Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha

发趣论灯论

1. Hetupaccayo

1. 因缘

Katamo [Pg.465] hetupaccayo. Lobho hetupaccayo. Doso, moho, alobho, adoso, amoho hetu paccayo.

何为因缘？贪(lobha)是因缘。嗔(dosa)、痴(moha)、无贪(alobha)、无嗔(adosa)、无痴(amoha)是因缘。

Katame dhammā hetupaccayassa paccayuppannā. Lobha sahajātā cittacetasikā dhammā ca rūpakalāpādhammā ca dosasaha jātā mohasahajātā alobhasahajātā adosasaha jātā amohasahajātā cittacetasikā dhammā ca rūpakalāpā dhammā ca hetupaccayato uppannā hetupaccayuppannā dhammā.

何法为因缘所生？与贪俱生的心、心所法(cittacetasikā dhammā)及色聚法(rūpakalāpā dhammā)，以及与嗔、痴、无贪、无嗔、无痴俱生的心、心所法及色聚法，皆从因缘而生，是为因缘所生法(hetupaccayuppannā dhammā)。

Sahajātarūpakalāpā nāma sahetukapaṭisandhikkhaṇe kammajarūpāni ca pavattikāle sahetukacittajarūpāni ca. Tattha paṭisandhikkhaṇo nāma paṭisandhicittassa uppādakkhaṇo. Pavattikālo nāma paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇato paṭṭhāya yāva cutikālaṃ vuccati.

所谓俱生色聚(sahajātarūpakalāpā)，是指有因结生刹那(sahetukapaṭisandhikkhaṇa)的业生色(kammajarūpāni)，以及生命流转期间(pavattikāla)的有因心生色(sahetukacittajarūpāni)。其中，结生刹那是指结生心(paṭisandhicitta)生起的刹那。生命流转期间是指从结生心住时起，直至死亡之时(cutikāla)。

Kenaṭṭhena hetu, kenaṭṭhena paccayoti. Mūlaṭṭhena hetu, upakārakaṭṭhena paccayoti. Tattha mūlayamake vuttānaṃ lobhādīnaṃ mūladhammānaṃ mūlabhāvo mūlaṭṭho nāma. So mūlaṭṭho mūlayamakadīpaniyaṃ amhehi rukkhopamāya dīpitoyeva.

以何义为因(hetu)？以何义为缘(paccaya)？以根本义(mūlaṭṭha)为因，以助益义(upakārakaṭṭha)为缘。于此，已于《根本双论》(Mūlayamaka)中所说的贪等根本法(mūladhamma)的根本状态(mūlabhāva)，即是根本义。此根本义，我们已在《根本双论释》(Mūlayamakadīpanī)中用树喻说明。

Api ca eko puriso ekissaṃ itthiyaṃ paṭibaddha citto hoti. So yāva taṃ cittaṃ na jahati, tāva taṃ itthiṃ ārabbha tassa purisassa lobhasahajātāni kāyavacīmanokammāni ca lobhasamuṭṭhitāni cittajarūpāni ca cirakālaṃpi pavattanti. Sabbāni ca tāni cittacetasikarūpāni tassaṃ itthiyaṃ rajjanalobhamūlakāni honti. So lobho tesaṃ mūlaṭṭhena hetu ca, upakārakaṭṭhena paccayo ca. Tasmā hetupaccayo. Esa nayo sesāni rajjanīyavatthūni ārabbharajjanavasena uppannesu lobhesu, dussanīyavatthūni ārabbha dussanavasena uppannesu dosesu, muyhanīyavatthūni ārabbha muyhanavasena uppannesu mohesu ca.

又，有一男子，心为一女子所系缚。只要他未舍弃那心，那么缘于该女子，此男子便会生起与贪(lobha)俱生的身语意业(kāyavacīmanokamma)，以及由贪所生的心生色(cittajarūpa)，并长时持续。所有那些心、心所(cittacetasika)及色法(rūpa)，皆以对该女子的染着之贪(rajjanalobha)为根源。彼贪，以根本义而言是因，以助益义而言是缘。因此是因缘。此理亦适用于：缘于其他可染着事(rajjanīyavatthu)而生起的贪，缘于可嗔事(dussanīyavatthu)而生起的嗔，以及缘于可痴事(muyhanīyavatthu)而生起的痴。

Tattha [Pg.466] yathā rukkhassa mūlāni sayaṃ antopathaviyaṃ suṭṭhu patiṭṭhahitvā pathavirasañca āporasañca gahetvā taṃ rukkhaṃ yāva aggā abhiharanti, tena rukkho cirakālaṃ vaḍḍhamāno tiṭṭhati. Tathā lobho ca tasmiṃ tasmiṃ vatthumhi rajjanavasena suṭṭhu patiṭṭhahitvā tassa tassa vatthussa piyarūparasañca sātarūparasañca gahetvā sampayuttadhamme yāva kāyavacīvītikkamā abhiharati, kāya vītikkamaṃ vā vacīvītikkamaṃ vā pāpeti. Tathā doso ca dussana vasena appiyarūparasañca asātarūparasañca gahetvā, moho ca muyhanavasena nānārammaṇesu niratthakacittācārarasaṃ vaḍḍhetvāti vattabbaṃ. Evaṃ abhiharantā tayo dhammā rajjanīyādīsu vatthūsu sampayuttadhamme modamāne pamodamāne karonto viya cira kālaṃ pavattenti. Sampayuttadhammā ca tathā pavattanti. Sampayutta dhammesu ca tathā pavattamānesu sahajātarūpakalāpāpi tathā pavattantiyeva. Tattha sampayuttadhamme abhiharatīti dve piyarūpa sātarūparase sampayuttadhammānaṃ santikaṃ pāpetīti attho.

于此，譬如树根深扎于地中，吸取地味(pathavirasa)与水味(āporasa)，输送至树顶，树木因此长时生长。同样，贪(lobha)亦于种种事物上以染着(rajjana)的方式牢固扎根，摄取彼事物的可爱相味(piyarūparasa)与可意相味(sātarūparasa)，输送至相应诸法(sampayuttadhamma)，乃至令其发展为身语的违犯(kāyavacīvītikkama)。同样当说，嗔(dosa)以憎恨(dussana)的方式摄取不可爱相味(appiyarūparasa)与不可意相味(asātarūparasa)；痴(moho)以迷惑(muyhana)的方式于各种所缘上增长无益心行之味。如此输送的三法，于可染着(rajjanīya)等事物上，犹如令相应诸法欢喜愉悦，而使其长久持续。相应诸法亦如是持续。当相应诸法如是持续时，俱生色聚(sahajātarūpakalāpā)亦如是持续。于此，“输送至相应诸法”之义，即是将可爱相味与可意相味带至相应诸法之处。

Sukkapakkhe so puriso yadākāmesu ādīnavaṃ passati, tadā so taṃ cittaṃjahati, taṃ itthiṃ ārabbha alobho sañjā yati. Pubbe yasmiṃ kāle taṃ itthiṃ ārabbha lobhamūlakāni asuddhāni kāyavacīmanokammāni vattanti. Idāni tasmiṃ kālepi alobhamūlakāni suddhāni kāyavacīmanokammāni vattanti. Pabbajita sīlasaṃvarāni vā jhānaparikammāni vā appanājhānāni vā vattanti. So alobho tesaṃ mūlaṭṭhena hetu ca hoti, upakārakaṭṭhena paccayoca. Tasmā hetupaccayo. Esa nayo sesesu lobha paṭipakkhesu alobhesu, dosapaṭipakkhesu adosesu, moha paṭipakkhesu amohesu ca.

于白净分(sukkapakkha)，当该男子见到欲乐(kāma)的过患(ādīnava)时，他便舍弃那心，缘于该女子而生起无贪(alobha)。先前，缘于该女子，行转的是以贪(lobha)为根的不净身语意业(asuddha kāyavacīmanokamma)；如今，则行转着以无贪为根的清净身语意业(suddha kāyavacīmanokamma)，或行转着出家者的戒律防护(pabbajita sīlasaṃvara)、禅修的预备定(jhānaparikamma)或安止禅(appanājhāna)。此无贪，以根本义而言是因，以助益义而言是缘。因此是因缘。此理亦适用于其余对治贪的无贪、对治嗔的无嗔、对治痴的无痴。

Tattha rukkhamūlāni viya alobho lobhaneyyavatthūsu lobhaṃ pahāya lobhavivekasukharasaṃ vaḍḍhetvā tena sukhena sampayuttadhamme modamāne pamodamāne karonto viya yāva jhānasamāpattisukhā vā yāva maggaphalasukhā vā vaḍḍhāpeti. Tathā adoso ca dosaneyyavatthūsu dosavivekasukharasaṃ vaḍḍhetvā, amoho ca mohaneyyavatthūsu mohavivekasukharasaṃ vaḍḍhetvāti vattabbaṃ. Evaṃ vaḍḍhāpentā tayo dhammā kusalesu dhammesu sampayuttadhamme modamāne pamodamāne karonto viya cira kālaṃpi pavattenti. Sampayuttadhammā ca tathā pavattanti. Sampayutta dhammesu ca tathā pavattamānesu sahajātarūpakalāpāpi tathā pavattantiyeva.

于此，犹如树根，无贪(alobha)于可贪之事(lobhaneyyavatthu)中，舍离贪欲，增长离贪之乐味(lobhavivekasukharasa)，并以此乐，犹如令相应之法欢喜愉悦，使其增长，乃至禅定等至之乐(jhānasamāpattisukha)或道果之乐(maggaphalasukha)。同样当说，无嗔(adosa)于可嗔之事(dosaneyyavatthu)中，增长离嗔之乐味；无痴(amoha)于可痴之事(mohaneyyavatthu)中，增长离痴之乐味。如是增长此三法，于诸善法中，犹如令相应之法欢喜愉悦，而使其长久持续。相应之法亦如是持续。当相应之法如是持续时，俱生色聚亦如是持续。

Tattha [Pg.467] lobhavivekasukharasanti viviccanaṃ vigamanaṃ viveko. Lobhassa viveko lobhaviveko. Lobhaviveke sukhaṃ lobhavivekasukhaṃ. Lobhavivekaṃ paṭicca uppannasukhanti vuttaṃ hoti. Tadeva raso lobhavivekasukharasoti samāso. Ayaṃ abhidhamme paṭṭhānanayo.

于此，所谓离贪之乐味(lobhavivekasukharasa)，其义如下：远离、离去，是为离系(viveka)。贪之离系，是为离贪。于离贪中之乐，是为离贪之乐。此即所谓“缘离贪而生之乐”。此乐即是味，合言之，即离贪之乐味。此乃阿毗达摩(abhidhamma)之《发趣》(Paṭṭhāna)法门。

Hattantanayo pana avijjāsaṅkhāto moho ca taṇhāsaṅkhāto lobho cāti dve dhammā sabbesaṃpi vaṭṭadukkhadhammānaṃ mūlāni honti. Doso pana lobhassa nissandabhūtaṃ pāpamūlaṃ hoti. Vijjāsaṅkhāto amoho ca nikkhamadhātusaṅkhāto alobho cāti dve dhammā vivaṭṭadhammānaṃ mūlāni honti. Adoso pana alobhassa nissandabhūtaṃ kalyāṇamūlaṃ hoti. Evaṃ chabbidhāni mūlāni sahajātānaṃpi asahajātānaṃpi nāmarūpadhammānaṃ paccayā hontīti. Ayaṃ suttantesu nayo. Hetupaccayadīpanā niṭṭhitā.

然而，依其自法，所谓无明之痴(moha)与所谓贪爱之贪(lobha)，此二法乃一切轮回(vaṭṭa)苦法之根本。而瞋(dosa)为贪之流出，是为恶根。所谓明之无痴(amoha)与所谓出离之无贪(alobha)，此二法乃出离轮回法之根本。而无瞋(adosa)为无贪之流出，是为善根。如是，此六种根，为俱生与非俱生之名色法之缘。此乃诸经(suttanta)中之论法。因缘(hetupaccaya)之阐释终。

2. Ārammaṇapaccayo

2. 所缘缘

Katamo ārammaṇapaccayo. Sabbepi cittacetasikā dhammā sabbepi rūpadhammā sabbaṃpi nibbānaṃ sabbāpi paññattiyo ārammaṇa paccayo. Na hi so nāma ekopi dhammo atthi, yo citta cetasikānaṃ ārammaṇaṃ na hoti. Saṅkhepato pana ārammaṇaṃ chabbidhaṃ hoti rūpārammaṇaṃ saddārammaṇaṃ gandhārammaṇaṃ rasārammaṇaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ dhammārammaṇanti.

何为所缘缘？一切心(citta)与心所(cetasika)法、一切色法、一切涅槃(nibbāna)、一切概念(paññatti)，皆为所缘缘。实无一法非心与心所之所缘。简言之，所缘有六种：色所缘、声所缘、香所缘、味所缘、触所缘、法所缘。

Katame dhammā ārammaṇapaccayassa paccayuppannā. Sabbepi citta cetasikādhammā ārammaṇapaccayassa paccayuppannā. Na hi kiñci cittaṃ nāma atthi, yaṃ cittaṃ bhūtena vā abhūtena vā ārammaṇena vinā pavattati.

何法为所缘缘之缘生法？一切心与心所法皆为所缘缘之缘生法。实无有心，能离真实或非真实之所缘而转起。

Tattha paccuppannaṃ rūpārammaṇaṃ duvidhassa cakkhuviññāṇacittassa ārammaṇapaccayo. Paccuppannaṃ saddārammaṇaṃ duvidhassa sotaviññāṇa cittassa. Paccuppannaṃ gandhārammaṇaṃ duvidhassa ghānaviññāṇacittassa. Paccuppannaṃ rasārammaṇaṃ duvidhassa jivhāviññāṇacittassa. Paccuppannaṃ tividhaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ duvidhassa kāyaviññāṇacittassa. Paccuppannāni tāni pañcārammaṇāni tividhassa manodhātucittassa ārammaṇapaccayo. Sabbāni tāni atītānāgatapaccuppannāni pañcārammaṇāni vā sabbāni tekālikāni kālavimuttāni dhammārammaṇāni vā cha sattatividhānaṃ manoviññāṇacittānaṃ yathārahaṃ ārammaṇapaccayo.

于此，现前之色所缘，为二种眼识心之所缘缘。现前之声所缘，为二种耳识心之所缘缘。现前之香所缘，为二种鼻识心之所缘缘。现前之味所缘，为二种舌识心之所缘缘。现前之三种触所缘，为二种身识心之所缘缘。现前之此五种所缘，为三种意界心之所缘缘。所有彼等过去、未来、现前之五种所缘，或所有三时(tekālika)与离时(kālavimutta)之法所缘，皆随其所应，为七十六种意识心之所缘缘。

Kenaṭṭhena ārammaṇaṃ, kenaṭṭhena paccayoti. Citta cetasikehi ālambitabbaṭṭhena ārammaṇaṃ, upakārakaṭṭhena paccayoti.

以何义为所缘？以何义为缘？以心与心所应缘取义为所缘，以资助义为缘。

Ālambitabbaṭṭhenāti [Pg.468] cettha ālambaṇakiriyā nāma citta cetasikānaṃ ārammaṇaggahaṇakiriyā, ārammaṇupādāna kiriyā.

于此“应缘取义”中，所谓缘取(ālambaṇa)作用，即心与心所摄取所缘之作用、执取所缘之作用。

Yathā hi loke ayodhātuṃ kāmeti icchatīti atthena ayokantako nāma lohadhātuviseso atthi. So ayokhandhasamīpaṃ sampatto taṃ ayokhandhaṃ kāmento viya icchanto viya ayokhandhābhimukho cañcalati. Sayaṃ vā taṃ ayokhandhaṃ upagacchati. Ayokhandhaṃ vā attābhimukhaṃ ākaḍḍhati, ayokhandho tadabhimukho cañcalati, taṃ vā upagacchati. Ayaṃ ayokantakassa ālambaṇakiriyā nāma. Evameva cittacetasikānaṃ ārammaṇesu ālambaṇakiriyā daṭṭhabbā. Na kevalaṃ ārammaṇesu ālambaṇa mattaṃ hoti. Atha kho cittacetasikā dhammā sattasantāne uppajjamānā chasu dvāresu ārammaṇānaṃ āpātāgamane eva khaṇe khaṇe uppajjanti. Uppajjitvā ca khaṇe khaṇe nirujjhanti.

譬如世间有名为磁石(ayokantako)之特殊铁矿，其义为“欲求铁、希求铁”。当磁石靠近铁块时，犹如欲求、希求铁块一般，朝向铁块而动。或自趋近铁块，或引铁块向己，铁块亦朝向磁石而动，或趋近之。此即名为磁石之缘取作用(ālambaṇakiriyā)。如是，当知心与心所于所缘之缘取作用亦然。非仅于所缘有缘取而已，当心与心所于有情相续中生起时，于六门所缘现前之际，即刹那刹那生起；生已，复刹那刹那坏灭。

Yathā taṃ bheritale bherisaddā uppajjamānā tattha tattha hatthena paharaṇakāle eva khaṇe khaṇe uppajjanti, uppajjitvā ca khaṇe khaṇe nirujjhanti. Vīṇāsaddā uppajjamānā vīṇātantīsu tattha tattha vīṇādantakena paharaṇakāle eva khaṇe khaṇe uppajjanti, uppajjitvā ca khaṇe khaṇe nirujjhantīti. Niddāyantassa bhavaṅgacittappavatti kālepi pubbabhave maraṇāsannakāle chasu dvāresu āpāta māgatāni kamma kammanimitta gatinimittāni eva bhavaṅgacittānaṃ ārammaṇapaccayoti. Ārammaṇapaccayadīpanā niṭṭhitā.

犹如鼓面之鼓声，于手处处击打之时，即刹那刹那生起；生已，复刹那刹那灭去。又如琴上之琴声，于拨子处处拨动琴弦之时，即刹那刹那生起；生已，复刹那刹那灭去。于睡眠者有分心(bhavaṅgacitta)流转时，其前世临终之际于六门现起之业(kamma)、业相(kammanimitta)、趣相(gatinimitta)，即为有分心之所缘缘。所缘缘之阐释终。

3. Adhipatipaccayo

3. 增上缘

Duvidho adhipatipaccayo ārammaṇādhipatipaccayo saha jātādhipatipaccayo ca. Tattha katamo ārammaṇādhipatipaccayo. Ārammaṇapaccaye vuttesu ārammaṇesu yāni ārammaṇāni atiiṭṭhāni honti atikantāni atimanāpāni garukatāni. Tāni ārammaṇāni ārammaṇādhipatipaccayo. Tattha atiiṭṭhānīti sabhāvato iṭṭhāni vā hontu aniṭṭhāni vā, tena tena puggalena atiicchitāni ārammaṇāni idha atiiṭṭhāni nāma.

增上缘有二种：所缘增上缘与俱生增上缘。其中，何为所缘增上缘？于所缘缘中所说之所缘中，若所缘为极可喜、极可爱、极可意、被重视者，此等所缘即为所缘增上缘。于此，“极可喜”者，谓所缘不论自性为可喜或不可喜，凡为某个体(puggala)所极欲求者，于此即名为“极可喜”。

Tāni pana dhammato dve dosamūlacittuppāde ca dve momūha cittuppāde ca dukkhasahagatakāyaviññāṇacittuppāde ca ṭhapetvā avasesāni sabbāni kāmāvacaracittacetasikāni ca rūpārūpa lokuttaracittacetasikāni ca sabbāni atiiṭṭharūpāni ca honti.

然此等法，除二瞋根心生起、二痴根心生起及与苦俱行之身识心生起外，其余一切欲界心与心所、色界、无色界及出世间心与心所，以及一切极可喜色法，皆是。

Tesupi [Pg.469] kāmārammaṇāni garuṃ karontasseva ārammaṇā dhipatipaccayo. Garuṃ akarontassa ārammaṇādhipatipaccayo na hoti. Jhānalābhino pana attanā paṭiladdhāni mahaggatajhānāni ariyasāvakā ca attanā paṭiladdhe lokuttaradhamme garuṃ akarontā nāma natthi.

于此等所缘中，亦唯有于重视欲所缘时，方为所缘增上缘；若不重视，则非所缘增上缘。然而，已得禅那者于自所证得之广大禅那，及圣弟子于自所证得之出世间法，实无有不重视者。

Katame dhammā tassa paccayassa paccayuppannā. Aṭṭha lobha mūlacittāni aṭṭha kāmāvacarakusalacittāni cattāri kāmāvacara ñāṇasampayuttakiriyacittāni aṭṭha lokuttaracittāni tassa paccayassa paccayuppannā.

哪些法是此缘的缘生法？八种贪根心、八种欲界善心、四种与智相应的欲界唯作心，以及八种出世间心，是此缘的缘生法。

Tattha lokiyāni chaḷārammaṇāni lobhamūlacittānaṃ paccayo. Sattarasa lokiyakusalāni catunnaṃ ñāṇavippayutta kusalānaṃ. Tāni kusalāniceva heṭṭhimamaggaphalāni ca nibbānañca catunnaṃ ñāṇasampayuttakusalānaṃ. Arahattamaggaphalāni ca nibbānañca catunnaṃ ñāṇasampayuttakiriyānaṃ. Nibbānaṃ aṭṭhannaṃ lokuttara cittānanti.

在此，世间的六所缘是贪根心的缘。十七种世间善心是四种智不相应善心的缘。那些善心、下三道果与涅槃是四种智相应善心的缘。阿拉汉道果与涅槃是四种智相应唯作心的缘。涅槃是八种出世间心的缘。

Kenaṭṭhena ārammaṇaṃ, kenaṭṭhena adhipati. Ālambi tabbaṭṭhena ārammaṇaṃ, ādhipaccaṭṭhena adhipati. Ko ādhipaccaṭṭho. Attānaṃ garuṃ katvā pavattesu cittacetasikesu issarabhāvo ādhipaccaṭṭho. Loke sāmikā viya ārammaṇādhipatipaccaya dhammā daṭṭhabbā, dāsā viya paccayuppannadhammā daṭṭhabbā.

以何义为所缘？以何义为增上？以被攀缘之义为所缘，以主导之义为增上。何为主导之义？于重视（所缘）而生起的心与心所中，其主导状态即是主导之义。应知，世间之所缘增上缘法如主人，缘生法如仆役。

Sutasomajātake rājā porisādo manussamaṃsaṃ garuṃ karonto manussamaṃsahetu rajjaṃ pahāya araññe vicarati. Tattha manussamaṃse gandharasa dhammā ārammaṇādhipatipaccayo. Rañño porisādassa lobhamūlacittaṃ paccayuppannadhammo. Rājā suta somo saccadhammaṃ garuṃ katvā saccadhammahetu rajjasampattiñca ñāti saṅghañca attano jīvitañca chaṭṭetvā puna rañño porisādassa hatthaṃ upagato. Tattha saccadhammo ārammaṇādhipatipaccayo. Rañño sutasomassa kusalacittaṃ paccayuppannadhammo. Esanayo sabbesu garukatesu ārammaṇesu.

在《须大苏摩本生》(Sutasomajātaka)中，食人王(Porisāda)重视人肉，为了人肉而舍弃王位，在森林中游荡。在此，人肉的香与味法是所缘增上缘。食人王的贪根心是缘生法。须大苏摩(Sutasoma)王重视谛法，为了谛法而舍弃王位财富、亲族团体乃至自己的生命，再次落入食人王之手。在此，谛法是所缘增上缘。须大苏摩王的善心是缘生法。此理适用于所有被重视的所缘。

Katamo sahajātādhipatipaccayo. Adhipatibhāvaṃ pattā cattāro dhammā adhipatipaccayo, chando cittaṃ vīriyaṃ vīmaṃsā.

什么是俱生增上缘？达到增上地位的四法是增上缘，即：欲、心、精进、观。

Katame dhammā tassa paccayassa paccayuppannā. Adhipati sampayuttā cittacetasikā ca adhipatisamuṭṭhitā cittajarūpadhammā ca tassa paccayassa paccayuppannā.

哪些法是此缘的缘生法？与增上相应的诸心、心所，以及由增上生起的心生色法，是此缘的缘生法。

Kenaṭṭhena sahajāto, kenaṭṭhena adhipati.

以何义为俱生？以何义为增上？

Sahuppādanaṭṭhena sahajāto, sahajātānaṃ dhammānaṃ abhibhavanaṭṭhena adhipati. Tattha sahuppādanaṭṭhenāti [Pg.470] yo dhammo sayaṃ uppajjamāno attanā sahajātadhamme ca attanā saheva uppādeti, tassa attanā sahajātadhammānaṃ sahuppādanaṭṭhena.

以共同生起之义为俱生，以征服俱生诸法之义为增上。其中，“共同生起之义”是指：某一法自身生起时，也令与自己俱生的诸法与之一同生起，此即其令俱生诸法共同生起之义。

Abhibhavanaṭṭhenāti ajjhottharaṇaṭṭhena. Yathā rājā cakkavatti attano puññiddhiyā sakaladīpavāsino abhibhavanto ajjhottharanto attano vase vattāpeti, sakaladīpavāsino ca tassa vase vattanti. Tathā adhipatiṭṭhānapattā ime cattāro dhammā attano attano visaye sahajātadhamme abhibhavantā ajjhottharantā attano vase vattāpenti, sahajātadhammā ca tesaṃ vase vattanti. Yathā vā silāthambhe pathavidhātu udakakkhandhe āpodhātu aggikkhandhe tejodhātu vātakkhandhe vāyodhātu attanā sahajātā tisso dhātuyo abhibhavantā ajjhottharantā attano gatiṃ gamāpenti, sahajātadhātuyo ca tāsaṃ gatiṃ gacchanti, evameva adhipatiṭṭhānapattā ime cattāro dhammā attano balena sahajātadhamme attano gatiṃ gamāpenti, sahajātadhammā ca tesaṃ gatiṃ gacchanti, evaṃ sahajātadhammānaṃ abhibhavanaṭṭhena.

“征服之义”即压制之义。犹如转轮王以自己的福德威力，征服、压制全洲的居民，使其顺从自己，而全洲的居民也都顺从于他。同样，这四法达到增上地位时，也能在各自的领域内征服、压制与其俱生的诸法，使其顺从自己，而俱生的诸法也都顺从于它们。又如石柱中的地界、水聚中的水界、火聚中的火界、风聚中的风界，能够征服、压制与自身俱生的其余三界，使它们朝向自己的趋向运动，而俱生的诸界也朝向它们的趋向运动。正是如此，这四法达到增上地位时，也能凭借自身的力量使俱生的诸法朝向自己的趋向运动，而俱生的诸法也朝向它们的趋向运动。如是，即为对俱生诸法的征服之义。

Ettha vadeyyuṃ, yadi sahajātadhammānaṃ abhibhavanaṭṭhena adhipatināma siyā. Evaṃ sati tiṭṭhatu chando, lobho eva adhipatināma siyā, so hi chandatopi balavataro hutvā saha jātadhamme abhibhavanto pavattatīti. Vuccate, bālaputhujjanesu eva lobho chandato balavataro hoti, paṇḍitesu pana chando eva lobhato balavataro hutvā sahajātadhamme abhi bhavanto pavattati. Sace hi lobho eva chandato balavataro siyā, kathaṃ ime sattā lobhassa hatthagatā bhavasampatti bhogasammattiyo chaṭṭetvā nekkhammadhamme pūretvā vaṭṭadukkhato nissareyyuṃ. Yasmā pana chando eva lobhato balavataro hoti, tasmā ime sattā lobhassa hatthagatā bhavasampatti bhogasampattiyo chaṭṭetvā nekkhammadhamme pūretvā vaṭṭadukkhato nissaranti. Tasmā chando eva lobhato balavataro hoti, chando eva adhipati, na lobhoti. Esa nayo dosādīsupīti.

在此，他们或许会说：如果因为能克服俱生法而名为“增上”，那么且不论欲(chanda)，贪(lobha)才是增上。因为贪比欲更强，能克服俱生法而行转。对此当说：贪仅在愚痴凡夫中比欲更强，但在智者中，欲反而比贪更强，能克服俱生法而行转。如果贪总是比欲更强，那么这些已落入贪之手的众生，如何能舍弃有成就与财富圆满，圆满出离之法，从而出离轮回之苦呢？正因为欲比贪更强，所以这些已落入贪之手的众生，才能舍弃有成就与财富圆满，圆满出离之法，从而出离轮回之苦。因此，欲比贪更强，欲才是增上，而非贪。此理亦通于嗔(dosa)等。

Tattha loke mahantesu sudukkaresu purisakammesu paccupaṭṭhitesu ime cattāro dhammā kammasiddhiyā saṃvattanti. Kathaṃ.

于此，当世间重大、难行的士夫业(purisakamma)现前时，此四法能令事业成就。如何？

Hīnacchandā bahujjanā mahantāni sudukkarāni purisakammāni disvā nivattacchandā honti. Kātuṃ na icchanti, amhākaṃ avisayoti nirapekkhā ṭhapenti. Chandādhiko pana tādisāni purisakammāni disvā uggatacchando hoti, ativiya [Pg.471] kātuṃ icchati, mama visayo esoti adhiṭṭhānaṃ gacchati. So chandena abhikaḍḍhito yāva taṃ kammaṃ na sijjhati, tāva antarā taṃ kammaṃ chaṭṭetuṃ na sakkoti. Evañca sati atimahantaṃpi taṃ kammaṃ ekasmiṃ kāle siddhaṃ bhavissati.

欲劣的众人见到重大、难行的士夫业，欲即退转，不欲为之，认为“非我所能”而弃置一旁。然而，欲增上者见到此等士夫业，则生起高昂之欲，极欲为之，认为“此乃我境”而下定决心。他为欲所牵引，乃至其业未成就，中间不能舍弃。如是，即使极大的事业，也终将成就。

Hīnavīriyā ca bahujjanā tādisāni kammāni disvā nivatta vīriyā honti, idaṃ me kammaṃ karontassa bahuṃ kāyadukkhaṃ vā cetodukkhaṃ vā bhavissatīti nivattanti. Vīriyādhiko pana tādisāni purisakammāni disvā uggatavīriyo hoti, idāneva uṭṭhahitvā kātuṃ icchati. So cirakālaṃpi taṃ kammaṃ karonto bahuṃ kāyadukkhaṃ vā cetodukkhaṃ vā anubhavantopi tasmiṃ vīriya kamme nanibbindati, mahantena kammavīriyena vinā bhavituṃ na sakkoti, tādisena vīriyena rattidivaṃ khepento cittasukhaṃ vindati. Evañca sati atimahantaṃpi taṃ kammaṃ ekasmiṃ kāle siddhaṃ bhavissati.

精进低劣的众人见到此等事业，精进即退转，心想：“我若做此事，将有诸多身苦或心苦”，故而退转。然而，精进增上者见到此等士夫业，则生起高昂之精进，即刻奋起欲为之。他虽长时为之，感受诸多身苦或心苦，然于此精进之业不生厌离，不能舍离强大的事业精进，以如是精进日夜勤勉而得心乐。如是，即使极大的事业，也终将成就。

Hīnacittā ca bahujjanā tādisāni kammāni disvā nivattacittā honti. Puna ārammaṇaṃpi na karonti. Cittādhiko pana tādisāni kammāni disvā uggatacitto hoti, cittaṃ vinodetuṃpi na sakkoti, niccakālaṃ tattha nibandhacitto hoti. So cittavasiko hutvā cirakālaṃpi taṃ kammaṃ karonto bahuṃ kāyadukkhaṃvāpītiādinā chandādhipatinayena vattabbaṃ.

心力低劣的众人见到此等事业，心即退转，不再作意。然而，心力增上者见到此等事业，则生起高昂之心，不能转移其心念，恒时心系于彼。他为心所支配，虽长时为之，（感受诸多身苦等，）应如欲增上之理而说。

Mandapaññā ca bahujjanā tādisāni kammāni disvā nivattapaññā honti, kammānaṃ ādimpi na passanti, antapi na passanti, andhakāre pavisantā viya honti, tāni kammāni kātuṃ cittaṃpi na namati. Paññādhiko pana tādisāni kammāni disvā uggatapañño hoti, kammānaṃ ādiṃpi passati, antaṃpi passati, phalaṃpi passati, ānisaṃsaṃpi passati. Sukhena kammasiddhiyā nānāupāyaṃpi passati. So cirakālaṃpi taṃ kammaṃ karontotiādinā vīriyādhipatinayena vattabbaṃ. Idha pana mahatiyā kammavīmaṃsāyāti ca tādisiyā kamma vīmaṃsāyāti ca vattabbaṃ.

慧力低劣的众人见到此等事业，慧即退转，不见事业之始，亦不见其终，如入暗中，心亦不倾向于为之。然而，慧力增上者见到此等事业，则生起高昂之慧，既见事业之始，亦见其终，见其果，亦见其功德，亦见种种方便能令事业顺利成就。“他虽长时为之”等，应如精进增上之理而说。于此，则应说为“于大事业之审察”及“于如是事业之审察”。

Evaṃ loke mahantesu sudukkaresu purisakammesu paccupaṭṭhitesu ime cattāro dhammā kammasiddhiyā saṃvattanti. Imesañca catunnaṃ adhipatīnaṃ vijjamānattā loke purisavisesā nāma dissanti, sabbaññubuddhā nāma dissanti, sabbaññubodhisattā nāma dissanti, paccekabuddhā nāma dissanti, paccekabodhisattānāma dissanti, aggasāvakānāma mahāsāvakā nāma sāvakabodhisattā nāma dissanti. Lokepi evarūpānaṃ purisavisesānaṃ vasena satta lokassa atthāya hitāya sukhāya paññāsippavisesā ca paribhogavatthuvisesā ca dissantīti. Adhipatipaccayadīpanā niṭṭhitā.

如是，当世间重大、难行的士夫业现前时，此四法能令事业成就。又因有此四增上故，世间得见名为殊胜士夫者，即一切知佛(sabbaññubuddha)、一切知菩萨(sabbaññubodhisatta)、独觉佛(paccekabuddha)、独觉菩萨(paccekabodhisatta)、上首弟子(aggasāvaka)、大弟子(mahāsāvaka)、声闻菩萨(sāvakabodhisatta)。世间亦依于此等殊胜士夫，为世间有情之义利、利益与安乐，而得见种种殊胜之慧、技艺及殊胜之受用事。增上缘之阐明终。

4. Anantarapaccayo

4. 无间缘

Katamo [Pg.472] anantarapaccayo. Anantare khaṇe niruddho citta cetasikadhammasamūho anantarapaccayo.

何为无间缘？于紧邻刹那中已灭的心与心所法之集合，是为无间缘。

Katamo dhammo anantarapaccayassa paccayuppanno. Pacchime anantare eva khaṇe uppanno cittacetasikadhammasamūho tassa paccayassa paccayuppanno.

何法为无间缘之缘生法？于紧随其后的刹那中生起的心与心所法之集合，是彼缘之缘生法。

Ekasmiṃ bhave paṭisandhicittaṃ paṭhamabhavaṅgacittassa anantara paccayo, paṭhama bhavaṅgacittaṃ dutiyabhavaṅgacittassa anantarapaccayotiādinā vattabbo.

于一有中，结生心(paṭisandhicitta)是第一有分心(paṭhamabhavaṅgacitta)的无间缘，第一有分心是第二有分心(dutiyabhavaṅgacitta)的无间缘，应如是了知。

Yadā pana dhammayamake suddhāvāsānaṃ dutiye akusale citte vattamāneti vuttanayena tassa sattassa attano abhinavaṃ attabhāvaṃ ārabbha etaṃ mama esohamasmi eso me attāti pavattaṃ bhavanikantika taṇhāsahagatacittaṃ uppajjati. Tadā paṭhamaṃ dvikkhattuṃ bhavaṅgaṃ calati. Tato manodvārāvajjanacittaṃ uppajjati. Tato satta bhavanikantikajavanāni uppajjanti. Tato paraṃ bhavaṅgavāro.

然而，当如《法双》(Dhammayamaka)中所述，净居天(Suddhāvāsa)众生生起第二不善心时，该有情缘取自身新生的自体(attabhāva)，生起“这是我的，我就是这个，这是我的自我”这种与有爱(bhavanikantika taṇhā)相应的心。此时，有分(bhavaṅga)首先震动两次。随后，意门转向心(manodvārāvajjanacitta)生起。接着，生起七个有爱速行(bhavanikantikajavana)。此后，便是有分流。

Api ca so satto tadā paccuppannabhave kiñci na jānāti, pubbabhave attanā anubhūtaṃ ārammaṇaṃ anussaramāno acchati. Vatthussa pana atidubbalattā tañca ārammaṇaṃ aparibyattameva hoti. Taṃ ārabbha uddhaccasahagatacittameva bahulaṃ pavattati.

再者，彼有情于此生中一无所知，只是忆念着过去生自己所体验过的所缘(ārammaṇa)而住。然而，由于所依(vatthu)过于羸弱，那个所缘也并不清晰。缘于此，多半是掉举相应心(uddhaccasahagatacitta)在持续生起。

Yadā gabbho thokaṃ vaḍḍhamāno hoti atirekadvemāsaṃ gato, tadā cakkhādīni indriyāni paripuṇṇāni honti. Evaṃ santepi mātugabbhe ālokādīnaṃ paccayānaṃ abhāvato cakkhuviññāṇādīni cattāri viññāṇāni nuppajjanti, kāyaviññāṇamanoviññāṇāni eva uppajjanti. So satto mātuyā iriyāpathaparivattanādīsu bahūni dukkhadomanassāni paccanubhoti. Vijāyanakāle pana bhusaṃ dukkhaṃ nigacchatiyeva. Vijāyitvāpi yāva vatthurūpāni mudūni honti, paripākaṃ na gacchanti, tāva so atimandarūpo uttānaseyyako hutvā acchati. Na kiñci paccuppannaṃ ārammaṇaṃ sallakkheti. Yebhuyyena purima bhavānusārī eva tassa viññāṇaṃ hoti. Sace so niraya bhavato āgato hoti, so virūpamukhabahulo hoti. Purimāni nirayārammaṇāni ārabbha khaṇe khaṇe virūpamukhamassa paññāyati. Atha devalokato āgato hoti, dibbāni ārammaṇāni ārabbha vippasannamukhabahulo hoti, khaṇe khaṇe mihitamukhamassa paññāyati.

当胎儿逐渐增长，超过两个月大时，眼等诸根(indriya)便会圆满。即便如此，由于在母胎中缺少光明等缘，眼识等四种识(viññāṇa)并不会生起，只有身识(kāyaviññāṇa)与意识(manoviññāṇa)才会生起。彼有情会因为母亲的威仪路(iriyāpatha)变换等，感受到许多苦(dukkha)与忧(domanassa)。分娩的时候，更是会感受到极大的痛苦。即使出生之后，只要所依色(vatthurūpa)还很柔软，没有发育成熟，他就会像极度羸弱者一样仰卧着。他无法辨别任何当下的所缘。他的识大多是随顺前世的。如果他从地狱有(nirayabhava)而来，就会经常面露恶相，缘于先前的地狱所缘，他的丑恶面容刹那刹那显现。如果他从天界(devaloka)而来，就会缘于天界所缘而多半面容清净，他的微笑面容刹那刹那显现。

Yadā pana vatthurūpāni tikkhāni honti, paripākaṃ gacchanti. Viññāṇāni cassa suvisadāni pavattanti. Tadā amandarūpo hutvā kīḷanto līḷanto modanto [Pg.473] pamodanto acchati. Paccuppanne ārammaṇāni sallakkheti. Mātubhāsaṃ sallakkheti. Idha lokānusārī viññāṇamassa bahulaṃ pavattati. Purimajātiṃ pamussati.

然而，当所依色(vatthurūpa)变得敏锐，达到成熟时，他的识会非常清晰地运作。那时，他变得强健，嬉戏、玩耍、欢喜、雀跃地住着。他辨别当下的所缘，辨别母亲的语言。在此，随顺世间的识在他身上大量运作，他忘记了前世。

Kiṃ pana sabbopi satto imasmiṃ ṭhāne eva purimaṃ jātiṃ pamussatīti ce. Na sabbopi satto imasmiṃ ṭhāne eva pamussati. Koci atirekataraṃ gambhavāsadukkhena paripīḷito gabbhe eva pamussati. Koci vijāyanakāle, koci imasmiṃ ṭhāne pamussati. Koci itoparampi daharakāle na pamussati. Vuḍḍhakāle eva pamussati. Koci yāvajīvaṃpi na pamussati. Dve tayo bhave anussarantopi atthiyeva. Ime jātissarasattā nāma honti.

然而，是否所有有情都在这个阶段忘失前世呢？并非所有有情都在这个阶段忘失。有些因过度受到住胎之苦的折磨，在胎中就忘失了；有些在分娩时，有些在这个阶段忘失；有些即使过了这段时间，在年幼时也没有忘失；有些要到年长时才忘失；有些甚至一生都没有忘失。确实也有能够回忆起两三世的有情。这些被称为宿命通者(jātissarasatta)。

Tattha vijāyanakālato paṭṭhāya chadvārikavīthicittāni pavattanti. Paccuppannārammaṇaṃ sallakkhaṇato paṭṭhāya chadvārikavīthi cittāni paripuṇṇāni pavattanti. Sabbatthapi purimaṃ purimaṃ anantare niruddhaṃ cittaṃ pacchimassa pacchimassa anantare uppannassa cittassa anantara paccayo hoti. Ayañca anantarapaccayo nāma anamatagge saṃsāre ekassa sattassa ekappabandho eva hoti. Yadā satto arahatta maggaṃ labhitvā khandhaparinibbānaṃ pāpuṇāti, tadā eva so pabandho chijjati.

其中，从分娩时开始，六门心路(chadvārikavīthicitta)生起。从辨别现前所缘开始，六门心路圆满地生起。在一切处，前前无间灭之心，都是后后无间生起之心的无间缘。而这无间缘，在无始的轮回(saṃsāra)中，只是同一个有情的单一相续。当有情证得阿罗汉道(arahattamagga)，达到蕴般涅槃(khandhaparinibbāna)时，此相续才被切断。

Kenaṭṭhena anantaro, kenaṭṭhena paccayoti. Attano anantare attasadisassa dhammantarassa uppādanaṭṭhena anantaro, upakārakaṭṭhena paccayo. Tattha attasadisassāti sārammaṇa bhāvena attanā sadisassa. Sārammaṇabhāvenāti ca yo dhammo ārammaṇena vinā na pavattati, so sārammaṇo nāma, evaṃ sārammaṇabhāvena. Dhammantarassa uppādanaṭṭhenāti purimasmiṃ citte niruddhepi tassa cintanakiriyāvego na vūpasammati, pacchimaṃ cittaṃ uppādetvā eva vūpasammati, evaṃ pacchimassa dhammantarassa uppādanaṭṭhena.

以何义为无间？以何义为缘？以在自身之后无间地令与自身同类之他法生起之义为无间；以资助之义为缘。其中，所谓“与自身同类”，即在有所缘方面与自身相似。所谓“有所缘”，即若法无所缘则不生，彼法即名有所缘，如是为有所缘之义。所谓“令他法生起”，即前心虽灭，其思惟作用之势未息，必待生起后心方息，如是为令后继之他法生起之义。

Tattha purimā purimā mātuparamparā viya anantarapaccayaparamparā daṭṭhabbā. Pacchimā pacchimā dhītuparamparā viya tassa paccayuppannaparamparā daṭṭhabbā. Evaṃ sante arahantānaṃ sabbapacchimaṃ parinibbānacittampi puna paṭisandhicittasaṅkhātaṃ dhammantaraṃ uppādeyyāti. Na uppādeyya. Kasmā, tadā kammakilesavegānaṃ sabbaso paṭippassaddhibhāvena accantasantatarattā tassa cittassāti. Anantarapaccaya dīpanā niṭṭhitā.

其中，前前的无间缘之流，当视为如母系之传承；后后的缘生法之流，当视为如女系之传承。若然，阿罗汉最后的般涅槃心(parinibbānacitta)，也能再次生起名为结生心的他法吗？不能生起。何故？因为那时业与烦恼之势已完全止息，彼心已达究竟寂静之故。无间缘之开示终。

5. Samanantarapaccayo

5. 等无间缘

Paccayadhammavibhāgo [Pg.474] ca paccayuppannadhammavibhāgo ca anantapaccaya sadiso.

缘法之分别与缘生法之分别，与无间缘相似。

Kenaṭṭhena samanantaroti. Suṭṭhu anantaraṭṭhena samanantaro. Yathā silāthambhādīsu rūpakalāpā ekābaddhā samānāpi rūpa dhammabhāvena saṇṭhāna jātikattā majjhe paricchedarūpasahitā eva honti. Dvinnaṃ rūpakalāpānaṃ majjhe antaraṃ nāma vivaraṃ nāma atthiyeva. Na tathā purimapacchimānaṃ dvinnaṃ cittacetasika kalāpānaṃ majjhe. Te pana arūpadhammabhāvena asaṇṭhāna jātikattā majjhe paricchedadhammassa nāma kassaci ākāsavivarassa abhāvato sabbaso antara rahitā eva honti. Lokassapi dvinnaṃ kalāpānaṃ antaraṃ nāma na dissati. Tato ime sattā cittaṃ nāma niccaṃ dhuvaṃ thāvaraṃ avipariṇāmadhammanti evaṃ citte niccasaññino honti. Evaṃ suṭṭhu anantaraṭṭhena samanantaro. Anantaraṭṭhenāti ca attano anantare attasadisassa dhammantarassa uppādanaṭṭhenāti pubbe vuttameva.

以何义为等无间？以极无间之义为等无间。例如石柱等色聚，虽为一体，然因其为色法，有形状、种类，故中间实有界限色。二色聚之间，必有名为间隙、空隙之物。然而，前后二心、心所聚之间则不然。彼等因其为无色法，无形状、种类，故中间全无任何名为界限法或空间、间隙者，是故完全无有间断。世人亦不见二（心、心所）聚之间有何间隙。是故，彼等众生于心中生起常见，认为心是常、恒、稳固、不变之法。如是，以极无间之义为等无间。而所谓无间义，即于自身之后，无有间断地产生与自身相似之他法，此义已如前说。

Evaṃ sante nirodhasamāpattikāle purimacittaṃ nāma neva saññānāsaññāyatanacittaṃ, pacchimacittaṃ nāma ariyaphalacittaṃ, dvinnaṃ cittānaṃ antare ekarattidivampi dverattidivānipi.La. Sattarattidivānipi acittako hoti. Asaññasattabhūmiyaṃpi purime kāmabhave cuticittaṃ purimacittaṃ nāma. Pacchime kāmabhave paṭisandhicittaṃ pacchimacittaṃ nāma, dvinnaṃ cittānaṃ antare asaññasattabhave pañcakappasatāni puggalo acittako tiṭṭhati. Tattha dve purimacittāni attano anantare attasadisassa dhammantarassa uppādanapaccayasattirahitāni hontīti. Na honti. Mahantehi pana bhāvanāpaṇidhibalehi paṭibāhitattā purimacittāni ca nirujjhamānāni anantare dhammantarassa uppādana sattisahitāni eva nirujjhanti. Pacchimacittāni ca uppajjamānāni tasmiṃ khaṇe ekābaddhabhāvena anuppajjitvā cirakāle eva uppajjanti. Na ca ettakamattena purimacittānaṃ anantare dhammantarassa uppādana sattināma natthīti ca, te anantarapaccayadhammā nāma na hontīti ca sakkā vattuṃ. Yathā taṃ rañño yodhā nāma atthi, kadāci rājā kālaṃ ñatvā tumhe idāni māyujjhatha, yuddhakālo na hoti, asukasmiṃ kāle eva yujjhathāti vadeyya. Te ca tadā ayujjhamānā vicareyyuṃ. Evaṃ santepi tesaṃ yujjhanasatti nāma natthīti ca, te yodhā nāma na hontīti ca na sakkā vattunti.

若如是，于入灭尽定(nirodhasamāpatti)时，前心为非想非非想处心，后心为圣果心，于二心之间，纵经一昼夜、二昼夜……乃至七昼夜，（行者）亦无心。于无想有情天(asaññasattabhūmi)中，前心为前生欲界之死心，后心为后生欲界之结生心，于二心之间，该个体于无想有情天中，住五百大劫而无心。若谓于彼处，二前心于自身之后，无有能力作为缘，令与自身相似之他法生起，则不然。实则，因被强大之修习力与决意力所阻，前心于息灭时，实是具足能力令他法于其后无间生起而灭。后心于生起时，非于彼刹那相续而生，实是经长时后方生。然不得仅因此便谓前心无有能力于其后无间令他法生起，亦不得谓彼等非无间缘法。譬如国王有兵，王若知时机而言：“汝等现勿作战，非作战之时，待某时再战。”彼等虽于尔时不战而行，纵然如是，亦不得谓彼等无作战之能力，亦不得谓彼等非兵。

Ettha vadeyyuṃ, imasmiṃ paccaye te pana arūpadhammabhāvena asaṇṭhāna jātikattā majjheparicchedadhammassa nāma kassaci abhāvato sabbaso antararahitā [Pg.475] eva hontīti vuttaṃ. Evaṃ sante pubbe ārammaṇa paccaye bherisaddavīṇāsaddopamāhi yo cittānaṃ khaṇe khaṇe uppādo ca nirodho ca vutto, so amhehi kathaṃ paccetabboti. Aññamaññaviruddhānaṃ nānācittānaṃ khaṇamattepi pubbāpara parivattanassa loke paññāyanato. Ayamattho pubbe citta yamakadīpaniyaṃ vitthārato vuttoyevāti. Samanantarapaccaya dīpanā niṭṭhitā.

此处或有人言：于此缘中，曾说彼等无色法因无形状之自性，中间亦无任何界限法，故完全无有间断。若如是，先前于所缘缘(ārammaṇapaccaya)中，以鼓声、琴声为喻所说之心识刹那生灭，我等当如何信解？以世间可见，诸相互对立之不同心，纵于刹那间亦前后转变故。此义先前已于《心双品释》(Cittayamakadīpanī)中广说。等无间缘之解说终。

6. Sahajātapaccayo

6. 俱生缘

Paccayadhammavibhāgo ca paccayuppannadhammavibhāgoca vuccati. Ekato uppannā sabbepi cittacetasikā dhammā aññamaññaṃ sahajāta paccayā ca honti sahajātapaccayuppannā ca. Paṭisandhināmakkhandhā ca paṭisandhisahajātaṃ hadayavatthu ca aññamaññaṃ sahajātapaccayā ca honti sahajātapaccayuppannā ca. Sabbāni mahābhūtānipi aññamaññaṃ sahajātapaccayā ca honti paccayuppannadhammā ca. Paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe sabbāni kammajarūpāni ca pavattikāle tassa tassa cittassa uppādakkhaṇe tena tena cittena jātāni sabbāni cittajarūpāni ca sahajātacittassa paccayuppannāni nāma. Sabbāni upādārūpāni sahajātamahābhūtānaṃ paccayuppannāni nāma.

此谓缘法之分别与缘生法之分别。一切同时生起的心与心所法(cittacetasikā dhammā)，彼此互为俱生缘及俱生缘生法。结生时的诸名蕴(nāmakkhandhā)与结生俱生的心所依处(hadayavatthu)，彼此互为俱生缘及俱生缘生法。一切大种(mahābhūtāni)也彼此互为俱生缘及缘生法。于结生心(paṭisandhicitta)生起之刹那的一切业生色(kammajarūpāni)，以及于生命期中，于彼彼心生起之刹那，由彼彼心所生的一切心生色(cittajarūpāni)，皆名为俱生心之缘生法。一切所造色(upādārūpāni)皆名为俱生大种之缘生法。

Kenaṭṭhena sahajāto, kenaṭṭhena paccayo. Saha jānanaṭṭhena sahajāto, upakārakaṭṭhena paccayo. Tattha sahajānanaṭṭhenāti yo dhammo jāyamāno attano paccayuppannehi dhammehi saheva sayañca jāyati uppajjati, attano paccayuppanne ca dhamme attanā saheva janeti uppādeti, tassa so attho sahajānanaṭṭho nāma.

以何义为俱生？以何义为缘？以共同生起之义为俱生，以资助之义为缘。于此，共同生起之义者，谓若法生时，与自之缘生法俱时而自生起、出现，并令自之缘生法与自身俱时而产生、出现，此即名为共同生起之义。

Yathā sūriyo nāma udayanto sūriyātape ca sūriyā loke ca attanā saheva janayanto udeti. Yathā ca padīpo nāma jalanto padīpātape ca padīpāloke ca attanā saheva janayanto jalati. Evamevaṃ ayaṃ paccayadhammo uppajjamāno attano paccayuppannadhamme attanā saheva uppādeti. Tattha sūriyo viya ekameko nāma dhammo, sūriyātapā viya taṃsampayuttadhammā, sūriyālokā viya sahajātarūpadhammā. Tathā sūriyo viya ekameko mahābhūtarūpadhammo, sūriyātapā viya sahajātamahābhūtadhammā, sūriyālokā viya sahajātaupādārūpadhammā, esa nayo padīpupamāyapīti. Sahajātapaccayadīpanā niṭṭhitā.

譬如太阳升起时，太阳的热力与光明，随太阳自身一同生起。又譬如灯火燃烧时，灯火的热力与光明，随灯火自身一同生起。同样地，此缘法生起时，亦随自身一同生起其缘生法。此处，太阳譬如各别之名法，太阳的热力譬如彼相应法，太阳的光明譬如俱生色法。同样地，太阳譬如各别之大种色法，太阳的热力譬如俱生大种法，太阳的光明譬如俱生所造色法。灯火之譬喻亦应如是理解。俱生缘之阐明终。

7. Aññamaññapaccayo

7. 相互缘

Sahajātapaccaye [Pg.476] vibhattesu dhammesu yo yo paccaya dhammoti vutto, so so eva idha paccayadhammo ceva paccayuppanna dhammo ca hoti. Sabbepi cittacetasikā dhammā aññamaññassa paccayadhammā ca honti aññamaññassa paccayuppannadhammā. Sahajātā cattāro mahābhūtā aññamaññassa paccayadhammā ca honti aññamaññassa paccayuppannadhammā ca. Paṭisandhināmakkhandhā ca paṭisandhi sahajātaṃ hadayavatthurūpañca aññamaññassa paccayadhammā ca honti aññamaññassa paccayuppannadhammā ca. Attho suviññeyyoyeva.

于俱生缘中被分别之诸法，凡被称为缘法者，于此即是缘法亦是缘生法。一切心与心所法互为彼此之缘法，亦互为彼此之缘生法。俱生之四大种互为彼此之缘法，亦互为彼此之缘生法。结生之名蕴与结生俱生之心所依处色，互为彼此之缘法，亦互为彼此之缘生法。此义甚易了知。

Yathā aññamaññaṃ nissāya ussāpitā tayo daṇḍā aññamaññassa nissayā ca honti, aññamaññaṃ nissitā ca. Tesu ekamekasmiṃ ussite sabbe ussitā honti, ekamekasmiṃ patante sabbe patanti. Evaṃ aññamaññadhammā ca daṭṭhabbā.

譬如三根互相依止而竖立之木杖，互为所依，亦互相依止。于彼等中，当一根被竖立时，全部皆被竖立；当一根倒下时，全部皆倒下。相互之法，亦应如是观。

Ettha vadeyyuṃ, sabbe cetasikā dhammā cittapaccayaṃ alabha mānā uppajjituṃ na sakkontīti yuttaṃ. Kasmā. Phusanādīnaṃ cetasika kiccānaṃ vijānanakiccapubbaṅgamattā, manopubbaṅgamāti hi vuttaṃ. Cittaṃ pana cetasikapaccayaṃ alabhamānaṃ uppajjituṃ na sakkotīti na yujjeyyāti. Vuccate, cetasikadhammā nāma cittassa sahāyaṅgāni honti. Tasmā tehi vinā cittampi uppajjituṃ na sakkotiyeva. Eseva nayo catūsu mahābhūtesupīti. Upādārūpāni pana mahābhūtānaṃ nissandamattattā sahāyaṅgāni na hontīti. Nanu āhārarūpañca jīvitarūpañca paccayavisesattā sahāyaṅgaṃ hotīti. Vuccate, ṭhitiyā eva sahāyaṅgaṃ hoti. Na uppāde. Idha pana uppāde sahāyaṅgaṃ adhippetanti. Aññamaññapaccayadīpanā niṭṭhitā.

于此或有人言：“一切心所法若无心为缘，则不能生起。”此说合理。何故？盖触等心所之作用，是以了知作用为先导，故说“意为先导”。然若言心若无心所为缘则不能生起，此则不合道理。应如是言：所谓心所法者，乃心之辅助部分。是故，无彼等，心亦无法生起。四大种亦是同样之道理。然所造色仅是四大种之流出物，并非辅助部分。难道食色与命根色，因其为特殊之缘，故是辅助部分吗？应言：彼等仅是住立时之辅助，而非生起时之辅助。然于此所指之辅助，乃是生起时之辅助。相互缘之阐明终。

8. Nissayapaccayo

8. 依止缘

Tividho nissayapaccayo, sahajātanissayo vatthu purejātanissayo vatthārammaṇapurejātanissayo.

依止缘有三种：俱生依止、所依前生依止、所依所缘前生依止。

Tattha katamo sahajātanissayo. Sabbo sahajāta paccayo sahajātanissayo. Tasmā tattha paccayavibhāgo ca paccayuppannavibhāgo ca sahajātapaccaye vuttanayena veditabbo.

其中，何为俱生依止？一切俱生缘即是俱生依止。因此，此处的缘分别和缘所生分别，应按照俱生缘中所说之理趣了知。

Katamo pana vatthupurejātanissayo. Cha vatthūni cakkhu vatthu sotavatthu ghānavatthu jivhāvatthu kāyavatthu hadayavatthu. Imāni chavatthūni pavattikāle sattānaṃ viññāṇadhātūnaṃ vatthupure jātanissayo.

那么，何为所依前生依止？有六种所依：眼所依、耳所依、鼻所依、舌所依、身所依、心所依。这六种所依在生命期间，作为诸有情识界之所依前生依止。

Vatthurūpameva [Pg.477] purejātaṃ hutvā nissayo vatthupurejāta nissayo. Tattha cittacetasikānaṃ nissayaṭṭhānaṭṭhena vatthu nāma. Purejātanti attano attano paccayuppannassa dhammassa uppattikkhaṇato purime khaṇe jātaṃ.

所依色，因其前生而为依止，故名所依前生依止。于此，因其为心与心所之依止处，故名为所依。所谓前生，是指生于其各自缘生法生起刹那之前刹那者。

Tattha paṭisandhicittaṃ tadā purejātassa vatthurūpassa abhāvato attanā sahuppannameva hadayavatthurūpaṃ nissāya uppajjati. Paṭhama bhavaṅgacittaṃ pana paṭisandhicittena sahuppannahadaya vatthurūpaṃ nissāya uppajjati. Dutiyabhavaṅgacittaṃ paṭhamabhavaṅgacittena sahuppannaṃ nissāya uppajjati. Evaṃ tatiyabhavaṅgacittaṃ dutiya bhavaṅgacittena sahuppannantiādinā yāvamaraṇāsannakālā dvinnaṃ manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ vatthupurejātanissayo veditabbo.

于此，结生心因当时无有前生之所依色，故依止与自身俱生之心所依色而生起。而第一有分心则依止与结生心俱生之心所依色而生起。第二有分心依止与第一有分心俱生者而生起。如是，第三有分心依止与第二有分心俱生者，以此类推，直至临死之际，意界与意识界二者之所依前生依止，应如是了知。

Yathā vīṇāsaddā nāma vīṇātantīsu vīṇādaṇḍakehi paharaṇavegena eva jāyanti, no aññathā. Tathā pañcaviññāṇāni nāma pañcavatthusaṅkhātesu pañcadvāresu pañcannaṃ ārammaṇānaṃ āpātā gamanavegena eva jāyanti, no aññathā.

譬如琴声，实由琴拨于琴弦上弹击之势而生，非由他因。如是，五识实于名为五所依之五门中，因五所缘撞击之势而生，非由他因。

Āpātāgamanañca tesaṃ dvārārammaṇānaṃ ṭhitipattakāle eva hoti. Āpātāgamanapaccayā ca dvikkhattuṃ bhavaṅgaṃ calati. Bhavaṅgacalana paccayā ca āvajjanaṃ uppajjati. Āvajjanapaccayā ca tāni pañcaviññāṇāni uppajjanti. Tasmā cakkhādīni pañcavatthūni pure atītabhavaṅgacittassa uppādakkhaṇe uppannāni eva pañcaviññāṇadhātūnaṃ vatthupurejātapaccayā honti.

彼等门与所缘之撞击，仅于（色法）到达住位时发生。以撞击为缘，有分心波动二次。以有分波动为缘，转向心生起。以转向心为缘，彼等五识生起。是故，眼等五所依，实于（五识）之前过去有分心之生时刹那即已生起，而为五识界之所依前生缘。

Maraṇāsannakāle pana sabbāni cha vatthūni cuticittato pure sattarasamassa bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇe eva uppajjanti, tato paraṃ na uppajjanti. Tasmā maraṇāsannakāle bhavaṅgacittāni ca sabbāni chadvārikavīthicittāni ca cuticittañca puretaraṃ uppannāni tāniyeva attano attano vatthūni nissāya uppajjanti. Ayaṃ vatthupurejāta nissayo.

然于临死之际，一切六所依，实于死心之前第十七个有分心之生时刹那生起，此后不再生起。是故，于临死之际，有分心、所有六门心路心及死心，皆依止于彼等各自更早生起之所依而生起。此即所依前生依止。

Katamo pana vatthārammaṇapurejātanissayo. Yadā attano ajjhattaṃ vatthurūpaṃ ārabbha yaṃ rūpaṃ nissāya mama manoviññāṇaṃ vattati, etaṃ mama eso hamasmi eso me attāti evaṃ taṇhāmāna diṭṭhīhi gahaṇavasena vā etaṃ aniccaṃ etaṃ dukkhaṃ etaṃ anattāti evaṃ sammasanavasena vā āvajjanādīni manodvārikavīthi cittāni pavattanti. Tadā taṃ taṃ vatthurūpaṃ paccekaṃ tesaṃ nissayavatthu ca hoti tesaṃ ārammaṇañca. Tasmā taṃ taṃ hadayarūpaṃ tassa tassa cittuppādassa vatthārammaṇapurejātapaccayo hoti. Ayaṃ vatthārammaṇa purejātanissayo. Evaṃ nissayapaccayo tividho hoti.

那么，何为所依所缘前生依止？当缘取自身内之所依色，思惟“我之意识依此色而转起”，或以“此是我所，此是我，此是我之我”的方式，由贪、慢、见而执取；或以“此是无常，此是苦，此是无我”的方式，由审察，而令转向等意门心路心转起时，彼彼所依色，一一为彼等心之所依处，亦为彼等心之所缘。是故，彼彼心所依色，为彼彼心生起之所依所缘前生缘。此即所依所缘前生依止。如是，依止缘有三种。

Idha [Pg.478] suttantanissayopi vattabbo. Ime manussā vā tiracchānagatā vā rukkhādayo vā mahāpathaviyaṃ patiṭṭhitā, mahā pathavī ca heṭṭhā mahāudakakkhandhe, mahāudakakkhandho ca heṭṭhā mahāvātakkhandhe, mahāvātakkhandho ca heṭṭhā ajaṭākāse, manussā gehesu, bhikkhū vihāresu, devā dibbavimānesūtiādinā sabbaṃ lokappavattiṃ ñatvā nissayapaccayo veditabbo. Nissayapaccayadīpanā niṭṭhitā.

此处亦应解说经教中之依止。人、畜生、树木等，皆依止于大地；大地依止于其下之大水聚；大水聚依止于其下之大风聚；大风聚依止于其下之虚空。人住于屋，比丘住于寺，天神住于天宫。如是了知一切世间之转起后，即当了知依止缘。依止缘之阐明终。

9. Upanissayapaccayo

9. 亲依⽌缘

Tividho upanissayapaccayo, ārammaṇūpanissayo anantarūpanissayo pakatūpanissayo. Tattha ārammaṇūpa nissayo ārammaṇādhipatipaccayasadiso, anantarūpanissayo anantarapaccayasadiso.

亲依⽌缘有三种：所缘亲依⽌缘、无间亲依⽌缘、习性亲依⽌缘。其中，所缘亲依⽌缘同于所缘增上缘，无间亲依⽌缘同于无间缘。

Katamo pakatūpanissayo. Sabbepi atītānāgata paccuppannā ajjhattabahiddhābhūtā cittacetasikarūpadhammā ca nibbānañca paññatti ca sabbesaṃ paccuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ yathārahaṃ pakatūpanissayo.

何谓习性亲依止缘？一切过去、未来、现在、内外诸法，包括心、心所、色法，以及涅槃与概念，对于一切现起的心、心所法而言，皆可随其相应成为习性亲依止缘。

Tattha atīto parinibbuto amhākaṃ buddho ca dhammo ca ariyasāvakasaṅgho ca sammutisaṅghaparamparā ca amhākaṃ pacchima janānaṃ kusaluppattiyā pakatūpanissayapaccayo. Tathā loke atītā kālaṅkatā mātāpitaro ca ācariyā ca paṇḍitasamaṇabrāhmaṇā ca pākaṭā nānātitthācariyā ca mahiddhikā mahānubhāvā porāṇakarājāno ca pacchimakānaṃ janānaṃ kusaluppattiyā vā akusaluppattiyā vā sukhadukkhuppattiyā vā pakatūpanissayo. Tathā hi te pacchimakānaṃ janānaṃ atthāya nānāsaddhammapaññattiyo vā nānāasaddhammapaññattiyo vā nānālokūpakaraṇāni vā pure paṭṭhapesuṃ. Pacchimajanā ca tehi paṭṭhapitesu dānasīlādidhammesu vā lokacāritta kulagottacāritta dhammesu vā nānādiṭṭhivādesu vā nānākammāyatanasippāyatana vijjāṭhānesu vā yathāpaṭṭhapitesu gāmanigamanagarakhettavatthu taḷākapokkharaṇiāvāṭādīsu vā geharathasakaṭanāvā sampotasambandhādīsu vā jātarūparajatamaṇimuttādīsu vā dāyajjaṃ paṭipajjantā loke vaḍḍhanti.

其中，已般涅槃的我们的佛陀、法、圣弟子僧团以及世俗僧团的传承，是我们后世众生善法生起的习性亲依止缘。同样，世间已过世的父母、老师、有智慧的沙门和婆罗门、各派著名的导师、具有大神通和大威德的古代国王们，也是后世众生善法生起、或不善法生起、或苦乐生起的习性亲依止缘。他们确实为了后世众生的利益，在过去创立了各种正法教导、各种非法教导、各种世间用具。而后世众生，或者依随他们所建立的布施、持戒等法，或者随顺世间的风俗、家族的传统，或者执持各种不同的见解和论说，或者从事各种工作、技艺、知识的领域，或者居住在他们所建立的村庄、乡镇、城市、田地、宅地、池塘、莲池、坑井等地方，或者使用房屋、车、船等，或者继承金、银、摩尼、珍珠等遗产，这样在世间增长。

Anāgatopi metteyyo nāma buddho ca tassa dhammo ca tassa saṅgho ca etarahi bahujjanānaṃ pāramipuññappavattiyā pakatūpanissayapaccayo. Tathā imasmiṃ bhave ca pacchime kāle paṭilabhissamānā issariyaṭṭhānadhanadhaññasampattiyo purime kāle ṭhitānaṃ mahājanānaṃ nānābhisaṅkhāruppattiyā pakatūpanissaya paccayo. Anāgatabhave ca anubhavissamānā bhavasampatti bhoga sampattiyo [Pg.479] maggaphalanibbānasampattiyo ca etarahi paccuppannabhave ṭhitānaṃ dānasīlādipuññakiriyuppattiyā pakatūpanissayapaccayo. Yathā hi loke hemante kāle dhaññapphalāni labhissāmāti vassike kāle kassanavappanakammāni ārabhanti, kamme siddhe taṃ taṃ dhanaṃ labhissāmāti pubbabhāge taṃ taṃ vīriyakammaṃ vā taṃ taṃ paññākammaṃ vā ārabhanti. Tattha dhaññapphalappaṭilābho ca taṃ taṃ dhanappaṭi lābhoca taṃ taṃ kammārambhassa anāgatapakatūpanissayapaccayo taṃ taṃ kammārambho ca dhaññapphalappaṭilābhassa ca taṃ taṃ dhanappaṭi lābhassa ca atītapakatūpanissayapaccayo. Evameva pacchime anāgate kāle nānākammapphalāni sampassantā patthayantā mahājanā purime paccuppanne kāle nānāpuññakammāni ārabhanti. Tattha puññapphalāni puññakammānaṃ anāgatapakatūpanissayapaccayo. Puññakammāni puññapphalānaṃ atītapakatūpanissayapaccayo. Tasmā anāgatapakatūpanissayopi atītapakatūpanissayo viya atimahanto paccayo hoti.

未来的弥勒(Metteyyo)佛、其法、其僧团，于现今是众多众生生起波罗蜜与福德的习性亲依止缘。同样，于此生后时将获得的权势、地位、财富、谷物等圆满，是前时大众生起种种行(abhisaṅkhāra)的习性亲依止缘。于未来世将体验到的生存圆满、财富圆满及道、果、涅槃圆满，是于现世行布施、持戒等福业生起的习性亲依止缘。譬如世间，人们为于冬季获得谷物果实，故于雨季开始耕种；为于事成后获得财富，故于前期努力作业或运用智慧。于此，谷物果实之获得与财富之获得，是彼作业开始的未来习性亲依止缘；而彼作业之开始，是谷物果实之获得与财富之获得的过去习性亲依止缘。如是，大众预见并期盼未来种种业果，故于当前前期开始种种福业。于此，福果是福业的未来习性亲依止缘，福业是福果的过去习性亲依止缘。是故，未来习性亲依止缘亦如过去习性亲依止缘，是为极大之缘。

Paccuppannā buddhāyo paccayā paccuppannānaṃ manussadevabrahmānaṃ paccuppannā mātāpitaro paccuppannānaṃ puttadhītādīnaṃ paccuppannapakatūpa nissayo nāma. So supākaṭoyeva.

现前的诸佛之于现前的人、天、梵众，现前的父母之于现前的子女等，名为现前习性亲依止缘。此乃极明显。

Ajjhattabhūtā pakatūpanissayadhammā nāma buddhādīsu saviññāṇakasantānesu uppannā paccayadhammā. Bahiddhābhūtā pakatūpanissayadhammā nāma sattānaṃ patiṭṭhānabhūtā pathavipabbatanadī samuddādayo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ bahūpakārā araññavanarukkha tiṇapubbaṇṇāparaṇṇādayo candasūriyagahanakkhattādayo vassodakaaggivātasītauṇhādayo ca sabbepi te sattānaṃ kusaluppattiyā vā akusaluppattiyā vā sukhuppattiyā vā dukkhuppattiyā vā balavapaccayā honti.

名为内在习性亲依止法者，是在佛陀等有识之相续中生起的缘法。名为外在习性亲依止法者，是作为众生立足处的大地、山、河、海等；对各类众生有诸多助益的森林、树木、草、早熟作物、晚熟作物等；日、月、行星、星宿等；雨水、火、风、寒、热等。此等一切，对众生善法、不善法、乐、或苦之生起，皆为强力之缘。

Ime janā diṭṭheva dhamme parinibbāyissāmāti bodhipakkhiya dhamme vā bhāventi, anāgate buddhakāle parinibbāyissāmāti pāramīdhamme vā paripūrenti. Tattha nibbānaṃ tesaṃ dhammānaṃ uppattiyā balavapaccayo hoti.

此等人或为于现法中般涅槃而修习菩提分法(bodhipakkhiyā dhammā)，或为于未来佛时般涅槃而圆满波罗蜜法(pāramī dhammā)。于此，涅槃是彼等诸法生起的强力之缘。

Loke nānāvohārabhūtā nāmapaññattiyo ca buddha sāsane tipiṭakapariyattidhammabhūtā nāmapaññattiyo ca tesaṃ tesaṃ atthānaṃ jānanatthāya balavapaccayo.

世间中作为种种惯用语的名概念(nāmapaññatti)，以及佛陀教法中作为三藏圣典的名概念，是了知彼等种种意义的强力之缘。

Tattha saṅkhatadhammā nāma paccaye sati uppajjanti, asati nuppajjanti. Uppajjitvāpi paccaye sati tiṭṭhanti, asati na tiṭṭhanti. Tasmā tesaṃ uppattiyā vā ṭhitiyā vā paccayo nāma icchitabbo. Nibbānaṃ pana paññatti ca asaṅkhatadhammā honti [Pg.480] ajātidhammā anuppādadhammā nicca dhammā dhuvadhammā. Tasmā tesaṃ uppādāya vā ṭhitiyā vā paccayo nāma natthīti.

于此，所谓的有为法(saṅkhatadhammā)，有缘则生，无缘则不生。生起后，有缘则住，无缘则不住。是故，其生或住，当求其缘。然而，涅槃与概念(paññatti)是无为法(asaṅkhatadhammā)，是不生法、不生起法、常法、不变法。是故，其生或住，无所谓缘。

Kusalo kusalassa upanissayo. Saddhaṃ upanissāya dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyatītiādinā supākaṭo. Tathā rāgaṃ upanissāya pāṇaṃ hanati, adinnaṃ ādiyatītiādinā sappāyaṃ utuṃ sappāyaṃ bhojanaṃ upanissāya kāyikaṃ sukhaṃ paccanubhotītiādinā ca akusalo akusalassa, abyākato abyākatassa upanissayopi supākaṭo.

善法是善法的亲依止，例如依信心而布施、持戒等，此甚明显。同样，依贪欲而杀生、偷盗等；依适宜气候、适宜饮食而感受身乐等，不善法是不善法的亲依止，无记法是无记法的亲依止，此亦甚明显。

Kusalo pana akusalassapi balavūpanissayo. Dānaṃ datvā tena dānena attānaṃ ukkaṃseti, paraṃ vambheti. Tathā sīla sampanno hutvā samādhisampanno hutvā paññāsampanno hutvā attānaṃ ukkaṃseti, paraṃ vambheti.

然而，善法亦是不善法的强力亲依止。行布施后，以此布施抬高自己、贬低他人。同样，具足戒、具足定、具足慧后，抬高自己、贬低他人。

Kusalo abyākatassapi balavūpanissayo. Sabbāni catubhūmikakusalakammāni vā kammaparivārāni kusalāni vā kālantare catubhūmikānaṃ vipākābyākatānaṃ balavūpanissayo. Dānapāramiṃ pūrentā pūraṇakāle bahuṃ kāyikadukkhaṃ paccanubhavanti. Tathā sīlapāramiṃ nikkhamapāramiṃ paññāpāramiṃ vīriyapāramiṃ khantipāramiṃ saccapāramiṃ adhiṭṭhānapāramiṃ mettāpāramiṃ upekkhā pāramiṃ. Eseva nayo jhānabhāvanā maggabhāvanāsupi.

善法亦是无记法的强力亲依止。一切四地善业，或业的眷属善法，于另一时，是四地异熟无记法的强力亲依止。圆满布施波罗蜜时，于圆满之际，会体验到许多身苦。持戒波罗蜜、出离波罗蜜、智慧波罗蜜、精进波罗蜜、安忍波罗蜜、真实波罗蜜、决意波罗蜜、慈波罗蜜、舍波罗蜜亦复如是。此理亦通于禅修与道修。

Akusalo kusalassapi balavūpanissayo. Idhekacco pāpaṃ katvā pacchā vippaṭisārī hutvā tassa pāpassa pahānāya dānasīlajhānamaggakusalāni sampādeti. Taṃ pāpaṃ tesaṃ kusalānaṃ balavūpanissayo.

不善法亦是善法的强力亲依止。于此，有人造恶后，心生追悔(vippaṭisārī)，为断除彼恶，遂成就布施、持戒、禅那、道等善法。彼恶即是此等善法的强力亲依止。

Akusalo abyākatassapi balavūpanissayo. Idha bahū janā duccaritāni katvā catūsu apāyesu patitvā apāyadukkhaṃ paccanubhavanti. Diṭṭhadhammepi keci attano vā parassa vā duccaritakamma paccayā bahuṃ dukkhaṃ paccanubhavanti. Keci duccaritakammena dhanaṃ labhitvā sukhaṃ paccanubhavanti. Bahujjanā rāgamūlakaṃ bahuṃ dukkhaṃ paccanubhavanti, dosamūlakaṃ diṭṭhimūlakaṃ mānamūlakanti.

不善法亦是无记法的强力亲依止。于此，许多人因造作恶行，堕于四恶趣(apāya)，感受恶趣之苦。于现法中，亦有人因自己或他人恶业之缘，感受诸多痛苦。有人以恶业得财而感受快乐。许多人因贪根、嗔根、见根、慢根而感受诸多痛苦。

Abyākato kusalassapi balavūpanissayo. Dhana sampattiyā dānaṃ deti, sīlaṃ pūreti, paññaṃ pūreti, bhāvanāsappāyaṃ āvāsaṃ vā leṇaṃ vā guhaṃvā rukkhaṃ vā araññaṃ vā pabbataṃ vā gocaragāmaṃ vā utusappāyaṃ vā āhārasappāyaṃ vā labhitvā taṃ taṃ bhāvanaṃ bhāveti.

无记法亦是善法的强力亲依止。因财富具足而行布施、圆满戒、圆满慧；或获得适于禅修的住处——房舍、岩窟、洞窟、树下、森林、山地、行食村(gocaragāma)，或适宜的气候、适宜的食物，从而修习彼彼禅修。

Abyākato akusalassapi balavūpanissayo. Loke cakkhusampadaṃ nissāya bahūni dassanamūlāni akusalāni uppajjanti. Esa nayo sotasampadādīsu[Pg.481]. Tathā hatthasampadaṃ pādasampadaṃ satthasampadaṃ āvudhasampadantiādināpi vattabbo. Evaṃ upanissayo tividho hoti.

无记法亦是不善法的强力亲依止。于世间，依于眼根具足，生起许多以见为根的不善法。耳根具足等亦是此理。手具足、足具足、刀具足、武器具足等，亦应如是说。如是，亲依止有三种。

Idha suttantūpanissayopi vattabbo. Kalyāṇamittaṃ upa nissāya pāpamittaṃ upanissāya gāmaṃ upanissāya araññaṃ upanissāyātiādinā bahūsu ṭhānesu āgato. Api ca pañcaniyāmadhammā sattaloka saṅkhāraloka okāsaloka saṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ lokānaṃ avicchinnappavattiyā balavapaccayā honti. Ayañca attho niyāmadīpaniyaṃ amhehi vitthārato dīpitoti.

于此，亦应说明经教的亲依止。如“依止善友”、“依止恶友”、“依止村落”、“依止森林”等，见于多处。再者，五定法是被称为有情世间、行世间、器世间的此三世间得以相续不断的强力之缘。此义我等已在《定法详释》中广为开示。

Kenaṭṭhena ārammaṇūpanissayoti. Adhipatibhūtaṃ ārammaṇameva ārammaṇikadhammānaṃ balavanissayaṭṭhena ārammaṇūpa nissayo.

以何义为所缘亲依止(ārammaṇūpanissaya)？作为增上(adhipati)的所缘本身，以对取所缘之法(ārammaṇika-dhamma)具有强力依止(balavanissaya)之义，故为所缘亲依止。

Kenaṭṭhena anantarūpanissayoti. Purimaṃ anantaracittameva pacchimassa anantaracittassa uppajjanatthāya balavanissayaṭṭhena anantarūpanissayo. Mātā viya purimacittaṃ, putto viya pacchimacittaṃ. Yathā mātā attano anantare puttassa uppajjanatthāya balavūpa nissayo hoti, tathā purimacittaṃ pacchimacittassa uppajjanatthāyāti.

以何义为无间亲依止？前一剎那心，为后一剎那心之生起，有强力依止之义，故为无间亲依止。前心如母，后心如子。犹如母亲是其紧随之后的儿子生起的强力亲依止，如是，前心亦为后心之生起。

Kenaṭṭhena pakatūpanissayoti. Pakatiyāva loke paṇḍitānaṃ pākaṭo upanissayo pakatūpanissayo.

以何义为自然亲依止？于世间，对智者们而言，自然显现的亲依止，即是自然亲依止。

Ettha ca anantarūpanissayānubhāvo anantaracitte eva pharati. Pakatūpanissayānubhāvo pana dūrepi pharatiyeva. Tathā hi imasmiṃ bhave purimesu divasesu vā māsesu vā saṃvaccharesu vā diṭṭhasutaghāyitasāyitaphusitaviññātāni ārammaṇāni pacchātathārūpe paccaye sati vassasatepi manodvāre āpātaṃ āgacchanti. Idaṃ nāma pubbe mayā diṭṭhaṃ sutantiādinā sattā anussaranti. Opapātikasattā pana purimabhavaṃpi anussaranti. Tathā manussesupi appekacce jātissarasaññālābhino. Tathā pubbe anekasatasahassesu diṭṭhādīsu vatthūsu pacchā ekasmiṃ khaṇe ekaṃ vatthuṃ disvā vā sutvā vā tasmiṃ eva khaṇe bahūsupi tesu manoviññāṇasantānaṃ pharamānaṃ pavattatīti. Upanissayapaccaya dīpanā niṭṭhitā.

于此，无间亲依止之力仅遍及紧随其后的心。而自然亲依止之力则能远及。诚然，于此生中，于往日、往月、往年所见、闻、嗅、尝、触、识之所缘，于后，有如是之缘时，纵经百年，亦现于意门。众生回忆云：“此乃我昔所见、所闻”等。化生有情且能忆起前生。同样，人类中亦有少数得宿命通者。又如，于往昔所见闻等成百上千事中，于后，于一刹那见或闻一事，即于彼刹那，心识之流亦能遍及其中众多之事而转起。亲依⽌缘详释 终。

10. Purejātapaccayo

10. 前生缘

Tividho purejātapaccayo. Vatthupurejātapaccayo ca ārammaṇapurejātapaccayo ca vatthārammaṇapurejātapaccayo ca.

10. 前生缘有三种：依处前生缘、所缘前生缘与依处所缘前生缘。

Tattha [Pg.482] vatthupurejāto ca vatthārammaṇapurejāto ca pubbe nissayapaccaye nissayanāmena vuttā eva.

其中，依处前生与依处所缘前生，已于前文依止缘中以“依止”之名说过。

Ārammaṇapurejāto nāma paccuppannāni aṭṭhārasanipphannarūpāni eva. Tesupi paccuppannāni rūpasaddādīni pañcārammaṇāni pañcannaṃ pañcaviññāṇa vīthicittānaṃ niyamato ārammaṇapurejātapaccayā honti. Yathā hi vīṇāsaddā nāma vīṇātantīsu vīṇādaṇḍakena paharaṇa paccayā eva uppajjanti. Evañca sati te saddā purejātāhi vīṇātanti vīṇādaṇḍakehi vinā uppajjituṃ na sakkonti. Evamevaṃ pañca viññāṇa vīthicittānipi pañcasu vatthudvāresu pañcannaṃ ārammaṇānaṃ āpātāgamana paccayā eva uppajjanti. Āpātāgamanañca tesaṃ dvinnaṃ ṭhitipattakāle eva hoti. Na kevalañca tasmiṃ kāle tāni pañcārammaṇāni tesu pañcavatthūsu eva āpātamāgacchanti. Atha kho bhavaṅgamanodvārepi āpātaṃ āgacchantiyeva. Tasmiṃ āpātagamanattā eva taṃ bhavaṅgampi dvikkhattuṃ calitvā upacchijjati, bhavaṅgupacchede eva tāni vīthicittāni uppajjanti. Evañca sati tāni vīthicittāni purejātehi vatthu dvārārammaṇehi vinā uppajjituṃ na sakkontīti. Tāni pana sabbānipi aṭṭhārasanipphannarūpāni niruddhāni hutvā atītānipi honti, anuppannāni hutvā anāgatānipi honti. Uppannāni hutvā paccuppannānipi honti. Sabbānipi manoviññāṇavīthicittānaṃ ārammaṇāni honti. Tesu paccuppannāni eva tesaṃ ārammaṇapurejātapaccayā honti. Yadā dūre vā paṭicchanne vā ṭhitaṃ taṃ taṃ ārammaṇavatthuṃ manasā eva ārammaṇaṃ karoti, tadā taṃ taṃ vatthu sace tattha tattha vijjamānaṃ hoti, paccuppannaṃ nāma hoti. Purejātapaccayadīpanā niṭṭhitā.

所谓所缘前生，仅是当下的十八种所造色。于此，当下的色、声等五所缘，必定为五识心路诸心的所缘前生缘。譬如琴声，仅因琴弦为琴拨所击之缘而生起。如是，若无先生的琴弦与琴拨，彼声则不能生。同样地，五识心路诸心亦仅因五所缘于五根门中现起为缘而生起。而其现起，仅发生于所缘与依处二者皆住立之时。彼五所缘不仅于尔时在五根中现起，亦于有分意门中现起。因其现起，彼有分亦震动二次而断，有分断时，彼心路心才生起。如是，彼心路心若无前生的依处、门、所缘，则不能生起。又，彼所有十八种所造色，已灭者为过去，未生者为未来，已生者为现在。所有皆为意识心路心之所缘。其中，仅现在者为彼等之所缘前生缘。若于远处或被覆处之某所缘事，仅以意作意，尔时，若彼事于彼处存在，则名为现在。前生缘之阐明终。

11. Pacchājātapaccayo

11. 后生缘

Pacchimaṃ pacchimaṃ paccuppannaṃ cittaṃ purejātassa paccuppannassa catu samuṭṭhānikassa rūpakāyassa vuḍḍhiviruḷhiyā pacchājātapaccayo. Yathā taṃ pacchimavassesu anuvassaṃ vassamānāni vassodakāni purimavassesu jātānaṃ rukkhapotakānaṃ vuḍḍhiviruḷhiyā pacchājāta paccayā hontīti.

后后生起的现在心，对于先生而现存的四集起色身的增长广大，是后生缘。犹如在后来的雨季中，连年降下的雨水，对于先前雨季生长的树苗的增长广大，是后生缘。

Tattha pacchimaṃ pacchimaṃ cittanti paṭhamabhavaṅgato paṭṭhāya yāva cuti cittā sabbaṃ cittaṃ vuccati. Purejātassāti paṭisandhicittena sahuppannaṃ kammajarūpakāyaṃ ādiṃ katvā ajjhattasantānapariyāpanno sabbo catusamuṭṭhānikarūpakāyo vuccati.

此处所谓“后后心”，是指从最初的有分心开始，直到死心为止的一切心。所谓“先生起的”，是指以与结生心一同生起的业生色身为首，包括属于自身内在相续的一切四集起色身。

Paṭisandhicittena sahuppannassa kammajarūpakāyassa paṭhama bhavaṅgādīni pannarasabhavaṅgacittāni pacchājātapaccayā honti. Paṭisandhi cittaṃ pana tena kāyena sahuppannattā [Pg.483] pacchajātaṃ na hoti. Soḷasamabhavaṅgacittañca tassa kāyassa bhijjanakkhette uppannattā paccayo na hoti. Tasmā pannarasabhavaṅgacittānīti vuttaṃ.

对于与结生心同时生起的业生色身，初有分等十五有分心是后生缘。但是，结生心与此身同时生起，因此不是后生的。第十六有分心由于在此身坏灭时生起，因此不是缘。所以说十五有分心。

Paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe pana dve rūpakāyā uppajjanti kammajarūpakāyo ca utujarūpakāyoca. Tathā bhaṅgakkhaṇepi. Paṭhamabhavaṅgassa uppādakkhaṇe pana tayo rūpakāyā uppajjanti kammajarūpakāyo ca utujarūpakāyo ca cittajarūpakāyo ca. Yadā bahiddhāhārappharaṇaṃ labhitvā ajjhattāhāro āhārajarūpakāyaṃ janeti, tato paṭṭhāya catusamuṭṭhānikā cattāro rūpakāyā dīpa jālā viya pavattanti. Te uppādakkhaṇaṃ atikkamma yāva ṭhitibhāvena dharanti, tāva pannarasacittāni tesaṃ kāyānaṃ pacchājātapaccayā hontiyeva.

在结生心的住时，有两种色身生起：业生色身和时节生色身。在坏时也是这样。但在第一有分心的生时，则有三种色身生起：业生色身、时节生色身和心生色身。当获得外在食物的滋养，内在食物便产生食生色身。从那时起，四集起色身，就像灯焰一样持续。这些色身超越生时，只要它们以住相存在，十五心就成为这些色身的后生缘。

Vuḍḍhiviruḷhiyāti catusamuṭṭhānikarūpasantatiyā uparūpari vuḍḍhiyā ca viruḷhiyā ca. Tathāhi purimā purimā cattāro rūpakāyā sace pacchājāta paccayaṃ punappunaṃ labhanti, evaṃ sati te nirujjhantāpi pacchārūpasantatiparamparānaṃ vuḍḍhiyā ca viruḷhiyā ca vepullāya ca balava paccayā hutvā nirujjhantīti. Pacchājātapaccayadīpanā niṭṭhitā.

所谓增长与广大，是指四集起色相续的层层增长与广大。诚然，前前四种色身，如果反复获得后生缘，这样，即使它们坏灭，也会成为后续色相续系列的增长、广大与增盛的强力之缘而坏灭。后生缘之阐明终。

12. Āsevanapaccayo

12. 重复缘

Dvādasa akusalacittāni sattarasa lokiyakusala cittāni āvajjanadvayavajjitāni aṭṭhārasakiriyacittānīti satta cattālīsaṃ lokiyajavanacittāni āsevanapaccayo. Tesu nirantarappavattaṃ javanasantatiṃ patvā purimaṃ purimaṃ javanacittaṃ āsevana paccayo. Catūhi maggacittehi pacchimaṃ pacchimaṃ cittaṃ āsevanapaccayuppannaṃ.

十二不善心、十七种世间善心、以及十八种唯作心（不含二转向心），此四十七种世间速行心为重复缘。于此，达到无间断生起的速行相续中，前前速行心是重复缘。对于四道心，其后之心是重复缘所生法。

Kenaṭṭhena āsevananti. Uparūparipaguṇabhāvavaḍḍhanatthaṃthāma balavaḍḍhanatthañca parivāsaggāhāpanaṭṭhena.

以何义为重复？为令熟练度辗转增长、势力增强，以及为令熏习(parivāsa)之义。

Tattha paguṇabhāvoti punappunaṃ sajjhāyitassa pāḷipāṭhassa sukhena pavattanaṃ viya javanaṭṭhānajavanakiccasaṅkhāte ṭhānakiccavisese pacchima pacchimacittassa sukhena pavattanaṃ. Parivāso nāma koseyyavatthaṃ punappunaṃ sugandhena parivāsanaṃ viya cittasantāne punappunnaṃ rajjanadussanādinā vā arajjana adussanādinā vā parivāsanaṃ. Purimasmiṃ javanacitte niruddhepi tassa javanavego na nirujjhati, pacchimaṃ cittasantānaṃ pharamāno pavattatiyeva. Tasmā pacchimaṃ pacchimaṃ javanacittaṃ uppajjamānaṃ tena vegena paggahitaṃ balavataraṃ hutvā uppajjati. Evaṃ [Pg.484] purimacittaṃ attano parivāsaṃ pacchimacittaṃ gaṇhāpeti. Pacchimañca cittaṃ purimassa cittassa parivāsaṃ gahetvā pavattati. Evaṃ santepi so āsevanavego pakatiyā sattahi cittavārehi parikkhayaṃ gacchati, tato paraṃ tadārammaṇavipāka cittaṃ vā uppajjati, bhavaṅga cittavāro vā pavattati.

此处所说的熟练(paguṇabhāva)，就像反复诵读巴利文而能流畅地进行那样，是指在名为速行处与速行作用的特定处用中，后后之心能够流畅地运行。熏习(parivāsa)，就像用香反复熏染丝绸衣服那样，是指在心相续中，以贪、嗔等或无贪、无嗔等反复地熏染。即使前速行心已经息灭，它的速行势能也不会息灭，而是会遍及后心相续而持续。因此，后后速行心生起时，因被彼势能所摄持而变得更强有力。如此，前心令后心接受自己的熏习，后心则接受前心的熏习而运行。虽然如此，这种重复的势能通常会在七个速行心之后耗尽，其后或者生起彼所缘异熟心，或者有分心流持续。

Idha suttantāsevanapaccayopi vattabbo. Satipaṭṭhānaṃ bhāveti, sammappadhānaṃ bhāveti, satisambojjhaṅgaṃ bhāveti, dhamma vicayasambojjhaṅgaṃ bhāveti, sammādiṭṭhiṃ bhāveti, sammāsaṅkappaṃ bhāvetītiādinā bahūsu ṭhānesu vutto. Tattha bhāvetīti ekaṃpi divasaṃ bhāveti, sattapi divasāni bhāveti, ekaṃpi māsaṃ bhāveti, sattapi māsāni bhāveti, ekaṃpi saṃvaccharaṃ bhāveti, sattapi saṃvaccharāni bhāvetīti attho.

在此也应当说明经教中的重复缘(suttantāsevanapaccaya)。如在许多地方所说：他修习念处(satipaṭṭhāna)，修习正勤(sammappadhāna)，修习念觉支(satisambojjhaṅga)，修习择法觉支(dhammavicayasambojjhaṅga)，修习正见(sammādiṭṭhi)，修习正思惟(sammāsaṅkappa)等等。在此，“修习”的意思是：即使只修习一天，也修习；即使修习七天，也修习；即使只修习一月，也修习；即使修习七月，也修习；即使只修习一年，也修习；即使修习七年，也修习。

Purimapurimesu bhavesu āsevitāni bhāvitāni bahulī katāni kusalāni vā akusalāni vā pacchimapacchimesu bhavesu balavatarānaṃ kusalānaṃ vā akusalānaṃ vā uppattiyā āsevana paccayo.

在前前诸有中，所串习、修习、多作的善或不善，成为在后后诸有中，更强有力的善或不善生起的重复缘。

Kālantare vā bhavantare vā tādisānaṃ kusalākusalānaṃ uppattiyā paccayo upanissayapaccayo nāma. Tesaṃyeva balavataratthāya paccayo āsevanapaccayo nāma.

在另一时或另一有中，作为同类善、不善法生起的缘，称为亲依止缘(upanissayapaccaya)。作为令其更强有力的缘，则称为重复缘(āsevanapaccaya)。

Lokepi mahantesu cittabhāvanākammesu vācā bhāvanākammesu kāyabhāvanākammesu aṅgapaccaṅgabhāvanākammesu kammāyatanasippāyatanavijjāṭhānesu ca āsevanā bhāvanā bahulīkammānaṃ nissandaguṇā nāma sandissantiyeva.

在世间，于广大的心修习业、语修习业、身修习业、肢体修习业，以及作业、技艺、学问领域中，串习、修习、多作的等流效益，确实显现。

Sabbesaṃ khaṇikadhammānaṃ majjhe evarūpassa āsevana paccayassa vijjamānattā purisabalapurisathāmānaṃ uparūpari vaḍḍhana vasena cirakālaṃ pavattitāni purisakammāni nipphattiṃ pāpuṇanti, sabbaññubuddhabhāvaṃpi gacchanti. Āsevanapaccayadīpanā niṭṭhitā.

在一切刹那法中，由于存在此重复缘，人之力与人之势得以层层增长，从而使长久所行的事业获得成就，乃至达到全知佛陀的状态。重复缘之阐明，终。

13. Kammapaccayo

13. 业缘

Duvidho kammapaccayo sahajātakammapaccayo nānākkhaṇika kammapaccayo.

业缘有两种：俱生业缘与异时业缘。

Tattha khaṇattayasamaṅgi bhūtā sabbāpi kusalākusalā byākatacetanā sahajātakamma paccayo. Cetanāsampayuttā sabbepi cittacetasikā dhammāca paṭisandhicittena sahuppannā kammajarūpadhammā ca pavattikāle sabbepi cittajarūpadhammā ca tassa paccayassa paccayuppannā.

其中，具足三刹那的一切善、不善、无记之思(cetanā)，是为俱生业缘。与思相应的一切心、心所法，与结生心(paṭisandhicitta)俱生的业生色法，以及在生命延续期间的一切心生色法，皆为此缘所生之法。

Atītā [Pg.485] kusalākusalacetanā nānākkhaṇikakamma paccayo. Bāttiṃsavidhā lokiyavipāka cittacetasikā dhammā ca sabbe kammajarūpadhammā ca tassa paccayassa paccayuppannā.

过去的善、不善思，是为异时业缘。三十二种世间异熟心与心所法，以及一切业生色法，皆为此缘所生之法。

Kenaṭṭhena kammanti. Kiriyāvisesaṭṭhena kammaṃ. Cetanā hi kiriyā viseso hoti sabbakammesu jeṭṭhakattā. Tā hi sabbesu kāyavacīmanokammesu paccupaṭṭhitesu tassa tassa kammassa nipphattatthāya sampayuttadhamme ceteti kappeti saṃvidahati, ekato uṭṭhāpeti, tasmā sabbakammesu jeṭṭhakā hoti. Iti kiriyāvisesaṭṭhena kammaṃ nāma. Karonti etenāti vā kammaṃ. Kiṃ karonti. Kāyikakiriyaṃpi karonti, vācasikakiriyaṃpi karonti, mānasikakiriyaṃpi karonti. Tattha kāyikakiriyā nāma gamanaṭhāna nisajjādayo abhikkamanapaṭikkamanādayo antamaso akkhidalānaṃ ukkhipananikkhipanānipi. Vācasikakiriyā nāma vācāpavattanakiriyā. Mānasikakiriyā nāma sucintita ducintitakiriyā, antamaso pañca viññāṇānaṃ dassanakiccasavanakiccādīnipi. Sabbāpi imā kiriyāyo etāya cetanāya sattā karonti, saṃvidahanti, tasmā sā cetanā kammaṃ nāma.

以何义为业？以作用殊胜(kiriyāvisesa)义为业。思(cetanā)于诸业中，因其为首，故为作用殊胜。当一切身、语、意业现前时，思为了成就彼彼之业，而与相应法一起思量、筹划、措置、共同发起，是故于一切业中为首。是故，以作用殊胜义而名为业。或，“有情依此而造作”，故名为业。造作何者？造作身行、语行、意行。其中，身行(kāyikakiriyā)者，谓行、住、坐等，前进、后退等，乃至眼睑之开合。语行(vācasikakiriyā)者，谓语言发动之作用。意行(mānasikakiriyā)者，谓善思、恶思之作用，乃至五识之见、闻等作用。有情依此思而造作、措置一切此类作用，是故彼思名为业。

Attano paccayuppannena saha jāyatīti sahajātaṃ. Sahajātañca taṃ kammañcāti sahajātakammaṃ. Sahajātakammaṃ hutvā paccayo sahajātakamma paccayo. Sahajātakammabhāvena paccayoti vuttaṃ hoti.

与自所生法(paccayuppanna)同时生起，故为俱生(sahajāta)。既是俱生，又是业，故名俱生业。作为俱生业而为缘，是为俱生业缘。此即是说，以俱生业之状态为缘。

Añño kammassa uppattikkhaṇo añño vipākassa uppattikkhaṇoti evaṃ visuṃ visuṃ uppattikkhaṇo etassāti nānākkhaṇikaṃ. Nānākkhaṇikañca taṃ kammañcāti nānākkhaṇikakammaṃ. Nānākkhaṇikakammaṃ hutvā paccayo nānākkhaṇikakammapaccayo. Nānākkhaṇikakammapaccayabhāvena paccayoti vuttaṃ hoti. Ariyamaggasampayuttā cetanā attano niruddhānantare eva ariyaphalavipākaṃ janeti, sāpi nānākkhaṇikā eva hoti.

业的生起刹那(uppattikkhaṇa)是一，果报的生起刹那是另一，如是此有各别不同的生起刹那，故为异时(nānākkhaṇika)。既是异时，又是业，故名异时业。作为异时业而为缘，是为异时业缘。此即是说，以异时业之状态为缘。与圣道相应的思，于自身息灭之后即刻产生圣果之异熟，彼思亦是异时。

Ettha ca ekā dānakusalacetanā attanā sahajātānaṃ cittacetasikānañca kāyikavācasikakiriyābhūtānaṃ cittajarūpānañca sahajātakammapaccayo. Tāya cetanāya āyatiṃ kālantare uppajjamānassa vipākakkhandhassa ca kammajarūpakkhandhassa ca nānākkhaṇika kammapaccayo. Evaṃ ekā kammapathapattā sucaritaduccaritacetanā dvīsu kālesudvinnaṃ paccayuppannānaṃ dvīhi paccayasattīhi paccayo hotīti.

在此，一个布施的善思，是与自身俱生的心、心所，以及作为身语业的心生色法的俱生业缘。此思对于未来时产生的异熟蕴和业生色蕴，是异时业缘。这样，一个达到业道(kammapatha)的善或不善之思，在两个时间段里，以两种缘力(paccayasatti)，成为两种由缘所生法(paccayuppanna)的缘。

Ettha ca nānākkhaṇikakammapaccaye kammanti kiriyāviseso. So pana cetanāya niruddhāyapi anirujjhitvā taṃ cittasantānaṃ anugacchatiyeva. Yadā [Pg.486] vipaccituṃ okāsaṃ labhati, tadā so kiriyā viseso cutinantare eko attabhāvo hutvā vipaccati pātubhavati. Okāsaṃ pana alabhamānā bhavasataṃpi bhavasahassaṃpi bhavasatasahassaṃpi taṃ santānaṃ anugacchatiyeva. Mahaggatakammaṃ pana laddhokāse sati dutiyabhave brahmaloke eko brahmattabhāvo hutvā vipaccati pātubhavati. Suparipakkakammattā pana dutiyabhaveyeva khīyati, tato paraṃ nānugacchatīti. Kammapaccayadīpanā niṭṭhitā.

在此，异时业缘中的“业”，是指行为的特殊作用。即使思已灭，它也不会消失，而是持续跟随那个心识流(cittasantāna)。当获得成熟的机会时，那个行为的特殊作用便在死后，作为一个自体(attabhāva)而成熟显现。如果未能获得机会，即使经历百世、千世乃至百千世，它仍然会持续跟随那个心识流。至于广大业(mahaggatakamma)，如果获得机会，便会在第二世于梵天界(brahmaloka)作为一个梵天身(brahmattabhāva)而成熟显现。但由于业已完全成熟(suparipakka)，因此仅在第二世就穷尽了，此后不再跟随。业缘解说终。

14. Vipākapaccayo

14. 异熟缘

Chattiṃsavidhā vipākabhūtā sahajātacittacetasikā dhammā vipāka paccayo. Teyeva aññamaññañca paṭisandhikkhaṇe kammajarūpāni ca pavattikkhaṇe vipāka cittajātāni cittajarūpāni ca vipākapaccayuppannā.

三十六种异熟心与（其）俱生心所法是异熟缘。它们自身相互间，以及结生(paṭisandhi)时的业生色，和生命期中的异熟心生色，皆是由异熟缘所生。

Kenaṭṭhena vipākoti. Vipaccanaṭṭhena vipāko. Vipaccanaṃ nāma mudutaruṇabhāvaṃ atikkamma vipakkabhāvaṃ āpajjanaṃ. Kassa pana dhammassa mudutaruṇabhāvo, kassa vipakkabhāvoti. Nānākkhaṇikakammapaccaya saṅkhātassa atītakammassa mudutaruṇabhāvo, tasseva kammassa vipakkabhāvo.

以什么意义说是异熟？以成熟的意义说是异熟。成熟是指超越柔软稚嫩的状态而达到成熟的状态。那么，什么法的状态是柔软稚嫩的，什么法的状态是成熟的呢？名为异时业缘的过去业，其状态是柔软稚嫩的；正是这同一个业，其状态是成熟的。

Tattha ekassa kammassa catasso avatthāyo honti cetanā vatthā kammāvatthā nimittāvatthā vipākāvatthāti.

在此，一个业有四个阶段：思位、业位、相位、异熟位。

Tattha tāya cetanāya niruddhāyapi tassā kiriyā viseso na nirujjhati, taṃ cittasantānaṃ anugacchatiyeva. Ayaṃ kammāvatthā nāma.

在此，即使那个思已灭，其行为的特殊作用也并未息灭，它仍然跟随心识之流。这被称为业位。

Nimittāvatthāti taṃ kammaṃ yadā vipaccituṃ okāsaṃ labhati, tadā maraṇāsannakāle tassa puggalassa tameva kammaṃ vā paccupaṭṭhāti, so puggalo tadā dānaṃ dento viya sīlaṃ rakkhanto viya pāṇaghātaṃ vā karonto viya hoti. Kammanimittaṃ vā paccupaṭṭhāti, dāna vatthuādikaṃ vā satthādikaṃ vā aññaṃ vāpi pubbe tassa kammassa upakaraṇabhūtaṃ ārammaṇaṃ tadā tassa puggalassa hatthagataṃ viya hoti. Gatinimittaṃ vā paccupaṭṭhāti, dibbavimānādikaṃ vā nirayaggijālādikaṃ vā uppajjamānabhave upalabhitabbaṃ vā anubhavitabbaṃ vā ārammaṇaṃ tadā dissamānaṃ hoti. Ayaṃ nimittā vatthā nāma.

相位是指，当某个业有机会成熟时，此人(puggala)在临死之际，其业本身即会现前，此人犹如正在行布施、持守净戒，或正在杀生等。或业相(kammanimitta)会现前，如布施之物、刀杖等，即先前造此业时所用之工具，当时犹如在此人手中。或趣相(gatinimitta)会现前，如天宫、地狱火网等，即于将投生之处所应得、所应感受之境，当时即被看见。此即名为相位。

Vipākāvatthāti sace so puggalo tathā paccupaṭṭhitaṃ taṃ kammaṃ vā kammanimittaṃ vā gatinimittaṃ vā ekaṃ ārammaṇaṃ amuñcamāno marati, tadā taṃ kammaṃ tasmiṃbhave vipaccati, taṃ kammaṃ tasmiṃbhave eko attabhāvo hutvā pātubhavati[Pg.487]. Tattha purimāsu tīsu avatthāsu taṃ kammaṃ mudutaruṇabhūtaṃ hoti, pacchimaṃ pana vipākāvatthaṃ patvā vipakkabhūtaṃ hoti. Tena vuttaṃ vipaccanaṃ nāma mudutaruṇabhāvaṃ atikkamma vipakkabhāvaṃ āpajjananti. Evaṃ vipakkabhāvaṃ āpanno citta cetasikadhammasamūho vipāko nāma.

异熟位是指，如果此人(puggala)对如此现前的业、业相或趣相中的任一所缘执取不放而死去，那么该业即于彼生中成熟，该业于彼生中成为一个自体(attabhāva)而显现。于前三位中，此业尚是柔软稚嫩，但到了最后的异熟位，则变得成熟。是故说：“成熟是指超越柔软稚嫩的状态而达到成熟的状态。”如是达到成熟状态的心与心所法之集合，即名为异熟。

Tattha yathā ambapphalāni nāma yadā vipakkabhāvaṃ āpajjanti, tadā sabbaso siniddharūpāni honti. Evamevaṃ vipākadhammā nāma nirussāhā nibyāpārā hutvā sabbaso santarūpā honti. Tesaṃ santarūpattāyeva bhavaṅgacittānaṃ ārammaṇaṃ avibhūtaṃ hoti, bhavaṅgato vuṭṭhānakāle taṃ ārammaṇaṃ na jānāti. Tathāhi rattiyaṃ niddāyantassa purimabhave maraṇāsannakāle yathāgahitaṃ kammādikaṃ ārammaṇaṃ ārabbha bhavaṅgasotaṃ pavattamānaṃpi tassa bhavaṅgasotassa taṃ ārammaṇaṃ ārabbha idaṃ nāma me purimabhave ārammaṇaṃ diṭṭhanti kassaci jānanavīthicittassa uppattiyā paccayo na hoti. So puggalo niddāyanakālepi uṭṭhānakālepi purimabhavasiddhaṃ taṃ nimittaṃ na jānāti. Evaṃ nirussāhanibyāpārasantarūpa bhāvena upakārakatā vipākapaccayatā nāmāti. Vipāka paccayadīpanā niṭṭhitā.

譬如芒果，当成熟时，就完全柔软。同样地，异熟法无勤(nirussāha)、无作用(nibyāpāra)，完全寂静。因其寂静，故有分心(bhavaṅgacitta)之所缘不明显，从有分心起时不了知彼所缘。例如，夜晚睡眠者，虽缘于前生临死时所取之业等所缘而令有分流转，然彼所缘不能为任何了知心路(jānanavīthicitta)生起之缘，令其了知：“此乃我于前生所见之所缘。”彼人(puggala)于睡眠时、苏醒时，皆不了知前生所成之彼相。如是以无勤、无作用、寂静之状态而助成者，名为异熟缘。异熟缘解说终。

15. Āhārapaccayo

15. 食缘

Duvidho āhārapaccayo rūpāhārapaccayo arūpāhāra paccayo.

食缘有二种：色食缘与无色食缘。

Tattha rūpāhārapaccayo nāma kabaḷīkārāhārasaṅkhātaṃ oja rūpaṃ vuccati. So ca ajjhattāhāro bahiddhāhāroti duvidho. Kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ sattānaṃ sabbepi catusamuṭṭhānikarūpadhammā tassa duvidhassa rūpāhārassa paccayuppannā.

其中，所谓色食缘，是指名为段食(kabaḷīkārāhāra)的食素(ojā)。它又分为内食与外食二种。以段食为食的众生，所有四因所生色法，皆是此二种色食的缘生法。

Arūpāhāro pana tividho phassāhāro manosañcetanā hāro viññāṇāhāro ca. Tayopete dhammā sahajātānaṃ nāmarūpadhammānaṃ āhārapaccayo honti. Sahajātā ca nāmarūpa dhammā tesaṃ paccayuppannā.

无色食则有三种：触食、意思食、识食。这三种法是俱生名色法的食缘。俱生的名色法则是它们的缘生法。

Kenaṭṭhena āhāroti. Bhusaṃ haraṇaṭṭhena āhāro. Bhusaṃ haraṇaṭṭhenātica daḷhaṃ pavattāpanaṭṭhena, cirakālaṃ ṭhitiyā vuḍḍhiyā viruḷhiyā vepullāya upatthambhanaṭṭhenāti vuttaṃ hoti. Jananakiccayuttopi āhāro upatthambhanakiccappadhāno hotīti.

以何义为食？以强烈摄取义为食。强烈摄取义，即以令其坚固持续，并支持其长久住立、增长、生长、广大丰茂之义而说。食虽具有生起的作用，但以支持的作用为主。

Tattha duvidho rūpāhāro ajjhattasantāne catusamuṭṭhānikaṃ rūpakāyaṃ upabrūhayanto bhusaṃ harati, daḷhaṃ pavatteti, ciraṃ addhānaṃ gameti, taṃ taṃ āyukappapariyosānaṃ pāpetīti āhāro.

其中，二种色食滋养内在相续中四因所生的色身，从而强烈地支持、坚固地延续、长久地维持，使其达到各自寿命的终点，因此名为食。

Phassāhāro [Pg.488] ārammaṇesu iṭṭhāniṭṭharasaṃ nīharanto sampayuttadhamme bhusaṃ harati. Manosañcetanāhāro kāyavacī manokammesu ussāhaṃ janento sampayuttadhamme bhusaṃ harati. Viññāṇāhāro ārammaṇavijānanaṭṭhena pubbaṅgamakiccaṃ vahanto sampayuttadhamme bhusaṃ harati, daḷhaṃ pavatteti, ciraṃ addhānaṃ gametīti āhāro. Sampayuttadhamme bhusaṃ haranto sahajātarūpadhammepi bhusaṃ haratiyeva.

触食于所缘中提取可意与不可意之味，而强烈地支持相应法。意思食于身、语、意业中生起精进，而强烈地支持相应法。识食以了知识所缘为先导作用，而强烈地支持相应法，令其坚固持续、长久延续，因此名为食。在强烈支持相应法时，也同样强烈地支持俱生色法。

Idha suttantanayopi vattabbo. Yathā sakuṇā nāma cakkhūhi disāvidisaṃ vibhāvetvā pattehi rukkhato rukkhaṃ vanato vanaṃ ākāsena pakkhanditvā tuṇḍakehi phalāphalāni tuditvā yāvajīvaṃ attānaṃ yāpenti. Tathā ime sattā chahi viññāṇehi ārammaṇāni vibhāvetvā chahi manosañcetanāhārehi ārammaṇavatthuppaṭilābhatthāya ussukkanaṃ katvā chahi phassāhārehi ārammaṇesu rasaṃ pātubhavantaṃ katvā sukhadukkhaṃ anubhavanti. Viññāṇehi vā ārammaṇāni vibhāvetvā nāmarūpa sampattiṃ sādhenti. Phassehi ārammaṇesu rasaṃ pātubhavantaṃ katvā ārammaṇarasānubhavanaṃ vedanaṃ sampādetvā taṇhāvepullaṃ āpajjanti. Cetanāhi taṇhāmūlakāni nānākammāni pasavetvā bhavato bhavaṃ saṃsaranti. Evaṃ āhāradhammānaṃ mahantaṃ āhārakiccaṃ veditabbanti. Āhārapaccayadīpanā niṭṭhitā.

于此，亦当阐明经教之义。譬如鸟类，以眼观察四方四维，以翼于空中从一树至一树，从一林至一林，以喙啄食种种果实，如是维持其一生。同样，有情以六识了别所缘，以六种意思食为得所缘而精勤，以六种触食令所缘中之味显现，而感受苦乐。或以识了别所缘，成就名色之圆满；以触令所缘中之味显现，生起体验所缘之味的受，而陷入广大的贪爱；以思造作以贪爱为根的种种业，从而从一生到另一生轮转不息。如是，当知食法有此巨大的滋养作用。食缘的解说终。

16. Indriyapaccayo

16. 根缘

Tividho indriyapaccayo sahajātindriyapaccayo pure jātindriyapaccayo rūpajīvitindriyapaccayo.

根缘有三：俱生根缘、前生根缘、色命根缘。

Tattha pannarasindriyadhammā sahajātindriyapaccayo nāma, jīvitindriyaṃ manindriyaṃ sukhindriyaṃ dukkhindriyaṃ somanassindriyaṃ domanassindriyaṃ upekkhindriyaṃ saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyanti. Tehi sahajātā cittacetasikadhammā ca rūpadhammā ca tassa paccayuppannā.

其中，十五种根法名为俱生根缘，即：命根、意根、乐根、苦根、喜根、忧根、舍根、信根、精进根、念根、定根、慧根、未知当知根、已知根、具知根。与彼等俱生的心、心所法及色法，是其缘生法。

Pañcindriyarūpāni purejātindriyapaccayo, cakkhundriyaṃ sotindriyaṃ ghānindriyaṃ jivhindriyaṃ kāyindriyaṃ. Pañcaviññāṇacitta cetasika dhammā tassa paccayuppannā.

五根色是前生根缘，即眼根、耳根、鼻根、舌根、身根。五识心与心所法，是其缘生法。

Ekaṃ rūpajīvitindriyaṃ rūpajīvitindriyapaccayo. Sabbāni kammaja rūpāni jīvitarūpavajjitāni tassa paccayuppannāni.

一色命根是色命根缘。一切业生色，除去命根色，是其缘生法。

Kenaṭṭhena indriyanti. Issariyaṭṭhena indriyaṃ. Tattha kattha issariyanti. Attano attano paccayuppannesu dhammesu issariyaṃ. Kasmiṃ kasmiṃ kicce issariyanti[Pg.489]. Attano attano kicce issariyaṃ. Nāmajīvitaṃ sampayuttadhammānaṃ jīvanakicce issariyaṃ. Jīvanakicceti āyuvaḍḍhanakicce, santatiṭhitiyā cirakālaṭhitikicceti attho. Manindriyaṃ ārammaṇaggahaṇakicce sampayuttadhammānaṃ issariyaṃ. Avaseso indriyaṭṭho pubbe indriyayamakadīpaniyaṃ vuttoyeva.

以何义为根？以主宰义为根。于何处主宰？于各自的缘生法中主宰。于何事主宰？于各自的作用中主宰。名命根于相应诸法的生命作用中主宰。生命作用即是增长寿命的作用，是相续住立、长久存续的作用。意根于相应诸法的取所缘作用中主宰。其余诸根的意义，已在之前的《根双论释》中说过。

Ettha vadeyya, dve itthindriyapurisindriyadhammā indriyabhūtā samānāpi kasmā indriyapaccaye visuṃ na gahitāti. Paccayakiccassa abhāvato. Tividhañhi paccayakiccaṃ jananakiccañca upatthambhanakiccañca anupālanakiccañca. Tattha yo paccayo paccayuppannadhammassa uppādāya paccayo hoti, yasmiṃ asati paccayuppanno dhammo na uppajjati, tassa paccayakiccaṃ jananakiccaṃ nāma. Yathā anantarapaccayo. Yo paccayo paccayuppannadhammassa ṭhitiyā ca vuḍḍhiyā ca viruḷhiyā ca paccayo hoti, yasmiṃ asati paccayuppanno dhammo na tiṭṭhati na vaḍḍhati na virūhati, tassa paccayakiccaṃ upatthambhanakiccaṃ nāma. Yathā pacchājātapaccayo. Yo paccayo paccayuppannassa dhammassa pavattiyā paccayo hoti, yena vinā paccayuppanno dhammo cirakālaṃ na pavattati, santati gamanaṃ chijjati, tassa paccaya kiccaṃ anupālanakiccaṃ nāma. Yathā rūpa jīvitindriyapaccayo. Ete pana dve indriyadhammā tesu tīsu paccaya kiccesu ekakiccaṃpi nasādhenti, tasmā ete dve dhammā indriya paccaye visuṃ na gahitāti.

于此，或有人问：女根与男根此二根法，虽是根，为何不在根缘中分别摄取？因无缘的作用故。缘的作用有三：生起作用、支持作用、维持作用。其中，若有缘能为缘生法的生起之缘，无此则缘生法不生，此缘的作用名为生起作用，如无间缘。若有缘能为缘生法的住立、增长、繁茂之缘，无此则缘生法不住立、不增长、不繁茂，此缘的作用名为支持作用，如后生缘。若有缘能为缘生法的持续之缘，无此则缘生法不能长时持续，相续便会中断，此缘的作用名为维持作用，如色命根缘。然此二根法，于此三缘的作用中，一种亦不能成办，是故此二法不在根缘中分别摄取。

Etaṃ sante ete dve dhammā indriyātipi na vattabbāti. No na vattabbā. Kasmā. Indriyakiccasabbhāvatoti. Kiṃ pana etesaṃ indriyakiccanti. Liṅganimittakuttaākappesu issaratā indriya kiccaṃ. Tathā hi yassa puggalassa paṭisandhikkhaṇe itthindriyarūpaṃ uppajjati, tassa santāne catūhi kammādīhi paccayehi uppannā pañcakkhandha dhammā itthibhāvāya pariṇamanti, so attabhāvo ekantena itthiliṅga itthinimitta itthikutta itthākappayutto hoti, no aññathā. Na ca itthindriyarūpaṃ te pañcakkhandhadhamme janeti, na ca upatthambhati, nāpi anupāleti, atha kho te dhammā attano attano paccayehi uppajjamānā evañcevañca uppajjantūti āṇaṃ ṭhapentaṃ viya tesu attano anubhāvaṃ pavatteti. Te ca dhammā tatheva uppajjanti, no aññathāti. Ayaṃ itthindriyarūpassa itthiliṅgādīsu issaratā. Esa nayo purisindriyarūpassa purisaliṅgādīsu issaratāyaṃ. Evaṃ ete dve dhammā liṅgādīsu indriyakicca sabbhāvato indriyā nāma hontīti.

若尔，此二法不应说为根吗？不，并非不应说。何故？因其具有根的作用。然则，彼等有何根的作用？于性相(liṅga)、特征(nimitta)、情态(kutta)、仪容(ākappa)中之主宰，即是根的作用。譬如，若有个体(puggala)于结生时生起女根色，于其相续中，由业等四缘所生之五蕴法，则转变为女相，其自体则完全具有女人的性相、特征、情态、仪容，而非有异。女根色既不生此五蕴法，亦不支持、不维持；然此等法由各自之缘生起时，女根色于其中行使其威力，犹如发布命令：“应如是如是而生起”。彼等法亦如是而生，而非有异。此即女根色于女人的性相等之主宰作用。男根色于男人的性相等之主宰作用，其理亦然。如是，此二法因于性相等中具有根的作用，故名为根。

Hadayavatthurūpaṃ pana dvinnaṃ viññāṇadhātūnaṃ nissayavatthukiccaṃ sādhayamānaṃpi tāsu indriyakiccaṃ na sādheti. Na hi bhāvita cittassa puggalassa hadayarūpe pasannevā [Pg.490] appasanne vā jātepi manoviññāṇadhātuyo tadanuvattikā hontīti. Indriya paccayadīpanā niṭṭhitā.

然心所依处色(hadayavatthurūpa)，虽能为二识界(viññāṇadhātu)成办所依处的作用，却不于彼等中成办根的作用。因为，已修心(bhāvitacitta)的个体(puggala)，其心所依处色或清净或不清净时，意识界(manoviññāṇadhātu)亦不随之而转。根缘之阐明终。

17. Jhānapaccayo

17. 禅那缘

Satta jhānaṅgāni jhānapaccayo, vitakko vicāro pīti somanassaṃ domanassaṃ upekkhā ekaggatā. Tehi sahajātā pañcaviññāṇavajjitā cittacetasikadhammā ca rūpadhammā ca tassa paccayuppannā.

七禅支是禅那缘，即寻(vitakka)、伺(vicāra)、喜(pīti)、乐(somanassa)、忧(domanassa)、舍(upekkhā)与心一境性(ekaggatā)。与此等俱生的，除五识外的心心所法及色法，皆为此缘所生。

Kenaṭṭhena jhānanti. Upanijjhāyanaṭṭhena jhānaṃ. Upanijjhāya naṭṭhenāti ca manasā ārammaṇaṃ upagantvā nijjhāyanaṭṭhena pekkhanaṭṭhena. Yathā hi issāso dūre ṭhatvā khuddake lakkhamaṇḍale saraṃ pavesento hatthehi saraṃ ujukañca niccalañca katvā maṇḍalañca vibhūtaṃ katvā cakkhunā nijjhāyanto paveseti. Evameva imehi aṅgehi cittaṃ ujukañca niccalañca katvā ārammaṇañca vibhūtaṃ katvā nijjhāyanto puggalo upanijjhāyatīti vuccati. Evaṃ upanijjhāyitvā yaṃkiñci kāyakammaṃ vā vacīkammaṃ vā manokammaṃ vā karonto avirajjhamāno karoti.

以何义为禅那？以专注(upanijjhāyana)义为禅那。专注义者，即心趣向所缘而审视、观察之义。譬如弓手，立于远处，欲使箭射入小靶心，先以双手持箭，令其正直不动，明见靶心，再以眼专注而射。如是，个体(puggala)以此等禅支，令心正直不动，明见所缘，专注审视，故称“专注”。如是专注后，凡作身业、语业或意业，皆能无有差错地完成。

Tattha kāyakammaṃ nāma abhikkamappaṭikkamādikaṃ vuccati. Vacīkammaṃ nāma akkharavaṇṇaparipuṇṇaṃ vacībhedakaraṇaṃ vuccati. Manokammaṃ nāma yaṃkiñci manasā ārammaṇavibhāvanaṃ vuccati. Dānakammaṃ vā pāṇātipāta kammaṃ vā anurūpehi jhānaṅgehi vinā dubbalena cittena kātuṃ na sakkā hoti. Esa nayo sesesu kusalākusala kammesūti.

其中，所谓身业，是指前进、后退等。所谓语业，是指音韵完整之言语表达。所谓意业，是指心中对所缘的任何明辨(vibhāvana)。布施业或杀生业，若无相应禅支，以微弱之心则不能成办。其余善、不善业亦复如是。

Ayañca attho vitakkādīnaṃ jhānaṅgadhammānaṃ visuṃ visuṃ sabhāva lakkhaṇehi dīpetabbo. Sampayuttadhamme ārammaṇābhiniropana lakkhaṇo vitakko, so cittaṃ ārammaṇe daḷhaṃ niyojeti. Ārammaṇānumajjanalakkhaṇo vicāro, so cittaṃ ārammaṇe daḷhaṃ saṃyojeti. Ārammaṇasampiyāyanalakkhaṇāpīti, sā cittaṃ ārammaṇe parituṭṭhaṃ karoti. Tissopi vedanā ārammaṇarasānu bhavanalakkhaṇā, tāpi cittaṃ ārammaṇe iṭṭhāniṭṭhamajjhattarasānubhavana kiccena daḷhappaṭibaddhaṃ karonti. Samādhānalakkhaṇā ekaggatā, sāpi cittaṃ ārammaṇe niccalaṃ katvā ṭhapetīti. Jhānapaccayadīpanā niṭṭhitā.

此义当以寻等禅支法各自的自性(sabhāva)与特相(lakkhaṇa)分别阐明。寻具有将相应法投向所缘的特相，它将心牢固地置于所缘。伺具有持续审查所缘的特相，它将心紧密地结合于所缘。喜具有喜爱所缘的特相，它使心对所缘感到极为满足。三受(vedanā)亦具有体验所缘滋味的特相，它们以体验可意、不可意及中性滋味的作用，将心牢固地维系于所缘。一境性具有专注的特相，它使心不动地安住于所缘。禅那缘之阐明终。

18. Maggapaccayo

18. 道缘

Dvādasa maggaṅgāni maggapaccayo sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammā vācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi micchādiṭṭhi [Pg.491] micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi. Sesā micchāvācā micchākammanto micchāājīvoti tayo dhammā visuṃ cetasikadhammā na honti. Musāvādādivasena pavattānaṃ catunnaṃ akusalakhandhānaṃ nāmaṃ. Tasmā te maggapaccaye visuṃ na gahitāti. Sabbe sahetukā citta cetasikadhammā ca sahetukacittasaha jātā rūpadhammā ca tassa paccayuppannā.

十二道支是道缘：正见、正思惟、正语、正业、正命、正精进、正念、正定，以及邪见、邪思惟、邪精进、邪定。其余的邪语、邪业、邪命这三法并非独立的心所法，而是以妄语等方式生起的四不善蕴之名。因此，它们不被单独作为道缘。一切有因的心心所法，以及与有因心俱生的色法，皆是此缘所生。

Kenaṭṭhena maggoti. Sugatiduggatinibbāna disādesasampā panaṭṭhena maggo. Sammādiṭṭhiādikāni hi aṭṭha sammāmaggaṅgāni sugati disādesañca nibbānadisādesañca sampāpanatthāya saṃvattanti. Cattāri micchāmaggaṅgāni duggatidisādesaṃ sampāpanatthāya saṃvattantīti.

以何义故名为道？以其能引至善趣、恶趣及涅槃之境义故，名为道。正见等八正道支能引至善趣及涅槃之境；四邪道支则能引至恶趣之境。

Tattha jhānapaccayo ārammaṇe cittaṃ ujuṃ karoti, thiraṃ karoti, appanāpattaṃ karoti. Appanāpattaṃ nāma gambhīre udake pakkhitto macchoviya kasiṇanimittādike nimittārammaṇe anupaviṭṭhaṃ cittaṃ pavuccati. Maggapaccayo vaṭṭapathe cetanākammaṃ vivaṭṭapathe bhāvanākammaṃ ujuṃ karoti, thiraṃ karoti, kammapathapattaṃ karoti, vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ karoti, bhūmantarapattaṃ karoti. Aya metesaṃ dvinnaṃ paccayānaṃ viseso.

其中，禅那缘使心于所缘上正直、稳定、达到安止。所谓达到安止，是指心如被投入深水中的鱼般，潜入遍相等相所缘中。道缘使轮回道中的思业、出离轮回道中的修业正直、稳定，使之达到业道，增长、繁茂、广大，使之到达另一地。此即此二缘之差别。

Tattha kammapathapattaṃ nāma pāṇātipātādīnaṃ kusalākusala kammānaṃ aṅgapāripūriyā paṭisandhijanane samatthabhāvasaṅkhātaṃ kammagatiṃ pattaṃ cetanākammaṃ. Bhūmantarapattaṃ nāma bhāvanānukkamena kāma bhūmito paṭṭhāya yāva lokuttarabhūmiyā ekasmiṃiriyāpathepi uparūparibhūmiṃ pattaṃ bhāvanākammaṃ. Ayañca attho jhānapaccaye vuttanayena sammādiṭṭhiādikānaṃ maggaṅgadhammānaṃ visuṃ visuṃ sabhāva lakkhaṇehi dīpetabboti. Maggapaccayadīpanā niṭṭhitā.

于此，所谓达到业道，是指杀生等善不善业，因其诸支分圆满而能生结生，此思业已达业趣。所谓到达另一地，是指通过次第修习，从欲地开始，乃至出世间地，即使于一威仪中，亦能到达更高之地的修业。此义亦当依禅那缘中所说之理，以正见等道支法各自的自性与特相分别阐明。道缘解说终。

19. Sampayuttapaccayo

19. 相应缘

Sampayuttapaccayo vippayuttapaccayoti ekaṃ dukkaṃ. Atthi paccayo natthi paccayoti ekaṃ dukkaṃ. Vigatapaccayo avigata paccayoti ekaṃ dukkaṃ. Imāni tīṇi paccayadukkāni visuṃ paccaya visesāni na honti. Pubbe āgatesu paccayesu keci paccayā attano paccayuppannehi sampayuttā hutvā paccayattaṃ gacchanti, keci vippayuttā hutvā, keci vijjamānā hutvā, keci avijjamānā hutvā, keci vigatā hutvā, keci avigatā hutvā paccayattaṃ gacchantīti dassanatthaṃ imāni tīṇi paccayadukkāni vuttāni.

相应缘与不相应缘为一二法。有缘与无有缘为一二法。离去缘与不离去缘为一二法。此三对缘，并非另外的缘之差别。是为了开示于先前所述诸缘中，有些缘与自身的缘生法相应而成为缘，有些不相应而成为缘，有些存在而成为缘，有些不存在而成为缘，有些离去而成为缘，有些不离去而成为缘，故说此三对缘。

Ettha [Pg.492] ca atthīti kho kaccāna ayameko anto, natthīti kho dutiyo antoti evarūpesu ṭhānesu atthinatthisaddā sassatucchedesupavattanti, tasmā evarūpānaṃ atthānaṃ nivattanatthaṃ puna vigatadukkaṃ vuttaṃ.

迦旃延(Kaccāna)，“有”为一极端，“无”为另一极端。在这些情况下，“有”与“无”的说法会转起为常见与断见。因此，为了避免此类含义，再次宣说离去二法。

Sabbepi sahajātā cittacetasikā dhammā aññamaññassa paccayā ceva honti paccayuppannā ca.

一切俱生之心与心所法，彼此互为缘，亦是缘生法。

Kenaṭṭhena sampayutto. Ekuppādatā ekanirodhatā ekavatthukatā ekārammaṇatāti imehi catūhi sampayogaṅgehi samannāgato hutvā saṃyutto ekībhāvaṃ gatoti sampayutto.

以何义为相应？同一生、同一灭、同一所依、同一所缘，具足此四相应分，和合为一，故称相应。

Tattha ekībhāvaṃ gatoti cakkhuviññāṇaṃ phassādīhi sattahi cetasikehi saha ekībhāvaṃ gataṃ hoti, dassananti ekaṃ vohāraṃ gacchati. Aṭṭha dhammā visuṃ visuṃ vohāraṃ na gacchanti, vinibbhujjitvā viññātuṃ na sakkoti. Esa nayo sesesu sabbacittuppādesūti. Sampayuttapaccayadīpanā niṭṭhitā.

于此，“和合为一”者，谓眼识与触等七心所和合为一，得“见”之一名。此八法不各得其名，亦不能分别而知。此理亦通于其余一切心之生起。相应缘之解说终。

20. Vippayuttapaccayo

20. 不相应缘

Catubbidho vippayuttapaccayo, sahajāto vatthupure jāto vatthārammaṇapurejāto pacchājātoti.

不相应缘有四种：俱生不相应缘、依处前生不相应缘、依处所缘前生不相应缘、后生不相应缘。

Tattha sahajātavippayutto nāma dvisu sahajātapaccaya paccayuppannesu nāmarūpesu nāmaṃ vā rūpassa rūpaṃ vā nāmassa vippayuttaṃ hutvā paccayo. Tattha nāmanti pavattikāle catukkhandhanāmaṃ, rūpassāti cittajarūpassa, rūpanti paṭisandhikkhaṇe hadayavatthurūpaṃ, nāmassāti paṭisandhicatukkhandhanāmassa. Sesā tayopi vippayuttapaccayā pubbe vibhattā evāti. Vippayuttapaccayadīpanā niṭṭhitā.

于此，俱生不相应缘者，谓于俱生缘所生之名色中，名于色，或色于名，成为不相应之缘。此中，于生命相续期，“名”者，四蕴名法；“于色”者，于心生色。于结生时，“色”者，心所依处色；“于名”者，于结生四蕴名法。其余三不相应缘，先前已分别解说。不相应缘之解说终。

21. Atthipaccayo

21. 有缘

Sattavidho atthipaccayo, sahajātatthipaccayo vatthupure jātatthi paccayo ārammaṇapurejātatthipaccayo vatthārammaṇapure jātatthipaccayo pacchājātatthipaccayo rūpāhāratthipaccayo rūpa jīvitindriyatthipaccayoti.

有缘有七种，即俱生有缘、依处前生有缘、所缘前生有缘、依处所缘前生有缘、后生有缘、色食有缘、色命根有缘。

Tattha sahajātapaccayo eva sahajātatthipaccayo nāma. Esa nayo sesesu chasu. Paccayapaccayuppannavibhāgopi heṭṭhā tattha tattha vuttoyeva.

其中，俱生缘即是名为俱生有缘。此理亦适用于其余六种。缘与缘生法的分别，在前面各处亦已宣说。

Kenaṭṭhena [Pg.493] atthipaccayo. Sayaṃ khaṇikapaccuppannatā saṅkhātena atthibhāvena paccuppannassa dhammassa paccayo atthipaccayo. Atthipaccayadīpanā niṭṭhitā.

以何义为有缘？以其自身被称为“刹那现起”的存在，作为现起法的缘，是为有缘。有缘阐明终。

22. Natthipaccayo

22. 无有缘

23. Vigatapaccayo

23. 离去缘

24. Avigatapaccayo

24. 不离去缘

Sabbo anantarapaccayo natthi paccayo nāma. Tathā vigata paccayo. Avigatapaccayopi atthipaccayena sabbasadiso. Atthītica avigatoti ca atthato ekameva. Tathā natthīti ca vigatotica. Natthivigataavigatapaccayadīpanā niṭṭhitā.

一切无间缘即名为无有缘。离去缘亦然。不离去缘亦与有缘完全相同。“有”与“不离去”，其义实一。“无有”与“离去”亦然。无有、离去、不离去缘阐明终。

Paccayatthadīpanā niṭṭhitā.

缘义阐明终。

Paccayasabhāgo

缘之分别

Paccayasabhāgo vuccate. Pañcadasa sahajātajātikā honti, cattāro mahāsahajātā cattāro majjhimasahajātā satta khuddakasahajātā. Tattha cattāro mahāsahajātā nāma sahajāto sahajātanissayo sahajātatthi sahajāta avigato. Cattāro majjhimasahajātā nāma aññamañño vipāko sampayutto sahajātavippayutto. Satta khuddakasaha jātā nāma hetu sahajātādhipati sahajātakammaṃ saha jātāhāro sahajātindriyaṃ jhānaṃ maggo.

今说缘之分别。俱生类有十五种：四大俱生、四中俱生、七小俱生。其中，四大俱生者，名为：俱生、俱生依止、俱生有、俱生不离。四中俱生者，名为：相互、异熟、相应、俱生不相应。七小俱生者，名为：因、俱生增上、俱生业、俱生食、俱生根、禅、道。

Tayo rūpāhārā, rūpāhāro rūpāhāratthi rūpāhārā vigato.

色食有三种：色食、色食有、色食不离去。

Tīṇi rūpajīvitindriyāni, rūpajīvitindriyaṃ rūpajīvitindriyatthi rūpajīvitindriyāvigataṃ.

色命根有三种，即色命根、色命根有、色命根不离去。

Sattarasa purejātajātikā honti, cha vatthupurejātā cha ārammaṇapurejātā pañca vatthārammaṇapurejātā. Tattha cha vatthupurejātā nāma vatthupurejāto vatthupurejātanissayo vatthupurejātindriyaṃ vatthupurejātavippayuttaṃ vatthupurejātatthi vatthu purejātaavigato. Cha ārammaṇapurejātā nāma ārammaṇa purejāto kiñciārammaṇaṃ koci ārammaṇādhipati koci ārammaṇūpanissaso ārammaṇapurejātatthi [Pg.494] ārammaṇapurejāta avigato. Kiñci ārammaṇantiādīsu kiñcikocivacanehi paccuppannaṃ nipphannarūpaṃ gayhati. Pañca vatthārammaṇapurejātā nāma vatthārammaṇa purejāto vatthārammaṇapurejātanissayo vatthārammaṇapure jāta vippayutto vatthārammaṇapurejātatthi vatthārammaṇapurejāta avigato.

前生类有十七种，即六种依处前生、六种所缘前生、五种依处所缘前生。其中，六种依处前生者，名为：依处前生、依处前生依止、依处前生根、依处前生不相应、依处前生有、依处前生不离去。六种所缘前生者，名为：所缘前生、所缘（少分）、所缘增上（少分）、所缘亲依止（少分）、所缘前生有、所缘前生不离去。于“所缘（少分）”等中，以“少分”之语，是取现在已成之色。五种依处所缘前生者，名为：依处所缘前生、依处所缘前生依止、依处所缘前生不相应、依处所缘前生有、依处所缘前生不离去。

Cattāro pacchājātajātikā honti, pacchājāto pacchājātavippayutto pacchājātatthi pacchājātaavigato.

后生类有四种，是为：后生、后生不相应、后生有、后生不离去。

Satta anantarā honti, anantaro samanantaro anantarūpa nissayo āsevanaṃ anantarakammaṃ natthi vigato. Ettha ca anantara kammaṃ nāma ariyamaggacetanā, sā attano anantare ariyaphalaṃ janeti.

无间类有七种：无间、等无间、无间亲依止、重复、无间业、无有、离去。此处，无间业者，名为圣道思，其于自身之后无间，能生圣果。

Pañca visuṃ paccayā honti, avasesaṃ ārammaṇaṃ avaseso ārammaṇādhipati avaseso ārammaṇūpa nissayo sabbo pakatūpanissayo avasesaṃ nānākkhaṇika kammaṃ. Iti vitthārato paṭṭhānapaccayā catupaññāsappabhedā hontīti.

有五种别异缘：其余所缘、其余所缘增上、其余所缘亲依止、一切自性亲依止、其余异刹那业。如是，广说发趣缘有五十四种分别。

Tattha sabbe sahajātajātikā ca sabbe purejāta jātikā sabbe pacchājātajātikā rūpāhāro rūpajīvitindriyanti ime paccuppannapaccayā nāma. Sabbe anantarajātikā sabbaṃ nānākkhaṇika kammanti ime atītapaccayā nāma. Ārammaṇaṃ pakatūpanissayoti ime tekālikā ca nibbānapaññattīnaṃ vasena kālavimuttā ca honti.

其中，一切俱生类、一切前生类、一切后生类、色食、色命根，此等名为现在缘。一切无间类、一切异刹那业，此等名为过去缘。所缘、自性亲依止，此等或通三时，或依涅槃与概念而离于时。

Nibbānañca paññatti cāti ime dve dhammā appaccayā nāma asaṅkhatā nāma. Kasmā. Ajātikattā. Yesañhi jāti nāma atthi, uppādo nāma atthi. Te sappaccayānāma saṅkhatā nāma paṭiccasamuppannā nāma. Ime dve dhammā ajātikattā anuppādattā ajātipaccayattāca appaccayā nāma asaṅkhatā nāmāti.

涅槃与概念，此二法名为无缘、无为。何故？因其无生故。若法有生、有起，彼等则名为有缘、有为、缘生。此二法因无生、无起、无生缘故，名为无缘、无为。

Sappaccayesu ca dhammesu saṅkhatesu ekopi dhammo nicco dhuvo sassato aviparītadhammo nāma natthi. Atha kho sabbe te khayaṭṭhena aniccā eva honti. Kasmā. Sayañca paccayāyattavutti kattā paccayānañca aniccadhammattā. Nanu nibbānañca paññatti ca paccayā honti. Te ca niccā dhuvāti. Saccaṃ. Kevalena pana nibbānapaccayena vā paññattipaccayena vā uppanno nāma natthi, bahūhi paccayehi eva uppanno, te pana paccayā aniccā eva adhuvāti.

于诸有缘有为法中，无有一法名为常、恒、永恒、不变易法。然彼等一切法，由坏灭之义，皆实为无常。何故？因其自身依缘而转，且诸缘亦是无常法故。“涅槃与概念岂非是缘？彼等岂非常、恒？”“诚然。然无有法仅由涅槃缘或概念缘而生，实由众多缘而生。而彼等诸缘，实是无常、非恒。”

Ye [Pg.495] ca dhammā aniccā honti, te niccakālaṃ satte tividhehi dukkhadaṇḍehi paṭippīḷenti bādhenti, tasmā te dhammā bhayaṭṭhena dukkhā eva honti. Tattha tividhā dukkhadaṇḍā nāma dukkhadukkhatā saṅkhāra dukkhatā vipariṇāmadukkhatā.

诸法无常，彼等恒时以三苦杖逼迫、恼害有情。是故，彼等法由可畏之义，唯是苦而已。其中，三苦杖名为：苦苦、行苦、坏苦。

Ye keci aniccā eva honti, ekasmiṃ iriyāpathepi punappunaṃ bhijjanti, te kathaṃ yāvajīvaṃ niccasaññitānaṃ sattapuggalānaṃ attā nāma bhaveyyuṃ, sārā nāma bhaveyyuṃ. Ye ca dukkhā eva honti, te kathaṃ dukkhappaṭikulānaṃ sukhakāmānaṃ sattānaṃ attā nāma bhaveyyuṃ, sārā nāma bhaveyyuṃ. Tasmā te dhammā asārakaṭṭhena anattā eva honti.

凡是无常者，即使在一威仪(iriyāpatha)中亦会一再坏灭，彼等怎能成为那些终生执常想的众生之“我”或“实有”呢？凡是苦者，又怎能成为那些厌恶痛苦、渴望快乐的众生之“我”或“实有”呢？是故，彼等法依无实义而为无我。

Api ca yasmā imāya catuvīsatiyā paccayadesanāya imamatthaṃ dasseti. Sabbepi saṅkhatadhammā nāma paccayāyattavuttikā eva honti, sattānaṃ vasāyattavuttikā na honti. Paccayāyatta vuttikesu ca tesu na ekopi dhammo appakena paccayena uppajjati. Atha kho bahūhi eva paccayehi uppajjatīti, tasmā ayaṃ desanā dhammānaṃ anattalakkhaṇadīpane matthakapattā hotīti.

再者，由于此二十四缘的教示阐明此义：一切有为法皆依缘而转，而非依众生之意愿而转。于彼等依缘而转之法中，无一法是仅依少许缘而生起，而是依众多缘方能生起。是故，此教示于阐明诸法无我相，已达究竟。

Paccayasabhāgasaṅgaho niṭṭhito.

缘同分摄终。

Paccayaghaṭanānayo

缘结合之理

Pañcaviññāṇesu paccayaghaṭanānayo

五识中缘结合之理

Paccayaghaṭanānayo vuccate. Ekekasmiṃ paccayuppanne bahunnaṃ paccayānaṃ samodhānaṃ paccayaghaṭanā nāma. Yena pana dhammā sappaccayā saṅkhatā paṭiccasamuppannāti vuccanti, sabbe te dhammā uppāde ca ṭhitiyañca imehi catuvīsatiyā paccayehi sahitattā sappaccayā nāma, sappaccayattā saṅkhatā nāma, saṅkhatattā paṭiccasamuppannā nāma. Katame pana te dhammāti. Ekavīsasatacittāni ca dvipaññāsacetasikāni ca aṭṭhavīsati rūpāni ca.

宣说缘结合之理。于每一缘生法中，众多缘的和合，名为缘结合。诸法被称为有缘、有为、缘生，所有这些法，于生时与住时，皆与此二十四缘结合，是故名为有缘；因有缘，故名为有为；因有为，故名为缘生。彼等法为何？即一百二十一心、五十二心所及二十八色。

Tattha ekavīsasatacittāni dhātuvasena sattavidhāni bhavanti, cakkhu viññāṇadhātu sotaviññāṇadhātu ghānaviññāṇadhātu jivhā viññāṇadhātu kāyaviññāṇadhātu manodhātu manoviññāṇa dhātūti. Tattha cakkhuviññāṇadvayaṃ cakkhuviññāṇadhātu nāma. Sotaviññāṇadvayaṃ sotaviññāṇadhātu nāma. Ghānaviññāṇadvayaṃ ghānaviññāṇadhātu nāma. Jivhāviññāṇadvayaṃ jivhāviññāṇadhātu nāma. Kāyaviññāṇadvayaṃ kāyaviññāṇadhātu [Pg.496] nāma. Pañcadvārāvajjana cittañca sampaṭicchanacittadvayañca manodhātu nāma. Sesāni aṭṭhasataṃ cittāni manoviññāṇadhātu nāma.

其中，一百二十一心依界分为七种：眼识界、耳识界、鼻识界、舌识界、身识界、意界、意识界。其中，二眼识名为眼识界。二耳识名为耳识界。二鼻识名为鼻识界。二舌识名为舌识界。二身识名为身识界。五门转向心及二领受心名为意界。其余一百零八心名为意识界。

Dvipaññāsacetasikāni ca rāsivasena catubbidhāni bhavanti, satta sabbacittikāni ca cha pakiṇṇakāni ca cuddasa pāpānica pañcavīsati kalyāṇāni ca.

五十二心所依类别分为四种：七遍一切心心所、六杂心所、十四不善心所及二十五美心所。

Catuvīsatipaccayesu ca pannarasapaccayā sabbacittuppāda sādhāraṇā honti, ārammaṇañca anantarañca samanantarañca saha jāto ca aññamaññañca nissayo ca upanissayo ca kammañca āhāro ca indriyañca sampayutto ca atthi ca natthi ca vigato ca avigato ca. Na hi kiñci cittaṃ vā cetasikaṃ vā ārammaṇena vinā uppannaṃ nāma atthi. Tathā anantarādīhi ca. Aṭṭhapaccayā kesañci cittuppādānaṃ paccayā sādhāraṇā honti, hetu ca adhipati ca pure jāto ca āsevanañca vipāko ca jhānañca maggo ca vippayutto ca. Tattha hetu sahetukacittuppādānaṃ eva sādhāraṇā, adhipati ca sādhipatijavanānaṃ eva, purejāto ca kesañci cittuppādānaṃ eva, āsevanañca kusalākusalakiriyajavanānaṃ eva, vipāko ca vipākacittuppādānaṃ eva, jhānañca manodhātu manoviññāṇadhātu cittuppādānaṃ eva, maggo ca sahetukacittuppādānaṃ eva, vippayutto ca arūpaloke cittuppādānaṃ natthi, eko pacchājāto rūpadhammānaṃ eva visuṃbhūto hoti.

于二十四缘中，十五缘为一切心生起之共缘，即：所缘、无间、等无间、俱生、相互、依止、亲依止、业、食、根、相应、有、无有、离、不离。无有任何心或心所能离所缘而生起，无间等缘亦然。八缘为某些心生起之共缘，即：因、增上、前生、重复、异熟、禅那、道、不相应。其中，因缘仅为有因心生起之共缘；增上缘仅为有增上速行之共缘；前生缘仅为某些心生起之共缘；重复缘仅为善、不善、唯作速行之共缘；异熟缘仅为异熟心生起之共缘；禅那缘仅为意界、意识界心生起之共缘；道缘仅为有因心生起之共缘；不相应缘于无色界心生起中则无；后生缘仅单独为色法之缘。

Tatrāyaṃ dīpanā. Satta sabbacittikāni cetasikāni nāma, phasso vedanā saññā cetanā ekaggatā jīvitaṃ manasikāro. Tattha cittaṃ adhipatijātikañca āhārapaccayo ca indriyapaccayo ca. Phasso āhārapaccayo. Vedanā indriyapaccayo ca jhāna paccayo ca. Cetanā kammapaccayo ca āhārapaccayo ca. Ekaggatā indriyapaccayo ca jhāna paccayo ca maggapaccayo ca. Jīvitaṃ indriyapaccayo. Sesā dve dhammā visesapaccayā na honti.

此为阐明：七遍一切心心所者，名为触、受、想、思、一境性、命、作意。其中，心为增上缘、食缘及根缘。触为食缘。受为根缘及禅那缘。思为业缘及食缘。一境性为根缘、禅那缘及道缘。命为根缘。其余二法非为别缘。

Cakkhuviññāṇe satta sabbacittikāni cetasikāni labbhanti, viññāṇena saddhiṃ aṭṭha nāmadhammā honti. Sabbe te dhammā sattahi paccayehi aññamaññassa paccayā honti catūhi mahāsahajātehi ca vippayuttavajjitehi tīhi majjhimasahajātehi ca. Tesveva aṭṭhasu dhammesu viññāṇaṃ sesānaṃ sattannaṃ dhammānaṃ āhārapaccayena ca indriyapaccayena ca paccayo hoti. Phasso āhārapaccayena, vedanā indriyapaccayamattena, cetanā kammapaccayena ca āhāra paccayena ca, ekaggatā indriyapaccayamattena[Pg.497], jīvitaṃ sesānaṃ sattannaṃ dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo hoti. Cakkhuvatthurūpaṃ pana tesaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ chahi vatthupurejātehi tasmiṃ cakkhuvatthumhi āpātamāgatāni paccuppannāni rūpārammaṇāni tesaṃ catūhi ārammaṇa purejātehi, anantaraniruddhaṃ pañcadvārāvajjanacittañca pañcahi anantarehi, pubbe kataṃ kusalakammaṃ vā akusalakammaṃ vā kusalavipākānaṃ vā akusalavipākānaṃ vā tesaṃ nānākkhaṇikakammapaccayena, kamma sahāyabhūtāni purimabhave avijjātaṇhūpādānāni ca imasmiṃ bhave āvāsapuggalautubhojanādayo ca tesaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ pakatūpanissayapaccayena paccayā honti. Imasmiṃ citte hetu ca adhipati ca pacchājāto ca āsevanañca jhānañca maggocāti chapaccayā na labbhanti, aṭṭhārasapaccayā labbhanti. Yathā ca imasmiṃ citte, tathā sotaviññāṇādīsupi cha paccayā na labbhanti, aṭṭhārasapaccayā labbhantīti.

在眼识中，有七个遍一切心心所，与识一起成为八个名法。所有这些法以七种缘相互为缘，即四种大俱生缘与除去不相应缘的三种中俱生缘。于此八法中，识是其余七法的食缘与根缘。触是食缘，受仅是根缘，思是业缘与食缘，一境性仅是根缘，命根是其余七法的根缘。而眼所依色(cakkhuvatthurūpa)是此八法的六种依处前生缘；撞击该眼所依的现在色所缘是它们的四种所缘前生缘；刚灭尽的五门转向心是它们的五种无间缘；过去所造的善业或不善业，对此八法中的善异熟或不善异熟，以异时业缘为缘；与业为助伴的前世的无明、爱、取，以及此世的住所、个人(puggala)、时节、食物等，是此八法的自然亲依止缘。于此心中，因、增上、后生、重复、禅那与道，此六缘不可得，而十八缘可得。如此心中，于耳识等中亦是六缘不可得，而十八缘可得。

Pañcaviññāṇesu paccayaghaṭanānayo niṭṭhito.

五识中缘之结合法终。

Ahetuka cittuppādesu paccayaghaṭanānayo

无因心生起中缘之结合法

Cha pakiṇṇakāni cetasikāni nāma, vitakko vicāro adhimokkho vīriyaṃ pīti chando. Tattha vitakko jhānapaccayo ca maggapaccayo ca. Vicāro jhānapaccayo. Vīriyaṃ adhipatijātikañca indriyapaccayo ca maggapaccayo ca. Pīti jhānapaccayo. Chando adhipatijātiko. Adhimokkho pana visesapaccayo na hoti.

六种杂心所，即：寻、伺、胜解、精进、喜、欲。其中，寻是禅那缘与道缘。伺是禅那缘。精进是增上种类，且是根缘与道缘。喜是禅那缘。欲是增上种类。而胜解不是特别的缘。

Pañcadvārāvajjanacittañca sampaṭicchanacittadvayañca upekkhāsantīraṇa dvayañcāti pañcasu cittesu dasa cetasikāni labbhanti, satta sabba cittikāni ca pakiṇṇakesu vitakko ca vicāro ca adhimokkho ca. Viññāṇena saddhiṃ paccekaṃ ekādasa nāmadhammā honti. Imesu cittesu jhānakiccaṃ labbhati. Vedanā ca ekaggatā ca vitakko ca vicāro ca jhānapaccayaṃ sādhenti. Pañcadvārāvajjanacittaṃ pana kiriyacittaṃ hoti, vipākapaccayo natthi. Nānākkhaṇikakammañca upanissayaṭṭhāne tiṭṭhati. Vipākapaccayena saddhiṃ cha paccayā na labbhanti. Jhānapaccayena saddhiṃ aṭṭhārasapaccayā labbhanti. Sesesu catūsu vipākacittesu pañca paccayā na labbhanti. Vipākapaccayena ca jhānapaccayena ca saddhiṃ ekūnavīsati paccayā labbhanti.

于五门转向心(Pañcadvārāvajjanacitta)、二领受心(sampaṭicchanacitta)及二舍俱推度心(upekkhāsantīraṇa)此五心中，可得十种心所(cetasika)，即七遍一切心所，与杂心所(pakiṇṇaka)中的寻(vitakka)、伺(vicāra)、胜解(adhimokkha)。与识(viññāṇa)一起，各为十一个名法(nāmadhamma)。于此等心中，可得禅那(jhāna)作用。受(vedanā)、一境性(ekaggatā)、寻、伺成就禅那缘(jhānapaccaya)。而五门转向心是唯作心(kiriyacitta)，无异熟缘(vipākapaccaya)。异时业(nānākkhaṇikakamma)则立于亲依止(upanissaya)位。连同异熟缘，六缘不可得。连同禅那缘，十八缘可得。于其余四个异熟心(vipākacitta)中，五缘不可得。连同异熟缘与禅那缘，十九缘可得。

Somanassasantīraṇe pītiyā saddhiṃ ekādasacetasikā yujjanti, manodvārāvajjanacitte ca vīriyena saddhiṃ ekādasāti viññāṇena saddhiṃ dvādasa [Pg.498] nāmadhammā honti. Hasituppādacitte pana pītiyā ca vīriyena ca saddhiṃ dvādasa cetasikāni yujjanti. Viññāṇena saddhiṃ terasa nāmadhammā honti. Tattha somanassasantīraṇe jhānaṅgesu pītimattaṃ adhikaṃ hoti, pubbe upekkhāsantīraṇadvaye viya pañcapaccayā na labbhanti. Ekūnavīsatipaccayā labbhanti. Manodvārā vajjanacitte ca vīriyamattaṃ adhikaṃ hoti, tañca indriyakicca jhāna kiccānisādheti. Adhipatikiccañca maggakiccañca na sādheti. Kiriya cittattāvipākapaccayo ca natthi. Pubbe pañcadvārāvajjanacitte viya vipāka paccayena saddhiṃ cha paccayā na labbhanti. Jhānapaccayena saddhiṃ aṭṭharasa paccayā labbhanti. Hasituppādacittepi kiriyacittattā vipākapaccayo natthi, javanacittattā pana āsevanaṃ atthi, vipākapaccayena saddhiṃ pañca paccayā na labbhanti. Āsevanapaccayena saddhiṃ ekūnavīsati paccayā labbhanti.

在喜俱推度心(Somanassasantīraṇa)中，与喜(pīti)一起有十一个心所相应；在意门转向心(Manodvārāvajjanacitta)中，与精进(vīriya)一起也是十一个，（各）与识一起则有十二个名法。而在生笑心(Hasituppādacitta)中，与喜及精进一起有十二个心所相应，与识一起则有十三个名法。其中，在喜俱推度心中，禅支(jhānaṅga)里仅喜为额外；如前二舍俱推度心，五缘不可得，而十九缘可得。在意门转向心中，仅精进为额外，它成就根(indriya)作用与禅那作用，但不成就增上(adhipati)作用与道(magga)作用。因其是唯作心(kiriyacitta)，故无异熟缘(vipākapaccaya)。如前五门转向心，连同异熟缘，六缘不可得。连同禅那缘(jhānapaccaya)，十八缘可得。在生笑心中，亦因其是唯作心，故无异熟缘；但因其是速行心(javanacitta)，故有重复缘(āsevanapaccaya)。连同异熟缘，五缘不可得。连同重复缘，十九缘可得。

Ahetukacittuppādesu paccayaghaṭanānayo niṭṭhito.

无因心生起中，缘之结合法终。

Akusalacittuppādesu paccayaghaṭanānayo

不善心生起中，缘之结合法

Dvādasa akusalacittāni, dve mohamūlikāni aṭṭha lobha mūlikāni dve dosamūlikāni. Cuddasa pāpacetasikāni nāma moho ahirikaṃ anottappaṃ uddhaccanti idaṃ mohacatukkaṃ nāma. Lobho diṭṭhi mānoti idaṃ lobhatikkaṃ nāma. Doso issā macchariyaṃ kukkuccanti idaṃ dosacatukkaṃ nāma. Thinaṃ middhaṃ vicikicchāti idaṃ visuṃ tikkaṃ nāma.

十二不善心(akusalacitta)：二为痴根心(mohamūlika)，八为贪根心(lobhamūlika)，二为嗔根心(dosamūlika)。有十四不善心所(pāpacetasika)，名为：痴(moha)、无惭(ahirika)、无愧(anottappa)、掉举(uddhacca)，此名痴四法；贪(lobha)、邪见(diṭṭhi)、慢(māna)，此名贪三法；嗔(dosa)、嫉(issā)、悭(macchariya)、恶作(kukkucca)，此名嗔四法；昏沉(thina)、睡眠(middha)、疑(vicikicchā)，此名另三法。

Tattha lobho doso mohoti tayo mūladhammā hetupaccayā, diṭṭhi maggapaccayo, sesā dasadhammā visesapaccayā na honti.

其中，贪、嗔、痴三根本法为因缘(hetupaccaya)，邪见为道缘(maggapaccaya)，其余十法非特殊缘。

Tattha dve mohamūlikāni nāma vicikicchāsampayuttacittaṃ uddhacca sampayuttacittaṃ. Tattha vicikicchāsampayuttacitte pannarasa cetasikāni uppajjanti satta sabbacittikāni ca vitakko vicāro vīriyanti tīṇi pakiṇṇakāni ca pāpacetasikesu mohacatukkañca vicikicchā cāti, cittena saddhiṃ soḷasa nāmadhammā honti. Imasmiṃ citte hetu paccayopi maggapaccayopi labbhanti. Tattha moho hetupaccayo, vitakko ca vīriyañca maggapaccayo, ekaggatā pana vicikicchāya duṭṭhattā imasmiṃ citte indriyakiccañca maggakiccañca na sādheti, jhānakiccamattaṃ sādheti. Adhipati ca pacchājāto vipāko cāti tayo paccayāna labbhanti, sesā ekavīsatipaccayā labbhanti. Uddhaccasampayuttacittepi vicikicchaṃ pahāya adhimokkhena saddhiṃ pannaraseva cetasikāni, soḷaseva nāmadhammā honti[Pg.499]. Imasmiṃ citte ekaggatā indriya kiccañca jhānakiccañca maggakiccañca sādheti, tayo paccayā na labbhanti, ekavīsati paccayā labbhanti.

此中，痴根心有二，即疑相应心(vicikicchāsampayuttacitta)与掉举相应心(uddhaccasampayuttacitta)。于疑相应心中，有十五心所生起：七遍一切心所，寻、伺、精进三杂心所，以及不善心所中之痴四法与疑。与心合计，则有十六名法。于此心中，可得因缘与道缘。其中，痴为因缘，寻与精进为道缘；然一境性因被疑染污，故于此心中不能成办根作用与道作用，仅能成办禅那作用。增上(adhipati)、后生(pacchājāta)、异熟(vipāka)此三缘不可得，其余二十一缘则可得。于掉举相应心中，舍疑而与胜解俱，亦有十五心所，合计十六名法。于此心中，一境性能成办根作用、禅那作用与道作用。三缘不可得，二十一缘可得。

Aṭṭhasu lobhamūlikacittesu pana satta sabbacittikāni ca cha pakiṇṇakāni ca pāpesu mohacatukkañca lobhatikkañca thinamiddhañcāti dvāvīsati cetasikāni uppajjanti. Tesu lobho ca mohocāti dve mūlāni hetupaccayo. Chando ca cittañca vīriyañcāti tayo adhipatijātikā kadāci adhipatikiccaṃ sādhenti, ārammaṇādhipatipi ettha labbhati. Cetanā kammapaccayo. Tayo āhārā āhārapaccayo. Cittañca vedanā ca ekaggatā ca jīvitañca vīriyañcāti pañca indriyadhammā indriyapaccayo. Vitakko ca vicāro ca pīti ca vedanā ca ekaggatācāti pañca jhānaṅgāni jhānapaccayo. Vitakko ca ekaggatā ca diṭṭhi ca vīriyañcāti cattāri maggaṅgāni maggapaccayo. Pacchājāto ca vipāko cāti dve paccayā na labbhanti. Sesā dvāvīsati paccayā labbhanti.

于八贪根心中，有二十二心所生起：七遍一切心所、六杂心所，以及不善心所中之痴四法、贪三法与昏沉、睡眠。其中，贪与痴二根为因缘。欲(chanda)、心(citta)、精进(vīriya)三者为增上性，有时成办增上作用，于此亦可得所缘增上(ārammaṇādhipati)。思(cetanā)为业缘(kammapaccaya)。三食(āhāra)为食缘(āhārapaccaya)。心、受、一境性、命(jīvita)、精进此五根法(indriyadhamma)为根缘(indriyapaccaya)。寻、伺、喜、受、一境性此五禅支(jhānaṅga)为禅支缘(jhānapaccaya)。寻、一境性、邪见、精进此四道支(maggaṅga)为道支缘(maggapaccaya)。后生与异熟二缘不可得，其余二十二缘可得。

Dvīsu dosamūlikacittesu pītiñca lobhatikkañca pahāya dosacatukkena saddhiṃ dvāvīsati eva cetasikāni, doso ca moho ca dve mūlāni, tayo adhipati jātikā, tayo āhārā, pañca indriyāni, cattāri jhānaṅgāni, tīṇi maggaṅgāni. Etthāpi dve paccayā na labbhanti, dvāvīsati paccayā labbhanti.

于二嗔根心中，除喜与贪三法，与嗔四法俱，共有二十二心所。嗔与痴为二根，有三增上性、三食、五根、四禅支、三道支。于此亦不得二缘，而得二十二缘。

Akusalacittuppādesu paccayaghaṭanānayo niṭṭhito.

不善心生起中缘组合法，终。

Cittuppādesu paccayaghaṭanānayo

诸心生起之缘组合法

Ekanavuti sobhaṇacittāni nāma, catuvīsati kāma sobhaṇacittāni pannarasa rūpacittāni dvādasa arūpacittāni cattālīsa lokuttaracittāni. Tattha catuvīsati kāmasobhaṇa cittāni nāma aṭṭha kāmakusalacittāni aṭṭha kāmasobhaṇavipāka cittāni aṭṭha kāmasobhaṇakiriyacittāni.

九十一美心，即：二十四欲界美心、十五色界心、十二无色界心、四十出世间心。其中，二十四欲界美心，即：八欲界善心、八欲界美果报心、八欲界美唯作心。

Pañca vīsati kalyāṇacetasikāni nāma, alobho adoso amohoceti tīṇi kalyāṇamūlikāni ca saddhā ca sati ca hirī ca ottappañca tatramajjhattatā ca kāyapassaddhi ca citta passaddhi ca kāyalahutā ca cittalahutā ca kāyamudutā ca citta mudutā ca kāyakammaññatā ca citta kammaññatā ca kāyapāguññatā ca cittapāguññatā ca kāyujukatā ca cittujukatā [Pg.500] ca sammāvācā sammākammanto sammāājīvoti tisso viratiyo ca karuṇā muditāti dve appamaññāyo ca.

二十五善美心所，即：无贪、无嗔、无痴此三善根，以及信、念、惭、愧、行舍、身轻安、心轻安、身轻快性、心轻快性、身柔软性、心柔软性、身适业性、心适业性、身熟练性、心熟练性、身正直性、心正直性，正语、正业、正命此三离，以及悲、喜此二无量。

Tattha tīṇi kalyāṇamūlāni hetupaccayo, amoho pana adhipatipaccaye vīmaṃsādhipatināma, indriyapaccaye paññindriyaṃ nāma, maggapaccaye sammādiṭṭhi nāma. Saddhā indriyapaccaye saddhindriyaṃ nāma. Sati indriyapaccaye satindriyaṃ nāma, maggapaccaye sammāsati nāma. Tisso viratiyo maggapaccayo, sesā sattarasa dhammā visesapaccayā na honti.

于此，三善根是因缘；无痴于增上缘中名为观择增上(vīmaṃsādhipati)，于根缘中名为慧根(paññindriya)，于道缘中名为正见(sammādiṭṭhi)。信于根缘中名为信根(saddhindriya)。念于根缘中名为念根(satindriya)，于道缘中名为正念(sammāsati)。三离是道缘，其余十七法不是殊胜缘。

Aṭṭhasu kāmakusalacittesu aṭṭhatiṃsa cetasikāni saṅgayhanti, satta sabbacittikāni cha pakiṇṇakāni pañcavīsati kalyāṇāni. Tesu ca pīti catūsu somanassikesu eva, amoho catūsu ñāṇasampayuttesu eva, tisso viratiyo sikkhāpadasīlapūraṇa kāle eva, dve appamaññāyo sattesu kāruññamodanākāresu evāti. Imesupi aṭṭhasu cittesu dve vā tīṇi vā kalyāṇamūlāni hetupaccayo, chando ca cittañca vīriyañca vīmaṃsācāti catūsu adhipatijātikesu ekamekova kadāci adhipatipaccayo. Cetanā kammapaccayo. Tayo āhārā āhārapaccayo. Cittañca vedanā ca ekaggatā ca jīvitañca saddhā ca sati ca vīriyañca paññācāti aṭṭha indriyāni indriyapaccayo. Vitakko ca vicāro ca pīti ca vedanā ca ekaggatācāti pañcajhānaṅgāni jhānapaccayo. Paññā ca vitakko ca tisso viratiyo ca sati ca vīriyañca ekaggatācāti aṭṭha maggaṅgāni maggapaccayo. Imesupi aṭṭhasu cittesu pacchājāto ca vipākocāti dve paccayā na labbhanti, sesā dvāvīsatipaccayā labbhanti.

于八欲界善心中，摄有三十八心所：七遍一切心所、六杂心所、二十五善美心所。其中，喜仅于四喜俱心中，无痴仅于四智相应心中，三离仅于圆满学处(sikkhāpada)戒时，二无量仅于对有情生起悲悯与随喜时。于此八心中，二或三善根是因缘；欲、心、精进、观择(vīmaṃsā)此四增上性中，有时仅一为增上缘。思是业缘。三食是食缘。心、受、一境性、命、信、念、精进、慧此八根是根缘。寻、伺、喜、受、一境性此五禅支是禅支缘。慧、寻、三离、念、精进、一境性此八道支是道支缘。于此八心中，不得后生缘与异熟缘此二缘，而可得其余二十二缘。

Aṭṭhasu kāmasobhaṇakiriyacittesu tisso viratiyo na labbhanti, kusalesu viya dve paccayā na labbhanti, dvāvīsati paccayā labbhanti.

于八欲界美唯作心中，不得三离；如善心，不得二缘；可得二十二缘。

Aṭṭhasu kāmasobhaṇavipākesu tisso viratiyo ca dve appamaññāyo ca na labbhanti. Adhipatipaccayo ca pacchājāto ca āsevanañcāti tayo paccayā na labbhanti, ekavīsati paccayā labbhanti.

于八欲界美果报心中，不得三离与二无量。不得增上缘、后生缘及重复缘(āsevanapaccaya)此三缘，可得二十一缘。

Upari rūpārūpalokuttaracittesupi dvāvīsatipaccayato atirekaṃ natthi. Tasmā catūsu ñāṇasampayuttakāmakusala cittesu viya imesu paccayaghaṭanā veditabbā.

上界之色界、无色界及出世间心中，亦无超于二十二缘者。是故当知，此等之缘组合，如四智相应欲界善心。

Evaṃ sante kasmā tāni cittāni kāmacittato mahanta tarāni ca paṇītatarāni ca hontīti. Āsevanamahantattā. Tāni hi cittāni bhāvanākammavisesehi [Pg.501] siddhāni honti, tasmā tesu āsevanapaccayo mahanto hoti. Āsevana mahantattā ca indriyapaccayopi jhānapaccayopi maggapaccayopi aññepi vā tesaṃ paccayā mahantā honti. Paccayānaṃ uparūpari mahantattā tāni cittāni uparūpari ca kāmacittato mahantatarāni ca paṇītatarāni ca hontīti.

既然如此，为何彼等心较欲界心更为广大、更为殊胜？因重复力强大故。彼等心实由修习业之殊胜而成就，是故于彼等心中，重复缘(āsevanapaccaya)强大。因重复力强大，根缘、禅缘、道缘及其他诸缘亦皆强大。因诸缘层层增强，故彼等心亦层层地较欲界心更为广大、更为殊胜。

Cittuppādesu paccayaghaṭanānayo niṭṭhito.

诸心生起之缘组合法，终。

Rūpakalāpesu paccayaghaṭanānayo

色聚中缘组合法

Rūpakalāpesu paccayaghaṭanānayo vuccate. Aṭṭhavīsati rūpāni nāma, cattāri mahābhūtāni pathavī āpo tejo vāyo. Pañca pasādarūpāni cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo. Pañca gocararūpāni rūpaṃ saddo gandho raso phoṭṭhabbaṃ. Tattha phoṭṭhabbaṃ tividhaṃ pathavīphoṭṭhabbaṃ tejophoṭṭhabbaṃ vāyophoṭṭhabbaṃ. Dve bhāvarūpāni itthibhāvarūpaṃ pumbhāvarūpaṃ. Ekaṃ jīvitarūpaṃ, ekaṃ hadayarūpaṃ. Ekaṃ āhārarūpaṃ. Ekaṃ ākāsadhāturūpaṃ. Dve viññattirūpāni kāyaviññattirūpaṃ vacīviññatti rūpaṃ. Tīṇi vikārarūpāni lahutā mudutā kammaññatā. Cattāri lakkhaṇarūpāni upacayo santati jaratā aniccatā.

色聚中缘组合法，今当说。二十八色法，即：四大种——地、水、火、风；五净色——眼、耳、鼻、舌、身；五境色——色、声、香、味、触。其中，触有三：地触、火触、风触；二性色：女根色、男根色；一命根色；一心所依处色；一食素色；一空界色；二表色：身表、语表；三变异色：轻快性、柔软性、适业性；四相色：生、相续、老、无常。

Tattha cha rūpadhammā rūpadhammānaṃ paccayā honti cattāri mahābhūtāni ca jīvitarūpañca āhārarūpañca. Tattha cattāri mahā bhūtāni aññamaññassa pañcahi paccayehi paccayā honti sahajātena ca aññamaññena ca nissayena ca atthiyā ca avigatenaca. Sahajātānaṃ upādārūpānaṃ aññamaññavajjitehi catūhi paccayehi paccayā honti. Jīvitarūpaṃ sahajātānaṃ kammajarūpānaṃ indriyapaccayena paccayo. Āhārarūpaṃ sahajātānañca asahajātānañca sabbesaṃ ajjhattarūpadhammānaṃ āhārapaccayena paccayo.

其中，六种色法是色法的缘：四大种、命根色和食素色。其中，四大种互相以五种缘为缘：俱生缘、相互缘、依止缘、有缘和不离缘。对于俱生的诸所造色，（四大种）则以除去相互缘的四种缘为缘。命根色以根缘为俱生的业生色之缘。食素色以食缘为俱生和非俱生的一切内在色法之缘。

Tattheva terasa rūpadhammā nāmadhammānaṃ visesapaccayā honti, pañcapasādarūpāni ca satta gocararūpāni ca hadayavatthurūpañca. Tattha pañca pasādarūpāni pañcannaṃ viññāṇadhātūnaṃ mātaro viya puttakānaṃ vatthupurejātena ca vatthupurejātindriyena ca vatthu purejātavippayuttena ca paccayā honti. Satta gocararūpāni pañcannaṃ viññāṇadhātūnaṃ tissannaṃ manodhātūnañca pitaro viya puttakānaṃ ārammaṇapurejātena paccayā honti. Hadayavatthurūpaṃ dvinnaṃ manodhātu manoviññāṇadhātūnaṃ rukkho viya rukkhadevatānaṃ yathārahaṃ [Pg.502] paṭisandhikkhaṇe sahajātanissayena pavattikāle vatthupurejātena ca vatthupurejātavippayuttena ca paccayo hoti.

同样地，有十三种色法成为名法的殊胜缘，即五种净色、七境色和心所依处色。其中，五种净色对于五识界，犹如母亲之于子女，以依处前生缘、依处前生根缘和依处前生不相应缘而成为缘。七境色对于五识界和三种意界，犹如父亲之于子女，以所缘前生缘而成为缘。心所依处色对于意界与意识界，犹如树木之于树神，在结生时以俱生依止缘，在生命期时则以依处前生缘和依处前生不相应缘，各适其时地成为缘。

Tevīsati rūpakalāpā. Tattha ekāya rajjuyā bandhitānaṃ kesānaṃ kesakalāpo viya tiṇānaṃ tiṇakalāpo viya ekena jātirūpena bandhitānaṃ rūpadhammānaṃ kalāpo paripiṇḍirūpa kalāpo nāma.

有二十三种色聚。其中，如同用一条绳索捆扎众发成为发束，捆扎众草成为草束，像这样，以一种生色捆扎的色法之聚，名为团聚色聚。

Tattha cattāri mahābhūtāni vaṇṇo gandho raso ojāti ime aṭṭha dhammā eko sabbamūlakalāpo nāma, sabbamūlaṭṭhakanti ca vuccati.

其中，四大种、颜色、香、味、食素，这八种法名为一根本色聚，亦称为根本八法。

Nava kammajarūpakalāpā, – jīvitanavakaṃ vatthudasakaṃ kāya dasakaṃ itthibhāvadasakaṃ pumbhāvadasakaṃ cakkhudasakaṃ sotadasakaṃ ghānadasakaṃ jivhādasakaṃ. Tattha sabbamūlaṭṭhakamevajīvitarūpena saha jīvitanavakaṃ nāma. Etadeva kammajakalāpesu mūlanavakaṃ hoti. Mūlanavakameva yathākkamaṃ hadayavatthurūpādīhi aṭṭharūpehi saha vatthudasakādīni aṭṭhadasakāni bhavati. Tattha jīvitanavakañca kāyadasakañca bhāvadasakānicāti cattāro kalāpā sakala kāye pavattanti. Tattha jīvitanavakanti pācakaggi ca kāyaggi ca vuccati. Pācakaggi nāma pācakatejo koṭṭhāso, so āmāsaye pavattitvā asitapītakhāyitasāyitāni paripāceti. Kāyaggi nāma sakalakāyabyāpako usmātejo koṭṭhāso, so sakala kāye pavattitvā pittasemhalohitāni apūtīni vippasannāni karoti. Tesaṃ dvinnaṃ visamavuttiyā sati sattā bahvābādhā honti, samavuttiyā sati appābādhā. Tadubhayaṃ jīvitanavakaṃ sattānaṃ āyuṃ sampādeti. Vaṇṇaṃ sampādeti. Kāyadasakaṃ sakalakāye sukhasamphassa dukkhasamphassāni sampādeti. Bhāva dasakāni itthīnaṃ sabbe itthākāre sampādeti. Purisānaṃ sabbe purisākāre sampādehi. Sesāni vatthudasakādīni pañcadasakāni padesadasakāni nāma. Tattha vatthudasakaṃ hadayakosabbhantare pavattitvā sattānaṃ nānāpakārāni sucintitaducintitāni sampādeti. Cakkhudasakādīni cattāri dasakāni cakkhuguḷa kaṇṇabila nāsabila jivhātalesu pavattitvā dassana savana ghāyana sāyanāni sampādeti.

九种业生色聚是：命根九法聚、心所依处十法聚、身十法聚、女性十法聚、男性十法聚、眼十法聚、耳十法聚、鼻十法聚、舌十法聚。其中，根本八法与命根色一起，名为命根九法聚。这便是业生色聚中的根本九法聚。根本九法聚依次与心所依处色等八个色法结合，形成心所依处十法聚等八种十法聚。其中，命根九法聚、身十法聚以及两种性别十法聚这四种色聚遍布全身。其中，命根九法聚被称为消化火(pācakaggi)和体温火(kāyaggi)。消化火是消化热界，在胃中运行，消化所吃、所喝、所嚼、所尝的食物。体温火是遍布全身的温暖热界，在全身运行，使胆汁、痰、血液不腐而清净。此二者运行不调时，众生多病；运行调和时，则少病。此二者，即命根九法聚，使众生寿命得以延续，容貌得以维持。身十法聚使全身感受乐触和苦触。性别十法聚使女性具足一切女性特征，使男性具足一切男性特征。其余的心所依处十法聚等五种十法聚被称为局部十法聚。其中，心所依处十法聚存在于心腔内部(hadayakosabbhantare)，使众生产生种种善思和恶思。眼十法聚等四种十法聚存在于眼球、耳孔、鼻孔、舌面，分别产生看、听、嗅、尝的作用。

Aṭṭha cittajarūpakalāpā, sabbamūlaṭṭhakaṃ saddanavakaṃ kāya viññattinavakaṃ saddavacīviññattidasakanti cattāro mūlakalāpā ca teyeva lahutā mudutā kammaññatāsaṅkhātehi tīhi vikāra rūpehi saha cattāro savikārakalāpā ca.

八种心生色聚是：根本八法聚、声九法聚、身表九法聚、语表声十法聚，此为四种根本色聚；以及此四者各与轻快性、柔软性、适业性(kammaññatā)三种变异色结合，成为四种有变异色聚。

Tattha [Pg.503] sarīradhātūnaṃ visamappavattikāle gilānassa mūla kalāpāni eva pavattanti. Tadā hi tassa sarīrarūpāni garūni vā thaddhāni vā akammaññāni vā honti, yathāruci iriyapathaṃpi pavattetuṃ aṅga paccaṅgānipi cāletuṃ vacanaṃpi kathetuṃ dukkho hoti. Sarīradhātūnaṃ samappavattikāle pana agilānassa garuthaddhādīnaṃ sarīradosānaṃ abhāvato savikārā pavattanti. Tesu ca cittaṅgavasena kāyaṅga calane dve kāyaviññattikalāpā pavattanti. Cittavaseneva mukhato vacanasaddappavattikāle dve vacīviññattikalāpā, cittavaseneva akkharavaṇṇarahitānaṃ hasanarodanādīnaṃ avacanasaddānaṃ mukhato pavattikāle dve saddakalāpā, sesakālesu dve ādi kalāpā pavattanti.

其中，当身体诸界运行不调时，病者只有根本色聚运行。那时，他的身体色法或沉重，或僵硬，或不适业，难以随意变换姿势、活动肢体、言说。而当身体诸界运行调和时，无病者因无沉重、僵硬等身过，故有变异色聚运行。其中，依心力而动身时，二身表色聚运行；依心力由口发出语言之声时，二语表色聚运行；依心力由口发出无文字音韵的笑、哭等非语言之声时，二声色聚运行；其余时候，则二根本色聚运行。

Cattāro utujarūpakalāpā, sabbamūlaṭṭhakaṃ saddanavakanti dve mūlakalāpā ca dve savikārakalāpā ca. Tattha ayaṃ kāyo yāvajīvaṃ iriyāpathasotaṃ anugacchanto yāpeti, tasmā iriyāpathanānattaṃ paṭicca imasmiṃ kāye khaṇe khaṇe dhātūnaṃ samappavattivisamappavattiyo paññāyanti. Tathā utunānattaṃ paṭicca āhāranānattaṃ paṭicca vātātapasapphassanānattaṃ paṭicca kāyaṅga parihāranānattaṃ paṭicca attūpakkamaparūpakkamanānattaṃ paṭicca. Tattha visamappavattikāle dve mūlakalāpā eva pavattanti, samappavattikāle dve savikārā. Tesu ca dve saddakalāpā cittajasaddato paramparasaddesu ca aññesu loke nānappakārasaddesu ca pavattanti.

时节生色聚有四种：二根本色聚，即纯八法聚与声九法聚；以及二有变异色聚。于此，此身于生命期间，随威仪之流而持续，是故缘于威仪之种种，于此身中，刹那刹那可知诸界之等行与不等行。同样，亦缘于时节之种种、饮食之种种、风日触之种种、身体维护之种种、自作业与他作业之种种。于此，不等行时，仅二根本色聚生起；等行时，则二有变异色聚生起。其中，二声色聚于心生声、回响及世间其他种种声中生起。

Dve āhārajarūpakalāpā, – sabbamūlaṭṭhakaṃ savikāranti. Ime dve kalāpā sappāyena vā asappāyena vā āhārena jātānaṃ samarūpavisamarūpānaṃ vasena veditabbā.

食生色聚有二种：纯八法聚与有变异色聚。此二色聚，当知是由适宜或不适宜之食所生，依等色与不等色而辨。

Ākāsadhātu ca lakkhaṇarūpānicāti pañcarūpāni kalāpa muttāni honti. Tesu ākāsadhātu kalāpānaṃ antarā pariccheda mattattā kalāpamuttā hoti. Lakkhaṇarūpāni saṅkhatabhūtānaṃ rūpa kalāpānaṃ saṅkhatabhāvajānanatthāya lakkhaṇamattattā kalāpa muttāni.

空界及诸相色，此五色法离于色聚。其中，空界因仅为色聚间之界限，故离于色聚。诸相色因仅为表征有为色聚之有为性的相，故离于色聚。

Ime tevīsati kalāpā ajjhattasantāne labbhanti. Bahiddhā santāne pana dve utujamūlakalāpā eva labbhanti. Tattha dve rūpa santānāni ajjhattasantānañca bahiddhāsantānañca. Tattha ajjhattasantānaṃ nāma sattasantānaṃ vuccati. Bahiddhāsantānaṃ nāma pathavīpabbatanadīsamudda rukkhatiṇādīni vuccati. Tattha ajjhattasantāne aṭṭhavīsati rūpāni tevīsati rūpakalāpāni labbhanti.

此二十三色聚，于内相续中可得。于外相续中，则仅可得二时节生根本色聚。于此，色相续有二：内相续与外相续。其中，内相续称为有情相续。外相续称为地、山、河、海、树、草等。于内相续中，可得二十八色与二十三色聚。

Tattha [Pg.504] paṭisandhināmadhammā paṭisandhikkhaṇe kammajarūpakalāpānaṃ chadhā paccayā honti catūhi mahāsahajātehi ca vipākena ca vippayuttena ca. Hadayavatthurūpassa pana aññamaññena saha sattadhā paccayā honti. Tesveva nāmadhammesu hetudhammā hetubhāvena, cetanā kammabhāvena, āhāradhammā āhārabhāvena, indriya dhammā indriyabhāvena, jhānadhammā jhāna bhāvena, maggadhammā magga bhāvenāti yathārahaṃ chadhā paccayā honti. Atītāni pana kusalākusalakammāni ekadhāva paccayā honti kammapaccayena, paṭhamabhavaṅgādikā pacchājātā pavattanāmadhammā purejātānaṃ kammajarūpa kalāpānaṃ ekadhā paccayā honti pacchājātena. Ettha ca pacchājāta vacanena cattāro pacchājātajātikā paccayā gahitā honti. Atītāni ca kammāni ekadhāva paccayā honti. Evaṃ nāmadhammā kammajarūpakalāpānaṃ yathārahaṃ cuddasahi paccayehi paccayā honti. Idha dasapaccayā na labbhanti ārammaṇañca adhipati ca anantarañca samanantarañca upanissayo ca purejāto ca āsevanañca sampayutto ca natthi ca vigato ca.

于此，结生名法于结生刹那，以四俱生类缘、异熟缘、不相应缘此六种方式，为业生色聚之缘。然于心所依处色，则连同相互缘，为七种方式之缘。于彼等名法中，因法以因缘、思以业缘、食法以食缘、根法以根缘、禅支法以禅缘、道支法以道缘，如其所应，为六种缘。又，过去之善、不善业，仅以业缘一种方式为缘。第一有分等后生之转起名法，仅以后生缘为前生业生色聚之缘。此处，以后生之语，含摄四后生类缘。过去之业，亦仅以一种方式为缘。如是，名法以十四缘，如其所应，为业生色聚之缘。于此不得十缘：所缘、增上、无间、等无间、亲依止、前生、数习、相应、非有、离去。

Pavattikāle rūpajanakā nāmadhammā attanā sahajātānaṃ cittajarūpakalāpānaṃ pañcadhā paccayā honti catūhi mahāsaha jātehi ca vippayuttena ca. Tesveva nāmadhammesu hetudhammā hetubhāvena, adhipatidhammā adhipatibhāvena, cetanā kammabhāvena, vipākadhammā vipākabhāvena, āhāradhammā āhāra bhāvena, indriyadhammā indriyabhāvena, jhānadhammā jhānabhāvena, maggadhammā maggabhāvenāti yathārahaṃ aṭṭhadhā paccayā honti. Pacchājātā sabbe nāmadhammā purejātānaṃ cittajarūpakalāpānaṃ ekadhā paccayā honti pacchājātena. Evaṃ nāmadhammā cittajarūpa kalāpānaṃ yathārahaṃ cuddasahi paccayehi paccayā honti. Idhapi dasa paccayā na labbhanti ārammaṇañca anantarañca samanantarañca aññamaññañca upanissayo ca purejāto ca āsevanañca sampayutto ca natthi ca vigato ca.

转起时，能生色之名法，以四俱生类缘与不相应缘此五种方式，为与自身俱生之心生色聚之缘。于彼等名法中，因法以因缘、增上法以增上缘、思以业缘、异熟法以异熟缘、食法以食缘、根法以根缘、禅支法以禅缘、道支法以道缘，如其所应，为八种缘。一切后生名法，仅以后生缘为前生心生色聚之缘。如是，名法以十四缘，如其所应，为心生色聚之缘。于此亦不得十缘：所缘、无间、等无间、相互、亲依止、前生、数习、相应、非有、离去。

Paṭisandhicittassa ṭhitikālato paṭṭhāya pavattikāle sabbepi nāmadhammā sabbesaṃ utujarūpakalāpānañca āhārajarūpa kalāpānañca ekadhā paccayā honti pacchājātavasena. Etthapi pacchājātavacanena cattāro pacchājātajātikā gahitā honti, sesā vīsati paccayā na labbhanti.

从结生心之住时起，于转起时，一切名法对一切时节生色聚及食生色聚，仅以后生方式为一种缘。于此，以后生之语，亦含摄四后生类缘，其余二十缘则不得。

Sabbesu pana tevīsatiyā rūpakalāpesucattāromahā bhūtā aññamaññassa pañcadhā paccayā honti catūhi mahāsaha jātehi ca aññamaññena ca, sahajātānaṃ upādārūpānaṃ catudhā paccayā honti catūhi mahāsahajātehi[Pg.505]. Āhārarūpaṃ sahajātānañca asahajātānañca sabbesaṃ ajjhattarūpakalāpānaṃ āhāra paccayena paccayo hoti. Navasu kammajarūpakalāpesu jīvitarūpaṃ sahajātānameva rūpānaṃ indriyapaccayena paccayo hoti. Evaṃ ajjhattarūpadhammā ajjhattarūpadhammānaṃ sattadhā paccayā honti. Bahiddhā rūpadhammā pana bahiddhābhūtānaṃ dvinnaṃ utujarūpakalāpānaṃ pañcadhā paccayā hontīti.

然而，于一切二十三色聚中，四大种以五种方式互为缘：即以四俱生类缘与相互缘。对于俱生的所造色，四大种以四俱生类缘此四种方式为其缘。食色对俱生及不俱生的一切内色聚，以食缘为缘。于九种业生色聚中，命根色仅对俱生的诸色以根缘为缘。如是，内色法对内色法以七种方式为缘。而外色法，则对外的两种时节生色聚以五种方式为缘。

Rūpakalāpesu paccayaghaṭanānayo niṭṭhito.

色聚中缘组合法终。

Ettha ca paṭṭhānasaddassa attho vattabbo. Padhānaṃ ṭhānanti paṭṭhānaṃ. Tattha padhānanti pamukhaṃ, ṭhānanti paccayo, pamukhapaccayo mukhyapaccayo ekantapaccayoti vuttaṃ hoti. So ca ekanta paccayo ekantapaccayuppannaṃ paṭicca vattabbo.

于此，当说“发趣(paṭṭhāna)”一词之义。“发趣”者，主要之缘(padhānaṃ ṭhānaṃ)也。其中，“主要(padhāna)”意为“首要(pamukha)”，“处(ṭhāna)”意为“缘(paccayo)”。故说首要之缘即主要之缘，亦即决定缘。此决定缘当依决定缘生法而说。

Duvidhañhi paccayuppannaṃ mukhyapaccayuppannaṃ nissandapaccayuppannanti. Tattha mukhyapaccayuppannaṃ nāma mūlapaccayuppannaṃ, nissandapaccayuppannaṃ nāma parampara paccayuppannaṃ. Tattha mūlapaccayuppannameva ekantapaccayuppannaṃ nāma. Tañhi attano paccaye sati ekantena uppajjatiyeva, no nuppajjati. Paramparapaccayuppannaṃ pana anekantapaccayuppannaṃnāma, tañhi tasmiṃ paccaye satipi uppajjati vā, na vā uppajjati. Tattha ekantapaccayuppannaṃ paṭicca so paccayo ekantapaccayo nāma. So eva imasmiṃ mahāpakaraṇe vutto. Tato eva ayaṃ catuvīsatipaccayagaṇo ca imaṃ mahā pakaraṇañca paṭṭhānanti vuccati.

缘生法实有二种：主要缘生法与流出缘生法。其中，主要缘生法名为根本缘生法，流出缘生法名为辗转缘生法。其中，唯根本缘生法名为决定缘生法，盖因其缘存在时，彼决定生起，非不生起。而辗转缘生法名为非决定缘生法，盖因其缘存在时，或生或不生。其中，依于决定缘生法，彼缘名为决定缘。此缘即是在此大论中所说。是故，此二十四缘组以及此大论，被称为“发趣”。

Tattha ekassa purisassa dhanadhaññatthāya lobho uppajjati. So lobhavasena uṭṭhāya araññaṃ gantvā ekasmiṃ padese khettāni karoti, vatthūni karoti, uyyānāni karoti. Tesu sampajjamānesu so puriso bahūni dhanadhaññāni labhitvā attanā ca paribhuñjati, puttadāre ca poseti, puññāni ca karoti, puññaphalāni ca āyatiṃ paccanubhavissati. Tattha lobhasaha jātāni nāmarūpāni mukhyapaccayuppannāni nāma. Tato paraṃ yāva āyatiṃ bhavesu puññaphalāni paccanubhoti, tāva uppannāni paramparaphalāni tassa lobhassa nissandapaccayuppannāni nāma. Tesu dvīsu paccayuppannesu mukhyapaccayuppannameva paṭṭhāne vuttaṃ. Nissandapaccayuppannaṃ pana suttantanayena kathetabbaṃ. Tattha suttantanayo nāma imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassa uppādā idaṃ uppajjatīti evarūpo paccayanayo. Api ca lobho doso mohoti tayo dhammā sakalassa sattalokassapi saṅkhāralokassapi okāsa lokassapi vipattiyā mūlaṭṭhena hetū nāma. Alobho adoso amohoti [Pg.506] tayo dhammā sampattiyā mūlaṭṭhena hetūnāmāti kathetabbaṃ. Esa nayo sabbesu paṭṭhānapaccayesu yathārahaṃ veditabbo. Evañca sati loke sabbā lokappavattiyo imesaṃ catuvīsatiyā paccayānaṃ mukhya paccayuppannena saddhiṃ nissandapaccayuppannā eva hontīti veditabboti.

其中，有一人为了财富和谷物而生起贪。此人因贪的驱使，起身前往林野，于一处开垦田地、建造住所、营造园林。当这些产业成就时，此人获得大量财富和谷物，自己享用，养育妻儿，并且行诸福业，未来还将体验福报。在此，与贪俱生的名色，被称为主要缘生法。此后，乃至未来于诸有中体验福报为止，所生起的辗转之果，被称为彼贪的流出缘生法。在这两种缘生法中，主要缘生法已在《发趣》中说明。而流出缘生法则应依据经教的方法来讲述。所谓经教的方法，就是“此有则彼有，此生则彼生”这样的缘法。再者，应说贪、嗔、痴这三法，是整个有情世间、行世间和器世间衰败的根本之因；无贪、无嗔、无痴这三法，是成就的根本之因。此理应当在所有发趣缘中，各随其应而了知。如是，当知世间一切流转，皆为此二十四缘的主要缘生法与流出缘生法。

Ettāvatā paccayānaṃ atthadīpanā paccayānaṃ sabhāgasaṅgaho paccayānaṃ ghaṭanānayoti tīhi kaṇḍehi paricchinnā paṭṭhānuddesa dīpanī niṭṭhitā hoti.

至此，由“缘义之解释”、“缘之同分总摄”、“缘之组合法”三章所分别之《发趣纲要释》终。

Mrammaraṭṭhe mौṃjvānagare leḍītīaraññavihāravāsinā mahā therena katāyaṃ paccayuddesadīpanī.

此《缘纲要释》由住于缅甸国(Mrammaraṭṭha)蒙育瓦城(Moṃyvānagara)雷迪林野寺(Leḍī-araññavihāra)之大长老所造。