล็ดข้าวสาลีเป็นต้น ย่อมให้เกิดผลที่หวาน มีรสอร่อยเท่านั้น ไม่ให้เกิดผลที่ไม่น่าพอใจ มีรสขม ฉันใด กายสุจริตเป็นต้น ก็ย่อมให้เกิดวิบากที่น่าพอใจเท่านั้น ไม่ให้เกิดวิบากที่ไม่น่าพอใจ ฉันนั้น และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า – ‘‘යාදිසං වපතෙ බීජං, තාදිසං හරතෙ ඵලං; කල්‍යාණකාරී කල්‍යාණං, පාපකාරී ච පාපක’’න්ති. (සං. නි. 1.256); บุคคลหว่านพืชเช่นใด ย่อมเก็บเกี่ยวผลเช่นนั้น ผู้ทำกรรมดี ย่อมได้ผลดี ส่วนผู้ทำกรรมชั่ว ย่อมได้ผลชั่ว තස්මා ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො යං කායදුච්චරිතස්සා’’තිආදි වුත්තං. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ข้อที่กายทุจริต... นั่นไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้" කායදුච්චරිතසමඞ්ගීතිආදීසු සමඞ්ගීති පඤ්චවිධා සමඞ්ගිතා ආයූහනසමඞ්ගිතා චෙතනාසමඞ්ගිතා කම්මසමඞ්ගිතා විපාකසමඞ්ගිතා, උපට්ඨානසමඞ්ගිතාති. තත්ථ කුසලාකුසලකම්මායූහනක්ඛණෙ ආයූහනසමඞ්ගිතාති වුච්චති. තථා චෙතනාසමඞ්ගිතා. යාව පන අරහත්තං න පාපුණන්ති, තාව සබ්බෙපි සත්තා පුබ්බෙ උපචිතං විපාකාරහං කම්මං සන්ධාය ‘‘කම්මසමඞ්ගිනො’’ති වුච්චන්ති, එසා කම්මසමඞ්ගිතා. විපාකසමඞ්ගිතා විපාකක්ඛණෙයෙව වෙදිතබ්බා. යාව පන සත්තා අරහත්තං න පාපුණන්ති, තාව නෙසං තතො තතො චවිත්වා නිරයෙ තාව උප්පජ්ජමානානං අග්ගිජාලලොහකුම්භිආදීහි උපට්ඨානාකාරෙහි නිරයො, ගබ්භසෙය්‍යකත්තං ආපජ්ජමානානං මාතුකුච්ඡි, දෙවෙසු උප්පජ්ජමානානං කප්පරුක්ඛවිමානාදීහි උපට්ඨානාකාරෙහි දෙවලොකොති එවං උප්පත්තිනිමිත්තං උපට්ඨාති, ඉති නෙසං ඉමිනා උප්පත්තිනිමිත්තඋපට්ඨානෙන අපරිමුත්තතා උපට්ඨානසමඞ්ගිතා නාම. සා චලති සෙසා නිච්චලා. නිරයෙ හි උපට්ඨිතෙපි දෙවලොකො උපට්ඨාති, දෙවලොකෙ උපට්ඨිතෙපි නිරයො උපට්ඨාති, මනුස්සලොකෙ උපට්ඨිතෙපි තිරච්ඡානයොනි උපට්ඨාති, තිරච්ඡානයොනියා ච උපට්ඨිතායපි මනුස්සලොකො උපට්ඨාතියෙව. ในข้อว่า "ผู้พร้อมด้วยกายทุจริต" เป็นต้น คำว่า "สมังคี" นั้น พึงทราบว่า ความเป็นผู้พร้อม (สมังคิตา) มี ๕ อย่าง คือ อายูหนสมังคิตา เจตนสมังคิตา กัมมสมังคิตา วิปากสมังคิตา และอุปัฏฐานสมังคิตา ใน ๕ อย่างนั้น ในขณะที่สั่งสมกุศลกรรมและอกุศลกรรม เรียกว่า อายูหนสมังคิตา เจตนสมังคิตา ก็เช่นเดียวกัน ส่วนตราบใดที่สัตว์ทั้งหลายยังไม่บรรลุพระอรหัต ตราบนั้น สัตว์ทั้งปวงอาศัยกรรมที่ควรให้ผลซึ่งตนสั่งสมไว้ในกาลก่อน จึงถูกเรียกว่า "ผู้พร้อมด้วยกรรม" (กัมมสมังคี) นี้คือ กัมมสมังคิตา วิปากสมังคิตา พึงทราบในขณะที่วิบากเกิดขึ้นเท่านั้น ส่วนตราบใดที่สัตว์ทั้งหลายยังไม่บรรลุพระอรหัต ตราบนั้น เมื่อพวกเขาจุติจากภพนั้นๆ แล้ว อุปปัตตินิมิตย่อมปรากฏขึ้น คือ สำหรับผู้ที่จะเกิดในนรก นรกย่อมปรากฏโดยอาการที่ปรากฏมีเปลวไฟและหม้อเหล็กเป็นต้น, สำหรับผู้ที่จะเข้าถึงการนอนในครรภ์ ครรภ์ของมารดาย่อมปรากฏ, สำหรับผู้ที่จะเกิดในเทวโลก เทวโลกย่อมปรากฏโดยอาการที่ปรากฏมีต้นกัลปพฤกษ์และวิมานเป็นต้น, ด้วยประการฉะนี้ ดังนั้น ความที่สัตว์เหล่านั้นยังไม่พ้นไปจากการปรากฏแห่งอุปปัตตินิมิตนี้ ชื่อว่า อุปัฏฐานสมังคิตา สมังคิตานั้นย่อมเปลี่ยนแปลงได้ ส่วนที่เหลือย่อมไม่เปลี่ยนแปลง จริงอยู่ แม้เมื่อนรกปรากฏแล้ว เทวโลกก็ปรากฏได้, แม้เมื่อเทวโลกปรากฏแล้ว นรกก็ปรากฏได้, แม้เมื่อมนุษยโลกปรากฏแล้ว กำเนิดดิรัจฉานก็ปรากฏได้, และแม้เมื่อกำเนิดดิรัจฉานปรากฏแล้ว มนุษยโลกก็ย่อมปรากฏได้เหมือนกัน තත්‍රිදං වත්ථු – සොණගිරිපාදෙ කිර අචෙලවිහාරෙ සොණත්ථෙරො නාම එකො ධම්මකථිකො, තස්ස පිතා සුනඛජීවිකො අහොසි. ථෙරො තං පටිබාහන්තොපි සංවරෙ ඨපෙතුං අසක්කොන්තො ‘‘මා නස්සි ජරකො’’ති [Pg.88] මහල්ලකකාලෙ අකාමකං පබ්බාජෙසි. තස්ස ගිලානසෙය්‍යාය නිපන්නස්ස නිරයො උපට්ඨාති, සොණගිරිපාදතො මහන්තා මහන්තා සුනඛා ආගන්ත්වා ඛාදිතුකාමා විය සම්පරිවාරෙසුං. සො මහාභයභීතො – ‘‘වාරෙහි, තාත සොණ, වාරෙහි, තාත සොණා’’ති ආහ. කිං මහාථෙරාති. න පස්සසි තාතාති තං පවත්තිං ආචික්ඛි. සොණත්ථෙරො – ‘‘කථඤ්හි නාම මාදිසස්ස පිතා නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති, පතිට්ඨා’ස්ස භවිස්සාමී’’ති සාමණෙරෙහි නානාපුප්ඵානි ආහරාපෙත්වා චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණෙසු තලසන්ථරණපූජං ආසනපූජඤ්ච කාරෙත්වා පිතරං මඤ්චෙන චෙතියඞ්ගණං ආහරිත්වා මඤ්චෙ නිසීදාපෙත්වා – ‘‘අයං මහාථෙර-පූජා තුම්හාකං අත්ථාය කතා ‘අයං මෙ භගවා දුග්ගතපණ්ණාකාරො’ති වත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා චිත්තං පසාදෙහී’’ති ආහ. සො මහාථෙරො පූජං දිස්වා තථා කරොන්තො චිත්තං පසාදෙසි, තාවදෙවස්ස දෙවලොකො උපට්ඨාසි, නන්දනවන-චිත්තලතාවන-මිස්සකවන-ඵාරුසකවනවිමානානි චෙව නාටකානි ච පරිවාරෙත්වා ඨිතානි විය අහෙසුං. සො ‘‘අපෙථ අපෙථ සොණා’’ති ආහ. කිමිදං ථෙරාති? එතා තෙ, තාත, මාතරො ආගච්ඡන්තීති. ථෙරො ‘‘සග්ගො උපට්ඨිතො මහාථෙරස්සා’’ති චින්තෙසි. එවං උපට්ඨානසමඞ්ගිතා චලතීති වෙදිතබ්බා. එතාසු සමඞ්ගිතාසු ඉධ ආයූහනචෙතනාකම්මසමඞ්ගිතාවසෙන කායදුච්චරිතසමඞ්ගීතිආදි වුත්තං. ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าดังนี้: ได้ยินว่า ที่อเจลวิหาร ณ เชิงเขาโสณคิรี มีพระธรรมกถึกรูปหนึ่งชื่อว่าพระโสณเถระ บิดาของท่านเป็นพรานเลี้ยงชีพด้วยสุนัข พระเถระแม้จะพยายามห้ามปรามท่าน ก็ไม่สามารถจะตั้งท่านไว้ในความสำรวมได้ จึงคิดว่า "ขอคนแก่คนนี้อย่าได้ฉิบหายเลย" แล้วให้ท่านบวชทั้งที่ไม่เต็มใจในวัยชรา เมื่อท่านนอนป่วยอยู่บนเตียง นรกได้ปรากฏขึ้น สุนัขตัวใหญ่ๆ มาจากเชิงเขาโสณคิรีเข้ารุมล้อมประหนึ่งจะกัดกิน ท่านผู้หวาดกลัวภัยใหญ่หลวงจึงร้องว่า "โสณะลูกพ่อ ช่วยห้ามที โสณะลูกพ่อ ช่วยห้ามที" พระเถระถามว่า "อะไรหรือขอรับ พระมหาเถระ?" ท่านตอบว่า "ลูกไม่เห็นหรือ?" แล้วเล่าเรื่องนั้นให้ฟัง พระโสณเถระคิดว่า "ทำอย่างไรหนอ บิดาของคนเช่นเราจึงจักบังเกิดในนรกได้ เราจักเป็นที่พึ่งของท่าน" แล้วจึงให้สามเณรทั้งหลายนำดอกไม้นานาชนิดมา จัดให้มีการบูชาด้วยการปูลาดพื้นและการบูชาอาสนะที่ลานพระเจดีย์และลานพระศรีมหาโพธิ์ แล้วนำบิดามาที่ลานพระเจดีย์ด้วยเตียง ให้ท่านนั่งบนเตียงแล้วกล่าวว่า "พระมหาเถระ การบูชานี้ข้าพเจ้าทำเพื่อประโยชน์ของท่าน ขอท่านจงกล่าวว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาค นี้เป็นบรรณาการของคนยากจน' แล้วจงไหว้พระผู้มีพระภาค ทำจิตให้เลื่อมใสเถิด" พระมหาเถระนั้นเห็นการบูชาแล้ว กระทำตามนั้น ก็ทำจิตให้เลื่อมใส ในทันใดนั้นเอง เทวโลกก็ปรากฏแก่ท่าน ป่านันทวัน ป่าจิตตลดา ป่ามิสสกวัน ป่าผารุสกวัน วิมานทั้งหลาย และเหล่านางฟ้อน ได้ปรากฏประหนึ่งยืนแวดล้อมอยู่ ท่านจึงกล่าวว่า "พวกนางแพศยา จงหลีกไป จงหลีกไป" พระเถระถามว่า "นี่อะไรหรือขอรับ?" ท่านตอบว่า "ลูกเอ๋ย นั่นมารดาของเจ้าทั้งหลายกำลังมา" พระเถระจึงคิดว่า "สวรรค์ปรากฏแก่พระมหาเถระแล้ว" พึงทราบว่า อุปัฏฐานสมังคิตา ย่อมเปลี่ยนแปลงได้ ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาสมังคิตาเหล่านั้น ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสคำเป็นต้นว่า "ผู้พร้อมด้วยกายทุจริต" โดยนัยแห่งอายูหนสมังคิตา เจตนสมังคิตา และกัมมสมังคิตา 132. එවං වුත්තෙ ආයස්මා ආනන්දොති ‘‘එවං භගවතා ඉමස්මිං සුත්තෙ වුත්තෙ ථෙරො ආදිතො පට්ඨාය සබ්බසුත්තං සමන්නාහරිත්වා එවං සස්සිරිකං කත්වා දෙසිතසුත්තස්ස නාම භගවතා නාමං න ගහිතං. හන්දස්ස නාමං ගණ්හාපෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා භගවන්තං එතදවොච. ๑๓๒. บทว่า เอวํ วุตฺเต อายสฺมา อานนฺโท ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้อย่างนี้แล้ว พระเถระ (พระอานนท์) ใคร่ครวญพระสูตรทั้งหมดตั้งแต่ต้นแล้ว คิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงตั้งชื่อพระสูตรที่ทรงแสดงไว้พร้อมทั้งอรรถพร้อมทั้งพยัญชนะอย่างนี้ เอาเถิด เราจะทูลขอให้ทรงตั้งชื่อ’ ดังนี้แล้ว จึงได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาค තස්මා තිහ ත්වන්තිආදීසු අයං අත්ථයොජනා – ในบทว่า ตสฺมา ติห ตฺวํ เป็นต้น มีการประกอบความดังนี้ ආනන්ද, යස්මා ඉමස්මිං ධම්මපරියායෙ ‘‘අට්ඨාරස ඛො ඉමා, ආනන්ද, ධාතුයො, ඡ ඉමා, ආනන්ද, ධාතුයො’’ති එවං බහුධාතුයො විභත්තා, තස්මා තිහ ත්වං ඉමං ධම්මපරියායං බහුධාතුකොතිපි නං ධාරෙහි. යස්මා පනෙත්ථ ධාතුආයතනපටිච්චසමුප්පාදට්ඨානාට්ඨානවසෙන චත්තාරො පරිවට්ටා කථිතා[Pg.89], තස්මා චතුපරිවට්ටොතිපි නං ධාරෙහි. යස්මා ච ආදාසං ඔලොකෙන්තස්ස මුඛනිමිත්තං විය ඉමං ධම්මපරියායං ඔලොකෙන්තස්ස එතෙ ධාතුආදයො අත්ථා පාකටා හොන්ති, තස්මා ධම්මාදාසොතිපි නං ධාරෙහි. යස්මා ච යථා නාම පරසෙනමද්දනා යොධා සඞ්ගාමතූරියං පග්ගහෙත්වා පරසෙනං පවිසිත්වා සපත්තෙ මද්දිත්වා අත්තනො ජයං ගණ්හන්ති, එවමෙව කිලෙසසෙනමද්දනා යොගිනො ඉධ වුත්තවසෙන විපස්සනං පග්ගහෙත්වා කිලෙසෙ මද්දිත්වා අත්තනො අරහත්තජයං ගණ්හන්ති, තස්මා අමතදුන්දුභීතිපි නං ධාරෙහි. යස්මා ච යථා සඞ්ගාමයොධා පඤ්චාවුධං ගහෙත්වා පරසෙනං විද්ධංසෙත්වා ජයං ගණ්හන්ති, එවං යොගිනොපි ඉධ වුත්තං විපස්සනාවුධං ගහෙත්වා කිලෙසසෙනං විද්ධංසෙත්වා අරහත්තජයං ගණ්හන්ති. තස්මා අනුත්තරො සඞ්ගාමවිජයොතිපි නං ධාරෙහීති. อานนท์ เพราะเหตุที่ในธรรมบรรยายนี้ ธาตุเป็นอันมาก คือ ‘อานนท์ ธาตุเหล่านี้ ๑๘ อย่าง, อานนท์ ธาตุเหล่านี้ ๖ อย่าง’ ดังนี้ อันเราจำแนกไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า พหุธาตุกะ. เพราะเหตุที่ในธรรมบรรยายนี้ ปริวัฏฏ์ ๔ คือ ธาตุ อายตนะ ปฏิจจสมุปบาท ฐานาฐานะ เราได้กล่าวไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า จตุปริวัฏฏะ. และเพราะเหตุที่เมื่อบุคคลพิจารณาธรรมบรรยายนี้ อรรถเหล่านี้คือธาตุเป็นต้น ย่อมปรากฏชัด เหมือนนิมิตแห่งใบหน้าของผู้ส่องดูคันฉ่อง เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า ธรรมาทาสะ. และเพราะเหตุที่เปรียบเหมือนเหล่านักรบผู้บดขยี้กองทัพข้าศึก ประโคมกลองศึกแล้วเข้าไปสู่กองทัพข้าศึก บดขยี้ศัตรูแล้วยึดเอาชัยชนะของตนไว้ได้ ฉันใด โยคีบุคคลผู้บดขยี้เสนาคือกิเลส ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ยกวิปัสสนาขึ้นตามนัยที่กล่าวไว้ในพระสูตรนี้แล้ว บดขยี้กิเลสทั้งหลายแล้ว ยึดเอาอรหัตตชัยของตนไว้ได้ เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า อมตทุนทุภิ. และเพราะเหตุที่เปรียบเหมือนนักรบในสนามรบ ถืออาวุธ ๕ อย่าง ทำลายกองทัพข้าศึกแล้วยึดเอาชัยชนะไว้ได้ ฉันใด แม้โยคีบุคคลก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถือเอาวิปัสสนาวุธที่กล่าวไว้ในพระสูตรนี้แล้ว ทำลายเสนาคือกิเลสแล้ว ยึดเอาอรหัตตชัยไว้ได้ เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า อนุตตรสังคามวิชัย ดังนี้ පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย බහුධාතුකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพหุธาตุกสูตร จบ 6. ඉසිගිලිසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอิสิคิลิสูตร 133. එවං මෙ සුතන්ති ඉසිගිලිසුත්තං. තත්ථ අඤ්ඤාව සමඤ්ඤා අහොසීති ඉසිගිලිස්ස ඉසිගිලීති සමඤ්ඤාය උප්පන්නකාලෙ වෙභාරො න වෙභාරොති පඤ්ඤායිත්ථ, අඤ්ඤායෙවස්ස සමඤ්ඤා අහොසි. අඤ්ඤා පඤ්ඤත්තීති ඉදං පුරිමපදස්සෙව වෙවචනං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ๑๓๓. อิสิคิลิสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญาว สมญฺญา อโหสิ ความว่า ในกาลที่ชื่อว่า อิสิคิลิ ของภูเขาอิสิคิลิเกิดขึ้น ภูเขาเวภาระก็ไม่ปรากฏชื่อว่า เวภาระ แต่มีชื่ออย่างอื่น. บทว่า อญฺญา ปญฺญตฺติ นี้ เป็นไวพจน์ของบทก่อนนั่นเอง. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน තදා කිර භගවා සායන්හසමයෙ සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා යස්මිං ඨානෙ නිසින්නානං පඤ්ච පබ්බතා පඤ්ඤායන්ති, තත්ථ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො නිසීදිත්වා ඉමෙ පඤ්ච පබ්බතෙ පටිපාටියා ආචික්ඛි. තත්ථ න භගවතො පබ්බතෙහි අත්ථො අත්ථි, ඉති ඉමෙසු පන පබ්බතෙසු පටිපාටියා කථියමානෙසු ඉසිගිලිස්ස ඉසිගිලිභාවො කථෙතබ්බො හොති. තස්මිං කථියමානෙ පදුමවතියා පුත්තානං පඤ්චසතානං පච්චෙකබුද්ධානං නාමානි චෙව පදුමවතියා ච පත්ථනා කථෙතබ්බා භවිස්සතීති භගවා ඉමං පඤ්ච පබ්බතපටිපාටිං ආචික්ඛි. ได้ยินว่า ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากสมาบัติในเวลาเย็น เสด็จออกจากพระคันธกุฎี ประทับนั่งในที่ที่เมื่อนั่งแล้วจะมองเห็นภูเขา ๕ ลูก โดยมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม แล้วได้ตรัสบอกชื่อภูเขา ๕ ลูกนี้ตามลำดับ. ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคไม่มีพระประสงค์จะตรัสถึงภูเขา (ลูกอื่น) แต่เมื่อตรัสถึงภูเขาเหล่านี้ตามลำดับ ก็จำต้องตรัสถึงความเป็นอิสิคิลิของภูเขาอิสิคิลิ. เมื่อตรัสถึงเรื่องนั้น ก็จะต้องตรัสถึงชื่อของพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์ผู้เป็นโอรสของพระนางปทุมวดี และความปรารถนาของพระนางปทุมวดีด้วย ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสบอกลำดับภูเขา ๕ ลูกนี้ පවිසන්තා [Pg.90] දිස්සන්ති පවිට්ඨා න දිස්සන්තීති යථාඵාසුකට්ඨානෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කතභත්තකිච්චා ආගන්ත්වා චෙතියගබ්භෙ යමකමහාද්වාරං විවරන්තා විය තං පබ්බතං ද්වෙධා කත්වා අන්තො පවිසිත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානානි මාපෙත්වා තත්ථ වසිංසු, තස්මා එවමාහ. ඉමෙ ඉසීති ඉමෙ පච්චෙකබුද්ධඉසී. บทว่า ปวิสนฺตา ทิสฺสนฺติ ปวิฏฺฐา น ทิสฺสนฺติ ความว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายเที่ยวบิณฑบาตในที่ที่สบาย ๆ แล้ว ทำภัตกิจเสร็จแล้ว กลับมา ทำภูเขานั้นให้แยกเป็นสองส่วนประดุจเปิดบานประตูใหญ่ที่เป็นคู่ในเจดียสถาน เข้าไปภายใน เนรมิตที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันแล้ว อยู่ในที่นั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า อิเม อิสี ความว่า พระฤาษีคือพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านี้ කදා පන තෙ තත්ථ වසිංසු? අතීතෙ කිර අනුප්පන්නෙ තථාගතෙ බාරාණසිං උපනිස්සාය එකස්මිං ගාමකෙ එකා කුලධීතා ඛෙත්තං රක්ඛමානා එකස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස පඤ්චහි ලාජාසතෙහි සද්ධිං එකං පදුමපුප්ඵං දත්වා පඤ්ච පුත්තසතානි පත්ථෙසි. තස්මිංයෙව ච ඛණෙ පඤ්චසතා මිගලුද්දකා මධුරමංසං දත්වා ‘‘එතිස්සා පුත්තා භවෙය්‍යාමා’’ති පත්ථයිංසු. සා යාවතායුකං ඨත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා, තතො චුතා ජාතස්සරෙ පදුමගබ්භෙ නිබ්බත්ති. තමෙකො තාපසො දිස්වා පටිජග්ගි, තස්සා විචරන්තියාව පාදුද්ධාරෙ පාදුද්ධාරෙ භූමිතො පදුමානි උට්ඨහන්ති. එකො වනචරකො දිස්වා බාරාණසිරඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා නං ආහරාපෙත්වා අග්ගමහෙසිං අකාසි, තස්සා ගබ්භො සණ්ඨාසි. මහාපදුමකුමාරො මාතුකුච්ඡියං වසි, සෙසා ගබ්භමලං නිස්සා නිබ්බත්තා. වයප්පත්තා උය්‍යානෙ පදුමස්සරෙ කීළන්තා එකෙකස්මිං පදුමෙ නිසීදිත්වා ඛයවයං පට්ඨපෙත්වා පච්චෙකබොධිඤාණං නිබ්බත්තයිංසු. අයං තෙසං බ්‍යාකරණගාථා අහොසි – ก็พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นอยู่ในที่นั้นเมื่อไร? ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระตถาคตยังไม่เสด็จอุบัติขึ้น กุลธิดาคนหนึ่งในหมู่บ้านแห่งหนึ่งใกล้กรุงพาราณสี กำลังเฝ้านา ได้ถวายข้าวตอก ๕๐๐ กับดอกบัว ๑ ดอกแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่ง แล้วปรารถนาบุตร ๕๐๐ คน. และในขณะนั้นเอง นายพรานเนื้อ ๕๐๐ คน ได้ถวายเนื้ออันมีรสอร่อยแล้วปรารถนาว่า ‘ขอให้ข้าพเจ้าทั้งหลายได้เป็นบุตรของนาง’. นางดำรงอยู่จนสิ้นอายุขัยแล้วบังเกิดในเทวโลก จุติจากเทวโลกนั้นแล้วบังเกิดในครรภ์ปทุมในสระชาตัสระ. ดาบสองค์หนึ่งพบแล้วเลี้ยงดูนาง. เมื่อนางเดินไป ๆ ดอกบัวก็ผุดขึ้นจากแผ่นดินทุก ๆ ย่างก้าว. พรานป่าคนหนึ่งเห็นแล้วจึงกราบทูลแด่พระราชาแห่งกรุงพาราณสี. พระราชาทรงให้นำนางมาแล้วทรงแต่งตั้งเป็นอัครมเหสี. ครรภ์ได้ตั้งขึ้นแก่นาง. มหาปทุมกุมารอยู่ในพระครรภ์ของพระมารดา ส่วนที่เหลืออาศัยมลทินแห่งครรภ์บังเกิดขึ้น. เมื่อเจริญวัยแล้ว ขณะกำลังเล่นอยู่ในสระบัวในอุทยาน นั่งอยู่บนดอกบัวแต่ละดอกแล้ว ตั้งความสิ้นและความเสื่อมขึ้น บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ. คาถาพยากรณ์ของท่านเหล่านั้นได้มีดังนี้ ‘‘සරොරුහං පදුමපලාසපත්තජං, සුපුප්ඵිතං භමරගණානුචිණ්ණං; අනිච්චතායුපගතං විදිත්වා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. บุคคลรู้แจ้งดอกบัวซึ่งเกิดในสระ เกิดพร้อมกับกลีบและใบบัว บานสะพรั่ง หมู่ภมรเคล้าคลึง ว่าเป็นของถึงแล้วซึ่งความไม่เที่ยง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ฉะนี้แล තස්මිං කාලෙ තෙ තත්ථ වසිංසු, තදා චස්ස පබ්බතස්ස ඉසිගිලීති සමඤ්ඤා උදපාදි. ในกาลนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นได้อยู่ในที่นั้น และในครั้งนั้นเอง ชื่อว่า อิสิคิลิ ก็ได้เกิดขึ้นแก่ภูเขาลูกนั้น 135. යෙ සත්තසාරාති අරිට්ඨො උපරිට්ඨො තගරසිඛී යසස්සී සුදස්සනො පියදස්සී ගන්ධාරො පිණ්ඩොලො උපාසභො නීතො තථො සුතවා භාවිතත්තොති තෙරසන්නං පච්චෙකබුද්ධානං නාමානි වත්වා ඉදානි තෙසඤ්ච අඤ්ඤෙසඤ්ච ගාථාබන්ධෙන නාමානි ආචික්ඛන්තො යෙ සත්තසාරාතිආදිමාහ[Pg.91]. තත්ථ සත්තසාරාති සත්තානං සාරභූතා. අනීඝාති නිද්දුක්ඛා. නිරාසාති නිත්තණ්හා. ๑๓๕. ในบทว่า เย สตฺตสารา เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสพระนามของพระปัจเจกพุทธเจ้า ๑๓ องค์ คือ อริฏฐะ อุปริฏฐะ ตครสิขี ยสัสสี สุทัสสนะ ปิยทัสสี คันธาระ ปิณโฑละ อุปาสภะ นีตะ ตถะ สุตวา ภาวิตัตตะ แล้ว บัดนี้ เมื่อจะตรัสบอกพระนามของท่านเหล่านั้นและท่านอื่น ๆ ด้วยคาถาประพันธ์ จึงตรัสคำมีอาทิว่า เย สตฺตสารา. ในบทเหล่านั้น บทว่า สตฺตสารา ความว่า ผู้เป็นสาระของสัตว์ทั้งหลาย. บทว่า อนีฆา ความว่า ผู้ไม่มีทุกข์. บทว่า นิราสา ความว่า ผู้ไม่มีตัณหา ද්වෙ ජාලිනොති චූළජාලි මහාජාලීති ද්වෙ ජාලිනාමකා. සන්තචිත්තොති ඉදම්පි එකස්ස නාමමෙව. පස්සි ජහි උපධිදුක්ඛමූලන්ති එත්ථ පස්සි නාම සො පච්චෙකබුද්ධො, දුක්ඛස්ස පන මූලං උපධිං ජහීති අයමස්ස ථුති. අපරාජිතොතිපි එකස්ස නාමමෙව. ในบทว่า ทฺเว ชาลีโน ความว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้มีพระนามว่าชาลี ๒ องค์ คือ จูฬชาลี และมหาชาลี. แม้ในบทว่า สนฺตจิตฺโต นี้ ก็เป็นพระนามของพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งนั่นเทียว. ในบทว่า ปสฺสิ ชหิ อุปธิทุกฺขมูลํ นี้ พระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงพระนามว่า ปัสสิ ส่วนคำว่า ทรงละอุปธิอันเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์ นี้เป็นคำสรรเสริญพระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้น. แม้บทว่า อปราชิโต ก็เป็นพระนามของพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งนั่นเทียว. සත්ථා පවත්තා සරභඞ්ගො ලොමහංසො උච්චඞ්ගමායොති ඉමෙ පඤ්ච ජනා. අසිතො අනාසවො මනොමයොති ඉමෙපි තයො ජනා. මානච්ඡිදො ච බන්ධුමාති බන්ධුමා නාම එකො, මානස්ස පන ඡින්නත්තා මානච්ඡිදොති වුත්තො. තදාධිමුත්තොතිපි නාමමෙව. ในบทว่า สตฺถา ปวตฺตา สรภงฺโค โลมหํโส อุจฺจงฺคมาโย ความว่า ชน ๕ ท่านเหล่านี้ (คือพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕ องค์). ในบทว่า อสิโต อนาสโว มโนมโย ความว่า แม้ชน ๓ ท่านเหล่านี้ (คือพระปัจเจกพุทธเจ้า ๓ องค์). ในบทว่า มานจฺฉิโท จ พนฺธุมา ความว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งทรงพระนามว่า พันธุมา ส่วนเพราะทรงตัดมานะได้ จึงถูกเรียกว่า มานัจฉิทะ. แม้บทว่า ตทาธิมุตฺโต ก็เป็นพระนามนั่นเทียว. කෙතුම්භරාගො ච මාතඞ්ගො අරියොති ඉමෙ තයො ජනා. අථච්චුතොති අථ අච්චුතො. අච්චුතගාමබ්‍යාමඞ්කොති ඉමෙ ද්වෙ ජනා. ඛෙමාභිරතො ච සොරතොති ඉමෙ ද්වෙයෙව. ในบทว่า เกตุมฺภราโค จ มาตงฺโค อริโย ความว่า ชน ๓ ท่านเหล่านี้ (คือพระปัจเจกพุทธเจ้า ๓ องค์). ในบทว่า อถจฺจุโต ความว่า อถะ และ อัจจุตะ. ในบทว่า อจฺจุตคามพฺยามงฺโก ความว่า ชน ๒ ท่านเหล่านี้ (คือพระปัจเจกพุทธเจ้า ๒ องค์). ในบทว่า เขมาภิรโต จ โสรโต ความว่า ๒ ท่านเหล่านี้เท่านั้น. සය්හො අනොමනික්කමොති සය්හො නාම සො බුද්ධො, අනොමවීරියත්තා පන අනොමනික්කමොති වුත්තො. ආනන්දො නන්දො උපනන්දො ද්වාදසාති චත්තාරො ආනන්දා, චත්තාරො නන්දා චත්තාරො උපනන්දාති එවං ද්වාදස. භාරද්වාජො අන්තිමදෙහධාරීති භාරද්වාජො නාම සො බුද්ධො. අන්තිමදෙහධාරීති ථුති. ในบทว่า สยฺโห อโนมนิกฺกโม ความว่า พระพุทธเจ้า (ปัจเจกพุทธเจ้า) พระองค์นั้นทรงพระนามว่า สัยหะ ส่วนเพราะทรงมีความเพียรไม่ทราม จึงถูกเรียกว่า อโนมนิกกมะ. ในบทว่า อานนฺโท นนฺโท อุปนนฺโท ทฺวาทส ความว่า พระอานันทะ ๔ องค์, พระนันทะ ๔ องค์, พระอุปนันทะ ๔ องค์ รวมเป็น ๑๒ องค์อย่างนี้. ในบทว่า ภารทฺวาโช อนฺติมเทหธารี ความว่า พระพุทธเจ้า (ปัจเจกพุทธเจ้า) พระองค์นั้นทรงพระนามว่า ภารทวาชะ. คำว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย เป็นคำสรรเสริญ. තණ්හච්ඡිදොති සිඛරිස්සායං ථුති. වීතරාගොති මඞ්ගලස්ස ථුති. උසභච්ඡිදා ජාලිනිං දුක්ඛමූලන්ති උසභො නාම සො බුද්ධො දුක්ඛමූලභූතං ජාලිනිං අච්ඡිදාති අත්ථො. සන්තං පදං අජ්ඣගමොපනීතොති උපනීතො නාම සො බුද්ධො සන්තං පදං අජ්ඣගමා. වීතරාගොතිපි එකස්ස නාමමෙව. සුවිමුත්තචිත්තොති අයං කණ්හස්ස ථුති. บทว่า ตณฺหจฺฉิโท เป็นคำสรรเสริญพระสิขรี. บทว่า วีตราโค เป็นคำสรรเสริญพระมังคละ. ในบทว่า อุสภจฺฉิทา ชาลินึ ทุกฺขมูลํ ความว่า พระพุทธเจ้า (ปัจเจกพุทธเจ้า) พระองค์นั้นทรงพระนามว่า อุสภะ ทรงตัดตาข่าย (คือตัณหา) อันเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์. ในบทว่า สนฺตํ ปทํ อชฺฌคโมปนีโต ความว่า พระพุทธเจ้า (ปัจเจกพุทธเจ้า) พระองค์นั้นทรงพระนามว่า อุปนีตะ ได้บรรลุบทอันสงบ (คือนิพพาน). แม้บทว่า วีตราโค ก็เป็นพระนามของพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งนั่นเทียว. บทว่า สุวิมุตฺตจิตฺโต นี้เป็นคำสรรเสริญพระกัณหะ. එතෙ ච අඤ්ඤෙ චාති එතෙ පාළියං ආගතා ච පාළියං අනාගතා අඤ්ඤෙ ච එතෙසං එකනාමකායෙව. ඉමෙසු හි පඤ්චසු පච්චෙකබුද්ධසතෙසු ද්වෙපි තයොපි දසපි ද්වාදසපි ආනන්දාදයො විය එකනාමකා අහෙසුං. ඉති පාළියං ආගතනාමෙහෙව සබ්බෙසං නාමානි වුත්තානි [Pg.92] හොන්තීති ඉතො පරං විසුං විසුං අවත්වා ‘‘එතෙ ච අඤ්ඤෙ චා’’ති ආහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ในบทว่า เอเต จ อญฺเญ จ ความว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านี้ที่มาในบาลี และพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์อื่นๆ ที่ไม่มาในบาลี ล้วนมีพระนามเหมือนกับพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นนั่นเทียว. จริงอยู่ ในบรรดาพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์เหล่านี้ แม้ ๒ องค์, แม้ ๓ องค์, แม้ ๑๐ องค์, แม้ ๑๒ องค์ ก็ได้มีพระนามเดียวกันเหมือนพระอานันทะเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ พระนามของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหมดจึงถูกกล่าวไว้ด้วยพระนามที่มาในบาลีเท่านั้น ดังนั้น ต่อจากนี้ไป จึงไม่ตรัสแยกเป็นองค์ๆ แต่ตรัสว่า "เอเต จ อญฺเญ จ" (เหล่านี้และองค์อื่นๆ). ส่วนที่เหลือในทุกแห่งก็มีความหมายที่ชัดเจนอยู่แล้ว. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี ඉසිගිලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอิสิคิลิสูตร จบ. 7. මහාචත්තාරීසකසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถามหาจัตตารีสกสูตร 136. එවං මෙ සුතන්ති මහාචත්තාරීසකසුත්තං. තත්ථ අරියන්ති නිද්දොසං ලොකුත්තරං, නිද්දොසඤ්හි ‘‘අරිය’’න්ති වුච්චති. සම්මාසමාධින්ති මග්ගසමාධිං. සඋපනිසන්ති සපච්චයං. සපරික්ඛාරන්ති සපරිවාරං. ๑๓๖. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ มหาจัตตารีสกสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า อริยํ คือ โลกุตตรธรรมอันไม่มีโทษ, จริงอยู่ ธรรมที่ไม่มีโทษเรียกว่า "อริยะ". บทว่า สมฺมาสมาธึ คือ มรรคสมาธิ. บทว่า สอุปนิสํ คือ มีปัจจัย. บทว่า สปริกฺขารํ คือ มีบริวาร. පරික්ඛතාති පරිවාරිතා. සම්මාදිට්ඨි පුබ්බඞ්ගමා හොතීති ද්විධා සම්මාදිට්ඨි පුබ්බඞ්ගමා හොති පුරෙචාරිකා විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි ච මග්ගසම්මාදිට්ඨි ච. විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි තෙභූමකසඞ්ඛාරෙ අනිච්චාදිවසෙන පරිවීමංසති; මග්ගසම්මාදිට්ඨි පන පරිවීමංසනපරියොසානෙ භූමිලද්ධං වට්ටං සමුග්ඝාටයමානා වූපසමයමානා සීතුදකඝටසහස්සං මත්ථකෙ ආසිඤ්චමානා විය උප්පජ්ජති. යථා හි ඛෙත්තං කුරුමානො කස්සකො පඨමං අරඤ්ඤෙ රුක්ඛෙ ඡින්දති, පච්ඡා අග්ගිං දෙති, සො අග්ගි පඨමං ඡින්නෙ රුක්ඛෙ අනවසෙසෙ ඣාපෙති, එවමෙව විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි පඨමං අනිච්චාදිවසෙන සඞ්ඛාරෙ වීමංසති, මග්ගසම්මාදිට්ඨි තාය වීමංසනත්ථං සඞ්ඛාරෙ පුන අප්පවත්තිවසෙන සමුග්ඝාටයමානා උප්පජ්ජති, සා දුවිධාපි ඉධ අධිප්පෙතා. บทว่า ปริกฺขตา คือ อันแวดล้อมแล้ว. ในบทว่า สมฺมาทิฏฺฐิ ปุพฺพงฺคมา โหติ ความว่า สัมมาทิฏฐิ ๒ อย่างเป็นประธาน เป็นตัวนำ คือ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ และ มรรคสัมมาทิฏฐิ. วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิพิจารณาเตภูมิกสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น; ส่วนมรรคสัมมาทิฏฐิ ในตอนท้ายของการพิจารณา ขณะที่ถอนวัฏฏะที่ได้ภูมิแล้ว ให้สงบระงับ ย่อมเกิดขึ้นประดุจบุคคลรดน้ำเย็นพันหม้อลงบนศีรษะ. เปรียบเหมือนชาวนาผู้ทำนา ย่อมตัดต้นไม้ในป่าก่อน ภายหลังจึงจุดไฟ ไฟนั้นย่อมเผาต้นไม้ที่ตัดไว้ก่อนแล้วจนหมดสิ้น ฉันใดก็ฉันนั้น วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิย่อมพิจารณาสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นก่อน มรรคสัมมาทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นขณะที่ถอนสังขารที่วิปัสสนานั้นพิจารณาแล้วอีกโดยความไม่เป็นไป, สัมมาทิฏฐิทั้ง ๒ อย่างนั้น ท่านประสงค์เอาในที่นี้. මිච්ඡාදිට්ඨීති පජානාතීති මිච්ඡාදිට්ඨිං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති ලක්ඛණපටිවෙධෙන ආරම්මණතො පජානාති, සම්මාදිට්ඨිං කිච්චතො අසම්මොහතො පජානාති. සාස්ස හොති සම්මාදිට්ඨීති සා එවං පජානනා අස්ස සම්මාදිට්ඨි නාම හොති. ในบทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ปชานาติ ความว่า ย่อมรู้มิจฉาทิฏฐิว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา โดยปรารภอารมณ์ด้วยการแทงตลอดลักษณะ, ย่อมรู้สัมมาทิฏฐิโดยกิจและโดยความไม่หลง. ในบทว่า สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ ความว่า การรู้อย่างนั้นของบุคคลนั้น ชื่อว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ. ද්වායං වදාමීති ද්වයං වදාමි, දුවිධකොට්ඨාසං වදාමීති අත්ථො. පුඤ්ඤභාගියාති පුඤ්ඤකොට්ඨාසභූතා. උපධිවෙපක්කාති උපධිසඞ්ඛාතස්ස විපාකස්ස දායිකා. ในบทว่า ทฺวยํ วทามิ ความว่า เรากล่าวธรรม ๒ อย่าง, อธิบายว่า เรากล่าวธรรมมีส่วน ๒ อย่าง (คือ โลกิยะและโลกุตตระ). บทว่า ปุญฺญภาคิยา คือ เป็นส่วนแห่งบุญ. บทว่า อุปธิเวปักกา คือ เป็นผู้ให้วิบากอันเรียกว่าอุปธิ (คือขันธ์). පඤ්ඤා පඤ්ඤින්ද්‍රියන්තිආදීසු විභජිත්වා විභජිත්වා අමතද්වාරං පඤ්ඤපෙති දස්සෙතීති පඤ්ඤා. තස්මිං අත්ථෙ ඉන්දත්තං කරොතීති පඤ්ඤින්ද්‍රියං. අවිජ්ජාය න [Pg.93] කම්පතීති පඤ්ඤාබලං. බොජ්ඣඞ්ගප්පත්තා හුත්වා චතුසච්චධම්මෙ විචිනාතීති ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො. මග්ගසම්පත්තියා පසට්ඨා සොභනා දිට්ඨීති සම්මාදිට්ඨි. අරියමග්ගස්ස අඞ්ගන්ති මග්ගඞ්ගං. සොති සො භික්ඛු. පහානායාති පජහනත්ථාය. උපසම්පදායාති පටිලාභත්ථාය. සම්මාවායාමොති නිය්‍යානිකො කුසලවායාමො. සතොති සතියා සමන්නාගතො හුත්වා. අනුපරිධාවන්ති අනුපරිවත්තන්තීති සහජාතා ච පුරෙජාතා ච හුත්වා පරිවාරෙන්ති. එත්ථ හි සම්මාවායාමො ච සම්මාසති ච ලොකුත්තරසම්මාදිට්ඨිං සහජාතා පරිවාරෙන්ති රාජානං විය එකරථෙ ඨිතා අසිග්ගාහඡත්තග්ගාහා. විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි පන පුරෙජාතා හුත්වා පරිවාරෙති රථස්ස පුරතො පත්තිකාදයො විය. දුතියපබ්බතො පට්ඨාය පන සම්මාසඞ්කප්පාදීනං තයොපි සහජාතපරිවාරාව හොන්තීති වෙදිතබ්බා. ในบทว่า ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ เป็นต้น (ธรรมชาติ) ที่จำแนกแล้วๆ จำแนกอีก ย่อมทำให้แจ้ง แสดงประตูแห่งอมตะ (คืออริยมรรค) ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปัญญา. (ธรรมชาติ) ที่ทำความเป็นใหญ่ในกิจนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปัญญินทรีย์. (ธรรมชาติ) ที่ไม่หวั่นไหวเพราะอวิชชา ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปัญญาพละ. (ธรรมชาติ) ที่ถึงความเป็นโพชฌงค์แล้ว ย่อมเลือกเฟ้นธรรมคือสัจจะ ๔ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์. ความเห็นอันประเสริฐ งดงาม ด้วยการถึงพร้อมแห่งมรรค ฉะนั้นจึงชื่อว่า สัมมาทิฏฐิ. เป็นองค์แห่งอริยมรรค ฉะนั้นจึงชื่อว่า มัคคังคะ. บทว่า โส คือ ภิกษุนั้น. บทว่า ปหานาย คือ เพื่อละ. บทว่า อุปสมฺปทาย คือ เพื่อให้ได้. บทว่า สมฺมาวายาโม คือ กุศลวายามะอันเป็นเครื่องนำออกจากวัฏฏะ. บทว่า สโต คือ เป็นผู้ประกอบด้วยสติ. ในบทว่า อนุปริธาวนฺติ อนุปริวตฺตนฺติ คือ ย่อมแวดล้อมโดยเป็นสหชาตะและปุเรชาตะ. ในที่นี้ สัมมาวายามะและสัมมาสติย่อมแวดล้อมโลกุตตรสัมมาทิฏฐิโดยเป็นสหชาตะ เหมือนคนถือดาบและคนถือฉัตรที่ยืนอยู่ในราชรถคันเดียวกันแวดล้อมพระราชา. ส่วนวิปัสสนาสัมมาทิฏฐิย่อมแวดล้อมโดยเป็นปุเรชาตะ เหมือนทหารราบเป็นต้น (ที่เดินนำหน้า) อยู่หน้ารถพระที่นั่ง. แต่จำเริ่มแต่บรรพะที่ ๒ เป็นต้นไป พึงทราบว่า ธรรม ๓ อย่าง (สัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ) เป็นสหชาตบริวารของสัมมาสังกัปปะเป็นต้นเท่านั้น. 137. මිච්ඡාසඞ්කප්පොති පජානාතීති මිච්ඡාසඞ්කප්පං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති ලක්ඛණපටිවෙධෙන ආරම්මණතො පජානාති සම්මාසඞ්කප්පං කිච්චතො අසම්මොහතො පජානාති. ඉතො අපරෙසු සම්මාවාචාදීසුපි එවමෙව යොජනා වෙදිතබ්බා. කාමසඞ්කප්පාදයො ද්වෙධාවිතක්කසුත්තෙ (ම. නි. 1.206) වුත්තායෙව. ๑๓๗. ในบทว่า มิจฺฉาสงฺกปฺโปติ ปชานาติ ความว่า ย่อมรู้มิจฉาสังกัปปะว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา โดยปรารภอารมณ์ด้วยการแทงตลอดลักษณะ, ย่อมรู้สัมมาสังกัปปะโดยกิจและโดยความไม่หลง. แม้ในสัมมาวาจาเป็นต้นในลำดับถัดไป พึงทราบการประกอบความอย่างนี้เหมือนกัน. กามสังกัปปะเป็นต้น เราได้กล่าวไว้แล้วในเทวธาวิตักกสูตรนั่นเทียว. තක්කොතිආදීසු තක්කනවසෙන තක්කො. ස්වෙව ච උපසග්ගෙන පදං වඩ්ඪෙත්වා විතක්කොති වුත්තො, ස්වෙව සඞ්කප්පනවසෙන සඞ්කප්පො. එකග්ගො හුත්වා ආරම්මණෙ අප්පෙතීති අප්පනා. උපසග්ගෙන පන පදං වඩ්ඪෙත්වා බ්‍යප්පනාති වුත්තං. චෙතසො අභිනිරොපනාති චිත්තස්ස අභිනිරොපනා. විතක්කස්මිඤ්හි සති විතක්කො ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙති විතක්කෙ පන අසති අත්තනොයෙව ධම්මතාය චිත්තං ආරම්මණං අභිරුහති ජාතිසම්පන්නො අභිඤ්ඤාතපුරිසො විය රාජගෙහං. අනභිඤ්ඤාතස්ස හි පටිහාරෙන වා දොවාරිකෙන වා අත්ථො හොති, අභිඤ්ඤාතං ජාතිසම්පන්නං සබ්බෙ රාජරාජමහාමත්තා ජානන්තීති අත්තනොව ධම්මතාය නික්ඛමති චෙව පවිසති ච, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. වාචං සඞ්ඛරොතීති වචීසඞ්ඛාරො. එත්ථ ච ලොකියවිතක්කො වාචං සඞ්ඛරොති, න ලොකුත්තරො. කිඤ්චාපි න සඞ්ඛරොති, වචීසඞ්ඛාරොත්වෙව ච පනස්ස නාමං හොති. සම්මාසඞ්කප්පං අනුපරිධාවන්තීති ලොකුත්තරසම්මාසඞ්කප්පං පරිවාරෙන්ති. එත්ථ ච තයොපි නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදයො [Pg.94] පුබ්බභාගෙ නානාචිත්තෙසු ලබ්භන්ති, මග්ගක්ඛණෙ පන තිණ්ණම්පි කාමසඞ්කප්පාදීනඤ්ච පදච්ඡෙදං සමුග්ඝාතං කරොන්තො මග්ගඞ්ගං පූරයමානො එකොව සම්මාසඞ්කප්පො උප්පජ්ජිත්වා නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදිවසෙන තීණි නාමානි ලභති. පරතො සම්මාවාචාදීසුපි එසෙව නයො. ในบทว่า ตกฺโก เป็นต้น ชื่อว่า ตักกะ เพราะอรรถว่าตรึก วิตกนั้นนั่นแล พระผู้มีพระภาคตรัสว่า วิตักกะ โดยทรงเพิ่มบทด้วยอุปสรรค วิตกนั้นนั่นแล ชื่อว่า สังกัปปะ เพราะอรรถว่าดำริ ชื่อว่า อัปปนา เพราะเป็นธรรมแน่วแน่แล้วแนบสนิทในอารมณ์ ส่วนพระผู้มีพระภาคตรัสว่า พยัปปนา โดยทรงเพิ่มบทด้วยอุปสรรค บทว่า เจตโส อภินิโรปนา คือ การน้อมจิตไป จริงอยู่ เมื่อวิตกมีอยู่ วิตกย่อมน้อมจิตไปในอารมณ์ แต่เมื่อวิตกไม่มีอยู่ จิตย่อมขึ้นสู่อารมณ์ได้โดยธรรมดาของตนเอง เหมือนบุรุษผู้สมบูรณ์ด้วยชาติที่คุ้นเคย (ของพระราชา) เข้าสู่พระราชวัง เพราะว่า บุรุษผู้ไม่คุ้นเคยย่อมต้องอาศัยคนนำทางหรือนายประตู (ส่วน) บุรุษผู้คุ้นเคยและสมบูรณ์ด้วยชาติ พระราชาและราชมหาอำมาตย์ทั้งปวงย่อมรู้จัก ฉะนั้น เขาจึงออกและเข้าได้โดยธรรมดาของตนเอง พึงทราบอุปมาสัมปทานี้อย่างนี้ ชื่อว่า วจีสังขาร เพราะปรุงแต่งวาจา ในวจีสังขารนั้น โลกิยวิตกย่อมปรุงแต่งวาจา โลกุตตรวิตกหาไม่ แต่ถึงแม้จะไม่ปรุงแต่ง ก็ยังมีชื่อว่าวจีสังขารนั่นเอง บทว่า สมฺมาสงฺกปฺปํ อนุปริธาวนฺติ คือ แวดล้อมโลกุตตรสัมมาสังกัปปะ ในข้อนั้น เนกขัมมสังกัปปะเป็นต้น แม้ทั้ง ๓ อย่าง ย่อมมีได้ในจิตต่าง ๆ กันในส่วนเบื้องต้น แต่ในมรรคขณะ สัมมาสังกัปปะอย่างเดียวเท่านั้นเกิดขึ้น ทำการตัดขาดและขจัดกามสังกัปปะเป็นต้นแม้ทั้ง ๓ อย่างให้สิ้นเชิง และทำองค์มรรคให้บริบูรณ์ แล้วย่อมได้ชื่อ ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งเนกขัมมสังกัปปะเป็นต้น ในสัมมาวาจาเป็นต้นต่อไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน 138. මුසාවාදා වෙරමණීතිආදීසු විරතිපි චෙතනාපි වට්ටති. ආරතීතිආදීසු වචීදුච්චරිතෙහි ආරකා රමතීති ආරති. විනා තෙහි රමතීති විරති. තතො තතො පටිනිවත්තාව හුත්වා තෙහි විනා රමතීති පටිවිරති. උපසග්ගවසෙන වා පදං වඩ්ඪිතං, සබ්බමිදං ඔරමනභාවස්සෙව අධිවචනං. වෙරං මණති විනාසෙතීති වෙරමණි. ඉදම්පි ඔරමනස්සෙව වෙවචනං. ๑๓๘. ในบทว่า มุสาวาทา เวรมณี เป็นต้น ทั้งวิรตีเจตสิกและเจตนาเจตสิก ย่อมควร ในบทว่า อารติ เป็นต้น ชื่อว่า อารติ เพราะงดเว้นอยู่ไกลจากวจีทุจริตทั้งหลาย ชื่อว่า วิรติ เพราะงดเว้นจากวจีทุจริตเหล่านั้น ชื่อว่า ปฏิวิรติ เพราะกลับจากวจีทุจริตนั้น ๆ แล้ว งดเว้นจากวจีทุจริตเหล่านั้น หรืออีกอย่างหนึ่ง บท (วิรติ) ถูกเพิ่มด้วยอำนาจแห่งอุปสรรค (คือ ปฏิ) บททั้งหมดนี้เป็นชื่อที่ใช้เรียกสภาวะแห่งการงดเว้นนั่นเอง ชื่อว่า เวรมณี เพราะย่ำยี คือ ทำลายเวร แม้บทนี้ก็เป็นไวพจน์ของการงดเว้นนั่นเอง 139. පාණාතිපාතා වෙරමණීතිආදීසුපි චෙතනා විරතීති උභයම්පි වට්ටතියෙව. ๑๓๙. แม้ในบทว่า ปาณาติปาตา เวรมณี เป็นต้น ทั้งเจตนาและวิรตี ธรรมทั้งสองอย่างย่อมควรทั้งนั้น 140. කුහනාතිආදීසු තිවිධෙන කුහනවත්ථුනා ලොකං එතාය කුහයන්ති විම්හාපයන්තීති කුහනා. ලාභසක්කාරත්ථිකා හුත්වා එතාය ලපන්තීති ලපනා. නිමිත්තං සීලමෙතෙසන්ති නෙමිත්තිකා, තෙසං භාවො නෙමිත්තිකතා. නිප්පෙසො සීලමෙතෙසන්ති නිප්පෙසිකා, තෙසං භාවො නිප්පෙසිකතා. ලාභෙන ලාභං නිජිගීසන්ති මග්ගන්ති පරියෙසන්තීති ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනා, තෙසං භාවො ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරෙන පනෙතා කුහනාදිකා විසුද්ධිමග්ගෙ සීලනිද්දෙසෙයෙව පාළිඤ්ච අට්ඨකථඤ්ච ආහරිත්වා පකාසිතා. මිච්ඡාආජීවස්ස පහානායාති එත්ථ න කෙවලං පාළියං ආගතොව මිච්ඡාආජීවො, ආජීවහෙතු පන පවත්තිතා පාණාතිපාතාදයො සත්තකම්මපථචෙතනාපි මිච්ඡාආජීවොව. තාසංයෙව සත්තන්නං චෙතනානං පදපච්ඡෙදං සමුග්ඝාතං කුරුමානං මග්ගඞ්ගං පූරයමානා උප්පන්නා විරති සම්මාආජීවො නාම. ๑๔๐. ในบทว่า กุหนา เป็นต้น ชื่อว่า กุหนา เพราะบุคคลทั้งหลายย่อมหลอกลวง คือ ทำให้ชาวโลกประหลาดใจด้วยเจตนานี้ ด้วยกุหนาวัตถุ ๓ อย่าง ชื่อว่า ลปนา เพราะบุคคลทั้งหลายเป็นผู้ปรารถนาลาภและสักการะแล้ว ย่อมพูดด้วยเจตนานี้ ชื่อว่า เนมิตฺติกา เพราะการทำนิมิตเป็นปกติของบุคคลเหล่านั้น, ความเป็นแห่งบุคคลเหล่านั้น ชื่อว่า เนมิตฺติกตา ชื่อว่า นิปฺเปสิกา เพราะการบดขยี้เป็นปกติของบุคคลเหล่านั้น, ความเป็นแห่งบุคคลเหล่านั้น ชื่อว่า นิปฺเปสิกตา ชื่อว่า ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนา เพราะบุคคลทั้งหลายย่อมปรารถนา คือ แสวงหาลาภด้วยลาภ, ความเป็นแห่งบุคคลเหล่านั้น ชื่อว่า ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา นี้เป็นสังเขปในที่นี้ ส่วนกุหนาเป็นต้นเหล่านี้ ข้าพเจ้าได้นำทั้งบาลีและอรรถกถามาแสดงไว้โดยพิสดารแล้วในสีลนิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั่นเทียว ในบทว่า มิจฺฉาอาชีวสฺส ปหานาย นี้ มิใช่เพียงมิจฉาอาชีวะที่มาในบาลีเท่านั้น แต่เจตนาในกรรมบถ ๗ มีปาณาติบาตเป็นต้น ที่เป็นไปเพราะเหตุแห่งอาชีวะ ก็เป็นมิจฉาอาชีวะเหมือนกัน วิรตีที่เกิดขึ้น ทำการตัดขาดและขจัดเจตนาทั้ง ๗ เหล่านั้นให้สิ้นเชิง และทำองค์มรรคให้บริบูรณ์ ชื่อว่า สัมมาอาชีวะ 141. සම්මාදිට්ඨිස්සාති මග්ගසම්මාදිට්ඨියං ඨිතස්ස පුග්ගලස්ස. සම්මාසඞ්කප්පො පහොතීති මග්ගසම්මාසඞ්කප්පො පහොති, ඵලසම්මාදිට්ඨිස්සපි ඵලසම්මාසඞ්කප්පො පහොතීති එවං සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. සම්මාඤාණස්ස [Pg.95] සම්මාවිමුත්තීති එත්ථ පන මග්ගසම්මාසමාධිම්හි ඨිතස්ස මග්ගපච්චවෙක්ඛණං සම්මාඤාණං පහොති, ඵලසම්මාසමාධිම්හි ඨිතස්ස ඵලපච්චවෙක්ඛණං සම්මාඤාණං පහොති. මග්ගපච්චවෙක්ඛණසම්මාඤාණෙ ච ඨිතස්ස මග්ගසම්මාවිමුත්ති පහොති, ඵලපච්චවෙක්ඛණසම්මාඤාණෙ ඨිතස්ස ඵලසම්මාවිමුත්ති පහොතීති අත්ථො. එත්ථ ච ඨපෙත්වා අට්ඨ ඵලඞ්ගානි සම්මාඤාණං පච්චවෙක්ඛණං කත්වා සම්මාවිමුත්තිං ඵලං කාතුං වට්ටතීති වුත්තං. ๑๔๑. บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิสฺส คือ แก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคสัมมาทิฏฐิ บทว่า สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหติ คือ มรรคสัมมาสังกัปปะย่อมเกิด แม้แก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในผลสัมมาทิฏฐิ ผลสัมมาสังกัปปะก็ย่อมเกิด พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้ ส่วนในบทว่า สมฺมาญาณสฺส สมฺมาวิมุตฺติ นี้ สัมมาญาณคือมรรคปัจจเวกขณ์ ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคสัมมาสมาธิ สัมมาญาณคือผลปัจจเวกขณ์ ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในผลสัมมาสมาธิ และมรรคสัมมาวิมุตติ ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในสัมมาญาณคือมรรคปัจจเวกขณ์ ผลสัมมาวิมุตติ ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในสัมมาญาณคือผลปัจจเวกขณ์ นี้คือเนื้อความ ในข้อนี้ ท่านกล่าวว่า ยกเว้นองค์แห่งผล ๘ อย่างแล้ว ควรทำปัจจเวกขณญาณให้เป็นสัมมาญาณ และทำผลให้เป็นสัมมาวิมุตติ 142. සම්මාදිට්ඨිස්ස, භික්ඛවෙ, මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා හොතීතිආදීසු අවසෙසනිකායභාණකා ඵලං කථිතන්ති වදන්ති, මජ්ඣිමභාණකා පන දසන්නං නිජ්ජරවත්ථූනං ආගතට්ඨානෙ මග්ගො කථිතොති වදන්ති. තත්ථ දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි වෙදිතබ්බා, විදිතකරණට්ඨෙන සම්මාඤාණං, තදධිමුත්තට්ඨෙන සම්මාවිමුත්ති. ๑๔๒. ในบทว่า สมฺมาทิฏฺฐิสฺส ภิกฺขเว มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหติ เป็นต้น พระเถระผู้ทรงนิกายที่เหลือ (จากมัชฌิมนิกาย) กล่าวว่า พระผู้มีพระภาคตรัสถึงผล ส่วนพระเถระผู้ทรงมัชฌิมนิกายกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคตรัสถึงมรรคในที่ที่นิชชรวัตถุ ๑๐ มาถึง ในข้อนั้น พึงทราบว่า สัมมาทิฏฐิ โดยอรรถว่าเห็น, สัมมาญาณ โดยอรรถว่าทำให้แจ้ง, สัมมาวิมุตติ โดยอรรถว่าน้อมใจเชื่อในธรรมนั้น වීසති කුසලපක්ඛාති සම්මාදිට්ඨිආදයො දස, ‘‘සම්මාදිට්ඨිපච්චයා ච අනෙකෙ කුසලා ධම්මා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තා දසාති එවං වීසති කුසලපක්ඛා හොන්ති. වීසති අකුසලපක්ඛාති ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා හොතී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තා මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො දස, ‘‘යෙ ච මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයා අනෙකෙ පාපකා’’තිආදිනා වුත්තා දස චාති එවං වීසති අකුසලපක්ඛා වෙදිතබ්බා. මහාචත්තාරීසකොති මහාවිපාකදානෙන මහන්තානං කුසලපක්ඛිකානඤ්චෙව අකුසලපක්ඛිකානඤ්ච චත්තාරීසාය ධම්මානං පකාසිතත්තා මහාචත්තාරීසකොති. บทว่า วีสติ กุสลปกฺขา คือ ธรรม ๑๐ ประการ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น และธรรม ๑๐ ประการที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "อนึ่ง กุศลธรรมเป็นอันมาก (ย่อมเกิดขึ้น) เพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย" รวมเป็นกุศลปักษ์ ๒๐ ประการอย่างนี้ บทว่า วีสติ อกุสลปกฺขา คือ ธรรม ๑๐ ประการ มีมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "มิจฉาทิฏฐิย่อมเป็นอันบุคคลขจัดได้" และธรรม ๑๐ ประการที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "อนึ่ง บาปธรรมเป็นอันมาก (ย่อมเกิดขึ้น) เพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัย" พึงทราบว่าเป็นอกุศลปักษ์ ๒๐ ประการอย่างนี้ ชื่อว่า มหาจัตตารีสกะ เพราะทรงแสดงธรรม ๔๐ ประการ ทั้งที่เป็นฝ่ายกุศลและฝ่ายอกุศลอันยิ่งใหญ่ โดยการให้ผลอันยิ่งใหญ่ (จึง) ชื่อว่า มหาจัตตารีสกะ ඉමස්මිඤ්ච පන සුත්තෙ පඤ්ච සම්මාදිට්ඨියො කථිතා විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි කම්මස්සකතාසම්මාදිට්ඨි මග්ගසම්මාදිට්ඨි ඵලසම්මාදිට්ඨි පච්චවෙක්ඛණාසම්මාදිට්ඨීති. තත්ථ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිං මිච්ඡාදිට්ඨීති පජානාතී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තා විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි නාම. ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තා කම්මස්සකතාසම්මාදිට්ඨි නාම. ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස, භික්ඛවෙ, සම්මාසඞ්කප්පො පහොතී’’ති එත්ථ පන මග්ගසම්මාදිට්ඨි ඵලසම්මාදිට්ඨීති ද්වෙපි කථිතා. ‘‘සම්මාඤාණං පහොතී’’ති. එත්ථ පන පච්චවෙක්ඛණාසම්මාදිට්ඨි කථිතාති වෙදිතබ්බා. อนึ่ง ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสสัมมาทิฏฐิไว้ ๕ ประการ คือ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ กัมมัสสกตาสัมมาทิฏฐิ มัคคสัมมาทิฏฐิ ผลสัมมาทิฏฐิ และปัจจเวกขณสัมมาทิฏฐิ. ในบรรดาสัมมาทิฏฐิเหล่านั้น สัมมาทิฏฐิที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ย่อมรู้ชัดซึ่งมิจฉาทิฏฐิว่าเป็นมิจฉาทิฏฐิ" ชื่อว่า วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ. สัมมาทิฏฐิที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วมีผล" ชื่อว่า กัมมัสสกตาสัมมาทิฏฐิ. ส่วนในพระบาลีว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาสังกัปปะย่อมมีแก่ผู้มีสัมมาทิฏฐิ" นี้ พระองค์ตรัสสัมมาทิฏฐิไว้แม้ทั้งสอง คือ มัคคสัมมาทิฏฐิและผลสัมมาทิฏฐิ. ส่วนในพระบาลีว่า "สัมมาญาณะย่อมมี" นี้ พึงทราบว่า พระองค์ตรัสปัจจเวกขณสัมมาทิฏฐิ. 143. සම්මාදිට්ඨිං [Pg.96] චෙ භවං ගරහතීති මිච්ඡාදිට්ඨි නාමායං සොභනාති වදන්තොපි සම්මාදිට්ඨි නාමායං න සොභනාති වදන්තොපි සම්මාදිට්ඨිං ගරහති නාම. ඔක්කලාති ඔක්කලජනපදවාසිනො. වස්සභඤ්ඤාති වස්සො ච භඤ්ඤො චාති ද්වෙ ජනා. අහෙතුවාදාති නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො සත්තානං විසුද්ධියාති එවමාදිවාදිනො. අකිරියවාදාති කරොතො න කරීයති පාපන්ති එවං කිරියපටික්ඛෙපවාදිනො. නත්ථිකවාදාති නත්ථි දින්නන්තිආදිවාදිනො. තෙ ඉමෙසු තීසුපි දස්සනෙසු ඔක්කන්තනියාමා අහෙසුං. කථං පනෙතෙසු නියාමො හොතීති. යො හි එවරූපං ලද්ධිං ගහෙත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙ නිසින්නො සජ්ඣායති වීමංසති, තස්ස ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො කරොතො න කරීයති පාපං, නත්ථි දින්නං, කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජතී’’ති තස්මිං ආරම්මණෙ මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨති, චිත්තං එකග්ගං හොති, ජවනානි ජවන්ති. පඨමජවනෙ සතෙකිච්ඡො හොති, තථා දුතියාදීසු. සත්තමෙ බුද්ධානම්පි අතෙකිච්ඡො අනිවත්තී අරිට්ඨකණ්ඩකසදිසො හොති. ๑๔๓. บทว่า "ถ้าท่านติเตียนสัมมาทิฏฐิ" ความว่า แม้ผู้กล่าวว่า "มิจฉาทิฏฐินี้ดีงาม" หรือผู้กล่าวว่า "สัมมาทิฏฐินี้ไม่ดีงาม" ก็ชื่อว่า ย่อมติเตียนสัมมาทิฏฐิ. บทว่า "อุกกลา" คือ ชาวอุกกลชนบท. บทว่า "วัสสะและภัญญะ" คือ คนสองคน ได้แก่ วัสสะและภัญญะ. บทว่า "อเหตุกวาทะ" คือ ผู้มีวาทะเป็นต้นอย่างนี้ว่า "เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย". บทว่า "อกิริยวาทะ" คือ ผู้มีวาทะปฏิเสธการกระทำอย่างนี้ว่า "เมื่อบุคคลทำบาปอยู่ ก็ไม่ชื่อว่าทำ". บทว่า "นัตถิกวาทะ" คือ ผู้มีวาทะเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล". ชนเหล่านั้นเป็นผู้หยั่งลงสู่นิยามะในทัสสนะทั้งสามเหล่านี้. (ถามว่า) ก็ความเป็นนิยามะในทัสสนะเหล่านี้มีได้อย่างไร? (ตอบว่า) ด้วยว่า บุคคลใดยึดถือลัทธิเห็นปานนี้แล้ว นั่งสาธยาย ใคร่ครวญอยู่ในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวัน, มิจฉาสติย่อมตั้งมั่นแก่บุคคลนั้นในอารมณ์นั้นว่า "เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี, เมื่อบุคคลทำบาปอยู่ ก็ไม่ชื่อว่าทำ, ทานที่ให้แล้วไม่มีผล, เพราะกายแตก สัตว์ย่อมขาดสูญ", จิตย่อมเป็นเอกัคคตา, ชวนะทั้งหลายย่อมแล่นไป. ในปฐมชวนะ ยังเป็นสเตกิจฉะ (พอเยียวยาได้), ในทุติยชวนะเป็นต้นก็เช่นนั้น. ในสัตตมชวนะ เป็นอเตกิจฉะ (เยียวยาไม่ได้) แม้สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เป็นอนิวัตติ (ไม่กลับกลาย) เปรียบเหมือนอริฏฐสามเณรผู้เป็นดังหนาม. තත්ථ කොචි එකං දස්සනං ඔක්කමති, කොචි ද්වෙ, කොචි තීණිපි, නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකොව හොති, පත්තො සග්ගමග්ගාවරණඤ්චෙව මොක්ඛමග්ගාවරණඤ්ච. අභබ්බො තස්ස අත්තභාවස්ස අනන්තරං සග්ගම්පි ගන්තුං, පගෙව මොක්ඛං, වට්ටඛාණු නාමෙස සත්තො පථවීගොපකො, යෙභුය්‍යෙන එවරූපස්ස භවතො වුට්ඨානං නත්ථි. වස්සභඤ්ඤාපි එදිසා අහෙසුං. නින්දාබ්‍යාරොසඋපාරම්භභයාති අත්තනො නින්දාභයෙන ඝට්ටනභයෙන උපවාදභයෙන චාති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ในบรรดาทิฏฐิเหล่านั้น บางคนย่อมหยั่งลงสู่ทัสสนะหนึ่ง, บางคน (หยั่งลงสู่ทัสสนะ) สอง, บางคน (หยั่งลงสู่ทัสสนะ) แม้ทั้งสาม, ย่อมเป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิบุคคลทีเดียว, ถึงแล้วซึ่งเครื่องกั้นสวรรคมรรคและเครื่องกั้นโมกขมรรค. เขาไม่ควรแม้เพื่อจะไปสู่สวรรค์ในลำดับแห่งอัตภาพนั้น, ไม่ต้องพูดถึงโมกขะเลย. สัตว์นี้ชื่อว่าเป็นตอในวัฏฏะ, เป็นผู้เฝ้าแผ่นดิน. โดยมาก การออกจากภพของบุคคลเห็นปานนี้ย่อมไม่มี. แม้วัสสะและภัญญะก็ได้เป็นเช่นนี้แล้ว. บทว่า "เพราะกลัวการนินทา การกระทบกระทั่ง และการว่าร้าย" อธิบายว่า เพราะกลัวการนินทาตน, เพราะกลัวการกระทบกระทั่ง, และเพราะกลัวการว่าร้าย. เนื้อความที่เหลือในที่ทั้งปวง ตื้นทั้งนั้น. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี මහාචත්තාරීසකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามหาสัตตารีสกสูตร จบ. 8. ආනාපානස්සතිසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาอานาปานสติสูตร 144. එවං මෙ සුතන්ති ආනාපානස්සතිසුත්තං. තත්ථ අඤ්ඤෙහි චාති ඨපෙත්වා පාළියං ආගතෙ දස ථෙරෙ අඤ්ඤෙහිපි අභිඤ්ඤාතෙහි බහූහි [Pg.97] සාවකෙහි සද්ධිං. තදා කිර මහා භික්ඛුසඞ්ඝො අහොසි අපරිච්ඡින්නගණනො. ๑๔๔. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้" คือ อานาปานสติสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า "กับด้วยพระสาวกเหล่าอื่น" ความว่า เว้นพระเถระ ๑๐ รูปผู้มาในบาลีแล้ว (ทรงอยู่) พร้อมกับพระสาวกเหล่าอื่นอีกมาก ผู้มีชื่อเสียง. ได้ยินว่า ในครั้งนั้น ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ได้มีแล้ว มีจำนวนนับไม่ได้. ඔවදන්ති අනුසාසන්තීති ආමිසසඞ්ගහෙන ධම්මසඞ්ගහෙන චාති ද්වීහි සඞ්ගහෙහි සඞ්ගණ්හිත්වා කම්මට්ඨානොවාදානුසාසනීහි ඔවදන්ති ච අනුසාසන්ති ච. තෙ චාති චකාරො ආගමසන්ධිමත්තං. උළාරං පුබ්බෙනාපරං විසෙසං ජානන්තීති සීලපරිපූරණාදිතො පුබ්බවිසෙසතො උළාරතරං අපරං කසිණපරිකම්මාදිවිසෙසං ජානන්තීති අත්ථො. บทว่า "ย่อมโอวาท ย่อมอนุศาสน์" ความว่า สงเคราะห์แล้วด้วยสังคหะ ๒ ประการ คือ อามิสสังคหะและธรรมสังคหะ แล้วย่อมโอวาทและย่อมอนุศาสน์ด้วยการให้กรรมฐาน การโอวาท และการอนุศาสน์. ในบทว่า "เต จ" นั้น จ ศัพท์ เป็นเพียงอาคมสนธิ. บทว่า "ย่อมรู้คุณวิเศษอย่างอื่นที่ยิ่งกว่าคุณวิเศษเบื้องต้น" อธิบายว่า ย่อมรู้คุณวิเศษอย่างอื่น คือ กสิณบริกรรมเป็นต้น ที่ยิ่งใหญ่กว่าคุณวิเศษเบื้องต้น มีการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์เป็นต้น. 145. ආරද්ධොති තුට්ඨො. අප්පත්තස්ස පත්තියාති අප්පත්තස්ස අරහත්තස්ස පාපුණනත්ථං. සෙසපදද්වයෙපි අයමෙව අත්ථො. කොමුදිං චාතුමාසිනින්ති පච්ඡිමකත්තිකචාතුමාසපුණ්ණමං. සා හි කුමුදානං අත්ථිතාය කොමුදී, චතුන්නං වස්සිකානං මාසානං පරියොසානත්තා චාතුමාසිනීති වුච්චති. ආගමෙස්සාමීති උදික්ඛිස්සාමි, අජ්ජ අපවාරෙත්වා යාව සා ආගච්ඡති, තාව කත්ථචි අගන්ත්වා ඉධෙව වසිස්සාමීති අත්ථො. ඉති භික්ඛූනං පවාරණසඞ්ගහං අනුජානන්තො එවමාහ. ๑๔๕. บทว่า "อารัทโธ" คือ ยินดีแล้ว. บทว่า "เพื่อบรรลุสิ่งที่ยังไม่บรรลุ" คือ เพื่อบรรลุพระอรหัตที่ยังไม่บรรลุ. แม้ในบทที่เหลืออีกสองบท ก็มีอรรถอย่างนี้เหมือนกัน. บทว่า "โกมุทีจาตุมาสินี" คือ วันเพ็ญเดือนกัตติกะหลัง อันเป็นวันสิ้นสุดแห่ง ๔ เดือน (แห่งฤดูฝน). ด้วยว่า วันเพ็ญนั้น ชื่อว่า "โกมุที" เพราะเป็นเวลาที่ดอกโกมุทบาน, และชื่อว่า "จาตุมาสินี" เพราะเป็นวันสิ้นสุดแห่งเดือนทั้ง ๔ ในฤดูฝน. บทว่า "เราจักมา" อธิบายว่า เราจักรอ, วันนี้ปวารณาแล้ว จักไม่ไปที่ไหนๆ จักอยู่ที่นี่แหละ จนกว่าวันเพ็ญนั้นจะมาถึง. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงอนุญาตปวารณาสังคหะแก่ภิกษุทั้งหลาย จึงตรัสอย่างนี้. පවාරණසඞ්ගහො නාම ඤත්තිදුතියෙන කම්මෙන දිය්‍යති කස්ස පනෙස දිය්‍යති, කස්ස න දිය්‍යතීති. අකාරකස්ස තාව බාලපුථුජ්ජනස්ස න දිය්‍යති, තථා ආරද්ධවිපස්සකස්ස චෙව අරියසාවකස්ස ච. යස්ස පන සමථො වා තරුණො හොති විපස්සනා වා, තස්ස දිය්‍යති. භගවාපි තදා භික්ඛූනං චිත්තාචාරං පරිවීමංසන්තො සමථවිපස්සනානං තරුණභාවං ඤත්වා – ‘‘මයි අජ්ජ පවාරෙන්තෙ දිසාසු වස්සංවුට්ඨා භික්ඛූ ඉධ ඔසරිස්සන්ති. තතො ඉමෙ භික්ඛූ වුඩ්ඪතරෙහි භික්ඛූහි සෙනාසනෙ ගහිතෙ විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති. සචෙපි චාරිකං පක්කමිස්සාමි, ඉමෙසං වසනට්ඨානං දුල්ලභමෙව භවිස්සති. මයි පන අපවාරෙන්තෙ භික්ඛූපි ඉමං සාවත්ථිං න ඔසරිස්සන්ති, අහම්පි චාරිකං න පක්කමිස්සාමි, එවං ඉමෙසං භික්ඛූනං වසනට්ඨානං අපලිබුද්ධං භවිස්සති. තෙ අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානෙ ඵාසු විහරන්තා සමථවිපස්සනා ථාමජාතා කත්වා විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං සක්ඛිස්සන්තී’’ති සො තංදිවසං අපවාරෙත්වා කත්තිකපුණ්ණමායං පවාරෙස්සාමීති භික්ඛූනං පවාරණසඞ්ගහං [Pg.98] අනුජානි. පවාරණසඞ්ගහස්මිඤ්හි ලද්ධෙ යස්ස නිස්සයපටිපන්නස්ස ආචරියුපජ්ඣායා පක්කමන්ති, සොපි ‘‘සචෙ පතිරූපො නිස්සයදායකො ආගමිස්සති, තස්ස සන්තිකෙ නිස්සයං ගණ්හිස්සාමී’’ති යාව ගිම්හානං පච්ඡිමමාසා වසිතුං ලභති. සචෙපි සට්ඨිවස්සා භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, තස්ස සෙනාසනං ගහෙතුං න ලභන්ති. අයඤ්ච පන පවාරණසඞ්ගහො එකස්ස දින්නොපි සබ්බෙසං දින්නොයෙව හොති. การสงเคราะห์ด้วยปวารณา (ปวารณาสังคหะ) อันสงฆ์พึงให้ด้วยญัตติทุติยกรรม ก็ปวารณาสังคหะนี้ อันสงฆ์พึงให้แก่ใคร ไม่พึงให้แก่ใคร? เบื้องต้น ไม่พึงให้แก่พาลปุถุชนผู้ไม่ประกอบความเพียร และไม่พึงให้แก่ผู้ปรารภวิปัสสนาแล้วและพระอริยสาวกฉันนั้นเหมือนกัน ก็สมถะหรือวิปัสสนาของภิกษุใด ยังอ่อนอยู่ พึงให้แก่ภิกษุนั้น แม้พระผู้มีพระภาคในครั้งนั้น เมื่อทรงพิจารณาความเป็นไปแห่งจิตของภิกษุทั้งหลาย ทรงทราบความที่สมถะและวิปัสสนายังอ่อนอยู่ จึงทรงพระดำริว่า "ถ้าเราปวารณาในวันนี้ ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่จำพรรษาในทิศต่างๆ จักหลั่งไหลมาที่นี่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุเหล่านี้ เมื่อเสนาสนะถูกภิกษุผู้เถระกว่ายึดไปแล้ว ก็จักไม่สามารถทำคุณวิเศษให้บังเกิดได้ แม้ถ้าเราจะหลีกจาริกไป ที่อยู่ของภิกษุเหล่านี้ก็จักหาได้โดยยาก แต่เมื่อเราไม่ปวารณา แม้ภิกษุทั้งหลายก็จักไม่หลั่งไหลมายังกรุงสาวัตถีนี้ แม้เราก็จักไม่หลีกจาริกไป เมื่อเป็นเช่นนี้ ที่อยู่ของภิกษุเหล่านี้จักไม่มีความกังวล ภิกษุเหล่านั้น เมื่ออยู่ในที่อยู่ของตนๆ อย่างผาสุก กระทำสมถะและวิปัสสนาให้มีกำลังแล้ว จักสามารถทำคุณวิเศษให้บังเกิดได้" พระองค์จึงไม่ทรงปวารณาในวันนั้น ทรงดำริว่า "เราจักปวารณาในวันเพ็ญเดือนกัตติกะ" แล้วทรงอนุญาตปวารณาสังคหะแก่ภิกษุทั้งหลาย จริงอยู่ เมื่อได้รับปวารณาสังคหะแล้ว ภิกษุใดเป็นผู้ถือนิสัยอยู่ แต่อาจารย์อุปัชฌาย์หลีกไปแล้ว แม้ภิกษุนั้นก็ย่อมมีสิทธิ์อยู่ได้จนถึงเดือนสุดท้ายแห่งคิมหันตฤดู ด้วยคิดว่า "ถ้าพระผู้ให้นิสัยที่สมควรจักมา เราจักถือนิสัยในสำนักของท่าน" แม้หากภิกษุผู้มีพรรษา ๖๐ มา ก็ไม่มีสิทธิ์ยึดเอาเสนาสนะของภิกษุนั้นได้ และปวารณาสังคหะนี้ แม้ให้แก่ภิกษุรูปเดียว ก็ชื่อว่าเป็นอันให้แล้วแก่ภิกษุทั้งปวงนั่นเทียว සාවත්ථිං ඔසරන්තීති භගවතා පවාරණසඞ්ගහො දින්නොති සුතසුතට්ඨානෙයෙව යථාසභාවෙන එකං මාසං වසිත්වා කත්තිකපුණ්ණමාය උපොසථං කත්වා ඔසරන්තෙ සන්ධාය ඉදං වුත්තං. පුබ්බෙනාපරන්ති ඉධ තරුණසමථවිපස්සනාසු කම්මං කත්වා සමථවිපස්සනා ථාමජාතා අකංසු, අයං පුබ්බෙ විසෙසො නාම. තතො සමාහිතෙන චිත්තෙන සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා කෙචි සොතාපත්තිඵලං…පෙ… කෙචි අරහත්තං සච්ඡිකරිංසු. අයං අපරො උළාරො විසෙසො නාම. คำว่า "ย่อมหลั่งไหลมาสู่กรุงสาวัตถี" นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงภิกษุทั้งหลายที่ได้ฟังในที่นั้นๆ ว่า "พระผู้มีพระภาคทรงประทานปวารณาสังคหะแล้ว" จึงได้อยู่ตามสมควรเป็นเวลาหนึ่งเดือน แล้วทำอุโบสถในวันเพ็ญเดือนกัตติกะ แล้วจึงพากันเดินทางมา ในคำว่า "Pubbenāparaṃ" (คุณวิเศษอย่างหนึ่งเกิดก่อน คุณวิเศษอีกอย่างหนึ่งเกิดตามมา) ในที่นี้หมายความว่า ภิกษุทั้งหลายทำความเพียรในสมถะและวิปัสสนาที่ยังอ่อนอยู่ ได้ทำสมถะและวิปัสสนาให้มีกำลังแล้ว นี้ชื่อว่าคุณวิเศษเบื้องต้น ต่อจากนั้น ท่านเหล่านั้นพิจารณาสังขารทั้งหลายด้วยจิตที่ตั้งมั่นแล้ว บางพวกได้ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล...ฯลฯ...บางพวกได้ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล นี้ชื่อว่าคุณวิเศษอย่างยิ่งในภายหลัง 146. අලන්ති යුත්තං. යොජනගණනානීති එකං යොජනං යොජනමෙව, දසපි යොජනානි යොජනානෙව, තතො උද්ධං යොජනගණනානීති වුච්චන්ති. ඉධ පන යොජනසතම්පි යොජනසහස්සම්පි අධිප්පෙතං. පුටොසෙනාපීති පුටොසං වුච්චති පාථෙය්‍යං. තං පාථෙය්‍යං ගහෙත්වාපි උපසඞ්කමිතුං යුත්තමෙවාති අත්ථො. ‘‘පුටංසෙනා’’තිපි පාඨො, තස්සත්ථො – පුටො අංසෙ අස්සාති පුටංසො, තෙන පුටංසෙන, අංසෙ පාථෙය්‍යපුටං වහන්තෙනාපීති වුත්තං හොති. ๑๔๖. คำว่า "อลํ" แปลว่า สมควร คำว่า "โยชนคณนานิ" (การนับโยชน์ทั้งหลาย) คือ หนึ่งโยชน์ก็เรียกว่าโยชน์ สิบโยชน์ก็เรียกว่าโยชน์ (เหมือนกัน) ที่เกินกว่านั้นไปเรียกว่า "โยชนคณนานิ" แต่ในที่นี้ประสงค์เอาร้อยโยชน์หรือพันโยชน์ คำว่า "ปุโฏเสนาปิ" (แม้ด้วยเสบียง) คือ เสบียงเรียกว่า "ปุโฏสะ" อธิบายว่า แม้ถือเอาเสบียงนั้นเข้าไปหาก็สมควรทีเดียว ก็มีอีกปาฐะหนึ่งว่า "ปุฏํเสนา" อรรถของปาฐะนั้นคือ บุรุษมีห่อที่บ่า เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ปุฏํโส" (ผู้มีห่อที่บ่า) ด้วยบุรุษผู้มีห่อที่บ่านั้น หมายความว่า แม้ผู้ที่แบกห่อเสบียงไว้ที่บ่า (ก็สมควรเข้าไปหา) 147. ඉදානි එවරූපෙහි චරණෙහි සමන්නාගතා එත්ථ භික්ඛූ අත්ථීති දස්සෙතුං සන්ති, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ චතුන්නං සතිපට්ඨානානන්තිආදීනි තෙසං භික්ඛූනං අභිනිවිට්ඨකම්මට්ඨානදස්සනත්ථං වුත්තානි. තත්ථ සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා ලොකියලොකුත්තරා කථිතා. තත්‍ර හි යෙ භික්ඛූ තස්මිං ඛණෙ මග්ගං භාවෙන්ති, තෙසං ලොකුත්තරා හොන්ති. ආරද්ධවිපස්සකානං ලොකියා. අනිච්චසඤ්ඤාභාවනානුයොගන්ති එත්ථ සඤ්ඤාසීසෙන විපස්සනා කථිතා. යස්මා පනෙත්ථ ආනාපානකම්මට්ඨානවසෙන අභිනිවිට්ඨාව [Pg.99] බහූ භික්ඛූ, තස්මා සෙසකම්මට්ඨානානි සඞ්ඛෙපෙන කථෙත්වා ආනාපානකම්මට්ඨානං විත්ථාරෙන කථෙන්තො ආනාපානස්සති, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. ඉදං පන ආනාපානකම්මට්ඨානං සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතං, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙවස්ස පාළිත්ථො ච භාවනානයො ච වෙදිතබ්බො. ๑๔๗. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า "ภิกษุทั้งหลายผู้ประกอบด้วยจรณะเห็นปานนี้ มีอยู่ในศาสนานี้" พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า "สนฺติ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีอยู่) ในคำนั้น คำมีอาทิว่า "จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานํ" (แห่งสติปัฏฐาน ๔) พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงกรรมฐานที่ภิกษุเหล่านั้นน้อมใจไป ในกรรมฐานเหล่านั้น โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ จริงอยู่ ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่าใดเจริญมรรคอยู่ในขณะนั้น โพธิปักขิยธรรมของภิกษุเหล่านั้นเป็นโลกุตตระ ส่วนของภิกษุผู้ปรารภวิปัสสนาแล้วเป็นโลกิยะ ในคำว่า "อนิจฺจสญฺญาภาวนานุโยคํ" (การหมั่นประกอบในภาวนาคืออนิจจสัญญา) นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวิปัสสนาโดยยกสัญญาขึ้นเป็นประธาน เพราะว่าในหมู่ภิกษุนี้ มีภิกษุจำนวนมากที่น้อมใจไปโดยนัยแห่งอานาปานกรรมฐาน ฉะนั้น พระองค์จึงตรัสกรรมฐานที่เหลือโดยสังเขป แล้วเมื่อจะตรัสอานาปานกรรมฐานโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อานาปานสฺสติ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติ) ก็อานาปานกรรมฐานนี้ ข้าพเจ้า (พระพุทธโฆสาจารย์) ได้ขยายความไว้โดยพิสดารแล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยทุกประการ เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถแห่งบาลีและนัยแห่งภาวนาของอานาปานกรรมฐานนั้นตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั่นเทียว 149. කායඤ්ඤතරන්ති පථවීකායාදීසු චතූසු කායෙසු අඤ්ඤතරං වදාමි, වායො කායං වදාමීති අත්ථො. අථ වා රූපායතනං…පෙ… කබළීකාරො ආහාරොති පඤ්චවීසති රූපකොට්ඨාසා රූපකායො නාම. තෙසු ආනාපානං ඵොට්ඨබ්බායතනෙ සඞ්ගහිතත්තා කායඤ්ඤතරං හොති, තස්මාපි එවමාහ. තස්මාතිහාති යස්මා චතූසු කායෙසු අඤ්ඤතරං වායොකායං, පඤ්චවීසතිරූපකොට්ඨාසෙ වා රූපකායෙ අඤ්ඤතරං ආනාපානං අනුපස්සති, තස්මා කායෙ කායානුපස්සීති අත්ථො. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. වෙදනාඤ්ඤතරන්ති තීසු වෙදනාසු අඤ්ඤතරං, සුඛවෙදනං සන්ධායෙතං වුත්තං. සාධුකං මනසිකාරන්ති පීතිපටිසංවෙදිතාදිවසෙන උප්පන්නං සුන්දරමනසිකාරං. කිං පන මනසිකාරො සුඛවෙදනා හොතීති. න හොති, දෙසනාසීසං පනෙතං. යථෙව හි ‘‘අනිච්චසඤ්ඤාභාවනානුයොගමනුයුත්තා’’ති එත්ථ සඤ්ඤානාමෙන පඤ්ඤා වුත්තා, එවමිධාපි මනසිකාරනාමෙන වෙදනා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. එතස්මිං චතුක්කෙ පඨමපදෙ පීතිසීසෙන වෙදනා වුත්තා, දුතියපදෙ සුඛන්ති සරූපෙනෙව වුත්තා. චිත්තසඞ්ඛාරපදද්වයෙ ‘‘සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චෙතසිකා, එතෙ ධම්මා චිත්තපටිබද්ධා චිත්තසඞ්ඛාරා’’ති (පටි. ම. 1.174) වචනතො ‘‘විතක්කවිචාරෙ ඨපෙත්වා සබ්බෙපි චිත්තසම්පයුත්තකා ධම්මා චිත්තසඞ්ඛාරෙ සඞ්ගහිතා’’ති වචනතො චිත්තසඞ්ඛාරනාමෙන වෙදනා වුත්තා. තං සබ්බං මනසිකාරනාමෙන සඞ්ගහෙත්වා ඉධ ‘‘සාධුකං මනසිකාර’’න්ති ආහ. ๑๔๙. คำว่า กายญฺญตรํ (กายอย่างใดอย่างหนึ่ง) มีความหมายว่า เรากล่าวถึงกายอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากาย ๔ อย่าง มีปฐวีกายเป็นต้น เรากล่าวถึงวาโยกาย อีกนัยหนึ่ง ส่วนแห่งรูป ๒๕ อย่าง มีรูปายตนะเป็นต้น...ฯลฯ... มีกวฬิงการาหารเป็นที่สุด ชื่อว่า รูปกาย ในบรรดาส่วนแห่งรูปเหล่านั้น ลมอานาปานะ (ลมหายใจเข้าออก) ชื่อว่า กายอย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะนับสงเคราะห์เข้าในโผฏฐัพพายตนะ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้อย่างนี้ คำว่า ตสฺมาติ มีความหมายว่า เพราะเหตุที่ภิกษุพิจารณาเห็นเนืองๆ ซึ่งวาโยกาย อันเป็นกายอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากาย ๔ หรือพิจารณาเห็นเนืองๆ ซึ่งลมอานาปานะ อันเป็นกายอย่างใดอย่างหนึ่งในรูปกายที่มีส่วนแห่งรูป ๒๕ อย่าง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ผู้พิจารณาเห็นกายในกาย พึงทราบความหมายในทุกแห่งอย่างนี้ คำว่า เวทนาญฺญตรํ (เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง) คือ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเวทนา ๓ อย่าง พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้โดยทรงหมายถึงสุขเวทนา คำว่า สาธุกํ มนสิการํ (การทำไว้ในใจโดยแยบคาย) คือ การทำไว้ในใจอันดีงามที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการรู้ชัดซึ่งปีติเป็นต้น ก็ มนสิการ (การทำไว้ในใจ) เป็นสุขเวทนาหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ แต่คำนี้เป็นหัวข้อเทศนา เปรียบเหมือนในข้อความว่า "อนิจฺจสญฺญาภาวนานุโยคมนุยุตฺตา" (ผู้ประกอบความเพียรในการเจริญอนิจจสัญญา) พระผู้มีพระภาคตรัสถึงปัญญาโดยใช้ชื่อว่าสัญญาฉันใด ในที่นี้ก็พึงทราบว่า พระองค์ตรัสถึงเวทนาโดยใช้ชื่อว่ามนสิการฉันนั้น ในจตุกกะ (หมวด ๔) นี้ ในบทแรก พระองค์ตรัสถึงเวทนาโดยมีปีติเป็นประธาน ในบทที่สอง พระองค์ตรัสถึงเวทนาโดยสภาวะของมันเองว่า สุข ในสองบทที่เกี่ยวกับจิตตสังขาร พระองค์ตรัสถึงเวทนาโดยใช้ชื่อว่าจิตตสังขาร เพราะมีพระดำรัสว่า "สัญญาก็ดี เวทนาก็ดี เจตสิกก็ดี ธรรมเหล่านี้เนื่องกับจิต เป็นจิตตสังขาร" และเพราะมีพระดำรัสว่า "ยกเว้นวิตกและวิจาร ธรรมทั้งปวงที่สัมปยุตด้วยจิต ก็นับสงเคราะห์เข้าในจิตตสังขาร" พระผู้มีพระภาคทรงรวบรวมทั้งหมดนั้นเข้าไว้โดยใช้ชื่อว่ามนสิการ แล้วจึงตรัสในที่นี้ว่า "สาธุกํ มนสิการํ" එවං සන්තෙපි යස්මා එසා වෙදනා ආරම්මණං න හොති, තස්මා වෙදනානුපස්සනා න යුජ්ජතීති. නො න යුජ්ජති, සතිපට්ඨානවණ්ණනායම්පි හි ‘‘තංතංසුඛාදීනං වත්ථුං ආරම්මණං කත්වා වෙදනාව වෙදයති, තං පන වෙදනාපවත්තිං උපාදාය ‘අහං වෙදයාමී’ති වොහාරමත්තං හොතී’’ති වුත්තං[Pg.100]. අපිච පීතිපටිසංවෙදීතිආදීනං අත්ථවණ්ණනායමෙතස්ස පරිහාරො වුත්තොයෙව. වුත්තඤ්හෙතං විසුද්ධිමග්ගෙ – (อาจมีผู้ค้านว่า) ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น แต่เพราะเหตุที่เวทนานี้ (ที่ตรัสโดยชื่อว่ามนสิการ) ไม่ใช่อารมณ์ (ของภาวนา) เพราะเหตุนั้น เวทนานุปัสสนาจึงเป็นไปไม่ได้ (ตอบว่า) ไม่ใช่ว่าจะเป็นไปไม่ได้ (แต่เป็นไปได้) เพราะแม้ในอรรถกถาแห่งสติปัฏฐาน ท่านก็ได้กล่าวไว้ว่า "เวทนานั่นแหละเสวยอารมณ์ โดยกระทำวัตถุแห่งสุขเป็นต้นนั้นๆ ให้เป็นอารมณ์ แต่คำพูดที่ว่า 'เราเสวยอารมณ์' นั้น เป็นเพียงโวหารที่เกิดขึ้นโดยอาศัยความเป็นไปของเวทนานั้น" อีกประการหนึ่ง คำตอบสำหรับปัญหานี้ ข้าพเจ้า (พระอรรถกถาจารย์) ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาอธิบายความแห่งบทว่า ปีติปฏิสํเวที เป็นต้น และท่านก็ได้กล่าวคำนี้ไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคว่า – ‘‘ද්වීහාකාරෙහි පීති පටිසංවිදිතා හොති ආරම්මණතො ච අසම්මොහතො ච. කථං ආරම්මණතො පීති පටිසංවිදිතා හොති? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජති, තස්ස සමාපත්තික්ඛණෙ ඣානපටිලාභෙන ආරම්මණතො පීති පටිසංවිදිතා හොති ආරම්මණස්ස පටිසංවිදිතත්තා. කථං අසම්මොහතො (පීති පටිසංවිදිතා හොති)? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඣානසම්පයුත්තං පීතිං ඛයතො වයතො සම්මසති, තස්ස විපස්සනාක්ඛණෙ ලක්ඛණපටිවෙධා අසම්මොහතො පීති පටිසංවිදිතා හොති. වුත්තම්පි චෙතං පටිසම්භිදායං ‘දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති, තාය සතියා, තෙන ඤාණෙන සා පීති පටිසංවිදිතා හොතී’ති. එතෙනෙව නයෙන අවසෙසපදානිපි අත්ථතො වෙදිතබ්බානී’’ති. "ปีติย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัดได้โดย ๒ อาการ คือ โดยทางอารมณ์ และโดยทางความไม่หลง ปีติเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัดโดยทางอารมณ์ได้อย่างไร? (คือ) บุคคลเข้าฌาน ๒ ที่มีปีติเป็นองค์ประกอบ ในขณะที่เข้าสมาบัติ ปีติย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลนั้นรู้ชัดโดยทางอารมณ์ ด้วยการได้ฌาน เพราะรู้ชัดซึ่งอารมณ์ (ปีติเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัด) โดยทางความไม่หลงได้อย่างไร? (คือ) บุคคลเข้าฌาน ๒ ที่มีปีติเป็นองค์ประกอบแล้วออกจากฌาน พิจารณาเห็นปีติที่สัมปยุตด้วยฌานโดยความสิ้นไปและความเสื่อมไป ในขณะแห่งวิปัสสนาของบุคคลนั้น ปีติย่อมเป็นสิ่งที่รู้ชัดโดยทางความไม่หลง เพราะการแทงตลอดซึ่งลักษณะ และท่านพระสารีบุตรก็ได้กล่าวคำนี้ไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคว่า 'เมื่อบุคคลรู้ชัดซึ่งเอกัคคตาและความไม่ฟุ้งซ่านของจิตด้วยอำนาจแห่งลมหายใจเข้ายาว สติย่อมปรากฏตั้งมั่น ปีตินั้นย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัดได้ด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น' พึงทราบความหมายของบทที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้เช่นกัน" ඉති යථෙව ඣානපටිලාභෙන ආරම්මණතො පීතිසුඛචිත්තසඞ්ඛාරා පටිසංවිදිතා හොන්ති, එවං ඉමිනාපි ඣානසම්පයුත්තෙන වෙදනාසඞ්ඛාතමනසිකාරපටිලාභෙන ආරම්මණතො වෙදනා පටිසංවිදිතා හොති. තස්මා සුවුත්තමෙතං හොති ‘‘වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී තස්මිං සමයෙ භික්ඛු විහරතී’’ති. ดังนั้น ปีติ สุข และจิตตสังขาร ย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัดโดยทางอารมณ์ด้วยการได้ฌานฉันใด เวทนาก็ย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ชัดโดยทางอารมณ์ด้วยการได้มนสิการอันชื่อว่าเวทนาซึ่งสัมปยุตด้วยฌานนี้ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น คำที่ว่า "ในสมัยนั้น ภิกษุย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่" จึงเป็นคำที่ตรัสไว้ดีแล้ว නාහං, භික්ඛවෙ, මුට්ඨස්සතිස්ස අසම්පජානස්සාති එත්ථ අයමධිප්පායො – යස්මා චිත්තපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමීතිආදිනා නයෙන පවත්තො භික්ඛු කිඤ්චාපි අස්සාසපස්සාසනිමිත්තං ආරම්මණං කරොති, තස්ස පන චිත්තස්ස ආරම්මණෙ සතිඤ්ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච උපට්ඨපෙත්වා පවත්තනතො චිත්තෙ චිත්තානුපස්සීයෙව නාමෙස හොති. න හි මුට්ඨස්සතිස්ස අසම්පජානස්ස ආනාපානස්සතිභාවනා අත්ථි. තස්මා ආරම්මණතො චිත්තපටිසංවිදිතාදිවසෙන චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී තස්මිං සමයෙ භික්ඛු විහරතීති. සො යං තං අභිජ්ඣාදොමනස්සානං පහානං, තං පඤ්ඤාය දිස්වා සාධුකං අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොතීති එත්ථ අභිජ්ඣාය කාමච්ඡන්දනීවරණං, දොමනස්සවසෙන බ්‍යාපාදනීවරණං [Pg.101] දස්සිතං. ඉදඤ්හි චතුක්කං විපස්සනාවසෙනෙව වුත්තං, ධම්මානුපස්සනා ච නීවරණපබ්බාදිවසෙන ඡබ්බිධා හොති, තස්සා නීවරණපබ්බං ආදි, තස්සපි ඉදං නීවරණද්වයං ආදි, ඉති ධම්මානුපස්සනාය ආදිං දස්සෙතුං ‘‘අභිජ්ඣාදොමනස්සාන’’න්ති ආහ. පහානන්ති අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං පජහතීති එවං පහානකරඤාණං අධිප්පෙතං. තං පඤ්ඤාය දිස්වාති තං අනිච්චවිරාගනිරොධපටිනිස්සග්ගාඤාණසඞ්ඛාතං පහානඤාණං අපරාය විපස්සනාපඤ්ඤාය, තම්පි අපරායාති එවං විපස්සනාපරම්පරං දස්සෙති. අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොතීති යඤ්ච සමථපටිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛති, යඤ්ච එකතො උපට්ඨානං අජ්ඣුපෙක්ඛතීති ද්විධා අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. තත්ථ සහජාතානම්පි අජ්ඣුපෙක්ඛනා හොති ආරම්මණස්සපි අජ්ඣුපෙක්ඛනා, ඉධ ආරම්මණඅජ්ඣුපෙක්ඛනා අධිප්පෙතා. තස්මාතිහ, භික්ඛවෙති යස්මා අනිච්චානුපස්සී අස්සසිස්සාමීතිආදිනා නයෙන පවත්තො න කෙවලං නීවරණාදිධම්මෙ, අභිජ්ඣාදොමනස්සසීසෙන පන වුත්තානං ධම්මානං පහානඤාණම්පි පඤ්ඤාය දිස්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති, තස්මා ‘‘ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී තස්මිං සමයෙ භික්ඛු විහරතී’’ති වෙදිතබ්බො. ในบทว่า "นาหํ ภิกฺขเว มุฏฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺส" นี้ มีอธิบายดังนี้ เพราะว่าภิกษุผู้ดำเนินไปโดยนัยว่า "จักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิต หายใจเข้า" เป็นต้น แม้จะทำอัสสาสปัสสาสนิมิตให้เป็นอารมณ์ แต่เพราะดำเนินไปโดยตั้งสติและสัมปชัญญะไว้ในอารมณ์แห่งจิตนั้น จึงชื่อว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นจิตในจิตโดยแท้ ด้วยว่า อานาปานสติภาวนา ย่อมไม่มีแก่ผู้มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ เพราะฉะนั้น (จึงตรัสว่า) ภิกษุชื่อว่าย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ในสมัยนั้น ด้วยสามารถแห่งการรู้พร้อมเฉพาะซึ่งจิตเป็นต้นโดยทางอารมณ์ ในบทว่า "โส ยํ ตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสานํ ปหานํ, ตํ ปญฺญาย ทิสฺวา สาธุกํ อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ" นั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงกามฉันทนิวรณ์ด้วยอภิชฌา ทรงแสดงพยาปาทนิวรณ์ด้วยสามารถแห่งโทมนัส จริงอยู่ จตุกกะ (หมวด ๔) นี้ พระองค์ตรัสด้วยสามารถแห่งวิปัสสนาเท่านั้น และธัมมานุปัสสนามี ๖ อย่าง ด้วยสามารถแห่งนิวรณบรรพเป็นต้น ในบรรพเหล่านั้น นิวรณบรรพเป็นเบื้องต้น แม้ในนิวรณบรรพนั้น นิวรณ์ ๒ อย่างนี้ก็เป็นเบื้องต้น เพราะเหตุนี้ เพื่อจะทรงแสดงเบื้องต้นแห่งธัมมานุปัสสนา จึงตรัสว่า "อภิชฺฌาโทมนสฺสานํ" บทว่า "ปหานํ" ทรงประสงค์ถึงญาณอันเป็นเหตุแห่งการละ คือ ย่อมละนิจจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนา ดังนี้ บทว่า "ตํ ปญฺญาย ทิสฺวา" ทรงแสดงลำดับแห่งวิปัสสนาว่า (เห็น) ปหานญาณอันมีชื่อว่าอนิจจญาณ วิราคญาณ นิโรธญาณ และปฏินิสสัคคญาณนั้น ด้วยวิปัสสนาปัญญาที่เกิดภายหลัง (และเห็น) แม้วิปัสสนาปัญญานั้นด้วย (วิปัสสนาปัญญา) ที่เกิดภายหลังอีก ดังนี้ บทว่า "อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ" ชื่อว่าย่อมวางเฉยได้ ๒ อย่าง คือ ย่อมวางเฉยซึ่งธรรมที่ดำเนินไปด้วยสมถะ และย่อมวางเฉยซึ่งธรรมที่ปรากฏโดยส่วนเดียว (คือปราศจากนิวรณ์) ในการวางเฉย ๒ อย่างนั้น มีการวางเฉยแม้ซึ่งสหชาตธรรมทั้งหลาย และมีการวางเฉยแม้ซึ่งอารมณ์ ในที่นี้ทรงประสงค์ถึงการวางเฉยในอารมณ์ เพราะฉะนั้น ในบทว่า "ตสฺมาติห ภิกฺขเว" นี้ พึงทราบว่า เพราะเหตุที่ภิกษุผู้ดำเนินไปโดยนัยว่า "จักเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยง หายใจเข้า" เป็นต้น มิใช่เพียงแต่เห็นธรรมมีนิวรณ์เป็นต้นด้วยปัญญาแล้ววางเฉยเท่านั้น แต่ยังเห็นแม้ซึ่งปหานญาณของธรรมทั้งหลายที่ตรัสไว้โดยมีอภิชฌาและโทมนัสเป็นประธานด้วยปัญญาแล้ววางเฉยอยู่ เพราะฉะนั้น จึงพึงทราบว่า "ภิกษุเป็นผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ ในสมัยนั้น" 150. පවිචිනතීති අනිච්චාදිවසෙන පවිචිනති. ඉතරං පදද්වයං එතස්සෙව වෙවචනං. නිරාමිසාති නික්කිලෙසා. පස්සම්භතීති කායිකචෙතසිකදරථපටිප්පස්සද්ධියා කායොපි චිත්තම්පි පස්සම්භති. සමාධියතීති සම්මා ඨපියති, අප්පනාපත්තං විය හොති. අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොතීති සහජාතඅජ්ඣුපෙක්ඛනාය අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති. ๑๕๐. บทว่า "ปวิจินติ" คือ ย่อมเลือกเฟ้นด้วยสามารถแห่งความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น บทอีก ๒ บท (คือ ปวิจยํ อาปชฺชติ, ปริวีมํสํ อาปชฺชติ) เป็นไวพจน์ของบทนี้ (ปวิจินติ) นั่นเอง บทว่า "นิรามิสา" คือ ไม่มีกิเลส บทว่า "ปสฺสมฺภติ" คือ กายและจิตย่อมระงับ เพราะความสงบระงับแห่งความเร่าร้อนทางกายและทางใจ บทว่า "สมาธิยติ" คือ ย่อมตั้งมั่นโดยชอบ คือ เป็นประดุจถึงอัปปนาสมาธิ บทว่า "อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ" คือ ย่อมเป็นผู้วางเฉยได้ด้วยการวางเฉยในสหชาตธรรม එවං චුද්දසවිධෙන කායපරිග්ගාහකස්ස භික්ඛුනො තස්මිං කායෙ සති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, සතියා සම්පයුත්තං ඤාණං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො, තංසම්පයුත්තමෙව කායිකචෙතසිකවීරියං වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පීති, පස්සද්ධි, චිත්තෙකග්ගතා සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, ඉමෙසං ඡන්නං සම්බොජ්ඣඞ්ගානං අනොසක්කනඅනතිවත්තනසඞ්ඛාතො මජ්ඣත්තාකාරො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො. යථෙව හි සමප්පවත්තෙසු අස්සෙසු සාරථිනො ‘‘අයං ඔලීයතී’’ති තුදනං වා, ‘‘අයං අතිධාවතී’’ති ආකඩ්ඪනං වා නත්ථි, කෙවලං එවං පස්සමානස්ස ඨිතාකාරොව හොති, එවමෙව ඉමෙසං ඡන්නං සම්බොජ්ඣඞ්ගානං අනොසක්කනඅනතිවත්තනසඞ්ඛාතො මජ්ඣත්තාකාරො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො නාම හොති. එත්තාවතා කිං කථිතං? එකචිත්තක්ඛණිකා නානාරසලක්ඛණා විපස්සනාසම්බොජ්ඣඞ්ගා නාම කථිතා. สติที่เกิดขึ้นในกายนั้นของภิกษุผู้กำหนดกายด้วยอาการ ๑๔ อย่างนี้ เป็นสติสัมโพชฌงค์, ญาณที่สัมปยุตด้วยสติ เป็นธัมมวิจยสัมโพชฌงค์, วิริยะทางกายและทางใจที่สัมปยุตด้วยสตินั้นนั่นแหละ เป็นวิริยสัมโพชฌงค์, ปีติ, ปัสสัทธิ, จิตเตกัคคตา เป็นสมาธิสัมโพชฌงค์, อาการที่เป็นกลาง อันได้แก่ความไม่ถอยกลับและความไม่ก้าวล่วงแห่งสัมโพชฌงค์ ๖ ประการเหล่านี้ เป็นอุเบกขาสัมโพชฌงค์. เปรียบเหมือนนายสารถีผู้ขับม้าที่วิ่งไปสม่ำเสมอกัน ย่อมไม่มีการแทงม้าว่า "ตัวนี้หย่อนไป" หรือไม่มีการดึงบังเหียนว่า "ตัวนี้วิ่งเร็วไป" มีแต่เพียงอาการที่ตั้งมั่นของผู้ที่มองดูอยู่อย่างนั้นเท่านั้น ฉันใด อาการที่เป็นกลาง อันได้แก่ความไม่ถอยกลับและความไม่ก้าวล่วงแห่งสัมโพชฌงค์ ๖ ประการเหล่านี้ ก็ชื่อว่าเป็นอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ฉันนั้นเหมือนกัน. ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ตรัสอะไรไว้? (ตรัสว่า) วิปัสสนาที่มีกิจและลักษณะต่างๆ กัน ซึ่งมีในขณะจิตเดียว ชื่อว่า สัมโพชฌงค์. 152. විවෙකනිස්සිතන්තිආදීනි [Pg.102] වුත්තත්ථානෙව. එත්ථ පන ආනාපානපරිග්ගාහිකා සති ලොකියා හොති, ලොකියා ආනාපානා ලොකියසතිපට්ඨානං පරිපූරෙන්ති, ලොකියා සතිපට්ඨානා ලොකුත්තරබොජ්ඣඞ්ගෙ පරිපූරෙන්ති, ලොකුත්තරා බොජ්ඣඞ්ගා විජ්ජාවිමුත්තිඵලනිබ්බානං පරිපූරෙන්ති. ඉති ලොකියස්ස ආගතට්ඨානෙ ලොකියං කථිතං, ලොකුත්තරස්ස ආගතට්ඨානෙ ලොකුත්තරං කථිතන්ති. ථෙරො පනාහ ‘‘අඤ්ඤත්ථ එවං හොති, ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ලොකුත්තරං උපරි ආගතං, ලොකියා ආනාපානා ලොකියසතිපට්ඨානෙ පරිපූරෙන්ති, ලොකියා සතිපට්ඨානා ලොකියෙ බොජ්ඣඞ්ගෙ පරිපූරෙන්ති, ලොකියා බොජ්ඣඞ්ගා ලොකුත්තරං විජ්ජාවිමුත්තිඵලනිබ්බානං පරිපූරෙන්ති, විජ්ජාවිමුත්තිපදෙන හි ඉධ විජ්ජාවිමුත්තිඵලනිබ්බානං අධිප්පෙත’’න්ති. ๑๕๒. บทว่า "วิเวกนิสฺสิตํ" เป็นต้น มีอรรถตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง แต่ในที่นี้ สติที่กำหนดอานาปานะเป็นโลกิยะ, อานาปานะที่เป็นโลกิยะ ย่อมทำโลกิยสติปัฏฐานให้บริบูรณ์, โลกิยสติปัฏฐาน ย่อมทำโลกุตตรโพชฌงค์ให้บริบูรณ์, โลกุตตรโพชฌงค์ ย่อมทำวิชชาวิมุตติผลนิพพานให้บริบูรณ์. เพราะฉะนั้น ในที่ที่โลกิยธรรมมาถึง พระองค์ตรัสโลกิยธรรม ในที่ที่โลกุตตรธรรมมาถึง พระองค์ตรัสโลกุตตรธรรม. ส่วนพระเถระ (พระมหาธรรมรักขิต) กล่าวว่า "ในสูตรอื่นเป็นอย่างนั้น แต่ในสูตรนี้ โลกุตตรธรรมมาในเบื้องบน, อานาปานะที่เป็นโลกิยะ ย่อมทำโลกิยสติปัฏฐานให้บริบูรณ์, โลกิยสติปัฏฐาน ย่อมทำโลกิยโพชฌงค์ให้บริบูรณ์, โลกิยโพชฌงค์ ย่อมทำโลกุตตรวิชชาวิมุตติผลนิพพานให้บริบูรณ์, เพราะว่าในสูตรนี้ พระองค์ทรงประสงค์วิชชาวิมุตติผลนิพพานด้วยบทว่า 'วิชฺชาวิมุตฺติ'". පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย ආනාපානස්සතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอานาปานสติสูตร จบ. 9. කායගතාසතිසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถากายคตาสติสูตร 153-4. එවං මෙ සුතන්ති කායගතාසතිසුත්තං. තත්ථ ගෙහසිතාති පඤ්චකාමගුණනිස්සිතා. සරසඞ්කප්පාති ධාවනසඞ්කප්පා. සරන්තීති හි සරා, ධාවන්තීති අත්ථො. අජ්ඣත්තමෙවාති ගොචරජ්ඣත්තස්මිංයෙව. කායගතාසතින්ති කායපරිග්ගාහිකම්පි කායාරම්මණම්පි සතිං. කායපරිග්ගාහිකන්ති වුත්තෙ සමථො කථිතො හොති, කායාරම්මණන්ති වුත්තෙ විපස්සනා. උභයෙන සමථවිපස්සනා කථිතා හොන්ති. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" คือ กายคตาสติสูตร. ในสูตรนั้น บทว่า "เคหสิตา" คือ อาศัยกามคุณ ๕. บทว่า "สรสังกัปปา" คือ สังกัปที่แล่นไป. จริงอยู่ ชื่อว่า "สรา" เพราะย่อมแล่นไป อธิบายว่า ย่อมวิ่งไป. บทว่า "อชฺฌตฺตเมว" คือ ในภายในโคจรนั่นเอง. บทว่า "กายคตาสติ" คือ สติที่กำหนดกายและสติที่มีกายเป็นอารมณ์. เมื่อกล่าวว่า "กายปริคคาหิกา" ชื่อว่ากล่าวถึงสมถะ, เมื่อกล่าวว่า "กายารัมมณา" ชื่อว่ากล่าวถึงวิปัสสนา. ด้วยบททั้งสอง ชื่อว่ากล่าวถึงสมถะและวิปัสสนา. පුන චපරං…පෙ… එවම්පි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායගතාසතිං භාවෙතීති සතිපට්ඨානෙ චුද්දසවිධෙන කායානුපස්සනා කථිතා. ในบทว่า "ปุน จปรํ…เป… เอวมฺปิ ภิกฺขเว ภิกฺขุ กายคตาสตึ ภาเวติ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเจริญกายคตาสติ แม้อย่างนี้) หมายถึง กายานุปัสสนาที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสติปัฏฐานสูตรด้วยอาการ ๑๔ อย่าง. 156. අන්තොගධාවාස්සාති තස්ස භික්ඛුනො භාවනාය අබ්භන්තරගතාව හොන්ති. විජ්ජාභාගියාති එත්ථ සම්පයොගවසෙන විජ්ජං භජන්තීති විජ්ජාභාගියා. විජ්ජාභාගෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ වත්තන්තීතිපි විජ්ජාභාගියා. තත්ථ [Pg.103] විපස්සනාඤාණං, මනොමයිද්ධි, ඡ අභිඤ්ඤාති අට්ඨ විජ්ජා. පුරිමෙන අත්ථෙන තාහි සම්පයුත්තධම්මාපි විජ්ජාභාගියා. පච්ඡිමෙන අත්ථෙන තාසු යා කාචි එකා විජ්ජා විජ්ජා, සෙසා විජ්ජාභාගියාති එවං විජ්ජාපි විජ්ජාය සම්පයුත්තා ධම්මාපි විජ්ජාභාගියාතෙව වෙදිතබ්බා. චෙතසා ඵුටොති එත්ථ දුවිධං ඵරණං ආපොඵරණඤ්ච, දිබ්බචක්ඛුඵරණඤ්ච, තත්ථ ආපොකසිණං සමාපජ්ජිත්වා ආපෙන ඵරණං ආපොඵරණං නාම. එවං ඵුටෙපි මහාසමුද්දෙ සබ්බා සමුද්දඞ්ගමා කුන්නදියො අන්තොගධාව හොන්ති, ආලොකං පන වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බචක්ඛුනා සකලසමුද්දස්ස දස්සනං දිබ්බචක්ඛුඵරණං නාම. එවං ඵරණෙපි මහාසමුද්දෙ සබ්බා සමුද්දඞ්ගමා කුන්නදියො අන්තොගධාව හොන්ති. ๑๕๖. บทว่า อันโตคธาวาสฺสาติ ความว่า ย่อมเป็นธรรมอันเข้าไปภายในแห่งภาวนาของภิกษุนั้นนั่นเทียว. บทว่า วิชฺชาภาคิยาติ ในบทนี้ พึงทราบวิเคราะห์โดยสัมปโยควะว่า ธรรมเหล่าใด ย่อมเสพวิชชา เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า วิชชาภาคิยะ. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่าใดย่อมเป็นไปในส่วนแห่งวิชชา คือในส่วนแห่งวิชชา เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า วิชชาภาคิยะ. ในวิชชาภาคิยธรรมเหล่านั้น วิปัสสนาญาณ, มโนมยิทธิ, อภิญญา 6 ชื่อว่า วิชชา 8. โดยอรรถแรก แม้ธรรมที่สัมปยุตด้วยวิชชาเหล่านั้น ก็ชื่อว่า วิชชาภาคิยะ. โดยอรรถหลัง ในวิชชาเหล่านั้น วิชชาอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่า วิชชา, วิชชาที่เหลือชื่อว่า วิชชาภาคิยะ. พึงทราบว่า แม้วิชชาและธรรมที่สัมปยุตด้วยวิชชา ก็ชื่อว่า วิชชาภาคิยะอย่างนี้. ในบทว่า เจตสา ผุโฏ การแผ่ไปมี 2 อย่าง คือ อาโปผรณะ และ ทิพพจักขุผรณะ. ใน 2 อย่างนั้น การเข้าอาโปกสิณแล้วแผ่ไปด้วยอาโปกสิณ ชื่อว่า อาโปผรณะ. แม้เมื่อแผ่ไปอย่างนี้ แม่น้ำน้อยทั้งหลายทั้งปวงที่ไหลไปสู่สมุทร ย่อมเข้าไปภายในมหาสมุทรนั่นเทียว. ส่วนการทำอาโลกกสิณให้เจริญแล้วเห็นมหาสมุทรทั้งสิ้นด้วยทิพพจักขุ ชื่อว่า ทิพพจักขุผรณะ. แม้ในการแผ่ไปอย่างนี้ แม่น้ำน้อยทั้งหลายทั้งปวงที่ไหลไปสู่สมุทร ย่อมเข้าไปภายในมหาสมุทรนั่นเทียว. ඔතාරන්ති විවරං ඡිද්දං. ආරම්මණන්ති කිලෙසුප්පත්තිපච්චයං. ලභෙථ ඔතාරන්ති ලභෙය්‍ය පවෙසනං, විනිවිජ්ඣිත්වා යාව පරියොසානා ගච්ඡෙය්‍යාති අත්ථො. නික්ඛෙපනන්ති නික්ඛිපනට්ඨානං. บทว่า โอตารนฺติ ได้แก่ ช่อง, รู. บทว่า อารมฺมณนฺติ ได้แก่ ปัจจัยแห่งการเกิดกิเลส. บทว่า ลเภถ โอตารนฺติ ความว่า พึงได้การเข้าไป, พึงเจาะทะลุไปจนถึงที่สุด. บทว่า นิกฺเขปนนฺติ ได้แก่ ที่สำหรับวาง. 157. එවං අභාවිතකායගතාසතිං පුග්ගලං අල්ලමත්තිකපුඤ්ජාදීහි උපමෙත්වා ඉදානි භාවිතකායගතාසතිං සාරඵලකාදීහි උපමෙතුං සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. තත්ථ අග්ගළඵලකන්ති කවාටං. ๑๕๗. พระผู้มีพระภาคทรงเปรียบเทียบบุคคลผู้มีกายคตาสติอันมิได้อบรมแล้วด้วยกองดินเปียกเป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงเปรียบเทียบบุคคลผู้มีกายคตาสติอันอบรมแล้วด้วยแผ่นกระดานมีแก่นเป็นต้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า เสยฺยถาปิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อคฺคฬผลกนฺติ ได้แก่ บานประตู. 158. කාකපෙය්‍යොති මුඛවට්ටියං නිසීදිත්වා කාකෙන ගීවං අනාමෙත්වාව පාතබ්බො. අභිඤ්ඤාසච්ඡිකරණීයස්සාති අභිඤ්ඤාය සච්ඡිකාතබ්බස්ස. සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාතීති පච්චක්ඛභාවං පාපුණාති. සති සති ආයතනෙති සතිසති කාරණෙ. කිං පනෙත්ථ කාරණන්ති? අභිඤ්ඤාව කාරණං. ආළිබන්ධාති මරියාදබද්ධා. ๑๕๘. บทว่า กากเปยฺโยติ (น้ำ) ที่กาจับอยู่บนขอบปากภาชนะแล้วพึงดื่มได้โดยไม่ต้องยืดคอเลย. บทว่า อภิญฺญาสจฺฉิกรณียสฺสาติ ได้แก่ แก่ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยอภิญญา. บทว่า สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาตีติ ความว่า ย่อมถึงความเป็นประจักษ์. บทว่า สติ สติ อายตเนติ ความว่า เมื่อเหตุมีอยู่. ถามว่า อะไรเป็นเหตุในที่นี้? ตอบว่า อภิญญานั่นแหละเป็นเหตุ. บทว่า อาฬิพนฺธาติ ได้แก่ มีคันนาอันสร้างไว้แล้ว. යානීකතායාති යුත්තයානං විය කතාය. වත්ථුකතායාති පතිට්ඨාකතාය. අනුට්ඨිතායාති අනුප්පවත්තිතාය. පරිචිතායාති පරිචයකතාය. සුසමාරද්ධායාති සුට්ඨු සමාරද්ධාය සුසම්පග්ගහිතාය. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. บทว่า ยานีกตายาติ ได้แก่ แห่งกายคตาสติอันทำให้เป็นดุจยานที่เทียมแล้ว. บทว่า วตฺถุกตายาติ ได้แก่ แห่งกายคตาสติอันทำให้เป็นที่ตั้ง. บทว่า อนุฏฺฐิตายาติ ได้แก่ แห่งกายคตาสติอันให้เป็นไปเนืองๆ. บทว่า ปริจิตายาติ ได้แก่ แห่งกายคตาสติอันสั่งสมแล้ว. บทว่า สุสมารทฺธายาติ ได้แก่ แห่งกายคตาสติอันปรารภดีแล้ว ประคองไว้ดีแล้ว. บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี කායගතාසතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากายคตาสติสูตร จบ. 10. සඞ්ඛාරුපපත්තිසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาสังขารูปปัตติสูตร 160. එවං [Pg.104] මෙ සුතන්ති සඞ්ඛාරුපපත්තිසුත්තං. තත්ථ සඞ්ඛාරුපපත්තින්ති සඞ්ඛාරානංයෙව උපපත්තිං, න සත්තස්ස, න පොසස්ස, පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙන වා භවූපගක්ඛන්ධානං උපපත්තිං. ๑๖๐. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า สังขารูปปัตติสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า สงฺขารูปปตฺตึ ความว่า (เราจักแสดง) ซึ่งความบังเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายนั่นเทียว, (เราจักแสดง) ซึ่งความบังเกิดขึ้นแห่งสัตว์ก็หาไม่ แห่งบุคคลก็หาไม่, หรือว่า (เราจักแสดง) ซึ่งความบังเกิดขึ้นแห่งอุปาทานขันธ์ทั้งหลายที่เข้าถึงภพด้วยปุญญาภิสังขาร. 161. සද්ධාය සමන්නාගතොති සද්ධාදයො පඤ්ච ධම්මා ලොකිකා වට්ටන්ති. දහතීති ඨපෙති. අධිට්ඨාතීති පතිට්ඨාපෙති. සඞ්ඛාරා ච විහාරා චාති සහ පත්ථනාය සද්ධාදයොව පඤ්ච ධම්මා. තත්‍රුපපත්තියාති තස්මිං ඨානෙ නිබ්බත්තනත්ථාය. අයං මග්ගො අයං පටිපදාති සහ පත්ථනාය පඤ්ච ධම්මාව. යස්ස හි පඤ්ච ධම්මා අත්ථි, න පත්ථනා, තස්ස ගති අනිබද්ධා. යස්ස පත්ථනා අත්ථි, න පඤ්ච ධම්මා, තස්සපි අනිබද්ධා. යෙසං උභයං අත්ථි, තෙසං ගති නිබද්ධා. යථා හි ආකාසෙ ඛිත්තදණ්ඩො අග්ගෙන වා මජ්ඣෙන වා මූලෙන වා නිපතිස්සතීති නියමො නත්ථි, එවං සත්තානං පටිසන්ධිග්ගහණං අනියතං. තස්මා කුසලං කම්මං කත්වා එකස්මිං ඨානෙ පත්ථනං කාතුං වට්ටති. ๑๖๑. บทว่า สทฺธาย สมนฺนาคโตติ ความว่า ธรรม 5 ประการ มีศรัทธาเป็นต้น ที่เป็นโลกิยะ ย่อมเป็นไป. บทว่า ทหตีติ คือ ตั้งไว้. บทว่า อธิฏฺฐาตีติ คือ ตั้งมั่นไว้. บทว่า สงฺขารา จ วิหารา จาติ ได้แก่ ธรรม 5 ประการ มีศรัทธาเป็นต้น พร้อมด้วยความปรารถนา. บทว่า ตตฺรูปปตฺติยาติ ได้แก่ เพื่อบังเกิดในที่นั้น. บทว่า อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทาติ ได้แก่ ธรรม 5 ประการ พร้อมด้วยความปรารถนานั่นเอง. จริงอยู่ บุคคลใดมีธรรม 5 ประการ แต่ไม่มีความปรารถนา คติของผู้นั้นไม่แน่นอน. บุคคลใดมีความปรารถนา แต่ไม่มีธรรม 5 ประการ แม้คติของผู้นั้นก็ไม่แน่นอน. บุคคลเหล่าใดมีทั้งสองอย่าง คติของบุคคลเหล่านั้นแน่นอน. เหมือนอย่างว่า ท่อนไม้ที่ซัดไปในอากาศ จะตกลงด้วยปลาย ด้วยท่ามกลาง หรือด้วยโคน ดังนี้ ไม่มีความแน่นอน, การถือปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลายก็ไม่แน่นอน ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น บุคคลทำกรรมที่เป็นกุศลแล้ว ควรจะตั้งความปรารถนาไว้ในที่แห่งหนึ่ง. 165. ආමණ්ඩන්ති ආමලකං. යථා තං පරිසුද්ධචක්ඛුස්ස පුරිසස්ස සබ්බසොව පාකටං හොති, එවං තස්ස බ්‍රහ්මුනො සද්ධිං තත්ථ නිබ්බත්තසත්තෙහි සහස්සී ලොකධාතු. එස නයො සබ්බත්ථ. ๑๖๕. บทว่า อามณฺฑนฺติ ได้แก่ ผลมะขามป้อม. เหมือนอย่างว่า ผลมะขามป้อมนั้นย่อมปรากฏแก่บุรุษผู้มีจักษุบริสุทธิ์โดยประการทั้งปวงฉันใด, โลกธาตุหนึ่งพันก็ย่อมปรากฏแก่พรหมนั้น พร้อมด้วยสัตว์ทั้งหลายที่บังเกิดในที่นั้น ฉันนั้น. นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง. 167. සුභොති සුන්දරො. ජාතිමාති ආකරසම්පන්නො. සුපරිකම්මකතොති ධොවනාදීහි සුට්ඨුකතපරිකම්මො. පණ්ඩුකම්බලෙ නික්ඛිත්තොති රත්තකම්බලෙ ඨපිතො. ๑๖๗. บทว่า สุโภติ ได้แก่ งาม. บทว่า ชาติมาติ ได้แก่ ถึงพร้อมด้วยลักษณะ. บทว่า สุปริกมฺมกโตติ ได้แก่ มีการตกแต่งอันทำดีแล้วด้วยการล้างเป็นต้น. บทว่า ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺโตติ ได้แก่ วางไว้บนผ้ากัมพลแดง. 168. සතසහස්සොති ලොකධාතුසතසහස්සම්හි ආලොකඵරණබ්‍රහ්මා. නික්ඛන්ති නික්ඛෙන කතං පිළන්ධනං, නික්ඛං නාම පඤ්චසුවණ්ණං, ඌනකනික්ඛෙන කතං පසාධනඤ්හි ඝට්ටනමජ්ජනක්ඛමං න හොති, අතිරෙකෙන කතං ඝට්ටනමජ්ජනං ඛමති, වණ්ණවන්තං පන න හොති, ඵරුසධාතුකං ඛායති. නික්ඛෙන කතං ඝට්ටනමජ්ජනඤ්චෙව ඛමති, වණ්ණවන්තඤ්ච හොති. ජම්බොනදන්ති ජම්බුනදියං නිබ්බත්තං. මහාජම්බුරුක්ඛස්ස හි එකෙකා සාඛා පණ්ණාස පණ්ණාස යොජනානි වඩ්ඪිතා, තාසු මහන්තා නදියො සන්දන්ති, තාසං නදීනං උභයතීරෙසු ජම්බුපක්කානං පතිතට්ඨානෙ සුවණ්ණඞ්කුරා උට්ඨහන්ති, තෙ නදීජලෙන වුය්හමානා [Pg.105] අනුපුබ්බෙන මහාසමුද්දං පවිසන්ති. තං සන්ධාය ජම්බොනදන්ති වුත්තං. දක්ඛකම්මාරපුත්තඋක්කාමුඛසුකුසලසම්පහට්ඨන්ති දක්ඛෙන සුකුසලෙන කම්මාරපුත්තෙන උක්කාමුඛෙ පචිත්වා සම්පහට්ඨං. උක්කාමුඛෙති උද්ධනෙ. සම්පහට්ඨන්ති ධොතඝට්ටිතමජ්ජිතං. වත්ථොපමෙ (ම. නි. 1.75-76) ච ධාතුවිභඞ්ගෙ (ම. නි. 3.357-360) ච පිණ්ඩසොධනං වුත්තං. ඉමස්මිං සුත්තෙ කතභණ්ඩසොධනං වුත්තං. ๑๖๘. บทว่า สตสหสฺโสติ ได้แก่ พรหมผู้แผ่รัศมีไปในโลกธาตุแสนหนึ่ง. บทว่า นิกฺขนฺติ ได้แก่ เครื่องประดับที่ทำด้วยทองนิกขะ, ทองนิกขะหนึ่ง ชื่อว่า ทอง 5 สุวัณณะ. จริงอยู่ เครื่องประดับที่ทำด้วยทองนิกขะที่หย่อนไป ย่อมไม่ทนทานต่อการกระทบและการขัดสี, ที่ทำเกินไป ย่อมทนทานต่อการกระทบและการขัดสี แต่ไม่มีวรรณะ ปรากฏเป็นธาตุที่หยาบ. ที่ทำด้วยทองนิกขะพอดี ย่อมทนทานต่อการกระทบและการขัดสีด้วย และมีวรรณะด้วย. บทว่า ชมฺโพนทนฺติ ได้แก่ ทองที่เกิดในแม่น้ำชมพู. อธิบายว่า ต้นหว้าใหญ่มีกิ่งแต่ละกิ่งยาว 50 โยชน์ๆ แม่น้ำใหญ่ๆ ไหลไปในกิ่งเหล่านั้น ที่ฝั่งทั้งสองของแม่น้ำเหล่านั้น หน่อทองเกิดขึ้นในที่ที่ผลหว้าสุกหล่นลง หน่อทองเหล่านั้นถูกน้ำในแม่น้ำพัดพาไป เข้าสู่มหาสมุทรโดยลำดับ. หมายถึงทองนั้น จึงเรียกว่า ชมฺโพนทํ. บทว่า ทกฺขกมฺมารปุตฺตอุกฺกามุขสุกุสลสมฺปหฏฺฐนฺติ ได้แก่ อันบุตรช่างทองผู้ฉลาดเชี่ยวชาญเผาในเบ้าหลอมแล้วขัดสีดีแล้ว. บทว่า อุกฺกามุเขติ ได้แก่ ในเตาหลอม. บทว่า สมฺปหฏฺฐนฺติ ได้แก่ ล้างแล้ว กระทบแล้ว ขัดสีแล้ว. ในวัตถูปมสูตรและธาตุวิภังคสูตร ตรัสถึงการชำระวัตถุดิบ. ในพระสูตรนี้ ตรัสถึงการชำระเครื่องประดับที่สำเร็จรูปแล้ว. යං පන සබ්බවාරෙසු ඵරිත්වා අධිමුච්චිත්වාති වුත්තං, තත්ථ පඤ්චවිධං ඵරණං චෙතොඵරණං කසිණඵරණං දිබ්බචක්ඛුඵරණං ආලොකඵරණං සරීරඵරණන්ති. තත්ථ චෙතොඵරණං නාම ලොකධාතුසහස්සෙ සත්තානං චිත්තජානනං. කසිණඵරණං නාම ලොකධාතුසහස්සෙ කසිණපත්ථරණං. දිබ්බචක්ඛුඵරණං නාම ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බෙන චක්ඛුනා සහස්සලොකධාතුදස්සනං. ආලොකඵරණම්පි එතදෙව. සරීරඵරණං නාම ලොකධාතුසහස්සෙ සරීරපභාය පත්ථරණං. සබ්බත්ථ ඉමානි පඤ්ච ඵරණානි අවිනාසෙන්තෙන කථෙතබ්බන්ති. อนึ่ง คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในวาระทั้งปวงว่า "แผ่ไปแล้ว น้อมใจไปแล้ว" นั้น ในคำนั้น การแผ่ไปมี ๕ อย่าง คือ เจโตผรณะ (การแผ่ไปทางจิต) กสิณผรณะ (การแผ่ไปแห่งกสิณ) ทิพพจักขุผรณะ (การแผ่ไปแห่งทิพพจักขุ) อาโลกผรณะ (การแผ่ไปแห่งแสงสว่าง) และสรีรผรณะ (การแผ่ไปแห่งสรีระ) ในบรรดาการแผ่ไป ๕ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า เจโตผรณะ คือ การรู้จิตของสัตว์ทั้งหลายในพันโลกธาตุ ที่ชื่อว่า กสิณผรณะ คือ การแผ่กสิณไปในพันโลกธาตุ ที่ชื่อว่า ทิพพจักขุผรณะ คือ การทำแสงสว่างให้เจริญแล้วเห็นพันโลกธาตุด้วยทิพพจักขุ แม้อาโลกผรณะก็คืออย่างนี้เหมือนกัน ที่ชื่อว่า สรีรผรณะ คือ การแผ่ไปแห่งรัศมีกายในพันโลกธาตุ ในที่ทุกแห่ง พึงกล่าวอธิบายโดยไม่ทำลายการแผ่ไป ๕ อย่างเหล่านี้ තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො පනාහ – ‘‘මණිඔපම්මෙ කසිණඵරණං විය නික්ඛොපම්මෙ සරීරඵරණං විය දිස්සතී’’ති. තස්ස වාදං විය අට්ඨකථා නාම නත්ථීති පටික්ඛිත්වා සරීරඵරණං න සබ්බකාලිකං, චත්තාරිමානි ඵරණානි අවිනාසෙත්වාව කථෙතබ්බන්ති වුත්තං. අධිමුච්චතීති පදං ඵරණපදස්සෙව වෙවචනං, අථ වා ඵරතීති පත්ථරති. අධිමුච්චතීති ජානාති. ส่วนพระติปิฏกจูฬาภยเถระกล่าวว่า "ในอุปมาด้วยแก้วมณี ย่อมปรากฏประดุจกสิณผรณะ ในอุปมาด้วยแท่งทอง ย่อมปรากฏประดุจสรีรผรณะ" (อรรถกถาจารย์) ได้ค้านวาทะนั้นว่า อรรถกถาที่เห็นคล้อยตามวาทะของท่านนั้นไม่มี แล้วกล่าวว่า สรีรผรณะมิได้เป็นไปตลอดกาลทุกเมื่อ พึงกล่าวอธิบายโดยไม่ทำลายการแผ่ไป ๔ อย่างเหล่านี้ บทว่า "อธิมุจฺจติ" เป็นไวพจน์ของบทว่า "ผรณ" นั่นเอง หรืออีกนัยหนึ่ง ที่ว่า "ผรติ" (ย่อมแผ่ไป) คือ แผ่ซ่านไป ที่ว่า "อธิมุจฺจติ" (ย่อมน้อมใจไป) คือ ย่อมรู้ 169. ආභාතිආදීසු ආභාදයො නාම පාටියෙක්කා දෙවා නත්ථි, තයො පරිත්තාභාදයො දෙවා ආභා නාම, පරිත්තාසුභාදයො ච. සුභකිණ්හාදයො ච සුභා නාම. වෙහප්ඵලාදිවාරා පාකටායෙව. ๑๖๙. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า "อาภา" นั้น เทวดาจำพวกอื่นชื่อว่าอาภาเป็นต้นไม่มีอยู่ เทวดา ๓ จำพวกคือปริตตาภาเป็นต้น ชื่อว่า อาภา และปริตตสุภาเป็นต้น และสุภกิณหาเป็นต้น ชื่อว่า สุภา ส่วนวาระแห่งเวหัปผลาเป็นต้นก็ปรากฏชัดแล้วเทียว ඉමෙ තාව පඤ්ච ධම්මෙ භාවෙත්වා කාමාවචරෙසු නිබ්බත්තතු. බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තං පන ආසවක්ඛයඤ්ච කථං පාපුණාතීති? ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා සීලං, සො ඉමස්මිං සීලෙ පතිට්ඨාය කසිණපරිකම්මං කත්වා තා තා සමාපත්තියො භාවෙත්වා රූපීබ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති, අරූපජ්ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා [Pg.106] අරූපීබ්‍රහ්මලොකෙ, සමාපත්තිපදට්ඨානං විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අනාගාමිඵලං සච්ඡිකත්වා පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසු නිබ්බත්තති. උපරිමග්ගං භාවෙත්වා ආසවක්ඛයං පාපුණාතීති. ก่อนอื่น บุคคลเจริญธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล้ว พึงบังเกิดในกามาวจรภูมิเถิด (คำถามมีว่า) ก็จะบรรลุการบังเกิดในพรหมโลกและความสิ้นอาสวะได้อย่างไร (คำตอบคือ) ธรรม ๕ ประการเหล่านี้คือศีล ภิกษุนั้นตั้งมั่นอยู่ในศีลนี้แล้ว ทำกสิณบริกรรม เจริญสมาบัติเหล่านั้นๆ ย่อมบังเกิดในรูปพรหมโลก ยังอรูปฌานให้บังเกิดแล้ว (ย่อมบังเกิด) ในอรูปพรหมโลก เจริญวิปัสสนาอันมีสมาบัติเป็นปทัฏฐาน กระทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผลแล้ว ย่อมบังเกิดในสุทธาวาส ๕ ชั้น เจริญมรรคเบื้องสูงขึ้นไป ย่อมบรรลุความสิ้นอาสวะ පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย සඞ්ඛාරුපපත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสังขารูปปัตติสูตร จบ දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๒ จบ 3. සුඤ්ඤතවග්ගො ๓. สุญญตวรรค 1. චූළසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาจูฬสุญญตสูตร 176. එවං [Pg.107] මෙ සුතන්ති චූළසුඤ්ඤතසුත්තං. තත්ථ එකමිදන්ති ථෙරො කිර භගවතො වත්තං කත්වා අත්තනො දිවාට්ඨානං ගන්ත්වා කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා නිබ්බානාරම්මණං සුඤ්ඤතාඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නො යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨාසි. අථස්ස සඞ්ඛාරා සුඤ්ඤතො උපට්ඨහිංසු. සො සුඤ්ඤතාකථං සොතුකාමො ජාතො. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘න ඛො පන සක්කා ධුරෙන ධුරං පහරන්තෙන විය ගන්ත්වා ‘සුඤ්ඤතාකථං මෙ, භන්තෙ, කථෙථා’ති භගවන්තං වත්තුං, හන්දාහං යං මෙ භගවා නගරකං උපනිස්සාය විහරන්තො එකං කථං කථෙසි, තං සාරෙමි, එවං මෙ භගවා සුඤ්ඤතාකථං කථෙස්සතී’’ති දසබලං සාරෙන්තො එකමිදන්තිආදිමාහ. ๑๗๖. พระสูตรว่า "เอวํ เม สุตํ" คือ จูฬสุญญตสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "เอกมิทํ" มีความว่า ได้ยินว่า พระเถระ (พระอานนท์) ทำวัตรปฏิบัติแด่พระผู้มีพระภาคแล้ว ไปยังที่พักกลางวันของตน กำหนดเวลาแล้ว เข้าสุญญตผลสมาบัติอันมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ นั่งอยู่ แล้วได้ออกจากสมาบัติตามเวลาที่กำหนดไว้ ครั้งนั้น สังขารทั้งหลายได้ปรากฏแก่ท่านโดยความเป็นของว่างเปล่า ท่านจึงเกิดความปรารถนาจะฟังสุญญตากถา ครั้งนั้น ท่านได้มีความคิดดังนี้ว่า "ก็การที่จะเข้าไปเฝ้าแล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคตรงๆ ราวกับเอาแอกต่อแอกชนกันว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดตรัสสุญญตากถาแก่ข้าพระองค์เถิด' นั้น ทำไม่ได้เลย เอาล่ะ เราจะทูลปรารภถึงพระดำรัสเรื่องหนึ่งที่พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้เมื่อประทับอาศัยนิคมของเจ้าศากยะชื่อนครกะ ด้วยอาการอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคจักตรัสสุญญตากถาแก่เรา" พระเถระเมื่อจะทูลปรารภถึงพระทศพล จึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า "เอกมิทํ" තත්ථ ඉදන්ති නිපාතමත්තමෙව. කච්චිමෙතං, භන්තෙති ථෙරො එකපදෙ ඨත්වා සට්ඨිපදසහස්සානි උග්ගහෙත්වා ධාරෙතුං සමත්ථො, කිං සො ‘‘සුඤ්ඤතාවිහාරෙනා’’ති එකං පදං ධාරෙතුං න සක්ඛිස්සති, සොතුකාමෙන පන ජානන්තෙන විය පුච්ඡිතුං න වට්ටති, පාකටං කත්වා විත්ථාරියමානං සුඤ්ඤතාකථං සොතුකාමො අජානන්තො විය එවමාහ. එකො අජානන්තොපි ජානන්තො විය හොති, ථෙරො එවරූපං කොහඤ්ඤං කිං කරිස්සති, අත්තනො ජානනට්ඨානෙපි භගවතො අපචිතිං දස්සෙත්වා ‘‘කච්චිමෙත’’න්තිආදිමාහ. ในบทเหล่านั้น บทว่า "อิทํ" เป็นเพียงนิบาต (ที่พระเถระทูลถามว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้..." นั้น พระเถระเป็นผู้สามารถยืนอยู่ในบทเดียวแล้วเรียนและทรงจำบทได้ถึงหกหมื่นบท ไฉนท่านจักไม่สามารถทรงจำบทเดียวว่า "สุญญตาวิหาร" เล่า แต่ว่า อันผู้ประสงค์จะฟัง ไม่ควรจะถามราวกับเป็นผู้รู้ พระเถระผู้ปรารถนาจะฟังสุญญตากถาที่ทรงแสดงโดยพิสดารและทำให้แจ่มแจ้ง จึงกราบทูลอย่างนี้ราวกับเป็นผู้ไม่รู้ บางคนแม้ไม่รู้ก็ทำเป็นเหมือนรู้ แต่พระเถระจะทำการโอ้อวดเช่นนี้ไปทำไม ท่านแสดงความเคารพต่อพระผู้มีพระภาคแม้ในเรื่องที่ตนรู้ จึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า "กจฺจิเมตํ" පුබ්බෙපීති පඨමබොධියං නගරකං උපනිස්සාය විහරණකාලෙපි. එතරහිපීති ඉදානිපි. එවං පන වත්වා චින්තෙසි – ‘‘ආනන්දො සුඤ්ඤතාකථං සොතුකාමො, එකො පන සොතුං සක්කොති, න උග්ගහෙතුං, එකො සොතුම්පි උග්ගහෙතුම්පි සක්කොති, න කථෙතුං, ආනන්දො පන සොතුම්පි සක්කොති උග්ගහෙතුම්පි කථෙතුම්පි, (කථෙමිස්ස) සුඤ්ඤතාකථ’’න්ති. ඉති තං කථෙන්තො සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. තත්ථ සුඤ්ඤො හත්ථිගවාස්සවළවෙනාති තත්ථ කට්ඨරූපපොත්ථකරූපචිත්තරූපවසෙන කතා හත්ථිආදයො අත්ථි, වෙස්සවණමන්ධාතාදීනං ඨිතට්ඨානෙ චිත්තකම්මවසෙන කතම්පි, රතනපරික්ඛතානං වාතපානද්වාරබන්ධමඤ්චපීඨාදීනං වසෙන සණ්ඨිතම්පි, ජිණ්ණපටිසඞ්ඛරණත්ථං [Pg.108] ඨපිතම්පි ජාතරූපරජතං අත්ථි, කට්ඨරූපාදිවසෙන කතා ධම්මසවනපඤ්හපුච්ඡනාදිවසෙන ආගච්ඡන්තා ච ඉත්ථිපුරිසාපි අත්ථි, තස්මා න සො තෙහි සුඤ්ඤො. ඉන්ද්‍රියබද්ධානං සවිඤ්ඤාණකානං හත්ථිආදීනං, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ පරිභුඤ්ජිතබ්බස්ස ජාතරූපරජතස්ස, නිබද්ධවාසං වසන්තානං ඉත්ථිපුරිසානඤ්ච අභාවං සන්ධායෙතං වුත්තං. บทว่า "ปุพฺเพปิ" คือ แม้ในกาลที่ประทับอาศัยนิคมชื่อนครกะ ในปฐมโพธิกาล บทว่า "เอตรหิปิ" คือ แม้ในบัดนี้ ก็แล ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ทรงพระดำริว่า "อานนท์ปรารถนาจะฟังสุญญตากถา แต่บางคนสามารถฟังได้ แต่เรียนไม่ได้ บางคนสามารถทั้งฟังทั้งเรียนได้ แต่กล่าวไม่ได้ ส่วนอานนท์สามารถทั้งฟัง ทั้งเรียน ทั้งกล่าวได้ (เราจักแสดง) สุญญตากถา" ดังนั้น เมื่อจะทรงแสดงเรื่องนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เสยฺยถาปิ" ในบทเหล่านั้น บทว่า "ว่างจากช้าง โค ม้า และแม่ม้า" มีความว่า ในปราสาทนั้น มีรูปช้างเป็นต้นที่ทำขึ้นด้วยรูปไม้ รูปปูนปั้น รูปเขียน มีที่ที่ทำขึ้นด้วยจิตรกรรมในที่ตั้งรูปท้าวเวสสุวรรณ พระเจ้ามันธาตุ เป็นต้น มีทองและเงินที่ประดับไว้ด้วยหน้าต่าง กรอบประตู เตียง ตั่ง เป็นต้น อันประดับด้วยรัตนะ มีทองและเงินที่เก็บไว้เพื่อซ่อมแซมของที่ชำรุด มีแม้รูปหญิงรูปชายที่ทำด้วยไม้เป็นต้น และมีแม้หญิงชายที่มาเพื่อฟังธรรม ถามปัญหา เป็นต้น เพราะฉะนั้น ปราสาทนั้นจึงไม่ว่างจากสิ่งเหล่านั้น พระดำรัสนี้ พระองค์ตรัสหมายถึงความไม่มีแห่งช้างเป็นต้นที่มีวิญญาณและประกอบด้วยอินทรีย์ แห่งทองและเงินที่จะพึงใช้สอยได้ในขณะที่ต้องการ และแห่งหญิงชายที่อยู่ประจำ භික්ඛුසඞ්ඝං පටිච්චාති භික්ඛූසු හි පිණ්ඩාය පවිට්ඨෙසුපි විහාරභත්තං සාදියන්තෙහි භික්ඛූහි චෙව ගිලානගිලානුපට්ඨාකඋද්දෙසචීවරකම්මපසුතාදීහි ච භික්ඛූහි සො අසුඤ්ඤොව හොති, ඉති නිච්චම්පි භික්ඛූනං අත්ථිතාය එවමාහ. එකත්තන්ති එකභාවං, එකං අසුඤ්ඤතං අත්ථීති අත්ථො. එකො අසුඤ්ඤභාවො අත්ථීති වුත්තං හොති. අමනසිකරිත්වාති චිත්තෙ අකත්වා අනාවජ්ජිත්වා අපච්චවෙක්ඛිත්වා. ගාමසඤ්ඤන්ති ගාමොති පවත්තවසෙන වා කිලෙසවසෙන වා උප්පන්නං ගාමසඤ්ඤං. මනුස්සසඤ්ඤායපි එසෙව නයො. අරඤ්ඤසඤ්ඤං පටිච්ච මනසි කරොති එකත්තන්ති ඉදං අරඤ්ඤං, අයං රුක්ඛො, අයං පබ්බතො, අයං නීලොභාසො වනසණ්ඩොති එවං එකං අරඤ්ඤංයෙව පටිච්ච අරඤ්ඤසඤ්ඤං මනසි කරොති. පක්ඛන්දතීති ඔතරති. අධිමුච්චතීති එවන්ති අධිමුච්චති. යෙ අස්සු දරථාති යෙ ච පවත්තදරථා වා කිලෙසදරථා වා ගාමසඤ්ඤං පටිච්ච භවෙය්‍යුං, තෙ ඉධ අරඤ්ඤසඤ්ඤාය න සන්ති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. අත්ථි චෙවායන්ති අයං පන එකං අරඤ්ඤසඤ්ඤං පටිච්ච උප්පජ්ජමානා පවත්තදරථමත්තා අත්ථි. ในบทว่า ภิกฺขุสงฺฆํ ปฏิจฺจ ความว่า เพราะแม้เมื่อภิกษุทั้งหลายเข้าไปบิณฑบาตแล้ว ปราสาทนั้นก็ยังไม่ว่างเปล่าจากภิกษุทั้งหลายผู้ยินดีภัตที่ถวายไว้ประจำวิหาร และจากภิกษุทั้งหลายผู้ป่วยไข้ ผู้พยาบาลภิกษุไข้ ผู้เรียนอุเทศ ผู้ขวนขวายในจีวรกรรม เป็นต้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้เพราะความมีอยู่ของภิกษุทั้งหลายเป็นนิตย์ บทว่า เอกตฺตํ ได้แก่ ความเป็นหนึ่ง อธิบายว่า มีความเป็นอันหนึ่งอันเดียวคือความไม่ว่างเปล่าอยู่ ชื่อว่าตรัสว่า มีภาวะที่ไม่ว่างเปล่าอันหนึ่งอยู่ บทว่า อมนสิกริตฺวา ได้แก่ ไม่ทำไว้ในใจ ไม่คำนึงถึง ไม่พิจารณา บทว่า คามสญฺญํ ได้แก่ คามสัญญาที่เกิดขึ้นว่า "บ้าน" โดยอำนาจแห่งความสืบต่อ (แห่งอุปาทินนกขันธ์) หรือโดยอำนาจแห่งกิเลส (คือความยินดียินร้ายในบ้านนั้น) แม้ในบทว่า มนุสฺสสญฺญา ก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า อรญฺญสญฺญํ ปฏิจฺจ มนสิ กโรติ เอกตฺตํ ความว่า ย่อมทำไว้ในใจซึ่งอรัญญสัญญา อาศัยป่าอย่างเดียวเท่านั้น อย่างนี้ว่า "นี้คือป่า นี้คือต้นไม้ นี้คือภูเขา นี้คือหมู่ไม้ที่มีสีเขียวคล้ำ" บทว่า ปกฺขนฺทติ ได้แก่ หยั่งลง บทว่า อธิมุจฺจติ ได้แก่ ย่อมน้อมใจเชื่ออย่างนี้ บทว่า เย อสฺสุ ทรถา ความว่า ความเดือดร้อนที่สืบต่อ หรือความเดือดร้อนคือกิเลสเหล่าใด ที่พึงมีเพราะอาศัยคามสัญญา ความเดือดร้อนเหล่านั้นย่อมไม่มีในอรัญญสัญญานี้ แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า อตฺถิ เจวายํ ความว่า ส่วนว่าความเดือดร้อนที่สืบต่อเพียงเล็กน้อยนี้ ที่กำลังเกิดขึ้นเพราะอาศัยอรัญญสัญญาอย่างเดียว ย่อมมีอยู่ යඤ්හි ඛො තත්ථ න හොතීති යං මිගාරමාතුපාසාදෙ හත්ථිආදයො විය ඉමිස්සා අරඤ්ඤසඤ්ඤාය ගාමසඤ්ඤාමනුස්සසඤ්ඤාවසෙන උප්පජ්ජමානං පවත්තදරථකිලෙසදරථජාතං, තං න හොති. යං පන තත්ථ අවසිට්ඨන්ති යං මිගාරමාතුපාසාදෙ භික්ඛුසඞ්ඝො විය තත්ථ අරඤ්ඤසඤ්ඤාය පවත්තදරථමත්තං අවසිට්ඨං හොති. තං සන්තමිදං අත්ථීති පජානාතීති තං විජ්ජමානමෙව ‘‘අත්ථි ඉද’’න්ති පජානාති, සුඤ්ඤතාවක්කන්තීති සුඤ්ඤතානිබ්බත්ති. บทว่า ยญฺหิ โข ตตฺถ น โหติ ความว่า หมู่แห่งความเดือดร้อนที่สืบต่อและกิเลสอันเป็นความเดือดร้อนใด ที่กำลังเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งคามสัญญาและมนุสสสัญญาในอรัญญสัญญานี้ เปรียบเหมือนช้างเป็นต้น (ไม่มี) ในปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา หมู่แห่งความเดือดร้อนนั้นย่อมไม่มี บทว่า ยํ ปน ตตฺถ อวสิฏฺฐํ ความว่า ความเดือดร้อนที่สืบต่อเพียงเล็กน้อยใด ยังเหลืออยู่ในอรัญญสัญญานั้น เปรียบเหมือนหมู่ภิกษุ (ยังเหลืออยู่) ในปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา บทว่า ตํ สนฺตมิทํ อตฺถีติ ปชานาติ ความว่า ย่อมรู้ชัดซึ่งสิ่งนั้นที่มีอยู่จริงนั่นแหละว่า "สิ่งนี้มีอยู่" บทว่า สุญฺญตาวกฺกนฺติ ได้แก่ การบังเกิดขึ้นแห่งสุญญตา 177. අමනසිකරිත්වා මනුස්සසඤ්ඤන්ති ඉධ ගාමසඤ්ඤං න ගණ්හාති. කස්මා? එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘මනුස්සසඤ්ඤාය ගාමසඤ්ඤං නිවත්තෙත්වා, අරඤ්ඤසඤ්ඤාය මනුස්සසඤ්ඤං, පථවීසඤ්ඤාය අරඤ්ඤසඤ්ඤං, ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤාය පථවීසඤ්ඤං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසඤ්ඤාය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤං[Pg.109], විපස්සනාය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසඤ්ඤං, මග්ගෙන විපස්සනං නිවත්තෙත්වා අනුපුබ්බෙන අච්චන්තසුඤ්ඤතං නාම දස්සෙස්සාමී’’ති. තස්මා එවං දෙසනං ආරභි. තත්ථ පථවීසඤ්ඤන්ති කස්මා අරඤ්ඤසඤ්ඤං පහාය පථවීසඤ්ඤං මනසි කරොති? අරඤ්ඤසඤ්ඤාය විසෙසානධිගමනතො. යථා හි පුරිසස්ස රමණීයං ඛෙත්තට්ඨානං දිස්වා – ‘‘ඉධ වුත්තා සාලිආදයො සුට්ඨු සම්පජ්ජිස්සන්ති, මහාලාභං ලභිස්සාමී’’ති සත්තක්ඛත්තුම්පි ඛෙත්තට්ඨානං ඔලොකෙන්තස්ස සාලිආදයො න සම්පජ්ජන්තෙව, සචෙ පන තං ඨානං විහතඛාණුකකණ්ටකං කත්වා කසිත්වා වපති, එවං සන්තෙ සම්පජ්ජන්ති, එවමෙව – ‘‘ඉදං අරඤ්ඤං, අයං රුක්ඛො, අයං පබ්බතො, අයං නීලොභාසො වනසණ්ඩො’’ති සචෙපි සත්තක්ඛත්තුං අරඤ්ඤසඤ්ඤං මනසි කරොති, නෙවූපචාරං න සමාධිං පාපුණාති, පථවීසඤ්ඤාය පනස්ස ධුවසෙවනං කම්මට්ඨානං පථවීකසිණං පරිකම්මං කත්වා ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා ඣානපදට්ඨානම්පි විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සක්කා අරහත්තං පාපුණිතුං. තස්මා අරඤ්ඤසඤ්ඤං පහාය පථවීසඤ්ඤං මනසි කරොති. පටිච්චාති පටිච්ච සම්භූතං. ๑๗๗. ในบทว่า อมนสิกริตฺวา มนุสฺสสญฺญํ นี้ พระองค์ไม่ทรงถือเอาคามสัญญา เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า พระองค์ได้มีความดำริอย่างนี้ว่า "เราจักยังคามสัญญาให้ถอยกลับด้วยมนุสสสัญญา ยังมนุสสสัญญาให้ถอยกลับด้วยอรัญญสัญญา ยังอรัญญสัญญาให้ถอยกลับด้วยปฐวีสัญญา ยังปฐวีสัญญาให้ถอยกลับด้วยอากาสานัญจายตนสัญญา...ฯลฯ... ยังอากิญจัญญายตนสัญญาให้ถอยกลับด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา ยังเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาให้ถอยกลับด้วยวิปัสสนา ยังวิปัสสนาให้ถอยกลับด้วยมรรค แล้วจักแสดงธรรมชื่อว่าอัจจันตสุญญตา (คืออรหัตตผล) โดยลำดับ" เพราะเหตุนั้น จึงทรงเริ่มเทศนานี้อย่างนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า ปฐวีสญฺญํ ความว่า เพราะเหตุไรจึงทำไว้ในใจซึ่งปฐวีสัญญา โดยละอรัญญสัญญาเสีย? เพราะไม่บรรลุคุณวิเศษด้วยอรัญญสัญญา เปรียบเหมือนว่า บุรุษคนหนึ่งเห็นพื้นที่นาอันน่ารื่นรมย์แล้วคิดว่า "ข้าวสาลีเป็นต้นที่หว่านในที่นี้จักสำเร็จผลอย่างดี เราจักได้ลาภมาก" แต่ข้าวสาลีเป็นต้นย่อมไม่สำเร็จผลเลยแก่เขาผู้มองดูพื้นที่นานั้นถึงเจ็ดครั้ง แต่ถ้าเขาทำที่นั้นให้ปราศจากตอและหนาม ไถแล้วจึงหว่าน เมื่อเป็นเช่นนั้น ข้าวสาลีเป็นต้นย่อมสำเร็จผล ฉันใดก็ฉันนั้น แม้ถ้าภิกษุทำไว้ในใจซึ่งอรัญญสัญญาถึงเจ็ดครั้งว่า "นี้คือป่า นี้คือต้นไม้ นี้คือภูเขา นี้คือหมู่ไม้ที่มีสีเขียวคล้ำ" เธอก็ย่อมไม่บรรลุทั้งอุปจารสมาธิและสมาธิ แต่ว่า เธออาจบรรลุพระอรหัตได้ โดยทำบริกรรมในปฐวีกสิณอันเป็นกรรมฐานที่ต้องเสพเนืองๆ ด้วยปฐวีสัญญา ยังฌานทั้งหลายให้บังเกิด แล้วเจริญวิปัสสนาอันมีฌานเป็นบาทฐาน เพราะเหตุนั้น เธอจึงทำไว้ในใจซึ่งปฐวีสัญญา โดยละอรัญญสัญญาเสีย บทว่า ปฏิจฺจ ได้แก่ อาศัยเกิดขึ้น ඉදානි යස්මිං පථවීකසිණෙ සො පථවීසඤ්ඤී හොති, තස්ස ඔපම්මදස්සනත්ථං සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. තත්ථ උසභස්ස එතන්ති ආසභං. අඤ්ඤෙසං පන ගුන්නං ගණ්ඩාපි හොන්ති පහාරාපි. තෙසඤ්හි චම්මං පසාරියමානං නිබ්බලිකං න හොති, උසභස්ස ලක්ඛණසම්පන්නතාය තෙ දොසා නත්ථි. තස්මා තස්ස චම්මං ගහිතං. සඞ්කුසතෙනාති ඛිලසතෙන. සුවිහතන්ති පසාරෙත්වා සුට්ඨු විහතං. ඌනකසතසඞ්කුවිහතඤ්හි නිබ්බලිකං න හොති, සඞ්කුසතෙන විහතං භෙරිතලං විය නිබ්බලිකං හොති. තස්මා එවමාහ. උක්කූලවික්කූලන්ති උච්චනීචං ථලට්ඨානං නින්නට්ඨානං. නදීවිදුග්ගන්ති නදියො චෙව දුග්ගමට්ඨානඤ්ච. පථවීසඤ්ඤං පටිච්ච මනසි කරොති එකත්තන්ති කසිණපථවියංයෙව පටිච්ච සම්භූතං එකං සඤ්ඤං මනසි කරොති. දරථමත්තාති ඉතො පට්ඨාය සබ්බවාරෙසු පවත්තදරථවසෙන දරථමත්තා වෙදිතබ්බා. บัดนี้ เพื่อแสดงอุปมาแก่ปฐวีกสิณที่ภิกษุนั้นเป็นผู้มีปฐวีสัญญา พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า เสยฺยถาปิ ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า อาสภะ เพราะเป็นของโคอุสภะ ส่วนว่าของโคเหล่าอื่น แม้ฝีก็มี แม้รอยถูกตีก็มี เพราะหนังของโคเหล่านั้นเมื่อถูกขึง ย่อมไม่ปราศจากรอยย่น แต่ของโคอุสภะ โทษเหล่านั้นไม่มี เพราะความถึงพร้อมด้วยลักษณะ เพราะเหตุนั้น หนังของโคอุสภะนั้นจึงถูกทรงนำมา (เป็นอุปมา) บทว่า สงฺกุสเตน ได้แก่ ด้วยหลักร้อยเล่ม บทว่า สุวิหตํ ได้แก่ ขึงแล้ว ตรึงไว้ดีแล้ว เพราะหนังที่ตรึงด้วยหลักไม่ถึงร้อยเล่ม ย่อมไม่ปราศจากรอยย่น หนังที่ตรึงด้วยหลักร้อยเล่ม ย่อมปราศจากรอยย่นเหมือนหน้ากลอง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า อุกฺกูลวิกฺกูลํ ได้แก่ ที่สูงและที่ต่ำ ที่ดอนและที่ลุ่ม บทว่า นทีวิทุคฺคํ ได้แก่ แม่น้ำและที่ที่ไปได้ยาก บทว่า ปฐวีสญฺญํ ปฏิจฺจ มนสิ กโรติ เอกตฺตํ ความว่า ย่อมทำไว้ในใจซึ่งสัญญาอันหนึ่งที่เกิดขึ้นอาศัยปฐวีกสิณเท่านั้น บทว่า ทรถมตฺตา ความว่า จำเเต่นี้ไปในวาระทั้งปวง พึงทราบว่า ความเดือดร้อนเพียงเล็กน้อย โดยนัยแห่งความเดือดร้อนที่สืบต่อ 182. අනිමිත්තං චෙතොසමාධින්ති විපස්සනාචිත්තසමාධිං. සො හි නිච්චනිමිත්තාදිවිරහිතො අනිමිත්තොති වුච්චති. ඉමමෙව කායන්ති විපස්සනාය වත්ථුං දස්සෙති. තත්ථ ඉමමෙවාති ඉමං එව චතුමහාභූතිකං. සළායතනිකන්ති [Pg.110] සළායතනපටිසංයුත්තං. ජීවිතපච්චයාති යාව ජීවිතින්ද්‍රියානං පවත්ති, තාව ජීවිතපච්චයා පවත්තදරථමත්තා අත්ථීති වුත්තං හොති. ๑๘๒. บทว่า อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ ได้แก่ สมาธิที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาจิต เพราะสมาธินั้นชื่อว่า อนิมิตตะ เพราะปราศจากนิจจนิมิตเป็นต้น ด้วยบทว่า อิเมมว กายํ ทรงแสดงวัตถุแห่งวิปัสสนา ในบทนั้น บทว่า อิเมมว ได้แก่ กายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ นี้เท่านั้น บทว่า สฬายตนิกํ ได้แก่ กายที่เนื่องด้วยอายตนะ ๖ บทว่า ชีวิตปจฺจยา ความว่า ชื่อว่าตรัสว่า ตราบเท่าที่ความสืบต่อแห่งชีวิตินทรีย์ยังมีอยู่ ตราบนั้น ความเดือดร้อนที่สืบต่อเพียงเล็กน้อยก็ยังมีอยู่ 183. පුන අනිමිත්තන්ති විපස්සනාය පටිවිපස්සනං දස්සෙතුං වුත්තං. කාමාසවං පටිච්චාති කාමාසවං පටිච්ච උප්පජ්ජනපවත්තදරථා ඉධ න සන්ති, අරියමග්ගෙ චෙව අරියඵලෙ ච නත්ථීති වුත්තං හොති. ඉමමෙව කායන්ති ඉමං උපාදිසෙසදරථදස්සනත්ථං වුත්තං. ඉති මනුස්සසඤ්ඤාය ගාමසඤ්ඤං නිවත්තෙත්වා…පෙ… මග්ගෙන විපස්සනං නිවත්තෙත්වා අනුපුබ්බෙන අච්චන්තසුඤ්ඤතා නාම දස්සිතා හොති. ๑๘๓. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อนิมิตฺตํ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงปฏิวิปัสสนาของวิปัสสนา (ที่เกิดก่อนๆ) ความว่า กามสวํ ปฏิจฺจ คือ ความเดือดร้อนที่จะพึงเกิดขึ้นและเป็นไปเพราะอาศัยกามาสวะ ย่อมไม่มีในอริยมรรคและอริยผลนี้ คือ ไม่มีทั้งในอริยมรรคและในอริยผล ดังนี้ ชื่อว่าอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ คำว่า อิมเมว กายํ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความเดือดร้อนเพราะมีอุปาทิเสสเป็นเหตุ ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงยังคามสัญญาให้กลับจากมนุสสสัญญา...ฯลฯ... ทรงยังวิปัสสนาให้กลับด้วยมรรคแล้ว ชื่อว่าทรงแสดงอรหัตตผลอันชื่อว่าอัจจันตสุญญตาโดยลำดับ 184. පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙසං. අනුත්තරන්ති උත්තරවිරහිතං සබ්බසෙට්ඨං. සුඤ්ඤතන්ති සුඤ්ඤතඵලසමාපත්තිං. තස්මාති යස්මා අතීතෙපි, බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකසඞ්ඛාතා සමණබ්‍රාහ්මණා. අනාගතෙපි, එතරහිපි බුද්ධබුද්ධසාවකසඞ්ඛාතා සමණබ්‍රාහ්මණා ඉමංයෙව පරිසුද්ධං පරමං අනුත්තරං සුඤ්ඤතං උපසම්පජ්ජ විහරිංසු විහරිස්සන්ති විහරන්ති ච, තස්මා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๑๘๔. คำว่า ปริสุทฺธํ คือ ไม่มีอุปกิเลส คำว่า อนุตฺตรํ คือ ปราศจากธรรมที่ยิ่งกว่า ประเสริฐที่สุด คำว่า สุญฺญตํ คือ สุญญตผลสมาบัติ ความว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุใด แม้ในอดีต สมณพราหมณ์ทั้งหลายที่นับว่าเป็นพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธสาวก แม้ในอนาคต แม้ในปัจจุบัน สมณพราหมณ์ทั้งหลายที่นับว่าเป็นพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวก เข้าถึงสุญญตผลสมาบัติอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่านี้แหละ อยู่แล้ว จักอยู่ และย่อมอยู่ เพราะเหตุนั้น บทที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่งแล පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย චූළසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาจูฬสุญญตสูตร จบ 2. මහාසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถามหาสุญญตสูตร 185. එවං මෙ සුතන්ති මහාසුඤ්ඤතසුත්තං. තත්ථ කාළඛෙමකස්සාති ඡවිවණ්ණෙන සො කාළො, ඛෙමකොති පනස්ස නාමං. විහාරොති තස්මිංයෙව නිග්‍රොධාරාමෙ එකස්මිං පදෙසෙ පාකාරෙන පරික්ඛිපිත්වා ද්වාරකොට්ඨකං මාපෙත්වා හංසවට්ටකාදිසෙනාසනානි චෙව මණ්ඩලමාළභොජනසාලාදීනි ච පතිට්ඨපෙත්වා කතො විහාරො. සම්බහුලානි සෙනාසනානීති මඤ්චො පීඨං භිසිබිම්බොහනං තට්ටිකා චම්මඛණ්ඩො තිණසන්ථාරො පණ්ණසන්ථාරො පලාලසන්ථාරොතිආදීනි පඤ්ඤත්තානි හොන්ති, මඤ්චෙන මඤ්චං…පෙ… පලාලසන්ථාරෙනෙව පලාලසන්ථාරං ආහච්ච ඨපිතානි, ගණභික්ඛූනං වසනට්ඨානසදිසං අහොසි. ๑๘๕. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ มหาสุญญตสูตร ในมหาสุญญตสูตรนั้น บทว่า กาฬเขมกสฺส คือ เจ้าศากยะนั้นมีผิวพรรณดำ ส่วนคำว่า เขมโก เป็นชื่อของท่าน บทว่า วิหาโร คือ วิหารที่สร้างขึ้นในนิโครธารามนั้นเอง ณ ที่แห่งหนึ่ง โดยล้อมด้วยกำแพง สร้างซุ้มประตู และจัดตั้งเสนาสนะมีหลังคารูปหงส์เป็นต้น ทั้งมณฑป ศาลาฉัน เป็นต้น บทว่า สมฺพหุลานิ เสนาสนานิ คือ เสนาสนะมีเตียง ตั่ง ฟูก หมอน ตั่งสี่เหลี่ยมเล็ก แผ่นหนัง เครื่องปูลาดด้วยหญ้า เครื่องปูลาดด้วยใบไม้ เครื่องปูลาดด้วยฟาง เป็นต้น อันเขาปูลาดไว้ เตียงต่อเตียง...ฯลฯ... เครื่องปูลาดด้วยฟางต่อด้วยเครื่องปูลาดด้วยฟาง ได้เป็นเหมือนสถานที่อยู่ของภิกษุผู้เป็นหมู่คณะ සම්බහුලා [Pg.111] නු ඛොති භගවතො බොධිපල්ලඞ්කෙයෙව සබ්බකිලෙසානං සමුග්ඝාටිතත්තා සංසයො නාම නත්ථි, විතක්කපුබ්බභාගා පුච්ඡා, විතක්කපුබ්බභාගෙ චායං නුකාරො නිපාතමත්තො. පාටිමත්ථකං ගච්ඡන්තෙ අවිනිච්ඡිතො නාම න හොති. ඉතො කිර පුබ්බෙ භගවතා දස ද්වාදස භික්ඛූ එකට්ඨානෙ වසන්තා න දිට්ඨපුබ්බා. ความว่า สมฺพหุลา นุ โข คือ พระผู้มีพระภาคทรงถอนกิเลสทั้งปวงได้แล้วที่โพธิบัลลังก์นั่นเทียว ความสงสัยจึงไม่มีเลย (นี่) เป็นคำถามที่มีวิตกเป็นเบื้องหน้า และ นุ อักษรนี้เป็นเพียงนิบาตในส่วนที่มีวิตกเป็นเบื้องหน้า เมื่อพระองค์ทรงดำเนินไปสู่จุดสูงสุดแห่งเทศนา สิ่งที่ยังมิได้ทรงวินิจฉัยย่อมไม่มี ได้ยินว่า ก่อนแต่นี้ พระผู้มีพระภาคไม่เคยทอดพระเนตรเห็นภิกษุ ๑๐ รูป ๑๒ รูป อยู่ในที่แห่งเดียวกันมาก่อน අථස්ස එතදහොසි – ගණවාසො නාමායං වට්ටෙ ආචිණ්ණසමාචිණ්ණො නදීඔතිණ්ණඋදකසදිසො, නිරයතිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයාසුරකායෙසුපි, මනුස්සලොක-දෙවලොකබ්‍රහ්මලොකෙසුපි ගණවාසොව ආචිණ්ණො. දසයොජනසහස්සො හි නිරයො තිපුචුණ්ණභරිතා නාළි විය සත්තෙහි නිරන්තරො, පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණකරණට්ඨානෙ සත්තානං පමාණං වා පරිච්ඡෙදො වා නත්ථි, තථා වාසීහි තච්ඡනාදිඨානෙසු, ඉති ගණභූතාව පච්චන්ති. තිරච්ඡානයොනියං එකස්මිං වම්මිකෙ උපසිකානං පමාණං වා පරිච්ඡෙදො වා නත්ථි, තථා එකෙකබිලාදීසුපි කිපිල්ලිකාදීනං. තිරච්ඡානයොනියම්පි ගණවාසොව. පෙතනගරානි ච ගාවුතිකානි අඩ්ඪයොජනිකානිපි පෙතභරිතානි හොන්ති. එවං පෙත්තිවිසයෙපි ගණවාසොව. අසුරභවනං දසයොජනසහස්සං කණ්ණෙ පක්ඛිත්තසූචියා කණ්ණබිලං විය හොති. ඉති අසුරකායෙපි ගණවාසොව. මනුස්සලොකෙ සාවත්ථියං සත්තපණ්ණාස කුලසතසහස්සානි, රාජගහෙ අන්තො ච බහි ච අට්ඨාරස මනුස්සකොටියො වසිංසු. එවං අඤ්ඤෙසුපි ඨානෙසූති මනුස්සලොකෙපි ගණවාසොව. භුම්මදෙවතා ආදිං කත්වා දෙවලොකබ්‍රහ්මලොකෙසුපි ගණවාසොව. එකෙකස්ස හි දෙවපුත්තස්ස අඩ්ඪතියා නාටකකොටියො හොන්ති, නවපි කොටියො හොන්ති, එකට්ඨානෙ දසසහස්සාපි බ්‍රහ්මානො වසන්ති. ลำดับนั้น พระองค์ได้ทรงพระดำริดังนี้ว่า การอยู่เป็นหมู่นี้ เป็นสิ่งที่สัตว์ทั้งหลายประพฤติมาเนืองๆ ในวัฏฏะ เปรียบเหมือนน้ำที่ไหลลงสู่แม่น้ำ การอยู่เป็นหมู่เป็นสิ่งที่ประพฤติมาแล้ว แม้ในนรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย อสูรกาย แม้ในมนุษยโลก เทวโลก พรหมโลก ด้วยว่า นรกมีประมาณหนึ่งหมื่นโยชน์ แน่นขนัดไปด้วยสัตว์ทั้งหลาย เหมือนทะนานที่เต็มด้วยผงดีบุก ในสถานที่จองจำ ๕ ประการและสถานที่กระทำกรรมกรณ์ ประมาณหรือขอบเขตของสัตว์ทั้งหลายย่อมไม่มี, ในสถานที่ไสด้วยสิ่วเป็นต้นก็เช่นกัน, ด้วยประการฉะนี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมไหม้อยู่เป็นหมู่ๆ นั่นเทียว ในกำเนิดเดรัจฉาน ในจอมปลวกแห่งหนึ่ง ประมาณหรือขอบเขตของปลวกย่อมไม่มี, ในรูแต่ละรูเป็นต้น ของมดเป็นต้นก็เช่นกัน แม้ในกำเนิดเดรัจฉาน ก็มีการอยู่เป็นหมู่ และเมืองเปรตทั้งหลายที่ประมาณ ๑ คาวุตบ้าง ๒ โยชน์ครึ่งบ้าง ก็เต็มไปด้วยเปรต แม้ในเปรตวิสัย ก็มีการอยู่เป็นหมู่เช่นนี้ ภพอสูรมีประมาณหนึ่งหมื่นโยชน์ (แน่นขนัด) เหมือนช่องหูที่เต็มด้วยเข็มที่ใส่เข้าไป แม้ในอสูรกาย ก็มีการอยู่เป็นหมู่เช่นนี้ ในมนุษยโลก ที่กรุงสาวัตถี มี ๕๗ แสนตระกูล, ที่กรุงราชคฤห์ ทั้งภายในและภายนอก มีมนุษย์ ๑๘ โกฏิอาศัยอยู่ ในที่อื่นๆ ก็เป็นเช่นนี้, แม้ในมนุษยโลก ก็มีการอยู่เป็นหมู่ ตั้งแต่ภุมมเทวดาเป็นต้นไป แม้ในเทวโลกและพรหมโลก ก็มีการอยู่เป็นหมู่ ด้วยว่า เทพบุตรแต่ละองค์มีนางฟ้อน ๒ โกฏิครึ่งบ้าง ๙ โกฏิบ้าง, ในที่แห่งเดียว พรหมถึงหนึ่งหมื่นก็อาศัยอยู่ තතො චින්තෙසි – ‘‘මයා සතසහස්සකප්පාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි ගණවාසවිද්ධංසනත්ථං දස පාරමියො පූරිතා, ඉමෙ ච භික්ඛූ ඉතො පට්ඨායෙව ගණං බන්ධිත්වා ගණාභිරතා ජාතා අනනුච්ඡවිකං කරොන්තී’’ති. සො ධම්මසංවෙගං උප්පාදෙත්වා පුන චින්තෙසි – ‘‘සචෙ ‘එකට්ඨානෙ ද්වීහි භික්ඛූහි න වසිතබ්බ’න්ති සක්කා භවෙය්‍ය සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙතුං, සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙය්‍යං, න ඛො පනෙතං සක්කා. හන්දාහං මහාසුඤ්ඤතාපටිපත්තිං නාම සුත්තන්තං [Pg.112] දෙසෙමි, යං සික්ඛාකාමානං කුලපුත්තානං සික්ඛාපදපඤ්ඤත්ති විය නගරද්වාරෙ නික්ඛිත්තසබ්බකායිකආදාසො විය ච භවිස්සති. තතො යථා නාමෙකස්මිං ආදාසෙ ඛත්තියාදයො අත්තනො වජ්ජං දිස්වා තං පහාය අනවජ්ජා හොන්ති, එවමෙවං මයි පරිනිබ්බුතෙපි පඤ්චවස්සසහස්සානි ඉමං සුත්තං ආවජ්ජිත්වා ගණං විනොදෙත්වා එකීභාවාභිරතා කුලපුත්තා වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං කරිස්සන්තී’’ති. භගවතො ච මනොරථං පූරෙන්තා විය ඉමං සුත්තං ආවජ්ජිත්වා ගණං විනොදෙත්වා වට්ටදුක්ඛං ඛෙපෙත්වා පරිනිබ්බුතා කුලපුත්තා ගණනපථං වීතිවත්තා. වාලිකපිට්ඨිවිහාරෙපි හි ආභිධම්මිකඅභයත්ථෙරො නාම වස්සූපනායිකසමයෙ සම්බහුලෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං ඉමං සුත්තං සඤ්ඣායිත්වා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො එවං කාරෙති, මයං කිං කරොමා’’ති ආහ. තෙ සබ්බෙපි අන්තොවස්සෙ ගණං විනොදෙත්වා එකීභාවාභිරතා අරහත්තං පාපුණිංසු. ගණභෙදනං නාම ඉදං සුත්තන්ති. ลำดับนั้น ทรงพระดำริว่า "เราบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการ ตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป เพื่อทำลายการอยู่เป็นหมู่, แต่ภิกษุเหล่านี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป กลับตั้งคณะ ยินดีในการอยู่เป็นหมู่ กระทำสิ่งที่ไม่สมควร" พระองค์ทรงยังธรรมสังเวชให้เกิดขึ้นแล้ว ทรงพระดำริอีกว่า "ถ้าหากจะพึงบัญญัติสิกขาบทว่า 'ภิกษุ ๒ รูปไม่พึงอยู่ในที่เดียวกัน' ได้ เราก็จะพึงบัญญัติสิกขาบท, แต่การทำเช่นนั้นไม่สามารถทำได้ เอาล่ะ เราจะแสดงพระสูตรชื่อมหาสุญญตปฏิปทา ซึ่งจักเป็นเหมือนการบัญญัติสิกขาบท และเป็นเหมือนกระจกเงาสำหรับส่องดูทั้งตัวที่ตั้งไว้ที่ประตูเมือง สำหรับกุลบุตรผู้ใคร่ในการศึกษา จากนั้น เปรียบเหมือนกษัตริย์เป็นต้น เห็นโทษของตนในกระจกเงาแล้ว ละโทษนั้นเสีย เป็นผู้ไม่มีโทษ ฉันใด, แม้เมื่อเราปรินิพพานไปแล้วตลอด ๕,๐๐๐ ปี กุลบุตรทั้งหลายผู้ยินดีในความเป็นผู้เดียว พิจารณาสูตรนี้แล้ว บรรเทาการอยู่เป็นหมู่ จักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ในวัฏฏะได้ ฉันนั้น" และกุลบุตรทั้งหลายผู้ปรินิพพานแล้ว เพราะพิจารณาสูตรนี้ บรรเทาการอยู่เป็นหมู่ ยังทุกข์ในวัฏฏะให้สิ้นไป ราวกับว่าจะยังความปรารถนาในพระทัยของพระผู้มีพระภาคให้เต็มเปี่ยม ได้ล่วงเลยวิถีแห่งการนับไปแล้ว ด้วยว่า แม้ในวาลิกปิฏฐิวิหาร พระเถระชื่ออภิธรรมิกอภัย ในเวลาเข้าพรรษา ได้สาธยายสูตรนี้พร้อมกับภิกษุจำนวนมากแล้วกล่าวว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงให้กระทำอย่างนี้ พวกเราจะทำอะไรกัน" ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด บรรเทาการอยู่เป็นหมู่ในพรรษา เป็นผู้ยินดีในความเป็นผู้เดียว ได้บรรลุพระอรหัตแล้ว พระสูตรนี้ชื่อว่า คณเภทนสูตร (สูตรทำลายคณะ) 186. ඝටායාති එවංනාමකස්ස සක්කස්ස. විහාරෙති අයම්පි විහාරො නිග්‍රොධාරාමස්සෙව එකදෙසෙ කාළඛෙමකස්ස විහාරො විය කතොති වෙදිතබ්බො. චීවරකම්මන්ති ජිණ්ණමලිනානං අග්ගළට්ඨානුප්පාදනධොවනාදීහි කතපරිභණ්ඩම්පි, චීවරත්ථාය උප්පන්නවත්ථානං විචාරණසිබ්බනාදීහි අකතං සංවිධානම්පි වට්ටති, ඉධ පන අකතං සංවිධානං අධිප්පෙතං. මනුස්සා හි ආනන්දත්ථෙරස්ස චීවරසාටකෙ අදංසු. තස්මා ථෙරො සම්බහුලෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා තත්ථ චීවරකම්මං අකාසි. තෙපි භික්ඛූ පාතොව සූචිපාසකස්ස පඤ්ඤායනකාලතො පට්ඨාය නිසින්නා අපඤ්ඤායනකාලෙ උට්ඨහන්ති. සූචිකම්මෙ නිට්ඨිතෙයෙව සෙනාසනානි සංවිදහිස්සාමාති න සංවිදහිංසු. චීවරකාරසමයො නොති ථෙරො කිර චින්තෙසි – ‘‘අද්ධා එතෙහි භික්ඛූහි න පටිසාමිතානි සෙනාසනානි, භගවතා ච දිට්ඨානි භවිස්සන්ති. ඉති අනත්තමනො සත්ථා සුට්ඨු නිග්ගහෙතුකාමො, ඉමෙසං භික්ඛූනං උපත්ථම්භො භවිස්සාමී’’ති; තස්මා එවමාහ. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො – ‘‘න, භන්තෙ, ඉමෙ භික්ඛූ කම්මාරාමා එව, චීවරකිච්චවසෙන පන එවං වසන්තී’’ති. ๑๘๖. บทว่า ฆฏาย ได้แก่ ของพระศากยะพระนามอย่างนี้. บทว่า วิหาเร พึงทราบว่า แม้วิหารนี้ ก็สร้างไว้ ณ ส่วนหนึ่งแห่งนิโครธาราม เหมือนวิหารของกาฬเขมกะ. บทว่า จีวรกมฺมํ ได้แก่ แม้การตกแต่งผ้าเก่าผ้าเปื้อนด้วยการชุน การซัก เป็นต้น ก็ควร, แม้การจัดแจงผ้าที่เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่จีวรที่ยังไม่ได้ทำ ด้วยการตระเตรียม การเย็บ เป็นต้น ก็ควร, แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาการจัดแจงผ้าที่ยังไม่ได้ทำ. จริงอยู่ พวกมนุษย์ได้ถวายผ้าสาฎกสำหรับทำจีวรแก่พระอานนทเถระ. เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงพาภิกษุจำนวนมากไปทำจีวรกันในที่นั้น. แม้ภิกษุเหล่านั้นก็นั่งตั้งแต่เวลาเช้าตรู่ พอที่จะมองเห็นรูเข็มได้ ลุกขึ้นในเวลาที่มองไม่เห็น. พวกเธอไม่ได้จัดแจงเสนาสนะ ด้วยคิดว่า "เมื่องานเย็บผ้าเสร็จแล้วนั่นแหละ เราจักจัดแจงเสนาสนะ". บทว่า จีวรการสมโย โน (เป็นสมัยทำจีวรของพวกเรา) ความว่า ได้ยินว่า พระเถระคิดว่า "แน่นอน ภิกษุเหล่านี้ไม่ได้เก็บงำเสนาสนะ และพระผู้มีพระภาคจักทอดพระเนตรเห็น" ด้วยเหตุนี้ จึงไม่พอใจ (คิดว่า) "พระศาสดาทรงประสงค์จะขนาบอย่างยิ่ง เราจักเป็นที่พึ่งพิงของภิกษุเหล่านี้" เพราะเหตุนั้น จึงกราบทูลอย่างนี้. อธิบายในคำนั้นมีดังนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ยินดีในการงานโดยแท้ แต่พวกเธออยู่กันอย่างนี้ ก็เพราะมีกิจเนื่องด้วยจีวร". න ඛො, ආනන්දාති, ආනන්ද, කම්මසමයො වා හොතු අකම්මසමයො වා, චීවරකාරසමයො වා හොතු අචීවරකාරසමයො වා, අථ ඛො සඞ්ගණිකාරාමො භික්ඛු න සොභතියෙව. මා ත්වං අනුපත්ථම්භට්ඨානෙ උපත්ථම්භො අහොසීති. තත්ථ සඞ්ගණිකාති සකපරිසසමොධානං. ගණොති නානාජනසමොධානං. ඉති සඞ්ගණිකාරාමො වා හොතු ගණාරාමො [Pg.113] වා, සබ්බථාපි ගණබාහුල්ලාභිරතො ගණබන්ධනබද්ධො භික්ඛු න සොභති. පච්ඡාභත්තෙ පන දිවාට්ඨානං සම්මජ්ජිත්වා සුධොතහත්ථපාදො මූලකම්මට්ඨානං ගහෙත්වා එකාරාමතමනුයුත්තො භික්ඛු බුද්ධසාසනෙ සොභති. නෙක්ඛම්මසුඛන්ති කාමතො නික්ඛන්තස්ස සුඛං. පවිවෙකසුඛම්පි කාමපවිවෙකසුඛමෙව. රාගාදීනං පන වූපසමත්ථාය සංවත්තතීති උපසමසුඛං. මග්ගසම්බොධත්ථාය සංවත්තතීති සම්බොධිසුඛං. නිකාමලාභීති කාමලාභී ඉච්ඡිතලාභී. අකිච්ඡලාභීති අදුක්ඛලාභී. අකසිරලාභීති විපුලලාභී. บทว่า น โข อานนฺท ความว่า ดูก่อนอานนท์ จะเป็นสมัยมีงานหรือไม่มีงานก็ตาม จะเป็นสมัยทำจีวรหรือไม่ทำจีวรก็ตาม แต่ว่าภิกษุผู้ยินดีในหมู่คณะย่อมไม่งามเลย เธออย่าได้เป็นผู้สนับสนุนในฐานะที่ไม่ควรสนับสนุนเลย. ในบทเหล่านั้น บทว่า สงฺคณิกา ได้แก่ การสมาคมกับบริษัทของตน. บทว่า คโณ ได้แก่ การสมาคมกับคนต่าง ๆ. ดังนั้น จะเป็นผู้ยินดีในบริษัทของตนก็ตาม หรือยินดีในหมู่คณะก็ตาม โดยประการทั้งปวง ภิกษุผู้ยินดีในความเป็นหมู่มาก ผู้ถูกผูกมัดด้วยเครื่องผูกคือหมู่คณะ ย่อมไม่งาม. แต่ในเวลาหลังภัต ภิกษุผู้กวาดสถานที่พักกลางวัน ล้างมือและเท้าดีแล้ว ถือเอามูลกรรมฐาน ประกอบความยินดีในความเป็นผู้เดียว ย่อมงดงามในพระพุทธศาสนา. บทว่า เนกฺขมฺมสุขํ ได้แก่ สุขของผู้ที่ออกจากกาม. แม้ ปวิเวกสุข ก็คือสุขเกิดจากความสงัดจากกามนั่นเอง. แต่เพราะย่อมเป็นไปเพื่อความสงบระงับราคะเป็นต้น จึงชื่อว่า อุปสมสุข. เพราะย่อมเป็นไปเพื่อการตรัสรู้มรรค จึงชื่อว่า สมฺโพธิสุข. บทว่า นิกามลาภี ได้แก่ ผู้ได้ตามความปรารถนา. บทว่า อกิจฺฉลาภี ได้แก่ ผู้ได้โดยไม่ลำบาก. บทว่า อกสิรลาภี ได้แก่ ผู้ได้โดยไพบูลย์. සාමායිකන්ති අප්පිතප්පිතසමයෙ කිලෙසෙහි විමුත්තං. කන්තන්ති මනාපං. චෙතොවිමුත්තින්ති රූපාරූපාවචරචිත්තවිමුත්තිං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘චත්තාරි ච ඣානානි චතස්සො ච අරූපසමාපත්තියො, අයං සාමායිකො විමොක්ඛො’’ති (පටි. ම. 1.213). අසාමායිකන්ති න සමයවසෙන කිලෙසෙහි විමුත්තං, අථ ඛො අච්චන්තවිමුත්තං ලොකුත්තරං වුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘චත්තාරො ච අරියමග්ගා චත්තාරි ච සාමඤ්ඤඵලානි, අයං අසාමායිකො විමොක්ඛො’’ති. අකුප්පන්ති කිලෙසෙහි අකොපෙතබ්බං. บทว่า สามายิกํ ได้แก่ ความหลุดพ้นจากกิเลสในสมัยที่เข้าสมาบัติ. บทว่า กนฺตํ ได้แก่ ที่น่าพอใจ. บทว่า เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ จิตตวิมุตติอันเป็นรูปาวจรและอรูปาวจร. สมจริงดังคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ฌาน ๔ และอรูปสมาบัติ ๔ นี้เรียกว่า สามายิกวิโมกข์". บทว่า อสามายิกํ ได้แก่ ความหลุดพ้นจากกิเลสที่ไม่ใช่โดยอาศัยสมัย แต่หมายถึงโลกุตรธรรมที่หลุดพ้นโดยเด็ดขาด. สมจริงดังคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "อริยมรรค ๔ และสามัญผล ๔ นี้เรียกว่า อสามายิกวิโมกข์". บทว่า อกุปฺปํ ได้แก่ ที่กิเลสทั้งหลายไม่อาจทำให้กำเริบได้. එත්තාවතා කිං කථිතං හොති? සඞ්ගණිකාරාමො භික්ඛු ගණබන්ධනබද්ධො නෙව ලොකියගුණං, න ච ලොකුත්තරගුණං නිබ්බත්තෙතුං සක්කොති, ගණං විනොදෙත්වා පන එකාභිරතො සක්කොති. තථා හි විපස්සී බොධිසත්තො චතුරාසීතියා පබ්බජිතසහස්සෙහි පරිවුතො සත්ත වස්සානි විචරන්තො සබ්බඤ්ඤුගුණං නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛි, ගණං විනොදෙත්වා සත්තදිවසෙ එකීභාවාභිරතො බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ සබ්බඤ්ඤුගුණං නිබ්බත්තෙසි. අම්හාකං බොධිසත්තො පඤ්චවග්ගියෙහි සද්ධිං ඡබ්බස්සානි විචරන්තො සබ්බඤ්ඤුගුණං නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛි, තෙසු පක්කන්තෙසු එකීභාවාභිරතො බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ සබ්බඤ්ඤුගුණං නිබ්බත්තෙසි. ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ เป็นอันตรัสอะไรไว้? ภิกษุผู้ยินดีในหมู่คณะ ถูกผูกมัดด้วยเครื่องผูกคือหมู่คณะ ย่อมไม่สามารถทำให้คุณอันเป็นโลกิยะและคุณอันเป็นโลกุตตระเกิดขึ้นได้, แต่เมื่อขจัดหมู่คณะเสียแล้ว ยินดีในความเป็นผู้เดียว ย่อมสามารถทำได้. จริงอย่างนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสี มีผู้บวชแล้วแปดหมื่นสี่พันเป็นบริวาร ท่องเที่ยวอยู่เจ็ดปี ก็ไม่สามารถทำให้พระสัพพัญญุตคุณเกิดขึ้นได้, ครั้นขจัดหมู่คณะเสียแล้ว ทรงยินดีในความเป็นผู้เดียวเจ็ดวัน เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล จึงได้ทำให้พระสัพพัญญุตคุณเกิดขึ้น. พระโพธิสัตว์ของเรา ทรงเที่ยวไปกับพวกปัญจวัคคีย์หกปี ก็ไม่สามารถทำให้พระสัพพัญญุตคุณเกิดขึ้นได้, เมื่อท่านเหล่านั้นหลีกไปแล้ว ทรงยินดีในความเป็นผู้เดียว เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล จึงได้ทำให้พระสัพพัญญุตคุณเกิดขึ้น. එවං සඞ්ගණිකාරාමස්ස ගුණාධිගමාභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි දොසුප්පත්තිං දස්සෙන්තො නාහං ආනන්දාතිආදිමාහ. තත්ථ රූපන්ති සරීරං. යත්ථ රත්තස්සාති යස්මිං රූපෙ රාගවසෙන රත්තස්ස. න උප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති යස්මිං රූපෙ රත්තස්ස න උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තං රූපං න සමනුපස්සාමි, අථ ඛො සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානානං දසබලසාවකත්තුපගමනසඞ්ඛාතෙන අඤ්ඤථාභාවෙන සඤ්චයස්ස [Pg.114] විය, උපාලිගහපතිනො අඤ්ඤථාභාවෙන නාටපුත්තස්ස විය, පියජාතිකසුත්තෙ සෙට්ඨිආදීනං විය ච උප්පජ්ජන්තියෙව. ครั้นทรงแสดงความไม่มีแห่งการบรรลุคุณวิเศษของภิกษุผู้ยินดีในหมู่คณะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเกิดขึ้นแห่งโทษ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า นาหํ อานนฺท. ในบทเหล่านั้น บทว่า รูปํ ได้แก่ สรีระ. บทว่า ยตฺถ รตฺตสฺส ได้แก่ แก่บุคคลผู้กำหนัดแล้วด้วยอำนาจแห่งราคะในรูปใด. บทว่า น อุปฺปชฺเชยฺยุํ ความว่า เราไม่เล็งเห็นรูปนั้น ที่เมื่อบุคคลกำหนัดแล้ว (โสกะเป็นต้น) จะไม่พึงเกิดขึ้น, แต่ว่า (โสกะเป็นต้น) ย่อมเกิดขึ้นนั่นเอง เหมือนอย่างที่เกิดขึ้นแก่สัญชัย เพราะความแปรปรวนอันได้ชื่อว่าการเข้าถึงความเป็นสาวกของพระทศพลของพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ, เหมือนอย่างที่เกิดขึ้นแก่นาฏบุตร เพราะความแปรปรวนของอุบาลีคหบดี, และเหมือนอย่างที่เกิดขึ้นแก่เศรษฐีเป็นต้นในปิยชาติกสูตร. 187. අයං ඛො පනානන්දාති කො අනුසන්ධි? සචෙ හි කොචි දුබ්බුද්ධී නවපබ්බජිතො වදෙය්‍ය – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ඛෙත්තං පවිට්ඨා ගාවියො විය අම්හෙයෙව ගණතො නීහරති, එකීභාවෙ නියොජෙති, සයං පන රාජරාජමහාමත්තාදීහි පරිවුතො විහරතී’’ති, තස්ස වචනොකාසුපච්ඡෙදනත්ථං – ‘‘චක්කවාළපරියන්තාය පරිසාය මජ්ඣෙ නිසින්නොපි තථාගතො එකකොවා’’ති දස්සෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ සබ්බනිමිත්තානන්ති රූපාදීනං සඞ්ඛනිමිත්තානං. අජ්ඣත්තන්ති විසයජ්ඣත්තං. සුඤ්ඤතන්ති සුඤ්ඤතඵලසමාපත්තිං. තත්‍ර චෙති උපයොගත්ථෙ භුම්මං, තං චෙති වුත්තං හොති. පුන තත්‍රාති තස්මිං පරිසමජ්ඣෙ ඨිතො. විවෙකනින්නෙනාති නිබ්බානනින්නෙන. බ්‍යන්තීභූතෙනාති ආසවට්ඨානීයධම්මෙහි විගතන්තෙන නිස්සටෙන විසංයුත්තෙන. උය්‍යොජනිකපටිසංයුත්තන්ති ගච්ඡථ තුම්හෙති එවං උය්‍යොජනිකෙන වචනෙන පටිසංයුත්තං. ๑๘๗. บทว่า อยํ โข ปนานนฺท มีความเชื่อมโยงกันอย่างไร? คือว่า หากภิกษุบวชใหม่ผู้มีปัญญาทรามบางรูปพึงกล่าวว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงขับไล่แต่พวกเราออกจากหมู่คณะ เหมือนโคที่เข้าไปในนา ทรงชักนำในความเป็นผู้เดียว แต่พระองค์เองกลับประทับอยู่โดยมีพระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้นแวดล้อม" เพื่อตัดโอกาสแห่งคำพูดของภิกษุนั้น และเพื่อทรงแสดงว่า "แม้ประทับนั่งอยู่ท่ามกลางบริษัทซึ่งมีขอบเขตจดจักรวาล พระตถาคตก็ทรงเป็นผู้เดียวเท่านั้น" จึงทรงเริ่มพระเทศนานี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า สพฺพานิมิตฺตานํ ได้แก่ แห่งสังขตานิมิตทั้งหลายมีรูปเป็นต้น. บทว่า อชฺฌตฺตํ ได้แก่ อัชฌัตตะในทางวิสัย (คือผลสมาบัติ). บทว่า สุญฺญตํ ได้แก่ สุญญตผลสมาบัติ. บทว่า ตตฺร เจ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถทุติยาวิภัตติ หมายความว่า ตํ เจ (ถ้าเข้าเฝ้าพระองค์). อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ตตฺร ได้แก่ ผู้ประทับยืนอยู่ท่ามกลางบริษัทนั้น. บทว่า วิเวกนินฺเนน ได้แก่ ด้วยจิตที่น้อมไปในพระนิพพาน. บทว่า พฺยนฺตีภูเตน ได้แก่ ด้วยจิตที่ปราศจากที่สุด สลัดออกแล้ว ไม่ประกอบแล้วจากธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ. บทว่า อุยฺโยชนิกปฏิสํยุตฺตํ ได้แก่ ประกอบด้วยคำพูดที่เป็นการส่งกลับ คือคำว่า "พวกท่านจงไป". කාය පන වෙලාය භගවා එවං කථෙති? පච්ඡාභත්තකිච්චවෙලාය, වා පුරිමයාමකිච්චවෙලාය වා. භගවා හි පච්ඡාභත්තෙ ගන්ධකුටියං සීහසෙය්‍යං කප්පෙත්වා වුට්ඨාය ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදති. තස්මිං සමයෙ ධම්මස්සවනත්ථාය පරිසා සන්නිපතන්ති. අථ භගවා කාලං විදිත්වා ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා බුද්ධාසනවරගතො ධම්මං දෙසෙත්වා භෙසජ්ජතෙලපාකං ගණ්හන්තො විය කාලං අනතික්කමිත්වා විවෙකනින්නෙන චිත්තෙන පරිසං උය්‍යොජෙති. පුරිමයාමෙපි ‘‘අභික්කන්තා ඛො වාසෙට්ඨා රත්ති, යස්ස දානි කාලං මඤ්ඤථා’’ති (දී. නි. 3.299) එවං උය්‍යොජෙති. බුද්ධානඤ්හි බොධිපත්තිතො පට්ඨාය ද්වෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණානිපි නිබ්බානනින්නානෙව. තස්මාතිහානන්දාති යස්මා සුඤ්ඤතාවිහාරො සන්තො පණීතො, තස්මා. ก็ พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ในกาลไหน? ตรัสในเวลาทำกิจภายหลังภัต หรือในเวลาทำกิจในปฐมยาม. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคในกาลภายหลังภัต ทรงสำเร็จสีหไสยาในพระคันธกุฎี ทรงลุกขึ้นแล้ว ทรงเข้าผลสมาบัติแล้วประทับนั่ง. ในสมัยนั้น บริษัทประชุมกันเพื่อฟังธรรม. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบกาลแล้ว เสด็จออกจากพระคันธกุฎี เสด็จสู่พุทธอาสน์อันประเสริฐ ทรงแสดงธรรมแล้ว ราวกับทรงรับเอาน้ำมันยาที่เคี่ยวไว้ ไม่ให้กาลล่วงไป ทรงส่งบริษัทไปด้วยพระจิตที่น้อมไปในวิเวก. แม้ในปฐมยาม ก็ทรงส่งไปอย่างนี้ว่า “วาเสฏฐะทั้งหลาย ราตรีล่วงไปแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายย่อมสำคัญกาลอันควรแก่การใด (ก็จงทำกาลนั้นเถิด)”. จริงอยู่ สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย จำเดิมแต่การบรรลุพระโพธิญาณ แม้ทวิปัญจวิญญาณทั้งหลายก็ย่อมน้อมไปสู่นิพพานนั่นเทียว. บทว่า ตสฺมาติหานนฺท (ดังนั้นแหละ อานนท์) ความว่า เพราะเหตุใด สุญญตาวิหารเป็นธรรมสงบ เป็นธรรมประณีต, เพราะเหตุนั้น. 188. අජ්ඣත්තමෙවාති ගොචරජ්ඣත්තමෙව. අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතන්ති ඉධ නියකජ්ඣත්තං, අත්තනො පඤ්චසු ඛන්ධෙසු නිස්සිතන්ති අත්ථො. සම්පජානො හොතීති කම්මට්ඨානස්ස අසම්පජ්ජනභාවජානනෙන සම්පජානො. බහිද්ධාති පරස්ස පඤ්චසු ඛන්ධෙසු. අජ්ඣත්තබහිද්ධාති කාලෙන අජ්ඣත්තං කාලෙන බහිද්ධා[Pg.115]. ආනෙඤ්ජන්ති උභතොභාගවිමුත්තො භවිස්සාමාති ආනෙඤ්ජං අරූපසමාපත්තිං මනසි කරොති. ๑๘๘. บทว่า อชฺฌตฺตเมว (ในภายในนั่นเทียว) คือ โคจรัชฌัตต์ (อารมณ์ภายใน) นั่นเอง. ในบทว่า อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ (สุญญตาภายใน) นี้ ได้แก่ นิยกัชฌัตต์ (ภายในของตน) อธิบายว่า อาศัยในขันธ์ 5 ของตนนั่นเอง. บทว่า สมฺปชาโน โหติ (เป็นผู้มีสัมปชัญญะ) คือ เป็นผู้มีสัมปชัญญะด้วยการรู้ถึงความไม่สำเร็จแห่งกรรมฐาน. บทว่า พหิทฺธา (ในภายนอก) คือ ในขันธ์ 5 ของผู้อื่น. บทว่า อชฺฌตฺตพหิทฺธา (ในภายในและภายนอก) คือ บางคราวก็ภายใน บางคราวก็ภายนอก. บทว่า อาเนญฺชํ (สมาบัติอันไม่หวั่นไหว) คือ (ด้วยคิดว่า) เราจักเป็นอุภโตภาควิมุต จึงมนสิการอาเนญชสมาบัติ คือ อรูปสมาบัติ. තස්මිංයෙව පුරිමස්මින්ති පාදකජ්ඣානං සන්ධාය වුත්තං. අපගුණපාදකජ්ඣානතො වුට්ඨිතස්ස හි අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං මනසිකරොතො තත්ථ චිත්තං න පක්ඛන්දති. තතො ‘‘පරස්ස සන්තානෙ නු ඛො කථ’’න්ති බහිද්ධා මනසි කරොති, තත්ථපි න පක්ඛන්දති. තතො – ‘‘කාලෙන අත්තනො සන්තානෙ, කාලෙන පරස්ස සන්තානෙ නු ඛො කථ’’න්ති අජ්ඣත්තබහිද්ධා මනසි කරොති, තත්ථපි න පක්ඛන්දති. තතො උභතොභාගවිමුත්තො හොතුකාමො ‘‘අරූපසමාපත්තියං නු ඛො කථ’’න්ති ආනෙඤ්ජං මනසි කරොති, තත්ථපි න පක්ඛන්දති. ඉදානි – ‘‘න මෙ චිත්තං පක්ඛන්දතීති විස්සට්ඨවීරියෙන උපට්ඨාකාදීනං පච්ඡතො න චරිතබ්බං, පාදකජ්ඣානමෙව පන සාධුකං පුනප්පුනං මනසිකාතබ්බං. එවමස්ස රුක්ඛෙ ඡින්දතො ඵරසුම්හි අවහන්තෙ පුන නිසිතං කාරෙත්වා ඡින්දන්තස්ස ඡිජ්ජෙසු ඵරසු විය කම්මට්ඨානෙ මනසිකාරො වහතී’’ති දස්සෙතුං තස්මිංයෙවාතිආදිමාහ. ඉදානිස්ස එවං පටිපන්නස්ස යං යං මනසි කරොති, තත්ථ තත්ථ මනසිකාරො සම්පජ්ජතීති දස්සෙන්තො පක්ඛන්දතීති ආහ. บทว่า ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ (ในสมาธินิมิตอันเป็นเบื้องต้นนั้นแหละ) ตรัสหมายถึงปาทกฌาน. จริงอยู่ สำหรับผู้ที่ออกจากปาทกฌานที่ยังไม่คล่องแคล่ว เมื่อมนสิการสุญญตาภายใน จิตย่อมไม่แล่นไปในสุญญตานั้น. ลำดับนั้น เธอจึงมนสิการในภายนอก (ด้วยคิดว่า) “ในสันดานของผู้อื่นจะเป็นอย่างไรหนอ” จิตก็ไม่แล่นไปในภายนอกนั้นอีก. ลำดับนั้น เธอจึงมนสิการในภายในและภายนอก (ด้วยคิดว่า) “บางคราวในสันดานของตน บางคราวในสันดานของผู้อื่น จะเป็นอย่างไรหนอ” จิตก็ไม่แล่นไปในภายในและภายนอกนั้นอีก. ลำดับนั้น ผู้ปรารถนาจะเป็นอุภโตภาควิมุต จึงมนสิการอาเนญชสมาบัติ (ด้วยคิดว่า) “ในอรูปสมาบัติจะเป็นอย่างไรหนอ” จิตก็ไม่แล่นไปในอาเนญชสมาบัตินั้นอีก. บัดนี้ (เมื่อคิดว่า) “จิตของเราไม่แล่นไป” ไม่พึงเป็นผู้คลายความเพียรแล้วเที่ยวไปตามหลังอุปัฏฐากเป็นต้น แต่พึงมนสิการปาทกฌานนั่นแหละให้ดีๆ บ่อยๆ. พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตสฺมึเยว เพื่อทรงแสดงว่า “เมื่อเป็นเช่นนี้ การมนสิการในกรรมฐานของภิกษุนั้น ย่อมนำ (มรรคผล) มาให้ เหมือนขวานในมือของผู้ที่ตัดต้นไม้ เมื่อมันไม่คม ก็ให้เขาลับใหม่แล้วตัดอีก ขวานนั้นย่อมตัดเข้าเนื้อไม้ได้ ฉันใด”. บัดนี้ เพื่อทรงแสดงว่า สำหรับผู้ปฏิบัตอย่างนี้ เมื่อมนสิการสิ่งใดๆ การมนสิการในสิ่งนั้นๆ ย่อมสำเร็จ จึงตรัสว่า ปกฺขนฺทติ (ย่อมแล่นไป). 189. ඉමිනා විහාරෙනාති ඉමිනා සමථවිපස්සනාවිහාරෙන. ඉතිහ තත්ථ සම්පජානොති ඉති චඞ්කමන්තොපි තස්මිං කම්මට්ඨානෙ සම්පජ්ජමානෙ ‘‘සම්පජ්ජති මෙ කම්මට්ඨාන’’න්ති ජානනෙන සම්පජානො හොති. සයතීති නිපජ්ජති. එත්ථ කඤ්චි කාලං චඞ්කමිත්වා – ‘‘ඉදානි එත්තකං කාලං චඞ්කමිතුං සක්ඛිස්සාමී’’ති ඤත්වා ඉරියාපථං අහාපෙත්වා ඨාතබ්බං. එස නයො සබ්බවාරෙසු. න කථෙස්සාමීති, ඉතිහ තත්ථාති එවං න කථෙස්සාමීති ජානනෙන තත්ථ සම්පජානකාරී හොති. ๑๘๙. บทว่า อิมินา วิหาเรน (ด้วยวิหารธรรมนี้) คือ ด้วยสมถวิปัสสนาวิหารธรรมนี้. บทว่า อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน (ในข้อนั้น เธอย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะ) คือ แม้เมื่อจงกรมอยู่ดังนี้ เมื่อกรรมฐานนั้นสำเร็จอยู่ ย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะด้วยการรู้ว่า “กรรมฐานของเราสำเร็จ”. บทว่า สยติ (ย่อมนอน) คือ ย่อมนอน. ในวาระนี้ พึงจงกรมอยู่ชั่วกาลเล็กน้อย แล้วรู้ว่า “บัดนี้ เราจักไม่อาจจงกรมได้นานเท่านี้” ไม่พึงลดอิริยาบถลง พึงยืนอยู่. นัยนี้พึงทราบในวาระทั้งปวง. บทว่า น กเถสฺสามิ, อิติห ตตฺถ (เราจักไม่พูด, ในข้อนั้น เธอย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะ) คือ ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในเรื่องนั้น ด้วยการรู้ว่า “เราจักไม่พูดอย่างนี้”. පුන දුතියවාරෙ එවරූපිං කථං කථෙස්සාමීති ජානනෙන සම්පජානකාරී හොති, ඉමස්ස භික්ඛුනො සමථවිපස්සනා තරුණාව, තාසං අනුරක්ඛණත්ථං – อีกอย่างหนึ่ง ในวาระที่สอง ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวด้วยการรู้ว่า “เราจักกล่าวถ้อยคำเช่นนี้” สมถะและวิปัสสนาของภิกษุนี้ยังอ่อนอยู่ เพื่ออนุรักษ์สมถะและวิปัสสนาเหล่านั้น – ‘‘ආවාසො ගොචරො භස්සං, පුග්ගලො අථ භොජනං; උතු ඉරියාපථො චෙව, සප්පායො සෙවිතබ්බකො’’ති. “อาวาส โคจร การพูดคุย บุคคล และโภชนะ อุตุ และอิริยาบถ อันเป็นสัปปายะ พึงเสพ” ดังนี้. සත්ත සප්පායානි ඉච්ඡිතබ්බානි. තෙසං දස්සනත්ථමිදං වුත්තං. විතක්කවාරෙසු අවිතක්කනස්ස ච විතක්කනස්ස ච ජානනෙන සම්පජානතා වෙදිතබ්බා. สัปปายะ 7 อย่างเป็นสิ่งที่พึงปรารถนา. (พระผู้มีพระภาค) ตรัสคำนี้เพื่อแสดงสัปปายะเหล่านั้น. ในวาระว่าด้วยวิตก พึงทราบความเป็นผู้มีสัมปชัญญะ ด้วยการรู้วิตกที่ไม่พึงตรึกและวิตกที่พึงตรึก. 190. ඉති [Pg.116] විතක්කපහානෙන ද්වෙ මග්ගෙ කථෙත්වා ඉදානි තතියමග්ගස්ස විපස්සනං ආචික්ඛන්තො පඤ්ච ඛො ඉමෙ, ආනන්ද, කාමගුණාතිආදිමාහ. ආයතනෙති තෙසුයෙව කාමගුණෙසු කිස්මිඤ්චිදෙව කිලෙසුප්පත්තිකාරණෙ. සමුදාචාරොති සමුදාචරණතො අප්පහීනකිලෙසො. එවං සන්තන්ති එවං විජ්ජමානමෙව. සම්පජානොති කම්මට්ඨානස්ස අසම්පත්තිජානනෙන සම්පජානො. දුතියවාරෙ එවං සන්තමෙතන්ති එවං සන්තෙ එතං. සම්පජානොති කම්මට්ඨානසම්පත්තිජානනෙන සම්පජානො. අයඤ්හි ‘‘පහීනො නු ඛො මෙ පඤ්චසු කාමගුණෙසු ඡන්දරාගො නො’’ති පච්චවෙක්ඛමානො අපහීනභාවං ඤත්වා වීරියං පග්ගහෙත්වා තං අනාගාමිමග්ගෙන සමුග්ඝාටෙති, තතො මග්ගානන්තරං ඵලං, ඵලතො වුට්ඨාය පච්චවෙක්ඛමානො පහීනභාවං ජානාති, තස්ස ජානනෙන ‘‘සම්පජානො හොතී’’ති වුත්තං. ๑๙๐. ครั้นตรัส 2 มรรคด้วยการละวิตกอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิปัสสนาของมรรคที่ 3 จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปญฺจ โข อิเม อานนฺท กามคุณา (อานนท์ กามคุณ 5 เหล่านี้แล). บทว่า อายตเน (ในอายตนะ) คือ ในเหตุแห่งการเกิดกิเลสอย่างใดอย่างหนึ่งในกามคุณเหล่านั้นนั่นเอง. บทว่า สมุทาจาโร (กิเลสที่เกิดขึ้น) คือ กิเลสที่ยังละไม่ได้เพราะการเกิดขึ้นเนืองๆ. บทว่า เอวํ สนฺตํ (เมื่อกิเลสนั้นมีอยู่) คือ (กิเลส) ที่มีอยู่อย่างนี้นั่นเอง. บทว่า สมฺปชาโน (ย่อมรู้ชัด) คือ เป็นผู้มีสัมปชัญญะด้วยการรู้ถึงความไม่สำเร็จแห่งกรรมฐาน. ในวาระที่สอง บทว่า เอวํ สนฺตเมตํ (เมื่อกิเลสนั้นมีอยู่) คือ เมื่อเป็นอย่างนี้ นี้คือ... บทว่า สมฺปชาโน (ย่อมรู้ชัด) คือ เป็นผู้มีสัมปชัญญะด้วยการรู้ถึงความสำเร็จแห่งกรรมฐาน. จริงอยู่ ภิกษุนี้เมื่อพิจารณาอยู่ว่า “ฉันทราคะในกามคุณ 5 เราละได้แล้วหรือยังหนอ” รู้ถึงความที่ยังละไม่ได้แล้ว จึงประคองความเพียรขึ้น ย่อมถอนฉันทราคะนั้นด้วยอนาคามิมรรค ลำดับนั้น ผลย่อมเกิดในลำดับแห่งมรรค เมื่อออกจากผลแล้วพิจารณาอยู่ ย่อมรู้ถึงความที่ละได้แล้ว ด้วยการรู้นั้น จึงตรัสว่า “เป็นผู้มีสัมปชัญญะ”. 191. ඉදානි අරහත්තමග්ගස්ස විපස්සනං ආචික්ඛන්තො පඤ්ච ඛො ඉමෙ, ආනන්ද, උපාදානක්ඛන්ධාතිආදිමාහ. තත්ථ සො පහීයතීති රූපෙ අස්මීති මානො අස්මීති ඡන්දො අස්මීති අනුසයො පහීයති. තථා වෙදනාදීසු සම්පජානතා වුත්තනායෙනෙව වෙදිතබ්බා. ๑๙๑. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิปัสสนาของอรหัตตมรรค จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปญฺจ โข อิเม อานนฺท อุปาทานกฺขนฺธา (อานนท์ อุปาทานขันธ์ 5 เหล่านี้แล). ในบทเหล่านั้น บทว่า โส ปหียติ (อนุสัยนั้นอันเธอละได้แล้ว) คือ มานะว่า “เรามี” ฉันทะว่า “เรามี” อนุสัยว่า “เรามี” ในรูป ย่อมถูกละ. ในเวทนาเป็นต้นก็ฉันนั้น ความเป็นผู้มีสัมปชัญญะพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. ඉමෙ ඛො තෙ, ආනන්ද, ධම්මාති හෙට්ඨා කථිතෙ සමථවිපස්සනාමග්ගඵලධම්මෙ සන්ධායාහ. කුසලායතිකාති කුසලතො ආගතා. කුසලා හි කුසලාපි හොන්ති කුසලායතිකාපි, සෙය්‍යථිදං, පඨමජ්ඣානං කුසලං, දුතියජ්ඣානං කුසලඤ්චෙව කුසලායතිකඤ්ච…පෙ… ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං කුසලං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං කුසලඤ්චෙව කුසලායතිකඤ්ච, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං කුසලං, සොතාපත්තිමග්ගො කුසලො චෙව කුසලායතිකො ච…පෙ… අනාගාමිමග්ගො කුසලො, අරහත්තමග්ගො කුසලො චෙව කුසලායතිකො ච. තථා පඨමජ්ඣානං කුසලං, තංසම්පයුත්තකා ධම්මා කුසලා චෙව කුසලායතිකා ච…පෙ… අරහත්තමග්ගො කුසලො, තංසම්පයුත්තකා ධම්මා කුසලා චෙව කුසලායතිකා ච. บทว่า อิเม โข เต อานนฺท ธมฺมา (ดูก่อนอานนท์ ธรรมเหล่านี้แล) พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงธรรมคือสมถะ วิปัสสนา มรรค และผล ที่ตรัสไว้ในเบื้องต่ำ บทว่า กุสลายติกา แปลว่า ธรรมที่มาจากกุศล จริงอยู่ ธรรมที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นกุสลายติกะก็มี ได้แก่ ปฐมฌานเป็นกุศล, ทุติยฌานเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ...ฯลฯ... อากิญจัญญายตนะเป็นกุศล, เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ, เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นกุศล, โสดาปัตติมรรคเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ...ฯลฯ... อนาคามิมรรคเป็นกุศล, อรหัตตมรรคเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ ฉันนั้นเหมือนกัน ปฐมฌานเป็นกุศล ธรรมที่สัมปยุตด้วยปฐมฌานนั้นเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ...ฯลฯ... อรหัตตมรรคเป็นกุศล ธรรมที่สัมปยุตด้วยอรหัตตมรรคนั้นเป็นทั้งกุศลและกุสลายติกะ අරියාති නික්කිලෙසා විසුද්ධා. ලොකුත්තරාති ලොකෙ උත්තරා විසිට්ඨා. අනවක්කන්තා පාපිමතාති පාපිමන්තෙන මාරෙන අනොක්කන්තා. විපස්සනාපාදකා [Pg.117] අට්ඨ සමාපත්තියො අප්පෙත්වා නිසින්නස්ස හි භික්ඛුනො චිත්තං මාරො න පස්සති, ‘‘ඉදං නාම ආරම්මණං නිස්සාය සංවත්තතී’’ති ජාතිතුං න සක්කොති. තස්මා ‘‘අනවක්කන්තා’’ති වුත්තං. บทว่า อริยา คือ ไม่มีกิเลส บริสุทธิ์วิเศษ บทว่า โลกุตฺตรา คือ ประเสริฐ วิเศษในโลก บทว่า อนวกฺกนฺตา ปาปิมตา คือ อันมารผู้มีบาปมิได้ย่ำยี จริงอยู่ มารย่อมไม่เห็นจิตของภิกษุผู้นั่งเข้าสมาบัติ ๘ อันเป็นบาทของวิปัสสนา ไม่สามารถจะรู้ได้ว่า "จิตนี้อาศัยอารมณ์ชื่อนี้เกิดขึ้น" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อนวกฺกนฺตา" තං කිං මඤ්ඤසීති ඉදං කස්මා ආහ? ගණෙපි එකො ආනිසංසො අත්ථි, තං දස්සෙතුං ඉදමාහ. අනුබන්ධිතුන්ති අනුගච්ඡිතුං පරිචරිතුං. พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า ตํ กึ มญฺญสิ นี้ เพราะเหตุไร? เพราะมีอานิสงส์อย่างหนึ่งแม้ในคณะ พระองค์จึงตรัสคำนี้เพื่อทรงแสดงอานิสงส์นั้น บทว่า อนุพนฺธิตุํ คือ เพื่อติดตาม เพื่อเข้าไปอยู่ใกล้ න ඛො, ආනන්දාති එත්ථ කිඤ්චාපි භගවතා – ‘‘සුතාවුධො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙති, සාවජ්ජං පජහති, අනවජ්ජං භාවෙති, සුද්ධං අත්තානං පරිහරතී’’ති (අ. නි. 7.67) බහුස්සුතො පඤ්චාවුධසම්පන්නො යොධො විය කතො. යස්මා පන සො සුතපරියත්තිං උග්ගහෙත්වාපි තදනුච්ඡවිකං අනුලොමපටිපදං න පටිපජ්ජති, න තස්ස තං ආවුධං හොති. යො පටිපජ්ජති, තස්සෙව හොති. තස්මා එතදත්ථං අනුබන්ධිතුං නාරහතීති දස්සෙන්තො න ඛො, ආනන්දාති ආහ. ในบทว่า น โข อานนฺท นี้ แม้ว่าพระผู้มีพระภาคจะทรงกระทำผู้เป็นพหูสูตให้เป็นดุจนักรบผู้สมบูรณ์ด้วยอาวุธ ๕ อย่าง ดังที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้มีสุตะเป็นอาวุธ ย่อมละอกุศล เจริญกุศล ละสิ่งที่มีโทษ เจริญสิ่งที่ไม่มีโทษ บริหารตนให้บริสุทธิ์" ก็ตาม แต่เพราะเหตุว่า ภิกษุนั้นแม้เรียนสุตปริยัติแล้ว ก็ไม่ปฏิบัติตามอนุโลมปฏิปทาอันสมควรแก่สุตปริยัตินั้น สุตปริยัตินั้นจึงไม่เป็นอาวุธของเธอ ส่วนผู้ใดปฏิบัติ สุตปริยัตินั้นย่อมเป็นอาวุธของผู้นั้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงว่า ไม่ควรติดตามเพื่อประโยชน์นี้ จึงตรัสว่า น โข อานนฺท ඉදානි යදත්ථං අනුබන්ධිතබ්බො, තං දස්සෙතුං යා ච ඛොතිආදිමාහ. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ තීසු ඨානෙසු දස කථාවත්ථූනි ආගතානි. ‘‘ඉති එවරූපං කථං කථෙස්සාමී’’ති සප්පායාසප්පායවසෙන ආගතානි, ‘‘යදිදං සුත්තං ගෙය්‍ය’’න්ති එත්ථ සුතපරියත්තිවසෙන ආගතානි, ඉමස්මිං ඨානෙ පරිපූරණවසෙන ආගතානි. තස්මා ඉමස්මිං සුත්තෙ දස කථාවත්ථූනි කථෙන්තෙන ඉමස්මිං ඨානෙ ඨත්වා කථෙතබ්බානි. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงประโยชน์อันเป็นเหตุที่ควรติดตาม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยา จ โข ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้ กถาวัตถุ ๑๐ ประการ มาใน ๓ แห่ง คือ ในข้อว่า "อิติ เอวรูปํ กถํ กเถสฺสามิ" มาโดยนัยแห่งความเป็นสัปปายะและอสัปปายะ, ในข้อว่า "ยทิทํ สุตฺตํ เคยฺยํ" มาโดยนัยแห่งสุตปริยัติ, และในที่นี้ มาโดยนัยแห่งการทำให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น ผู้จะกล่าวถึงกถาวัตถุ ๑๐ ในพระสูตรนี้ พึงยืนอยู่ในที่นี้แล้วกล่าว ඉදානි යස්මා එකච්චස්ස එකකස්ස විහරතොපි අත්ථො න සම්පජ්ජති, තස්මා තං සන්ධාය එකීභාවෙ ආදීනවං දස්සෙන්තො එවං සන්තෙ ඛො, ආනන්දාතිආදිමාහ. තත්ථ එවං සන්තෙති එවං එකීභාවෙ සන්තෙ. บัดนี้ เพราะเหตุว่า ประโยชน์ย่อมไม่สำเร็จแม้แก่ภิกษุบางรูปผู้อยู่ผู้เดียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงหมายถึงภิกษุนั้น และจะทรงแสดงโทษในการอยู่ผู้เดียว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํ สนฺเต โข อานนฺท ในบทเหล่านั้น บทว่า เอวํ สนฺเต คือ เมื่อความเป็นอยู่อย่างนั้น คือการอยู่ผู้เดียว มีอยู่ 193. සත්ථාති බාහිරකො තිත්ථකරසත්ථා. අන්වාවත්තන්තීති අනුආවත්තන්ති උපසඞ්කමන්ති. මුච්ඡං කාමයතීති මුච්ඡනතණ්හං පත්ථෙති, පවත්තෙතීති අත්ථො. ආචරියූපද්දවෙනාති අබ්භන්තරෙ උප්පන්නෙන කිලෙසූපද්දවෙන ආචරියස්සුපද්දවො. සෙසුපද්දවෙසුපි එසෙව නයො. අවධිංසු නන්ති මාරයිංසු නං. එතෙන හි ගුණමරණං කථිතං. ๑๙๓. บทว่า สตฺถา คือ ศาสดาเจ้าลัทธิภายนอก บทว่า อนฺวาวตฺตนฺติ คือ ย่อมติดตาม ย่อมเข้าไปหา บทว่า มุจฺฉํ กามยติ ความว่า ย่อมปรารถนา ย่อมให้เกิดตัณหาในความมัวเมา บทว่า อาจริยูปทฺทเวน คือ อุปัทวะแก่อาจารย์ด้วยกิเลสอุปัทวะที่เกิดขึ้นภายใน แม้ในอุปัทวะที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า อวธึสุ นํ คือ ได้ฆ่าเขาเสียแล้ว ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความตายแห่งคุณธรรม විනිපාතායාති [Pg.118] සුට්ඨු නිපතනාය. කස්මා පන බ්‍රහ්මචාරුපද්දවොව – ‘‘දුක්ඛවිපාකතරො ච කටුකවිපාකතරො ච විනිපාතාය ච සංවත්තතී’’ති වුත්තොති. බාහිරපබ්බජ්ජා හි අප්පලාභා, තත්ථ මහන්තො නිබ්බත්තෙතබ්බගුණො නත්ථි, අට්ඨසමාපත්තිපඤ්චාභිඤ්ඤාමත්තකමෙව හොති. ඉති යථා ගද්‍රභපිට්ඨිතො පතිතස්ස මහන්තං දුක්ඛං න හොති, සරීරස්ස පංසුමක්ඛනමත්තමෙව හොති, එවං බාහිරසමයෙ ලොකියගුණමත්තතොව පරිහායති, තෙන පුරිමං උපද්දවද්වයං න එවං වුත්තං. සාසනෙ පන පබ්බජ්ජා මහාලාභා, තත්ථ චත්තාරො මග්ගා චත්තාරි ඵලානි නිබ්බානන්ති මහන්තා අධිගන්තබ්බගුණා. ඉති යථා උභතො සුජාතො ඛත්තියකුමාරො හත්ථික්ඛන්ධවරගතො නගරං අනුසඤ්චරන්තො හත්ථික්ඛන්ධතො පතිතො මහාදුක්ඛං නිගච්ඡති, එවං සාසනතො පරිහායමානො නවහි ලොකුත්තරගුණෙහි පරිහායති. තෙනායං බ්‍රහ්මචාරුපද්දවො එවං වුත්තො. บทว่า วินิปาตาย คือ เพื่อการตกไปโดยแท้ ก็เพราะเหตุไรเล่า อุปัทวะแห่งพรหมจรรย์เท่านั้น จึงถูกตรัสว่า "มีวิบากเป็นทุกข์กว่า มีวิบากเผ็ดร้อนกว่า และย่อมเป็นไปเพื่อวินิบาต"? จริงอยู่ บรรพชาภายนอกมีลาภน้อย ในบรรพชานั้นไม่มีคุณที่ควรให้บังเกิดอันยิ่งใหญ่ มีเพียงสมาบัติ ๘ และอภิญญา ๕ เท่านั้น เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนผู้ที่ตกจากหลังลา ไม่มีความทุกข์ใหญ่หลวง มีเพียงการเปรอะเปื้อนฝุ่นที่ร่างกายเท่านั้น ฉันใด ในลัทธิภายนอก ก็เสื่อมจากเพียงโลกิยคุณเท่านั้น ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น อุปัทวะ ๒ อย่างก่อน จึงไม่ถูกตรัสไว้อย่างนี้ ส่วนบรรพชาในพระศาสนามีลาภมาก ในพระศาสนานั้นมีคุณที่พึงบรรลุอันยิ่งใหญ่ คือ มรรค ๔ ผล ๔ นิพพาน เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนขัตติยกุมารผู้เกิดดีแล้วจากทั้งสองฝ่าย ประทับบนคอช้างตัวประเสริฐ เสด็จเที่ยวไปในพระนคร เมื่อตกจากคอช้าง ย่อมถึงความทุกข์ใหญ่หลวง ฉันใด ผู้ที่เสื่อมจากพระศาสนา ก็เสื่อมจากโลกุตรคุณ ๙ ประการ ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น อุปัทวะแห่งพรหมจรรย์นี้ จึงถูกตรัสไว้อย่างนี้ 196. තස්මාති යස්මා සෙසුපද්දවෙහි බ්‍රහ්මචාරුපද්දවො දුක්ඛවිපාකතරො, යස්මා වා සපත්තපටිපත්තිං වීතික්කමන්තො දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තති, මිත්තපටිපත්ති හිතාය, තස්මා. එවං උපරිමෙනපි හෙට්ඨිමෙනපි අත්ථෙන යොජෙතබ්බං. මිත්තවතායාති මිත්තපටිපත්තියා. සපත්තවතායාති වෙරපටිපත්තියා. ๑๙๖. บทว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุว่า อุปัทวะแห่งพรหมจรรย์มีวิบากเป็นทุกข์กว่าอุปัทวะที่เหลือ หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะเหตุว่า ผู้ล่วงละเมิดการปฏิบัติเยี่ยงศัตรู ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ ตลอดกาลนาน ส่วนการปฏิบัติเยี่ยงมิตรย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพราะเหตุนั้น (จึงตรัสอย่างนั้น) พึงประกอบความเข้ากับเนื้อความทั้งเบื้องบนและเบื้องล่างอย่างนี้ บทว่า มิตฺตวตาย คือ ด้วยการปฏิบัติเยี่ยงมิตร บทว่า สปตฺตวตาย คือ ด้วยการปฏิบัติเยี่ยงศัตรู වොක්කම්ම ච සත්ථුසාසනාති දුක්කටදුබ්භාසිතමත්තම්පි හි සඤ්චිච්ච වීතික්කමන්තො වොක්කම්ම වත්තති නාම. තදෙව අවීතික්කමන්තො න වොක්කම්ම වත්තති නාම. บทว่า โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนา (และย่ำยีซึ่งคำสอนของพระศาสดา) คือ จริงอยู่ ผู้จงใจล่วงละเมิดแม้เพียงอาบัติทุกกฏและทุพภาสิต ชื่อว่าย่ำยีประพฤติ ส่วนผู้ไม่ล่วงละเมิดอาบัตินั้นแล ชื่อว่าไม่ย่ำยีประพฤติ න වො අහං, ආනන්ද, තථා පරක්කමිස්සාමීති අහං තුම්හෙසු තථා න පටිපජ්ජිස්සාමි. ආමකෙති අපක්කෙ. ආමකමත්තෙති ආමකෙ නාතිසුක්ඛෙ භාජනෙ. කුම්භකාරො හි ආමකං නාතිසුක්ඛං අපක්කං උභොහි හත්ථෙහි සණ්හිකං ගණ්හාති ‘‘මා භිජ්ජතූ’’ති. ඉති යථා කුම්භකාරො තත්ථ පටිපජ්ජති, නාහං තුම්හෙසු තථා පටිපජ්ජිස්සාමි. නිග්ගය්හ නිග්ගය්හාති සකිං ඔවදිත්වා තුණ්හී න භවිස්සාමි, නිග්ගණ්හිත්වා නිග්ගණ්හිත්වා පුනප්පුනං ඔවදිස්සාමි අනුසාසිස්සාමි. පවය්හ පවය්හාති දොසෙ පවාහෙත්වා පවාහෙත්වා. යථා පක්කභාජනෙසු කුම්භකාරො භින්නඡින්නජජ්ජරානි පවාහෙත්වා [Pg.119] එකතො කත්වා සුපක්කානෙව ආකොටෙත්වා ආකොටෙත්වා ගණ්හාති, එවමෙව අහම්පි පවාහෙත්වා පවාහෙත්වා පුනප්පුනං ඔවදිස්සාමි අනුසාසිස්සාමි. යො සාරො සො ඨස්සතීති එවං වො මයා ඔවදියමානානං යො මග්ගඵලසාරො, සො ඨස්සති. අපිච ලොකියගුණාපි ඉධ සාරොත්වෙව අධිප්පෙතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. บทว่า "ดูก่อนอานนท์ เราจักไม่พากเพียรอย่างนั้นแก่เธอทั้งหลาย" ความว่า เราจักไม่ปฏิบัติต่อเธอทั้งหลายอย่างนั้น. บทว่า "อามเก" ได้แก่ ที่ยังดิบ (ยังไม่ได้เผา). บทว่า "อามกมตฺเต" ได้แก่ ในภาชนะดินดิบที่ยังไม่แห้งสนิท. จริงอยู่ ช่างหม้อย่อมประคองภาชนะดินดิบที่ยังไม่แห้งสนิทที่ยังไม่ได้เผาด้วยมือทั้งสองอย่างแผ่วเบา ด้วยคิดว่า "อย่าแตกเลย". ช่างหม้อปฏิบัติต่อภาชนะนั้นฉันใด เราจักไม่ปฏิบัติต่อเธอทั้งหลายฉันนั้น. บทว่า "นิคฺคยฺห นิคฺคยฺห" ความว่า เราจักไม่เป็นผู้นิ่งเฉยหลังจากว่ากล่าวครั้งเดียว แต่เราจักข่มแล้วข่มเล่า ว่ากล่าวแล้วว่ากล่าวเล่า พร่ำสอนแล้วพร่ำสอนเล่า. บทว่า "ปวยฺห ปวยฺห" ความว่า คัดโทษออกแล้วๆ. เปรียบเหมือนในบรรดาภาชนะที่สุกแล้ว ช่างหม้อย่อมคัดภาชนะที่แตก ที่มีรอยร้าว ที่ชำรุดออกไป รวมไว้แห่งหนึ่ง แล้วเคาะๆ เอาแต่ภาชนะที่สุกดีแล้วเท่านั้น ฉันใด เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน จักคัดออกแล้วๆ ว่ากล่าวแล้วว่ากล่าวเล่า พร่ำสอนแล้วพร่ำสอนเล่า. บทว่า "โย สาโร โส ฐสฺสติ" ความว่า เมื่อเราว่ากล่าวเธอทั้งหลายอยู่อย่างนี้ สาระคือมรรคผลของผู้ใดมีอยู่ สาระนั้นจักตั้งอยู่ได้. อีกอย่างหนึ่ง แม้โลกิยคุณทั้งหลาย ในที่นี้ก็ประสงค์เอาว่าเป็นสาระเหมือนกัน. เนื้อความที่เหลือในทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย මහාසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามหาสุญญตสูตร จบ. 3. අච්ඡරියඅබ්භුතසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาอัจฉริยัพภูตธัมมสูตร 197. එවං මෙ සුතන්ති අච්ඡරියඅබ්භුතසුත්තං. තත්ථ යත්‍ර හි නාමාති අච්ඡරියත්ථෙ නිපාතො. යො නාම තථාගතොති අත්ථො. ඡින්නපපඤ්චෙති එත්ථ පපඤ්චා නාම තණ්හා මානො දිට්ඨීති ඉමෙ තයො කිලෙසා. ඡින්නවටුමෙති එත්ථ වටුමන්ති කුසලාකුසලකම්මවට්ටං වුච්චති. පරියාදින්නවට්ටෙති තස්සෙව වෙවචනං. සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙති සබ්බං විපාකවට්ටසඞ්ඛාතං දුක්ඛං වීතිවත්තෙ. අනුස්සරිස්සතීති ඉදං යත්‍රාති නිපාතවසෙන අනාගතවචනං, අත්ථො පනෙත්ථ අතීතවසෙන වෙදිතබ්බො. භගවා හි තෙ බුද්ධෙ අනුස්සරි, න ඉදානි අනුස්සරිස්සති. එවංජච්චාති විපස්සීආදයො ඛත්තියජච්චා, කකුසන්ධාදයො බ්‍රාහ්මණජච්චාති. එවංගොත්තාති විපස්සීආදයො කොණ්ඩඤ්ඤගොත්තා, කකුසන්ධාදයො කස්සපගොත්තාති. එවංසීලාති ලොකියලොකුත්තරසීලෙන එවංසීලා. එවංධම්මාති එත්ථ සමාධිපක්ඛා ධම්මා අධිප්පෙතා. ලොකියලොකුත්තරෙන සමාධිනා එවංසමාධිනොති අත්ථො. එවංපඤ්ඤාති ලොකියලොකුත්තරපඤ්ඤාය එවංපඤ්ඤා. එවංවිහාරීති එත්ථ පන හෙට්ඨා සමාධිපක්ඛානං ධම්මානං ගහිතත්තා විහාරො ගහිතොව, පුන කස්මා ගහිතමෙව ගණ්හාතීති චෙ, න ඉදං ගහිතමෙව. ඉදඤ්හි නිරොධසමාපත්තිදීපනත්ථං, තස්මා එවංනිරොධසමාපත්තිවිහාරීති අයමෙත්ථ අත්ථො. ๑๙๗. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" คือ อัจฉริยัพภูตธัมมสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า "ยตฺร หิ นาม" เป็นนิบาตในอรรถว่าน่าอัศจรรย์. อธิบายว่า "พระตถาคตพระองค์ใดหนอ". ในบทว่า "ฉินฺนปปญฺเจ" นี้ ที่ชื่อว่าปปัญจธรรม ได้แก่ กิเลส ๓ อย่างนี้ คือ ตัณหา มานะ ทิฏฐิ. ในบทว่า "ฉินฺนวฏุเม" นี้ ท่านเรียกว่า กุศลากุศลกรรมวัฏฏ์ ด้วยบทว่า "วฏุมํ". บทว่า "ปริยาทินฺนวฏฺเฏ" เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า "สพฺพทุกฺขวีติวตฺเต" คือ ทรงล่วงพ้นทุกข์อันได้แก่วิปากวัฏฏ์ทั้งปวง. บทว่า "อนุสฺสริสฺสติ" นี้ เป็นอนาคตกาลกริยา ด้วยอำนาจของนิบาตคือ "ยตฺร" แต่พึงทราบเนื้อความในบทนี้โดยความเป็นอดีตกาล. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าเหล่านั้นแล้ว, มิใช่จักทรงระลึกถึงในบัดนี้. บทว่า "เอวํชาจฺจา" คือ พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระวิปัสสีพุทธเจ้าเป็นต้น มีชาติเป็นกษัตริย์, พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระกกุสันธพุทธเจ้าเป็นต้น มีชาติเป็นพราหมณ์. บทว่า "เอวํโคตฺตา" คือ พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระวิปัสสีพุทธเจ้าเป็นต้น มีโคตรเป็นโกณฑัญญะ, พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระกกุสันธพุทธเจ้าเป็นต้น มีโคตรเป็นกัสสปะ. บทว่า "เอวํสีลา" คือ มีศีลอย่างนี้ ด้วยโลกิยศีลและโลกุตตรศีล. ในบทว่า "เอวํธมฺมา" นี้ ประสงค์เอาธรรมที่เป็นฝ่ายสมาธิ. อธิบายว่า มีสมาธิอย่างนี้ ด้วยโลกิยสมาธิและโลกุตตรสมาธิ. บทว่า "เอวํปญฺญา" คือ มีปัญญาอย่างนี้ ด้วยโลกิยปัญญาและโลกุตตรปัญญา. ส่วนในบทว่า "เอวํวิหารี" นี้ เพราะธรรมที่เป็นฝ่ายสมาธิ ท่านถือเอาแล้วในเบื้องต้น วิหารจึงเป็นอันถือเอาแล้วเหมือนกัน, หากมีคำถามว่า ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไรจึงทรงถือเอาสิ่งที่ถือเอาแล้วอีกเล่า? ตอบว่า บทนี้มิใช่สิ่งที่ถือเอาแล้ว. จริงอยู่ บทนี้ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงนิโรธสมาบัติ, เพราะฉะนั้น เนื้อความในบทนี้คือ "มีปกติอยู่ด้วยนิโรธสมาบัติอย่างนี้". එවංවිමුත්තාති [Pg.120] එත්ථ වික්ඛම්භනවිමුත්ති තදඞ්ගවිමුත්ති සමුච්ඡෙදවිමුත්ති පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්ති නිස්සරණවිමුත්තීති පඤ්චවිධා විමුත්තියො. තත්ථ අට්ඨ සමාපත්තියො සයං වික්ඛම්භිතෙහි නීවරණාදීහි විමුත්තත්තා වික්ඛම්භනවිමුත්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. අනිච්චානුපස්සනාදිකා සත්ත අනුපස්සනා සයං තස්ස තස්ස පච්චනීකඞ්ගවසෙන පරිචත්තාහි නිච්චසඤ්ඤාදීහි විමුත්තත්තා තදඞ්ගවිමුත්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. චත්තාරො අරියමග්ගා සයං සමුච්ඡින්නෙහි කිලෙසෙහි විමුත්තත්තා සමුච්ඡෙදවිමුත්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි මග්ගානුභාවෙන කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධන්තෙ උප්පන්නත්තා පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. නිබ්බානං සබ්බකිලෙසෙහි නිස්සටත්තා අපගතත්තා දූරෙ ඨිතත්තා නිස්සරණවිමුත්තීති සඞ්ඛං ගතං. ඉති ඉමාසං පඤ්චන්නං විමුත්තීනං වසෙන එවංවිමුත්තාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ในบทว่า "เอวํวิมุตฺตา" นี้ วิมุตติมี ๕ อย่าง คือ วิกขัมภนวิมุตติ ตทังควิมุตติ สมุจเฉทวิมุตติ ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ นิสสรณวิมุตติ. ในวิมุตติ ๕ อย่างนั้น สมาบัติ ๘ ชื่อว่า วิกขัมภนวิมุตติ เพราะพ้นจากนิวรณ์เป็นต้นที่ตนข่มไว้ได้. อนุสสนา ๗ มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ชื่อว่า ตทังควิมุตติ เพราะพ้นจากนิจจสัญญาเป็นต้นที่ตนละได้ด้วยองค์ที่เป็นข้าศึกของสัญญานั้นๆ. อริยมรรค ๔ ชื่อว่า สมุจเฉทวิมุตติ เพราะพ้นจากกิเลสที่ตนตัดขาดได้. สามัญผล ๔ ชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ เพราะเกิดขึ้นในเวลาที่กิเลสสงบระงับด้วยอานุภาพแห่งมรรค. พระนิพพาน ชื่อว่า นิสสรณวิมุตติ เพราะสลัดออกจากกิเลสทั้งปวง เพราะปราศจากไป เพราะตั้งอยู่ไกล. พึงทราบเนื้อความในบทว่า "เอวํวิมุตฺตา" นี้อย่างนี้ว่า มีวิมุตติอย่างนี้ ด้วยอำนาจแห่งวิมุตติ ๕ ประการเหล่านี้. 199. තස්මාතිහාති යස්මා ත්වං ‘‘තථාගතා අච්ඡරියා’’ති වදසි, තස්මා තං භිය්‍යොසො මත්තාය පටිභන්තු තථාගතස්ස අච්ඡරියා අබ්භුතධම්මාති. සතො සම්පජානොති එත්ථ ද්වෙසම්පජඤ්ඤානි මනුස්සලොකෙ දෙවලොකෙ ච. තත්ථ වෙස්සන්තරජාතකෙ බ්‍රාහ්මණස්ස ද්වෙ පුත්තෙ දත්වා පුනදිවසෙ සක්කස්ස දෙවිං දත්වා සක්කෙන පසීදිත්වා දින්නෙ අට්ඨ වරෙ ගණ්හන්තො – ๑๙๙. บทว่า "ตสฺมาติห" ความว่า เพราะเหตุที่ท่านกล่าวว่า "พระตถาคตทั้งหลายน่าอัศจรรย์" เพราะเหตุนั้น ขอธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏของพระตถาคต จงปรากฏแก่ท่านโดยประมาณยิ่งขึ้นไป. ในบทว่า "สโต สมฺปชาโน" นี้ สัมปชัญญะมี ๒ อย่าง คือ ในมนุสสโลก และในเทวโลก. ในสัมปชัญญะ ๒ อย่างนั้น ในเวสสันดรชาดก เมื่อพระเวสสันดรประทานพระโอรสสองพระองค์แก่พราหมณ์แล้ว ในวันรุ่งขึ้นก็ประทานพระเทวีแก่ท้าวสักกะ แล้วทรงรับพร ๘ ประการที่ท้าวสักกะผู้เลื่อมใสแล้วประทานให้ – ‘‘ඉතො විමුච්චමානාහං, සග්ගගාමී විසෙසගූ; අනිවත්තී තතො අස්සං, අට්ඨමෙතං වරං වරෙ’’ති. (ජා. 2.22.2300) – "ข้าพระองค์ผู้พ้นไปจากอัตภาพนี้แล้ว พึงเป็นผู้ไปสู่สวรรค์ ถึงวิเศษ, พึงเป็นผู้ไม่กลับมาจากสวรรค์นั้น, ข้าพระองค์ขอพรข้อที่ ๘ นี้" ดังนี้. (ชา. ๒/๒๒/๒๓๐๐) – එවං තුසිතභවනෙ මෙ පටිසන්ධි හොතූති වරං අග්ගහෙසි, තතො පට්ඨාය තුසිතභවනෙ උප්පජ්ජිස්සාමීති ජානාති, ඉදං මනුස්සලොකෙ සම්පජඤ්ඤං. වෙස්සන්තරත්තභාවතො පන චුතො පුන තුසිතභවනෙ නිබ්බත්තිත්වා නිබ්බත්තොස්මීති අඤ්ඤාසි, ඉදං දෙවලොකෙ සම්පජඤ්ඤං. ทรงรับพรว่า "ขอปฏิสนธิของเราจงมีในดุสิตภพอย่างนี้" จำเดิมแต่นั้นมา ก็ทรงทราบว่า "เราจักบังเกิดในดุสิตภพ" นี้เป็นสัมปชัญญะในมนุสสโลก. ส่วนเมื่อจุติจากอัตภาพพระเวสสันดรแล้ว บังเกิดในดุสิตภพอีก ก็ทรงทราบว่า "เราบังเกิดแล้ว" นี้เป็นสัมปชัญญะในเทวโลก. කිං පන සෙසදෙවතා න ජානන්තීති? නො න ජානන්ති. තා පන උය්‍යානවිමානකප්පරුක්ඛෙ ඔලොකෙත්වා දෙවනාටකෙහි තූරියසද්දෙන පබොධිතා ‘‘මාරිස අයං දෙවලොකො තුම්හෙ ඉධ නිබ්බත්තා’’ති සාරිතා ජානන්ති. බොධිසත්තො පඨමජවනවාරෙ න ජානාති, දුතියජවනතො පට්ඨාය ජානාති. ඉච්චස්ස අඤ්ඤෙහි අසාධාරණජානනං හොති. ก็เทวดาที่เหลือไม่รู้หรือ? มิใช่ไม่รู้. แต่เทวดาเหล่านั้น เมื่อมองดูอุทยาน วิมาน และต้นกัลปพฤกษ์แล้ว หรือเมื่อนางฟ้อนทั้งหลายปลุกให้ตื่นด้วยเสียงดนตรีทิพย์แล้ว และเมื่อมีผู้เตือนว่า "ท่านผู้เจริญ นี้คือเทวโลก ท่านทั้งหลายบังเกิดในที่นี้" จึงรู้. พระโพธิสัตว์ยังไม่ทรงทราบในชวนวาระแรก ทรงทราบจำเดิมแต่ชวนะที่สองเป็นต้นไป. ด้วยเหตุนี้ การรู้ของพระองค์จึงเป็นการรู้ที่ไม่ทั่วไปกับเทวดาเหล่าอื่น. අට්ඨාසීති [Pg.121] එත්ථ කිඤ්චාපි අඤ්ඤෙපි දෙවා තත්ථ ඨිතා ඨිතම්හාති ජානන්ති, තෙ පන ඡසු ද්වාරෙසු බලවතා ඉට්ඨාරම්මණෙන අභිභුය්‍යමානා සතිං විස්සජ්ජෙත්වා අත්තනො භුත්තපීතභාවම්පි අජානන්තා ආහාරූපච්ඡෙදෙන කාලං කරොන්ති. බොධිසත්තස්ස කිං තථාරූපං ආරම්මණං නත්ථීති? නො නත්ථි. සො හි සෙසදෙවෙ දසහි ඨානෙහි අධිග්ගණ්හාති, ආරම්මණෙන පන අත්තානං මද්දිතුං න දෙති, තං ආරම්මණං අභිභවිත්වා තිට්ඨති. තෙන වුත්තං – ‘‘සතො සම්පජානො, ආනන්ද, බොධිසත්තො තුසිතෙ කායෙ අට්ඨාසී’’ති. ในบทว่า อฏฺฐาสิ (สถิตอยู่แล้ว) นั้น แม้เทวดาเหล่าอื่นที่สถิตอยู่ในวิมานนั้นจะรู้ว่า "เราดำรงอยู่" ก็จริง แต่เทวดาเหล่านั้นถูกอิฏฐารมณ์อันมีกำลังครอบงำอยู่ในทวารทั้ง ๖ จึงปล่อยสติ ไม่รู้แม้กระทั่งความเป็นผู้บริโภคแล้วดื่มแล้วของตน ย่อมทำกาละ (ตาย) เพราะการขาดอาหาร (ถามว่า) อารมณ์เช่นนั้นของพระโพธิสัตว์ไม่มีหรือ (ตอบว่า) มิใช่ไม่มี มีอยู่ทีเดียว จริงอยู่ พระโพธิสัตว์นั้นย่อมครอบงำเทวดาที่เหลือด้วยฐานะ ๑๐ ประการ แต่ว่า พระองค์ไม่ทรงยอมให้อารมณ์มาย่ำยีตน ทรงครอบงำอารมณ์นั้นแล้วดำรงอยู่ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนอานนท์ พระโพธิสัตว์มีสติสัมปชัญญะ สถิตอยู่ในหมู่เทพชั้นดุสิต" 200. යාවතායුකන්ති සෙසත්තභාවෙසු කිං යාවතායුකං න තිට්ඨත්තීති? ආම න තිට්ඨති. අඤ්ඤදා හි දීඝායුකදෙවලොකෙ නිබ්බත්තො තත්ථ පාරමියො න සක්කා පූරෙතුන්ති අක්ඛීනි නිමීලෙත්වා අධිමුත්තිකාලංකිරියං නාම කත්වා මනුස්සලොකෙ නිබ්බත්තති. අයං කාලඞ්කිරියා අඤ්ඤෙසං න හොති. තදා පන අදින්නදානං නාම නත්ථි, අරක්ඛිතසීලං නාම නත්ථි, සබ්බපාරමීනං පූරිතත්තා යාවතායුකං අට්ඨාසි. ๒๐๐. (ถามว่า) ในบทว่า ยาวตายุกํ (ตลอดอายุขัย) นั้น ในอัตภาพอื่นๆ พระองค์ไม่ดำรงอยู่ตลอดอายุขัยหรือ (ตอบว่า) ใช่แล้ว ไม่ดำรงอยู่ จริงอยู่ ในกาลอื่น พระโพธิสัตว์ผู้บังเกิดในเทวโลกที่มีอายุยืน ทรงดำริว่า "ไม่อาจบำเพ็ญบารมีในที่นั้นได้" ดังนี้แล้ว จึงทรงทำสิ่งที่เรียกว่าอธิมุตตกาลกิริยา (การจงใจทำกาละ) บังเกิดในมนุสสโลก กาลกิริยาเช่นนี้ย่อมไม่มีแก่สัตว์เหล่าอื่น แต่ในกาลนั้น ทานที่ยังมิได้ให้ย่อมไม่มี ศีลที่ยังมิได้รักษาย่อมไม่มี เพราะความเป็นผู้มีบารมีทั้งปวงอันบำเพ็ญบริบูรณ์แล้ว จึงได้สถิตอยู่ตลอดอายุขัย සතො සම්පජානො තුසිතා කායා චවිත්වා මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමතීති එවං තාව සබ්බපාරමියො පූරෙත්වා තදා බොධිසත්තො යාවතායුකං අට්ඨාසි. දෙවතානං පන – ‘‘මනුස්සගණනාවසෙන ඉදානි සත්තහි දිවසෙහි චුති භවිස්සතී’’ති පඤ්ච පුබ්බනිමිත්තානි උප්පජ්ජන්ති – මාලා මිලායන්ති, වත්ථානි කිලිස්සන්ති, කච්ඡෙහි සෙදා මුච්චන්ති, කායෙ දුබ්බණ්ණියං ඔක්කමති, දෙවො දෙවාසනෙ න සණ්ඨාති. ในบทว่า "มีสติสัมปชัญญะ จุติจากหมู่เทพชั้นดุสิตแล้ว หยั่งลงสู่พระครรภ์พระมารดา" นั้น ความว่า เบื้องต้น พระโพธิสัตว์ทรงบำเพ็ญบารมีทั้งปวงให้บริบูรณ์แล้ว ในกาลนั้นจึงได้สถิตอยู่ตลอดอายุขัย ส่วนเทวดาทั้งหลาย เมื่อจะจุติในอีก ๗ วันโดยการนับของมนุษย์ บุพพนิมิต ๕ ประการย่อมเกิดขึ้น คือ ดอกไม้ทิพย์ย่อมเหี่ยวแห้ง ผ้าทิพย์ย่อมเศร้าหมอง เหงื่อย่อมไหลออกจากรักแร้ ความมีผิวพรรณทรามย่อมปรากฏในกาย เทวดาย่อมไม่อาจดำรงอยู่บนทิพยอาสน์ของตนได้ තත්ථ මාලාති පටිසන්ධිග්ගහණදිවසෙ පිළන්ධනමාලා. තා කිර සට්ඨිසතසහස්සාධිකා සත්තපණ්ණාස-වස්සකොටියො අමිලායිත්වා තදා මිලායන්ති. වත්ථෙසුපි එසෙව නයො. එත්තකං පන කාලං දෙවානං නෙව සීතං න උණ්හං හොති, තස්මිං කාලෙ සරීරතො බින්දුබින්දුවසෙන සෙදා මුච්චන්ති. එත්තකඤ්ච කාලං තෙසං සරීරෙ ඛණ්ඩිච්චපාලිච්චාදිවසෙන විවණ්ණතා න පඤ්ඤායති, දෙවධීතා සොළසවස්සුද්දෙසිකා විය, දෙවපුත්තා වීසතිවස්සුද්දෙසිකා විය ඛායන්ති. මරණකාලෙ පන නෙසං කිලන්තරූපො අත්තභාවො හොති. එත්තකඤ්ච නෙසං කාලං දෙවලොකෙ උක්කණ්ඨිතා [Pg.122] නාම නත්ථි, මරණකාලෙ පන නිස්සසන්ති විජම්භන්ති, සකෙ ආසනෙ නාභිරමන්ති. ในบรรดานิมิตเหล่านั้น บทว่า "ดอกไม้ทิพย์" คือพวงมาลาที่ประดับในวันถือปฏิสนธิ ได้ยินว่า พวงมาลาเหล่านั้นไม่เหี่ยวแห้งตลอด ๕๗ โกฏิ ๖ แสนปี แต่ย่อมเหี่ยวแห้งในกาลนั้น แม้ในเรื่องผ้าทิพย์ก็นัยนี้เช่นกัน อนึ่ง ตลอดกาลเพียงเท่านี้ ความหนาวหรือความร้อนย่อมไม่มีแก่เทวดาทั้งหลาย แต่ในกาลนั้น เหงื่อย่อมไหลออกจากร่างกายเป็นหยดๆ และตลอดกาลเพียงเท่านี้ ความมีผิวพรรณแปลกไปโดยอาการมีฟันหักและผมหงอกเป็นต้นย่อมไม่ปรากฏในร่างกายของเทวดาเหล่านั้น เทพธิดาย่อมปรากฏประดุจนางสาววัย ๑๖ ปี เทพบุตรย่อมปรากฏประดุจชายหนุ่มวัย ๒๐ ปี แต่ในเวลาจะตาย อัตภาพของเทวดาเหล่านั้นย่อมมีสภาวะที่เหนื่อยล้า และตลอดกาลเพียงเท่านี้ ความเบื่อหน่ายในเทวโลกย่อมไม่มีแก่เทวดาเหล่านั้น แต่ในเวลาจะตาย ย่อมถอนหายใจ ย่อมบิดกาย และไม่ยินดีในอาสน์ของตน ඉමානි පන පුබ්බනිමිත්තානි, යථා ලොකෙ මහාපුඤ්ඤානං රාජරාජමහාමත්තාදීනංයෙව උක්කාපාතභූමිචාලචන්දග්ගාහාදීනි නිමිත්තානි පඤ්ඤායන්ති, න සබ්බෙසං, එවමෙව මහෙසක්ඛානං දෙවතානංයෙව පඤ්ඤායන්ති, න සබ්බෙසං. යථා ච මනුස්සෙසු පුබ්බනිමිත්තානි නක්ඛත්තපාඨකාදයොව ජානන්ති, න සබ්බෙ, එවමෙව තානිපි සබ්බෙ දෙවා න ජානන්ති, පණ්ඩිතා එව පන ජානන්ති. තත්ථ යෙ ච මන්දෙන කුසලකම්මෙන නිබ්බත්තා දෙවපුත්තා, තෙ තෙසු උප්පන්නෙසු – ‘‘ඉදානි කො ජානාති, කුහිං නිබ්බත්තිස්සාමා’’ති භායන්ති. යෙ මහාපුඤ්ඤා, තෙ – ‘‘අම්හෙහි දින්නං දානං රක්ඛිතං සීලං භාවිතං භාවනං ආගම්ම උපරිදෙවලොකෙසු සම්පත්තිං අනුභවිස්සාමා’’ති න භායන්ති. බොධිසත්තොපි තානි පුබ්බනිමිත්තානි දිස්වා ‘‘ඉදානි අනන්තරෙ අත්තභාවෙ බුද්ධො භවිස්සාමී’’ති න භායි. අථස්ස තෙසු නිමිත්තෙසු පාතුභූතෙසු දසසහස්සචක්කවාළදෙවතා සන්නිපතිත්වා – ‘‘මාරිස තුම්හෙහි දස පාරමියො පූරෙන්තෙහි න සක්කසම්පත්තිං න මාරබ්‍රහ්මචක්කවත්තිසම්පත්තිං පත්ථෙන්තෙහි පූරිතා, ලොකනිත්ථරණත්ථාය පන බුද්ධත්තං පත්ථයමානෙහි පූරිතා. සො වො ඉදානි කාලො මාරිස බුද්ධත්තාය, සමයො මාරිස බුද්ධත්තායා’’ති යාචන්ති. ส่วนบุพพนิมิตเหล่านี้ เปรียบเหมือนในโลกมนุษย์ นิมิตทั้งหลายมีอุกกาบาตตก แผ่นดินไหว และจันทรคราสเป็นต้น ย่อมปรากฏแก่ผู้มีบุญใหญ่มีพระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้นเท่านั้น ไม่ปรากฏแก่คนทั่วไป ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมปรากฏแก่เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่เท่านั้น ไม่ปรากฏแก่เทวดาทั้งปวง และเปรียบเหมือนในหมู่มนุษย์ พวกโหรเป็นต้นเท่านั้นที่รู้บุพพนิมิต ไม่ใช่ทุกคนรู้ ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เทวดาทั้งปวงย่อมไม่รู้นิมิตเหล่านั้น แต่บัณฑิตเท่านั้นย่อมรู้ ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น เทพบุตรเหล่าใดที่บังเกิดด้วยกุศลกรรมอันมีกำลังน้อย เมื่อนิมิตเหล่านั้นเกิดขึ้น ก็ย่อมหวาดกลัวว่า "บัดนี้ ใครจะรู้ เราจักบังเกิด ณ ที่ไหน" ส่วนผู้มีบุญใหญ่ย่อมไม่หวาดกลัว โดยคิดว่า "เราอาศัยทานที่ให้แล้ว ศีลที่รักษาแล้ว และภาวนาที่เจริญแล้ว จักเสวยสมบัติในเทวโลกชั้นสูงขึ้นไป" แม้พระโพธิสัตว์ ทรงเห็นบุพพนิมิตเหล่านั้นแล้ว ก็มิได้ทรงหวาดกลัว โดยทรงดำริว่า "บัดนี้ ในอัตภาพถัดไป เราจักเป็นพระพุทธเจ้า" ครั้งนั้น เมื่อนิมิตเหล่านั้นปรากฏแก่พระองค์ เทวดาจากหมื่นจักรวาลก็ประชุมกันทูลอาราธนาว่า "ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านผู้บำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการ มิได้ปรารถนาสมบัติของพระอินทร์ สมบัติของมาร พรหม หรือพระเจ้าจักรพรรดิ แต่ท่านบำเพ็ญบารมีเพื่อปรารถนาความเป็นพระพุทธเจ้าเพื่อรื้อขนสัตว์โลก บัดนี้เป็นกาลอันควรของท่านเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้า เป็นสมัยอันควรของท่านเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้า" අථ මහාසත්තො දෙවතානං පටිඤ්ඤං අදත්වාව කාලදීපදෙසකුලජනෙත්තිආයුපරිච්ඡෙදවසෙන පඤ්චමහාවිලොකනං නාම විලොකෙසි. තත්ථ ‘‘කාලො නු ඛො, න කාලො’’ති පඨමං කාලං විලොකෙසි. තත්ථ වස්සසතසහස්සතො උද්ධං වඩ්ඪිතආයුකාලො කාලො නාම න හොති. කස්මා? තදා හි සත්තානං ජාතිජරාමරණානි න පඤ්ඤායන්ති, බුද්ධානඤ්ච ධම්මදෙසනා නාම තිලක්ඛණමුත්තා නත්ථි, තෙසං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති කථෙන්තානං ‘‘කිං නාමෙතං කථෙන්තී’’ති නෙව සොතුං න සද්ධාතුං මඤ්ඤන්ති, තතො අභිසමයො න හොති, තස්මිං අසති අනිය්‍යානිකං සාසනං හොති. තස්මා සො අකාලො. වස්සසතතො ඌනආයුකාලොපි කාලො නාම න හොති. කස්මා? තදා හි සත්තා උස්සන්නකිලෙසා හොන්ති, උස්සන්නකිලෙසානඤ්ච දින්නොවාදො ඔවාදට්ඨානෙ න තිට්ඨති. උදකෙ දණ්ඩරාජි විය ඛිප්පං විගච්ඡති. තස්මා සොපි අකාලො. සතසහස්සතො [Pg.123] පන පට්ඨාය හෙට්ඨා වස්සසතතො පට්ඨාය උද්ධං ආයුකාලො කාලො නාම. තදා ච වස්සසතකාලො හොති. අථ මහාසත්තො ‘‘නිබ්බත්තිතබ්බකාලො’’ති කාලං පස්සි. ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ยังมิได้ประทานปฏิญญาแก่เทวดาทั้งหลาย ได้ทรงตรวจดูสิ่งที่เรียกว่าปัญจมหาวิโลกนะ คือการกำหนด กาล ทวีป ประเทศ ตระกูล และอายุของพระมารดา ในการตรวจดูนั้น ทรงตรวจดูกาลก่อนว่า "เป็นกาลสมควร หรือยังไม่เป็นกาลสมควรหนอ" ในเรื่องนั้น กาลที่อายุขัยของมนุษย์เจริญเกินกว่าแสนปีขึ้นไป ไม่ชื่อว่าเป็นกาลสมควร เพราะเหตุไร เพราะในกาลนั้น ชาติ ชรา และมรณะ ย่อมไม่ปรากฏแก่สัตว์ทั้งหลาย และธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่พ้นไปจากไตรลักษณ์ เมื่อพระพุทธเจ้าเหล่านั้นตรัสว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" สัตว์ทั้งหลายย่อมไม่สำคัญว่าจะฟังหรือจะเชื่อ โดยคิดว่า "พระองค์ตรัสเรื่องอะไรกัน" เพราะเหตุนั้น การตรัสรู้ย่อมไม่มี เมื่อการตรัสรู้ไม่มี พระศาสนาก็ไม่เป็นไปเพื่อการออกจากทุกข์ เพราะฉะนั้น กาลนั้นจึงเป็นอกาล แม้กาลที่อายุขัยของมนุษย์ต่ำกว่าร้อยปี ก็ไม่ชื่อว่าเป็นกาลสมควร เพราะเหตุไร เพราะในกาลนั้น สัตว์ทั้งหลายมีกิเลสหนาแน่น และโอวาทที่ประทานแก่ผู้มีกิเลสหนาแน่นย่อมไม่ตั้งอยู่ในฐานะแห่งโอวาท ย่อมเลือนหายไปอย่างรวดเร็วเหมือนรอยไม้ที่ขีดลงในน้ำ เพราะฉะนั้น แม้กาลนั้นก็เป็นอกาล ส่วนกาลที่อายุขัยของมนุษย์ตั้งแต่แสนปีลงมา และตั้งแต่ร้อยปีขึ้นไป ชื่อว่าเป็นกาลสมควร และในกาลนั้น เป็นช่วงอายุขัยร้อยปี ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ได้ทรงเห็นกาลว่า "เป็นกาลที่ควรบังเกิดแล้ว" තතො දීපං විලොකෙන්තො සපරිවාරෙ චත්තාරො දීපෙ ඔලොකෙත්වා – ‘‘තීසු දීපෙසු බුද්ධා න නිබ්බත්තන්ති, ජම්බුදීපෙයෙව නිබ්බත්තන්තී’’ති දීපං පස්සි. ลำดับนั้น เมื่อทรงตรวจดูทวีป ทรงตรวจดูทวีปทั้ง ๔ พร้อมทั้งบริวารแล้ว ได้ทรงเห็นทวีป (ที่ควรบังเกิด) ว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่บังเกิดในทวีปทั้ง ๓ ย่อมบังเกิดในชมพูทวีปเท่านั้น" තතො – ‘‘ජම්බුදීපො නාම මහා, දසයොජනසහස්සපරිමාණො, කතරස්මිං නු ඛො පදෙසෙ බුද්ධා නිබ්බත්තන්තී’’ති දෙසං විලොකෙන්තො මජ්ඣිමදෙසං පස්සි. මජ්ඣිමදෙසො නාම ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය ගජඞ්ගලං නාම නිගමො’’තිආදිනා නයෙන විනයෙ (මහාව. 259) වුත්තොව. සො පන ආයාමතො තීණි යොජනසතානි. විත්ථාරතො අඩ්ඪතියානි, පරික්ඛෙපතො නවයොජනසතානීති. එතස්මිඤ්හි පදෙසෙ චත්තාරි අට්ඨ සොළස වා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි, කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරෙත්වා සම්මාසම්බුද්ධා උප්පජ්ජන්ති. ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි, කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරෙත්වා පච්චෙකබුද්ධා උප්පජ්ජන්ති, එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං, කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරෙත්වා සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාදයො මහාසාවකා උප්පජ්ජන්ති, චතුන්නං මහාදීපානං ද්විසහස්සානං පරිත්තදීපානඤ්ච ඉස්සරියාධිපච්චකාරකචක්කවත්තිරාජානො උප්පජ්ජන්ති, අඤ්ඤෙ ච මහෙසක්ඛා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණගහපතිමහාසාලා උප්පජ්ජන්ති. ඉදඤ්චෙත්ථ කපිලවත්ථු නාම නගරං, තත්ථ මයා නිබ්බත්තිතබ්බන්ති නිට්ඨමගමාසි. ลำดับนั้น เมื่อทรงตรวจดูประเทศ (ทวีป) ว่า "ชมพูทวีปนี้กว้างใหญ่ มีปริมณฑล ๑๐,๐๐๐ โยชน์ พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในประเทศไหนหนอ" ดังนี้ ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นมัชฌิมประเทศ ก็มัชฌิมประเทศนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้วในพระวินัย (มหาวรรค ๒๕๙) โดยนัยเป็นต้นว่า "ในทิศตะวันออก มีนิคมชื่อคชังคละ" ก็มัชฌิมประเทศนั้น โดยยาว ๓๐๐ โยชน์ โดยกว้าง ๒๕๐ โยชน์ โดยรอบ ๙๐๐ โยชน์ จริงอยู่ ในประเทศนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายทรงบำเพ็ญบารมี ๔ อสงไขย ๘ อสงไขย หรือ ๑๖ อสงไขยกับอีกแสนกัปป์แล้วย่อมอุบัติขึ้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทรงบำเพ็ญบารมี ๒ อสงไขยกับอีกแสนกัปป์แล้วย่อมอุบัติขึ้น พระมหาสาวกทั้งหลายมีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น ทรงบำเพ็ญบารมี ๑ อสงไขยกับอีกแสนกัปป์แล้วย่อมเกิดขึ้น พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงเป็นอิสริยาธิบดีแห่งมหาทวีปทั้ง ๔ และทวีปน้อย ๒,๐๐๐ ย่อมเกิดขึ้น และขัตติยมหาศาล พราหมณมหาศาล คหบดีมหาศาล ผู้มีศักดิ์ใหญ่อื่นๆ ก็ย่อมเกิดขึ้น และในมัชฌิมประเทศนี้ มีนครชื่อกบิลพัสดุ์ เราพึงบังเกิดในนครนั้น ดังนี้ ได้ทรงถึงซึ่งการตัดสินพระทัย තතො කුලං විලොකෙන්තො – ‘‘බුද්ධා නාම ලොකසම්මතෙ කුලෙ නිබ්බත්තන්ති, ඉදානි ච ඛත්තියකුලං ලොකසම්මතං, තත්ථ නිබ්බත්තිස්සාමි, සුද්ධොදනො නාම රාජා මෙ පිතා භවිස්සතී’’ති කුලං පස්සි. ลำดับนั้น เมื่อทรงตรวจดูตระกูล ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นตระกูลว่า "โดยปกติ พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมบังเกิดในตระกูลที่โลกสมมติว่าเป็นตระกูลสูง และบัดนี้ ตระกูลกษัตริย์ก็เป็นตระกูลที่โลกสมมติว่าเป็นตระกูลสูง เราจักบังเกิดในตระกูลนั้น พระเจ้าสุทโธทนะจักเป็นพระบิดาของเรา" ดังนี้ තතො මාතරං විලොකෙන්තො – ‘‘බුද්ධමාතා නාම ලොලා සුරාධුත්තා න හොති, කප්පසතසහස්සං පූරිතපාරමී ජාතිතො පට්ඨාය අඛණ්ඩපඤ්චසීලා හොති, අයඤ්ච මහාමායා නාම දෙවී එදිසා. අයං මෙ මාතා භවිස්සති. කිත්තකං පනස්සා ආයූ’’ති ආවජ්ජන්තො – ‘‘දසන්නං මාසානං උපරි සත්ත දිවසානී’’ති පස්සි. ลำดับนั้น เมื่อทรงตรวจดูพระมารดา ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า "โดยปกติ พระพุทธมารดาย่อมไม่เป็นสตรีโลเล ไม่เป็นนักเลงสุรา เป็นผู้มีบารมีอันบำเพ็ญมาตลอดแสนกัปป์ มีศีล ๕ ไม่ขาดตั้งแต่ประสูติ และพระเทวีพระนามว่ามหามายานี้ก็เป็นเช่นนั้น พระนางผู้นี้จักเป็นพระมารดาของเรา ก็พระนางจะมีพระชนมายุเท่าไรหนอ" ดังนี้ เมื่อทรงคำนึงอยู่ ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า "จะมีพระชนมายุเกินสิบเดือนไปอีกเจ็ดวัน" ඉති [Pg.124] ඉමං පඤ්චමහාවිලොකනං විලොකෙත්වා – ‘‘කාලො මෙ මාරිසා බුද්ධභාවායා’’ති දෙවතානං සඞ්ගහං කරොන්තො පටිඤ්ඤං දත්වා ‘‘ගච්ඡථ තුම්හෙ’’ති තා දෙවතා උය්‍යොජෙත්වා තුසිතදෙවතාහි පරිවුතො තුසිතපුරෙ නන්දනවනං පාවිසි. සබ්බදෙවලොකෙසු හි නන්දනවනං අත්ථියෙව. තත්ථ නං දෙවතා – ‘‘ඉතො චුතො සුගතිං ගච්ඡ, ඉතො චුතො සුගතිං ගච්ඡා’’ති පුබ්බෙකතකුසලකම්මොකාසං සාරයමානා විචරන්ති. සො එවං දෙවතාහි කුසලං සාරයමානාහි පරිවුතො තත්ථ විචරන්තොව චවි. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทรงตรวจดูปัญจมหาวิโลกนะนี้แล้ว ทรงกระทำการสงเคราะห์แก่เหล่าเทวดา (ผู้ทูลอาราธนา) ว่า "ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ กาลนี้เป็นกาลแห่งความเป็นพระพุทธเจ้าของเรา" ดังนี้แล้ว จึงประทานปฏิญญาณ ส่งเทวดาเหล่านั้นกลับไปว่า "ท่านทั้งหลายจงไปเถิด" แล้วอันทวยเทพชาวดุสิตแวดล้อม เสด็จเข้าไปยังนันทวันอุทยานในดุสิตบุรี จริงอยู่ ในเทวโลกทั้งปวงมีนันทวันอุทยานอยู่ทั้งนั้น ในนันทวันอุทยานนั้น เหล่าเทวดาพากันเที่ยวไปพลาง เตือนพระโพธิสัตว์ให้ทรงระลึกถึงโอกาสแห่งกุศลกรรมที่ได้ทรงกระทำไว้ในกาลก่อนว่า "ขอพระองค์จุติจากภพนี้แล้ว จงไปสู่สุคติเถิด ขอพระองค์จุติจากภพนี้แล้ว จงไปสู่สุคติเถิด" พระโพธิสัตว์นั้น อันเหล่าเทวดาผู้เตือนให้ทรงระลึกถึงกุศลอย่างนี้แวดล้อมแล้ว ขณะที่กำลังเสด็จเที่ยวไปในนันทวันอุทยานนั้นเอง ก็ได้จุติ එවං චුතො චවාමීති පජානාති, චුතිචිත්තං න ජානාති. පටිසන්ධිං ගහෙත්වාපි පටිසන්ධිචිත්තං න ජානාති, ඉමස්මිං මෙ ඨානෙ පටිසන්ධි ගහිතාති එවං පන ජානාති. කෙචි පන ථෙරා ‘‘ආවජ්ජනපරියායො නාම ලද්ධුං වට්ටති, දුතියතතියචිත්තවාරෙයෙව ජානිස්සතී’’ති වදන්ති. තිපිටකමහාසීවත්ථෙරො පනාහ – ‘‘මහාසත්තානං පටිසන්ධි න අඤ්ඤෙසං පටිසන්ධිසදිසා, කොටිප්පත්තං තෙසං සතිසම්පජඤ්ඤං. යස්මා පන තෙනෙව චිත්තෙන තං චිත්තං ඤාතුං න සක්කා, තස්මා චුතිචිත්තං න ජානාති. චුතික්ඛණෙපි චවාමීති පජානාති, පටිසන්ධිං ගහෙත්වාපි පටිසන්ධිචිත්තං න ජානාති, අසුකස්මිං ඨානෙ පටිසන්ධි ගහිතාති පජානාති, තස්මිං කාලෙ දසසහස්සී කම්පතී’’ති. එවං සතො සම්පජානො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමන්තො පන එකූනවීසතියා පටිසන්ධිචිත්තෙසු මෙත්තාපුබ්බභාගස්ස සොමනස්ස-සහගත-ඤාණසම්පයුත්ත-අසඞ්ඛාරික-කුසලචිත්තස්ස සදිසමහාවිපාකචිත්තෙන පටිසන්ධිං ගණ්හි. මහාසීවත්ථෙරො පන ‘‘උපෙක්ඛාසහගතෙනා’’ති ආහ. เมื่อจุติอย่างนี้ ย่อมทรงทราบว่า "เรากำลังจุติ" แต่ไม่ทรงทราบจุติจิต แม้เมื่อทรงถือปฏิสนธิแล้ว ก็ไม่ทรงทราบปฏิสนธิจิต แต่ทรงทราบอย่างนี้ว่า "เราถือปฏิสนธิในที่ชื่อนี้" แต่พระเถระบางพวกกล่าวว่า "ควรที่จะได้วาระแห่งการอาวัชชนะ ท่านจักทราบในวาระจิตที่สองที่สามนั่นเทียว" ส่วนพระติปิฏกมหาสีวเถระกล่าวว่า "ปฏิสนธิของพระมหาสัตว์ทั้งหลายไม่เหมือนกับปฏิสนธิของชนเหล่าอื่น สติสัมปชัญญะของท่านเหล่านั้นถึงซึ่งที่สุดยอด แต่เพราะไม่อาจรู้จิตนั้นด้วยจิตนั้นเองได้ ฉะนั้นจึงไม่ทรงทราบจุติจิต แม้ในขณะจุติ ก็ทรงทราบว่า 'เรากำลังจุติ' แม้เมื่อทรงถือปฏิสนธิแล้ว ก็ไม่ทรงทราบปฏิสนธิจิต แต่ทรงทราบว่า 'เราถือปฏิสนธิในที่ชื่อโน้น' ในกาลนั้น หมื่นโลกธาตุย่อมหวั่นไหว" ก็เมื่อพระโพธิสัตว์ทรงมีสติสัมปชัญญะเสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดาอย่างนี้ ได้ทรงถือปฏิสนธิด้วยมหาวิปากจิตอันเสมอด้วยโสมนัสสสหคตญาณสัมปยุตตอสังขาริกกุศลจิตซึ่งมีเมตตาเป็นบุพภาค ในบรรดาปฏิสนธิจิต ๑๙ ดวง ส่วนพระมหาสีวเถระกล่าวว่า "ทรงถือปฏิสนธิด้วยจิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา" පටිසන්ධිං ගණ්හන්තො පන ආසාළ්හීපුණ්ණමායං උත්තරාසාළ්හනක්ඛත්තෙන අග්ගහෙසි. තදා කිර මහාමායා පුරෙ පුණ්ණමාය සත්තමදිවසතො පට්ඨාය විගතසුරාපානං මාලාගන්ධවිභූසනසම්පන්නං නක්ඛත්තකීළං අනුභවමානා සත්තමෙ දිවසෙ පාතො වුට්ඨාය ගන්ධොදකෙන න්හායිත්වා සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතා වරභොජනං භුඤ්ජිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය සිරීගබ්භං පවිසිත්වා සිරීසයනෙ නිපන්නා නිද්දං ඔක්කමමානා ඉදං සුපිනං අද්දස – ‘‘චත්තාරො කිර නං මහාරාජානො සයනෙනෙව සද්ධිං උක්ඛිපිත්වා අනොතත්තදහං නෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. අථ නෙසං දෙවියො ආගන්ත්වා මනුස්සමලහරණත්ථං න්හාපෙත්වා දිබ්බවත්ථං නිවාසෙත්වා ගන්ධෙහි විලිම්පෙත්වා දිබ්බපුප්ඵානි පිළන්ධිත්වා තතො අවිදූරෙ රජතපබ්බතො, තස්ස අන්තො කනකවිමානං අත්ථි, තස්මිං පාචීනතො [Pg.125] සීසං කත්වා නිපජ්ජාපෙසුං. අථ බොධිසත්තො සෙතවරවාරණො හුත්වා තතො අවිදූරෙ එකො සුවණ්ණපබ්බතො, තත්ථ චරිත්වා තතො ඔරුය්හ රජතපබ්බතං අභිරුහිත්වා උත්තරදිසතො ආගම්ම කනකවිමානං පවිසිත්වා මාතරං පදක්ඛිණං කත්වා දක්ඛිණපස්සං ඵාලෙත්වා කුච්ඡිං පවිට්ඨසදිසො අහොසි. ก็เมื่อทรงถือปฏิสนธิ ได้ทรงถือปฏิสนธิในวันอาสาฬหปุรณมี ด้วยอุตตราสาฬหนักษัตร ได้ยินว่า ในกาลนั้น พระนางมหามายาเทวีทรงงดเว้นจากการดื่มสุรา ทรงสมบูรณ์ด้วยเครื่องประดับคือระเบียบดอกไม้และของหอม ทรงเพลิดเพลินกับการนักขัตฤกษ์ ตั้งแต่วันที่ ๗ ก่อนวันเพ็ญ ในวันที่ ๗ (คือวันเพ็ญ) ทรงตื่นบรรทมแต่เช้าตรู่ ทรงสรงสนานด้วยน้ำหอม ทรงประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง เสวยพระกระยาหารอันประณีต ทรงสมาทานองค์อุโบสถ เสด็จเข้าสู่สิริคัพภ์ (ห้องบรรทม) บรรทมเหนือสิริไสยาสน์ ขณะกำลังจะบรรทมหลับ ได้ทรงพระสุบินดังนี้ "ได้ยินว่า ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ได้ทรงยกพระนางขึ้นพร้อมทั้งพระแท่นบรรทม นำไปยังสระอโนดาต แล้วประดิษฐานไว้ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ลำดับนั้น พระเทวีของท้าวมหาราชเหล่านั้นได้มาทูลเชิญให้สรงสนานเพื่อชำระมลทินของมนุษย์ ทรงให้ครองผ้าทิพย์ ทรงลูบไล้ด้วยของหอม ทรงประดับด้วยดอกไม้ทิพย์ ในที่ไม่ไกลจากสระนั้น มีภูเขาเงิน ภายในภูเขานั้นมีวิมานทอง ในวิมานทองนั้น ได้ทูลเชิญให้บรรทมโดยหันพระเศียรไปทางทิศตะวันออก ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ได้ทรงเป็นพญาช้างเผือก ในที่ไม่ไกลจากที่นั้น มีภูเขาทองลูกหนึ่ง เที่ยวไปในภูเขาทองนั้นแล้ว ลงจากภูเขาทองนั้น ขึ้นสู่ภูเขาเงิน มาจากทิศเหนือ เข้าไปสู่วิมานทอง กระทำประทักษิณพระมารดาแล้ว ได้เป็นประดุจทำลายพระปรัศว์เบื้องขวาเสด็จเข้าไปสู่พระครรภ์" අථ පබුද්ධා දෙවී තං සුපිනං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා පභාතාය රත්තියා චතුසට්ඨිමත්තෙ බ්‍රාහ්මණපාමොක්ඛෙ පක්කොසාපෙත්වා හරිතූපලිත්තාය ලාජාදීහි කතමඞ්ගලසක්කාරාය භූමියා මහාරහානි ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා තත්ථ නිසින්නානං බ්‍රාහ්මණානං සප්පිමධුසක්කරාභිසඞ්ඛාරස්ස වරපායාසස්ස සුවණ්ණරජතපාතියො පූරෙත්වා සුවණ්ණරජතපාතීතිහෙව පටිකුජ්ජිත්වා අදාසි, අඤ්ඤෙහි ච අහතවත්ථකපිලගාවීදානාදීහි තෙ සන්තප්පෙසි. අථ නෙසං සබ්බකාමසන්තප්පිතානං සුපිනං ආරොචාපෙත්වා – ‘‘කිං භවිස්සතී’’ති පුච්ඡි. බ්‍රාහ්මණා ආහංසු – ‘‘මා චින්තයි මහාරාජ, දෙවියා තෙ කුච්ඡිම්හි ගබ්භො පතිට්ඨිතො, සො ච ඛො පුරිසගබ්භො, න ඉත්ථිගබ්භො, පුත්තො තෙ භවිස්සති. සො සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසිස්සති, රාජා භවිස්සති චක්කවත්තී. සචෙ අගාරා නික්ඛම්ම පබ්බජිස්සති, බුද්ධො භවිස්සති ලොකෙ විවට්ටච්ඡදො’’ති. එවං සතො සම්පජානො බොධිසත්තො තුසිතකායා චවිත්වා මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමති. ลำดับนั้น พระเทวีผู้ทรงตื่นบรรทมแล้ว ได้กราบทูลพระสุบินนั้นแด่พระราชา. พระราชาครั้นราตรีสว่างแล้ว จึงรับสั่งให้เรียกพราหมณ์ผู้เป็นประมุข ๖๔ คนมา แล้วรับสั่งให้ปูลาดอาสนะอันมีค่ามากบนพื้นดินที่ฉาบทาด้วยโคมัยสด และได้กระทำการบูชาอันเป็นมงคลด้วยข้าวตอกเป็นต้น แล้วได้พระราชทานข้าวมธุปายาสอย่างดีที่ปรุงด้วยเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำตาล โดยทรงบรรจุเต็มภาชนะทองและภาชนะเงิน แล้วทรงปิดด้วยภาชนะทองและภาชนะเงินนั่นเทียว และทรงยังพราหมณ์เหล่านั้นให้อิ่มหนำสำราญด้วยทานอื่นๆ มีผ้าใหม่และแม่โคสีดังหมอกเป็นต้น. ลำดับนั้น ครั้นทรงเล่าพระสุบินให้พราหมณ์เหล่านั้นผู้ได้รับความพอใจด้วยกามคุณทุกอย่างแล้วฟัง จึงตรัสถามว่า “ผลจักเป็นอย่างไร”. พราหมณ์ทั้งหลายกราบทูลว่า “ขอเดชะมหาราชเจ้า อย่าทรงวิตกเลย พระครรภ์ได้ตั้งขึ้นแล้วในพระอุทรของพระเทวีของพระองค์ และพระครรภ์นั้นเป็นบุรุษ มิใช่สตรี พระองค์จักได้พระโอรส. หากพระโอรสนั้นจักครองเรือน จักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ. หากเสด็จออกจากเรือนทรงผนวช จักได้เป็นพระพุทธเจ้าผู้มีกิเลสดุจหลังคาอันเปิดแล้วในโลก”. พระโพธิสัตว์ทรงมีสติสัมปชัญญะอย่างนี้ จุติจากหมู่เทพชั้นดุสิตแล้ว เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา. තත්ථ සතො සම්පජානොති ඉමිනා චතුත්ථාය ගබ්භාවක්කන්තියා ඔක්කමතීති දස්සෙති. චතස්සො හි ගබ්භාවක්කන්තියො. ในบทว่า "สโต สมฺปชาโน" นั้น ท่านแสดงว่า (พระโพธิสัตว์) เสด็จลง (สู่พระครรภ์) ด้วยครรภาวักกันติ (การก้าวลงสู่ครรภ์) อย่างที่สี่. จริงอยู่ ครรภาวักกันติมี ๔ อย่าง. ‘‘චතස්සො ඉමා, භන්තෙ, ගබ්භාවක්කන්තියො. ඉධ, භන්තෙ, එකච්චො අසම්පජානො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමති, අසම්පජානො මාතුකුච්ඡිස්මිං ඨාති, අසම්පජානො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, අයං පඨමා ගබ්භාවක්කන්ති. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครรภาวักกันติเหล่านี้มี ๔ อย่าง. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่มีสัมปชัญญะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา ไม่มีสัมปชัญญะอยู่ในครรภ์มารดา ไม่มีสัมปชัญญะออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นครรภาวักกันติอย่างที่หนึ่ง. පුන චපරං, භන්තෙ, ඉධෙකච්චො සම්පජානො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමති, අසම්පජානො මාතුකුච්ඡිස්මිං ඨාති, අසම්පජානො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, අයං දුතියා ගබ්භාවක්කන්ති. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มีสัมปชัญญะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา ไม่มีสัมปชัญญะอยู่ในครรภ์มารดา ไม่มีสัมปชัญญะออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นครรภาวักกันติอย่างที่สอง. පුන චපරං, භන්තෙ, ඉධෙකච්චො සම්පජානො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමති, සම්පජානො මාතුකුච්ඡිස්මිං ඨාති, අසම්පජානො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, අයං තතියා ගබ්භාවක්කන්ති. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มีสัมปชัญญะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา มีสัมปชัญญะอยู่ในครรภ์มารดา ไม่มีสัมปชัญญะออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นครรภาวักกันติอย่างที่สาม. පුන [Pg.126] චපරං, භන්තෙ, ඉධෙකච්චො සම්පජානො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමති, සම්පජානො මාතුකුච්ඡිස්මිං ඨාති, සම්පජානො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, අයං චතුත්ථා ගබ්භාවක්කන්තී’’ති (දී. නි. 3.147). ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มีสัมปชัญญะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา มีสัมปชัญญะอยู่ในครรภ์มารดา มีสัมปชัญญะออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นครรภาวักกันติอย่างที่สี่” (ที. นิ. ๓.๑๔๗). එතාසු පඨමා ලොකියමනුස්සානං හොති, දුතියා අසීතිමහාසාවකානං, තතියා ද්වින්නං අග්ගසාවකානං පච්චෙකබොධිසත්තානඤ්ච. තෙ කිර කම්මජවාතෙහි උද්ධංපාදා අධොසිරා අනෙකසතපොරිසෙ පපාතෙ විය යොනිමුඛෙ තාළච්ඡිග්ගලෙන හත්ථී විය අතිවිය සම්බාධෙන යොනිමුඛෙන නික්ඛමමානා අනන්තං දුක්ඛං පාපුණන්ති. තෙන නෙසං ‘‘මයං නික්ඛමාමා’’ති සම්පජානතා න හොති. චතුත්ථා සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තානං. තෙ හි මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හන්තාපි ජානන්ති, තත්ථ වසන්තාපි ජානන්ති. නික්ඛමනකාලෙපි නෙසං කම්මජවාතා උද්ධංපාදෙ අධොසිරෙ කත්වා ඛිපිතුං න සක්කොන්ති, ද්වෙ හත්ථෙ පසාරෙත්වා අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ඨිතකාව නික්ඛමන්ති. ในบรรดาครรภาวักกันติเหล่านั้น อย่างที่หนึ่งมีแก่มนุษย์ปุถุชน, อย่างที่สองมีแก่พระมหาสาวก ๘๐ องค์, อย่างที่สามมีแก่อัครสาวกทั้งสองและพระปัจเจกโพธิสัตว์. ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นถูกลมกัมมัชวาตพัดให้มีเท้าอยู่เบื้องบน มีศีรษะอยู่เบื้องล่าง ประหนึ่งตกลงไปในเหวที่ลึกหลายร้อยชั่วบุรุษที่ช่องคลอด เมื่อออกจากช่องคลอดที่คับแคบอย่างยิ่ง ประหนึ่งช้างออกจากช่องตาฬัจฉิคคละ (ช่องบานกุญแจ) ย่อมถึงทุกข์หาที่สุดมิได้. เพราะเหตุนั้น ความรู้ตัวว่า “เรากำลังออก” จึงไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น. อย่างที่สี่มีแก่พระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย. จริงอยู่ ท่านเหล่านั้น แม้เมื่อถือปฏิสนธิในพระครรภ์มารดา ก็ทรงทราบ แม้เมื่อประทับอยู่ในพระครรภ์นั้น ก็ทรงทราบ. แม้ในเวลาที่ออกจากพระครรภ์ ลมกัมมัชวาตก็ไม่สามารถพัดให้ท่านมีเท้าอยู่เบื้องบน มีศีรษะอยู่เบื้องล่างได้ ท่านเหยียดพระหัตถ์ทั้งสองออก ลืมพระเนตร และประทับยืนนั่นเทียวแล้วจึงประสูติ. 201. මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමතීති එත්ථ මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොතීති අත්ථො. ඔක්කන්තෙ හි තස්මිං එවං හොති, න ඔක්කමමානෙ. අප්පමාණොති බුද්ධප්පමාණො, විපුලොති අත්ථො. උළාරොති තස්සෙව වෙවචනං. දෙවානුභාවන්ති එත්ථ දෙවානං අයමානුභාවො – නිවත්ථවත්ථස්ස පභා ද්වාදස යොජනානි ඵරති, තථා සරීරස්ස, තථා අලඞ්කාරස්ස, තථා විමානස්ස, තං අතික්කමිත්වාති අත්ථො. ๒๐๑. ในบทว่า "มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมติ" นี้ มีความหมายว่า "ได้ก้าวลงสู่พระครรภ์มารดาแล้ว". จริงอยู่ เมื่อพระองค์ก้าวลงแล้วจึงเป็นเช่นนั้น ไม่ใช่ในขณะที่กำลังก้าวลง. บทว่า "อปฺปมาโณ" หมายถึง มีประมาณเท่าพระพุทธเจ้า อธิบายว่า ไพบูลย์. บทว่า "อุฬาโร" เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. ในบทว่า "เทวานุภาวํ" นี้ อานุภาพของเทวดาเป็นดังนี้ คือ รัศมีแห่งผ้าที่ทรงครองแผ่ไป ๑๒ โยชน์, รัศมีแห่งพระวรกายก็เช่นนั้น, รัศมีแห่งเครื่องประดับก็เช่นนั้น, รัศมีแห่งวิมานก็เช่นนั้น, ความหมายคือ (แสงสว่างนั้น) ก้าวล่วงอานุภาพของเทวดานั้นไป. ලොකන්තරිකාති තිණ්ණං තිණ්ණං චක්කවාළානං අන්තරා එකෙකො ලොකන්තරිකා හොති, තිණ්ණං සකටචක්කානං පත්තානං වා අඤ්ඤමඤ්ඤං ආහච්ච ඨපිතානං මජ්ඣෙ ඔකාසො විය. සො පන ලොකන්තරිකනිරයො පරිමාණතො අට්ඨයොජනසහස්සො හොති. අඝාති නිච්චවිවටා. අසංවුතාති හෙට්ඨාපි අප්පතිට්ඨා. අන්ධකාරාති තමභූතා. අන්ධකාරතිමිසාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තිනිවාරණතො අන්ධභාවකරණතිමිසෙන සමන්නාගතා. තත්ථ කිර චක්ඛුවිඤ්ඤාණං න ජායති. එවංමහිද්ධිකාති චන්දිමසූරියා කිර එකප්පහාරෙනෙව තීසු දීපෙසු පඤ්ඤායන්ති, එවංමහිද්ධිකා. එකෙකාය දිසාය නවනවයොජනසතසහස්සානි අන්ධකාරං විධමිත්වා ආලොකං දස්සෙන්ති, එවං මහානුභාවා. ආභාය නානුභොන්තීති අත්තනො [Pg.127] පභාය නප්පහොන්ති. තෙ කිර චක්කවාළපබ්බතස්ස වෙමජ්ඣෙන චරන්ති, චක්කවාළපබ්බතඤ්ච අතික්කම්ම ලොකන්තරිකනිරයො, තස්මා තෙ තත්ථ ආභාය නප්පහොන්ති. บทว่า "โลกนฺตริกา" หมายความว่า ในระหว่างจักรวาล ๓ แห่ง ๓ แห่ง มีโลกันตริกนรกอยู่แห่งหนึ่งๆ เปรียบเหมือนช่องว่างในท่ามกลางแห่งล้อเกวียน ๓ วง หรือบาตร ๓ ใบ ที่วางชิดติดกัน. ก็โลกันตริกนรกนั้น โดยประมาณมีขนาด ๘,๐๐๐ โยชน์. บทว่า "อฆา" หมายถึง เปิดโล่งอยู่เป็นนิตย์. บทว่า "อสํวุตา" หมายถึง แม้เบื้องล่างก็ไม่มีที่ตั้ง. บทว่า "อนฺธการา" หมายถึง เป็นความมืดทึบ. บทว่า "อนฺธการติมิสา" หมายถึง ประกอบด้วยความมืดที่ทำให้บอด เพราะห้ามการเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ. ได้ยินว่า ในนรกนั้น จักขุวิญญาณย่อมไม่เกิด. บทว่า "เอวํมหิทฺธิกา" หมายความว่า ได้ยินว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมปรากฏในทวีปทั้งสามได้ในคราวเดียวกัน มีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้. ในแต่ละทิศ ย่อมกำจัดความมืดได้ถึง ๙๐๐,๐๐๐ โยชน์ และแสดงแสงสว่างได้ มีอานุภาพมากถึงเพียงนี้. บทว่า "อาภาย นานุโภนฺติ" หมายความว่า ไม่สามารถ (ส่องสว่าง) ได้ด้วยรัศมีของตน. ได้ยินว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นโคจรไปในท่ามกลางของภูเขาจักรวาล และโลกันตริกนรกตั้งอยู่เลยภูเขาจักรวาลไป เพราะฉะนั้น พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นจึงไม่สามารถส่องสว่างในที่นั้นได้ด้วยรัศมีของตน. යෙපි තත්ථ සත්තාති යෙපි තස්මිං ලොකන්තරමහානිරයෙ සත්තා උපපන්නා. කිං පන කම්මං කත්වා තෙ තත්ථ උප්පජ්ජන්තීති? භාරියං දාරුණං මාතාපිතූනං ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණානඤ්ච උපරි අපරාධං අඤ්ඤඤ්ච දිවසෙ දිවසෙ පාණවධාදිසාහසිකකම්මං කත්වා උප්පජ්ජන්ති තම්බපණ්ණිදීපෙ අභයචොරනාගචොරාදයො විය. තෙසං අත්තභාවො තිගාවුතිකො හොති, වග්ගුලීනං විය දීඝනඛා හොන්ති. තෙ රුක්ඛෙ වග්ගුලියො විය නඛෙහි චක්කවාළපාදෙ ලග්ගන්ති. යදා පන සංසප්පන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හත්ථපාසං ගතා හොන්ති, අථ ‘‘භක්ඛො නො ලද්ධො’’ති මඤ්ඤමානා තත්ථ වාවටා විපරිවත්තිත්වා ලොකසන්ධාරකඋදකෙ පතන්ති. වාතෙ පහරන්තෙ මධුකඵලානි විය ඡිජ්ජිත්වා උදකෙ පතන්ති. පතිතමත්තා ච අච්චන්තඛාරෙ උදකෙ පිට්ඨපිණ්ඩි විය විලීයන්ති. บทว่า Yepi tattha sattā ความว่า สัตว์เหล่าใดบังเกิดในโลกันตมหานรกนั้น. ถามว่า ก็สัตว์เหล่านั้นทำกรรมอะไรจึงบังเกิดในนรกนั้น? ตอบว่า พวกเขาบังเกิดเพราะทำความผิดอันหนักและร้ายกาจต่อมารดาบิดาและต่อสมณพราหมณ์ผู้ทรงธรรม และทำกรรมหยาบช้าอื่นๆ มีการฆ่าสัตว์เป็นต้น ทุกๆ วัน เหมือนพวกโจรชื่ออภัยและโจรชื่อนาคะเป็นต้นในเกาะตัมพปัณณิ. อัตภาพของสัตว์นรกเหล่านั้นสูง ๓ คาวุต มีเล็บยาวเหมือนค้างคาว. สัตว์นรกเหล่านั้นใช้เล็บเกาะอยู่ที่เชิงเขาจักรวาล เหมือนค้างคาวเกาะอยู่ที่ต้นไม้. แต่เมื่อใดที่เลื้อยคลานไปถึงระยะที่มือของกันและกันจะจับถึง ขณะนั้นก็สำคัญว่า "เราได้อาหารแล้ว" จึงพยายามจะจับกินกันและกัน แล้วพลัดตกลงไปในน้ำที่รองรับโลก. พวกเขาขาดตกลงไปในน้ำ เหมือนผลมะพลับที่หลุดร่วงเมื่อลมพัด. และพอตกลงไป ก็สลายไปในน้ำที่มีรสเค็มจัด เหมือนก้อนแป้ง. අඤ්ඤෙපි කිර භො සන්ති සත්තාති – ‘‘යථා මයං මහාදුක්ඛං අනුභවාම, එවං අඤ්ඤෙපි කිර සත්තා ඉදං දුක්ඛං අනුභවන්තා ඉධූපපන්නා’’ති තං දිවසං පස්සන්ති. අයං පන ඔභාසො එකයාගුපානමත්තම්පි න තිට්ඨති, යාවතා නිද්දායිත්වා පබුද්ධො ආරම්මණං විභාවෙති, තත්තකං කාලං හොති. දීඝභාණකා පන ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝාටමත්තමෙව විජ්ජුභාසො විය නිච්ඡරිත්වා කිං ඉදන්ති භණන්තානංයෙව අන්තරධායතී’’ති වදන්ති. සඞ්කම්පතීති සමන්තතො කම්පති. ඉතරද්වයං පුරිමපස්සෙව වෙවචනං. පුන අප්පමාණො චාතිආදි නිගමනත්ථං වුත්තං. บทว่า Aññepi kira bho santi sattā ความว่า ในวันนั้น สัตว์นรกเหล่านั้นจะมองเห็นกัน (และคิดว่า) "ได้ยินว่า สัตว์อื่นก็มีอยู่เหมือนกัน พวกเราเสวยทุกข์ใหญ่ฉันใด ได้ยินว่าสัตว์อื่นก็เสวยทุกข์นี้ บังเกิดในที่นี้ฉันนั้น". แต่แสงสว่างนี้ดำรงอยู่ไม่นาน แม้เพียงชั่วเวลาดื่มข้าวต้มหม้อหนึ่ง คือมีอยู่เพียงชั่วเวลาที่บุรุษหลับแล้วตื่นขึ้นกำหนดอารมณ์ได้. ส่วนพระทีฆภาณกาจารย์กล่าวว่า "แสงสว่างนั้นปรากฏขึ้นชั่วขณะดีดนิ้วมือเหมือนแสงฟ้าแลบ แล้วหายไปในขณะที่สัตว์นรกเหล่านั้นกำลังพูดว่า 'นี่อะไรกัน'". บทว่า Saṅkampati คือ หวั่นไหวโดยรอบ. สองบทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทหน้านั่นเอง. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสบทมีอาทิว่า appamāṇo ca เพื่อเป็นบทสรุป. 202. චත්තාරො දෙවපුත්තා චතුද්දිසං ආරක්ඛාය උපගච්ඡන්තීති එත්ථ චත්තාරොති චතුන්නං මහාරාජූනං වසෙන වුත්තං, දසසහස්සචක්කවාළෙ පන චත්තාරො චත්තාරො කත්වා චත්තාලීසදසසහස්සා හොන්ති. තත්ථ ඉමස්මිං චක්කවාළෙ මහාරාජානො ඛග්ගහත්ථා ආගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස ආරක්ඛණත්ථාය උපගන්ත්වා සිරීගබ්භං පවිට්ඨා, ඉතරෙ ගබ්භද්වාරතො පට්ඨාය අවරුද්ධපංසුපිසාචකාදියක්ඛගණෙ [Pg.128] පටික්කමාපෙත්වා යාව චක්කවාළා ආරක්ඛං ගණ්හිංසු. ๒๐๒. ในบทว่า Cattāro devaputtā catuddisaṃ ārakkhāya upagacchantīti นี้ คำว่า cattāro พระผู้มีพระภาคตรัสโดยหมายถึงท้าวมหาราช ๔ พระองค์. แต่ในหมื่นจักรวาล มี (ท้าวมหาราช) จักรวาลละ ๔ องค์ รวมเป็น ๔ หมื่นองค์. ในบรรดาท้าวมหาราชเหล่านั้น ท้าวมหาราชในจักรวาลนี้ ทรงถือพระขรรค์ เสด็จมาเพื่ออารักขาพระโพธิสัตว์ แล้วเข้าไปสู่พระสิริครรภ์. ส่วนท้าวมหาราชที่เหลือได้ให้หมู่ยักษ์มีปังสุปิสาจเป็นต้นที่ถูกกักกันไว้ถอยออกไปตั้งแต่ประตูห้องบรรทมเป็นต้นไป แล้วถวายอารักขาไปจนถึงขอบจักรวาล. කිමත්ථං පනායං රක්ඛා ආගතා? නනු පටිසන්ධික්ඛණෙ කලලකාලතො පට්ඨාය සචෙපි කොටිසතසහස්සා මාරා කොටිසතසහස්සං සිනෙරුං උක්ඛිපිත්වා බොධිසත්තස්ස වා බොධිසත්තමාතුයා වා අන්තරායකරණත්ථං ආගච්ඡෙය්‍යුං, සබ්බෙ අන්තරාව අන්තරධායෙය්‍යුං. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා රුහිරුප්පාදවත්ථුස්මිං – ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං පරූපක්කමෙන තථාගතං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය. අනුපක්කමෙන, භික්ඛවෙ, තථාගතා පරිනිබ්බායන්ති. ගච්ඡථ තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, යථාවිහාරං, අරක්ඛියා, භික්ඛවෙ, තථාගතා’’ති (චූළව. 341). එවමෙතං, න පරූපක්කමෙන තෙසං ජීවිතන්තරායො අත්ථි. සන්ති ඛො පන අමනුස්සා විරූපා දුද්දසිකා, භෙරවරුපා පක්ඛිනො, යෙසං රූපං දිස්වා සද්දං වා සුත්වා බොධිසත්තමාතු භයං වා සන්තාසො වා උප්පජ්ජෙය්‍ය, තෙසං නිවාරණත්ථාය රක්ඛං අග්ගහෙසුං. අපිච ඛො බොධිසත්තස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන සඤ්ජාතගාරවා අත්තනො ගාරවචොදිතාපි තෙ එවමකංසු. ถามว่า ก็การอารักขานี้มาเพื่อประโยชน์อะไร? ตอบว่า ก็ในขณะปฏิสนธิ ตั้งแต่กาลที่เป็นกลละ แม้หากมารแสนโกฏิยกภูเขาสิเนรุแสนโกฏิลูกมาเพื่อทำอันตรายแก่พระโพธิสัตว์หรือพระมารดาของพระโพธิสัตว์ มารทั้งหมดก็จะอันตรธานไปในระหว่างทางนั่นเองมิใช่หรือ. แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ในโลหิตุปปาทวัตถุว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลจะปลงพระชนม์ตถาคตด้วยความพยายามของผู้อื่นนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตทั้งหลายย่อมปรินิพพานโดยไม่มีใครพยายามปลงพระชนม์. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไปอยู่ตามสบายเถิด. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตทั้งหลายไม่ต้องมีใครอารักขา". ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น อันตรายแก่ชีวิตของท่านทั้งสองด้วยความพยายามของผู้อื่นย่อมไม่มี. แต่ก็ยังมีอมนุษย์ที่มีรูปร่างวิกลวิการ น่าเกลียด และมีนกที่มีรูปร่างน่าสะพรึงกลัว ซึ่งเมื่อพระมารดาของพระโพธิสัตว์ได้เห็นรูปหรือได้ฟังเสียงแล้ว ความกลัวหรือความหวาดสะดุ้งพึงเกิดขึ้น, (ท้าวมหาราช) ได้ถวายอารักขาเพื่อป้องกันอมนุษย์และนกเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง เทพเหล่านั้นมีความเคารพเกิดขึ้นด้วยบุญเตชานุภาพของพระโพธิสัตว์ และถูกความเคารพของตนเองกระตุ้นเตือน จึงได้กระทำเช่นนั้น. කිං පන තෙ අන්තොගබ්භං පවිසිත්වා ඨිතා චත්තාරො මහාරාජානො බොධිසත්තමාතුයා අත්තානං දස්සෙන්ති න දස්සෙන්තීති? නහානමණ්ඩනභොජනාදිසරීරකිච්චකාලෙ න දස්සෙන්ති, සිරීගබ්භං පවිසිත්වා වරසයනෙ නිපන්නකාලෙ පන දස්සෙන්ති. තත්ථ කිඤ්චාපි අමනුස්සදස්සනං නාම මනුස්සානං සප්පටිභයං හොති, බොධිසත්තමාතා පන අත්තනො චෙව පුත්තස්ස ච පුඤ්ඤානුභාවෙන තෙ දිස්වා න භායති, පකතිඅන්තෙපුරපාලකෙසු විය අස්සා තෙසු චිත්තං උප්පජ්ජති. ถามว่า ก็ท้าวมหาราช ๔ พระองค์ที่เข้าไปประทับยืนอยู่ในห้องบรรทมนั้น แสดงตนให้พระมารดาของพระโพธิสัตว์เห็นหรือไม่? ตอบว่า ในเวลาที่ทรงทำสรีรกิจ มีการสรงน้ำ ประดับพระองค์ และเสวยพระกระยาหาร เป็นต้น จะไม่แสดงตน, แต่ในเวลาที่เสด็จเข้าสู่พระสิริครรภ์แล้วบรรทมบนพระแท่นอันประเสริฐ จะแสดงตน. ในการแสดงตนนั้น แม้ว่าการเห็นอมนุษย์จะเป็นสิ่งที่น่าหวาดกลัวสำหรับมนุษย์ แต่พระมารดาของพระโพธิสัตว์ ด้วยบุญญานุภาพของพระองค์เองและของพระโอรส ทอดพระเนตรเห็นท้าวมหาราชเหล่านั้นแล้วก็ไม่ทรงหวาดกลัว, พระทัยของพระนางเกิดขึ้นต่อท้าวมหาราชเหล่านั้น เหมือนกับที่เกิดขึ้นต่อผู้รักษาพระราชฐานชั้นในตามปกติ. 203. පකතියා සීලවතීති සභාවෙනෙව සීලසම්පන්නා. අනුප්පන්නෙ කිර බුද්ධෙ මනුස්සා තාපසපරිබ්බාජකානං සන්තිකෙ වන්දිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා සීලං ගණ්හන්ති, බොධිසත්තමාතාපි කාලදෙවිලස්ස ඉසිනො සන්තිකෙ ගණ්හාති. බොධිසත්තෙ පන කුච්ඡිගතෙ අඤ්ඤස්ස පාදමූලෙ නිසීදිතුං නාම න සක්කා, සමාසනෙ නිසීදිත්වා ගහිතසීලම්පි අවඤ්ඤා කාරණමත්තං හොති. තස්මා සයමෙව සීලං අග්ගහෙසීති වුත්තං හොති. ๒๐๓. บทว่า Pakatiyā sīlavatī คือ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีลโดยสภาวะนั่นเอง. ได้ยินว่า ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติ มนุษย์ทั้งหลายไหว้แล้วนั่งกระโหย่งในสำนักของดาบสและปริพาชกแล้วสมาทานศีล, แม้พระมารดาของพระโพธิสัตว์ก็ทรงสมาทานศีลในสำนักของกาฬเทวิลดาบส. แต่เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จอยู่ในพระครรภ์แล้ว การที่จะนั่ง ณ เบื้องบาทของผู้อื่นนั้นย่อมเป็นไปไม่ได้, แม้ศีลที่สมาทานโดยนั่งบนอาสนะเสมอกัน ก็เป็นเพียงเหตุแห่งการดูหมิ่น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวได้ว่า พระนางทรงสมาทานศีลด้วยพระองค์เอง. පුරිසෙසූති [Pg.129] බොධිසත්තස්ස පිතරං ආදිං කත්වා කෙසුචි මනුස්සෙසු පුරිසාධිප්පායචිත්තං නුප්පජ්ජති. තඤ්ච ඛො බොධිසත්තෙ ගාරවෙන, න පහීනකිලෙසතාය. බොධිසත්තමාතු රූපං පන සුකුසලාපි සිප්පිකා පොත්ථකම්මාදීසුපි කාතුං න සක්කොන්ති, තං දිස්වා පුරිසස්ස රාගො නුප්පජ්ජතීති න සක්කා වත්තුං. සචෙ පන තං රත්තචිත්තො උපසඞ්කමිතුකාමො හොති, පාදා න වහන්ති, දිබ්බසඞ්ඛලිකා විය බජ්ඣන්ති. තස්මා ‘‘අනතික්කමනීයා’’තිආදි වුත්තං. บทว่า Purisesu คือ จิตที่มีความประสงค์ในบุรุษ ไม่เกิดขึ้นในบุรุษคนใดคนหนึ่ง มีพระบิดาของพระโพธิสัตว์เป็นต้น. และการไม่เกิดขึ้นนั้น ก็เพราะความเคารพในพระโพธิสัตว์ ไม่ใช่เพราะเป็นผู้มีกิเลสอันละได้แล้ว. ส่วนรูปของพระมารดาของพระโพธิสัตว์นั้น แม้ช่างผู้ชำนาญอย่างยิ่งก็ไม่สามารถทำเลียนแบบในงานปั้นเป็นต้นได้, ไม่สามารถกล่าวได้ว่า เมื่อบุรุษเห็นพระนางแล้ว ราคะจะไม่เกิดขึ้น. แต่ถ้าบุรุษผู้มีจิตกำหนัดต้องการจะเข้าไปใกล้พระนาง เท้าทั้งสองก็จะไม่ก้าวไป ถูกพันธนาการไว้เหมือนด้วยโซ่ทิพย์. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวเป็นอาทิว่า "เป็นผู้ที่ใครๆ ล่วงเกินไม่ได้". පඤ්චන්නං කාමගුණානන්ති පුබ්බෙ ‘‘කාමගුණූපසංහිත’’න්ති පුරිසාධිප්පායවසෙන වත්ථුපටික්ඛෙපො කථිතො, ඉධ ආරම්මණප්පටිලාභො දස්සිතො. තදා කිර ‘‘දෙවියා එවරූපො පුත්තො කුච්ඡිස්මිං උප්පන්නො’’ති, සුත්වා සමන්තතො රාජානො මහග්ඝආභරණතූරියාදිවසෙන පඤ්චද්වාරාරම්මණවත්ථුභූතං පණ්ණාකාරං පෙසෙන්ති, බොධිසත්තස්ස ච බොධිසත්තමාතුයා ච කතකම්මස්ස උස්සන්නත්තා ලාභසක්කාරස්ස පමාණපරිච්ඡෙදො නාම නත්ථි. บทว่า `ปญฺจนฺนํ กามคุณานํ` ความว่า ในกาลก่อน คำว่า `กามคุณูปสํหิตํ` พระผู้มีพระภาคตรัสการปฏิเสธวัตถุ (คือบุรุษ) โดยความประสงค์ในบุรุษ ในบทนี้ทรงแสดงการได้อารมณ์. ได้ยินว่า ในกาลนั้น เหล่าพระราชาจากทั่วทุกทิศทรงสดับว่า "พระโอรสเช่นนี้บังเกิดในพระครรภ์ของพระเทวีแล้ว" จึงทรงส่งเครื่องบรรณาการอันเป็นวัตถุแห่งอารมณ์ทางทวารทั้ง ๕ มีเครื่องประดับและเครื่องดนตรีอันมีค่ามากเป็นต้นไปถวาย และเพราะกรรมที่พระโพธิสัตว์และพระมารดาของพระโพธิสัตว์ได้ทรงกระทำไว้มีกำลังมาก ลาภและสักการะจึงไม่มีประมาณหรือขอบเขตเลย. 204. අකිලන්තකායාති යථා අඤ්ඤා ඉත්ථියො ගබ්භභාරෙන කිලමන්ති, හත්ථපාදා උද්ධුමාතකාදීනි පාපුණන්ති, න එවං තස්සා කොචි කිලමථො අහොසි. තිරොකුච්ඡිගතන්ති අන්තොකුච්ඡිගතං. කලලාදිකාලං අතික්කමිත්වා සඤ්ජාතඅඞ්ගපච්චඞ්ගං අහීනින්ද්‍රියභාවං උපගතංයෙව පස්සති. කිමත්ථං පස්සති? සුඛවාසත්ථං. යථෙව හි මාතා පුත්තෙන සද්ධිං නිසින්නා වා නිපන්නා වා ‘‘හත්ථං වා පාදං වා ඔලම්බන්තං උක්ඛිපිත්වා සණ්ඨපෙස්සාමී’’ති සුඛවාසත්ථං පුත්තං ඔලොකෙති, එවං බොධිසත්තමාතාපි යං තං මාතු උට්ඨානගමනපරිවත්තනනිසජ්ජාදීසු උණ්හසීතලොණිකතිත්තකකටුකාහාරඅජ්ඣොහරණකාලෙසු ච ගබ්භස්ස දුක්ඛං උප්පජ්ජති, අත්ථි නු ඛො මෙ තං පුත්තස්සාති සුඛවාසත්ථං බොධිසත්තං ඔලොකයමානා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නං බොධිසත්තං පස්සති. යථා හි අඤ්ඤෙ අන්තොකුච්ඡිගතා පක්කාසයං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ආමාසයං උක්ඛිපිත්වා උදරපටලං පිට්ඨිතො කත්වා පිට්ඨිකණ්ටකං නිස්සාය උක්කුටිකා ද්වීසු මුට්ඨීසු හනුකං ඨපෙත්වා දෙවෙ වස්සන්තෙ රුක්ඛසුසිරෙ මක්කටා විය නිසීදන්ති, න එවං බොධිසත්තො. බොධිසත්තො පන පිට්ඨිකණ්ටකං පිට්ඨිතො කත්වා ධම්මාසනෙ ධම්මකථිකො විය පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා පුරත්ථාභිමුඛො නිසීදති. පුබ්බෙ කතකම්මං පනස්සා වත්ථුං සොධෙති, සුද්ධෙ වත්ථුම්හි සුඛුමච්ඡවිලක්ඛණං නිබ්බත්තති[Pg.130]. අථ නං කුච්ඡිගතං තචො පටිච්ඡාදෙතුං න සක්කොති, ඔලොකෙන්තියා බහි ඨිතො විය පඤ්ඤායති. තමත්ථං උපමාය විභාවෙන්තො සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. බොධිසත්තො පන අන්තොකුච්ඡිගතො මාතරං න පස්සති. න හි අන්තොකුච්ඡියං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති. ๒๐๔. บทว่า `อกิลนฺตกาายา` ความว่า สตรีเหล่าอื่นย่อมลำบากเพราะภาระคือครรภ์ มือและเท้าจะบวมเป็นต้นฉันใด พระมารดาของพระโพธิสัตว์ก็มิได้มีความลำบากใดๆ เลยฉันนั้น. บทว่า `ติโรกุจฺฉิคตํ` หมายถึง ผู้ไปแล้วในภายในพระครรภ์. พระนางทอดพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์ผู้ล่วงพ้นกาลแห่งกลละเป็นต้นไปแล้ว ถึงความเป็นผู้มีอวัยวะน้อยใหญ่เกิดขึ้นพร้อมแล้ว มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง. ถามว่า ทอดพระเนตรเห็นเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อการประทับอยู่อย่างเป็นสุข. อธิบายว่า มารดาผู้นั่งหรือนอนอยู่กับบุตร ย่อมมองดูบุตรเพื่อความอยู่เป็นสุขของบุตรนั้น ด้วยคิดว่า "เราจะยกมือหรือเท้าที่ห้อยอยู่ขึ้นจัดให้เข้าที่" ฉันใด พระมารดาของพระโพธิสัตว์ก็ฉันนั้น เมื่อทรงพิจารณาว่า "ทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่ทารกในครรภ์ในเวลาที่มารดายืน เดิน กลับตัว นั่ง เป็นต้น และในเวลาที่บริโภคอาหารร้อน เย็น เค็ม ขม เผ็ด ทุกข์นั้นมีแก่บุตรของเราบ้างหรือไม่หนอ" จึงทอดพระเนตรดูพระโพธิสัตว์เพื่อความประทับอยู่อย่างเป็นสุขของพระองค์ และทรงเห็นพระโพธิสัตว์ประทับนั่งขัดสมาธิ. จริงอยู่ สัตว์เหล่าอื่นที่อยู่ในครรภ์ ย่อมเอาหลังพิงกระดูกสันหลัง เอาคางเกยไว้บนหมัดทั้งสอง นั่งขดอยู่โดยครอบงำกระเพาะอาหารเก่า ยกกระเพาะอาหารใหม่ขึ้น เอาผนังท้องไว้เบื้องหลัง เหมือนลิงในโพรงไม้เมื่อฝนตก ฉันใด พระโพธิสัตว์มิได้เป็นฉันนั้น. ส่วนพระโพธิสัตว์ทรงเอาพระปฤษฎางค์ (หลัง) พิงกระดูกสันหลัง ประทับนั่งขัดสมาธิ ผินพระพักตร์ไปเบื้องหน้า ดุจพระธรรมกถึกบนธรรมาสน์. อนึ่ง กรรมที่ทรงทำไว้ในปางก่อนย่อมชำระพระครรภ์ของพระนาง เมื่อพระครรภ์บริสุทธิ์ ลักษณะแห่งผิวพรรณที่ละเอียดอ่อนก็บังเกิด. ครั้งนั้น พระฉวี (ผิว) ไม่อาจปิดบังพระโพธิสัตว์ผู้ประทับอยู่ในพระครรภ์ได้ เมื่อพระมารดาทอดพระเนตร ย่อมปรากฏประดุจประทับยืนอยู่ภายนอก. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงจำแนกเนื้อความนั้นโดยอุปมา จึงตรัสคำมีอาทิว่า `เสยฺยถาปิ`. ส่วนพระโพธิสัตว์ผู้ประทับอยู่ในพระครรภ์ ย่อมไม่เห็นพระมารดา. จริงอยู่ จักขุวิญญาณย่อมไม่เกิดขึ้นในภายในครรภ์. 205. කාලං කරොතීති න විජාතභාවපච්චයා, ආයුපරික්ඛයෙනෙව. බොධිසත්තෙන වසිතට්ඨානඤ්හි චෙතියකුටිසදිසං හොති අඤ්ඤෙසං අපරිභොගං, න ච සක්කා බොධිසත්තමාතරං අපනෙත්වා අඤ්ඤං අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙතුන්ති තත්තකංයෙව බොධිසත්තමාතු ආයුප්පමාණං හොති, තස්මා තදා කාලං කරොති. කතරස්මිං පන වයෙ කාලං කරොතීති? මජ්ඣිමවයෙ. පඨමවයස්මිඤ්හි සත්තානං අත්තභාවෙ ඡන්දරාගො බලවා හොති, තෙන තදා සඤ්ජාතගබ්භා ඉත්ථී තං ගබ්භං අනුරක්ඛිතුං න සක්කොන්ති, ගබ්භො බහ්වාබාධො හොති. මජ්ඣිමවයස්ස පන ද්වෙ කොට්ඨාසෙ අතික්කම්ම තතියකොට්ඨාසෙ වත්ථුං විසදං හොති, විසදෙ වත්ථුම්හි නිබ්බත්තා දාරකා අරොගා හොන්ති. තස්මා බොධිසත්තමාතාපි පඨමවයෙ සම්පත්තිං අනුභවිත්වා මජ්ඣිමවයස්ස තතියකොට්ඨාසෙ විජායිත්වා කාලං කරොති. ๒๐๕. บทว่า `กาลํ กโรติ` ความว่า พระนางมิได้สิ้นพระชนม์เพราะเหตุแห่งการประสูติ แต่สิ้นพระชนม์เพราะสิ้นพระชนมายุเท่านั้น. จริงอยู่ สถานที่ที่พระโพธิสัตว์เคยประทับอยู่ ย่อมเป็นดุจพระเจดียสถาน ไม่เป็นที่บริโภคของผู้อื่น และไม่สามารถจะถอดพระมารดาของพระโพธิสัตว์ออกแล้วสถาปนาสตรีอื่นไว้ในตำแหน่งพระอัครมเหสีได้ ด้วยเหตุนั้น พระชนมายุของพระมารดาของพระโพธิสัตว์จึงมีประมาณเท่านั้น เพราะฉะนั้น พระนางจึงสิ้นพระชนม์ในกาลนั้น. ถามว่า แต่พระนางสิ้นพระชนม์ในวัยไหน? ตอบว่า ในมัชฌิมวัย. จริงอยู่ ในปฐมวัย ฉันทราคะในอัตภาพของสัตว์ทั้งหลายย่อมมีกำลังกล้า ด้วยเหตุนั้น สตรีผู้มีครรภ์ในวัยนั้นจึงไม่สามารถจะรักษาครรภ์นั้นไว้ได้ ทารกในครรภ์จึงมีอาพาธมาก. แต่ในมัชฌิมวัย เมื่อล่วงไปสองส่วนแล้ว ในส่วนที่สาม ครรภ์ย่อมบริสุทธิ์ เมื่อครรภ์บริสุทธิ์ ทารกที่เกิดมาย่อมไม่มีโรค. เพราะฉะนั้น แม้พระมารดาของพระโพธิสัตว์ก็ทรงเสวยสมบัติในปฐมวัยแล้ว ประสูติในส่วนที่สามแห่งมัชฌิมวัยแล้วจึงสิ้นพระชนม์. නව වා දස වාති එත්ථ වා-සද්දෙන විකප්පනවසෙන සත්ත වා අට්ඨ වා එකාදස වා ද්වාදස වාති එවමාදීනම්පි සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. තත්ථ සත්තමාසජාතො ජීවති, සීතුණ්හක්ඛමො පන න හොති. අට්ඨමාසජාතො න ජීවති, සෙසා ජීවන්ති. ในบทว่า `นว วา ทส วา` นี้ พึงทราบการสงเคราะห์แม้เดือนมีอาทิว่า เจ็ดเดือนบ้าง แปดเดือนบ้าง สิบเอ็ดเดือนบ้าง หรือสิบสองเดือนบ้าง โดยอำนาจแห่งวิกัปปะ ด้วย วา ศัพท์. ในบรรดาเดือนเหล่านั้น ทารกที่คลอดเมื่อครบเจ็ดเดือนย่อมมีชีวิตอยู่ แต่ว่าจะทนหนาวทนร้อนไม่ได้. ทารกที่คลอดเมื่อครบแปดเดือนย่อมไม่มีชีวิตอยู่. ส่วนทารกที่คลอดในเดือนที่เหลือย่อมมีชีวิตอยู่. ඨිතාවාති ඨිතාව හුත්වා. මහාමායාපි දෙවී උපවිජඤ්ඤා ඤාතිකුලඝරං ගමිස්සාමීති රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා කපිලවත්ථුතො දෙවදහනගරගාමිමග්ගං අලඞ්කාරාපෙත්වා දෙවිං සුවණ්ණසිවිකාය නිසීදාපෙසි. සකලනගරවාසිනො සක්‍යා පරිවාරෙත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජයමානා දෙවිං ගහෙත්වා පායිංසු. සා දෙවදහනගරස්ස අවිදූරෙ ලුම්බිනිසාලවනුය්‍යානං දිස්වා උය්‍යානවිචරණත්ථාය චිත්තං උප්පාදෙත්වා රඤ්ඤො සඤ්ඤං අදාසි. රාජා උය්‍යානං පටිජග්ගාපෙත්වා ආරක්ඛං සංවිදහාපෙසි. දෙවියා උය්‍යානං පවිට්ඨමත්තාය කායදුබ්බල්‍යං අහොසි, අථස්සා මඞ්ගලසාලමූලෙ සිරීසයනං පඤ්ඤාපෙත්වා සාණියා පරික්ඛිපිංසු. සා [Pg.131] අන්තොසාණිං පවිසිත්වා සාලසාඛං හත්ථෙන ගහෙත්වා අට්ඨාසි. අථස්සා තාවදෙව ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි. บทว่า `ฐิตาวา` ความว่า ประทับยืนอยู่นั่นเอง. แม้พระนางมหามายาเทวี เมื่อใกล้จะประสูติ ได้กราบทูลพระราชาว่า "หม่อมฉันจะไปยังบ้านแห่งตระกูลญาติ". พระราชาทรงรับสั่งให้ตกแต่งหนทางจากกรุงกบิลพัสดุ์ถึงกรุงเทวทหะ แล้วรับสั่งให้พระเทวีประทับนั่งในวอทอง. เหล่าศากยะชาวเมืองทั้งสิ้นแวดล้อมแล้ว บูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น เชิญเสด็จพระเทวีไป. พระนางทอดพระเนตรเห็นสวนสาลวันชื่อลุมพินีในที่ไม่ไกลจากกรุงเทวทหะ ทรงบังเกิดพระประสงค์จะเที่ยวชมอุทยาน จึงได้ประทานสัญญาณแก่พระราชา. พระราชาทรงรับสั่งให้ตระเตรียมอุทยานและจัดแจงการอารักขา. พอพระเทวีเสด็จเข้าสู่สวนอุทยานเท่านั้น ก็ทรงรู้สึกพระวรกายอ่อนเพลีย. ครั้งนั้น พวกเจ้าหน้าที่ได้จัดเตรียมพระที่บรรทม ณ โคนต้นสาละมงคล แล้วกั้นเป็นม่านล้อมไว้. พระนางเสด็จเข้าไปภายในม่าน ทรงเหนี่ยวกิ่งสาละด้วยพระหัตถ์แล้วประทับยืน. ในขณะนั้นเอง การเคลื่อนออกจากพระครรภ์ก็ได้มีแก่พระนาง. දෙවා නං පඨමං පටිග්ගණ්හන්තීති ඛීණාසවා සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මානො පටිග්ගණ්හන්ති. කථං? සූතිවෙසං ගණ්හිත්වාති එකෙ. තං පන පටික්ඛිපිත්වා ඉදං වුත්තං – තදා බොධිසත්තමාතා සුවණ්ණඛචිතං වත්ථං නිවාසෙත්වා මච්ඡක්ඛිසදිසං දුකූලපටං යාව පාදන්තාව පාරුපිත්වා අට්ඨාසි. අථස්සා සල්ලහුකං ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි ධම්මකරණතො උදකනික්ඛමනසදිසං. අථ තෙ පකතිබ්‍රහ්මවෙසෙනෙව උපසඞ්කමිත්වා පඨමං සුවණ්ණජාලෙන පටිග්ගහෙසුං. තෙසං හත්ථතො මනුස්සා දුකූලචුම්බටකෙන පටිග්ගහෙසුං. තෙන වුත්තං – ‘‘දෙවා නං පඨමං පටිග්ගණ්හන්ති පච්ඡා මනුස්සා’’ති. บทว่า `เทวา นํ ปฐมํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ` ความว่า เหล่าพรหมชั้นสุทธาวาสผู้สิ้นอาสวะแล้วทรงรับไว้. ถามว่า ทรงรับไว้อย่างไร? อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "โดยทรงแปลงเพศเป็นนางผดุงครรภ์". แต่อาจารย์ทั้งหลายปฏิเสธคำนั้นแล้วกล่าวคำนี้ว่า – ในกาลนั้น พระมารดาของพระโพธิสัตว์ทรงนุ่งผ้าที่ขจิตด้วยทองคำ ทรงห่มผ้าทุกุลพัสตร์เนื้อดีดุจตาปลาจรดปลายพระบาทแล้วประทับยืน. ครั้งนั้น การเคลื่อนออกจากพระครรภ์อันแสนเบาได้มีแก่พระนาง ดุจน้ำไหลออกจากธรรมกรก (หม้อกรองน้ำ). ครั้งนั้น ท้าวพรหมเหล่านั้นเสด็จเข้าไปในเพศพรหมตามปกติ ทรงรับไว้ด้วยข่ายทองคำก่อน. มนุษย์ทั้งหลายได้รับจากพระหัตถ์ของท้าวพรหมเหล่านั้นด้วยผ้าทุกุลพัสตร์. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เทวดารับก่อน มนุษย์รับทีหลัง". 206. චත්තාරො නං දෙවපුත්තාති චත්තාරො මහාරාජානො. පටිග්ගහෙත්වාති අජිනප්පවෙණියා පටිග්ගහෙත්වා. මහෙසක්ඛොති මහාතෙජො මහායසො ලක්ඛණසම්පන්නොති අත්ථො. ๒๐๖. บทว่า `Cattāro naṃ devaputtā` คือ ท้าวมหาราช ๔ องค์. บทว่า `Paṭiggahetvā` คือ ทรงรับไว้ด้วยเครื่องลาดที่ทำด้วยหนังเสือดำ. บทว่า `Mahesakkho` อธิบายว่า ผู้มีเดชมาก มียศมาก สมบูรณ์ด้วยลักษณะ. විසදොව නික්ඛමතීති යථා අඤ්ඤෙ සත්තා යොනිමග්ගෙ ලග්ගන්තා භග්ගවිභග්ගා නික්ඛමන්ති, න එවං නික්ඛමති, අලග්ගො හුත්වා නික්ඛමතීති අත්ථො. උදෙනාති උදකෙන. කෙනචි අසුචිනාති යථා අඤ්ඤෙ සත්තා කම්මජවාතෙහි උද්ධංපාදා අධොසිරා යොනිමග්ගෙ පක්ඛිත්තා සතපොරිසනරකපපාතං පතන්තා විය තාළච්ඡිද්දෙන නික්කඩ්ඪියමානා හත්ථී විය මහාදුක්ඛං අනුභවන්තා නානාඅසුචිමක්ඛිතාව නික්ඛමන්ති, න එවං බොධිසත්තො. බොධිසත්තඤ්හි කම්මජවාතා උද්ධංපාදං අධොසිරං කාතුං න සක්කොන්ති. සො ධම්මාසනතො ඔතරන්තො ධම්මකථිකො විය නිස්සෙණිතො ඔතරන්තො පුරිසො විය ච ද්වෙ හත්ථෙ ච පාදෙ ච පසාරෙත්වා ඨිතකොව මාතුකුච්ඡිසම්භවෙන කෙනචි අසුචිනා අමක්ඛිතොව නික්ඛමති. บทว่า `Visadova nikkhamati` อธิบายว่า สัตว์อื่น ๆ เมื่อคลอดออกจากช่องคลอด ย่อมติดขัด มีร่างกายบอบช้ำ แต่พระโพธิสัตว์มิได้ประสูติอย่างนั้น พระองค์ประสูติโดยมิได้ติดขัด. บทว่า `Udena` คือ ด้วยน้ำ. บทว่า `Kenaci asucinā` อธิบายว่า สัตว์อื่น ๆ ถูกลมกัมมัชวาตผลักดันให้มีเท้าอยู่เบื้องบน มีศีรษะอยู่เบื้องล่าง ถูกทิ้งลงในช่องคลอด เสวยทุกข์ใหญ่หลวง ดุจตกลงจากเหวลึกร้อยชั่วบุรุษ หรือดุจช้างที่ถูกลากออกมาทางรูกุญแจ ย่อมคลอดออกมาในสภาพที่เปรอะเปื้อนด้วยของไม่สะอาดต่าง ๆ แต่พระโพธิสัตว์มิได้เป็นเช่นนั้น. จริงอยู่ ลมกัมมัชวาตไม่สามารถทำให้พระโพธิสัตว์มีพระบาทอยู่เบื้องบน มีพระเศียรอยู่เบื้องล่างได้. พระองค์ประสูติโดยไม่เปรอะเปื้อนด้วยของไม่สะอาดอย่างใดอย่างหนึ่งอันเกิดในพระครรภ์ของพระมารดา ประทับยืนเหยียดพระหัตถ์และพระบาททั้งสองออก ดุจพระธรรมกถึกลงจากธรรมาสน์ หรือดุจบุรุษลงจากบันได. උදකස්ස ධාරාති උදකවට්ටියො. තාසු සීතා සුවණ්ණකටාහෙ පතති, උණ්හා රජතකටාහෙ. ඉදඤ්ච පථවීතලෙ කෙනචි අසුචිනා අසම්මිස්සං තෙසං පානීයපරිභොජනීයඋදකඤ්චෙව අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං කීළනඋදකඤ්ච දස්සෙතුං වුත්තං. අඤ්ඤස්ස පන සුවණ්ණරජතඝටෙහි ආහරියමානඋදකස්ස චෙව හංසවට්ටකාදිපොක්ඛරණිගතස්ස ච උදකස්ස පරිච්ඡෙදො නත්ථි. บทว่า `Udakassa dhārā` คือ สายน้ำ. ในสองสายน้ำนั้น สายน้ำเย็นตกลงในอ่างทอง สายน้ำร้อนตกลงในอ่างเงิน. และคำนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงถึงน้ำดื่มและน้ำสรงสำหรับพระองค์ทั้งสอง ซึ่งไม่เจือปนด้วยของไม่สะอาดใด ๆ บนพื้นดิน และน้ำสำหรับทรงพระสำราญซึ่งไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. ส่วนน้ำอื่นที่นำมาด้วยหม้อทองและหม้อเงิน และน้ำในสระโบกขรณีมีสระหังสวัฏฏกะเป็นต้นนั้น ไม่มีขอบเขตจำกัด. 207. සම්පතිජාතොති [Pg.132] මුහුත්තජාතො. පාළියං පන මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තමත්තො විය දස්සිතො, න පන එවං දට්ඨබ්බං. නික්ඛන්තමත්තඤ්හි තං පඨමං බ්‍රහ්මානො සුවණ්ණජාලෙන පටිග්ගණ්හිංසු, තෙසං හත්ථතො චත්තාරො මහාරාජානො මඞ්ගලසම්මතාය සුඛසම්ඵස්සාය අජිනප්පවෙණියා, තෙසං හත්ථතො මනුස්සා දුකූලචුම්බටකෙන, මනුස්සානං හත්ථතො මුච්චිත්වා පථවියං පතිට්ඨිතො. ๒๐๗. บทว่า `Sampatijāto` คือ ประสูติในขณะนั้น. แต่ในพระบาลี แสดงไว้ประหนึ่งว่าเพิ่งประสูติจากพระครรภ์พระมารดา แต่ไม่พึงเข้าใจเช่นนั้น. ความจริงแล้ว เมื่อพระองค์ประสูติออกมาเท่านั้น เบื้องแรก ท้าวพรหมทั้งหลายทรงรับไว้ด้วยข่ายทอง, จากพระหัตถ์ของท้าวพรหมเหล่านั้น ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ทรงรับไว้ด้วยเครื่องลาดที่ทำด้วยหนังเสือดำอันสมมติกันว่าเป็นมงคลและมีสัมผัสอันเป็นสุข, จากพระหัตถ์ของท้าวมหาราชเหล่านั้น มนุษย์ทั้งหลายรับไว้ด้วยผ้าเนื้อดีที่ขดไว้, จากมือของมนุษย์เหล่านั้น พระองค์ทรงหลุดพ้นแล้วประดิษฐานบนพื้นปฐพี. සෙතම්හි ඡත්තෙ අනුධාරියමානෙති දිබ්බසෙතච්ඡත්තෙ අනුධාරියමානෙ. එත්ථ ච ඡත්තස්ස පරිවාරානි ඛග්ගාදීනි පඤ්ච රාජකකුධභණ්ඩානිපි ආගතානෙව. පාළියං පන රාජගමනෙ රාජා විය ඡත්තමෙව වුත්තං. තෙසු ඡත්තමෙව පඤ්ඤායති, න ඡත්තග්ගාහකා. තථා ඛග්ග-තාලවණ්ට-මොරහත්ථක-වාළබීජනි-උණ්හීසමත්තායෙව පඤ්ඤායන්ති, න තෙසං ගාහකා. සබ්බානි කිර තානි අදිස්සමානරූපා දෙවතා ගණ්හිංසු. වුත්තම්පි චෙතං – บทว่า `Setamhi chatte anudhāriyamāne` คือ เมื่อเศวตฉัตรอันเป็นทิพย์ถูกกั้นถวายอยู่. ในที่นี้ แม้เครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ ประการ มีพระขรรค์เป็นต้น ซึ่งเป็นบริวารของฉัตร ก็มาปรากฏด้วย. แต่ในพระบาลี กล่าวถึงเฉพาะฉัตรเท่านั้น เหมือนเมื่อพระราชาเสด็จ ก็กล่าวถึงแต่พระราชา. ในบรรดาเครื่องราชกกุธภัณฑ์เหล่านั้น ปรากฏเฉพาะฉัตรเท่านั้น ไม่ปรากฏผู้ถือฉัตร. ฉันใดก็ดี ปรากฏเฉพาะพระขรรค์ พัดใบตาล พัดขนยูง วาลวิชนี และพระมหามงกุฎเท่านั้น ไม่ปรากฏผู้ถือเครื่องเหล่านั้น. ได้ยินว่า เทวดาทั้งหลายผู้มีรูปอันมองไม่เห็น ได้ถือเครื่องราชกกุธภัณฑ์เหล่านั้นทั้งหมด. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า – ‘‘අනෙකසාඛඤ්ච සහස්සමණ්ඩලං,ඡත්තං මරූ ධාරයුමන්තලික්ඛෙ; සුවණ්ණදණ්ඩා විපතන්ති චාමරා,න දිස්සරෙ චාමරඡත්තගාහකා’’ති. (සු. නි. 693); “เหล่าทวยเทพได้ทรงกั้นฉัตรซึ่งมีก้านซี่มากมาย มีวงเป็นพันไว้ในอากาศ; แส้จามรีด้ามทองคำโบกสะบัดไปมา, แต่ไม่ปรากฏผู้ถือแส้จามรีและฉัตรเหล่านั้นเลย” සබ්බා ච දිසාති ඉදං සත්තපදවීතිහාරූපරි ඨිතස්ස විය සබ්බදිසානුවිලොකනං වුත්තං, න ඛො පනෙවං දට්ඨබ්බං. මහාසත්තො හි මනුස්සානං හත්ථතො මුච්චිත්වා පුරත්ථිමදිසං ඔලොකෙසි, අනෙකචක්කවාළසහස්සානි එකඞ්ගණානි අහෙසුං. තත්ථ දෙවමනුස්සා ගන්ධමාලාදීහි පූජයමානා – ‘‘මහාපුරිස ඉධ තුම්හෙහි සදිසොපි නත්ථි, කුතො උත්තරිතරො’’ති ආහංසු. එවං චතස්සො දිසා, චතස්සො අනුදිසා, හෙට්ඨා, උපරීති දසපි දිසා අනුවිලොකෙත්වා අත්තනා සදිසං අදිස්වා අයං උත්තරා දිසාති සත්තපදවීතිහාරෙන අගමාසීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ආසභින්ති උත්තමං. අග්ගොති ගුණෙහි සබ්බපඨමො. ඉතරානි ද්වෙ පදානි එතස්සෙව වෙවචනානි. අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවොති පදද්වයෙන ඉමස්මිං අත්තභාවෙ පත්තබ්බං අරහත්තං බ්‍යාකාසි. บทว่า `Sabbā ca disā` นี้ กล่าวถึงการทอดพระเนตรไปในทิศทั้งปวง ประหนึ่งว่าทรงประทับยืนอยู่ภายหลังการย่างพระบาท ๗ ก้าว แต่ไม่พึงเข้าใจเช่นนั้น. ความจริงแล้ว พระมหาสัตว์ทรงหลุดพ้นจากมือของมนุษย์แล้ว ทรงทอดพระเนตรไปยังทิศตะวันออก, จักรวาลหลายพันแห่งได้กลายเป็นลานเดียวกัน. ในที่นั้น เหล่าเทวดาและมนุษย์พากันบูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น กล่าวว่า “ข้าแต่มหาบุรุษ ในโลกนี้ แม้ผู้ที่เสมอกับพระองค์ก็ไม่มี, ผู้ที่ยิ่งกว่าจะมีแต่ที่ไหนเล่า”. ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงทอดพระเนตรไปในทิศทั้ง ๑๐ คือ ทิศใหญ่ ๔ ทิศเฉียง ๔ ทิศเบื้องล่าง และทิศเบื้องบน เมื่อไม่ทรงเห็นผู้ใดเสมอกับพระองค์ จึงทรงดำริว่า “นี่คือทิศเหนือ” แล้วเสด็จดำเนินไป ๗ ก้าว. พึงเห็นเนื้อความในที่นี้อย่างนี้. บทว่า `Āsabhim` คือ สูงสุด. บทว่า `Aggo` คือ เป็นที่หนึ่งกว่าใครทั้งหมดด้วยคุณธรรม. อีกสองบทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนี้เอง. ด้วยบทสองบทว่า `Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo` พระองค์ทรงพยากรณ์ถึงพระอรหัตผลที่พึงบรรลุในอัตภาพนี้. එත්ථ [Pg.133] ච සමෙහි පාදෙහි පථවියං පතිට්ඨානං චතුඉද්ධිපාදපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, උත්තරාභිමුඛභාවො මහාජනං අජ්ඣොත්ථරිත්වා අභිභවිත්වා ගමනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, සත්තපදගමනං සත්තබොජ්ඣඞ්ගරතනපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, දිබ්බසෙතච්ඡත්තධාරණං විමුත්තිච්ඡත්තපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, පඤ්චරාජකකුධභණ්ඩානි පඤ්චහි විමුත්තීහි විමුච්චනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, දිසානුවිලොකනං අනාවරණඤාණපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ආසභීවාචාභාසනං අප්පටිවත්තියධම්මචක්කප්පවත්තනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. ‘‘අයමන්තිමා ජාතී’’ති සීහනාදො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බානස්ස පුබ්බනිමිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමෙ වාරා පාළියං ආගතා, සම්බහුලවාරො පන ආගතො, ආහරිත්වා දීපෙතබ්බො. ในเรื่องนี้ การประดิษฐานบนพื้นปฐพีด้วยพระบาทที่เสมอกัน เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้อิทธิบาท ๔, การผินพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ เป็นบุพพนิมิตแห่งการเสด็จไปโดยครอบงำและข่มมหาชน, การเสด็จดำเนิน ๗ ก้าว เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้โพชฌงครัตนะ ๗ ประการ, การกั้นเศวตฉัตรอันเป็นทิพย์ เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้วิมุตติฉัตร, เครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ ประการ เป็นบุพพนิมิตแห่งการหลุดพ้นด้วยวิมุตติ ๕, การทอดพระเนตรไปในทิศทั้งหลาย เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้อนาวรณญาณ, การเปล่งอาสภิวาจา เป็นบุพพนิมิตแห่งการหมุนธรรมจักรอันไม่หมุนกลับ. การบันลือสีหนาทว่า “นี่เป็นการเกิดครั้งสุดท้าย” เป็นบุพพนิมิตแห่งการปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ พึงทราบดังนี้. วาระเหล่านี้มาในพระบาลี, ส่วนวาระที่มีรายละเอียดมากนั้นไม่มา (ในที่นี้), พึงนำมาแสดง. මහාපුරිසස්ස හි ජාතදිවසෙ දසසහස්සිලොකධාතු කම්පි. දසසහස්සිලොකධාතුම්හි දෙවතා එකචක්කවාළෙ සන්නිපතිංසු. පඨමං දෙවා පටිග්ගහිංසු, පච්ඡා මනුස්සා. තන්තිබද්ධා වීණා චම්මබද්ධා භෙරියො ච කෙනචි අවාදිතා සයමෙව වජ්ජිංසු, මනුස්සානං අන්දුබන්ධනාදීනි ඛණ්ඩාඛණ්ඩං භිජ්ජිංසු. සබ්බරොගා අම්බිලෙන ධොතතම්බමලං විය විගච්ඡිංසු, ජච්චන්ධා රූපානි පස්සිංසු. ජච්චබධිරා සද්දං සුණිංසු, පීඨසප්පී ජවනසම්පන්නා අහෙසුං, ජාතිජළානම්පි එළමූගානං සති පතිට්ඨාසි, විදෙසෙ පක්ඛන්දනාවා සුපට්ටනං පාපුණිංසු, ආකාසට්ඨකභූමට්ඨකරතනානි සකතෙජොභාසිතානි අහෙසුං, වෙරිනො මෙත්තචිත්තං පටිලභිංසු, අවීචිම්හි අග්ගි නිබ්බායි. ලොකන්තරෙ ආලොකො උදපාදි, නදීසු ජලං න පවත්ති, මහාසමුද්දෙසු මධුරසදිසං උදකං අහොසි, වාතො න වායි, ආකාසපබ්බතරුක්ඛගතා සකුණා භස්සිත්වා පථවීගතා අහෙසුං, චන්දො අතිරොචි, සූරියො න උණ්හො න සීතලො නිම්මලො උතුසම්පන්නො අහොසි, දෙවතා අත්තනො අත්තනො විමානද්වාරෙ ඨත්වා අප්ඵොටනසෙළනචෙලුක්ඛෙපාදීහි මහාකීළං කීළිංසු, චාතුද්දීපිකමහාමෙඝො වස්සි, මහාජනං නෙව ඛුදා න පිපාසා පීළෙසි, ද්වාරකවාටානි සයමෙව විවරිංසු, පුප්ඵූපගඵලූපගා රුක්ඛා පුප්ඵඵලානි ගණ්හිංසු, දසසහස්සිලොකධාතු එකද්ධජමාලා අහොසීති. ก็ในวันประสูติของมหาบุรุษ หมื่นโลกธาตุได้หวั่นไหว เทวดาในหมื่นโลกธาตุมาประชุมกันในจักรวาลเดียว ในเบื้องต้น เทวดารับไว้ ภายหลังมนุษย์จึงรับ พิณที่ขึงด้วยสายและกลองที่หุ้มด้วยหนัง แม้มิได้มีใครดีดสีตีเป่า ก็บันลือเสียงขึ้นเอง เครื่องจองจำมีขื่อคาเป็นต้นของมนุษย์ทั้งหลายได้แตกทำลายเป็นท่อนๆ โรคทั้งปวงหายไปเหมือนสนิมทองแดงที่ถูกขัดด้วยน้ำส้มสายชู คนตาบอดแต่กำเนิดมองเห็นรูปได้ คนหูหนวกแต่กำเนิดได้ยินเสียง คนง่อยเปลี้ยก็สมบูรณ์ด้วยความเร็ว แม้สติของคนปัญญาอ่อนและคนใบ้แต่กำเนิดก็ตั้งมั่น เรือที่แล่นไปยังต่างแดนก็ถึงท่าเรืออันดี รัตนะทั้งที่อยู่ในอากาศและบนพื้นดินก็ส่องสว่างด้วยรัศมีของตนเอง เหล่าศัตรูได้เมตตาจิต ไฟในอเวจีนรกก็ดับ แสงสว่างบังเกิดในโลกันตริกนรก น้ำในแม่น้ำหยุดไหล น้ำในมหาสมุทรมีรสหวานดุจน้ำผึ้ง ลมหยุดพัด หมู่สกุณาที่อยู่ในอากาศ ภูเขา และต้นไม้ ก็ร่วงหล่นลงมาสู่พื้นดิน พระจันทร์ส่องสว่างยิ่งนัก พระอาทิตย์ไม่ร้อนไม่เย็น ปราศจากมลทิน สมบูรณ์ด้วยฤดูอันสบาย เหล่าเทวดายืนอยู่ที่ประตูวิมานของตนๆ เล่นมหกรรมรื่นเริงด้วยการปรบมือ ดีดนิ้ว และโยนผ้าเป็นต้น มหาเมฆทั่วสี่ทวีปได้ตกลงมา ความหิวและความกระหายมิได้เบียดเบียนมหาชน บานประตูเปิดออกเอง ต้นไม้ที่ออกดอกออกผลก็ผลิดอกออกผล หมื่นโลกธาตุประดับประดาด้วยธงและพวงมาลัยเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน තත්‍රාපිස්ස දසසහස්සිලොකධාතුකම්පො සබ්බඤ්ඤුතඤාණපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, දෙවතානං එකචක්කවාළෙ සන්නිපාතො ධම්මචක්කප්පවත්තනකාලෙ එකප්පහාරෙන සන්නිපතිත්වා ධම්මපටිග්ගණ්හනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, පඨමං දෙවතානං [Pg.134] පටිග්ගහණං චතුන්නං රූපාවචරජ්ඣානානං පටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං. පච්ඡා මනුස්සානං පටිග්ගහණං චතුන්නං අරූපජ්ඣානානං පටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, තන්තිබද්ධවීණානං සයං වජ්ජනං අනුපුබ්බවිහාරපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, චම්මබද්ධභෙරීනං වජ්ජනං මහතියා ධම්මභෙරියා අනුස්සාවනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, අන්දුබන්ධනාදීනං ඡෙදො අස්මිමානසමුච්ඡෙදස්ස පුබ්බනිමිත්තං, සබ්බරොගවිගමො සබ්බකිලෙසවිගමස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ජච්චන්ධානං රූපදස්සනං දිබ්බචක්ඛුපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ජච්චබධිරානං සද්දස්සවනං දිබ්බසොතධාතුපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, පීඨසප්පීනං ජවනසම්පදා චතුඉද්ධිපාදාධිගමස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ජළානං සතිපතිට්ඨානං චතුසතිපට්ඨානපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, විදෙසපක්ඛන්දනාවානං සුපට්ටනසම්පාපුණනං චතුපටිසම්භිදාධිගමස්ස පුබ්බනිමිත්තං, රතනානං සකතෙජොභාසිතත්තං යං ලොකස්ස ධම්මොභාසං දස්සෙස්සති තස්ස පුබ්බනිමිත්තං. ในบรรดาเหตุการณ์เหล่านั้น การหวั่นไหวของหมื่นโลกธาตุเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ, การประชุมของเหล่าเทวดาในจักรวาลเดียวเป็นบุพพนิมิตแห่งการประชุมพร้อมกันในคราวเดียวเพื่อรับพระธรรมในกาลแห่งการหมุนวงล้อพระธรรม, การที่เทวดารับไว้ก่อนเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งรูปาวจรฌาน ๔, การที่มนุษย์รับไว้ภายหลังเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งอรูปฌาน ๔, การที่พิณซึ่งขึงด้วยสายบันลือเสียงขึ้นเองเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งอนุปุพพวิหาร, การที่กลองซึ่งหุ้มด้วยหนังบันลือเสียงขึ้นเองเป็นบุพพนิมิตแห่งการประกาศด้วยธรรมเภรีอันยิ่งใหญ่, การตัดขาดเครื่องจองจำมีขื่อคาเป็นต้นเป็นบุพพนิมิตแห่งการตัดขาดอัสมิมานะ, การหายไปของโรคทั้งปวงเป็นบุพพนิมิตแห่งการหายไปของกิเลสทั้งปวง, การเห็นรูปของคนตาบอดแต่กำเนิดเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งทิพพจักขุ, การได้ยินเสียงของคนหูหนวกแต่กำเนิดเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งทิพพโสตธาตุ, ความสมบูรณ์ด้วยความเร็วของคนง่อยเปลี้ยเป็นบุพพนิมิตแห่งการบรรลุอิทธิบาท ๔, การตั้งมั่นแห่งสติของคนปัญญาอ่อนเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งสติปัฏฐาน ๔, การที่เรือซึ่งแล่นไปยังต่างแดนถึงท่าเรืออันดีเป็นบุพพนิมิตแห่งการบรรลุปฏิสัมภิทา ๔, การที่รัตนะทั้งหลายส่องสว่างด้วยรัศมีของตนเองเป็นบุพพนิมิตแห่งแสงสว่างแห่งธรรมที่พระองค์จะทรงแสดงแก่โลก වෙරීනං මෙත්තචිත්තපටිලාභො චතුබ්‍රහ්මවිහාරපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, අවීචිම්හි අග්ගිනිබ්බානං එකාදසඅග්ගිනිබ්බානස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ලොකන්තරාලොකො අවිජ්ජන්ධකාරං විධමිත්වා ඤාණාලොකදස්සනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, මහාසමුද්දස්ස මධුරතා නිබ්බානරසෙන එකරසභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං, වාතස්ස අවායනං ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතභින්දනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, සකුණානං පථවීගමනං මහාජනස්ස ඔවාදං සුත්වා පාණෙහි සරණගමනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, චන්දස්ස අතිවිරොචනං බහුජනකන්තතාය පුබ්බනිමිත්තං, සූරියස්ස උණ්හසීතවිවජ්ජනඋතුසුඛතා කායිකචෙතසිකසුඛුප්පත්තියා පුබ්බනිමිත්තං, දෙවතානං විමානද්වාරෙසු අප්ඵොටනාදීහි කීළනං බුද්ධභාවං පත්වා උදානං උදානස්ස පුබ්බනිමිත්තං, චාතුද්දීපිකමහාමෙඝවස්සනං මහතො ධම්මමෙඝවස්සනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ඛුදාපීළනස්ස අභාවො කායගතාසතිඅමතපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, පිපාසාපීළනස්ස අභාවො විමුත්තිසුඛෙන සුඛිතභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ද්වාරකවාටානං සයමෙව විවරණං අට්ඨඞ්ගිකමග්ගද්වාරවිවරණස්ස පුබ්බනිමිත්තං, රුක්ඛානං පුප්ඵඵලගහණං විමුත්තිපුප්ඵෙහි පුප්ඵිතස්ස ච සාමඤ්ඤඵලභාරභරිතභාවස්ස ච පුබ්බනිමිත්තං, දසසහස්සිලොකධාතුයා එකද්ධජමාලතා අරියද්ධජමාලාමාලිතාය පුබ්බනිමිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අයං සම්බහුලවාරො නාම. การที่เหล่าศัตรูได้เมตตาจิตเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งพรหมวิหาร ๔, การที่ไฟในอเวจีนรกดับเป็นบุพพนิมิตแห่งการดับไฟ ๑๑ กอง, แสงสว่างในโลกันตริกนรกเป็นบุพพนิมิตแห่งการแสดงแสงสว่างแห่งญาณโดยกำจัดความมืดคืออวิชชา, ความมีรสหวานของมหาสมุทรเป็นบุพพนิมิตแห่งความเป็นรสเดียวด้วยรสแห่งนิพพาน, การที่ลมหยุดพัดเป็นบุพพนิมิตแห่งการทำลายทิฏฐิ ๖๒ ประการ, การที่หมู่สกุณาลงมาสู่พื้นดินเป็นบุพพนิมิตแห่งการที่มหาชนได้ฟังโอวาทแล้วถึงสรณะด้วยชีวิต, การที่พระจันทร์ส่องสว่างยิ่งนักเป็นบุพพนิมิตแห่งความเป็นที่รักของมหาชน, การที่พระอาทิตย์ปราศจากความร้อนและความเย็นมีอากาศธาตุอันสบายเป็นบุพพนิมิตแห่งการเกิดกายิกสุขและเจตสิกสุข, การที่เหล่าเทวดาเล่นรื่นเริงด้วยการปรบมือเป็นต้นที่ประตูวิมานของตนเป็นบุพพนิมิตแห่งการเปล่งอุทานเมื่อได้บรรลุความเป็นพระพุทธเจ้า, การที่มหาเมฆทั่วสี่ทวีปตกลงมาเป็นบุพพนิมิตแห่งการตกลงมาของมหาธรรมเมฆ, การไม่มีความเบียดเบียนด้วยความหิวเป็นบุพพนิมิตแห่งการได้มาซึ่งอมตะคือกายคตาสติ, การไม่มีความเบียดเบียนด้วยความกระหายเป็นบุพพนิมิตแห่งความสุขด้วยวิมุตติสุข, การที่บานประตูเปิดออกเองเป็นบุพพนิมิตแห่งการเปิดประตูคืออริยมรรคมีองค์ ๘, การที่ต้นไม้ผลิดอกออกผลเป็นบุพพนิมิตแห่งการที่พระศาสนาจะเบ่งบานด้วยดอกไม้คือวิมุตติและเต็มเปี่ยมด้วยภาระคือสามัญผล, การที่หมื่นโลกธาตุประดับด้วยธงและพวงมาลัยเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน พึงทราบว่าเป็นบุพพนิมิตแห่งการประดับด้วยธงและพวงมาลัยของพระอริยเจ้า นี้ชื่อว่า สัมพหุลวาร එත්ථ පඤ්හෙ පුච්ඡන්ති – ‘‘යදා මහාපුරිසො පථවියං පතිට්ඨහිත්වා උත්තරාභිමුඛො ගන්ත්වා ආසභිං වාචං භාසති, තදා කිං පථවියා ගතො[Pg.135], උදාහු ආකාසෙන? දිස්සමානො ගතො, උදාහු අදිස්සමානො? අචෙලකො ගතො, උදාහු අලඞ්කතප්පටියත්තො? දහරො හුත්වා ගතො, උදාහු මහල්ලකො? පච්ඡාපි කිං තාදිසොව අහොසි, උදාහු පුන බාලදාරකො’’ති? අයං පන පඤ්හො හෙට්ඨා ලොහපාසාදෙ සඞ්ඝසන්නිපාතෙ තිපිටකචූළාභයත්ථෙරෙන විස්සජ්ජිතොව. ථෙරො කිරෙත්ථ නියති පුබ්බෙකතකම්ම-ඉස්සරනිම්මානවාදවසෙන තං තං බහුං වත්වා අවසානෙ එවං බ්‍යාකාසි – ‘‘මහාපුරිසො පථවියං ගතො, මහාජනස්ස පන ආකාසෙ ගච්ඡන්තො විය අහොසි. දිස්සමානො ගතො, මහාජනස්ස පන අදිස්සමානො විය අහොසි. අචෙලකො ගතො, මහාජනස්ස පන අලඞ්කතප්පටියත්තොව උපට්ඨාසි. දහරොව ගතො, මහාජනස්ස පන සොළසවස්සුද්දෙසිකො විය අහොසි. පච්ඡා පන බාලදාරකොව අහොසි, න තාදිසො’’ති. එවං වුත්තෙ පරිසා චස්ස ‘‘බුද්ධෙන විය හුත්වා භො ථෙරෙන පඤ්හො කථිතො’’ති අත්තමනා අහොසි. ලොකන්තරිකවාරො වුත්තනයො එව. ในปัญหานี้ มีผู้ถามว่า "ในกาลที่มหาบุรุษประทับยืนบนแผ่นดินแล้ว เสด็จไปโดยมีพระพักตร์มุ่งไปทางทิศเหนือ ตรัสอาสภิวาจา ในกาลนั้น เสด็จไปบนแผ่นดิน หรือว่าเสด็จไปทางอากาศ? เสด็จไปโดยปรากฏพระองค์ หรือว่าโดยไม่ปรากฏพระองค์? เสด็จไปโดยไม่มีเครื่องนุ่งห่ม หรือว่าทรงประดับตกแต่งแล้ว? เสด็จไปโดยทรงเป็นเด็ก หรือว่าทรงเป็นผู้ใหญ่? แม้ภายหลัง ได้เป็นเช่นนั้น หรือว่ากลับเป็นทารกน้อยอีก?" ก็ปัญหานี้ พระติปิฎกจูฬาภยเถระได้วิสัชนาไว้แล้วในที่ประชุมสงฆ์ ณ โลหะปราสาทเบื้องต่ำ ได้ยินว่า พระเถระในเรื่องนั้น ครั้นกล่าวเรื่องนั้นๆ เป็นอันมาก โดยนัยแห่งลัทธิว่าด้วยความเที่ยง กรรมเก่า และการสร้างของพระอิศวรแล้ว ในที่สุดได้พยากรณ์อย่างนี้ว่า "มหาบุรุษเสด็จไปบนแผ่นดิน แต่สำหรับมหาชนแล้ว เป็นประดุจเสด็จไปในอากาศ เสด็จไปโดยปรากฏพระองค์ แต่สำหรับมหาชนแล้ว เป็นประดุจไม่ปรากฏพระองค์ เสด็จไปโดยไม่มีเครื่องนุ่งห่ม แต่สำหรับมหาชนแล้ว ปรากฏพระองค์ประดับตกแต่งแล้วทีเดียว เสด็จไปโดยทรงเป็นเด็กนั่นเทียว แต่สำหรับมหาชนแล้ว เป็นประดุจมีพระชนมายุประมาณ ๑๖ พรรษา แต่ภายหลัง ได้เป็นทารกน้อยนั่นเทียว ไม่ได้เป็นเช่นนั้น" เมื่อพระเถระกล่าวอย่างนี้แล้ว แม้บริษัทก็มีใจยินดีต่อพระเถระนั้น (คิดว่า) "ท่านผู้เจริญ ปัญหาพระเถระกล่าวแล้วประดุจพระพุทธเจ้า (ตรัสเอง)" วาระที่เกี่ยวกับโลกุตตระ ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว විදිතාති පාකටා හුත්වා. යථා හි සාවකා නහානමුඛධොවනඛාදනපිවනාදිකාලෙ අනොකාසගතෙ අතීතසඞ්ඛාරෙ නිප්පදෙසෙ සම්මසිතුං න සක්කොන්ති, ඔකාසපත්තයෙව සම්මසන්ති, න එවං බුද්ධා. බුද්ධා හි සත්තදිවසබ්භන්තරෙ වවත්ථිතසඞ්ඛාරෙ ආදිතො පට්ඨාය සම්මසිත්වා තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වාව විස්සජ්ජෙන්ති, තෙසං අවිපස්සිතධම්මො නාම නත්ථි, තස්මා ‘‘විදිතා’’ති ආහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. บทว่า วิทิตา คือ เป็นสิ่งที่ปรากฏแล้ว จริงอยู่ เปรียบเหมือนพระสาวกทั้งหลาย ในเวลาอาบน้ำ ล้างหน้า เคี้ยวฉัน ดื่ม เป็นต้น เมื่อยังไม่ถึงโอกาส ย่อมไม่สามารถพิจารณาสังขารในอดีตโดยไม่มีส่วนเหลือได้ ย่อมพิจารณาได้ต่อเมื่อถึงโอกาสเท่านั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่เป็นเช่นนั้น จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ทรงพิจารณาสังขารที่เกิดขึ้นภายใน ๗ วัน ตั้งแต่ต้นไป แล้วยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์จึงทรงวิสัชนา สำหรับพระองค์ทั้งหลาย ธรรมที่มิได้ทรงพิจารณาเห็นแจ้ง ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "วิทิตา" ส่วนที่เหลือในที่ทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย අච්ඡරියඅබ්භුතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอัจฉริยัพภูตสูตร จบ 4. බාකුලසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาพากุลสูตร 209. එවං මෙ සුතන්ති බාකුලසුත්තං. තත්ථ බාකුලොති යථා ද්වාවීසති ද්වත්තිංසාතිආදිම්හි වත්තබ්බෙ බාවීසති බාත්තිංසාතිආදීනි වුච්චන්ති, එවමෙව ද්විකුලොති වත්තබ්බෙ බාකුලොති වුත්තං. තස්ස හි ථෙරස්ස ද්වෙ කුලානි අහෙසුං. සො කිර දෙවලොකො චවිත්වා කොසම්බිනගරෙ නාම [Pg.136] මහාසෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්තො, තමෙනං පඤ්චමෙ දිවසෙ සීසං න්හාපෙත්වා ගඞ්ගාකීළං අකංසු. ධාතියා දාරකං උදකෙ නිමුජ්ජනුම්මුජ්ජනවසෙන කීළාපෙන්තියා එකො මච්ඡො දාරකං දිස්වා ‘‘භක්ඛො මෙ අය’’න්ති මඤ්ඤමානො මුඛං විවරිත්වා උපගතො. ධාතී දාරකං ඡඩ්ඩෙත්වා පලාතා. මච්ඡො තං ගිලි. පුඤ්ඤවා සත්තො දුක්ඛං න පාපුණි, සයනගබ්භං පවිසිත්වා නිපන්නො විය අහොසි. මච්ඡො දාරකස්ස තෙජෙන තත්තකපල්ලං ගිලිත්වා දය්හමානො විය වෙගෙන තිංසයොජනමග්ගං ගන්ත්වා බාරාණසිනගරවාසිනො මච්ඡබන්ධස්ස ජාලං පාවිසි, මහාමච්ඡා නාම ජාලබද්ධා පහරියමානා මරන්ති. අයං පන දාරකස්ස තෙජෙන ජාලතො නීහටමත්තොව මතො. මච්ඡබන්ධා ච මහන්තං මච්ඡං ලභිත්වා ඵාලෙත්වා වික්කිණන්ති. තං පන දාරකස්ස ආනුභාවෙන අඵාලෙත්වා සකලමෙව කාජෙන හරිත්වා සහස්සෙන දෙමාති වදන්තා නගරෙ විචරිංසු. කොචි න ගණ්හාති. ๒๐๙. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า พากุลสูตร ในพากุลสูตรนั้น บทว่า พากุโล ความว่า เปรียบเหมือนในคำเป็นต้นว่า ทวาวีสติ ทวัตตึสะ ที่พึงกล่าว กลับกล่าวกันว่า พาวีสติ พัตตึสะ เป็นต้น ฉันใด ในคำว่า ทวิกุโล ที่พึงกล่าว ก็กล่าวว่า พากุโล ฉันนั้นเหมือนกัน จริงอยู่ พระเถระนั้นได้มี ๒ ตระกูล ได้ยินว่า ท่านจุติจากเทวโลกแล้ว บังเกิดในตระกูลมหาเศรษฐีในกรุงโกสัมพี ในวันที่ ๕ ชนทั้งหลายให้ท่านอาบน้ำที่ศีรษะแล้ว ได้ทำพิธีเล่นน้ำในแม่น้ำคงคา เมื่อแม่นมให้เด็กเล่นในน้ำโดยอาการผลุบๆ โผล่ๆ ปลาตัวหนึ่งเห็นเด็กแล้ว สำคัญว่า "นี่อาหารของเรา" จึงอ้าปากเข้าไปใกล้ แม่นมทิ้งเด็กแล้วหนีไป ปลากลืนเด็กนั้น สัตว์ผู้มีบุญหาได้ถึงความทุกข์ไม่ ได้เป็นประดุจนอนเข้าไปในห้องนอน ปลาตัวนั้น ด้วยเดชของเด็ก เป็นประดุจถูกเผาไหม้เพราะกลืนแผ่นเหล็กร้อน ได้ไปอย่างรวดเร็วสิ้นหนทาง ๓๐ โยชน์ แล้วเข้าไปสู่ข่ายของชาวประมงผู้หนึ่ง ผู้อาศัยอยู่ในกรุงพาราณสี โดยปกติ ปลาใหญ่ทั้งหลายที่ติดข่าย ย่อมตายเมื่อถูกทุบ แต่ปลาตัวนี้ ด้วยเดชของเด็ก พอถูกนำออกจากข่ายเท่านั้นก็ตาย และชาวประมงทั้งหลาย เมื่อได้ปลาใหญ่แล้ว ย่อมผ่าขาย แต่ปลาตัวนั้น ด้วยอานุภาพของเด็ก พวกเขาไม่ผ่า แต่หาบไปทั้งตัวด้วยคาน แล้วเที่ยวไปในเมือง กล่าวว่า "เราจะให้ด้วยราคาหนึ่งพัน" ไม่มีใครรับซื้อ තස්මිං පන නගරෙ අපුත්තකං අසීතිකොටිවිභවං සෙට්ඨිකුලං අත්ථි, තස්ස ද්වාරමූලං පත්වා ‘‘කිං ගහෙත්වා දෙථා’’ති වුත්තා කහාපණන්ති ආහංසු. තෙහි කහාපණං දත්වා ගහිතො. සෙට්ඨිභරියාපි අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු මච්ඡෙ න කෙලායති, තං දිවසං පන මච්ඡං ඵලකෙ ඨපෙත්වා සයමෙව ඵාලෙසි. මච්ඡඤ්ච නාම කුච්ඡිතො ඵාලෙන්ති, සා පන පිට්ඨිතො ඵාලෙන්තී මච්ඡකුච්ඡියං සුවණ්ණවණ්ණං දාරකං දිස්වා – ‘‘මච්ඡකුච්ඡියං මෙ පුත්තො ලද්ධො’’ති නාදං නදිත්වා දාරකං ආදාය සාමිකස්ස සන්තිකං අගමාසි. සෙට්ඨි තාවදෙව භෙරිං චරාපෙත්වා දාරකං ආදාය රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා – ‘‘මච්ඡකුච්ඡියං මෙ දෙව දාරකො ලද්ධො, කිං කරොමී’’ති ආහ. පුඤ්ඤවා එස, යො මච්ඡකුච්ඡියං අරොගො වසි, පොසෙහි නන්ති. ก็ในเมืองนั้น มีตระกูลเศรษฐีผู้มีทรัพย์ ๘๐ โกฏิ ซึ่งไม่มีบุตร ครั้นชาวประมงไปถึงประตูบ้านของเศรษฐีนั้น เมื่อถูกถามว่า "ท่านจะรับอะไรแล้วจึงจะให้" พวกเขากล่าวว่า "กหาปณะ" ปลาตัวนั้นถูกซื้อไว้โดยที่พวกเขาให้กหาปณะไป แม้ภรรยาเศรษฐี ในวันอื่นๆ ก็ไม่ยินดีในปลา แต่ในวันนั้น นางวางปลาไว้บนเขียงแล้วผ่าเอง และโดยปกติ ปลาทั้งหลาย เขาจะผ่าจากท้อง แต่ส่วนนาง เมื่อผ่าจากด้านหลัง ได้เห็นเด็กทารกมีผิวพรรณดุจทองคำในท้องปลา นางร้องตะโกนว่า "เราได้บุตรในท้องปลา" แล้วอุ้มเด็กไปหาสามี เศรษฐีในขณะนั้นเอง ให้ตีกลองประกาศ แล้วอุ้มเด็กไปเฝ้าพระราชา กราบทูลว่า "ข้าแต่เทวะ ข้าพระองค์ได้เด็กทารกในท้องปลา จะพึงทำอย่างไร" พระราชาตรัสว่า "ผู้นี้เป็นผู้มีบุญ ที่อยู่ในท้องปลาโดยไม่มีโรค จงเลี้ยงดูเขาเถิด" අස්සොසි ඛො ඉතරං කුලං – ‘‘බාරාණසියං කිර එකං සෙට්ඨිකුලං මච්ඡකුච්ඡියං දාරකං ලභතී’’ති, තෙ තත්ථ අගමංසු. අථස්ස මාතා දාරකං අලඞ්කරිත්වා කීළාපියමානං දිස්වාව ‘‘මනාපො වතායං දාරකො’’ති ගන්ත්වා පවතිං ආචික්ඛි. ඉතරා මය්හං පුත්තොතිආදිමාහ. කහං තෙ ලද්ධොති? මච්ඡකුච්ඡියන්ති. නො තුය්හං පුත්තො, මය්හං පුත්තොති. කහං තෙ ලද්ධොති? මයා දසමාසෙ කුච්ඡියා ධාරිතො, අථ නං නදියා කීළාපියමානං [Pg.137] මච්ඡො ගිලීති. තුය්හං පුත්තො අඤ්ඤෙන මච්ඡෙන ගිලිතො භවිස්සති, අයං පන මයා මච්ඡකුච්ඡියං ලද්ධොති, උභොපි රාජකුලං අගමංසු. රාජා ආහ – ‘‘අයං දස මාසෙ කුච්ඡියා ධාරිතත්තා අමාතා කාතුං න සක්කා, මච්ඡං ගණ්හන්තාපි වක්කයකනාදීනි බහි කත්වා ගණ්හන්තා නාම නත්ථීති මච්ඡකුච්ඡියං ලද්ධත්තා අයම්පි අමාතා කාතුං න සක්කා, දාරකො උභින්නම්පි කුලානං දායාදො හොතු, උභොපි නං ජග්ගථා’’ති උභොපි ජග්ගිංසු. ฝ่ายตระกูลเดิมได้ยินข่าวว่า "ได้ยินว่า ตระกูลเศรษฐีตระกูลหนึ่งในกรุงพาราณสี ได้เด็กทารกในท้องปลา" พวกเขาจึงได้ไปที่นั่น ครั้งนั้น มารดาของเด็กนั้น พอเห็นเด็กที่ถูกประดับตกแต่งและกำลังมีคนเล่นด้วย ก็กล่าวว่า "โอ เด็กคนนี้น่ารักจริงหนอ" แล้วเข้าไปเล่าเรื่องราว ฝ่ายหญิงอีกคนหนึ่งกล่าวว่า "เป็นบุตรของฉัน" เป็นต้น เมื่อถูกถามว่า "ท่านได้เขามาที่ไหน" นางตอบว่า "ในท้องปลา" (มารดาคนเดิม) กล่าวว่า "ไม่ใช่บุตรของท่าน เป็นบุตรของฉัน" เมื่อถูกถามว่า "ท่านได้เขามาที่ไหน" (นางตอบว่า) "ฉันอุ้มท้องเขามา ๑๐ เดือน แล้วเมื่อกำลังให้เขาเล่นน้ำในแม่น้ำ ปลาก็กลืนไป" (มารดาคนที่สองกล่าวว่า) "บุตรของท่านคงถูกปลาตัวอื่นกลืนไปแล้ว แต่เด็กคนนี้ฉันได้มาในท้องปลา" ทั้งสองคนจึงไปสู่ราชสำนัก พระราชาตรัสว่า "หญิงผู้นี้ เพราะเหตุที่อุ้มท้องมา ๑๐ เดือน จึงไม่อาจทำให้ไม่เป็นมารดาได้ และแม้ผู้ที่ซื้อปลา โดยปกติก็ไม่มีใครรับซื้อโดยไม่เอาไส้พุงออกก่อน เพราะฉะนั้น เพราะเหตุที่ได้มาในท้องปลา แม้หญิงผู้นี้ก็ไม่อาจทำให้ไม่เป็นมารดาได้ ให้เด็กเป็นทายาทของทั้งสองตระกูลเถิด ท่านทั้งสองจงเลี้ยงดูเขา" ทั้งสองคนจึงได้เลี้ยงดูเขา විඤ්ඤුතං පත්තස්ස ද්වීසුපි නගරෙසු පාසාදං කාරෙත්වා නාටකානි පච්චුපට්ඨාපෙසුං. එකෙකස්මිං නගරෙ චත්තාරො චත්තාරො මාසෙ වසති, එකස්මිං නගරෙ චත්තාරො මාසෙ වුට්ඨස්ස සඞ්ඝාටනාවාය මණ්ඩපං කාරෙත්වා තත්ථ නං සද්ධිං නාටකාහි ආරොපෙන්ති. සො සම්පත්තිං අනුභවමානො ඉතරං නගරං ගච්ඡති. තංනගරවාසිනො නාටකානි උපඩ්ඪමග්ගං අගමංසු. තෙ පච්චුග්ගන්ත්වා තං පරිවාරෙත්වා අත්තනො පාසාදං නයන්ති. ඉතරානි නාටකානි නිවත්තිත්වා අත්තනො නගරමෙව ගච්ඡන්ති. තත්ථ චත්තාරො මාසෙ වසිත්වා තෙනෙව නියාමෙන පුන ඉතරං නගරං ගච්ඡති. එවමස්ස සම්පත්තිං අනුභවන්තස්ස අසීති වස්සානි පරිපුණ්ණානි. ในเมืองทั้งสอง (เศรษฐี) ได้ให้สร้างปราสาทเพื่อ (พากุลกุมาร) ผู้ถึงความเป็นผู้รู้เดียงสาแล้ว และได้จัดหานางฟ้อนไว้ให้ (พากุลกุมารนั้น) ย่อมอยู่ในเมืองแต่ละแห่งเป็นเวลา ๔ เดือน เมื่ออยู่ครบ ๔ เดือนในเมืองหนึ่งแล้ว (ชนทั้งหลาย) ก็ให้สร้างมณฑปบนเรือแพแล้วเชิญท่านขึ้นสู่เรือนั้นพร้อมกับเหล่านางฟ้อน ท่านเสวยสมบัติอยู่ ย่อมไปยังเมืองอื่น เหล่านางฟ้อนชาวเมืองนั้นได้พากันมา (ต้อนรับ) ถึงกึ่งทาง ชนเหล่านั้นต้อนรับแล้ว แวดล้อมท่านแล้ว ย่อมนำไปสู่ปราสาทของตน เหล่านางฟ้อนพวกอื่นก็กลับไปยังเมืองของตนนั่นเทียว ท่านอยู่ในที่นั้น ๔ เดือนแล้ว ก็ไปยังเมืองอื่นอีกโดยนัยนั้นนั่นเทียว เมื่อท่านเสวยสมบัติอยู่อย่างนี้ ๘๐ ปีก็บริบูรณ์ අථ භගවා චාරිකං චරමානො බාරාණසිං පත්තො. සො භගවතො සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිතො. පබ්බජිත්වා සත්තාහමෙව පුථුජ්ජනො අහොසි, අට්ඨමෙ පන සො සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණීති එවමස්ස ද්වෙ කුලානි අහෙසුං. තස්මා බාකුලොති සඞ්ඛං අගමාසීති. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไป ได้เสด็จถึงเมืองพาราณสี ท่านพากุละนั้นได้ฟังธรรมในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว เกิดศรัทธาจึงได้บวช เมื่อบวชแล้ว ได้เป็นปุถุชนอยู่เพียง ๗ วันเท่านั้น แต่ในวันที่ ๘ ท่านได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ ตระกูลทั้งสองได้มีแล้วแก่ท่าน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถึงซึ่งการนับว่า "พากุละ" පුරාණගිහිසහායොති පුබ්බෙ ගිහිකාලෙ සහායො. අයම්පි දීඝායුකොව ථෙරං පබ්බජිතං පස්සිතුං ගච්ඡන්තො අසීතිමෙ වස්සෙ ගතො. මෙථුනො ධම්මොති බාලො නග්ගසමණකො බාලපුච්ඡං පුච්ඡති, න සාසනවචනං, ඉදානි ථෙරෙන දින්නනයෙ ඨිතො ඉමෙහි පන තෙති පුච්ඡි. บทว่า "ปุราณคิหิสหาโย" (สหายเก่าครั้งเป็นคฤหัสถ์) คือ สหายในกาลก่อนเมื่อครั้งเป็นคฤหัสถ์ อเจลกัสสปะแม้นี้ก็เป็นผู้มีอายุยืนนั่นเทียว ไปเพื่อจะพบพระเถระผู้บวชแล้ว ในปีที่ ๘๐ (ของตน) ด้วยบทว่า "เมถุนธัมโม" อเจลกะผู้เปลือยผู้เขลา ย่อมถามปัญหาของคนพาล ไม่ถามคำที่เกี่ยวกับพระศาสนา บัดนี้ (อเจลกัสสปะ) ตั้งอยู่ในนัยที่พระเถระให้แล้ว จึงได้ถามว่า "อิเมหิ ปน เต" (ก็ด้วยเหตุเหล่านี้ ท่าน...) 210. යංපායස්මාතිආදීනි පදානි සබ්බවාරෙසු ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි නියමෙත්වා ඨපිතානි. තත්ථ සඤ්ඤා උප්පන්නමත්තාව, විතක්කො කම්මපථභෙදකොති[Pg.138]. ථෙරො පනාහ – ‘‘කස්මා විසුං කරොථ, උභයම්පෙතං කම්මපථභෙදකමෙවා’’ති. ๒๑๐. บททั้งหลายมีอาทิว่า "ยํปายสฺมา" (ดูก่อนท่านผู้มีอายุ...) อันพระเถระผู้ทำสังคายนาธรรมทั้งหลายได้กำหนดตั้งไว้แล้วในวาระทั้งปวง ในบทเหล่านั้น (มีความเห็นว่า) สัญญาเป็นเพียงเกิดขึ้นเท่านั้น วิตกเป็นตัวทำลายกรรมบถ แต่พระเถระ (มหาธรรมรักขิต) กล่าวว่า "ท่านทั้งหลายทำให้ต่างกันทำไม ทั้งสองอย่างนี้ก็เป็นตัวทำลายกรรมบถเหมือนกันนั่นเทียว" 211. ගහපතිචීවරන්ති වස්සාවාසිකං චීවරං. සත්ථෙනාති පිප්ඵලකෙන. සූචියාති සූචිං ගහෙත්වා සිබ්බිතභාවං න සරාමීති අත්ථො. කථිනෙ චීවරන්ති කථිනචීවරං, කථිනචීවරම්පි හි වස්සාවාසිකගතිකමෙව. තස්මා තත්ථ ‘‘සිබ්බිතා නාභිජානාමී’’ති ආහ. ๒๑๑. บทว่า "คหปติจีวรํ" (ผ้าที่คฤหัสถ์ถวาย) คือ ผ้าจำนำพรรษา บทว่า "สตฺเถน" (ด้วยศัสตรา) คือ ด้วยมีดตัดเล็บ บทว่า "สูจิยา" (ด้วยเข็ม) ความว่า ข้าพเจ้าจำไม่ได้ว่าเคยถือเข็มเย็บผ้า บทว่า "กฐิเน จีวรํ" (ผ้าในกาลกฐิน) คือ ผ้ากฐิน จริงอยู่ แม้ผ้ากฐินก็มีคติอย่างผ้าจำนำพรรษานั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ในวาระว่าด้วยกฐินนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สิพฺพิตา นาภิชานามิ" (เราไม่รู้จักการเย็บ) එත්තකං පනස්ස කාලං ගහපතිචීවරං අසාදියන්තස්ස ඡින්දනසිබ්බනාදීනි අකරොන්තස්ස කුතො චීවරං උප්පජ්ජතීති. ද්වීහි නගරෙහි. ථෙරො හි මහායසස්සී, තස්ස පුත්තධීතරො නත්තපනත්තකා සුඛුමසාටකෙහි චීවරානි කාරෙත්වා රජාපෙත්වා සමුග්ගෙ පක්ඛිපිත්වා පහිණන්ති. ථෙරස්ස න්හානකාලෙ න්හානකොට්ඨකෙ ඨපෙන්ති. ථෙරො තානි නිවාසෙති චෙව පාරුපති ච, පුරාණචීවරානි සම්පත්තපබ්බජිතානං දෙති. ථෙරො තානි නිවාසෙත්වා ච පාරුපිත්වා ච නවකම්මං න කරොති, කිඤ්චි ආයූහනකම්මං නත්ථි. ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා අප්පෙත්වා නිසීදති. චතූසු මාසෙසු පත්තෙසු ලොමකිලිට්ඨානි හොන්ති, අථස්ස පුන තෙනෙව නියාමෙන පහිණිත්වා දෙන්ති. අඩ්ඪමාසෙ අඩ්ඪමාසෙ පරිවත්තතීතිපි වදන්තියෙව. ก็เมื่อท่านไม่ยินดีผ้าที่คฤหัสถ์ถวาย ไม่กระทำการตัดการเย็บเป็นต้น ตลอดกาลเพียงเท่านี้ จีวรย่อมเกิดขึ้นแต่ที่ไหน (ตอบว่า) จากเมืองทั้งสอง จริงอยู่ พระเถระเป็นผู้มีบริวารมาก บุตรธิดา หลานเหลนของท่าน ให้ทำจีวรด้วยผ้าเนื้อละเอียด ให้ย้อมแล้ว ใส่ไว้ในผอบ ย่อมส่งไปถวาย ในเวลาสรงน้ำของพระเถระ (ชนทั้งหลาย) ย่อมวางผ้าเหล่านั้นไว้ในที่สรงน้ำ พระเถระย่อมนุ่งและห่มผ้าเหล่านั้น ส่วนจีวรเก่าก็ถวายแก่บรรพชิตผู้มาถึง พระเถระนุ่งและห่มผ้าเหล่านั้นแล้ว ย่อมไม่กระทำนวกรรม กิจที่ต้องขวนขวายอะไรๆ ย่อมไม่มี ท่านเข้าผลสมาบัติแล้วๆ นั่งอยู่ เมื่อ ๔ เดือนล่วงไปแล้ว ผ้าทั้งหลายย่อมเปรอะเปื้อนด้วยขน ลำดับนั้น ชนทั้งหลายก็ส่งไปถวายแก่ท่านโดยนัยนั้นนั่นเทียวอีก บางพวกก็กล่าวว่า ท่านย่อมผลัดเปลี่ยนทุกๆ กึ่งเดือน අනච්ඡරියඤ්චෙතං ථෙරස්ස මහාපුඤ්ඤස්ස මහාභිඤ්ඤස්ස සතසහස්සකප්පෙ පූරිතපාරමිස්ස, අසොකධම්මරඤ්ඤො කුලූපකො නිග්‍රොධත්ථෙරො දිවසස්ස නික්ඛත්තුං චීවරං පරිවත්තෙසි. තස්ස හි තිචීවරං හත්ථික්ඛන්ධෙ ඨපෙත්වා පඤ්චහි ච ගන්ධසමුග්ගසතෙහි පඤ්චහි ච මාලාසමුග්ගසතෙහි සද්ධිං පාතොව ආහරියිත්ථ, තථා දිවා චෙව සායඤ්ච. රාජා කිර දිවසස්ස නික්ඛත්තුං සාටකෙ පරිවත්තෙන්තො ‘‘ථෙරස්ස චීවරං නීත’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම නීත’’න්ති සුත්වාව පරිවත්තෙසි. ථෙරොපි න භණ්ඩිකං බන්ධිත්වා ඨපෙසි, සම්පත්තසබ්‍රහ්මචාරීනං අදාසි. තදා කිර ජම්බුදීපෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස යෙභුය්‍යෙන නිග්‍රොධස්සෙව සන්තකං චීවරං අහොසි. และข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์สำหรับพระเถระผู้มีบุญมาก มีอภิญญาใหญ่ ผู้บำเพ็ญบารมีมาแล้วตลอดแสนกัป (เช่น) พระนิโครธเถระผู้เป็นกุลูปกะของพระเจ้าอโศกธรรมราช ได้ผลัดเปลี่ยนจีวรวันละ ๓ ครั้ง จริงอยู่ ไตรจีวรของท่าน เขาจัดวางไว้บนคอช้าง พร้อมด้วยผอบเครื่องหอม ๕๐๐ และผอบดอกไม้ ๕๐๐ ถูกนำมาแล้วในเวลาเช้าตรู่ เช่นนั้นเหมือนกัน ทั้งในเวลากลางวันและเวลาเย็น ได้ยินว่า พระราชาเมื่อทรงผลัดเปลี่ยนผ้าสาฎกวันละ ๓ ครั้ง ทรงตรัสถามว่า "เขาได้นำจีวรไปถวายพระเถระแล้วหรือ" ครั้นทรงสดับว่า "พระเจ้าข้า นำไปแล้ว" จึงทรงผลัดเปลี่ยน แม้พระเถระก็มิได้ห่อเก็บไว้ ได้ถวายแก่เพื่อนพรหมจารีผู้มาถึง ได้ยินว่า ในกาลนั้น ในชมพูทวีป จีวรสำหรับภิกษุสงฆ์โดยส่วนมากเป็นของของพระนิโครธนั่นเทียว අහො වත මං කොචි නිමන්තෙය්‍යාති කිං පන චිත්තස්ස අනුප්පාදනං භාරියං, උප්පන්නස්ස පහානන්ති. චිත්තං නාම ලහුකපරිවත්තං, තස්මා අනුප්පාදනං භාරියං[Pg.139], උප්පන්නස්ස පහානම්පි භාරියමෙව. අන්තරඝරෙති මහාසකුලුදායිසුත්තෙ (ම. නි. 2.237) ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය අන්තරඝරං නාම ඉධ නිම්බොදකපතනට්ඨානං අධිප්පෙතං. කුතො පනස්ස භික්ඛා උප්පජ්ජිත්ථාති. ථෙරො ද්වීසු නගරෙසු අභිඤ්ඤාතො, ගෙහද්වාරං ආගතස්සෙවස්ස පත්තං ගහෙත්වා නානාරසභොජනස්ස පූරෙත්වා දෙන්ති. සො ලද්ධට්ඨානතො නිවත්තති, භත්තකිච්චකරණට්ඨානං පනස්ස නිබද්ධමෙව අහොසි. අනුබ්‍යඤ්ජනසොති ථෙරෙන කිර රූපෙ නිමිත්තං ගහෙත්වා මාතුගාමො න ඔලොකිතපුබ්බො. මාතුගාමස්ස ධම්මන්ති මාතුගාමස්ස ඡප්පඤ්චවාචාහි ධම්මං දෙසෙතුං වට්ටති, පඤ්හං පුට්ඨෙන ගාථාසහස්සම්පි වත්තුං වට්ටතියෙව. ථෙරො පන කප්පියමෙව න අකාසි. යෙභුය්‍යෙන හි කුලූපකථෙරානමෙතං කම්මං හොති. භික්ඛුනුපස්සයන්ති භික්ඛුනිඋපස්සයං. තං පන ගිලානපුච්ඡකෙන ගන්තුං වට්ටති, ථෙරො පන කප්පියමෙව න අකාසි. එස නයො සබ්බත්ථ. චුණ්ණෙනාති කොසම්බචුණ්ණාදිනා. ගත්තපරිකම්මෙති සරීරසම්බාහනකම්මෙ. විචාරිතාති පයොජයිතා. ගද්දූහනමත්තන්ති ගාවිං ථනෙ ගහෙත්වා එකං ඛීරබින්දුං දූහනකාලමත්තම්පි. (ในบทว่า) "โอหนอ ถ้าใครสักคนพึงนิมนต์เรา" ก็การไม่ให้จิตเกิดขึ้นเป็นภาระหนัก หรือการละจิตที่เกิดขึ้นแล้ว (เป็นภาระหนัก) ชื่อว่าจิต ย่อมผันแปรเร็ว เพราะเหตุนั้น การไม่ให้เกิดขึ้นจึงเป็นภาระหนัก แม้การละจิตที่เกิดขึ้นแล้วก็เป็นภาระหนักเช่นกัน ในบทว่า "อนฺตรฆเร" (ในภายในบ้าน) ในมหาสกุลุทายิสูตร ชื่อว่าภายในบ้าน เริ่มตั้งแต่เสาเขื่อน ในที่นี้ ประสงค์เอาสถานที่ที่ชายคาตก ก็ภิกษาเกิดขึ้นแก่ท่านแต่ที่ไหน พระเถระเป็นที่รู้จักดีในเมืองทั้งสอง พอท่านมาถึงประตูเรือนเท่านั้น เขาก็รับบาตรของท่าน ใส่ภัตตาหารมีรสต่างๆ จนเต็มแล้วถวาย ท่านย่อมกลับจากที่ที่ได้รับแล้ว ส่วนสถานที่ทำภัตกิจของท่านมีเป็นประจำทีเดียว ในบทว่า "อนุพฺยญฺชนโส" (โดยอนุพยัญชนะ) ได้ยินว่า พระเถระไม่เคยแลดูมาตุคามโดยถือเอานิมิตในรูป ในบทว่า "มาตุคามสฺส ธมฺมํ" (ธรรมแก่มาตุคาม) สมควรที่จะแสดงธรรมแก่มาตุคามด้วยคำ ๕-๖ คำ เมื่อถูกถามปัญหาก็สมควรที่จะกล่าวแม้ตั้งพันคาถา แต่พระเถระมิได้กระทำแม้สิ่งที่สมควร จริงอยู่ โดยมากกรรมนี้เป็นของพระเถระผู้เป็นกุลูปกะ ในบทว่า "ภิกฺขุนูปสฺสยํ" คือ สำนักของภิกษุณี แต่สมควรที่จะไปที่นั้นเพื่อเยี่ยมไข้ แต่พระเถระมิได้กระทำแม้สิ่งที่สมควร นี้เป็นนัยในทุกที่ ในบทว่า "จุณฺเณน" (ด้วยของหอม) คือ ด้วยจุณคือผลมะขามป้อมเป็นต้น ในบทว่า "คตฺตปริกมฺเม" (ในการประทินผิว) คือ ในการนวดฟั้นร่างกาย ในบทว่า "วิจาริตา" (ถูกใช้ไป) คือ ถูกประกอบแล้ว ในบทว่า "คทฺทูหนมตฺตํ" (ชั่วขณะรีดนมโค) คือ แม้เพียงชั่วเวลาที่จับนมแม่โคแล้วรีดหยาดน้ำนมหยาดหนึ่ง කෙන පන කාරණෙන ථෙරො නිරාබාධො අහොසි. පදුමුත්තරෙ කිර භගවති සතසහස්සභික්ඛුපරිවාරෙ චාරිකං චරමානෙ හිමවති විසරුක්ඛා පුප්ඵිංසු. භික්ඛුසතසහස්සානම්පි තිණපුප්ඵකරොගො උප්පජ්ජති. ථෙරො තස්මිං සමයෙ ඉද්ධිමා තාපසො හොති, සො ආකාසෙන ගච්ඡන්තො භික්ඛුසඞ්ඝං දිස්වා ඔතරිත්වා රොගං පුච්ඡිත්වා හිමවන්තතො ඔසධං ආහරිත්වා අදාසි. උපසිඞ්ඝනමත්තෙනෙව රොගො වූපසමි. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙපි පඨමවප්පදිවසෙ වප්පං ඨපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පරිභොගං අග්ගිසාලඤ්චෙව වච්චකුටිඤ්ච කාරෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස භෙසජ්ජවත්තං නිබන්ධි, ඉමිනා කම්මෙන නිරාබාධො අහොසි. උක්කට්ඨනෙසජ්ජිකො පනෙස උක්කට්ඨාරඤ්ඤකො ච තස්මා ‘‘නාභිජානාමි අපස්සෙනකං අපස්සයිතා’’තිආදිමාහ. ก็ด้วยเหตุอะไร พระเถระจึงไม่มีอาพาธ. ได้ยินว่า ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ ผู้มีภิกษุแสนรูปเป็นบริวาร เสด็จจาริกไป ในป่าหิมพานต์ ต้นไม้พิษทั้งหลายได้ผลิดอก. โรคไข้ละอองดอกไม้เกิดขึ้นแม้แก่ภิกษุแสนรูป. ในสมัยนั้น พระเถระเป็นดาบสผู้มีฤทธิ์ ท่านเหาะไปในอากาศ เห็นหมู่ภิกษุแล้วจึงลงมา ถามถึงอาการป่วยแล้ว นำยามาจากป่าหิมพานต์ถวาย. เพียงแค่สูดดมเท่านั้น โรคก็สงบระงับไป. แม้ในกาลแห่งพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า ในวันแรกแห่งการหว่านพืช ท่านงดการหว่านพืชไว้ ให้สร้างโรงไฟและวัจจกุฎีอันเป็นเครื่องใช้สอยของหมู่ภิกษุ แล้วได้ถวายเภสัชวัตรแก่หมู่ภิกษุเป็นนิตย์ ด้วยกรรมนี้ ท่านจึงไม่มีอาพาธ. ก็พระเถระนี้เป็นผู้ถือเนสัชชิกธุดงค์อย่างอุกฤษฏ์ และเป็นผู้ถืออรัญญิกธุดงค์อย่างอุกฤษฏ์ด้วย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เราไม่รู้สึกตัวว่าเคยนอนพิง". සරණොති සකිලෙසො. අඤ්ඤා උදපාදීති අනුපසම්පන්නස්ස අඤ්ඤං බ්‍යාකාතුං න වට්ටති. ථෙරො කස්මා බ්‍යාකාසි? න ථෙරො අහං අරහාති ආහ, අඤ්ඤා උදපාදීති පනාහ. අපිච ථෙරො අරහාති පාකටො, තස්මා එවමාහ. บทว่า สรโณ คือ ยังมีกิเลส. บทว่า อัญญา อุทปาทิ ความว่า การพยากรณ์พระอรหัตผลแก่ผู้ที่ยังไม่ได้อุปสมบท ย่อมไม่ควร. เพราะเหตุไร พระเถระจึงพยากรณ์? พระเถระไม่ได้กล่าวว่า "เราเป็นพระอรหันต์" แต่ท่านกล่าวเพียงว่า "อัญญาเกิดขึ้นแล้ว". อีกอย่างหนึ่ง พระเถระก็ปรากฏว่าเป็นพระอรหันต์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้. 212. පබ්බජ්ජන්ති [Pg.140] ථෙරො සයං නෙව පබ්බාජෙසි, න උපසම්පාදෙසි අඤ්ඤෙහි පන භික්ඛූහි එවං කාරාපෙසි. අවාපුරණං ආදායාති කුඤ්චිකං ගහෙත්වා. ๒๑๒. บทว่า ปัพพัชชันติ ความว่า พระเถระไม่ได้ให้บรรพชาเอง ไม่ได้ให้อุปสมบทเอง แต่ให้ภิกษุรูปอื่นทำอย่างนั้น. บทว่า อวาปุรณํ อาทาย คือ ถือกุญแจ. නිසින්නකොව පරිනිබ්බායීති අහං ධරමානොපි න අඤ්ඤස්ස භික්ඛුස්ස භාරො අහොසිං, පරිනිබ්බුතස්සාපි මෙ සරීරං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පලිබොධො මා අහොසීති තෙජොධාතුං සමාපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායි. සරීරතො ජාලා උට්ඨහි, ඡවිමංසලොහිතං සප්පි විය ඣායමානං පරික්ඛයං ගතං, සුමනමකුලසදිසා ධාතුයොව අවසෙසිංසු. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව. ඉදං පන සුත්තං දුතියසඞ්ගහෙ සඞ්ගීතන්ති. บทว่า นิสินฺนโกว ปรินิพฺพายิ ความว่า ท่านดำริว่า "เราแม้ยังมีชีวิตอยู่ ก็ไม่เคยเป็นภาระของภิกษุอื่น แม้เมื่อเราปรินิพพานแล้ว สรีระของเราอย่าได้เป็นกังวลแก่หมู่ภิกษุเลย" ดังนี้แล้ว จึงเข้าเตโชธาตุปรินิพพาน. เปลวไฟลุกขึ้นจากสรีระ หนัง เนื้อ และเลือด ถูกเผาไหม้สิ้นไปดุจเนยใส เหลืออยู่แต่พระธาตุทั้งหลายที่มีลักษณะคล้ายดอกมะลิตูม. ส่วนที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล้ว. ก็พระสูตรนี้ ท่านสังคายนาไว้ในการสังคายนาครั้งที่สอง. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี බාකුලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพากุลสูตร จบ. 5. දන්තභූමිසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาทันตภูมิสูตร 213. එවං මෙ සුතන්ති දන්තභූමිසුත්තං. තත්ථ අරඤ්ඤකුටිකායන්ති තස්සෙව වෙළුවනස්ස එකස්මිං විවිත්තට්ඨානෙ පධානකම්මිකානං භික්ඛූනං අත්ථාය කතසෙනාසනෙ. රාජකුමාරොති බිම්බිසාරස්ස පුත්තො ඔරසකො. ๒๑๓. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น ชื่อว่า ทันตภูมิสูตร. ในทันตภูมิสูตรนั้น บทว่า อรญฺญกุฏิกายํ คือ ในเสนาสนะที่สร้างไว้เพื่อประโยชน์แก่ภิกษุผู้ประกอบความเพียร ในสถานที่สงัดแห่งหนึ่งในพระเวฬุวันนั้นนั่นเอง. บทว่า ราชกุมาโร คือ พระโอรสในอุระของพระเจ้าพิมพิสาร. ඵුසෙය්‍යාති ලභෙය්‍ය. එකග්ගතන්ති එවං පටිපන්නො සමාපත්තිං නාම ලභති, ඣානං නාම ලභතීති ඉදං මයා සුතන්ති වදති. කිලමථොති කායකිලමථො. විහෙසාති ස්වෙව කිලමථො වුත්තො. යථාසකෙ තිට්ඨෙය්‍යාසීති අත්තනො අජානනකොට්ඨාසෙයෙව තිට්ඨෙය්‍යාසීති. บทว่า ผุเสยฺย คือ พึงได้. บทว่า เอกคฺคตํ ความว่า (ราชกุมาร) ตรัสว่า "ผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมได้สมาบัติ ย่อมได้ฌาน คำนี้ ข้าพระองค์เคยได้ฟังมาแล้ว". บทว่า กิลมโถ คือ ความลำบากทางกาย. บทว่า วิเหสา ท่านกล่าวถึงความลำบากทางกายนั้นนั่นเอง. บทว่า ยถาสเก ติฏฺเฐยฺยาสิ ความว่า ท่านจงอยู่ในส่วนที่ตนไม่รู้นั่นเทียว. 214. දෙසෙසීති චිත්තෙකග්ගතං නාම එවං ලභති, සමාපත්තිං එවං නිබ්බත්තෙතීති අප්පනාඋපචාරං පාපෙත්වා එකකසිණපරිකම්මං කථෙසි. පවෙදෙත්වාති පකාසෙත්වා. ๒๑๔. บทว่า เทเสสิ ความว่า (สามเณร) แสดงกสิณบริกรรมอย่างหนึ่ง โดยให้ถึงอัปปนาและอุปจาระว่า "ย่อมได้ความเป็นหนึ่งแห่งจิตอย่างนี้, ย่อมยังสมาบัติให้เกิดอย่างนี้". บทว่า ปเวเทตฺวา คือ ประกาศแล้ว. නෙක්ඛම්මෙන ඤාතබ්බන්ති කාමතො නිස්සටගුණෙන ඤාතබ්බං. කාමතො නිස්සටගුණෙ ඨිතෙන පුග්ගලෙන එකග්ගං නාම ජානිතබ්බන්ති අධිප්පායෙනෙතං වුත්තං[Pg.141]. සෙසානි තස්සෙව වෙවචනානි. කාමෙ පරිභුඤ්ජන්තොති දුවිධෙපි කාමෙ භුඤ්ජමානො. บทว่า เนกฺขมฺเมน ญาณตพฺพํ ความว่า พึงรู้ได้ด้วยคุณคือการออกจากกาม. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้ด้วยอธิบายว่า "บุคคลผู้ตั้งอยู่ในคุณคือการออกจากกาม พึงรู้สภาวะที่ชื่อว่าเอกัคคตา". บทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า กาเม ปริภุญฺชนฺโต คือ ผู้บริโภคกามทั้งสองอย่าง. 215. හත්ථිදම්මා වා අස්සදම්මා වා ගොදම්මා වාති එත්ථ අදන්තහත්ථිදම්මාදයො විය චිත්තෙකග්ගරහිතා පුග්ගලා දට්ඨබ්බා. දන්තහත්ථිආදයො විය චිත්තෙකග්ගසම්පන්නා. යථා අදන්තහත්ථිදම්මාදයො කූටාකාරං අකත්වා ධුරං අඡඩ්ඩෙත්වා දන්තගමනං වා ගන්තුං, දන්තෙහි වා පත්තබ්බං භූමිං පාපුණිතුං න සක්කොන්ති, එවමෙව චිත්තෙකග්ගරහිතා සම්පන්නචිත්තෙකග්ගෙහි නිබ්බත්තිතගුණං වා නිබ්බත්තෙතුං පත්තභූමිං වා පාපුණිතුං න සක්කොන්ති. ๒๑๕. ในบทว่า หตฺถิทมฺมา วา อสฺสทมฺมา วา โคทมฺมา วา นี้ พึงเห็นบุคคลผู้ปราศจากความเป็นหนึ่งแห่งจิต ดุจช้าง ม้า โค ที่ยังไม่ได้ฝึก และพึงเห็นบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยความเป็นหนึ่งแห่งจิต ดุจช้างเป็นต้นที่ฝึกแล้ว. เหมือนช้างเป็นต้นที่ยังไม่ได้ฝึก ไม่ทำอาการคดโกง ไม่สลัดแอก ไม่สามารถจะไปสู่ทางที่สัตว์ฝึกแล้วไป หรือไปถึงภูมิที่สัตว์ฝึกแล้วพึงถึงได้ ฉันใด บุคคลผู้ปราศจากความเป็นหนึ่งแห่งจิต ก็ไม่สามารถจะยังคุณที่บุคคลผู้มีจิตเป็นหนึ่งอันถึงพร้อมแล้วพึงให้เกิด ให้เกิดขึ้น หรือไปถึงภูมิที่พึงถึงได้ ฉันนั้น. 216. හත්ථවිලඞ්ඝකෙනාති හත්ථෙන හත්ථං ගහෙත්වා. ๒๑๖. บทว่า หตฺถวิลงฺฆเกน คือ จับมือต่อมือกัน. දට්ඨෙය්‍යන්ති පස්සිතබ්බයුත්තකං. ආවුතොති ආවරිතො. නිවුතොති නිවාරිතො. ඔඵුටොති ඔනද්ධො. บทว่า ทฏฺเฐยฺยํ คือ สิ่งที่ควรเห็น. บทว่า อาวุโฏ คือ อันอะไรๆ ปิดบังไว้. บทว่า นิวุโฏ คือ อันอะไรๆ ห้ามไว้. บทว่า โอผุโฏ คือ อันอะไรๆ ผูกรัดไว้. 217. නාගවනිකන්ති හත්ථිපදොපමෙ (ම. නි. 1.288 ආදයො) නාගවනචරකො පුරිසො ‘‘නාගවනිකො’’ති වුත්තො, ඉධ හත්ථිසික්ඛාය කුසලො හත්ථිං ගහෙතුං සමත්ථො. අතිපස්සිත්වාති දිස්වා. එත්ථගෙධාති එතස්මිං පවත්තගෙධා. සරසඞ්කප්පානන්ති ධාවනසඞ්කප්පානං. මනුස්සකන්තෙසු සීලෙසු සමාදපනායාති එත්ථ යදා නාගො ඉත්ථිපුරිසෙහි කුමාරකුමාරිකාහි සොණ්ඩාදීසු ගහෙත්වා උපකෙළයමානො විකාරං න කරොති සුඛායති, තදානෙන මනුස්සකන්තානි සීලානි සමාදින්නානි නාම හොන්ති. ๒๑๗. บทว่า นาควนิโก ความว่า ในหัตถิปโทปมสูตร บุรุษผู้เที่ยวไปในป่าช้าง ท่านเรียกว่า "นาควนิโก" แต่ในสูตรนี้หมายถึง บุรุษผู้ฉลาดในศาสตร์การฝึกช้าง สามารถจับช้างได้. บทว่า อติปสฺสิตฺวา คือ เห็นแล้ว. บทว่า เอตฺถเคธา คือ มีความอยากเกิดขึ้นในป่านั้น. บทว่า สรสํกปฺปานํ คือ มีความดำริที่จะวิ่งไป. ในบทว่า มนุสฺสากนฺเตสุ สีเลสุ สมาทปนาย นี้ ความว่า เมื่อใด ช้างถูกหญิงชาย เด็กชายเด็กหญิงจับที่งวงเป็นต้นเล่นอยู่ ไม่แสดงอาการผิดปกติ รู้สึกเป็นสุข เมื่อนั้น ช้างนั้นชื่อว่าสมาทานศีลอันเป็นที่พอใจของมนุษย์. පෙමනීයාති තාත රාජා තෙ පසන්නො මඞ්ගලහත්ථිට්ඨානෙව ඨපෙස්සති, රාජාරහානි භොජනාදීනි ලභිස්සසීති එවරූපී නාගෙහි පියාපිතබ්බා කථා. සුස්සූසතීති තං පෙමනීයකථං සොතුකාමො හොති. තිණඝාසොදකන්ති තිණඝාසඤ්චෙව උදකඤ්ච, තිණඝාසන්ති ඝාසිතබ්බං තිණං, ඛාදිතබ්බන්ති අත්ථො. บทว่า เปมนียา คือ ถ้อยคำที่ช้างทั้งหลายพึงรักใคร่ มีลักษณะอย่างนี้ว่า "พ่อคุณ พระราชาทรงพอพระทัยในท่าน จักทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งช้างมงคล ท่านจักได้โภชนะเป็นต้นอันสมควรแก่พระราชา". บทว่า สุสฺสูสติ คือ ย่อมเป็นผู้ใคร่จะฟังถ้อยคำอันน่ารักนั้น. บทว่า ติณฆาโสทกํ คือ ทั้งหญ้าที่เป็นอาหารและน้ำ. บทว่า ติณฆาสํ คือ หญ้าที่พึงกิน อธิบายว่า ที่พึงเคี้ยวกิน. පණවොති ඩිණ්ඩිමො. සබ්බවඞ්කදොසනිහිතනින්නීතකසාවොති නිහිතසබ්බවඞ්කදොසො චෙව අපනීතකසාවො ච. අඞ්ගන්තෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතීති අඞ්ගසමො හොති. บทว่า ปณโว คือ บัณเฑาะว์. บทว่า สพฺพวงฺกโทสนิหิตนินฺนีตกสาโว คือ เป็นผู้มีโทษคือความคดทุกอย่างอันละได้แล้ว และมีกิเลสดุจยางฝาดอันนำออกแล้วด้วย. บทว่า องฺคนฺเตว สงฺขํ คจฺฉติ คือ ย่อมเป็นเสมือนอวัยวะ (ของพระราชา). 219. ගෙහසිතසීලානන්ති [Pg.142] පඤ්චකාමගුණනිස්සිතසීලානං. ඤායස්සාති අට්ඨඞ්ගිකමග්ගස්ස. ๒๑๙. บทว่า เคหสิตสีลานํ คือ แห่งศีลที่อาศัยกามคุณ ๕. บทว่า ญายสฺส คือ แห่งอัฏฐังคิกมรรค. 222. අදන්තමරණං මහල්ලකො රඤ්ඤො නාගො කාලඞ්කතොති රඤ්ඤො මහල්ලකො නාගො අදන්තමරණං මතො කාලං කතො හොති, අදන්තමරණං කාලංකිරියං නාම කරියතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. එස නයො සබ්බත්ථ. සෙසං උත්තානමෙවාති. ๒๒๒. บทว่า อทนฺตมรณํ มหลฺลโก รญฺโญ นาโค กาลงฺกโต ความว่า ช้างหลวงของพระราชา ตายอย่างที่ยังไม่ได้ฝึก คือทำกาละไปแล้ว ชื่อว่าทำกาละอย่างที่ยังไม่ได้ฝึก นี้เป็นความหมายในบทนี้. นัยนี้พึงทราบในทุกแห่ง. ส่วนที่เหลือก็ชัดเจนอยู่แล้ว. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี දන්තභූමිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทันตภูมิสูตร จบแล้ว 6. භූමිජසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาภูมิชสูตร 223. එවං මෙ සුතන්ති භූමිජසුත්තං. තත්ථ භූමිජොති අයං ථෙරො ජයසෙනරාජකුමාරස්ස මාතුලො. ආසඤ්ච අනාසඤ්චාති කාලෙන ආසං කාලෙන අනාසං. සකෙන ථාලිපාකෙනාති පකතිපවත්තාය භික්ඛාය අත්තනො නිට්ඨිතභත්තතොපි භත්තෙන පරිවිසි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๒๒๓. ภูมิชสูตร มีคำเริ่มต้นว่า เอวมฺเม สุตํ. ในภูมิชสูตรนั้น บทว่า ภูมิโช หมายถึง พระเถระรูปนี้เป็นพระมาตุละของชยเสนะราชกุมาร. บทว่า อาสญฺจ อนาสญฺจ ความว่า บางคราวก็มีความหวัง บางคราวก็ไม่มีความหวัง. บทว่า สเกน ถาลิปาเกน ความว่า ได้ถวายภัตตาหาร แม้จากภัตตาหารที่สำเร็จเพื่อตน นอกเหนือจากภิกษาที่ได้ตามปกติ. เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งชัดเจนดีแล้ว. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย භූමිජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาภูมิชสูตร จบแล้ว 7. අනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาอนุรุทธสูตร 230. එවං මෙ සුතන්ති අනුරුද්ධසුත්තං. තත්ථ එවමාහංසූති තස්ස උපාසකස්ස අඵාසුකකාලො අහොසි, තදා උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු. අපණ්ණකන්ති අවිරාධිතං. එකත්ථාති අප්පමාණාති වා මහග්ගතාති වා ඣානමෙව චිත්තෙකග්ගතායෙව එවං වුච්චතීති ඉමං සන්ධාය එවමාහ. ๒๓๐. อนุรุทธสูตร มีคำเริ่มต้นว่า เอวมฺเม สุตํ. ในอนุรุทธสูตรนั้น บทว่า เอวมาหํสุ ความว่า สมัยที่อุบาสกนั้นไม่สบายเกิดขึ้น, (ภิกษุทั้งหลาย) เข้าไปหาแล้วได้กล่าวอย่างนี้. บทว่า อปณฺณกํ คือ ไม่ผิดพลาด. บทว่า เอกตฺถา ความว่า ฌานหรือจิตเตกัคคตาเท่านั้น ถูกเรียกว่า อัปปมาณ หรือ มหัคคตะ ดังนี้ (อุบาสก) หมายถึงเนื้อความนี้จึงกล่าวอย่างนี้. 231. යාවතා [Pg.143] එකං රුක්ඛමූලං මහග්ගතන්ති ඵරිත්වා අධිමුච්චිත්වා විහරතීති එකරුක්ඛමූලපමාණට්ඨානං කසිණනිමිත්තෙන ඔත්ථරිත්වා තස්මිං කසිණනිමිත්තෙ මහග්ගතජ්ඣානං ඵරිත්වා අධිමුච්චිත්වා විහරති. මහග්ගතන්ති පනස්ස ආභොගො නත්ථි, කෙවලං මහග්ගතජ්ඣානපවත්තිවසෙන පනෙතං වුත්තං. එස නයො සබ්බත්ථ. ඉමිනා ඛො එතං ගහපති පරියායෙනාති ඉමිනා කාරණෙන. එත්ථ හි අප්පමාණාති වුත්තානං බ්‍රහ්මවිහාරානං නිමිත්තං න වඩ්ඪති, උග්ඝාටනං න ජායති, තානි ඣානානි අභිඤ්ඤානං වා නිරොධස්ස වා පාදකානි න හොන්ති, විපස්සනාපාදකානි පන වට්ටපාදකානි භවොක්කමනානි ච හොන්ති. ‘‘මහග්ගතා’’ති වුත්තානං පන කසිණජ්ඣානානං නිමිත්තං වඩ්ඪති, උග්ඝාටනං ජායති, සමතික්කමා හොන්ති, අභිඤ්ඤාපාදකානි නිරොධපාදකානි වට්ටපාදකානි භවොක්කමනානි ච හොන්ති. එවමිමෙ ධම්මා නානත්ථා, අප්පමාණා මහග්ගතාති එවං නානාබ්‍යඤ්ජනා ච. ๒๓๑. บทว่า ยาวตา เอกํ รุกฺขมูลํ มหคฺคตนฺติ ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา วิหรติ ความว่า แผ่ไปครอบงำสถานที่ประมาณเท่าโคนต้นไม้ต้นหนึ่งด้วยกสิณนิมิต แล้วแผ่มหัคคตฌานไปในกสิณนิมิตนั้น น้อมใจเชื่ออยู่. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า มหคฺคตํ นี้ ท่านกล่าวเพียงเพราะเป็นไปแห่งมหัคคตฌานเท่านั้น ไม่มีการน้อมใจของบุคคลนั้น. นัยนี้พึงทราบในที่ทุกแห่ง. บทว่า อิมินา โข เอตํ คหปติ ปริยาเยน ความว่า ด้วยเหตุนี้. จริงอยู่ ในธรรม ๒ อย่างนั้น พรหมวิหารที่เรียกว่า อัปปมาณา นิมิตย่อมไม่เจริญ การเพิกถอนย่อมไม่เกิด ฌานเหล่านั้นไม่เป็นบาทแห่งอภิญญาหรือนิโรธ แต่เป็นบาทแห่งวิปัสสนา เป็นบาทแห่งวัฏฏะ และเป็นทางไปสู่ภพ. ส่วนกสิณฌานที่เรียกว่า มหัคคตา นิมิตย่อมเจริญ การเพิกถอนย่อมเกิด การก้าวล่วงย่อมมี เป็นบาทแห่งอภิญญา เป็นบาทแห่งนิโรธ เป็นบาทแห่งวัฏฏะ และเป็นทางไปสู่ภพ. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมเหล่านี้จึงมีอรรถต่างกัน และมีพยัญชนะต่างกัน คือ อัปปมาณา และ มหัคคตา. 232. ඉදානි මහග්ගතසමාපත්තිතො නීහරිත්වා භවූපපත්තිකාරණං දස්සෙන්තො චතස්සො ඛො ඉමාතිආදිමාහ. පරිත්තාභාති ඵරිත්වා ජානන්තස්ස අයමාභොගො අත්ථි, පරිත්තාභෙසු පන දෙවෙසු නිබ්බත්තිකාරණං ඣානං භාවෙන්තො එවං වුත්තො. එස නයො සබ්බත්ථ. පරිත්තාභා සියා සංකිලිට්ඨාභා හොන්ති සියා පරිසුද්ධාභා, අප්පමාණාභා සියා සංකිලිට්ඨාභා හොන්ති සියා පරිසුද්ධාභා. කථං? සුප්පමත්තෙ වා සරාවමත්තෙ වා කසිණපරිකම්මං කත්වා සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා පඤ්චහාකාරෙහි ආචිණ්ණවසිභාවො පච්චනීකධම්මානං සුට්ඨු අපරිසොධිතත්තා දුබ්බලමෙව සමාපත්තිං වළඤ්ජිත්වා අප්පගුණජ්ඣානෙ ඨිතො කාලං කත්වා පරිත්තාභෙසු නිබ්බත්තති, වණ්ණො පනස්ස පරිත්තො චෙව හොති සංකිලිට්ඨො ච. පඤ්චහි පනාකාරෙහි ආචිණ්ණවසිභාවො පච්චනීකධම්මානං සුට්ඨු පරිසොධිතත්තා සුවිසුද්ධං සමාපත්තිං වළඤ්ජිත්වා පගුණජ්ඣානෙ ඨිතො කාලං කත්වා පරිත්තාභෙසු නිබ්බත්තති, වණ්ණො පනස්ස පරිත්තො චෙව හොති පරිසුද්ධො ච. එවං පරිත්තාභා සියා සංකිලිට්ඨාභා හොන්ති සියා පරිසුද්ධාභා. කසිණෙ පන විපුලපරිකම්මං කත්වා සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා පඤ්චහාකාරෙහි ආචිණ්ණවසිභාවොති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව වෙදිතබ්බං. එවං අප්පමාණාභා සියා සංකිලිට්ඨාභා හොන්ති සියා පරිසුද්ධාභාති. ๒๓๒. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งการเข้าถึงภพ โดยทรงนำออกจากมหัคคตสมาบัติ จึงตรัสคำมีอาทิว่า จตสฺโส โข อิมา. บทว่า ปริตฺตาภา ความว่า บุคคลผู้รู้เมื่อแผ่ไป ย่อมมีการน้อมใจอย่างนี้ แต่เมื่อเจริญฌานอันเป็นเหตุให้บังเกิดในพวกปริตตาภเทพ ท่านกล่าวไว้อย่างนี้. นัยนี้พึงทราบในที่ทุกแห่ง. บางพวกเป็นปริตตาภะ มีรัศมีเศร้าหมอง บางพวกมีรัศมีบริสุทธิ์, บางพวกเป็นอัปปมาณาภะ มีรัศมีเศร้าหมอง บางพวกมีรัศมีบริสุทธิ์. เป็นอย่างไร? คือ บุคคลทำบริกรรมในกสิณประมาณเท่าถาดหรือเท่าชาม ให้สมาบัติเกิดขึ้นแล้ว เป็นผู้มีความชำนาญในวสี ๕ ประการ แต่เพราะไม่ได้ชำระปฏิปักขธรรมให้ดี จึงใช้สมาบัติที่อ่อนกำลัง ตั้งอยู่ในฌานที่ยังไม่ชำนาญ ทำกาละแล้ว ย่อมบังเกิดในพวกปริตตาภเทพ, ส่วนวรรณะของพรหมนั้นย่อมมีประมาณน้อยและเศร้าหมอง. ส่วนบุคคลผู้มีความชำนาญในวสี ๕ ประการ เพราะได้ชำระปฏิปักขธรรมให้ดีแล้ว จึงใช้สมาบัติที่บริสุทธิ์ยิ่ง ตั้งอยู่ในฌานที่ชำนาญแล้ว ทำกาละแล้ว ย่อมบังเกิดในพวกปริตตาภเทพ, ส่วนวรรณะของพรหมนั้นย่อมมีประมาณน้อยและบริสุทธิ์. ด้วยประการฉะนี้ บางพวกเป็นปริตตาภะ มีรัศมีเศร้าหมอง บางพวกมีรัศมีบริสุทธิ์. ส่วนข้อว่า ทำบริกรรมให้ไพบูลย์ในกสิณ ให้สมาบัติเกิดขึ้นแล้ว เป็นผู้มีความชำนาญในวสี ๕ ประการ ทั้งหมดพึงทราบว่าเหมือนกับที่กล่าวไว้ก่อน. ด้วยประการฉะนี้ บางพวกเป็นอัปปมาณาภะ มีรัศมีเศร้าหมอง บางพวกมีรัศมีบริสุทธิ์. වණ්ණනානත්තන්ති [Pg.144] සරීරවණ්ණස්ස නානත්තං. නො ච ආභානානත්තන්ති ආලොකෙ නානත්තං න පඤ්ඤායති. අච්චිනානත්තන්ති දීඝරස්සඅණුථූලවසෙන අච්චියා නානත්තං. บทว่า วณฺณนานตฺตํ คือ ความแตกต่างแห่งสีผิวของร่างกาย. บทว่า โน จ อาภานานตฺตํ คือ ความแตกต่างแห่งแสงสว่างย่อมไม่ปรากฏ. บทว่า อจฺจินานตฺตํ คือ ความแตกต่างแห่งเปลวไฟโดยความเป็นของยาว-สั้น, ละเอียด-หยาบ. යත්ථ යත්ථාති උය්‍යානවිමානකප්පරුක්ඛනදීතීරපොක්ඛරණීතීරෙසු යත්ථ යත්ථ. අභිනිවිසන්තීති වසන්ති. අභිරමන්තීති රමන්ති න උක්කණ්ඨන්ති. කාජෙනාති යාගුභත්තතෙලඵාණිතමච්ඡමංසකාජෙසු යෙන කෙනචි කාජෙන. ‘‘කාචෙනාති’’පි පාඨො, අයමෙව අත්ථො. පිටකෙනාති පච්ඡියා. තත්ථ තත්ථෙවාති සප්පිමධුඵාණිතාදීනං සුලභට්ඨානතො ලොණපූතිමච්ඡාදීනං උස්සන්නට්ඨානං නීතා ‘‘පුබ්බෙ අම්හාකං වසනට්ඨානං ඵාසුකං, තත්ථ සුඛං වසිම්හා, ඉධ ලොණං වා නො බාධති පූතිමච්ඡගන්ධො වා සීසරොගං උප්පාදෙතී’’ති එවං චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා තත්ථ තත්ථෙව රමන්ති. บทว่า ยตฺถ ยตฺถ คือ ในที่ใดๆ ในบรรดาสวน วิมาน ต้นกัลปพฤกษ์ ฝั่งแม่น้ำ ฝั่งสระโบกขรณี. บทว่า อภินิวิสนฺติ คือ ย่อมอยู่. บทว่า อภิรมนฺติ คือ ย่อมยินดี ไม่เบื่อหน่าย. บทว่า กาเชน คือ ด้วยคานหามใดๆ ในบรรดาคานหามข้าวต้ม ข้าวสวย น้ำมัน น้ำอ้อย ปลา และเนื้อ. มีบทอ่านว่า กาเจนาติ ก็มี แต่ความหมายก็อย่างเดียวกันนี้. บทว่า ปิฏเกน คือ ด้วยตะกร้า. บทว่า ตตฺถ ตตฺเถว คือ (แมลงวัน) ที่ถูกนำไปจากสถานที่ที่หาเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อยได้ง่าย ไปยังสถานที่ที่มีเกลือและปลาเน่ามาก ก็ไม่ยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "เมื่อก่อนที่อยู่ของเราผาสุก เราอยู่ที่นั่นสบายดี แต่ที่นี่เกลือเบียดเบียนเรา หรือกลิ่นปลาเน่าทำให้ปวดศีรษะ" แต่ย่อมยินดีในที่นั้นๆ นั่นเอง. 234. ආභාති ආභාසම්පන්නා. තදඞ්ගෙනාති තස්සා භවූපපත්තියා අඞ්ගෙන, භවූපපත්තිකාරණෙනාති අත්ථො. ඉදානි තං කාරණං පුච්ඡන්තො කො නු ඛො, භන්තෙතිආදිමාහ. ๒๓๔. บทว่า อาภา คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยรัศมี. บทว่า ตทงฺเคน คือ ด้วยองค์แห่งการเข้าถึงภพนั้น อธิบายว่า ด้วยเหตุแห่งการเข้าถึงภพ. บัดนี้ เมื่อจะทูลถามถึงเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า โก นุ โข ภนฺเต. කායදුට්ඨුල්ලන්ති කායාලසියභාවො. ඣායතොති ජලතො. บทว่า กายทุฏฺฐุลฺลํ คือ ความเกียจคร้านทางกาย. บทว่า ฌายโต คือ แห่ง (ประทีป) ที่ลุกโพลงอยู่. 235. දීඝරත්තං ඛො මෙති ථෙරො කිර පාරමියො පූරෙන්තො ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා නිරන්තරං තීණි අත්තභාවසතානි බ්‍රහ්මලොකෙ පටිලභි, තං සන්ධායෙතං ආහ. වුත්තම්පි චෙතං – ๒๓๕. บทว่า ทีฆรตฺตํ โข เม ความว่า ได้ยินว่า พระเถระเมื่อบำเพ็ญบารมี ได้บวชเป็นฤาษี ยังสมาบัติให้เกิดขึ้นแล้ว ได้บังเกิดในพรหมโลกตลอด ๓๐๐ อัตภาพติดต่อกัน, ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวคำนี้. และคำนี้ท่านก็ได้กล่าวไว้ว่า – ‘‘අවොකිණ්ණං තීණි සතං, යං පබ්බජිං ඉසිපබ්බජ්ජං; අසඞ්ඛතං ගවෙසන්තො, පුබ්බෙ සඤ්චරිතං මම’’න්ති. "เราได้บวชเป็นฤาษีตลอดสามร้อยชาติไม่ระคน (ด้วยภพอื่น) เพื่อแสวงหาพระนิพพานอันเป็นอสังขตะ, นี้เป็นการประพฤติมาในกาลก่อนของเรา." සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งชัดเจนดีแล้ว. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย අනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอนุรุทธสูตร จบแล้ว 8. උපක්කිලෙසසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาอุปักกิเลสสูตร 236. එවං මෙ සුතන්ති උපක්කිලෙසසුත්තං. තත්ථ එතදවොචාති නෙව භෙදාධිප්පායෙන න පියකම්‍යතාය, අථ ඛ්වාස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ [Pg.145] මම වචනං ගහෙත්වා න ඔරමිස්සන්ති, බුද්ධා ච නාම හිතානුකම්පකා, අද්ධා නෙසං භගවා එකං කාරණං කථෙස්සති, තං සුත්වා එතෙ ඔරමිස්සන්ති, තතො තෙසං ඵාසුවිහාරො භවිස්සතී’’ති. තස්මා එතං ‘‘ඉධ, භන්තෙ’’තිආදිවචනමවොච. මා භණ්ඩනන්තිආදීසු ‘‘අකත්ථා’’ති පාඨසෙසං ගහෙත්වා ‘‘මා භණ්ඩනං අකත්ථා’’ති එවං අත්ථො දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤතරොති සො කිර භික්ඛු භගවතො අත්ථකාමො, අයං කිරස්ස අධිප්පායො – ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ කොධාභිභූතා සත්ථු වචනං න ගණ්හන්ති, මා භගවා එතෙ ඔවදන්තො කිලමී’’ති, තස්මා එවමාහ. ๒๓๖. อุปักกิเลสสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในอุปักกิเลสสูตรนั้น บทว่า เอตทโวจ ความว่า (ภิกษุรูปนั้น) ไม่ได้กราบทูลด้วยความประสงค์จะให้แตกแยกกัน ทั้งไม่ใช่เพราะความประสงค์จะเป็นที่รัก แต่ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่เธอว่า “ภิกษุเหล่านี้รับคำของเราแล้ว จักไม่เลิกรากัน ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงมีพระอนุเคราะห์เกื้อกูลโดยแท้ พระผู้มีพระภาคจักตรัสเหตุอย่างหนึ่งแก่ภิกษุเหล่านั้นแน่นอน ภิกษุเหล่านั้นฟังเหตุนั้นแล้วจักเลิกรากัน แต่นั้นไป การอยู่ผาสุกจักมีแก่ภิกษุเหล่านั้น” เพราะเหตุนั้น เธอจึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า อิท ภนฺเต นี้. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า มา ภณฺฑนํ พึงถือเอาบทที่เหลือว่า อกตฺถ แล้วพึงเห็นความอย่างนี้ว่า “มา ภณฺฑนํ อกตฺถ (ท่านทั้งหลายอย่าได้ทะเลาะกันเลย)”. บทว่า อญฺญตโร ความว่า ได้ยินว่า ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้หวังประโยชน์ต่อพระผู้มีพระภาค ได้ยินว่า นี้เป็นความประสงค์ของเธอ คือ “ภิกษุเหล่านี้ถูกความโกรธครอบงำ ย่อมไม่รับเอาพระดำรัสของพระศาสดา ขอพระผู้มีพระภาคอย่าได้ทรงลำบากในการโอวาทภิกษุเหล่านี้เลย” เพราะเหตุนั้น เธอจึงได้กราบทูลอย่างนี้. පිණ්ඩාය පාවිසීති න කෙවලං පාවිසි, යෙනපි ජනෙන න දිට්ඨො, සො මං පස්සතූතිපි අධිට්ඨාසි. කිමත්ථං අධිට්ඨාසීති? තෙසං භික්ඛූනං දමනත්ථං. භගවා හි තදා පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො ‘‘පුථුසද්දො සමජනො’’තිආදිගාථා භාසිත්වා කොසම්බිතො බාලකලොණකාරගාමං ගතො. තතො පාචීනවංසදායං, තතො පාලිලෙය්‍යකවනසණ්ඩං ගන්ත්වා පාලිලෙය්‍යහත්ථිනාගෙන උපට්ඨහියමානො තෙමාසං වසි. නගරවාසිනොපි – ‘‘සත්ථා විහාරං ගතො, ගච්ඡාම ධම්මස්සවනායා’’ති ගන්ධපුප්ඵහත්ථා විහාරං ගන්ත්වා ‘‘කහං, භන්තෙ, සත්ථා’’ති පුච්ඡිංසු. ‘‘කහං තුම්හෙ සත්ථාරං දක්ඛථ, සත්ථා ‘ඉමෙ භික්ඛූ සමග්ගෙ කරිස්සාමී’ති ආගතො, සමග්ගෙ කාතුං අසක්කොන්තො නික්ඛමිත්වා ගතො’’ති. ‘‘මයං සතම්පි සහස්සම්පි දත්වා සත්ථාරං ආනෙතුං න සක්කොම, සො නො අයාචිතො සයමෙව ආගතො, මයං ඉමෙ භික්ඛූ නිස්සාය සත්ථු සම්මුඛා ධම්මකථං සොතුං න ලභිම්හා. ඉමෙ සත්ථාරං උද්දිස්ස පබ්බජිතා, තස්මිම්පි සාමග්ගිං කරොන්තෙ සමග්ගා න ජාතා, කස්සාඤ්ඤස්ස වචනං කරිස්සන්ති. අලං න ඉමෙසං භික්ඛා දාතබ්බා’’ති සකලනගරෙ දණ්ඩං ඨපයිංසු. තෙ පුනදිවසෙ සකලනගරං පිණ්ඩාය චරිත්වා කටච්ඡුමත්තම්පි භික්ඛං අලභිත්වා විහාරං ආගමංසු. උපාසකාපි තෙ පුන ආහංසු – ‘‘යාව සත්ථාරං න ඛමාපෙථ, තාව වො තමෙව දණ්ඩකම්ම’’න්ති. තෙ ‘‘සත්ථාරං ඛමාපෙස්සාමා’’ති භගවති සාවත්ථියං අනුප්පත්තෙ තත්ථ අගමංසු. සත්ථා තෙසං අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි දෙසෙසීති අයමෙත්ථ පාළිමුත්තකකථා. บทว่า ปิณฺฑาย ปาวิสิ ความว่า มิใช่เพียงเสด็จเข้าไปเท่านั้น แต่ยังทรงอธิษฐานด้วยว่า “ชนใดยังไม่เห็นเรา ขอให้ชนนั้นจงเห็นเรา”. ถามว่า ทรงอธิษฐานเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อทรงทรมานภิกษุเหล่านั้น. จริงอยู่ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ตรัสคาถามีอาทิว่า ปุถุสทฺโท สมชโน แล้วเสด็จจากกรุงโกสัมพีไปยังหมู่บ้านพาลกโลณการะ จากนั้นเสด็จไปยังป่าปาจีนวังสทายะ จากนั้นเสด็จไปยังป่าปาลิเลยยกะ ได้รับการอุปัฏฐากจากพญาช้างปาลิเลยยกะ ประทับอยู่ตลอด 3 เดือน. แม้ชาวเมืองก็ปรึกษากันว่า “พระศาสดาเสด็จไปพระวิหารแล้ว พวกเราไปฟังธรรมกันเถิด” ดังนี้แล้ว ถือของหอมและดอกไม้ไปที่พระวิหารแล้วถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระศาสดาประทับอยู่ที่ไหน?”. (ภิกษุทั้งหลายตอบว่า) “พวกท่านจะเห็นพระศาสดาที่ไหนได้ พระศาสดาเสด็จมาด้วยพระดำริว่า ‘เราจักทำให้ภิกษุเหล่านี้สามัคคีกัน’ แต่เมื่อไม่สามารถทำให้สามัคคีกันได้ จึงเสด็จออกจากที่นี่ไปแล้ว”. (ชาวเมืองกล่าวว่า) “พวกเราแม้ให้ทรัพย์ร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่ง ก็ไม่สามารถจะนำพระศาสดามาได้ พระองค์นั้นเราทั้งหลายมิได้ทูลอาราธนา ก็เสด็จมาด้วยพระองค์เอง พวกเราอาศัยภิกษุเหล่านี้ จึงไม่ได้ฟังธรรมกถาเฉพาะพระพักตร์ของพระศาสดา ภิกษุเหล่านี้อุทิศพระศาสดาจึงบวช แม้เมื่อพระองค์ทรงกระทำความสามัคคี ก็ไม่สามัคคีกัน จักทำตามคำของใครอื่นได้เล่า พอทีเถิด ไม่ควรให้บิณฑบาตแก่ภิกษุเหล่านี้” ดังนี้แล้ว ได้ลงทัณฑ์ไว้ทั่วทั้งเมือง. ในวันรุ่งขึ้น ภิกษุเหล่านั้นเที่ยวบิณฑบาตไปทั่วทั้งเมือง ไม่ได้แม้ภิกษาเพียงทัพพีหนึ่ง จึงกลับมายังพระวิหาร. แม้อุบาสกทั้งหลายก็ได้กล่าวกับภิกษุเหล่านั้นอีกว่า “ตราบใดที่พวกท่านยังไม่ทูลขอขมาพระศาสดา ตราบนั้นทัณฑกรรมนั้นก็ยังมีแก่พวกท่าน”. ภิกษุเหล่านั้นคิดว่า “พวกเราจักทูลขอขมาพระศาสดา” ดังนี้แล้ว เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงสาวัตถีแล้ว จึงได้ไปที่นั่น. พระศาสดาได้ทรงแสดงเภทกรวัตถุ ๑๘ ประการแก่ภิกษุเหล่านั้น. เรื่องนี้เป็นเรื่องนอกพระบาลีในที่นี้. 237. ඉදානි පුථුසද්දොතිආදිගාථාසු පුථු මහාසද්දො අස්සාති පුථුසද්දො. සමජනොති සමානො එකසදිසො ජනො, සබ්බොවායං භණ්ඩනකාරකජනො [Pg.146] සමන්තතො සද්දනිච්ඡරණෙන පුථුසද්දො චෙව සදිසො චාති වුත්තං හොති. න බාලො කොචි මඤ්ඤථාති තත්‍ර කොචි එකොපි අහං බාලොති න මඤ්ඤති, සබ්බෙපි පණ්ඩිතමානිනොයෙව. නාඤ්ඤං භිය්‍යො අමඤ්ඤරුන්ති කොචි එකොපි අහං බාලොති න ච මඤ්ඤි, භිය්‍යො ච සඞ්ඝස්මිං භිජ්ජමානෙ අඤ්ඤම්පි එකං ‘‘මය්හං කාරණා සඞ්ඝො භිජ්ජතී’’ති ඉදං කාරණං න මඤ්ඤීති අත්ථො. ๒๓๗. บัดนี้ ในคาถาทั้งหลายมีอาทิว่า ปุถุสทฺโท. บทว่า ปุถุสทฺโท ความว่า ผู้มีเสียงดังมาก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปุถุสัทโท (ผู้มีเสียงอื้ออึง). บทว่า สมชโน ความว่า ชนผู้เสมอกัน มีอย่างเดียวกัน. อธิบายว่า ชนผู้ก่อการทะเลาะทั้งหมดนี้ โดยการเปล่งเสียงโดยรอบ จึงเป็นทั้งผู้มีเสียงอื้ออึงและเป็นผู้เสมอกัน. บทว่า น พาโล โกจิ มญฺญถ ความว่า ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น แม้รูปหนึ่งก็ไม่สำคัญตนว่า “เราเป็นพาล” ทุกรูปล้วนแต่สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต. บทว่า นาญฺญํ ภิยฺโย อมญฺญรุํ ความว่า แม้รูปหนึ่งก็ไม่สำคัญตนว่า “เราเป็นพาล” และยิ่งกว่านั้น เมื่อสงฆ์กำลังแตกกัน ก็ไม่สำคัญถึงเหตุอื่นอีกอย่างหนึ่งว่า “สงฆ์แตกกันเพราะเหตุของเรา” นี้คือความหมาย. පරිමුට්ඨාති මුට්ඨස්සතිනො. වාචාගොචරභාණිනොති රාකාරස්ස රස්සාදෙසො කතො; වාචාගොචරාව, න සතිපට්ඨානගොචරා, භාණිනො ච, කථං භාණිනො? යාවිච්ඡන්ති මුඛායාමං, යාව මුඛං පසාරෙතුං ඉච්ඡන්ති, තාව පසාරෙත්වා භාණිනො, එකොපි සඞ්ඝගාරවෙන මුඛසඞ්කොචනං න කරොතීති අත්ථො. යෙන නීතාති යෙන කලහෙන ඉමං නිල්ලජ්ජභාවං නීතා. න තං විදූ න තං ජානන්ති ‘‘එවං සාදීනවො අය’’න්ති. บทว่า ปริมุฏฺฐา ความว่า เป็นผู้มีสติอันลืมแล้ว. ในบทว่า วาจาโคจรภาณิโน มีการทำราการะให้เป็นรัสสะ (เสียงสั้น) คือ มีวาจาเป็นโคจรเท่านั้น ไม่มีสติปัฏฐานเป็นโคจร และเป็นผู้กล่าว. ถามว่า เป็นผู้กล่าวอย่างไร? ตอบว่า เป็นผู้กล่าวโดยอ้าปากพูดไปเท่าที่ตนปรารถนาจะอ้าปาก ดังคาถาว่า ยาวิจฺฉนฺติ มุขายามํ. ความว่า แม้รูปหนึ่งก็ไม่ทำความหดปาก (สำรวม) ด้วยความเคารพในสงฆ์. บทว่า เยน นีตา ความว่า ถูกการทะเลาะใดนำไปสู่ความเป็นผู้ไม่มียางอายนี้. บทว่า น ตํ วิทู ความว่า พวกเขาย่อมไม่รู้โทษนั้นว่า “การทะเลาะนี้มีโทษเช่นนี้”. යෙ ච තං උපනය්හන්තීති තං අක්කොච්ඡි මන්තිආදිකං ආකාරං යෙ උපනය්හන්ති. සනන්තනොති පොරාණො. บทว่า เย จ ตํ อุปนยฺหนฺติ ความว่า ชนเหล่าใดผูกเวรนั้น คือ อาการมีอาทิว่า (เขาได้ด่าเรา) ดังนี้ไว้. บทว่า สนนฺตโน ความว่า เป็นของเก่า, โบราณ. පරෙති පණ්ඩිතෙ ඨපෙත්වා තතො අඤ්ඤෙ භණ්ඩනකාරකා පරෙ නාම. තෙ එත්ථ සඞ්ඝමජ්ඣෙ කලහං කරොන්තා ‘‘මයං යමාමසෙ උපයමාම නස්සාම සතතං සමිතං මච්චුසන්තිකං ගච්ඡාමා’’ති න ජානන්ති. යෙ ච තත්ථ විජානන්තීති යෙ ච තත්ථ පණ්ඩිතා ‘‘මයං මච්චුනො සමීපං ගච්ඡාමා’’ති විජානන්ති. තතො සම්මන්ති මෙධගාති එවඤ්හි තෙ ජානන්තා යොනිසොමනසිකාරං උප්පාදෙත්වා මෙධගානං කලහානං වූපසමාය පටිපජ්ජන්ති. บทว่า ปเร ความว่า เว้นบัณฑิตทั้งหลายเสีย ชนเหล่าอื่นผู้ก่อการทะเลาะจากบัณฑิตเหล่านั้น ชื่อว่า ปเร (คนอื่น). ชนเหล่านั้นเมื่อกระทำการทะเลาะในท่ามกลางสงฆ์ ณ ที่นี้ ย่อมไม่รู้ว่า “พวกเรากำลังจะตาย กำลังย่อยยับ กำลังไปสู่สำนักของความตายอยู่เป็นนิตย์ เป็นเนืองนิตย์”. บทว่า เย จ ตตฺถ วิชานนฺติ ความว่า และบัณฑิตเหล่าใดในที่นั้นย่อมรู้ว่า “พวกเรากำลังไปสู่สำนักของความตาย”. บทว่า ตโต สมฺมนฺติ เมธคา ความว่า เพราะว่า บัณฑิตเหล่านั้นเมื่อรู้อย่างนี้แล้ว ก่อโยนิโสมนสิการขึ้นแล้ว ย่อมปฏิบัติเพื่อความสงบระงับแห่งการทะเลาะวิวาททั้งหลาย. අට්ඨිච්ඡින්නාති අයං ගාථා ජාතකෙ (ජා. 1.9.16) ආගතා, බ්‍රහ්මදත්තඤ්ච දීඝාවුකුමාරඤ්ච සන්ධාය වුත්තා. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – තෙසම්පි තථා පවත්තවෙරානං හොති සඞ්ගති, කස්මා තුම්හාකං න හොති, යෙසං වො නෙව මාතාපිතූනං අට්ඨීනි ඡින්නානි, න පාණා හටා න ගවාස්සධනානි හටානීති. คาถาว่า อฏฺฐิจฺฉินฺนา นี้ มาในชาดก (ชา. ๑.๙.๑๖) พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงพระเจ้าพรหมทัตและทีฆาวุกุมาร. และนี่คือความหมายในที่นี้: แม้ชนเหล่านั้นผู้มีเวรเป็นไปแล้วอย่างนั้น ก็ยังมีการคบหากันได้ เหตุไรจึงจะไม่มีแก่พวกเธอเล่า ซึ่งพวกเธอนั้น กระดูกของมารดาบิดาก็มิได้ถูกตัด ชีวิตก็มิได้ถูกนำไป โค ม้า และทรัพย์สมบัติก็มิได้ถูกนำไป. සචෙ [Pg.147] ලභෙථාතිආදිගාථා පණ්ඩිතසහායස්ස ච බාලසහායස්ස ච වණ්ණාවණ්ණදීපනත්ථං වුත්තා. අභිභුය්‍ය සබ්බානි පරිස්සයානීති පාකටපරිස්සයෙ ච පටිච්ඡන්නපරිස්සයෙ ච අභිභවිත්වා තෙන සද්ධිං අත්තමනො සතිමා චරෙය්‍යාති. คาถาทั้งหลายมีอาทิว่า สเจ ลเภถ ตรัสไว้เพื่อแสดงคุณและโทษของสหายผู้เป็นบัณฑิตและสหายผู้เป็นพาล. บทว่า อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ ความว่า ครอบงำปริสสัย (อันตราย) ทั้งที่ปรากฏและที่เร้นลับแล้ว พึงเป็นผู้มีใจยินดี มีสติ เที่ยวไปกับสหายนั้น. රාජාව රට්ඨං විජිතන්ති යථා අත්තනො විජිතරට්ඨං මහාජනකරාජා ච අරින්දමමහාරාජා ච පහාය එකකා විචරිංසු, එවං විචරෙය්‍යාති අත්ථො. මාතඞ්ගරඤ්ඤෙව නාගොති මාතඞ්ගො අරඤ්ඤෙ නාගොව. මාතඞ්ගොති හත්ථි වුච්චති. නාගොති මහන්තාධිවචනමෙතං. යථා හි මාතුපොසකො මාතඞ්ගනාගො අරඤ්ඤෙ එකො චරි, න ච පාපානි අකාසි, යථා ච පාලිලෙය්‍යකො, එවං එකො චරෙ, න ච පාපානි කයිරාති වුත්තං හොති. บทว่า ราชา ว รฏฺฐํ วิชิตํ มีความว่า พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนอย่างที่พระเจ้ามหาชนกและพระเจ้าอรินทมะทรงละแว่นแคว้นอันตนชนะแล้ว เที่ยวไปแต่ผู้เดียว. บทว่า มาตงฺครญฺเญว นาโค มีความว่า เหมือนพญาช้างในป่า. บทว่า มาตงฺโค หมายถึงช้าง. บทว่า นาโค เป็นชื่อเรียกสิ่งที่ใหญ่. ความจริง เหมือนอย่างพญาช้างมาตังคะผู้เลี้ยงดูมารดา เที่ยวไปในป่าแต่ผู้เดียว และไม่ได้ทำบาปทั้งหลาย และเหมือนอย่างพญาช้างปาลิเลยยกะ ฉันใด ก็ฉันนั้น พึงเที่ยวไปผู้เดียว และไม่พึงทำบาปทั้งหลาย ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. 238. බාලකලොණකාරගාමොති උපාලිගහපතිස්ස භොගගාමො. තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? ගණෙ කිරස්ස ආදීනවං දිස්වා එකවිහාරිං භික්ඛුං පස්සිතුකාමතා උදපාදි, තස්මා සීතාදීහි පීළිතො උණ්හාදීනි පත්ථයමානො විය උපසඞ්කමි. ධම්මියා කථායාති එකීභාවෙ ආනිසංසප්පටිසංයුත්තාය. යෙන පාචීනවංසදායො, තත්ථ කස්මා උපසඞ්කමි? කලහකාරකෙ කිරස්ස දිට්ඨාදීනවත්තා සමග්ගවාසිනො භික්ඛූ පස්සිතුකාමතා උදපාදි, තස්මා සීතාදීහි පීළිතො උණ්හාදීනි පත්ථයමානො විය තත්ථ උපසඞ්කමි. ආයස්මා ච අනුරුද්ධොතිආදි වුත්තනයමෙව. ๒๓๘. บทว่า พาลกโลณการคาโม คือ หมู่บ้านอันเป็นโภคทรัพย์ของอุบาลีคฤหบดี. บทว่า เตนุปสงฺกมิ ถามว่า เสด็จเข้าไปเฝ้าทำไม? ตอบว่า ได้ยินว่า พระองค์ทรงเห็นโทษในหมู่คณะ ความปรารถนาที่จะพบเห็นภิกษุผู้มีปกติอยู่ผู้เดียวจึงเกิดขึ้น, เพราะเหตุนั้น จึงเสด็จเข้าไปเฝ้า เหมือนผู้ที่ถูกความหนาวเป็นต้นเบียดเบียนแล้ว ปรารถนาความอบอุ่นเป็นต้น. บทว่า ธมฺมิยา กถาย คือ ด้วยถ้อยคำที่ประกอบด้วยอานิสงส์ในความเป็นผู้เดียว. ณ ที่ใดมีป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ชื่อปาจีนวังสะ, ณ ที่นั้น ถามว่า เสด็จเข้าไปเฝ้าทำไม? ตอบว่า ได้ยินว่า เพราะพระองค์ทรงเห็นโทษในพวกที่ก่อการทะเลาะวิวาท ความปรารถนาที่จะพบเห็นภิกษุทั้งหลายผู้มีปกติอยู่ด้วยความสามัคคีจึงเกิดขึ้น, เพราะเหตุนั้น จึงเสด็จเข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น เหมือนผู้ที่ถูกความหนาวเป็นต้นเบียดเบียนแล้ว ปรารถนาความอบอุ่นเป็นต้น. บทว่า อายสฺมา จ อนุรุทฺโธ เป็นต้น มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง. 241. අත්ථි පන වොති පච්ඡිමපුච්ඡාය ලොකුත්තරධම්මං පුච්ඡෙය්‍ය. සො පන ථෙරානං නත්ථි, තස්මා තං පුච්ඡිතුං න යුත්තන්ති පරිකම්මොභාසං පුච්ඡති. ඔභාසඤ්චෙව සඤ්ජානාමාති පරිකම්මොභාසං සඤ්ජානාම. දස්සනඤ්ච රූපානන්ති දිබ්බචක්ඛුනා රූපදස්සනඤ්ච සඤ්ජානාම. තඤ්ච නිමිත්තං නප්පටිවිජ්ඣාමාති තඤ්ච කාරණං න ජානාම, යෙන නො ඔභාසො ච රූපදස්සනඤ්ච අන්තරධායති. ๒๔๑. ด้วยคำถามสุดท้ายว่า อตฺถิ ปน โว พึงตรัสถามถึงโลกุตรธรรม. แต่โลกุตรธรรมนั้นไม่มีแก่พระเถระทั้งหลาย, เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควรที่จะตรัสถามถึงธรรมนั้น ดังนี้แล้ว จึงตรัสถามถึงปริกัมมโอภาส. บทว่า โอภาสญฺเจว สญฺชานาม มีความว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายย่อมรู้ชัดซึ่งปริกัมมโอภาส. บทว่า ทสฺสนญฺจ รูปานํ มีความว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายย่อมรู้ชัดซึ่งการเห็นรูปทั้งหลายด้วยทิพยจักษุด้วย. บทว่า ตญฺจ นิมิตฺตํ นปฺปฏิวิชฺฌาม มีความว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายย่อมไม่รู้ซึ่งเหตุนั้น ที่โอภาสและการเห็นรูปของข้าพระองค์ทั้งหลายหายไป. තං ඛො පන වො අනුරුද්ධා නිමිත්තං පටිවිජ්ඣිතබ්බන්ති තං වො කාරණං ජානිතබ්බං. අහම්පි සුදන්ති අනුරුද්ධා තුම්හෙ කිං න ආළුලෙස්සන්ති, අහම්පි ඉමෙහි එකාදසහි උපක්කිලෙසෙහි ආළුලිතපුබ්බොති දස්සෙතුං ඉමං දෙසනං [Pg.148] ආරභි. විචිකිච්ඡා ඛො මෙතිආදීසු මහාසත්තස්ස ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බචක්ඛුනා නානාවිධානි රූපානි දිස්වා ‘‘ඉදං ඛො කි’’න්ති විචිකිච්ඡා උදපාදි. සමාධි චවීති පරිකම්මසමාධි චවි. ඔභාසොති පරිකම්මොභාසොපි අන්තරධායි, දිබ්බචක්ඛුනාපි රූපං න පස්සි. අමනසිකාරොති රූපානි පස්සතො විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති, ඉදානි කිඤ්චි න මනසිකරිස්සාමීති අමනසිකාරො උදපාදි. บทว่า ตํ โข ปน โว อนุรุทฺธา นิมิตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตพฺพํ มีความว่า ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เหตุนั้น อันเธอทั้งหลายพึงรู้. บทว่า อหมฺปิ สุทํ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มเทศนานี้เพื่อแสดงว่า ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย เหตุไฉนเธอทั้งหลายจักไม่ถูกรบกวนเล่า, แม้เราก็เคยถูกอุปกิเลส ๑๑ ประการเหล่านี้รบกวนมาก่อน. ในบทว่า วิจิกิจฺฉา โข เม เป็นต้น ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่พระมหาสัตว์ ผู้ทรงขยายแสงสว่างแล้วเห็นรูปต่างๆ ด้วยทิพยจักษุว่า 'นี้คืออะไรหนอ'. บทว่า สมาธิ จวิ คือ ปริกัมมสมาธิเคลื่อนไป. บทว่า โอภาโส คือ แม้ปริกัมมโอภาสก็หายไป, แม้ด้วยทิพยจักษุก็ไม่เห็นรูป. บทว่า อมนสิการโร คือ เมื่อทรงเห็นรูปทั้งหลาย ความสงสัยก็เกิดขึ้น, ความไม่ใส่ใจว่า 'บัดนี้ เราจักไม่ใส่ใจสิ่งใด' ได้เกิดขึ้น. ථිනමිද්ධන්ති කිඤ්චි අමනසිකරොන්තස්ස ථිනමිද්ධං උදපාදි. บทว่า ถินมิทฺธํ คือ เมื่อพระองค์ไม่ทรงใส่ใจสิ่งใด ถีนมิทธะได้เกิดขึ้น. ඡම්භිතත්තන්ති හිමවන්තාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දානවරක්ඛසඅජගරාදයො අද්දස, අථස්ස ඡම්භිතත්තං උදපාදි. บทว่า ฉมฺภิตตฺตํ คือ พระองค์ทรงขยายแสงสว่างไปทางทิศหิมพานต์ ได้ทอดพระเนตรเห็นทานพ รากษส งูเหลือม เป็นต้น, ครั้งนั้น ความหวาดเสียวได้เกิดขึ้นแก่พระองค์. උප්පිලන්ති ‘‘මයා දිට්ඨභයං පකතියා ඔලොකියමානං නත්ථි. අදිට්ඨෙ කිං නාම භය’’න්ති චින්තයතො උප්පිලාවිතත්තං උදපාදි. සකිදෙවාති එකපයොගෙනෙව පඤ්ච නිධිකුම්භියොපි පස්සෙය්‍ය. บทว่า อุปฺปิลํ คือ เมื่อพระองค์ทรงดำริว่า 'ภัยที่เราเห็น เมื่อมองดูตามปกติไม่มี. ในสิ่งที่ยังไม่เคยเห็น จะมีภัยชื่ออะไรเล่า' ความฟูใจได้เกิดขึ้น. บทว่า สกิเทว คือ พึงเห็นแม้ขุมทรัพย์ ๕ ขุม ด้วยความพยายามเพียงครั้งเดียว. දුට්ඨුල්ලන්ති මයා වීරියං ගාළ්හං පග්ගහිතං, තෙන මෙ උප්පිලං උප්පන්නන්ති වීරියං සිථිලමකාසි, තතො කායදරථො කායදුට්ඨුල්ලං කායාලසියං උදපාදි. บทว่า ทุฏฺฐุลฺลํ คือ พระองค์ทรงผ่อนความเพียรลง ด้วยทรงดำริว่า 'เราประคองความเพียรไว้มั่นคง, เพราะเหตุนั้น ความฟูใจจึงเกิดขึ้นแก่เรา', จากนั้น ความครั่นคร้ามแห่งกาย ความกระด้างแห่งกาย ความเกียจคร้านแห่งกาย ได้เกิดขึ้น. අච්චාරද්ධවීරියන්ති මම වීරියං සිථිලං කරොතො දුට්ඨුල්ලං උප්පන්නන්ති පුන වීරියං පග්ගණ්හතො අච්චාරද්ධවීරියං උදපාදි. පතමෙය්‍යාති මරෙය්‍ය. บทว่า อจฺจารทฺธวีริยํ คือ เมื่อพระองค์ทรงประคองความเพียรขึ้นอีก ด้วยทรงดำริว่า 'เมื่อเราทำความเพียรให้หย่อน ความกระด้างก็เกิดขึ้น', ความเพียรที่ปรารภเกินไปได้เกิดขึ้น. บทว่า ปตเมยฺย คือ พึงตาย. අතිලීනවීරියන්ති මම වීරියං පග්ගණ්හතො එවං ජාතන්ති පුන වීරියං සිථිලං කරොතො අතිලීනවීරියං උදපාදි. บทว่า อติลีนวีริยํ คือ เมื่อพระองค์ทรงทำความเพียรให้หย่อนลงอีก ด้วยทรงดำริว่า 'เมื่อเราประคองความเพียร สิ่งนี้ได้เกิดขึ้น', ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปได้เกิดขึ้น. අභිජප්පාති දෙවලොකාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දෙවසඞ්ඝං පස්සතො තණ්හා උදපාදි. บทว่า อภิชปฺปา คือ เมื่อพระองค์ทรงขยายแสงสว่างไปทางเทวโลก ทอดพระเนตรเห็นหมู่เทพ ตัณหาได้เกิดขึ้น. නානත්තසඤ්ඤාති මය්හං එකජාතිකං රූපං මනසිකරොන්තස්ස අභිජප්පා උප්පන්නා, නානාවිධරූපං මනසි කරිස්සාමීති කාලෙන දෙවලොකාභිමුඛං කාලෙන මනුස්සලොකාභිමුඛං වඩ්ඪෙත්වා නානාවිධානි රූපානි මනසිකරොතො නානත්තසඤ්ඤා උදපාදි. บทว่า นานตฺตสญฺญา คือ เมื่อพระองค์ทรงดำริว่า 'เมื่อเราใส่ใจรูปชนิดเดียวกัน ตัณหาก็เกิดขึ้น, เราจักใส่ใจรูปต่างๆ' ดังนี้แล้ว ทรงขยายแสงสว่างไปทางเทวโลกบ้าง ไปทางมนุสสโลกบ้างในบางคราว แล้วทรงใส่ใจรูปต่างๆ นานัตตสัญญาได้เกิดขึ้น. අතිනිජ්ඣායිතත්තන්ති මය්හං නානාවිධානි රූපානි මනසිකරොන්තස්ස නානත්තසඤ්ඤා උදපාදි, ඉට්ඨං වා අනිට්ඨං වා එකජාතිකමෙව මනසි කරිස්සාමීති තථා මනසිකරොතො අතිනිජ්ඣායිතත්තං රූපානං උදපාදි. บทว่า อตินิชฺฌายิตตฺตํ คือ เมื่อพระองค์ทรงดำริว่า 'เมื่อเราใส่ใจรูปต่างๆ นานัตตสัญญาก็เกิดขึ้น, เราจักใส่ใจรูปชนิดเดียวกันเท่านั้น ไม่ว่าจะเป็นที่น่าปรารถนาหรือไม่น่าปรารถนาก็ตาม' ดังนี้แล้ว ทรงใส่ใจอย่างนั้น ความเพ่งเล็งในรูปทั้งหลายเกินไปได้เกิดขึ้น. 243. ඔභාසනිමිත්තං [Pg.149] මනසි කරොමීති පරිකම්මොභාසමෙව මනසි කරොමි. න ච රූපානි පස්සාමීති දිබ්බචක්ඛුනා රූපානි න පස්සාමි. රූපනිමිත්තං මනසි කරොමීති දිබ්බචක්ඛුනා විසයරූපමෙව මනසි කරොමි. ๒๔๓. บทว่า โอภาสนิมิตฺตํ มนสิ กโรมิ คือ เราย่อมใส่ใจเฉพาะปริกัมมโอภาสเท่านั้น. บทว่า น จ รูปานิ ปสฺสามิ คือ เราย่อมไม่เห็นรูปทั้งหลายด้วยทิพยจักษุ. บทว่า รูปนิมิตฺตํ มนสิ กโรมิ คือ เราย่อมใส่ใจเฉพาะรูปอันเป็นอารมณ์ด้วยทิพยจักษุเท่านั้น. පරිත්තඤ්චෙව ඔභාසන්ති පරිත්තකට්ඨානෙ ඔභාසං. පරිත්තානි ච රූපානීති පරිත්තකට්ඨානෙ රූපානි. විපරියායෙන දුතියවාරො වෙදිතබ්බො. පරිත්තො සමාධීති පරිත්තකො පරිකම්මොභාසො, ඔභාසපරිත්තතඤ්හි සන්ධාය ඉධ පරිකම්මසමාධි ‘‘පරිත්තො’’ති වුත්තො. පරිත්තං මෙ තස්මිං සමයෙති තස්මිං සමයෙ දිබ්බචක්ඛුපි පරිත්තකං හොති. අප්පමාණවාරෙපි එසෙව නයො. บทว่า ปริตฺตญฺเจว โอภาสํ คือ แสงสว่างในที่เล็กน้อย. บทว่า ปริตฺตานิ จ รูปานิ คือ รูปทั้งหลายในที่เล็กน้อย. พึงทราบวาระที่สองโดยนัยตรงกันข้าม. บทว่า ปริตฺโต สมาธิ คือ ปริกัมมโอภาสอันเล็กน้อย, จริงอยู่ ในที่นี้ ท่านกล่าวปริกัมมสมาธิว่า 'เล็กน้อย' โดยอ้างถึงความเล็กน้อยของโอภาส. บทว่า ปริตฺตํ เม ตสฺมึ สมเย คือ ในสมัยนั้น แม้ทิพยจักษุของข้าพเจ้าก็เล็กน้อย. แม้ในวาระที่ไม่มีประมาณ ก็นัยนี้เช่นกัน. 245. අවිතක්කම්පි විචාරමත්තන්ති පඤ්චකනයෙ දුතියජ්ඣානසමාධිං. අවිතක්කම්පි අවිචාරන්ති චතුක්කනයෙපි පඤ්චකනයෙපි ඣානත්තයසමාධිං. සප්පීතිකන්ති දුකතිකජ්ඣානසමාධිං. නිප්පීතිකන්ති දුකජ්ඣානසමාධිං. සාතසහගතන්ති තිකචතුක්කජ්ඣානසමාධිං. උපෙක්ඛාසහගතන්ති චතුක්කනයෙ චතුත්ථජ්ඣානසමාධිං පඤ්චකනයෙ පඤ්චමජ්ඣානසමාධිං. ๒๔๕. บทว่า อวิตกฺกมฺปิ วิจารมตฺตํ คือ ทุติยฌานสมาธิในปัญจกนัย. บทว่า อวิตกฺกมฺปิ อวิจารํ คือ สมาธิอันเป็นที่รวมแห่งฌาน ๓ ทั้งในจตุกกนัยและปัญจกนัย. บทว่า สปฺปีติกํ คือ ทุติยฌานสมาธิและตติยฌานสมาธิ. บทว่า นิปฺปีติกํ คือ สมาธิอันเป็นที่รวมแห่งฌาน ๒. บทว่า สาตสหคตํ คือ ตติยฌานสมาธิและจตุตถฌานสมาธิ. บทว่า อุเปกฺขาสหคตํ คือ จตุตถฌานสมาธิในจตุกกนัย, ปัญจมฌานสมาธิในปัญจกนัย. කදා පන භගවා ඉමං තිවිධං සමාධිං භාවෙති? මහාබොධිමූලෙ නිසින්නො පච්ඡිමයාමෙ. භගවතො හි පඨමමග්ගො පඨමජ්ඣානිකො අහොසි, දුතියාදයො දුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානිකා. පඤ්චකනයෙ පඤ්චමජ්ඣානස්ස මග්ගො නත්ථීති සො ලොකියො අහොසීති ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං සන්ධායෙතං වුත්තං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ก็พระผู้มีพระภาคทรงเจริญสมาธิ ๓ อย่างนี้เมื่อไร? (พระองค์) ประทับนั่ง ณ โคนต้นมหาโพธิ์ (ทรงเจริญสมาธิ) ในปัจฉิมยาม จริงอยู่ ปฐมมรรคของพระผู้มีพระภาคเป็นไปกับด้วยปฐมฌาน, มรรคที่ ๒ เป็นต้นไป เป็นไปกับด้วยทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน ในปัญจกนัย มรรคที่เป็นไปกับด้วยปัญจมฌานไม่มี ดังนั้น มรรคนั้นจึงเป็นโลกิยะ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำนี้โดยทรงหมายถึงโลกิยมรรคและโลกุตตรมรรคที่ระคนกัน ส่วนที่เหลือ ตื้นทั้งนั้นในทุกแห่ง පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี උපක්කිලෙසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอุปักกิเลสสูตร จบแล้ว 9. බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาพาลบัณฑิตสูตร 246. එවං මෙ සුතන්ති බාලපණ්ඩිතසුත්තං. තත්ථ බාලලක්ඛණානීති බාලො අයන්ති එතෙහි ලක්ඛියති ඤායතීති බාලලක්ඛණානි. තානෙව තස්ස සඤ්ජානනකාරණානීති බාලනිමිත්තානි. බාලස්ස අපදානානීති බාලාපදානානි[Pg.150]. දුච්චින්තිතචින්තීති චින්තයන්තො අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදමිච්ඡාදස්සනවසෙන දුච්චින්තිතමෙව චින්තෙති. දුබ්භාසිතභාසීති භාසමානොපි මුසාවාදාදිභෙදං දුබ්භාසිතමෙව භාසති. දුක්කටකම්මකාරීති කරොන්තොපි පාණාතිපාතාදිවසෙන දුක්කටකම්මමෙව කරොති. තත්‍ර චෙති යත්ථ නිසින්නො, තස්සං පරිසති. තජ්ජං තස්සාරුප්පන්ති තජ්ජාතිකං තදනුච්ඡවිකං, පඤ්චන්නං වෙරානං දිට්ඨධම්මකසම්පරායිකආදීනවප්පටිසංයුත්තන්ති අධිප්පායො. තත්‍රාති තාය කථාය කච්ඡමානාය. බාලන්තිආදීනි සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනං. ๒๔๖. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น ชื่อว่า พาลบัณฑิตสูตร ในพาลบัณฑิตสูตรนั้น บทว่า พาลลักขณานิ ความว่า บุคคลย่อมถูกกำหนดรู้ ย่อมถูกรู้ด้วยลักษณะเหล่านี้ว่า ผู้นี้เป็นพาล เพราะเหตุนั้น ลักษณะเหล่านี้จึงชื่อว่า พาลลักษณะ ลักษณะเหล่านั้นนั่นแหละ เป็นเหตุให้รู้คนพาลนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า พาลนิมิต เป็นเหตุแห่งคนพาล เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า พาลาปทาน บทว่า ผู้คิดแต่ความคิดชั่ว ความว่า เมื่อคิด ย่อมคิดแต่ความคิดชั่วโดยอำนาจแห่งอภิชฌา พยาบาท และมิจฉาทิฏฐิเท่านั้น บทว่า ผู้กล่าวแต่วาจาชั่ว ความว่า แม้เมื่อกล่าว ก็ย่อมกล่าวแต่วาจาชั่ว มีมุสาวาทเป็นต้นเท่านั้น บทว่า ผู้ทำแต่กรรมชั่ว ความว่า แม้เมื่อทำ ก็ย่อมทำแต่กรรมชั่วโดยอำนาจแห่งปาณาติบาตเป็นต้นเท่านั้น บทว่า ตตฺร จ ความว่า ในบริษัทใดที่ตนนั่งอยู่ ในบริษัทนั้น บทว่า ตชฺชํ ตสฺสารุปฺปํ ความว่า เป็นเรื่องชนิดนั้น สมควรแก่คนพาลนั้น คือ เป็นเรื่องที่ประกอบด้วยโทษในปัจจุบันและสัมปรายภพของเวร ๕ ประการ นี้เป็นอธิบาย บทว่า ตตฺรา ความว่า เมื่อเรื่องนั้นกำลังถูกกล่าวอยู่ บทว่า พาลํ เป็นต้น เป็นอุปโยควิภัตติ ในอรรถแห่งสามีวิภัตติ 248. ඔලම්බන්තීති උපට්ඨහන්ති. සෙසපදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං, ඔලම්බනාදිආකාරෙන හි තානි උපට්ඨහන්ති, තස්මා එවං වුත්තං. පථවියා ඔලම්බන්තීති පථවිතලෙ පත්ථරන්ති. සෙසපදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං. පත්ථරණාකාරොයෙව හෙස. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, බාලස්සාති තස්මිං උපට්ඨානාකාරෙ ආපාථගතෙ බාලස්ස එවං හොති. ๒๔๘. บทว่า โอลมฺพนฺติ แปลว่า ย่อมปรากฏ บทที่เหลืออีก ๒ บท เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นแหละ จริงอยู่ กรรมเหล่านั้นย่อมปรากฏโดยอาการมีการห้อยลงเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้อย่างนี้ บทว่า ปถวิยา โอลมฺพนฺติ แปลว่า ย่อมแผ่ไปบนพื้นดิน บทที่เหลืออีก ๒ บท เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นแหละ เพราะภูเขานี้มีอาการแผ่ไปนั่นเอง บทว่า ตตฺร ภิกฺขเว พาลสฺส ความว่า เมื่อกรรมนิมิตนั้นปรากฏโดยอาการที่ปรากฏ คนพาลนั้นย่อมมีความคิดอย่างนี้ 249. එතදවොචාති අනුසන්ධිකුසලො භික්ඛු ‘‘නිරයස්ස උපමා කාතුං න සක්කා’’ති න භගවා වදති, ‘‘න සුකරා’’ති පන වදති, න සුකරං පන සක්කා හොති කාතුං, හන්දාහං දසබලං උපමං කාරාපෙමීති චින්තෙත්වා එතං ‘‘සක්කා, භන්තෙ’’ති වචනං අවොච. හනෙය්‍යුන්ති විනිවිජ්ඣිත්වා ගමනවසෙන යථා එකස්මිං ඨානෙ ද්වෙ පහාරා නිපතන්ති, එවං හනෙය්‍යුං. තෙනස්ස ද්වෙ වණමුඛසතානි හොන්ති. ඉතො උත්තරිපි එසෙව නයො. ๒๔๙. บทว่า เอตทโวจ ความว่า ภิกษุผู้ฉลาดในการเชื่อมความ คิดว่า "พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสว่า 'อุปมาแห่งนรกทำไม่ได้' แต่ตรัสว่า 'ทำได้ไม่ใช่ง่าย' ส่วนสิ่งที่ทำได้ไม่ใช่ง่ายนั้นย่อมอาจทำได้ เอาล่ะ เราจะทูลให้พระทศพลทรงกระทำอุปมา" ดังนี้แล้ว จึงได้กราบทูลคำนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาจทำได้" บทว่า หเนยฺยุํ ความว่า พึงแทงทะลุแล้วแทงไปโดยอาการที่การประหาร ๒ ครั้งตกไปในที่แห่งเดียวกัน ด้วยเหตุนั้น เขาย่อมมีปากแผล ๒๐๐ แห่ง แม้ในข้อความต่อไปจากนี้ ก็นัยนี้เช่นกัน 250. පාණිමත්තන්ති අන්තොමුට්ඨියං ඨපනමත්තං. සඞ්ඛම්පි න උපෙතීති ගණනමත්තම්පි න ගච්ඡති. කලභාගම්පීති සතිමං කලං සහස්සිමං කලං සතසහස්සිමං වා කලං උපගච්ඡතීතිපි වත්තබ්බතං න උපෙති. උපනිධම්පීති උපනික්ඛෙපනමත්තම්පි න උපෙති, ඔලොකෙන්තස්ස ඔලොකිතමත්තම්පි නත්ථි. තත්තං අයොඛිලන්ති තිගාවුතං අත්තභාවං සම්පජ්ජලිතාය ලොහපථවියා උත්තානකං නිපජ්ජාපෙත්වා තස්ස දක්ඛිණහත්ථෙ තාලප්පමාණං අයසූලං පවෙසෙන්ති, තථා වාමහත්ථාදීසු. යථා ච උත්තානකං නිපජ්ජාපෙත්වා, එවං උරෙනපි දක්ඛිණපස්සෙනපි වාමපස්සෙනපි නිපජ්ජාපෙත්වා තං කම්මකාරණං කරොන්තියෙව. සංවෙසෙත්වාති සම්පජ්ජලිතාය ලොහපථවියා තිගාවුතං අත්තභාවං නිපජ්ජාපෙත්වා. කුඨාරීහීති මහතීහි ගෙහස්ස එකපක්ඛඡදනමත්තාහි කුඨාරීහි තච්ඡන්ති. ලොහිතං නදී හුත්වා සන්දති, ලොහපථවිතො ජාලා උට්ඨහිත්වා තච්ඡිතට්ඨානං ගණ්හන්ති. මහාදුක්ඛං උප්පජ්ජති, තච්ඡන්තා [Pg.151] පන සුත්තාහතං කරිත්වා දාරූ විය අට්ඨංසම්පි ඡළංසම්පි කරොන්ති. වාසීහීති මහාසුප්පපමාණාහි වාසීහි. තාහි තච්ඡන්තා තචතො යාව අට්ඨීනි සණිකං තච්ඡන්ති, තච්ඡිතං තච්ඡිතං පටිපාකතිකං හොති. රථෙ යොජෙත්වාති සද්ධිං යුගයොත්තපඤ්චරචක්කකුබ්බරපාචනෙහි සබ්බතො සම්පජ්ජලිතෙ රථෙ යොජෙත්වා. මහන්තන්ති මහාකූටාගාරප්පමාණං. ආරොපෙන්තීති සම්පජ්ජලිතෙහි අයමුග්ගරෙහි පොථෙන්තා ආරොපෙන්ති. සකිම්පි උද්ධන්ති සුපක්කුථිතාය උක්ඛලියා පක්ඛිත්තතණ්ඩුලා විය උද්ධං අධො තිරියඤ්ච ගච්ඡති. ๒๕๐. บทว่า ปาณิมตฺตํ คือ ขนาดที่วางไว้ในกำมือได้ บทว่า สงฺขมฺปิ น อุเปติ คือ แม้เพียงการนับก็ไม่ถึง บทว่า กลภาคมฺปิ คือ ไม่ถึงความที่จะพึงกล่าวได้ว่า เข้าถึงส่วนที่ ๑๐๐ ส่วนที่ ๑,๐๐๐ หรือส่วนที่ ๑๐๐,๐๐๐ บทว่า อุปนิธมฺปิ คือ แม้เพียงการนำมาเทียบเคียงก็ไม่ถึง, แม้เพียงการมองของผู้ที่มองอยู่ก็ไม่มี บทว่า ตตฺตํ อโยขิลํ ความว่า (นายนิรยบาล) ให้สัตว์นรกมีอัตภาพ ๓ คาวุต นอนหงายบนแผ่นดินเหล็กที่ลุกโชน แล้วตอกหลาวเหล็กขนาดเท่าลำตาลเข้าไปที่มือขวาของเขา และทำเช่นเดียวกันที่มือซ้ายเป็นต้น และให้เขานอนหงายฉันใด ก็ให้เขานอนคว่ำ นอนตะแคงขวา และนอนตะแคงซ้าย แล้วกระทำการลงโทษนั้นฉันนั้นเหมือนกัน บทว่า สํเวเสตฺวา คือ ให้สัตว์นรกมีอัตภาพ ๓ คาวุต นอนลงบนแผ่นดินเหล็กที่ลุกโชน บทว่า กุฐารีหิ คือ (นายนิรยบาล) ย่อมถากด้วยขวานขนาดใหญ่ ขนาดเท่ากับหลังคาเรือนข้างหนึ่ง โลหิตกลายเป็นแม่น้ำไหลไป, เปลวไฟลุกขึ้นจากแผ่นดินเหล็กจับเอาที่ที่ถูกถาก ทุกข์ใหญ่หลวงย่อมเกิดขึ้น, ก็เมื่อถากอยู่ (นายนิรยบาล) ย่อมทำให้เป็น ๘ เหลี่ยมบ้าง ๑๖ เหลี่ยมบ้าง เหมือนไม้ที่ถูกดีดด้วยเส้นเชือก บทว่า วาสีหิ คือ ด้วยสิ่วขนาดเท่ากระด้งใหญ่ เมื่อถากด้วยสิ่วเหล่านั้น ย่อมถากช้าๆ ตั้งแต่หนังจนถึงกระดูก, ที่ที่ถูกถากแล้วๆ ก็กลับเป็นปกติ บทว่า รเถ โยเชตฺวา คือ เทียมเข้ากับรถที่ลุกโชนโดยทั่วพร้อมกับแอก เชือกเทียมแอก กงล้อ ประทุน และปฏัก บทว่า มหนฺตํ คือ ขนาดเท่าเรือนยอดใหญ่ บทว่า อาโรเปนฺติ คือ (นายนิรยบาล) ทุบตีด้วยค้อนเหล็กที่ลุกโชนแล้วให้ขึ้นไป บทว่า สกิมฺปิ อุทฺธํ คือ ย่อมลอยขึ้นเบื้องบน ลงเบื้องล่าง และไปทางขวาง เหมือนเมล็ดข้าวสารที่ใส่ลงในหม้อที่เดือดพล่าน භාගසො මිතොති භාගෙ ඨපෙත්වා ඨපෙත්වා විභත්තො. පරියන්තොති පරික්ඛිත්තො. අයසාති උපරි අයපට්ටෙන ඡාදිතො. บทว่า ภาคะโส มิโต คือ แบ่งเป็นส่วนๆ ไว้ บทว่า ปริยนฺโต คือ ล้อมรอบ บทว่า อยสา คือ ข้างบนมุงด้วยแผ่นเหล็ก සමන්තා යොජනසතං ඵරිත්වා තිට්ඨතීති එවං ඵරිත්වා තිට්ඨති, යථා සමන්තා යොජනසතෙ ඨානෙ ඨත්වා ඔලොකෙන්තස්ස අක්ඛීනි යමකගොළකා විය නික්ඛමන්ති. บทว่า สมนฺตา โยชนสตํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ ความว่า แผ่ไปตั้งอยู่โดยประการที่เมื่อบุคคลยืนอยู่ในที่ไกล ๑๐๐ โยชน์โดยรอบแล้วมองดู นัยน์ตาทั้งสองย่อมถลนออกมาเหมือนลูกดิ่งคู่ න සුකරා අක්ඛානෙන පාපුණිතුන්ති නිරයො නාම එවම්පි දුක්ඛො එවම්පි දුක්ඛොති වස්සසතං වස්සසහස්සං කථෙන්තෙනාපි මත්ථකං පාපෙත්වා කථෙතුං න සුකරාති අත්ථො. บทว่า น สุกรา อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ ความว่า นรกชื่อว่าเป็นทุกข์อย่างนี้บ้าง เป็นทุกข์อย่างนี้บ้าง แม้ผู้ที่กล่าวอยู่ตลอดร้อยปี ตลอดพันปี ก็ไม่สามารถกล่าวให้ถึงที่สุดได้ง่าย 251. දන්තුල්ලෙහකන්ති දන්තෙහි උල්ලෙහිත්වා, ලුඤ්චිත්වාති වුත්තං හොති. රසාදොති රසගෙධෙන පරිභුත්තරසො. ๒๕๑. บทว่า ทนฺตุลฺเลหกํ ความว่า ใช้ฟันเลาะแล้วฉีกกิน บทว่า รสาโท คือ ผู้มีรสที่เคยบริโภคแล้วด้วยความอยากในรส 252. අඤ්ඤමඤ්ඤඛාදිකාති අඤ්ඤමඤ්ඤඛාදනං. ๒๕๒. บทว่า อญฺญมญฺญขาทิกา คือ การกินซึ่งกันและกัน දුබ්බණ්ණොති දුරූපො. දුද්දසිකොති දාරකානං භයාපනත්ථං කතයක්ඛො විය දුද්දසො. ඔකොටිමකොති ලකුණ්ඩකො පවිට්ඨගීවො මහොදරො. කාණොති එකක්ඛිකාණො වා උභයක්ඛිකාණො වා. කුණීති එකහත්ථකුණී වා උභයහත්ථකුණී වා. පක්ඛහතොති පීඨසප්පී. සො කායෙනාති ඉදමස්ස දුක්ඛානුපබන්ධදස්සනත්ථං ආරද්ධං. บทว่า ทุพฺพณฺโณ คือ มีรูปไม่งาม บทว่า ทุทฺทสิโก คือ ดูได้ยาก เหมือนยักษ์ที่ทำขึ้นเพื่อขู่เด็ก บทว่า โอโกฏิมโก คือ เตี้ย คอจม ท้องใหญ่ บทว่า กาโณ คือ ตาบอดข้างเดียว หรือตาบอดสองข้าง บทว่า กุณี คือ มือด้วนข้างเดียว หรือมือด้วนสองข้าง บทว่า ปกฺขหโต คือ ง่อยเปลี้ย บทว่า โส กาเยน เป็นต้น พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเพื่อแสดงความสืบต่อแห่งทุกข์ของเขา කලිග්ගහෙනාති පරාජයෙන. අධිබන්ධං නිගච්ඡෙය්‍යාති යස්මා බහුං ජිතො සබ්බසාපතෙය්‍යම්පිස්ස නප්පහොති, තස්මා අත්තනාපි බන්ධං නිගච්ඡෙය්‍ය. කෙවලා පරිපූරා බාලභූමීති බාලො තීණි දුච්චරිතානි පූරෙත්වා [Pg.152] නිරයෙ නිබ්බත්තති, තත්ථ පක්කාවසෙසෙන මනුස්සත්තං ආගතො පඤ්චසු නීචකුලෙසු නිබ්බත්තිත්වා පුන තීණි දුච්චරිතානි පූරෙත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තතීති අයං සකලා පරිපුණ්ණා බාලභූමි. คำว่า กลิคฺคเหน คือ เพราะความพ่ายแพ้. คำว่า อธิพนฺธํ นิคจฺเฉยฺย คือ เพราะเหตุที่ทรัพย์สมบัติทั้งหมดของผู้แพ้พนันเป็นอันมากก็ยังไม่เพียงพอ ฉะนั้น เขาจึงพึงถึงซึ่งการจองจำแม้ด้วยตนเอง. คำว่า เกวลา ปริปูรา พาลภูมิ คือ คนพาลทำทุจริต ๓ ให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบังเกิดในนรก ครั้นมาสู่ความเป็นมนุษย์ด้วยเศษกรรมที่เหลือในนรกนั้นแล้ว ก็บังเกิดในตระกูลต่ำ ๕ ตระกูล แล้วทำทุจริต ๓ ให้บริบูรณ์อีก ย่อมบังเกิดในนรก (อีก) ดังนี้ นี้คือพาลภูมิที่บริบูรณ์โดยสิ้นเชิง. 253. පණ්ඩිතලක්ඛණානීතිආදි වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. සුචින්තිතචින්තීතිආදීනි චෙත්ථ මනොසුචරිතාදීනං වසෙන යොජෙතබ්බානි. ๒๕๓. พึงทราบความมีอาทิว่า ปณฺฑิตลกฺขณานิ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. อนึ่ง ในปัณฑิตปักษ์นี้ พึงประกอบบทมีอาทิว่า สุจินฺติตจินฺตี ตามนัยแห่งมโนสุจริตเป็นต้น. චක්කරතනවණ්ණනා พรรณนาจักรรัตนะ 256. සීසං න්හාතස්සාති සීසෙන සද්ධිං ගන්ධොදකෙන න්හාතස්ස. උපොසථිකස්සාති සමාදින්නඋපොසථඞ්ගස්ස. උපරිපාසාදවරගතස්සාති පාසාදවරස්ස උපරි ගතස්ස සුභොජනං භුඤ්ජිත්වා පාසාදවරස්ස උපරි මහාතලෙ සිරීගබ්භං පවිසිත්වා සීලානි ආවජ්ජන්තස්ස. තදා කිර රාජා පාතොව සතසහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා මහාදානං දත්වා පුනපි සොළසහි ගන්ධොදකඝටෙහි සීසං න්හායිත්වා කතපාතරාසො සුද්ධං උත්තරාසඞ්ගං එකංසං කත්වා උපරිපාසාදස්ස සිරීසයනෙ පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නො අත්තනො දානමයපුඤ්ඤසමුදයං ආවජ්ජෙත්වා නිසීදති, අයං සබ්බචක්කවත්තීනං ධම්මතා. ๒๕๖. คำว่า สีสํ นฺหาตสฺส คือ ผู้สรงสนานด้วยน้ำหอมพร้อมทั้งพระเศียร. คำว่า อุโปสถิกสฺส คือ ผู้มีองค์อุโบสถที่สมาทานแล้ว. คำว่า อุปริปาสาทวรคตสฺส คือ ผู้เสด็จขึ้นไปเบื้องบนปราสาทอันประเสริฐ เสวยโภชนะอันดีแล้ว เสด็จเข้าไปสู่สิริคัพภ์ ณ พื้นมหาดลเบื้องบนปราสาทอันประเสริฐ ทรงพิจารณาศีลอยู่. ได้ยินว่า ในกาลนั้น พระราชาทรงสละทรัพย์หนึ่งแสนในเวลาเช้าทีเดียว ทรงให้มหาทานแล้ว สรงสนานพระเศียรด้วยหม้อน้ำหอม ๑๖ หม้ออีก ทรงทำภัตกิจเวลาเช้าแล้ว ทรงทำผ้าอุตตราสงค์อันบริสุทธิ์เฉวียงพระอังสาข้างหนึ่งแล้ว ประทับนั่งขัดสมาธิบนสิริไสยาสน์ ณ เบื้องบนปราสาท ทรงพิจารณาถึงกองบุญอันสำเร็จด้วยทานของพระองค์แล้วประทับอยู่ นี้เป็นธรรมดาของพระเจ้าจักรพรรดิทั้งปวง. තෙසං තං ආවජ්ජන්තානංයෙව වුත්තප්පකාරපුඤ්ඤකම්මපච්චයං උතුසමුට්ඨානං නීලමණිසඞ්ඝාටසදිසං පාචීනසමුද්දජලතලං ඡින්දමානං විය ආකාසං අලඞ්කුරුමානං විය දිබ්බං චක්කරතනං පාතුභවති. තයිදං දිබ්බානුභාවයුත්තත්තා දිබ්බන්ති වුත්තං. සහස්සං අස්ස අරානන්ති සහස්සාරං. සහ නෙමියා සහ නාභියා චාති සනෙමිකං සනාභිකං. සබ්බෙහි ආකාරෙහි පරිපූරන්ති සබ්බාකාරපරිපූරං. เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิเหล่านั้นทรงพิจารณาถึงกองบุญนั้นอยู่นั่นเทียว จักรรัตนะอันเป็นทิพย์ มีบุญกรรมที่กล่าวแล้วเป็นปัจจัย เป็นอุตุสมุฏฐาน ดุจก้อนแก้วมณีสีเขียว ประหนึ่งตัดพื้นน้ำแห่งสมุทรด้านทิศตะวันออก ประหนึ่งประดับท้องฟ้า ก็ปรากฏขึ้น. จักรรัตนะนั้น ท่านเรียกว่า ทิพย์ เพราะประกอบด้วยอานุภาพทิพย์. ชื่อว่า สหัสสาระ เพราะมีกำพันหนึ่ง. ชื่อว่า สเนมิกะ และ สนาภิกะ เพราะเป็นไปพร้อมกับกงและดุม. ชื่อว่า สัพพการปริปูระ เพราะบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง. තත්ථ චක්කඤ්ච තං රතිජනනට්ඨෙන රතනඤ්චාති චක්කරතනං. යාය පන තං නාභියා ‘‘සනාභික’’න්ති වුත්තං, සා ඉන්දනීලමණිමයා හොති. මජ්ඣෙ පනස්සා රජතමයා පනාළි, යාය සුද්ධසිනිද්ධදන්තපන්තියා හසමානං විය විරොචති. මජ්ඣෙ ඡිද්දෙන විය චන්දමණ්ඩලෙන උභොසුපි බාහිරන්තෙසු රජතපට්ටෙන කතපරික්ඛෙපො හොති. තෙසු පනස්සා නාභිපනාළි පරික්ඛෙපපට්ටෙසු යුත්තට්ඨානෙ පරිච්ඡෙදලෙඛා සුවිභත්තාව හුත්වා පඤ්ඤායන්ති. අයං තාවස්ස නාභියා සබ්බාකාරපරිපූරතා. ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า จักรรัตนะ เพราะเป็นทั้งจักรและเป็นรัตนะโดยอรรถว่ายังความยินดีให้เกิด. อนึ่ง จักรรัตนะนั้น ท่านเรียกว่า 'สนาภิกะ' ด้วยดุมใด ดุมนั้นสำเร็จด้วยแก้วอินทนิล. อนึ่ง ในท่ามกลางดุมนั้นมีท่อสำเร็จด้วยเงิน ซึ่งงดงามประหนึ่งยิ้มอยู่ด้วยแนวฟันอันบริสุทธิ์เกลี้ยงเกลา. มีปริมณฑลที่ทำด้วยแผ่นเงินที่ขอบนอกทั้งสองข้าง ประหนึ่งปริมณฑลแห่งดวงจันทร์ที่เจาะไว้ตรงกลาง. อนึ่ง ในแผ่นปริมณฑลแห่งท่อดุมของจักรรัตนะนั้น มีรอยขีดกำหนดในที่อันควร ปรากฏเป็นส่วนๆ อย่างดี. นี้เป็นความบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงแห่งดุมของจักรรัตนะนั้นก่อน. යෙහි [Pg.153] පන තං අරෙහි ‘‘සහස්සාර’’න්ති වුත්තං, තෙ සත්තරතනමයා සූරියරස්මියො විය පභාසම්පන්නා හොන්ති. තෙසම්පි ඝටමණිකපරිච්ඡෙදලෙඛාදීනි සුවිභත්තානෙව පඤ්ඤායන්ති. අයමස්ස අරානං සබ්බාකාරපරිපූරතා. อนึ่ง จักรรัตนะนั้น ท่านเรียกว่า 'สหัสสาระ' ด้วยกำเหล่าใด กำเหล่านั้นสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ ถึงพร้อมด้วยรัศมีประหนึ่งรัศมีพระอาทิตย์. แม้ของกำเหล่านั้น รอยขีดกำหนดรูปหม้อและแก้วมณีเป็นต้น ก็ปรากฏเป็นส่วนๆ อย่างดี. นี้เป็นความบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงแห่งกำของจักรรัตนะนั้น. යාය පන තං නෙමියා සහ ‘‘සනෙමික’’න්ති වුත්තං, සා බාලසූරියරස්මිකලාපසිරිං අවහසමානා විය සුරත්තසුද්ධසිනිද්ධපවාළමයා හොති. සන්ධීසු පනස්සා සඤ්ඣාරාගසස්සිරිකරත්තජම්බොනදපට්ටා වට්ටපරිච්ඡෙදලෙඛා ච සුවිභත්තා පඤ්ඤායන්ති. අයමස්ස නෙමියා සබ්බාකාරපරිපූරතා. อนึ่ง จักรรัตนะนั้น ท่านเรียกว่า 'สเนมิกะ' พร้อมกับกงใด กงนั้นสำเร็จด้วยปะการังสีแดงสด บริสุทธิ์ เกลี้ยงเกลา ประหนึ่งเยาะเย้ยสิริแห่งกลุ่มรัศมีของดวงอาทิตย์อ่อน. อนึ่ง ที่รอยต่อของกงนั้น แผ่นทองชมพูนุทสีแดงมีสิริดุจสีแห่งเวลาเย็น และรอยขีดกำหนดวงกลม ก็ปรากฏเป็นส่วนๆ อย่างดี. นี้เป็นความบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงแห่งกงของจักรรัตนะนั้น. නෙමිමණ්ඩලපිට්ඨියං පනස්ස දසන්නං දසන්නං අරානමන්තරෙ ධමනවංසො විය අන්තොසුසිරො ඡිද්දමණ්ඩලචිත්තො වාතගාහී පවාළදණ්ඩො හොති, යස්ස වාතෙන පහරිතස්ස සුකුසලසමන්නාහතස්ස පඤ්චඞ්ගිකතූරියස්ස විය සද්දො වග්ගු ච රජනීයො ච කමනීයො ච හොති. තස්ස ඛො පන පවාළදණ්ඩස්ස උපරි සෙතච්ඡත්තං, උභොසු පස්සෙසු සමොසරිතකුසුමදාමපන්තියොති එවං සමොසරිතකුසුමදාමපන්තිසතද්වයපරිවාරෙන සෙතච්ඡත්තසතධාරිනා පවාළදණ්ඩසතෙන සමුපසොභිතනෙමිපරික්ඛෙපස්ස ද්වින්නම්පි නාභිපනාළීනං අන්තො ද්වෙ සීහමුඛානි හොන්ති, යෙහි තාලක්ඛන්ධප්පමාණා පුණ්ණචන්දකිරණකලාපසස්සිරිකා තරුණරවිසමානරත්තකම්බලගෙණ්ඩුකපරියන්තා ආකාසගඞ්ගාගතිසොභං අභිභවමානා විය ද්වෙ මුත්තකලාපා ඔලම්බන්ති, යෙහි චක්කරතනෙන සද්ධිං ආකාසෙ සම්පරිවත්තමානෙහි තීණි චක්කානි එකතො පරිවත්තන්තානි විය ඛායන්ති. අයමස්ස සබ්බසො සබ්බාකාරපරිපූරතා. อนึ่ง ที่พื้นปริมณฑลแห่งกงของจักรรัตนะนั้น ในระหว่างกำทุกๆ ๑๐ กำ มีก้านปะการังสำหรับรับลม เป็นโพรงข้างใน วิจิตรด้วยวงกลมมีช่อง ประหนึ่งลำไม้ไผ่สำหรับสูบลม ซึ่งเมื่อถูกลมพัดแล้ว มีเสียงไพเราะ น่ารื่นรมย์ และน่าใคร่ ประหนึ่งดนตรีเครื่องห้าที่ผู้ชำนาญดีประโคมแล้ว. ก็แล เบื้องบนก้านปะการังนั้นมีเศวตฉัตร ที่ข้างทั้งสองมีแถวพวงดอกไม้ที่ห้อยลงมา ดังนี้ ปริมณฑลแห่งกงอันงดงามยิ่งด้วยก้านปะการังร้อยก้านซึ่งทรงไว้ซึ่งเศวตฉัตรหนึ่งร้อย อันแวดล้อมด้วยแถวพวงดอกไม้ที่ห้อยลงมาสองร้อยแถวอย่างนี้ ภายในท่อดุมทั้งสองมีหน้าสิงห์สองหน้า ซึ่งพวงไข่มุกสองพวง มีขนาดเท่าลำตาล มีสิริดุจกลุ่มรัศมีพระจันทร์วันเพ็ญ มีขั้วกัมพลสีแดงดุจดวงอาทิตย์อ่อนเป็นที่สุด ประหนึ่งครอบงำความงามแห่งการโคจรของคงคาในอากาศ ห้อยย้อยลงมา ซึ่งเมื่อหมุนไปพร้อมกับจักรรัตนะในอากาศ ย่อมปรากฏประหนึ่งจักรสามวงหมุนไปพร้อมกัน. นี้เป็นความบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงโดยทุกประการแห่งจักรรัตนะนั้น. තං පනෙතං එවං සබ්බාකාරපරිපූරං පකතියා සායමාසභත්තං භුඤ්ජිත්වා අත්තනො අත්තනො ඝරද්වාරෙ පඤ්ඤත්තාසනෙසු නිසීදිත්වා පවත්තකථාසල්ලාපෙසු මනුස්සෙසු වීථිචතුක්කාදීසු කීළමානෙ දාරකජනෙ නාතිඋච්චෙන නාතිනීචෙන වනසණ්ඩමත්ථකාසන්නෙන ආකාසප්පදෙසෙන උපසොභයමානං විය රුක්ඛසාඛග්ගානි, ද්වාදසයොජනතො පට්ඨාය සුය්‍යමානෙන මධුරස්සරෙන සත්තානං සොතානි ඔධාපයමානං යොජනතො පට්ඨාය නානප්පභාසමුදයසමුජ්ජලෙන වණ්ණෙන නයනානි සමාකඩ්ඪන්තං [Pg.154] රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස පුඤ්ඤානුභාවං උග්ඝොසයන්තං විය රාජධානිඅභිමුඛං ආගච්ඡති. ก็จักรรัตนะนั้น ซึ่งบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงอย่างนี้ เมื่อพวกมนุษย์บริโภคภัตตาหารเย็นตามปกติแล้ว นั่งบนอาสนะที่ปูไว้ที่ประตูเรือนของตนๆ สนทนาปราศรัยกันอยู่ และเมื่อพวกเด็กๆ เล่นกันอยู่ที่ทางสี่แพร่งเป็นต้น ประหนึ่งประดับยอดกิ่งไม้ให้งดงามด้วยส่วนแห่งอากาศที่ไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป ใกล้กับยอดหมู่ไม้ ยังโสตประสาทของสัตว์ทั้งหลายให้ตั้งใจฟังด้วยเสียงอันไพเราะที่ได้ยินจำเริญมาแต่ระยะ ๑๒ โยชน์ ดึงดูดนัยน์ตาด้วยวรรณะอันรุ่งเรืองด้วยกลุ่มรัศมีต่างๆ จำเริญมาแต่ระยะ ๑ โยชน์ ประหนึ่งประกาศปุญญานุภาพของพระเจ้าจักรพรรดิ มุ่งหน้าสู่ราชธานีมา. අථ තස්ස චක්කරතනස්ස සද්දස්සවනෙනෙව ‘‘කුතො නු ඛො, කස්ස නු ඛො අයං සද්දො’’ති ආවජ්ජිතහදයානං පුරත්ථිමදිසං ඔලොකයමානානං තෙසං මනුස්සානං අඤ්ඤතරො අඤ්ඤතරං එවමාහ – ‘‘පස්ස භො අච්ඡරියං, අයං පුණ්ණචන්දො පුබ්බෙ එකො උග්ගච්ඡති, අජ්ජ පන අත්තදුතියො උග්ගතො, එතඤ්හි රාජහංසමිථුනං විය පුණ්ණචන්දමිථුනං පුබ්බාපරියෙන ගගනතලං අභිලඞ්ඝතී’’ති. තමඤ්ඤො ආහ – ‘‘කිං කථෙසි සම්ම කහං නාම තයා ද්වෙ පුණ්ණචන්දා එකතො උග්ගච්ඡන්තා දිට්ඨපුබ්බා, නනු එස තපනීයරංසිධාරො පිඤ්ඡරකිරණො දිවාකරො උග්ගතො’’ති. තමඤ්ඤො සිතං කත්වා එවමාහ – ‘‘කිං උම්මත්තොසි, නනු ඛො ඉදානිමෙව දිවාකරො අත්ථඞ්ගතො, සො කථං ඉමං පුණ්ණචන්දං අනුබන්ධමානො උග්ගච්ඡිස්සති, අද්ධා පනෙතං අනෙකරතනප්පභාසමුජ්ජලං එකස්ස පුඤ්ඤවතො විමානං භවිස්සතී’’ති. තෙ සබ්බෙපි අපසාදයන්තා අඤ්ඤෙ එවමාහංසු – ‘‘කිං බහුං විප්පලපථ, නෙවෙස පුණ්ණචන්දො, න සූරියො න දෙවවිමානං. න හෙතෙසං එවරූපා සිරිසම්පත්ති අත්ථි, චක්කරතනෙන පනෙතෙන භවිතබ්බ’’න්ති. ครั้งนั้น เพียงได้ยินเสียงของจักรแก้วนั้น มนุษย์ทั้งหลายผู้มีใจคำนึงว่า “เสียงนี้มาจากไหนหนอ เป็นเสียงของอะไรหนอ” กำลังแลดูไปทางทิศตะวันออก คนหนึ่งในหมู่มนุษย์เหล่านั้นได้กล่าวกับอีกคนหนึ่งอย่างนี้ว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง พระจันทร์เต็มดวงนี้ เมื่อก่อนขึ้นดวงเดียว แต่บัดนี้กลับขึ้นมาเป็นดวงที่สอง คู่แห่งพระจันทร์เต็มดวงนี้กำลังขึ้นสู่ท้องฟ้าตามลำดับหน้าหลัง ดุจคู่แห่งพญาหงส์” อีกคนหนึ่งกล่าวว่า “ท่านพูดอะไรกันเพื่อน ท่านเคยเห็นพระจันทร์เต็มดวงสองดวงขึ้นพร้อมกันที่ไหนกันเล่า นี่คือดวงอาทิตย์ผู้ทรงไว้ซึ่งรัศมีอันร้อนแรง มีรัศมีดุจแววหางนกยูงกำลังขึ้นมามิใช่หรือ” อีกคนหนึ่งยิ้มแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านเป็นบ้าไปแล้วหรือ ดวงอาทิตย์เพิ่งจะตกไปเมื่อกี้นี้มิใช่หรือ ดวงอาทิตย์นั้นจะติดตามพระจันทร์เต็มดวงนี้ขึ้นมาได้อย่างไร แน่นอนว่า สิ่งนี้คงจะเป็นวิมานของผู้มีบุญท่านหนึ่ง ซึ่งสว่างไสวด้วยแสงแห่งรัตนชาตินานาชนิด” คนอื่นๆ ค้านคนเหล่านั้นทั้งหมดแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า “พวกท่านจะพูดเพ้อเจ้อไปทำไมกันมากนัก นี่ไม่ใช่พระจันทร์เต็มดวง ไม่ใช่ดวงอาทิตย์ ไม่ใช่วิมานของเทวดา เพราะสิ่งเหล่านั้นไม่มีสิริสมบัติเช่นนี้ แต่นี่ต้องเป็นจักรแก้วอย่างแน่นอน” එවං පවත්තසල්ලාපස්සෙව තස්ස ජනස්ස චන්දමණ්ඩලං ඔහාය තං චක්කරතනං අභිමුඛං හොති. තතො තෙහි ‘‘කස්ස නු ඛො ඉදං නිබ්බත්ත’’න්ති වුත්තෙ භවන්ති වත්තාරො – ‘‘න කස්සචි අඤ්ඤස්ස, නනු අම්හාකං රාජා පූරිතචක්කවත්තිවත්තො, තස්සෙතං නිබ්බත්ත’’න්ති. අථ සො ච මහාජනො, යො ච අඤ්ඤො පස්සති, සබ්බො චක්කරතනමෙව අනුගච්ඡති. තම්පි චක්කරතනං රඤ්ඤොයෙව අත්ථාය අත්තනො ආගතභාවං ඤාපෙතුකාමං විය සත්තක්ඛත්තුං පාකාරමත්ථකෙනෙව නගරං අනුසංයායිත්වා රඤ්ඤො අන්තෙපුරං පදක්ඛිණං කත්වා අන්තෙපුරස්ස උත්තරසීහපඤ්ජරආසන්නෙ ඨානෙ යථා ගන්ධපුප්ඵාදීහි සුඛෙන සක්කා හොති පූජෙතුං, එවං අක්ඛාහතං විය තිට්ඨති. เมื่อชนเหล่านั้นกำลังสนทนากันอยู่อย่างนั้น จักรแก้วนั้นก็ละจากดวงจันทร์ มุ่งตรงมา ลำดับนั้น เมื่อชนเหล่านั้นกล่าวว่า “สิ่งนี้บังเกิดขึ้นเพื่อใครหนอ” ก็มีผู้กล่าวตอบว่า “มิใช่เพื่อผู้อื่นใดเลย พระราชาของพวกเราทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตรบริบูรณ์แล้วมิใช่หรือ สิ่งนี้บังเกิดขึ้นเพื่อพระองค์นั้น” ครั้งนั้น มหาชนนั้นและคนอื่นๆ ที่เห็น ล้วนติดตามไปแต่จักรแก้วเท่านั้น แม้จักรแก้วนั้น ประหนึ่งว่าประสงค์จะประกาศความเป็นมาของตนว่ามาเพื่อประโยชน์แก่พระราชาเท่านั้น ได้เวียนรอบพระนครโดยทางยอดกำแพงเจ็ดครั้ง กระทำประทักษิณพระราชวังชั้นในของพระราชา แล้วหยุดนิ่งอยู่ ณ ที่ใกล้สีหบัญชรด้านทิศเหนือของพระราชวังชั้นใน ประหนึ่งว่าถูกตอกด้วยเพลา ในที่ซึ่งสามารถบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นได้โดยง่าย එවං ඨිතස්ස පනස්ස වාතපානච්ඡිද්දාදීහි පවිසිත්වා නානාවිරාගරතනප්පභාසමුජ්ජලං අන්තො පාසාදං අලඞ්කුරුමානං පභාසමූහං දිස්වා දස්සනත්ථාය සඤ්ජාතාභිලාසො රාජා හොති. පරිජනොපිස්ස පියවචනපාභතෙන ආගන්ත්වා තමත්ථං නිවෙදෙති. අථ රාජා බලවපීතිපාමොජ්ජඵුටසරීරො පල්ලඞ්කං [Pg.155] මොචෙත්වා උට්ඨායාසනා සීහපඤ්ජරසමීපං ගන්ත්වා තං චක්කරතනං දිස්වා ‘‘සුතං ඛො පන මෙත’’න්තිආදිකං චින්තනං චින්තෙසි. තෙන වුත්තං – ‘‘දිස්වාන රඤ්ඤො ඛත්තියස්ස…පෙ… අස්සං නු ඛො අහං රාජා චක්කවත්තී’’ති. තත්ථ සො හොති රාජා චක්කවත්තීති කිත්තාවතා චක්කවත්තී හොති? එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලමත්තම්පි චක්කරතනෙ ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පවත්තෙ. ก็เมื่อจักรแก้วนั้นหยุดนิ่งอยู่อย่างนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นหมู่แห่งรัศมีอันรุ่งเรืองด้วยแสงแห่งรัตนะหลากสีนานาชนิด ซึ่งเข้าไปทางช่องหน้าต่างเป็นต้น ประดับประดาภายในปราสาท ก็ทรงเกิดความปรารถนาเพื่อจะทอดพระเนตร แม้บริวารของพระองค์ก็นำความอันเป็นที่รักมาเป็นเครื่องบรรณาการ เข้ามากราบทูลเรื่องนั้น ครั้งนั้น พระราชาทรงมีพระวรกายแผ่ซ่านด้วยปีติและปราโมทย์อย่างแรงกล้า ทรงคลายบัลลังก์ ลุกจากอาสนะ เสด็จไปใกล้สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นจักรแก้วนั้นแล้ว ทรงดำริความมีอาทิว่า “อันเราได้เคยสดับมาแล้ว” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “พระราชาผู้เป็นกษัตริย์ทอดพระเนตรเห็นแล้ว... (ละ)... เราพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิหนอ” ในบทนั้น บทว่า “พระองค์ย่อมเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ” ถามว่า เป็นพระเจ้าจักรพรรดิด้วยเหตุเพียงเท่าไร ตอบว่า เมื่อจักรแก้วเหาะขึ้นสู่ท้องฟ้าแม้เพียงองคุลีหนึ่งหรือสององคุลีแล้วหมุนไป ඉදානි තස්ස පවත්තාපනත්ථං යං කාතබ්බං තං දස්සෙන්තො අථ ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ උට්ඨායාසනාති නිසින්නාසනතො උට්ඨහිත්වා චක්කරතනසමීපං ආගන්ත්වා. භිඞ්කාරං ගහෙත්වාති හත්ථිසොණ්ඩසදිසපනාළිං සුවණ්ණභිඞ්කාරං උක්ඛිපිත්වා වාමහත්ථෙන උදකං ගහෙත්වා. පවත්තතු භවං චක්කරතනං, අභිවිජිනාතු භවං චක්කරතනන්ති. අන්වදෙව රාජා චක්කවත්තී සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනායාති සබ්බචක්කවත්තීනඤ්හි උදකෙන අභිසිඤ්චිත්වා ‘‘අභිවිජානාතු භවං චක්කරතන’’න්ති වචනසමනන්තරමෙව වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා චක්කරතනං පවත්තති, යස්ස පවත්තිසමකාලමෙව සො රාජා චක්කවත්තී නාම හොති. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกิจที่พึงกระทำเพื่อจะให้จักรแก้วนั้นหมุนไป จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล” ในบทเหล่านั้น บทว่า “ลุกจากอาสนะ” คือ ลุกจากอาสนะที่ประทับนั่งแล้ว เสด็จมาใกล้จักรแก้ว บทว่า “ทรงถือพระเต้า” คือ ทรงยกพระเต้าทองซึ่งมีพวยเหมือนงวงช้างขึ้นด้วยพระหัตถ์ซ้าย ทรงรับน้ำ (ด้วยพระหัตถ์ขวาแล้วตรัสว่า) “ขอท่านจักรแก้วจงหมุนไป ขอท่านจักรแก้วจงพิชิตโดยทั่ว” (ในบทว่า) “พระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่าได้เสด็จตามไป” ความว่า เพราะว่าพระเจ้าจักรพรรดิทั้งปวงทรงหลั่งอุทกแล้ว ในลำดับแห่งพระดำรัสว่า “ขอท่านจักรแก้วจงพิชิตโดยทั่ว” นั่นเทียว จักรแก้วก็เหาะขึ้นสู่เวหาสแล้วหมุนไป ในกาลพร้อมกับการหมุนไปของจักรแก้วใด พระราชานั้นก็ได้ชื่อว่าเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ පවත්තෙ පන චක්කරතනෙ තං අනුබන්ධමානොව රාජා චක්කවත්තී යානවරං ආරුය්හ වෙහාසං අබ්භුග්ගච්ඡති, අථස්ස ඡත්තචාමරාදිහත්ථො පරිජනො චෙව අන්තෙපුරජනො ච. තතො නානප්පකාරකඤ්චුකකවචාදිසන්නාහවිභූසිතෙන විවිධාහරණප්පභාසමුජ්ජලිතෙන සමුස්සිතද්ධජපටාකපටිමණ්ඩිතෙන අත්තනො අත්තනො බලකායෙන සද්ධිං උපරාජසෙනාපති පභූතයොපි වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා රාජානමෙව පරිවාරෙන්ති. රාජයුත්තා පන ජනසඞ්ගහත්ථං නගරවීථීසු භෙරියො චරාපෙන්ති ‘‘තාතා අම්හාකං රඤ්ඤො චක්කරතනං නිබ්බත්තං, අත්තනො අත්තනො විභවානුරූපෙන මණ්ඩිතප්පසාධිතා සන්නිපතථා’’ති. මහාජනො පන පකතියා චක්කරතනසද්දෙනෙව සබ්බකිච්චානි පහාය ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය සන්නිපතිතොව, සොපි සබ්බො වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා රාජානමෙව පරිවාරෙති. යස්ස යස්ස හි රඤ්ඤා සද්ධිං ගන්තුකාමතා උප්පජ්ජති, සො සො ආකාසගතොව හොති. එවං ද්වාදසයොජනායාමවිත්ථාරා පරිසා හොති. තත්ථ එකපුරිසොපි ඡින්නභින්නසරීරො වා කිලිට්ඨවත්ථො වා නත්ථි. සුචිපරිවාරො හි රාජා චක්කවත්තී. චක්කවත්තිපරිසා නාම විජ්ජාධරපරිසා විය ආකාසෙ ගච්ඡමානා ඉන්දනීලමණිතලෙ [Pg.156] විප්පකිණ්ණරතනසදිසා හොති. තෙන වුත්තං ‘‘අන්වදෙව රාජා චක්කවත්තී සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනායා’’ති. ก็เมื่อจักรแก้วหมุนไปแล้ว พระเจ้าจักรพรรดิผู้เสด็จติดตามจักรแก้วนั้นไป ทรงขึ้นสู่ยานอันประเสริฐ เหาะขึ้นสู่เวหาส ครั้งนั้น บริวารและชาววังของพระองค์ผู้ถือฉัตรและจามรเป็นต้น (ก็ติดตามไป) ลำดับนั้น แม้แต่อุปราชและเสนาบดีเป็นต้น พร้อมด้วยหมู่พลของตนๆ ซึ่งประดับประดาด้วยเสื้อเกราะและเกราะนานาชนิด สว่างไสวด้วยแสงแห่งอาวุธต่างๆ ประดับด้วยธงและชายธงที่ยกขึ้นสูง ก็เหาะขึ้นสู่เวหาส ห้อมล้อมพระราชาเท่านั้น ส่วนราชบุรุษทั้งหลาย เพื่อสงเคราะห์ประชาชน ให้เที่ยวตีกลองไปตามถนนในพระนคร (ประกาศว่า) “พ่อทั้งหลาย จักรแก้วบังเกิดแก่พระราชาของพวกเราแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงประดับตกแต่งตามสมควรแก่สมบัติของตนๆ แล้วมาประชุมกัน” ส่วนมหาชน โดยปกติแล้ว เพียงได้ยินเสียงจักรแก้ว ก็ละกิจการทั้งปวง ถือของหอมและดอกไม้เป็นต้นมาประชุมกันแล้ว แม้มหาชนทั้งหมดนั้นก็เหาะขึ้นสู่เวหาส ห้อมล้อมพระราชาเท่านั้น เพราะว่า ความปรารถนาจะไปพร้อมกับพระราชาเกิดขึ้นแก่ผู้ใดๆ ผู้นั้นๆ ก็ไปในอากาศได้ บริษัทมีขนาดยาวและกว้าง ๑๒ โยชน์อย่างนี้ ในบริษัทนั้น ไม่มีบุรุษแม้คนเดียวที่มีร่างกายขาดหรือแตก หรือมีผ้านุ่งห่มเศร้าหมอง เพราะว่าพระเจ้าจักรพรรดิมีบริวารที่สะอาด บริษัทของพระเจ้าจักรพรรดิเมื่อไปในอากาศ ย่อมเป็นดุจบริษัทของวิทยาธร เป็นดุจรัตนะที่โปรยปรายไว้บนพื้นแก้วอินทนิล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “พระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่าได้เสด็จตามไป” තම්පි චක්කරතනං රුක්ඛග්ගානං උපරූපරි නාතිඋච්චෙන ගගනපදෙසෙන පවත්තති, යථා රුක්ඛානං පුප්ඵඵලපල්ලවෙහි අත්ථිකා තානි සුඛෙන ගහෙතුං සක්කොන්ති, භූමියං ඨිතා ‘‘එස රාජා, එස උපරාජා, එස සෙනාපතී’’ති සල්ලක්ඛෙතුං සක්කොන්ති. ඨානාදීසුපි ඉරියාපථෙසු යො යෙන ඉච්ඡති, සො තෙනෙව ගච්ඡති. චිත්තකම්මාදිසිප්පපසුතා චෙත්ථ අත්තනො අත්තනො කිච්චං කරොන්තායෙව ගච්ඡන්ති. යථෙව හි භූමියං, තථා නෙසං සබ්බකිච්චානි ආකාසෙ ඉජ්ඣන්ති. එවං චක්කවත්තිපරිසං ගහෙත්වා තං චක්කරතනං වාමපස්සෙන සිනෙරුං පහාය සමුද්දස්ස උපරිභාගෙන අට්ඨයොජනසහස්සප්පමාණං පුබ්බවිදෙහං ගච්ඡති. แม้จักรแก้วนั้นก็หมุนไปในส่วนแห่งท้องฟ้าที่ไม่สูงเกินไปนัก เหนือยอดไม้ทั้งหลาย โดยประการที่ผู้ต้องการดอกไม้ ผลไม้ และใบอ่อนของต้นไม้ทั้งหลาย สามารถเก็บสิ่งเหล่านั้นได้โดยง่าย และผู้ที่ยืนอยู่บนพื้นดินก็สามารถกำหนดหมายได้ว่า "นี่คือพระราชา นี่คืออุปราช นี่คือเสนาบดี" แม้ในอิริยาบถทั้งหลายมีการยืนเป็นต้น ผู้ใดปรารถนาจะไปด้วยอิริยาบถใด ผู้นั้นก็ไปด้วยอิริยาบถนั้นนั่นแหละ และในบริษัทนี้ ชนผู้ขวนขวายในศิลปะมีจิตรกรรมเป็นต้น ก็ทำกิจของตนๆ ไปด้วยนั่นเอง กิจทั้งปวงของชนเหล่านั้นย่อมสำเร็จในอากาศ เหมือนกับที่สำเร็จบนพื้นดินฉันนั้น จักรแก้วนั้นพาบริษัทของพระเจ้าจักรพรรดิไปอย่างนี้ ละภูเขาสิเนรุไว้ทางเบื้องซ้าย ไปสู่ปุพพวิเทหทวีปอันมีประมาณ ๘๐,๐๐๐ โยชน์ โดยส่วนเบื้องบนแห่งมหาสมุทร තත්ථ යො විනිබ්බෙධෙන ද්වාදසයොජනාය පරික්ඛෙපතො ඡත්තිංසයොජනපරිසාය සන්නිවෙසක්ඛමො සුලභාහාරූපකරණො ඡායූදකසම්පන්නො සුචිසමතලො රමණීයො භූමිභාගො, තස්ස උපරිභාගෙ තං චක්කරතනං ආකාසෙ අක්ඛාහතං විය තිට්ඨති. අථ තෙන සඤ්ඤාණෙන සො මහාජනො ඔතරිත්වා යථාරුචි න්හානභොජනාදීනි සබ්බකිච්චානි කරොන්තො වාසං කප්පෙති, තෙන වුත්තං ‘‘යස්මිං ඛො පන, භික්ඛවෙ, පදෙසෙ තං චක්කරතනං පතිට්ඨාති, තත්ථ රාජා චක්කවත්තී වාසං උපෙති සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනායා’’ති. ในที่นั้น มีภาคพื้นแห่งหนึ่งซึ่งกว้าง ๑๒ โยชน์โดยตลอด สามารถเป็นที่ตั้งค่ายของบริษัทซึ่งมีปริมณฑล ๓๖ โยชน์ได้ มีเครื่องอุปโภคบริโภคที่หาได้ง่าย สมบูรณ์ด้วยร่มเงาและน้ำ มีพื้นสะอาดและสม่ำเสมอ เป็นที่น่ารื่นรมย์ ในส่วนเบื้องบนแห่งภาคพื้นนั้น จักรแก้วนั้นก็หยุดนิ่งอยู่ในอากาศ ประหนึ่งว่าถูกเพลากระทบไว้ ครั้งนั้น มหาชนนั้นก็ลงมาโดยสัญญานั้น ทำกิจทั้งปวงมีการอาบน้ำและบริโภคเป็นต้นตามความพอใจ แล้วจึงพักอยู่ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ในประเทศใดแล จักรแก้วนั้นตั้งอยู่, ในประเทศนั้น พระเจ้าจักรพรรดิย่อมเสด็จเข้าประทับอยู่ พร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า" එවං වාසං උපගතෙ චක්කවත්තිම්හි යෙ තත්ථ රාජානො, තෙ ‘‘පරචක්කං ආගත’’න්ති සුත්වාපි න බලකායං සන්නිපාතෙත්වා යුද්ධසජ්ජා හොන්ති. චක්කරතනස්ස උප්පත්තිසමනන්තරමෙව නත්ථි සො සත්තො නාම, යො පච්චත්ථිකසඤ්ඤාය රාජානං ආරබ්භ ආවුධං උක්ඛිපිතුං විසහෙය්‍ය. අයමනුභාවො චක්කරතනස්ස. เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิเสด็จเข้าประทับอยู่อย่างนี้ พระราชาทั้งหลายในที่นั้น แม้ได้สดับว่า "อำนาจของข้าศึกมาถึงแล้ว" ก็มิได้ประชุมพลกายแล้วเตรียมรบ ในลำดับแห่งการเกิดขึ้นแห่งจักรแก้วนั่นเทียว ไม่มีสัตว์ใดเลย ที่จะพึงอาจเงื้ออาวุธขึ้นปรารภพระราชาด้วยความหมายว่าเป็นข้าศึก นี้เป็นอานุภาพของจักรแก้ว චක්කානුභාවෙන හි තස්ස රඤ්ඤො,අරී අසෙසා දමථං උපෙන්ති; අරින්දමං නාම නරාධිපස්ස,තෙනෙව තං වුච්චති තස්ස චක්කං. ด้วยอานุภาพแห่งจักรของพระราชานั้นแล อริราชศัตรูทั้งปวงย่อมถึงซึ่งความสงบราบคาบ (จักรแก้วนั้น) ชื่อว่า อรินทมะ (ผู้ปราบศัตรู) ของพระนราธิบดี เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จักรของพระองค์นั้นจึงถูกเรียกว่า จักกะ තස්මා [Pg.157] සබ්බෙපි තෙ රාජානො අත්තනො අත්තනො රජ්ජසිරිවිභවානුරූපං පාභතං ගහෙත්වා තං රාජානං උපගම්ම ඔනතසිරා අත්තනො මොළියමණිප්පභාභිසෙකෙනස්ස පාදපූජං කරොන්තො ‘‘එහි ඛො මහාරාජා’’තිආදීහි වචනෙහි තස්ස කිඞ්කාරප්පටිස්සාවිතං ආපජ්ජන්ති. තෙන වුත්තං යෙ ඛො පන, භික්ඛවෙ, පුරත්ථිමාය…පෙ… අනුසාස මහාරාජාති. เพราะเหตุนั้น พระราชาเหล่านั้นทั้งหมดจึงทรงถือเอาเครื่องบรรณาการอันสมควรแก่สิริและสมบัติแห่งราชย์ของตนๆ เข้าไปเฝ้าพระราชานั้น มีพระเศียรน้อมลง กระทำการบูชาพระบาทของพระองค์ด้วยการอภิเษกคือรัศมีแห่งมณีบนมงกุฎของตน แล้วย่อมถึงซึ่งการรับสนองพระบรมราชโองการต่อพระองค์ด้วยพระดำรัสทั้งหลายมีอาทิว่า "ขอเชิญเสด็จมาเถิด มหาราช" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พระราชาเหล่าใดแลในทิศบูรพา... (ละ)... ขอพระองค์จงทรงสั่งสอนเถิด มหาราช" තත්ථ ස්වාගතන්ති සුආගමනං. එකස්මිඤ්හි ආගතෙ සොචන්ති, ගතෙ නන්දන්ති. එකස්මිං ආගතෙ නන්දන්ති, ගතෙ සොචන්ති. තාදිසො ත්වං ආගතනන්දනො ගමනසොචනො, තස්මා තව ආගමනං සුආගමනන්ති වුත්තං හොති. එවං වුත්තෙ පන චක්කවත්තී නාපි ‘‘එත්තකං නාම මෙ අනුවස්සං බලිං උපකප්පෙථා’’ති වදති, නාපි අඤ්ඤස්ස භොගං අච්ඡින්දිත්වා අඤ්ඤස්ස දෙති. අත්තනො පන ධම්මරාජභාවස්ස අනුරූපාය පඤ්ඤාය පාණාතිපාතාදීනි උපපරික්ඛිත්වා පෙමනීයෙන මඤ්ජුනා සරෙන ‘‘පස්සථ තාතා, පාණාතිපාතො නාමෙස ආසෙවිතො භාවිතො බහුලීකතො නිරයසංවත්තනිකො හොතී’’තිආදිනා නයෙන ධම්මං දෙසෙත්වා ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’තිආදිකං ඔවාදං දෙති. තෙන වුත්තං රාජා චක්කවත්තී එවමාහ පාණො න හන්තබ්බො…පෙ… යථාභුත්තඤ්ච භුඤ්ජථාති. ในบทนั้น คำว่า สฺวาคตํ คือ สุอาคมนํ (การมาดี) จริงอยู่ เมื่อบุคคลบางคนมา เขาย่อมเศร้าโศก เมื่อจากไป เขาย่อมยินดี เมื่อบุคคลบางคนมา เขาย่อมยินดี เมื่อจากไป เขาย่อมเศร้าโศก พระองค์เป็นเช่นนั้น คือเป็นผู้ที่เมื่อมาถึงทำให้ยินดี เมื่อจากไปทำให้เศร้าโศก เพราะเหตุนั้น การเสด็จมาของพระองค์จึงชื่อว่าเป็นการมาดี ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ แต่เมื่อพระราชาเหล่านั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระเจ้าจักรพรรดิก็มิได้ตรัสว่า "ท่านทั้งหลายจงจัดแจงเครื่องบรรณาการชื่อมีประมาณเท่านี้แก่เราทุกปี" ทั้งมิได้ทรงชิงโภคทรัพย์ของผู้อื่นไปให้แก่อีกผู้หนึ่ง แต่ด้วยพระปัญญาอันสมควรแก่ความเป็นธรรมราชาของพระองค์ ทรงพิจารณาเห็นปาณาติบาตเป็นต้นโดยความเป็นโทษ แล้วทรงแสดงธรรมโดยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนพ่อทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด ปาณาติบาตนี้ อันบุคคลเสพแล้ว เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อเกิดในนรก" ด้วยพระสุรเสียงอันน่ารักไพเราะ แล้วประทานโอวาทมีอาทิว่า "สัตว์ไม่พึงถูกฆ่า" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "พระเจ้าจักรพรรดิได้ตรัสอย่างนี้ว่า สัตว์ไม่พึงถูกฆ่า... (ละ)... และท่านทั้งหลายจงบริโภคตามที่ได้มาเถิด" කිං පන සබ්බෙපි රඤ්ඤො ඉමං ඔවාදං ගණ්හන්තීති. බුද්ධස්සපි තාව සබ්බෙ න ගණ්හන්ති, රඤ්ඤො කිං ගණ්හිස්සන්ති. තස්මා යෙ පණ්ඩිතා විභාවිනො, තෙ ගණ්හන්ති. සබ්බෙ පන අනුයන්තා භවන්ති. තස්මා ‘‘යෙ ඛො පන, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. ก็พระราชาทั้งหมดรับเอาโอวาทนี้ของพระราชา (จักรพรรดิ) หรือ? แม้โอวาทของพระพุทธเจ้า สัตว์ทั้งปวงก็ยังไม่รับเอา แล้วจะรับเอาโอวาทของพระราชา (จักรพรรดิ) ได้อย่างไรเล่า เพราะเหตุนั้น ชนเหล่าใดเป็นบัณฑิต มีปัญญาพิจารณาเห็นแจ้ง ชนเหล่านั้นย่อมรับเอา แต่ว่าพระราชาทั้งหมดเป็นผู้ตามเสด็จ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พระราชาเหล่าใดแล" අථ තං චක්කරතනං එවං පුබ්බවිදෙහවාසීනං ඔවාදෙ දින්නෙ කතපාතරාසෙ චක්කවත්තීබලෙන වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පුරත්ථිමං සමුද්දං අජ්ඣොගාහති. යථා යථා ච තං අජ්ඣොගාහති, තථා තථා අගදගන්ධං ඝායිත්වා සංඛිත්තඵණො නාගරාජා විය සංඛිත්තඌමිවිප්ඵාරං හුත්වා ඔගච්ඡමානං මහාසමුද්දසලිලං යොජනමත්තං ඔගන්ත්වා අන්තොසමුද්දෙ වෙළුරියභිත්ති විය තිට්ඨති. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ච තස්ස රඤ්ඤො පුඤ්ඤසිරිං දට්ඨුකාමානි විය මහාසමුද්දතලෙ විප්පකිණ්ණානි නානාරතනානි තතො තතො ආගන්ත්වා තං පදෙසං පූරයන්ති. අථ සා රාජපරිසා තං නානාරතනපරිපූරං මහාසමුද්දතලං දිස්වා යථාරුචි උච්ඡඞ්ගාදීහි ආදියති, යථාරුචි ආදින්නරතනාය [Pg.158] පන පරිසාය තං චක්කරතනං පටිනිවත්තති. පටිනිවත්තමානෙ ච තස්මිං පරිසා අග්ගතො හොති, මජ්ඣෙ රාජා, අන්තෙ චක්කරතනං. තම්පි ජලනිධිජලං පලොභියමානමිව චක්කරතනසිරියා, අසහමානමිව ච තෙන වියොගං, නෙමිමණ්ඩලපරියන්තං අභිහනන්තං නිරන්තරමෙව උපගච්ඡති. ครั้งนั้น เมื่อประทานโอวาทแก่ชาวปุพพวิเทหทวีปอย่างนี้แล้ว และเมื่อพระเจ้าจักรพรรดิเสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว จักรแก้วนั้นก็เหาะขึ้นสู่เวหาสด้วยกำลังแห่งจักรพรรดิ แล้วหยั่งลงสู่สมุทรทิศบูรพา และจักรแก้วนั้นหยั่งลงโดยประการใดๆ น้ำในมหาสมุทรที่ลดลงก็มีการซัดส่ายของคลื่นสงบลงโดยประการนั้นๆ ประหนึ่งพญานาคที่ได้กลิ่นยาแก้พิษแล้วหดพังพาน น้ำนั้นลดลงไปประมาณ ๑ โยชน์ แล้วตั้งอยู่ภายในสมุทรประดุจกำแพงแก้วไพฑูรย์ ในขณะนั้นนั่นเอง รัตนะต่างๆ ที่กระจัดกระจายอยู่บนพื้นมหาสมุทร ก็มาแต่ที่นั้นๆ แล้วทำให้ประเทศนั้นเต็ม ประหนึ่งว่าปรารถนาจะเห็นบุญญสิริของพระราชานั้น ครั้งนั้น บริษัทของพระราชานั้นเห็นพื้นมหาสมุทรที่เต็มไปด้วยรัตนะต่างๆ นั้น ก็ถือเอาด้วยชายพกเป็นต้นตามความพอใจ แต่เมื่อบริษัทถือเอารัตนะตามความพอใจแล้ว จักรแก้วนั้นก็กลับคืน และเมื่อจักรแก้วนั้นกลับคืน บริษัทอยู่ข้างหน้า พระราชาอยู่ท่ามกลาง จักรแก้วอยู่ท้ายสุด แม้น้ำในมหาสมุทรนั้นก็ติดตามไปโดยไม่มีช่องว่างเลย ประหนึ่งว่าถูกสิริแห่งจักรแก้วล่อลวง และประหนึ่งว่าทนไม่ได้ซึ่งการพลัดพรากจากจักรแก้วนั้น กระทบอยู่จนถึงที่สุดแห่งขอบกง 257. එවං රාජා චක්කවත්තී පුරත්ථිමසමුද්දපරියන්තං පුබ්බවිදෙහං අභිවිජිනිත්වා දක්ඛිණසමුද්දපරියන්තං ජම්බුදීපං විජෙතුකාමො චක්කරතනදෙසිතෙන මග්ගෙන දක්ඛිණසමුද්දාභිමුඛො ගච්ඡති. තෙන වුත්තං අථ ඛො තං, භික්ඛවෙ, චක්කරතනං පුරත්ථිමසමුද්දං අජ්ඣොගාහෙත්වා පච්චුත්තරිත්වා දක්ඛිණං දිසං පවත්තතීති. එවං පවත්තමානස්ස පන තස්ස පවත්තනවිධානං සෙනාසන්නිවෙසො පටිරාජගමනං තෙසං අනුසාසනිප්පදානං දක්ඛිණසමුද්දං අජ්ඣොගාහනං සමුද්දසලිලස්ස ඔගච්ඡනං රතනාදානන්ති සබ්බං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ๒๕๗. พระเจ้าจักรพรรดิ ครั้นทรงพิชิตปุพพวิเทหทวีปอันมีสมุทรทิศบูรพาเป็นที่สุดแล้ว ทรงปรารถนาจะพิชิตชมพูทวีปอันมีสมุทรทิศทักษิณเป็นที่สุด จึงเสด็จมุ่งพระพักตร์ไปยังสมุทรทิศทักษิณโดยมรรคาที่จักรรัตนะชี้บอก เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล จักรรัตนะนั้นหยั่งลงสู่สมุทรทิศบูรพาแล้ว ขึ้นมาแล้ว ย่อมหมุนไปสู่ทิศทักษิณ" ก็แล วิธีการหมุนไปของจักรรัตนะนั้นที่กำลังหมุนไปอยู่อย่างนี้ คือ การประชุมพลเสนา การที่พระราชาผู้เป็นข้าศึกเสด็จมาเฝ้า การประทานพระโอวาทแก่พระราชาเหล่านั้น การหยั่งลงสู่สมุทรทิศทักษิณ การลดลงแห่งน้ำในสมุทร และการถือเอารัตนะทั้งหลาย ทั้งหมดนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังนั่นเทียว විජිනිත්වා පන තං දසසහස්සයොජනප්පමාණං ජම්බුදීපං දක්ඛිණසමුද්දතොපි පච්චුත්තරිත්වා සත්තයොජනසහස්සප්පමාණං අපරගොයානං විජෙතුං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ගන්ත්වා තම්පි සමුද්දපරියන්තං තථෙව අභිවිජිනිත්වා පච්ඡිමසමුද්දතොපි පච්චුත්තරිත්වා අට්ඨයොජනසහස්සප්පමාණං උත්තරකුරුං විජෙතුං තථෙව ගන්ත්වා තම්පි සමුද්දපරියන්තං තථෙව අභිවිජිය උත්තරසමුද්දතොපි පච්චුත්තරති. ก็แล ครั้นทรงพิชิตชมพูทวีปนั้นอันมีประมาณหนึ่งหมื่นโยชน์แล้ว เสด็จขึ้นจากสมุทรทิศทักษิณแล้ว เสด็จไปเพื่อจะทรงพิชิตอปรโคยานทวีปอันมีประมาณเจ็ดพันโยชน์โดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว ทรงพิชิตแม้ทวีปนั้นอันมีสมุทรเป็นที่สุดแล้วโดยทำนองนั้นเหมือนกัน เสด็จขึ้นจากสมุทรทิศประจิมแล้ว เสด็จไปเพื่อจะทรงพิชิตอุตตรกุรุทวีปอันมีประมาณแปดพันโยชน์โดยทำนองนั้นเหมือนกัน ทรงพิชิตแม้ทวีปนั้นอันมีสมุทรเป็นที่สุดแล้วโดยทำนองนั้นเหมือนกัน แล้วเสด็จขึ้นจากสมุทรทิศอุดร එත්තාවතා රඤ්ඤා චක්කවත්තිනා චාතුරන්තාය පථවියා ආධිපච්චං අධිගතං හොති. සො එවං විජිතවිජයො අත්තනො රජ්ජසිරිසම්පත්තිදස්සනත්ථං සපරිසො උද්ධං ගගනතලං අභිලඞ්ඝිත්වා සුවිකසිතපදුමුප්පලපුණ්ඩරීකවනවිචිත්තෙ චත්තාරො ජාතස්සරෙ විය පඤ්චසතපඤ්චසතපරිත්තදීපපරිවාරෙ චත්තාරො මහාදීපෙ ඔලොකෙත්වා චක්කරතනදෙසිතෙනෙව මග්ගෙන යථානුක්කමං අත්තනො රාජධානිමෙව පච්චාගච්ඡති. අථ තං චක්කරතනං අන්තෙපුරද්වාරං සොභයමානං විය හුත්වා තිට්ඨති. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระเจ้าจักรพรรดิย่อมเป็นผู้ทรงบรรลุแล้วซึ่งความเป็นใหญ่ในแผ่นดินอันมีสมุทรทั้งสี่เป็นที่สุด พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์นั้น ผู้ทรงมีชัยชนะอันทรงพิชิตแล้วอย่างนี้ เพื่อทอดพระเนตรความถึงพร้อมแห่งราชสิริสมบัติของพระองค์ พร้อมด้วยบริษัท เหาะขึ้นสู่พื้นท้องฟ้าเบื้องบนแล้ว ทอดพระเนตรมหาทวีปทั้งสี่อันมีทวีปน้อยห้าร้อยห้าร้อยเป็นบริวาร ประหนึ่งทอดพระเนตรสระชาตสระทั้งสี่อันวิจิตรด้วยหมู่ปทุม อุบล และปุณฑริกที่บานสะพรั่งดีแล้ว แล้วเสด็จกลับคืนสู่ราชธานีของพระองค์ตามลำดับโดยมรรคาที่จักรรัตนะชี้บอกนั่นเทียว ครั้งนั้น จักรรัตนะนั้นเป็นประหนึ่งว่ายังประตูพระราชวังชั้นในให้งดงามอยู่ ย่อมตั้งอยู่ එවං පතිට්ඨිතෙ පන තස්මිං චක්කරතනෙ රාජන්තෙපුරෙ උක්කාහි වා දීපිකාහි වා කිඤ්චි කරණීයං න හොති, චක්කරතනොභාසොයෙව රත්තිං අන්ධකාරං විධමති. යෙ ච පන රත්තිං අන්ධකාරත්ථිකා හොන්ති, තෙසං අන්ධකාරමෙව හොති. තෙන වුත්තං දක්ඛිණසමුද්දං අජ්ඣොගාහෙත්වා…පෙ… එවරූපං චක්කරතනං පාතුභවතීති. ก็แล เมื่อจักรรัตนะนั้นตั้งอยู่แล้วอย่างนี้ ในพระราชวังชั้นใน กิจที่ควรทำด้วยคบเพลิงหรือด้วยประทีปย่อมไม่มี แสงสว่างแห่งจักรรัตนะนั่นเทียวย่อมกำจัดความมืดในเวลากลางคืน ก็แล ชนเหล่าใดเป็นผู้ต้องการความมืดในเวลากลางคืน ความมืดย่อมมีแก่ชนเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "หยั่งลงสู่สมุทรทิศทักษิณ...ฯลฯ...จักรรัตนะเห็นปานนี้ย่อมปรากฏขึ้น" හත්ථිරතනවණ්ණනා พรรณนาหัตถิรัตนะ 258. එවං [Pg.159] පාතුභූතචක්කරතනස්ස පනස්ස චක්කවත්තිනො අමච්චා පකතිමඞ්ගලහත්ථිට්ඨානං සුචිභූමිභාගං කාරෙත්වා හරිචන්දනාදීහි සුරභිගන්ධෙහි උපලිම්පාපෙත්වා හෙට්ඨා විචිත්තවණ්ණසුරභිකුසුමසමාකිණ්ණං උපරි සුවණ්ණතාරකානං අන්තරන්තරා සමොසරිතමනුඤ්ඤ-කුසුමදාමප්පටිමණ්ඩිතවිතානං දෙවවිමානං විය අභිසඞ්ඛරිත්වා ‘‘එවරූපස්ස නාම දෙව හත්ථිරතනස්ස ආගමනං චින්තෙථා’’ති වදන්ති. සො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව මහාදානං දත්වා සීලානි සමාදාය තං පුඤ්ඤසම්පත්තිං ආවජ්ජන්තො නිසීදති, අථස්ස පුඤ්ඤානුභාවචොදිතො ඡද්දන්තකුලා වා උපොසථකුලා වා තං සක්කාරවිසෙසං අනුභවිතුකාමො තරුණරවිමණ්ඩලාභිරත්තචරණ-ගීවමුඛප්පටිමණ්ඩිතවිසුද්ධසෙතසරීරො සත්තප්පතිට්ඨො සුසණ්ඨිතඞ්ගපච්චඞ්ගසන්නිවෙසො විකසිතරත්ත-පදුමචාරුපොක්ඛරො ඉද්ධිමා යොගී විය වෙහාසං ගමනසමත්ථො මනොසිලාචුණ්ණරඤ්ජිතපරියන්තො විය රජතපබ්බතො හත්ථිසෙට්ඨො තස්මිං පදෙසෙ පතිට්ඨාති. සො ඡද්දන්තකුලා ආගච්ඡන්තො සබ්බකනිට්ඨො ආගච්ඡති, උපොසථකුලා සබ්බජෙට්ඨො. පාළියං පන ‘‘උපොසථො නාගරාජා’’ ඉච්චෙව ආගච්ඡති. ස්වායං පූරිතචක්කවත්තිවත්තානං චක්කවත්තීනං සුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව චින්තයන්තානං ආගච්ඡති, න ඉතරෙසං. සයමෙව පකතිමඞ්ගලහත්ථිට්ඨානං ආගන්ත්වා මඞ්ගලහත්ථිං අපනෙත්වා තත්ථ තිට්ඨති. තෙන වුත්තං පුන චපරං, භික්ඛවෙ…පෙ… නාගරාජාති. ๒๕๘. ก็แล พวกอำมาตย์ของพระเจ้าจักรพรรดิพระองค์นั้น ผู้มีจักรรัตนะปรากฏขึ้นแล้วอย่างนี้ ให้ทำส่วนแห่งพื้นที่อันเป็นที่ตั้งของช้างมงคลตามปกติให้เป็นพื้นที่สะอาดแล้ว ให้ฉาบทาด้วยของหอมมีกลิ่นดีมีจันทน์หอมเป็นต้น เบื้องล่างเกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้มีสีวิจิตรและมีกลิ่นหอม เบื้องบนมีเพดานประดับด้วยพวงดอกไม้อันน่ารื่นรมย์ที่ร้อยไว้ในระหว่างแห่งดาวทองทั้งหลาย ตกแต่งแล้วประหนึ่งเทพวิมาน แล้วกราบทูลว่า "ขอเดชะ ขอพระองค์จงทรงคำนึงถึงการมาแห่งหัตถิรัตนะเห็นปานนี้เถิด" พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์นั้น ทรงบำเพ็ญมหาทาน สมาทานศีลแล้ว ทรงคำนึงถึงความถึงพร้อมแห่งบุญนั้น ประทับนั่งอยู่โดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว ครั้งนั้น อันอานุภาพแห่งบุญของพระองค์นั้นกระตุ้นเตือนแล้ว ช้างตัวประเสริฐจากตระกูลฉัททันต์หรือจากตระกูลอุโบสถ ผู้ปรารถนาจะเสวยสักการะอันวิเศษนั้น มีกายขาวบริสุทธิ์ ประดับด้วยเท้า คอ และปากอันแดงงามดุจมณฑลแห่งดวงอาทิตย์อ่อน ตั้งมั่นในที่ ๗ แห่ง มีการตั้งอยู่แห่งอวัยวะใหญ่น้อยอันตั้งมั่นดีแล้ว มีงวงงามดุจดอกปทุมแดงที่บานแล้ว มีฤทธิ์ สามารถไปในอากาศได้ประหนึ่งโยคี ดุจภูเขาเงินอันมีขอบเขตที่ย้อมด้วยผงมโนศิลา ย่อมมาตั้งอยู่ในประเทศนั้น ช้างนั้น เมื่อมาจากตระกูลฉัททันต์ ย่อมมาเป็นตัวที่เล็กที่สุด เมื่อมาจากตระกูลอุโบสถ ย่อมมาเป็นตัวที่ใหญ่ที่สุด แต่ในพระบาลี มาว่า "พญาช้างชื่ออุโบสถ" ดังนี้เท่านั้น พญาช้างนี้ ย่อมมาสู่พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตรบริบูรณ์แล้ว ผู้ทรงคำนึงอยู่โดยนัยที่ตรัสไว้ในสูตร ย่อมไม่มาสู่ชนเหล่าอื่น มาสู่ที่ตั้งของช้างมงคลตามปกติด้วยตนเองแล้ว ให้ช้างมงคล (เดิม) หลีกไป แล้วตั้งอยู่ในที่นั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ...พญาช้าง" එවං පාතුභූතං පන තං හත්ථිරතනං දිස්වා හත්ථිගොපකාදයො හට්ඨතුට්ඨා වෙගෙන ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙන්ති. රාජා තුරිතතුරිතං ආගන්ත්වා තං දිස්වා පසන්නචිත්තො ‘‘භද්දකං වත භො හත්ථියානං, සචෙ දමථං උපෙය්‍යා’’ති චින්තයන්තො හත්ථං පසාරෙති. අථ සො ඝරධෙනුවච්ඡකො විය කණ්ණෙ ඔලම්බෙත්වා සූරතභාවං දස්සෙන්තො රාජානං උපසඞ්කමති, රාජා තං අභිරුහිතුකාමො හොති. අථස්ස පරිජනා අධිප්පායං ඤත්වා තං හත්ථිරතනං සොවණ්ණද්ධජං සොවණ්ණාලඞ්කාරං හෙමජාලපටිච්ඡන්නං කත්වා උපනෙන්ති. රාජා තං අනිසීදාපෙත්වාව සත්තරතනමයාය නිස්සෙණියා අභිරුය්හ ආකාසං ගමනනින්නචිත්තො හොති. තස්ස සහ චිත්තුප්පාදෙනෙව සො හත්ථිරාජා රාජහංසො විය ඉන්දනීලමණිප්පභාජාලනීලගගනතලං අභිලඞ්ඝති, තතො චක්කචාරිකාය වුත්තනයෙනෙව [Pg.160] සකලරාජපරිසා. ඉති සපරිසො රාජා අන්තොපාතරාසෙයෙව සකලපථවිං අනුසංයායිත්වා රාජධානිං පච්චාගච්ඡති, එවං මහිද්ධිකං චක්කවත්තිනො හත්ථිරතනං හොති. තෙන වුත්තං දිස්වාන රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස…පෙ… එවරූපං හත්ථිරතනං පාතුභවතීති. ก็แล ครั้นเห็นหัตถิรัตนะนั้นที่ปรากฏขึ้นแล้วอย่างนี้ พวกคนเลี้ยงช้างเป็นต้น มีใจยินดีร่าเริง ไปโดยเร็วแล้ว กราบทูลแด่พระราชา พระราชาเสด็จมาโดยเร็วพลัน ทอดพระเนตรเห็นช้างนั้นแล้ว มีพระทัยเลื่อมใส ทรงดำริว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ ยานช้างนี้ช่างดีจริงหนอ ถ้าหากจะพึงถึงการฝึกได้" แล้วทรงเหยียดพระหัตถ์ออกไป ครั้งนั้น ช้างนั้นทำหูให้ห้อยลง แสดงความเป็นสัตว์ว่าง่าย ประหนึ่งลูกโคที่เกิดจากแม่โคในบ้าน เข้าไปเฝ้าพระราชา พระราชาทรงปรารถนาจะเสด็จขึ้นทรงช้างนั้น ครั้งนั้น พวกข้าราชบริพารของพระองค์ ทราบความประสงค์แล้ว ทำหัตถิรัตนะนั้นให้มีธงทอง เครื่องประดับทอง ปกคลุมด้วยข่ายทอง แล้วน้อมเข้าไปถวาย พระราชาไม่ต้องให้ช้างนั้นหมอบลงเลย เสด็จขึ้นโดยบันไดอันแล้วด้วยรัตนะ ๗ ประการ ทรงมีพระทัยน้อมไปเพื่อจะเสด็จไปในอากาศ พร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งพระดำริของพระองค์นั่นเทียว พญาช้างนั้นก็เหาะขึ้นสู่พื้นท้องฟ้าสีครามอันมีข่ายแห่งรัศมีดุจแก้วอินทนิล ประหนึ่งพญาหงส์ ลำดับนั้น ราชบริษัททั้งปวงก็ตามเสด็จไปโดยนัยที่กล่าวแล้วในคราวที่จักรรัตนะหมุนไปนั่นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พระราชาพร้อมด้วยบริษัท เสด็จเที่ยวไปทั่วปฐพีทั้งสิ้นภายในเวลาเสวยพระกระยาหารเช้าเท่านั้น แล้วเสด็จกลับสู่ราชธานี หัตถิรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิย่อมมีฤทธิ์มากอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ครั้นทอดพระเนตรเห็น...ของพระเจ้าจักรพรรดิ...ฯลฯ...หัตถิรัตนะเห็นปานนี้ย่อมปรากฏขึ้น" අස්සරතනවණ්ණනා พรรณนาอัสสรัตนะ එවං පාතුභූතහත්ථිරතනස්ස පන චක්කවත්තිනො පරිසා පකතිමඞ්ගලඅස්සට්ඨානං සුචිසමතලං කාරෙත්වා අලඞ්කරිත්වා ච පුරිමනයෙනෙව රඤ්ඤො තස්ස ආගමනචින්තනත්ථං උස්සාහං ජනෙන්ති. සො පුරිමනයෙනෙව කතදානසක්කාරො සමාදින්නසීලොව පාසාදතලෙ නිසින්නො පුඤ්ඤසම්පත්තිං සමනුස්සරති, අථස්ස පුඤ්ඤානුභාවචොදිතො සින්ධවකුලතො විජ්ජුල්ලතාවිනද්ධසරදකාලසෙතවලාහකරාසිසස්සිරිකො රත්තපාදො රත්තතුණ්ඩො චන්දප්පභාපුඤ්ජසදිසසුද්ධසිනිද්ධඝනසඞ්ඝාතසරීරො කාකගීවා විය ඉන්දනීලමණි විය ච කාළවණ්ණෙන සීසෙන සමන්නාගතත්තා කාළසීසො සුට්ඨු කප්පෙත්වා ඨපිතෙහි විය මුඤ්ජසදිසෙහි සණ්හවට්ටඋජුගතිගතෙහි කෙසෙහි සමන්නාගතත්තා මුඤ්ජකෙසො වෙහාසඞ්ගමො වලාහකො නාම අස්සරාජා ආගන්ත්වා තස්මිං ඨානෙ පතිට්ඨාති. සෙසං සබ්බං හත්ථිරතනෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එවරූපං අස්සරතනං සන්ධාය භගවා පුන චපරන්තිආදිමාහ. อนึ่ง เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีช้างรัตนะบังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ บริษัทของพระองค์ให้ทำสถานที่อันเป็นที่อยู่ของม้ามงคลตามปกติให้สะอาด มีพื้นราบเรียบ และประดับตกแต่งแล้ว ก็ได้ทำให้เกิดความอุตสาหะเพื่อทรงดำริถึงการมาของม้ารัตนะนั้นแก่พระราชาโดยนัยก่อนนั่นเทียว พระองค์ผู้มีทานและการสักการะอันทรงกระทำแล้ว มีศีลอันทรงสมาทานแล้วโดยนัยก่อนนั่นเทียว ประทับนั่งอยู่บนพื้นปราสาท ทรงระลึกเนืองๆ ถึงความถึงพร้อมแห่งบุญ ครั้งนั้น พญาม้าชื่อวลาหก อันอานุภาพแห่งบุญของพระองค์ตักเตือนแล้ว มาจากตระกูลม้าสินธพ มีสิริเสมอด้วยกลุ่มเมฆขาวในสมัยสารทกาลอันพัวพันด้วยสายฟ้า มีเท้าแดง มีจะงอยปากแดง มีสรีระอันเกาะกลุ่มกันเป็นก้อนแน่นสนิท บริสุทธิ์ ละเอียดอ่อน เสมอด้วยกลุ่มแสงจันทร์ มีศีรษะดำเพราะประกอบด้วยศีรษะมีสีดำราวกับคอของกาและราวกับแก้วอินทนิล มีขนแผงคอเหมือนหญ้ามุงกระต่ายเพราะประกอบด้วยขนทั้งหลายที่เหมือนหญ้ามุงกระต่ายซึ่งราวกับเขาจัดแต่งตั้งไว้เป็นอย่างดี มีความละเอียด กลม ตรง และสะอาด ไปในอากาศได้ มาแล้ว ย่อมตั้งอยู่เฉพาะในที่นั้น เรื่องที่เหลือทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเรื่องช้างรัตนะนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงม้ารัตนะเห็นปานนี้ จึงได้ตรัสคำมีอาทิว่า "ปุน จปรํ" ดังนี้ මණිරතනවණ්ණනා พรรณนาแก้วมณีรัตนะ එවං පාතුභූතඅස්සරතනස්ස පන රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චතුහත්ථායාමං සකටනාභිසමප්පමාණං උභොසු අන්තෙසු කණ්ණිකපරියන්තතො විනිග්ගතසුපරිසුද්ධමුත්තාකලාපෙහි ද්වීහි කඤ්චනපදුමෙහි අලඞ්කතං චතුරාසීතිමණිසහස්සපරිවාරං තාරාගණපරිවුතස්ස පුණ්ණචන්දස්ස සිරිං පටිප්ඵරමානං විය වෙපුල්ලපබ්බතතො මණිරතනං ආගච්ඡති. තස්සෙවං ආගතස්ස මුත්තාජාලකෙ ඨපෙත්වා වෙළුපරම්පරාය සට්ඨිහත්ථප්පමාණං ආකාසං ආරොපිතස්ස රත්තිභාගෙ සමන්තා යොජනප්පමාණං ඔකාසං ආභා ඵරති, යාය සබ්බො සො ඔකාසො අරුණුග්ගමනවෙලා විය සඤ්ජාතාලොකො හොති. තතො කස්සකා කසිකම්මං, වාණිජා ආපණුග්ඝාටනං[Pg.161], තෙ තෙ ච සිප්පිනො තං තං කම්මන්තං පයොජෙන්ති දිවාති මඤ්ඤමානා. තෙන වුත්තං පුන චපරං, භික්ඛවෙ…පෙ… මණිරතනං පාතුභවතීති. อนึ่ง แก้วมณีรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีม้ารัตนะบังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ มีความยาว ๔ ศอก มีประมาณเท่าดุมเกวียน ประดับด้วยดอกบัวทอง ๒ ดอก ซึ่งมีพวงไข่มุกอันบริสุทธิ์ยิ่งออกมาจากที่สุดแห่งปุ่มในที่สุดทั้งสอง มีแก้วมณีแปดหมื่นสี่พันเป็นบริวาร ราวกับกำลังแผ่ไปซึ่งสิริแห่งพระจันทร์เต็มดวงอันหมู่ดาวแวดล้อมแล้ว ย่อมมาจากภูเขาเวปุลละ เมื่อแก้วมณีรัตนะนั้นที่มาแล้วอย่างนี้ อันเขาตั้งไว้บนข่ายไข่มุกแล้วยกขึ้นสู่อากาศสูงประมาณ ๖๐ ศอกโดยลำดับแห่งไม้ไผ่ ในเวลากลางคืน รัศมีย่อมแผ่ไปสู่โอกาสประมาณ ๑ โยชน์โดยรอบ ด้วยรัศมีนั้น โอกาสนั้นทั้งหมดจึงเป็นที่มีแสงสว่างเกิดขึ้นแล้วราวกับเวลาอรุณขึ้น เพราะเหตุนั้น ชาวนาทั้งหลายสำคัญอยู่ว่าเป็นกลางวัน จึงประกอบการทำนา พ่อค้าทั้งหลายก็เปิดร้าน และช่างศิลป์เหล่านั้นๆ ก็ประกอบการงานนั้นๆ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ...แก้วมณีรัตนะย่อมบังเกิดขึ้น" ดังนี้ ඉත්ථිරතනවණ්ණනා พรรณนานางแก้วรัตนะ එවං පාතුභූතමණිරතනස්ස පන චක්කවත්තිස්ස විසයසුඛවිසෙසකාරණං ඉත්ථිරතනං පාතුභවති. මද්දරාජකුලතො වා හිස්ස අග්ගමහෙසිං ආනෙන්ති, උත්තරකුරුතො වා පුඤ්ඤානුභාවෙන සයං ආගච්ඡති. අවසෙසා පනස්සා සම්පත්ති ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස ඉත්ථිරතනං පාතුභවති අභිරූපා දස්සනීයා’’තිආදිනා නයෙන පාළියංයෙව ආගතා. อนึ่ง นางแก้วรัตนะผู้เป็นเหตุแห่งความสุขพิเศษอันเป็นวิสัย ย่อมบังเกิดขึ้นแก่พระเจ้าจักรพรรดิผู้มีแก้วมณีรัตนะบังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ จริงอยู่ เขาย่อมนำพระอัครมเหสีมาจากมัททราชตระกูลบ้างเพื่อประโยชน์แก่พระองค์ หรือนางย่อมมาเองจากอุตตรกุรุทวีปบ้างด้วยอานุภาพแห่งบุญของพระองค์ ส่วนสมบัติที่เหลือของนางแก้วนั้น มาแล้วในพระบาลีนั่นเทียวโดยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง นางแก้วรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิย่อมบังเกิดขึ้น มีรูปงาม น่าดู" තත්ථ සණ්ඨානපාරිපූරියා අධිකං රූපං අස්සාති අභිරූපා. දිස්සමානා ච චක්ඛූනි පීණයති, තස්මා අඤ්ඤං කිච්චවික්ඛෙපං හිත්වාපි දට්ඨබ්බාති දස්සනීයා. දිස්සමානා ච සොමනස්සවසෙන චිත්තං පසාදෙතීති පාසාදිකා. පරමායාති එවං පසාදාවහත්තා උත්තමාය. වණ්ණපොක්ඛරතායාති වණ්ණසුන්දරතාය. සමන්නාගතාති උපෙතා. අභිරූපා වා යස්මා නාතිදීඝා නාතිරස්සා දස්සනීයා යස්මා නාතිකිසා නාතිථූලා, පාසාදිකා යස්මා නාතිකාළිකා නච්චොදාතා. පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතා යස්මා අතික්කන්තා මානුසං වණ්ණං අප්පත්තා දිබ්බවණ්ණං. මනුස්සානඤ්හි වණ්ණාභා බහි න නිච්ඡරති, දෙවානං අතිදූරං නිච්ඡරති, තස්සා පන ද්වාදසහත්ථප්පමාණං පදෙසං සරීරාභා ඔභාසෙති. ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า "อภิรูปา" เพราะนางมีรูปอันยิ่งด้วยความบริบูรณ์แห่งสัณฐาน ชื่อว่า "ทัสสนียา" เพราะเมื่อถูกมองดูอยู่ ย่อมทำจักษุทั้งหลายให้เอิบอิ่ม เพราะเหตุนั้น จึงเป็นผู้ควรดูแม้ละความวุ่นวายในกิจอื่น ชื่อว่า "ปาสาทิกา" เพราะเมื่อถูกมองดูอยู่ ย่อมยังจิตให้เลื่อมใสด้วยสามารถแห่งโสมนัส บทว่า "ปรมาย" แปลว่า อย่างยิ่ง เพราะเป็นผู้นำมาซึ่งความเลื่อมใสอย่างนี้ บทว่า "วณฺณโปกฺขรตาย" แปลว่า ด้วยความงามแห่งผิวพรรณ บทว่า "สมนฺนาคตา" แปลว่า ประกอบแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "อภิรูปา" เพราะไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป ชื่อว่า "ทัสสนียา" เพราะไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ชื่อว่า "ปาสาทิกา" เพราะไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป ประกอบแล้วด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณงามอย่างยิ่ง เพราะก้าวล่วงผิวพรรณของมนุษย์ แต่ยังไม่ถึงผิวพรรณของทิพย์ จริงอยู่ รัศมีแห่งผิวพรรณของมนุษย์ทั้งหลายย่อมไม่ออกไปภายนอก ของทวยเทพย่อมออกไปไกลมาก ส่วนรัศมีกายของนางแก้วนั้นย่อมส่องสว่างซึ่งประเทศมีประมาณ ๑๒ ศอก නාතිදීඝාදීසු චස්සා පඨමයුගළෙන ආරොහසම්පත්ති, දුතියයුගළෙන පරිණාහසම්පත්ති, තතියයුගළෙන වණ්ණසම්පත්ති වුත්තා. ඡහි වාපි එතෙහි කායවිපත්තියා අභාවො, අතික්කන්තා මානුසං වණ්ණන්ති ඉමිනා කායසම්පත්ති වුත්තා. อนึ่ง ในบททั้งหลายมีอาทิว่า "นาติทีฆา" ความถึงพร้อมแห่งส่วนสูงของนางแก้วนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วด้วยคู่ที่หนึ่ง ความถึงพร้อมแห่งความสมส่วนของนางแก้วนั้น ตรัสแล้วด้วยคู่ที่สอง ความถึงพร้อมแห่งผิวพรรณของนางแก้วนั้น ตรัสแล้วด้วยคู่ที่สาม อีกอย่างหนึ่ง ความไม่มีแห่งความวิบัติแห่งกาย ก็ตรัสแล้วแม้ด้วยบททั้งหกเหล่านี้ ความถึงพร้อมแห่งกายของนางแก้วนั้น ตรัสแล้วด้วยบทนี้ว่า "อติกฺกนฺตา มานุสํ วณฺณํ" තූලපිචුනො වා කප්පාසපිචුනො වාති සප්පිමණ්ඩෙ පක්ඛිපිත්වා ඨපිතස්ස සතවිහතස්ස තූලපිචුනො වා සතවිහතස්ස කප්පාසපිචුනො වා කායසම්ඵස්සො හොති. සීතෙති රඤ්ඤො සීතකාලෙ. උණ්හෙති රඤ්ඤො උණ්හකාලෙ. චන්දනගන්ධොති නිච්චකාලමෙව සුපිසිතස්ස අභිනවස්ස චතුජ්ජාතිසමායොජිතස්ස හරිචන්දනස්ස ගන්ධො කායතො වායති. උප්පලගන්ධොති හසිතකථිතකාලෙසු මුඛතො නික්ඛන්තො තඞ්ඛණං විකසිතස්සෙව නීලුප්පලස්ස අතිසුරභිගන්ධො වායති. บทว่า "ตูลปิจุโน วา กปฺปาสปิจุโน วา" มีความว่า กายสัมผัสย่อมเป็นเหมือนปุยนุ่นหรือปุยฝ้ายที่ถูกตีร้อยครั้ง อันเขาใส่ลงในหัวเนยใสแล้วตั้งไว้ บทว่า "สีเต" คือ ในกาลหนาวของพระราชา บทว่า "อุณฺเห" คือ ในกาลร้อนของพระราชา บทว่า "จนฺทนคนฺโธ" คือ กลิ่นแห่งแก่นจันทน์เหลืองอันบดละเอียดดีแล้ว เป็นของใหม่ ประกอบด้วยของหอม ๔ ชนิด ย่อมหอมฟุ้งออกจากกายตลอดกาลเป็นนิตย์ทีเดียว บทว่า "อุปฺปลคนฺโธ" คือ กลิ่นหอมยิ่งแห่งดอกอุบลเขียวที่บานในขณะนั้นนั่นเทียว ซึ่งออกจากพระโอษฐ์ในกาลที่ทรงพระสรวลและตรัส ย่อมหอมฟุ้ง එවං [Pg.162] රූපසම්ඵස්සගන්ධසම්පත්තියුත්තාය පනස්සා සරීරසම්පත්තියා අනුරූපං ආචාරං දස්සෙතුං තං ඛො පනාතිආදි වුත්තං. තත්ථ රාජානං දිස්වා නිසින්නාසනතො අග්ගිදඩ්ඪා විය පඨමමෙව උට්ඨාතීති පුබ්බුට්ඨායිනී. තස්මිං නිසින්නෙ තස්ස රඤ්ඤො තාලවණ්ටෙන බීජනාදිකිච්චං කත්වා පච්ඡා නිපතති නිසීදතීති පච්ඡානිපාතිනී. කිං කරොමි දෙවාති තස්ස කිංකාරං පටිස්සාවෙතීති කිංකාරපටිස්සාවිනී. රඤ්ඤො මනාපමෙව චරති කරොතීති මනාපචාරිනී. යං රඤ්ඤො පියං, තදෙව වදතීති පියවාදිනී. อนึ่ง เพื่อทรงแสดงอาจาระอันสมควรแก่ความถึงพร้อมแห่งสรีระของนางแก้วนั้น ผู้ประกอบแล้วด้วยความถึงพร้อมแห่งรูป สัมผัส และกลิ่นอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า "ตํ โข ปน" ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า "ปุพฺพุฏฺฐายินี" เพราะเห็นพระราชาแล้ว ย่อมลุกขึ้นจากอาสนะที่นั่งอยู่ก่อนทีเดียว ราวกับถูกไฟไหม้ ชื่อว่า "ปจฺฉานิปาตินี" เพราะเมื่อพระราชานั้นประทับนั่งแล้ว กระทำกิจมีพัดด้วยพัดใบตาลเป็นต้นแก่พระราชานั้นแล้ว ภายหลังจึงนั่งลงคอยรับใช้ ชื่อว่า "กึการปฏิสฺสาวินี" เพราะทูลว่า "ข้าแต่เทวะ หม่อมฉันจะทำอะไร" แล้วย่อมทูลถามพระราชานั้นว่าจะให้ทำอะไร ชื่อว่า "มนาปจารินี" เพราะย่อมประพฤติ กระทำแต่สิ่งที่พอพระทัยของพระราชา ชื่อว่า "ปิยวาทินี" เพราะย่อมกล่าวแต่คำนั้นนั่นเทียวซึ่งเป็นที่รักของพระราชา ඉදානි ස්වාස්සා ආචාරො භාවසුද්ධියා එව, න සාඨෙය්‍යෙනාති දස්සෙතුං තං ඛො පනාතිආදිමාහ. තත්ථ නො අතිචරතීති න අතික්කමිත්වා චරති, අඤ්ඤං පුරිසං චිත්තෙනපි න පත්ථෙතීති වුත්තං හොති. තත්ථ යෙ තස්සා ආදිම්හි ‘‘අභිරූපා’’තිආදයො අන්තෙ ‘‘පුබ්බුට්ඨායිනී’’තිආදයො ගුණා වුත්තා, තෙ පකතිගුණා එව ‘‘අතික්කන්තා මානුසං වණ්ණ’’න්තිආදයො පන චක්කවත්තිනො පුඤ්ඤං උපනිස්සාය චක්කරතනපාතුභාවතො පට්ඨාය පුරිමකම්මානුභාවෙන නිබ්බත්තන්තීති වෙදිතබ්බා. අභිරූපතාදිකාපි වා චක්කරතනපාතුභාවතො පට්ඨාය සබ්බාකාරපාරිපූරා ජාතා. තෙනාහ එවරූපං ඉත්ථිරතනං පාතුභවතීති. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า ความประพฤติของพระนางนั้นเป็นไปด้วยความบริสุทธิ์ใจเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยมารยา พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า `ตํ โข ปน` (ก็...นั้น) ในบทเหล่านั้น บทว่า `โน อติจรติ` ความว่า ไม่ประพฤติล่วงเกิน คือ ไม่ปรารถนาชายอื่นแม้ด้วยใจ ในบรรดาคุณเหล่านั้น คุณที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นมีอาทิว่า `อภิรูปา` (มีรูปงาม) และในเบื้องปลายมีอาทิว่า `ปุพฺพุฏฺฐายินี` (ตื่นก่อน) คุณเหล่านั้นเป็นคุณตามปกติ ส่วนคุณมีอาทิว่า `อติกฺกนฺตา มานุสํ วณฺณํ` (มีวรรณะล่วงผิวมนุษย์) พึงทราบว่าบังเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งกรรมในปางก่อน อาศัยบุญของพระเจ้าจักรพรรดิ จำเดิมแต่การบังเกิดขึ้นแห่งจักรแก้ว หรืออีกนัยหนึ่ง แม้คุณมีความเป็นผู้มีรูปงามเป็นต้น ก็ถึงความบริบูรณ์โดยอาการทั้งปวง จำเดิมแต่การบังเกิดขึ้นแห่งจักรแก้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า นางแก้วเห็นปานนี้ย่อมบังเกิดขึ้น ගහපතිරතනවණ්ණනා พรรณนาคหบดีแก้ว එවං පාතුභූතඉත්ථිරතනස්ස පන රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස ධනකරණීයානං කිච්චානං යථාසුඛප්පවත්තනත්ථං ගහපතිරතනං පාතුභවති. සො පකතියාව මහාභොගො මහාභොගකුලෙ ජාතො රඤ්ඤො ධනරාසිවඩ්ඪකො සෙට්ඨි ගහපති හොති, චක්කරතනානුභාවසහිතං පනස්ස කම්මවිපාකජං දිබ්බචක්ඛු පාතුභවති, යෙන අන්තොපථවියං යොජනබ්භන්තරෙ නිධිං පස්සති. සො තං සම්පත්තිං දිස්වා තුට්ඨහදයො ගන්ත්වා රාජානං ධනෙන පවාරෙත්වා සබ්බානි ධනකරණීයානි සම්පාදෙති. තෙන වුත්තං පුන චපරං, භික්ඛවෙ…පෙ… එවරූපං ගහපතිරතනං පාතුභවතීති. ก็สำหรับพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีนางแก้วบังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ คหบดีแก้วย่อมบังเกิดขึ้น เพื่อให้กิจที่ต้องทำด้วยทรัพย์เป็นไปได้โดยสะดวก คหบดีนั้นโดยปกติเป็นผู้มีโภคะมาก เกิดในตระกูลที่มีโภคะมาก เป็นเศรษฐีคหบดีผู้ยังกองทรัพย์ให้เจริญแก่พระราชา อนึ่ง ทิพยจักษุอันเกิดจากวิบากกรรมของคหบดีนั้น พร้อมด้วยอานุภาพแห่งจักรแก้ว ย่อมบังเกิดขึ้น ซึ่งด้วยทิพยจักษุนั้น เขาย่อมเห็นขุมทรัพย์ภายในแผ่นดินในระยะ ๑ โยชน์ เขาเห็นสมบัตินั้นแล้ว มีใจยินดี ไปปวารณาพระราชาด้วยทรัพย์ ย่อมยังกิจทั้งปวงที่ต้องทำด้วยทรัพย์ให้สำเร็จ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ...คหบดีแก้วเห็นปานนี้ย่อมบังเกิดขึ้น" පරිණායකරතනවණ්ණනා พรรณนาขุนพลแก้ว එවං පාතුභූතගහපතිරතනස්ස පන රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සබ්බකිච්චසංවිධානසමත්ථං පරිණායකරතනං පාතුභවති. සො රඤ්ඤො ජෙට්ඨපුත්තොව හොති[Pg.163]. පකතියා එව පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො මෙධාවී, රඤ්ඤො පුඤ්ඤානුභාවං නිස්සාය පනස්ස අත්තනො කම්මානුභාවෙන පරචිත්තඤාණං උප්පජ්ජති. යෙන ද්වාදසයොජනාය රාජපරිසාය චිත්තාචාරං ඤත්වා රඤ්ඤො අහිතෙ හිතෙ ච වවත්ථපෙතුං සමත්ථො හොති. සොපි තං අත්තනො ආනුභාවං දිස්වා තුට්ඨහදයො රාජානං සබ්බකිච්චානුසාසනෙන පවාරෙති. තෙන වුත්තං පුන චපරං…පෙ… පරිණායකරතනං පාතුභවතීති. තත්ථ ඨපෙතබ්බං ඨපෙතුන්ති තස්මිං තස්මිං ඨානන්තරෙ ඨපෙතබ්බං ඨපෙතුං. ก็สำหรับพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีคหบดีแก้วบังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ ขุนพลแก้วผู้สามารถจัดแจงกิจทั้งปวงย่อมบังเกิดขึ้น ขุนพลแก้วนั้นเป็นพระราชโอรสองค์ใหญ่ของพระราชานั่นเอง โดยปกติเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา อนึ่ง ปรจิตตญาณ (ญาณรู้ใจผู้อื่น) ย่อมเกิดขึ้นแก่ขุนพลแก้วนั้นด้วยอานุภาพแห่งกรรมของตน อาศัยบุญญานุภาพของพระราชา ซึ่งด้วยญาณนั้น เขารู้ความประพฤติทางใจของราชบริษัทในระยะ ๑๒ โยชน์แล้ว ย่อมสามารถเพื่อจะวินิจฉัยในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และเป็นประโยชน์แก่พระราชาได้ แม้ขุนพลแก้วนั้นเห็นอานุภาพของตนนั้นแล้ว มีใจยินดี ย่อมปวารณาพระราชาด้วยการรับสั่งสอนในกิจทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ...ขุนพลแก้วย่อมบังเกิดขึ้น" ในบทเหล่านั้น บทว่า `ฐเปตพฺพํ ฐเปตุํ` คือ เพื่อจะแต่งตั้งบุคคลที่ควรแต่งตั้งในตำแหน่งนั้นๆ 259. සමවෙපාකිනියාතිආදි හෙට්ඨා වුත්තමෙව. ๒๕๙. คำมีอาทิว่า `สมเวปากินิยา` ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว 260. කටග්ගහෙනාති ජයග්ගාහෙන. මහන්තං භොගක්ඛන්ධන්ති එකප්පහාරෙනෙව ද්වෙ වා තීණි වා සතසහස්සානි. කෙවලා පරිපූරා පණ්ඩිතභූමීති පණ්ඩිතො තීණි සුචරිතානි පූරෙත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තති, තතො මනුස්සලොකං ආගච්ඡන්තො කුලරූපභොගසම්පත්තියං නිබ්බත්තති, තත්ථ ඨිතො තීණි ච සුචරිතානි පූරෙත්වා පුන සග්ගෙ නිබ්බත්තතීති අයං සකලා පරිපුණ්ණා පණ්ඩිතභූමි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๒๖๐. บทว่า `กฏคฺคเหน` คือ ด้วยการถือเอาชัยชนะ บทว่า `มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ` คือ (ได้ทรัพย์) สองแสนหรือสามแสนในคราวเดียวเท่านั้น บทว่า `เกวลา ปริปูรา ปณฺฑิตภูมิ` คือ บัณฑิตบำเพ็ญสุจริต ๓ ประการให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบังเกิดในสวรรค์ เมื่อมาจากสวรรค์นั้นสู่มนุสสโลก ย่อมบังเกิดในความถึงพร้อมด้วยตระกูล รูป และโภคะ ตั้งอยู่ในมนุสสโลกนั้นแล้ว บำเพ็ญสุจริต ๓ ประการให้บริบูรณ์อีก ก็ย่อมบังเกิดในสวรรค์อีก การเวียนเกิดในสุคติภูมิดังนี้ ชื่อว่าบัณฑิตภูมิอันบริบูรณ์ครบถ้วน บทที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาพาลบัณฑิตสูตร จบ 10. දෙවදූතසුත්තවණ්ණනා ๑๐. พรรณนาเทวทูตสูตร 261. එවං මෙ සුතන්ති දෙවදූතසුත්තං. තත්ථ ද්වෙ අගාරාතිආදි අස්සපුරසුත්තෙ විත්ථාරිතමෙව. ๒๖๑. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า `เอวํ เม สุตํ` คือ เทวทูตสูตร ในเทวทูตสูตรนั้น คำมีอาทิว่า `เทฺว อคารา` ท่านได้ขยายความไว้แล้วในอัสสปุรสูตรนั่นเทียว 262. නිරයං උපපන්නාති භගවා කත්ථචි නිරයතො පට්ඨාය දෙසනං දෙවලොකෙන ඔසාපෙති, කත්ථචි දෙවලොකතො පට්ඨාය නිරයෙන ඔසාපෙති. සචෙ සග්ගසම්පත්තිං විත්ථාරෙත්වා කථෙතුකාමො හොති, නිරයදුක්ඛං එකදෙසතො කථෙති, තිරච්ඡානයොනිදුක්ඛං පෙත්තිවිසයදුක්ඛං මනුස්සලොකසම්පත්තිං එකදෙසතො කථෙති, සග්ගසම්පත්තිමෙව විත්ථාරෙති. සචෙ නිරයදුක්ඛං විත්ථාරෙත්වා කථෙතුකාමො හොති, දෙවලොකමනුස්සලොකෙසු [Pg.164] සම්පත්තිං තිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයෙසු ච දුක්ඛං එකදෙසතො කථෙති, නිරයදුක්ඛමෙව විත්ථාරෙති. සො ඉමස්මිං සුත්තෙ නිරයදුක්ඛං විත්ථාරෙතුකාමො, තස්මා දෙවලොකතො පට්ඨාය දෙසනං නිරයෙන ඔසාපෙති. දෙවලොකමනුස්සලොකසම්පත්තියො තිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයදුක්ඛානි ච එකදෙසතො කථෙත්වා නිරයදුක්ඛමෙව විත්ථාරෙන කථෙතුං තමෙනං, භික්ඛවෙ, නිරයපාලාතිආදිමාහ. ๒๖๒. บทว่า `นิรยํ อุปปนฺนา` (เข้าถึงนรก) พระผู้มีพระภาคในบางแห่งทรงเริ่มเทศนาจากนรกแล้วทรงจบลงด้วยเทวโลก ในบางแห่งทรงเริ่มจากเทวโลกแล้วทรงจบลงด้วยนรก หากทรงประสงค์จะตรัสขยายความสวรรคสมบัติ จะตรัสถึงทุกข์ในนรกโดยส่วนเดียว ตรัสถึงทุกข์ในกำเนิดเดรัจฉาน ทุกข์ในเปรตวิสัย และสมบัติในมนุสสโลกโดยส่วนเดียว แล้วทรงขยายความเฉพาะสวรรคสมบัติ หากทรงประสงค์จะตรัสขยายความทุกข์ในนรก จะตรัสถึงสมบัติในเทวโลกและมนุสสโลก และทุกข์ในกำเนิดเดรัจฉานและเปรตวิสัยโดยส่วนเดียว แล้วทรงขยายความเฉพาะทุกข์ในนรก พระองค์ในพระสูตรนี้ทรงประสงค์จะขยายความทุกข์ในนรก เพราะฉะนั้น จึงทรงเริ่มเทศนาจากเทวโลกแล้วทรงจบลงด้วยนรก ตรัสถึงสมบัติในเทวโลกและมนุสสโลก และทุกข์ในกำเนิดเดรัจฉานและเปรตวิสัยโดยส่วนเดียวแล้ว เพื่อจะตรัสถึงทุกข์ในนรกโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านายนิรยบาล" තත්ථ එකච්චෙ ථෙරා ‘‘නිරයපාලා නාම නත්ථි, යන්තරූපං විය කම්මමෙව කාරණං කාරෙතී’’ති වදන්ති. තෙසං තං ‘‘අත්ථි නිරයෙ නිරයපාලාති, ආමන්තා, අත්ථි ච කාරණිකා’’තිආදිනා නයෙන අභිධම්මෙ (කථා. 866) පටිසෙධිතමෙව. යථා හි මනුස්සලොකෙ කම්මකාරණකාරකා අත්ථි, එවමෙව නිරයෙ නිරයපාලා අත්ථීති. යමස්ස රඤ්ඤොති යමරාජා නාම වෙමානිකපෙතරාජා, එකස්මිං කාලෙ දිබ්බවිමානෙ දිබ්බකප්පරුක්ඛදිබ්බඋය්‍යානදිබ්බනාටකාදිසම්පත්තිං අනුභවති, එකස්මිං කාලෙ කම්මවිපාකං, ධම්මිකො රාජා. න චෙස එකොව හොති, චතූසු පන ද්වාරෙසු චත්තාරො ජනා හොන්ති. නාද්දසන්ති අත්තනො සන්තිකෙ පෙසිතස්ස කස්සචි දෙවදූතස්ස අභාවං සන්ධාය එවං වදති. අථ නං යමො ‘‘නායං භාසිතස්ස අත්ථං සල්ලක්ඛෙතී’’ති ඤත්වා සල්ලක්ඛාපෙතුකාමො අම්භොතිආදිමාහ. ในเรื่องนั้น พระเถระบางพวกกล่าวว่า "นายนิรยบาลไม่มี กรรมนั่นเองย่อมให้ทำกรรมกรณ์ (การลงโทษ) เหมือนหุ่นยนต์" คำกล่าวของพระเถระเหล่านั้นถูกปฏิเสธไว้แล้วในอภิธรรม (กถาวัตถุ ๘๖๖) ด้วยนัยมีอาทิว่า "มีนายนิรยบาลในนรกหรือ? ตอบว่า มี และมีผู้ทำการลงโทษด้วย" เหมือนอย่างว่าในมนุสสโลกมีผู้ทำการลงโทษอยู่ ฉันใด ในนรกก็มีนายนิรยบาลอยู่ ฉันนั้น บทว่า `ยมสฺส รญฺโญ` (ของพญายม) พญายมชื่อว่าเป็นเวมานิกเปรตราช ในกาลหนึ่ง ย่อมเสวยสมบัติมีทิพยวิมาน ทิพยกัลปพฤกษ์ ทิพยอุทยาน และทิพยนาฏกะ เป็นต้น ในกาลหนึ่ง ย่อมเสวยวิบากกรรม เป็นพระราชาผู้ทรงธรรม และพญายมนี้มิได้มีองค์เดียว แต่ที่ประตูทั้ง ๔ มีอยู่ ๔ องค์ สัตว์นรกนั้นกล่าวว่า `นาทฺทสํ` (ข้าพระองค์ไม่เคยเห็น) โดยหมายถึงการไม่มีอยู่ของเทวทูตคนใดคนหนึ่งที่ถูกส่งมายังสำนักของตน ครั้งนั้น พญายมทรงทราบว่า "ผู้นี้ไม่เข้าใจความหมายของคำที่เราพูด" ทรงประสงค์จะให้เข้าใจ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ดูก่อนบุรุษ" ජාතිධම්මොති ජාතිසභාවො, අපරිමුත්තො ජාතියා, ජාති නාම මය්හං අබ්භන්තරෙයෙව අත්ථීති. පරතො ජරාධම්මොතිආදීසුපි එසෙව නයො. บทว่า `ชาติธมฺโม` คือ มีความเกิดเป็นสภาพ ไม่พ้นไปจากความเกิด ความหมายคือ ความเกิดมีอยู่ภายในตัวเรานี่เอง ในบทต่อๆ ไป มีอาทิว่า `ชราธมฺโม` ก็มีนัยนี้เช่นกัน 263. පඨමං දෙවදූතං සමනුයුඤ්ජිත්වාති එත්ථ දහරකුමාරො අත්ථතො එවං වදති නාම ‘‘පස්සථ, භො, මය්හම්පි තුම්හාකං විය හත්ථපාදා අත්ථි, සකෙ පනම්හි මුත්තකරීසෙ පලිපන්නො, අත්තනො ධම්මතාය උට්ඨහිත්වා න්හායිතුං න සක්කොමි, අහං කිලිට්ඨගත්තොම්හි, න්හාපෙථ මන්ති වත්තුම්පි න සක්කොමි, ජාතිතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි ජාතිතො අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි ජාති ආගමිස්සති, ඉති තස්සා පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙස දෙවදූතො නාම ජාතො, වචනත්ථො පන මඝදෙවසුත්තෙ වුත්තොව. ๒๖๓. ในบทว่า 'สอบสวนเทวทูตที่หนึ่ง' นี้ เด็กชายเล็กๆ โดยอรรถแล้ว ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็มีมือและเท้าเหมือนของท่านทั้งหลาย แต่ว่าเรานี้จมอยู่ในมูตรและคูถของตน ไม่สามารถจะลุกขึ้นอาบน้ำได้โดยปกติของตน เราเป็นผู้มีร่างกายเปรอะเปื้อน แม้จะกล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงอาบน้ำให้เรา' ก็ไม่สามารถ เราเป็นเช่นนี้ เพราะยังไม่พ้นไปจากชาติ (ความเกิด) ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้ท่านทั้งหลายก็ยังไม่พ้นไปจากชาติเช่นกัน เพราะชาติมาย่อมถึงแก่เราฉันใด ชาติก็จักมาถึงแก่ท่านทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ก่อนที่ชาตินั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น เด็กนี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต ส่วนอรรถแห่งบท (เทวทูต) พระองค์ตรัสไว้แล้วในมฆเทวสูตรนั่นเทียว දුතියං [Pg.165] දෙවදූතන්ති එත්ථාපි ජරාජිණ්ණසත්තො අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘පස්සථ, භො, අහම්පි තුම්හෙ විය තරුණො අහොසිං ඌරුබලබාහුබලජවනසම්පන්නො, තස්ස මෙ තා බලජවනසම්පත්තියො අන්තරහිතා, විජ්ජමානාපි මෙ හත්ථපාදා හත්ථපාදකිච්චං න කරොන්ති, ජරායම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි ජරාය අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි ජරා ආගමිස්සති, ඉති තස්සා පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙස දෙවදූතො නාම ජාතො. แม้ในบทว่า 'เทวทูตที่สอง' นี้ สัตว์ผู้แก่ชรา โดยอรรถแล้ว ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็เคยเป็นคนหนุ่มเหมือนท่านทั้งหลาย สมบูรณ์ด้วยกำลังขา กำลังแขน และความเร็ว ความสมบูรณ์ด้วยกำลังและความเร็วนั้นของเราได้อันตรธานไปแล้ว แม้มือและเท้าของเรามีอยู่ ก็ทำกิจของมือและเท้าไม่ได้ เราเป็นเช่นนี้ เพราะยังไม่พ้นไปจากชรา ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้ท่านทั้งหลายก็ยังไม่พ้นไปจากชราเช่นกัน เพราะชรามาย่อมถึงแก่เราฉันใด ชราก็จักมาถึงแก่ท่านทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ก่อนที่ชรานั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต තතියං දෙවදූතන්ති එත්ථාපි ගිලානසත්තො අත්ථතො එව වදති නාම – ‘‘පස්සථ, භො, අහම්පි තුම්හෙ විය නිරොගො අහොසිං, සොම්හි එතරහි බ්‍යාධිනා අභිහතො සකෙ මුත්තකරීසෙ පලිපන්නො, උට්ඨාතුම්පි න සක්කොමි, විජ්ජමානාපි මෙ හත්ථපාදා හත්ථපාදකිච්චං න කරොන්ති, බ්‍යාධිතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි බ්‍යාධිතො අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකං බ්‍යාධි ආගමිස්සති, ඉති තස්ස පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙස දෙවදූතො නාම ජාතො. แม้ในบทว่า 'เทวทูตที่สาม' นี้ สัตว์ผู้ป่วยไข้ โดยอรรถแล้ว ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็เคยเป็นผู้ไม่มีโรคเหมือนท่านทั้งหลาย บัดนี้ เรานั้นถูกพยาธิครอบงำแล้ว จมอยู่ในมูตรและคูถของตน แม้จะลุกขึ้นก็ไม่สามารถ แม้มือและเท้าของเรามีอยู่ ก็ทำกิจของมือและเท้าไม่ได้ เราเป็นเช่นนี้ เพราะยังไม่พ้นไปจากพยาธิ ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้ท่านทั้งหลายก็ยังไม่พ้นไปจากพยาธิเช่นกัน เพราะพยาธิมาย่อมถึงแก่เราฉันใด พยาธิก็จักมาถึงแก่ท่านทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ก่อนที่พยาธินั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต 265. චතුත්ථං දෙවදූතන්ති එත්ථ පන කම්මකාරණා වා දෙවදූතාති කාතබ්බා කම්මකාරණිකා වා. තත්ථ පන කම්මකාරණපක්ඛෙ බාත්තිංස තාව කම්මකාරණා අත්ථතො එවං වදන්ති නාම – ‘‘මයං නිබ්බත්තමානා න රුක්ඛෙ වා පාසාණෙ වා නිබ්බත්තාම, තුම්හාදිසානං සරීරෙ නිබ්බත්තාම, ඉති අම්හාකං පුරෙ නිබ්බත්තිතොව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙතෙ දෙවදූතා නාම ජාතා. කම්මකාරණිකාපි අත්ථතො එවං වදන්ති නාම – ‘‘මයං ද්වත්තිංස කම්මකාරණා කරොන්තා න රුක්ඛාදීසු කරොම, තුම්හාදිසෙසු සත්තෙසුයෙව කරොම, ඉති අම්හාකං තුම්හෙසු පුරෙ කම්මකාරණාකරණතොව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙතෙපි දෙවදූතා නාම ජාතා. ๒๖๕. ส่วนในบทว่า 'เทวทูตที่สี่' นี้ พึงทราบว่า กรรมกรณ์ (เครื่องมือลงทัณฑ์) ทั้งหลาย หรือ ผู้กระทำกรรมกรณ์ (เพชฌฆาต) ทั้งหลาย เป็นเทวทูต ก็ในบรรดาสองอย่างนั้น ในฝ่ายกรรมกรณ์ กรรมกรณ์ ๓๒ อย่างก่อน โดยอรรถแล้ว ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'เมื่อเราทั้งหลายเกิดขึ้น ย่อมไม่เกิดขึ้นที่ต้นไม้หรือแผ่นหิน ย่อมเกิดขึ้นในร่างกายของคนเช่นท่านทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ก่อนที่เราทั้งหลายจะเกิดขึ้นนั่นเทียว ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น กรรมกรณ์เหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นเทวทูต แม้ผู้กระทำกรรมกรณ์ทั้งหลาย โดยอรรถแล้ว ก็ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'เราทั้งหลายเมื่อกระทำกรรมกรณ์ ๓๒ อย่าง ย่อมไม่กระทำที่ต้นไม้เป็นต้น ย่อมกระทำในสัตว์ทั้งหลายเช่นท่านนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ก่อนที่เราทั้งหลายจะกระทำกรรมกรณ์ในท่านทั้งหลายนั่นเทียว ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น แม้ผู้กระทำกรรมกรณ์เหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นเทวทูต 266. පඤ්චමං දෙවදූතන්ති එත්ථ මතකසත්තො අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘පස්සථ භො මං ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩිතං උද්ධුමාතකාදිභාවං පත්තං, මරණතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි [Pg.166] මරණතො අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි මරණං ආගමිස්සති, ඉති තස්ස පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙස දෙවදූතො නාම ජාතො. ๒๖๖. ในบทว่า 'เทวทูตที่ห้า' นี้ สัตว์ที่ตายแล้ว โดยอรรถแล้ว ชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเรา ผู้ถูกทิ้งไว้ในป่าช้าผีดิบ ถึงความเป็นสภาพมีร่างกายพองขึ้นเป็นต้น เราเป็นเช่นนี้ เพราะยังไม่พ้นไปจากความตาย ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้ท่านทั้งหลายก็ยังไม่พ้นไปจากความตายเช่นกัน เพราะความตายมาย่อมถึงแก่เราฉันใด ความตายก็จักมาถึงแก่ท่านทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ก่อนที่ความตายนั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด' เพราะเหตุนั้น สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต ඉමං පන දෙවදූතානුයොගං කො ලභති, කො න ලභතීති? යෙන තාව බහුං පාපං කතං, සො ගන්ත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තතියෙව. යෙන පන පරිත්තං පාපකම්මං කතං, සො ලභති. යථා හි සභණ්ඩං චොරං ගහෙත්වා කත්තබ්බමෙව කරොන්ති, න විනිච්ඡිනන්ති. අනුවිජ්ජිත්වා ගහිතං පන විනිච්ඡයට්ඨානං නයන්ති, සො විනිච්ඡයං ලභති. එවංසම්පදමෙතං. පරිත්තපාපකම්මා හි අත්තනො ධම්මතායපි සරන්ති, සාරියමානාපි සරන්ති. ก็ใครเล่าย่อมได้รับการไต่สวนด้วยเทวทูตนี้ ใครเล่าไม่ได้รับการไต่สวน? ผู้ใดทำบาปไว้มากก่อน ผู้นั้นไปบังเกิดในนรกนั่นเทียว ส่วนผู้ใดทำบาปกรรมไว้น้อย ผู้นั้นย่อมได้รับการไต่สวน เหมือนอย่างว่า (ในโลก) เมื่อจับโจรได้พร้อมของกลาง เขาย่อมทำสิ่งที่ควรทำ (ลงโทษ) เท่านั้น ไม่ไต่สวน แต่ผู้ที่ถูกจับหลังจากการสอบสวน เขาย่อมนำไปสู่สถานที่ตัดสินคดี ผู้นั้นย่อมได้รับการตัดสิน ข้อนี้มีความอุปมาฉันนั้น เพราะว่า ผู้มีบาปกรรมน้อย ย่อมระลึกได้เองก็มี เมื่อถูกเตือนให้ระลึก ก็ระลึกได้ก็มี තත්ථ දීඝජයන්තදමිළො නාම අත්තනො ධම්මතාය සරි. සො කිර දමිළො සුමනගිරිවිහාරෙ ආකාසචෙතියං රත්තපටෙන පූජෙසි. අථ නිරයෙ උස්සදසාමන්තෙ නිබ්බත්තො අග්ගිජාලසද්දං සුත්වාව අත්තනො පූජිතපටං අනුස්සරි, සො ගන්ත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තො. අපරොපි පුත්තස්ස දහරභික්ඛුනො ඛලිසාටකං දෙන්තො පාදමූලෙ ඨපෙසි, මරණකාලම්හි පටපටාති සද්දෙ නිමිත්තං ගණ්හි, සොපි උස්සදසාමන්තෙ නිබ්බත්තො ජාලසද්දෙන තං සාටකං අනුස්සරිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තො. එවං තාව අත්තනො ධම්මතාය කුසලං කම්මං සරිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තතීති. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ชาวทมิฬชื่อทีฆชยันตะ ระลึกได้เอง ได้ยินว่า ชาวทมิฬนั้นได้บูชาอากาสเจดีย์ในสุมนคิรีวิหารด้วยผ้าสีแดง ต่อมา เขาบังเกิดใกล้อุสสทนรก พอได้ยินเสียงเปลวไฟ ก็ระลึกถึงผ้าที่ตนเคยบูชา เขาจึงไปบังเกิดในสวรรค์ แม้อีกคนหนึ่ง เมื่อถวายผ้าสาฎกเนื้อหยาบแก่บุตรผู้เป็นภิกษุหนุ่ม ได้วางไว้ที่ใกล้เท้า ในเวลาจะตาย ได้ยึดถือนิมิตในเสียงดัง 'ปฏปฏ' (เสียงผ้า) แม้เขาก็บังเกิดใกล้อุสสทนรก เพราะเสียงเปลวไฟ จึงระลึกถึงผ้าสาฎกนั้นแล้วไปบังเกิดในสวรรค์ พึงทราบว่า บุคคลย่อมบังเกิดในสวรรค์เพราะระลึกถึงกุศลกรรมได้เองอย่างนี้ก่อน අත්තනො ධම්මතාය අසරන්තෙ පන පඤ්ච දෙවදූතෙ පුච්ඡති. තත්ථ කොචි පඨමෙන දෙවදූතෙන සරති, කොචි දුතියාදීහි. යො පන පඤ්චහිපි න සරති, තං යමො රාජා සයං සාරෙති. එකො කිර අමච්චො සුමනපුප්ඵකුම්භෙන මහාචෙතියං පූජෙත්වා යමස්ස පත්තිං අදාසි, තං අකුසලකම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තං යමස්ස සන්තිකං නයිංසු. තස්මිං පඤ්චහිපි දෙවදූතෙහි කුසලෙ අසරන්තෙ යමො සයං ඔලොකෙන්තො දිස්වා – ‘‘නනු ත්වං මහාචෙතියං සුමනපුප්ඵකුම්භෙන පූජෙත්වා මය්හං පත්තිං අදාසී’’ති සාරෙසි, සො තස්මිං කාලෙ සරිත්වා දෙවලොකං ගතො. යමො පන සයං ඔලොකෙත්වාපි අපස්සන්තො – ‘‘මහාදුක්ඛං නාම අනුභවිස්සති අයං සත්තො’’ති තුණ්හී හොති. ส่วนผู้ที่ระลึกเองไม่ได้ (พญายม) ย่อมถามถึงเทวทูต ๕ ในการถามนั้น บางคนระลึกได้ด้วยเทวทูตที่หนึ่ง บางคนระลึกได้ด้วยเทวทูตที่สองเป็นต้น ส่วนผู้ใดระลึกไม่ได้แม้ด้วยเทวทูตทั้ง ๕ พญายมราชย่อมเตือนผู้นั้นให้ระลึกด้วยตนเอง ได้ยินว่า อำมาตย์คนหนึ่งบูชาพระมหาเจดีย์ด้วยหม้อดอกมะลิแล้วอุทิศส่วนกุศลให้พญายม พวกนายนิรยบาลนำอำมาตย์นั้นผู้บังเกิดในนรกเพราะอกุศลกรรมไปสู่สำนักของพญายม เมื่ออำมาตย์นั้นระลึกถึงกุศลไม่ได้แม้ด้วยเทวทูตทั้ง ๕ พญายมตรวจดูด้วยตนเองแล้วเห็น จึงเตือนให้ระลึกว่า 'ท่านบูชาพระมหาเจดีย์ด้วยหม้อดอกมะลิแล้วอุทิศส่วนกุศลให้เรามิใช่หรือ' ในกาลนั้น เขาระลึกได้แล้วจึงไปสู่เทวโลก ส่วนพญายม เมื่อตรวจดูด้วยตนเองแล้วก็ยังไม่เห็น ก็จะนิ่งเสียด้วยดำริว่า 'สัตว์นี้จักเสวยทุกข์ใหญ่หลวงหนอ' 267. මහානිරයෙති අවීචිමහානිරයම්හි. කිං පනස්ස පමාණං? අබ්භන්තරං ආයාමෙන ච විත්ථාරෙන ච යොජනසතං හොති. ලොහපථවී ලොහඡදනං එකෙකා ච භිත්ති නවනවයොජනිකා හොති. පුරත්ථිමාය භිත්තියා [Pg.167] අච්චි උට්ඨිතා පච්ඡිමං භිත්තිං ගහෙත්වා තං විනිවිජ්ඣිත්වා පරතො යොජනසතං ගච්ඡති. සෙසදිසාසුපි එසෙව නයො. ඉති ජාලපරියන්තවසෙන ආයාමවිත්ථාරතො අට්ඨාරසයොජනාධිකානි තීණි යොජනසතානි, පරික්ඛෙපතො පන නවයොජනසතානි චතුපණ්ණාසයොජනානි, සමන්තා පන උස්සදෙහි සද්ධිං දසයොජනසහස්සං හොති. ๒๖๗. บทว่า มหานิรเย ได้แก่ ในอเวจีมหานรก. ก็มหานรกนั้นมีประมาณเท่าไร? ภายในโดยยาวและโดยกว้างมีประมาณ ๑๐๐ โยชน์. มีพื้นเป็นเหล็ก มีเพดานเป็นเหล็ก และกำแพงแต่ละด้านหนา ๙ โยชน์. เปลวไฟลุกขึ้นจากกำแพงด้านทิศตะวันออกกระทบกำแพงด้านทิศตะวันตก ทะลุกำแพงนั้นไปไกลอีก ๑๐๐ โยชน์. แม้ในทิศที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ด้วยเหตุนี้ เมื่อนับโดยที่สุดแห่งเปลวไฟ โดยยาวและโดยกว้างจึงมีประมาณ ๓๐๐ โยชน์ ยิ่งด้วย ๑๘ โยชน์, ส่วนโดยรอบมีประมาณ ๙๐๐ โยชน์กับอีก ๕๔ โยชน์, อนึ่ง โดยรอบพร้อมทั้งอุสสทนรกมีประมาณ ๑๐,๐๐๐ โยชน์. 268. උබ්භතං තාදිසමෙව හොතීති එත්ථ අක්කන්තපදං යාව අට්ඨිතො දළ්හං උද්ධරිතුමෙව න සක්කා. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – හෙට්ඨතො පට්ඨාය ඩය්හති, උපරිතො පට්ඨාය ඣායති, ඉති අක්කමනකාලෙ ඩය්හමානං පඤ්ඤායති, උද්ධරණකාලෙ තාදිසමෙව, තස්මා එවං වුත්තං. බහුසම්පත්තොති බහූනි වස්සසතවස්සසහස්සානි සම්පත්තො. ๒๖๘. ในบทว่า อุพฺภตํ ตาทิสเมว โหติ นี้ มีความว่า เท้าที่เหยียบลงไปจะถูกไฟไหม้จนถึงกระดูก ไม่สามารถจะยกขึ้นได้เลย. นี้เป็นเนื้อความในบทนี้ คือ ไฟเริ่มไหม้จากเบื้องล่าง ลุกโชนจากเบื้องบน ด้วยเหตุนี้ ในเวลาที่เหยียบลงไป ก็ปรากฏว่ากำลังถูกไฟไหม้ ในเวลาที่ยกขึ้น ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้อย่างนี้. บทว่า พหุสมฺปตฺโต ได้แก่ ถึงแล้วซึ่งร้อยปีพันปีเป็นอันมาก. කස්මා පනෙස නරකො අවීචීති සඞ්ඛං ගතොති. වීචි නාම අන්තරං වුච්චති, තත්ථ ච අග්ගිජාලානං වා සත්තානං වා දුක්ඛස්ස වා අන්තරං නත්ථි. තස්මා සො අවීචීති සඞ්ඛං ගතොති. තස්ස හි පුරත්ථිමභිත්තිතො ජාලා උට්ඨිතා සංසිබ්බමානා යොජනසතං ගන්ත්වා පච්ඡිමභිත්තිං විනිවිජ්ඣිත්වා පරතො යොජනසතං ගච්ඡති. සෙසදිසාසුපි එසෙව නයො. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร นรกนี้จึงถึงการนับว่า อเวจี? ตอบว่า คำว่า วีจิ หมายถึง ระหว่าง (ช่องว่าง) ก็ในนรกนั้น ช่องว่างระหว่างเปลวไฟก็ดี ระหว่างสัตว์นรกก็ดี หรือระหว่างทุกข์ก็ดี ไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น นรกนั้นจึงถึงการนับว่า อเวจี. จริงอยู่ เปลวไฟจากกำแพงด้านทิศตะวันออกของนรกนั้นลุกขึ้นติดต่อกันเป็นพืดไปตลอด ๑๐๐ โยชน์ ทะลุกำแพงด้านทิศตะวันตกไปไกลอีก ๑๐๐ โยชน์ แม้ในทิศที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ඉමෙසං ඡන්නං ජාලානං මජ්ඣෙ නිබ්බත්තො දෙවදත්තො, තස්ස යොජනසතප්පමාණො අත්තභාවො, ද්වෙ පාදා යාව ගොප්ඵකා ලොහපථවිං පවිට්ඨා, ද්වෙ හත්ථා යාව මණිබන්ධා ලොහභිත්තියො පවිට්ඨා, සීසං යාව භමුකට්ඨිතො ලොහඡදනෙ පවිට්ඨං, අධොභාගෙන එකං ලොහසූලං පවිසිත්වා කායං විනිවිජ්ඣන්තං ඡදනෙ පවිට්ඨං, පාචීනභිත්තිතො නික්ඛන්තසූලං හදයං විනිවිජ්ඣිත්වා පච්ඡිමභිත්තිං පවිට්ඨං, උත්තරභිත්තිතො නික්ඛන්තසූලං ඵාසුකා විනිවිජ්ඣිත්වා දක්ඛිණභිත්තිං පවිට්ඨං. නිච්චලෙ තථාගතම්හි අපරද්ධත්තා නිච්චලොව හුත්වා පච්චතීති කම්මසරික්ඛතාය එදිසො ජාතො. එවං ජාලානං නිරන්තරතාය අවීචි නාම. พระเทวทัตบังเกิดในท่ามกลางเปลวไฟทั้ง ๖ ทิศนั้น อัตภาพของท่านมีประมาณ ๑๐๐ โยชน์ เท้าทั้งสองจมลงในพื้นเหล็กจนถึงข้อเท้า มือทั้งสองจมเข้าไปในกำแพงเหล็กจนถึงข้อมือ ศีรษะจมเข้าไปในเพดานเหล็กจนถึงกระดูกคิ้ว. หลาวเหล็กเล่มหนึ่งพุ่งเข้าทางเบื้องล่างทะลุร่างกายฝังเข้าไปในเพดาน หลาวเหล็กที่พุ่งออกจากกำแพงด้านทิศตะวันออกทะลุหทัยฝังเข้าไปในกำแพงด้านทิศตะวันตก หลาวเหล็กที่พุ่งออกจากกำแพงด้านทิศเหนือทะลุสีข้างฝังเข้าไปในกำแพงด้านทิศใต้. เพราะประทุษร้ายในพระตถาคตผู้ไม่หวั่นไหว ท่านจึงถูกเผาไหม้อยู่อย่างไม่หวั่นไหว การถูกตรึงเช่นนี้เกิดขึ้นเพราะความสมกันแห่งกรรม. ด้วยประการฉะนี้ เพราะความไม่มีระหว่างของเปลวไฟ จึงชื่อว่า อเวจี. අබ්භන්තරෙ පනස්ස යොජනසතිකෙ ඨානෙ නාළියං කොට්ටෙත්වා පූරිතපිට්ඨං විය සත්තා නිරන්තරා, ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ සත්තො අත්ථි, ඉමස්මිං නත්ථී’’ති න වත්තබ්බං, ගච්ඡන්තානං ඨිතානං නිසින්නානං නිපන්නානං අන්තො නත්ථි, ගච්ඡන්තෙ වා ඨිතෙ වා නිසින්නෙ වා නිපන්නෙ වා අඤ්ඤමඤ්ඤං න බාධන්ති. එවං සත්තානං නිරන්තරතාය අවීචි. อนึ่ง ในภายในของนรกนั้นซึ่งมีบริเวณ ๑๐๐ โยชน์ สัตว์ทั้งหลายแน่นขนัดไม่มีช่องว่าง ราวกับแป้งที่ถูกอัดจนเต็มในทะนาน ไม่สามารถกล่าวได้ว่า "ในที่นี้มีสัตว์ ในที่นี้ไม่มีสัตว์" ที่สุดแห่งสัตว์ที่กำลังเดิน ที่กำลังยืน ที่กำลังนั่ง หรือที่กำลังนอน ไม่มีเลย สัตว์เหล่านั้นแม้จะกำลังเดิน ยืน นั่ง หรือนอน ก็ไม่เบียดเบียนซึ่งกันและกัน. ด้วยประการฉะนี้ เพราะความไม่มีระหว่างของสัตว์ทั้งหลาย จึงชื่อว่า อเวจี. කායද්වාරෙ [Pg.168] පන ඡ උපෙක්ඛාසහගතානි චිත්තානි උප්පජ්ජන්ති, එකං දුක්ඛසහගතං. එවං සන්තෙපි යථා ජිව්හග්ගෙ ඡ මධුබින්දූනි ඨපෙත්වා එකස්මිං තම්බලොහබින්දුම්හි ඨපිතෙ අනුදහනබලවතාය තදෙව පඤ්ඤායති, ඉතරානි අබ්බොහාරිකානි හොන්ති, එවං අනුදහනබලවතාය දුක්ඛමෙවෙත්ථ නිරන්තරං, ඉතරානි අබ්බොහාරිකානීති. එවං දුක්ඛස්ස නිරන්තරතාය අවීචි. อนึ่ง ในกายทวาร อุเบกขาสหคตจิต ๖ ดวงย่อมเกิดขึ้น ทุกขสหคตจิต ๑ ดวง (เกิดขึ้น) แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็เปรียบเหมือนเมื่อวางหยาดน้ำผึ้ง ๖ หยาดไว้ที่ปลายลิ้น แล้ววางหยาดทองแดงหลอมเหลวไว้ ๑ หยาด เพราะความร้อนแรงมีกำลัง หยาดทองแดงนั้นเท่านั้นย่อมปรากฏ หยาดอื่น ๆ ย่อมไม่นับว่าเป็นอะไร ฉันใด ในอเวจีนรกนี้ก็ฉันนั้น เพราะความร้อนแรงมีกำลัง ทุกขเวทนาเท่านั้นจึงไม่มีระหว่าง จิตอื่น ๆ ย่อมไม่นับว่าเป็นอะไร. ด้วยประการฉะนี้ เพราะความไม่มีระหว่างของทุกข์ จึงชื่อว่า อเวจี. 269. මහන්තොති යොජනසතිකො. සො තත්ථ පතතීති එකො පාදො මහානිරයෙ හොති, එකො ගූථනිරයෙ නිපතති. සූචිමුඛාති සූචිසදිසමුඛා, තෙ හත්ථිගීවප්පමාණා එකදොණිකනාවාප්පමාණා වා හොන්ති. ๒๖๙. บทว่า มหนฺโต ได้แก่ มีประมาณ ๑๐๐ โยชน์. บทว่า โส ตตฺถ ปตติ ความว่า เท้าข้างหนึ่งอยู่ในมหานรก เท้าอีกข้างหนึ่งตกลงไปในคูถนรก. บทว่า สูจิมุขา ได้แก่ สัตว์มีปากเหมือนเข็ม สัตว์เหล่านั้นมีขนาดเท่าลำคอช้าง หรือมีขนาดเท่าเรือโดณิกาหนึ่งลำ. කුක්කුලනිරයොති යොජනසතප්පමාණොව අන්තො කූටාගාරමත්තවිතච්චිතඅඞ්ගාරපුණ්ණො ආදිත්තඡාරිකනිරයො, යත්ථ පතිතපතිතා කුද්‍රූසකරාසිම්හි ඛිත්තඵාලවාසිසිලාදීනි විය හෙට්ඨිමතලමෙව ගණ්හන්ති. บทว่า กุกฺกุลนิรโย ได้แก่ นรกเถ้าร้อน มีประมาณ ๑๐๐ โยชน์ ภายในเต็มไปด้วยถ่านเพลิงที่ปราศจากเปลวไฟกองสูงประมาณเท่าเรือนยอด ในนรกนั้น สัตว์ที่ตกลงไปครั้งแล้วครั้งเล่าย่อมจมลงถึงเพียงพื้นเบื้องล่าง เปรียบเหมือนผาล สิว และหินเป็นต้นที่ถูกโยนลงไปในกองข้าวฟ่าง. ආරොපෙන්තීති අයදණ්ඩෙහි පොථෙන්තා ආරොපෙන්ති. තෙසං ආරොහනකාලෙ තෙ කණ්ටකා අධොමුඛා හොන්ති, ඔරොහනකාලෙ උද්ධංමුඛා. บทว่า อาโรเปนฺติ ความว่า (นายนิรยบาล) โบยตีด้วยท่อนเหล็กแล้วให้ขึ้นไป. ในเวลาที่สัตว์นรกเหล่านั้นขึ้นไป หนามเหล่านั้นมีปลายชี้ลง ในเวลาที่ลงมีปลายชี้ขึ้น. වාතෙරිතානීති කම්මමයෙන වාතෙන චලිතානි. හත්ථම්පි ඡින්දන්තීති ඵලකෙ මංසං විය කොට්ටයමානානි ඡින්දන්ති. සචෙ උට්ඨාය පලායති, අයොපාකාරො සමුට්ඨහිත්වා පරික්ඛිපති, හෙට්ඨා ඛුරධාරා සමුට්ඨාති. บทว่า วาเตรีตานิ ได้แก่ ถูกลมอันเกิดแต่กรรมพัดให้ไหว. บทว่า หตฺถมฺปิ ฉินฺทนฺติ ความว่า ย่อมตัด (อวัยวะ) ทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยเหมือนเนื้อบนเขียง. ถ้าสัตว์นรกลุกขึ้นหนีไป กำแพงเหล็กก็ผุดขึ้นล้อมไว้ ข้างล่างคมมีดโกนก็ผุดขึ้น. ඛාරොදකා නදීති වෙතරණී නාම තම්බලොහනදී. තත්ථ අයොමයානි ඛරවාලික-පොක්ඛරපත්තානි, හෙට්ඨා ඛුරධාරා උභොසු තීරෙසු වෙත්තලතා ච කුසතිණානි ච. සො තත්ථ දුක්ඛා තිබ්බා ඛරාති සො තත්ථ උද්ධඤ්ච අධො ච වුය්හමානො පොක්ඛරපත්තෙසු ඡිජ්ජති. සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානාය ඛරවාලිකාය කණ්ටකෙහි විජ්ඣියති, ඛුරධාරාහි ඵාලියති, උභොසු තීරෙසු කුසතිණෙහි විලෙඛති, වෙත්තලතාහි ආකඩ්ඪියති, තික්ඛසත්තීහි ඵාලියති. บทว่า ขาโรทกา นที ได้แก่ แม่น้ำทองแดงหลอมเหลวชื่อเวตรณี. ในแม่น้ำนั้นมีใบบัวและทรายหยาบที่ทำด้วยเหล็ก ข้างล่างมีคมมีดโกน ที่ฝั่งทั้งสองมีเถาหวายและหญ้าคา. บทว่า โส ตตฺถ ทุกฺขา ติพฺพา ขรา ความว่า สัตว์นรกนั้นถูกกระแสน้ำพัดลอยขึ้นลอยลงในแม่น้ำนั้น ถูกใบบัวบาดจนขาด ถูกหนามบนพื้นทรายหยาบที่มีสัณฐานเหมือนทางสามแพร่งทิ่มแทง ถูกคมมีดโกนบาดจนแตก ที่ฝั่งทั้งสองก็ถูกหญ้าคาบาด ถูกเถาหวายเกี่ยวรั้ง ถูกหอกอันคมกริบแทงจนแตก. 270. තත්තෙන [Pg.169] අයොසඞ්කුනාති තෙන ජිගච්ඡිතොම්හීති වුත්තෙ මහන්තං ලොහපච්ඡිං ලොහගුළානං පූරෙත්වා තං උපගච්ඡන්ති, සො ලොහගුළභාවං ඤත්වා දන්තෙ සම්ඵුසෙති, අථස්ස තෙ තත්තෙන අයොසඞ්කුනා මුඛං විවරන්ති, තම්බලොහධාරෙහි මහන්තෙන ලොහකටාහෙන තම්බලොහං උපනෙත්වා එවමෙවං කරොන්ති. පුන මහානිරයෙති එවං පඤ්චවිධබන්ධනතො පට්ඨාය යාව තම්බලොහපානා තම්බලොහපානතො පට්ඨාය පුන පඤ්චවිධබන්ධනාදීනි කාරෙත්වා මහානිරයෙ පක්ඛිපන්ති. තත්ථ කොචි පඤ්චවිධබන්ධනෙනෙව මුච්චති, කොචි දුතියෙන, කොචි තතියෙන, කොචි තම්බලොහපානෙන මුච්චති, කම්මෙ පන අපරික්ඛීණෙ පුන මහානිරයෙ පක්ඛිපන්ති. ๒๗๐. บทว่า Tattena ayosaṅkunā ความว่า เมื่อสัตว์นรกเหล่านั้นกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าทั้งหลายหิว’ พวกนายนิรยบาลก็นำกระเช้าเหล็กขนาดใหญ่ที่เต็มไปด้วยก้อนเหล็กเข้าไปหาสัตว์นรกนั้น สัตว์นรกนั้นรู้ว่าเป็นก้อนเหล็กจึงเม้มปากไว้ ครั้งนั้น นายนิรยบาลเหล่านั้นก็เอาง้าวเหล็กที่ร้อนแดงเปิดปากของสัตว์นรกนั้น แล้วนำน้ำทองแดงด้วยหม้อเหล็กขนาดใหญ่มาด้วยสายน้ำทองแดงกรอกปาก ทำอย่างนั้นเหมือนกัน บทว่า Puna mahāniraye ความว่า เบื้องต้นทำการจองจำ ๕ ประการ จนถึงการให้ดื่มน้ำทองแดง ตั้งแต่การให้ดื่มน้ำทองแดงไป ก็ให้กระทำการจองจำ ๕ ประการเป็นต้นอีก แล้วโยนลงในมหานรก ในบรรดาสัตว์นรกเหล่านั้น บางตนพ้นได้ด้วยการจองจำ ๕ ประการเท่านั้น บางตนพ้นได้ในกรรมกรณ์ที่ ๒ บางตนพ้นได้ในกรรมกรณ์ที่ ๓ บางตนพ้นได้ด้วยการดื่มน้ำทองแดง แต่เมื่อกรรมยังไม่สิ้น ก็ถูกโยนลงในมหานรกอีก ඉදං පන සුත්තං ගණ්හන්තො එකො දහරභික්ඛු, – ‘‘භන්තෙ, එත්තකං දුක්ඛමනුභවිතසත්තං පුනපි මහානිරයෙ පක්ඛිපන්තී’’ති ආහ. ආම, ආවුසො, කම්මෙ අපරික්ඛීණෙ පුනප්පුනං එවං කරොන්තීති. තිට්ඨතු, භන්තෙ, උද්දෙසො, කම්මට්ඨානමෙව කථෙථාති කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා සොතාපන්නො හුත්වා ආගම්ම උද්දෙසං අග්ගහෙසි. අඤ්ඤෙසම්පි ඉමස්මිං පදෙසෙ උද්දෙසං ඨපෙත්වා අරහත්තං පත්තානං ගණනා නත්ථි. සබ්බබුද්ධානඤ්චෙතං සුත්තං අවිජහිතමෙව හොති. ก็แล ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งเมื่อเรียนพระสูตรนี้ ได้ทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สัตว์ที่เสวยทุกข์ถึงเพียงนี้ เขายังจะโยนลงในมหานรกอีกหรือ” (พระเถระตอบว่า) “ใช่แล้ว อาวุโส เมื่อกรรมยังไม่สิ้น เขาย่อมกระทำอย่างนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า” (ภิกษุหนุ่มจึงกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอการสาธยายจงงดไว้ก่อน ขอท่านจงกล่าวเฉพาะกัมมัฏฐานเถิด” ดังนี้แล้ว ได้ให้ท่านกล่าวสอนกัมมัฏฐานแล้ว ได้เป็นพระโสดาบัน กลับมาเรียนการสาธยายต่อไป แม้ภิกษุรูปอื่นๆ ในที่นี้ ที่พักการสาธยายไว้แล้วได้บรรลุพระอรหัตผล ก็นับไม่ถ้วน และพระสูตรนี้เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ไม่เคยทรงละเลยเลย 271. හීනකායූපගාති හීනකායං උපගතා හුත්වා. උපාදානෙති තණ්හාදිට්ඨිගහණෙ. ජාතිමරණසම්භවෙති ජාතියා ච මරණස්ස ච කාරණභූතෙ. අනුපාදාති චතූහි උපාදානෙහි අනුපාදියිත්වා. ජාතිමරණසඞ්ඛයෙති ජාතිමරණසඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ විමුච්චන්ති. ๒๗๑. บทว่า Hīnakāyūpagā ความว่า เป็นผู้เข้าถึงหมู่ชนที่เลวทราม บทว่า Upādāne ความว่า ในการยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ บทว่า Jātimaraṇasambhave ความว่า ในธรรมที่เป็นเหตุแห่งชาติและมรณะ บทว่า Anupādā ความว่า ไม่ยึดมั่นด้วยอุปาทาน ๔ บทว่า Jātimaraṇasaṅkhaye ความว่า ย่อมหลุดพ้นในพระนิพพาน อันได้ชื่อว่า เป็นที่สิ้นไปแห่งชาติและมรณะ දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතාති දිට්ඨධම්මෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ සබ්බකිලෙසනිබ්බානෙන නිබ්බුතා. සබ්බදුක්ඛං උපච්චගුන්ති සබ්බදුක්ඛාතික්කන්තා නාම හොන්ති. บทว่า Diṭṭhadhammābhinibbutā ความว่า ดับแล้วด้วยความดับสิ้นแห่งกิเลสทั้งปวงในอัตภาพนี้ คือในทิฏฐธรรมนั่นเอง บทว่า Sabbadukkhaṃ upaccaguṃ ความว่า ชื่อว่า เป็นผู้ล่วงทุกข์ทั้งปวงไปได้ පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย දෙවදූතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเทวทูตสูตร จบ තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาตติยวรรค จบ 4. විභඞ්ගවග්ගො ๔. วิภังควรรค 1. භද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาภัทเทกรัตตสูตร 272. එවං [Pg.170] මෙ සුතන්ති භද්දෙකරත්තසුත්තං. තත්ථ භද්දෙකරත්තස්සාති විපස්සනානුයොගසමන්නාගතත්තා භද්දකස්ස එකරත්තස්ස. උද්දෙසන්ති මාතිකං. විභඞ්ගන්ති විත්ථාරභාජනීයං. ๒๗๒. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า Evaṃ me sutaṃ คือ ภัทเทกรัตตสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า bhaddekarattassa ความว่า แห่งบุคคลผู้มีราตรีเดียวอันเจริญ เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยการเจริญวิปัสสนา บทว่า Uddesaṃ คือ มาติกา (หัวข้อ) บทว่า Vibhaṅgaṃ คือ การจำแนกโดยพิสดาร අතීතන්ති අතීතෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ. නාන්වාගමෙය්‍යාති තණ්හාදිට්ඨීහි නානුගච්ඡෙය්‍ය. නප්පටිකඞ්ඛෙති තණ්හාදිට්ඨීහි න පත්ථෙය්‍ය. යදතීතන්ති ඉදමෙත්ථ කාරණවචනං. යස්මා යං අතීතං, තං පහීනං නිරුද්ධං අත්ථඞ්ගතං, තස්මා තං පුන නානුගච්ඡෙය්‍ය. යස්මා ච යං අනාගතං, තං අප්පත්තං අජාතං අනිබ්බත්තං, තස්මා තම්පි න පත්ථෙය්‍ය. บทว่า Atītaṃ คือ ขันธ์ ๕ ในอดีต บทว่า Nānvāgameyya คือ ไม่พึงตามไปด้วยตัณหาและทิฏฐิ บทว่า Nappaṭikaṅkhe คือ ไม่พึงหวังด้วยตัณหาและทิฏฐิ คำว่า Yadatītaṃ ในที่นี้เป็นคำกล่าวแสดงเหตุผล เพราะว่า สิ่งใดเป็นอดีต สิ่งนั้นก็เป็นสิ่งที่ละได้แล้ว ดับแล้ว ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้แล้ว เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรตามสิ่งนั้นไปอีก และเพราะว่า สิ่งใดเป็นอนาคต สิ่งนั้นก็ยังมาไม่ถึง ยังไม่เกิด ยังไม่บังเกิด เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรหวังแม้สิ่งนั้น තත්ථ තත්ථාති පච්චුප්පන්නම්පි ධම්මං යත්ථ යත්ථෙව උප්පන්නො, තත්ථ තත්ථෙව ච නං අනිච්චානුපස්සනාදීහි සත්තහි අනුපස්සනාහි යො විපස්සති අරඤ්ඤාදීසු වා තත්ථ තත්ථෙව විපස්සති. අසංහීරං අසංකුප්පන්ති ඉදං විපස්සනාපටිවිපස්සනාදස්සනත්ථං වුත්තං. විපස්සනා හි රාගාදීහි න සංහීරති න සංකුප්පතීති අසංහීරං අසංකුප්පං, තං අනුබ්‍රූහයෙ වඩ්ඪෙය්‍ය, පටිවිපස්සෙය්‍යාති වුත්තං හොති. අථ වා නිබ්බානං රාගාදීහි න සංහීරති න සංකුප්පතීති අසංහීරං අසංකුප්පං. තං විද්වා පණ්ඩිතො භික්ඛු අනුබ්‍රූහයෙ, පුනප්පුනං තදාරම්මණං තං තං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙන්තො වඩ්ඪෙය්‍යාති අත්ථො. บทว่า Tattha tattha ความว่า ผู้ใดเห็นแจ้งธรรมแม้ที่เป็นปัจจุบันในขณะใดๆ ที่เกิดขึ้นแล้ว ในขณะนั้นๆ นั่นแหละ ด้วยอนุปัสสนา ๗ ประการ มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น หรือเห็นแจ้งในที่นั้นๆ ในป่าเป็นต้น บทว่า Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงวิปัสสนาและการพิจารณาวิปัสสนาอีกครั้งหนึ่ง จริงอยู่ วิปัสสนาไม่หวั่นไหว ไม่สั่นคลอนเพราะราคะเป็นต้น จึงชื่อว่า อสังหิระ อสังกุปปะ ท่านกล่าวว่า พึงเพิ่มพูน พึงทำให้เจริญ ซึ่งวิปัสสนานั้น พึงเห็นแจ้งอีกครั้งหนึ่ง อีกนัยหนึ่ง พระนิพพานไม่หวั่นไหว ไม่สั่นคลอนเพราะราคะเป็นต้น จึงชื่อว่า อสังหิระ อสังกุปปะ ภิกษุผู้รู้ ผู้เป็นบัณฑิต พึงเพิ่มพูนพระนิพพานนั้น ความว่า พึงทำให้เจริญโดยการเข้าผลสมาบัตินั้นๆ ซึ่งมีพระนิพพานนั้นเป็นอารมณ์อยู่เนืองๆ තස්ස පන අනුබ්‍රූහන්තස්ස අත්ථාය – අජ්ජෙව කිච්චමාතප්පන්ති කිලෙසානං ආතාපනපරිතාපනෙන ආතප්පන්ති ලද්ධනාමං වීරියං අජ්ජෙව කාතබ්බං. කො ජඤ්ඤා මරණං සුවෙති ස්වෙ ජීවිතං වා මරණං වා කො ජානාති. අජ්ජෙව දානං වා දස්සාමි, සීලං වා රක්ඛිස්සාමි, අඤ්ඤතරං වා පන කුසලං කරිස්සාමීති හි ‘‘අජ්ජ තාව පපඤ්චො අත්ථි, ස්වෙ වා පුනදිවසෙ වා කරිස්සාමී’’ති චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා අජ්ජෙව කරිස්සාමීති එවං වීරියං කාතබ්බන්ති දස්සෙති. මහාසෙනෙනාති අග්ගිවිසසත්ථාදීනි අනෙකානි මරණකාරණානි තස්ස සෙනා, තාය මහතියා සෙනාය වසෙන මහාසෙනෙන එවරූපෙන මච්චුනා සද්ධිං ‘‘කතිපාහං තාව ආගමෙහි යාවාහං බුද්ධපූජාදිං අත්තනො අවස්සයකම්මං කරොමී’’ති[Pg.171]. එවං මිත්තසන්ථවාකාරසඞ්ඛාතො වා, ‘‘ඉදං සතං වා සහස්සං වා ගහෙත්වා කතිපාහං ආගමෙහී’’ති එවං ලඤ්ජානුප්පදානසඞ්ඛාතො වා, ‘‘ඉමිනාහං බලරාසිනා පටිබාහිස්සාමී’’ති එවං බලරාසිසඞ්ඛාතො වා සඞ්ගරො නත්ථි. සඞ්ගරොති හි මිත්තසන්ථවාකාරලඤ්ජානුප්පදානබලරාසීනං නාමං, තස්මා අයමත්ථො වුත්තො. เพื่อประโยชน์แก่ผู้ที่กำลังเพิ่มพูนธรรมนั้นอยู่ บทว่า ajjeva kiccamātappaṃ ความว่า ความเพียรที่ได้ชื่อว่า อาตัปปะ เพราะเป็นเครื่องเผาผลาญกิเลสให้เร่าร้อน พึงกระทำในวันนี้เทียว บทว่า Ko jaññā maraṇaṃ suve ความว่า ใครเล่าจะรู้ว่าพรุ่งนี้จะยังมีชีวิตอยู่หรือจะตาย พระสูตรแสดงความว่า ไม่พึงยังจิตให้เกิดขึ้นว่า ‘วันนี้เราจะให้ทานก็ดี จะรักษาก็ดี หรือจะทำกุศลอย่างอื่นก็ดี แต่ว่าวันนี้ยังมีเรื่องวุ่นวายอยู่ พรุ่งนี้หรือวันอื่นค่อยทำ’ แต่พึงทำความเพียรว่า ‘เราจะทำในวันนี้เทียว’ บทว่า Mahāsenena ความว่า เหตุแห่งความตายมากมายมีไฟ พิษ และศัสตราเป็นต้น เป็นเสนาของมัจจุราชนั้น เพราะมีเสนาใหญ่นั้น จึงชื่อว่าผู้มีเสนามาก การต่อรองกับมัจจุราชผู้มีลักษณะเช่นนี้ ผู้มีเสนามาก ว่า ‘ท่านจงรอก่อนสักสองสามวัน ตราบเท่าที่ข้าพเจ้ายังทำกิจที่จำเป็นของตน เช่น การบูชาพระพุทธเจ้าเป็นต้นอยู่’ การต่อรองที่เรียกว่าการผูกมิตรเช่นนี้ก็ดี หรือการต่อรองที่เรียกว่าการให้สินบนว่า ‘ท่านจงรับเงินร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่งนี้ไปแล้วรอก่อนสักสองสามวัน’ เช่นนี้ก็ดี หรือการต่อรองที่เรียกว่าการรวบรวมกำลังพลว่า ‘เราจะป้องกันด้วยกำลังพลหมู่นี้’ เช่นนี้ก็ดี ย่อมไม่มี จริงอยู่ คำว่า สังคระ เป็นชื่อของการผูกมิตร การให้สินบน และการรวบรวมกำลังพล เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอรรถนี้ไว้ අතන්දිතන්ති අනලසං උට්ඨාහකං. එවං පටිපන්නත්තා භද්දො එකරත්තො අස්සාති භද්දෙකරත්තො. ඉති තං එවං පටිපන්නපුග්ගලං ‘‘භද්දෙකරත්තො අය’’න්ති. රාගාදීනං සන්තතාය සන්තො බුද්ධමුනි ආචික්ඛති. บทว่า Atanditaṃ คือ ไม่เกียจคร้าน มีความขยันหมั่นเพียร เพราะเป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ราตรีเดียวจึงเจริญสำหรับท่านผู้นั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า ภัทเทกรัตตะ ดังนั้น พระพุทธเจ้าผู้เป็นมุนี ผู้สงบระงับแล้วเพราะความสงบแห่งราคะเป็นต้น ย่อมตรัสเรียกบุคคลผู้ปฏิบัติอย่างนั้นว่า ‘ผู้นี้เป็นภัทเทกรัตตะ’ 273. එවංරූපොතිආදීසු කාළොපි සමානො ඉන්දනීලමණිවණ්ණො අහොසින්ති එවං මනුඤ්ඤරූපවසෙනෙව එවංරූපො අහොසිං. කුසලසුඛසොමනස්සවෙදනාවසෙනෙව එවංවෙදනො. තංසම්පයුත්තානංයෙව සඤ්ඤාදීනං වසෙන එවංසඤ්ඤො එවංසඞ්ඛාරො එවංවිඤ්ඤාණො අහොසිං අතීතමද්ධානන්ති. ๒๗๓. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า Evaṃrūpo ความว่า แม้มีผิวพรรณดำ ก็ได้มีวรรณะดุจแก้วอินทนิล ดังนี้ เป็นผู้มีรูปอย่างนี้ ด้วยอำนาจแห่งรูปอันน่าพึงพอใจเท่านั้น ได้เป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้ ด้วยอำนาจแห่งกุศลเวทนา สุขเวทนา และโสมนัสสเวทนาเท่านั้น ได้เป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ มีสังขารอย่างนี้ มีวิญญาณอย่างนี้ ด้วยอำนาจแห่งสัญญาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเวทนาเหล่านั้นนั่นเอง ในกาลอันเป็นอดีต තත්ථ නන්දිං සමන්වානෙතීති තෙසු රූපාදීසු තණ්හං සමන්වානෙති අනුපවත්තෙති. හීනරූපාදිවසෙන පන එවංරූපො අහොසිං…පෙ… එවංවිඤ්ඤාණො අහොසින්ති න මඤ්ඤති. คำว่า "ย่อมตามประกอบซึ่งความเพลิดเพลินในอารมณ์นั้น" คือ ย่อมตามประกอบ คือยังตัณหาให้เป็นไปในอารมณ์มีรูปเป็นต้นเหล่านั้น. แต่ว่า บุคคลย่อมไม่สำคัญว่า "เราได้มีรูปอย่างนี้...ฯลฯ...เราได้มีวิญญาณอย่างนี้" ด้วยอำนาจแห่งรูปอันเลวทรามเป็นต้น. නන්දිං න සමන්වානෙතීති තණ්හං වා තණ්හාසම්පයුත්තදිට්ඨිං වා නානුපවත්තයති. คำว่า "ย่อมไม่ตามประกอบซึ่งความเพลิดเพลิน" คือ ย่อมไม่ยังตัณหาหรือทิฏฐิที่สัมปยุตด้วยตัณหาให้เป็นไป. 274. එවංරූපො සියන්තිආදීසුපි තංමනුඤ්ඤරූපාදිවසෙනෙව තණ්හාදිට්ඨිපවත්තසඞ්ඛාතා නන්දිසමන්වානයනාව වෙදිතබ්බා. ๒๗๔. แม้ในบททั้งหลายมีอาทิว่า "พึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้" พึงทราบว่า การตามประกอบซึ่งความเพลิดเพลิน อันนับเนื่องด้วยความเป็นไปแห่งตัณหาและทิฏฐิ ด้วยอำนาจแห่งรูปอันน่าพอใจนั้นเป็นต้นนั่นเทียว. 275. කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පච්චුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු සංහීරතීති ඉදං ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්ච යො ධම්මං, තත්ථ තත්ථ විපස්සති. අසංහීරං අසංකුප්ප’’න්ති උද්දෙසස්ස නිද්දෙසත්ථං වුත්තං. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පච්චුප්පන්නං ධම්මං න විපස්සතී’’තිආදි වත්තබ්බං සියා, යස්මා පන අසංහීරාති ච අසංකුප්පාති ච විපස්සනා වුත්තා, තස්මා තස්සා එව අභාවඤ්ච භාවඤ්ච දස්සෙතුං සංහීරතීති මාතිකං උද්ධරිත්වා විත්ථාරො වුත්තො. තත්ථ සංහීරතීති විපස්සනාය අභාවතො තණ්හාදිට්ඨීහි [Pg.172] ආකඩ්ඪියති. න සංහීරතීති විපස්සනාය භාවෙන තණ්හාදිට්ඨීහි නාකඩ්ඪියති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๒๗๕. คำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลย่อมหวั่นไหวในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจุบันอย่างไร" นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อเป็นนิเทศแห่งอุเทศว่า "ก็บุคคลใดเห็นแจ้งธรรมอันเป็นปัจจุบันในที่นั้นๆ ได้ ไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน". อันที่จริง ในข้อนี้ ควรจะกล่าวว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลย่อมไม่เห็นแจ้งธรรมอันเป็นปัจจุบันอย่างไร" เป็นต้น แต่เพราะเหตุที่วิปัสสนา ท่านเรียกว่า "อสังหีรัง" (ไม่หวั่นไหว) และ "อสังขุปปัง" (ไม่คลอนแคลน) ฉะนั้น เพื่อทรงแสดงทั้งความไม่มีและความมีอยู่แห่งวิปัสสนานั้น จึงทรงยกมาติกาว่า "ย่อมถูกฉุดไป" แล้วตรัสเนื้อความโดยพิสดาร. ในบทเหล่านั้น คำว่า "ย่อมถูกฉุดไป" คือ เพราะไม่มีวิปัสสนา จึงถูกตัณหาและทิฏฐิฉุดคร่าไป. คำว่า "ย่อมไม่ถูกฉุดไป" คือ เพราะมีความเจริญแห่งวิปัสสนา จึงไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิฉุดคร่าไป. ส่วนที่เหลือ มีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี භද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาภัทเทกรัตตสูตร จบ. 2. ආනන්දභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาอานันทภัทเทกรัตตสูตร 276. එවං මෙ සුතන්ති ආනන්දභද්දෙකරත්තසුත්තං. තත්ථ පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොති ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨිතො. කො නු ඛො, භික්ඛවෙති ජානන්තොව කථාසමුට්ඨාපනත්ථං පුච්ඡි. ๒๗๖. พระสูตรเริ่มต้นว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้" คือ อานันทภัทเทกรัตตสูตร. ในพระสูตรนั้น คำว่า "เสด็จออกจากที่หลีกเร้น" คือ เสด็จออกจากผลสมาบัติ. พระองค์ตรัสถามว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใครหนอแล" ทั้งที่ทรงทราบอยู่ เพื่อทรงปรารภเรื่องขึ้น. 278. සාධු සාධූති ථෙරස්ස සාධුකාරමදාසි. සාධු ඛො ත්වන්ති පරිමණ්ඩලෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි පරිසුද්ධෙහි කථිතත්තා දෙසනං පසංසන්තො ආහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๒๗๘. คำว่า "สาธุ สาธุ" คือ ทรงประทานสาธุการแก่พระเถระ. พระองค์ตรัสว่า "ดีละ อานนท์" เป็นการทรงสรรเสริญพระธรรมเทศนา เพราะเหตุที่ท่านกล่าวด้วยบทและพยัญชนะอันบริสุทธิ์หมดจด. ส่วนที่เหลือ มีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี ආනන්දභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอานันทภัทเทกรัตตสูตร จบ. 3. මහාකච්චානභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถามหากัจจานภัทเทกรัตตสูตร 279. එවං මෙ සුතන්ති මහාකච්චානභද්දෙකරත්තසුත්තං. තත්ථ තපොදාරාමෙති තත්තොදකස්ස රහදස්ස වසෙන එවංලද්ධනාමෙ ආරාමෙ. වෙභාරපබ්බතස්ස කිර හෙට්ඨා භූමට්ඨකනාගානං පඤ්චයොජනසතිකං නාගභවනං දෙවලොකසදිසං මණිමයෙන තලෙන ආරාමඋය්‍යානෙහි ච සමන්නාගතං, තත්ථ නාගානං කීළනට්ඨානෙ මහාඋදකරහදො, තතො තපොදා නාම නදී සන්දති කුථිතා උණ්හොදකා. කස්මා පනෙසා එදිසා ජාතා? රාජගහං කිර පරිවාරෙත්වා මහා පෙතලොකො, තත්ථ ද්වින්නං මහාලොහකුම්භිනිරයානං අන්තරෙන අයං තපොදා ආගච්ඡති, තස්මා සා කුථිතා සන්දති. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘යතායං, භික්ඛවෙ, තපොදා සන්දති, සො දහො අච්ඡොදකො සීතොදකො සාතොදකො සෙතොදකො සුප්පතිත්ථො රමණීයො පහූතමච්ඡකච්ඡපො, චක්කමත්තානි ච පදුමානි පුප්ඵන්ති[Pg.173]. අපිචායං, භික්ඛවෙ, තපොදා ද්වින්නං මහානිරයානං අන්තරිකාය ආගච්ඡති, තෙනායං තපොදා කුථිතා සන්දතී’’ති (පාරා. 231). ඉමස්ස පන ආරාමස්ස අභිසම්මුඛට්ඨානෙ තතො මහාඋදකරහදො ජාතො, තස්ස නාමවසෙනායං විහාරො තපොදාරාමොති වුච්චති. ๒๗๙. พระสูตรเริ่มต้นว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้" คือ มหากัจจานภัทเทกรัตตสูตร. ในพระสูตรนั้น คำว่า "ที่ตโปทาราม" คือ ในอารามที่ได้ชื่ออย่างนั้น ด้วยอำนาจแห่งสระน้ำร้อน. ได้ยินว่า เบื้องล่างแห่งภูเขาเวภาระ มีนาคภพของเหล่านาคที่อาศัยแผ่นดิน ขนาด ๕๐๐ โยชน์ ดุจเทวโลก สมบูรณ์ด้วยพื้นอันแล้วด้วยแก้วมณี และอารามอุทยานทั้งหลาย, ในที่นั้น ณ สถานที่เล่นของนาคทั้งหลาย มีสระน้ำใหญ่, จากสระนั้น มีแม่น้ำชื่อตโปทาไหลไป เป็นน้ำเดือด เป็นน้ำร้อน. ก็ทำไมแม่น้ำนี้จึงเกิดเป็นเช่นนี้? ได้ยินว่า มีเปรตโลกขนาดใหญ่ล้อมรอบกรุงราชคฤห์, ในที่นั้น แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาในระหว่างแห่งมหาโลหกุมภีนรกทั้งสอง, เพราะเหตุนั้น แม่น้ำนั้นจึงเดือดพล่านไหลไป. แม้พระดำรัสนี้ก็ตรัสไว้ว่า – "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาจากที่ใด สระนั้นมีน้ำใส น้ำเย็น น้ำจืด น้ำขาว มีท่าน้ำดี น่ารื่นรมย์ มีปลาและเต่ามากมาย และดอกปทุมขนาดเท่าวงล้อก็บานสะพรั่ง. อนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาจากระหว่างมหานรกทั้งสอง ด้วยเหตุนั้น แม่น้ำตโปทานี้จึงเดือดพล่านไหลไป". แต่ในสถานที่เบื้องหน้าแห่งอารามนี้ ได้เกิดมีสระน้ำใหญ่จากแม่น้ำนั้น, วิหารนี้จึงถูกเรียกว่า "ตโปทาราม" ด้วยอำนาจแห่งชื่อของสระน้ำนั้น. 280. සමිද්ධීති තස්ස කිර ථෙරස්ස අත්තභාවො සමිද්ධො අභිරූපො පාසාදිකො, තස්මා සමිද්ධිත්වෙව සඞ්ඛං ගතො. ආදිබ්‍රහ්මචරියකොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදි පුබ්බභාගප්පටිපත්තිභූතො. ඉදං වත්වාන සුගතො උට්ඨායාසනාති මධුපිණ්ඩිකසුත්තෙ (ම. නි. 1.199 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. ๒๘๐. คำว่า "สมิทธิ" คือ ได้ยินว่า อัตภาพของพระเถระนั้นสมบูรณ์ มีรูปงามน่าเลื่อมใส เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถึงการนับว่า "สมิทธิ" นั่นเทียว. คำว่า "อาทิพรหมจริยกะ" คือ เป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ เป็นส่วนเบื้องต้นแห่งข้อปฏิบัติ. คำว่า "พระสุคตเจ้าครั้นตรัสคำนี้แล้ว จึงเสด็จลุกจากอาสนะ" พึงขยายความตามนัยที่กล่าวไว้ในมธุปิณฑิกสูตรนั่นเทียว. 282. ඉති මෙ චක්ඛුන්ති ඉමස්මිං කිර සුත්තෙ භගවා ද්වාදසායතනවසෙනෙව මාතිකං ඨපෙසි. ථෙරොපි ‘‘භගවතා හෙට්ඨා ද්වීසු, උපරි චතුත්ථෙ චාති ඉමෙසු තීසු සුත්තෙසු පඤ්චක්ඛන්ධවසෙන මාතිකා ච විභඞ්ගො ච කතො, ඉධ පන ද්වාදසායතනවසෙනෙව විභජනත්ථං මාතිකා ඨපිතා’’ති නයං පටිලභිත්වා එවමාහ. ඉමං පන නයං ලභන්තෙන ථෙරෙන භාරියං කතං, අපදෙ පදං දස්සිතං, ආකාසෙ පදං කතං, තෙන නං භගවා ඉමමෙව සුත්තං සන්ධාය – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං විභජන්තානං යදිදං මහාකච්චානො’’ති (අ. නි. 1.197) එතදග්ගෙ ඨපෙසි. එත්ථ පන චක්ඛූති චක්ඛුපසාදො. රූපාති චතුසමුට්ඨානිකරූපා. ඉමිනා නයෙන සෙසායතනානිපි වෙදිතබ්බානි. විඤ්ඤාණන්ති නිකන්තිවිඤ්ඤාණං. තදභිනන්දතීති තං චක්ඛුඤ්චෙව රූපඤ්ච තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනන්දති. අන්වාගමෙතීති තණ්හාදිට්ඨීහි අනුගච්ඡති. ๒๘๒. คำว่า "ดังนี้ จักษุของเรา" คือ ได้ยินว่า ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงตั้งมาติกาไว้โดยนัยแห่งอายตนะ ๑๒ เท่านั้น. แม้พระเถระก็ได้ความเข้าใจนัยว่า "พระผู้มีพระภาคทรงกระทำมาติกาและวิภังค์ไว้โดยนัยแห่งปัญจขันธ์ในพระสูตร ๓ สูตร คือ ใน ๒ สูตรเบื้องต้น และในสูตรที่ ๔ เบื้องปลาย แต่ในพระสูตรนี้ ทรงตั้งมาติกาไว้เพื่อจำแนกอายตนะ ๑๒" แล้วจึงกล่าวอย่างนี้. แต่ว่า พระเถระผู้ได้นัยนี้ ได้กระทำกรรมที่ทำได้ยาก, ได้แสดงรอยเท้าในที่ที่ไม่มีรอยเท้า, ได้กระทำรอยเท้าในอากาศ, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงหมายถึงพระสูตรนี้เท่านั้น แล้วทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า – "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเรา ผู้จำแนกเนื้อความแห่งภาษิตที่เรากล่าวไว้โดยย่อให้พิสดารได้ ภิกษุผู้นี้คือมหากัจจานะ เป็นเลิศ". แต่ในที่นี้ คำว่า "จักษุ" คือ จักขุปสาท. คำว่า "รูป" คือ รูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔. พึงทราบอายตนะที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้. คำว่า "วิญญาณ" คือ นิกกันติวิญญาณ (วิญญาณที่ประกอบด้วยความใคร่). คำว่า "ย่อมเพลิดเพลินซึ่งอารมณ์นั้น" คือ ย่อมเพลิดเพลินอย่างยิ่งซึ่งจักษุและรูปนั้นโดยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า "ย่อมติดตามไป" คือ ย่อมติดตามไปด้วยตัณหาและทิฏฐิ. ඉති මෙ මනො අහොසි අතීතමද්ධානං ඉති ධම්මාති එත්ථ පන මනොති භවඞ්ගචිත්තං. ධම්මාති තෙභූමකධම්මාරම්මණං. แต่ในบทว่า "ดังนี้ มโนของเราได้มีแล้วในกาลอันล่วงแล้ว ดังนี้ ธรรมารมณ์ทั้งหลาย" นี้ คำว่า "มโน" คือ ภวังคจิต. คำว่า "ธรรมารมณ์" คือ ธรรมารมณ์อันเป็นไปในภูมิ ๓. 283. පණිදහතීති පත්ථනාවසෙන ඨපෙසි. පණිධානපච්චයාති පත්ථනාට්ඨපනකාරණා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๒๘๓. คำว่า "ย่อมตั้งไว้" คือ ตั้งจิตไว้โดยอำนาจแห่งความปรารถนา. คำว่า "เพราะความตั้งใจเป็นปัจจัย" คือ เพราะเหตุแห่งการตั้งความปรารถนา. ส่วนที่เหลือ มีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี මහාකච්චානභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามหากัจจานภัทเทกรัตตสูตร จบ. 4. ලොමසකඞ්ගියභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาโลมสกังคิยภัทเทกรัตตสูตร 286. එවං [Pg.174] මෙ සුතන්ති ලොමසකඞ්ගියභද්දෙකරත්තසුත්තං. තත්ථ ලොමසකඞ්ගියොති අඞ්ගථෙරො කිර නාමෙස, කායස්ස පන ඊසකලොමසාකාරතාය ලොමසකඞ්ගියොති පාකටො ජාතො. චන්දනො දෙවපුත්තොති කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ කිරෙස චන්දනො නාම උපාසකො අඩ්ඪො මහද්ධනො තීණි රතනානි චතූහි පච්චයෙහි පූජෙත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො, පුරිමනාමෙන චන්දනො දෙවපුත්තොත්වෙව සඞ්ඛං ගතො. පණ්ඩුකම්බලසිලායන්ති රත්තකම්බලසිලායං. තස්සා කිර රත්තකම්බලස්සෙව ජයසුමනපුප්ඵරාසි විය වණ්ණො, තස්මා ‘‘පණ්ඩුකම්බලසිලා’’ති වුච්චති. ๒๘๖. พระสูตรชื่อโลมสกังคิยภัทเทกรัตตสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในพระสูตรนั้น คำว่า โลมสกังคิโย ได้ยินว่า พระเถระรูปนี้ชื่อว่าอังคเถระ แต่เพราะมีพระวรกายมีขนดกเล็กน้อย จึงปรากฏชื่อว่า โลมสกังคิยะ. คำว่า จันทนเทพบุตร คือ ได้ยินว่า ในกาลแห่งพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า อุบาสกผู้นี้ชื่อว่าจันทนะ เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก ได้บูชาพระรัตนะ ๓ ด้วยปัจจัย ๔ แล้วบังเกิดในเทวโลก ถึงการนับว่า จันทนเทพบุตร ตามชื่อเดิมนั่นเอง. คำว่า ปัณฑุกัมพลสิลา ได้แก่ ณ แผ่นศิลาที่มีสีแดงดังผ้ากัมพล. ได้ยินว่า แผ่นศิลามีสีแดงดังผ้ากัมพลนั้น มีสีดุจกองดอกมะลิน้ำ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ปัณฑุกัมพลศิลา". කදා පන තත්ථ භගවා විහාසීති? බොධිපත්තිතො සත්තමෙ සංවච්ඡරෙ සාවත්ථියං ආසාළ්හීමාසපුණ්ණමාය ද්වාදසයොජනාය පරිසාය මජ්ඣෙ යමකපාටිහාරියං කත්වා ඔරුය්හ කණ්ඩම්බමූලෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදිත්වා ධම්මදෙසනාය මහාජනං මහාවිදුග්ගතො උද්ධරිත්වා බුද්ධා නාම යස්මා පාටිහාරියං කත්වා මනුස්සපථෙ න වසන්ති, තස්මා පස්සමානස්සෙව තස්ස ජනස්ස පදවීක්කමං කත්වා තාවතිංසභවනෙ පාරිච්ඡත්තකමූලෙ පණ්ඩුකම්බලසිලායං වස්සං උපගතො, තස්මිං සමයෙ විහාසි. ก็ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่นั้น ในกาลไหน? ในปีที่ ๗ แต่กาลที่ทรงบรรลุพระโพธิญาณ ในวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ ณ กรุงสาวัตถี ทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์ท่ามกลางบริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์ เสด็จลงมาประทับนั่ง ณ พุทธอาสน์อันประเสริฐที่เขาปูลาดไว้ ณ ควงไม้คัณฑามพะ ทรงเปลื้องมหาชนจากทางกันดารใหญ่ด้วยพระธรรมเทศนา เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อทรงกระทำปาฏิหาริย์แล้ว ย่อมไม่ประทับอยู่ในทางของมนุษย์ เพราะเหตุนั้น จึงทรงกระทำการย่างพระบาท (เสด็จไป) ขณะที่ชนเหล่านั้นกำลังมองดูอยู่นั่นเอง เสด็จเข้าจำพรรษา ณ ปัณฑุกัมพลศิลา ณ โคนไม้ปาริฉัตร ในภพดาวดึงส์ ประทับอยู่แล้วในสมัยนั้น. තත්‍ර භගවාති තත්‍ර විහරන්තො භගවා යෙභුය්‍යෙන දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි සන්නිපතිතාහි දෙවතාහි පරිවුතො මාතරං කායසක්ඛිං කත්වා අභිධම්මපිටකං කථෙන්තො ගම්භීරං නිපුණං තිලක්ඛණාහතං රූපාරූපපරිච්ඡෙදකථං පටිවිජ්ඣිතුං අසක්කොන්තානං දෙවානං සංවෙගජනනත්ථං අන්තරන්තරා භද්දෙකරත්තස්ස උද්දෙසඤ්ච විභඞ්ගඤ්ච අභාසි. තත්‍රායං දෙවපුත්තො උග්ගණ්හන්තො ඉමා ගාථා සද්ධිං විභඞ්ගෙන උග්ගණ්හි, දෙවත්තස්ස පන පමාදාධිට්ඨානත්තා දිබ්බෙහි ආරම්මණෙහි නිප්පීළියමානො අනුපුබ්බෙන සුත්තං සම්මුට්ඨො ගාථාමත්තමෙව ධාරෙසි. තෙනාහ ‘‘එවං ඛො අහං භික්ඛු ධාරෙමි භද්දෙකරත්තියො ගාථා’’ති. คำว่า ตตฺร ภควา คือ พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ ณ ที่นั้น โดยมากจะทรงแวดล้อมด้วยเหล่าเทวดาที่ประชุมกันมาจากหมื่นจักรวาล ทรงกระทำพระมารดาให้เป็นพยานทางพระวรกาย ตรัสพระอภิธรรมปิฎกอยู่ เพื่อทรงยังความสังเวชให้เกิดแก่เหล่าเทวดาผู้ไม่สามารถจะแทงตลอดธรรมกถาอันลึกซึ้ง ละเอียด ประทับด้วยไตรลักษณ์ เป็นเครื่องกำหนดรูปและอรูปได้ จึงได้ตรัสอุเทศและวิภังค์แห่งภัทเทกรัตตสูตรในระหว่างๆ. ในที่ประชุมนั้น เทพบุตรองค์นี้เมื่อเรียน ได้เรียนคาถาเหล่านี้พร้อมทั้งวิภังค์ แต่เพราะความเป็นเทพเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ถูกอารมณ์อันเป็นทิพย์บีบคั้นอยู่ จึงหลงลืมพระสูตรไปโดยลำดับ ทรงจำไว้ได้เพียงคาถาเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ภิกษุ เราทรงจำคาถาทั้งหลายอันเป็นภัทเทกรัตตะได้อย่างนี้แล". උග්ගණ්හාහි [Pg.175] ත්වන්තිආදීසු තුණ්හීභූතො නිසීදිත්වා සුණන්තො උග්ගණ්හාති නාම, වාචාය සජ්ඣායං කරොන්තො පරියාපුණාති නාම, අඤ්ඤෙසං වාචෙන්තො ධාරෙති නාම. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า อคฺคณฺหาหิ ตฺวํ นั้น ผู้ที่นิ่งนั่งฟังอยู่ ชื่อว่าเรียน (อุคคัณหาติ), ผู้ที่ทำการสาธยายด้วยวาจา ชื่อว่าเล่าเรียน (ปริยาปุณาติ), ผู้ที่บอกแก่ผู้อื่น ชื่อว่าทรงจำ (ธาเรติ). เนื้อความที่เหลือในพระสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้นแล. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය จากอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี ලොමසකඞ්ගියභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโลมสกังคิยภัทเทกรัตตสูตร จบ. 5. චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาจูฬกัมมวิภังคสูตร 289. එවං මෙ සුතන්ති චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ සුභොති සො කිර දස්සනීයො අහොසි පාසාදිකො, තෙනස්ස අඞ්ගසුභතාය සුභොත්වෙව නාමං අකංසු. මාණවොති පන තං තරුණකාලෙ වොහරිංසු, සො මහල්ලකකාලෙපි තෙනෙව වොහාරෙන වොහරියති. තොදෙය්‍යපුත්තොති තොදෙය්‍යස්ස නාම පසෙනදිරඤ්ඤො පුරොහිතබ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො. සො කිර සාවත්ථියා අවිදූරෙ තුදිගාමො නාම අත්ථි, තස්ස අධිපතිත්තා තොදෙය්‍යොති සඞ්ඛං ගතො. මහාධනො පන හොති සත්තාසීතිකොටිවිභවො පරමමච්ඡරී, ‘‘දදතො භොගානං අපරික්ඛයො නාම නත්ථී’’ති චින්තෙත්වා කස්සචි කිඤ්චි න දෙති. වුත්තම්පි චෙතං – ๒๘๙. พระสูตรชื่อจูฬกัมมวิภังคสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในพระสูตรนั้น คำว่า สุภะ คือ ได้ยินว่ามาณพนั้นเป็นผู้น่าดูน่าชม น่าเลื่อมใส เพราะเหตุที่เขามีอวัยวะงดงาม คนทั้งหลายจึงตั้งชื่อให้เขาว่า สุภะ นั่นเอง. ส่วนคำว่า มาณพ นั้น คนทั้งหลายเรียกเขาในวัยหนุ่ม แม้ในวัยชรา เขาก็ถูกเรียกด้วยคำนั้นนั่นเอง. คำว่า โตเทยยบุตร คือ เป็นบุตรของปุโรหิตพราหมณ์ของพระเจ้าปเสนทิ ชื่อว่า โตเทยยะ. ได้ยินว่า มีหมู่บ้านชื่อตุทิคามอยู่ไม่ไกลจากกรุงสาวัตถี เพราะเป็นใหญ่ในหมู่บ้านนั้น เขาจึงถึงการนับว่า โตเทยยะ. ก็เขาเป็นผู้มีทรัพย์มาก มีสมบัติ ๘๗ โกฏิ เป็นผู้ตระหนี่อย่างยิ่ง คิดว่า "ชื่อว่าความไม่สิ้นไปแห่งโภคทรัพย์ของผู้ให้ ย่อมไม่มี" จึงไม่ให้อะไรๆ แก่ใครเลย. แม้คำนี้ก็มีกล่าวไว้ว่า – ‘‘අඤ්ජනානං ඛයං දිස්වා, වම්මිකානඤ්ච සඤ්චයං; මධූනඤ්ච සමාහාරං, පණ්ඩිතො ඝරමාවසෙ’’ති. "บัณฑิตเห็นความสิ้นไปแห่งยาหยอดตา และความพอกพูนขึ้นแห่งจอมปลวก และการรวบรวมน้ำผึ้ง (ของผึ้ง) แล้ว พึงอยู่ครองเรือน" එවං අදානමෙව සික්ඛාපෙසි. ධුරවිහාරෙ වසතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස යාගුඋළුඞ්ගමත්තං වා භත්තකටච්ඡුමත්තං වා අදත්වා ධනලොභෙන කාලං කත්වා තස්මිංයෙව ඝරෙ සුනඛො හුත්වා නිබ්බත්තො. සුභො තං සුනඛං අතිවිය පියායති, අත්තනො භුඤ්ජනකභත්තංයෙව භොජෙති, උක්ඛිපිත්වා වරසයනෙ සයාපෙති. අථ භගවා එකදිවසං පච්චූසසමයෙ ලොකං වොලොකෙන්තො තං සුනඛං දිස්වා – ‘‘තොදෙය්‍යබ්‍රාහ්මණො ධනලොභෙන අත්තනොව ඝරෙ සුනඛො හුත්වා නිබ්බත්තො, අජ්ජ මයි සුභස්ස ඝරං ගතෙ මං දිස්වා සුනඛො භුක්කාරං කරිස්සති, අථස්සාහං එකං වචනං වක්ඛාමි, සො ‘ජානාති මං සමණො ගොතමො’ති ගන්ත්වා උද්ධනට්ඨානෙ [Pg.176] නිපජ්ජිස්සති. තතොනිදානං සුභස්ස මයා සද්ධිං එකො කථාසල්ලාපො භවිස්සති, සො ධම්මං සුත්වා සරණෙසු පතිට්ඨහිස්සති, සුනඛො පන කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සතී’’ති ඉමං මාණවස්ස සරණෙසු පතිට්ඨානභාවං ඤත්වා භගවා තං දිවසං සරීරපටිජග්ගනං කත්වා එකකොව ගාමං පවිසිත්වා නික්ඛන්තෙ මාණවෙ තං ඝරං පිණ්ඩාය පාවිසි. เขาจึงสอนแต่เรื่องการไม่ให้เท่านั้นอย่างนี้. ไม่ได้ถวายแม้ข้าวต้มประมาณหนึ่งกระบวย หรือภัตตาหารประมาณหนึ่งทัพพี แด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ประทับอยู่ในวัดเชตวัน ทำกาละเพราะความโลภในทรัพย์ แล้วบังเกิดเป็นสุนัขในเรือนนั้นนั่นเอง. สุภมาณพรักสุนัขนั้นอย่างยิ่ง ให้กินภัตตาหารที่ตนกินนั่นเอง อุ้มขึ้นไปให้นอนบนที่นอนอันประเสริฐ. ครั้งนั้น วันหนึ่ง ในเวลาใกล้รุ่ง พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นสุนัขนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) – 'โตเทยยพราหมณ์บังเกิดเป็นสุนัขในเรือนของตนนั่นเองเพราะความโลภในทรัพย์ วันนี้ เมื่อเราไปสู่เรือนของสุภมาณพ สุนัขเห็นเราแล้วจักเห่า ครั้งนั้น เราจักกล่าวคำหนึ่งกะมัน มันจะคิดว่า 'พระสมณโคดมรู้จักเรา' แล้วไปนอนอยู่ที่เตาไฟ เพราะเหตุนั้น สุภมาณพจักมีการสนทนาปราศรัยอย่างหนึ่งกับเรา เขาฟังธรรมแล้วจักตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย ส่วนสุนัขทำกาละแล้วจักบังเกิดในนรก' ทรงทราบความที่มาณพนั้นจักตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลายดังนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคในวันนั้น ทรงบำรุงพระสรีระแล้ว เสด็จเข้าสู่หมู่บ้านพระองค์เดียว เมื่อมาณพออกไปแล้ว ได้เสด็จเข้าไปยังเรือนนั้นเพื่อบิณฑบาต. සුනඛො භගවන්තං දිස්වා භුක්කාරං කරොන්තො භගවතො සමීපං ගතො. තතො නං භගවා එතදවොච – ‘‘තොදෙය්‍ය ත්වං පුබ්බෙපි මං භො භොති පරිභවිත්වා සුනඛො ජාතො, ඉදානිපි භුක්කාරං කත්වා අවීචිං ගමිස්සසී’’ති. සුනඛො තං සුත්වා – ‘‘ජානාති මං සමණො ගොතමො’’ති විප්පටිසාරී හුත්වා ගීවං ඔනාමෙත්වා උද්ධනන්තරෙ ඡාරිකායං නිපන්නො. මනුස්සා උක්ඛිපිත්වා සයනෙ සයාපෙතුං නාසක්ඛිංසු. සුභො ආගන්ත්වා – ‘‘කෙනායං සුනඛො සයනා ඔරොපිතො’’ති ආහ. මනුස්සා න කෙනචීති වත්වා තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. මාණවො සුත්වා – ‘‘මම පිතා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො, තොදෙය්‍යො නාම සුනඛො නත්ථි. සමණො පන ගොතමො පිතරං සුනඛං කරොති, යංකිඤ්චි එස මුඛාරුළ්හං භාසතී’’ති කුජ්ඣිත්වා භගවන්තං මුසාවාදෙන නිග්ගහෙතුකාමො විහාරං ගන්ත්වා තං පවත්තිං පුච්ඡි. สุนัขตัวหนึ่งเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงเห่าพลางเข้าไปใกล้พระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้กะสุนัขนั้นว่า “ดูก่อนโตเทยยะ แม้ในกาลก่อน เธอก็ได้บริภาษเราว่า โภ โภ จึงได้เกิดเป็นสุนัข แม้บัดนี้ ก็ยังเห่าอีก จักไปสู่อเวจีนรก” สุนัขได้ฟังดังนั้นแล้ว เกิดความเดือดร้อนใจว่า “พระสมณโคดมทรงรู้จักเรา” จึงคอตก นอนลงในกองเถ้าที่ระหว่างเตา พวกมนุษย์ยกขึ้นแล้ว ก็ไม่สามารถจะให้นอนบนที่นอนได้ สุภมาณพมาแล้ว ถามว่า “ใครนำสุนัขนี้ลงจากที่นอน?” พวกมนุษย์ตอบว่า “ไม่มีใครนำลง” แล้วได้บอกเล่าเรื่องราวนั้น มาณพได้ฟังแล้ว โกรธว่า “บิดาของเราบังเกิดในพรหมโลก สุนัขชื่อโตเทยยะไม่มี แต่พระสมณโคดมกลับทำให้บิดาของเราเป็นสุนัข ท่านผู้นี้พูดอะไรตามที่ขึ้นปาก” จึงมีความประสงค์จะข่มพระผู้มีพระภาคด้วยมุสาวาท ไปยังวิหารแล้วทูลถามเรื่องราวนั้น භගවාපි තස්ස තථෙව වත්වා අවිසංවාදනත්ථං ආහ – ‘‘අත්ථි පන තෙ මාණව පිතරා අනක්ඛාතං ධන’’න්ති. අත්ථි, භො ගොතම, සතසහස්සග්ඝනිකා සුවණ්ණමාලා සතසහස්සග්ඝනිකා සුවණ්ණපාදුකා සතසහස්සග්ඝනිකා සුවණ්ණපාති සතසහස්සඤ්ච කහාපණන්ති. ගච්ඡ තං සුනඛං අප්පොදකපායාසං භොජාපෙත්වා සයනෙ ආරොපෙත්වා ඊසකං නිද්දං ඔක්කන්තකාලෙ පුච්ඡ, සබ්බං තෙ ආචික්ඛිස්සති. අථ නං ජානෙය්‍යාසි ‘‘පිතා මෙ එසො’’ති. මාණවො – ‘‘සචෙ සච්චං භවිස්සති, ධනං ලච්ඡාමි, නො චෙ, සමණං ගොතමං මුසාවාදෙන නිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති ද්වීහිපි කාරණෙහි තුට්ඨො ගන්ත්වා තථා අකාසි. සුනඛො – ‘‘ඤාතොම්හි ඉමිනා’’ති රොදිත්වා හුං හුන්ති කරොන්තො ධනනිධානට්ඨානං ගන්ත්වා පාදෙන පථවිං ඛණිත්වා සඤ්ඤං අදාසි, මාණවො ධනං ගහෙත්වා – ‘‘භවපටිච්ඡන්නං නාම එවං සුඛුමං පටිසන්ධිඅන්තරං පාකටං සමණස්ස ගොතමස්ස, අද්ධා එස සබ්බඤ්ඤූ’’ති භගවති පසන්නචිත්තො චුද්දස පඤ්හෙ අභිසඞ්ඛරි. අඞ්ගවිජ්ජාපාඨකො කිරෙස, තෙනස්ස [Pg.177] එතදහොසි – ‘‘ඉදං ධම්මපණ්ණාකාරං ගහෙත්වා සමණං ගොතමං පඤ්හෙ පුච්ඡිස්සාමී’’ති දුතියගමනෙන යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, තෙන පුට්ඨපඤ්හෙ පන භගවා එකප්පහාරෙනෙව විස්සජ්ජෙන්තො කම්මස්සකාතිආදිමාහ. แม้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสกะมาณพนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน แล้วเพื่อจะไม่ให้คำพูดคลาดเคลื่อน จึงตรัสถามว่า “ดูก่อนมาณพ ยังมีทรัพย์ที่บิดาของเธอไม่ได้บอกไว้หรือไม่?” “มีอยู่ ท่านพระโคดม คือ พวงมาลัยทองคำมีค่าหนึ่งแสน รองเท้าทองคำมีค่าหนึ่งแสน ถาดทองคำมีค่าหนึ่งแสน และกหาปณะอีกหนึ่งแสน” “เธอจงไป ให้สุนัขนั้นกินข้าวมธุปายาสที่ไม่เจือน้ำ แล้วให้นอนบนที่นอน เมื่อมันหลับไปเล็กน้อย จงถามเถิด มันจักบอกทรัพย์ทั้งหมดแก่เธอ เมื่อนั้นเธอพึงรู้ว่า ‘ผู้นี้คือบิดาของเรา’” มาณพยินดีด้วยเหตุสองประการว่า “ถ้าเป็นจริง เราจักได้ทรัพย์ ถ้าไม่จริง เราจักข่มพระสมณโคดมด้วยมุสาวาท” แล้วไปทำอย่างนั้น สุนัขร้องไห้ว่า “เราถูกผู้นี้รู้แล้ว” ทำเสียงหงิงๆ ไปยังที่ฝังทรัพย์ ใช้เท้าตะกุยดินให้สัญญาณ มาณพได้ทรัพย์แล้ว มีจิตเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคว่า “การสืบต่อปฏิสนธิอันภพอื่นปิดบังไว้นี้ ช่างละเอียดอ่อนนัก ปรากฏแก่พระสมณโคดมหนอ ท่านผู้นี้เป็นพระสัพพัญญูแน่แท้” จึงแต่งปัญหา 14 ข้อ ได้ยินว่า มาณพนี้เป็นผู้เชี่ยวชาญในอังควิชาศาสตร์ เพราะเหตุนั้น เขาจึงมีความคิดนี้ว่า “เราจักถือเครื่องบรรณาการคือธรรมนี้ไปทูลถามปัญหากะพระสมณโคดม” จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่ประทับเป็นครั้งที่สอง ส่วนพระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาที่เขาถามด้วยการตอบเพียงครั้งเดียว จึงตรัสคำมีอาทิว่า กมฺมสฺสกา තත්ථ කම්මං එතෙසං සකං අත්තනො භණ්ඩකන්ති කම්මස්සකා. කම්මස්ස දායාදාති කම්මදායාදා, කම්මං එතෙසං දායජ්ජං භණ්ඩකන්ති අත්ථො. කම්මං එතෙසං යොනි කාරණන්ති කම්මයොනී. කම්මං එතෙසං බන්ධූති කම්මබන්ධූ, කම්මඤාතකාති අත්ථො. කම්මං එතෙසං පටිසරණං පතිට්ඨාති කම්මපටිසරණා. යදිදං හීනප්පණීතතායාති යං ඉදං ‘‘ත්වං හීනො භව, ත්වං පණීතො, ත්වං අප්පායුකො, ත්වං දීඝායුකො…පෙ… ත්වං දුප්පඤ්ඤො භව, ත්වං පඤ්ඤවා’’ති එවං හීනප්පණීතතාය විභජනං, තං න අඤ්ඤො කොචි කරොති, කම්මමෙව එවං සත්තෙ විභජතීති අත්ථො. න මාණවො කථිතස්ස අත්ථං සඤ්ජානාසි, ඝනදුස්සපට්ටෙනස්ස මුඛං බන්ධිත්වා මධුරං පුරතො ඨපිතං විය අහොසි. මානනිස්සිතො කිරෙස පණ්ඩිතමානී, අත්තනා සමං න පස්සති. අථස්ස ‘‘කිං සමණො ගොතමො කථෙති, යමහං ජානාමි, තදෙව කථෙතීති අයං මානො මා අහොසී’’ති මානභඤ්ජනත්ථං භගවා ‘‘ආදිතොව දුප්පටිවිජ්ඣං කත්වා කථෙස්සාමි, තතො ‘නාහං භො ගොතම ජානාමි, විත්ථාරෙන මෙ පාකටං කත්වා කථෙථා’ති මං යාචිස්සති, අථස්සාහං යාචිතකාලෙ කථෙස්සාමි, එවඤ්චස්ස සාත්ථකං භවිස්සතී’’ති දුප්පටිවිජ්ඣං කත්වා කථෙසි. ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า กมฺมสฺสกา เพราะกรรมเป็นของๆ ตน เป็นสมบัติของตนของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า กมฺมทายาทา เพราะเป็นทายาทของกรรม อธิบายว่า กรรมเป็นทรัพย์มรดกของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า กมฺมโยนี เพราะกรรมเป็นกำเนิด เป็นเหตุของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า กมฺมพนฺธู เพราะกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ของสัตว์เหล่านั้น อธิบายว่า มีกรรมเป็นญาติ ชื่อว่า กมฺมปฏิสรณา เพราะกรรมเป็นที่พึ่ง เป็นที่ตั้งของสัตว์เหล่านั้น บทว่า ยทิทํ หีนปฺปณีตตายาติ ความว่า การจำแนกโดยความเป็นผู้เลวและประณีตอย่างนี้ว่า “เธอจงเป็นคนเลว เธอจงเป็นคนประณีต เธอจงมีอายุน้อย เธอจงมีอายุยืน...ฯลฯ...เธอจงเป็นคนมีปัญญาทราม เธอจงเป็นคนมีปัญญา” การจำแนกนั้น ไม่มีผู้อื่นใดทำ มีแต่กรรมเท่านั้นที่จำแนกสัตว์ทั้งหลายอย่างนี้ มาณพไม่เข้าใจเนื้อความที่ตรัสแล้ว เป็นเหมือนถูกผ้าหนาผูกหน้าแล้วมีของหวานวางไว้ข้างหน้า ได้ยินว่า มาณพนี้อาศัยมานะ ถือตัวว่าเป็นบัณฑิต ไม่เห็นใครเสมอด้วยตน ลำดับนั้น เพื่อทำลายมานะของเขาว่า “พระสมณโคดมตรัสอะไร เราก็รู้อยู่แล้ว ท่านตรัสแต่สิ่งที่เรารู้” มานะอย่างนี้อย่าได้มีเลย พระผู้มีพระภาคจึงทรงดำริว่า “เราจักทำเนื้อความให้รู้ได้ยากตั้งแต่ต้นแล้วจึงแสดง ต่อจากนั้น เขาจักวิงวอนเราว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าไม่รู้ ขอท่านจงแสดงโดยพิสดารให้แจ่มแจ้งแก่ข้าพเจ้าเถิด’ เมื่อนั้น เราจักแสดงแก่เขาในเวลาที่เขาวิงวอน และการแสดงอย่างนี้จักเป็นประโยชน์แก่เขา” จึงทรงทำเนื้อความให้รู้ได้ยากแล้วทรงแสดง ඉදානි සො අත්තනො අප්පටිවිද්ධභාවං පකාසෙන්තො න ඛො අහන්තිආදිමාහ. บัดนี้ มาณพนั้น เมื่อจะประกาศความที่ตนไม่รู้แจ้ง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า น โข อหํ 290. සමත්තෙනාති පරිපුණ්ණෙන. සමාදින්නෙනාති ගහිතෙන පරාමට්ඨෙන. අප්පායුකසංවත්තනිකා එසා, මාණව, පටිපදා යදිදං පාණාතිපාතීති යං ඉදං පාණාතිපාතකම්මං, එසා අප්පායුකසංවත්තනිකා පටිපදාති. ๒๙๐. บทว่า สมตฺเตนาติ คือ โดยบริบูรณ์ บทว่า สมาทินฺเนนาติ คือ อันถือเอาแล้ว อันยึดมั่นแล้ว บทว่า อปฺปายุกสํวตฺตนิกา เอสา มาณว ปฏิปทา ยทิทํ ปาณาติปาตีติ ความว่า ปาณาติบาตกรรมอันใดนี้ ปฏิปทานี้เป็นไปเพื่อมีอายุน้อย කථං පනෙසා අප්පායුකතං කරොති? චත්තාරි හි කම්මානි උපපීළකං උපච්ඡෙදකං ජනකං උපත්ථම්භකන්ති. බලවකම්මෙන හි නිබ්බත්තං පවත්තෙ උපපීළකං ආගන්ත්වා [Pg.178] අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘සචාහං පඨමතරං ජානෙය්‍යං, න තෙ ඉධ නිබ්බත්තිතුං දදෙය්‍යං, චතූසුයෙව තං අපායෙසු නිබ්බත්තාපෙය්‍යං. හොතු, ත්වං යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්ත, අහං උපපීළකකම්මං නාම තං පීළෙත්වා නිරොජං නියූසං කසටං කරිස්සාමී’’ති. තතො පට්ඨාය තං තාදිසං කරොති. කිං කරොති? පරිස්සයං උපනෙති, භොගෙ විනාසෙති. ก็ปฏิปทานี้ทำความเป็นผู้มีอายุน้อยได้อย่างไร? จริงอยู่ กรรมมี 4 อย่าง คือ อุปปีฬกกรรม อุปัจเฉทกกรรม ชนกกรรม อุปัตถัมภกกรรม จริงอยู่ อุปปีฬกกรรมมาในปวัตติกาลของผู้ที่เกิดด้วยกรรมมีกำลัง โดยอรรถแล้วย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า “ถ้าเรารู้ก่อน เราจะไม่ให้เธอเกิดในที่นี้เลย เราจะให้เธอเกิดในอบาย 4 เท่านั้น เอาเถิด เธอเกิดในที่ใดที่หนึ่งแล้ว เราชื่อว่าอุปปีฬกกรรม จักเบียดเบียนเธอ ทำให้ไม่มีโอชะ ไม่มียางใย ไม่มีกาก” จำเดิมแต่นั้นมา ย่อมกระทำผู้นั้นให้เป็นเช่นนั้น กระทำอย่างไร? คือ นำภัยมาให้ ทำลายโภคะ තත්ථ දාරකස්ස මාතුකුච්ඡියං නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය මාතු අස්සාදො වා සුඛං වා න හොති, මාතාපිතූනං පීළාව උප්පජ්ජති. එවං පරිස්සයං උපනෙති. දාරකස්ස පන මාතුකුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය ගෙහෙ භොගා උදකං පත්වා ලොණං විය රාජාදීනං වසෙන නස්සන්ති, කුම්භදොහනධෙනුයො ඛීරං න දෙන්ති, සූරතා ගොණා චණ්ඩා හොන්ති, කාණා හොන්ති, ඛුජ්ජා හොන්ති, ගොමණ්ඩලෙ රොගො පතති, දාසාදයො වචනං න කරොන්ති, වාපිතං සස්සං න ජායති, ගෙහගතං ගෙහෙ, අරඤ්ඤගතං අරඤ්ඤෙ නස්සති, අනුපුබ්බෙන ඝාසච්ඡාදනමත්තං දුල්ලභං හොති, ගබ්භපරිහාරො න හොති, විජාතකාලෙ මාතුථඤ්ඤං ඡිජ්ජති, දාරකො පරිහාරං අලභන්තො පීළිතො නිරොජො නියූසො කසටො හොති, ඉදං උපපීළකකම්මං නාම. ในบรรดากรรมเหล่านั้น ตั้งแต่เวลาที่เด็กเกิดในครรภ์ของมารดา ความยินดีหรือความสุขย่อมไม่มีแก่มารดา มีแต่ความเดือดร้อนเกิดขึ้นแก่มารดาบิดา (กรรม) ย่อมนำมาซึ่งภยันตรายอย่างนี้ อนึ่ง ตั้งแต่เวลาที่เด็กเกิดในครรภ์ของมารดา โภคทรัพย์ในเรือนย่อมพินาศไปด้วยอำนาจของพระราชาเป็นต้น เหมือนเกลือที่ตกลงไปในน้ำ แม่โคที่เคยให้น้ำนมเต็มหม้อก็ไม่ให้น้ำนม โคตัวผู้ที่เคยเชื่องก็กลับดุร้าย ตาบอดบ้าง หลังค่อมบ้าง โรคภัยเกิดขึ้นในฝูงโค ทาสเป็นต้นไม่เชื่อฟังคำพูด พืชพันธุ์ที่หว่านแล้วก็ไม่งอกงาม ทรัพย์ที่อยู่ในเรือนก็พินาศในเรือน ทรัพย์ที่อยู่ในป่าก็พินาศในป่า โดยลำดับ แม้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่มก็หาได้ยาก การบริหารครรภ์ไม่มี ในเวลาคลอด น้ำนมของมารดาก็ขาดหายไป เด็กไม่ได้รับการดูแล ถูกเบียดเบียน ปราศจากโอชะ ปราศจากยางเหนียว เป็นดุจกาก นี้ชื่อว่า อุปปีฬกกรรม දීඝායුකකම්මෙන පන නිබ්බත්තස්ස උපච්ඡෙදකකම්මං ආගන්ත්වා ආයුං ඡින්දති. යථා හි පුරිසො අට්ඨුසභගමනං කත්වා සරං ඛිපෙය්‍ය තමඤ්ඤො ධනුතො විමුත්තමත්තං මුග්ගරෙන පහරිත්වා තත්ථෙව පාතෙය්‍ය, එවං දීඝායුකකම්මෙන නිබ්බත්තස්ස උපච්ඡෙදකකම්මං ආයුං ඡින්දති. කිං කරොති? චොරානං අටවිං පවෙසෙති, වාළමච්ඡොදකං ඔතාරෙති, අඤ්ඤතරං වා පන සපරිස්සයට්ඨානං උපනෙති, ඉදං උපච්ඡෙදකකම්මං නාම, ‘‘උපඝාතක’’න්තිපි එතස්සෙව නාමං. ส่วนอุปัจเฉทกกรรม มาตัดรอนอายุของสัตว์ผู้เกิดแล้วด้วยกรรมที่ทำให้อายุยืน เปรียบเหมือนบุรุษพึงยิงลูกศรไปได้ไกล ๘ อุสภะ แต่บุรุษอื่นเอาค้อนตีลูกศรนั้นที่เพิ่งพ้นจากแล่งให้ตกไปในที่นั้นนั่นเอง ฉันใด อุปัจเฉทกกรรมก็ย่อมตัดรอนอายุของสัตว์ผู้เกิดแล้วด้วยกรรมที่ทำให้อายุยืน ฉันนั้น (กรรมนั้น) ทำอะไร? คือ ย่อมชักนำให้เข้าไปสู่ป่าของโจร ให้ลงไปในน้ำที่มีปลาร้าย หรืออีกอย่างหนึ่ง ย่อมนำเข้าไปสู่สถานที่มีภยันตรายอย่างใดอย่างหนึ่ง นี้ชื่อว่า อุปัจเฉทกกรรม แม้ชื่อว่า "อุปฆาตกกรรม" ก็เป็นชื่อของกรรมนี้นั่นเอง පටිසන්ධිනිබ්බත්තකං පන කම්මං ජනකකම්මං නාම. අප්පභොගකුලාදීසු නිබ්බත්තස්ස භොගසම්පදාදිකරණෙන උපත්ථම්භකකම්මං උපත්ථම්භකකම්මං නාම. ส่วนกรรมที่ทำให้ปฏิสนธิเกิดขึ้น ชื่อว่า ชนกกรรม กรรมที่อุปถัมภ์ผู้ที่เกิดในตระกูลมีโภคะน้อยเป็นต้น ด้วยการทำให้ถึงพร้อมด้วยโภคสมบัติเป็นต้น ชื่อว่า อุปัตถัมภกกรรม ඉමෙසු චතූසු පුරිමානි ද්වෙ අකුසලානෙව, ජනකං කුසලම්පි අකුසලම්පි, උපත්ථම්භකං කුසලමෙව. තත්ථ පාණාතිපාතකම්මං උපච්ඡෙදකකම්මෙන අප්පායුකසංවත්තනිකං හොති. පාණාතිපාතිනා වා කතං කුසලකම්මං [Pg.179] උළාරං න හොති, දීඝායුකපටිසන්ධිං ජනෙතුං න සක්කොති. එවං පාණාතිපාතො අප්පායුකසංවත්තනිකො හොති. පටිසන්ධිමෙව වා නියාමෙත්වා අප්පායුකං කරොති, සන්නිට්ඨානචෙතනාය වා නිරයෙ නිබ්බත්තති, පුබ්බාපරචෙතනාහි වුත්තනයෙන අප්පායුකො හොති. ในกรรม ๔ อย่างนี้ ๒ อย่างแรก (อุปปีฬกกรรมและอุปัจเฉทกกรรม) เป็นอกุศลอย่างเดียว ชนกกรรมเป็นได้ทั้งกุศลและอกุศล อุปัตถัมภกกรรมเป็นกุศลอย่างเดียว ในกรรมเหล่านั้น ปาณาติบาตกรรมย่อมเป็นกรรมที่ทำให้มีอายุสั้นด้วยความเป็นอุปัจเฉทกกรรม หรือว่า กุศลกรรมที่ผู้ทำปาณาติบาตได้กระทำแล้วย่อมไม่ไพบูลย์ ไม่สามารถทำให้ปฏิสนธิที่มีอายุยืนเกิดขึ้นได้ ด้วยเหตุนี้ ปาณาติบาตจึงเป็นกรรมที่ทำให้มีอายุสั้น หรือว่า (ปาณาติบาตกรรม) กำหนดที่ปฏิสนธิทีเดียวแล้วทำให้มีอายุสั้น หรือว่า ย่อมบังเกิดในนรกด้วยสันนิฏฐานเจตนา และย่อมเป็นผู้มีอายุสั้นด้วยบุพพเจตนาและอปรเจตนาตามนัยที่กล่าวแล้ว දීඝායුකසංවත්තනිකා එසා මාණව පටිපදාති එත්ථ පරිත්තකම්මෙනපි නිබ්බත්තං පවත්තෙ එතං පාණාතිපාතා විරතිකම්මං ආගන්ත්වා අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘සචාහං පඨමතරං ජානෙය්‍යං, න තෙ ඉධ නිබ්බත්තිතුං දදෙය්‍යං, දෙවලොකෙයෙව තං නිබ්බත්තාපෙය්‍යං. හොතු, ත්වං යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්ති, අහං උපත්ථම්භකකම්මං නාම ථම්භං තෙ කරිස්සාමී’’ති උපත්ථම්භං කරොති. කිං කරොති? පරිස්සයං නාසෙති, භොගෙ උප්පාදෙති. ในคำว่า "ดูก่อนมาณพ ปฏิปทานี้เป็นไปเพื่ออายุยืน" นี้ แม้ผู้ที่เกิดมาด้วยกรรมเพียงเล็กน้อย ในปวัตติกาล กรรมคือการงดเว้นจากปาณาติบาตนี้มาถึงแล้ว โดยอรรถชื่อว่าย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า "ถ้าเรารู้แต่แรก เราก็จะไม่ให้ท่านเกิดในที่นี้ เราจะให้ท่านเกิดในเทวโลกนั่นเทียว ช่างเถิด ท่านเกิดในที่ใดที่หนึ่งแล้ว เราชื่อว่าเป็นอุปัตถัมภกกรรม จักทำการอุปถัมภ์แก่ท่าน" ดังนี้แล้ว ย่อมทำการอุปถัมภ์ (กรรมนั้น) ทำอะไร? คือ ย่อมทำลายภยันตราย และย่อมทำให้โภคทรัพย์เกิดขึ้น තත්ථ දාරකස්ස මාතුකුච්ඡියං නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය මාතාපිතූනං සුඛමෙව සාතමෙව හොති. යෙපි පකතියා මනුස්සාමනුස්සපරිස්සයා හොන්ති, තෙ සබ්බෙ අපගච්ඡන්ති. එවං පරිස්සයං නාසෙති. දාරකස්ස පන මාතුකුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය ගෙහෙ භොගානං පමාණං න හොති, නිධිකුම්භියො පුරතොපි පච්ඡතොපි ගෙහං පවට්ටමානා පවිසන්ති. මාතාපිතරො පරෙහි ඨපිතධනස්සාපි සම්මුඛීභාවං ගච්ඡන්ති. ධෙනුයො බහුඛීරා හොන්ති, ගොණා සුඛසීලා හොන්ති, වප්පට්ඨානෙ සස්සානි සම්පජ්ජන්ති. වඩ්ඪියා වා සම්පයුත්තං, තාවකාලිකං වා දින්නං ධනං අචොදිතා සයමෙව ආහරිත්වා දෙන්ති, දාසාදයො සුවචා හොන්ති, කම්මන්තා න පරිහායන්ති. දාරකො ගබ්භතො පට්ඨාය පරිහාරං ලභති, කොමාරිකවෙජ්ජා සන්නිහිතාව හොන්ති. ගහපතිකුලෙ ජාතො සෙට්ඨිට්ඨානං, අමච්චකුලාදීසු ජාතො සෙනාපතිට්ඨානාදීනි ලභති. එවං භොගෙ උප්පාදෙති. සො අපරිස්සයො සභොගො චිරං ජීවතීති. එවං අපාණාතිපාතකම්මං දීඝායුකසංවත්තනිකං හොති. ในกรณีนั้น ตั้งแต่เวลาที่เด็กเกิดในครรภ์ของมารดา ย่อมมีแต่ความสุขความสบายใจแก่มารดาบิดา แม้ภยันตรายจากมนุษย์และอมนุษย์ใดๆ ที่มีอยู่โดยปกติ ภยันตรายเหล่านั้นทั้งหมดก็ย่อมอันตรธานไป (กรรมนั้น) ย่อมทำลายภยันตรายอย่างนี้ อนึ่ง ตั้งแต่เวลาที่เด็กเกิดในครรภ์ของมารดา โภคทรัพย์ในเรือนย่อมมีประมาณมิได้ หม้อขุมทรัพย์ทั้งจากข้างหน้าและข้างหลังย่อมกลิ้งเข้ามาสู่เรือน มารดาบิดาย่อมได้พบแม้กระทั่งทรัพย์ที่ผู้อื่นเก็บไว้ แม่โคทั้งหลายมีน้ำนมมาก โคตัวผู้ทั้งหลายมีนิสัยดี พืชพันธุ์ในที่นาย่อมสมบูรณ์ ทรัพย์ที่ให้ไปเพื่อดอกเบี้ยหรือให้ยืมชั่วคราว (ลูกหนี้) ไม่ต้องทวงถามก็นำมาให้เอง ทาสเป็นต้นเป็นคนว่านอนสอนง่าย การงานทั้งหลายไม่เสื่อมถอย เด็กได้รับการดูแลตั้งแต่ยังอยู่ในครรภ์ หมอรักษาเด็กย่อมมีพร้อมอยู่เสมอ ผู้ที่เกิดในตระกูลคหบดี ย่อมได้ตำแหน่งเศรษฐี ผู้ที่เกิดในตระกูลอำมาตย์เป็นต้น ย่อมได้ตำแหน่งเสนาบดีเป็นต้น (กรรมนั้น) ย่อมทำให้โภคทรัพย์เกิดขึ้นอย่างนี้ ผู้นั้นย่อมไม่มีภยันตราย มีโภคทรัพย์ และมีชีวิตอยู่นาน ด้วยประการฉะนี้ กรรมคือการงดเว้นจากปาณาติบาตจึงเป็นไปเพื่ออายุยืน අපාණාතිපාතිනා වා කතං අඤ්ඤම්පි කුසලං උළාරං හොති, දීඝායුකපටිසන්ධිං ජනෙතුං සක්කොති, එවම්පි දීඝායුකසංවත්තනිකං හොති. පටිසන්ධිමෙව වා නියාමෙත්වා දීඝායුකං කරොති. සන්නිට්ඨානචෙතනාය වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තති, පුබ්බාපරචෙතනාහි වුත්තනයෙන දීඝායුකො හොති. ඉමිනා නයෙන සබ්බපඤ්හවිස්සජ්ජනෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. หรือว่า กุศลกรรมอย่างอื่นที่ผู้เว้นจากปาณาติบาตได้กระทำแล้ว ย่อมเป็นกรรมไพบูลย์ สามารถทำให้ปฏิสนธิที่มีอายุยืนเกิดขึ้นได้ แม้ด้วยเหตุนี้ (กรรมนั้น) ก็เป็นไปเพื่ออายุยืน หรือว่า (กรรมนั้น) กำหนดที่ปฏิสนธิทีเดียวแล้วทำให้มีอายุยืน หรือว่า ย่อมบังเกิดในเทวโลกด้วยสันนิฏฐานเจตนา และย่อมเป็นผู้มีอายุยืนด้วยบุพพเจตนาและอปรเจตนาตามนัยที่กล่าวแล้ว พึงทราบเนื้อความในวิสัชนาปัญหาทั้งปวงด้วยนัยนี้ විහෙඨනකම්මාදීනිපි [Pg.180] හි පවත්තෙ ආගන්ත්වා අත්ථතො තථෙව වදමානානි විය උපපීළනෙන නිබ්භොගතං ආපාදෙත්වා පටිජග්ගනං අලභන්තස්ස රොගුප්පාදනාදීහි වා, විහෙඨකාදීහි කතස්ස කුසලස්ස අනුළාරතාය වා, ආදිතොව පටිසන්ධිනියාමනෙන වා, වුත්තනයෙනෙව පුබ්බාපරචෙතනාවසෙන වා බහ්වාබාධතාදීනි කරොන්ති, අපාණාතිපාතො විය ච අවිහෙඨනාදීනිපි අප්පාබාධතාදීනීති. จริงอยู่ แม้กรรมมีการเบียดเบียนเป็นต้น เมื่อมาถึงในปวัตติกาล โดยอรรถแล้วก็ราวกับกล่าวอย่างนั้นเหมือนกัน คือ ย่อมทำให้มีความเจ็บป่วยมากเป็นต้น ด้วยการบีบคั้นให้ถึงความไม่มีโภคะ หรือด้วยการทำให้เกิดโรคเป็นต้นแก่ผู้ไม่ได้รับการดูแล หรือด้วยความไม่ไพบูลย์แห่งกุศลที่ผู้เบียดเบียนเป็นต้นได้กระทำ หรือด้วยการกำหนดปฏิสนธิตั้งแต่ต้น หรือด้วยอำนาจแห่งบุพพเจตนาและอปรเจตนาตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง และกรรมมีการไม่เบียดเบียนเป็นต้น ก็ย่อมทำให้มีความเจ็บป่วยน้อยเป็นต้น เหมือนการเว้นจากปาณาติบาต 293. එත්ථ පන ඉස්සාමනකොති ඉස්සාසම්පයුත්තචිත්තො. උපදුස්සතීති ඉස්සාවසෙනෙව උපක්කොසන්තො දුස්සති. ඉස්සං බන්ධතීති යවකලාපං බන්ධන්තො විය යථා න නස්සති එවං බන්ධිත්වා විය ඨපෙති. අප්පෙසක්ඛොති අප්පපරිවාරො, රත්තිං ඛිත්තො විය සරො න පඤ්ඤායති, උච්ඡිට්ඨහත්ථො නිසීදිත්වා උදකදායකම්පි න ලභති. ๒๙๓. ในคำเหล่านั้น คำว่า "อิสฺสามนโก" คือ ผู้มีจิตประกอบด้วยความริษยา คำว่า "อุปทุสฺสติ" คือ ย่อมประทุษร้าย คือด่าว่าด้วยอำนาจแห่งความริษยานั่นเอง คำว่า "อิสฺสํ พนฺธติ" คือ ย่อมผูกความริษยาไว้ คือตั้งไว้ราวกับผูกไว้ ไม่ให้หายไป เหมือนคนมัดฟ่อนข้าวบาร์เลย์ คำว่า "อัปเปสกฺโข" คือ มีบริวารน้อย ไม่ปรากฏ เหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน นั่งมือเปื้อน (รอคอย) แม้คนให้น้ำก็ยังไม่ได้ 294. න දාතා හොතීති මච්ඡරියවසෙන න දාතා හොති. තෙන කම්මෙනාති තෙන මච්ඡරියකම්මෙන. ๒๙๔. บทว่า `น ทาตา โหติ` ความว่า ไม่เป็นผู้ให้ ด้วยอำนาจแห่งความตระหนี่. บทว่า `เตน กมฺเมน` ความว่า ด้วยกรรมคือความตระหนี่นั้น. 295. අභිවාදෙතබ්බන්ති අභිවාදනාරහං බුද්ධං වා පච්චෙකබුද්ධං වා අරියසාවකං වා. පච්චුට්ඨාතබ්බාදීසුපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං පන පඤ්හවිස්සජ්ජනෙ උපපීළකඋපත්ථම්භකකම්මානි න ගහෙතබ්බානි. න හි පවත්තෙ නීචකුලිනං වා උච්චාකුලිනං වා සක්කා කාතුං, පටිසන්ධිමෙව පන නියාමෙත්වා නීචකුලියං කම්මං නීචකුලෙ නිබ්බත්තෙති, උච්චාකුලියං කම්මං උච්චාකුලෙ. ๒๙๕. บทว่า `อภิวาเทตพฺพํ` ความว่า พระพุทธเจ้า หรือพระปัจเจกพุทธเจ้า หรือพระอริยสาวก ผู้ควรแก่การไหว้. แม้ในบททั้งหลายมี `ปจฺจุฏฺฐาตพฺพ` เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. แต่ในปัญหาวิสัชนา (การตอบปัญหา) นี้ ไม่พึงถือเอาอุปปีฬกกรรมและอุปัตถัมภกกรรม. เพราะว่า ในปวัตติกาล (ในระหว่างมีชีวิต) ไม่สามารถจะทำให้เป็นผู้มีตระกูลต่ำหรือตระกูลสูงได้, แต่กรรมที่ทำให้เกิดในตระกูลต่ำย่อมนำให้เกิดในตระกูลต่ำ, กรรมที่ทำให้เกิดในตระกูลสูงย่อมนำให้เกิดในตระกูลสูง โดยกำหนดแน่นอนในปฏิสนธิกาลเท่านั้น. 296. න පරිපුච්ඡිතා හොතීති එත්ථ පන අපරිපුච්ඡනෙන නිරයෙ න නිබ්බත්තති. අපරිපුච්ඡකො පන ‘‘ඉදං කාතබ්බං, ඉදං න කාතබ්බ’’න්ති න ජානාති, අජානන්තො කාතබ්බං න කරොති, අකාතබ්බං කරොති. තෙන නිරයෙ නිබ්බත්තති, ඉතරො සග්ගෙ. ඉති ඛො, මාණව…පෙ… යදිදං හීනප්පණීතතායාති සත්ථා දෙසනං යථානුසන්ධිං පාපෙසි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๒๙๖. แต่ในบทว่า `น ปริปุจฺฉิตา โหติ` นี้ (สัตว์) ย่อมไม่เกิดในนรกด้วยเพียงการไม่สอบถาม. แต่ผู้ไม่สอบถาม ย่อมไม่รู้ว่า "สิ่งนี้ควรทำ สิ่งนี้ไม่ควรทำ" เมื่อไม่รู้ ย่อมไม่ทำสิ่งที่ควรทำ, (แต่) ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ. เพราะเหตุนั้น เขาจึงเกิดในนรก, ส่วนอีกคนหนึ่ง (ผู้สอบถาม) ย่อมเกิดในสวรรค์. พระศาสดาทรงนำเทศนาให้ถึงที่สุดตามลำดับอนุสนธิว่า `อิติ โข, มาณว…เป… ยทิทํ หีนปฺปณีตตาย`. ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาจูฬกัมมวิภังคสูตร จบ. සුභසුත්තන්තිපි වුච්චති. (สูตรนี้) เรียกกันว่า สุภสูตร บ้าง. 6. මහාකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถามหากัมมวิภังคสูตร 298. එවං [Pg.181] මෙ සුතන්ති මහාකම්මවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ මොඝන්ති තුච්ඡං අඵලං. සච්චන්ති තථං භූතං. ඉදඤ්ච එතෙන න සම්මුඛා සුතං, උපාලිසුත්තෙ (ම. නි. 2.56) පන – ‘‘මනොකම්මං මහාසාවජ්ජතරං පඤ්ඤපෙමි පාපස්ස කම්මස්ස කිරියාය පාපස්ස කම්මස්ස පවත්තියා, නො තථා කායකම්මං නො තථා වචීකම්ම’’න්ති භගවතා වුත්තං අත්ථි, සා කථා තිත්ථියානං අන්තරෙ පාකටා ජාතා, තං ගහෙත්වා එස වදති. අත්ථි ච සා සමාපත්තීති ඉදං – ‘‘කථං නු ඛො, භො, අභිසඤ්ඤානිරොධො හොතී’’ති පොට්ඨපාදසුත්තෙ (දී. නි. 1.406 ආදයො) උප්පන්නං අභිසඤ්ඤානිරොධකථං සන්ධාය වදති. න කිඤ්චි වෙදියතීති එකවෙදනම්පි න වෙදියති. අත්ථි ච ඛොති ථෙරො නිරොධසමාපත්තිං සන්ධාය අනුජානාති. පරිරක්ඛිතබ්බන්ති ගරහතො මොචනෙන රක්ඛිතබ්බං. සඤ්චෙතනා අස්ස අත්ථීති සඤ්චෙතනිකං, සාභිසන්ධිකං සඤ්චෙතනිකකම්මං කත්වාති අත්ථො. දුක්ඛං සොති ථෙරො ‘‘අකුසලමෙව සන්ධාය පරිබ්බාජකො පුච්ඡතී’’ති සඤ්ඤාය එවං වදති. ๒๙๘. พระสูตรว่า `เอวํ เม สุตํ` เป็นต้น ชื่อว่า มหากัมมวิภังคสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า `โมฆํ` คือ ว่างเปล่า ไม่มีผล. บทว่า `สจฺจํ` คือ จริง แท้. และคำนี้ ปริพาชกนั้นก็มิได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์, แต่ในอุปาลิสูตร (ม.น. ๒.๕๖) มีพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "เราบัญญัติมโนกรรมว่ามีโทษมากกว่าเพื่อการทำกรรมชั่ว เพื่อความเป็นไปแห่งกรรมชั่ว, ไม่บัญญัติกายกรรม วจีกรรม ว่ามีโทษเช่นนั้น" คำพูดนั้นได้ปรากฏแพร่หลายในหมู่พวกเดียรถีย์, เขาถือเอาคำนั้นมากล่าว. ส่วนคำว่า `อตฺถิ จ สา สมาปตฺติ` นี้ เขาหมายถึงอภิสัญญานิโรธกถาที่เกิดขึ้นในโปฏฐปาทสูตร (ที.น. ๑.๔๐๖ เป็นต้น) ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อภิสัญญานิโรธ (ความดับแห่งสัญญา) มีได้อย่างไรหนอ" แล้วจึงกล่าว. บทว่า `น กิญฺจิ เวทยติ` คือ ย่อมไม่เสวยแม้เวทนาเดียว. บทว่า `อตฺถิ จ โข` ความว่า พระเถระหมายถึงนิโรธสมาบัติแล้วจึงอนุญาต. บทว่า `ปริรกฺขิตพฺพํ` คือ พึงรักษาโดยการเปลื้องจากคำติเตียน. บทว่า `สญฺเจตนิกํ` เพราะอรรถว่า เจตนามีอยู่แก่กรรมนั้น, ความว่า กระทำกรรมอันเป็นไปกับด้วยเจตนา มีความจงใจ. บทว่า `ทุกฺขํ โส` ความว่า พระเถระกล่าวอย่างนั้นด้วยสำคัญว่า "ปริพาชกหมายถึงอกุศลเท่านั้นแล้วถาม". දස්සනම්පි ඛො අහන්ති භගවා චතුරඞ්ගෙපි අන්ධකාරෙ සමන්තා යොජනට්ඨානෙ තිලමත්තම්පි සඞ්ඛාරං මංසචක්ඛුනාව පස්සති, අයඤ්ච පරිබ්බාජකො න දූරෙ ගාවුතමත්තබ්භන්තරෙ වසති, කස්මා භගවා එවමාහාති? සමාගමදස්සනං සන්ධායෙවමාහ. บทว่า `ทสฺสนมฺปิ โข อหํ` เป็นต้น (มีความหมายว่า แม้การเห็นเราก็ไม่มี). (มีคำถามว่า) พระผู้มีพระภาคทรงเห็นสังขารแม้ประมาณเท่าเมล็ดงาในที่ประมาณ ๑ โยชน์โดยรอบ แม้ในความมืดมีองค์ ๔ ด้วยมังสจักษุแท้ๆ, และปริพาชกผู้นี้ก็อยู่ไม่ไกล ภายในระยะประมาณ ๑ คาวุต, เหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนั้น? (ตอบว่า) พระองค์ตรัสอย่างนั้นโดยทรงหมายถึงการเห็นในที่ประชุม. 299. උදායීති ලාලුදායී. තං දුක්ඛස්මින්ති සබ්බං තං දුක්ඛමෙව. ඉති ඉමං වට්ටදුක්ඛං කිලෙසදුක්ඛං සඞ්ඛාරදුක්ඛං සන්ධාය ‘‘සචෙ භාසිතං භවෙය්‍ය භගවා’’ති පුච්ඡති. ๒๙๙. บทว่า `อุทายี` คือ ท่านฬาลุทายี. บทว่า `ตํ ทุกฺขสฺมึ` ความว่า ทั้งหมดนั้นเป็นทุกข์นั่นเอง. (ท่านฬาลุทายี) ทูลถามว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ถ้าหาก (คำที่พระสมิทธิเถระกล่าว) เป็นคำที่กล่าวหมายถึงวัฏฏทุกข์ กิเลสทุกข์ สังขารทุกข์นี้..." 300. උම්මඞ්ගන්ති පඤ්හාඋම්මඞ්ගං. උම්මුජ්ජමානොති සීසං නීහරමානො. අයොනිසො උම්මුජ්ජිස්සතීති අනුපායෙන සීසං නීහරිස්සති. ඉදඤ්ච පන භගවා ජානන්තො නෙව දිබ්බචක්ඛුනා න චෙතොපරියඤාණෙන න සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙන ජානි, අධිප්පායෙනෙව පන අඤ්ඤාසි. කථෙන්තස්ස හි අධිප්පායො නාම සුවිජානො හොති, කථෙතුකාමො ගීවං පග්ගණ්හාති, හනුකං චාලෙති, මුඛමස්ස ඵන්දති, සන්නිසීදිතුං න සක්කොති. භගවා තස්ස තං ආකාරං [Pg.182] දිස්වා ‘‘අයං උදායී සන්නිසීදිතුං න සක්කොති, යං අභූතං, තදෙව කථෙස්සතී’’ති ඔලොකෙත්වාව අඤ්ඤාසි. ආදිං යෙවාතිආදිම්හියෙව. තිස්සො වෙදනාති ‘‘කිං සො වෙදියතී’’ති? පුච්ඡන්තෙන ‘‘තිස්සො වෙදනා පුච්ඡාමී’’ති එවං වවත්ථපෙත්වාව තිස්සො වෙදනා පුච්ඡිතා. සුඛවෙදනියන්ති සුඛවෙදනාය පච්චයභූතං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ๓๐๐. บทว่า `อุมฺมงฺคํ` คือ อุโมงค์แห่งปัญหา. บทว่า `อุมฺมุชฺชมาโน` คือ ผู้กำลังผงกศีรษะขึ้น. บทว่า `อโยนิโส อุมฺมุชฺชิสฺสติ` คือ จักผงกศีรษะขึ้นโดยไม่แยบคาย. แต่พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงทราบเรื่องนี้ ก็มิได้ทรงทราบด้วยทิพพจักขุ, มิได้ทรงทราบด้วยเจโตปริยญาณ, มิได้ทรงทราบด้วยสัพพัญญุตญาณ, แต่ทรงทราบด้วยอัธยาศัยทีเดียว. จริงอยู่ อัธยาศัยของผู้จะพูด ชื่อว่าเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย, ผู้ต้องการจะพูด ย่อมชูคอ, เคลื่อนคาง, ใบหน้าของเขาย่อมสั่น, ไม่สามารถนั่งนิ่งๆ ได้. พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นอาการนั้นของท่านแล้ว ก็ทรงทราบด้วยการทอดพระเนตรนั่นเองว่า "อุทายีผู้นี้นั่งนิ่งไม่ได้, จักกล่าวแต่สิ่งที่ไม่เป็นจริง". บทว่า `อาทึ เยว` คือ ในเบื้องต้นนั่นเทียว. บทว่า `ติสฺโส เวทนา` คือ ผู้ถามว่า "เขาย่อมเสวยอะไร" ได้ถามถึงเวทนา ๓ อย่าง โดยกำหนดไว้อย่างนี้ว่า "เราถามถึงเวทนา ๓ อย่าง". บทว่า `สุขเวทนียํ` คือ กรรมที่เป็นปัจจัยแห่งสุขเวทนา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. එත්ථ ච කාමාවචරකුසලතො සොමනස්සසහගතචිත්තසම්පයුත්තා චතස්සො චෙතනා, හෙට්ඨා තිකජ්ඣානචෙතනාති එවං පටිසන්ධිපවත්තෙසු සුඛවෙදනාය ජනනතො සුඛවෙදනියං කම්මං නාම. කාමාවචරඤ්චෙත්ථ පටිසන්ධියංයෙව එකන්තෙන සුඛං ජනෙති, පවත්තෙ ඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණෙ අදුක්ඛමසුඛම්පි. และในกรรม ๓ อย่างนั้น เจตนา ๔ ดวงที่สัมปยุตด้วยโสมนัสสสหคตจิตจากกามาวจรกุศล, และเจตนาในฌาน ๓ เบื้องต่ำ, ด้วยประการฉะนี้ กรรมนี้ชื่อว่า สุขเวทนียกรรม เพราะเป็นเหตุให้เกิดสุขเวทนาในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล. และในกรรมเหล่านั้น กามาวจรกรรมย่อมให้เกิดสุขโดยส่วนเดียวในปฏิสนธิกาลเท่านั้น, ส่วนในปวัตติกาล เมื่อมีอิฏฐมัชฌัตตารมณ์เป็นอารมณ์ ย่อมให้เกิดแม้อทุกขมสุขเวทนา. අකුසලචෙතනා පටිසන්ධිපවත්තෙසු දුක්ඛස්සෙව ජනනතො දුක්ඛවෙදනියං කම්මං නාම. කායද්වාරෙ පවත්තෙයෙව චෙතං එකන්තෙන දුක්ඛං ජනෙති, අඤ්ඤත්ථ අදුක්ඛමසුඛම්පි, සා පන වෙදනා අනිට්ඨානිට්ඨමජ්ඣත්තෙසුයෙව ආරම්මණෙසු උප්පජ්ජනතො දුක්ඛාත්වෙව සඞ්ඛං ගතා. อกุศลเจตนา ชื่อว่า ทุกขเวทนียกรรม เพราะเป็นเหตุให้เกิดทุกขเวทนาอย่างเดียวในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล. และกรรมนั้นย่อมให้เกิดทุกข์โดยส่วนเดียวในปวัตติกาลที่กายทวารเท่านั้น, ในทวารอื่น ย่อมให้เกิดแม้อทุกขมสุขเวทนา, แต่เวทนานั้นถึงการนับว่าเป็นทุกข์นั่นเอง เพราะเกิดขึ้นในอารมณ์ที่เป็นอนิฏฐารมณ์และอนิฏฐมัชฌัตตารมณ์เท่านั้น. කාමාවචරකුසලතො පන උපෙක්ඛාසහගතචිත්තසම්පයුත්තා චතස්සො චෙතනා, රූපාවචරකුසලතො චතුත්ථජ්ඣානචෙතනාති එවං පටිසන්ධිපවත්තෙසු තතියවෙදනාය ජනනතො අදුක්ඛමසුඛවෙදනියං කම්මං නාම. එත්ථ ච කාමාවචරං පටිසන්ධියංයෙව එකන්තෙන අදුක්ඛමසුඛං ජනෙති, පවත්තෙ ඉට්ඨාරම්මණෙ සුඛම්පි. අපිච සුඛවෙදනියකම්මං පටිසන්ධිපවත්තිවසෙන වට්ටති, තථා අදුක්ඛමසුඛවෙදනියං, දුක්ඛවෙදනියං පවත්තිවසෙනෙව වට්ටති. එතස්ස පන වසෙන සබ්බං පවත්තිවසෙනෙව වට්ටති. แต่เจตนา ๔ ดวงที่สัมปยุตด้วยอุเบกขาสหคตจิตจากกามาวจรกุศล, และจตุตถฌานเจตนาจากรูปาวจรกุศล, ด้วยประการฉะนี้ กรรมนี้ชื่อว่า อทุกขมสุขเวทนียกรรม เพราะเป็นเหตุให้เกิดเวทนาที่สาม (อุเบกขาเวทนา) ในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล. และในกรรมเหล่านั้น กามาวจรกรรมย่อมให้เกิดอทุกขมสุขเวทนาโดยส่วนเดียวในปฏิสนธิกาลเท่านั้น, ส่วนในปวัตติกาล เมื่อมีอิฏฐารมณ์เป็นอารมณ์ ย่อมให้เกิดแม้สุขเวทนา. อีกอย่างหนึ่ง สุขเวทนียกรรมย่อมควรโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล, อทุกขมสุขเวทนียกรรมก็เช่นนั้น, (ส่วน) ทุกขเวทนียกรรมย่อมควรโดยอำนาจแห่งปวัตติกาลเท่านั้น. แต่โดยอำนาจแห่งกรรมนี้ (ทุกขเวทนียกรรม) กรรมทั้งหมด (ทั้งสุขเวทนียกรรมและอทุกขมสุขเวทนียกรรม) ย่อมควรโดยอำนาจแห่งปวัตติกาลเท่านั้น. එතස්ස භගවාති ථෙරො තථාගතෙන මහාකම්මවිභඞ්ගකථනත්ථං ආලයො දස්සිතො, තථාගතං යාචිත්වා මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පාකටං කරිස්සාමීති චින්තෙත්වා අනුසන්ධිකුසලතාය එවමාහ. තත්ථ මහාකම්මවිභඞ්ගන්ති මහාකම්මවිභජනං. කතමෙ චත්තාරො…පෙ… ඉධානන්ද, එකච්චො පුග්ගලො…පෙ… නිරයං උපපජ්ජතීති ඉදං න මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණභාජනං, මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණභාජනත්ථාය පන මාතිකාට්ඨපනං. คำว่า `Etassa bhagavā` เป็นต้น พระเถระ (พระอานนท์) ได้แสดงความประสงค์ที่พระตถาคตจะตรัสเรื่องมหากัมมวิภังค์ จึงคิดว่า "เราทูลขอพระตถาคตแล้ว จักกระทำญาณคือมหากัมมวิภังค์ให้ปรากฏแก่ภิกษุสงฆ์" แล้วได้กราบทูลอย่างนี้เพราะความฉลาดในการเชื่อมความ. ในบทเหล่านั้น บทว่า `mahākammavibhaṅgaṃ` (มหากัมมวิภังค์) คือ การจำแนกกรรมใหญ่. ส่วนข้อความว่า `Katame cattāro…pe… idhānanda, ekacco puggalo…pe… nirayaṃ upapajjati` (ดูก่อนอานนท์ บุคคล ๔ จำพวกเป็นไฉน... บุคคลบางคนในโลกนี้... ย่อมเข้าถึงนรก) นี้ ไม่ใช่การจำแนกญาณคือมหากัมมวิภังค์ แต่เป็นการตั้งมาติกา (หัวข้อ) ไว้เพื่อจำแนกญาณคือมหากัมมวิภังค์. 301. ඉධානන්ද[Pg.183], එකච්චො සමණො වාති පාටියෙක්කො අනුසන්ධි. ඉදඤ්හි භගවා – ‘‘දිබ්බචක්ඛුකා සමණබ්‍රාහ්මණා ඉදං ආරම්මණං කත්වා ඉමං පච්චයං ලභිත්වා ඉදං දස්සනං ගණ්හන්තී’’ති පකාසනත්ථං ආරභි. තත්ථ ආතප්පන්තිආදීනි පඤ්චපි වීරියස්සෙව නාමානි. චෙතොසමාධින්ති දිබ්බචක්ඛුසමාධිං. පස්සතීති ‘‘සො සත්තො කුහිං නිබ්බත්තො’’ති ඔලොකෙන්තො පස්සති. යෙ අඤ්ඤථාති යෙ ‘‘දසන්නං කුසලානං කම්මපථානං පූරිතත්තා නිරයං උපපජ්ජතී’’ති ජානන්ති, මිච්ඡා තෙසං ඤාණන්ති වදති. ඉමිනා නයෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. විදිතන්ති පාකටං. ථාමසාති දිට්ඨිථාමෙන. පරාමාසාති දිට්ඨිපරාමාසෙන. අභිනිවිස්ස වොහරතීති අධිට්ඨහිත්වා ආදියිත්වා වොහරති. ๓๐๑. อนุสนธิว่า `Idhānanda, ekacco samaṇo vā` (ดูก่อนอานนท์ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้) เป็นอนุสนธิจำเพาะเรื่องหนึ่ง. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มข้อความนี้เพื่อทรงประกาศว่า "สมณพราหมณ์ผู้มีทิพพจักขุ ทำสิ่งนี้ให้เป็นอารมณ์ ได้ปัจจัยนี้แล้ว ย่อมยึดถือทิฏฐินี้". ในบทเหล่านั้น แม้ทั้ง ๕ บท มีอาทิว่า `ātappaṃ` (ความเพียร) เป็นชื่อของวิริยะนั่นเอง. บทว่า `cetosamādhiṃ` (เจโตสมาธิ) หมายถึง สมาธิที่เป็นบาทแห่งทิพพจักขุ. บทว่า `passati` (ย่อมเห็น) คือ เมื่อตรวจดูว่า "สัตว์นั้นเกิดที่ไหน" ย่อมเห็น. บทว่า `ye aññathā` (เหล่าใด... โดยประการอื่น) คือ พระองค์ตรัสว่า ญาณของสมณพราหมณ์เหล่าใดที่รู้ว่า "บุคคลย่อมเข้าถึงนรกเพราะความบริบูรณ์แห่งกุศลกรรมบถ ๑๐" เป็นญาณที่ผิด. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้. บทว่า `viditaṃ` (รู้แจ้ง) คือ ปรากฏชัด. บทว่า `thāmasā` (โดยกำลัง) คือ โดยกำลังแห่งทิฏฐิ. บทว่า `parāmāsā` (ด้วยการยึดมั่น) คือ ด้วยการยึดมั่นในทิฏฐิ. บทว่า `abhinivissa voharati` (ย่อมกล่าวอย่างยึดมั่น) คือ ตั้งใจมั่น ยึดถือมั่นแล้วกล่าว. 302. තත්‍රානන්දාති ඉදම්පි න මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණස්ස භාජනං, අථ ඛ්වාස්ස මාතිකාට්ඨපනමෙව. එත්ථ පන එතෙසං දිබ්බචක්ඛුකානං වචනෙ එත්තකා අනුඤ්ඤාතා, එත්තකා අනනුඤ්ඤාතාති ඉදං දස්සිතං. තත්ථ තත්‍රාති තෙසු චතූසු සමණබ්‍රාහ්මණෙසු. ඉදමස්සාති ඉදං වචනං අස්ස. අඤ්ඤථාති අඤ්ඤෙනාකාරෙන. ඉති ඉමෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං වාදෙ ද්වීසු ඨානෙසු අනුඤ්ඤාතා, තීසු අනනුඤ්ඤාතාති එවං සබ්බත්ථ අනුඤ්ඤා නානුඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. ๓๐๒. แม้ข้อความว่า `Tatrānanda` (ดูก่อนอานนท์ ในสมณพราหมณ์เหล่านั้น) นี้ ก็ไม่ใช่การจำแนกญาณคือมหากัมมวิภังค์ แต่เป็นการตั้งมาติกาของญาณนั้นไว้เท่านั้น. แต่ในข้อความนี้ ทรงแสดงไว้ว่า ในคำพูดของสมณพราหมณ์ผู้มีทิพพจักขุเหล่านั้น ข้อความเท่านี้ทรงอนุญาต ข้อความเท่านี้ไม่ทรงอนุญาต. ในบทเหล่านั้น บทว่า `tatra` (ใน...นั้น) คือ ในบรรดาสมณพราหมณ์ ๔ จำพวกนั้น. บทว่า `idamassa` (นี้...ของท่านนั้น) คือ คำพูดนี้ของท่านนั้น. บทว่า `aññathā` (โดยประการอื่น) คือ โดยอาการอย่างอื่น. ดังนั้น ในวาทะของสมณพราหมณ์เหล่านี้ ทรงอนุญาตใน ๒ ฐานะ ไม่ทรงอนุญาตใน ๓ ฐานะ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบข้อที่ทรงอนุญาตและไม่ทรงอนุญาตในทุกแห่ง. 303. එවං දිබ්බචක්ඛුකානං වචනෙ අනුඤ්ඤා ච අනනුඤ්ඤා ච දස්සෙත්වා ඉදානි මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණං විභජන්තො තත්‍රානන්ද, ය්වායං පුග්ගලොතිආදිමාහ. ๓๐๓. ครั้นทรงแสดงข้อที่ทรงอนุญาตและไม่ทรงอนุญาตในคำพูดของสมณพราหมณ์ผู้มีทิพพจักขุอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกญาณคือมหากัมมวิภังค์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `Tatrānanda, yvāyaṃ puggalo` (ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใด). පුබ්බෙ වාස්ස තං කතං හොතීති යං ඉමිනා දිබ්බචක්ඛුකෙන කම්මං කරොන්තො දිට්ඨො, තතො පුබ්බෙ කතං. පුබ්බෙ කතෙනපි හි නිරයෙ නිබ්බත්තති, පච්ඡා කතෙනපි නිබ්බත්තති, මරණකාලෙ වා පන – ‘‘ඛන්දො සෙට්ඨො සිවො සෙට්ඨො, පිතාමහො සෙට්ඨො, ඉස්සරාදීහි වා ලොකො විසට්ඨො’’තිආදිනා මිච්ඡාදස්සනෙනපි නිබ්බත්තතෙව. දිට්ඨෙව ධම්මෙති යං තත්ථ දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හොති, තස්ස දිට්ඨෙව ධම්මෙ, යං උපපජ්ජවෙදනීයං, තස්ස උපපජ්ජිත්වා, යං අපරාපරියවෙදනීයං, තස්ස අපරස්මිං පරියායෙ විපාකං පටිසංවෙදෙති. บทว่า `Pubbe vāssa taṃ kataṃ hotīti` (หรือกรรมนั้นอันบุคคลนั้นทำไว้ในกาลก่อน) คือ กรรมที่สมณพราหมณ์ผู้มีทิพพจักขุนี้เห็นเขากำลังทำอยู่นั้น เป็นกรรมที่ทำไว้ก่อนหน้านั้น. จริงอยู่ บุคคลย่อมเกิดในนรกแม้ด้วยกรรมที่ทำไว้ก่อน ย่อมเกิดแม้ด้วยกรรมที่ทำไว้ภายหลัง หรือในเวลาจะตาย ก็ย่อมเกิดเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นต้นว่า "พระขันธกุมารประเสริฐสุด พระศิวะประเสริฐสุด ท้าวมหาพรหมประเสริฐสุด หรือโลกอันพระอิศวรเป็นต้นสร้างขึ้น" นั่นเทียว. บทว่า `Diṭṭheva dhamme` (ในปัจจุบัน) คือ กรรมใดในบรรดากรรมเหล่านั้นเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในปัจจุบัน) เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นในปัจจุบัน, กรรมใดเป็นอุปปัชชเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในภพหน้า) เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นเมื่อเกิดแล้ว, กรรมใดเป็นอปราปรเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในภพต่อๆ ไป) เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นในภพต่อๆ ไป. ඉති [Pg.184] අයං සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා එකං කම්මරාසිං එකඤ්ච විපාකරාසිං අද්දස, සම්මාසම්බුද්ධො ඉමිනා අදිට්ඨෙ තයො කම්මරාසී, ද්වෙ ච විපාකරාසී අද්දස. ඉමිනා පන දිට්ඨෙ අදිට්ඨෙ ච චත්තාරො කම්මරාසී තයො ච විපාකරාසී අද්දස. ඉමානි සත්ත ඨානානි ජානනඤාණං තථාගතස්ස මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණං නාම. දුතියවාරෙ දිබ්බචක්ඛුකෙන කිඤ්චි න දිට්ඨං, තථාගතෙන පන තයො කම්මරාසී, ද්වෙ ච විපාකරාසී දිට්ඨාති. ඉමානිපි පඤ්ච පච්චත්තට්ඨානානි ජානනඤාණං තථාගතස්ස මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණං නාම. සෙසවාරද්වයෙපි එසෙව නයො. ด้วยเหตุนี้ สมณะหรือพราหมณ์นี้ได้เห็นกองกรรม ๑ กอง และกองวิบาก ๑ กอง, ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเห็นกองกรรม ๓ กอง และกองวิบาก ๒ กอง ที่สมณพราหมณ์นี้ไม่เห็น. แต่พระองค์ทรงเห็นกองกรรม ๔ กอง และกองวิบาก ๓ กอง ทั้งที่สมณพราหมณ์นี้เห็นและไม่เห็น. ญาณที่รู้ฐานะ ๗ ประการเหล่านี้ ชื่อว่า มหากัมมวิภังคญาณของพระตถาคต. ในวาระที่สอง สมณพราหมณ์ผู้มีทิพพจักขุไม่เห็นอะไรเลย, แต่พระตถาคตทรงเห็นกองกรรม ๓ กอง และกองวิบาก ๒ กอง. ญาณที่รู้ฐานะเฉพาะตน ๕ ประการแม้เหล่านี้ ก็ชื่อว่า มหากัมมวิภังคญาณของพระตถาคต. แม้ในสองวาระที่เหลือ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. අභබ්බන්ති භූතවිරහිතං අකුසලං. අභබ්බාභාසන්ති අභබ්බං ආභාසති අභිභවති පටිබාහතීති අත්ථො. බහුකස්මිඤ්හි අකුසලකම්මෙ ආයූහිතෙ බලවකම්මං දුබ්බලකම්මස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති ඉදං අභබ්බඤ්චෙව අභබ්බාභාසඤ්ච. කුසලං පන ආයූහිත්වා ආසන්නෙ අකුසලං කතං හොති, තං කුසලස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති, ඉදං අභබ්බං භබ්බාභාසං. බහුම්හි කුසලෙ ආයූහිතෙපි බලවකම්මං දුබ්බලකම්මස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති, ඉදං භබ්බඤ්චෙව භබ්බාභාසඤ්ච. අකුසලං පන ආයූහිත්වා ආසන්නෙ කුසලං කතං හොති, තං අකුසලස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති, ඉදං භබ්බං අභබ්බාභාසං. บทว่า `abhabbaṃ` (กรรมไม่ดี) คือ อกุศลกรรมที่ปราศจากความจริง. บทว่า `abhabbābhāsaṃ` (กรรมที่ปรากฏเป็นกรรมไม่ดี) มีความหมายว่า ย่อมครอบงำ คือ ห้ามกรรมที่ไม่ดี (กรรมที่อ่อนกำลังกว่า). อธิบายคือ เมื่ออกุศลกรรมถูกสั่งสมไว้มาก กรรมที่มีกำลังย่อมห้ามวิบากของกรรมที่อ่อนกำลังกว่า แล้วเปิดโอกาสให้วิบากของตนส่งผล นี้คือ `abhabbañceva abhabbābhāsañca` (กรรมไม่ดีและปรากฏเป็นกรรมไม่ดี). ส่วนบุคคลสั่งสมกุศลกรรมไว้ แต่ได้ทำอกุศลกรรมในเวลาใกล้ตาย อกุศลกรรมนั้นย่อมห้ามวิบากของกุศลกรรม แล้วเปิดโอกาสให้วิบากของตนส่งผล นี้คือ `abhabbaṃ bhabbābhāsaṃ` (กรรมไม่ดีแต่ปรากฏเป็นกรรมดี). แม้เมื่อกุศลกรรมถูกสั่งสมไว้มาก กรรมที่มีกำลังย่อมห้ามวิบากของกรรมที่อ่อนกำลังกว่า แล้วเปิดโอกาสให้วิบากของตนส่งผล นี้คือ `bhabbañceva bhabbābhāsañca` (กรรมดีและปรากฏเป็นกรรมดี). ส่วนบุคคลสั่งสมอกุศลกรรมไว้ แต่ได้ทำกุศลกรรมในเวลาใกล้ตาย กุศลกรรมนั้นย่อมห้ามวิบากของอกุศลกรรม แล้วเปิดโอกาสให้วิบากของตนส่งผล นี้คือ `bhabbaṃ abhabbābhāsaṃ` (กรรมดีแต่ปรากฏเป็นกรรมไม่ดี). අපිච උපට්ඨානාකාරෙනපෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති, අභබ්බතො ආභාසති උපට්ඨාතීති අභබ්බාභාසං. තත්ථ ‘‘ය්වායං පුග්ගලො ඉධ පාණාතිපාතී’’තිආදිනා නයෙන චත්තාරො පුග්ගලා වුත්තා, තෙසු පඨමස්ස කම්මං අභබ්බං අභබ්බාභාසං, තඤ්හි අකුසලත්තා අභබ්බං, තස්ස ච නිරයෙ නිබ්බත්තත්තා තත්ථ නිබ්බත්තිකාරණභූතං අකුසලං හුත්වා උපට්ඨාති. දුතියස්ස කම්මං අභබ්බං භබ්බාභාසං, තඤ්හි අකුසලත්තා අභබ්බං. තස්ස පන සග්ගෙ නිබ්බත්තත්තා අඤ්ඤතිත්ථියානං සග්ගෙ නිබ්බත්තිකාරණභූතං [Pg.185] කුසලං හුත්වා උපට්ඨාති. ඉතරස්මිම්පි කම්මද්වයෙ එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบความหมายในบทนี้โดยอาการที่ปรากฏ. จริงอยู่ คำอธิบายมีว่า ชื่อว่า `abhabbābhāsa` (ปรากฏเป็นกรรมไม่ดี) เพราะปรากฏคือแสดงตนโดยความเป็นกรรมไม่ดี. ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคล ๔ จำพวกถูกกล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "บุคคลใดในโลกนี้เป็นผู้ฆ่าสัตว์" กรรมของบุคคลที่หนึ่งในสี่จำพวกนั้นเป็น `abhabbaṃ abhabbābhāsaṃ` (กรรมไม่ดีและปรากฏเป็นกรรมไม่ดี) จริงอยู่ กรรมนั้นเป็น `abhabbaṃ` เพราะเป็นอกุศล และเพราะเขาเกิดในนรก อกุศลกรรมอันเป็นเหตุแห่งการเกิดในนรกนั้นจึงปรากฏ. กรรมของบุคคลที่สองเป็น `abhabbaṃ bhabbābhāsaṃ` (กรรมไม่ดีแต่ปรากฏเป็นกรรมดี) จริงอยู่ กรรมนั้นเป็น `abhabbaṃ` เพราะเป็นอกุศล แต่เพราะเขาเกิดในสวรรค์ กุศลกรรมอันเป็นเหตุแห่งการเกิดในสวรรค์จึงปรากฏแก่พวกอัญญเดียรถีย์. แม้ในกรรมอีกสองอย่างที่เหลือ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය จากปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย මහාකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามหากัมมวิภังคสูตร จบ. 7. සළායතනවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาสฬายตนวิภังคสูตร 304. එවං මෙ සුතන්ති සළායතනවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ වෙදිතබ්බානීති සහවිපස්සනෙන මග්ගෙන ජානිතබ්බානි. මනොපවිචාරාති විතක්කවිචාරා. විතක්කුප්පාදකඤ්හි මනො ඉධ මනොති අධිප්පෙතං, මනස්ස උපවිචාරාති මනොපවිචාරා. සත්තපදාති වට්ටවිවට්ටනිස්සිතානං සත්තානං පදා. එත්ථ හි අට්ඨාරස වට්ටපදා නාම, අට්ඨාරස විවට්ටපදා නාම, තෙපි සහවිපස්සනෙන මග්ගෙනෙව වෙදිතබ්බා. යොග්ගාචරියානන්ති හත්ථියොග්ගාදිආචාරසික්ඛාපකානං, දමෙතබ්බදමකානන්ති අත්ථො. සෙසං විභඞ්ගෙයෙව ආවිභවිස්සති. අයමුද්දෙසොති ඉදං මාතිකාට්ඨපනං. ๓๐๔. พระสูตรชื่อสฬายตนวิภังคสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในพระสูตรนั้น บทว่า เวทิตพฺพานิ ความว่า พึงรู้ได้ด้วยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า มโนปวิจารา ความว่า วิตกและวิจาร. จริงอยู่ ในบทนี้ ท่านประสงค์เอาจิตที่ทำให้เกิดวิตกว่า มโน, วิตกและวิจารเป็นเหตุเที่ยวไปแห่งจิตนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า มโนปวิจารา. บทว่า สตฺตปทา ความว่า เป็นทางดำเนินของสัตว์ทั้งหลายผู้อาศัยวัฏฏะและวิวัฏฏะ. จริงอยู่ ในบทนี้ ธรรมที่เป็นเหตุแห่งวัฏฏะ ๑๘ อย่าง ชื่อว่า วัฏฏปทา, ธรรมที่เป็นเหตุแห่งวิวัฏฏะ ๑๘ อย่าง ชื่อว่า วิวัฏฏปทา, แม้ธรรมเหล่านั้นก็พึงรู้ได้ด้วยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนาเท่านั้น. บทว่า โยคฺคาจริยานํ มีความว่า ยิ่งกว่าอาจารย์ผู้ฝึกหัดช้างเป็นต้น และยิ่งกว่าควาญผู้ฝึกช้างที่ควรฝึก. เนื้อความที่เหลือจักปรากฏชัดในวิภังค์ (นิทเทส) นั่นเทียว. คำว่า อยมุทฺเทโส นี้ เป็นการตั้งมาติกา. 305. චක්ඛායතනාදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතානි. චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති කුසලාකුසලවිපාකතො ද්වෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණානි. සෙසපසාදවිඤ්ඤාණෙසුපි එසෙව නයො. ඉමානි පන දස ඨපෙත්වා සෙසං ඉධ මනොවිඤ්ඤාණං නාම. ๓๐๕. อายตนะมีจักขายตนะเป็นต้น ท่านได้ขยายความไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า จกฺขุวิญฺญาณํ ความว่า จักขุวิญญาณ ๒ ดวง โดยเป็นกุศลวิบากและอกุศลวิบาก. แม้ในวิญญาณที่อาศัยประสาทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. ส่วนในที่นี้ ยกเว้นวิญญาณ ๑๐ เหล่านี้แล้ว จิตที่เหลือชื่อว่า มโนวิญญาณ. චක්ඛුසම්ඵස්සොති චක්ඛුම්හි සම්ඵස්සො. චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තසම්ඵස්සස්සෙතං අධිවචනං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. บทว่า จกฺขุสมฺผสฺโส ความว่า สัมผัสในจักษุ. คำนี้เป็นชื่อของสัมผัสที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වා. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. සොමනස්සට්ඨානියන්ති සොමනස්සස්ස ආරම්මණවසෙන කාරණභූතං. උපවිචරතීති තත්ථ විචාරපවත්තනෙන උපවිචරති, විතක්කො තංසම්පයුත්තො චාති ඉමිනා නයෙන අට්ඨාරස විතක්කවිචාරසඞ්ඛාතා මනොපවිචාරා වෙදිතබ්බා. ඡ සොමනස්සූපවිචාරාති එත්ථ පන සොමනස්සෙන සද්ධිං උපවිචරන්තීති සොමනස්සූපවිචාරා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. บทว่า จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ความว่า เห็นรูปด้วยจักขุวิญญาณ. ในบททั้งปวงก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า โสมนสฺสฏฺฐานิยํ ความว่า เป็นอารมณ์ที่เป็นเหตุแห่งโสมนัส. บทว่า อุปวิจรติ ความว่า เข้าไปพิจารณาในอารมณ์นั้นด้วยความเป็นไปแห่งวิจาร, และวิตกก็สัมปยุตด้วยวิจารนั้น. ด้วยนัยนี้ พึงทราบมโนปวิจาร ๑๘ ที่นับว่าเป็นวิตกและวิจาร. ส่วนในบทว่า ฉ โสมนสฺสูปวิจารา นี้ วิตกวิจารย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับโสมนัส เหตุนั้นจึงชื่อว่า โสมนัสสูปวิจาร. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. 306. ගෙහසිතානීති [Pg.186] කාමගුණනිස්සිතානි. නෙක්ඛම්මසිතානීති විපස්සනානිස්සිතානි. ඉට්ඨානන්ති පරියෙසිතානං. කන්තානන්ති කාමිතානං. මනොරමානන්ති මනො එතෙසු රමතීති මනොරමානි, තෙසං මනොරමානං. ලොකාමිසපටිසංයුත්තානන්ති තණ්හාපටිසංයුත්තානං. අතීතන්ති පටිලද්ධං. පච්චුප්පන්නං තාව ආරබ්භ සොමනස්සං උප්පජ්ජතු, අතීතෙ කථං උප්පජ්ජතීති. අතීතෙපි – ‘‘යථාහං එතරහි ඉට්ඨාරම්මණං අනුභවාමි, එවං පුබ්බෙපි අනුභවි’’න්ති අනුස්සරන්තස්ස බලවසොමනස්සං උප්පජ්ජති. ๓๐๖. บทว่า เคหสิตานิ ความว่า อาศัยกามคุณ. บทว่า เนกฺขมฺมสิตานิ ความว่า อาศัยวิปัสสนา. บทว่า อิฏฺฐานํ ความว่า ที่แสวงหาแล้ว. บทว่า กนฺตานํ ความว่า ที่ปรารถนาแล้ว. บทว่า มโนรมานํ ความว่า จิตย่อมยินดีในอารมณ์เหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า มโนรมานิ, แห่งอารมณ์อันเป็นที่รื่นรมย์ใจเหล่านั้น. บทว่า โลภามิสปฏิสํยุตฺตานํ ความว่า ที่ประกอบด้วยตัณหา. บทว่า อตีตํ ความว่า ที่ได้แล้ว. โสมนัสปรารภอารมณ์ปัจจุบันพึงเกิดขึ้นก่อนเถิด, (แต่) โสมนัสจะเกิดขึ้นในอดีตได้อย่างไร? แม้ในอดีต เมื่อบุคคลระลึกอยู่ว่า "เราเสวยอิฏฐารมณ์ในบัดนี้ฉันใด แม้ในกาลก่อนก็ได้เสวยแล้วฉันนั้น" โสมนัสอย่างแรงกล้าย่อมเกิดขึ้น. අනිච්චතන්ති අනිච්චාකාරං. විපරිණාමවිරාගනිරොධන්ති පකතිවිජහනෙන විපරිණාමං, විගච්ඡනෙන විරාගං, නිරුජ්ඣනෙන නිරොධං. සම්මපඤ්ඤායාති විපස්සනාපඤ්ඤාය. ඉදං වුච්චති නෙක්ඛම්මසිතං සොමනස්සන්ති ඉදං රඤ්ඤො විය අත්තනො සිරිසම්පත්තිං ඔලොකෙන්තස්ස විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නිසින්නස්ස සඞ්ඛාරානං භෙදං පස්සතො සඞ්ඛාරගතම්හි තික්ඛෙ සූරෙ විපස්සනාඤාණෙ වහන්තෙ උප්පන්නසොමනස්සං ‘‘නෙක්ඛම්මසිතං සොමනස්ස’’න්ති වුච්චති. වුත්තම්පි චෙතං – บทว่า อนิจฺจตํ ความว่า อาการที่ไม่เที่ยง. บทว่า วิปริณามวิราคนิโรธํ ความว่า ความแปรปรวนโดยการละปกติภาวะ, ความคลายไปโดยการปราศไป, ความดับโดยการดับไป. บทว่า สมฺมปญฺญาย ความว่า ด้วยวิปัสสนาปัญญา. โสมนัสที่เกิดขึ้นแก่ผู้ตั้งวิปัสสนาแล้วนั่งอยู่ เห็นความแตกดับแห่งสังขารทั้งหลาย เมื่อวิปัสสนาญาณในสังขารเป็นไปอย่างกล้าแข็งและเฉียบแหลม เหมือนโสมนัสของพระราชาผู้ทอดพระเนตรสิริสมบัติของพระองค์ โสมนัสนี้เรียกว่า "เนกขัมมสิตโสมนัส". และคำนี้ท่านก็ได้กล่าวไว้แล้วว่า – ‘‘සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො; අමානුසී රතී හොති, සම්මා ධම්මං විපස්සතො. “ภิกษุผู้เข้าไปสู่เรือนว่าง มีจิตสงบ เห็นแจ้งธรรมโดยชอบ ย่อมมีความยินดีอันไม่ใช่วิสัยของมนุษย์ යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං; ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතන්තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 373-374); ในกาลใดๆ ที่พิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย ในกาลนั้นๆ ย่อมได้ปีติและปราโมทย์ ซึ่งเป็นทางแห่งอมตะของผู้รู้ทั้งหลาย” (ธ. ป. ๓๗๓-๓๗๔); ඉමානීති ඉමානි ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ අනිච්චාදිවසෙන විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නිසින්නස්ස උප්පන්නානි ඡ නෙක්ඛම්මසිතානි සොමනස්සානි. บทว่า อิมานิ ความว่า โสมนัสอันอาศัยเนกขัมมะ ๖ อย่างเหล่านี้ เกิดขึ้นแก่ผู้ที่เมื่ออิฏฐารมณ์มาปรากฏในทวาร ๖ แล้ว ได้ตั้งวิปัสสนาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นแล้วนั่งอยู่. 307. අතීතන්ති පච්චුප්පන්නං තාව පත්ථෙත්වා අලභන්තස්ස දොමනස්සං උප්පජ්ජතු, අතීතෙ කථං උප්පජ්ජතීති. අතීතෙපි ‘‘යථාහං එතරහි ඉට්ඨාරම්මණං පත්ථෙත්වා න ලභාමි, එවං පුබ්බෙපි පත්ථෙත්වා න ලභි’’න්ති අනුස්සරන්තස්ස බලවදොමනස්සං උප්පජ්ජති. ๓๐๗. บทว่า อตีตํ. โทมนัสของผู้ปรารถนาอารมณ์ปัจจุบันแล้วไม่ได้ พึงเกิดขึ้นก่อนเถิด, (แต่) โทมนัสจะเกิดขึ้นในอดีตได้อย่างไร? แม้ในอดีต เมื่อบุคคลระลึกอยู่ว่า "เราปรารถนาอิฏฐารมณ์ในบัดนี้แล้วไม่ได้ฉันใด แม้ในกาลก่อนก็ได้ปรารถนาแล้วแต่ไม่ได้ฉันนั้น" โทมนัสอย่างแรงกล้าย่อมเกิดขึ้น. අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසූති අනුත්තරවිමොක්ඛො නාම අරහත්තං, අරහත්තෙ පත්ථනං පට්ඨපෙන්තස්සාති අත්ථො. ආයතනන්ති අරහත්තායතනං. පිහං උපට්ඨාපයතොති පත්ථනං පට්ඨපෙන්තස්ස. තං පනෙතං පත්ථනං පට්ඨපෙන්තස්ස [Pg.187] උප්පජ්ජති, ඉති පත්ථනාමූලකත්තා ‘‘පිහං උපට්ඨාපයතො’’ති වුත්තං. ඉමානි ඡ නෙක්ඛම්මසිතානි දොමනස්සානීති ඉමානි එවං ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ අරහත්තෙ පිහං පට්ඨපෙත්වා තදධිගමාය අනිච්චාදිවසෙන විපස්සනං උපට්ඨපෙත්වා උස්සුක්කාපෙතුං අසක්කොන්තස්ස – ‘‘ඉමම්පි පක්ඛං ඉමම්පි මාසං ඉමම්පි සංවච්ඡරං අරහත්තං පාපුණිතුං නාසක්ඛි’’න්ති අනුසොචතො ගාමන්තපබ්භාරවාසිමහාසීවත්ථෙරස්ස විය අස්සුධාරාපවත්තනවසෙන උප්පන්නදොමනස්සානි ඡ නෙක්ඛම්මසිතදොමනස්සානීති වෙදිතබ්බානි. වත්ථු පන සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය සක්කපඤ්හවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 2.361) විත්ථාරිතං, ඉච්ඡන්තෙන තතො ගහෙතබ්බං. บทว่า อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ความว่า อรหัตตผลชื่อว่าอนุตตรวิโมกข์, มีความหมายว่า แก่ผู้ตั้งความปรารถนาในอรหัตตผล. บทว่า อายตนํ ความว่า อรหัตตผลนั่นเอง. บทว่า ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต ความว่า แก่ผู้ตั้งความปรารถนา. ส่วนโทมนัสนั้นย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ตั้งความปรารถนา, เพราะเหตุที่โทมนัสมีความปรารถนาเป็นมูล เหตุนั้นจึงตรัสว่า "ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต". บทว่า อิมานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โทมนสฺสานิ ความว่า โทมนัสที่เกิดขึ้นโดยความเป็นไปแห่งธารน้ำตา เหมือนของพระมหาสีวเถระผู้อยู่ในหุบเขาใกล้บ้าน ผู้ซึ่งเมื่ออิฏฐารมณ์มาปรากฏในทวาร ๖ อย่างนี้แล้ว ได้ตั้งความปรารถนาในอรหัตตผล แล้วตั้งวิปัสสนาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นเพื่อบรรลุอรหัตตผลนั้น แต่ไม่สามารถจะพากเพียรได้ จึงเศร้าโศกอยู่ว่า "เราไม่สามารถบรรลุอรหัตตผลได้แม้ในปักษ์นี้ แม้ในเดือนนี้ แม้ในปีนี้" โทมนัส ๖ อย่างเหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นโทมนัสอันอาศัยเนกขัมมะ. ส่วนเรื่องราว ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในอรรถกถาแห่งทีฆนิกายชื่อสุมังคลวิลาสินี ในสักกปัญหวัณณนา (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๖๑) ผู้ต้องการพึงถือเอาจากที่นั้น. 308. උප්පජ්ජති උපෙක්ඛාති එත්ථ උපෙක්ඛා නාම අඤ්ඤාණුපෙඛා. අනොධිජිනස්සාති කිලෙසොධිං ජිනිත්වා ඨිතත්තා ඛීණාසවො ඔධිජිනො නාම, තස්මා අඛීණාසවස්සාති අත්ථො. අවිපාකජිනස්සාති එත්ථපි ආයතිං විපාකං ජිනිත්වා ඨිතත්තා ඛීණාසවොව විපාකජිනො නාම, තස්මා අඛීණාසවස්සෙවාති අත්ථො. අනාදීනවදස්සාවිනොතිආදීනවතො උපද්දවතො අපස්සන්තස්ස. ඉමා ඡ ගෙහසිතා උපෙක්ඛාති ඉමා එවං ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ ගුළපිණ්ඩකෙ නිලීනමක්ඛිකා විය රූපාදීනි අනතිවත්තමානා තත්ථ ලග්ගා ලග්ගිතා හුත්වා උප්පන්නා උපෙක්ඛා ඡ ගෙහසිතා උපෙක්ඛාති වෙදිතබ්බා. ๓๐๘. ในบทว่า อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา นี้ คำว่า อุเบกขา หมายถึง อัญญาณุเบกขา. ในบทว่า อโนธิชินสฺส ความว่า พระขีณาสพชื่อว่าโอธิชินะ เพราะตั้งอยู่ด้วยการชนะขีดขั้นคือกิเลสได้ ฉะนั้น จึงมีความหมายว่า แก่ผู้ที่ยังไม่สิ้นอาสวะ. แม้ในบทว่า อวิปากชินสฺส นี้ ความว่า พระขีณาสพเท่านั้นชื่อว่าวิปากชินะ เพราะตั้งอยู่ด้วยการชนะวิบากในภพต่อไปได้ ฉะนั้น จึงมีความหมายว่า แก่ผู้ที่ยังไม่สิ้นอาสวะนั่นเอง. ในบทว่า อนาทีนวทสฺสาวิโน ความว่า แก่ผู้ไม่เห็นโดยความเป็นโทษเป็นภัย. ในบทว่า อิมา ฉ เคหสิตา อุเปกฺขา ความว่า อุเบกขาเหล่านี้ที่เกิดขึ้นแล้ว โดยเป็นผู้ข้องอยู่ ติดอยู่ ณ อารมณ์มีรูปเป็นต้นนั้น ไม่สามารถก้าวล่วงอารมณ์มีรูปเป็นต้นได้ เหมือนแมลงวันที่ตอมก้อนน้ำอ้อย เมื่ออิฏฐารมณ์มาสู่คลองในทวารทั้ง ๖ อย่างนี้ พึงทราบว่า เคหสิตอุเบกขา ๖ ประการ. රූපං සා අතිවත්තතීති රූපං සා අනතික්කමති, තත්ථ නිකන්තිවසෙන න තිට්ඨති. ඉමා ඡ නෙක්ඛම්මසිතා උපෙක්ඛාති ඉමා එවං ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාදිආරම්මණෙ ආපාථගතෙ ඉට්ඨෙ අරජ්ජන්තස්ස, අනිට්ඨෙ අදුස්සන්තස්ස, අසමපෙක්ඛනෙ අසම්මුය්හන්තස්ස, උප්පන්නවිපස්සනා-ඤාණසම්පයුත්තා ඡ නෙක්ඛම්මසිතා උපෙක්ඛාති වෙදිතබ්බා. ในบทว่า รูปํ สา อติวตฺตติ ความว่า อุเบกขานั้นย่อมไม่ก้าวล่วงรูป ไม่ตั้งอยู่ในรูปนั้นด้วยอำนาจแห่งความใคร่. ในบทว่า อิมา ฉ เนกฺขมฺมสิตา อุเปกฺขา ความว่า อุเบกขาที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาญาณอันเกิดขึ้นแล้ว แก่ผู้ไม่ยินดีในอิฏฐารมณ์ ไม่ยินร้ายในอนิฏฐารมณ์ ไม่หลงใหลในอารมณ์ที่พึงวางเฉย เมื่ออารมณ์มีอิฏฐารมณ์เป็นต้นมาสู่คลองในทวารทั้ง ๖ อย่างนี้ พึงทราบว่า เนกขัมมสิตอุเบกขา ๖ ประการ. 309. තත්‍ර ඉදං නිස්සාය ඉදං පජහථාති තෙසු ඡත්තිංසසත්තපදෙසු අට්ඨාරස නිස්සාය අට්ඨාරස පජහථාති අත්ථො. තෙනෙව – ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යානි ඡ නෙක්ඛම්මසිතානී’’තිආදිමාහ. නිස්සාය ආගම්මාති පවත්තනවසෙන නිස්සාය චෙව ආගම්ම ච. එවමෙතෙසං සමතික්කමො [Pg.188] හොතීති එවං නෙක්ඛම්මසිතානං පවත්තනෙන ගෙහසිතානි අතික්කන්තානි නාම හොන්ති. ๓๐๙. ในบทว่า ตตฺร อิทํ นิสฺสาย อิทํ ปชหถ ความว่า ในบรรดาสัตตบท ๓๖ เหล่านั้น ท่านทั้งหลายจงอาศัย ๑๘ บท แล้วละ ๑๘ บทเสีย. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า – “ตตฺร ภิกฺขเว ยานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น เนกขัมมสิตโสมนัส ๖ ประการเหล่าใด). ในบทว่า นิสฺสาย อาคมฺม ความว่า อาศัยและอาศัยแล้วโดยความเป็นไป. ในบทว่า เอวเมเตสํ สมติกฺกโม โหติ ความว่า ด้วยความเป็นไปแห่งเนกขัมมสิตธรรมทั้งหลายอย่างนี้ เคหสิตธรรมทั้งหลายจึงชื่อว่าอันก้าวล่วงแล้ว. එවං සරික්ඛකෙනෙව සරික්ඛකං ජහාපෙත්වා ඉදානි බලවතා දුබ්බලං ජහාපෙන්තො – ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යානි ඡ නෙක්ඛම්මසිතානි සොමනස්සානී’’තිආදිමාහ. එවං නෙක්ඛම්මසිතසොමනස්සෙහි නෙක්ඛම්මසිතදොමනස්සානි, නෙක්ඛම්මසිතඋපෙක්ඛාහි ච නෙක්ඛම්මසිතසොමනස්සානි ජහාපෙන්තෙන බලවතා දුබ්බලප්පහානං කථිතං. ครั้นทรงให้ละธรรมที่เสมอกันด้วยธรรมที่เสมอกันอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงให้ละธรรมที่อ่อนกำลังด้วยธรรมที่แข็งแรงกว่า จึงตรัสคำเป็นต้นว่า – “ตตฺร ภิกฺขเว ยานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานิ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น เนกขัมมสิตโสมนัส ๖ ประการเหล่าใด). อย่างนี้ เมื่อทรงให้ละเนกขัมมสิตโทมนัสด้วยเนกขัมมสิตโสมนัส และให้ละเนกขัมมสิตโสมนัสด้วยเนกขัมมสิตอุเบกขา ชื่อว่าตรัสการละธรรมที่อ่อนกำลังด้วยธรรมที่แข็งแรงกว่า. එත්ථ පන ඨත්වා උපෙක්ඛාකථා වෙදිතබ්බා – අට්ඨසු හි සමාපත්තීසු පඨමාදීනි ච තීණි ඣානානි, සුද්ධසඞ්ඛාරෙ ච පාදකෙ කත්වා විපස්සනං ආරද්ධානං චතුන්නං භික්ඛූනං පුබ්බභාගවිපස්සනා සොමනස්සසහගතා වා හොති උපෙක්ඛාසහගතා වා, වුට්ඨානගාමිනී පන සොමනස්සසහගතාව. චතුත්ථජ්ඣානාදීනි පාදකානි කත්වා විපස්සනං ආරද්ධානං පඤ්චන්නං පුබ්බභාගවිපස්සනා පුරිමසදිසාව. වුට්ඨානගාමිනී පන උපෙක්ඛාසහගතා හොති. ඉදං සන්ධාය – ‘‘යා ඡ නෙක්ඛම්මසිතා උපෙක්ඛා, තා නිස්සාය තා ආගම්ම, යානි ඡ නෙක්ඛම්මසිතානි සොමනස්සානි, තානි පජහථා’’ති වුත්තං. න කෙවලඤ්ච එවංපටිපන්නස්ස භික්ඛුනො අයං විපස්සනාය වෙදනාවිසෙසොව හොති, අරියමග්ගෙපි පන ඣානඞ්ගබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගානම්පි විසෙසො හොති. อนึ่ง ในที่นี้ พึงหยุด (จากลำดับแห่งบาลี) แล้วทราบอุเบกขากถา คือ ในสมาบัติ ๘ ประการนั้น บุพภาควิปัสสนาของภิกษุ ๔ รูป ผู้ทำฌาน ๓ ประการมีปฐมฌานเป็นต้นและสุทธสังขารให้เป็นบาทแล้วเริ่มเจริญวิปัสสนา ย่อมเป็นไปกับด้วยโสมนัสบ้าง เป็นไปกับด้วยอุเบกขาบ้าง ส่วนวุฏฐานคามินีวิปัสสนาเป็นไปกับด้วยโสมนัสเท่านั้น. บุพภาควิปัสสนาของภิกษุ ๕ รูป ผู้ทำฌานมีจตุตถฌานเป็นต้นให้เป็นบาทแล้วเริ่มเจริญวิปัสสนา ก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว ส่วนวุฏฐานคามินีวิปัสสนาเป็นไปกับด้วยอุเบกขา. ทรงหมายถึงข้อนี้จึงตรัสว่า – “ท่านทั้งหลายจงอาศัยเนกขัมมสิตอุเบกขา ๖ ประการนั้น แล้วละเนกขัมมสิตโสมนัส ๖ ประการเสีย”. และมิใช่แต่เพียงความพิเศษแห่งเวทนาในวิปัสสนานี้ของภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างนี้เท่านั้นที่จะมีได้ แม้ในอริยมรรค ก็มีความพิเศษแห่งฌานังคะ โพชฌงค์ และมัคคังคะด้วย. කො පනෙතං විසෙසං නියමෙති? කෙචි තාව ථෙරා විපස්සනාපාදකජ්ඣානං නියමෙතීති වදන්ති, කෙචි විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධා නියමෙන්තීති වදන්ති, කෙචි පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙතීති වදන්ති. තෙසම්පි වාදෙ අයමෙව පුබ්බභාගෙ වුට්ඨානගාමිනීවිපස්සනා නියමෙතීති වෙදිතබ්බා. විනිච්ඡයකථා පනෙත්ථ විසුද්ධිමග්ගෙ සඞ්ඛාරුපෙක්ඛානිද්දෙසෙ වුත්තාව. ก็อะไรเล่าที่กำหนดความพิเศษนี้? พระเถระบางพวกกล่าวว่า ฌานอันเป็นบาทของวิปัสสนากำหนด, บางพวกกล่าวว่า ขันธ์ทั้งหลายอันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนากำหนด, บางพวกกล่าวว่า อัธยาศัยของบุคคลกำหนด. แม้ในวาทะของท่านเหล่านั้น พึงทราบว่า วุฏฐานคามินีวิปัสสนาในบุพภาคนี้นั่นแหละเป็นตัวกำหนด. ส่วนวินิจฉัยกถาในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในสังขารุเปกขานิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. 310. නානත්තාති නානා බහූ අනෙකප්පකාරා. නානත්තසිතාති නානාරම්මණනිස්සිතා. එකත්තාති එකා. එකත්තසිතාති එකාරම්මණනිස්සිතා. කතමා පනායං උපෙක්ඛාති? හෙට්ඨා තාව අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා වුත්තා, උපරි ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා වක්ඛති, ඉධ සමථඋපෙක්ඛා, විපස්සනුපෙක්ඛාති ද්වෙ උපෙක්ඛා ගහිතා. ๓๑๐. บทว่า นานตฺตา หมายถึง ต่างๆ กัน มากมาย มีหลายประเภท. บทว่า นานตฺตสิตา หมายถึง อาศัยอารมณ์ต่างๆ กัน. บทว่า เอกตฺตา หมายถึง เป็นหนึ่ง. บทว่า เอกตฺตสิตา หมายถึง อาศัยอารมณ์หนึ่งเดียว. ก็อุเบกขานี้เป็นไฉน? ในเบื้องต้น ได้ตรัสถึงอัญญาณุเบกขาแล้ว ในเบื้องปลาย จักตรัสถึงฉฬังคุเบกขา ในที่นี้ ทรงถือเอาอุเบกขา ๒ อย่าง คือ สมถอุเบกขา และวิปัสสนูเบกขา. තත්ථ යස්මා අඤ්ඤාව රූපෙසු උපෙක්ඛා, අඤ්ඤාව සද්දාදීසු, න හි යා රූපෙ උපෙක්ඛා, සා සද්දාදීසු හොති. රූපෙ උපෙක්ඛා ච රූපමෙව ආරම්මණං කරොති[Pg.189], න සද්දාදයො. රූපෙ උපෙක්ඛාභාවඤ්ච අඤ්ඤා සමථඋපෙක්ඛා පථවීකසිණං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති, අඤ්ඤා ආපොකසිණාදීනි. තස්මා නානත්තං නානත්තසිතං විභජන්තො අත්ථි, භික්ඛවෙ, උපෙක්ඛා රූපෙසූතිආදිමාහ. යස්මා පන ද්වෙ වා තීණි වා ආකාසානඤ්චායතනානි වා විඤ්ඤාණඤ්චායතනාදීනි වා නත්ථි, තස්මා එකත්තං එකත්තසිතං විභජන්තො අත්ථි, භික්ඛවෙ, උපෙක්ඛා ආකාසානඤ්චායතනනිස්සිතාතිආදිමාහ. ในบรรดาอุเบกขาสองอย่างนั้น เพราะว่าอุเบกขาในรูปทั้งหลายเป็นอย่างหนึ่ง ในเสียงเป็นต้นก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง จริงอยู่ อุเบกขาใดมีในรูป อุเบกขานั้นย่อมไม่มีในเสียงเป็นต้น และอุเบกขาในรูปย่อมทำรูปเท่านั้นให้เป็นอารมณ์ ไม่ทำเสียงเป็นต้นให้เป็นอารมณ์ และความเป็นอุเบกขาในรูปนั้น สมถอุเบกขาอย่างหนึ่งเกิดขึ้นโดยทำปฐวีกสิณให้เป็นอารมณ์ อย่างหนึ่งเกิดขึ้นโดยทำอาโปกสิณเป็นต้นให้เป็นอารมณ์. เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงจำแนกนานัตตธรรมและนานัตตสิตธรรม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุเบกขาในรูปทั้งหลายมีอยู่”. อนึ่ง เพราะอากาสานัญจายตนะ หรือวิญญาณัญจายตนะเป็นต้น สองหรือสามไม่มีอยู่ เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงจำแนกเอกัตตธรรมและเอกัตตสิตธรรม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุเบกขาที่อาศัยอากาสานัญจายตนะมีอยู่”. තත්ථ ආකාසානඤ්චායතනඋපෙක්ඛා සම්පයුත්තවසෙන ආකාසානඤ්චායතනනිස්සිතා, ආකාසානඤ්චායතනඛන්ධෙ විපස්සන්තස්ස විපස්සනුපෙක්ඛා ආරම්මණවසෙන ආකාසානඤ්චායතනනිස්සිතා. සෙසාසුපි එසෙව නයො. ในบทเหล่านั้น อากาสานัญจายตนอุเบกขา ชื่อว่าอาศัยอากาสานัญจายตนะ โดยความเป็นสัมปยุตตธรรม, วิปัสสนูเบกขาของบุคคลผู้พิจารณาขันธ์คืออากาสานัญจายตนะ ชื่อว่าอาศัยอากาสานัญจายตนะ โดยความเป็นอารมณ์. แม้ในบทที่เหลือ นัยนี้เช่นกัน. තං පජහථාති එත්ථ අරූපාවචරසමාපත්තිඋපෙක්ඛාය රූපාවචරසමාපත්තිඋපෙක්ඛං පජහාපෙති, අරූපාවචරවිපස්සනුපෙක්ඛාය රූපාවචරවිපස්සනුපෙක්ඛං. ในบทว่า ตํ ปชหถ นี้ พระองค์ทรงให้ละรูปาวจรสมาบัติอุเบกขาด้วยอรูปาวจรสมาบัติอุเบกขา, ทรงให้ละรูปาวจรวิปัสสนูเบกขาด้วยอรูปาวจรวิปัสสนูเบกขา. අතම්මයතන්ති එත්ථ තම්මයතා නාම තණ්හා, තස්සා පරියාදානතො වුට්ඨානගාමිනීවිපස්සනා අතම්මයතාති වුච්චති. තං පජහථාති ඉධ වුට්ඨානගාමිනීවිපස්සනාය අරූපාවචරසමාපත්තිඋපෙක්ඛඤ්ච විපස්සනුපෙක්ඛඤ්ච පජහාපෙති. ในบทว่า อตมฺมยตํ นี้ คำว่า ตัมมยตา หมายถึง ตัณหา, เพราะเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหานั้น วุฏฐานคามินีวิปัสสนาจึงเรียกว่า อตัมมยตา. ในบทว่า ตํ ปชหถ นี้ พระองค์ทรงให้ละทั้งอรูปาวจรสมาบัติอุเบกขาและวิปัสสนูเบกขาด้วยวุฏฐานคามินีวิปัสสนา. 311. යදරියොති යෙ සතිපට්ඨානෙ අරියො සම්මාසම්බුද්ධො සෙවති. තත්ථ තීසු ඨානෙසු සතිං පට්ඨපෙන්තො සතිපට්ඨානෙ සෙවතීති වෙදිතබ්බො. න සුස්සූසන්තීති සද්දහිත්වා සොතුං න ඉච්ඡන්ති. න අඤ්ඤාති ජානනත්ථාය චිත්තං න උපට්ඨපෙන්ති. වොක්කම්මාති අතික්කමිත්වා. සත්ථු සාසනාති සත්ථු ඔවාදං ගහෙතබ්බං පූරෙතබ්බං න මඤ්ඤන්තීති අත්ථො. න ච අත්තමනොති න සකමනො. එත්ථ ච ගෙහසිතදොමනස්සවසෙන අප්පතීතො හොතීති න එවමත්ථො දට්ඨබ්බො, අප්පටිපන්නකෙසු පන අත්තමනතාකාරණස්ස අභාවෙනෙතං වුත්තං. අනවස්සුතොති පටිඝඅවස්සවෙන අනවස්සුතො. සතො සම්පජානොති සතියා ච ඤාණෙන ච සමන්නාගතො[Pg.190]. උපෙක්ඛකොති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාය උපෙක්ඛකො. අත්තමනොති ඉධාපි ගෙහසිතසොමනස්සවසෙන උප්පිලාවිතොති න එවමත්ථො දට්ඨබ්බො, පටිපන්නකෙසු පන අනත්තමනතාකාරණස්ස අභාවෙනෙතං වුත්තං. අනවස්සුතොති රාගාවස්සවෙන අනවස්සුතො. ๓๑๑. บทว่า ยทริโย ความว่า พระอริยสัมมาสัมพุทธเจ้าเสพสติปัฏฐานเหล่าใด ในสติปัฏฐานนั้น พึงทราบว่า ทรงตั้งสติไว้ในฐานะ ๓ ประการ ชื่อว่าเสพสติปัฏฐาน บทว่า น สุสฺสูสนฺติ ความว่า เชื่อแล้วไม่ปรารถนาจะฟัง บทว่า น อญฺญาติ ความว่า ไม่น้อมจิตไปเพื่อจะรู้ บทว่า โวกฺกมฺม ความว่า ก้าวล่วงไป บทว่า สตฺถุ สาสนา มีความว่า ไม่สำคัญโอวาทของพระศาสดาว่าควรถือเอา ควรทำให้บริบูรณ์ บทว่า น จ อตฺตมโน ความว่า ไม่มีใจเป็นของตน (คือ ไม่ดีใจ) และในบทนี้ ไม่พึงเห็นความอย่างนี้ว่า เป็นผู้ไม่ยินดีด้วยอำนาจโทมนัสอันอาศัยเรือน แต่คำนี้พระองค์ตรัสไว้เพราะไม่มีเหตุแห่งความดีใจในผู้ไม่ปฏิบัติดี บทว่า อนวสฺสุโต ความว่า ไม่ถูกครอบงำด้วยความไหลไปแห่งปฏิฆะ บทว่า สโต สมฺปชาโน ความว่า ประกอบด้วยสติและญาณ บทว่า อุเปกฺขโก ความว่า เป็นผู้วางเฉยด้วยฉฬังคุเบกขา บทว่า อตฺตมโน ความว่า แม้ในที่นี้ ก็ไม่พึงเห็นความอย่างนี้ว่า เป็นผู้ร่าเริงด้วยอำนาจโสมนัสอันอาศัยเรือน แต่คำนี้พระองค์ตรัสไว้เพราะไม่มีเหตุแห่งความไม่ดีใจในผู้ปฏิบัติดี บทว่า อนวสฺสุโต ความว่า ไม่ถูกครอบงำด้วยความไหลไปแห่งราคะ 312. සාරිතොති දමිතො. එකමෙව දිසං ධාවතීති අනිවත්තිත්වා ධාවන්තො එකංයෙව දිසං ධාවති, නිවත්තිත්වා පන අපරං ධාවිතුං සක්කොති. අට්ඨ දිසා විධාවතීති එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නො කායෙන අනිවත්තිත්වාව විමොක්ඛවසෙන එකප්පහාරෙනෙව අට්ඨ දිසා විධාවති, පුරත්ථාභිමුඛො වා දක්ඛිණාදීසු අඤ්ඤතරදිසාභිමුඛො වා නිසීදිත්වා අට්ඨ සමාපත්තියො සමාපජ්ජතියෙවාති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๓๑๒. บทว่า สาริโต ความว่า อันเขาฝึกแล้ว บทว่า เอกเมว ทิสํ ธาวติ ความว่า เมื่อวิ่งไปไม่กลับ ย่อมวิ่งไปสู่ทิศเดียวเท่านั้น แต่เมื่อกลับแล้ว ย่อมอาจวิ่งไปสู่ทิศอื่นได้ บทว่า อฏฺฐ ทิสา วิธาวติ ความว่า ผู้นั่งด้วยบัลลังก์เดียว ไม่ต้องหมุนกายเลย ด้วยอำนาจแห่งวิโมกข์ ย่อมแล่นไปสู่ทิศทั้ง ๘ ได้ในคราวเดียวเท่านั้น มีความว่า หรือมีหน้าเฉพาะต่อทิศตะวันออก หรือมีหน้าเฉพาะต่อทิศใดทิศหนึ่งในบรรดาทิศทักษิณเป็นต้น นั่งแล้ว ย่อมเข้าสมาบัติ ๘ ได้ทีเดียว บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีความหมายตื้นทั้งนั้น පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย සළායතනවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสฬายตนวิภังคสูตร จบ 8. උද්දෙසවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาอุทเทสวิภังคสูตร 313. එවං මෙ සුතන්ති උද්දෙසවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ උද්දෙසවිභඞ්ගන්ති උද්දෙසඤ්ච විභඞ්ගඤ්ච, මාතිකඤ්ච විභජනඤ්චාති අත්ථො. උපපරික්ඛෙය්‍යාති තුලෙය්‍ය තීරෙය්‍ය පරිග්ගණ්හෙය්‍ය පරිච්ඡින්දෙය්‍ය. බහිද්ධාති බහිද්ධාආරම්මණෙසු. අවික්ඛිත්තං අවිසටන්ති නිකන්තිවසෙන ආරම්මණෙ තිට්ඨමානං වික්ඛිත්තං විසටං නාම හොති, තං පටිසෙධෙන්තො එවමාහ. අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිතන්ති ගොචරජ්ඣත්තෙ නිකන්තිවසෙන අසණ්ඨිතං. අනුපාදාය න පරිතස්සෙය්‍යාති අනුපාදියිත්වා අග්ගහෙත්වා තං විඤ්ඤාණං න පරිතස්සෙය්‍ය. යථා විඤ්ඤාණං බහිද්ධා අවික්ඛිත්තං අවිසටං, අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිතං අනුපාදාය න පරිතස්සෙය්‍ය, එවං භික්ඛු උපපරික්ඛෙය්‍යාති වුත්තං හොති. ජාතිජරාමරණදුක්ඛසමුදයසම්භවොති ජාතිජරාමරණස්ස චෙව අවසෙසස්ස ච දුක්ඛස්ස නිබ්බත්ති න හොතීති අත්ථො. ๓๑๓. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ อุทเทสวิภังคสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า อุทฺเทสวิภงฺคํ มีความว่า ทั้งอุเทศและวิภังค์ ทั้งมาติกาและการจำแนก บทว่า อุปปริกฺเขยฺย ความว่า พึงชั่ง พึงตัดสิน พึงกำหนด พึงตัดขาด บทว่า พหิทฺธา ความว่า ในอารมณ์ภายนอก บทว่า อวิกฺขิตฺตํ อวิสตํ ความว่า การตั้งอยู่ในอารมณ์ด้วยอำนาจความใคร่ ชื่อว่าฟุ้งซ่าน ซ่านไป พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงปฏิเสธการตั้งอยู่นั้น จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตํ ความว่า ไม่ตั้งมั่นด้วยอำนาจความใคร่ในโคจรอารมณ์ภายใน บทว่า อนุปาทาย น ปริตสฺเสยฺย ความว่า ไม่ยึดมั่น ไม่ถือเอา วิญญาณนั้นไม่พึงสะดุ้ง ความว่า ภิกษุพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ทำอย่างไรวิญญาณจะไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซ่านไปในภายนอก ไม่ตั้งมั่นในภายใน ไม่ยึดมั่นแล้วไม่สะดุ้ง บทว่า ชาติชรามรณทุกฺขสมุทยสมฺภโว มีความว่า การเกิดขึ้นแห่งชาติ ชรา มรณะ และทุกข์ที่เหลือย่อมไม่มี 316. රූපනිමිත්තානුසාරීති [Pg.191] රූපනිමිත්තං අනුස්සරති අනුධාවතීති රූපනිමිත්තානුසාරී. ๓๑๖. บทว่า รูปนิมิตฺตานุสารี ความว่า ย่อมระลึกถึง ย่อมแล่นตามรูปนิมิต เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า รูปนิมิตฺตานุสารี 318. එවං ඛො, ආවුසො, අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිතන්ති නිකන්තිවසෙන අසණ්ඨිතං. නිකන්තිවසෙන හි අතිට්ඨමානං හානභාගියං න හොති, විසෙසභාගියමෙව හොති. ๓๑๘. ดูก่อนอาวุโส บทว่า อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตํ อย่างนี้แล คือ ไม่ตั้งมั่นด้วยอำนาจความใคร่ จริงอยู่ การไม่ตั้งอยู่ด้วยอำนาจความใคร่ ย่อมไม่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม ย่อมเป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษเท่านั้น 320. අනුපාදා පරිතස්සනාති සත්ථාරා ඛන්ධියවග්ගෙ ‘‘උපාදාපරිතස්සනඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි අනුපාදාඅපරිතස්සනඤ්චා’’ති (සං. නි. 3.7) එවං ගහෙත්වා පරිතස්සනා, අග්ගහෙත්වාව අපරිතස්සනා ච කථිතා, තං මහාථෙරො උපාදාපරිතස්සනමෙව අනුපාදාපරිතස්සනන්ති කත්වා දස්සෙන්තො එවමාහ. කථං පනෙසා අනුපාදාපරිතස්සනා හොතීති. උපාදාතබ්බස්ස අභාවතො. යදි හි කොචි සඞ්ඛාරො නිච්චො වා ධුවො වා අත්තා වා අත්තනියො වාති ගහෙතබ්බයුත්තකො අභවිස්ස, අයං පරිතස්සනා උපාදාපරිතස්සනාව අස්ස. යස්මා පන එවං උපාදාතබ්බො සඞ්ඛාරො නාම නත්ථි, තස්මා රූපං අත්තාතිආදිනා නයෙන රූපාදයො උපාදින්නාපි අනුපාදින්නාව හොන්ති. එවමෙසා දිට්ඨිවසෙන උපාදාපරිතස්සනාපි සමානා අත්ථතො අනුපාදාපරිතස්සනායෙව නාම හොතීති වෙදිතබ්බා. ๓๒๐. บทว่า อนุปาทา ปริตสฺสนา ความว่า พระศาสดาในขันธวรรค ทรงถือเอาอย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอุปาทาปริตัสสนาและอนุปาทาอปริตัสสนาแก่เธอทั้งหลาย" แล้วตรัสถึงปริตัสสนาโดยไม่ทรงถือเอา (อุปาทาน) และอปริตัสสนา พระมหาเถระทำอุปาทาปริตัสสนานั่นแหละให้เป็นอนุปาทาปริตัสสนา แล้วเมื่อจะแสดง จึงกล่าวอย่างนี้ ก็ทำไมนี่จึงเป็นอนุปาทาปริตัสสนาเล่า เพราะไม่มีสิ่งที่ควรถือมั่น จริงอยู่ หากสังขารอะไรๆ ที่ควรถือเอาว่า เที่ยง ยั่งยืน เป็นอัตตา หรือเป็นของตน พึงมีแล้วไซร้ ความสะดุ้งนี้ก็พึงเป็นอุปาทาปริตัสสนาทีเดียว แต่เพราะสังขารที่ควรถือมั่นอย่างนี้ไม่มี ฉะนั้น รูปเป็นต้น อันบุคคลยึดถือแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า รูปเป็นอัตตา ก็ชื่อว่าเป็นสิ่งที่ไม่ได้ยึดถืออยู่นั่นเอง พึงทราบว่า ความสะดุ้งนี้ แม้จะเป็นอุปาทาปริตัสสนาด้วยอำนาจทิฏฐิอย่างนี้ แต่โดยเนื้อความแล้ว ก็ชื่อว่าเป็นอนุปาทาปริตัสสนาเท่านั้น අඤ්ඤථා හොතීති පරිවත්තති පකතිජහනෙන නස්සති, රූපවිපරිණාමානුපරිවත්තීති ‘‘මම රූපං විපරිණත’’න්ති වා, ‘‘යං අහු, තං වත මෙ නත්ථී’’ති වා ආදිනා (ම. නි. 1.242) නයෙන කම්මවිඤ්ඤාණං රූපස්ස භෙදානුපරිවත්ති හොති. විපරිණාමානුපරිවත්තජාති විපරිණාමස්ස අනුපරිවත්තනතො විපරිණාමාරම්මණචිත්තතො ජාතා. පරිතස්සනා ධම්මසමුප්පාදාති තණ්හාපරිතස්සනා ච අකුසලධම්මසමුප්පාදා ච. චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්තීති කුසලචිත්තං පරියාදියිත්වා ගහෙත්වා ඛෙපෙත්වා තිට්ඨන්ති. උත්තාසවාති භයතාසෙනපි සඋත්තාසො තණ්හාතාසෙනපි සඋත්තාසො. විඝාතවාති සවිඝාතො සදුක්ඛො. අපෙක්ඛවාති සාලයො සසිනෙහො. එවං ඛො, ආවුසො, අනුපාදා පරිතස්සනා හොතීති එවං මණිකරණ්ඩකසඤ්ඤාය තුච්ඡකරණ්ඩකං ගහෙත්වා තස්මිං නට්ඨෙ පච්ඡා විඝාතං ආපජ්ජන්තස්ස විය පච්ඡා අග්ගහෙත්වා පරිතස්සනා හොති. บทว่า อญฺญถา โหติ ความว่า ย่อมแปรผัน ย่อมพินาศไปโดยการละปกติ บทว่า รูปวิปริณามานุปริวตฺตี ความว่า กรรมวิญญาณย่อมเป็นไปตามความแตกดับของรูป โดยนัยเป็นต้นว่า "รูปของเราแปรปรวนไปแล้ว" หรือ "สิ่งใดเคยมี สิ่งนั้นไม่มีแก่เราหนอ" บทว่า วิปริณามานุปริวตฺตชา ความว่า เกิดจากการเป็นไปตามความแปรปรวน เกิดจากจิตที่มีความแปรปรวนเป็นอารมณ์ บทว่า ปริตสฺสนา ธมฺมสมุปฺปาทา ความว่า ทั้งความสะดุ้งคือตัณหา และความเกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย บทว่า จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ ความว่า ย่อมครอบงำ คือยึดถือ ทำให้สิ้นไปซึ่งกุศลจิต แล้วตั้งอยู่ บทว่า อุตฺตาสวา ความว่า เป็นผู้มีความหวาดสะดุ้งทั้งด้วยความกลัว และทั้งด้วยความสะดุ้งคือตัณหา บทว่า วิฆาตวา ความว่า เป็นผู้มีความคับแค้น มีความทุกข์ บทว่า อเปกฺขวา ความว่า เป็นผู้มีความอาลัย มีความเยื่อใย ดูก่อนอาวุโส บทว่า อนุปาทา ปริตสฺสนา โหติ อย่างนี้แล ความว่า ความสะดุ้งเพราะไม่ยึดถือในภายหลังย่อมมี เหมือนบุคคลผู้ถือเอากล่องเปล่าด้วยสำคัญว่าเป็นกล่องแก้วมณี เมื่อกล่องนั้นหายไป ภายหลังจึงถึงความคับแค้นใจ ฉันนั้น 321. න [Pg.192] ච රූපවිපරිණාමානුපරිවත්තීති ඛීණාසවස්ස කම්මවිඤ්ඤාණමෙව නත්ථි, තස්මා රූපභෙදානුපරිවත්ති න හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๓๒๑. บทว่า น จ รูปวิปริณามานุปริวตฺตี ความว่า สำหรับพระขีณาสพ กรรมวิญญาณย่อมไม่มีเลย ฉะนั้น (วิญญาณ) จึงไม่เป็นไปตามความแตกดับของรูป บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีความหมายตื้นทั้งนั้น පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย උද්දෙසවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอุทเทสวิภังคสูตร จบ 9. අරණවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอรณวิภังคสูตร 323. එවං මෙ සුතන්ති අරණවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ නෙවුස්සාදෙය්‍ය න අපසාදෙය්‍යාති ගෙහසිතවසෙන කඤ්චි පුග්ගලං නෙව උක්ඛිපෙය්‍ය න අවක්ඛිපෙය්‍ය. ධම්මමෙව දෙසෙය්‍යාති සභාවමෙව කථෙය්‍ය. සුඛවිනිච්ඡයන්ති විනිච්ඡිතසුඛං. රහො වාදන්ති පරම්මුඛා අවණ්ණං, පිසුණවාචන්ති අත්ථො. සම්මුඛා න ඛීණන්ති සම්මුඛාපි ඛීණං ආකිණ්ණං සංකිලිට්ඨං වාචං න භණෙය්‍ය. නාභිනිවෙසෙය්‍යාති න අධිට්ඨහිත්වා ආදාය වොහරෙය්‍ය. සමඤ්ඤන්ති ලොකසමඤ්ඤං ලොකපණ්ණත්තිං. නාතිධාවෙය්‍යාති නාතික්කමෙය්‍ය. ๓๒๓. พระสูตรชื่ออรณวิภังคสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในอรณวิภังคสูตรนั้น บทว่า เนวุสฺสาเทยฺย น อปสาเทยฺย ความว่า ไม่พึงยกย่อง ไม่พึงข่มบุคคลไรๆ ด้วยอำนาจความอาศัยเรือน (คือกิเลส). บทว่า ธมฺมเมว เทเสยฺย ความว่า พึงกล่าวแต่สภาวะตามที่เป็นจริงเท่านั้น. บทว่า สุขวินิจฺฉยํ ความว่า สุขในการวินิจฉัย. บทว่า รโห วาทํ ความว่า กล่าวคำไม่เป็นคุณลับหลัง, อธิบายว่า คำส่อเสียด. บทว่า สมฺมุขา น ขีณํ ความว่า ไม่พึงกล่าววาจาที่หยาบคาย ระคนด้วยโทษ และเศร้าหมอง แม้ต่อหน้า. บทว่า นาภินิเวเสยฺย ความว่า ไม่พึงยึดมั่นถือมั่นแล้วพูด. บทว่า สมญฺญํ ความว่า โลกสมัญญา โลกบัญญัติ. บทว่า นาติธาเวยฺย ความว่า ไม่พึงก้าวล่วง. 324. කාමපටිසන්ධිසුඛිනොති කාමපටිසන්ධිනා කාමූපසංහිතෙන සුඛෙන සුඛිතස්ස. සදුක්ඛොති විපාකදුක්ඛෙන සංකිලෙසදුක්ඛෙනපි සදුක්ඛො. සඋපඝාතොති විපාකූපඝාතකිලෙසූපඝාතෙහෙව සඋපඝාතො. තථා සපරිළාහො. මිච්ඡාපටිපදාති අයාථාවපටිපදා අකුසලපටිපදා. ๓๒๔. บทว่า กามปฏิสนฺธิสุขิโน ความว่า ผู้มีความสุขด้วยสุขที่ประกอบด้วยกาม อันเป็นปฏิสนธิแห่งกาม. บทว่า สทุกฺโข ความว่า เป็นไปกับด้วยทุกข์ ทั้งด้วยวิบากทุกข์และด้วยสังกิเลสทุกข์. บทว่า สอุปฆาโต ความว่า เป็นไปกับด้วยความเบียดเบียน ทั้งด้วยวิบากอุปฆาตและด้วยกิเลสอุปฆาต. บทว่า สปริฬาโห ก็เช่นเดียวกัน. บทว่า มิจฺฉาปฏิปทา ความว่า ปฏิปทาที่ไม่เป็นจริง ปฏิปทาที่เป็นอกุศล. 326. ඉත්ථෙකෙ අපසාදෙතීති එවං ගෙහසිතවසෙන එකච්චෙ පුග්ගලෙ අපසාදෙති. උස්සාදනෙපි එසෙව නයො. භවසංයොජනන්ති භවබන්ධනං, තණ්හායෙතං නාමං. ๓๒๖. บทว่า อิตฺเถเก อปสาเทติ ความว่า ย่อมข่มบุคคลบางพวกอย่างนี้ ด้วยอำนาจความอาศัยเรือน (คือกิเลส). แม้ในบทว่า อุสฺสาทนา นัยนี้ก็เช่นเดียวกัน. บทว่า ภวสํโยชนํ ความว่า เครื่องผูกในภพ, นี้เป็นชื่อของตัณหา. සුභූතිත්ථෙරො කිර ඉමං චතුක්කං නිස්සාය එතදග්ගෙ ඨපිතො. භගවතො හි ධම්මං දෙසෙන්තස්ස පුග්ගලානං උස්සාදනාඅපසාදනා පඤ්ඤායන්ති, තථා සාරිපුත්තත්ථෙරාදීනං. සුභූතිත්ථෙරස්ස පන ධම්මදෙසනාය ‘‘අයං පුග්ගලො අප්පටිපන්නකො අනාරාධකො’’ති වා, ‘‘අයං සීලවා ගුණවා ලජ්ජිපෙසලො ආචාරසම්පන්නො’’ති වා නත්ථි, ධම්මදෙසනාය පනස්ස ‘‘අයං මිච්ඡාපටිපදා, අයං [Pg.193] සම්මාපටිපදා’’ත්වෙව පඤ්ඤායති. තස්මා භගවා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං අරණවිහාරීනං යදිදං සුභූතී’’ති ආහ. ได้ยินว่า พระสุภูติเถระ อาศัยจตุกะ (หมวด ๔) นี้ จึงได้รับการสถาปนาไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ. จริงอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรม การยกย่องและการข่มบุคคลย่อมปรากฏ, แม้ของพระสารีบุตรเถระเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน. แต่ว่า ในการแสดงธรรมของพระสุภูติเถระ ไม่มี (การกล่าว) ว่า "บุคคลนี้เป็นผู้ไม่ปฏิบัติ ไม่น่าพอใจ" หรือ "ท่านผู้นี้เป็นผู้มีศีล มีคุณธรรม มีความละอาย รักศีล สมบูรณ์ด้วยอาจาระ". แต่ในการแสดงธรรมของท่าน ย่อมปรากฏเพียงว่า "นี้เป็นมิจฉาปฏิปทา, นี้เป็นสัมมาปฏิปทา" เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย สุภูตินี้ เป็นเลิศกว่าภิกษุสาวกของเราผู้มีปกติอยู่ด้วยอรณวิหารธรรม". 329. කාලඤ්ඤූ අස්සාති අසම්පත්තෙ ච අතික්කන්තෙ ච කාලෙ අකථෙත්වා ‘‘ඉදානි වුච්චමානං මහාජනො ගණ්හිස්සතී’’ති යුත්තපත්තකාලං ඤත්වාව පරම්මුඛා අවණ්ණං භාසෙය්‍ය. ඛීණවාදෙපි එසෙව නයො. ๓๒๙. บทว่า กาลญฺญู อสฺส ความว่า ไม่กล่าวในกาลที่ยังมาไม่ถึงและในกาลที่ล่วงไปแล้ว แต่พึงรู้กาลที่สมควรและมาถึงแล้วว่า "บัดนี้ เมื่อเรากล่าว มหาชนจักรับฟัง" แล้วจึงกล่าวคำไม่เป็นคุณลับหลัง. แม้ในคำกล่าวที่หยาบคาย นัยนี้ก็เช่นเดียวกัน. 330. උපහඤ්ඤතීති ඝාතියති. සරොපි උපහඤ්ඤතීති සද්දොපි භිජ්ජති. ආතුරීයතීති ආතුරො හොති ගෙලඤ්ඤප්පත්තො සාබාධො. අවිස්සට්ඨන්ති විස්සට්ඨං අපලිබුද්ධං න හොති. ๓๓๐. บทว่า อุปหญฺญติ ความว่า ถูกทำลาย. บทว่า สโรปิ อุปหญฺญติ ความว่า แม้เสียงก็แตก. บทว่า อาตุริยติ ความว่า ย่อมป่วยไข้ คือ ถึงความเจ็บป่วย มีโรค. บทว่า อวิสฺสฏฺฐํ ความว่า ไม่เป็นสิ่งที่ปล่อยวาง ไม่เป็นอิสระจากกังวล. 331. තදෙවාති තංයෙව භාජනං. අභිනිවිස්ස වොහරතීති පත්තන්ති සඤ්ජානනජනපදං ගන්ත්වා ‘‘පත්තං ආහරථ ධොවථා’’ති සුත්වා ‘‘අන්ධබාලපුථුජ්ජනො, නයිදං පත්තං, පාති නමෙසා, එවං වදාහී’’ති අභිනිවිස්ස වොහරති. එවං සබ්බපදෙහි යොජෙතබ්බං. අතිසාරොති අතිධාවනං. ๓๓๑. บทว่า ตเทว ความว่า ภาชนะนั้นนั่นเอง. บทว่า อภินิวิสฺส โวหรติ ความว่า ไปสู่ชนบทที่รู้จัก (ภาชนะ) ว่า "ปัตตะ" (บาตร) แล้วได้ยินคำว่า "จงนำบาตรมา จงล้างบาตร" ก็ยึดมั่นพูดว่า "เจ้าคนพาลมืดบอด นี่ไม่ใช่บาตร นี่ชื่อว่า ปาติ (ถ้วย) จงพูดอย่างนี้". พึงประกอบกับทุกๆ บทอย่างนี้. บทว่า อติสาโร ความว่า การแล่นไปเกิน. 332. තථා තථා වොහරති අපරාමසන්ති අම්හාකං ජනපදෙ භාජනං පාතීති වුච්චති, ඉමෙ පන නං පත්තන්ති වදන්තීති තතො පට්ඨාය ජනපදවොහාරං මුඤ්චිත්වා පත්තං පත්තන්තෙව අපරාමසන්තො වොහරති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ๓๓๒. บทว่า ตถา ตถา โวหรติ อปรามสํ ความว่า (คิดว่า) "ในชนบทของเรา ภาชนะเรียกว่า ปาติ แต่ชนเหล่านี้เรียกภาชนะนั้นว่า ปัตตะ" ตั้งแต่นั้นมา ก็ละโวหารของชนบท (ตน) แล้วไม่ยึดมั่น (ในโวหารเดิม) เรียกบาตรว่าบาตรนั่นเอง. แม้ในบทที่เหลือ นัยนี้ก็เช่นเดียวกัน. 333. ඉදානි මරියාදභාජනීයං කරොන්තො තත්‍ර, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සරණොති සරජො සකිලෙසො. අරණොති අරජො නික්කිලෙසො. සුභූති ච පන, භික්ඛවෙති අයං ථෙරො ද්වීසු ඨානෙසු එතදග්ගං ආරුළ්හො ‘‘අරණවිහාරීනං යදිදං සුභූති, දක්ඛිණෙය්‍යානං යදිදං සුභූතී’’ති (අ. නි. 1.202). ๓๓๓. บัดนี้ เมื่อทรงกระทำการจำแนกขอบเขต จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตตฺร ภิกฺขเว. ในบทเหล่านั้น บทว่า สรโณ ความว่า ผู้มีธุลี คือ มีกิเลส. บทว่า อรโณ ความว่า ผู้ไม่มีธุลี คือ ไม่มีกิเลส. ก็อีกอย่างหนึ่ง พระเถระนามว่า สุภูติ นี้ ได้ขึ้นสู่ตำแหน่งเอตทัคคะใน ๒ ฐานะ คือ (ในบรรดาผู้มีปกติอยู่ด้วยอรณวิหารธรรม) ได้แก่ สุภูติ และ (ในบรรดาผู้เป็นทักขิไณยบุคคล) ได้แก่ สุภูติ. ධම්මසෙනාපති කිර වත්ථුං සොධෙති, සුභූතිත්ථෙරො දක්ඛිණං සොධෙති. තථා හි ධම්මසෙනාපති පිණ්ඩාය චරන්තො ගෙහද්වාරෙ ඨිතො යාව භික්ඛං ආහරන්ති, තාව පුබ්බභාගෙ පරිච්ඡින්දිත්වා නිරොධං සමාපජ්ජති, නිරොධා වුට්ඨාය දෙය්‍යධම්මං පටිග්ගණ්හාති. සුභූතිත්ථෙරො ච තථෙව මෙත්තාඣානං සමාපජ්ජති, මෙත්තාඣානා වුට්ඨාය දෙය්‍යධම්මං පටිග්ගණ්හාති. එවං පන කාතුං සක්කාති. ආම සක්කා, නෙව අච්ඡරියඤ්චෙතං, යං [Pg.194] මහාභිඤ්ඤප්පත්තා සාවකා එවං කරෙය්‍යුං. ඉමස්මිම්පි හි තම්බපණ්ණිදීපෙ පොරාණකරාජකාලෙ පිඞ්ගලබුද්ධරක්ඛිතත්ථෙරො නාම උත්තරගාමං නිස්සාය විහාසි. තත්ථ සත්ත කුලසතානි හොන්ති, එකම්පි තං කුලද්වාරං නත්ථි, යත්ථ ථෙරො සමාපත්තිං න සමාපජ්ජි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ได้ยินว่า พระธรรมเสนาบดี (พระสารีบุตร) ชำระวัตถุ (คือตนเอง) ให้บริสุทธิ์, ส่วนพระสุภูติเถระชำระทักษิณาให้บริสุทธิ์. จริงอย่างนั้น พระธรรมเสนาบดี เมื่อเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ยืนอยู่ที่ประตูเรือน ตลอดเวลาที่เขานำภิกษามา ก็กำหนดส่วนเบื้องต้นแล้วเข้าสมาบัติคือ นิโรธสมาบัติ ออกจากนิโรธสมาบัติแล้วจึงรับไทยธรรม. แม้พระสุภูติเถระก็เข้าเมตตาฌานเช่นนั้นเหมือนกัน ออกจากเมตตาฌานแล้วจึงรับไทยธรรม. (ถามว่า) ก็การกระทำอย่างนี้ สามารถทำได้หรือ. (ตอบว่า) เออ สามารถทำได้, และการที่พระสาวกผู้ได้บรรลุมหาอภิญญาจะพึงกระทำอย่างนี้ ก็ไม่ใช่เรื่องน่าอัศจรรย์เลย. จริงอยู่ แม้ในเกาะตัมพปัณณินี้ ในสมัยพระราชาองค์ก่อนๆ มีพระเถระนามว่า ปิงคลพุทธรักขิตะ อาศัยบ้านอุตตรคามอยู่. ในบ้านนั้นมี ๗๐๐ ตระกูล, ไม่มีแม้แต่ประตูตระกูลเดียว ที่พระเถระไม่เข้าสมาบัติ. เนื้อความที่เหลือในทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย අරණවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอรณวิภังคสูตร จบแล้ว. 10. ධාතුවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาธาตุวิภังคสูตร 342. එවං මෙ සුතන්ති ධාතුවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ චාරිකන්ති තුරිතගමනචාරිකං. සචෙ තෙ භග්ගව අගරූති සචෙ තුය්හං භාරියං අඵාසුකං කිඤ්චි නත්ථි. සචෙ සො අනුජානාතීති භග්ගවස්ස කිර එතදහොසි – ‘‘පබ්බජිතා නාම නානාඅජ්ඣාසයා, එකො ගණාභිරතො හොති, එකො එකාභිරතො. සචෙ සො එකාභිරතො භවිස්සති, ‘ආවුසො, මා පාවිසි, මයා සාලා ලද්ධා’ති වක්ඛති. සචෙ අයං එකාභිරතො භවිස්සති, ‘ආවුසො, නික්ඛම, මයා සාලා ලද්ධා’ති වක්ඛති. එවං සන්තෙ අහං උභින්නං විවාදකාරෙතා නාම භවිස්සාමි, දින්නං නාම දින්නමෙව වට්ටති, කතං කතමෙවා’’ති. තස්මා එවමාහ. ๓๔๒. พระสูตรชื่อธาตุวิภังคสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในธาตุวิภังคสูตรนั้น บทว่า จาริกํ ความว่า การจาริกไปด้วยการเดินทางที่รวดเร็ว. บทว่า สเจ เต ภคฺคว อครุ ความว่า ถ้าท่านภัคควะไม่มีความหนักใจหรือความไม่ผาสุกอะไร. บทว่า สเจ โส อนุชานาติ ความว่า ได้ยินว่า ท่านภัคควะได้มีความคิดดังนี้ว่า "บรรพชิตทั้งหลายชื่อว่ามีอัธยาศัยต่างๆ กัน, รูปหนึ่งยินดีในหมู่คณะ, รูปหนึ่งยินดีในที่สงัด. ถ้าภิกษุรูปนั้น (รูปแรก) จักเป็นผู้ยินดีในที่สงัด, ก็จักกล่าวว่า 'อาวุโส ท่านอย่าเข้ามาเลย ศาลาข้าพเจ้าได้แล้ว'. ถ้าภิกษุรูปนี้ (รูปหลัง) จักเป็นผู้ยินดีในที่สงัด, ก็จักกล่าวว่า 'อาวุโส ท่านจงออกไป ศาลาข้าพเจ้าได้แล้ว'. เมื่อเป็นเช่นนั้น เราก็จักชื่อว่าเป็นผู้ก่อการวิวาทแก่ภิกษุทั้งสอง, ของที่ให้แล้วชื่อว่าให้แล้วนั่นแหละจึงควร, กรรมที่ทำแล้วชื่อว่าทำแล้วนั่นแหละจึงควร". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนี้. කුලපුත්තොති ජාතිකුලපුත්තොපි ආචාරකුලපුත්තොපි. වාසූපගතොති වාසං උපගතො. කුතො ආගන්ත්වාති? තක්කසීලනගරතො. บทว่า กุลปุตฺโต ความว่า เป็นกุลบุตรโดยชาติก็ได้ เป็นกุลบุตรโดยอาจาระก็ได้. บทว่า วาสูปคโต ความว่า เข้าไปอาศัยอยู่. (ถามว่า) มาจากไหน? (ตอบว่า) มาจากเมืองตักกสิลา. තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – මජ්ඣිමප්පදෙසෙ කිර රාජගහනගරෙ බිම්බිසාරෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ පච්චන්තෙ තක්කසීලනගරෙ පුක්කුසාති රාජා රජ්ජං කාරෙසි. අථ තක්කසීලතො භණ්ඩං ගහෙත්වා වාණිජා රාජගහං ආගතා පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා රාජානං අද්දසංසු. රාජා තෙ වන්දිත්වා ඨිතෙ ‘‘කත්ථවාසිනො තුම්හෙ’’ති පුච්ඡි. තක්කසීලවාසිනො දෙවාති. අථ නෙ රාජා ජනපදස්ස ඛෙමසුභික්ඛතාදීනි නගරස්ස ච පවත්තිං පුච්ඡිත්වා ‘‘කො නාම තුම්හාකං රාජා’’ති පුච්ඡි. පුක්කුසාති නාම දෙවාති. ධම්මිකොති? ආම දෙව ධම්මිකො. චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි ජනං සඞ්ගණ්හාති, ලොකස්ස මාතාපිතිට්ඨානෙ [Pg.195] ඨිතො, අඞ්ගෙ නිපන්නදාරකං විය ජනං තොසෙතීති. කතරස්මිං වයෙ වත්තතීති? අථස්ස වයං ආචික්ඛිංසු. වයෙසුපි බිම්බිසාරෙන සමවයො ජාතො. අථ තෙ රාජා ආහ – ‘‘තාතා තුම්හාකං රාජා ධම්මිකො, වයෙන ච මෙ සමානො, සක්කුණෙය්‍යාථ තුම්හාකං රාජානං මම මිත්තං කාතු’’න්ති. සක්කොම දෙවාති. රාජා තෙසං සුඞ්කං විස්සජ්ජෙත්වා ගෙහඤ්ච දාපෙත්වා – ‘‘ගච්ඡථ භණ්ඩං වික්කිණිත්වා ගමනකාලෙ මං දිස්වා ගච්ඡෙය්‍යාථා’’ති ආහ. තෙ තථා කත්වා ගමනකාලෙ රාජානං අද්දසංසු. ‘‘ගච්ඡථ තුම්හාකං රාජානං මම වචනෙන පුනප්පුනං ආරොග්‍යං පුච්ඡිත්වා ‘රාජා තුම්හෙහි සද්ධිං මිත්තභාවං ඉච්ඡතී’ති වදථා’’ති ආහ. เรื่องราวดำเนินไปตามลำดับดังนี้ ได้ยินว่า ในมัชฌิมประเทศ เมื่อพระเจ้าพิมพิสารทรงครองราชสมบัติอยู่ในกรุงราชคฤห์ ในปัจจันตประเทศ พระเจ้าปุกกุสาติทรงครองราชสมบัติอยู่ในเมืองตักกสิลา ครั้งนั้น พ่อค้าทั้งหลายนำสินค้าจากเมืองตักกสิลามายังกรุงราชคฤห์ ถือเครื่องบรรณาการเข้าเฝ้าพระราชา พระราชาตรัสถามพ่อค้าเหล่านั้นผู้ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ว่า 'พวกท่านเป็นชาวเมืองไหน' (พวกเขาทูลว่า) 'ข้าแต่เทวะ พวกข้าพระองค์เป็นชาวเมืองตักกสิลา' ลำดับนั้น พระราชาทรงไต่ถามพวกเขาถึงความเกษม ความอุดมสมบูรณ์เป็นต้นของชนบท และความเป็นไปของเมือง แล้วตรัสถามว่า 'พระราชาของพวกท่านทรงพระนามว่าอะไร' (พวกเขาทูลว่า) 'ทรงพระนามว่าปุกกุสาติ พระเจ้าข้า' (พระราชาตรัสถามว่า) 'ทรงธรรมหรือไม่' (พวกเขาทูลว่า) 'ใช่ พระเจ้าข้า ทรงธรรม พระองค์ทรงสงเคราะห์ประชาชนด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ ทรงดำรงอยู่ในฐานะพระมารดาและพระบิดาของโลก ทรงทำให้ประชาชนยินดีประดุจบิดาทำให้บุตรน้อยผู้นอนอยู่ในอกยินดี' (พระราชาตรัสถามว่า) 'ทรงอยู่ในวัยไหน' ลำดับนั้น พวกเขาก็ทูลบอกพระชนมายุของพระองค์ แม้ในเรื่องพระชนมายุ พระองค์ก็ทรงมีพระชนมายุรุ่นราวคราวเดียวกับพระเจ้าพิมพิสาร ลำดับนั้น พระราชาตรัสกับพวกเขาว่า 'พ่อค้าทั้งหลาย พระราชาของพวกท่านทรงธรรม และมีวัยเสมอกับเรา พวกท่านจะสามารถทำให้พระราชาของพวกท่านเป็นมิตรของเราได้หรือไม่' (พวกเขาทูลว่า) 'สามารถ พระเจ้าข้า' พระราชาทรงงดเว้นภาษีให้แก่พวกเขา และโปรดให้จัดหาที่พักให้ แล้วตรัสว่า 'พวกท่านจงไปเถิด ครั้นขายสินค้าแล้ว เมื่อถึงเวลาจะกลับ จงมาพบเราก่อนแล้วค่อยไป' พวกเขาทำตามนั้น เมื่อถึงเวลาจะกลับ ก็ได้เข้าเฝ้าพระราชา (พระราชา) ตรัสว่า 'พวกท่านจงไปเถิด จงทูลถามถึงพระพลานามัยของพระราชาของพวกท่านเนืองๆ ด้วยคำของเรา แล้วจงทูลว่า ‘พระราชา (พิมพิสาร) ทรงปรารถนาความเป็นมิตรกับพระองค์’' තෙ සාධූති පටිස්සුණිත්වා ගන්ත්වා භණ්ඩං පටිසාමෙත්වා භුත්තපාතරාසා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිංසු. රාජා ‘‘කහං භණෙ තුම්හෙ එත්තකෙ ඉමෙ දිවසෙ න දිස්සථා’’ති පුච්ඡි. තෙ සබ්බං පවත්තිං ආරොචෙසුං. රාජා – ‘‘සාධු, තාතා, තුම්හෙ නිස්සාය මයා මජ්ඣිමප්පදෙසෙ රාජා මිත්තො ලද්ධො’’ති අත්තමනො අහොසි. අපරභාගෙ රාජගහවාසිනොපි වාණිජා තක්කසීලං අගමංසු. තෙ පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ආගතෙ පුක්කුසාති රාජා ‘‘කුතො ආගතත්ථා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘රාජගහතො’’ති සුත්වා ‘‘මය්හං සහායස්ස නගරතො ආගතා තුම්හෙ’’ති. ආම දෙවාති. ආරොග්‍යං මෙ සහායස්සාති ආරොග්‍යං පුච්ඡිත්වා ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය යෙ මය්හං සහායස්ස නගරතො ජඞ්ඝසත්ථෙන වා සකටසත්ථෙන වා වාණිජා ආගච්ඡන්ති, සබ්බෙසං මම විසයං පවිට්ඨකාලතො පට්ඨාය වසනගෙහානි, රාජකොට්ඨාගාරතො නිවාපඤ්ච දෙන්තු, සුඞ්කං විස්සජ්ජෙන්තු, කිඤ්චි උපද්දවං මා කරොන්තූ’’ති භෙරිං චරාපෙසි. බිම්බිසාරොපි අත්තනො නගරෙ තථෙව භෙරිං චරාපෙසි. พ่อค้าเหล่านั้นทูลรับว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วกลับไป จัดเก็บสินค้า รับประทานอาหารเช้าแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระราชาถวายบังคม พระราชาตรัสถามว่า 'แน่ะ ท่านทั้งหลาย พวกท่านไปไหนมา ตลอดหลายวันนี้จึงไม่ปรากฏตัว' พวกเขากราบทูลเรื่องราวทั้งหมด พระราชาทรงพอพระทัย ตรัสว่า 'ดีแล้ว พ่อค้าทั้งหลาย เพราะอาศัยพวกท่าน เราจึงได้พระราชาในมัชฌิมประเทศเป็นมิตร' ในกาลต่อมา แม้พ่อค้าชาวกรุงราชคฤห์ก็ได้ไปยังเมืองตักกสิลา เมื่อพวกเขาถือเครื่องบรรณาการมาเข้าเฝ้า พระเจ้าปุกกุสาติได้ตรัสถามว่า 'พวกท่านมาจากไหน' ครั้นทรงสดับว่า 'มาจากกรุงราชคฤห์' (จึงตรัสว่า) 'พวกท่านมาจากเมืองของสหายเราหรือ' (พวกเขาทูลว่า) 'ใช่ พระเจ้าข้า' (พระราชา) ตรัสถามถึงพระพลานามัยว่า 'สหายของเราสบายดีหรือ' แล้วโปรดให้ตีกลองประกาศว่า 'จำเดิมแต่วันนี้ พ่อค้าเหล่าใดที่มาจากเมืองของสหายเรา ไม่ว่าจะมาด้วยกองคาราวานเดินเท้าหรือกองคาราวานเกวียนก็ตาม เมื่อพวกเขาเข้ามาในเขตแดนของเราแล้ว ขอให้เจ้าหน้าที่จัดหาที่พักและเสบียงจากพระคลังหลวงให้แก่พวกเขาทั้งหมด จงงดเว้นภาษี และอย่าได้ก่อความเดือดร้อนใดๆ แก่พวกเขา' แม้พระเจ้าพิมพิสารก็โปรดให้ตีกลองประกาศในเมืองของพระองค์เช่นเดียวกัน අථ බිම්බිසාරො පුක්කුසාතිස්ස පණ්ණං පහිණි – ‘‘පච්චන්තදෙසෙ නාම මණිමුත්තාදීනි රතනානි උප්පජ්ජන්ති, යං මය්හං සහායස්ස රජ්ජෙ දස්සනීයං වා සවනීයං වා රතනං උප්පජ්ජති, තත්ථ මෙ මා මච්ඡරායතූ’’ති. පුක්කුසාතිපි – ‘‘මජ්ඣිමදෙසො නාම මහාජනපදො, යං තත්ථ එවරූපං රතනං උප්පජ්ජති, තත්ථ මෙ සහායො මා මච්ඡරායතූ’’ති පටිපණ්ණං පහිණි. එවං තෙ ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං අදිස්වාපි දළ්හමිත්තා අහෙසුං. ครั้งนั้น พระเจ้าพิมพิสารทรงส่งพระราชสาส์นไปถึงพระเจ้าปุกกุสาติว่า 'ในปัจจันตประเทศนั้น ย่อมมีรัตนะทั้งหลาย เช่น แก้วมณีและไข่มุกเกิดขึ้น รัตนะใดๆ ที่น่าดูหรือน่าฟังเกิดขึ้นในราชอาณาจักรของสหายเรา ขอสหายเราอย่าได้ตระหนี่แก่เราในรัตนะนั้นเลย' แม้พระเจ้าปุกกุสาติก็ทรงส่งพระราชสาส์นตอบไปว่า 'มัชฌิมประเทศนั้นเป็นชนบทใหญ่ รัตนะเช่นนี้ใดๆ เกิดขึ้นในที่นั้น ขอสหายเราอย่าได้ตระหนี่แก่เราในรัตนะนั้นเลย' ด้วยประการฉะนี้ เมื่อกาลเวลาล่วงไปๆ พระราชาทั้งสองพระองค์นั้น แม้ไม่เคยทอดพระเนตรเห็นกันและกัน ก็ได้เป็นมิตรที่มั่นคงต่อกัน එවං [Pg.196] තෙසං කතිකං කත්වා වසන්තානං පඨමතරං පුක්කුසාතිස්ස පණ්ණාකාරො උප්පජ්ජි. රාජා කිර අට්ඨ පඤ්චවණ්ණෙ අනග්ඝකම්බලෙ ලභි. සො – ‘‘අතිසුන්දරා ඉමෙ කම්බලා, අහං සහායස්ස පෙසිස්සාමී’’ති ලාඛාගුළමත්තෙ අට්ඨ සාරකරණ්ඩකෙ ලිඛාපෙත්වා තෙසු තෙ කම්බලෙ පක්ඛිපිත්වා ලාඛාය වට්ටාපෙත්වා සෙතවත්ථෙන වෙඨෙත්වා සමුග්ගෙ පක්ඛිපිත්වා වත්ථෙන වෙඨෙත්වා රාජමුද්දිකාය ලඤ්ඡෙත්වා ‘‘මය්හං සහායස්ස දෙථා’’ති අමච්චෙ පෙසෙසි. සාසනඤ්ච අදාසි – ‘‘අයං පණ්ණාකාරො නගරමජ්ඣෙ අමච්චාදිපරිවුතෙන දට්ඨබ්බො’’ති. තෙ ගන්ත්වා බිම්බිසාරස්ස අදංසු. เมื่อพระราชาทั้งสองพระองค์นั้นทรงทำกติกากันอยู่อย่างนี้ เครื่องบรรณาการได้เกิดขึ้นแก่พระเจ้าปุกกุสาก่อนเป็นครั้งแรก ได้ยินว่า พระราชาได้ผ้ากัมพล ๘ ผืน มี ๕ สี อันประเมินค่ามิได้ พระองค์ (ทรงดำริว่า) 'ผ้ากัมพลเหล่านี้งดงามยิ่งนัก เราจะส่งไปให้สหายของเรา' แล้วโปรดให้ช่างกลึงผอบแก่นไม้ ๘ ใบ ขนาดเท่าก้อนครั่ง ทรงใส่ผ้ากัมพลเหล่านั้นลงในผอบเหล่านั้นแล้ว ให้ช่างทำให้กลมด้วยครั่ง ห่อด้วยผ้าขาว บรรจุลงในหีบ ห่อด้วยผ้าอีกชั้นหนึ่ง แล้วประทับตราพระราชลัญจกร แล้วทรงส่งอำมาตย์ไปพร้อมกับรับสั่งว่า 'พวกท่านจงนำไปถวายสหายของเรา' และได้พระราชทานสาส์นไปด้วยว่า 'เครื่องบรรณาการนี้ พระราชาผู้แวดล้อมด้วยอำมาตย์เป็นต้นพึงทอดพระเนตร ณ ท่ามกลางพระนคร' อำมาตย์เหล่านั้นเดินทางไปถวายแด่พระเจ้าพิมพิสาร සො සාසනං සුත්වා අමච්චාදයො සන්නිපතන්තූති භෙරිං චරාපෙත්වා නගරමජ්ඣෙ අමච්චාදිපරිවුතො සෙතච්ඡත්තෙන ධාරියමානෙන පල්ලඞ්කවරෙ නිසින්නො ලඤ්ඡනං භින්දිත්වා වත්ථං අපනෙත්වා සමුග්ගං විවරිත්වා අන්තො භණ්ඩිකං මුඤ්චිත්වා ලාඛාගුළෙ දිස්වා ‘‘මය්හං සහායො පුක්කුසාති ‘ජුතවිත්තකො මෙ සහායො’ති මඤ්ඤමානො මඤ්ඤෙ ඉමං පණ්ණාකාරං පහිණී’’ති එකං ගුළං ගහෙත්වා හත්ථෙන වට්ටෙත්වා තුලයන්තොව අන්තො දුස්සභණ්ඩිකං අත්ථීති අඤ්ඤාසි. අථ නං පල්ලඞ්කපාදෙ පහරිත්වා තාවදෙව ලාඛා පරිපති, සො නඛෙන කරණ්ඩකං විවරිත්වා අන්තො කම්බලරතනං දිස්වා ඉතරෙපි විවරාපෙසි, සබ්බෙපි කම්බලා අහෙසුං. අථ නෙ පත්ථරාපෙසි, තෙ වණ්ණසම්පන්නා ඵස්සසම්පන්නා දීඝතො සොළසහත්ථා තිරියං අට්ඨහත්ථා අහෙසුං. මහාජනො දිස්වා අඞ්ගුලියො පොඨෙසි, චෙලුක්ඛෙපං අකාසි, – ‘‘අම්හාකං රඤ්ඤො අදිට්ඨසහායො පුක්කුසාති අදිස්වාව එවරූපං පණ්ණාකාරං පෙසෙසි, යුත්තං එවරූපං මිත්තං කාතු’’න්ති අත්තමනො අහොසි. රාජා එකමෙකං කම්බලං අග්ඝාපෙසි, සබ්බෙ අනග්ඝා අහෙසුං. තෙසු චත්තාරො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පෙසෙසි, චත්තාරො අත්තනො ඝරෙ අකාසි. තතො චින්තෙසි – ‘‘පච්ඡා පෙසෙන්තෙන පඨමං පෙසිතපණ්ණාකාරතො අතිරෙකං පෙසෙතුං වට්ටති, සහායෙන ච මෙ අනග්ඝො පණ්ණාකාරො පෙසිතො, කිං නු ඛො පෙසෙමී’’ති? พระเจ้าพิมพิสารนั้น ครั้นทรงสดับข่าวสารแล้ว จึงรับสั่งให้ตีกลองประกาศว่า "ขอให้อำมาตย์เป็นต้นจงมาประชุมกัน" ณ ท่ามกลางพระนคร แวดล้อมด้วยหมู่อำมาตย์เป็นต้น มีเศวตฉัตรอันกั้นอยู่ ประทับนั่งบนราชบัลลังก์อันประเสริฐ ทรงทำลายตราประทับ ทรงนำผ้าที่ห่อออก ทรงเปิดผอบ ทรงแก้ห่อภายใน ทอดพระเนตรเห็นก้อนครั่งแล้วทรงดำริว่า "สหายของเราคือพระเจ้าปุกกุสาติ คงจะสำคัญว่า 'สหายของเราเป็นผู้ยินดีในการพนัน' จึงได้ส่งเครื่องบรรณาการนี้มาเป็นแน่" แล้วทรงหยิบก้อนครั่งก้อนหนึ่งขึ้นมา ทรงคลึงด้วยพระหัตถ์ ประหนึ่งว่าทรงชั่งดู ก็ทรงทราบว่า "มีห่อผ้าอยู่ภายใน" ลำดับนั้น ทรงเคาะก้อนครั่งนั้นที่ขาบัลลังก์ ในทันใดนั้นเอง ครั่งก็กะเทาะออก พระองค์ทรงใช้พระนขาเปิดตลับ ทอดพระเนตรเห็นผ้ากัมพลรัตนะภายใน จึงรับสั่งให้เปิดก้อนที่เหลือ ทั้งหมดก็เป็นผ้ากัมพล ลำดับนั้น รับสั่งให้คลี่ผ้าเหล่านั้นออก ผ้าเหล่านั้นสมบูรณ์ด้วยสี สมบูรณ์ด้วยสัมผัส ยาว ๑๖ ศอก กว้าง ๘ ศอก มหาชนเห็นแล้วก็ดีดนิ้ว โบกผ้าขึ้น และกล่าวว่า "พระเจ้าปุกกุสาติสหายผู้ซึ่งพระราชาของเราไม่เคยทอดพระเนตรเห็น ได้ส่งเครื่องบรรณาการเช่นนี้มาทั้งที่ยังไม่เคยเห็นกัน สมควรแล้วที่จะทำความเป็นมิตรกับพระราชาเช่นนี้" แล้วก็มีใจยินดี พระราชาทรงให้ตีราคาผ้ากัมพลแต่ละผืน ทุกผืนหาค่ามิได้ ในบรรดาผ้าเหล่านั้น ทรงส่งไปถวายพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๔ ผืน ทรงเก็บไว้ที่พระราชวังของพระองค์ ๔ ผืน แต่นั้นทรงพระดำริว่า "ผู้ที่ส่งของตอบในภายหลัง ควรจะส่งเครื่องบรรณาการที่พิเศษกว่าเครื่องบรรณาการที่ถูกส่งมาครั้งแรก และสหายของเราก็ได้ส่งเครื่องบรรณาการอันหาค่ามิได้มาให้ เราจะส่งอะไรไปหนอ" කිං පන රාජගහෙ තතො අධිකං රතනං නත්ථීති? නො නත්ථි, මහාපුඤ්ඤො රාජා, අපිච ඛො පනස්ස සොතාපන්නකාලතො පට්ඨාය ඨපෙත්වා තීණි රතනානි අඤ්ඤං රතනං සොමනස්සං ජනෙතුං සමත්ථං නාම නත්ථි[Pg.197]. සො රතනං විචිනිතුං ආරද්ධො – රතනං නාම සවිඤ්ඤාණකං අවිඤ්ඤාණකන්ති දුවිධං. තත්ථ අවිඤ්ඤාණකං සුවණ්ණරජතාදි, සවිඤ්ඤාණකං ඉන්ද්‍රියබද්ධං. අවිඤ්ඤාණකං සවිඤ්ඤාණකස්සෙව අලඞ්කාරාදිවසෙන පරිභොගං හොති, ඉති ඉමෙසු ද්වීසු රතනෙසු සවිඤ්ඤාණකං සෙට්ඨං. සවිඤ්ඤාණකම්පි දුවිධං තිරච්ඡානරතනං මනුස්සරතනන්ති. තත්ථ තිරච්ඡානරතනං හත්ථිඅස්සරතනං, තම්පි මනුස්සානං උපභොගත්ථමෙව නිබ්බත්තති, ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසු මනුස්සරතනං සෙට්ඨං. මනුස්සරතනම්පි දුවිධං ඉත්ථිරතනං පුරිසරතනන්ති. තත්ථ චක්කවත්තිනො රඤ්ඤො උප්පන්නං ඉත්ථිරතනම්පි පුරිසස්සෙව උපභොගං. ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසු පුරිසරතනමෙව සෙට්ඨං. ก็ในกรุงราชคฤห์ รัตนะที่ประเสริฐกว่านั้นไม่มีหรือ? ใช่ว่าจะไม่มีก็หาไม่ พระราชาทรงมีบุญมาก แต่ทว่า สำหรับพระองค์ ตั้งแต่กาลที่ทรงเป็นพระโสดาบัน เว้นเสียจากรัตนะ ๓ ประการแล้ว รัตนะอื่นที่ชื่อว่าสามารถจะทำให้เกิดโสมนัสได้ ย่อมไม่มี พระองค์จึงทรงเริ่มค้นหารัตนะ รัตนะมี ๒ อย่าง คือ สวิญญาณกรัตนะ (รัตนะมีวิญญาณ) และอวิญญาณกรัตนะ (รัตนะไม่มีวิญญาณ) ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น อวิญญาณกรัตนะ ได้แก่ ทอง เงิน เป็นต้น สวิญญาณกรัตนะ ได้แก่ สัตว์ที่ประกอบด้วยอินทรีย์ อวิญญาณกรัตนะย่อมเป็นเครื่องบริโภคของสวิญญาณกรัตนะโดยเป็นเครื่องประดับเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ในรัตนะ ๒ อย่างนี้ สวิญญาณกรัตนะประเสริฐกว่า แม้สวิญญาณกรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ ติรัจฉานรัตนะ และมนุสสรัตนะ ใน ๒ อย่างนั้น ติรัจฉานรัตนะ ได้แก่ ช้างแก้ว ม้าแก้ว แม้รัตนะนั้นก็เกิดขึ้นเพื่อเป็นประโยชน์แก่การบริโภคของมนุษย์เท่านั้น เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ มนุสสรัตนะก็ประเสริฐกว่า แม้มนุสสรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ อิตถีรัตนะ และปุริสรัตนะ ใน ๒ อย่างนั้น แม้อิตถีรัตนะที่เกิดขึ้นแก่พระเจ้าจักรพรรดิ ก็เป็นเครื่องบริโภคของบุรุษนั่นเอง เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ ปุริสรัตนะเท่านั้นประเสริฐกว่า පුරිසරතනම්පි දුවිධං අගාරියරතනං අනගාරියරතනඤ්ච. තත්ථ අගාරියරතනෙසුපි චක්කවත්තිරාජා අජ්ජ පබ්බජිතසාමණෙරං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දති, ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසු අනගාරියරතනමෙව සෙට්ඨං. අනගාරියරතනම්පි දුවිධං සෙක්ඛරතනඤ්ච අසෙක්ඛරතනඤ්ච. තත්ථ සතසහස්සම්පි සෙක්ඛානං අසෙක්ඛස්ස පදෙසං න පාපුණාති, ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසු අසෙක්ඛරතනමෙව සෙට්ඨං. තම්පි දුවිධං බුද්ධරතනං සාවකරතනන්ති. තත්ථ සතසහස්සම්පි සාවකරතනානං බුද්ධරතනස්ස පදෙසං න පාපුණාති, ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසූ බුද්ධරතනමෙව සෙට්ඨං. แม้ปุริสรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ อคาริยรัตนะ (รัตนะคือคฤหัสถ์) และอนคาริยรัตนะ (รัตนะคือบรรพชิต) ใน ๒ อย่างนั้น แม้ในบรรดาอคาริยรัตนะ พระเจ้าจักรพรรดิก็ยังทรงไหว้สามเณรผู้บวชในวันนี้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ อนคาริยรัตนะเท่านั้นประเสริฐกว่า แม้อนคาริยรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ เสกขรัตนะ และอเสกขรัตนะ ใน ๒ อย่างนั้น แม้พระเสกขะหนึ่งแสนก็ยังไม่ถึงเสี้ยวหนึ่งของพระอเสกขะ เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ อเสกขรัตนะเท่านั้นประเสริฐกว่า แม้รัตนะนั้นก็มี ๒ อย่าง คือ พุทธรัตนะ และสาวกรัตนะ ใน ๒ อย่างนั้น แม้สาวกรัตนะหนึ่งแสนก็ยังไม่ถึงเสี้ยวหนึ่งของพุทธรัตนะ เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ พุทธรัตนะเท่านั้นประเสริฐกว่า බුද්ධරතනම්පි දුවිධං පච්චෙකබුද්ධරතනං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධරතනන්ති. තත්ථ සතසහස්සම්පි පච්චෙකබුද්ධානං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්ස පදෙසං න පාපුණාති, ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසු සබ්බඤ්ඤුබුද්ධරතනංයෙව සෙට්ඨං. සදෙවකස්මිඤ්හි ලොකෙ බුද්ධරතනසමං රතනං නාම නත්ථි. තස්මා අසදිසමෙව රතනං මය්හං සහායස්ස පෙසෙස්සාමීති චින්තෙත්වා තක්කසීලවාසිනො පුච්ඡි – ‘‘තාතා තුම්හාකං ජනපදෙ බුද්ධො ධම්මො සඞ්ඝොති ඉමානි තීණි රතනානි දිස්සන්තී’’ති. ඝොසොපි සො මහාරාජ තාව තත්ථ නත්ථි, දස්සනං පන කුතොති. แม้พุทธรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ ปัจเจกพุทธรัตนะ และสัพพัญญูพุทธรัตนะ ใน ๒ อย่างนั้น แม้พระปัจเจกพุทธเจ้าหนึ่งแสนก็ยังไม่ถึงเสี้ยวหนึ่งของพระสัพพัญญูพุทธเจ้า เพราะเหตุนั้น แม้ใน ๒ อย่างนี้ สัพพัญญูพุทธรัตนะเท่านั้นประเสริฐกว่า จริงอยู่ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก รัตนะที่ชื่อว่าเสมอด้วยพุทธรัตนะย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น ทรงดำริว่า "เราจะส่งรัตนะที่ไม่มีรัตนะอื่นเปรียบปานไปให้สหายของเรา" จึงตรัสถามชาวเมืองตักกสิลาว่า "พ่อทั้งหลาย ในชนบทของท่าน รัตนะ ๓ ประการเหล่านี้ คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ปรากฏอยู่หรือไม่" (พวกเขาทูลตอบว่า) "ข้าแต่มหาราช แม้แต่เสียงกิตติศัพท์นั้นก็ยังไม่มีในที่นั้นเลย ที่ไหนจักมีการได้เห็นเล่า พระเจ้าข้า" ‘‘සුන්දරං තාතා’’ති රාජා තුට්ඨො චින්තෙසි – ‘‘සක්කා භවෙය්‍ය ජනසඞ්ගහත්ථාය මය්හං සහායස්ස වසනට්ඨානං සම්මාසම්බුද්ධං පෙසෙතුං, බුද්ධා පන පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු න අරුණං උට්ඨපෙන්ති. තස්මා සත්ථාරා ගන්තුං න සක්කා. සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාදයො මහාසාවකෙ පෙසෙතුං සක්කා භවෙය්‍ය. මයා [Pg.198] පන ‘ථෙරා පච්චන්තෙ වසන්තී’ති සුත්වාපි මනුස්සෙ පෙසෙත්වා තෙ අත්තනො සමීපං ආණාපෙත්වා උපට්ඨාතුමෙව යුත්තං. තස්මා න ථෙරෙහිපි සක්කා ගන්තුං. යෙන පනාකාරෙන සාසනෙ පෙසිතෙ සත්ථා ච මහාසාවකා ච ගතා විය හොන්ති, තෙනාකාරෙන සාසනං පහිණිස්සාමී’’ති. චින්තෙත්වා චතුරතනායාමං විදත්ථිමත්තපුථුලං නාතිතනුං නාතිබහලං සුවණ්ණපට්ටං කාරාපෙත්වා ‘‘තත්ථ අජ්ජ අක්ඛරානි ලිඛිස්සාමී’’ති. පාතොව සීසං න්හායිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය භුත්තපාතරාසො අපනීතගන්ධමාලාභරණො සුවණ්ණසරකෙන ජාතිහිඞ්ගුලිකං ආදාය හෙට්ඨතො පට්ඨාය ද්වාරානි පිදහන්තො පාසාදමාරුය්හ පුබ්බදිසාමුඛං සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා ආකාසතලෙ නිසීදිත්වා සුවණ්ණපට්ටෙ අක්ඛරානි ලිඛන්තො – ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පන්නො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’’ති. බුද්ධගුණෙ තාව එකදෙසෙන ලිඛි. พระราชาทรงพอพระทัย ตรัสว่า “ประเสริฐ พระเจ้าข้า” แล้วทรงพระดำริว่า “ควรจะอาราธนาพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไปยังที่อยู่ของสหายของเราเพื่อสงเคราะห์มหาชนได้ แต่ทว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงทำอรุณให้ปรากฏในปัจจันตชนบททั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พระศาสดาจึงเสด็จไปไม่ได้ ส่วนพระมหาสาวกทั้งหลายมีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น ควรจะส่งไปได้ แต่ถึงอย่างนั้น แม้เราได้ฟังว่า ‘พระเถระทั้งหลายอยู่ในปัจจันตประเทศ’ ก็ควรจะส่งคนไปนิมนต์ท่านเหล่านั้นมายังสำนักของตนแล้วอุปัฏฐากเท่านั้นจึงจะสมควร เพราะเหตุนั้น แม้พระเถระทั้งหลายก็ไปไม่ได้ แต่เราจะส่งข่าวสารไปด้วยอาการอย่างใด ที่เมื่อส่งไปแล้ว พระศาสดาและพระมหาสาวกทั้งหลายจะชื่อว่าเหมือนเสด็จไปด้วยอาการอย่างนั้น” ครั้นทรงพระดำริแล้ว จึงรับสั่งให้ทำแผ่นทองคำ ยาว ๔ รัตนะ กว้างประมาณ ๑ คืบ ไม่บางเกินไป ไม่หนาเกินไป แล้วทรงดำริว่า “วันนี้เราจักจารึกอักษรลงในแผ่นทองคำนั้น” ครั้นเวลาเช้า ทรงสรงพระเศียร สมาทานองค์อุโบสถ เสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว ทรงเปลื้องเครื่องลูบไล้และเครื่องประดับคือดอกไม้แล้ว ทรงถือชาดหรคุณชาติด้วยถ้วยทองคำ ทรงปิดประตูทั้งหลายตั้งแต่เบื้องล่างขึ้นไป เสด็จขึ้นสู่ปราสาท ทรงเปิดสีหบัญชรที่หันไปทางทิศตะวันออก ประทับนั่ง ณ พื้นที่ว่างเปล่า ทรงจารึกอักษรลงบนแผ่นทองคำว่า “พระตถาคตเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลกนี้ เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค” ดังนี้ ได้ทรงจารึกพระพุทธคุณไว้โดยย่อก่อน තතො ‘‘එවං දස පාරමියො පූරෙත්වා තුසිතභවනතො චවිත්වා මාතුකුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි, එවං ලොකවිවරණං අහොසි, මාතුකුච්ඡියං වසමානෙ ඉදං නාම අහොසි, අගාරමජ්ඣෙ වසමානෙ ඉදං නාම අහොසි, එවං මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛන්තො එවං මහාපධානං පදහි. එවං දුක්කරකාරිකං කත්වා මහාබොධිමණ්ඩං ආරුය්හ අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣන්තස්ස එවං ලොකවිවරණං අහොසි. සදෙවකෙ ලොකෙ අඤ්ඤං එවරූපං රතනං නාම නත්ථීති. ลำดับนั้น ทรงจารึกต่อไปว่า “พระองค์ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการอย่างนี้แล้ว เสด็จจุติจากดุสิตภพ ทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระมารดา การเปิดโลกได้มีขึ้นอย่างนี้ เมื่อประทับอยู่ในพระครรภ์ของพระมารดา อภินิหารชื่อนี้ได้บังเกิดขึ้น เมื่อประทับอยู่ท่ามกลางเรือน สมบัติชื่อนี้ได้บังเกิดขึ้น พระองค์เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์อย่างนี้ ทรงบำเพ็ญมหาปธานอย่างนี้ ทรงกระทำทุกรกิริยาอย่างนี้แล้ว เสด็จขึ้นสู่มหาโพธิมณฑล ประทับนั่งบนอปราชิตบัลลังก์ ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณ เมื่อทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณ การเปิดโลกได้มีขึ้นอย่างนี้ ในโลกรวมทั้งเทวโลก รัตนะอื่นเช่นนี้ไม่มี” ดังนี้ යංකිඤ්චි විත්තං ඉධ වා හුරං වා,සග්ගෙසු වා යං රතනං පණීතං; න නො සමං අත්ථි තථාගතෙන,ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතං; එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති. (ඛු. පා. 6.3; සු. නි. 226) – “ทรัพย์เครื่องปลื้มใจอย่างใดอย่างหนึ่งในโลกนี้หรือในโลกอื่น หรือรัตนะใดอันประณีตในสวรรค์ ทรัพย์และรัตนะนั้นเสมอด้วยพระตถาคตไม่มีเลย แม้รัตนะอันประณีตนี้มีอยู่ในพระพุทธเจ้า ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมี” ดังนี้ එවං එකදෙසෙන බුද්ධගුණෙපි ලිඛිත්වා දුතියං ධම්මරතනං ථොමෙන්තො – ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො…පෙ… පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහී’’ති. ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා…පෙ… අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති. ‘‘සත්ථාරා දෙසිතධම්මො නාම එවරූපො ච එවරූපො චා’’ති සත්තතිංස බොධිපක්ඛියෙ එකදෙසෙන ලිඛිත්වා – ครั้นทรงจารึกพระพุทธคุณโดยย่ออย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงสรรเสริญธรรมรัตนะเป็นลำดับที่สอง จึงทรงจารึกว่า “พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว... (ละ)... อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน” ดังนี้ และทรงจารึกว่า “สติปัฏฐาน ๔... (ละ)... อริยมรรคมีองค์ ๘” ดังนี้ และทรงจารึกสัตตติงสโพธิปักขิยธรรมโดยย่อว่า “ธรรมที่พระศาสดาทรงแสดงแล้ว มีลักษณะอย่างนี้และอย่างนี้” ดังนี้ ‘‘යං [Pg.199] බුද්ධසෙට්ඨො පරිවණ්ණයී සුචිං,සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහු; සමාධිනා තෙන සමො න විජ්ජති,ඉදම්පි ධම්මෙ රතනං පණීතං; එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති. (ඛු. පා. 6.5; සු. නි. 228) – “พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด ทรงสรรเสริญสมาธิใดว่าบริสุทธิ์ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวถึงสมาธิใดว่าให้ผลในลำดับ สมาธิอื่นที่เสมอด้วยสมาธินั้นไม่มีเลย แม้รัตนะอันประณีตนี้มีอยู่ในพระธรรม ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมี” ดังนี้ එවං එකදෙසෙන ධම්මගුණෙ ලිඛිත්වා තතියං සඞ්ඝරතනං ථොමෙන්තො – ‘‘සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො…පෙ… පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සා’’ති. ‘‘කුලපුත්තා නාම සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා එවං නික්ඛමිත්වා පබ්බජන්ති, කෙචි සෙතච්ඡත්තං පහාය පබ්බජන්ති, කෙචි උපරජ්ජං, කෙචි සෙනාපතිට්ඨානාදීනි පහාය පබ්බජන්ති. පබ්බජිත්වා ච පන ඉමඤ්ච පටිපත්තිං පූරෙන්තී’’ති චූළසීලමජ්ඣිමසීලමහාසීලාදීනි එකදෙසෙන ලිඛිත්වා ඡද්වාරසංවරං සතිසම්පජඤ්ඤං චතුපච්චයසන්තොසං නවවිධං සෙනාසනං, නීවරණප්පහානං පරිකම්මං ඣානාභිඤ්ඤා අට්ඨතිංස කම්මට්ඨානානි යාව ආසවක්ඛයා එකදෙසෙන ලිඛි, සොළසවිධං ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං විත්ථාරෙනෙව ලිඛිත්වා ‘‘සත්ථු සාවකසඞ්ඝො නාම එවරූපෙහි ච ගුණෙහි සමන්නාගතො. ครั้นทรงจารึกพระธรรมคุณโดยย่ออย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงสรรเสริญสังฆรัตนะเป็นลำดับที่สาม จึงทรงจารึกว่า “พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าปฏิบัติดีแล้ว... (ละ)... เป็นนาบุญของโลก” ดังนี้ และทรงจารึกว่า “กุลบุตรทั้งหลายได้ฟังธรรมกถาของพระศาสดาแล้ว ออกบวชอย่างนี้ บางพวกละเศวตฉัตรแล้วบวช บางพวกละตำแหน่งอุปราช บางพวกละตำแหน่งเสนาบดีเป็นต้นแล้วบวช และเมื่อบวชแล้ว ย่อมบำเพ็ญปฏิปทานี้ให้บริบูรณ์” ดังนี้ แล้วทรงจารึกจูฬศีล มัชฌิมศีล มหาศีลเป็นต้นโดยย่อ ทรงจารึกความสำรวมในทวาร ๖ สติสัมปชัญญะ ความสันโดษในปัจจัย ๔ เสนาสนะ ๙ อย่าง การละนีวรณ์ บริกรรม ฌาน อภิญญา กรรมฐาน ๓๘ ประการ จนถึงอาสวักขยญาณโดยย่อ และทรงจารึกอานาปานสติกรรมฐาน ๑๖ วิธีโดยพิสดาร แล้วทรงจารึกว่า “พระสงฆ์สาวกของพระศาสดา ประกอบด้วยคุณลักษณะเช่นนี้ යෙ පුග්ගලා අට්ඨසතං පසට්ඨා,චත්තාරි එතානි යුගානි හොන්ති; තෙ දක්ඛිණෙය්‍යා සුගතස්ස සාවකා,එතෙසු දින්නානි මහප්ඵලානි; ඉදම්පි සඞ්ඝෙ රතනං පණීතං,එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති. (ඛු. පා. 6.6; සු. නි. 229) – “บุคคล ๘ จำพวก ที่สัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญแล้ว บุคคลเหล่านั้นเป็นคู่ได้ ๔ คู่ ท่านเหล่านั้นเป็นทักขิไณยบุคคล เป็นสาวกของพระสุคต ทานที่ถวายในท่านเหล่านั้นมีผลมาก แม้รัตนะอันประณีตนี้มีอยู่ในพระสงฆ์ ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมี” ดังนี้ එවං එකදෙසෙන සඞ්ඝගුණෙ ලිඛිත්වා – ‘‘භගවතො සාසනං ස්වාක්ඛාතං නිය්‍යානිකං, සචෙ මය්හං සහායො සක්කොති, නික්ඛමිත්වා පබ්බජතූ’’ති ලිඛිත්වා සුවණ්ණපට්ටං සංහරිත්වා සුඛුමකම්බලෙන වෙඨෙත්වා සාරසමුග්ගෙ පක්ඛිපිත්වා තං සමුග්ගං සුවණ්ණමයෙ, සුවණ්ණමයං, රජතමයෙ රජතමයං මණිමයෙ, මණිමයං පවාළමයෙ, පවාළමයං ලොහිතඞ්කමයෙ, ලොහිතඞ්කමයං මසාරගල්ලමයෙ, මසාරගල්ලමයං ඵලිකමයෙ, ඵලිකමයං දන්තමයෙ, දන්තමයං සබ්බරතනමයෙ, සබ්බරතනමයං කිලඤ්ජමයෙ, කිලඤ්ජමයං සමුග්ගං සාරකරණ්ඩකෙ ඨපෙසි. ครั้นทรงจารึกพระสังฆคุณโดยย่ออย่างนี้แล้ว จึงทรงจารึกว่า “ศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นสวากขาตธรรม เป็นนิยยานิกธรรม ถ้าสหายของเราสามารถ ก็จงออกบวชเถิด” ดังนี้ แล้วทรงม้วนแผ่นทองคำ ห่อด้วยผ้ากัมพลเนื้อละเอียด บรรจุลงในผอบแก่นจันทน์ แล้วทรงบรรจุผอบนั้นลงในผอบทองคำ บรรจุผอบทองคำลงในผอบเงิน บรรจุผอบเงินลงในผอบแก้วมณี บรรจุผอบแก้วมณีลงในผอบปะการัง บรรจุผอบปะการังลงในผอบทับทิม บรรจุผอบทับทิมลงในผอบแก้วมสารคัลละ บรรจุผอบแก้วมสารคัลละลงในผอบแก้วผลึก บรรจุผอบแก้วผลึกลงในผอบงาช้าง บรรจุผอบงาช้างลงในผอบแก้วทุกชนิด บรรจุผอบแก้วทุกชนิดลงในผอบสาน แล้วทรงเก็บผอบสานนั้นไว้ในหีบแก่นจันทน์ පුන [Pg.200] සාරකරණ්ඩකං සුවණ්ණකරණ්ඩකෙති පුරිමනයෙනෙව හරිත්වා සබ්බරතනමයං කරණ්ඩකං කිලඤ්ජමයෙ කරණ්ඩකෙ ඨපෙසි. තතො කිලඤ්ජමයං කරණ්ඩකං සාරමයපෙළායාති පුන වුත්තනයෙනෙව හරිත්වා සබ්බරතනමයං පෙළං කිලඤ්ජමයපෙළාය ඨපෙත්වා බහි වත්ථෙන වෙඨෙත්වා රාජමුද්දිකාය ලඤ්ඡෙත්වා අමච්චෙ ආණාපෙසි – ‘‘මම ආණාපවත්තිට්ඨානෙ මග්ගං අලඞ්කාරාපෙථ මග්ගො අට්ඨුසභවිත්ථතො හොතු, චතුඋසභට්ඨානං සොධිතමත්තකමෙව හොතු, මජ්ඣෙ චතුඋසභං රාජානුභාවෙන පටියාදෙථා’’ති. තතො මඞ්ගලහත්ථිං අලඞ්කාරාපෙත්වා තස්ස උපරි පල්ලඞ්කං පඤ්ඤපෙත්වා සෙතච්ඡත්තං උස්සාපෙත්වා නගරවීථියො සිත්තසම්මට්ඨා සමුස්සිතද්ධජපටාකා කදලිපුණ්ණඝටගන්ධධූමපුප්ඵාදීහි සුප්පටිමණ්ඩිතා කාරෙත්වා ‘‘අත්තනො අත්තනො විසයප්පදෙසෙ එවරූපං පූජං කාරෙන්තූ’’ති අන්තරභොගිකානං ජවනදූතෙ පෙසෙත්වා සයං සබ්බාලඞ්කාරෙන අලඞ්කරිත්වා – ‘‘සබ්බතාළාවචරසම්මිස්සබලකායපරිවුතො පණ්ණාකාරං පෙසෙමී’’ති අත්තනො විසයපරියන්තං ගන්ත්වා අමච්චස්ස මුඛසාසනං අදාසි – ‘‘තාත මය්හං සහායො පුක්කුසාති ඉමං පණ්ණාකාරං පටිච්ඡන්තො ඔරොධමජ්ඣෙ අපටිච්ඡිත්වා පාසාදං ආරුය්හ පටිච්ඡතූ’’ති. එවං සාසනං දත්වා පච්චන්තදෙසං සත්ථා ගච්ඡතීති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා නිවත්ති. අන්තරභොගිකා තෙනෙව නියාමෙන මග්ගං පටියාදෙත්වා පණ්ණාකාරං නයිංසු. อีกครั้งหนึ่ง ทรงนำผอบแก่นจันทน์ใส่ลงในผอบทองคำตามนัยก่อนนั่นเทียว แล้วทรงวางผอบที่ทำด้วยรัตนะทุกอย่างลงในผอบที่สานด้วยไม้ไผ่ จากนั้น ทรงนำผอบที่สานด้วยไม้ไผ่ใส่ลงในหีบแก่นจันทน์ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียวอีก แล้วทรงวางหีบที่ทำด้วยรัตนะทุกอย่างลงในหีบที่สานด้วยไม้ไผ่ ทรงพันด้วยผ้าด้านนอก ประทับตราด้วยพระราชลัญจกร แล้วรับสั่งแก่อำมาตย์ทั้งหลายว่า “พวกท่านจงประดับตกแต่งหนทางในที่ที่อำนาจของเราแผ่ไปถึง ขอให้หนทางมีความกว้าง ๘ อุสภะ ขอให้พื้นที่ ๔ อุสภะเป็นเพียงที่ที่ปัดกวาดให้สะอาดเท่านั้น ส่วนตรงกลาง ๔ อุสภะ พวกท่านจงจัดเตรียมด้วยพระราชานุภาพเถิด” จากนั้น รับสั่งให้ประดับช้างมงคล ให้ปูลาดบัลลังก์บนหลังช้างนั้น ให้ยกเศวตฉัตรขึ้น รับสั่งให้ทำถนนในพระนครให้ได้รับการประพรมและปัดกวาด ให้ประดับด้วยธงชัยและธงแผ่นผ้าที่ยกขึ้นสูง ให้ตกแต่งอย่างดีด้วยต้นกล้วย หม้อน้ำเต็ม ของหอม ควันหอม และดอกไม้เป็นต้น แล้วทรงส่งทูตเร็วไปถึงเหล่าเจ้าเมืองระหว่างทาง (รับสั่ง) ว่า “ขอให้เจ้าเมืองทั้งหลายจงกระทำการบูชาเช่นนี้ในเขตแดนของตนๆ เถิด” ส่วนพระองค์เองทรงประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง (ทรงดำริว่า) “เราแวดล้อมด้วยหมู่พลที่ผสมด้วยเครื่องประโคมทุกชนิด จักส่งเครื่องบรรณาการไป” ดังนี้แล้ว เสด็จไปยังชายแดนแห่งแว่นแคว้นของพระองค์ ได้พระราชทานพระราชสาส์นด้วยวาจาแก่อำมาตย์ว่า “พ่อเอ๋ย เมื่อพระเจ้าปุกกุสาติสหายของเราจะทรงรับเครื่องบรรณาการนี้ ขออย่าได้ทรงรับในท่ามกลางฝ่ายใน แต่ขอให้เสด็จขึ้นสู่ปราสาทแล้วจึงทรงรับเถิด” ครั้นพระราชทานพระราชสาส์นอย่างนี้แล้ว (ทรงดำริว่า) “พระศาสดาเสด็จไปยังปัจจันตประเทศ” ดังนี้แล้ว จึงทรงถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วเสด็จกลับ เหล่าเจ้าเมืองระหว่างทางได้จัดเตรียมหนทางตามรับสั่งนั้นนั่นเทียว แล้วนำเครื่องบรรณาการไป පුක්කුසාතිපි අත්තනො රජ්ජසීමතො පට්ඨාය තෙනෙව නියාමෙන මග්ගං පටියාදෙත්වා නගරං අලඞ්කාරාපෙත්වා පණ්ණාකාරස්ස පච්චුග්ගමනං අකාසි. පණ්ණාකාරො තක්කසීලං පාපුණන්තො උපොසථදිවසෙ පාපුණි, පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ගතඅමච්චොපි රඤ්ඤො වුත්තසාසනං ආරොචෙසි. රාජා තං සුත්වා පණ්ණාකාරෙන සද්ධිං ආගතානං කත්තබ්බකිච්චං විචාරෙත්වා පණ්ණාකාරං ආදාය පාසාදං ආරුය්හ ‘‘මා ඉධ කොචි පවිසතූ’’ති ද්වාරෙ ආරක්ඛං කාරෙත්වා සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා පණ්ණාකාරං උච්චාසනෙ ඨපෙත්වා සයං නීචාසනෙ නිසින්නො ලඤ්ඡනං භින්දිත්වා නිවාසනං අපනෙත්වා කිලඤ්ජපෙළතො පට්ඨාය අනුපුබ්බෙන විවරන්තො සාරමයං සමුග්ගං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘මහාපරිහාරො නායං අඤ්ඤස්ස රතනස්ස භවිස්සති, අද්ධා මජ්ඣිමදෙසෙ සොතබ්බයුත්තකං රතනං උප්පන්න’’න්ති. අථ තං සමුග්ගං විවරිත්වා රාජලඤ්ඡනං භින්දිත්වා සුඛුමකම්බලං උභතො වියූහිත්වා සුවණ්ණපට්ටං අද්දස. แม้พระเจ้าปุกกุสาติ ก็ทรงรับสั่งให้จัดเตรียมหนทางตามแบบแผนนั้นนั่นเทียว เริ่มตั้งแต่ชายแดนแห่งแว่นแคว้นของพระองค์ ให้ประดับตกแต่งพระนคร และได้เสด็จออกไปต้อนรับเครื่องบรรณาการ เครื่องบรรณาการเมื่อจะถึงเมืองตักกสิลา ก็ได้ถึงในวันอุโบสถ แม้อำมาตย์ผู้นำเครื่องบรรณาการไป ก็ได้กราบทูลพระราชสาส์นที่พระราชา (พิมพิสาร) รับสั่งแล้ว พระราชา (ปุกกุสาติ) ทรงสดับความนั้นแล้ว ทรงจัดการกิจที่พึงทำแก่ชนทั้งหลายผู้มาพร้อมกับเครื่องบรรณาการ ทรงถือเอาเครื่องบรรณาการเสด็จขึ้นสู่ปราสาท รับสั่งว่า “ใครๆ อย่าได้เข้ามาในที่นี้” แล้วให้มีทหารยามเฝ้าที่ประตู ทรงเปิดสีหบัญชร วางเครื่องบรรณาการไว้บนอาสนะสูง ส่วนพระองค์เองประทับนั่งบนอาสนะต่ำ ทรงทำลายตราประทับ ทรงเปลื้องผ้าที่ห่อออก เริ่มตั้งแต่หีบที่สานด้วยไม้ไผ่ ทรงเปิดไปโดยลำดับ ได้ทอดพระเนตรเห็นตลับแก่นจันทน์ จึงทรงพระดำริว่า “เครื่องห่อหุ้มอันยิ่งใหญ่นี้ จักไม่เป็นของรัตนะอื่นเป็นแน่แท้ ในมัชฌิมประเทศคงมีรัตนะที่ควรแก่การสดับเกิดขึ้นแล้วเป็นแน่” ครั้งนั้น ทรงเปิดตลับนั้นแล้ว ทรงทำลายพระราชลัญจกร ทรงแหวกผ้ากัมพลเนื้อละเอียดออกทั้งสองข้าง ได้ทอดพระเนตรเห็นแผ่นทองคำ සො [Pg.201] තං පසාරෙත්වා – ‘‘මනාපානි වත අක්ඛරානි සමසීසානි සමපන්තීනි චතුරස්සානී’’තිආදිතො පට්ඨාය වාචෙතුං ආරභි. තස්ස – ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පන්නො’’ති බුද්ධගුණෙ වාචෙන්තස්ස බලවසොමනස්සං උප්පජ්ජි, නවනවුතිලොමකූපසහස්සානි උද්ධග්ගලොමානි අහෙසුං. අත්තනො ඨිතභාවං වා නිසින්නභාවං වා න ජානාති. අථස්ස – ‘‘කප්පකොටිසතසහස්සෙහිපි එතං දුල්ලභසාසනං සහායං නිස්සාය සොතුං ලභාමී’’ති භිය්‍යො බලවපීති උදපාදි. සො හි උපරි වාචෙතුං අසක්කොන්තො යාව පීතිවෙගපස්සද්ධියා නිසීදිත්වා පරතො – ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො’’ති ධම්මගුණෙ ආරභි. තත්‍රාපිස්ස තථෙව අහොසි. සො පුන යාව පීතිවෙගපස්සද්ධියා නිසීදිත්වා පරතො ‘‘සුප්පටිපන්නො’’ති සඞ්ඝගුණෙ ආරභි. තත්‍රාපිස්ස තථෙව අහොසි. අථ සබ්බපරියන්තෙ ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං වාචෙත්වා චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි නිබ්බත්තෙසි, සො ඣානසුඛෙනෙව වීතිනාමෙසි. අඤ්ඤො කොචි දට්ඨුං න ලභති, එකොව චූළුපට්ඨාකො පවිසති. එවං අද්ධමාසමත්තං වීතිනාමෙසි. พระองค์ทรงคลี่แผ่นทองคำนั้นออก (พลางตรัสว่า) “โอ อักษรทั้งหลายช่างน่าพอใจ มีหัวเสมอกัน มีแถวเสมอกัน เป็นสี่เหลี่ยม” แล้วทรงเริ่มอ่านตั้งแต่ต้น เมื่อพระองค์ทรงอ่านพระพุทธคุณว่า “พระตถาคตเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลกนี้” โสมนัสอย่างแรงกล้าได้เกิดขึ้นแล้ว ขุมขนเก้าหมื่นเก้าพันขุมมีขนชูชันขึ้นแล้ว ไม่ทรงทราบถึงภาวะที่พระองค์ทรงยืนอยู่ หรือทรงประทับนั่งอยู่ ลำดับนั้น ปีติอย่างแรงกล้ายิ่งขึ้นไปอีกได้เกิดขึ้นแก่พระองค์ (ด้วยทรงดำริว่า) “เราอาศัยสหาย จึงได้ฟังคำสอนที่หาได้ยากเช่นนี้ แม้ในแสนโกฏิกัป” ด้วยว่าพระองค์ไม่สามารถจะทรงอ่านต่อไปได้ จึงประทับนิ่งอยู่จนกว่าอำนาจแห่งปีติจะสงบลง แล้วจึงทรงเริ่ม (อ่าน) พระธรรมคุณต่อไปว่า “พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว” แม้ในตอนนั้น ก็ได้เป็นเช่นนั้นแก่พระองค์อีก พระองค์จึงประทับนิ่งอยู่จนกว่าอำนาจแห่งปีติจะสงบลงอีก แล้วจึงทรงเริ่ม (อ่าน) พระสังฆคุณต่อไปว่า “พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว” แม้ในตอนนั้น ก็ได้เป็นเช่นนั้นแก่พระองค์อีก ลำดับนั้น ในตอนท้ายสุด ทรงอ่านอานาปานสสติกรรมฐานแล้ว ได้ทรงยังจตุกกฌานและปัญจกฌานให้บังเกิดขึ้น พระองค์ทรงยังกาลเวลาให้ล่วงไปด้วยฌานสุขนั่นเทียว คนอื่นใดๆ ไม่ได้เพื่อจะเข้าเฝ้า มีเพียงมหาดเล็กรับใช้คนหนึ่งเท่านั้นที่เข้าไปได้ พระองค์ทรงยังเวลาประมาณกึ่งเดือนให้ล่วงไปอย่างนี้ නාගරා රාජඞ්ගණෙ සන්නිපතිත්වා උක්කුට්ඨිං අකංසු ‘‘පණ්ණාකාරං පටිච්ඡිතදිවසතො පට්ඨාය බලදස්සනං වා නාටකදස්සනං වා නත්ථි, විනිච්ඡයදානං නත්ථි, රාජා සහායෙන පහිතං පණ්ණාකාරං යස්සිච්ඡති තස්ස දස්සෙතු, රාජානො නාම එකච්චස්ස පණ්ණාකාරවසෙනපි වඤ්චෙත්වා රජ්ජං අත්තනො කාතුං වායමන්ති. කිං නාම අම්හාකං රාජා කරොතී’’ති? රාජා උක්කුට්ඨිසද්දං සුත්වා – ‘‘රජ්ජං නු ඛො ධාරෙමි, උදාහු සත්ථාර’’න්ති චින්තෙසි. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘රජ්ජකාරිතඅත්තභාවො නාම නෙව ගණකෙන, න ගණකමහාමත්තෙන ගණෙතුං සක්කො. සත්ථුසාසනං ධාරෙස්සාමී’’ති සයනෙ ඨපිතං අසිං ගහෙත්වා කෙසෙ ඡින්දිත්වා සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා – ‘‘එතං ගහෙත්වා රජ්ජං කාරෙථා’’ති සද්ධිං චූළාමණිනා කෙසකලාපං පරිසමජ්ඣෙ පාතෙසි, මහාජනො තං උක්ඛිපිත්වා – ‘‘සහායකසන්තිකා ලද්ධපණ්ණාකාරා නාම රාජානො තුම්හාදිසා හොන්ති දෙවා’’ති එකප්පහාරෙනෙව විරවි. රඤ්ඤොපි ද්වඞ්ගුලමත්තං කෙසමස්සු අහොසි. බොධිසත්තස්ස පබ්බජ්ජාසදිසමෙව කිර ජාතං. ชาวเมืองทั้งหลายประชุมกันที่ลานหลวงแล้ว ได้เปล่งเสียงกึกก้องว่า “จำเดิมแต่วันที่ทรงรับเครื่องบรรณาการ การตรวจพลหรือการชมมหรสพก็ไม่มี การตัดสินคดีก็ไม่มี หากพระราชาทรงปรารถนาเครื่องบรรณาการที่พระสหายส่งมา ก็ขอจงพระราชทานแก่พระสหายนั้นเถิด (เพราะ) พระราชาทั้งหลายบางพวกอาศัยเครื่องบรรณาการลวงแล้ว พยายามเพื่อจะทำราชสมบัติให้เป็นของตนก็มี พระราชาของพวกเราทรงทำอะไรอยู่หนอ?” พระราชาทรงสดับเสียงกึกก้องนั้นแล้ว ทรงพระดำริว่า “เราจะครองราชสมบัติ หรือจะยึดถือพระศาสดาหนอ” ลำดับนั้น พระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า “อัตภาพที่ได้ครองราชสมบัติมาแล้วนี้ อันอาลักษณ์หรือมหาอำมาตย์ฝ่ายอาลักษณ์ก็ไม่อาจจะนับได้ เราจักยึดถือคำสอนของพระศาสดา” ดังนี้แล้ว ทรงหยิบพระแสงดาบที่วางไว้บนพระแท่นบรรทม ทรงตัดพระเกศา แล้วทรงเปิดสีหบัญชร (พลางตรัสว่า) “พวกท่านจงรับสิ่งนี้แล้วปกครองราชสมบัติเถิด” แล้วทรงทิ้งกลุ่มพระเกศาพร้อมด้วยพระจุฬามณีลงไปท่ามกลางบริษัท มหาชนยกสิ่งนั้นขึ้นแล้ว (กราบทูลว่า) “ข้าแต่สมมติเทพ พระราชาทั้งหลายผู้ได้รับเครื่องบรรณาการจากสำนักของพระสหาย ย่อมเป็นเช่นพระองค์หรือ” แล้วได้ร่ำไห้ขึ้นโดยพร้อมเพรียงกัน แม้พระราชา ก็มีพระเกศาและพระมัสสุยาวประมาณ ๒ องค์คุลี ได้ยินว่า (การออกผนวชของพระองค์) ได้เป็นเช่นเดียวกับการบรรพชาของพระโพธิสัตว์ทีเดียว තතො [Pg.202] චූළුපට්ඨාකං පෙසෙත්වා අන්තරාපණා ද්වෙ කාසායවත්ථානි මත්තිකාපත්තඤ්ච ආහරාපෙත්වා – ‘‘යෙ ලොකෙ අරහන්තො, තෙ උද්දිස්ස මය්හං පබ්බජ්ජා’’ති සත්ථාරං උද්දිස්ස එකං කාසාවං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා පත්තං වාමඅංසකූටෙ කත්වා කත්තරදණ්ඩං ගහෙත්වා – ‘‘සොභති නු ඛො මෙ පබ්බජ්ජා නො වා’’ති මහාතලෙ කතිපයවාරෙ අපරාපරං චඞ්කමිත්වා – ‘‘සොභති මෙ පබ්බජ්ජා’’ති ද්වාරං විවරිත්වා පාසාදා ඔතරි. ඔතරන්තං පන නං තීසු ද්වාරෙසු ඨිතනාටකාදීනි දිස්වාපි න සඤ්ජානිංසු. ‘‘එකො පච්චෙකබුද්ධො අම්හාකං රඤ්ඤො ධම්මකථං කථෙතුං ආගතො’’ති කිර චින්තයිංසු. උපරිපාසාදං පන ආරුය්හ රඤ්ඤො ඨිතනිසින්නට්ඨානානි දිස්වා රාජා ගතොති ඤත්වා සමුද්දමජ්ඣෙ ඔසීදමානාය නාවාය ජනො විය එකප්පහාරෙනෙව විරවිංසු. කුලපුත්තං භූමිතලං ඔතිණ්ණමත්තං අට්ඨාරසසෙනියො සබ්බෙ නාගරා බලකායා ච පරිවාරෙත්වා මහාවිරවං විරවිංසු. අමච්චාපි තං එතදවොචුං – ‘‘දෙව මජ්ඣිමදෙසරාජානො නාම බහුමායා, සාසනං පෙසෙත්වා බුද්ධරතනං නාම ලොකෙ උප්පන්නං වා නො වාති ඤත්වා ගමිස්සථ, නිවත්තථ දෙවා’’ති. සද්දහාමහං මය්හං සහායකස්ස, තස්ස මයා සද්ධිං ද්වෙජ්ඣවචනං නාම නත්ථි, තිට්ඨථ තුම්හෙති. තෙ අනුගච්ඡන්තියෙව. ลำดับนั้น ทรงส่งมหาดเล็กคนสนิทไป รับสั่งให้นำผ้ากาสายะ 2 ผืนและบาตรดินมาจากย่านตลาด แล้วทรงอธิษฐานว่า “บรรพชาของเราจงมีเพื่ออุทิศแด่พระอรหันต์ทั้งหลายเหล่าใดในโลก” ดังนี้แล้ว ทรงอุทิศต่อพระศาสดา ทรงนุ่งผ้ากาสาวพัสตร์ผืนหนึ่ง ทรงห่มผืนหนึ่ง ทรงคล้องบาตรไว้ที่พระอังสาเบื้องซ้าย ทรงถือไม้เท้า แล้วทรงดำริว่า “บรรพชาของเรางดงามหรือไม่หนอ” ดังนี้แล้ว ทรงจงกรมไปมาสองสามครั้งบนพื้นปราสาทชั้นบน แล้วทรงดำริว่า “บรรพชาของเรางดงาม” ดังนี้แล้ว ทรงเปิดประตูแล้วเสด็จลงจากปราสาท ส่วนพระองค์ผู้กำลังเสด็จลงนั้น เหล่านางฟ้อนเป็นต้นที่ยืนอยู่ ณ ประตูทั้งสาม แม้เห็นแล้วก็จำไม่ได้ ได้ยินว่า (พวกนาง) คิดกันว่า “พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งเสด็จมาเพื่อแสดงธรรมกถาแก่พระราชาของเรา” ส่วนพวกนางครั้นขึ้นไปบนปราสาทชั้นบน เห็นที่ประทับยืนและที่ประทับนั่งของพระราชาแล้ว ทราบว่า “พระราชาเสด็จไปแล้ว” ก็พากันร่ำไห้โดยพร้อมเพรียงกัน ดุจหมู่ชนในเรือที่กำลังจมลงกลางสมุทร เมื่อกุลบุตร (พระเจ้าปุกกุสาติ) เสด็จลงถึงพื้นดินเท่านั้น เหล่าเสนา 18 เหล่า ชาวเมืองทั้งปวง และหมู่พลกาย ก็พากันแวดล้อมส่งเสียงร่ำไห้คร่ำครวญอย่างหนัก แม้เหล่าอำมาตย์ก็ได้กราบทูลคำนี้แด่พระองค์ว่า “ข้าแต่เทวะ บรรดาพระราชาในมัชฌิมประเทศล้วนมีมายามาก ขอพระองค์ทรงส่งสาส์นไปสืบให้ทราบก่อนว่า พระพุทธรัตนะอุบัติขึ้นในโลกแล้วหรือยังไม่ แล้วจึงค่อยเสด็จไปเถิด ขอเชิญเสด็จกลับเถิด พระเจ้าข้า” (พระราชาตรัสว่า) “เราเชื่อคำของสหายเรา วาจาสองแง่ของเขากับเราย่อมไม่มี พวกท่านจงอยู่ที่นี่เถิด” (แต่) อำมาตย์เหล่านั้นก็ยังคงติดตามไป කුලපුත්තො කත්තරදණ්ඩෙන ලෙඛං කත්වා – ‘‘ඉදං රජ්ජං කස්සා’’ති ආහ? තුම්හාකං දෙවාති. යො ඉමං ලෙඛං අන්තරං කරොති, රාජාණාය කාරෙතබ්බොති. මහාජනකජාතකෙ බොධිසත්තෙන කතලෙඛං සීවලිදෙවී අන්තරං කාතුං අවිසහන්තී විවත්තමානා අගමාසි. තස්සා ගතමග්ගෙන මහාජනො අගමාසි. තං පන ලෙඛං මහාජනො අන්තරං කාතුං න විසහි, ලෙඛං උස්සීසකං කත්වා විවත්තමානා විරවිංසු. කුලපුත්තො ‘‘අයං මෙ ගතට්ඨානෙ දන්තකට්ඨං වා මුඛොදකං වා දස්සතී’’ති අන්තමසො එකචෙටකම්පි අග්ගහෙත්වා පක්කාමි. එවං කිරස්ස අහොසි ‘‘මම සත්ථා ච මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා එකකොව පබ්බජිතො’’ති එකකොව අගමාසි. ‘‘සත්ථු ලජ්ජාමී’’ති ච – ‘‘සත්ථා කිර මෙ පබ්බජිත්වා යානං නාරුළ්හො’’ති ච අන්තමසො එකපටලිකම්පි උපාහනං නාරුහි, පණ්ණච්ඡත්තකම්පි න ධාරෙසි. මහාජනො රුක්ඛපාකාරට්ටාලකාදීනි ආරුය්හ එස අම්හාකං රාජා ගච්ඡතීති ඔලොකෙසි. කුලපුත්තො – ‘‘දූරං ගන්තබ්බං, න සක්කා එකෙන මග්ගො නිත්ථරිතු’’න්ති එකං සත්ථවාහං අනුබන්ධි. සුඛුමාලස්ස කුලපුත්තස්ස කඨිනතත්තාය [Pg.203] පථවියා ගඡන්තස්ස පාදතලෙසු ඵොටා උට්ඨහිත්වා භිජ්ජන්ති, දුක්ඛා වෙදනා උප්පජ්ජන්ති. සත්ථවාහෙ ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා නිසින්නෙ කුලපුත්තො මග්ගා ඔක්කම්ම එකස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදති. නිසින්නට්ඨානෙ පාදපරිකම්මං වා පිට්ඨිපරිකම්මං වා කත්තා නාම නත්ථි, කුලපුත්තො ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා මග්ගදරථකිලමථපරිළාහං වික්ඛම්භෙත්වා ඣානරතියා වීතිනාමෙති. กุลบุตรทรงใช้ไม้เท้าขีดเส้นแล้วตรัสถามว่า “ราชสมบัตินี้เป็นของใคร” (อำมาตย์กราบทูลว่า) “เป็นของพระองค์ พระเจ้าข้า” (พระราชาตรัสว่า) “ผู้ใดก้าวล่วงเส้นนี้ไป ผู้นั้นพึงถูกลงราชอาญา” (เรื่องนี้เปรียบได้กับ) ในมหาชนกชาดก พระนางสีวลีเทวีไม่ทรงอาจที่จะก้าวล่วงเส้นที่พระโพธิสัตว์ขีดไว้ ได้แต่ทรงพลิกกลับไปมาแล้วเสด็จตามไป มหาชนก็ได้ตามเสด็จไปตามทางที่พระนางเสด็จไปนั้น ส่วนในเรื่องนี้ มหาชนไม่กล้าที่จะก้าวล่วงเส้นนั้น ได้แต่ทำให้เส้นนั้นอยู่ทางศีรษะของตน พลิกกลับไปมาพลางร่ำไห้ กุลบุตรทรงดำริว่า “ผู้นี้จะถวายไม้ชำระฟันหรือน้ำล้างหน้าแก่เราในที่ที่เราไป” ดังนี้แล้ว จึงมิได้ทรงพาแม้แต่เด็กรับใช้คนหนึ่งไป แล้วเสด็จหลีกไป ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีพระดำริดังนี้ว่า “แม้พระศาสดาของเราก็ทรงเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์แล้วทรงผนวชแต่เพียงพระองค์เดียว” จึงเสด็จไปแต่เพียงพระองค์เดียว และทรงเกิดความละอายต่อพระศาสดาว่า “ได้ยินว่า พระศาสดาของเรา ครั้นทรงผนวชแล้ว ก็มิได้ทรงยานพาหนะ” ดังนี้แล้ว จึงมิได้ทรงแม้แต่ฉลองพระบาทชั้นเดียว และมิได้ทรงกั้นแม้แต่ร่มใบไม้ มหาชนพากันขึ้นไปบนต้นไม้ กำแพง และป้อมปราการเป็นต้น เฝ้ามองดูด้วยคิดว่า “นั่นพระราชาของเรากำลังเสด็จไป” กุลบุตรทรงดำริว่า “หนทางที่จะต้องไปนั้นไกล ไม่สามารถจะเดินทางไปตามลำพังได้” จึงได้ติดตามกองคาราวานเกวียนกองหนึ่งไป เมื่อกุลบุตรผู้สุขุมละเอียดอ่อนเสด็จดำเนินไปบนพื้นดินที่แข็งและร้อน ที่ฝ่าพระบาททั้งสองก็เกิดพุพองขึ้นแล้วแตกไป ทุกขเวทนาก็เกิดขึ้น เมื่อพ่อค้าหัวหน้ากองเกวียนตั้งค่ายพักแล้วนั่งอยู่ กุลบุตรก็แวะออกจากทาง นั่งพักอยู่ที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ณ ที่ที่นั่งนั้น ไม่มีผู้ใดที่จะคอยนวดพระบาทหรือนวดหลังถวาย กุลบุตรจึงเข้าอานาปานจตุตถฌาน ข่มความกระวนกระวาย ความเหน็ดเหนื่อย และความเร่าร้อนจากการเดินทางไว้ ยังเวลาให้ล่วงไปด้วยฌานปรีติ පුනදිවසෙ උට්ඨිතෙ අරුණෙ සරීරපටිජග්ගනං කත්වා පුන සත්ථවාහං අනුබන්ධති. පාතරාසකාලෙ කුලපුත්තස්ස පත්තං ගහෙත්වා ඛාදනීයං භොජනීයං පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා දෙන්ති. තං උත්තණ්ඩුලම්පි හොති කිලින්නම්පි සමසක්ඛරම්පි අලොණාතිලොණම්පි, කුලපුත්තො පවිසනට්ඨානං පච්චවෙක්ඛිත්වා අමතං විය පරිභුඤ්ජිත්වා එතෙන නියාමෙන අට්ඨහි ඌනකානි ද්වෙ යොජනසතානි ගතො. ජෙතවනද්වාරකොට්ඨකස්ස පන සමීපෙන ගච්ඡන්තොපි – ‘‘කහං සත්ථා වසතී’’ති නාපුච්ඡි. කස්මා? සත්ථුගාරවෙන චෙව රඤ්ඤො පෙසිතසාසනවසෙන ච. රඤ්ඤො හි – ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජතී’’ති සත්ථාරං රාජගහෙ උප්පන්නං විය කත්වා සාසනං පෙසිතං, තස්මා නං අපුච්ඡිත්වාව පඤ්චචත්තාලීසයොජනමත්තං මග්ගං අතික්කන්තො. සො සූරියත්ථඞ්ගමනවෙලාය රාජගහං පත්වා සත්ථා කහං වසතීති පුච්ඡි. කුතො නු, භන්තෙ, ආගතොති? ඉතො උත්තරතොති. සත්ථා තුය්හං ආගතමග්ගෙ ඉතො පඤ්චචත්තාලීසයොජනමත්තෙ සාවත්ථි නාම අත්ථි, තත්ථ වසතීති. කුලපුත්තො චින්තෙසි – ‘‘ඉදානි අකාලො න සක්කා ගන්තුං, අජ්ජ ඉධෙව වසිත්වා ස්වෙ සත්ථු සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති. තතො – ‘‘විකාලෙ සම්පත්තපබ්බජිතා කහං වසන්තී’’ති පුච්ඡි. ඉමාය කුම්භකාරසාලාය, භන්තෙති. අථ සො තං කුම්භකාරං යාචිත්වා තත්ථ වාසත්ථාය පවිසිත්වා නිසීදි. ในวันรุ่งขึ้น เมื่ออรุณขึ้น ทรงบำรุงพระวรกายแล้ว ก็ทรงติดตามกองคาราวานเกวียนไปอีก ในเวลาอาหารเช้า (พวกพ่อค้า) รับบาตรของกุลบุตรไป ใส่ของเคี้ยวของฉันลงในบาตรแล้วถวาย อาหารนั้นบ้างก็เป็นข้าวสาร บ้างก็แฉะ บ้างก็ระคนด้วยกรวดทราย บ้างก็จืด บ้างก็เค็มจัด กุลบุตรพิจารณาถึงที่ที่อาหารจะเข้าไป (คือธาตุ ๔) แล้วบริโภคประดุจเป็นอมฤต ด้วยวิธีนี้ ได้เดินทางไปเป็นระยะทางสองร้อยโยชน์หย่อนแปดโยชน์ (๑๙๒ โยชน์) แม้จะเสด็จผ่านไปใกล้ซุ้มประตูพระเชตวัน ก็มิได้ตรัสถามว่า “พระศาสดาประทับอยู่ที่ไหน” เพราะเหตุไร? เพราะความเคารพในพระศาสดาด้วย และเพราะสาส์นที่พระราชา (พิมพิสาร) ส่งมาด้วย ด้วยว่า พระราชา (พิมพิสาร) ทรงส่งสาส์นไปโดยทำนองว่าพระศาสดาอุบัติขึ้นในกรุงราชคฤห์ ด้วยข้อความว่า “พระตถาคตอุบัติขึ้นในโลก ณ ที่นี้แล้ว” เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงมิได้ตรัสถามถึงพระศาสดา เสด็จเลยทางไปประมาณ ๔๕ โยชน์ พระองค์เสด็จถึงกรุงราชคฤห์ในเวลาที่ดวงอาทิตย์อัสดง แล้วจึงตรัสถามว่า “พระศาสดาประทับอยู่ที่ไหน” (ชาวเมืองถามว่า) “ท่านผู้เจริญ ท่านมาจากไหน” (พระองค์ตรัสตอบว่า) “มาจากทิศเหนือของที่นี่” (ชาวเมืองจึงกล่าวว่า) “พระศาสดาประทับอยู่ที่เมืองชื่อว่าสาวัตถี ซึ่งอยู่บนเส้นทางที่ท่านมา ห่างจากที่นี่ไปประมาณ ๔๕ โยชน์ พระองค์ประทับอยู่ที่นั่น” กุลบุตรจึงคิดว่า “บัดนี้เป็นเวลาไม่สมควร ไม่สามารถจะเดินทางไปได้ วันนี้เราจะพักอยู่ที่นี่แหละ พรุ่งนี้จึงค่อยไปเข้าเฝ้าพระศาสดา” ลำดับนั้น จึงตรัสถามว่า “บรรพชิตที่เดินทางมาถึงในเวลาวิกาลพักอยู่ที่ไหน” (ชาวเมืองตอบว่า) “ในโรงของช่างหม้อนี้ ท่านผู้เจริญ” ครั้งนั้น พระองค์จึงขออนุญาตจากช่างหม้อนั้น แล้วเข้าไปเพื่อพักอาศัยในที่นั้น และนั่งลง භගවාපි තංදිවසං පච්චූසකාලෙ ලොකං වොලොකෙන්තො පුක්කුසාතිං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අයං කුලපුත්තො සහායෙන පෙසිතං සාසනමත්තකං වාචෙත්වා අතිරෙකතියොජනසතිකං මහාරජ්ජං පහාය මං උද්දිස්ස පබ්බජිත්වා අට්ඨහි ඌනකානි ද්වෙ යොජනසතානි අතික්කම්ම රාජගහං පාපුණිස්සති, මයි අගච්ඡන්තෙ පන තීණි සාමඤ්ඤඵලානි අප්පටිවිජ්ඣිත්වා එකරත්තිවාසෙන අනාථකාලකිරියං කරිස්සති, මයි පන ගතෙ [Pg.204] තීණි සාමඤ්ඤඵලානි පටිවිජ්ඣිස්සති. ජනසඞ්ගහත්ථායෙව පන මයා සතසහස්සකප්පාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරිතා, කරිස්සාමි තස්ස සඞ්ගහ’’න්ති පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා මුහුත්තං අත්තදරථකිලමථං පටිපස්සම්භෙත්වා – ‘‘කුලපුත්තො මයි ගාරවෙන දුක්කරං අකාසි, අතිරෙකයොජනසතං රජ්ජං පහාය අන්තමසො මුඛධොවනදායකම්පි චෙටකං අග්ගහෙත්වා එකකොව නික්ඛන්තො’’ති සාරිපුත්තමහාමොග්ගල්ලානාදීසු කඤ්චි අනාමන්තෙත්වා සයමෙව අත්තනො පත්තචීවරං ගහෙත්වා එකකොව නික්ඛන්තො. ගච්ඡන්තො ච නෙව ආකාසෙ උප්පති, න පථවිං සංඛිපි, – ‘‘කුලපුත්තො මම ලජ්ජමානො හත්ථිඅස්සරථසුවණ්ණසිවිකාදීසු එකයානෙපි අනිසීදිත්වා අන්තමසො එකපටලිකං උපාහනම්පි අනාරුය්හ පණ්ණච්ඡත්තකම්පි අග්ගහෙත්වා නික්ඛන්තො, මයාපි පදසාව ගන්තුං වට්ටතී’’ති පන චින්තෙත්වා පදසාව අගමාසි. แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า ในวันนั้น เวลาใกล้รุ่ง ทรงตรวจดูโลก ทอดพระเนตรเห็นพระเจ้าปุกกุสาติแล้ว จึงทรงพระดำริว่า – “กุลบุตรนี้ได้อ่านเพียงสาส์นที่สหายส่งมา ก็สละราชสมบัติใหญ่อันมีอาณาเขตกว่าสามร้อยโยชน์ บวชอุทิศเรา แล้วเดินทางผ่านหนทางสองร้อยโยชน์หย่อนแปดโยชน์ (๑๙๒ โยชน์) จักถึงกรุงราชคฤห์ แต่ถ้าเราไม่ไป เขาก็จักยังไม่บรรลุสามัญผล ๓ ประการเบื้องต่ำ แล้วจักทำกาละอย่างอนาถาโดยพักอยู่เพียงคืนเดียว แต่ถ้าเราไป เขาก็จักบรรลุสามัญผล ๓ ประการได้ ก็โดยแท้จริงแล้ว เราได้บำเพ็ญบารมีทั้งหลายตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปป์ ก็เพื่อสงเคราะห์มหาชน เราจักทำการสงเคราะห์แก่เขา” ดังนี้แล้ว พอเวลาเช้าตรู่ ก็ทรงบำรุงพระวรกาย อันหมู่ภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถี ครั้นเวลาปัจฉาภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ก็เสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี ทรงระงับความลำบากและความเหน็ดเหนื่อยแห่งพระองค์ชั่วครู่หนึ่ง แล้วทรงพระดำริว่า – “กุลบุตรได้กระทำกิจที่ทำได้ยากเพราะความเคารพในเรา สละราชสมบัติอันมีอาณาเขตกว่าร้อยโยชน์ ไม่ได้พาแม้แต่เด็กรับใช้ผู้ถวายน้ำล้างหน้า ออกบวชไปแต่ผู้เดียว” ดังนี้แล้ว จึงมิได้ตรัสบอกแก่ผู้ใด มีพระสารีบุตรและพระมหาโมคคัลลานะเป็นต้น ทรงถือบาตรและจีวรของพระองค์ด้วยพระองค์เอง เสด็จออกไปแต่เพียงพระองค์เดียว และเมื่อเสด็จไป ก็มิได้เหาะไปในอากาศ มิได้ทรงย่นแผ่นดิน แต่ทรงพระดำริอีกว่า – “กุลบุตรมีความละอายต่อเรา จึงไม่ได้นั่งในยานพาหนะใดๆ มีช้าง ม้า รถ สีวิกาทองเป็นต้น ไม่ได้สวมแม้รองเท้าชั้นเดียว ไม่ได้ถือแม้พัดใบตาล ออกบวชไป แม้เราก็ควรจะไปด้วยเท้าเปล่า” ดังนี้แล้ว จึงเสด็จดำเนินไปด้วยพระบาทเปล่า සො අසීති අනුබ්‍යඤ්ජනානි බ්‍යාමප්පභා බාත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණානීති ඉමං බුද්ධසිරිං පටිච්ඡාදෙත්වා වලාහකපටිච්ඡන්නො පුණ්ණචන්දො විය අඤ්ඤතරභික්ඛුවෙසෙන ගච්ඡන්තො එකපච්ඡාභත්තෙනෙව පඤ්චචත්තාලීස යොජනානි අතික්කම්ම සූරියත්ථඞ්ගමලීවෙලාය කුලපුත්තෙ පවිට්ඨමත්තෙයෙව තං කුම්භකාරසාලං පාපුණි. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන, පුක්කුසාති, නාම කුලපුත්තො භගවන්තං උද්දිස්ස සද්ධාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො, සො තස්මිං කුම්භකාරාවෙසනෙ පඨමං වාසූපගතො හොතී’’ති. พระองค์ทรงปกปิดพระพุทธสิริอันประกอบด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ และมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ พร้อมด้วยพระพยามประภา ดุจพระจันทร์วันเพ็ญที่ถูกหมู่เมฆบดบังไว้ เสด็จไปในเพศของภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ทรงเดินทางผ่านระยะทาง ๔๕ โยชน์ด้วยเวลาเพียงช่วงปัจฉาภัตเดียวเท่านั้น และในเวลาที่ดวงอาทิตย์อัสดง ก็เสด็จถึงโรงช่างหม้อนั้น พอดีกับที่กุลบุตรได้เข้าไปแล้ว อาศัยเหตุนั้น จึงมีพระดำรัสตรัสไว้ว่า – “ก็โดยสมัยนั้นแล กุลบุตรนามว่าปุกกุสาติ มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตอุทิศพระผู้มีพระภาคเจ้า ท่านได้เข้าพักอาศัยในโรงงานของช่างหม้อนั้นก่อน” ดังนี้ එවං ගන්ත්වාපි පන භගවා – ‘‘අහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති පසය්හ කුම්භකාරසාලං අපවිසිත්වා ද්වාරෙ ඨිතොව කුලපුත්තං ඔකාසං කාරෙන්තො සචෙ තෙ භික්ඛූතිආදිමාහ. උරුන්දන්ති විවිත්තං අසම්බාධං. විහරතායස්මා යථාසුඛන්ති යෙන යෙන ඉරියාපථෙන ඵාසු හොති, තෙන තෙන යථාසුඛං ආයස්මා විහරතූති ඔකාසං අකාසි. අතිරෙකතියොජනසතඤ්හි රජ්ජං පහාය පබ්බජිතො කුලපුත්තො පරස්ස ඡඩ්ඩිතපතිතං [Pg.205] කුම්භකාරසාලං කිං අඤ්ඤස්ස සබ්‍රහ්මචාරිනො මච්ඡරායිස්සති. එකච්චෙ පන මොඝපුරිසා සාසනෙ පබ්බජිත්වා ආවාසමච්ඡරියාදීහි අභිභූතා අත්තනො වසනට්ඨානෙ මය්හං කුටි මය්හං පරිවෙණන්ති අඤ්ඤෙසං අවාසාය පරක්කමන්ති. නිසීදීති අච්චන්තසුඛුමාලො ලොකනාථො දෙවවිමානසදිසං ගන්ධකුටිං පහාය තත්ථ තත්ථ විප්පකිණ්ණඡාරිකාය භින්නභාජනතිණපලාසකුක්කුටසූකරවච්චාදිසංකිලිට්ඨාය සඞ්කාරට්ඨානසදිසාය කුම්භකාරසාලාය තිණසන්ථාරං සන්ථරිත්වා පංසුකූලචීවරං පඤ්ඤපෙත්වා දෙවවිමානසදිසං දිබ්බගන්ධසුගන්ධං ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා නිසීදන්තො විය නිසීදි. แม้เสด็จไปถึงแล้วอย่างนั้น แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าก็มิได้เสด็จเข้าไปในโรงช่างหม้อโดยพลการด้วยทรงดำริว่า “เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” แต่ประทับยืนอยู่ที่ประตู ทรงเปิดโอกาสให้แก่กุลบุตร ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุ ถ้าท่านไม่ลำบาก...” คำว่า “อุรุนฺธํ” หมายถึง ที่สงัด ไม่คับแคบ คำว่า “วิหรตายสฺมา ยถาสุขํ” หมายถึง “ท่านผู้มีอายุจงอยู่ตามสบายเถิด” คือ ท่านปรารถนาจะอยู่ในอิริยาบถใดที่สบาย ก็จงอยู่ตามสบายในอิริยาบถนั้นเถิด ดังนี้ (ปุกกุสาติ) จึงได้ถวายโอกาส ก็กุลบุตรผู้สละราชสมบัติกว่าสามร้อยโยชน์ออกบวชแล้ว ไฉนจะตระหนี่โรงช่างหม้อที่ผู้อื่นทิ้งแล้วแก่เพื่อนพรหมจารีอื่นเล่า แต่โมฆบุรุษบางพวกบวชในพระศาสนาแล้ว ถูกความตระหนี่ในที่อยู่อาศัยเป็นต้นครอบงำ ย่อมพยายามกีดกันผู้อื่นมิให้อยู่ในที่พักของตน โดยกล่าวว่า “นี่กุฎีของเรา นี่ปริเวณของเรา” คำว่า “นิสีทิ” (ประทับนั่งแล้ว) หมายความว่า พระโลกนาถผู้มีพระวรกายสุขุมอย่างยิ่ง ทรงสละพระคันธกุฎีอันเปรียบประดุจวิมานของทวยเทพ แล้วในโรงช่างหม้ออันเปรียบดังที่ทิ้งขยะ สกปรกด้วยเถ้าถ่านที่เกลื่อนกลาด เศษภาชนะแตก หญ้า ใบไม้ มูลไก่มูลสุกรเป็นต้น ทรงปูเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้า ทรงปูทับด้วยผ้าบังสุกุลจีวร แล้วประทับนั่งราวกับว่ากำลังเสด็จเข้าไปประทับนั่งในพระคันธกุฎีอันหอมฟุ้งด้วยกลิ่นทิพย์ ซึ่งเปรียบประดุจวิมานของทวยเทพ ඉති භගවාපි අසම්භින්නමහාසම්මතවංසෙ උප්පන්නො, කුලපුත්තොපි ඛත්තියගබ්භෙ වඩ්ඪිතො. භගවාපි අභිනීහාරසම්පන්නො, කුලපුත්තොපි අභිනීහාරසම්පන්නො. භගවාපි රජ්ජං පහාය පබ්බජිතො, කුලපුත්තොපි. භගවාපි සුවණ්ණවණ්ණො, කුලපුත්තොපි. භගවාපි සමාපත්තිලාභී, කුලපුත්තොපි. ඉති ද්වෙපි ඛත්තියා ද්වෙපි අභිනීහාරසම්පන්නා ද්වෙපි රාජපබ්බජිතා ද්වෙපි සුවණ්ණවණ්ණා ද්වෙපි සමාපත්තිලාභිනො කුම්භකාරසාලං පවිසිත්වා නිසින්නාති තෙහි කුම්භකාරසාලා අතිවිය සොභති, ද්වීහි සීහාදීහි පවිට්ඨගුහාදීහි ආහරිත්වා දීපෙතබ්බං. තෙසු පන ද්වීසු භගවා – ‘‘සුඛුමාලො අහං පරමසුඛුමාලො එකපච්ඡාභත්තෙන පඤ්චචත්තාලීස යොජනානි ආගතො, මුහුත්තං තාව සීහසෙය්‍යං කප්පෙත්වා මග්ගදරථං පටිපස්සම්භෙමී’’ති චිත්තම්පි අනුප්පාදෙත්වා නිසීදන්තොව ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජි. කුලපුත්තොපි – ‘‘ද්වානවුතියොජනසතං ආගතොම්හි, මුහුත්තං තාව නිපජ්ජිත්වා මග්ගදරථං විනොදෙමී’’ති චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා නිසීදමානොව ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජි. ඉදං සන්ධාය අථ ඛො භගවා බහුදෙව රත්තින්තිආදි වුත්තං. ด้วยประการฉะนี้ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงอุบัติในวงศ์ของพระเจ้ามหาสัมมตะอันสืบต่อมามิได้ขาดสาย แม้กุลบุตรก็เจริญวัยในครรภ์ของกษัตริย์ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงสมบูรณ์ด้วยอภินิหาร (การตั้งความปรารถนา) แม้กุลบุตรก็สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงสละราชสมบัติออกผนวช แม้กุลบุตรก็เช่นกัน แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงมีพระฉวีวรรณดุจทองคำ แม้กุลบุตรก็เช่นกัน แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงเป็นผู้ได้สมาบัติ แม้กุลบุตรก็เช่นกัน ดังนั้น ทั้งสองพระองค์เป็นกษัตริย์ ทั้งสองพระองค์สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร ทั้งสองพระองค์เป็นกษัตริย์ผู้ออกผนวช ทั้งสองพระองค์มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ ทั้งสองพระองค์เป็นผู้ได้สมาบัติ เมื่อเสด็จเข้าไปในโรงช่างหม้อแล้วจึงประทับนั่ง เพราะเหตุนั้น โรงช่างหม้อจึงงดงามยิ่งนักเพราะท่านทั้งสอง พึงแสดงให้เห็นความงดงามนี้โดยยกอุปมาดุจถ้ำที่ราชสีห์สองตัวเข้าไปอยู่ ก็ในบรรดาท่านทั้งสองนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงบังเกิดพระดำริแม้เพียงว่า “เราเป็นผู้สุขุม เป็นผู้สุขุมอย่างยิ่ง เดินทางมาสี่สิบห้าโยชน์ด้วยเวลาเพียงช่วงปัจฉาภัตเดียว เราจะสำเร็จสีหไสยาชั่วครู่หนึ่งเพื่อระงับความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทาง” แต่ประทับนั่งอยู่นั่นเทียว ก็เสด็จเข้าผลสมาบัติ แม้กุลบุตรก็มิได้บังเกิดความคิดว่า “เราเดินทางมาหนึ่งร้อยเก้าสิบสองโยชน์ เราจะนอนพักสักครู่หนึ่งเพื่อบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทาง” แต่ก็นั่งอยู่นั่นเทียว เข้าอานาปานจตุตถฌาน อาศัยเหตุนี้ จึงมีพระดำรัสตรัสไว้มีอาทิว่า “ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า (ประทับนั่ง) ตลอดราตรีเป็นอันมาก...” නනු ච භගවා කුලපුත්තස්ස ධම්මං දෙසෙස්සාමීති ආගතො, කස්මා න දෙසෙසීති? කුලපුත්තස්ස මග්ගදරථො අප්පටිපස්සද්ධො, න සක්ඛිස්සති ධම්මදෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං, සො තාවස්ස පටිපස්සම්භතූති න දෙසෙසි. අපරෙ – ‘‘රාජගහං නාම ආකිණ්ණමනුස්සං අවිවිත්තං දසහි සද්දෙහි, සො සද්දො දියඩ්ඪයාමමත්තෙන සන්නිසීදති, තං ආගමෙන්තො න දෙසෙසී’’ති වදන්ති. තං අකාරණං, බ්‍රහ්මලොකප්පමාණම්පි හි සද්දං භගවා අත්තනො ආනුභාවෙන [Pg.206] වූපසමෙතුං සක්කොති, මග්ගදරථවූපසමං ආගමෙන්තොයෙව පන න දෙසෙසි. ก็พระผู้มีพระภาคเสด็จมาด้วยทรงดำริว่า 'เราจักแสดงธรรมแก่กุลบุตร' มิใช่หรือ เหตุไฉนจึงไม่ทรงแสดงเล่า? (ตอบว่า) ความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าจากการเดินทางของกุลบุตรยังไม่สงบระงับ เขาจักไม่สามารถรับธรรมเทศนาได้ ขอให้ความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าของเขานั้นจงสงบระงับก่อนเถิด' (ด้วยทรงดำริฉะนี้) จึงไม่ทรงแสดง. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า 'เมืองราชคฤห์นั้นหนาแน่นไปด้วยผู้คน ไม่สงัดจากเสียง ๑๐ อย่าง เสียงนั้นจะสงบลงในเวลาประมาณยามกึ่ง (หนึ่งยามครึ่ง) พระองค์ทรงรอเวลานั้นจึงไม่ทรงแสดง' ข้อนั้นไม่ใช่เหตุผล เพราะโดยแท้จริงแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงสามารถทำให้เสียงแม้ประมาณเท่าพรหมโลกสงบระงับลงได้ด้วยอานุภาพของพระองค์ แต่ที่ไม่ทรงแสดงก็เพราะทรงรอให้ความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าจากการเดินทางสงบระงับลงนั่นเอง තත්ථ බහුදෙව රත්තින්ති දියඩ්ඪයාමමත්තං. එතදහොසීති භගවා ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය සුවණ්ණවිමානෙ මණිසීහපඤ්ජරං විවරන්තො විය පඤ්චපසාදප්පටිමණ්ඩිතානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙසි, අථස්ස හත්ථකුක්කුච්චපාදකුක්කුච්චසීසකම්පනවිරහිතං සුනිඛාතඉන්දඛීලං විය නිච්චලං අවිබ්භන්තං සුවණ්ණපටිමං විය නිසින්නං කුලපුත්තං දිස්වා එතං – ‘‘පාසාදිකං ඛො’’තිආදි අහොසි. තත්ථ පාසාදිකන්ති පසාදාවහං. භාවනපුංසකං පනෙතං, පාසාදිකෙන ඉරියාපථෙන ඉරියති. යථා ඉරියතො ඉරියාපථො පාසාදිකො හොති, එවං ඉරියතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. චතූසු හි ඉරියාපථෙසු තයො ඉරියාපථා න සොභන්ති. ගච්ඡන්තස්ස හි භික්ඛුනො හත්ථා චලන්ති, පාදා චලන්ති, සීසං චලති, ඨිතස්ස කායො ථද්ධො හොති, නිපන්නස්සාපි ඉරියාපථො අමනාපො හොති, පච්ඡාභත්තෙ පන දිවාට්ඨානං සම්මජ්ජිත්වා චම්මඛණ්ඩං පඤ්ඤපෙත්වා සුධොතහත්ථපාදස්ස චතුසන්ධිකපල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිපන්නස්සෙව ඉරියාපථො සොභති. අයඤ්ච කුලපුත්තො පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං අප්පෙත්වා නිසීදි. ඉතිස්ස ඉරියාපථෙනෙව පසන්නො භගවා – ‘‘පාසාදිකං ඛො’’ති පරිවිතක්කෙසි. ในบทเหล่านั้น คำว่า พหุเทว รตฺตึ (ตลอดราตรีเป็นอันมาก) หมายถึง ตลอดเวลาประมาณยามกึ่ง (หนึ่งยามครึ่ง) คำว่า เอตทโหสิ (ได้ทรงมีพระดำริว่า) ความว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากผลสมาบัติ ทรงลืมพระเนตรอันประดับด้วยปสาทะ ๕ ประการ ดุจทรงเปิดสีหบัญชรแก้วมณีในวิมานทอง แล้วทอดพระเนตร ลำดับนั้น ทรงเห็นกุลบุตรผู้นั่งนิ่ง ไม่หวั่นไหว ดุจเสาอินทขีลที่ปักไว้ดีแล้ว ปราศจากการคะนองมือ คะนองเท้า และการสั่นศีรษะ ดุจพระพุทธรูปทองคำ จึงได้มีพระดำริว่า 'ปาสาทิกํ โข' เป็นต้น ในบทเหล่านั้น คำว่า ปาสาทิกํ หมายถึง นำมาซึ่งความเลื่อมใส อนึ่ง บทนี้เป็นภาวนปุงสกะ คือ ย่อมอยู่ด้วยอิริยาบถอันน่าเลื่อมใส ความหมายในที่นี้คือ ย่อมอยู่โดยประการที่อิริยาบถของผู้ที่อยู่นั้นน่าเลื่อมใส จริงอยู่ ในอิริยาบถ ๔ อย่าง อิริยาบถ ๓ อย่างไม่น่าดู คือ เมื่อภิกษุเดินอยู่ มือก็เคลื่อนไหว เท้าก็เคลื่อนไหว ศีรษะก็เคลื่อนไหว เมื่อยืนอยู่ กายก็แข็งกระด้าง แม้อิริยาบถของภิกษุผู้นอนอยู่ก็ไม่เป็นที่พอใจ แต่ในเวลาหลังภัตตาหาร กวาดที่พักกลางวัน ปูหนังสัตว์ ล้างมือและเท้าให้สะอาดแล้ว นั่งขัดสมาธิ อิริยาบถของภิกษุผู้นั่งอยู่นั่นแหละจึงจะงดงาม และกุลบุตรผู้นี้ก็นั่งขัดสมาธิ เข้าอานาปานจตุตถฌานอยู่ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเลื่อมใสเฉพาะด้วยอิริยาบถของเขา จึงทรงพระปริวิตกว่า 'ปาสาทิกํ โข' (น่าเลื่อมใสหนอ) යංනූනාහං පුච්ඡෙය්‍යන්ති කස්මා පුච්ඡති? කිං භගවා අත්තානං උද්දිස්ස පබ්බජිතභාවං න ජානාතීති? නො න ජානාති, අපුච්ඡිතෙ පන කථා න පතිට්ඨාති, අපතිට්ඨිතාය කථාය කථා න සඤ්ජායතීති කථාපතිට්ඨාපනත්ථං පුච්ඡි. เหตุไฉนจึงตรัสถามว่า 'ไฉนหนอ เราพึงถามเธอ' พระผู้มีพระภาคไม่ทรงทราบความเป็นผู้บวชอุทิศพระองค์ของเขาหรือ? มิใช่ไม่ทรงทราบ (คือทรงทราบ) แต่เมื่อไม่ตรัสถาม การสนทนาก็ไม่ตั้งขึ้น เมื่อการสนทนายังไม่ตั้งขึ้น เรื่องราวก็ไม่ปรากฏ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสถามเพื่อทรงสถาปนาการสนทนาขึ้น දිස්වා ච පන ජානෙය්‍යාසීති තථාගතං බුද්ධසිරියා විරොචන්තං අයං බුද්ධොති සබ්බෙ ජානන්ති. අනච්ඡරියමෙතං ජානනං, බුද්ධසිරිං පන පටිච්ඡාදෙත්වා අඤ්ඤතරපිණ්ඩපාතිකවෙසෙන චරන්තො දුජ්ජානො හොති. ඉච්චායස්මා, පුක්කුසාති, ‘‘න ජානෙය්‍ය’’න්ති සභාවමෙව කථෙති. තථා හි නං එකකුම්භකාරසාලාය නිසින්නම්පි න ජානාති. คำว่า ทิสฺวา จ ปน ชาเนยฺยาสิ (ก็ถ้าเห็นแล้ว ท่านพึงรู้จัก) ความว่า ทุกคนย่อมรู้ว่า 'ท่านผู้นี้คือพระพุทธเจ้า' เมื่อเห็นพระตถาคตผู้ทรงรุ่งเรืองด้วยพุทธสิริ การรู้อย่างนี้ไม่น่าอัศจรรย์ แต่เมื่อพระองค์ทรงปิดบังพุทธสิริไว้ เสด็จเที่ยวไปในเพศของภิกษุบิณฑบาตรรูปใดรูปหนึ่ง ก็ย่อมเป็นที่รู้จักได้ยาก ด้วยเหตุนี้ ท่านพระปุกกุสาติจึงกล่าวว่า 'น ชาเนยฺยํ' (ข้าพเจ้าไม่พึงรู้จัก) เป็นการกล่าวตามความเป็นจริง เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ เขาจึงไม่รู้จักพระองค์แม้ประทับนั่งอยู่ในโรงปั้นหม้อเดียวกัน එතදහොසීති මග්ගදරථස්ස වූපසමභාවං ඤත්වා අහොසි. එවමාවුසොති කුලපුත්තො සහායෙන පෙසිතං සාසනමත්තං වාචෙත්වා රජ්ජං [Pg.207] පහාය පබ්බජමානො – ‘‘දසබලස්ස මධුරධම්මදෙසනං සොතුං ලභිස්සාමී’’ති. පබ්බජිතො, පබ්බජිත්වා එත්තකං අද්ධානං ආගච්ඡන්තො – ‘‘ධම්මං තෙ භික්ඛු දෙසෙස්සාමී’’ති පදමත්තස්ස වත්තාරං නාලත්ථ, සො ‘‘ධම්මං තෙ භික්ඛු දෙසෙස්සාමී’’ති වුත්තං කිං සක්කච්චං න සුණිස්සති. පිපාසිතසොණ්ඩො විය හි පිපාසිතහත්ථී විය චායං, තස්මා සක්කච්චං සවනං පටිජානන්තො ‘‘එවමාවුසො’’ති ආහ. คำว่า เอตทโหสิ (ได้ทรงมีพระดำริว่า) ความว่า ทรงทราบความที่ความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าจากการเดินทางสงบระงับแล้ว จึงได้มีพระดำริ คำว่า เอวมาวุโส (อย่างนั้น อาวุโส) ความว่า กุลบุตรนั้นอ่านเพียงข่าวสารที่สหายส่งมา แล้วสละราชสมบัติออกบวชด้วยคิดว่า 'เราจักได้ฟังธรรมเทศนาอันไพเราะของพระทศพล' เขาบวชแล้ว และเมื่อบวชแล้วเดินทางมาสิ้นระยะทางไกลถึงเพียงนี้ ก็ยังไม่ได้พบผู้ที่จะกล่าวแม้เพียงบทเดียวว่า 'ดูก่อนภิกษุ เราจักแสดงธรรมแก่ท่าน' เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุ เราจักแสดงธรรมแก่ท่าน' ไฉนเขาจักไม่ตั้งใจฟังเล่า จริงอยู่ กุลบุตรผู้นี้เป็นดุจคนขี้เมาผู้กระหายน้ำ และดุจช้างผู้กระหายน้ำ เพราะเหตุนั้น เขาผู้รับรองว่าจะฟังโดยเคารพ จึงกล่าวว่า 'เอวมาวุโส' 343. ඡධාතුරො අයන්ති භගවා කුලපුත්තස්ස පුබ්බභාගපටිපදං අකථෙත්වා ආදිතොව අරහත්තස්ස පදට්ඨානභූතං අච්චන්තසුඤ්ඤතං විපස්සනාලක්ඛණමෙව ආචික්ඛිතුං ආරද්ධො. යස්ස හි පුබ්බභාගපටිපදා අපරිසුද්ධා හොති, තස්ස පඨමමෙව සීලසංවරං ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතං භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතං ජාගරියානුයොගං සත්ත සද්ධම්මෙ චත්තාරි ඣානානීති ඉමං පුබ්බභාගපටිපදං ආචික්ඛති. යස්ස පනෙසා පරිසුද්ධා, තස්ස තං අකථෙත්වා අරහත්තස්ස පදට්ඨානභූතං විපස්සනමෙව ආචික්ඛති. කුලපුත්තස්ස ච පුබ්බභාගපටිපදා පරිසුද්ධා. තථා හි අනෙන සාසනං වාචෙත්වා පාසාදවරගතෙනෙව ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තිතං, යදස්ස ද්වානවුතියොජනසභං ආගච්ඡන්තස්ස යානකිච්චං සාධෙසි, සාමණෙරසීලම්පිස්ස පරිපුණ්ණං. තස්මා පුබ්බභාගපටිපදං අකථෙත්වා අරහත්තස්ස පදට්ඨානභූතං අච්චන්තසුඤ්ඤතං විපස්සනාලක්ඛණමෙවස්ස ආචික්ඛිතුං ආරද්ධො. ๓๔๓. คำว่า ฉธาตุโร อยํ (บุรุษนี้มีธาตุ ๖) ความว่า พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสบอกปุพพภาคปฏิปทาแก่กุลบุตร แต่ทรงปรารภที่จะแสดงเฉพาะลักษณะแห่งวิปัสสนาอันเป็นสุญญตาอย่างยิ่ง ซึ่งเป็นปทัฏฐานแห่งพระอรหัตตั้งแต่ต้นทีเดียว จริงอยู่ สำหรับบุคคลใดที่ปุพพภาคปฏิปทายังไม่บริสุทธิ์ พระองค์จะทรงแสดงปุพพภาคปฏิปทานี้ คือ สีลสังวร ความสำรวมในอินทรีย์ ความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ การประกอบความเพียรเครื่องตื่น สัทธรรม ๗ และฌาน ๔ ก่อน แต่สำหรับบุคคลใดที่ปฏิปทานั้นบริสุทธิ์แล้ว จะไม่ตรัสบอกเรื่องนั้น แต่จะทรงแสดงเฉพาะวิปัสสนาอันเป็นปทัฏฐานแห่งพระอรหัต และปุพพภาคปฏิปทาของกุลบุตรนี้ก็บริสุทธิ์แล้ว เพราะว่า เขาอ่านข่าวสารแล้วก็ได้ทำอานาปานจตุตถฌานให้เกิดขึ้นขณะที่ยังอยู่บนปราสาทอันประเสริฐนั่นเอง ฌานนั้นได้ทำหน้าที่ดุจยานพาหนะให้แก่เขาผู้เดินทางมาสิ้นระยะทาง ๑๙๒ โยชน์ แม้สามเณรศีลของเขาก็บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงไม่ตรัสบอกปุพพภาคปฏิปทา แต่ทรงปรารภที่จะแสดงเฉพาะลักษณะแห่งวิปัสสนาอันเป็นสุญญตาอย่างยิ่ง ซึ่งเป็นปทัฏฐานแห่งพระอรหัตแก่เขา තත්ථ ඡධාතුරොති ධාතුයො විජ්ජමානා, පුරිසො අවිජ්ජමානො. භගවා හි කත්ථචි විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානං දස්සෙති, කත්ථචි අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානං, කත්ථචි විජ්ජමානෙන විජ්ජමානං, කත්ථචි අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානන්ති සබ්බාසවෙ වුත්තනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. ඉධ පන විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානං දස්සෙන්තො එවමාහ. සචෙ හි භගවා පුරිසොති පණ්ණත්තිං විස්සජ්ජෙත්වා ධාතුයො ඉච්චෙව වත්වා චිත්තං උපට්ඨාපෙය්‍ය, කුලපුත්තො සන්දෙහං කරෙය්‍ය, සම්මොහං ආපජ්ජෙය්‍ය, දෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං න සක්කුණෙය්‍ය. තස්මා තථාගතො අනුපුබ්බෙන පුරිසොති පණ්ණත්තිං පහාය ‘‘සත්තොති වා පුරිසොති වා පුග්ගලොති වා පණ්ණත්තිමත්තමෙව, පරමත්ථතො සත්තො නාම නත්ථි, ධාතුමත්තෙයෙව චිත්තං ඨපාපෙත්වා තීණි ඵලානි පටිවිජ්ඣාපෙස්සාමී’’ති [Pg.208] අනඞ්ගණසුත්තෙ (ම. නි. 1.57 ආදයො) වුත්තභාසන්තරකුසලො තාය තාය භාසාය සිප්පං උග්ගණ්හාපෙන්තො ආචරියො විය එවමාහ. ในบทว่า ฉธาตุโร นั้น ธาตุทั้งหลายมีอยู่ (โดยปรมัตถ์) แต่บุรุษไม่มีอยู่ (โดยปรมัตถ์) จริงอยู่ พระผู้มีพระภาค ในบางแห่งทรงแสดงสิ่งไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ในบางแห่งทรงแสดงสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยสิ่งไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ในบางแห่งทรงแสดงสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ในบางแห่งทรงแสดงสิ่งไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยสิ่งไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ พึงขยายความตามนัยที่ตรัสไว้แล้วในสัพพาสวสูตรนั่นเทียว แต่ในพระสูตรนี้ เมื่อจะทรงแสดงสิ่งไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ จึงตรัสอย่างนี้ จริงอยู่ หากพระผู้มีพระภาคทรงละบัญญัติว่า "บุรุษ" เสีย แล้วตรัสเพียงว่า "ธาตุทั้งหลาย" แล้วทรงให้ (ปุกกุสาติกุลบุตร) ตั้งจิตไว้ กุลบุตรนั้นพึงเกิดความสงสัย พึงถึงความหลงใหล ไม่สามารถจะรับเทศนาได้ เพราะเหตุนั้น พระตถาคตจึงทรงละบัญญัติว่า "บุรุษ" โดยลำดับ แล้วทรงดำริว่า "คำว่า สัตว์ก็ดี บุรุษก็ดี บุคคลก็ดี เป็นเพียงบัญญัติเท่านั้น โดยปรมัตถ์ สัตว์ชื่อว่าไม่มี เราจักให้เธอตั้งจิตไว้ในสักแต่ว่าธาตุ แล้วให้แทงตลอดผล ๓ อย่าง" จึงตรัสอย่างนี้ เหมือนอาจารย์ผู้ฉลาดในภาษาอื่นตามที่กล่าวไว้ในอนังคณสูตร (ม.นิ. ๑.๕๗ เป็นต้น) ผู้สอนศิลปะด้วยภาษานั้นๆ ฉันใด තත්ථ ඡ ධාතුයො අස්සාති ඡධාතුරො. ඉදං වුත්තං හොති – යං ත්වං පුරිසොති සඤ්ජානාසි, සො ඡධාතුකො, න චෙත්ථ පරමත්ථතො පුරිසො අත්ථි, පුරිසොති පන පණ්ණත්තිමත්තමෙවාති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. චතුරාධිට්ඨානොති එත්ථ අධිට්ඨානං වුච්චති පතිට්ඨා, චතුපතිට්ඨානොති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – ස්වායං භික්ඛු පුරිසො ඡධාතුරො ඡඵස්සායතනො අට්ඨාරසමනොපවිචාරො, සො එත්තොව විවට්ටිත්වා උත්තමසිද්ධිභූතං අරහත්තං ගණ්හමානො ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු පතිට්ඨාය ගණ්හාතීති චතුරාධිට්ඨානොති. යත්ථ ඨිතන්ති යෙසු අධිට්ඨානෙසු පතිට්ඨිතං. මඤ්ඤස්ස වා නප්පවත්තන්තීති මඤ්ඤස්ස වා මානස්ස වා නප්පවත්තන්ති. මුනි සන්තොති වුච්චතීති ඛීණාසවමුනි උපසන්තො නිබ්බුතොති වුච්චති. පඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍යාති අරහත්තඵලපඤ්ඤාය පටිවිජ්ඣනත්ථං ආදිතොව සමාධිවිපස්සනාපඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍ය. සච්චමනුරක්ඛෙය්‍යාති පරමත්ථසච්චස්ස නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියත්ථං ආදිතොව වචීසච්චං රක්ඛෙය්‍ය. චාගමනුබ්‍රූහෙය්‍යාති අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසපරිච්චාගකරණත්ථං ආදිතොව කිලෙසපරිච්චාගං බ්‍රූහෙය්‍ය. සන්තිමෙව සො සික්ඛෙය්‍යාති අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසවූපසමනත්ථං ආදිතොව කිලෙසවූපසමනං සික්ඛෙය්‍ය. ඉති පඤ්ඤාධිට්ඨානාදීනං අධිගමත්ථාය ඉමානි සමථවිපස්සනාපඤ්ඤාදීනි පුබ්බභාගාධිට්ඨානානි වුත්තානි. ในบทเหล่านั้น บทว่า ฉธาตุโร ความว่า ธาตุ ๖ มีอยู่แก่บุรุษนั้น คำนี้เป็นอันกล่าวแล้วว่า สิ่งใดที่ท่านเข้าใจว่าเป็นบุรุษ สิ่งนั้นมีธาตุ ๖ โดยปรมัตถ์ บุรุษไม่มีในสิ่งนี้ แต่คำว่า "บุรุษ" เป็นเพียงบัญญัติเท่านั้น ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ในบทว่า จตุราธิฏฺฐาโน นั้น อธิษฐาน เรียกว่า ที่ตั้งมั่น อธิบายว่า มีที่ตั้งมั่น ๔ อย่าง คำนี้เป็นอันกล่าวแล้วว่า ภิกษุผู้เป็นบุรุษนั้น มีธาตุ ๖ มีผัสสายตนะ ๖ มีมโนปวิจาร ๑๘ เธอผู้นั้นแล คลายออกจากวัฏฏะนี้แล้ว เมื่อจะบรรลุอรหัตตผลอันเป็นความสำเร็จอย่างสูงสุด ย่อมตั้งมั่นอยู่ในฐานะ ๔ เหล่านี้แล้วบรรลุ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า จตุราธิฏฺฐาโน บทว่า ยตฺถ ฐิตํ คือ ตั้งมั่นแล้วในอธิษฐานเหล่าใด บทว่า มญฺญสฺส วา นปฺปวตฺตนฺติ คือ ตัณหาหรือมานะย่อมไม่เป็นไปแก่พระขีณาสพนั้น บทว่า มุนิ สนฺโตติ วุจฺจติ คือ พระขีณาสพมุนี ท่านเรียกว่า ผู้สงบระงับแล้ว ดับแล้ว บทว่า ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺย คือ เพื่อจะแทงตลอดด้วยอรหัตตผลปัญญา พึงไม่ประมาทในสมถวิปัสสนาปัญญาตั้งแต่ต้น บทว่า สจฺจมนุรกฺเขยฺย คือ เพื่อจะทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันเป็นปรมัตถสัจจะ พึงรักษาวจีสัจจะตั้งแต่ต้น บทว่า จาคมนุพฺรูเหยฺย คือ เพื่อจะกระทำการสละกิเลสทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรค พึงเพิ่มพูนการสละกิเลสตั้งแต่ต้น บทว่า สนฺติเมว โส สิกฺเขยฺย คือ เพื่อความสงบระงับกิเลสทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรค พึงศึกษาความสงบระงับกิเลสตั้งแต่ต้น เพราะฉะนั้น เพื่อบรรลุปัญญาธิษฐานเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอธิษฐานในเบื้องต้นเหล่านี้ คือ สมถวิปัสสนาปัญญาเป็นต้น 345. ඵස්සායතනන්ති ඵස්සස්ස ආයතනං, ආකරොති අත්ථො. පඤ්ඤාධිට්ඨානන්තිආදීනි පුබ්බෙ වුත්තානං අරහත්තඵලපඤ්ඤාදීනං වසෙන වෙදිතබ්බානි. ๓๔๕. บทว่า ผสฺสายตนํ คือ เป็นที่ตั้งแห่งผัสสะ อธิบายว่า เป็นบ่อเกิด บทว่า ปญฺญาธิฏฺฐานํ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยแห่งอรหัตตผลปัญญาเป็นต้นที่ตรัสไว้ก่อนแล้ว 348. ඉදානි නික්ඛිත්තමාතිකාවසෙන ‘‘යත්ථ ඨිතං මඤ්ඤස්ස වා නප්පවත්තන්තී’’ති වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, අරහත්තෙ පන පත්තෙ පුන ‘‘පඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍යා’’තිආදීහි කිච්චං නත්ථි. ඉති භගවා මාතිකං උප්පටිපාටිධාතුකං ඨපෙත්වාපි යථාධම්මවසෙනෙව විභඞ්ගං විභජන්තො පඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍යාතිආදිමාහ. තත්ථ කො පඤ්ඤං පමජ්ජති, කො නප්පමජ්ජති? යො තාව ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා වෙජ්ජකම්මාදිවසෙන එකවීසතිවිධාය අනෙසනාය [Pg.209] ජීවිකං කප්පෙන්තො පබ්බජ්ජානුරූපෙන චිත්තුප්පාදං ඨපෙතුං න සක්කොති, අයං පඤ්ඤං පමජ්ජති නාම. යො පන සාසනෙ පබ්බජිත්වා සීලෙ පතිට්ඨාය බුද්ධවචනං උග්ගණ්හිත්වා සප්පායං ධුතඞ්ගං සමාදාය චිත්තරුචිතං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විවිත්තං සෙනාසනං නිස්සාය කසිණපරිකම්මං කත්වා සමාපත්තිං පත්වා අජ්ජෙව අරහත්තන්ති විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා විචරති, අයං පඤ්ඤං නප්පමජ්ජති නාම. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ධාතුකම්මට්ඨානවසෙන එස පඤ්ඤාය අප්පමාදො වුත්තො. ධාතුකම්මට්ඨානෙ පනෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා හත්ථිපදොපමසුත්තාදීසු වුත්තමෙව. ๓๔๘. บัดนี้ ตามมาติกาที่ทรงตั้งไว้ พึงตรัสว่า "ยตฺถ ฐิตํ มญฺญสฺส วา นปฺปวตฺตนฺติ" (ตัณหาหรือมานะย่อมไม่เป็นไปแก่พระขีณาสพผู้ตั้งมั่นแล้วในที่ใด) แต่เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ก็ไม่มีกิจที่จะต้องทำด้วยบทว่า "ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺย" (พึงไม่ประมาทปัญญา) เป็นต้นอีก เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค แม้จะทรงตั้งมาติกาไว้สลับลำดับกัน ก็ทรงจำแนกวิภังค์ไปตามอำนาจแห่งธรรมนั่นเทียว จึงตรัสคำว่า "ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺย" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น ใครชื่อว่าประมาทปัญญา ใครชื่อว่าไม่ประมาทปัญญา? ก่อนอื่น ผู้ใดบวชในศาสนานี้แล้ว เลี้ยงชีพด้วยอนาสนา ๒๑ อย่าง มีเวชกรรมเป็นต้น ไม่สามารถตั้งจิตตุปบาทให้สมควรแก่บรรพชาได้ ผู้นี้ชื่อว่าประมาทปัญญา ส่วนผู้ใดบวชในศาสนาแล้ว ตั้งมั่นในศีล เรียนพุทธวจนะ สมาทานธุดงค์ที่สบาย ถือกัมมัฏฐานที่ถูกใจ อาศัยเสนาสนะอันสงัด ทำกสิณบริกรรม บรรลุสมาบัติแล้ว เจริญวิปัสสนาด้วยดำริว่า "เราจักบรรลุอรหัตตผลในวันนี้เทียว" ผู้นี้ชื่อว่าไม่ประมาทปัญญา แต่ในพระสูตรนี้ ความไม่ประมาทในปัญญานี้ พระองค์ตรัสไว้โดยนัยแห่งธาตุกัมมัฏฐาน สิ่งที่พึงกล่าวในธาตุกัมมัฏฐานในพระสูตรนี้ ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำในหัตถิปโทปมสูตรเป็นต้นนั่นเทียว 354. අථාපරං විඤ්ඤාණංයෙව අවසිස්සතීති අයම්පෙත්ථ පාටියෙක්කො අනුසන්ධි. හෙට්ඨතො හි රූපකම්මට්ඨානං කථිතං, ඉදානි අරූපකම්මට්ඨානං වෙදනාවසෙන නිබ්බත්තෙත්වා දස්සෙතුං අයං දෙසනා ආරද්ධා. යං වා පනෙතං ඉමස්ස භික්ඛුනො පථවීධාතුආදීසු ආගමනියවිපස්සනාවසෙන කම්මකාරකවිඤ්ඤාණං, තං විඤ්ඤාණධාතුවසෙන භාජෙත්වා දස්සෙන්තොපි ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ අවසිස්සතීති කිමත්ථාය අවසිස්සති? සත්ථු කථනත්ථාය කුලපුත්තස්ස ච පටිවිජ්ඣනත්ථාය අවසිස්සති. පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙසං. පරියොදාතන්ති පභස්සරං. සුඛන්තිපි විජානාතීති සුඛවෙදනං වෙදයමානො සුඛවෙදනං වෙදයාමීති පජානාති. සෙසපදද්වයෙසුපි එසෙව නයො. සචෙ පනායං වෙදනාකථා හෙට්ඨා න කථිතා භවෙය්‍ය, ඉධ ඨත්වා කථෙතුං වට්ටෙය්‍ය. සතිපට්ඨානෙ පනෙසා කථිතාවාති තත්ථ කථිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සුඛවෙදනියන්ති එවමාදි පච්චයවසෙන උදයත්ථඞ්ගමනදස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ සුඛවෙදනියන්ති සුඛවෙදනාය පච්චයභූතං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ๓๕๔. บทว่า "อถาปรํ วิญฺญาณํเยว อวสิสฺสติ" (ต่อจากนั้น วิญญาณเท่านั้นที่เหลืออยู่) นี้เป็นอนุสนธิพิเศษในพระสูตรนี้ จริงอยู่ ในเบื้องต่ำได้ตรัสรูปกัมมัฏฐานไว้แล้ว บัดนี้ พระองค์ทรงเริ่มเทศนานี้เพื่อทรงแสดงอรูปกัมมัฏฐานโดยให้เกิดขึ้นโดยนัยแห่งเวทนา อีกอย่างหนึ่ง กัมมการกวิญญาณ (วิญญาณผู้กระทำกรรม) ของภิกษุนี้ในปฐวีธาตุเป็นต้นโดยนัยแห่งอาคมนียวิปัสสนา (วิปัสสนาที่เป็นทางมาแห่งมรรค) ใดมีอยู่ พระองค์ผู้ทรงจำแนกวิญญาณนั้นโดยนัยแห่งวิญญาณธาตุแล้วทรงแสดง ก็ทรงเริ่มเทศนานี้ ในบทนั้น บทว่า อวสิสฺสติ (เหลืออยู่) เหลืออยู่เพื่อประโยชน์อะไร? เหลืออยู่เพื่อพระศาสดาจะได้ตรัส และเพื่อกุลบุตรจะได้แทงตลอด บทว่า ปริสุทฺธํ คือ ไม่มีอุปกิเลส บทว่า ปริโยทาตํ คือ ผ่องใส บทว่า สุขนฺติปิ วิชานาติ คือ เมื่อเสวยสุขเวทนา ย่อมรู้ชัดว่า "เราเสวยสุขเวทนา" ในสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ก็ถ้าหากเวทนากถานี้ไม่ได้กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ก็ควรจะหยุดกล่าวในที่นี้ แต่เวทนากถานี้ได้กล่าวไว้แล้วในสติปัฏฐานสูตร เพราะฉะนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสติปัฏฐานสูตรนั้นเทียว บทว่า สุขเวทนียํ เป็นต้น พระองค์ตรัสไว้เพื่อแสดงความเกิดขึ้นและความดับไปโดยนัยแห่งปัจจัย ในบทนั้น บทว่า สุขเวทนียํ คือ (ผัสสะ) อันเป็นปัจจัยแห่งสุขเวทนา ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน 360. උපෙක්ඛායෙව අවසිස්සතීති එත්තාවතා හි යථා නාම ඡෙකෙන මණිකාරාචරියෙන වජිරසූචියා විජ්ඣිත්වා චම්මඛණ්ඩෙ පාතෙත්වා පාතෙත්වා දින්නමුත්තං අන්තෙවාසිකො ගහෙත්වා ගහෙත්වා සුත්තගතං කරොන්තො මුත්තොලම්බකමුත්තජාලාදීනි කරොති, එවමෙව භගවතා කථෙත්වා කථෙත්වා දින්නං කම්මට්ඨානං අයං කුලපුත්තො මනසිකරොන්තො මනසිකරොන්තො පගුණං අකාසීති රූපකම්මට්ඨානම්පිස්ස අරූපකම්මට්ඨානම්පි පගුණං [Pg.210] ජාතං, අථ භගවා ‘‘අථාපරං උපෙක්ඛායෙව අවසිස්සතී’’ති ආහ. ๓๖๐. จริงอยู่ ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ (มีความพิสดารว่า) เปรียบเหมือนอาจารย์ผู้เจียระไนแก้วมณีผู้ฉลาด ใช้เข็มเพชรเจาะแล้ววางลงๆ บนแผ่นหนัง แล้วให้ด้ายแก่อันเตวาสิก (ลูกศิษย์) ลูกศิษย์นั้นก็รับเอาๆ ร้อยทำเป็นพวงไข่มุกและตาข่ายไข่มุกเป็นต้น ฉันใด กรรมฐานที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอกๆ แล้วประทานแล้ว กุลบุตรนี้ก็กระทำไว้ในใจๆ จนทำให้คล่องแคล่วแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน (อธิบายว่า) แม้รูปกรรมฐานและอรูปกรรมฐานของกุลบุตรนั้นก็คล่องแคล่วแล้ว แต่เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "เบื้องหน้าแต่นั้น อุเบกขาเท่านั้นจักเหลืออยู่" කිමත්ථං පන අවසිස්සතීති? සත්ථු කථනත්ථං. කුලපුත්තස්ස පටිවිජ්ඣනත්ථන්තිපි වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. කුලපුත්තෙන හි සහායස්ස සාසනං වාචෙත්වා පාසාදතලෙ ඨිතෙනෙව ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තිතං, යදස්ස එත්තකං මග්ගං ආගච්ඡන්තස්ස යානකිච්චං සාධෙති. සත්ථු කථනත්ථංයෙව අවසිස්සති. ඉමස්මිඤ්හි ඨානෙ සත්ථා කුලපුත්තස්ස රූපාවචරජ්ඣානෙ වණ්ණං කථෙසි. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති ‘‘භික්ඛු පගුණං තව ඉදං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣාන’’න්ති. පරිසුද්ධාතිආදි තස්සායෙව උපෙක්ඛාය වණ්ණභණනං. උක්කං බන්ධෙය්‍යාති අඞ්ගාරකපල්ලං සජ්ජෙය්‍ය. ආලිම්පෙය්‍යාති තත්ථ අඞ්ගාරෙ පක්ඛිපිත්වා අග්ගිං දත්වා නාළිකාය ධමෙන්තො අග්ගිං ජාලෙය්‍ය. උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපෙය්‍යාති අඞ්ගාරෙ වියූහිත්වා අඞ්ගාරමත්ථකෙ වා ඨපෙය්‍ය, තත්තකෙ වා පක්ඛිපෙය්‍ය. නීහටන්ති නීහටදොසං. නින්නීතකසාවන්ති අපනීතකසාවං. එවමෙව ඛොති යථා තං සුවණ්ණං ඉච්ඡිතිච්ඡිතාය පිළන්ධනවිකතියා සංවත්තති, එවමෙව අයං තාව චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛා විපස්සනා අභිඤ්ඤා නිරොධො භවොක්කන්තීති ඉමෙසු යං ඉච්ඡති, තස්සත්ථාය හොතීති වණ්ණං කථෙසි. ถามว่า ก็ (อุเบกขา) เหลือไว้เพื่อประโยชน์อะไร? ตอบว่า เพื่อประโยชน์แก่การตรัสของพระศาสดา. บางพวกกล่าวว่า เพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ของกุลบุตร, คำนั้นไม่พึงถือเอา. เพราะว่า กุลบุตรอ่านสาส์นของสหายแล้ว ยืนอยู่บนพื้นปราสาทนั่นเทียว ยังอานาปานจตุตถฌานให้บังเกิดแล้ว, ซึ่งฌานนั้นได้สำเร็จกิจแห่งยานแก่เธอผู้เดินทางมาสิ้นหนทางประมาณเท่านี้. (อุเบกขา) เหลือไว้เพื่อประโยชน์แก่การตรัสของพระศาสดาเท่านั้น. จริงอยู่ ในที่นี้ พระศาสดาตรัสสรรเสริญคุณในรูปาวจรฌานแก่กุลบุตร. จริงอยู่ คำนี้มีความหมายว่า "ภิกษุ รูปาวจรจตุตถฌานนี้ของเธอคล่องแคล่วแล้ว". คำว่า ปริสุทฺธา เป็นต้น เป็นการกล่าวสรรเสริญคุณของอุเบกขานั้นนั่นเอง. บทว่า อุกฺกํ พนฺเธยฺย แปลว่า พึงจัดเบ้าหลอม. บทว่า อาลิมฺเปยฺย แปลว่า พึงใส่ถ่านลงในเบ้านั้น ให้ไฟ แล้วใช้สูบเป่าให้ไฟลุก. บทว่า อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺย แปลว่า พึงเขี่ยถ่านออกแล้ววางไว้บนถ่าน หรือใส่ลงไปในขณะนั้น. บทว่า นีหฏํ แปลว่า มีโทษอันนำออกแล้ว. บทว่า นินฺนีตกสาวํ แปลว่า มีมลทินอันนำออกแล้ว. บทว่า เอวเมว โข มีความว่า เปรียบเหมือนทองนั้นย่อมสำเร็จเป็นเครื่องประดับวิชาติต่างๆ ตามที่ต้องการ ฉันใด อุเบกขาในจตุตถฌานนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่สิ่งที่ต้องการในบรรดาสิ่งเหล่านี้ คือ วิปัสสนา อภิญญา นิโรธ และภพพจร ฉันนั้นเหมือนกัน ดังนี้ (พระองค์) จึงตรัสสรรเสริญคุณ. කස්මා පන භගවා ඉමස්මිං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානෙ නිකන්තිපරියාදානත්ථං අවණ්ණං අකථෙත්වා වණ්ණං කථෙසීති. කුලපුත්තස්ස හි චතුත්ථජ්ඣානෙ නිකන්තිපරියුට්ඨානං බලවං. සචෙ අවණ්ණං කථෙය්‍ය, – ‘‘මය්හං පබ්බජිත්වා ද්වානවුතියොජනසතං ආගච්ඡන්තස්ස ඉමං චතුත්ථජ්ඣානං යානකිච්චං සාධෙසි, අහං එත්තකං මග්ගං ආගච්ඡන්තො ඣානසුඛෙන ඣානරතියා ආගතො, එවරූපස්ස නාම පණීතධම්මස්ස අවණ්ණං කථෙති, ජානං නු ඛො කථෙති අජාන’’න්ති කුලපුත්තො සංසයං සම්මොහං ආපජ්ජෙය්‍ය, තස්මා භගවා වණ්ණං කථෙසි. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ตรัสโทษเพื่อความสิ้นไปแห่งความกำหนัดในรูปาวจรจตุตถฌานนี้ แต่กลับตรัสสรรเสริญคุณ? ตอบว่า เพราะว่า ความกำหนัดกลุ้มรุมในจตุตถฌานของกุลบุตรมีกำลัง. ถ้าหากพระองค์ตรัสโทษ, กุลบุตรพึงถึงความสงสัยความหลงใหลว่า "จตุตถฌานนี้ได้สำเร็จกิจแห่งยานแก่เราผู้บวชแล้วเดินทางมา ๑๙๒ โยชน์, เราเดินทางมาสิ้นหนทางประมาณเท่านี้ด้วยฌานสุข ด้วยความยินดีในฌาน, (พระผู้มีพระภาคเจ้า) ตรัสโทษของธรรมอันประณีตเห็นปานนี้, พระองค์ตรัสอยู่โดยทรงทราบหนอ หรือไม่ทรงทราบหนอ", เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสสรรเสริญคุณ. 361. තදනුධම්මන්ති එත්ථ අරූපාවචරජ්ඣානං ධම්මො නාම, තං අනුගතත්තා රූපාවචරජ්ඣානං අනුධම්මොති වුත්තං. විපාකජ්ඣානං වා ධම්මො, කුසලජ්ඣානං අනුධම්මො. තදුපාදානාති තග්ගහණා. චිරං දීඝමද්ධානන්ති වීසතිකප්පසහස්සානි. විපාකවසෙන හෙතං වුත්තං. ඉතො උත්තරිම්පි එසෙව නයො. ๓๖๑. ในบทว่า ตทนุธมฺมํ นี้ อรูปาวจรฌานชื่อว่าธรรม, เพราะเป็นไปตามอรูปาวจรฌานนั้น รูปาวจรฌานจึงเรียกว่าอนุธรรม. อีกอย่างหนึ่ง วิบากฌานชื่อว่าธรรม, กุศลฌานชื่อว่าอนุธรรม. บทว่า ตทุปาทานา คือ เพราะการยึดถือฌานนั้น. บทว่า จิรํ ทีฆมทฺธานํ คือ สองหมื่นกัป. จริงอยู่ คำนี้พระองค์ตรัสโดยอำนาจแห่งวิบาก. แม้ในเบื้องหน้าแต่นี้ไป ก็นัยนี้เช่นกัน. 362. එවං [Pg.211] චතූහි වාරෙහි අරූපාවචරජ්ඣානස්ස වණ්ණං කථෙත්වා ඉදානි තස්සෙව ආදීනවං දස්සෙන්තො සො එවං පජානාතීතිආදිමාහ. තත්ථ සඞ්ඛතමෙතන්ති කිඤ්චාපි එත්ථ වීසතිකප්පසහස්සානි ආයු අත්ථි, එතං පන සඞ්ඛතං පකප්පිතං ආයූහිතං, කරොන්තෙන කරීයති, අනිච්චං අධුවං අසස්සතං තාවකාලිකං, චවනපරිභෙදනවිද්ධංසනධම්මං, ජාතියා අනුගතං, ජරාය අනුසටං, මරණෙන අබ්භාහතං, දුක්ඛෙ පතිට්ඨිතං, අතාණං අලෙණං අසරණං අසරණීභූතන්ති. විඤ්ඤාණඤ්චායතනාදීසුපි එසෙව නයො. ๓๖๒. ครั้นตรัสสรรเสริญคุณของอรูปาวจรฌานด้วยวาระ ๔ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโทษของอรูปาวจรฌานนั้นนั่นเอง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส เอวํ ปชานาติ (เขาย่อมรู้อย่างนี้). ในบทเหล่านั้น บทว่า สงฺขตเมตํ (สิ่งนี้เป็นสังขตะ) มีความว่า แม้ว่าในภพนี้จะมีอายุถึงสองหมื่นกัป แต่ว่า (อรูปาวจรฌานนี้) เป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง, เป็นสิ่งที่ตระเตรียม, เป็นสิ่งที่พากเพียร, อันผู้กระทำย่อมกระทำ, ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่แน่นอน เป็นไปชั่วคราว, มีความจุติ ความแตกทำลาย และความพินาศเป็นธรรมดา, อันชาติติดตามไป, อันชราเสียดแทง, อันมรณะเบียดเบียน, ตั้งอยู่ในทุกข์, ไม่มีที่ต้านทาน ไม่มีที่หลีกเร้น ไม่มีที่พึ่ง ไม่เป็นที่พึ่งพิง. แม้ในวิญญาณัญจายตนะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. ඉදානි අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං ගණ්හන්තො සො නෙව තං අභිසඞ්ඛරොතීතිආදිමාහ. යථා හි ඡෙකො භිසක්කො විසවිකාරං දිස්වා වමනං කාරෙත්වා විසං ඨානතො චාවෙත්වා උපරි ආරොපෙත්වා ඛන්ධං වා සීසං වා ගහෙතුං අදත්වා විසං ඔතාරෙත්වා පථවියං පාතෙය්‍ය, එවමෙව භගවා කුලපුත්තස්ස අරූපාවචරජ්ඣානෙ වණ්ණං කථෙසි. තං සුත්වා කුලපුත්තො රූපාවචරජ්ඣානෙ නිකන්තිං පරියාදාය අරූපාවචරජ්ඣානෙ පත්ථනං ඨපෙසි. บัดนี้ เมื่อจะทรงรวบยอดเทศนาด้วยอรหัตตผล จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส เนว ตํ อภิสงฺขโรติ (เขาย่อมไม่ปรุงแต่งสิ่งนั้น). เปรียบเหมือนหมอผู้ฉลาดเห็นพิษกำเริบแล้ว ให้คนไข้อาเจียน ทำให้พิษเคลื่อนจากที่แล้ว ให้พิษแล่นขึ้นเบื้องบน ไม่ยอมให้จับบ่าหรือศีรษะ แต่ทำให้พิษลงแล้วทิ้งเสียบนแผ่นดิน ฉันใด, พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้ตรัสสรรเสริญคุณในอรูปาวจรฌานแก่กุลบุตร. กุลบุตรได้ฟังดังนั้นแล้ว ละความกำหนัดในรูปาวจรฌานได้สิ้นเชิง แล้วตั้งความปรารถนาในอรูปาวจรฌาน. භගවා තං ඤත්වා තං අසම්පත්තස්ස අප්පටිලද්ධස්සෙව භික්ඛුනො ‘‘අත්ථෙසා ආකාසානඤ්චායතනාදීසු සම්පත්ති නාම. තෙසඤ්හි පඨමබ්‍රහ්මලොකෙ වීසතිකප්පසහස්සානි ආයු, දුතියෙ චත්තාලීසං, තතියෙ සට්ඨි, චතුත්ථෙ චතුරාසීති කප්පසහස්සානි ආයු. තං පන අනිච්චං අධුවං අසස්සතං තාවකාලිකං, චවනපරිභෙදනවිද්ධංසනධම්මං, ජාතියා අනුගතං, ජරාය අනුසටං, මරණෙන අබ්භාහතං, දුක්ඛෙ පතිට්ඨිතං, අතාණං අලෙණං අසරණං අසරණීභූතං, එත්තකං කාලං තත්ථ සම්පත්තිං අනුභවිත්වාපි පුථුජ්ජනකාලකිරියං කත්වා පුන චතූසු අපායෙසු පතිතබ්බ’’න්ති සබ්බමෙතං ආදීනවං එකපදෙනෙව ‘‘සඞ්ඛතමෙත’’න්ති කථෙසි. කුලපුත්තො තං සුත්වා අරූපාවචරජ්ඣානෙ නිකන්තිං පරියාදියි, භගවා තස්ස රූපාවචරාරූපාවචරෙසු නිකන්තියා පරියාදින්නභාවං ඤත්වා අරහත්තනිකූටං ගණ්හන්තො ‘‘සො නෙව තං අභිසඞ්ඛරොතී’’තිආදිමාහ. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความปรารถนานั้นแล้ว จึงตรัสแก่ภิกษุผู้ยังไม่บรรลุ ยังไม่ได้อรูปาวจรฌานนั้นว่า "สมบัติชื่อนี้ในอากาสานัญจายตนะเป็นต้นมีอยู่. จริงอยู่ พรหมเหล่านั้นในพรหมโลกชั้นแรกมีอายุสองหมื่นกัป, ในชั้นที่สองสี่หมื่นกัป, ในชั้นที่สามหกหมื่นกัป, ในชั้นที่สี่แปดหมื่นสี่พันกัป. แต่ว่า (สมบัตินั้น) ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่แน่นอน เป็นไปชั่วคราว, มีความจุติ ความแตกทำลาย และความพินาศเป็นธรรมดา, อันชาติติดตามไป, อันชราเสียดแทง, อันมรณะเบียดเบียน, ตั้งอยู่ในทุกข์, ไม่มีที่ต้านทาน ไม่มีที่หลีกเร้น ไม่มีที่พึ่ง ไม่เป็นที่พึ่งพิง, แม้เสวยสมบัติในภพนั้นสิ้นกาลประมาณเท่านี้แล้ว กระทำกาละอย่างปุถุชนแล้ว ก็ต้องตกไปในอบาย ๔ อีก" ดังนี้ แล้วตรัสโทษทั้งหมดนี้ด้วยบทเดียวว่า "สิ่งนี้เป็นสังขตะ". กุลบุตรได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็ละความกำหนัดในอรูปาวจรฌานได้สิ้นเชิง, พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความที่ความกำหนัดในรูปาวจรฌานและอรูปาวจรฌานของเธอสิ้นไปแล้ว เมื่อจะทรงรวบยอดด้วยอรหัตตผล จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "โส เนว ตํ อภิสงฺขโรติ" (เขาย่อมไม่ปรุงแต่งสิ่งนั้น). යථා වා පනෙකො මහායොධො එකං රාජානං ආරාධෙත්වා සතසහස්සුට්ඨානකං ගාමවරං ලභෙය්‍ය, පුන රාජා තස්සානුභාවං සරිත්වා – ‘‘මහානුභාවො යොධො, අප්පකං තෙන ලද්ධ’’න්ති – ‘‘නායං තාත ගාමො [Pg.212] තුය්හං අනුච්ඡවිකො, අඤ්ඤං චතුසතසහස්සුට්ඨානකං ගණ්හාහී’’ති දදෙය්‍ය සො සාධු දෙවාති තං විස්සජ්ජෙත්වා ඉතරං ගාමං ගණ්හෙය්‍ය. රාජා අසම්පත්තමෙව ච නං පක්කොසාපෙත්වා – ‘‘කිං තෙ තෙන, අහිවාතරොගො එත්ථ උප්පජ්ජති? අසුකස්මිං පන ඨානෙ මහන්තං නගරං අත්ථි, තත්ථ ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රජ්ජං කාරෙහී’’ති පහිණෙය්‍ය, සො තථා කරෙය්‍ය. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนยอดทหารผู้หนึ่ง ทำพระราชาพระองค์หนึ่งให้พอพระทัยแล้ว พึงได้บ้านอันประเสริฐซึ่งมีส่วยหนึ่งแสน ต่อมาพระราชาทรงระลึกถึงอานุภาพของยอดทหารนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) 'ยอดทหารมีอานุภาพมาก ของที่เขาได้นั้นน้อยนัก' (จึงตรัสว่า) 'พ่อเอ๋ย บ้านนี้ไม่สมควรแก่ท่านเลย จงรับเอาบ้านอื่นซึ่งมีส่วยสี่แสนเถิด' ดังนี้แล้ว พึงพระราชทานให้ ยอดทหารนั้นทูลว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' ดังนี้แล้ว สละบ้านนั้นเสีย รับเอาบ้านอื่น และพระราชาทรงรับสั่งให้เรียกยอดทหารนั้นมา แม้ในขณะที่ยังไม่ถึงบ้านนั้น (ตรัสว่า) 'ท่านจะเอาบ้านนั้นไปทำอะไร ที่นั่นเกิดโรคอหิวาตกโรค ก็ในสถานที่โน้น มีเมืองใหญ่อยู่ ท่านจงไปยกฉัตรขึ้นครองราชย์ ณ ที่นั้นเถิด' ดังนี้แล้ว พึงส่งไป เขาก็พึงทำเช่นนั้น තත්ථ රාජා විය සම්මාසම්බුද්ධො දට්ඨබ්බො, මහායොධො විය පුක්කුසාති කුලපුත්තො, පඨමලද්ධගාමො විය ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං, තං විස්සජ්ජෙත්වා ඉතරං ගාමං ගණ්හාහීති වුත්තකාලො විය ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානෙ නිකන්තිපරියාදානං කත්වා ආරුප්පකථනං, තං ගාමං අසම්පත්තමෙව පක්කොසාපෙත්වා ‘‘කිං තෙ තෙන, අහිවාතරොගො එත්ථ උප්පජ්ජති? අසුකස්මිං ඨානෙ නගරං අත්ථි, තත්ථ ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රජ්ජං කාරෙහී’’ති වුත්තකාලො විය අරූපෙ සඞ්ඛතමෙතන්ති ආදීනවකථනෙන අප්පත්තාසුයෙව තාසු සමාපත්තීසු පත්ථනං නිවත්ථාපෙත්වා උපරි අරහත්තනිකූටෙන දෙසනාගහණං. ในอุปมานั้น พึงเห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเปรียบเหมือนพระราชา พึงเห็นปุกกุสาติกุลบุตรเปรียบเหมือนยอดทหาร พึงเห็นอานาปานจตุตถฌานเปรียบเหมือนบ้านที่ได้ครั้งแรก การตรัสถึงอรูปฌานโดยทรงกระทำให้ความพอใจในอานาปานจตุตถฌานสิ้นไป พึงเห็นเปรียบเหมือนกาลที่ตรัสว่า 'จงสละบ้านนั้นเสีย รับเอาบ้านอื่นเถิด' การรับเอาเทศนาที่มียอดคืออรหัตผลในเบื้องบน โดยทรงยังความปรารถนาในสมาบัติเหล่านั้นที่ยังไม่บรรลุให้กลับ ด้วยการตรัสถึงโทษในอรูปฌานว่า 'แม้นี้ก็เป็นสังขตะ' พึงเห็นเปรียบเหมือนกาลที่ทรงรับสั่งให้เรียกมาแม้ในขณะที่ยังไม่ถึงบ้านนั้นแล้วตรัสว่า 'ท่านจะเอาบ้านนั้นไปทำอะไร ที่นั่นเกิดโรคอหิวาตกโรค ในสถานที่โน้นมีเมืองอยู่ ท่านจงไปยกฉัตรขึ้นครองราชย์ ณ ที่นั้นเถิด' තත්ථ නෙව අභිසඞ්ඛරොතීති නායූහති න රාසිං කරොති. න අභිසඤ්චෙතයතීති න කප්පෙති. භවාය වා විභවාය වාති වුද්ධියා වා පරිහානියා වා, සස්සතුච්ඡෙදවසෙනපි යොජෙතබ්බං. න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතීති ලොකෙ රූපාදීසු කිඤ්චි එකධම්මම්පි තණ්හාය න ගණ්හාති, න පරාමසති. නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතීති භගවා අත්තනො බුද්ධවිසයෙ ඨත්වා දෙසනාය අරහත්තනිකූටං ගණ්හි. කුලපුත්තො පන අත්තනො යථොපනිස්සයෙන තීණි සාමඤ්ඤඵලානි පටිවිජ්ඣි. යථා නාම රාජා සුවණ්ණභාජනෙන නානාරසභොජනං භුඤ්ජන්තො අත්තනො පමාණෙන පිණ්ඩං වට්ටෙත්වා අඞ්කෙ නිසින්නෙන රාජකුමාරෙන පිණ්ඩම්හි ආලයෙ දස්සිතෙ තං පිණ්ඩං උපනාමෙය්‍ය, කුමාරො අත්තනො මුඛප්පමාණෙනෙව කබළං කරෙය්‍ය, සෙසං රාජා සයං වා භුඤ්ජෙය්‍ය, පාතියං වා පක්ඛිපෙය්‍ය, එවං ධම්මරාජා තථාගතො අත්තනො පමාණෙන අරහත්තනිකූටං ගණ්හන්තො දෙසනං දෙසෙසි, කුලපුත්තො අත්තනො යථොපනිස්සයෙන තීණි සාමඤ්ඤඵලානි පටිවිජ්ඣි. ในบทเหล่านั้น บทว่า `เนว อภิสงฺขโรติ` (ย่อมไม่ปรุงแต่ง) คือ ไม่พยายาม ไม่กระทำการสั่งสม บทว่า `น อภิสญฺเจตยติ` (ย่อมไม่จงใจ) คือ ไม่ปรุงแต่ง บทว่า `ภวาย วา วิภวาย วา` (เพื่อภพหรือเพื่อวิภพ) คือ เพื่อความเจริญหรือเพื่อความเสื่อม พึงประกอบแม้ด้วยอำนาจสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ บทว่า `น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ` (ย่อมไม่ยึดมั่นสิ่งไรๆ ในโลก) คือ ไม่ยึดถือธรรมแม้สักอย่างหนึ่งในบรรดารูปเป็นต้นในโลกด้วยตัณหา ไม่ลูบคลำ (ด้วยทิฏฐิ) บทว่า `นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ` (ย่อมรู้ชัดว่า กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี) คือ พระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่ในพุทธวิสัยของพระองค์ ทรงถือเอาอรหัตผลเป็นยอดแห่งเทศนา แต่กุลบุตรได้แทงตลอดสามัญผล ๓ ประการตามอุปนิสัยของตน เปรียบเหมือนพระราชาเมื่อเสวยโภชนะมีรสต่างๆ ด้วยภาชนะทองคำ ทรงปั้นคำข้าวตามขนาด (พระโอษฐ์) ของพระองค์ เมื่อราชกุมารผู้นั่งอยู่บนตักแสดงความอยากในคำข้าวนั้น ก็พึงประทานคำข้าวนั้นให้ ราชกุมารก็พึงทำเป็นคำเล็กๆ พอดีปากของตน ที่เหลือพระราชาก็พึงเสวยเองหรือพึงใส่ไว้ในภาชนะ ฉันใด พระธรรมราชาคือพระตถาคต เมื่อทรงถือเอาอรหัตผลเป็นยอดตามประมาณของพระองค์ ก็ทรงแสดงธรรม ส่วนกุลบุตรก็แทงตลอดสามัญผล ๓ ประการตามอุปนิสัยของตน ฉันนั้น ඉතො පුබ්බෙ පනස්ස ඛන්ධා ධාතුයො ආයතනානීති එවරූපං අච්චන්තසුඤ්ඤතං තිලක්ඛණාහතං කථං කථෙන්තස්ස නෙව කඞ්ඛා, න විමති, නාපි – ‘‘එවං කිර තං, එවං මෙ ආචරියෙන වුත්ත’’න්ති ඉති කිර න දන්ධායිතත්තං න විත්ථායිතත්තං අත්ථි[Pg.213]. එකච්චෙසු ච කිර ඨානෙසු බුද්ධා අඤ්ඤාතකවෙසෙන විචරන්ති, සම්මාසම්බුද්ධො නු ඛො එසොති අහුදෙව සංසයො, අහු විමති. යතො අනෙන අනාගාමිඵලං පටිවිද්ධං, අථ අයං මෙ සත්ථාති නිට්ඨං ගතො. යදි එවං කස්මා අච්චයං න දෙසෙසීති. ඔකාසාභාවතො. භගවා හි යථානික්ඛිත්තාය මාතිකාය අච්ඡින්නධාරං කත්වා ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො විය දෙසනං දෙසෙසියෙව. แต่ก่อนหน้านี้ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสธรรมอันเป็นเรื่องเกี่ยวกับขันธ์ ธาตุ อายตนะ ซึ่งว่างอย่างยิ่ง ถูกไตรลักษณ์กระทบแล้ว ความสงสัยก็ไม่มี ความเคลือบแคลงก็ไม่มี และไม่มี (ความคิด) ว่า 'ได้ยินว่าเรื่องนั้นเป็นอย่างนี้ อาจารย์ของเรากล่าวไว้อย่างนี้' ได้ยินว่า ความเชื่องช้า ความอิดหนาระอาใจ ก็ไม่มี ได้ยินว่า ในบางสถาน พระพุทธเจ้าทั้งหลายเสด็จจาริกไปในเพศที่ไม่มีใครรู้จัก ความสงสัย ความเคลือบแคลงได้มีแล้วเทียวว่า 'ท่านผู้นี้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหนอ' เพราะเหตุที่ท่านผู้นี้ได้บรรลุอนาคามิผล ฉะนั้น เขาจึงถึงความตกลงใจว่า 'ท่านผู้นี้เป็นพระศาสดาของเรา' (ถามว่า) ถ้าเช่นนั้น เหตุไรจึงไม่แสดงโทษ (ตอบว่า) เพราะไม่มีโอกาส ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคทรงกระทำมาติกาที่ทรงตั้งไว้ให้มีกระแสไม่ขาดสาย ทรงแสดงธรรมอยู่เทียว เปรียบเหมือนทรงยังแม่น้ำคงคาในอากาศให้ไหลลงมา 363. සොති අරහා. අනජ්ඣොසිතාති ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වා ගහෙතුං න යුත්ථාති පජානාති. අනභිනන්දිතාති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනන්දිතුං න යුත්තාති පජානාති. ๓๖๓. บทว่า `โส` (เขานั้น) คือ พระอรหันต์ บทว่า `อนชฺโฌสิตา` (ไม่หมกมุ่น) คือ ย่อมรู้ชัดว่า 'ไม่ควรที่จะยึดถือโดยการกลืนกินให้สิ้นไป' บทว่า `อนภินนฺทิตา` (ไม่เพลิดเพลิน) คือ ย่อมรู้ชัดว่า 'ไม่ควรที่จะเพลิดเพลินยิ่งด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ' 364. විසංයුත්තො නං වෙදෙතීති සචෙ හිස්ස සුඛවෙදනං ආරබ්භ රාගානුසයො, දුක්ඛවෙදනං ආරබ්භ පටිඝානුසයො, ඉතරං ආරබ්භ අවිජ්ජානුසයො උප්පජ්ජෙය්‍ය, සංයුත්තො වෙදියෙය්‍ය නාම. අනුප්පජ්ජනතො පන විසංයුත්තො නං වෙදෙති නිස්සටො විප්පමුත්තො. කායපරියන්තිකන්ති කායකොටිකං. යාව කායපවත්තා උප්පජ්ජිත්වා තතො පරං අනුප්පජ්ජනවෙදනන්ති අත්ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. අනභිනන්දිතානි සීතීභවිස්සන්තීති ද්වාදසසු ආයතනෙසු කිලෙසානං විසෙවනස්ස නත්ථිතාය අනභිනන්දිතානි හුත්වා ඉධ ද්වාදසසුයෙව ආයතනෙසු නිරුජ්ඣිස්සන්ති. කිලෙසා හි නිබ්බානං ආගම්ම නිරුද්ධාපි යත්ථ නත්ථි, තත්ථ නිරුද්ධාති වුච්චන්ති. ස්වායමත්ථො – ‘‘එත්ථෙසා තණ්හා නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣතී’’ති සමුදයපඤ්හෙන දීපෙතබ්බො. තස්මා භගවා නිබ්බානං ආගම්ම සීතිභූතානිපි ඉධෙව සීතීභවිස්සන්තීති ආහ. නනු ච ඉධ වෙදයිතානි වුත්තානි, න කිලෙසාති. වෙදයිතානිපි කිලෙසාභාවෙනෙව සීතීභවන්ති. ඉතරථා නෙසං සීතිභාවො නාම නත්ථීති සුවුත්තමෙතං. ๓๖๔. บทว่า `วิสํยุตฺโต นํ เวเทติ` (ผู้ไม่ประกอบแล้ว ย่อมเสวยเวทนานั้น) มีอธิบายว่า หากว่าราคานุสัยของท่านพึงเกิดขึ้นเพราะอาศัยสุขเวทนา, ปฏิฆานุสัยพึงเกิดขึ้นเพราะอาศัยทุกขเวทนา, อวิชชานุสัยพึงเกิดขึ้นเพราะอาศัยเวทนาที่เหลือ (อทุกขมสุขเวทนา), ก็จะชื่อว่า เป็นผู้ประกอบแล้วเสวยเวทนา แต่เพราะอนุสัยเหล่านั้นไม่เกิดขึ้น จึงชื่อว่า เป็นผู้ไม่ประกอบแล้ว สลัดออกแล้ว หลุดพ้นแล้ว ย่อมเสวยเวทนานั้น บทว่า `กายปริยนฺติกํ` (มีกายเป็นที่สุด) คือ มีกายเป็นที่สุดรอบ อธิบายว่า เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกายเพียงใด เกิดขึ้นแล้ว หลังจากนั้นก็ไม่เกิดขึ้นอีก แม้ในบทที่สองก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า `อนภินนฺทิตานิ สีติภวิสฺสนฺติ` (เวทนาทั้งหลายที่ท่านไม่เพลิดเพลินแล้ว จักเป็นของเย็น) คือ เพราะไม่มีการเสพกิเลสในอายตนะ ๑๒ จึงเป็นสิ่งที่ไม่เพลิดเพลินแล้ว จักดับไปในอายตนะ ๑๒ เหล่านี้เอง ด้วยว่า กิเลสทั้งหลาย แม้ดับแล้วเพราะอาศัยพระนิพพาน แต่ไม่มีอยู่ในที่ใด ก็กล่าวกันว่า ดับแล้วในที่นั้น อรรถนั้น พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยสมุทยปัญหาว่า 'ตัณหานั้น เมื่อดับ ย่อมดับในที่นี้' เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'แม้เวทนาที่เย็นแล้วเพราะอาศัยพระนิพพาน ก็จักเย็นในที่นี้เอง' (ถามว่า) ก็ในที่นี้ พระองค์ตรัสถึงเวทนาที่ได้เสวยแล้ว มิใช่หรือ ไม่ได้ตรัสถึงกิเลสมิใช่หรือ (ตอบว่า) แม้เวทนาที่ได้เสวยแล้ว ก็ย่อมเย็นเพราะไม่มีกิเลสนั่นเอง หากเป็นอย่างอื่น ความเป็นของเย็นแห่งเวทนาเหล่านั้นย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น คำนี้จึงเป็นคำที่กล่าวดีแล้ว 365. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – යථා හි එකො පුරිසො තෙලපදීපස්ස ඣායතො තෙලෙ ඛීණෙ තෙලං ආසිඤ්චති, වට්ටියා ඛීණාය වට්ටිං පක්ඛිපති, එවං දීපසිඛාය අනුපච්ඡෙදොව හොති, එවමෙව පුථුජ්ජනො එකස්මිං භවෙ ඨිතො කුසලාකුසලං කරොති, සො තෙන සුගතියඤ්ච අපායෙසු ච නිබ්බත්තතියෙව, එවං වෙදනානං අනුපච්ඡෙදොව [Pg.214] හොති. යථා පනෙකො දීපසිඛාය උක්කණ්ඨිතො – ‘‘ඉමං පුරිසං ආගම්ම දීපසිඛා න උපච්ඡිජ්ජතී’’ති නිලීනො තස්ස පුරිසස්ස සීසං ඡින්දෙය්‍ය, එවං වට්ටියා ච තෙලස්ස ච අනුපහාරා දීපසිඛා අනාහාරා නිබ්බායති, එවමෙව වට්ටෙ උක්කණ්ඨිතො යොගාවචරො අරහත්තමග්ගෙන කුසලාකුසලං සමුච්ඡින්දති, තස්ස සමුච්ඡින්නත්තා ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො කායස්ස භෙදා පුන වෙදයිතානි න උප්පජ්ජන්තීති. ๓๖๕. ข้อนี้มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ คือ บุรุษคนหนึ่ง เมื่อน้ำมันในประทีปที่ลุกโพลงอยู่หมดไป ก็เติมน้ำมัน เมื่อไส้ประทีปหมดไป ก็ใส่ไส้เข้าไปใหม่ ด้วยอาการอย่างนี้ เปลวประทีปจึงไม่ขาดสาย ฉันใด ปุถุชนก็ฉันนั้นเหมือนกัน ตั้งอยู่ในภพหนึ่งแล้ว ย่อมทำกุศลและอกุศลกรรม เพราะกรรมนั้น เขาย่อมบังเกิดในสุคติและในอบายทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างนี้ เวทนาทั้งหลายจึงไม่ขาดสาย. ส่วนบุรุษอีกคนหนึ่ง เบื่อหน่ายต่อเปลวประทีป คิดว่า "เปลวประทีปนี้ไม่ดับไปก็เพราะอาศัยบุรุษคนนี้" จึงซุ่มตัวอยู่แล้วพึงตัดศีรษะของบุรุษนั้นเสีย ด้วยอาการอย่างนี้ เปลวประทีปเมื่อไม่ได้รับการบำรุงด้วยไส้และน้ำมัน ก็ย่อมดับไปเพราะไม่มีเชื้อ ฉันใด โยคาวจรผู้เบื่อหน่ายในวัฏฏะ ย่อมตัดขาดกุศลและอกุศลกรรมด้วยอรหัตตมรรคได้เด็ดขาด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะกรรมนั้นถูกตัดขาดแล้ว เวทนาทั้งหลายอันจะพึงเสวยอีก จึงไม่เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว ภายหลังแต่การแตกทำลายแห่งกาย. තස්මාති යස්මා ආදිම්හි සමාධිවිපස්සනාපඤ්ඤාහි අරහත්තඵලපඤ්ඤා උත්තරිතරා, තස්මා. එවං සමන්නාගතොති ඉමිනා උත්තමෙන අරහත්තඵලපඤ්ඤාධිට්ඨානෙන සමන්නාගතො. සබ්බදුක්ඛක්ඛයෙ ඤාණං නාම අරහත්තමග්ගෙ ඤාණං, ඉමස්මිං පන සුත්තෙ අරහත්තඵලෙ ඤාණං අධිප්පෙතං. තෙනෙවාහ තස්ස සා විමුත්ති සච්චෙ ඨිතා අකුප්පා හොතීති. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ในเบื้องต้น อรหัตตผลปัญญายอดเยี่ยมกว่าสมาธิวิปัสสนาปัญญาทั้งหลาย ฉะนั้น. บทว่า เอวํ สมนฺนาคโต ความว่า ผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยอธิษฐานคืออรหัตตผลปัญญาอันสูงสุดนี้. ญาณในการสิ้นทุกข์ทั้งปวง ชื่อว่า ญาณในอรหัตตมรรค แต่ในพระสูตรนี้ ทรงประสงค์เอาญาณในอรหัตตผล. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า วิมุตติของภิกษุนั้นตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ เป็นธรรมไม่กำเริบ. 366. එත්ථ හි විමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති, සච්චන්ති පරමත්ථසච්චං නිබ්බානං. ඉති අකුප්පාරම්මණකරණෙන අකුප්පාති වුත්තා. මුසාති විතථං. මොසධම්මන්ති නස්සනසභාවං. තං සච්චන්ති තං අවිතථං සභාවො. අමොසධම්මන්ති අනස්සනසභාවං. ๓๖๖. ในบทนั้น คำว่า วิมุตฺติ ได้แก่ อรหัตตผลวิมุตติ. คำว่า สจฺจํ ได้แก่ ปรมัตถสัจจะ คือ พระนิพพาน. เพราะเหตุที่ทำพระนิพพานอันไม่กำเริบให้เป็นอารมณ์ ฉะนั้น จึงเรียกว่า อกุปฺปา (ไม่กำเริบ). คำว่า มุสา ได้แก่ ความผิดพลาด. คำว่า โมสธมฺมํ ได้แก่ สภาพที่ต้องสลายไป. คำว่า ตํ สจฺจํ ได้แก่ สภาพที่ไม่ผิดพลาดนั้น. คำว่า อโมสธมฺมํ ได้แก่ สภาพที่ไม่สลายไป. තස්මාති යස්මා ආදිතො සමථවිපස්සනාවසෙන වචීසච්චතො දුක්ඛසච්චසමුදයසච්චෙහි ච පරමත්ථසච්චං නිබ්බානමෙව උත්තරිතරං, තස්මා. එවං සමන්නාගතොති ඉමිනා උත්තමෙන පරමත්ථසච්චාධිට්ඨානෙන සමන්නාගතො. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ในเบื้องต้น ปรมัตถสัจจะคือพระนิพพานเท่านั้น ยอดเยี่ยมกว่าวจีสัจจะ ทุกขสัจจะ และสมุทัยสัจจะ ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งสมถะและวิปัสสนา ฉะนั้น. บทว่า เอวํ สมนฺนาคโต ความว่า ผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยอธิษฐานคือปรมัตถสัจจะอันสูงสุดนี้. 367. පුබ්බෙති පුථුජ්ජනකාලෙ. උපධී හොන්තීති ඛන්ධූපධි කිලෙසූපධි අභිසඞ්ඛාරූපධි පඤ්චකාමගුණූපධීති ඉමෙ උපධයො හොන්ති. සමත්තා සමාදින්නාති පරිපූරා ගහිතා පරමට්ඨා. තස්මාති යස්මා ආදිතො සමථවිපස්සනාවසෙන කිලෙසපරිච්චාගතො, සොතාපත්තිමග්ගාදීහි ච කිලෙසපරිච්චාගතො අරහත්තමග්ගෙනෙව කිලෙසපරිච්චාගො උත්තරිතරො, තස්මා. එවං සමන්නාගතොති ඉමිනා උත්තමෙන චාගාධිට්ඨානෙන සමන්නාගතො. ๓๖๗. บทว่า ปุพฺเพ ได้แก่ ในกาลที่เป็นปุถุชน. บทว่า อุปธี โหนฺติ ความว่า อุปธิเหล่านี้ คือ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ และปัญจกามคุณูปธิ ย่อมมีอยู่. บทว่า สมตฺตา สมาทินฺนา ความว่า เป็นอุปธิที่บุคคลถือเอาบริบูรณ์แล้ว ยึดมั่นแล้ว. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ในเบื้องต้น การสละกิเลสด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น ยอดเยี่ยมกว่าการสละกิเลสโดยอำนาจแห่งสมถะและวิปัสสนา และยอดเยี่ยมกว่าการสละกิเลสด้วยโสดาปัตติมรรคเป็นต้น ฉะนั้น. บทว่า เอวํ สมนฺนาคโต ความว่า ผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยอธิษฐานคือจาคะอันสูงสุดนี้. 368. ආඝාතොතිආදීසු ආඝාතකරණවසෙන ආඝාතො, බ්‍යාපජ්ජනවසෙන බ්‍යාපාදො, සම්පදුස්සනවසෙන සම්පදොසොති තීහි පදෙහි දොසාකුසලමූලමෙව වුත්තං. තස්මාති යස්මා ආදිතො සමථවිපස්සනාවසෙන [Pg.215] කිලෙසවූපසමතො, සොතාපත්තිමග්ගාදීහි කිලෙසවූපසමතො ච අරහත්තමග්ගෙනෙව කිලෙසවූපසමො උත්තරිතරො, තස්මා. එවං සමන්නාගතොති ඉමිනා උත්තමෙන උපසමාධිට්ඨානෙන සමන්නාගතො. ๓๖๘. ในบทว่า อาฆาโต เป็นต้น ชื่อว่า อาฆาตะ เพราะกระทำการผูกอาฆาต, ชื่อว่า พยาบาท เพราะความปองร้าย, ชื่อว่า สัมปโทสะ เพราะความประทุษร้ายโดยสิ้นเชิง. ด้วยบททั้งสามนี้ ท่านกล่าวถึงโทสะอันเป็นอกุศลมูลเท่านั้น. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ในเบื้องต้น ความสงบระงับกิเลสด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น ยอดเยี่ยมกว่าความสงบระงับกิเลสโดยอำนาจแห่งสมถะและวิปัสสนา และยอดเยี่ยมกว่าความสงบระงับกิเลสด้วยโสดาปัตติมรรคเป็นต้น ฉะนั้น. บทว่า เอวํ สมนฺนาคโต ความว่า ผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยอธิษฐานคือความสงบระงับอันสูงสุดนี้. 369. මඤ්ඤිතමෙතන්ති තණ්හාමඤ්ඤිතං මානමඤ්ඤිතං දිට්ඨිමඤ්ඤිතන්ති තිවිධම්පි වට්ටති. අයමහමස්මීති එත්ථ පන අයමහන්ති එකං තණ්හාමඤ්ඤිතමෙව වට්ටති. රොගොතිආදීසු ආබාධට්ඨෙන රොගො, අන්තොදොසට්ඨෙන ගණ්ඩො, අනුපවිට්ඨට්ඨෙන සල්ලං. මුනි සන්තොති වුච්චතීති ඛීණාසවමුනි සන්තො නිබ්බුතොති වුච්චති. යත්ථ ඨිතන්ති යස්මිං ඨානෙ ඨිතං. සංඛිත්තෙනාති බුද්ධානං කිර සබ්බාපි ධම්මදෙසනා සංඛිත්තාව, විත්ථාරදෙසනා නාම නත්ථි, සමන්තපට්ඨානකථාපි සංඛිත්තායෙව. ඉති භගවා දෙසනං යථානුසන්ධිං පාපෙසි. උග්ඝාටිතඤ්ඤූතිආදීසු පන චතූසු පුග්ගලෙසු පුක්කුසාති කුලපුත්තො විපඤ්චිතඤ්ඤූ, ඉති විපඤ්චිතඤ්ඤුවසෙන භගවා ඉමං ධාතුවිභඞ්ගසුත්තං කථෙසි. ๓๖๙. บทว่า มญฺญิตเมตํ ความว่า ความสำคัญมั่นหมายด้วยตัณหา ความสำคัญมั่นหมายด้วยมานะ และความสำคัญมั่นหมายด้วยทิฏฐิ ทั้งสามอย่างนี้ย่อมควร. แต่ในบทว่า อยมหสฺมิ นี้ ควรจะหมายถึงตัณหามัญญิตะอย่างเดียวเท่านั้น. ในบทว่า โรโค เป็นต้น ชื่อว่า โรค เพราะมีความหมายว่าเบียดเบียน, ชื่อว่า ฝี เพราะมีความหมายว่ามีโทษภายใน, ชื่อว่า ลูกศร เพราะมีความหมายว่าเสียบเข้าไป. บทว่า มุนิ สนฺโตติ วุจฺจติ ความว่า พระมุนีผู้สิ้นอาสวะแล้ว ท่านเรียกว่า ผู้สงบระงับ ดับกิเลสแล้ว. บทว่า ยตฺถ ฐิตํ ความว่า ตั้งอยู่แล้วในฐานะใด. บทว่า สํขิตฺเตน ความว่า ได้ยินว่า พระธรรมเทศนาทั้งหมดของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นไปโดยย่อทั้งสิ้น, เทศนาโดยพิสดารไม่มี, แม้สมันตปัฏฐานกถาก็เป็นไปโดยย่อเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงนำเทศนาไปตามลำดับอนุสนธิ. แต่ในบรรดาบุคคล ๔ จำพวก มีอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น กุลบุตรชื่อปุกกุสาติเป็นวิปัญจิตัญญู, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสธาตุวิภังคสูตรนี้โดยอำนาจแห่งวิปัญจิตัญญูบุคคล. 370. න ඛො මෙ, භන්තෙ, පරිපුණ්ණං පත්තචීවරන්ති කස්මා කුලපුත්තස්ස ඉද්ධිමයපත්තචීවරං න නිබ්බත්තන්ති. පුබ්බෙ අට්ඨන්නං පරික්ඛාරානං අදින්නත්තා. කුලපුත්තො හි දින්නදානො කතාභිනීහාරො, න දින්නත්තාති න වත්තබ්බං. ඉද්ධිමයපත්තචීවරං පන පච්ඡිමභවිකානංයෙව නිබ්බත්තති, අයඤ්ච පුනපටිසන්ධිකො, තස්මා න නිබ්බත්තන්ති. අථ භගවා සයං පරියෙසිත්වා කස්මා න උපසම්පාදෙසීති. ඔකාසාභාවතො. කුලපුත්තස්ස ආයු පරික්ඛීණං, සුද්ධාවාසිකො අනාගාමී මහාබ්‍රහ්මා කුම්භකාරසාලං ආගන්ත්වා නිසින්නො විය අහොසි. තස්මා සයං න පරියෙසි. ๓๗๐. (คำถามว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บาตรและจีวรของข้าพระองค์ยังไม่ครบ" เพราะเหตุไร บาตรและจีวรสำเร็จด้วยฤทธิ์จึงไม่บังเกิดแก่กุลบุตร? (ตอบว่า) เพราะในกาลก่อน ท่านมิได้ถวายบริขารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาบริขาร ๘. (แย้งว่า) ก็กุลบุตรเป็นผู้เคยถวายทานและได้ทำความปรารถนาไว้แล้ว ไม่ควรกล่าวว่าเพราะมิได้ถวาย. (แก้ว่า) แต่บาตรและจีวรสำเร็จด้วยฤทธิ์ย่อมบังเกิดแก่บุคคลผู้เป็นปัจฉิมภวิกะเท่านั้น และท่านผู้นี้ยังต้องมีการปฏิสนธิอีก ฉะนั้น บาตรและจีวรจึงไม่บังเกิด. (ถามว่า) ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงแสวงหาให้ด้วยพระองค์เองแล้วอุปสมบทให้? (ตอบว่า) เพราะไม่มีโอกาส. อายุของกุลบุตรสิ้นแล้ว ท่านได้เป็นอนาคามีมหาพรหมผู้บังเกิดในสุทธาวาสภพ เหมือนมานั่งอยู่ในโรงของช่างหม้อ. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงมิได้ทรงแสวงหาให้ด้วยพระองค์เอง. පත්තචීවරපරියෙසනං පක්කාමීති කාය වෙලාය පක්කාමි? උට්ඨිතෙ අරුණෙ. භගවතො කිර ධම්මදෙසනාපරිනිට්ඨානඤ්ච අරුණුට්ඨානඤ්ච රස්මිවිස්සජ්ජනඤ්ච එකක්ඛණෙ අහොසි. භගවා කිර දෙසනං නිට්ඨපෙත්වාව ඡබ්බණ්ණරස්මියො විස්සජ්ජි, සකලකුම්භකාරනිවෙසනං එකපජ්ජොතං අහොසි, ඡබ්බණ්ණරස්මියො ජාලජාලා පුඤ්ජපුඤ්ජා හුත්වා විධාවන්තියො සබ්බදිසාභාගෙ සුවණ්ණපටපරියොනද්ධෙ විය ච නානාවණ්ණකුසුමරතනවිසරසමුජ්ජලෙ විය ච අකංසු. භගවා ‘‘නගරවාසිනො මං පස්සන්තූ’’ති අධිට්ඨාසි. නගරවාසිනො භගවන්තං දිස්වාව ‘‘සත්ථා කිර ආගතො, කුම්භකාරසාලාය කිර නිසින්නො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ආරොචෙත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. (ถามว่า) ท่านปุกกุสาติหลีกไปเพื่อแสวงหาบาตรและจีวรในเวลาไหน? (ตอบว่า) ท่านหลีกไปเมื่ออรุณขึ้น. ได้ยินว่า การสิ้นสุดพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาค การขึ้นแห่งอรุณ และการเปล่งพระรัศมี ได้เกิดขึ้นในขณะเดียวกัน. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงจบเทศนาแล้วจึงทรงเปล่งพระฉัพพรรณรังสี, ที่อยู่ของช่างหม้อทั้งสิ้นได้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน, พระฉัพพรรณรังสีทั้งหลายลุกโพลงเป็นกลุ่มๆ แล่นไปมา ได้กระทำที่อยู่ของช่างหม้อในทุกทิศทุกทางให้เป็นประดุจหุ้มห่อไว้ด้วยแผ่นทองคำ และประดุจสว่างไสวด้วยความรุ่งเรืองที่แผ่ซ่านไปแห่งดอกไม้และรัตนะนานาชนิด. พระผู้มีพระภาคทรงอธิษฐานว่า "ขอชาวเมืองทั้งหลายจงเห็นเรา". ชาวเมืองทั้งหลายครั้นเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงบอกแก่กันและกันว่า "ได้ยินว่าพระศาสดาเสด็จมาแล้ว, ได้ยินว่าประทับนั่งอยู่ในโรงของช่างหม้อ" แล้วได้กราบทูลแด่พระราชา. රාජා [Pg.216] ආගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, කාය වෙලාය ආගතත්ථා’’ති පුච්ඡි. හිය්‍යො සූරියත්ථඞ්ගමනවෙලාය මහාරාජාති. කෙන කම්මෙන භගවාති? තුම්හාකං සහායො පුක්කුසාති රාජා තුම්හෙහි පහිතං සාසනං සුත්වා නික්ඛමිත්වා පබ්බජිත්වා මං උද්දිස්ස ආගච්ඡන්තො සාවත්ථිං අතික්කම්ම පඤ්චචත්තාලීස යොජනානි ආගන්ත්වා ඉමං කුම්භකාරසාලං පවිසිත්වා නිසීදි, අහං තස්ස සඞ්ගහත්ථං ආගන්ත්වා ධම්මකථං කථෙසිං, කුලපුත්තො තීණි ඵලානි පටිවිජ්ඣි මහාරාජාති. ඉදානි කහං, භන්තෙති? උපසම්පදං යාචිත්වා අපරිපුණ්ණපත්තචීවරතාය පත්තචීවරපරියෙසනත්ථං ගතො මහාරාජාති. රාජා කුලපුත්තස්ස ගතදිසාභාගෙන අගමාසි. භගවාපි ආකාසෙනාගන්ත්වා ජෙතවනගන්ධකුටිම්හියෙව පාතුරහොසි. พระเจ้าพิมพิสารเสด็จมาเฝ้า ถวายบังคมพระศาสดาแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์เสด็จมาเวลาไหน พระเจ้าข้า” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “มหาบพิตร (เรา) มาเมื่อวานนี้ เวลาดวงอาทิตย์อัสดง” (พระราชาทูลถามว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์เสด็จมาด้วยพระประสงค์อันใด พระเจ้าข้า” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “พระสหายของพระองค์ คือพระเจ้าปุกกุสาติ ได้สดับข่าวสารที่พระองค์ส่งไป จึงออกบวช มุ่งมาหาเรา เดินทางล่วงเมืองสาวัตถีมาสี่สิบห้าโยชน์ เข้ามายังศาลาของช่างหม้อนี้แล้วนั่งอยู่ เรามาเพื่อสงเคราะห์เขา ได้แสดงธรรมกถา กุลบุตรได้บรรลุผล ๓ อย่างแล้ว มหาบพิตร” (พระราชาทูลถามว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ท่านอยู่ที่ไหน พระเจ้าข้า” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ท่านขออุปสมบทแล้ว แต่เพราะบาตรและจีวรยังไม่ครบ จึงไปเพื่อแสวงหาบาตรและจีวร มหาบพิตร” พระเจ้าพิมพิสารได้เสด็จไปตามทิศทางที่กุลบุตรนั้นไป ส่วนพระผู้มีพระภาคก็เสด็จมาทางอากาศ ปรากฏพระองค์ที่พระคันธกุฎีในพระเชตวันนั่นเทียว කුලපුත්තොපි පත්තචීවරං පරියෙසමානො නෙව බිම්බිසාරරඤ්ඤො න තක්කසීලකානං ජඞ්ඝවාණිජානං සන්තිකං අගමාසි. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘න ඛො මෙ කුක්කුටස්ස විය තත්ථ තත්ථ මනාපාමනාපමෙව විචිනිත්වා පත්තචීවරං පරියෙසිතුං යුත්තං, මහන්තං නගරං වජ්ජිත්වා උදකතිත්ථසුසානසඞ්කාරට්ඨානඅන්තරවීථීසු පරියෙසිස්සාමී’’ති අන්තරවීථියං සඞ්කාරකූටෙසු තාව පිලොතිකං පරියෙසිතුං ආරද්ධො. แม้กุลบุตรนั้นเมื่อแสวงหาบาตรและจีวรอยู่ ก็มิได้ไปสู่สำนักของพระเจ้าพิมพิสาร หรือสำนักของพ่อค้าเดินเท้าชาวเมืองตักกสิลาเลย ได้ยินว่า ความคิดอย่างนี้ได้เกิดขึ้นแก่ท่านว่า “เราไม่ควรจะเที่ยวเลือกหาบาตรและจีวรที่พอใจและไม่พอใจในที่นั้นๆ เหมือนไก่เขี่ยหาอาหารเลย เราจะเว้นเมืองใหญ่เสีย แล้วจักแสวงหาในท่าน้ำ ป่าช้า ที่ทิ้งขยะ และตรอกซอกซอย” (ครั้นคิดดังนี้แล้ว) ท่านจึงเริ่มแสวงหาผ้าเก่าก่อนในกองขยะที่ตรอกซอกซอย ජීවිතා වොරොපෙසීති එතස්මිං සඞ්කාරකූටෙ පිලොතිකං ඔලොකෙන්තං විබ්භන්තා තරුණවච්ඡා ගාවී උපධාවිත්වා සිඞ්ගෙන විජ්ඣිත්වා ඝාතෙසි. ඡාතකජ්ඣත්තො කුලපුත්තො ආකාසෙයෙව ආයුක්ඛයං පත්වා පතිතො. සඞ්කාරට්ඨානෙ අධොමුඛට්ඨපිතා සුවණ්ණපටිමා විය අහොසි, කාලඞ්කතො ච පන අවිහාබ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති, නිබ්බත්තමත්තොව අරහත්තං පාපුණි. අවිහාබ්‍රහ්මලොකෙ කිර නිබ්බත්තමත්තාව සත්ත ජනා අරහත්තං පාපුණිංසු. වුත්තඤ්හෙතං – (คำว่า) ปลงจากชีวิต คือ แม่โคมีลูกอ่อนตัวหนึ่งซึ่งตื่นตกใจ วิ่งเข้าไปขวิดท่านผู้กำลังมองหาผ้าเก่าอยู่ในกองขยะกองหนึ่งนั้นด้วยเขา แล้วปลงชีวิตเสีย กุลบุตรผู้มีสันดานอันความหิวแผดเผา ถึงความสิ้นอายุในอากาศนั่นเทียวแล้วตกลงมา (ร่างของท่าน) ที่กองขยะ เป็นประดุจรูปทองคำที่ถูกวางคว่ำหน้าไว้ อนึ่ง เมื่อทำกาละแล้ว ก็บังเกิดในอวิหาพรหมโลก พอเกิดเท่านั้นก็ได้บรรลุพระอรหัต ได้ยินว่า ชน ๗ คน พอเกิดในอวิหาพรหมโลกเท่านั้น ก็ได้บรรลุพระอรหัต ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘‘අවිහං උපපන්නාසෙ, විමුත්තා සත්ත භික්ඛවො; රාගදොසපරික්ඛීණා, තිණ්ණා ලොකෙ විසත්තිකං. “ภิกษุ ๗ รูป ผู้หลุดพ้นแล้ว มีราคะและโทสะสิ้นไปแล้ว ข้ามตัณหาในโลกได้แล้ว เข้าถึงภพคืออวิหาพรหมโลก” කෙ ච තෙ අතරුං පඞ්කං, මච්චුධෙය්‍යං සුදුත්තරං; කෙ හිත්වා මානුසං දෙහං, දිබ්බයොගං උපච්චගුං. “ก็ท่านเหล่านั้นคือใคร ผู้ข้ามเปลือกตมคือวัฏฏะ อันเป็นแดนแห่งมฤตยูที่ข้ามได้ยากยิ่ง ใครละกายมนุษย์แล้ว เข้าถึงกายทิพย์” උපකො [Pg.217] පලගණ්ඩො ච, පුක්කුසාති ච තෙ තයො; භද්දියො ඛණ්ඩදෙවො ච, බාහුරග්ගි ච සිඞ්ගියො; තෙ හිත්වා මානුසං දෙහං, දිබ්බයොගං උපච්චගු’’න්ති. (සං. නි. 1.50, 105); “ท่าน ๓ รูป คือ อุปกะ ปลคัณฑะ และปุกกุสาติ, ภัททิยะ ขัณฑเทวะ พาหุรัคคิ และสิงคิยะ, ท่านเหล่านั้นละกายมนุษย์แล้ว เข้าถึงกายทิพย์” බිම්බිසාරොපි ‘‘මය්හං සහායො මයා පෙසිතසාසනමත්තං වාචෙත්වා හත්ථගතං රජ්ජං පහාය එත්තකං අද්ධානං ආගතො, දුක්කරං කතං කුලපුත්තෙන, පබ්බජිතසක්කාරෙන තං සක්කරිස්සාමී’’ති ‘‘පරියෙසථ මෙ සහායක’’න්ති තත්ථ තත්ථ පෙසෙසි. පෙසිතා තං අද්දසංසු සඞ්කාරට්ඨානෙ පතිතං, දිස්වා ආගම්ම රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා ගන්ත්වා කුලපුත්තං දිස්වා – ‘‘න වත, භො, ලභිම්හා සහායකස්ස සක්කාරං කාතුං, අනාථො මෙ ජාතො සහායකො’’ති. පරිදෙවිත්වා කුලපුත්තං මඤ්චකෙන ගණ්හාපෙත්වා යුත්තොකාසෙ ඨපෙත්වා අනුපසම්පන්නස්ස සක්කාරං කාතුං ජානනාභාවෙන න්හාපකකප්පකාදයො පක්කොසාපෙත්වා කුලපුත්තං සීසං න්හාපෙත්වා සුද්ධවත්ථානි නිවාසාපෙත්වා රාජවෙසෙන අලඞ්කාරාපෙත්වා සොවණ්ණසිවිකං ආරොපෙත්වා සබ්බතාළාවචරගන්ධමාලාදීහි පූජං කරොන්තො නගරා නීහරිත්වා බහූහි ගන්ධකට්ඨෙහි මහාචිතකං කාරෙත්වා කුලපුත්තස්ස සරීරකිච්චං කත්වා ධාතුයො ආදාය චෙතියං පතිට්ඨපෙසි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. แม้พระเจ้าพิมพิสารก็ทรงดำริว่า “สหายของเราอ่านเพียงข่าวสารที่เราส่งไป ก็สละราชสมบัติที่อยู่ในมือ เดินทางมาไกลถึงเพียงนี้ กุลบุตรทำสิ่งที่ทำได้ยาก เราจักสักการะเขาด้วยสักการะของบรรพชิต” ดังนี้แล้ว จึงรับสั่งให้คนไปในที่นั้นๆ ว่า “พวกท่านจงไปตามหาสหายของเรา” คนที่ถูกส่งไปได้เห็นท่านนอนอยู่ที่กองขยะ ครั้นเห็นแล้วจึงกลับมากราบทูลแด่พระราชา พระราชาเสด็จไปทอดพระเนตรเห็นกุลบุตรแล้ว (ทรงกันแสงว่า) “โอหนอ เราไม่ได้ทำสักการะแก่สหายเลย สหายของเรากลายเป็นคนไม่มีที่พึ่งเสียแล้ว” ทรงคร่ำครวญแล้ว รับสั่งให้เชิญร่างของกุลบุตรขึ้นสู่พระแท่นบรรทม นำไปประดิษฐานไว้ในที่อันสมควร แต่เพราะไม่ทรงทราบวิธีทำสักการะแก่ผู้ที่ยังมิได้อุปสมบท จึงรับสั่งให้เรียกพนักงานสรงสนานและช่างกัลบกเป็นต้นมา ให้สระสรงพระเศียรของกุลบุตร นุ่งห่มผ้าสะอาด ประดับด้วยเครื่องทรงของพระราชา เชิญขึ้นสู่พระวอทองคำ ทรงกระทำการบูชาด้วยเครื่องดนตรี เครื่องหอม และระเบียบดอกไม้ทุกชนิดเป็นต้น เชิญออกจากพระนคร รับสั่งให้สร้างจิตกาธานใหญ่ด้วยไม้หอมจำนวนมาก จัดการพระศพของกุลบุตรแล้ว อัญเชิญพระธาตุไปบรรจุสร้างเป็นพระเจดีย์ เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้นแล පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය แห่งอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี ධාතුවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาธาตุวิภังคสูตร จบ 11. සච්චවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถาสัจจวิภังคสูตร 371. එවං මෙ සුතන්ති සච්චවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ ආචික්ඛනාති ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චං නාම…පෙ… අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං නාමාති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අපිචෙත්ථ පඤ්ඤාපනා නාම දුක්ඛසච්චාදීනං ඨපනා. ආසනං ඨපෙන්තො හි ආසනං පඤ්ඤපෙතීති වුච්චති. පට්ඨපනාති පඤ්ඤාපනා. විවරණාති විවටකරණා. විභජනාති විභාගකිරියා. උත්තානීකම්මන්ති පාකටභාවකරණං. ๓๗๑. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า สัจจวิภังคสูตร. ในสัจจวิภังคสูตรนั้น (คำว่า) อาขิกขณา คือ การกล่าวตั้งแต่ต้นว่า นี้ชื่อว่าทุกขอริยสัจ... นี้ชื่อว่าทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. อีกอย่างหนึ่ง ในบทเหล่านี้ คำว่า ปัญญปนา ได้แก่ การตั้งไว้ซึ่งทุกขสัจเป็นต้น. จริงอยู่ ผู้ที่จัดตั้งอาสนะ โลกเรียกว่า อาสนํ ปญฺญาเปติ (ย่อมบัญญัติอาสนะ). (คำว่า) ปัฏฐปนา คือ ปัญญปนา (การประกาศ). (คำว่า) วิวรณา คือ การทำให้เปิดเผย. (คำว่า) วิภชนา คือ การจำแนก. (คำว่า) อุตตานีกัมมัง คือ การทำให้ปรากฏชัด. අනුග්ගාහකාති [Pg.218] ආමිසසඞ්ගහෙන ධම්මසඞ්ගහෙනාති ද්වීහිපි සඞ්ගහෙහි අනුග්ගාහකා. ජනෙතාති ජනිකා මාතා. ආපාදෙතාති පොසෙතා. පොසිකමාතා විය මොග්ගල්ලානොති දීපෙති. ජනිකමාතා හි නව වා දස වා මාසෙ ලොණම්බිලාදීනි පරිහරමානා කුච්ඡියා දාරකං ධාරෙත්වා කුච්ඡිතො නික්ඛන්තං පොසිකමාතරං ධාතිං පටිච්ඡාපෙති. සා ඛීරනවනීතාදීහි දාරකං පොසෙත්වා වඩ්ඪෙති, සො වුද්ධිමාගම්ම යථාසුඛං විචරති. එවමෙව සාරිපුත්තො අත්තනො වා පරෙසං වා සන්තිකෙ පබ්බජිතෙ ද්වීහි සඞ්ගහෙහි සඞ්ගණ්හන්තො ගිලානෙ පටිජග්ගන්තො කම්මට්ඨානෙ යොජෙත්වා සොතාපන්නභාවං ඤත්වා අපායභයෙහි වුට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය – ‘‘ඉදානි පච්චත්තපුරිසකාරෙන උපරිමග්ගෙ නිබ්බත්තෙස්සන්තී’’ති තෙසු අනපෙක්ඛො හුත්වා අඤ්ඤෙ නවෙ නවෙ ඔවදති. මහාමොග්ගල්ලානොපි අත්තනො වා පරෙසං වා සන්තිකෙ පබ්බජිතෙ තථෙව සඞ්ගණ්හිත්වා කම්මට්ඨානෙ යොජෙත්වා හෙට්ඨා තීණි ඵලානි පත්තෙසුපි අනපෙක්ඛතං න ආපජ්ජති. කස්මා? එවං කිරස්ස හොති – වුත්තං භගවතා – ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකොපි ගූථො දුග්ගන්ධො හොති…පෙ… අප්පමත්තකම්පි මුත්තං… ඛෙළො… පුබ්බො… ලොහිතං දුග්ගන්ධං හොති, එවමෙව ඛො අහං, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකම්පි භවං න වණ්ණෙමි අන්තමසො අච්ඡරාසඞ්ඝතමත්තම්පී’’ති (අ. නි. 1.320-321). තස්මා යාව අරහත්තං න පාපුණන්ති, තාව තෙසු අනපෙක්ඛතං අනාපජ්ජිත්වා අරහත්තං පත්තෙසුයෙව ආපජ්ජතීති. තෙනාහ භගවා – ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ජනෙතා එවං සාරිපුත්තො. සෙය්‍යථාපි ජාතස්ස ආපාදෙතා, එවං මොග්ගල්ලානො. සාරිපුත්තො, භික්ඛවෙ, සොතාපත්තිඵලෙ විනෙති, මොග්ගල්ලානො උත්තමත්ථෙ’’ති. පහොතීති සක්කොති. บทว่า อนุคฺคาหกา ความว่า เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสังคหะทั้งสอง คือ ด้วยอามิสสังคหะและธรรมสังคหะ. บทว่า ชเนตา คือ มารดาผู้ให้กำเนิด. บทว่า อาปาเทตา คือ ผู้เลี้ยงดู. ท่านแสดงว่า พระโมคคัลลานะเปรียบเหมือนแม่นมผู้เลี้ยงดู. จริงอยู่ มารดาผู้ให้กำเนิด เมื่อเว้นของเค็มของเปรี้ยวเป็นต้นตลอด ๙ เดือนหรือ ๑๐ เดือน ทรงทารกไว้ในครรภ์แล้ว เมื่อทารกคลอดจากครรภ์แล้ว ย่อมมอบให้แก่นางนมผู้เป็นแม่เลี้ยง. นางนมนั้นเลี้ยงดูทารกด้วยน้ำนมเนยใสเป็นต้นแล้วทำให้เจริญเติบโต, ทารกนั้นเจริญวัยแล้วย่อมเที่ยวไปตามสบาย. ฉันนั้นเหมือนกัน พระสารีบุตรสงเคราะห์บรรพชิตในสำนักของตนหรือของผู้อื่นด้วยสังคหะ ๒ อย่าง ดูแลภิกษุไข้ ให้ประกอบในกรรมฐานแล้ว เมื่อทราบความเป็นพระโสดาบัน จำเดิมแต่กาลที่ออกจากภัยในอบาย (คิดว่า) "บัดนี้ ท่านเหล่านี้จักทำมรรคเบื้องสูงให้บังเกิดด้วยความเพียรเฉพาะตน" ดังนี้แล้ว จึงเป็นผู้ไม่ห่วงใยในท่านเหล่านั้น ย่อมโอวาทภิกษุใหม่ๆ รูปอื่น. แม้พระมหาโมคคัลลานะก็สงเคราะห์บรรพชิตในสำนักของตนหรือของผู้อื่นอย่างนั้นเหมือนกัน ให้ประกอบในกรรมฐานแล้ว แม้ในภิกษุผู้บรรลุผล ๓ เบื้องต่ำ ก็ไม่ถึงความเป็นผู้ไม่ห่วงใย. เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนอุจจาระแม้มีประมาณน้อยก็มีกลิ่นเหม็น...ฯลฯ...มูตร...เสมหะ...หนอง...เลือดแม้มีประมาณน้อยก็มีกลิ่นเหม็น ฉันใด, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราตถาคตก็ไม่สรรเสริญภพแม้มีประมาณน้อย โดยที่สุดแม้เพียงชั่วลัดนิ้วมือเดียว ฉันนั้นเหมือนกันแล" (องฺ. เอก. ๑/๓๒๐-๓๒๑). เพราะฉะนั้น ตราบใดที่ท่านเหล่านั้นยังไม่บรรลุพระอรหัต ท่านก็ยังไม่ถึงความเป็นผู้ไม่ห่วงใยในท่านเหล่านั้น แต่จะถึงความเป็นผู้ไม่ห่วงใยในท่านผู้บรรลุพระอรหัตแล้วเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสารีบุตรเปรียบเหมือนมารดาผู้ให้กำเนิด, พระโมคคัลลานะเปรียบเหมือนผู้เลี้ยงดูบุตรที่เกิดแล้ว. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสารีบุตรย่อมแนะนำในโสดาปัตติผล, พระโมคคัลลานะย่อมแนะนำในประโยชน์อย่างยิ่ง". บทว่า ปโหติ คือ ย่อมอาจ. දුක්ඛෙ ඤාණන්ති සවනසම්මසනපටිවෙධඤාණං, තථා දුක්ඛසමුදයෙ. දුක්ඛනිරොධෙ සවනපටිවෙධඤාණන්ති වට්ටති, තථා දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය. නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදීසු කාමපච්චනීකට්ඨෙන, කාමතො නිස්සටභාවෙන වා, කාමං සම්මසන්තස්ස උප්පන්නොති වා, කාමපදඝාතං කාමවූපසමං කරොන්තො උප්පන්නොති වා, කාමවිවිත්තන්තෙ උප්පන්නොති වා නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. සබ්බෙපි චෙතෙ පුබ්බභාගෙ නානාචිත්තෙසු, මග්ගක්ඛණෙ එකචිත්තෙ ලබ්භන්ති. තත්‍ර හි මිච්ඡාසඞ්කප්පචෙතනාය සමුග්ඝාතකො එකොව සඞ්කප්පො ලබ්භති, න නානා ලබ්භති[Pg.219]. සම්මාවාචාදයොපි පුබ්බභාගෙ නානාචිත්තෙසු, වුත්තනයෙනෙව මග්ගක්ඛණෙ එකචිත්තෙ ලබ්භන්ති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරෙන පන සච්චකථා විසුද්ධිමග්ගෙ ච සම්මාදිට්ඨිසුත්තෙ (ම. නි. 1.89 ආදයො) ච වුත්තායෙවාති. บทว่า ญาณในทุกข์ ได้แก่ สวนญาณ สัมมสนญาณ และปฏิเวธญาณ, ในทุกขสมุทัยก็เช่นกัน. ในทุกขนิโรธ ควรเป็นสวนญาณและปฏิเวธญาณ, ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาก็เช่นกัน. ในเนกขัมมสังกัปปะเป็นต้น ชื่อว่าเนกขัมมสังกัปปะ เพราะอรรถว่าเป็นปฏิปักษ์ต่อกาม, หรือเพราะมีความเป็นสภาวะที่ออกจากกาม, หรือเพราะเกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณากาม, หรือเพราะเกิดขึ้นเมื่อกระทำการฆ่ากาม การสงบระงับกาม, หรือเพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสงัดจากกาม. ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. สังกัปปะแม้ทั้งหมดเหล่านี้ ย่อมได้ในจิตต่างๆ กันในปุพพภาค, แต่ในมรรคขณะ ย่อมได้ในจิตดวงเดียว. จริงอยู่ ในมรรคขณะนั้น เพราะเป็นการถอนมิจฉาสังกัปปเจตนา จึงย่อมได้สังกัปปะอย่างเดียวเท่านั้น, ไม่ได้หลายอย่าง. แม้สัมมาวาจาเป็นต้น ก็ย่อมได้ในจิตต่างๆ กันในปุพพภาค, แต่โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ในมรรคขณะ ย่อมได้ในจิตดวงเดียว. นี้เป็นเนื้อความย่อในอรรถกถานี้, ส่วนโดยพิสดาร สัจจกถา ท่านกล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรคและในสัมมาทิฏฐิสูตร (ม. นิ. ๑/๘๙ เป็นต้น) นั่นเทียว. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย සච්චවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสัจจวิภังคสูตร จบ. 12. දක්ඛිණාවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ๑๒. อรรถกถาทักขิณาวิภังคสูตร 376. එවං මෙ සුතන්ති දක්ඛිණාවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ මහාපජාපති ගොතමීති ගොතමීති ගොත්තං. නාමකරණදිවසෙ පනස්සා ලද්ධසක්කාරා බ්‍රාහ්මණා ලක්ඛණසම්පත්තිං දිස්වා – ‘‘සචෙ අයං ධීතරං ලභිස්සති, චක්කවත්තිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසී භවිස්සති. සචෙ පුත්තං ලභිස්සති, චක්කවත්තිරාජා භවිස්සතීති උභයථාපි මහතීයෙවස්සා පජා භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිංසු. අථස්සා මහාපජාපතීති නාමං අකංසු. ඉධ පන ගොත්තෙන සද්ධිං සංසන්දිත්වා මහාපජාපතිගොතමීති වුත්තං. නවන්ති අහතං. සාමං වායිතන්ති න සහත්ථෙනෙව වායිතං, එකදිවසං පන ධාතිගණපරිවුතා සිප්පිකානං වායනට්ඨානං ආගන්ත්වා වෙමකොටිං ගහෙත්වා වායනාකාරං අකාසි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. ๓๗๖. สูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ ทักขิณาวิภังคสูตร. ในสูตรนั้น บทว่า มหาปชาปติโคตมี, คำว่า โคตมี เป็นโคตร. ส่วนในวันขนานพระนามของพระนาง พราหมณ์ทั้งหลายผู้ได้รับสักการะ เห็นความถึงพร้อมแห่งลักษณะแล้ว ได้พยากรณ์ไว้ว่า "ถ้าพระนางนี้จักได้พระธิดา จักเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าจักรพรรดิ, ถ้าจักได้พระโอรส จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ, โดยทั้งสองสถาน ประชา (ผู้สืบเชื้อสาย) ของพระนางนี้จักเป็นผู้ยิ่งใหญ่ทีเดียว". ลำดับนั้น พวกเขาได้ขนานพระนามของพระนางว่า มหาปชาบดี. แต่ในสูตรนี้ ท่านประพันธ์เชื่อมกับโคตร จึงตรัสว่า มหาปชาปติโคตมี. บทว่า นวํ คือ ผ้าใหม่ที่ยังไม่ได้ซัก. บทว่า สามํ วายิตํ ไม่ใช่ทอด้วยพระหัตถ์ของพระนางเอง, แต่ว่าวันหนึ่ง พระนางแวดล้อมด้วยหมู่พระพี่เลี้ยง เสด็จไปยังที่ทอผ้าของพวกช่างทอ ทรงจับปลายกระสวยทำอาการทอ. ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงการกระทำนั้น. කදා පන ගොතමියා භගවතො දුස්සයුගං දාතුං චිත්තං උප්පන්නන්ති. අභිසම්බොධිං පත්වා පඨමගමනෙන කපිලපුරං ආගතකාලෙ. තදා හි පිණ්ඩාය පවිට්ඨං සත්ථාරං ගහෙත්වා සුද්ධොදනමහාරාජා සකං නිවෙසනං පවෙසෙසි, අථ භගවතො රූපසොභග්ගං දිස්වා මහාපජාපතිගොතමී චින්තෙසි – ‘‘සොභති වත මෙ පුත්තස්ස අත්තභාවො’’ති. අථස්සා බලවසොමනස්සං උප්පජ්ජි. තතො චින්තෙසි – ‘‘මම පුත්තස්ස එකූනතිංස වස්සානි අගාරමජ්ඣෙ වසන්තස්ස අන්තමසො මොචඵලමත්තම්පි මයා දින්නකමෙව අහොසි, ඉදානිපිස්ස චීවරසාටකං දස්සාමී’’ති. ‘‘ඉමස්මිං ඛො පන රාජගෙහෙ බහූනි මහග්ඝානි වත්ථානි අත්ථි, තානි මං න තොසෙන්ති, සහත්ථා කතමෙව මං තොසෙති, සහත්ථා කත්වා දස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පාදෙසි. ก็จิตของพระนางโคตมีที่จะถวายผ้าคู่แด่พระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นเมื่อไร? (เกิดขึ้น) ในคราวที่เสด็จมายังกรุงกบิลพัสดุ์ด้วยการเสด็จมาครั้งแรก หลังจากตรัสรู้พระสัมโพธิญาณ. จริงอยู่ ในครั้งนั้น ท้าวสุทโธทนมหาราชทรงรับเสด็จพระศาสดาผู้เสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาต แล้วเชิญให้เสด็จเข้าไปยังพระราชนิเวศน์ของพระองค์, ลำดับนั้น พระนางมหาปชาบดีโคตมีทอดพระเนตรเห็นพระรูปโสภาคย์ของพระผู้มีพระภาค จึงทรงดำริว่า "อัตภาพของลูกเรางามหนอ". ลำดับนั้น โสมนัสอันมีกำลังได้เกิดขึ้นแก่พระนาง. จากนั้น ทรงดำริว่า "เมื่อลูกของเราอยู่ครองเรือนตลอด ๒๙ ปี แม้เพียงผลกล้วย เราก็ไม่เคยได้ถวายเลย, บัดนี้ เราจักถวายผ้าสาฎกสำหรับทำจีวรแก่ท่าน". (แล้วทรงดำริอีกว่า) "ก็ในพระราชวังนี้มีผ้ามีราคามากอยู่เป็นอันมาก, ผ้าเหล่านั้นไม่ทำให้เรายินดี, ของที่ทำด้วยมือของตนเองเท่านั้นที่ทำให้เรายินดี, เราจักทำด้วยมือของตนเองแล้วถวาย" ดังนี้ แล้วทรงยังจิตให้เกิดขึ้น. අථන්තරාපණා [Pg.220] කප්පාසං ආහරාපෙත්වා සහත්ථෙනෙව පිසිත්වා පොථෙත්වා සුඛුමසුත්තං කන්තිත්වා අන්තොවත්ථුස්මිංයෙව සාලං කාරාපෙත්වා සිප්පිකෙ පක්කොසාපෙත්වා සිප්පිකානං අත්තනො පරිභොගඛාදනීයභොජනීයමෙව දත්වා වායාපෙසි, කාලානුකාලඤ්ච ධාතිගණපරිවුතා ගන්ත්වා වෙමකොටිං අග්ගහෙසි. නිට්ඨිතකාලෙ සිප්පිකානං මහාසක්කාරං කත්වා දුස්සයුගං ගන්ධසමුග්ගෙ පක්ඛිපිත්වා වාසං ගාහාපෙත්වා – ‘‘මය්හං පුත්තස්ස චීවරසාටකං ගහෙත්වා ගමිස්සාමී’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා මග්ගං පටියාදාපෙසි, වීථියො සම්මජ්ජිත්වා පුණ්ණඝටෙ ඨපෙත්වා ධජපටාකා උස්සාපෙත්වා රාජඝරද්වාරතො පට්ඨාය යාව නිග්‍රොධාරාමා මග්ගං පටියාදාපෙත්වා පුප්ඵාභිකිණ්ණං අකංසු. මහාපජාපතිපි සබ්බාලඞ්කාරං අලඞ්කරිත්වා ධාතිගණපරිවුතා සමුග්ගං සීසෙ ඨපෙත්වා භගවතො සන්තිකං ගන්ත්වා ඉදං මෙ, භන්තෙ, නවං දුස්සයුගන්තිආදිමාහ. ครั้งนั้น พระนางมหาปชาบดีโคตมีรับสั่งให้นำปุยฝ้ายมาจากตลาดในเมือง ทรงดีดและปั่นด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง แล้วทรงกรอด้ายอย่างละเอียด รับสั่งให้สร้างโรงทอผ้าภายในพระราชวังนั่นเอง รับสั่งให้เรียกช่างทอผ้ามา พระราชทานแต่ของเคี้ยวของฉันอันเป็นเครื่องบริโภคของพระองค์แก่ช่างทอผ้าทั้งหลายแล้วรับสั่งให้ทอ และในกาลอันควร มีหมู่พระพี่เลี้ยงแวดล้อม เสด็จไปทรงจับปลายกระสวย เมื่อทอเสร็จแล้ว ทรงทำสักการะใหญ่แก่ช่างทอผ้าทั้งหลาย ทรงใส่คู่ผ้าสาฎกลงในผอบที่อบด้วยของหอม รับสั่งให้ถือไปยังที่ประทับ แล้วกราบทูลแด่พระราชาว่า "หม่อมฉันจักถือผ้าสาฎกอันเป็นจีวรเพื่อบุตรของหม่อมฉันไป" พระราชาทรงรับสั่งให้ตกแต่งหนทาง พวกราชบุรุษกวาดถนนทั้งหลาย ตั้งหม้อน้ำเต็ม ยกธงชัยและธงแผ่นผ้าขึ้น ตกแต่งหนทางตั้งแต่ประตูพระราชวังจนถึงนิโครธาราม ได้โปรยปรายด้วยดอกไม้ แม้พระนางมหาปชาบดีโคตมี ก็ทรงประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง มีหมู่พระพี่เลี้ยงแวดล้อม ทรงทูนผอบไว้บนพระเศียร เสด็จไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กราบทูลคำมีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คู่ผ้าสาฎกใหม่ผืนนี้ของหม่อมฉัน" දුතියම්පි ඛොති ‘‘සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහී’’ති වුත්තෙ – ‘‘පහොමහං, භන්තෙ, දුස්සකොට්ඨාගාරතො භික්ඛුසතස්සාපි භික්ඛුසහස්සස්සාපි භික්ඛුසතසහස්සස්සාපි චීවරදුස්සානි දාතුං, ඉදං පන මෙ භගවන්තං උද්දිස්ස සාමං කන්තං සාමං වායිතං, තං මෙ, භන්තෙ, භගවා පටිග්ගණ්හාතූ’’ති නිමන්තයමානා ආහ. එවං යාවතතියං යාචි, භගවාපි පටික්ඛිපියෙව. แม้ครั้งที่สอง เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "โคตมี เธอจงถวายในสงฆ์เถิด" พระนางก็ทูลอาราธนาว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันสามารถเพื่อจะถวายผ้าจีวรแก่ภิกษุร้อยรูปบ้าง พันรูปบ้าง แสนรูปบ้าง จากคลังผ้าได้ แต่ว่าผ้านี้ หม่อมฉันเจาะจงพระผู้มีพระภาค กรอด้ายเอง ทอเอง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับจีวรนั้นของหม่อมฉันเถิด" พระนางได้ทูลวิงวอนอย่างนี้จนถึงครั้งที่สาม แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงปฏิเสธนั่นเทียว කස්මා පන භගවා අත්තනො දිය්‍යමානං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දාපෙතීති? මාතරි අනුකම්පාය. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘ඉමිස්සා මං ආරබ්භ පුබ්බචෙතනා මුඤ්චචෙතනා පරචෙතනාති තිස්සො චෙතනා උප්පන්නා, භික්ඛුසඞ්ඝම්පිස්සා ආරබ්භ උප්පජ්ජන්තු, එවමස්සා ඡ චෙතනා එකතො හුත්වා දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය පවත්තිස්සන්තී’’ති. විතණ්ඩවාදී පනාහ – ‘‘සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵලන්ති තස්මා එවං වුත්ත’’න්ති. සො වත්තබ්බො – ‘‘කිං ත්වං සත්ථු දින්නතො සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵලතරං වදසී’’ති ආම වදාමීති. සුත්තං ආහරාති. සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි, සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි සඞ්ඝො චාති. කිං පනස්ස සුත්තස්ස අයමෙව අත්ථොති? ආම අයමෙවාති. යදි එවං ‘‘තෙන හානන්ද, විඝාසාදානං පූවං දෙහී’’ති ච (පාචි. 269) ‘‘තෙන හි ත්ව, කච්චාන, විඝාසාදානං ගුළං දෙහී’’ති (මහාව. 284) ච වචනතො විඝාසාදානං දින්නං මහප්ඵලතරඤ්ච භවෙය්‍ය. එවම්පි හි ‘‘සත්ථා අත්තනො දිය්‍යමානං [Pg.221] දාපෙතී’’ති. රාජරාජමහාමත්තාදයොපි අත්තනො ආගතං පණ්ණාකාරං හත්ථිගොපකාදීනං දාපෙන්ති, තෙ රාජාදීහි මහන්තතරා භවෙය්‍යුං. තස්මා මා එවං ගණ්හ – ก็ เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงโปรดให้ถวายผ้าที่เขากำลังถวายแก่พระองค์ แก่ภิกษุสงฆ์เล่า? เพราะทรงอนุเคราะห์ในพระมาตุจฉา ได้ยินว่า พระองค์ได้ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า "เจตนา ๓ คือ ปุพพเจตนา มุญจนเจตนา อปรเจตนา ปรารภเรา เกิดขึ้นแล้วแก่พระนางนี้ ขอเจตนาทั้งหลายจงเกิดขึ้นแก่พระนางนั้น ปรารภแม้ภิกษุสงฆ์เถิด เมื่อเป็นอย่างนี้ เจตนา ๖ ของพระนางนั้นรวมเป็นอันเดียวกันแล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข ตลอดกาลนาน" ส่วนวิตัณฑวาทีกล่าวว่า "เพราะทานที่ถวายในสงฆ์มีผลมาก เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสอย่างนั้น" ผู้นั้นพึงถูกกล่าวว่า "ท่านกล่าวว่า ทานที่ถวายในสงฆ์มีผลมากกว่าทานที่ถวายแด่พระศาสดาหรือ" (เขาตอบว่า) "ใช่ ข้าพเจ้ากล่าวอย่างนั้น" (พึงกล่าวว่า) "ท่านจงนำสูตรมา" (เขานำสูตรมาว่า) "โคตมี เธอจงถวายในสงฆ์เถิด เมื่อเธอถวายในสงฆ์แล้ว เราตถาคตและสงฆ์ก็จักเป็นอันเธอได้บูชาแล้ว" (พึงถามว่า) "ก็ เนื้อความของสูตรนี้มีเพียงเท่านี้หรือ" (เขาตอบว่า) "ใช่ มีเพียงเท่านี้" ถ้าอย่างนั้น เพราะพระดำรัสว่า "ดูก่อนอานนท์ ถ้าอย่างนั้น เธอจงให้ขนมแก่คนกินเดนเถิด" และ "ดูก่อนกัจจานะ ถ้าอย่างนั้น ท่านจงให้น้ำอ้อยแก่คนกินเดนเถิด" ทานที่ให้แก่คนกินเดน ก็พึงมีผลมากกว่า เพราะว่า แม้ในกรณีนี้ พระศาสดาก็ทรงโปรดให้ถวายสิ่งของที่เขากำลังถวายแก่พระองค์แก่ผู้อื่น แม้พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา เป็นต้น ก็ย่อมให้เครื่องบรรณาการที่มาถึงตนแก่คนเลี้ยงช้างเป็นต้น คนเหล่านั้นพึงเป็นผู้ประเสริฐกว่าพระราชาเป็นต้นหรือ เพราะเหตุนั้น ท่านอย่าถือเอาอย่างนี้เลย ‘‘නයිමස්මිං ලොකෙ පරස්මිං වා පන,බුද්ධෙන සෙට්ඨො සදිසො වා විජ්ජති; යමාහුනෙය්‍යානමග්ගතං ගතො,පුඤ්ඤත්ථිකානං විපුලඵලෙසින’’න්ති. – "ก็ในโลกนี้หรือในโลกอื่น บุคคลผู้ประเสริฐกว่าหรือเสมอด้วยพระพุทธเจ้า ย่อมไม่มี พระองค์ผู้ถึงความเป็นเลิศแห่งบุคคลผู้ควรแก่ของคำนับ ของผู้ต้องการบุญ แสวงหาผลอันไพบูลย์" වචනතො හි සත්ථාරා උත්තරිතරො දක්ඛිණෙය්‍යො නාම නත්ථි. එවමස්සා ඡ චෙතනා එකතො හුත්වා දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සන්තීති සන්ධාය යාවතතියං පටිබාහිත්වා සඞ්ඝස්ස දාපෙසි. เพราะพระดำรัสนี้ ทักขิไณยบุคคลชื่อว่าผู้ยิ่งกว่าพระศาสดา ย่อมไม่มี พระองค์ทรงหมายถึงประโยชน์นี้ว่า "เมื่อเป็นอย่างนี้ เจตนา ๖ ของพระนางนั้นรวมเป็นอันเดียวกันแล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข ตลอดกาลนาน" จึงทรงห้ามจนถึงครั้งที่สาม แล้วโปรดให้ถวายแก่สงฆ์ පච්ඡිමාය ජනතාය සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරජනනත්ථං චාපි එවමාහ. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අහං න චිරට්ඨිතිකො, මය්හං පන සාසනං භික්ඛුසඞ්ඝෙ පතිට්ඨහිස්සති, පච්ඡිමා ජනතා සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරං ජනෙතූ’’ති යාවතතියං පටිබාහිත්වා සඞ්ඝස්ස දාපෙසි. එවඤ්හි සති – ‘‘සත්ථා අත්තනො දිය්‍යමානම්පි සඞ්ඝස්ස දාපෙසි, සඞ්ඝො නාම දක්ඛිණෙය්‍යො’’ති පච්ඡිමා ජනතා සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරං උප්පාදෙත්වා චත්තාරො පච්චයෙ දාතබ්බෙ මඤ්ඤිස්සති, සඞ්ඝො චතූහි පච්චයෙහි අකිලමන්තො බුද්ධවචනං උග්ගහෙත්වා සමණධම්මං කරිස්සති. එවං මම සාසනං පඤ්ච වස්සසහස්සානි ඨස්සතීති. ‘‘පටිග්ගණ්හාතු, භන්තෙ, භගවා’’ති වචනතොපි චෙතං වෙදිතබ්බං ‘‘සත්ථාරා උත්තරිතරො දක්ඛිණෙය්‍යො නාම නත්ථී’’ති. න හි ආනන්දත්ථෙරස්ස මහාපජාපතියා ආඝාතො වා වෙරං වා අත්ථි. න ථෙරො – ‘‘තස්සා දක්ඛිණා මා මහප්ඵලා අහොසී’’ති ඉච්ඡති. පණ්ඩිතො හි ථෙරො බහුස්සුතො සෙක්ඛපටිසම්භිදාපත්තො, සො සත්ථු දින්නස්ස මහප්ඵලභාවෙ සම්පස්සමානොව පටිග්ගණ්හාතු, භන්තෙ, භගවාති ගහණත්ථං යාචි. อีกอย่างหนึ่ง พระองค์ตรัสอย่างนั้น เพื่อทรงยังความเคารพในสงฆ์ให้เกิดแก่ชนรุ่นหลัง ได้ยินว่า พระองค์ได้ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า "เรามิได้เป็นผู้ดำรงอยู่นาน แต่ศาสนาของเราจักตั้งมั่นอยู่ในภิกษุสงฆ์ ขอชนรุ่นหลังจงยังความเคารพให้เกิดในสงฆ์เถิด" ดังนี้แล้ว จึงทรงห้ามจนถึงครั้งที่สาม แล้วโปรดให้ถวายแก่สงฆ์ เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ชนรุ่นหลังจักสำคัญว่า "พระศาสดาทรงโปรดให้ถวายแม้สิ่งของที่เขากำลังถวายแก่พระองค์แก่สงฆ์, สงฆ์ชื่อว่าเป็นทักขิไณยบุคคล" ดังนี้แล้ว ชนรุ่นหลังยังความเคารพให้เกิดในสงฆ์ จักสำคัญว่าปัจจัย ๔ เป็นสิ่งที่พึงถวาย สงฆ์เมื่อไม่ลำบากด้วยปัจจัย ๔ จักเรียนเอาพุทธวจนะแล้วกระทำสมณธรรม เมื่อเป็นอย่างนี้ ศาสนาของเราจักตั้งอยู่ได้ ๕,๐๐๐ ปี แม้เพราะคำของพระอานนท์ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับเถิด" ข้อนี้ก็พึงทราบว่า "ทักขิไณยบุคคลชื่อว่าผู้ยิ่งกว่าพระศาสดา ย่อมไม่มี" ด้วยว่า ความอาฆาตหรือเวรของพระอานนทเถระต่อพระนางมหาปชาบดี ย่อมไม่มี พระเถระมิได้ปรารถนาว่า "ขอทักษิณาของพระนางนั้นอย่าได้มีผลมากเลย" เพราะว่า พระเถระเป็นบัณฑิต เป็นพหูสูต บรรลุเสกขปฏิสัมภิทา ท่านเล็งเห็นความเป็นทานมีผลมากแห่งทานที่ถวายแด่พระศาสดาอยู่ทีเดียว จึงได้ทูลวิงวอนเพื่อทรงรับว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับเถิด" පුන විතණ්ඩවාදී ආහ – ‘‘සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි සඞ්ඝො චා’’ති වචනතො සත්ථා සඞ්ඝපරියාපන්නො වාති. සො වත්තබ්බො – ‘‘ජානාසි පන ත්වං කති සරණානි, කති අවෙච්චප්පසාදා’’ති ජානන්තො තීණීති වක්ඛති, තතො වත්තබ්බො – තව ලද්ධියා සත්ථු සඞ්ඝපරියාපන්නත්තා ද්වෙයෙව හොන්ති. එවං සන්තෙ ච – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඉමෙහි [Pg.222] තීහි සරණගමනෙහි පබ්බජ්ජං උපසම්පද’’න්ති (මහාව. 34) එවං අනුඤ්ඤාතා පබ්බජ්ජාපි උපසම්පදාපි න රුහති. තතො ත්වං නෙව පබ්බජිතො අසි, න ගිහි. සම්මාසම්බුද්ධෙ ච ගන්ධකුටියං නිසින්නෙ භික්ඛූ උපොසථම්පි පවාරණම්පි සඞ්ඝකම්මානිපි කරොන්ති, තානි සත්ථු සඞ්ඝපරියාපන්නත්තා කුප්පානි භවෙය්‍යුං, න ච හොන්ති. තස්මා න වත්තබ්බමෙතං ‘‘සත්ථා සඞ්ඝපරියාපන්නො’’ති. อีกครั้งหนึ่ง วิตัณฑวาทีกล่าวว่า – "เพราะพระดำรัสว่า 'เมื่อท่านถวายในสงฆ์ เราตถาคตและสงฆ์ก็เป็นอันท่านบูชาแล้ว' พระศาสดาจึงชื่อว่านับเนื่องในสงฆ์" ผู้นั้นพึงถูกกล่าวว่า – "ท่านรู้หรือไม่ว่า สรณะมีเท่าไร อเวจจัปปสาทะมีเท่าไร" ผู้รู้จะตอบว่า "มี ๓" จากนั้น พึงกล่าวกับเขาว่า – "ตามลัทธิของท่าน เพราะพระศาสดานับเนื่องในสงฆ์ สรณะจึงมีเพียง ๒ เท่านั้น และเมื่อเป็นเช่นนั้น บรรพชาและอุปสมบทที่ทรงอนุญาตไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตบรรพชาอุปสมบทด้วยสรณคมน์ ๓ เหล่านี้' บรรพชาและอุปสมบทที่ทรงอนุญาตไว้อย่างนั้น ก็ย่อมไม่สำเร็จ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่เป็นทั้งบรรพชิต ไม่เป็นทั้งคฤหัสถ์ และเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับนั่งอยู่ในพระคันธกุฎี ภิกษุทั้งหลายย่อมทำอุโบสถบ้าง ปวารณาบ้าง สังฆกรรมบ้าง สังฆกรรมเหล่านั้น เพราะพระศาสดานับเนื่องในสงฆ์ ก็จะพึงเป็นกรรมกำเริบ (เสียไป) แต่ก็หาเป็นเช่นนั้นไม่ เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควรกล่าวคำนี้ว่า 'พระศาสดานับเนื่องในสงฆ์'" 377. ආපාදිකාති සංවඩ්ඪිකා, තුම්හාකං හත්ථපාදෙසු හත්ථපාදකිච්චං අසාධෙන්තෙසු හත්ථෙ ච පාදෙ ච වඩ්ඪෙත්වා පටිජග්ගිකාති අත්ථො. පොසිකාති දිවසස්ස ද්වෙ තයො වාරෙ න්හාපෙත්වා භොජෙත්වා පායෙත්වා තුම්හෙ පොසෙසි. ථඤ්ඤං පායෙසීති නන්දකුමාරො කිර බොධිසත්තතො කතිපාහෙනෙව දහරො, තස්මිං ජාතෙ මහාපජාපති අත්තනො පුත්තං ධාතීනං දත්වා සයං බොධිසත්තස්ස ධාතිකිච්චං සාධයමානා අත්තනො ථඤ්ඤං පායෙසි. තං සන්ධාය ථෙරො එවමාහ. ඉති මහාපජාපතියා බහූපකාරතං කථෙත්වා ඉදානි තථාගතස්ස බහූපකාරතං දස්සෙන්තො භගවාපි, භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ භගවන්තං, භන්තෙ, ආගම්මාති භගවන්තං පටිච්ච නිස්සාය සන්ධාය. ๓๗๗. บทว่า อาปาทิกา คือ ผู้ทำให้เจริญเติบโต ความหมายคือ เมื่อพระองค์ยังทรงทำกิจแห่งพระหัตถ์และพระบาทไม่ได้ พระนางได้ทรงทำให้พระหัตถ์และพระบาทเจริญเติบโตแล้วทรงบำรุงเลี้ยง บทว่า โปสิกา คือ ได้ทรงให้สรงสนานวันละสองสามครั้ง ให้เสวย ให้เสวยน้ำนม แล้วทรงเลี้ยงดูพระองค์ บทว่า ถญฺญํ ปาเยสิ (ทรงให้เสวยน้ำนม) คือ ได้ยินว่า นันทกุมารอ่อนพระชันษากว่าพระโพธิสัตว์เพียงไม่กี่วัน เมื่อนันทกุมารนั้นประสูติแล้ว พระนางมหาปชาบดีได้ประทานพระโอรสของพระนางแก่เหล่าแม่นม พระนางเองทรงทำหน้าที่แม่นมของพระโพธิสัตว์ ได้ทรงถวายน้ำนมของพระนาง พระเถระหมายถึงเรื่องนั้นจึงได้กราบทูลอย่างนี้ ครั้นกราบทูลถึงความเป็นผู้มีอุปการะมากของพระนางมหาปชาบดีอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงความเป็นผู้มีอุปการะมากของพระตถาคต จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "ภควาปิ ภนฺเต" ในบทเหล่านั้น บทว่า "ภควนฺตํ ภนฺเต อาคมฺม" คือ เพราะอาศัย ปรารภ อ้างถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า 378. අථ භගවා ද්වීසු උපකාරෙසු අතිරෙකතරං අනුමොදන්තො එවමෙතන්තිආදිමාහ. තත්ථ යං හානන්ද, පුග්ගලො පුග්ගලං ආගම්මාති යං ආචරියපුග්ගලං අන්තෙවාසිකපුග්ගලො ආගම්ම. ඉමස්සානන්ද, පුග්ගලස්ස ඉමිනා පුග්ගලෙනාති ඉමස්ස ආචරියපුග්ගලස්ස ඉමිනා අන්තෙවාසිකපුග්ගලෙන. න සුප්පටිකාරං වදාමීති පච්චූපකාරං න සුකරං වදාමි, අභිවාදනාදීසු ආචරියං දිස්වා අභිවාදනකරණං අභිවාදනං නාම. යස්මිං වා දිසාභාගෙ ආචරියො වසති, ඉරියාපථෙ වා කප්පෙන්තො තදභිමුඛො වන්දිත්වා ගච්ඡති, වන්දිත්වා නිසීදති, වන්දිත්වා නිපජ්ජති, ආචරියං පන දූරතොව දිස්වා පච්චුට්ඨාය පච්චුග්ගමනකරණං පච්චුට්ඨානං නාම. ආචරියං පන දිස්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ සීසෙ ඨපෙත්වා ආචරියං නමස්සති, යස්මිං වා දිසාභාගෙ සො වසති, තදභිමුඛොපි තථෙව නමස්සති, ගච්ඡන්තොපි ඨිතොපි නිසින්නොපි අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සතියෙවාති ඉදං අඤ්ජලිකම්මං නාම. අනුච්ඡවිකකම්මස්ස පන කරණං සාමීචිකම්මං නාම. චීවරාදීසු චීවරං දෙන්තො න යං වා තං වා දෙති, මහග්ඝං සතමූලිකම්පි පඤ්චසතමූලිකම්පි සහස්සමූලිකම්පි දෙතියෙව[Pg.223]. පිණ්ඩපාතාදීසුපි එසෙව නයො. කිං බහුනා, චතූහි පණීතපච්චයෙහි චක්කවාළන්තරං පූරෙත්වා සිනෙරුපබ්බතෙන කූටං ගහෙත්වා දෙන්තොපි ආචරියස්ස අනුච්ඡවිකං කිරියං කාතුං න සක්කොතියෙව. ๓๗๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงอนุโมทนาอย่างยิ่งในอุปการะของคนทั้งสอง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เอวเมตํ" ในบทเหล่านั้น บทว่า "ยํ หานนฺท ปุคฺคโล ปุคฺคลํ อาคมฺม" คือ อันเตวาสิกบุคคลอาศัยอาจารย์บุคคลใด บทว่า "อิมสฺสานนฺท ปุคฺคลสฺส อิมินา ปุคฺคเลน" คือ อันเตวาสิกบุคคลนี้ต่ออาจารย์บุคคลนี้ บทว่า "น สุปฺปฏิการํ วทามิ" คือ เราไม่กล่าวว่าการตอบแทนคุณเป็นสิ่งที่ทำได้ง่าย ในอภิวาทเป็นต้น การเห็นอาจารย์แล้วทำการไหว้ ชื่อว่า อภิวาท หรืออาจารย์อยู่ในทิศทางใด เมื่อจะเปลี่ยนอิริยาบถ ก็หันหน้าไปทางทิศนั้น ไหว้แล้วจึงเดิน ไหว้แล้วจึงนั่ง ไหว้แล้วจึงนอน ส่วนการเห็นอาจารย์แต่ไกลแล้วลุกขึ้นต้อนรับ ชื่อว่า ปัจจุฏฐาน ส่วนการเห็นอาจารย์แล้วประคองอัญชลีไว้บนศีรษะแล้วนอบน้อมอาจารย์ หรืออาจารย์อยู่ในทิศทางใด ก็หันหน้าไปทางทิศนั้นนอบน้อมเช่นเดียวกัน จะเดิน จะยืน หรือจะนั่ง ก็ประคองอัญชลีนอบน้อมอยู่นั่นเอง นี้ชื่อว่า อัญชลีกรรม ส่วนการกระทำกรรมที่สมควร ชื่อว่า สามีจิกรรม ในจีวรเป็นต้น เมื่อจะถวายจีวร ก็ไม่ถวายผืนใดผืนหนึ่ง (ที่ไม่มีราคา) ย่อมถวายแต่จีวรมีราคามาก มีค่าร้อยหนึ่งบ้าง ห้าร้อยบ้าง พันหนึ่งบ้างทีเดียว แม้ในบิณฑบาตเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน จะกล่าวไปไยให้มาก แม้จะให้ปัจจัยอันประณีต ๔ อย่างเต็มระหว่างจักรวาล แล้วเอาภูเขาสิเนรุทำเป็นยอดถวาย ก็ไม่สามารถทำการกระทำที่สมควรแก่อาจารย์ได้เลย 379. චුද්දස ඛො පනිමාති කස්මා ආරභි? ඉදං සුත්තං පාටිපුග්ගලිකං දක්ඛිණං ආරබ්භ සමුට්ඨිතං. ආනන්දත්ථෙරොපි ‘‘පටිග්ගණ්හාතු, භන්තෙ, භගවා’’ති පාටිපුග්ගලිකදක්ඛිණංයෙව සමාදපෙති, චුද්දසසු ච ඨානෙසු දින්නදානං පාටිපුග්ගලිකං නාම හොතීති දස්සෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. අයං පඨමාති අයං දක්ඛිණා ගුණවසෙනපි පඨමා ජෙට්ඨකවසෙනපි. අයඤ්හි පඨමා අග්ගා ජෙට්ඨිකා, ඉමිස්සා දක්ඛිණාය පමාණං නාම නත්ථි. දුතියතතියාපි පරමදක්ඛිණායෙව, සෙසා පරමදක්ඛිණභාවං න පාපුණන්ති. බාහිරකෙ කාමෙසු වීතරාගෙති කම්මවාදිකිරියවාදිම්හි ලොකියපඤ්චාභිඤ්ඤෙ. පුථුජ්ජනසීලවන්තෙති පුථුජ්ජනසීලවා නාම ගොසීලධාතුකො හොති, අසඨො අමායාවී පරං අපීළෙත්වා ධම්මෙන සමෙන කසියා වා වණිජ්ජාය වා ජීවිකං කප්පෙතා. පුථුජ්ජනදුස්සීලෙති පුථුජ්ජනදුස්සීලා නාම කෙවට්ටමච්ඡබන්ධාදයො පරං පීළාය ජීවිකං කප්පෙතා. ๓๗๙. เพราะเหตุไรจึงทรงปรารภพระดำรัสว่า "จุทฺทส โข ปนิมา"? พระสูตรนี้เกิดขึ้นเพราะปรารภปาฏิปุคคลิกทักษิณา แม้พระอานนทเถระก็ทูลให้ทรงสมาทานปาฏิปุคคลิกทักษิณานั่นเองว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดรับ" และเพื่อจะทรงแสดงว่า ทานที่ถวายในฐานะ ๑๔ อย่าง ชื่อว่า ปาฏิปุคคลิกทาน จึงทรงปรารภเทศนานี้ บทว่า "อยํ ปฐมา" คือ ทักษิณานี้เป็นที่หนึ่งทั้งโดยคุณและโดยความเป็นใหญ่ จริงอยู่ ทักษิณานี้เป็นที่หนึ่ง เป็นเลิศ เป็นใหญ่ ประมาณแห่งทักษิณานี้ไม่มี แม้ทักษิณาที่สองและที่สามก็เป็นทักษิณาอย่างยิ่ง ส่วนทักษิณาที่เหลือไม่ถึงความเป็นทักษิณาอย่างยิ่ง บทว่า "พาหิรเก กาเมสุ วีตราเค" คือ ในบุคคลภายนอกผู้เป็นกรรมวาที กิริยวาที ผู้ปราศจากความกำหนัดในกาม ได้โลกิยอภิญญา ๕ บทว่า "ปุถุชฺชนสีลวนฺเต" คือ ผู้ชื่อว่าปุถุชนผู้มีศีล ย่อมมีปกติเหมือนโค เป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ไม่เบียดเบียนผู้อื่น เลี้ยงชีพโดยธรรมสม่ำเสมอด้วยกสิกรรมหรือพาณิชยกรรม บทว่า "ปุถุชฺชนทุสฺสีเล" คือ ผู้ชื่อว่าปุถุชนผู้ทุศีล ได้แก่ ชาวประมง พรานล่าปลา เป็นต้น ผู้เบียดเบียนผู้อื่นเลี้ยงชีพ ඉදානි පාටිපුග්ගලිකදක්ඛිණාය විපාකං පරිච්ඡින්දන්තො තත්‍රානන්දාතිආදිමාහ. තත්ථ තිරච්ඡානගතෙති යං ගුණවසෙන උපකාරවසෙන පොසනත්ථං දින්නං, ඉදං න ගහිතං. යම්පි ආලොපඅඩ්ඪආලොපමත්තං දින්නං, තම්පි න ගහිතං. යං පන සුනඛසූකරකුක්කුටකාකාදීසු යස්ස කස්සචි සම්පත්තස්ස ඵලං පටිකඞ්ඛිත්වා යාවදත්ථං දින්නං, ඉදං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තිරච්ඡානගතෙ දානං දත්වා’’ති. සතගුණාති සතානිසංසා. පාටිකඞ්ඛිතබ්බාති ඉච්ඡිතබ්බා. ඉදං වුත්තං හොති – අයං දක්ඛිණා ආයුසතං වණ්ණසතං සුඛසතං බලසතං පටිභානසතන්ති පඤ්ච ආනිසංසසතානි දෙති, අත්තභාවසතෙ ආයුං දෙති, වණ්ණං, සුඛං, බලං, පටිභානං දෙති, නිප්පරිතසං කරොති. භවසතෙපි වුත්තෙ අයමෙව අත්ථො. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ නයො නෙතබ්බො. บัดนี้ เมื่อจะทรงกำหนดวิบากของปาฏิปุคคลิกทักษิณา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ตตฺรานนฺท" ในบทเหล่านั้น บทว่า "ติรจฺฉานคเต" คือ ทานที่ให้เพื่อเลี้ยงดูโดยอาศัยคุณหรือโดยอาศัยอุปการะ ทานนี้ไม่นับ แม้ทานที่ให้ประมาณคำข้าวหนึ่งหรือครึ่งคำข้าว ทานนั้นก็ไม่นับ ส่วนทานที่ให้แก่สัตว์ใดสัตว์หนึ่งที่มาถึงแล้วในจำพวกสุนัข สุกร ไก่ กา เป็นต้น ตามความต้องการ โดยหวังผล ทรงหมายถึงทานนี้จึงตรัสว่า "ให้ทานในสัตว์ดิรัจฉาน" บทว่า "สตคุณา" คือ มีอานิสงส์ร้อยเท่า บทว่า "ปาฏิกงฺขิตพฺพา" คือ พึงหวังได้ ความหมายที่ตรัสไว้คือ ทักษิณานี้ย่อมให้อานิสงส์ ๕๐๐ คือ อายุ ๑๐๐ วรรณะ ๑๐๐ สุขะ ๑๐๐ พละ ๑๐๐ และปฏิภาณ ๑๐๐ ย่อมให้อายุ วรรณะ สุขะ พละ ปฏิภาณ ในร้อยอัตภาพ ย่อมทำให้ไม่มีความเดือดร้อน แม้เมื่อตรัสว่าในร้อยภพ ก็มีความหมายอย่างนี้เช่นกัน พึงนำนัยไปในทุกที่ด้วยอุบายนี้ සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නෙති එත්ථ හෙට්ඨිමකොටියා තිසරණං ගතො උපාසකොපි සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො නාම, තස්මිං දින්නදානම්පි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අප්පමෙය්‍යං. පඤ්චසීලෙ පතිට්ඨිතස්ස තතො උත්තරි මහප්ඵලං, දසසීලෙ පතිට්ඨිතස්ස තතො [Pg.224] උත්තරි, තදහුපබ්බජිතස්ස සාමණෙරස්ස තතො උත්තරි, උපසම්පන්නභික්ඛුනො තතො උත්තරි, උපසම්පන්නස්සෙව වත්තසම්පන්නස්ස තතො උත්තරි, විපස්සකස්ස තතො උත්තරි, ආරද්ධවිපස්සකස්ස තතො උත්තරි, උත්තමකොටියා පන මග්ගසමඞ්ගී සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො නාම. එතස්ස දින්නදානං තතො උත්තරි මහප්ඵලමෙව. ในบทว่า 'ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล' นั้น โดยส่วนเบื้องต่ำ แม้อุบาสกผู้ถึงไตรสรณะ ก็ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล, ทานที่ถวายในท่านผู้นั้นก็นับไม่ได้ ประมาณไม่ได้. ทานที่ถวายแก่ผู้ตั้งมั่นในศีล ๕ มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่ผู้ตั้งมั่นในศีล ๑๐ มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่สามเณรผู้บวชในวันนั้น มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่ภิกษุผู้อุปสมบทแล้ว มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่ภิกษุผู้อุปสมบทแล้วและสมบูรณ์ด้วยวัตร มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่ผู้เจริญวิปัสสนา มีผลมากกว่านั้น, ทานที่ถวายแก่ผู้ปรารภวิปัสสนา มีผลมากกว่านั้น, ส่วนโดยส่วนอย่างยิ่ง ผู้พร้อมด้วยมรรค ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล. ทานที่ถวายแก่ท่านผู้นี้ มีผลมากกว่านั้นอย่างแน่นอน. කිං පන මග්ගසමඞ්ගිස්ස සක්කා දානං දාතුන්ති? ආම සක්කා. ආරද්ධවිපස්සකො හි පත්තචීවරමාදාය ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති, තස්ස ගෙහද්වාරෙ ඨිතස්ස හත්ථතො පත්තං ගහෙත්වා ඛාදනීයභොජනීයං පක්ඛිපන්ති. තස්මිං ඛණෙ භික්ඛුනො මග්ගවුට්ඨානං හොති, ඉදං දානං මග්ගසමඞ්ගිනො දින්නං නාම හොති. අථ වා පනෙස ආසනසාලාය නිසින්නො හොති, මනුස්සා ගන්ත්වා පත්තෙ ඛාදනීයභොජනීයං ඨපෙන්ති, තස්මිං ඛණෙ තස්ස මග්ගවුට්ඨානං හොති, ඉදම්පි දානං මග්ගසමඞ්ගිනො දින්නං නාම. අථ වා පනස්ස විහාරෙ වා ආසනසාලාය වා නිසින්නස්ස උපාසකා පත්තං ආදාය අත්තනො ඝරං ගන්ත්වා ඛාදනීයභොජනීයං පක්ඛිපන්ති, තස්මිං ඛණෙ තස්ස මග්ගවුට්ඨානං හොති, ඉදම්පි දානං මග්ගසමඞ්ගිනො දින්නං නාම. තත්ථ සොණ්ඩියං උදකස්ස විය සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නෙ දින්නදානස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යතා වෙදිතබ්බා. තාසු තාසු මහානදීසු මහාසමුද්දෙ ච උදකස්ස විය සොතාපන්නාදීසු දින්නදානස්ස උත්තරිතරවසෙන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යතා වෙදිතබ්බා. පථවියා ඛයමණ්ඩලමත්තෙ පදෙසෙ පංසුං ආදිං කත්වා යාව මහාපථවියා පංසුනො අප්පමෙය්‍යතායපි අයමත්ථො දීපෙතබ්බො. ก็ การถวายทานแก่ผู้พร้อมด้วยมรรค เป็นสิ่งที่ทำได้หรือ? เออ ทำได้. จริงอยู่ ผู้ปรารภวิปัสสนา ถือบาตรและจีวรเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต, เมื่อท่านยืนอยู่ที่ประตูเรือน (คนทั้งหลาย) รับบาตรจากมือแล้วใส่ของเคี้ยวของฉันลงไป. ในขณะนั้น การออกจากมรรคของภิกษุย่อมมี, ทานนี้ชื่อว่าถวายแก่ผู้พร้อมด้วยมรรค. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุนั้นนั่งอยู่ในโรงฉัน, มนุษย์ทั้งหลายไปแล้ววางของเคี้ยวของฉันลงในบาตร, ในขณะนั้น การออกจากมรรคของท่านย่อมมี, แม้ทานนี้ก็ชื่อว่าถวายแก่ผู้พร้อมด้วยมรรค. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อท่านนั่งอยู่ในวิหารหรือในโรงฉัน อุบาสกทั้งหลายรับบาตรไปสู่เรือนของตนแล้วใส่ของเคี้ยวของฉันลงไป, ในขณะนั้น การออกจากมรรคของท่านย่อมมี, แม้ทานนี้ก็ชื่อว่าถวายแก่ผู้พร้อมด้วยมรรค. ในบรรดาทานเหล่านั้น พึงทราบความที่ทานที่ถวายแก่ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลนับไม่ได้ เหมือนน้ำในมหาสมุทร. พึงทราบความที่ทานที่ถวายในพระโสดาบันเป็นต้นนับไม่ได้โดยความยิ่งขึ้นไป เหมือนน้ำในแม่น้ำใหญ่เหล่านั้นๆ และในมหาสมุทร. อรรถนี้พึงแสดงแม้ด้วยความที่ฝุ่นในแผ่นดินใหญ่นับประมาณไม่ได้ โดยเริ่มตั้งแต่ฝุ่นในพื้นที่ขนาดเท่าลานนวดข้าวบนแผ่นดิน. 380. සත්ත ඛො පනිමාති කස්මා ආරභි? ‘‘සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි, සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි සඞ්ඝො චා’’ති හි වුත්තං, තත්ථ සත්තසු ඨානෙසු දින්නදානං සඞ්ඝෙ දින්නං නාම හොතීති දස්සෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ බුද්ධප්පමුඛෙ උභතොසඞ්ඝෙති එකතො භික්ඛුසඞ්ඝො, එකතො භික්ඛුනිසඞ්ඝො, සත්ථා මජ්ඣෙ නිසින්නො හොතීති අයං බුද්ධප්පමුඛො උභතොසඞ්ඝො නාම. අයං පඨමාති ඉමාය දක්ඛිණාය සමප්පමාණා දක්ඛිණා නාම නත්ථි. දුතියදක්ඛිණාදයො පන එතං පරමදක්ඛිණං න පාපුණන්ති. ๓๘๐. (พระผู้มีพระภาค) ทรงปรารภเทศนาว่า 'ดูก่อนโคตมี ทักษิณาทาน ๗ ประการเหล่านี้แล' เพราะเหตุไร? เพราะได้ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนโคตมี เธอจงถวายในสงฆ์เถิด เมื่อเธอถวายในสงฆ์แล้ว เราตถาคตและสงฆ์ก็จักเป็นอันเธอได้บูชาแล้ว' ทรงปรารภเทศนานี้เพื่อแสดงว่า ในฐานะ ๗ ประการนั้น ทานที่ถวายแล้วชื่อว่าถวายในสงฆ์. ในบทเหล่านั้น บทว่า 'ในอุภโตสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข' คือ ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่ข้างหนึ่ง ภิกษุณีสงฆ์นั่งอยู่ข้างหนึ่ง พระศาสดาประทับนั่งอยู่ตรงกลาง นี้ชื่อว่าอุภโตสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข. บทว่า 'นี้เป็นทักษิณาประการแรก' คือ ทักษิณาที่มีประมาณเท่ากับทักษิณานี้ ย่อมไม่มี. ส่วนทักษิณาประการที่สองเป็นต้น ย่อมไม่ถึงทักษิณาอันยอดเยี่ยมนี้. කිං [Pg.225] පන තථාගතෙ පරිනිබ්බුතෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස උභතොසඞ්ඝස්ස දානං දාතුං සක්කාති? සක්කා. කථං? උභතොසඞ්ඝස්ස හි පමුඛෙ සධාතුකං පටිමං ආසනෙ ඨපෙත්වා ආධාරකං ඨපෙත්වා දක්ඛිණොදකං ආදිං කත්වා සබ්බං සත්ථු පඨමං දත්වා උභතොසඞ්ඝස්ස දාතබ්බං, එවං බුද්ධප්පමුඛස්ස උභතොසඞ්ඝස්ස දානං දින්නං නාම හොති. තත්ථ යං සත්ථු දින්නං, තං කිං කාතබ්බන්ති? යො සත්ථාරං පටිජග්ගති වත්තසම්පන්නො භික්ඛු, තස්ස දාතබ්බං. පිතුසන්තකඤ්හි පුත්තස්ස පාපුණාති, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දාතුම්පි වට්ටති, සප්පිතෙලානි පන ගහෙත්වා දීපා ජලිතබ්බා, සාටකං ගහෙත්වා පටාකා ආරොපෙතබ්බාති. භික්ඛුසඞ්ඝෙති අපරිච්ඡින්නකමහාභික්ඛුසඞ්ඝෙ. භික්ඛුනිසඞ්ඝෙපි එසෙව නයො. ก็ เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว การถวายทานแก่อุภโตสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข เป็นสิ่งที่ทำได้หรือ? ทำได้. อย่างไร? คือ พึงตั้งพระพุทธปฏิมาพร้อมด้วยพระธาตุไว้บนอาสนะเบื้องหน้าแห่งอุภโตสงฆ์ ตั้งที่รองบาตรไว้ กระทำทักษิโณทกเป็นต้นแล้ว ถวายวัตถุทั้งปวงแด่พระศาสดาก่อน แล้วจึงถวายแก่อุภโตสงฆ์, เมื่อทำอย่างนี้ ชื่อว่าได้ถวายทานแก่อุภโตสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข. ในการถวายนั้น วัตถุที่ถวายแด่พระศาสดา พึงทำอย่างไร? พึงถวายแก่ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยวัตรซึ่งดูแลพระศาสดา (คือพระเจดีย์). จริงอยู่ ทรัพย์สินของบิดาย่อมตกถึงบุตร, ถวายแก่ภิกษุสงฆ์ก็ควร, อีกอย่างหนึ่ง พึงนำเนยใสและน้ำมันมาจุดประทีป, พึงนำผ้ามาทำเป็นธงประดับ. บทว่า 'ในภิกษุสงฆ์' หมายถึง ในหมู่ภิกษุสงฆ์ใหญ่ที่ไม่มีขอบเขตจำกัด. แม้ในภิกษุณีสงฆ์ ก็นัยนี้เช่นกัน. ගොත්‍රභුනොති ගොත්තමත්තකමෙව අනුභවමානා, නාමමත්තසමණාති අත්ථො. කාසාවකණ්ඨාති කාසාවකණ්ඨනාමකා. තෙ කිර එකං කාසාවඛණ්ඩං හත්ථෙ වා ගීවාය වා බන්ධිත්වා විචරිස්සන්ති. ඝරද්වාරං පන තෙසං පුත්තභරියා කසිවණිජ්ජාදිකම්මානි ච පාකතිකානෙව භවිස්සන්ති. තෙසු දුස්සීලෙසු සඞ්ඝං උද්දිස්ස දානං දස්සන්තීති එත්ථ දුස්සීලසඞ්ඝන්ති න වුත්තං. සඞ්ඝො හි දුස්සීලො නාම නත්ථි. දුස්සීලා පන උපාසකා තෙසු දුස්සීලෙසු භික්ඛුසඞ්ඝං උද්දිස්ස සඞ්ඝස්ස දෙමාති දානං දස්සන්ති. ඉති භගවතා බුද්ධප්පමුඛෙ සඞ්ඝෙ දින්නදක්ඛිණාපි ගුණසඞ්ඛාය අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාති වුත්තං. කාසාවකණ්ඨසඞ්ඝෙ දින්නදක්ඛිණාපි ගුණසඞ්ඛායෙව අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාති වුත්තා. සඞ්ඝගතා දක්ඛිණා හි සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරං කාතුං සක්කොන්තස්ස හොති, සඞ්ඝෙ පන චිත්තීකාරො දුක්කරො හොති. บทว่า 'โคตรภู' หมายถึง ผู้เสวยเพียงโคตร (ของสมณะ), อธิบายว่า เป็นสมณะแต่ในนาม. บทว่า 'กาสาวกัณฐะ' หมายถึง ผู้มีชื่อว่ากาสาวกัณฐะ (ผู้มีผ้ากาสาวะพันคอ). ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นจะผูกผ้ากาสาวะชิ้นหนึ่งไว้ที่มือหรือที่คอแล้วเที่ยวไป. ส่วนประตูเรือน บุตรภรรยา และการงานมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้นของชนเหล่านั้น จักเป็นเหมือนของคฤหัสถ์ทั่วไป. ในบทว่า 'ในชนผู้ทุศีลเหล่านั้น (ทายก) อุทิศสงฆ์แล้วจักถวายทาน' นี้ ไม่ได้ตรัสว่า 'สงฆ์ผู้ทุศีล'. เพราะว่า สงฆ์ชื่อว่าทุศีล ย่อมไม่มี. ส่วนผู้ทุศีลคืออุบาสก, (ทายก) อุทิศภิกษุสงฆ์ในอุบาสกผู้ทุศีลเหล่านั้นแล้ว กล่าวว่า 'ข้าพเจ้าทั้งหลายขอถวายแก่สงฆ์' แล้วจักถวายทาน. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า แม้ทักษิณาที่ถวายในสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ก็นับไม่ได้โดยการนับคุณ. แม้ทักษิณาที่ถวายในสงฆ์กาสาวกัณฐะ ก็ตรัสว่านับไม่ได้โดยการนับคุณเช่นกัน. จริงอยู่ ทักษิณาที่ถึงแล้วซึ่งสงฆ์ ย่อมมีแก่ผู้ที่สามารถทำการเคารพในสงฆ์ได้, แต่ว่า การทำการเคารพในสงฆ์ เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก. යො හි සඞ්ඝගතං දක්ඛිණං දස්සාමීති දෙය්‍යධම්මං පටියාදෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා, – ‘‘භන්තෙ, සඞ්ඝං උද්දිස්ස එකං ථෙරං දෙථා’’ති වදති, අථ සඞ්ඝතො සාමණෙරං ලභිත්වා ‘‘සාමණෙරො මෙ ලද්ධො’’ති අඤ්ඤථත්තං ආපජ්ජති, තස්ස දක්ඛිණා සඞ්ඝගතා න හොති. මහාථෙරං ලභිත්වාපි ‘‘මහාථෙරො මෙ ලද්ධො’’ති සොමනස්සං උප්පාදෙන්තස්සාපි න හොතියෙව. යො පන සාමණෙරං වා උපසම්පන්නං වා දහරං වා ථෙරං වා බාලං වා පණ්ඩිතං වා යංකිඤ්චි සඞ්ඝතො ලභිත්වා නිබ්බෙමතිකො හුත්වා සඞ්ඝස්ස දෙමීති සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරං කාතුං සක්කොති, තස්ස දක්ඛිණා සඞ්ඝගතා නාම හොති. පරසමුද්දවාසිනො කිර එවං කරොන්ති. จริงอยู่ บุคคลใดตั้งใจว่า "เราจักถวายทักษิณาที่ถึงแล้วแก่สงฆ์" แล้วตระเตรียมเทยยธรรม ไปสู่วิหารแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงให้พระเถระรูปหนึ่งโดยเจาะจงจากสงฆ์" ครั้นเมื่อได้สามเณรจากสงฆ์แล้ว ถึงความเป็นอย่างอื่น (คือเสียใจ) ว่า "สามเณรเป็นผู้ที่เราได้แล้ว" ทักษิณาของบุคคลนั้นไม่ชื่อว่าเป็นสังฆทาน แม้ได้พระมหาเถระแล้วให้โสมนัสเกิดขึ้นว่า "พระมหาเถระเป็นผู้ที่เราได้แล้ว" ทักษิณาของผู้นั้นก็ไม่เป็นสังฆทานนั่นเทียว ส่วนบุคคลใดได้ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งจากสงฆ์ จะเป็นสามเณรก็ตาม ภิกษุอุปสมบันก็ตาม ภิกษุหนุ่มก็ตาม พระเถระก็ตาม ภิกษุผู้เขลาก็ตาม ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตก็ตาม แล้วเป็นผู้ไม่มีความเคลือบแคลง สามารถทำการเคารพในสงฆ์โดยตั้งใจว่า "เราถวายแด่สงฆ์" ทักษิณาของบุคคลนั้นชื่อว่าเป็นสังฆทาน ได้ยินว่า ชนผู้อยู่ในสมุทรอื่นย่อมกระทำอย่างนี้ තත්ථ [Pg.226] හි එකො විහාරසාමි කුටුම්බිකො ‘‘සඞ්ඝගතං දක්ඛිණං දස්සාමී’’ති සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා එකං භික්ඛුං දෙථාති යාචි. සො එකං දුස්සීලභික්ඛුං ලභිත්වා නිසින්නට්ඨානං ඔපුඤ්ජාපෙත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා උපරි විතානං බන්ධිත්වා ගන්ධධූමපුප්ඵෙහි පූජෙත්වා පාදෙ ධොවිත්වා තෙලෙන මක්ඛෙත්වා බුද්ධස්ස නිපච්චකාරං කරොන්තො විය සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරෙන දෙය්‍යධම්මං අදාසි. සො භික්ඛු පච්ඡාභත්තං විහාරජග්ගනත්ථාය කුදාලකං දෙථාති ඝරද්වාරං ආගතො, උපාසකො නිසින්නොව කුදාලං පාදෙන ඛිපිත්වා ‘‘ගණ්හා’’ති අදාසි. තමෙනං මනුස්සා ආහංසු – ‘‘තුම්හෙහි පාතොව එතස්ස කතසක්කාරො වත්තුං න සක්කා, ඉදානි උපචාරමත්තකම්පි නත්ථි, කිං නාමෙත’’න්ති. උපාසකො – ‘‘සඞ්ඝස්ස සො අය්‍යා චිත්තීකාරො, න එතස්සා’’ති ආහ. කාසාවකණ්ඨසඞ්ඝස්ස දින්නදක්ඛිණං පන කො සොධෙතීති? සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාදයො අසීති මහාථෙරා සොධෙන්තීති. අපිච ථෙරා චිරපරිනිබ්බුතා, ථෙරෙ ආදිං කත්වා යාවජ්ජ ධරමානා ඛීණාසවා සොධෙන්තියෙව. ในชมพูทวีปนั้น กุฎุมพีผู้เป็นเจ้าของวิหารคนหนึ่ง ตั้งใจว่า "เราจักถวายทักษิณาที่ถึงแล้วแก่สงฆ์" จึงได้วิงวอนว่า "ขอท่านทั้งหลายจงให้ภิกษุรูปหนึ่งโดยเจาะจงจากสงฆ์" เขาได้ภิกษุผู้ทุศีลรูปหนึ่งแล้ว ให้ฉาบทาที่นั่ง ปูลาดอาสนะ ผูกเพดานไว้เบื้องบน บูชาด้วยของหอม ควัน และดอกไม้ ล้างเท้า ทาด้วยน้ำมัน แล้วได้ถวายเทยยธรรมด้วยความเคารพในสงฆ์ ประหนึ่งกระทำการเคารพต่อพระพุทธเจ้า ภายหลังภัต ภิกษุนั้นมาที่ประตูเรือนแล้วกล่าวว่า "จงให้จอบเพื่อประโยชน์แก่การกวาดวิหาร" อุบาสกนั่งอยู่นั่นเทียว เขี่ยจอบด้วยเท้าแล้วให้พลางกล่าวว่า "จงรับไป" มนุษย์ทั้งหลายได้กล่าวกะอุบาสกนั้นว่า "สักการะที่ท่านทั้งหลายกระทำแล้วแก่ภิกษุนี้ในเวลาเช้า ไม่อาจจะพรรณนาได้ บัดนี้ แม้สักว่าการอุปัฏฐากก็ไม่มี นี่ชื่อว่าอะไรกัน?" อุบาสกกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญทั้งหลาย การเคารพนั้น ข้าพเจ้ากระทำแล้วแด่สงฆ์ ไม่ใช่แก่ภิกษุรูปนี้" ก็ใครเล่าย่อมชำระทักษิณาที่ถวายแล้วแก่สงฆ์ผู้มีผ้ากาสาวะพันคอให้บริสุทธิ์? พระมหาสาวก ๘๐ มีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น ย่อมทรงชำระให้บริสุทธิ์ อีกอย่างหนึ่ง พระเถระทั้งหลายปรินิพพานนานแล้ว พระขีณาสพทั้งหลายผู้ยังทรงพระชนม์อยู่จนถึงทุกวันนี้ มีพระเถระเหล่านั้นเป็นต้น ย่อมทรงชำระให้บริสุทธิ์นั่นเทียว න ත්වෙවාහං, ආනන්ද, කෙනචි පරියායෙන සඞ්ඝගතාය දක්ඛිණායාති එත්ථ අත්ථි බුද්ධප්පමුඛො සඞ්ඝො, අත්ථි එතරහි සඞ්ඝො, අත්ථි අනාගතෙ කාසාවකණ්ඨසඞ්ඝො. බුද්ධප්පමුඛො සඞ්ඝො එතරහි සඞ්ඝෙන න උපනෙතබ්බො, එතරහි සඞ්ඝො අනාගතෙ කාසාවකණ්ඨසඞ්ඝෙන සද්ධිං න උපනෙතබ්බො. තෙන තෙනෙව සමයෙන කථෙතබ්බං. සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ගහිතසමණපුථුජ්ජනො හි පාටිපුග්ගලිකො සොතාපන්නො, සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරං කාතුං සක්කොන්තස්ස පුථුජ්ජනසමණෙ දින්නං මහප්ඵලතරං. උද්දිසිත්වා ගහිතො සොතාපන්නො පාටිපුග්ගලිකො සකදාගාමීතිආදීසුපි එසෙව නයො. සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරං කාතුං සක්කොන්තස්ස හි ඛීණාසවෙ දින්නදානතො උද්දිසිත්වා ගහිතෙ දුස්සීලෙපි දින්නං මහප්ඵලතරමෙව. යං පන වුත්තං ‘‘සීලවතො ඛො, මහාරාජ, දින්නං මහප්ඵලං, නො තථා දුස්සීලෙ’’ති, තං ඉමං නයං පහාය ‘‘චතස්සො ඛො ඉමානන්ද, දක්ඛිණා විසුද්ධියො’’ති ඉමස්මිං චතුක්කෙ දට්ඨබ්බං. ในพระบาลีว่า "ดูก่อนอานนท์ เราไม่กล่าวเลยว่า ทักษิณาที่ถึงแล้วแก่สงฆ์..." นั้น มีสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข มีสงฆ์ในบัดนี้ มีสงฆ์ผู้มีผ้ากาสาวะพันคอในอนาคต ไม่พึงนำสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขมาเทียบกับสงฆ์ในบัดนี้ ไม่พึงนำสงฆ์ในบัดนี้มาเทียบกับสงฆ์ผู้มีผ้ากาสาวะพันคอในอนาคต พึงกล่าวตามสมัยนั้นๆ นั่นเทียว จริงอยู่ ปุถุชนสมณะที่รับมาโดยเจาะจงจากสงฆ์ (มีผลน้อยกว่า) พระโสดาบันที่เป็นปาฏิปุคคลิกทาน (แต่) ทานที่ถวายในปุถุชนสมณะของอุบาสกผู้สามารถทำการเคารพในสงฆ์ได้ มีผลมากกว่า แม้ในกรณีที่พระโสดาบันที่รับมาโดยเจาะจง (มีผลน้อยกว่า) พระสกทาคามีที่เป็นปาฏิปุคคลิกทาน เป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน จริงอยู่ สำหรับผู้ที่สามารถทำการเคารพในสงฆ์ได้ ทานที่ถวายแม้ในภิกษุผู้ทุศีลที่รับมาโดยเจาะจงจากสงฆ์ มีผลมากกว่าทานที่ถวายในพระขีณาสพ (ที่เป็นปาฏิปุคคลิกทาน) นั่นเทียว ส่วนคำใดที่ตรัสไว้ว่า "มหาบพิตร ทานที่ถวายในผู้มีศีลมีผลมาก ในผู้ทุศีลไม่มีผลเช่นนั้น" คำนั้น พึงละนัยนี้เสีย แล้วพึงเห็นในจตุกกะนี้ว่า "ดูก่อนอานนท์ ความบริสุทธิ์แห่งทักษิณามี ๔ อย่าง" 381. දායකතො විසුජ්ඣතීති මහප්ඵලභාවෙන විසුජ්ඣති, මහප්ඵලා හොතීති අත්ථො. කල්‍යාණධම්මොති සුචිධම්මො, න පාපධම්මො. දායකතො විසුජ්ඣතීති චෙත්ථ වෙස්සන්තරමහාරාජා කථෙතබ්බො. සො හි ජූජකබ්‍රාහ්මණස්ස දාරකෙ දත්වා පථවිං කම්පෙසි. ๓๘๑. คำว่า "บริสุทธิ์ฝ่ายทายก" คือ บริสุทธิ์เพราะความเป็นผู้มีผลมาก อธิบายว่า มีผลมาก คำว่า "มีธรรมอันงาม" คือ มีธรรมอันสะอาด ไม่ใช่มีธรรมอันเลวทราม ในข้อว่า "บริสุทธิ์ฝ่ายทายก" นี้ พึงกล่าวถึงพระเวสสันดรมหาราช จริงอยู่ พระองค์ได้ประทานพระโอรสพระธิดาแก่ชูชกพราหมณ์ ยังแผ่นดินให้หวั่นไหว පටිග්ගාහකතො [Pg.227] විසුජ්ඣතීති එත්ථ කල්‍යාණීනදීමුඛද්වාරවාසිකෙවට්ටො කථෙතබ්බො. සො කිර දීඝසොමත්ථෙරස්ස තික්ඛත්තුම්පි පිණ්ඩපාතං දත්වා මරණමඤ්චෙ නිපන්නො ‘‘අය්‍යස්ස මං දීඝසොමත්ථෙරස්ස දින්නපිණ්ඩපාතො උද්ධරතී’’ති ආහ. ในข้อว่า "บริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหก" นี้ พึงกล่าวถึงชาวประมงผู้อยู่ที่ปากแม่น้ำกัลยาณี ได้ยินว่า ชาวประมงนั้นถวายบิณฑบาตแก่พระทีฆโสมเถระถึงสามครั้งแล้ว เมื่อนอนอยู่บนเตียงใกล้จะตาย ได้กล่าวว่า "บิณฑบาตที่ข้าพเจ้าถวายแล้วแก่พระทีฆโสมเถระผู้เป็นเจ้า ย่อมช่วยฉุดข้าพเจ้าขึ้น (จากอบาย)" නෙව දායකතොති එත්ථ වඩ්ඪමානවාසිලුද්දකො කථෙතබ්බො. සො කිර පෙතදක්ඛිණං දෙන්තො එකස්ස දුස්සීලස්සෙව තයො වාරෙ අදාසි, තතියවාරෙ ‘‘අමනුස්සො දුස්සීලො මං විලුම්පතී’’ති විරවි, එකස්ස සීලවන්තභික්ඛුනො දත්වා පාපිතකාලෙයෙවස්ස පාපුණි. ในข้อว่า "ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายทายก..." นี้ พึงกล่าวถึงนายพรานผู้อยู่ในวัฑฒมานะ ได้ยินว่า นายพรานนั้น เมื่อถวายทักษิณาอุทิศให้เปรต ได้ถวายแก่ภิกษุผู้ทุศีลรูปเดียวถึงสามครั้ง ในครั้งที่สาม อมนุษย์ (คือเปรต) ได้ร้องครวญครางว่า "ภิกษุผู้ทุศีลปล้นเรา" ครั้นนายพรานถวายแก่ภิกษุผู้มีศีลรูปหนึ่ง (ทักษิณานั้น) ก็ถึงแก่เปรตนั้นในกาลที่อุทิศให้นั่นเทียว දායකතො චෙව විසුජ්ඣතීති එත්ථ අසදිසදානං කථෙතබ්බං. ในข้อว่า "บริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายก..." นี้ พึงกล่าวถึงอสทิสทาน සා දක්ඛිණා දායකතො විසුජ්ඣතීති එත්ථ යථා නාම ඡෙකො කස්සකො අසාරම්පි ඛෙත්තං ලභිත්වා සමයෙ කසිත්වා පංසුං අපනෙත්වා සාරබීජානි පතිට්ඨපෙත්වා රත්තින්දිවං ආරක්ඛෙ පමාදං අනාපජ්ජන්තො අඤ්ඤස්ස සාරඛෙත්තතො අධිකතරං ධඤ්ඤං ලභති, එවං සීලවා දුස්සීලස්ස දත්වාපි ඵලං මහන්තං අධිගච්ඡතීති. ඉමිනා උපායෙන සබ්බපදෙසු විසුජ්ඣනං වෙදිතබ්බං. ในข้อว่า "ทักษิณานั้นบริสุทธิ์ฝ่ายทายก" นี้ มีอุปมาว่า ชาวนาผู้ฉลาด แม้ได้นาที่ไม่มีสาระ แต่เมื่อไถในเวลาที่ควร กำจัดดินเลวออก ปลูกพืชพันธุ์ดี ไม่ประมาทในการดูแลทั้งกลางวันกลางคืน ย่อมได้ข้าวเปลือกมากกว่านาที่มีสาระของคนอื่น ฉันใด ผู้มีศีล (คือทายก) แม้ถวายแก่ผู้ทุศีล ก็ย่อมได้ผลอันยิ่งใหญ่ ฉันนั้น พึงทราบความบริสุทธิ์ในทุกบทด้วยอุบายนี้ වීතරාගො වීතරාගෙසූති එත්ථ වීතරාගො නාම අනාගාමී, අරහා පන එකන්තවීතරාගොව, තස්මා අරහතා අරහතො දින්නදානමෙව අග්ගං. කස්මා? භවාලයස්ස භවපත්ථනාය අභාවතො. නනු ඛීණාසවො දානඵලං න සද්දහතීති? දානඵලං සද්දහන්තා ඛීණාසවසදිසා න හොන්ති. ඛීණාසවෙන කතකම්මං පන නිච්ඡන්දරාගත්තා කුසලං වා අකුසලං වා න හොති, කිරියට්ඨානෙ තිට්ඨති, තෙනෙවස්ස දානං අග්ගං හොතීති වදන්ති. ในข้อว่า "ผู้ปราศจากราคะถวายในท่านผู้ปราศจากราคะ" นี้ ชื่อว่าผู้ปราศจากราคะ คือ พระอนาคามี ส่วนพระอรหันต์เป็นผู้ปราศจากราคะโดยส่วนเดียวทีเดียว เพราะฉะนั้น ทานที่พระอรหันต์ถวายแก่พระอรหันต์เท่านั้นจึงเป็นเลิศ เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีความอาลัยในภพและความปรารถนาในภพ (ของทั้งสองฝ่าย) (ถามว่า) ก็พระขีณาสพไม่เชื่อผลของทานมิใช่หรือ? (ตอบว่า) ผู้ที่เชื่อผลของทานไม่เหมือนกับพระขีณาสพ ส่วนกรรมที่พระขีณาสพกระทำ เพราะปราศจากฉันทราคะ จึงไม่เป็นกุศลหรืออกุศล ตั้งอยู่ในฐานะกิริยา เพราะเหตุนั้นเอง ท่านทั้งหลายจึงกล่าวว่า ทานของท่านเป็นเลิศ කිං පන සම්මාසම්බුද්ධෙන සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස දින්නං මහප්ඵලං, උදාහු සාරිපුත්තත්ථෙරෙන සම්මාසම්බුද්ධස්ස දින්නන්ති. සම්මාසම්බුද්ධෙන සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස දින්නං මහප්ඵලන්ති වදන්ති. සම්මාසම්බුද්ධඤ්හි ඨපෙත්වා අඤ්ඤො දානස්ස විපාකං ජානිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. දානඤ්හි චතූහි සම්පදාහි දාතුං සක්කොන්තස්ස තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දෙති. තත්‍රිමා සම්පදා – දෙය්‍යධම්මස්ස ධම්මෙන [Pg.228] සමෙන පරං අපීළෙත්වා උප්පන්නතා, පුබ්බචෙතනාදිවසෙන චෙතනාය මහත්තතා, ඛීණාසවභාවෙන ගුණාතිරෙකතා, තංදිවසං නිරොධතො වුට්ඨිතභාවෙන වත්ථුසම්පන්නතාති. ก็ทานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าถวายแก่พระสารีบุตรเถระมีผลมาก หรือว่าทานที่พระสารีบุตรเถระถวายแด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีผลมาก (ท่าน) กล่าวกันว่า ทานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าถวายแก่พระสารีบุตรเถระมีผลมาก เพราะว่าเว้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสียแล้ว ผู้อื่นที่ชื่อว่าสามารถจะรู้วิบากของทานได้ ย่อมไม่มี ก็ทานที่ผู้สามารถจะให้ด้วยสมบัติ ๔ ประการ ย่อมให้ผลในอัตภาพนั้นนั่นเทียว ในสมบัติเหล่านั้น สมบัติเหล่านี้คือ ความที่ไทยธรรมเกิดขึ้นโดยธรรม โดยสม่ำเสมอ ไม่เบียดเบียนผู้อื่น, ความที่เจตนามีความยิ่งใหญ่ ด้วยอำนาจแห่งบุพพเจตนาเป็นต้น, ความที่คุณมีความยิ่งกว่า ด้วยความเป็นพระขีณาสพ, ความที่วัตถุถึงพร้อม ด้วยความเป็นผู้ออกจากนิโรธสมาบัติในวันนั้น පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย දක්ඛිණාවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทักขิณาวิภังคสูตร จบแล้ว චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๔ จบแล้ว 5. සළායතනවග්ගො ๕. สฬายตนวรรค 1. අනාථපිණ්ඩිකොවාදසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอนาถบิณฑิโกวาทสูตร 383. එවං [Pg.229] මෙ සුතන්ති අනාථපිණ්ඩිකොවාදසුත්තං. තත්ථ බාළ්හගිලානොති අධිමත්තගිලානො මරණසෙය්‍යං උපගතො. ආමන්තෙසීති ගහපතිස්ස කිර යාව පාදා වහිංසු, තාව දිවසෙ සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා බුද්ධුපට්ඨානං අඛණ්ඩං අකාසි. යත්තකඤ්චස්ස සත්ථු උපට්ඨානං අහොසි, තත්තකංයෙව මහාථෙරානං. සො අජ්ජ ගමනපාදස්ස පච්ඡින්නත්තා අනුට්ඨානසෙය්‍යං උපගතො සාසනං පෙසෙතුකාමො අඤ්ඤතරං පුරිසං ආමන්තෙසි. තෙනුපසඞ්කමීති භගවන්තං ආපුච්ඡිත්වා සූරියත්ථඞ්ගමනවෙලාය උපසඞ්කමි. ๓๘๓. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่าอนาถบิณฑิโกวาทสูตร ในอนาถบิณฑิโกวาทสูตรนั้น บทว่า พาฬฺหคิลาโน คือ ป่วยหนัก เข้าถึงเตียงที่นอนตาย บทว่า อามนฺเตสิ คือ ได้ยินว่า เท้าทั้งสองของคฤหบดียังนำไปได้เพียงใด เพียงนั้น ท่านได้กระทำการอุปัฏฐากพระพุทธเจ้าในวันหนึ่งๆ ครั้งหนึ่งบ้าง สองครั้งบ้าง หรือสามครั้งบ้าง อย่างไม่ขาดสาย และการอุปัฏฐากพระศาสดาของท่านมีประมาณเท่าใด การอุปัฏฐากพระมหาเถระทั้งหลายก็มีประมาณเท่านั้นเหมือนกัน คฤหบดีนั้น วันนี้ เพราะเท้าที่จะใช้เดินขาดไปแล้ว จึงเข้าถึงที่นอนอันลุกขึ้นไม่ได้ ประสงค์จะส่งข่าวไป จึงเรียกบุรุษคนหนึ่งมา บทว่า เตนุปสงฺกมิ คือ (พระสารีบุตร) ทูลลาพระผู้มีพระภาคแล้ว เข้าไปหาในเวลาที่พระอาทิตย์กำลังจะตก 384. පටික්කමන්තීති ඔසක්කන්ති, තනුකා භවන්ති. අභික්කමන්තීති අභිවඩ්ඪන්ති ඔත්ථරන්ති, බලවතියො හොන්ති. ๓๘๔. บทว่า ปฏิกฺกมนฺติ คือ ย่อมถอยกลับ ย่อมเบาบางลง บทว่า อภิกฺกมนฺติ คือ ย่อมเจริญขึ้น ย่อมครอบงำ ย่อมมีกำลัง අභික්කමොසානං පඤ්ඤායති නො පටික්කමොති යස්මිඤ්හි සමයෙ මාරණන්තිකා වෙදනා උප්පජ්ජති, උපරිවාතෙ ජලිතග්ගි විය හොති, යාව උස්මා න පරියාදියති, තාව මහතාපි උපක්කමෙන න සක්කා වූපසමෙතුං, උස්මාය පන පරියාදින්නාය වූපසම්මති. บทว่า อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโม คือ เพราะในสมัยใด เวทนาอันมีมรณะเป็นที่สุดเกิดขึ้น ย่อมเป็นเหมือนไฟที่ลุกโพลงเมื่อมีลมพัดเบื้องบน ตราบเท่าที่ไออุ่นยังไม่สิ้นไป ตราบนั้น ก็ไม่สามารถจะระงับได้แม้ด้วยความพยายามอย่างใหญ่หลวง แต่เมื่อไออุ่นสิ้นไปแล้ว เวทนานั้นย่อมระงับไป 385. අථායස්මා සාරිපුත්තො චින්තෙසි – ‘‘අයං මහාසෙට්ඨිස්ස වෙදනා මාරණන්තිකා, න සක්කා පටිබාහිතුං, අවසෙසා කථා නිරත්ථකා, ධම්මකථමස්ස කථෙස්සාමී’’ති. අථ නං තං කථෙන්තො තස්මාතිහාතිආදිමාහ. තත්ථ තස්මාති යස්මා චක්ඛුං තීහි ගාහෙහි ගණ්හන්තො උප්පන්නං මාරණන්තිකං වෙදනං පටිබාහිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි, තස්මා. න චක්ඛුං උපාදියිස්සාමීති චක්ඛුං තීහි ගාහෙහි න ගණ්හිස්සාමි. න ච මෙ චක්ඛුනිස්සිතං විඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤාණඤ්චාපි මෙ චක්ඛුනිස්සිතං න භවිස්සති. න රූපන්ති හෙට්ඨා ආයතනරූපං කථිතං, ඉමස්මිං ඨානෙ සබ්බම්පි කාමභවරූපං කථෙන්තො එවමාහ. ๓๘๕. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรคิดว่า 'เวทนานี้ของมหาเศรษฐีมีมรณะเป็นที่สุด ไม่สามารถจะห้ามได้ วาจาที่เหลือไร้ประโยชน์ เราจักแสดงธรรมกถาแก่เขา' ครั้งนั้น เมื่อจะแสดงธรรมกถานั้นแก่เขา จึงได้กล่าวคำมีอาทิว่า ตสฺมาติห ในบทเหล่านั้น บทว่า ตสฺมา คือ เพราะว่า บุคคลผู้ยึดถือจักษุด้วยเครื่องยึดถือ ๓ อย่าง ชื่อว่าสามารถจะห้ามเวทนาอันมีมรณะเป็นที่สุดที่เกิดขึ้นแล้วได้ ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น บทว่า น จกฺขุ อุปาทิยิสฺสามิ คือ เราจักไม่ยึดถือจักษุด้วยเครื่องยึดถือ ๓ อย่าง บทว่า น จ เม จกฺขุนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ คือ แม้วิญญาณของเราที่อาศัยจักษุก็จักไม่มี บทว่า น รูปํ คือ ในเบื้องต้น ท่านกล่าวถึงอายตนรูป ในที่นี้ เมื่อจะกล่าวถึงกามภวรูปทั้งหมด จึงกล่าวอย่างนี้ 386. න ඉධලොකන්ති වසනට්ඨානං වා ඝාසච්ඡාදනං වා න උපාදියිස්සාමීති අත්ථො. ඉදඤ්හි පච්චයෙසු අපරිතස්සනත්ථං කථිතං. න පරලොකන්ති [Pg.230] එත්ථ පන මනුස්සලොකං ඨපෙත්වා සෙසා පරලොකා නාම. ඉදං – ‘‘අසුකදෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අසුකට්ඨානෙ භවිස්සාමි, ඉදං නාම ඛාදිස්සාමි භුඤ්ජිස්සාමි නිවාසෙස්සාමි පාරුපිස්සාමී’’ති එවරූපාය පරිතස්සනාය පහානත්ථං වුත්තං. තම්පි න උපාදියිස්සාමි, න ච මෙ තන්නිස්සිතං විඤ්ඤාණං භවිස්සතීති එවං තීහි ගාහෙහි පරිමොචෙත්වා ථෙරො දෙසනං අරහත්තනිකූටෙන නිට්ඨපෙසි. ๓๘๖. บทว่า น อิธโลกํ อธิบายว่า เราจักไม่ยึดมั่นซึ่งที่อยู่ หรืออาหารและเครื่องนุ่งห่ม เพราะคำนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อความไม่กระสันในปัจจัยทั้งหลาย ส่วนในบทว่า น ปรโลกํ นี้ เว้นมนุสสโลกเสีย ที่เหลือชื่อว่าปรโลก คำนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อละความกระสันเห็นปานนี้ว่า 'เราบังเกิดในเทวโลกชื่อโน้นแล้ว จักอยู่ในสถานที่ชื่อโน้น จักเคี้ยวกินของชื่อนี้ จักบริโภคของชื่อนี้ จักนุ่งห่มของชื่อนี้' (เรา) จักไม่ยึดมั่นแม้ซึ่งปรโลกนั้น และวิญญาณของเราที่อาศัยปรโลกนั้นจักไม่มี ดังนี้ พระเถระเปลื้อง (อนาถบิณฑิกคฤหบดี) จากเครื่องยึดถือ ๓ อย่างอย่างนี้แล้ว จึงยังเทศนาให้จบลงด้วยอรหัตตผลเป็นยอด 387. ඔලීයසීති අත්තනො සම්පත්තිං දිස්වා ආරම්මණෙසු බජ්ඣසි අල්ලීයසීති. ඉති ආයස්මා ආනන්දො – ‘‘අයම්පි නාම ගහපති එවං සද්ධො පසන්නො මරණභයස්ස භායති, අඤ්ඤො කො න භායිස්සතී’’ති මඤ්ඤමානො තස්ස ගාළ්හං කත්වා ඔවාදං දෙන්තො එවමාහ. න ච මෙ එවරූපී ධම්මීකථා සුතපුබ්බාති අයං උපාසකො – ‘‘සත්ථු සන්තිකාපි මෙ එවරූපී ධම්මකථා න සුතපුබ්බා’’ති වදති, කිං සත්ථා එවරූපි සුඛුමං ගම්භීරකථං න කථෙතීති? නො න කථෙති. එවං පන ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි ඡ බාහිරානි ඡ විඤ්ඤාණකායෙ ඡ ඵස්සකායෙ ඡ වෙදනාකායෙ ඡ ධාතුයො පඤ්චක්ඛන්ධෙ චත්තාරො අරූපෙ ඉධලොකඤ්ච පරලොකඤ්ච දස්සෙත්වා දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතවසෙන අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වා කථිතකථා එතෙන න සුතපුබ්බා, තස්මා එවං වදති. ๓๘๗. บทว่า โอลียสิ คือ ท่านเห็นสมบัติของตนแล้ว ย่อมผูกพัน ย่อมติดอยู่ในอารมณ์ทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ ท่านพระอานนท์เมื่อสำคัญว่า 'คฤหบดีผู้นี้ มีศรัทธาเลื่อมใสถึงเพียงนี้ ยังกลัวต่อมรณภัย คนอื่นใครเล่าจักไม่กลัว' จึงประสงค์จะให้โอวาทแก่เขาโดยทำให้มั่นคง จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า น จ เม เอวรูปี ธมฺมีกถา สุตปุพฺพา คือ อุบาสกนี้กล่าวว่า 'แม้จากสำนักของพระศาสดา ธรรมกถาเห็นปานนี้ ข้าพเจ้าก็ไม่เคยฟัง' (ถามว่า) พระศาสดาไม่ทรงแสดงธรรมกถาที่สุขุมลึกซึ้งเห็นปานนี้หรือ? (ตอบว่า) ไม่ใช่ไม่ทรงแสดง แต่ว่า ธรรมกถาที่ทรงแสดงอายตนะภายใน ๖ อายตนะภายนอก ๖ วิญญาณกาย ๖ ผัสสกาย ๖ เวทนากาย ๖ ธาตุ ๖ ขันธ์ ๕ อรูป ๔ ทั้งโลกนี้และโลกหน้าแล้ว ทรงแสดงโดยบรรจุลงในอรหัตตผล ด้วยอำนาจแห่งสิ่งที่เห็น ได้ยิน รับรู้ และรู้แจ้งนั้น อุบาสกนี้ไม่เคยฟัง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนี้ අපිචායං උපාසකො දානාධිමුත්තො දානාභිරතො බුද්ධානං සන්තිකං ගච්ඡන්තො තුච්ඡහත්ථො න ගතපුබ්බො. පුරෙභත්තං ගච්ඡන්තො යාගුඛජ්ජකාදීනි ගාහාපෙත්වා ගච්ඡති, පච්ඡාභත්තං සප්පිමධුඵාණිතාදීනි. තස්මිං අසති වාලිකං ගාහාපෙත්වා ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ ඔකිරාපෙති, දානං දත්වා සීලං රක්ඛිත්වා ගෙහං ගතො. බොධිසත්තගතිකො කිරෙස උපාසකො, තස්මා භගවා චතුවීසති සංවච්ඡරානි උපාසකස්ස යෙභුය්‍යෙන දානකථමෙව කථෙසි – ‘‘උපාසක, ඉදං දානං නාම බොධිසත්තානං ගතමග්ගො, මය්හම්පි ගතමග්ගො, මයා සතසහස්සකප්පාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි දානං දින්නං, ත්වං මයා ගතමග්ගමෙව අනුගච්ඡසී’’ති. ධම්මසෙනාපතිආදයො මහාසාවකාපි අත්තනො අත්තනො සන්තිකං ආගතකාලෙ දානකථමෙවස්ස කථෙන්ති. තෙනෙවාහ න ඛො ගහපති ගිහීනං ඔදාතවසනානං එවරූපී ධම්මීකථා පටිභාතීති. ඉදං වුත්තං හොති – ගහපති ගිහීනං නාම ඛෙත්තවත්ථුහිරඤ්ඤසුවණ්ණදාසීදාසපුත්තභරියාදීසු තිබ්බො ආලයො තිබ්බං නිකන්තිපරියුට්ඨානං[Pg.231], තෙසං – ‘‘එත්ථ ආලයො න කාතබ්බො, නිකන්ති න කාතබ්බා’’ති කථා න පටිභාති න රුච්චතීති. อีกอย่างหนึ่ง อุบาสกนี้เป็นผู้มีใจน้อมไปในทาน ยินดีในทาน เมื่อไปสู่สำนักของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ไม่เคยไปมือเปล่า เมื่อไปในเวลาก่อนภัต ก็ให้คนถือเอาของมีข้าวต้มและของขบเคี้ยวเป็นต้นไป เมื่อไปในเวลาหลังภัต ก็ให้ถือเอาของมีเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นไป เมื่อของเหล่านั้นไม่มี ก็ให้คนถือเอาทรายไปโปรยในบริเวณพระคันธกุฎี ถวายทานแล้ว รักษาสีลแล้ว จึงกลับไปเรือน ได้ยินว่า อุบาสกนี้มีคติอย่างพระโพธิสัตว์ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสแต่ทานกถาโดยมากแก่อุบาสกตลอด ๒๔ ปีว่า “ดูก่อนอุบาสก ทานนี้ชื่อว่าเป็นทางดำเนินของพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย เป็นทางดำเนินของเราด้วย เราได้ให้ทานแล้วตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป ท่านจงติดตามทางที่เราไปแล้วนั่นเทียว” แม้พระมหาสาวกทั้งหลายมีพระธรรมเสนาบดีเป็นต้น ก็กล่าวแต่ทานกถาแก่อุบาสกนั้นในเวลาที่เขามาสู่สำนักของตนๆ เพราะเหตุนั้น พระอานนท์จึงกล่าวว่า “ข้าแต่คฤหบดี ธรรมิกถาเช่นนี้ ย่อมไม่ปรากฏแก่คฤหัสถ์ผู้นุ่งห่มผ้าขาว” ความว่า คฤหบดี ชื่อว่าคฤหัสถ์ทั้งหลายย่อมมีความอาลัยกล้า มีความใคร่และความกำหนัดกล้าในสิ่งของมีไร่นา เงินทอง ทาสีทาส บุตรภรรยาเป็นต้น สำหรับคฤหัสถ์เหล่านั้น ถ้อยคำว่า “ในสิ่งของเหล่านี้ ไม่พึงทำความอาลัย ไม่พึงทำความใคร่” ย่อมไม่ปรากฏ ไม่เป็นที่ชอบใจ යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? තුසිතභවනෙ කිරස්ස නිබ්බත්තමත්තස්සෙව තිගාවුතප්පමාණං සුවණ්ණක්ඛන්ධං විය විජ්ජොතමානං අත්තභාවං උය්‍යානවිමානාදිසම්පත්තිඤ්ච දිස්වා – ‘‘මහතී අයං මය්හං සම්පත්ති, කිං නු ඛො මෙ මනුස්සපථෙ කම්මං කත’’න්ති ඔලොකෙන්තො තීසු රතනෙසු අධිකාරං දිස්වා චින්තෙසි ‘‘පමාදට්ඨානමිදං දෙවත්තං නාම, ඉමාය හි මෙ සම්පත්තියා මොදමානස්ස සතිසම්මොසොපි සියා, හන්දාහං ගන්ත්වා මම ජෙතවනස්ස චෙව භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච තථාගතස්ස ච අරියමග්ගස්ස ච සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ච වණ්ණං කථෙත්වා තතො ආගන්ත්වා සම්පත්තිං අනුභවිස්සාමී’’ති. සො තථා අකාසි. තං දස්සෙතුං අථ ඛො අනාථපිණ්ඩිකොතිආදි වුත්තං. คำว่า “เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ” ถามว่า เข้าไปเฝ้าทำไม? ตอบว่า ได้ยินว่า พอเทวบุตรนั้นบังเกิดในดุสิตภพเท่านั้น ก็ได้เห็นอัตภาพที่รุ่งเรืองประดุจแท่งทองประมาณ ๓ คาวุต และสมบัติมีอุทยานและวิมานเป็นต้น จึงตรวจดูว่า “สมบัตินี้ของเราใหญ่หลวงนัก เราได้ทำกรรมอะไรไว้หนอในมนุสสโลก” เมื่อเห็นการกระทำอันยิ่งในรัตนะ ๓ จึงคิดว่า “ความเป็นเทพนี้ชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เพราะเมื่อเราเพลิดเพลินอยู่ด้วยสมบัตินี้ แม้ความหลงลืมสติก็พึงมีได้ เอาล่ะ เราจะไปกล่าวคุณของพระเชตวันของเรา ของภิกษุสงฆ์ ของพระตถาคต ของอริยมรรค และของพระสารีบุตรเถระ แล้วกลับมาจากที่นั้น จักเสวยสมบัติ” เขาได้ทำเช่นนั้น เพื่อแสดงความนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า อถ โข อนาถปิณฺฑิโก තත්ථ ඉසිසඞ්ඝනිසෙවිතන්ති භික්ඛුසඞ්ඝනිසෙවිතං. එවං පඨමගාථාය ජෙතවනස්ස වණ්ණං කථෙත්වා ඉදානි අරියමග්ගස්ස වණ්ණං කථෙන්තො කම්මං විජ්ජා චාතිආදිමාහ. තත්ථ කම්මන්ති මග්ගචෙතනා. විජ්ජාති මග්ගපඤ්ඤා. ධම්මොති සමාධිපක්ඛිකො ධම්මො. සීලං ජීවිතමුත්තමන්ති සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස ජීවිතං උත්තමන්ති දස්සෙති. අථ වා විජ්ජාති දිට්ඨිසඞ්කප්පො. ධම්මොති වායාමසතිසමාධයො. සීලන්ති වාචාකම්මන්තාජීවා. ජීවිතමුත්තමන්ති එතස්මිං සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස ජීවිතං නාම උත්තමං. එතෙන මච්චා සුජ්ඣන්තීති එතෙන අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙන සත්තා විසුජ්ඣන්ති. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิสิสงฺฆนิเสวิตํ คือ อันหมู่ภิกษุเสพแล้ว (เทวบุตร) กล่าวคุณของพระเชตวันด้วยคาถาแรกอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะกล่าวคุณของอริยมรรค จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กมฺมํ วิชฺชา จ ในบทเหล่านั้น บทว่า กมฺมํ คือ มรรคเจตนา บทว่า วิชฺชา คือ มรรคปัญญา บทว่า ธมฺโม คือ ธรรมที่เป็นฝ่ายสมาธิ บทว่า สีลํ ชีวิตมุตฺตมํ แสดงว่า ชีวิตของผู้ตั้งอยู่ในศีลเป็นชีวิตที่สูงสุด อีกอย่างหนึ่ง บทว่า วิชฺชา คือ สัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ บทว่า ธมฺโม คือ สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ บทว่า สีลํ คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ บทว่า ชีวิตมุตฺตมํ ชื่อว่าชีวิตของผู้ตั้งอยู่ในศีลนั้นเป็นชีวิตสูงสุด บทว่า เอเตน มจฺจา สุชฺฌนฺติ คือ สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ด้วยมรรคมีองค์ ๘ นี้ තස්මාති යස්මා මග්ගෙන සුජ්ඣන්ති, න ගොත්තධනෙහි, තස්මා. යොනිසො විචිනෙ ධම්මන්ති උපායෙන සමාධිපක්ඛියං ධම්මං විචිනෙය්‍ය. එවං තත්ථ විසුජ්ඣතීති එවං තස්මිං අරියමග්ගෙ විසුජ්ඣති. අථ වා යොනිසො විචිනෙ ධම්මන්ති උපායෙන පඤ්චක්ඛන්ධධම්මං විචිනෙය්‍ය. එවං තත්ථ විසුජ්ඣතීති එවං තෙසු චතූසු සච්චෙසු විසුජ්ඣති. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ด้วยมรรคเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยโคตรและทรัพย์ เพราะเหตุนั้น (จึงควรพิจารณาธรรม) บทว่า โยนิโส วิวิเน ธมฺมํ คือ พึงพิจารณาธรรมที่เป็นฝ่ายสมาธิโดยอุบาย บทว่า เอวํ ตตฺถ วิสุชฺฌติ คือ ย่อมบริสุทธิ์ในอริยมรรคนั้นอย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า โยนิโส วิวิเน ธมฺมํ คือ พึงพิจารณาธรรมคือขันธ์ ๕ โดยอุบาย บทว่า เอวํ ตตฺถ วิสุชฺฌติ คือ ย่อมบริสุทธิ์ในสัจจะ ๔ เหล่านั้นอย่างนี้ ඉදානි සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස වණ්ණං කථෙන්තො සාරිපුත්තො වාතිආදිමාහ. තත්ථ සාරිපුත්තො වාති අවධාරණවචනං. එතෙහි පඤ්ඤාදීහි සාරිපුත්තොව සෙය්‍යොති වදති. උපසමෙනාති කිලෙසඋපසමෙන. පාරඞ්ගතොති [Pg.232] නිබ්බානං ගතො. යො කොචි නිබ්බානං පත්තො භික්ඛු, සො එතාවපරමො සියා, න ථෙරෙන උත්තරිතරො නාම අත්ථීති වදති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. บัดนี้ (เทวบุตร) เมื่อจะกล่าวคุณของพระสารีบุตรเถระ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า สาริปุตฺโต ว ในบทเหล่านั้น บทว่า สาริปุตฺโต ว เป็นคำแสดงการกำหนด (เทวบุตร) กล่าวว่า พระสารีบุตรเท่านั้นประเสริฐกว่าด้วยคุณมีปัญญาเป็นต้นเหล่านี้ บทว่า อุปสเมน คือ ด้วยความสงบกิเลส บทว่า ปารงฺคโต คือ ผู้ถึงพระนิพพาน ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งผู้ถึงพระนิพพาน ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้มีประมาณอย่างยิ่งเพียงเท่านั้น (เทวบุตร) กล่าวว่า ภิกษุชื่อว่าผู้ประเสริฐกว่าพระเถระไม่มี ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය จากอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี අනාථපිණ්ඩිකොවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอนาถปิณฑิโกวาทสูตร จบ 2. ඡන්නොවාදසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาฉันโนวาทสูตร 389. එවං මෙ සුතන්ති ඡන්නොවාදසුත්තං. තත්ථ ඡන්නොති එවංනාමකො ථෙරො, න අභිනික්ඛමනං නික්ඛන්තත්ථෙරො. පටිසල්ලානාති ඵලසමාපත්තිතො. ගිලානපුච්ඡකාති ගිලානුපට්ඨානං නාම බුද්ධවණ්ණිතං, තස්මා එවමාහ. සත්ථන්ති ජීවිතහාරකසත්ථං. නාවකඞ්ඛාමීති ඉච්ඡාමි. ๓๘๙. ฉันโนวาทสูตร (เริ่มต้นว่า) เอวํ เม สุตํ ในสูตรนั้น บทว่า ฉนฺโน คือ พระเถระชื่ออย่างนี้ ไม่ใช่พระเถระผู้ตามเสด็จออกผนวช บทว่า ปฏิสลฺลาณา คือ จากผลสมาบัติ บทว่า คิลานปุจฺฉกา ความว่า ชื่อว่าการอุปัฏฐากคนไข้ อันพระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว เพราะเหตุนั้น (พระเถระ) จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า สตฺถํ คือ ศัสตราที่นำชีวิตไป บทว่า นาวกงฺขามิ คือ ไม่ปรารถนา 390. අනුපවජ්ජන්ති අනුප්පත්තිකං අප්පටිසන්ධිකං. ๓๙๐. บทว่า อนุปวชฺชํ คือ ไม่มีการเกิดขึ้นอีก ไม่มีการปฏิสนธิอีก 391. එතං මමාතිආදීනි තණ්හාමානදිට්ඨිගාහවසෙන වුත්තානි. නිරොධං දිස්වාති ඛයවයං ඤත්වා. නෙතං මම නෙසොහමස්මි න මෙසො අත්තාති සමනුපස්සාමීති අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති සමනුපස්සාමි. ๓๙๑. คำเป็นต้นว่า เอตํ มม ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจการยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ บทว่า นิโรธํ ทิสฺวา คือ รู้ความสิ้นและความเสื่อม บทว่า เนตํ มม เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตาติ สมนุปสฺสามิ คือ ข้าพเจ้าจะพิจารณาเห็นว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา 393. තස්මාති යස්මා මාරණන්තිකවෙදනං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො සත්ථං ආහරාමීති වදති, තස්මා. පුථුජ්ජනො ආයස්මා, තෙන ඉදම්පි මනසි කරොහීති දීපෙති. නිච්චකප්පන්ති නිච්චකාලං. නිස්සිතස්සාති තණ්හාදිට්ඨීහි නිස්සිතස්ස. චලිතන්ති විප්ඵන්දිතං හොති. පස්සද්ධීති කායචිත්තපස්සද්ධි, කිලෙසපස්සද්ධි නාම හොතීති අත්ථො. නතීති තණ්හානති. නතියා අසතීති භවත්ථාය ආලයනිකන්තිපරියුට්ඨානෙසු අසති. ආගතිගති න හොතීති පටිසන්ධිවසෙන ආගති නාම න හොති, චුතිවසෙන ගමනං නාම න හොති. චුතූපපාතොති චවනවසෙන චුති, උපපජ්ජනවසෙන උපපාතො. නෙවිධ න හුරං න උභයමන්තරෙනාති නයිධ ලොකෙ, න පරලොකෙ, න උභයත්ථ හොති. එසෙවන්තො දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛකිලෙසදුක්ඛස්ස අයමෙව අන්තො අයං පරිච්ඡෙදො [Pg.233] පරිවටුමභාවො හොති. අයමෙව හි එත්ථ අත්ථො. යෙ පන ‘‘න උභයමන්තරෙනා’’ති වචනං ගහෙත්වා අන්තරාභවං ඉච්ඡන්ති, තෙසං උත්තරං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. ๓๙๓. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ท่านพระฉันนะกล่าวว่า “ข้าพเจ้าไม่อาจอดกลั้นเวทนาอันมีมรณะเป็นที่สุดได้ จึงนำศัสตรามา” เพราะเหตุนั้น (พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนั้น) พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า “ท่านผู้มีอายุเป็นปุถุชน เพราะเหตุนั้น ท่านจงทำในใจถึงข้อนี้ด้วย” บทว่า นิจฺจกปฺปํ คือ ตลอดกาลเป็นนิตย์ บทว่า นิสฺสิตสฺส คือ ของบุคคลผู้อันตัณหาและทิฏฐิอาศัยแล้ว บทว่า จลิตํ คือ ย่อมหวั่นไหว บทว่า ปสฺสทฺธิ อธิบายว่า ได้แก่ กายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ ชื่อว่า กิเลสปัสสัทธิ บทว่า นติ คือ ตัณหานั่นเอง บทว่า นติยา อสติ คือ เมื่อความอาลัย ความใคร่ และความกลุ้มรุมเพื่อภพไม่มี บทว่า อาคติคติ น โหติ คือ ชื่อว่า อาคติ (การมา) ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ ย่อมไม่มี, ชื่อว่า คมน (การไป) ด้วยอำนาจแห่งจุติ ย่อมไม่มี บทว่า จุตูปปาโต คือ จุติด้วยอำนาจแห่งการเคลื่อน, อุปปาตะด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้น บทว่า เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรน คือ ย่อมไม่มีในโลกนี้ ไม่มีในปรโลก ไม่มีในระหว่างโลกทั้งสอง บทว่า เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส คือ ความไม่มีในโลกนี้และปรโลกนี้นั่นแหละ เป็นที่สุด เป็นเครื่องกำหนด เป็นภาวะที่ขาดโดยรอบแห่งวัฏฏทุกข์และกิเลสทุกข์ ความว่า นี้แหละเป็นอรรถในบทนี้ ส่วนอาจารย์เหล่าใดถือเอาคำว่า “น อุภยมนฺตเรน” แล้วปรารถนาอันตรภพ คำตอบแก่ท่านเหล่านั้นได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว 394. සත්ථං ආහරෙසීති ජීවිතහාරකං සත්ථං ආහරි, කණ්ඨනාළිං ඡින්දි. අථස්ස තස්මිං ඛණෙ මරණභයං ඔක්කමි, ගතිනිමිත්තං උපට්ඨාසි. සො අත්තනො පුථුජ්ජනභාවං ඤත්වා සංවිග්ගො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හන්තො අරහත්තං පත්වා සමසීසී හුත්වා පරිනිබ්බායි. සම්මුඛායෙව අනුපවජ්ජතා බ්‍යාකතාති කිඤ්චාපි ඉදං ථෙරස්ස පුථුජ්ජනකාලෙ බ්‍යාකරණං හොති, එතෙන පන බ්‍යාකරණෙන අනන්තරායමස්ස පරිනිබ්බානං අහොසි. තස්මා භගවා තමෙව බ්‍යාකරණං ගහෙත්වා කථෙසි. උපවජ්ජකුලානීති උපසඞ්කමිතබ්බකුලානි. ඉමිනා ථෙරො, – ‘‘භන්තෙ, එවං උපට්ඨාකෙසු ච උපට්ඨායිකාසු ච විජ්ජමානාසු සො භික්ඛු තුම්හාකං සාසනෙ පරිනිබ්බායිස්සතී’’ති පුච්ඡති. අථස්ස භගවා කුලෙසු සංසග්ගාභාවං දීපෙන්තො හොන්ති හෙතෙ සාරිපුත්තාතිආදිමාහ. ඉමස්මිං කිර ඨානෙ ථෙරස්ස කුලෙසු අසංසට්ඨභාවො පාකටො අහොසි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๓๙๔. บทว่า สตฺถํ อาหเรสิ คือ ได้นำศัสตราอันนำชีวิตไป คือได้ตัดหลอดลมที่ลำคอ ลำดับนั้น ในขณะนั้น มรณภัยได้ครอบงำท่าน, คตินิมิตได้ปรากฏขึ้น ท่านรู้ความเป็นปุถุชนของตนแล้ว เกิดความสังเวช ตั้งวิปัสสนาขึ้น กำหนดสังขารทั้งหลาย บรรลุพระอรหัตแล้ว เป็นสมสีสี (ผู้มีศีรษะขาดพร้อมกับกิเลส) ปรินิพพานแล้ว บทว่า สมฺมุขาเยว อนุปวชฺชตา พฺยากตา ความว่า แม้ว่าพยากรณ์นี้จะมีในกาลที่พระเถระเป็นปุถุชน แต่ด้วยพยากรณ์นี้ การปรินิพพานของท่านจึงไม่มีอันตราย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงถือเอาพยากรณ์นั้นนั่นแหละตรัส บทว่า อุปวชฺชกุลานิ คือ ตระกูลที่พึงเข้าไปหา ด้วยบทนี้ พระเถระทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อมีอุปัฏฐากและอุปัฏฐายิกาอยู่อย่างนี้ ภิกษุนั้นจักปรินิพพานในศาสนาของพระองค์ได้อย่างไร” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงความไม่คลุกคลีในตระกูลทั้งหลายของท่าน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โหนฺติ เหเต สาริปุตฺต ได้ยินว่า ในที่นี้ ความที่พระเถระไม่คลุกคลีในตระกูลทั้งหลายได้ปรากฏชัดแล้ว ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย ඡන්නොවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาฉันโนวาทสูตร จบ 3. පුණ්ණොවාදසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาปุณโณวาทสูตร 395. එවං මෙ සුතන්ති පුණ්ණොවාදසුත්තං. තත්ථ පටිසල්ලානාති එකීභාවා. තං චෙති තං චක්ඛුඤ්චෙව රූපඤ්ච. නන්දීසමුදයා දුක්ඛසමුදයොති නන්දියා තණ්හාය සමොධානෙන පඤ්චක්ඛන්ධදුක්ඛස්ස සමොධානං හොති. ඉති ඡසු ද්වාරෙසු දුක්ඛං සමුදයොති ද්වින්නං සච්චානං වසෙන වට්ටං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙසි. දුතියනයෙ නිරොධො මග්ගොති ද්වින්නං සච්චානං වසෙන විවට්ටං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙසි. ඉමිනා ච ත්වං පුණ්ණාති පාටියෙක්කො අනුසන්ධි. එවං තාව වට්ටවිවට්ටවසෙන දෙසනං අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වා ඉදානි පුණ්ණත්ථෙරං සත්තසු ඨානෙසු සීහනාදං නදාපෙතුං ඉමිනා ච ත්වන්තිආදිමාහ. ๓๙๕. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น คือ ปุณโณวาทสูตร ในปุณโณวาทสูตรนั้น บทว่า ปฏิสลฺลาณา คือ จากความเป็นผู้เดียว บทว่า ตํ จ คือ ซึ่งจักษุและรูปนั้น บทว่า นนฺทีสมุทยา ทุกฺขสมุทโย ความว่า เพราะความประชุมพร้อมแห่งนันทิคือตัณหา ความประชุมพร้อมแห่งทุกข์คือเบญจขันธ์จึงมี ด้วยเหตุนี้ พระองค์ทรงแสดงวัฏฏะให้ถึงที่สุดด้วยอำนาจแห่งสัจจะ ๒ คือ ทุกข์และสมุทัย ในทวาร ๖ ในนัยที่สอง พระองค์ทรงแสดงวิวัฏฏะให้ถึงที่สุดด้วยอำนาจแห่งสัจจะ ๒ คือ นิโรธและมรรค อนุสนธิว่า อิมินา จ ตฺวํ ปุณฺณ เป็นอนุสนธิจำเพาะ พระผู้มีพระภาคทรงบรรจุเทศนาด้วยอำนาจแห่งวัฏฏะและวิวัฏฏะไว้ในอรหัตตผลอย่างนี้ก่อน บัดนี้ เพื่อจะทรงให้พระปุณณเถระบันลือสีหนาทในฐานะ ๗ ประการ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิมินา จ ตฺวํ 396. චණ්ඩාති [Pg.234] දුට්ඨා කිබ්බිසා. ඵරුසාති කක්ඛළා. අක්කොසිස්සන්තීති දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසිස්සන්ති. පරිභාසිස්සන්තීති කිං සමණො නාම ත්වං, ඉදඤ්ච ඉදඤ්ච තෙ කරිස්සාමාති තජ්ජෙස්සන්ති. එවමෙත්ථාති එවං මය්හං එත්ථ භවිස්සති. ๓๙๖. บทว่า จณฺฑา คือ ดุร้าย, หยาบคาย บทว่า ผรุสา คือ กระด้าง บทว่า อกฺโกสิสฺสนฺติ คือ จักด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ บทว่า ปริภาสิสฺสนฺติ คือ จักข่มขู่ว่า “ท่านเป็นสมณะอะไรกัน เราจักทำสิ่งนี้และสิ่งนี้แก่ท่าน” บทว่า เอวเมตฺถ คือ (ความดำริ) ของข้าพเจ้าในเรื่องนั้นจักมีอย่างนี้ දණ්ඩෙනාති චතුහත්ථෙන දණ්ඩෙන වා ඝටිකමුග්ගරෙන වා. සත්ථෙනාති එකතොධාරාදිනා. සත්ථහාරකං පරියෙසන්තීති ජීවිතහාරකං සත්ථං පරියෙසන්ති. ඉදං ථෙරො තතියපාරාජිකවත්ථුස්මිං අසුභකථං සුත්වා අත්තභාවෙන ජිගුච්ඡන්තානං භික්ඛූනං සත්ථහාරකපරියෙසනං සන්ධායාහ. දමූපසමෙනාති එත්ථ දමොති ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනං එතං නාමං. ‘‘සච්චෙන දන්තො දමසා උපෙතො, වෙදන්තගූ වුසිතබ්‍රහ්මචරියො’’ති (සං. නි. 1.195; සු. නි. 467) එත්ථ හි ඉන්ද්‍රියසංවරො දමොති වුත්තො. ‘‘යදි සච්චා දමා චාගා, ඛන්ත්‍යා භිය්‍යොධ විජ්ජතී’’ති (සං. නි. 1.246; සු. නි. 191) එත්ථ පඤ්ඤා දමොති වුත්තො. ‘‘දානෙන දමෙන සංයමෙන සච්චවජ්ජෙනා’’ති (දී. නි. 1.166; ම. නි. 2.226) එත්ථ උපොසථකම්මං දමොති වුත්තං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඛන්ති දමොති වෙදිතබ්බා. උපසමොති තස්සෙව වෙවචනං. บทว่า ทณฺเฑน คือ ด้วยท่อนไม้มีประมาณ ๔ ศอก หรือด้วยค้อน บทว่า สตฺเถน คือ ด้วยศัสตรามีคมข้างเดียวเป็นต้น บทว่า สตฺถหารกํ ปริเยสนฺติ คือ ย่อมแสวงหาศัสตราอันนำชีวิตไป พระเถระกล่าวคำนี้โดยหมายถึงการแสวงหาผู้ถือศัสตราของภิกษุทั้งหลายผู้รังเกียจอัตภาพของตนเพราะได้ฟังอสุภกถาในเรื่องตติยปาราชิก ในบทว่า ทมูปสเมน นี้ บทว่า ทโม เป็นชื่อของอินทรียสังวรเป็นต้น จริงอยู่ ในคาถาว่า “สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต, เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย” อินทรียสังวร ท่านเรียกว่า ทมะ ในคาถาว่า “ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโยธ วิชฺชติ” ปัญญา ท่านเรียกว่า ทมะ ในบทว่า “ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน” อุโบสถกรรม ท่านเรียกว่า ทมะ แต่ในพระสูตรนี้ พึงทราบว่า ขันติ คือ ทมะ บทว่า อุปสโม เป็นไวพจน์ของบทว่า ทมะ นั้นนั่นเอง 397. අථ ඛො ආයස්මා පුණ්ණොති කො පනෙස පුණ්ණො, කස්මා පනෙත්ථ ගන්තුකාමො අහොසීති. සුනාපරන්තවාසිකො එව එසො, සාවත්ථියං පන අසප්පායවිහාරං සල්ලක්ඛෙත්වා තත්ථ ගන්තුකාමො අහොසි. ๓๙๗. บทว่า อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณ (มีความว่า) ก็ท่านปุณณะนี้คือใคร, เพราะเหตุไรจึงประสงค์จะไปในที่นั้น ท่านปุณณะนี้เป็นชาวสุนาปรันตชนบทนั่นเอง แต่ท่านกำหนดได้ว่าวิหารในกรุงสาวัตถีไม่เป็นที่สบาย จึงประสงค์จะไปในที่นั้น තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – සුනාපරන්තරට්ඨෙ කිර එකස්මිං වාණිජකගාමෙ එතෙ ද්වෙ භාතරො. තෙසු කදාචි ජෙට්ඨො පඤ්ච සකටසතානි ගහෙත්වා ජනපදං ගන්ත්වා භණ්ඩං ආහරති, කදාචි කනිට්ඨො. ඉමස්මිං පන සමයෙ කනිට්ඨං ඝරෙ ඨපෙත්වා ජෙට්ඨභාතිකො පඤ්ච සකටසතානි ගහෙත්වා ජනපදචාරිකං චරන්තො අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං පත්වා ජෙතවනස්ස නාතිදූරෙ සකටසත්ථං නිවාසෙත්වා භුත්තපාතරාසො පරිජනපරිවුතො ඵාසුකට්ඨානෙ නිසීදි. ในเรื่องนั้น มีเรื่องราตามลำดับดังนี้ – ได้ยินว่า ในสุนาปรันตรัฐ ในหมู่บ้านพ่อค้าแห่งหนึ่ง มีพี่น้องสองคนเหล่านี้ ในสองคนนั้น บางคราวพี่ชายก็นำเกวียน ๕๐๐ เล่มไปสู่ชนบทแล้วนำสินค้ามา, บางคราวน้องชายก็นำมา แต่ในสมัยนี้ พี่ชายให้น้องชายอยู่บ้าน ตนเองนำเกวียน ๕๐๐ เล่มเที่ยวจาริกไปในชนบท โดยลำดับได้บรรลุถึงกรุงสาวัตถี ให้กองเกวียนพักอยู่ ณ ที่ไม่ไกลจากพระเชตวัน ฉันอาหารเช้าแล้ว มีบริวารแวดล้อม นั่งอยู่ในที่ผาสุก තෙන ච සමයෙන සාවත්ථිවාසිනො භුත්තපාතරාසා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය සුද්ධුත්තරාසඞ්ගා ගන්ධපුප්ඵාදිහත්ථා යෙන බුද්ධො යෙන ධම්මො යෙන සඞ්ඝො, තන්නින්නා තප්පොණා තප්පාබ්භාරා හුත්වා දක්ඛිණද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා ජෙතවනං [Pg.235] ගච්ඡන්ති. සො තෙ දිස්වා ‘‘කහං ඉමෙ ගච්ඡන්ති’’ති එකමනුස්සං පුච්ඡි. කිං ත්වං අය්‍යො න ජානාසි, ලොකෙ බුද්ධධම්මසඞ්ඝරතනානි නාම උප්පන්නානි, ඉච්චෙස මහාජනො සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මකථං සොතුං ගච්ඡතීති. තස්ස බුද්ධොති වචනං ඡවිචම්මාදීනි ඡින්දිත්වා අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච අට්ඨාසි. අථ අත්තනො පරිජනපරිවුතො තාය පරිසාය සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා සත්ථු මධුරස්සරෙන ධම්මං දෙසෙන්තස්ස පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුත්වා පබ්බජ්ජාය චිත්තං උප්පාදෙසි. අථ තථාගතෙන කාලං විදිත්වා පරිසාය උය්‍යොජිතාය සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා දුතියදිවසෙ මණ්ඩපං කාරෙත්වා ආසනානි පඤ්ඤපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා භුත්තපාතරාසො උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය භණ්ඩාගාරිකං පක්කොසාපෙත්වා, එත්තකං භණ්ඩං විස්සජ්ජිතං, එත්තකං න විස්සජ්ජිතන්ති සබ්බං ආචික්ඛිත්වා – ‘‘ඉමං සාපතෙය්‍යං මය්හං කනිට්ඨස්ස දෙහී’’ති සබ්බං නිය්‍යාතෙත්වා සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා කම්මට්ඨානපරායණො අහොසි. ในสมัยนั้น ชาวเมืองสาวัตถีทั้งหลายฉันอาหารเช้าแล้ว สมาทานองค์อุโบสถ มีผ้าห่มอันบริสุทธิ์ มีของหอมและดอกไม้เป็นต้นในมือ เป็นผู้น้อมไป โน้มไป เอนไปในที่ซึ่งมีพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ แล้วออกจากเมืองทางประตูทิศใต้ ไปยังพระเชตวันมหาวิหาร เขาเห็นชนเหล่านั้นแล้วจึงถามบุรุษคนหนึ่งว่า “คนเหล่านี้ไปไหนกัน” (บุรุษนั้นตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ ท่านไม่รู้หรือ ในโลกนี้ พระพุทธรัตนะ พระธรรมรัตนะ และพระสังฆรัตนะได้อุบัติขึ้นแล้ว เพราะเหตุนั้น มหาชนนี้จึงไปเพื่อฟังธรรมกถาในสำนักของพระศาสดา” คำว่า “พุทโธ” นั้น ได้เชือดเฉือนหนัง หนังกำพร้าเป็นต้นแล้ว หยั่งลงถึงเยื่อในกระดูกของเขา ครั้งนั้น เขาแวดล้อมด้วยบริวารของตน ไปยังวิหารพร้อมกับบริษัทนั้น ยืนอยู่ที่ท้ายบริษัท ฟังธรรมเมื่อพระศาสดาทรงแสดงธรรมด้วยพระสุรเสียงอันไพเราะ แล้วยังจิตให้เกิดขึ้นเพื่อการบรรพชา ครั้งนั้น เมื่อพระตถาคตทรงทราบกาลเวลาแล้วทรงส่งบริษัทกลับ เขาจึงเข้าไปเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้วนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น ในวันที่สอง ให้สร้างมณฑป ปูลาดอาสนะแล้ว ถวายมหาทานแก่หมู่สงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข (ครั้นเสร็จภัตกิจแล้ว) เขาฉันอาหารเช้าแล้ว สมาทานองค์อุโบสถ ให้เรียกนายภัณฑาคาริกมา บอกเรื่องราวทั้งหมดว่า “สินค้าเท่านี้ขายไปแล้ว เท่านี้ยังไม่ได้ขาย” แล้วสั่งว่า “จงมอบทรัพย์สินนี้แก่น้องชายของข้าพเจ้า” ดังนี้ มอบหมายทุกสิ่งแล้วจึงบรรพชาในสำนักของพระศาสดา ได้เป็นผู้มีกรรมฐานเป็นเบื้องหน้า අථස්ස කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තස්ස කම්මට්ඨානං න උපට්ඨාති. තතො චින්තෙසි – ‘‘අයං ජනපදො මය්හං අසප්පායො, යංනූනාහං සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සකට්ඨානමෙව ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. අථ පුබ්බණ්හසමයෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා සායන්හසමයෙ පටිසල්ලානා වුට්ඨහිත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා සත්ත සීහනාදෙ නදිත්වා පක්කාමි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො ආයස්මා පුණ්ණො…පෙ… විහරතී’’ති. ครั้งนั้น เมื่อท่านมนสิการกรรมฐานอยู่ กรรมฐานก็ไม่ปรากฏ ลำดับนั้น ท่านจึงคิดว่า “ชนบทนี้ไม่เป็นสัปปายะแก่เรา ไฉนหนอ เราพึงรับกรรมฐานในสำนักของพระศาสดาแล้วไปยังถิ่นของตนเถิด” ครั้งนั้น ในเวลาเช้า ท่านเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตแล้ว ในเวลาเย็น ออกจากที่หลีกเร้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ทูลให้ทรงแสดงกรรมฐาน บันลือสีหนาท ๗ ประการแล้วก็หลีกไป เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า “ครั้งนั้นแล ท่านพระปุณณะ...ฯลฯ...อยู่” ดังนี้ කත්ථ පනායං විහාසීති? චතූසු ඨානෙසු විහාසි, සුනාපරන්තරට්ඨං තාව පවිසිත්වා අජ්ජුහත්ථපබ්බතෙ නාම පවිසිත්වා වාණිජගාමං පිණ්ඩාය පාවිසි. අථ නං කනිට්ඨභාතා සඤ්ජානිත්වා භික්ඛං දත්වා, ‘‘භන්තෙ, අඤ්ඤත්ථ අගන්ත්වා ඉධෙව වසථා’’ති පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා තත්ථෙව වසාපෙසි. ก็ท่านผู้นี้อยู่ที่ไหน? ท่านอยู่ที่ ๔ สถานที่ คือ เข้าไปสู่สุนาปรันตรัฐก่อน แล้วเข้าไปสู่ภูเขาชื่ออัชชุหัตถะ แล้วเข้าไปสู่หมู่บ้านวาณิชเพื่อบิณฑบาต ครั้งนั้น น้องชายจำท่านได้ จึงถวายภิกษาแล้วให้ท่านรับปฏิญญาว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านอย่าไปที่อื่นเลย โปรดอยู่ที่นี่เถิด” แล้วก็ให้อยู่ในที่นั้นนั่นเอง තතො සමුද්දගිරිවිහාරං නාම අගමාසි. තත්ථ අයකන්තපාසාණෙහි පරිච්ඡින්දිත්වා කතචඞ්කමො අත්ථි, තං කොචි චඞ්කමිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. තත්ථ සමුද්දවීචියො ආගන්ත්වා අයකන්තපාසාණෙසු පහරිත්වා මහාසද්දං කරොන්ති. ථෙරොනං – ‘‘කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තානං ඵාසුවිහාරො හොතූ’’ති සමුද්දං නිස්සද්දං කත්වා අධිට්ඨාසි. จากนั้น ท่านได้ไปยังวิหารชื่อสมุททคิริ ที่นั่นมีที่จงกรมที่ทำขึ้นโดยล้อมรอบด้วยหินแหลมคมดุจเหล็ก ไม่มีใครสามารถที่จะจงกรมในที่นั้นได้ ณ ที่นั้น คลื่นสมุทรซัดเข้ามากระทบกับหินแหลมคมดุจเหล็ก ทำให้เกิดเสียงดัง พระเถระคิดว่า “ขอความอยู่ผาสุกจงมีแก่ภิกษุผู้มนสิการกรรมฐานเถิด” ดังนี้แล้ว จึงอธิษฐานทำให้สมุทรเงียบเสียง තතො [Pg.236] මාතුලගිරිං නාම අගමාසි. තත්ථ සකුණසඞ්ඝො උස්සන්නො, රත්තිඤ්ච දිවා ච සද්දො එකාබද්ධොව හොති, ථෙරො ඉමං ඨානං අඵාසුකන්ති තතො මකුලකාරාමවිහාරං නාම ගතො. සො වාණිජගාමස්ස නාතිදූරො නච්චාසන්නො ගමනාගමනසම්පන්නො විවිත්තො අප්පසද්දො. ථෙරො ඉමං ඨානං ඵාසුකන්ති තත්ථ රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානචඞ්කමනාදීනි කාරෙත්වා වස්සං උපගච්ඡි. එවං චතූසු ඨානෙසු විහාසි. จากนั้น ท่านได้ไปยังภูเขาชื่อมาตุลคิริ ที่นั่นมีฝูงนกชุกชุม ทั้งกลางคืนและกลางวัน เสียงก็ดังติดต่อกันเป็นอันเดียว พระเถระคิดว่า “สถานที่นี้ไม่ผาสุก” ดังนี้แล้ว จากที่นั้นจึงไปยังวิหารชื่อมกุลการาม วิหารนั้นอยู่ไม่ไกลไม่ใกล้จากหมู่บ้านวาณิช สมบูรณ์ด้วยการไปการมา สงัดเงียบ มีเสียงน้อย พระเถระคิดว่า “สถานที่นี้ผาสุก” ดังนี้แล้ว ณ ที่นั้น ให้สร้างที่พักกลางคืน ที่พักกลางวัน ที่จงกรม เป็นต้นแล้ว ก็เข้าจำพรรษา ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงได้อยู่ในสถานที่ ๔ แห่ง අථෙකදිවසං තස්මිංයෙව අන්තොවස්සෙ පඤ්ච වාණිජසතානි පරසමුද්දං ගච්ඡාමාති නාවාය භණ්ඩං පක්ඛිපිංසු. නාවාරොහනදිවසෙ ථෙරස්ස කනිට්ඨභාතා ථෙරං භොජෙත්වා ථෙරස්ස සන්තිකෙ සික්ඛාපදානි ගහෙත්වා වන්දිත්වා ගච්ඡන්තො, – ‘‘භන්තෙ, මහාසමුද්දො නාම අප්පමෙය්‍යො අනෙකන්තරායො, අම්හෙ ආවජ්ජෙය්‍යාථා’’ති වත්වා නාවං ආරුහි. නාවා උත්තමජවෙන ගච්ඡමානා අඤ්ඤතරං දීපකං පාපුණි. මනුස්සා පාතරාසං කරිස්සාමාති දීපකෙ ඔතිණ්ණා. තස්මිං දීපෙ අඤ්ඤං කිඤ්චි නත්ථි, චන්දනවනමෙව අහොසි. ครั้งนั้น วันหนึ่ง ในพรรษานั้นนั่นเอง พ่อค้า ๕๐๐ คนคิดว่า “เราจะไปสู่สมุทรฝั่งโน้น” จึงบรรทุกสินค้าลงในเรือ ในวันที่จะลงเรือ น้องชายของพระเถระถวายภัตตาหารแก่พระเถระแล้ว รับสิกขาบทในสำนักของพระเถระ ไหว้แล้ว ขณะจะไป ได้กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มหาสมุทรชื่อว่าประมาณมิได้ มีอันตรายมาก ขอท่านโปรดระลึกถึงพวกข้าพเจ้าด้วยเถิด” แล้วก็ลงเรือไป เรือแล่นไปด้วยความเร็วสูงสุด ได้ไปถึงเกาะแห่งหนึ่ง มนุษย์ทั้งหลายคิดว่า “เราจะกินอาหารเช้ากัน” จึงลงที่เกาะนั้น บนเกาะนั้นไม่มีสิ่งอื่นใดเลย มีแต่ป่าไม้จันทน์เท่านั้น අථෙකො වාසියා රුක්ඛං ආකොටෙත්වා ලොහිතචන්දනභාවං ඤත්වා ආහ – ‘‘භො මයං ලාභත්ථාය පරසමුද්දං ගච්ඡාම, ඉතො ච උත්තරි ලාභො නාම නත්ථි, චතුරඞ්ගුලමත්තා ඝටිකා සතසහස්සං අග්ඝති, හාරෙතබ්බකයුත්තං භණ්ඩං හාරෙත්වා චන්දනස්ස පූරෙමා’’ති. තෙ තථා කරිංසු. චන්දනවනෙ අධිවත්ථා අමනුස්සා කුජ්ඣිත්වා – ‘‘ඉමෙහි අම්හාකං චන්දනවනං නාසිතං, ඝාතෙස්සාම නෙ’’ති චින්තෙත්වා – ‘‘ඉධෙව ඝාතිතෙසු සබ්බං වනං එකං කුණපං භවිස්සති, සමුද්දමජ්ඣෙ නෙසං නාවං ඔසීදෙස්සාමා’’ති ආහංසු. අථ තෙසං නාවං ආරුය්හ මුහුත්තං ගතකාලෙයෙව උප්පාදිකං උට්ඨපෙත්වා සයම්පි තෙ අමනුස්සා භයානකානි රූපානි දස්සයිංසු. භීතා මනුස්සා අත්තනො අත්තනො දෙවතා නමස්සන්ති. ථෙරස්ස කනිට්ඨො චූළපුණ්ණකුටුම්බිකො – ‘‘මය්හං භාතා අවස්සයො හොතූ’’ති ථෙරස්ස නමස්සමානො අට්ඨාසි. ครั้งนั้น ชายคนหนึ่งใช้ขวานฟันต้นไม้ รู้ว่าเป็นไม้จันทน์แดงแล้ว จึงกล่าวว่า “ดูก่อนท่านทั้งหลาย พวกเราไปสู่สมุทรฝั่งโน้นเพื่อแสวงหาลาภ และลาภที่ยิ่งกว่านี้ไม่มีอีกแล้ว ท่อนไม้ขนาดประมาณ ๔ นิ้ว มีค่าถึงหนึ่งแสน เราจงทิ้งสินค้าที่ควรทิ้งไปเสีย แล้วบรรทุกไม้จันทน์ให้เต็มเถิด” พวกเขาได้ทำเช่นนั้น พวกอมนุษย์ที่สิงสถิตอยู่ในป่าไม้จันทน์โกรธแล้วคิดว่า “คนพวกนี้ทำลายป่าไม้จันทน์ของเรา เราจะฆ่าพวกมันเสีย” (แล้วคิดอีกว่า) “ถ้าฆ่าเสียที่นี่ ป่าทั้งหมดก็จะกลายเป็นซากศพกองเดียวกัน เราจะทำให้เรือของพวกเขาจมลงกลางมหาสมุทร” ครั้งนั้น (อมนุษย์) ขึ้นไปบนเรือของพวกเขา พอเรือแล่นไปได้ครู่เดียว ก็บันดาลให้เกิดคลื่นลมขึ้น และอมนุษย์เหล่านั้นเองก็ได้แสดงรูปอันน่าสะพรึงกลัว มนุษย์ทั้งหลายผู้หวาดกลัว ต่างก็นอบน้อมเทวดาของตนๆ จูฬปุณณกุฎุมพี น้องชายของพระเถระ (คิดว่า) “ขอพี่ชายของข้าพเจ้าจงเป็นที่พึ่งเถิด” ดังนี้แล้ว ได้ยืนนอบน้อมพระเถระอยู่ ථෙරොපි කිර තස්මිංයෙව ඛණෙ ආවජ්ජිත්වා තෙසං බ්‍යසනුප්පත්තිං ඤත්වා වෙහාසං උප්පතිත්වා සම්මුඛෙ අට්ඨාසි. අමනුස්සා ථෙරං දිස්වා ‘‘අය්‍යො පුණ්ණත්ථෙරො එතී’’ති පක්කමිංසු, උප්පාදිකං සන්නිසීදි. ථෙරො මා භායථාති තෙ [Pg.237] අස්සාසෙත්වා ‘‘කහං ගන්තුකාමත්ථා’’ති පුච්ඡි. භන්තෙ, අම්හාකං සකට්ඨානමෙව ගච්ඡාමාති. ථෙරො නාවං ඵලෙ අක්කමිත්වා ‘‘එතෙසං ඉච්ඡිතට්ඨානං ගච්ඡතූ’’ති අධිට්ඨාසි. වාණිජා සකට්ඨානං ගන්ත්වා තං පවත්තිං පුත්තදාරස්ස ආරොචෙත්වා ‘‘එථ ථෙරං සරණං ගච්ඡාමා’’ති පඤ්චසතා අත්තනො පඤ්චමාතුගාමසතෙහි සද්ධිං තීසු සරණෙසු පතිට්ඨාය උපාසකත්තං පටිවෙදෙසුං. තතො නාවාය භණ්ඩං ඔතාරෙත්වා ථෙරස්ස එකං කොට්ඨාසං කත්වා – ‘‘අයං, භන්තෙ, තුම්හාකං කොට්ඨාසො’’ති ආහංසු. ථෙරො – ‘‘මය්හං විසුං කොට්ඨාසකිච්චං නත්ථි, සත්ථා පන තුම්හෙහි දිට්ඨපුබ්බො’’ති. න දිට්ඨපුබ්බො, භන්තෙති. තෙන හි ඉමිනා සත්ථු මණ්ඩලමාළං කරොථ, එවං සත්ථාරං පස්සිස්සථාති. තෙ සාධු, භන්තෙති තෙන ච කොට්ඨාසෙන අත්තනො ච කොට්ඨාසෙහි මණ්ඩලමාළං කාතුං ආරභිංසු. ได้ยินว่า แม้พระเถระ ในขณะนั้นนั่นเอง ทรงพิจารณาแล้ว ทรงทราบความเกิดขึ้นแห่งภัยพิบัติของชนเหล่านั้น จึงเหาะขึ้นไปสู่เวหาส แล้วได้ประทับยืนอยู่เบื้องหน้า พวกอมนุษย์เห็นพระเถระแล้วคิดว่า 'พระผู้เป็นเจ้าปุณณเถระมาแล้ว' จึงหลีกไป คลื่นลมก็สงบลง พระเถระทรงปลอบโยนชนเหล่านั้นว่า 'ท่านทั้งหลายอย่ากลัวเลย' แล้วตรัสถามว่า 'ท่านทั้งหลายปรารถนาจะไปที่ไหน' (พวกพ่อค้ากราบทูลว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าจะไปยังที่อยู่ของตนเท่านั้น' พระเถระทรงเหยียบแผ่นกระดานเรือแล้วทรงอธิษฐานว่า 'ขอเรือจงไปยังที่ที่ชนเหล่านี้ปรารถนาเถิด' พวกพ่อค้าครั้นไปยังที่อยู่ของตนแล้ว จึงบอกเรื่องราวนั้นแก่บุตรและภรรยา แล้วกล่าวว่า 'มาเถิด พวกเราจงถึงพระเถระเป็นสรณะ' พ่อค้า 500 คน พร้อมด้วยมาตุคาม 500 คนของตน ได้ตั้งมั่นอยู่ในสรณะ 3 แล้วประกาศตนเป็นอุบาสก จากนั้น พวกเขาขนสินค้าลงจากเรือแล้ว ได้จัดส่วนแบ่งส่วนหนึ่งไว้เพื่อพระเถระ แล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นี้เป็นส่วนของท่าน' พระเถระกล่าวว่า 'กิจที่จะต้องทำส่วนแบ่งต่างหากสำหรับเราไม่มี แต่ว่า พระศาสดา อันท่านทั้งหลายเคยเห็นแล้วหรือ' (พวกพ่อค้ากราบทูลว่า) 'ไม่เคยเห็นเลย พระเจ้าข้า' (พระเถระจึงกล่าวว่า) 'ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงสร้างมณฑลมาลย์เพื่อพระศาสดาด้วยส่วนแบ่งนี้เถิด ด้วยอาการอย่างนี้ ท่านทั้งหลายจักได้เห็นพระศาสดา' พวกเขากล่าวว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วได้เริ่มสร้างมณฑลมาลย์ด้วยส่วนแบ่งนั้นด้วย และด้วยส่วนแบ่งของตนทั้งหลายด้วย සත්ථාපි කිර ආරද්ධකාලතො පට්ඨාය පරිභොගං අකාසි. ආරක්ඛමනුස්සා රත්තිං ඔභාසං දිස්වා ‘‘මහෙසක්ඛා දෙවතා අත්ථී’’ති සඤ්ඤං කරිංසු. උපාසකා මණ්ඩලමාළඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච සෙනාසනානි නිට්ඨපෙත්වා දානසම්භාරං සජ්ජෙත්වා – ‘‘කතං, භන්තෙ, අම්හෙහි අත්තනො කිච්චං, සත්ථාරං පක්කොසථා’’ති ථෙරස්ස ආරොචෙසුං. ථෙරො සායන්හසමයෙ ඉද්ධියා සාවත්ථිං පත්වා, ‘‘භන්තෙ, වාණිජගාමවාසිනො තුම්හෙ දට්ඨුකාමා, තෙසං අනුකම්පං කරොථා’’ති භගවන්තං යාචි. භගවා අධිවාසෙසි. ථෙරො භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා සකට්ඨානමෙව පච්චාගතො. ได้ยินว่า แม้พระศาสดา ก็ได้ทรงกระทำการบริโภคจำเดิมแต่กาลที่พวกเขาเริ่มสร้าง พวกคนที่เฝ้ารักษาเห็นแสงสว่างในเวลากลางคืน จึงสำคัญหมายว่า 'มีเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่อยู่' พวกอุบาสกครั้นสร้างมณฑลมาลย์และเสนาสนะสำหรับภิกษุสงฆ์สำเร็จแล้ว จึงตระเตรียมเครื่องไทยธรรมแล้วกราบเรียนแด่พระเถระว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กิจของตน อันพวกข้าพเจ้าทำเสร็จแล้ว ขอท่านจงทูลอาราธนาพระศาสดาเถิด' พระเถระในเวลาเย็น ได้ไปถึงกรุงสาวัตถีด้วยฤทธิ์ แล้วได้ทูลวิงวอนพระผู้มีพระภาคว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชาววาณิชคามปรารถนาจะเฝ้าพระองค์ ขอพระองค์โปรดทรงกระทำความอนุเคราะห์แก่พวกเขาเถิด' พระผู้มีพระภาคทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพ พระเถระครั้นทราบการรับอาราธนาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็ได้กลับไปยังที่อยู่ของตนนั่นเทียว භගවාපි ආනන්දථෙරං ආමන්තෙසි, – ‘‘ආනන්ද, ස්වෙ සුනාපරන්තෙ වාණිජගාමෙ පිණ්ඩාය චරිස්සාම, ත්වං එකූනපඤ්චසතානං භික්ඛූනං සලාකං දෙහී’’ති. ථෙරො සාධු, භන්තෙති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස තමත්ථං ආරොචෙත්වා නභචාරිකා භික්ඛූ සලාකං ගණ්හන්තූති ආහ. තංදිවසං කුණ්ඩධානත්ථෙරො පඨමං සලාකං අග්ගහෙසි. වාණිජගාමවාසිනොපි ‘‘ස්වෙ කිර සත්ථා ආගමිස්සතී’’ති ගාමමජ්ඣෙ මණ්ඩපං කත්වා දානග්ගං සජ්ජයිංසු. භගවා පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදි. සක්කස්ස පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හං අහොසි. සො කිං ඉදන්ති ආවජ්ජෙත්වා [Pg.238] සත්ථු සුනාපරන්තගමනං දිස්වා විස්සකම්මං ආමන්තෙසි – ‘‘තාත අජ්ජ භගවා තිමත්තානි යොජනසතානි පිණ්ඩාචාරං කරිස්සති, පඤ්ච කූටාගාරසතානි මාපෙත්වා ජෙතවනද්වාරකොට්ඨමත්ථකෙ ගමනසජ්ජානි කත්වා ඨපෙහී’’ති. සො තථා අකාසි. භගවතො කූටාගාරං චතුමුඛං අහොසි, ද්වින්නං අග්ගසාවකානං ද්විමුඛානි, සෙසානි එකමුඛානි. සත්ථා ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම පටිපාටියා ඨපිතකූටාගාරෙසු ධුරකූටාගාරං පාවිසි. ද්වෙ අග්ගසාවකෙ ආදිං කත්වා එකූනපඤ්චභික්ඛුසතානිපි කූටාගාරං ගන්ත්වා නිසින්නා අහෙසුං. එකං තුච්ඡකූටාගාරං අහොසි, පඤ්චපි කූටාගාරසතානි ආකාසෙ උප්පතිංසු. แม้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสเรียกพระอานนทเถระมาแล้วตรัสว่า 'ดูก่อนอานนท์ พรุ่งนี้เราจักเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในวาณิชคาม แคว้นสุนาปรันตะ เธอจงให้สลากแก่ภิกษุ 500 รูปหย่อนหนึ่ง' พระเถระทูลรับว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วจึงแจ้งเนื้อความนั้นแก่ภิกษุสงฆ์แล้วกล่าวว่า 'ขอภิกษุผู้เที่ยวไปในอากาศจงรับสลากเถิด' ในวันนั้น พระกุณฑธานเถระได้รับสลากเป็นรูปแรก แม้ชาววาณิชคามได้ยินว่า 'ได้ยินว่าพรุ่งนี้พระศาสดาจักเสด็จมา' จึงสร้างมณฑปกลางหมู่บ้านแล้วตระเตรียมทานอันเลิศไว้ พระผู้มีพระภาคในเวลาเช้าตรู่ ทรงบำรุงพระสรีระแล้ว เสด็จเข้าไปยังพระคันธกุฎี ทรงเข้าผลสมาบัติแล้วประทับนั่ง บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ของท้าวสักกะได้ร้อนขึ้น ท้าวเธอทรงพิจารณาว่า 'นี่อะไรกัน' ทรงเห็นการเสด็จไปสุนาปรันตชนบทของพระศาสดา จึงตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาแล้วตรัสว่า 'พ่อ วันนี้พระผู้มีพระภาคจักทรงกระทำบิณฑจารในที่ไกล 300 โยชน์ ท่านจงเนรมิตกูฏาคาร 500 หลัง จัดเตรียมเป็นยานพาหนะไว้เบื้องบนซุ้มประตูพระเชตวันเถิด' วิสสุกรรมเทพบุตรได้กระทำเช่นนั้น กูฏาคารของพระผู้มีพระภาคมี 4 มุข ของพระอัครสาวกทั้งสองมี 2 มุข ที่เหลือมีมุขเดียว พระศาสดาเสด็จออกจากพระคันธกุฎีแล้วเสด็จเข้าสู่กูฏาคารหลังแรกในบรรดากูฏาคารที่ตั้งไว้ตามลำดับ แม้ภิกษุ 500 รูปหย่อนหนึ่ง มีพระอัครสาวกทั้งสองเป็นต้น ก็ได้ไปสู่กูฏาคารแล้วนั่งอยู่ มีกูฏาคารว่างอยู่หลังหนึ่ง กูฏาคารทั้ง 500 หลังได้ลอยขึ้นไปในอากาศ සත්ථා සච්චබන්ධපබ්බතං නාම පත්වා කූටාගාරං ආකාසෙ ඨපෙසි. තස්මිං පබ්බතෙ සච්චබන්ධො නාම මිච්ඡාදිට්ඨිකතාපසො මහාජනං මිච්ඡාදිට්ඨිං උග්ගණ්හාපෙන්තො ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො හුත්වා වසති. අබ්භන්තරෙ චස්ස අන්තොචාටියං පදීපො විය අරහත්තස්ස උපනිස්සයො ජලති. තං දිස්වා ධම්මමස්ස කථෙස්සාමීති ගන්ත්වා ධම්මං දෙසෙසි. තාපසො දෙසනාපරියොසානෙ අරහත්තං පාපුණි, මග්ගෙනෙවාස්ස අභිඤ්ඤා ආගතා. එහිභික්ඛු හුත්වා ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරො හුත්වා කූටාගාරං පාවිසි. พระศาสดาเสด็จถึงภูเขาชื่อสัจจพันธ์แล้ว ทรงหยุดกูฏาคารไว้ในอากาศ ณ ภูเขานั้น มีดาบสผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิชื่อสัจจพันธ์ ให้มหาชนเรียนมิจฉาทิฏฐิ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยลาภและยศแล้วอาศัยอยู่ และในภายในของดาบสนั้น อุปนิสัยแห่งพระอรหัตผลรุ่งเรืองอยู่ ประดุจประทีปในหม้อ พระองค์ทรงเห็นดังนั้นจึงดำริว่า 'เราจักแสดงธรรมแก่ดาบสนี้' แล้วเสด็จไปทรงแสดงธรรม ดาบสในกาลจบเทศนา ได้บรรลุพระอรหัตผล อภิญญาทั้งหลายได้มาแล้วแก่ดาบสนั้นพร้อมกับมรรคทีเดียว ท่านได้เป็นเอหิภิกขุ เป็นผู้ทรงบาตรและจีวรสำเร็จด้วยฤทธิ์ แล้วได้เข้าไปสู่กูฏาคาร භගවා කූටාගාරගතෙහි පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං වාණිජගාමං ගන්ත්වා කූටාගාරානි අදිස්සමානානි කත්වා වාණිජගාමං පාවිසි. වාණිජා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා සත්ථාරං මකුලකාරාමං නයිංසු. සත්ථා මණ්ඩලමාළං පාවිසි. මහාජනො යාව සත්ථා භත්තදරථං පටිපස්සම්භෙති, තාව පාතරාසං කත්වා උපොසථඞ්ගානි සමාදාය බහුං ගන්ධඤ්ච පුප්ඵඤ්ච ආදාය ධම්මස්සවනත්ථාය ආරාමං පච්චාගමාසි. සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. මහාජනස්ස බන්ධනමොක්ඛො ජාතො, මහන්තං බුද්ධකොලාහලං අහොසි. พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุ 500 รูปผู้ไปในกูฏาคาร เสด็จไปยังวาณิชคามแล้ว ทรงกระทำกูฏาคารทั้งหลายให้ไม่ปรากฏ แล้วได้เสด็จเข้าไปยังวาณิชคาม พวกพ่อค้าได้ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วได้นำเสด็จพระศาสดาไปยังมกุลการาม พระศาสดาได้เสด็จเข้าไปยังมณฑลมาลย์ มหาชนตลอดเวลาที่พระศาสดาทรงระงับความกระวนกระวายอันเกิดแต่ภัต ตลอดเวลานั้น ได้บริโภคอาหารเช้าแล้ว สมาทานองค์อุโบสถ ถือเอาของหอมและดอกไม้เป็นอันมาก ได้กลับมายังอารามเพื่อฟังธรรม พระศาสดาทรงแสดงธรรม ความหลุดพ้นจากเครื่องผูกได้เกิดขึ้นแก่มหาชน ได้เกิดพุทธโกลาหลเป็นอันมาก සත්ථා මහාජනස්ස සඞ්ගහත්ථං කතිපාහං තත්ථෙව වසි, අරුණං පන මහාගන්ධකුටියංයෙව උට්ඨපෙසි. තත්ථ කතිපාහං වසිත්වා වාණිජගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා ‘‘ත්වං ඉධෙව වසාහී’’ති පුණ්ණත්ථෙරං නිවත්තෙත්වා අන්තරෙ නම්මදානදී [Pg.239] නාම අත්ථි, තස්සා තීරං අගමාසි. නම්මදානාගරාජා සත්ථු පච්චුග්ගමනං කත්වා නාගභවනං පවෙසෙත්වා තිණ්ණං රතනානං සක්කාරං අකාසි. සත්ථා තස්ස ධම්මං කථෙත්වා නාගභවනා නික්ඛමි. සො – ‘‘මය්හං, භන්තෙ, පරිචරිතබ්බං දෙථා’’ති යාචි, භගවා නම්මදානදීතීරෙ පදචෙතියං දස්සෙසි. තං වීචීසු ආගතාසු පිධීයති, ගතාසු විවරීයති, මහාසක්කාරප්පත්තං අහොසි. සත්ථා තතො නික්ඛම්ම සච්චබන්ධපබ්බතං ගන්ත්වා සච්චබන්ධං ආහ – ‘‘තයා මහාජනො අපායමග්ගෙ ඔතාරිතො, ත්වං ඉධෙව වසිත්වා එතෙසං ලද්ධිං විස්සජ්ජාපෙත්වා නිබ්බානමග්ගෙ පතිට්ඨාපෙහී’’ති. සොපි පරිචරිතබ්බං යාචි. සත්ථා ඝනපිට්ඨිපාසාණෙ අල්ලමත්තිකපිණ්ඩම්හි ලඤ්ඡනං විය පදචෙතියං දස්සෙසි, තතො ජෙතවනමෙව ගතො. එතමත්ථං සන්ධාය තෙනෙවන්තරවස්සෙනාතිආදි වුත්තං. พระศาสดาเพื่อจะทรงสงเคราะห์มหาชน จึงประทับอยู่ ณ ที่นั้นนั่นเทียวสองสามวัน ส่วนอรุณทรงให้บังเกิด ณ พระคันธกุฎีใหญ่นั่นเทียว ครั้นประทับอยู่ ณ ที่นั้นสองสามวันแล้ว เสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในวาณิชชคามแล้ว ตรัสว่า “ท่านจงอยู่ที่นี่แหละ” ดังนี้แล้วทรงให้พระปุณณเถระกลับไป ในระหว่างทางมีแม่น้ำชื่อนัมมทา ได้เสด็จไปสู่ฝั่งแห่งแม่น้ำนั้น นัมมทานาคราชกระทำการต้อนรับพระศาสดาแล้ว เชิญให้เสด็จเข้าไปสู่นาคพิภพแล้ว ได้กระทำสักการะแก่พระรัตนตรัย พระศาสดาตรัสธรรมแก่พญานาคนั้นแล้วเสด็จออกจากนาคพิภพ พญานาคนั้นทูลขอว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดประทาน (เจดีย์) อันข้าพระองค์พึงบำรุงเถิด” พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปทเจดีย์ไว้ที่ฝั่งแม่น้ำนัมมทา ปทเจดีย์นั้น เมื่อคลื่นมาก็ถูกปิด เมื่อคลื่นไปก็เปิดออก ได้เป็นสิ่งที่ถึงแล้วซึ่งสักการะอันยิ่งใหญ่ พระศาสดาเสด็จออกจากที่นั้นแล้ว เสด็จไปยังภูเขาสัจจพันธ์ ตรัสกับสัจจพันธ์ดาบสว่า “มหาชนถูกท่านหย่อนลงในทางแห่งอบาย ท่านจงอยู่ที่นี่แหละ ให้ชนเหล่านั้นสละลัทธิแล้ว จงตั้งมั่นไว้ในทางแห่งพระนิพพาน” แม้ดาบสนั้นก็ทูลขอสิ่งที่จะพึงบำรุง พระศาสดาทรงแสดงปทเจดีย์ไว้บนแผ่นหินทึบ ประดุจตราประทับบนก้อนดินเปียก จากนั้นได้เสด็จไปยังพระเชตวันนั่นเทียว ทรงหมายถึงเนื้อความนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เตเนวนฺตรวสฺเสนาติ පරිනිබ්බායීති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. මහාජනො ථෙරස්ස සත්ත දිවසානි සරීරපූජං කත්වා බහූනි ගන්ධකට්ඨානි සමොධානෙත්වා සරීරං ඣාපෙත්වා ධාතුයො ආදාය චෙතියං අකාසි. සම්බහුලා භික්ඛූති ථෙරස්ස ආළාහනෙ ඨිතභික්ඛූ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. บทว่า ปรินิพฺพายิ ความว่า ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ มหาชนกระทำสรีรบูชาแก่พระเถระเจ็ดวันแล้ว รวบรวมฟืนไม้หอมจำนวนมากแล้ว ถวายพระเพลิงสรีระแล้ว อัญเชิญพระธาตุ ได้สร้างเจดีย์ บทว่า สมฺพหุลา ภิกฺขู ความว่า ภิกษุทั้งหลายผู้ยืนอยู่ที่เชิงตะกอนของพระเถระ ความแห่งบทที่เหลือในที่ทั้งปวง ตื้นทั้งนั้นแล පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี පුණ්ණොවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปุณโณวาทสูตร จบแล้ว 4. නන්දකොවාදසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถานันทโกวาทสูตร 398. එවං මෙ සුතන්ති නන්දකොවාදසුත්තං. තත්ථ තෙන ඛො පන සමයෙනාති භගවා මහාපජාපතියා යාචිතො භික්ඛුනිසඞ්ඝං උය්‍යොජෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතෙත්වා – ‘‘ථෙරා භික්ඛූ වාරෙන භික්ඛුනියො ඔවදන්තූ’’ති සඞ්ඝස්ස භාරං අකාසි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. තත්ථ පරියායෙනාති වාරෙන. න ඉච්ඡතීති අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ දූරං ගාමං වා ගන්ත්වා සූචිකම්මාදීනි වා ආරභිත්වා ‘‘අයං නාමස්ස පපඤ්චො’’ති වදාපෙසි. ඉමං පන පරියායෙන ඔවාදං භගවා නන්දකත්ථෙරස්සෙව කාරණා අකාසි. කස්මා? ඉමාසඤ්හි භික්ඛුනීනං ථෙරං දිස්වා චිත්තං එකග්ගං හොති [Pg.240] පසීදති. තෙන තා තස්ස ඔවාදං සම්පටිච්ඡිතුකාමා, ධම්මකථං සොතුකාමා. තස්මා භගවා – ‘‘නන්දකො අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ ඔවාදං දස්සති, ධම්මකථං කථෙස්සතී’’ති වාරෙන ඔවාදං අකාසි. ථෙරො පන අත්තනො වාරං න කරොති, කස්මාති චෙ? තා කිර භික්ඛුනියො පුබ්බෙ ථෙරස්ස ජම්බුදීපෙ රජ්ජං කාරෙන්තස්ස ඔරොධා අහෙසුං. ථෙරො පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන තං කාරණං ඤත්වා චින්තෙසි – ‘‘මං ඉමස්ස භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ නිසින්නං උපමායො ච කාරණානි ච ආහරිත්වා ධම්මං කථයමානං දිස්වා අඤ්ඤො පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභී භික්ඛු ඉමං කාරණං ඔලොකෙත්වා ‘ආයස්මා නන්දකො යාවජ්ජදිවසා ඔරොධෙ න විස්සජ්ජෙති, සොභතායමායස්මා ඔරොධපරිවුතො’ති වත්තබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යා’’ති. එතමත්ථං සම්පස්සමානො ථෙරො අත්තනො වාරං න කරොති. ඉමාසඤ්ච කිර භික්ඛුනීනං ථෙරස්සෙව දෙසනා සප්පායා භවිස්සතීති ඤත්වා අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං නන්දකං ආමන්තෙසි. ๓๙๘. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ นันทโกวาทสูตร ในนันทโกวาทสูตรนั้น บทว่า เตน โข ปน สมเยน ความว่า พระผู้มีพระภาคอันพระนางมหาปชาบดีทูลขอแล้ว ทรงส่งภิกษุณีสงฆ์ไปแล้ว ทรงให้ภิกษุสงฆ์ประชุมกันแล้ว ตรัสว่า “ขอภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายจงผลัดเวรกันโอวาทภิกษุณีทั้งหลายเถิด” ดังนี้ ได้ทรงกระทำภาระแก่สงฆ์ ทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสคำนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า ปริยาเยน คือ ตามวาระ บทว่า น อิจฺฉติ ความว่า เมื่อวาระของตนมาถึง ก็ไปสู่บ้านไกลบ้าง เริ่มการงานมีเย็บผ้าเป็นต้นบ้าง แล้วทรงให้กล่าวว่า “วาระของท่านผู้นี้มาถึงแล้ว” ก็พระผู้มีพระภาคทรงกระทำการโอวาทตามวาระนี้ เพราะเหตุแห่งพระนันทกเถระนั่นเทียว เพราะเหตุไร? เพราะว่า จิตของภิกษุณีเหล่านี้ ครั้นเห็นพระเถระแล้ว ย่อมเป็นเอกัคคตา ย่อมเลื่อมใส เพราะเหตุนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นจึงปรารถนาจะรับโอวาทของท่าน ปรารถนาจะฟังธรรมกถา เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “นันทกะ เมื่อวาระของตนมาถึง จักให้โอวาท จักกล่าวธรรมกถา” จึงทรงกระทำการโอวาทตามวาระ ส่วนพระเถระไม่กระทำตามวาระของตน หากถามว่า เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ภิกษุณีเหล่านั้น ในกาลก่อน ได้เป็นนางในของพระเถระผู้ครองราชย์ในชมพูทวีป พระเถระทราบเหตุนั้นด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณแล้ว คิดว่า “ภิกษุอื่นผู้ได้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เห็นเราผู้นั่งในท่ามกลางภิกษุณีสงฆ์นี้ ยกอุปมาและเหตุผลมาแสดงธรรมอยู่ แล้วมองเห็นเหตุนี้ พึงสำคัญคำที่ควรกล่าวว่า ‘ท่านพระนันทกะจนกระทั่งทุกวันนี้ ยังสละนางในไม่ได้ ท่านผู้มีอายุนี้แวดล้อมด้วยนางใน ช่างงดงามจริงหนอ’” พระเถระเมื่อเห็นเหตุนี้ จึงไม่กระทำตามวาระของตน และทรงทราบว่า “ได้ยินว่า เทศนาของพระเถระนั่นเทียว จักเป็นที่สบายแก่ภิกษุณีเหล่านี้” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียกท่านพระนันทกะ තාසං භික්ඛුනීනං පුබ්බෙ තස්ස ඔරොධභාවජානනත්ථං ඉදං වත්ථුං – පුබ්බෙ කිර බාරාණසියං පඤ්ච දාසසතානි පඤ්ච දාසිසතානි චාති ජඞ්ඝසහස්සං එකතොව කම්මං කත්වා එකස්මිං ඨානෙ වසි. අයං නන්දකත්ථෙරො තස්මිං කාලෙ ජෙට්ඨකදාසො හොති, ගොතමී ජෙට්ඨකදාසී. සා ජෙට්ඨකදාසස්ස පාදපරිචාරිකා අහොසි පණ්ඩිතා බ්‍යත්තා. ජඞ්ඝසහස්සම්පි පුඤ්ඤකම්මං කරොන්තං එකතො කරොති. අථ වස්සූපනායිකසමයෙ පඤ්ච පච්චෙකබුද්ධා නන්දමූලකපබ්භාරතො ඉසිපතනෙ ඔතරිත්වා නගරෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා ඉසිපතනමෙව ගන්ත්වා – ‘‘වස්සූපනායිකකුටියා අත්ථාය හත්ථකම්මං යාචිස්සාමා’’ති චීවරං පාරුපිත්වා සායන්හසමයෙ නගරං පවිසිත්වා සෙට්ඨිස්ස ඝරද්වාරෙ අට්ඨංසු. ජෙට්ඨකදාසී කුටං ගහෙත්වා උදකතිත්ථං ගච්ඡන්තී පච්චෙකබුද්ධෙ නගරං පවිසන්තෙ අද්දස. සෙට්ඨි තෙසං ආගතකාරණං සුත්වා ‘‘අම්හාකං ඔකාසො නත්ථි, ගච්ඡන්තූ’’ති ආහ. นี้เป็นเรื่องราวเพื่อจะให้ทราบถึงความเป็นนางในของท่านในกาลก่อนของภิกษุณีเหล่านั้น - ได้ยินว่า ในกาลก่อน ในกรุงพาราณสี ทาสชายห้าร้อยและทาสหญิงห้าร้อย รวมเป็นคนพันคน กระทำการงานร่วมกันนั่นเทียว อาศัยอยู่ในที่แห่งหนึ่ง พระนันทกเถระนี้ ในกาลนั้น เป็นหัวหน้าทาส พระนางโคตมีเป็นหัวหน้าทาสี นางเป็นภรรยาของหัวหน้าทาส เป็นบัณฑิต ฉลาด ย่อมชักชวนแม้คนพันคนผู้กระทำบุญกรรมให้ทำร่วมกัน ครั้งนั้น ในสมัยเข้าพรรษา พระปัจเจกพุทธเจ้าห้าพระองค์เสด็จลงจากเงื้อมเขานันทมูลกะสู่ป่าอิสิปตนะ เที่ยวบิณฑบาตในเมืองแล้ว เสด็จไปยังป่าอิสิปตนะนั่นเทียว (ดำริว่า) “เราทั้งหลายจักขอกรรมอันพึงทำด้วยมือเพื่อประโยชน์แก่กุฎีสำหรับจำพรรษา” ดังนี้แล้ว ทรงครองจีวรแล้ว ในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปสู่เมืองแล้ว ได้ประทับยืนอยู่ที่ประตูเรือนของเศรษฐี หัวหน้าทาสีถือหม้อน้ำไปสู่ท่าน้ำ ได้เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายกำลังเสด็จเข้าสู่เมือง เศรษฐีได้ฟังเหตุที่ท่านมาแล้ว กล่าวว่า “พวกเราไม่มีโอกาส ขอท่านทั้งหลายจงไปเถิด” අථ තෙ නගරා නික්ඛමන්තෙ ජෙට්ඨකදාසී කුටං ගහෙත්වා පවිසන්තී දිස්වා කුටං ඔතාරෙත්වා වන්දිත්වා ඔනමිත්වා මුඛං පිධාය – ‘‘අය්‍යා නගරං පවිට්ඨමත්තාව නික්ඛන්තා, කිං නු ඛො’’ති පුච්ඡි. වස්සූපනායිකකුටියා හත්ථකම්මං යාචිතුං ආගමිම්හාති. ලද්ධං, භන්තෙති. න ලද්ධං උපාසිකෙති? කිං පනෙසා කුටි ඉස්සරෙහෙව කාතබ්බා, දුග්ගතෙහිපි සක්කා කාතුන්ති. යෙන කෙනචි සක්කාති? සාධු, භන්තෙ, මයං කරිස්සාම. ස්වෙ මය්හං භික්ඛං ගණ්හථාති නිමන්තෙත්වා [Pg.241] උදකං නෙත්වා පුන කුටං ගහෙත්වා ආගම්ම තිත්ථමග්ගෙ ඨත්වා ආගතා අවසෙසදාසියො ‘‘එත්ථෙව හොථා’’ති වත්වා සබ්බාසං ආගතකාලෙ ආහ – ‘‘අම්ම කිං නිච්චමෙව පරස්ස දාසකම්මං කරිස්සථ, උදාහු දාසභාවතො මුච්චිතුං ඉච්ඡථා’’ති? අජ්ජෙව මුච්චිතුමිච්ඡාම අය්‍යෙති. යදි එවං මයා පඤ්ච පච්චෙකබුද්ධා හත්ථකම්මං අලභන්තා ස්වාතනාය නිමන්තිතා, තුම්හාකං සාමිකෙහි එකදිවසං හත්ථකම්මං දාපෙථාති. තා සාධූති සම්පටිච්ඡිත්වා සායං අටවිතො ආගතකාලෙ සාමිකානං ආරොචෙසුං. තෙ සාධූති ජෙට්ඨකදාසස්ස ගෙහද්වාරෙ සන්නිපතිංසු. ครั้งนั้น นางทาสีหัวหน้าถือหม้อน้ำเข้าไป เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นกำลังเสด็จออกจากเมือง จึงวางหม้อน้ำลง ไหว้แล้วน้อมกาย ใช้มือปิดปากแล้วทูลถามว่า "ท่านเจ้าข้า ท่านทั้งหลายเพิ่งเข้าไปในเมืองก็ออกมาแล้ว มีเหตุอะไรหนอ" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า) "เราทั้งหลายมาเพื่อขอแรงงานสร้างกุฎีสำหรับจำพรรษา" (นางทาสีถามว่า) "ได้แล้วหรือ เจ้าข้า" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า) "ไม่ได้เลย อุบาสิกา" (นางทาสีถามว่า) "ก็กุฎีนี้อันผู้มีอำนาจเท่านั้นหรือพึงสร้าง แม้คนยากจนก็อาจสร้างได้มิใช่หรือ" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า) "ใครๆ ก็สามารถสร้างได้" (นางทาสีกล่าวว่า) "ดีละ เจ้าข้า พวกดิฉันจะทำเอง พรุ่งนี้ ขอท่านทั้งหลายโปรดรับภิกษาของดิฉันด้วยเถิด" นางนิมนต์แล้ว นำน้ำไป (ที่บ้าน) แล้วถือหม้อน้ำมาอีก ยืนอยู่ที่ทางไปท่าน้ำ กล่าวกับเหล่านางทาสีที่เหลือผู้มาแล้วๆ ว่า "จงอยู่ที่นี่ก่อน" ครั้นเมื่อนางทาสีทั้งหมดมาถึงแล้ว จึงกล่าวว่า "แม่ทั้งหลาย พวกท่านจะทำงานรับใช้ผู้อื่นอยู่เป็นนิตย์เทียวหรือ หรือว่าปรารถนาจะพ้นจากความเป็นทาส" (นางทาสีเหล่านั้นตอบว่า) "พวกดิฉันปรารถนาจะพ้นในวันนี้ทีเดียว เจ้าค่ะ" (นางทาสีหัวหน้ากล่าวว่า) "ถ้าอย่างนั้น ดิฉันได้นิมนต์พระปัจเจกพุทธเจ้า 5 องค์ผู้ไม่ได้รับแรงงานไว้เพื่อฉันในวันพรุ่งนี้แล้ว ขอพวกท่านจงให้สามีของพวกท่านช่วยทำงานสักวันหนึ่งเถิด" นางทาสีเหล่านั้นรับคำว่า "ดีละ" แล้ว ในเวลาเย็น เมื่อสามีกลับมาจากป่า ก็ได้บอกแก่สามีของตน สามีเหล่านั้นกล่าวว่า "ดีละ" แล้วไปประชุมกันที่ประตูเรือนของทาสหัวหน้า අථ නෙ ජෙට්ඨකදාසී ස්වෙ තාතා පච්චෙකබුද්ධානං හත්ථකම්මං දෙථාති ආනිසංසං ආචික්ඛිත්වා යෙපි න කාතුකාමා, තෙ ගාළ්හෙන ඔවාදෙන තජ්ජෙත්වා පටිච්ඡාපෙසි. සා පුනදිවසෙ පච්චෙකබුද්ධානං භත්තං දත්වා සබ්බෙසං දාසපුත්තානං සඤ්ඤං අදාසි. තෙ තාවදෙව අරඤ්ඤං පවිසිත්වා දබ්බසම්භාරෙ සමොධානෙත්වා සතං සතං හුත්වා එකෙකකුටිං එකෙකචඞ්කමනාදිපරිවාරං කත්වා මඤ්චපීඨපානීයපරිභොජනීයභාජනාදීනි ඨපෙත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ තෙමාසං තත්ථ වසනත්ථාය පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා වාරභික්ඛං පට්ඨපෙසුං. යො අත්තනො වාරදිවසෙ න සක්කොති. තස්ස ජෙට්ඨකදාසී සකගෙහතො ආහරිත්වා දෙති. එවං තෙමාසං ජග්ගිත්වා ජෙට්ඨකදාසී එකෙකං දාසං එකෙකං සාටකං විස්සජ්ජාපෙසි. පඤ්ච ථූලසාටකසතානි අහෙසුං. තානි පරිවත්තාපෙත්වා පඤ්චන්නං පච්චෙකබුද්ධානං තිචීවරානි කත්වා අදාසි. පච්චෙකබුද්ධා යථාඵාසුකං අගමංසු. තම්පි ජඞ්ඝසහස්සං එකතො කුසලං කත්වා කායස්ස භෙදා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. තානි පඤ්ච මාතුගාමසතානි කාලෙන කාලං තෙසං පඤ්චන්නං පුරිසසතානං ගෙහෙ හොන්ති, කාලෙන කාලං සබ්බාපි ජෙට්ඨකදාසපුත්තස්සෙව ගෙහෙ හොන්ති. අථ එකස්මිං කාලෙ ජෙට්ඨකදාසපුත්තො දෙවලොකතො චවිත්වා රාජකුලෙ නිබ්බත්තො. තාපි පඤ්චසතා දෙවකඤ්ඤා මහාභොගකුලෙසු නිබ්බත්තිත්වා තස්ස රජ්ජෙ ඨිතස්ස ගෙහං අගමංසු. එතෙන නියාමෙන සංසරන්තියො අම්හාකං භගවතො කාලෙ කොලියනගරෙ දෙවදහනගරෙ ච ඛත්තියකුලෙසු නිබ්බත්තා. ครั้งนั้น นางทาสีหัวหน้าบอกอานิสงส์แล้วกล่าวกับพวกเขาว่า "พรุ่งนี้ พ่อทั้งหลาย จงทำงานถวายพระปัจเจกพุทธเจ้าเถิด" แม้คนที่ไม่ประสงค์จะทำ นางก็ขู่ด้วยโอวาทอันเข้มงวด ให้พวกเขารับคำ ในวันรุ่งขึ้น นางถวายภัตตาหารแด่พระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ได้ให้สัญญาณแก่บุตรทาสทั้งปวง พวกเขาได้เข้าไปสู่ป่าในขณะนั้นเทียว รวบรวมเครื่องไม้เครื่องมือ แบ่งกันเป็นกลุ่มๆ ละร้อยคน สร้างกุฎีแต่ละหลังพร้อมด้วยที่จงกรมเป็นต้นเป็นบริวาร จัดตั้งเตียง ตั่ง ภาชนะน้ำฉันน้ำใช้เป็นต้นไว้ แล้วให้พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายปฏิญาณเพื่อจะอยู่ ณ ที่นั้นตลอด 3 เดือน และได้ตั้งภิกษาตามวาระไว้ ผู้ใดไม่สามารถถวายในวันเวรของตน นางทาสีหัวหน้าก็นำข้าวสารเป็นต้นจากเรือนของตนมาให้แก่ผู้นั้น อุปัฏฐากตลอด 3 เดือนอย่างนี้แล้ว นางทาสีหัวหน้าได้ให้ทาสแต่ละคนสละผ้าสาฎกคนละผืน ได้มีผ้าสาฎกเนื้อหยาบ 500 ผืน นางให้นำผ้าเหล่านั้นไปแลกเปลี่ยน แล้วทำเป็นไตรจีวรถวายแด่พระปัจเจกพุทธเจ้า 5 องค์ พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายได้หลีกไปตามความผาสุก แม้ทาสพันคนนั้นร่วมกันทำกุศลแล้ว เบื้องหน้าแต่กายแตก ได้บังเกิดในเทวโลก มาตุคาม 500 คนเหล่านั้น บางคราวก็เกิดในเรือนของบุรุษ 500 คนเหล่านั้น บางคราวทั้งหมดก็เกิดในเรือนของบุตรทาสหัวหน้า ครั้งหนึ่ง บุตรทาสหัวหน้าจุติจากเทวโลก บังเกิดในราชตระกูล แม้เทพธิดา 500 นางเหล่านั้นก็บังเกิดในตระกูลที่มีโภคะมาก แล้วได้ไปสู่เรือนของเขาผู้ดำรงอยู่ในราชสมบัติ สตรีเหล่านั้นท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏโดยนัยนี้ ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา ได้บังเกิดในขัตติยตระกูลในโกลิยนครและเทวทหนคร නන්දකත්ථෙරොපි පබ්බජිත්වා අරහත්තං පත්තො, ජෙට්ඨකදාසිධීතා වයං ආගම්ම සුද්ධොදනමහාරාජස්ස අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨිතා, ඉතරාපි තෙසං තෙසං [Pg.242] රාජපුත්තානංයෙව ඝරං ගතා. තාසං සාමිකා පඤ්චසතා රාජකුමාරා උදකචුම්බටකලහෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පබ්බජිතා, රාජධීතරො තෙසං උක්කණ්ඨනත්ථං සාසනං පෙසෙසුං. තෙ උක්කණ්ඨිතෙ භගවා කුණාලදහං නෙත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨපෙත්වා මහාසමයදිවසෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි. තාපි පඤ්චසතා රාජධීතරො නික්ඛමිත්වා මහාපජාපතියා සන්තිකෙ පබ්බජිංසු. අයමායස්මා නන්දකො එත්තාව තා භික්ඛුනියොති එවමෙතං වත්ථු දීපෙතබ්බං. แม้พระนันทกเถระก็บวชแล้วบรรลุพระอรหัต ธิดาของทาสีหัวหน้า (ในอดีตชาติ) เจริญวัยแล้วได้ดำรงอยู่ในตำแหน่งอัครมเหสีของพระเจ้าสุทโธทนมหาราช แม้สตรีที่เหลือก็ไปสู่เรือนของราชบุตรเหล่านั้นๆ นั่นเทียว ราชกุมาร 500 องค์ผู้เป็นสามีของนางเหล่านั้น ในคราววิวาทเรื่องน้ำ ได้ฟังธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้วบวช พระราชธิดาทั้งหลายได้ส่งสาส์นไปเพื่อทำให้ภิกษุเหล่านั้นเกิดความเบื่อหน่าย (ในพรหมจรรย์) พระผู้มีพระภาคทรงนำภิกษุเหล่านั้นผู้เบื่อหน่ายแล้วไปสู่กุณาลดาหะ ทรงให้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล แล้วในวันแสดงมหาสมัยสูตร ทรงให้ตั้งอยู่ในพระอรหัต แม้พระราชธิดา 500 นางเหล่านั้นก็ออกบวชแล้ว ได้บวชในสำนักของพระมหาปชาบดีโคตมีเถรี พึงแสดงเรื่องนี้ว่า นี้คือพระนันทกะผู้มีอายุ เหล่านี้คือภิกษุณีทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ රාජකාරාමොති පසෙනදිනා කාරිතො නගරස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ ථූපාරාමසදිසෙ ඨානෙ විහාරො. คำว่า ราชการาม ได้แก่ วิหารที่พระเจ้าปเสนทิให้สร้างขึ้น ในสถานที่คล้ายกับถูปาราม ในทิศใต้ของพระนคร 399. සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨන්ති හෙතුනා කාරණෙන විපස්සනාපඤ්ඤාය යාථාවසරසතො දිට්ඨං. ๓๙๙. บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ความว่า เห็นแล้วตามความเป็นจริงด้วยวิปัสสนาปัญญา โดยเหตุ โดยปัจจัย 401. තජ්ජං තජ්ජන්ති තංසභාවං තංසභාවං, අත්ථතො පන තං තං පච්චයං පටිච්ච තා තා වෙදනා උප්පජ්ජන්තීති වුත්තං හොති. ๔๐๑. บทว่า ตชฺชํ ตชฺชํ ได้แก่ สภาวะนั้นๆ ส่วนโดยอรรถ ท่านกล่าวว่า เวทนาเหล่านั้นๆ ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัยนั้นๆ 402. පගෙවස්ස ඡායාති මූලාදීනි නිස්සාය නිබ්බත්තා ඡායා පඨමතරංයෙව අනිච්චා. ๔๐๒. บทว่า ปเควสฺส ฉายา ความว่า เงาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยรากเป็นต้น ย่อมไม่เที่ยงตั้งแต่แรกทีเดียว 413. අනුපහච්චාති අනුපහනිත්වා. තත්ථ මංසං පිණ්ඩං පිණ්ඩං කත්වා චම්මං අල්ලියාපෙන්තො මංසකායං උපහනති නාම. චම්මං බද්ධං බද්ධං කත්වා මංසෙ අල්ලියාපෙන්තො මංසකායං උපහනති නාම. එවං අකත්වා. විලිමංසං න්හාරුබන්ධනන්ති සබ්බචම්මෙ ලග්ගවිලීපනමංසමෙව. අන්තරාකිලෙසසංයොජනබන්ධනන්ති සබ්බං අන්තරකිලෙසමෙව සන්ධාය වුත්තං. ๔๑๓. บทว่า อนุปหจฺจ ได้แก่ ไม่ทำลาย ในข้อนั้น คนที่ทำเนื้อให้เป็นก้อนๆ แล้วติดไว้ที่หนัง ชื่อว่าทำลายกองเนื้อ คนที่ทำหนังให้เป็นชิ้นๆ แล้วติดไว้ที่เนื้อ ชื่อว่าทำลายกองเนื้อ (บทว่า อนุปหจฺจ) คือ ไม่ทำอย่างนั้น บทว่า วิลิมํสํ นฺหารุพนฺธนํ ได้แก่ เนื้อที่ฉาบทาติดอยู่ที่หนังทั้งหมดนั่นเอง บทว่า อนฺตรากิเลสสํโยชนพนฺธนํ ได้แก่ ท่านกล่าวหมายถึงกิเลสภายในทั้งหมดนั่นเอง 414. සත්ත ඛො පනිමෙති කස්මා ආහාති? යා හි එසා පඤ්ඤා කිලෙසෙ ඡින්දතීති වුත්තා, සා න එකිකාව අත්තනො ධම්මතාය ඡින්දිතුං සක්කොති. යථා පන කුඨාරී න අත්තනො ධම්මතාය ඡෙජ්ජං ඡින්දති, පුරිසස්ස තජ්ජං වායාමං පටිච්චෙව ඡින්දති, එවං න විනා ඡහි බොජ්ඣඞ්ගෙහි පඤ්ඤා කිලෙසෙ ඡින්දිතුං සක්කොති. තස්මා එවමාහ. තෙන හීති යෙන කාරණෙන තයා ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, ඡ බාහිරානි[Pg.243], ඡ විඤ්ඤාණකායෙ, දීපොපමං, රුක්ඛොපමං, ගාවූපමඤ්ච දස්සෙත්වා සත්තහි බොජ්ඣඞ්ගෙහි ආසවක්ඛයෙන දෙසනා නිට්ඨපිතා, තෙන කාරණෙන ත්වං ස්වෙපි තා භික්ඛුනියො තෙනෙව ඔවාදෙන ඔවදෙය්‍යාසීති. ๔๑๔. คำถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "Satta kho panime" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้แล) ? คำตอบคือ ก็ปัญญาใดที่กล่าวกันว่าย่อมตัดกิเลสได้ ปัญญานั้นหาอาจตัดได้โดยลำพังด้วยสภาพของตนเองไม่ เปรียบเหมือนขวานย่อมไม่อาจตัดสิ่งที่ควรตัดได้ด้วยสภาพของตนเอง แต่ย่อมตัดได้ก็เพราะอาศัยความพยายามของบุรุษอันสมควรแก่การตัดนั้น ฉันใด ปัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไม่อาจตัดกิเลสได้หากปราศจากโพชฌงค์ ๖ ประการ (ที่เหลือ) เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า "Tena hi" (ถ้าอย่างนั้น) มีความว่า เพราะเหตุใด ท่านได้แสดงอายตนะภายใน ๖ อายตนะภายนอก ๖ วิญญาณกาย ๖ อุปมาด้วยประทีป อุปมาด้วยต้นไม้ และอุปมาด้วยคนฆ่าโค แล้วทรงจบเทศนาลงด้วยความสิ้นไปแห่งอาสวะอันเกิดจากโพชฌงค์ ๗ ประการ เพราะเหตุนั้น แม้ในวันพรุ่งนี้ ท่านพึงให้โอวาทแก่ภิกษุณีเหล่านั้นด้วยโอวาทนั้นเหมือนเดิมเถิด 415. සා සොතාපන්නාති යා සා ගුණෙහි සබ්බපච්ඡිමිකා, සා සොතාපන්නා. සෙසා පන සකදාගාමිඅනාගාමිනියො ච ඛීණාසවා ච. යදි එවං කථං පරිපුණ්ණසඞ්කප්පාති. අජ්ඣාසයපාරිපූරියා. යස්සා හි භික්ඛුනියා එවමහොසි – ‘‘කදා නු ඛො අහං අය්‍යස්ස නන්දකස්ස ධම්මදෙසනං සුණන්තී තස්මිංයෙව ආසනෙ සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරෙය්‍ය’’න්ති, සා සොතාපත්තිඵලං සච්ඡාකාසි. යස්සා අහොසි ‘‘සකදාගාමිඵලං අනාගාමිඵලං අරහත්ත’’න්ති, සා අරහත්තං සච්ඡාකාසි. තෙනාහ භගවා ‘‘අත්තමනා චෙව පරිපුණ්ණසඞ්කප්පා චා’’ති. ๔๑๕. บทว่า "Sā sotāpannā" (ภิกษุณีรูปนั้นเป็นพระโสดาบัน) ความว่า ภิกษุณีรูปใดที่ด้อยที่สุดโดยคุณ ภิกษุณีรูปนั้นเป็นพระโสดาบัน ส่วนภิกษุณีที่เหลือเป็นพระสกทาคามี พระอนาคามี และพระขีณาสพ คำถามว่า ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไรจึงชื่อว่ามีความดำริบริบูรณ์แล้ว? คำตอบคือ เพราะความบริบูรณ์แห่งอัธยาศัย ก็ภิกษุณีรูปใดมีความคิดอย่างนี้ว่า "เมื่อไรหนอ เราฟังธรรมเทศนาของพระคุณเจ้านันทกะแล้ว พึงกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลบนอาสนะนี้เอง" ภิกษุณีรูปนั้นก็ได้กระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ภิกษุณีรูปใดมีความคิด (ปรารถนา) "สกทาคามิผล อนาคามิผล อรหัตตผล" ภิกษุณีรูปนั้นก็ได้กระทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "attamanā ceva paripuṇṇasaṅkappā cā" (มีใจยินดีและมีความดำริบริบูรณ์แล้ว) පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย නන්දකොවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานันทโกวาทสูตร จบแล้ว 5. රාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาราหุโลวาทสูตร 416. එවං මෙ සුතන්ති රාහුලොවාදසුත්තං. තත්ථ විමුත්තිපරිපාචනීයාති විමුත්තිං පරිපාචෙන්තීති විමුත්තිපරිපාචනීයා. ධම්මාති පන්නරස ධම්මා. තෙ සද්ධින්ද්‍රියාදීනං විසුද්ධිකාරණවසෙන වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං – ๔๑๖. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า "Evaṃ me sutaṃ" คือ ราหุโลวาทสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "vimuttiparipācanīyā" (ธรรมเป็นไปเพื่อความสุกงอมแห่งวิมุตติ) มีวิเคราะห์ว่า ธรรมที่บ่มวิมุตติให้สุกงอม เหตุนั้นจึงชื่อว่า "วิมุตติปริปาจนียา" บทว่า "Dhammā" (ธรรม) ได้แก่ ธรรม ๑๕ ประการ ธรรมเหล่านั้นพึงทราบโดยความเป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์ของอินทรีย์มีสัทธินทรีย์เป็นต้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า – ‘‘අස්සද්ධෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, සද්ධෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො පසාදනීයෙ සුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සද්ධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. කුසීතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො ආරද්ධවීරියෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො සම්මප්පධානෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි වීරියින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. මුට්ඨස්සතී පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො උපට්ඨිතස්සතී පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො සතිපට්ඨානෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සතින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති[Pg.244]. අසමාහිතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො සමාහිතෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො ඣානවිමොක්ඛෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සමාධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. දුප්පඤ්ඤෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො පඤ්ඤවන්තෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො ගම්භීරඤාණචරියං පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි පඤ්ඤින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති. ඉති ඉමෙ පඤ්ච පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො පඤ්ච පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො පඤ්ච සුත්තන්තක්ඛන්ධෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි පන්නරසහි ආකාරෙහි ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි විසුජ්ඣන්තී’’ති (පටි. ම. 1.185). เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคลผู้ไม่มีศรัทธา, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีศรัทธา, พิจารณาสุตตันตะอันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใส, สัทธินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้. เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคลผู้เกียจคร้าน, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้ปรารภความเพียร, พิจารณาสัมมัปปธาน, วิริยินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้. เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคลผู้มีสติหลงลืม, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีสติตั้งมั่น, พิจารณาสติปัฏฐาน, สตินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้. เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคลผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีจิตตั้งมั่น, พิจารณาฌานวิโมกข์, สมาธินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้. เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคลผู้มีปัญญาทราม, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีปัญญา, พิจารณาธรรมอันเป็นโคจรแห่งญาณอันลึกซึ้ง, ปัญญินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อบุคคลเว้นจากบุคคล ๕ จำพวก, เสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคล ๕ จำพวก, พิจารณาหมวดสุตตันตะ ๕ หมวด, อินทรีย์ ๕ เหล่านี้ย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุ ๑๕ ประการเหล่านี้ ดังนี้ (ปฏิ.ม. ๑.๑๘๕) අපරෙපි පන්නරස ධම්මා විමුත්තිපරිපාචනීයා – සද්ධාදීනි පඤ්චිමානි ඉන්ද්‍රියානි, අනිච්චසඤ්ඤා, අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤා, දුක්ඛෙ අනත්තසඤ්ඤා, පහානසඤ්ඤා, විරාගසඤ්ඤාති, ඉමා පඤ්ච නිබ්බෙධභාගියා සඤ්ඤා, මෙඝියත්ථෙරස්ස කථිතා කල්‍යාණමිත්තතාදයො පඤ්චධම්මාති. කාය පන වෙලාය භගවතො එතදහොසීති. පච්චූසසමයෙ ලොකං වොලොකෙන්තස්ස. อีกนัยหนึ่ง ธรรม ๑๕ ประการที่เป็นไปเพื่อความสุกงอมแห่งวิมุตติ ได้แก่ อินทรีย์ ๕ เหล่านี้ มีศรัทธาเป็นต้น, สัญญา ๕ เหล่านี้อันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด คือ อนิจจสัญญา ทุกขสัญญาในสิ่งที่เป็นอนิจจะ อนัตตสัญญาในสิ่งที่เป็นทุกข์ ปหานสัญญา วิราคสัญญา, และธรรม ๕ ประการมีกัลยาณมิตตตาเป็นต้น ที่ตรัสแก่พระเมฆิยเถระ คำถามว่า ก็ความดำรินี้ได้มีแก่พระผู้มีพระภาคในเวลาไหน? คำตอบคือ ได้มีในเวลาที่พระองค์ทรงตรวจดูโลกในปัจจุสมัย (เวลาใกล้รุ่ง) 419. අනෙකානං දෙවතාසහස්සානන්ති ආයස්මතා රාහුලෙන පදුමුත්තරස්ස භගවතො පාදමූලෙ පාලිතනාගරාජකාලෙ පත්ථනං පට්ඨපෙන්තෙන සද්ධිං පත්ථනං පට්ඨපිතදෙවතායෙව. තාසු පන කාචි භූමට්ඨකා දෙවතා, කාචි අන්තලික්ඛකා, කාචි චාතුමහාරාජිකා, කාචි දෙවලොකෙ, කාචි බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තා. ඉමස්මිං පන දිවසෙ සබ්බා එකට්ඨානෙ අන්ධවනස්මිංයෙව සන්නිපතිතා. ධම්මචක්ඛුන්ති උපාලිඔවාද- (ම. නි. 2.69) දීඝනඛසුත්තෙසු (ම. නි. 2.206) පඨමමග්ගො ධම්මචක්ඛුන්ති වුත්තො, බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ (ම. නි. 2.395) තීණි ඵලානි, ඉමස්මිං සුත්තෙ චත්තාරො මග්ගා, චත්තාරි ච ඵලානි ධම්මචක්ඛුන්ති වෙදිතබ්බානි. තත්ථ හි කාචි දෙවතා සොතාපන්නා අහෙසුං, කාචි සකදාගාමී, අනාගාමී, ඛීණාසවා. තාසඤ්ච පන දෙවතානං එත්තකාති ගණනවසෙන පරිච්ඡෙදො නත්ථි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๔๑๙. บทว่า "Anekānaṃ devatāsahassānaṃ" (แห่งเทวดาหลายพัน) ได้แก่ เทวดาที่ได้ตั้งความปรารถนาร่วมกับท่านพระราหุล ในสมัยที่ท่านเป็นพญานาคชื่อปาลิตะ ได้ตั้งความปรารถนา ณ เบื้องพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าปทุมุตตระนั่นเอง ก็ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น บางพวกเป็นภุมมัฏฐเทวดา บางพวกเป็นอากาสัฏฐเทวดา บางพวกเป็นเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา บางพวกบังเกิดในเทวโลก บางพวกบังเกิดในพรหมโลก แต่ในวันนี้ เทวดาทั้งหมดได้ประชุมกัน ณ ที่แห่งเดียวในป่าอันธวันนั่นเอง บทว่า "Dhammacakkhuṃ" (ดวงตาเห็นธรรม) ในอุปาลิโอวาทสูตรและทีฆนขสูตร ท่านกล่าวหมายถึงปฐมมรรค (โสดาปัตติมรรค) ในพรหมายุสูตร หมายถึงผล ๓ (เบื้องต่ำ) ในพระสูตรนี้ พึงทราบว่าหมายถึงมรรค ๔ และผล ๔ จริงอยู่ ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น บางพวกได้เป็นพระโสดาบัน บางพวกเป็นพระสกทาคามี พระอนาคามี พระขีณาสพ และการกำหนดโดยการนับว่าเทวดาเหล่านั้นมีจำนวนเท่านี้ ย่อมไม่มี ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย රාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาราหุโลวาทสูตร จบแล้ว 6. ඡඡක්කසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาฉฉักกสูตร 420. එවං [Pg.245] මෙ සුතන්ති ඡඡක්කසුත්තං. තත්ථ ආදිකල්‍යාණන්තිආදිම්හි කල්‍යාණං භද්දකං නිද්දොසං කත්වා දෙසෙස්සාමි. මජ්ඣපරියොසානෙසුපි එසෙව නයො. ඉති භගවා අරියවංසං නවහි, මහාසතිපට්ඨානං සත්තහි, මහාඅස්සපුරං සත්තහියෙව පදෙහි ථොමෙසි. ඉදං පන සුත්තං නවහි පදෙහි ථොමෙසි. ๔๒๐. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า "Evaṃ me sutaṃ" คือ ฉฉักกสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "ādikalyāṇaṃ" (งามในเบื้องต้น) มีความว่า เราจักแสดงธรรมโดยทำให้งาม ทำให้ดี ทำให้ไม่มีโทษในเบื้องต้น แม้ในบทว่า "majjhekalyāṇaṃ" (งามในท่ามกลาง) และ "pariyosānakalyāṇaṃ" (งามในที่สุด) ก็นัยนี้เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญอริยวงสสูตรด้วยบท ๙ บท, ทรงสรรเสริญมหาสติปัฏฐานสูตรด้วยบท ๗ บท, ทรงสรรเสริญมหาอัสสปุรสูตรด้วยบท ๗ บทเช่นกัน แต่พระสูตรนี้ พระองค์ทรงสรรเสริญด้วยบท ๙ บท වෙදිතබ්බානීති සහවිපස්සනෙන මග්ගෙන ජානිතබ්බානි. මනායතනෙන තෙභූමකචිත්තමෙව කථිතං, ධම්මායතනෙන බහිද්ධා තෙභූමකධම්මා ච, මනොවිඤ්ඤාණෙන ඨපෙත්වා ද්වෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණානි සෙසං බාවීසතිවිධං ලොකියවිපාකචිත්තං. ඵස්සවෙදනා යථාවුත්තවිපාකවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තාව. තණ්හාති විපාකවෙදනාපච්චයා ජවනක්ඛණෙ උප්පන්නතණ්හා. คำว่า เวทิตพฺพานิ คือ อันบุคคลพึงรู้ด้วยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. ทรงถือเอามนายตนะ ตรัสเตภูมิกจิตเท่านั้น, ทรงถือเอาธัมมายตนะ ตรัสเตภูมิกธรรมทั้งหลายภายนอกด้วย, ทรงถือเอามโนวิญญาณ ตรัสโลกิยวิปากจิตที่เหลือ ๒๒ ดวง เว้นทวิปัญจวิญญาณ (๑๐ ดวง). ผัสสะและเวทนา ย่อมเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยวิปากวิญญาณตามที่กล่าวแล้วเท่านั้น. คำว่า ตัณหา คือ ตัณหาที่เกิดขึ้นในชวนขณะ เพราะวิปากเวทนาเป็นปัจจัย. 422. චක්ඛු අත්තාති පාටියෙක්කො අනුසන්ධි. හෙට්ඨා කථිතානඤ්හි ද්වින්නං සච්චානං අනත්තභාවදස්සනත්ථං අයං දෙසනා ආරද්ධා. තත්ථ න උපපජ්ජතීති න යුජ්ජති. වෙතීති විගච්ඡති නිරුජ්ඣති. ๔๒๒. บทว่า จกฺขุ อตฺตา เป็นอนุสนธิหนึ่งต่างหาก. จริงอยู่ เทศนานี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงปรารภเพื่อแสดงความเป็นอนัตตาของสัจจะ ๒ ที่ตรัสไว้ในเบื้องต่ำ. ในบทนั้น บทว่า น อุปปชฺชติ ความว่า ไม่สมควร. บทว่า เวติ ความว่า ย่อมปราศไป ย่อมดับไป. 424. අයං ඛො පන, භික්ඛවෙති අයම්පි පාටියෙක්කො අනුසන්ධි. අයඤ්හි දෙසනා තිණ්ණං ගාහානං වසෙන වට්ටං දස්සෙතුං ආරද්ධා. දුක්ඛං සමුදයොති ද්වින්නං සච්චානං වසෙන වට්ටං දස්සෙතුන්තිපි වදන්තියෙව. එතං මමාතිආදීසු තණ්හාමානදිට්ඨිගාහාව වෙදිතබ්බා. සමනුපස්සතීති ගාහත්තයවසෙන පස්සති. ๔๒๔. บทว่า อยํ โข ปน ภิกฺขเว นี้ ก็เป็นอนุสนธิหนึ่งต่างหาก. จริงอยู่ เทศนานี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงปรารภเพื่อแสดงวัฏฏะโดยอำนาจแห่งคาหะ (ความยึดมั่น) ๓ อย่าง. ท่านกล่าวเหมือนกันว่า (ทรงปรารภ) เพื่อแสดงวัฏฏะโดยอำนาจแห่งสัจจะ ๒ คือ ทุกข์และสมุทัย. ในบทว่า เอตํ มม เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นตัณหาคาหะ มานคาหะ และทิฏฐิคาหะ. บทว่า สมนุปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นโดยอำนาจแห่งคาหะ ๓. එවං වට්ටං දස්සෙත්වා ඉදානි තිණ්ණං ගාහානං පටිපක්ඛවසෙන, නිරොධො මග්ගොති ඉමෙසං වා ද්වින්නං සච්චානං වසෙන විවට්ටං දස්සෙතුං අයං ඛො පනාතිආදිමාහ. නෙතං මමාතිආදීනි තණ්හාදීනං පටිසෙධවචනානි. සමනුපස්සතීති අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති පස්සති. ครั้นทรงแสดงวัฏฏะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อคาหะ ๓ หรือโดยอำนาจแห่งสัจจะ ๒ เหล่านี้ คือ นิโรธและมรรค จึงตรัสคำว่า อยํ โข ปน เป็นต้น. บทว่า เนตํ มม เป็นต้น เป็นคำปฏิเสธตัณหาเป็นต้น. บทว่า สมนุปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา. 425. එවං විවට්ටං දස්සෙත්වා ඉදානි තිණ්ණං අනුසයානං වසෙන පුන වට්ටං දස්සෙතුං චක්ඛුඤ්ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අභිනන්දතීතිආදීනි තණ්හාදිට්ඨිවසෙනෙව වුත්තානි. අනුසෙතීති අප්පහීනො හොති. දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛකිලෙසදුක්ඛස්ස. ๔๒๕. ครั้นทรงแสดงวิวัฏฏะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวัฏฏะอีกโดยอำนาจแห่งอนุสัย ๓ จึงตรัสคำว่า จกฺขุญฺจ ภิกฺขเว เป็นต้น. ในบทนั้น บทว่า อภินนฺทติ เป็นต้น ตรัสโดยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิเท่านั้น. บทว่า อนุเสติ ความว่า ย่อมเป็นกิเลสที่ยังละไม่ได้. บทว่า ทุกฺขสฺส ได้แก่ วัฏฏทุกข์และกิเลสทุกข์. 426. එවං [Pg.246] තිණ්ණං අනුසයානං වසෙන වට්ටං කථෙත්වා ඉදානි තෙසං පටික්ඛෙපවසෙන විවට්ටං දස්සෙන්තො පුන චක්ඛුඤ්චාතිආදිමාහ. අවිජ්ජං පහායාති වට්ටමූලිකං අවිජ්ජං පජහිත්වා. විජ්ජන්ති අරහත්තමග්ගවිජ්ජං උප්පාදෙත්වා. ๔๒๖. ครั้นตรัสวัฏฏะโดยอำนาจแห่งอนุสัย ๓ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะโดยการปฏิเสธอนุสัยเหล่านั้น จึงตรัสคำว่า จกฺขุญฺจ เป็นต้นอีก. บทว่า อวิชฺชํ ปหาย ความว่า ละอวิชชาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะแล้ว. บทว่า วิชฺชํ ความว่า ยังอรหัตตมัคควิชชาให้เกิดขึ้นแล้ว. 427. ඨානමෙතං විජ්ජතීති එත්තකෙනෙව කථාමග්ගෙන වට්ටවිවට්ටවසෙන දෙසනං මත්ථකං පාපෙත්වා පුන තදෙව සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙන්තො එවං පස්සං, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනන්ති එත්ථ අනච්ඡරියමෙතං, යං සයමෙව තථාගතෙ දෙසෙන්තෙ සට්ඨි භික්ඛූ අරහත්තං පත්තා. ඉමඤ්හි සුත්තං ධම්මසෙනාපතිම්හි කථෙන්තෙපි සට්ඨි භික්ඛූ අරහත්තං පත්තා, මහාමොග්ගල්ලානෙ කථෙන්තෙපි, අසීතිමහාථෙරෙසු කථෙන්තෙසුපි පත්තා එව. එතම්පි අනච්ඡරියං. මහාභිඤ්ඤප්පත්තා හි තෙ සාවකා. ๔๒๗. บทว่า ฐานเมตํ วิชฺชติ ความว่า (พระผู้มีพระภาค) ทรงยังเทศนาให้ถึงที่สุดโดยอำนาจแห่งวัฏฏะและวิวัฏฏะด้วยแนวทางแห่งถ้อยคำเพียงเท่านี้แล้ว เมื่อจะทรงรวบยอดธรรมนั้นนั่นแหละแสดงอีก จึงตรัสคำว่า เอวํ ปสฺสํ ภิกฺขเว เป็นต้น. ในบทว่า สฏฺฐิมตฺตานํ ภิกฺขูนํ นี้ การที่ภิกษุ ๖๐ รูปบรรลุอรหัตตผล ในเมื่อพระตถาคตทรงแสดงด้วยพระองค์เองนั้น ไม่น่าอัศจรรย์. จริงอยู่ แม้เมื่อพระธรรมเสนาบดี (สารีบุตร) แสดงสูตรนี้ ภิกษุ ๖๐ รูปก็ได้บรรลุอรหัตตผล, แม้เมื่อพระมหาโมคคัลลานะแสดง, แม้เมื่อพระมหาสาวก ๘๐ รูปแสดง ก็ได้บรรลุแล้วเหมือนกัน. แม้ข้อนี้ก็ไม่น่าอัศจรรย์ เพราะพระสาวกเหล่านั้นเป็นผู้ได้บรรลุอภิญญาใหญ่. අපරභාගෙ පන තම්බපණ්ණිදීපෙ මාලෙය්‍යදෙවත්ථෙරො නාම හෙට්ඨා ලොහපාසාදෙ ඉදං සුත්තං කථෙසි. තදාපි සට්ඨි භික්ඛූ අරහත්තං පත්තා. යථා ච ලොහපාසාදෙ, එවං ථෙරො මහාමණ්ඩපෙපි ඉදං සුත්තං කථෙසි. මහාවිහාරා නික්ඛමිත්වා චෙතියපබ්බතං ගතො, තත්ථාපි කථෙසි. තතො සාකියවංසවිහාරෙ, කූටාලිවිහාරෙ, අන්තරසොබ්භෙ, මුත්තඞ්ගණෙ, වාතකපබ්බතෙ, පාචිනඝරකෙ, දීඝවාපියං, ලොකන්දරෙ, නොමණ්ඩලතලෙ කථෙසි. තෙසුපි ඨානෙසු සට්ඨි සට්ඨි භික්ඛූ අරහත්තං පත්තා. තතො නික්ඛමිත්වා පන ථෙරො චිත්තලපබ්බතං ගතො. තදා ච චිත්තලපබ්බතවිහාරෙ අතිරෙකසට්ඨිවස්සො මහාථෙරො, පොක්ඛරණියං කුරුවකතිත්ථං නාම පටිච්ඡන්නට්ඨානං අත්ථි, තත්ථ ථෙරො න්හායිස්සාමීති ඔතිණ්ණො. දෙවත්ථෙරො තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා න්හාපෙමි, භන්තෙති ආහ. ථෙරො පටිසන්ථාරෙනෙව – ‘‘මාලෙය්‍යදෙවො නාම අත්ථීති වදන්ති, සො අයං භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ත්වං දෙවොති ආහ. ආම, භන්තෙති. සට්ඨිවස්සද්ධානං මෙ, ආවුසො, කොචි සරීරං හත්ථෙන ඵුසිතුං නාම න ලභි, ත්වං පන න්හාපෙහීති උත්තරිත්වා තීරෙ නිසීදි. แต่ในภายหลัง ที่เกาะตัมพปัณณิ พระเถระชื่อมาเลยยเทวะ ได้แสดงสูตรนี้ที่โลหะปราสาทชั้นล่าง. แม้ในครั้งนั้น ภิกษุ ๖๐ รูปก็ได้บรรลุอรหัตตผล. พระเถระได้แสดงสูตรนี้ที่โลหะปราสาทฉันใด ก็ได้แสดงสูตรนี้ที่มหาบัณฑปฉันนั้น. ท่านออกจากมหาวิหารไปสู่เจติยบรรพต ได้แสดงที่นั่นด้วย. จากนั้น ได้แสดงที่สากิยวงศ์วิหาร, กูฏาลีวิหาร, อันตรโสภะ, มุตตังคณลาน, วาตกบรรพต, ปาจีนฆรกะ, ทีฆวาปี, โลกัณฑระ, โนมัณฑลตละ. แม้ในสถานที่เหล่านั้น ภิกษุ ๖๐ รูป ๖๐ รูป ได้บรรลุอรหัตตผล. แต่จากนั้น พระเถระออกจากที่นั้นไปสู่จิตตลบรรพต. ครั้งนั้น ที่จิตตลบรรพตวิหาร มีพระมหาเถระรูปหนึ่งอายุเกิน ๖๐ พรรษา, ที่สระโบกขรณีมีที่ลับตาชื่อกุรุวกติตถะ, พระเถระได้ลงไปในที่นั้นด้วยคิดว่า 'เราจักอาบน้ำ'. พระเทวเถระเข้าไปหาท่านแล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ กระผมจะสรงน้ำให้'. พระมหาเถระเพียงแค่ปฏิสันถารก็ทราบว่า 'เขากล่าวกันว่ามีพระเถระชื่อมาเลยยเทวะ ท่านผู้นี้คงจะเป็นท่าน' จึงถามว่า 'ท่านคือเทวะหรือ'. (พระเทวเถระตอบว่า) 'ใช่ครับ ท่านผู้เจริญ'. (พระมหาเถระกล่าวว่า) 'ดูก่อนอาวุโส ตลอดเวลา ๖๐ ปี ไม่มีใครได้ถูกต้องร่างกายของเราด้วยมือเลย แต่ท่านจงสรงน้ำให้เถิด' ดังนี้แล้วจึงขึ้นจากน้ำมานั่งที่ฝั่ง. ථෙරො සබ්බම්පි හත්ථපාදාදිපරිකම්මං කත්වා මහාථෙරං න්හාපෙසි. තං දිවසඤ්ච ධම්මස්සවනදිවසො හොති. අථ මහාථෙරො – ‘‘දෙව අම්හාකං ධම්මදානං දාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. ථෙරො සාධු, භන්තෙති සම්පටිච්ඡි. අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ [Pg.247] ධම්මස්සවනං ඝොසෙසුං. අතික්කන්තසට්ඨිවස්සාව සට්ඨි මහාථෙරා ධම්මස්සවනත්ථං අගමංසු. දෙවත්ථෙරො සරභාණාවසානෙ ඉමං සුත්තං ආරභි, සුත්තන්තපරියොසානෙ ච සට්ඨි මහාථෙරා අරහත්තං පාපුණිංසු. තතො තිස්සමහාවිහාරං ගන්ත්වා කථෙසි, තස්මිම්පි සට්ඨි ථෙරා. තතො නාගමහාවිහාරෙ කාළකච්ඡගාමෙ කථෙසි, තස්මිම්පි සට්ඨි ථෙරා. තතො කල්‍යාණිං ගන්ත්වා තත්ථ චාතුද්දසෙ හෙට්ඨාපාසාදෙ කථෙසි, තස්මිම්පි සට්ඨි ථෙරා. උපොසථදිවසෙ උපරිපාසාදෙ කථෙසි, තස්මිම්පි සට්ඨි ථෙරාති එවං දෙවත්ථෙරෙයෙව ඉදං සුත්තං කථෙන්තෙ සට්ඨිට්ඨානෙසු සට්ඨි සට්ඨි ජනා අරහත්තං පත්තා. พระเถระได้ทำการบริกรรมมือและเท้าเป็นต้นทั้งหมดแล้ว ได้สรงน้ำให้พระมหาเถระ. และวันนั้นเป็นวันฟังธรรม. ครั้งนั้น พระมหาเถระได้กล่าวว่า 'ท่านเทวะ ควรที่ท่านจะให้ธรรมทานแก่พวกเรา'. พระเถระรับว่า 'ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ'. เมื่อพระอาทิตย์ตกแล้ว ได้มีการประกาศการฟังธรรม. พระมหาเถระ ๖๐ รูปผู้มีอายุเกิน ๖๐ พรรษา ได้มาเพื่อฟังธรรม. พระเทวเถระได้เริ่มแสดงสูตรนี้ในตอนท้ายของการสวดสรภัญญะ, และในตอนท้ายพระสูตร พระมหาเถระ ๖๐ รูปก็ได้บรรลุอรหัตตผล. จากนั้น ท่านไปติสสมหาวิหารแล้วแสดง, ที่นั่นก็มีพระเถระ ๖๐ รูป (บรรลุ). จากนั้น ท่านแสดงที่นาคมหาวิหารในหมู่บ้านกาฬกัจฉะ, ที่นั่นก็มีพระเถระ ๖๐ รูป (บรรลุ). จากนั้น ท่านไปเมืองกัลยาณีแล้วแสดงในวันที่ ๑๔ ที่ปราสาทชั้นล่าง, ที่นั่นก็มีพระเถระ ๖๐ รูป (บรรลุ). ในวันอุโบสถ ท่านแสดงที่ปราสาทชั้นบน, ที่นั่นก็มีพระเถระ ๖๐ รูป (บรรลุ). ด้วยประการฉะนี้ เมื่อพระเทวเถระแสดงสูตรนี้ ในสถานที่ ๖๐ แห่ง ชน ๖๐ คน ๖๐ คน ได้บรรลุอรหัตตผล. අම්බිලකාළකවිහාරෙ පන තිපිටකචූළනාගත්ථෙරෙ ඉමං සුත්තං කථෙන්තෙ මනුස්සපරිසා ගාවුතං අහොසි, දෙවපරිසා යොජනිකා. සුත්තපරියොසානෙ සහස්සභික්ඛූ අරහත්තං පත්තා, දෙවෙසු පන තතො තතො එකෙකොව පුථුජ්ජනො අහොසීති. แต่เมื่อพระติปิฏกจูฬนาคเถระแสดงสูตรนี้ที่อัมพิฬกาฬกวิหาร บริษัทมนุษย์มีประมาณ ๑ คาวุต, บริษัทเทพมีประมาณ ๑ โยชน์. ในตอนท้ายพระสูตร ภิกษุ ๑,๐๐๐ รูปได้บรรลุอรหัตตผล, แต่ในหมู่เทพ มีปุถุชนเหลืออยู่เพียงบางองค์จากที่นั้นๆ เท่านั้น. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය จากปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย ඡඡක්කසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาฉฉักกสูตร จบ. 7. මහාසළායතනිකසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถามหาสฬายตนิกสูตร 428. එවං මෙ සුතන්ති මහාසළායතනිකසුත්තං. තත්ථ මහාසළායතනිකන්ති මහන්තානං ඡන්නං ආයතනානං ජොතකං ධම්මපරියායං. ๔๒๘. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่ามหาสฬายตนิกสูตร. ในมหาสฬายตนิกสูตรนั้น คำว่า มหาสฬายตนิกํ ได้แก่ ธรรมบรรยายที่ประกาศอายตนะ ๖ ที่มีคุณและโทษมาก. 429. අජානන්ති සහවිපස්සනෙන මග්ගෙන අජානන්තො. උපචයං ගච්ඡන්තීති වුඩ්ඪිං ගච්ඡන්ති, වසිභාවං ගච්ඡන්තීති අත්ථො. කායිකාති පඤ්චද්වාරිකදරථා. චෙතසිකාති මනොද්වාරිකදරථා. සන්තාපාදීසුපි එසෙව නයො. ๔๒๙. บทว่า อชานํ ได้แก่ ผู้ไม่รู้ด้วยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า อุปจยํ คจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมถึงความเจริญ ย่อมถึงความเป็นวสี. บทว่า กายิกา คือ ความเดือดร้อนทางปัญจทวาร. บทว่า เจตสิกา คือ ความเดือดร้อนทางมโนทวาร. แม้ในบททั้งหลายมีสันตาปะเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. 430. කායසුඛන්ති පඤ්චද්වාරිකසුඛං. චෙතොසුඛන්ති මනොද්වාරිකසුඛං. එත්ථ ච පඤ්චද්වාරිකජවනෙන සමාපජ්ජනං වා වුට්ඨානං වා නත්ථි, උප්පන්නමත්තකමෙව හොති. මනොද්වාරිකෙන සබ්බං හොති. අයඤ්ච මග්ගවුට්ඨානස්ස පච්චයභූතා බලවවිපස්සනා, සාපි මනොද්වාරිකෙනෙව හොති. ๔๓๐. บทว่า กายสุขํ คือ สุขทางปัญจทวาร. บทว่า เจโตสุขํ คือ สุขทางมโนทวาร. ในสุข ๒ อย่างนั้น การเข้าสมาบัติหรือการออกจากสมาบัติด้วยปัญจทวารชวนะย่อมไม่มี, มีเพียงแต่เกิดขึ้นเท่านั้น. ทุกอย่างย่อมมีได้ด้วยมโนทวารชวนะ. และวิปัสสนาอันมีกำลังนี้ ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งการออกจากมรรค (วุฏฐานคามินี) ก็ย่อมมีได้ด้วยมโนทวารชวนะเท่านั้น. 431. තථාභූතස්සාති [Pg.248] කුසලචිත්තසම්පයුත්තචෙතොසුඛසමඞ්ගීභූතස්ස. පුබ්බෙව ඛො පනස්සාති අස්ස භික්ඛුනො වාචාකම්මන්තාජීවා පුබ්බසුද්ධිකා නාම ආදිතො පට්ඨාය පරිසුද්ධාව හොන්ති. දිට්ඨිසඞ්කප්පවායාමසතිසමාධිසඞ්ඛාතානි පන පඤ්චඞ්ගානි සබ්බත්ථකකාරාපකඞ්ගානි නාම. එවං ලොකුත්තරමග්ගො අට්ඨඞ්ගිකො වා සත්තඞ්ගිකො වා හොති. ๔๓๑. บทว่า ตถาภูตสฺส ได้แก่ แก่บุคคลผู้เพียบพร้อมด้วยเจโตสุขที่สัมปยุตด้วยกุศลจิต. บทว่า ปุพฺเพว โข ปนสฺส ความว่า สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะของภิกษุนั้น ชื่อว่าบริสุทธิ์มาก่อนแล้ว คือย่อมบริสุทธิ์แล้วนั่นเทียวจำเดิมแต่ต้น. ส่วนองค์ ๕ ที่เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ ชื่อว่า สัพพัตถกการาปกังคะ (องค์ที่กระทำกิจเบื้องต้นในที่ทั้งปวง). ด้วยประการฉะนี้ โลกุตตรมรรคจึงมีองค์ ๘ หรือมีองค์ ๗. විතණ්ඩවාදී පන ‘‘යා යථාභූතස්ස දිට්ඨී’’ති ඉමමෙව සුත්තපදෙසං ගහෙත්වා ‘‘ලොකුත්තරමග්ගො පඤ්චඞ්ගිකො’’ති වදති. සො – ‘‘එවමස්සායං අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡතී’’ති ඉමිනා අනන්තරවචනෙනෙව පටිසෙධිතබ්බො. උත්තරි ච එවං සඤ්ඤාපෙතබ්බො – ලොකුත්තරමග්ගො පඤ්චඞ්ගිකො නාම නත්ථි, ඉමානි පන පඤ්ච සබ්බත්ථකකාරාපකඞ්ගානි මග්ගක්ඛණෙ විරතිවසෙන පූරෙන්ති. ‘‘යා චතූහි වචීදුච්චරිතෙහි ආරති විරතී’’ති එවං වුත්තවිරතීසු හි මිච්ඡාවාචං පජහති, සම්මාවාචං භාවෙති, එවං සම්මාවාචං භාවෙන්තස්ස ඉමානි පඤ්චඞ්ගිකානි න විනා, සහෙව විරතියා පූරෙන්ති. සම්මාකම්මන්තාජීවෙසුපි එසෙව නයො. ඉති වචීකම්මාදීනි ආදිතො පට්ඨාය පරිසුද්ධානෙව වට්ටන්ති. ඉමානි පන පඤ්ච සබ්බත්ථකකාරාපකඞ්ගානි විරතිවසෙන පරිපූරෙන්තීති පඤ්චඞ්ගිකො මග්ගො නාම නත්ථි. සුභද්දසුත්තෙපි (දී. නි. 2.214) චෙතං වුත්තං – ‘‘යස්මිං ඛො, සුභද්ද, ධම්මවිනයෙ අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති. අඤ්ඤෙසු ච අනෙකෙසු සුත්තසතෙසු අට්ඨඞ්ගිකොව මග්ගො ආගතොති. ส่วนวิตัณฑวาที ถือเอาเฉพาะสุตตบทนี้ว่า "ยา ยถาภูตสฺส ทิฏฺฐิ" แล้วกล่าวว่า "โลกุตตรมรรคมีองค์ ๕". วิตัณฑวาทีนั้น พึงถูกคัดค้านด้วยวจนะที่ตามมาติดกันนี้ว่า "เอวมสฺสายํ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉติ". และพึงให้เข้าใจยิ่งขึ้นไปดังนี้ว่า โลกุตตรมรรคชื่อว่ามีองค์ ๕ ย่อมไม่มี, แต่ว่าองค์ ๕ ที่เป็นสัพพัตถกการาปกะเหล่านี้ ย่อมบริบูรณ์ในมรรคขณะด้วยอำนาจแห่งวิรติ. จริงอยู่ ในวิรติทั้งหลายที่ตรัสไว้ดังนี้ว่า "ยา จตูหิ วจีทุจฺจริเตหิ อารติ วิรติ", เขาย่อมละมิจฉาวาจา ย่อมเจริญสัมมาวาจา, เมื่อเขาเจริญสัมมาวาจาอยู่อย่างนี้ องค์ ๕ เหล่านี้จะบริบูรณ์โดยปราศจากวิรติไม่ได้ แต่ย่อมบริบูรณ์พร้อมกับวิรติเท่านั้น. แม้ในสัมมากัมมันตะและสัมมาอาชีวะ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ฉะนั้น วจีกรรมเป็นต้นที่บริสุทธิ์แล้วจำเดิมแต่ต้นจึงควร. แต่ว่าองค์ ๕ ที่เป็นสัพพัตถกการาปกะเหล่านี้ ย่อมบริบูรณ์ด้วยอำนาจแห่งวิรติ ฉะนั้น มรรคชื่อว่ามีองค์ ๕ จึงไม่มี. แม้ในสุภัททสูตร พระองค์ก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า "ยสฺมึ โข สุภทฺท ธมฺมวินเย อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค". และในสูตรอื่นๆ อีกหลายร้อยสูตร มรรคที่มาแล้วก็เป็นมรรคมีองค์ ๘ เท่านั้น. 433. චත්තාරොපි සතිපට්ඨානාති මග්ගසම්පයුත්තාව චත්තාරො සතිපට්ඨානා. සම්මප්පධානාදීසුපි එසෙව නයො. යුගනන්ධාති එකක්ඛණිකයුගනන්ධා. එතෙහි අඤ්ඤස්මිං ඛණෙ සමාපත්ති, අඤ්ඤස්මිං විපස්සනාති. එවං නානාඛණිකාපි හොන්ති, අරියමග්ගෙ පන එකක්ඛණිකා. ๔๓๓. บทว่า จตฺตาโรปิ สติปฏฺฐานา คือ สติปัฏฐาน ๔ ที่สัมปยุตด้วยมรรคเท่านั้น. แม้ในสัมมัปปธานเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ยุคนนฺธา คือ สมถะและวิปัสสนาที่ดำเนินไปคู่กันในขณะเดียว. จริงอยู่ ในขณะอื่นเป็นสมาบัติ ในขณะอื่นเป็นวิปัสสนา ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นนานาขณะก็ได้ แต่ในอริยมรรคย่อมเป็นเอกขณะ. විජ්ජා ච විමුත්ති චාති අරහත්තමග්ගවිජ්ජා ච ඵලවිමුත්ති ච. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. บทว่า วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ คือ อรหัตตมัคควิชชาและผลวิมุตติ. ที่เหลือในที่ทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය (จาก) ปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย මහාසළායතනිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามหาสฬายตนิกสูตร จบ. 8. නගරවින්දෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถานครวินเทยยสูตร 435. එවං [Pg.249] මෙ සුතන්ති නගරවින්දෙය්‍යසුත්තං. තත්ථ සමවිසමං චරන්තීති කාලෙන සමං චරන්ති, කාලෙන විසමං. සමචරියම්පි හෙතන්ති සමචරියම්පි හි එතං. ๔๓๕. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่านครวินเทยยสูตร. ในสูตรนั้น บทว่า สมวิสมํ จรนฺติ ความว่า บางคราวก็ประพฤติสม่ำเสมอ บางคราวก็ไม่สม่ำเสมอ. บทว่า สมจริยมฺปิ เหตํ คือ สมจริยมฺปิ หิ เอตํ. 437. කෙ ආකාරාති කානි කාරණානි? කෙ අන්වයාති කා අනුබුද්ධියො? නත්ථි ඛො පන තත්ථාති කස්මා ආහ, නනු අරඤ්ඤෙ හරිතතිණචම්පකවනාදිවසෙන අතිමනුඤ්ඤා රූපාදයො පඤ්ච කාමගුණා අත්ථීති? නො නත්ථි. න පනෙතං වනසණ්ඩෙන කථිතං, ඉත්ථිරූපාදීනි පන සන්ධායෙතං කථිතං. තානි හි පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති. යථාහ – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකරූපම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨති, යථයිදං, භික්ඛවෙ, ඉත්ථිරූපං. ඉත්ථිරූපං, භික්ඛවෙ, පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතී’’ති (අ. නි. 1.1) විත්ථාරෙතබ්බං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๔๓๗. บทว่า เก อการา คือ เหตุอะไรบ้าง? บทว่า เก อนฺวยา คือ อนุมานญาณอะไรบ้าง? ตรัสว่า นตฺถิ โข ปน ตตฺถ เพราะเหตุไร, ก็ในป่า มิใช่ว่ามีกามคุณ ๕ มีรูปเป็นต้นที่น่าเพลิดเพลินอย่างยิ่ง โดยนัยแห่งป่าหญ้าเขียวและป่าจำปาเป็นต้นอยู่หรือ? ไม่ใช่ไม่มี. แต่คำนี้มิได้ตรัสหมายถึงหมู่ไม้ในป่า, แต่ตรัสหมายถึงรูปของสตรีเป็นต้น. จริงอยู่ รูปเหล่านั้นย่อมครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นรูปอื่นแม้รูปหนึ่ง ซึ่งจะครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่ได้เหมือนอย่างรูปของสตรีนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย รูปของสตรี ย่อมครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่" พึงขยายความให้พิสดาร. ที่เหลือในที่ทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น. පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය (จาก) ปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย නගරවින්දෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานครวินเทยยสูตร จบ. 9. පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධිසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร 438. එවං මෙ සුතන්ති පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධිසුත්තං. තත්ථ පටිසල්ලානාති ඵලසමාපත්තිතො. ๔๓๘. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่าปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร. ในสูตรนั้น บทว่า ปฏิสลฺลานา คือ จากผลสมาบัติ. විප්පසන්නානීති ඔකාසවසෙනෙතං වුත්තං. ඵලසමාපත්තිතො හි වුට්ඨිතස්ස පඤ්චහි පසාදෙහි පතිට්ඨිතොකාසො විප්පසන්නො හොති, ඡවිවණ්ණො පරිසුද්ධො. තස්මා එවමාහ. සුඤ්ඤතවිහාරෙනාති සුඤ්ඤතඵලසමාපත්තිවිහාරෙන. මහාපුරිසවිහාරොති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධතථාගතමහාසාවකානං මහාපුරිසානං විහාරො. යෙන චාහං මග්ගෙනාතිආදීසු විහාරතො පට්ඨාය යාව ගාමස්ස ඉන්දඛීලා එස පවිට්ඨමග්ගො නාම, අන්තොගාමං පවිසිත්වා ගෙහපටිපාටියා චරිත්වා යාව නගරද්වාරෙන නික්ඛමනා එස චරිතබ්බපදෙසො නාම, බහි ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය යාව විහාරා එස පටික්කන්තමග්ගො නාම. පටිඝං වාපි චෙතසොති චිත්තෙ පටිහඤ්ඤනකිලෙසජාතං [Pg.250] කිඤ්චි අත්ථි නත්ථීති. අහොරත්තානුසික්ඛිනාති දිවසඤ්ච රත්තිඤ්ච අනුසික්ඛන්තෙන. บทว่า วิปฺปสนฺนานิ คำนี้ตรัสโดยนัยแห่งโอกาส (ที่ตั้ง). จริงอยู่ สำหรับผู้ที่ออกจากผลสมาบัติ โอกาสที่ตั้งอยู่ด้วยปสาทรูป ๕ ย่อมผ่องใสเป็นพิเศษ, ผิวพรรณก็บริสุทธิ์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า สุญฺญตวิหาเรน คือ ด้วยการอยู่ด้วยสุญญตผลสมาบัติ. บทว่า มหาปุริสวิหาโร คือ การอยู่ของมหาบุรุษทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระมหาสาวกของพระตถาคต. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า เยน จาหํ มคฺเคน, จำเดิมแต่วิหารจนถึงเสาเขื่อนประตูบ้าน นี้ชื่อว่าทางสำหรับเข้า, เข้าไปภายในบ้านแล้ว เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตตามลำดับเรือนจนกระทั่งออกจากประตูเมือง นี้ชื่อว่าบริเวณที่พึงเที่ยวไป, จำเดิมแต่ภายนอกเสาเขื่อนประตูจนถึงวิหาร นี้ชื่อว่าทางสำหรับกลับ. บทว่า ปฏิฆํ วาปิ เจตโส คือ กิเลสชาติที่กระทบกระทั่งในจิตของเรามีอยู่บ้างหรือไม่. บทว่า อโหรตฺตานุสิกฺขินา คือ โดยผู้ศึกษาตามอยู่ทั้งกลางวันและกลางคืน. 440. පහීනා නු ඛො මෙ පඤ්ච කාමගුණාතිආදීසු එකභික්ඛුස්ස පච්චවෙක්ඛණා නානා, නානාභික්ඛූනං පච්චවෙක්ඛණා නානාති. කථං? එකො හි භික්ඛු පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො පත්තචීවරං පටිසාමෙත්වා විවිත්තොකාසෙ නිසින්නො පච්චවෙක්ඛති ‘‘පහීනා නු ඛො මෙ පඤ්චකාමගුණා’’ති. සො ‘‘අප්පහීනා’’ති ඤත්වා වීරියං පග්ගය්හ අනාගාමිමග්ගෙන පඤ්චකාමගුණිකරාගං සමුග්ඝාටෙත්වා මග්ගානන්තරං ඵලං ඵලානන්තරං මග්ගං තතො වුට්ඨාය පච්චවෙක්ඛන්තො ‘‘පහීනා’’ති පජානාති. නීවරණාදීසුපි එසෙව නයො. එතෙසං පන අරහත්තමග්ගෙන පහානාදීනි හොන්ති, එවං එකභික්ඛුස්ස නානාපච්චවෙක්ඛණා හොති. එතාසු පන පච්චවෙක්ඛණාසු අඤ්ඤො භික්ඛු එකං පච්චවෙක්ඛණං පච්චවෙක්ඛති, අඤ්ඤො එකන්ති එවං නානාභික්ඛූනං නානාපච්චවෙක්ඛණා හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๔๔๐. ในบาลีเป็นต้นว่า “กามคุณ ๕ เราละได้แล้วหนอแล” นั้น การพิจารณาของภิกษุรูปหนึ่งมีหลายอย่าง การพิจารณาของภิกษุหลายรูปก็มีหลายอย่าง อย่างไร? คือ ภิกษุรูปหนึ่ง ภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว เก็บงำบาตรและจีวร นั่งในที่สงัด ย่อมพิจารณาว่า “กามคุณ ๕ เราละได้แล้วหนอแล” เธอนั้นรู้ว่า “ยังละไม่ได้” จึงประคองความเพียร ถอนราคะอันมีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ด้วยอนาคามิมรรคแล้ว ในลำดับแห่งมรรค (บรรลุ) ผล ในลำดับแห่งผล (พิจารณา) มรรค ออกจากผลนั้นแล้วพิจารณาอยู่ ย่อมรู้ชัดว่า “ละได้แล้ว” แม้ในนิวรณ์เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน ก็การละธรรมเหล่านั้นเป็นต้น ย่อมมีได้ด้วยอรหัตตมรรค การพิจารณาของภิกษุรูปหนึ่งมีหลายอย่าง ด้วยประการฉะนี้ ก็ในการพิจารณาเหล่านี้ ภิกษุรูปอื่นพิจารณาการพิจารณาอย่างหนึ่ง ภิกษุอีกรูปหนึ่งพิจารณาอีกอย่างหนึ่ง การพิจารณาของภิกษุหลายรูปมีหลายอย่าง ด้วยประการฉะนี้ เนื้อความที่เหลือในที่ทั้งปวง ตื้นทั้งนั้น පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร จบแล้ว 10. ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอินทริยภาวนาสูตร 453. එවං මෙ සුතන්ති ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තං. තත්ථ ගජඞ්ගලායන්ති එවංනාමකෙ නිගමෙ. සුවෙළුවනෙති සුවෙළු නාම එකා රුක්ඛජාති, තෙහි සඤ්ඡන්නො මහාවනසණ්ඩො, තත්ථ විහරති. චක්ඛුනා රූපං න පස්සති, සොතෙන සද්දං න සුණාතීති චක්ඛුනා රූපං න පස්සිතබ්බං, සොතෙන සද්දො න සොතබ්බොති එවං දෙසෙතීති අධිප්පායෙන වදති. ๔๕๓. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า อินทริยภาวนาสูตร ในอินทริยภาวนาสูตรนั้น บทว่า คชังคลายํ คือ ในนิคมชื่ออย่างนี้ บทว่า สุเวฬุวเน คือ ต้นไม้ชนิดหนึ่งชื่อว่า สุเวฬุ ป่าใหญ่ที่ปกคลุมด้วยต้นไม้เหล่านั้น (มีอยู่) พระองค์ประทับอยู่ ณ ที่นั้น (อุตตรมาณพ) กล่าวด้วยความประสงค์ว่า (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงอย่างนี้ว่า ไม่พึงเห็นรูปด้วยจักษุ ไม่พึงฟังเสียงด้วยโสต ดังนี้ අඤ්ඤථා අරියස්ස විනයෙති ඉමිනා භගවා අත්තනො සාසනෙ අසදිසාය ඉන්ද්‍රියභාවනාය කථනත්ථං ආලයං අකාසි. අථායස්මා ආනන්දො – ‘‘සත්ථා ආලයං දස්සෙති, හන්දාහං ඉමිස්සං පරිසති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඉන්ද්‍රියභාවනාකථං කාරෙමී’’ති සත්ථාරං යාචන්තො එතස්ස [Pg.251] භගවාතිආදිමාහ. අථස්ස භගවා ඉන්ද්‍රියභාවනං කථෙන්තො තෙන හානන්දාතිආදිමාහ. ด้วยบทว่า อญฺญถา อริยสฺส วินเย นี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำความอาลัยเพื่อจะตรัสอินทริยภาวนาที่ไม่มีใครเสมอเหมือนในศาสนาของพระองค์ ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ (คิดว่า) “พระศาสดาทรงแสดงความอาลัย เอาเถิด เราจะให้ (พระศาสดา) ตรัสอินทริยภาวนากถาแก่ภิกษุสงฆ์ในบริษัทนี้” ดังนี้แล้ว จึงทูลขอพระศาสดา ได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า เอตสฺส ภควา ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะตรัสอินทริยภาวนาแก่ท่านพระอานนท์นั้น ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า เตนหานนฺท 454. තථ යදිදං උපෙක්ඛාති යා එසා විපස්සනුපෙක්ඛා නාම, එසා සන්තා එසා පණීතා, අතප්පිකාති අත්ථො. ඉති අයං භික්ඛු චක්ඛුද්වාරෙ රූපාරම්මණම්පි ඉට්ඨෙ ආරම්මණෙ මනාපං, අනිට්ඨෙ අමනාපං, මජ්ඣත්තෙ මනාපාමනාපඤ්ච චිත්තං, තස්ස රජ්ජිතුං වා දුස්සිතුං වා මුය්හිතුං වා අදත්වාව පරිග්ගහෙත්වා විපස්සනං මජ්ඣත්තෙ ඨපෙති. චක්ඛුමාති සම්පන්නචක්ඛුවිසුද්ධනෙත්තො. චක්ඛාබාධිකස්ස හි උද්ධං උම්මීලනනිම්මීලනං න හොති, තස්මා සො න ගහිතො. ๔๕๔. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยทิทํ อุเปกฺขา อรรถว่า วิปัสสนูเปกขาใด ชื่อนี้ วิปัสสนูเปกขานี้สงบระงับ วิปัสสนูเปกขานี้ประณีต ไม่ต้องทำให้ยิ่ง ดังนี้ ภิกษุนี้ แม้ในจักขุทวาร เมื่อรูปารมณ์ปรากฏ จิตที่ยินดีในอิฏฐารมณ์ จิตที่ไม่ยินดีในอนิฏฐารมณ์ และจิตที่ทั้งยินดีและไม่ยินดีในมัชฌัตตารมณ์ (เกิดขึ้น) ไม่ให้จิตนั้นกำหนัด หรือประทุษร้าย หรือหลงเลย กำหนด (อารมณ์นั้น) แล้ว ตั้งวิปัสสนาไว้ในความเป็นกลาง บทว่า จกฺขุมา คือ ผู้มีจักษุสมบูรณ์ มีนัยน์ตาสะอาด เพราะว่า การลืมตาหลับตาเบื้องบน ย่อมไม่มีแก่ผู้มีโรคที่จักษุ ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาผู้นั้น (เป็นอุปมา) 456. ඊසකංපොණෙති රථීසා විය උට්ඨහිත්වා ඨිතෙ. ๔๕๖. บทว่า อีสกํโปเณ คือ ใน (ใบบัว) ที่ตั้งขึ้นเหมือนเพลารถ 461. පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤීතිආදීසු පටිකූලෙ මෙත්තාඵරණෙන වා ධාතුසො උපසංහාරෙන වා අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. අප්පටිකූලෙ අසුභඵරණෙන වා අනිච්චතො උපසංහාරෙන වා පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තදුභයං අභිනිවජ්ජෙත්වාති මජ්ඣත්තො හුත්වා විහරිතුකාමො කිං කරොතීති? ඉට්ඨානිට්ඨෙසු ආපාථගතෙසු නෙව සොමනස්සිකො න දොමනස්සිකො හොති. වුත්තඤ්හෙතං – ๔๖๑. ในบาลีเป็นต้นว่า ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี (ภิกษุ) ในอารมณ์ที่น่ารังเกียจ ย่อมเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่น่ารังเกียจอยู่ ด้วยการแผ่เมตตา หรือด้วยการน้อมเข้าไปโดยความเป็นธาตุ ในอารมณ์ที่ไม่น่ารังเกียจ ย่อมเป็นผู้มีสัญญาว่าน่ารังเกียจอยู่ ด้วยการแผ่อสุภะ หรือด้วยการน้อมเข้าไปโดยความเป็นของไม่เที่ยง แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน (ภิกษุ) ผู้ประสงค์จะเว้นเสียซึ่งอารมณ์ทั้งสองนั้นแล้ว เป็นผู้วางเฉยอยู่ ย่อมทำอะไร? เมื่ออารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาปรากฏ ย่อมไม่เป็นผู้มีโสมนัส ไม่เป็นผู้มีโทมนัส จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า ‘‘කථං පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? අනිට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං මෙත්තාය වා ඵරති, ධාතුතො වා උපසංහරති, එවං පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. කථං අප්පටිකූලෙ පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? ඉට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං අසුභාය වා ඵරති, අනිච්චතො වා උපසංහරති, එවං අප්පටිකූලෙ පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. කථං පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? අනිට්ඨස්මිඤ්ච ඉට්ඨස්මිඤ්ච වත්ථුස්මිං මෙත්තාය වා ඵරති, ධාතුතො වා උපසංහරති. එවං පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. කථං අප්පටිකූලෙ ච පටිකූලෙ ච පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? ඉට්ඨස්මිඤ්ච අනිට්ඨස්මිඤ්ච වත්ථුස්මිං අසුභාය වා ඵරති, අනිච්චතො වා උපසංහරති, එවං අප්පටිකූලෙ ච පටිකූලෙ ච පටිකූලසඤ්ඤී විහරති[Pg.252]. කථං පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලෙ ච තදුභයං අභිනිවජ්ජෙත්වා උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො? ඉධ භික්ඛු චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නෙව සුමනො හොති න දුම්මනො, උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො…පෙ… මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය නෙව සුමනො හොති න දුම්මනො, උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො. එවං පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලෙ ච තදුභයං අභිනිවජ්ජෙත්වා උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො’’ති. “ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่น่ารังเกียจในอารมณ์ที่น่ารังเกียจอยู่ อย่างไร? คือ ย่อมแผ่เมตตาไป หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นธาตุในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่น่ารังเกียจในอารมณ์ที่น่ารังเกียจอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าน่ารังเกียจในอารมณ์ที่ไม่น่ารังเกียจอยู่ อย่างไร? คือ ย่อมแผ่อสุภะไป หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นของไม่เที่ยงในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าน่ารังเกียจในอารมณ์ที่ไม่น่ารังเกียจอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่น่ารังเกียจในอารมณ์ทั้งที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจอยู่ อย่างไร? คือ ย่อมแผ่เมตตาไป หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นธาตุในอารมณ์ทั้งที่ไม่น่าปรารถนาและที่น่าปรารถนา ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่น่ารังเกียจในอารมณ์ทั้งที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าน่ารังเกียจในอารมณ์ทั้งที่ไม่น่ารังเกียจและที่น่ารังเกียจอยู่ อย่างไร? คือ ย่อมแผ่อสุภะไป หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นของไม่เที่ยงในอารมณ์ทั้งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ภิกษุเป็นผู้มีสัญญาว่าน่ารังเกียจในอารมณ์ทั้งที่ไม่น่ารังเกียจและที่น่ารังเกียจอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเว้นเสียซึ่งอารมณ์ทั้งสองนั้น คือ ทั้งที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจแล้ว เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ อย่างไร? ภิกษุในศาสนานี้ เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมไม่เป็นผู้มีโสมนัส ไม่เป็นผู้มีโทมนัส เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่...ฯลฯ... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมไม่เป็นผู้มีโสมนัส ไม่เป็นผู้มีโทมนัส เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ ภิกษุเว้นเสียซึ่งอารมณ์ทั้งสองนั้น คือ ทั้งที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจแล้ว เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ ด้วยประการฉะนี้” ඉමෙසු ච තීසු නයෙසු පඨමනයෙ මනාපං අමනාපං මනාපාමනාපන්ති සංකිලෙසං වට්ටති, නික්කිලෙසං වට්ටති. දුතියනයෙ සංකිලෙසං, තතියනයෙ සංකිලෙසනික්කිලෙසං වට්ටති. පුන වුත්තං – ‘‘පඨමං සංකිලෙසං වට්ටති, දුතියං සංකිලෙසම්පි නික්කිලෙසම්පි, තතියං නික්කිලෙසමෙව වට්ටතී’’ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. และในนัยทั้งสามเหล่านี้ ในนัยที่หนึ่ง (จิต) ที่เป็นที่พอใจ ที่ไม่เป็นที่พอใจ และที่เป็นทั้งที่พอใจและไม่เป็นที่พอใจ ย่อมควรแก่สังกิเลส ย่อมควรแก่นิกกิเลส ในนัยที่สอง ย่อมควรแก่สังกิเลส ในนัยที่สาม ย่อมควรแก่สังกิเลสและนิกกิเลส ท่านกล่าวไว้อีกว่า “นัยที่หนึ่ง ย่อมควรแก่สังกิเลส นัยที่สอง ย่อมควรทั้งแก่สังกิเลสและนิกกิเลส นัยที่สาม ย่อมควรแก่นิกกิเลสเท่านั้น” เนื้อความที่เหลือในที่ทั้งปวง ตื้นทั้งนั้น පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอินทริยภาวนาสูตร จบแล้ว පඤ්චමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวรรคที่ ๕ จบแล้ว උපරිපණ්ණාසට්ඨකථා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอุปริปัณณาสก์ จบแล้ว යො චායං ‘‘සබ්බධම්මමූලපරියායං වො, භික්ඛවෙ, දෙසිස්සාමී’’ති ආරද්ධත්තා ආදිකල්‍යාණො, මජ්ඣෙ ‘‘සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණං ගාථා උදානං ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං වෙදල්ල’’න්ති වචනතො මජ්ඣෙකල්‍යාණො, සන්නිට්ඨානෙ ‘‘අරියො භාවිතින්ද්‍රියො’’ති වචනතො පරියොසානකල්‍යාණොති තිවිධකල්‍යාණො මජ්ඣිමනිකායො ‘‘මහාවිපස්සනා නාමාය’’න්ති වුත්තො, සො වණ්ණනාවසෙන සමත්තො හොති. อนึ่ง มัชฌิมนิกายนี้ เพราะพระผู้มีพระภาคทรงปรารภไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงมูลปริยายธรรมอันเป็นมูลแห่งธรรมทั้งปวงแก่เธอทั้งหลาย” จึงมีความงามในเบื้องต้น, เพราะทรงแสดง สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม และเวทัลละ ในท่ามกลาง จึงมีความงามในท่ามกลาง, เพราะทรงแสดงไว้ในที่สุดว่า “เป็นพระอริยะ มีอินทรีย์อันอบรมแล้ว” จึงมีความงามในที่สุด ด้วยประการฉะนี้ มัชฌิมนิกายจึงมีความงาม ๓ ประการ ท่านเรียกว่า “มหาวิปัสสนา” มัชฌิมนิกายนั้น ย่อมสำเร็จลงด้วยอำนาจแห่งการพรรณนา නිගමනකථා นิคมนกถา එත්තාවතා [Pg.253] ච – ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ආයාචිතො සුමතිනා ථෙරෙන භදන්තබුද්ධමිත්තෙන,පුබ්බෙ මයූරදූතපට්ටනම්හි සද්ධිං නිවසන්තෙන. (ข้าพเจ้า) ผู้อันพระเถระผู้เจริญนามว่าพุทธมิตร ผู้มีปัญญาดี ผู้เคยอยู่ร่วมกัน ณ มยูรทูตปัฏฏนะในกาลก่อน อาราธนาแล้ว පරවාදවිධංසනස්ස මජ්ඣිමනිකායසෙට්ඨස්ස,යමහං පපඤ්චසූදනිමට්ඨකථං කාතුමාරභිං. ข้าพเจ้าได้เริ่มเพื่อจะรจนาอรรถกถาชื่อปปัญจสูทนี แห่งมัชฌิมนิกายอันประเสริฐ ซึ่งทำลายล้างปรวาทได้ සා හි මහාඅට්ඨකථාය සාරමාදාය නිට්ඨිතා එසා,සත්තුත්තරසතමත්තාය පාළියා භාණවාරෙහි. ก็อรรถกถานี้นั้นสำเร็จลงโดยถือเอาสาระจากมหาอรรถกถา (อรรถกถา) แห่งพระบาลี (มัชฌิมนิกาย) ซึ่งมีประมาณ ๑๐๗ ภาณวาร එකූනසට්ඨිමත්තො විසුද්ධිමග්ගොපි භාණවාරෙහි,අත්ථප්පකාසනත්ථාය ආගමානං කතො යස්මා. เพราะเหตุที่แม้คัมภีร์วิสุทธิมรรคมีประมาณ ๕๙ ภาณวาร ข้าพเจ้าก็ได้ทำไว้เป็นหลักฐานอ้างอิงเพื่อประกาศเนื้อความ තස්මා තෙන සහා’යං ගාථාගණනානයෙන අට්ඨකථා,සමධිකඡසට්ඨිසතමිති විඤ්ඤෙය්‍යා භාණවාරානං. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า อรรถกถานี้พร้อมกับคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น โดยนัยแห่งการนับคาถา มี ๑๖๖ ภาณวารพร้อมทั้งส่วนเกิน සමධිකඡසට්ඨිසතපමාණමිති භාණවාරතො එසා,සමයං පකාසයන්තී මහාවිහාරාධිවාසීනං. อรรถกถานี้มีประมาณ ๑๖๖ ภาณวารพร้อมทั้งส่วนเกินโดยภาณวาร ประกาศลัทธิของท่านผู้พำนักอยู่ในมหาวิหาร මූලට්ඨකථාසාරං ආදාය මයා ඉමං කරොන්තෙන,යං පඤ්ඤමුපචිතං තෙන හොතු ලොකො සදා සුඛිතොති. ข้าพเจ้าผู้รจนาอรรถกถานี้โดยถือเอาสาระแห่งมูลอรรถกถา ได้สั่งสมบุญใดไว้ ด้วยบุญนั้น ขอสัตว์โลกจงมีความสุขทุกเมื่อเทอญ පරමවිසුද්ධසද්ධාබුද්ධිවීරියප්පටිමණ්ඩිතෙන සීලාචාරජ්ජවමද්දවාදිගුණසමුදයසමුදිතෙන සකසමයසමයන්තරගහනජ්ඣොගාහනසමත්ථෙන පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියසමන්නාගතෙන තිපිටකපරියත්තිප්පභෙදෙ සාට්ඨකථෙ සත්ථු සාසනෙ අප්පටිහතඤාණප්පභාවෙන මහාවෙය්‍යාකරණෙන කරණසම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතමධුරොදාරවචනලාවණ්ණයුත්තෙන යුත්තමුත්තවාදිනා වාදීවරෙන මහාකවිනා පභින්නපටිසම්භිදාපරිවාරෙ ඡළභිඤ්ඤාදිප්පභෙදගුණප්පටිමණ්ඩිතෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ සුප්පතිට්ඨිතබුද්ධීනං ථෙරවංසප්පදීපානං ථෙරානං මහාවිහාරවාසීනං වංසාලඞ්කාරභූතෙන විපුලවිසුද්ධබුද්ධිනා බුද්ධඝොසොති ගරූහි ගහිතනාමධෙය්‍යෙන ථෙරෙන කතා අයං පපඤ්චසූදනී නාම මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථා – อรรถกถามัชฌิมนิกายชื่อปปัญจสูทนีนี้ อันพระเถระผู้ประดับแล้วด้วยศรัทธา ปัญญา และวิริยะอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง, ผู้พรั่งพร้อมด้วยหมู่แห่งคุณมีศีล อาจาระ ความซื่อตรง และความอ่อนโยนเป็นต้น, ผู้สามารถหยั่งลงสู่ลัทธิของตนและลัทธิอื่นอันลึกซึ้งได้, ผู้ประกอบด้วยปัญญาอันปราดเปรื่อง, ผู้มีอานุภาพแห่งญาณอันไม่ติดขัดในพระศาสนาของพระศาสดาพร้อมทั้งอรรถกถา อันมีประเภทคือพระปริยัติปิฎก ๓, ผู้เป็นมหาไวยากรณ์, ผู้ประกอบด้วยความงามแห่งถ้อยคำอันไพเราะและชัดเจน ซึ่งเกิดจากความสุขที่เกิดจากความถึงพร้อมแห่งฐานกรณ์, ผู้มีปกติกล่าวแต่วาจาที่สมควรและเป็นจริง, ผู้เป็นยอดแห่งนักวาทะ, ผู้เป็นมหากวี, ผู้เป็นเครื่องประดับแห่งวงศ์ของพระเถระทั้งหลายผู้พำนักอยู่ในมหาวิหาร ผู้เป็นประทีปแห่งเถรวงศ์ ผู้มีปัญญาตั้งมั่นดีแล้วในอุตตริมนุสสธรรมอันประดับด้วยคุณมีประเภทคืออภิญญา ๖ เป็นต้น มีปฏิสัมภิทาอันแตกฉานเป็นบริวาร, ผู้มีปัญญาไพบูลย์และบริสุทธิ์, ผู้มีนามอันครูทั้งหลายขนานให้ว่า “พุทธโฆสะ” รจนาขึ้นแล้ว තාව [Pg.254] තිට්ඨතු ලොකස්මිං, ලොකනිත්ථරණෙසිනං; දස්සෙන්තී කුලපුත්තානං, නයං දිට්ඨිවිසුද්ධියා. ขออรรถกถานี้จงตั้งอยู่ในโลกตราบเท่าที่พระพุทธนามยังปรากฏอยู่ เพื่อแสดงนัยแห่งทิฏฐิวิสุทธิแก่กุลบุตรทั้งหลายผู้แสวงหาทางออกจากโลก බුද්ධොති නාමම්පි, සුද්ධචිත්තස්ස තාදිනො; ලොකම්හි ලොකජෙට්ඨස්ස, පවත්තති මහෙසිනොති. ตราบเท่าที่แม้นามว่า “พุทธะ” ของพระมหาสี ผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้คงที่ ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ยังเป็นไปอยู่ในโลก පපඤ්චසූදනී නාම ชื่อว่า ปปัญจสูทนี මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථා සබ්බාකාරෙන නිට්ඨිතා. อรรถกถามัชฌิมนิกาย จบแล้วโดยอาการทั้งปวง
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi