නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

සද්දනීතිප්පකරණං

声形论（词根篇）

ධාතුමාලා

界鬘

15. සරවග්ගපඤ්චකන්තික සුද්ධස්සරධාතු

15. 纯元音语根第五品

ඉතො [Pg.1] පරං තු සරතො, කකාරන්තාදිභෙදතො;

ධාතුයො ධාතුනිප්ඵන්න-රූපානි විවිධානි ච.

此后，依元音、以迦(ka)等结尾之差别，[我将宣说]诸语根，以及由语根所生之种种形态。

සාට්ඨකථෙ පිටකම්හි, ජිනපාඨෙ යථාබලං;

නයං උපපරික්ඛිත්වා, සමාසෙන කථෙස්ස’හං.

我将尽力审察附有义注的三藏(piṭaka)及佛陀的教法，并简要阐述其理趣。

ඉ ගතියං. යෙසං ධාතූනං ගතිඅත්ථො, බුද්ධිපි තෙසං අත්ථො. පවත්තිපාපුණානිපි. තත්‍ර ගමනං දුවිධං කායගමනං ඤාණගමනඤ්ච. තෙසු කායගමනං නාම ඉරියාපථගමනං, ඤාණගමනං නාම ඤාණුප්පත්ති, තස්මා පයොගානුරූපෙන ‘‘ගච්ඡතී’’ති පදස්ස ‘‘ජානාතී’’තිපි අත්ථො භවති, ‘‘පවත්තතී’’තිපි අත්ථො භවති, ‘‘පාපුණාතී’’තිපි අත්ථො භවති, ඉරියාපථගමනෙන ගච්ඡතීතිපි අත්ථො භවති, ඤාණගමනෙන ගච්ඡතීතිපි අත්ථො භවති. තථා හි ‘‘සීඝං ගච්ඡතී’’තිආදීසු ඉරියාපථගමනං ‘‘ගමන’’න්ති වුච්චති. සුන්දරං නිබ්බානං ගතො. ‘‘ගතිමා’’තිආදීසු [Pg.2] පන ඤාණගමනං. එවං සබ්බෙසම්පි ගත්‍යත්ථානං ධාතූනං යථාපයොගං අත්ථො ගහෙතබ්බො.

一、行(gati)义。凡具有行义的语根，亦有智慧(buddhi)、流转(pavatti)及到达(pāpuṇā)之义。其中，行(gamana)有两种：身行(kāyagamana)与智行(ñāṇagamana)。身行即威仪行(iriyāpathagamana)，智行即智生起(ñāṇuppatti)。因此，根据用法，“gacchati”(行)一词，既有“知”(jānāti)义，亦有“流转”(pavattati)义，亦有“到达”(pāpuṇāti)义；既有以威仪行而“行”之义，亦有以智行而“行”之义。例如，在“sīghaṃ gacchati”(速行)等语中，威仪行被称为“行”(gamana)。[又如]“已达美妙涅槃”(Sundaraṃ nibbānaṃ gato)。而在“有智者”(gatimā)等语中，其“行”则指智行。如是，对一切具有行义的语根，皆应随其用法而取其义。

තස්සිමානි රූපානි භවන්ති – ඉති, එති, උදෙති. කාරිතෙ ‘‘උදායතී’’ති රූපං භවති. උට්ඨාපෙතීති හි අත්ථො, දුකාරො ආගමො. උපෙති, සමුපෙති, වෙති, අපෙති, අවෙති, අන්වෙති, සමෙති, අභිසමෙති, සමයො, අභිසමයො, ඊදි, උදි, එකොදි, පණ්ඩිතො, ඉතො, උදිතො, උපෙතො, සමුපෙතො, අන්විතො, අපෙතො, සමෙතො, එතබ්බො, පච්චෙතබ්බො, පටියමානො, පටිච්චො, එන්තො, අධිප්පෙතො, අධිප්පායො, පච්චයො, අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. ‘‘ඉතා, ඉත’’න්තිආදිනා යථාරහං ඉත්ථිනපුංසකවසෙනපි. පච්චෙතුං, උපෙතුං, සමුපෙතුං, අන්වෙතුං, සමෙතුං, අභිසමෙතුං, ඉච්ච, පටිච්ච, සමෙච්ච, අභිසමෙච්ච, අපෙච්ච, උපෙච්ච, පටිමුඛං ඉත්වා, ඉත්වාන, උපෙත්වා, උපෙත්වාන, උපෙතුන, අඤ්ඤානිපි බුද්ධවචනානුරූපතො යොජෙතබ්බානි.

由此语根(I)产生以下形态：iti(去)，eti(来)，udeti(升起)。在使役态中，形态为“udāyatī”，义为“使升起”，此中“du”为增益(āgama)。Upeti(接近)，samupeti(一起接近)，veti(行走)，apeti(远离)，aveti(了知)，anveti(跟随)，sameti(会合)，abhisameti(现观)，samayo(时节)，abhisamayo(现观)，īdi(去)，udi(升起)，ekodi(专一)，paṇḍito(智者)，ito(已去)，udito(已升起)，upeto(已接近)，samupeto(已一起接近)，anvito(已跟随)，apeto(已远离)，sameto(已会合)，etabbo(应来)，paccetabbo(应被迎接)，paṭiyamāno(正被趋向)，paṭicco(缘于)，ento(正在去)，adhippeto(意趣)，adhippāyo(意趣)，paccayo(缘)。其他形态也应相应地连接。“Itā, ita”等等，应按照适合的情况以阴性、中性(napuṃsaka)的变格来使用。Paccetuṃ(为了迎接)，upetuṃ(为了接近)，samupetuṃ(为了共同接近)，anvetuṃ(为了跟随)，sametuṃ(为了会合)，abhisametuṃ(为了现观)，icca(这样)，paṭicca(缘于)，samecca(会合之后)，abhisamecca(现观之后)，apecca(远离之后)，upecca(接近之后)，paṭimukhaṃ itvā(面向…而去)，itvāna(已经去了)，upetvā(已经接近了)，upetvāna(已经接近了)，upetuna(为了接近)。其他形态也应按照佛陀的教导相应地连接。

ඉතිඉති ක්‍රියාසද්දො, සුත්තන්තෙසු න දිස්සති;

ඉදමෙත්ථ න වත්තබ්බං, දස්සනායෙව මෙ රුතො.

“itiiti”这个动词(kriyāsadda)，在经藏(suttanta)中未曾见到；此处不应如此说，我仅是依其所见而说。

‘‘ඉතායං කොධරූපෙන’’, ඉති පාළි හි දිස්සති;

අඞ්ගුත්තරනිකායම්හි, මුනිනාහච්ච භාසිතා;

“Itāyaṃ kodharūpena”，此巴利(pāḷi)经文确实可见；在《增支部》(Aṅguttaranikāya)中，由牟尼(muni)所确说。

වුත්තඤ්හෙතං භගවතා අඞ්ගුත්තරනිකායෙ කොධං නින්දන්තෙන –

此乃世尊(Bhagavā)在《增支部》(Aṅguttaranikāya)中谴责忿怒(kodha)时所说：

‘‘ඉතායං කොධරූපෙන, මච්චුවෙසො ගුහාසයො;

තං දමෙන සමුච්ඡින්දෙ, පඤ්ඤාවීරියෙන දිට්ඨියා’’ති.

“此[烦恼]以忿怒(kodha)之相而行，是藏于洞窟(guhāsaya)的死神(maccu)；当以调伏(dama)、智慧(paññā)、精进(vīriya)与正见(diṭṭhi)断除它。”

තත්‍ර ඉතායන්ති ඉති අයන්ති ඡෙදො. ඉතිඉති ච ගච්ඡති පවත්තතීති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ සුත්තපදත්ථො – යො [Pg.3] දොසො ලොකෙ ‘‘කොධො’’ති ලොකියමහාජනෙන වුච්චති, නායං අත්ථතො කොධොති වත්තබ්බො. කින්ති පන වත්තබ්බො, එසො හි සරීරසඞ්ඛාතගුහාසයො මච්චුරාජා එව කොධවසෙන පමද්දන්තො සත්තසන්තානෙ ගච්ඡතීති වත්තබ්බො. තං එවරූපං ‘‘මච්චුරාජා’’ති වත්තබ්බං බහුනො ජනස්ස අනත්ථකරං කොධං හිතකාමො දමෙන පඤ්ඤාය වීරියෙන දිට්ඨියා ච ඡින්දෙය්‍යාති.

此处“itāyaṃ”的分解是“iti”和“ayaṃ”。而“iti”的意思是“去”(gacchati)和“流转”(pavattati)。此处的经文意义是——世间凡夫所说的“忿怒”(kodha)这种过患(dosa)，实际上不应仅称之为忿怒。那应如何说呢？应说：这其实是寄居在名为身体(sarīra)之洞窟(guhāsaya)中的死王(maccurājā)，它凭借忿怒之力，在有情(satta)的相续(santāna)中运行并摧毁他们。因此，欲求利益者，应当以调伏(dama)、智慧(paññā)、精进(vīriya)和正见(diṭṭhi)，断除此种给众人带来损害、应被称为“死王”的忿怒。

එතීති ඉමස්ස පන ආගච්ඡතීති අත්ථො. ‘‘එතී’’ති එත්ථ හි ආඋපසග්ගො සන්ධිකිච්චෙන පටිච්ඡන්නත්තා න පාකටො වලාහකාවත්ථරිතො පුණ්ණචන්දො විය. තථා හි එත්ථ ආ ඉති එතීති සන්ධිවිග්ගහො භවති, ආකාරස්ස ච ඉකාරෙන පරෙන සද්ධිංයෙව එකාරාදෙසො. තස්මා ‘‘අයං සො සාරථී එති. එතු වෙස්සන්තරො රාජා’’තිආදීසු ‘‘ආගච්ඡති, ආගච්ඡතූ’’තිආදිනා අත්ථො කථෙතබ්බො. බ්‍යාකරණසත්ථෙපි හි ආ ඉති එතීති සන්ධිවිග්ගහො දිස්සති, තස්මා අයම්පි නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා. අථ වා ඉතීති රස්සවසෙන වුත්තං පදං ගමනං බොධෙති, එතීති වුද්ධිවසෙන වුත්තං පන යථාපයොගං ආගමනාදීනි. මත්තාවසෙනපි හි පදානි සවිසෙසත්ථානි භවන්ති. තං යථා? සාසනෙ පබ්බජිතො, රට්ඨා පබ්බාජිතොති. සඤ්ඤොගාසඤ්ඤොගවසෙනපි, තං යථා? ගාමා නිග්ගච්ඡති. යසං පොසො නිගච්ඡති, තස්මා අයම්පි නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා. එත්ථෙතං වුච්චති –

“Etī”的意思是“来”(āgacchati)。在此，“Etī”中的前缀“ā”因连音(sandhi)之故被隐藏，犹如被云遮蔽的满月，不甚显了。实际上，此处的连音分解是“ā iti”，“ā”与后面的“i”音合为“e”音。因此，如“这位车夫来了(ayaṃ so sārathī eti)”、“愿韦桑达拉(Vessantara)王前来(Etu vessantaro rājā)”等句，应以“来了”、“请来吧”等义解释。在语法论(byākaraṇa)中亦可见“ā iti”合为“etī”的连音分解，故此规则亦应善记于心。又或者，以短音说的“iti”一词表示“去”(gamana)，而以长音(vuddhi)说的“etī”则随用法表示“来”等义。词语亦会因音量(mattā)而有特殊含义。例如：“于教法中出家(pabbajito)”与“被国家驱逐(pabbājito)”。亦会因[前缀]连接与否而异，例如：“从村中出去(Gāmā niggacchati)”与“此人获得名声(Yasaṃ poso nigacchati)”。故此规则亦应善记于心。于此，当说——

ඉ ගතියන්ති කථිතා, ධාතු වුද්ධිං ගතා යදා;

තදා ආගමනත්ථස්ස, වාචිකා පායතො වසා.

语根“I”被称为有“行”(gati)义，当其发生音转(vuddhi)时；彼时，它大都表示“来”(āgamana)的意义。

ඉරියාපථත්ථතො හෙ-සා නිච්චාගමවාචිකා;

‘‘අයං සො සාරථී එති’’, ඉච්චාදෙත්ථ නිදස්සනං.

就威仪行(iriyāpatha)的意义而言，它总是表示“来”(āgama)；“这位车夫来了(Ayaṃ so sārathī eti)”等句即是此处的例子。

අනිරියාපථත්ථෙන[Pg.4], වත්තනෙ ගමනෙපි ච;

ආගමනෙ ච හොතීති, ධීමා ලක්ඛෙය්‍ය තං යථා.

在非威仪行(aniriyāpatha)的意义上，它亦可用于流转(vattana)、去(gamana)及来(āgamana)；智者(dhīmā)应如是观察。

‘‘පටිච්ච ඵලමෙතී’’ති, එවමාදීසු වත්තනෙ;

වුද්ධිප්පත්තා ඉකාරව්හා, එසා ධාතු පවත්තති.

在“缘此而有果生(Paṭicca phalameti)”等句中，表示“流转”(vattana)时；此名为“i”的语根，在发生音转(vuddhi)后，即如是运用。

‘‘අත්ථමෙන්තම්හි සූරියෙ, වාළා’’ ඉච්චාදීසු පන;

ගතෙ, ‘‘එතීති ඉතී’’ති-ආදිස්වාගමනෙ සියා.

然而，在“日落时，野兽(vāḷā)…”等句中，[用于]“去”(gata)义；在“etīti īti”等句中，则为“来”(āgamane)义。

තථා හි ඊතීති අනත්ථාය එති ආගච්ඡතීති ඊති, උපද්දවො, ඉති ආගමනත්ථො ගහෙතබ්බො. ආහ ච සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘එතීති ඊති, ආගන්තුකානං අකුසලභාගීනං බ්‍යසනහෙතූනං එතං අධිවචන’’න්ති.

诚然，“īti”者，“为无益而来”(anatthāya eti)，故“īti”为灾祸(upaddava)，应取“来”(āgamana)义。于《经集》义注(Suttanipātaṭṭhakathā)中亦云：“‘eti’即‘īti’，此乃对外来的、属不善分之灾祸因(byasanahetu)的称谓。”

ඉදානි යථාරහං නිපාතාඛ්‍යාතනාමිකපරියාපන්නානං ඉතිඉතො සද්දානමත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ – තත්ථ ඉතිසද්දො හෙතුපරිසමාපනාදිපදත්ථ විපරියාය පකාරාවධාරණ නිදස්සනාදිඅනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හෙස ‘‘රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා රූපන්ති වුච්චතී’’තිආදීසු හෙතුඅත්ථෙ දිස්සති. ‘‘තස්මාතිහ මෙ භික්ඛවෙ ධම්මදායාදා භවථ, මා ආමිසදායාදා. අත්ථි මෙ තුම්හෙසු අනුකම්පා, කින්ති මෙ සාවකා ධම්මදායාදා භවෙය්‍යුං, නො ආමිසදායාදා’’තිආදීසු පරිසමාපනෙ. ‘‘ඉති වා ඉති එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතො’’තිආදීසු ආදිඅත්ථො. ‘‘මාගණ්ඩියොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්ති බ්‍යඤ්ජනමභිලාපො’’තිආදීසු පදත්ථවිපරියායෙ. ‘‘ඉති ඛො භික්ඛවෙ සප්පටිභයො බාලො, අප්පටිභයො පණ්ඩිතො. සඋපද්දවො බාලො, අනුපද්දවො [Pg.5] පණ්ඩිතො. සඋපසග්ගො බාලො, අනුපසග්ගො පණ්ඩිතො’’තිආදීසු පකාරො. ‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා ආදන්ද අත්ථීතිස්ස වචනීයං. කිං පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඉච්චස්ස වචනීය’’න්තිආදීසු අවධාරණෙ. ‘‘අත්ථීති ඛො කච්චාන අයමෙකො අන්තො, නත්ථීති ඛො කච්චාන අයං දුතියො අන්තො’’තිආදීසු නිදස්සනෙ. නිපාතවසෙනෙව තෙ පයොගා ගහෙතබ්බා. ‘‘ඉතායං කොධරූපෙනා’’ති එත්ථ පන ආඛ්‍යාතවසෙන ගමනෙ ඉතිසද්දො දිස්සති. අයමෙවත්ථො ඉධාධිප්පෙතො, නිපාතත්ථො පන න ඉච්ඡිතබ්බො, විඤ්ඤූනං අත්ථග්ගහණෙ කොසල්ලුපාදනත්ථං කෙවලං අත්ථුද්ධාරවසෙන ආගතොති දට්ඨබ්බං. ඉතරො පන –

现在，应当如理阐释归属于小品词、动词和名词类的“iti”和“ito”等词的意义——其中，“iti”一词具有原因、终结、“等”、释义、种类、确定、指示等多种含义。例如，在“诸比丘！因其变坏，故称为色”等句中，可见其表示原因之义。在“诸比丘！因此，你们应为我法的继承者，而非财物的继承者。我于你们有慈悲心，愿我弟子成为法的继承者，而非财物的继承者”等句中，表示终结。在“远离这样或那样的观赏娱乐”等句中，表示“等”之义。在“玛甘迪亚是那位婆罗门的称谓、名称、概念、言说、名字、命名、称号、语言、表达、表述”等句中，表示释义。在“诸比丘！如此，愚者有怖畏，智者无怖畏；愚者有灾患，智者无灾患；愚者有障碍，智者无障碍”等句中，表示种类。在被问及“有缘此而有老死吗？”时，应答：“有。”若问：“缘何而有老死？”应答：“缘生而有老死”等句中，表示确定。在“迦旃延！‘有’是一边，‘无’是第二边”等句中，表示指示。这些用法应依小品词的方式来理解。然而，在“Itāyaṃ kodharūpenā”一句中，“iti”一词则作为动词表示“去”的意义。此处意指的是这个意思，而不取其小品词之义。应当了知，这仅仅是为了让智者在理解词义上获得善巧而作的阐释。其余的则...

ගත්‍යත්ථෙ චිමසද්දත්ථෙ, ඉතොසද්දො පවත්තති;

අන්විතො’’ති හි ගත්‍යත්ථෙ, පච්චත්තවචනං භවෙ.

“ito”一词，用于“去”义及“此”义；如“anvito”用于“去”义时，即是主动之语。

ඉමසද්දස්ස අත්ථම්හි, නිස්සක්කවචනං භවෙ;

‘‘ඉතො සා දක්ඛිණා දිසා’’, ඉතිආදීසු පාළිසු.

用于“此”(ima)义时，则为离格之语；如“从此是南方(Ito sā dakkhiṇā disā)”等巴利文句所示。

ගත්‍යත්ථො ඉච්ඡිතො එත්ථ, ඉතරත්ථො න ඉච්ඡිතො;

අත්ථුද්ධාරවසා වුත්තො, කොසල්ලත්ථාය විඤ්ඤුනං.

此处意取“去”义，不取他义；为令智者于义理善巧，故作此阐明。

ඉධ පන සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං සනිබ්බචනං වත්තබ්බම්පි අවත්වා උපරි අයධාතුවිසයෙයෙව වක්ඛාම ඉ එ අයධාතුවසෙන තිධාතුමයත්තා සමයසද්දස්ස. තත්‍ර ඉතීති ඉකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස ච ‘‘එති, උදෙතී’’තිආදීනඤ්ච එකාරානන්තරත්‍යන්තපදානං අඤ්ඤෙසඤ්ච එවරූපානං පදමාලා යථාරහං යෙභුය්‍යෙන අත්තනොපදානි වජ්ජෙත්වා යොජෙතබ්බා. ඊදිසෙසු හි ඨානෙසු දුක්කරා ක්‍රියාපදමාලා. යස්මා පන ඉමස්මිං පකරණෙ සුකරා ච දුක්කරා ච ත්‍යන්තපදමාලා ජානිතබ්බා[Pg.6], තස්මා භූවාදිගණාදීසු අට්ඨසු ගණෙසු විහිතෙහි ඡන්නවුතියා වචනෙහි සබ්බසාධාරණං අසබ්බසාධාරණඤ්ච පදමාලානයං බ්‍රූම –

在此，关于“samaya”一词，其义理与词源本应一并阐释，但此处暂且不述，我们将在上文关于“aya”词根的范围内解说，因为“samaya”一词是由“i”、“e”、“aya”三个词根构成。其中，对于以“i”音结尾的动词（如iti）和以“e”音结尾的动词（如“eti”、“udeti”）以及其他此类词语的词形变化，应在大多情况下避开为自语态(attanopada)而作适当的组合。因为在这些地方，动词的词形变化是困难的。然而，由于在本论中，无论难易，以“ti”结尾的动词词形变化都应了解，因此，我们将说明由“bhū”等八组动词词根所规定的九十六种语态中，通用与非通用的词形变化规则。

අකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානං පන්තියො බුධො;

භවති රුන්ධතාදීනං, යොජෙ සබ්බත්ථ සබ්බථා.

智者应于一切处，以一切法，组合以“a”音结尾的动词（如bhavati、rundhati等）之序列。

ඉති එතී’’ති චෙතෙසං, පදානං පන පන්තියො;

සුද්ධස්සරපුබ්බකානං, යොජෙ විඤ්ඤූ යථාරහං.

至于“iti”、“eti”等词，以及其他词根为纯元音的动词序列，智者应如理组合。

ආකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානඤ්චාපි පන්තියො;

‘‘යාති සුණාති අස්නා-ති’’ ඉච්චාදීනං යථාරහං.

对于以“ā”音结尾的动词序列，如“yāti”、“suṇāti”、“asnāti”等，亦应如理组合。

ඉවණ්ණානන්තරත්‍යන්ත-පදානමපි පාළියො;

යොජෙ ‘‘රුන්ධිති රුන්ධීති’’-ඉච්චාදීනං යථාරහං.

对于以“i”音结尾的动词序列，如“rundhiti”、“rundhīti”等，亦应如理组合。

උකාරානන්තරත්‍යන්ත-සුතිඉති පදස්ස ච;

පෙරණත්ථෙ පවත්තස්ස, යොජෙ මාලං යථාරහං.

对于以“u”音结尾的动词，以及用于使役义的动词，应如理组合其序列。

එකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානම්පි යථාරහං;

‘‘ජෙති රුන්ධෙති කාරෙති, කාරාපෙතී’’තිආදීනං.

对于以“e”音结尾的动词，如“jeti”、“rundheti”、“kāreti”、“kārāpeti”等，亦应如理组合。

ඔකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානම්පි පදක්කමෙ;

‘‘කරොති භොති හොතී’’ති-ආදීනං යුත්තිතොවදෙ;

对于以“o”音结尾的动词，如“karoti”、“bhoti”、“hoti”等，亦应于词序中如理说明。

ඉච්චෙවං සත්තධා වුත්තො, පදමාලානයො මයා;

ඉතො මුත්තො නයො නාම, නත්ථි කොචි ක්‍රියාපදෙ.

如是，我已宣说七种词形变化之法；于动词，此外再无他法。

‘‘ආදත්තෙ කුරුතෙ පෙතෙ’’, ඉච්චාදි නයදස්සනා;

යථාරහං යුත්තිතොති, වචනං එත්ථ භාසිතං.

因见有“ādatte”、“kurute”、“pete”等（为自语态）之法，故此处说“如理”、“恰当”之语。

ඉදානි ඉකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස කමො වුච්චතෙ – ඉති, ඉන්ති. ඉසි, ඉථ. ඉමි, ඉම. අපරිපුණ්ණො වත්තමානානයො. ඉතු, ඉන්තු. ඉහි, ඉථ. ඉමි, ඉම. අපරිපුණ්ණො පඤ්චමීනයො. එත්ථ ච ඉමෙසං ද්වින්නං සාසනානුරූපභාවස්ස ඉමානි සාධකපදානි [Pg.7] ‘‘වෙති, අපෙති, අන්වෙතී’’ති. තත්ථ වි ඉති වෙති. විගච්ඡතීති අත්ථො, ඉතිසද්දො හෙත්ථ ගමනං බොධෙති. තථා අප ඉති අපෙති. අපගච්ඡතීති අත්ථො. අනු ඉති අන්වෙති. අනුගච්ඡතීති අත්ථො. ගරූ පන අනු එති අන්වෙතීති වදන්ති. තං –

现在说明以“i”音结尾的动词的次序——iti, inti；isi, itha；imi, ima。此为不完整的现在时态法。Itu, intu；ihi, itha；imi, ima。此为不完整的命令式法。此处，为证明此二者符合教法，有“veti, apeti, anveti”等词为例。其中，vi + iti 为 veti，义为“离去”，此中“iti”一词表“去”义。同样，apa + iti 为 apeti，义为“远离”。anu + iti 为 anveti，义为“跟随”。然而，有师长说 anu + eti 为 anveti。如下所示：

‘‘යථා ආරඤ්ඤකං නාගං, දන්තිං අන්වෙති හත්ථිනී;

ජෙස්සන්තං ගිරිදුග්ගෙසු, සමෙසු විසමෙසු ච;

එවං තං අනුගච්ඡාමි, පුත්තෙ ආදාය පච්ඡතො’’ති.

譬如林野象王行，母象循迹巨牙踪；山险平原皆经历，携子随后我亦从。

ඉමාය පාළියා න සමෙති ‘‘ජෙස්සන්තං අන්වෙතී’’ති වචනතො ‘‘අනුගච්ඡාමී’’ති වචනතො ච. තථා හි එතිසද්දො යත්ථ චෙ ඉරියාපථවාචකො, තත්ථ ආගමනංයෙව ජොතෙති, න ගමනං, තස්මා ආගමනත්ථස්ස අයුත්තිතො ගමනත්ථස්ස ච යුත්තිතො වි ඉතිආදිනා ඡෙදො ඤෙය්‍යො. එතෙසඤ්ච ඉතිසද්දවසෙන කතඡෙදානං අත්ථිභාවං යුත්තිභාවඤ්ච ‘‘ඉතායං කොධරූපෙනා’’ති පාළියෙව සාධෙති, තස්මායෙව ‘‘අනු ඉති, අනු ඉන්ති, අනු ඉසී’’තිආදිනා ‘‘අන්වෙතී’’තිආදීනං ඡෙදෙ ලබ්භමානනයෙන වුත්තප්පකාරො වත්තමානාපඤ්චමීනයො පරස්සපදවසෙන දස්සිතො. සත්තමීරූපාදීනි සබ්බථා අප්පසිද්ධානි.

此[文]与此巴利句“jessantaṃ anvetī”及“anugacchāmī”不符。诚然，“eti”一词若表示行止，则仅阐明“来”，而非“去”。是故，因“来”义之不适用及“去”义之适用，当知是通过“vi”、“iti”等进行划分。而这些依“iti”词所作划分的存在性与合理性，由“itāyaṃ kodharūpenā”此句巴利证实。是故，正如通过“anu iti, anu inti, anu isī”等对“anvetī”等词进行划分而可得之理，所述类型的现在时与第五格（命令式）之法，以自言说（parassapada）的方式被展示。第七格等语形则全然不能成立。

ඉමානි පන භවිස්සන්තියා රූපානි, සිත්තා තෙ ලහුමෙස්සති. ඉස්සති, ඉස්සන්ති. ඉස්සසි, ඉස්සථ. ඉස්සාමි, ඉස්සාම. ඉස්සතෙ, ඉස්සන්තෙ. ඉස්සසෙ, ඉස්සව්හෙ. ඉස්සං, ඉස්සාම්හෙ. අසබ්බධාතුකත්තෙපි සුද්ධස්සරත්තා ධාතුස්ස ඉකාරාගමො න ලබ්භති. පරිපුණ්ණො භවිස්සන්තීනයො.

此等是未来时的语形。譬如：“sittā te lahumessati”（你所播种的将迅速[结果]）。Issati, issanti. Issasi, issatha. Issāmi, issāma. Issate, issante. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhe。即使在非萨伐陀多迦（asabbadhātuka）的情况下，因语根为纯元音，故不得“i”音之增益。未来时之法至此圆满。

අථ කාලාතිපත්තියා රූපානි භවන්ති, ඉස්සා, ඉස්සංසු. ඉස්සෙ, ඉස්සථ. ඉස්සං, ඉස්සම්හා. ඉස්සථ, ඉස්සිසු. ඉස්සසෙ, ඉස්සව්හෙ. ඉස්සං, ඉස්සාම්හසෙ. කාලාතිපත්තිභාවෙ [Pg.8] ච අසබ්බධාතුකත්තෙ ච සන්තෙපි සුද්ධස්සරත්තා ධාතුස්ස අකාරිකාරාගමො න ලබ්භති අනෙකන්තිකත්තා වා අනුපපන්නත්තා ච අකාරාගමො න හොති. ද්වින්නඤ්හෙත්ථ සුද්ධස්සරානං අනන්තරිකානං එකතොසන්නිපාතො අනුපපත්ති. පරිපුණ්ණො කාලාතිපත්තිනයො.

其次，有条件式（kālātipatti）的语形：Issā, issaṃsu. Isse, issatha. Issaṃ, issamhā. Issatha, issisu. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhase。即使在条件式及非萨伐陀多迦（asabbadhātuka）的情况下，因语根为纯元音，故不得“a”音或“i”音之增益；或因其不确定性及不适宜性，“a”音之增益不发生。于此，二连续纯元音之并合为不适宜。条件式之法至此圆满。

ඉමස්මිං පන ඨානෙ සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ සොතූනං පයොගත්ථෙසු පරමකොසල්ලජනනත්ථං ‘‘නනු තෙ සුතං බ්‍රාහ්මණ භඤ්ඤමානෙ, දෙවා න ඉස්සන්ති පුරිසපරක්කමස්සා’’ති පාළිතො නයං ගහෙත්වා වුත්තප්පකාරෙහි භවිස්සන්තියා රූපෙහි සබ්බසො සමානානි අසමානත්ථානි වත්තමානිකරූපානි ච ඊසකං අඤ්ඤමඤ්ඤං සමානානි භවිස්සන්තීකාලාතිපත්තීනං රූපානි ච පකාසයිස්සාම – වත්තමානාවසෙන තාව ‘‘ඉස්සති, ඉස්සන්ති. ඉස්සසි, ඉස්සථා’’ති සබ්බං යොජෙතබ්බං. අත්ථො පන ‘‘ඉස්සං කරොතී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. තස්මිංයෙව අත්ථෙ භවිස්සන්තීවසෙන ‘‘ඉස්සිස්සති, ඉස්සිස්සන්ති. ඉස්සිස්සසි, ඉස්සිස්සථා’’ති පරිපුණ්ණං යොජෙතබ්බං. අත්ථො පන ‘‘ඉස්සං කරිස්සතී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. කාලාතිපත්තිවසෙන පන ‘‘ඉස්සිස්සා, ඉස්සිස්සංසු. ඉස්සිස්සෙ, ඉස්සිස්සථා’’ති පරිපුණ්ණං යොජෙතබ්බං, අත්ථො පන ‘‘ඉස්සං අකරිස්සා’’තිආදිනා වත්තබ්බො. ධාත්වන්තරවසෙන සංසන්දනානයොයං.

于此，为令听闻者于带义注的三藏佛语之运用义中生起最高善巧，我们从“婆罗门，汝岂非曾闻所言：诸天不嫉妒人之精进？”此巴利句中取其义理，以阐明：与前述未来时语形全然相同而意义不同的现在时语形，以及与未来时、条件式语形相互间略为相似的语形。——先依现在时，“issati, issanti. Issasi, issathā”等应全部连结。其义则应由“作嫉妒”等来了知。于彼同样之义，依未来时，“ississati, ississanti. Ississasi, ississathā”等应完整连结。其义则应由“将作嫉妒”等来了知。依条件式，“ississā, ississaṃsu. Ississe, ississathā”等应完整连结，其义则应由“本作嫉妒”等来了知。此乃依其他语根作比较之法。

ඉදානි එකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස කමො වුච්චතෙ –

现在，宣说以“e”音结尾之词的次第——

එති, එන්ති. එසි, එථ. එමි, එම.

他去（来），他们去（来）。你去（来），你们去（来）。我去（来），我们去（来）。

එතු, එන්තු. එහි, එථ. එමි, එම.

令他去（来），令他们去（来）。你去（来），你们去（来）。我去（来），我们去（来）。

න ච අප්පත්වා දුක්ඛන්තං, විස්සාසං එය්‍ය පණ්ඩිතො;

නිවෙසනානි මාපෙත්වා, වෙදෙහස්ස යසස්සිනො;

යදා තෙ පහිණිස්සාමි, තදා එය්‍යාසි ඛත්තිය.

智者未达苦之尽，不应生起信任心；为声名显赫之维德哈(Vedeha)王，建造住所之后；刹帝利，当我派遣[使者]予汝时，汝当来此。

එය්‍ය[Pg.9], එය්‍යුං. එය්‍යාසි, එය්‍යාථ. එය්‍යාමි, එය්‍යාම. එථ, එරං. එථො, එය්‍යාව්හො. එය්‍යං, එය්‍යාම්හෙ.

愿他去（来），愿他们去（来）。愿你去（来），愿你们去（来）。愿我去（来），愿我们去（来）。他应去（来），他们应去（来）。你应去（来），你们应去（来）。我应去（来），我们应去（来）。

සො පුරිසො එය්‍ය, තෙ එය්‍යුං. ත්වං එය්‍යාසි, තුම්හෙ එය්‍යාථ. අහං එය්‍යාමි, මයං එය්‍යාම. සො පුරිසො එථ, තෙ එරං. ත්වං එථො, තුම්හෙ එය්‍යාව්හො. අහං එය්‍යං, මයං එය්‍යාම්හෙ.

那人应去（来），那些人应去（来）。你应去（来），你们应去（来）。我应去（来），我们应去（来）。那人应去（来），那些人应去（来）。你应去（来），你们应去（来）。我应去（来），我们应去（来）。

පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීරූපානි සබ්බසො අප්පසිද්ධානි.

不定过去时、已然过去时和未然过去时的语形全然不能成立。

එස්සති, එස්සන්ති. එස්සසි, එස්සථ. එස්සාමි, එස්සාම. එස්සතෙ, එස්සන්තෙ. එස්සසෙ, එස්සව්හෙ. එස්සං, එස්සාම්හෙ.

他将去（来），他们将去（来）。你将去（来），你们将去（来）。我将去（来），我们将去（来）。他将去（来），他们将去（来）。你将去（来），你们将去（来）。我将去（来），我们将去（来）。

සම්මොදමානා ගච්ඡන්ති, ජාලමාදාය පක්ඛිනො;

යදා තෙ විවදිස්සන්ති, තදා එහින්ති මෙ වසං.

众鸟共欢喜，携网飞离去；一旦起纷争，将入我掌握。

‘‘අභිදොසගතො ඉදානි එහී’’ති වචනදස්සනතො අපරානිපි භවිස්සන්තීරූපානි ගහෙතබ්බානි.

由“今已向晚，来此！”(Abhidosagato idāni ehi)此语之所示，当知亦有其他未来时语形。

එහිති, එහින්ති. එහිසි, එහිථ. එහිමි, එහිම. එහිතෙ, එහින්තෙ. එහිසෙ, එහිව්හෙ. එහිස්සං, එහිස්සාම්හෙ.

他将去（来），他们将去（来）。你将去（来），你们将去（来）。我将去（来），我们将去（来）。他将去（来），他们将去（来）。你将去（来），你们将去（来）。我将去（来），我们将去（来）。

එස්සා, එස්සංසු. එස්සෙ, එස්සථ. එස්සං එස්සාම්හා. එස්සථ, එස්සිසු. එස්සසෙ, එස්සව්හෙ. එස්සිං, එස්සාම්හසෙ.

他本应去（来），他们本应去（来）。你本应去（来），你们本应去（来）。我本应去（来），我们本应去（来）。他本应去（来），他们本应去（来）。你本应去（来），你们本应去（来）。我本应去（来），我们本应去（来）。

අථාපරොපි එකාරානන්තරත්‍යන්තපදක්කමො භවති;

උදෙති, උදෙන්ති;

උදෙසි, උදෙථ;

උදෙමි, උදෙම.

其次，亦有另一以“e”音结尾之词的次第：Udeti, udenti; Udesi, udetha; Udemi, udema。

උදෙතු, උදෙන්තු. උදෙහි, උදෙථ. උදෙමි, උදෙම, උදාමසෙ.

令他升起，令他们升起。你升起，你们升起。我升起，我们升起，我们升起。

උදෙය්‍ය, උදෙය්‍යුං. සෙසං නෙය්‍යං. උදිස්සති, උදිස්සන්ති. සෙසං නෙය්‍යං. උදිස්සා, උදිස්සංසු. සෙසං නෙය්‍යං.

Udeyya, udeyyuṃ。余者应知。Udissati, udissanti。余者应知。Udissā, udissaṃsu。余者应知。

ඉමානි සුද්ධස්සරධාතුරූපානි.

此等是纯元音语根的语形。

කකාරන්තධාතු

以“迦”为结尾的语根

කු [Pg.10] සද්දෙ කෙ ච. කොති, කවති, කායති, එවං කත්තුපදානි භවන්ති. කුය්‍යති, කිය්‍යති, එවං කම්මපදානි. කානනං, කබ්බං, ජාතකං, එවං නාමිකපදානි. කුත්වා, කුත්වාන, කවිත්වා, කවිත්වාන, කාවිත්වා, කාවිත්වාන, කායිතුං, එවං අබ්‍යයපදානි.

语根 ku 意为“发声”，以及 ke。Koti、kavati、kāyati，如是为主动词。Kuyyati、kiyyati，如是为被动词。Kānanaṃ、kabbaṃ、jātakaṃ，如是为名词。Kutvā、kutvāna、kavitvā、kavitvāna、kāvitvā、kāvitvāna、kāyituṃ，如是为不变词。

තත්‍ර කානනන්ති ඨිතමජ්ඣන්හිකසමයෙ කවති සද්දං කරොතීති කානනං, වනං. තථා හි –

其中，kānanaṃ（森林）一词，是因其于静止的正午时分发出声响(kavati)，故名kānanaṃ，即林(vanaṃ)。诚然如此——

‘‘ඨිතෙ මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ, සන්නිසීවෙසු පක්ඛිසු;

සණතෙව බ්‍රහාරඤ්ඤං, සා රති පටිභාති ම’’න්ති

“正午日当顶，鸟雀皆静栖；大林似作响，此乐令我喜。”

වුත්තං. අථ වා කොකිලමයූරාදයො කවන්ති සද්දායන්ති කූජන්ති එත්ථාති කානනං. මනොහරතාය අවස්සං කුය්‍යති පණ්ඩිතෙහීති කබ්බං. කාවියං. කාවෙය්‍යං. අඤ්ඤත්‍ර පන කවීනං ඉදන්ති කබ්බන්ති තද්ධිතවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. කෙචි තු කාබ්‍යන්ති සද්දරූපං ඉච්ඡන්ති, න තං පාවචනෙ පමාණං සක්කටභාසාභාවතො. සක්කටභාසාතොපි හි ආචරියා නයං ගණ්හන්ති. ජාතං භූතං අතීතං භගවතො චරියං, තං කීයති කථීයති එතෙනාති ජාතකං. ජාතකපාළි හි ඉධ ‘‘ජාතක’’න්ති වුත්තා. අඤ්ඤත්‍ර පන ජාතං එව ජාතකන්ති ගහෙතබ්බං. තථා හි ජාතකසද්දො දෙසනායම්පි වත්තති ‘‘ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්ම’’න්තිආදීසු. ජාතියම්පි වත්තති ‘‘ජාතකං සමොධානෙසී’’තිආදීසු.

已说。或因杜鹃、孔雀等在此处鸣叫(kavanti、saddāyanti、kūjanti)，故名kānanaṃ（森林）。因其悦意，必为智者所作，故名kabbaṃ（诗），亦作kāviyaṃ、kāveyyaṃ。于别处，若作“此乃诗人之物”解，则kabbaṃ一词应依派生关系(taddhitavasena)理解。有些人偏好kābya此一词形，然其于圣教中不为标准，因其属梵语。不过，诸师亦从梵语中取法。世尊过去已生、已有的行持，通过它得以言说、叙述，故名jātakaṃ（本生）。此处所说的“本生”，即指《本生经》。于别处，jātakaṃ则应理解为“已生”。诚然，jātaka一词亦用于指一种经文体裁，如在“如是语、本生、未曾有法”等语境中；亦用于指“出生”，如在“（佛陀）会合了本生”等语境中。

පක්ක නීචගතියං. නීචගමනං නාම හීනගමනං හීනප්පවත්ති වා. නීචසද්දො හි හීනවාචකො ‘‘නීචෙ කුලෙ පච්චාජාතො’’ති එත්ථ විය. පක්කති ක්‍රියාපදමෙත්ථ දිස්සති, න නාමිකපදං. යත්ථ යත්ථ නාමිකපදං න දිස්සති, තත්ථ තත්ථ නාමිකපදං උපපරික්ඛිත්වා [Pg.11] ගහෙතබ්බං. ක්‍රියාපදමෙව හි දුද්දසං, ක්‍රියාපදෙ විජ්ජමානෙ නාමිකපදං නත්ථීති න වත්තබ්බං, තස්මා අන්තමසො ‘‘පක්කනං, තකනං’’ ඉච්චෙවමාදීනි භාවවාචකානි නාමිකපදානි සබ්බාසු ධාතූසු යථාරහං ලබ්භන්තීති දට්ඨබ්බං.

（语根）Pakka 意为“低劣的趣向”。所谓“低劣的趣向”，即卑贱的去处或卑贱的行径。“低劣”(nīca)一词意为“卑贱”(hīna)，如在“生于低贱家族”中。此处可见其动词pakkati，未见其名词。凡未见名词之处，皆应考察而得。动词诚然难见，然若有动词，则不应言其无名词。是故当知，至少如pakkanaṃ、takanaṃ等表示状态的名词，于一切语根中皆可酌情获得。

තක හසනෙ. හසනං හාසො. තකති.

（语根）Taka 意为“笑”(hasane)。Hasanaṃ即是hāso（笑）。（动词形式为）Takati。

තකි කිච්ඡජීවනෙ. කිච්ඡජීවනං කසිරජීවනං. තඞ්කති. ආතඞ්කති. ආතඞ්කො. ආතඞ්කොති කිච්ඡජීවිතකරො රොගො, තථා හි අට්ඨකථාචරියා ‘‘අප්පාබාධං අප්පාතඞ්ක’’න්ති ඉමස්මිං පාළිප්පදෙසෙ ඉති අත්ථං සංවණ්ණෙසුං ‘‘ආබාධොති විසභාගවෙදනා වුච්චති, යා එකදෙසෙ උප්පජ්ජිත්වා සකලසරීරං අයපට්ටෙන බන්ධිත්වා විය ගණ්හාති. ආතඞ්කොති කිච්ඡජීවිතකරො රොගො. අථ වා යාපෙතබ්බරොගො ආතඞ්කො, ඉතරො ආබාධො. ඛුද්දකො වා රොගො ආතඞ්කො, බලවා ආබාධො. කෙචි පන ‘අජ්ඣත්තසමුට්ඨානො ආබාධො, බහිද්ධාසමුට්ඨානො ආතඞ්කො’ති වදන්තී’’ති.

（语根）Taki 意为“艰难维生”(kicchajīvane)。Kicchajīvanaṃ即kasirajīvanaṃ（困苦的生活）。（动词形式为）Taṅkati、ātaṅkati。（名词为）Ātaṅko。Ātaṅko是指导致生活艰难的疾病。诚然，诸义注师在解释“少病少恼”(appābādhaṃ appātaṅkaṃ)这段圣语时，如此阐述其义：‘ābādha（病）是指不适的感受，它从一个部位生起，然后像用铁片捆绑一样抓住整个身体。Ātaṅka（恼）是指导致生活艰难的疾病。或者，可维持的慢性病是ātaṅka，另一种是ābādha。或者，小病是ātaṅka，重病是ābādha。有些人则说：“由内生起的为ābādha，由外生起的为ātaṅka。”’

ආතඞ්කො ආමයො රොගො,බ්‍යාධා’බාධො ගදො රුජා;

අකල්ලඤ්චෙව ගෙලඤ්ඤං,නාමං රොගාභිධානකං.

Ātaṅko、āmayo、rogo、byādhi、ābādho、gado、rujā、akallaṃ以及gelaññaṃ，皆为疾病之名称。

සුක ගතියං. සොකති, සුකො, සුකී. තත්‍ර සුකොති සුවො. සොකති මනාපෙන ගමනෙන ගච්ඡතීති සුකො. තස්ස භරියා සුකී.

（语根）Suka 意为“去”(gatiye)。由此构成：Sokati、suko、sukī。其中，suko即suvo（鹦鹉）。因其以优美的步态而行(sokati)，故名suko。其雌性为sukī。

බුක්ක භස්සනෙ. ඉධ භස්සනං නාම සුනඛභස්සනං අධිප්පෙතං ‘‘සුනඛො භස්සිත්වා’’ති එත්ථ විය, න ‘‘ආවාසො ගොචරං [Pg.12] භස්ස’’න්තිආදීසු විය. වචනසඞ්ඛාතං භස්සනං, බුක්කති සා.

（语根）Bukka 意为“吠”(bhassane)。此处“吠”(bhassanaṃ)意指狗吠，如在“狗吠已”中；而非如“住处、牧场毁坏(bhassa)”等中的用法。此吠是一种叫喊声。（动词形式为）Bukkati（它吠叫）。

ධක පටිඝාතෙ ගතියඤ්ච. පටිඝාතො පටිහනනං. ධකති.

（语根）Dhaka 意为“妨碍”(paṭighāte)与“去”(gatiyañca)。Paṭighāto即paṭihananaṃ（撞击）。（动词形式为）Dhakati。

චක තිත්තිපටිඝාතෙසු. තිත්ති තප්පනං, පටිඝාතං පටිහනනංව. චකති.

（语根）Caka 意为“满足”(titti)与“妨碍”(paṭighātesu)。Titti即tappanaṃ（满足），paṭighātaṃ即paṭihananaṃ（撞击）。（动词形式为）Cakati。

අක කුටිලගතියං. අකති. එතා කුආදිකා අකපරියන්තා ධාතුයො පරස්ස භාසාති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති. තෙසං මතෙ එතා ‘‘ති අන්ති, තු අන්තු’’ ඉච්චාදීනංයෙව විසයො. පාළියං පන නියමො නත්ථි, තස්මා න තං ඉධ පමාණං.

（语根）Aka 意为“曲行”(kuṭilagatiyaṃ)。（动词形式为）Akati。这些从ku开始到aka结束的语根，语法家们称之为来自其他语言。在他们看来，这些语根仅适用于“ti、anti、tu、antu”等（现在时与命令式）词尾。但在巴利语中并无此规则，因此那在这里不作为标准。

ඉ අජ්ඣයනෙ. අජ්ඣයනං උච්චාරණං සික්ඛනං වා, අයති, අධීයති, අජ්ඣයති, අධීතෙ, අජ්ඣෙනං, අජ්ඣායකො. දිබ්බං අධීයසෙ මායං. අධීයන්ති මහාරාජ, දිබ්බමායිධ පණ්ඩිතා. අජ්ඣෙනමරියා පථවිං ජනින්දා. තත්ථ අජ්ඣායකොති අජ්ඣයතීති අජ්ඣායකො, මන්තෙ පරිවත්තෙතීති අත්ථො.

（语根）I 意为“学习”(ajjhayane)。Ajjhayanaṃ即uccāraṇaṃ（诵读）或sikkhanaṃ（学习）。由此构成：ayati、adhīyati、ajjhayati、adhīte、ajjhenaṃ、ajjhāyako。‘你学习神圣的幻术。’‘大王，此处的智者们学习神圣的幻术。’‘尊贵的人主们以学习（吠陀）而主宰大地。’其中，ajjhāyako指学习者，意为‘反复念诵真言者’。

උ සද්දෙ. අවති, අවන්ති. අවසි. එත්ථ ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාවා’’ති පාළි පපුබ්බස්ස උධාතුස්ස පයොගොති දට්ඨබ්බො. පපුබ්බස්ස වදධාතුස්ස දකාරලොපප්පයොගොතිපි වත්තුං යුජ්ජති.

（语根）U 意为“发声”(sadde)。（动词形式为）Avati、avanti、avasi。此处，应知巴利语‘yo ātumānaṃ...pāvā’是语根u加前缀pa的用法。也可以说，这是语根vad加前缀pa，并省略字母da的用法。

වඞ්ක කොටිල්ලෙ. වඞ්කති. වඞ්කං. වඞ්කසද්දො හි වක්කසද්දෙන සමානත්ථො, වක්කසද්දො ච වඞ්කසද්දෙන. තථා හි –

（语根）Vaṅka 意为“弯曲”(koṭille)。（动词形式为）Vaṅkati。（名词为）Vaṅkaṃ。诚然，vaṅka一词与vakka一词同义，vakka一词亦与vaṅka一词同义。诚然如此——

‘‘යං නිස්සිතා ජගතිරුහං, ස්වායං අග්ගිං පමුඤ්චති;

දිසා භජථ වක්කඞ්ගා, ජාතං සරණතො භය’’න්ති.

“所依世间树，自身燃烈火；肢曲者四散，所依生怖畏。”

පාළි [Pg.13] දිස්සති. අයං පන වක්කසද්දො සක්කටභාසං පත්වා කකාරරකාරසඤ්ඤොගක්ඛරිකො භවති, ධාතුභාවො පනස්ස පොරාණෙහි න වුත්තො, තස්මා ක්‍රියාපදං න දිට්ඨං. ඉමස්ස පන වඞ්කසද්දස්ස ‘‘වඞ්ක කොටිල්ලෙ’’ති ධාතුභාවො වුත්තො, ‘‘වඞ්කතී’’ති ක්‍රියාපදඤ්ච, පාළියං තු ‘‘වඞ්කතී’’ති ක්‍රියාපදං න දිට්ඨං, තථා භාවවාචකො වඞ්කසද්දොපි. වාච්චලිඞ්ගො පන අනෙකෙසු ඨානෙසු දිට්ඨො. තත්ත වඞ්කතීති ක්‍රියාපදං පාළියං අවිජ්ජමානම්පි ගහෙතබ්බමෙව නාථතීති ක්‍රියාපදමිව. භාවවාචකස්ස පන වඞ්කසද්දස්ස අත්ථිතා නත්ථිතා ච පාළිආදීසු පුනප්පුනං උපපරික්ඛිතබ්බා. කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘යදි භාවවාචකො වඞ්කසද්දො නත්ථි, කථං ‘අට්ඨවඞ්කං මණිරතනං උළාර’න්ති එත්ථ සමාසො’’ති. එත්ථ පන අට්ඨසු ඨානෙසු වඞ්කං අට්ඨවඞ්කං, න අට්ඨවඞ්කානි යස්සාති. දබ්බවාචකො හි වඞ්කසද්දො, න භාවවාචකොති දට්ඨබ්බං.

可见于巴利语中。然而，vakka一词进入梵语后，成为带有辅音k与r的结合字母（即vakra）。但古人未曾言其为语根，故未见其动词形式。至于vaṅka一词，则有“vaṅka意为弯曲”的语根之说，及其动词vaṅkati。但在巴利语中，动词vaṅkati未见，同样，表示状态的名词vaṅka亦未见。然而，其形容词用法（vāccaliṅgo）则多处可见。此处，动词vaṅkati虽不见于巴利语，亦应如动词nāthati一般被接受。至于表示状态的名词vaṅka是否存在，则需在巴利语等文献中反复考察。此处或有人言：“若无表示状态的名词vaṅka，于‘aṭṭhavaṅkaṃ maṇiratanaṃ uḷāraṃ’（八曲宝珠）一语中，复合词如何成立？”对此应知：此处aṭṭhavaṅkaṃ意为“在八个地方弯曲”，而非“其有八个弯曲”。当知vaṅka一词是指称事物的词，而非指称状态的词。

වඞ්කං වක්කඤ්ච කුටිලං, ජිම්හඤ්ච රිම්හමනුජු;

වඞ්කසද්දාදයො එතෙ, වාච්චලිඞ්ගා තිලිඞ්ගිකා.

Vaṅkaṃ、vakkañca、kuṭilaṃ，jimhañca、rimhaṃ、anuju；此vaṅka等词，皆为形容词，通用于三性。

අථ වා වඞ්කසද්දොයං, ‘‘වඞ්කඝස්තා’’තිආදිසු;

බළිසෙ ගිරිභෙදෙ ච, වත්තතෙ ස පුමා තදා.

又或vaṅka此一词，用于“吞钩者”等处；亦指鱼钩与山隘，彼时则为阳性词。

අයඤ්හි ‘‘තෙ’මෙ ජනා වඞ්කඝස්තා සයන්ති. යථාපි මච්ඡො බළිසං, වඞ්කං මංසෙන ඡාදිතං. වඞ්කඝස්තොව අම්බුජො’’තිආදීසු බළිසෙ වත්තති.

诚然，此词在“彼等吞钩之人躺卧”、“如鱼吞肉饵所覆之钩（baḷisaṃ）、之弯钩（vaṅkaṃ）”、“如吞钩之水生（鱼）”等语境中，用于指“鱼钩”（baḷise）。

එත්ථ සියා ‘‘නනු ච භො ‘යථාපි මච්ඡො බළිසං, වඞ්කං මංසෙන ඡාදිත’න්ති එත්ථ වඞ්කසද්දො ගුණවාචකො විසෙසනසදො, යෙන බළිසො විසෙසිතො, තෙන වඞ්කං කුටිලං බළිසන්ති අත්ථො විඤ්ඤායතී’’ති? තන්න, වඞ්කසද්දෙ අවුත්තෙපි බළිසසභාවස්ස වඞ්කත්තා කුටිලත්ථො පාකටොති නත්ථි විසෙසනසද්දෙන [Pg.14] පයොජනං. ඉදං පන ‘‘බළිසං වඞ්ක’’න්ති වචනං ‘‘හත්ථි නාගො. සරොරුහං පදුමං. හත්ථී ච කුඤ්ජරො නාගො’’තිආදිවචනමිව පරියායවචනං, තස්මා ‘‘වඞ්ක’’න්ති පදස්ස ‘‘කුටිල’’න්ති අත්ථො න ගහෙතබ්බො. අථ වා යථා ‘‘යථා ආරඤ්ඤකං නාගං, දන්තිං අන්වෙති හත්ථිනී’’ති එත්ථ නාගසද්දස්ස දන්තීසද්දස්ස ච අඤ්ඤමඤ්ඤපරියා යවචනත්තෙපි දන්තින්ති මනොරමදන්තයුත්තන්ති අත්ථො සංවණ්ණිතො, තථා ‘‘බළිසං වඞ්ක’’න්ති ඉමෙසම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං පරියායවචනත්තෙපි වඞ්කන්ති කුටිලන්ති අත්ථො වත්තබ්බො. එවඤ්හි සති අත්ථො සාලරාජා විය සුඵුල්ලිතො හොති, දෙසනා ච විලාසප්පත්තා, න පන ‘‘වඞ්කං බළිස’’න්ති සද්දානං ගුණගුණීවසෙන සමානාධිකරණභාවො ඉච්ඡිතබ්බො ‘‘බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරතී’’තිආදීසු ‘‘බුද්ධො භගවා’’ති ඉමෙසං විය සමානාධිකරණභාවස්ස අනිච්ඡිතබ්බත්තා. න හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු සමානාධිකරණභාවො පොරාණෙහි අනුමතො.

此处，或有人言：“‘如同鱼儿吞下被肉覆盖的弯钩（vaṅkaṃ）’一语中，vaṅka一词难道不是一个表示性质的形容词，用以限定baḷisa（钓钩）吗？由此可知其义为‘弯曲的钓钩’。”（答：）并非如此。即便不说vaṅka一词，钓钩的自性本就弯曲，其弯曲之义已然明了，故无需形容词。而且，“baḷisaṃ vaṅkaṃ”之语，如同“hatthi nāgo”（象即龙象）、“saroruhaṃ padumaṃ”（莲花即红莲）、“hatthī ca kuñjaro nāgo”（象、巨象、龙象）等语，是同义词。因此，不应取vaṅka一词的“弯曲”之义。或者，可以这样理解：譬如在“如同母象追随林中之象（nāgaṃ）、有牙者（dantiṃ）”一语中，nāga与dantin虽互为同义词，但dantin仍被解释为“具有美丽牙齿者”；同理，baḷisaṃ与vaṅkaṃ虽互为同义词，仍可取vaṅka的“弯曲”之义。若能如此，则其义理如盛开的娑罗树王般彰显，说法亦具文采。但不应将“vaṅkaṃ baḷisaṃ”视为属性与属主的同格关系，如同在“世尊（bhagavā）住在维兰迦（Verañjā）”等语境中，不希望将“buddho bhagavā”视为同格关系一样。因为古德于此类情况，并不认可同格关系。

‘‘යත්ථ එතාදිසො සත්ථා, ලොකෙ අප්පටිපුග්ගලො;

තථාගතො බලප්පත්තො, සම්බුද්ධො පරිනිබ්බුතො’’ති,

“于此世间有导师，举世无双无比伦；如来具力正等觉，已然证入般涅槃。”

‘‘බුද්ධං බුද්ධං නිඛිලවිසයං සුද්ධියා යාව සුද්ධි’’න්ති ච ආදීසු පන අනුමතො. එත්ථ හි ‘‘එතාදිසො’’ති ච ‘‘අප්පටිපුග්ගලො’’ති ච ‘‘තථාගතො’’ති ච ‘‘බලප්පත්තො’’ති ච ‘‘සම්බුද්ධො’’ති ච ‘‘පරිනිබ්බුතො’’ති ච ඉමානි ‘‘සත්ථා’’ති අනෙන පදෙන සමානාධිකරණානි. තථා ‘‘බුද්ධං බුද්ධ’’න්ති ද්වින්නං පදානං පච්ඡිමං පුරිමෙන සමානාධිකරණං භවති.

但在“佛陀佛陀，一切境界皆清净，清净至极最清净”等句中则被认可。此处，“像这样”、“无与伦比者”、“如来”、“已得力”、“正等觉者”、“已般涅槃”等词，与“导师”一词是同格关系。同样，“佛陀佛陀”这两个词中，后一个词与前一个词也是同格关系。

ඉති ‘‘යථාපි මච්ඡො බළිසං, වඞ්කං මංසෙන ඡාදිත’’න්ති එත්ථ වඞ්කසද්දො බළිසස්සාභිධානන්තරං, න ගුණවාචකො. එවං වඞ්කසද්දො බළිසෙ වත්තති. ‘‘කඞ්කං ගච්ඡාම පබ්බතං. දූරෙ වඞ්කතපබ්බතො’’තිආදීසු [Pg.15] පන ගිරිවිසෙසෙ වත්තති. එත්ථ ච ‘‘වඞ්කපබ්බතො’’ති වත්තබ්බෙ සුඛුච්චාරණත්ථං නිරුත්තිනයෙන මජ්ඣෙ අනිමිත්තං තකාරාගමං කත්වා ‘‘වඞ්කතපබ්බතො’’ති වුත්තං. අථ වා වඞ්කොයෙව වඞ්කතා, යථා දෙවො එව දෙවතා. යථා ච දිසා එව දිසතාති, එවං තාපච්චයවසෙන වඞ්කතා ච සා පබ්බතො චාති ‘‘වඞ්කතපබ්බතො’’ති වුත්තං, මජ්ඣෙ රස්සවසෙන චෙතං දට්ඨබ්බං. අථ වා වඞ්කමස්ස සණ්ඨානමත්ථීති වඞ්කතොති මන්තුඅත්ථෙ තපච්චයො, යථා පබ්බමස්ස අත්ථීති පබ්බතොති. එවං වඞ්කතො ච සො පබ්බතො චාති වඞ්කතපබ්බතො. ‘‘වඞ්කපබ්බතො’’ ඉච්චෙව වා පණ්ණත්ති, පාදක්ඛරපාරිපූරියා පන ‘‘දූරෙ වඞ්කතපබ්බතො’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

因此，在“如同鱼吞肉饵所覆之钩”一句中，vaṅka一词是鱼钩的别名，而非表示性质的词。如此，vaṅka一词用于指鱼钩。而在“我们前往Kaṅka山，远处是Vaṅkata山”等句中，则用于指特定的山。此处，本应说vaṅkapabbato，但为了发音便利，依语法规则在中间加入了无意义的-ta-，故说为vaṅkatapabbato。或者，vaṅka即是vaṅkatā（弯曲性），如同deva（天神）即是devatā（神性），又如disā（方位）即是disatā（方位性）；既是vaṅkatā又是pabbato（山），故为vaṅkatapabbato，当知此复合词中间的元音被缩短了。或者，依“拥有”之义加-ta后缀，“其有弯曲之形，故为vaṅkato”，如同“其有峰，故为pabbato”；既是vaṅkato（有弯曲者）又是pabbato，故为vaṅkatapabbato。或者，其名称本就是Vaṅkapabbato（弯山），但为了补足诗歌的音节，才说成“远处是Vaṅkata山”，当知此理。

ලොක දස්සනෙ. ලොකති. ලොකො. ආලොකොති අඤ්ඤානිපි රූපානි ගහෙතබ්බානි. චුරාදිගණං පන පත්වා ඉමිස්සා ‘‘ලොකෙති, ලොකයති, ඔලොකෙති, ඔලොකයතී’’තිආදිනා රූපානි භවන්ති. ලොකොති තයො ලොකා සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකොති. තත්ථ ‘‘එකො ලොකො, සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති ආගතො සඞ්ඛාරො එව ලොකො සඞ්ඛාරලොකො. සත්තා එව ලොකො සත්තලොකො. චක්කවාළසඞ්ඛාතො ඔකාසො එව ලොකො ඔකාසලොකො, යො ‘‘භාජනලොකො’’තිපි වුච්චති. තෙසු සඞ්ඛාරො ලුජ්ජතීති ලොකොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ලුජ්ජති පලුජ්ජතීති ඛො භික්ඛු තස්මා ලොකොති වුච්චතී’’ති. ලොකියති එත්ථ පුඤ්ඤපාපං තබ්බිපාකො චාති සත්තො ලොකො. ලොකියති විචිත්තාකාරතො දිස්සතීති චක්කවාළසඞ්ඛාතො ඔකාසො ලොකො. යස්මා පන ලොකසද්දො සමූහෙපි දිස්සති, තස්මා ලොකියති සමුදායවසෙන [Pg.16] පඤ්ඤාපියතීති ලොකො, සමූහොති අයම්පි අත්ථො ගහෙතබ්බො. අථ වා ලොකොති තයො ලොකා කිලෙසලොකො භවලොකො ඉන්ද්‍රියලොකොති. තෙසං සරූපං චුරාදිගණෙ කථෙස්සාම බහුවිධතඤ්ච. බහිද්ධා පන කවීහි ‘‘ලොකො තු භුවනෙ ජනෙ’’ති එත්තකමෙව වුත්තං.

Loka，于见义。它见。世间。光明(āloko)等其他色也应被执取。但当归入curādi类动词时，此词根则有“loketi, lokayati, oloketi, olokayati”等形式。所谓世间，有三种：行世间、有情世间、器世间。其中，如经云：“一世间，一切有情依食而住”，此中行即是世间，是为行世间。有情即是世间，是为有情世间。由轮围山(Cakkavāḷa)所组成的处所即是世间，是为器世间，亦称“器世间(bhājanaloka)”。于此等中，行会毁坏，故为世间。此为世尊所说：“比丘，因为它会毁坏、会败坏，所以被称为‘世间’。”于此中可见善、恶及其果报，故为有情世间。因可见种种形态，故由轮围山组成的处所为世间。又，因“loka”一词亦见于群体义，故“以群体的方式被认知，是为世间”，此“群体”之义亦应被采纳。或又，所谓世间，有三种：烦恼世间、有世间、根世间。此等之自性及其多样性，我们将在curādi类中解说。此外，诗人仅言：“世间，于世界、于人。”

සිලොක සඞ්ඝාතෙ. සඞ්ඝාතො පිණ්ඩනං. සිලොකති, සිලොකො, සිලොකමනුකස්සාමි. අක්ඛරපදනියමිතො වචනසඞ්ඝාතො සිලොකො. සො පජ්ජන්ති වුච්චති, තථා හි ‘‘සිලොකො යසස්සි පජ්ජෙ’’ති කවයො වදන්ති.

Siloka，于组合义。组合即积聚。它组合，偈颂，我将解释偈颂。由字母与词所限定的言语组合是偈颂。它也被称为诗(pajja)，诚如诗人所言：“偈颂于诗中有名望。”

දෙක ධෙක සද්දුස්සාහෙසු. සද්දො රවො, උස්සාහො වායාමො. දෙකති. ධෙකති.

Deka、dheka，于声与勤勇义。声即是音，勤勇即是精进。Dekati。Dhekati。

රෙක සකි සඞ්කායං. රෙකති. සඞ්කති, තස්මිං මෙ සඞ්කතෙ මනො. සඞ්කා.

Reka、saki，于怀疑义。Rekati。Saṅkati，我心于彼怀疑。Saṅkā。

අකි ලක්ඛණෙ. අඞ්කති, අඞ්කො, සසඞ්කො.

Aki，于标记义。它标记，标记(aṅko)，有标记的(sasaṅko)。

මකි මණ්ඩනෙ. මණ්ඩනං භූසනං, මඞ්කති.

Maki，于装饰义。装饰即是庄严，它装饰。

කත ලොලියෙ. ලොලභාවො ලොලියං යථා දක්ඛියං. කකති, කාකො, කාකී. එත්ථ ‘‘කාකො, ධඞ්කො, වායසො, බලි, භොජි, අරිට්ඨො’’ති ඉමානි කාකාභිධානානි.

Kata，于贪求义。贪求性即是贪求，例如灵巧。它鸣叫，乌鸦(kāko)，母乌鸦(kākī)。此处“kāko、dhaṅko、vāyaso、bali、bhoji、ariṭṭho”，此等是乌鸦的异名。

කුක වක ආදානෙ. කුකති, වකති, කොකො, වකො. එත්ථ කොකොති අරඤ්ඤසුනඛො. වකොති ඛුද්දකවනදීපිකො, බ්‍යග්ඝොතිපි වදන්ති.

Kuka、vaka，于取著义。它取著。它取著。狼(koko)，狼(vako)。此处，狼(koko)指林犬。狼(vako)指小林豹，亦有人言是虎。

වක දිත්තියං පටිඝාතෙ ච. දිත්ති සොභා, වකති.

Vaka，于光辉与撞击义。光辉即是美丽，它发光。

කකි [Pg.17] වකි සක්ක තික ටික සෙක ගත්‍යත්ථා. කඞ්කති, වඞ්කති, සක්කති, නිසක්කති, පරිසක්කති, ඔසක්කති, වධාය පරිසක්කනං. බිළාරනිසක්කමත්තම්පි. තෙකති, ටෙකති, ටීකා සෙකති. එත්ථ ටීකාති ටිකියති ජානියති සංවණ්ණනාය අත්ථො එතායාති ටීකා. එතා ඉධාතුආදිකා සෙකපරියන්තා ධාතුයො ‘‘අත්තනොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති. තෙසං මතෙ එතා ‘‘තෙ අන්තෙ, තං අන්තං’’ඉච්චාදීනංයෙව විසයො, පාවචනෙ පන නියමො නත්ථි.

Kaki、vaki、sakka、tika、ṭika、seka，于行义。Kaṅkati, vaṅkati, sakkati, nisakkati, parisakkati, osakkati。为杀而潜行。仅如猫之潜行。Tekati, ṭekati, ṭīkā, sekati。此处，所谓ṭīkā，即“通过它，义理被评注、被了知”，因其评注，故为ṭīkā。声明家言：此等从i词根始至seka词根终的词根，是“为己语(attanobhāsā)”。依其所见，此等仅是“te ante, taṃ antaṃ”等（词形）的范围，然于圣教中则无此限定。

හික්ක අබ්‍යත්තසද්දෙ. අබ්‍යත්තසද්දො අවිභාවිතත්ථසද්දො නිරත්ථකසද්දො ච. හික්කති, හික්කතෙ. ඉමං ‘‘උභයතොභාසා’’ති වදන්ති. ඉදං තු පාවචනෙන සංසන්දති. පරස්සත්තනොභාසානඤ්හි ධාතූනං ‘‘භවති, භවතෙ, බාධතෙ, බාධතී’’තිආදිනා යෙභුය්‍යෙන ද්විධා ද්විධා රූපානි සාසනෙ දිස්සන්ති.

Hikka，于不显了声义。不显了声即义不明之声与无义之声。Hikkati。Hikkate。此被称为“两语(ubhayatobhāsā)”。此实与圣教相符。实为俱（为他、为己）语之诸词根，于教法中，大多可见“bhavati, bhavate, bādhate, bādhatī”等两种形式。

ඉමානි කකාරන්තධාතුරූපානි.

此等是以迦为尾的诸词根形式。

ඛකාරන්තධාතු

以“kha”为尾的词根

ඛා පකථනෙ ඛ්‍යා ච. පකථනං ආචික්ඛනං දෙසනං වා. ඛාති, සඞ්ඛාති. ආපුබ්බත්තෙ විසදිසභාවෙන ඛාත්‍යක්ඛරස්ස ද්විත්තං, ආකාරස්ස ච සඤ්ඤොගපුබ්බත්තා රස්සත්තං, අක්ඛාති. අක්ඛාසි පුරිසුත්තමො. අක්ඛෙය්‍යං තෙ අහං අය්‍යෙ. ධම්මො සඞ්ඛායති. අක්ඛායති. අත්‍ර පන කකාරලොපො. ස්වාඛාතො භගවතා ධම්මො. සඞ්ඛාතො. අක්ඛාතො. අක්ඛාතාරො තථාගතා. සඞ්ඛාතා සබ්බධම්මානං විධුරො. සඞ්ඛා, පටිසඞ්ඛා. ක්‍රියං ආක්‍යාති කථෙතීති ආඛ්‍යාතං. කෙචි [Pg.18] පන ‘‘ස්වාඛාතො’’ති ච ‘‘ස්වාක්ඛ්‍යාතො’’ති ච ‘‘ස්වාඛ්‍යාතො’’ති ච පදමිච්ඡන්ති. තත්ථ පච්ඡිමානි සක්කටභාසාතො නයං ගහෙත්වා වුත්තානි, ඉතරං යථාඨිතරූපනිප්ඵත්තිවසෙන, අතො යථාදස්සිතපදානියෙව පසත්ථතරානි. තත්ථ සඞ්ඛාසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො නීයතෙ – සඞ්ඛාසද්දො ඤාණකොට්ඨාසපඤ්ඤත්තිගණනාසු දිස්සති. ‘‘සඞ්ඛායෙකං පටිසෙවතී’’තිආදීසු හි ඤාණෙ දිස්සති. ‘‘පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා සමුදාචරන්තී’’තිආදීසු කොට්ඨාසෙ. ‘‘තෙසං තෙසං ධම්මානං සඞ්ඛා සමඤ්ඤා’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘න සුකරං සඞ්ඛාතු’’න්තිආදීසු ගණනායං. එත්ථෙතං වුච්චති –

“khā”(词根)用于“宣说”(pakathana)与“khyā”义。“宣说”即告知、教导或解说。如：khāti(宣说)、saṅkhāti(宣说)。当有前缀“ā”时，由于音的异化，“khā”中的“kh”重复，而“ā”因在结合辅音前而缩短，故成“akkhāti”。如：“至上之人(purisuttamo)已宣说(akkhāsi)。”“尊者(ayye)，我应为你宣说(akkheyyaṃ)。”法被宣说(dhammo saṅkhāyati)。被宣说(akkhāyati)。此处则有“ka”音的省略。法乃世尊(bhagavatā)所善说(svākhāto)。被宣说(saṅkhāto)。被宣说(akkhāto)。如来(tathāgatā)是宣说者(akkhātāro)。智者(vidhuro)已通晓一切法(sabbadhammānaṃ)。概念(saṅkhā)，省察(paṭisaṅkhā)。因为它述说(ākhyāti)行为(kriyaṃ)，所以称为“ākhyātaṃ”(动词)。然而有些人认为“svākhāto”、“svākkhyāto”和“svākhyāto”等词都可以使用。其中后两者是依据梵语(sakkaṭabhāsā)规则而说，前者则依其既有形式的构成，所以依所示之词更为恰当。此处当阐明“saṅkhā”一词的含义——“saṅkhā”一词见于智慧(ñāṇa)、部分(koṭṭhāsa)、概念(paññatti)、计算(gaṇanā)等场合。如“以智省察而行(saṅkhāyekaṃ paṭisevatī)”等句中见于智慧；“戏论想的类别(papañcasaññāsaṅkhā)生起”等句中见于部分；“彼等诸法的概念、名称(saṅkhā samaññā)”等句中见于概念；“难以计数(na sukaraṃ saṅkhātuṃ)”等句中见于计算。对此，有言——

‘‘ඤාණපඤ්ඤත්තිකොට්ඨාස-ගණනාසු පදිස්සති;

සඞ්ඛාසද්දොති දීපෙය්‍ය, ධම්මදීපස්ස සාසනෙ’’ති.

“‘saṅkhā’一词，于智慧(ñāṇa)、概念(paññatti)、部分(koṭṭhāsa)、计算(gaṇanā)中显现；于法灯(dhammadīpa)的教法(sāsana)中，此词应被阐明。”

ඛි ඛයෙ. ඛියනධම්මං ඛීයති. සාසනානුරූපෙන සරෙ ඉකාරස්ස ඉය්‍යාදෙසො, ඛිය්‍යති. ‘‘ඛයො, ඛං’’ ඉච්චපි රූපානි ඤෙය්‍යානි. තත්ථ ඛයොති ඛියනං ඛයො. අථ වා ඛියන්ති කිලෙසා එත්ථාති ඛයො, මග්ගනිබ්බානානි. ඛයසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන පාපුණියත්තා ඵලම්පි ඛයො. ඛන්ති තුච්ඡං සුඤ්ඤං විවිත්තං රිත්තං, ඛන්ති වා ආකාසො.

“khi”(词根)，用于“灭尽”(khaya)义。有坏灭之法(khiyanadhamma)即会坏灭(khīyati)。根据教法(sāsana)的规则，“i”音替换为“iyya”，即“khiyyati”(被坏灭)。应当了解“灭尽”(khayo)、“空”(khaṃ)等词的形态。在此，“灭尽”(khayo)就是坏灭的意思。或者说，烦恼(kilesa)在此坏灭，所以称为“灭尽”，指的是道(magga)与涅槃(nibbāna)。由于通过被称为“灭尽”的道可以证得果(phala)，所以果也称为“灭尽”。“khaṃ”(空)就是空虚(tucchaṃ)、空无(suññaṃ)、远离(vivittaṃ)、空洞(rittaṃ)，或者“khaṃ”(空)就是虚空(ākāso)。

ඛි නිවාසෙ. ඛීයති, ඛිය්‍යති වා. සාසනානුරූපෙන ඉකාරස්ස ඊය ඉය්‍යාදෙසො දට්ඨබ්බො. අයං දිවාදිගණෙපි පක්ඛිපිතබ්බො. ඛං ඛයං. අභිරමණීයං රාජක්ඛයං. තත්ථ ඛීයතීති නිවසති. ඛන්ති චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං නිවාසට්ඨෙන. ඛයන්ති නිවෙසනං. රාජක්ඛයන්ති රඤ්ඤො නිවෙසනං. අත්‍රායං පාළි –

“khi”(词根)，用于“居住”(nivāsa)义。居住(khīyati)，或被居住(khiyyati)。依教法(sāsana)的规则，可见“i”音转为“īya”或“iyya”。此词根亦应归入divādi词组(divādigaṇa)。“khaṃ”(居所)即“khayaṃ”(居所)。如：令人喜悦的王宫(abhiramaṇīyaṃ rājakkhayaṃ)。此处“khīyati”即居住义。眼等诸根(cakkhādiindriya)，因是眼识(cakkhuviññāṇādīnaṃ)等的住所(nivāsaṭṭha)，故称“khanti”。“khayaṃ”是住所(nivesanaṃ)。王宫(rājakkhayaṃ)，即国王的住所(rañño nivesanaṃ)。此处有巴利(Pāḷi)为证——

‘‘සචෙ [Pg.19] ච අජ්ජ ධාරෙසි, කුමාරං චාරුදස්සනං;

කුසෙන ජාතඛත්තියං, සවණ්ණමණිමෙඛලං;

පූජිතා ඤාතිසඞ්ඝෙහි, න ගච්ඡසි යමක්ඛය’’න්ති.

“汝若今朝能守持，娇儿美貌世间稀；库萨(Kusa)所生刹帝利(khattiya)种，身佩金宝与珠玑；亲族敬重若至宝，免离阎摩(Yama)之宫居(yamakkhaya)。”

තත්ථ යමක්ඛයන්ති යමනිවෙසනං.

此处“yamakkhayaṃ”即阎摩(Yama)之住所(nivesanaṃ)。

ඛු සද්දෙ. ඛොති ඛවති.

“khu”(词根)，用于“发声”(sadda)义。如：khoti(发声)，khavati(发声)。

ඛෙ ඛාදනසත්තාසු. ඛායති. උන්දූරා ඛායන්ති. වික්ඛායිතකං. ගොඛායිතකං. අස්සිරී විය ඛායති. දිසාපි මෙ න පක්ඛායන්ති. එත්ථාදිම්හි කායතීති ඛාදති. අථ වා උපට්ඨාති පඤ්ඤායති.

“khe”(词根)，用于“啃食”(khādana)与“显现”(sattā)义。啃食(khāyati)。如：老鼠啃食(undūrā khāyanti)；被啃食过的(vikkhāyitakaṃ)；牛啃食过的(gokhāyitakaṃ)。又如：看起来像不吉祥(assirī viya khāyati)；我连方向都看不清楚(disāpi me na pakkhāyanti)。在前者中，“khāyati”是“khādati”(啃食)的意思；或者说，是“upaṭṭhāti”(出现)、“paññāyati”(显现)的意思。

සුඛ දුක්ඛ තක්‍රියායං. තක්‍රියාති සුඛදුක්ඛානං වෙදනානං ක්‍රියා, සුඛනං දුක්ඛනන්ති වුත්තං හොති. අකම්මකා ඉමෙ ධාතවො. සුඛති, දුක්ඛති. සුඛං, දුක්ඛං. සුඛිතො, දුක්ඛිතො. සුඛං සාතං පීණනං, දුක්ඛං විඝාතං අඝං කිලෙසො. තත්ථ සුඛන්ති සුඛයතීති සුඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. දුක්ඛන්ති දුක්ඛයතීති දුක්ඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං දුක්ඛිතං කරොතීති අත්ථො. ඉමානි නිබ්බචනානි කාරිතවසෙන වුත්තානීති දට්ඨබ්බං අට්ඨකථායං සුඛදුක්ඛසද්දත්ථං වදන්තෙහි ගරූහි සුඛයති දුක්ඛයතිසද්දානං කම්මත්ථමාදාය විවරණස්ස කතත්තා. තථා හි ‘‘සුඛෙති සුඛයති, සුඛාපෙති සුඛාපයති, දුක්ඛෙති දුක්ඛයති, දුක්ඛාපෙති දුක්ඛාපයතී’’ති ඉමානි තෙසං කාරිතපදරූපානි, අත්තානං සුඛෙති පීණෙතීති ච, සුඛයති සුඛං, දුක්ඛයතීති දුක්ඛන්ති ච,

“sukha”与“dukkha”(词根)，用于“彼之作用”(takriyā)义。“彼之作用”是指乐与苦这些受(vedanā)的活动，即所谓的“乐”与“苦”。这些词根是不及物的(akammaka)。如：sukhati(感受乐)，dukkhati(感受苦)；sukhaṃ(乐)，dukkhaṃ(苦)；sukhito(乐者)，dukkhito(苦者)。乐是愉悦(sātaṃ)、满足(pīṇanaṃ)，苦是损害(vighātaṃ)、灾祸(aghaṃ)和烦恼(kileso)。其中，“乐”(sukhaṃ)是因为它使人快乐(sukhayati)，意思是当它生起时，它使人感到快乐(sukhitaṃ)。“苦”(dukkhaṃ)是因为它使人痛苦(dukkhayati)，意思是当它生起时，它使人感到痛苦(dukkhitaṃ)。应当注意到，这些解释是根据使役(kārita)的含义给出的。在义注(aṭṭhakathā)中解释“乐”和“苦”的词义时，诸师(garū)采用了“使快乐”(sukhayati)和“使痛苦”(dukkhayati)这些词语的受动义(kammattha)来解释。例如，“sukheti”(使乐)和“sukhayati”(使快乐)，“sukhāpeti”(使极乐)和“sukhāpayati”(使极度快乐)；“dukkheti”(使苦)和“dukkhayati”(使痛苦)，“dukkhāpeti”(使极苦)和“dukkhāpayati”(使极度痛苦)，这些是它们的使役(kārita)词形。又如“使自己快乐就是让自己感到愉悦”，以及“使乐就是快乐，使苦就是痛苦”等等。

‘‘සචෙ [Pg.20] ච කිම්හිචි කාලෙ,මරණං මෙ පුරෙ සියා;

පුත්තෙ ච මෙ පපුත්තෙ ච,සුඛාපෙය්‍ය මහොසධො’’ති ච

“若我于何时，死亡先来临；愿大药(Mahosadha)能令，我子孙安乐。”

පාළිආදිදස්සනතො. සද්දසත්ථෙ පන ධාතුපාඨසඞ්ඛෙපෙ ච ඉමෙ ධාතවො චුරාදිගණෙයෙව වුත්තා. ‘‘සුඛයති දුක්ඛයතී’’ති ච අකාරිතානි සුද්ධකත්තුපදානි ඉච්ඡිතානි. මයං තු තෙසං තබ්බචනං සුද්ධකත්තරි ච තානි පදරූපානි න ඉච්ඡාම පාළිආදීහි විරුද්ධත්තා, තස්මායෙව තෙ ඉමස්මිං භූවාදිගණෙ වුත්තා. අයඤ්හි සුද්ධකත්තුවිසයෙ අස්මාකං රුචි ‘‘සුඛතීති සුඛිතො, දුක්ඛතීති දුක්ඛිතො’’ති.

在巴利(Pāḷi)等圣典中可见。然而，在《声论》(Saddasattha)和《语根略集》(Dhātupāṭhasaṅkhepa)中，这些语根被归入curādi词组中。他们希望将“sukhayati”和“dukkhayati”等词形视为非使役(akārita)的纯粹能动(suddhakattu)词。但我们不接受那些说法和那些词形，因为它们与巴利等圣典相违背，因此这些语根才被归入bhūvādi词组中。在纯粹能动(suddhakattu)的范畴内，我们的观点是：“sukhati”(感受乐)故为“sukhito”(乐者)，“dukkhati”(感受苦)故为“dukkhito”(苦者)。

නනු ච භො ‘‘සුඛති දුක්ඛතී’’ති ක්‍රියාපදානි බුද්ධවචනෙ න දිස්සන්තීති? සච්චං, එවං සන්තෙපි අට්ඨකථානයවසෙන ගහෙතබ්බත්තා දිස්සන්තියෙව නාම. න හි සබ්බථා සබ්බෙසං ධාතූනං රූපානි සාසනෙ ලොකෙ වා ලබ්භන්ති, එකච්චානි පන ලබ්භන්ති, එකච්චානි න ලබ්භන්ති. එවං සන්තෙපි නයවසෙන ලබ්භන්තියෙව. ‘‘කප්පයව්හො පතිස්සතා’’ති හි දිට්ඨෙ ‘‘චරව්හො භුඤ්ජව්හො’’තිආදීනිපි නයවසෙන දිට්ඨානියෙව නාම.

然而，朋友，难道“sukhati”和“dukkhati”等动词(kriyāpada)在佛陀的教言(buddhavacana)中没有出现吗？确实如此。即使这样，由于可以根据义注(aṭṭhakathā)的理路(naya)来理解，所以可以说它们确实存在。要知道，并非所有语根(dhātu)的所有词形(rūpa)都能在教法(sāsana)或世间中找到，有些可以找到，有些则不能。即便如此，通过理路(naya)，它们仍然可以被推知。例如，当看到“你们应当准备(kappayavho)，应当忆念(patissatā)”时，“你们应当行走(caravho)”、“你们应当受用(bhuñjavho)”等词语也可以通过理路(naya)被推知存在。

තත්‍ර පනායං නයො. විසුද්ධිමග්ගාදීසු හි ‘‘එකද්වියොජනමත්තම්පි අද්ධානං ගතස්ස වායො කුප්පති, ගත්තානි දුක්ඛන්තී’’ති එවං භූවාදිගණිකං අකම්මකං සුද්ධකත්තුවාචකං ‘‘දුක්ඛන්තී’’ති ක්‍රියාපදං දිස්සති. තස්මිං දිට්ඨියෙව ‘‘සුඛති, සුඛන්ති. සුඛසි, සුඛථ. සුඛාමි, සුඛාමා’’තිආදීනි ච ‘‘දුක්ඛති, දුක්ඛන්ති. දුක්ඛසි, දුක්ඛථා’’තිආදීනිච දිට්ඨානි නාම හොන්ති දිට්ඨෙන අදිට්ඨස්ස තාදිසස්ස අනවජ්ජස්ස නයස්ස ගහෙතබ්බත්තා, තස්මා ‘‘සුඛතීති සුඛිතො, දුක්ඛතීති දුක්ඛිතො’’ති භූවාදිනයො එව ගහෙතබ්බො, න පන චුරාදිනයො. අපරම්පෙත්ථ නිබ්බචනං, සුඛං සඤ්ජාතං [Pg.21] එතස්සාති සුඛිතො, සඤ්ජාතසුඛොති අත්ථො. එස නයො දුක්ඛිතොති එත්ථාපි. අථ වා සුඛෙන ඉතො පවත්තොති සුඛිතො. එස නයො ‘‘දුක්ඛිතො’’ති එත්ථාපි. දුල්ලභායං නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා.

于此，理则如下。在《清净道论》(Visuddhimagga)等义注中可见：“纵使只走一、二由旬(yojana)的路，风界(vāyo)即会扰动，肢体便感痛苦(dukkhantī)。”如此，属于ภูādi类、无宾语(akammaka)、纯粹主动语态(suddhakattuvācaka)的动词“dukkhantī”是可见的。仅见此例，即可知“sukhati, sukhanti, sukhasi, sukhatha, sukhāmi, sukhāmā”等，以及“dukkhati, dukkhanti, dukkhasi, dukkhathā”等动词亦确实存在。因为对于未见之事，应通过已见之事，采用此种无过失的理则。因此，应采用“因sukhati(感受快乐)，故为sukhito(快乐者)；因dukkhati(感受痛苦)，故为dukkhito(痛苦者)”此一ภูādi类的理则，而非curādi类的理则。于此尚有另一语源解释：乐(sukhaṃ)于其身生起(sañjātaṃ)，故为sukhito，意即“乐已生起者”(sañjātasukho)。此理则亦适用于dukkhito。或者，以乐(sukhena)而行(ito)，故为sukhito。此理则亦适用于dukkhito。此难得之准则(nīti)，应当善记于心。

මොක්ඛ මුච්චනෙ. අකම්මකොයං ධාතු. මොක්ඛති. මොක්ඛො. පාතිමොක්ඛො. කාරිතෙ ‘‘මොක්ඛෙති, මොක්ඛයති, මොක්ඛාපෙති, මොක්ඛාපයතී’’ති රූපානි. කෙචි පනිමං ‘‘මොක්ඛ මොචනෙ’’ති පඨිත්වා චුරාදිගණෙ පක්ඛිපන්ති. තෙසං මතෙ ‘‘මොක්ඛෙති, මොක්ඛයතී’’ති සුද්ධකත්තුපදානි භවන්ති. එතානි පාළියා අට්ඨකථාය ච විරුජ්ඣන්ති. තථා හි ‘‘මොක්ඛන්ති මාරබන්ධනා. න මෙ සමණෙ මොක්ඛසි. මහායඤ්ඤං යජිස්සාම, එවං මොක්ඛාම පාපකා’’ති පාළියා විරුජ්ඣන්ති. ‘‘යො නං පාති රක්ඛති, තං මොක්ඛෙති මොචෙති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛො’’ති අට්ඨකථාය ච විරුජ්ඣන්ති, තස්මා පාළියං ‘‘මොක්ඛෙසි මොක්ඛෙමා’’ති ච අවත්වා ‘‘මොක්ඛසි, මොක්ඛාමා’’ති සුද්ධකත්තුවාචකං වුත්තං, තඤ්ච ඛො අපාදානවිසයං කත්වා. අට්ඨකථායං පන ‘‘මොක්ඛෙති, මොචෙතී’’ති හෙතුකත්තුවාචකං වුත්තං, තම්පි අපාදානවිසයංයෙව කත්වා. එවං ඉමස්ස ධාතුනො සුද්ධකත්තුවිසයෙ අකම්මකභාවො විදිතො, හෙතුකත්තුවිසයෙ එකකම්මකභාවො විදිතො මුච පච ඡිදාදයො විය. මොක්ඛධාතු ද්විගණිකොති චෙ? න, අනෙකෙසු සාට්ඨකථෙසු පාළිප්පදෙසෙසු ‘‘මොක්ඛෙති, මොක්ඛයතී’’ති සුද්ධකත්තුරූපානං අදස්සනතොති දට්ඨබ්බං.

词根Mokkha，义为解脱(muccane)。此为无宾语(akammaka)动词词根。其动词形式为Mokkhati，名词形式为Mokkho，以及波罗提木叉(Pātimokkha)。其使役态(kārita)形式为“mokkheti, mokkhayati, mokkhāpeti, mokkhāpayatī”。然而，有些人读作“mokkha mocane”，并将其归入curādi类。依其观点，“mokkheti, mokkhayati”为纯粹主动语态(suddhakattu)词。此说与圣典(pāḷi)及义注(aṭṭhakathā)相违。例如，与圣典中“彼等从魔罗(Māra)的束缚中解脱(mokkhanti)”、“沙门，你不能从我这里解脱(mokkhasi)”、“我等将行大祭，如是得从罪恶中解脱(mokkhāma)”等句相违。亦与义注中“因为它保护(pāti)守护(rakkhati)他，使他从恶趣(āpāyikā)等诸苦中解脱(mokkheti)，故称波罗提木叉”之说相违。是故，圣典中不说“mokkhesi, mokkhemā”，而说“mokkhasi, mokkhāmā”等纯粹主动语态词，且用于离格(apādāna)的语境。而在义注中，则说“mokkheti, moceti”等使役语态(hetukattu)词，此亦用于离格的语境。由此可知，此词根在纯粹主动语态时为无宾语，在使役语态时为单宾语(ekakammaka)，如同muca、paca、chida等词根。若问：Mokkha词根是否属二类(dvigaṇika)？非也。当知，在众多附有义注的圣典章节中，未见“mokkheti, mokkhayati”等使役语态形式。

කක්ඛ හසනෙ. කක්ඛති.

词根Kakkha，义为笑(hasane)。其动词形式为Kakkhati。

ඔඛ රාඛ ලාඛ දාඛ ධාඛ සොසනාලමත්ථෙසු. ඔඛති. රාඛති. ලාඛති. දාඛති. ධාඛති.

词根Okha, rākha, lākha, dākha, dhākha，义为枯竭(sosana)与胜任(alaṃ)。其动词形式为Okhati, Rākhati, Lākhati, Dākhati, Dhākhati。

සාඛ [Pg.22] බ්‍යාපනෙ. සාඛති. සාඛා.

词根Sākha，义为遍布(byāpana)。其动词形式为Sākhati，名词形式为Sākhā。

උඛ නඛ මඛ රඛ ලඛ රඛි ලඛි ඉඛි රිඛි ගත්‍යත්ථා. උඛති. නඛති. මඛති. රඛති. ලඛති. රඞ්ඛති. ලඞ්ඛති. ඉඞ්ඛති. රිඞ්ඛති.

词根Ukha, nakha, makha, rakha, lakha, rakhi, lakhi, ikhi, rikhi，义为行(gati)。其动词形式为Ukhati, Nakhati, Makhati, Rakhati, Lakhati, Raṅkhati, Laṅkhati, Iṅkhati, Riṅkhati。

රක්ඛ පාලනෙ. රක්ඛති. රක්ඛා, රක්ඛණං, සීලං රක්ඛිතො දෙවදත්තො, සීලං රක්ඛිතං දෙවදත්තෙන, සීලං රක්ඛකො දෙවදත්තො.

词根Rakkha，义为守护(pālana)。其动词形式为Rakkhati，名词形式为Rakkhā, rakkhaṇaṃ。例如：提婆达多(Devadatto)守护戒(sīlaṃ rakkhito devadatto)；戒为提婆达多所守护(sīlaṃ rakkhitaṃ devadattena)；提婆达多是护戒者(sīlaṃ rakkhako devadatto)。

අක්ඛ බ්‍යත්තිසඞ්ඛාතෙසු. අක්ඛති, අක්ඛි, අක්ඛං.

词根Akkha，义为显现(byatti)与计数(saṅkhāta)。其动词形式为Akkhati，名词形式为akkhi, akkhaṃ。

නික්ඛ චුම්බනෙ. නික්ඛති, නික්ඛං.

词根Nikkha，义为吻(cumbana)。其动词形式为Nikkhati，名词形式为nikkhaṃ。

නක්ඛ ගතියං. නක්ඛති. නක්ඛත්තං. එත්ථ නක්ඛත්තන්ති එත්තො ඉතො චාති විසමගතියා අගන්ත්වා අත්තනො වීථියාව ගමනෙන නක්ඛනං ගමනං තායති රක්ඛතීති නක්ඛත්තං. පොරාණා පන ‘‘නක්ඛරන්ති න නස්සන්තීති නක්ඛත්තානී’’ති කථයිංසු. ‘‘නක්ඛත්තං, ජොති, නිරික්ඛං, භං’’ ඉච්චෙතෙ පරියායා.

词根Nakkha，义为行(gati)。其动词形式为Nakkhati，名词形式为Nakkhattaṃ。于此，nakkhattaṃ(星宿)者，谓不从此到彼不规则地运行(visamagatiyā agantvā)，而仅在自身轨道(vīthi)运行，此行(nakkhanaṃ gamanaṃ)能保护(tāyati rakkhatīti)，故称nakkhattaṃ。而古人则说：“因其不毁(na kkharanti)、不灭(na nassanti)，故称nakkhattāni。”“Nakkhattaṃ, joti, nirikkhaṃ, bhaṃ”，此等皆为同义词。

වෙක්ඛ වෙක්ඛනෙ. වෙක්ඛති.

词根Vekkha，义为看(vekkhana)。其动词形式为Vekkhati。

මක්ඛ සඞ්ඛතෙ. මක්ඛති.

词根Makkha，义为涂抹、轻蔑(saṅkhate)。其动词形式为Makkhati。

තක්ඛ තපනෙ. තපනං සංවරණං. තක්ඛති.

词根Takkha，义为烧灼(tapana)。烧灼(tapanaṃ)即防护(saṃvaraṇaṃ)。其动词形式为Takkhati。

සුක්ඛ අනාදරෙ. සුක්ඛති.

词根Sukkha，义为不敬(anādara)。其动词形式为Sukkhati。

කඛි වඛි මඛි කඞ්ඛායං. සත්ථරි කඞ්ඛති. වඞ්ඛති, මඞ්ඛති. ‘‘කඞ්ඛා කඞ්ඛායනා කඞ්ඛායිතත්තං විමති විචිකිච්ඡා ද්වෙළ්හකං ද්වෙධාපථො සංසයො අනෙකංසගාහො ආසප්පනා පරිසප්පනා අපරියොගාහනා ථම්භිතත්තං චිත්තස්ස මනොවිලෙඛො’’ ඉච්චෙතෙ කඞ්ඛාපරියායා. එතෙසු පන –

词根Kakhi, vakhi, makhi，义为疑惑(kaṅkhā)。例如：于师(satthari)生疑(kaṅkhati)。其动词形式亦有Vaṅkhati, maṅkhati。“Kaṅkhā(疑惑), kaṅkhāyanā(起疑), kaṅkhāyitattaṃ(疑性), vimati(犹豫), vicikicchā(疑), dveḷhakaṃ(两端), dvedhāpatho(歧路), saṃsayo(怀疑), anekaṃsagāho(不决), āsappanā(摇摆), parisappanā(徘徊), apariyogāhanā(不深入), cittassa thambhitattaṃ(心之僵滞), manovilekho(意之秽)”——此等皆为疑惑的同义词。于此等中——

වත්තන්ති [Pg.23] ලොකවොහාරෙ, ‘‘කඞ්ඛා විමති සංසයො;

විචිකිච්ඡා’’ති එතානි, නාමානියෙව පායතො.

于世间言谈中，“kaṅkhā, vimati, saṃsayo, vicikicchā”，此等大抵仅为名称。

කඛි ඉච්චායං. ධනං කඞ්ඛති, අභිකඞ්ඛති, නාභිකඞ්ඛාමි මරණං. අභිකඞ්ඛිතං ධනං.

词根Kakhi，亦义为欲求(icchā)。例如：欲求(kaṅkhati)财富(dhanaṃ)，渴望(abhikaṅkhati)财富；我不渴望(nābhikaṅkhāmi)死亡(maraṇaṃ)；被渴望的财富(abhikaṅkhitaṃ dhanaṃ)。

දඛි ධඛි ඝොරවාසිතෙ කඞ්ඛායඤ්ච. දඞ්ඛති. ධඞ්ඛති.

词根Dakhi, dhakhi，义为作吼声(ghoravāsita)及疑惑(kaṅkhā)。其动词形式为Daṅkhati, Dhaṅkhati。

උක්ඛ සෙචනෙ. උක්ඛති.

词根Ukkha，义为洒(secana)。其动词形式为Ukkhati。

කඛ හසනෙ. කඛති.

词根Kakha，义为笑(hasana)。其动词形式为Kakhati。

ජක්ඛ භක්ඛණෙ ච. හසනානුකඩ්ඪනත්ථං චකාරො. ජක්ඛති.

词根Jakkha，义为食(bhakkhaṇa)。“ca”字用于引申“笑”(hasana)义。其动词形式为Jakkhati。

ලිඛ ලෙඛනෙ. ලිඛති, සල්ලෙඛති. අතිසල්ලෙඛතෙවායං සමණො. ලෙඛා, ලෙඛනං, ලෙඛකො, ලිඛිතං, සල්ලෙඛපටිපත්ති, එතා දඛිආදිකා ලිඛපරියන්තා ‘‘පරස්සභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

词根Likha，义为书写(lekhana)。其动词形式为Likhati, sallekhati。例如：此沙门过度削减(atisallekhati)。名词形式有Lekhā, lekhanaṃ, lekhako, likhitaṃ, sallekhapaṭipatti。从dakhi等词根至likha为止，声明家(saddasavidū)称之为“为他语”(parassabhāsā)。

ධුක්ඛ ධික්ඛ සන්දීපනකිලෙසනජීවනෙසු. ධුක්ඛති. ධික්ඛති. සද්දසත්ථවිදූ පන ‘‘ධුක්ඛතෙ ධික්ඛතෙ’’ති අත්තනොභාසං වදන්ති. තථා ඉතො පරානි රූපානිපි.

词根Dhukkha, dhikkha，义为燃(sandīpana)、恼(kilesana)、活(jīvana)。其动词形式为Dhukkhati, Dhikkhati。然而，声明家(saddasavidū)说“dhukkhate, dhikkhaté”为“为己语”(attanobhāsa)。同样，此后的形式亦然。

රුක්ඛ වක්ඛ වරණෙ. වරණං සංවරණං. රුක්ඛති. වක්ඛති. රුක්ඛො, වක්ඛො. එත්ථ ච වක්ඛොති රුක්ඛොයෙව. තථා හි ‘‘සාදූනි රමණීයානි, සන්ති වක්ඛා අරඤ්ඤජා’’ති ජාතකපාඨො දිස්සති. ඉමානි පන රුක්ඛස්ස නාමානි –

词根Rukkha, vakkha，义为遮(varaṇa)。遮(varaṇaṃ)即防护(saṃvaraṇaṃ)。其动词形式为Rukkhati, Vakkhati，名词形式为Rukkho, vakkho。于此，vakkho即是rukkho(树)。如《本生》(Jātaka)文句可见：“林中生(araññajā)有(santi)美味(sādūni)悦意(ramaṇīyāni)之树(vakkhā)。”以下为树之异名——

‘‘රුක්ඛො මහීරුහො වක්ඛො, පාදපො ජගතීරුහො;

අගො නගො කුජො සාඛී, සාලො ච විටපී තරු;

දුමො ඵලී තු ඵලවා, ගච්ඡො තු ඛුද්දපාදපො’’ති.

“Rukkho(树), mahīruho(地生), vakkho(树), pādapo(足饮), jagatīruho(世生)；Ago(不动), nago(不动), kujo(地生), sākhī(有枝), sālo(娑罗树), viṭapī(有枝), taru(树)；Dumo(树), phalī(有果), phalavā(具果)；而gaccho(灌木)则为khuddapādapo(小树)。”

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘නනු ච සාලසද්දෙන සාලරුක්ඛොයෙව වුත්තො, නාඤ්ඤො ‘සාලා ඵන්දනමාලුවා’ති පයොගදස්සනතො, අථ කිමත්ථං සාලසද්දෙන යො කොචි රුක්ඛො [Pg.24] වුත්තො’’ති? න සාලරුක්ඛොයෙව සාලසද්දෙන වුත්තො, අථ ඛො සාලරුක්ඛෙපි වනප්පතිජෙට්ඨරුක්ඛෙපි යස්මිං කස්මිඤ්චි රුක්ඛෙපි ‘‘සාලො’’ති වොහාරස්ස දස්සනතො අඤ්ඤෙපි රුක්ඛා වුත්තා. තථා හි සාලරුක්ඛොපි ‘‘සාලො’’ති වුච්චති. යථාහ ‘‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ ගාමස්ස වා නිගමස්ස වා අවිදූරෙ මහන්තං සාලවනං, තඤ්චස්ස එලණ්ඩෙහි සඤ්ඡන්නං. අන්තරෙන යමකසාලාන’’න්ති. වනප්පතිජෙට්ඨරුක්ඛොපි. යථාහ –

此处或许有人会说：“难道‘sāla’一词不是仅仅指娑罗树吗？从‘sālā phandanamāluvā’的用法来看，并非指其他树木，那么为何用‘sāla’来指称任何树木呢？”并非只有娑罗树才被称为‘sāla’，而是因为娑罗树、森林中最尊贵的树，以及任何树木，都可见到被称为‘sāla’的用法，因此也指称其他树木。诚然，娑罗树也被称为‘sāla’。例如经中说：“诸比丘，譬如在村庄或城镇不远处有一片大娑罗林，它被蓖麻(elaṇḍa)覆盖，其中有成对的娑罗树。”森林中最尊贵的树也是如此。例如经中说——

‘‘තවෙව දෙව විජිතෙ, තවෙවුය්‍යානභූමියා;

උජුවංසා මහාසාලා, නීලොභාසා මනොරමා’’ති.

“天神，在您的国土中，在您的园林土地上；耸立的巨大娑罗树，青翠光亮，令人心悦。”

යො කොචි රුක්ඛොපි. යථාහ ‘‘අථ ඛො තං භික්ඛවෙ මාලුවබීජං අඤ්ඤතරස්මිං සාලමූලෙ නිපතෙය්‍යා’’ති. අත්‍රිදං වුච්චති –

任何树木也是如此。例如经中说：“诸比丘，那蔓藤的种子落到某个娑罗树的根部。”此处所说的是——

‘‘සාලරුක්ඛෙ ජෙට්ඨරුක්ඛෙ,යස්මිං කස්මිඤ්චි පාදපෙ;

සාලො ඉති රවො සාලා,සන්ධාගාරෙ ථියං සියා’’ති.

“在娑罗树、最尊贵的树，以及任何树木中；‘sālo’这个词（可指树），‘sālā’这个词（可指）集会堂或女性。”

සික්ඛ විජ්ජොපාදානෙ. සික්ඛති. සික්ඛා, සික්ඛනං, සික්ඛිතං සිප්පං, සික්ඛකො, සික්ඛිතො, සෙක්ඛො, අසෙක්ඛො. කකාරලොපෙ ‘‘සෙඛො අසෙඛො’’ති රූපානි භවන්ති. තත්ථ සික්ඛිතොති සඤ්ජාතසික්ඛො, අසික්ඛීති වා සික්ඛිතො, තථා හි කත්තුප්පයොගො දිස්සති ‘‘අහං ඛො පන සුසික්ඛිතො අනවයො සකෙ ආචරියකෙ කුම්භකාරකම්මෙ’’ති.

词根“Sikkha”意为“学习（或获得）知识”。动词形式为“Sikkhati”。学、学习、已学习的技艺、学习者、已学者、有学、无学。省略“ka”时，则有“sekho”（有学）和“asekho”（无学）等形式。其中，“sikkhito”（已学者）是指已生起学习的人，或者说“非未学者”就是“已学者”，例如可见主动用法：“我的确已在我的陶艺老师那里学得很好，没有瑕疵”。

භික්ඛ යාචනෙ. භික්ඛති. භික්ඛු, භික්ඛා, භික්ඛනං, භික්ඛකො, භික්ඛිතං භොජනං. එත්ථ පන ‘‘භික්ඛු යති සමණො මුනි පබ්බජිතො [Pg.25] අනගාරො තපස්සී තපොධනො’’ ඉච්චෙතානි පරියායවචනානි. එතෙසු සාසනෙ ‘‘භික්ඛූ’’ති උපසම්පන්නො වුච්චති. කදාචි පන ‘‘භික්ඛුසතං භොජෙසි, භික්ඛුසහස්සං භොජෙසී’’තිආදීසු සාමණෙරෙපිඋපාදාය ‘‘භික්ඛූ’’ති වොහාරො පවත්තති, තාපසාපි ච සමණසද්දාදීහි වුච්චන්ති, ‘‘අහූ අතීතමද්ධානෙ, සමණො ඛන්තිදීපනො’’තිආදි එත්ථ නිදස්සනං.

词根“Bhikkha”意为“乞求”。动词形式为“Bhikkhati”。比丘、乞食、乞求、乞讨者、乞讨来的食物。然而，在这里，“比丘、行者、沙门、牟尼、出家者、无家者、苦行者、苦行财富者”等都是同义词。在这些词语中，在教法中，“比丘”指的是受具足戒的人。然而，有时在“供养一百比丘食物，供养一千比丘食物”等语句中，即使包括沙弥，也都被称为“比丘”；苦行者也用沙门等词语称呼，例如“过去世曾有，沙门名为忍灯(Khantidīpa)”等就是这里的例子。

දක්ඛ වුද්ධියං සීඝත්තෙ ච. දක්ඛති, දක්ඛිණා, දක්ඛො. දක්ඛන්ති වද්ධන්ති සත්තා එතාය යථාධිප්පෙතාහි සම්පත්තීහි ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති දක්ඛිණා, දාතබ්බවත්ථු. දක්ඛති කුසලකම්මෙ අඤ්ඤස්මිඤ්ච කිච්චාකිච්චෙ අදන්ධතාය සීඝං ගච්ඡතීති දක්ඛො, ඡෙකො, යො ‘‘කුසලො’’තිපි වුච්චති.

词根“Dakkha”意为“增长”和“迅速”。动词形式为“Dakkhati”。名词形式为“Dakkhiṇā”（布施）和“Dakkho”（能干者）。众生依此增长，如其所愿，成就兴盛，崇高而上升，故为“dakkhiṇā”（布施），即应施之物。在善业及其他应作之事中，不迟缓，迅速行动，故为“dakkho”（能干者），即熟练者，亦称为“善巧”。

දික්ඛ මුණ්ඩිඔපනයනනියමබ්බතාදෙසෙසු. දික්ඛධාතු මුණ්ඩියෙ, උපනයනෙ, නියමෙ, වතෙ, ආදෙසෙ ච පවත්තති. දික්ඛති. දික්ඛිතො මුණ්ඩො. එත්ථ සියා – නනු ච භො සරභඞ්ගජාතකෙ ‘‘ගන්ධො ඉසීනං චිරදික්ඛිතානං, කායා චුතො ගච්ඡති මාලුතෙනා’’ති එතස්මිං පදෙසෙ අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘චිරදික්ඛිතානන්ති චිරපබ්බජිතාන’’න්ති වුත්තං. න හි තත්ථ ‘‘චිරමුණ්ඩාන’’න්ති වුත්තං. එවං සන්තෙ කස්මා ඉධ ‘‘දික්ඛධාතු මුණ්ඩියෙ වුත්තා’’ති? සච්චං, තත්ථ පන දික්ඛිතසද්දස්ස පබ්බජිතෙ වත්තනතො ‘‘චිරපබ්බජිතාන’’න්ති වුත්තං, න ධාතුඅත්ථස්ස විභාවනත්ථං. ඉද පන ධාතුඅත්ථවිභාවනත්ථං මුණ්ඩියෙ වුත්තා. තාපසා හි මුණ්ඩියත්ථවාචකෙන දික්ඛිතසද්දෙන වත්තුං යුත්තා. තථා හි අට්ඨකථාචරියෙහි චක්කවත්තිසුත්තත්ථවණ්ණනායං ‘‘කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා’’ති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථවිවරණෙ ‘‘තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජන්තාපි හි පඨමං කෙසමස්සුං ඔහාරෙන්ති, තතො පට්ඨාය පරූළ්හකෙසෙ [Pg.26] බන්ධිත්වා විවරන්ති, තෙන වුත්තං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා’’ති එවං අත්ථො සංවණ්ණිතො.

词根“Dikkha”意为“剃发、出家、规定、誓戒、教诲”。“Dikkha”词根用于剃发、出家、规定、誓戒和教诲等意义。动词形式为“Dikkhati”。“Dikkhito”意为“已剃发者”。此处或有疑问：贤友，在《萨拉邦咖本生》(Sarabhaṅga Jātaka)中不是有“长期受戒仙人的香气，从身体散发，随风飘去”的偈颂吗？义注师们在此处解释“ciradikkhitānaṃ”（长期受戒者）为“cirapabbajitānaṃ”（长期出家者）。那里并没有说“ciramuṇḍānaṃ”（长期剃发者）。既然如此，为何此处说“‘Dikkha’词根用于剃发”呢？确实如此，但在那里，“dikkhita”一词是指称出家者，故解释为“长期出家者”，并非为了分析词根意义。而这里是为了阐明词根意义，所以说“‘Dikkha’词根用于剃发”。因为苦行者适合用表示剃发意义的“dikkhita”一词来称呼。正如义注师们在解释《转轮王经》(Cakkavatti Sutta)的释义时，对“剃除须发，着袈裟衣”这段经文的解释中说：“即使是出家为苦行者，也是先剃除须发，之后让头发自然生长，或束发或披散，因此说‘剃除须发’。”这就是其含义的解释。

ඉක්ඛ දස්සනඞ්කෙසු. ඉක්ඛති, උපෙක්ඛති, අපෙක්ඛති. උපෙක්ඛා, අපෙක්ඛා, පච්චවෙක්ඛණා. කකාරලොපෙ ‘‘උපෙඛා, අපෙඛා, උපසම්පදාපෙඛො’’ති රූපානි භවන්ති.

词根“Ikkha”意为“观察、见解”。动词形式为“Ikkhati”、“Upekkhati”、“Apekkhati”。名词形式为“Upekkhā”（舍）、“Apekkhā”（期待）、“Paccavekkhaṇā”（省察）。省略“k”时，则有“upekhā”（舍）、“apekhā”（期待）、“upasampadāpekho”（期待受具足戒）等形式。

දුක්ඛ හිංසාගතීසු. දක්ඛති. දක්ඛකො.

词根“Dukkha”意为“伤害、行”。动词形式为“Dakkhati”。名词形式为“Dakkhako”。

චික්ඛ චක්ඛ වියත්තියං වාචායං. චික්ඛති, ආචික්ඛති, අබ්භාචික්ඛති. ආචික්ඛකො. චක්ඛති, චක්ඛු. එත්ථ චක්ඛූති චක්ඛතීති චක්ඛු, සමවිසමං අභිබ්‍යත්තං වදන්තං විය හොතීති අත්ථො. අථ වා ‘‘සූපං චක්ඛති, මධුං චක්ඛතී’’තිආදීසු විය යස්මා අස්සාදත්ථොපි චක්ඛුසද්දො භවති, තස්මා ‘‘චක්ඛති විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං රූපං අස්සාදෙන්තං විය හොතී’’ති අස්සාදත්ථොපි ගහෙතබ්බො. ‘‘චක්ඛුං ඛො මාගණ්ඩියං රූපාරාමං රූපරතං රූපසම්මුදිත’’න්ති හි වුත්තං. සතිපි සොතාදීනං සද්දාරාමතාදිභාවෙ නිරූළ්හත්තා නයනෙ එව චක්ඛුසද්දො පවත්තති පඞ්කජාදිසද්දා විය පදුමාදීසු.

词根“Cikkha”、“Cakkhā”意为“言语表达”。动词形式为“Cikkhati”、“Ācikkhati”、“Abbhācikkhati”。名词形式为“Ācikkhako”。动词形式为“Cakkhati”。名词形式为“Cakkhu”（眼睛）。在此，“cakkhu”（眼睛）之所以是“cakkhu”，是因为它能“看”(cakkhati)，其意义就像能清晰分辨是非而说话一样。或者，就像“尝汤，尝蜜”等例子一样，因为“cakkh”这个词根也有品尝味道的意义，因此也应该理解为“它能品尝意识所缘之色，就像品尝味道一样”。正如经中所说：“玛甘迪亚(Māgaṇḍiya)啊，眼睛是乐于色、喜好色、欢喜色的。”即使其他感官也有各自喜好的对象，但“cakkhu”这个词就像“莲花”等词指代莲一样，通常用来指视觉器官。

චක්ඛ’ක්ඛි නයනං, ලොචනං දිට්ඨි දස්සනං;

පෙක්ඛනං අච්ඡි පම්හං තු, ‘‘පඛුම’’න්ති පවුච්චති.

“眼睛(cakkhu)、眼睛(akkhi)、眼睛(nayanaṃ)、眼睛(locanaṃ)、见(diṭṭhi)、见(dassanaṃ)；观察(pekkhanaṃ)、眼睛(acchi)，而睫毛(pamhaṃ)则被称为‘pakhumaṃ’。”

එතා රුක්ඛාදිකා චක්ඛපරියන්තා ‘‘අත්තනොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

从“rukkha”等词到“cakkhā”为止的这些词，词汇专家称之为“自动词”。

ඛකාරන්තධාතුරූපානි.

以“kh”结尾的词根形态

ගකාරන්තධාතු

以g结尾的语根

ගු කරීසුස්සග්ගෙ. කරීසුස්සග්ගො වච්චකරණං. ගවති. ගෙ සද්දෙ. ගායති. ගීතං.

Gu，义为排泄粪便。排泄粪便即是排泄。Gavati。Ge，义为声音。Gāyati（歌唱）。Gītaṃ（歌）。

වග්ග [Pg.27] ගතියං. වග්ගති. වග්ගො, වග්ගිතං. එත්ථ සමුදායවසෙන වග්ගනං පවත්තනං වග්ගො. වග්ගිතන්ති ගමනං. තථා හි නාගපෙතවත්ථුඅට්ඨකථායං ‘‘යො සො මජ්ඣෙ අස්සතරීරථෙන චතුබ්භි යුත්තෙන සුවග්ගිතෙන. අම්හාකං පුත්තො අහු මජ්ඣිමො සො, අමච්ඡරී දානපතී විරොචතී’’ති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථං වදන්තෙහි ‘‘සුවග්ගිතෙනාති සුන්දරගමනෙනා’’ති. කිඤ්චි භිය්‍යො ක්‍රියාපදම්පි ච දිට්ඨං ‘‘ධුනන්ති වග්ගන්ති පවත්තන්ති චම්බරෙ’’ති.

Vagga，义为行进。Vaggati（行进）。Vaggo（群），vaggitaṃ（行进）。在此，依集合之义，“群”(vaggo)即是群体的行进。Vaggitaṃ即是行走。例如，在《龙宫饿鬼事义注》(Nāgapetavatthu-aṭṭhakathā)中，解释此偈“彼于中央，乘四骡所驾、善行之车。彼曾是我等次子，不吝之施主，光辉照耀”时说：“suvaggitena是指以美好的方式行进”。此外，也可见动词的用法，例如“于空中摇动、群行、飘荡”。

රගි ලගි අගි වගි මගි ඉගි රිගි ලිගි තගි සගි ගමනෙ ච. චකාරො ගතිපෙක්ඛකො. රඞ්ගති. රඞ්ගො. ලඞ්ගති. ලඞ්ගො, ලඞ්ගී. අඞ්ගති, අඞ්ගෙති. අඞ්ගො, සමඞ්ගී, සමඞ්ගිතා, අඞ්ගං, අඞ්ගණං. වඞ්ගති. වඞ්ගො. මඞ්ගති. මඞ්ගො, උපඞ්ගො, මඞ්ගලං. ඉඞ්ගති. ඉඞ්ගිතං. රිඞ්ගති. රිඞ්ගනං. ලිඞ්ගති. ලිඞ්ගනං. උල්ලිඞ්ගති, උල්ලිඞ්ගනං. තඞ්ගති. තඞ්ගනං. සඞ්ගති. සඞ්ගනං. තත්ථ අඞ්ගන්ති යෙසං කෙසඤ්චි වත්ථූනං අවයවො, සරීරම්පි කාරණම්පි ච වුච්චති. අඞ්ගණන්ති කත්ථචි කිලෙසා වුච්චන්ති ‘‘රාගො අඞ්ගණ’’න්තිආදීසු. රාගාදයො හි අඞ්ගන්ති එතෙහි තංසමඞ්ගිපුග්ගලා නිහීනභාවං ගච්ඡන්තීති ‘‘අඞ්ගණානී’’ති වුච්චන්ති. කත්ථචි මලං වා පඞ්කො වා ‘‘තස්සෙව රජස්ස වා අඞ්ගණස්ස වා පහානාය වායමතී’’තිආදීසු. අඤ්ජති මක්ඛෙතීති හි අඞ්ගණං, මලාදි. කත්ථචි තථාරූපො විවටප්පදෙසො ‘‘චෙතියඞ්ගණං, බොධියඞ්ගණ’’න්තිආදීසු. අඤ්ජති තත්ථ ඨිතං අතිසුන්දරතාය අභිබ්‍යඤ්ජෙතීති හි අඞ්ගණං, විවටො භූමිප්පදෙසො. ඉච්චෙවං –

Ragi、lagi、agi、vagi、magi、igi、rigi、ligi、tagi、sagi，以及[前述的vagga]，义为行进。此中“ca”字，是为关涉“行”(gati)。Raṅgati。Raṅgo。Laṅgati。Laṅgo, laṅgī。Aṅgati, aṅgeti。Aṅgo, samaṅgī, samaṅgitā, aṅgaṃ, aṅgaṇaṃ。Vaṅgati。Vaṅgo。Maṅgati。Maṅgo, upaṅgo, maṅgalaṃ。Iṅgati。Iṅgitaṃ。Riṅgati。Riṅganaṃ。Liṅgati。Liṅganaṃ。Ulliṅgati, ulliṅganaṃ。Taṅgati。Taṅganaṃ。Saṅgati。Saṅganaṃ。其中，“aṅga”被称为某些事物的部份，亦可指身体及原因。“aṅgaṇa”在某些地方被称为烦恼，如“贪为垢”等。因为贪等能令相应之人堕于卑劣状态，故被称为“aṅgaṇa”。在某些地方指污垢或泥，如“为断彼尘或垢而精进”等。“aṅgaṇa”者，实因其涂染，故指污垢等。在某些地方指此类的开阔之地，如“塔院、菩提树院”等。“aṅgaṇa”者，实因其能令立于彼处者极美地显现，故指开阔的地面。如是——

රාගාදීසු කිලෙසෙසු, පඞ්කෙ කායමලම්හි ච;

විවටෙ භූමිභාගෙ ච, ‘‘අඞ්ගණ’’න්ති රවො ගතො.

于贪等烦恼中，于泥与身垢中，及于开阔地面上，“aṅgaṇa”一词得以使用。

යුගි [Pg.28] ජුගි වජ්ජනෙ. යුඞ්ගති. ජුඞ්ගති.

Yugi、jugi，义为避免。Yuṅgati（避免）。Juṅgati（避免）。

රගි සඞ්කායං. රඞ්ගති.

Ragi，义为怀疑。Raṅgati（怀疑）。

ලග සඞ්ගෙච. ච කාරො අනන්තරවුත්තාපෙක්ඛකො. ලගති. ච ජතො න හොති ලගනං. බළිසෙ ලග්ගො.

Laga，义为执着，以及[怀疑]。此中“ca”字，是为关涉前述[之义]。Lagati（执着）。执着不会不发生。Baḷise laggo（执着于鱼钩）。

ථගං සංවරණෙ. ථගති.

Thagaṃ，义为覆盖。Thagati（覆盖）。

අග්ග කුටිලගතියං. අග්ගතීති අග්ගි, කුටිලං ගච්ඡතීති අත්ථො.

Agga，义为弯曲行进。Aggati即是aggi（火），其义为“弯曲地行进”。

අග්ගි ධූමසිඛො ජොති, ජාතවෙදො සිඛී ගිනි;

අග්ගිනි භාණුමා තෙජො, පාවකො තිවකො’නලො.

火、烟顶、光、遍知、有焰、火；火、光辉、热、净化者、tivako、无厌足者。

හුතාසනො ධූමකෙතු, වෙස්සානරො ච අච්චිමා;

ඝතාසනො වායුසඛො, දහනො කණ්හවත්තනි.

食供者、烟幢、遍入、具焰者；食酥者、风友、燃烧者、黑径者。

එතා ගුආදිකා අග්ගපරියන්තා ‘‘පරස්සභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

声论师言：此等从“gu”开始至“agga”结尾的（语根），是“为他语”(parassabhāsā)。

ගා ගතියං. ගාති.

Gā，义为行进。Gāti（行进）。

ගු සද්දෙ. ගවති.

Gu，义为声音。Gavati（发出声音）。

ගු උග්ගමෙ. උග්ගමො උග්ගමනං පාකටතා. ගවති. සද්දසත්ථවිදූ පනිමාසං ‘‘ගාතෙ ගවතෙ’’ති අත්තනොභාසත්තං වදන්ති.

Gu，义为升起。升起即是上升、显现。Gavati（升起）。然而，声论师言，“gāte”与“gavate”是“为己语”(attanobhāsattaṃ)。

ගකාරන්තධාතුරූපානි.

以g结尾的语根之形式。

ඝකාරන්තධාතු

以gh结尾的语根

ඝා ගන්ධොපාදානෙ. ඝාති. ඝානං. ගන්ධං ඝත්වා. අත්‍රායං පාළි ‘‘ගන්ධං ඝත්වා සති මුට්ඨා’’ති. එතිස්සා පන දිවාදිගණං පත්තාය ‘‘ඝායති ඝායිත්වා’’ති රූපානි භවන්ති.

Ghā，义为嗅取气味。Ghāti（嗅）。Ghānaṃ（鼻）。Gandhaṃ ghatvā（嗅了气味）。于此有巴利(pāḷi)文：“gandhaṃ ghatvā sati muṭṭhā”（嗅了气味，念已失）。然而，此（语根）若属于divādi类（divādigaṇa），则成ghāyati（嗅）、ghāyitvā（嗅了）等形式。

ඝු [Pg.29] අභිගමනෙ. අභිගමනං අධිගමනං. ඝොති.

Ghu，义为前往。前往（abhigamana）即到达（adhigamana）。Ghoti（前往）。

ජග්ඝ හසනෙ. ජග්ඝති, සඤ්ජග්ඝති. සඤ්ජග්ඝිත්ථො මයා සහ. ජග්ඝිතුම්පි න සොභති. ජග්ඝිත්වා.

Jaggha，义为嬉笑。Jagghati（嬉笑），sañjagghati（一同嬉笑）。Sañjagghittho mayā saha（你曾与我一同嬉笑）。Jagghitumpi na sobhati（嬉笑亦不美）。Jagghitvā（嬉笑后）。

තග්ඝ පාලනෙ. තග්ඝති.

Taggha，义为守护。Tagghati（守护）。

සිඝි ආඝානෙ. ආඝානං ඝානෙන ගන්ධානුභවනං. සිඞ්ඝති, උපසිඞ්ඝති. උපසිඞ්ඝිත්වා. ආරා සිඞ්ඝාමි වාරිජං. එතා ‘‘පරස්සභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

Sighi，义为嗅闻。嗅闻（āghāna）即以鼻体验气味。Siṅghati（嗅），upasiṅghati（近嗅）。Upasiṅghitvā（近嗅后）。Ārā siṅghāmi vārijaṃ（我从远处嗅水生莲）。声论学者（saddasavividū）言：此等为“为他语”（parassabhāsā）。

ඝු සද්දෙ. ඝොති, ඝවති.

Ghu，义为声音。Ghoti（发声），ghavati（发声）。

රඝි ලඝි ගත්‍යක්ඛෙපෙ. ගත්‍යක්ඛෙපො ගතියා අක්ඛෙපො. රඞ්ඝති, ලඞ්ඝති, උල්ලඞ්ඝති. ලඞ්ඝිතා, උල්ලඞ්ඝිකාපීති, ලඞ්ඝිත්වා.

Raghi、laghi，义为跳跃。跳跃（gatyakkhepa）即步伐的投掷（gatiyā akkhepo）。Raṅghati（疾行），laṅghati（跨越），ullaṅghati（跳越）。Laṅghitā（已跨越者），ullaṅghikā（能跳越者），laṅghitvā（跨越后）。

මඝි කෙතවෙ ච. චකාරො පුබ්බත්ථාපෙක්ඛො. මඞ්ඝති.

Maghi，义为欺骗等。`ca`字是为关涉前文之义。Maṅghati（欺骗）。

රාඝ ලාඝ සාමත්ථියෙ. රාඝති. ලාඝති.

Rāgha、lāgha，义为能力。Rāghati（有能力）。Lāghati（有能力）。

දාඝ ආයාසෙ ච. ආයාසො කිලමනං. චකාරො සාමත්ථියාපෙක්ඛකො. දාඝති. නිදාඝො.

Dāgha，义为疲劳等。疲劳（āyāsa）即劳累（kilamana）。`ca`字是为关涉能力（sāmatthiya）之义。Dāghati（燃烧）。Nidāgho（暑热）。

සිලාඝ කත්ථනෙ. කත්ථනං පසංසනං. සිලාඝති. සිලාඝා. බුද්ධස්ස සිලාඝතෙ. සිලාඝිත්වා. ‘‘අත්තනොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

Silāgha，义为称赞。称赞（katthana）即赞美（pasaṃsana）。Silāghati（称赞）。Silāghā（称赞）。Buddhassa silāghate（他称赞佛陀）。Silāghitvā（称赞后）。声论学者（saddasavividū）言：此等为“为己语”（attanobhāsā）。

ඝ කාරන්තධාතුරූපානි.

以gh结尾的语根之诸形式。

ඉති භූවාදාගණෙ කවග්ගන්තධාතුරූපානි

如是，bhūvādi类中以ka品结尾的语根之诸形式（已毕）。

සමත්තානි.

完毕。

චකාරන්තධාතු

以ca结尾的语根

ඉදානි [Pg.30] චවග්ගන්තධාතුරූපානි වුච්චන්තෙ –

现说以ca品结尾的语根之诸形式——

සුච සොකෙ. සොචති. සොකො, සොචනා, සොචං, සොචන්තො, සොචන්තී, සොචන්තං කුලං, සොචිත්වා.

Suca，义为忧愁。Socati（忧愁）。Soko（忧愁）、socanā（忧愁）、socaṃ（忧愁）、socanto（忧愁者）、socantī（忧愁女）、socantaṃ kulaṃ（忧愁的家族）、socitvā（忧愁后）。

කුච සද්දෙ තාරෙ. තාරසද්දො අච්චුච්චසද්දො. කොචති. උච්චසද්දං කරොතීති අත්ථො.

Kuca，义为高声。高声（tārasadda）即极高之声（accuccasaddo）。Kocati（作高声）。其义为发出高声。

කුඤ්ච කොටිල්ල’ප්පීභාවෙසු. කුඤ්චති. කුඤ්චිකා, කුඤ්චිතකෙසො. කුඤ්චිත්වා.

Kuñca，义为弯曲、变小。Kuñcati（弯曲）。Kuñcikā（钥匙），kuñcitakeso（卷发）。Kuñcitvā（弯曲后）。

ලුඤ්ච අපනයනෙ. ලුඤ්චති. ලුඤ්චකො, ලුඤ්චිතුං, ලුඤ්චිත්වා.

Luñca，义为拔除。Luñcati（拔除）。Luñcako（拔除者），luñcituṃ（为拔除），luñcitvā（拔除后）。

අඤ්චු ගතිපූජනාසු. මග්ගං අඤ්චති. බුද්ධං අඤ්චති. උද්ධං අනුග්ගන්ත්වා තිරියං අඤ්චිතොති තිරච්ඡානො. කටුකඤ්චුකතා.

Añcu，义为行、礼敬。Maggaṃ añcati（行于道）。Buddhaṃ añcati（礼敬佛陀）。不向上行而横行，故为傍生（tiracchāno）。Kaṭukañcukatā（坚甲性）。

වඤ්චු චඤ්චු තඤ්චු ගතියං. වඤ්චති. චඤ්චති. තඤ්චති. මඤ්චති. සන්ති පාදා අවඤ්චනා. අවඤ්චනාති වඤ්චිතුං ගන්තුං අසමත්ථා.

Vañcu、cañcu、tañcu，义为行。Vañcati（行）。Cañcati（行）。Tañcati（行）。Mañcati（行）。Santi pādā avañcanā（有足不行）。Avañcanāti vañcituṃ gantuṃ asamatthā（不行者，即无能行也）。

ගුචු ගණෙචු ථෙය්‍යකරණෙ. ථෙනනං ථෙය්‍යං, චොරිකා. තස්ස ක්‍රියා ථෙය්‍යකරණං. ගොචති. ගණෙචති.

Gucu、gaṇecu，义为偷盗。偷（thenanaṃ）即盗（theyyaṃ），亦即偷窃（corikā）。其所作为即是偷盗（theyyakaraṇaṃ）。Gocati（偷盗）。Gaṇecati（偷盗）。

අච්ච පූජායං අච්චති. බ්‍රහ්මාසුරසුරච්චිතො.

Acca，义为礼敬。Accati（礼敬）。Brahmāsurasuraccito（为梵天、阿修罗、天神所礼敬）。

තච්ච හිංසායං. තච්චති.

Tacca，义为伤害。Taccati（伤害）。

චච්ච ජච්ච පරිභාසනවජ්ජනෙසු. චච්චති. ජච්චති.

Cacca、jacca，义为诃责、舍弃。Caccati（诃责）。Jaccati（舍弃）。

කුච සංපච්චනකොටිල්ලපටික්කමවිලෙඛනෙසු. කුචති, සඞ්කුචති. සඞ්කොචො.

Kuca，义为收缩、弯曲、退却、描画。Kucati（收缩），saṅkucati（收缩）。Saṅkoco（收缩）。

තච සංවරණෙ. සංවරණං රක්ඛණං. තචති. තචො.

Taca，义为覆盖。覆盖（saṃvaraṇa）即是守护（rakkhaṇa）。Tacati（覆盖）。Taco（皮）。

දිච [Pg.31] ථුතියං. දිචති.

Dica，义为赞叹。Dicati（赞叹）。

කුච සඞ්කොචනෙ. කොචති, සඞ්කොචති. සඞ්කොචො.

Kuca（词根）意为收缩。Kocati（他收缩），saṅkocati（他收缩）。Saṅkoco（收缩）。

බ්‍යාච බ්‍යාජිකරණෙ. බ්‍යාජිකරණං බ්‍යාජික්‍රියා. බ්‍යාචති.

Byāca（词根）意为欺骗。Byājikaraṇaṃ（欺骗）即byājikriyā（欺骗行为）。Byācati（他欺骗）。

වච වියත්තියං වාචායං. වියත්තස්ස එසා වියත්ති, තිස්සං වියත්තියං වාචායං, වියත්තායං වාචායන්ති අධිප්පායො. වියත්තස්ස හි වදතො පුග්ගලස්ස වසෙන වාචා වියත්තා නාම වුච්චති. යථා පන කුච්ඡිසද්දතිරච්ඡානගතාදිසද්දො ‘‘අබ්‍යත්තසද්දො’’ති වුච්චති, න එවං වචනසඞ්ඛාතො සද්දො ‘‘අබ්‍යත්තසද්දො’’ති වුච්චති විඤ්ඤාතත්ථත්තා. ‘‘වත්ති, වචති, වචන්ති. වචසි’’ ඉච්චාදීනි සුද්ධකත්තුපදානි. ‘‘වාචෙති, වාචෙන්ති’’ ඉච්චාදීනි හෙතුකත්තුපදානි. ‘‘අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චති. වුච්චන්ති. සන්තො සප්පුරිසා ලොකෙ, දෙවධම්මාති වුච්චරෙ’’ ඉච්චාදීනි කම්මපදානි. ගරූ පන වකාරස්ස උකාරාදෙසවසෙන ‘‘උත්තං උච්චතෙ උච්චන්තෙ’’තිආදීනි ඉච්ඡන්ති, තානි සාසනෙ අප්පසිද්ධානි, සක්කටභාසානුලොමානි. සාසනස්මිඤ්හි රකාරාගමවිසයෙ නිපුබ්බස්සෙව වචස්ස වස්ස උකාරාදෙසො සිද්ධො ‘‘නිරුත්ති, නිරුත්තං, නෙරුත්ත’’න්ති. වචනං, වාචා, වචො, වචී, වුත්තං, පවුත්තං, වුච්චමානං, අධිවචනං, වත්තබ්බං, වචනීයං, ඉමානි නාමිකපදානි. වත්තුං, වත්තවෙ, වත්වා, වත්වාන, ඉමානි තුමන්තාදීනි ‘‘පරස්සභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

Vaca（词根）意为清晰的言语。此乃善言者之言，于清晰之言语中，意即清晰之言说。实因善言之人(puggala)所说，其言语方被称为清晰。譬如腹中声、旁生声等被称为“不清晰声”，而言说之声，因其义可解，故不被称为“不清晰声”。“Vatti, vacati, vacanti. Vacasi”等是纯粹能动态。“Vāceti, vācenti”等是使役能动态。“‘智者通达义，故称为‘贤者’。‘世间之善士，被称为‘天法’。’”等是所动态。然有师长欲依v变u之式，而成“uttaṃ, uccate, uccante”等，此于教法中不成立，乃随顺梵语之法。于教法中，于ra增音处，仅于ni为前缀之vac词根，其v音转为u音方成立，如“nirutti, niruttaṃ, nerutta”。Vacanaṃ, vācā, vaco, vacī, vuttaṃ, pavuttaṃ, vuccamānaṃ, adhivacanaṃ, vattabbaṃ, vacanīyaṃ，此等为名词。Vattuṃ, vattave, vatvā, vatvāna，此等为不定式等，声论学者称之为“为他语”。

තත්ථ වත්තීති වදති. ආඛ්‍යාතපදඤ්හෙතං. අත්ථසංවණ්ණකෙහිපි ‘‘වත්ති එතායාති වාචා’’ති නිබ්බචනමුදාහටං. සද්දසත්ථෙ ච තාදිසං ආඛ්‍යාතපදං දිට්ඨං. එත්ථ පනෙකෙ වදන්ති ‘‘වචති, වචන්තීතිආදීනි ක්‍රියාපදරූපානි බුද්ධවචනෙ අට්ඨකථාටීකාසු සත්ථෙසු ච අනාගතත්තා ඡඩ්ඩෙතබ්බානී’’ති. තන්න, යස්මා සාසනෙ ‘‘අවච, අවචිංසූ’’ති සුද්ධකත්තුපදානි ච ‘‘වාචෙති, වාචෙන්තී’’තිආදීනි හෙතුකත්තුපදානි ච දිස්සන්ති, තස්මා [Pg.32] බුද්ධවචනාදීසු අනාගතානිපි ‘‘වචති, වචන්තී’’තිආදීනි රූපානි ගහෙතබ්බානි. වචෙය්‍ය, වුච්චතු, වුච්චෙය්‍ය. සෙසං සබ්බං සබ්බත්ථ විත්ථාරතො ගහෙතබ්බං.

此处“vatti”即“vadati”（他说）。此是动词。义注家亦引“vatti etāyāti vācā”（以此而言说，故为言语）为例证。于声论中亦见如是动词。然于此，有人言：“‘vacati, vacantī’等动词形式，因未曾出现于佛语、义注、复注及诸论中，故应舍弃。”此言不然，因于教法中，既见“avaca, avaciṃsū”等纯粹能动态，亦见“vāceti, vācentī”等使役能动态，是故，即便未出现于佛语等中，“vacati, vacantī”等形式亦应接受。Vaceyya（[他]应说），vuccatu（令[他]被说），vucceyya（[他]应被说）。其余一切，应于各处详知。

පරොක්ඛාරූපානි වදාම – වච, වචු. වචෙ, වචිත්ථ. වචං, වචිම්හ. වචිත්ථ, වචිරෙ. වචිත්ථො, වචිව්හො. වචිං, වචිම්හෙ.

我们来说明远过去时的形态——vaca（他曾说），vacu（他们曾说）；vace（你曾说），vacittha（你们曾说）；vacaṃ（我曾说），vacimha（我们曾说）。Vacittha（他曾为自己说），vacire（他们曾为自己说）；vacittho（你曾为自己说），vacivho（你们曾为自己说）；vaciṃ（我曾为自己说），vacimhe（我们曾为自己说）。

හිය්‍යත්තනීරූපානි වදාම – අවචා, අවචූ. අවචො, අවචුත්ථ. අවොචං, අවචුම්හ. අවචුත්ථ, අවචුත්ථුං. අවචසෙ, අවචුව්හං. අවචිං, අවචම්හසෙ.

我们来说明近过去时的形态——avacā（他说了），avacū（他们说了）；avoco（你说了），avacuttha（你们说了）；avocaṃ（我说了），avacumha（我们说了）。Avacuttha（他为自己说了），avacutthuṃ（他们为自己说了）；avacase（你为自己说了），avacuvhaṃ（你们为自己说了）；avaciṃ（我为自己说了），avacamhase（我们为自己说了）。

අජ්ජතනීරූපානි වදාම – අවචි, අවොචුං, අවචිංසු. අවොචො, අවොචුත්ථ. අවොචිං, අවොචුම්හ. අවොචා, අවොචු. අවචසෙ, අවොචිවං. අවොචං, අවොචිම්හෙ.

我们来说明今日过去时的形态——avaci（他说了），avocuṃ, avaciṃsu（他们说了）；avoco（你说了），avocuttha（你们说了）；avociṃ（我说了），avocumha（我们说了）。Avocā（他为自己说了），avocu（他们为自己说了）；avacase（你为自己说了），avocivaṃ（你们为自己说了）；avocaṃ（我为自己说了），avocimhe（我们为自己说了）。

භවිස්සන්තීරූපානි වදාම – වක්ඛති, වක්ඛන්ති. වක්ඛසි, වක්ඛථ. වක්ඛාමි, වක්ඛාම. වක්ඛතෙ, වක්ඛන්තෙ. වක්ඛසෙ, වක්ඛව්හෙ. වක්ඛස්සං වක්ඛම්හෙ.

我们来说明未来时的形态——vakkhati（他将说），vakkhanti（他们将说）；vakkhasi（你将说），vakkhatha（你们将说）；vakkhāmi（我将说），vakkhāma（我们将说）。Vakkhate（他将为自己说），vakkhante（他们将为自己说）；vakkhase（你将为自己说），vakkhavhe（你们将为自己说）；vakkhassaṃ（我将为自己说），vakkhamhe（我们将为自己说）。

ඉමෙසං පන පදානං ‘‘කථෙස්සති, කථෙස්සන්තී’’තිආදිනා අත්ථො වත්තබ්බො. වක්ඛ රොසෙති ධාතුස්ස ච ‘‘වක්ඛති, වක්ඛන්ති. වක්ඛසී’’තිආදීනි වත්වා අවසානෙ උත්තමපුරිසෙකවචනට්ඨානෙ ‘‘වක්ඛෙමී’’ති වත්තබ්බං. අත්ථො පනිමෙසං ‘‘රොසති, රොසන්තී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. අයං වචවක්ඛධාතූනං භවිස්සන්තීවත්තමානාවසෙන රූපසංසන්දනානයො. අපරානිපි වචධාතුස්ස භවිස්සන්තී සහිතානි රූපානි භවන්ති – වක්ඛිස්සති, වක්ඛිස්සන්ති. වක්ඛිස්සසි, වක්ඛිස්සථ. වක්ඛිස්සාමි, වක්ඛිස්සාම. වක්ඛිස්සතෙ, වක්ඛිස්සන්තෙ. වක්ඛිස්සසෙ, වක්ඛිස්සව්හෙ. වක්ඛිස්සං, වක්ඛිස්සාම්හෙ.

于此等词，其义当以“kathessati, kathessantī”（他将说，他们将说）等说明。而于“vakkha roseti”（vakkha意为使……生气）词根，言“vakkhati, vakkhanti. Vakkhasī”（他将生气，他们将生气，你将生气）等后，于结尾第一人称单数处，当言“vakkhemī”（我将生气）。然此等词义，当以“rosati, rosantī”（他生气，他们生气）等说明。此乃vac与vakkha二词根依未来时与现在时之形式对应规则。vac词根亦有其他未来时形式：“vakkhissati, vakkhissanti”（他将说，他们将说）；“vakkhissasi, vakkhissatha”（你将说，你们将说）；“vakkhissāmi, vakkhissāma”（我将说，我们将说）；“vakkhissate, vakkhissante”（他将为自己说，他们将为自己说）；“vakkhissase, vakkhissavhe”（你将为自己说，你们将为自己说）；“vakkhissaṃ, vakkhissāmhe”（我将为自己说，我们将为自己说）。

අත්‍රායං පාළි –

于此有此圣典——

‘‘අභීතකප්පෙ චරිතං, ඨපයිත්වා භවාභවෙ;

ඉමම්හි කප්පෙ චරිතං, පවක්ඛිස්සං සුණොහි මෙ’’ති.

“置于过去劫，于诸有无行；于此劫之行，我当说，汝听。”

ගද්‍රතපඤ්හෙපි [Pg.33] ‘‘රාජා තුම්හෙහි සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා ගහපති පතිරූපං ආසනං ඤත්වා නිසීදථාති වක්ඛිස්සතී’’ති එවමාදිඅට්ඨකථාපාඨො දිස්සති, තස්මායෙව එදිසී පදමාලා රචිතා. වක්ඛ රොසෙති ධාතුස්සපි භවිස්සන්තීසහිතානි රූපානි ‘‘වක්ඛිස්සති, වක්ඛිස්සන්තී’’තිආදීනි භවන්ති. අත්ථො පනිමෙසං ‘‘රොසිස්සති, රොසිස්සන්තී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. අයං වචවක්ඛධාතූනං භවිස්සන්තීවසෙනෙව රූපසංසන්දනානයො.

于《伽陀罗巴问》(Gadratapañha)中亦见如是义注之文：“国王与汝等寒暄后，知晓适合居士之座，将会说：‘请坐’。”是故编此词形表。vakkha（意为生气）词根亦有未来时形式“vakkhissati, vakkhissantī”等。然此等词义，当以“rosissati, rosissantī”（他将生气，他们将生气）等说明。此乃vac与vakkha二词根仅依未来时之形式对应规则。

අවචිස්සා, වචිස්සා, අවචිස්සංසු, වචිස්සංසු. සෙසං සබ්බං නෙය්‍යං. ඉධ පන වුත්තසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වත්තබ්බම්පි අවත්වා උපරියෙව කථෙස්සාම ඉතො අතිවිය වත්තබ්බට්ඨානත්තා.

Avacissā（他本会说），vacissā（他本会说），avacissaṃsu（他们本会说），vacissaṃsu（他们本会说）。其余皆应类推。于此，虽当阐明已说之词义，然因其后有极多当说之处，故留待上文再述。

චු චවනෙ. චවති. කාරිතෙ ‘‘චාවෙතී’’ති රූපං. දෙවකායා චුතො. චුතං පදුමං. චවිතුං, චවිත්වා.

Cu（词根）意为移动、死亡。Cavati（他死去）。使役态作“cāveti”。Devakāyā cuto（从天界死）。Cutaṃ padumaṃ（凋落的莲花）。Cavituṃ（为了死去），cavitvā（死去后）。

ලොච දස්සනෙ. ලොචති. ලොචනං.

Loca（词根）意为看。Locati（他看）。Locanaṃ（看；眼睛）。

සෙච සෙචනෙ. සෙචති.

Seca（词根）意为洒。Secati（他洒）。

සච වියත්තියං වාචායං. සචති.

Saca（词根）意为清晰的言语。Sacati（他清晰地言说）。

කච බන්ධනෙ. කචති.

Kaca（词根）意为捆绑。Kacati（他捆绑）。

මච මුචි කක්කනෙ. කක්කනං සරීරෙ උබ්බට්ටනං. මචති. මුඤ්චති. මචි ධාරණුච්ඡායපූජනෙසු. ධාරණං උච්ඡායො පූජනන්ති තයො අත්ථා. තත්ථ උච්ඡායො මලහරණං. මඤ්චති. මඤ්චො, මඤ්චනං. මඤ්චති පුග්ගලං ධාරෙතීති මඤ්චො.

Maca、muci（词根）意为摩擦。摩擦即于身体涂抹。Macati（他摩擦）。Muñcati（他释放）。Maci（词根）意为持、举、供养。持、举、供养是其三义。其中，“举”为清除污垢。Mañcati（他持）。Mañco（床），mañcanaṃ（床）。因其能支持人(puggala)，故称mañco（床）。

පච බ්‍යත්තිකරණෙ. පචති. පාකො, පරිපාකො, විපාකො, පක්කං ඵලං.

Paca（词根）意为使显现、烹煮。Pacati（他烹煮）。Pāko（成熟），paripāko（遍熟），vipāko（异熟），pakkaṃ phalaṃ（熟果）。

ථුච පසාදෙ. ථොචති.

Thuca（词根）意为明净。Thocati（他使明净）。

වච වචි දිත්තියං. වචති. වඤ්චති.

Vaca、vaci（词根）意为发光。Vacati（他发光）。Vañcati（他欺骗）。

රුච [Pg.34] දිත්තියං රොචනෙ ච. දිත්ති සොභා. රොචනං රුචි. රොචති. වෙරොචනො. සමණස්ස රොචතෙ සච්චං. තස්ස තෙ සග්ගකාමස්ස, එකත්තමුපරොචිතං. අයඤ්ච දිවාදිගණෙ රුචිඅත්ථං ගහෙත්වා ‘‘රුච්චතී’’ති රූපං ජනෙති. තෙන ‘‘ගමනං මය්හ රුච්චතී’’ති පාළි දිස්සති. චුරාදිගණෙ පන රුචිඅත්ථං ගහෙත්වා ‘‘රොචෙති රොචයතී’’ති රූපානි ජනෙති. තෙන ‘‘කිං නු ජාතිං න රොචෙසී’’තිආදිකා පාළියො දිස්සන්ති. තෙගණිකොයං ධාතු.

Ruca(语基)意为发光，也意为喜爱。Ditti即光辉。Rocana即喜爱。Rocati(他发光/喜爱)。毗卢遮那(Verocano)。真理令沙门喜悦。对于希求天界者，独处是可喜的。此语基属于divādi(第四)组，取“欢喜”之义，故产生“ruccati”之形。因此可见“行走令我欢喜”之巴利(Pāḷi)文。若属curādi(第十)组，取“欢喜”之义，则产生“roceti”、“rocayati”之形。因此可见“为何不喜欢此生”等巴利文。此语基通于三组。

පච සංපාකෙ. පචති, පචන්ති. සද්දසත්ථවිදූ පන ‘‘අත්තනොභාසා’’ති වදන්ති.

Paca(语基)，用于“完全烹煮、使成熟”义。Pacati(他烹煮)，pacanti(他们烹煮)。但语法学家说这是“为自言”(attanobhāsā)。

අඤ්ච බ්‍යයගතියං. බ්‍යයගති විනාසගති. අඤ්චති.

Añca(语基)，用于“趋向消灭”义。趋向消灭即趋向毁坏。Añcati(它趋向消灭)。

යාච යාචනායං. බ්‍රාහ්මණො නාගං මණිං යාචති. නාගො මණිං යාචිතො බ්‍රාහ්මණෙන. තෙ තං අස්සෙ අයාචිසුං. සො තං රථමයාචථ. දෙවදත්තං ආයාචති. එවං සුද්ධකත්තරි රූපානි භවන්ති. බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණෙන නාගං මණිං යාචෙති, යාචයති, යාචාපෙති, යාචාපයති. එවං හෙතුකත්තරි. රාජා බ්‍රාහ්මණෙන ධනං යාචියති, යාචයියති, යාචාපියති, යාචාපයියති. එවං කම්මනි. යාචං, යාචන්තො, යාචන්තී, යාචන්තං කුලං. යාචමානො, යාචමානා, යාචමානං කුලං. යාචකො, යාචනා, යාචිතබ්බං, යාචිතුං, යාචිත්වාන, යාචිතුන, යාචිය, යාචියාන. එවං නාමිකපදානි තුමන්තාදීනි ච භවන්ති.

Yāca(语基)，用于“乞求”义。婆罗门向龙乞求宝珠。龙被婆罗门乞求宝珠。他们向他乞求马匹。他向他们乞求战车。他向提婆达多乞求。此为主动语态(kattari)之形。使役主动语态(hetukattari)的动词形式有：yāceti, yācayati, yācāpeti, yācāpayati。被动语态(kammani)的例子：国王被婆罗门使之乞求财富(Rājā brāhmaṇena dhanaṃ yāciyati...)。现在分词形如：yācanto(乞求的[阳]), yācantī(乞求的[阴])等。其他派生词如：yācako(乞求者), yācanā(乞求), yācitabbaṃ(应被乞求的), yācituṃ(为了乞求), yācitvā(乞求后)等。此为名词、不定式等之形。

පච පාකෙ. ඔදනං පචති. ‘‘උභයතොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති. යථා පන සාසනෙ ‘‘පණ්ඩිතොති පවුච්චතී’’ති [Pg.35] වචධාතුස්ස කම්මනි රූපං පසිද්ධං, න තථා පචධාතුස්ස. එවං සන්තෙපි ගරූ ‘‘තයා පච්චතෙ ඔදනො’’ති තස්ස කම්මනි රූපං වදන්ති. සාසනෙ පන අවිසෙසතො ‘‘පච්චතෙ’’ති වා ‘‘පච්චතී’’ති වා වුත්තස්සපි පදස්ස අකම්මකොයෙව දිවාදිගණිකො පයොගො ඉච්ඡිතබ්බො ‘‘දෙවදත්තො නිරයෙ පච්චති. යාව පාපං න පච්චතී’’තිආදිදස්සනතො. කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘සයමෙව පීයතෙ පානීයන්තිආදි විය භූවාදිගණපක්ඛිකො කම්මකත්තුප්පයොගො එස, තස්මා ‘සයමෙවා’ති පදං අජ්ඣාහරිත්වා ‘සයමෙව දෙවදත්තො පච්චතී’තිආදිනා අත්ථො වත්තබ්බො’’ති තන්න, ‘‘සයමෙව පීයතෙ පානීය’’න්ති එත්ථ හි පානීයං මනුස්සා පිවන්ති, න පානීයං පානීයං පිවති. මනුස්සෙහෙව තං පීයතෙ, න සයං. එවං පරස්ස පානක්‍රියං පටිච්ච කම්මභූතම්පි තං සුකරපානක්‍රියාවසෙන සුකරත්තා අත්තනාව සිජ්ඣන්තං විය හොතීති ‘‘සයමෙව පීයතෙ පානීය’’න්ති රූළ්හියා පයොගො කතො.

Paca(语基)，用于“烹煮”义。Odanaṃ pacati(煮饭)。语法学家说“此为两言”(ubhayatobhāsā)。然而，如于教法中，“paṇḍitoti pavuccatī”(被称为智者)是vac(语基)的被动语态形，此为共知，但paca(语基)则不然。即便如此，诸师仍说“tayā paccate odano”(饭被你所煮)为其被动语态形。但在教法中，不加区分地说“paccate”或“paccati”时，应取其为divādi(第四)组的用法，如见“devadatto niraye paccati”(提婆达多在地狱中被烧煮)及“yāva pāpaṃ na paccatī”(直至恶业未成熟)等例。于此，或有人言：“此如‘sayameva pīyate pānīyaṃ’(水自己被喝)等，是属bhūvādi(第一)组的作-宾语用法(kammakattu-prayoga)，故应补充‘sayameva’(自己)一词，以‘sayameva devadatto paccatī’(提婆达多自己被烧煮)等来理解其义。”此言不然。于“sayameva pīyate pānīyaṃ”中，实为人饮水，非水自饮。水乃被人所饮，非自己。如是，依于他人之饮用行为，虽为所饮之宾语，然因其易饮，犹如自成，故依惯例作“sayameva pīyate pānīyaṃ”之用法。

‘‘සයමෙව කටො කරියතෙ’’ති එත්ථාපි කටං මනුස්සා කරොන්ති, න කටං කටො කරොති. මනුස්සෙහෙව කටො කරියතෙ, න සයං. එවං පරස්ස කරණක්‍රියං පටිච්ච කම්මභූතොපි සො සුකරණ ක්‍රියාවසෙන සුකරත්තා අත්තනාව සිජ්ඣන්තො විය හොතීති ‘‘සයමෙව කටො කරියතෙ’’ති රූළ්හියා පයොගො කතො.

于“sayameva kaṭo kariyate”(草席自己被做成)中亦然，是人做草席，非草席做草席。草席乃被人所做，非自己。如是，依于他人之制作行为，虽为所作之宾语，然因其易作，犹如自成，故依惯例作“sayameva kaṭo kariyate”之用法。

එත්ථ යථා සයංසද්දො පානීයං පානීයෙනෙව පීයතෙ, න අම්හෙහි. කටො කටෙනෙව කරියතෙ, න අම්හෙහීති සකම්මකවිසයත්තා පයොගානං අඤ්ඤස්ස ක්‍රියාපටිසෙධනසඞ්ඛාතං අත්ථවිසෙසං වදති, න තථා ‘‘දෙවදත්තො නිරයෙ පච්චති, කම්මං පච්චතී’’තිආදීසු තුම්හෙහි අජ්ඣාහරිතො සයංසද්දො අත්ථවිසෙසං වදති අකම්මකවිසයත්තා එතෙසං පයොගානං. එවං [Pg.36] ‘‘දෙවදත්තො’’තිආදිකස්ස පච්චත්තවචනස්ස අකම්මකකත්තුවාචකත්තා කම්මරහිතසුද්ධකත්තුවාචකත්තා ච ‘‘පච්චතී’’ති ඉදං දිවාදිගණිකරූපන්ති දට්ඨබ්බං. පචධාතු සද්දසත්ථෙ දිවාදිගණ වුත්තො නත්ථීති චෙ? නත්ථි වා අත්ථි වා, කිමෙත්ථ සද්දසත්ථං කරිස්සති, පාළි එව පමාණං, තස්මා මයං ලොකවොහාරකුසලස්ස භගවතො පාළිනයඤ්ඤෙව ගහෙත්වා ඉමං පචධාතුං දිවාදිගණෙපි පක්ඛිපිස්සාම. තථා හි ධම්මපාලාචරිය අනුරුද්ධාචරියාදීහි අභිසඞ්ඛතා දිවාදිගණිකප්පයොගා දිස්සන්ති –-

于此，如“sayaṃ”(自己)一词，在“水被水自己喝，非被我等喝”、“草席被草席自己做，非被我等做”等用法中，因其属作-宾语用法，故表达了“排除其他行为者”的特殊含义。然而，在“提婆达多在地狱中被烧煮”、“业成熟”等句中，汝等所补充的“sayaṃ”一词，并无此特殊含义，因该等用法非作-宾语用法。如是，“提婆达多”等个体词，因其表示不及物动词的主事者、无宾语的纯粹主事者，故“paccati”应视为divādi(第四)组之形。若言：“paca语基在语法书中未被列入divādi组，不是吗？”有或没有，语法书于此何用？巴利(Pāḷi)经文方是准绳。是故，我等当依善于世间言说之世尊的巴利文法，将此paca语基亦归入divādi组。诚然，可见由法护(Dhammapāla)阿阇梨、阿那律(Anuruddha)阿阇梨等所造作的divādi组用法——

ඤාණයුත්තවරං තත්ථ, දත්වා සන්ධිං තිහෙතුකං;

පච්ඡා පච්චති පාකානං, පවත්තෙ අට්ඨකෙ දුවෙ.

于彼处，施与三因之结生，彼智相应之最胜心；其后，于八转起中，二种果报乃成熟。

අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාර-විපාකානි ච පච්චති

无行与有行之异熟亦成熟。

ඉච්චෙවමාදයො. එත්ථ පන තෙසං ඉදමෙව පාළියා න සමෙති. යෙ චුරාදිගණම්හි සකම්මකභාවෙන භූවාදිගණෙ ච අකම්මකභාවෙන පවත්තස්ස භූධාතුස්සෙව භූවාදිගණෙ පවත්තස්ස සකමකස්සපි සතො දිවාදිගණං පත්වා අකම්මකභූතස්ස පචධාතුස්ස සකම්මකත්තමිච්ඡන්ති. එතඤ්හි සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ කුතො ලබ්භා, තස්මා භගවතො පාවචනෙ සොතූනං සංසයසමුග්ඝාටත්ථං එත්ථ ඉමං නීතිං පට්ඨපෙම –

诸如此类。然于此，彼等之说实不合于巴利(Pāḷi)文。有些人希望将已入divādi(第四)组而成不及物的paca语基，视为作-宾语动词，其论证类比于bhū语基的变化。此说于有注疏之三藏佛语中，何处可得？是故，为断除听闻世尊正法者之疑惑，我等于此立此规则——

විනාපි උපසග්ගෙන, ගණනානත්තයොගතො;

සකම්මාකම්මකා හොන්ති, ධාතූ පචභිදාදයො.

纵无前缀牵，组异义亦迁；paca、bhida等语基，自成及物与不及物。

පුරිසො ඔදනං පචති. ස භූතපචනිං පචි. ඔදනො පච්චති. කම්මං පච්චති. වීහිසීසං පච්චති. රුක්ඛඵලානි පච්චන්ති. නාගො පාකාරං භින්දති. තළාකපාළි භිජ්ජති. භිජ්ජනධම්මං භිජ්ජති. එත්ථ ච සයංසද්දං අජ්ඣාහරිත්වා ‘‘සයමෙව ඔදනො පච්චතී’’තිආදිනා වුත්තෙපි ‘‘පුරිසො සයමෙව පාණං හනති. භගවා සයමෙව [Pg.37] ඤෙය්‍යධම්මං අබුජ්ඣී’’ති පයොගෙසු පරස්ස ආණත්තිසම්භූතහනනක්‍රියාපටිසෙධමිව පරොපදෙසසම්භූතබුජ්ඣනක්‍රියාපටිසෙධනමිව ච අඤ්ඤස්ස ක්‍රියාපටිසෙධනවසෙන වුත්තත්තා යො සයංසද්දවසෙන කම්මකත්තුභාවපරිකප්පො, තං න පමාණං. සයංසද්දො හි සුද්ධකත්තුඅත්ථෙපි දිස්සති, න කෙවලං ‘‘සයමෙව පීයතෙ පානීය’’න්තිආදීසු කම්මත්ථෙයෙව, තස්මා සාසනානුරූපෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො නයඤ්ඤූහි.

人煮饭。他烹煮了供养众生的食物。饭在煮熟。业在成熟。稻穗在成熟。树果在成熟。象破坏城墙。池塘堤岸破裂。坏灭之法即坏灭。于此，纵使加上“自”(sayaṃ)一词，如说“饭自己熟了”等，亦不足为凭。因为就像在“人自己杀害生命”或“世尊(Bhagavā)自己觉悟了应知的法”这些用法中，“自”是用来否定由他人指令而生的杀生行为，或否定由他人教导而生的觉悟行为，即否定他者的行为。因此，那种通过“自”一词来构想业格作格的说法，是不足为凭的。“自”一词也见于作格之义，不仅仅像“水自己被喝”等句中只用于业格之义。因此，通晓方法者(nayaññū)应当根据教法来理解其义。

විනාපි උපසග්ගෙන, විනාපි ච ගණන්තරං;

සකම්මාකම්මකා හොන්ති, අත්ථතො දිවුආදයො.

无需前缀，亦无需其他（词）类；如div等（词根），依其义而有及物与不及物之分。

කාමගුණෙහි දිබ්බති. පච්චාමිත්තෙ දිබ්බති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

以欲乐而嬉戏。与敌对者较量。其他亦应如是连结。

ගණන්තරඤ්චොපසග්ගං, විනාපි අත්ථනානතං;

පයොගතො සකම්මා ච, අකම්මා ච ගමාදයො.

无需其他（词）类与前缀，如gam等（词根），依其用法与意义之多样性，而有及物与不及物之分。

පුරිසො මග්ගං ගච්ඡති. ගම්භීරෙසුපි අත්ථෙසු ඤාණං ගච්ඡති. ධම්මං චරති. තත්ථ තත්ථ චරති.

人行走于路上。智慧亦通达深奥之义。奉行正法。于彼彼处行走。

ගණන්තරඤ්චොපසග්ගං, පයොගඤ්චත්ථනානතං;

විනාපි තිවිධා හොන්ති, දිසාදී රූපභෙදතො.

无需其他（词）类与前缀，亦无需用法与意义之多样性，如dis等（词根），因形式之差异而有三种。

පාසාදං පස්සති, පාසාදං දක්ඛති පාසාදො දිස්සති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

看见宫殿，将看见宫殿，宫殿被看见。

සභාවතො සකම්මා තු, රුදධාතාදයො මතා;

සභාවතො අකම්මා ච, නන්දධාතාදයො මතා.

如rud等词根，依其自性被认为是及物的；而如nand等词根，依其自性被认为是不及物的。

මතං වා අම්ම රොදන්ති, ඉධ නන්දති පෙච්ච නන්දති.

母亲！彼等为亡者哭泣。于此世欢喜，于来世亦欢喜。

උපසග්ගවසෙනෙකෙ, සකම්මාපි අකම්මකා;

සම්භවන්ති තථෙකච්චෙ, අකම්මාපි සකම්මකා.

因前缀之故，一些及物（词根）亦成不及物；同样，一些不及物（词根）亦成及物。

එකච්චෙ [Pg.38] තුපසග්ගෙහි, සකම්මා ච සකම්මකා;

අකම්මකා අකම්මා ච, එසත්ථොපෙත්ථ දීපිතො;

然因前缀，一些及物者仍是及物，不及物者仍是不及物；此义于此阐明。

පුරිසො ගාමා නිග්ගච්ඡති, ධනං අධිගච්ඡති, පුරිසො පාණං අභිභවති, හිමවතා පභවන්ති මහානදියො. අඤ්ඤානිපි පයොගානි යොජෙතබ්බානි.

人自村庄出，获得财富，人制伏有情，大河发源于雪山。其他用法亦应如是连结。

තත්ථ යදි සාසනෙ පචධාතුස්ස කම්මනි රූපං සියා, ‘‘පුරිසෙන කම්මං කරියතී’’ති පයොගො විය ‘‘පුරිසෙන ඔදනො පචියතී’’ති පයොගො ඉච්ඡිතබ්බො. යෙ පන ගරූ ‘‘තයා පච්චතෙ ඔදනො’’තිආදීනි ඉච්ඡන්ති, තෙ සද්දසත්ථනයං නිස්සාය වදන්ති මඤ්ඤෙ. එවං සන්තෙපි උපපරික්ඛිත්වා යුත්තානි චෙ, ගහෙතබ්බානි. කාරිතෙ ‘‘පුරිසො පුරිසෙන පුරිසං වා ඔදනං පාචෙති, පාචයති, පාචාපෙති, පාචාපයති. පුරිසෙන පුරිසො ඔදනං පාචියති, පාචයියති, පාචාපියති, පාචාපයියතී’’ති රූපානි භවන්ති. ‘‘යථා දණ්ඩෙන ගොපාලො, ගාවං පාචෙති ගොචර’’න්තිආදීසු අඤ්ඤොපි අත්ථො දට්ඨබ්බො.

于此，若于教法中pac词根有业格（被动）形，则应如“业为人所作”之用法，亦希求“饭为人所煮”之用法。而彼等尊师，喜好“饭由汝所煮”等（说法），我思彼等乃依于声明之理而说。即便如此，审察之后，若（其说）合理，亦应采纳。于使役态中，则有“人通过人或使人煮饭”（即pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati）与“饭被人使（另一人）煮”（即pāciyati, pācayiyati, pācāpiyati, pācāpayiyati）等形式。于“如牧童以杖，驱牛至牧场”等句中，尚可见其他含义。

පචං, පචන්තො, පචන්තී, පචමානො, පචමානා. පාතබ්බං, පචිතං, පචිතබ්බං, පචනීයං, පචිතුං, පචිත්වා. එත්ථ ච ‘‘ඉමස්ස මංසඤ්ච පාතබ්බ’’න්ති පයොගො උදාහරණං. ‘‘පචති, පචන්ති. පචසී’’තිආදි පදක්කමො සුබොධො.

pacaṃ, pacanto (阳), pacantī (阴), pacamāno (阳), pacamānā (阴) [现在分词]。pātabbaṃ (应饮), pacitaṃ (已煮), pacitabbaṃ (应煮), pacanīyaṃ (应煮), pacituṃ (为煮), pacitvā (煮已)。于此，“此肉应饮”之用法为例。“pacati, pacanti, pacasi”等词序易于理解。

සිච ඝරණෙ. සෙචති, සෙකො, ‘‘උභතොභාසා’’ති වදන්ති.

sica，浇灌义。secati (浇灌), seko (浇灌)。[论师]言：“此为双语（兼具两态）。”

ඉමානි චකාරන්තධාතුරූපානි.

此等为以ca字结尾之词根形式。

ඡකාරන්තධාතු

cha字尾语根

පරස්සභාසාදිභාවං, සබ්බෙසං ධාතුනං ඉතො;

පරං න බ්‍යාකරිස්සං සො, සාසනෙ ඊරිතො න හි.

从这些语根，生起为他语等；我将不再解释其他，因其未在圣教中宣说。

ඡු [Pg.39] ඡෙදනෙ. ඡොති. ඡොත්වාන මොළිං වරගන්ධවාසිතං. අච්ඡොච්ඡුංවත භො රුක්ඛං.

Chu，意为切断。他切断。砍断了以最上妙香熏过的发髻。啊，他们砍伐了树木。

මිලෙඡ අවියත්තායං වාචායං. මිලෙච්ඡති, මිලක්ඛු. පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු පච්චාජාතො හොති මිලක්ඛූසු අවිඤ්ඤාතාරෙසු.

Milecha，意为不清晰的言语。他言语不清，蔑戾车(milakkhu)。他出生在边远地区，在未开化的蔑戾车人中。

වඡි ඉච්ඡායං. වඤ්ඡති. වඤ්ඡිතං ධනං.

Vachi，意为欲望。他想要。所欲的财富。

අඡි ආයාමෙ. අඤ්චති. දීඝං වා අඤ්ඡන්තො දීඝං අඤ්ඡාමීති පජානාති.

Achi，意为伸展。他伸展。当他作长的伸展时，他知道：“我正在作长的伸展。”

හුච්ඡ කොටිල්ලෙ. හුච්ඡති.

Huccha，意为弯曲、欺诈。他欺诈。

මුච්ඡ මොහමුච්ඡාසු. මුච්ඡති. මුච්ඡිතො විසවෙගෙන, විසඤ්ඤී සමපජ්ජථ. මුච්ඡා, මුච්ඡිත්වා.

Muccha，意为昏迷、迷惑。他昏迷。因毒力而昏迷，他变得失去知觉。昏迷(mucchā)，昏迷之后。

ඵුඡ විසරණෙ ඵොඡති.

Phucha，意为散布。他散布。

යුඡ පමාදෙ. යුච්ඡති.

Yucha，意为放逸。他放逸。

උඡි උඤ්ඡෙ. උඤ්ඡො පරියෙසනං. උඤ්ඡති. උඤ්ඡාචරියාය ඊහථ.

Uchi，意为拾取。拾取(uñcha)是寻求。他拾取。你们应为拾取之行而努力。

උඡ පිපාසායං. උඡති.

Ucha，意为渴。他渴。

පුච්ඡ පඤ්හෙ පුච්ඡති. පුච්ඡිතා, පුච්ඡකො, පුට්ඨො, පුච්ඡිතො, පුච්ඡා. භික්ඛු විනයධරං පඤ්හං පුච්ඡති. පුච්ඡි, පුච්ඡිතුං. පුච්ඡිත්වා. එත්ථ ච පඤ්චවිධා පුච්ඡා අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා අනුමතිපුච්ඡා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති. තාසං නානත්තං අට්ඨසාලිනියාදිතො ගහෙතබ්බං.

Puccha，意为提问。他提问。提问者、询问者、被问者、已询问、提问(pucchā)。比丘向持律者询问问题。他询问了，为了询问。询问后。于此，有五种提问：未见开示问(adiṭṭhajotanāpucchā)、已见复核问(diṭṭhasaṃsandanāpucchā)、决断疑惑问(vimaticchedanāpucchā)、许可请求问(anumatipucchā)、想要交谈问(kathetukamyatāpucchā)。它们的区别应当从《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)等处了解。

විච්ඡ ගතියං. විච්ඡති. විච්ඡිකා.

Viccha，意为行进。他行进。蝎子(vicchikā)。

වච්ඡු [Pg.40] ඡෙදනෙ. වුච්ඡති. වුත්තා, වුත්තවා, වුත්තසිරො. වකාරගතස්ස අකාරස්ස උත්තං.

Vacchu，意为截断。他截断。已截断(vuttā)，已截断者(vuttavā)，已剃头者(vuttasiro)。v字中的a音变为u。

වුත්තසද්දො කෙසොහරණෙපි දිස්සති ‘‘කාපටිකො මාණවො දහරො වුත්තසිරො’’තිආදීසු. එත්ථ ච සිරසද්දෙන සිරොරුහා වුත්තා යථා මඤ්චසද්දෙන මඤ්චට්ඨා, චක්ඛුසද්දෙන ච චක්ඛුනිස්සිතං විඤ්ඤාණං. රොපිතෙපි ‘‘යථා සාරදිකං බීජං, ඛෙත්තෙ වුත්තං විරූහතී’’තිආදීසු. කථිතෙපි ‘‘වුත්තමිදං භගවතා, වුත්තමරහතා’’තිආදිසු. අත්‍රිදං වුච්චති –

vutta一词也见于剃除毛发，如“狡诈的年轻婆罗门，已剃头(vuttasiro)”等。于此，以头(sira)一词说头发(siroruhā)，犹如以床(mañca)一词说床上之人(mañcaṭṭhā)，以眼(cakkhu)一词说眼所依之识(cakkhunissitaṃ viññāṇaṃ)。也用于种植，如“犹如秋种，播于田地而生长”等。也用于言说，如“此为世尊所说，为阿罗汉所说”等。于此，偈颂曰：

වච්ඡුවපවචවසා, වුත්තසද්දො පවත්තති;

කෙසොහාරෙ රොපිතෙ ච, කථිතෙ ච යථාක්කමන්ති.

由Vacchu、Vapa、Vaca、Vasa，vutta一词转起；依次用于剃除毛发、种植与言说。

අපරො නයො – වුත්තසද්දො ‘‘නො ච ඛො පටිවුත්ත’’න්තිආදීසු වාපසමීකරණෙ දිස්සති. ‘‘පන්නලොමො පරදත්තවුත්තො’’තිආදීසු ජීවිතවුත්තියං. ‘‘පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො’’තිආදීසු අපගමෙ. ‘‘ගීතං පවුත්තං සමීහිත’’න්තිආදීසු පාවචනවසෙන පවත්තිතෙ. ලොකෙ පන ‘‘වුත්තො පාරායනො’’තිආදීසු අජ්ඣෙනෙ දිස්සති, අත්‍රිදං වුච්චති

另一解说：vutta一词见于平整播地，如“尚未平整”等。见于生计，如“毛发脱落，依他施维生(paradattavutto)”等。见于脱离，如“黄叶自缚解脱(pavutto)”等。见于依圣言而转，如“歌已宣说，已达成”等。又，于世间，见于学习，如“《彼岸道》(Pārāyano)已诵”等。于此，偈颂曰：

‘‘වාපසමීකරණෙ ච, අථො ජීවිතවුත්තියං;

අපගමෙ පාවචන-වසෙන ච පවත්තිතෙ;

අජ්ඣෙනෙ චෙවමෙතෙසු, වුත්තසද්දො පදිස්සතී’’ති.

于平整播地，以及于生计；于脱离，依圣言而转起；于学习，于此等义，vutta一词乃显现。

අපරොපි නයො – වුත්තසද්දො සඋපසග්ගොච අනුපසග්ගො ච වපනෙ වාපසමීකරණෙ කෙසොහාරෙ ජීවිතවුත්තියං පමුත්තභාවෙ [Pg.41] පාවචනවසෙන පවත්තිතෙ අජ්ඣෙනෙ කථනෙති එවමාදීසු දිස්සති. තථා හෙස –

又另一解说：vutta一词，有接头词或无接头词，皆可见于播种、平整播地、剃除毛发、生计、解脱状态、依圣言而转、学习、言说等义。诚然，此词：

‘‘ගාවො තස්ස පජායන්ති, ඛෙත්තෙ වුත්තං විරූහති;

වුත්තානං ඵලමස්නාති, යො මිත්තානං න දුබ්භතී’’ති

彼人之牛繁衍，田中所播生长；不背叛朋友者，享用所播之果。

ආදීසු වපනෙ ආගතො. ‘‘නො ච ඛො පටිවුත්ත’’න්තිආදීසු අට්ඨදන්තකාදීහි වාපසමීකරණෙ. ‘‘කාපටිකො මාණවො දහරො වුත්තසිරො’’තිආදීසු කෙසොහරණෙ. ‘‘පන්නලොමො පරදත්තවුත්තො මිගභූතෙන චෙතසා විහරතී’’තිආදීසු ජීවිතවුත්තියං. ‘‘සෙය්‍යථාපි නාම පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො අභබ්බො හරිතත්ථායා’’තිආදීසු බන්ධනතො පමුත්තභාවෙ. ‘‘යෙසමිදං එතරහි පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමීහිත’’න්තිආදීසු පාවචනභාවෙන පවත්තිතෙ. ලොකෙ පන ‘‘වුත්තො ගණො, වුත්තො පාරායනො’’තිආදීසු අජ්ඣෙනෙ. ‘‘වුත්තං ඛො පනෙතං භගවතා, ධම්මදායාදා මෙ භික්ඛවෙ භවථ, මා ආමිසදායාදා’’තිආදීසු කථනෙ. අත්‍රිදං වුච්චති –

（于播种义，）如前偈颂所示。于平整播地，如“尚未平整”等，是以八齿耙(aṭṭhadantaka)等（平整）。于剃除毛发，如“狡诈的年轻婆罗门，已剃头(vuttasiro)”等。于生计，如“毛发脱落，依他施维生(paradattavutto)，以野兽之心而住”等。于从束缚中解脱的状态，如“犹如黄叶，从蒂解脱(pavutto)，不能再绿”等。于依圣言而转，如“对他们而言，此古老咒句，已歌咏(gītaṃ)，已宣说(pavuttaṃ)，已达成(samīhitaṃ)”等。又，于世间，于学习，如“僧团已诵(vutto gaṇo)，《彼岸道》(Pārāyano)已诵”等。于言说，如“此乃世尊所说：‘诸比丘，你们当为我法之继承人(dhammadāyādā)，勿为我资具之继承人(āmisadāyādā)。’”等。于此，偈颂曰：

වප වතු වච්ඡුවච-ධාතූනං වසතො මතො;

සොපසග්ගො නොපසග්ගො, වුත්තසද්දො යථාරහං.

vutta一词，被认为依Vapa、Vatu、Vacchu、Vaca语根之力而有；有接头词或无接头词，皆随其相应之义。

වපනෙ ච වාපසමී-කරණෙ මුණ්ඩතාය ච;

ජීවවුත්‍යං පමුත්තත්ථෙ, වසා පාවචනස්ස තු;

පවත්තිතෙ ච අජ්ඣෙනෙ, කථනෙ චාති ලක්ඛයෙ;

于播种、平整播地与剃除；于生计、解脱义，以及依圣言而转；于学习与言说，应如是辨识。

තච්ඡ තනුකරණෙ. තච්ඡති. තච්ඡකො දාරුං.

Taccha，意为削薄。他削。木匠削木。

ඡකාරන්තධාතුරූපානි.

cha字尾语根之诸形式。

ජකාරන්තධාතු

以ja音结尾的语根

ජිජයෙ. ජෙති. ජයති, පරාජයති. ධම්මං චරන්තො සාමිකං පරාජෙති. ධම්මං චරන්තො පරජ්ජති. රාජානං ජයාපෙසුං. ජයාපෙත්වා. එත්ථ ජයාපෙසුන්ති ‘‘ජයතු භව’’න්ති ආසීසවචනං වදිංසූති අත්ථො. ජයනං, ජිතං, ජයො, විජිතං, ජිනො, ජෙතා, ජෙතො, ජිතො මාරො, මාරං ජිතො, ජිතවා, ජිතාවී, විජිතාවී, මාරජි, ලොකජි, ඔධිජිනො, අනොධිජිනො, ජිතො. විජිතො, ජෙතුං, විජෙතුං, ජිත්වා, විජිත්වා. ඉමස්ස පන ධාතුස්ස කියාදිගණං පත්තස්ස ‘‘ජිනාති ජිනිත්වා’’ත්‍යාදීනි රූපානි භවන්ති.

Ji，在胜利义上。他胜。他胜，他击败。奉行正法者击败主人。奉行正法者被击败。他们使国王胜利。使胜利后。此处“使胜利”的意思是说了“愿您胜利”的祝福语。胜利，已胜，胜利，征服，胜者，征服者，征服者，魔罗已被战胜，已战胜魔罗，战胜者，胜利者，征服者，战胜魔罗者，战胜世间者，有碍胜者，无碍胜者，已被战胜。已被征服，为征服，为征服，已征服，已征服。然而，此语根归于kiyādi类时，则成“jināti(他征服)、jinitvā(征服后)”等形。

ජි අභිභවනෙ. ජෙති. ජිනො. පුබ්බෙ විය රූපානි. එත්ථ ච ‘‘තුම්හෙහි ආනන්ද සප්පුරිසෙහි විජිතං, පච්ඡිමා ජනතාසාලිමංසොදනං අතිමඤ්ඤිස්සතී’’ති පාළි අභිභවනත්ථසාධකා. එත්ථ හි විජිතන්ති අධිභූතන්ති අත්ථො.

Ji，在克服义上。他胜。胜者。诸形如前。于此，巴利语“阿难(Ānanda)，你们善男子已克服，后世之人将轻视米饭与肉食”可证克服之义。于此，“vijitaṃ”义为“已克服”。

ජු ගතියං. එත්ථ සීඝගති අධිප්පෙතා. ජවති. ජවනං, ජවො, ජවං, ජවන්තො, ජවනචිත්තං, ජවනපඤ්ඤො, ජවනහංසො. මනොජවං ගච්ඡති යෙනකාමං.

Ju，在行进义上。此处意指速行。他疾行。疾行，迅速，迅速，疾行者，速行心，速慧，速行天鹅。心速疾行，随欲而去。

ජෙඛයෙ. ජීයති. එකාරස්ස ඊයාදෙසො. සාසනානුරූපෙන ‘‘කිං මං ධනෙන ජීයෙථා’’ති හි පාළි දිස්සති. සද්දසත්ථවිදූ පන ‘‘ජායතී’’ති රූපං වදන්ති.

Je，在衰败义上。他衰败。e音变为īya。符合教法的巴利语中可见：“财富于我何损？”。然而，声明学家说其形为“jāyati(他生)”。

සජ්ජ ගතියං. සජ්ජති.

Sajja，在行进义上。他行进。

කුජු ඛුජු ථෙය්‍යකරණෙ. කොජති. ඛොජති.

Kuju、Khuju，在盗窃义上。他偷窃。他偷窃。

වජ ගතියං. ධජ ධජි ච. වජති. අබ්බජති. මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජෙ. වජො, වජනං, පවජනං, පබ්බජ්ජා, පබ්බජිතො, පබ්බාජිතො.

Vaja，在行进义上。Dhaja、Dhaji亦然。他行进。他离去。亦应舍离人身。行进，行进，前行，出家，出家者，被驱逐者。

සකා රට්ඨා පබ්බාජිතො, අඤ්ඤං ජනපදං ගතො;

මහන්තං කොට්ඨං කයිරාථ, දුරුත්තානං නිධෙතවෙ.

自国被驱逐，去至他国土；应造大仓库，用以存恶语。

ධජති. ධජො. ධඤ්ජති. ධඤ්ජනං. එත්ථ ධජොති කෙතු. ධඤ්ජනන්ති ගමනං.

他行进。旗帜。他行进。行进。于此，dhajo是旗帜，dhañjanaṃ是行进。

අජ ඛෙපනෙ ච. ගතිඅපෙක්ඛකොයෙව චකාරො. අජති. අජො. එත්ථ අජොති එළකො. ඉමානි පනස්ස පරියායවචනානි ‘‘අජො එළකො උරබ්භො අවි මෙණ්ඩො’’ති. තත්ථ උරබ්භොති එළකො, යො ‘‘අජො’’තිපි වුච්චති. අවීති රත්තලොමො එළකො. මෙණ්ඩොති කුටිලසිඞ්ගො එළකො. තථා හි ජනකජාතකෙ අජරථතො මෙණ්ඩරථා විසුං වුත්තා. අපිච අජෙළකන්ති අජතො එළකස්ස විසුං වචනතො එළකසද්දෙන මෙණ්ඩොපි ගහෙතබ්බො, මහොසධජාතකට්ඨකථායඤ්හි මෙණ්ඩෙළකානං නිබ්බිසෙසතා වුත්තාති.

Aja，在驱赶义上，亦然。ca字表示与行进义相关。他驱赶。山羊。于此，ajo是山羊(eḷako)。这些是其同义词：“ajo(山羊)、eḷako(山羊)、urabbho(绵羊)、avi(绵羊)、meṇḍo(公羊)”。其中，urabbho是山羊，亦称ajo。avi是红毛山羊。meṇḍo是弯角山羊。如是，在《阇那迦本生》(Janakajātaka)中，山羊车与公羊车被分别述及。再者，在ajeḷaka一词中，因eḷaka与aja有别，故eḷaka一词亦可含meṇḍa，诚如《摩诃萨陀本生义注》(Mahosadhajātakaṭṭhakathā)中所说，meṇḍa与eḷaka无别。

අජ්ජ සජ්ජ අජ්ජනෙ. අජ්ජනං අජ්ජනක්‍රියා. අජ්ජති. සජ්ජති.

Ajja、Sajja，在积集义上。积集是积集的行为。他积集。他积集。

කජ්ජ බ්‍යථනෙ. බ්‍යථනං හිංසා. කජ්ජති.

Kajja，在伤害义上。伤害即是暴力。他伤害。

ඛජ්ජ මජ්ජනෙ ච. මජ්ජනං සුද්ධි. බ්‍යථනාපෙක්ඛො චකාරො. ඛජ්ජති. ඛජ්ජූරො.

Khajja，在清洁义上，亦然。清洁即是清净。ca字表示与伤害义相关。他清洁。枣椰树。

ඛජ මන්ථෙ. මන්ථො විලොළනං. ඛජති.

Khaja，在搅动义上。搅动即是搅拌。他搅动。

ඛජි ගතිවෙකල්ලෙ. කිස්ස භන්තෙ අය්‍යො ඛඤ්ජතීති. උභො ඛඤ්ජා. ඛඤ්ජනං, ඛඤ්ජිතුං, ඛඤ්ජිත්වා.

Khaji，在跛行义上。“尊者，此人为何跛行？”两人皆跛。跛行，为跛行，跛行后。

ඛජ කම්පනෙ. ඛජති. එජා. එත්ථ ච එජාති ලාභාදිං පටිච්ච එජති කම්පතීති එජා, බලවතණ්හායෙතං නාමං.

Khaja，在震动义上。他震动。动摇。于此，ejā是缘利得等而动摇、颤抖，故名ejā，此为强力渴爱之名。

බුජ වජිරනිබ්බෙසෙ. වජිරනිග්ඝොසෙති කෙචි විදූ වදන්ති. බොජති.

Buja，在金刚击破义上。有智者言是金刚之声。他击破。

ඛිජ [Pg.44] කුජි ගුජි අබ්‍යත්තසද්දෙ. ඛිජති. කුඤ්ජති. ගුඤ්ජති.

Khija、Kuji、Guji，在不明了声义上。他作响。他作响。他作响。

ලජ ලාජ තජ්ජ භස්සනෙ. ලජති. ලාජති. තජ්ජති.

Laja、Lāja、Tajja，在呵责义上。他呵责。他呵责。他恐吓。

ලජි දිත්තියඤ්ච. භස්සනාපෙක්ඛො චකාරො. ලඤ්ජති. තතියො නයලඤ්ජකො. ලඤ්ජෙති පකාසෙති සුත්තත්ථන්ති ලඤ්ජකො.

Laji，在光辉义上，亦然。ca字表示与呵责义相关。他发光。第三是nayalañjako。Lañjako是因其能标识(lañjeti)、阐明(pakāseti)经义。

ජජ ජජි යුද්ධෙ. යුජ්ඣනං යුද්ධං. ජජති. ජඤ්ජති.

Jaja、Jaji，在战斗义上。战斗即是战争。他战斗。他战斗。

තුජ හිංසායං. තොජති.

Tuja，在伤害义上。他伤害。

තුජි බලනෙ ච. බලනං බලනක්‍රියා. හිංසාපෙක්ඛකො චකාරො. තුඤ්ජති.

Tuji，在力量义上，亦然。力量即是力量的行为。ca字表示与伤害义相关。他施力。

ගජ කුජි මුජි ගජ්ජ සද්දත්ථා. ගජති. කුඤ්ජති. මුඤ්ජති. ගජො ගජ්ජති, මෙඝො ගජ්ජති. යත්ථ දාසො ආමජාතො, ඨිතො ථුල්ලානි ගජ්ජති. මණි ගජ්ජති. ඤාණගජ්ජනං ගජ්ජති. ගජ්ජිතුං සමත්ථො. ගජ්ජිතා. ගජ්ජිත්වා. තත්ථ ගජොති හත්ථී. හත්ථිස්ස හි අනෙකානි නාමානි –

Gaja、Kuji、Muji、Gajja，在声音义上。他鸣叫。他鸣叫。他鸣叫。象鸣叫，云雷鸣。于彼处，生而为奴者，站立作粗语。宝珠闪耀。智慧之声响起。能鸣叫。已鸣叫者。鸣叫后。于此，gajo是大象(hatthī)。大象实有众多名称——

හත්ථී නාගො ගජො දන්තී, කුඤ්ජරො වාරණො කරී;

මාතඞ්ගො ද්විරදො සට්ඨි-හායනො’නෙකපො ඉභො.

Hatthī(象)、nāgo(龙/象)、gajo(象)、dantī(有牙者)，kuñjaro(象)、vāraṇo(障者)、karī(有鼻者)；Mātaṅgo(象)、dvirado(二牙者)、saṭṭhihāyano(六十岁者)、anekapo(多饮者)、ibho(象)。

ථම්භො රම්මො ද්විපො චෙව, හත්ථිනී තු කරෙණුකා;

හත්ථිපොතො හත්ථිච්ඡාපො, භිඞ්කො ච කලභො භවෙ.

Thambho(柱/象)、rammo(可爱/象)、dvipo(洲/象)，hatthinī(母象)与kareṇukā(母象)；Hatthipoto(幼象)、hatthicchāpo(幼象)，bhiṅko(幼象)与kalabho(幼象)。

චජ චාගෙ. චජති. පරිච්චජති. චාගො. පරිච්චාගො. චජනං. චජං, චජන්තො. චජමානො.

Caja，在舍弃义上。他舍弃。他遍舍。舍。遍舍。舍弃。舍弃者，舍弃者，舍弃者。

සන්ජ සඞ්ගෙ. සඞ්ගො ලගනං. සඤ්චති. සත්තො. සජනං, සත්ති. ආසත්ති. සජිතුං. සජිත්වා.

Sanja，在执着义上。执着即是系着。他执着。已执着。执着，执着。深执着。为执着，执着后。

ඊජ ගතියං. ඊජති.

Īja，在行进义上。他行进。

භජි භජ්ජනෙ. භජ්ජනං තාපකරණං. තිලානි භජ්ජති. පුරිසෙන භජ්ජමානානි තිලානි.

Bhaji，用于烘烤义。烘烤即加热。彼烘烤芝麻。芝麻为某人所烘烤。

එජ [Pg.45] භෙජ භාජ දිත්තියං. දිත්ති සොභා. එජති. භෙජති. භාජති.

Eja、Bheja、Bhāja，用于光辉义。光辉即美丽。彼发光。彼发光。彼发光。

තිජ නිසානෙ, ඛමායඤ්ච. නිසානං තික්ඛතාකරණං. ඛමා ඛන්ති. තෙජති. තිතික්ඛති. තෙජනො. තෙජො. තත්ථ තෙජනොති කණ්ඩො සරො උසු. තෙජොති සූරියො. අථ වා තෙජොති තෙජනං උස්මා උණ්හත්තං තාපො. තෙජොති වා ආනුභාවො පභාවො.

Tija，用于磨砺义，亦用于忍耐义。磨砺即使其锐利。忍耐即忍辱。彼磨砺/发光。彼忍受。Tejano（磨砺者/箭）。Tejo（光辉/热力）。于此，tejano即箭、芦苇、箭矢。Tejo即太阳。或说，tejo即磨砺、热气、热、温度。或说，tejo即威力、势力。

සඤ්ජ පරිස්සග්ගෙ, ආලිඞ්ගනං පරිස්සග්ගො. සඤ්ජති.

Sañja，用于拥抱义。拥抱（parissagga）即拥抱（āliṅgana）。彼拥抱。

ඛජි දානෙ, ගතියඤ්ච. ඛඤ්ජති. ඛඤ්ජනං.

Khaji，用于布施义，亦用于行进义。彼布施/行进。布施/行进。

රාජ දිත්තියං භාජ ච. රාජති. භාජති. රාජා. රාජිනී. වනරාජි. රාජිත්වා. විරාජිත්වා. අත්‍ර විඤ්ඤූනමත්ථවිවරණෙ කොසල්ලජනනත්ථං සිලොකං රචයාම –

Rāja，用于光辉义，亦用于分割义。彼发光。彼分割/分享。王。王后。林列。发光后。失去光辉后。于此，为令智者于义理阐释中生起善巧，我等创作偈颂：

ම’හා’රාජ මහාරාජ, මහාරාජ මමෙව’හි;

නෙ’තස්ස ඉති වත්වාන, ද්වෙ ජනා කලහං කරුං.

“大王啊大王，大王实属我；言‘非彼所有’”，二人起纷争。

එත්ථ ච පඨමපාදස්ස දුතියපදෙ ‘‘මෙ අහි මහී’’ති ඡෙදො ‘‘පුත්තා මෙ අත්ථි පුත්තා මත්ථී’’ති විය. ‘‘මහි අරාජ මහාරාජා’’ති ච ඡෙදො ‘‘යොපි අයං යොපාය’’න්ති විය. එත්ථ අරාජසද්දො ‘‘අතිකරමකරාචරියා’’ති එත්ථ අකරීති අත්ථවාචකො අකරසද්දො විය ආඛ්‍යාතපරොක්ඛාවිභත්තිකො දට්ඨබ්බො. අරාජ විරොචීති අත්ථො. අයං පන ගාථාය පිණ්ඩත්ථො ‘‘මහාරාජ මෙ අහි අරාජ, මම එව අහි අරාජ, න එතස්ස ඉති වත්වා ද්වෙ අහිතුණ්ඩිකජනා කලහං කරිංසූ’’ති.

于此，第一句的第二部分可断句为“me ahi mahī”，如同“puttā me atthi（我有子），puttā matthī（我无子）”。亦可断句为“Mahi arāja mahārājā”，如同“yopi ayaṃ（此亦是），yopāya（彼亦是）”。此处的“arāja”一词，应视为动词过去完成时，如同“atikaramakarācariyā”中的“akarī”是“akar”的过去时态。Arāja意为“彼曾闪耀”。此偈颂的总义为：“‘大王（指蛇）！我之蛇曾闪耀，实乃我之蛇曾闪耀，非彼所有！’如是说后，二弄蛇人起纷争。”

රන්ජ රාගෙ. භික්ඛු චීවරං රජති. සත්තො රූපාදීසු රඤ්ජති. රජනං. රජකො. රාගො. විරාගො. හලිද්දිරාගො. රාජා. රාජිනී. ඉමස්ස ච දිවාදිගණං පත්තස්ස ‘‘රජ්ජති විරජ්ජතී’’ති රූපානි [Pg.46] භවන්ති. තත්ථ රජනන්ති රජනවත්ථු. රජකොති රජකාරො වත්ථධොවනකො. රාගොති රජ්ජන්ති සත්තා තෙන, සයං වා රඤ්ජති, රඤ්ජනමත්තමෙව වා එතන්ති රාගො, තණ්හා. ඉමානි පන තදභිධානානි –

Ranja，用于染着义。比丘染衣。有情于色等生染着。染色。染工。染着。离染。姜黄染。王。王后。此词根若属divādi类，则成“rajjati（彼染着）、virajjati（彼离染）”等形。于此，rajanaṃ即染色之物。rajako即染工、洗衣人。rāgo，有情因此而染着，或其自身染着，或仅是染着，此即渴爱。以下是其同义词：

රාගො ලොභො තසිණා ච, තණ්හා එජා විසත්තිකා;

සත්ති ආසත්ති මුච්ඡා ච, ලුබ්භිතත්තඤ්ච ලුබ්භනා.

染着（rāgo）、贪（lobho）、渴（tasiṇā），与渴爱（taṇhā）、动摇（ejā）、缠缚（visattikā）；执着（satti）、强执（āsatti）、沉迷（mucchā），与贪性（lubbhitatta）、贪婪（lubbhanā）。

කාමො නිකාමනා ඉච්ඡා, නිකන්ති ච නියන්ති ච;

වනඤ්ච වනථො චෙව, අපෙක්ඛා භවනෙත්ති ච.

欲（kāmo）、欲求（nikāmanā）、希求（icchā），与喜乐（nikanti）、牵引（niyanti）；欲林（vana）与欲求（vanatha），依恋（apekkhā）与有之导（bhavanetti）。

අනුරොධො ච සාරාගො, සඞ්ගො පඞ්කො ච සිබ්බිනී;

නන්දීරාගො අනුනයො, ගෙධො සඤ්ජනනී තථා;

ජනිකා පණිධි චෙව, අජ්ඣොසානන්තිනෙකධා.

随顺（anurodho）与染贪（sārāgo），系缚（saṅgo）、污泥（paṅko）与缝纫者（sibbinī）；喜贪（nandīrāgo）、迎合（anunayo），贪婪（gedho）与生起者（sañjananī）；产生者（janikā）与愿求（paṇidhi），以及多种执著（ajjhosāna）。

විරාගොති මග්ගො නිබ්බානඤ්ච. රාජාති පථවිස්සරො. එත්ථ ධාතුද්වයවසෙන නිබ්බචනානි නිය්‍යන්තෙ. නානාසම්පත්තීහි රාජති දිබ්බති විරොචතීති රාජා. දානඤ්ච පියවචනඤ්ච අත්ථචරියා ච සමානත්තතා චාති ඉමෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි අත්තනි මහාජනං රඤ්ජෙතීතිපි රාජා. රාජිනීති රාජභරියා. තෙසං අභිධානානි වුච්චන්තෙ සහාභිධානන්තරෙහි –

离染即道与涅槃。王即大地之主。于此，依二种词根导出其义。因以种种成就而光辉、闪耀、显赫，故为王。又因以布施、爱语、利行、同事此四摄事，令大众对自己欢喜（rañjeti），故亦为王。王后即王之妻。其称谓将与其他相关称谓一并宣说：

රාජා භූපති දෙවො ච, මනුජින්දො දිසම්පති;

පත්ථිවො ජගතිපාලො, භූභුජො පථවිස්සරො.

王、大地主与天，人主、方主；地主、世间护者，大地享用者、大地自在者。

රට්ඨාධිපො භූමිපාලො, මනුස්සින්දො ජනාධිපො;

නරින්දො ඛත්තියො චෙව, ඛෙත්තස්සාමි පභාවකො.

国主、大地护者，人主、民主；人王与刹帝利，田主、具威光者。

මුද්ධාභිසිත්තො රාජාති, කථිතො ඉතරො පන;

රාජඤ්ඤො ඛත්තියො චාති, වුත්තො ඛත්තියජාතිකො.

头顶灌油者，被称为“王”；而其他刹帝利种姓者，则被称为“王族”（rājañña）与“刹帝利”。

මුද්ධාභිසිත්තො අනුරාජා, උපරාජාති භාසිතො;

චතුද්දීපී රාජරාජා, චක්කවත්තීති භාසිතො.

头顶灌油之王、小王（anurājā），亦被称为副王（uparājā）；四洲之主、诸王之王，则被称为转轮王。

රාජිනී [Pg.47] උපරී දෙවී, මහෙසී භූභුජඞ්ගනා;

ඛත්තියා රාජපදුමී, ඛත්තියානී ච ඛත්තියී;

ඉත්ථාගාරන්තු ඔරොධො, උපරීතිපි වුච්චති.

王后（rājinī）、贵妃（uparī）、天女（devī），大妃、王之妻；刹帝利女（khattiyā）、王之莲（rājapadumī），刹帝利女（khattiyānī）与刹帝利女（khattiyī）；后宫（itthāgāra）亦称内宫（orodho），亦被称为贵妃（uparī）。

භජ සෙවායං. භජති. භජනා. සම්භජනා. භත්ති. සම්භත්ති. භත්තා.

Bhaja，用于侍奉义。Bhajati（彼侍奉）。Bhajanā（侍奉）。Sambhajanā（亲近）。Bhatti（信）。Sambhatti（笃信）。Bhattā（信者）。

යජ දෙවපූජසඞ්ගතකරණදානධම්මෙසු. දෙවපූජග්ගහණෙන බුද්ධාදිපූජා ගහිතා. සඞ්ගතකරණං සමොධානකරණං. තථා හි අධිමුත්තත්ථෙරවත්ථුම්හි ‘‘යදත්ථි සඞ්ගතං කිඤ්චි, භවො වා යත්ථ ලබ්භතී’’ති ගාථායං සඞ්ගතසද්දෙන සමොධානං වුත්තං. දානං පරිච්චාගො. ධම්මො ඣානසීලාදි. එතෙස්වත්ථෙසු යජධාතු වත්තති. පුප්ඵෙහි බුද්ධං යජති. දෙවතං යජති. දෙවමනුස්සෙහි භගවා යජියති. ඉජ්ජති. යිට්ඨං. යඤ්ඤො. යාගො. ධම්මයාගො. යජමානො සකෙ පුරෙ. යිට්ඨුං, යජිතුං. පුථුයඤ්ඤං යජිත්වාන. සොළසපරික්ඛාරං මහායඤ්ඤං කත්තුකාමො.

Yaja，用于天神供养、促成和合、布施与法义。天神供养亦含摄佛陀等供养。促成和合即是促成聚集。诚然，于《阿提目多长老事》（Adhimuttattheravatthu）中，偈颂“凡有任何聚集，或于何处得有”中，saṅgata一词即指和合。布施即舍弃。法即禅那、戒等。Yaja词根用于此等义。彼以花供养佛。彼祭祀天神。世尊为天人所供养。Ijjati（彼成就）。Yiṭṭhaṃ（已祭祀）。Yañño（祭祀）。Yāgo（供养）。Dhammayāgo（法供养）。Yajamāno sake pure（祭祀者于己城）。Yiṭṭhuṃ、yajituṃ（为祭祀故）。Puthuyaññaṃ yajitvāna（广行祭祀后）。Soḷasaparikkhāraṃ mahāyaññaṃ kattukāmo（欲作十六资具大祭祀）。

මජ්ජ සංසුද්ධියං. මජ්ජති. බාහිරං පරිමජ්ජති. භූමිං සම්මජ්ජති. මජ්ජනං. සම්මජ්ජනී.

Majja，用于清净义。Majjati（彼擦拭）。Bāhiraṃ parimajjati（彼擦拭外部）。Bhūmiṃ sammajjati（彼扫地）。Majjanaṃ（擦拭）。Sammajjanī（扫帚）。

නිඤ්ජි සුද්ධියං. නිඤ්ජති. පනිඤ්ජති. නිඤ්ජිතුං. පනිඤ්ජිතුං. නිඤ්ජිත්වා. පනිඤ්ජිත්වා. අයං පන පාළි ‘‘තතො ත්වං මොග්ගල්ලාන උට්ඨායාසනා උදකෙන අක්ඛීනි පනිඤ්ජිත්වා දිසා අනුලොකෙය්‍යාසී’’ති.

Niñji，用于清净义。Niñjati（彼洗濯）。Paniñjati（彼浣洗）。Niñjituṃ（为洗濯故）。Paniñjituṃ（为浣洗故）。Niñjitvā（洗濯后）。Paniñjitvā（浣洗后）。此巴利文为：“目犍连，尔时汝应从座起，以水浣眼，环顾诸方。”

නිජි අබ්‍යත්තසද්දෙ. නිඤ්ජති.

Niji，用于不清晰声义。Niñjati（彼作不清晰声）。

භජ පාකෙ. තිලානි භජ්ජති. භජ්ජමානා තිලානි ච.

Bhaja，用于烹煮义。Tilāni bhajjati（彼炒芝麻）。Bhajjamānā tilāni ca（与被炒之芝麻）。

උජු අජ්ජවෙ. අජ්ජවං උජුභාවො. ඔජති. උජු.

Uju，用于正直义。Ajjavaṃ ujubhāvo（正直即率直性）。Ojati（彼舍弃）。Uju（正直）。

සජ [Pg.48] විස්සග්ගපරිස්සජ්ජනබ්භුක්කිරණෙසු. සජති. ලොක්‍යං සජන්තං උදකං.

Saja，用于施舍、拥抱与撒布义。Sajati（彼施舍/拥抱/撒布）。Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ（世间流动之水）。

රුජ භඞ්ගෙ. රුජති. රුජා. රොගො. එත්ථ රුජාති බ්‍යාධි රුජනට්ඨෙන. රොගොති රුජති භඤ්ජති අඞ්ගපච්චඞ්ගානීති රොගො, බ්‍යාධියෙව, යො ‘‘ආතඞ්කො’’තිපි ‘‘ආබාධො’’තිපි වුච්චති.

Ruja，用于破坏义。Rujati（彼破坏/痛苦）。Rujā（痛苦）。Rogo（疾病）。于此，rujā因有破坏义，故为病（byādhi）。所谓rogo，因其破坏、毁坏肢节，故为病，即是疾病，亦被称为“疾”（ātaṅka）或“病患”（ābādha）。

භුජ කොටිල්ලෙ. ආවිපුබ්බො අඤ්ඤත්ථෙසු ච. උරගො භුජති. ආභුජති. භික්ඛු පල්ලඞ්කං ආභුජති, ඌරුබද්ධාසනං බන්ධතීති අත්ථො. මහාසමුද්දො ආභුජති, ආවට්ටතීති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘ඔසක්කතී’’ති අත්ථං වදන්ති. ‘‘වණ්ණදාන’’න්ති ආභුජති, මනසි කරොතීති අත්ථො. මූලානි විභුජතීති මූලවිභුජො, රථො. එත්ථ ච විභුජතීති ඡින්දති. භොගො. භොගී. ආභොගො. ආභුජිත්වා. එත්ථ ච භොගොති භුජයති කුටිලං කරියතීති භොගො, අහිසරීරං. භොගීති සප්පො.

Bhuja（词根）用于弯曲义。亦用于其他义，与前缀āvi-连用。Urago bhujati（蛇盘绕）。Ābhujati（他盘绕）。Bhikkhu pallaṅkaṃ ābhujati（比丘盘腿），意思是结跏趺坐（ūrubaddhāsanaṃ bandhati）。Mahāsamuddo ābhujati（大海回旋），意思是旋转（āvaṭṭati）。然而有些人说其意为“退缩”（osakkati）。在“赞叹”（vaṇṇadāna）的语境中，ābhujati的意思是“放在心上”（manasi karoti）。Mūlāni vibhujatīti mūlavibhujo（因其折断树根，故称“断根者”），指车（ratho）。在此，vibhujati的意思是“砍断”（chindati）。Bhogo（蛇身）。Bhogī（有蛇身者）。Ābhogo（盘绕）。Ābhujitvā（盘绕后）。在此，bhogo，因其被弯曲、被弄弯，故称bhogo，即蛇身（ahisarīraṃ）。Bhogī即是蛇（sappo）。

රජි විජ්ඣනෙ. නාගො දන්තෙහි භූමිං රඤ්ජති. ආරඤ්ජති. එත්ථ ච ‘‘තථාගතරඤ්ජිතං ඉතිපී’’ති නෙත්තිපාළි නිදස්සනං. තස්සත්ථො ‘‘ඉදං සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සාසනබ්‍රහ්මචරියං තථාගතගන්ධහත්ථිනො මහාවජිරඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණදන්තෙහි රඤ්ජිතං ආරඤ්ජිතං, තෙභූමකධම්මානං ආරඤ්ජනට්ඨානන්තිපි වුච්චතී’’ති. රඤ්ජිතන්ති හි රඤ්ජති විජ්ඣති එත්ථාති රුඤ්ජිතං, රඤ්ජනට්ඨානං. ‘‘ඉදං නෙසං පදක්කන්ත’’න්තිආදිම්හි විය එතස්ස සද්දස්ස සිද්ධි වෙදිතබ්බා අධිකරණත්ථසම්භවතො.

Raji（词根）用于穿透义。Nāgo dantehi bhūmiṃ rañjati（象用牙穿透大地）。Ārañjati（他穿透）。在此，《导论》(Nettippakaraṇa)的例子是“tathāgatarañjitaṃ”。其义为：“此包含于三学(sikkhattaya)的教法(sāsana)与梵行(brahmacariya)，为如来香象(tathāgatagandhahatthi)以大金刚智(mahāvajirañāṇa)、一切知智(sabbaññutaññāṇa)之牙所穿透(rañjitaṃ)、所遍穿透(ārañjitaṃ)，亦被称为三界法(tebhūmakadhamma)的穿透之处(ārañjanaṭṭhāna)。”诚然，ruñjitaṃ，因其在此处穿透、刺入，故为ruñjitaṃ，即穿透之处（rañjanaṭṭhānaṃ）。此词的构成，当知如“Idaṃ nesaṃ padakkantaṃ（这是他们的足迹）”等句，因其有处所义故。

විජී භයචලනෙසු. ඊකාරන්තොයං ධාතු, තෙනස්ස සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි න සන්ති. වෙජති. වෙගො. ධම්මසංවෙගො. සංවිගො වෙගෙන පලායි. නදීවෙගො. ඌමිවෙගො[Pg.49], වාතවෙගො. එත්ථ ධම්මසංවෙගොති සහොත්තප්පං ඤාණං. ‘‘වෙගො, ජවො, රයො’’ති ඉමෙ එකත්ථා. දිවාදිගණං පන පත්තස්ස ‘‘විජ්ජති සංවිජ්ජති උබ්බිජ්ජතී’’ති රූපානි භවන්ති ද්විගණිකත්තා.

Vijī（词根）用于怖畏与动摇义。此为以“ī”结尾的词根，故其词形无鼻音插入。Vejati（他颤动）。Vego（速度）。Dhammasaṃvego（法悚惧）。Saṃvigo vegena palāyi（悚惧者疾速逃离）。Nadīvego（河流之速）。Ūmivego（波浪之速），Vātavego（风之速）。在此，dhammasaṃvego是指伴有愧(ottappa)的智慧(ñāṇa)。“Vego（速度）、javo（迅速）、rayo（急流）”，此等为同义词。然而，当此词根归于Divādi类时，因其属于双类，故有vijjati、saṃvijjati、ubbijjatī等词形。

ලජ්ජ ලජ්ජනෙ. ලජ්ජති. ලජ්ජා. ලජ්ජාති හිරී. යා ‘‘විරිළනා’’තිපි වුච්චති.

Lajja（词根）用于羞耻义。Lajjati（他感到羞耻）。Lajjā（羞耻）。Lajjā即是惭(hirī)。其亦被称为“羞耻”（viriḷanā）。

වළජි පරිභොගෙ. වළඤ්ජති.

Vaḷaji（词根）用于受用义。Vaḷañjati（他受用）。

කුජ්ජ අධොමුඛීකරණෙ. කුජ්ජති. නිකුජ්ජති. උක්කුජ්ජති. පටිකුජ්ජති. නිකුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය. අඤ්ඤිස්සා පාතියා පටිකුජ්ජති. අවකුජ්ජො නිපජ්ජහං. තත්ථ කුජ්ජති නිකුජ්ජතීති ඉමානි ‘‘චරති විචරතී’’ති පදානි විය සමානත්ථානි, අධොමුඛං කරොතීති හි අත්ථො. උක්කුජ්ජතීති උපරිමුඛං කරොති. පටිකුජ්ජතීති මුඛෙ මුඛං ඨපෙති.

Kujja（词根）用于使面向下义。Kujjati（他覆下）。Nikujjati（他倒覆）。Ukkujjati（他翻正）。Paṭikujjati（他反盖）。Nikujjitaṃ vā ukkujjeyya（或将倒覆者翻正）。Aññissā pātiyā paṭikujjati（用另一钵反盖）。Avakujjo nipajjahaṃ（我脸朝下躺卧）。在此，kujjati与nikujjati，此二词如carati与vicarati，义同，即“使面向下”义。Ukkujjati是使面向上。Paṭikujjati是使口与口相对放置。

මුජ්ජ ඔසීදනෙ. මුජ්ජති. නිමුජ්ජති. නිමුග්ගො. උම්මුග්ගො.

Mujja（词根）用于沉没义。Mujjati（他沉没）。Nimujjati（他沉入）。Nimuggo（已沉没的）。Ummuggo（已浮出的）。

ඔපුජි විලිම්පනෙ. ගොමයෙන පථවිං ඔපුඤ්ජති.

Opuji（词根）用于涂抹义。Gomayena pathaviṃ opuñjati（他用牛粪涂抹地面）。

ජකාරන්තධාතුරූපානි.

以“ja”结尾的词根形态。

ඣකාරන්තධාතු

以jha为尾的语根

ඣෙ චින්තායං. ඣායති, නිජ්ඣායති, උපනිජ්ඣායති, උජ්ඣායති, සජ්ඣායති. ඣානං, නිජ්ඣානං, උපනිජ්ඣානං, උජ්ඣායනං, සජ්ඣායනං. නිජ්ඣත්ති. උපජ්ඣා, උපජ්ඣායො. ඣායී, අජ්ඣායකො.

语根Jhe，用于“思惟”义。其动词为：jhāyati（禅思），nijjhāyati（审思），upanijjhāyati（审察），ujjhāyati（抱怨），sajjhāyati（讽诵）。其名词为：jhānaṃ（禅那），nijjhānaṃ（审思），upanijjhānaṃ（审察），ujjhāyanaṃ（抱怨），sajjhāyanaṃ（讽诵）。Nijjhatti（省察）。Upajjhā，upajjhāyo（戒师）。Jhāyī（禅修者），ajjhāyako（讽诵者）。

තත්ථ ඣායනන්ති දුවිධං ඣායනං සොභනමසොභනඤ්ච. තෙසු සොභනං ‘‘ඣායී තපති බ්‍රාහ්මණො. ඣායාමි [Pg.50] අකුතොභයො’’තිආදීසු දට්ඨබ්බං. අසොභනං පන ‘‘තත්ථ තත්ථ ඣායන්තො නිසීදි. අධොමුඛො පජ්ඣායන්තො නිසීදී’’තිආදීසු දට්ඨබ්බං. ඣායීති ආරම්මණූපනිජ්ඣානෙන වා ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන වා ඣායනසීලො චින්තනසීලො. ඣායී ඣානවාති අත්ථො. අජ්ඣායකොති ඉදං ‘‘න දානිමෙ ඣායන්ති, න දානිමෙ ඣායන්තීති ඛො වාසෙට්ඨ අජ්ඣායකා අජ්ඣායකාත්වෙව තතියං අක්ඛරං උපනිබ්බත්ත’’න්ති එවං පඨමකප්පිකකාලෙ ඣානවිරහිතානං බ්‍රාහ්මණානං ගරහවචනං උප්පන්නං, ඉදානි පන තං අජ්ඣායතීති අජ්ඣායකො, මන්තෙ පරිවත්තෙතීති ඉමිනා අත්ථෙන පසංසාවචනං කත්වා වොහරන්තීති. අයං පනත්ථො ‘‘අධිපුබ්බස්ස ඉ අජ්ඣයනෙ’’ති ධාතුස්ස වසෙන ගහෙතබ්බො. එවං අධිපුබ්බස්ස ඉධාතුස්ස වසෙන ඉමස්ස ධාතුස්ස අත්ථපරිවත්තනං භවති. යං සන්ධාය ‘‘අජ්ඣායකො මන්තධරො’’ති වුත්තං.

此处，“禅思”(jhāyana)有两种：善与不善。其中，善的（禅思）可见于“禅修的婆罗门，（以苦行）燃烧。我禅修，无所畏惧”等句。而不善的（禅思）则可见于“他在各处忧思而坐。他低头忧思而坐”等句。“禅修者”(jhāyī)指通过审察所缘或审察特相，而有禅思、思惟习惯的人。“禅修者”(jhāyī)即“有禅那者”(jhānavā)之义。关于“讽诵者”(ajjhāyako)一词，有这样的说法：“如今他们不禅修，如今他们不禅修，婆塞特(Vāseṭṭha)啊，于是‘不禅修者’(ajjhāyakā)这个词就产生了，这是在（jhāyaka前）加上了第三个字母（a）而成的。”像这样，在初劫时期，产生了这句用来斥责无禅那的婆罗门的话。但现在，因为“他讽诵”(ajjhāyati)，所以称为“讽诵者”(ajjhāyako)，人们以“背诵明咒”的意义，将它当作赞美之词来使用。这个意义应根据“前缀adhi加语根i，用于‘学习’义”来理解。像这样，根据前缀adhi加语根i，这个语根（jhe）的意义发生了转变。有鉴于此，才说“讽诵者，持明咒者”。

ඣෙ දිත්තියං. දීපො ඣායති, දාරූනි ඣායන්ති. එත්ථ ඣායතීති ජලති. ඣායනජලනසද්දා හි එකත්ථා.

语根Jhe，用于“光明”或“燃烧”义。灯在燃烧，木柴在燃烧。此处，jhāyati意为“燃烧”(jalati)。确实，jhāyana和jalana二词同义。

ජජ්ඣ පරිභාසනතජ්ජනෙසු. ජජ්ඣති.

语根Jajjha，用于“斥骂”与“恐吓”义。Jajjhati（他斥骂）。

උජ්ඣ උස්සග්ගෙ. උස්සග්ගො ඡඩ්ඩනං. උජ්ඣති. උජ්ඣිතං.

语根Ujjha，用于“舍弃”义。舍弃(ussagga)即是抛弃(chaḍḍana)。Ujjhati（他舍弃）。Ujjhitaṃ（被舍弃的）。

ඣකාරන්තධාතුරූපානි.

以jha为尾的语根之诸形态。

ඤකාරන්තධාතු

以ña为尾的语根

ඤා අවබොධනෙ. ‘‘ඤාති, ඤන්ති, ඤාසි. ඤාතු, ඤන්තු. ඤෙය්‍ය, ඤෙය්‍යු’’න්තිආදීනි යථාපාවචනං ගහෙතබ්බානි. ඤාති, ඤාතකො, අඤ්ඤො, ඤත්තං, ඤත්ති, පඤ්ඤත්ති, විඤ්ඤත්ති, සඤ්ඤත්ති, සඤ්ඤා, සඤ්ඤාණං, පඤ්ඤා, පඤ්ඤාණං, ඤාණං, විඤ්ඤාණං.

语根Ñā，用于“了知”义。“ñāti（他知），ñanti（他们知），ñāsi（你知）。Ñātu（让他知），ñantu（让他们知）。Ñeyya（他应知），ñeyyu（他们应知）”等，应根据其用法来理解。衍生词如：ñāti（亲族），ñātako（亲族），añño（其他），ñattaṃ（了知），ñatti（表白），paññatti（施设），viññatti（表示），saññatti（共许），saññā（想），saññāṇaṃ（标识），paññā（慧），paññāṇaṃ（智慧），ñāṇaṃ（智），viññāṇaṃ（识）。

තත්ථ [Pg.51] ඤාතීති ජානාති. පුන ඤාතීති බන්ධු. සො හි ‘‘අයං අම්හාක’’න්ති ඤාතබ්බට්ඨෙන ඤාතීති. එවං ඤාතකො. අඤ්ඤොති දිට්ඨධම්මිකාදයො අත්ථෙ න ඤාති න ජානාතීති අඤ්ඤො, අවිද්වා බාලොති අත්ථො. ඤත්තන්ති ජානනභාවො. ‘‘යාවදෙව අනත්ථාය, ඤත්තං බාලස්ස ජායතී’’ති පාළි නිදස්සනං. සඤ්ඤාණන්ති චිහනං. කාරිතෙ ‘‘ඤාපෙති සඤ්ඤාපෙති විඤ්ඤාපයතී’’තිආදීනි භවන්ති. යස්මා පන ‘‘අඤ්ඤාති පටිවිජ්ඣති. අත්තත්ථං වා පරත්ථං වා ඤස්සති. අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. එකච්චෙ නබ්භඤ්ඤංසු, එකච්චෙ අබ්භඤ්ඤංසූ’’ති පාළියො දිස්සන්ති, තස්මා ඤාතීතිආදීනි ආඛ්‍යාතිකපදානි දිට්ඨානියෙව හොන්ති නයවසෙන. තථා හි අඤ්ඤාතීති එත්ථ ආඉති උපසග්ගො, සො පරස්සක්ඛරස්ස සඤ්ඤොගුච්චාරණිච්ඡාය රස්සං කත්වා නිද්දිට්ඨො. ඤාතීති සාසනෙ ආඛ්‍යාතිකපදං දිට්ඨං, තස්මායෙව ‘‘ඤාති, ඤන්ති. ඤාසී’’තිආදිනා පදමාලාකරණෙ නත්ථෙව දොසො.

此处，ñāti意为“他知道”(jānāti)。又，ñāti意为亲族(bandhu)。因为可以被认知为“此是我等之人”，故称ñāti。ñātako也是如此。Añño（他人）指对于现世利益等事，既非亲族(na ñāti)亦不了知(na jānāti)者，意即无知、愚痴之人。Ñattaṃ（了知）即知的状态。如经证云：“愚者生智慧，唯招不幸事。”Saññāṇaṃ（标识）即是记号(cihana)。其使役态有ñāpeti（使知），saññāpeti（使信），viññāpayati（令解）等。又，因经中可见“aññāti paṭivijjhati（他彻知、通达），Attatthaṃ vā paratthaṃ vā ñassati（他将知自利或利他），Anaññātaññassāmītindriyaṃ（未知当知根），Ekacce nabbhaññaṃsu, ekacce abbhaññaṃsū（一些人不知，一些人知晓）”等句，故根据此理，ñāti等词确实被视为动词形态。例如，在aññāti一词中，ā是前缀。在教法中，ñāti被视为动词形态，因此，以“ñāti（他知），ñanti（他们知），ñāsī（你已知）”等来构成词形变化并无过失。

ඤා මාරණතොසනනිසානෙසු. මාරණං ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකරණං. තොසනං තුට්ඨි. නිසානං තික්ඛතා. ඤත්ති. මනුඤ්ඤං. පඤ්ඤත්ති.

语根Ñā，用于“杀害”、“使喜悦”、“使锐利”义。杀害(māraṇa)是断绝命根的行为。使喜悦(tosana)即是满足(tuṭṭhi)。使锐利(nisāna)即是锋利(tikkhatā)。衍生词如：Ñatti（表白），Manuññaṃ（悦意的），Paññatti（施设）。

එත්ථ ඤත්තීති මාරෙතීති වා තොසෙතීති වා නිසෙතීති වා අත්ථො. අයඤ්ච ඤත්තිසද්දො ‘‘වත්ති එතායාති වාචා’’ති එත්ථ වත්තිසද්දො විය ආඛ්‍යාතිකපදන්ති දට්ඨබ්බො. තථා ආදත්තෙති එත්ථ විභත්තිභූතස්ස තෙසද්දස්ස විය විභත්තිභූතස්ස තිසද්දස්ස සඤ්ඤොගභාවො ච ධාතුඅන්තස්සරස්ස රස්සත්තඤ්ච. මනුඤ්ඤන්ති මනං ආභුසො ඤෙති තොසෙතීති මනුඤ්ඤං. අයමත්ථො මනසද්දූපපදස්ස ආපුබ්බස්සිමස්ස ඤාධාතුස්ස වසෙන දට්ඨබ්බො. පඤ්ඤත්තීති නානප්පකාරතො පවත්තිනිවාරණෙන අකුසලානං ධම්මානං ඤත්ති [Pg.52] මාරණං පඤ්ඤත්ති. අථ වා ධම්මං සුණන්තානං ධම්මදෙසනාය චිත්තෙ අනෙකවිධෙන සොමනස්සුප්පාදනං. අතිඛිණබුද්ධීනං අනෙකවිධෙන ඤාණතිඛිණකරණඤ්ච පඤ්ඤත්ති නාම, තථා සොතූනං චිත්තතොසනෙන චිත්තනිසානෙන ච පඤ්ඤාපනං පඤ්ඤත්තීති දට්ඨබ්බං.

此处，ñatti一词的意义是“他杀害”、“他使喜悦”或“他使锐利”。应知此ñatti一词是动词形态，如同“vatti etāyāti vācā（言语是人们用以言说者）”一句中的vatti。同样，（ñatti一词）中作为语尾的ti，就像ādatteti一词中作为语尾的te一样，（与词根）结合，且词根的尾元音缩短。所谓manuññaṃ（悦意的），是因其能令心(manaṃ)喜悦(ñeti=toseti)，故为manuññaṃ。此义应根据前置词manas、前缀ā与此ñā语根来理解。所谓paññatti（施设），是以各种方式防止生起，从而杀害(ñatti=māraṇaṃ)诸不善法，故为paññatti。或者，是通过说法，在闻法者心中以多种方式生起喜悦。以及，对智慧极其迟钝者，以多种方式使其智慧变得敏锐，也名为paññatti。因此，应知paññatti是通过令听者心生喜悦、心智敏锐而进行的教导(paññāpanaṃ)。

ඉති භූවාදිගණෙ චවග්ගන්තධාතුරූපානි

如是，为bhūvādi（第一语基）组中以ca品为尾的语根之诸形态。

සමත්තානි.

圆满。

ටකාරන්තධාතු

ṭ字尾的词根

ඉදානි ටවග්ගන්තධාතුරූපානි වුච්චන්තෙ –

现在将讲述以ṭa组辅音结尾的词根形式——

සොටු ගබ්බෙ. ගබ්බං දබ්බනං. සොටති.

Soṭu，用于渗出义。渗出即流淌。Soṭati。

යොටු සම්බන්ධෙ. යොටති.

Yoṭu，用于连结义。Yoṭati。

මෙටු මිලෙටු උම්මාදෙ. මෙටති. මිලෙටති.

Meṭu、mileṭu，用于疯狂义。Meṭati。Mileṭati。

කට වස්සාවරණෙසු. කටති.

Kaṭa，用于遮蔽雨水义。Kaṭati。

සට පරිභාසනෙ. සටති.

Saṭa，用于辱骂义。Saṭati。

ලට බාල්‍යෙ ච. පුබ්බාපෙක්ඛාය චකාරො. ලටති. ලාටො.

Laṭa，用于愚蠢义。“ca”字是承前文之义。Laṭati。Lāṭo。

සට රුජාවිසරණගත්‍යාවසානෙසු. රුජා පීළා. විසරණං විප්ඵරණං. ගත්‍යාවසානං ගතියා අවසානං ඔසානං අභාවකරණං, නිසීදනන්ති වුත්තං හොති. සටති. සාටො වුච්චති සාටකො.

Saṭa，用于疾病、蔓延、行动停止义。疾病即痛苦。蔓延即散布。行动停止即行动的终止、终结、使其消失，意为坐下。Saṭati。Sāṭo 称为 sāṭako（外衣）。

වට වෙධනෙ. වටති. වටො. වාටො.

Vaṭa，用于穿刺义。Vaṭati。Vaṭo。Vāṭo。

ඛිට උත්තාසනෙ. ඛෙටති, ආඛෙටකො, ඛෙටො, උක්ඛෙටිතො, සමුක්ඛෙටිතො.

Khiṭa，用于惊吓义。Kheṭati, ākheṭako, kheṭo, ukkheṭito, samukkheṭito。

සිට අනාදරෙ. සෙටති.

Siṭa，用于不敬义。Seṭati。

ජට [Pg.53] ඝට සඞ්ඝාතෙ. ජටති. ජටා, ජටිලො, ජටී. අන්තොජටා බහිජටා, ජටාය ජටිතා පජා. කාරිතෙ ‘‘සො ඉමං විජටයෙ ජටං. අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ විජටෙති නාමා’’ති පයොගො.

Jaṭa、ghaṭa，用于缠绕集结义。Jaṭati。Jaṭā, jaṭilo, jaṭī。内结外结，众生被结缠绕。使役用法：“他应解开此结。在阿罗汉道之刹那解开它”是其用法。

භට භත්තියං. භටති. භටො. වෙතනං භටකො යථා.

Bhaṭa，用于受雇义。Bhaṭati。Bhaṭo。如受雇者领薪。

තට උස්සයෙ. උස්සයො ආරොහො උබ්බෙධො. තටති. තටො, ගිරිතටො, නදීතටො, තටී, තටං.

Taṭa，用于高地义。高地即隆起、增高。Taṭati。Taṭo, giritaṭo, nadītaṭo, taṭī, taṭaṃ。

ඛට කංසෙ. ඛටති. ඛටො.

Khaṭa，用于敲击金属义。Khaṭati。Khaṭo。

නට නතියං. නටති. නටො, නාටකං.

Naṭa，用于舞蹈义。Naṭati。Naṭo, nāṭakaṃ。

පිට සද්දසඞ්ඝාටෙසු. පෙටති. පෙටකො, පිටකං. පිටකසද්දො ‘‘මා පිටකසම්පදානෙනා’’තිආදීසු පරියත්තියං දිස්සති. ‘‘අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය කුදාලපිටකං ආදායා’’තිආදීසු යස්මිං කිස්මිඤ්චි භාජනෙ.

Piṭa，用于声音与集结义。Peṭati。Peṭako, piṭakaṃ。Piṭaka一词，于“莫以通晓三藏为足”等句中，见于教典义；于“尔时，有人持锄与筐而来”等句中，则指任何容器。

හට දිත්තියං. හටති. හාටකං, හටකං. යං ජාතරූපං හටකන්ති වුච්චති.

Haṭa，用于闪耀义。Haṭati。Hāṭakaṃ, haṭakaṃ。黄金被称为haṭaka。

සට අවයවෙ. සටති.

Saṭa，用于部分义。Saṭati。

ලුට විලොඨනෙ. ලොටති.

Luṭa，用于搅动义。Loṭati。

චිට පෙසනෙ. චෙටති. චෙටකො.

Ciṭa，用于派遣义。Ceṭati。Ceṭako。

විට සද්දෙ. වෙටති. වෙටකො.

Viṭa，用于发声义。Veṭati。Veṭako。

අට පට ඉට කිට කට ගතියං. අටති. පටති. එටති. කෙටති. කටති. පටො ඉච්චෙව නාමිකපදං දිට්ඨං. පටති ජිණ්ණභාවං [Pg.54] ගච්ඡතීති පටො. පටොති වත්ථං. වත්ථස්ස හි අනෙකානි නාමානි –

Aṭa、paṭa、iṭa、kiṭa、kaṭa，用于行动义。Aṭati。Paṭati。Eṭati。Keṭati。Kaṭati。Paṭo 一词亦见为名词。因其会变得陈旧，故称 paṭo。Paṭo 即是布。布实有众多名称——

පටො චොළො සාටකො ච, වාසො වසනමංසුකං;

දුස්සමච්ඡාදනං වත්ථං, චෙලං වසනි අම්බරං.

布、粗布与外衣，衣裳、衣着、细布；布料、遮盖、衣物，衣衫、衣着、衣饰。

මුට පමද්දනෙ. මොටති.

Muṭa，用于践踏义。Moṭati。

චුට අප්පීභාවෙ. චොටති.

Cuṭa，用于变小义。Coṭati。

වටි විභාජනෙ. වටති. වණ්ටො.

Vaṭi，用于划分义。Vaṭati。Vaṇṭo。

රුටි ලුටි ථෙය්‍යෙ. රුණ්ටති. ලුණ්ටති. රුණ්ටකො. ලුණ්ටකො.

Ruṭi、luṭi，用于偷窃义。Ruṇṭati。Luṇṭati。Ruṇṭako。Luṇṭako。

ඵුට විසරණෙ ඵොටති. ඵොටො.

Phuṭa，用于散开义。Phoṭati。Phoṭo。

චෙට චෙටායං. චෙටති. චෙටකො.

Ceṭa，意为侍奉。Ceṭati。Ceṭako。

ඝුට පරිවත්තනෙ. ඝොටති.

Ghuṭa，意为转动。Ghoṭati。

රුට ලුට පටිඝාතෙ. රොටති. ලොටති.

Ruṭa、luṭa，意为抗拒。Roṭati。Loṭati。

ඝට චෙතායං. ඝටති. ඝටො. ඝටො වුච්චති කුම්භො. ඉමානි තදභිධානානි –

Ghaṭa，意为努力。Ghaṭati。Ghaṭo。Ghaṭo，称为kumbho。这些是它的别称——

ඝටො කුම්භො ඝටී කුම්භී, තුණ්ඩිකිරො තු උක්ඛලී;

මහන්තභාජනං චාටි, අතිඛුද්දං කුට්ටං භවෙ;

Ghaṭo、kumbho、ghaṭī、kumbhī，tuṇḍikiro、ukkhalī；大器皿名为cāṭi，极小者名为kuṭṭa。

චට භට පරිභාසනෙ දෙට ච. චටති. භටති. දෙටති.

Caṭa、bhaṭa及deṭa，意为辱骂。Caṭati。Bhaṭati。Deṭati。

කුට කොටිල්ලෙ. කුටති. පටිකුටති.

Kuṭa，意为弯曲或欺骗。Kuṭati。Paṭikuṭati。

පුට සංකිලෙසනෙ. පුටති.

Puṭa，意为杂染。Puṭati。

චුට ඡුට කුට ඡෙදනෙ. චුටති. ඡුටති. කුටති.

Cuṭa、chuṭa、kuṭa，意为切断。Cuṭati。Chuṭati。Kuṭati。

ඵුට විකසනෙ. ඵුටති.

Phuṭa，意为开放。Phuṭati。

මුට අග්ගිසද්දපක්ඛෙපමද්දනෙසු. මුටති.

Muṭa，意为火、声、投掷、压制。Muṭati。

තුට කලහකම්මනි. තුටති.

Tuṭa，意为争吵行为。Tuṭati。

ඝුට පටිඝාතෙ. ඝුටති. ඝොටකො.

Ghuṭa，意为抵触。Ghuṭati。Ghoṭako。

ටකාරන්තධාතුරූපානි.

ṭa尾语根形态

ඨකාරන්තධාතු

ṭha尾语根

ඨා [Pg.55] ගතිනිවත්තියං. ගතිනිවත්ති උප්පජ්ජමානස්ස ගමනස්සුපච්ඡෙදො. ඨාති, ඨන්ති. තිට්ඨති. පතිට්ඨාති. අධිට්ඨාති. අධිට්ඨෙති. සණ්ඨාති. සණ්ඨහති. අධිට්ඨහති. උපට්ඨහති. ඨාතු. තිට්ඨතු. තිට්ඨෙය්‍ය. අට්ඨ, අට්ඨු. අට්ඨා, අට්ඨූ, අට්ඨාසි, අට්ඨංසු. යාවස්ස කායො ඨස්සති. තිට්ඨිස්සති. උපස්සුති තිට්ඨිස්සථ. අට්ඨිස්සා, අට්ඨිස්සංසු. අතිට්ඨිස්සා, අතිට්ඨිස්සංසු. ඨාතුං, උපට්ඨාතුං. උපට්ඨහිතුං. අධිට්ඨාතුං. අධිට්ඨහිතුං. ඨත්වා, අධිට්ඨිත්වා. උපට්ඨහිත්වා, අධිට්ඨහිත්වා. ඨානං, ඨිති, සණ්ඨිති, අවට්ඨිති. සණ්ඨානං, පට්ඨානං. උපට්ඨාකො, ඨිතො. පබ්බතට්ඨො භූමට්ඨො. උපට්ඨහං ඉච්චාදීනි.

Ṭhā，意为停止行进。停止行进是指正在行进中的中断。Ṭhāti（住），ṭhanti（他们住）。Tiṭṭhati（住立）。Patiṭṭhāti（安住）。Adhiṭṭhāti（决意）。Adhiṭṭheti（他使之决意）。Saṇṭhāti（稳固）。Saṇṭhahati（他使之稳固）。Adhiṭṭhahati（他决意）。Upaṭṭhahati（侍立）。Ṭhātu（愿他住）。Tiṭṭhatu（愿他住）。Tiṭṭheyya（他应住）。Aṭṭha（他住立），aṭṭhu（他们住立）。Aṭṭhā（他住立），aṭṭhū（他们住立），aṭṭhāsi（他住立），aṭṭhaṃsu（他们住立）。Yāvassa kāyo ṭhassati（只要他的身体住立）。Tiṭṭhissati（他将住立）。Upassuti tiṭṭhissatha（你们将住立而倾听）。Aṭṭhissā（他将住立），aṭṭhissaṃsu（他们将住立）。Atiṭṭhissā（他本应住立），atiṭṭhissaṃsu（他们本应住立）。Ṭhātuṃ（为了住立），upaṭṭhātuṃ（为了侍立）。Upaṭṭhahituṃ（为了侍立）。Adhiṭṭhātuṃ（为了决意）。Adhiṭṭhahituṃ（为了决意）。Ṭhatvā（住立后），adhiṭṭhitvā（决意后）。Upaṭṭhahitvā（侍立后），adhiṭṭhahitvā（决意后）。Ṭhānaṃ（住立处），ṭhiti（住立），saṇṭhiti（稳固），avaṭṭhiti（确立）。Saṇṭhānaṃ（形态），paṭṭhānaṃ（发趣）。Upaṭṭhāko（侍者），ṭhito（住立者）。Pabbataṭṭho（山住者），bhūmaṭṭho（地住者）。Upaṭṭhahaṃ（侍立）等等。

තත්ථ ඨානසද්දො ඉස්සරියඨිතිඛණකාරණෙසු දිස්සති. ‘‘කිං පනායස්මා දෙවානමින්දො කම්මං කත්වා ඉමං ඨානං පත්තො’’තිආදීසු හි ඉස්සරියෙ දිස්සති. ‘‘ඨානකුසලො හොති අක්ඛණවෙධී’’තිආදීසු ඨිතියං. ‘‘ඨානසොපෙතං තථාගතං පටිභාතී’’තිආදීසු ඛණෙ. ‘‘ඨානඤ්ච ඨානසො ඤත්වා අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානසො’’තිආදීසු කාරණෙ. කාරණඤ්හි යස්මා තත්ථ ඵලං තිට්ඨති තදායත්තවුත්තිභාවෙන, තස්මා ඨානන්ති වුච්චති.

此处“ṭhāna”一词，可见于主权、存续、时节、原因等义。“具寿，帝释天造作何业而得此位？”等句中，是主权之义。“善于处事，精于射术”等句中，是存续之义。“如来于适当时机显现”等句中，是时节之义。“如实知晓因与非因”等句中，是原因之义。原因之所以称为“处”，是因为果于其中安住，并且果的运作依赖于原因。

ඉස්සරියෙ ඨිතියඤ්ච, ඛණස්මිම්පි ච කාරණෙ;

චතූස්වත්ථෙසු එතෙසු, ඨානසද්දො පවත්තතීති.

统治地位安立称，刹那因缘亦可名，四种意义皆适用，此处“处”字立此情。

ඨෙ සද්දසඞ්කාතෙසු. ඨීයති.

Ṭhe，意为声响与疑虑。Ṭhīyati。

ඨෙ වෙඨනෙ. ඨායති.

Ṭhe，意为包裹。Ṭhāyati。

පඨ [Pg.56] වියත්තියං වාචායං. ධම්මං පඨති. පාඨො, නක්ඛත්තපාඨකො, සො හොරපාඨකං පුච්ඡි. සබ්බපාඨී භවිස්සති. පඨිතුං, පඨිතවෙ, පඨිත්වා, පඨිත්වාන, පඨිතුන, පඨිය, පඨියාන.

Paṭha，意为明了言说。Dhammaṃ paṭhati（他读诵佛法）。Pāṭho（诵读），nakkhattapāṭhako（星象诵读者），so horapāṭhakaṃ pucchi（他询问占星的诵读者）。Sabbapāṭhī bhavissati（他将成为一切诵读者）。Paṭhituṃ（为了读），paṭhitave（为了读），paṭhitvā（读后），paṭhitvāna（读后），paṭhituna（为了读），paṭhiya（读后），paṭhiyāna（读后）。

එවංවිධං තුංපච්චයන්තාදිවිභාගං සබ්බත්ථ යථාරහං වත්තුකාමාපි ගන්ථ විත්ථාරභයෙන න වදාම. අවුත්තොපි ඊදිසො විභාගො නයානුසාරෙන යථාසම්භවං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බො. යත්ථ පන පාළිනිදස්සනාදිවිසෙසො ඉච්ඡිතබ්බො හොති, තත්ථෙවෙතං දස්සෙස්සාම.

虽然我们想在所有地方适当地阐述像“tuṃ”等词尾的分类，但因为害怕篇幅过长而没有说。即使没有说，这样的分类也应当根据推理在所有可能的地方进行组合。然而，如果需要特殊的巴利文例证等，我们就在那里展示。

වඨ ථූලියෙ. වඨති. වඨරො. වඨරොති ථූලඝනසරීරස්මිං වත්තබ්බවචනං. තථා හි විනයට්ඨකථායං ‘‘වඨරොති ථූලො, ථූලො ච ඝනසරීරො චායං භික්ඛූති වුත්තං හොතී’’ති වුත්තං.

Vaṭha，意为粗大。Vaṭhati。Vaṭharo。Vaṭharo是指身体粗壮结实的人的称谓。正如《律藏义注》中所说：“‘vaṭharo’是粗壮，这句话的意思是这位比丘既粗壮又身体结实。”

මඨ නිවාසෙ. මඨති. මඨො.

Maṭha，意为居住。Maṭhati。Maṭho。

කඨ කිච්ඡජීවනෙ. කඨති. කඨො.

Kaṭha，意为艰难生活。Kaṭhati。Kaṭho。

රඨ පරිභාසනෙ. රඨති.

Raṭha，意为毁谤。Raṭhati。

සාඨ බලක්කාරෙ. බලක්කාරො නාම අත්තනො බලෙන යථාජ්ඣාසයං දබ්බලස්ස අභිභවනං. සාඨති. සාඨො.

Sāṭha，意为强力。所谓强力，即以己力随己欲压制弱者。Sāṭhati。Sāṭho。

උඨ රුඨ ලුඨ උපඝාතෙ. ඔඨති. රොඨති. ලොඨති.

Uṭha、ruṭha、luṭha，意为伤害。Oṭhati。Roṭhati。Loṭhati。

පිඨ හිංසාසංකිලෙසෙසු. පෙඨති. පිඨරො.

Piṭha，意为伤害与杂染。Peṭhati。Piṭharo。

සඨ කෙතවෙ ච. පුබ්බත්ථෙසු චකාරො. සඨති. සඨො සඨොති කෙරාටිකො වුච්චති.

Saṭha，亦意为欺诈。`ca`字用于合集前述诸义。Saṭhati。Saṭho，即欺诈者，称为kerāṭiko（狡诈者）。

සුඨ ගතිපටිඝාතෙ. ගමනපටිහනනං ගතිපටිඝාතො. සොඨති.

Suṭha：于“行进障碍”义。行进之障碍，即行进障碍。Soṭhati（他受阻）。

කුඨි ලුඨි ආලස්සියෙ ච. චකාරො පුබ්බත්ථෙ ච. කුණ්ඨති. කුණ්ඨො. ලුණ්ඨති. ලුණ්ඨො.

Kuṭhi、luṭhi：于“懒惰”义。ca字亦兼前义。Kuṇṭhati（他懒惰）。Kuṇṭho（懒惰者）。Luṇṭhati（他懒惰）。Luṇṭho（懒惰者）。

සුඨි [Pg.57] සොසනෙ. සුණ්ඨති.

Suṭhi：于“干燥”义。Suṇṭhati（他枯干）。

රුඨි ලුඨි අඨි ගතියං. රුණ්ඨති. ලුණ්ඨති. අණ්ඨති.

Ruṭhi、luṭhi、aṭhi：于“行进”义。Ruṇṭhati（他行进）。Luṇṭhati（他行进）。Aṇṭhati（他行进）。

වෙඨ වෙඨනෙ. වෙඨති, නිබ්බෙඨති. වෙඨනං, නිබ්බෙඨනං.

Veṭha：于“缠绕”义。Veṭhati（他缠绕），nibbeṭhati（他解开）。Veṭhanaṃ（缠绕），nibbeṭhanaṃ（解开）。

වඨි එකචරියායං. වණ්ඨති.

Vaṭhi：于“独行”义。Vaṇṭhati（他独行）。

මඨ කුඨි සොකෙ. මඨති. කුණ්ඨති.

Maṭha、kuṭhi：于“忧伤”义。Maṭhati（他忧伤）。Kuṇṭhati（他忧伤）。

එඨ හෙඨ විබාධායං. එඨති. හෙඨති. විහෙඨති. විහෙඨනං.

Eṭha、heṭha：于“恼害”义。Eṭhati（他恼害）。Heṭhati（他恼害）。Viheṭhati（他恼害）。Viheṭhanaṃ（恼害）。

ලුඨ පටිඝාතෙ. ලොඨති.

Luṭha：于“抵触”义。Loṭhati（他抵触）。

පඨ විඛ්‍යානෙ. පඨති.

Paṭha：于“显扬”义。Paṭhati（他显扬）。

ලුඨ සංකිලෙසෙ. ලොඨති.

Luṭha：于“杂染”义。Loṭhati（他染污）。

ඨකාරන්තධාතුරූපානි.

ṭh尾语根之诸形。

ඩකාරන්තධාතු

ḍa尾语根

ඩි විහායසගතියං ගමනමත්තෙ ච. ඩෙති, ඩයති. ඩෙමානො. උච්චෙ සකුණ ඩෙමාන. යෙ මං පුරෙ පච්චුඩ්ඩෙන්ති.

Ḍi：于“空中行进”及“仅行进”义。Ḍeti（他飞），ḍayati（他飞）。Ḍemāno（飞行着）。Ucce sakuṇa ḍemāna（高空之鸟飞行）。Ye maṃ pure paccuḍḍenti（彼等昔向我飞来）。

ඩි ඛිපනුඩ්ඩනෙසු. ඩෙති. උඩ්ඩෙති.

Ḍi：于“投掷”及“举起”义。Ḍeti（他投掷）。Uḍḍeti（他举起）。

ඉතො බහිද්ධා පාසණ්ඩා, දිට්ඨීසු පසීදන්ති තෙ;

න තෙසං ධම්මං රොචෙමි, න තෙ ධම්මස්ස කොවිදා.

于此教外有外道(pāsaṇḍā)，彼等乐着于诸见；我不乐彼法，彼非善知法者。

එත්ථ ච පාසණ්ඩාති පාසං ඩෙන්තීති පාසණ්ඩා, සත්තානං චිත්තෙසු දිට්ඨිපාසං ඛිපන්තීති අත්ථො. අථ වා තණ්හාපාසං දිට්ඨිපාසඤ්ච ඩෙන්ති උඩ්ඩෙන්තීති පාසණ්ඩා.

于此，pāsaṇḍā者，谓抛掷罗网(pāsaṃ ḍenti)，故为pāsaṇḍā，义为于有情心中投邪见网。或又，抛掷、散布贪爱网及邪见网，故为pāsaṇḍā。

මුඩි [Pg.58] කණ්ඩනෙ. මුණ්ඩති. කුමාරං මුණ්ඩිංසු. මුණ්ඩො.

Muḍi：于“剃除”义。Muṇḍati（他剃发）。Kumāraṃ muṇḍiṃsu（他们为男孩剃发）。Muṇḍo（已剃发者）。

චුඩ්ඩ හාවකරණෙ. චුඩ්ඩති.

Cuḍḍa：于“作态”义。Cuḍḍati（他作态）。

අඩ්ඩ අභියොගෙ. අඩ්ඩති.

Aḍḍa：于“控告”义。Aḍḍati（他控告）。

ගඩි වදනෙකදෙසෙ. ගණ්ඩති. ගණ්ඩො.

Gaḍi：于“面之一处”义。Gaṇḍati（他生疮）。Gaṇḍo（疮、肿块）。

හුඩි පිඩි සඞ්ඝාතෙ. හුණ්ඩති. පිණ්ඩති. පිණ්ඩො.

Huḍi、piḍi：于“集合”义。Huṇḍati（他集合）。Piṇḍati（他团集）。Piṇḍo（团、块）。

හිඩි ගතියං. හිණ්ඩති, ආහිණ්ඩති.

Hiḍi：于“行”义。Hiṇḍati（他漫游），āhiṇḍati（他周游）。

කුඩි දාහෙ. කුණ්ඩති. කුණ්ඩො.

Kuḍi：于“燃烧”义。Kuṇḍati（他燃烧）。Kuṇḍo（燃烧者）。

වඩි මඩි වෙඨනෙ. වණ්ඩති. මණ්ඩති. මණ්ඩලං.

Vaḍi、maḍi：于“缠绕”义。Vaṇḍati（他分配）。Maṇḍati（他装饰）。Maṇḍalaṃ（圆、坛城）。

භඩි පරිභාසනෙ. භණ්ඩති. භණ්ඩනං. භණ්ඩො.

Bhaḍi：于“责骂”义。Bhaṇḍati（他争吵）。Bhaṇḍanaṃ（争吵）。Bhaṇḍo（争吵者）。

මඩි මජ්ජනෙ. මණ්ඩති. මණ්ඩනං.

Maḍi：于“擦亮”义。Maṇḍati（他装饰）。Maṇḍanaṃ（装饰）。

තුඩි තොළනෙ. තුණ්ඩති. තුණ්ඩො. තුණ්ඩෙනාදාය ගච්ඡෙය්‍ය.

Tuḍi：于“啄”义。Tuṇḍati（他啄）。Tuṇḍo（喙）。Tuṇḍenādāya gaccheyya（以喙取之而去）。

භුඩි භරණෙ. භුණ්ඩති.

Bhuḍi：于“承担”义。Bhuṇḍati（他承担）。

චඩි කොපෙ. චණ්ඩති. චණ්ඩො. චණ්ඩාලො, චණ්ඩික්කං.

Caḍi：于“愤怒”义。Caṇḍati（他愤怒）。Caṇḍo（暴恶者）。Caṇḍālo（旃陀罗），caṇḍikkaṃ（暴恶）。

සඩි රුජායං. සණ්ඩති. සණ්ඩො.

“Saḍi”意为“疼痛、疾病”。Saṇḍati 意为“他生病”。Saṇḍo 意为“病人”。

තඩි තාළනෙ. තණ්ඩති. විතණ්ඩා.

“Taḍi”意为“打击”。Taṇḍati 意为“他殴打”。Vitaṇḍā 意为“无益之诤”。

පඩි ගතියං. පණ්ඩති. පණ්ඩා, පණ්ඩිතො. එත්ථ පණ්ඩාති පඤ්ඤා. සා හි සුඛුමෙසුපි අත්ථෙසු පණ්ඩති ගච්ඡති දුක්ඛාදීනං පීළනාදිකම්පි ආකාරං ජානාතීති ‘‘පණ්ඩා’’ති වුච්චති. පණ්ඩිතොති පණ්ඩාය ඉතො ගතො පවත්තොති පණ්ඩිතො. අථ වා සඤ්ජාතා පණ්ඩා එතස්සාති පණ්ඩිතො. පණ්ඩති ඤාණගතියා ගච්ඡතීතිපි පණ්ඩිතො. තථා හි අට්ඨකථායං [Pg.59] වුත්තං ‘‘පණ්ඩන්තීති පණ්ඩිතා. සන්දිට්ඨිකසම්පරායිකත්ථෙසු ඤාණගතියා ගච්ඡන්තීති අත්ථො’’ති.

“Paḍi”意为“行、去”。Paṇḍati。Paṇḍā, paṇḍito。此处，“paṇḍā”即是般若(paññā)。因为智慧能在极细微的事物中运行，了解苦等逼迫的种种状态，所以称为“paṇḍā”。“Paṇḍito”是指以智慧而行者，或已生起智慧者。又或者说，以智慧通达者，也称为“paṇḍito”。正如义注(aṭṭhakathā)中所说：“‘Paṇḍantīti paṇḍitā’（行者即是智者）。意思是于现世和来世的各种意义中，以智慧之行而通达。”

ගඩි මදෙ. ගණ්ඩති.

“Gaḍi”意为“沉醉、骄傲”。Gaṇḍati 意为“他沉醉”。

ඛඩි මන්ථෙ. ඛණ්ඩති. ඛණ්ඩිතො, ඛණ්ඩො.

“Khaḍi”意为“搅拌、粉碎”。Khaṇḍati 意为“他破碎”。Khaṇḍito 意为“已破碎”，khaṇḍo 意为“碎片”。

ලඩි ජිව්හාමථනෙ. ලණ්ඩති. ලණ්ඩො.

“Laḍi”意为“弄舌”。Laṇḍati 意为“他弄舌”。Laṇḍo 意为“弄舌者”。

ඩකාරන්තධාතුරූපානි.

以ḍa音结尾的语根之诸形式。

ඩකාරන්තධාතු

以ḍa音结尾的语根

වඩ්ඪ වඩ්ඪනෙ. වඩ්ඪති. සිරිවඩ්ඪකො, ධනවඩ්ඪකො, වඩ්ඪිතො, බුඩ්ඪො. එත්ථ ච වකාරස්ස බකාරො, අකාරස්ස චුකාරො.

“Vaḍḍha”意为“增长”。Vaḍḍhati 意为“他增长”。吉祥增(Sirivaḍḍhako)、财富增长者(dhanavaḍḍhako)、已增长(vaḍḍhito)、老者(buḍḍho)。此处，v音转为b音，a音转为u音。

කඩ්ඪ ආකඩ්ඪනෙ. කඩ්ඪති, ආකඩ්ඪති, නිකඩ්ඪති. අකාමා පරිකඩ්ඪන්ති, උලූකඤ්ඤෙව වායසා.

“Kaḍḍha”意为“拉、拖”。Kaḍḍhati 意为“拉”，ākaḍḍhati 意为“拉近”，nikaḍḍhati 意为“拉出”。“不情愿者被拖拽，犹如乌鸦拖拽猫头鹰。”

ඉමානි ඪකාරන්තධාතුරූපානි.

此等是以ḍha音结尾的语根之诸形式。

ණකාරන්තධාතු

以ṇa音结尾的语根

අණ රණ වණ භණ මණ කණ සද්දෙ. අණති. අණකො බ්‍රාහ්මණො. රණති. රණං. වණති. වාණකො. භණති. භාණකො. මණති. මණිකො. කණති. කාණො. තත්ථ බ්‍රාහ්මණොති බ්‍රහ්මං අණතීති බ්‍රාහ්මණො, මන්තෙ සජ්ඣායතීති අත්ථො. අක්ඛරචින්තකා පන ‘‘බ්‍රහ්මුනො අපච්චං බ්‍රාහ්මණො’’ති වදන්ති. අරියා පන බාහිතපාපත්තා බ්‍රාහ්මණොති.

“Aṇa”、“raṇa”、“vaṇa”、“bhaṇa”、“maṇa”、“kaṇa”意为“发声”。Aṇati。Aṇako, brāhmaṇo (婆罗门)。Raṇati。Raṇaṃ。Vaṇati。Vāṇako。Bhaṇati。Bhāṇako。Maṇati。Maṇiko。Kaṇati。Kāṇo。此处，“brāhmaṇo”是指念诵梵(brahmaṃ)者，意为讽诵圣典。然而，文字学者(akkharacintakā)说：“婆罗门是梵天(brahmā)的后代。”而圣者(ariyā)则说：“因已驱除罪恶(bāhitapāpattā)，故为婆罗门。”

බ්‍රාහ්මණො [Pg.60] සොත්තියො විප්පො, භොවාදී බ්‍රහ්මබන්ධු ච;

බ්‍රහ්මසූනු ද්විජො බ්‍රහ්මා, කමලාසනසූනු ච;

婆罗门(brāhmaṇo)，亦称索提耶(sottiyo)、维波(vippo)、婆瓦底(bhovādī)、梵友(brahmabandhu)；梵之胤裔(brahmasūnu)、二生者(dvijo)、梵士(brahmā)、莲座之子(kamalāsanasūnu)。

රණසද්දො ‘‘සරණා ධම්මා අරණා ධම්මා’’තිආදීසු කිලෙසෙසු වත්තති. කිලෙසා හි රණන්ති කන්දන්ති එතෙහීති රණාති වුච්චන්ති.

“Raṇa”一词在“有染法(saraṇā dhammā)、无染法(araṇā dhammā)”等处，意指烦恼(kilesa)。因为（众生）因烦恼而喧闹、哭叫(raṇanti kandanti)，故（烦恼）被称为“raṇa”。

‘‘ධනුග්ගහො අසදිසො, රාජපුත්තො මහබ්බලො;

සබ්බාමිත්තෙ රණං කත්වා, සංයමං අජ්ඣුපාගමී’’ති

“无双弓箭手，王子力宏雄，尽摧诸敌后，归于寂静中。”

එත්ථ යුද්ධෙ වත්තති. රණං කත්වාති හි යුද්ධං කත්වාති අත්ථො. ‘‘තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච රණං කරොන්තා, ධාවිංසු තෙ අට්ඨදිසා සමන්තතො’’ති එත්ථ චුණ්ණවිචුණ්ණකරණෙ වත්තති. රණං කරොන්තාති හි චුණ්ණවිචුණ්ණං කරොන්තාති අත්ථො. එවං අත්ථවිවරණම්පි සද්දසඞ්ඛාතමත්ථං අන්තොයෙව කත්වා අධිප්පායත්ථවසෙන කතං, න ධාතුනානත්ථවසෙනාති දට්ඨබ්බං. අථ වා ධාතූනමත්ථාතිසයයොගොපි භවති, තෙන එවං අත්ථවිවරණං කතන්තිපි දට්ඨබ්බං.

此处，（raṇa）用于战斗之义。“Raṇaṃ katvā”即是“进行战斗”之义。“‘Tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ karontā, dhāviṃsu te aṭṭhadisā samantato’（他们将草木摧毁粉碎，四散奔逃至八方）”一句中，（raṇa）用于粉碎之义。“Raṇaṃ karontā”即是“使其粉碎”之义。应当了知，如此解释词义，是依循语词所指的意趣，而非基于语根有多种含义。或者也应了知，语根可有引申义，故而作此词义解释。

භණ භණනෙ. පරිත්තං භණති, වචනං භණති. දීඝභාණකො, පියභාණී, භාණවාරො. එත්ථ භාණවාරොති –

“Bhaṇa”意为“言说”。Parittaṃ bhaṇati 意为“念诵护卫经(paritta)”，vacanaṃ bhaṇati 意为“说话”。长部诵者(dīghabhāṇako)、言语和蔼者(piyabhāṇī)、诵段(bhāṇavāro)。此处“诵段”是指——

‘‘අට්ඨක්ඛරා එකපදං, එකා ගාථා චතුප්පදං;

ගාථා චෙකාමතො ගන්ථො, ගන්ථො බාත්තිංසතක්ඛරො;

“八字为一足，一偈有四足；一偈即一章(gantha)，一章三十二字。”

බාත්තිංසක්ඛරගන්ථානං, පඤ්ඤාසං ද්විසතං පන;

භාණවාරො මතො එකො, ස්වට්ඨක්ඛරසහස්සකො’’ති.

“三十二字之章，二百五十为一诵段；一诵段即八千字。”

එවං අට්ඨක්ඛරසහස්සපරිමාණො පාඨො වුච්චති.

如此，以八千字为量的读诵文，称为诵段。

ඔණං අපනයනෙ. ඔණති.

“Oṇa”意为“去除”。Oṇati 意为“他去除”。

සොණ වණ්ණගතීසු. සොණති, සොණො.

“Soṇa”意为“颜色与行进”。Soṇati 意为“他着色/行进”。Soṇo 意为“狗”。

සොණ [Pg.61] සිලොණ සඞ්ඝාතෙ. සොණති. සිලොණති.

“Soṇa”、“siloṇa”意为“集合”。Soṇati。Siloṇati。

ඝිණි ඝුණි ඝණි ගහණෙ. ඝිණ්ණති. ඝුණ්ණති. ඝණ්ණති.

“Ghiṇi”、“ghuṇi”、“ghaṇi”意为“取、把握”。Ghiṇṇati。Ghuṇṇati。Ghaṇṇati。

ඝුණ ඝුණ්ණ ගමනෙ. ඝොණති. ඝුණ්ණති.

“Ghuṇa”、“ghuṇṇa”意为“行进”。Ghoṇati。Ghuṇṇati。

පණ බ්‍යවහාරෙ, ථුතියඤ්ච. පණති වාණිජො, වොහාරං කරොති ඉච්චත්ථො. සද්ධො බුද්ධං පණති, ථොමයති ඉච්චත්ථො, ආපණං, සාපණො ගාමො.

“Paṇa”意为“交易，亦意为赞颂”。Paṇati vāṇijo 意为“商人进行交易”，此即其义。Saddho buddhaṃ paṇati 意为“虔诚者赞颂佛陀”，此即其义。Āpaṇaṃ 意为“店铺”，sāpaṇo gāmo 意为“有店铺的村庄”。

ගණ රණ ගතියං. ගණති. රණති.

“Gaṇa”、“raṇa”意为“行进”。Gaṇati 意为“他计算”。Raṇati 意为“他鸣响”。

චණ සණ දානෙ. චණති. සණති.

“Caṇa”、“saṇa”意为“布施”。Caṇati。Saṇati。

ඵණ ගතියං. ඵණති. ඵණං.

“Phaṇa”意为“行进”。Phaṇati。Phaṇaṃ 意为“（蛇的）头罩”。

වෙණු ඤාණචින්තානිසාමනෙසු. වෙණති.

词根“Veṇu”，用于智慧、思考、观察义。其动词形式为“Veṇati”。

පීණ පීණනෙ. පීණනං පරිපුණ්ණතා. පීණති. පීණො දිවා න භුඤ්ජති, පීණොරක්ඛංසබාහු.

词根“Pīṇa”，用于使丰满义。丰满（Pīṇana）即圆满。其动词形式为“Pīṇati”。例：“丰满者白天不食”，“胸肩臂丰满”。

මිණ හිංසායං. මිණති.

词根“Miṇa”，用于伤害义。其动词形式为“Miṇati”。

දුණ ගතියඤ්ච. හිංසාපෙක්ඛකො චකාරො. දුණති.

词根“Duṇa”，用于行动义。其中的“ca”字亦指伤害义。其动词形式为“Duṇati”。

සණ අබ්‍යත්තසද්දෙ. සණති. සණතෙව බ්‍රහ්මාරඤ්ඤං. සණතෙවාති නදති විය.

词根“Saṇa”，用于不分明之声义。其动词形式为“Saṇati”。例：“Saṇateva brahmāraññaṃ”（大森林仿佛在回响）。“Saṇateva”意为如同轰鸣。

තුණ කොටිල්ලෙ. තොණති.

词根“Tuṇa”，用于弯曲义。其动词形式为“Toṇati”。

පුණ නිපුණෙ. පුණති, නිපුණති. නිපුණධම්මො. එත්ථ ච නිපුණසණ්හසුඛුමසද්දා වෙවචනසද්දා කුසලඡෙකදක්ඛසද්දා වියාති දට්ඨබ්බං.

词根“Puṇa”，用于精通义。其动词形式为“Puṇati”、“Nipuṇati”。例：“Nipuṇadhammo”（精通法者）。于此，应知“精妙”（nipuṇa）、“柔和”（saṇha）、“微细”（sukhuma）等词，与“善巧”（kusala）、“巧妙”（cheka）、“敏捷”（dakkha）等词为同义词。

මුණ පටිඤ්ඤාණෙ. මුණති.

词根“Muṇa”，用于知晓义。其动词形式为“Muṇati”。

කුණ සද්දොපකරණෙ. කොණති.

词根“Kuṇa”，用于发声义。其动词形式为“Koṇati”。

චුණ [Pg.62] ඡෙදනෙ. චොණති.

词根“Cuṇa”，用于切断义。其动词形式为“Coṇati”。

මණ චාගෙ. වෙරං මණතීති වෙරමණි.

词根“Maṇa”，用于舍弃义。舍弃敌意（Veraṃ maṇati），故为“戒除”（veramaṇi）。

ඵුණ විකිරණෙ විධුනනෙ ච. ඵුණති. අඞ්ගාරකාසුං අපරෙ ඵුණන්ති.

词根“Phuṇa”，用于散播与抖落义。其动词形式为“Phuṇati”。例：“Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti”（另一些人向火炭坑中扬撒）。

ඉමානි ණකාරන්තධාතුරූපානි.

以上是ṇ字尾的语根形式。

ඉති භූවාදිගණෙ ටවග්ගන්තධාතුරූපානි

如是，“有”语组中ṭa- वर्ग字尾的语根完毕。

සමත්තානි.

完毕。

තකාරන්තධාතු

ta字尾的语根

අථ තවග්ගන්තධාතුරූපානි වුච්චන්තෙ –

现在开始宣说ta- वर्ग（tavagga）字尾的语根形式——

තෙ පාලනෙ. පාලනං රක්ඛණං. තායති. තාණං, ගොත්තං, නක්ඛත්තං. අඝස්ස තාතා. කිච්ඡෙනාධිගතා භොගා, තෙ තාතො විධමි ධමං. තත්ථ ගොත්තන්ති ගං තායතීති ගොත්තං. ‘‘ගොතමො කස්සපො’’ති හි ආදිනා පවත්තමානං ගං වචනං බුද්ධිඤ්ච තායති එකංසිකවිසයතාය රක්ඛතීති ගොත්තං. යථා හි බුද්ධි ආරම්මණභූතෙන අත්ථෙන විනා න වත්තති, තථා අභිධානං අභිධෙය්‍යභූතෙන, තස්මා සො ගොත්තසඞ්ඛාතො අත්ථො තානි තායති රක්ඛතීති වුච්චති. කො පන සොති? අඤ්ඤකුලපරම්පරාසාධාරණං තස්ස කුලස්ස ආදිපුරිසසම්මුදිතං තංකුලපරියාපන්නසාධාරණං සාමඤ්ඤරූපං.

词根“Te”，用于保护义。保护（Pālana）即守护（rakkhaṇa）。其动词形式为“Tāyati”。派生词有：“庇护”（tāṇa）、“姓氏”（gotta）、“星宿”（nakkhatta）。例：“Aghassa tātā”（罪恶的防护者）。“Kicchenādhigatā bhogā, te tāto vidhami dhamaṃ”（辛劳所得之财富，父亲将其挥霍）。其中，“姓氏”（gotta）者，乃“保护家族”（gaṃ tāyati）之义。如“乔达摩(Gotama)、迦叶(Kassapa)”等，因其以确定无疑的方式守护言说与智慧，故称“姓氏”。譬如智慧离所缘境则无从生起，名称亦然，离所指对象则无从安立。是故，此被称为“姓氏”的含义，即是守护彼等。然则何为姓氏？即非其他家族传承所共有，为该家族始祖所公认，为该家族成员所共有的普遍形态。

නක්ඛත්තන්ති විසමගතියා අගන්ත්වා අත්තනො වීථියාව ගමනෙන නක්ඛනං ගමනං තායති රක්ඛතීති නක්ඛත්තං, තං පන අස්සයුජාදිවසෙන සත්තවීසතිවිධං හොති. තථා හි අස්සයුජො [Pg.63] භරණී කත්තිකා රොහණී මිගසිරො අද්දා පුනබ්බසු ඵුස්සො අස්සලිසො මාඝො පුබ්බඵග්ගුණී උත්තරඵග්ගුණී හත්ථො චිත්තං ස්වාති විසාඛා අනුරාධා ජෙට්ඨා මූලං පුබ්බාසළ්හං උත්තරාසළ්හං සාවණං ධනසිට්ඨා සතභිසත්තං පුබ්බභද්දපදං උත්තරභද්දපදං රෙවතී චාති සත්තවීසති නක්ඛත්තානි. තානි පන අත්තනො ගමනට්ඨානං ඊසකම්පි න විජහන්ති කිඤ්චි සීඝං කිඤ්චි දන්ධං, කදාචි සීඝං, කදාචි දන්ධං, එත්තො ඉතො චාති එවං විසමගතියා අගන්ත්වා යන්තචක්කෙ පටිපාටියා යොජිතානි විය සමප්පමාණගතියා අත්තනො වීථියාව ගච්ඡන්තානි මණ්ඩලාකාරෙන සිනෙරුං පරිවත්තන්ති. එවං ඉමානි නක්ඛනං ගමනං තායන්ති රක්ඛන්තීති නක්ඛත්තානීති වුච්චන්ති. පොරාණා පන ඛරධාතුවසෙන ‘‘නක්ඛරන්ති න නස්සන්තීති නක්ඛත්තානී’’ති ආවොචුං, ‘‘නක්ඛත්තං ජොති රික්ඛං තං’’ ඉච්චෙතානි නක්ඛත්තතාරකානං නාමානි. ‘‘උළු තාරා තාරකා’’ති ඉමානි පන සබ්බාසම්පි තාරකානං සාධාරණනාමානි. ඔසධීති පන තාරකාවිසෙසස්ස නාමං.

“星宿”（nakkhatta）者，因其不以不规则的方式运行，而是依循自身轨道，从而守护其运行（nakkhaṇaṃ gamanaṃ），故得此名。星宿有二十七种，即：阿湿缚庾阇(Assayuja)、婆罗尼(Bharaṇī)、吉栗底迦(Kattikā)、卢醯尼(Rohiṇī)、鹿首(Migasira)、阿达罗(Addā)、布纳跋苏(Punabbasu)、富沙(Phusso)、阿湿丽沙(Assaliso)、摩伽(Māgha)、布婆法古尼(Pubbaphagguṇī)、乌多罗法古尼(Uttaraphagguṇī)、诃塔(Hattho)、吉塔(Cittaṃ)、斯瓦帝(Svāti)、毘舍佉(Visākhā)、阿努拉达(Anurādha)、杰塔(Jeṭṭhā)、穆拉(Mūlaṃ)、布婆阿沙荼(Pubbāsaḷhaṃ)、乌多罗阿沙荼(Uttarāsaḷhaṃ)、舍罗瓦拿(Sāvaṇaṃ)、达那舍提(Dhanasiṭṭhā)、萨达比沙(Satabhisattaṃ)、布婆婆达波达(Pubbabhaddapadaṃ)、乌多罗婆达波达(Uttarabhaddapadaṃ)与瑞瓦蒂(Revatī)。此二十七宿，丝毫不离其运行位置，或快或慢，时快时慢，并非不规则地运行，而是犹如依次安装于轮机之上，以均等的速度沿自身轨道运行，呈圆形环绕须弥山(Sineru)旋转。如是，此等守护运行者，故被称为“星宿”。古人则依“khar”语根之义说：“不毁不灭（nakkharanti na nassanti），故为星宿”。“星宿”（nakkhatta）、“光明”（joti）、“亮星”（rikkha）皆为星宿之名。而“星”（uḷu）、“星”（tārā）、“星”（tārakā）则为所有星辰之通名。“药草星”（Osadhī）则为特定星辰之名。

චිති සඤ්ඤාණෙ. සඤ්ඤාණං චිහනං ලක්ඛණකරණං. චෙතති. චිහනං කරොතීති අත්ථො. ඊකාරන්තවසෙන වුත්තත්තා අස්මා ධාතුතො සකි සඞ්කායන්ති ධාතුතො විය නිග්ගහීතාගමො න හොති. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු.

词根“Citi”，用于标识义。标识（Saññāṇa）即是记号（cihana）、作相（lakkhaṇakaraṇa）。其动词形式为“Cetati”，意为“作记号”。因所述为长音ī结尾，故从此语根派生时，不像从“saki saṅkāyaṃ”（怀疑）语根那样有鼻音的增益。此规则亦适用于其他类似之处。

පත ගතියං. පතති. පපතති පපාතං, පපතෙය්‍යහං. පාපත්තං නිරයං භුසං. අහංසද්දෙන යොජෙතබ්බං, පාපත්තං පපතිතොස්මීති අත්ථො. පාපත්ථ නිරයං භුසං, සොකුමාරොති යොජෙතබ්බං, පාපත්ථ පපතිතොති අත්ථො. පරොක්ඛාපදඤ්හිඑතං ද්වයං. ‘‘පාවදං පාවදා’’තිආදීසු විය උපසග්ගපදස්ස දීඝභාවො, තතො අංසද්දස්ස ත්තංආදෙසො, අසද්දස්ස ච ත්ථාදෙසො භවති. අචින්තෙය්‍යො හි පාළිනයො.

词根“Pata”，用于行进义。其动词形式为“Patati”（坠落）。例：“Papatati papātaṃ”（他堕入深渊），“papateyyahaṃ”（我愿堕入）。“Pāpattaṃ nirayaṃ bhusaṃ”（我已深堕地狱），此句应与“我”（ahaṃ）结合，意为“我已堕落”（papatitosmi）。“Pāpattha nirayaṃ bhusaṃ”（你已深堕地狱），此句应与“娇贵者”（sokumāro）结合，意为“他已堕落”（papatito）。此二者皆为遥远过去时（parokkhāpada）。其构词如“Pāvadaṃ pāvadā”等例，前缀音节长音化，其后“aṃ”变为“tta”，“as”变为“ttha”。巴利语法诚不可思议。

අත [Pg.64] සාතච්චගමනෙ. සාතච්චගමනං නිරන්තරගමනං. අතති. යස්මා පන අතධාතු සාතච්චගමනත්ථවාචිකා, තස්මා භවාභවං ධාවන්තො ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණාදිභෙදං අනෙකවිහිතං සංසාරදුක්ඛං අතති සතතං ගච්ඡති පාපුණාති අධිගච්ඡතීති අත්තාතිපි නිබ්බචනමිච්ඡිතබ්බං. අත්ථන්තරවසෙන පන ‘‘ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා, අත්තභාවො’’ති ච ‘‘සුඛදුක්ඛං අදති අනුභවතීති අත්තා’’ති ච ‘‘අත්තමනොති පීතිසොමනස්සෙන ගහිතමනො’’ති ච අත්ථො දට්ඨබ්බො, යත්ථ යත්ථ යථා යථා අත්ථො ලබ්භති, තත්ථ තත්ථ තථා තථා අත්ථස්ස ගහෙතබ්බතොති.

词根“Ata”，用于持续行进义。持续行进（Sātaccagamana）即不间断地行进（nirantaragamana）。其动词形式为“Atati”。因“ata”语根表持续行进义，故于生死轮回中奔波，恒常行进、到达、获得种种生老病死等轮回之苦者，可推知其为“我”（attā）。另据他义，亦应知：“我慢（ahaṃmāna）置于此中，故为我（attā）或自体（attabhāva）”；“受食（adati）或经验（anubhavati）苦乐，故为我（attā）”；“意喜（attamano）乃心为喜悦所持”。义理所在，当随其所示而领解。

චුත ආසෙචනෙ ඛරණෙ ච. චොතති.

词根“Cuta”，用于倾注与滴落义。其动词形式为“Cotati”。

අති බන්ධනෙ. අන්තති. අන්තං. අන්තියතිබන්ධියති අන්තගුණෙනාති අන්තං. ඉධ අන්ත සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ ‘‘අන්තං අන්තගුණං උදරිය’’න්ති එත්ථ ද්වත්තිංසාකාරන්තොගධං කුණපන්තං අන්තං නාම. ‘‘කායබන්ධනස්ස අන්තො ජීරති. හරිතන්තං වා’’ති එත්ථ අන්තිමමරියාදන්තො අන්තො නාම. ‘‘අන්තමිදං භික්ඛවෙ ජීවිකාන’’න්ති එත්ථ ලාමකන්තො. ‘‘සක්කායො එකො අන්තො’’ති එත්ථ කොට්ඨාසන්තො. ‘‘එසෙවන්තො දුක්ඛස්ස සප්පච්චයසඞ්ඛයා’’ති එත්ථ කොටන්තො. ඉච්චෙවං –

词根“Ati”，用于束缚义。其动词形式为“Antati”。派生词为“Antaṃ”（终、边）。由“终”之特性所束缚（antiyati/bandhiyati），故为“终”（antaṃ）。于此，宣说“anta”一词的含义：于“肠（anta）、肠膜（antaguṇa）、腹中物（udariya）”中，指三十二身分所摄之腐尸部分（kuṇapantaṃ），名为“终”。于“身缚之终必坏，或如青草之边”中，指最终界限（antimamariyādanto），名为“终”。于“诸比丘，此为生计之末”中，指低劣（lāmaka）之“终”。于“萨迦耶为一边”中，指部分（koṭṭhāsa）之“终”。于“此即苦之尽，有因之灭”中，指边际（koṭa）之“终”。如是——

කුණපන්තං [Pg.65] අන්තිමඤ්ච, මරියාදො ච ලාමකං;

කොට්ඨාසො කොටි’මෙ අත්ථො, අන්තසද්දෙන භාසිතා.

腐尸边、最终、界限、低劣、部分、顶端——此等诸义，皆由“anta”一词所诠。

කිත නිවාසෙ රොගාපනයනෙ ච. කෙතති. සාකෙතං න ගරං, නිකෙතො, නිකෙතං පාවිසි. ආමොදමානො ගච්ඡති සන්නිකෙතං. තිකිච්ඡති, චිකිච්ඡති, චිකිච්ඡා, චිකිච්ඡකො. තත්ථ සාකෙතන්ති සායං ගහිතවසනට්ඨානත්තා සාකෙතං, යංසද්දලොපො.

词根“Kita”意为居住、祛除疾病。动词“Ketati”意为居住。娑枳多(Sāketa)不是城市，是住所，进入住所。欢喜地走向自己的住所。医治(tikicchati)、治疗(cikicchati)、医疗(cikicchā)、医师(cikicchako)。其中，“娑枳多”(Sāketa)因是傍晚时放置所取衣物之处而得名，此中省略了“yaṃ”字。

යත පතියතනෙ. පතියතනං වායාමකරණං. යතති. යති, යතවා, පයතනං, ආයතනං, ලොකායතං. එත්ථ ආයතනන්ති ආයතනතො ආයතනං, චක්ඛුරූපාදීනි. එතානි හි තංද්වාරාරම්මණචිත්තචෙතසිකා ධම්මා සෙන සෙන අනුභවනාදිකිච්චෙන ආයතන්ති උට්ඨහන්ති ඝටන්ති වායමන්ති එතෙසූති ‘‘ආයතනානී’’ති වුච්චන්ති. එත්ථ පන නීතනුධාතූනං වසෙනපි ආයතනසද්දත්ථො වත්තබ්බො සියා, සො උත්තරි ආවිභවිස්සති.

词根“Yata”意为努力。努力(patiyatana)即是精进(vāyāmakaraṇa)。动词“Yatati”意为努力。行者(yati)、精进者(yatavā)、努力(payatana)、处(āyatana)、世间论(lokāyata)。此处，所谓“处”(āyatana)，因其延展之义而为处，如眼与色等。因为心与心所等法，以彼等为门、以彼等为所缘，通过各自感受等作用，于其中延展、生起、努力、精进，是故被称为“诸处”(āyatanāni)。此外，“处”一词的含义，亦可依引导(nī)等词根之力而宣说，此义将于后文中阐明。

ආයතනසද්දො නිවාසට්ඨානෙ ආකරෙ සමොසරණට්ඨානෙ සඤ්ජාතිදෙසෙ කාරණෙ ච. තථා හි ‘‘ලොකෙ ඉස්සරායතනං වාසුදෙවායතන’’න්තිආදීසු නිවාසට්ඨානෙ ආයතනසද්දො වත්තති. ‘‘සුවණ්ණායතනං රජතායතන’’න්තිආදීසු ආකරෙ. සාසනෙ පන ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා’’තිආදීසු සමොසරණට්ඨානෙ. ‘‘දක්ඛිණාපථො ගුන්නං ආයතන’’න්තිආදීසු සඤ්ජාතිදෙසෙ. ‘‘තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සතිආයතනෙ’’තිආදීසු කාරණෙ වත්තතීති [Pg.66] වෙදිතබ්බො. සො ච නානාපවත්තිනිමිත්තවසෙන ගහෙතබ්බො.

“处”(āyatana)一词，亦用于居住地(nivāsaṭṭhāna)、矿藏(ākāra)、聚集处(samosaraṇaṭṭhāna)、出生地(sañjātidesa)与原因(kāraṇa)之义。例如，在“世间自在天处”(loke issarāyatanaṃ)、“瓦素迭瓦(Vāsudeva)处”等句中，“处”一词用于居住地之义。在“金矿”(suvaṇṇāyatanaṃ)、“银矿”(rajatāyatanaṃ)等句中，用于矿藏之义。在教法中，如“众鸟栖于悦意处”等句，则用于聚集处之义。在“南路是牛之出生地”等句中，用于出生地之义。在“于彼彼处，因缘具备时，即能证得”等句中，则用于原因之义，应如是了知。此词应依其各种不同用法之相而理解。

නිවාසෙ ආකාරෙ චෙව, ජාතිදෙසෙ ච කාරණෙ;

සමොසරණට්ඨානෙ ච, ආයතනරවො ගතො.

“处”之声名，用于住处、矿藏、出生地、原因以及聚集处。

ලොකායතං නාම ‘‘සබ්බං උච්ඡිට්ඨං, සබ්බං නුච්ඡිට්ඨං. සෙතො කාකො, කාළො බකො ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනා’’ති එවමාදිනිරත්ථකකාරණපටිසංයුත්තං තිත්ථියසත්ථං, යං ලොකෙ ‘‘විතණ්ඩසත්ථ’’න්ති වුච්චති, යඤ්ච සන්ධාය බොධිසත්තො අසමධුරො විධුරපණ්ඩිතො ‘‘න සෙවෙ ලොකායතිකං, නෙතං පඤ්ඤාය වඩ්ඪන’’න්ති ආහ. ආයතිං හිතං තෙන ලොකො න යතති න ඊහතීති ලොකායතං, කින්තං? විතණ්ඩසත්ථං. තඤ්හි ගන්ථං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤක්‍රියාය චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති. අඤ්ඤත්ථාපි හි එවං වුත්තං ‘‘ලොකායතසිප්පන්ති ‘කාකො සෙතො, අට්ඨීනං සෙතත්තා, බලාකා රත්තා, ලොහිතස්ස රත්තත්තා’ති එවමාදිනයප්පවත්තං පරලොකනිබ්බානානං පටිසෙධකං විතණ්ඩසත්ථසිප්ප’’න්ති.

所谓“世间论”(lokāyata)，是与“一切是残食，一切非残食。乌鸦是白的，白鹭是黑的，由于此彼原因”等此类无义之论相应的外道论典，世间称之为“诡辩论”(vitaṇḍasattha)。菩萨、无双的智者维杜拉(Vidhurapaṇḍita)亦针对此而说：“不应习世间论，彼不增长智慧。”世人因此论而于未来之利益(āyatiṃ hitaṃ)不努力、不精进，故称“世间论”。此为何？即诡辩论。因为有情依赖此论，于福业连心亦不生起。于他处亦如是说：“所谓世间论之技艺，即‘乌鸦是白的，因其骨白；白鹭是红的，因其血红’等此类，是否定来世与涅槃的诡辩论技艺。”

යුත ජුත භාසනෙ. භාසනං උදීරණං. යොතති. ජොතති.

词根“Yuta”、“Juta”，意为言说。言说(bhāsana)即是表达(udīraṇa)。动词“Yotati”、“Jotati”意为言说。

ජුතදිත්තියං. ජොතති, විජ්ජොතති. ජුති, ජොති. කාරිතෙ ‘‘ජොතෙති, ජොතයිත්වාන සද්ධම්ම’’න්ති පයොගා. එත්ථ ච ජුතීති ආලොකො සිරි වා. ජොතීති පතාපො. අථ වා ජොතීති චන්දාදීනි. වුත්තම්පි චෙත සිරිමාවිමාන වත්ථුඅට්ඨකථායං ‘‘ජොතීති චන්දිමසූරියනක්ඛත්තතාරකානං සාධාරණනාම’’න්ති. අථ වා ‘‘ජොති ජොතිපරායණො’’ති වචනතො යො කොචි ජොතති ඛත්තියකුලාදීසු ජාතත්තා ච රූපසොභායුත්තත්තා ච, සො ‘‘ජොතී’’ති වුච්චති.

词根“Juta”，意为光明。动词“Jotati”、“vijjotati”意为照耀、闪耀。名词为“Juti”、“joti”。其使役态用法如：“令正法光明(jotayitvāna saddhammaṃ)”。此处，“juti”意为光明或吉祥；“joti”意为威力，或指月亮等。于《西丽玛天宫事义注》(Sirimāvimānavatthuaṭṭhakathā)中亦说：“‘joti’是月、日、星宿、星辰之通名。”又，依“光耀者，以光耀为归宿”之说，凡因生于刹帝利(khattiya)等族姓，或因具足色貌之美而光耀者，皆称为“joti”。

සිත [Pg.67] වණ්ණො. සිතධාතු සෙතවණ්ණෙ වත්තති. කිඤ්චාපෙත්ථ වණ්ණසාමඤ්ඤං වුත්තං, තථාපි ඉධ නීලපීතාදීසු සෙතවණ්ණොයෙව ගහෙතබ්බො පයොගදස්සනවසෙන. සෙතති. සෙතං වත්ථං. වාච්චලිඞ්ගත්තා පන සෙතසද්දො තිලිඞ්ගො ගහෙතබ්බො.

词根“Sita”，意为颜色。词根“Sita”用于白色之义。虽然此处说的是颜色通义，然依用法所见，于青、黄等色中，当取白色之义。动词“Setati”意为变白。例如：“白色的布(setaṃ vatthaṃ)”。又，因“seta”一词为形容词，故当知其通于三性。

සෙතං සිතං සුචි සුක්කං, පණ්ඩරං ධවලම්පි ච;

අකණ්හං ගොරමොදාතං, සෙතනාමානි හොන්ති හි.

白(seta)、白(sita)、净(suci)、纯(sukka)、皎(paṇḍara)、皓(dhavala)，以及无黑(akaṇha)、乳白(gora)、明净(odāta)，此等皆为白色之名。

වතු වත්තනෙ. වත්තති, පවත්තති, සංවත්තති, අනුවත්තති, පරිවත්තති. පවත්තං.

词根“Vatu”，意为进行。动词如：进行(vattati)、转起(pavattati)、会转(saṃvattati)、随转(anuvattati)、回转(parivattati)。已转起(pavattaṃ)。

කිලොත අද්දභාවෙ. අද්දභාවො තින්තභාවො. කිලොතති, පකිලොතති, තෙමෙතීති අත්ථො. කාරිතෙ පකිලොතෙති, පකිලොතයති. උණ්හොදකස්මිං පකිලොතයිත්වා, තෙමෙත්වාති අත්ථො.

词根“Kilota”，意为湿。湿(addabhāva)即是浸湿(tintabhāva)。动词“Kilotati”、“pakilotati”，意为浸湿。其使役态为“pakiloteti”、“pakilotayati”。例如：“于热水中浸湿(uṇhodakasmiṃ pakilotayitvā)”，意即“使其湿润”。

වත යාචනෙ. වතති.

词根“Vata”，意为请求。动词“Vatati”意为请求。

කිත ඤාණෙ. කෙතති. කෙතනං, කෙතකො, සඞ්කෙතො.

词根“Kita”，意为知晓。动词“Ketati”意为知晓。名词如：旗帜(ketanaṃ)、计陀迦树(ketako)、约定(saṅketo)。

කති සුත්තජනනෙ. සුත්තං කන්තති.

词根“Kati”，意为纺线。动词“Kantati”意为纺线，如：“纺线(suttaṃ kantati)”。

කති ඡෙදනෙ. මංසං කන්තති, විකන්තති, අයොකන්තො. සල්ලකන්තො මහාවීරො. මා නො අජ්ජ විකන්තිංසු, රඤ්ඤො සූදා මහානසෙ.

词根“Kati”，意为切割。例如：切割肉(maṃsaṃ kantati)、切碎(vikantati)、铁钩(ayokanto)。又如：拔箭者(sallakanto)，大雄(mahāvīro)。又如：愿国王的厨师今日于御厨中，勿切割我等。

චතී හිංසාගන්ධෙසු. ඊකාරන්තත්තා ඉමස්මා නිග්ගහීතාගමො න හොති. චතති.

词根“Catī”，意为伤害与气味。因此词根以长音“ī”结尾，故不加“ṃ”音。动词“Catati”意为伤害或散发气味。

තකාරන්තධාතුරූපානි.

以“ta”结尾的词根之形式。

ථකාරන්තධාතු

以tha为尾音的语根

ථා [Pg.68] ගතිනිවත්තියං. ථාති. අවත්ථා, වවත්ථානං, වවත්ථිතං, වනථො. ‘‘ඡෙත්වා වනං වනථඤ්චා’’ති එත්ථ හි මහන්තා රුක්ඛා වනං නාම, ඛුද්දකා පන තස්මිං වනෙ ඨිතත්තා වනථො නාම වුච්චන්ති.

语根thā，意为止动。Thāti（站立）。Avatthā（状态），vavatthānaṃ（确立），vavatthitaṃ（已确立），vanatho（林丛）。“Chetvā vanaṃ vanathañcā”ti（‘砍伐森林和林丛’）——于此，大树名为vana（森林），而小树因立于（ṭhitattā）彼林中，故名为vanatho（林丛）。

ථු ථුතියං. ථවති, අභිත්ථවති. ථවනා, අභිත්ථවනා, ථුති, අභිත්ථුති.

语根thu，意为赞颂。Thavati（赞颂），abhitthavati（极力赞颂）。Thavanā（赞颂），abhitthavanā（极力赞颂），thuti（称赞），abhitthuti（极力称赞）。

යදි හි රූපිනී සියා, පඤ්ඤා මෙ වසුමතී න සමෙය්‍ය;

අනොමදස්සිස්ස භගවතො, ඵලමෙතං ඤාණථවනාය.

若我的智慧有形色，大地也无法与它相比；此乃赞颂无譬(Anomadassī)世尊之智慧的果报。

තෙහි ථුතිප්පසත්ථො සො, යෙනිදං ථවිතං ඤාණං, බුද්ධසෙට්ඨො ච ථොමිතො. තත්‍ර ථවනාති පසංසනා. පසංසාය හි අනෙකානි නාමානි.

他因那些赞颂而备受称赞，其智慧因此被赞颂，最胜佛陀亦被称扬。于此，thavanā（赞颂）即是pasaṃsanā（赞赏）。诚然，赞赏有诸多名称。

ථවනා ච පසංසා ච, සිලාඝා වණ්ණනා ථුති;

පනුති ථොමනා වණ්ණො, කත්ථනා ගුණකිත්තනං;

赞颂(thavanā)、赞赏(pasaṃsā)、称赞(silāghā)、释义(vaṇṇanā)、歌颂(thuti)；赞扬(panuti)、称扬(thomanā)、赞美(vaṇṇo)、夸耀(katthanā)、宣扬功德(guṇakittanaṃ)。

ථෙ සද්දසඞ්ඝාතෙසු. ථීයති, පතිත්ථීයති. ථී. අත්‍රිමා පාළියො – අභිසජ්ජති කුප්පති බ්‍යාපජ්ජති පතිත්ථීයති, කොපඤ්ච දොසඤ්ච අප්පච්චයඤ්ච පාතුකරොති. ථියො නං පරිභාසිංසූති. තත්‍ර ‘‘ථීයති පතිත්ථීයතී’’තිමානි එකාරස්සීයාදෙසවසෙන සම්භූතානි. ථීයති සඞ්ඝාතං ගච්ඡති ගබ්භො එතිස්සාති ථී. ආචරියා පන ඉත්ථීසද්දස්සෙව එවං නිබ්බචනං වදන්ති, න ථීසද්දස්ස.

语根the，意为聚合。Thīyati（聚合），patitthīyati（完全聚合）。Thī（女人）。以下是经文：“abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti”（执著、忿怒、怀恶、固执，显露愤怒、嗔恨与不满）。“Thiyo naṃ paribhāsiṃsū”ti（女人们辱骂他）。于此，“thīyati”与“patitthīyati”是依替换规则而形成。“Gabbho thīyati saṅghātaṃ gacchati etissā”ti thī（胎儿于其体内聚合），故为thī（女人）。然而，诸师仅说此为词语itthī（妇女）的释义，而非词语thī的释义。

ගබ්භො ථීයති එතිස්සා, ඉති ථී ඉති නො රුචි;

ගබ්භො ථීයති එතිස්සා, ඉති ඉත්ථීති ආචරියා.

“胎儿于其体内聚合，故为thī”——此非我所好；“胎儿于其体内聚合，故为itthī”——诸师如是说。

තෙසං සුදුක්කරොවාදෙ, ‘‘ඉත්ථී’’ති පදසම්භවො;

අයං විනිච්ඡයො පත්තො, නිච්ඡයං භො සුණාථ මෙ.

于彼等难行教诫中，有“itthī”一词之由来；此决议已定，诸君请听我定论。

ථීසද්දෙන [Pg.69] සමානත්ථො, ඉත්ථීසද්දො යතො තතො;

ථීසද්දෙ ලබ්භමානත්ථං, ඉත්ථීසද්දම්හි රොපිය.

因“itthī”一词与“thī”一词同义，故可将从“thī”一词所得之义，赋予“itthī”一词。

අප්පානං බහුතා ඤායෙ, ගහිතෙ සති යුජ්ජති;

තථා හි ‘‘ද්වෙ දුවෙ, තණ්හා, තසිණා’’ති නිදස්සනං.

以少知多的原则，若被接受即为合理；譬如“dve, duve”（二），“taṇhā, tasiṇā”（渴爱）即是例证。

අථ වා පන ‘‘ඉත්ථී’’ති-ඉදං වණ්ණාගමාදිතො;

නිරුත්තිලක්ඛණෙනාපි, සිජ්ඣතීති පකාසයෙ.

又或者，应宣说“itthī”此词由元音添加等，亦可依词源学之特征成立。

ඉච්ඡතීති නරෙ ඉත්ථී, ඉච්ඡාපෙතීති වා පන;

ඉදං නිබ්බචනඤ්චාපි ඤෙය්‍යං නිබ්බචනත්ථිනා.

“女人欲求男人，故为itthī”，或“使人欲求”；此等词源解释，求词义者亦应知晓。

අත්‍රිමානි ඉත්ථීනමභිධානානි –

以下是妇女的名称：

ඉත්ථී ථී වනිතා නාරී, අබලා භීරු සුන්දරී;

කන්තා සීමනිනී මාතු-ගාමො පියා ච කාමිනී.

Itthī（妇女）、thī（女人）、vanitā（女子）、nārī（妇人）；abalā（弱者）、bhīru（胆怯者）、sundarī（美人）；kantā（可爱者）、sīmaninī（有界限者）、mātugāmo（母人）、piyā（爱人）与kāminī（欲求者）。

රමණී පමදා දයිතා, ලලනා මහිලා’ඞ්ගනා;

තාසංයෙව ච නාමානි, අවත්ථාතො ඉමානිපි.

Ramaṇī（悦人者）、pamadā（放荡者）、dayitā（爱人）；lalanā（嬉戏者）、mahilā（妇女）、aṅganā（女子）。这些亦是她们的名称，依其状态而定。

ගොරී ච දාරිකා කඤ්ඤා, කුමාරී ච කුමාරිකා;

යුවතී තරුණී මාණ-විකා ථෙරී මහල්ලිකා.

Gorī（白皙女）、dārikā（女孩）、kaññā（少女）；kumārī（童女）与kumārikā（小童女）；yuvatī（青年女）、taruṇī（妙龄女）、māṇavikā（年轻女子）；therī（长老尼）与mahallikā（老妇）。

තථා හි අට්ඨවස්සිකා ගොරීතිපි දාරිකාතිපි වුච්චති. දසවස්සිකා කඤ්ඤාති වුච්චති. අනිබ්බිද්ධා වා යොබ්බනිත්ථී කඤ්ඤාති වුච්චති. ද්වාදසවස්සිකා කුමාරීතිපි වුච්චති කුමාරිකාතිපි. අථො ජරං අප්පත්තා යුවතීතිපි තරුණීතිපි මාණවිකාතිපි වුච්චති. ජරං පත්තා පන ථෙරීතිපි මහල්ලිකාතිපි වුච්චති. පුරිසෙසුපි අයං නයො යථාරහං වෙදිතබ්බො.

诚然，八岁者被称为gorī或dārikā。十岁者被称为kaññā。未婚的年轻女子亦被称为kaññā。十二岁者被称为kumārī或kumārikā。此外，尚未衰老者被称为yuvatī、taruṇī或māṇavikā。而年老者则被称为therī或mahallikā。于男子，亦应准此理知之。

කිඤ්චාපෙත්ථ එවං නියමො වුත්තො, තථාපි කත්ථචි අනියමවසෙනපි වොහාරො පවත්තති. තථා හි ‘‘රාජා කුමාරමාදාය, රාජපුත්තී ච දාරික’’න්ති ච ‘‘අච්ඡා කණ්හාජිනං කඤ්ඤ’’න්ති ච ඉමාසං ද්වින්නං පාළීනං වසෙන යා ඉත්ථී දාරිකාසද්දෙන වත්තබ්බා, සා කඤ්ඤාසද්දෙනපි වත්තබ්බා ජාතා. යාපි [Pg.70] ච කඤ්ඤාසද්දෙන වත්තබ්බා, සාපි දාරිකාසද්දෙන වත්තබ්බා ජාතා. තථා ‘‘රාජා කුමාරමාදාය, රාජපුත්තී ච දාරික’’න්ති ච ‘‘කුමාරියෙ උපසෙනියෙ, නිච්චං නිගළමණ්ඩිතෙ’’ති ච ඉමාසං පන පාළීනං වසෙන යා ඉත්ථී දාරිකාසදෙන වත්තබ්බා, සා කුමාරිකාසද්දෙනපි වත්තබ්බා ජාතා. යා ච පන කුමාරීසද්දෙන වත්තබ්බා, සාපි දාරිකාසද්දෙන වත්තබ්බා ජාතා. අපිචෙත්ථ ‘‘රාජකඤ්ඤා රුචා නාමා’’ති ච ‘‘තතො මද්දිම්පි න්හාපෙසුං, සිවිකඤ්ඤා සමාගතා’’ති ච ඉමාසං ද්වින්නං පාළීනං දස්සනතො යා අනිබ්බිද්ධා වා හොතු නිබ්බිද්ධා වා, යාව ජරං න පාපුණාති, තාව සා කඤ්ඤායෙව නාමාතිපි වෙදිතබ්බං.

虽然此处已说明了规则，但有时也会有不依规则的用法。譬如，依据“国王带着王子，公主也带着女孩”及“哦，身穿洁净黑羚皮的少女”这两句经文，凡当以dārikā一词称呼的女子，亦可名为kaññā；凡当以kaññā一词称呼者，亦可名为dārikā。同样，依据“国王带着王子，公主也带着女孩”及“优波先那(Upasenā)童女，常以镣铐为饰”这两句经文，凡当以dārikā一词称呼的女子，亦可名为kumārikā；凡当以kumārī一词称呼者，亦可名为dārikā。此外，依据“有名叫卢佳(Rucā)的公主”及“其后为玛蒂(Maddī)沐浴，抬轿少女们聚集”这两句经文，亦当了知：无论已婚未婚，乃至未至年老，皆可名为kaññā。

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං – යං තුම්හෙහි ‘‘අට්ඨවස්සිකා ගොරීතිපි දාරිකාතිපි වුච්චතී’’ති වුත්තං, එතස්මිං පන වචනෙ ‘‘යදාහං දාරකො හොමි, ජාතියා අට්ඨවස්සිකො’’ති වචනතො අට්ඨවස්සො දාරකො හොතු, ‘‘තත්ථද්දසකුමාරං සො, රමමානං සකෙ පුරෙ’’ති පාළියං පන පුත්තදාරෙහි සංවද්ධො වෙස්සන්තරමහාරාජා කථං ‘‘කුමාරො’’ති වත්තුං යුජ්ජිස්සති ද්වාදසවස්සාතික්කන්තත්තා? යුජ්ජතෙව භගවතො ඉච්ඡාවසෙන. භගවා හි ධම්මිස්සරත්තා වොහාරකුසලතාය ච යං යං වෙනෙය්‍යජනානුරූපං දෙසනං දෙසෙතුං ඉච්ඡති, තං තං දෙසෙති එව, තස්මා භගවතා තස්ස මාතාපිතූනං අත්ථිතං සන්ධාය කුමාරපරිහාරෙන වද්ධිතත්තඤ්ච එවං දෙසනා කතා. තථා හි ආයස්මා කුමාරකස්සපො කුමාරපරිහාරෙන වද්ධිතත්තා මහල්ලකොපි සමානො කුමාරකස්සපොත්වෙව වොහරියති. ‘‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’’ති එත්ථ පන සිරස්මිං පලිතෙසු ජාතෙසුපි ආයස්මන්තං ආනන්දං ආයස්මා මහාකස්සපො තස්මිං ථෙරෙ අධිමත්තවිස්සාසො [Pg.71] හුත්වා කොමාරවාදෙන ඔවදන්තො කුමාරකොති අවොචාති ගහෙතබ්බං. උදානට්ඨකථායං පන ‘‘සත්තා ජාතදිවසතො පට්ඨාය යාව පඤ්චදසවස්සං, තාව කුමාරකා, බාලාති ච වුච්චන්ති, තතො පරං වීසතිවස්සානි යුවානො’’ති වුත්තං.

于此，或有人言：“汝等所说‘八岁者被称为gorī或dārikā’，然于此说中，依据‘我为男孩(dāraka)时，生来八岁’之经文，八岁者可为男孩；又于‘彼时彼见王子，于自城中嬉戏’之经文中，与妻儿共住之韦桑达拉(Vessantara)大王，既已逾十二岁，何以能称为‘王子(kumāra)’？”此为可行，乃依世尊之意乐。世尊为法主，且善巧于言说，欲为各类所化有情说相应之法，即如是说。是故，世尊顾及其父母尚在，且彼以王子之仪养育成人，而作此说。譬如，具寿童子迦叶(Kumārakassapa)虽已年长，然因以王子之仪养育成人，故仍被称为‘童子迦叶’。至于“此童子不知量”一语，当知具寿阿难(Ānanda)头上虽已生白发，具寿大迦叶(Mahākassapa)因于彼长老极为信赖，故以少年之称告诫之，而称其为‘童子(kumāraka)’。又，《自说义注》(Udānaṭṭhakathā)中说：“有情从出生之日至十五岁，被称为童子(kumāraka)或幼儿(bāla)；其后二十年，被称为青年(yuvāna)。”

මන්ථ මත්ථ විලොළනෙ. මන්ථති. මන්ථඤ්ච මධුපිණ්ඩිකඤ්ච ආදාය. අභිමත්ථති දුම්මෙධං වජිරංවම්හමයං මණිං. සිනෙරුං මත්ථං කත්වා.

词根Mantha、Mattha，意为搅动。Manthati（他搅动）。“拿着搅棍和蜜丸。”“他摧伏愚者，如金刚摧毁宝石。”“把须弥山当作搅棍。”

කුථි පුථි ලුථි හිංසාසංකිලෙසෙසු. කුන්ථති. කුන්ථො, කුන්ථකිපිල්ලිකං. දිස්වාන පතිතං සාමං, පුත්තකං පංසුකුන්ථිතං. පුන්ථති. ලුන්ථති.

词根Kuth、Puth、Luth，意为伤害和染污。Kunthati（他伤害/染污）。Kuntho（一种昆虫），kunthakipillikaṃ（小蚂蚁）。“看见自己的孩子跌倒，满身尘土。”Punthati（他伤害/染污）。Lunthati（他伤害/染污）。

නාථ යාචනොපතාපිස්සරියාසීසාසු. නාථධාතු යාචනෙ උපතාපෙ ඉස්සරියෙ ආසීසනෙ චාති චතූස්වත්ථෙසු වත්තති. තෙනාහු පොරාණා ‘‘නාථතීති නාථො, වෙනෙය්‍යානං හිතසුඛං ආසීසති පත්ථෙති, පරසන්තානගතං වා කිලෙසබ්‍යසනං උපතාපෙති, ‘‘සාධු භික්ඛවෙ භික්ඛු කාලෙන කාලං අත්තසම්පත්තිං පච්චවෙක්ඛෙය්‍යා’තිආදිනා තං තං හිතපටිපත්තිං යාචතීති අත්ථො, පරමෙන චිත්තිස්සරියෙන සමන්නාගතො සබ්බසත්තෙ වා ගුණෙහි ඊසති අභිභවතීති පරමිස්සරො භගවා ‘නාථො’ති වුච්චතීති නාථතීති නාථො’’ති. සද්දසත්ථවිදූ පන තෙසු චතූසු අත්ථෙසු නාථ නාධ ඉති ධාතුද්වයං පඨන්ති. අත්තනොභාසත්තා පන තස්ස ‘‘නාථතෙ නාධතෙ’’ති රූපානි භවන්ති.

词根Nātha，意为祈求、折磨、主宰和祝福。Nātha词根用于祈求、折磨、主宰和祝福这四种意义。因此古人说：“他庇护，故为庇护者(nātho)。他为可教化者祝福、祈求利益与安乐；或折磨他人相续中的烦恼与不幸；或以‘诸比丘，善哉！比丘应时时省察自己的成就’等语，求取此一利益与修行，此即其义；或因具足至上之心自在，以诸功德主宰、压倒一切有情，故至上主宰者世尊被称为‘庇护者’。因此，他庇护，故为庇护者。”然而，声论学者们于此四义中读作nāth与nādh两个词根。又因其为为己格，故其形为“nāthate”与“nādhate”。

එත්ථ සියා ‘‘යදි යාචනත්ථෙන නාථතීති නාථො, එවං සන්තෙ යො කොචි යාචකො දලිද්දො, සො එව නාථො [Pg.72] සියා. යො පන අයාචකො සමිද්ධො, සො න නාථති න යාචතීති අනාථො සියා’’ති? න, නාථසද්දො හි යාචනත්ථාදීසු පවත්තමානො ලොකසඞ්කෙතවසෙන උත්තමපුරිසෙසු නිරූළ්හො, භගවා ච උත්තමෙසු සාතිසයං උත්තමො, තෙන තං තං හිතපටිපත්තිං යාචතීති නාථසද්දස්සත්ථො වුත්තො. අනාථසද්දො පන ඉත්තරජනෙසු නිරූළ්හො, සො ච ඛො ‘‘න නාථොති අනාථො. නත්ථි නාථො එතස්සාති වා අනාථො’’ති දබ්බපටිසෙධවසෙන, න පන ‘‘න නාථති න යාචතීති අනාථො’’ති ධාතුඅත්ථපටිසෙධවසෙන. යො හි අඤ්ඤස්ස සරණං ගති පතිට්ඨා හොති, සො නාථො, යො ච අඤ්ඤස්ස සරණං ගති පතිට්ඨා න හොති, නාපි අත්තනො අඤ්ඤො සරණං ගති පතිට්ඨා හොති, සො අනාථොති වුච්චති සඞ්කෙතවසෙන. තථා හි ‘‘සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණ’’න්ති වුත්තං. ඉමස්ස පනත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං ඉමස්මිං ඨානෙ ‘‘ලොකනාථො තුවං එකො, සරණං සබ්බපාණින’’න්ති ච ‘‘අනාථානං භවං නාථො’’ති ච –

于此，可能会有这样的疑问：“若因祈求之义而称‘庇护者’，那么任何贫穷的乞丐都应是庇护者了。而那不祈求的富人，因他不庇护、不祈求，岂不就成了无庇护者？”并非如此。nātha一词虽用于祈求等义，但依世间规约，已确定用于至上之人。而世尊是至上者中之最上者，因此说他求取此一利益与修行，此即是nātha一词之义。而anātha一词则确定用于卑微之人，其义为“非庇护者，故为无庇护者”或“他没有庇护者，故为无庇护者”，这是从实体否定的意义上说的，而非从“他不庇护，即不祈求，故为无庇护者”的词根义否定的意义上说的。凡是能成为他人的归依处、去处、立足处者，即是庇护者；凡是不能成为他人的归依处、去处、立足处，自己也没有他人作为归依处、去处、立足处者，依规约被称为无庇护者。诚如所言：“规约之言是真实，乃世间共许之因。”为显明此义，于此引用“世间庇护者唯汝一人，一切有情之归依处”及“汝为无庇护者之庇护者”——

‘‘එවාහං චින්තයිත්වාන, නෙකකොටිසතං ධනං;

නාථානාථානං දත්වාන, හිමවන්තමුපාගමි’’න්ති ච

“我如是思惟已，施予亿万财富，予有庇护者与无庇护者，遂往雪山而去。”以及

පාළියො නිදස්සනානි භවන්ති. යස්මා පන සාසනෙ ච ලොකෙ ච යාචකො ‘‘නාථො’’ති න වුච්චති, අයාචකො ච ‘‘අනාථො’’ති. ලොකස්ස පන සරණං ‘‘නාථො’’ති වුච්චති. යස්ස සරණං න විජ්ජති, සො ‘‘අනාථො’’ති වුච්චති, තථා සමිද්ධො ‘‘නාථො’’ති වුච්චති, අසමිද්ධො ‘‘අනාථො’’ති. තස්මා පඤ්ඤවතා සබ්බෙසු ඨානෙසු ධාතුඅත්ථමත්තෙන ලොකසමඤ්ඤං අනතිධාවිත්වා යථානුරූපං අත්ථො ගහෙතබ්බො. අයඤ්ච නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා.

这些是巴利圣典中的例子。因为在教法中和世间中，乞求者不被称为“庇护者”，不乞求者也不被称为“无庇护者”。而世间的归依处被称为“庇护者”；没有归依处的人，被称为“无庇护者”。同样，富裕者被称为“庇护者”，不富裕者被称为“无庇护者”。因此，有智慧者在一切情况下，不应仅以词根义而超越世间共称，应随其相应而理解其义。此一原则应善记于心。

විථු [Pg.73] යාචනෙ. වෙථති.

词根Vithu，意为祈求。Vethati（他祈求）。

සථ සෙඨිල්ලෙ. සථති. සථලො හි පරිබ්බාජො, භිය්‍යො ආකිරතෙ රජං. සිඨිලොතිපි පාළි දිස්සති. තදා ඨිකාරො මුද්ධජො ගහෙතබ්බො.

词根Satha，意为狡诈。Sathati（他行狡诈）。“狡诈的游方者，更散播尘垢。”巴利(Pāḷi)中也见到Siṭhila（松懈）的读法。那时，ṭh字母应取为顶音。

කථි කොටිල්ලෙ. කන්ථති.

词根Kathi，意为弯曲。Kanthati（他弯曲）。

කත්ථ සිලාඝායං. කත්ථති, විකත්ථති. කත්ථනා, විකත්ථනා. තත්ථ කත්ථතීති පසංසති. විකත්ථතීති විරූපං කත්ථති අභූතවත්ථුදීපනතො. එත්ථ ච ‘‘බහුම්පි සො විකත්ථෙය්‍ය, අඤ්ඤං ජනපදං ගතො’’ති ච ‘‘ඉධෙකච්චො කත්ථී හොති විකත්ථී, සො කත්ථති ‘අහමස්මි සීලසම්පන්නොති වා වත්තසම්පන්නොති වා විකත්ථතී’ති’’ ච ආදයො පයොගා.

词根Kattha，意为赞颂。Katthati（他赞颂），vikatthati（他吹嘘）。Katthanā（赞颂），vikatthanā（吹嘘）。其中，katthati意为赞扬。Vikatthati意为不如实地赞扬，因其显扬不实之事。于此有如下用例：“纵然他多吹嘘，去到他国亦复然”，以及“于此，某人好赞颂、好吹嘘，他赞颂或吹嘘说：‘我具足戒’或‘我具足行持’”等。

බ්‍යථ දුක්ඛභයචලනෙසු. බ්‍යථති. භන්තා බ්‍යථිතමානසා. තතො කුමාරාබ්‍යථිතා, සුත්වා ලුද්දස්ස භාසිතං. ඉත්ථෙතං ද්වයං චලඤ්චෙව බ්‍යථඤ්ච.

词根Byatha，意为苦、怖、动摇。Byathati（他苦恼）。“心意迷乱而苦恼。”“尔时，诸王子闻猎人语而苦恼。”如此，此二者即是动摇与苦恼。

සුථ කුථ කථ හිංසායං. සොථති. කොථති. කථති.

词根Sutha、Kutha、Katha，意为伤害。Sothati。Kothati。Kathati。

පථ ගතියං. පථති. පථො. පථොති මග්ගො. සො දුවිධො මහාජනෙන පදසා පටිපජ්ජිතබ්බො පකතිමග්ගො ච පණ්ඩිතෙහිනිබ්බානත්ථිකෙහි පටිපජ්ජිතබ්බො පටිපදාසඞ්ඛාතො අරියමග්ගො චාති. තත්ථ පකතිමග්ගො උප්පන්නකිච්චාකිච්චෙහි ජනෙහි පථියති ගච්ඡියතීති පථො, පටිපදා පන අමතමහාපුරං ගන්තුකාමෙහි කුලපුත්තෙහි සද්ධාපාථෙය්‍යං ගහෙත්වා පථියති පටිපජ්ජියතීති පථො. අථ වා පාථෙති කාරකං පුග්ගලං ගමෙති නිබ්බානං සම්පාපෙතීති වා පථො[Pg.74], පටිපදායෙව. මග්ගාභිධානං චුරාදිගණෙ මග්ගධාතුකථනට්ඨානෙ කථෙස්සාම.

词根Patha，意为行进。Pathati（他行进）。Patho（路）。路即是道(maggo)。此道有二：一为大众以足履行的常道，二为智者、求涅槃者所行、名为行道(paṭipadā)的圣道。其中，常道为有各种事务者所行、所往，故为路；而行道则为欲往不死大城、携带信心资粮的良家子所行、所修，故为路。或者，它使作为者的个人前进，令其到达涅槃，故为路，即是行道。关于“道”(magga)的名称，我们将在解释词根magg之处，于curādi词组中说明。

කථ නිප්පාකෙ. කථති.

词根Katha，意为烹煮。Kathati（他烹煮）。

මථ විලොථනෙ. මථති.

词根Matha，意为搅动。Mathati（他搅动）。

පොථ පරියායනභාවෙ. පොථති. පොථකො. පොථෙතීති අයං චුරාදිගණෙපි වත්තති. තෙන ‘‘සමන්තා අනුපරියෙය්‍යුං, නිප්පොථෙන්තා චතුද්දිසා’’ති පයොගො දිස්සති.

词根Potha，意为击打。Pothati（他击打）。Pothako（击打者）。Potheti一词也用于curādi词组。因此可见“遍行于四周，击打于四方”之用例。

ගොත්ථ වංසෙ. ගොත්ථති. ගොත්ථුලො, ගොත්ථු.

词根Gottha，意为家族。Gotthati。Gotthulo（家族的），gotthu（家族）。

පුථු විත්ථාරෙ. පොථති. පුථවී.

词根Puthu，意为扩展。Pothati（他扩展）。Puthavī（大地）。

ථකාරන්තධාතුරූපානි.

以th字母结尾的诸词根形式。

දකාරන්තධාතු

以“d”为尾音的语根

දා දානෙ. ආපුබ්බො ගහණෙ. සද්ධො දානං දදාති දෙති, සීලං ආදදාති ආදෙති. ඉමානි සුද්ධකත්තුපදානි තද්දීපකත්තා. සද්ධො අස්සද්ධං දානං දාපෙති, සීලං ආදපෙති, සමාදපෙති. යෙ ධම්මමෙවාදපයන්ති සන්තො. ඉමානි කාරිතපදානි හෙතුකත්තුපදානීති ච වුච්චන්ති තද්දීපකත්තා. සද්ධෙන දානං දීයති, සීලං ආදීයති, සමාදීයති, ඉමානි කම්මපදානි තද්දීපකත්තා. අයඤ්ච දා දානෙති ධාතු සාසනානුරූපසුතිවසෙන දිවාදිගණං පත්වා සුපනක්‍රියං වදන්තො ‘‘දායති නිද්දායති නිද්දා’’ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයති. දානමවඛණ්ඩනඤ්ච වදන්තො ‘‘දියති දානං දාත්ත’’න්ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයති. සුද්ධිංවදන්තො ‘‘දායති වෙදායති වොදාන’’න්ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයති, ඉමස්මිං පන භූවාදිගණෙ දානං වදන්තො ආපුබ්බවසෙන ගහණඤ්ච [Pg.75] වදන්තො ‘‘දදාති දෙති ආදදාති ආදෙති දානං ආදාන’’න්ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයති. තථා කුච්ඡිතගමනං වදන්තො ‘‘දාති සුද්දාති සුද්දො සුද්දී’’ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයතීති අයං විසෙසො දට්ඨබ්බො. යථා චෙත්ථ, එවමඤ්ඤත්‍රාපි යථාසම්භවං විසෙසො උපපරික්ඛිතබ්බො නයඤ්ඤූහි.

语根“dā”用于“布施”义。前缀“ā”时，用于“受持”义。有信者布施(dadāti, deti)，受持戒律(ādadāti, ādeti)。这些是单纯主动语态动词，因为它们表明了该行为。有信者使无信者布施(dāpeti)，使之受持戒律(ādapeti)，使之受持三摩地(samādapeti)。“善人只教人受持法。”这些被称为使役动词，也称作使役主动语态动词，因为它们表明了该行为。由有信者，布施被施予(dīyati)，戒律被受持(ādīyati)，三摩地被受持(samādīyati)。这些是被动语态动词，因为它们表明了该行为。此语根“dā”，在“布施”义上，随顺教法之经，归入div词群，表述“睡眠”之行为时，产生如“dāyati”(睡眠)、“niddāyati”(睡眠)、“niddā”(睡眠)等名词与单纯主动语态动词。表述“切割”时，产生如“diyati”(被切割)、“dānaṃ”(切割)、“dāttaṃ”(镰刀)等名词与单纯主动语态动词。表述“清净”时，产生如“dāyati”(被净化)、“vedāyati”(感受)、“vodānaṃ”(净化)等名词与单纯主动语态动词。然而，在此bhū词群中，表述“布施”时，以及通过前缀“ā”表述“受持”时，产生如“dadāti”(施)、“deti”(施)、“ādadāti”(受)、“ādeti”(受)、“dānaṃ”(布施)、“ādānaṃ”(受持)等名词与单纯主动语态动词。同样，表述“卑劣的行走”时，产生如“dāti”(飞翔？)、“suddāti”(？)、“suddo”(首陀罗)、“suddī”(首陀罗女)等名词与单纯主动语态动词。此中差别应当了知。如此处，其他地方亦应由善巧者随其可能审察其差别。

ඉදානිස්ස නාමපදානි තුමන්තාදීනි බ්‍රූම. ‘‘දානං, දෙය්‍යං, දාතබ්බං, බ්‍රහ්මදෙය්‍යං, දින්නං, දායකො, දායිකා, දක්ඛිණා’’ ඉච්චාදීනි, ‘‘දාතුං, පදාතුං, දාතවෙ, පදාතවෙ, දත්වා, දත්වාන, දදාතුන, දදිත්වා, දදිත්වාන, දදිය, දජ්ජා, දදියාන, ආදාතුං, ආදාය, ආදිය’’ ඉච්චාදීනි ච යොජෙතබ්බානි.

现在我们说它的名词形式，以及不定式(tumanta)等形式。诸如：“dānaṃ”(布施)、“deyyaṃ”(应施物)、“dātabbaṃ”(应施)、“brahmadeyyaṃ”(梵施)、“dinnaṃ”(已施)、“dāyako”(施者男)、“dāyikā”(施者女)、“dakkhiṇā”(供养)等；以及诸如：“dātuṃ”(为了布施)、“padātuṃ”(为了给予)、“dātave”(为了布施)、“padātave”(为了给予)、“datvā”(布施后)、“datvāna”(布施后)、“dadātuna”(你们应布施)、“daditvā”(布施后)、“daditvāna”(布施后)、“dadiya”(布施后)、“dajjā”(应布施)、“dadiyāna”(布施后)、“ādātuṃ”(为了受持)、“ādāya”(受持后)、“ādiya”(受持后)等，应当加以应用。

තත්ථ දානන්ති දාතබ්බං, දදන්ති එතෙනාති අත්ථෙ න දෙය්‍යධම්මො දානචෙතනා ච වුච්චති. කස්මා පන තත්ථ දින්නසද්දොයෙව කථියති, න දත්තසද්දොති? අකථනෙ කාරණමත්ථි. ‘‘දානං දින්න’’න්තිආදීසු හි දින්නසද්දට්ඨානෙ දත්තසද්දො න දිස්සති, තස්මා න කථියති.

其中，“dānaṃ”(布施)是应施之物；在“以此而施”的意义上，它被称为所施之物与布施之思。那么，为何此处只说“dinna”(已施)一词，而不说“datta”(所施)一词呢？不说的原因在于：在“dānaṃ dinnaṃ”(布施已施)等语中，“datta”一词未曾见于“dinna”一词的位置，是故不说。

ගුණභූතො දත්තසද්දො, න දිට්ඨො ජිනභාසිතෙ;

‘‘මනසා දානං මයා දින්නං’’, ඉති දින්නපදං විය.

“datta”一词作谓语，不见于佛陀之言教；不像“dinna”一词，如在“我已由心意行布施”中。

‘‘දෙවදත්තො යඤ්ඤදත්තො, දත්තො’’ ඉති ච ආදිකො;

පණ්ණත්තිවචනෙ දිට්ඨො, සමාසබ්‍යාසතො පන.

然而，在诸如“提婆达多”、“雅那达多”、“达多”等施设语(专名)中，通过复合与分析，则可见到“datta”一词。

තස්මා ‘‘දෙවදත්තො’’තිආදීසු ‘‘දෙවෙන දින්නො’’ති සමාසං කත්වා පණ්ණත්තිවචනත්තා දින්නසද්දස්ස දත්තාදෙසො කාතබ්බො සාසනානුරූපෙන. උපරි හි ‘‘දින්නස්ස දත්තො ක්වචි පණ්ණත්තිය’’න්ති ලක්ඛණං පස්සිස්සථ. අයමෙව හි සාසනෙ නීති අවිලඞ්ඝනීයා. ඉදං පනෙත්ථ වවත්ථානං –

因此，在“提婆达多”等词中，应作“由天神所施”(devena dinno)的复合解析，又因其为施设语，故应依教法之理，以“datta”替代“dinna”。你们将在后面看到“在某些施设语中，dinna作datta”的规则。这正是教法中不可违越的准则。此中决议如下：

සක්කටෙ දත්තසද්දොව, දින්නසද්දො න දිස්සති;

බ්‍යාසම්හි දින්නසද්දොව, දත්තසද්දො න පාළියං.

在梵语中，只见“datta”一词，不见“dinna”一词；在巴利语的非复合词中，只见“dinna”一词，不见“datta”一词。

‘‘මනසා [Pg.76] දානං මයා දින්නං, දානං දින්නො’’තිආදිසු;

‘‘ධම්මදින්නා මහාමායා’’, ඉච්චාදීසු ච පාළිසු.

在诸如“我已由心意行布施”(Manasā dānaṃ mayā dinnaṃ)、“布施已施”(dānaṃ dinno)等巴利语句中，以及在诸如“法施”(Dhammadinnā)、“摩诃摩耶”(Mahāmāyā)等巴利语复合词中。

ඉති බ්‍යාසසමාසානං, වසා ද්වෙධා පවත්තති;

දින්නසද්දොති දීපෙය්‍ය, න සො සක්කටභාසිතෙ.

是故依复合与否，“dinna”用法分两种；应当如是作阐明，此法梵语中不通。

ගුණභූතො දත්තසද්දො, අසමාසම්හි කෙවලො;

න දිස්සති මුනිමතෙ, දින්නසද්දොව කෙවලො.

在牟尼之教中，“datta”一词作为谓语，单独用于非复合词句的情况未曾得见；唯有“dinna”一词单独使用。

තෙනෙව දින්නසද්දස්ස, දත්තාදෙසො කතො මයා;

‘‘දත්තං සිරප්පදාන’’න්ති, කවයො පන අබ්‍රවුං.

正因如此，我才立下以“datta”替代“dinna”的规则。然而，有些诗人曾说：“最上之施已施”(Dattaṃ sirappadānaṃ)。

එදිසො පාළියං නත්ථි, නයො තස්මා න සො වරො;

‘‘දත්තො’’ති භූරිදත්තස්ස, සඤ්ඤා පණ්ණත්තියං ගතා.

此类用法不见于巴利圣典，故非善法。“Datta”作为“广施”(Bhūridatta)之名，已成施设语。

‘‘බ්‍රහ්මදත්තො බුද්ධදත්තො, දත්තො’’ ඉති හි සාසනෙ;

පණ්ණත්තියං දත්තසද්දො, අසමාසසමාසිකො.

诚然，在教法中，如“梵授”(Brahmadatto)、“佛授”(Buddhadatto)、“达多”(Datto)等施设语里，“datta”一词既可单独使用，亦可用于复合词。

‘‘පරදත්තභොජන’’න්ති, එවමාදීසු පාළිසු;

සමාසෙ ගුණභූතොයං, දත්තසද්දො පතිට්ඨිතො.

在诸如“他人所施之食”(paradattabhojanaṃ)等巴利语中，“datta”一词作为复合词的次要成分而成立。

‘‘මනසා දානං මයා දින්නං, දානං දින්නො’’තිආදිසු;

ගුණභූතො දින්නසද්දො, අසමාසම්හි දිස්සති.

在诸如“我已由心意行布施”(Manasā dānaṃ mayā dinnaṃ)、“布施已施”(dānaṃ dinno)等语中，“dinna”一词作为谓语，见于非复合词句中。

‘‘දින්නාදායී ධම්මදින්නා’’, ඉච්චෙවමාදීසු පන;

සමාසෙ ගුණපණ්ණත්ති-භාවෙනෙස පදිස්සති.

然而，在诸如“受所施者”(dinnādāyī)和“法施”(Dhammadinnā)等词中，此词(dinna)在复合词里作为次要成分或施设名而出现。

කොචි [Pg.77] පන සද්දසත්ථවිදූ ගරු එවං සද්දරචනමකාසි –

然而，某位精通声明的导师曾作此偈颂：

‘‘යස්සඞ්කුරෙහි ජිමුතම්බුජලොදිතෙහි,වාතෙරිතෙහි පතිතෙහි සුණෙහි තෙහි.

由其云水所生、为风所动而飘落之嫩芽……

ජෙනන්තචීවරමසොභථ බ්‍රහ්මදත්තං,වන්දාමි තං චලදලං වරබොධිරුක්ඛ’’න්ති.

……庄严了梵授(Brahmadatta)之衣的边缘，我礼敬那叶片摇曳的殊胜菩提树。

එත්ථ ච බ්‍රහ්මදත්තන්ති ඉදං සක්කටභාසාතො නයං ගහෙත්වා වුත්තං, න පාළිතො. පාළිනයඤ්හිපත්වා ‘‘බ්‍රහ්මදත්තිය’’න්ති වා ‘‘බ්‍රහ්මදින්න’’න්ති වා ‘‘දෙවදත්තිය’’න්ති වා ‘‘දෙවදින්න’’න්ති වා රූපෙන භවිතබ්බං. තථා හි ‘‘බොධිසත්තො ච මද්දී ච සම්මොදමානා සක්කදත්තියෙ අස්සමෙ වසිංසූ’’ති පාළිනයානුරූපො අට්ඨකථාපාඨො දිස්සති. තස්මා එත්ථෙවං වදාම –

此处“brahmadattaṃ”一词，是取自梵语的用法，而非巴利语。若依巴利语规则，其形式应为“brahmadattiya”或“brahmadinna”，或“devadattiya”或“devadinna”。诚然，可见符合巴利语规则的义注(aṭṭhakathā)文句：“菩萨与玛蒂(Maddī)欢喜共住于帝释(Sakka)所施之仙人处。”因此，我们于此说：

‘‘දත්තසද්දස්ස ඨානම්හි, ‘‘දත්තිය’’න්ති රවො ගතො;

දෙවදත්තියපත්තො ච, අස්සමො සක්කදත්තියො’’ති.

在“datta”之处，音变为“dattiya”；如提婆达多(Devadatta)所施之钵，及帝释(Sakka)之仙处。

අයං නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා. අත්‍ර පන පරිපුණ්ණාපරිපුණ්ණවසෙන යථාරහං පදක්කමො භවති.

此准则当善记于心。于此，词形变化乃依其完整与不完整形式而相应发生。

දදාති, දදන්ති. දදාසි, දදාථ. දදාමි, දදාම. දදාතු, දදන්තු. දදාහි, දදාථ. දදාමි, දදාම, දදාමසෙ. දදෙය්‍ය, දදෙ, දජ්ජා. දජ්ජා සප්පුරිසො දානං. දදෙය්‍යුං, දජ්ජුං. පිතා මාතා ච තෙ දජ්ජුං. දදෙය්‍යාසි, දජ්ජාසි, දජ්ජෙසි ඉච්චපි. දජ්ජාසි අභයං මම. මාතරං කෙන දොසෙන, දජ්ජාසි දකරක්ඛිනො. සීලවන්තෙසු දජ්ජෙසි, දානං මද්දි යථාරහං. දදෙය්‍යාථ, දජ්ජාථ. දදෙය්‍යාමි, දජ්ජාමි, දදෙය්‍යාම, දජ්ජාම. දදෙථ, දදෙරං. දදෙථො, දදෙය්‍යාව්හො, දජ්ජාව්හො. දදෙය්‍යං, දජ්ජං. නෙව දජ්ජං මහොසධං. දදෙය්‍යාම්හෙ, දජ්ජාම්හෙ. අයමස්මාකං ඛන්ති. ගරූනං පන ඛන්ති අඤ්ඤථා භවති. තථා හි –

（现在时：）`dadāti`（他施），`dadanti`（他们施）。`dadāsi`（你施），`dadātha`（你们施）。`dadāmi`（我施），`dadāma`（我等施）。（命令式：）`dadātu`（愿他施），`dadantu`（愿他们施）。`dadāhi`（你当施），`dadātha`（你们当施）。`dadāmi`（我当施），`dadāma`（我等当施），`dadāmase`（我等为自己施）。（可能式：）`dadeyya`、`dade`、`dajjā`（他应施）。例：“善人应布施。”`dadeyyuṃ`、`dajjuṃ`（他们应施）。例：“愿你的父母施予。”`dadeyyāsi`、`dajjāsi`、`dajjesi`（你应施）。例：“你应施我无畏。”“母亲，因何过失，你竟将我施予水夜叉？”“玛蒂(Maddī)，你应当如法地布施给具戒者。”`dadeyyātha`、`dajjātha`（你们应施）。`dadeyyāmi`、`dajjāmi`（我应施），`dadeyyāma`、`dajjāma`（我等应施）。（不定过去时：）`dadetha`（你们已施），`daderaṃ`（他们已施）。（双数：）`dadetho`（你们二位已施），`dadeyyāvho`、`dajjāvho`（你们二位应施）。（第一人称可能式：）`dadeyyaṃ`、`dajjaṃ`（我应施）。例：“我绝不施予摩睺娑陀(Mahosadha)。”`dadeyyāmhe`、`dajjāmhe`（我等应施）。此为我等之所许。然诸师之所许则异。如下：

ගරූ ‘‘දජ්ජති දජ්ජන්ති’’, ඉතිආදිනයෙන තු;

අට්ඨන්නම්පි විභත්තීනං, වසෙනාහු පදක්කමං.

然而，诸师则依“`dajjati`、`dajjanti`”等方式，宣说了依于所有八种动词语尾的词形变化。

පාළිං උපපරික්ඛිත්වා, තඤ්චෙ යුජ්ජති ගණ්හථ;

න හි සබ්බප්පකාරෙන, පාළියො පටිභන්ති නො.

当审察巴利圣典，若相应则采纳之；圣典之义我等未能尽解。

තත්ථ [Pg.78] අස්මාකං ඛන්තියා ‘‘දජ්ජා දජ්ජ’’න්තිආදීනි ය්‍යකාරසහිතෙයෙව සත්තමියා පදරූපෙ සිජ්ඣන්ති. ‘‘දජ්ජා සප්පුරිසො දාන’’න්ති එත්ථ හි ‘‘දජ්ජා ඉදං ‘‘දදෙය්‍යා’’ති පදරූපං පතිට්ඨපෙත්වා ය්‍යකාරෙ පරෙ සරලොපං කත්වා තතො තිණ්ණං බ්‍යඤ්ජනානං සංයොගඤ්ච තීසුසඤ්ඤොගබ්‍යඤ්ජනෙසු ද්වින්නං සරූපානමෙකස්ස ලොපඤ්ච ද්‍යකාරසඤ්ඤොගස්ස ච ජකාරද්වයං කත්වා තතො දීඝවසෙනුච්චාරිතබ්බත්තා අනිමිත්තං දීඝභාවං කත්වා නිප්ඵජ්ජති. එවං සාසනස්සානුරූපො වණ්ණසන්ධි භවති. දුවිධො හි සන්ධි පදසන්ධි වණ්ණසන්ධීති. තෙසු යත්ථ පදච්ඡෙදො ලබ්භති, සො පදසන්ධි. යථා? තත්‍රායං. යත්ථ පන න ලබ්භති, සො වණ්ණසන්ධි. යථා? අත්‍රජො. යථා ච සුගතො, යථා ච පද්ධානි. එවං දුවිධෙසු සන්ධීසු ‘‘දජ්ජා’’ති අයං වණ්ණසන්ධි එව.

于此，依我等之所许，“dajjā”等词形乃由第七组动词变化（可能式）与y音结合而成。在“善人应布施”一句中，dajjā一词是这样形成的：以dadeyyā为基础词形，在其后的y音前省略元音，然后使三个辅音连接，再于此三合辅音中，省略两个同形辅音之一，并将dy合音变为jj双音，再因其当以长音念诵，故无因致长，最终形成。如是，便成为符合教法的音变。音变有二种：词连接与音连接。其中，可见词语分界者，为词连接。例如：tatrāyaṃ。不可见分界者，为音连接。例如：atrajo。又如sugato，又如paddhāni。于此二种连接中，dajjā即是音连接。

අපරොපි රූපනයො භවති ත්වාපච්චයන්තවසෙන –

另有一种词形构成法，是关于以tvā为后缀的形式——

‘‘අයං සො ඉන්දකො යක්ඛො, දජ්ජා දානං පරිත්තකං;

අතිරොචති අම්හෙහි, චන්දො තාරගණෙ යථා’’ති

“此即因陀伽夜叉，布施虽微少，其光辉胜我等，犹如月亮胜星辰。”

දස්සනතො. එත්ථ හි දජ්ජාති දත්වාති අත්ථො. ඉදං පන දත්වාසද්දෙන සමානත්ථං ‘‘දදිය්‍ය’’ ඉති පදරූපං පතිට්ඨපෙත්වා ය්‍යකාරෙ පරෙ සරලොපං කත්වා සඤ්ඤොගෙසු සරූපලොපඤ්ච තතො ද්‍යකාරසඤ්ඤොගස්ස ජ්ජකාරද්වයං දීඝත්තඤ්ච කත්වා නිප්ඵජ්ජති.

此处，dajjā意为datvā（施已）。此词与datvā同义，是以dadiyya为基础词形，在其后的y音前省略元音，于辅音丛中省略同形音，然后将dy的辅音丛变为双jj音并延长元音而形成。

අථාපරොපි රූපනයො භවති කම්මනි යපච්චයවසෙන. තථා හි ‘‘පෙතානං දක්ඛිණං දජ්ජා’’ති ච ‘‘දක්ඛිණා දජ්ජා’’ති ච ද්වෙ පාඨා දිස්සන්ති. තත්ථ පච්ඡිමස්ස දජ්ජාති දාතබ්බාති අත්ථො කම්මනි යපච්චයවසෙන. ඉධ පන දාධාතුතො යපච්චයං කත්වා ධාතුස්ස ද්විත්තඤ්ච පුබ්බස්ස රස්සත්තඤ්ච තතො යකාරෙ පරෙ [Pg.79] සරලොපං සඤ්ඤොගභාවඤ්ච ජ්ජකාරද්වයඤ්ච ඉත්ථිලිඞ්ගත්තා ආපච්චයාදිඤ්ච කත්වා ‘‘දජ්ජා’’ති නිප්ඵජ්ජති. එවං ‘‘දජ්ජා දදෙය්‍යා’’ති ච ‘‘දජ්ජා දදිය්‍ය දත්වා’’ති ච ‘‘දජ්ජා දාතබ්බා’’ති ච එතානි පච්චෙකං පරියායවචනානි භවන්ති. ‘‘දජ්ජුං. දජ්ජාසි, දජ්ජාථ. දජ්ජාමි, දජ්ජාම. දජ්ජාව්හො, දජ්ජ’’න්ති එතානිපි ‘‘දදෙය්‍යුං දදෙය්‍යාසී’’තිආදිනා පදරූපානි පතිට්ඨපෙත්වා ය්‍යකාරෙ පරෙ සරලොපං සඤ්ඤොගෙසු සරූපලොපං ද්‍යකාරසමඤ්ඤොගස්ස ජ්ජකාරද්වයඤ්ච කත්වා නිප්ඵජ්ජන්ති. එතෙසු දජ්ජාසීති යං රූපං තස්සාවයවස්ස ආකාරස්ස එකාරං කත්වා අපරම්පි ‘‘දජ්ජෙසී’’ති රූපං භවතීති දට්ඨබ්බං. එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො.

此外还有一种基于被动语态及ya后缀的构词法。例如，可见两种读法：“petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā”（应施与亡者供品）与“dakkhiṇā dajjā”（供品应被施予）。其中，后者“dajjā”意为“dātabbā”（应被给予），是基于被动语态及ya后缀的用法。此处，从词根“dā”（施）添加ya后缀，将词根重叠，缩短前一音节，然后在“ya”之前省略元音，形成辅音连缀，再将“dy”连缀变为双“jj”，并因其为阴性而添加“ā”后缀等，最终派生出“dajjā”。如此，“dajjā dadeyyā”、“dajjā dadiyya datvā”、“dajjā dātabbā”等，各自皆为同义词。“Dajjuṃ. Dajjāsi, dajjātha. Dajjāmi, dajjāma. Dajjāvho, dajja”这些词形，也是在“dadeyyuṃ dadeyyāsī”等词形的基础上，在“ya”之前省略元音，在辅音连缀中省略相似音，并将“dy”连缀变为双“jj”而派生出来的。其中，对于“dajjāsī”这一词形，应注意其构成部分的“ā”可变为“e”，从而形成另一个词形“dajjesī”。此构词法亦应酌情运用于其他相应之处。

අචින්තෙය්‍යානුභාවස්ස හි සම්මාසම්බුද්ධස්ස පාළිනයො අචින්තෙය්‍යොයෙව හොති, ගම්භීරො දුක්ඛොගාළ්හො, න යෙන කෙනචි ලක්ඛණෙන සාධෙතබ්බො, යථාතන්ති විරචිතෙහෙව ලක්ඛණෙහි සාධෙතබ්බො. තථා හි ‘‘ඛත්තියා තිත්ථියා චෙතියානී’’තිආදීසු යකාරෙ පරෙ සරලොපො භවති, තෙන ‘‘අථෙත්ථෙකසතං ඛත්‍යා. එවම්පි තිත්ථ්‍යා පුථුසො වදන්ති. ආරාමරුක්ඛචෙත්‍යානී’’ති පයොගා දිස්සන්ති. තථා ‘‘සාකච්ඡති තච්ඡ’’න්ති එත්ථාපි ‘‘සහ කථයතී’’තිවා ‘‘සංකථයතී’’ති වා ‘‘තථ්‍ය’’න්ති ච පදරූපං පතිට්ඨපෙත්වා සහසද්දස්ස හකාරලොපං, සංසද්දෙ ච නිග්ගහීතලොපං කත්වා සකාරගතස්ස සරස්ස දීඝං කත්වා යකාරෙ පරෙ සරලොපං කත්වා තතො ථ්‍යකාරසඤ්ඤොගස්ස ච්ඡයුගං කත්වා විසභාගසඤ්ඤොගෙ එකො එකස්ස සභාගත්තමාපජ්ජති. තෙන ‘‘සාකච්ඡති තච්ඡ’’න්ති රූපානි සිජ්ඣන්ති. තථා හි ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං සාකච්ඡිංසු. කාලෙන ධම්මසාකච්ඡා. භූතං තච්ඡං. යථාතථියං විදිත්වාපි ධම්මං, සම්මා සො ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍යා’’ති [Pg.80] සවිකපානි පයොගානි දිස්සන්ති. ‘‘නජ්ජා’’තිආදීසුපි ‘‘නදියා’’තිආදීනි පදරූපානි පතිට්ඨපෙත්වා වණ්ණසන්ධිවසෙන යකාරෙ පරෙ ලොපවිධි ලබ්භතියෙව. විවිධො හි සාසනානුකූලො රූපනිප්ඵාදනුපායො, උපරි ච එතෙසං සාධනත්ථං ‘‘සරලොපො යමනරාදීසූ’’තිආදීනි ලක්ඛණානි භවිස්සන්ති. තත්ථ –

诚然，正自觉者(sammāsambuddha)具有不可思议的威力，其巴利语的构词法也是不可思议的，甚深、难以测度，不能以任何一般的规则来确立，而必须以依据其自身体系所制定的规则来确立。例如，在“khattiyā”（刹帝利）、“titthiyā”（外道）、“cetiyānī”（支提）等词中，当后接“ya”时，前面的元音会脱落，因此可见“athetthekasataṃ khatyā”（于此有一百个刹帝利）、“Evampi titthyā puthuso vadanti”（外道们也如是各别宣说）、“Ārāmarukkhacetyānī”（园林、树木与支提）等用法。同样，在“sākacchati taccha”（交谈、真实）中，也是在确立了“saha kathayati”（共同说）、“saṃkathayati”（交谈）或“tathya”（真实）的词形后，省略“saha”中的“ha”音，或省略“saṃ”中的鼻音“ṃ”，并将“sa”的元音长音化，然后在“ya”之前省略元音，再将“thya”连缀变为双“ccha”——在异类辅音连缀中，一个音会变得与另一个音同类。由此，“sākacchati”与“taccha”的词形得以成立。例如，可见“aññamaññaṃ sākacchiṃsu”（他们互相交谈）、“Kālena dhammasākacchā”（适时的法谈）、“Bhūtaṃ tacchaṃ”（是事、是实）、“Yathātathiyaṃ viditvāpi dhammaṃ, sammā so loke paribbajeyyā”（如实了知法后，他当于世间正命而行）等用法。在“najjā”（河）等词中，也是在确立了“nadiyā”等词形后，通过音变的规则，在“ya”之前元音脱落的法则便可获得。诚然，与教法相应的构词方法是多种多样的，并且为了在后文证明这些，将会有“saralopo yamanarādīsū”（在ya、ma、na、ra等之前元音脱落）等规则。于此——

‘‘දජ්ජා දජ්ජු’’න්තිආදීනි, සත්තමීනං වසෙන මෙ;

වුත්තානි යොගිරාජස්ස, සාසනත්ථං මහෙසිනො.

“‘dajjā’、‘dajjuṃ’等詞形，是我為了大仙、瑜伽之王(yogirāja)的教法，依祈願式(sattamī)而說。”

අත්‍රිදං වත්තබ්බං, කිඤ්චාපි අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘මාතරං තෙන දොසෙන, දජ්ජාහං දකරක්ඛිනො’’ති එත්ථ දජ්ජන්ති පදස්ස ‘‘දම්මී’’ති වත්තමානාවසෙන විවරණං කතං, තථාපි සත්තමීපයොගොයෙව. ආචරියා හි ‘‘සත්තමීපයොගො අය’’න්ති ජානන්තාපි ‘‘කදාචි අඤ්ඤෙ පරිකප්පත්ථම්පි ගණ්හෙය්‍යු’’න්ති ආසඞ්කාය එවං විවරණමකංසු. තථා කිඤ්චාපි තෙහි ‘‘අනාපරාධකම්මන්තං, න දජ්ජං දකරක්ඛිනො’’ති එත්ථ න දජ්ජන්ති පදස්ස ‘‘නාහං දකරක්ඛස්ස දස්සාමී’’ති භවිස්සන්තීවසෙන විවරණං කතං, තථාපි සත්තමීපයොගොයෙව, අනාගතං පන පටිච්ච වත්තබ්බත්ථත්තා එවං විවරණං කතං. ‘‘නෙව දජ්ජං මහොසධ’’න්ති එත්ථ පන ‘‘න ත්වෙව දදෙය්‍ය’’න්ති සත්තමීපයොගවසෙනෙව විවරණං කතන්ති. එවං දජ්ජංපදස්ස විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

於此應說：雖然諸義注師在“mātaraṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino”（我因彼過失，當施母與水羅剎）一句中，將“dajjaṃ”一詞依現在時(vattamānā)的用法解釋為“dammī”（我施），但它其實是祈願式(sattamī)的用法。諸阿闍梨(ācariyā)雖知“此為祈願式用法”，但因擔心“或許他人會作其他揣測”，故作如是解釋。同樣，他們在“anāparādhakammantaṃ, na dajjaṃ dakarakkhino”（於無過之業，我不施與水羅剎）一句中，將“na dajjaṃ”一詞依將來時(bhavissantī)的用法解釋為“nāhaṃ dakarakkhassa dassāmi”（我將不施與水羅剎），但它其實也是祈願式的用法；只因其義涉及未來，故作如是解釋。至於在“Neva dajjaṃ mahosadha”（大藥，我絕不施）一句中，則純粹依祈願式解釋為“na tveva dadeyya”（實不應施）。應如是了知“dajjaṃ”一詞的抉擇。

ඉදානි පරොක්ඛාදිවසෙන පදක්කමො කථියති. ‘‘දද, දදූ. දදූ’’ති ච ඉදං ‘‘නාරදො ඉති නාමෙන, කස්සපො ඉති මං විදූ’’තිආදීසු විදූසද්දෙන සමං. දදෙ, දදිත්ථ, දදං, දදිම්හ. දදිත්ථ, දදිරෙ. දදිත්ථො, දදිව්හො.

現在，依完成時(parokkhā)等時態宣說詞形次第。“Dada, dadū”，此中的“dadū”與“nārado iti nāmena, kassapo iti maṃ vidū”（其名那羅達，人知我迦葉）等句中的“vidū”一詞相同。Dade, dadittha, dadaṃ, dadimha. Dadittha, dadire. Dadittho, dadivho.

එත්ථ ච දදිත්ථොති ඉදං ‘‘සඤ්ජග්ඝිත්ථො මයා සහ. මා කිසිත්ථො මයා විනා. මා නං කලලෙ අක්කමිත්ථො’’තිආදීසු ‘‘සඤ්ජග්ඝිත්ථො’’තිආදීහි [Pg.81] සමං. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ ලබ්භමානවසෙන සදිසතා උපපරික්ඛිතබ්බා. දදං, දදිම්හෙ. පරොක්ඛාසහිභරූපානි.

於此，“dadittho”一詞與“sañjagghittho mayā saha”（你曾與我共笑）、“Mā kisittho mayā vinā”（無我你莫憔悴）、“Mā naṃ kalale akkamittho”（莫踏彼於泥中）等句中的“sañjagghittho”等詞相同。應依此理，於一切可得之處考察其相似性。Dadaṃ, dadimhe。此為完成時(parokkhā)中間語態(sahibharūpāni)的詞形。

අදදා, අදදූ. අදදෙ, අදදත්ථ. අදදං, අදදම්හ. අදදත්ථ, අදදත්ථුං. අදදසෙ, අදදව්හං. අදදිං අදදම්හසෙ. ඉති අනකාරපුබ්බම්පි රූපං ගහෙතබ්බං ‘‘යෙසං නො න දදම්හසෙ’’ති දස්සනතො. හිය්‍යත්තනීසහිතරූපානි.

Adadā, adadū. Adade, adadattha. Adadaṃ, adadamha. Adadattha, adadatthuṃ. Adadase, adadavhaṃ. Adadiṃ, adadamhase. 根據“yesaṃ no na dadamhase”（我們未曾施與他們）的用法，沒有前綴“a-”的詞形也應被採納。此為未完成過去時(hiyyattanī)的詞形。

අදදි, අදදුං, අදදිංසු. අදදො, අදදිත්ථ. අදදිං, අදදිම්හා. අදදා, අදදූ. අදදසෙ, අදදිව්හං. අදදං, අදදිම්හෙ. අජ්ජතනීසහිතරූපානි.

Adadi, adaduṃ, adadiṃsu. Adado, adadittha. Adadiṃ, adadimhā. Adadā, adadū. Adadase, adadivhaṃ. Adadaṃ, adadimhe. 此為不定過去時(ajjatanī)的詞形。

‘‘දදිස්සති, දදිස්සන්ති’’ ඉච්චාදි සබ්බං නෙය්‍යං. භවිස්සන්තීසහිතරූපානි.

“Dadissati, dadissanti”（他將施，他們將施）等所有詞形皆應類推。此為將來時(bhavissantī)的詞形。

‘‘අදදිසා, දදිස්සා, අදදිස්සංසු, දදිස්සංසු’’ ඉච්චාදි ච සබ්බං නෙය්‍යං. කාලාතිපත්තිසහිතරූපානි.

“Adadisā, dadissā, adadissaṃsu, dadissaṃsu”等所有詞形皆應類推。此為條件式(kālātipatti)的詞形。

අපරානිපි වත්තමානාදිසහිතරූපානි භවන්ති. දෙති, දෙන්ති. දෙසි, දෙථ. දෙමි, දම්මි, දෙම, දම්ම. දෙතු, දෙන්තු. දෙහි, දෙථ. දෙමි, දම්මි, දෙම, දම්ම. අත්තනොපදානි අප්පසිද්ධානි. සත්තමීනයො ච පරොක්ඛානයො ච අප්පසිද්ධො. හියුත්තනීනයො පන අජ්ජතනීනයො ච කොචි කොචි පසිද්ධො පාළියං ආගතත්තා, සක්කා ච ‘‘අදා, අදූ, අදො, අද’’න්තිආදිනා යොජෙතුං. තථා හි නයො දිස්සති. අදා දානං පුරින්දදො. වරඤ්චෙමෙ අදො සක්ක. බ්‍රාහ්මණානං අදං ගජං. අදාසිමෙ. අදංසු තෙ මමොකාසං. අදාසිං බ්‍රාහ්මණෙ තදාති. ‘‘දස්සති, දස්සන්ති’’ ඉච්චාදි සබ්බං නෙය්‍යං. ‘‘අදස්සා, දස්සා, අදස්සංසු, දස්සංසු, දස්සිංසු’’ ඉච්චාදි ච සබ්බං නෙය්‍යං.

亦有其他與現在時(vattamānā)等相關的詞形。Deti, denti. Desi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Detu, dentu. Dehi, detha. Demi, dammi, dema, damma. 中間語態(attanopada)不常見。祈願式(sattamī)與完成時(parokkhā)亦不常見。然而，未完成過去時(hiyattanī)與不定過去時(ajjatanī)則有些是著名的，因其出現於巴利聖典中，故可以“adā, adū, ado, ada”等形式來組合。例如，可見此用法：“Adā dānaṃ purindado”（普林達多施予了布施）。“Varañceme ado sakka”（帝釋，你施予我此願）。“Brāhmaṇānaṃ adaṃ gajaṃ”（我施予婆羅門大象）。“Adāsime”（你施予我）。“Adaṃsu te mamokāsaṃ”（他們給了我機會）。“Adāsiṃ brāhmaṇe tadā”ti（那時我施予了婆羅門）。“Dassati, dassanti”等所有詞形皆應類推。“Adassā, dassā, adassaṃsu, dassaṃsu, dassiṃsu”等所有詞形亦皆應類推。

තථා [Pg.82] ආදදාති, ආදදන්ති. ආදදාසි, ආදදාථ. ආදදාමි, ආදදාම. කච්චායනමතෙ ‘‘ආදත්තෙ’’ති අත්තනොපදං වුත්තං. එවං ‘‘ආදදාතු, ආදදෙය්‍ය’’ ඉච්චාදි සබ්බං නෙය්‍යං. ආදෙතු ආදෙය්‍ය ඉච්චාදි යථාරහං යොජෙතබ්බං. එවමෙව ච ‘‘දාපෙති, ආදාපෙතී’’තිආදීනිපි යථාරහං යොජෙතබ්බානි.

同樣，ādadāti, ādadanti. Ādadāsi, ādadātha. Ādadāmi, ādadāma. 在迦旃延(Kaccāyana)的觀點中，“ādatte”被稱為中間語態(attanopada)。如此，“ādadātu, ādadeyya”等所有詞形皆應類推。“Ādetu, ādeyya”等應適當組合。同樣，“dāpeti, ādāpetī”等也應適當組合。

දාකුච්ඡිතෙ ගමනෙ. දාති. සුද්දාති. සුද්දො, සුද්දී. තත්ථ සුද්දොති සුද්දාතීති සුද්දො, පරපොථනාදිලුද්දාචාරකම්මුනා දාරුකම්මාදිඛුද්දාචාරකම්මුනා ච ලහුං ලහුං කුච්ඡිතං ගච්ඡතීති අත්ථො. තථා හි සු ඉති සීඝත්ථෙ නිපාතො, දා ඉති ගරහත්ථො ධාතු කුච්ඡිතගතිවාචකත්තා. සුද්දස්ස භරියා සුද්දී.

（詞根）Dā，用於鄙劣的行動。Dāti. Suddāti. Suddo, suddī. 此中，“suddo”即“suddāti”，其義為：因毆打他人等殘忍行為，或因木工等卑下行為，而迅速地趨於鄙劣。因為“su”是表示“迅速”的不變詞，而（此處的）詞根“dā”因表示鄙劣的行動而有“應受譴責”之義。首陀羅(Sudda)的妻子是首陀羅女(suddī)。

දු ගතියං. දවති. දුමො. එත්ථ ච දවති ගච්ඡති මූලක්ඛන්ධසාඛාවිටපපත්තපල්ලවපුප්ඵඵලෙහි වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං පාපුණාතීති දුමො.

（詞根）Du，用於行動。Davati. Dumo. 此中，“dumo”之所以是“dumo”，是因為它行動(davati)，即通過根、幹、枝、杈、葉、芽、花、果而達到成長、增盛、廣大的狀態。

දෙසොධනෙ. සොධනං පරියොදාපනං. දායති. දායනං. යථා ගායති, ගායනං. දායිතුං, දායිත්වා, ධාතාවයවස්සෙකාරස්ස ආයාදෙසො. ‘‘දාතුං, දත්වා’’ ඉච්චපි රූපානි.

（詞根）De，用於淨化。Sodhanaṃ即pariyodāpanaṃ。Dāyati. Dāyanaṃ. 如同gāyati, gāyanaṃ。Dāyituṃ, dāyitvā，（這些詞形是）通過將詞根音節的“e”替換為“āya”而形成。亦有“dātuṃ, datvā”等詞形。

තත්‍ර දාතුන්ති සොධෙතුං. දත්වාති සොධෙත්වාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. තථා හි ‘‘බාලො අබ්‍යත්තො නප්පටිබලො අනුයුඤ්ජියමානො අනුයොගං දාතු’’න්ති එත්ථ දාතුන්ති පදස්ස සොධෙතුන්ති අත්ථො. කෙචි ‘‘දානත්ථ’’න්ති අත්ථං වදන්ති, තං න යුත්තං. න හි යො පරෙහි අනුයුඤ්ජියති, සො අනුයොගං දෙති නාමාති. තස්මා ‘‘ආචරියස්ස අනුයොගං දත්වා බාරාණසිං පච්චාගච්ඡී’’තිආදීසුපි අනුයොගං දත්වාති අනුයොගං සොධෙත්වාති අත්ථොයෙව ගහෙතබ්බො. තථා [Pg.83] හි පුබ්බාචරියෙහි ‘‘අනුයොගදාපනත්ථ’’න්ති එතස්මිං පදෙසෙ එසොයෙවත්ථො විභාවිතො. කථං? අනුයොගදාපනත්ථන්ති අනුයොගං සොධාපෙතුං. විමද්දක්ඛමඤ්හි සීහනාදං නදන්තො අත්ථතො අනුයොගං සොධෙති නාම, අනුයුඤ්ජන්තො ච නං සොධාපෙති නාමාති. ඉදම්පි ච තෙහි වුත්තං. දාතුන්ති සොධෙතුං. කෙචි ‘‘දානත්ථ’’න්ති අත්ථං වදන්ති, තං න යුත්තං. න හි යො සීහනාදං නදති, සො එව තත්ථ අනුයොගං දෙතීති. සමන්තපට්ඨානමහාපකරණ සංවණ්ණනායම්පි පුබ්බාචරියෙහි ‘‘දානං දත්වාති තං චෙතනං පරියොදාපෙත්වා’’ති සොධනත්ථො වුත්තො. දුල්ලභා අයං නීති සාධුකං චිත්තෙ ඨපෙතබ්බා.

在此，“dātuṃ”即是“sodhetuṃ”。“datvā”应理解为“sodhetvā”之义。诚然，在‘愚昧无能者，在被质询时，不能给予答复’中，“dātuṃ”一词即是“sodhetuṃ”之义。有些人说其义为‘布施’，那是不恰当的。因为被他人质询者，不能说是他在‘给予’质询。因此，在‘向老师澄清了质询后，他返回了波罗奈(Bārāṇasī)’等句中，“anuyogaṃ datvā”也应理解为“anuyogaṃ sodhetvā”之义。诚然，古师们在‘为令给予质询’这一节中，也阐明了此义。如何阐明？‘为令给予质询’即是‘为令澄清质询’。因为，作能折服[他人]的狮子吼者，实际上是在澄清质询；而质询者，则是在使它被澄清。他们也曾如此说：“dātuṃ”即是“sodhetuṃ”。有些人说其义为‘布施’，那是不恰当的。因为作狮子吼者，他并非是在那里‘给予’质询。在《发趣论大疏》(Samantapaṭṭhāna-mahāpakaraṇa-saṃvaṇṇanā)中，古师们也说：‘“dānaṃ datvā”是“使那心清净后”’，说的是澄清之义。此难得之义理，当善记于心。

දෙ පාලනෙ. දීයති. දානං, උද්දානං දායිතුං, දායිත්වා. තත්ථ දානන්ති දුග්ගතිතො දායති රක්ඛතීති දානං, දානචෙතනා. උද්දානන්ති වුත්තස්ස අත්ථස්ස වක්ඛමානස්ස වා විප්පකිණ්ණභාවෙන නස්සිතුං අදත්වා උද්ධං දානං රක්ඛණං උද්දානං, සඞ්ගහවචනන්ති අත්ථො. අථ වා උද්දානන්ති පච්ඡුද්දානාදිකං උද්දානං.

（词根）De，义为“守护”。其形为 dīyati。衍生词如：dānaṃ（布施）、uddānaṃ（纲要）、dāyituṃ、dāyitvā。其中，dānaṃ（布施）是“从不幸中守护、保护”，即是布施之思(dānacetanā)。uddānaṃ（纲要）是“不令已说或将说的义理因散乱而消失，向上地保护、守护”，其义为“摄颂”。或者，uddānaṃ（纲要）是指“后序纲要”等。

ඛාද භක්ඛනෙ. ඛාදති. ඛාදිකා, ඛාදනං, අඤ්ඤමඤ්ඤඛාදිකා. පුබ්බඵලඛාදිකා, ඛජ්ජං, ඛාදනීයං, ඛන්ධා.

（词根）Khād，义为“食”。其形为 khādati。衍生词如：khādikā（食者）、khādanaṃ（食）、aññamaññakhādikā（互相吞食）、pubbaphalakhādikā（食前成果者）、khajjaṃ（硬食）、khādanīyaṃ（嚼食）、khandhā（蕴）。

තත්ථ ඛජ්ජන්ති පූවො. ඛාදනීයන්ති පූවඵලාඵලාදි. ‘‘ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා’’ති විසුං භොජනීයස්ස වචනතො ඛාදනං නාම ඛජ්ජස්ස වා ඛාදනීයස්ස වා භක්ඛනං. අපිච හිංසාපි ‘‘ඛාදන’’න්ති වුච්චති. ජාතිජරාබ්‍යාධිදුක්ඛාදීහි ඛජ්ජන්තීති ඛන්ධා, රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානි. ‘‘චීවරානි නස්සන්තිපි ඩය්හන්තිපි උන්දූරෙහිපි ඛජ්ජන්තී’’ති එත්ථ විය ඛජ්ජන්ති සද්දො කම්මත්ථො.

在此，“khajjaṃ”（硬食）指糕饼。“khādanīyaṃ”（嚼食）指糕饼、水果、非水果等。在‘嚼食或啖食’中，由于‘啖食’是分开说的，因此“khādanaṃ”（食）是指对硬食或嚼食的食用。再者，伤害也被称为‘食’。因为被生、老、病、苦等所‘食’，故为蕴(khandhā)，即色、受、想、行、识。如在‘衣会被毁坏、会被烧毁、会被鼠“食”’中，‘被食’一词是作业（被动）义。

බද [Pg.84] ථෙරියෙ. ථිරභාවො ථෙරියං, යථා දක්ඛියං. බදති. බදරී, බදරං. අත්‍රිදං වුච්චති –

（词根）Bada，义为“坚定”。“坚定”(theriyaṃ)即是稳固的状态，如同“熟练”(dakkhiyaṃ)。其形为 badati。衍生词如：badarī（枣树）、badaraṃ（枣子）。于此有说：

කක්කන්ධු බදරී කොලී, කොලං කුලවමිච්චපි;

තෙනිලං බදරඤ්චාති, නාමං රුක්ඛස්ස කොලියාති.

“Kakkandhu、badarī、kolī，kolaṃ以及kulavam；Tenilaṃ与badaraṃ，是枣树之名。”

ඛද ධිතිහිංසාසු ච. ථෙරියාපෙක්ඛාය චකාරො. ඛදති. ඛදිරො.

（词根）Khad，义为“坚定”与“伤害”。“与”(ca)字是相对于“坚定”而言。其形为 khadati。衍生词如：khadiro（儿茶树）。

ගද වියත්තියං වාචායං. ගදති. ආගදනං, තථො ආගදො එතස්සාති තථාගතො. සුට්ඨු ගදතීති සුගදො.

（词根）Gad，义为“明晰语”。其形为 gadati（他说）。衍生词如：āgadanaṃ（说明）。“他有如实的说明”，故为“如来”(Tathāgata)。“善说”，故为“善逝”(Sugata)。

රද විලෙඛනෙ. රදති. රදනො, රදො, දාඨාරදො. අත්‍ර රදනොති දන්තො.

（词根）Rad，义为“刮，掘”。其形为 radati（他刮）。衍生词如：radano（牙）、rado（牙）、dāṭhārado（獠牙）。在此，radano 即是牙齿。

නද අබ්‍යත්තසද්දෙ. සීහො නදති, පණදති. නාදො, නදී. පබ්බතෙසු වනාදීසු නදතීති නදී. නද ඉ ඉති ධාතුද්වයවසෙන පන ‘‘නදන්තී ගච්ඡතීති නදී’’තිපි නිබ්බචනං වදන්ති.

（词根）Nad，义为“非明晰声”。狮子吼叫(nadati)，大声吼叫(paṇadati)。衍生词如：nādo（吼声）、nadī（河）。因为它在山中、林中等处发出声响，故为“河”(nadī)。但也有人根据 nad（发声）和 i（去）这两个语根，说出“发着声响流去，故为‘河’”这样的语源解释。

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං යා පනෙසා ‘‘නද අබ්‍යත්තසද්දෙ’ති ධාතු තුම්හෙහි වුත්තා, සා කිංනිච්චමබ්‍යත්තසද්දෙයෙව වත්තති, උදාහු කත්ථචි වියත්තියම්පි වාචායං වත්තතී’’ති? නිච්චමබ්‍යත්තසද්දෙයෙව වත්තතීති. යජ්ජෙවං ‘‘සීහො නදතී’’තිආදීසු තිරච්ඡානගතාදිසද්දභාවෙන අවිභාවිතත්ථතාය නදසද්දො අබ්‍යත්තසද්දො හොතු, ‘‘සීහො විය අයං පුරිසො නදතී’’තිආදීසු පන මනුස්සභාසාපි අබ්‍යත්තසද්දො සියාති? තන්න වියත්තාපි සමානා මනුස්සභාසා සීහො වියාති එවං සමුපෙක්ඛාවසෙන සීහපදත්ථස්සාපෙක්ඛනතො නදසද්දෙන නිද්දිසියති[Pg.85], න පුරිසාපෙක්ඛනවසෙන. යථා හි වලාහකූපමාවසෙන කථිතං, ‘‘කථඤ්ච පුග්ගලො ගජ්ජිතා ච වස්සිතා ච හොතී’’ති පාළියං ගජ්ජනං වස්සනඤ්ච පුග්ගලෙ අලබ්භමානම්පි වලාහකස්ස ගජ්ජනවස්සනසදිසතාය භාසනකරණක්‍රියායූපලබ්භනතො වත්තබ්බමෙව හොති, එවමෙව නිබ්භයභාවෙන සීහනාදසදිසියා වාචාය නිච්ඡරණතො සීහො විය නදතීති අවිභාවිතත්ථවන්තෙන නදසද්දෙන මනුස්සභාසාපි නිද්දිසිතබ්බා හොති.

于此，有些人或许会说：“你们所说的语根‘nad，义为非明晰声’，它是否总是用于非明晰声，或者有时也用于明晰语？”[答：]它总是用于非明晰声。若如此，在“狮子吼叫”等句中，由于其义未被辨明为畜生等的声音，‘nadasadda’（吼声）可以是“非明晰声”；但在“此人如狮子般吼叫”等句中，人的语言是否也成了“非明晰声”呢？并非如此。人的语言虽是明晰的，但在说“如狮子般”时，是以比喻的方式，着眼于“狮子”一词的含义，才用‘nada’（吼叫）来指称，并非着眼于“人”。正如以云为喻所说，在“个人(puggala)如何能打雷又能下雨？”的圣典中，虽然在个人身上找不到打雷和下雨，但由于其说话和行动类似于云的打雷和下雨，故可如此说。同理，由于以无畏发出如狮子吼般的声音，人的语言也可用具有非明晰义的‘nada’一词来指称。

එත්ථ ච අම්බඵලූපමාදයොපි ආහරිත්වා දස්සෙතබ්බා. න හි පක්කාමකතාදීනි පුග්ගලෙසු විජ්ජන්ති, අථ ඛො අම්බඵලාදීසු එව විජ්ජන්ති, එවං සන්තෙපි භගවතා අඤ්ඤෙනාකාරෙන සදිසත්තං විභාවෙතුං අම්බඵලූපමාදයො වුත්තා, එවමෙව නදසද්දො අබ්‍යත්තසද්දභාවෙන තිරච්ඡානගතසද්දාදීසු එව වත්තබ්බොපි අත්ථන්තරවිභාවනත්ථං ‘‘සීහො විය නදතී’’තිආදීසු මනුස්සභාසායම්පි රූළ්හියා වුත්තො, න සභාවතො. තථා හි සභාවතො නදසද්දෙනපි වස්සිතසද්දාදීහිපි මනුස්සභාසා නිද්දිසිතබ්බා න හොතීති. යදි එවං –

在此也应引用芒果等譬喻来说明。因为成熟、未成熟等[特性]不存在于个人(puggala)身上，而只存在于芒果等之中。虽然如此，世尊(Bhagavā)为了以另一种方式阐明相似性，而说了芒果等譬喻。同理，“nada”一词，虽然因其为非明晰声而只应指畜生等的声音，但为了阐明其他意义，在‘如狮子般吼叫’等句中，也依惯例用于人的语言，并非依其自性。诚然，依自性而言，人的语言不应用“nada”（吼叫）、“vassita”（鸣叫）等词来指称。若如此——

‘‘සුවිජානං සිඞ්ගාලානං, සකුණානඤ්ච වස්සිතං;

මනුස්සවස්සිතං රාජ, දුබ්බිජානතරං තතො’’ති

“豺狼之鸣叫，以及鸟之鸣，易于了知；王啊，人之鸣叫，比那更难了知。”

එත්ථ කස්මා වස්සිතසද්දෙන මනුස්සභාසා නිද්දිසියතීති? සච්චං මනුස්සභාසාපි වස්සිතසද්දෙන නිද්දිට්ඨා දිස්සති, එවං සන්තෙපි සා ‘‘සුවිජානං සිඞ්ගාලානං, සකුණානඤ්ච වස්සිත’’න්ති වස්සිතසද්දවසෙන පයොගස්ස වචනතො තදනුරූපං නිද්දිසිතුං අරහතීති මන්ත්වා වස්සිතසද්දසදිසී නිද්දිට්ඨා. න හි ‘‘මනුස්සො වස්සතී’’තිආදිනා විසුං පයොගා දිස්සන්ති, ‘‘සකුණො වස්සති, කූජතී’’තිආදිනා පන පයොගා දිස්සන්ති, තස්මා ‘‘සඞ්ගාමං ඔතරිත්වාන, සීහනාදං නදි කුසො’’තිආදීසු විය යථාරහං [Pg.86] අත්ථො ගහෙතබ්බො. එවං නදධාතු සභාවතො අබ්‍යත්තසද්දෙයෙව හොති, න වියත්තියං වාචායන්ති දට්ඨබ්බං.

在此，为何用“鸣叫”一词指称人的语言？诚然，人的语言也可见被“鸣叫”一词所指称。虽然如此，但考虑到“豺狼之鸣叫，以及鸟之鸣，易于了知”的用法，认为它适合于相应地指称，故而指称为与“鸣叫”相似。因为并没有“人鸣叫”等单独的用法，但可见“鸟鸣叫、啼叫”等用法。因此，应如“进入战场后，拘舍作狮子吼”等句一样，随宜取其义。如是，当知语根 nad 依自性只用于非明晰声，不用于明晰语。

අද්ද ගතියං යාචනෙ ච. අද්දති.

语根 Add，义为“去”与“乞求”。其形为 addati。

නද්ද ගද්ද සද්දෙ. නද්දති. ගද්දති.

语根 Nadd、Gadd，义为“声”。其形为 naddati，gaddati。

තද්ද හිංසායං. තද්දති.

语根 Tadd，义为“伤害”。其形为 taddati。

කද්ද කුච්ඡිතෙ සද්දෙ. කද්දති. කද්දමො.

语根 Kadd，义为“可鄙声”。其形为 kaddati。衍生词如：kaddamo (泥)。

ඛද්ද දංසනෙ. දංසනමිහ දන්තසුකතකත්තිකා ක්‍රියා අභිධීයතෙ. සභාවත්තා ධාතුයා සාධනප්පයොගසමවායී. ඛද්දති.

语根 Khadd，义为“咬”。在此，“咬”是指牙齿所作的切割行为。此语根因其自性而与工具和作用相结合。其形为 khaddati。

අදි බන්ධනෙ. අන්දති. අන්දු. අන්දුසද්දොපනෙත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගො ගහෙතබ්බො පාළියං ඉත්ථිලිඞ්ගප්පයොගදස්සනතො ‘‘සෙය්‍යථාපි වාසෙට්ඨ අයං අචිරවතී නදී පූරා උදකස්ස සමතිත්තිකා කාකපෙය්‍යා, අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය පාරත්ථිකො පාරගවෙසී පාරගාමී පාරං තරිතුකාමො, සො ඔරිමතීරෙ දළ්හාය අන්දුයා පච්ඡාබාහං ගාළ්හබන්ධනබන්ධො’’ති. තත්‍ර අන්දූති යං කිඤ්චි බන්ධනං වා. ‘‘යථා අන්දුඝරෙ පුරිසො’’ති හි වුත්තං. බන්ධනවිසෙසො වා, ‘‘අන්දුබන්ධනාදීනි ඡින්දිත්වා පලායිංසූ’’ති හි වුත්තං. අපිච අන්දනට්ඨෙන බන්ධනට්ඨෙන අන්දු වියාතිපි අන්දු, පඤ්ච කාමගුණා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ඉමෙ ඛො වාසෙට්ඨ පඤ්ච කාමගුණා අරියස්ස විනයෙ අන්දූතිපි බන්ධනන්තිපි වුච්චන්තී’’ති. නිග්ගහීතාගමවසෙනායං ධාතු වුත්තා. කත්ථචි පන විගතනිග්ගහීතාගමොපි හොති, තං යථා? ‘‘අවිජ්ජා භික්ඛවෙ පුබ්බඞ්ගමා අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා අන්වදෙව අහිරික’’න්ති පාළි. එත්ථ අනුඅන්දති අනුබන්ධතීති අන්වදි. අන්වදි එව අන්වදෙවාති කිතවිග්ගහො සන්ධිවිග්ගහො ච [Pg.87] වෙදිතබ්බො. තථා හි අට්ඨකථායං ‘‘අන්වදෙවාති අනුබන්ධමානමෙවා’’ති වුත්තං, තං අවිජ්ජමහිරිකං අනුබන්ධමානමෙව හොතීති අත්ථො.

语根 Ad，义为“束缚”。其形为 andati。衍生词如：andu (枷锁)。在此，andu 一词应取阴性，因为在圣典中可见其阴性用法：“婆悉吒(Vāseṭṭha)，譬如这条阿致罗筏底河，水满及岸，乌鸦可饮。此时，有想去对岸、寻求对岸、要到对岸、欲渡对岸之人，他在此岸被坚固的枷锁反绑双手，作强力束缚。”在此，andu (枷锁)是任何一种束缚。诚然，经中说：“如人在枷锁房中。”它也是一种特定的束缚。诚然，经中说：“切断枷锁等束缚后逃走了。”再者，因其有束缚之义，如枷锁一般，五种欲乐也称为 andu。世尊曾说：“婆悉吒(Vāseṭṭha)，此五种欲乐在圣律中被称为‘枷锁’，亦被称为‘束缚’。”此语根是就其带有鼻音而说。但在某些地方，它也出现为不带鼻音的形式，例如：“诸比丘，无明是生起诸不善法的先导，无惭愧紧随其后(anvadeva)。”在此，‘anuandati’(随之束缚)即是‘anubandhati’(跟随)，由此得‘anvadi’。当知‘anvadi’即是‘anvadeva’，这是其词法分解与连音分解。诚然，在义注中说：“anvadeva 即是‘紧随其后’”，其义为：无惭愧紧随着无明。

ඉදි පරමිස්සරියෙ ඉන්දති. ඉන්දනං, ඉන්දො.

语根 Id，义为“至上主权”。其形为 indati。衍生词如：indanaṃ (燃料)、indo (主宰者，因陀罗)。

එත්ථ ඉන්දොති අධිපතිභූතො යො කොචි. සො හි ඉන්දති පරෙසු ඉස්සරියං පාපුණාතීති ඉන්දොති වුච්චති. අපිච ඉන්දොති සක්කො. සක්කස්ස හි අනෙකානි නාමානි –

在此，indo (主宰者)是任何成为主导者的人。因为他行使主权(indati)，于他人中获得主导地位，故被称为 indo。再者，indo 是指帝释。诚然，帝释有许多名字：

සක්කො පුරින්දදො ඉන්දො, වත්‍රභූ පාකසාසනො;

සහස්සනෙත්තො මඝවා, දෙවරාජා සුජම්පති.

“帝释、布施城者、因陀罗，伏魔者、惩治婆伽者；千眼者、摩伽婆，天王、须阇之夫。”

සහස්සක්ඛො දසසත-ලොචනො වජිරාවුධො;

හූතපති මහින්දො ච, කොසියො දෙවකුඤ්ජරො.

千眼者、千目尊、手持金刚杵；火供主、摩哂陀，拘尸族、天中象王。

සුරාධිපො සුරනාථො, වාසවො තිදිවාධිභූ;

ජම්බාරි චෙව වජිර-හත්ථො අසුරසාසනො;

ගන්ධරාජා දෙවින්දො, සුරින්දො අසුරාභිභූති.

诸天之主、诸天之庇护者、婆薮、三十三天之主；降伏妖魔者、手持金刚杵者、惩治阿修罗者；犍达婆之王、诸天之帝、诸天之主、征服阿修罗者。

එවං අනෙකානි නාමානි. එකොපි හි අත්ථො අනෙකසද්දප්පවත්තිනිමිත්තතාය අනෙකනාමො. තෙනාහ භගවා –

如此有众多名称。即使是一个意义，由于是众多语词生起的因缘，所以有多种名称。因此，世尊说——

සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො මඝො නාම මාණවො අහොසි, තස්මා ‘‘මඝවා’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො පුරෙ දානං අදාසි, තස්මා ‘‘පුරින්දදො’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො සක්කච්චං දානං අදාසි, තස්මා ‘‘සක්කො’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො ආවාසං අදාසි, තස්මා ‘‘වාසවො’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො සහස්සං අත්ථානං මුහුත්තෙන [Pg.88] චින්තෙති, තස්මා ‘‘සහස්සක්ඛො’’ති වුච්චති. සක්කස්ස මහාලි දෙවානමින්දස්ස සුජා නාම අසුරකඤ්ඤා පජාපති, තස්මා ‘‘සුජම්පතී’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො දෙවානං තාවතිංසානං ඉස්සරියාධිපච්චං රජ්ජං කාරෙති, තස්මා ‘‘දෙවානමින්දො’’ති වුච්චතීති.

摩诃离！天帝释从前为人时，是一位名叫摩伽(Magha)的年轻人，因此被称为“摩伽婆”(Maghavā)。摩诃离！天帝释从前为人时，在城市里布施，因此被称为“布施城者”(Purindada)。摩诃离！天帝释从前为人时，恭敬地布施，因此被称为“帝释”(Sakka)。摩诃离！天帝释从前为人时，施舍住所，因此被称为“婆薮”(Vāsava)。摩诃离！天帝释在一瞬间能思虑千种事情，因此被称为“千眼”(Sahassakkha)。摩诃离！天帝释的妻子是一位名叫须阇(Sujā)的阿修罗女，因此被称为“须阇之夫”(Sujampati)。摩诃离！天帝释对三十三天的诸天行使主权与统治权，因此被称为“诸天之主”(Devānaminda)。

එවමෙකස්සාපි අත්ථස්ස අනෙකානි සද්දප්පවත්තිනිමිත්තානි දිස්සන්ති.

如此，即使是一个意义，也可以见到有多种令语词生起的因缘。

තථා හි යෙන පවත්තිනිමිත්තෙන තාවතිංසාධිපතිම්හි ඉන්දසද්දො පවත්තො, න තෙන තත්ථ සක්කාදිසද්දා පවත්තා, අථ ඛො අඤ්ඤෙන. තථා යෙන සම්මාදිට්ඨියං පඤ්ඤාසද්දො පවත්තො, න තෙන තත්ථ විජ්ජාදිසද්දා. යෙන සම්පයුත්තධම්මානං පුබ්බඞ්ගමභාවෙන උප්පන්නධම්මස්මිං චිත්තසද්දො පවත්තො, න තෙන තත්ථ විඤ්ඤාණාදිසද්දා. න හි විනා කෙනචි පවත්තිනිමිත්තෙන සද්දො පවත්තතීති. එකොපි අත්ථො සම්මුත්‍යත්ථො ච පරමත්ථො ච අනෙකසද්දප්පව්ත්තිනිමිත්තතාය අනෙකනාමොති දට්ඨබ්බං.

例如，在三十三天之主那里，凭借引发“因陀”(Inda)一词使用的因由，并非也引发“帝释”(Sakka)等词的使用，而是凭借其他的因由。同样，凭借在正见中引发“慧”(paññā)这个词使用的因由，并非也引发“明”(vijjā)等词的使用。凭借在与相应法以先导之态生起的法中引发“心”(citta)这个词使用的因由，并非也引发“识”(viññāṇa)等词的使用。因为没有任何词是会无缘无故被使用的。应当这样理解：一个意义，无论是世俗义还是胜义，由于有多种引发语词的因由，也会有多种名称。

එත්ථ සියා ‘‘නාමානීති වදථ, කිං නාමං නාමා’’ති. වුච්චතෙ – ඊදිසෙ ඨානෙ අත්ථෙසු සද්දප්පවත්තිනිමිත්තං ‘‘නාම’’න්ති ගහිතං, යං ‘‘ලිඞ්ග’’න්තිපි වුච්චති. තථා හි ‘‘නාම’’න්ති ච ‘‘ලිඞ්ග’’න්ති ච සද්දොපි වුච්චති, ‘‘අඤ්ඤං සොභනං නාමං පරියෙසිස්සාමි. ලිඞ්ගඤ්ච නිප්පජ්ජතෙ’’තිආදීසු විය. අසභාවධම්මභූතං නාමපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං අත්ථෙසු සද්දප්පවත්තිනිමිත්තම්පි වුච්චති ‘‘නාමගොත්තං න ජීරති. සතලිඞ්ගො’’තිආදීසු විය. ඉති නාමසද්දෙනපි ලිඞ්ගසද්දෙනපි සද්දප්පවත්තිනිමිත්තස්ස කථනං දට්ඨබ්බං. සද්දප්පවත්තිනිමිත්තඤ්ච නාම ලොකසඞ්කෙතසිද්ධො තංතංවචනත්ථනියතො සාමඤ්ඤාකාරවිසෙසොති ගහෙතබ්බං. සො එවංභූතොයෙව සාමඤ්ඤාකාරවිසෙසො නාම පඤ්ඤත්තීති පුබ්බාචරියා වදන්ති[Pg.89]. සො හි තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ සද්දං නාමෙති තස්ස තස්ස අත්ථස්ස නාමසඤ්ඤං කරොතීති නාමං, පකාරෙහි ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති ච. සවිඤ්ඤත්තිවිකාරස්ස පන සද්දස්ස සම්මුතිපරමත්ථසච්චානං පකාරෙහි ඤාපනතො පඤ්ඤත්තිභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සද්දස්සෙව හි එකන්තෙන පඤ්ඤත්තිභාවො ඉච්ඡිතබ්බො ‘‘නිරුත්තිපටිසම්භිදා පරිත්තාරම්මණා’’ති ච ‘‘නිරුත්තිපටිසම්භිදා පච්චුප්පන්නාරම්මණා’’ති ච ‘‘නිරුත්තිපටිසම්භිදා බහිද්ධාරම්මණා’’ති ච පාළිදස්සනතො. ඉධ පන සද්දප්පවත්තිනිමිත්තාධිකාරත්තා නාමවසෙන අත්ථො පකාසිතො. එවං අනෙකවිධස්ස සාමඤ්ඤාකාරවිසෙසොති පුබ්බාචරියෙහි ගහිතස්ස නාමපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතස්ස සද්දප්පවත්තිනිමිත්තස්ස වසෙන එකොපි ඤෙය්‍යත්ථො අනෙකලිඞ්ගොති ගහෙතබ්බො. තෙනාහ ආයස්මා සුහෙමන්තො පභින්නපටිසම්භිදො –

于此，或问：“汝言‘名’，何为名？”答曰：于此场合，于诸义中语词转起之因，被称为“名”，亦被称为“相”(liṅga)。诚然，“名”与“相”亦可指语词，如于“我将寻求另一善名，相亦随之生”等句中。被称为“名概念”(nāmapaññatti)、非为自性法、于诸义中语词转起之因，亦被称为“名”，如于“名与姓不朽，具百相”等句中。是故当知，“名”字与“相”字，皆为说明语词转起之因。而语词转起之因，当知为一种特殊的共相，由世间约定而成，为各别语词之义所限定。古师言，正是此种特殊的共相，即是“概念”(paññatti)。其于此一或彼一义中导向(nāmeti)语词，为此一或彼一义造作名想，故为“名”；又以种种方式令人了知，故为“概念”。至于有表义变化之语词，其以种种方式令人了知世俗谛与胜义谛，其为“概念”自不待言。语词本身，实应全视为“概念”，如圣典所示：“词无碍解(niruttipaṭisambhidā)以有限为所缘”、“词无碍解以现在为所缘”、“词无碍解以外部为所缘”。然于此处，因主述语词转起之因，故以“名”来阐明其义。如是，依古师所取、被称为“名概念”、具有多种形式的特殊共相，即语词转起之因，当知纵是一所知境，亦可有多种“相”。是故，已达无碍解之具寿(āyasmā)苏赫曼陀(Suhemanto)曰——

‘‘සතලිඞ්ගස්ස අත්ථස්ස, සතලක්ඛණධාරිනො;

එකඞ්ගදස්සී දුම්මෙධො, සතදස්සීව පණ්ඩිතො’’ති.

具百相之义，持百种特征；愚者见一端，智者见百态。

එවං සබ්බාභිධානෙසුපි ඉමිනා නයෙන යථාරහං අත්ථො විභාවෙතබ්බො නයඤ්ඤූහි.

如是，于一切名，知理者当以此理则，恰如其分地辨明其义。

විදි අවයවෙ. වින්දති. යදි අභිධානමත්ථි, ‘‘වින්දො’’ති දිස්සති. යථා කණ්ඩති. කණ්ඩො.

词根vid用于“部分”(avayava)义。其动词为vindati。若有名词，则可见为vindo。犹如kaṇḍati，其名词为kaṇḍo。

ඛිදි අවයවෙති චන්දවිදුනො වදන්ති. තෙසං මතෙ ‘‘ඛින්දතී’’ති රූපං.

月亮派(Canda)学者言，词根khid用于“分解”(avayava)义。依其之见，其动词形式为khindati。

නිදි කුච්ඡායං. කුච්ඡාසද්දො ගරහත්ථො. නින්දති. නින්දා.

词根nid用于“责备”(kucchā)义。Kucchā一词意为“谴责”(garahā)。其动词为nindati，名词为nindā。

පොරාණමෙතං අතුල, නෙතං අජ්ජතනාමිව;

නින්දන්ති තුණ්හිමාසීනං, නින්දන්ති බහුභාණිනං;

මිතභාණිම්පි නින්දන්ති, නත්ථි ලොකෙ අනින්දිතො.

阿图拉(Atula)，此乃古之道，非独今日然。人责默然者，亦责多语者，亦责寡言者，世无不被责。

අවණ්ණො [Pg.90] අගුණො නින්දා, ගරහා අයසොපි ච;

අසිලොකො අකිත්ති ච, අසිලාඝා ච අත්ථුති.

恶评、劣德与责备，谴责、恶名亦复然；坏誉、非议与不赞，以及无有赞美言。

නන්ද සමිද්ධියං. අකම්මිකා ධාතු. නන්දති පුත්තෙහි පුත්තිමා. නන්දාය නුන මරණෙන. නන්දසි සිරිවාහන. නන්දනං වනං. අභිසද්දයොගෙ පනායං සකම්මකොපි. අභිනන්දන්ති ආගතං නාභිනන්දන්ති මරණං.

词根nand用于“繁荣”(samiddhi)义。此为不及物动词词根。例如：有子者因子而欢喜。难陀(Nandā)或因死而喜。光辉车乘者(sirivāhana)，汝欢喜。欢喜林(Nandanaṃ vanaṃ)。然与前缀abhi连用时，此词根亦可为及物动词。例如：彼等欢迎到来，不欢迎死亡。

සිරීව රූපිනිං දිස්වා, නන්දිතං ආසි තං කුලං;

තෙන නන්දාති මෙ නාමං, සුන්දරං පවරං අහු.

见彼美如吉祥天女(Sirī)，其家族欢喜；因此我名“难陀”(Nandā)，美好而殊胜。

රම්මං වෙළුවනං යෙන, න දිට්ඨං සුගතාලයං;

න තෙන නන්දනං දිට්ඨං, ඉති මඤ්ඤෙ මහෙසයං.

若人未曾见，悦意竹林(Veḷuvana)，善逝之住处；大仙我思忖，彼实未曾见，天界欢喜园(Nandana)。

යෙන වෙළුවනං දිට්ඨං, නරනන්දනනන්දනං;

සුදිට්ඨං නන්දනං තෙන, අමරින්දසුනන්දනං.

若人已见竹林(Veḷuvana)，令世人欢喜之乐园；彼已善见欢喜园(Nandana)，天帝之善喜园(Sunandana)。

චදි හිලාදනෙ දිත්තියඤ්ච. හිලාදනං සුඛනං. දිත්ති සොභා. චන්දති. චන්දනො, චන්දො.

词根cad用于“使喜悦”(hilādana)与“发光”(ditti)义。Hilādana意为“使快乐”。Ditti意为“光辉”。其动词为candati。其名词派生词有candano（旃檀）与cando（月亮）。

එත්ථ ච චන්දනස්සපි අනෙකානි නාමානි – චන්දනං, ගන්ධසාරො, මලයජො, සුවණ්ණචන්දනං, හරිචන්දනං, රත්තචන්දනං, ගොසීතචන්දනං. චන්දයති හිලාදයති සීතගුණසමඞ්ගිතාය සත්තානං පලිළාහං වූපසමෙන්තං සුඛං උප්පාදෙතීති චන්දනං. චන්දොති සොමො, සොපි චන්දයති හිලාදයති සීතගුණසම්පත්තියා අත්තනො පභාය සත්තානං පරිළාහං වූපසමෙන්තො සුඛං උප්පාදෙතීති චන්දොති වුච්චති. අථ වා චන්දති දිබ්බති සිරියා විරොචතීති චන්දො. ආගමට්ඨකථාසු පන ‘‘ඡන්දං ජනෙතීති චන්දො’’ති වුත්තං. තස්සාපි අනෙකානි නාමානි –

于此，旃檀亦有数名——旃檀(candana)、香髓(gandhasāra)、马拉雅生(malayaja)、黄金旃檀(suvaṇṇacandana)、青旃檀(haricandana)、赤旃檀(rattacandana)、牛头旃檀(gosītacandana)。因其具清凉之性，能使有情欣悦，平息其热恼，生起安乐，故名“旃檀”。月亮(cando)即苏摩(soma)，其亦因具足清凉之性，以自身光芒平息有情热恼，生起安乐，故名“月亮”。或曰：因其照耀、闪亮、以光辉而发光，故名“月亮”。然于圣典义注(Āgamaṭṭhakathā)中则言：“因其能生起欲求(chanda)”，故名“月亮”。其亦有数名——

චන්දො [Pg.91] නක්ඛත්තරාජා ච, ඉන්දු සොමො නිසාකරො;

චන්දිමා මා නිසානාථො, ඔසධී සො නිසාපති.

月、星宿王，月、苏摩、造夜者；月神、月、夜之主，药草主、夜之主。

උළුරාජා සසඞ්කො ච, හිමරංසි සසීපි ච;

ද්විජරාජා සසධරො, තාරාපති හිමංසු ච.

星辰王、怀兔者，冷光者、亦持兔；双生王、持兔者，众星主、冷光者。

කුමුදබන්ධවො චෙව, මිගඞ්කො ච කලානිධි;

සුධං සුධි ධූපි යූප-රස්මි චෙව ඛමාකරො;

නක්ඛත්තෙසො ච රජනී-කරො සුබ්භංසු එව ච.

睡莲之友、鹿印者、技艺之库；甘露、贤者、香熏者、柱光者、虚空之源；群星之主、造夜者、以及白光者。

තදි චෙතායං. තන්දති. තන්දී.

词根tad用于“疲倦”义。其动词为tandati，名词为tandī。

කදි කලදි අව්හානෙ රොදනෙ ච. කන්දති, පක්කන්දති. පක්කන්දුං, කන්දන්තො, කලන්දකො.

词根kad与kalad用于“呼唤”(avhāna)与“哭泣”(rodana)义。其动词为kandati、pakkandati。派生词有pakkanduṃ、kandanto、kalandako。

කලිදි පරිදෙවනෙ. කලින්දති.

词根kalid用于“悲叹”(paridevana)义。其动词为kalindati。

ඛොද පටිඝාතෙ. ඛොදති.

词根khod用于“撞击”(paṭighāta)义。其动词为khodati。

ඛන්ද ගතිසොසනෙසු. ඛන්දති. ඛන්දො. ඛන්දො නාම එකො දෙවො, යො ‘‘කුමාරො සත්තිධරො’’ති ච වුච්චති.

词根khand用于“行进”(gati)与“干涸”(sosana)义。其动词为khandati。名词为khando。又，有一位名叫塞建陀(Khanda)的天神，亦被称为“持矛童子”(kumāro sattidharo)。

ඛුදි ආපවනෙ. ඛුන්දති.

词根khud用于“播种”(āpavana)义。其动词为khundati。

සිදි සීතියෙ. සීතියං සීතිභාවො. සින්දති. සොසින්දො, සොතත්තො.

词根sid用于“寒冷”(sītiya)义。Sītiyaṃ意为“寒冷的状态”(sītibhāvo)。其动词为sindati。派生词有sosindo、sotatto。

වන්ද අභිවාදනථුතීසු. වන්දති, අභිවන්දති. අභිවන්දනා, වන්දනං, වන්දකො.

词根vand用于“礼敬”(abhivādana)与“赞颂”(thuti)义。其动词为vandati、abhivandati。其名词派生词有abhivandanā、vandanaṃ、vandako。

එත්ථ පන වන්දතීති පදස්ස නමස්සති ථොමෙති වාති අත්ථො. තථා හි සුත්තන්තටීකාකාරො ‘‘වන්දෙති වන්දාමි ථොමෙමි වා’’ති ආහ.

于此，vandati一词，其义为“礼拜”(namassati)或“赞颂”(thometi)。诚如经疏(suttantaṭīkā)作者所言：“vandeti意为‘我礼敬’(vandāmi)或‘我赞颂’(thomemi)”。

භදි කල්ලාණෙ සොඛියෙ ච. කල්ලාණං කල්‍යාණං, සොඛියං සුඛිනො භාවො, සුඛමිච්චෙවත්ථො. භන්දති. භන්දකො, භද්දො, භද්‍රො.

词根bhad用于“贤善”(kallāṇa)与“安乐”(sokhiya)义。Kallāṇaṃ即kalyāṇaṃ。Sokhiyaṃ是快乐者(sukhino)的状态，义即是“乐”。其动词为bhandati。派生词有bhandako、bhaddo、bhadro。

මදි [Pg.92] ථුතිමොදමදසුපනගතීසු. මන්දති. මන්දො.

词根 Madi 用于“赞颂、喜悦、沉醉、睡眠、行进”等义。其动词形式为 mandati (变得迟钝)。名词为 mando (迟钝者，愚者)。

එත්ථ පන මන්දොති අඤ්ඤාණීපි බාලදාරකොපි වුච්චති. තත්ථ අඤ්ඤාණී මන්දති අඤ්ඤාණභාවෙන අප්පසංසිතබ්බම්පි පුග්ගලං ථොමෙතීති මන්දො. මන්දති අමොදිතබ්බට්ඨානෙපි මොදතීති මන්දො. මන්දති දානසීලාදිපුඤ්ඤක්‍රියාසු පමජ්ජතීති මන්දො. මන්දති අත්තනො ච පරෙසඤ්ච හිතාහිතං අචින්තෙන්තො ඛාදනීයභොජනීයාදීහි අත්තනො කායං සඤ්ජාතමෙදං කුරුමානො සුපතීති මන්දො. මන්දති අයුත්තං පරෙසං ක්‍රියං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙන ගච්ඡති ගණ්හාතීති මන්දො. අථ වා මන්දති පුනප්පුනං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ගබ්භං ගච්ඡතීති මන්දො. වුත්තඤ්හි භගවතා ‘‘පුනප්පුනං ගබ්භමුපෙති මන්දො’’ති. බාලදාරකො පන මන්දති යුත්තායුත්තමජානන්තො උත්තානසෙය්‍යංපරිවත්තනසෙය්‍යං වා සුපතීති මන්දො. තථා හි –

此处所谓愚者，也指无知者和幼童。其中，无知者因其无知而赞叹不应受赞叹之人，故为愚。在不应喜悦之处喜悦，故为愚。于布施、持戒等福业懈怠，故为愚。不思己他之利害，只以食物等令身体肥胖而眠睡，故为愚。见他人行不当之事而仿效，故为愚。或因屡屡受生而入胎，故为愚。如世尊所说：“愚者一再入胎。”至于幼童，因其不知何为适当、何为不当，或仰卧或翻身而睡，故为愚。诚然如此——

‘‘නොනීතසුඛුමාලං මං, ජාතපල්ලවකොමලං;

මන්දං උත්තානසයනං, පිසාචභයතජ්ජිතා.

“我身如新酪般细嫩，又似新芽般柔软；孩儿仰卧在床上，因惧鬼魅而惊颤。

පාදමූලෙ මහෙසිස්ස, සායෙසුං දීනමානසා;

ඉදං දදාම තෙ නාථ, සරණං හොහි නායකා’’ති

他们心怀愁苦，将（孩儿）置于大仙足下，说：“主啊，我们将此献予您，愿您，领导者，作为我们的皈依！”’

වුත්තං, ඉති උත්තානසයනතො පට්ඨාය යාව මන්දදසකං, තාව ‘‘මන්දො’’ති ‘‘දාරකො’’ති දට්ඨබ්බො. අප්පත්ථවාචකොපි පන මන්දසද්දො හොති, සො පාටිපදිකත්තා ඉධ නාධිප්පෙතො, අථ වා මන්දති අප්පභාවෙන ගච්ඡති පවත්තතීති නිප්ඵන්නපාටිපදිකවසෙනපි ගහෙතබ්බො.

如是说，当知从仰卧开始，直到“愚之十年”(mandadasaka)，他应被视为“愚者”(mando)或“孩童”(dārako)。然而，“manda”一词也有微小之义，但因其为名词词干，此处不取此义。或者，也可从其派生名词词干的角度，理解为“以微弱之力而行、而转起”。

මුද හාසෙ. හසනං හාසො තුට්ඨි. මොදති, පමොදති. සම්මොදති. සම්මොදකො. සම්මොදමානා ගච්ඡන්ති මුදිතා. මුදා.

词根 Muda，义为喜笑。喜笑(hasanaṃ)即是“hāsa”(笑)、“tuṭṭhi”(喜悦)。Modati (他欢喜)，pamodati (他极欢喜)，sammodati (他共同欢喜)。Sammodako (共同欢喜者)。Sammodamānā gacchanti muditā (他们共同欢喜、欣悦地走着)。Mudā (以欢喜)。

හද [Pg.93] කරීසොස්සග්ගෙ. කරීසොස්සග්ගො නාම කරීසස්ස ඔස්සජ්ජනං විස්සජ්ජනං. හදති. උහදති. හදනො.

词根 Hada，义为排泄粪便(karīsossagge)。所谓排泄粪便，即是粪便的排出、舍弃。Hadati (他排泄)。Uhadati (他用力排泄)。Hadano (排泄者)。

එත්ථ ච ‘‘යෙසං නො සන්ථතෙ දාරකා උහදන්තිපි උම්මිහන්තිපී’’ති අයං පාළි නිදස්සනං, තත්‍ර උහදන්තිපීති වච්චම්පි කරොන්ති. උම්මිහන්තිපීති පස්සාවම්පි කරොන්ති. පච්ඡිමපදස්සත්ථො මිහ සෙචනෙති ධාතුවසෙන දට්ඨබ්බො. අයං පන චුරාදිගණෙපි වත්තති ද්විගණිකත්තා. ඉමස්මිඤ්හි ඨානෙ ‘‘මුත්තෙති ඔහදෙති චා’’ති චරියාපිටකපාළිප්පදෙසො නිදස්සනං. තත්ථ මුත්තෙතීති පස්සාවං කරොති. ඔහදෙතීති කරීසං විස්සජ්ජෙති.

于此，“我们的孩子在其上大小便”(yesaṃ no santhate dārakā uhadantipi ummihantipī)此句巴利语即为例证。其中，“uhadanti”意为排便，“ummihanti”意为排尿。后一词之义当依词根“mih”(排尿)而知。此(词根“had”)亦用于朱罗提(curādi)语基类，因其属于两个语基类之故。于此，来自《所行藏》(Cariyāpiṭaka)的“排尿与排便”(mutteti ohadeti cā)一节亦为例证。其中，“mutteti”意为排尿，“ohadeti”意为舍弃粪便。

උද මොදෙ කීළායඤ්ච. උදති. උදානං. උදග්ගො.

词根 Uda，义为喜悦与嬉戏。Udati (他喜悦)。Udānaṃ (自说语)。Udaggo (意气高扬者)。

තත්ථ උදානන්ති කෙනට්ඨෙන උදානං? උදානනට්ඨෙන. කිමිදං උදානනං නාම? පීභිවෙගසමුට්ඨාපිතො උදාහාරො. යථා හි යං තෙලාදි මිනිතබ්බවත්ථු මානංගහෙතුං න සක්කොති, විස්සන්දිත්වා ගච්ඡති, තං ‘‘අවසෙකො’’ති වුච්චති. යඤ්ච ජලං තළාකං ගහෙතුං න සක්කොති, අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගච්ඡති, තං ‘‘ඔඝො’’ති වුච්චති, එවමෙව යං පීතිවෙගසමුට්ඨාපිතං විතක්කවිප්ඵාරං හදයං සන්ධාරෙතුං න සක්කොති, සො අධිකො හුත්වා අන්තො අසණ්ඨහිත්වා වචීද්වාරෙන නික්ඛමන්තො පටිග්ගාහකනිරපෙක්ඛො උදාහාරවිසෙසො ‘‘උදාන’’න්ති වුච්චති. උදග්ගොති සඤ්ජාතසොමනස්සො.

此处，“自说语”(udāna)以何义而为“自说语”？以“发出之声”(udānana)为义。此“发出之声”为何？是由喜悦之力所引发的言语。譬如，量具无法容纳所要计量的油等物而溢出，此谓“残余”(avaseko)；又如，池塘无法容纳水而漫溢，此谓“洪流”(ogho)；同理，由喜悦之力所引发的思绪扩张，心无法容纳时，其量过多，无法安住于内，遂从语门而出，成为一种不依赖于接受者的特殊言语，此谓“自说语”(udāna)。“意气高扬”(udaggo)即是生起喜悦。

කුද ඛුද ගුද කීළායමෙව. කොදති. ඛොදති. ගොදති.

词根 Kuda、Khuda、Guda，仅用于嬉戏义。Kodati。Khodati。Godati。

සූද පග්ඝරණෙ. සූදති. සුත්තං. සූදො. රඤ්ඤො සූදා මහානසෙ.

词根 Sūda，义为流出。Sūdati (它流出)。Suttaṃ (经)。Sūdo (厨师)。Rañño sūdā mahānase (国王的厨师们在御膳房)。

එත්ථ [Pg.94] ච සුත්තන්ති සූදති ධෙනු විය ඛීරං අත්ථෙ පග්ඝරාපෙතීති සුත්තං, තෙපිටකං බුද්ධවචනං. සකම්මිකධාතුත්තා පන ‘‘පග්ඝරාපෙතී’’ති කාරිතවසෙන අත්ථො කථෙතුං ලබ්භති. තථා හි ‘‘කරොතී’’ති පදස්ස ‘‘නිප්ඵාදෙතී’’ති අත්ථො කථෙතුං ලබ්භති. සූදොති භත්තකාරො. යො ‘‘ආළාරිකො, ඔදනිකො, සූපකාරො, රසකො’’ති ච වුච්චති. සූදති ‘‘එවඤ්චෙවඤ්ච කතෙ ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා සුගන්ධං මනාපං සුරසඤ්ච භවිස්සතී’’ති රන්ධනක්‍රියාය සුකුසලතාය රසං පග්ඝරාපෙති අභිනිබ්බත්තෙතීති සූදො.

在此，所谓经(sutta)，是因其能令义理流出，犹如母牛流出牛乳，故为经，即三藏佛语。然因其为及物动词词根，“paggharāpeti”(令流出)之义可以使役态来解释。诚然，‘karoti’(做)一词之义可解释为‘nipphādeti’(完成)。所谓厨师(sūdo)，即是炊事员(bhattakāro)，亦称‘āḷārika’(厨工)、‘odanika’(饭师)、‘sūpakāra’(羹师)、‘rasaka’(味师)。厨师因其善于烹调，心想‘如此如此制作，食物便会芳香、可意、美味’，而令美味流出、产生，故名厨师。

රහද අබ්‍යත්තසද්දෙ. රහදති. රහදො.

词根 Rahada，义为不清晰之声。Rahadati (他发出不清晰之声)。Rahado (湖)。

හිලාදි සුඛෙ ච. චකාරො පුබ්බත්ථාපෙක්ඛකො. හිලාදති. හිලාදනං, හිලාදො, මෙත්තාසහායකතසත්තමහාහිලාදො.

词根 Hilādi，亦用于安乐义。“Ca”字关联前义。Hilādati (他欢喜)。Hilādanaṃ (欢喜)，hilādo (欢喜)，mettāsahāyakatasattamahāhilādo (由慈心而结为友伴之众生的大欢喜)。

සද්ද කුච්ඡිතෙ සද්දෙ. සද්දති.

词根 Sadda，义为可鄙之声。Saddati (他发声)。

මිද ස්නෙහෙ. ස්නෙහො නාම වසාසඞ්ඛාතො ස්නෙහො පීතිස්නෙහොති දුවිධො. ඉධ පන වසාසඞ්ඛාතො ස්නෙහො අධිප්පෙතො, මෙදති මෙදො.

词根 Mida，义为润泽。所谓润泽(sneha)，有脂油之润泽与喜爱之情二种。此处意指脂油之润泽。Medati (他肥胖)；medo (脂肪)。

එත්ථ ච මෙදතීති මෙදසහිතො භවති අයං පුරිසොති අත්ථො. මෙදො නාම ථූලස්ස සකලසරීරං ඵරිත්වා කිසස්ස ජඞ්ඝමංසාදීනි නිස්සාය ඨිතො පත්ථින්නසිනෙහො, සො වණ්ණෙන හලිද්දිවණ්ණො හොති. කාරිතෙ ‘‘මෙදෙති මෙදයතී’’ති රූපානි. තථා හි ‘‘තෙ ඉමං කායං බලං ගාහෙන්ති නාම බ්‍රූහෙන්ති නාම මෙදෙන්ති නාමා’’ති පාළි දිස්සති. තත්ථ මෙදෙන්තීති සඤ්ජාතමෙදං කරොන්තීති අත්ථො. ඉමිස්සා පන ධාතුයා දිවාදිගණං පත්තාය පීතිසිනෙහත්ථෙ ‘‘මෙජ්ජතී’’ති සුද්ධකත්තුරූපං භවති. චුරාදිගණං පන [Pg.95] පත්තාය ‘‘මෙදෙති මෙදයතී’’ති සුද්ධකත්තුරූපානි භවන්තීති දට්ඨබ්බං.

此处，“medati”之义为“此人具足脂肪”。所谓脂肪，是遍布于肥胖者全身、或依附于瘦者小腿肉等处的延展性脂油，其色如姜黄。其使役态形式为“medeti”、“medayati”。诚然，可见巴利语云：“他们确实令此身强壮，确实令此身增长，确实令此身生脂。”其中，“medenti”意为“令脂肪生成”。然而，当此词根属于divādi词组时，用于表达喜爱之情时，其形式为“mejjati”。当其属于curādi词组时，当知其形式为“medeti”、“medayati”。

සිද මොචනෙ. සිදති. සෙදො.

词根 Sida，义为释放。Sidati (他释放)。Sedo (汗)。

සන්ද පසවනෙ. පසවනං සන්දනං අවිච්ඡෙදප්පවත්ති. සන්දති උදකං. මහන්තො පුඤ්ඤාභිසන්දො.

词根 Sanda，义为流出。流出(pasavanaṃ)即是流动(sandanaṃ)、无间断地进行(avicchedappavatti)。Sandati udakaṃ (水流动)。Mahanto puññābhisando (大福德之流)。

එත්ථ ච පුඤ්ඤාභිසන්දොති පුඤ්ඤප්පවාහො, පුඤ්ඤනදීතිපි වත්තුං යුජ්ජති.

此处“福德之流”即是福德的流动，亦可说为“福德之河”。

මද්ද මද්දනෙ. මද්දභි, පමද්දති. මාරසෙනප්පමද්දනො. කණ්ටකං මද්දති.

词根 Madda，义为碾碎。Maddati (他碾碎)，pamaddati (他彻底碾碎)。Mārasenappamaddano (碾碎魔军者)。Kaṇṭakaṃ maddati (他碾碎荆棘)。

කදි වෙලම්බෙ. විලම්බභාවො වෙලම්බො. කන්දති.

（词根）Kadi，于迟延义。迟延的状态即是“velamba”。Kandati（他哭喊）。

කද අව්හානෙ රොදනෙ ච. කදති.

（词根）Kada，于呼唤、哭泣义。Kadati（他呼唤或哭泣）。

ඛදි උජ්ඣනෙ. ඡන්දති.

（词根）Khadi，于舍弃义。Chandati（他意欲）。

සද සාදනෙ. සදති. අස්සාදො.

（词根）Sada，于尝味义。Sadati（他尝味）。Assādo（滋味，享受）。

සීද විසරණගත්‍යාවසානෙසු. විසරණං විප්ඵරණං. ගත්‍යාවසානං ගමනස්ස අවසානං ඔසානං අභාවකරණං, නිසීදනන්ති අත්ථො. සීදති, ලාබූනි සීදන්ති. සංසීදති, ඔසීදති, පසීදති, විප්පසීදති. පසාදො. පසන්නො. විප්පසන්නො. පසාදකො. පසාදිතො. පාසාදො. ඔසීදාපකො. කුසීතො. ආසීනො. නිසින්නො. නිසින්නකො. සන්නිසීවෙසු පක්ඛිසු. නිසීදනං, නිසින්නං. නිසජ්ජා. ගොනිසාදො, උපනිසා. සීදෙති. සීදයති. සීදාපෙති. සීදාපයති. පසාදෙති. නිසීදිතුං. නිසීදාපෙතුං, නිසාදෙතුං, නිසීදාපෙති, නිසීදාපෙත්වා. උච්ඡඞ්ගෙ මං නිසාදෙත්වා, පිතා අත්ථානුසාසති. නිසීදිත්වාතිපි පාඨො. නිසීදිත්වා. නිසීදිත්වාන. නිසීදිතුන[Pg.96]. නිසීදිය. නිසීදියාන. සංසීදිත්වා. අවසීදිත්වා. ඔසීදිත්වා.

（词根）Sīda，于散开、行、终尽义。散开（visaraṇaṃ）即遍布（vippharaṇaṃ）。行之终尽（gatyāvasānaṃ）即去之终止、完结、消失，义为坐下（nisīdanaṃ）。Sīdati（他下沉），lābūni sīdanti（葫芦下沉）。Saṃsīdati（沉没），osīdati（陷落），pasīdati（清净），vippasīdati（极清净）。Pasādo（净信）。Pasanno（已清净者）。Vippasanno（极清净者）。Pasādako（令清净者）。Pasādito（被令清净者）。Pāsādo（殿堂）。Osīdāpako（令陷落者）。Kusīto（懒惰者）。Āsīno（坐者）。Nisinno（已坐者）。Nisinnako（已坐者）。Sannisīvesu pakkhisu（于已栖息之群鸟中）。Nisīdanaṃ（坐具，坐），nisinnaṃ（坐）。Nisajjā（坐）。Gonisādo（牛栏），upanisā（近因）。Sīdeti、sīdayati、sīdāpeti、sīdāpayati（令下沉）。Pasādeti（令清净）。Nisīdituṃ（为坐）。Nisīdāpetuṃ、nisādetuṃ（为令坐），nisīdāpeti（令坐），nisīdāpetvā（令坐已）。Ucchaṅge maṃ nisādetvā, pitā atthānusāsati（父亲让我坐于膝上后，教导我义利）。亦有“nisīditvā”之读法。Nisīditvā、nisīditvāna、nisīdituna、nisīdiya、nisīdiyāna（坐已）。Saṃsīditvā（沉没已）。Avasīditvā（消沉已）。Osīditvā（陷落已）。

තත්ථ කුසීතොති වීරියෙනාධිගන්තබ්බස්ස අත්ථස්ස අලාභතො කුච්ඡිතෙනාකාරෙන සීදතීති කුසීතො. අථ වා සයම්පි කුච්ඡිතෙනාකාරෙන සීදති අඤ්ඤෙපි සීදාපෙති තං නිස්සාය අඤ්ඤෙසං සීදනස්ස සම්භවතොති කුසීතො. තථා හි වුත්තං –

此处，所谓懒惰者，是指因无法通过精进获得应得之利，而以可鄙之状沉沦，故为懒惰者。或者，自己以可鄙之状沉沦，亦令他人沉沦，因依止于他，他人亦可能沉沦，故为懒惰者。诚然如是说：

‘‘පරිත්තං කට්ඨමාරූය්හ, යථා සීදෙ මහණ්ණවෙ;

එවං කුසීතමාගම්ම, සාධජීවීපි සීදතී’’ති;

“犹如乘小木，沉于大海洋；如是近懒人，善住者亦沉。”

කුසීතොති චෙත්ථ දස්ස තත්තං ‘‘සුගතො’’ති එත්ථ විය ‘‘සතස්මීති හොතී’’ති එත්ථ විය ච. තථා හි සීදතීති සතං, අනිච්චස්සෙතං අධිවචනං. ඉමිනා උච්ඡෙදදිට්ඨි වුත්තා. සතඉති චෙත්ථ අවිභත්තිකො නිද්දෙසො. සන්නිසීවෙසූති පරිස්සමවිනොදනත්ථං සබ්බසො නිසීදන්තෙසු, විස්සමමානෙසූති අත්ථො, දකාරස්ස වකාරං කත්වා නිද්දෙසො. නිසීදනන්ති නිසීදනක්‍රියා. මඤ්චපීඨාදිකං වා ආසනං. තඤ්හි නිසීදන්ති එත්ථාති නිසීදනන්ති වුච්චති. නිසින්නන්ති නිසීදනක්‍රියා එව. එත්ථ පන ‘‘ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ සුත්තෙ ජාගරිතෙ භාසිතෙ තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී හොති. මාතුගාමෙන සද්ධිං රහො මඤ්ඤෙ තයා නිසින්නන්ති කුක්කුච්චං උපදහතීතිආදීසු චස්ස පයොගො වෙදිතබ්බො. එත්ථ හි ගමනං ගභං, ඨානං ඨිතං, නිසීදනං නිසන්නං, සුපනං සුත්තං, ජාගරණං ජාගරිතං, භාසනං භාසිතන්ති වුච්චති. නිසජ්ජාති නිසීදනා. ගොනිසාදොති ගොනිසජ්ජනා. උපනිසාති උපනිසීදති ඵලං එත්ථාති උපනිසා, කාරණං. නිසාදෙතුන්ති නිසීදාපෙතුං. නිසාදෙත්වාති නිසීදාපෙත්වා.

于此“kusīto”一词中，“d”作“t”，犹如“sugato”及“satasmīti hoti”。诚然，“sīdati”（沉没）即是“sataṃ”（已毁坏），此为“anicca”（无常）之同义词，以此宣说断见。于此“sata”为无格变化之指示词。“Sannisīvesu”意为“为消除疲劳而完全坐下”，即放松，此为“d”字作“v”字之指示。“Nisīdanaṃ”是坐的行为，或指床、凳等座位，因人于其上坐，故名“nisīdanaṃ”。“Nisinnaṃ”即坐的行为。于此，如“于行、住、坐、卧、醒、语、默时，具足正知”及“我疑汝与女人独坐而生懊恼”等例中，当知其用法。此处，行动（gamanaṃ）称“已行”（gataṃ），站立（ṭhānaṃ）称“已站”（ṭhitaṃ），坐（nisīdanaṃ）称“已坐”（nisinnaṃ），睡眠（supanaṃ）称“已睡”（suttaṃ），清醒（jāgaraṇaṃ）称“已醒”（jāgaritaṃ），言说（bhāsanaṃ）称“已说”（bhāsitaṃ）。“Nisajjā”即坐。“Gonisādo”即牛之坐卧处（gonisajjanā）。“Upanisā”，果从其近坐而生，故为“upanisā”，即因缘。“Nisādetuṃ”即“nisīdāpetuṃ”（为令坐）。“Nisādetvā”即“nisīdāpetvā”（令坐已）。

භාවෙ [Pg.97] නපුංසකො ඤෙය්‍යො, නිසින්නන්ති රවො පන;

වාච්චලිඞ්ගො තිලිඞ්ගො සො, ගතාදීසුප්‍යයං නයො.

当知，表述状态时为中性，然“nisinna”一词，随所饰言变三性，“gata”等亦同此理。

චද යාචනෙ. යාචනං අජ්ඣෙසනං. චදති.

（词根）Cada，于乞求义。乞求（yācanaṃ）即是恳求（ajjhesanaṃ）。Cadati（他乞求）。

මිද මෙද මෙධාහිංසාසු. මිදති. මෙදති.

（词根）Mida、Meda，于爱恋、伤害义。Midati（他爱恋），medati（他伤害）。

නිද නෙද කුච්ඡාසන්නිකරිසෙසු. කුච්ඡා ගරහා. සන්නිකරිසං වොහාරවිසෙසො. නිදති. නෙදති.

（词根）Nida、Neda，于鄙视、斥责义。鄙视即是谴责。斥责是一种特殊的言语。Nidati（他鄙视）。Nedati（他斥责）。

බුන්දි නිසානෙ. නිසානං තෙජනං තික්ඛතා. බුන්දති. බොන්දි.

（词根）Bundi，于磨砺义。磨砺即是使之锐利、锋利。Bundati（他磨砺）。Bondi（锋利）。

එත්ථ ච බොන්දීති සරීරං. තඤ්හි බුන්දානි තික්ඛානි පිසුණඵරුසවාචාදීනි වා පඤ්ඤාවීරියාදීනි වා එත්ථ සන්තීති බොන්දීති වුච්චති, සඤ්ඤොගපරත්තෙපි උකාරස්සොකාරාදෙසො, පාපකල්‍යාණජනවසෙනෙස අත්ථො දට්ඨබ්බො. බොන්දිසද්දස්ස සරීරවාචකතා පන –

于此，“bondi”即是身体。因为于此身中，有利如恶语、粗语等，亦有利如慧、精进等存在，故称为“bondi”。即使在后面有结合辅音时，u也会变成o。此义当依善人与恶人而了知。至于“bondi”一词表示身体，可见于如下：

‘‘නාහං පුන න ච පුන, න චාපි අපුනප්පුනං;

හත්ථිබොන්දිං පවෙක්ඛාමි, තථා හි භයතජ්ජිතො’’තිආදීසු

“我不再，亦不复，永不再复，进入于象身，因我为怖畏所慑。”等。

දට්ඨබ්බා. ඉමානිස්ස නාමානි –

应当了知。这些是它的名称——

කායො දෙහං සරීරඤ්ච, වපු බිම්බඤ්ච විග්ගහං;

බොන්දි ගත්තං තනු චෙව, අත්තභාවො තථූපධි;

සමුස්සයොති චෙතානි, දෙහනාමානි හොන්ති හි.

身、躯与身体，色身、形像与形体；身、肢体与身，自体以及所依；还有积聚，当知这些，皆是身体之名。

වද වියත්තියං වාචායං. වදති, වජ්ජති. වදෙති, ඔවදති, ඔවදෙති, පටිවදති. අභිවදති, අනුවදති, උපවදති, අපවදති. නිවදති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. තත්ථ ‘‘වජ්ජන්තු භොන්තො අම්ම’’න්ති පාළිදස්සනතො වජ්ජතීති පදං වුත්තං. කෙචි පන ගරූ ‘‘වජ්ජෙතී’’ති රූපං ඉච්ඡන්ති, තං උපපරික්ඛිත්වා යුත්තඤ්චෙ ගහෙතබ්බං, ‘‘උපාසකො භික්ඛුං වදෙති. තෙන යොගෙන ජනකායං, ඔවදෙති මහාමුනී’’ති ච දස්සනතො වදෙති ඔවදෙතීති ච වුත්තං. සබ්බානෙතානි සුද්ධකත්තුපදානි.

（词根）Vada，于清晰的言说义。Vadati、vajjati（他说）。Vadeti（他使说），ovadati（他劝告），ovadeti（他使劝告），paṭivadati（他回答）。Abhivadati（他问候），anuvadati（他复述），upavadati（他斥责），apavadati（他诽谤）。Nivadati（他告知）。其他亦应类推。其中，根据圣典所见之“诸位贤者，请说！”，而说有‘vajjati’一词。但有些老师希望用‘vajjetī’的形式，应当审查，若合理则应采纳。又根据圣典所见之“优婆塞对比丘说。以此因缘，大仙劝诫众人”，而说有‘vadeti’与‘ovadeti’。所有这些都是主动语态动词。

ඔවාදෙති[Pg.98], වාදයති, වාදාපෙති, වාදාපයති. වජ්ජෙන්තො, වජ්ජයන්තො, ඉමානි හෙතුකත්තුපදානි.

Ovādeti（使劝告）、vādayati（使说）、vādāpeti（使令说）、vādāpayati（使令说）。Vajjento、vajjayanto（使说时）。这些都是使役动词。

කම්මෙ ‘‘වදියති, ඔවදියති, වජ්ජියති. වදියමානො, වජ්ජමානො, ඔවදියමානො, ඔවජ්ජමානො න කරොති සාසනං’’ ඉච්චාදීනි භවන්ති. ‘‘වාදො, ඔවාදො, පටිවාදො, පවාදො, අභිවාදනං, අනුවාදො, උපවාදො, අපවාදො, විවාදො, නිවාදනං, වජ්ජං, වදනං’’ ඉච්චෙවමාදීනි නාමිකපදානි යොජෙතබ්බානි.

在被动语态中，有“vadiyati、ovadiyati、vajjiyati”（被说、被劝告、被说）。例如：‘被说者、被说者、被劝告者、被劝告者，不奉行教诫’等等。名词如‘vādo（言说）、ovādo（劝诫）、paṭivādo（反驳）、pavādo（主张）、abhivādanaṃ（敬礼）、anuvādo（复述）、upavādo（斥责）、apavādo（非难）、vivādo（争论）、nivādanaṃ（告知）、vajjaṃ（过失/言语）、vadanaṃ（言说/面容）’等，都应相应地组合运用。

‘‘වදිතුං, වදිත්වා, විවදිත්වා’’ ඉච්චෙවමාදීනි ච තුමන්තාදීනි පදානි.

以及“vadituṃ（为说）、vaditvā（说已）、vivaditvā（争论已）”等以不定式（-tuṃ）等结尾的词。

තත්ථ වාදොති කථා. වදිතබ්බං වත්තබ්බන්ති වජ්ජං, කිං තං? වචනං. එතෙන සච්චවජ්ජෙන, සමඞ්ගිනී සාමිකෙන හොමීති එත්ථ හි වචනං ‘‘වජ්ජ’’න්ති වුච්චති. වදන්ති එතෙනාති වදනං, මුඛං. මුඛස්ස හි ඉමානි නාමානි –

于此，“vādo”即是谈话。应说、当说者，是为“vajja”。那是什么？是言语。例如在‘以此真实语（saccavajja），愿我与夫主结合’一句中，言语即被称为“vajja”。人们用它来说话，是为“vadana”，即口。口有如下这些名称：

වදනං ලපනං තුණ්ඩං, මුඛ මස්සඤ්ච ආනනං;

සූකරාදිමුඛං තුණ්ඩ-මිති ඤෙය්‍යං විසෙසතො.

Vadanaṃ、lapanaṃ、tuṇḍaṃ，mukhaṃ、assañca、ānanaṃ。猪等的口，当特知为“tuṇḍa”。

තත්‍ර වදතීති පිතා පුත්තං වදති. අපිච වදතීති භෙරී වදති, නාදං මුඤ්චතීති අත්ථො. එස නයො වජ්ජතීති එත්ථාපි.

于此，`vadati`（他说）是指父亲对儿子说话。又，`vadati`（它说）也指鼓在响，意思是发出声音。此理则亦适用于`vajjati`一词。

තත්‍රායං පදමාලා, වදති, වදන්ති. වදසි, වදථ. වදාමි, වදාම. වදතෙ, වදන්තෙ. වදසෙ, වදව්හෙ. වදෙ, වදම්හෙ.

此处是其词形变化：`vadati`（他说），`vadanti`（他们说）。`vadasi`（你说），`vadatha`（你们说）。`vadāmi`（我说），`vadāma`（我们说）。`vadate`（他说，为己），`vadante`（他们说，为己）。`vadase`（你说，为己），`vadavhe`（你们说，为己）。`vade`（我说，为己），`vadamhe`（我们说，为己）。

වදතු, වදන්තු. වදාහි, වද, වදථ. වදාමි, වදාම. වදතං, වදන්තං. වදස්සු, වදව්හො. වදෙ, වදාමසෙ.

（命令式主动语态：）`vadatu`（让他说），`vadantu`（让他们说）。`vadāhi`/`vada`（你说），`vadatha`（你们说）。`vadāmi`（让我说），`vadāma`（让我们说）。（命令式中间语态：）`vadataṃ`（让他为己说），`vadantaṃ`（让他们为己说）。`vadassu`（你为己说），`vadavho`（你们为己说）。`vade`（让我为己说），`vadāmase`（让我们为己说）。

වජ්ජති, වජ්ජන්ති. වජ්ජසි, වජ්ජථ. වජ්ජාමි, වජ්ජාම. වජ්ජතෙ, වජ්ජන්තෙ. වජ්ජසෙ, වජ්ජව්හෙ. වජ්ජෙ, වජ්ජම්හෙ.

（`vajjati`的词形变化：）`vajjati`（他说），`vajjanti`（他们说）。`vajjasi`（你说），`vajjatha`（你们说）。`vajjāmi`（我说），`vajjāma`（我们说）。`vajjate`（他说，为己），`vajjante`（他们说，为己）。`vajjase`（你说，为己），`vajjavhe`（你们说，为己）。`vajje`（我说，为己），`vajjamhe`（我们说，为己）。

වජ්ජතු[Pg.99], වජ්ජන්තු. වජ්ජාහි, වජ්ජ, වජ්ජථ. වජ්ජාමි, වජ්ජාම. වජ්ජතං, වජ්ජන්තං. වජ්ජස්සු, වජ්ජව්හො. වජ්ජෙ, වජ්ජාම්හසෙ. ඉමා ද්වෙ පදමාලා වදධාතුස්ස වජ්ජාදෙසවසෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බං. අත්‍රායං සුඛුමත්ථවිනිච්ඡයො, ‘‘මානුස්සකා ච දිබ්බා ච, තූරියා වජ්ජන්ති තාවදෙ’’ති පාළි. එත්ථ වජ්ජන්තීති ඉදං සුද්ධකත්තුපදං තද්දීපකත්තා. කිං විය?

（`vajjati`的命令式：）`vajjatu`（让他说），`vajjantu`（让他们说）。`vajjāhi`/`vajja`（你说），`vajjatha`（你们说）。`vajjāmi`（让我说），`vajjāma`（让我们说）。`vajjataṃ`（让他为己说），`vajjantaṃ`（让他们为己说）。`vajjassu`（你为己说），`vajjavho`（你们为己说）。`vajje`（让我为己说），`vajjāmhase`（让我们为己说）。当知这两组词形变化是词根`vad`经`vajja`替换后而说。于此有一细微的义理抉择。如圣典所说：“人间与天上的乐器，彼时皆鸣响。”于此，`vajjanti`一词是主动语态动词，因其表明（乐器自身鸣响）。犹如什么？

‘‘උදීරයන්තු සඞ්ඛපණවා, වදන්තු එකපොක්ඛරා;

නදන්තු භෙඊ සන්නද්ධා, වග්ගූ වදන්තු දුන්දුභී’’ති

“让海螺与小鼓发出声响，让单面鼓鸣响；让绷紧的战鼓怒吼，让悦耳的大鼓作响。”

එත්ථ ‘‘උදීරයන්තු වදන්තු’’ආදීනි විය. තථා හි අට්ඨකථායං ‘‘වජ්ජන්තීති වජ්ජිංසූති අතීතවචනෙ වත්තමානවචනං වෙදිතබ්බ’’න්ති සුද්ධකත්තුවසෙන විවරණං කතං, තස්මා ඊදිසෙසු ඨානෙසු වදධාතුස්ස වජ්ජාදෙසො දට්ඨබ්බො.

于此，就如“让他们发声”、“让他们说”等词一样。诚然，在义注中，对主动语态作了如此解释：“`vajjanti`（他们响）即是`vajjiṃsu`（他们响过），当知此处是以现在时态表示过去时态。”因此，在类似的地方，当见了知词根`vad`被替换为`vajja`。

‘‘සඞ්ඛා ච පණවා චෙව, අථොපි දිණ්ඩිමා බහූ;

අන්තලික්ඛම්හි වජ්ජන්ති, දිස්වානච්ඡෙරකං නභෙ’’ති

“海螺与小鼓，以及众多定音鼓，在空中鸣响，因见到天空中的奇迹。”

එත්ථ පන වජ්ජන්තීති හෙතුකත්තුපදං තද්දීපකත්තා. තඤ්ච ඛො වණ්ණසන්ධිවිසයත්තා වාදයන්තීති කාරිතපදරූපෙන සිද්ධං. තථා හි ‘‘වාදයන්තී’’ති පදරූපං පතිට්ඨපෙත්වා යකාරෙ පරෙ සරලොපො කතො, ද්‍යකාරසඤ්ඤොගස්ස ජ්ජකාරද්වයං පුබ්බක්ඛරස්ස රස්සත්තඤ්ච භවති. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘වජ්ජන්තීති වාදයන්තී’’ති හෙතුකත්තුවසෙන විවරණං. තථා හි ‘‘දෙවතා නභෙ අච්ඡෙරකං භගවතො යමකපාටිහාරියං දිස්වා අන්තලික්ඛෙ එතානි සඞ්ඛපණවාදීනි තූරියානි වාදයන්තී’’ති හෙතුකත්තුවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො භවති, තස්මා ඊදිසෙසු ඨානෙසු වදස්ස වජ්ජාදෙසො න භවති.

于此，`vajjanti`一词是使役动词，因其表明了使役之义。它是由使役动词`vādayanti`经音变而成。具体来说，先确立`vādayanti`的词形，当`y`在后时，前面的元音脱落，`dy`的结合辅音变为双`jj`，且前面的音节变短。因此，义注中解释说：“`vajjanti`即`vādayanti`”，这是对使役动词的解释。诚然，“诸天在空中见到世尊的双神变（yamakapāṭihāriya）奇迹后，就在空中演奏这些海螺、小鼓等乐器”，此句的意义应被理解为使役义。因此，在这样的语境下，`vad`词根不会发生`vajja`的替换。

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘අන්තලික්ඛම්හි වජ්ජන්ති, දිස්වානච්ඡෙරකං නභෙ’’ති එත්ථාපි ‘‘වජ්ජන්තී’’ති පදං සුද්ධකත්තුපදමෙව, න හෙතුකත්තුපදං [Pg.100] ‘‘වජ්ජන්තීති වාදයන්තී’’ති විවරණෙ කතෙපි, තථා හි ‘‘යෙ කෙචිමෙ දිට්ඨිපරිබ්බසානා, ‘‘ඉදමෙව සච්ච’න්ති විවාදයන්තී’’ති ච ‘‘එවම්පි විග්ගය්හ විවාදයන්තී’’ති ච එවමාදීසු වදන්තිපදෙන සමානත්ථං ‘‘වාදයන්තී’’ති පදඤ්ච සාසනෙ දිට්ඨ’’න්ති? තන්න, ‘‘දිස්වා’’ති දස්සනක්‍රියාවචනතො. න හි සඞ්ඛපණවාදීනං පාටිහාරියාදිදස්සනං උපපජ්ජති දස්සනචිත්තස්ස අභාවතොති. සච්චං, තථාපි –

于此，有人可能会说：在“于空中鸣响，因见到天空中的奇迹”一句中，`vajjanti`一词也只是主动语态动词，而非使役动词，即使有“`vajjanti`即`vādayanti`”的解释。因为在教法中可见，如“那些执着于诸见者，争论说‘唯此是实’”以及“亦如是争执而论”等句中，`vādayanti`一词与`vadanti`（他们说）同义。——此说不然，因为有`disvā`（见到）一词，表看见的动作。海螺、小鼓等（乐器）是不可能看见神变的，因为它们没有能见的心。——诚然，但——

‘‘රාදන්තෙ දාරකෙ දිස්වා, උබ්බිද්ධා විපුලා දුමා;

සයමෙවොනමිත්වාන, උපගච්ඡන්ති දාරකෙ’’ති

“见到嬉戏的孩童，高大的树木长出（枝叶）；它们自行弯下身，接近那些孩童。”

එත්ථ විය උපචරිතත්තා උපපජ්ජතෙව දස්සනවචනං. තස්මා ‘‘වජ්ජන්තීති වාදයන්තී’’ති විවරණං සුද්ධකත්තුවසෙන කතන්ති? තන්න, හෙට්ඨා –

就像在此处，因为是譬喻用法，所以“看见”一词才得以成立。（那么，是否可以因此说）“`vajjanti`即`vādayanti`”的解释是在主动语态的意义上作出的呢？——此说不然，因为下面（的偈颂）说：

‘‘සඞ්ගීතියො ච වත්තන්ති, අම්බරෙ අනිලඤ්ජසෙ;

චම්මනද්ධානි වාදෙන්ති, දිස්වානච්ඡෙරකං නභෙ’’ති

“合诵声在空中进行，在无风的天道上；他们敲响蒙皮的（鼓），因见到天空中的奇迹。”

ඉමින්නා ගාථාය ‘‘වාදෙන්තීති වාදයන්ති දෙවතා’’ති සපාඨසෙසස්ස අත්ථවිවරණස්ස හෙතුකත්තුවසෙන කතත්තා. අථාපි වදෙය්‍යුං ‘‘සඞ්ඛා ච පණවා චෙව, අථොපි දිණ්ඩිමා බහූ’ති පච්චත්තවචනවසෙන වුත්තත්තා වජ්ජන්තීති පදං කම්මවාචකපද’’න්ති චෙ? තම්පි න, කම්මවසෙන විවරණස්ස අකතත්තා, කත්තුවසෙන පන කතත්තාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

因为此偈颂对意义的解释，在补充了上下文后，是作“`vādenti`即诸天（devatā）使之鸣响”，这是在使役义上说的。又，若有人说：“因为‘海螺与小鼓，以及众多定音鼓’是以主格说，所以`vajjanti`一词是被动语态动词”，此说亦不然。因为解释不是在被动义上作，而是在主动（或使役）义上作的。于此当得此结论。

අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. ද්විගණිකො වදධාතු භූවාදිගණිකො ච චුරාදිගණිකො ච. සො හි භූවාදිගණෙ වත්තන්තො ‘‘වදති වජ්ජතී’’ති සුද්ධකත්තුරූපානි ජනෙත්වා ‘‘වාදෙති, වාදයති, වාදාපෙති, වාදාපයතී’’ති චත්තාරි හෙතුකත්තුරූපානි ජනෙති, චුරාදිගණෙ පන ‘‘වාදෙති, වාදයතී’’ති [Pg.101] සුද්ධකත්තුරූපානි ජනෙත්වා ‘‘වාදාපෙති, වාදාපයතී’’ති ච ද්වෙ හෙතුකත්තුරූපානි ජනෙති, තස්මා සාසනෙ ‘‘වාදෙන්ති වාදයන්තී’’ති සුද්ධකත්තුපදානි දිස්සන්ති. ‘‘වදෙය්‍ය, වදෙය්‍යුං’’ ඉච්චාදි සබ්බං නෙය්‍යං. ‘‘වජ්ජෙය්‍ය, වජ්ජෙය්‍යුං’’ ඉච්චාදි ච සබ්බං නෙය්‍යං වජ්ජාදෙසවසෙන.

于此当知此决择。词根`vad`属二组：即第一组（bhūvādi）与第十组（curādi）。当它在第一组时，产生`vadati`、`vajjati`等主动语态动词，并产生`vādeti`、`vādayati`、`vādāpeti`、`vādāpayati`四种使役动词形式。在第十组时，则产生`vādeti`、`vādayati`等主动语态动词，并产生`vādāpeti`、`vādāpayati`两种使役动词形式。因此，在教法中可见`vādenti`、`vādayanti`等主动语态动词。`vadeyya`、`vadeyyuṃ`等（愿望式）皆应类推。`vajjeyya`、`vajjeyyuṃ`等，亦皆应依`vajja`替换的规则类推。

අථ වා වදෙය්‍ය, වදෙය්‍යුං, වජ්ජුං. පිතා මාතා ච තෙ දජ්ජුන්ති පදමිව. එත්ථ ච ‘‘වජ්ජුං වා තෙ න වා වජ්ජුං, නත්ථි නාසාය රූහනා’’ති පාළි නිදස්සනං. වදෙය්‍යුං වාන වදෙය්‍යුංවාති අත්ථො. වදෙය්‍යාසි, වජ්ජාසි, වජ්ජෙසි ඉච්චපි. වුත්තො වජ්ජාසි වන්දනං. වජ්ජෙසි ඛො ත්වං වාමූරං. වදෙය්‍යාථ, වජ්ජාථ. අම්මං අරොගං වජ්ජාථ. වදෙය්‍යාමි, වජ්ජාමි, වදෙය්‍යාම, වජ්ජාම. වදෙථ, වදෙරං. වදෙථො, වදෙය්‍යාව්හො, වජ්ජාව්හො. වදෙය්‍යං, වජ්ජං, වදෙය්‍යාම්හෙ, වජ්ජාම්හෙ. පුබ්බෙ විය ඉධාපි යකාරෙ පරෙ සරලොපො දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤානිපි උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බානි.

或者，（愿望式亦有）`vadeyya`、`vadeyyuṃ`、`vajjuṃ`。就如“父母可给予你”一句中的`dajjuṃ`一词。于此，圣典的例子是：“他们或说或不说，鼻子也不会长出来。”其义即是“他们可以说或不说”。（其他形式有）`vadeyyāsi`、`vajjāsi`、`vajjesi`。例如“被告知后，你应行敬礼”。又如“诚然，你说了，美腿女郎”。`vadeyyātha`、`vajjātha`。例如“你们当说母亲无恙”。`vadeyyāmi`、`vajjāmi`；`vadeyyāma`、`vajjāma`。`vadetha`、`vaderaṃ`。`vadetho`、`vadeyyāvho`、`vajjāvho`。`vadeyyaṃ`、`vajjaṃ`；`vadeyyāmhe`、`vajjāmhe`。如前所述，于此亦当见了知`y`前的元音脱落。其他（形式）亦当审查后采纳。

ඉදානි පරොක්ඛාදිරූපානි කථයාම. වද, පාවද, යථා බභුව. දකාරලොපෙ ‘‘පාව’’ ඉතිපි රූපං භවති, ‘‘පටිපං වදෙහි භද්දන්තෙ’’ති එත්ථ ‘‘පටිප’’න්ති පදං විය. තථා හි ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාව’’ ඉති පාළි දිස්සති. එත්ථ පසද්දො උපසග්ගො දීඝං කත්වා වුත්තො ‘‘පාවදති පාවචන’’න්තිආදීසු විය, පාවාති ච ඉදං අතීතවචනං, අට්ඨකථායං පන අතීතවචනං ඉදන්ති ජානන්තොපි ගරු වත්තමානවචනවසෙන ‘‘පාවාති වදතී’’ති විවරණමකාසි ඊදිසෙසු ඨානෙසු කාලවිපල්ලාසවසෙන අත්ථස්ස වත්තබ්බත්තා.

现在我们来讲述完成式等词形。Vada，pāvada，如其所成。当字母da脱落时，也会有pāva的形式，就像在“paṭipaṃ vadehi bhaddante”一句中“paṭipaṃ”一词那样。确实，在圣典中可见：“yo ātumānaṃ sayameva pāva”。在此，前缀pa被拉长，就像在“pāvadati”(讲述)、“pāvacana”(言教)等词中一样。而pāva是过去时态的词，但在义注中，导师虽然知道它是过去时态的词，却以现在时态的意义解释为“pāvāti即是说”，因为在这些地方，可以通过时态的转换来表达其义。

ආයස්මාපි ච සාරිපුත්තො නිද්දෙසෙ ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාවා’’ති පදං නික්ඛිපිත්වා ආතුමා වුච්චති අත්තා, සයමෙව පාවාති සයමෙව අත්තානං පාවදති, ‘‘අහමස්මි [Pg.102] සීලසම්පන්නො’’ති වා ‘‘වතසම්පන්නො’’ති වාති වත්තමානවචනෙන අත්ථං නිද්දිසි. අථ වා පාවාති ඉදං න කෙවලං වදධාතුවසෙනෙව නිප්ඵන්නං, අථ ඛො උධාතුවසෙනපි. තථා හි ඉදං පපුබ්බස්ස උසද්දෙ ඉති ධාතුස්ස පයොගෙ උකාරස්ස ඔකාරාදෙසං කත්වා තතො පරොක්ඛාභූතෙ අකාරෙ පරෙ ඔකාරස්ස ආවාදෙසං තතො ච සන්ධිකිච්චං කත්වා සිජ්ඣති, තස්මා උධාතුස්ස වදධාතුයා සමානත්ථත්තා තන්නිප්ඵන්නරූපස්ස ච වදධාතුයා නිප්ඵන්නරූපෙන සමානරූපත්තා ‘‘සයමෙව අත්තානං පාවදතී’’ති වදධාතුවසෙන නිද්දිසීති දට්ඨබ්බං.

具寿舍利弗也在《解释》(Niddesa)中，引述“yo ātumānaṃ sayameva pāvā”一词后解释道：ātumā即是attā(自己)，seyyaṃ pāvāti即是自己宣说自己，并以现在时态的词句，如“我是具戒圆满者”或“我是具誓愿者”来指明其义。又或者，pāvā一词不仅由语根vad(说)派生，也由语根u派生。确实，此词由前缀pa加上意为“发声”的语根u，将u变为o，其后接完成式词尾a时，o变为āv，再经连音变化而形成。因此，由于语根u与语根vad意义相同，且其派生词形与语根vad的派生词形相同，故应知，他是以语根vad的意义来阐释“自己宣说自己”。

ඉදානි විච්ඡින්නා පදමාලා ඝටීයති. වද, වදුං. වදෙ, වදිත්ථ, වදං, වදිම්හ. වදිත්ථ, වදිරෙ. වදිත්ථො, වදිව්හො. වදිං, වදිම්හෙ. පාවද, පාව ඉච්චපි. පාවදු. පාවදෙ, පාවදිත්ථ. පාවදං, පාවදිම්හ. පාවදිත්ථ, පාවදිරෙ. පාවදිත්ථො, පාවදිව්හො. පාවදිං, පාවදිම්හෙ. තථා ‘‘වජ්ජ, වජ්ජු’’ ඉච්චාදීනි පරොක්ඛාරූපානි.

现在，中断的词形序列被连接起来。Vada, vaduṃ. Vade, vadittha, vadaṃ, vadimha. Vadittha, vadire. Vadittho, vadivho. Vadiṃ, vadimhe. Pāvada, pāvai. Pāvadu. Pāvade, pāvadittha. Pāvadaṃ, pāvadimha. Pāvadittha, pāvadire. Pāvadittho, pāvadivho. Pāvadiṃ, pāvadimhe. 同样，“vajja, vajju”等也是完成式(parokkhā)的词形。

‘‘අවදා, අවදූ. අවජ්ජා, අවජ්ජූ’’ ඉච්චාදීනි හිය්‍යත්තනීරූපානි.

“Avadā, avadū. Avajjā, avajjū”等是昨日时(hiyyattanī)的词形。

‘‘අවදි, වදි, අවදුං, වදුං, අවදිංසු, වදිංසු. අවජ්ජි, වජ්ජි’’ ඉච්චාදීනි අජ්ජතනීරූපානි.

“Avadi, vadi, avaduṃ, vaduṃ, avadiṃsu, vadiṃsu. Avajji, vajji”等是不定过去时(ajjatanī)的词形。

‘‘වදිස්සති, වදිස්සන්ති. වජ්ජිස්සති, වජ්ජිස්සන්ති’’ ඉච්චාදීනි භවිස්සන්තීරූපානි.

“Vadissati, vadissanti. Vajjissati, vajjissanti”等是将来时(bhavissantī)的词形。

‘‘අවදිස්සා, වදිස්සා, අවජ්ජිස්සා, වජ්ජිස්සා’’ ඉච්චාදීනි කාලාතිපත්තිරූපානි. සෙසානි සබ්බානිපි යථාසම්භවං විත්ථාරෙතබ්බානි. යා පනෙත්ථ වදධාතු වියත්තියං වාචායං වුත්තා, සා කත්ථචි ‘‘වදන්තං එකපොක්ඛරා. භෙරිවාදකො’’තිආදීසු අබ්‍යත්තසද්දෙපි වත්තති උපචරිතවසෙනාති දට්ඨබ්බං.

“Avadissā, vadissā, avajjissā, vajjissā”等是条件式(kālātipatti)的词形。其余所有词形都应尽可能地详细展开。此处所说，用于清晰言说的语根vad，在某些地方，如“vadantaṃ ekapokkharā”(作响的莲池)和“bherivādako”(击鼓者)等例中，也应知是转喻性地用于不清晰的声音。

විද [Pg.103] ඤාණෙ. ඤාණං ජානනං. විදති. වෙදො. විදූ. කාරිතෙ ‘‘වෙදෙති. වෙදයති. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති. වෙදයන්ති ච තෙ තුට්ඨිං, දෙවා මානුසකා උභො’’ති පයොගා. තත්ථ පවෙදෙතීති බොධෙති ඤාපෙති පකාසෙති. වෙදොති විදති සුඛුමම්පි කාරණං ආජානාතීති වෙදො, පඤ්ඤායෙතං නාමං. ‘‘වෙදෙහමුනී’’ති එත්ථ හි ඤාණං වෙදොති වුච්චති. වෙදොති වා වෙදගන්ථස්සපි නාමං විදන්ති ජානන්ති එතෙන උච්චාරිතමත්තෙන තදාධාරං පුග්ගලං ‘‘බ්‍රාහ්මණො අය’’න්ති, විදන්ති වා එතෙන බ්‍රාහ්මණා අත්තනා කත්තබ්බකිච්චන්ති වෙදො. සො පන ඉරුවෙදයජුවෙදසාමවෙදවසෙන තිවිධො. ආථබ්බණවෙදං පන පණීතජ්ඣාසයා න සික්ඛන්ති පරූපඝාතසහිතත්තා. තස්මා පාළියං ‘‘තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ’’ති වුත්තං. එතෙයෙව ‘‘ඡන්දො, මන්තො, සුතී’’ති ච වුච්චන්ති.

语根Vid，意为知。知即了知。Vidati(知)。Vedo(吠陀)。Vidū(智者)。其使役态用法如：“vedeti(令知)，vedayati(令感受)。”“亲自以无上智证悟后宣说。诸天与人类两者皆感受喜悦。”在此，pavedeti意为令觉醒、令知晓、令阐明。Vedo者，因其能了知(vidati)乃至微细的因缘，故名吠陀，此为智慧之名。在“维德哈(Vedeha)牟尼”一词中，“veda”即是指智慧(ñāṇa)。又或者，Vedo也是吠陀圣典之名，因婆罗门通过它，或仅凭念诵，便能了知(vidanti)其持有者为“此是婆罗门”，或了知自己应尽的职责，故名吠陀。它分为三种：梨俱吠陀(Iruveda)、夜柔吠陀(Yajurveda)、娑摩吠陀(Sāmaveda)。至于阿闼婆吠陀(Āthabbaṇaveda)，因其含有伤害他人之内容，故意乐清净者不学习。因此，巴利圣典中说“通达三吠陀者”。此三者亦被称为“阐陀”(chando, 韵律)、“曼多”(manto, 咒语)、“素怛”(suti, 天启)。

පඤ්ඤායං තුට්ඨියං වෙදෙ, වෙදසද්දො පවත්තති;

පාවකෙපි ච සො දිට්ඨො, ජාතසද්දපුරෙචරො;

Veda一词用于智慧、喜悦与圣典；亦见其用于火神，当其前接jāta一词时；

පච්ඡානුගෙ ජාතසද්දෙ, සති තුට්ඨජනෙපි ච;

‘‘වෙදගූ සබ්බධම්මෙ’’ති එත්ථාපි විදිතෙසු ච.

当jāta一词在后时，则指心生喜悦者；在“诸法通达”一句中，亦指一切已知法。

විදූති පණ්ඩිතමනුස්සො. සො හි යථාසභාවතො කම්මඤ්ච ඵලඤ්ච කුසලාදිභෙදෙ ච ධම්මෙ විදතීති ‘‘විදූ’’ති වුච්චති.

Vidū即是智者。因为他能如实了知业与果，以及善等不同类别的法，所以被称为“vidū”(智者)。

රුද අස්සුවිමොචනෙ, සකම්මිකවසෙනිමිස්සා අත්ථො ගහෙතබ්බො. රොදති, රුදති ඉච්චපි. රුණ්ණං. රුදිතං. රොදනං. රොදන්තො. රොදමානො. රොදන්තී. රොදමානා. රුදමුඛා. රුදං. රුදන්තො.

语根Rud(ruda)，意为流泪。其义应依其是否有受事来理解。其派生词形如：Rodati, rudati(哭泣)。Ruṇṇaṃ(哭泣，名词)。Ruditaṃ(哭泣，过去分词)。Rodanaṃ(哭泣，名词)。Rodanto, rodamāno(哭泣者，男)。Rodantī, rodamānā(哭泣者，女)。Rudamukhā(哭泣的面容)。Rudaṃ, rudanto(哭泣，现在分词)。

තත්ථ [Pg.104] රොදතීති කිං රොදති? මතං පුත්තං වා භාතරං වා රොදති. තත්‍රායං පාළි ‘‘නාහං භන්තෙ එතං රොදාමි, යං මං භන්තෙ භගවා එවමාහ’’. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – ‘‘යං මං භන්තෙ භගවා එවමාහ, අහං එතං භගවතො බ්‍යාකරණං න පරොදාමි න පරිදෙවාමි න අනුත්ථුනාමී’ති එවං සකම්මිකවසෙනත්ථො වෙදිතබ්බො, න අස්සුමුඤ්චනමත්තෙන.

其中，“rodati”(哭泣)是哭什么呢？是为死去的儿子或兄弟而哭。对此有此巴利文：“尊者，我并非为此而哭，即世尊对我所说的。”此中义理如下：“尊者，世尊对我所说的这件事，对于世尊的此番授记，我不哀哭，不悲叹，不号泣。”其义应从有受事的角度来理解，而不仅是流泪而已。

‘මතං වා අම්ම රොදන්ති, යො වා ජීවං න දිස්සති;

ජීවන්තං අම්ම පස්සන්ති, කස්මා මං අම්ම රොදසී’ති

“母亲，人们为死者而哭，或为生者不复见；母亲，你今见我尚在，为何为我而哭泣？”

අයඤ්චෙත්ථ පයොගො’’ති ඉදමට්ඨකථාවචනං. ඉදං පන ටීකාවචනං – ‘‘යථා සකම්මකා ධාතුසද්දා අත්ථවිසෙසවසෙන අකම්මකා හොන්ති ‘විබුද්ධො පුරිසො විබුද්ධො කමලසණ්ඩො’ති, එවං අත්ථවිසෙසවසෙන අකම්මකාපි සකම්මකා හොන්තීති දස්සෙතුං ‘න පරිදෙවාමි න අනුත්ථුනාමී’ති ආහ. අනුත්ථුනසද්දො සකම්මකවසෙන පයුජ්ජති ‘පුරාණානි අනුත්ථුන’න්තිආදීසු. අයඤ්චෙත්ථ පයොගොති ඉමිනා ගාථාය අනුත්ථුනනං රුදනං අධිප්පෙතන්ති දස්සෙතී’’ති.

“此亦是其用法”，此为义注之语。而此为疏钞之语：“正如带受事的语根词，因意义特殊而变为不带受事的，如‘已觉醒的人，已绽放的莲花丛’；同样，为表明不带受事的词亦可因意义特殊而变为带受事的，故说‘我不悲叹，我不号泣’。号泣(anutthuna)一词，在‘号泣往事’等例中，即为带受事的用法。通过‘此亦是其用法’一句表明，在此偈颂中，号泣(anutthunanaṃ)意指哭泣(rudanaṃ)。”

දලිද්ද දුග්ගතියං. දුක්ඛස්ස ගති පතිට්ඨාති දුග්ගතීති අයං අත්ථො ‘‘අපායං දුග්ගතිංවිනිපාතං නිරයං උපපජ්ජතී’’තිආදීසු යුජ්ජති, ඉධ පන ඉදං අත්ථං අග්ගහෙත්වා අඤ්ඤො අත්ථො ගහෙතබ්බො. කථං දුග්ගතීති? දුක්ඛෙන කිච්ඡෙන ගති ගමනං අන්නපානාදිලාභො දුග්ගතීති. දලිද්දති. දලිද්දො, දලිද්දී, දාලිද්දියං. තත්ථ දලිද්දතීති සබ්බං ඉච්ඡිතිච්ඡිතං පරං යාචිත්වා එව දුක්ඛෙන අධිගච්ඡති, න අයාචිත්වාති අත්ථො. දුලිද්දොති දුග්ගතමනුස්සො. දලිද්දීති දුග්ගතා නාරී. දලිද්දස්ස භාවො දාලිද්දියං. එත්ථ ච සබ්බමෙව ‘‘දලිද්දතී’’ති ලොකිකප්පයොගදස්සනතො ‘‘දලිද්දතී’’ති ක්‍රියාපදං විභාවිතං. සාසනෙ පන [Pg.105] තං ක්‍රියාපදං න ආගතං, ‘‘දලිද්දො දලිද්දී’’ති නාමපදානියෙව ආගතානි. අනාගතම්පි තං ‘‘නාථතී’’ති පදමිව සාසනානුලොමත්තා ගහෙතබ්බමෙව. ගරූ පන කච්චායනමතවසෙන දල දුග්ගතිම්හීති දුග්ගතිවාචකදලධාතුතො ඉද්දපච්චයං කත්වා ‘‘දලිද්දො’’ති නාමපදං දස්සෙසුං.

Dalidda，[用于]贫困义。“苦难的归趣与立足处”，此为duggati（恶趣）之义，适用于“投生于恶处、恶趣、堕处、地狱”等句，然此处不取此义，而应取他义。何为duggati？即艰难困苦地获得饮食等，此为duggati。Daliddati（贫困）。Daliddo（贫者，男），daliddī（贫者，女），dāliddiyaṃ（贫穷）。其中，daliddati之义为：一切所欲之物，皆须向他人乞求，历经艰辛方能获得，而非不求自得。Duliddo即贫困之人。Daliddī即贫困之女。Daliddo的状态即dāliddiyaṃ。此处，因见世俗中常用daliddati，故阐明其为动词。但在教法中，此动词未曾出现，仅有名词daliddo、daliddī出现。此词虽未出现，但如nāthati一词，因其顺应教法，故亦应采纳。然而，诸师依迦旃延之见，从表恶趣之义的语根dala，加上idda后缀，示其名词为daliddo。

තුද බ්‍යථනෙ. තුදති, විතුදති. කම්මනි ‘‘තුජ්ජති, විතුජ්ජමානො, වෙදනාභිභුන්නො’’ති රූපානි.

Tuda，[用于]刺痛义。Tudati（刺），vitudati（刺穿）。被动态词形如：“tujjati（被刺），vitujjamāno（被刺时），vedanābhibhunno（为苦受所胜）”。

තුදන්ති වාචාහි ජනා අසඤ්ඤතා,සරෙහි සඞ්ගාමගතංව කුඤ්ජරං;

සුත්වාන වාක්‍යං ඵරුසං උදීරිතං,අධිවාසයෙ භික්ඛු අදුට්ඨචිත්තො;

无制之人以言刺，如箭伤损赴战象；比丘闻此粗恶语，当以无嗔心忍耐。

නුද පෙරණෙ. පෙරණං චුණ්ණිකරණං පිසනං, නුදති, පනුදති. පනුදනං.

Nuda，[用于]推动义。推动（peraṇaṃ）即是粉碎、研磨。Nudati（推动），panudati（驱散）。Panudanaṃ（驱散）。

විදි ලාභෙ. වින්දති. උට්ඨාතා වින්දතෙ ධනං. ගොවින්දො.

Vidi，[用于]获得义。Vindati（获得）。“勤勉者获得财富。”Govindo（获得牛者，人名）。

ඛදි පරිඝාතෙ. පරිඝාතං සමන්තතො හනනං. ඛන්දති.

Khadi，[用于]打击义。打击（parighātaṃ）即是周遍打击。Khandati（打击）。

දකාරන්තධාතුරූපානි.

d字尾语根之诸形。

ධකාරන්තධාතු

dh字尾语根

ධා ධාරණෙ. දධාති, විදධාති. යං පණ්ඩිතො නිපුණං සංවිධෙති. නිධිං නිධෙති. නිධි නාම නිධීයති. තාව සුනිහිතො සන්තො. යතො නිධිං පරිහරි. නිදහති. කුහිං දෙව නිදහාමි. පරිදහති. යො වත්තං පරිදහිස්සති. ධස්සති. පරිධස්සති. බාලොති පරං පදහති. සක්‍යා ඛො අම්බට්ඨ රාජානං [Pg.106] උක්කාකං පිතාමහං දහන්ති. සද්දහති තථාගතස්ස බොධිං. සද්ධා, සද්දහනා, සද්ධාතබ්බං, සද්දහිතබ්බං, සද්ධායිකො, පච්චයිකො. සද්ධෙය්‍යවචසා උපාසිකා. සද්දහිතුං, සද්දහිත්වා. විසෙසාධානං. සොතාවධානං. සොතං ඔදහති. ඔහිතසොතො. සොතං ඔදහිත්වා. මච්චුධෙය්‍යං, මාරධෙය්‍යං, නාමධෙය්‍යං, ධාතු, ධාතා, විධාතා. විධි. අභිධානං, අභිධෙය්‍යං, නිධානවතී වාචා, ආධානගාහී, සන්ධි. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

Dhā，[用于]持义。Dadhāti（放置），vidadhāti（安排）。“智者善巧地安排。”“他埋藏宝藏。”“宝藏被称为被埋藏之物。”“如此被妥善安置。”“因此应守护宝藏。”Nidahati（他埋藏）。“天神，我该埋藏于何处？”Paridahati（他穿上）。“凡穿上衣服者。”Dhassati（他将放置）。Paridhassati（他将穿上）。“愚人攻击他人。”“安巴塔(Ambaṭṭha)，释迦族人确实将郁迦迦王(Ukkāka)认作祖父。”“他相信如来的觉悟。”Saddhā（信），saddahanā（信仰），saddhātabbaṃ（可信的），saddahitabbaṃ（应信的），saddhāyiko（有信者），paccayiko（可信赖者）。“言语可信的优婆夷。”Saddahituṃ（为了相信），saddahitvā（相信之后）。Visesādhānaṃ（特别的放置）。Sotāvadhānaṃ（专注听闻）。“他倾听。”Ohitasoto（已倾听者）。“倾听之后。”Maccudheyyaṃ（死神的领域），māradheyyaṃ（魔罗的领域），nāmadheyyaṃ（名称）。Dhātu（元素），dhātā（创造者），vidhātā（安排者）。Vidhi（规则）。Abhidhānaṃ（名称），abhidheyyaṃ（所指称者）。“富于宝藏的言语。”Ādhānagāhī（持己见者）。Sandhi（连接）。“其他也应如此组合。”

විපුබ්බො ධා කරොත්‍යත්ථෙ, අභිපුබ්බො තු භාසනෙ;

න්‍යාසංපුබ්බො යථායොගං, න්‍යාසාරොපනසන්ධිසු.

前缀vi-的dhā用于“作”义，而前缀abhi-的用于“说”义；前缀ni-的则根据情况，用于“放置”、“施加”和“连接”义。

ඉමස්මා පන ධාධාතුතො පුබ්බස්ස අපි ඉච්චුපසග්ගස්ස අකාරො ක්වචි නිච්චං ලොපං පප්පොති, ක්වචි නිච්චං ලොපං න පප්පොති. අත්‍ර ලොපො වුච්චතෙ, ද්වාරං පිදහති, ද්වාරං පිදහන්තො, පිදහිතුං, පිදහිත්වා, එවං අකාරලොපො භවති. ද්වාරං අපිදහිත්වා, එවං අකාරලොපො න භවති. එත්ථ හි අකාරො අපිඋපසග්ගස්ස අවයවො න හොති. කින්ති චෙ? පටිසෙධත්ථවාචකො නිපාතොයෙව, උපසග්ගාවයවො පන අදස්සනං ගතො, අයං නිච්චාලොපො. එවං ධාධාතුතො පුබ්බස්ස අපි ඉච්චුපසග්ගස්ස අකාරො ක්වචි නිච්චං ලොපං පප්පොති, ක්වචි නිච්චං ලොපං න පප්පොති. ඉදං අච්ඡරියං ඉදං අබ්භුතං. යත්‍ර හි නාම භගවතො පාවචනෙ එවරූපපොපි නයො සන්දිස්සති විඤ්ඤූනං හදයවිම්හාපනකරො, යො එකස්මිංයෙව ධාතුම්හි එකස්මිංයෙව උපසග්ගෙ එකස්මිංයෙවත්ථෙ ක්වචි ලොපාලොපවසෙන විභජිතුං ලබ්භති. ඉදානි මයං සොතූනං පරමකොසල්ලජනනත්ථං තදුභයම්පි ආකාරං එකජ්ඣං කරොන්තා තදාකාරවතිං ජිනවරපාළිං ආනයාම –

然而，在此dhā语根之前，前缀api的a，在某些情况下恒常脱落，而在另一些情况下恒常不脱落。此处说的是脱落的情况，如：pidahati（他关上）、pidahanto（正关上）、pidahituṃ（为了关上）、pidahitvā（关上后），如此a音发生脱落。而在apidahitvā（未关上后），a音则不脱落。因为此处的a并非前缀api的组成部分。那么它是什么呢？它只是表示否定义的质词，而前缀（api）的a已经不见了；此为恒常脱落。如此，在此dhā语根之前，前缀api的a，在某些情况下恒常脱落，而在另一些情况下恒常不脱落。这真是奇妙！这真是稀有！在世尊的教言中，竟然能见到如此令智者心生惊叹的规则，即在同一语根、同一前缀、同一意义中，竟可依脱落与不脱落而加以区分。现在，为了让听众产生最高的善巧，我们将这两种形式汇集一处，引述具有此种形式的最胜征服者之圣典——

‘‘ගඞ්ගං [Pg.107] මෙ පිදහිස්සන්ති, න තං සක්කොමි බ්‍රාහ්මණ;

අපිධෙතුං මහාසින්ධුං, තං කථං සො භවිස්සති;

න තෙ සක්කොමි අක්ඛාතුං, අත්ථං ධම්මඤ්ච පුච්ඡිතො.

“婆罗门，他们将为我覆盖恒河，但我做不到那件事；若不覆盖大海洋，那又如何能成？被问及义与法，我无法为你解说。”

චිත්තත්ථසාධනිං එතං, ගාථං සම්භවජාතකෙ;

පඤ්ඤාසම්භවමිච්ඡන්තො, කරෙ චිත්තෙ සුමෙධසො’’ති.

此偈出自《桑跋瓦本生》(Sambhavajātaka)，能成办心之所求。智者欲求智慧生起，当用心于此。”

ධු ගතිථෙරියෙසු. ගති ගමනං, ථෙරියං ථිරභාවො. ධවති. ධුවං.

Dhu，[用于]动与稳义。动即是行进，稳即是坚固。Dhavati（他奔跑）。Dhuvaṃ（稳固的）。

එත්ථ ච ධුවන්ති ථිරං. ‘‘නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’’තිආදීසු විය, තස්මා ධුවන්ති ථිරං කිඤ්චි ධම්මජාතං. අථ වා ධුවන්ති ඉදං ගතිථෙරියත්ථවසෙන නිබ්බානස්සෙව අධිවචනං භවිතුමරහති. තඤ්හි ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණසොකාදිතො මුච්චිතුකාමෙහි ධවිතබ්බං ගන්තබ්බන්ති ධුවං, උප්පාදවයාභාවෙන වා නිච්චසභාවත්තා ධවති ථිරං සස්සතං භවතීති ධුවං. යඤ්හි සන්ධාය භගවතා ‘‘ධුවඤ්ච වො භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමි ධුවගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්ති වුත්තං. ධුවසද්දො ‘‘වචනං ධුවසස්සත’’න්ති එත්ථ ථිරෙ වත්තති. ‘‘ධුවඤ්ච භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමී’’ති එත්ථ නිබ්බානෙ. ‘‘ධුවං බුද්ධො භවිස්සසී’’ති එත්ථ පන එකංසෙ නිපාතපදභාවෙන වත්තතීති දට්ඨබ්බං.

此处，dhuvaṃ即是“稳固”。如在‘常、稳、恒、不变易法’等语中，因此dhuvaṃ是指某种稳固的法。或者，dhuvaṃ一词，由“趋向稳固”之义，应可作为涅槃的同义词。因为欲从生、老、病、死、愁等解脱者，应奔赴、应抵达此境，故为“稳固”；或因无生灭，自性恒常，故能稳固、恒常、永恒地存在，故为“稳固”。世尊正是针对此而说：‘诸比丘，我将为你们宣说稳固法以及趣向稳固之道。’dhuva一词，在‘言语是稳固永恒的’中，用于“稳固”义；在‘诸比丘，我将宣说稳固法’中，指涅槃；而在‘你必将成佛’中，则应被理解为表示“肯定”义的质词。

ධූ විධූනනෙ. ඌකාරස්ස ඌවත්තං. ධූවති. ධූවිතා, ධූවිතබ්බං. රස්සත්තෙ ‘‘ධුතො, ධුතවා’’ ඉච්චපි රූපානි භවන්ති.

Dhū，用于“抖落”义。长音ū变为ūv。Dhūvati，他抖落。Dhūvitā，抖落者；dhūvitabbaṃ，应被抖落。当元音缩短时，则成dhuto（已抖落的）、dhutavā（已抖落者）等形式。

ධෙ පානෙ. ධයති, ධීයති. ධෙන.

Dhe，用于“饮”义。Dhayati，他吸吮；dhīyati，被吸吮。Dhenu，母牛。

එත්ථ ච ධෙනූති ධයති පිවති ඉතො ඛීරං පොතකොති ධෙනු, ‘‘ගොධෙනු, අස්සධෙනු, මිගධෙනූ’’ති ධෙනුසද්දො සාමඤ්ඤවසෙන සපොතිකාසු තිරච්ඡානගතිත්ථීසු වත්තති, එවං සන්තෙපි යෙභුය්‍යෙන ගාවියං වත්තති. තථා හි ‘‘සත්ත ධෙනුසතෙ දත්වා’’ති පාළි දිස්සති.

此处，“dhenu”者，因幼崽从其吮吸、饮用乳汁，故名。“dhenu”一词，如在“母牛、母马、母鹿”中，通常指带幼崽的雌性旁生，即便如此，也多用于指母牛。诚然，可见圣典云：“布施了七百头母牛。”

සිධු [Pg.108] ගතියං සෙධති, නිසෙධති, පටිසෙධති. සිද්ධො, පසිද්ධො, නිසිද්ධො, පටිසිද්ධො, පටිසෙධිතො, පටිසෙධකො, පටිසෙධො, පටිසෙධිතුං, පටිසෙධිත්වා. ඉධ අචින්තෙය්‍යබලත්තා උපසග්ගානං තංයොගෙ සිධුධාතුස්ස නානප්පකාරා අත්ථා සම්භවන්ති, අඤ්ඤෙසම්පි එවමෙව.

Sidhu，用于“行”义。Sedhati，他前行；nisedhati，他阻止；paṭisedhati，他拒绝。Siddho，已成办的；pasiddho，著名的；nisiddho，被禁止的；paṭisiddho，被拒绝的；paṭisedhito，被禁止的；paṭisedhako，禁止者；paṭisedho，禁止；paṭisedhituṃ，为了禁止；paṭisedhitvā，禁止之后。此处，因前缀有不可思议之力，当其与sidhu语根结合时，会产生各种不同的意义，其他语根亦复如是。

සිධු සත්ථෙ මඞ්ගල්‍යෙ ච. සත්ථං සාසනං, මඞ්ගල්‍යං පාපවිනාසනං වුද්ධිකාරණං වා. සෙධති. සිද්ධො, පසිද්ධො, පසිද්ධි.

Sidhu，也用于“教导”与“吉祥”义。教导即是教诫，吉祥则是灭除罪恶或增长之因。Sedhati，他成就。Siddho，已成就的；pasiddho，著名的；pasiddhi，成就。

දධ ධාරණෙ. ජනස්ස තුට්ඨිං දධතෙති දධි. ධකාරස්ස හකාරත්තෙ ‘‘දහතී’’ති රූපං. අයං ඉත්ථී ඉමං ඉත්ථිං අය්‍යිකං දහති. ඉමෙ පුරිසා ඉමං පුරිසං පිතාමහං දහන්ති. චිත්තං සමාදහාතබ්බං. සමාදහං චිත්තං.

Dadha，用于“持”义。因其持守众人之满足，故称dadhi（凝乳）。dh音变为h音时，词形为dahati。此女认此妇为祖母。此等男子认此人为祖父。心应当被安定。我正安定自心。

එධ වුද්ධියං ලාභෙ ච. එධති. එධො, සුඛෙධිතො. ගම්භීරෙ ගාධමෙධති.

Edha，用于“增长”与“获得”义。Edhati，他增长。Edho，燃料；sukhedhito，在安乐中长大。Gambhīre gādhamedhati，于深处获得立足点。

එත්ථ ච එධොති එධති. වඩ්ඪති එතෙන පාවකොති එධො. ඉන්දනං, උපාදානං. සුඛෙධිතොති සුඛෙන එධිතො, සුඛසංවඩ්ඪිතොති අත්ථො. ගාධමෙධතීති ගාධං පතිට්ඨිතං එධති ලභති.

此处，火因此而增长（edhati），故称“edho”（燃料）。同义词有“indanaṃ”、“upādānaṃ”。“Sukhedhito”即“以乐而增长”，意为“在安乐中长大”。“Gādhamedhati”即“获得稳固的立足点”。

බද්ධ සංහරිසෙ. සංහරිසො විනිබද්ධක්‍රියා. බද්ධති, විනිබද්ධති. විනිබද්ධා.

Baddha，用于“紧缚”义。紧缚即是系缚的行为。Baddhati，他系缚；vinibaddhati，他紧缚。Vinibaddhā，已被紧缚。

ගාධ පතිට්ඨානිස්සයගන්ධෙසු. ගාධති. ගාධං කත්තා. ගම්භීරතො අගාධං.

Gādha，用于“立足”、“依止”、“贪求”义。Gādhati，他立足。Gādhaṃ kattā，立足者。Gambhīrato agādhaṃ，从深到浅。

බාධ විලොළනෙ බාධති, විබාධති. ආබාධො. ආබාධති චිත්තං විලොළෙතීති ආබාධො.

Bādha，用于“妨碍”义。Bādhati，他妨碍；vibādhati，他恼乱。Ābādho，病。因其妨碍、扰乱心，故称ābādho（病）。

නාධ [Pg.109] යාචනාදීසු. නාධති. නාධනං.

Nādha，用于“求助”等义。Nādhati，他求助。Nādhanaṃ，求助。

බන්ධ බන්ධනෙ බන්ධති. බන්ධනකො, බන්ධො, බන්ධාපිතො, පටිබන්ධො, බන්ධනං, බන්ධො, සම්බන්ධනං, සම්බන්ධො, පබන්ධො, බන්ධු.

Bandha，用于“系缚”义。Bandhati，他系缚。Bandhanako，系缚者；bandho，系缚；bandhāpito，被系缚；paṭibandho，障碍；bandhanaṃ，系缚；bandho，束缚；sambandhanaṃ，连系；sambandho，关系；pabandho，连续；bandhu，亲属。

තත්ථ බන්ධනන්ති බන්ධන්ති සත්තෙ එතෙනාති බන්ධනං, සඞ්ඛලිකාදි. ‘‘අයං අම්හාකං වංසො’’ති සම්බන්ධිතබ්බට්ඨෙන බන්ධු, ථෙරගාථාසංවණ්ණනායං පන ‘‘පෙමබන්ධනෙන බන්ධූ’’ති වුත්තං.

其中，“bandhanaṃ”者，因以此系缚有情，故称“bandhanaṃ”（系缚），如锁链等。“Bandhu”（亲属）者，因“此是我等之族姓”而有应被关联之义，故称“bandhu”。但在《长老偈》释义中则说：“因爱之系缚而为亲属。”

දධි අසීඝචාරෙ. අසීඝචාරො අසීඝප්පවත්ති. දන්ධති. දන්ධො, දන්ධපඤ්ඤො. යො දන්ධකාලෙ තරති, තරණීයෙ ච දන්ධති.

Dadhi，用于“缓行”义。缓行即是行动迟缓。Dandhati，他行动迟缓。Dandho，迟钝的；dandhapañño，钝慧者。彼于应缓时速行，于应速时却迟缓。

වද්ධ වද්ධනෙ. වද්ධති. වද්ධි, වුද්ධි, වද්ධො, වුද්ධො, ජාතිවුද්ධො, ගුණවුද්ධො, වයොවුද්ධො.

Vaddha，用于“增长”义。Vaddhati，他增长。Vaddhi，增长；vuddhi，兴盛；vaddho，已增长的；vuddho，年老的、长老；jātivuddho，戒腊长者；guṇavuddho，德行长者；vayovuddho，年龄长者。

යෙ වුද්ධමපචායන්ති, නරා ධම්මස්ස කොවිදා;

දිට්ඨෙව ධම්මෙ පාසංසා, සම්පරායෙ ච සුග්ගතිං.

凡通晓法并恭敬长老者，于现法中受赞扬，于来世得善趣。

සධු සද්දකුච්ඡියං. සධති.

Sadhu，用于“出声赞叹”义。Sadhati，他赞叹。

පිළධි අලඞ්කාරෙ. පිළන්ධති. පිළන්ධනං.

Piḷadhi，用于“装饰”义。Piḷandhati，他佩戴。Piḷandhanaṃ，装饰品。

පිළන්ධනමලඞ්කාරො, මණ්ඩනඤ්ච විභූසනං;

පසාධනඤ්චාභරණං, පරියායා ඉමෙ මතා.

“piḷandhana”、“alaṅkāra”、“maṇḍana”、“vibhūsana”、“pasādhana”与“ābharaṇa”——此等皆被认为是同义词。

මෙධ හිංසායං සඞ්ගමෙ ච. මෙධති. මෙධා, මෙධාවී. අත්‍ර මෙධාති අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා. මෙධති වා සිරියා සීලාදීහි ච සප්පුරිසධම්මෙහි සහ ගච්ඡති න එකිකා හුත්වා තිට්ඨතීති මෙධා, පඤ්ඤායෙතං නාමං. තථා හි –

Medha，用于“伤害”与“结合”义。Medhati，他伤害或结合。Medhā，智慧；medhāvī，有慧者。此处，“medhā”（智慧）者，因其如霹雳摧山般伤害、摧毁诸烦恼，故称“medhā”。或因其与祥瑞、戒等善士法相结合而行，非孤立存在，故称“medhā”。此为智慧之名。诚然——

‘‘පඤ්ඤා [Pg.110] හි සෙට්ඨා කුසලා වදන්ති,නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං;

සීලං සිරී චාපි සතඤ්ච ධම්මො,අන්වායිකා පඤ්ඤවතො භවන්තී’’ති

“善巧者言智慧最上，犹如星中之月王；戒、祥瑞及善士之法，皆追随于有慧者。”

වුත්තං. මෙධාවීති ධම්මොජපඤ්ඤාය ච සමන්නාගතො පුග්ගලො.

如是说。所谓“medhāvī”（有慧者），是指具足法味之慧的个人。

සධු මධු උන්දෙ. සධති. මධති. මධු.

Sadhu、madhu，用于“湿润”义。Sadhati，他令喜悦。Madhati，他陶醉。Madhu，蜜。

බුධ බොධනෙ. බොධති. බුද්ධො. අභිසම්බුද්ධානො. සම්බුද්ධං. අසම්බුද්ධං. බොධි. දිවාදිගණෙපි අයං දිස්සති. තත්‍රහි ‘‘බුජ්ඣතී’’ති රූපං, ඉධ පන ‘‘බොධතී’’ති රූපං. ‘‘යො නින්දං අපබොධතී’’ති පාළි දිස්සති. කාරිතෙ පන ‘‘බොධෙති’’ ඉච්චාදීනි.

Budha，用于“觉”义。Bodhati，他觉悟。Buddho，觉者。Abhisambuddhāno，已正等觉者。Sambuddhaṃ，已觉悟。Asambuddhaṃ，未觉悟。Bodhi，菩提。此语根亦见于divādi语基组。在彼处词形为bujjhati，于此处词形则为bodhati。可见圣典云：“他拒绝责难。”于使役态中，则有bodheti等形式。

යුධ සම්පහාරෙ. යොධති. යොධො. යොධෙථ මාරං පඤ්ඤාවුධෙන. යුද්ධං. චරණායුධො, චරණාවුධො වා. ආවුධං. දිවාදිගණිකස්ස පනස්ස ‘‘යුජ්ඣතී’’ති රූපං.

Yudha，用于“战斗”义。Yodhati，他战斗。Yodho，战士。“当以智慧为武器与魔罗战斗。”Yuddhaṃ，战争。Caraṇāyudho，或caraṇāvudho，以足为武器者（公鸡）。Āvudhaṃ，武器。此语根属divādi语基组时，词形为yujjhati。

දීධි දිත්තිවෙධනෙසු. දීධති. දීධිති. එත්ථ ච දීධිතීති රස්මි. අනෙකානි හි රස්මිනාමානි.

Dīdhi，用于“照耀”与“穿透”义。Dīdhati，（他）照耀。Dīdhiti，光芒。在此，dīdhiti即是光线。光线确实有许多名称。

රස්මි ආභා පභා රංසි, දිත්ති භා රුචි දීධිති;

මරීචි ජුති භාණ්ව’සු, මයූඛො කිරණො කරො;

නාගධාමො ච ආලොකො, ඉච්චෙතෙ රස්මිවාචකා.

Rasmi、ābhā、pabhā、raṃsi、ditti、bhā、ruci、dīdhiti、marīci、juti、bhāṇu、aṃsu、mayūkho、kiraṇo、karo、nāgadhāmo、āloko——此等皆为表示“光线”之词。

චකාරන්තරූපානි.

以ca结尾的词形。

නකාරන්තධාතු

以“na”结尾的词根

නී නයෙ. නෙති, නයති, විනෙති. විනෙය්‍ය හදයෙ දරං. ආනෙති. ආනයති. නෙතා. විනෙතා. නායකො. නෙය්‍යො[Pg.111]. වෙනෙය්‍යො. වෙනයිකො. විනීතො පුරිසො. නීයමානෙ පිසාචෙන, කින්නු තාත උදික්ඛති. නීයන්තො. නෙත්තං. නෙත්ති. භවනෙත්ති සමූහතා. නෙත්තිකො. උදකඤ්හි නයන්ති නෙත්තිකා. නෙත්තා. නෙත්තෙ උජුං ගතෙ සති. නයො. විනයො. ආයතනං. නෙතුං. විනෙතුං. නෙත්වා. විනෙත්වා ඉච්චාදීනි.

Nī（引导义）。Neti, nayati, vineti（引导，带领，调伏）。Vineyya hadaye daraṃ（已调伏心中的恐惧）。Āneti, ānayati（带来）。Netā（引导者）。Vinetā（调伏者）。Nāyako（领导者）。Neyyo（应被引导者）。Veneyyo（应被调伏者）。Venayiko（调伏者）。Vinīto puriso（已被调伏的人）。Nīyamāne pisācena, kinnu tāta udikkhati（当被鬼怪引导时，父亲为何观望？）。Nīyanto（被引导）。Nettaṃ（眼）。Netti（绳索）。Bhavanetti samūhatā（有之绳已被根除）。Nettiko（引水者）。Udakañhi nayanti nettikā（引水者确实引水）。Nettā（引导者）。Nette ujuṃ gate sati（当眼正直时）。Nayo（方法）。Vinayo（律）。Āyatanaṃ（处）。Netuṃ（为引导）。Vinetuṃ（为调伏）。Netvā（引导后）。Vinetvā（调伏后）等。

තත්ථ නෙත්තන්ති සමවිසමං දස්සෙන්තං අත්තභාවං නෙතීති නෙත්තං, චක්ඛු. නෙත්තීති නෙන්ති එතාය සත්තෙති නෙත්ති, රජ්ජු. භවනෙත්තීති භවරජ්ජු, තණ්හායෙතං නාමං. තාය හි සත්තා ගොණා විය ගීවාය බන්ධිත්වා තං තං භවං නිය්‍යන්ති, තස්මා භවනෙත්තීති වුච්චති. නෙත්තිකාති කස්සකා. නෙත්තාති ගවජෙට්ඨකො යූථපති. නයොති නයනං ගමනං නයො, පාළිගති. අථ වා තත්ථ තත්ථ නෙතබ්බොති නයො, සදිසභාවෙන නෙතබ්බාකාරො. නීයතීති නයො, තථත්තනයාදි. නීයති එතෙනාති නයො, අන්තද්වයවිවජ්ජනනයාදි.

其中，“nettaṃ”（眼）是因其引导身体、显示平与不平，故称“nettaṃ”，即眼。“netti”（绳）是因人们用它引导众生，故称“netti”，即绳索。“bhavanetti”（有之绳）即有之绳索，这是渴爱的异名。众生确实如牛一般被它系于颈，而被牵引至各种有，因此称为“bhavanetti”。“nettikā”（引水者）即农夫。“nettā”（引导者）即牛王、牛群首领。“nayo”（方法）是引导、行进，即巴利(Pāḷi)圣典的文脉。或者，“nayo”是在各处应被应用的方法，即以相似方式应用的模式。又或，因其被引导(nīyati)，故为“nayo”，如“如实性方法”等。又或，以此而引导(nīyati etena)，故为“nayo”，如“远离二边方法”等。

තථා හි ඡබ්බිධො නයො තථත්තනයො පත්තිනයො දෙසනානයො අන්තද්වයවිවජ්ජනනයො අචින්තෙය්‍යනයො අධිප්පායනයොති. තෙසු තථත්තනයො අන්තද්වයවිවජ්ජනනයෙන නීයති, පත්තිනයො අචින්තෙය්‍යනයෙන, දෙසනානයො අධිප්පායනයෙන නීයති. එත්ථාදිම්හි තිවිධො නයො කම්මසාධනෙන නීයතීති ‘‘නයො’’ති වුච්චති, පච්ඡිමො පන තිවිධො නයො කරණසාධනෙන නීයති එතෙන තථත්තාදිනයත්තයමිති ‘‘නයො’’ති වුච්චති. ඉමස්මිං අත්ථෙ පපඤ්චියමානෙ ගන්ථවිත්ථාරො සියාති විත්ථාරො න දස්සිතො.

确实，方法有六种：如实性方法、获得方法、教导方法、远离二边方法、不可思议方法和意趣方法。其中，如实性方法由远离二边方法所引导，获得方法由不可思议方法所引导，教导方法由意趣方法所引导。在此，前三种方法因其以作格(kamma-sādhana)被引导(nīyati)，故称“方法”(nayo)；而后三种方法，则因其以具格(karaṇa-sādhana)而引导，即“如实性等前三法由此（后三法）而被引导”，故称“方法”(nayo)。若对此义详加阐述，则篇幅冗长，故不予详述。

අපරොපි [Pg.112] චතුබ්බිධො නයො එකත්තනයො නානත්තනයො අබ්‍යාපාරනයො එවංධම්මතානයොති.

另有四种方法：一性方法、异性方法、无作用方法、如是法性方法。

විනෙති සත්තෙ එත්ථ, එතෙනාති වා විනයො. කායවාචානං විනයනතොපි විනයො. ආයතනන්ති අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පවත්තං අතීව ආයතං සංසාරදුක්ඛං යාව න නිවත්තති, තාව නයතෙව පවත්තතෙවාති ආයතනං.

“Vinayo”（律）是因此人们于此调伏众生，或以此调伏众生。“Vinayo”也因其对身语的调伏而得名。“Āyatanaṃ”（处）是因此在无始的轮回中，极其漫长(āyataṃ)的轮回之苦，只要尚未止息，就会被引导(nayateva)并持续下去(pavattateva)，故称“āyatanaṃ”。

අයං පනෙත්ථ අත්ථුද්ධාරො. ‘‘ආයතනන්ති අස්සානං කම්බොජො ආයතනං, ගුන්නං දක්ඛිණාපථො ආයතන’’න්ති එත්ථ සඤ්ජාතිට්ඨානං ආයඅනං නාම. ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා.

此为义理纲要。在“‘处’：马的产地是坎波扎(Kamboja)，牛的产地是南方(Dakkhiṇāpatha)”中，‘处’名为出生地。在“众鸟栖息于令人喜悦的处所”中……

ඡායං ඡායත්ථිනො යන්ති, ඵලත්ථං ඵලභොජිනො’’ති එත්ථ සමොසරණට්ඨානං. ‘‘පඤ්චිමානි භික්ඛවෙ විමුත්තායතනානී’’ති එත්ථ කාරණං. අඤ්ඤෙපි පන පයොගා යත පතියතනෙති එත්ථ පකාසිතා.

在“求荫者趋向荫凉，食果者为求其果”中，‘处’是会集之处。在“诸比丘，有此五解脱处”中，‘处’是原因。而其他用法，已在‘yat’（词根）和‘patiyatane’（词）处阐明。

නී පාපනෙ. නෙති, නයති. නයනං.

Nī（使达到义）。Neti, nayati（引导）。Nayanaṃ（引导；眼）。

නු ථුතියං. නොති, නවති. නුතො.

Nu（赞颂义）。Noti, navati（赞颂）。Nuto（被赞颂者）。

ථන පන ධන සද්දෙ. ථනති. පනති. ධනති.

Thana, Pana, Dhana（发声义）。Thanati（发声）。Panati（发声）。Dhanati（发声）。

කන දිත්තිකන්තීසු. කනති. කඤ්ඤා. කනකං.

Kan（闪耀、喜爱义）。Kanati（闪耀或喜爱）。Kaññā（少女）。Kanakaṃ（黄金）。

එත්ථ ච යොබ්බනිභාවෙ ඨිතත්තා රූපවිලාසෙන කනති දිප්පති විරොචතීති කඤ්ඤා. අථ වා කනියති කාමියභි අභිපත්ථියති පුරිසෙහීතිපි කඤ්ඤා, යොබ්බනිත්ථී. කනකන්ති කනති, කනීයතීති වා කනකං, සුවණ්ණං. සුවණ්ණස්ස හි අනෙකානි නාමානි.

此处，“kaññā”（少女）是因其处于青春年华，以容貌之美而闪耀(kanati)、发光(dippati)、照耀(virocati)而得名。或者，“kaññā”也因其被男子所喜爱(kanīyati)、欲求(kāmiyati)、渴望(abhipatthiyati)而得名，即年轻女子。“kanakaṃ”（黄金）是因其闪耀(kanati)，或被喜爱(kanīyati)而得名，即黄金。黄金确实有许多名称。

සුවණ්ණං කනකං හෙමං, කඤ්චනං හටකම්පි ච;

ජාතරූපං තපනීයං, වණ්ණං තබ්භෙදකා පන;

ජම්බුනදං සිඞ්ගිකඤ්ච, චාමිකරන්ති භාසිතා.

Suvaṇṇa, kanaka, hema, kañcana, 以及 hāṭaka；jātarūpa, tapanīya, vaṇṇa。而其类别则被称为：jambunada, siṅgika, 以及 cāmikara。

වන [Pg.113] සන සම්භත්තියං. වනති. වනං. සනති.

Vana, Sana（分享、服务义）。Vanati（服务或欲求）。Vanaṃ（森林；渴爱）。Sanati（服务）。

තත්ථ වනන්ති. තං සම්භජන්ති මයූරකොකිලාදයො සත්තාති වනං, අරඤ්ඤං. වනති සම්භජති සංකිලෙසපුග්ගලන්ති වනං, තණ්හා.

其中，“vanaṃ”（森林）：因孔雀、杜鹃等众生依附(sambhajanti)于它，故称“vanaṃ”，即林野。“vanaṃ”（渴爱）：因它依附(vanati, sambhajati)于有烦恼之人，故称“vanaṃ”，即渴爱。

මන අබ්භාසෙ. මනති. මනො.

Man（修习义）。Manati（修习）。Mano（意）。

මාන වීමංසායං, වීමංසති. වීමංසා.

Māna（考察义）。Vīmaṃsati（考察）。Vīmaṃsā（考察）。

ජන සුන සද්දෙ. ජනති. සුනති.

Jana, Suna（发声义）。Janati（发声）。Sunati（发声）。

එත්ථ ච ‘‘කස්මා තෙ එකො භුජො ජනති, එකො තෙ න ජනතී භුජො’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ ජනතීති සුනති සද්දං කරොති.

此处有巴利文为例：“为何你一只手臂作响，而另一只手臂不作响？”其中，‘janati’意为‘sunati’，即发出声响。

ඛනු අවදාරණෙ ඛනති. සුඛං. දුක්ඛං. ඛතො ආවාටො.

Khanu（挖掘义）。Khanati（挖掘）。Sukhaṃ（乐）。Dukkhaṃ（苦）。Khato āvāṭo（被挖掘的坑）。

තත්ථ සුඛන්ති සුට්ඨු දුක්ඛං ඛනතීති සුඛං. දුට්ඨු ඛනති කායිකචෙතසිකසුඛන්ති දුක්ඛං. අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛා හි එතෙ ධම්මා. ද්විධා චිත්තං ඛනතීති වා දුක්ඛං. චුරාදිගණවසෙන පන ‘‘සුඛයතීති සුඛං, දුක්ඛයතීති දුක්ඛ’’න්ති නිබ්බචනානි ගහෙතබ්බානි. සමාසපඅවසෙන ‘‘සුකරං ඛමස්සාති සුඛං, දුක්කරං ඛමස්සාති දුක්ඛ’’න්ති නිබ්බචනානිපි විවිධා හි සද්දානං බ්‍යුප්පත්ති පවත්ති නිමිත්තඤ්ච.

其中，“sukhaṃ”（乐）是因其善(suṭṭhu)于挖掘(khanati)苦，故为“sukhaṃ”。“dukkhaṃ”（苦）是因其恶(duṭṭhu)于挖掘(khanati)身与心的乐，故为“dukkhaṃ”。此二法确实相互对立。或者，“dukkhaṃ”是因其以两种方式刺痛(khanati)心。再者，根据Curādi词类，亦可作此解：“使人快乐者为乐，使人痛苦者为苦”。根据复合词的构成，亦可作此解：“易于忍受(sukaraṃ khamassa)为乐，难于忍受(dukkaraṃ khamassa)为苦”。因为词语的词源、用法和根据确实是多种多样的。

දාන අවඛණ්ඩනෙ. දානති. අපදානං.

Dā（切割义）。Dānati（切割）。Apadānaṃ（本行故事）。

සාන තෙජනෙ. තෙජනං නිසානං. සානති.

Sā（磨利义）。Tejanaṃ nisānaṃ（磨利；磨刀石）。Sānati（磨利）。

හන හිංසාගතීසු. එත්ථ පන හිංසාවචනෙන ඵරුසාය වාචාය පීළනඤ්ච දණ්ඩාදීහි පහරණඤ්ච ගහිතං, තස්මා හන හිංසාපහරණගතීසූති අත්ථො ගහෙතබ්බො. තථා හි ‘‘රාජානො චොරං ගහෙත්වා හනෙය්‍යුං වා බන්ධෙය්‍යුං වා’’ති. පාඨස්ස අත්ථං සංවණ්ණෙන්තෙහි ‘‘හනෙය්‍යුන්ති පොථෙය්‍යුඤ්චෙව ඡින්දෙය්‍යුඤ්චා’’ති [Pg.114] වුත්තං. එත්ථ ච ඡෙදනං නාම හත්ථපාදාදිඡෙදනං වා සීසච්ඡෙදවසෙන මාරණං වා. හනස්ස වධාදෙසො ඝාතාදෙසො ච භවති, හන්ති හනති, හනන්ති. හනසි, හනථ. සෙසං සබ්බං නෙය්‍යං.

Han（伤害、行进义）。此处，“伤害”一词包含以粗恶语压迫及以棍棒等击打，因此应理解其义为：Han（伤害、击打、行进义）。例如：‘国王捕贼后，或杀或缚。’在解释此文句之义时，说：‘“杀”即捶打与斩断。’此处，“斩断”指斩断手足等，或以斩首方式致死。Han（词根）有vadh和ghāt的替代形式。其变化形为：hanti、hanati、hananti；hanasi、hanatha。其余皆可类推。

හිංසාදයො චත්තාරො අත්ථා ලබ්භන්ති. ‘‘හන්ති හත්ථෙහි පාදෙහී’’ති එත්ථ පන හන්තීති පහරතීති අත්ථො. ‘‘කුද්ධො හි පිතරං හන්ති. වික්කොසමානා තිබ්බාහි, හන්ති නෙසං වරං වර’’න්ති. එත්ථ හන්තීති මාරෙන්තීති අත්ථො. ‘‘වධති, වධෙති, ඝාතෙති’’ ඉච්චපි රූපානි භවන්ති. තත්ථ ‘‘වධති න රොදති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. අත්තානං වධිත්වා වධිත්වා රොදතී’’තිආදීසු වධො පහරණං. පාණං වධෙති. පාණවධො. ‘‘එස වධො ඛණ්ඩහාලස්ස. සත්තෙ ඝාතෙතී’’ති ච ආදීසු වධො මාරණං.

可得出伤害等四种意义。在“以手足击（hanti）”中，“hanti”意为击打。在“愤怒者实杀（hanti）其父”及“彼等猛烈哭号，杀（hanti）其至爱”中，“hanti”意为杀死。有“vadhati、vadheti、ghāteti”等形式。其中，在“打他不哭，犯恶作罪。数数自打而哭”等句中，“vadho”（杀）意为击打。“vadheti pāṇaṃ”（杀害生命），即“pāṇavadho”（杀生）。在“此为对断剑者之杀（vadho）”及“使众生被杀（ghāteti）”等句中，“vadho”（杀）意为致死。

‘‘උපාහනං, වධූ’’ති ච එත්ථ හනවධසද්දත්ථොගමනං. ‘‘පුරිසං හනති. සීතං උණ්හං පටිහනති’’ ඉච්චාදීනි කත්තුපදානි. දෙවදත්තො යඤ්ඤදත්තෙන හඤ්ඤති. තතො වාතාතපෙ ඝොරෙ, සඤ්ජාතෙ පටිහඤ්ඤති. පච්චත්තවචනස්සෙකාරත්තං, යථා ‘‘වනප්පගුම්බෙ’’ති. විහාරෙනාති පදං සම්බන්ධිතබ්බං, ඉච්චාදීනි කම්මපදානි. හන්තා. හතො. වධකො. වධූ. ආඝාතො. උපඝාතො. ඝාතකො. පටිඝො. සඞ්ඝො. බ්‍යග්ඝො. සකුණග්ඝි. හන්තුං, හනිතුං, හන්ත්වා, හනිත්වා. වජ්ඣෙත්වා, වධිත්වා ඉච්චාදීනි සනාමිකානි තුමන්තාදිපදානි.

在“upāhanaṃ”（鞋履）和“vadhū”（新妇）中，“han”和“vadh”二词有“行进”之义。“Purisaṃ hanati”（击打人）、“Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanati”（抵御寒热）等是主动语态词。“提婆达多为雅那达多所害”、“其后，于猛烈风热生起时，他被击退”等是被动语态词。（附注：处格单数形式为“e”，如“vanappagumbe”。“vihārena”一词应被连接。）相关的派生词有：Hantā（杀者）、Hato（被杀者）、Vadhako（杀者）、Vadhū（新妇）、Āghāto（怨恨）、Upaghāto（伤害）、Ghātako（杀者）、Paṭigho（瞋恚）、Saṅgho（僧团）、Byaggho（虎）、Sakuṇagghi（鹰）；以及Hantuṃ、hanituṃ（为杀），hantvā、hanitvā（杀后），vajjhetvā、vadhitvā（击打后）等。这些是名词及以“-tuṃ”等结尾的词。

තත්ථ උපාහනන්ති තං තං ඨානං උපහනන්ති උපගච්ඡන්ති තතො ච ආහනන්ති ආගච්ඡන්ති එතෙනාති උපාහනං. වධූති කිලෙසවසෙන සුනඛම්පි උපගමනසීලාති වධූ, සබ්බාසං ඉත්ථීනං [Pg.115] සාධාරණමෙතං. අථ වා වධූති සුණිසා. තථා හි ‘‘තෙන හි වධු යදා උතුනී අහොසි, පුප්ඵං තෙ උප්පන්නං, අථ මෙ ආරොචෙය්‍යාසී’’ති එත්ථ වධූති සුණිසා වුච්චති. සා පන ‘‘අයං නො පුත්තස්ස භරියා’’ති සස්සුසසුරෙහි අධිගන්තබ්බා ජානිතබ්බාති වධූති වුච්චති. ගත්‍යත්ථානං කත්ථචි බුද්ධියත්ථකථනතො අයමත්ථො ලබ්භතෙව. ‘‘සුණ්හා, සුණිසා, වධූ’’ ඉච්චෙතෙ පරියායා. සඞ්ඝොති භික්ඛුසමූහො. සමග්ගං කම්මං සමුපගච්ඡතීති සඞ්ඝො, සුට්ඨු වා කිලෙසෙ හන්ති තෙන තෙන මග්ගාසිනා මාරෙතීතිපි සඞ්ඝො, පුථුජ්ජනාරියවසෙන වුත්තානෙතානි. විවිධෙ සත්තෙ ආහනති භුසො ඝාතෙතීති බ්‍යග්ඝො. සො එව ‘‘වියග්ඝො, වග්ඝො’’ති ච වුච්චති. අපරම්පි පුණ්ඩරීකොති තස්ස නාමං. දුබ්බලෙ සකුණෙ හන්තීති සකුණග්ඝි, සෙනො, අයං පන හනධාතු දිවාදිගණෙ ‘‘පටිහඤ්ඤතී’’ති අකම්මකං කත්තුපදං ජනෙති. තථා හි ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො වොහාරො ලොකියෙ සොතෙ පටිහඤ්ඤතී’’තිආදිකා පාළියො දිස්සන්ති.

其中，“upāhanaṃ”（鞋履）是因此人以此走向（upahananti, upagacchanti）各处，并从彼处返回（āhananti, āgacchanti）而得名。“vadhū”（新妇）是因其烦恼，有接近乃至犬类的习性而得名，此为一切女性之通性。或“vadhū”为儿媳。如在“那么，新妇，当你月事来潮，花已现时，当告知我”中，“vadhū”被称为儿媳。又因她应被公婆作为“此是我儿之妻”而接近、认识，故称“vadhū”。此义可得，是因有“行进”义的词根有时亦被解说为有“了知”义。“Suṇhā”、“suṇisā”、“vadhū”三者为同义词。“Saṅgho”（僧团）是比丘的团体。因其共同行羯磨而称“saṅgho”；或因其以道之利剑善“hanti”（击）、“māreti”（杀）诸烦恼，亦称“saṅgho”。此乃依凡夫与圣者而言。“Byaggho”（虎）是因其猛烈击打、杀害种种众生而得名。它亦被称为“viyaggho”和“vaggho”。其另一名为“puṇḍarīko”。“Sakuṇagghi”（鹰）是因其捕杀弱鸟而得名，即隼。然此“han”词根在Divādi词组中，产生不及物的主动词“paṭihaññati”。如可见巴利文：“佛陀世尊的言教冲击（paṭihaññati）世俗之耳”等。

අන පාණනෙ. පාණනං සසනං. අනති. ආනං, පානං. ‘‘තත්ථ ආනන්ති අස්සාසො. පානන්ති පස්සාසො. එතෙසු අස්සාසොති බහි නික්ඛමනවාතො. පස්සාසොති අන්තො පවිසනවාතො’’ති විනයට්ඨකථායං වුත්තං, සුත්තන්තට්ඨකථාසු පන උප්පටිපාටියා ආගතං. තත්ථ යස්මා සබ්බෙසම්පි ගබ්භසෙය්‍යකානං මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනකාලෙ පඨමං අබ්භන්තරවාතො බහි නික්ඛමති, පච්ඡා බාහිරවාතො සුඛුමං රජං ගහෙත්වා අබ්භන්තරං පවිසන්තො තාලුං ආහච්ච නිබ්බායති, තස්මා විනයට්ඨකථායං ‘‘අස්සාසොති බහි නික්ඛමනවාතො, පස්සාසොති අන්තො පවිසනවාතො’’ති වුත්තං. එතෙසු [Pg.116] ද්වීසු නයෙසු විනයනයෙන අන්තො උට්ඨිතසසනං අස්සාසො, බහි උට්ඨිතසසනං පස්සාසො. සුත්තන්තනයෙන පන බහි උට්ඨහිත්වාපි අන්තො සසනතො අස්සාසො. අන්තො උට්ඨහිත්වාපි බහි සසනතො පස්සාසො. අයමෙව ච නයො ‘‘අස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො අජ්ඣත්තං වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා චා’’ති, ‘‘පස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො බහිද්ධා වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා චා’’ති ඉමාය පාළියා සමෙතීති වෙදිතබ්බං.

（语根`An`）是“呼吸”义。呼吸是气息。`Anati`（他呼吸）。`Āna`（入息），`pāna`（出息）。“于此，`āna`是`assāsa`，`pāna`是`passāsa`。在《律义注》中说：‘此中，`assāsa`是向外呼出的风，`passāsa`是向内吸入的风。’但在诸《经义注》中，则以相反的顺序出现。于此，因为所有胎生者从母胎出来时，首先是内部（abbhantara）的风向外呼出，之后是外在的风夹带微尘进入内部，触及上颚而止息，因此《律义注》中说：‘`assāsa`是向外呼出的风，`passāsa`是向内吸入的风。’在这两种说法中，依循律的说法，于内生起的气息是`assāsa`，于外生起的气息是`passāsa`。然而，依循经的说法，即使于外生起，但因向内呼吸而为`assāsa`（入息）；即使于内生起，但因向外呼吸而为`passāsa`（出息）。当知此说法与此段圣典语相符：‘以念随观入息的初、中、后，当心向内散乱时，身与心皆会僵硬、摇动与颤抖’；‘以念随观出息的初、中、后，当心向外散乱时，身与心皆会僵硬、摇动与颤抖。’

ධන ධඤ්ඤෙ. ධනනං ධඤ්ඤං, සිරිපුඤ්ඤපඤ්ඤානං සම්පදාති අත්ථො. ධාතුඅත්ථො හි යෙභුය්‍යෙන භාවවසෙන කථියති ඨපෙත්වා වක්කරුක්ඛතචෙති එවමාදිප්පභෙදං. යථා භාවත්ථෙ වත්තමානෙන යපච්චයෙන සද්ධිං නකාරස්ස ය්‍යකාරං කත්වා ථෙනනං ථෙය්‍යන්ති වුච්චති, එවමිධ යපච්චයෙන සද්ධිං නකාරස්ස ඤ්ඤකාරං කත්වා ධනනං ධඤ්ඤන්ති වුච්චති. ධනිනො වා භාවො ධඤ්ඤං, තස්මිං ධඤ්ඤෙ. ධන්ති, ධනති. ධනිතං. ධඤ්ඤං. යස්මා පන ධඤ්ඤසද්දෙන සිරිපුඤ්ඤපඤ්ඤාසම්පදා ගහිතා, තස්මා ‘‘ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණසම්පන්නං පුත්තං විජායී’’තිආදීසු ධඤ්ඤසද්දෙන සිරිපඤ්ඤාව ගහෙතබ්බා පුඤ්ඤස්ස විසුං වචනතො.

（语根`Dhan`）是“谷物”义。`Dhananaṃ`（财富的产生）是`dhañña`（谷物），意指幸运、福德与智慧的成就。语根的含义大都依状态而说，除了“`vakkarukkhataca`”等分别。犹如在状态义中，`na`与`ya`后缀结合而作`yya`，`thenanaṃ`被称为`theyya`；同样地，于此，`na`与`ya`后缀结合而作`ñña`，`dhananaṃ`被称为`dhañña`。或者，富裕者的状态是`dhañña`，于此`dhañña`中。`Dhanti`，`dhanati`（他积聚）。`Dhanitaṃ`（已积聚）。`Dhaññaṃ`（谷物）。然而，由于`dhañña`一词已含摄幸运、福德与智慧的成就，因此在“生下具足幸运与福德相的儿子”等（经文）中，`dhañña`一词应取为幸运与智慧，因为福德已分别提及。

‘‘නදතො පරිසායන්තෙ, වාදිතබ්බපහාරිනො;

යෙ තෙ දක්ඛන්ති වදනං, ධඤ්ඤා තෙ නරපුඞ්ගව.

于集会中喧哗者，击鼓奏乐者，凡得见尊颜者，彼等实为有幸，人中之雄！

දීඝඞ්ගුලී තම්බනඛෙ, සුභෙ ආයතපණ්හිකෙ;

යෙ පාදෙ පණමිස්සන්ති, තෙපි ධඤ්ඤා ගුණන්ධර.

趾长铜色甲，足跟修长美，凡顶礼双足者，彼等亦有幸，持德者！

මධුරානි පහට්ඨානි, දොසග්ඝානි හිතානි ච;

යෙතෙවාක්‍යානි සොස්සන්ති, තෙපි ධඤ්ඤානරුත්තමා’’ති

言语甜美且欣喜，除过患而有利，凡得闻此语者，彼等亦有幸，人中至上！

එවමාදීසු [Pg.117] පන ධඤ්ඤසද්දෙන පුඤ්ඤසම්පදා ගහෙතබ්බා, පුඤ්ඤසම්පදාය වා සද්ධිං සිරිපඤ්ඤාසම්පදාපි ගහෙතබ්බා. ඉදමෙත්ථ නිබ්බචනං ‘‘ධඤ්ඤං සිරිපුඤ්ඤපඤ්ඤාසම්පදා එතෙසං අත්ථීති ධඤ්ඤා’’ති. ‘‘ධඤ්ඤං මඞ්ගලසම්මත’’න්ති එත්ථ තු ‘‘උත්තමරතනං ඉද’’න්ති ධනායිතබ්බං සද්ධායිතබ්බන්ති ධඤ්ඤං, සිරිසම්පන්නං පුඤ්ඤසම්පන්නං පඤ්ඤාසම්පන්නන්තිපි අත්ථො යුජ්ජති. ‘‘ධඤ්ඤං ධනං රජතං ජාතරූප’’න්ති ච ආදීසු ‘‘නත්ථි ධඤ්ඤසමං ධන’’න්ති වචනතො ධනායිතබ්බන්ති ධඤ්ඤං, කිං තං? පුබ්බණ්ණං. අපිච ඔසධිවිසෙසොපි ධඤ්ඤන්ති වුච්චති. ධනසද්දස්ස ච පන සමාසවසෙන ‘‘අධනො, නිද්ධනො’’ති ච නත්ථි ධනං එතස්සාති අත්ථෙන දලිද්දපුග්ගලො වුච්චති. ‘‘නිධනං යාතී’’තිඑත්ථ තු කම්පනත්ථවාචකස්ස ධූධාතුස්ස වසෙන විනාසො නිධනන්ති වුච්චතීති.

然而，在以上偈颂等处，dhañña一词应取为福德成就，或与福德成就一并取为幸运与智慧成就。此处的词源解释是：“他们有dhañña，即幸运、福德、智慧的成就，故为dhaññā（有福者）。”至于“dhañña被视为吉祥”，于此，因其应被珍惜、应被信赖，犹如“此为至上之宝”，故为dhañña；亦可合解为具足幸运、具足福德、具足智慧之义。在“谷物、财富、白银、黄金”等经文中，以及根据“无有财富等于谷物”，因其应被珍惜，故为dhañña。那是什么？是谷物。再者，特别的药草亦被称为dhañña。又，关于dhana（财富）一词，通过复合词的方式，如adhano、niddhano，是“他没有财富”之义，被称为贫穷的人。至于在“趣于毁灭”中，由于dhū语根有“动摇”义，毁灭被称为nidhana。

මුන ගතියං. මුනති.

（语根Muna）为“知”义。Munati（他知道）。

චිනෙ මඤ්ඤනායං. අලුත්තන්තොයං ධාතු, යථා ගිලෙ, යථා ච මිලෙ. චිනායති, ඔචිනායති. ‘‘සබ්බො තං ජනො ඔචිනායතූ’’ති ඉදමෙත්ථ පාළි නිදස්සනං. ඔචිනායතති අවමඤ්ඤතූති.

（语根Cin）为“思量”义。此语根结尾（元音）不省略，如gil（吞咽），亦如mil（集合）。Cināyati（他思量），ocināyati（他轻视）。“愿一切人都轻视他”，此为这里的圣典语范例。Ocināyatū即是avamaññatū（愿他轻视）。

ඉති භූවාදිගණෙ තවග්ගන්තධාතුරූපානි

如是，在bhūvādi语根组中，以ta品结尾的语根形式。

සමත්තානි.

圆满了。

පකාරන්තධාතු

以pa结尾的语根

ඉදානි පවග්ගන්තධාතුරූපානි වුච්චන්තෙ –

现在，解说以pavagga结尾的语根形式——

පා පානෙ. පානං පිවනං. ‘‘පාති, පාන්ති. පාතු, පාන්තු’’ ඉච්චාදි යථාරහං යොජෙතබ්බං.

（语根Pā）为“饮”义。Pānaṃ即pivanaṃ（饮用）。“Pāti（他饮），pānti（他们饮）；pātu（愿他饮），pāntu（愿他们饮）”等，应如理配合。

ඛිප්පං ගීවං පසාරෙහි, න තෙ දස්සාමි ජීවිතං;

අයඤ්හිතෙ මයා රූළ්හො, සරො පාස්සති ලොහිතන්ති.

速速伸长你的颈，我必不让你活命；我所射出的此箭，将要饮你的血。

අත්‍ර [Pg.118] හි පාස්සතීති පිවිස්සති. ‘‘පාස්සති, පාස්සන්ති. පාස්සසි, පාස්සථ. පාස්සාමි, පාස්සාම’’ ඉච්චාදිනා, ‘‘අපස්සා, අපස්සංසු’’ ඉච්චාදිනා ච නයෙන සෙසං සබ්බං යොජෙතබ්බං නයඤ්ඤූහි. කො හි සමත්ථො සබ්බානි බුද්ධවචනසාගරෙ විචිත්‍රානි විප්පකිණ්ණරූපන්තරරතනානි උද්ධරිත්වා දස්සෙතුං, තස්මා සබ්බාසුපි ධාතූසු සඞ්ඛෙපෙන ගහණූපායමත්තමෙව දස්සිතං. පිවති, පිවන්ති. පිවං, පිවන්තො, පිවමානො, පිවං භාගිරසොදකං. කාරිතෙ කුමාරං ඛීරං පායෙති. මුහුත්තං තණ්හාසමනං, ඛීරං ත්වං පායිතො මයා. කම්මෙ පීයති, පීතං. තුමාදීසු ‘‘පාතුං, පිවිතුං, පිත්වා, පිවිත්වා, පායෙත්වා’’ ඉච්චාදීනි යොජෙතබ්බානි. අඤ්ඤෙසුපි ඨානෙසු පාළිනයානුරූපෙන සද්දරූපානි එවමෙව යොජෙතබ්බානි.

于此，pāssati即pivissati（他将饮）。应由通晓方法者，以“pāssati（他将饮），pāssanti（他们将饮）；pāssasi（你将饮），pāssatha（你们将饮）；pāssāmi（我将饮），pāssāma（我们将饮）”等，以及“apassā（他饮了），apassaṃsu（他们饮了）”等方法，配合其余一切。谁能有能力从佛言之海中，捞取所有散落各异的词形变化之宝而展示呢？因此，于所有语根，仅简要地展示掌握之法。Pivati（他饮），pivanti（他们饮）。Pivaṃ、pivanto、pivamāno（饮着），如“饮着恒河水”。使役态：pāyeti（使饮），如“使孩童饮乳”。“你被我喂奶，片刻止渴”。被动态：pīyati（被饮），pītaṃ（已饮）。于tum等（不定式与不变式）中，应配合“pātuṃ、pivituṃ（为了饮），pitvā、pivitvā（饮了后），pāyetvā（使饮后）”等。于其他地方，亦应如是依照圣典语的规则配合词形。

පා රක්ඛණෙ. පාති. නිපාති. පිතා, ගොපො.

（语根Pā）为“保护”义。Pāti（他保护）。Nipāti（他保护）。Pitā（父亲），gopo（守护者）。

පා පූරණෙ. පාති, විප්පාති. විප්පො.

（语根Pā）为“充满”义。Pāti（他充满），vippāti（他卓越地充满）。Vippo（婆罗门）。

විප්පොති බ්‍රාහ්මණො. සො හි විප්පෙති පූරෙති විසිට්ඨෙන වෙදුච්චාරණාදිනා අත්තනො බ්‍රාහ්මණකම්මෙන ලොකස්ස අජ්ඣාසයං අත්තනො ච හදයෙ වෙදානීති විප්පොති වුච්චති. ‘‘ජාතො විප්පකුලෙ අහ’’න්ති එත්ථ හි බ්‍රාහ්මණො ‘‘විප්පො’’ති වුච්චති. තස්ස කුලං විප්පකුලන්ති.

Vippo即婆罗门。他以卓越地念诵吠陀等自身的婆罗门工作，充满（满足）世间的意向，且于自心中充满（通晓）诸吠陀，因此被称为vippo。在“我生于vippa（婆罗门）家”中，婆罗门被称为vippo。其家族即vippakula。

පූ පවනෙ. පවති. පුත්තො, පුඤ්ඤං. එත්ථ පුත්තොති අත්තනො කුලං පවති සොධෙතීති පුත්තො. කියාදිගණං පන පත්වා ‘‘පුනාතී’’ති වත්තබ්බං.

（语根Pū）为“净化”义。Pavati（他净化）。Putto（儿子），puññaṃ（福德）。于此，putto是因其净化、清净自己的家族，故为putto。然而，此语根归于kiyādi组时，当说为punāti。

පුත්තො’ත්‍රජො සුතො සූනු,තනුජො තනයො’රසො;

පුත්තනත්තාදයො චාථ,අපච්චන්ති පවුච්චරෙ.

Putta、atraja、suta、sūnu，tanuja、tanaya与orasa；子与孙等后代，皆被称为apacca（后裔）。

ඉත්ථිලිඞ්ගම්හි [Pg.119] වත්තබ්බෙ, පුත්තීති අත්‍රජාති ච;

වත්තබ්බං සෙසට්ඨානෙසු, යථාරහමුදීරයෙ;

පාළියඤ්හි අත්‍රජාති, ඉත්ථී පුත්තී කථියති;

若言女性，则为puttī与atrajā；其余之处，当如理而说。于圣典语中，atrajā被称为女性(itthī)、女儿(puttī)。

එත්ථ පන –

于此则——

‘‘තතො ද්වෙ සත්තරත්තස්ස, වෙදෙහස්සත්‍රජා පියා;

රාජකඤ්ඤා රුචා නාම, ධාතිමාතරමබ්‍රවී’’ති

“双七之夜过后，维德哈(Vedeha)王爱女，名鲁佳(Rucā)之公主，对其乳母说道：”

අයං පාළි නිදස්සනං. ‘‘පුත්තී, ධීතා, දුහිතා, අත්තජා’’ති ඉච්චෙතෙ පරියායා. එවං අත්‍රජාති ඉත්ථිවාචකස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස දස්සනතො සුතසද්දාදීසුපි ඉත්ථිලිඞ්ගනයො ලබ්භමානාලබ්භමානවසෙන උපපරික්ඛිතබ්බො. තථා හි ලොකෙ ‘‘වෙස්සො, සුද්දො, නරො, කිංපුරිසො’’ ඉච්චාදීනං යුගළභාවෙන ‘‘වෙස්සී, සුද්දී, නාරී, කිංපුරිසී’’තිආදීනි ඉත්ථිවාචකානි ලිඞ්ගානි දිස්සන්ති. ‘‘පුරිසො පුමා’’ ඉච්චාදීනං පන යුගළභාවෙන ඉත්ථිවාචකානි ඉත්ථිලිඞ්ගානි න දිස්සන්ති. පුඤ්ඤන්ති එත්ථ පන අත්තනො කාරකං පවති සොධෙතීති පුඤ්ඤං. කියාදිගණං පන පත්වා පුනාතීති පුඤ්ඤන්ති වත්තබ්බං.

此为巴利语范例。“puttī”、“dhītā”、“duhitā”、“attajā”等是同义词。如是，对于attajā等表示女性的阴性词，亦应根据其阴性形式是否可得，来考察suta等词的阴性规则。诚然，在世间可见“vesso”（吠舍）、“suddo”（首陀罗）、“naro”（人）、“kiṃpuriso”（紧那罗）等词，有“vessī”、“suddī”、“nārī”、“kiṃpurisī”等成对的阴性词。然而，“puriso”、“pumā”（男人）等词则不见有成对的阴性词。至于puñña（福德），于此，因其净化、清净其作者，故为puñña。然而，当此语根归于kiyādi组时，因其punāti（净化），故当说为puñña。

අඤ්ඤො අත්ථොපි වත්තබ්බො, නිරුත්තිලක්ඛණස්සිතො;

තස්මා නිබ්බචනං ඤෙය්‍යං, ජනපූජාදිතො ඉධ.

亦说另一义，依于词源之相；是故于此处，当知其词源，来自jana与pūjā等。

පරං පුජ්ජභවං ජනෙතීති පුඤ්ඤං. සදා පූජිතං වා ජනෙතීති පුඤ්ඤං. ජනං අත්තකාරං පුනාතීති පුඤ්ඤං. අසෙසං අපුඤ්ඤං පුනාතීති පුඤ්ඤං.

因为它产生未来可敬之有，故为puñña（福德）。或因为它产生恒常被尊敬，故为puñña。因为它净化其作者，故为puñña。因为它完全净化非福，故为puñña。

කල්‍යාණං කුසලං පුඤ්ඤං, සුභමිච්චෙව නිද්දිසෙ;

කම්මස්ස කුසලස්සාධි-වචනං වචනෙ පටු.

kalyāṇa（善）、kusala（善）、puñña（福德），与subha（净）亦当指出；言说善巧者当知，此乃善业之增上语。

පෙ ගතියං. පෙති, පෙන්ති. පෙසි, පෙථ. ඉධ භික්ඛවෙ එකච්චො අස්සඛළුඞ්කො පෙහීති වුත්තො විද්ධො සමානො චොදිතො සාරථිනා පච්ඡතො පටිසක්කති, පිට්ඨිතො රථං පටිවත්තෙති. උම්මග්ගං ගණ්හාති, උබ්බටුමං රථං කරොති.

（语根Pe）为“去”义。Peti（他去），penti（他们去）。Pesi（你去），petha（你们去）。“诸比丘，于此，某一劣马被车夫(sārathi)呵斥‘去！’，虽被刺、被驱，却向后退，使车倒转，走上歧途，将车掀翻。”

පෙ [Pg.120] වුද්ධියං පයති. පායො, අපායො. එත්ථ අපායොති නත්ථි පායො වුද්ධි එත්ථාති අපායො. අයධාතුවසෙනපි අත්ථො නෙතබ්බො, අයතො වුද්ධිතො, සුඛතො වා අපෙතොති අපායො, නිරයතිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයඅසුරකායා.

（语根Pe）为“增长”义。Payati（他增长）。Pāyo（增长），apāyo（恶趣）。于此，apāyo是因“于此无pāyo（增长）”，故为apāya。亦可依aya语根导出其义：从增长或安乐中远离(apeto)，故为apāya，即地狱、畜生胎、饿鬼界、阿修罗身。

පෙ සොසනෙ. පායති, පයති වා. නිපකො. එත්ථ නිපකො නිපයති විසොසෙති පටිපක්ඛං, තතො වා අත්තානං නිපාති රක්ඛතීති නිපකො, සම්පජානො.

（语根Pe）为“干燥”义。Pāyati或payati（他使干燥）。Nipako（智者）。于此，nipako是因其使对立者干枯，或保护自己远离之，故为nipako，即正知者(sampajāno)。

ගුප රක්ඛණෙ. ගොපති. ගොපකො.

语根Gup，义为守护。Gopati（他守护）。Gopako（守护者）。

නගරං යථා පච්චන්තං, ගුත්තං සාන්තරබාහිරං.

犹如边境之城，于内于外皆守护。

එවං ගොපෙථ අත්තානං, ඛණො වෙ මා උපච්චගා.

你们当如是守护自己，莫令刹那空过。

ගොපෙථාති ගොපෙය්‍ය රක්ඛෙය්‍ය.

Gopethāti，即gopeyya（应当守护），rakkheyya（应当保护）。

වප සන්තානෙ. වපති.

语根Vap，义为散播。Vapati（他播种）。

සප සමවායෙ. සපති.

语根Sap，义为结合。Sapati（他接触）。

චුප මන්දගතියං. චොපති.

语根Cup，义为缓慢移动。Copati（他缓慢移动）。

තුප හිංසායං. තොපති. තුප්පති.

语根Tup，义为伤害。Topati（他伤害），Tuppati（他被伤害）。

ගුප ගොපනජිගුච්ඡනෙසු. ගොපති, ජිගුච්ඡති. ජිගුච්ඡං, ජිගුච්ඡමානො. ජෙගුච්ඡී. ජිගුච්ඡිත්වා ඉච්චාදීනි.

语根Gup，义为守护与厌恶。Gopati（他守护），jigucchati（他厌恶）。Jigucchaṃ（厌恶）、jigucchamāno（厌恶的）、jegucchī（令人厌恶的）、jigucchitvā（已厌恶）等。

කපු හිංසාතක්කලගන්ධෙසු. කප්පති. කප්පූරො.

语根Kapu，义为伤害、思考、气味。Kappati（他准备）。Kappūro（樟脑）。

කපු සාමත්ථියෙ. ඉදං අම්හාකං කප්පති. නෙතං අම්හෙසු කප්පති.

语根Kapu，义为适合。Idaṃ amhākaṃ kappati（这对我们是适合的）。Netaṃ amhesu kappati（那对我们是不适合的）。

කප කරුණායං. කපති. කපණො, කාපඤ්ඤං. තත්ථ කපතීති කරුණායති, කාපඤ්ඤන්ති කපණභාවො.

语根Kapa，义为怜悯。Kapati（他怜悯）。Kapaṇo（可怜的），kāpaññaṃ（悲惨）。于此，kapati即karuṇāyati（他怜悯），kāpaññaṃ即kapaṇabhāvo（可怜的状态）。

සප [Pg.121] අක්කොසෙ. සපති. සපථො, අභිසපථො, අභිසපිතො, සපනකො.

语根Sapa，义为咒骂。Sapati（他咒骂）。Sapatho（誓言、诅咒），abhisapatho（强烈的诅咒），abhisapito（被诅咒的），sapanako（咒骂者）。

වප බීජනික්ඛෙපෙ. බීජං වපති. වාපකො. වාපිතං ධඤ්ඤං. වුත්තං බීජං පුරිසෙන. බීජං වප්පති. වප්පමඞ්ගලං.

语根Vap，义为播种。Bījaṃ vapati（他播种）。Vāpako（播种者）。Vāpitaṃ dhaññaṃ（已播种的谷物）。Vuttaṃ bījaṃ purisena（种子已被此人播下）。Bījaṃ vappati（种子被播种）。Vappamaṅgalaṃ（耕种节）。

සුප සයනෙ. සුපති. සුඛං සුපන්ති මුනයො, යෙ ඉත්ථීසු න බජ්ඣරෙ. සුත්තො පුරිසො, සුපනං, සුත්තං.

语根Sup，义为睡眠。Supati（他睡觉）。Sukhaṃ supanti munayo, ye itthīsu na bajjhare（不为女色所缚的牟尼们，安乐地睡眠）。Sutto puriso（已睡之人），supanaṃ（睡眠），suttaṃ（睡眠）。

ඛිප පෙරණෙ. පෙරණං චුණ්ණිකරණං පිසනං. ඛෙපති. ඛෙපකො.

语根Khip，义为研磨（peraṇa）。Peraṇaṃ即cuṇṇikaraṇaṃ（碾成粉末）、pisanaṃ（研磨）。Khepati（他研磨）。Khepako（研磨者）。

ඛිප අබ්‍යත්තසද්දෙ. ඛිපති. ඛිපිතසද්දො. යදා ච ධම්මං දෙසෙන්තො, ඛිපි ලොකග්ගනායකො.

语根Khip，义为发出不清晰之声。Khipati（他打喷嚏）。Khipitasaddo（喷嚏声）。Yadā ca dhammaṃ desento, khipi lokagganāyako（当世间第一导师说法时，他打了个喷嚏）。

ඛිප ඡඩ්ඩනො. ඛිපති, උක්ඛිපති, වික්ඛිපති, අවඛිපති, සංඛිපති. ඛිත්තං, උක්ඛිත්තං, පක්ඛිත්තං, වික්ඛිත්තං ඉච්චාදීනි.

语根Khip，义为投掷。Khipati（他投掷），ukkhipati（他举起），vikkhipati（他散布），avakhipati（他抛下），saṃkhipati（他概括、收拢）。Khittaṃ（被投掷的），ukkhittaṃ（被举起的），pakkhittaṃ（被投入的），vikkhittaṃ（被散布的）等。

ඔප නිට්ඨුභනෙ. නිට්ඨුභනං ඛෙළපාතනං. ඔපති. ඔසධං සඞ්ඛරිත්වා මුඛෙ ඛෙළං ඔපි.

语根Op，义为吐痰（niṭṭhubhana）。Niṭṭhubhanaṃ即kheḷapātanaṃ（吐出唾液）。Opati（他吐痰）。Osadhaṃ saṅkharitvā mukhe kheḷaṃ opi（准备好药后，他吐出口中的唾液）。

ලිපි උපලෙපෙ. ලෙපති. ලිත්තං පරමෙන තෙජසා.

语根Lip，义为涂抹。Lepati（他涂抹）。Littaṃ paramena tejasā（涂以无上光辉）。

ඛිපි ගතියං. ඛිම්පති.

语根Khipi，义为行动。Khimpati（他行动）。

ඩිප ඛෙපෙ. ඩෙපති.

语根Ḍip，义为投掷。Ḍepati（他投掷）。

නිදපි නිදම්පනෙ. නිදම්පනං නාම සස්සරුක්ඛාදීසු වීහිසීසං වා වරකසීසං වා අච්ඡින්දිත්වා ඛුද්දකසාඛං වා අභඤ්ජිත්වා යථාඨිතමෙව හත්ථෙන ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිත්වා බීජමත්තස්සෙව වා පණ්ණමත්තස්සෙව වා ගහණං. පුරිසො වීහිසීසං නිදම්පති, රුක්ඛපත්තං නිදම්පති. නිදම්පකො, නිදම්පිතං, නිදම්පිතුං, නිදම්පිත්වා.

语根Nidapi，义为捋取（nidampana）。所谓捋取（nidampanaṃ），是指对于谷物、树木等，不切断稻穗或梁穗，不折断小枝，仅以手抓住其原有状态向下拉，只取走种子或叶子。Puriso vīhisīsaṃ nidampati, rukkhapattaṃ nidampati（一个人捋取稻穗，捋取树叶）。Nidampako（捋取者），nidampitaṃ（被捋取的），nidampituṃ（为了捋取），nidampitvā（已捋取）。

තප [Pg.122] දිත්තියං. දිත්ති විරොචනං. දිවා තපතිආදිච්චො.

语根Tap，义为照耀（ditti）。Ditti即virocanaṃ（发光）。Divā tapati ādicco（太阳在白日照耀）。

තප උබ්බෙගෙ. උබ්බෙගො උත්‍රාසො භීරුතා. තපති, උත්තපති. ඔත්තප්පං, ඔත්තප්පියං ධනං.

语根Tap，义为恐惧（ubbege）。Ubbego即utrāso（惊恐）、bhīrutā（畏惧）。Tapati（他苦恼），uttapati（他极度苦恼）。Ottappaṃ（愧），ottappiyaṃ dhanaṃ（愧之财）。

තප ධූප සන්තාපෙ. තපති. තපොධනං, ආතාපො. ආතාපී. ආතපං. ධූපති, සන්ධූපනො, කම්මෙ තාපියති. ධූපියති. භාවෙ තාපනං, තාපො, පරිතාපො, සන්තාපො. ධූපනං.

语根Tap、Dhūp，义为燃烧（santāpe）。Tapati（他燃烧）。Tapodhanaṃ（以苦行为财者），ātāpo（热忱），ātāpī（有热忱者），ātapaṃ（阳光）。Dhūpati（它熏），sandhūpano（遍熏的）。被动语态（kamme）：tāpiyati（被烧灼），dhūpiyati（被熏）。状态名词（bhāve）：tāpanaṃ（燃烧），tāpo（炎热），paritāpo（折磨），santāpo（苦恼），dhūpanaṃ（熏）。

පකාරන්තධාතුරූපානි.

以p结尾的动词词根形式。

ඵකාරන්තධාතු

以字母ph结尾的动词词根

පුප්ඵ විකසනෙ. අකම්මකො චායං සකම්මකො ච. පුප්ඵති. පුප්ඵං, පුප්ඵනං, පුප්ඵිතො, පුප්ඵිතුං, පුප්ඵිත්වා. පුප්ඵන්ති පුප්ඵිනො දුමා. ථලජා දකජා පුප්ඵා, සබ්බෙ පුප්ඵන්ති තාවදෙ. මඤ්ජූසකො නාම රුක්ඛො යත්තකානි උදකෙ වා ථලෙ වා පුප්ඵානි, සබ්බානි පුප්ඵති.

（词根）Pupph，义为开花（vikasane）。此词根既为不及物（akammako），亦为及物（sakammako）。例如：pupphati（它开花）。派生词有：pupphaṃ（花）、pupphanaṃ（开花）、pupphito（已开花的）、pupphituṃ（为了开花）、pupphitvā（已开花）。引文：“Pupphanti pupphino dumā”（开花的树木开着花）。“Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade”（陆生与水生的花，彼时皆盛开）。“Mañjūsako nāma rukkho yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni pupphati”（有名为曼殊沙(Mañjūsako)的树，凡水中、陆上所有之花，它皆能开出）。

තුඵ හිංසායං. තොඵති.

（词根）Tuph，义为伤害（hiṃsāyaṃ）。例如：tophati（他伤害）。

දඵ දඵි වප්ඵ ගතියං. දඵති. දම්ඵති. වප්ඵති.

（词根）Daph、Daphi、Vapph，义为行动（gatiyaṃ）。例如：daphati（他行动）、damphati（他行动）、vapphati（他行动）。

දිඵ කථනයුද්ධනින්දාහිංසාදානෙසු. දෙඵති. දෙඵො.

（词根）Diph，义为言说、战斗、责备、伤害、给予（kathanayuddhanindāhiṃsādānesu）。例如：dephati（他言说等），depho（言说等）。

තඵ තිත්තියං. තිත්ති තප්පනං, තඵති.

（词根）Taph，义为满足（tittiyaṃ）。Titti即是心满意足（tappanaṃ）。例如：taphati（他感到满足）。

දුඵ උපක්කිලෙසෙ. උපක්කිලිස්සනං උපක්කිලෙසො. දොඵති.

（词根）Duph，义为染污（upakkilese）。染污（upakkileso）即是使其染污（upakkilissanaṃ）。例如：dophati（他染污）。

ගුඵ ගන්ථෙ. ගන්ථො ගන්ථිකරණං. ගොඵති.

（词根）Guph，义为编结（ganthe）。Gantho即是打结（ganthikaraṇaṃ）。例如：gophati（他编结）。

ඵකාරන්තධාතුරූපානි.

以字母ph结尾的动词词根形式。

බකාරන්තධාතු

以字母b结尾的动词词根

භබ්බ [Pg.123] හිංසායං. භබ්බති. භබ්බො.

（词根）Bhabb，义为伤害（hiṃsāyaṃ）。例如：bhabbati（他伤害）。派生词：bhabbo（有能力的）。

පබ්බ වබ්බ මබ්බ කබ්බ ඛබ්බ ගබ්බ සබ්බ චබ්බ ගතියං. පබ්බති. වබ්බති. මබ්බති. කබ්බති. ඛබ්බති. ගබ්බති. සබ්බති. චබ්බති.

（词根）Pabb、Vabb、Mabb、Kabb、Khabb、Gabb、Sabb、Cabb，义为行动（gatiyaṃ）。例如：pabbati（他行动）、vabbati（他行动）、mabbati（他行动）、kabbati（他行动）、khabbati（他行动）、gabbati（他行动）、sabbati（他行动）、cabbati（他行动）。

අබ්බ සබ්බ හිංසායඤ්ච. ගත්‍යාපෙක්ඛාය චකාරො. අබ්බති. සබ්බති.

（词根）Abb、Sabb，亦用于伤害之义（hiṃsāyañca）。此处的“亦”（ca）是相对于前述的“行动”之义而言（gatyāpekkhāya cakāro）。例如：abbati（他伤害），sabbati（他伤害）。

කුබි අච්ඡාදනෙ. කුබ්බති.

（词根）Kubi，义为覆盖（acchādane）。例如：kubbati（他覆盖）。

ලුබි තුබි අද්දනෙ. ලුම්බති. තුම්බති. ලුම්බිනීවනං. උදකතුම්බො. අථොපි ද්වෙ ච තුම්බානි.

（词根）Lubi、Tubi，义为压迫（addane）。例如：lumbati（他压迫），tumbati（他压迫）。派生词有：蓝毗尼园(Lumbinīvanaṃ)、udakatumbo（水壶）、athopi dve ca tumbāni（以及两个葫芦）。

චුබි වදනසංයොගෙ. පුත්තං මුද්ධනි චුම්බති. මුඛෙ චුම්බති. එත්ථ සියා ‘‘යදි වදනසංයොගෙ චුබිධාතු වත්තති, කථං අම්බුධරබින්දුචුම්බිතකූටොති එත්ථ අවදනෙ අවිඤ්ඤාණකෙ පබ්බතකූටෙ අම්බුධරබින්දූනං චුම්බනං වුත්ත’’න්ති? සච්චං, තං පන චුම්බනාකාරසදිසෙනාකාරෙන සම්භවං චෙතසි ඨපෙත්වා වුත්තං, යථා අදස්සනසම්භවෙපි දස්සනසදිසෙනාකාරෙන සම්භූතත්තා ‘‘රොදන්තෙ දාරකෙ දිස්වා, උබ්බිද්ධා විපුලා දුමා’’ති අචක්ඛුකානම්පි රුක්ඛානං දස්සනං වුත්තං, එවමිධාපි චුම්බනාකාරසදිසෙනාකාරෙන සම්භූතත්තා අවදනානම්පි අම්බුධරබින්දූනං චුම්බනං වුත්තං. සභාවතො පන අවිඤ්ඤාණකානං දස්සනචුම්බනාදීනි ච නත්ථි, සවිඤ්ඤාණකානංයෙව තානි හොන්තීති. අයං නයො කමු පදවික්ඛෙපෙතිආදීසුපි නෙතබ්බො.

（词根）Cubi，义为口部接触（vadanasaṃyoge）。例如：puttaṃ muddhani cumbati（亲吻儿子的头顶）；mukhe cumbati（亲吻嘴部）。于此，可能会有这样的疑问：“如果词根cubi表示口部接触，那么在‘为云滴所吻之峰’(ambudharabinducumbitakūṭo)一句中，对于无口、无识的山峰，为何说被云滴亲吻呢？”确实如此，但这是在心中设想一种与亲吻相似的情形而说的。就像虽然不可能看见，但由于发生了与看见相似的情形，（经中）也说无眼的树木能看见，如：‘见孩童哭泣，高大树木亦动容’(rodante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā)。同样，此处也是由于发生了与亲吻相似的情形，所以才说无口的山峰被云滴亲吻。但从本质上说，无识之物并无看见、亲吻等行为，这些行为只属于有识之物。此理亦可适用于‘kamu padavikkhepe’（词根kam，义为行走）等情况。

උබ්බි තුබ්බි ථුබ්බි දුබ්බි ධුබ්බි හිංසත්ථා. උබ්බති. තුබ්බති. ථුබ්බති. දුබ්බති. දුබ්බා. ධුබ්බති. එත්ථ දුබ්බාති දබ්බතිණං, යං ‘‘තිරියා නාම තිණජාතී’’ති පාළියං ආගතං. එත්ථ ච දුබ්බාති ඉත්ථිලිඞ්ගං, දබ්බන්ති නපුංසකලිඞ්ගන්ති දට්ඨබ්බං.

（词根）Ubbi、Tubbi、Thubbi、Dubbi、Dhubbi，义为伤害（hiṃsatthā）。例如：ubbati、tubbati、thubbati、dubbati、dhubbati。于此，dubbā指茅草（dabbatiṇaṃ），即圣典中所说的“名为横生的草类”(tiriyā nāma tiṇajātī)。且应知，dubbā是阴性词，而dabba是中性词。

මුබ්බි [Pg.124] බන්ධනෙ. මුබ්බති.

（词根）Mubbi，义为捆绑（bandhane）。例如：mubbati（他捆绑）。

කුබ්බි උග්ගමෙ. කුබ්බති.

（词根）Kubbi，义为升起（uggame）。例如：kubbati（他升起）。

පුබ්බ පබ්බ සබ්බ පූරණෙ. පුබ්බති. පබ්බති. සබ්බති. එත්ත සියා ‘‘නනු භො පුබ්බසබ්බසද්දා සබ්බනාමානි, කස්මා පනෙතෙ ධාතුචින්තායං ගහිතා’’ති? වුච්චතෙ – සබ්බනාමෙසු ච තුමන්තාදිවිරහිතෙසු ච නිපාතෙසු උපසග්ගෙසු ච ධාතුචින්තා නාම නත්ථි, ඉමානි පන සබ්බනාමානි න හොන්ති. කෙවලං සුතිසාමඤ්ඤෙන සබ්බනාමානි විය උපට්ඨහන්ති, තෙන තෙ තබ්භාවමුත්තත්තා ධාතුචින්තායං පුබ්බාචරියෙහි ගහිතා ‘‘පුබ්බති සබ්බතී’’ති පයොගදස්සනතොති. යදි එවං කස්මා බුද්ධවචනෙ එතානි රූපානි න සන්තීති? අනාගමනභාවෙන න සන්ති, න අවිජ්ජමානභාවෙන. කිඤ්චාපි බුද්ධවචනෙසු එතානි රූපානි න සන්ති, තථාපි පොරාණෙහි අනුමතා පුරාණභාසාති ගහෙතබ්බානි, යථා ‘‘නාථතීති නාථො’’ති එත්ථ ‘‘නාථතී’’ති රූපං බුද්ධවචනෙ අවිජ්ජමානම්පි ගහෙතබ්බං හොති, එවං ඉමානිපි. තස්මා වොහාරෙසු විඤ්ඤූනං කොසල්ලත්ථාය සාසනෙ අවිජ්ජමානාපි සාසනානුරූපා ලොකිකප්පයොගා ගහෙතබ්බාති ‘‘පුබ්බති සබ්බතී’’ති රූපානි ගහිතානි. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි ඨානෙසු වෙදිතබ්බො.

（词根）Pubba、Pabba、Sabba，义为充满（pūraṇe）。例如：pubbati、pabbati、sabbati。于此，可能会有这样的疑问：“先生，pubba和sabba难道不是代词吗？为何将它们纳入词根的研习中呢？”答曰：对于代词、缺少-tuṃ等后缀的词、不变词和前缀，确实没有所谓的词根研习。但这些词并非代词，只是因读音相似而显得像代词。因此，由于它们脱离了代词的性质，古代的老师们为了展示pubbati、sabbati等用法，而将它们纳入词根的研习中。若如此，为何在佛语中没有这些形式呢？它们之所以不在，是因未被传承，而非不存在。尽管在佛语中没有这些形式，但它们被古人所认可，应作为古代语言来接受。就像在‘nāthatīti nātho’（庇护，故为庇护主）一句中，nāthatī这一形式虽不见于佛语，也应被接受，这些词也是如此。因此，为了智者在世俗言谈中的善巧，即使不见于教法中，但与教法相应的世俗用法也应被接受。所以，pubbati、sabbati等形式被收录了。此理亦应在其他地方了知。

චම්බ අදනෙ. චම්බති.

（词根）Camba，义为吃（adane）。例如：cambati（他吃）。

කබ්බ ඛබ්බ ගබ්බ දබ්බෙ. දබ්බො අහඞ්කාරො. කබ්බති. ඛබ්බති. ගබ්බති.

（词根）Kabba、Khabba、Gabba，义为骄傲（dabbe）。Dabbo即我慢（ahaṅkāro）。例如：kabbati（他骄傲）、khabbati（他骄傲）、gabbati（他骄傲）。

අබි දබි සද්දෙ. අම්බති. අම්බා, අම්බු. දම්බති.

（词根）Abi、Dabi，义为声音（sadde）。例如：ambati（他发声）、dambati（他发声）。派生词有：ambā（母亲）、ambu（水）。

ලබි අවසංසනෙ. අවසංසනං අවලම්බනං. ලම්බති, විලම්බති, බ්‍යාලම්බති. නීචෙ චො’ලම්බතෙ සූරියො. ආලම්බති[Pg.125]. ආලම්බනං, තදාලම්බනං, තදාලම්බණං, තදාලම්බං වා. ලාබු. අලාබු වා, අකාරො හි තබ්භාවෙ.

（词根）Labi，义为垂悬（avasaṃsane）。Avasaṃsanaṃ即依靠（avalambanaṃ）。例如：lambati（悬挂）、vilambati（延迟）、byālambati（垂挂）。引文：“Nīce co’lambate sūriyo”（太阳垂于低处）。又如：ālambati（依靠）。派生词有：ālambanaṃ（所缘），或作tadālambanaṃ、tadālambaṇaṃ、tadālambaṃ（彼所缘）；lābu（葫芦），或作alābu，a字在此表示同类。

බකාරන්තධාතුරූපානි.

以字母b结尾的动词词根形式。

භකාරන්තධාතු

以bh结尾的词根

භා දිත්තියං. චන්දො භාති, පඤ්හා මං පටිභාති. රත්ති විභාති. භාණු, පටිභානං. විභාතා රත්ති.

（词根）`bhā`用于表示光明。如：月亮照耀，问题于我显现，夜晚破晓。（派生名词有）`bhāṇu`（光、太阳）、`paṭibhānaṃ`（辩才）。（又如：）夜晚已明。

භී භයෙ. භායති. භයං, භයානකො, භීමො, භීමසෙනො, භීරු, භීරුකො, භීරුකජාතිකො. කාරිතෙ ‘‘භායෙති, භායයති, භායාපෙති, භායාපයතී’’ති රූපානි.

（词根）`bhī`用于表示怖畏。其动词形式为`bhāyati`。（派生词有）`bhayaṃ`（怖畏）、`bhayānako`（可怕的）、`bhīmo`（恐怖的）、`bhīmaseno`（怖军）、`bhīru`（胆怯的）、`bhīruko`（胆怯者）、`bhīrukajātiko`（生性胆怯的）。其使役动词形式为`bhāyeti`、`bhāyayati`、`bhāyāpeti`、`bhāyāpayati`（使怖畏）。

සභු සම්භු හිංසායං. සභති. සම්භති.

（词根）`sabhu`、`sambhu`用于表示伤害。其动词形式为`sabhati`、`sambhati`。

සුම්භ භාසනෙ ච. චකාරො හිංසාපෙක්ඛකො. සුම්භති. සුම්භො. කුසුම්භො.

（词根）`sumbha`用于表示言说，`ca`字表示兼有伤害之义。其动词形式为`sumbhati`。（派生名词有）`sumbho`、`kusumbho`。

එත්ථ සුම්භොති ආවාටො. ‘‘සුම්භං නික්ඛනාහී’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං. කුසුම්භොති ඛුද්දකආවාටො, ‘‘පබ්බතකන්දරපදරසාඛාපරිපූරා කුසුම්භෙ පරිපූරෙන්තී’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

于此，`sumbho`指坑。“掘一坑（`sumbhaṃ`）”是此处的例子。`Kusumbho`指小坑。“（水流）充满了山洞、岩隙、树枝（间的水），填满了小坑（`kusumbhe`）”是此处的例子。

අබ්භ වබ්භ මබ්භ ගතියං. අබ්භති. අබ්භො. වබ්භති. මබ්භති.

（词根）`abbha`、`vabbha`、`mabbha`用于表示移动。其动词形式为`abbhati`、`vabbhati`、`mabbhati`。（派生名词有）`abbho`。

එත්ථ අබ්භොති මෙඝො. සො හි අබ්භති අනෙකසතපටලො හුත්වා ගච්ඡතීති ‘‘අබ්භො’’ති වුච්චති. ‘‘විජ්ජුමාලී සතක්කකූ’’ති වුත්තං. සතක්කකූති ච අනෙකසතපටලො. එත්ථ ච අබ්භසද්දො තිලිඞ්ගිකො දට්ඨබ්බො. තථා [Pg.126] හි අයං ‘‘අබ්භුට්ඨිතොව ස යාති, ස ගච්ඡං න නිවත්තතී’’ති එත්ථ පුල්ලිඞ්ගො. ‘‘අබ්භා, මහිකා, ධූමො, රජො, රාහූ’’ති එත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගො. ‘‘අබ්භානි චන්දමණ්ඩලං ඡාදෙන්තී’’ති එත්ථ නපුංසකලිඞ්ගො.

于此，`abbho`指云。因为它成为百千层而移动，故称`abbho`。如所说：“具闪电鬘，有百峰者。”有百峰者即有百千层。且应知`abbha`一词通三性。如在“它升起后即前行，行而不返”一句中，为阳性。在“云、雾、烟、尘、罗睺”一句中，为阴性。在“诸云遮蔽月轮”一句中，为中性。

ඉමානි පන මෙඝස්ස නාමානි –

以下是云的各种名称：

මෙඝො වලාහකො ලඞ්ඝි, ජීමූතො අම්බුදො ඝනො;

ධාරාධරො අම්බුධරො, පජ්ජුන්නො හිමගබ්භකො.

Megha（云）、valāhaka（雨云）、laṅghin（行者）、jīmūta（雷云）、ambuda（施水者）、ghana（密云）、dhārādhara（持流者）、ambudhara（持水者）、pajjunna（雨云；雨神）、himagabbhaka（含雹者）。

යභ මෙථුනෙ. මිථුනස්ස ජනද්වයස්ස ඉදං කම්මං මෙථූනං, තස්මිං මෙථුනෙ යභධාතු වත්තති. යභති. යාභස්සං.

（词根）`yabha`用于表示淫行（`methuna`）。此为一对、两人之行为，故称`methuna`。词根`yabha`即用于此淫行中。其动词形式为`yabhati`。（派生形式有）`yābhassaṃ`。

එත්ථ ච ‘‘මෙථුන’’න්ති එසා සබ්භිවාචා, ලජ්ජාසම්පන්නෙහි පුග්ගලෙහි වත්තබ්බභාසාභාවතො. තථා හි ‘‘මෙථුනො ධම්මො න පටිසෙවිතබ්බො’’ති ච ‘‘න මෙ රාජා සඛා හොති, න රාජා හොති මෙථුනො’’ති ච සොභනෙ වාචාවිසයෙ අයං භාසා ආගතා. ‘‘යභතී’’තිආදිකා පන භාසා ‘‘සිඛරණී’’තිආදිකා භාසා විය අසම්භිවාචා. න හි හිරොත්තප්පසම්පන්නො ලොකියජනොපි ඊදිසිං වාචං භාසති. එවං සන්තෙපි අධිමත්තුක්කංසගතහිරොත්තප්පොපි භගවා මහාකරුණාය සඤ්චොදිතහදයො ලොකානුකම්පාය පරිසමජ්ඣෙ අභාසි. අහො තථාගතස්ස මහාකරුණාති.

在此，“methuna”（淫行）是善人之语，因为它是具足惭愧的个人（puggala）所应说的话。例如“淫欲法（methuno dhammo）不应行”及“国王非我友，国王非行淫者”，此语出现在雅言的范畴中。而“yabhati”（交媾）等语，则如“sikharaṇī”（女根）等语一样，非善人之语。具足惭愧的世俗之人尚且不说此类言语。即便如此，具足最上惭愧的世尊，仍为大悲心所驱，为哀愍世间而在大众中宣说。啊，如来之大悲！

ඉමානි පන මෙථුනධම්මස්ස නාමානි –

以下是淫欲法的各种名称：

සංවෙසනං නිද්ධුවනං, මෙථුනං සූරතං රතං;

බ්‍යථයො ගාමධම්මො ච, යාභස්සං මොහනං රති.

Saṃvesana（同卧）、niddhuvana（抖落）、methuna（淫行）、sūrata（情事）、rata（欢爱）；vyavāya（交合）、gāmadhamma（村人法）、yābhassa（交媾）、mohana（痴迷）、rati（爱乐）。

අසද්ධම්මො ච වසල-ධම්මො මීළ්හසුඛම්පි ච;

ද්වයංද්වයසමාපත්ති, ද්වන්දො ගම්මො’දකන්තිකො.

Asaddhamma（非善法）、vasaladhamma（下贱法）、mīḷhasukha（秽乐）；dvayaṃdvayasamāpatti（成双入对）、dvanda（成对）、gamma（鄙俗法）、udakantika（水边事）。

සිභ විභ කත්ථනෙ. සිභති. විභති.

（词根）sibha、vibha 用于表示吹嘘。其动词形式为 sibhati、vibhati。

දෙභ [Pg.127] අභි දභි සද්දෙ. දෙභති. අම්භති. අම්භො. දම්භති.

（词根）debha、abhi、dabhi 用于表示声音。其动词形式为 debhati、ambhati、dambhati。（派生名词有）ambho。

එත්ථ ච අම්භො වුච්චති උදකං. තඤ්හි නිජ්ජීවම්පි සමානං ඔඝකාලාදීසු විස්සන්දමානං අම්භති සද්දං කරොතීති අම්භොති වුච්චති.

在此，ambho 指水。因为它虽然无生命，但在洪水等时期，流动时会发出 ambhati（作响）的声音，故称 ambho。

ඉමානිස්ස නාමානි –

以下是水的各种名称：

පානීයං උදකං තොයං, ජලං පාතො ච අම්බු ච;

දකං කං සලිලං වාරි, ආපො අම්භො පපම්පි ච.

Pānīya（饮用水）、udaka（水）、toya（水）、jala（水）、pāta（饮品）、ambu（水）；daka（水）、ka（水）、salila（流水）、vāri（水）、āpa（水）、ambho（水）、papa（饮品）。

නීරඤ්ච කෙපුකං පානි, අමතං එලමෙව ච,ආපොනාමානි එතානි, ආගතානි තතො තතො.

Nīra（水）、kepuka（水）、pāni（饮品）、amata（甘露）、ela（水）。这些是水的名称，来自各处。

එත්ථ ච ‘‘වාලග්ගෙසු ච කෙපුකෙ. පිවිතඤ්ච තෙසං භුසං හොති පානී’’තිආදයො පයොගා දස්සෙතබ්බා.

在此，应展示如“在毛尖与 kepuka 上”及“他们的饮品（pānī）甚多”等用法。

ථභි ඛභි පටිබද්ධෙ ථම්භති, විත්ථම්භති. ඛම්භති, වික්ඛම්භති. ථම්භො. ථද්ධො, උපත්ථම්භො. උපත්ථම්භිනී. වික්ඛම්භො. වික්ඛම්භිතකිලෙසො.

（词根）thabhi、khabhi 用于表示障碍。其动词形式为 thambhati（僵住）、vitthambhati（伸展）、khambhati、vikkhambhati（镇伏）。（派生词有）thambho（柱子）、thaddho（僵硬的）、upatthambho（支撑）、upatthambhinī（支持者，阴性）、vikkhambho（镇伏）、vikkhambhitakileso（烦恼已被镇伏者）。

ජභ ජභි ගත්තවිනාමෙ. ජභති. ජම්භති, විජම්භති. විජම්භනං, විජම්භිතා. විජම්භන්තො, විජම්භමානො, විජම්භිතො.

（词根）jabha、jabhi 用于表示身体的伸展（打哈欠）。其动词形式为 jabhati、jambhati、vijambhati。（派生词有）vijambhanaṃ（哈欠）、vijambhitā（哈欠）、vijambhanto（正在打哈欠者）、vijambhamāno（正在打哈欠者）、vijambhito（已打哈欠）。

සබ්භ කථනෙ. සබ්භති.

（词根）sabbha 用于表示言说。其动词形式为 sabbhati。

වබ්භ භොජනෙ. වබ්භති.

（词根）vabbha 用于表示进食。其动词形式为 vabbhati。

ගබ්භ ධාරණෙ. ගබ්භති. ගබ්භො.

（词根）gabbha 用于表示怀胎。其动词形式为 gabbhati。（派生名词有）gabbho（胎）。

එත්ථ ගබ්භොති මාතුකුච්ඡිපි වුච්චති කුච්ඡිගතපුත්තොපි. තථා හි ‘‘යමෙකරත්තිං පඨමං, ගබ්භෙ වසති මාණවො’’ති එත්ථ මාතුකුච්ඡි ‘‘ගබ්භො’’ති වුච්චති. ‘‘ගබ්භො මෙ දෙව පතිට්ඨිතො. ගබ්භො ච පතිතො ඡමා’’ති ච එත්ථ පන කුච්ඡිගතපුත්තො. අපිච ගබ්භොති ආවාසවිසෙසො. ‘‘ගබ්භං [Pg.128] පවිට්ඨො’’තිආදීසු හි ඔවරකො ‘‘ගබ්භො’’ති වුච්චති.

在此，gabbho 既指母胎，也指胎儿。例如，在“少年于母胎中度过第一夜”一句中，gabbho 指母胎。而在“天神，我的胎已安住”及“胎儿已落于地”二句中，则指胎儿。此外，gabbho 也指一种特定的住所。例如，在“进入内室（gabbhaṃ）”等句中，gabbho 指内室。

රභ රාභස්සෙ. ආපුබ්බො රභ හිංසාකරණවායමනෙසු. රාභස්සං රාභසභාවො. තංසමඞ්ගිනො පන පාළියං ‘‘චණ්ඩා රුද්ධා රභසා’’ති එවං ආගතා.

（词根）rabha 用于表示猛烈。带前缀 ā 的 rabha 用于表示伤害、作为和努力。Rābhassa 是猛烈的状态。在圣典中，具备此特质者被描述为“暴恶、忿怒、猛烈”。

තත්ථ රභසාති කරණුත්තරියා. රභති, ආරභති, සමාරභති, ආරම්භති. රභසො. ආරම්භො. සමාරම්භො, ආරභන්තො. සමාරභන්තො. ආරද්ධං මෙ වීරියං. සාරම්භං. අනාරම්භං. සාරම්භො තෙ න විජ්ජති. පකාරණාරම්භො. වීරියාරම්භො. ආරභිතුං. ආරභිත්වා. ආරබ්භ.

在此，rabhasā 指行为的猛烈。其动词形式有 rabhati、ārabhati（开始）、samārabhati、ārambhati。（派生词有）rabhaso（猛烈）、ārambho（开始）、samārambho（事业）、ārabhanto（正在开始者）、samārabhanto（正在从事者）。（如：）“我已发起精进”。sārambhaṃ（有诤）、anārambhaṃ（无诤）。（如：）“你无有诤”。pakāraṇārambho（论著的开端）、vīriyārambho（精进的开始）。ārabhituṃ（为了开始）、ārabhitvā（开始后）、ārabbha（关于，开始）。

එත්ථ වීරියාරම්භොති වීරියසඞ්ඛාතො ආරම්භො. ආරම්භසද්දො කම්මෙ ආපත්තියං ක්‍රියාය වීරියෙ හිංසාය විකොපනෙති අනෙකෙසු අත්ථෙසු ආගතො.

此处，所谓“发起精进”，是指名为精进的发起。“发起”（ārambha）一词，用于业、过患、行为、精进、伤害、毁坏等多种意义。

‘‘යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොභි, සබ්බං ආරම්භපච්චයා;

ආරම්භානං නිරොධෙන, නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවො’’ති

“诸苦之生起，皆以业为缘；诸业若止息，则无苦生起。”

එත්ථ හි කම්මං ආරම්භොති ආගතං. ‘‘ආරම්භති ච විප්පටිසාරී ච හොතී’’ති එත්ථ ආපත්ති. ‘‘මහායඤ්ඤා මහාරම්භා, න තෙ හොන්ති මහප්ඵල්ලා’’ති එත්ථ යූපුස්සාපනාදික්‍රියා. ‘‘ආරම්භථ නික්කමථ, යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ’’ති එත්ථ වීරියං. ‘‘සමණං ගොතමං උද්දිස්ස පාණං ආරම්භන්තී’’ති එත්ථ හිංසා. ‘‘බීජගාමභූතගාමසමාරම්භා පටිවිරතො හොතී’’ති එත්ථ ඡෙදනභඤ්ජනාදිකං විකොපනං. ඉච්චෙවං –

在此（偈颂）中，“发起”（ārambha）意为“业”。在“发起而后悔”一句中，它指过患。在“大祭祀，大发起，彼等无大果”一句中，它指竖立祭柱等行为。在“当发起，当出离，当致力于佛陀教法”一句中，它指精进。在“为了沙门乔达摩而对有情发起（伤害）”一句中，它指伤害。在“远离对种子类与植物类的毁坏”一句中，它指砍伐、破坏等毁坏行为。如此——

කම්මෙ [Pg.129] ආපත්තියඤ්චෙව, වීරියෙ හිංසාක්‍රියාසු ච;

විකොපනෙ ච ආරම්භ-සද්දො හොතීති නිද්දිසෙ;

“于业、过患、精进、伤害、行为，以及毁坏中，当知有‘发起’（ārambha）一词。”

ලභ ලාභෙ. ලභති, ලබ්භති. ලාභො, ලද්ධං, අලත්ථ, අලත්ථුං.

Labha（词根√labh），义为获得。Labhati（获得），labbhati（被获得）。Lābho（获得），laddhaṃ（已得），alattha（他已获得），alatthuṃ（他们已获得）。

සුභ දිත්තියං. සොභති. සොභා, සොභනං, සොභිතො.

Subha（词根√subh），义为照耀。Sobhati（照耀）。Sobhā（光辉），sobhanaṃ（庄严的），sobhito（已照耀）。

ඛුභ සඤ්චලනෙ. ඛොභති, සඞ්ඛොභති. හත්ථිනාගෙ පදින්නම්හි, ඛුබ්භිත්ථ නගරං තදා. ඛොභා, සඞ්ඛොභො.

Khubha（词根√khubh），义为骚动。Khobhati，saṅkhobhati（骚动）。例句：“Hatthināge padinnamhi, khubbhittha nagaraṃ tadā”（当象王被放出时，彼城当时骚动）。Khobhā（骚动），saṅkhobho（大骚动）。

නභ තුභ හිංසායං. නභති. තුභති.

Nabha（词根√nabh）、tubha（词根√tubh），义为伤害。Nabhati（伤害）。Tubhati（伤害）。

සම්භ විස්සාසෙ. සම්භති. සම්භත්ති, සම්භත්තො.

Sambha（词根√sambh），义为信任。Sambhati（信任）。Sambhatti（信任，名词），sambhatto（已信任）。

ලුභ විමොහනෙ. ලොභති, පලොභති. ථුල්ලකුමාරීපලොභනං. කාරිතෙ පන ‘‘ලොභෙති, පලොභෙති, පලොභෙත්වා’’ති රූපානි භවන්ති. දිවාදිගණං පන පත්වා ගිද්ධියත්ථෙ ‘‘ලුබ්භතී’’ති රූපං භවති.

Lubha（词根√lubh），义为迷惑。Lobhati（贪求），palobhati（诱惑）。例：Thullakumārīpalobhanaṃ（诱惑粗壮少女）。但在使役态中，则有“lobheti”（使贪求）、“palobheti”（使诱惑）、“palobhetvā”（诱惑后）等形式。又，此词根属第四组（divādigaṇa），在“贪婪”之义上，其形式为“lubbhati”（贪著）。

දභි ගන්ථනෙ. දම්භති. දම්භනං.

Dabhi（词根√dabh），义为编造、欺骗。Dambhati（欺骗）。Dambhanaṃ（欺骗，名词）。

රුභි නිවාරණෙ. රුම්භති, සන්නිරුම්භති. සන්නිරුම්භො, සන්නිරුම්භිත්වා.

Rubhi（词根√rubh），义为阻止。Rumbhati（阻止），sannirumbhati（完全阻止）。Sannirumbho（完全阻止，名词），sannirumbhitvā（完全阻止后）。

උභ උබ්භ උම්භ පූරණෙ. උභති. උබ්භති. උම්භති. උභනා. උබ්භනා. උම්භනා. ඔභො. කෙටුභං. උබ්භං. කුම්භො. කුම්භී. කාරිතෙ ‘‘ඔභෙති. උබ්භෙති. උම්භෙතී’’ති රූපානි භවන්ති.

Ubha（词根√ubh）、ubbha（词根√ubbh）、umbha（词根√umbh），义为充满。Ubhati、ubbhati、umbhati（充满）。Ubhanā、ubbhanā、umbhanā（充满，名词）。衍生词：obho、keṭubhaṃ（诗法论）、ubbhaṃ（高）、kumbho（罐）、kumbhī（瓶）。使役态形式有“obheti”、“ubbheti”、“umbheti”（使充满）。

තත්ථ කෙටුභන්ති ක්‍රියාකප්පවිකප්පො කවීනං උපකාරියසත්ථං. ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං කිටෙති ගමෙති ක්‍රියාදිවිභාගං, තං වා අනවසෙසපරියාදානතො කෙටෙන්තො ගමෙන්තො ඔභෙති පූරෙතීති කෙටුතං කිටඋභධාතුවසෙන. උබ්භති උබ්භෙති [Pg.130] පූරෙතීති උබ්භං, පූරණන්ති අත්ථො. චරියාපිටකෙපි හි ඊදිසී සද්දගති දිස්සති, තං යථා? ‘‘මහාදානං පවත්තෙසි, අච්චුබ්භං සාගරූපම’’න්ති. තත්ථ ච අච්චුබ්භන්ති අතිවිය යාචකානං අජ්ඣාසයං පූරණං. අක්ඛුම්භන්තිපි පාඨො. කුම්භොති කං වුච්චති උදකං, තෙන උබ්භෙතබ්බොති කුම්භො, සො එව ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන කුම්භී. එත්ථ ච ‘‘කුම්භී ධොවති ඔනතො’’ති පයොගො.

其中，keṭubhaṃ 指的是对诗人有助益的论著，是关于作法与变化的学问。此处的词源解释是：它阐明（kiṭeti）、使人了解（gameti）作法等的分别；或因其能完全无遗地阐明、充满（obheti=pūreti）义理，故依 kiṭa-ubha 词根而称为 keṭubha。Ubbhati 或 ubbheti 意为“充满”，故 ubbhaṃ 的意思是“充满”。在《所行藏》（Cariyāpiṭaka）中也可见到此类词语，例如：“行大布施，如海满溢”。其中 accubbhaṃ 意为极度满足求者的意愿。也有读作 akkhumbhaṃ 的。至于 kumbho：kaṃ 意为水，应以水充满者（ubbhetabbo）即是 kumbho（罐）；其阴性形式即是 kumbhī（瓶）。此处有“他弯腰洗瓶”的用法为例。

කුම්භසද්දො ඝටෙ හත්ථි-සිරොපිණ්ඩෙ දසම්බණෙ;

පවත්තතීති විඤ්ඤෙය්‍යො, විඤ්ඤුනා නයදස්සිනා.

“当知‘瓶’（kumbha）一词，用于罐、象额、十‘安婆那’量；具智善见者，应如是了知。”

භකාරන්තධාතුරූපානි.

尾音为 bha 的词根形式。

මකාරන්තධාතු

以m为尾音的词根

මා මානෙ සද්දෙ ච. මාති. මාතා. එත්ථ මාතාති ජනිකා වා චූළමාතා වා මහාමාතා වා.

词根 Mā，义为测量、发声。Māti (测量)。Mātā (母亲)。此处，mātā 指生母、姨母或祖母。

මූ බන්ධනෙ. මවති. කියාදිගණස්ස පනස්ස ‘‘මුනාතී’’ති රූපං.

词根 Mū，义为束缚。Mavati (束缚)。但此词根属第九组(kiyādigaṇa)，其形式为 munāti。

මෙ පටිදානආදානෙසු. මෙති, මයති. මෙධා.

词根 Me，义为交换、领受。Meti, mayati (交换)。Medhā (智慧)。

එත්ථ මෙධාති පඤ්ඤා. සා හි සුඛුමම්පි අත්ථං ධම්මඤ්ච ඛිප්පමෙව මෙති ච ධාරෙති චාති මෙධාති වුච්චති. එත්ථ පන මෙතීති ගණ්හාති. තථා හි අට්ඨසාලිනියං වුත්තං ‘‘අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා, ඛිප්පං ගහණධාරණට්ඨෙන වා මෙධා’’ති. සඞ්ගමත්ථවාචකස්ස පන මෙධධාතුස්ස වසෙන මෙධති සීලසමාධිආදීහි සද්ධම්මෙහි සිරියා ච සඞ්ගච්ඡතීති මෙධාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. එත්ථෙතං වුච්චති –

此处，medhā 即是智慧(paññā)。因为它能迅速地衡量(meti)并忆持(dhāreti)微细的义与法，故称为 medhā。此处 meti 意为领会。如《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中所说：“如霹雳摧山岩，medhati (伤害)诸烦恼，故为 medhā (慧)；或因能速领会、忆持，故为 medhā。”又，依表示“结合”之义的词根 medha，应知其义为：以戒、定等善法及祥瑞而结合(saṅgacchati)，故为 medhā。对此有言：——

‘‘ද්විධාතුයෙකධාතුයා[Pg.131], ද්විරත්ථවතියාපි ච;

මෙධාසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, ජඤ්ඤා සුගතසාසනෙ’’ති.

“于善逝教法，当知‘慧’一词，其构成或依二根，或依一根，亦具有二义。”

ඔමා සාමත්ථියෙ. සාමත්ථියං සමත්ථභාවො. අලුත්තන්තොයං ධාතු, ඔමාති, ඔමන්ති.

词根 Omā，义为能力。能力即是胜任的状态。此词根不省略尾音，其形式为 omāti, omanti。

අත්‍රායං පාළි ‘‘ඔමාති භන්තෙ භගවා ඉද්ධියා මනොමයෙන කායෙන බ්‍රහ්මලොකං උපසඞ්කමිතු’’න්ති. තත්ථ ඔමාතීති පහොති සක්කොති.

此处有此巴利(经文)为例：“尊者，世尊是否能够(omāti)以神通、以意生身去往梵天界？”其中 omāti 意为能够、可以。

තිමු අද්දභාවෙ. අද්දභාවො තින්තභාවො. තෙමති. තින්තො, තෙමියො. තෙමිතුකාමා තෙමිංසු.

词根 Timu，义为湿润。湿润的状态即潮湿的状态。Temati (浸湿)。Tinto (湿的)，temiyo (应被浸湿者)。Temitukāmā temiṃsu (欲求湿润者，便湿润了)。

එත්ථ තෙමියොති එවංනාමකො කාසිරඤ්ඤො පුත්තො බොධිසත්තො. සො හි රඤ්ඤො චෙව මහාජනස්ස ච හදයං තෙමෙන්තො අද්දභාවං පාපෙන්තො සීතලභාවං ජනෙන්තො ජාතොති ‘‘තෙමියො’’ති වුච්චති.

此处，Temiya(提弥)是迦尸国王之子、菩萨的名字。因为他出生时，能浸润(temento)国王与大众之心，使其达到湿润(addabhāvaṃ)、产生清凉(sītalabhāvaṃ)，故被称为“提弥”。

නිතමි කිලමනෙ. නිතම්මති. හදයං දය්හතෙ නිතම්මාමි.

词根 Nitami，义为疲惫。Nitammati (疲惫)。例句：“Hadayaṃ dayhate nitammāmi” (我心燃烧，我疲惫不堪)。

චමු ඡමු ජපු ඣමු උමු ජිමු අදනෙ. චමති. චමූ. චමූති සෙනා. ඡමති. ජමති. ඣමති. උමති. ජෙමති.

词根 Camu, chamu, japu, jhamu, umu, jimu，义为食。Camati (食)。Camū (军队)。Chamati (食)。Jamati (食)。Jhamati (食)。Umati (食)。Jemati (食)。

කමු පදවික්ඛෙපෙ. පදවික්ඛෙපො පදසා ගමනං. ඉදං පන වොහාරසීසමත්තං වචනං, තස්මා ‘‘නාස්ස කායෙ අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා කමතී’’තිආදීසු අපදවික්ඛෙපත්ථොපි ගහෙතබ්බො. කමති. චඞ්කමති, අතික්කමති. අභික්කමති. පටික්කමති. පක්කමති. පරක්කමති. වික්කමති. නික්කමති. සඞ්කමති. සඞ්කමනං. සඞ්කන්ති. කමනං. චඞ්කමනං. අතික්කමො. අභික්කමො. පටික්කමො. පක්කමො. වික්කමො. නික්කමො. අතික්කන්තො පුරිසො. අභික්කන්තා රත්ති. නික්ඛමති. අභිනික්ඛමති. කාරිතෙ [Pg.132] නික්ඛාමෙති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. යස්මා පනායං ධාතු චුරාදිගණං පත්වා ඉච්ඡාකන්ති යත්ථෙසු වත්තති, තස්මා තෙපි අත්ථෙ උපසග්ගවිසෙසිතෙ කත්වා ඉධ අභික්කන්තසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වත්තබ්බම්පි අවත්වා උපරි චුරාදිගණෙයෙව කථෙස්සාම.

词根 Kamu，义为行走。行走即以足而行。但这只是通常的说法，因此在“火、毒、刀刃皆不能伤其身”等句中，也应理解其行走之外的意义。Kamati (行走)。Caṅkamati (经行)，atikkamati (超越)。Abhikkamati (前进)。Paṭikkamati (后退)。Pakkamati (离去)。Parakkamati (勇猛精进)。Vikkamati (迈步)。Nikkamati (走出)。Saṅkamati (转移)。Saṅkamanaṃ (转移)，saṅkanti (转移)。Kamanaṃ (行走)。Caṅkamanaṃ (经行)。Atikkamo (超越)。Abhikkamo (前进)。Paṭikkamo (后退)。Pakkamo (离去)。Vikkamo (迈步)。Nikkamo (走出)。Atikkanto puriso (已超越之人)。Abhikkantā ratti (夜已深)。Nikkhamati (出离)。Abhinikkhamati (完全出离)。使役态：nikkhāmeti (使其出离)。其他也应类推。又，此词根属第十组(curādigaṇa)，用于“欲求”、“喜爱”之义，因此，这些意义由前缀加以区别，此处不解释 abhikkanta 一词的意义，我们将在后面讲到第十组时再解说。

යමු උපරමෙ. උපරමො විරමනං. යමභි. යමො. ‘‘පරෙ ච න විජානන්ති, මයමෙත්ථ යමාමසෙ’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං. තත්ථ යමාමසෙති උපරමාම, නස්සාම, මරාමාති අත්ථො.

词根 Yamu，义为止息。止息即停止。Yamo (阎摩，亦为止息)。此处有此为例：“他人实不知，我等将亡于此。”其中 yamāmase 意为我们止息、我们毁灭、我们死亡。

නම බහුත්තෙ සද්දෙ. බහුත්තො සද්දො නාම උග්ගතසද්දො. නමති.

词根 Nama，义为大声。所谓大声，即高声。Namati (发声)。

අම දම හම්ම මිම ඡම ගතිම්හි. අමති. දමති. හම්මති. මිමති. ඡමති. ඡමා.

词根 Ama, dama, hamma, mima, chama，义为去。Amati (去)。Damati (去)。Hammati (去)。Mimati (去)。Chamati (去)。Chamā (地)。

ඡමාති පථවී. ඡමාසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො දට්ඨබ්බො, ‘‘න ඡමායං නිසීදිත්වා ආසනෙ නිසින්නස්ස අගිලානස්ස ධම්මං දෙසෙස්සාමීති සික්ඛා කරණීයා’’ති ච ‘‘ඡමායං පරිවත්තාමි වාරිචරොව ඝම්මෙ’’ති ච පයොගදස්සනතො. සො ච ඛො සත්තහි අට්ඨහි වා විභත්තීහි ද්වීසු ච වචනෙසු යොජෙතබ්බො. ඡමන්ති ගච්ඡන්ති එත්ථාති ඡමා.

Chamā 即是地。从“不应坐于地上，为坐于座位上的无病者说法，此是应学学处”及“热天我于地上辗转，如热时之鱼”等用法可见，chamā 一词当知是阴性。它可与七或八种格以及两种数结合使用。众生于其上行走(chamanti=gacchanti)，故名为 chamā。

ධම සද්දග්ගිසං යොගෙසු. ධමධාතු සද්දෙ ච මුඛවාතෙන සද්ධිං අග්ගිසංයොගෙ ච වත්තති. තත්ථ පඨමත්ථෙ ‘‘සඞ්ඛං ධමති. සඞ්ඛධමකො. භෙරිං ධමති. භෙරිධමකො. ධමෙ ධමෙ නාතිධමෙ’’ති පයොගො. දුතියත්ථෙ ‘‘අග්ගිං ධමති. සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති පයොගො.

词根 Dhama，义为发声、吹火。词根 dhama 用于声音，以及与口中之风相关的吹火。第一义的用法：“吹海螺”、“吹海螺者”、“吹鼓”、“吹鼓者”、“吹，吹，莫过吹”。第二义的用法：“吹火”、“令己奋起，如吹微火”。

භාම කොධෙ. භාමති.

词根 Bhāma，义为愤怒。Bhāmati (发怒)。

නමු [Pg.133] නමනෙ. නමති. නමො. නතං, නමනං. නති. නමං. නමමානො. නමන්තො. නමිතො. නාමං. නාමිතං. නමිතුං. නත්වා, නත්වාන. නමිත්වා, නමිත්වාන, නමිතුන. කාරිතෙ ‘‘නාමෙති, නාමයති. නාමෙත්වා. නාමයිත්වා’’ති රූපානි භවන්ති. තත්‍ර හි ‘‘නමති නමිත්වා’’ති එවංපකාරානි පදානි නමනත්ථෙ වන්දනායඤ්ච දට්ඨබ්බානි, ‘‘නමො නත්වා’’ති එවංපකාරානි පන වන්දනායමෙව. අත්‍රායමුපලක්ඛණමත්තා පයොගරචනා –

词根 Namu，义为弯曲、礼敬。Namati。派生词有：Namo (礼敬)，nataṃ (已弯曲)，namanaṃ (弯曲)，nati (弯曲)，namaṃ, namamāno, namanto, namito, nāmaṃ (名)，nāmitaṃ (已使弯曲)，namituṃ, natvā, natvāna (礼敬后)，namitvā, namitvāna, namituna。使役态有 nāmeti, nāmayati (使弯曲)，nāmetvā, nāmayitvā (使之弯曲后)等形式。其中，“namati”、“namitvā”等词，当知用于“弯曲”与“礼敬”二义；而“namo”、“natvā”等词，则仅用于“礼敬”义。此处仅为用法之略例：——

රුක්ඛො ඵලී ඵලභාරගරුතාය නමිත්වාන භිජ්ජති;

වුද්ධො ජරාජජ්ජරතාය නමති නමිත්වා ගච්ඡති;

සද්ධො බුද්ධං නමති නමිත්වා ගච්ඡති;

නමො බුද්ධස්ස සත්ථාරං නත්වාන අගමාසීති;

结果之树因果实沉重而弯曲、断裂；年迈之人因年老衰朽而弯腰，弯着腰行走；有信之人礼敬佛陀，礼敬后离去；“礼敬佛陀！”，他礼敬导师后离去。

එත්ථ නමොති පදං නිපාතෙසුපි ලබ්භති. තෙන හි පච්චත්තොපයොගවචනානි අභින්නරූපානි දිස්සන්ති ‘‘දෙවරාජ නමො ත්‍යත්ථු. නමො කත්වා මහෙසිනො’’ති. උපසග්ගෙහිපි අයං යොජෙතබ්බා ‘‘පණමති, පණාමො, උණ්ණමති, උණ්ණති’’ ඉච්චාදිනා.

此处，namo 一词也见于不变化词之中。因此，用于宾格与为格的词，可见其形式不变，如：“天王，礼敬您！”、“礼敬大仙！”。此词根也可与前缀结合，如：paṇamati (俯首致敬)、paṇāmo (敬礼)、uṇṇamati (升起)、uṇṇati (提升)等。

ඛමු සහනෙ. ඛමති. ඛන්ති. ඛමො, ඛමනං, එවං භාවෙ. කත්තරි පන ‘‘ඛන්තා. ඛමිතා. ඛමො හොති සීතස්සපි උණ්හස්සපී’’ති පයොගා.

词根 Khamu，义为忍耐。Khamati (忍耐)。Khanti (忍耐)。Khamo, khamanaṃ，如此用于状态义。用于能动者义时，则有如“khantā (能忍者)，khamitā (已忍者)”、“能忍耐寒与热”等用法。

සම අදස්සනෙ. සමති, වූපසමති අග්ගි.

词根 Sama，义为平息。Samati (平息)，vūpasamati aggi (火熄灭)。

යම පරිවෙසනෙ. යමති. යමො. යමරාජා.

词根 Yama，义为抑制。Yamati (抑制)。Yamo (阎摩)。Yamarājā (阎摩王)。

සම සද්දෙ. සමති.

词根 Sama，义为发声。Samati (发声)。

සම ථම වෙලම්බෙ. සමති. ථමති.

词根 Sama, thama，义为迟缓。Samati, thamati (迟缓)。

වායම ඊහායං. වායමති. වායාමො.

语根 Vāyama（√vāyam），意为努力。动词为 vāyamati（努力）。Vāyāmo（努力，名词）。

ගමු [Pg.134] ගතියං. ගච්ඡති. ගමකො. ගතො. ගති. ගමනං. කාරිතෙ ‘‘ගමෙති, ගමයති, ගච්ඡාපෙතී’’තිආදීනි භවන්ති.

语根 Gamu（√gam），意为去。动词为 gacchati（去）。Gamako（去者）。Gato（已去）。Gati（去处）。Gamanaṃ（去）。其使役态有“gameti, gamayati, gacchāpeti”（使去）等词形。

රමු කීළායං. රමති. විරමති. පටිවිරමති. උපරමති. ආරති. විරති. පටිවිරති. උපරති. වෙරමණි. විරමණං. රති. රමණං. රතො. ආරතො විරතො පටිවිරතො. උපරතො, උපරමො. ආරාමො.

语根 Ramu（√ram），意为嬉乐。动词为 ramati（喜爱）。Viramati（戒除），paṭiviramati（远离），uparamati（停止）。Ārati（不乐），virati（戒除），paṭivirati（远离），uparati（止息），veramaṇi（禁戒），viramaṇaṃ（戒除）。Rati（喜乐），ramaṇaṃ（乐事）。Rato（乐于此者）。Ārato（不乐者），virato（已戒除者），paṭivirato（已远离者）。Uparato（已止息者），uparamo（止息）。Ārāmo（园林）。

වමු උග්ගිරණෙ. වමති. වමථු. වම්මිකො.

语根 Vamu（√vam），意为呕吐。动词为 vamati（呕吐）。Vamathu（呕吐物）。Vammiko（蚁丘）。

ධීරත්ථු තං විසං වන්තං, යමහං ජීවිතකාරණා;

වන්තං පච්චාවමිස්සාමි, මතං මෙ ජීවිතා වරං.

为求活命故，已吐毒复饮；如是生可鄙，于我死为胜。

තත්ථ වම්මිකොති වමතීති, වන්තකොති, වන්තුස්සයොති, වන්තසිනෙහසම්බන්ධොති වම්මිකො. සො හි අහිනකුලඋන්දූරඝරගොළිකාදයො නානප්පකාරෙ පාණකෙ වමතීති වම්මිකො. උපචිකාහි වන්තකොති වම්මිකො. උපචිකාහි වමිත්වා මුඛතුණ්ඩකෙන උක්ඛිත්තපංසුචුණ්ණෙන කටිප්පමාණෙනපි පොරිසප්පමාණෙනපි උස්සිතොති වම්මිකො. උපචිකාහි වන්තඛෙළසිනෙහෙන ආබද්ධතාය සත්තසත්තාහං දෙවෙ වස්සන්තෙපි න විප්පකිරයති, නිදාඝෙපි තතො පංසුමුට්ඨිං ගහෙත්වා තස්මිං මුට්ඨිනා පීළියමානෙ සිනෙහොව නික්ඛමති, එවං වන්තසිනෙහසම්බන්ධොති වම්මිකො.

在此，所谓蚁丘（vammiko），是因为它“排出”（vamati），是“所排之物”（vantaka），是“所排之物的堆聚”（vantussayo），是“所排出的黏液之结合”（vantasinehasambandho）。因为它排出蛇、猫鼬、水獭（undūra）、壁虎（gharagoḷikā）等各种生物，所以叫蚁丘。因为是白蚁（upacikā）所排出的，所以叫蚁丘。白蚁用口器衔起细土，堆积而成，有时高达腰部，有时高达一人，所以叫蚁丘。由于白蚁排出的唾液黏合，即使天连续下四十九天雨，它也不会散开；即使在旱季，从蚁丘抓一把土，用手捏紧，仍会渗出黏液，像这样由排出的黏液结合而成，所以叫蚁丘。

එත්ථ පන ‘‘භගවා, හිමවා’’තිආදීනි පදානි න කෙවලං වන්තුපච්චයවසෙනෙව නිප්ඵාදෙතබ්බානි, අථ ඛො වමුධාතුවසෙනපි නිප්ඵාදෙතබ්බානි, තෙනාහ විසුද්ධිමග්ගකාරකො ‘‘යස්මා පන තීසු භවෙසු තණ්හාසඞ්ඛාතං ගමනමනෙන වන්තං, තස්මා ‘‘භවෙසු වන්තගමනො’ති වත්තබ්බෙ භවසද්දතො භකාරං, ගමනසද්දතො ගකාරං, වන්තසද්දතො වකාරඤ්ච දීඝං කත්වා ආදාය භගවාති වුච්චති, යථා ලොකෙ ‘මෙහනස්ස [Pg.135] ඛස්ස මාලා’ති වත්තබ්බෙ මෙඛලා’’ති වදතා නිරුත්තිනයෙන සද්දසිද්ධි දස්සිතා.

在此，“世尊”、“雪山”（himavā）等词，不应仅通过 vantupaccaya 后缀来构成，还应通过语根 vamu 来构成。因此，《清净道论》的作者说：“因为他已断除了三有中名为渴爱的‘行’，所以本应说‘于诸有中已断行者’（bhavesu vantagamano），但从‘有’（bhava）一词中取 bha，从‘行’（gamana）一词中取 ga，从‘断’（vanta）一词中取 va，并将其长音化后，组合成‘世尊’（bhagavā）一词。就像世间本应说‘mehanassa khassa mālā’（尿处之孔的花环），却说成‘mekhalā’（腰带）一样。”他如此说着，通过词源学的方式展示了该词的成立。

එත්ථ, සියා ‘‘විසමමිදං නිදස්සනං, යෙන ‘මෙහනස්ස ඛස්ස මාලා’ති එත්ථ මෙකාරඛකාරලාකාරානං කමතො ගහණං දිස්සති, ‘‘භවෙසු වන්තගමනො’ති එත්ථ පන භකාරවකාරගකාරානං කමතො ගහණං න දිස්සතී’’ති? සච්චං, ඉධ පන ‘‘අග්ගාහිතො, විජ්ජාචරණසම්පන්නො’’තිආදීසු විය ගුණසද්දස්ස පරනිපාතවසෙන ‘‘භවෙසු ගමනවන්තො’’ති වත්තබ්බෙපි එවමවත්වා සද්දසත්ථෙ යෙභුය්‍යෙන ගුණසද්දානං පුබ්බනිපාතභ්වස්ස ඉච්ඡිතත්තා සද්දසත්ථවිදූනං කෙසඤ්ච විඤ්ඤූනං මනං තොසෙතුං ‘‘භගවා’’ති පදෙ අක්ඛරක්කමං අනපෙක්ඛිත්වා අත්ථමත්තනිදස්සනවසෙන ‘‘ආහිතග්ගි, සම්පන්නවිජ්ජාචරණො’’තිආදීනි විය පුබ්බනිපාතවසෙන ‘‘භවෙසු වන්තගමනො’’ති වුත්තං. ඊදිසස්මිඤ්හි ඨානෙ ‘‘ආහිතග්ගී’’ති වා ‘‘අග්ගාහිතො’’ති වා ‘‘ඡින්නහත්ථො’’ති වා ‘‘හත්ථච්ඡින්නො’’ති වා පදෙසු යථා තථා ඨිතෙසුපි අත්ථස්ස අයුත්ති නාම නත්ථි අඤ්ඤමඤ්ඤං සමානත්ථත්තා තෙසං සද්දානං.

这里或许有人质疑：“这个例证并不对称——因为在‘尿器之孔的饰物’一语中，可以看到me、kha、la等字母依顺序对应，但在‘于诸有中已断行者’中，却看不到bha、va、ga等字母依顺序对应？”确实如此。不过在此处，如同‘善执持者、明行具足者’等词中品质词后置的用法，虽然可以说‘于诸有中具足行者’（bhavesu gamanavanto），但为了符合语法学中品质词大多前置的惯例，并使通晓语法的智者们满意，所以在‘世尊’一词中不考虑字母顺序，仅以表示意义为主，采用前置方式说‘于诸有中已断行者’（bhavesu vantagamano）。正是在这种情况下，如‘已献火者’（āhitaggī）或‘火已献者’（aggāhito）、‘已断手者’（chinnahattho）或‘手已断者’（hatthacchinno）等词，虽然排列不同，但因这些词意义相同，在表达上并没有不妥。

වෙදජාතොතිආදීසු පන ඨානෙසු අත්ථෙවාති දට්ඨබ්බං. එවං විසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘භගවා’’ති පදස්ස වමුධාතුවසෙනපි නිප්ඵත්ති දස්සිතා, තට්ටීකායම්පි ච දස්සිතා ‘‘භගෙ වමීති භගවා. භාගෙ වමීති භගවා’’ති. නිබ්බචනං පන එවං වෙදිතබ්බං – භගසඞ්ඛාතං සිරිං ඉස්සරියං යසඤ්ච වමි උග්ගිරි ඛෙළපිණ්ඩං විය අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයීති භගවා. අථ වා භානි නාම නක්ඛත්තානි, තෙහි සමං ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති භගා, සිනෙරුයුගන්ධරඋත්තරකුරුහිමවන්තාදිභාජනලොකා, විසෙසසන්නිස්සයසොභාකප්පට්ඨියභාවතො. තෙපි භගවා වමි තන්නිවාසිසත්තාවාසසමතික්කමනතො තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන පජහීති භගවා.

在“已知生”（vedajāto）等处，当知其义亦然成立。像这样，《清净道论》中，通过“世尊”一词的“舍弃”（vamu）词根，说明了其构成，在其注疏中也已说明：“于福德（bhaga）中舍弃，故为世尊。于福分（bhāga）中舍弃，故为世尊。”其词源则应如是理解：将名为“福（bhaga）”的吉祥、自在和名声，如唾沫团般无所顾惜地舍弃（vami），故为世尊。又或者，星宿名为“bhāni”，与彼等一同运行者，名为“bhagā”，即须弥山(Sineru)、持双山(Yugandhara)、北俱卢洲(Uttarakuru)、雪山(Himavanta)等器世界，因其是殊胜所依，形态庄严，住劫而稳固。彼等“bhagā”，世尊亦已舍弃（vami），因其超越了居住于彼处的有情之住处，并以舍断与彼等相关的欲贪而舍弃，故为世尊。

චක්කවත්තිසිරිං [Pg.136] යස්මා, යසං ඉස්සරියං සුඛං;

පහාසි ලොකචිත්තඤ්ච, සුගතො භගවා තතො.

因舍转轮王威德，名声自在与安乐；亦舍世间诸心行，故善逝因此称世尊。

තථා ඛන්ධායතනධාතාදිභෙදෙ ධම්මකොට්ඨාසෙ සබ්බං පපඤ්ච සබ්බං යොගං සබ්බං ගන්ථං සබ්බං සංයොජනං සමුච්ඡින්දිත්වා අමතං ධාතුං සමධිගච්ඡන්තො වමි උග්ගිරි අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයි න පච්චාවමීති භගවා. අථ වා සබ්බෙපි කුසලාකුසලෙ සාවජ්ජානවජ්ජෙ හීනප්පණීතෙ කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙ ධම්මෙ අරියමග්ගඤාණමුඛෙන වමි උග්ගිරි අනපෙක්ඛො පරිච්චජි පජහීති භගවා.

同样，世尊于蕴、处、界等种种法类中，断尽一切戏论、一切轭、一切结、一切结缚，证得不死界，如呕吐般吐出、不顾、舍弃、不复吞咽，故为世尊。又或者，世尊以圣道智为门径，于一切善与不善、有罪与无罪、下劣与殊胜、黑白对分之法，如呕吐般吐出、不顾、舍离、舍弃，故为世尊。

ඛන්ධායතනධාතාදී, ධම්මභෙදා මහෙසිනා;

කණ්හසුක්කා යතො වන්තා, තතොපි බගවා මතො.

蕴处界等诸法类，大仙已然皆舍弃；黑白之法既已吐，故彼亦被称世尊。

ජාතකට්ඨකථායං පන හිමවාති පදස්ස වමුධාතුවසෙනපි නිප්ඵත්ති දස්සිතා. තථා හි සම්භවජාතකට්ඨකථායං ‘‘හිමවාති හිමපාතසමයෙ හිමයුත්තොති හිමවා. ගිම්හකාලෙ හිමං වමතීති හිමවා’’ති වුත්තං. එවං ජාතකට්ඨකථායං ‘‘හිමවා’’ති පදස්ස වමුධාතුවසෙනපි නිප්ඵත්ති දස්සිතා, අයං නයො ඊදිසෙසු ඨානෙසුපි නෙතබ්බො. ‘‘ගුණවාගණවා’’තිආදීසු පන න නෙතබ්බො. යදි නයෙය්‍ය, ‘‘ගුණවා ගණවා’’ති පදානං ‘‘නිග්ගුණො පරිහීනගුණො’’ති එවමාදිඅත්ථො භවෙය්‍ය, තස්මා අයං නයො සබ්බත්ථපි න නෙතබ්බො. එත්ථ සියා ‘‘යදි ‘‘භගවා’තිආදිපදානං වමුධාතුවසෙන නිප්ඵත්ති හොති, කථං ‘‘භගවන්තො, භගවන්ත’’න්තිආදීනි සිජ්ඣන්තී’’ති? යථා ‘‘භගවා’’ති පදං නිරුත්තිනයෙන සිජ්ඣති, තථා තානිපි තෙනෙව සිජ්ඣන්ති. අචින්තෙය්‍යො හි නිරුත්තිනයො කෙවලං අත්ථයුත්තිපටිබන්ධමත්තොව, අත්ථයුත්තියං සති නිප්ඵාදෙතුමසක්කුණෙය්‍යානිපි රූපානි අනෙනෙව සිජ්ඣන්ති. එත්ථ ච [Pg.137] යං නිරුත්තිලක්ඛණං ආහරිත්වා දස්සෙතබ්බං සියා, තං උපරි රූපනිප්ඵාදනාධිකාරෙ උදාහරණෙහි සද්ධිං පකාසෙස්සාම.

在《本生义注》中，也通过“vam”词根来说明“himavā”(雪山)一词的形成。例如，在《相生本生义注》中说：“‘himavā’，因在降雪时节与雪相连(himayutto)，故为‘himavā’。又因在夏季散发(vamati)雪，故为‘himavā’”。这样，《本生义注》通过“vam”词根展示了“himavā”一词的形成，这个方法也可以类推到其他类似情况。但对于“guṇavā”(具德者)、“gaṇavā”(有众者)等词则不应如此类推。若强行类推，则“guṇavā”、“gaṇavā”等词将产生“无德者、缺乏功德者”等含义，因此这个方法不能普遍适用。这里可能会有人问：“如果‘世尊’(bhagavā)等词是通过‘vam’词根构成，那么‘bhagavanto’(诸世尊)、‘bhagavantaṃ’(世尊，宾格)等词形是如何成立的呢？”正如“bhagavā”一词依词源学规则成立，那些词形也依同样的规则成立。词源学规则确实不可思议，它仅仅受到意义合理的限制，只要意义合理，即使是无法(通过常规语法)形成的词形也能依此成立。至于此处应引用来说明的词源学特征，我们将在后面的词形构成部分，结合例子来阐述。

ඉධ සාරමතෙ මුනිරාජමතෙ,පරමං පටුතං සුජනො පිහයං;

විපුලත්ථධරං ධනිනීතිමිමං,සතතං භජතං මතිසුද්ධකරං.

于此牟尼王之教中，智者乐于其精要；善人希求最高的善巧。你们当恒常修习此珍贵之法，它持有广大的义理，能净化心意。

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤුනං

如是，在具义注的九分教与三藏中，以及在智者们的表达方式中。

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

在为憍萨罗人之利益而作的《声论》中

සරවග්ගපඤ්චකන්තිකො නාම ධාතුවිභාගො

名为“第五元音品”的语根分别。

පන්නරසමො පරිච්ඡෙදො.

第十五章。

16. භූවාදිගණිකපරිච්ඡෙද

16. “部”等组章

ඉතො පරං අවග්ගන්තා, මිස්සකා චෙව ධාතුයො;

වක්ඛාමි ධාතුභෙදාදි-කුසලස්ස මතානුගා.

此后，我将遵循语根分别等善巧者之见，解说非组音结尾的语根与混合语根。

යකාරන්තධාතු

以ya结尾的语根

යා ගතිපාපුණෙසු. යාති, යන්ති. යාතු, යන්තු. යෙය්‍ය, යෙය්‍යුං, අනුපරියෙය්‍යුං. යථාසම්භවං පදමාලා යොජෙතබ්බා. යන්තො පුරිසො. යන්තී ඉත්ථී. යන්තං කුලං. යානං, උපයානං, උය්‍යානං ඉච්චාදීනි. දිවාදිගණිකස්ස පනස්ස ‘‘යායති, යායන්තී’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති.

语根yā，义为去、到达。Yāti, yanti。Yātu, yantu。Yeyya, yeyyuṃ, anupariyeyyuṃ。应尽可能地组合词形变化。Yanto puriso。Yantī itthī。Yantaṃ kulaṃ。Yānaṃ, upayānaṃ, uyyānaṃ等等。但对于属于“div”等组的此语根，则有‘yāyati, yāyantī’等形式。

තත්‍ර යානන්තිආදීසු යන්ති එතෙනාති යානං, රථසකටාදි. උපයන්ති එතෙන ඉස්සරස්ස වා පියමනාපස්ස වා සන්තිකං ගච්ඡන්තීති උපයානං, පණ්ණාකාරං. ‘‘උපයානානි මෙ දජ්ජුං, රාජපුත්ත තයි ගතෙ’’ති එත්ථ හි පණ්ණාකාරානි ‘‘උපයානානී’’ති [Pg.138] වුච්චන්ති. සම්පන්නදස්සනීයපුප්ඵඵලාදිතාය උද්ධං ඔලොකෙන්තා යන්ති ගච්ඡන්ති එත්ථාති උය්‍යානං.

其中，在“yāna”(车乘)等词中，“yāna”是“凭借它而行”之义，如战车、货车等。“upayāna”指凭借它走近、去到王者或可爱可意者跟前，即是礼物。如在“王子，您走后，他们会给我礼物”一句中，礼物即被称为“upayānāni”。“uyyāna”(公园)指因其具足悦目的花果等，人们仰望而行于其中。

බ්‍යා උම්මීසනෙ. බ්‍යාති, බ්‍යන්ති. බ්‍යාසි, බ්‍යාථ. බ්‍යාමි, බ්‍යාම. යථාසම්භවං පදමාලා යොජෙතබ්බා. තත්‍ර පනායං පාළි ‘‘යාව බ්‍යාති නිම්මීසති, තත්‍රාපි රසතිබ්බයො’’ති. තත්ථ යාව බ්‍යාතීති යාව උම්මීසති, පුරාණභාසා එසා, අයඤ්හි යස්මිං කාලෙ බොධිසත්තො චූළබොධිපරිබ්බාජකො අහොසි, තස්මිං කාලෙ මනුස්සානං වොහාරො.

语根byā，义为睁眼。Byāti, byanti。Byāsi, byātha。Byāmi, byāma。应尽可能地组合词形变化。于此，有此巴利语：“乃至一开眼一闭眼，其中亦有味之极大损耗。”其中，“乃至睁眼”(yāva byāti)即是“乃至开眼”(yāva ummīsati)，这是古语，是菩萨为小菩提(Cūḷabodhi)游方者时人们的用语。

යු මිස්සනෙ ගතියඤ්ච. යොති, යවති. ආයු, යොනි.

语根yu，义为混合、去。Yoti, yavati。Āyu(寿命)，yoni(生)。

තත්ථ ‘‘ආයූ’’ති ආසද්දො උපසග්ගො. ආයවන්ති මිස්සීභවන්ති සත්තා එතෙනාති ආයු. අථ වා ආයවන්ති ආගච්ඡන්ති පවත්තන්ති තස්මිං සති අරූපධම්මාති ආයු. තථා හි අට්ඨසාලිනියං වුත්තං ‘‘ආයවනට්ඨෙන ආයු. තස්මිඤ්හි සති අරූපධම්මා ආයවන්ති ආගච්ඡන්ති පවත්තන්ති, තස්මා ආයූති වුච්චතී’’ති. ‘‘ආයු, ජීවිතං, පාණො’’ ඉච්චෙතෙ පරියායා ලොකවොහාරවසෙන. අභිධම්මවසෙන පන ‘‘ඨිති යපනා යාපනා ජීවිතින්ද්‍රියං’’ ඉච්චෙතෙපි තෙහෙව සද්ධිං පරියායා. යොනීති අණ්ඩජාදීනං අණ්ඩජාදීහි සද්ධිං යාය මිස්සීභාවො හොති, සා යොනි. ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං ‘‘යවන්ති එත්ථ සත්තා එකජාතිසමන්වයෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං මිස්සකා හොන්තීති යොනි’’ ඉති. එත්ථ ච යොනිසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො නීයතෙ. යොනීති ඛන්ධකොට්ඨාසස්සපි කාරණස්සපි පස්සාවමග්ගස්සපි නාමං. ‘‘චතස්සො නාගයොනියො. චතස්සො සුපණ්ණයොනියො’’ති එත්ථ හි ඛන්ධකොට්ඨාසො යොනි නාම. ‘‘යොනි [Pg.139] හෙසා භූමිජ ඵලස්ස අධිගමායා’’ති එත්ථ කාරණං. ‘‘න චාහං බ්‍රාහ්මණං බ්‍රූමි, යොනිජං මත්තිසම්භව’’න්ති එත්ථ පස්සාවමග්ගො. එත්ථෙතං වුච්චති –

于此，在“āyu”(寿命)一词中，“ā”是前缀。众生因它而结合，故称为“āyu”。或者，当它存在时，无色法得以生起、持续、流转，故称为“āyu”。正如在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中所说：“以连接为义，故为āyu。因为当它存在时，无色法得以连接、生起、持续，故称为āyu。”“Āyu(寿命)、jīvitaṃ(生命)、pāṇo(气息)”，这些在世俗用法上是同义词。而从阿毗达摩的观点来看，“ṭhiti(住)、yapanā(维持)、yāpanā(延续)、jīvitindriyaṃ(命根)”这些也与它们是同义词。“Yoni”(生)是指卵生等众生与卵生等众生得以混合，此即为“yoni”。此处的语源解释是：“众生在此处以同一物种而相互混合，故为yoni。”此处引申出“yoni”一词的含义。“Yoni”亦是种类、原因、小便道之名。在“四种龙生，四种金翅鸟生”中，“yoni”意为种类。在“这，布弥迦(Bhūmija)，是证果之因”中，意为原因。在“我不因其从母胎所生，而称其为婆罗门”中，意为小便道。于此，经中说道——

ඛන්ධානඤ්චාපි කොට්ඨාසෙ, මුත්තමග්ගෙ ච කාරණෙ;

ඉමෙසු තීසු අත්ථෙසු, යොනිසද්දො පවත්තති.

于种类中，于小便道与原因；于此三义上，使用“yoni”一词。

බ්‍යෙ සංවරණෙ. බ්‍යායති.

语根bye，义为覆盖。Byāyati。

බ්‍යෙ පවත්තියං. බ්‍යෙති සහබ්‍යො.

语根bye，义为进行。Byeti。Sahabyo(同伴)。

එත්ථ සහබ්‍යොති සහ බ්‍යෙති සහ පවත්තතීති සහබ්‍යො, සහායො, එකභවූපගො වා. තථා හි ‘‘තාවතිංසානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපන්නො’’තිආදීසු එකභවූපගො ‘‘සහබ්‍යො’’ති වුච්චති.

此处“sahabyo”(同伴)是指共同行进、共同持续，即是同伴、朋友，或投生于同一生存状态者。例如，在“投生于三十三天诸神为伴”等句中，投生于同一生存状态者即被称为“sahabyo”。

හය ගතියං. හයති. හයො. හයොති අස්සො. සො හි හයති සීඝං ගච්ඡතීති හයොති වුච්චති. ඉමානි පනස්ස නාමානි –

语根haya，义为去。Hayati。Hayo(马)。Hayo即是马。因为它去得快，即快速行进，故称为hayo。以下是它的名字——

අස්සො තුරඞ්ගො තුරගො, වාජී වාහො හයොපි ච;

තබ්භෙදා සින්ධවො චෙව, ගොජො අස්සතරොපි ච.

Asso、turaṅgo、turago、vājī、vāho以及hayo；其类别则有sindhavo、gojo以及assatari。

කාරණාකාරණඤ්ඤූ තු, ආජානීයො හයුත්තමො;

ඝොටකො තු ඛළුඞ්කස්සො, වළවොති ච වුච්චති;

අස්සපොතො කිසොරොති, ඛළුඞ්කොතිපි වුච්චති;

能知应为不应为，此为良种最上马；劣马名为ghoṭaka，牝马则称为vaḷavā；马驹名为kisora，亦得称khaḷuṅka。

හරිය ගතිගෙලඤ්ඤෙසු. හරියති.

语根hariya，义为去、疲厌。Hariyati。

අය වය පය මය තය චය රය ගතියං. අයති. වයති. පයති. මයති. තයති. චයති. රයති. අයො, සමයො, වයො, පයො, රයො. මයතයචයධාතූනං නාමිකපදානි උපපරික්ඛිතබ්බානි.

语根ay、vay、pay、may、tay、cay、ray，义为“去”。其动词形式为：ayati、vayati、payati、mayati、tayati、cayati、rayati。其名词形式有：ayo（铁）、samayo（时）、vayo（年龄）、payo（乳、水）、rayo（速度）。由语根may、tay、cay派生的名词应当被考察。

තත්ථ [Pg.140] අයොති කාළලොහං, අයති නානාකම්මාරකිච්චෙසු උපයොගං ගච්ඡතීති අයො. වයොති පඨමවයාදිආයුකොට්ඨාසො, වයති පරිහානිං ගච්ඡතීති වයො. පයොති ඛීරස්සපි උදකස්සපි නාමං, පයති ජනෙන පාතබ්බභාවං ගච්ඡතීති පයො. රයොති වෙගො, යො ‘‘ජවො’’තිපි වුච්චති, තස්මා රයනං ජවනං රයො. එත්ථ සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ අහ නිබ්බචනෙන. සමයසද්දො –

于此，ayo是黑铁，因其在各种铁匠工艺中“去”向使用，故为ayo。vayo是初龄等生命阶段，因其“去”向衰败，故为vayo。payo是乳或水的名称，因其“去”至能被人饮用的状态，故为payo。rayo是速度，亦称javo，因此，速行（rayanaṃ）即疾行（javanaṃ），故为rayo。于此，将说明samaya一词的语义引申。samaya一词——

සමවායෙ ඛණෙ කාලෙ, සමයෙ හෙතුදිට්ඨිසු;

පටිලාභෙ පහානෙ ච, පටිවෙධෙ ච දිස්සති.

（samaya一词）可见于聚合、刹那、时间、集会、因、见、获得、断除及通达之义。

තථා හි ‘‘අප්පෙව නාම ස්වෙපි උපසඞ්කමෙය්‍යාම කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායා’’ති එවමාදීසු සමවායො අත්ථො. ‘‘එකොව ඛො භික්ඛවෙ ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’තිආදීසු ඛණො. ‘‘උණ්හසමයො පරිළාහසමයො’’තිආදීසු කාලො. ‘‘මහාසමයො පවනස්මි’’න්තිආදීසු සමූහො. ‘‘සමයොපි ඛො තෙ භද්දාලි අප්පටිවිද්ධො අහොසී’’තිආදීසු හෙතු. ‘‘තෙන සමයෙන උග්ගාහමානො පරිබ්බාජකො සමණමුණ්ඩිකාපුත්තො සමයප්පවාදකෙ තින්දුකාචීරෙ එකසාලකෙ මල්ලිකාය ආරාමෙ පටිවසතී’’තිආදීසු දිට්ඨි.

例如：在“也许我们明天也能看准时机与场合前去”等句中，samaya意为聚合。在“诸比丘，只有一个刹那、一个时机得以修习梵行”等句中，意为刹那。在“热季、暑季”等句中，意为时间。在“林中大集会”等句中，意为集会。在“跋达离(Bhaddāli)，你尚未通达此因”等句中，意为因。在“尔时，游方者郁伽哈玛纳(Uggāhamāna)，沙门文提迦(Samaṇamuṇḍikā)之子，住在茉莉夫人的园林中，位于Tinduka树丛中名为‘论议堂’的单柱厅里”等句中，意为见。

‘‘දිට්ඨෙ ධම්මෙ ච යො අත්ථො, යො චත්ථො සම්පරායිකො;

අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චතී’’ති

于现法之义利，及未来之义利，因通达此义利，智者被称为贤哲。

ආදීසු [Pg.141] පටිලාභො. ‘‘සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්ඛස්සා’’තිආදීසු පහානං. ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො අභිසමයට්ඨො’’තිආදීසු පටිවෙධො. එත්ථ ච උපසග්ගානං ජොතකමත්තත්තා තස්ස තස්ස අත්ථස්ස වාචකො සමයසද්දො එවාති සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙපි සඋපසග්ගො අභිසමයසද්දො වුත්තො.

在（前颂）等处，abhisamaya意为获得。在“通过彻底断除我慢，他终结了痛苦”等句中，意为舍断。在“苦有逼迫义、有为义、热恼义、当通达义”等句中，意为通达。于此，由于前缀仅起阐明作用，表达各个意义的词就是samaya本身。因此，在解释samaya一词的语义引申时，也使用了带有前缀的abhisamaya一词。

තත්ථ සහකාරීකාරණතාය සන්නිජ්ඣං සමෙති සමවෙතීති සමයො, සමවායො. සමෙති සමාගච්ඡති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං එත්ථ තදාධාරපුග්ගලොති සමයො, ඛණො. සමෙන්ති එත්ථ, එතෙන වා සඞ්ගච්ඡන්ති ධම්මා සහජාතධම්මෙහි උප්පාදාදීහි වාති සමයො, කාලො. ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය අත්ථතො අභූතොපි හි කාලො ධම්මප්පවත්තියා අධිකරණං කරණං විය ච පරිකප්පනාමත්තසිද්ධෙන රූපෙන වොහරියතීති. සමං, සහ වා අවයවානං අයනං පවත්ති අවට්ඨානන්ති සමයො, සමූහො, යථා ‘‘සමුදායො’’ති. අවයවසහාවට්ඨානමෙව හි සමූහො. පච්චයන්තරසමාගමෙ එති ඵලං එතස්මා උප්පජ්ජති පවත්තති චාති සමයො, හෙතු, යථා ‘‘සමුදයො’’ති. සමෙති සංයොජනභාවතො සම්බන්ධා එති අත්තනො විසයෙ පවත්තති, දළ්හග්ගහණභාවතො වා සංයුත්තා අයන්ති පවත්තන්ති සත්තා යථාභිනිවෙසං එතෙනාති සමයො, දිට්ඨි. දිට්ඨිසංයොජනෙන හි සත්තා අතිවිය බජ්ඣන්ති. සමිති සඞ්ගති සමොධානන්ති සමයො, පටිලාභො. සමස්ස නිරොධස්ස යානං, සම්මා වා යානං අපගමො අප්පවත්තීති සමයො, පහානං. ඤාණෙන අභිමුඛං සම්මා එතබ්බො අධිගන්තබ්බොති සමයො, ධම්මානං අවිපරීතො සභාවො, අභිමුඛභාවෙන සම්මා එති ගච්ඡති බුජ්ඣතීති සමයො. යථාභූතසභාවාවබොධො. එවං තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ සමයසද්දස්ස පවත්ති වෙදිතබ්බා.

于此，因有助缘而会合、结合，故为samayo，即“聚合”。在此会合、聚集而修习梵行，或依此人而修习，故为samayo，即“刹那”。诸法在此、或因此与俱生法、生起等相结合，故为samayo，即“时间”。实际上，时间虽非实有，仅是法的流转，但为说明法的流转，便以概念假立的方式，视其为处所或工具而使用。诸部分平等地、或共同地行进、活动、安住，故为samayo，即“集会”，如samudāyo（集）一词。诸部分共同安住即是集会。其他诸缘聚合时，果从此行进、生起、持续，故为samayo，即“因”，如samudayo（集起）一词。因其为结缚而结合，在其自身范围中行进；或因其为坚固的执取，众生随各自的执取而与之结合、行进，故为samayo，即“见”。众生确实被见结紧紧地束缚。会合、结合、统一，故为samayo，即“获得”。向于寂灭的行进，或正确地行进、趋向、不复流转，故为samayo，即“舍断”。以智慧正对，应被行至、应被证得者，故为samayo，即诸法不颠倒的自性；以正对的方式行进、趣向、觉悟，故为samayo，即如实觉悟自性。应当如此了知samaya一词在各个意义中的用法。

නනු [Pg.142] ච අත්ථමත්තං පති සද්දා අභිනිවිසන්තීති න එකෙන සද්දෙන අනෙකෙ අත්ථා අභිධීයන්තීති? සච්චමෙතං සද්දවිසෙසෙ අපෙක්ඛිතෙ. සද්දවිසෙසෙ හි අපෙක්ඛමානෙ එකෙන සද්දෙන අනෙකත්ථාභිධානං න සම්භවති. න හි යො කාලත්ථො සමයසද්දො, සොයෙව සමූහාදිඅත්ථං වදති. එත්ථ පන තෙසං තෙසං අත්ථානං සමය සද්දවචනීයතා සාමඤ්ඤමුපාදාය අනෙකත්ථතා සමයසද්දස්ස වුත්තා. එවං සබ්බත්ථ අත්ථුද්ධාරෙ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

然则，难道不是词语只执着于单一意义，一个词不能表达多种意义吗？此言诚然，但需考虑词语的特指。若考虑词语的特指，一个词表达多种意义则不可能。例如，表示“时间”义的samaya一词，本身并不言说“集会”等义。但于此，是基于这些不同意义皆可由samaya一词表达的共通性，才说samaya一词具有多义性。在所有解释语义引申之处，都应如是理解其意趣。

ඉතො යාතො අයතො ච, නිප්ඵත්තිං සමුදීරයෙ;

විඤ්ඤූ සමයසද්දස්ස, සමවායාදිවාචිනො.

智者应当宣说，能表达聚合等义的samaya一词，是如何从语根i(去)及ay(去)派生而来。

ඉතො යාතො අයතො ච, සමානත්ථෙහි ධාතුහි;

එවං සමානරූපානි, භවන්තීති ච ඊරයෙ.

并且应当说明，由语根i及ay，以及其他同义的语根，可以产生如此形态相似的词。

නය රක්ඛණෙ ච. චකාරො ගතිපෙක්ඛකො. නයති. නයො. නයොති නයනං ගමනන්ති නයො, පාළිගති. නයන්ති වා රක්ඛන්ති අත්ථං එතෙනාති නයො, තථත්තනයාදි.

语根Nī/Naya，义为保护；ca字亦指“行”义。其动词为nayati，名词为nayo。所谓nayo，即是引导、行进之义，也就是圣典的理路。或者，因人们用它来引导或保护义理，故称为nayo，例如真实理则等。

දය දානගතිහිංසාදානරක්ඛාසු. දයති. දයා.

语根Daya，义为布施、行、伤害、取、保护。其动词为dayati，名词为dayā。

දයාති මෙත්තාපි වුච්චති කරුණාපි. ‘‘දයාපන්නො’’ති එත්ථ හි මෙත්තා ‘‘දයා’’ති, මෙත්තචිත්තතං ආපන්නොති හි අත්ථො. ‘‘අදයාපන්නො’’ති එත්ථ පන කරුණා ‘‘දයා’’ති වුච්චති. නික්කරුණතං ආපන්නොති හි අත්ථො. එවං දයාසද්දස්ස මෙත්තාකරුණාසු පවත්ති වෙදිතබ්බා. තථා හි අභිධම්මටීකායං වුත්තං ‘‘දයාසද්දො යත්ථ යත්ථ පවත්තති, තත්ථ තත්ථ අධිප්පායවසෙන යොජෙතබ්බො. දයාසද්දො හි අනුරක්ඛණත්ථං අන්තොනීතං කත්වා පවත්තමානො මෙත්තාය ච කරුණාය ච පවත්තතී’’ති.

dayā一词，既可指慈(mettā)，也可指悲(karuṇā)。在dayāpanno（具悲悯者）一词中，dayā指慈，其义为“已达慈心”。而在adayāpanno（无悲悯者）一词中，dayā则指悲，其义为“已达无悲”。应如此了知dayā一词在慈与悲二义中的用法。正如《阿毗达摩复注》(Abhidhammaṭīkā)中所说：“dayā一词无论在何处出现，都应根据其意趣来连结。因为dayā一词，当其包含守护之义而使用时，既可指慈，也可指悲。”

වචනත්ථො පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බො – දයති දදාති සත්තානං අභයං එතායාති දයා. දයති ගච්ඡති විභාගං අකත්වා [Pg.143] පාපකල්‍යාණජනෙසු සමං වත්තති, සීතෙන සමං ඵරන්තං රජොමලඤ්ච පවාහෙන්තං උදකමිවාතිපි දයා, මෙත්තා. දයති වා හිංසති කාරුණිකං යාව යථාධිප්පෙතං පරස්ස හිතනිප්ඵත්තිං න පාපුණාති, තාවාති දයා. දයති අනුග්ගණ්හාති පාපජනම්පි සජ්ජනො එතායාතිපි දයා. දයති අත්තනො සුඛම්පි පහාය ඛෙදං ගණ්හාති සජ්ජනො එතායාති දයා. දයන්ති ගණ්හන්ති එතාය මහාබොධිසත්තා බුද්ධභාවාය අභිනීහාරකරණකාලෙ හත්ථගතම්පි අරහත්තඵලං ඡඩ්ඩෙත්වා සංසාරසාගරතො සත්තෙ සමුද්ධරිතුකාමා අනස්සාසකරං අතිභයානකං මහන්තං සංසාරදුක්ඛං, පච්ඡිමභවෙ ච සහ අමතධාතුපටිලාභෙන අනෙකගුණසමලඞ්කතං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්චාතිපි දයා, කරුණා. කරුණාමූලකා හි සබ්බෙ බුද්ධගුණා.

此处词义应如是了知——凭借它，布施无畏予众生，故为dayā（悲悯）。不作分别，平等地对待恶人与善人，犹如水平等地流淌，冲走尘垢，故亦为dayā，即是慈（mettā）。或者，有悲者凭借它而折磨自己，直到达成他人所愿之利益，故为dayā。善人凭借它而扶助恶人，故亦为dayā。善人凭借它而舍弃自己的安乐、承受疲劳，故亦为dayā。大菩萨（mahābodhisatta）为成就佛果而发愿时，为欲救度众生出离轮回之海，凭借它而舍弃已到手的阿罗汉果，承受无有慰藉、极其恐怖的巨大轮回之苦，并在最后一生中，与不死界的证得一同获得由无数功德庄严的一切知智，故亦为dayā，即是悲（karuṇā）。诚然，一切佛德皆以悲为根本。

අපරො නයො – දයන්ති අනුරක්ඛන්ති සත්තෙ එතාය, සයං වා අනුදයති, අනුදයමත්තමෙව වා එතන්ති දයා, මෙත්තා චෙව කරුණා ච. කිඤ්චි පයොගමෙත්ථ කථයාම ‘‘සෙය්‍යථාපි ගහපති ගිජ්ඣො වා කඞ්කො වා කුලලො වා මංසපෙසිං ආදාය දයෙය්‍ය. පුත්තෙසු මද්දී දයෙසි, සස්සුයා සසුරම්හි ච. දයිතබ්බො රථෙසභ’’. තත්ථ දයෙය්‍යාති උප්පතිත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, ගත්‍යත්ථවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. දයෙසීති මෙත්තචිත්තං කරෙය්‍යාසි. දයිතබ්බොති පියායිතබ්බො. උභයම්පෙතං විවරණං රක්ඛණත්ථං අන්තොගධං කත්වා අධිප්පායත්ථවසෙන කතන්ති වෙදිතබ්බං.

另一种说法：凭借它守护众生，或自己生起悲悯，或它本身即是悲悯，故为dayā，即是慈与悲。我们在此举一些用例：“居士，譬如秃鹫、苍鹭或鹰，抓起一块肉飞走(dayeyya)。”“玛蒂(Maddī)，你慈爱儿子们，也慈爱公婆。”“车主(rathesabha)，你应被爱。”其中，“dayeyya”意为“飞起而去”，应从“行”义来理解。“Dayesi”意为“你应起慈心”。“Dayitabbo”意为“应被喜爱”。应知这两种解释都是在包含“守护”之义的基础上，根据意趣而作出的。

ඌයී තන්තසන්තානෙ. ඌයති. ඌතො, ඌතවා.

（语根）Ūyī 义为线的延续（编织）。其动词为 ūyati（编织）。其过去分词为 ūto, ūtavā（已编织的）。

පූයී විසරණෙ දුග්ගන්ධෙ ච. පූයති. පූතො, පූතවා. පූතිමච්ඡං කුසග්ගෙන, යො නරො උපනය්හති.

（语根）Pūyī 义为扩散与恶臭。其动词为 pūyati（腐烂）。其过去分词为 pūto, pūtavā（已腐烂的）。[用例：]“若人以吉祥草尖包裹腐鱼。”

කනුයී [Pg.144] සද්දෙ. කනුයති. කනුතො, කනුතවා.

（语根）Kanuyī 义为声音。其动词为 kanuyati（发声）。其过去分词为 kanuto, kanutavā（已发声的）。

ඛමාය විධූනනෙ. ඛමායති. ඛමාතො, ඛමාතවා.

（语根）Khamāya 义为去除。其动词为 khamāyati（去除）。其过去分词为 khamāto, khamātavā（已去除的）。

ඵායි පායි වුද්ධියං. ඵායති. ඵීතො, ඵතවා.

（语根）Phāyi 与 Pāyi 义为增长。其动词为 phāyati（增长）。其过去分词为 phīto（肥胖的）, phatavā（已增长的）。

තත්ථ තතවන්තුපච්චයා, යකාරලොපො, ධාත්වන්තස්ස සරස්ස ඉකාරාදෙසො ච දට්ඨබ්බො. එස නයො ‘‘පූතො පූතවා’’තිආදීසුපි යථාසම්භවං දට්ඨබ්බො. පායති. පායො. අපායො. එත්ථ ච නත්ථි පායො වුද්ධි එත්ථාති අපායො. අථ වා පන අයතො සුඛතො අපෙතොති අපායොතිපි නිබ්බචනීයං. අපායොති ච නිරයො තිරච්ඡානයොනි පෙත්තිවිසයො අසුරකායොති චත්තාරො අපායා.

在此，应见到后缀-ta与-vantu，y音的省略，以及语根结尾的元音被替换为i。此方法也应视情况适用于“pūto, pūtavā”等词。Pāyati（增长）。Pāyo（增长）。Apāyo（恶趣）。在此，“无增长(pāyo=vuddhi)之处”，故为“恶趣(apāyo)”。或可说，“远离(apeto)安乐(sukhato)”，故为“恶趣”。恶趣即地狱、畜生界、饿鬼界、阿修罗身这四种恶趣。

තායු සන්තානපාලනෙසු. තායති. තායනං. දිවාදිගණෙ පන තා පාලනෙති ධාතුං පස්සථ, තස්ස ‘‘තායති තාණ’’න්ති රූපානි. උභයෙසං ක්‍රියාපදං සමං. අකාරයකාරපච්චයමත්තෙනෙව නානත්තං, නාමිකපදානි පන විසදිසානි ‘‘තායනං, තාණ’’න්ති.

（语根）Tāyu 义为延续与保护。其动词为 Tāyati，名词为 Tāyanaṃ。然而在Divādi（第四类）语群中，可见语根“tā”义为保护，其形式为“tāyati”和“tāṇa”。两者的动词形式相同。差异仅在于后缀-a与-ya，但名词形式“tāyanaṃ”和“tāṇa”则不同。

චායු පූජානිසාමනෙසු. පූජා පූජනා. නිසාමනං ඔලොකනං සවනඤ්ච වුච්චති. ‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි. නිසාමයථ සාධවො’’ති ච ආදීසු හි ඔලොකනසවනානි නිසාමනසද්දෙන වුත්තානි. අපිච ඤාණෙන උපපරික්ඛණම්පි නිසාමනමෙවාති ගහෙතබ්බං. චායති, අපචායති. අනගාරෙ පබ්බජිතෙ, අපචෙ බ්‍රහ්මචාරියෙ. යෙ වුද්ධමපචායන්ති. අපචිතිං දස්සෙති. නිච්චං වුද්ධාපචායිනො.

（语根）Cāyu 义为礼敬与观察。礼敬即是恭敬。观察亦称审视与听闻。例如，在“来，玛蒂(Maddī)，请看”和“善人们，请听”等语句中，审视与听闻即是用“nisāmana”一词表达。此外，应知以智慧省察亦是观察。Cāyati, apacāyati（礼敬，恭敬）。[用例：]应恭敬无家者、出家者，恭敬梵行。那些恭敬长者的人。他表示恭敬。恒常恭敬长者的人。

යකාරන්තධාතුරූපානි.

以y结尾的语根形式。

රකාරන්තධාතු

以'ra'为尾音的语根

රා [Pg.145] ආදානෙ. රාති.

语根Rā，于'取'义。Rāti(他取)。

රි සන්තානෙ. රෙති. රෙණු. රෙණූති රජො.

语根Ri，于'延续'义。Reti(他延续)。Reṇu(尘埃)。Reṇūti rajo(尘埃即是微尘)。

රු ගතියං රොසනෙ ච. රවති, විරවති.

语根Ru，于'行进'及'愤怒'义。Ravati(他叫喊)，viravati(他大声叫喊)。

රු සද්දෙ. රොති, රවති. රවො, උපරවො. රුතමනුඤ්ඤං රුචියා ච පිට්ඨි. රුතන්ති රවනං රුතං, සද්දො.

语根Ru，于'声音'义。Roti(他发出声音)，ravati(他喧闹)。Ravo(响声)，uparavo(巨响)。Rutamanuññaṃ ruciyā ca piṭṭhi(悦耳的声音与合意的背脊)。Rutanti ravanaṃ rutaṃ, saddo('Ruta'即是叫声、声音、声响)。

රෙ සද්දෙ. රායති. රා. රත්ති. එත්ථ ච රාති සද්දො. රත්තීති නිසාසඞ්ඛාතො සත්තානං සද්දස්ස වූපසමකාලො. රා තිය්‍යති උච්ඡිජ්ජති එත්ථාති රත්ති.

语根Re，于'声音'义。Rāyati(他发声)。Rā(声音)。Ratti(夜晚)。在此，'rāti'是声音。'Ratti'(夜晚)是名为'夜'的、众生声音止息的时刻。声音(rā)于此(ettha)被切断(tiyyati)、被断绝(ucchijjati)，故为'ratti'(夜晚)。

බ්‍රූ වියත්තියං වාචායං. අපි හන්ත්වා හතො බ්‍රූති.

语根Brū，于'清晰言说'义。Api hantvā hato brūti(即使杀了人，也说'被杀了')。

බ්‍රවීති, බ්‍රුන්ති. බ්‍රූසි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම. බ්‍රූතෙ, බ්‍රුවන්තෙ. බ්‍රූසෙ, බ්‍රුව්හෙ. බ්‍රුවෙ, බ්‍රුම්හෙ.

他说，他们说。你说，你们说。我说，我们说。他说（为己），他们说（为己）。你说（为己），你们说（为己）。我说（为己），我们说（为己）。

බ්‍රූතු, බ්‍රුවිතු, බ්‍රුවන්තු. බ්‍රූහි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම. බ්‍රූතං, බ්‍රුවන්තං.

让他说，让他说，让他们说。你说，你们说。让我说，让我们说。让他说（为己），让他们说（为己）。

එත්ථ ච අම්බට්ඨසුත්තෙ ‘‘පුන භවං ගොතමො බ්‍රුවිතූ’’ති පාළිදස්සනතො ‘‘බ්‍රුවිතූ’’ති වුත්තං. එවං සබ්බත්ථාපි උපපරික්ඛිත්වා නයො ගහෙතබ්බො.

在此《安巴塔经》(Ambaṭṭhasutta)中，根据“puna bhavaṃ gotamo bruvitū”(尊者乔达摩请再说)的巴利文所示，而说“bruvitū”。如此，应在一切处仔细考察后，掌握其方法。

බ්‍රුවෙය්‍ය, බ්‍රුවෙ, බ්‍රුවෙය්‍යුං. බ්‍රුවෙය්‍යාසි, බ්‍රුවෙය්‍යාථ. බ්‍රුවෙය්‍යාමි, බ්‍රුවෙය්‍යාම. බ්‍රුවෙථ, බ්‍රුවෙරං. බ්‍රුවෙථො, බ්‍රුවෙය්‍යාව්හො. බ්‍රුවෙය්‍යං. බ්‍රුවෙය්‍යාම්හෙ.

他应说，他应说，他们应说。你应说，你们应说。我应说，我们应说。他应说（为己），他们应说（为己）。你应说（为己），你们应说（为己）。我应说（为己），我们应说（为己）。

පබ්‍රූති. අනුබ්‍රූති. පබ්‍රූතු, අනුබ්‍රූතු. පබ්‍රුවෙය්‍ය, අනුබ්‍රුවෙය්‍ය. එවං සබ්බත්ථ පඅනුඋපසග්ගෙහිපි යථාසම්භවං පදමාලා යොජෙතබ්බා.

宣说。随说。让他宣说，让他随说。他应宣说，他应随说。如此，在所有地方，都应视情况将词形变化与前缀 pa- 和 anu- 组合。

ආහ, ආහු. බ්‍රවෙ, බ්‍රවිත්ථ, බ්‍රවිරෙ. බ්‍රවිත්ථො, බ්‍රවිව්හො. බ්‍රවිං, බ්‍රවිම්හෙ. පරොක්ඛාවසෙන වුත්තානි.

他说，他们说。他说（为己），你说（为己），他们说（为己）。你俩说（为己），你们说（为己）。我说（为己），我们说（为己）。这些是用远过去时表达的。

අබ්‍රවා[Pg.146], අබ්‍රවූ. අබ්‍රවො, අබ්‍රවත්ථ. අබ්‍රවං, අබ්‍රවම්හා. අබ්‍රවත්ථ, අබ්‍රවත්ථුං. අබ්‍රවසෙ, අබ්‍රව්හං. අබ්‍රවිං, අබ්‍රවිම්හසෙ. හිය්‍යත්තනීවසෙන වුත්තානි.

他说，他们说。你说，你们说。我说，我们说。他说（为己），他们说（为己）。你说（为己），你们说（为己）。我说（为己），我们说（为己）。这些是用昨日时表达的。

අබ්‍රවි, අබ්‍රවුං. අබ්‍රවො, අබ්‍රවිත්ථ. අබ්‍රවිං, අබ්‍රවිම්හා. අබ්‍රවා, අබ්‍රවූ. අබ්‍රවසෙ, අබ්‍රවිව්හං. අබ්‍රවං, අබ්‍රවිම්හෙ. අජ්ජතනීවසෙන වුත්තානි.

他说，他们说。你说，你们说。我说，我们说。他说（为己），他们说（为己）。你说（为己），你们说（为己）。我说（为己），我们说（为己）。这些是用不定过去时表达的。

බ්‍රුවිස්සති, බ්‍රුවිස්සන්ති. අබ්‍රවිස්සා, අබ්‍රවිස්සංසු. සෙසං සබ්බං නෙතබ්බං. කම්මපදං අප්පසිද්ධං. සචෙ පන සියා, ‘‘බ්‍රූයතී’’ති සියා ‘‘ලුයති, ලූයතී’’ති පදානි විය.

他将说，他们将说。他本会说，他们本会说。其余一切都应类推。被动语态的形式不存在。但如果存在，则应为'brūyatī'(被说)，如同'luyati'(被切割)、'lūyatī'(被切割)等词。

ජීර බ්‍රූහනෙ. බ්‍රූහනං වඩ්ඪනං. ජීරති. ජීරං. ජීරමානො. ජීරණං. අප්පස්සුතායං පුරිසො, බලිබද්දොව ජීරති.

语根Jīra，于'增长'义。Brūhanaṃ(增长)即vaḍḍhanaṃ(增长)。Jīrati(他衰老)。Jīraṃ(衰老)。Jīramāno(正在衰老者)。Jīraṇaṃ(衰老的过程)。“此寡闻之人，如公牛般衰老。”

පූර පූරණෙ. පූරති. පූරතොව මහොදධි. සබ්බෙ පූරෙන්තු සඞ්කප්පා. පූරිතුං, පූරිත්වා, පූරං, පූරිතං. පුණ්ණං, පරිපුණ්ණං. සම්පුණ්ණං, පූරණං. පූරණො කස්සපො. කාරිතෙ ‘‘පාරමියො පූරෙති, පූරයති, පූරාපෙති, පූරාපයති. පූරෙත්වා, පූරයිත්වා, පූරාපෙත්වා, පූරාපයිත්වා, පරිපූරෙත්වා’’ ඉච්චාදීනි භවන්ති.

语根Pūra，于'充满'义。Pūrati(他充满)。Pūratova mahodadhi(大海也充满)。Sabbe pūrentu saṅkappā(愿所有意愿都圆满)。Pūrituṃ(为了充满)，pūritvā(充满后)，pūraṃ(充满)，pūritaṃ(已充满)。Puṇṇaṃ(圆满)，paripuṇṇaṃ(遍满)。Sampuṇṇaṃ(完全圆满)，pūraṇaṃ(充满的过程)。Pūraṇo kassapo(富兰那·迦叶)。在使役态中，有“pāramiyo pūreti”(他圆满诸波罗蜜)，“pūrayati”(使充满)，“pūrāpeti”(令使充满)，“pūrāpayati”(令使充满)。“pūretvā”(圆满后)，“pūrayitvā”(使充满后)，“pūrāpetvā”(令使充满后)，“pūrāpayitvā”(令使充满后)，“paripūretvā”(遍满后)等形式。

ඝොර ගතිපටිඝාතෙ. ගතිපටිඝාතං ගතිපටිහනනං. ඝොරති.

语根Ghora，于'行动障碍'义。Gatipaṭighātaṃ(行动障碍)即gatipaṭihananaṃ(阻碍行动)。Ghorati(他阻碍行动)。

ධොර ගතිචාතුරියෙ. ගතිචාතුරියං ගතිඡෙකභාවො. ධොරෙති.

语根Dhora，于'行动巧妙'义。Gaticāturiyaṃ(行动巧妙)即gatichekabhāvo(行动熟练的状态)。Dhoreti(他行动巧妙)。

සර ගතියං. සරති, විසරති, උස්සරති. උස්සාරණා. සරො. සංසාරො ඉච්චාදීනි. තත්ථ සරොති රහදො. සංසාරොති වට්ටං, යො ‘‘භවො’’තිපි වුච්චති.

语根Sara，于'行进'义。Sarati(他行进)，visarati(他散布)，ussarati(他涌出)。Ussāraṇā(涌出)。Saro(湖泊)。Saṃsāro(轮回)等。其中，saro即湖泊。saṃsāro即轮转，也被称为'有'。

චර චරණෙ. චරති, විචරති, අනුචරති, සඤ්චරති.

语根Cara，于'行'义。Carati(他行)，vicarati(他游行)，anucarati(他随行)，sañcarati(他周游)。

චර [Pg.147] ගතිභක්ඛනෙසු. චරති, විචරති, අනුචරති, සඤ්චරති, පටිචරති. චරියා. චරිතා. චාරො. විචාරො. අනුවිචාරො. උපවිචාරො. චරණං. චාරකො. ඔචරකො. බ්‍රහ්මචරියං ඉච්චාදීනි.

语根Cara，于'行进'及'食'义。Carati(他行)，vicarati(他游行)，anucarati(他随行)，sañcarati(他周游)，paṭicarati(他遍行)。Cariyā(行为)。Caritā(已行)。Cāro(行动)。Vicāro(思察)。Anuvicāro(随察)。Upavicāro(细察)。Caraṇaṃ(行)。Cārako(行者)。Ocarako(间谍)。Brahmacariyaṃ(梵行)等。

තත්ථ චරතීති ගච්ඡති, භක්ඛති වා. තථා හි චරන්ති පදස්ස ගච්ඡන්තො ඛාදන්තො චාති අත්ථං වදන්ති ගරූ. පටිචරතීති පටිච්ඡාදෙති. චාරකොති තංපවෙසිතානං සත්තානං සුඛං චරති භක්ඛතීති චාරකො, රොධො. ඔචරකොති අධොචාරී. බ්‍රහ්මචරියන්ති දානම්පි වෙය්‍යාවච්චම්පි සික්ඛාපදම්පි බ්‍රහ්මවිහාරොපි ධම්මදෙසනාපි මෙථුනවිරතිපි සදාරසන්තොසොපි උපොසථොපි අරියමග්ගොපි සකලං සාසනම්පි අජ්ඣාසයොපි වුච්චති.

其中，“carati”意为“gacchati”(去)或“bhakkhati”(吃)。的确，诸师说“caranti”一词有“去”和“吃”的意思。“Paṭicarati”意为“paṭicchādeti”(遮盖)。“Cārako”(监狱)，因为它吞食被关押在内的众生的快乐，所以称为“cārako”，即监狱。“Ocarako”(间谍)即“adhocārī”(暗中行动者)。“Brahmacariyaṃ”(梵行)可指：布施、服务、学处、梵住、说法、戒除性行为、满足于自己的妻子、布萨、圣道、整个教法，以及意乐。

කින්තෙ වතං කිං පන බ්‍රහ්මචරියං,කිස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

ඉද්ධිජුතිබලවීරියූපපත්ති,ඉදඤ්ච තෙ නාග මහාවිමානං.

你的誓愿是什么？你的梵行又是什么？这是何种善行的果报？神通、光辉、力量、精进的生起，以及你这龙神的宏伟宫殿。

අහඤ්ච භරියා ච මනුස්සලොකෙ,සද්ධා උභො දානපතී අහුම්හා;

ඔපානභූතං මෙ ඝරං තදාසි,සන්තප්පිතා සමණබ්‍රාහ්මණා ච.

我和妻子在人间，我们两人都是有信心的布施主；那时我的家就像饮水站一样，沙门和婆罗门都得到了满足。

තං මෙ වතං තං පන බ්‍රහ්මචරියං,තස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

ඉද්ධිජුතිබලවීරියූපපත්ති,ඉදඤ්ච මෙ ධීර මහාවිමාන’’න්ති

那是我的誓愿，那是我的梵行，这是那善行的果报；神通、光辉、力量、精进的生起，以及我的这宏伟宫殿，智者啊。

ඉමස්මිඤ්හි පුණ්ණකජාතකෙ දානං ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තං.

在这《本那咖本生》(Puṇṇakajātaka)中，布施被称为“梵行”。

‘‘කෙන [Pg.148] පාණි කාමදදො, කෙන පාණි මධුස්සවො;

කෙන තෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣති.

“由何手能施予所欲？由何手能流出蜜汁？由你何种梵行，功德在手中成就？”

තෙන පාණි කාමදදො, තෙන පාණි මධුස්සවො;

තෙන මෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣතී’’ති

“由是手能施予所欲，由是手能流出蜜汁；由我此种梵行，功德在手中成就。”

ඉමස්මිං අඞ්කුරපෙතවත්ථුම්හි වෙය්‍යාවච්චං ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තං. ‘‘ඉදං ඛො තං භික්ඛවෙ තිත්තිරියං නාම බ්‍රහ්මචරියං අහොසී’’ති ඉමස්මිං තිත්තිරජාතකෙ සික්ඛාපදං ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තං. ‘‘තං ඛො පන පඤ්චසිඛ බ්‍රහ්මචරියං නෙව නිබ්බිදාය න විරාගාය…පෙ… යාවදෙව බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා’’ති ඉමස්මිං මහාගොවින්දසුත්තෙ බ්‍රහ්මවිහාරා ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තා. ‘‘එකස්මිං බ්‍රහ්මචරියස්මිං, සහස්සං මච්චුහායිනො’’ති එත්ථ ධම්මදෙසනා ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තා. ‘‘පරෙ අබ්‍රහ්මචාරී භවිස්සන්ති, මයමෙත්ථ බ්‍රහ්මචාරිනො භවිස්සාමා’’ති සල්ලෙඛසුත්තෙ මෙථුනවිරති ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තා.

在《安古拉饿鬼事》(Aṅkurapetavatthu)中，服务被称为“梵行”。‘诸比丘，这就是名为鹧鸪的梵行’——在《鹧鸪本生》(Tittirajātaka)中，学处被称为“梵行”。‘五髻(Pañcasikha)啊，这梵行既非为了厌离，也非为了离欲……乃至仅仅是为了投生梵天界’——在《大果文达经》(Mahāgovindasutta)中，梵住被称为“梵行”。‘于一种梵行中，千人摆脱死主’——此处，说法被称为“梵行”。‘他人将成为非梵行者，我们于此当为梵行者’——在《削减经》(Sellekhasutta)中，戒除淫行被称为“梵行”。

මයඤ්ච භරියා නාතික්කමාම,අම්හෙ ච භරියා නාතික්කමන්ති;

අඤ්ඤත්‍ර තාහ බ්‍රහ්මචරියං චරාම;

තස්මා හි අම්හං දහරා න මීයරෙ’’ති

我们不逾越自己的妻子，妻子们也不逾越我们；除她们之外，我们修梵行；因此我们的幼儿不会夭亡。

මහාධම්මපාලජාතකෙ සදාරසන්තොසො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තො.

在《大法护本生》(Mahādhammapālajātaka)中，满足于自己的妻子被称为“梵行”。

හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති;

මජ්ඣිමෙන ච දෙවෙසු, උත්තමෙන විසුජ්ඣතී’’ති

卑劣梵行，投生刹帝利；中等梵行，投生诸天；殊胜梵行，则得清净。

එවං නිමිජාතකෙ අවීතික්කමවසෙන කතො උපොසථො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තො. ‘‘ඉදං ඛො පන පඤ්චසිඛ බ්‍රහ්මචරියං එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය…පෙ… අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති [Pg.149] මහාගොවින්දසුත්තස්මිංයෙව අරියමග්ගො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තො. ‘‘තයිදං බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාවදෙව මනුස්සෙහි සුප්පකාසිත’’න්ති පාසාදිකසුත්තෙ සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සකලං සාසනං ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තං.

如是在《尼弥本生》(Nimijātaka)中，以不违犯的方式行持的布萨被称为“梵行”。‘五髻啊，这梵行是为了完全的厌离、离欲……这正是圣八支道’——在《大果文达经》(Mahāgovindasutta)中，圣道被称为“梵行”。‘此梵行兴盛、繁荣、广布、为众人所知、普遍，乃至为人们所善说’——在《净信经》(Pāsādikasutta)中，包含三学的一切教法被称为“梵行”。

‘‘අපි අතරමානානං, ඵලාසාව සමිජ්ඣති;

විපක්කබ්‍රහ්මචරියොස්මි, එවං ජානාහි ගාමණී’’ති

“即使不急躁，果报亦成就；我已圆满梵行，村长当知如是。”

එත්ථ අජ්ඣාසයො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තො. ඉච්චෙවං –

此处，意乐被称为“梵行”。如是——

දානං වෙය්‍යාවටියඤ්ච, සික්ඛා බ්‍රහ්මවිහාරකා;

ධම්මක්ඛානං මෙථුනතා-විරති ච උපොසථො.

布施与服务，学处与梵住；说法、戒除淫行与布萨。

සදාරෙසු ච සන්තොසො, අරියමග්ගො ච සාසනං;

අජ්ඣාසයො චිමෙ බ්‍රහ්ම-චරියසද්දෙන වුච්චරෙ.

满足于己妻，圣道与教法，以及意乐；此等皆以“梵行”之名而说。

හුර කොටිල්ලෙ. හුරති.

词根`hur`，用于狡猾义。动词：`hurati`（他行狡猾）。

සර සද්දොපතාපෙසු. සරති. සරො, සරණං.

词根`sar`，用于声音与恼害义。其动词形式为`sarati`。其名词形式为`saro`、`saraṇaṃ`。

එත්ථ ච සරොති සද්දොපි වුච්චති උසුපි. සරණන්ති සරති උපතාපෙති හිංසති සරණගතානං තෙනෙව සරණගමනෙන භයං සන්තාපං දුක්ඛං දුග්ගතිං පරිකිලෙසඤ්චාති සරණං, බුද්ධාදිරතනත්තයං. අථ වා සද්ධා පසන්නා මනුස්සා ‘‘අම්හාකං සරණමිද’’න්ති සරන්ති චින්තෙන්ති, තං තත්ථ ච වාචං නිච්ඡරන්ති ගච්ඡන්ති චාතිපි සරණං.

于此，`saro`既指声音，也指箭。至于`saraṇaṃ`（归依处）：因为它仅凭归依之行，便能摧毁、折磨、伤害归依者的怖畏、苦恼、痛苦、恶趣与烦恼，故称为`saraṇaṃ`，此即佛等三宝。再者，有信心、心清净的人们忆念、思惟：“这是我们的归依处”，他们对此发出言语并前往，因此也称为`saraṇaṃ`。

සර චින්තායං. සරති, සුසරති ඉච්චපි පයොගො. අප්පක්ඛරානඤ්හි බහුභාවො අඤ්ඤථාභාවො ච හොති, යථා ‘‘ද්වෙ, දුවෙ, තණ්හා තසිණා, පම්හං, පඛුම’’න්ති. අනුස්සරති, පටිස්සරති. සරන්ති එතාය සත්තා, සයං වා සරති, සරණමත්තමෙව වා එතන්ති සති. අනුස්සති, පටිස්සති. සරතීති සතො. පුනප්පුනං සරතීති පටිස්සතො.

词根`sar`，用于思惟义。由此派生出`sarati`（忆念）、`susarati`（善忆念）等。因为少音节词常有增减或变换形式，例如：`dve`作`duve`（二），`taṇhā`作`tasiṇā`（渴爱），`pamhaṃ`作`pakhumaṃ`（睫毛）。其他派生词有`anussarati`（随念），`paṭissarati`（忆念）。众生凭借它而忆念，或它自行忆念，或它仅是忆念本身，故称为`sati`（念）。名词有`anussati`（随念），`paṭissati`（忆念）。忆念者，是为`sato`（有念者）。一再忆念者，是为`paṭissato`（具念者）。

ද්වර [Pg.150] සංවරණෙ. සංවරණං රක්ඛණා. ද්වරති. ද්වාරං. ද්විසද්දූපපදඅරධාතුවසෙනපි ඉදං රූපං සිජ්ඣති. තත්‍රිමානි නිබ්බචනානි – ද්වරන්ති සංවරන්ති රක්ඛන්ති එතෙනාති ද්වාරං, අථ වා ද්වෙ කවාටා අරන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්ති එත්ථාතිපි ද්වාරන්ති. ගෙහද්වාරම්පි කායද්වාරාදීනිපි උපායොපි ද්වාරන්ති වුච්චති. පාළියං තු ‘‘ද්වාරං ද්වාරා’’ති ච ඉත්ථිනපුංසකවසෙන ද්වාරසද්දො වුත්තො. තථා හි ‘‘ද්වාරම්පි සුරක්ඛිතං හොතී’’ති ච ‘‘ද්වාරාපෙසා’’ති ච තස්ස ද්විලිඞ්ගතා වුත්තා.

词根`dvar`，用于遮护义。遮护即是守护。动词：`dvarati`。名词：`dvāraṃ`（门）。此词形也可由前缀`dvi`（二）与词根`ar`构成。其语源分析如下：通过它而遮护、防护、守护，故为`dvāraṃ`。或，两扇门板于此`aranti`（行、移动、运作），故为`dvāraṃ`。房门、身门等，以及方法，都可称为`dvāra`。在巴利语中，`dvāra`一词可用作阴性和中性，如`dvāraṃ`和`dvārā`。其双性用法可见于此：`dvārampi surakkhitaṃ hotī`（门亦善被守护）以及`dvārāpesā`。

ගර ඝර සෙචනෙ. ගරති. ඝරති. ඝරං.

词根`gar`和`ghar`，用于灌注义。动词：`garati`，`gharati`。名词：`gharaṃ`（家）。

ධූර හුච්ඡනෙ. හුච්ඡන කොටිල්ලං. ධූරති.

词根`dhūr`，用于歪曲义。歪曲即是`koṭillaṃ`（弯曲）。动词：`dhūrati`。

තර ප්ලවනසරණෙසු. තරති. තරණං. තිත්ථං. තිණ්ණො. උත්තිණ්ණො. ඔතිණ්ණො ඉච්චාදීනි. තත්ථ තරණං වුච්චති නාවා, තරති උදකපිට්ඨෙ ප්ලවති, තරන්ති උත්තරන්ති වා නදිං එතෙනාති අත්ථෙන.

词根`tar`，用于漂浮与渡越义。由此派生出：`tarati`（他渡过），`taraṇaṃ`（渡越），`titthaṃ`（渡口），`tiṇṇo`（已渡），`uttiṇṇo`（已渡过），`otiṇṇo`（已下去）等。其中，`taraṇaṃ`（渡具）被称为船，`tarati`意为在水面上漂浮。因人们藉此渡过或越过河流，故有此义。

නාවා ප්ලවො තරං පොතො, තරණං උත්තරං තථා;

ජලයානන්ති එතානි, නාවානාමානි හොන්ති තු.

`Nāvā`、`plavo`、`taraṃ`、`poto`，以及`taraṇaṃ`、`uttaraṃ`、`jalayānaṃ`，这些都是船的名称。

තර සම්භමෙ. සම්භමො අනවට්ඨානං. තරති. තරිතො. තුරඞ්ගො.

词根`tar`，用于仓促义。仓促即是不稳定。动词：`tarati`（他仓促行动）。过去分词：`tarito`（仓促的）。名词：`turaṅgo`（马）。

එත්ථ ච ‘‘සො මාසඛෙත්තං තරිතො අවාසරි’’න්ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ තරිතොති තුරිතො සම්භමන්තො. අවාසරින්ති උපගච්ඡිං උපවිසිං වා.

于此，巴利语的例子是：“so māsakhettaṃ tarito avāsari”（他匆忙地走近豆田）。其中，`tarito`意为`turito`（迅速地）、`sambhamanto`（仓促地）。`avāsari`意为`upagacchi`（他走近）或`upavisi`（他坐下）。

ජර රොගෙ. එත්ථ ජරරොගොයෙව ‘‘රොගො’’ති අධිප්පෙතො පයොගවසෙන. ජරසද්දස්ස හි ජරරොගෙ පවත්තනියමනත්ථං ‘‘රොගෙ’’ති වුත්තං. තෙන අඤ්ඤො රොගො ඉධ රොගසද්දෙන න වුච්චති. ජරති. ජරො. සජ්ජරො. පජ්ජරරොගො. ජරෙන පීළිතා මනුස්සා. යත්ථ තු අයං වයොහානිවාචකො[Pg.151], තත්ථ පයොගෙ ‘‘ජීරති, ජරා’’ති චස්ස රූපානි භවන්ති.

词根`jar`，用于病义。于此，依用法，`roga`（病）意指`jararoga`（老病）。说“用于病义”，是为了将`jara`一词的用法限定于老病。因此，此处`roga`一词不指其他疾病。动词：`jarati`（他衰老）。名词：`jaro`（老），`sajjaro`（连同衰老），`pajjararogo`（衰老之病）。例句：`jarena pīḷitā manussā`（被衰老所折磨的人们）。当此词根表示年龄衰退时，其在用法中的形式则为`jīrati`和`jarā`。

දර භයෙ. දරති. දරී. ‘‘බීලාසයා දරීසයා’’ති නිදස්සනං. තත්ථ දරීති භායිතබ්බට්ඨෙන දරී.

词根`dar`，用于怖畏义。动词：`darati`（他害怕）。名词：`darī`（山洞）。例子是：`bīlāsayā darīsayā`（从兽穴，从洞窟）。其中，`darī`因其为可畏之处而得名。

දර ආදරානාදරෙසු. දරති, ආදරති, අනාදරති. ආදරො, අනාදරො.

词根`dar`，用于尊敬与不敬义。动词：`darati`，`ādarati`（他尊敬），`anādarati`（他不敬）。名词：`ādaro`（尊敬），`anādaro`（不敬）。

එත්ථ ච දරතීති දරං කරොතීති ච අනාදරං කරොතීති ච අත්ථො. යථා හි ආරකාසද්දො දූරාසන්නවාචකො, තථායම්පි දරධාතු ආදරානාදරවාචකො දට්ඨබ්බො. දරසද්දො ච කායදරථෙ චිත්තදරථෙ කිලෙසදරථෙ ච වත්තති. අයඤ්හි –

于此，`darati`意为`daraṃ karoti`（作恭敬）及`anādaraṃ karoti`（作不恭敬）。犹如`ārakā`一词既指远又指近，此`dar`词根也应被理解为表示恭敬与不恭敬义。而`daratha`一词则用于身之苦恼、心之苦恼与烦恼之苦恼。即——

ආදිත්තං වත මං සන්තං, ඝතසිත්තංව පාවකං;

වාරිනා විය ඔසිඤ්චි, සබ්බං නිබ්බාපයෙ දර’’න්ති

我实已燃，如火浇酥；君以水洒，熄我众苦。

එත්ථ කායදරථෙ චිත්තදරථෙ ච වත්තති. ‘‘වීතද්දරො වීතසොකො වීතසල්ලො, සයං අභිඤ්ඤාය අභාසි බුද්ධො’’ති එත්ථ පන කිලෙසදරථෙ වත්තති. වීතද්දරොති හි අග්ගමග්ගෙන සබ්බකිලෙසානං සමුච්ඡින්නත්තා විගතකිලෙසදරථොති අත්ථො.

此处，（`dara`）用于身之苦恼与心之苦恼。但在“离苦恼，离忧愁，离箭刺，佛陀自亲证后而宣说”一句中，则用于烦恼之苦恼。所谓“离苦恼”（`vītaddaro`），意指通过最上道完全断除一切烦恼，故已离烦恼之苦恼。

නර නයනෙ. නරති. නරො, නාරී.

词根`nar`，用于引导义。动词：`narati`（他引导）。名词：`naro`（男人），`nārī`（女人）。

එත්ථ නරොති පුරිසො. සො හි නරති නෙතීති නරො. යථා පඨමපකතිභූතො සත්තො දතරාය පකතියා සෙට්ඨට්ඨෙන පුරි උච්චාට්ඨානෙ සෙති පවත්තතීති පුරිසොති වුච්චති, එවං නයනට්ඨෙන නරොති වුච්චති. පුත්තභාතුභූතොපි හි පුග්ගලො මාතුජෙට්ඨභගිනීනං නෙතුට්ඨානෙ තිට්ඨති, පගෙව ඉතරො ඉතරාසං. නාරීති නරෙන යොගතො, නරස්සායන්ති වා නාරී. අපරම්පෙත්ථ නරසද්දස්ස නිබ්බචනං, නරියති සකෙන [Pg.152] කම්මෙන නිය්‍යතීති නරො, සත්තො මනුස්සො වා. ‘‘කම්මෙන නිය්‍යතෙඔ ලොකො’’ති හි වුත්තං. තත්ථ නරසද්දස්ස තාව පුරිසවචනෙ ‘‘නරා ච අථ නාරියො’’ති නිදස්සනං. සත්තමනුස්සවචනෙ පන ‘‘බුද්ධො අයං එදිසකො නරුත්තමො. ආමොදිතා නරමරූ’’ති ච නිදස්සනං, තස්මා ‘‘නරොති පුරිසො, නරොති සත්තො, නරොති මනුස්සො’’ති තත්ථ තත්ථ යථාසම්භවං අත්ථො සංවණ්ණෙතබ්බො.

于此，`naro`即`puriso`（男人）。因其`narati`，即`neti`（引导），故为`naro`。正如一个众生，因其卓越之性，在前或高处安住、活动，故被称为`puriso`；同理，因其引导义，故被称为`naro`。即使是儿子或弟弟，也处于引导母亲、姐姐的地位，何况其他男人之于其他女人。`nārī`（女人）一词，或因与`nara`（男人）的联系，或因其“属于男人”而得名。关于`nara`一词，尚有另一语源：因被自身的业所引导，故为`naro`，即有情或人。如言：“世间被业所引导。”其中，`nara`一词用于指代男人时，例子是“`narā ca atha nāriyo`”（男人以及女人）。用于指代有情或人时，例子是“`buddho ayaṃ edisako naruttamo. Āmoditā naramarū`”（此佛是如此人中之最上者，人天皆欢喜）。因此，`naro`可指男人，可指有情，可指人，应随处依可能之义而诠释。

හර හරණෙ. හරණං පවත්තනං. හරති. සාවත්ථියං විහරති. විහාසි. විහංසු. විහරිස්සති. අප්පමත්තො විහිස්සති. වොහරති. සංවොහරති. සබ්බො හරති වා. රූපියසංවොහාරො, රූපියසබ්බොහාරො වා. පාටිහාරියං. පීතිපාමොජ්ජහාරො. විහාරො. වොහාරො. අභිහාරො. චිත්තං අභිනීහරති. සාසනෙ විහරං, විහරන්තො, විහරමානො. විහාතබ්බං, විහරිතුං. විහරිත්වා. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

词根`har`，用于运载义。运载即是进行。动词：`harati`（他运载）。派生词：`Sāvatthiyaṃ viharati`（他住在舍卫城）。`Vihāsi`（他曾住）。`Vihaṃsu`（他们曾住）。`Viharissati`（他将住）。`Appamatto vihissati`（不放逸者将安住）。`Voharati`（他使用，交易）。`Saṃvoharati`（他共同使用）。或`sabbo harati`。`Rūpiyasaṃvohāro`（金钱的交易），或`rūpiyasabbohāro`。`Pāṭihāriyaṃ`（神变）。`Pītipāmojjahāro`（带来喜悦与胜喜者）。`Vihāro`（住处）。`Vohāro`（使用；惯例）。`Abhihāro`（供奉）。`Cittaṃ abhinīharati`（他引导心）。分词：`Sāsane viharaṃ`, `viharanto`, `viharamāno`（住在教法中）。其他形式：`Vihātabbaṃ`（应住），`viharituṃ`（为了住），`Viharitvā`（住已）。其他亦应组合理解。

තත්ථ පාටිහාරියන්ති සමාහිතෙ චිත්තෙ විගතූපක්කිලෙසෙ කතකිච්චෙන පච්ඡා හරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති පාටිහාරියං. පටීති හි අයං සද්දො ‘‘පච්ඡා’’ති එතස්ස අත්ථං බොධෙති ‘‘තස්මිං පටිපවිට්ඨම්හි, අඤ්ඤො ආගඤ්ඡි බ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු විය. විහාරොති ඨානනිසජ්ජාදිනා විහරන්ති එත්ථාති විහාරො, භික්ඛූනං ආවාසො. විහරණං වා විහාරො, විහරණක්‍රියා. වොහාරොති බ්‍යවහාරොපි පණ්ණත්තිපි වචනම්පි චෙතනාපි. තත්ථ

其中，`pāṭihāriyaṃ`（神变）是：由已作已办、心已得定、已离随烦恼者，于后时所应运载、引发者，故为`pāṭihāriyaṃ`。`paṭi`一词，诚然表示“之后”义，如在“彼已入后，复有婆罗门来”等句中。`vihāro`（住处）是：人们于此以站、坐等方式安住，故为`vihāro`，即比丘们的住所。或`vihāro`即是安住，安住之行。`vohāro`（惯例；使用）可指交易、概念、言语及思。其中，

යො හි කොචි මනුස්සෙසු, වොහාරං උපජීවති;

එවං වාසෙට්ඨ ජානාති, වාණිජො සො නබ්‍රාහ්මණො’’ති.

“婆悉吒，当知：任何人于世间，依交易（`vohāra`）而活命，彼是商人，非婆罗门。”

අයං [Pg.153] බ්‍යවහාරවොහාරො නාම. ‘‘සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො’’ති අයං පණ්ණත්තිවොහාරො නාම. තථා තථා වොහරන්ති පරාමසන්තීති අයං වචනවොහාරො නාම. ‘‘අට්ඨ අරියවොහාරා, අට්ඨ අනරියවොහාරා’’ති අයං චෙතනාවොහාරො නාම. ඉච්චෙවං –

此即名为交易之`vohāra`。“数、名、概念、惯例”，此即名为概念之`vohāra`。如是如是使用、称谓，此即名为言语之`vohāra`。“八圣者惯例，八非圣者惯例”，此即名为思之`vohāra`。如是——

බ්‍යවහාරෙ වචනෙ ච, පණ්ණත්තිචෙතනාසු ච;

වොහාරසද්දො චතූසු, ඉමෙස්වත්ථෙසු දිස්සති.

于交易、言语、概念及思，`vohāra`一词，见用于此四义中。

හර අපනයනෙ. අපනයනං නීහරණං. දොසං හරති. නීහරති. නීහාරො, පරිහරති. පරිහාරො. රජොහරණං. සබ්බදොසහරො ධම්මො. භගවතො ච සාසනස්ස ච පටිපක්ඛෙ තිත්ථියෙ හරතීති පාටිහාරියං. මත්තාවණ්ණභෙදෙනෙත්ථ ‘‘පාටිහෙරං පාටිහීරං පාටිහාරිය’’න්ති තීණි පදරූපානි, භවන්ති.

词根`har`，用于去除义。去除即是移出。`Dosaṃ harati`（他去除过失）。`Nīharati`（他移出）。`Nīhāro`（移出），`pariharati`（他避开）。`Parihāro`（避开）。`Rajoharaṇaṃ`（除尘器）。`Sabbadosaharo dhammo`（去除一切过失之法）。因其能去除与世尊及其教法敌对之外道，故为`pāṭihāriyaṃ`（神变）。于此，因音量与字母之别，有`pāṭiheraṃ`、`pāṭihīraṃ`、`pāṭihāriyaṃ`三种词形。

හර ආදානෙ. අදින්නං හරති. හරිස්සති. හාහිති ඉච්චප. ‘‘ඛරාජිනං පර සුඤ්ච, ඛාරිකාජඤ්ච හාහිතී’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං. ආහරති, අවහරති, සංහරති, අපහරති, උපහරති, පහරති, සම්පහරති, සමාහරති. මනොහරො පාසාදො. පරස්සහරණං. ආහාරො, අවහාරො, සංහාරො, උපහාරො, සම්පහාරො, සමාහාරො. හරිය්‍යති, ආහරිය්‍යති. ආහරිය්‍යන්ති. ආහටං, හරිතුං, ආහරිතුං, ආහරිත්වා, ආහරිත්වාන. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

词根`har`，用于拿取义。`Adinnaṃ harati`（他拿走未给予之物）。`Harissati`（他将拿走）。`Hāhiti`（他将拿走）。例子：`“Kharājinaṃ para suñca, khārikājañca hāhitī”`。`Āharati`（带来），`avaharati`（拿走），`saṃharati`（收集），`apaharati`（夺走），`upaharati`（供奉），`paharati`（打击），`sampaharati`（互击），`samāharati`（聚集）。`Manoharo pāsādo`（悦意的殿堂）。`Parassaharaṇaṃ`（拿走他人之物）。`Āhāro`（食物），`avahāro`（拿走），`saṃhāro`（收集），`upahāro`（供奉），`sampahāro`（互击），`samāhāro`（聚集）。被动语态：`Hariyyati`（被拿走），`āhariyyati`（被带来）。`Āhariyyanti`（他们被带来）。其他形式：`Āhaṭaṃ`（已带来），`harituṃ`（为了拿走），`āharituṃ`（为了带来），`āharitvā`（带来后），`āharitvāna`（带来后）。其他亦应组合理解。

ධර ධරණෙ. ධරණං විජ්ජමානතා. ධරති. ධරතෙ සත්ථුසාසනං.

词根`dhar`，用于执持义。执持即是存在。动词：`dharati`（他执持）。`Dharate satthusāsanaṃ`（他受持导师的教诲）。

ධර අවිද්ධංසනෙ. නිබ්බානං නිච්චං ධරති.

词根`dhar`，用于不毁坏义。`Nibbānaṃ niccaṃ dharati`（涅槃恒常存续）。

ඛර ඛයෙ. ඛරති. ඛරණං. නක්ඛරන්ති න ඛිය්‍යන්තීති අක්ඛරානි. නක්ඛරන්ති න නස්සන්තීති නක්ඛත්තානීති පොරාණා.

词根`khar`，用于毁坏义。动词：`kharati`（它毁坏）。名词：`kharaṇaṃ`（毁坏）。因其不毁坏、不减损，故为`akkharāni`（文字，不朽者）。古人说：因其不毁坏、不消失，故为`nakkhattāni`（星宿）。

ජාගරනිද්දක්ඛයෙ [Pg.154] ජාගරති. ජාගරො, ජාගරණං, ජාගරං. දීඝා ජාගරතො රත්ති. ජාගරමානො. අයඤ්ච ධාතු තනාදිගණං පත්වා ‘‘ජාගරොති, පටිජාගරොතී’’ති රූපානි ජනෙති.

词根`jāgar`，用于去除睡眠义，动词为`jāgarati`（他醒着）。名词：`jāgaro`（醒者），`jāgaraṇaṃ`（醒觉），`jāgaraṃ`（醒着）。例句：`Dīghā jāgarato ratti`（醒者夜长）。分词：`Jāgaramāno`（正在醒觉者）。此词根归入`tanādi`类动词时，产生`jāgaroti`、`paṭijāgaroti`等形式。

ඊර වචනෙ ගතිකම්පනෙසු ච. ඊරති. ඊරිතං. එරිතං. සමීරණො. ජිනෙරිතො ධම්මො. කුප්පන්ති වාතස්සපි එරිතස්ස.

词根`īr`，用于言说、行动与摇动义。动词：`īrati`（他说；他动）。过去分词：`īritaṃ`、`eritaṃ`（已说；已动）。名词：`samīraṇo`（风）。`Jinerito dhammo`（胜者所说之法）。`Kuppanti vātassapi eritassa`（因风吹拂而摇动）。

තත්ථ සමීරණොති වාතො. සො හි සමීරති වායති, සමීරෙති ච රුක්ඛසාඛාපණ්ණාදීනි සුට්ඨු කම්පෙතීති ‘‘සමීරණො’’ති වුච්චති.

其中，`samīraṇo`即是风。因为它`samīrati`（吹动），即`vāyati`（吹），并且`samīreti`（使……动），即能很好地摇动树枝、树叶等，故被称为`samīraṇo`。

හරෙ ලජ්ජායං. අලුත්තන්තොයමෙකාරන්තො ධාතු, ගිලෙ පීතික්ඛයෙති ධාතු විය. හරායති. හරායනං. අට්ටීයාමි හරායාමි.

词根`hare`，用于羞耻义。这是一个以-e结尾且词尾不脱落的词根，如同词根`gil`（在吞咽、饮尽、毁坏义中）一样。`Harāyati`（他感到羞耻）。`Harāyanaṃ`（羞耻）。`Aṭṭīyāmi harāyāmi`（我苦恼，我羞耻）。

එත්ථ හරායතීති ලජ්ජති, හිරිං කරොතීති අත්ථො.

此处，`harāyati`意为`lajjati`（感到羞耻），其义为“产生惭愧”。

පර පාලනපූරණෙසු. ‘‘පරති, පරමො’’තිමස්ස රූපානි, නර නයනෙති ධාතුස්ස ‘‘නරති නරො’’ති රූපානි විය.

词根`Par`，义为守护与圆满。其形态有`parati`、`paramo`，如同词根`Nar`（义为引导）的形态`narati`、`naro`一样。

තත්ථ පරතීති පාලෙති, පූරති වා. සුද්ධකත්තුවසෙනිදං පදං වුත්තං. හෙතුකත්තුවසෙන හි ‘‘පාරෙති පාරයතී’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති. පරමොති පාලකො පූරකො වා. එත්ථ ච ‘‘පාරමී’’ති පදං එතස්සත්ථස්ස සාධකං. තථා හි පාරමීති පරති, පාරෙති චාති පරමො, දානාදීනං ගුණානං පාලකො පූරකො ච මහාබොධිසත්තො. පරමස්ස ඉදං, පරමස්ස වා භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදික්‍රියා. ගරූහි පන ‘‘පූරෙතීති පරමො, දානාදීනං ගුණානං පූරකො පාලකො චා’’ති වුත්තං, තං වීමංසිතබං.

此处，`parati`意为守护或圆满。此词是在纯粹主动者的意义上说的。在使役态中，则有`pāreti`、`pārayati`等形态。`Paramo`意为守护者或圆满者。于此，`pāramī`(波罗蜜)一词确立了此义。即：因为他守护(`parati`)并且使之超越(`pāreti`)，所以是`paramo`(至高者)，也就是大菩萨(mahābodhisatta)，他是布施等美德的守护者与圆满者。`Pāramī`是`paramo`的所有物，或`paramo`的状态，或`paramo`的行为，即布施等行为。然而，诸师说：“因为他圆满(`pūreti`)，所以是`paramo`，即布施等美德的圆满者与守护者。”此说应当审察。

වර වරණෙ. වරති. වාරණො, වරුණො.

词根`Var`，义为选择。`Varati`(他选择)。`Vāraṇo`(障碍；象)，`varuṇo`(瓦儒那)。

ගිර [Pg.155] නිග්ගිරණො. නිග්ගිරණං පග්ඝරණං. ගිරති, ගිරි.

词根`Gir`，义为吞咽。`Niggiraṇaṃ`(吞咽)，`paggharaṇaṃ`(流出)。`Girati`(他吞咽)，`giri`(山)。

එත්ථ ගිරීති පබ්බතා, යො ‘සෙලො’’තිආදීහි අනෙකෙහි නාමෙහි කථියති. සො හි සන්ධිසඞ්ඛාතෙහි පබ්බෙහි චිතත්තා පබ්බමස්ස අත්ථීති පබ්බතො. හිමවමනාදිවසෙන ජලස්ස සාරභූතානං භෙසජ්ජාදිවත්ථූනඤ්ච ගිරණතො ගිරීති වුච්චති.

此处，`giri`指的是`pabbata`(山)，它也被称为`selo`(岩石)等许多名称。因为它由被称为“节”的连接部分构成，有节(`pabba`)，故称`pabbata`。又因为它吞下(`giraṇato`)雪山等的水之精华及药草等物，故称`giri`。

ඉමානි පනස්ස නාමානි –

以下是其名称——

පබ්බතො අචලො සෙලො, නගො ගිරි මහීධරො;

අද්දි සිලුච්චයො චාති, ගිරිපණ්ණත්තියො ඉමා.

`Pabbata`(山)、`acala`(不动者)、`selo`(岩石)、`nāga`(山)、`giri`(山)、`mahīdhara`(持地者)、`addi`(山)以及`siluccaya`(石堆)——这些是山的名称。

සුර ඉස්සරියදිත්තීසු. සුරති. සුරො, අසුරො.

词根`Sur`，义为主权与光明。`Surati`(他闪耀/统治)。`Suro`(天神)，`asuro`(阿修罗)。

තත්‍ර සරොති සුරති ඊසති දෙවිස්සරියං පාපුණාති විරොචති චාති සුරො. සුන්දරා රා වාචා අස්සාති වා සුරො, දෙවො. දෙවාභිධානානි දිවාදිගණෙ පකාසෙස්සාම. අසුරොති දෙවො විය න සුරති න ඊසති න විරොචති චාති අසුරො. සුරානං වා පටිපක්ඛො මිත්තපටිපක්ඛා අමිත්තා වියාති අසුරො, දානවො, යො ‘‘පුබ්බදෙවො’’තිපි වුච්චති. තථා හි කුම්භජාතකෙ වුත්තං –

其中，`sura`(天神)是因为他闪耀(`surati`)、统治(`īsati`)、获得天界的主权、并且光芒四射(`virocati`)。或因其有美妙的言语(`sundarā rā`)，故为`sura`，即`deva`(天神)。我们将在“Divādi词根组”中阐明天的各种名称。`Asura`(阿修罗)则如天神一般，但不闪耀、不统治、不发光，故为`asura`。或者，`asura`是天神的敌对者，如朋友(`mitta`)的敌对者是敌人(`amitta`)一样；他是`dānava`(檀那婆)，也被称为`pubbadeva`(昔日天)。正如《Kumbha本生》中所说——

‘‘යං වෙ පිවිත්වා පුබ්බදෙවා පමත්තා,තිදිවා චුතා සස්සතියා සමායා;

තං තාදිසං මජ්ජමිමං නිරත්ථං,ජානං මහාරාජ කථං පිවෙය්‍යා’’ති.

“昔日天饮用它之后变得放逸，永久地从三十三天堕落。大王，既然知道这无益的酒是这样的，您怎么能饮用它呢？”

සගාථාවග්ගසංවණ්ණනායං පන ‘‘න සුරං පිවිම්හ, න සුරං පිවිම්හා’ති ආහංසු, තතො පට්ඨාය අසුරා නාම ජාතා’’ති වුත්තං.

再者，在《有偈品》的释义中说：“他们说：‘我们不饮苏罗酒(`na suraṃ pivimha`)。’从那时起，他们就生为名为阿修罗(`asurā`)的众生。”

ඉමානි [Pg.156] තදභිධානානි –

以下是他们的名称——

අසුරො පුබ්බදෙවො ච, දානවො දෙවතාරි තු;

නාමානි අසුරානන්ති, ඉමානි නිද්දිසෙ විදූ.

`Asura`(阿修罗)、`pubbadeva`(昔日天)、`dānavo`(檀那婆)以及`devatāri`(天敌)——智者应指出这些是阿修罗的名称。

පාකො ඉති තු යං නාමං, එකස්ස අසුරස්ස තු;

පණ්ණත්තීතිපි එකච්චෙ, ගරවො පන අබ්‍රවුං.

至于`Pāka`这个名称，是一个阿修罗的名字；但有些导师说，这也是一个（通用的）概念。

කුර සද්දෙ අක්කොසෙ ච. කුරති. කුරරො, කුරරී. කුම්මො, කුම්මී.

词根`Kur`，义为发声与辱骂。`Kurati`(他发声)。`Kuraro`(鱼鹰)，`kurarī`(雌鱼鹰)。`Kummo`(龟)，`kummī`(雌龟)。

ඛුර ඡෙදනෙ විලෙඛනෙ ච. ඛුරති. ඛුරො.

词根`Khur`，义为切割与刮削。`Khurati`(他切割)。`Khuro`(剃刀)。

මුර සංවෙඨනෙ. මුරති. මුරො, මොරො.

词根`Mur`，义为围绕。`Murati`(他围绕)。`Muro`，`moro`(孔雀)。

ඝුර අභිමත්ත සද්දෙසු. ඝුරති. ඝොරො.

词根`Ghur`，义为巨大声响。`Ghurati`(他发出巨大声响)。`Ghoro`(恐怖的)。

පුර අග්ගගමනෙ. අග්ගගමනං නාම පධානගමනං, පඨමමෙව ගමනං වා. පුරති. පුරං, පුරී. අවාපුරති. අවාපුරෙතං අමතස්ස ද්වාරං. අවාපුරණං ආදාය ගච්ඡති.

词根`Pur`，义为前行。所谓前行，即是走在前面，或首先行走。`Purati`(他前行)。`Puraṃ`(城)，`purī`(城)。`Avāpurati`(他打开)。`Avāpuretaṃ amatassa dvāraṃ`(他们已打开不死之门)。`Avāpuraṇaṃ ādāya gacchati`(他拿着钥匙离去)。

තත්ථ පුරන්ති රාජධානී. තථා හි ‘‘නගරං පුරං පුරී රාජධානී’’ති එතෙ පරියායා. ‘‘එසො ආළාරිකො පොසො, කුමාරී පුරමන්තරෙ’’තිආදීසු පන ගෙහං ‘‘පුර’’න්ති වුච්චති. පධානතාය පුරතො පුරතො ගමනෙන ගන්තබ්බන්ති පුරං, රාජධානී චෙව ගෙහඤ්ච. අවාපුරණන්ති අවාපුරන්ති විවරන්ති ද්වාරං එතෙනාති අවාපුරණං, යං ‘‘කුඤ්චිකා’’තිපි ‘‘තාළො’’තිපි වුච්චති. අවාපුරතීතිආදීසු අව ආඉච්චුභො උපසග්ගාති දට්ඨබ්බා.

此处，`puraṃ`指的是王都。因此，`nagaraṃ`、`puraṃ`、`purī`、`rājadhānī`是同义词。但在“这位厨师，少女在房内”等语境中，`puraṃ`则指房屋(`geha`)。因其重要性而走在前面(`purato`)，故称`puraṃ`，既指王都也指房屋。`Avāpuraṇaṃ`是指人们用以打开(`avāpuranti`, `vivaranti`)门的东西，它也被称为`kuñcikā`(钥匙)或`tāḷo`(锁/钥匙)。在`avāpurati`等词中，应当看到`ava`和`ā`都是前缀。

ඵර ඵරණෙ. ඵරණං නාම බ්‍යාපනං ගමනං වා. සමං ඵරති සීතෙන. ආහාරත්ථං ඵරති. ඵරණං.

词根`Phar`，义为遍满。所谓遍满，即是弥漫或行走。`Samaṃ pharati sītena`(他以寒冷均匀地遍满)。`Āhāratthaṃ pharati`(他为食物而四处行走)。`Pharaṇaṃ`(遍满)。

ගර උග්ගමෙ. ගරති. ගරු.

词根`Gar`，义为升起。`Garati`(他升起)。`Garu`(重；尊者)。

ගරූති [Pg.157] මාතාපිතාදයො ගාරවයුත්තපුග්ගලා. තෙ හි ගරන්ති උග්ගච්ඡන්ති උග්ගතා පාකටා හොන්තීති ගරූති වුච්චන්ති. අපිච පාසාණච්ඡත්තං විය භාරියට්ඨෙන ගරූති වුච්චන්ති. ගරුසද්දො ‘‘ඉදමාසනං අත්‍ර භවං නිසීදතු, භවඤ්හි මෙ අඤ්ඤතරො ගරූන’’න්ති එත්ථ මාතාපිතූසු දිස්සති. ‘‘සනරාමරලොකගරු’’න්ති එත්ථ සබ්බලොකාචරියෙ සබ්බඤ්ඤුම්හි. අපිච ගරුසද්දො අඤ්ඤෙස්වත්ථෙසුපි දිස්සති. සබ්බමෙතං එකතො කත්වා අත්‍රිදං වුච්චති –

`Garu`(尊者)指父母等值得尊敬的人。他们被称为`garu`，是因为他们升起(`garanti`, `uggacchanti`)、崇高(`uggatā`)、显赫(`pākaṭā`)。再者，也因其如石伞般的沉重(`bhāriya`)之义而被称为`garu`。在“贤者，请坐此座，您是我的尊长之一”此句中，`garu`一词见用于指父母。在“人天世间的导师(`Sanarāmaralokagaru`)”此句中，则指一切世间的导师、一切知者。此外，`garu`一词也见用于其他意义。将所有这些合在一起，此处当说——

මාතාපිතාචරියෙසු, දුජ්ජරෙ අලහුම්හි ච;

මහන්තෙ චුග්ගතෙ චෙව, නිඡෙකාදිකරෙසු ච;

තථා වණ්ණවිසෙසෙසු, ගරුසද්දො පවත්තති.

`Garu`一词用于指：父母与老师；难以消化的与沉重的；伟大的与崇高的；以及履行（义务）等的人；也用于指特殊的音节（长音节）。

කෙචි පනාචරියා ‘‘ගරු ගරූ’’ති ච ද්විධා ගහෙත්වා භාරියවාචකත්තෙ ගරුසද්දො ඨිතො. ආචරියවාචකත්තෙ පන ගුරුසද්දොති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. පාළිවිසයෙ හි සබ්බෙසම්පි යථාවුත්තානං අත්ථානං වාචකත්තෙ ගරුසද්දොයෙව ඉච්ඡිතබ්බො, අකාරස්ස ආකාරභාවෙ ‘‘ගාරව’’න්ති සවුද්ධිකස්ස තද්ධිතන්තපදස්ස දස්සනතො. සක්කටභාසාවිසයෙ පන ගුරුසද්දොයෙව ඉච්ඡිතබ්බො, උකාරස්ස වුද්ධිභාවෙ අඤ්ඤථා තද්ධිතන්තපදස්ස දස්සනතො.

然而，有些导师将此词分为`garu`和`guru`两种，认为在表示“沉重”义时是`garu`，而在表示“老师”义时则是`guru`。此说不应采纳。因为在巴利语领域，对于上述所有意义，都应使用`garu`一词，因为其增益派生词是`gārava`(尊敬)，这是元音`a`变为`ā`的结果。但在梵语领域，则应使用`guru`一词，因为其增益派生词`gaurava`是通过元音`u`的增益形成的。

මර පාණචාගෙ. මරති. මත්තුං. මරිත්වා. හෙතුකත්තරි ‘‘පුරිසො පුරිසං මාරෙති, මාරයති. පුරිසො පුරිසෙන පුරිසං මාරාපෙති, මාරාපයති. පුරිසො පුරිසං මාරෙතුං මාරෙත්වා’’ ඉච්චාදීනි රූපානි. මච්චො. මරු. මරණං, මච්චු. මට්ටු. මාරො.

词根`Mar`，义为舍弃生命。`Marati`(他死去)。`Mattuṃ`(去死)。`Maritvā`(死后)。在使役态中，有“`puriso purisaṃ māreti, mārayati`(男人杀死男人)；`Puriso purisena purisaṃ mārāpeti, mārāpayati`(男人让另一个男人去杀人)；`Puriso purisaṃ māretuṃ māretvā`(男人为了杀人，在杀死之后)”等形态。`Macco`(凡人)。`Maru`(天神)。`Maraṇaṃ`(死亡)，`maccu`(死)，`maṭṭu`(死)。`Māro`(魔罗)。

තත්ථ මත්තුන්ති මරිතුං. තථා හි අලීනසත්තුජාතකෙ ‘‘යො මත්තුමිච්ඡෙ පිතුනො පමොක්ඛා’’ති පාළි දිස්සති. මච්චොති මරිතබ්බසභාවතාය ‘‘මච්චො’’ති ලද්ධනාමො සත්තො[Pg.158]. මරූති දීඝායුකොපි සමානො මරණසීලොති මරු, දෙවො. මරණන්ති චුති.

此处，mattuṃ是marituṃ（死）。如在《无倦(Alīnasattu)本生》中可见此巴利句：“yo mattumicche pituno pamokkhā（为解救父亲而愿赴死）”。Macco是指因有必死之性而得名“macco”的有情。Maru是指即使长寿也终有一死者，即天神。Maraṇaṃ是cuti（死）。

මරණං අන්තකො මච්චු, හින්දං කාලො ච මට්ටු ච;

නික්ඛෙපො චුති චෙතානි, නාමානි මරණස්ස වෙ.

Maraṇaṃ、antako、maccu、hindaṃ、kālo、maṭṭu、nikkhepo、cuti——这些确实是死亡的名称。

මාරොති සත්තානං කුසලං මාරෙතීති මාරො, කාමදෙවො.

Māro（魔罗）是：他杀害(māreti)有情的善法，故为魔罗；即欲神(kāmadeva)。

ඉමානිස්ස නාමානි –

以下是他的名称——

මාරො නමුචි කණ්හො ච, වසවත්ති පජාපති;

පමත්තබන්ධු මද්දනො, පාපිමා දබ්බකොපි ච;

කන්දප්පො ච රතිපති, කාමො ච කුසුමායුධො.

Māro（魔罗）、Namuci（那牟质）、Kaṇho（黑者）、Vasavattī（自在者）、Pajāpati（生主）、Pamattabandhu（放逸者之友）、Maddano（粉碎者）、Pāpimā（恶者）、Dabbako、Kandappo（欲神）、Ratipati（爱主）、Kāmo（爱欲）、Kusumāyudho（花箭者）。

අඤ්ඤෙ අඤ්ඤානිපි නාමානි වදන්ති, තානි සාසනානුලොමානි න හොන්තීති ඉධ න දස්සිතානි. අට්ඨකථාසු පන ‘‘මාරො, නමුචි, කණ්හො, පමත්තබන්ධූ’’ති චත්තාරොව නාමානි ආගතානි.

其他人也说及别的名称，但因其不随顺教法，故此处未予展示。在诸义注中，则只出现四个名称：Māro（魔罗）、Namuci（那牟质）、Kaṇho（黑者）、Pamattabandhu（放逸者之友）。

එත්ථ ච මාරොති දෙවපුත්තමාරෙන සද්ධිං පඤ්ච මාරා කිලෙසමාරො ඛන්ධමාරො අභිසඞ්ඛාරමාරො මච්චුමාරො දෙවපුත්තමාරොති.

此处，魔罗有五种：烦恼魔、蕴魔、行魔、死魔与天子魔。

ධර අවත්ථානෙ. ධරති.

Dhar，义为住立。Dharati（他保持；他支持）。

භර පොසනෙ. භරති. භරිතො, භත්තා.

Bhar，义为滋养。Bharati（他支持；他滋养）。Bharito（被支持的），bhattā（支持者；丈夫）。

ථර සන්ථරණෙ. ථරති, සන්ථරති. සන්ථරණං.

Thar，义为铺展。Tharati, santharati（他铺展）。Santharaṇaṃ（铺展）。

දර විදාරණෙ. භූමිං දරති. කුදාලො.

Dar，义为撕裂。Bhūmiṃ darati（他破开大地）。Kudālo（锄头）。

දර දාහෙ. කායො දරති. දරො, දරථො.

Dar，义为燃烧（或恐惧）。Kāyo darati（身体战栗）。Daro（恐惧），daratho（忧恼）。

තිර අධොගතියං. තිරති. තිරච්ඡානො, තිරච්ඡා වා.

Tir，在下界义中。Tirati（他渡过）。Tiracchāno（畜生），或 tiracchā（横行者）。

අර ගතියං. අරති. අත්ථං, අත්ථො, උතු.

Ar，义为行进。Arati（他行进）。Atthaṃ（义利），attho（目的），utu（时节）。

එත්ථ [Pg.159] අත්ථං වුච්චති නිබ්බානං. තං තං සත්තකිච්චං අරති වත්තෙතීති උතු.

此处，atthaṃ（义利）被称为涅槃。其使众生的种种事务得以进行，故称为utu（时节）。

රකාරන්තධාතුරූපානි.

以ra结尾的词根形式。

ලකාරන්තධාතු

以la结尾的词根

ලා ආදානෙ. ලාති. ලානං, ගරුළො, සීහළො, රාහුලො, කුසලං, බාලො, මහල්ලකො, මහල්ලිකා.

Lā，义为拿取。Lāti（他拿取）。派生词：lānaṃ（拿取）、金翅鸟(garuḷo)、僧伽罗人(sīhaḷo)、罗睺罗(rāhulo)、善(kusalaṃ)、愚人(bālo)、老人(mahallako)、老妇人(mahallikā)。

තත්‍ර ගරුළොති ගරුං ලාති ආදදාති ගණ්හාතීති ගරුළො, යො ‘‘සුපණ්ණො, දිජාධිපො, නාගාරි, කරොටී’’ති ච වුච්චති. සීහළොති සීහං ලාති ආදදාති ගණ්හාතීති සීහළො, පුබ්බපුරිසො. තබ්බංසෙ ජාතා එතරහි සබ්බෙපි සීහළා නාම ජාතා.

其中，金翅鸟(garuḷo)是：他拿取(lāti)、领受(ādadāti)、抓取(gaṇhāti)沉重之物(garuṃ)，故为金翅鸟。他亦被称为“美翼鸟”(supaṇṇa)、“鸟王”(dijādhipa)、“龙敌”(nāgāri)与“迦楼提”(karoṭī)。僧伽罗人(sīhaḷo)是：他拿取、领受、抓取狮子(sīhaṃ)，故为僧伽罗人，是古代的祖先。如今，所有生于其血统者，皆名为僧伽罗人。

රාහුලොතිආදීසු පන රාහු විය ලාති ගණ්හාතීති රාහුලො, කො සො? සික්ඛාකාමො ආයස්මා රාහුලභද්දො බුද්ධපුත්තො. තස්ස හි ජාතදිවසෙ සුද්ධොදනමහාරාජා ‘‘පුත්තස්ස මෙ තුට්ඨිං නිවෙදෙථා’’ති උය්‍යානෙ කීළන්තස්ස බොධිසත්තස්ස සාසනං පහිණි. බොධිසත්තො තං සුත්වා ‘‘රාහු ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති ආහ. පුත්තස්ස හි ජායනං රාහුග්ගහො විය හොති. තණ්හාකිලිස්සනතාපාදනතො බාළ්හෙන ච සඞ්ඛලිකාදිබන්ධනෙන බන්ධං විය හොති මුච්චිතුං අප්පදානතොති ‘‘රාහු ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති ආහ. රාජා ‘‘කිං මෙ පුත්තො අවචා’’ති පුච්ඡිත්වා තං වචනං සුත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය මෙ නත්තා ‘රාහුලො’ ත්වෙව හොතූ’’ති ආහ, තතො පට්ඨාය කුමාරො රාහුලො නාම ජාතො.

至于罗睺罗(Rāhulo)等词，罗睺罗是：他像罗睺(Rāhu)一样拿取(lāti)，故为罗睺罗。他是谁？是渴望学习的具寿罗睺罗贤(Rāhulabhadda)，佛陀之子。在他出生那天，净饭大王派人给正在园中嬉戏的菩萨报喜。菩萨听后说：“罗睺(rāhu)已生，束缚已生。”儿子的出生确实像被罗睺抓住(rāhuggaho)一样。由于它带来渴爱与烦恼的痛苦，又像被坚固的锁链等束缚，难以解脱，故说：“罗睺已生，束缚已生。”国王问：“我儿说了什么？”听了那句话后，他说：“从今以后，我的孙子就叫‘罗睺罗’吧。”从此，王子便名为罗睺罗。

මහාපදානසුත්තටීකායඤ්හි [Pg.160] ‘‘රාහු ජාතො’’ති එත්ථ ‘‘රාහූති රාහුග්ගහො’’ති වුත්තං, තං පන ‘‘රාහුලො’’ති වචනස්සත්ථං පාකටං කාතුං අධිප්පායත්ථවසෙන වුත්තං. න හි කෙවලො ‘‘රාහූ’’ති සද්දො ‘‘රාහුග්ගහො’’ති අත්ථං වදති, අථ ඛො ජාතසද්දසම්බන්ධං ලභිත්වා වදති. තථා හි ‘‘රාහු ජාතො’’ති බොධිසත්තෙන වුත්තවචනස්ස ‘‘රාහුග්ගහො ජාතො’’ති අත්ථ්ौ භවති, තස්මා සුද්ධොදනමහාරාජා ‘‘මම නත්තා රාහු විය ලාතීති රාහුලොති වත්තබ්බො’’ති චින්තෙත්වා ‘‘රාහුලොත්වෙව හොතූ’’ති ආහාති දට්ඨබ්බං.

确实，在《大本经》(Mahāpadānasutta)的复注中，对于“rāhu jāto（罗睺已生）”，有言“rāhu是rāhuggaho（罗睺之执）”。但这是为了阐明“rāhulo（罗睺罗）”一词的含义，依意趣而说。因为单单“rāhu”一词并无“罗睺之执”的含义，而是与“jāto（已生）”一词相连时才有此义。因此，菩萨所说“rāhu jāto”一语，其义为“rāhuggaho jāto（罗睺之执已生）”。所以应知，净饭大王思忖：“我孙如罗睺般拿取，故为罗睺罗。”于是说：“就让他叫罗睺罗吧。”

කෙචි පන ‘‘රාහුලො ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති පඨන්ති, කත්ථචි පොත්ථකෙ ච ලිඛන්ති, තං න සුන්දරං, අත්ථස්ස අයුත්තිතො ටීකාය ච සද්ධිංවිරොචතො. න හි ‘‘රාහුලො’’ති කුමාරස්ස නාමං පඨමං උප්පන්නං, පච්ඡායෙව පන උප්පන්නං අය්‍යකෙන දින්නත්තා, තස්මා තදා බොධිසත්තෙන ‘‘රාහුලො ජාතො’’ති වත්තුං න යුජ්ජති. යථා හි අනභිසිත්තෙ අරාජිනි පුග්ගලෙ ‘‘මහාරාජා’’ති වොහාරො නප්පවත්තති. ටීකායඤ්ච ‘‘රාහූති රාහුග්ගහො’’ති වුත්තං. අථාපි තෙසං සියා ‘‘රාහුලො ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති පදස්ස විජ්ජමානත්තා එව ටීකායං ‘‘රාහුග්ගහො’’ති භාවවසෙන ලාසද්දෙන සමානත්ථො ආදානත්ථො ගහසද්දො වුත්තොති එවම්පි නුපපජ්ජති, ‘‘රාහුලානං ජාතං බන්ධනං ජාත’’න්ති පාඨස්ස වත්තබ්බත්තා. රාහුලොති හි ඉදං පදං ‘‘සීහළො’’ති පදං විය දබ්බවාචකං, න කදාචිපි භාවවාචකං, තස්මා ‘‘රාහුලො ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති එතං එකච්චෙහි දුරොපිතං පාඨං අග්ගහෙත්වා ‘‘රාහු ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති අයමෙව පාඨො ගහෙතබ්බො, සාරතො ච පච්චෙතබ්බො සුපරිසුද්ධෙසු අනෙකෙසු පොත්ථකෙසු දිට්ඨත්තා, පොරාණෙහි ච ගම්භීරසුඛුමඤාණෙහි ආචරියපචාරියෙහි පඨිතත්තා.

然而，有些人读诵“rāhulo jāto bandhanaṃ jātaṁ（罗睺罗已生，束缚已生）”，有些书中也如此记载，但这并不好，因为其义理不合，且与复注相违。因为“罗睺罗”并非王子最初的名字，而是后来由祖父所赐，故当时菩萨说“罗睺罗已生”是不合理的。正如对未行灌顶、非为国王之人，不会使用“大王”的称谓。复注中亦言：“rāhu是rāhuggaho（罗睺之执）。”即便他们认为，正因为存在“rāhulo jāto bandhanaṃ jātaṁ”此句，复注中才以状态之义(bhāvavasena)，说出与“lā”（拿取）一词同义、有拿取之义的“gaha”（执）字，即“罗睺之执”——即便如此也不成立，因为（若表状态）读法应为“rāhulānaṃ jātaṃ bandhanaṃ jātaṁ（罗睺罗性已生，束缚已生）”。“罗睺罗”此词如“僧伽罗人”一词，是表示事物的词(dabbavācakaṃ)，从不表示状态(bhāvavācakaṃ)。因此，不应采纳某些人错误安立的“rāhulo jāto bandhanaṃ jātaṁ”此读法，而应采纳“rāhu jāto bandhanaṃ jātaṁ（罗睺已生，束缚已生）”此读法，并应视之为核心而信受，因为它见于诸多极为清净的典籍，且为古代具足深细智慧的师长与弟子们所传诵。

අයං [Pg.161] පනෙත්ථ සාධිප්පායා අත්ථප්පකාසනා – රාහු ජාතොති බොධිසත්තො පුත්තස්ස ජාතසාසනං සුත්වා සංවෙගප්පත්තො ‘‘ඉදානි මම රාහු ජාතො’’ති වදති, මුච්චිතුං අප්පදානවසෙන මම ගහණත්ථං රාහු උප්පන්නොති හි අත්ථො. බන්ධනං ජාතන්ති ඉමිනා ‘‘මම බන්ධනං ජාත’’න්ති වදති. තථා හි ටීකායං වුත්තං ‘‘රාහූති රාහුග්ගහො’’ති. තත්ථ රාහුග්ගහොති ගණ්හාතීති ගහො, රාහු එව ගහො රාහුග්ගහො, මම ගාහකො රාහු ජාතොති අත්ථො. අථ වා ගහණං ගහො, රාහුනො ගහො රාහුග්ගහො, රාහුග්ගහණං මම ජාතන්ති අත්ථො. පුත්තො හි රාහුසදිසො. පිතා චන්දසදිසො පුත්තරාහුනා ගහිතත්තා.

此处是具有意趣的义理阐明：所谓“罗睺已生”，是菩萨听闻儿子出生的消息后，心生紧迫感而说：“如今我的罗睺已生。”其义实为：“因无机可脱，为抓捕我，罗睺已出现。”以“束缚已生”，他说：“我的束缚已生。”复注中亦如是说：“罗睺即罗睺之执。”其中，罗睺之执是：能抓取者为“执”；罗睺即是执，故为“罗睺之执”。其义为：“我的抓捕者罗睺已生。”或者，抓取为“执”；罗睺之执取为“罗睺之执”。其义为：“于我，罗睺的抓取已发生。”儿子实如罗睺，父亲如月亮，因其被儿子此罗睺所执取。

එකච්චෙ පන ‘‘රාහුලොත්වෙව හොතූ’’ති ඉමං පදෙසං දිස්වා ‘‘රාහු ජාතො’’ති වුත්තෙ ඉමිනා න සමෙති, ‘‘රාහුලො ජාතො’’ති වුත්තෙයෙව පන සමෙතීති මඤ්ඤමානා එවං පාඨං පඨන්ති ලිඛන්ති ච, තස්මා සො අනුපපරික්ඛිත්වා පඨිතො දුරොපිතො පාඨො න ගහෙතබ්බො, යථාවුත්තො පොරාණකො පොරාණාචරියෙහි අභිමතො පාඨොයෙව ආයස්මන්තෙහි ගහෙතබ්බො අත්ථස්ස යුත්තිතො, ටීකාය ච සද්ධිං අවිරොධතොති.

然而，有些人见到“就让他叫罗睺罗吧”这段，认为若说“罗睺已生”则与此不符，只有说“罗睺罗已生”才相符，便如此读诵和书写。因此，那未经审察而读诵、被错误安立的读法不应采纳。如前所述，古老的、为古代师长们所认可的读法，才应为诸位具寿所采纳，因其义理允当，且与复注无违。

තත්ථ කුසලන්ති කුච්ඡිතානං පාපධම්මානං සානතො තනුකරණතො ඤාණං කුසං නාම, තෙන කුසෙන ලාතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති කුසලං. බාලොති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකසඞ්ඛාතෙ ද්වෙ අනත්ථෙ දෙවදත්තකොකාලිකාදයො විය ලාති ආදදාතීති බාලො. ඉමානි පන තංනාමානි –

其中，善（kusala）是：因其动摇、削弱可鄙的恶法，故智慧名为“kusa”；应以彼“kusa”（智慧）所拿取、令其生起者，是为善。愚人（bālo）是：他像提婆达多、果嘎里咖等人一样，拿取、领受被称为现法与后世的两种无义利事，故为愚人。这些是其同义词——

බාලො අවිද්වා අඤ්ඤො ච, අඤ්ඤාණී අවිචක්ඛණො;

අපණ්ඩිතො අකුසලො, දුම්මෙධො කුමති ජළො.

愚人、无知者与无识，无智亦无辨。不贤、不善、劣慧者，恶慧、迟钝与愚蒙。

එළමූගො [Pg.162] ච නිප්පඤ්ඤො, දුම්මෙධී අවිදූ මගො;

අවිඤ්ඤූ අන්ධබාලො ච, දුප්පඤ්ඤො ච අවිද්දසු.

痴呆、无慧、劣慧者，无识、愚昧如兽迷。无解、盲愚、恶慧者，亦是无见无识知。

මහල්ලකොති මහත්තං ලාති ගණ්හාතීති මහල්ලකො, ජිණ්ණපුරිසො. ඉමානිස්ස නාමානි –

年老者（mahallako）是：他拿取、获得年长，故为年老者，即衰老之人。这些是其同义词——

ජිණ්ණො මහල්ලකො වුද්ධො, බුද්ධො වුඩ්ඪො ච කත්තරො;

ථෙරො චාති ඉමෙ සද්දා, ජිණ්ණපඤ්ඤත්තියො සියුං.

衰朽、年老与耆宿，老者、年迈与长者；长老亦然此诸词，皆为老人之名号。

තථා හි –

诚然——

‘‘දුරෙ අපස්සං ථෙරොව, චක්ඛුං යාචිතුමාගතො’’;

එවමාදීසු දට්ඨබ්බො, ථෙරසද්දො මහල්ලකෙ.

“我如长老，远不能见，为求眼目，故来于此。”在诸如此类的文句中，当知“长老”一词指年老者。

ඉමානි පන නාමානි ඉත්ථියා ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වත්තබ්බානි –

而这些名称，用于女性时，应依女性语性而说——

ජිණ්ණා මහල්ලිකා වුද්ධී, බුද්ධී වුඩ්ඪී ච කත්තරා;

ථෙරී චාති ඉමෙ සද්දා, නාමං ජිණ්ණාය ඉත්ථියා;

衰朽、老妇与耆宿，老者、年迈与长者；女长老亦此诸词，皆为老妇之名号。

දල ඵල විසරණෙ. දලති. ඵලති. දලිතො රුක්ඛො. ඵලිතො භූමිභාගො.

Dala、phala，意为裂开。裂开。裂开。树被劈开。地块裂开。

අල භූසනෙ. අලති. අලඞ්කාරො, අලඞ්කතො, අලඞ්කතං. ‘‘සාලඞ්කානනයොගෙපි, සාලඞ්කානනවජ්ජිතා’’ති ඉමිස්සඤ්හි කවීනං කබ්බරචනායං අලඞ්කසද්දො භූසනවිසෙසං වදති. කෙචි පනෙත්ථ අල භූසනපරියාපනවාරනෙසූති ධාතුං පඨන්ති, ‘‘අලතී’’ති ච රූපං ඉච්ඡන්ති. මයං පන අලධාතුස්ස පරියත්තිනිවාරණත්ථවාචකත්තං න ඉච්ඡාම පයොගාදස්සනතො. නිපාතභූතො පන අලංසද්දො පරියත්තිනිවාරණත්ථවාචකො දිස්සති ‘‘අලමෙතං සබ්බං. අලං මෙ තෙන රජ්ජෙනා’’තිආදීසු.

Ala，意为装饰。装饰。装饰品、已装饰、被装饰。在“虽与非庄严相应，然离于非庄严”这句诗人的作品中，“alaṅka”一词指特殊的装饰。此处有些人读诵此词根为 ala，用于装饰、充足、遮止之义，并希望有“alati”的形式。但我们不认为 ala 词根有充足和遮止的含义，因为未见其用例。然而，作为不变词的 alaṃ 一词，可见其有充足和遮止的含义，如在“这一切都够了”、“我于彼国已足矣”等句中。

මීල නිමෙලනෙ. මීලති, නිමීලති, උම්මීලති. නිමීලනං.

Mīla，意为闭眼。闭眼、闭眼、睁眼。闭眼。

බිල පතිත්ථම්භෙ. බිලති.

Bila，意为支撑。支撑。

නීල [Pg.163] වණ්ණෙ. නීලවත්ථං.

Nīla，意为染色。青衣。

සීල සමාධිම්හි. සීලති. සීලං, සීලනං.

Sīla，意为修习、等持。修习。戒，修习。

එත්ථ සීලන්ති සීලනට්ඨෙන සීලං. වුත්තඤ්හෙතං විසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘සීලන්ති කෙනට්ඨෙන සීලං? සීලනට්ඨෙන සීලං, කිමිදං සීලනං නාම? සමාධානං වා කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. උපධාරණං වා කුසලානං ධම්මානං පතිට්ඨානවසෙන ආධාරභාවොති අත්ථො. එතදෙව හි එත්ථ අත්ථද්වයං සද්දලක්ඛණවිදූ අනුජානන්ති. අඤ්ඤෙ පන ‘සිරට්ඨො සීලට්ඨො, සීතලට්ඨො සීලට්ඨො’ති එවමාදිනා නයෙනෙත්ථ අත්ථං වණ්ණෙන්තී’’ති. තත්ථ ‘‘අත්ථද්වයං සද්දලක්ඛණ විදූ අනුජානන්තී’’ති ඉදං ‘‘සීල සමාධිම්හි සීල උපධාරණෙ’’ති ද්විගණිකස්ස සීලධාතුස්ස අත්ථෙ සන්ධාය වුත්තං. ඉමස්ස හි චුරාදිගණං පත්තස්ස උපධාරණෙ ‘‘සීලෙති, සීලයතී’’ති රූපානි භවන්ති, උපධාරෙතීතිපි තෙසං අත්ථො. ඉධ පන භූවාදිගණිකත්තා සමාධානත්ථෙ ‘‘සීලතී’’ති රූපං භවති, සමාධියතීති තස්ස අත්ථො. පුනපි එත්ථ සොතූනං සුඛග්ගහණත්ථං නිබ්බචනානි වුච්චන්තෙ. සීලති සමාධියති කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන න විප්පකිරතීති සීලං. අථ වා සීලන්ති සමාදහන්ති චිත්තං එතෙනාති සීලං. ඉමානි භූවාදිගණිකවසෙන නිබ්බචනානි. චුරාදිගණිකවසෙන පන සීලෙති කුසලෙ ධම්මෙ උපධාරෙති පතිට්ඨාභාවෙන භුසො ධාරෙතීති සීලං. සීලෙන්ති වා එතෙන කුසලෙ ධම්මෙ උපධාරෙන්ති භුසො ධාරෙන්ති සාධවොති සීලන්ති නිබ්බචනානි.

在此，所谓戒（sīla），是以整摄（sīlana）为义。如《清净道论》中所说：“戒以何义为戒？以整摄义为戒。此整摄为何？即是调和，谓身业等因善持而无散乱之义；或为支撑，谓作为诸善法之立足处而为基础之义。于此，唯此二义为通晓词语特征者所认可。而其他人则以‘首要义为戒义，清凉义为戒义’等方式来阐述其义。”其中，“唯此二义为通晓词语特征者所认可”一句，是针对属于两个语基类的sīla词根的含义而说，即‘sīla于定中’与‘sīla于支撑’。此词根若属curādi语基类，于支撑义，则有sīleti、sīlayati等形态，其义亦为‘支撑’。此处因属bhūvādi语基类，故于调和之义形成sīlati之形态，其含义为‘调和’。再者，为令听者易于理解，又作语源解释：其调和身业等，因善持而不散乱，故为戒。或说，贤善者以此调和自心，故为戒——此为依bhūvādi语基类所作的解释。若依curādi语基类，则说：其支撑善法，作为立足处而坚固执持，故为戒；或说，贤善者由此支撑、坚固执持善法，故为戒——此皆为语源解释。

කිල බන්ධෙ. කිලති. කිලං.

Kila，意为捆绑。捆绑。桩。

කූල ආවරණෙ. කුලති. කූලං. වහෙ රුක්ඛෙ පකූලජෙ. කූලං බන්ධති. නදීකූලෙ වසාමහං. කූලති ආවරති උදකං බහි නික්ඛමිතුං න දෙතීති කූලං.

Kūla，意为遮蔽。筑堤。堤岸。河中岸生之树。他筑堤。我住在河岸。其遮蔽、阻挡水，不令其外流，故称堤岸。

සූල [Pg.164] රුජායං. සූලති. සූලං. කණ්ණසූලං න ජනෙති.

Sūla，意为疼痛。感到刺痛。刺痛、矛。不引起耳痛。

තූල නික්කරීසෙ. නික්කරීසං නාම කරීසමත්තෙනපි අමිනෙතබ්බතො ලහුභාවොයෙව. තූලති. තූලං භට්ඨංව මාලුතො.

Tūla，意为梳理。所谓梳理，即是轻盈，因其甚至无法以些微粪屑来衡量。飘动。棉絮。棉絮如被风吹落。

පුල සඞ්ඝාතෙ. පුලති. පඤ්චපුලි.

Pula，意为聚集。聚集。五聚。

මූල පතිට්ඨායං මූලති. මූලං. මූලසද්දො ‘‘මූලානි උද්ධරෙය්‍ය අන්තමසො උස්සීරනාළිමත්තානිපී’’තිආදීසු මූලමූලෙ දිස්සති. ‘‘ලොභො අකුසලමූල’’න්තිආදීසු අසාධාරණහෙතුම්හි. ‘‘යාවමජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ ඡායා ඵරති, නිවාතෙ පණ්ණානි පතන්ති, එත්තාවතා රුක්ඛමූල’’න්තිආදීසු සමීපෙ. අත්‍රිදං වුච්චති –

词根Mūla，义为确立。Mūlati（它扎根）。Mūlaṃ（根）。词语“根”，在“应连根拔起，乃至仅如香根草茎大小者亦然”等句中，见于其本义（植物之根）。在“贪是不善根”等句中，见于其非共因之义。在“正午时分树影所及之处，无风时落叶所坠之处，此即树根（范围）”等句中，见于其附近之义。于此，当说：—

මූලමූලෙ මූලසද්දො, පදිස්සති තථෙව ච;

අසාධාරණහෙතුම්හි, සමීපම්හි ච වත්තති.

词语“根”用于其本义，亦复如是；其转用于非共因，以及附近之义。

ඵල නිබ්බත්තියං. රුක්ඛො ඵලති. රුක්ඛඵලානි භුඤ්ජන්තා. මහප්ඵලං මහානිසංසං. සොතාපත්තිඵලං. තත්ථ ඵලන්ති මහානිබ්බත්තිකං.

词根Phala，义为生成。Rukkho phalati（树结果）。（例如：）食树果。大果、大利益。须陀洹果。此处，phalanti（结果）意为有大生成。

ඵල භෙදෙ. ඵලති. මුද්ධා තෙ ඵලතු සත්තධා. පාදා ඵලිංසු. තත්ථ ඵලතූති භජ්ජිතු.

词根Phala，义为破裂。Phalati（它破裂）。（例如：）愿你的头裂成七块。双足已裂。此处，phalatu（愿其破裂）意为愿其碎裂。

ඵල අබ්‍යත්තසද්දෙ. අසනී ඵලති. ද්වෙමෙ භික්ඛවෙ අසනියා ඵලන්තියා න සන්තසන්ති. ඵලන්තියාති සද්දං කරොන්තියා.

词根Phala，义为发出声响。Asanī phalati（霹雳作响）。（例如：）诸比丘，此二者于霹雳作响时不惊恐。所谓phalantiyā，即是发出声响。

චුල්ල හාවකරණෙ. හාවකරණං විලාසකරණං. චුල්ලති.

词根Culla，义为示媚。示媚即是调情。Cullati（他示媚）。

ඵුල්ල [Pg.165] විකසනභෙදෙසු. ඵුල්ලති. ඵුල්ලං. ඵුල්ලිතො කිංසුකො. සුඵුල්ලිතමරවින්දවනං.

词根Phulla，义为绽放与破裂。Phullati（它绽放）。Phullaṃ（已绽放）。（例如：）已绽放的赤花树。盛开的莲林。

අසීතිහත්ථමුබ්බෙධො, දීපඞ්කරො මහාමුනි;

සොභති දීපරුක්ඛොව, සාලරාජාව ඵුල්ලිතො.

八十肘高燃灯佛，大牟尼身甚庄严；光耀犹如灯明树，亦似盛开娑罗王。

ඛණ්ඩඵුල්ලපටිසඞ්ඛරණං.

修补残破。

චිල්ල සෙඨිල්ලෙ. සිඨිලභාවො සෙඨිල්ලං. චිල්ලති.

词根Cilla，义为松弛。松弛即是松懈的状态。Cillati（他松弛）。

වෙලු චෙලු කෙලු ඛෙලු පෙලු බෙලු සෙලු සල තිල ගතියං. වෙලති. චෙලති. කෙලති. ඛෙලති. පෙලති. බෙලති. සෙලති. සලති. තිලති. චෙලං, බෙලකො. එත්ථ චෙලන්ති වත්ථං. පෙලකොති සසො.

词根Velu、celu、kelu、khelu、pelu、belu、selu、sala、tila，义为运动。Velati。Celati。Kelati。Khelati。Pelati。Belati。Selati。Salati。Tilati。（例如：）Celaṃ、belako。此处，celaṃ是衣，pelako是兔。

ඛල චලනෙ. ඛලති. ඛලො. ඛලොති දුජ්ජනො අසාධු අසප්පුරිසො පාපජනො.

词根Khala，义为动摇。Khalati（他动摇）。Khalo（恶人）。所谓恶人，即是恶人、不善者、非善士、罪恶之人。

ඛල සඤ්චිනනෙ. ඛලති. ඛලං. ඛලන්ති වීහිට්ඨපනොකාසභූතං භූමිමණ්ඩලං. තඤ්හි ඛලන්ති සඤ්චිනන්ති රාසිං කරොන්ති එත්ථ ධඤ්ඤානීති ඛලන්ති වුච්චති. ‘‘ඛලං සාලං පසුං ඛෙත්තං, ගන්තා චස්ස අභික්ඛණ’’න්ති පයොගො.

词根Khala，义为聚集。Khalati（他聚集）。Khalaṃ（禾场）。所谓禾场，即是放置稻谷的平地。因人们于此处聚集、收集、堆积谷物，故称禾场。（例如：）“常去其禾场、厅堂、牲畜、田地”，此为用例。

ගිල අජ්ඣොහරණෙ. ගිලති. ගිලමක්ඛං පුරිසො න බුජ්ඣති.

词根Gila，义为吞咽。Gilati（他吞咽）。（例如：）人不觉知吞咽之垢。

ගල අදනෙ. ගලති. ගලො. ගලන්ති අදන්ති අජ්ඣොහරන්ති එතෙනාති ගලො. ගලොති ගීවා වුච්චති.

词根Gala，义为食。Galati（他食）。Galo（喉）。因以此吞、食、咽，故称喉。所谓喉，亦称颈。

සල සල්ල ආසුගතියං. ආසුගති සීඝගමනං. සලති. සල්ලති. සල්ලං. එත්ථ ච ‘‘සල්ලං උසු සරො සල්ලො කණ්ඩො තෙජනො’’ති පරියායා එතෙ.

词根Sala、salla，义为速行。速行即是快速移动。Salati（他速行）。Sallati（他速行）。Sallaṃ（箭）。于此，“sallaṃ（箭）、usu（箭）、saro（矢）、sallo（箭）、kaṇḍo（箭）、tejano（箭）”，此等皆为同义词。

ඛොල ගතිපටිඝාතෙ. ඛොලති.

词根Khola，义为步履障碍。Kholati（他跛行）。

ගිලෙ [Pg.166] පීතික්ඛයෙ. ගිලායති. ගිලානො, ගෙලඤ්ඤං. ගිලානොති අකල්ලකො. විනයෙපි හි වුත්තං ‘‘නාහං අකල්ලකො’’ති. අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘නාහං අකල්ලකොති නාහං ගිලානො’’ති වුත්තං.

词根Gilā，义为疲病。Gilāyati（他生病）。Gilāno（病人），gelaññaṃ（病）。所谓病人，即是不适者。在律藏中也说：“我非不适者。”而在义注中则说：“‘我非不适者’即‘我非病人’。”

මිලෙ ගත්තවිනාමෙ. මිලායති. මිලායනො, මිලායන්තො, මිලායමානො.

词根Milā，义为身体萎靡。Milāyati（他凋谢）。Milāyano、milāyanto、milāyamāno（皆为“凋谢的”）。

කෙලෙ මමායනෙ. මමායනං තණ්හාදිට්ඨිවසෙන ‘‘මම ඉද’’න්ති ගහණං. කෙලායති. ත්වං කං කෙලායති.

词根Kela，义为我所执。所谓我所执，即是依贪与见而执取“此是我的”。Kelāyati（他执取）。（例如：）你执取于谁？

සල චලනෙ සංවරණෙ ච, වල වල්ල චලනෙ ච. සංවරණාපෙක්ඛායං චකාරො. සලති. කුසලං. වලති. වල්ලති. වල්ලූරො.

词根Sala，义为动与防护；词根Vala、valla，亦义为动。此中“与”字，是就防护义而言。Salati（他动）。Kusalaṃ（善）。Valati（他动）。Vallati（他动）。Vallūro（干肉）。

තත්ථ කුසලන්ති කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සලයති චලයති කම්පෙති විද්ධංසෙතීති කුසලං. කුච්ඡිතං අපායද්වාරං සලන්ති සංවරන්ති පිදහන්ති සාධවො එතෙනාති කුසලං. වල්ලන්ති සංවරන්ති රක්ඛන්ති ඉතො කාකසෙනාදයො සත්තෙ අඛාදනත්ථායාති වල්ලූරො.

于此，所谓善（kusalaṃ），因其动摇、摇撼、震动、摧毁可鄙之恶法，故为善。或，贤善者以此防护、遮蔽可鄙之恶趣门，故为善。所谓干肉（vallūro），因其被防护、守护，以免被乌鸦等啄食，故为干肉。

මල මල්ල ධාරණෙ. මලති. මලං. මල්ලති. මල්ලො.

词根Mala、malla，义为持有。Malati（他持有）。Malaṃ（污垢）。Mallati（他持有/角力）。Mallo（力士）。

භල භල්ල පරිභාසනහිංසාදානෙසු. භලති. භල්ලති.

词根Bhala、bhalla，义为言说、伤害与拿取。Bhalati。Bhallati。

කල සඞ්ඛ්‍යානෙ. කලති. කලා, කාලො.

词根Kala，义为计算。Kalati（他计算）。Kalā（分，艺），kālo（时）。

එත්ථ කලාති සොළසභාගාදිභාගො. කාලොති ‘‘එත්තකො අත්ක්කන්තො’’තිආදිනා කලිතබ්බො සඞ්ඛාතබ්බොති කාලො, පුබ්බණ්හාදිසමයො.

此处，kalā（分）即是十六分之一等部分。kālo（时）即是通过“已过尔许”等方式所应计算、所应测度者，如上午等时段。

කල්ල අසද්දෙ. අසද්දො. නිස්සද්දො. කල්ලති.

词根Kalla，义为无声。Asaddo（无声）。Nissaddo（寂静）。Kallati（他寂静）。

ජල දිත්තියං. ජලති. ජලං, ජලන්තො, පජ්ජලන්තො, ජලමානො.

词根Jala，义为燃烧。Jalati（它燃烧）。Jalaṃ（水），jalanto（燃烧的），pajjalanto（炽燃的），jalamāno（燃烧的）。

කො [Pg.167] එති සිරියා ජලං. ජලංව යසසා අට්ඨා, දෙවදත්තොති මෙ සුතං. සද්ධම්මපජ්ජොතො ජලිතො.

（例如：）谁以光辉而行，光芒闪耀？他以声誉而立，光芒闪耀，我闻其为提婆达多。正法之灯已燃。

හුල චලනෙ. හුලති. හලො. හලොති ඵාලො, සො හි හොලෙති භූමිං භින්දන්තො මත්තිකඛණ්ඩං චාලෙතීති ‘‘හලො’’ති වුච්චති උකාරස්ස අකාරං කත්වා.

词根Hula，义为动。Hulati（他动）。Halo（犁）。所谓犁，即是犁头。因其犁地时，破开土地，翻动土块，故称犁（halo），此乃将u音变为a音而成。

චල කම්පනෙ. චලති. චලිතො, අචලො. මහන්තො භූමිචාලො. චලනං, චාලො.

词根Cala，于摇动义。Calati（彼摇动）。Calito（已摇动的），acalo（不动的）。Mahanto bhūmicālo（大地震）。Calanaṃ（摇动），cālo（震动）。

ජල ධඤ්ඤෙ. ජලති. ජලං.

词根Jala，于谷物义。Jalati（彼燃烧）。Jalaṃ（水）。

ටල ටුල වෙලම්බෙ. ටලති. ටුලති.

词根Ṭala、ṭula，于摇摆义。Ṭalati（彼摇摆）。Ṭulati（彼摇摆）。

ථල ඨානෙ. ථලති. ථලො. ථලොති නිරුදකප්පදෙසො. පබ්බජ්ජානිබ්බානෙසුපි තංසදිසත්තා තබ්බොහාරො. යථා හි ලොකෙ උදකොඝෙන අනොත්ථරණට්ඨානං ‘‘ථලො’’ති වුච්චති, එවං කිලෙසොඝෙන අනොත්ථරණීයත්තා පබ්බජ්ජා නිබ්බානඤ්ච ‘‘ථලො’’ති වුච්චති, ‘‘තිණ්ණො පාරඞ්ගතො ථලෙ තිට්ඨති බ්‍රාහ්මණො’’ති හි වුත්තං.

词根Thala，于处所义。Thalati（彼立于）。Thalo（陆地）。所谓陆地，即无水之处。出家与涅槃亦因与其相似而得此称。譬如世间不为水之洪流所淹没处称为“陆地”，如是，因不为烦恼之洪流所淹没，故出家与涅槃亦称“陆地”。如言：“已渡，已至彼岸，婆罗门立于陆地。”

ඵාල විලෙඛනෙ. ඵාලති භූමිං විලෙඛති භින්දතීති ඵාලො.

词根Phāla，于分裂义。因其分裂、犁开、破开地面，故称“犁”（phālo）。

නල ගන්ථෙ. නලති.

词根Nala，于捆绑义。Nalati（彼捆绑）。

බල පාණනෙ. ඉහ පාණනං ජීවනං සසනඤ්ච. බලති. බලං, බාලො.

词根Bala，于活命义。此处活命即生存与呼吸。Balati（彼活命）。Balaṃ（力），bālo（愚人）。

එත්ථ බලන්ති ජීවිතං කප්පෙන්ති එතෙනාති බලං, කායබලභොගබලාදිකං බලං. අථ වා බලන්ති සම්මාජීවනං ජීවන්ති එතෙනාති බලං, සද්ධාදිකං බලං. ආගමට්ඨකථායං පන ‘‘අස්සද්ධියෙ න කම්පතීති සද්ධාබල’’න්තිආදි වුත්තං, තං දළ්හට්ඨෙන බලන්ති වත්තබ්බානං සද්ධාදීනං අකම්පනභාවදස්සනත්ථං වුත්තන්ති [Pg.168] දට්ඨබ්බං. අථ වා ධාතූනං අත්ථාතිසයයොගතො අස්සද්ධියාදීනං අභිභවනෙන සද්ධාදිබලානං අභිභවනත්ථොපි ගහෙතබ්බො ‘‘අබලා නං බලියන්තී’’ති එත්ථ විය. බාලොති බලති අස්සසති චෙව පස්සසති චාති බාලො, අස්සසිතපස්සසිතමත්තෙන ජීවති, න සෙට්ඨෙන පඤ්ඤාජීවිතෙනාති වුත්තං හොති. තථා හි අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘බලන්තීති බාලා, අස්සසිතපස්සසිතමත්තෙන ජීවන්ති, න පඤ්ඤාජීවිතෙනාති අත්ථො’’ති. පඤ්ඤාජීවිනොයෙව හි ජීවිතං සෙට්ඨං නාම. තෙනාහ භගවා ‘‘පඤ්ඤාජීවිං ජීවිතමාහු සෙට්ඨ’’න්ති.

于此，“彼等凭此活命，维持生命”，故为“力”（balaṃ），即身力、财富力等。或，“彼等凭此活命，过正当的生活”，故为“力”（balaṃ），即信力等。于圣典义注中又说：“不为不信所动，故为信力”等，当知此说是为显示信等以坚固为义而被称作“力”，具有不动摇的性质。或，从语根的殊胜义结合来看，信等力能降伏不信等，亦应取其“降伏”义，如“弱者为强者所制”。“愚人”（bālo）者，“彼活命，即吸气与呼气”，故为“愚人”。此谓彼仅靠出入息而活，不以殊胜的慧命而活。诚如义注中所说：“‘彼等活命’，故为‘愚人’（bālā）；其义为：彼等仅靠出入息而活，不以慧命而活。”确实，唯以慧命而活者，其生命才堪称殊胜。是故世尊说：“谓以慧命而活者，其生为最胜。”

පුල මහත්තෙ. පුලති. විපුලං.

词根Pula，于广大义。Pulati（彼增大）。Vipulaṃ（广大）。

කුල සඞ්ඛානෙ බන්ධුම්හි ච. කොලති. කුලං, කොලො.

词根Kula，于计算与亲属义。Kolati（彼计算）。Kulaṃ（家族），kolo。

සල ගමනෙ. සලති.

词根Sala，于行进义。Salati（彼行进）。

කිල පීතිය කීළනෙසු. පීතස්ස භාවො පීතියං යථා දක්ඛියං. කීළනං කීළායෙව. කිලති.

词根Kila，于喜悦与嬉戏义。此中，pītiyaṃ是“已喜悦的状态”（pītassa bhāvo），如dakkhiyaṃ（熟练的状态）。Kīḷanaṃ即是kīḷā（嬉戏）。Kilati（彼嬉戏）。

ඉල කම්පනෙ. ඉලති. එලං, එලා. එත්ථ එලං වුච්චති දොසො. කෙනට්ඨෙන? කම්පනට්ඨෙන. දොසොති චෙත්ථ අගුණො වෙදිතබ්බො, න පටිඝො. ‘‘නෙලඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

词根Ila，于摇动义。Ilati（彼摇动）。Elaṃ，elā。于此，elaṃ称为“过失”（doso）。以何义故？以摇动义故。于此，“过失”（doso）当知为“缺点”（aguṇo），而非“瞋恚”（paṭigho）。“无过失者，白衣覆盖”（Nelaṅgo setapacchādo）是此处的例子。

අපිච එලං වුච්චති උදකං. තථා හි ‘‘එලම්බුජං කණ්ටකිං වාරිජං යථා’’ති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථං නිද්දිසන්තො ආයස්මා සාරිපුත්තො ‘‘එලං වුච්චති උදක’’න්ති ආහ. එලාති ලාලා වුච්චති ‘‘එලමූගො’’ති එත්ථ විය. අපිච එලාති ඛෙළො වුච්චති ‘‘සුත්වා නෙලපතිං වාචං, වාළා පන්ථා අපක්කමු’’න්ති එත්ථ විය. එත්ථ නෙලපතිං වාචන්ති ඛෙළබින්දුනිපාතවිරහිතං [Pg.169] වචනන්ති අත්ථො. ලාලාඛෙළවාචකස්ස තු එලාසද්දස්ස අඤ්ඤං පවත්තිනිමිත්තං පරියෙසිතබ්බං. අනෙකප්පවත්තිනිමිත්තා හි සද්දා. කිං වා අඤ්ඤෙන පවත්තිනිමිත්තෙන, ඉල කම්පනෙති එවං වුත්තං කම්පනං එව ලාලාඛෙළවාචකස්ස එලාසද්දස්ස පවත්තිනිමිත්තං, තස්මා ඉලන්ති ජිගුච්ඡිතබ්බභාවෙන කම්පෙන්ති හදයචලනං පාපුණන්ති ජනා එත්ථාති එලාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. සමානපවත්තිනිමිත්තායෙව හි සද්දා ලොකසඞ්කෙතවසෙන නානාපදත්ථවාචකාපි භවන්ති. තං යථා? හිනොති ගච්ඡතීති හෙතු, සප්පති ගච්ඡතීති සප්පො, ගච්ඡතීති ගොති. තථා අසමානප්පවත්තිනිමිත්තායෙව සමානපදත්ථවාචකාපි භවන්ති. තං යථා? රඤ්චතීති රාජා, භූමිං පාලෙතීති භූමිපාලො, නරෙ ඉන්දතීති නරින්දොති. එස නයො සබ්බත්ථාපි විභාවෙතබ්බො.

再者，elaṃ亦称“水”（udakaṃ）。诚如具寿舍利弗在阐明“如水生、有刺、水生（莲花）”此句圣典语的意义时说：“elaṃ称为水”。Elā亦称“唾液”（lālā），如在“elamūgo”（流口水的哑人）一词中。再者，elā亦称“痰”（kheḷo），如在“听闻无痰之语，猛兽远离道路”一句中。于此，“无痰之语”意为“没有痰滴掉落的言语”。然而，对于表示唾液和痰的elā一词，应寻求其他的转义所依。因为词语有多种转义所依。或，何需其他转义所依？“ila，于摇动义”中所说的“摇动”，正是表示唾液和痰的elā一词的转义所依。因此，应取此义：“人们于此，因其可厌恶性而摇动，心生颤动”，故为elā。确实，即使是具有相同转义所依的词语，亦会因世俗约定而表示不同的事物。例如：hinoti（彼去），故为hetu（因）；sappati（彼爬行），故为sappo（蛇）；gacchati（彼去），故为go（牛）。同样，即使是具有不同转义所依的词语，亦可表示相同的事物。例如：rañcati（彼使喜悦），故为rājā（王）；bhūmiṃ pāleti（彼保护大地），故为bhūmipālo（护地者）；nare indati（彼于人中为王），故为narindo（人主）。此理于一切处皆当思察。

ඉල ගතියං. ඉලති.

词根Ila，于行进义。Ilati（彼行进）。

හිල හාවකරණෙ. හෙලති.

词根Hila，于示媚态义。Helati（彼示媚态）。

සිල උඤ්ඡෙ. සිලති.

词根Sila，于拾集义。Silati（彼拾集）。

තිල සිනෙහනෙ. තිලති. තිලං, තෙලං, තිලො.

词根Tila，于油润义。Tilati（彼油润）。Tilaṃ（芝麻），telaṃ（油），tilo（芝麻树）。

චිල වසනෙ. චිලති.

词根Cila，于穿着义。Cilati（彼穿着）。

වල විලාසනෙ. වලති.

词根Vala，于嬉戏义。Valati（彼嬉戏）。

පිල ගහණෙ. පිලති.

词根Pila，于执取义。Pilati（彼执取）。

මිල සිනෙහනෙ. මිලති.

词根Mila，于慈爱义。Milati（彼慈爱）。

ඵුල සඤ්චලෙ ඵරණෙ ච. ඵුලති.

词根Phula，于动摇与遍满义。Phulati（彼动摇、遍满）。

ලකාරන්තධාතුරූපානි.

以l结尾的语根形式。

වකාරන්තධාතු

以v结尾的词根

වා [Pg.170] ගතිගන්ධනෙසු. වාති. වාතො.

Vā，于行进与散香义。Vāti。Vāto（风）。

වී පජනකන්ති අසනඛාදන ගතීසු. පජනං චලනං. කන්ති අභිරුචි. අසනං භත්තපරිභොගො. ඛාදනං පූවාදිභක්ඛනං. ගති ගමනං. වෙති.

Vī，于驱动、喜爱、食、嚼、行进义。Pajanaṃ是动；kanti是喜爱；asanaṃ是食用饭食；khādanaṃ是食用糕点等；gati是去。Veti。

වෙ තන්තසන්තානෙ. වායති. තන්තවායො.

Ve，于编织义。Vāyati。Tantavāyo（织工）。

වෙ සොසනෙ. වායති.

Ve，于干燥义。Vāyati。

ධිවු ඛිවු නිදස්සනෙ. ධෙවති. ඛෙවති.

Dhivu、khivu，于指示义。Dhevati。Khevati。

ථිවු දිත්තියං. ථෙවති. මධුමධුකා ථෙවන්ති.

Thivu，于光辉义。Thevati。Madhumadhukā thevanti（蜂蜜与甘草闪耀）。

ජීව පාණධාරණෙ. ජීවති. ජීවිතං, ජීවො, ජීවිකා. අත්ථි නො ජීවිකා දෙව, සා ච යාදිසකීදිසා. ජීවිතං කප්පෙති.

Jīva，于维持生命义。Jīvati。Jīvitaṃ（生命），jīvo（命），jīvikā（生计）。Atthi no jīvikā deva, sā ca yādisakīdisā（天神，我们有生计，但却是如此这般的生计）。Jīvitaṃ kappeti（他维持生命）。

පිව මිව තිව නිව ථූලියෙ. පිවති. පිවරො. මිවති. තිවති. නිවති.

Piva、miva、tiva、niva，于肥胖义。Pivati。Pivaro（肥胖者）。Mivati。Tivati。Nivati。

එත්ථ ච පිවරොති කච්ඡපො, යො කොචි වා ථූලසරීරො. තථා හි ‘‘පිවරො කච්ඡපෙ ථූලෙ’’ති පුබ්බාචරියෙහි වුත්තං.

在此，pivaro是乌龟，或任何身体肥胖者。诚如古师所说：“pivaro用于乌龟与肥胖者。”

අව පාලනෙ. අවති. බුද්ධො මම අවතං.

Ava，于保护义。Avati。Buddho mama avataṃ（愿佛陀保护我）。

භව ගතියං. සවති.

Sava，于流动义。Savati。

කව වණ්ණෙ. කවති.

Kava，于描绘义。Kavati。

ඛිවු මදෙ. ඛිවති.

Khivu，于沉醉义。Khivati。

ධොවු ධොවනෙ. ධොවති.

Dhovu，于洗涤义。Dhovati。

දෙවු [Pg.171] දෙව දෙවනෙ. දෙවති ආදෙවති, පරිදෙවති, ආදෙවො, පරිදෙවො, ආදෙවනා, පරිදෙවනා, ආදෙවිතත්තං, පරිදෙවිතත්තං.

Devu、deva，于悲叹义。Devati（悲叹），ādevati（哀号），paridevati（恸哭）。Ādevo（哀号），paridevo（恸哭），ādevanā（哀号），paridevanā（恸哭），ādevitattaṃ（哀号的状态），paridevitattaṃ（恸哭的状态）。

සෙවු කෙවු ඛෙවු ගෙවු ගිලෙවු මෙවු මිලෙවු සෙචනෙ. සෙවති. කෙවති. ඛෙවති. ගෙවති. ගිලෙවති. මෙවති මිලෙවති.

Sevu、kevu、khevu、gevu、gilevu、mevu、milevu，于灌溉义。Sevati。Kevati。Khevati。Gevati。Gilevati。Mevati。Milevati。

දෙවු ප්ලුතගතියං. ප්ලුතගති පරිප්ලුතගමනං. දෙවති.

Devu，于跳跃行义。Plutagati是pariplutagamanaṃ（四处跳跃而行）。Devati。

ධාතු ගතිසුද්ධියං. ධාවති, විධාවති. ආධාවති, පරිධාවති. ධාවකො.

Dhāvu，于行进与清净义。Dhāvati（跑；清洗），vidhāvati（四处跑；彻底清洗）。Ādhāvati（跑来），paridhāvati（跑遍）。Dhāvako（跑者）。

චිවු ආදානසංවරෙසු. චිවති.

Civu，于执取与防护义。Civati。

චෙවි චෙතනාතුල්‍යෙ. චෙවති.

Cevi，于思量义。Cevati。

වකාරන්තධාතුරූපානි.

以v结尾的词根形式。

සකාරන්තධාතු

以s结尾的词根

සා පාකෙ. සාති.

Sā，于烹煮义。Sāti。

සි සෙවායං. සෙවති. සෙවනා, සෙවකො, සෙවිතො, සිවො, සිවං.

Si，于侍奉义。Sevati。Sevanā（侍奉），sevako（侍奉者），sevito（被侍奉者），sivo（吉祥者），sivaṃ（吉祥）。

නිහීයති පුරිසො නිහීනසෙවී,න ච හායෙථ කදාචි තුල්‍යසෙවී;

සෙට්ඨමුපගමං උදෙති ඛිප්පං,තස්මා අත්තනො උත්තරිතරං භජෙථ;

与卑劣者为伍者衰败，与同等者为伍则不退。亲近至上者，能迅速提升；是故，应亲近比自己更优越者。

සි ගතිබුද්ධීසු. සෙති, අතිසෙති. අතිසිතුං, අතිසිත්වා, සෙතු.

Si，于去与知义。Seti，atiseti。Atisituṃ，atisitvā，setu。

සී [Pg.172] සයෙ. සයො සුපනං. සෙති. සයති. සෙනං. සයනං.

Sī，于卧义。Sayo是supanaṃ（睡眠）。Seti。Sayati。Senaṃ（卧具），sayanaṃ（卧）。

සු ගතියං. සවති. පසවති. පසුතො, සුතො.

Su，于去义。Savati。Pasavati。Pasuto，suto。

එත්ථ සුතොති දූතො, ‘‘විත්තිඤ්හි මං වින්දති සුත දිස්වා’’ති ‘‘දෙවසුතො ච මාතලී’’ති ච ඉමානි තත්ථ පයොගානි.

此处，suto是使者。“vittiñhi maṃ vindati suta disvā”（见到使者，我便获得喜悦）及“devasuto ca mātalī”（天神使者摩多利），这些是其用例。

සු සවනෙ. සවනං සන්දනං. සවති. ආසවො.

Su，流出义。Savanaṃ意为sandanaṃ（流出）。Savati。Āsavo。

සූ පසවෙ. පසවො ජනනං. සවති, පසවති. සුත්තං.

Sū，生产义。Pasavo意为jananaṃ（生产）。Savati, pasavati。Suttaṃ。

එත්ථ පන සුත්තන්ති අත්ථෙ සවති ජනෙතීති සුත්තං, තෙපිටකං බුද්ධවචනං, තදඤ්ඤම්පි වා හත්ථිසුත්තාදි සුත්තං.

于此，所谓经（suttaṃ），是因为它能产生义理，故称为经。三藏中的佛语是经，此外如《象经》（Hatthisutta）等也是经。

සූ පාණගබ්භවිමොචනෙසු. සූති. පසූති. පසූතො.

Sū，分娩义。Sūti。Pasūti。Pasūto。

සු පෙරණෙ. සුති.

Su，驱动义。Suti。

සෙ ඛයෙ. සීයති. එකාරස්සීයාදෙසො.

Se，毁坏义。Sīyati。e被替换为sīya。

සෙ පාකෙ. සෙති.

Se，烹煮义。Seti。

සෙ ගතියං. සෙති. සෙතු.

Se，去义。Seti。Setu。

හිංස හිංසායං. හිංසති. හිංසකො, හිංසනා, හිංසා.

Hiṃsa，伤害义。Hiṃsati。Hiṃsako, hiṃsanā, hiṃsā。

ඉස්ස ඉස්සායං. ඉස්සති. පුරිසපරක්කමස්ස දෙවා න ඉස්සන්ති. ඉස්සා, ඉස්සායනා.

Issa，嫉妒义。Issati。“诸天神不嫉妒人的努力。”Issā, issāyanā。

නමස්ස වන්දනානතියං. වන්දනානති නාම වන්දනාසඞ්ඛාතං නමනං, සකම්මකොයෙවායං ධාතු, න නමුධාතු විය සකම්මකො චෙව අකම්මකො ච. නමස්සති.

Namassa，礼敬义。Vandanānati指称为礼敬的鞠躬。此词根仅为他动词，不像namu词根既是自动词也是他动词。Namassati。

ඝුස සද්දෙ. ඝුසති, ඝොසති. පටිඝොසො, නිග්ඝොසො, වචීඝොසො.

Ghusa，声响义。Ghusati, ghosati。Paṭighoso, nigghoso, vacīghoso。

චුස [Pg.173] පානෙ. චුසති.

Cusa，吸饮义。Cusati。

පුස බුද්ධියං. පුසති. පොසො. සම්පීළෙ මම පොසනං. පොසනන්ති වඩ්ඪනං.

Pusa，增长义。Pusati。Poso。“于压迫中，我得滋养。”Posanaṃ意为vaḍḍhanaṃ（增长）。

මුස ථෙය්‍යෙ. ථෙනනං ථෙය්‍යං චොරිකා. මුසති. දුද්දික්ඛො චක්ඛුමුසනො. මුසලො.

Musa，偷盗义。Thenanaṃ、theyyaṃ、corikā均意为偷盗。Musati。“邪见者欺骗眼睛。”Musalo。

පුස පසවෙ. පුසති.

Pusa，生产义。Pusati。

වාසි භූස අලඞ්කාරෙ. වාසති. භූසති, විභූසති. භූසනං, විභූසනං.

Vāsi, bhūsa，装饰义。Vāsati。Bhūsati, vibhūsati。Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ。

උස රුජායං. උසති.

Usa，病痛义。Usati。

ඉස උච්ඡෙ. එසති. ඉසි.

Isa，寻觅义。Esati。Isi。

එත්ථ පන සීලාදයො ගුණෙ එසන්තීති ඉසයො, බුද්ධාදයො අරියා තාපසපබ්බජ්ජාය ච පබ්බජිතා නරා. ‘‘ඉසි තාපසො ජටිලො ජටී ජටාධරො’’ති එතෙ තාපසපරියායා.

于此，因寻求戒等功德，故称仙人（isi）；佛陀等圣者，以及以苦行方式出家的人也是。“仙人、苦行者、结发者、持发髻者、蓄发者”，这些是苦行者的同义词。

කස විලෙඛනෙ. කසති, කස්සති. කස්සකො, ආකාසො.

Kasa，耕作义。Kasati, kassati。Kassako, ākāso。

එත්ථ කස්සකොති කසිකාරකො. ආකාසොති නභං. තඤ්හි න කස්සතීති ආකාසො. කසිතුං විලෙඛිතුං න සක්කාති අත්ථො. ඉමානි තදභිධානානි –

此处，kassako指农夫。Ākāso指天空。因为它不可被耕犁，故称ākāso。其义为不可耕犁、不可刻划。以下是它的别名：

ආකාසො අම්බරං අබ්භං, අන්තලික්ඛ’මඝං නභං;

වෙහාසො ගගනං දෙවො, ඛ’මාදිච්චපථොපි ච.

虚空(Ākāso)、天空(ambaraṃ)、云霄(abbhaṃ)、中际(antalikkhaṃ)、无碍(aghaṃ)、云天(nabhaṃ)；虚空(vehāso)、苍穹(gaganaṃ)、天(devo)、空(khaṃ)以及日光道(ādiccapatho)。

තාරාපථො ච නක්ඛත්ත-පථො රවිපථොපි ච;

වෙහායසං වායුපථො, අපථො අනිලඤ්ජසං.

星宿道(Tārāpatho)、星象道(nakkhattapatho)以及日道(ravipatho)；天空(vehāyasaṃ)、风道(vāyupatho)、无迹(apatho)与风之径(anilañjasaṃ)。

කස [Pg.174] සිස ජස ඣස වස මස දිස ජුස යුස හිංසත්ථා. කසති. සිසති. ජසති. ඣසති. වසති. මසති. මසකො. ඔමසති, ඔමසවාදො. දිසති. ජුසති. යූසති.

Kasa, sisa, jasa, jhasa, vasa, masa, disa, jusa, yusa，为伤害义。Kasati。Sisati。Jasati。Jhasati。Vasati。Masati。Masako。Omasati, omasavādo。Disati。Jusati。Yūsati。

තත්ථ ඔමසතීති විජ්ඣති. ඔමසවාදොති පරෙසං සූචියා විය විජ්ඣනවාදො. මසකොති මකසො.

此处，omasati意为刺穿。Omasavādo指像用针刺伤他人般的言说。Masako指蚊子。

භස්ස භස්සනෙ. භස්සන්ති කථනං වුච්චති ‘‘ආවාසො ගොචරො භස්සං. භස්සකාරක’’න්තිආදීසු විය. භස්සති. භට්ඨං. භට්ඨන්ති භාසිතං, වචනන්ති අත්ථො. එත්ථ පන –

Bhassa，言说义。Bhassaṃ被称为kathanaṃ（言说），如在“住所、行境、言谈、言谈者”等用例中。Bhassati。Bhaṭṭhaṃ。Bhaṭṭhaṃ意为bhāsitaṃ，即vacanaṃ（话语）之义。于此，有如下例子：

‘‘සුභාසිතා අත්ථවතී, ගාථායො තෙ මහාමුනි;

නිජ්ඣත්තොම්හි සුභට්ඨෙන, ත්වඤ්ච මෙ සරණං භවා’’ති

“大牟尼，您的偈颂善说而义深；我已为您之善说所折服，愿您成为我的归依处。”

පාළි නිදස්සනං. තත්ථ නිජ්ඣත්තොති නිජ්ඣාපිතො ධම්මොජපඤ්ඤාය පඤ්ඤත්තිගතො අම්හි. සුභට්ඨෙනාති සුභාසිතෙන.

此为巴利范例。其中，nijjhatto意为：我已通过法味之慧获得理解，达到概念的认知。Subhaṭṭhena意为“以善说”。

ජිසු නිසු විසු මිසු වස්ස සෙචනෙ. ජෙසති. නෙසති. වෙසති. මෙසති. දෙවො වස්සති.

Jisu, nisu, visu, misu, vassa，为浇灌义。Jesati。Nesati。Vesati。Mesati。Devo vassati（天降雨）。

මරිසු සහනෙ ච. චකාරො සෙචනාපෙක්ඛකො. මරිසති.

词根`maris`，用于“忍耐”义。`ca`字兼指`secana`（灌溉）义。其动词形式为`marisati`。

පුස පොසනෙ. පොසති. පොසො. කම්මචිත්තඋතුආහිආරෙහි පොසියතීති පොසො. ‘‘අඤ්ඤෙපි දෙවො පොසෙතී’’ති දස්සනතො පන චුරාදිගණෙපි ඉමං ධාතුං වක්ඛාම.

词根`pus`，用于“滋养”义。其动词形式为`posati`。名词`poso`。所谓`poso`，是因为他由业、心、时节与食所滋养。又，在“天神亦滋养他人”等句中，我们将在`curādi`品动词中也解说此词根。

පිසු සිලිසු පුසු පලුසු උසු උපදාහෙ. පෙසති. සිලෙසති. සිලෙසො. පොසති. පලොසති. ඔසති. උසු.

词根`pis`、`silis`、`pus`、`palus`、`us`，用于“燃烧、折磨”义。其派生形式有：`pesati`、`silesati`、`sileso`、`posati`、`palosati`、`osati`、`usu`。

ඝසු සංහරිසෙ. සංහරිසො සඞ්ඝට්ටනං. ඝස්සති.

词根`ghas`，用于“摩擦”义。`saṃharisa`即是`saṅghaṭṭana`（碰撞、摩擦）。其动词形式为`ghassati`。

හසු ආලිඞ්ගෙ. ආලිඞ්ගො උපගූහනං. හස්සති.

词根`has`，用于“拥抱”义。`āliṅga`即是`upagūhana`（拥抱）。其动词形式为`hassati`。

හස [Pg.175] හසනෙ. හසති. අස්සා හසන්ති, ආජානීයා හසන්ති, පහසති, උහසති. කාරිතෙ ‘‘හාසෙති’’ඉච්චාදි, උහසියමානො, හාසො, පහාසො, හසනං, පහසනං, හසිතං. හකාරලොපෙන මන්දහසනං ‘‘සිත’’න්ති වුච්චති ‘‘සිතං පාත්වාකාසී’’තිආදීසු.

词根`has`，用于“笑”义。其动词形式为`hasati`。例如：`assā hasanti`（母马笑），`ājānīyā hasanti`（良马笑），`pahasati`（大笑），`uhasati`（嘲笑）。其使役态为`hāseti`等；被动态有`uhasiyamāno`；名词形式有`hāso`、`pahāso`、`hasanaṃ`、`pahasanaṃ`、`hasitaṃ`。因`ha`音的省略，`mandahasanaṃ`（微笑）被称为`sita`，如在`sitaṃ pātvākāsī`（他露出微笑）等句中。

තත්ථ උහසතීති අවහසති. උදසියමානොති අවහසියමානො. තත්‍රායං පාළි ‘‘ඉධ භික්ඛුං අරඤ්ඤගතං වා රුක්ඛමූලගතං වා සුඤ්ඤාගාරගතං වා මාතුගාමො උපසඞ්කමිත්වා උහසති’’ ඉති ච ‘‘සො මාතුගාමෙන උහසියමානො’’ ඉති ච. හාසොති හසනං වා සොමනස්සං වා ‘‘හාසො මෙ උපපජ්ජථා’’තිආදීසු විය.

其中，`uhasati`意为`avahasati`。`udasiyamāno`意为`avahasiyamāno`。于此，有此巴利（经文）为例：“于此，有女人走近去到森林、树下或空宅的比丘而嘲笑他”，以及“他被女人嘲笑”。`hāso`意为“笑”或“喜悦”，如在“愿我生起喜悦”等句中。

තුස හස හිස රස සද්දෙ. තුසති, හසති, හිසති, රසති, රසිතං. අත්‍රායං පාළි ‘‘භෙරියො සබ්බා වජ්ජන්තු, වීණා සබ්බා රසන්තු තා’’ ඉති.

词根`tus`、`has`、`his`、`ras`，用于“发声”义。其派生形式有`tusati`、`hasati`、`hisati`、`rasati`、`rasitaṃ`。于此，有此巴利（经文）为例：“愿所有鼓都被敲响，愿所有那些琴都鸣响”。

රස අස්සාදනෙ. රසති. රසො.

词根`ras`，用于“品尝”义。其动词形式为`rasati`。名词形式为`raso`。

රස අස්සාදසිනෙහෙසු. රසති. රසො.

词根`ras`，用于“享受”与“爱欲”义。其动词形式为`rasati`。名词形式为`raso`。

රස හානියං. රසති. රසනං, රසො.

词根`ras`，用于“损耗”义。其动词形式为`rasati`。名词形式为`rasanaṃ`、`raso`。

අත්‍රායං පාළි –

于此，有如下巴利（Pāḷi）偈颂：

‘‘නහෙව ඨිත නා’සීනං, න සයානං න පද්ධගුං;

යාව බ්‍යාති නිමීසති, තත්‍රාපි රසතිබ්බයො’’ති.

“非立亦非坐，非卧亦非行；乃至眨眼间，寿命恒损减。”

තත්ථ රසතිබ්බයොති සො සො වයො රසති පරිහායති, න වඩ්ඪතීති අත්ථො.

其中，`rasatibbayo`的意思是：彼彼寿命（`vayo`）衰减（`rasati`）、损耗（`parihāyati`），不再增长。

ලස සිලෙසනකීළනෙසු. ලසති. ලාසො. ලසී ච තෙ නිප්පලිතා. ලසි වුච්චති මත්ථලුඞ්ගං. නිප්පලිතාති නික්ඛන්තා.

词根`las`，用于“黏附”与“嬉戏”义。其动词形式为`lasati`。名词形式为`lāso`。例如：`lasī ca te nippalitā`（你的脑髓已流出）。此处，`lasi`被称为`matthaluṅgaṃ`（脑髓）。`nippalitā`意为`nikkhantā`（流出）。

නිස [Pg.176] සමාධිම්හි. සමාධි සමාධානං චිත්තෙකග්ගතා. නෙසති.

词根`nis`，用于“三摩地”（samādhi）义。三摩地即是`samādhāna`（专注）或`cittekaggatā`（心一境性）。其动词形式为`nesati`。

මිස මස සද්දෙ රොසෙ ච. මෙසති. මසති. මෙසො. මසකො.

词根`mis`、`mas`，用于“发声”与“忿怒”义。其动词形式有`mesati`、`masati`。名词形式有`meso`、`masako`。

පිසි පෙසු ගතියං. පිසති. පෙසති.

词根`pis`、`pes`，用于“去”义。其动词形式为`pisati`、`pesati`。

සසු හිංසායං. සසති. සත්ථං. සත්ථං වුච්චති අසි.

词根`sas`，用于“杀害”义。其动词形式为`sasati`。名词形式为`satthaṃ`。`satthaṃ`即被称为`asi`（刀剑）。

සංස ථුතියඤ්ච. චකාරො හිංසාපෙක්ඛාය. සංසති, පසංසති. පසංසා, පසංසනා. පසත්ථො භගවා. පසංසමානො, පසංසිතො, පසංසකො, පසංසිතබ්බො, පසංසනීයො, පාසංසො, පසංසිත්වා ඉච්චාදීනි.

词根`saṃs`，用于“赞美”义。`ca`字是为了包含“杀害”义。其动词形式有`saṃsati`、`pasaṃsati`。名词形式有`pasaṃsā`、`pasaṃsanā`。例如：`pasattho bhagavā`（世尊是被赞美者）。其他派生形式有：`pasaṃsamāno`、`pasaṃsito`、`pasaṃsako`、`pasaṃsitabbo`、`pasaṃsanīyo`、`pāsaṃso`、`pasaṃsitvā`等。

දිස පෙක්ඛනෙ. එතිස්සා පන නානාරූපානි භවන්ති – ‘‘දිස්සති පදිස්සති’’ ඉච්චාදි අකම්මකං. ‘‘පස්සති දක්ඛති’’ඉච්චාදි සකම්මකං.

词根`dis`，用于“看”义。此词根有多种形式：`dissati`、`padissati`等为不及物动词；`passati`、`dakkhati`等为及物动词。

දිස්සතු, පස්සතු, දක්ඛතු. දිස්සෙය්‍ය, පස්සෙය්‍ය, දක්ඛෙය්‍ය. දිස්සෙ, පස්සෙ, දක්ඛෙ. දිස්ස, පස්ස, දක්ඛ. අදිස්සා, අපස්සා. අද්දා සීදන්තරෙ නගෙ. අද්දක්ඛා, අද්දක්ඛුං, අදස්සුං. අදස්සි, අපස්සි, අදක්ඛි.

其动词变位形式举例：`dissatu`、`passatu`、`dakkhatu`；`disseyya`、`passeyya`、`dakkheyya`；`disse`、`passe`、`dakkhe`；`dissa`、`passa`、`dakkha`；`adissā`、`apassā`；`addā sīdantare nage`（例句）；`addakkhā`、`addakkhuṃ`、`adassuṃ`；`adassi`、`apassi`、`adakkhi`。

දස්සිස්සති, පස්සිස්සති, දක්ඛිස්සති. අදස්සිස්සා, අපස්සිස්සා, දක්ඛිස්සා. එවං වත්තමානපඤ්චමියාදිවසෙන විත්ථාරෙතබ්බානි. කාරිතෙ ‘‘දස්සෙති දස්සයතී’’ති රූපානි. කම්මෙ ‘‘පස්සියති’’ ඉච්චාදීනි.

将来时有`dassissati`、`passissati`、`dakkhissati`。条件式有`adassissā`、`apassissā`、`dakkhissā`。应如是根据现在时、命令式等展开。使役态的形式为`dasseti`、`dassayati`。被动态的形式为`passiyati`等。

දිසා. පස්සො. පස්සං. පස්සිතා. දස්සෙතා. දස්සනං. විපස්සනා, ඤාණදස්සනන්ති නාමිකපදානි. තදත්ථෙ පන තුමත්ථෙ ච ‘‘දක්ඛිතායෙ’’ති රූපං. ‘‘ආගතාම්හ ඉමං ධම්මසමයං, දක්ඛිතායෙ අපරාජිතසඞ්ඝ’’න්ති හි පාළි. ඉමස්මිං පන පාළිප්පදෙසෙ ‘‘දක්ඛිතායෙ’’ති ඉදං තදත්ථෙ තුමත්ථෙ වා චතුත්ථියා රූපං. තථා [Pg.177] හි දක්ඛිතායෙති ඉමස්ස දස්සනත්ථායාති වා පස්සිතුන්ති වා අත්ථො යොජෙතබ්බො. දිසාතිආදීසු පන පුරත්ථිමාදිභෙදාපි දිසාති වුච්චති. යථාහ –

名词形式有：`disā`、`passo`、`passaṃ`、`passitā`、`dassetā`、`dassanaṃ`、观（vipassanā）、`ñāṇadassana`（智见）。此外，在表示“为彼”或不定式（`tum-atthe`）的意义时，有`dakkhitāye`的形式。如巴利（Pāḷi）经文中所说：“我等来此法会，为见不败之僧团。”在这段巴利文中，`dakkhitāye`是表示“为彼”或不定式意义的第四格形式。因此，`dakkhitāye`的意思应结合为`dassanatthāya`（为了见）或`passituṃ`（去见）。又，在`disā`等词中，东方等区别亦被称为`disā`。如言：

‘‘දිසා චතස්සො විදිසා චතස්සො,උද්ධං අධො දස දිසතා ඉමායො;

කතමං දිසං තිට්ඨති නාගරාජා,යමද්දසා සුපිනෙ ඡබ්බිසාණ’’න්ති.

“四方及四维，上下成十方；龙王居何处，梦见六牙尊？”

මාතාපිතාදයොපි. යථාහ –

父母等亦（是方向）。如言：

‘‘මාතාපිතා දිසා පුබ්බා, ආචරියා දක්ඛිණා දිසා;

පුත්තදාරා දිසා පච්ඡා, මිත්තාමච්චා ච උත්තරා;

“父母为东方，师长为南方，妻儿为西方，亲友为北方，

දාසකම්මකරා හෙට්ඨා, උද්ධං සමණබ්‍රාහ්මණා;

එතා දිසා නමස්සෙය්‍ය, අලමත්තො කුලෙ ගිහී’’ති;

仆役为下方，沙门婆罗门为上方。在家族中，有能力的在家人，应礼敬此诸方。”

පච්චයදායකාපි. යථාහ – ‘‘අගාරිනො අන්නදපානවත්ථදා, අව්හායිකා නම්පි දිසං වදන්තී’’ති.

资具布施者亦（是方向）。如言：“在家的施主，布施饮食与衣物者，邀请者，他们亦被称为‘方’。”

නිබ්බානම්පි. යථාහ –

涅槃亦（是方向）。如言：

‘‘එතාදිසා පරමා සෙතකෙතු,යං පත්වා නිද්දුක්ඛා සුඛිනො භවන්තී’’ති;

白幢(Setaketu)，此乃最上，证得它，则无苦而安乐。

එවං දිසාසද්දෙන වුච්චමානං අත්ථරූපං ඤත්වා ඉදානිස්ස නිබ්බචනමෙවං දට්ඨබ්බං. දිස්සති චන්දාවට්ටනාදිවසෙන ‘‘අයං පුරිමා අයං පච්ඡිමා’’තිආදිනා නානප්පකාරතො පඤ්ඤායතීති දිසා, පුරත්ථිමදිසාදයො. තථා ‘‘ඉමෙ අම්හාකං ගරුට්ඨාන’න්තිආදිනා පස්සිතබ්බාති දිසා, මාතාපිතාදයො. දිස්සන්ති සකාය පුඤ්ඤක්‍රියාය ඉමෙ දායකාති පඤ්ඤායන්තීති දිසා, පච්චයදායකා. දිස්සති උප්පාදවයාභාවෙන නිච්චධම්මත්තා සබ්බකාලම්පි විජ්ජතීති දිසා, නිබ්බානං. පස්සොති කාරණාකාරණං [Pg.178] පස්සතීති පස්සො. එවං පස්සතීති පස්සං. අත්‍රායං පාළි –

如此，了知由“方”(disā)一词所表达的意义之自性后，现在应如是看待其语源。由月亮运转等方式，通过“此是东方，此是西方”等各种方法而被看见(dissati)、被了知(paññāyati)，故为“方”(disā)，即东方等方向。同样，通过“此等是我等之尊重”等而被看待(passitabbā)，故为“方”(disā)，即父母等。通过其自身的福业而被看见(dissanti)、被了知(paññāyanti)为“此等是布施者”，故为“方”(disā)，即资具布施者。因其无生灭、是常法，故在一切时都被看见(dissati)、都存在(vijjati)，故为“方”(disā)，即涅槃。能见因与非因(kāraṇākāraṇaṃ passati)，故为“见者”(passo)。如是见者，即是“见者”(passaṃ)。于此，有此巴利(Pāḷi)经文为例：

‘‘පස්සති පස්සො පස්සන්තං, අපස්සන්තම්පි පස්සති;

අපස්සන්තො අපස්සන්තං, පස්සන්තම්පි න පස්සතී’’ති.

见者见见者，亦见不见者；不见者不见不见者，亦不见见者。

පස්සතීති පස්සිතා. දස්සෙතීති දස්සිතා. දස්සනන්ති දස්සනක්‍රියා. අපිච දස්සනන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. තඤ්හි රූපාරම්මණං පස්සතීති දස්සනන්ති වුච්චති. තථා ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බා ධම්මා’’ති වචනතො දස්සනං නාම සොතාපත්තිමග්ගො. කස්මා සොතාපත්තිමග්ගො දස්සනං? පඨමං නිබ්බානදස්සනතො. නනු ගොත්‍රභූ පඨමතරං පස්සතීති? නො න පස්සති, දිස්වා කත්තබ්බකිච්චං පන න කරොති සංයොජනානං අප්පහානතො, තස්මා ‘‘පස්සතී’’ති න වත්තබ්බො. යත්ථ කත්ථචි රාජානං දිස්වාපි පණ්ණාකාරං දත්වා කිච්චනිප්ඵත්තියා අදිට්ඨත්තා අජ්ජාපි රාජානං න පස්සාමීති වදන්තො ගාමවාසී නිදස්සනං.

“见”(passati)者，是为“见者”(passitā)。“示”(dasseti)者，是为“示者”(dassitā)。“见”(dassana)是见的行为。又，“见”(dassana)也是眼识。因为眼识看色所缘，故称为“见”(dassana)。同样，根据“以见所断之法”，“见”(dassana)即是须陀洹道。为何须陀洹道是“见”(dassana)？因其初见涅槃。然则，种姓心不是更先见到吗？不，并非不见。而是虽然见到，却没有完成应做之事，因为未能断除诸结，所以不能被称为“见”。譬如某处的村民，虽已见到国王并献上礼物，但因事情未办妥，仍说“我还没见到国王”，此即为例证。

විපස්සනාති අනිච්චාදිවසෙන ඛන්ධානං විපස්සනකං ඤාණං. ඤාණදස්සනන්ති දිබ්බචක්ඛුපි විපස්සනාපි මග්ගොපි ඵලම්පි පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි වුච්චති. ‘‘අප්පමත්තො සමානො ඤාණදස්සනං ආරාධෙතී’’ති එත්ථ හි දිබ්බචක්ඛු ඤාණදස්සනං නාම. ‘‘ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙතී’’ති එත්ථ විපස්සනාඤාණං. ‘‘අභබ්බා තෙ ඤාණදස්සනාය අනුත්තරාය සම්බොධායා’’ති එත්ථ මග්ගො, ‘‘අයමඤ්ඤො උත්තරිමනුස්සධම්මො අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො අධිගතො ඵාසුවිහාරො’’ති එත්ථ ඵලඤාණං. ‘‘ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදි, අකුප්පා මෙ චෙතොවිමුත්ති, අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති එත්ථ පච්චවෙක්ඛණඤාණං. ‘‘ඤාණඤ්ච [Pg.179] පන මෙ දස්සනං උදපාදි සත්තාහකාලඞ්කතො ආළාරො කාලාමො’’ති එත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. එත්ථෙතං භවති –

观(Vipassanā)是依无常等相而观照诸蕴的智慧。智见(Ñāṇadassana)可指天眼、观、道、果、省察智及一切知智。在“不放逸者成就智见”一句中，天眼即是智见。在“引导、倾向其心于智见”一句中，智见指观智。在“彼等不堪于无上正觉的智见”一句中，智见指道。在“此是另一超人法，已证得足堪圣者的智见之殊胜安乐住”一句中，智见指果智。在“于我，智见生起：‘我心解脱不动，此是最后一世，今后不再有后有’”一句中，智见指省察智。在“于我，智见生起：‘阿罗逻·迦蓝(Āḷāra Kālāma)已于七日前命终’”一句中，智见指一切知智。于此，可知：

‘‘දිබ්බචක්ඛුපි මග්ගොපි, ඵලඤ්චාපි විපස්සනා;

පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි, ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතාපි ච;

ඤාණදස්සනසද්දෙන, ඉමෙ අත්ථා පවුච්චරෙ’’ති.

天眼、道、果以及观，省察智与一切知智，这些意义皆由“智见”一词所说。

දංස දංසනෙ. දංසති, විදංසති. දන්තො. කාරිතෙ ආලොකං විදංසෙති.

词根daṃs，用于“咬”(daṃsane)义。其动词形式有daṃsati、vidaṃsati。名词或分词形式为danto。其使役态(kārite)有ālokaṃ vidaṃseti（他显示光明）。

එස බුද්ධියං. එසති.

词根es，用于“知解”(buddhiyaṃ)义。其动词形式为esati（他寻求）。

සංස කථනෙ. සංසති. යො මෙ සංසෙ මහානාගං.

词根saṃs，用于“言说”(kathane)义。其动词形式为saṃsati。例如：yo me saṃse mahānāgaṃ（谁为我宣说大龙？）。

කිලිස බාධනෙ. කිලිසති. කිලෙසො.

词根kilis，用于“恼害”(bādhane)义。其动词形式为kilisati（他烦恼）。名词形式为kileso（烦恼）。

එත්ථ බාධනට්ඨෙන රාගාදයොපි ‘‘කිලෙසා’’ති වුච්චන්ති දුක්ඛම්පි. එතෙසු දුක්ඛවසෙන –

此处以恼害之义，贪等也被称为“烦恼”，苦也是如此。在这些之中，以苦为由——

‘‘ඉදඤ්ච පච්චයං ලද්ධා, පුබ්බෙ කිලෙසමත්තනො;

ආනන්දියං විචරිංසු, රමණීයෙ ගිරිබ්බජෙ’’ති

“既得此助缘，往昔苦已除，于悦意山城，欢喜而游行。”

පයොගො වෙදිතබ්බො. දිවාදිගණං පන පත්තස්ස ‘‘කිලිස්සතී’’ති රූපං.

其用法当知。而当它属于第四组动词时，其形式为“kilissati”。

වස සිනෙහනෙ. වසති. වසා.

词根vas，用于“喜爱、油腻”(sinehane)义。其动词形式为vasati（他居住），名词形式为vasā（脂肪）。

එත්ථ ච වසා නාම විලීනසිනෙහො. සා වණ්ණතො නාළිකෙරතෙලවණ්ණා. ආචාමෙ ආසිත්තතෙලවණ්ණාතිපි වත්තුං වට්ටති.

于此，所谓“脂肪”(vasā)，即是融化的油脂。其颜色如椰子油的颜色。也可以说，其颜色如倒在米汤里的油的颜色。

ඊස හිංසාගතිදස්සනෙසු. ඊසති. ඊසො.

词根īs，用于“伤害、去、见”(hiṃsāgatidassanesu)义。例如：īsati（他主宰），īso（主宰者）。

භාසබ්‍යත්තායං වාචායං. භාසති. භාසා, භාසිතං, භාතා. පරිභාසති. පරිභාසා, පරිභාසකො.

词根bhās，用于“清晰言说”(byattāyaṃ vācāyaṃ)义。例如：bhāsati（他说），bhāsā（语言），bhāsitaṃ（所说），bhātā（兄），paribhāsati（他斥责、定义），paribhāsā（斥责、定义），paribhāsako（斥责者、定义者）。

තත්‍ර [Pg.180] භාසන්ති අත්ථං එතායාති භාසා, මාගධභාසාදි. භාසිතන්ති වචනං. වචනත්ථො හි භාසිතසද්දො නිච්චං නපුංසකලිඞ්ගො දට්ඨබ්බො. යථා ‘‘සුත්වා ලුද්දස්ස භාසිත’’න්ති. වාච්චලිඞ්ගො පන භාසිතසද්දො තිලිඞ්ගො දට්ඨබ්බො. යථා ‘‘භාසිතො ධම්මො, භාසිතං චතුසච්චං, භාසිතා වාචා’’ති. පුබ්බෙ භාසතීති භාතා, ජෙට්ඨභාතාති වුත්තං හොති. සො හි පුබ්බෙ ජාතත්තා එවං වත්තුංලභති. කිඤ්චාපි භාතුසද්දො ‘‘භාතිකසතං, සත්තභාතරො. භාතරං කෙන දොසෙන, දුජ්ජාසි දකරක්ඛිනො’’තිආදීසු ජෙට්ඨකනිට්ඨභාතූසු වත්තති, තථාපි යෙභුය්‍යෙන ජෙට්ඨකෙ නිරූට්ඨො, ‘‘භාතා’’ති හි වුත්තෙ ජෙට්ඨභාතාති විඤ්ඤායති, තස්මා කත්ථචි ඨානෙ ‘‘කනිට්ඨභාතා’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං.

于此，人们用它言说义理，故为“语言”(bhāsā)，如摩揭陀语等。“所说”(bhāsitaṃ)即是言语。当bhāsita一词意为“言语”时，当知其恒为中性，例如：“听闻猎人之所说”。但作为形容词，bhāsita一词当知通三性，例如：“所说的法”(bhāsito dhammo)，“所说的四圣谛”(bhāsitaṃ catusaccaṃ)，“所说的话”(bhāsitā vācā)。“先说者”(pubbe bhāsati)为“兄”(bhātā)，此即是说“长兄”。因为他先生，故能如是说。虽然“兄弟”(bhātu)一词，在“一百个兄弟”、“七个兄弟”、“兄弟有何过……”等例子中，通指长兄和幼弟，但它主要用于指长兄。因为当说“兄”(bhātā)时，即被理解为“长兄”。因此，在某些地方会特别加上“幼”(kaniṭṭha)一词，说成“幼弟”(kaniṭṭhabhātā)。

නනු ච භො කත්ථචි ‘‘ජෙට්ඨභාතා’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තන්ති? සච්චං, තං පන භාතාසද්දස්ස කනිට්ඨෙපි වත්තනතො පාකටීකරණත්ථං ‘‘ජෙට්ඨභාතා’’ති වුත්තං. යථා හි හරිණෙසු වත්තමානස්ස මිගසද්දස්ස කදාචි අවසෙසචතුප්පදෙසුපි වත්තනතො ‘‘හරිණමිගො’’ති විසෙසෙත්වා වාචං භාසන්ති, එවං සම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. යථා ච ගොහත්ථිමහිංසඅච්ඡසූකරසසබිළාරාදීසු සාමඤ්ඤවසෙන මිගසද්දෙ වත්තමානෙපි ‘‘මිගචම්මං මිගමංස’’න්ති ආගතට්ඨානෙ ‘‘හරිණස්සා’’ති විසෙසනසද්දං විනාපි ‘‘හරිණමිගචම්මං හරිණමිගමංස’’න්ති විසෙසත්ථාධිගමො හොති, එත්ථ න ගොහත්ථිආදීනං චම්මං වා මංසං වා විඤ්ඤායති. තථා ‘‘මිගමංසං ඛාදන්තී’’ති වචනස්ස ගොහත්ථිආදීනං මංසං ඛාදන්තීති අත්ථො න සම්භවති, එවමෙව කත්ථචි විනාපි ජෙට්ඨකඉති විසෙසනසද්දං ‘‘භාතා’’ති වුත්තෙයෙව ‘‘ජෙට්ඨකභාතා’’ති අත්ථො විඤ්ඤායතීති. නනු ච භො ‘‘මිගචම්මං, මිගමංස’’න්ති එත්ථ චම්මමංසසද්දෙහෙව [Pg.181] විසෙසත්ථාධිගමො හොතීති? න හොති, මිගසද්දස්ස ඉව චම්මමංසසද්දානං සාමඤ්ඤවසෙන වත්තනතො, එවඤ්ච සති කෙන විසෙසත්ථාධිගමො හොතීති චෙ? ලොකසඞ්කෙතවසෙන, තථා හි මිගසද්දෙ ච චම්මසද්දාදීසු ච සාමඤ්ඤවසෙන වත්තමානෙසුපි ලොකසඞ්කෙතෙන පරිච්ඡින්නත්තා ගොහත්ථිආදීනං චම්මාදීනි න ඤායන්ති ලොකෙන, අථ ඛො හරිණචම්මාදීනියෙව ඤායන්ති. ‘‘සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුති කාරණ’’න්ති හි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

“尊者，难道不是在某些地方也特别说‘长兄’(jeṭṭhabhātā)吗？”“确实如此。但之所以说‘长兄’，是为了阐明‘bhātā’（兄弟）一词也用于幼弟。譬如‘miga’（兽）一词，本用于鹿，但有时也用于其余四足动物，为了明确，人们便特别说‘hariṇamiga’（鹿兽）。此处也应如是理解。又譬如，虽然‘miga’一词泛指牛、象、水牛、熊、猪、兔、猫等，但在说到‘兽皮’(migacamma)、‘兽肉’(migamaṃsa)时，即便没有‘鹿的’(hariṇassa)这个限定词，也能理解其特指‘鹿皮’、‘鹿肉’，而不会理解为牛、象等的皮肉。同样，说‘食兽肉’时，其义并非食牛、象等肉。同理，在某些地方，即便没有‘长’(jeṭṭha)这个限定词，只说‘bhātā’，也能理解其义为‘长兄’。”“尊者，在‘兽皮’、‘兽肉’的例子中，难道不是通过‘皮’、‘肉’等词来获得特定含义的吗？”“不是的，因为‘皮’、‘肉’等词也如‘兽’一词一样是泛指。既然如此，那又是如何获得特定含义的呢？是通过世间约定。诚然，‘兽’和‘皮’等词都是泛指，但因世间约定俗成所限，人们不会将之理解为牛、象等的皮，而只会理解为鹿皮等。当知有言：‘约定之言为真实，世俗认许是原因。’”

ගිලෙසු අන්විච්ඡායං. පුනප්පුනං ඉච්ඡා අන්විච්ඡා. ගිලෙසති.

词根giles，义为寻求。再三欲求，是为“寻求”(anvicchā)。例如：gilesati（他寻求）。

යෙසු පයතනෙ. යෙසති.

词根yes，义为努力。例如：yesati（他努力）。

ජෙසු නෙසු එසු හෙසු ගතියං. ජෙසති. නෙසති. එසති. හෙසති. ධාත්වන්තස්ස පන සඤ්ඤොගවසෙන ‘‘ජෙස්සති, නෙස්සතී’’තිආදීනිපි ගහෙතබ්බානි. ජෙස්සමානො. ජෙස්සං, ජෙස්සන්තො. එත්ථ ච –

词根jes、nes、es、hes，义为去。例如：jesati、nesati、esati、hesati。而当词根末尾有结合音时，也应作jessati、nessati等形式。例如：jessamāno（行进者），jessaṃ、jessanto（行进着）。于此——

‘‘යථා ආරඤ්ඤකං නාගං, දන්තිං අන්වෙති හත්ථිනී;

ජෙස්සන්තං ගිරිදුග්ගෙසු, සමෙසු විසමෙසු චා’’ති

“犹如林中象，牝象跟随雄象，行进于山路险夷，平坦崎岖间。”

පාළි නිදස්සනං.

巴利语示例。

දෙසු හෙසු අබ්‍යත්තසද්දෙ. දෙසති. හෙසති.

词根des、hes，义为发不明晰之声。例如：desati、hesati。

කාස සද්දකුච්ඡායං. කාසති, උක්කාසති. කාසො. කාසං සාසං දරං බල්‍යං, ඛීණමෙධො නිගච්ඡති.

词根kās，义为作可厌声。例如：kāsati（他咳嗽），ukkāsati（他清喉）。kāso（咳嗽）。例如：“咳嗽、气喘、怖畏、无力，脂肪消尽者走向灭亡。”

කාසු භාසු දිත්තියං. දිත්තීති පාකටතා, විරාජනතා වා. කාසති, පකාසති. පකාසති තෙජො. දූරෙ සන්තො පකාසෙන්ති. භාසති. පභාසති මිදං බ්‍යම්හං. පකාසො. කාසු ඔභාසො.

词根kās、bhās，义为光明。所谓“光明”(ditti)，即是显现或照耀。例如：kāsati、pakāsati（照耀）。tejo pakāsati（火照耀）。dūre santo pakāsenti（远处之物显现）。bhāsati（发光）。pabhāsati midaṃ byamhaṃ（此天界发光）。pakāso（光明）。kāsu（光、坑）。obhāso（光辉）。

තත්‍ර [Pg.182] පකාසතීති පකාසො, පාකටො හොතීති අත්ථො. තුච්ඡභාවෙන පුඤ්ජභාවෙන වා කාසති පකාසති පාකටා හොතීති කාසු. ‘‘කාසු’’ ඉති ආවාටොපි වුච්චති රාසිපි.

于此，“照耀”(pakāsati)，故为“光明”(pakāso)，义为“变得显现”。或因空无（如坑），或因堆积（如堆），而显现、昭著，故为“kāsu”。“kāsu”一词，亦称“坑”，亦称“堆”。

‘‘කිංනු සන්තරමානොව, කාසුං ඛනසි සාරථි;

පුට්ඨො මෙ සම්ම අක්ඛාහි, කිංකාසුයා කරිස්සසී’’ති

“车夫，你为何如此匆忙地掘坑？朋友，我问你，请告诉我，你要用这坑做什么？”

එත්ථ හි ආවාටො කාසු නාම. ‘‘අඞ්ගාරකාසුං අපරෙ ඵුණන්ති, නරා රුදන්තා පරිදඩ්ඪගත්තා’’ති එත්ථ රාසි. කාරිතෙ – පකාසෙතීති පකාසකො. ඔභාසෙතීති ඔභාසකො. කම්මෙ පකාසියතීති පකාසිතො. එවං භාසිතො. භාවෙ – කාසනා. සඞ්කාසනා. පකාසනා. තුමන්තාදිත්තෙ ‘‘පකාසිතුං, පකාසෙතුං, ඔභාසිතුං, ඔභාසෙතුං. පකාසිත්වා, පකාසෙත්වා, ඔභාසිත්වා, ඔභාසෙත්වා’’ති රූපානි භවන්ති. තද්ධිතෙ භාසු එතස්ස අත්ථීති භාසුරො, පභස්සරො යො කොචි. භාසුරොති වා කෙසරසීහො. ඉමස්මිං අත්ථෙ භාසුසද්දො ‘‘රාජ දිත්තිය’’න්ති එත්ථ රාජසද්දො විය විරාජනවාචකො සියා, තස්මා රූපසිරියා විරාජනසම්පන්නතාය භාසු විරාජනතා එතස්ස අත්ථීති භාසුරොති නිබ්බචනං ඤෙය්‍යං.

于此（指上偈），“kāsu”即是坑。在‘aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti, narā rudantā paridaḍḍhagattā’（另一些人被投入炭堆，人们哭号着，身体被烧焦）一例中，“kāsu”则为堆。在使役态中：“使之照耀”者，为“照耀者”(pakāsako)；“使之发光”者，为“发光者”(obhāsako)。在被动态中：“被照耀”者，为“被照耀的”(pakāsito)；同理有bhāsito。在状态名词中，有kāsanā（照耀）、saṅkāsanā（阐明）、pakāsanā（宣布）。在不定式等形式中，有pakāsituṃ、pakāsetuṃ（为了照耀）；obhāsituṃ、obhāsetuṃ（为了发光）。pakāsitvā、pakāsetvā（照耀后）；obhāsitvā、obhāsetvā（发光后）。在派生词(taddhita)中：从此词根派生的“bhāsu”（光辉），“拥有此物者”即为“bhāsura”（光辉的），指任何“pabhassara”（光明的）事物。或“bhāsura”指“kesarasīha”（有鬃毛的狮子）。在此义中，“bhāsu”一词如“rāja dittiyaṃ”（词根rāj，义为光明）中的“rāja”一词，是“照耀”的同义词。因此，当知其语源为：因形色之庄严而具足照耀，“bhāsu”（照耀）为其所有，故为“bhāsura”。

නාසු රාසු සද්දෙ. නාසති. රාසති. නාසා, නාසිකා.

词根nās、rās，义为出声。例如：nāsati（他出声）。rāsati（他吼叫）。nāsā（鼻），nāsikā（鼻）。

තත්‍ර නාසාති හත්ථිසොණ්ඩාපි නාසාති වුච්චති ‘‘සචෙ මං නාගනාසූරූ, ඔලොකෙය්‍ය පභාවතී’’තිආදීසු විය. මනුස්සාදීනං නාසිකාපි නාසාති වුච්චති ‘‘යො තෙ හත්ථෙ ච පාදෙ ච, කණ්ණනාසඤ්ච ඡෙදයී’’තිආදීසු විය. නාසන්ති අබ්‍යත්තසද්දං කරොන්ති එතායාති නාසා. නාසා එව නාසිකා. යත්ථ නිබ්බචනං න වදාම, තත්ථ තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා අප්පසිද්ධත්තා [Pg.183] වා න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, අවුත්තම්පි පයොගවිචක්ඛණෙහි උපපරික්ඛිත්වා යොජෙතබ්බං. අත්‍රිදං වුච්චති –

于此，“nāsā”（鼻）亦指象鼻，如在‘sace maṃ nāganāsūrū, olokeyya pabhāvatī’（若象鼻股的波帕瓦蒂看我一眼）等句中。人等的鼻(nāsikā)亦称“nāsā”，如在‘yo te hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayī’（他砍断你的手足与耳鼻）等句中。人们用它发出不明晰之声，故为“nāsā”。“nāsā”即是“nāsikā”。凡我们未说语源之处，当知是因其易解或不重要而未说，虽未说，有经验者亦当审察而运用。于此有言——

නාසා සොණ්ඩා කරො හත්ථො,හත්ථිදබ්බෙ සමා මතා;

නාසා ච නාසිකා ච ද්වෙ,නරාදීසු සමා මතා’’ති.

“nāsā、soṇḍā、karo、hattho，此四者于象，皆指其鼻（象鼻）；nāsā与nāsikā，此二者于人等，皆指其鼻。”

නස කොටිල්ලෙ. නසති.

词根nas，义为弯曲。例如：nasati（他弯曲）。

භිසි භයෙ. භිංසති. භිංසනකො. තදාසි යං භිංසනකං. භෙස්මාකායො.

词根bhis，义为恐惧。例如：bhiṃsati（他恐吓）。bhiṃsanako（恐怖的）。例如：tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ（那是恐怖的）。bhesmākāyo（恐怖之身）。

ආසිසි ඉච්ඡායං. ආපුබ්බො සිසි ඉච්ඡායං වත්තති. ආසිසති. ආසිසතෙව පුරිසො. ආසිසනා. ආසිසත්තං. ආසිසන්තො, ආසිසමානො, ආසමානො. ‘‘සුග්ගතිමාසමානා’’ති පාළි එත්ථ නිදස්සනං.

词根ā-sis，义为希望。即前缀ā加词根sis，用于“希望”之义。例如：āsisati（他希望）。āsisateva puriso（人实有希望）。āsisanā（希望），āsisattaṃ（希望的状态）。āsisanto、āsisamāno、āsamāno（希望着）。于此，巴利语‘suggatimāsamānā’（希望善趣者）即为例证。

ගසු අදනෙ. ගසති.

词根gas，义为食。例如：gasati（他食）。

ඝුසී කන්තිකරණෙ. ඊකාරන්තොයං, තෙන ඉතො න නිග්ගහීතාගමො. ඝුසති.

词根ghusī，义为宣告。此词根以ī结尾，因此无鼻音(ṁ)的加入。例如：ghusati（他宣告）。

පංසු භංසු අවසංසනෙ. පංසති. භංසති.

词根paṃs、bhaṃs，义为毁坏、落下。例如：paṃsati（他毁坏）。bhaṃsati（他落下）。

ධංසු ගතියං. ධංසති. රජො නුද්ධංසති උද්ධං.

词根dhaṃs，义为去。例如：dhaṃsati（他去）。例如：rajo nuddhaṃsati uddhaṃ（尘土不向上飞扬）。

පස විත්ථාරෙ. පසති. පසු.

词根pas，义为扩展。例如：pasati（他扩展）。pasu（牲畜）。

කුස අව්හානෙ රොදනෙ ච. කොසති, පක්කොසති. පක්කොසකො, පක්කොසිතො, පක්කොසනං.

词根kus，义为呼唤与哭泣。例如：kosati（他哭喊），pakkosati（他呼唤）。pakkosako（呼唤者），pakkosito（被呼唤者），pakkosanaṃ（呼唤）。

කස්ස ගතියං. කස්සති, පරිකස්සති. පටිකස්සති. මූලාය පටිකස්සෙය්‍ය. පටිකස්සෙය්‍යාති ආකඩ්ඪෙය්‍ය, මූලාපත්තියංයෙව පතිට්ඨාපෙය්‍යාති අත්ථො.

词根kass，义为去、拖曳。例如：kassati（他拖曳），parikassati（他四处拖曳），paṭikassati（他拉回）。Mūlāya paṭikasseyya（他应被拉回根本）。“Paṭikasseyya”即是“ākaḍḍheyya”（应拉回），义为应使之重新安立于根本罪。

අස [Pg.184] දිත්‍යාදානෙසු ච. චකාරො ගතිපෙක්ඛකො. අසති.

词根as，义为光明与拿取等。“ca”字亦含“去”义。例如：asati。

දිස ආදානසංවරණෙසු. දිස්සති පුරිසො.

词根dis，义为拿取及防护。例如：dissati puriso（此人退失）。

දාසු දානෙ. දාසති.

词根dās，义为布施。例如：dāsati（他布施）。

රොස භයෙ. රොසති. රොසකො.

词根ros，义为恐惧。例如：rosati（他恐惧），rosako（恐惧者）。

භෙසු චලනෙ. භෙසති.

词根bhes，义为动摇。例如：bhesati（他动摇）。

පස බාධනඵස්සනෙසු. පසති. පාසො, නාගපාසො, හත්ථපාසො.

词根pas，义为束缚与触。例如：pasati（他束缚）。Pāso（套索），nāgapāso（龙之套索），hatthapāso（伸手所及）。

ලස කන්තියං. ලසති, අභිලසති, විලසති. ලාසො, විලාසො, විලසනං.

词根las，义为喜爱、美丽。例如：lasati（他嬉戏），abhilasati（他渴求），vilasati（他展现魅力）。Lāso（嬉戏），vilāso（魅力），vilasanaṃ（展现魅力）。

චස භක්ඛණෙ. චසති.

词根cas，义为食。例如：casati（他食）。

කස හිංසායං. කසති.

词根kas，义为伤害。例如：kasati（他伤害）。

තිස තිත්තියං. තිත්ති තප්පනං පරිපුණ්ණතා සුහිතතා. තිසති. තිත්ති.

词根tis，义为满足。Titti（满足）即饱足、圆满、充分满足。例如：tisati（他满足）。Titti（满足）。

වස නිවාසෙ. වසති, වසියති, වච්ඡති. වත්ථු, වත්ථං, පරිවාසො, නිවාසො, ආවාසො, උපවාසො, උපොසථො, විප්පවාසො, චිරප්පවාසී, චිරප්පවුත්ථො, වසිත්වා, වත්තුං, වසිතුං ඉච්චාදීනි.

词根vas，义为居住。例如：vasati、vasiyati、vacchati。派生词有：vatthu（住处）、vatthaṃ（地基，衣物）、parivāso（别住）、nivāso（住所）、āvāso（住处）、upavāso（近住，斋戒）、uposatho（布萨）、vippavāso（远离）、cirappavāsī（久离者）、cirappavuttho（久离者）、vasitvā（居住后）、vattuṃ（为了居住）、vasituṃ等。

අත්‍ර උපවාසොති අන්නෙන වජ්ජිතො වාසො උපවාසො. උපොසථොති උපවසන්ති එත්ථාති උපොසථො, උපවසන්ති සීලෙන වා අනසනෙන වා උපෙතා හුත්වා වසන්තීති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ අත්ථුද්ධාරො – ‘‘ආයාමාවුසො කප්පින උපොසථං ගමිස්සාමා’’තිආදීසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසො [Pg.185] උපොසථො. ‘‘එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො ඛො විසාඛෙ උපොසථො උපවුත්ථො’’තිආදීසු සීලං. ‘‘සුද්ධස්ස වෙ සදා ඵග්ගු, සුද්ධස්සුපොසථො සදා’’තිආදීසු උපවාසො. ‘‘උපොසථො නාම නාගරාජා’’තිආදීසු පඤ්ඤත්ති. ‘‘න භික්ඛවෙ තදහුපොසථෙ සභික්ඛුකා ආවාසා’’තිආදීසු උපවසිතබ්බදිවසොති.

于此，upavāso（近住）是远离食物的居住，即斋戒。uposatho（布萨）是“于此而住”，故为布萨，其义为：具足戒或断食而住。此中义理的阐明如下：在“来，贤友迦宾那(Kappina)，我们去行布萨”等语境中，布萨指波罗提木叉的诵戒。在“毘舍佉，像这样具足八支所受持的布萨”等语境中，指戒。在“于清净者，常是吉日；于清净者，常是布萨”等语境中，指斋戒。在“名为优波萨陀(Uposatho)的龙王”等语境中，指概念。在“诸比丘，在那布萨日，有比丘的住处……”等语境中，指应行布萨之日。

වස කන්තියං. වච්ඡති. ජිනවච්ඡයො.

词根vas，义为行。例如：vacchati（他行）。Jinavacchayo（胜者之道）。

සස සුසනෙ. සසති. සසො.

词根sasa，义为速行。例如：sasati（他速行）。Saso（兔）。

සස පාණනෙ. සසති. සතොව අස්සසති, සතොව පස්සසති. සසො, සසනං. අස්සාසො පස්සාසො අස්සසන්තො පස්සසන්තො.

词根sasa，义为呼吸。例如：sasati（他呼吸）。Satova assasati, satova passasati（他有念地入息，有念地出息）。Saso（呼吸）、sasanaṃ（呼吸）。Assāso（入息）、passāso（出息）、assasanto（入息者）、passasanto（出息者）。

අස භුවි. අත්ථි. අස.

词根as，义为存在。例如：atthi（有），asa（存在）。

එත්ථ අත්ථීති ආඛ්‍යාතපදං. න අත්ථි ඛීරා බ්‍රාහ්මණී. අත්ථිතා, අත්ථිභාවො, ‘‘යං කිඤ්චි රතනං අත්ථී’’තිආදීසු විය නිපාතපදං. තස්මා අත්ථීති පදං ආඛ්‍යාතනිපාතවසෙන දුවිධන්ති වෙදිතබ්බං. අසඉති අවිභත්තිකං නාමිකපදං. එත්ථ ච ‘‘අසස්මීති හොතී’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ අත්ථීති අස, නිච්චස්සෙතං අධිවචනං. ඉමිනා සස්සතදිට්ඨි වුත්තා.

于此，atthi（有）是动词。例如：“Na atthi khīrā brāhmaṇī”（婆罗门女没有牛奶）。Atthitā（存在性）、atthibhāvo（存在状态），以及在“yaṃ kiñci ratanaṃ atthi”（任何存在的珍宝）等语境中，atthi则如不变化词。因此，应知atthi一词有动词和不变化词两种。Asa（存在）是无变化的体词。于此，“asasmīti hoti”（我是存在）是巴利语的例子。其中，atthi（有）即是asa（存在），这是“常”的同义词。此说表达了常见。

තත්‍රායං පදමාලා – ‘‘අත්ථි, සන්ති. අසි, අත්ථ. අස්මි, අස්ම, අම්හි, අම්හ’’ ඉච්චෙතානි පසිද්ධානි. ‘‘අත්ථු, සන්තු. ආහි, අත්ථ. අස්මි, අස්ම අම්හි, අම්හ’’ ඉච්චෙතානි ච, ‘‘සියා, අස්ස, සියුං, අස්සු, සියංසු. අස්ස, අස්සථ. සියං, අස්ස, අස්සාම’’ ඉච්චෙතානි ච පසිද්ධානි.

此处的词形变化如下：“atthi（是），santi（是，复数）；asi（你是），attha（你们是）；asmi/amhi（我是），asma/amha（我们是）”，这些是常见的（现在时）。以及“atthu（愿他是），santu（愿他们是）；āhi（你当是），attha（你们当是）；asmi/amhi（愿我是），asma/amha（愿我们是）”（命令时）。以及“siyā/assa（他可能是），siyuṃ/assu/siyaṃsu（他们可能是）；assa（你可能是），assatha（你们可能是）；siyaṃ/assa（我可能是），assāma（我们可能是）”，这些也是常见的（可能时）。

එත්ථ පන ‘‘තෙසඤ්ච ඛො භික්ඛවෙ සමග්ගානං සම්මොදමානානං…පෙ… සියංසු ද්වෙ භික්ඛූ අභිධම්මෙ නානාවාදා’’ති පාළි නිදස්සනං[Pg.186]. තත්ථ සියංසූති භවෙය්‍යුං. අභිධම්මෙති විසිට්ඨෙ ධම්මෙ.

于此，“诸比丘，当彼等和合、欢喜时……乃至……可能会有两位比丘在阿毗达摩(Abhidhamma)上持不同意见”是巴利语的例子。其中，siyaṃsu（可能会有）意为bhaveyyuṃ（他们可能会是）。Abhidhamme（在阿毗达摩上）指在殊胜法上。

ඉදානි සියාසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො පභෙදො ච වුච්චතෙ. සියාති එකංසෙ ච විකප්පනෙ ච ‘‘පථවීධාතු සියා අජ්ඣත්තිකා, සියා බාහිරා’’ති එකංසෙ. ‘‘සියා අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො ආපත්තිවීතික්කමො’’ති විකප්පනෙ.

现在阐述siyā一词的义理阐明与区别。Siyā用于确定陈述(ekaṃsa)和推测(vikappana)。在确定陈述的用法中，如：“pathavīdhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā”（地界，或为内在，或为外在）。在推测的用法中，如：“Siyā aññatarassa bhikkhuno āpattivītikkamo”（某位比丘可能有过失）。

සියාති එකමාරඛ්‍යාතපදං, එකමබ්‍යයපදං. ආඛ්‍යාතත්තෙ එකවචනන්තං, අබ්‍යයත්තෙ යථාපාවචනං. ‘‘පුත්තා මත්ථි ධනා මත්ථී’’ති එත්ථ අත්ථීති අබ්‍යයපදමිව එකවචනන්තම්පි බහුවචනන්තම්පි භවති. තස්සාඛ්‍යාතත්තෙ පයොගොවිදිතොව. අබ්‍යයත්තෙ පන ‘‘සුඛං න සුඛසහගතං, සියා පීතිසහගත’’න්ති ‘‘ඉමෙ ධම්මා සියා පරිත්තාරම්මණා’’ති ච එකවචනබහුවචනප්පයොගා වෙදිතබ්බා. එත්ථ ධාතුයා කිච්චං නත්ථි. පරොක්ඛායං ‘‘ඉතිහ අස ඉතිහ අසා’’ති දස්සනතො අස ඉති පදං ගහෙතබ්බං. හිය්‍යත්තනීරූපානි අප්පසිද්ධානි. අජ්ජතනියා පන ‘‘ආසි, ආසිංසු, ආසුං. ආසි, ආසිත්ථ. ආසිං, ආසිම්හා’’ ඉච්චෙතානි පසිද්ධානි. භවිස්සන්තියා ‘‘භවිස්සති, භවිස්සන්ති’’ ඉච්චාදීනි. කාලාතිපත්තියා ‘‘අභවිස්සා, අභවිස්සංසු’’ ඉච්චාදීනි භවන්ති.

Siyā，一为动词，一为不变化词。作为动词时，是单数；作为不变化词时，随名词的数而定。在“Puttā m”atthi, dhanā m”atthi”（我有子，我有财）中，atthi如不变化词一样，既可用于单数也可用于复数。其作为动词的用法是已知的。而作为不变化词，则如“乐不与乐俱行，或与喜俱行”及“此等法或以有限为所缘”，应知其有单数和复数的用法。于此，不涉及词根的作用。在完成时(parokkha)中，从“itiha asa, itiha asā”（据说他曾是，据说他们曾是）中，应取asa一词。昨日时(hiyyattanī)的形态尚未确立。而不定过去时(ajjatanī)则有：“āsi（他曾是），āsiṃsu/āsuṃ（他们曾是）；āsi（你曾是），āsittha（你们曾是）；āsiṃ（我曾是），āsimhā（我们曾是）”，这些是常见的。将来时有“bhavissati, bhavissanti”等。条件时有“abhavissā, abhavissaṃsu”等形式。

සාස අනුසිට්ඨියං. සාසති, අනුසාසති. කම්මන්තං වො සාසති, සාසනං, අනුසාසනං, අනුසාසනී, අනුසිට්ඨි, සත්ථා, සත්ථං, අනුසාසකො, අනුසාසිකා.

词根sāsa，义为教诫。例如：sāsati（他教导），anusāsati（他训导）。Kammantaṃ vo sāsati（他教你们工作）。派生词有：sāsanaṃ（教导，教法）、anusāsanaṃ（训导）、anusāsanī（训导）、anusiṭṭhi（教诲）、satthā（导师）、satthaṃ（论典）、anusāsako（教导者，男）、anusāsikā（教导者，女）。

තත්‍ර සාසනන්ති අධිසීලාදිසික්ඛත්තයසඞ්ගහිතසාසනං, පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධසඞ්ඛාතං වා සාසනං. තඤ්හි සාසති එතෙන, එත්ථ වාති ‘‘සාසන’’න්ති පවුච්චති. අපිච සාසනන්ති ‘‘රඤ්ඤො [Pg.187] සාසනං පෙසෙතී’’තිආදීසු විය පාපෙතබ්බවචනං. තථා සාසනන්ති ඔවාදො, යො ‘‘අනුසාසනී’’ති ච, ‘‘අනුසිට්ඨී’’ති ච වුච්චති. සත්ථාති තිවිධයානමුඛෙන සදෙවකං ලොකං සාසතීති සත්ථා, දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං සත්තෙ අනුසාසතීති අත්ථො. සත්ථන්ති සද්දෙ ච අත්ථෙ ච සාසති ආචික්ඛති එතෙනාති සත්ථං. කිංතං? බ්‍යාකරණං.

于此，sāsana（教法）是指包含增上戒等三学的教法，或称为经教、行道与证悟的教法。因为以此而教导，或于此中而教导，故称为“教法”。此外，sāsana（教令）也如“传达国王的教令”等语境中，指应传达的言辞。同样，sāsana（教诫）是忠告，也被称为anusāsanī（训导）和anusiṭṭhi（教诲）。Satthā（导师）是通过三乘之门教导包括天神在内的世间，故为导师；其义为：根据众生的根机，以现法、后世及究竟的利益而适时地训导他们。Satthaṃ（论典）是指以此教导、开示语和义的工具。那是什么？是文法。

ඊස ඉස්සරියෙ. ඉස්සරියං ඉස්සරභාවො. ඊසති. වඞ්ගීසො, ජනපදෙසො, මනුජෙසො.

词根īsa，义为自在。Issariyaṃ（自在）即issarabhāvo（自在的状态）。例如：īsati（他为自在主）。派生词有：Vaṅgīso（婆耆舍）、janapadeso（国主）、manujeso（人主）。

තත්‍ර වඞ්ගීසොති වාචාය ඊසො ඉස්සරොති වඞ්ගීසො. කො සො? ආයස්මා වඞ්ගීසො අරහා. ආහ ච සයමෙව –

于此，Vaṅgīso（婆耆舍）是“言语的主人、自在者”，故名婆耆舍。他是谁？是具寿婆耆舍(Vaṅgīso)阿罗汉。他自己说道：

‘‘වඞ්ගෙ ජාතොති වඞ්ගීසො, වචනෙ ඉස්සරොති ච;

‘වඞ්ගීසො’ ඉති මෙ නාමං, අභවී ලොකසම්මත’’න්ති;

“我生于婆伽(Vaṅga)，亦是言语主，故我名为‘婆耆舍’，此名世间闻。”

ආස උපවෙසනෙ. උපවෙසනං නිසීදනං ‘‘ආසනෙ උපවිට්ඨො සඞ්ඝො’’ති එත්ථ විය. ආසති. අච්ඡති. ආසීනො. ආසනං. උපාසති. උපාසකො.

Āsa，义为坐。Upavesanaṃ(坐下)即nisīdanaṃ(就座)，如在“僧团已安坐于座位上”中。Āsati(他坐)，Acchati(他坐，他住)。Āsīno(已坐者)、Āsanaṃ(座位)、Upāsati(他亲近)、Upāsako(优婆塞)。

තත්ථ ආසනන්ති ආසති නිසීදති එත්ථාති ආසනං, යං කිඤ්චි නිසීදනයොග්ගං මඤ්චපීඨාදි.

于此，āsanaṃ(座)是“于此而坐、就座”，故为座，指任何适合坐的东西，如床、凳等。

කසී ගතිසොසනෙසු. ඊකාරන්තොයං ධාතු, තෙනිතො න නිග්ගහීතාගමො. කසති.

Kasī，义为行与枯干。此词根以ī结尾，因此没有鼻音的加入。Kasati。

නිසී චුම්බනෙ. නිසති.

Nisī，义为吻。Nisati。

දිසී අප්පීතියං. ධම්මං දෙස්සති. දිසො. දිට්ඨො. දෙස්සී. දෙස්සො. දෙස්සියො.

Disī，义为不喜。Dhammaṃ dessati(他憎恨法)。Diso(敌人)、Diṭṭho(敌人)、Dessī(憎恨者)、Desso(憎恨)、Dessiyo(可憎的)。

තත්‍ර දිසොති ච දිට්ඨොති ච පච්චාමිත්තස්සාධිවචනමෙතං. සො හි පරෙ දෙස්සති නප්පියායති, පරෙහි වා දෙස්සියති පියො [Pg.188] න කරියතීති ‘‘දිසො’’ති ච ‘‘දිට්ඨො’’ති ච වුච්චති. අථ වා දිසොති චොරො වාපච්චාමිත්තො වා. දිට්ඨොති පච්චාමිත්තොයෙව. අත්‍රිමෙ පයොගා –

于此，diso(敌)和diṭṭho(敌)都是paccāmitta(仇敌)的同义词。因为他憎恨他人、不喜爱他人，或被他人憎恨、不被他人喜爱，所以被称为“diso”和“diṭṭho”。或者，diso指盗贼或仇敌，而diṭṭho仅指仇敌。此中有如下用法：

‘‘දිසො දිසං යං තං කයිරා, වෙරී වා පන වෙරිනං;

මිච්ඡාපණිහිතං චිත්තං, පාපියො නං තතො කරෙ’’ති ච.

“仇敌于仇敌，怨家于怨家，所做诸伤害，不及一恶意，自伤更为剧。”

‘‘දිසා හි මෙ ධම්මකථං සුණන්තූ’’ති ච, ‘‘දිසා හි මෙ තෙ මනුස්සෙ භජන්තු යෙ ධම්මමෙවාදපයන්ති සන්තො’’ති ච,

“愿四方(众生)听我说法”，以及“愿那些只教导正法的贤善者，从四方而来亲近我”，

‘‘යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා, වානරින්ද යථා තව;

සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, දිට්ඨං සො අතිවත්තතී’’ති ච.

“猴王啊，如你一般，谁有此四法：真实、正法、坚忍、舍离，他便能战胜其敌。”

දෙස්සීති දෙස්සනසීලො අප්පියායනසීලොති දෙස්සී. ‘‘ධම්මකාමො භවං හොති, ධම්මදෙස්සී පරාභවො’’ති ඉදමෙත්ථ පයොගනිදස්සනං. දෙස්සොති අප්පියො, තථා දෙස්සියොති. එත්ථ ච –

Dessī(憎恨者)指有憎恨习性、不喜爱习性者。“爱法者兴盛，憎法者衰败”是此处的用法示例。Desso(可憎者)即不被喜爱者，dessiyo(应被憎者)亦然。于此，又有：

‘‘න මෙ දෙස්සා උභො පුත්තා, මද්දීදෙවී න දෙස්සියා;

සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා පියෙ අදාසහ’’න්ති ච,

“我二子非我所憎，玛蒂王后亦非应憎；一切智于我实为可爱，是故我施舍诸可爱者。”

‘‘න මෙ සා බ්‍රාහ්මණී දෙස්සා, නපි මෙ බලං න විජ්ජතී’’ති ච,

“我并不憎恨那位婆罗门女，也并非我没有力量。”

‘‘මාතා පිතා න මෙ දෙස්සා, නපි දෙස්සං මහායසං;

සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා වතමධිට්ඨහි’’න්ති ච

“父母非我所憎，大名声亦非我所憎；一切智于我实为可爱，是故我受持此誓愿。”

පයොගා. සබ්බත්ථ මෙති ච මය්හන්ති ච සාමිවචනං දට්ඨබ්බං.

用法示例。在所有地方，me和mayhaṃ都应被视为所有格。

ඉමානි පන පච්චාමිත්තස්ස නාමානි –

再者，以下是仇敌的各种名称：

‘‘පච්චමිත්තො රිපු දිට්ඨො, දිසො වෙරී ච සත්ව’රි;

අමිත්තො ච සපත්තො ච, එවං පණ්ණත්තිකාරිසූ’’ති.

Paccāmitto(仇敌)、ripu(敌人)、diṭṭho(敌)、diso(敌)、verī(怨家)、sattari(仇人)、amitto(非友)、sapatto(对头)，这些都是对敌人的称谓。

එසු ගතියං. එසති.

Esu，义为行。Esati。

භස්ස [Pg.189] භස්සනදිත්තීසු. භස්සනං වචනං. දිත්ති සොභා. භස්සති. භස්සං, පභස්සරං.

Bhassa，义为言说与光耀。Bhassanaṃ(言说)即vacanaṃ(言语)。Ditti(光耀)即sobhā(光彩)。Bhassati(他说/他发光)。Bhassaṃ(言语)、pabhassaraṃ(光净)。

ධිස සද්දෙ. ධිසති.

Dhisa，义为出声。Dhisati。

දිස අතිසජ්ජනෙ. දිසති, උපදිසති, සන්දිසති, නිද්දිසති, පච්චාදිසති, පටිසන්දිසති, උද්දිසති. දෙසො, උද්දෙසො ඉච්චාදීනි.

Disa，义为指出。Disati(他指出)、upadisati(他教示)、sandisati(他告知)、niddisati(他解说)、paccādisati(他驳回)、paṭisandisati(他回报)、uddisati(他指定)。Deso(地方，指示)、uddeso(指出，纲要)等。

පිසු අවයවෙ. පිසති.

Pisu，义为粉碎。Pisati。

ඉසි ගතියං. ඉසති.

Isi，义为行进。Isati。

ඵුස සම්ඵස්සෙ. ඵුසති. ඵස්සො, ඵුසනා, සම්ඵුසනා, සම්ඵුසිතත්තං. එවරූපො කායසම්ඵස්සො අහොසි. ඵොට්ඨබ්බං, ඵුසිතං. දෙවො ච එකමෙකං ඵුසායති. ඵුට්ඨුං, ඵුසිතුං, ඵුසිත්වා, ඵුසිත්වාන, ඵුසිය, ඵුසියාන. ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තිං කරොති.

Phusa，义为触。Phusati(他触)。Phasso(触)、phusanā(触及)、samphusanā(遍触)、samphusitattaṃ(已触的状态)。曾有这样的身触。Phoṭṭhabbaṃ(所触之物)、phusitaṃ(已触)。天神也一一触碰。Phuṭṭhuṃ, phusituṃ(为触), phusitvā, phusitvāna, phusiya, phusiyāna(触后)。一再地触而导致灭亡。

තත්‍ර ඵස්සොති ආරම්මණං ඵුසන්ති එතෙන, සයං වා ඵුසති, ඵුසනමත්තමෙව වා එතන්ති ඵස්සො, ආරම්මණෙ ඵුසනලක්ඛණො ධම්මො.

此中，所谓触，即是：以此触及所缘，或其自身触及，或仅是触及本身；触是在所缘上具有触及之相的法。

රුස රිස හිංසායං. රොසති. රිසති. පුරිසො.

Rusa、risa，义为伤害。Rosati(他发怒)。Risati(他伤害)。Puriso(人)。

එත්ථ ච ‘‘පුං වුච්චති නිරයො, තං රිසතීති පුරිසො’’ති ආචරියා වදන්ති.

于此，诸师言：“‘puṃ’意为地狱，因其伤害(risati)之，故称‘puriso’(人)。”

රිස ගතියං. රෙසති.

Risa，义为行进。Resati。

විස පවෙසනෙ. විසති, පවිසති. පවෙසො, පවෙසනං, නිවෙසනං, පවිසං. එත්ථ නිවෙසනං වුච්චති ගෙහං.

Visa，义为进入。Visati(他进入)，pavisati(他进入)。Paveso(进入)、pavesanaṃ(进入)、nivesanaṃ(住所)、pavisaṃ(进入)。此中，nivesanaṃ称为gehaṃ(家)。

මස ආමසනෙ. මසති, ආමසති, පරාමසති. පරාමාසො, පරාමසනං.

Masa，义为触摸。Masati(他触摸)，āmasati(他触及)，parāmasati(他执取)。Parāmāso(执取)、parāmasanaṃ(执取)。

එත්ථ [Pg.190] පරාමාසොති පරතො ආමසතීති පරාමාසො, අනිච්චාදිධම්මෙ නිච්චාදිවසෙන ගණ්හාතීති අත්ථො. ‘‘පරාමාසො මිච්ඡාදිට්ඨි කුම්මග්ගො මිච්ඡාපථො’’තිආදීනි බහූනි වෙවචනපදානි අභිධම්මතො ගහෙතබ්බානි.

此中，所谓执取（parāmāso），即是错误地触及（parato āmasati），故称执取；其义为，于无常等法，作常等想而取。“执取是邪见，是邪道，是邪路”等众多同义词，皆应从阿毗达摩（abhidhamma）中获取。

ඉසු ඉච්ඡායං. ඉච්ඡති, සම්පටිච්ඡති. සම්පටිච්ඡනං, ඉච්ඡා, අභිච්ඡා, ඉච්ඡං, ඉච්ඡමානො.

Isu，义为欲求。Icchati（他欲求），sampaṭicchati（他接受）。Sampaṭicchanaṃ（接受）、icchā（欲）、abhicchā（贪欲）、icchaṃ（欲求的）、icchamāno（欲求的）。

වෙසු දානෙ. වෙච්ඡති, පවෙච්ඡති, පවෙච්ඡෙති. පවෙච්ඡං, පවෙච්ඡන්තො.

Vesu，义为施予。Vecchati（他施予），pavecchati（他施予），paveccheti（他令施予）。Pavecchaṃ（施予的）、pavecchanto（施予的）。

නිස බද්ධායං. බද්ධාති විනිබද්ධො, අහඞ්කාරස්සෙතං අධිවචනං. නිසති.

Nisa，在 baddhā 的意义上。Baddhā 即是系缚，是我慢的同义词。Nisati（他陷溺）。

ජුසි පීතිසෙවනෙසු. ජොසති.

Jusi，义为喜悦与受用。Josati（他享受）。

ඉස පරියෙසනෙ. එසති. ඉසි, ඉට්ඨං, අනිට්ඨං, එසං, එසමානො.

Isa，义为寻求。Esati（他寻求）。Isi（仙人）、iṭṭhaṃ（可喜的）、aniṭṭhaṃ（不可喜的）、esaṃ（寻求的）、esamāno（寻求的）。

සංකසෙ අච්ඡනෙ. අච්ඡනං නිසීදනං. සඞ්කසායති.

Saṃkase，义为坐。Acchanaṃ 即是 nisīdanaṃ（坐）。Saṅkasāyati（他坐）。

සකාරන්තධාතුරූපානි.

以 sa 结尾的语根形式。

හකාරන්තධාතු

以 ha 结尾的语根

හා චාගෙ. ජහති, විජහති. විජහනං, ජහිතුං, ජහාතවෙ, ජහිත්වා, ජහාය.

Hā，义为舍弃。Jahati（他舍弃），vijahati（他舍弃）。Vijahanaṃ（舍弃）、jahituṃ（为舍弃）、jahātave（为舍弃）、jahitvā（舍弃后）、jahāya（舍弃后）。

ම්හී ඊසංහසනෙ. ම්හයතෙ, උම්හයතෙ විම්හයතෙ.

Mhī，义为微笑。Mhayate（他微笑），umhayate（他微笑），vimhayate（他惊奇）。

තත්ථ ම්හයතෙති සිතං කරොති. උම්හයතෙති පහට්ඨාකාරං දස්සෙති. විම්හයතෙති විම්හයනං කරොති. තත්‍රායං පාළි ‘‘න නං උම්හයතෙ දිස්වා. පෙක්ඛිතෙන ම්හිතෙන ච. ම්හිතපුබ්බංව [Pg.191] භාසති. යදා උම්හයමානා මං, රාජපුත්තී උදික්ඛති. උම්හාපෙය්‍ය පභාවතී. පම්හාපෙය්‍ය පභාවතී’’ති.

此中，mhayate 意为微笑。Umhayate 意为显现欣喜之相。Vimhayate 意为感到惊奇。此为巴利原文：“见之不笑。以注视与微笑。言谈先带笑。当公主微笑仰望我时。波婆瓦提（Pabhāvatī）或能令之微笑。波婆瓦提（Pabhāvatī）或能令之大笑。”

තත්ථ උම්හයමානාති පහට්ඨාකාරං දස්සෙත්වා හසමානා. උම්හාපෙය්‍යාති සිතවසෙන පහංසෙය්‍ය. පම්හාපෙය්‍යාති මහාහසිතවසෙන පරිහාසෙය්‍ය.

此中，umhayamānā 意为显现欣喜之相而微笑。Umhāpeyya 意为以微笑引人发笑。Pamhāpeyya 意为以大笑戏弄。

හු දානෙ. හවති. හුති.

Hu，义为献供。Havati（他献供）。Huti（供品）。

හු පසජ්ජකරණෙ. පසජ්ජකරණං පකාරෙන සජ්ජනක්‍රියා. හවති. හුතො, හුතවා, හුතාවී, ආහුති.

Hu，义为准备。Pasajjakaraṇaṃ 即是以特殊方式准备的行为。Havati（他准备）。Huto（已准备的）、hutavā（已准备者）、hutāvī（常准备者）、āhuti（供品）。

හූ සත්තායං. හොති, හොන්ති. හොසි, හොථ. හොමි, හොම. පහොති, පහොන්ති. පහූතං, පහූතා, කුතො පහූතා කලහා විවාදා. හොන්තො, හොන්තා, හොන්තං, පහොන්තො. පච්ඡාසමණෙන හොතබ්බං. හොතුං හොතුයෙ, පහොතුං, හුත්වාන. වත්තමානාවිභත්තිරූපාදීනි. එත්ථ පසිද්ධරූපානෙව ගහිතානි.

Hū，义为存在。Hoti（他是）、honti（他们是）。Hosi（你是）、hotha（你们是）。Homi（我是）、homa（我们是）。Pahoti（他能够）、pahonti（他们能够）。Pahūtaṃ（丰盛的）、pahūtā（丰盛的），kuto pahūtā kalahā vivādā（争吵与争论从何而生？）。Honto、hontā、hontaṃ、pahonto。应成为随行沙门。Hotuṃ（为成）、hotuye（为成）、pahotuṃ（能成）、hutvāna（成后）。此为现在时等语尾变化形式。此处仅取常见形式。

හොතු, හොන්තු. හොසි, හොථ. හොමි, හොම. පඤ්චමීවිභත්තිරූපානි. එත්ථාපි පසිද්ධරූපානෙව ගහිතානි.

Hotu（愿他是），hontu（愿他们是）。Hosi（你是），hotha（你们是/你们当是）。Homi（我是），homa（我们是）。此为第五语尾变化（命令式）的形式。此处亦仅取常见形式。

හුවෙය්‍ය, හුවෙය්‍යුං. හුවෙය්‍යාසි, හුවෙය්‍යාථ. හුවෙය්‍යාමි, හුවෙය්‍යාම. හුවෙථ, හුවෙරං. හුවෙථො, හුවෙය්‍යාව්හො. හුවෙය්‍යං, හුවෙය්‍යාම්හෙ. සත්තමියා රූපානි. එත්ථ පන ‘‘උපකො ආජීවකො ‘හුවෙය්‍ය පාවුසො’ති වත්වා සීසං ඔකම්පෙත්වා උම්මග්ගං ගහෙත්වා පක්කමී’’ති පාළියං හුවෙය්‍යාති පදස්ස දස්සනතො නයවසෙන ‘හුවෙය්‍ය, හුවෙය්‍යු’’න්තිආදීනි වුත්තානි. හුපෙය්‍යාතිපි පාඨො දිස්සති, යථා පච්චපෙක්ඛණා. තබ්බසෙන ‘‘හුපෙය්‍ය, හුපෙය්‍යුං[Pg.192]. හුපෙය්‍යාසී’’තිආදිනා වකාරස්ස පකාරාදෙසභූතානි රූපානිපි ගහෙතබ්බානි.

Huveyya（他可能是）、huveyyuṃ（他们可能是）。Huveyyāsi（你可能是）、huveyyātha（你们可能是）。Huveyyāmi（我可能是）、huveyyāma（我们可能是）。Huvetha、huveraṃ。Huvetho、huveyyāvho。Huveyyaṃ、huveyyāmhe。此为第七语尾变化（可能式）的形式。于此，在“裸行顺命外道者优波迦（Upaka）说：‘贤友，可能是吧’，然后摇头，走上岔路离开了”这段巴利文中，由 huveyya 一词，可推知其形式有 huveyya、huveyyuṃ 等。亦可见 Hupeyyāti 之读法，如在省察中。基于此，hupeyya、hupeyyuṃ、hupeyyāsī 等 v 音变为 p 音的形式也应被采纳。

අපරො නයො – හෙය්‍ය, හෙය්‍යුං. හෙය්‍යාසි, හෙය්‍යාථ. හෙය්‍යාමි, හෙය්‍යාම. හෙථ, හෙරං. හෙථො, හෙය්‍යාව්හො. හෙය්‍යං, හෙය්‍යාම්හෙ. ඉමානි අට්ඨකථානයෙන ගහිතරූපානි. එත්ථ පන ‘‘න ච උප්පාදො හොති. සචෙ හෙය්‍ය, උප්පාදස්සාපි උප්පාදො පාපුණෙය්‍යා’’ති ඉදම්පි නිදස්සනං දට්ඨබ්බං.

另一法：heyya、heyyuṃ。Heyyāsi、heyyātha。Heyyāmi、heyyāma。Hetha、heraṃ。Hetho、heyyāvho。Heyyaṃ、heyyāmhe。这些是依义注之法所得的形式。于此，“且无有生起。若其会生起，则亦会达到生起之生起”，此亦可视为例证。

හුව, හුවු. හුවෙ, හුවිත්ථ. හුවං, හුවිම්හ. හුවිත්ථ, හොථ ඉච්චපි සඤ්ඤොගතකාරලොපෙන අහොසීති අත්ථො. තථාහි ‘‘කසිරා ජීවිකා හොථා’’ති පදස්සත්ථං වණ්ණෙන්තෙහි ‘‘දුක්ඛා නො ජීවිකා අහොසී’’ති අත්ථො වුත්තො. හුවිරෙ. හුවිත්ථො, හුවිව්හො. හුවිං, හුවිම්හෙ. පරොක්ඛාය රූපානි.

Huva、huvu。Huve、huvittha。Huvaṃ、huvimha。Huvittha，以及 hotha，通过结合辅音（saññoga）中 k 音的脱落，意为 ahosi（他曾是）。例如，在解释“kasirā jīvikā hothā”（生计曾是艰难的）一词时，其义被解说为“dukkhā no jīvikā ahosī”（我们的生计曾是痛苦的）。Huvire。Huvittho、huvivho。Huviṃ、huvimhe。此为完成时的形式。

අහුවා, අහුවූ. අහුවො, අහුවත්ථ. අහුවං, අහුවම්හ. අහුවත්ථ, අහුවත්ථුං. අහුවසෙ, අහුවව්හං. අහුවිං, අහුවම්හසෙ. හිය්‍යත්තනීරූපානි.

Ahuvā（他曾是）、ahuvū（他们曾是）。Ahuvo（你曾是）、ahuvattha（你们曾是）。Ahuvaṃ（我曾是）、ahuvamha（我们曾是）。Ahuvattha、ahuvatthuṃ。Ahuvase、ahuvavhaṃ。Ahuviṃ、ahuvamhase。此为昨日时（过去时）的形式。

එත්ථ අහුවම්හසෙති මයං භවම්හසෙති අත්ථො. ‘‘අකරම්හස තෙ කිච්චං, යං බලං අහුවම්හසෙ’’ති පාළියං පන ‘‘අහුව අම්හසෙ’’ ඉති වා පදච්ඡෙදො කාතබ්බො ‘‘අහු අම්හසෙ’’ති වා. පච්ඡිමනයෙ වකාරාගමො ‘‘අහුවා’’ති ච ‘‘අහූ’’ති ච ද්වින්නම්පි අහොසීති අත්ථො. අම්හන්ති අම්හාකං. සෙති නිපාතමත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – අම්හාකං යං බලං අහොසි, මයං තෙන බලෙන තව කිච්චං අකරම්හාති.

此中，ahuvamhase 意为“我们曾是”。在巴利文“Akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase”中，应断句为“ahuva amhase”或“ahu amhase”。在后一种断法中，有 v 的增音，“ahuvā”与“ahū”二者之义皆为“曾是”。Amha 意为 amhākaṃ（我们的）。Se 仅为助词。此言意谓：我们以我们曾有的力量，为你完成了那件事。

අහොසි, අහුං, අහෙසුං. අහුවො, අහුවිත්ථ. අහොසිත්ථඉච්චපි. අහොසිං, අහුවාසිං ඉච්චපි, අහොසිම්හා, අහුම්හා[Pg.193]. අහුවා, අහුවු, අහුවසෙ, අහුවිව්හං. අහුවං, අහුං ඉච්චපි. අහුවිම්හෙ. අජ්ජතනියා රූපානි.

Ahosi（他曾是）、ahuṃ（他们曾是/我曾是）、ahesuṃ（他们曾是）。Ahuvo（你曾是）、ahuvittha（你们曾是）。亦作 Ahosittha。Ahosiṃ（我曾是），亦作 ahuvāsiṃ；ahosimhā（我们曾是）、ahumhā（我们曾是）。Ahuvā、ahuvu、ahuvase、ahuvivhaṃ。Ahuvaṃ，亦作 ahuṃ。Ahuvimhe。此为不定过去时的形式。

එත්ථ ‘‘අහං කෙවට්ටගාමස්මිං, අහුං කෙවට්ටදාරකො’’ති දස්සනතො ‘‘අහු’’න්ති වුත්තං, අහොසින්ති අත්ථො. ‘‘අහං භදන්තෙ අහුවාසිං පුබ්බෙ සුමෙධනාමස්ස ජිනස්ස සාවකො’’ති දස්සනතො ‘‘අහුවාසි’’න්ති ඉච්චෙවත්ථො. තථා හි අනෙකවණ්ණවිමානවත්ථුඅට්ඨකථායං ඉමිස්සා පාළියා අත්ථං වණ්ණෙන්තෙහි අහුවාසින්ති අහොසින්ති අත්ථො පකාසිතො.

于此，在“我曾在渔夫村，曾是渔夫之子”这段巴利文中，所言“ahuṃ”，其义为 ahosiṃ（我曾是）。在“尊者，我过去曾是善慧佛的弟子”这段巴利文中，“ahuvāsiṃ”亦是此义。诚然，在《多彩天宫事义注》（Anekavaṇṇavimānavatthuaṭṭhakathā）中，解释此巴利文者已阐明，ahuvāsiṃ 意即 ahosiṃ。

‘‘හෙස්සති, හෙහිස්සති, හෙහිති, හොහිතී’’ති ඉමානි චත්තාරි භවිස්සන්තියා මාතිකාපදානි වෙදිතබ්බානි.

“Hessati、hehissati、hehiti、hohiti”——此四者应知为未来时的根本词。

ඉදානි තානි විභජිස්සාමි – හෙස්සාති, හෙස්සන්ති. හෙස්සසි, හෙස්සථ. හෙස්සාමි, හෙස්සාම. හෙස්සතෙ, හෙස්සන්තෙ. හෙස්සසෙ, හෙස්සව්හෙ. හෙස්සං, හෙස්සාම්හෙ. ඉමානි ‘‘අනාගතම්හි අද්ධානෙ, හෙස්සාම සම්මුඛා ඉම’’න්ති දස්සනතො වුත්තානි.

今当分别之：hessati、hessanti。Hessasi、hessatha。Hessāmi、hessāma。Hessate、hessante。Hessase、hessavhe。Hessaṃ、hessāmhe。此等词见于“于未来时，我等将亲见此”等句中。

හෙහිස්සති, හෙහිස්සන්ති. හෙහිස්සසි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

Hehissati、hehissanti。Hehissasi。余者应类推。

හොහිස්සති, හොහිස්සන්ති. හොහිස්සසි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

Hohissati、hohissanti。Hohissasi。余者应类推。

හෙහිති, හෙහින්ති. හෙහිසි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

Hehiti, hehinti。Hehisi。余者应类推。

හොහිති, හොහින්ති. හොහිසි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං. භවිස්සන්තියා රූපානි.

Hohiti, hohinti。Hohisi。余者应类推。此为未来时的形式。

අහුවිස්සා, අහුවිස්සංසු. අහුවිස්සසෙ, අහුවිස්සථ. අහුවිස්සං, අහුවිස්සම්හා. අහුවිස්සථ, අහුවිස්සිසු. අහුවිස්සසෙ[Pg.194], අහුවිස්සව්හෙ. අහුවිස්සිං, අහුවිස්සාම්හසෙ. කාලාතිපත්තිරූපානි.

Ahuvissā, ahuvissaṃsu。Ahuvissase, ahuvissatha。Ahuvissaṃ, ahuvissamhā。Ahuvissatha, ahuvissisu。Ahuvissase, ahuvissavhe。Ahuvissiṃ, ahuvissāmhase。此为条件式的形式。

ව්හෙ අව්හායනෙ බද්ධායං සද්දෙ ච. අව්හායනං පක්කොසනං. බද්ධාති අහඞ්කාරො, ඝට්ටනං වා සාරම්භකරණං වා. සද්දො රවො. ව්හෙති, ව්හායති, අව්හෙති, අව්හායති, අව්හාසි ඉච්චපි. කච්චායනො මාණවකොස්මි රාජ, අනූනනාමො ඉති මව්හයන්ති. ආසද්දො උපසග්ගොව, සො සඤ්ඤොගපරත්තා රස්සො ජාතො. අව්හිතො. අනව්හිතො තතො ආගා. අව්හා, අව්හායනා. වාරණව්හයනා රුක්ඛා. කාමව්හෙ විසයෙ. කුමාරො චන්දසව්හයො.

Vhe，义为呼唤、束缚与声音。Avhāyanaṃ 即是 pakkosanaṃ（呼唤）。Baddhā 即是我慢，或为冲突，或为暴行。Saddo 即是 ravo（声音）。Vheti、vhāyati、avheti、avhāyati，亦作 avhāsi。“大王，我是婆罗门青年迦旃延（Kaccāyano），他们称我为‘无缺名’（Anūnanāmo）”。Ā 这一音节是前缀，因后接辅音丛而变短。Avhito（被呼唤者）。Anavhito tato āgā（不待呼唤，他从彼处来）。Avhā（呼唤）、avhāyanā（呼唤）。名为‘瓦拉纳’（Vāraṇa）的树。在名为‘欲’（Kāma）的领域。名为‘月’（Canda）的王子。

‘‘සත්තතන්තිං සුමධුරං,රාමණෙය්‍යං අවාචයිං;

සො මං රඞ්ගම්හි අව්හෙති,සරණං මෙ හොහි කොසියා’’ති.

我曾奏响七弦琴，其音甜美又悦耳；如今他于场上挑战我，拘尸（Kosiya）啊，请做我的归依处！

එත්ථ අව්හෙතීති සාරම්භවසෙන අත්තනො විසයං දස්සෙතුං සඞ්ඝට්ටතීති අත්ථො. ‘‘සමාගතෙ එකසතං සමග්ගෙ, අව්හෙත්ථ යක්ඛො අවිකම්පමානො’’ති එත්ථාපි සාරම්භවසෙන ඝට්ටනං අව්හායනං නාම.

此处，“avheti”（挑战）的意思是：以争强好胜之心，为显示自己的势力范围而发生冲突。在“百众和合集会时，夜叉毫不动摇地挑战”这句中，“avhāyanaṃ”（挑战）也是指以争强好胜之心发生的冲突。

‘‘තත්ථ නච්චන්ති ගායන්ති, අව්හායන්ති වරාවරං;

අච්ඡරා විය දෙවෙසු, නාරියො සමලඞ්කතා’’ති

彼处仕女载歌舞，争奇斗艳竞高下；犹如天神中天女，盛装打扮貌如花。

එත්ථ පන අව්හායන්ති වරාවරන්ති වරතො වරං නච්චඤ්ච ගීතඤ්ච කරොන්තියො සාරම්භං කරොන්තීති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

此处，“avhāyanti varāvaraṃ”（争相媲美）应理解为：她们在舞蹈和歌唱上力求精益求精，相互争强好胜。

පඤ්හ පුච්ඡායං. භික්ඛු ගරුං පඤ්හං පඤ්හති. පඤ්හො. අයං පන පාළි ‘‘පරිපුච්ඡති පරිපඤ්හති ඉදං භන්තෙ කථං ඉමස්ස කො අත්ථො’’ති. පඤ්හසද්දො පුල්ලිඞ්ගවසෙන ගහෙතබ්බො. ‘‘පඤ්හො මං [Pg.195] පටිභාති, තං සුණා’’ති යෙභුය්‍යෙන පුල්ලිඞ්ගප්පයොගදස්සනතො. කත්ථචි පන ඉත්ථිලිඞ්ගොපි භවති නපුංසකලිඞ්ගොපි. තථා හි ‘‘පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා. කොණ්ඩඤ්ඤ පඤ්හානි වියාකරොහී’’ති තද්දීපිකා පාළියො දිස්සන්ති, ලිඞ්ගවිපල්ලාසො වා තත්ථ දට්ඨබ්බො.

（词根 pañh）用于提问。比丘向老师提问。问题。而这段巴利是：“他遍问，他质询：‘尊者，这是怎么回事？它是什么意思？’”Pañha一词应理解为阳性。因为通常可见其阳性用法，如：“一个问题浮现在我心中，请听我说。”但它在某些地方也用作阴性或中性。例如，可见阐明此点的巴利：“此乃我由善者所思之问。”“憍陈如（Koṇḍañña），请解答此等问题。”此处应视为语性的转换。

පඤ්හ ඉච්ඡායං. පඤ්හති. පඤ්හො. එත්ථ ච පඤ්හොති ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො. ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං පඤ්හියති ඤාතුං ඉච්ඡියති සොති පඤ්හොති. තථා හි වුත්තං ‘‘විස්සජ්ජිතම්හි පඤ්හෙ’’ති ඉමිස්සා නෙත්තිපාළියා අත්ථං සංවණ්ණෙන්තෙන ‘‘පඤ්හෙති ඤාතුං ඉච්ඡිතෙ අත්ථෙ’’ති.

（词根 pañh）用于意欲。他意欲。问题。此处，“问题”是指意欲了知的事物。此处的语源学解释是：它被询问，它被意欲了知，因此是“问题”。诚然，在阐释《指导论》（Nettipāḷi）中“当问题被解答时”这段巴利的意义时，（注释）说道：“‘问题’是指意欲了知的事物。”

මිහ සෙචනෙ. මිහති, උම්මිහති. මෙඝො, මෙහනං.

（词根 mih）用于喷洒。他小便，向上小便。云，小便处。

තත්ථ උම්මිහතීති පස්සාවං කරොති. මෙඝොති මිහති සිඤ්චති ලොකං වස්සධාරාහීති මෙඝො, පජ්ජුන්නො. මෙහනන්ති ඉත්ථීනං ගුය්හට්ඨානං.

此处，“ummihati”（向上小便）指小便。“megho”（云）是因为它以雨流喷洒、浇灌世间，故名“云”，即雨神。“mehanaṃ”（小便处）指女性的私密处。

දහ භස්මීකරණෙ ධාරණෙ ච. ආගාරානි අග්ගි දහති. අයං පුරිසො ඉමං ඉත්ථිං අය්‍යිකං දහති, මම අය්‍යිකාති ධාරෙතීති අත්ථො. ඉමස්ස පුරිසස්ස අයං ඉත්ථී අය්‍යිකා හොතීති අධිප්පායො. අත්‍ර පනායං පාළි ‘‘සක්‍යා ඛො අම්බට්ඨ රාජානං උක්කාකං පිතාමහං දහන්තී’’ති. අග්ගිනා දඩ්ඪං ගෙහං, දය්හති, දය්හමානං. දස්ස ඩාදෙසෙ ‘‘ඩහතී’’ති රූපං. ‘‘ඩහන්තං බාලමන්වෙති, භස්මාඡන්නොව පාවකො’’තිආදයො පයොගා එත්ථ නිදස්සනානි භවන්ති.

（词根 dah）用于焚烧与执持。火燃烧房屋。此人“dahati”此女为祖母，意思是执持她为“我的祖母”。其意为：此女是此人的祖母。此处有此巴利：“安巴塔（Ambaṭṭha），释迦族人（Sakyā）确实尊奉郁迦迦（Ukkāka）王为始祖。”被火烧毁的房屋；它被燃烧；正在被燃烧。当 d 被替换为 ḍ 时，其形式为“ḍahati”。“恶业追随燃烧的愚人，犹如灰烬覆盖的火”等用法是此处的范例。

චහ පරිසක්කනෙ. චහති.

（词根 cah）用于努力。他努力。

රහ චාගෙ. රහති. රහො, රහිතො.

（词根 rah）用于舍弃。他舍弃。独处，已舍离。

රහි ගතියං. රහති. රහො, රහං.

（词根 rah）用于行进。他行进。独处，秘密地。

දහි [Pg.196] බහි වුද්ධියං. දහති. බහති.

（词根 dah, bah）用于增长。他增长。他增长。

බහි සද්ධෙ ච. චකාරො වුද්ධාපෙක්ඛො. බහති.

（词根 bah）亦用于信仰。“ca”（亦）字关联前项“增长”。他有信仰。

තුහි දුහි අද්දනෙ. තුහති. දුහති.

（词根 tuh, duh）用于折磨。他折磨。他折磨。

අරහ මහ පූජායං. අරහති. අරහං, අරහා. මහති.

（词根 arah, mah）用于尊敬。他值得。阿罗汉。他尊敬。

මහනං, මහො. විහාරමහො. චෙතියමහො.

尊敬，庆典。寺院庆典。塔庆典。

තත්‍ර නික්කිලෙසත්තා එකන්තදක්ඛිණෙය්‍යභාවෙන අත්තනො කතපූජාසක්කාරාදීනං මහප්ඵලභාවකරණෙන අරහණීයො පූජනීයොති අරහා, ඛීණාසවො.

在此，因无烦恼，因是独一无二的应供者，因能使他人对自己所作的供养、恭敬等带来大果报，故为值得（arah-）尊敬、值得崇拜者，是为“阿罗汉”（arahā），即漏尽者。

ඊහ චෙතායං. ඊහති. ඊහා. ඊහා වුච්චති වීරියං.

（词根 īh）用于努力。他努力。努力。“努力”被称为精进。

වහ මහ බුද්ධියං. වහති, මහති.

（词根 vah, mah）用于了知。他了知。他了知。

අහි පිලහි ගතියං. අහති. පිලහති, අහි.

（词根 ah, pilah）用于行进。他行进。他行进，蛇。

එත්ථ ච අහීති නිප්පාදොපි සමානො අහති ගච්ඡති ගන්තුං සක්කොතීති අහි.

此处，“ahi”（蛇）虽无足，却能行进（ahati, gacchati），能够行走，故名“ahi”。

ගරහ කලහ කුච්ඡනෙ. ගරහති. ගරහා, කලහති, කලහො.

（词根 garah, kalah）用于责备。他责备。责备；他争吵，争吵。

වරහ වලහ පධානියෙ පරිභාසනහිංසාදානෙසු ච. වරහති. වලහති. වරාහො.

（词根 varah, valah）用于努力，亦用于辱骂、伤害与拿取。他努力（等）。他努力（等）。野猪。

එත්ථ ච වරාහොති සූකරොපි හත්ථීපි වුච්චති. තථා හි ‘‘එනෙය්‍යා ච වරාහා ච. මහාවරාහොව නිවාපපුට්ඨො’’තිආදීසු සූකරො ‘‘වරාහො’’ති නාමෙන වුච්චති. ‘‘මහාවරාහස්ස නදීසු ජග්ගතො, භිසං ඝසමානස්සා’’තිආදීසු පන හත්ථී ‘‘වරාහො’’ති නාමෙන වුච්චති. මහාවරාහස්සාති හි මහාහත්ථිනොති අත්ථො.

此处，“varāho”（野猪）既可指猪，也可指象。例如，在“羚羊与野猪”、“犹如以饵食喂养的大野猪”等句中，猪被称为“varāho”。但在“在河中守护、啃食莲藕的大varāha”等句中，象则被称为“varāho”。因为“mahāvarāhassa”的意思就是“大象的”。

වෙහු ජෙහු වාහු පයතනෙ. වෙහති, ජෙහති. වාහති. වාහනො.

（词根 veh, jeh, vāh）用于努力。他努力。他努力。他努力/运载。坐骑。

වාහනො [Pg.197] වුච්චති අස්සො. සො හි වාහන්ති සඞ්ගාමාදීසු කිච්චෙ උප්පන්නෙ පයතන්ති වීරියං කරොන්ති, එතෙනාති වාහනොති වුච්චති.

马被称为“vāhano”（运载者）。因为当战争等要务发生时，它们运载、努力、勤奋，因此被称为“vāhano”。

දාහු නිද්දක්ඛයෙ. දාහති.

（语根Dāhu）义为烧尽。他烧尽。

ඌහ විතක්කෙ. ඌහති, ආයූහති, වියූහති, බ්‍යූහති අපොහති. ඌහනං, ආයූහනං, බ්‍යූහො, අපොහො.

（语根Ūha）义为思量。他思量，他努力，他移除，他部署，他排除。思量，努力，部署，排除。

තත්ථ ඌහතීති විතක්කෙති, ආයූහතීති වායමති, වියූහතීති පංසුං උද්ධරති. එවං බ්‍යූහතීති එත්ථාපි. අපොහතීති ඡඩ්ඩෙති, අථ වා විවෙචෙති.

此处，“ūhati”指思量；“āyūhati”指努力；“viyūhati”指清除尘土。“byūhati”在此处也是同样的意思。“apohati”指舍弃，或指辨别。

ගාහු විලොළනෙ. ගාහති. ගාහො, චන්දග්ගාහො, සූරියග්ගාහො, නක්ඛත්තග්ගාහො.

（语根Gāhu）义为浸入、搅动。他浸入。执取；月食，日食，星食。

ගහ ගහණෙ. ගහති, පග්ගහති. ආහුතිංපග්ගහිස්සාමි. පග්ගහො, පග්ගාහො.

（语根Gaha）义为执取。他执取，他举起。我将举起献祭。举起，策励。

පග්ගහොති පත්තො. පග්ගාහොති වීරියං.

“paggaho”指钵。“paggāho”指精进。

සහ පරිසහනෙ. පරිසහනං ඛන්ති. සහති. සහො, අසහො, අසය්හො.

（语根Saha）义为忍耐。忍耐即是堪忍。他忍耐。能忍耐者，不能忍耐者，不可忍耐者。

රුහ චම්මනි පාතුභාවෙ. රුහති. රුක්ඛො.

（语根Ruha）义为生长、出现。它生长。树。

මාතු මානෙ. මාහති.

（语根Mātu）义为测量。他测量。

ගුහූ සංවරණෙ. ගුහති නිග්ගුහති. ගුහො, ගුය්හකො.

（语根Guhū）义为隐藏。他隐藏，他覆藏。洞穴，秘密的。

වහ පාපුණෙ. වහති. වාරිවහො.

（语根Vaha）义为达到。他运载。水流。

දුහ පපූරණෙ. දුහති, දොහති. දුය්හමානා ගාවී.

（语根Duha）义为充满（引申为挤奶）。他挤奶。正在被挤奶的母牛。

දිහ උපචයෙ. දෙහති. දෙහො. දෙහොති සරීරං.

（语根Diha）义为增长。它增长。身体。“deho”（身体）即是“sarīraṃ”（躯体）。

ලිහ [Pg.198] අස්සාදනෙ. ලෙහති, පලෙහති. ලෙහනීයං. අත්‍රායං පාළි ‘‘සුනඛා හිමස්ස පලිහිංසු පාදෙ’’ති. අයං පනත්ථො – සුනඛා ඉමස්ස කුමාරස්ස පාදතලෙ අත්තනො ජිව්හාය පලිහිංසූති.

（语根Liha）义为舔尝。其动词为 lehati、palehati。（其衍生词为）lehanīyaṃ（可舔尝之物）。于此，巴利（引文）为：“诸狗舔其足”。此义则为：诸狗以己舌舔此童子之足底。

ඔහ චාගෙ. ඔහති. සබ්බමනත්ථං අපොහති. අපොහො.

（语根Oha）义为舍弃。其动词为 ohati。（例句：）sabbamanatthaṃ apohati（舍弃一切不善）。（其衍生词为）apoho（舍弃）。

බ්‍රහ්ම උග්ගමෙ. බ්‍රහති. බ්‍රහා.

（语根Brahma）义为增长。其动词为 brahati。（其衍生词为）Brahā。

දහ ථහ හිංසත්ථා. දහති. ථහති.

（语根Daha、Thaha）义为伤害。其动词为 dahati、thahati。

බ්‍රූහ වඩ්ඪනෙ. උපරූපරි බ්‍රූහතීති බ්‍රහ්මා. කාරිතෙ ‘‘විවෙකමනුබ්‍රූහෙතුං වට්ටතී’’ති පයොගො.

（语根Brūha）义为增长。“不断增长”，故为梵天（brahmā）。于使役态，用法为：“适于增长远离”。

බ්‍රහ්මාති තෙහි තෙහි ගුණවිසෙසෙහි බ්‍රූහිතොති බ්‍රහ්මා. බ්‍රහ්මාති මහාබ්‍රහ්මාපි වුච්චති තථාගතොපි බ්‍රාහ්මණොපි මාතාපිතරොපි සෙට්ඨම්පි. ‘‘සහස්සො බ්‍රහ්මා ද්විසහස්සො බ්‍රහ්මා’’තිආදීසු හි මහාබ්‍රහ්මා ‘‘බ්‍රහ්මා’’ති වුච්චති. ‘‘බ්‍රහ්මාති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති එත්ථ තථාගතො.

所谓梵天（brahmā），即因彼彼殊胜之德而增长者，故为梵天。所谓梵天，亦可指大梵天、如来、婆罗门、父母、最胜者。于“千梵天、二千梵天”等（引文）中，大梵天被称为梵天。于“诸比丘，梵天实为如来之增上语”（引文）中，（梵天）指如来。

‘‘තමොනුදො බුද්ධො සමන්තචක්ඛු,ලොකන්තගූ සබ්බභවාතිවත්තො;

අනාසවො සබ්බදුක්ඛප්පහීනො,සච්චව්හයො බ්‍රහ්මෙ උපාසිතො මෙ’’ති

“驱暗者、佛陀、普眼者，达世间边际、越一切有，无漏、断尽一切苦，名为‘真实’者——婆罗门啊，此为我所崇拜。”

එත්ථ බ්‍රාහ්මණො. ‘‘බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරො, පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙ’’ති එත්ථ මාතාපිතරො. ‘‘බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතී’’ති එත්ථ සෙට්ඨං. එත්ථෙතං වුච්චති –

于此（引文）中，（brahme）指婆罗门。于“父母、先师，被称为梵天”（引文）中，（梵天）指父母。于“转梵轮”（引文）中，（梵天）指最胜。于此，有言——

‘‘මහාබ්‍රහ්මනි [Pg.199] විප්පෙ ච, අථො මාතාපිතූසු ච;

තථාගතෙ ච සෙට්ඨෙ ච, බ්‍රහ්මසද්දො පවත්තතී’’ති.

“于大梵天、智者（婆罗门），以及于父母，于如来、最胜者，梵天一词得以使用。”

අපරො නයො – බ්‍රහ්මාති තිවිධා බ්‍රහ්මානො සම්මුතිබ්‍රහ්මානො උපපත්තිබ්‍රහ්මානො විසුද්ධිබ්‍රහ්මානොති.

另一法门：所谓梵天（brahmā），有三种：世俗梵天（sammutibrahmāno）、转生梵天（upapattibrahmāno）、清净梵天（visuddhibrahmāno）。

‘‘සම්පන්නං සාලිකෙදාරං, සුවා භුඤ්ජන්ති කොසිය;

පටිවෙදෙමි තෙ බ්‍රහ්මෙ, න නෙ වාරෙතුමුස්සහෙ,පරිබ්බජ මහාබ්‍රහ්මෙ, පචන්තඤ්ඤෙපි පාණිනො’’ති ච

“拘尸罗啊，稻田已成熟，鹦鹉正食之；婆罗门啊，我告知您，我无法阻止它们。大婆罗门啊，请游方去吧，其他有情亦在烹煮。”

එවමාදීසු හි බ්‍රහ්මසද්දෙන සම්මුතිබ්‍රහ්මානො වුත්තා.

于此等（引文）中，实以梵天一词说示世俗梵天。

‘‘අපාරුතා තෙසං අමතස්ස ද්වාරා,යෙ සොතවන්තො පමුඤ්චන්තු සද්ධං;

විහිංසසඤ්ඤී පගුණං න භාසිං,ධම්මං පණීතං මනුජෙසු බ්‍රහ්මෙ,

“不死之门已为彼等开启，具耳者可放出信心。梵天啊，您曾因视之为恼，而未在人间说此善妙法。”

අථ ඛො බ්‍රහ්මා සහම්පතී’’ති ච එවමාදීසු බ්‍රහ්මසද්දෙන උපපත්තිබ්‍රහ්මා. ‘‘බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතී’’තිආදිවචනතො බ්‍රහ්මන්ති අරියධම්මො වුච්චති. තතො නිබ්බත්තා අවිසෙසෙන සබ්බෙපි අරියා විසුද්ධිබ්‍රහ්මානො නාම පරමත්ථබ්‍රහ්මතාය. විසෙසතො පන ‘‘බ්‍රහ්මාති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වචනතො සම්මාසම්බුද්ධො උත්තමබ්‍රහ්මා නාම සදෙවකෙ ලොකෙ බ්‍රහ්මභූතෙහි ගුණෙහි උක්කංසපාරමිප්පත්තිතො. එත්ථෙතං වුච්චති –

于“于是，娑婆主梵天（brahmā sahampatī）……”等（引文）中，以梵天一词说示转生梵天。由“转梵轮”等语，可知梵天被称为圣法。由此（圣法）而生，一切圣者无有差别，因其胜义梵性而名清净梵天（visuddhibrahmā）。但特别地，依“诸比丘，梵天实为如来之增上语”之语，正自觉者因其已成梵之德，于含有诸天之世界中达于卓越圆满，故名至上梵天（uttamabrahmā）。于此，有言——

‘‘සම්මුතියුපපත්තීනං, විසුද්ධීනං වසෙන ච;

බ්‍රහ්මානො තිවිධා හොන්ති, උත්තමෙන චතුබ්බිධා’’ති.

“依世俗、转生及清净，梵天有三种；连同至上者，则有四种。”

ධිම්හ [Pg.200] නිට්ඨුභනෙ. ධිම්හෙති. ‘‘පටිවාමගතං සල්ලං, පස්ස ධිම්හාමි ලොහිත’’න්ති පාළි නිදස්සනං.

（语根Dhimha）义为唾弃。其动词为 dhimheti。巴利示例如：“看此逆行之箭，我唾弃其血。”

තත්ථ ධිම්හාමීති නිට්ඨුභාමීති අත්ථො.

于此，dhimhāmi义为niṭṭhubhāmi（我唾弃）。

හකාරන්තධාතුරූපානි.

以ha为尾音的语根之形态。

ළකාරන්තධාතු

以ḷa为尾音的语根

බිළ අක්කොසෙ. බෙළති. බිළාරො.

（语根）biḷ，义为辱骂。其动词为beḷati。（其衍生词为）biḷāro（猫）。

කීළ විහාරෙ. කීළති. කීළා.

（语根）kīḷ，义为嬉戏。其动词为kīḷati。（其衍生词为）kīḷā（嬉戏）。

අළ උග්ගමෙ. අළති. වාළො.

（语根）aḷ，义为升起。其动词为aḷati。（其衍生词为）vāḷo（猛兽）。

ලළ විලාසෙ. ලළති. ලළිතො අස්සො.

（语根）laḷ，义为嬉戏。其动词为laḷati。（其衍生词为）laḷito asso（娇美之马）。

කළ මදෙ කක්කස්සෙ ච. කක්කස්සං කස්සසියං ඵරුසභාවො. කළති.

（语根）kaḷ，义为沉醉、粗恶。所谓kakkassaṃ（粗恶），即kassasiyaṃ，为粗暴之性。（其动词为）kaḷati。

තුළ තොළනෙ. තොළති.

（语根）tuḷ，义为称量。其动词为toḷati。

හුළ හොළ ගතියං. හුළති. හොළති.

（语根）huḷ、hoḷ，义为去。其动词为huḷati、hoḷati。

රොළ අනාදරෙ. රොළති.

（语根）roḷ，义为不敬。其动词为roḷati。

ලොළ උම්මාදෙ. ලොයති.

（语根）loḷ，义为疯狂。其动词为loyati。

හෙළ හොළ අනාදරෙ. හෙළති. හොළති.

（语根）heḷ、hoḷ，义为不敬。其动词为heḷati、hoḷati。

වාළ ආලපෙ. වාළති.

（语根）vāḷ，义为言说。其动词为vāḷati。

දාළ ධාළ විසරණෙ. දාළති. ධාළති.

（语根）dāḷ、dhāḷ，义为散开。其动词为dāḷati、dhāḷati。

හළ සිලාඝායං. හළති.

（语根）haḷ，义为赞美。其动词为haḷati。

හීළ අනාදරෙ. හීළති. හීළා, හීළිකො, හීළිතො.

（语根）hīḷ，义为不敬。其动词为hīḷati。（其衍生词为）hīḷā（不敬）、hīḷiko（不敬者）、hīḷito（被不敬者）。

කළ [Pg.201] සෙචනෙ. කළති. කළනං.

（语根）kaḷ，义为灌注。其动词为kaḷati。（其衍生词为）kaḷanaṃ（灌注）。

හෙළ වෙඨනෙ. හෙළති.

（语根）heḷ，义为缠绕。其动词为heḷati。

ඊළ ථුතියං. ඊළති.

（语根）īḷ，义为赞颂。其动词为īḷati。

ජුළ ගතියං. ජුළති, ජොළති.

（语根）juḷ，义为去。其动词为juḷati、joḷati。

පුළ මුළ සුඛනෙ. පුළති. මුළති.

（语根）puḷ、muḷ，义为使愉悦。其动词为puḷati、muḷati。

ගුළ රක්ඛායං. ගුළති. ගුළො.

（语根）guḷ，义为守护。其动词为guḷati。（其衍生词为）guḷo（糖蜜，球）。

ජුළ බන්ධනෙ. ජුළති.

（语根）juḷ，义为捆绑。其动词为juḷati。

කුළ ඝසනෙ. කුළති.

（语根）kuḷ，义为食。其动词为kuḷati。

ඛුළ බාල්‍යෙ ච. චකාරො ඝසනාපෙක්ඛකො. ඛුළති.

（语根）khuḷ，义为愚痴，亦兼指食。其动词为khuḷati。

සුළ බුළ සංවරණෙ. සුළති. බුළති.

（语根）suḷ、buḷ，义为防护。其动词为suḷati、buḷati。

පුළ සඞ්ඝාතෙ. පුළති. පුළිනං.

（语根）puḷ，义为聚集。其动词为puḷati。（其衍生词为）puḷinaṃ（沙洲）。

සළ අබ්‍යත්තසද්දෙ. සළති. සාළිකො, සාළිකා.

（语根）saḷ，义为不清晰声。其动词为saḷati。（其衍生词为）sāḷiko（八哥鸟）、sāḷikā（雌八哥鸟）。

‘‘උසභොව මහී නදති,මිගරාජාව කූජති;

සුසුමාරොව සළති,කිං විපාකො භවිස්සතී’’ති නිදස්සනං;

“如公牛吼动大地，如兽王放声长啸，如鳄鱼发出闷响，将会有何等果报？”此为例证。

ඉමානි ළකාරන්තධාතුරූපානි.

此等为以ḷa为尾音的语根形式。

ඉති භූවාදිගණෙ අවග්ගන්තධාතුරූපානි සමත්තානි. එත්තාවතා සබ්බාපි භූවාදිගණෙ ධාතුයො පකාසිතා.

如是，于ဘူ(bhū)等词组中，非 वर्ग(varga)尾语根的形式已毕。至此，ဘူ(bhū)等词组中所有语根皆已阐明。

ඉදානි භූවාදිගණිකධාතූනංයෙව කාචි අසමානසුතිකා, කාචි අසමානන්තිකා. තාසු කාචි සමානත්ථවසෙන සමොධානෙත්වා පුබ්බාචරියෙහි වුත්තා, තායෙව ධාතුයො එකදෙසෙන රූපවිභාවනාදීහි සද්ධිං පකාසයිස්සාම. තං යථා?

现在，于ဘူ(bhū)等词组的诸语根中，有些发音不同，有些词尾不同。其中，有些因意义相同，被古代诸师(pubbācariya)合并讲述。我们将仅就其中一部分，连同其形式分析(rūpavibhāvanā)等，阐明彼等语根。此为何？

හූ [Pg.202] භූ සත්තායං හොති, භවති. පහොති, පභවති. හුවෙය්‍ය පාවුසො. සචෙ උප්පාදො හෙය්‍ය. අජෙසි යක්ඛො නරවීරසෙට්ඨං, තත්ථප්පනාදො තුමුලො බහූව. අම්බා’යං අහුවා පුරෙ. අහු රාජා විදෙහානං. පහූතං මෙ ධනං සක්ක. පහූතමරියො පකරොති පුඤ්ඤං. පහූතවිත්තො පුරිසො. පහූතජිව්හො භගවා. පියප්පභූතා කලහා විවාදා. පච්ඡාසමණෙන හොතබ්බං. භවිතබ්බං. හොතුං, හෙතුයෙ, භවිතුං. හුත්වා, හුත්වාන. භවිත්වා, භවිත්වාන.

Hū、bhū，在存在(sattāyaṃ)义。其形为 hoti、bhavati。Pahoti、pabhavati。贤友，愿其是(Huveyya)。若有生起(Sace uppādo heyya)。夜叉战胜人中英雄(naravīraseṭṭhaṃ)，其处喧嚣(tumulo)巨大(bahūva)。此芒果(Ambā)昔曾有(ahuvā pure)。曾有威德哈王。帝释(sakka)，我财甚多(Pahūtaṃ me dhanaṃ)。圣者(ariyo)多作福德(puññaṃ)。财富丰厚(Pahūtavitto)之人。世尊广长舌(Pahūtajivho)。争论(kalahā vivādā)由喜爱(piyappabhūtā)而生。应为后随沙门(Pacchāsamaṇena hotabbaṃ)。应有(Bhavitabbaṃ)。Hotuṃ、hetuye、bhavituṃ。Hutvā、hutvāna。Bhavitvā、bhavitvāna。

එත්ථ පන ‘‘අත්ථි හෙහිති සො මග්ගො, න සො සක්කා න හෙතුයෙ’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ නහෙතුයෙති අභවිතුං. හූධාතුතො තුංපච්චයස්ස තවෙපච්චයස්ස වා තුයෙ ආදෙසො, ඌකාරස්ස ච එකාරාදෙසො කතොති දට්ඨබ්බං. අථ වා හෙතුභාවාය න න සක්කාතිපි අත්ථො. අයං පනත්ථො ඉධ නාධිප්පෙතො, පුරිමොයෙවත්ථො අධිප්පෙතො හොතිස්ස ධාතුනො පයොගභාවාය උදාහරිතපදස්සත්ථභාවතො. තත්ථ පහොතීති ඉදං වත්ථං විපුලභාවෙන චීවරං කාතුං පහොති, නො නප්පහොති. පහොතීති වා පුරිසො අරයො ජෙතුං සක්කොති. අථ වා පහොතීති හොති. පභවතීති සන්දති. පහූතන්ති විපුලං, මහන්තන්ති අත්ථො. පහූතවිත්තොති විපුලවිත්තො මහද්ධනො. පහූතජිව්හොති සුපුථුලසුදීඝසුමුදුකජිව්හො, පියප්පභූතාති පියතො නිබ්බත්තා.

于此，巴利(pāḷi)“彼道将有，其非不能有(atthi hehiti so maggo, na so sakkā na hetuye)”为例证(nidassanaṃ)。其中，na hetuye 意为“不能有(abhavituṃ)”。当知，此由语根 hū 加后缀 tuṃ 或 tave，代之为 tuye，且 ū 音代之为 e 音(ekārādeso)而成。或亦有义为“为成其因(hetubhāvāya)，非不能也”。然此义于此非所预期(nādhippeto)，所预期者为前义，因所引之词乃为示 hū 语根之用法与意义。其中，pahoti 意为此布料(vatthaṃ)足以(pahoti)制成大衣(cīvaraṃ)，非不足以(no nappahoti)。或 pahoti 意为人能战胜(jetuṃ)敌人(arayo)。或 pahoti 意为“是”。Pabhavati 意为流出(sandati)。Pahūtaṃ 意为广大(vipulaṃ)、巨大(mahantaṃ)。Pahūtavitto 意为财富广大(vipulavitto)、大富(mahaddhano)。Pahūtajivho 意为舌甚广(suputhula)、甚长(sudīgha)、甚软(sumuduka)。Piyappabhūtā 意为从喜爱(piyato)而生(nibbattā)。

ගමු සප්ප ගතියං. ගච්ඡති, ගමති, ඝම්මති, ආගච්ඡති, උග්ගච්ඡති, අතිගච්ඡති, පටිගච්ඡති, අවගච්ඡති, අධිගච්ඡති, අනුගච්ඡති, උපගච්ඡති, අපගච්ඡති, විගච්ඡති, නිගච්ඡති, නිග්ගච්ඡති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. ‘‘සමුග්ගච්ඡතී’’තිආදිනා උපසග්ගද්වයවසෙනපි [Pg.203] යථාසම්භවං යොජෙතබ්බානි. සප්පති, සංසප්පති, පරිසප්පති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

Gamu、sappa，在行(gatiyaṃ)义。Gacchati、gamati、ghammati、āgacchati、uggacchati、atigacchati、paṭigacchati、avagacchati、adhigacchati、anugacchati、upagacchati、apagacchati、vigacchati、nigacchati、niggacchati。其他亦应组合(yojetabbāni)。如“samuggacchati”等，亦应视情况依双前缀(upasaggadvaya)组合。Sappati、saṃsappati、parisappati。其他亦应组合。

තත්ථ ගමතීති ගච්ඡති. කාරිතෙ ‘‘දෙවදත්තං ගමෙති ගමයතී’’ති රූපානි භවන්ති. ‘‘අපායං ගමෙතීති අපායගමනීය’’න්ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං. චුරාදිගණං පත්තස්ස ආපුබ්බස්ස ඉමස්ස ‘‘ආගමෙති, ආගමයති, ආගමෙන්තො, ආගමයමානො’’ති සුද්ධකත්තුරූපානි භවන්ති.

其中，gamati 意为 gacchati。在使役态(Kārite)中，其形为“使提婆达多去”(devadattaṃ gameti, gamayati)。“导向恶趣(Apāyaṃ gameti)”，故为“趣向恶趣的(apāyagamanīya)”，此为例证(nidassanaṃ)。此语根加前缀 ā 并归入 စုရ(curādi)等词组时，有 āgameti、āgamayati、āgamento、āgamayamāno 等形式。

තත්ථ ආගමෙතීති මුහුත්තං අධිවාසෙතීති අත්ථො. ඝම්මතීති ගච්ඡති. ආගච්ඡතීති ආයාති. උග්ගච්ඡතීති උය්‍යාති උද්ධං ගච්ඡති. අතිගච්ඡතීති අතික්කමිත්වා ගච්ඡති. පටිගච්ඡතීති පුන ගච්ඡති. අවගච්ඡතීති ජානාති. අධිගච්ඡතීති ලභති ජානාති වා. අනුගච්ඡතීති පච්ඡතො ගච්ඡති. උපගච්ඡතීති සමීපං ගච්ඡති. අපගච්ඡතීති අපෙති. විගච්ඡතීති විගමති. නිගච්ඡතීති ලභති. ‘‘යසං පොසො නිගච්ඡතී’’ති ඉදං නිදස්සනං. නිග්ගච්ඡතීති නික්ඛමති. සප්පතීති ගච්ඡති. සංසප්පතීති සංසරන්තො ගච්ඡති. පරිසප්පතීති සමන්තතො ගච්ඡති.

其中，āgameti 意为“等待片刻(muhuttaṃ adhivāseti)”。Ghammati 意为去。Āgacchati 意为来。Uggacchati 意为上升(uyyāti)、向上去(uddhaṃ gacchati)。Atigacchati 意为越过去(atikkamitvā gacchati)。Paṭigacchati 意为返回去(puna gacchati)。Avagacchati 意为了知(jānāti)。Adhigacchati 意为获得(labhati)或了知(jānāti)。Anugacchati 意为随从去(pacchato gacchati)。Upagacchati 意为走近(samīpaṃ gacchati)。Apagacchati 意为离去(apeti)。Vigacchati 意为消失(vigamati)。Nigacchati 意为获得(labhati)。“人获得声誉(Yasaṃ poso nigacchati)”此为例证(nidassanaṃ)。Niggacchati 意为出去(nikkhamati)。Sappati 意为去。Saṃsappati 意为轮回(saṃsaranto)而去。Parisappati 意为周遍(samantato)而去。

ඉදානි පන විඤ්ඤූනං සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ පරමකොසල්ලජනනත්ථං සප්පයොගං පදමාලං කථයාම. සෙය්‍යථිදං? සො ගච්ඡති, තෙ ගච්ඡන්ති, ගච්ඡරෙ. ත්වං ගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම. සො ගච්ඡතෙ, තෙ ගච්ඡන්තෙ. ත්වං ගච්ඡසෙ, තුම්හෙ ගච්ඡව්හෙ. අහං ගච්ඡෙ, මයං ගච්ඡාම්හෙ. වත්තමානාය රූපානි.

如今，为令智者(viññūnaṃ)于有注疏(sāṭṭhakatha)的三藏(tepiṭaka)佛语(buddhavacane)中生起最高善巧(paramakosallajananatthaṃ)，我们来解说附带用法(sappayogaṃ)的词形变化(padamālaṃ)。此即：他去(So gacchati)，他们去(te gacchanti, gacchare)。你去(Tvaṃ gacchasi)，你们去(tumhe gacchatha)。我去(Ahaṃ gacchāmi)，我们去(mayaṃ gacchāma)。他走向(So gacchate)，他们走向(te gacchante)。你走向(Tvaṃ gacchase)，你们走向(tumhe gacchavhe)。我走向(Ahaṃ gacche)，我们走向(mayaṃ gacchāmhe)。此为现在时(Vattamānāya)诸形。

සො ගච්ඡතු, තෙ ගච්ඡන්තු. ත්වං ගච්ඡාහි, ගච්ඡ, ගච්ඡස්සු, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම. සො ගච්ඡතං, තෙ ගච්ඡන්තං. ත්වං ගච්ඡස්සු, තුම්හෙ ගච්ඡව්හො. අහං ගච්ඡෙ, මයං ගච්ඡාමසෙ. පඤ්චමියා රූපානි.

让他去(So gacchatu)，让他们去(te gacchantu)。你去(Tvaṃ gacchāhi, gaccha, gacchassu)，你们去(tumhe gacchatha)。我走(Ahaṃ gacchāmi)，我们走(mayaṃ gacchāma)。愿他去(So gacchataṃ)，愿他们去(te gacchantaṃ)。你当走(Tvaṃ gacchassu)，你们当走(tumhe gacchavho)。我愿走(Ahaṃ gacche)，我们愿走(mayaṃ gacchāmase)。此为命令式(Pañcamiyā)诸形。

සො [Pg.204] ගච්ඡෙය්‍ය, ගච්ඡෙ, තෙ ගච්ඡෙය්‍යුං. ත්වං ගච්ඡෙය්‍යාසි, තුම්හෙ ගච්ඡෙය්‍යාථ. අහං ගච්ඡෙය්‍යාමි, මයං ගච්ඡෙය්‍යාම, ගච්ඡෙමු. සො ගච්ඡෙථ, තෙ ගච්ඡෙරං. ත්වං ගච්ඡෙථො, තුම්හෙ ගච්ඡෙය්‍යාව්හො. අහං ගච්ඡෙය්‍යං, මයං ගච්ඡෙය්‍යාම්හෙ. සත්තමියා රූපානි.

他应去(So gaccheyya, gacche)，他们应去(te gaccheyyuṃ)。你应去(Tvaṃ gaccheyyāsi)，你们应去(tumhe gaccheyyātha)。我应去(Ahaṃ gaccheyyāmi)，我们应去(mayaṃ gaccheyyāma, gacchemu)。他可去(So gacchetha)，他们可去(te gaccheraṃ)。你可去(Tvaṃ gacchetho)，你们可去(tumhe gaccheyyāvho)。我可去(Ahaṃ gaccheyyaṃ)，我们可去(mayaṃ gaccheyyāmhe)。此为愿望式(Sattamiyā)诸形。

සො ගච්ඡ, තෙ ගච්ඡු. ත්වං ගච්ඡෙ, තුම්හෙ ගච්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ. අහං ගච්ඡං, මයං ගච්ඡිම්හ, ගඤ්ඡිම්හ. සො ගච්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ, තෙ ගච්ඡිරෙ. ත්වං ගච්ඡිත්ථො, තුම්හෙ ගච්ඡිව්හො. අහං ගච්ඡිං, ගඤ්ඡිං, මයං ගච්ඡිම්හෙ. පරොක්ඛාය රූපානි.

他去了(So gaccha)，他们去了(te gacchu)。你去了(Tvaṃ gacche)，你们去了(tumhe gacchittha, gañchittha)。我去了(Ahaṃ gacchaṃ)，我们去了(mayaṃ gacchimha, gañchimha)。他已去(So gacchittha, gañchittha)，他们已去(te gacchire)。你已去(Tvaṃ gacchittho)，你们已去(tumhe gacchivho)。我已去(Ahaṃ gacchiṃ, gañchiṃ)，我们已去(mayaṃ gacchimhe)。此为非现见过去时(Parokkhāya)诸形。

සො අගච්ඡා, තෙ අගච්ඡූ. ත්වං අගච්ඡෙ, තුම්හෙ අගච්ඡථ. අහං අගච්ඡං, මයං අගච්ඡම්හා. සො අගච්ඡථ, තෙ අගච්ඡත්ථුං. ත්වං අගච්ඡසෙ, තුම්හෙ අගච්ඡිව්හං. අහං අගච්ඡං, මයං අගච්ඡිම්හෙ. අජ්ජතනියා රූපානි.

他去了(So agacchā)，他们去了(te agacchū)。你去了(Tvaṃ agacche)，你们去了(tumhe agacchatha)。我去了(Ahaṃ agacchaṃ)，我们去了(mayaṃ agacchamhā)。他曾去(So agacchatha)，他们曾去(te agacchatthuṃ)。你曾去(Tvaṃ agacchase)，你们曾去(tumhe agacchivhaṃ)。我曾去(Ahaṃ agacchaṃ)，我们曾去(mayaṃ agacchimhe)。此为不定过去时(Ajjatanī)诸形。

සො ගච්ඡිස්සති, තෙ ගච්ඡිස්සන්ති. ත්වං ගච්ඡිස්සසි, තුම්හෙ ගච්ඡිස්සථ. අහං ගච්ඡිස්සාමි, මයං ගච්ඡිස්සාම. සො ගච්ඡිස්සතෙ, තෙ ගච්ඡිස්සන්තෙ. ත්වං ගච්ඡිස්සසෙ, තුම්හෙ ගච්ඡිස්සව්හෙ. අහං ගච්ඡිස්සං, මයං ගච්ඡිස්සාම්හෙ. භවිස්සන්තියා රූපානි.

他将去，他们将去。你将去，你们将去。我将去，我们将去。他将去，他们将去。你将去，你们将去。我将去，我们将去。此为将来时(Bhavissantī)诸形。

සො අගච්ඡිස්සා, තෙ අගච්ඡිස්සංසු. ත්වං අගච්ඡිස්සෙ, තුම්හෙ අගච්ඡිස්සථ. අහං අගච්ඡිස්සං, මයං අගච්ඡිස්සාම්හා. සො අගච්ඡිස්සථ, තෙ අගච්ඡිස්සිසු. ත්වං අගච්ඡිස්සසෙ, තුම්හෙ අගච්ඡිස්සව්හෙ. අහං අගච්ඡිස්සං, මයං අගච්ඡිස්සාම්හසෙ. කාලාතිපත්තියා රූපානි.

他本会去，他们本会去。你本会去，你们本会去。我本会去，我们本会去。他本该去，他们本该去。你本该去，你们本该去。我本该去，我们本该去。此为条件式(Kālātipatti)诸形。

තත්ථ අජ්ජතනියා කාලාතිපත්තියා ච අකාරාගමං සබ්බෙසු පුරිසෙසු සබ්බෙසු වචනෙසු ලබ්භමානම්පි සාසනෙ අනියතං හුත්වා ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. තථා හි ‘‘අගච්ඡි, ගච්ඡි, අගච්ඡිස්සා, ගච්ඡිස්සා’’තිආදිනා ද්වෙ ද්වෙ රූපානි දිස්සන්ති. ගමති, ගමන්ති. ගමතු, ගමන්තු. ගමෙය්‍ය. ගමෙය්‍යුං. සෙසං සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං.

于此当知，在不定过去时(ajjatanī)与条件式(kālātipatti)中，a-音增益虽于一切人称、一切数中皆可得，然于教法中，其为不定(aniyata)而可得。是故，如 agacchi、gacchi，agacchissā、gacchissā 等，可见各有二形。Gamati、gamanti。Gamatu、gamantu。Gameyya、gameyyuṃ。其余一切皆应详述。

ඉදානි [Pg.205] පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීසු විසෙසො වුච්චතෙ – සො පුරිසො මග්ගං ග, සා ඉත්ථී ඝර’මාග. තෙ මග්ගං ගු, තා ඝර’මාගු. එකාරස්ස අකාරාදෙසං ත්වං මග්ගං ග, ත්වං ඝර’’මාග. තුම්හෙ මග්ගං ගුත්ථ, තුම්හෙ ඝර’මාගුත්ථ. අහං මග්ගං ගං, අහං ඝර’මාගං. අහං තං පුරිසං අන්වගං, මයං මග්ගං ගුම්හ, මයං ඝරං ආගුම්හ, මයං තං පුරිසං අන්වගුම්හ. අයං තාව පරොක්ඛාය විසෙසො.

现在讲述非现见过去时(parokkhā)、昨日时(hiyattani)与不定过去时(ajjatanī)的区别——那男子去了路，那女子来到了家。他们去了路，她们来到了家。（第二人称单数e音作a音：）你去了路，你来到了家。你们去了路，你们来到了家。我去了路，我来到了家。我曾跟随那男子。我们去了路，我们来到了家，我们曾跟随那男子。以上即非现见过去时之特例。

‘‘සො මග්ගං අගමා, තෙ මග්ගං අගමූ’’ ඉච්චාදි හිය්‍යත්තනියා රූපං. ‘‘සො අගමි, තෙ අගමුං, තෙ ගුං’’ ඉච්චාදි අජ්ජතනියා රූපං.

“他去了路(maggaṃ agamā)，他们去了路(maggaṃ agamū)”等是昨日时(hiyattani)的形式。“他去了(agami)，他们去了(agamuṃ)，他们去了(guṃ)”等是不定过去时(ajjatanī)的形式。

ඉදානි තෙසං පදරූපානි පාකටීකරණත්ථං කිඤ්චි සුත්තං කථයාම – ‘‘සොපාගා සමිතිං වනං. අථෙත්ථ පඤ්චමො ආගා. ආගුං දෙවා යසස්සිනො. මාහං කාකොව දුම්මෙධො, කාමානං වසමන්වගං. අගමා රාජගහං බුද්ධො. වඞ්කං අගමු පබ්බතං. බ්‍රාහ්මණා උපගච්ඡු ම’’න්ති එවමාදීනි භවන්ති.

现在为阐明这些词形，我们引述一些经文为例：“他去到林中集会。于是第五位前来。有名望的诸天前来。愿我莫如愚痴的乌鸦，屈从于诸欲。佛陀去了王舍城(Rājagaha)。他们去了弯曲的山。诸婆罗门走近我。”诸如此类。

ග ගු ග ගුත්ථ ගං ගුම්හ, අගු අගමු අගමුං;

අගමා’ගමි ගච්ඡන්ති, ආදිභෙදං මනෙ කරෙ.

Ga gu ga guttha gaṃ gumha，agu agamu agamuṃ；Agamā”gami gacchanti，此等区别当记心。

ඉදානි නාමිකපදානි වුච්චන්තෙ – ගතො, ගන්තා, ගච්ඡං, ගච්ඡන්තී, ගච්ඡන්තං කුලං, සහගතං, ගති, ගමනං, ගමො, ආගමො, අවගමො, ගන්තබ්බං, ගමනීයං, ගම්මං, ගම්මමානං, ගමියමානං, ගො, මාතුගාමො, හිඞ්ගු, ජගු, ඉන්දගූ, මෙධගො ඉච්චාදීනි, කාරිතෙ – ගච්ඡාපෙති, ගච්ඡාපයති, ගච්ඡෙති, ගච්ඡයති, ගම්මෙති. කම්මෙ – ගම්මති, ගමියති, අධිගම්මති, අධිගමියති. තුමන්තාදිත්තෙ ‘‘ගන්තුං, ගමිතුං, ගන්ත්වා, ගන්ත්වාන, ගමිත්වා, ගමිත්වාන, ගමිය, ගමියාන, ගම්ම, ආගම්ම, ආගන්ත්වා, අධිගම්ම, අධිගන්ත්වා’’ ඉච්චාදීනි[Pg.206]. සප්පධාතුස්ස පන ‘‘සප්පො, සප්පිනී, පීඨසප්පී, සප්පි’’ ඉච්චාදීනි රූපානි භවන්ති.

现在要讲名词形式(nāmikapadāni)——已去(gato)、去者(gantā)、正去(gacchaṃ)、正去的(女人)(gacchantī)、正去的家族(gacchantaṃ kulaṃ)、俱行(sahagataṃ)、去处(gati)、行(gamanaṃ)、去(gamo)、来(āgamo)、理解(avagamo)、应去(gantabbaṃ)、应行(gamanīyaṃ)、可去(gammaṃ)、正被去(gammamānaṃ)、正被去(gamiyamānaṃ)、牛(go)、女人(mātugāmo)、阿魏(hiṅgu)、众生(jagu)、因陀罗瞿(indagū)、争斗(medhago)等。使役形式(kārite)——使去(gacchāpeti, gacchāpayati, gaccheti, gacchayati, gammeti)。被动语态(kamme)——被去(gammati, gamiyati)、被到达(adhigammati, adhigamiyati)。不定式等(tumantāditte)——为了去(gantuṃ, gamituṃ)、去后(gantvā, gantvāna, gamitvā, gamitvāna)、使……去后(gamiya, gamiyāna, gamma)、来后(āgamma, āgantvā)、到达后(adhigamma, adhigantvā)等。至于根 'sapp'，则有“蛇(sappo)、母蛇(sappinī)、以凳爬行者(pīṭhasappī)、酥油(sappi)”等形式。

තත්ථ සහගතසද්දො තබ්භාවෙ වොකිණ්ණෙ නිස්සයෙ ආරම්මණෙ සංසට්ඨෙති ඉමෙසු අත්ථෙසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘යායං තණ්හා පොනොබ්භවිකා නන්දිරාගසහගතා’’ති තබ්භාවෙ වෙදිතබ්බො, නන්දිරාගභූතාති අත්ථො. ‘‘යායං භික්ඛවෙ වීමංසා කොසජ්ජසහගතා කොසජ්ජසම්පයුත්තා’’ති වොකිණ්ණෙ වෙදිතබ්බො, අන්තරන්තරා උප්පජ්ජමානෙන කොසජ්ජෙන වොකිණ්ණාති අයමෙත්ථ අත්ථො. ‘‘අට්ඨිකසඤ්ඤාසහගතං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතී’’ති නිස්සයෙ වෙදිතබ්බො, අට්ඨිකසඤ්ඤං නිස්සාය අට්ඨිකසඤ්ඤං භාවෙත්වා පටිලද්ධන්ති අත්ථො. ‘‘ලාභී හොති රූපසහගතානං වා සමාපත්තීනං අරූපසහගතානං වා’’ති ආරම්මණෙ, රූපාරූපාරම්මණානන්ති අත්ථො. ‘‘ඉදං සුඛං ඉමාය පීතියා සහගතං සහජාතං සම්පයුත්ත’’න්ති සංසට්ඨෙ, ඉමිස්සා පීතියා සංසට්ඨන්ති අත්ථො. එත්ථෙතං වුච්චති –

在此，“俱行”一词可见于五种含义：同体、混杂、依止、所缘、结合。其中“此导致再生的渴爱，与喜贪俱行”应当理解为同体义，意思是已成为喜贪。“诸比丘，此审察与懈怠俱行、与懈怠相应”应当理解为混杂义，意思是与间或生起的懈怠相互混杂。“修习与白骨想俱行的念觉支”应当理解为依止义，意思是依止白骨想，修习白骨想后获得。“获得与色界俱行的等至，或与无色界俱行的等至”应当理解为所缘义，意思是取色界和无色界为所缘。“此乐与此喜俱行、俱生、相应”应当理解为结合义，意思是与此喜相互结合。此处如是说：

තබ්භාවෙ චෙව වොකිණ්ණෙ, නිස්සයාරම්මණෙසු ච;

සංසට්ඨෙ ච සහගත-සද්දො දිස්සති පඤ්චසු;

于同体与混杂，依止以及所缘，亦于结合义，“俱行”词见五处。

ගතීති ගතිගති නිබ්බත්තිගභි අජ්ඣාසයගති විභවගති නිප්ඵත්තිගති ඤාණගතීති බහුවිධා ගති නාම.

所谓趣，有多种，即：去处趣、再生趣、意乐趣、坏灭趣、成就趣、智趣。

තත්ථ ‘‘තං ගතිං පෙච්ච ගච්ඡාමී’’ති ච ‘‘යස්ස ගතිං න ජානන්ති, දෙවා ගන්ධබ්බමානුසා’’ති ච අයං ගතිගතිනාම. ‘‘ඉමෙසං [Pg.207] ඛො අහං භික්ඛූනං සීලවන්තානං නෙව ජානාමි ගතිංවා අගතිංවා’’ති අයං නිබ්බත්තිගති නාම. ‘‘එවං ඛො තෙ අහං බ්‍රහ්මෙ ගතිඤ්ච ජානාමි ජුතිඤ්ච ජානාමී’’ති අයං අජ්ඣාසයගති නාම. ‘‘විභවො ගති ධම්මානං, නිබ්බානං අරහතො ගතී’’ති අයං විභවගති නාම. ‘‘ද්වෙ ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා’’ති අයං නිප්ඵත්තිගති නාම. ‘‘තං තත්ථ ගතිමා ධිභිමා’’ති ච ‘‘සුන්දරං නිබ්බානං ගතො’’ති ච අයං ඤාණගති නාම. එත්ථෙතං වුච්චති –

在此，“死后我将去往彼趣”以及“诸天、乾达婆、人类皆不知其去处”，此即名为去处趣。“我实不知这些具戒比丘的趣向或非趣向”，此即名为再生趣。“梵天，我确知你的趣向与光明”，此即名为意乐趣。“诸法的坏灭是趣，阿罗汉的趣是涅槃”，此即名为坏灭趣。“只有二趣，别无其他”，此即名为成就趣。“他在彼处具趣、具慧”以及“已去往美妙的涅槃”，此即名为智趣。此处如是说——

ගතිගත්‍යඤ්ච නිබ්බත්‍යං, විභවජ්ඣාසයෙසු ච;

නිප්ඵත්තියඤ්ච ඤාණෙ ච, ගතිසද්දො පවත්තති.

于去处趣与再生，坏灭以及意乐，亦于成就与智，“趣”词行于此诸义。

ගච්ඡතීති ගො. මාතුයා සමභාවං මිස්සීභාවඤ්ච ගච්ඡති පාපුණාතීති මාතුගාමො. රොගං හිංසන්තං ගච්ඡතීති හිඞ්ගු.

行走的，是为牛。与母亲达到相同与混合状态的，是为女人。能对抗并伤害疾病的，是为阿魏。

ඉමානි තස්ස නාමානි

这些是它的名称。

හිඞ්ගු හිඞ්ගුජතුච්චෙව, තථා හිඞ්ගුසිපාටිකා;

හිඞ්ගුජාතීති කථිතා, විනයට්ඨකථාය හි.

阿魏以及阿魏胶，亦有阿魏果荚；此等名为阿魏类，诚如律注所言。

ජගූති චුතිතො ජාතිං ගච්ඡතීති ජගු. ඉන්ද්‍රියෙන ගච්ඡතීති ඉන්දගූ. අථ වා ඉන්දභූතෙන කම්මුනා ගච්ඡතීති ඉන්දගු. ‘‘හින්දගූ’’තිපි පාළි. තත්ථ හින්දන්ති මරණං. තං ගච්ඡතීති හින්දගූ. සබ්බමෙතං සත්තාධිවචනං, ලිඞ්ගතො පුල්ලිඞ්ගං. මෙධගොති අත්තනො නිස්සයඤ්ච පරඤ්ච මෙධමානො හිංසමානො ගච්ඡති පවත්තතීති මෙධගො, කලහො. ‘‘තතො සම්මන්ති මෙධගා’’ති එත්ථ හි කලහො මෙධගසද්දෙන භගවතා වුත්තො. ගමිත්වාති එත්ථ –

所谓众生(jagu)，即从死后趣向于生。所谓因陀罗瞿(indagū)，即依根而行。或依如帝释般的业而行，故为因陀罗瞿。亦有巴利作“hindagū”。其中，“hindati”是死亡义。趣向于彼，是为“hindagū”。此等皆为有情之同义词，性属阳性。所谓争斗(medhago)，即伤害自所依与他人而行、活动，故为争斗，即争吵。在‘由此平息诸争斗’中，世尊即以“medhaga”一词说为争吵。至于“gamitvā”（使……去后）——

‘‘ඉසිව්හයං ගමිත්වාන, විනිත්වා පඤ්චවග්ගියෙ;

තතො විනෙසි භගවා, ගන්ත්වා ගන්ත්වා තහිං තහි’’න්ති

使往仙人处，调伏五比丘；其后世尊行，处处而教化。

අයං [Pg.208] පාළි නිදස්සනං. සප්පොති සප්පතීති සප්පො, සංසප්පන්තො ගච්ඡතීති අත්ථො. තෙනාහ ආයස්මා සාරිපුත්තො ‘‘යො කාමෙ පරිවජ්ජෙති, සප්පස්සෙව පදාසිරො’’ති ඉමිස්සා පාළියා නිද්දෙසෙ ‘‘සප්පො වුච්චති අහි. කෙනට්ඨෙන සප්පො? සංසප්පන්තො ගච්ඡතීති සප්පො. භුජන්තො ගච්ඡතීති භුජගො. උරෙන ගච්ඡතීති උරගො. පන්නසිරො ගච්ඡතීති පන්නගො. සරීරෙන සප්පතීති සරීසපො. බිලෙ සයතීති බිලාසයො. දාඨා තස්ස ආවුධොති දාඨාවුධො. විසං තස්සඝොරන්ති ඝොරවිසො. ජිව්හා තස්ස දුවිධාති දුජිව්හො. ද්වීහි ජිව්හාහි රසං සායතීති ද්විරසඤ්ඤූ’’ති. සප්පිනීති උරගී. පීඨසප්පීති පීඨෙන සප්පති ගච්ඡතීති පීඨසප්පී, පඞ්ගුළො. සප්පීති යො න පරිභුඤ්ජති, තස්ස බලායුවඩ්ඪනත්ථං සප්පති ගච්ඡති පවත්තතීති සප්පි, ඝතං.

所谓蛇(sappa)，即是爬行(sappati)，意为蠕动而行。因此，具寿舍利弗说：“舍弃诸欲者，如避蛇头足。”在此巴利句的解释中说：“蛇被称为‘ahi’。以何义为蛇？蠕动而行，故为蛇(sappo)。弯曲而行，故为‘bhujago’。以胸而行，故为‘urago’。垂头而行，故为‘pannago’。以身蠕行，故为‘sarīsapo’。住在洞穴中，故为‘bilāsayo’。牙齿是它的武器，故为‘dāṭhāvudho’。其毒猛烈，故为‘ghoraviso’。其舌分叉，故为‘dujivho’。用两条舌头品尝味道，故为‘dvirasaññū’。”母蛇(sappinī)即雌蛇(uragī)。以凳爬行者(pīṭhasappī)即以凳爬行，是为跛者(paṅguḷo)。所谓酥油(sappi)，为增长食用者之力与寿而行、活动，是为酥油，即黄油(ghataṃ)。

සක්ක ටෙක ලඞ්ඝ ගත්‍යත්තා. සක්කති, නිසක්කති, පරිසක්කති. නිසක්කො, පරිසක්කනං. ටෙකති. ටීකා. ලඞ්ඝති, උල්ලඞ්ඝති, ඔලඞ්ඝති, ලඞ්ඝකො, උල්ලඞ්ඝිකා පීති.

（词根）Sakka、ṭeka、laṅgha，用于行动义。Sakkati（移动）、nisakkati（移开）、parisakkati（四处移动）。Nisakko（移开）、parisakkanaṃ（四处移动）。Ṭekati（移动）。Ṭīkā（复注）。Laṅghati（跳）、ullaṅghati（向上跳）、olaṅghati（向下跳）、laṅghako（跳者）、ullaṅghikā pīti（跃喜）。

කෙ රෙ ගෙ සද්දෙ. කායති. රායති. ගායති. ජාතකං. රා. ගීතං. කායිතුං. රායිතුං, ගායිතුං. කායිත්වා. රායිත්වා. ගායිත්වා.

（词根）Ke、re、ge，用于声音义。Kāyati（唱）。Rāyati（鸣）。Gāyati（歌）。Jātakaṃ（本生）。Rā（声）。Gītaṃ（歌）。Kāyituṃ（为唱）。Rāyituṃ（为鸣）、gāyituṃ（为歌）。Kāyitvā（唱后）。Rāyitvā（鸣后）。Gāyitvā（歌后）。

තත්ථ ජාතකන්ති ජාතං භූතං අතීතං අත්තනො චරිතං කායති කථෙති භගවා එතෙනාති ජාතකං. ජාතකපාළි හි ඉධ ජාතකන්ති වුත්තං. අඤ්ඤත්‍ර පන ජාතං එවං ජාතකන්ති ගහෙතබ්බා. තථා හි ජාතකසද්දො පරියත්තියම්පි වත්තති ‘‘ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්ම’’න්තිආදීසු, ජාතියම්පි වත්තති ‘‘ජාතකං සමොධානෙසී’’තිආදීසු. රා වුච්චති සද්දො. ගීතන්ති ගායනං.

在此，所谓本生，即世尊以此宣说(kāyati)自己过去已生(jātaṃ)、已有(bhūtaṃ)、已逝(atītaṃ)的行谊，故名本生。于此，本生巴利被称为本生。然于他处，应知“已生”即是本生。同样，“本生”一词亦用于教法中，如在‘如是语、本生、未曾有法’等处；亦用于出生义，如在‘连接本生故事’等处。“Rā”被称为声。“Gītaṃ”即歌唱。

ඛෙ [Pg.209] ජෙ සෙ ඛයෙ. ඛායති. ජායති. සායති. ඛයං ගච්ඡතීති අත්ථො.

（词根）Khe、je、se，用于灭尽义。Khāyati。Jāyati。Sāyati。意为“走向灭尽”。

එත්ථ පන සියා ‘‘නනු ච භො ඛායතීති පදස්ස ඛාදතීති වා පඤ්ඤායතීති වා අත්ථො භවති, තථා ජායතීති පදස්ස නිබ්බත්තතීති අත්ථො, සායතීති පදස්ස රසං අස්සාදෙතීති අත්ථො, එවං සන්තෙ භො කස්මා ඉධ එවං අත්ථො තුම්හෙහි කථියතී’’ති? සච්චං, ධාතූනන්තු අනෙකත්ථත්තා එවං අත්ථො කථෙතුං ලබ්භති. තථා හි ‘‘අප්පස්සුතායං පුරිසො, බලිබද්දොව ජීරතී’’ති එත්ථ ජීරතීති අයං සද්දො ජරං පාපුණාතීති අත්ථං අවත්වා වඩ්ඪතීති අත්ථමෙව වදති, එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

此处，或许有人会说：“尊者，“khāyati”一词的意思不是“吃”或“显现”吗？同样，“jāyati”一词的意思是“出生”，“sāyati”一词的意思是“品尝滋味”，既然如此，尊者，为何在此处你们要这样解说其义呢？”诚然，但因诸词根多义，故可作如是说。譬如，在‘此少闻之人，如公牛长老’一句中，“jīrati”（长老）一词，并非说其达到年老，而正是说其（肉体）增长。此事应如是见。

ගු ඝු කු උ සද්දෙ. ගවති. ඝවති. කවති. අවති.

（词根）Gu、ghu、ku、u，用于声音义。Gavati。Ghavati。Kavati。Avati。

ඛු රු කු සද්දෙ. ඛොති. රොති. කොති.

（词根）Khu、ru、ku，用于声音义。Khoti。Roti。Koti。

චු ජු පු ප්ලු ගා සෙ ගතියං. චවති. ජවති. පවති. ප්ලවති. ගාති. සෙති. චවනං, චුති. ජවනං, ජවො. පවනං, ප්ලවනං. ගානං. සෙතු. පොතො. ප්ලවො.

（词根）Cu、ju、pu、plu、gā、se，用于行动义。Cavati（死）。Javati（疾行）。Pavati（流动）。Plavati（漂浮）。Gāti（行）。Seti（卧）。Cavanaṃ（死）、cuti（死）。Javanaṃ（疾行）、javo（速）。Pavanaṃ（流动）、plavanaṃ（漂浮）。Gānaṃ（行）。Setu（桥）。Poto（船）。Plavo（浮具）。

එත්ථ ගානන්ති ගමනං. පොතොති පවති ගච්ඡති උදකෙ එතෙනාති පොතො, නාවා. තථා ප්ලවති න සීදතීති ප්ලවො, නාවා එව. ‘‘භින්නප්ලවො සාගරස්සෙව මජ්ඣෙ’’ති හි ජාතකපාළි දිස්සති. ‘‘නාවා, පොතො, ප්ලවො, ජලයානං, තරණ’’න්ති නාවාභිධානානි.

在此，“gānaṃ”即行。所谓船(poto)，即以此在水中流动、行进，故为船(nāvā)。同样，漂浮而不沉，是为浮具(plavo)，亦即是船。如于本生巴利中所见：‘如于海中央，破船无所依’。船(nāvā)、舟(poto)、浮具(plavo)、水乘(jalayānaṃ)、渡具(taraṇa)，此等皆为船之同义词。

ධෙ ථෙ සද්දසඞ්ඝාතෙසු. ධායති. ථායති. භාවෙ – ධියති, ථියති. ඉත්ථී. ථී.

（词根）Dhe、the，用于声音与集合义。Dhāyati。Thāyati。被动态——dhiyati, thiyati。Itthī（女人）。Thī（女人）。

දෙ තෙ පාලනෙ. දායති. දයා. තාණං.

（词根）De、te，用于守护义。Dāyati（守护）。Dayā（悲悯）。Tāṇaṃ（护）。

රා ලා ආදානෙ. රාති. ලාති.

（词根）Rā、lā，用于取予义。Rāti（予）。Lāti（取）。

අති අදි බන්ධනෙ. අන්තති. අන්දති. අන්තං. අන්දු.

（词根）Ati、adi，用于束缚义。Antati（缚）。Andati（缚）。Antaṃ（终）。Andu（镣铐）。

ජුතසුභ [Pg.210] රුච දිත්තියං. ජොතති. සොභති. රොචති, විරොචති.

（词根）Juta、subha、ruca，用于光明义。Jotati（照耀）。Sobhati（辉煌）。Rocati（发光）、virocati（遍照）。

අක අග කුටිලායං ගතියං. අකති. අගති.

（词根）Aka、aga，用于歪曲地行动义。Akati。Agati。

නාථ නාධ යාචනොපතාපිස්සරියාසීසාසු. නාථති. නාධති.

（词根）Nātha、nādha，用于请求、压迫、主宰、祝福义。Nāthati。Nādhati。

සල හුල චල කම්පනෙ. සලති. හුලති. චලති. කුසලං.

（词根）Sala、hula、cala，用于摇动义。Salati（摇动）。Hulati（摇动）。Calati（动）。Kusalaṃ（善）。

එත්ථ ච කුච්ඡිතෙ පාපකෙ ධම්මෙ සලයතීති කුසලං, හෙතුකත්තුවසෙනිදං නිබ්බචනං දට්ඨබ්බං. තථා හි අට්ඨසාලිනියං ‘‘කුච්ඡිතෙ පාපකෙ ධම්මෙ සලයන්ති චලයන්ති කම්පෙන්ති විද්ධංසෙන්තීති කුසලා’’ති හෙතුකත්තුවසෙන අත්ථො කථිතො. ඉදං සලධාතුවසෙන කුසලසද්දස්ස නිබ්බචනං. අඤ්ඤෙසම්පි ධාතූනං වසෙන කුසලසද්දස්ස නිබ්බචනං භවති. තථා හි අට්ඨසාලිනියං අඤ්ඤානිපි නිබ්බචනානි දස්සිතානි. කථං? ‘‘කුච්ඡිතෙන වා ආකාරෙන සයන්තීති කුසා, තෙ අකුසලධම්මසඞ්ඛාතෙ කුසෙ ලුනන්ති ඡින්දන්තීති කුසලා. කුච්ඡිතානං වා සානතො තනුකරණතො ඤාණං කුසං නාම, තෙන කුසෙන ලාතබ්බාති කුසලා, ගහෙතබ්බා පවත්තෙතබ්බාති අත්ථො. යථා වා කුසා උභයභාගගතං හත්ථප්පදෙසං ලුනන්ති, එවමිමෙපි උප්පන්නානුප්පන්නභාවෙන උභයභාගගතං කිලෙසපක්ඛං ලුනන්ති, තස්මා කුසා විය ලුනන්තීතිපි කුසලා’’ති. එවං අඤ්ඤානිපි නිබ්බචනානි දස්සිතානි. තත්‍ර ‘‘ධම්මා’’ ඉති පදාපෙක්ඛං කත්වා තදනුරූපලිඞ්ගවචනවසෙන ‘‘කුසලා’’ති නිද්දෙසො කතො, ඉධ පන සාමඤ්ඤනිද්දෙසවසෙන ‘‘කුසල’’න්ති නපුංසකෙකවචනනිද්දෙසො අම්හෙහි කතො. පුඤ්ඤවාචකො හි කුසලසද්දො ආරොග්‍යවාචකො ච එකන්තෙන නපුංසකලිඞ්ගො, ඉතරත්ථවාචකො පන තිලිඞ්ගිකො, යථා කුසලො ඵස්සො, කුසලා වෙදනා. කුසලං චිත්තන්ති. කුසලසද්දො [Pg.211] ඉමස්මිං භූවාදිගණෙ ලාධාතුසලධාතුවසෙන නිප්ඵත්තිං ගතොති වෙදිතබ්බො. ඉති භූවාදිගණෙ සමොධානගතධාතුයො සමත්තා.

在此，“善”(kusala)一词指它能动摇可鄙的、邪恶的法。此语源应从因作格(hetukattu)的角度来理解。诚如《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中所说：“它们动摇、震撼、摧毁可鄙的、邪恶的法，故为善(kusalā)”，这是从因作格的角度所作的解释。这是基于词根`sala`(动摇)对“善”(kusala)一词的语源分析。基于其他词根，也能对“善”一词作出语源分析。诚如《含义阐明》中也展示了其他的语源分析。如何分析？“或者，因其以可鄙的方式躺卧，故为‘卧’(kusā)；彼等[善法]切断、斩断那名为不善法的‘吉祥草’(kusa)，故为善(kusalā)。或者，由于能削弱、减少可鄙[法]，故智慧名为‘吉祥草’(kusaṃ)；它们应通过此吉祥草[智慧]而被获得，故为善(kusalā)，其义为应被执取、应被实行。又或者，如吉祥草割伤手掌的两侧，同样地，这些[善法]也以已生和未生的方式，割除两边的烦恼，因此，它们如吉祥草般割除，故也为善(kusalā)。”如此，展示了其他的语源分析。其中，为与“法”(dhammā)一词相配，根据其相应的性和数，而作出了“善”(kusalā)的解释。但在此处，我们则以通用的方式，作了中性单数“善”(kusala)的解释。表示福德和健康的“善”一词，必定是中性；而表示其他意思时，则是三性，例如：“善触”(kusalo phasso)是阳性，“善受”(kusalā vedanā)是阴性，“善心”(kusalaṃ cittaṃ)是中性。应当了知，“善”一词在此“有”等(bhūvādi)词根组中，是基于`lā`(获得)和`sala`(动摇)这两个词根而形成的。如是，“有”等(bhūvādi)词根组中具有共同来源的词根已解说完毕。

ඉච්චෙවං –

如是：

විත්ථාරතො ච සඞ්ඛෙපා, භූවාදීනං ගණො මයා;

යො විභත්තො සඋද්දෙසො, සනිද්දෙසො යථාරහං.

我已详略分，“有”等(bhūvādi)词根组；具纲亦具释，一切皆如其所应。

උපසග්ගනිපාතෙහි, නානාඅත්ථයුතෙහි ච;

යොජෙත්වාන පදානෙත්ථ, දස්සිතානි විසුං විසුං.

前缀与小品词，具有种种义；组合成诸词，于此分别示。

පාළිනිදස්සනාදීහි, දස්සිතානි සහෙව තු;

ත්‍යාද්‍යන්තානි ච රූපානි, ස්‍යාන්‍යන්තානි ච සබ්බසො.

巴利语的范例等，亦一并展示；`tvā`等结尾形，以及所有未来式之形态，皆已尽显示。

පදානං සදිසත්තඤ්ච, තථා විසදිසත්තනං;

චොදනාපරිහාරෙහි, සහිතො චත්ථනිච්ඡයො.

诸词之同异，以及其辨析；问难与解答，并意义抉择。

අත්ථුද්ධාරො’භිධානඤ්ච, ලිඞ්ගත්තයවිමිස්සනං;

අභිධෙය්‍යකලිඞ්ගෙසු, සවිසෙසපදානි ච.

义理之阐明，词语之名称；三性之混用，以及所指事物的性别；并诸特殊词，皆已作辨析。

නානාපදබහුප්පද-සමොධානඤ්ච දස්සිතං;

රූළ්හීසද්දාදයො චෙව, සුවිභත්තා අනාකුලා.

各种词语与复合词的组合，皆已显示；约定俗成语等，亦已清晰无碍地分别阐明。

සබ්බනාමං සබ්බනාම-සදිසානි පදානි ච;

නානාපදෙහි යොජෙතුං, දස්සිතානි යථාරහං.

代词及类代词之词，如何与诸词语相组合，皆已如其所应作展示。

තුමන්තානි ච රූපානි, ත්වාද්‍යන්තානි ච විඤ්ඤූනං;

පිටකෙ පාටවත්ථාය, සබ්බමෙතං පකාසිතං.

为令智者能，通晓于三藏；`tum`结尾诸形，及`tvā`等结尾，所有这一切，皆已作阐明。

යෙ සද්දනීතිම්හි ඉමං විභාගං,ජානන්ති සම්මා මුනිසාසනෙ තෙ;

අත්ථෙසු සබ්බෙසුපි වීතකඞ්ඛා,අච්ඡම්භිනො සීහසමා භවන්ති.

若于声论中，善知此分别，彼于牟尼教，诸义皆无疑，无畏如雄狮。

විභූතභුතග්ගසයම්භුචක්කෙ[Pg.212],සුභූතභූරිං වදතා නරානං;

යො සද්දනීතිම්හි භුවාදිකණ්ඩො,වුත්තො මයා තං භජථත්ථකාමො.

于众生中尊，自在人中主，为说实广慧，我于声论中，所说“有”等品，求义者当习。

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

如是，于具义注之九分教与三藏的诸表达方式中，

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

为获得善巧而造的《声论》中，

පන්නරසහි පරිච්ඡෙදෙහි මණ්ඩිතො භූවාදිගණො නාම

名为“‘有’等词根组”，以十五章庄严的，

සොළසමො පරිච්ඡෙදො.

是为第十六章。

17. රුධාදිඡක්ක

17. `rudh`等六法

රුධාදිගණික

`rudh`等词根组

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, රුධාදිකගණාදයො;

සාසනස්සොපකාරාය, ගණෙ තු ඡබ්බිධෙ කථං.

自此我当说，`rudh`等诸词根组；为利于教法，于此六种组中，其法云何？

රුධි ආවරණෙ. රුධිධාතු ආවරණෙ වත්තති. එත්ථ ආවරණං නාම පිදහනං වා පරිරුන්ධනං වා පලිබුද්ධනං වා හරිතුං වා අප්පදානං, සබ්බමෙතං වට්ටති. රුන්ධති, රුන්ධිති, රුන්ධීති, රුන්ධෙති, අවරුන්ධෙති. කම්මනි – මග්ගො පුරිසෙන රුන්ධියති. රොධො, ඔරොධො, විරොධො, පටිවිරොධො, විරුද්ධො, පටිවිරුද්ධො, පරිරුද්ධො. රුන්ධිතුං, පරිරුන්ධිතුං. රුන්ධිත්වා. පරිරුන්ධිත්වා.

`rudh`，在遮止义。词根`rudh`用于遮止义。在此，所谓遮止，即是关闭、或围绕、或障碍、或不许拿走，所有这些都适用。他遮止（rundhati），他遮止（rundhiti），他遮止（rundhīti），他令遮止（rundheti），他包围（avarundheti）。被动语态：道路被人所遮止（maggo purisena rundhiyati）。遮止（rodho），围住（orodho），违逆（virodho），敌对（paṭivirodho），相违的（viruddho），敌对的（paṭiviruddho），被围困的（pariruddho）。为了遮止（rundhituṃ），为了围绕（parirundhituṃ）。遮止后（rundhitvā），围绕后（parirundhitvā）。

තත්‍ර රොධොති චාරකො. සො හි රුන්ධති පවෙසිතානං කුරූරකම්මන්තානං සත්තානං ගමනං ආවරතීති රොධොති වුච්චති. ඔරොධොති රාජුබ්බරී, සා පන යථාකාමචාරං චරිතුං අප්පදානෙන ඔරුන්ධියති අවරුන්ධියතීති ඔරොධො. විරොධොති අනනුකූලතා. පටිවිරොධොති පුනප්පුනං අනනුකූලතා. විරුද්ධොති විරොධං ආපන්නො. පටිවිරුද්ධොති පටිසත්තුභාවෙන [Pg.213] විරොධං ආපන්නො. පරිරුද්ධොති ගහණත්ථාය සම්පරිවාරිතො. වුත්තඤ්හි ‘‘යථා අරීහි පරිරුද්ධො, විජ්ජන්තෙ ගමනෙ පථෙ’’ති. අවරුද්ධොති පබ්බාජිතො.

其中，`rodho`是监狱。因为它遮止、阻碍被关押在内从事残酷行为的众生的行动，故被称为`rodho`（监狱）。`orodho`是后宫。因为她们被限制、被包围，不被给予随心所欲行动的自由，故为`orodho`（后宫）。`virodho`是不随顺。`paṭivirodho`是再再不随顺。`viruddho`是已陷入违逆者。`paṭiviruddho`是以敌对的方式陷入违逆者。`pariruddho`是为了捕捉而被完全包围者。诚如所说：“如被敌人所围困，虽有路途可行走”。`avaruddho`是被放逐者。

මුච මොචනෙ. මිගං බන්ධනා මුඤ්චති. මුඤ්චනං, මොචනං. දුක්ඛප්පමොචනං, මොචො.

`muc`，在解脱义。他从束缚中释放鹿（migaṃ bandhanā muñcati）。释放（muñcanaṃ），解脱（mocanaṃ）。从苦中解脱（dukkhappamocanaṃ），解脱（moco）。

මොචොති චෙත්ථ අට්ඨිකකදලීරුක්ඛො. මුඤ්චිතුං. මුඤ්චිත්වා. කාරිතෙ ‘‘මොචෙති, මොචෙතුං, මොචෙත්වා’’තිආදීනි.

在此，`moco`指有籽的芭蕉树。为了释放（muñcituṃ）。释放后（muñcitvā）。在使役态中，有“他令释放（moceti）、为了令释放（mocetuṃ）、令释放后（mocetvā）”等形式。

රිච විරෙචනෙ. රිඤ්චති. රිඤ්චනං, විරෙචනං, විරෙකො, විරෙචකො. රිඤ්චිතුං. රිඤ්චිත්වා.

`ric`，在排空义。他排空（riñcati）。排空（riñcanaṃ），泻（virecanaṃ），泻药（vireko），泻者（virecako）。为了排空（riñcituṃ）。排空后（riñcitvā）。

සිච පග්ඝරණෙ. උදකෙන භූමිං සිඤ්චති. පුත්තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චි. අභිසෙකො. මුද්ධාභිසිත්තො ඛත්තියො. සිඤ්ච භික්ඛු ඉමං නාවං, සිත්තා තෙ ලහුමෙස්සති. සිත්තට්ඨානං. සිඤ්චිතුං. සිඤ්චිත්වා.

`sic`，在浇洒义。他用水浇洒地面（udakena bhūmiṃ siñcati）。他为儿子灌顶登王位（puttaṃ rajje abhisiñci）。灌顶（abhiseko）。头顶已受灌顶的刹帝利（muddhābhisitto khattiyo）。比丘，汲出此舟水，汲后汝舟轻（siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, sittā te lahumessati）。被浇洒之处（sittaṭṭhānaṃ）。为了浇洒（siñcituṃ）。浇洒后（siñcitvā）。

යුජ යොගෙ. යුඤ්ජති, අනුයුඤ්ජති. කම්මනි ‘‘යුඤ්ජියතී’’ති රූපානි. කෙචි ‘‘යුඤ්ජතෙ’’ති ඉච්ඡන්ති. යුඤ්ජනං, සංයොගො, අනුයොගො, භාවනානුයුත්තො, සඤ්ඤොගො, සඤ්ඤොජනං, අත්ථයොජනා. දීඝං සන්තස්ස යොජනං. යුඤ්ජිතුං, අනුයුඤ්ජිතුං. අනුයුඤ්ජිත්වා. යොජෙති. තත්ථ සංයොජනන්ති බන්ධනං කාමරාගාදි. යොජනන්ති –

`yuj`，在结合义。他结合（yuñjati），他致力（anuyuñjati）。被动语态的形式是“被结合”（yuñjiyati）。有些人希望用“yuñjate”。结合（yuñjanaṃ），结合（saṃyogo），致力（anuyogo），致力于修行者（bhāvanānuyutto），结合（saññogo），结（saññojanaṃ），义理的结合（atthayojanā）。于疲倦者，一由旬是漫长的（dīghaṃ santassa yojanaṃ）。为了结合（yuñjituṃ），为了致力（anuyuñjituṃ）。致力后（anuyuñjitvā）。他令结合（yojeti）。其中，所谓“结”（saṃyojanaṃ），是指欲贪等束缚。所谓“由旬”（yojanaṃ）是——

විදත්ථි ද්වාදසඞ්ගුල්‍යො, තද්වයං රතනං මතං;

සත්තරතනිකා යට්ඨි, උසභං වීසයට්ඨිකං;

ගාවුතං උසභාසීති, යොජනං චතුගාවුතං.

十二指为一张手，二张手为一肘；七肘为一杖，二十杖为一优萨婆；八十优萨婆为一伽浮他，四伽浮他成一由旬。

භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු. පාලනං රක්ඛණං. බ්‍යවහරණං අජ්ඣොහරණං. භුඤ්ජති, පරිභුඤ්ජති, සංභුඤ්ජති. දාසපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජි. කාරිතෙ ‘‘භොජෙති භොජයතී’’තිආදීනි රූපානි. භොජනං, සම්භොගො, මහිභුජො, ගාමභොජකො[Pg.214], උපභොගො, පරිභොගො. භුත්තො ඔදනො භවතා. සචෙ භුත්තො භවෙය්‍යාහං. ඔදනං භුත්තො භුත්තවා භුත්තාවී. තුමන්තාදිත්තෙ ‘‘භුඤ්ජිතුං, පරිභුඤ්ජිතුං, භොජෙතුං, භොජයිතුං, භුඤ්ජිත්වා, භුඤ්ජිත්වාන, භුඤ්ජිය, භුඤ්ජියාන, භොජෙත්වා, භොජෙත්වාන, භොජයිත්වා, භොජයිත්වාන’’ ඉච්චාදීනි පරිසද්දාදීහි විසෙසිතබ්බානි.

`bhuj`，在守护与食用义。守护即是保护。食用即是吞食。他吃（bhuñjati），他享用（paribhuñjati），他共食（saṃbhuñjati）。他享用了仆役的受用品（dāsaparibhogena paribhuñji）。在使役态中，有“他令食（bhojeti, bhojayati）”等形式。食物（bhojanaṃ），共食（sambhogo），大地之主（mahibhujo），村长（gāmabhojako），受用（upabhogo），享用（paribhogo）。饭已被您吃了（bhutto odano bhavatā）。若我已被吃（sace bhutto bhaveyyāhaṃ）。饭已吃（odanaṃ bhutto），已吃者（bhuttavā, bhuttāvī）。在不定式等中，有“为了吃（bhuñjituṃ）、为了享用（paribhuñjituṃ）、为了令食（bhojetuṃ, bhojayituṃ）、吃后（bhuñjitvā, bhuñjitvāna, bhuñjiya, bhuñjiyāna）、令食后（bhojetvā, bhojetvāna, bhojayitvā, bhojayitvāna）”等形式，应通过`pari`等前缀来区别。

තත්‍ර භුඤ්ජතීති භත්තං භුඤ්ජති, භොජනීයං භුඤ්ජති. තථා හි ‘‘ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඛාදති වා භුඤ්ජති වා’’තිආදි වුත්තං. අපිච කදාචි ඛාදනීයෙපි ‘‘භුඤ්ජතී’’ති වොහාරො දිස්සති. ‘‘ඵලානි ඛුද්දකප්පානි, භුඤ්ජ රාජ වරාවර’’න්ති හි වුත්තං. පරිභුඤ්ජතීති චීවරං පරිභුඤ්ජති, පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජති, ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං පරිභුඤ්ජති, පටිසෙවතීති වුත්තං හොති. තෙනෙව ච පටිසෙවතීති පරිභුඤ්ජතීති අත්ථො සංවණ්ණියති. අපිච ‘‘කාමෙ භුඤ්ජතී’’ති ච ‘‘පඤ්චකාමගුණෙ පරිභුඤ්ජතී’’ති ච දස්සනතො පන භුඤ්ජනපරිභුඤ්ජනසද්දා පටිසෙවනත්ථෙන කත්ථචි සමානත්ථාපි හොන්තීති අවගන්තබ්බා. සංභුඤ්ජතීති සම්භොගං කරොති, එකතො වාසං කරොතීති අත්ථො. එත්ථ සියා ‘‘නනු ච භො අත්‍ර භුජධාතු පාලනබ්‍යවහරණෙසු වුත්තො, සො කථං එත්තකෙසුපි අත්ථෙසු වත්තතී’’ති? වත්තතෙව, අනෙකත්ථා හි ධාතවො, තෙ උපසග්ගසහායෙ ලභිත්වාපි අනෙකත්ථතරාව හොන්ති. ඉතො පට්ඨාය තුමන්තාදීනි රූපානි න වක්ඛාම. යත්ථ පන විසෙසො දිස්සති, තත්ථ වක්ඛාම.

在此，“bhuñjati”（吃）是指吃米饭，吃啖食（bhojanīya）。诚如所说：‘或嚼食（khādanīya）或啖食（bhojanīya），或嚼或啖’等。此外，有时对嚼食也可见到“bhuñjati”的用法。诚如所说：‘王中之王啊，请享用这些小果实。’“paribhuñjati”（享用）是指享用衣、钵食、病缘医药资具，即是说“受用”。因此，“受用”即是“享用”之义，此义得以阐明。此外，从‘受用欲乐’和‘受用五欲’等用法中，当知“bhuñjana”（吃）和“paribhuñjana”（享用）二词，在某些情况下，于‘受用’之义上，也可为同义词。“saṃbhuñjati”（共食）是指作共同受用，意为共同居住（ekato vāsaṃ karoti）。此处，可能会有这样的疑问：‘尊者，在此处，词根“bhuj”被说为用于守护与食用义，它如何能用于如此多的意义呢？’它确实能用，因为词根是多义的，它们在得到前缀的帮助后，意义就变得更加丰富。从此处开始，我们将不再解说不定式（tumanta）等形式。但凡见到有特殊之处，我们将会解说。

කති ඡෙදනෙ. කන්තති, විකන්තති. සල්ලකත්තො.

`kati`，在切割义。他切割（kantati），他切开（vikantati）。外科医生（sallakatto）。

භිදි විදාරණෙ. භින්දති. අනාගතත්ථෙ වත්තබ්බෙ ‘‘භෙජ්ජිස්සති, භින්දිස්සතී’’ති ද්විධා භවන්ති රූපානි. පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ භින්දතීති භික්ඛු. තෙනාහ –

`bhid`，在分裂义。他分裂（bhindati）。当要表达未来义时，有“bhejjissati”和“bhindissati”两种形式。因为他破除邪恶、不善之法，故名为比丘（bhikkhu）。因此，他说：

‘‘න [Pg.215] තෙන භික්ඛු සො හොති, යාවතා භික්ඛතෙ පරෙ;

විසං ධම්මං සමාදාය, භික්ඛු හොති න තාවතා.

“不因从他乞，而得比丘名；受持杂染法，不因此成比丘。

යොධ පුඤ්ඤඤ්ච පාපඤ්ච, බාහිත්වා බ්‍රහ්මචරියං;

සඞ්ඛාය ලොකෙ චරති, සවෙ ‘භික්ඛූ’ති වුච්චතී’’ති.

于此舍福罪，修持于梵行；了知于世间而行，彼实称“比丘”。’

ඉදඤ්ච ඛීණාසවං සන්ධාය වුත්තං, සෙක්ඛපුථුජ්ජනසමණාපි යථාසම්භවං ‘‘භික්ඛූ’’ති වත්තබ්බතං පාපුණන්තියෙව. සඞ්ඝං භින්දතීති සඞ්ඝභෙදකො. දෙවදත්තෙන සඞ්ඝො භින්නො,. භින්දියතීති භින්නොති හි නිබ්බචනං. න තෙ කට්ඨානි භින්නානි. භින්දතීති භෙත්තා.

这是指漏尽者（khīṇāsava）而说的，有学、凡夫、沙门，在适当的情况下，也可以获得“比丘”（bhikkhu）之称。分裂僧团的人是破僧者（saṅghabhedako）。提婆达多（Devadatta）分裂了僧团。“bhinno”（已分裂）是由“bhindiyati”（被分裂）所派生。那些木片没有被分裂。“bhettā”（分裂者）是由“bhindati”（他分裂）所派生。

ඡිදි ද්වෙධාකරණෙ. ඡින්දතීති ඡෙදකො, එවං ඡෙත්තා. කෙසෙ ඡෙත්තුං වට්ටති. ඡින්දියතීති ඡින්නො. ඡින්නොපි රුක්ඛො පුනදෙව රූහති. ඉදං පන භිදිඡිදිද්වයං දිවාදිගණං පත්වා ‘‘භිජ්ජති ඡිජ්ජතී’’ති සුද්ධකත්තුවාචකං රූපද්වයං ජනෙති, තස්මා ‘‘භිජ්ජතීති භින්නො’’තිආදිනා සුද්ධකත්තුවසෙනපි නිබ්බචනං කාතබ්බං.

词根“chid”，意为分裂为二。“Chindati”（他切），因此是“chedako”（切割者），同样也是“chettā”（切割者）。可以剪发。“Chindiyati”（被切），因此是“chinno”（已切）。即使是被切断的树，也会重新生长。然而，“bhid”和“chid”这两个词根归属于第四类动词(divādigaṇa)，当变为“bhijjati”和“chijjati”时，会产生被动语态的两种形式，因此也应该用纯粹作用者(suddhakattu)的方式来解释“bhijjatīti bhinno”等。

තදි හිංසානාදරෙසු. තන්දති. තන්දී, තද්දු. තද්දති කච්ඡු.

词根“tad”，意为伤害和不敬。“Tandati”（他伤害/不敬）。“Tandī”（懒惰），“taddu”。“Taddati kacchu”（疥疮折磨人）。

උදි පසවකිලෙදනෙසු. පසවනං සන්දනං. කිලෙදනං තින්දතා. උන්දති. උන්දූරො, සමුද්දො.

词根“ud”，意为流出和湿润。“Pasavanaṃ”（流出）即是“sandanaṃ”（流动）。“Kiledanaṃ”（湿润）即是“tindatā”（潮湿）。“Undati”（他流出/湿润）。“Undūro”（老鼠），“samuddo”（大海）。

විද ලාභෙ. වින්දති. ගොවින්දො, විත්ති. එත්ථ විත්තීති අනුභවනං, වෙදනා වා.

词根“vid”，意为获得。“Vindati”（他获得）。“Govindo”（牛主），“vitti”（获得/喜悦）。此处“vitti”指的是体验，或者感受(vedanā)。

විද තුට්ඨියං. වින්දති, නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දනං. විරජ්ජති. නිබ්බින්දො කාමරතියා. විත්ති, විත්තං, වෙදො. ලභති අත්ථවෙදං ධම්මවෙදං.

词根“vid”，意为满足。“Vindati”（他满足），“nibbindati”（他厌离）。“Nibbindanaṃ”（厌离）。“Virajjati”（他离染）。“Nibbindo kāmaratiyā”（对欲乐已厌离的人）。“Vitti”（喜悦），“vittaṃ”（财富），“vedo”（知识/吠陀）。获得义利之智(atthavedaṃ)、法义之智(dhammavedaṃ)。

එත්ථ විත්තීති සොමනස්සං. ‘‘විත්ති හි මං වින්දති සුත දිස්වා’’ති හි වුත්තං. විත්තන්ති විත්තිජනනත්තා විත්තසඞ්ඛාතං ධනං. වෙදොති [Pg.216] ගන්ථොපි ඤාණම්පි සොමනස්සම්පි වුච්චති. ‘‘තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ’’තිආදීසු හි ගන්ථො ‘‘වෙදො’’ති වුච්චති. ‘‘බ්‍රාහ්මණං වෙදගුමභිජඤ්ඤා අකිඤ්චනං කාමභවෙ අසත්ත’’න්තිආදීසු ඤාණං. ‘‘යෙ වෙදජාතා විචරන්ති ලොකෙ’’තිආදීසු සොමනස්සං.

此处“vitti”指的是喜悦(somanassaṃ)。“听到和看到后，喜悦找到了我”是这样说的。“Vittaṃ”，因能产生喜悦，故被称为财富(dhanaṃ)。“Vedo”可以指经典(gantha)、智慧(ñāṇa)和喜悦(somanassa)。在“通达三吠陀”等句中，“vedo”指经典；在“了知通达吠陀的婆罗门是无所有者，不执著于欲有”等句中，指智慧；在“那些生起喜悦后，于世间游行的人”等句中，指喜悦。

වෙදගන්ථෙ ච ඤාණෙ ච, සොමනස්සෙ ච වත්තති;

වෙදසද්දො ඉමං නානා-ධාතුතො සමුදීරයෙ.

“Veda”一词用于经典、智慧和喜悦义；“Veda”一词由此各种词根而生。

ලිප ලිම්පනෙ. ලිම්පති, ලිම්පකො. අවලෙපො. අවලෙපොති අහඞ්කාරො.

词根“lip”，意为涂抹。“Limpati”（他涂抹），“limpako”（涂抹者）。“Avalepo”（涂抹/执著）。“Avalepo”即是我慢(ahaṅkāro)。

ලුප අච්ඡෙදනෙ. ලුම්පති. විලුම්පකො, විලුත්තො විලොපො.

词根“lup”，意为切断/毁坏。“Lumpati”（他切断/毁坏）。“Vilumpako”（掠夺者），“vilutto”（被掠夺的），“vilopo”（掠夺）。

විලුම්පතෙව පුරිසො, යාවස්ස උපකප්පති;

යදා චඤ්ඤෙ විලුම්පන්ති, සො විලුත්තො විලුම්පතීති.

只要对他有利，人就掠夺；当他人掠夺时，那被掠夺者也去掠夺。

පිස චුණ්ණනෙ. පිංසති. පිසකො. පිසුණා වාචා. ආගමට්ඨකථායං පන ‘‘අත්තනො පියභාවං පරස්ස ච සුඤ්ඤභාවං යාය වාචාය භාසති, සා පිසුණා වාචා’’ති වුත්තං, තං නිරුත්තිලක්ඛණෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

词根“pis”，意为磨碎。“Piṃsati”（他磨碎）。“Pisako”（磨碎者）。离间语(pisuṇā vācā)。然而，在圣典义注(Āgamaṭṭhakathā)中说：“以某种言语表达自己的可爱之处，以及他人的空无之处，这种言语就是离间语。”这应当被理解为从词源学的角度所说的定义。

හිසි විහිංසායං. හිංසති, විහිංසති. හිංසකො.

Hisi，意为伤害。Hiṃsati（他伤害），vihiṃsati（他伤害）。Hiṃsako（伤害者）。

අහිංසකොති මෙ නාමං, හිංසකස්ස පුරෙ සතො;

අජ්ජාහං සච්චනාමොම්හි, න නං හිංසාමි කිඤ්චනං.

“无害”(Ahiṃsako)是我的名字，以前我是伤害者；今天我名符其实，纤毫不再伤害。

හිංසිතබ්බං කිංසතීති සීහො. ආදිඅන්තක්ඛරවිපල්ලාසවසෙන සද්දසිද්ධි, යථා ‘‘කන්තනට්ඨෙන තක්ක’’න්ති. විහෙසකො, විහෙසනං.

“Hiṃsitabbaṃ kiṃsatīti sīho”（他伤害应被伤害者，故为狮子）。这是通过首尾字母倒置的方式来解释词语的构成，例如‘以切割为义，故为takka（纺锤）’。“Vihesako”（恼害者），“vihesanaṃ”（恼害行为）。

සුම්භ [Pg.217] පහාරෙ. යො නො ගාවොව සුම්භති. පරිසුම්භති. සුම්භොති. අත්‍රිමෙ පාළිතො පයොගා –

Sumbha，意为打击。“Yo no gāvova sumbhati”（他像牛一样冲撞我们）。“Parisumbhati”（他彻底冲撞）。“Sumbhoti”（他猛烈冲撞）。此处是引经文的用法例证——

‘‘සංසුම්භමානා අත්තානං, කාලමාගමයාමසෙ’’ති ච,

“我们挣扎着自己，等待着时机到来。”

‘‘කෙසග්ගහණමුක්ඛෙපා, භූම්‍යා ච පරිසුම්භනා;

දත්වා ච නො පක්කමති, බහුදුක්ඛං අනප්පක’’න්ති ච,

“抓发抛掷，在地上践踏；施加（痛苦）后就离开了我们，巨大的痛苦。”

‘‘භූමිං සුම්භාමි වෙගසා’’ති ච.

“我以迅猛的速度震撼大地。”

අඤ්ඤත්ථ පන අඤ්ඤාපි වුත්තා. තා ඉධ අනුපපත්තිතො න වුත්තා. කෙචෙත්ථ මඤ්ඤෙය්‍යුං, යථා භූවාදිගණෙ ‘‘සකි සඞ්කායං ඛජි ගතිවෙකල්ලෙ’’තිආදීනං ධාතූනං පටිලද්ධවග්ගන්තභාවස්ස නිග්ගහීතාගමස්ස වසෙන ‘‘සඞ්කති ඛඤ්ජතී’’ති රූපානි භවන්ති, තථා ඉමස්මිං රුධාදිගණෙ ‘‘මුච මොචනෙ කති ඡෙදනෙ’’තිආදීනං ධාතූනං පටිලද්ධවග්ගන්තභාවස්ස නිග්ගහීතාගමස්ස වසෙන ‘‘මුඤ්චති කන්තතී’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති. එවං සන්තෙ කො ඉමෙසං තෙසඤ්ච විසෙසොති? එත්ථ වුච්චතෙ – යෙ භූවාදිගණස්මිං අනෙකස්සරා අසංයොගන්තා ඉකාරන්තවසෙන නිද්දිට්ඨා, තෙ ආඛ්‍යාතත්තඤ්ච නාමිකත්තඤ්ච පත්වා සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුවිසයෙසු එකන්තතො නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා භවන්ති, න කත්ථචිපි තෙසං විනා නිග්ගහීතාගමෙන රූපප්පවත්ති දිස්සති. තං යථා? සඞ්කති, සඞ්කා, ඛඤ්ජති, ඛඤ්ජො ඉච්චාදි. අයං අනෙකස්සරානං ඉකාරන්තවසෙන නිද්දිට්ඨානං භූවාදිගණිකානං විසෙසො.

然而，在其他地方还有其他说法。那些因为在这里不适用所以没有提及。于此，有些人可能会这样想：就像在第一类动词(bhūvādigaṇa)中，“saki，意为怀疑；khaji，意为行动不便”等词根，通过鼻音插入并变为同类鼻音的方式，形成了“saṅkati、khañjati”等形式；同样，在这个第七类动词(rudhādigaṇa)中，“muca，意为释放；kati，意为切断”等词根，也通过鼻音插入并变为同类鼻音的方式，形成了“muñcati、kantati”等形式。若是如此，那么这两类词根有什么区别呢？对此要说的是：在第一类动词中，那些被指定为多音节(anekassara)、非复合辅音结尾(asaṃyoganta)、i结尾(ikāranta)的词根，在获得动词性(ākhyātatta)和名词性(nāmikatta)之后，在纯粹作用者(suddhakattu)和使役作用者(hetukattu)的范畴内，完全通过鼻音插入的方式产生词形，在任何地方都看不到它们不通过鼻音插入而产生词形的情况。例如什么呢？像“saṅkati、saṅkā、khañjati、khañjo”等等。这就是被指定为i结尾的多音节第一类动词的特殊性。

යෙ ච රුධාදිගණස්මිං අනෙකස්සරා අසංයොගන්ත්වා අකාරන්තවසෙන වා උකාරන්තවසෙන වා නිද්දිට්ඨා, තෙ ආඛ්‍යාතත්තං පත්වා සුද්ධකත්තුවිසයෙයෙව එකන්තතො නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා භවන්ති, න හෙතුකත්තුවිසයෙ. නාමිකත්තං පන සහනිග්ගහීතාගමෙන විනා ච නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා භවන්ති. යත්ථ [Pg.218] විනා නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා, තත්ථ සසංයොගරූපායෙව භවන්ති. තං යථා? මුඤ්චති, මුඤ්චාපෙති, මොචෙති, මොචාපෙති. ඡින්දාපෙති. ඡෙදෙති, ඡෙදාපෙති. ඡින්දනං, ඡෙදො. මුඤ්චනං, මොචනං. කන්තති, කන්තනං, සල්ලකත්තො. පිට්ඨිමංසානි අත්තනො, සාමං උක්කච්ච ඛාදසි ඉච්චාදීනි. තත්ථ උක්කච්චාති උක්කන්තිත්වා, ඡින්දිත්වාති අත්ථො.

而在第七类动词(rudhādigaṇa)中，那些被指定为多音节、非复合辅音结尾、以a或u结尾的词根，当它们获得动词性后，仅在纯粹作用者(suddhakattu)的范畴内，完全通过鼻音插入的方式产生词形，而不用于使役作用者(hetukattu)的范畴。至于名词性，则既有通过鼻音插入形成的，也有不通过鼻音插入形成的。在不通过鼻音插入形成词形之处，它们必然是带有复合辅音的形式。例如：“Muñcati”（他释放），“muñcāpeti”（他使释放），“moceti”（他解脱），“mocāpeti”（他使解脱）。“Chindāpeti”（他使切断）。“Chedeti”（他切断），“chedāpeti”（他使切断）。“Chindanaṃ”（切断），“chedo”（切断）。“Muñcanaṃ”（释放），“mocanaṃ”（解脱）。“Kantati”（他切割），“kantanaṃ”（切割），“sallakatto”（外科医生）。“你自己亲手割下背部肌肉来吃”等等。其中“ukkacca”的意思是“ukkantivā”（切割之后），即“chinditvā”（切断之后）。

නනු ච භො එවං සන්තෙ ආඛ්‍යාතනාමිකභාවං පත්වා සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුවිසයෙසු එකන්තතො පටිලද්ධනිග්ගහීතාගමෙහි සකි ඛජි ආදීහියෙව රුධාදිගණිකෙහි භවිතබ්බං, න පන මුචඡිදිආදීහීති? තන්න, මුචඡිදිආදීහියෙව රුධාදිගණිකෙහි භවිතබ්බං රුචධාතුයා සමානගතිකත්තා, තථා හි යථා ‘‘රුන්ධිස්ස, රුන්ධයති, රුන්ධාපෙති, රුන්ධනං, රොධො, විරොධො’’තිආදීසු නිග්ගහීතාගමානිග්ගහීතාගමවසෙන ද්විප්පකාරානි රූපානි දිස්සන්ති, තථා මුචඡිදිආදීනම්පීති.

然而，诸位啊！若是如此，那么在获得动词性和名词性之后，在纯粹作用者和使役作用者的范畴内，完全通过鼻音插入而获得词形的“saki”、“khaji”等词根，才应该是第七类动词，而不是“muca”、“chidi”等词根，不是吗？并非如此，“muca”、“chidi”等词根才应该是第七类动词，因为它们与“rudh”词根的词形变化方式相同。因为，正如在“rundhissa”（他将阻碍）、“rundhayati”（他使阻碍）、“rundhāpeti”（他使阻碍）、“rundhanaṃ”（阻碍）、“rodho”（障碍）、“virodho”（反对）等词中，根据有无鼻音插入，可以看到两种形式，“muca”、“chidi”等词根也是如此。

නනු කච්චායනෙ නිග්ගහීතාගමස්ස නිච්චවිධානත්ථං ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්චා’’ති ලක්ඛණං වුත්තන්ති? සච්චං, තං පන ක්‍රියාපදත්තං සන්ධාය වුත්තං. යදි ච නාමිකපදත්තම්පි සන්ධාය වුත්තං භවෙය්‍ය, ‘‘විරොධො’’තිආදීනං දස්සනතො වාසද්දං පක්ඛිපිත්වා වත්තබ්බං සියා, න ච වාසද්දං පක්ඛිපිත්වා වුත්තං, තෙන ඤායති ක්‍රියාපදත්තංයෙව සන්ධාය වුත්තන්ති.

难道迦旃延(Kaccāyana)不是为了规定鼻音插入的恒常性而提出“从rudh等（词根）开始，且前面有鼻音”这一特征吗？确实如此。但那是针对动词而说的。如果也针对名词，那么考虑到“virodho”等例子，就应该加入“vā”字，但实际上并没有加入“vā”字，因此可知这只是针对动词而说的。

නනු ච භො එවං සන්තෙ සකිඛජිආදීනං නිච්චං සනිග්ගහීතාගමක්‍රියාපදත්තංයෙව සන්ධාය ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්චා’’ති ඉදං වුත්තන්ති සක්කා මන්තුන්ති? න සක්කා, සකිඛජිආදීනං රුධධාතුයා අසමානගතිකත්තා නාමිකත්තෙ ද්විප්පකාරස්ස අසම්භවතො. තථා හි යෙසං යා නාමිකත්තෙ නිග්ගහීතාගමානිග්ගහීතාගමවසෙන ද්විප්පකාරවන්තතා, සා [Pg.219] එව තෙසං රුධාදිගණභාවස්ස ලක්ඛණං. තඤ්ච සකිඛජිආදීනං නත්ථි. ‘‘සඞ්කා ඛඤ්ජො’’තිආදිනා හි නාමත්තෙ එකොයෙව පකාරො දිස්සති සනිග්ගහීතාගමො, ‘‘කමු පදවික්ඛෙපෙ’’ඉච්චාදීනං පන ‘‘කමො, කමනං, චඞ්කමො, චඞ්කමන’’න්තිආදිනා නාමිකත්තෙ ද්විප්පකාරවන්තතාසම්භවෙපි නිග්ගහීතාගමස්ස අබ්භාසවිසයෙ පවත්තත්තා සා ද්විප්පකාරවන්තතා රුධාදිගණභාවස්ස ලක්ඛණං න හොති, තස්මා අබ්භාසවිසයෙ පවත්තං නිග්ගහීතාගමං වජ්ජෙත්වා යා ද්විප්පකාරවන්තතා, සායෙව රුධාදිගණිකභාවස්ස ලක්ඛණන්ති සන්නිට්ඨානං කාතබ්බං. අයං නයො අතීව සුඛුමො සම්මා මනසි කාතබ්බො.

然而，诸位，如果这样，那么针对像sakikhaji等词总是带有鼻音插入的动词形式，是否就可以认为“从rudh等（词根）开始，且前面有鼻音”这句话是指这种情况呢？不能这样认为。因为sakikhaji等词与rudh词根的性质不同，它们的名词形式不可能有两种类型。也就是说，那些在名词形式上，因有鼻音插入和无鼻音插入而具有两种类型的词，这才是它们属于rudh语群的特征。而sakikhaji等词没有这种特征。例如，在“saṅkā”(怀疑)、“khañjo”(跛子)等词的名词形式中，只见到有鼻音插入的一种类型。而像“kamu padavikkhepe”(行走)等词根，虽然在名词形式上可能有“kamo”(步)、“kamanaṃ”(行走)、“caṅkamo”(经行)、“caṅkamana”(经行)等两种类型，但因为鼻音插入出现在重叠(abbhāsa)的情况下，所以这两种类型的存在不能作为属于rudh语群的特征。因此，应当确定：排除了在重叠情况下出现的鼻音插入，那两种类型的存在，才是属于rudh语群的特征。这个道理非常精妙，应当仔细思惟。

රුධාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතොති.

我已尽己所能，见到这些rudh语群的词根；亦应在其他经文中观察，并择取其相应之义。

දුධාදිගණොයං.

此为Dudhādi语群。

දිවාදිගණික

Divādi语群的动词

දිවු කීළාවිජිගිසාබ්‍යවහාරජුතිථුතිකන්තිගතිසත්තීසු. එත්ථ ච කීළාති ලළනා, විහාරො වා. ලළනාති ච ලළිතානුභවනවසෙන රමණං. විහාරො ඉරියාපථපරිවත්තනාදිනා වත්තනං. විජිගිසාති විජයිච්ඡා. බ්‍යවහාරොති වොහාරො. ජුතීති සොභා. ථුතීති ථොමනා. කන්තීති කමනීයතා. ගතීති ගමනං. සත්තීති සාමත්ථියං. ඉමෙසු අත්ථෙසු දිවුධාතු වත්තති. දිබ්බති. දෙවො. දෙවී. දෙවතා.

语根divu用于嬉戏、征服欲、交往、光辉、赞誉、喜爱、行动、能力等义。其中，“嬉戏”指爱抚或游乐。爱抚是因体验可爱而享受；游乐是以变换威仪等方式活动。“征服欲”是征服的意欲。“交往”即是言说。“光辉”即是光彩。“赞誉”即是赞美。“喜爱”即是可爱。“行动”即是去。“能力”即是干练。语根divu用于这些含义。其派生词如：dibbati（嬉戏、闪耀），deva（天），devī（天女），devatā（天神）。

එත්ථ දෙවොති තිවිධා දෙවා සම්මුතිදෙවා උපපත්තිදෙවා විසුද්ධිදෙවාති. තෙසු මහාසම්මතකාලතො පට්ඨාය ලොකෙන ‘‘දෙවා’’ති සම්මතත්තා රාජරාජකුමාරාදයො සම්මුතිදෙවා [Pg.220] නාම. දෙවලොකෙ උපපන්නා උපපත්තිදෙවා නාම. ඛීණාසවා විසුද්ධිදෙවා නාම. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘සම්මුතිදෙවා නාම රාජානො දෙවියො කුමාරා. උපපත්තිදෙවා නාම භුම්මදෙවෙ උපාදාය තදුත්තරිදෙවා. විසුද්ධිදෙවා නාම බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඛීණාසවා’’ති.

于此，天有三种：世俗天、转生天、清净天。其中，从大共选王(Mahāsammata)时代开始，因世人公认为“天”，故国王、王子等名为世俗天。生于天界的名为转生天。漏尽者名为清净天。对此也曾说：“世俗天是国王、王后、王子。转生天是指从地居天起及其以上诸天。清净天是佛陀、独觉佛、漏尽者。”

ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං – දිබ්බන්ති කාමගුණඣානාභිඤ්ඤාචිත්තිස්සරියාදීහි කීළන්ති, තෙසු වා විහරන්තීති දෙවා. දිබ්බන්ති යථාභිලාසිතං විසයං අප්පටිඝාතෙන ගච්ඡන්තීති දෙවා. දිබ්බන්ති යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙ සක්කොන්තීති දෙවා. අථ වා තංතංබ්‍යසනනිත්ථරණත්ථිකෙහි සරණං පරායණන්ති දෙවනීයා අභිත්ථවනීයාති දෙවා. සොභාවිසෙසයොගෙන කමනීයාති වා දෙවා.

此为释义：他们以欲乐、禅定、神通、心自在等嬉戏，或安住于其中，故名为天。他们能无碍地去到所欲之处，故名为天。他们能成办所欲之事，故名为天。又，为求脱离种种灾厄者所当归依、赞颂，故名为天。又，因具特殊光彩而可爱，故名为天。

එත්ථ ච ථුතිකන්ති අත්ථා කම්මසාධනවසෙන දට්ඨබ්බා, කීළාදයො ඡ අත්ථා කත්තුසාධනවසෙන. කෙචි පන ‘‘දිවු කීළාවිජිගිසාබ්‍යවහාරජුතිථුතිගතීසූ’’ති පඨන්ති. කෙචි ‘‘ගතී’’ති පදං විහාය ‘‘ජුතිථුතීසූ’’ති පඨන්ති. කෙචි ‘‘ථුතී’’ති පදං විහාය ‘‘ජුතිගතීසූ’’ති පඨන්ති, කෙචි පන දිවුධාතුං ‘‘සත්තිථුතික’’න්තිඅත්ථෙපි ඉච්ඡන්ති. තෙනාහ අභිධම්මස්ස අනුටීකාකාරො ‘‘දෙවසද්දො යථා කීළාවිජිගිසාවොහාරජුතිගතිඅත්ථො, එවං සත්තිඅභිත්ථවකමනත්ථොපි හොති ධාතුසද්දානං අනෙකත්ථභාවතො’’තිආදි.

于此，“赞誉”和“喜爱”二义应从被动义理解，而“嬉戏”等六义则应从主动义理解。有些人读作“divu 用于嬉戏、征服欲、交往、光辉、赞誉、行动等义”。有些人省略“行动”一词，读作“用于光辉、赞誉等义”。有些人省略“赞誉”一词，读作“用于光辉、行动等义”。还有些人认为 divu 语根也具有“能力、赞誉、喜爱”等义。因此，《阿毗达摩》(Abhidhamma)的复注作者说：“deva 一词，既有嬉戏、征服欲、交往、光辉、行动等义，同样也有能力、赞誉、喜爱等义，因为语根词有多重含义”等等。

ඉදං පන යථාවුත්තෙසු සම්මුතිදෙවාදීසු පච්චෙකං නිබ්බචනං – දිබ්බන්ති කීළන්ති අත්තනො විසයෙ ඉස්සරියං කරොන්තීති දෙවා, රාජානො. දිබ්බන්ති කීළන්ති පඤ්චහි කාමගුණෙහි, පටිපක්ඛෙ වා විජෙතුං ඉච්ඡන්ති, වොහරන්ති ච ලොකස්ස යුත්තායුත්තං, ජොතන්ති පරමාය සරීරජුතියා, ථොමියන්ති තබ්භාවත්ථිකෙහි, කාමියන්ති දට්ඨුං සොතුඤ්ච [Pg.221] සොභාවිසෙසයොගෙන, ගච්ඡන්ති ච යථිච්ඡිතට්ඨානං අප්පටිහතගමනෙන, සක්කොන්ති ච ආනුභාවසම්පත්තියා තංතංකිච්චං නිප්ඵාදෙතුන්ති දෙවා, චාතුමහාරාජිකාදයො. කීළන්ති පරමාය ඣානකීළාය, විජෙතුං ඉච්ඡන්ති පටිපක්ඛං, පරමසුඛුමඤාණවිසෙසවිසයං අත්ථඤ්ච වොහරන්ති, ජොතන්ති සබ්බකිලෙසදොසකලුසාභාවා පරමවිසුද්ධාය ඤාණජුතියා, ථොමියන්ති ච විඤ්ඤාතසභාවෙහි පරමනිම්මලගුණවිසෙසයොගතො, කාමියන්ති ච අනුත්තරපුඤ්ඤක්ඛෙත්තතාය දට්ඨුං සොතුං පූජිතුඤ්ච, ගච්ඡන්ති ච අමතමහානිබ්බානං අපච්චාගමනීයාය ගතියා, සක්කොන්ති ච චිත්තාචාරං ඤත්වා තෙ තෙ සත්තෙ හිතෙ නියොජෙතුං අමතමහානිබ්බානසුඛෙ ච පතිට්ඨාපෙතුන්ති දෙවා, විසුද්ධිදෙවා.

然而，此为对前述世俗天等各自的释义：在自己领域嬉戏、行使主权者，是为天，即诸王。他们以五种欲乐嬉戏，或欲征服敌对者，并向世间宣说合理与不合理之事，以最胜身光照耀，为求生彼天者所赞叹，因具殊胜光彩而令人渴见渴闻，能以无碍的行进抵达所欲之处，依仗威力成就各项事业——此谓四大王天(Cātumahārājikādayo)等诸天。他们以最胜禅定为嬉戏，欲征服敌对者（烦恼），宣说作为最极微细之特殊智慧所缘的义理，因无一切烦恼、过失、垢染而以最极清净的智慧之光照耀，因具最极无垢的特殊功德而为已了知自性者所赞叹，因是无上福田而令人渴见、渴闻、供养，以不还之行趣向不死大涅槃，能了知彼彼有情的心行而引导他们趋向利益，并使他们安住于不死大涅槃之乐——此谓清净天(Visuddhadevā)。

දෙවසද්ද ‘‘විද්ධෙ විගතවලාහකෙ දෙවෙ’’තිආදීසු අජටාකාසෙ ආගතො. ‘‘දෙවො ච ථොකං ථොකං ඵුසායතී’’තිආදීසු මෙඝෙ. ‘‘අයඤ්හි දෙව කුමාරො’’තිආදීසු ඛත්තියෙ. ‘‘අහං දෙව සකලජම්බුදීපෙ අඤ්ඤස්ස රඤ්ඤො සන්තිකෙ කිඤ්චි භයං න පස්සාමී’’තිආදීසු ඉස්සරපුග්ගලෙ. ‘‘පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති දෙවො මඤ්ඤෙ’’තිආදීසු උපපත්තිදෙවෙ. ‘‘දෙවාතිදෙවං නරදම්මසාරථි’’න්තිආදීසු විසුද්ධිදෙවෙ ආගතො.

“deva”一词，在“于晴朗无云的天空中”等语句中，指无云的天空；在“天正下着微雨”等语句中，指云；在“这位王子，陛下”等语句中，指刹帝利；在“大王，我在整个瞻部洲(Jambudīpa)，于其他国王处看不到任何危险”等语句中，指有权势的个人(issarapuggala)；在“他具足受用五种欲乐，我想他就是个天人”等语句中，指转生天(upapattideva)；在“天中之天，调御丈夫的导师”等语句中，指清净天(visuddhideva)。

දෙවීති රාජභරියාපි දෙවධීතාපි ‘‘දෙවී’’ති වුච්චති. දෙවස්ස භරියාති හි දෙවී, සාපි අත්ථතො ‘‘දිබ්බතීති දෙවී’’ති වත්තබ්බා, යථා ‘‘භික්ඛතීති භික්ඛුනී’’ති. තථා හි වුත්තං විමානවත්ථුඅට්ඨකථායං ‘‘දිබ්බති අත්තනො පුඤ්ඤිද්ධියා කීළතීති දෙවී’’ති.

“devī”一词，既指国王的妻子，也指天女，都称为“devī”。因为是deva(国王)的妻子，所以是devī；从词义上说，也应称为“因嬉戏、闪耀(dibbati)故为devī”，犹如“因乞食(bhikkhati)故为比丘尼(bhikkhunī)”。如《天宫事义注》(Vimānavatthuaṭṭhakathā)中所说：“因自身的福德神力而嬉戏、闪耀，故为devī”。

දෙවතාති [Pg.222] දෙවපුත්තොපි බ්‍රහ්මාපි දෙවධීතාපි. ‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරා දෙවතා අභික්කන්තාය රුත්තියා අභික්කන්තවණ්ණා’’තිආදීසු හි දෙවපුත්තො ‘‘දෙවතා’’ති වුත්තො ‘‘දෙවොයෙව දෙවතා’’ති කත්වා, තථා ‘‘තා දෙවතා සත්තසතා උළාරා, බ්‍රහ්මා විමානා අභිනික්ඛමිත්වා’’තිආදීසු බ්‍රහ්මානො.

“devatā”一词包括天子(devaputta)、梵天(brahmā)和天女(devadhītā)。在“这时，某位天神，于后夜时分，以殊胜的光彩”等句中，天子被称为“devatā”，即“deva亦为devatā”；同样，在“那七百位尊贵的天神，梵天从宫殿出来”等句中，指的也是梵天们。

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා’’ති-

“汝以殊胜之容色，伫立于此，天神！普照一切诸方所，犹如启明之星。”

ආදීසු දෙවධීතා.

等偈颂中，(devatā)指天女。

ඉමානි උපපත්තිදෙවානං නාමානි –

这些是转生天(upapattideva)的名称：

දෙවො සුරො ච විබුධො, නිජ්ජරො අමරො මරු;

සුධාසී තිදසො සග්ග-වාසී අනිමිසොපි ච;

දිවොකො’මතපායී ච, සග්ගට්ඨො දෙවතානි ච.

天、天神、觉者、不老者、不死者、天人、甘露饮者、三十三天神、天界住者、不瞬目者、天界住者、不死饮者、住于天界者、天神。

ඛි ඛයෙ. ඛියති. ඛයො. ඛියනං. රාගක්ඛයො.

（语根）khi，义为“尽”。khiyati(被灭尽)。khayo(尽)。khiyanaṃ(灭尽)。rāgakkhayo(贪尽)。

ඛි නිවාසෙ කොධහිංසාසු ච. ඛියති. න ගච්ඡසි යමක්ඛයං. නාගදානෙන ඛියන්ති.

（语根）khi，亦用于“住”、“怒”、“害”等义。khiyati(他居住)。na gacchasi yamakkhayaṃ(你不去阎魔的住处)。nāgadānena khiyanti(他们因布施大象而发怒)。

තත්ථ ඛියතීති නිවසති. යමක්ඛයන්ති යමනිවෙසනං. ඛියන්තීති කුජ්ඣන්ති හිංසන්ති වා.

于此，khiyati意为居住。yamakkhayaṃ意为阎魔的住所。khiyanti意为他们发怒或伤害。

ඝා ගන්ධොපාදානෙ. ඝායතීති ඝානං. ඝානෙන ගන්ධං ඝායිතුං ඝායිත්වා.

（语根）ghā，义为“嗅取气味”。因其嗅(ghāyati)，故为鼻(ghāna)。用鼻(ghānena)嗅(ghāyituṃ)气味(gandhaṃ)，嗅了之后(ghāyitvā)。

රුච රොචනෙ. රොචනං රුචි. භත්තං මෙ රුච්චති. භත්තම්පිතස්ස න රුච්චති. පබ්බජ්ජා මම රුච්චති. රුච්චිතුං, රුච්චිත්වා. කෙචි පන ඉමස්මිං දිවාදිගණෙ ‘‘රුච දිත්තිම්හී’’ති පඨන්ති. තං න යුත්තං කත්ථචිපි දිත්තිසඞ්ඛාතසොභනත්ථවාචකස්ස [Pg.223] රුචධාතුනො ‘‘රුච්චතී’’ති රූපාභාවතො. තස්මා එවං සල්ලක්ඛෙතබ්බං, දිත්තිරුචීනං වාචකො රුචධාතු භුවාදිගණිකො. තස්ස හි ‘‘රොචති, විරොචති. එකත්තමුපරොචිත’’න්ති රූපානියෙව භවන්ති, න ‘‘රුච්චතී’’ති රූපං. රුචියායෙව වාචකො පන දිවාදිගණිකොපි හොති චුරාදිගණිකොපි. තස්ස හි දිවාදිගණිකකාලෙ ‘‘ගමනං මය්හං රුච්චතී’’ති රූපං. චුරාදිගණිකකාලෙ ‘‘කිං නු ජාතිං න රොචෙසී’’ති රූපං. ආපුබ්බො චෙ ආචික්ඛනෙ වත්තති, ‘‘ආරොචෙති, ආරොචයතී’’ති රූපානි දිස්සන්ති.

（语根）ruc，义为“喜爱”。喜爱(rocanaṃ)即是ruci。bhattaṃ me ruccati(食物合我意)。bhattampitassa na ruccati(食物却不合他意)。pabbajjā mama ruccati(出家合我意)。ruccituṃ(为了喜爱)，ruccitvā(喜爱之后)。然而有些人在这个divādi组中读作“ruc用于光辉义”，这是不恰当的，因为表示光辉(即光彩)义的ruc语根在任何地方都没有ruccati的形式。因此应当这样注意：表示光辉和喜爱的ruc语根属于bhūvādi组。它的形式只有rocati、virocati、ekattamuparocita，而没有ruccati的形式。而只表示喜爱的语根，则既可以是divādi组，也可以是curādi组。当它属于divādi组时，其形式为“gamanaṃ mayhaṃ ruccati”(我喜欢去)。当它属于curādi组时，其形式为“kiṃ nu jātiṃ na rocesi”(你为何不喜欢出生)。如果前面加上ā，则用于“告知”义，可见到āroceti、ārocayati等形式。

මුච මොක්ඛෙ. දුක්ඛතො මුච්චති. සද්ධාය අධිමුච්චති. මුත්ති, විමුත්ති, අධිමුත්ති, මුච්චමානො.

（语根）muc，义为“解脱”。dukkhato muccati(从苦中解脱)。saddhāya adhimuccati(以信胜解)。(派生词如：)mutti(解脱)，vimutti(彻底解脱)，adhimutti(胜解)，muccamāno(正在解脱者)。

උච සමවායෙ. උච්චති. ඔකො, ඌකා, උක්කා.

（语根）uc，义为“聚合”。uccati(被称为)。(派生词如：)oko(住所)，ūkā(虱)，ukkā(火炬)。

ඔකොති උදකම්පි ආවාසොපි. ‘‘ඔකපුණ්ණෙහි චීවරෙහී’’ති ච, ‘‘වාරිජොව ථලෙ ඛිත්තො, ඔකමොකතමුබ්භතො’’ති චෙත්ථ පයොගො. ඌකාති සීසෙ නිබ්බත්තකිමිවිසෙසො.

“oka”既指水也指住所。“okapuṇṇehi cīvarehi”(以充满水的衣)以及“vārijova thale khitto, okamokatamubbhato”(如被抛上陆地的水生动物，从其住所水中被取出)是其用例。“ūkā”是头上生的一种特殊的虫子。

උක්කාති දීපිකාදයො වුච්චන්ති. ‘‘උක්කාසු ධාරියමානාසූ’’ති හි ආගතට්ඨානෙ දීපිකා ‘‘උක්කා’’ති වුච්චති. ‘‘උක්කං බන්ධෙය්‍ය, උක්කං බන්ධිත්වා, උක්කාමුඛං ආලිම්පෙය්‍යා’’ති ආගතට්ඨානෙ අඞ්ගාරකපල්ලං. ‘‘කම්මාරානං යථා උක්කා, අන්තො ඣායති නො බහී’’ති ආගතට්ඨානෙ කම්මාරුද්ධනං. ‘‘එවං විපාකො උක්කාපාතො භවිස්සතී’’ති ආගතට්ඨානෙ වාතවෙගො ‘‘උක්කා’’ති වුච්චති. ‘‘සණ්ඩාසෙන ජාතරූපං [Pg.224] ගහෙත්වා උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපෙය්‍යා’’ති ආගතට්ඨානෙ සුවණ්ණකාරානං මූසා ‘‘උක්කා’’ති වෙදිතබ්බා. ඉච්චෙවං –

“ukkā”被称为灯等。在“ukkāsu dhāriyamānāsū”(当火炬被举着时)一句中，灯被称为“ukkā”。在“ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā, ukkāmukhaṃ ālimpeyyā”(应捆扎火炬，捆扎后，涂抹火炬口)一句中，指炭盆。在“kammārānaṃ yathā ukkā, anto jhāyati no bahī”(如铁匠的熔炉，内燃而外不燃)一句中，指铁匠的熔炉。在“evaṃ vipāko ukkāpāto bhavissatī”(果报将如陨石坠落)一句中，暴风被称为“ukkā”。在“saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyyā”(用钳子夹取黄金投入火口)一句中，金匠的坩埚应知为“ukkā”。如此——

දීපිකාවාතවෙගෙසු, කම්මාරානඤ්ච උද්ධනෙ;

මූසායම්පි ච අඞ්ගාර-කපල්ලෙ චාති පඤ්චසු;

විසයෙසු පනෙතෙසු, උක්කාසද්දො පවත්තති;

在灯、暴风、铁匠的熔炉、坩埚和炭盆这五种事物中，使用ukkā一词。

ඡෙ ඡෙදනෙ. ඡියති, ඡියන්ති. අවච්ඡිතං, අවච්ඡාතං. ඡෙත්වාන මොළිං වරගන්ධවාසිතං.

（语根）che，义为“切断”。chiyati(被切断)，chiyanti(被切断，复数)。avacchitaṃ(已切断)，avacchātaṃ(已切断)。chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ(斩断以妙香熏过的发髻)。

සජ සඞ්ගෙ. සඞ්ගො ලගනං. සජ්ජති. සජ්ජනං, සජ්ජිතො, සත්තො.

（语根）saj，义为“执着”。执着(saṅga)即是附着(laganaṃ)。sajjati(他执着)。(派生词如：)sajjanaṃ(执着)，sajjito(已执着)，satto(执着者/有情)。

යුජ සමාධිම්හි. සමාධානං සමාධි, කායකම්මාදීනං සම්මාපයොගවසෙන අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. යුජ්ජති. යොගො, යොගී.

（语根）yuj，义为“定”。定(samādhi)即是专注(samādhānaṃ)，其义为通过身业等的正当运用而不散乱。yujjati(被结合、相应)。yogo(瑜伽、相应)，yogī(瑜伽士)。

එත්ථ යොගොති වීරියං. තඤ්හි –

此处所谓瑜伽(yoga)，即是精进。因为——

‘‘වායමෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වො’හ’මත්තානං, යථා ඉච්ඡිං තථා අහු’’න්ති

“智者当精进，莫怀厌倦意；我观自身已，如愿得圆成。”

වචනතො අවස්සං කාතුං යුජ්ජති උපපජ්ජතීති යොගොති වුච්චති.

根据此偈可知，“必然应做”、“是适当的”，故称为“相应”(yoga)。

රන්ජ රාගෙ. රජ්ජති. විරජ්ජති. රජ්ජමානො, රජ්ජං, රජ්ජන්තො, රාගො, විරාගො, රජ්ජනං, විරජ්ජනං, රජනීයං. උපසග්ගවසෙන අඤ්ඤො අත්ථො භවති. සම්හා රට්ඨා නිරජ්ජති, අත්තනො රට්ඨා නිග්ගච්ඡතීති අත්ථො.

（语根）rañj，义为“染爱”。rajjati(染著)。virajjati(离染)。rajjamāno(正在染著的)，rajjaṃ(染著)，rajjanto(染著者)，rāgo(染)，virāgo(离染)，rajjanaṃ(染著)，virajjanaṃ(离染)，rajanīyaṃ(可染之物)。通过前缀，则有其他含义。例如，samhā raṭṭhā nirajjati(从王国出去)，意思是“离开自己的王国”。

තත්ථ විරාගොති විරජ්ජන්ති එත්ථ සංකිලෙසධම්මාති විරාගො, නිබ්බානං මග්ගො ච.

其中，“离染”(virāgo)是：诸杂染法于此离染，故为“离染”，此即涅槃与道。

විජී භයචලනෙසු. විජ්ජති, සංවිජ්ජති. සංවෙගො, සංවෙජනීයං. උබ්බිජ්ජති. උබ්බෙගො, උබ්බිග්ගහදයො.

（语根）vij，义为“恐惧与动摇”。vijjati(震动)，saṃvijjati(被完全震动)。saṃvego(悚惧)，saṃvejanīyaṃ(令人悚惧的)。ubbijjati(感到惊骇)。ubbego(惊骇)，ubbiggahadayo(心怀惊骇的)。

ලුජ [Pg.225] විනාසෙ. ලුජ්ජතීති ලොකො. ලොපො, ලුත්ති, ලුජ්ජනං, ලුත්තො.

（语根）luj，义为“毁坏”。因为它会毁坏(lujjati)，所以称为“世间”(loka)。lopo(毁坏)，lutti(毁坏)，lujjanaṃ(毁坏)，lutto(已毁坏的)。

ඨා ගතිනිවත්තියං. ඨායති. ඨායී, ඨිති, ඨානං, ඨිතො, තත්‍රට්ඨො, තිට්ඨං, කප්පට්ඨායී, ආසභට්ඨානට්ඨායී.

（语根）ṭhā，义为“运动的停止”。ṭhāyati(站立)。ṭhāyī(立者)，ṭhiti(住立)，ṭhānaṃ(处所)，ṭhito(已立者)，tatraṭṭho(立于彼处者)，tiṭṭhaṃ(站立着)，kappaṭṭhāyī(住立于劫者)，āsabhaṭṭhānaṭṭhāyī(立于牛王之位者)。

‘‘සුඛං සයාමි ඨායාමි, සුඛං කප්පෙමි ජීවිතං;

අහත්ථපාසො මාරස්ස, අහො සත්ථානුකම්පකො’’ති

“我安乐地卧与立，我安乐地度此生。不在魔罗伸手所及处，啊，导师何其悲悯！”

පාළි නිදස්සනං. ලාපං ගොචරට්ඨායිනන්ති ච. තත්ථ ඨායාමීති තිට්ඨාමි.

巴利示例。以及“于牧场中住立者得鹌鹑”。其中，“ṭhāyāmi”即“tiṭṭhāmi”（我站立）。

ඩිගතියං. ඩියති. ඩෙමානො. ඩිනො වා. ‘‘උච්චෙ සකුණ ඩෙමාන, පත්තයාන විහඞ්ගම. වජ්ජෙසි ඛො ත්වං වාමූරු’’න්ති නිදස්සනං.

（词根）Ḍī，义为“行”（特指飞行）。飞。正在飞的。或已飞者（鸟）。范例如：‘高飞的鸟儿啊，展翅的行空者！你确实避开了，啊，美腿女郎！’

එත්ථ ඩියතීති ඩෙමානොති නිබ්බචනං ගහෙතබ්බං.

此处，应知“ḍemāna”（正在飞的）的语源是“ḍiyati”（飞）。

තා පාලනෙ. තායති. අඝස්ස තාතා. සො නූන කපණො තාතො, චිරං රුජ්ජති අස්සමෙ. තාණං, පරිත්තං, ගොත්තං. ත්වං ඛොසි උපාසක කතකල්‍යාණො කතභීරුත්තාණො.

（词根）Tā，义为“守护”。守护。苦难的守护者。‘那可怜的父亲，想必在净修林中长久受苦。’保护，护卫，氏族。‘你确实是已行善、已作怖畏之防护的优婆塞。’

තත්‍ර පරිත්තන්ති මහාතෙජවන්තතාය සමන්තතො සත්තානං භයං උපද්දවං උපසග්ගඤ්ච තායති රක්ඛතීති පරිත්තං, ගං තායතීති ගොත්තං.

其中，“护卫”(paritta)是：因其大威力，能周遍地守护、保护有情免于怖畏、灾患与厄难，故为“护卫”。守护血脉，故为“氏族”(gottaṃ)。

නත ගත්තවිනාමෙ. ගත්තවිනාමො ගත්තවික්ඛෙපො. නච්චති. නච්චං. නිගණ්ඨො නාටපුත්තො.

（词根）Naṭ，义为“肢体弯曲”。肢体弯曲即肢体摆动。跳舞。舞蹈。尼乾陀·若提子(Nigaṇṭho Nāṭaputto)。

දා සොධනෙ. දායති. දානං. අනුයොගදාපනත්ථං. අනුයොගං දත්වා. දානං දත්වා.

（词根）Dā，义为“净化”。净化。布施。为令作劝导故。作劝导后。行布施后。

දා [Pg.226] සුපනෙ. දායති. නිද්දායති. නිද්දායනං, නිද්දායමානො, නිද්දායන්තො.

（词根）Dā，义为“睡眠”。睡觉。入睡。睡眠，正在睡眠的，正在睡眠的。

දාදානෙ. පුරිසො දානං දායති. ආපුබ්බො ගහණෙ. අදින්නං ආදියති. සීලං සමාදියති. කම්මෙ – පුරිසෙන දානං දීයති, අදින්නං ආදියති. කාරිතෙ – ආදපෙති, සමාදපෙති, ආදපයති, සමාදපයති, යෙ ධම්මමෙවාදපයන්ති සන්තො.

（词根）Dā，义为“施与”。人给予布施。前缀为“ā”时，义为“拿取”。拿取未给予之物。受持戒。被动态：布施被人给予，未给予之物被拿取。使役态：使拿取，使受持，使拿取，使受持，‘贤善者令受持正法’。

දා අවඛණ්ඩනෙ. දියති, දියන්ති. පරිත්තං.

（词根）Dā，义为“分割”。被分割。少量。

එත්ථ ච පරිත්තන්ති සමන්තතො ඛණ්ඩිතත්තා පරිත්තං. අප්පමත්තකඤ්හි ගොමයපිණ්ඩං පරිත්තන්ති වුච්චති. තස්මා පරිත්තන්ති අප්පකස්ස නාමං කාමාවචරස්ස ච ධම්මස්ස අප්පෙසක්ඛත්තා.

此处，“少量”(paritta)是：因其被周遍地分割，故为“少量”。确实，一小团牛粪亦称为“少量”。因此，“少量”是微少者的名称，也指欲界法，因其影响力小。

දා සුද්ධියං. දායති. වොදායති. වොදානං. අකම්මකොයං ධාතු. තථා හි ‘‘වොදායති සුජ්ඣති එතෙනාති වොදානං, සමථවිපස්සනා’’ති නෙත්තිසංවණ්ණනායං වුත්තං.

（词根）Dā，义为“清净”。清净。变得清净。清净。此词根为不及物的。诚然，如《导论释》(Nettisaṃvaṇṇanā)中所说：‘由此而变得清净、被净化，故为清净，此即止与观(vipassanā)。’

දී ඛයෙ. දීයතෙ. දීනො, ආදීනවො.

（词根）Dī，义为“损耗”。被损耗。困乏者，过患。

තත්‍ර දීනොති පරික්ඛීණඤාතිධනාදිභාවෙන දුක්ඛිතො. ආදීනවොතිආදීනං දුක්ඛං වාති අධිගච්ඡති එතෙනාතිආදීනවො, දොසො.

其中，“困乏者”(dīno)是因亲属、财富等已损耗而痛苦者。“过患”(ādīnavo)是：由此经历或通达困乏与苦，故为“过患”，即过失。

දු පරිතාපෙ. දුයතෙ. දුනො, දූතො.

（词根）Du，义为“烧灼”。被烧灼。烧灼，使者。

භිදි භිජ්ජනෙ. භිජ්ජනධම්මං භිජ්ජති. භිජ්ජතීති භින්නො. භිජ්ජනං භෙදො.

（词根）Bhid，义为“破坏”。具破坏之法者会被破坏。因为它被破坏，所以是“已破的”(bhinna)。破坏即是分裂。

ඡිදි ඡිජ්ජනෙ. සුත්තං ඡිජ්ජති. ඡිජ්ජතීති ඡින්නො. එවං ඡිද්දං. ඡිජ්ජනං ඡෙදො.

（词根）Chid，义为“切断”。线被切断。因为它被切断，所以是“已断的”(chinna)。同样地，（有）“孔”(chidda)。切断即是断绝。

ඛිදි [Pg.227] දීනියෙ. දීනභාවො දීනියං, යථා දක්ඛියං. ඛිජ්ජති, ඛින්නො, අඛින්නමති, ඛෙදො, ඛෙදඞ්ගතො ලොකහිතාය නාථො.

（词根）Khid，义为“困乏”。困乏的状态即是“困乏性”(dīniyaṃ)，如“可施性”(dakkhiyaṃ)。感到困乏，已困乏的，心不疲倦者，疲劳，‘为世间利益而达疲劳的依怙者’。

එත්ථ ඛෙදඞ්ගතොති කායිකදුක්ඛසඞ්ඛාතං පරිස්සමං පත්තො, දුක්ඛමනුභවීති අත්ථො.

此处，“达疲劳”(khedaṅgato)意为：达到名为身苦的疲劳，即正在感受苦。

පද ගතියං. පජ්ජති. මග්ගං පටිපජ්ජති. පටිපත්තිං පටිපජ්ජති. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො හොති, ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති. ආපත්තිං ආපජ්ජති. අකම්මකම්පි භවති, තෙසං අධම්මො ආපජ්ජති, පජ්ජො, බ්‍යග්ඝපජ්ජො, සම්පදායො.

（词根）Pad，义为“行”。行。行于道。行于行道。行于长途。达到果定。犯戒。它也是不及物的，（如）“他们的非法生起”。道路，虎路，成就。

එත්ථ ච පජ්ජොති මග්ගො. බ්‍යග්ඝපජ්ජෙ සද්දුලපථෙ ජාතොති බ්‍යග්ඝපජ්ජො, එවංනාමකො කුලපුත්තො. සම්පදියති ඤාපියති ධම්මො එතෙනාති සම්පදායො, අක්ඛාතා.

此处，“路”(pajjo)即是道。生于虎路、虎径，故名“虎路”(Byagghapajja)，是此名的良家子。由此法得以成就、被了知，故为“成就”(sampadāyo)，（义为）“宣说者”。

විද සත්තායං. සත්තා විජ්ජමානාකාරො. විජ්ජති, සංවිජ්ජති. ජාතවෙදො, විජ්ජා, අවිජ්ජා, විදිතො.

（词根）Vid，义为“存在”。存在是现存的状态。存在，完全存在。焰生，明，无明，已知。

තත්ථ ජාතවෙදොති අග්ගි. සො හි ජාතොව වෙදයති ධූමජාලුට්ඨානෙන පඤ්ඤායති, තස්මා ජාතවෙදොති වුච්චති. විජ්ජාති ධම්මානං සභාවං විදිතං කරොතීති විජ්ජා, ඤාණං. අවිජ්ජාති ඛන්ධානං රාසට්ඨං, ආයතනානං ආයතනට්ඨං, ධාතූනං සුඤ්ඤට්ඨං, සච්චානං තථට්ඨං, ඉන්ද්‍රියානං අධිපතියට්ඨං අවිදිතං කරොතීති අවිජ්ජා. දුක්ඛාදීනං පීළනාදිවසෙන වුත්තං චතුබ්බිධං අත්ථං අවිදිතං කරොතීති අවිජ්ජා, මොහො.

其中，“焰生”(jātavedo)即是火。因为它一生起，就通过烟与焰的升起而被知晓、被识别，故称为“焰生”。“明”(vijjā)是：它能使人知晓诸法的自性，故为“明”，即是智。“无明”(avijjā)是：它使人不知蕴的积聚义、处所的处所义、界的空义、谛的如实义、根的主导义，故为“无明”。它使人不知苦等以逼迫等方式所说的四种含义，故为“无明”，即是痴。

මද උම්මාදෙ. උම්මාදො නාම මුය්හ නං වා සතිවිප්පවාසො වා චිත්තවික්ඛෙපො වා. මජ්ජති, පමජ්ජති. මත්තො, සුරාමදමත්තො. මත්තො අහං මහාරාජ. පුත්තමංසානි ඛාදයිං. මත්තහත්ථී, පමත්තො, උම්මත්තො.

（词根）Mad，义为“癫狂”。所谓癫狂，即是昏昧、或失念、或心乱。沉醉，放逸。已醉的，因酒而沉醉的。‘大王，我疯了，吃了我儿子的肉。’醉象，放逸者，癫狂者。

අප්පමාදො [Pg.228] අමතං පදං, පමාදො මච්චුනො පදං;

අප්පමත්තා න මිය්‍යන්ති, යෙ පමත්තා යථා මතා.

不放逸是甘露道，放逸是死亡道。不放逸者不死，放逸者如已死。

මිද සිනෙහනෙ. මෙජ්ජති. මෙත්තා, මෙත්ති, මිත්තං, මිත්තො.

（词根）Mid，义为“慈爱”。慈爱。慈，慈爱，友谊，朋友。

අන්තරධා අදස්සනෙ. අන්තරපුබ්බො ධාධාතු විජ්ජමානස්ස වත්ථුනො අදස්සනෙ වත්තති. අන්තරධායති. අන්තරධානං, අන්තරධායන්තො. සා දෙවතා අන්තරහිතා. අන්තරාපිධායති.

（词根）Antaradhā，义为“不见”。带前缀“antara”的词根“dhā”，用于已存在事物的“不见”。消失。消失，正在消失的。‘彼天神已消失。’中间被覆盖。

බුධ අවගමනෙ. අවගමනං ජානනං. බුජ්ඣති, බුද්ධො, බුද්ධි, බුද්ධං, බොධො, බොධි. බුජ්ඣිතා සච්චානි. සකලං බුද්ධො, බුද්ධවා, විබොධෙති, බොධෙතා, බුද්ධො, විබුද්ධො ඉච්චාදීනි.

（词根）Budh，义为“觉悟”。觉悟即是了知。觉悟，已觉者，觉，已觉的，觉，菩提。已觉悟诸谛。全然觉悟者，已觉悟者，令觉悟，令觉悟者，已觉者，已觉醒者，等等。

තත්‍ර බුද්ධොති බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො. අථ වා පාරමිතාපරිභාවිතාය පඤ්ඤාය සබ්බම්පි ඤෙය්‍යං අබුජ්ඣීති බුද්ධො. කෙචි පන කම්මෙනපි බුද්ධසද්දස්ස සිද්ධං ඉච්ඡන්තා එවං නිබ්බචනං කරොන්ති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවාති අධිගතගුණවිසෙසෙහි ඛීණාසවෙහි බුජ්ඣිතබ්බොති බුද්ධො’’ති. විත්ථාරො පන නිද්දෙසෙ වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බො. බුද්ධීති බුජ්ඣතීති බුද්ධි. එවං බුද්ධං බොධො බොධි ච. අථ වා බුජ්ඣනං බුද්ධි. එවං බොධො බොධි ච, සබ්බමෙතං පඤ්ඤායාධිවචනං.

其中，“佛陀”是：因已觉悟诸谛，故为佛陀；因能觉悟众生，故为佛陀。又或，因以波罗蜜所熏修的智慧觉悟了一切所应知，故为佛陀。另有人希望从所作业来确立“佛陀”一词，他们如是释义：‘彼世尊实是正自觉者，应为已证得殊胜功德的诸漏尽者所觉悟，故为佛陀。’其详尽义当依《义释》(Niddesa)所说之理了知。“觉”(buddhi)是：因此而觉悟，故为“觉”。觉悟(buddhaṃ)、觉(bodho)、菩提(bodhi)亦然。又或，觉悟即是“觉”。觉、菩提亦然，此等皆为智慧的同义词。

ඉදානි බොධිසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වදාම. බොධීති හි රුක්ඛොපි මග්ගොපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි නිබ්බානම්පි එවංපණ්ණත්තිකො පුග්ගලොපි වුච්චති, තථා හි ‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ පඨමාභිසම්බුද්ධො’’ති ච, ‘‘අන්තරා ච බොධිං අන්තරා ච ගය’’න්ති ච ආගතට්ඨානෙ රුක්ඛො බොධීති වුච්චති. ‘‘චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්ති [Pg.229] ආගතට්ඨානෙ මග්ගො. ‘‘පප්පොති බොධිං වරභූරි සුමෙධසො’’ති ආගතට්ඨානෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. ‘‘පත්වාන බොධිං අමතං අසඞ්ඛත’’න්ති ආගතට්ඨානෙ නිබ්බානං. ‘‘බොධි භන්තෙ රාජකුමාරො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’’ති ‘‘අරියසාවකො බොධීති වුච්චතී’’ති ච ආගතට්ඨානෙ එවංපණ්ණත්තිකො පුග්ගලො.

现在我们来解说“菩提”一词的含义。“菩提”，可指树，亦可指道、一切知智、涅槃，以及如此得名的个人。诚然，如在‘于菩提树下初正觉’及‘在菩提（树）与伽耶(Gaya)之间’等处，“菩提”被称为树。在‘于四道中之智’处，指道。在‘具慧者善慧者得达殊胜菩提’处，指一切知智。在‘已证得不死、无为的菩提’处，指涅槃。在‘尊者，菩提王子头面顶礼世尊双足’及‘圣弟子被称为菩提’等处，指如此得名的个人。

අත්‍රිදං වුච්චති –

于此，偈曰：

රුක්ඛෙ මග්ගෙ ච නිබ්බානෙ, ඤාණෙ සබ්බඤ්ඤුතාය ච;

තථා පණ්ණත්තියඤ්චෙව, බොධිසද්දො පවත්තති.

于树、道、与涅槃，于一切知之智，亦于施设，菩提一词行于斯。

බුජ්ඣතීති බුජ්ඣිතා, බොධෙතීති බොධෙතා.

觉悟，故为觉悟者；令觉悟，故为令觉悟者。

එත්ථ ච කොචි පයොගො තුමන්තාදීනි ච රූපානි වුච්චන්තෙ – ‘‘ගුය්හමත්ථමසම්බුද්ධං, සම්බොධයති යො නරො. පරං සම්බුද්ධුමරහති. බුජ්ඣිතුං, බුද්ධුං, බුජ්ඣිත්වා, බුජ්ඣිත්වාන, බුජ්ඣිතුන, බුද්ධිය, බුද්ධියාන, බුද්ධා, බුද්ධාන’’ ඉති භවන්ති.

于此，说到某些用法及以“tum”等结尾的形态，即：“若人能令[他人]觉悟未被觉悟的秘密之义，他堪能令他人觉悟。”于是有“bujjhituṃ”、“buddhuṃ”、“bujjhitvā”、“bujjhitvāna”、“bujjhituna”、“buddhiya”、“buddhiyāna”、“buddhā”、“buddhāna”等形态。

තත්‍ර අසම්බුද්ධන්ති පරෙහි අඤ්ඤාතං, ‘‘අසම්බොධ’’න්තිපි පාඨො, පරෙසං බොධෙතුං අයුත්තන්ති අත්ථො. සම්බුද්ධුන්ති සංබුජ්ඣිතුං. බුද්ධාති බුජ්ඣිත්වා, එවං බුද්ධානාති එත්ථාපි.

于此，“asambuddhaṃ”意为“不为他人所知”；亦有读作“asambodha”者，其义为“不适合令他人觉悟”。“Sambuddhuṃ”意为“完全觉悟”。“Buddhā”意为“觉悟后”，“buddhāna”一词也是如此。

කෙචි පන ‘‘නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ ‘බොධිමග්ගෙන බුධ්වා’ති ච, ‘‘බුධ්වා බොධිතලෙ යමාහ සුගතො’ති ච ධකාරවකාරසඤ්ඤොගවතො පදස්ස දස්සනතො ත්වාපච්චයන්තභාවතො ච ධකාරවකාරසංයොගවසෙන ‘‘බුධ්වා’’ති පදසිද්ධි ඉච්ඡිතබ්බා’’ති වදන්ති, තං තාදිසස්ස පදරූපස්ස බුද්ධවචනෙ අදස්සනතො ච, බුද්ධවචනස්ස අනනුකූලතාය ච, පරිසුද්ධෙ ච පොරාණපොත්ථකෙ [Pg.230] වකාරසංයොගවිගතස්ස ‘‘බොධිමග්ගෙන බුද්ධා’’තිච, ‘‘බුද්ධා බොධිතලෙ’’ති ච පදස්ස දස්සනතො න ගහෙතබ්බං. තථා හි න තාදිසො පාඨො බුද්ධවචනස්ස අනුකූලො හොතීති. න හි බුද්ධවචනෙ වස්සසතම්පි වස්සසහස්සම්පි පරියෙසන්තා තාදිසං වකාරධකාරසඤ්ඤොගපදං පස්සිස්සන්ති. එවං ‘‘බුධ්වා’’ති පදරූපස්ස බුද්ධවචනස්ස අනනුකූලතා දට්ඨබ්බා. තඤ්හි සක්කටගන්ථෙ කතපරිචයභාවෙන වඤ්චිතෙහි විදූහි ඉච්ඡිතං, න සද්ධම්මනීතිවිදූහි. එත්ථ ඉමානි නිදස්සනපදානි වෙදිතබ්බානි –

然而，有些人说：“在《名色分别》(Nāmarūpapariccheda)中，由于见到‘以菩提道觉悟’(bodhimaggena budhvā)及‘善逝于菩提座下觉悟后所说’(budhvā bodhitale yamāha sugato)等句中，有含dha与va连音的词，并且因为是tvā后缀，所以应当认为“budhvā”一词是通过dha与va连音而成立的。”这种说法不应被接受，因为在佛语中没有发现这样的词形，而且它也不符合佛语。在清净的古代典籍中，可见没有va连音的‘bodhimaggena buddhā’(以菩提道觉悟)和‘buddhā bodhitale’(于菩提座下觉悟)等词。确实，这样的读法不符合佛语。即使在佛语中寻找一百年甚至一千年，也找不到这种va与dha连音的词。由此可见，‘budhvā’这个词形与佛语不符。这只是那些因熟悉梵语著作而被迷惑的学者们的主张，而非精通正法之法理者所欲。于此，当知以下范例之词：

කො මං විද්ධා නිලීයති. ලද්ධා මච්චො යදිච්ඡති. ලද්ධාන පුබ්බාපරියං විසෙසං, අදස්සනං මච්චුරාජස්ස ගච්ඡෙ.

谁射中我而隐藏？凡夫得到所欲求之物。获得前后之殊胜，得至不见死王处。

උම්මාදන්තිමහං දිට්ඨා, ආමුක්කමණිකුණ්ඩලං;

න සුපාමි දිවාරත්තිං, සහස්සංව පරාජිතො’’ති;

我见乌玛丹蒂(Ummādanti)，佩戴宝珠耳环；昼夜不得入眠，如输千金者。

තත්ථ විද්ධාති විජ්ඣිත්වා. ලද්ධාති ලභිත්වා. ලද්ධානාති ලභිත්වාන. දිට්ඨාති දිස්වා. ඉති ‘‘විද්ධා ලද්ධා ලද්ධාන දිට්ඨා’’ති පදානි ත්වාපච්චයෙන සද්ධිං ගතානිපි සඤ්ඤොගවසෙන වකාරපටිබද්ධානි න හොන්ති, තස්මා ‘‘බුද්ධා බුද්ධාන’’ ඉච්චෙතානිපි ‘‘ලද්ධා ලද්ධාන’’ ඉච්චාදීනි විය පරිහීනවකාරසඤ්ඤොගානි එව ගහෙතබ්බානි. යෙ ‘‘බුධ්වා’’ති රූපං ඉච්ඡන්ති පඨන්ති ච, මඤ්ඤෙ තෙ ත්වාපච්චයො වඤ්චෙති, තෙන තෙ වඤ්චනං පාපුණන්ති, තස්මා තාදිසං රූපං අග්ගහෙත්වා යො සද්දනීතියං සද්දවිනිච්ඡයො වුත්තො, සොයෙව ආයස්මන්තෙහි සාරතො පච්චෙතබ්බො.

于此，“viddhā”意为“vijjhitvā”(射中后)，“laddhā”意为“labhitvā”(获得后)，“laddhāna”意为“labhitvāna”(获得之后)，“diṭṭhā”意为“disvā”(看见后)。因此，“viddhā、laddhā、laddhāna、diṭṭhā”等词，虽与tvā后缀相关，但并非通过连音而与va字母相连。所以，“buddhā、buddhāna”等词，也应像“laddhā、laddhāna”等词一样，被理解为省略了va连音的形式。那些希望并读诵“budhvā”这种形式的人，我认为是被tvā后缀迷惑了，因此他们陷入了错误。所以，不应该接受这种形式，而诸具寿应当信受《声论》中所说的词语抉择。

බුධ බොධනෙ. සකම්මකාකම්මකොයං ධාතු. තථා හි බොධනසද්දුච්චාරණෙන ජානනං විකසනං නිද්දක්ඛයො ච ගහිතො, තස්මා ‘‘බුධ ඤාණෙ, බුධ විකසනෙ, බුධ නිද්දක්ඛයෙ’’ති වුත්තං හොති. බුජ්ඣති භගවා, ධම්මෙ බුජ්ඣති, පබුජ්ඣති, පදුමං බුජ්ඣති. පුරිසො බුද්ධො, පබුද්ධො, බොධති, පබොධති ඉච්චාදීනි.

“Budha”(觉)义为“bodhana”(觉悟)。此语根为及物与不及物动词。确实，由“bodhana”(觉悟)一词，包含了“jānana”(知)、“vikasana”(开放)、“niddakkhaya”(睡眠的消除)之义。因此说：“budha”用于知，“budha”用于开放，“budha”用于消除睡眠。世尊觉悟，于法觉悟，完全觉悟；莲花开放。人是觉悟者，已完全觉悟；使觉悟，使完全觉悟，等等。

සංධා [Pg.231] සන්ධිම්හි. සංපුබ්බො ධාධාතු සන්ධිම්හි වත්තති. නෙවස්ස මද්දී භාකුටි, න සන්ධියති න රොදති. න සන්ධියතීති ඉදං අඤ්ඤෙහි පකරණෙහි අසාධාරණං දිවාදිරූපං.

“Saṃdhā”用于“sandhi”(连接)之义。带前缀“saṃ”的“dhā”词根，用于连接之义。“玛蒂(Maddī)没有皱眉，不蹙容，也不哭泣。”此中“na sandhiyati”一词，是于其他论著中不常见的divādi(第四组)词形。

ධනු යාචනෙ. මාතා හි තව ඉරන්ධති, විධරස්ස හදයං ධනිය්‍යති. ඉදම්පි අසාධාරණං දිවාදිරූපං.

“Dhanu”用于“yācana”(请求)之义。“你的母亲确实在悲叹，寡妇的心在悲鸣。”此中[的动词]也是一个不常见的divādi(第四组)词形。

ධී අනාදරෙ. ධීයතෙ. ධීනො.

“Dhī”用于“anādara”(不敬)之义。Dhīyate(被不敬)。Dhīno(被不敬者)。

යුධ සම්පහාරෙ. යුජ්ඣති. යොධො, යුද්ධං, චරණායුධො, යකාරස්ස වකාරභාවෙ ‘‘ආවුධ’’න්ති රූපං. තත්‍ර චරණායුධොති කුක්කුටො.

“Yudha”用于“sampahāra”(战斗)之义。Yujjhati(他战斗)。Yodho(战士)，yuddhaṃ(战争)，caraṇāyudho(以足为武器者)；当y字母变为v时，形态为“āvudha”。其中，caraṇāyudho指公鸡。

කුධ කොපෙ. කුජ්ඣති. කොධො, කුජ්ඣනා, කුජ්ඣිතත්තං. කුද්ධො අත්ථං න ජානාති, කුද්ධො ධම්මං න පස්සති.

“Kudha”用于“kopa”(忿怒)之义。Kujjhati(他发怒)。Kodho(忿怒)，kujjhanā(发怒)，kujjhitattaṃ(易怒的状态)。忿怒者不知义，忿怒者不见法。

සුධ සොචෙය්‍යෙ. සොචෙය්‍යං සුචිභාවො. සුජ්ඣති. සුද්ධි, විසුද්ධි, සුජ්ඣනං, සුද්ධො, විසුද්ධො, පරිසුද්ධො. කාරිතෙ ‘‘සොධෙති, සොධකො’’ ඉච්චාදීනි.

“Sudha”用于“soceyya”(清净)之义。Soceyya是纯洁的状态。Sujjhati(得到净化)。Suddhi(清净)、visuddhi(遍净)、sujjhanaṃ(净化)、suddho(清净的)、visuddho(遍净的)、parisuddho(完全清净的)。其使役态为“sodheti”(他使之清净)、“sodhako”(清净者)等。

සිධු සංරාධනෙ. සිජ්ඣති. සිද්ධි.

“Sidhu”用于“saṃrādhana”(成就)之义。Sijjhati(达成)。Siddhi(成就)。

රධ හිංසායං. රජ්ඣති, විරජ්ඣති, අපරජ්ඣති. අපරාධො.

“Radha”用于“hiṃsā”(伤害)之义。Rajjhati(犯错)，virajjhati(犯错)，aparajjhati(犯罪)。Aparādho(过错)。

රාධ සාධ සංසිද්ධියං. රාධයති, සාධයති. ආරාධනං, සාධනං. සපරහිතං සාධෙතීති සාධු, සප්පුරිසො. අච්චන්තං සාධෙතබ්බන්ති සාධු, ලද්ධකං සුන්දරං දානසීලාදි.

“Rādha”与“sādha”用于“saṃsiddhi”(圆满成就)之义。Rādhayati(使圆满)，sādhayati(使成就)。Ārādhanaṃ(圆满)，sādhanaṃ(成就)。因其成就自他之利，故为sādhu(善人)、sappuriso(善士)。因其能彻底成就，故为sādhu(善)，如所获得的布施、戒等善行。

විධ විජ්ඣනෙ. විජ්ඣති. පටිවිජ්ඣති. ඛණ විද්ධ, විධු, විජ්ඣනකො, විද්ධො, පටිවිද්ධො, විජ්ඣනං, වෙධො, පටිවෙධො, විජ්ඣිත්වා, විද්ධා, විද්ධාන. කො මං විද්ධා නිලීයති.

“Vidha”用于“vijjhana”（穿透）之义。Vijjhati（穿透）。Paṭivijjhati（通达）。[其派生词有：] khaṇa viddha, vidhu, vijjhanako, viddho, paṭividdho, vijjhanaṃ, vedho, paṭivedho, vijjhitvā, viddhā, viddhāna。“谁射中我而隐藏？”

ඉධ වුද්ධියං. ඉජ්ඣති, සමිජ්ඣති. ඉද්ධි, ඉජ්ඣනං, සමිජ්ඣනං, ඉද්ධො. තත්ථ ඉද්ධීති ඉජ්ඣනං ඉද්ධි. ඉජ්ඣන්ති වා සත්තා එතාය ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉද්ධි.

“Idh”用于“vuddhi”（增长）之义。Ijjhati（成就），samijjhati（圆满成就）。Iddhi（神通）、ijjhānaṃ（成就）、samijjhānaṃ（圆满成就）、iddho（已成就者）。于此，iddhi即是ijjhānaṃ（成就）。或因众生藉此而成就、增长、达到卓越，故称iddhi（神通）。

ගිධු [Pg.232] අභිකඞ්ඛායං. ගිජ්ඣති, ගිජ්ඣො. ගද්ධො. ගද්ධබාධිපුබ්බො. කාමගිද්ධො න ජානාසි. ගෙධො.

“Gidhu”用于“abhikaṅkhā”（渴望）之义。Gijjhati（贪求），gijjho（贪婪者）。Gaddho（执着）。Gaddhabādhipubbo。“你耽于欲乐而不知。”Gedho（贪欲）。

රුධි ආවරණෙ. රුජ්ඣති, විරුජ්ඣති, පටිවිරුජ්ඣති. විරොධකො, විරුද්ධො. රොධො, විරොධො, පටිවිරොධො, අනුවිරොධො.

“Rudh”用于“āvaraṇa”（遮蔽）之义。Rujjhati（被阻碍），virujjhati（反对），paṭivirujjhati（对抗）。Virodhako（反对者），viruddho（反对的）。Rodho（障碍），virodho（反对），paṭivirodho（反抗），anuvirodho（随顺与反对）。

අනුවිධා අනුකරණෙ. අනුවිපුබ්බො ධාධාතු අනුක්‍රියායං වත්තති. පුරිසො අඤ්ඤස්ස පුරිසස්ස ක්‍රියං අනුවිධීයති තත්‍රායං පාළි –

“Anuvidhā”用于“anukaraṇa”（模仿）之义。带前缀“anu-vi”的“dhā”词根，用于“anukriyā”（模仿）之义。当一个人模仿另一个人的行为时，于此有此巴利语为例：

දූසිතො ගිරිදත්තෙන, හයො සාමස්ස පණ්ඩවො;

පොරාණං පකතිං හිත්වා, තස්සෙවානුවිධීයතී’’ති.

为吉离达多(Giridatta)所败坏，萨玛(Sāma)的畔达瓦马；舍弃往昔之本性，唯将彼行来模仿。

ඉදම්පි අසාධාරණං දිවාදිරූපං.

这也是一个不常见的divādi（第四组）词形。

අනුරුධ කාමෙ. කාමො ඉච්ඡා. අනුපුබ්බො රුධධාතු ඉච්ඡායං වත්තති. අනුරුද්ධො, අනුරොධො. අනුස්මාති කිං විරොධො.

“Anurudha”（随顺）用于“kāma”（欲）之义。欲即是“icchā”（意欲）。带前缀“anu”的“rudh”词根，用于“icchā”（意欲）之义。阿那律(Anuruddho)，anurodho（随顺）。与`anu`相对的是什么？是`virodho`（反对）。

තත්ථ අනුරුද්ධොති අනුරුජ්ඣති පණීතං පණීතං වත්ථුං කාමෙතීති අනුරුද්ධො. අනුරොධොති අනුකූලතා. අයං පාළි ‘‘සො උප්පන්නං ලාභං අනුරුජ්ඣති, අලාභෙ පටිවිරුජ්ඣතී’’ති.

于此，“anuruddha”（阿那律）者，因其随求、欲求种种上妙之物，故称阿那律。“Anurodha”（随顺）即是“anukūlatā”（顺从）。此巴利语为例：“彼随顺已生之利得，于无利得时则反对。”

බ්‍යධ තාළනෙ. බ්‍යජ්ඣති. බ්‍යාධො. බ්‍යාධොති ලුද්ධො. තං තං මිගං බ්‍යජ්ඣති තාළෙති හිංසතීති බ්‍යාධො.

“Byadha”用于“tāḷana”（击打）之义。Byajjhati（击打）。Byādho（猎人）。Byādho即是luddho（猎人）。因其穿刺、击打、伤害各种野兽，故称byādho（猎人）。

ගුධ පරිවෙඨනෙ. ගුජ්ඣති. ගොධා.

“Gudha”用于“pariveṭhana”（包裹）之义。Gujjhati（包裹）。Godhā（巨蜥）。

මන ඤාණෙ. මඤ්ඤති, අවමඤ්ඤති, අතිමඤ්ඤති. සෙය්‍යාදිවසෙන මඤ්ඤතීති මානො. ‘‘මඤ්ඤනා, මඤ්ඤිතත්තං, මානො, අහඞ්කාරො, උන්නති, කෙතු, පග්ගහො, අවලෙපො’’ති පරියායා.

“Man”用于“ñāṇa”（知）之义。Maññati（思量），avamaññati（轻视），atimaññati（高傲）。因以“我更优越”等方式思量，故为“māna”（慢）。其同义词为：“maññanā”（思量）、“maññitattaṃ”（已思量）、“māno”（慢）、“ahaṅkāro”（我慢）、“unnati”（高举）、“ketu”（旗帜）、“paggaho”（执取）、“avalepo”（轻蔑）。

ජන [Pg.233] ජනනෙ. සකම්මකොයං ධාතු. ‘‘ජඤ්ඤතී’’තිමස්ස රූපං, කරොතීති අත්ථො. කාරිතෙ – ජනෙසි ඵුස්සතී මමං. ජනයති, සුඛං ජනෙති, ජනයතීති ජනකො, පිතා, යො කොචි වා නිබ්බත්තෙතා. පුථු කිලෙසෙ ජනෙතීති පුථුජ්ජනො. තත්ථ ‘‘ජනෙති ජනයතී’’ති රූපානි චුරාදිගණං පත්වා සුද්ධකත්තුරූපානි භවන්ති. කරොතීති හි තෙසං අත්ථො. හෙතුකත්තුවසෙනපි තදත්ථො වත්තබ්බො ‘‘නිබ්බත්තෙතී’’ති.

“Jana”用于“janana”（生产）之义。此为及物动词语根。其形态为“jaññati”，义为“造作”。使役态中，如：“janesi phussatī mamaṃ”。Janayati（产生），sukhaṃ janeti（产生快乐）；能产生者为janako（生产者）、pitā（父亲），或任何令产生者。因其产生众多烦恼，故称puthujjano（凡夫）。于此，“janeti”、“janayati”等形态，属curādi（第十组）动词，为使役态。其义实为“造作”。从使役作者的角度，其义亦可说为“令产生”。

ජනී පාතුභාවෙ. ඊකාරන්තොයං අකම්මකො ධාතු, විපුබ්බො චෙ, සකම්මකො. පුත්තො ජායති, ජාතො. පුථු කිලෙසා ජායන්ති එත්ථාති පුථුජ්ජනො. ජනනං ජාති, ‘‘සඤ්ජාති, නිබ්බත්ති, අභිනිබ්බත්ති, ඛන්ධානං පාතුභාවො’’ති පරියායා. ඉත්ථී පුත්තං විජායති, ඉත්ථී පුත්තං විජාතා. සො පුරිසො විජාතමාතුයාපි අමනාපො. උපවිජඤ්ඤා ඉත්ථී. කාරිතෙ ‘‘ජාපෙති, ජාපයති. අත්ථජාපිකා පඤ්ඤා’’ති රූපානි.

“Janī”用于“pātubhāva”（显现）之义。此为以“ī”结尾的不及物动词语根，若带前缀“vi”，则为及物动词。Putto jāyati（儿子出生），jāto（已出生）。因众多烦恼于此生起，故称puthujjano（凡夫）。生即是jāti，其同义词为：sañjāti（再生）、nibbatti（形成）、abhinibbatti（新生）、khandhānaṃ pātubhāvo（诸蕴的显现）。Itthī puttaṃ vijāyati（女人生子），itthī puttaṃ vijātā（女人已生子）。那人连刚生产的母亲都厌恶。Upavijaññā itthī（临产的女人）。其使役态形式为：jāpeti、jāpayati，如“atthajāpikā paññā”（能生利益之慧）。

හන හිංසායං. ඉධ හිංසාවචනෙන ඝට්ටනං ගහෙතබ්බං. සද්දො සොතම්හි හඤ්ඤති. පටිහඤ්ඤති. බුද්ධස්ස භගවතො වොහාරො ලොකිලෙ සොතෙ පටිහඤ්ඤති. ඉමානි කත්තුපදානි. භූවාදිගණං පන පත්වා ‘‘ලොහෙන වෙ හඤ්ඤති ජාතරූපං, න ජාතරූපෙන හනන්ති ලොහ’’න්ති පාළියං ‘‘හඤ්ඤතී’’ති පදං කම්මපදං, ජාතරූපං ලොහෙන කම්මාරෙහි හඤ්ඤතීති අත්ථො. ‘‘හනන්තී’’ති පදං කත්තුපදං, ලොහං ජාතරූපෙන කම්මාරා හනන්තීති හි අත්ථො. එත්ථ හනනං පහරණන්ති ගහෙතබ්බං.

“Han”用于“hiṃsā”（伤害）之义。这里，‘伤害’这个词应该理解为触击。声音在耳根处被触击，被反击。佛陀世尊的言教在世俗之耳中被抵触，这些是主动语态的词。至于bhūvādi（第一组）动词，例如巴利文经句中说‘黄金实为铁所击，非铁为黄金所击’，这里的‘被击打’是被动语态，意思是黄金被工匠用铁锤击打；‘击打’是主动语态，意思是工匠用铁击打黄金。在这里，‘hanana’（杀害）应该理解为‘paharaṇa’（击打）。

රූප රුප්පනෙ. රුප්පනං කුප්පනං ඝට්ටනං පීළනං. රුප්පති. රූපං, රුප්පනං. ඉමස්ස පන ‘‘රූප රූපක්‍රියාය’’න්ති චුරාදිගණෙ ඨිතස්ස ‘‘රූපෙති රූපයතී’’ති රූපානි භවන්ති.

“Rūpa”用于“ruppana”（变坏）之义。Ruppana即是kuppana（动摇）、ghaṭṭana（触击）、pīḷana（逼迫）。Ruppati（被变坏）。Rūpaṃ（色），ruppanaṃ（变坏）。然而，此语根若作为curādi（第十组）动词，义为“rūpakriyā”（造色），则其形态为“rūpeti”、“rūpayati”（使成形）。

තත්ථ [Pg.234] රූපන්ති කෙනට්ඨෙන රූපං? රුප්පනට්ඨෙන රූපං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘කිඤ්ච භික්ඛවෙ රූපං? රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා ‘රූප’න්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති? සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පති, ජිඝච්ඡායපි රුප්පති, පිපාසායපි රුප්පති, ඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සෙනපි රුප්පති, රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා ‘රුප’න්ති වුච්චතී’’ති.

在此，“色”是什么意义上的色呢？“变坏”是色的意义。正如世尊所说：“诸比丘，什么是色？诸比丘，因为它会变坏，所以称为‘色’。被什么变坏呢？被寒冷变坏，被炎热变坏，被饥饿变坏，被口渴变坏，被蚊、虻、风、日、蛇的接触变坏。诸比丘，因为它会变坏，所以称为‘色’。”

තත්ථ රුප්පතීති කුප්පති ඝට්ටියති පීළියති, භිජ්ජතීති අත්ථො. භිජ්ජතීති විකාරං ආපජ්ජති, විකාරාපත්ති ච සීතාදිසන්නිපාතෙ විසදිසරූපප්පවත්තියෙව. එත්ථ ච කුප්පතීති එතෙන කත්තුඅත්ථෙ රූපපදසිද්ධිං දස්සෙති, ඝට්ටියති පීළියතීති එතෙහි කම්මත්ථෙ. කොපාදික්‍රියායෙව හි රුප්පනක්‍රියාති, සො පන කත්තුභූතො කම්මභූතො ච අත්ථො භිජ්ජමානො නාම හොතීති ඉමස්ස අත්ථස්ස දස්සනත්ථං ‘‘භිජ්ජතීති අත්ථො’’ති වුත්තං.

此处，“变坏”就是动摇、被冲击、被压迫，意思是毁坏。“毁坏”是指发生变化，而发生变化正是在寒冷等因素聚集时，不协调的色生起。这里，通过“动摇”一词，显示了“色”在主动意义上的成立；通过“被冲击”、“被压迫”，则显示了其在被动意义上的成立。因为动摇等行为本身就是变坏的行为，而那个成为主动者与被动者的意义，被称为“正在毁坏”；为了显示此义，故说“意思是毁坏”。

අථ වා රුප්පතීති රූපන්ති කම්මකත්තුත්ථෙ රූපපදසිද්ධි වුත්තා. විකාරො හි රුප්පනන්ති වුච්චති, තෙනෙව භිජ්ජතීති අත්ථොති කම්මකත්තුත්ථෙන භිජ්ජතීති සද්දෙන අත්ථං දස්සෙති. තත්ථ යදා කම්මත්ථෙ ‘‘රුප්පතී’’ති පදං, තදා ‘‘සීතෙනා’’තිආදි කත්තුඅත්ථෙ කරණවචනං. යදා පන ‘‘රුප්පතී’’ති පදං කත්තුඅත්ථෙ කම්මකත්තුඅත්ථෙ වා, තදා හෙතුම්හි කරණවචනං දට්ඨබ්බං.

或者，“它自己变坏”故为“色”，这是在反身意义上说明“色”一词的成立。因为变化被称为“变坏”，所以它用具有反身意义的“毁坏”一词来显示其义。在此，当“ruppati”（被变坏）一词用于被动意义时，“sītena”（被寒冷）等词是主动意义上的工具格。然而，当“ruppati”（变坏）一词用于主动意义或反身意义时，工具格则应被理解为表示原因。

රූපසද්දො ඛන්ධ භව නිමිත්ත පච්චය සරීර වණ්ණසණ්ඨානාදීසු අත්ථෙසු වත්තති. අයඤ්හි ‘‘යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්න’’න්ති එත්ථ රූපක්ඛන්ධෙ වත්තති. ‘‘රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙතී’’ති එත්ථ රූපභවෙ. ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධාරූපානි පස්සතී’’ති [Pg.235] එත්ථ කසිණනිමිත්තෙ. ‘‘සරූපා භික්ඛවෙ උප්පජ්ජන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා, නො අරූපා’’ති එත්ථ පච්චයෙ. ‘‘ආකාසො පරිවාරිතො රූපන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’ති එත්ථ සරීරෙ. ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති එත්ථ වණ්ණෙ. ‘‘රූපප්පමාණො රූපප්පසන්නො’’ති එත්ථ සණ්ඨානෙ. ඉච්චෙවං –

“色”(rūpa)一词，用于蕴、有、相、缘、身体、颜色、形状等义。例如，在“任何色，无论是过去、未来或现在”中，它用于色蕴；在“修习导向色有(rūpabhava)的道路”中，它用于色有；在“于内无色想(arūpasaññī)者，观外在诸色”中，它用于遍相(kasiṇanimitta)；在“诸比丘，诸恶不善法有缘而生起，非无缘而生起”中，它用于缘；在“虚空被色围绕，即被算作色”中，它用于身体；在“缘于眼与诸色而生起眼识”中，它用于颜色；在“以色为量，以色为净信”中，它用于形状。像这样——

ඛන්ධෙ භවෙ නිමිත්තෙ ච, සරීරෙ පච්චයෙපි ච;

වණ්ණෙ සණ්ඨානආදිම්හි, රූපසද්දො පවත්තති.

“色”一词运用于蕴、有、相、身、缘，以及颜色、形状等义。

කුප කොපෙ. කුප්පති. කුප්පන්ති වාතස්සපි එරිතස්ස. කොපො, පකොපො. වචීපකොපං රක්ඛෙය්‍ය.

Kup，义为愤怒。Kuppati（愤怒）。Kuppanti vātassapi eritassa（被风吹动也会摇动）。Kopo（愤怒），pakopo（大怒）。Vacīpakopaṃ rakkheyya（应守护语怒）。

තප සන්තාපෙ. තප්පති, සන්තප්පති. සන්තාපො.

Tap，义为烧灼。Tappati（烧灼），santappati（苦恼）。Santāpo（热恼）。

තප පීණනෙ. තප්පති. තප්පනං.

Tap，义为满足。Tappati（满足）。Tappanaṃ（满足）。

දප හාසෙ. දප්පති.

Dap，义为欢笑。Dappati（欢笑）。

දීප දිත්තියං. දිප්පති. දීපො.

Dīp，义为光明。Dippati（照耀）。Dīpo（灯）。

ලුප අදස්සනෙ. ලුප්පනං, ලොපො, ලුත්ති.

Lup，义为消失。Luppanaṃ（消失），lopo（省略），lutti（断绝）。

ඛිප පෙරණෙ. ඛිප්පති. ඛිප්පං.

Khip，义为抛掷。Khippati（抛掷）。Khippaṃ（迅速地）。

ලුභ ගිද්ධියං. ලුබ්භති. අත්තනොයෙව ජණ්ණුකං ඔලුබ්භ තිට්ඨති. ලුබ්භනං, ලොභො, ලුබ්භිත්වා, ලුබ්භිත්වාන, ලුබ්භිය, ලුබ්භියාන, ඔලුබ්භිත්වා, ඔලුබ්භිත්වාන, ඔලුබ්භිය, ඔලුබ්භියාන, ලුබ්භිතුං, ඔලුබ්භිතුං.

Lubh，义为贪求。Lubbhati（贪著）。Attanoyeva jaṇṇukaṃ olubbha tiṭṭhati（他抱着自己的膝盖站立）。Lubbhanaṃ（贪求），lobho（贪），lubbhitvā、lubbhitvāna、lubbhiya、lubbhiyāna（贪著后），olubbhitvā、olubbhitvāna、olubbhiya、olubbhiyāna（攀附后），lubbhituṃ（为了贪著），olubbhituṃ（为了攀附）。

තත්ථ ලොභොති ලුබ්භන්ති තෙන සත්තා, සයං වා ලුබ්භති, ලුබ්භනමත්තමෙව වා තන්ති ලොභො. එත්ථ පන ‘‘ලොභො ලුබ්භනා [Pg.236] ලුබ්භිතත්තං රාගො තණ්හා තසිණා මුච්ඡා එජා වනං වනථො’’ ඉච්චාදීනි ලොභස්ස බහුනාමානි වෙදිතබ්බානි.

此处，所谓贪，即众生因此而贪著，或它自己贪著，或仅是贪著的状态，故为贪。在此，应知“贪、贪著、贪著性、贪染、渴爱、渴望、迷恋、动摇、欲林、欲从”等，皆是贪的异名。

ඛුභ සඤ්චලනෙ. ඛුබ්භති, සංඛුබ්භති. ඛුබ්භිත්ථනගරං. සඞ්ඛොභො. කාරිතෙ – ඛොභෙති, ඛොභයති.

Khubh，义为动摇。Khubbhati（颤动），saṃkhubbhati（剧烈颤动）。Khubbhitthanagaraṃ（被动摇的城市）。Saṅkhobho（骚动）。使役动词：khobheti, khobhayati（使颤动）。

සමු උපසමෙ. චිත්තං සම්මති, උපසම්මති, වූපසම්මති, සමණො, සන්ති, සන්තො.

Sam，义为寂静。Cittaṃ sammati（心寂静），upasammati（平息），vūpasammati（完全平息）。Samaṇo（沙门），santi（寂静），santo（寂静者）。

එත්ථ සමණොති සම්මති සන්තචිත්තො භවතීති සමණො. කාරිතවසෙන පන කිලෙසෙ සමෙති උපසමෙතීති සමණොති නිබ්බචනං දට්ඨබ්බං. තථා හි ‘‘යං සමෙතීති ඉදං අරියං. සමයතීතිධ සත්තාන’’න්ති ද්වෙ කාරිතරූපානි.

此处，“沙门”(samaṇa)即“心寂静”、“成为寂静心者”，故为沙门。但从使役(kārita)的角度，应知其词源：“他平息、止息烦恼(kilesa)”，故为沙门。例如“他所平息的是圣法；于此他平息众生”，此为两种使役形式。

සමු ඛෙදෙ නිරොධෙ ච. ඛෙදො. කිලමනං. නිරොධො අභාවගමනං. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නස්ස කායො සම්මති. අග්ගි සම්මති. සන්තො.

Sam，义为疲劳与止息。Khedo（疲劳）。Kilamanaṃ（困顿）。Nirodho abhāvagamanaṃ（止息是趣于无有）。Addhānamaggappaṭipannassa kāyo sammati（行于长途者的身体感到疲劳）。Aggi sammati（火熄灭）。Santo（疲劳的/止息的）。

සන්තසද්දො ‘‘දීඝං සන්තස්ස යොජන’’න්තිආදීසු කිලන්තභාවෙ ආගතො. ‘‘අයඤ්ච විතක්කො අයඤ්ච විචාරො සන්තා හොන්ති සමිතා’’තිආදීසු නිරුද්ධභාවෙ. ‘‘අධිගතො ඛො ම්‍යායං ධම්මො ගම්භීරො දුද්දසො දුරනුබොධො සන්තො පණීතො’’තිආදීසු සන්තඤාණගොචරතායං. ‘‘උපසන්තස්ස සදා සතීමතො’’තිආදීසු කිලෙසවූපසමෙ. ‘‘සන්තො හවෙ සබ්භි පවෙදයන්තී’’තිආදීසු සාධූසු. ‘‘පඤ්චිමෙ භික්ඛවෙ මහාචොරා සන්තො සංවිජ්ජමානා’’තිආදීසු අත්ථිභාවෙ. එත්ථෙතං වුච්චති –

“santo”一词，在“于疲者，一由旬亦长”等句中，用于疲惫义；在“此寻(vitakka)与此伺(vicāra)皆寂静、平息”等句中，用于止息义；在“我所证得此法，甚深、难见、难觉、寂静、殊妙”等句中，用于作为寂静智(santañāṇa)之境；在“于恒具念之寂静者”等句中，用于烦恼平息；在“贤善者确实开示”等句中，用于贤善者；在“诸比丘，有此五大盗存在”等句中，用于存在义。于此，经中说——

‘‘කිලන්තත්තෙ [Pg.237] නිරුද්ධත්තෙ, සන්තධීගොචරත්තනෙ;

කිලෙසූපසමෙ චෙව, අත්ථිභාවෙ ච සාධුසු;

ඉමෙසු ඡසු ඨානෙසු, සන්තසද්දො පනාගතො’’ති.

“于疲惫义、止息义、作为寂静智之境、烦恼平息、存在义及贤善者，于此六处，用‘santo’一词。”

දමු දමනෙ. දම්මති. දන්තො, දමො, දමනං. කාරිතෙ ‘‘චිත්තං දමෙති, දමයතී’’ති රූපානි.

Dam，义为调伏。Dammati（被调伏）。Danto（已调伏者），damo（调伏），damanaṃ（调伏之事）。使役(kārita)动词的形式为：cittaṃ dameti, damayati（他调伏其心）。

තත්ථ දමොති ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනං එතං නාමං. ‘‘සච්චෙන දන්තො දමසා උපෙතො. වෙදන්තගූ වුසිතබ්‍රහ්මචරියො’’ති එත්ථ හි ඉන්ද්‍රියසංවරො ‘‘දමො’’ති වුත්තො. ‘‘යදි සච්චා දමා චාගා, ඛන්ත්‍යා භිය්‍යොධ විජ්ජතී’’ති එත්ථ පඤ්ඤා ‘‘දමො’’ති වුත්තා. ‘‘දානෙන දමෙන සංයමෙන සච්චවජ්ජෙනා’’ති එත්ථ උපොසථකම්මං ‘‘දමො’’ති වුත්තං. ‘‘දමුපසමෙනා’’ති එත්ථ ඛන්ති ‘‘දමො’’ති වුත්තා. ඉච්චෙවං –

在此，“调伏”(damo)是根律仪(indriyasaṃvara)等的名称。在“以谛调伏，具足调御，通达吠陀，已住梵行”中，根律仪被称为“调伏”。在“若有谛实、调伏、舍离，忍耐于此更胜”中，慧(paññā)被称为“调伏”。在“以布施、调伏、自制、谛语”中，布萨(uposatha)业被称为“调伏”。在“以调伏与寂静”中，忍耐(khanti)被称为“调伏”。像这样——

‘‘ඉන්ද්‍රියසංවරො පඤ්ඤා, ඛන්ති චාපි උපොසථො;

ඉමෙ අත්ථා පවුච්චන්ති, දමසද්දෙන සාසනෙ’’ති.

“根律仪、慧、忍耐及布萨，此等意义，在教法中以‘调伏’一词言说。”

යා ගතිපාපුණෙසු. යායති, යායන්ති. පරියායො. යායමානො මහාරාජා, අද්දා සීදන්තරෙ නගෙ. යායන්තො. යායන්තමනුයායති. යාතානුයායී. යායිතුං, යායිත්වා ඉච්චාදීනි.

Yā，义为行进、到达。Yāyati（行进），yāyanti（他们行进）。Pariyāyo（方式）。Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage（大王行进时，见林中疲象）。Yāyanto（行进者）。Yāyantamanuyāyati（他跟随行进者）。Yātānuyāyī（随行者）。Yāyituṃ（为了行进），yāyitvā（行进后）等。

එත්ථ පරියායසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ, පරියායසද්දො වාරදෙසනාකාරණෙසු සමන්තතො ගන්තබ්බට්ඨානෙ ච සදිසෙ ච වත්තති. ‘‘කස්ස නු ඛො ආනන්ද අජ්ජ පරියායො භික්ඛුනියො ඔවදිතු’’න්තිආදීසු හි වාරෙ වත්තති. ‘‘මධුපිණ්ඩිකපරියායොතිනං ධාරෙහී’’තිආදීසු දෙසනායං. ‘‘ඉමිනාපි ඛො තෙ රාජඤ්ඤ පරියායෙන එවං හොතූ’’තිආදීසු [Pg.238] කාරණෙ. ‘‘පරියායපථො’’තිආදීසු සමන්තතො ගන්තබ්බට්ඨානෙ. ‘‘කොපසද්දො ඛොභපරියායො’’තිආදීසු සදිසෙ වත්තති. ඉච්චෙවං –

此处阐明“pariyāya”一词的意义。“pariyāya”一词用于轮次、教说、因由、遍行处及同义。例如，在“阿难(Ānanda)，今日轮到谁去教诫诸比丘尼(bhikkhunī)？”等句中，用于轮次。在“你当受持此《蜜丸教说》(Madhupiṇḍikapariyāya)”等句中，用于教说。在“王裔，以此因由，愿你……”等句中，用于因由。在“遍行道”等句中，用于遍行处。在“‘kopa’一词是‘khobha’的同义词”等句中，用于同义。像这样——

පරියායරවො වාර-දෙසනාකාරණෙසු ච;

සමන්තතොව ගන්තබ්බ-ට්ඨානෙ ච සදිසෙ සියා.

“pariyāya”一词，用于轮次、教说、因由、遍行处及同义。

රි වසනෙ. රියති.

Ri，义为居住。Riyati（居住）。

විලී විලීනභාවෙ. සප්පි විලීයති. කාරිතෙ විලාපයති.

Vilī，义为融化。Sappi vilīyati（酥油融化）。使役态：vilāpayati（使融化）。

වා ගතිගන්ධනෙසු. වායති. වායො, වාතො.

Vā，义为行进、散发气味。Vāyati（吹）。Vāyo（风界），vāto（风）。

සිවු තන්තසන්තානෙ. සිබ්බති, සංසිබ්බති. සිබ්බං, සිබ්බන්තො. කාරිතෙ – සිබ්බෙති, සිබ්බයති, සිබ්බාපෙති, සිබ්බාපයති.

Siv，义为缝纫。Sibbati（缝），saṃsibbati（缝合）。Sibbaṃ（缝纫），sibbanto（正在缝者）。使役态：sibbeti, sibbayati（使缝），sibbāpeti, sibbāpayati（令使缝）。

සිවු ගතිසොසනෙසු. සිබ්බති.

Siv，义为行进、枯萎。Sibbati（行进/枯萎）。

ධිවු ඛිවු නිදස්සනෙ. ධිබ්බති. ඛිබ්බති.

Dhiv, Khiv，义为显示。Dhibbati（显示）。Khibbati（显示）。

සා තනුකරණෙ. සියති, සියන්ති.

Sā，义为削减。Siyati（被削减），siyanti（它们被削减）。

සා අන්තකම්මනි. සියති අනවසෙසතො මානං සියති සමුච්ඡින්දතීති අග්ගමග්ගො මානසන්ති හි වුත්තං.

Sā，用于终结义。Siyati anavasesato mānaṃ siyati samucchindatīti aggamaggo mānasanti hi vuttaṃ（至上道无余地终结、断除我慢，故被称为“慢之寂止”）。

සා අස්සාදනෙ. රසං සායති. සායිතං, සායනං.

Sā，用于品尝义。Rasaṃ sāyati（品尝味道）。Sāyitaṃ（已尝），sāyanaṃ（品尝）。

සි පාණිප්පසවෙ. සූයති, පසූයති. පසූතා ගාවී.

Si，用于生产义。Sūyati（生产），pasūyati（生育）。Pasūtā gāvī（已生产的母牛）。

කුසු හරණදිත්තීසු. කුසයති.

Kusu，用于拿取、发光义。Kusayati（拿取/发光）。

සිලිස ආලිඞ්ගනෙ. සිලිස්සති. සිලෙසො.

Silisa，用于拥抱、粘着义。Silissati（粘着）。Sileso（粘着物，粘液）。

කිලිස උපතාපෙ. කිලිස්සති, සංකිලිස්සති. කිලෙසො, සංකිලෙසො. ඉකාරලොපෙ ක්ලිස්සති ක්ලෙසො [Pg.239] ඉච්චාදීනි. අපිච මලීනතාපි කිලිසසද්දෙන වුච්චති, කිලිට්ඨවත්ථං පරිදහති. ‘‘චිත්තෙන සංකිලිට්ඨෙන, සංකිලිස්සන්ති මාණවා’’තිආදීසු ධාතූනං අනෙකත්ථතාය.

Kilisa，用于苦恼义。Kilissati（被染污），saṃkilissati（被杂染）。Kileso（烦恼），saṃkileso（杂染）。省略i音时，成为klissati、kleso等。此外，“污秽”也用kilisa一词表示，如kiliṭṭhavatthaṃ paridahati（穿着污秽的衣服）。在‘cittena saṃkiliṭṭhena, saṃkilissanti māṇavā（心被杂染时，人们亦被杂染）’等句中，可见词根具有多义性。

මස අප්පීභාවෙ ඛමායඤ්ච. මස්සති.

Masa，用于减损与忍耐义。Massati（减损/忍耐）。

ලීස අප්පීභාවෙ. ලිස්සති. ලෙසො. ‘‘ලිස ලෙසනෙ’’තිපි පඨන්ති ආචරියා.

Līsa，用于变少义。Lissati（他变少）。Leso（少量）。诸师也读作“lisa lesane（lisa，用于涂染义）”。

තස පිපාසායං. තස්සති, පරිතස්සති. පරිතස්සනා, තසිණා, තසිතො.

Tasa，用于渴望义。Tassati（他渴望），paritassati（他极为焦躁）。Paritassanā（极为焦躁），tasiṇā（渴爱），tasito（已渴望者）。

දුස දොසනෙ. දුස්සති. දොසො, දොසනං, දොසිතො.

Dusa，用于忿怒义。Dussati（他忿怒）。Doso（嗔），dosanaṃ（忿怒），dosito（被忿怒者）。

දුස අප්පීතියං. දුස්සති, පදුස්සති. දොසො, පදොසො, දුට්ඨො, පදුට්ඨො, දූසකො, දූසිතො, දූසනා.

Dusa，用于不悦义。Dussati（他不悦），padussati（他极为不悦）。Doso（嗔恚），padoso（极度嗔恚），duṭṭho（已败坏者），paduṭṭho（极度败坏者），dūsako（毁坏者），dūsito（被毁坏者），dūsanā（毁坏）。

අසු ඛෙපෙ. ඛෙපො ඛිපනං. අස්සති. නිරස්සතිආදියති ච ධම්මං. ඉස්සාසො.

Asu，用于投掷义。Khepo即khipanaṃ（投掷）。Assati（他投掷）。Nirassatiādiyati ca dhammaṃ（他舍弃并且受持法）。Issāso（弓箭手）。

එත්ථ ච නිරස්සතීති ඡඩ්ඩෙති සත්ථාරං තථා ධම්මක්ඛානාදීනි. ඉස්සාසොති උසුං අස්සති ඛිපතීති ඉස්සාසො, ධනුග්ගහො.

于此，nirassati是说他抛弃导师以及说法等。Issāso是说usuṃ assati khipatīti（他投掷、射出箭），因此是issāso，即dhanuggaho（持弓者）。

යසු පයතනෙ. යස්සති. නියසකම්මං.

Yasu，用于努力义。Yassati（他努力）。Niyasakammaṃ（委任业）。

එත්ථ ච යෙන විනයකම්මෙන ‘‘නිස්සාය තෙ වත්ථබ්බ’’න්ති නියස්සියති භජාපියතීති නියසො බාලං, තං නියසකම්මං නාම. ‘‘කරොහි මෙ යක්ඛ නියසකම්ම’’න්ති එත්ථ පන නිග්ගහකම්මං නියසකම්මං නාම.

于此，通过“nissāya te vatthabbaṃ（你应依止而住）”这样的律行，愚人被委任、被迫交往，这称为委任业。但在“karohi me yakkha niyasakammaṃ（夜叉，为我行委任业）”这句中，委任业则名为制伏业。

භස්ස භස්සනෙ. භස්සති. භස්සං, භස්සකාරකො.

Bhassa，用于言说义。Bhassati（他言说）。Bhassaṃ（空谈），bhassakārako（空谈者）。

වස සද්දෙ. සකුණො වස්සති. අධමො මිගජාතානං, සිඞ්ගාලො තාත වස්සති. මණ්ඩූකො වස්සති.

Vasa，用于鸣叫义。Sakuṇo vassati（鸟在鸣叫）。Adhamo migajātānaṃ, siṅgālo tāta vassati（诸兽中最下劣者，亲爱的，豺狼在嚎叫）。Maṇḍūko vassati（青蛙在鸣叫）。

නස [Pg.240] අදස්සනෙ. නස්සනධම්මං නස්සති. පනස්සති. විනස්සති. නස්ස වසලි, චර පිරෙ විනස්ස. නට්ඨො, විනට්ඨො. කාරිතෙ – නාසෙති, නාසයති.

Nasa，用于消失义。Nassanadhammaṃ nassati（有消失法者会消失）。Panassati（他消失）。Vinassati（他毁灭）。Nassa vasali, cara pire vinassa（消失吧，贱民！去吧，恶人，毁灭吧！）。Naṭṭho（已消失者），vinaṭṭho（已毁灭者）。使役态：nāseti, nāsayati（他使……消失）。

සුස සොසනෙ. පණ්ණං සුස්සති. කාරිතෙ – වාතො පණ්ණං සොසෙති, සොසයති. කම්මෙ – වාතෙන පණ්ණං සොසියති. භාවෙ ක්‍රියාපදමප්පසිද්ධං. සොසො, සුක්ඛං කට්ඨං. සුස්සං, සුස්සන්තො. සුස්සමානො දහදො.

Susa，用于干燥义。Paṇṇaṃ sussati（叶子干枯）。使役态：vāto paṇṇaṃ soseti, sosayati（风使叶子干燥）。被动态：vātena paṇṇaṃ sosiyati（叶子被风吹干）。无人称态动词不常用。Soso（干燥），sukkhaṃ kaṭṭhaṃ（干木）。Sussaṃ, sussanto（正在干枯的）。Sussamāno dahado（正在干涸的湖）。

තුස තුට්ඨියං. තුස්සති, සන්තුස්සති. සන්තුට්ඨි, සන්තොසො, තොසනං, තුට්ඨබ්බං, තුස්සිතබ්බං, තුසිතා. කාරිතෙ ‘‘තොසෙති’’ ඉච්චාදීනි.

Tusa，用于满足义。Tussati（他喜悦），santussati（他满足）。Santuṭṭhi（满足），santoso（喜悦），tosanaṃ（使喜悦），tuṭṭhabbaṃ（应喜悦的），tussitabbaṃ（应喜悦的），tusitā（兜率天或已喜悦者）。使役态为toseti（使喜悦）等。

හා පරිහානියං. හායති, පරිහායති. හායන්ති තත්ථ වළවා. භාවෙ ‘‘භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලොමහංසො වා, සො පහීයිස්සතී’’ති ච ‘‘රාගො පහීයතී’’ති ච රූපං. කම්මෙ ක්‍රියාපදමප්පසිද්ධං. ‘‘රාගො පහීයතී’’ති ඉදං පන ‘‘හා චාගෙ’’ති වුත්තස්ස භූවාදිගණිකධාතුස්ස රූපං ‘‘රාගං පජහතී’’ති කත්තුපදස්ස දස්සනතො.

Hā，用于衰退义。Hāyati（他衰退），parihāyati（他遍衰退）。Hāyanti tattha vaḷavā（在那里的母马衰退）。在无人称态中，其形式如“bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, so pahīyissatīti（恐惧、惊愕或毛骨悚然，它将被舍弃）”及“rāgo pahīyati（贪被舍弃）”。被动态动词不常用。而“rāgo pahīyati”此句，是所说的“hā cāge（hā，用于舍弃义）”这一属于bhū（存）品类的语根的形态，以显示主动句“rāgaṃ pajahati（他舍弃贪）”。

නහ බන්ධනෙ. නය්හති. උපනය්හති. සන්නය්හති. සන්නාහො. සන්නද්ධො.

Naha，用于捆绑义。Nayhati（他捆绑）。Upanayhati（他结怨）。Sannayhati（他装备）。Sannāho（盔甲）。Sannaddho（已武装者）。

මුහ වෙචිත්තෙ. මුය්හති, සම්මුය්හති, පමුය්හති. මොහො, පමොහො. මූළ්හො. මොමූහො පුරිසො. මොමූහං චිත්තං. කාරිතෙ – මොහෙති. පමොහකො. එත්ථ ච මොමූහොති අවිසදතාය මොමූහො, මහාමූළ්හොති අත්ථො.

Muha，用于痴迷义。Muyhati（他痴迷），sammuyhati（他完全痴迷），pamuyhati（他彻底痴迷）。Moho（痴），pamoho（极痴）。Mūḷho（痴人）。Momūho puriso（极痴之人）。Momūhaṃ cittaṃ（极痴之心）。使役态：moheti（他使痴迷）。Pamohako（使痴迷者）。于此，momūho因其不明晰而为momūho，意即mahāmūḷho（大痴人）。

සහ සුහ සත්තියං. සය්හති. සුය්හති.

Saha、suha，用于能力义。Sayhati（他能够）。Suyhati。

න්හා [Pg.241] සොචෙය්‍යෙ. න්හායති, අප්පක්ඛරානං බහුභාවෙ නහායති. නහායිත්වා, න්හායිත්වා. නහානං, න්හානං. සීසං න්හාතො. එත්ථ ච සීසං න්හාතොති සීසං ධොවිත්වා න්හාතොති අත්ථො ගහෙතබ්බො පොරාණෙහි අනුමතත්තා.

Nhā，用于清洁义。Nhāyati（他沐浴），因少字变多字而作nahāyati。Nahāyitvā, nhāyitvā（沐浴后）。Nahānaṃ, nhānaṃ（沐浴）。Sīsaṃ nhāto（头已沐浴者）。于此，sīsaṃ nhāto之义应取为“sīsaṃ dhovitvā nhāto（洗头后沐浴）”，因其为古师所认可。

සිනිහ පීතියං. සිනිය්හති. සිනෙහකො, සිනෙහිතො, සිනිද්ධො. පුත්තෙ සිනෙහො අජායථ. ඉකාරලොපෙන ස්නෙහො. තථා හි ‘‘නිස්නෙහමභිකඞ්ඛාමී’’ති පාළි දිස්සති.

Siniha，用于喜爱义。Siniyhati（他喜爱）。Sinehako（喜爱者），sinehito（被爱者），siniddho（亲爱的）。Putte sineho ajāyatha（对儿子生起了爱）。省略i音后成sneho。诚然，可见巴利圣典云：“nisnehamabhikaṅkhāmi（我渴望无爱）”。

විරිළ ලජ්ජායං චොදනෙ ච. විරිළිතො. ලජ්ජාවසෙන අත්ථො පසිද්ධො, න චොදනාවසෙන. තථා හි ‘‘විරිළිතොති ලජ්ජිතො’’ති අත්ථසංවණ්ණකා ගරූ වදන්ති ‘‘ලජ්ජනාකාරප්පත්තො’’ති ච.

Viriḷa，用于羞愧义与斥责义。Viriḷito（已羞愧者）。其义以羞愧而闻名，非以斥责。诚然，义疏师们说：“viriḷitoti lajjito（viriḷito即lajjito，已羞愧者）”，以及“lajjanākārappatto（已达羞愧之相者）”。

දිවාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතොති.

Div品类的这些语根，我已尽己所能列出；亦应在诸经中寻察其他，并取其合于义理者。

දිවාදිගණොයං.

此为Div（天）品类。

ස්වාදිගණික

Su品

සු සවනෙ. ‘‘සුණොති, සුණාති. සුණිංසු. පටිස්සුණි, පටිස්සුණිංසු. අස්සොසි, අස්සොසුං. පච්චස්සොසි, පච්චස්සොසුං’’ ඉච්චාදීනි, ‘‘සුණිස්සති, සොස්සති’’ ඉච්චාදීනි ච භවන්ති. අබ්භාසවිසයෙ ‘‘සුස්සූසති, සුස්සූසා’’ ඉච්චාදීනි. අනබ්භාසවිසයෙ – සාවකො, සොතො, සුණං, සුණන්තො, සුණමානො, සුය්‍යමානො, සවනං, සුතං. අසුයිත්ථාති වා සුතං. සුතවා, සොතං, සොණො, සුණිතුං, සොතුං. සුණිත්වා, සුණිය, සුණියාන, සුත්වා, සුත්වාන. කාරිතෙ – සාවෙති, සාවයති. කම්මෙ – සද්දො සුය්‍යති, සූයති ච. භාවෙ පදරූපමප්පසිද්ධං.

Su(苏)，用于听闻义。有suṇoti, suṇāti(他听)；suṇiṃsu(他们听了)；paṭissuṇi(他应诺), paṭissuṇiṃsu(他们应诺了)；assosi, assosuṃ(他/他们听了)；paccassosi, paccassosuṃ(他/他们回答了)等；以及suṇissati, sossati(他将听)等形式。在重叠式中，有sussūsati(他想听), sussūsā(听闻欲)等。在非重叠式中，有sāvako(声闻)，soto(听觉)，suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno(正在听)，suyyamāno(正在被听)，savanaṃ(听闻)，sutaṃ(已听闻)。或sutaṃ即asuyittha(它被听闻)。Sutavā(已听闻者)，sotaṃ(听觉)，soṇo(狗)，suṇituṃ, sotuṃ(为了听)。Suṇitvā, suṇiya, suṇiyāna, sutvā, sutvāna(听了之后)。使役态：sāveti, sāvayati(他使听)。被动态：saddo suyyati，以及sūyati(声音被听到)。无人称态的词形不常用。

තත්ථ [Pg.242] සාවකොති අන්තෙවාසිකො, සො දුවිධො ආගතප්ඵලො අනාගතප්ඵලො ච, තත්ථ ආගතප්ඵලො සවනන්තෙ අරියාය ජාතියා ජාතොති ‘‘සාවකො’’ති වුච්චති, ඉතරො ගරූනං ඔවාදං සුණාතීති ‘‘සාවකො’’ති. සාවකො, අන්තෙවාසිකො, සිස්සොති පරියායා.

于此，sāvako(声闻)即弟子。他有二种：已得果者与未得果者。其中，已得果者在听闻的最后生于圣族，故名“声闻”。另一种则因听闻师长的教诫而名“声闻”。Sāvako(声闻)、antevāsiko(弟子)、sisso(门徒)是同义词。

එත්ථ සුතසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වදාම සද්ධිං සොතසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙන. සුතසද්දො සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො ච අනුපපදෙන, සුතසද්දො ච –

于此，我们当解说suta(所闻)一词的义理，并及sota(听/流)一词的义理。Suta一词，可带或不带接头词，可不带前行词。而suta一词——

ගමනෙ විස්සුතෙ තින්තෙ, නියොගො’පචිතෙපි ච;

සද්දෙ ච සොතද්වාරානු-සාරඤාතෙසු දිස්සති.

可见于行进、闻名、浸湿、努力、积集、声音，以及通过耳门随行而了知等义。

තථා හි ‘‘සෙනාය පසුතො’’තිආදීසු ගච්ඡන්තොති අත්ථො. ‘‘සුතධම්මස්ස පස්සතො’’තිආදීසු විස්සුතධම්මස්සාති අත්ථො. ‘‘අවස්සුතා අවස්සුතස්ස පුරිසපුග්ගලස්සා’’තිආදීසු තින්තස්සාති අත්ථො. ‘‘යෙ ඣානප්පසුතා ධීරා’’තිආදීසු අනුයුත්තාති අත්ථො. ‘‘තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පක’’න්තිආදීසු උපචිතන්ති අත්ථො. ‘‘දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාත’’න්තිආදීසු සද්දොති අත්ථො. ‘‘බහුස්සුතො හොති සුතධරො සුතසන්නිචයො’’තිආදීසු සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතධම්මධරොති අත්ථො.

诚然，在“senāya pasuto”(随军而行)等句中，其义为gacchanto(行进)。在“sutadhammassa passato”(见所闻法)等句中，其义为vissutadhammassa(闻名之法)。在“avassutā avassutassa purisapuggalassā”(漏失于漏失的男性个人)等句中，其义为tintassa(浸湿)。在“ye jhānappasutā dhīrā”(贤者勤修禅)等句中，其义为anuyuttā(努力)。在“tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ”(汝等已生无量福)等句中，其义为upacitaṃ(积集)。在“diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ”(所见、所闻、所觉、所识)等句中，其义为saddo(声音)。在“bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo”(是多闻者、持闻者、积闻者)等句中，其义为sotadvārānusāraviññātadhammadharo(通过耳门随行而了知并受持法者)。

සොතසද්දොපි අනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හෙස –

Sota一词也有多种不同的含义。诚然，它——

මංසවිඤ්ඤාණඤාණෙසු, තණ්හාදීසු ච දිස්සති;

ධාරායං අරියමග්ගෙ, චිත්තසන්තතියම්පි ච.

可见于肉(耳)、识、智、渴爱等、流、圣道，以及心相续等义。

‘‘සොතායතනං[Pg.243], සොතධාතු, සොතින්ද්‍රිය’’න්තිආදීසු සොතසද්දො මංසසොතෙ දිස්සති, ‘‘සොතෙන සද්දං සුත්වා’’තිආදීසු සොතවිඤ්ඤාණෙ. ‘‘දිබ්බාය සොතධාතුයා’’තිආදීසු ඤාණසොතෙ. ‘‘යානි සොතානි ලොකස්මින්ති, යානි එතානි සොතානි මයා කිත්තිතානි පකිත්තිතානි ආචික්ඛිතානි දෙසිතානි පඤ්ඤපිතානි පට්ඨපිතානි විවරිතානි විභත්තානි උත්තානීකතානි පකාසිතානි. සෙය්‍යථිදං? තණ්හාසොතො දිට්ඨිසොතො කිලෙසසොතො දුච්චරිතසොතො අවිජ්ජාසොතො’’තිආදීසු පඤ්චසු ධම්මෙසු. ‘‘අද්දසා ඛො භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්ධං ගඞ්ගාය නදියා සොතෙන වුය්හමාන’’න්තිආදීසු උදකධාරායං. ‘‘අරියස්සෙතං ආවුසො අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස අධිවචනං, යදිදං සොතො’’තිආදීසු අරියමග්ගෙ. ‘‘පුරිසස්ස ච විඤ්ඤාණසොතං පජානාති උභයතො අබ්බොච්ඡින්නං ඉධලොකෙ පතිට්ඨිතඤ්ච පරලොකෙ පතිට්ඨිතඤ්චා’’තිආදීසු චිත්තසන්තතියන්ති.

在“耳处”(sotāyatanaṃ)、“耳界”(sotadhātu)、“耳根”(sotindriyaṃ)等语中，sota一词可见于肉耳；在“以耳闻声”(sotena saddaṃ sutvā)等语中，可见于耳识。在“以天耳界”(dibbāya sotadhātuyā)等语中，可见于智耳。在“世间诸流”(yāni sotāni lokasmiṃ)……“是哪五种呢？贪流、见流、烦恼流、恶行流、无明流”(seyyathidaṃ? Taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto)等语中，可见于五法。在“世尊看见一根大木材在恒河中顺流而下”(addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamānaṃ)等语中，可见于水流。在“贤友，此乃八支圣道之增语，即是流”(ariyassetaṃ āvuso aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, yadidaṃ soto)等语中，可见于圣道。在“他了知此人的识流于两边不断，立足于此世，亦立足于他世”(purisassa ca viññāṇasotaṃ pajānāti ubhayato abbocchinnaṃ idhaloke patiṭṭhitañca paraloke patiṭṭhitañcā)等语中，可见于心相续。

සොණොති සුනඛො. සො හි සාමිකස්ස වචනං සුණාතීති සොණොති වුච්චති.

Soṇo即是狗。因其听从主人的话，故被称为soṇo。

ඉමානි තදභිධානානි –

这些是它的名称：

සුනඛො සාරමෙය්‍යො ච, සුණො සූනො ච කුක්කුරො;

සොණො ස්වානො සුවානො ච, සාළුරො මිගදංසනො.

善爪(Sunakho)、萨罗梅耶(sārameyyo)、犬(suṇo)、犬(sūno)与狗(kukkuro)；犬(soṇo)、犬(svāno)与犬(suvāno)、萨路拉(sāḷuro)与猎兽犬(migadaṃsano)。

සා සුනිධාති’මෙ සද්දා, පුමානෙසු පවත්තරෙ;

සුනඛී කුක්කුරී සී’ති, ඉමෙ ඉත්ථීසු වත්තරෙ.

这些词，如sunakhā等，用于阳性。Sunakhī, kukkurī, sī等，用于阴性。

සුනඛා සාරමෙය්‍යාති, ආදි බහුවචො පන;

පවත්තති පුමිත්ථීසු, අඤ්ඤත්‍රාපි අයං නයො;

Sunakhā, sārameyyā等复数形式，则可通用于阳性和阴性。此法亦可用于他处。

කුක්කුරොති [Pg.244] අයං තත්ථ, බාලකාලෙ රවෙන වෙ;

මහල්ලකෙපි සුනඛෙ, රූළ්හියා සම්පවත්තති.

其中，kukkuro一词，因其幼时吠叫，故如此称呼；但依惯例，也用于大狗。

තථා හි අට්ඨකථාචරියා කුක්කුරජාතකෙ ‘‘යෙ කුක්කුරා රාජකුලම්හි වඩ්ඪා, කොලෙය්‍යකා වණ්ණබලූපපන්නා’’තිඉමස්මිංපදෙසෙ එවමත්ථං වණ්ණයිංසු ‘‘යෙ කුක්කුරාති යෙ සුනඛා. යථා හි තරුණොපි පස්සාවො පූතිමුත්තන්ති තදහුජාතොපි සිඞ්ගාලො ‘‘ජරසිඞ්ගාලො’ති, කොමලාපි ගළාචීලතා ‘පූතිලතා’ති, සුවණ්ණවණ්ණොපි කායො ‘පූතිකායො’ති වුච්චති, එවමෙව වස්සසතිකොපි සුනඛො ‘කුක්කුරො’ති වුච්චති, තස්මා මහල්ලකා කායූපපන්නාපි තෙ ‘කුක්කුරා’ත්වෙව වුත්තා’’ති.

诚然，义注师们在《拘狗本生》(Kukkura Jātaka)中，对“那些在王家住所长大的狗，是良种，具足色与力”(ye kukkurā rājakulamhi vaḍḍhā, koleyyakā vaṇṇabalūpapannā)这一段，作了如下解释：“ye kukkurā，即那些狗。犹如幼童的尿亦称‘臭尿’，当日生的豺狼亦称‘老豺狼’，柔软的gaḷācī藤亦称‘臭藤’，黄金色的身体亦称‘臭身’，同理，百岁之狗亦称‘kukkuro’。因此，那些年老体壮的狗，也被称为‘kukkura’。”

කි හිංසායං. කිණොති, කිණාති, කිණන්ති.

Ki，用于伤害义。Kiṇoti, kiṇāti(他伤害)，kiṇanti(他们伤害)。

සක සාමත්ථියෙ. සමත්ථභාවො සාමත්ථියං, යථා දක්ඛියං. සක්කුණාති, සක්කුණන්ති. අසක්ඛි. සක්ඛිස්සති. සක්කො. සක්කී.

Saka，用于能力义。Sāmatthiyaṃ即是samatthabhāvo(有能力的状态)，犹如dakkhiyaṃ(熟练)。Sakkuṇāti(他能)，sakkuṇanti(他们能)。Asakkhi(他曾能)。Sakkhissati(他将能)。Sakko(能者，阳性)。Sakkī(能者，阴性)。

එත්ථ සක්කොති දෙවරාජා. සො හි පරහිතං සකහිතඤ්ච කාතුං සක්කුණාතීති සක්කො. අපිච සක්‍යකුලජාතො යො කොචිපි. තථා හි ‘‘අථ ඛො මහානාමො සක්කො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘භගවන්තඤ්ච පිඞ්ගියො මං සක්ක සමුද්ධරාහීති ආලපි. සක්‍යා වත භො කුමාරා පරමසක්‍යා වත භො කුමාරා’’ති වචනමුපාදාය සබ්බෙපි සක්‍යකුලෙ ජාතා ‘‘සක්‍යා’’ති ච ‘‘සාකියා’’ති ච ‘‘සක්කා’’ති ච වුච්චන්ති. එත්ථ ස්වාදිත්තෙපි අනෙකස්සරධාතුතො එකොව උණාපච්චයො හොති, න ණු ණාපච්චයාති දට්ඨබ්බං.

此处的“能者”(sakko)是天帝释。因为他能成办他人与自己的利益，所以是“能者”。此外，任何出生于释迦族者也是。诚然，经中说：“当时，摩诃男(Mahānāma)释迦族人……”等。宾吉亚(Piṅgiya)称呼世尊：“能者，请救度我！”根据“诸位释迦族童子，真是最殊胜的释迦族童子！”此语，所有生于释迦族者，皆被称为“释迦”(sakyā)、“释种”(sākiyā)与“能者”(sakkā)。此处应见，即使在svādi等词中，由多音节词根也只形成一个uṇā后缀，而非ṇu或ṇā后缀。

ඛී [Pg.245] ඛයෙ. ඛීණොති. ඛීණාති. ඛීණා ජාති. ඛීණො. අයොගා භූරිසඞ්ඛයො.

Khī，义为灭尽。Khīṇoti, khīṇāti(他灭尽)。Khīṇā jāti(生已尽)。Khīṇo(已尽者)。Ayogā bhūrisaṅkhayo(离轭，是为广大之灭尽)。

ගෙ සද්දෙ. ගිණොති, ගිණාති.

Ge，义为声。Giṇoti, giṇāti(他歌唱)。

චි චයෙ. ණකාරස්ස නකාරත්තං. පාකාරං චිනොති. චිතං කුසලං. චෙතො පුග්ගලො.

Ci，义为积聚。ṇ音变为n音。Pākāraṃ cinoti(他建造围墙)。Citaṃ kusalaṃ(已积聚的善)。Ceto puggalo(建造者)。

රු උපතාපෙ. රුණොති, රුණාති.

Ru，义为恼害。Ruṇoti, ruṇāti(他恼害)。

රාධ සාධ සංසිද්ධියං. රාධුණාති. සාධුණාති. රාධනං. ආරාධනං. සාධනං.

Rādha、sādha，义为成就。Rādhuṇāti(他成就)。Sādhuṇāti(他成就)。Rādhanaṃ(成就)。Ārādhanaṃ(取悦)。Sādhanaṃ(成就)。

පී පීතියං. පීණොති, පීණාති. පීති, පියො.

词根“Pī”义为“喜悦”。他使喜悦。喜。可爱者。

අප පාපුණෙ සම්භු ච. පාපුණොති, පාපුණාති. පත්තො. සබ්බඤ්ඤුතං සත්ථා පත්තො. සම්පත්තො යමසාධනං. සම්භුණාති, න කිඤ්චි අත්ථං අභිසම්භුණාති. සම්භුණන්තො, අභිසම්භුණමානො.

词根“Apa”义为“到达”，以及“Sambhu”。他到达。已到达。导师已证得一切知智。已到达阎摩的领域。他能够，他不能成就任何义利。能够者，完全能够者。

තත්ථ පත්තොති පසද්දො උපසග්ගො ‘‘පප්පොතී’’ති එත්ථ පසද්දො විය. තථා හි ‘‘පත්තො’’ති එත්ථ පාපුණීති අත්ථෙ පපුබ්බස්ස අපධාතුස්ස පකාරෙ ලුත්තෙ තපච්චයස්ස ද්විභාවො භවති. තත්ථ න අභිසම්භුණාතීති න සම්පාපුණාති, න සාධෙතීති වුත්තං හොති.

其中，在“patto”中，“pa”音是前缀，如同在“pappoti”中的“pa”音。诚然，此处的“patto”，在“到达”(pāpuṇīti)的意义上，是由前缀“pa”加上词根“ap”，在“p”音脱落后，“ta”后缀发生重叠而成。此处的“na abhisambhuṇāti”，即是说“不到达”(na sampāpuṇāti)、“不成就”(na sādheti)。

ඛිප ඛෙපෙ. ඛිපුණාති. ඛිප්පං. ඛිප්පන්ති මච්ඡපඤ්ජරො.

词根“Khipa”义为“投掷”。他投掷。迅速地。他们投掷鱼笼。

ආප බ්‍යාපනෙ. ආපුණාති. ආපො.

词根“Āpa”义为“遍布”。他获得。水。

මි පක්ඛෙපනෙ. මිනොති. මිත්තො.

词根“Mi”义为“投入”。他投入。朋友。

එත්ථ ච සබ්බගුය්හෙසු නිමියති පක්ඛිපියතීති මිත්තො. ‘‘මිත්තො හවෙ සත්තපදෙන හොතී’’ති වචනං පන වොහාරවසෙන වුත්තං, න අත්ථවසෙන. වුච්චෙය්‍ය චෙ, යො කොචි අවිස්සාසිකො [Pg.246] අත්තනො පටිවිරුද්ධොපි ච මිත්තො නාම භවෙය්‍ය, න චෙවං දට්ඨබ්බං. එවඤ්ච පන දට්ඨබ්බං ‘‘සත්තපදවීතිහාරමත්තෙනපි සහ ගච්ඡන්තො සහ ගච්ඡන්තස්ස පියවාචානිච්ඡාරණෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලාපසල්ලාපකරණමත්තෙන මිත්තො නාම හොතීති වත්තබ්බං. කිංකාරණා? දළ්හවිස්සාසො මිත්තො නාම න භවෙය්‍යාති මිත්තස්ස ගුණපසංසාවසෙන එවං වුත්ත’’න්ති.

在此，于一切秘密事中被信赖、被置入者，是为“朋友”。而“朋友实以七步而成”此语，是依世俗言说，非依真实义。若作是说，则任何不可信赖者，乃至与己敌对者，亦可名为朋友，但不应作如是见。而应如是见：“仅以同行七步之交往，同行者之间，因言语悦耳，相互交谈，即可名为朋友。”为何如此？这并非说有牢固信赖者就不是朋友，而是为了赞叹朋友的功德而如是说。

වු සංවරණෙ. වුණොති, වුණාති, සංවුණොති, සංවුණාති. පණ්ඩිතො සීලසංවුතො.

词根“Vu”义为“防护”。他防护，他防护，他善防护，他善防护。智者为戒所防护。

සු අභිසවෙ. අභිසවො නාම පීළනං මන්ථනං සන්ධානං සින්හානං වා. සුණොති, සුණාති.

词根“Su”义为“压榨”。所谓“压榨”，即是挤压、搅拌、混合或浸润。他压榨，他压榨。

සි බන්ධනෙ. සිනොති.

词根“Si”义为“捆绑”。他捆绑。

සි නිසානෙ. සිණොති, සිණාති. නිසිතසත්ථං.

词根“Si”义为“磨利”。他磨利，他磨利。磨利的武器。

න හි නූනායං සා ඛුජ්ජා, ලභති ජිව්හාය ඡෙදනං;

සුනිසිතෙන සත්ථෙන, එවං දුබ්භාසිතං භණං;

实非此驼背女，因说此恶说，而以磨利的武器遭受断舌。

එත්ථ භණන්ති භණන්තී.

此处，“bhaṇanti”即“bhaṇantī”（正在说者，阴性）。

වුස පාගබ්බියෙ. පාගබ්බියං නාම කායවාචාමනෙහි පගබ්බභාවො. වුසුණාති.

词根“Vusa”义为“勇猛”。所谓“勇猛”，即身、语、意的勇猛状态。他勇猛。

අසු බ්‍යාපනෙ. අසුණාති. අස්සු.

词根“Asu”义为“遍布”。他遍布。泪。

හි ගතිබුද්ධීසු උපතාපෙ ච. හිනොති.

词根“Hi”义为“行”、“知”与“恼害”。他派遣。

එත්ථ පන අසමානන්තත්තෙපි සමානත්ථානං සමොධානං වුච්චති.

在此，即使并非紧接，意义相同之处的结合亦称为“合义”。

තික තිග සඝ දික්ඛ කිවි චිරි ජිරි දාස දු හිංසායං. තිකුණාති. තිගුණාති. සඝුණාති. දික්ඛුණාති. කිවුණාති[Pg.247]. චිරුණාති. ජිරුණාති. දාසුණාති. දුණොති, දුණාතීති රූපානි හිංසාවාචකානි භවන්ති.

词根“Tika”、“tiga”、“sagha”、“dikkha”、“kivi”、“ciri”、“jiri”、“dāsa”、“du”义为“伤害”。“Tikuṇāti”、“tiguṇāti”、“saghuṇāti”、“dikkhuṇāti”、“kivuṇāti”、“ciruṇāti”、“jiruṇāti”、“dāsuṇāti”、“duṇoti”、“duṇāti”，这些形式都表示伤害。

සුවාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණව්හො අත්ථයුත්තිතො.

我已尽己所能，见到如是Svādi词组的诸词根；亦应于诸经中寻察其他，依其义理而取之。

ස්වාදිගණොයං.

此为Svādi词组。

කියාදිගණික

Kiyādi语组

කී දබ්බවිනිමයෙ. දබ්බවිනිමයො කයවික්කයවසෙන භණ්ඩස්ස පරිවත්තනං. කිණාති, කිණන්ති. වික්කිණාති, වික්කිණන්ති. කෙතුං, කිණිතුං. වික්කෙතුං, වික්කිණිතුං. කිණිත්වා, වික්කිණිත්වා. කීතං භණ්ඩං. කයො, වික්කයො. වික්කිණෙය්‍ය හනෙය්‍ය වා.

“Kī”义为“物品交换”。所谓“物品交换”，即是通过买卖方式转换货物。他买，他们买。他卖，他们卖。为买。为卖。买已，卖已。已买的货物。买，卖。可以卖或可以毁坏。

ඛි ගතියං. ඛිණාති. අතිඛිණො සරො. ඛං, ඛානි. නකාරස්ස ණකාරත්තං.

“Khi”义为“行”。他行。超越的箭。天界，诸天界。n音变为ṇ音。

තත්ථ ඛිණාතීති ගච්ඡති. අතිඛිනොති අතිගතො. අත්‍රායං පාළි ‘‘සෙන්ති චාපාතිඛිණාව, පුරාණානි අනුත්ථුන’’න්ති. තත්ථ චාපාතිඛිණා’ති චාපතො අතිඛිණා අතිගතා. අට්ඨකථායං පන ‘‘චාපාතිඛිණාති චාපතො අතිඛිණා චාපා විනිමුත්තාති අත්ථො’’ති පදත්ථවිවරණං කතං, තම්පි ගතත්ථඤ්ඤෙව සන්ධාය අධිප්පායත්ථවසෙන කතන්ති දට්ඨබ්බං. තත්‍ර ඛන්ති සග්ගො. සො හි කතපුඤ්ඤෙහි ගන්තබ්බත්තා ‘‘ඛ’’න්ති වුච්චති. ඛානීති සග්ගා.

此处，“khiṇāti”意为“gacchati”(他去)。“Atikhino”意为“atigato”(已超越)。于此有此圣典：“如箭离弓弦，不复悲往昔。”此处“cāpātikhiṇā”意为“cāpato atikhiṇā”(从弓超越)，即已超越。于义注中则释为：“‘cāpātikhiṇā’意为‘cāpato atikhiṇā’，义为从弓解脱。”此亦应见为依其意趣，就“去”之义而作。于此，“khaṃ”是天界。因其为造福者所应去处，故称为“khaṃ”。“Khāni”意为诸天界。

චි චයෙ. පුඤ්ඤං චිනාති. පාකාරං චිනාති. පාරමියො විචිනාති, විචිනති ච. පුප්ඵං ඔචිනාති, ඔචිනති වා. පචිනාති. පචිනිත්වා. චිතං කුසලං. චයො සඤ්චයො. චිතො පාකාරො. චිනාතීති චෙතො, ඉට්ඨකවඩ්ඪකී. යො සත්තො පුඤ්ඤසඤ්චයො[Pg.248]. ‘‘සඤ්චයො රාසි සමූහො පිණ්ඩො ගණො සඞ්ඝො කදම්බො වග්ගො කරො ඝටා’’ඉච්චෙවමාදයො පරියායා.

“Ci”义为“积聚”。他积聚福德。他建造围墙。他拣择诸波罗蜜。他采花。他采摘。采摘已。已积之善。堆，积聚。已建之墙。“Cetā”意为“积者”，即砖匠。彼有情是福德的积聚。“积聚”(sañcayo)、“堆”(rāsi)、“集合”(samūho)、“团”(piṇḍo)、“群”(gaṇo)、“众”(saṅgho)、“咖丹巴”(kadambo)、“组”(vaggo)、“束”(karo)、“群”(ghaṭā)等是其同义词。

ජි ජයෙ. ජිනාති, විජිනාති, ජිනියති. ජෙතා, ජිනො. ජිතො මාරො. මාරං ජිතො. ජිතවා, ජිතාවී, ජිතබ්බො, ජෙය්‍යො, ජයනං, ජිතං, විජිතං, ජයො, පරාජයනං, පරාජයො. යස්ස ජිතං නාවජීයති. ජිතමස්ස නොයාති කොචි ලොකෙ. ජයො හි බුද්ධස්ස සිරීමතො අයං, මාරස්ස ච පාපිමතො පරාජයො.

“Ji”义为“胜”。他胜，他征服，他被征服。胜者，征服者。魔被战胜。战胜魔者。已胜者，胜利者。应被胜者，可胜者。战胜，已胜，已征服，胜利。失败。其所胜不复败。世间无人能胜其所胜。此实为具德佛陀之胜利，邪恶者魔罗之失败。

තත්ථ ජෙතාති ජිනාතීති ජෙතා, යො කොචි පුග්ගලො. අජිනීති ජිනො, සබ්බඤ්ඤූ ධම්මරාජා. කිං සො අජිනි? පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ මාරාදිඅරයො ච. ඉති පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ මාරාදයො ච අරයො අජිනීති ජිනො. වුත්තම්පි චෙතං –

在此，“jetā”意为“jināti”(他战胜)，指任何个人。“Jino”意为“ajini”(他已战胜)，指一切知者、法王。他战胜了什么？诸恶、不善法，以及魔罗等怨敌。如是，因战胜了诸恶、不善法与魔罗等怨敌，故为“jino”(胜者)。对此亦有言：—

‘‘මාදිසා වෙ ජිනා හොන්ති, යෙ පත්තා ආසවක්ඛයං;

ජිතා මෙ පාපකා ධම්මා, තස්මාහං උපක ජිනො’’ති,

“胜者实如我，已达诸漏尽；我已胜恶法，是故优波迦，我为胜者。”

‘‘තථාගතො භික්ඛවෙ අභිභූ අනභිභූතො’’ති ච.

以及：“诸比丘，如来是征服者，不被征服者。”

ජිනසද්දො හි කෙවලො සබ්බඤ්ඤුම්හි පවත්තති, සොපපදො පන පච්චෙකබුද්ධාදීසු තම්හි ච යථාරහං පවත්තති. ‘‘පච්චෙකජිනො, ඔධිජිනො, අනොධිජිනො, විපාකජිනො, අවිපාකජිනො’’ති ඉමානෙත්ථ නිදස්සනපදානි.

“胜者”一词，单独使用时仅用于一切知者，但若带有限定词，则亦可酌情用于独觉佛等以及佛陀本人。“独觉胜者”、“有分胜者”、“无分胜者”、“有报胜者”、“无报胜者”，即是此处的范例。

ජි ජානියං. ජිනාති, න ජිනාති න ජාපයෙ, ජිනො රථස්සං මණිකුණ්ඩලෙ ච, පුත්තෙ ච දාරෙ ච තථෙව ජිනො. ජිනො ධනඤ්ච දාසෙ ච.

“Ji”义为“减损”。他输掉，不输亦不使人输，他输掉车马与宝珠耳环，同样也输掉子女与妻子。他也输掉财富与奴仆。

ඤා [Pg.249] අවබොධනෙ. ජානාති, ඤායති, නායති. අනිමිත්තා න නායරෙ. ජඤ්ඤා සො යදි හාපයෙ. මා මං ජඤ්ඤූති ඉච්ඡති. ‘‘ඉමෙ අම්හාක’’න්ති ඤාතබ්බට්ඨෙන ඤාති, ඤාතකො. ඤාතිමිත්තා සුහජ්ජා ච. ඤාතකො නො නිසින්නොති. ඤාතබ්බං ඤෙය්‍යං, සඞ්ඛාරවිකාරලක්ඛණනිබ්බානපඤ්ඤත්තිධම්මා. ඊදිසෙසු ඨානෙසු ඤෙය්‍යසද්දො එකන්තෙන නපුංසකො, වාච්චලිඞ්ගත්තෙ සබ්බලිඞ්ගිකො, යථා? ඤෙය්‍යො ඵස්සො. ඤෙය්‍යා වෙදනා. ඤෙය්‍යං චිත්තං. ඤෙය්‍යො පුරිසො, ඤෙය්‍යා ඉත්ථී, ඤෙය්‍යං ධනන්ති ච.

“Ñā”义为“觉知”。他知道，被知道，被了知。无相者不被了知。若有舍失，彼应知之。他希望“愿人不知我”。因“此等是我人”之义而被知，故为“ñāti”(亲属)、“ñātako”(亲族)。亲属、朋友与善友。我等亲族正坐。应被知者为“ñeyyaṃ”(所知)，即行、变异、相、涅槃、施设诸法。在此等处，“ñeyya”一词绝对为中性；但作为形容词时，则通三性。例如：所知的触，所知的受，所知的心；所知的男人，所知的女人，所知的财富。

ථු අභිත්ථවෙ. ථුනාති. අභිත්ථුනාති. ථුති, අභිත්ථුති. ථවනා, අභිත්ථවනා, ථුතො, අභිත්ථුතො.

“Thu”义为“赞叹”。他赞叹。他赞美。赞叹，赞美。被赞叹，被赞美。

ථු නිත්ථුනනෙ. ථුනාති.

“Thu”义为“悲叹”。他悲叹。

උට්ඨෙහි රෙවතෙ සුපාපධම්මෙ,අපාරුතද්වාරෙ අදානසීලෙ;

නෙස්සාම තං යත්ථ ථුනන්ති දුග්ගතා,සමප්පිතා නෙරයිකා දුක්ඛෙන;

පුරාණානි අනුත්ථුන’’න්ති ච පයොගො.

“起来吧，瑞瓦蒂(Revatī)，具足恶法者，门已敞开，不施舍者；我们将带你到那不幸者呻吟之处，那里的地狱众生为苦所迫，悲叹着往昔之事”，也是一个用例。

දු හිංසායං. දුනාති. මිත්තද්දු. දුමො.

“Du”义为“伤害”。他伤害。害友者。树。

එත්ථ මිත්තද්දූති මිත්තං දුනාති හිංසති දුබ්භතීති මිත්තද්දු. අත්‍ර ‘‘වෙදා න තාණාය භවන්ති තස්ස, මිත්තද්දුනො භූනහුනො නරස්සා’’ති පාළි නිදස්සනං. දුමොති දුනියති ගෙහසම්භාරාදිඅත්ථාය හිංසියති ඡින්දියති, පණ්ණපුප්ඵාදිඅත්ථිකෙහි වා පණ්ණපුප්ඵාදිහරණෙන පීළියතීති දුමො.

此处，“害友者”是指伤害、损害或背叛朋友的人。于此，“吠陀不能庇护那害友、忘恩之人”是一段巴利语引证。“树”之所以如此称呼，是因为它为了房屋材料等用途而被伤害、损害、砍伐，或被需要树叶、花朵等的人通过摘取其叶、花而伤害。

ධූ කම්පනෙ. ධුනාති. ධූමො, ධොනා, ධොනො, ධුතො. ධුනන්තො වාකචීරානි, ගච්ඡාමි අම්බරෙ තදා.

“Dhū”义为“摇动”。他摇动。烟、智慧、智者、已摇动。“当我抖动树皮衣时，我便在空中行走。”

තත්ථ [Pg.250] ධූමොති ධුනාති කම්පතීති ධූමො. ධූමසද්දො කොධෙ තණ්හාය විතක්කෙ පඤ්චසු කාමගුණෙසු ධම්මදෙසනායං පකතිධූමෙති ඉමෙසු අත්ථෙසු වත්තති. ‘‘කොධො ධූමො භස්මානි මොසවජ්ජ’’න්ති එත්ථ හි කොධෙ වත්තති. ‘‘ඉච්ඡා ධූමායිතො සදා’’ති එත්ථ තණ්හායං. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවතො අවිදූරෙ ධූමායන්තො නිසින්නො හොතී’’ති එත්ථ විතක්කෙ.

其中，“烟”之所以如此称呼，是因为它摇动、颤动。“烟”这个词用于以下含义：愤怒、渴爱、寻、五种欲乐、说法，以及自然的烟。在“愤怒是烟，妄语是灰”中，它用于指愤怒。在“欲求常如烟”中，它用于指渴爱。在“那时，有一位比丘在世尊不远处坐着，寻思如烟”中，它用于指寻。

‘‘පඞ්කො ච කාමා පලිපො ච කාමා,භයඤ්ච මෙතං තිමුලං පවුත්තං;

රජො ච ධූමො ච මයා පකාසිතො,හිත්වා තුවං පබ්බජ බ්‍රහ්මදත්තා’’ති

“欲望是泥沼，欲望是泥潭，此畏及其三根，我已宣说；尘垢与烟尘，我已开示，梵授(Brahmadatta)，舍此而出家吧！”

එත්ථ පඤ්චසු කාමගුණෙසු. ‘‘ධූමං කත්තා හොතී’’ති එත්ථ ධම්මදෙසනායං. ‘‘ධජො රථස්ස පඤ්ඤානො, ධූමො පඤ්ඤානමග්ගිනො’’ති එත්ථ පකතිධූමෙ. ඉච්චෙවං –

此处指五种欲乐。在“他成了造烟者”中，此词指说法开示。在“旗帜是车的标志，烟是火的标志”中，此处指自然的烟。像这样——

කොධතණ්හාවිතක්කෙසු, පඤ්චකාමගුණෙසු ච;

දෙසනායඤ්ච පකති-ධූමෙ ධූමො පවත්තති.

愤怒、渴爱与寻思，五欲以及说法时，并论自然之烟雾，皆用“烟”字来表示。

ධොනාති පඤ්ඤා. වුත්තඤ්හෙතං නිද්දෙසෙ ‘‘ධොනා වුච්චති පඤ්ඤා, යා පඤ්ඤා පජානනා සම්මාදිට්ඨි, කිංකාරණා ධොනාති වුච්චති පඤ්ඤා? යං තාය පඤ්ඤාය කායදුච්චරිතං ධුතඤ්ච ධොතඤ්ච සන්ධොතඤ්ච නිද්ධොතඤ්ච, වචීදුච්චරිතං මනොදුච්චරිතං ධුතඤ්ච ධොතඤ්ච සන්ධොතඤ්ච නිද්ධොතඤ්ච. තංකාරණා ධොනා වුච්චති පඤ්ඤා. අථ වා සම්මාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨිං ධුතා ච ධොතා ච සන්ධොතා ච නිද්ධොතා ච, තංකාරණා ධොනා වුච්චති පඤ්ඤා’’ති. ‘‘ධොනස්ස හි නත්ථි කුහිඤ්චි ලොකෙ, පකප්පිතා දිට්ඨි භවාභවෙසූ’’ති අයමෙත්ථ පාළි නිදස්සනං[Pg.251]. අත්‍ර ධොනා අස්ස අත්ථීති ධොනො, තස්ස ධොනස්සාති නිබ්බචනං. ධාතූනමනෙකත්ථතාය ධූධාතු කම්පනත්ථෙපි ධොවනත්ථෙපි වත්තති.

“洗净”(dhonā)即是智慧。此于《义释》(niddesa)中说：“‘洗净’即是智慧，那智慧是了知、正见。为何智慧被称为‘洗净’呢？因为通过那智慧，身恶行被抖落、洗涤、遍洗、净洗；语恶行、意恶行被抖落、洗涤、遍洗、净洗。因此智慧被称为‘洗净’。又或者，正见将邪见抖落、洗涤、遍洗、净洗，因此智慧被称为‘洗净’。”“于已洗净者，在世间任何地方，皆无关于存有与非有的预设见解”——这是此处的巴利语引证。于此，(偈颂中)‘dhonassa’(已洗净者的)一词的释义是：‘他有洗净(的智慧)，故为dhono(已洗净者)’。由于词根有多义性，词根dhū既用于“摇动”义，也用于“洗涤”义。

මුන ඤාණෙ. මුනාති. මොනං, මුනි. ඉමස්මිං ඨානෙ ධාතුයා ආඛ්‍යාතත්තෙ එකන්තෙන අන්තලොපො භවති. සොභිතත්ථෙරගාථායං පන අනාගතවචනෙ උකාරස්ස වුද්ධිවසෙන ‘‘අහං මොනෙන මොනිස්ස’’න්ති රූපන්තරඤ්ච දිස්සති. තත්ථ මොනිස්සන්ති ජානිස්සං. නාමත්තෙ අන්තලොපො න හොති. තත්ථ මොනන්ති කිඤ්චාපි ‘‘න මොනෙන මුනි හොතී’’ති එත්ථ තුණ්හීභාවො ‘‘මොන’’න්ති වුච්චති, තථාපි ඉධ ‘‘ඤාණෙ’’ති වචනතො න සො අධිප්පෙතො, ඤාණමෙවාධිප්පෙතං, තස්මා මොනෙය්‍යපටිපදාසඞ්ඛාතං මග්ගඤාණමොනම්පි ගහෙතබ්බං. මුනීති මුනාති ජානාති හිතාහිතං පරිච්ඡින්දතීති මුනි. අථ වා ඛන්ධාදිලොකෙ තුලං ආරොපෙත්වා මිනන්තො විය ‘‘ඉමෙ අජ්ඣත්තිකා ඛන්ධා, ඉමෙ බාහිරා’’තිආදිනා නයෙන ඉමෙ උභො අත්ථෙ මුනාතීති මුනි. තෙනාහ භගවා –

（词根）Muna，用于“智”义。Munāti（他了知）。Monaṃ（智慧）、muni（牟尼）。在此处，动词形态中词根的元音被完全省略。但在须毗多(Sobhita)《长老偈》(theragāthā)中，也可见到未来时态下元音增长的另一种形式：“我将以智慧而了知”。此处“monissanti”意为“我将了知”。在名词中，元音省略则不发生。其中，“mona”一词虽然在“不因沉默而成牟尼”中被称为“沉默”，但此处因（词根）规定为“智”义，故不取其意，而只取智慧之义。因此，也应包含被称为“牟尼行道”的道智。“牟尼”即是了知者，能辨别利与不利者，是为牟尼。或者，如用天平称量般，以“此是内五蕴，彼是外五蕴”等方式，了知此内外二者，是为牟尼。因此世尊说：

‘‘න මොනෙන මුනි හොති, මූළ්හරූපො අවිද්දසු;

යො ච තුලංව පග්ගය්හ, වරමාදාය පණ්ඩිතො.

“不因沉默而成牟尼，若他愚痴无知；智者犹如执持天平，择取最胜者，

පාපානි පරිවජ්ජෙති, ස මුනි තෙන සො මුනි;

යො මුනාති උභො ලොකෙ, මුනි තෙන පවුච්චතී’’ති.

舍弃诸恶，因此他是牟尼；了知二世间者，因此被称为牟尼。”

අපරාපෙත්ථ භවති අත්ථවිභාවනා. මුනීති මොනං වුච්චති ඤාණං, කායමොනෙය්‍යාදීසු වා අඤ්ඤතරං, තෙන සමන්නාගතත්තා පුග්ගලො ‘‘මුනී’’ති වුච්චති. සො පනෙස අගාරියමුනි අනගාරියමුනි සෙක්ඛමුනි අසෙක්ඛමුනි පච්චෙකමුනි මුනිමුනීති අනෙකවිධො[Pg.252]. තත්ථ අගාරියමුනීති ගිහිපි ආගතඵලො විඤ්ඤාතසාසනො. අනගාරියමුනීති තථාරූපොව පබ්බජිතො. සෙක්ඛමුනීති සත්ත සෙක්ඛා. අසෙක්ඛමුනීති ඛීණාසවො. පච්චෙකමුනීති පච්චෙකබුද්ධො. මුනිමුනීති සම්මාසම්බුද්ධො. තථා හි ආයස්මාපි සාරිපුත්තො ආහ ‘‘මුනීති වුච්චති තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති.

此处还有另一种义理阐释。“牟尼”是因其具足“牟那”(monaṃ)，而“牟那”被称为智慧，或指身牟尼行等其中之一；因具足此，故个人(puggala)被称为“牟尼”。而此牟尼有在家牟尼、出家牟尼、有学牟尼、无学牟尼、独觉牟尼、牟尼之牟尼等多种。其中，在家牟尼是指已证果且通晓教法的在家者。出家牟尼是指同样证果的出家者。有学牟尼是指七种有学。无学牟尼是指漏尽者。独觉牟尼是指独觉佛。牟尼之牟尼是指正自觉者。诚如具寿舍利弗亦曾说：“牟尼被称为如来、阿罗汉、正自觉者。”

පූ පවනෙ. පවනං සොධනං. පුනාති. පුඤ්ඤං, පුත්තො, දන්තපොණං.

（词根）Pū，用于“净化”义。Pavanaṃ（净化）即是sodhanaṃ（清净）。Punāti（他净化）。Puññaṃ（福德）、putto（儿子）、dantapoṇaṃ（净齿木）。

එත්ථ ච පුඤ්ඤන්ති අත්තනො කාරකං පුනාති සොධෙතීති පුඤ්ඤං. අථ වා යත්ථ සයං උප්පන්නං තංසන්තානං පුනාති විසොධෙතීති පුඤ්ඤං. කින්තං? සුචරිතං කුසලකම්මං. සකම්මිකත්තා ධාතුස්ස කාරිතවසෙන අත්ථවිවරණං ලබ්භති. පුත්තොති අත්තනො කුලං පුනාති සොධෙතීති පුත්තො. එවඤ්ච සති හීනජච්චානං චණ්ඩාලාදීනං පුත්තො නාම න භවෙය්‍යාති න වත්තබ්බං සද්දානමත්ථකථනස්ස නානප්පකාරෙන පවත්තිතො, තස්මා අත්තනො පිතු හදයං පූරෙතීති පුත්තොති එවමාදිනාපි නිබ්බචනං ගහෙතබ්බමෙව. නානාධාතුවසෙනපි හි පදානි සිද්ධිං සමුපගච්ඡන්ති.

此处，“福德”之所以如此称呼，是因为它净化、清净其造作者。或者说，它净化、清净其自身生起所在的（心）相续。那是什么？是善行、善业。由于此词根是及物性的，故可从使动义来解释其义。“儿子”之所以如此称呼，是因为他净化、清净其家族。若如此，则不应说诸如旃陀罗等低等种姓者无所谓“儿子”，因为词语的意义是以多种方式成立的。因此，诸如“他使父亲的心充满，故为儿子”这样的词源解释也应被接受。因为词语确实是依据不同的词根而成立的。

පුත්තො ච නාම අත්‍රජො ඛෙත්‍රජො අන්තෙවාසිකො දින්නකොති චතුබ්බිධො. තත්ථ අත්තානං පටිච්ච ජාතො අත්‍රජො නාම. සයනපීඨෙ පල්ලඞ්කෙ උරෙති එවමාදීසු නිබ්බත්තො ඛෙත්‍රජො නාම. සන්තිකෙ සිප්පුග්ගණ්හනකො අන්තෙවාසිකො නාම. පොසාපනත්ථාය දින්නො දින්නකො නාම දන්තපොණන්ති දන්තෙ පුනන්ති විසොධෙන්ති එතෙනාති දන්තපොණං, දන්තකට්ඨං.

儿子有四种：亲生子、田生子、弟子、养子。其中，从自身所生者，名为亲生子。在床、座、胸等处所生者，名为田生子。在近旁学习技艺者，名为弟子。为让人抚养而给与之子，名为养子。“净齿木”(dantapoṇaṃ)是人们用以净化、清洁牙齿之物，即齿木。

පී තප්පනකන්තීසු. පිණාතීති පීති. එත්ථ ච පීතීති පීණනං පීති, තප්පනං කන්තීති ච වුත්තං හොති. ඉදං භාවවසෙන නිබ්බචනං. ඉදං [Pg.253] පන හෙතුකත්තුවසෙන පිණයතීති පීති, තප්පෙතීති අත්ථො.

（词根）Pī，用于“满足”与“喜爱”义。Piṇāti（他使...满足）。Pīti（喜）。此处，“喜”即是滋养，也被称为满足与喜爱。这是从状态方面所作的词源解释。但也可从使役者方面解释：“喜”是因其能使人愉悦，意思是能使人满足。

සා පනෙසා ඛුද්දකාපීති ඛණිකාපීති ඔක්කන්තිකාපීති උබ්බෙගාපීති ඵරණාපීතීති පඤ්චවිධා හොති. තත්ථ ඛුද්දකාපීති සරීරෙ ලොමහංසනමත්තමෙව කාතුං සක්කොති. ඛණිකාපීති ඛණෙ ඛණෙ විජ්ජුප්පාදසදිසා හොති. ඔක්කන්තිකාපීති සමුද්දතීරං වීචි විය කායං ඔක්කමිත්වා ඔක්කමිත්වා භිජ්ජති. උබ්බෙගාපීති බලවතී හොති කායං උද්ධග්ගං කත්වා ආකාසෙ ලඞ්ඝාපනප්පමාණා හොති. ඵරණාපීතියා පන උප්පන්නාය සකලසරීරං ධමිත්වා පූරිතවත්ථි විය මහතා උදකොඝෙන පක්ඛන්දපබ්බතකුච්ඡි විය ච අනුපරිඵුටං හොති, එවං පඤ්චවිධා පීති, සා සම්පියායනලක්ඛණත්තා ‘‘පිණාතී’’ති පීතීති සුද්ධකත්තුවසෙනපි වත්තුං යුජ්ජති. එත්ථ ‘‘පියායති, පිතා, පියො, පෙමො’’තිආදීනි පීධාතුයා එව රූපානි. තත්ථ ‘‘පුත්තං පියායතීති පිතා’’ති වදන්ති. පියායිතබ්බොති පියො. පෙමනං පෙමො.

此喜又分为五种：小喜、刹那喜、流入喜、激荡喜、遍满喜。其中，小喜只能使身体毫毛竖立。刹那喜如闪电般刹那生起。流入喜如海浪拍岸，一次次涌上身体后消散。激荡喜极为强烈，能将身体举起，达到跃入空中的程度。遍满喜生起时，全身被遍满，如同吹满的皮囊，又如被巨大的水流冲入的山洞。这五种喜，因其具有令人喜爱的特质，所以也可以纯粹从能动者的角度，依“它使人欣悦”(piṇāti)而称为“喜”(pīti)。在此，“喜爱”(piyāyati)、“父亲”(pitā)、“可爱的”(piyo)、“爱”(pemo)等词，都是从词根pī演变而来的形式。其中，他们说：“喜爱儿子的人，是为父亲”。应被喜爱者，是为“可爱的”。喜爱之事，是为“爱”。

මා පරිමාණෙ. මිනාති. මානං, පරිමාණං, මත්තං, මත්තා, මනො, විමානං, මිනිතබ්බං, මෙතබ්බං, ඡායා මෙතබ්බා. ඊදිසෙසු ඨානෙසු අනීයපච්චයො න ලබ්භති.

（词根）Mā，用于“度量”义。Mināti（他度量）。Mānaṃ（度量，慢）、parimāṇaṃ（度量）、mattaṃ（量）、mattā（限量）、mano（意）、vimānaṃ（天宫）、minitabbaṃ（应被度量）、metabbaṃ（应被度量）、chāyā metabbā（影应被度量）。在这些例子中，找不到anīya后缀。

එත්ථ මනොති එකාය නාළියා එකාය ච තුලාය මිනමානො විය ආරම්මණං මිනාති පරිච්ඡින්දතීති මනො. විසෙසතො මිනියතෙ පරිච්ඡින්දියතෙති විමානං, දෙවානං පුඤ්ඤබලෙන නිබ්බත්තබ්‍යම්හං දෙවනිකෙතං. යං විමානං උපසොභිතං, පභාසතිමිදං බ්‍යම්හන්ති ච ආදිනා ථොමියති.

此处，“意”（mano）是因为它犹如用一个量管和一个天平来度量般，度量、限定其所缘，故为“意”。“天宫”（vimānaṃ）是因其被特别地度量、限定，是诸天以福德之力生成的住所。它被“此天宫被装饰，此宅邸光芒四射”等（偈颂）所赞美。

මී හිංසායං. මිනාති. මීනො, කුමීනං.

词根 Mī，在“伤害”义。Mināti（他伤害）。派生词有：Mīno（鱼）、kumīnaṃ（鱼笼）。

එත්ථ [Pg.254] මීනොති මච්ඡො. මච්ඡස්ස හි ‘‘මීනො මච්ඡො අම්බුජො වාරිජො වාරිචරො’’ති අනෙකානි නාමානි. විසෙසනාමානි පන ‘‘අමරො ඛලිසො චන්දකුලො කන්දඵලි ඉන්දඵලි ඉන්දවලො කුලිසො වාමි කුඞ්කුතලො කණ්ඩිකො සකුලො මඞ්ගුරො සිඞ්ගී සතවඞ්කො රොහිතො පාඨීනො කාණො සවඞ්කො පාවුසො’’ ඉච්චෙවමාදීනි, ‘‘තිමි තිමිඞ්ගලො’’ ඉච්චෙවමාදීනි ච භවන්ති. කුමීනන්ති කුච්ඡිතෙනාකාරෙන මච්ඡෙ මිනන්ති හිංසන්ති එතෙනාති කුමීනං, මච්ඡබන්ධනපඤ්ජරො. සො පන පාළියං කුමීනසද්දෙන වුච්චති. තථා හි –

此处，“mīno”即是鱼。鱼有多种名称，例如“鱼、水族、水生、水行”等。其具体名称则有“amaro、khaliso、candakulo、kandaphali、indaphali、indavalo、kuliso、vāmi、kuṅkutalo、kaṇḍiko、萨古拉、maṅguro、siṅgī、satavaṅko、rohito、pāṭhīno、kāṇo、savaṅko、pāvuso”等，以及“timi、timiṅgalo”等。“鱼笼”（kumīnaṃ）是人们用以恶劣方式伤害、损害鱼的器具，即捕鱼笼。在巴利语中，它被称为“kumīna”。如下所示：

‘‘වාරිජස්සෙව මෙ සතො, බන්ධස්ස කුමිනාමුඛෙ;

අක්කොසති පහරති, පියෙ පුත්තෙ අපස්සතො’’ති

“我如水中鱼，困于鱼笼口；因不见爱子，他辱骂殴打。”

පාළි දිස්සති.

可见于巴利原文。

මූ බන්ධනෙ. මුනාති. මුනි.

词根 Mū，在“束缚”义。Munāti（他束缚）。派生词有：Muni（牟尼）。

එත්ථ මුනීති අත්තනො චිත්තං මුනාති මවති බන්ධති රාගදොසාදිවසං ගන්තුං න දෙතීති මුනි.

此处，所谓“牟尼”（muni），即是能约束、系缚自己的心，不让它屈从于贪、瞋等，故称“牟尼”。

රි ගතිදෙසනෙසු. රිකාති. රෙණු. නකාරස්ස ණත්තං.

词根 Ri，在“去”、“指示”等义。Rikāti（他去或指示）。派生词有：Reṇu（尘埃）。（此中）n 转为 ṇ。

ලී සිලෙසෙ. ලිනාති, නිලිනාති. ලීනං, සල්ලීනං, පටිසල්ලානං.

词根 Lī，在“依附”义。Lināti、nilināti（他依附，他隐藏）。派生词有：Līnaṃ（已依附的）、sallīnaṃ（已隐藏的）、paṭisallānaṃ（退隐）。

වී තන්තසන්තානෙ. වත්ථං විනාති. ඉමිනා සුත්තෙන චීවරං විනාහි. කම්මෙ – ඉදං ඛො ආවුසො චීවරං මං උද්දිස්ස විය්‍යති. වීතං. සුවීතං. අප්පකං හොති වෙතබ්බං. කාරිතෙ ‘‘වායාපෙති, තන්තවායෙහි චීවරං වායාපෙස්සාමා’ති චීවරං වායාපෙසුං’’ ඉච්චෙවමාදීනි භවන්ති.

词根 Vī，在“纺织”义。Vatthaṃ vināti（他织布）。Iminā suttena cīvaraṃ vināhi（你当用此线织僧袍）。被动语态（kamme）：“贤友，这件僧袍是为我而织的。”Vītaṃ（已织）。Suvītaṃ（善织）。Appakaṃ hoti vetabbaṃ（当织的很少）。使役语态（kārite）：“vāyāpeti（他使人织），‘我们将让织工织僧袍’，他们就这样使人织了僧袍”，如此等等。

වී හිංසායං. විනාති. වෙණු. වෙණූති වංසො.

词根 Vī，在“伤害”义。Vināti（他伤害）。派生词有：Veṇu（竹）。Veṇu 即是 vaṃsa（竹）。

ලූ [Pg.255] ඡෙදනෙ. ලුනාති. ලොණං, කුසලං, බාලො, ලූතො.

词根 Lū，在“切断”义。Lunāti（他切断）。派生词有：Loṇaṃ（盐）、kusalaṃ（善）、bālo（愚人）、lūto（蜘蛛）。

එත්ථ ච ලොණන්ති ලුනාති වීතරසභාවං විනාසෙති සරසභාවං කරොතීති ලොණං, ලවණං. කුසො විය හත්ථප්පදෙසං අකුසලධම්මෙ ලුනාතීති කුසලං, අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකලක්ඛණො ධම්මො. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙ ද්වෙ අත්ථෙ ලුනාතීති බාලො, අවිද්වා. ලූතොති මක්කටකො වුච්චති. තස්ස හි සුත්තං ‘‘ලූතසුත්ත’’න්ති වදන්ති. යූසං පාතුං පටඞ්ගමක්ඛිකාදීනං ජීවිතං ලුනාතීති ලූතො.

此处，“盐”（loṇaṃ）：因为它切断（lunāti）无味的状态，制造出有味的状态，故称“盐”，也就是“咸味”（lavaṇaṃ）。“善”（kusalaṃ）：因为它像吉祥草割手一样切断不善法，故称“善”，即具有无过失与可喜果报特性的法。“愚人”（bālo）：因为他切断此世和来世的两种利益，故称“愚人”，即无智者。“蜘蛛”（lūto）：lūto 被称为 makkaṭaka（蜘蛛）。它的丝被称为“蜘蛛丝”（lūtasutta）。因为它为了吸食汁液而切断飞蛾、苍蝇等的生命，故称“蜘蛛”。

සි බන්ධනෙ. සිනාති. සීමා, සීසං.

词根 Si，在“系缚”义。Sināti（他系缚）。派生词有：Sīmā（界限）、sīsaṃ（头）。

එත්ථ සීමාති සිනීයතෙ සමග්ගෙන සඞ්ඝෙන කම්මවාචාය බන්ධියතෙති සීමා. සා දුවිධා බද්ධසීමා අබද්ධසීමාති. තාසු අබද්ධසීමා මරියාදකරණවසෙන ‘‘සීමා’’ති වෙදිතබ්බා. සිනාති බන්ධති කෙසෙ මොළිකරණවසෙන එත්ථාති සීසං. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

此处，“界”（sīmā）：因为由和合的僧团通过羯磨语所系缚（sinīyate, bandhiyate），故称“界”。它有两种：已结界（baddhasīmā）与未结界（abaddhasīmā）。其中，未结界应通过确立界限的方式被理解为“界”。“头”（sīsaṃ）：因为在此处，人们以做发髻的方式系缚（sināti, bandhati）头发，故称“头”。其他词也应如此应用。

සා පාකෙ. සිනාති.

词根 Sā，在“烹煮”义。Sināti（他烹煮）。

සු හිංසායං. සුණාති. පරසු. පරං සුණන්ති හිංසන්ති එතෙනාති පරසු.

词根 Su，在“伤害”义。Suṇāti（他伤害）。Parasu（斧）。因为用它来伤害他人，故称parasu。

අස භොජනෙ. වුත්තානං ඵලමස්නාති. අසනං.

词根 Asa，在“食”义。Vuttānaṃ phalamasnāti（他吃所说之果）。Asanaṃ（食）。

එත්ථ අසනන්ති ආහාරො. සො හි අසියති භුඤ්ජියතීති ‘‘අසන’’න්ති වුච්චති. ‘‘අස්නාථ ඛාදථ පිවථා’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

此处，asana即是食物。因为它被食用、被享用，故被称为“asana”（食）。“你们吃、你们嚼、你们喝”是此处的例子。

කිලිස විබාධනෙ. කිලිස්නාති. කිලෙසො.

词根 Kilisa，在“恼害”义。Kilisnāti（他被染污）。Kileso（烦恼）。

එත්ථ ච කිලෙසොති රාගාදයොපි දුක්ඛම්පි වුච්චති.

此处，kilesa（烦恼）既指贪等，也指苦。

උද්ධස උඤ්ඡෙ. උඤ්ඡො පරියෙසනං. උද්ධස්නාති.

词根 Uddhasa，在“拾取”义。Uñcho（拾取）即是pariyesanaṃ（寻求）。Uddhasnāti（他拾取）。

ඉස [Pg.256] අභික්ඛණෙ. ඉස්නාති.

词根 Isa，在“重复”义。Isnāti（他重复）。

විස විප්පයොගෙ. විස්නාති. විසං.

词根 Visa，在“分离”义。Visnāti（他分离）。Visaṃ（毒）。

පුස සිනෙහසවනපූරණෙසු. පුස්නාති.

词根 Pusa，在“喜爱”、“流出”、“充满”等义。Pusnāti（他滋养）。

පුස පොසනෙ. පුස්නාති.

词根 Pusa，在“滋养”义。Pusnāti（他滋养）。

මුස ථෙය්‍යෙ. මුස්නාති. මුසලො.

词根 Musa，在“偷盗”义。Musnāti（他偷盗）。Musalo（杵）。

කියාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතො.

Ki等诸词根，我已尽力说；诸君于经中，亦当善寻察；凡合于义理，皆应善受持。

සාසනා ලොකතො චෙතෙ,දස්සිතා තෙසු ලොකතො;

සාසනස්සොපකාරාය,වුත්තා තදනුරූපකා.

此等所示者，取自教与俗；其中世俗者，为益于圣教，依相应义说。

කියාදිගණොයං.

此为Ki词组。

ගහාදිගණික

Gah等组释

ඉදානි ගහාදිගණො වුච්චතෙ. එත්ථෙකෙ එවං මඤ්ඤන්ති.

现在宣说Gah等组。于此，一些人如是认为。

ගහාදීනං ගණො නාම, පච්චෙකං නුපලබ්භති;

අථමෙකො ගහධාතු, ගහාදීනං ගණො සියා.

所谓Gah等语基组，个别不可得；或唯gaha一语基，即是此语基组。

යතො ප්පණ්හා පරා හෙය්‍යුං, ධාතුතො ජිනසාසනෙ;

තෙපි අඤ්ඤෙ න විජ්ජන්ති, අඤ්ඤත්‍ර ගහධාතුයා.

于胜者教法中，语基后接ppaṇhā者；除gaha语基外，他处不可见。

ඉති චින්තාය එකච්චෙ, ගහධාතුං කියාදිනං;

පක්ඛිපිංසු ගණෙ එවං, න වදිංසු ගහාදිකං.

如是思惟后，一些人将gaha语基置于ki等组中；如是，他们不说有Gah等组。

න තෙසං ගහණං ධීරො, ගණ්හෙය්‍ය සුවිචක්ඛණො;

යතො කච්චායනෙ වුත්තො, ගහාදීනං ගණො විසුං.

善辨识之智者，不应采纳彼见；因迦旃延已说，Gah等组是分别的。

‘‘ගහාදිතො ප්පණ්හා’’ ඉති, ලක්ඛණං වදතා හි සො;

කච්චායනෙන ගරුනා, දස්සිතො නනු සාසනෙ.

说“Gah等后接ppaṇhā”此法式者，即迦旃延尊师，实已于教法中明示。

සචෙ [Pg.257] විසුං ගහාදීනං, ගණො නාම න ලබ්භති;

ගහාදිදීපකෙ සුත්තෙ, හිත්වාන බාහිරං ඉදං.

若无分别的Gah等组，则此阐明Gah等的规则，当被舍弃为外说。

‘‘ගහතො ප්පණ්හා’’ ඉච්චෙව, වත්තබ්බං අථ වා පන;

‘‘කියාදිතො නාප්පණ්හා’’ති, කාතබ්බං එකලක්ඛණං.

则应说“gaha后接ppaṇhā”；或应立一总则：“ki等后不接ppaṇhā”。

යස්මා තථා න වුත්තඤ්ච, න කතඤ්චෙකලක්ඛණං;

තස්මා අයං විසුංයෙව, ගණො ඉච්චෙව ඤායති.

因未如是说，亦未立总则；故知此组，实为一分别类。

‘‘සරා සරෙ ලොප’’මිති-ආදීනි ලක්ඛණානිව;

ගම්භීරං ලක්ඛණං එතං, දුජ්ජානං තක්කගාහිනා.

如“元音后遇元音，前音即省略”等法式；此法式亦甚深，纯理论者难知。

උසාදයොපි සන්ධාය, ආදිග්ගහො කතො තහිං;

තථා හි ‘‘උණ්හාපෙතී’’ති, ආදිරූපානි දිස්සරෙ.

为含摄usa等，故彼处作“等”言；如是，可见“uṇhāpeti”等形。

ඉදානි පාකටං කත්වා, ආදිසද්දඵලං අහං;

සප්පයොගං ගහාදීනං, ගණං වක්ඛාමි මෙ සුණ.

今我阐明“等”字之义后，将宣说Gah等组及其用法，请听我言。

ගහ උපාදානෙ. උපාදානං ගහණං, න කිලෙසුපාදානං. උපසද්දො හෙත්ථ න කිඤ්චි අත්ථවිසෙසං වදති. අථ වා කායෙන චිත්තෙන වා උපගන්ත්වා ආදානං ගහණං උපාදානන්ති සමීපත්ථො උපසද්දො. කත්ථචි හි උපසද්දො ආදානසද්දසහිතො දළ්හග්ගහණෙ වත්තති ‘‘කාමුපාදාන’’න්තිආදීසු. ඉධ පන දළ්හග්ගහණං වා හොතු සිථිලග්ගහණං වා, යං කිඤ්චි ගහණං උපාදානමෙව, තස්මා ගහධාතු ගහණෙ වත්තතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. ඝෙප්පති, ගණ්හාති වා. පරිග්ගණ්හාති, පටිග්ගණ්හාති, අධිගණ්හාති, පග්ගණ්හාති, නිග්ගණ්හාති. පධානගණ්හනකො. ගණ්හිතුං, උග්ගණ්හිතුං. ගණ්හිත්වා, උග්ගණ්හිත්වා. අඤ්ඤථාපි රූපානි භවන්ති. අහං ජාලිං ගහෙස්සාමි. ගහෙතුං. ගහෙත්වා. උග්ගාහකො, සඞ්ගාහකො, අජ්ඣොගාළ්හො. කාරිතෙ ‘‘ගණ්හාපෙති, ගණ්හාපයති, අඤ්ඤතරං සතිපට්ඨානං උග්ගණ්හාපෙන්ති, සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන ගණ්හාපෙත්වා. උපජ්ඣං ගාහාපෙතබ්බො. උපජ්ඣං ගාහාපෙත්වා[Pg.258]. ගාහෙති, ගාහයති, ගාහාපෙස්සති. ගාහාපයන්ති සබ්භාවං. ගාහකො, ගාහෙත්වා’’ ඉච්චාදීනි. කම්මනි – ගය්හති, සඞ්ගය්හති, ගණ්හියති වා. තථා හි ‘‘ගණ්හියන්ති උග්ගණ්හියන්තී’’ති නිද්දෙසපාළි දිස්සති. ‘‘ගෙහං, ගාහො, පරිග්ගහො, සඞ්ගාහකො, සඞ්ගහෙතා’’ ඉච්චාදීනි යොජෙතබ්බානි.

语基Gah，义为执取(upādāna)。执取即是执持(gahaṇa)，但非烦恼之取(kilesupādāna)。于此，接头词(upasadda)upa不表达任何特殊含义。或曰，以身或心走近(upagantvā)而执持(ādānaṃ gahaṇaṃ)，是为执取(upādāna)，故接头词upa有近(samīpa)义。在某些地方，接头词upa与ādāna一词连用，表示坚固执取，如“欲取”(kāmupādāna)等。然于此，无论是坚固执取或松散执取，任何执持皆为执取。是故，当知语基gah用于执持之义。其形如：gheppati（被执取），或gaṇhāti（执取）。pariggaṇhāti（遍取），paṭiggaṇhāti（受取），adhigaṇhāti（获得），paggaṇhāti（举起），niggaṇhāti（抑制）。Padhānagaṇhanako（主要执取者）。Gaṇhituṃ（为执取），uggaṇhituṃ（为学习）。Gaṇhitvā（执取后），uggaṇhitvā（学习后）。亦有其他形式。Ahaṃ jāliṃ gahessāmi（我将取网）。Gahetuṃ（为执取）。Gahetvā（执取后）。Uggāhako（学习者），saṅgāhako（摄集者），ajjhogāḷho（沉浸者）。使役态(kārita)中：“gaṇhāpeti（使执取），gaṇhāpayati（令执取），aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti（〔他们〕令学习某一念处），saddhiṃ amaccasahassena gaṇhāpetvā（与一千大臣一起令其执取后）。Upajjhaṃ gāhāpetabbo（应求得和尚）。Upajjhaṃ gāhāpetvā（求得和尚后）。Gāheti（使执取），gāhayati（令执取），gāhāpessati（将使之执取）。Gāhāpayanti sabbhāvaṃ（他们令一切法被执取）。Gāhako（执取者），gāhetvā（使执取后）”等。被动态(kamman)中：gayhati（被执取），saṅgayhati（被摄集），或gaṇhiyati（被执取）。诚然，在《义释》(Niddesa)圣典中可见：“gaṇhiyanti uggaṇhiyantī”（被执取，被学习）。“Gehaṃ（家），gāho（执），pariggaho（所有物），saṅgāhako（摄集者），saṅgahetā（摄受者）”等，应如是配合。

තත්‍ර අකාරානන්තරත්‍යන්තපදානං ‘‘ඝෙප්පති, ඝෙප්පන්ති. ඝෙප්පසී’’ති ච ‘‘ගණ්හති, ගණ්හන්ති. ගණ්හසී’’ති ච ආදිනා නයෙන සබ්බාසු විභත්තීසු සබ්බථා පදමාලා යොජෙතබ්බා. ආකාරෙකාරානන්තරත්‍යන්තපදානං ‘‘ගණ්හාති ගණ්හාපෙතී’’තිආදිනා යථාසම්භවං පදමාලා යොජෙතබ්බා වජ්ජෙතබ්බට්ඨානං වජ්ජෙත්වා.

在此，对于以“a”和“at”结尾的词干，应按照以“gheppati, gheppanti. Gheppasī”及“gaṇhati, gaṇhanti. Gaṇhasī”等为始的方法，在所有语尾变化中全面地组合其词形变化。对于以“ā”、“e”和“at”结尾的词干，应按照以“gaṇhāti gaṇhāpetī”等为始的方法，在可能的情况下，避开应避之处，组合其词形变化。

ඉමානි පන පසිද්ධානි කානිචි අජ්ජතනීරූපානි ‘‘අග්ගහී මත්තිකාපත්තං. අග්ගහුං, අග්ගහිංසු, අග්ගහෙසු’’න්ති. භවිස්සන්තීආදීසු ගහෙස්සති, ගහෙස්සන්ති. සෙසං පරිපුණ්ණං කාතබ්බං. අග්ගහිස්සා, අග්ගහිස්සංසු. සෙසං පරිපුණ්ණං කාතබ්බං.

又，这些是一些著名的不定过去时(ajjatanī)形式：“（他）拿了土钵(aggahī mattikāpattaṃ)。他们拿了(aggahuṃ, aggahiṃsu, aggahesu)。”将来时等形式有“gahessati”、“gahessanti”。其余部分应予补全。条件式有“aggahissā”、“aggahissaṃsu”。其余部分应予补全。

උස දාහෙ. දාහො උණ්හං. උසති දහතීති උණ්හං. උණ්හසද්දො ‘‘උණ්හං භත්තං භුඤ්ජතී’’තිආදීසු දබ්බමපෙක්ඛති, ‘‘සීතං උණ්හං පටිහනතී’’තිආදීසු පන ගුණං උණ්හභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා. උණ්හභාවො හි සීතභාවො ච ගුණො.

语基Us，义为燃烧。燃烧即是热。因为它燃烧，所以是热(uṇhaṃ)。“uṇha”（热）一词，在“食热饭”等句中，指涉物质；但在“抵御寒热”等句中，则指涉性质，因为其意欲表达的是热的状态。诚然，热的状态和冷的状态是性质。

තස විපාසායං. තණ්හා. කෙනට්ඨෙන තණ්හා? තස්සති පරිතස්සතීති අත්ථෙන.

语基Tas，义为渴。渴爱(taṇhā)。以何义为渴爱？以其渴望、焦灼之义。

ජුසි පීතිසෙවනෙසු. ජුණ්හො සමයො. කාළෙ වා යදි වා ජුණ්හෙ, යදා වායති මාලුතො.

语基Jus，义为喜悦与享受。光明的时分(juṇho samayo)。“无论在黑暗时，或在光明时，当风吹起。”

තත්ථ ජුණ්හොති ජොසෙති ලොකස්ස පීතිංසොමනස්සඤ්ච උප්පාදෙතීති ජුණ්හො.

此处，juṇho（光明）者，因其能令世人产生喜(pīti)与悦(somanassa)，故名juṇho。

ජුත [Pg.259] දිත්තියං. ජුණ්හා රත්ති. ජොතති සයං නිප්පභාපි සමානා චන්දතාරකප්පභාසෙනපි දිබ්බති විරොචති සප්පභා හොතීති ජුණ්හා.

语基Jut，义为光明。光明的夜晚(juṇhā ratti)。它发光(jotati)；虽然自身无光，但凭借月亮和星辰的光辉而闪耀(dibbati)、照耀(virocati)、变得有光，故名juṇhā。

සා තනුකරණෙ. සණ්හවාචා. සියති තනුකරියති, න ඵරුසභාවෙන කක්කසා කරියතීති සණ්හා.

语基Sā，义为使细微。柔和语(saṇhavācā)。因为它被弄得细微(siyati tanukariyati)，不因粗暴的性质而被弄得粗糙，故名saṇhā（柔和）。

සො අන්තකම්මනි. සණ්හං, ඤාණං. සියති සයං සුඛුමභාවෙන අතිසුඛුමම්පි අත්ථං අන්තං කරොති නිප්ඵත්තිං පාපෙතීති සණ්හං.

语基So，义为终结。微细(saṇhaṃ)，即智慧(ñāṇaṃ)。它能终结(siyati)；凭借自身的微细性，能将最微细的事物也予以终结、令其达成，故名saṇhaṃ（微细）。

තිජ නිසානෙ. නිසානං තික්ඛතා. තිණ්හො පරසු. තිතික්ඛතීති තිණ්හො.

语基Tij，义为磨利。磨利即是锐利。锋利的斧头(tiṇho parasu)。因为它能刺穿，所以是锋利(tiṇho)。

සි සෙවායං. අත්තනො හිතමාසීසන්තෙහි සෙවියතෙති සිප්පං, යං කිඤ්චි ජීවිතහෙතු සික්ඛිතබ්බං සිප්පායතනං. අපිච සිප්පන්ති අට්ඨාරස මහාසිප්පානි – සුති සූරමති බ්‍යාකරණං ඡන්දොවිචිති නිරුත්ති ජොතිසත්ථං සික්ඛා මොක්ඛඤාණං ක්‍රියාවිධි ධනුබ්බෙදො හත්ථිසික්ඛා කාමතන්තං අස්සලක්ඛණං පුරාණං ඉතිහාසො නීති තක්කො වෙජ්ජකඤ්චාති.

语基Si，义为从事。为求自身利益者所从事，故名“技艺”(sippaṃ)；任何为维生而应学习的，即是技艺之领域(sippāyatana)。再者，“技艺”指十八种大技艺，即：听闻、算术、语法、韵律学、词源学、天文学、技艺学、解脱智、仪式、弓术、象术、爱欲论、相马术、古谭、传说、政治学、论理学和医学。

කු කුච්ඡායං. කුච්ඡා ගරහා. කණ්හා ධම්මා. කණ්හො පුරිසො.

语基Ku，义为厌恶。厌恶即是呵责。黑法(kaṇhā dhammā)。黑人(kaṇho puriso)。

තත්ථ කණ්හාති අපභස්සරභාවකරණත්තා පණ්ඩිතෙහි කුච්ඡිතබ්බා ගරහිතබ්බාති කණ්හා, අකුසලධම්මා. කාළවණ්ණත්තා සුවණ්ණවණ්ණාදිකං උපනිධාය කුච්ඡිතබ්බො නින්දිතබ්බොති කණ්හො, කාළවණ්ණො. වුත්තම්පි චෙතං –

此处，kaṇhā（黑法）者，因其能导致无光净的状态，应为智者所厌恶、呵责，故名“kaṇhā”，即不善法。Kaṇho（黑人）者，因其肤色黑，与金色等相比，应受厌恶、谴责，故名“kaṇho”，即黑色者。对此亦有言：

‘‘කණ්හො වතායං පුරිසො, කණ්හං භුඤ්ජති භොජනං;

කණ්හෙ භූමිප්පදෙසස්මිං, න මය්හං මනසො පියො’’ති ච,

“此人实黑，食黑色食；于黑土地，非我心所喜。”

‘‘න [Pg.260] කණ්හො තචසා හොති,අන්තොසාරො හි බ්‍රාහ්මණො;

යස්මිං පාපානි කම්මානි,ස වෙ කණ්හො සුජම්පතී’’ති ච.

“非因肤色而成黑，婆罗门以内在为实质；善主(Sujampati)啊，有恶业之人，彼实为黑。”

ඉච්චෙවං –

如是——

ගහාදිකෙ ධාතුගණෙ, සන්ධාය තසිආදයො;

ආදිග්ගහො කතො ප්පණ්හා, ගහාදීසු යථාරහං.

针对以“gah”等开头的词根群，以及“tas”等词根，最初对后缀“ppa”和“ṇhā”的摄入，是依据“gah”等词根而适当地作出的。

ගහතො ධාතුතො හි ප්පො,ආඛ්‍යාතත්තෙවදිස්සති;

ආඛ්‍යාතත්තෙ ච නාමත්තෙ, ණ්හාසද්දො උසතො තථා.

确实，后缀“ppa”仅在由词根“gah”构成的动词中见到；而后缀“ṇhā”，在动词和名词中都可见到，从词根“us”构成时也同样如此。

උසගහෙහි අඤ්ඤස්මා, නාමත්තෙව දුවෙ මතා;

එවං විසෙසතො ඤෙය්‍යො, ගහාදිගණනිච්ඡයො.

从“us”和“gah”以外的词根，此二后缀被认为仅用于名词。如是，当特别了知关于以“gah”等开头的词根群的决断。

එත්ථ පන කිඤ්චාපි සාසනෙ ‘‘තණ්හායතී’’ති ක්‍රියාපදම්පි දිස්සති, තථාපි තස්ස ‘‘පබ්බතායති, මෙත්තායතී’’තිආදීනි විය නාමස්මා විහිතස්ස ආයපච්චයස්ස වසෙන සිද්ධත්තා ක්‍රියාපදත්තෙපි ණ්හාපච්චයො මුඛ්‍යතො ලබ්භතීති න සක්කා වත්තුං. ‘‘තණ්හායතී’’ති හි ඉදං ණ්හාපච්චයවතා තසධාතුතො නිප්ඵන්නතණ්හාසද්දස්මා පරස්ස ආයපච්චයස්ස වසෙන නිප්ඵන්නං. තථා කිඤ්චාපි රූපියසංවොහාරසික්ඛාපදවණ්ණනායං ‘‘වාසිඵලං තාපෙත්වා උදකං වා ඛීරං වා උණ්හාපෙතී’’ති ඉමස්මිං පදෙසෙ ‘‘උණ්හාපෙතී’’ති හෙතුකත්තුවාචකං ක්‍රියාපදං දිස්සති, තථාපි තස්ස ණ්හාපච්චයවතා උසධාතුතො නිප්ඵන්නඋණ්හාසද්දතො විහිතස්ස කාරිතසඤ්ඤස්ස ණාපෙපච්චයස්ස වසෙන නිප්ඵන්නත්තා ක්‍රියාපදත්තෙපි ණ්හාපච්චයො මුඛ්‍යතො ලබ්භතීති න සක්කා වත්තුං. ‘‘උණ්හාපෙතී’’ති ඉදං වුත්තප්පකාරඋණ්හාසද්දතො ණාපෙපච්චයවසෙන නිප්ඵන්නං, එතස්මිං දිට්ඨෙ ‘‘උණ්හාපයතී’’ති පදම්පි දිට්ඨමෙව හොති.

在此，即使在教法中可见“taṇhāyati”(渴望)这样的动词，但它如同“pabbatāyati”(如山)、“mettāyati”(行慈)等词一样，是从名词加上后缀-āya而成的，因此，虽是动词，也不能说其主要是通过后缀-ṇhā获得的。确实，“taṇhāyati”一词，是在由词根tas加后缀-ṇhā构成的名词taṇhā之后，再通过后缀-āya构成的。同样，即使在关于货币交易学处的释义中，在“加热斧刃后，使水或牛乳变热”这一段里，可见“uṇhāpeti”(使热)这一使役动词，但它是在由词根us加后缀-ṇhā构成的名词uṇha之后，通过名为“使役”的后缀-ṇāpe构成的，因此，虽是动词，也不能说其主要是通过后缀-ṇhā获得的。“uṇhāpeti”一词是由前述的uṇha一词通过后缀-ṇāpe构成的，见到此词，也就等于见到了“uṇhāpayati”这一形式。

කිඤ්ච [Pg.261] භිය්‍යො විනයට්ඨකථායං ‘‘උණ්හාපෙතී’’ති කාරිතපදස්ස දිට්ඨත්තායෙව ‘‘උණ්හතී’’ති කත්තුපදම්පි නයතො දිට්ඨමෙව හොති කත්තුකාරිතපදානං එකධාතුම්හි උපලබ්භමානත්තා, යථා? ගණ්හති, ගණ්හාපෙති, ගච්ඡති, ගච්ඡාපෙතීති, තස්මා ‘‘උස දාහෙ’’ති ධාතුස්ස ‘‘උණ්හතී’’ති රූපං උපලබ්භතීති මන්ත්වා ‘‘උණ්හතීති උණ්හ’’න්ති නිබ්බචනං කාතබ්බං. ඉති ප්පපච්චයො ගහතො ච අඤ්ඤතො ච එකධා ලබ්භති, ණ්හාපච්චයො පන ගහතො උසතො ච ද්විධා අඤ්ඤතො එකධා ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. කිඤ්චාපෙත්ථ එවං නියමො වුත්තො, තථාපි සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ අඤ්ඤානිපි එකෙකස්ස ධාතුස්ස නාමිකපදානි ද්වෙ ද්වෙ ක්‍රියාපදානි විචිනිතබ්බානි. යෙන පන බුද්ධවචනානුරූපෙන නයෙන ගහාදිගණෙ ආදිසද්දෙන තසධාතාදයො අම්හෙහි ගහිතා, ඉමස්මා නයා අඤ්ඤො නයො පසත්ථතරො නත්ථි, අයමෙව පසත්ථතරො, තස්මා අයං නීති සාසනට්ඨිතියා ආයස්මන්තෙහි සාධුකං ධාරෙතබ්බා වාචෙතබ්බා ච.

再者，在《律义注》中，正因为见到了使役动词“uṇhāpeti”(令加热)，通过推论，也就等于见到了主动动词“uṇhati”(加热)，因为主动动词和使役动词可在同一词根中找到，例如：gaṇhati(执取)、gaṇhāpeti(令执取)；gacchati(去)、gacchāpeti(令去)。因此，应认为词根“us dāhe”(us用于燃烧义)可得“uṇhati”的形式，并应作出“uṇhatīti uṇhaṃ”(因为它加热，所以是热)的词源解释。如是，当知后缀ppa从gah及其他词根获得(的方式)是一种；而后缀ṇhā从gah和us获得(的方式)是两种，从其他词根获得(的方式)是一种。虽然此处宣说了这样的规则，但在带有义注的三藏佛语中，对于每一个词根，仍应探寻其另外的两种名词形式和两种动词形式。我们依据符合佛语之理的方法，在gah词根群中，以“等”字含摄了tas等词根，此方法无有更胜，此即最胜。因此，为令教法久住，诸具寿应善记、善诵此规则。

ගහාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතො.

我已尽己所能，见到如是gah等词根；你们亦应审察诸经中其他词根，依其义理而执取之。

ගහාදිගණොයං.

此为Gahādi(执取等)词根群。

තනාදිගණික

属于tanu等词组的

තනු විත්ථාරෙ. තනොති. ආයතනං, තනු. කම්මනි ‘‘තනිය්‍යති, තනිය්‍යන්ති. විතනිය්‍යතී’’ති රූපානි. අත්‍රායං පාළි ‘‘යථා හි ආසභං චම්මං, පථබ්‍යා විතනිය්‍යතී’’ති. ගරූ පන ‘‘පතායතෙ, පතඤ්ඤතී’’ති රූපානි වදන්ති. තනිතුං, තනිත්වාන. තුමන්තාදිරූපානි.

Tanu，意为伸展。Tanoti（伸展）。派生词有āyatanaṃ（处）、tanu（身）。在被动语态中，有“taniyyati（被伸展）、taniyyanti（他们被伸展）、vitaniyyatī（被展开）”等词形。此处的巴利语是：“犹如公牛之皮，在地上被展开。”然而，有些老师说有“patāyate（飘扬）、pataññatī（被飘扬）”等词形。不定式与动名词等词形有：tanituṃ（为了伸展）、tanitvāna（伸展之后）。

තත්ථ [Pg.262] ආයතනන්ති ආයභූතෙ ධම්මෙ තනොති විත්ථාරෙතීති ආයතනං. තනූති සරීරං. තඤ්හි කලලතො පට්ඨාය කම්මාදීහි යථාසම්භවං තනිය්‍යති විත්ථාරියති මහත්තං පාපියතීති ‘‘තනූ’’ති වුච්චති. ‘‘තනු වපු සරීරං පුං කායො දෙහො’’තිආදයො සරීරවාචකා සද්දා. සරීරං ඛන්ධපඤ්චකං. යඤ්හි මහාජනො සරීරන්ති වදති, තං පරමත්ථතො ඛන්ධපඤ්චකමත්තමෙව, න තතො අත්තා වා අත්තනියං වා උපලබ්භති. ‘‘කාමරාගබ්‍යාපාදානං තනුත්තකරං සකදාගාමිමග්ගචිත්ත’’න්තිආදීසු පන තනුසද්දො අප්පත්ථවාචකො, අප්පත්ථවාචකස්ස ච තස්ස ක්‍රියාපදං න පස්සාම, තස්මා නිපාතපදෙන තෙන භවිතබ්බං. තනුසද්දො නිපාතපදන්ති වුත්තට්ඨානම්පි න පස්සාම, නිච්ඡයෙන පන අනිප්ඵන්නපාටිපදිකොති ගහෙතබ්බො.

此处，“处”(āyatana)的词义是：它扩展作为增长来源的诸法，因此称为“处”。“身”(tanu)是指身体。此身从胚胎之初，由业等因缘，如其可能地被伸展、扩展、达到壮大，所以称为“身”。“Tanu、vapu、sarīraṃ、puṃ、kāyo、deho”等都是指称身体的词。身体就是五蕴。一般人所说的身体，从究竟义上说，仅仅是五蕴而已，从中找不到我或我所。在“减损欲贪与嗔恚的斯陀含道心”等语句中，“tanu”一词表示微少之义，而作为表示微少之义的词，我们没有看到它的动词形式，因此它应该是一个不变词。我们也没有看到“tanu”一词被说成是不变词的地方，但可以确定它是一个不可派生的词干。

තනොති, තනොන්ති. තනොසි, තනොථ. තනොමි, තනොම. තනුතෙ, තනුන්තෙ. තනුසෙ, තනුසෙ, තනුව්හෙ. තනෙ, තනුම්හෙ. සෙසං යථාසම්භවං විත්ථාරෙතබ්බං.

Tanoti（他伸展），tanonti（他们伸展）。Tanosi（你伸展），tanotha（你们伸展）。Tanomi（我伸展），tanoma（我们伸展）。Tanute（他为自己伸展），tanunte（他们为自己伸展）。Tanuse（你为自己伸展），tanuvhe（你们为自己伸展）。Tane（我为自己伸展），tanumhe（我们为自己伸展）。其余应如其可能地详细解释。

තනොතු, තනොන්තු. තනෙය්‍ය, තනෙ, තනෙය්‍යුං. විතන, විතනු. අතනා, අතනු. අම්මාය පතනු කෙසා. අතනි, අතනිංසු. තනිස්සති, තනිස්සන්ති. අතනිස්සා, අතනිස්සංසු. කම්මනි ‘‘තනිය්‍යති, තනිය්‍යන්ති. තනිය්‍යසී’’තිආදිනා විත්ථාරෙතබ්බං.

Tanotu（愿他伸展），tanontu（愿他们伸展）。Taneyya（他应伸展），tane（他应为自己伸展），taneyyuṃ（他们应伸展）。Vitana（展开！），vitanu（伸展！）。Atanā（他伸展了），atanu（他们伸展了）。例句：Ammāya patanu kesā（母亲的头发散落了）。Atani（他伸展了），ataniṃsu（他们伸展了）。Tanissati（他将伸展），tanissanti（他们将伸展）。Atanissā（他本会伸展），atanissaṃsu（他们本会伸展）。在被动语态中，以“taniyyati（被伸展）、taniyyanti（他们被伸展）、taniyyasī（你被伸展）”等为例应详细解释。

සක සත්තියං. සත්ති සමත්ථභාවො. සක්කොති සක්කො. විඤ්ඤාපෙතුං අසක්ඛි. සක්ඛිස්සසි. සක්ඛති. ත්වම්පි අම්ම පබ්බජිතුං සක්ඛිස්සසි. සක්කතෙ ජරාය පටිකම්මං කාතුන්ති පාළි.

Saka，意为能力。能力是胜任的状态。Sakkoti（能够），sakko（能者）。他未能使之明白。你将能够。他将能够。妈妈，你也能出家。巴利语中有此句：“能够对衰老采取对治措施。”

තත්ථ [Pg.263] සක්කොති දෙවරාජා. සො හි අත්ථානං සහස්සම්පි මුහුත්තෙන චින්තනසමත්ථතාය සපරහිතං කාතුං සක්කොතීති ‘‘සක්කො’’ති වුච්චති. අඤ්ඤත්‍ර පන ධාතූනං අවිසයෙ තද්ධිතවසෙන සක්කච්චං දානං අදාසීති සක්කොති එවම්පි අත්ථං ගහෙත්වා සක්කසද්දො නිරුත්තිනයෙන සාධෙතබ්බො. වුත්තඤ්හි භගවතා ‘‘සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො සක්කච්චං දානං අදාසි, තස්මා ‘සක්කො’ති වුච්චතී’’ති. සක්කොන්තො. සක්කොන්තී. සක්කොන්තං කුලං.

此处，“能者”(sakko)即天帝释。他能在瞬间思虑千事，因其有能力行自他之利，故被称为“能者”。此外，在词根范围之外，通过派生(taddhita)的方式，取“因恭敬地(sakkaccaṃ)布施而有能力”之义，也应以词源学的方式来解释“sakka”一词。因为世尊曾说：“摩诃离，天帝释过去为人时，曾恭敬地(sakkaccaṃ)布施，因此被称为‘Sakko’。”现在分词：Sakkonto（能够的，阳性）。Sakkontī（能够的，阴性）。Sakkontaṃ kulaṃ（能够的家族，中性）。

ඛුණු ඛිණු හිංසායං. ඛුණොති. ඛිණොති.

Khuṇu、khiṇu，意为伤害。Khuṇoti（伤害）。Khiṇoti（伤害）。

ඉණු ගතියං. ඉණොති. ඉණං ඉණායිකො.

Iṇu，意为去。Iṇoti（去）。派生词有：iṇaṃ（负债）、iṇāyiko（负债者）。

තිණු අදනෙ. තිණොති. තිණං. එත්ථ තිණන්ති යවසං. තඤ්හි තිණියතෙ තිණභක්ඛෙහි ගොණාදීහි අදියතෙ ඛාදියතෙති තිණං.

Tiṇu，意为吃。Tiṇoti（吃）。Tiṇaṃ（草）。此处“tiṇa”是指草料。因为它被食草的牛等动物所吃、所食，所以称为“tiṇa（草）”。

ඝිණු දිත්තියං. ඝිණොති.

Ghiṇu，意为发光。Ghiṇoti（发光）。

හනු අපනයනෙ. අපනයනං අනාලාපකරණං නිබ්බචනතාකරණං. හනොති. හනුතෙ.

Hanu，意为去除。去除是指不交谈、断绝关系。Hanoti（去除）。Hanute（去除）。

පනු දානෙ පනොති. පනුතෙ.

Panu，意为给予。Panoti（给予）。Panute（给予）。

මනු බොධනෙ. මනොති. මනුතෙ. මනො. මනං. මානසං. මනුස්සො. මානවො. මාණවො.

Manu，意为知晓。Manoti（知晓）。Manute（知晓）。Mano（意）。Manaṃ（意）。Mānasaṃ（意、心）。Manusso（人）。Mānavo（人）。Māṇavo（少年）。

එත්ථ මනොති මනුතෙ බුජ්ඣතීති මනො, එවං මනං. ඉමෙසං පන ද්වින්නං මනසද්දානං ‘‘යස්මිං මනො නිවිසති. සන්තං තස්ස මනං හොතී’’තිආදීසු පුන්නපුංසකලිඞ්ගතා දට්ඨබ්බා. මානසන්ති රාගොපි චිත්තම්පි අරහත්තම්පි. ‘‘අන්තලික්ඛචරො පාසො, ය්වායං [Pg.264] චරති මානසො’’ති එත්ථ හි රාගො මානසං. ‘‘චිත්තං මනො මානස’’න්ති එත්ථ චිත්තං. ‘‘අප්පත්තමානසො සෙක්ඛො, කාලං කයිරා ජනෙ සුතො’’ති එත්ථ අරහත්තං. එත්ථෙතං වුච්චති –

此处，“mano”的词义是：因为它思考(manute)、觉知(bujjhati)，所以是“mano（意）”；“manaṃ”也是如此。然而，对于这两个“mana”词，在“意(mano)于何处住，彼意(manaṃ)得寂静”等语句中，当知其有阳性和中性之分。“Mānasaṃ”也能指贪欲、心，以及阿罗汉果。在“空中行之网，彼乃意(mānaso)所行”中，“mānasaṃ”是指贪欲。在“心、意、识(cittaṃ mano mānasaṃ)”中，它是指心。在“未达目标(appattamānaso)之学人，若逝为众知”中，它是指阿罗汉果。对此，偈言：

රාගො චිත්තං අරහත්තඤ්ච, ‘‘මානස’’න්ති සමීරිතං;

සත්ථුනො සාසනෙ පාප-සාසනෙ’ඛිලසාසනෙ.

贪欲、心以及阿罗汉果，皆被称为“mānasa”；于导师之教、于邪教、于一切教中皆然。

තත්ථ සම්පයුත්තමනසි භවොති රාගො මානසො. මනො එව මානසන්ති කත්වා චිත්තං මානසං. අනවසෙසතො මානං සියති සමුච්ඡින්දතීති අග්ගමග්ගො මානසං. තන්නිබ්බත්තත්තා පන අරහත්තස්ස මානසතා දට්ඨබ්බා. මනූති සත්තො. ‘‘යෙන චක්ඛුපසාදෙන, රූපානි මනු පස්සතී’’ති එත්ථ හි ‘‘මනූ’’ති සත්තො වුත්තො. අථ වා මනූති පඨමකප්පිකකාලෙ මනුස්සානං මාතාපිභුට්ඨානෙ ඨිතො මනුනාමකො පුරිසො, යො සාසනෙ ‘‘මහාසම්මතරාජා’’ති වුත්තො. සො හි සකලලොකස්ස හිතං කාතුං මනුතෙ ජානාතීති ‘‘මනූ’’ති වුච්චති. යථාබලං අත්තනො හිතං මනුතෙ ජානාතීති මනුස්සො, මනස්ස වා උස්සන්නත්තා මනුස්සො. අථ වා වුත්තප්පකාරස්ස මනුනො අපච්චං මනුස්සො. එවං මානවො මාණවො ච, නකාරස්ස හි ණකාරෙ කතෙ ‘‘මාණවො’’ති රූපං සිජ්ඣති. කෙචි පනාහු ‘‘දන්තජනකාරසහිතො මානවසද්දො සබ්බසත්තසාධාරණවචනො, මුද්ධජණකාරසහිතො පන මාණවසද්දො කුච්ඡිතමූළ්හාපච්චවචනො’’ති, තං වීමංසිත්වා යුත්තඤ්චෙ, ගහෙතබ්බං, න පනෙත්ථ වත්තබ්බං ‘‘මාණවසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරවචනෙ ඉදං වචනං විරුජ්ඣතී’’ති අන්තරසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ අන්තරඅන්තරිකාසද්දානම්පි ආහරණස්ස දස්සනතො.

在此，于相应的心中生起，故贪为“mānasa”（心的）。视“mano”（意）即“mānasa”，故“citta”（心）为“mānasa”。无余地断尽慢，故无上道为“mānasaṃ”。又因由它而生，当知阿罗汉果具有“mānasatā”（心的性质）。“Manū”是众生。在“以眼净，人见色”中，“manū”即被称为众生。或者，“manū”是在初劫时，立于人类父母之位、名为马努(Manu)的人，他在教法中被称为“大共选王”(Mahāsammatarājā)。因为他思考、了知如何为全世界谋求利益，故被称为“manū”。根据自己的能力思考、了知自己的利益，故为“manusso”（人）；或因心(manas)的优越，故为“manusso”。或者，人(manusso)是上述马努的后代。“mānavo”与“māṇavo”也是如此，因为当“na”音变为“ṇa”音时，便形成了“māṇavo”的形式。有些人说：“带齿音na的词‘mānavo’是通指一切众生的词；而带顶音ṇa的词‘māṇavo’是指卑劣愚痴后代的词。”此说应加以审察，若合理，则应采纳。此处不应说：“在解释‘māṇavo’一词的含义时，此说有矛盾”，因为在解释“antara”一词的含义时，“antara”和“antarikā”二词也都被引用为例证。

තත්‍ර [Pg.265] පනායං වීමංසනා – චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තස්මිඤ්හි ‘‘සුභො මාණවොතොදෙය්‍යපුත්තො’’ති ඉමස්මිං පදෙසෙ අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘සුභොති සො කිර දස්සනීයො අහොසි පාසාදිකො, තෙනස්ස අඞ්ගසුභතාය ‘සුභො’ත්වෙව නාමං අකංසු. ‘මාණවො’ති පන තං තරුණකාලෙ වොහරිංසු, සො මහල්ලකකාලෙපි තෙනෙව වොහාරෙන වොහරියතී’’ති එවං මුද්ධජණකාරස්ස මාණවසද්දස්ස අත්ථො පකාසිතො, තට්ටීකායම්පි ගරූහි ‘‘යං අපච්චං කුච්ඡිතං මුද්ධං වා, තත්ථ ලොකෙ මාණවවොහාරො, යෙභුය්‍යෙන ච සත්තා දහරකාලෙ මුද්ධධාතුකා හොන්තීති වුත්තං ‘තරුණකාලෙ වොහරිංසූ’’ති, එවං මුද්ධජණකාරස්ස මාණවසද්දස්ස අත්ථො පකාසිතො. ඉදානි මාණවසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො භවති, මාණවොති සත්තොපි චොරොපි තරුණොපි වුච්චති. ‘‘චොදිතා දෙවදූතෙහි, යෙ පමජ්ජන්ති මාණවා’’තිආදීසු හි සත්තො ‘‘මාණවො’’ති වුත්තො. ‘‘මාණවෙහි සහ ගච්ඡන්ති කතකම්මෙහිපි අකතකම්මෙහිපී’’තිආදීසු චොරො. ‘‘අම්බට්ඨො මාණවො’’තිආදීසු තරුණො ‘‘මාණවො’’ති වුත්තො.

于此有一考察：在《小业分别经》(Cūḷakammavibhaṅgasutta)中“多迭亚(Todeyya)之子苏跋(Subha)青年”这一段，诸义注师解释道：“‘苏跋’，据说他相貌俊美、令人愉悦，因其肢体美好，人们便为他取名为‘苏跋’。而‘青年’(māṇavo)，是人们在他年轻时对他的称呼，他年老时，人们仍以此名称呼他。”如此，阐明了带有顶音ṇ的‘māṇava’一词的意义。在其复注中，诸师也说：“凡是卑劣或愚痴的后代，世人皆以‘青年’(māṇava)称之。并且，大多数有情在年幼时本性愚痴，故说‘在他年轻时称呼他’。”如此，阐明了带有顶音ṇ的‘māṇava’一词的意义。现在来阐明‘māṇava’一词的意义：‘māṇava’可指有情、盗贼或年轻人。在“受天使所谴，彼等放逸之青年”等句中，‘青年’被说为“有情”。在“与青年们同行，无论已作业或未作业”等句中，‘青年’指盗贼。在“安巴塔(Ambaṭṭha)青年”等句中，‘青年’被说为“年轻人”。

අප්ප පාපුණෙ. අප්පොති. ආපො.

（词根）Appa，到达义。例如：appoti（他到达）。Āpo（水）。

එත්ථ ආපොති අප්පොති තං තං ඨානං විස්සරතීති ආපො.

此处，因为它到达、遍及、流布于各个地方，故称“水”(āpo)。

මා පරිමාණෙ. මිනොති. උපමා, උපමානං, විමානං. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

（词根）Mā，度量义。例如：minoti（他度量）。[派生词如] upamā（譬喻）、upamānaṃ（所喻）、vimānaṃ（天宫）。其他词也应同样连结。

එත්ථ ච යා අච්චන්තං න මිනොති න විච්ඡින්දති, සා මානස්ස සමීපෙ වත්තතීති උපමා යථා ‘‘ගොණො විය ගවජො’’ති. උපමානන්ති [Pg.266] උපමා එව. තථා හි ‘‘වීතොපමානමප්පමාණමනාථනාථ’’න්ති. එත්ථ වීතොපමානන්ති ඉමස්ස වීතොපමං, නිරුපමන්ති අත්ථො. අථ වා උපමානන්ති උපමෙතබ්බාකාරො ‘‘සීහො විය භගවා’’ති. එත්ථ හි සීහො උපමා, භගවා උපමෙය්‍යො තෙජොපරක්කමාදීහි උපමෙතබ්බත්තා, තෙජොපරක්කමාදයො උපමෙතබ්බාකාරො. එත්ථ පන සාතිසයත්තා කිඤ්චාපි සීහස්ස තෙජාදීහි භගවතො තෙජාදිඋපමෙතබ්බාකාරො නත්ථි, තථාපි හීනූපමාවසෙන ‘‘සීහො විය භගවා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. විමානන්ති උතුසමුට්ඨානත්තෙපි කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානත්තා කම්මෙන විසෙසතො මිනියති පරිච්ඡින්දියතීති විමානං.

此处，那不完全度量、不完全断绝，而是在度量(māna)附近作用的，即是“譬喻”(upamā)，例如“野牛如牛”。“所喻”(upamāna)即是譬喻。诚然，如言：“离喻、无量、无依者之依怙”。此处“离喻”意为无喻、无可比拟。或者，“所喻”是指可资比较的特质，例如“世尊如狮子”。此处，狮子是喻体(upamā)，世尊是所喻者(upameyya)，因其威力、勇猛等可被比较，而威力、勇猛等即是可资比较的特质。然而，在此处，由于世尊的超胜，虽然狮子的威力等与世尊的威力等并无可比性，但当知“世尊如狮子”是以劣喻的方式而说。至于“天宫”(vimāna)，虽然它由时节所生，但因它是以业为缘、由时节所生，故由业而特别地被度量、被限定，因此称为“天宫”。

කර කරණෙ. ‘‘කරොති, කයිරති, කුබ්බති, ක්‍රුබ්බති, පකරොති, උපකරොති, අපකරොති, පටිකරොති, නිරාකරොති, පටිසඞ්ඛරොති, අභිසඞ්ඛරොති’’ ඉච්චෙවමාදීනි කත්තරි භවන්ති. කම්මෙ පාළිනයවසෙන ඉකාරාගමට්ඨානෙ යකාරස්ස ද්වෙභාවො. තස්මිංයෙවඨානෙ රයකාරානං විපරියායෙ සති න ද්වෙභාවො. තථා ඊකාරාගමට්ඨානෙ ‘‘කරිය්‍යති, කයිරති, කරීයති, කය්‍යති, පකරීයති, පකරිය්‍යති, පටිසඞ්ඛරිය්‍යති, අභිසඞ්ඛරිය්‍යති’’ ඉච්චෙවමාදීනි කම්මනි භවන්ති.

（词根）Kara，作义。诸如“karoti（作）、kayirati、kubbati（作）、krubbati、pakaroti（造作）、upakaroti（帮助）、apakaroti（伤害）、paṭikaroti（对治）、nirākaroti（拒绝）、paṭisaṅkharoti（修复）、abhisaṅkharoti（行作）”等，皆为主动语态(kattari)。在被动语态(kammani)中，依巴利规则，于增益元音i之处，y音重复。于同一处，若r音与y音换位，则不重复。同样，于增益元音ī之处，诸如“kariyyati、kayirati、karīyati、kayyati、pakarīyati、pakariyyati、paṭisaṅkhariyyati、abhisaṅkhariyyati”等，皆为被动语态。

එත්ථ ච කයිරතීති පදං ද්වීසු ඨානෙසු දිස්සති කත්තරි කම්මෙ ච. තෙස කත්තුවසෙන ‘‘පුරිසො කම්මං කයිරතී’’ති යොජෙතබ්බං, කම්මවසෙන පන අයං පාළි ‘‘කුටි මෙ කයිරති අදෙසිතවත්ථුකා’’ති. තත්ථ ච කත්තුවසෙන වුත්තං කත්තුපදං යිරපච්චයෙන සිද්ධං. කම්මවසෙන පන වුත්තං කම්මපදං ඉකාරාගමස්ස ආදිඅන්තභූතානං රයකාරානං විපරියායෙනාති දට්ඨබ්බං. ‘‘කාරෙති, කාරයති, කාරාපෙති, කාරාපයතී’’ති චත්තාරි කාරිතරූපානි, යානි ‘‘හෙතුකත්තුරූපානී’’ති වුච්චන්ති තද්දීපකත්තා.

此处，“kayirati”一词见于主动语态和被动语态两种情况。其中，主动语态应结合“puriso kammaṃ kayirati”（人作业）来理解。而被动语态则如这段巴利语所示：“kuṭi me kayirati adesitavatthukā”（为我建造一间未指定材料的孤邸）。在此，所说的主动语态词是通过“yira”后缀构成的。而所说的被动语态词，应知是通过增益元音i以及作为其首尾的r音与y音的换位而构成的。“Kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati”这四种是使役形式，被称为“使役主动词”(hetukatturūpāni)，因为它们指明了促使者。

ඉදානි [Pg.267] පන පදමාලා වත්තබ්බා, තත්‍ර පඨමං ‘‘කුබ්බතී’’ති පදස්සෙව පදමාලං යොජෙස්සාම සබ්බාසු විභත්තීසු එකාකාරෙන යොජෙතබ්බත්තා. ‘‘කරොතී’’ති ඔකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස පන ‘‘කාරෙතී’’ති එකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස ච පදමාලං යථාසම්භවං පච්ඡා යොජෙස්සාම එකාකාරෙන අයොජෙතබ්බත්තා.

现在要讲词形变化表(padamālā)。在此，我们首先将以“kubbati”一词为例，展示其词形变化，因为它在所有语尾变化(vibhatti)中都以单一形式组合。至于以o音结尾的“karoti”一词和以e音结尾的“kāreti”一词，我们稍后将根据情况展示其词形变化，因为它们不能以单一形式组合。

තත්‍ර කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසි, කුබ්බථ. කුබ්බාමි, කුබ්බාම. කුබ්බතෙ, කුබ්බන්තෙ. කුබ්බසෙ, කුබ්බව්හෙ. කුබ්බෙ, කුබ්බම්හෙ. වත්තමානාවසෙන වුත්තරූපානි.

在此，（主动语态：）kubbati（他作），kubbanti（他们作）；kubbasi（你作），kubbatha（你们作）；kubbāmi（我作），kubbāma（我们作）。（中间语态：）kubbate（他为自己作），kubbante（他们为自己作）；kubbase（你为自己作），kubbavhe（你们为自己作）；kubbe（我为自己作），kubbamhe（我们为自己作）。以上是现在时(vattamānā)的形式。

පඤ්චමියාදීනං වසෙන පන කුබ්බතු, කුබ්බන්තු. කුබ්බෙය්‍ය, කුබ්බෙය්‍යුං. සෙසං ‘‘භවති, භවන්තී’’ති වුත්තනයානුසාරෙන සබ්බත්ථ විත්ථාරෙතබ්බං.

而就命令式(pañcamī)等而言，则是：kubbatu（让他作），kubbantu（让他们作）；kubbeyya（他应作），kubbeyyuṃ（他们应作）。其余的应按照就“bhavati, bhavanti”所说的方式，在所有地方展开。

‘‘කරියතී’’තිආදීනිපි අ කාරානන්තරත්‍යන්තපදානි එවමෙව යොජෙතබ්බානි. එත්ථ ච ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසී’’තිආදිනා වුත්තා අයං පදමාලා පාළිනයදස්සනතො එදිසී වුත්තා. සද්දසත්ථවිදූ පන සාසනිකා සද්දසත්ථෙයෙව ආදරං කත්වා ‘‘කුබ්බති, කුබ්බසී’’ති එවංපකාරානි රූපානි පාළියං නත්ථීති මඤ්ඤන්තා න ඉච්ඡන්ති. තෙහි සද්දසත්ථෙ විය පාළියම්පි ‘‘අසන්තො නානුකුබ්බන්තී’’තිආදීසු ඔකාරපච්චයස්සාදෙසභූතො උකාරො සරෙයෙව පරෙ වකාරං පප්පොතීති මඤ්ඤමානා ‘‘කුබ්බන්ති, කුබ්බන්තෙ’’තිආදීනියෙව රූපානි ඉච්ඡන්ති, පරසරස්සාභාවතො ‘‘කුබ්බති, කුබ්බසී’’තිආදීනි පාළියං නත්ථීති න ඉච්ඡන්ති. මයං පන පාළිනයදස්සනතො තානි රූපානි ඉච්ඡාම. අත්‍ර සොතාරානං කඞ්ඛාවිනොදනත්ථං කිඤ්චි පාළිනයං වදාම – ‘‘සීලවන්තො න කුබ්බන්ති, බාලො සීලානි කුබ්බතී’’ති ච, ‘‘කස්මා භවං විජනමරඤ්ඤනිස්සිතො, තපො ඉධ ක්‍රුබ්බතී’’ති ච, ‘‘ඵරුසාහි වාචාහි පක්‍රුබ්බමානො’’ති ච. ඊදිසෙසු පන ඨානෙසු අකාරාගමො කාතබ්බො[Pg.268]. අචින්තෙය්‍යො හි පාළිනයො, යෙභුය්‍යෙන සද්දසත්ථනයවිදූරො ච. තථා හි යථා ‘‘අග්ගිනිං සම්පජ්ජලිතං පවිසන්තී’’ති පාළිගතිදස්සනතො ‘‘අග්ගිනි, අග්ගිනී, අග්ගිනයො. අග්ගිනිං, අග්ගිනී, අග්ගිනයො. අග්ගිනිනා’’ති පදමාලා කාතබ්බා හොති, එවමෙව ‘‘බාලො සීලානි කුබ්බතී’’ති පාළිගතිදස්සනතො ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසී’’ති පදමාලාපි යොජෙතබ්බාව.

“Kariyatī”等以a音后接ti结尾的词也应如此组合。在此，像“kubbati, kubbanti, kubbasī”等所说的这个词形变化表，是根据巴利语的用法(pāḷinaya)而如此说的。然而，那些精通语法学(saddasattha)的教内学者，只尊重语法学，认为巴利语中没有“kubbati, kubbasī”这类形式，因此不接受它们。他们认为，在语法学中以及在巴利语中，如“asanto nānukubbantī”等例子里，作为o后缀之替代的u音，只有在后面跟有元音时才会变成v音。因此，他们只接受“kubbanti, kubbante”等形式，并且由于后面没有元音，他们不接受巴利语中有“kubbati, kubbasī”等形式。然而，我们根据巴利语的用法接受这些形式。在此，为了消除听者的疑惑，我们引用一些巴利语的用法：如“sīlavanto na kubbanti, bālo sīlāni kubbatī”(持戒者不作，愚人作诸戒)，又如“kasmā bhavaṃ vijanamaraññanissito, tapo idha krubbatī”(尊者为何依止于无人烟的森林，于此修行苦行？)，又如“pharusāhi vācāhi pakrubbamāno”(正以粗恶语攻击)。在这些地方，应作a元音的增益。巴利语的用法确实是不可思议的，并且大多远离语法学的规则。的确，正如根据“agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī”(进入燃烧的火)的巴利语用法(pāḷigati)，词形变化应作“aggini, agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā”；完全同样地，根据“bālo sīlāni kubbatī”(愚人作诸戒)的巴利语用法，“kubbati, kubbanti, kubbasī”的词形变化也应同样组合。

යථා ච ‘‘බහුම්පෙතං අසබ්භි ජාතවෙදා’’ති පාළිගතිදස්සනතො ‘‘සන්තො සබ්භීහි සද්ධිං සතං ධම්මො න ජරං උපෙතීති පවෙදයන්තී’’ති අට්ඨකථාගතිදස්සනතො ච ‘‘සබ්භි, සබ්භී, සබ්භයො. සබ්භිං, සබ්භී, සබ්භයො. සබ්භිනා’’ති පදමාලා යොජෙතබ්බා හොති, එවමෙව ‘‘බාලො සීලානි කුබ්බතී’’ති පාළිගතිදස්සනතො ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසී’’ති පදමාලාපි යොජෙතබ්බාව. තථා ‘‘ක්‍රුබ්බති, ක්‍රුබ්බන්ති. ක්‍රුබ්බසී’’තිආදි සබ්බං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං.

又如，根据“bahumpetaṃ asabbhi jātavedā”(烈火亦不触及恶人)的巴利语用法，以及根据“santo sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetīti pavedayantī”(贤善者与贤善者共住，他们宣示贤善者之法不会衰败)的义注(aṭṭhakathā)用法，应构成“sabbhi, sabbhī, sabbhayo. Sabbhiṃ, sabbhī, sabbhayo. Sabbhinā”的词形变化表。同样地，根据“bālo sīlāni kubbatī”(愚人作诸戒)的巴利语用法，“kubbati, kubbanti, kubbasī”的词形变化表也必须同样构成。同样地，“krubbati, krubbanti, krubbasī”等所有形式都应在各处适用。

ඉදානි යථාපටිඤ්ඤාතා පදමාලා අනුප්පත්තා. කරොති, කරොන්ති. කරොසි, කරොථ. කරොමි, කුම්මි, කරොම, කුම්ම. කුරුතෙ, කුබ්බන්තෙ. කුරුසෙ, කුරුව්හෙ. කරෙ, කරුම්හෙ. වත්තමානාවසෙන වුත්තරූපානි.

现在，所承诺的词形变化表如下。他做，他们做。你做，你们做。我做，我们做。他为自己做，他们为自己做。你为自己做，你们为自己做。我为自己做，我们为自己做。以上是现在时的形式。

කරොතු, කුරුතු, කරොන්තු. කරොහි, කරොථ. කරොමි, කුම්මි, කරොම, කුම්ම. කුරුතං, කුබ්බන්තං. කරස්සු, කුරුස්සු, කුරුව්හො. කරෙ, කුබ්බාමසෙ. පඤ්චමීවසෙන වුත්තරූපානි.

让他做，让他们做。你做，你们做。让我做，让我们做。让他为自己做，让他们为自己做。你为自己做，你们为自己做。让我为自己做，让我们为自己做。以上是命令式的形式。

එත්ථ පන කොචි වදෙය්‍ය –

在此，有人可能会说：

‘‘න නො විවාහො නාගෙහි, කතපුබ්බො කුදාචනං;

තං විවාහං අසංයුත්තං, කථං අම්හෙ කරොමසෙ’’ති

“我等未曾与龙族，于任何时缔过婚；如此不相应(asaṃyuttaṃ)的婚姻，我等如何能缔结？”

පාළිදස්සනතො [Pg.269] ‘‘කරොමසෙ’’ති පදං කස්මා ඉධ න වුත්තං, නනු කරධාතුතො පරං ඔකාරං පටිච්ච ආමසෙවචනස්සාවයවභූතො ආකාරො ලොපං පප්පොතීති? තන්න, ‘‘කරොමසෙ’’ති එත්ථ ‘‘ආමසෙ’’ති වචනස්ස අභාවතො මවචනස්ස සබ්භාවතො. එත්ථ හි සෙකාරො ආගමො, තස්මා ‘‘කරොමා’’ති වත්තමානාවචනවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො, න පන පඤ්චමීවචනවසෙන. එවංභූතො ච සෙකාරො කත්ථචි නාමිකපදතො පරො හොති ‘‘යෙ කෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ. යං බලං අහුවම්හසෙ’’තිආදීසු. කත්ථචි පනාඛ්‍යාතිකපදතො සාදෙසනිරාදෙසවසෙන –

根据巴利语的用法，为何“karomase”一词没有在此处(的词形变化表中)列出呢？难道不是因为在词根“kar”之后，由于“o”的缘故，作为“āmase”语尾一部分的“ā”被省略了吗？并非如此。因为在“karomase”中，没有“āmase”这个语尾，而有“ma”这个语尾。在此，“se”是增益成分。因此，其义应理解为现在时语尾的“karomā”，而非命令式语尾。这种增益成分“se”有时出现在名词之后，如“ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse”(凡是皈依佛陀的人)和“yaṃ balaṃ ahuvamhase”(我们曾有的力量)等。有时也出现在动词之后，有的是替代，有的不是替代——

‘‘අකරම්හස තෙ කිච්චං;

ඔක්කන්තාමසි භූතානි;

සුතං නෙතං අභිණ්හසො, තස්මා එවං වදෙමසෙ’’ති

“我等已为汝办事；诸鬼神已入我身；此事我等不常闻；是故我等如是说。”

ආදීසු.

等等。

කරෙය්‍ය, කරෙය්‍යුං. කරෙය්‍යාසි, කරෙය්‍යාථ. කරෙය්‍යාමි, කරෙය්‍යාම. කුබ්බෙථ, කුබ්බෙරං. කුබ්බෙථො, කුබ්බෙය්‍යව්හො. කරෙය්‍යං, කරෙ, කරෙය්‍යාම්හෙ. සත්තමීවසෙන වුත්තරූපානි.

他应该做，他们应该做。你应该做，你们应该做。我应该做，我们应该做。他应为自己做，他们应为自己做。你应为自己做，你们应为自己做。我应为自己做，我们应为自己做。以上是愿望式的形式。

කර, කරු. කරෙ, කරිත්ථ. කරං, කරිම්හ. කරිත්ථ, කරිරෙ. කරිත්ථො, කරිව්හො. කරිං, කරිම්හෙ. පරොක්ඛාවසෙන වුත්තරූපානි.

他做了，他们做了。你做了，你们做了。我做了，我们做了。他为自己做了，他们为自己做。你为自己做了，你们为自己做。我为自己做了，我们为自己做。以上是完成时的形式。

එත්ථ කරාති පුරිසො කම්මං කරීති පඨමපුරිසයොජනාය යොජෙතබ්බං. ‘‘ආගුං කර මහාරාජ, අකරං කම්මදුක්කට’’න්ති එත්ථාපි ‘‘මහාරාජ භවං ආගුං කරී’’ති පඨමපුරිසයොජනාය යොජෙතබ්බං. එවඤ්හි සති අයං පයොගො ‘‘මඤ්ඤෙ භවං පත්ථයති, රඤ්ඤො භරියං පතිබ්බත’’න්තිආදයො විය පඨමපුරිසප්පයොගො භවති.

在此，“kara”应以第三人称来组合，即“puriso kammaṃ kari”(人造了业)。在“Āguṃ kara mahārāja, akaraṃ kammadukkaṭaṃ”(大王，您已犯错，我未作恶作(dukkaṭa))中，也应以第三人称来组合，即“mahārāja bhavaṃ āguṃ karī”(大王，您已犯错)。如此，此用法就像“maññe bhavaṃ patthayati, rañño bhariyaṃ patibbataṃ”(我想，尊者欲求国王的贞洁妻子)等一样，是第三人称的用法。

ජාතකට්ඨකථායං [Pg.270] පන මජ්ඣිමපුරිසප්පයොගො වුත්තො ‘‘ආගුං කරාති මහාරාජ ත්වං මහාපරාධං මහාපාපං කරි. දුක්කටන්ති යං කතං දුක්කටං හොති,තං ලාමකං කම්මං අකර’’න්ති, තස්මා ජාතකට්ඨකථාවසෙනාපි කදාචි කරඉති ච කරීති ච අකරන්ති ච මජ්ඣිමපුරිසප්පයොගො භවතීති දට්ඨබ්බං. යෙභුය්‍යවසෙන පන ‘‘පුරිසො කම්මං කර, පුරිසො කම්මං කරි, අහං කම්මං අකර’’න්ති පඨමුත්තමපුරිසප්පයොගො දට්ඨබ්බො. එත්ථ ච කරඉති යථාවුත්තවිභත්තිවසෙන, කරීති අජ්ජතනීවසෙන, අකරන්ති හිය්‍යත්තනීවසෙන වුත්තං. තත්ථ ‘‘කරිත්ථො’’ති පදං ‘‘අඤ්ඤං භත්තාරං පරියෙස, මා කිසිත්ථො මයා විනා’’ති එත්ථ ‘‘කිසිත්ථො’’ති පදෙන සමං පරොක්ඛායත්තනොපදමජ්ඣිමපුරිසෙකවචනවසෙන, එදිසො පන නයො අඤ්ඤත්‍රාපි යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො.

然而，在《本生义注》(Jātakaṭṭhakathā)中，则说了第二人称的用法，如：“‘大王，您已犯错’，是说：你犯了大过，造了大罪。‘恶作(dukkaṭa)’，是说：所作的即是恶作，你做了那卑劣的行为。”因此，应知依据《本生义注》，“karāti”、“kari”和“akara”有时也作第二人称用法。但通常情况下，应知为“人造了业(kara)”、“人造了业(kari)”、“我造了业(akara)”等第三人称和第一人称的用法。在此，“karāti”是如前所说的语尾变化，“kari”是依不定过去时，“akara”是依昨日时。其中，“karittho”一词，与“aññaṃ bhattāraṃ pariyesa, mā kisittho mayā vinā”（去寻找别的丈夫，不要因我而消瘦）中的“kisittho”一词相同，是完成时、为自语、第二人称、单数语尾，这种规则在其他地方也应视情况应用。

අකා, අකරා, අකර ඉති රස්සපාඨොපි. අකරු. එත්ථ ‘‘සබ්බාරිවිජයං අකා’’ති පදං නිදස්සනං. අකරාති පුරිසො කම්මං අකාසීති අතීතක්‍රියාවාචකො පඨමපුරිසප්පයොගො දට්ඨබ්බො. තථා හි ‘‘රජ්ජස්ස කිර සො භීතො, අකරා ආලයෙ බහූ’’ති පාළි දිස්සති. ‘‘මා මෙතං අකරා කම්මං, මා මෙ උදකමාහරී’’ති එත්ථ පන සන්තෙපි අතීතවාචකපට්ඨමපුරිසප්පයොගභාවෙ මාසද්දයොගතො හිය්‍යත්තනජ්ජතනීවිභත්තියො පඤ්චමීවිභත්තිඅත්ථෙ අනුත්තකාලිකා හුත්වා ‘‘ත්වං මා කරොසි, මා ආහරසී’’ති මජ්ඣිමපුරිසප්පයොගාරහා භවන්ති.

（不定过去时形式还有）“Akā”、“akarā”，以及其短音读法“akara”。还有“akaru”。在此，“sabbārivijayaṃ akā”（他战胜了一切敌人）一词是范例。“Akarā”应被理解为表示过去行为的第三人称用法，意为“人造了业”(akāsi)。确实，巴利经文中可见：“rajjassa kira so bhīto, akarā ālaye bahū”（据说他因畏惧王国而作了许多执著）。至于“Mā metaṃ akarā kammaṃ, mā me udakamāharī”（不要对我做这事，不要为我取水），在此，虽然是表示过去行为的第三人称用法，但由于和“mā”（勿）一词连用，昨日时和不定过去时语尾失去了表示过去时间的意义，而取得了命令式的意义，从而适合于第二人称的用法，即“tvaṃ mā karosi, mā āharasī”（你不要做，你不要取）。

කිඤ්ච භිය්‍යො ‘‘ජරාධම්මං මා ජීරීති අලබ්භනෙය්‍යං ඨාන’’න්තිආදීසුපි සන්තෙපි අතීතවාචකපඨමපුරිසප්පයොගභාවෙ මාසද්දයොගතො අජ්ජතනීවිභත්තිපඤ්චමීවිභත්තිඅත්ථෙ අනුත්තකාලිකා හුත්වා ‘‘මා ජීරතූ’’තිආදිනා පඨමපුරිසප්පයොගාරහා [Pg.271] භවන්ති. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘ජරාධම්මං මා ජීරීති යං මය්හං ජරාසභාවං, තං මා ජීරිතු. එස නයො සෙසෙසුපී’’ති. යං පනම්හෙහි ‘‘අකර ඉති රස්සපාඨොපී’’ති වුත්තං, තස්ස ‘‘අතිකර’මකරා’චරිය, මය්හම්පෙතං න රුච්චතී’’ති ඉමාය පාළියා වසෙන අත්ථිතා වෙදිතබ්බා. තස්සායමත්ථො ‘‘ආචරිය භවං අතික්කන්තකරණං අකරා’’ති පඨමපුරිසවසෙන ගහෙතබ්බො. අපිච ‘‘භව’’න්ති වත්තබ්බෙ අත්ථෙ ‘‘ත්ව’’න්ති වචනං වත්තබ්බමෙවාති අධිප්පායවසෙන ‘‘ආචරිය ත්වං අතික්කන්තකරණං කරොසී’’ති යොජනාපි කාතබ්බාව.

再者，在“身为有衰老之法者，愿其不衰老，此乃不可得之事”等语境中，虽然是表示过去行为的第三人称用法，但由于与`mā`一词连用，不定过去时语尾取得了命令式的意义，从而成为非时态的，因此适合于“愿其不衰老”等第三人称的用法。所以诸义注师说：“‘身为有衰老之法者，愿其不衰老’，意即‘我此衰老之性，愿其不衰老’。此理亦通于其余。”至于我们所说“亦有`akara`的短音读法”，其存在应通过“老师，您做得过分了，我对此不喜”这段经文来理解。其义应依第三人称理解为：“老师，您做了过分之事。”此外，在应说`bhavaṃ`（您）之处，说`tvaṃ`（你）亦可，故依此意趣，亦可解释为：“老师，您正在做过分之事。”

අකරො, අකත්ථ, අකරොථ. අකරං, අකං, අකරම්හ, අකම්හ. එත්ථ ‘‘සංවඩ්ඪයිත්වා පුළිනං, අකං පුළිනචෙතිය’’න්ති පාළි නිදස්සනං. අකත්ථ, අකත්ථුං. අකුරුසෙ, අකරව්හං. අකරිං, අකරං, අකරම්හසෙ. හිය්‍යත්තනීවසෙන වුත්තරූපානි.

（他）做了，（你）做了，（你们）做了。（我）做了，（我）做了，（我们）做了，（我们）做了。于此，经文的例子是：“堆积沙土后，我造了沙塔。”（他为自己）做了，（他们为自己）做了。（你为自己）做了，（你们为自己）做了。（我为自己）做了，（我为自己）做了，（我们为自己）做了。这些是依昨日时所说的形式。

එත්ථ ච පඤ්චවිධො සෙකාරො ආහරිත්වා දස්සෙතබ්බො. තථා හි පඤ්චවිධො සෙකාරො පදාවයව අපදාවයවඅනෙකන්තපදාවයව සොසද්දත්ථ ආදෙසවසෙන. තත්ථ පදාවයවො සෙකාරො ‘‘ත්වං කම්මං කුරුසෙ, ත්වං අත්ථකුසලො අභවසෙ’’තිආදීසු දට්ඨබ්බො. අපදාවයවො පන ‘‘තස්මා එවං වදෙමසෙ. මූලා අකුසලා සමූහතාසෙ’’තිආදීසු දට්ඨබ්බො. අනෙකන්තපදාවයවො ‘‘අරොගා ච භවාමසෙ. මණිං තාත ගණ්හාමසෙ’’ආදීසු දට්ඨබ්බො. එත්ථ හි සෙකාරො යදි පඤ්චමීවිභත්තියං ආමසෙවචනස්සාවයවො, තදා පඤ්චමීවිභත්තියුත්තානං පත්ථනාසීසනත්ථානං ‘‘භවාමසෙ, ගණ්හාමසෙ’’ති පදානං අවයවො හොති. යදි පන ආගමො, පඤ්චමීවිභත්තියුත්තානං පත්ථනාසීසනත්ථානං ‘‘භවාම, ගණ්හාමා’’ති පදානං අවයවො න හොති, එවං ‘‘භවාමසෙ’’තිආදීසු [Pg.272] සෙකාරස්ස අනෙකන්තපදාවයවත්තං වෙදිතබ්බං. සොසද්දත්ථො ‘‘එසෙසෙ එකෙ එකට්ඨෙ’’ති එත්ථ දට්ඨබ්බො. එසෙසෙති ඉමස්ස හි ‘‘එසොසො එකො එකට්ඨො’’ති අත්ථො. ආදෙසො ‘‘අකරම්හස තෙ කිච්ච’’න්ති එත්ථ, ‘‘ඔක්කන්තාමසි භූතානී’’ති චෙත්ථ දට්ඨබ්බො එකාරස්ස අකාරිකාරාදෙසකරණවසෙන. තත්ථ ‘‘අකරම්හස තෙ කිච්ච’’න්ති ඉමස්ස ‘‘අකරම්හසෙ තෙ කිච්ච’’න්ති අත්ථො. ‘‘අකරම්හසෙ’’ති චෙත්ථ සචෙ සෙකාරො ආගමො, තදා ‘‘කරම්හා’’ති පදං හිය්‍යත්තනීපරස්සපදෙ උත්තමපුරිසබහුවචනන්තං. සචෙ පන ම්හසෙවචනස්සාවයවො, තදා ‘‘අකරම්හසෙ’’ති පදං හිය්‍යත්තනීඅත්තනොපදෙ උත්තමපුරිසබහුවචනන්තං. එවං පඤ්චවිධො සෙකාරො භවතීති අවගන්තබ්බං.

于此，应引述并说明五种`se`的用法。此五种`se`分别是：作为词素、非词素、不定词素、`so`词之义、以及替代。其中，作为词素的`se`，可见于“`tvaṃ kammaṃ kuruse`（你造业），`tvaṃ atthakusalo abhavase`（你已善于义利）”等处。作为非词素的`se`，可见于“`tasmā evaṃ vademase`（是故我等如是说），`mūlā akusalā samūhatāse`（诸不善根已被根除）”等处。作为不定词素的`se`，可见于“`arogā ca bhavāmase`（愿我等无病），`maṇiṃ tāta gaṇhāmase`（父亲，让我等取宝珠）”等处。于此，若`se`是命令式中`-āmase`词尾的组成部分，则它便是“`bhavāmase`（愿我等成为）”、“`gaṇhāmase`（愿我等拿取）”等具祈愿、祝福义的命令式词语的词素。若它是一个增益成分，则它便不是“`bhavāma`”、“`gaṇhāma`”等具祈愿、祝福义的命令式词语的词素。如是，当知在“`bhavāmase`”等词中，`se`为不定词素。`so`词之义的`se`，可见于“`esese eke ekaṭṭhe`”之处，此中“`esese`”义为“`eso so eko ekaṭṭho`（此彼一者，于一义中）”。替代的`se`，可见于“`akaramhasa te kicca`（我等已为你办事）”及“`okkantāmasi bhūtānī`（诸有情已入）”之处，这是通过将`e`音替代为`a`音或`i`音而实现的。其中，“`akaramhasa te kicca`”义为“`akaramhase te kicca`”。于此“`akaramhase`”一词，若`se`是增益成分，则“`karamhā`”一词是昨日时、为他语、第一人称、复数结尾。若`se`是`-mhase`词尾的组成部分，则“`akaramhase`”一词是昨日时、为自语、第一人称、复数结尾。应知`se`有此五种。

අකරි, කරි, අකාසි, අකරුං, අකරිංසු, අකංසු, අකංසුං. අකරො, අකරිත්ථ, අකාසිත්ථ.

（他）做了，（他）做了，（他）做了。（他们）做了，（他们）做了，（他们）做了，（他们）做了。（我为自己）做了。（你们）做了，（你们）做了。

එත්ථ ච අකරොති ත්වං අකරොති යොජෙතබ්බං. ‘‘අකරො’’ ඉති හි පදං ‘‘වරඤ්චෙ මෙ අදො සක්කා’’ති එත්ථ මජ්ඣිමපුරිසෙකවචනත්ථං ‘‘අදො’’ති පදමිව දට්ඨබ්බං පාළියං අවිජ්ජමානත්තෙපි නයවසෙන ගහෙතබ්බත්තා. ගරූ පන ‘‘අකරො’’ති වුත්තට්ඨානෙ ‘‘අකාසී’’ති මජ්ඣිමපුරිසවචනං ඉච්ඡන්ති. තාදිසඤ්හි පදං යෙභුය්‍යෙන පඨමපුරිසවචනමෙව හොති. තථා හි ‘‘අදාසි මෙ, අකාසි මෙ’’ති පඨමපුරිසපාළියො බහූ සන්දිස්සන්ති. ‘‘මාකාසි මුඛසා පාපං, මා ඛො සූකරමුඛො අහූ’’තිආදීසු පන මාසද්දයොගතො ‘‘ත්වං පාපං මා අකාසි, මා සූකරමුඛො අහොසී’’ති පදයොජනා කාතබ්බා හොතීති දට්ඨබ්බං.

于此，`akaro`应与`tvaṃ`（你）连用，即`tvaṃ akaro`（你做了）。`akaro`一词，应视作如“`varañce me ado sakkā`（帝释，若你给我恩惠）”中的`ado`（你给了）一词，虽然在圣典中不存在，但应通过推论理解其为第二人称单数义。然而，诸师长在说到`akaro`之处，倾向于使用第二人称词`akāsī`，因为此类词通常是第三人称。确实，可见许多第三人称的圣典文句，如“`adāsi me, akāsi me`（他给了我，他为我做了）”。但在“`mākāsi mukhasā pāpaṃ, mā kho sūkaramukho ahū`（莫以口作恶，莫成猪面）”等句中，因与`mā`一词连用，当知应作如此构句：“`tvaṃ pāpaṃ mā akāsi, mā sūkaramukho ahosī`（你莫作恶，你莫成猪面）。”

අකරිං[Pg.273], කරිං, අකාසිං, අකරිම්හ, කරිම්හ, අකාසිම්හ. අකරා, අකරූ. අකරුසෙ, අකරිව්හං. අකරං, අකරිම්හෙ. අජ්ජතනීවසෙන වුත්තරූපානි.

`Akariṃ, kariṃ, akāsiṃ`（我做了）；`akarimha, karimha, akāsimha`（我们做了）。`Akarā`（他为自己做了），`akarū`（他们为自己做了）。`Akaruse`（你为自己做了），`akarivhaṃ`（你们为自己做了）。`Akaraṃ`（我为自己做了），`akarimhe`（我们为自己做了）。以上是依不定过去时所说的形式。

කරිස්සති, කරිස්සන්ති. කරිස්සසි, කරිස්සථ. කරිස්සාමි, කරිස්සාම. කරිස්සතෙ, කරිස්සන්තෙ. කරිස්සසෙ, කරිස්සව්හෙ. කරිස්සං, කස්සං ඉච්චපි. තථා හි පාළි දිස්සති ‘‘කස්සං පුරිසකාරිය’’න්ති. කරිස්සම්හෙ. තථා කාහති, කාහන්ති. කාහසි, කාහථ. කාහාමි, කාහාම. කාහිති, කාහින්ති. කාහිසි ඉච්චෙවමාදිනා යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. භවිස්සන්තීවසෙන වුත්තරූපානි.

`Karissati`（他将做），`karissanti`（他们将做）；`Karissasi`（你将做），`karissatha`（你们将做）；`Karissāmi`（我将做），`karissāma`（我们将做）。（为己格：）`Karissate`（他为自己将做），`karissante`（他们为自己将做）；`Karissase`（你为自己将做），`karissavhe`（你们为自己将做）；`Karissaṃ`（我为自己将做），亦作`kassaṃ`，如是可见圣典：“`kassaṃ purisakāriyaṃ`（我将做大丈夫之事）”；`Karissamhe`（我们为自己将做）。同样，`kāhati`、`kāhanti`；`kāhasi`、`kāhatha`；`kāhāmi`、`kāhāma`；以及`kāhiti`、`kāhinti`、`kāhisi`等等，应视情况连用。以上是依未来时所说的形式。

අකරිස්සා, අකරිස්ස, අකරිස්සංසූති සෙසං සබ්බං යොජෙතබ්බං. කාලාතිපත්තිවසෙන වුත්තරූපානි.

`Akarissā`（他会已做），`akarissa`（你会已做），`akarissaṃsū`（他们会已做），其余一切应如是连缀。以上是依条件式所说的形式。

කයිරති, කයිරන්ති. කයිරසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම. කයිරතෙ. සෙසං යොජෙතබ්බං. වත්තමානාවසෙන වුත්තරූපානි.

`Kayirati`（它被做），`kayiranti`（它们被做）；`Kayirasi`（你被做），`kayirātha`（你们被做）；`Kayirāmi`（我被做），`kayirāma`（我们被做）。（为己格：）`Kayirate`（它为自己而被做）。其余应如是连缀。以上是依现在时所说的形式。

කයිරතු, කයිරන්තු. සෙසං යොජෙතබ්බං. පඤ්චමීවසෙන වුත්තරූපානි.

`Kayiratu`（愿它被做），`kayirantu`（愿它们被做）。其余应如是连缀。以上是依命令式所说的形式。

කයිරා, කුයිරා. කයිරුං. අත්‍රායං පාළි ‘‘කුම්භිම්හිප’ඤ්ජලිං කුයිරා, චාතඤ්චාපි පදක්ඛිණ’’න්ති. තත්ථ කුම්භිම්හිපි අඤ්ජලින්ති ඡෙදො. කයිරාසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම. කයිරෙථ, කයිරෙරං. කයිරෙථො, කයිරාව්හො. කයිරං, කයිරාම්හෙ. සත්තමීවසෙන වුත්තරූපානි.

`Kayirā`、`kuyirā`（他应做）；`Kayiruṃ`（他们应做）。于此有圣典：“`kumbhimhipa’ñjaliṃ kuyirā, cātañcāpi padakkhiṇaṃ`（应对水瓶作合掌，亦复向其作右绕）。”其中，分词为`kumbhimhi pi añjaliṃ`。`Kayirāsi`（你应做），`kayirātha`（你们应做）；`Kayirāmi`（我应做），`kayirāma`（我们应做）。（为己格：）`Kayiretha`（他为自己应做），`kayireraṃ`（他们为自己应做）；`Kayiretho`（你为自己应做），`kayirāvho`（你们为自己应做）；`Kayiraṃ`（我为自己应做），`kayirāmhe`（我们为自己应做）。以上是依祈愿式所说的形式。

තත්ථ කයිරාති ඉදං ‘‘පුඤ්ඤඤ්චෙ පුරිසො කයිරා’’ති දස්සනතො පඨමපුරිසවසෙන යොජෙතබ්බං, ‘‘අධම්මං සාරථි කයිරා’’ති එත්ථාපි ‘‘සාරථි භවං අධම්මං කරෙය්‍යා’’ති [Pg.274] පඨමපුරිසවසෙන යොජෙතබ්බං, න මජ්ඣිමපුරිසවසෙන. අථ වා ‘‘කයිරාසී’’ති වත්තබ්බෙ සිකාරලොපං කත්වා ‘‘කයිරා’’ති මජ්ඣිමපුරිසවචනං වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං.

于此，`kayirā`一词，如在“`puññañce puriso kayirā`（若人应作福）”中，应与第三人称连用。在“`adhammaṃ sārathi kayirā`（御者，应行非法）”中，也应与第三人称连用，理解为“`sārathi bhavaṃ adhammaṃ kareyyā`（御者，您应行非法）”，而非与第二人称连用。或者，当知本应说`kayirāsi`，省略了音节`si`后说成`kayirā`，此为第二人称词。

එත්ථ පන සියා – යථා ‘‘පුත්තං ලභෙථ වරද’’න්ති පාළියං ‘‘ලභෙථා’’ති ඉමස්ස පදස්ස ‘‘සබ්භිරෙව සමාසෙථ, සබ්භි කුබ්බෙථ සන්ථව’’න්තිආදීසු ‘‘සමාසෙථා’’තිආදීනං විය පඨමපුරිසවසෙන අත්ථං අග්ගහෙත්වා පුරිසවිපල්ලාසං කත්වා ‘‘ලභෙය්‍ය’’න්ති උත්තමපුරිසවසෙනත්ථො අට්ඨකථාචරියෙහි ගහිතො, තථා තුම්හෙහිපි ‘‘අධම්මං සාරථි කයිරා’’ති එත්ථ ‘‘කයිරා’’ති පදස්ස පුරිසවිපල්ලාසං කත්වා ‘‘කරෙය්‍යාසී’’ති මජ්ඣිමපුරිසවසෙනත්ථො වත්තබ්බො, අට්ඨකථාචරියෙහිපි ‘‘කරෙය්‍යාසී’’ති තදත්ථො වුත්තොති? සච්චං, එවං සන්තෙපි අට්ඨකථාචරියෙහි වොහාරත්ථෙසු පරමකොසල්ලසමන්නාගතත්තා ‘‘ත්ව’’න්ති වත්තබ්බෙ අත්ථෙ භවංසද්දො පවත්තති, ‘‘භව’’න්ති වත්තබ්බෙ අත්ථෙ ත්වංසද්දො පවත්තතීති චින්තෙත්වා අධිප්පායත්ථවසෙන ‘‘කරෙය්‍යාසී’’ති අත්ථො වුත්තො, න පුරිසවිපල්ලාසවසෙන. තථා හි ‘‘පුත්තං ලභෙථ වරද’’න්ති ඉමස්ස අට්ඨකථායං ‘‘ලභෙථා’’ති උල්ලිඞ්ගිත්වා ‘‘ලභෙය්‍ය’’න්ති පුරිසවිපල්ලාසවසෙන විවරණං කතං. ‘‘අධම්මං සාරථි කයිරා’’ති ඉමස්ස පන අට්ඨකථායං ‘‘කයිරා’’ති උල්ලිඞ්ගිත්වා ‘‘කරෙය්‍යාසී’’ති විවරණං කතං, තස්මා ‘‘අධම්මං සාරථි කයිරා’’ති එත්ථ පුරිසවිපල්ලාසො න චින්තෙතබ්බො. අථ වා යථා ‘‘පුත්තං ලභෙථ වරද’’න්ති එත්ථ ච ‘‘කායෙ රජො න ලිම්පෙථා’’තිආදීසු එථවචනං ගහිතං, එවං එථවචනං අග්ගහෙත්වා ‘‘ලභෙ අථා’’ති පදච්ඡෙදො කරණීයො. එවඤ්හි සති පුරිසවිපල්ලාසෙන කිච්චං නත්ථි. තත්ථ ලභෙති සත්තමියා [Pg.275] උත්තමපුරිසවචනං ‘‘වජ්ඣඤ්චාපි පමොචයෙ’’ති පදමිව. අථාති අධිකාරන්තරෙ නිපාතො පදපූරණෙ වා. එත්ථ ච අධිකාරන්තරවසෙන අපරම්පි වරං පුත්තං ලභෙය්‍යන්ති අත්ථො. යස්මා පනෙත්ථ ද්වින්නමත්ථානං උප්පත්ති දිස්සති, යස්මා චෙතෙසු ද්වීසු දුජ්ජානො භගවතො අධිප්පායො, තස්මා ද්වෙපි අත්ථා ගහෙතබ්බාව.

于此，或有问：如圣典“`puttaṃ labhetha varada`（施恩者，愿我得子）”中，`labhethā`一词，义注师们不像“`sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhava`（应与善士交，应与善士亲）”等句中的`samāsetha`等词那样，依第三人称取义，而是作了人称转换，依第一人称取义为`labheyya`（愿我得）。同理，你们对于“`adhammaṃ sārathi kayirā`（御者，应行非法）”中的`kayirā`一词，是否也应作人称转换，依第二人称取义为`kareyyāsi`（你应做）呢？义注师们不也释为此义吗？诚然。即便如此，义注师们因于世俗言说极为善巧，思及在当说`tvaṃ`（你）之处可用`bhavaṃ`（您），当说`bhavaṃ`之处亦可用`tvaṃ`，故依意趣释为`kareyyāsi`，而非依人称转换。如是，在“`puttaṃ labhetha varada`”的义注中，标出`labhethā`后，依人称转换解释为`labheyya`。但在“`adhammaṃ sārathi kayirā`”的义注中，标出`kayirā`后，解释为`kareyyāsi`。是故，在“`adhammaṃ sārathi kayirā`”中，不应思为人称转换。又或者，如在“`puttaṃ labhetha varada`”及“`kāye rajo na limpethā`（尘埃莫染身）”等句中，虽取了`etha`词尾，亦可不取`etha`词尾，而分词为`labhe athā`。若如是，则无需人称转换。其中，`labhe`如“`vajjhañcāpi pamocaye`（亦应释死囚）”一词，是祈愿式第一人称。而`athā`是用于转折或填补音节的虚词。于此，依转折之义，其意为“愿我亦得另一更佳之子”。由于此处可见两种含义产生，且于此二者中，世尊的意趣难以了知，是故两种含义皆应采纳。

එත්ථ පන කිඤ්චාපි ලිඞ්ගවිපල්ලාසො විභත්තිවිපල්ලාසො වචනවිපල්ලාසො කාලවිපල්ලාසො පුරිසවිපල්ලාසො අක්ඛරවිපල්ලාසොති ඡබ්බිධො විපල්ලාසො ආහරිත්වා දස්සෙතබ්බො, තථාපි සො උපරි ආවිභවිස්සතීති න දස්සිතො. තත්‍ර කයිරාථාති පදං සත්තමියා පරස්සපදවසෙන අත්තනොපදවසෙන ච ද්විධා භිජ්ජති, තථා මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනවසෙන පඨමපුරිසෙකවචනවසෙන ච. තථා හි ‘‘යථා පුඤ්ඤානි කයිරාථ, දදන්තා අපරාපර’’න්ති එත්ථ ‘‘කයිරාථා’’ති ඉදං සත්තමියා පරස්සපදවසෙන මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනවසෙන ච වුත්තං. යථානුරූපං පුඤ්ඤානි කරෙය්‍යාථයෙවාති හි අත්ථො. ‘‘කයිරාථ ධීරො පුඤ්ඤානී’’ති එත්ථ පන ‘‘කයිරාථා’’ති ඉදං සත්තමියා අත්තනොපදවසෙන පඨමපුරිසෙකවචනවසෙන ච වුත්තං. කරෙය්‍යාති හි අත්ථො. ඉධ පරොක්ඛාදිවසෙන යිරපච්චයසහිතානි රූපානි යෙභුය්‍යෙන සාසනෙ අප්පසිද්ධානීති න දස්සිතානි.

在此，虽然应该举出六种颠倒，即性颠倒、格颠倒、数颠倒、时颠倒、人称颠倒和字母颠倒来加以说明，但由于它们将在后面自会显现，故未在此展示。其中，“kayirātha”一词，依祈愿式可分为为他语和为己语两种，也可分为第二人称复数和第三人称单数。例如，在“yathā puññāni kayirātha, dadantā aparāpara”一句中，“kayirātha”是祈愿式、为他语、第二人称复数，其义为“你们应如是行善”。而在“kayirātha dhīro puññānī”一句中，“kayirātha”是祈愿式、为己语、第三人称单数，其义为“他应行”。至于那些带有“yira”后缀的完成时等形式，因为在教法中极少出现，所以没有在此展示。

අත්තනො ඵලං කරොතීති කාරණං. කරොතීති කත්තා, එවං කාරකො කාරකං වා. එත්ථ හි කාරකසද්දො යත්ථ කත්තුකාරකකම්මකාරකාදිවාචකො, තත්ථ පුල්ලිඞ්ගොපි හොති, යෙභුය්‍යෙන නපුංසකලිඞ්ගොපි. යත්ථ පන රජතකාරකම්මකාරලොහකාරාදිවාචකො, තත්ථ පුල්ලිඞ්ගො එව. කාරාපෙතීති කාරාපකො. කරං, කුබ්බං, ක්‍රුබ්බං, කරොන්තො, කුබ්බන්තො, කුබ්බානො, කුරුමානො, පක්‍රුංබ්බමානො[Pg.276]. කාරිකා, කාරාපිකා. කරොන්තී, කුබ්බන්තී. කාරකං කුලං. කාරාපකං, කරොන්තං, කුබ්බන්තං, කුරුමානං. සඞ්ඛාරො, පරික්ඛාරො, පරික්ඛතො, පුරක්ඛතො, කරණං, ක්‍රියා. අක්ඛරචින්තකා පන ‘‘ක්‍රියා’’ ඉච්චපි පදමිච්ඡන්ති. එත්ථ ක්‍රියාසද්දො කිඤ්චාපි ‘‘අඵලා හොති අක්‍රුබ්බතො’’තිආදීසු කකාරරකාරසංයොගවන්තානි පදානි දිස්සන්ති, තථාපි ක්ලෙසසද්දො විය පාළියං න දිස්සති, අදිස්සමානොපි සො අට්ඨකථාචරියාදීහි ගරූහි ගහිතත්තා ගහෙතබ්බොව. තථා හි ‘‘ක්‍රියාක්‍රියාපත්තිවිභාගදෙසකො’’තිආදිකා සද්දරචනා දිස්සති.

“造作自己的果”，故为“因”（kāraṇaṃ）。“造作”者为“作者”（kattā），同样地，有“作用者”（kārako）或“作用”（kārakaṃ）。在此，“kāraka”一词，在表示作格作用者、业格作用者等义时，既可以是阳性，也多为中性；但在表示银匠、工匠、铁匠等义时，则仅为阳性。“使造作”者为“使作者”（kārāpako）。现在分词有：karaṃ, kubbaṃ, krubbaṃ, karonto, kubbanto, kubbāno, kurumāno, pakruṃbbamāno。阴性名词有：kārikā（女作者）, kārāpikā（女使作者）。阴性现在分词有：karontī, kubbantī。中性形式有：kārakaṃ kulaṃ（作用之家），以及 kārāpakaṃ, karontaṃ, kubbantaṃ, kurumānaṃ。其他派生词有：saṅkhāro（行）, parikkhāro（资具）, parikkhato（已准备的）, purakkhato（被置于前的）, karaṇaṃ（作）, kriyā（所作）。而语法学家们则接受“kriyā”（所作）一词。此“kriyā”一词，虽然在“aphalā hoti akrubbato”（于不作者则无果）等句中可见带有k-r辅音连缀的词，但它本身如“klesa”（烦恼）一词一样，在巴利语中未见。然而，因为它被诸位可敬的义注师等所采用，故亦应接受。例如可见“kriyākriyāpattivibhāgadesako”（开示作、非作与犯戒之分别者）等构词。

කාතුං, කත්තුං. කාතවෙ, කාරෙතුං. කත්වා, කත්වාන, කාතුන, කරිත්වා, කරිත්වාන, කච්ච, අධිකච්ච, කරිය, කරියාන, පුරක්ඛිත්වා, කාරෙත්වා. අඤ්ඤානිපි තුමන්තාදීනි යොජෙතබ්බානි.

不定式有：kātuṃ, kattuṃ, kātave，以及使役形式的kāretuṃ。独立式有：katvā, katvāna, kātuna, karitvā, karitvāna, kacca, adhikacca, kariya, kariyāna, purakkhitvā，以及使役形式的kāretvā。其他不定式与独立式等也应同样构作。

තත්‍ර කච්චාති කත්වා. අධිකච්චාති අධිකං කත්වා. අක්ඛරචින්තකා පන සද්දසත්ථනයං නිස්සාය ‘‘අධිකිච්ච’’ ඉති රූපං ඉච්ඡන්ති, මයං පනෙතාදිසං රූපං පාළියා අනුකූලං න හොතීති න ඉච්ඡාම. තථා හි ථෙරිකාගාථායං ගොතමියා පරිනිබ්බානවචනෙ ‘‘පදක්ඛිණං කච්ච නිපච්ච පාදෙ’’ති පාළි දිස්සති. තත්ථ හි පදක්ඛිණං කත්වාති අත්ථො. කච්චාති පදස්ස දස්සනෙන අධිකච්චාති පදම්පි දිට්ඨමෙව හොති, එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි යථාරහං වෙදිතබ්බො.

其中，“kacca”即“katvā”（做了）。“adhikacca”即“adhikaṃ katvā”（特别地做了）。而语法学家们依据语法规则，倾向于“adhikicca”这一形式，但我们认为此形式不符合巴利语而不予采用。例如，在《长老尼偈》中，关于乔达弥(Gotamī)般涅槃的言说里，可见巴利语“padakkhiṇaṃ kacca nipacca pāde”（右绕后，顶礼双足）。此处的义为“padakkhiṇaṃ katvā”（右绕之后）。既然可见“kacca”一词，那么“adhikacca”一词也同样可见。此理则在其他地方也应酌情了知。

ඉදානි කරොතිස්ස ධාතුස්ස අප්පමත්තකං අත්ථාතිසයයොගං කථයාම – තණ්හඞ්කරො. කාරණා. ඵරුසාහි වාචාහි පක්‍රුබ්බමානො. සන්තෙ න කුරුතෙ පියන්ති.

现在我们说一说语根“karoti”（做）的一些特殊意义用法：Taṇhaṅkaro（渴爱制造者）。Kāraṇā（伤害）。Pharusāhi vācāhi pakrubbamāno（被粗恶言语所伤害）。Sante na kurute piyanti（不对善者行亲爱）。

තත්‍ර [Pg.277] තණ්හඞ්කරොති වෙනෙය්‍යානං තණ්හං ලොභං කරොති හිංසතීති තණ්හඞ්කරො. අථ වා රූපකායධම්මකායසම්පත්තියා අත්තනි සකලලොකස්ස තණ්හං සිනෙහං කරොති ජනෙතීති තණ්හඞ්කරො. කාරණාති හිංසනා. පක්‍රුබ්බමානොති හිංසමානො. සන්තෙ න කුරුතෙ පියන්ති සප්පුරිසෙ අත්තනො පියෙ ඉට්ඨෙ කන්තෙ මනාපෙ න කරොතීති අත්ථො. අථ වා පියං පියායමානො තුස්සමානො මොදමානො සන්තෙ න කුරුතෙ න සෙවතීති අත්ථො. යථා ‘‘රාජානං සෙවතී’’ති එතස්මිං අත්ථෙ රාජානං පියං කුරුතෙති සද්දසත්ථවිදූ මන්තෙන්ති, දුල්ලභායං නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා.

此处，“Taṇhaṅkaro”（渴爱制造者）：他“karoti”（断除、伤害）了应受调伏者的渴爱与贪婪，故名“Taṇhaṅkaro”。或者，因其色身与法身的成就，他在自身中为全世界“karoti”（生起）了渴爱与慈爱，故名“Taṇhaṅkaro”。“Kāraṇā”意为伤害。“Pakrubbamāno”意为“正在伤害”。“Sante na kurute piyan”（不对善者行亲爱）意为：不把善人当作自己所喜爱、所希求、所中意、所愉悦的人。或者，其义为：虽然喜爱、满意、欢喜，但不与善人交往、不亲近他们。例如，对于“rājānaṃ sevati”（侍奉国王），语法学家们认为其义为“rājānaṃ piyaṃ kurute”（亲爱国王）。此为罕见之规则，应善记于心。

එත්ථ ච පරික්ඛාරසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො නීයතෙ, ‘‘පරික්ඛාරොති සත්තහි නගරපරික්ඛාරෙහි සුපරික්ඛිත්තං හොතී’’තිආදීසු පරිවාරො වුච්චති. ‘‘රථො සෙතපරික්ඛාරො, ඣානක්ඛො චක්කවීරියො’’තිආදීසු අලඞ්කාරො. ‘‘යෙ චිමෙ පබ්බජිතෙන ජීවිතපරික්ඛාරා සමුදානෙතබ්බා’’තිආදීසු සම්භාරො. එත්ථෙතඤ්හි වුච්චති –

此处，引述“parikkhāra”（资具）一词的义理。在“sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhittaṃ hoti”（由七重城墙善加围绕）等句中，它被称为“parivāra”（围绕物）。在“ratho setaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo”（白饰庄严车，禅定为轴，精进为轮）等句中，意为“alaṅkāra”（装饰）。在“ye cime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā”（出家者应获取此等活命资具）等句中，意为“sambhāra”（必需品）。于此，经中说：

සාසනඤ්ඤූහි විඤ්ඤූහි, පරික්ඛාරොති සාසනෙ;

පරිවාරො අලඞ්කාරො, සම්භාරො ච පවුච්චති.

了知教法之智者，于教法中说“资具”，有围绕物、装饰，以及必需品之义。

ජාගර නිද්දක්ඛයෙ. ජාගරොති. ජාගරං. දීඝා ජාගරතො රත්ති.

（动词词根）“jāgar”（醒觉），用于“niddakkhaye”（灭除睡眠）之义。Jāgaroti（他醒觉）。Jāgaraṃ（醒觉）。Dīghā jāgarato ratti（于醒觉者夜漫长）。

තනාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතොති.

我已尽己所能，见到此等以“tan”开头的语根；（你们也）应在诸经中寻察其他语根，并撷取其相应之义。

තනාදිගණොයං.

此为tanādi（以tan开头的）语组。

රුධාදිඡක්කං [Pg.278] විවිධත්ථසාරං,මතිඞ්කරං විඤ්ඤුජනාධිරාමං;

උළාරඡන්දෙහි සුසෙවනීයං,සුවණ්ණහංසෙහි සුචිංව ඨානං.

以rudh等开头的六语组，义理丰富精要，能启发智慧，令智者喜悦；应以高尚之韵律善加学习，犹如金天鹅之于清净处。

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

如是，于具义注的九分教与三藏中智者们的表达方式，

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ රුධාදිඡක්කං

为成就其善巧而造的《声律论》中，以rudh等开头的六语组

නාම

名为

සත්තරසමො පරිච්ඡෙදො.

第十七章。

18. චුරාදිගණපරිදීපන

18. Cura等品阐释

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, පචුරත්ථහිතක්කරං;

චුරාදිකගණනාමං, නාමතො අට්ඨමං ගණං.

此后我当说，能成多利乐；名为Cura等品，是为第八组。

චුර ථෙය්‍යෙ. ථෙනනං ථෙය්‍යං, චොරිකාති වුත්තං හොති. තස්මිං ථෙය්‍යෙ චුරධ්තු වත්තති. චොරෙති, චොරයති, චොරො, චොරී, චොරිකා, චොරෙතු, චොරයිතුං, චොරෙත්වා, චොරයිත්වා. කත්තුත්ථෙසු ණෙණයතා චුරාදිගණලක්ඛණං. කාරිතෙ – චොරාපෙති, චොරාපයති, චොරාපෙතුං, චොරාපයිතුං, චොරාපෙත්වා, චොරාපයිත්වා. කම්මෙධනං චොරෙහි චොරියති, චොරිතං ධනං. එස නයො සබ්බත්ථ.

语根Cur(cur)用于“偷盗”义。偷窃(thenanaṃ)就是盗窃(theyyaṃ)；这被称为盗窃(corikā)。于此偷盗义中，语根cur起作用。其形式有：coreti、corayati(他偷)，coro(男贼)，corī(女贼)，corikā(盗窃)，coretu(让他偷)，corayituṃ(为了偷)，coretvā、corayitvā(偷了之后)。在主动义中，因有ṇe和ṇaya，此即Cura等品之特征。使役态中：corāpeti、corāpayati(使偷)，corāpetuṃ、corāpayituṃ(为了使偷)，corāpetvā、corāpayitvā(使偷之后)。被动态中：财富被盗贼所偷(dhanaṃ corehi coriyati)，被偷的财富(coritaṃ dhanaṃ)。此理遍通一切。

කකාරන්තධාතු

以k结尾的语根

ලොක දස්සනෙ. ලොකෙති, ලොකයති, ඔලොකෙති, ඔලොකයති, උල්ලොකෙති, උල්ලොකයති, අපලොකෙති, අපලොකයති, ආලොකෙති, ආලොකයති, විලොකෙති, විලොකයති. ලොකො, ආලොකො, ලොකනං, ඔලොකනං, උල්ලොකනං, ආලොකනං, විලොකනං, අපලොකනං, අවලොකනං. ඔලොකෙතුං, ඔලොකයිතුං, ඔලොකෙත්වා, ඔලොකයිත්වා. කාරිතෙ පන ‘‘ඔලොකාපෙති, ඔලොකාපයති, ඔලොකාපෙතුං, ඔලොකාපයිතුං, ඔලොකාපෙත්වා[Pg.279], ඔලොකාපයිත්වා’’ ඉච්චෙවමාදීනි යොජෙතබ්බානි. එස නයො සබ්බත්ථාපි.

语根Lok(lok)用于“见”义。其动词形式有：loketi、lokayati(看)，oloketi、olokayati(看)，ulloketi、ullokayati(仰望)，apaloketi、apalokayati(回顾，请示)，āloketi、ālokayati(看，照亮)，viloketi、vilokayati(观察)。其名词形式有：loko(世间)，āloko(光明)，lokanaṃ(看)，olokanaṃ(看)，ullokanaṃ(仰望)，ālokanaṃ(光明，看)，vilokanaṃ(观察)，apalokanaṃ(请示)，avalokanaṃ(回顾)。其不定式与独立式有：oloketuṃ、olokayituṃ(为了看)，oloketvā、olokayitvā(看了之后)。在使役态中，则应组合成 olokāpeti、olokāpayati(使看)，olokāpetuṃ、olokāpayituṃ(为了使看)，olokāpetvā、olokāpayitvā(使看之后)等形式。此理亦遍通一切。

තත්ථ ලොකොති තයො ලොකා සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකොති. තත්ථ ‘‘එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛාරලොකො වෙදිතබ්බො. ‘‘සස්සතො ලොකො’ති වා ‘අසස්සතො ලොකො’ති වා’’ති ආගතට්ඨානෙ සත්තලොකො.

其中，所谓“世间”，有三种世间：行世间(saṅkhāraloka)、有情世间(sattaloka)、处所世间(okāsaloka)。在“一世间，一切有情依食而住”出现之处，当知为行世间。在“世间是常”或“世间是无常”出现之处，则为有情世间。

‘‘යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති,දිසා භන්ති විරොචමානා;

තාව සහස්සධා ලොකො,එත්ථ තෙ වත්තතෙ වසො’’ති

日月所周行，光明照诸方；如是千世界，君权于中扬。

ආගතට්ඨානෙ ඔකාසලොකො.

在此经文出现之处，指的是处所世间。

අථ වා ලොකොති තිවිධො ලොකො කිලෙසලොකො භවලොකො ඉන්ද්‍රියලොකොති. තත්ථ රාගාදිකිලෙසබහුලතාය කාමාවචරසත්තා කිලෙසලොකො. ඣානාභිඤ්ඤාපරිබුද්ධියා රූපාවචරසත්තා භවලොකො. ආනෙඤ්ජසමාධිබහුලතාය විසදින්ද්‍රියත්තා අරූපාවචරසත්තා ඉන්ද්‍රියලොකො. අථ වා කිලිස්සනං කිලෙසො, විපාකදුක්ඛන්ති අත්ථො. තස්මා දුක්ඛබහුලතාය අපායෙසු සත්තා කිලෙසලොකො. තදඤ්ඤෙ සත්තා සම්පත්තිභවභාවතො භවලොකො. තත්ථ යෙ විමුත්තිපරිපාචකෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතා සත්තා, සො ඉන්ද්‍රියලොකොති වෙදිතබ්බං.

或者，世间有三种：烦恼世间(kilesaloka)、有世间(bhavaloka)、根世间(indriyaloka)。其中，欲界有情因贪等烦恼众多，是为烦恼世间；色界有情因禅那与神通而净化，是为有世间；无色界有情因不动定众多、诸根明利，是为根世间。又或者，染污即是烦恼，意为苦果。因此，恶趣有情因苦多，是为烦恼世间；其余有情因福报有，是为有世间。其中，具足解脱成熟之根的有情，当知是为根世间。

ජාතකට්ඨකථායං පන –

在《本生义注》中则说——

‘‘සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකො ඛන්ධලොකො ආයතනලොකො ධාතුලොකොති [Pg.280] අනෙකවිධො ලොකො. එත්ථ ‘එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා…පෙ… අට්ඨාරස ලොකා අට්ඨාරස ධාතුයො’ති එත්ථ සඞ්ඛාරලොකො වුත්තො. ඛන්ධලොකාදයො තදන්තොගධායෙව. ‘අයං ලොකො පරො ලොකො බ්‍රහ්මලොකො සදෙවකො’තිආදීසු පන සත්තලොකො වුත්තො. ‘යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති, දිසා භන්ති විරොචමානා. තාව සහස්සධා ලොකො, එත්ථ තෙවත්තතෙ වසො’ති එත්ථ ඔකාසලොකො වුත්තො’’ති වුත්තං.

“世间有多种：行世间、有情世间、处所世间、蕴世间(khandhaloka)、处世间(āyatanaloka)、界世间(dhātuloka)。在此，‘一世间，一切有情依食而住……(中略)……十八世间，即十八界’，此处说的是行世间。蕴世间等都包含在其中。在‘此世间、他世间、梵天世间连同天神’等处，说的则是有情世间。在‘日月所周行，光明照诸方；如是千世界，君权于中扬’此处，说的则是处所世间。”

අත්ථතො පන ඉන්ද්‍රියබද්ධානං ඛන්ධානං සමූහො සන්තානො ච සත්තලොකො, රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය සත්තො, ලොකියති එත්ථ කුසලාකුසලං තබ්බිපාකො චාති. අනින්ද්‍රියබද්ධානං රූපානං සමූහො සන්තානො ච ඔකාසලොකො, ලොකියන්ති එත්ථ තසා ථාවරා ච, තෙසඤ්ච ඔකාසභූතොති, තදාධාරණතාය හෙස ‘‘භාජනලොකො’’තිපි වුච්චති. දුවිධොපි චෙස රූපාදිධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තත්තා උපාදාපඤ්ඤත්තිභූතො අපරමත්ථසභාවො සප්පච්චයෙ පන රූපාරූපධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තත්තා තදුභයස්සාපි උපාදානානං වසෙන පරියායතො පච්චයායත්තවුත්තිතා උපචරිතබ්බා, තදුභයෙ ඛන්ධා සඞ්ඛාරලොකො, පච්චයෙහි සඞ්ඛරියන්ති, ලුජ්ජන්ති පලුජ්ජන්ති චාති එත්ථ පච්චයායත්තවුත්තිතාය මග්ගඵලධම්මානම්පි සතිපි ලුජ්ජනපලුජ්ජනත්තෙ තෙභූමිකධම්මානංයෙව ‘‘ලොකො’’ති අධිප්පෙතත්තා නත්ථි ලොකතාපජ්ජනං. තථා හි තෙ ‘‘ලොකුත්තරා’’ති වුත්තා.

然而，就意义而言，与诸根相连的诸蕴之集合与相续是有情世间；由于对色等法执著、沉迷，故称为“有情”；于其中可见善、不善及其果报。不与诸根相连的色法之集合与相续是处所世间；于其中可见动摇与不动摇之物，且为其处所；因其为所依，故亦称“器世间”(bhājanaloka)。此二者皆是依色等法而安立，故是依之假立，不具究竟自性。然而，依有缘之色、无色法而安立，故可从二者之取著方面，方便地说其存在依赖于因缘。此二者之蕴为行世间，由因而被造作，且会毁坏、败坏。于此，虽说道、果法亦有因缘依存性，有毁坏、败坏之说，但“世间”意指三界法，故不入于世间之列。因此，彼等被称为“出世间”。

ආලොකොති රස්මි, ආලොකෙන්ති එතෙන භුසො පස්සන්ති ජනා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං වාති ආලොකො. ඔලොකනන්ති [Pg.281] හෙට්ඨා පෙක්ඛනං. විලොකනන්ති උද්ධං පෙක්ඛනං. ආලොකනන්ති පුරතො පෙක්ඛනං. විලොකනන්ති ද්වීසු පස්සෙසු පෙක්ඛනං, විවිධා වා පෙක්ඛනං. අපලොකනන්ති ‘‘සඞ්ඝං අපලොකෙත්වා’’තිආදීසු විය ජානාපනං. අවලොකනන්ති ‘‘නාගාවලොකිතං අවලොකෙත්වා’’තිආදීසු විය පුරිමකායං පරිවත්තෙත්වා පෙක්ඛනං. ‘‘ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරී හොතී’’ති එත්ථාපි භාවවසෙන ආලොකනං ආලොකිතං විලොකනං විලොකිතන්ති අත්ථො ගහෙතබ්බො.

Āloko是光，人们借此清晰地看，或者眼识也称为āloko。Olokana是向下看。Vilokana是向上看。Ālokana是向前看。Vilokana是向两边看，或种种看。Apalokana是告知，如在“saṅghaṃ apaloketvā”(向僧团告知后)等句中。Avalokana是转过前半身回顾，如在“nāgāvalokitaṃ avaloketvā”(以龙象之回顾而回顾)等句中。在“ālokite vilokite sampajānakārī hoti”(前瞻后顾时保持正知)一句中，也应理解为：就行为而言，ālokitaṃ即是ālokana，vilokitaṃ即是vilokana。

ථක පටිඝාතෙ. ථකෙති, ථකයති ද්වාරං පුරිසො.

语根Thaka用于“妨碍”义。例如：thaketi, thakayati dvāraṃ puriso(男人关门)。

තක්ක විතක්කෙ. තක්කෙති, විතක්කෙති, විතක්කයති. තක්කො, විතක්කො, විතක්කිතා.

语根Takka用于“思惟”义。其形式有：takketi, vitakketi, vitakkayati(思惟)。Takko, vitakko(思惟)，vitakkitā(思惟者)。

තත්ථ තක්කනං තක්කො, ඌහනන්ති වුත්තං හොති, එවං විතක්කො. අථ වා විතක්කෙන්ති එතෙන, සයං වා විතක්කෙති, විතක්කනමත්තමෙව වා එතන්ති විතක්කො. ‘‘තක්කො, විතක්කො, අප්පනා, බ්‍යප්පනා, චෙතසො අභිනිරොපනා’’ති අභිධම්මෙ පරියායසද්දා වුත්තා. විතක්කෙතීති විතක්කිතා, පුග්ගලො. ‘‘අවිතක්කිතා මච්චුමුපබ්බජන්තී’’ති පාළි.

此处，takkanaṃ(思惟)即是takko，意为ūhanaṃ(推度)；vitakko也是如此。或者，因其而思惟，或自身思惟，或仅是思惟之行为，故为vitakko。在阿毗达摩(abhidhamma)中，“takko, vitakko, appanā, byappanā, cetaso abhiniropanā”被称为同义词。Vitakketīti vitakkitā，即思惟者，一个人(puggala)。巴利语中有：“Avitakkitā maccumupabbajantī”(不思惟者走向死亡)。

අකි ලක්ඛණෙ. ලක්ඛණං සඤ්ඤාණං, සඤ්ජානනකාරණන්ති වුත්තං හොති. අත්‍රිදං සල්ලක්ඛිතබ්බං. යෙ ඉමස්මිං චුරාදිගණෙ අනෙකස්සරා අසංයොගන්තා ඉකාරානුබන්ධවසෙන නිද්දිට්ඨා ධාතවො, තෙ එවංවුත්තෙහි ඉමෙහි තීහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතා ආඛ්‍යාතත්තං නාමිකත්තඤ්ච පාපුණන්තා එකන්තතො නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපායෙව භවන්ති, න කත්ථචිපි විගතනිග්ගහීතාගමරූපානි භවන්ති. අඞ්කෙති, අඞ්කයති. අඞ්කනං, අඞ්කො[Pg.282]. සමාසෙ පන ‘‘සසඞ්කො, චක්කඞ්කිතචරණො’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති.

语根Aki用于“标记”义。标记（lakkhaṇaṃ）即是记号（saññāṇaṃ），意为认知的原因。于此当注意：在此朱罗组（curādigaṇa）中，凡被指明为多音节、非以辅音丛结尾、且附有i音的语根，当具备此三特征时，其动词与名词形式，皆必定通过鼻音（ṃ）的加入而构成，绝无不加鼻音的形式。例如：aṅketi, aṅkayati（标记）。Aṅkanaṃ（标记[的行为]），aṅko（记号）。在复合词中则有sasaṅko（有记号的）、cakkaṅkitacaraṇo（足有轮相标记的）等形式。

සක්ක වක්ක භාසනෙ. සක්කෙති, සක්කයති. වක්කෙති, වක්කයති.

语根Sakka、Vakka用于“说”义。其形式有：sakketi, sakkayati；vakketi, vakkayati。

නක්ක වක්ක නාසනෙ. නක්කෙති, නක්කයති. වක්කෙති, වක්කයති.

语根Nakka、Vakka用于“毁灭”义。其形式有：nakketi, nakkayati；vakketi, vakkayati。

චක්ක චුක්ක බ්‍යථනෙ. චක්කෙති, චක්කයති. චුක්කෙති, චුක්කයති. චක්කං. චක්කන්ති කෙනට්ඨෙන චක්කං? චක්කෙති බ්‍යථති හිංසතීති අත්ථෙන චක්කං. චක්කසද්දො –

语根Cakka、Cukka用于“折磨”义。其形式有：cakketi, cakkayati；cukketi, cukkayati。Cakkaṃ（轮）。以何义故名为“轮”（cakkaṃ）？因其折磨、伤害之义，故名为“轮”。“轮”一词——

සම්පත්තියං ලක්ඛණෙ ච, රථඞ්ගෙ ඉරියාපථෙ;

දානෙ රත්නධම්මඛුර-චක්කාදීසු පදිස්සති;

于成就与相好，车轮与威仪；布施、宝、法、剃刀轮等中，皆可见其义。

‘‘චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ චක්කානි යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සාන’’න්තිආදීසු හි අයං සම්පත්තියං දිස්සති. ‘‘පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානී’’ති එත්ථ ලක්ඛණෙ. ‘‘චක්කංව වහතො පද’’න්ති එත්ථ රථඞ්ගෙ. ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්ති එත්ථ ඉරියාපථෙ. ‘‘දද භුඤ්ජ ච මා චප්පමාදො, චක්කං වත්තස්සු පාණින’’න්ති එත්ථ දානෙ. ‘‘දිබ්බං චක්කරතනං පාතුරහොසී’’ති එත්ථ රතනචක්කෙ. ‘‘මයා පවත්තිතං චක්ක’’න්ති එත්ථ ධම්මචක්කෙ. ‘‘ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති එත්ථ ඛුරචක්කෙ. ‘‘ඛුරපරියන්තෙන චෙපි චක්කෙනා’’ති එත්ථ පහරණචක්කෙ. ‘‘අසනිවිචක්ක’’න්ති එත්ථ අසනිමණ්ඩලෙති.

在“诸比丘，天人具有此四轮……”等句中，可见其“成就”义。在“足底生轮”句中，指“相好”。在“如轮随足”句中，指“车轮”。在“四轮九门”句中，指“威仪”。在“当布施当享用且莫放逸，以手转动轮子”句中，指“布施”。在“天上的轮宝出现”句中，指“宝轮”。在“我所转之轮”句中，指“法轮”。在“为欲望所击打之人，轮于头顶旋转”句中，指“剃刀轮”。在“即使以刀刃为轮”句中，指“武器轮”。在“雷霆之轮”（asanivicakkaṃ）句中，指“雷电圈”。

තකි [Pg.283] බන්ධනෙ. තඞ්කෙති, තඞ්කයති.

语根Taki用于“捆绑”义。其形式有：taṅketi, taṅkayati。

අක්ක ථවනෙ. ථවනං ථුති. අක්කෙති, අක්කයති. අක්කො. අක්කොති සූරියො. සො හි මහාජුතිතාය අක්කියති අභිත්ථවියති තප්පසන්නෙහි ජනෙහීති අක්කො. තථා හි තස්ස ‘‘නත්ථි සූරියසමා ආභා. උදෙතයං චක්ඛුමා එකරාජා’’තිආදිනා අභික්ඛුති දිස්සති.

语根Akka用于“赞颂”义。赞颂（thavanaṃ）即是赞美（thuti）。其形式有：akketi, akkayati。Akko（名词）。Akko指太阳（sūriyo）。因其光芒万丈，为虔信者所赞颂（akkiyati abhitthaviyati），故名为akko。如经中所见赞颂之语：“无有光明等同于日，此具眼者、独一王者升起。”

හික්ක හිංසායං. හික්කෙති, හික්කයති.

语根Hikka用于“伤害”义。其形式有：hikketi, hikkayati。

නික්ක පරිමාණෙ. නික්කෙති, නික්කයති.

语根Nikka用于“计量”义。其形式有：nikketi, nikkayati。

බුක්ක භස්සනෙ. එත්ථ සුනඛභස්සනං භස්සනන්ති ගහෙතබ්බං, න වාචාසඞ්ඛාතං භස්සනං. බුක්කෙති, බුක්කයති. එත්ථ ච ‘‘බුක්කයති සා චොරෙ’’ ඉති ලොකියප්පයොගො වෙදිතබ්බො. භූවාදිගණෙ පන ‘‘බුක්කති සා’’ති රූපං භවති. අඤ්ඤො තු ‘‘බුක්ක පරිභාසනෙ’’ ඉති පඨති, එවං පඨන්තෙපි සුනඛභස්සනමෙවාධිප්පෙතං.

语根Bukka用于“吠”义。此处应取“吠”为狗吠（sunakhabhassanaṃ），而非言说之吠。其形式有：bukketi, bukkayati。于此，当知世俗用法有“bukkayati sā core”（狗朝贼吠）。而在浮瓦地组（bhūvādigaṇa）中，其形式则为“bukkati sā”。另有人读作“Bukka用于‘斥骂’（paribhāsane）义”，虽作此读，所指仍是狗吠。

දක ලක අස්සාදනෙ. දකෙති, දකයති. ලකෙති, ලකයති.

语根Daka、Laka用于“尝味”义。其形式有daketi、dakayati；laketi、lakayati。

තක්ක ලොක භාසායං. තක්කෙති, තක්කයති. ලොකෙති, ලොකයති.

语根Takka、Loka用于“言谈”义。其形式有takketi、takkayati；loketi、lokayati。

චික සික ආමසනෙ. චිකෙති, චිකයති. සිකෙති, සිකයති.

语根Cika、Sika用于“触摸”义。其形式有ciketi、cikayati；siketi、sikayati。

කකාරන්තධාතුරූපානි.

以迦结尾的语根形式。

ඛකාරන්තධාතු

以佉结尾的语根

ලක්ඛ දස්සනඞ්කෙසු. දස්සනං පස්සනං. අඞ්කො ලඤ්ජනං. ලක්ඛෙති, ලක්ඛයති. සල්ලක්ඛෙති, සල්ලක්ඛයති. ලක්ඛං විජ්ඣති උසුනා, ලක්ඛං කරොති.

语根lakkha用于“观看”与“标记”义。观看即是看见；标记即是记号。其形式有lakkheti、lakkhayati；sallakkheti、sallakkhayati。例如：Lakkhaṃ vijjhati usunā（用箭射靶），lakkhaṃ karoti（设立目标）。

ගඞ්ගාය [Pg.284] වාලුකා ඛීයෙ, උදකං ඛීයෙ මහණ්ණවෙ;

මහියා මත්තිකා ඛීයෙ, ලක්ඛෙ න මම බුද්ධියා.

恒河之沙或可尽，大洋之水或可竭；大地之土或可穷，我智无量不可测。

කප්පලක්ඛණං. ගොලක්ඛණං. ඉත්ථිලක්ඛණං. ධම්මානං ලක්ඛණං. සල්ලක්ඛනා. උපලක්ඛනා. පච්චුපලක්ඛනා. ලක්ඛධාතුයා යුපච්චයන්තාය සමාදිපුබ්බානං රූපානං නකාරො දන්තජො.

劫相。牛相。女相。诸法之相。详察。辨察。再察。对于以saṃ-等为前缀、由语根lakkha和后缀-yu构成的词形，其中的n音为齿音。

භක්ඛ අදනෙ. භක්ඛෙති, භක්ඛයති. භක්ඛො නො ලද්ධො. භක්ඛයන්ති මිගාධමා. භූවාදිගණෙ පන ‘‘භක්ඛතී’’ති රූපං.

语根bhakkha用于“食”义。其形式为bhakkheti、bhakkhayati。例如：Bhakkho no laddho（未获得食物）；Bhakkhayanti migādhamā（卑劣的野兽吃食）。另外，在bhūvādi（第一类）语根群中，其形式为bhakkhati。

නක්ඛ සම්බන්ධෙ. නක්ඛෙති, නක්ඛයති.

语根nakkha用于“连接”义。其形式有nakkheti、nakkhayati。

මක්ඛ මක්ඛනෙ. මක්ඛෙති, මක්ඛයති. මක්ඛො, මක්ඛී. තත්ථ මක්ඛොති පරෙහි කතගුණං මක්ඛෙති පිසතීති මක්ඛො, ගුණධංසනා. ‘‘මක්ඛං අසහමානො’’ති එත්ථ පන අත්තනි පරෙහි කතං අවමඤ්ඤනං මක්ඛොති වුච්චති.

语根makkha用于“涂抹”、“贬低”义。其动词形式为makkheti、makkhayati；名词形式为makkho、makkhī。此处，makkho（贬低）是指抹杀他人所做的功德，即毁坏美德。而在‘不能忍受轻蔑’（Makkhaṃ asahamāno）一句中，makkho则指他人对自己所作的轻视。

යක්ඛ පූජායං. යක්ඛෙති, යක්ඛයති. යක්ඛො. යක්ඛොති මහානුභාවො සත්තො. තථා හි ‘‘පුච්ඡාමි තං මහායක්ඛ, සබ්බභූතානමිස්සරා’’ති එත්ථ සක්කො දෙවරාජා ‘‘යක්ඛො’’ති වුත්තො. අථ වා යක්ඛොති යක්ඛයොනියං නිබ්බත්තසත්තො. සබ්බෙපි වා සත්තා ‘‘යක්ඛා’’ති වුච්චන්ති. ‘‘පරමයක්ඛවිසුද්ධිං පඤ්ඤාපෙන්තී’’ති එත්ථ හි යක්ඛසද්දො සත්තෙ වත්තති. තථා හි යක්ඛොපි සත්තොපි දෙවොපි සක්කොපි ඛීණාසවොපි යක්ඛොයෙව නාම, මහානුභාවතාය යක්ඛියති සරණගතෙහි ජනෙහි නානාපච්චයෙහි නානාබලීහි ච පූජියතීති යක්ඛො.

语根yakkha用于“祭祀”义。其动词形式为yakkheti、yakkhayati；名词为yakkho（夜叉）。夜叉指具有大威力的有情。例如，在‘我请问你，大夜叉，一切有情的主宰’中，天帝释(Sakko devarājā)被称为‘夜叉’。或者，夜叉指生于夜叉胎的有情。一切有情也都可以被称为‘夜叉’。在‘开示最上之有情清净’(Paramayakkhavisuddhiṃ paññāpentī)一句中，yakkha一词即指有情。因此，有情、天神、帝释、漏尽者，皆可名为夜叉，因其有大威力，为寻求皈依者以种种资具与献祭所崇敬祭祀，故名夜叉。

සත්තෙ දෙවෙ ච සක්කෙ ච, ඛීණාසවෙ ච රක්ඛසෙ;

පඤ්චස්වෙතෙසු අත්ථෙසු, යක්ඛසද්දො පවත්තති.

于有情、天神、帝释，及漏尽者、罗刹，于此五种意义中，通用yakkha（夜叉）一词。

ලක්ඛ [Pg.285] ආලොචනෙ. ලක්ඛෙති, ලක්ඛයති. ලක්ඛං විජ්ඣති උසුනා.

语根lakkha用于“观察”义。其形式有lakkheti、lakkhayati。例如：Lakkhaṃ vijjhati usunā（以箭射靶）。

මොක්ඛ ආසනෙ. මොක්ඛෙති, මොක්ඛයති.

语根mokkha用于“释放”义。其形式有mokkheti、mokkhayati。

රුක්ඛ ඵාරුස්සෙ. ඵාරුස්සං ඵරුසභාවො. රුක්ඛෙති, රුක්ඛයති. සමාසෙ ‘‘රුක්ඛකෙසො, අතිරුක්ඛවචනො’’ති රූපානි. එත්ථ ච ‘‘සමණො අයං පාපො අතිරුක්ඛවාචො’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ අතිරුක්ඛවාචොති අතිඵරුසවචනොති අත්ථො.

语根rukkha用于“粗恶”义。粗恶即是粗恶之性。其形式有rukkheti、rukkhayati。在复合词中，有rukkhakeso（粗发者）、atirukkhavacano（极粗恶语者）等形式。此处有巴利语为例：‘此邪恶沙门言语极粗恶’(samaṇo ayaṃ pāpo atirukkhavāco)。其中，atirukkhavāco意为言语极其粗恶者。

ඛකාරන්තධාතුරූපානි.

以佉结尾的语根形式。

ගකාරන්තධාතු

以伽结尾的语根

ලිඞ්ග චිත්තීකරණෙ. චිත්තීකරණං විචිත්‍රභාවකරණං. ලිඞ්ගෙති, ලිඞ්ගයති, ලිඞ්ගං. එත්ථ ලිඞ්ගං නාම දීඝරස්සකිසථූලපරිමණ්ඩලාදිභෙදං සණ්ඨානන්ති ගහණෙ අතීව යුජ්ජති. තඤ්හි නානප්පකාරෙහි විචිත්‍රං හොති, ලිඞ්ගීයති විචිත්තං කරියති අවිජ්ජාතණ්හාකම්මෙහි උතුනා වා චුණ්ණාදීහි වා සරීරමිති ලිඞ්ගං, අජ්ඣත්තසන්තානතිණරුක්ඛාදිකුණ්ඩලකරණ්ඩකාදීසු පවත්තසණ්ඨානවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. ලිඞ්ගසද්දො සද්දෙ සද්දප්පවත්තිනිමිත්තෙ ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනෙ පුරිසබ්‍යඤ්ජනෙ සඤ්ඤාණෙ ආකාරෙ චාති ඉමෙසු අත්ථෙසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘රුක්ඛොති වචනං ලිඞ්ග’’න්ති එත්ථ සද්දෙ දිස්සති. ‘‘සතලිඞ්ගස්ස අත්ථස්සා’’ති එත්ථ සද්දප්පවත්තිනිමිත්තෙ. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො ඉත්ථිලිඞ්ගං පාතුභවතී’’ති එත්ථ ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනෙ. ‘‘පුරිසලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පාන’’න්ති එත්ථ පුරිසබ්‍යඤ්ජනෙ. ‘‘තෙන ලිඞ්ගෙන ජානාම, ධුවං බුද්ධො භවිස්සතී’’ති එත්ථ සඤ්ඤාණෙ[Pg.286]. ‘‘තෙහි ලිඞ්ගෙහි තෙහි නිමිත්තෙහි තෙහි ආකාරෙහි ආගන්තුකභාවො ජානිතබ්බො ‘‘ආගන්තුකා ඉමෙ’’ති එත්ථ ආකාරෙ දිස්සති.

语根liṅga，意为多彩化。多彩化即是造作种种样态。其动词形式为liṅgeti、liṅgayati；名词为liṅgaṃ（相）。此处，liṅga（相）一词，极适于理解为形状，即长、短、瘦、胖、圆等差别。它由无明、渴爱、业，或由时节、粉末等而变得多彩多样；身体被多彩化，故为liṅga（相）。这应被看作是依于内在相续、草木等，以及碗、篮等而呈现的形状。liṅga一词可见于以下意义中：词语、词性（即语法上的性）、女性特征、男性特征、记号、样貌。例如：在“rukkhoti vacanaṃ liṅga”（‘树’一词是liṅga）中，它指‘词语’。在“sataliṅgassa atthassā”（具有百种词性之义）中，它指‘词性’。在“tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno itthiliṅgaṃ pātubhavati”（其时，某位比丘显现出女性特征）中，它指‘女性特征’。在“purisaliṅganimittakuttākappānaṃ”（男性特征、相状、姿态、行为）中，它指‘男性特征’。在“tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissatī”（我等依此记号而知：‘必定将成佛’）中，它指‘记号’。在“tehi liṅgehi tehi nimittehi tehi ākārehi āgantukabhāvo jānitabbo ‘āgantukā ime’ti”（应依那些相、那些相状、那些样貌而知晓‘他们是新来者’）中，它指‘样貌’。

සද්දෙ ච තන්නිමිත්තෙ ච, කාටකොටචිකාය ච;

ලක්ඛණෙ චෙව ආකාරෙ, ලිඞ්ගසද්දො පවත්තති.

liṅga一词，用于词语、词性、男女根、特征以及样貌等义。

මග අන්වෙසනෙ. මගෙති, මගයති. මිගො, මගො, මගො, මගයමානො.

语根maga，意为寻找。其形式为mageti、magayati。其衍生词有migo（野兽、鹿）、mago（野兽、愚人），以及（现在分词）magayamāno（正在寻找者）。

එත්ථ ච ‘‘යථා බිළාරො මූසිකං මගයමානො’’ති පාළි නිදස්සනං. ‘‘මිගො’’ති ච ‘‘මගො’’ති ච චතුප්පදො පවුච්චති. එත්ථ මිගොති මගයති ඉතො චිතො ගොචරං අන්වෙසති පරියෙසතීති මිගො. එවං මගො. එත්ථ විසෙසතො හරිණ මිගො මිගො නාම. සාමඤ්ඤතො පන අවසෙසාපි චතුප්පදා ‘‘මිගො’’ ඉච්චෙව වුච්චන්ති. තථා හි සුසීමජාතකෙ ‘‘කාළා මිගා සෙතදන්තා තව ඉමෙ, පරොසහස්සං හෙමජාලාභිසඤ්ඡන්නා’’ති එතස්මිං පාළිප්පදෙසෙ හත්ථිනොපි මිගසද්දෙන වුත්තා ‘‘කාළමිගා’’ති. අථ වා මගියති ජීවිතකප්පනත්ථාය මංසාදීහි අත්ථිකෙහි ලුද්දෙහි අන්වෙසියති පරියෙසියතීති මිගො, අරඤ්ඤජාතා සසපසදහරිණෙණෙය්‍යාදයො චතුප්පාදා, එවං මගො. ‘‘අත්ථං න ලභතෙ මගො’’ති එත්ථ පන මගො වියාති මගො, බාලොති අත්ථො.

此处有巴利语为例：“如猫追寻老鼠”。migo和mago皆被称为四足动物。此处，migo（鹿）因其四处寻觅食物，故得此名；mago亦然。特指羚鹿为migo，但通常其余四足动物亦可称为migo。例如，在《苏西玛本生》(Susīmajātaka)中，即以migā（兽）一词称呼大象：“汝此千余头身披金网之白牙黑兽”。又或者，因其为猎人所追寻，故名migo，指野兔、羚羊、鹿等生于林野的四足动物；mago亦然。在“愚人不得其利”一句中，mago则意为愚人。

මග්ග ගවෙසනෙ. මග්ගෙති, මග්ගයති. මග්ගො, මග්ගනං.

语根magga，意为寻求。其形式为maggeti、maggayati。其名词为maggo（道路）与magganaṃ（寻求）。

එත්ථ ච මග්ගොති පටිපදාය ච පකතිමග්ගස්ස ච උපායස්ස ච අධිවචනං. ‘‘මහාවිහාරවාසීනං, වාචනාමග්ගනිස්සිත’’න්තිආදීසු පන කථාපබන්ධොපි ‘‘මග්ගො’’ති වුච්චති. තත්‍ර පටිපදා එකන්තතො ජාතිජරාබ්‍යාධිදුක්ඛාදීහි පීළිතෙහි සත්තෙහි දුක්ඛක්ඛයං නිබ්බානං පාපුණත්ථාය මග්ගිතබ්බො ගවෙසිතබ්බොති මග්ගො. පකතිමග්ගො [Pg.287] පන මග්ගමූළ්හෙහි මග්ගිතබ්බොති මග්ගො. පකතිමග්ගමූළ්හෙහි ච පටිපදාසඞ්ඛාතාරියමග්ගමූළ්හා එව බහවො සන්ති. පකතිමග්ගො හි කදාචි එව අද්ධිකානං මුය්හති, ‘‘එස මග්ගො’’ති නායකා න දුල්ලභා. අරියමග්ගො පන සබ්බදායෙව සබ්බලොකස්ස මුය්හති, නායකා පරමදුල්ලභා. තස්මා සො එව අවිජ්ජාසම්මූළ්හෙහි මග්ගිතබ්බොති මග්ගො. අඤ්ඤෙසං පන ද්වින්නං ධාතූනං වසෙනපි අත්ථං වදන්ති ගරූ ‘‘කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡතීති මග්ගො’’ති. තං තං කිච්චං හිතං වා නිප්ඵාදෙතුකාමෙහි මග්ගියති ගවෙසියතීති මග්ගො, උපායො. මග්ගසද්දො හි ‘‘අභිධම්මකථාමග්ගං, දෙවානං සම්පවත්තයී’’ති එත්ථ උපායෙපි වත්තති. තථා හි අභිධම්මටීකායං ‘‘මග්ගොති උපායො, ඛන්ධායතනාදීනං කුසලාදීනඤ්ච ධම්මානං අවබොධස්ස සච්චප්පටිවෙධස්සෙව වා උපායභාවතො අභිධම්මකථාමග්ගො’’ති වුත්තො, පබන්ධො වා ‘‘මග්ගො’’ති වුච්චති. සො හි දීඝත්තා මග්ගො වියාති මග්ගො, තස්මා අභිධම්මකථාපබන්ධො අභිධම්මකථාමග්ගොති වුත්තො. ඉදානි පකතිපටිපදාමග්ගානං නාමානි කථයාම. තෙසු පකතිමග්ගස්ස –

此处“道”(maggo)是修行之道、常规道路和方法的同义词。在“大寺住众(Mahāvihāravāsīnaṃ)，言教依道”等语句中，论著也可称为“道”。其中，修行之道，是为生、老、病、死等痛苦所逼迫的众生，为证得苦灭的涅槃而应寻求、应探求之道，故名为“道”。常规道路，则为迷路者所应寻求，故名为“道”。而在常规道路上迷路的人中，许多人也在被称为修行之道的圣道上迷失。常规道路只是偶尔会让行路者迷惑，指路人并不难找；而圣道却总是让整个世间迷惑，指引者极为难得。因此，圣道才是为无明所迷惑者真正应寻求之道。此外，有导师依另外两个语根之义解释道：“灭除(mārento)烦恼而前行(gacchati)，故为道”。为成就此或彼利益之事而寻求、探求，故为道，即是方法。“道”一词亦用于“为诸天演说阿毗达摩之道”中，指“方法”义。诚如《阿毗达摩复注》(Abhidhammaṭīkā)中所言：“道即方法，因其是觉悟蕴、处等诸法及善法等，或证悟实相的方法，故称阿毗达摩之道。”或因其篇幅长如道路，故论著亦称“道”，因此阿毗达摩论著被称为阿毗达摩之道。现在我们来解说常规道路和修行之道各自的名称。其中，常规道路的名称有——

‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො, අඤ්ඣසං වටුමා’යනං;

අද්ධාන’මද්ධා පදවී, වත්තනි චෙව සන්තතී’’ති

“道、径、路、途，直道、行道；长途、路程、足迹，道途及延续。”

ඉමානි නාමානි. පටිපදාමග්ගස්ස පන –

以上是其名称。至于修行之道——

‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො, අඤ්ජසං වටුමා’යනං;

නාව උත්තර සෙතු ච, කුල්ලො ච භිසි සඞ්කමො’’ති

“道、径、路、途，直道、行道；舟、渡、桥与筏，皮筏与津梁。”

අනෙකානි නාමානි. එත්ථ පන කෙචි ‘‘නාවාතිආදීනි පකතිමග්ගස්ස නාමානී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං, පකතිමග්ගස්ස කිස්මිඤ්චිපි පාළිප්පදෙසෙ ‘‘නාවා’’තිආදීහි පදෙහි වුත්තට්ඨානාභාවතො, අභිධානසත්ථෙසු ච ‘‘නාවා’’ ඉච්චාදිකානං තදභිධානානං අනාගතත්තා.

（以上是其）诸多名称。然而，此处有人说“舟船等是常规道路的名称”，此说不应采纳。因为在任何巴利圣典段落中，常规道路都未曾被“舟船”等词所指称；在诸名相论典中，“舟船”等也未作为其同义词出现。

අයං [Pg.288] පනෙත්ථ වචනත්ථො – නාවාවියාති නාවා, උත්තරන්ති එතෙනාති උත්තරං, නාවායෙව උත්තරන්ති. අයඤ්හි නාවාපරියායො ‘‘තරං, තරණං, පොතො, ප්ලවො’’ති. ඉමෙපි තංපරියායායෙව. උත්තරං වියාති උත්තරං. සෙතු වියාති සෙතු. කුල්ලො වියාති කුල්ලො. භිසි වියාති භිසි. සඞ්කමො විය, සඞ්කමන්ති වා එතෙනාති සඞ්කමො, සබ්බමෙතං අරියමග්ගස්සෙව නාමං, න පකතිමග්ගස්ස. තථා හි ‘‘ධම්මනාවං සමාරූය්හ, සන්තාරෙස්සං සදෙවක’’න්ති ච, ‘‘ධම්මසෙතුං දළ්හං කත්වා, නිබ්බුතො සො නරාසභො’’ති ච, ‘‘කුල්ලො’ති ඛො භික්ඛවෙ අරියමග්ගස්සෙතං අධිවචන’’න්ති ච එවමාදිනා තත්ථ තත්ථ භගවතා අරියමග්ගො ‘‘නාවා’’තිආදීහි අනෙකෙහි නාමෙහි වුත්තො. අට්ඨකථාචරියෙහිපි සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘බද්ධා භිසි සුසඞ්ඛතා භගවා’’ති එතස්මිං පදෙසෙ එවං අත්ථසංවණ්ණනා කතා ‘‘භිසීති පත්ථරිත්වා පුථුලං කත්වා බද්ධා ‘කුල්ලා’ති වුච්චති ලොකෙ, අරියස්ස විනයෙ පන අරියමග්ගො’ති.

此中词义如下：（圣道）犹如船（nāvā viya），故名为“船”（nāvā）；人们以此渡越（uttaranti etena），故名为“渡具”（uttaraṃ），而船就是一种渡具。此船的同义词有“taraṃ”（渡）、“taraṇaṃ”（渡具）、“poto”（舟）、“plavo”（筏）等，这些也都是它的同义词。犹如渡具，故为“渡具”（uttaraṃ）；犹如桥，故为“桥”（setu）；犹如筏，故为“筏”（kullo）；犹如皮筏，故为“皮筏”（bhisi）；犹如渡桥（saṅkamo viya），或人们以此而渡（saṅkamanti etena），故为“渡桥”（saṅkamo）。所有这些都是圣道的名称，不是常规道路的名称。正如世尊在各处所说：“乘正法之船，普度诸天众”，“坚固正法桥，人雄证涅槃”，以及“比丘们，所谓“木筏”实为圣道的别称”等。义注师在《经集义注》中对“世尊，结好备妥皮筏（baddhā bhisi susaṅkhatā bhagavā）”一处也作了这样的释义：“皮筏（bhisi）指展开加厚后捆扎而成之物，世间称为“筏”（kullā），但在圣者律中则指圣道”。

‘මග්ගො පජ්ජො පථො පන්ථො, අඤ්ජසං වටුමා’යනං;

නාවා උත්තර සෙතු ච, කුල්ලො ච භිසි සඞ්කමො;

අද්ධානං පභවො’ච්චෙව, තත්ථ තත්ථ පකාසිතො’’ති.

“道、途、路与径，直道与行道；船、渡、桥与筏，皮筏与津梁；长途与源头，处处皆昭彰。”

එවං ආචරියෙහි කතාය අත්ථසංවණ්ණනාය දස්සනතො ච ‘‘නාවාතිආදීනිපි පකතිමග්ගස්ස නාමානී’’ති වචනං න ගහෙතබ්බං, යථාවුත්තමෙව වචනං ගහෙතබ්බං.

因此，根据阿阇梨们所作的释义，“船等也是常规道路的名称”这种说法不应被采纳，只应采纳如前所述的说法。

කොචි පනෙත්ථ එවං වදෙය්‍ය ‘‘ධම්මසෙතුං දළ්හං කත්වා’ති එත්ථ ‘ධම්මසෙතුන්ති මග්ගසෙතු’න්ති වචනතො ධම්මසද්දො මග්ගෙ වත්තති, න සෙතුසද්දො’’ති. තන්න, ධම්මසද්දො විය සෙතුසද්දොපි මග්ගෙ වත්තතීති සෙතු වියාති සෙතු, ධම්මො එව සෙතු ධම්මසෙතූති අත්ථවසෙන, එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි. අපරම්පි වදෙය්‍ය [Pg.289] ‘‘නනු බ්‍රහ්මජාලසුත්තන්තට්ඨකථායං ‘දක්ඛිණුත්තරෙන බොධිමණ්ඩං පවිසිත්වා අස්සත්ථදුමරාජානං පදක්ඛිණං කත්වා පුබ්බුත්තරභාගෙ ඨිතො’ති ඉමස්මිං ඨානෙ දක්ඛිණුත්තරසද්දෙන දක්ඛිණො මග්ගො වුත්තො’’ති. න, අනෙකෙසු පාළිප්පදෙසෙසු අට්ඨකථාපදෙසෙසු ච අභිධානසත්ථෙසු ච මග්ගවාචකස්ස උත්තරසද්දස්ස අනාගතත්තා, තස්මා තත්ථ එවමත්ථො දට්ඨබ්බො ‘‘දක්ඛිණදිසතො ගන්තබ්බො උත්තරදිසාභාගො දක්ඛිණුත්තරොති වුච්චති, එවංභූතෙන දක්ඛිණුත්තරෙන බොධිමණ්ඩපවිසනං සන්ධාය දක්ඛිණුත්තරෙන බොධිමණ්ඩං පවිසිත්වාති වුත්ත’’න්ති. අථ වා දක්ඛිණුත්තරෙනාති දක්ඛිණපච්ඡිමුත්තරෙන, එත්ථ ආදිඅවසානග්ගහණෙන මජ්ඣස්සපි ගහණං දට්ඨබ්බං. එවං ගහණංයෙව හි යං ජාතකනිදානෙ වුත්තං ‘‘බොධිසත්තො තිණං ගහෙත්වා බොධිමණ්ඩං ආරූය්හ දක්ඛිණදිසාභාගෙ උත්තරාභිමුඛො අට්ඨාසි, තස්මිං ඛණෙ දක්ඛිණචක්කවාළං ඔසීදිත්වා හෙට්ඨා අවීචිසම්පත්තං විය අහොසි, උත්තරචක්කවාළං උල්ලඞ්ඝිත්වා උපරි භවග්ගප්පත්තං විය අහොසි, බොධිසත්තො ඉදං සම්බොධිපාපුණට්ඨානං න භවති මඤ්ඤෙති පදක්ඛිණං කරොන්තො පච්ඡිමදිසාභාගං ගන්ත්වා පුරත්ථාභිමුඛො අට්ඨාසී’’තිආදි, තෙන සමෙති. අථාපි වදෙය්‍ය ‘‘යදි උත්තරසද්දො දිසාවාචකො, එවඤ්ච සති ‘‘දක්ඛිණුත්තරෙනා’’ති එනයොගං අවත්වා ‘‘දක්ඛිණුත්තරායා’’ති ආයයොගො වත්තබ්බො’’ති. තන්න, දිසාවාචකස්සපි සද්දස්ස ‘‘උත්තරෙන නදී සීතා, ගම්භීරා දුරතික්කමා’’ති එනයොගවසෙන වචනතො. අපිච දිසාභාගං සන්ධාය ‘‘දක්ඛිණුත්තරෙනා’’ති වචනං වුත්තං. දිසාභාගො හි දිසා එවාති නිට්ඨමෙත්ථාවගන්තබ්බං.

有人可能会这样说：“在‘造一坚固法桥’一句中，根据‘法桥即道桥’的说法，‘法’一词指代道，而非‘桥’一词。”此说不然。如“法”一词，“桥”一词亦可指代道，故有“犹如桥，故为桥”之说。从意义上说，“法即是桥，故为法桥”。此理亦通于他处。又有人可能会说：“在《梵网经义注》(Brahmajālasuttantaṭṭhakathā)中，‘从南-北（方）进入菩提道场，右绕菩提树王，立于东北方’之处，‘南-北’（dakkhiṇuttarena）一词是指南方的道路。”此说不然。因为在众多巴利圣典和义注以及词典中，表示“道”的“uttara”一词并未出现。因此，此处应作如下理解：“从南面应去往的北面部分，被称为‘南-北’（dakkhiṇuttara）。意指通过这样的‘南-北’（方）进入菩提道场，故说‘从南-北（方）进入菩提道场’。”或者，“dakkhiṇuttarena”意为“从南经西至北”，此处应理解为，举其首尾，则中间亦包含在内。这种理解方式与《本生义注》(Jātakanidāna)中所说相符：“菩萨取草登上菩提道场，立于南面，面向北方。其时，南方轮围山仿佛下陷至下方的无间地狱，北方轮围山仿佛上升至上方的有顶天。菩萨想：‘此非我得正觉之处。’便右绕而行，至西面，面向东方而立。”等。若又有人说：“如果‘uttara’一词表示方位，那么就应说‘dakkhiṇuttarāya’（向南-北），而不应说‘dakkhiṇuttarena’（从南-北）。”此说不然。因为表示方位的词也可以用“ena”格，如“uttarena nadī sītā”（北有悉达河，水深难渡）。再者，说“dakkhiṇuttarena”是针对方位部分而言，方位部分即是方位本身，于此必须有此定解。

ගකාරන්තධාතුරූපානි.

G字尾语根形式。

ඝකාරන්තධාතු

gh尾语根

ලිඝි [Pg.290] භාසනෙ. ලඞ්ඝෙති, ලඞ්ඝයති. එතානි බුද්ධවචනෙ අප්පසිද්ධානිපි ලොකිකප්පයොගදස්සනවසෙන ආගතානි. සාසනස්මිඤ්හි භූවාදිගණචුරාදිගණපරියාපන්නස්ස ගත්‍යත්ථවාචකඋල්ලඞ්ඝනත්ථපරිදීපකස්ස ධාතුස්ස රූපං අතීව පසිද්ධං.

语根Ligh，义为“说”。其形式为laṅgheti、laṅghayati。这些形式虽然在佛语中不常见，但因见于世俗用法而被收录。因为在教法中，属于bhū（第一组）与curā（第十组）等组、表示运动义和阐明跨越义的（laṅgh）语根的形式是极为著名的。

ලඞ්ඝ ලඞ්ඝනෙ. ලඞ්ඝෙති, ලඞ්ඝයති.

语根Laṅgh，义为“跨越”。其形式为laṅgheti、laṅghayati。

‘‘අතිකර’මකරා’චරිය, මය්හම්පෙතං න රුච්චති;

චතුත්ථෙ ලඞ්ඝයිත්වාන, පඤ්චමියම්පි ආවුතො’’ති

“阿提迦罗摩迦罗师，此事于我亦不宜；第四关隘方逾越，第五樊笼复缠羁。”

ඉමස්මිං සත්තිලඞ්ඝනජාතකෙ චුරාදිගණපරියාපන්නස්ස ගත්‍යත්ථවාචකස්ස උල්ලඞ්ඝනත්ථපරිදීපකස්ස ලඞ්ඝධාතුස්ස ‘‘ලඞ්ඝයිත්වා, ලඞ්ඝයිත්වානා’’ති රූපෙ දිට්ඨෙයෙව ‘‘ලඞ්ඝෙති, ලඞ්ඝයතී’’ති රූපානි දිට්ඨානි එව හොන්ති. භාසත්ථවාචකස්ස පන තථාරූපානි රූපානි න දිට්ඨානි, එවං සන්තෙපි පුබ්බාචරියෙහි දීඝදස්සීහි අභිමතත්තා භාසත්ථවාචිකාපි ලඞ්ඝධාතු අත්ථීති ගහෙතබ්බා, එවං සබ්බෙසුපි භූවාදිගණාදීසු සාසනෙ අප්පසිද්ධානම්පි රූපානං සාසනානුකූලානං ගහණං වෙදිතබ්බං, අනනුකූලානඤ්ච අප්පසිද්ධානං ඡඩ්ඩනං.

于此《跃矛本生》（Sattilaṅghanajātaka）中，属于curā（第十组）等组、表示运动义和阐明跨越义的laṅgh语根，其“laṅghayitvā”、“laṅghayitvāna”（跨越后）等形式确实可见，因此“laṅgheti”、“laṅghayati”（跨越，使跨越）等形式也确实存在。然而，表示“说”义的语根却未见此类形式。即便如此，因其为具远见的古代阿阇梨们所认可，故亦应承许存在表示“说”义的laṅgh语根。同样，在所有bhū（第一组）等语根组中，应当了知，即使是教法中不常见的形式，若与教法相符，亦应采纳；而不符教法且不常见者，则应舍弃。

අඝ පාපකරණෙ. අඝෙති, අඝයති. අඝං, අඝො, අනඝො.

语根Agh，义为“作恶”。其形式为agheti、aghayati。衍生词有aghaṃ（恶）、agho（恶）、anagho（无恶者）。

තත්ථ අඝන්ති දුක්ඛං. ‘‘අඝන්තං පටිසෙවිස්සං. වනෙ වාළමිගාකිණ්ණෙ. ඛග්ගදීපිනිසෙවිතෙ’’ති ඉදං නිදස්සනං. අඝොති කිලෙසො. තෙන අඝෙන අරහා අනඝො. තත්ථ අඝයන්ති පාපං කරොන්ති සත්තා එතෙනාති අඝං, කින්තං? දුක්ඛං, එවං අඝො. නනු ච සප්පුරිසා දුක්ඛහෙතුපි කිලෙසහෙතුපි ච අත්තනො සුඛත්ථාය පාපං න කරොන්ති. තථා හි –

于此，“aghaṃ”意为苦。“我将忍受此苦，于猛兽遍布、虎豹出没之林中。”此即为例证。“agho”意为烦恼。因无此烦恼，阿罗汉为“anagho”（无恶者）。于此，“有情因此而作恶，故为aghaṃ”。那是什么？是苦。“agho”也是如此。然而，善人不会为了自身的快乐，而因苦或因烦恼而作恶。诚然如此——

‘‘න [Pg.291] පණ්ඩිතා අත්තසුඛස්ස හෙතු,පාපානි කම්මානි සමාචරන්ති;

දුක්ඛෙන ඵුට්ඨා ඛලිතාපි සන්තා,ඡන්දා ච දොසා න ජහන්ති ධම්ම’’න්ති

“智者不为自乐故，不行诸恶业；纵为苦所触或有失足，亦不因贪欲与嗔恚而舍弃正法。”

වුත්තං. එවං සන්තෙ කස්මා ‘‘අඝ පාපකරණෙ’’ති ධාතු ච ‘‘අඝයන්ති පාපං කරොන්ති සත්තා එතෙනාති අඝ’’න්තිආදිවචනඤ්ච වුත්තන්ති? සච්චං, යෙභුය්‍යෙන පන සත්තා දුක්ඛාදිහෙතු පාපකම්මං කරොන්ති, එතෙසු සප්පුරිසා එව න කරොන්ති, ඉතරෙ කරොන්ති. එවං පාපකරණස්ස හි දුක්ඛං කිලෙසො ච හෙතු. තථා හි –

已说。既然如此，为何又说“agha，义为作恶”以及“有情因此而作恶，故为agha”等语呢？诚然，大多数有情因苦等而造作恶业，其中唯有善人不作，其余则作。如此，苦与烦恼实为作恶之因。确实如此——

සුඛීපි හෙකෙ න කරොන්ති පාපං,අවණ්ණසංසග්ගභයා පුනෙකෙ;

පහූ සමානො විපුලත්ථචින්තී,කිංකාරණා මෙ න කරොසි දුක්ඛ’’න්ති

“虽有乐者不作恶，复有畏恶评恶交；汝具大能思广利，何故不使我生苦痛？”

වුත්තං. අයඤ්හි ගාථා දුක්ඛහෙතුපි සත්තා පාපං කරොන්තීති එතමත්ථං දීපෙති. ‘‘කුද්ධො හි පිතරං හන්ති, කුද්ධො හන්ති සමාතර’’න්ති අයං පන කිලෙසහෙතුපි පාපං කරොන්තීති එතමත්ථං දීපෙති, තස්මා අම්හෙහි ‘‘අඝ පාපකරණෙ’’තිආදිවචනං වුත්තං.

已说。此偈阐明有情亦因苦而作恶之义。而“忿怒者杀父，忿怒者杀母”一句，则阐明有情亦因烦恼而作恶之义。因此我们才说了“agha，义为作恶”等语。

ඝකාරන්තධාතුරූපානි.

gh尾语根的形式。

චකාරන්තධාතු

以ca结尾的语根

ලොච දස්සනෙ. ලොචෙති, ලොචයති. ලොචනං. රූපාරම්මණං ලොචයති පස්සතීති ලොචනං, චක්ඛු.

语根Loca，义为见。其动词为loceti、locayati。名词为locanaṃ。因其见色所缘，故称locanaṃ，即眼。

කිචි මද්දනෙ. කිඤ්චෙති, කිඤ්චයති. කිඤ්චනං, අකිඤ්චනො.

语根Kici，义为压迫。其动词为kiñceti、kiñcayati。名词为kiñcanaṃ（障碍），akiñcano（无障碍者）。

තත්ථ [Pg.292] කිඤ්චනන්ති පලිබොධො. කිඤ්චෙති සත්තෙ මද්දතීති කිඤ්චනං. කිඤ්චනසද්දො මද්දනත්ථෙ වත්තති. මනුස්සා හි වීහිං මද්දන්තා ගොණං ‘‘කිඤ්චෙහි කාපිල, කිඤ්චෙහි කාපිලා’’ති වදන්ති.

在此，kiñcanaṃ（障碍）即是挂碍。因其压迫众生，故称kiñcanaṃ。Kiñcana一词用于压迫之义。诚然，人们在碾谷时会对牛说：“kiñcehi kāpila, kiñcehi kāpilā”（压吧，迦毗罗！压吧，迦毗罗！）。

පචි විත්ථාරෙ. පඤ්චෙති, පඤ්චයති. පපඤ්චෙති, පපඤ්චයති. පපඤ්චා.

语根Paci，义为扩展。其动词为pañceti、pañcayati。加前缀后为papañceti、papañcayati。名词为papañcā（戏论）。

එත්ථ පපඤ්චාති තණ්හාමානදිට්ඨියො. එතා හි අත්තනිස්සිතානං සත්තානං සංසාරං පපඤ්චෙන්ති විත්ථින්නං කරොන්තීති පපඤ්චාති වුච්චන්ති. අථ වා පපඤ්චෙන්ති යත්ථ සයං උප්පන්නා තංසන්තානං විත්ථාරෙන්ති චිරං ඨපෙන්තීති පපඤ්චා. ලොකියා පන ‘‘අම්හාකං තුම්හෙහි සද්ධිං කථෙන්තානං පපඤ්චො හොතී’’තිආදීනි වදන්තා කාලස්ස චිරභාවං පපඤ්චොති වදන්ති, සාසනෙ පන ද්වයම්පි ලබ්භති.

在此，papañcā（戏论）即是贪、慢、见。因其为执取自我的众生扩展、延长轮回，故被称为papañcā。或者，因其在自身生起之处，扩展其相续并使之长存，故为papañcā。然而，世俗之人说“我们与你交谈，成了戏论”等语，是把时间的冗长称为戏论。但在教法中，两种含义皆可成立。

සිච්ච කුඩ්ඩනෙ. සිච්චෙති, සිච්චයති.

语根Sicca，义为涂抹。其动词为sicceti、siccayati。

වඤ්චු පලම්භනෙ. පලම්භනං උපලාපනං. වඤ්චෙති, වඤ්චයති. වඤ්චකො, වඤ්චනං. භූවාදිගණෙ පන වඤ්චධාතු ගත්‍යත්ථෙ වත්තති. ‘‘සන්ති පාදා අවඤ්චනා’’ති හි පාළි

语根Vañcu，义为欺骗。欺骗即是哄骗。其动词为vañceti、vañcayati。名词为vañcako（欺骗者）、vañcanaṃ（欺骗）。但在Bhūvādi组中，语根vañc用于行走之义。诚然，巴利语中有：“有稳健不移的足”。

චච්ච අජ්ඣයනෙ. චච්චෙති, චච්චයති.

语根Cacca，义为学习。其动词为cacceti、caccayati。

චු චවනෙ. චාවෙති, චාවයති. අඤ්ඤො ‘‘චු සහනෙ’’ ඉති බ්‍රුතෙ. චාවෙති, චාවයති, සහතීති අත්ථො.

语根Cu，义为移动、去世。其动词为cāveti、cāvayati。另有人说语根Cu义为忍受。Cāveti、cāvayati，即是忍受之义。

අඤ්චු විසෙසනෙ. අඤ්චෙති, අඤ්චයති.

语根Añcu，义为识别。其动词为añceti、añcayati。

ලොච භාසායං. ලොචෙති, ලොචයති. ලොචනං, ලොචයති සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය භවතීති ලොචනං, චක්ඛු.

语根Loca，义为说。其动词为loceti、locayati。名词为locanaṃ。因其犹如言说，指示平与不平，故称locanaṃ，即眼。

රච පතියතනෙ. රචෙති, රචයති. රචනා, විරචිතං, කෙසරචනා, ගාථාරචනා.

语根Raca，义为布置、创作。其动词为raceti、racayati。衍生词如：racanā（创作），viracitaṃ（已创作的），kesaracanā（发式），gāthāracanā（偈颂创作）。

සූච [Pg.293] පෙසුඤ්ඤෙ. පිසුණභාවො පෙසුඤ්ඤං. සූචෙති, සූචයති. සූචකො.

语根Sūca，义为离间。离间即是说谗言。其动词为sūceti、sūcayati。名词为sūcako（离间者）。

පච්ච සංයමනෙ. පච්චෙති, පච්චයති.

语根Pacca，义为抑制。其动词为pacceti、paccayati。

රිච වියොජනසම්පජ්ජනෙසු. රෙචෙති, රෙචයති. සෙට්ඨිපුත්තං විරෙචෙය්‍ය. විරෙචෙති, විරෙචයති. විරෙචකො, විරෙචනං.

语根Rica，义为分离、清空。其动词为receti、recayati。例如：Seṭṭhiputtaṃ vireceyya（应为长者子通便）。加前缀的动词为vireceti、virecayati。名词为virecako（泻药）、virecanaṃ（通便）。

වච භාසනෙ. වචෙති, වචයති. භූවාදිගණෙපි අයං වත්තති. තදා තස්සා ‘‘වත්ති, වචති, අවොච, අවොචු’’න්තිආදීනි රූපානි භවන්ති. කාරිතෙ පන ‘‘අන්තෙවාසිකං ධම්මං වාචෙති, වාචයතී’’ති රූපානි. වත්තුං, වත්තවෙ, වත්වා, වුත්තං, වුච්චති.

语根Vaca，义为说。其动词为vaceti、vacayati。此语根亦属Bhūvādi组。届时其形式为vatti、vacati、avoca、avocu等。在使役态中，其形式为“antevāsikaṃ dhammaṃ vāceti, vācayatī”（他教弟子读诵法）。其他形式有：vattuṃ（为了说）、vattave（为了说）、vatvā（说完后）、vuttaṃ（已被说）、vuccati（被说）。

අච්ච පූජායං. අච්චෙති, අච්චයති. බ්‍රහ්මාසුරසුරච්චිතො.

语根Acca，义为尊敬。其动词为acceti、accayati。例如：Brahmāsurasuraccito（为梵天、阿修罗、天神所尊敬者）。

සූච ගන්ධනෙ. සුචෙති, සූචයති. සූචකො, සුත්තං.

语根Sūca，义为指示、刺穿。其动词为suceti、sūcayati。名词为sūcako（指示者）、suttaṃ（经，线）。

එත්ථ ච අත්තත්ථපරත්ථාදිභෙදෙ අත්ථෙ සූචෙතීති සුත්තං. තෙපිටකං බුද්ධවචනං.

在此，因其指示了自利、他利等不同含义，故称suttaṃ（经）。三藏即是佛语。

කච දිත්තියං. කච්චෙති, කච්චයති. කච්චො.

语根Kaca，义为闪耀。其动词为kacceti、kaccayati。名词为kacco（闪耀者）。

එත්ථ කච්චොති රූපසම්පත්තියා කච්චෙති දිබ්බති විරොචතීති කච්චො, එවංනාමකො ආදිපුරිසො, තබ්බංසෙ ජාතා පුරිසා ‘‘කච්චානා’’තිපි ‘‘කච්චායනා’’තිපි ‘‘කාතියානා’’තිපි වුච්චන්ති, ඉත්ථියො පන ‘‘කච්චානී’’තිපි ‘‘කච්චායනී’’තිපි ‘‘කාතියානී’’තිපි වුච්චන්ති.

在此，迦遮（Kacca）是因其容色圆满而闪耀、发光，故名迦遮，此为始祖之名。生于其族姓的男子，被称为迦旃延（Kaccānā）、迦旃延（Kaccāyana）或迦旃延（Kātiyāna）；而女子则被称为迦旃尼（Kaccānī）、迦旃尼（Kaccāyanī）或迦提亚尼（Kātiyānī）。

චකාරන්තධාතුරූපානි.

以ca结尾的语根形式。

ඡකාරන්තධාතු

以cha结尾的语根

මිලෙඡ [Pg.294] අබ්‍යත්තායං වාචායං. මිලෙච්ඡෙති, මිලෙච්ඡයති. මිලක්ඛු.

语根milecha，义为言语不清。其动词形式为mileccheti、milecchayati。名词为milakkhu（蛮人）。

එත්ථ මිලක්ඛූති මිලෙච්ඡෙති අබ්‍යත්තවාචං භාසතීති මිලක්ඛු.

在此，milakkhu（蛮人）是因其言语不清，故称milakkhu。

කුච්ඡ අවක්ඛෙපෙ. අවක්ඛෙපො අධොඛිපනං. කුච්ඡෙති, කුච්ඡයති.

语根kuccha，义为鄙视。鄙视即是贬低。其动词形式为kuccheti、kucchayati。

විච්ඡ භාසායං. විච්ඡෙති, විච්ඡයති.

语根viccha，义为说。其动词形式为viccheti、vicchayati。

ඡකාරන්තධාතුරූපානි.

以cha结尾的语根形式。

ජකාරන්තධාතු

以ja结尾的语根

වජ්ජ වජ්ජනෙ. වජ්ජෙති, වජ්ජයති. පරිවජ්ජනකො. වජ්ජිතො සීලවන්තෙහි, කථං භික්ඛු කරිස්සසීති.

语根vajja，义为避开。其动词形式为vajjeti、vajjayati。名词为parivajjanako（回避者）。例如：“为具戒者所避，比丘，你当如何行？”

තුජ්ජ බලපාලනෙසු. තුජ්ජෙති, තුජ්ජයති.

语根tujja，义为强力、守护。其动词形式为tujjeti、tujjayati。

තුජි පිජි හිංසාබලදානනිකෙතනෙසු. නිකෙතනං නිවාසො. තුඤ්ජෙති, තුඤ්ජයති. පිඤ්ජෙති. පිඤ්ජයති.

语根tuji和piji，义为伤害、强力、施与、居住。其中，niketanaṃ即是住所（nivāso）。其动词形式为tuñjeti、tuñjayati和piñjeti、piñjayati。

ඛජි කිච්ඡජීවනෙ. ඛඤ්ජෙති, ඛඤ්ජයති. ඛඤ්ජො.

语根khaji，义为生活艰难。其动词形式为khañjeti、khañjayati。名词为khañjo（跛者）。

ඛජි රක්ඛණෙ. තාදිසානියෙව රූපානි. භූවාදිගණෙ ‘‘ඛජි ගතිවෙකල්ලෙති ඉමිස්සා ‘‘ඛඤ්ජතී’’ති රූපං.

语根khaji，亦义为守护，其形式同上。在bhūvādi组中，语根khaji义为步履蹒跚，其形式为khañjati。

පූජ පූජායං. පූජෙති, පූජයති. පූජා. එසාව පූජනා සෙය්‍යො. පූජකො, පූජිතො, පූජනීයො, පූජනෙය්‍යො, පූජෙතබ්බො, පුජ්ජො.

语根pūja，义为恭敬。其动词形式为pūjeti、pūjayati。名词为pūjā（恭敬）。例如：“此恭敬为更胜。”衍生词如：pūjako（恭敬者）、pūjito（被恭敬者）、pūjanīyo（应被恭敬者）、pūjaneyyo（值得恭敬者）、pūjetabbo（应被恭敬者）、pujjo（应受恭敬者）。

ගජ [Pg.295] මද්දනසද්දෙසු. ගජෙති, ගජයති. ගජො.

语根gaja，义为踩踏、吼叫。其动词形式为gajeti、gajayati。名词为gajo（象）。

තිජ නිසානෙ. තෙජෙති, තෙජයති.

语根tija，义为磨快。其动词形式为tejeti、tejayati。

වජ මග්ගනසඞ්ඛාරෙසු. වජෙති, වජයති.

语根vaja，义为寻求、准备。其动词形式为vajeti、vajayati。

තජ්ජ සන්තජ්ජනෙ. තජ්ජෙති, තජ්ජයති. සන්තජ්ජෙති, සන්තජ්ජයති. සන්තජ්ජිතො.

语根tajja，义为恐吓。其动词形式为tajjeti、tajjayati。加前缀后为santajjeti、santajjayati。过去分词为santajjito（被恐吓者）。

අජ්ජ පටිසජ්ජනෙ. අජ්ජෙති, අජ්ජයති.

语根ajja，义为准备。其动词形式为ajjeti、ajjayati。

සජ්ජ සජ්ජනෙ. සජ්ජෙති, සජ්ජයති දානං. ගමනසජ්ජො හුත්වා.

语根sajja，义为准备。其动词形式为sajjeti、sajjayati。例如：sajjayati dānaṃ（准备布施）；gamanasajjo hutvā（准备好上路后）。

භජ විස්සාසෙ. භජෙති, භජයති. භූවාදිගණෙ පන ‘‘භජතී’’ති රූපං, භත්ති, සම්භත්ති.

语根bhaja，义为信靠。其动词形式为bhajeti、bhajayati。但在bhūvādi组中，其形式为bhajati。名词有bhatti（虔信）、sambhatti（深信）。

තුජි පිජි ලුජි භජි භාසායං. තුඤ්ජෙති, තුඤ්ජයති. පිඤ්ජෙති, පිඤ්ජයති. ලුඤ්ජෙති, ලුඤ්ජයති. භඤ්ජෙති, භඤ්ජයති. කථෙතීති අත්ථො.

语根tuji、piji、luji、bhaji，义为言说。其动词形式为tuñjeti、tuñjayati；piñjeti、piñjayati；luñjeti、luñjayati；bhañjeti、bhañjayati。其义为“讲述”（katheti）。

රුජ හිංසායං. රොජෙති, රොජයති. රොගො.

语根ruja，义为伤害。其动词形式为rojeti、rojayati。名词为rogo（疾病）。

භාජ පුථකම්මනි. පුථකම්මං පුථක්කරණං, විසුං ක්‍රියාති අත්ථො. භාජෙති, භාජයති. විභාජෙති, විභාජයති. විභත්ති.

语根bhāja，义为分别作业（puthakamma）。分别作业即是分开（puthakkaraṇaṃ），义为单独行动（visuṃ kriyā）。其动词形式为bhājeti、bhājayati；vibhājeti、vibhājayati。名词为vibhatti（分别、词形变化）。

සභාජ සීතිසෙවනෙසු. සභාජෙති, සභාජයති.

语根sabhāja，义为尊敬、侍奉。其动词形式为sabhājeti、sabhājayati。

ලජ පකාසනෙ. ලජෙති, ලජයති. ලාජා.

语根laja，义为显露。其动词形式为lajeti、lajayati。名词为lājā（炒米）。

යුජ සංයමනෙ. සංපුබ්බො බන්ධනෙ. යොජෙති, යොජයති. සංයොජෙති, සංයොජයති. සංයොජනං.

语根yuja，义为调御。与前缀saṃ-连用时，义为捆绑。其动词形式为yojeti、yojayati；saṃyojeti、saṃyojayati。名词为saṃyojanaṃ（结）。

මජ්ජ සොචෙය්‍යාලඞ්කාරෙසු. මජ්ජෙති, මජ්ජයති. සම්මජ්ජෙති, සම්මජ්ජයති. සම්මජ්ජා.

语根majja，义为清洁、装饰。其动词形式为majjeti、majjayati；sammajjeti、sammajjayati。名词为sammajjā（扫帚）。

භාජ [Pg.296] භාජනදානෙසු. භාජෙති, භාජයති. කථං වෙස්සන්තරො පුත්තො, ගජං භාජෙති සඤ්චය.

语根bhāja，义为分配、布施。其动词形式为bhājeti、bhājayati。例如：“韦桑达拉王子如何将大象布施出去，山佳耶？”

ජකාරන්තධාතුරූපානි.

以j结尾的语根形式。

ඣඤන්තා අප්පසිද්ධා. සද්දසත්ථෙ පන ‘‘ඤා නියොජනෙ’’ති පඨන්ති, රූපං පන බුද්ධවචනානුකූලං න භවති, තස්මා න දස්සිතං අම්හෙහි.

以jh和ñ结尾的语根罕见。但在语法书中，人们读到“语根ñā，义为指令”，但其形式不符合佛语，因此我们不予展示。

ටකාරන්තධාතු

以“ṭ”结尾的语根

ඝට්ට ඝට්ටනෙ. ඝට්ටනං වායාමකරණං. ඝට්ටෙති, ඝට්ටයති. එත්ථ තු ‘‘ඝට්ටෙසි, ඝට්ටෙසි, කිංකාරණා ඝට්ටෙසි, අහං තං ජානාමී’’ති නිදස්සනං.

语根Ghaṭṭa，义为奋争。奋争即是努力。其动词为ghaṭṭeti, ghaṭṭayati。此处的范例是：“你奋争，你奋争，为何奋争？我认识你。”

ඝට සඞ්ඝාතෙ. පුබ්බෙ විය ක්‍රියාපදානි, නාමිකත්තෙ ‘‘ඝටො, ඝටා’’ති රූපානි. එත්ථ ගටොති පානීයඝටො. ඝටාති සමූහො ‘‘මච්ඡඝටා’’තිආදීසු විය.

语根Ghaṭa，义为聚集。动词形式如前。其名词形式为ghaṭo, ghaṭā。其中ghaṭo指水壶；ghaṭā指群体，如macchaghaṭā（鱼群）等。

ඝට්ට චලනෙ. ඝට්ටෙති, ඝට්ටයති.

语根Ghaṭṭa，义为摇动。其动词为ghaṭṭeti, ghaṭṭayati。

නට අවසන්දනෙ. අවසන්දනං ගත්තවික්ඛෙපො. නටෙති, නටයති.

语根Naṭa，义为舞动。舞动即是肢体的摆动。其动词为naṭeti, naṭayati。

චුට ඡුට කුට්ට ඡෙදනෙ. චුටෙති, චුටයති. ඡුටෙති, ඡුටයති. කුට්ටෙති, කුට්ටයති.

语根Cuṭa, chuṭa, kuṭṭa，义为切断。其动词为cuṭeti, cuṭayati; chuṭeti, chuṭayati; kuṭṭeti, kuṭṭayati。

පුට්ට චට්ට අප්පභාවෙ. පුට්ටෙති, පුට්ටයති. චුට්ටෙති, චුට්ටයති, අප්පං භවතීති අත්ථො.

语根Puṭṭa, caṭṭa，义为少量。其动词为puṭṭeti, puṭṭayati; cuṭṭeti, cuṭṭayati。其义为“变少”。

මුට සඤ්චුණ්ණනෙ. මොටෙති, මොටයති.

语根Muṭa，义为粉碎。其动词为moṭeti, moṭayati。

අට්ට සුට්ට අනාදරෙ. අට්ටෙති, අට්ටයති. සුට්ටෙති, සුට්ටයති.

语根Aṭṭa, suṭṭa，义为不敬。其动词为aṭṭeti, aṭṭayati; suṭṭeti, suṭṭayati。

ඛට්ට [Pg.297] සංවරණෙ ඛට්ටෙති, ඛට්ටයති.

语根Khaṭṭa，义为遮蔽。其动词为khaṭṭeti, khaṭṭayati。

සට්ට හිංසාබලදානනිකෙතනෙසු. සට්ටෙති, සට්ටයති.

语根Saṭṭa，义为伤害、力量、布施、居住。其动词为saṭṭeti, saṭṭayati。

තුවට්ට නිපජ්ජායං. තුවට්ටෙති, තුවට්ටයති. ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ එකමඤ්චෙ තුවට්ටෙන්ති.

语根Tuvaṭṭa，义为躺卧。其动词为tuvaṭṭeti, tuvaṭṭayati。例如：六群比丘同卧一床。

ඡට්ට ඡට්ටනෙ. ඡට්ටෙති, ඡට්ටයති. අත්‍රායං පාළි – සචෙ සො ඡට්ටෙති, ඉච්චෙතං කුසලං. නොචෙ ඡට්ටෙති, පඤ්චහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු රූපියඡට්ටකො සම්මන්නිතබ්බො.

语根Chaṭṭa，义为抛弃。其动词为chaṭṭeti, chaṭṭayati。此处的巴利文句是：“若他抛弃，此为善。若不抛弃，具足五支的比丘应被认定为钱币抛弃者。”

පුට හිංසායං. පොටෙති, පොටයති.

语根Puṭa，义为伤害。其动词为poṭeti, poṭayati。

කීට බන්ධෙ. බන්ධො බන්ධනං. කීටෙති, කීටයති. කීටො.

语根Kīṭa，义为捆绑。Bandho即是bandhanaṃ（捆绑）。其动词为kīṭeti, kīṭayati。名词形式为kīṭo（虫）。

චුටි ඡෙදනෙ. චුණ්ටෙති, චුණ්ටයති.

语根Cuṭi，义为切断。其动词为cuṇṭeti, cuṇṭayati。

ලුටි ථෙය්‍යෙ. ලුණ්ටෙති, ලුණ්ටයති.

语根Luṭi，义为偷盗。其动词为luṇṭeti, luṇṭayati。

කූට අප්පසාදෙ. කූටෙති, කූටයති. කූටං රජතං. කූටා ගාවී. කුටතාපසො.

语根Kūṭa，义为欺诈。其动词为kūṭeti, kūṭayati。例如：kūṭaṃ rajataṃ（伪银），kūṭā gāvī（伪牛），kuṭatāpaso（伪苦行者）。

චුට පුට ඵුට විභෙදෙ. චුටෙති, චුටයති. පොටෙති, පොටයති. ඵොටෙති, ඵොටයති. අඞ්ගුලියො ඵොටෙසුං.

语根Cuṭa, puṭa, phuṭa，义为破裂。其动词为cuṭeti, cuṭayati; poṭeti, poṭayati; phoṭeti, phoṭayati。例如：aṅguliyo phoṭesuṃ（他们弹响手指）。

ඝට සඞ්ඝාටෙ හන්ත්‍යත්ථෙ ච. ඝටෙති, ඝටයති.

语根Ghaṭa，义为聚集与击打。其动词为ghaṭeti, ghaṭayati。

පට පුට ලුට ඝට ඝටි භාසායං. පාටෙති, පාටයති. පොටෙති, පොටයති. ලොටෙති, ලොටයති. ඝාටෙති, ඝාටයති. ඝණ්ටෙති, ඝණ්ටයති.

语根Paṭa, puṭa, luṭa, ghaṭa, ghaṭi，义为言说。其动词为pāṭeti, pāṭayati; poṭeti, poṭayati; loṭeti, loṭayati; ghāṭeti, ghāṭayati; ghaṇṭeti, ghaṇṭayati。

පට වට ගන්ථෙ. පටෙති, පටයති. වටෙති, වටයති.

语根Paṭa, vaṭa，义为编结。其动词为paṭeti, paṭayati; vaṭeti, vaṭayati。

ඛෙට භක්ඛණෙ. ඛෙටෙති, ඛෙටයති.

语根Kheṭa，义为吞食。其动词为kheṭeti, kheṭayati。

ඛොට ඛෙපෙ. ඛොටෙති, ඛොටයති.

语根Khoṭa，义为抛掷。其动词为khoṭeti, khoṭayati。

කුටි දාහෙ. කුටෙති, කුටයති.

语根Kuṭi，义为燃烧。其动词为kuṭeti, kuṭayati。

යුට සංසග්ගෙ. යොටෙති, යොටයති.

语根Yuṭa，义为交往。其动词为yoṭeti, yoṭayati。

වට විභජනෙ. වටෙති, වටයති.

语根Vaṭa，义为分割。其动词为vaṭeti, vaṭayati。

ටකාරන්තධාතුරූපානි.

以“ṭ”结尾的语根形式。

ඨකාරන්තධාතු

以ṭh结尾的语根

සඨ [Pg.298] සඞ්ඛාරගතීසු. සඨෙති, සඨයති.

Saṭha，于欺诈行中。Saṭheti, saṭhayati。

සුඨ ආලසියෙ. සොඨෙති, සොඨයති.

Suṭha，于懒惰中。Soṭheti, soṭhayati。

සුඨි සොසනෙ. සුණ්ඨෙති, සුණ්ඨයති.

Suṭhi，于干燥中。Suṇṭheti, suṇṭhayati。

සඨ සිලාඝායං. සඨෙති, සඨයති.

Saṭha，于夸耀中。Saṭheti, saṭhayati。

සඨ අසම්මාභාසනෙ. සඨෙති. සඨයති, සඨො.

Saṭha，于不正语中。Saṭheti, saṭhayati, saṭho。

එත්ථ සඨොති කෙරාටිකො. සඨයතීති සඨො, න සම්මා භාසතීති අත්ථො.

此处，saṭho即欺诈者。行欺诈(saṭhayati)，故为saṭho，义即“不正确地说话”。

සඨ කෙතවෙ. රූපං තාදිසමෙව.

Saṭha，于欺诈中。其形式亦同。

‘‘සුදස්සං වජ්ජමඤ්ඤෙසං, අත්තනො පන දුද්දසං…පෙ…අත්තනො පන ඡාදෙති, කලිංව කිතවාසඨො’’ති.

“他人之过失易见，自己之过失实难见……（略）……他却遮藏自己的过失，如狡诈的赌徒遮藏不利的骰子。”

එත්ථ සාකුණිකො ‘‘කිතවා’’ති වුත්තො. තස්ස ඉදං කෙතවං, තස්මිං කෙතවෙ අයං ධාතු වත්තතීති අත්ථො.

此处，捕鸟人被称为“kitavā”（欺诈者）。此即其欺诈(ketavaṃ)，其义是此语根用于此“欺诈”之义。

කඨි සොකෙ. කණ්ඨෙති, කණ්ඨයති.

Kaṭhi，于忧愁中。Kaṇṭheti, kaṇṭhayati。

ඨකාරන්තධාතුරූපානි.

以ṭh结尾的语根形式。

ඩකාරන්තධාතු

以ḍ结尾的语根

පටි පරිහාසෙ. පණ්ඩෙති, පණ්ඩයති. උප්පණ්ඩෙති, උප්පණ්ඩයති. මනුස්සානං නං භික්ඛුනිං උප්පණ්ඩිංසු.

Paṭi，于嘲弄中。Paṇḍeti, paṇḍayati。Uppaṇḍeti, uppaṇḍayati。人们过度嘲弄那位比丘尼。

ලඩි උක්ඛෙපෙ. ලණ්ඩෙති, ලණ්ඩයති.

Laḍi，于举起中。Laṇḍeti, laṇḍayati。

ඛඩි කඩි ඡෙදෙ. ඛණ්ඩෙති, ඛණ්ඩයති. කණ්ඩෙති, කණ්ඩයති. ඛණ්ඩො, කණ්ඩො.

Khaḍi, kaḍi，于切断中。Khaṇḍeti, khaṇḍayati。Kaṇḍeti, kaṇḍayati。Khaṇḍo, kaṇḍo。

පිඩි [Pg.299] සඞ්ඝාතෙ. පිණ්ඩෙති, පිණ්ඩයති. පිණ්ඩො.

Piḍi，于聚集、结合中。Piṇḍeti, piṇḍayati。Piṇḍo。

එත්ථ ච පිණ්ඩොති සමූහසඞ්ඛාතො කලාපොපි ‘‘චොළං පිණ්ඩො රති ඛිඩ්ඩා’’ති එත්ථ වුත්තො ආහාරසඞ්ඛාතො පිණ්ඩොපි පිණ්ඩොයෙව.

此处，piṇḍo（团）也指称为“集合”的“聚”；如在“布团是娱乐嬉戏之物”中所说；而称为“食物”的“团”（即团食）也是piṇḍo。

කුඩි වෙධනෙ. කුණ්ඩෙති, කුණ්ඩයති. කුණ්ඩලං.

Kuḍi，于穿刺中。Kuṇḍeti, kuṇḍayati。Kuṇḍalaṃ。

මඩි භූසායං හසනෙ ච. මණ්ඩෙති, මණ්ඩයති. මණ්ඩො, මණ්ඩනං, මණ්ඩිතො.

Maḍi，于装饰与笑中。Maṇḍeti, maṇḍayati。Maṇḍo, maṇḍanaṃ, maṇḍito。

භඩි කල්‍යාණෙ. කල්‍යාණං කල්‍යාණතා. භණ්ඩෙති, භණ්ඩයති. භණ්ඩො.

Bhaḍi，于善中。Kalyāṇaṃ（善）即kalyāṇatā（善性）。Bhaṇḍeti, bhaṇḍayati。Bhaṇḍo。

එත්ථ ච භණ්ඩොති ධනං, අලඞ්කාරො වා. ‘‘භණ්ඩං ගණ්හාති. සමලඞ්කරිත්වා භණ්ඩෙනා’’ති ච ආදීසු විය.

此处，bhaṇḍo指财富或装饰。如“取用物品”及“以饰物庄严”等例。

දණ්ඩ දණ්ඩවිනිපාතෙ. දණ්ඩෙති, දණ්ඩයති. දණ්ඩො.

Daṇḍa，于施加惩罚中。Daṇḍeti, daṇḍayati。Daṇḍo。

ඡඩ්ඩ ඡඩ්ඩනෙ. ඡඩ්ඩෙති, ඡඩ්ඩයති. ඡඩ්ඩනකො. ඡඩ්ඩියති, ඡඩ්ඩිතො. ඡඩ්ඩිතුං, ඡඩ්ඩයිතුං, ඡඩ්ඩෙත්වා, ඡඩ්ඩයිත්වා.

Chaḍḍa，于舍弃中。Chaḍḍeti, chaḍḍayati。Chaḍḍanako。Chaḍḍiyati, chaḍḍito。Chaḍḍituṃ, chaḍḍayituṃ, chaḍḍetvā, chaḍḍayitvā。

ඩකාරන්තධාතුරූපානි.

以ḍ结尾的语根形式。

ඪකාරන්තධාතු

以ḍh结尾的语根

වඩ්ඪ ආකිරණෙ. කංසපාතියා පායාසං වඩ්ඪෙති, වඩ්ඪයති. භත්තං වඩ්ඪෙත්වා අදාසි.

Vaḍḍha，于分配（食物）中。以铜钵分配乳粥(vaḍḍheti, vaḍḍhayati)。分配食物后施与。

ඉමානි ඪකාරන්තධාතුරූපානි.

此等即以ḍh结尾的语根形式。

ණකාරන්තධාතු

以ṇ结尾的语根

වණ්ණ වණ්ණක්‍රියාවිත්ථාරගුණවචනෙසු. වණ්ණො පසංසා. ක්‍රියා කරණං. විත්ථාරො විත්ථින්නතා. ගුණො සීලාදිධම්මො. වචනං [Pg.300] වාචා. වණ්ණෙති, වණ්ණයති. වණ්ණො, වණ්ණං, සුවණ්ණං, සංවණ්ණනා.

（词根）Vaṇṇa，用于描述、行为、详述、功德、言语。描述即赞扬；行为即作为；详述即广说；功德即戒等法；言语即言说。Vaṇṇeti, vaṇṇayati。Vaṇṇo, vaṇṇaṃ, suvaṇṇaṃ, saṃvaṇṇanā。

වණ්ණසද්දො ඡවිථුතිකුලවග්ගකාරණසණ්ඨානපමාණරූපායතනාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘සුවණ්ණවණ්ණොසි භගවා’’ති එවමාදීසු ඡවියං. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තෙ ගහපති සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු ථුතියං. ‘‘චත්තාරොමෙ භො ගොතම වණ්ණා’’තිඑවමාදීසු කුලවග්ගෙ. ‘‘අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධථෙනොති වුච්චතී’’ති එවමාදීසු කාරණෙ. ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිඑවමාදීසු සණ්ඨානෙ. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු පමාණෙ. ‘‘වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා’’ති එවමාදීසු රූපායතනෙති.

vaṇṇa一词可见于肤色、赞叹、种姓、原因、形状、大小、色处等义。其中，如“世尊，您是金色之肤”等，用于肤色；如“然而，居士，你何时称誉过沙门乔达摩的功德？”等，用于赞叹；如“乔达摩贤者，有此四种种姓”等，用于种姓；如“然则以何因缘，被称为盗香者？”等，用于原因；如“化现出大象王之巨大形象”等，用于形状；如“钵有三种大小”等，用于大小；如“色、香、味、食素”等，用于色处。

තත්ථ ඡවියන්ති ඡවිගතා වණ්ණධාතු එව ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො’’ති එත්ථ වණ්ණග්ගහණෙන ගහිතාති අපරෙ. වණ්ණනං කිත්තියා උග්ඝොසනන්ති වණ්ණො, ථුති. වණ්ණියති අසඞ්කරතො වවත්ථපියතීති වණ්ණො, කුලවග්ගො. වණ්ණියති ඵලං එතෙන යථාසභාවතො විභාවියතීති වණ්ණො, කාරණං, වණ්ණං දීඝරස්සාදිවසෙන සණ්ඨහනන්ති වණ්ණො, සණ්ඨානං. වණ්ණියති අඩ්ඪමහන්තාදිවසෙන පමියතීති වණ්ණො, පමාණං. වණ්ණෙති විකාරමාපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති වණ්ණො, රූපායතනං. එවං තෙන තෙන පවත්තිනිමිත්තෙන වණ්ණසද්දස්ස තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ පවත්ති වෙදිතබ්බා.

其中，关于肤色，另有人说，在“suvaṇṇavaṇṇo”（金色之肤）中，vaṇṇa一词即指与皮肤相关的颜色元素。描述、称扬、宣告，故为vaṇṇa，即赞叹。被区分、被确立而无混淆，故为vaṇṇa，即种姓。果由此而被如实阐明，故为vaṇṇa，即原因。依长短等而构成，故为vaṇṇa，即形状。依半、大等而被衡量，故为vaṇṇa，即大小。显示变化及动心之状态，故为vaṇṇa，即色处。如是，应知vaṇṇa一词，乃依此等不同缘由而用于彼等不同含义中。

අපරම්පි [Pg.301] වණ්ණසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වදාම. වණ්ණසද්දො සණ්ඨානජාති රූපායතනකාරණපමාණගුණපසංසාජාතරූපපුළිනක්ඛරාදීසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘මහන්තං සප්පරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිආදීසු සණ්ඨානෙ දිස්සති, ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො, හීනො අඤ්ඤො වණ්ණො’’තිආදීසු ජාතියං. ‘‘පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො’’තිආදීසු රූපායතනෙ.

我们再解说vaṇṇa一词的含义。vaṇṇa一词可见于形状、种姓、色处、原因、大小、功德、赞叹、黄金、沙地、字母等义。例如，在“化现出巨大的蛇王形象”等处，用于形状；在“婆罗门是最高等的种姓，其他种姓是低劣的”等处，用于种姓；在“具足最上之美色”等处，用于色处。

‘‘න හරාමි න භඤ්ජාමි, ආරා සිඞ්ඝාමි වාරිජං;

අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධථෙනොති වුච්චතී’’ති

“我不拿也不折，只是远远地嗅闻水生莲花。然则以何因缘，我被称为盗香者？”

ආදීසු කාරණෙ. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු පමාණෙ. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තෙ ගහපති සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු ගුණෙ. ‘‘වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං භාසතී’’තිආදීසු පසංසායං. ‘‘වණ්ණං අඤ්ජනවණ්ණෙන, කාලිඞ්ගම්හි වනිම්හසෙ’’ති එත්ථ ජාතරූපෙ. ‘‘අකිලාසුනො වණ්ණපථෙ ඛණන්තා’’ති එත්ථ පුළිනෙ. ‘‘වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියායො’’තිආදීසු අක්ඛරෙ දිස්සති. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි –

等处，用于原因。在“钵有三种大小”等处，用于大小。在“然而，居士，你何时称誉过沙门乔达摩的功德？”等处，用于功德。在“称赞值得称赞者”等处，用于赞扬。在“我们于迦陵伽乞求色如眼膏的黄金”处，用于黄金。在“不倦者于沙道上挖掘”处，用于沙地。在“字母增添、字母转换”等处，用于字母。如是，总而言之——

ඡවියං ථුතියං හෙමෙ, කුලවග්ගෙ ච කාරණෙ;

සණ්ඨානෙ ච පමාණෙ ච, රූපායතනජාතිසු;

ගුණක්ඛරෙසු පුළිනෙ, වණ්ණසද්දො පවත්තති;

vaṇṇa一词用于肤色、赞叹、黄金、种姓与原因、形状与大小、色处与种类、功德、字母、沙地等义。

සුවණ්ණසද්දො ඡවිසම්පත්තිගරුළජාතරූපෙසු ආගතො. අයඤ්හි ‘‘සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ, සුගතෙ දුග්ගතෙ’’ති, ‘‘සුවණ්ණතා සුස්සරතා’’ති [Pg.302] ච එවමාදීසු ඡවිසම්පත්තියං ආගතො. ‘‘කාකං සුවණ්ණා පරිවාරයන්තී’’තිආදීසු ගරුළෙ. ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො’’තිආදීසු ජාතරූපෙති.

suvaṇṇa一词用于肤色之美、金翅鸟、黄金等义。例如，在“美色者与丑色者，善趣者与恶趣者”及“肤色之美，声音之美”等处，用于肤色之美。在“诸金翅鸟围绕乌鸦”等处，用于金翅鸟。在“其肤金色，如纯金”等处，用于黄金。

පුණ සඞ්ඝාතෙ. පුණෙති, පුණයති.

（词根）Puṇa，用于聚集。Puṇeti, puṇayati。

චුණ සඞ්කොචනෙ. චුණෙති, චුණයති.

（词根）Cuṇa，用于收缩。Cuṇeti, cuṇayati。

චුණ්ණ පෙරණෙ. චුණ්ණෙති, චුණ්ණයති. චුණ්ණං. චුණ්ණවිචුණ්ණං කරොති.

（词根）Cuṇṇa，用于碾磨。Cuṇṇeti, cuṇṇayati。Cuṇṇaṃ。Cuṇṇavicuṇṇaṃ karoti。

සණ දානෙ. සණෙති, සණයති.

（词根）Saṇa，用于布施。Saṇeti, saṇayati。

කුණ සඞ්කොචනෙ. කුණෙති, කුණයති. කුණො. කුණහත්ථො. හත්ථෙන කුණී.

（词根）Kuṇa，用于收缩。Kuṇeti, kuṇayati。Kuṇo。Kuṇahattho。Hatthena kuṇī。

තූණ පූරණෙ. තූණෙති, තූණයති. තූණී.

（词根）Tūṇa，用于充满。Tūṇeti, tūṇayati。Tūṇī。

එත්ථ තූණීති සරකලාපො. සා හි තූණෙන්ති පූරෙන්ති සරෙ එත්ථාති තූණී.

此处，tūṇī 即箭筒。因为人们于此中充满、填满箭矢，故称“箭筒”。

භූණ භාසායං. භූණෙති, භූණයති.

（词根）Bhūṇa，用于言说。Bhūṇeti, bhūṇayati。

කණ නිමීලනෙ. කාණෙති, කාණයති. කාණො.

（词根）Kaṇa，用于闭目。Kāṇeti, kāṇayati。Kāṇo。

එත්ථ කාණොති එකෙන වා ද්වීහි වා අක්ඛීහි පරිහීනක්ඛි. අට්ඨකථාචරියා පන ‘‘කාණො නාම එකක්ඛිනා කාණො, අන්ධො නාම උභයක්ඛිකාණො’’ති වදන්ති, තං කාණන්ධසද්දානං එකත්ථසන්නිපාතෙ යුජ්ජති. ඉතරථා කාණකච්ඡපොපමසුත්තෙ වුත්තො කච්ඡපො එකස්මිං කාණො සියා, එකක්ඛිකාණො ච පන පුරිසො ‘‘අන්ධො’’ති න වත්තබ්බො සියා, තස්මා තෙසමයුගළත්තෙ එකෙකස්ස යථාසම්භවං ද්වින්නං ද්වින්නමාකාරානං වාචකතා දට්ඨබ්බා. තථා හි කොසලසංයුත්තට්ඨකථායං ‘‘කාණොති එකච්ඡිකාණො වා [Pg.303] උභයච්ඡිකාණො වා’’ති වුත්තං. අථ වා ‘‘ඔවදෙය්‍යානුසාසෙය්‍යා’’ති එත්ථ ඔවාදානුසාසනානං විය සවිසෙසතා අවිසෙසතා ච දට්ඨබ්බා.

此处，所谓“独眼者”（kāṇo），是指缺损一只或两只眼睛者。但诸义注师说：“所谓‘独眼者’（kāṇo），是瞎了一只眼；所谓‘盲者’（andho），是双目皆盲。”此说在“独眼”与“盲”二词并列为一义时是恰当的。否则，在《独眼龟喻经》中所说的龟，就成了一只眼盲，而只有一只眼睛盲的人则不能被称为“盲者”了。因此，当此二词并用时，当知其各能表示两种可能的情况。诚然，如《憍萨罗相应》的义注中所说：“‘独眼者’，或指独眼盲，或指双目盲。”或者，如同在“他当教诫、训示”一句中，应当看到“教诫”与“训示”既有区别，又有共通之处。

ගණ සඞ්ඛ්‍යානෙ. ගණෙති, ගණයති. ගණනා, ගණො.

（词根）Gaṇa，用于计数。Gaṇeti, gaṇayati。Gaṇanā, gaṇo。

එත්ථ ගණනාති සඞ්ඛ්‍යා. ගණොති භික්ඛුසමූහො. යෙසං වා කෙසඤ්චි සමූහො. සමූහස්ස ච අනෙකානි නාමානි. සෙය්‍යථිදං –

此处，“计数”（gaṇanā）即数量。“团体”（gaṇo）指比丘的团体，或任何事物的集合。集合又有多名，如下所示：

සඞ්ඝො ගණො සමූහො ච,ඛන්ධො සන්නිචයො චයො;

සමුච්චයො ච නිචයො,වග්ගො පූගො ච රාසි ච.

僧团、团体与集合，蕴、积集与堆聚；总合与积聚，品、群与堆。

කායො නිකායො නිකරො,කදම්බො විසරො ඝටා;

සමුදායො ච සන්දෙහො,සඞ්ඝාතො සමයො කරො.

身、部、群，咖丹巴、群众与密集；集起与积聚，结合、会合与群。

ඔඝො පුඤ්ජො කලාපො ච,පිණ්ඩො ජාලඤ්ච මණ්ඩලං;

සණ්ඩො පවාහො ඉච්චෙතෙ,සමූහත්ථාභිධායකාති.

洪流、堆与束，团、网与圈；丛、流皆如是，此等说集义。

කිඤ්චාපි එතෙ සඞ්ඝගණසමූහාදයො සද්දා සමූහත්ථවාචකා, තථාපි සඞ්ඝගණසද්දායෙව විනාපි විසෙසකපදෙන භික්ඛුසමූහෙ වත්තන්ති, නාඤ්ඤෙ, අඤ්ඤෙ පන සඞ්ඝගණසද්දෙහි සද්ධිං අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච කදාචි සමානත්ථවිසයා හොන්ති, කදාචි අසමානත්ථවිසයා, තස්මා යථාපාවචනං අසම්මුය්හන්තෙන යොජෙතබ්බා. ‘‘එකො, ද්වෙ’’තිආදිනා ගණෙතබ්බොති ගණො.

虽然“僧伽”、“团体”、“集合”等词都表示集合之义，但唯有“僧伽”与“团体”二词，即便没有限定词，也用于比丘的团体，其他词则不然。至于其他词，与“僧伽”、“团体”及彼此之间，有时语义范围相同，有时不同，因此应当不加混淆地依惯例而应用。又因能以“一、二”等来计数，故称“团体”(gaṇo)。

කණ්ණ [Pg.304] සවනෙ. කණ්ණෙති, කණ්ණයති. කණ්ණො. කණ්ණයන්ති සද්දං සුණන්ති එතෙනාති කණ්ණො, යො ලොකෙ ‘‘සවනං, සොත’’න්ති ච වුච්චති.

（词根）Kaṇṇa，听闻义。例如：kaṇṇeti（他听闻）、kaṇṇayati（他使听闻）。Kaṇṇo（耳）。人们用它来听闻、听声音，故称“耳”(kaṇṇo)，世间亦称之为“听处”(savana)、“听根”(sota)。

කුණ ගුණ ආමන්තනෙ. කුණෙති, කුණයති. ගුණෙති, ගුණයති. ගුණො. ගොණො.

（词根）Kuṇa、Guṇa，呼唤义。例如：kuṇeti（他呼唤）、kuṇayati（他使呼唤）；guṇeti（他呼唤）、guṇayati（他使呼唤）。Guṇo（功德）。Goṇo（牛）。

එත්ථ ගුණොති සීලාදයො ධම්මා, කෙනට්ඨෙන තෙ ගුණා. ගොණාපියති ආමන්තාපියති අත්තනි පතිට්ඨිතො පුග්ගලො දට්ඨුං සොතුං පූජිතුඤ්ච ඉච්ඡන්තෙහි ජනෙහීති ගුණො. එත්ථ කිඤ්චාපි සීලාදිධම්මානං ආමන්තාපනං නත්ථි, තථාපි තංහෙතුආමන්තනං නිමන්තනඤ්ච තෙයෙව කරොන්ති නාමාති එවං වුත්තං. තථා හි –

此处，“功德”(guṇo)指戒等诸法。以何义称之为“功德”？因为安住于此（戒等法）的人，被欲见、欲闻、欲供养者所呼唤、所邀请，故称“功德”。此处，戒等诸法本身虽无呼唤，然而以它们为因而有的呼唤与邀请，确实可说是它们所为，故如是说。诚然——

‘‘යථාපි ඛෙත්තසම්පන්නෙ,බීජං අප්පම්පි රොපිතං;

සම්මා ධාරං පවස්සන්තෙ,ඵලං තොසෙති කස්සක’’න්ති

“譬如于沃田，纵播种微少；若得时雨降，果实悦农夫。”

එත්ථ කස්සකස්ස තුට්ඨිඋප්පත්තිකාරණත්තා හෙතුවසෙන නිච්චෙතනස්සපි ඵලස්ස තොසනං වුත්තං, එවමිධාපි ආමන්තාපනකාරණත්තා එවං වුත්තං. අඤ්ඤෙ පන ‘‘ගුඤ්ජන්තෙ අබ්‍යයන්තෙ ඉති ගුණා’’ති අත්ථං වදන්ති. තදනුරූපං පන ධාතුසද්දං න පස්සාම, ‘‘ගුණ ආමන්තනෙ’’ ඉච්චෙව පස්සාම, විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං.

此处，因是农夫生喜之因，故就因果而言，说无情识的果实能“令……喜悦”。此处（功德）亦然，因是呼唤之因，故如是说。另有人说其义为：“因其鸣响而不衰亡，故为功德。”然我等未见与此相应之词根，只见“Guṇa，呼唤义”，应审察而取。

වණ ගත්තවිචුණ්ණනෙ. වණෙති, වණයති. වණො.

（词根）Vaṇa，伤身义。例如：vaṇeti（他伤害）、vaṇayati（他使伤害）。Vaṇo（伤口）。

එත්ථ වණොති අරු. සා හි සරීරං වණයති විචුණ්ණෙති ඡිද්දාවඡිද්දං කරොතීති වණොති වුච්චති.

此处，所谓“伤口”(vaṇo)，即是伤疮(aru)。因为它伤害、毁坏身体，使其遍体鳞伤，故称“伤口”。

පණ්ණ හරිතෙ. පණ්ණෙති, පණ්ණයති. තාලපණ්ණං. සූපෙය්‍යපණ්ණං.

（词根）Paṇṇa，绿色义。例如：paṇṇeti（它变绿）、paṇṇayati（它使变绿）。Tālapaṇṇaṃ（棕榈叶）。Sūpeyyapaṇṇaṃ（菜叶）。

එත්ථ [Pg.305] ච හරිතභාවවිගතෙපි වත්ථුස්මිං පණ්ණභාවො රූළ්හිතො පවත්තොති දට්ඨබ්බො. ‘‘පණ්ණං, පත්තං, පලාසො, දලං’’ ඉච්චෙතෙ සමානත්ථා.

此处当知，即使在失去绿色的事物上，“叶”的状态也是依世俗惯例而成立的。“Paṇṇaṃ（叶）、pattaṃ（叶）、palāso（叶）、dalaṃ（叶）”，此等词语同义。

පණ බ්‍යවහාරෙ. පණෙති, පණයති. රාජා ච දණ්ඩං ගරුකං පණෙති.

（词根）Paṇa，交易义。例如：paṇeti（他交易）、paṇayati（他使交易）。Rājā ca daṇḍaṃ garukaṃ paṇeti（国王处以重罚）。

ඉමානි ණකාරන්තධාතුරූපානි.

以上是ṇ音尾的词根形式。

තකාරන්තධාතු

以t结尾的词根

චින්ත චින්තායං. චින්තෙති, චින්තයති. චිත්තං, චින්තා, චින්තනා, චින්තනකො. කාරිතෙ ‘‘චින්තාපෙති, චින්තාපයතී’’ති රූපානි.

词根`cint`，表“思”义。其动词形式为`cinteti`、`cintayati`。其名词形式有`cittaṃ`（心）、`cintā`（思）、`cintanā`（思惟）、`cintanako`（思者）。其使役动词形式为`cintāpeti`、`cintāpayati`。

තත්ථ චිත්තන්ති ආරම්මණං චින්තෙතීති චිත්තං, විජානාතීති අත්ථො, සබ්බචිත්තසාධාරණවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. එත්ථ සියා – කස්මා ‘‘ආරම්මණං චින්තෙතීති චිත්ත’’න්ති වත්වාපි ‘‘විජානාතීති අත්ථො’’ති වුත්තං, නනු චින්තනවිජානනා නානාසභාවා. න හි ‘‘චින්තෙතී’’ති පදස්ස ‘‘විජානාතී’’ති අත්ථො සම්භවති, දුප්පඤ්ඤස්ස හි නානප්පකාරෙහි චින්තයතොපි සුඛුමත්ථාධිගමො න හොතීති? සච්චං, ‘‘විජානාතී’’ති ඉදං පදං චිත්තස්ස සඤ්ඤාපඤ්ඤාකිච්චෙහි විසිට්ඨවිසයග්ගහණං දීපෙතුං වුත්තං සබ්බචිත්තසාධාරණත්තා චිත්තසද්දස්ස. යඤ්හි ධම්මජාතං ‘‘චිත්ත’’න්ති වුච්චති, තදෙව විඤ්ඤාණං, තස්මා විජානනත්ථං ගහෙත්වා සඤ්ඤාපඤ්ඤාකිච්චාවිසිට්ඨවිසයග්ගහණං දීපෙතුං ‘‘විජානාතී’’ති වුත්තං.

在此，所谓心(citta)，是因其思惟所缘(ārammaṇa)，故名为心，其义为“了别”(vijānāti)；当知此义通于一切心。于此，或有疑问：既说“因其思惟所缘，故名为心”，为何又说“其义为了别”？思惟与了别难道自性各异吗？“思惟”一词实不具“了别”之义，因为无慧者纵然百般思惟，亦不能证得微细之义。答：诚然。说“了别”一词，是为了开示心通过想(saññā)与慧(paññā)的作用来识知特定所缘，因为“心”这个词通用于一切心。凡被称为“心”的法即是识(viññāṇa)，因此，取“了别”之义，是为了开示其识知所缘的功能，此功能不限定于想与慧的作用，所以才说“了别”。

ඉදානි අඤ්ඤගණිකධාතුවසෙනපි නිබ්බචනං පකාසයාම – සබ්බෙසු චිත්තෙසු යං ලොකියකුසලාකුසලමහාක්‍රියචිත්තං, තං ජවනවීථිවසෙන අත්තනො සන්තානං චිනොතීති චිත්තං, විපාකං කම්මකිලෙසෙහි චිතන්ති චිත්තං, ඉදං චිධාතුවසෙන නිබ්බචනං. යං කිඤ්චි ලොකෙ විචිත්තං සිප්පජාතං, සබ්බස්ස තස්ස [Pg.306] චිත්තෙනෙව කරණතො චිත්තෙති විචිත්තෙති විචිත්තං කරියති එතෙනාති චිත්තං, චිත්තකරණතාය චිත්තන්ති වුත්තං හොති, ඉදං චිත්තධාතුවසෙන නිබ්බචනං. චිත්තතාය චිත්තං, ඉදං පාටිපදිකවසෙන නිබ්බචනං. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘සබ්බම්පි යථානුරූපතො චිත්තතාය චිත්තං, චිත්තකරණතාය චිත්තන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති.

现在，我们亦依其他词根类的体例来说明其语源。于一切心中，世间善心、不善心与大唯作心，依速行路(javanavīthi)，积集其自身的相续，故为心；或由业(kamma)与烦恼(kilesa)所积集，故为心。此乃依`ci`词根的语源解释。世间任何多彩多姿的技艺，皆由心所造作，故说它彩绘、使多彩，多彩之物由它所造，故为心。因其能造多彩之物，故名为心。此乃依`citt`词根的语源解释。因其多彩性，故为心。此乃依语干(pāṭipadika)的语源解释。是故，诸义注师(aṭṭhakathācariyā)言：“于此，当如是了知其义：一切心皆依其各自相应的方式，因其多彩性，因其能造多彩之物，故名为心。”

එත්ථ හි චිත්තස්ස සරාගසදොසාදිභෙදභින්නත්තා සම්පයුත්තභූමිආරම්මණහීනමජ්ඣිමපණීතාධිපතීනං වසෙන චිත්තස්ස චිත්තතා වෙදිතබ්බා. කිඤ්චාපි එකස්ස චිත්තස්ස එවං විචිත්තතා නත්ථි, තථාපි විචිත්තානං අන්තොගධත්තා සමුදායවොහාරෙන අවයවොපි ‘‘චිත්ත’’න්ති වුච්චති, යථා පබ්බතනදීසමුද්දාදිඑකදෙසෙසු දිට්ඨෙසු පබ්බතාදයො දිට්ඨාති වුච්චන්ති. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘කාමඤ්චෙත්ථ එකමෙව එවං චිත්තං න හොති, චිත්තානං පන අන්තොගධත්තා එතෙසු යං කිඤ්චි එකම්පි චිත්තතාය ‘චිත්ත’න්ති වත්තුං වට්ටතී’’ති.

在此，当知心的多彩性(cittatā)，是由于心有有贪(sarāga)、有瞋(sadosa)等差别，以及依相应法(sampayutta)、地(bhūmi)、所缘(ārammaṇa)、下中上、增上(adhipati)等而有差别。尽管单一的心刹那并无如是多彩性，然因其含摄于多彩的心之中，故依集合的言说方式，其部分亦被称为“心”；犹如见到山、河、海等的一部分时，亦说见到了山等。是故，诸义注师(aṭṭhakathācariyā)言：“诚然，于此，单一的心并非如此多彩，然因其含摄于诸心之中，故其中任何一心，皆可因其多彩性而被称为‘心’。”

එත්ථ ච වුත්තප්පකාරානමත්ථානං විනිච්ඡයො බවති. කථං? යස්මා යත්ථ යත්ථ යථා යථා අත්ථො ලබ්භති, තත්ථ තත්ථ තථා තථා ගහෙතබ්බො. තස්මා යං ආසෙවනපච්චයභාවෙන චිනොති, යඤ්ච කම්මුනා අභිසඞ්ඛතත්තා චිතං, තං තෙන කාරණෙන චිත්තන්ති වුත්තං. යං පන තථා න හොති, තං පරිත්තක්‍රියද්වයං අන්තිමජවනඤ්ච ලබ්භමානචින්තනවිචිත්තතාදිවසෙන චිත්තන්ති වෙදිතබ්බං, හසිතුප්පාදො පන අඤ්ඤජවනගතිකොයෙවාති.

于此，当决择上述诸义。如何决择？即义在何处以何方式可得，即应在彼处以彼方式取之。是故，凡以重复缘(āsevanapaccaya)的方式积集者，以及由业(kamma)所行、所积集者，以此原因为心。然若非如此，则如两种微小唯作心(parittakiriya)与最终速行(antimajavana)，当依其所具有的思惟、多彩等义而了知为心。至于生笑心(hasituppāda)，则归于其他速行一类。

ඉමානි චිත්තස්ස නාමානි –

以下是心的诸名：

චිත්තං මනො මානසඤ්ච, විඤ්ඤාණං හදයං මනං;

නාමානෙතානි වොහාර-පථෙ වත්තන්ති පායතො.

心、意与心意，识、心以及意；此等诸名称，多用于世俗言说。

චිත්තසද්දො [Pg.307] පඤ්ඤත්තියං විඤ්ඤාණෙ විචිත්තෙ චිත්තකම්මෙ අච්ඡරියෙති එවමාදීසු අත්ථෙසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘චිත්තො ගහපති. චිත්තමාසො’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං දිස්සති. ‘‘චිත්තං මනො මානස’’න්තිආදීසු විඤ්ඤාණෙ. ‘‘විචිත්තවත්ථාභරණා’’තිආදීසු විචිත්තෙ. ‘‘දිට්ඨං වො භික්ඛවෙ චරණං නාම චිත්ත’’න්තිආදීසු චිත්තකම්මෙ. ‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි, චිත්තරූපංව දිස්සතී’’තිආදීසු අච්ඡරියෙති.

“心”(citta)一词可见于施设(paññatti)、识(viññāṇa)、多彩(vicitta)、绘画(cittakamma)、奇妙(acchariya)等义。例如，在“质多(Citto)居士”、“质多月(Cittamāso)”等中，用于施设义。在“心、意、心意”等中，用于识义。在“多彩的衣饰”等中，用于多彩义。在“诸比丘，汝等曾见名为‘行’(Caraṇa)之图画否？”等中，用于绘画义。在“来，玛蒂(Maddi)，请听，看似奇妙之形色显现”等中，用于奇妙义。

චිත සඤ්චෙතනෙ. චෙතෙති, චෙතයති. රත්තො ඛො බ්‍රාහ්මණ රාගෙන අභිභූතො අත්තබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, පරබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, උභයබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති. ආකඞ්ඛති චෙතයති, තං නිසෙධ ජුතින්ධර. චෙතනා, සඤ්චෙතනා. චෙතයිතං, චෙතෙත්වා, චෙතයිත්වා. සඤ්චිච්ච පාණං ජීවිතා වොරොපෙති.

词根`cit`，表“思”义。其动词形式为`ceteti`、`cetayati`。“婆罗门，贪染者被贪欲所征服，实会为恼害自己而思，为恼害他人而思，为恼害双方而思。”“彼欲求、彼思量，具光者，汝当制止之。”其名词形式有`cetanā`（思）、`sañcetanā`（审思）。其分词与独立式为`cetayitaṃ`、`cetetvā`、`cetayitvā`。“故意夺取有情生命。”

තත්ථ චෙතනාති චෙතයතීති චෙතනා, සද්ධිං අත්තනා සම්පයුත්තධම්මෙ ආරම්මණෙ අභිසන්දහතීති අත්ථො. සඤ්චෙතනාති උපසග්ගවසෙන පදං වඩ්ඪිතං. චෙතයිතන්ති චෙතනාකාරො. සඤ්චිච්චාති සයං ඤත්වා, චෙච්ච අභිවිතරිත්වාති අත්ථො. ඉමානි චෙතනාය නාමානි –

在此，“思”即是思量，意思是，它将与自身相应的诸法一起导向所缘。“审思”是通过前缀加强的词。“所思”是思的状态。“故意”是自己知道后，刻意去执行的意思。这些都是“思”的名称——

සඤ්චෙතනා චෙතයිතං, චෙතනා කම්මමෙව ච;

කම්මඤ්හි ‘‘චෙතනා’’ ත්වෙව, ජිනෙනාහච්ච භාසිතං.

审思与所思，思即是业；业实为“思”，此乃胜者所确说。

අත්‍රායං පාළි ‘‘චෙතනාහං භික්ඛවෙ කම්මං වදාමි, චෙතයිත්වා කම්මං කරොති කායෙන වාචාය මනසා’’ති.

此处的巴利圣典是：“诸比丘，我说思是业；思已，以身、语、意造业。”

මන්ත [Pg.308] ගුත්තභාසනෙ. මන්තෙති, මන්තයති, නිමන්තෙති, නිමන්තයති, ආමන්තෙති, ආමන්තයති. ජනා සඞ්ගම්ම මන්තෙන්ති, මන්තයන්ති, මන්තයිංසු රහොගතා. නිමන්තයිත්ථ රාජානං. ආමන්තයිත්ථ දෙවින්දො, විසුකම්මං මහිද්ධිකං. මන්තා, මන්තො. කාරිතෙ ‘‘මන්තාපෙති, මන්තාපයතී’’ති රූපානි.

词根`manta`，表“秘密谈论”义。其动词形式有：`manteti`、`mantayati`、`nimanteti`、`nimantayati`、`āmanteti`、`āmantayati`。“人们聚集在一起秘密商议”(Janā saṅgamma mantenti, mantayanti, mantayiṃsu rahogatā)。“他邀请了国王”(Nimantayittha rājānaṃ)。“天帝释对大神通的毗首羯磨说道”(Āmantayittha devindo, visukammaṃ mahiddhikaṃ)。其名词形式有：`mantā`（谋士），`manto`（密语）。其使役动词形式为：`mantāpeti`、`mantāpayati`。

එත්ථ මන්තාති පඤ්ඤා, ‘‘ගවෙසනසඤ්ඤා’’තිපි වදන්ති. මන්තොති ගුත්තභාසනං. ‘‘උපස්සුතිකාපි සුණන්ති මන්තං, තස්මා හි මන්තො ඛිප්පමුපෙති භෙද’’න්ති එත්ථ හි ගුත්තභාසනං ‘‘මන්තො’’ති වුච්චති. අපිච මන්තොති ඡළඞ්ගමන්තො. වුත්තඤ්ච ‘‘යෙ මන්තං පරිවත්තෙන්ති, ඡළඞ්ගං බ්‍රහ්මචින්තිත’’න්ති. එත්ථ සික්ඛා නිරුත්ති කප්ප බ්‍යාකරණ ජොතිසත්ථ ඡන්දොවිචිතිවසෙන මන්තො ‘‘ඡළඞ්ගො’’ති වෙදිතබ්බො. එතානි එව ඡ ‘‘වෙදඞ්ගානී’’ති වුච්චන්ති. වෙදො එව හි ‘‘මන්තො, සුතී’’ති ච වුත්තො. අථ වා මන්තොති වෙදාදිවිජ්ජා.

在此，mantā是智慧，也有人说是“寻求想”。manto是密语。在“偷听者也能听到密语，因此密语很快就会泄露”这句中，密语就被称为“manto”。再者，manto也指六支明咒。如所说：“他们诵念的明咒，是梵天所思的六支。”在此，应知明咒因音韵学、词源学、仪轨、文法、天文学、韵律学而为“六支”。这六者也被称为“吠陀支”。吠陀本身也被称为“明咒”和“圣典”。或者，manto是吠陀等学问。

යන්ත සඞ්කොචනෙ. යන්තෙති, යන්තයති. යන්තං, තෙලයන්තං යථාචක්කං, එවං කම්පති මෙදනී.

（语根）Yanta，义为约束。其（动词）形态有：yanteti, yantayati。（名词为）yantaṃ（机械）。（例如：）“如榨油机之轮，大地亦如是震动。”

සත්ත ගතියං. සත්තෙති, සත්තයති.

（语根）Satta，义为去。其（动词）形态有：satteti, sattayati。

සන්ත ආමප්පයොගෙ. ආමප්පයොගො නාම උස්සන්නක්‍රියා. සන්තෙති, සන්තයති.

（语根）Santa，义为强盛作用(āmappayoga)。所谓强盛作用，即是丰盛的行为。其（动词）形态有：santeti, santayati。

කිත්ත සංසන්දනෙ. කිත්තෙති, කිත්තයති. ‘‘යෙ වොහං කිත්තයිස්සාමි, ගිරාහි අනුපුබ්බසො. කිත්තනා පරිකිත්තනා’’තිආදීසු පන කත්ථනා ‘‘කිත්තනා’’ති වුච්චති.

（语根）Kitta，义为称扬。其（动词）形态有：kitteti, kittayati。在“我将次第以言语称扬你们”、“称扬、遍称扬”等（用法）中，称赞(katthanā)被称为称扬(kittanā)。

තන්ත කුටුම්බධාරණෙ. තන්තෙති, තන්තයති. සතන්තො, සප්පධානොති අත්ථො.

（语根）Tanta，义为维持家庭。其（动词）形态有：tanteti, tantayati。Satanto，意思是具足精勤者(sappadhāno)。

යත [Pg.309] නිකාරොපකාරෙසු. යතෙති, යතයති. නීතො ච පටිදානෙ, යතධාතු නිඋපසග්ගතො පරො පටිදානෙ වත්තති, නිය්‍යාතෙති, නිය්‍යාතයති. තකාරස්ස පන දකාරත්තෙ කතෙ ‘‘නිය්‍යාදෙති, නිය්‍යාදයති. රථං නිය්‍යාදයිත්වාන, අණණො එහි සාරථී’’ති රූපානි.

（语根）Yata，义为轻蔑与帮助(nikāropakāresu)。其（动词）形态有：yateti, yatayati。语根yata前置ni-时，义为归还，（形态为）niyyāteti, niyyātayati。当t音变为d音时，形态为niyyādeti, niyyādayati。例如：“交还马车后，无债的车夫，来吧！”

වතු භාසායං. වත්තෙති, වත්තයති.

（语根）Vatu，义为说。其（动词）形态有：vatteti, vattayati。

පත ගතියං. පතෙති, පතයති.

（语根）Pata，义为去。其（动词）形态有：pateti, patayati。

වාත ගතිසුඛසෙවනෙසු. ගති සුඛං සෙවනන්ති තයො අත්ථා. තත්ථ සුඛනං සුඛං. වාතෙති, වාතයති. වාතො, වාතපුප්ඵං. චීවරස්ස අනුවාතො.

（语根）Vāta，义为去、乐、事奉。去、乐、事奉是其三种意义。其中，乐即是快乐。其（动词）形态有：vāteti, vātayati。（名词为）vāto（风），vātapupphaṃ（风花），cīvarassa anuvāto（衣的顺风）。

කෙත ආමන්තනෙ. කෙතෙති, කෙතයති. කෙතකො.

（语根）Keta，义为呼叫。其（动词）形态有：keteti, ketayati。（名词为）ketako（计陀迦树/旗帜）。

සත්ත සන්තානක්‍රියායං. සන්තානක්‍රියා නාම පබන්ධක්‍රියා අවිච්ඡෙදකරණං. සත්තෙති, සත්තයති. සත්තො.

（语根）Satta，义为相续作用。所谓相续作用，即是关联作用、不间断的行为。其（动词）形态有：satteti, sattayati。（名词为）satto（有情）。

‘‘කින්නු සන්තරමානොව, ලායිත්වා හරිතං තිණං;

ඛාද ඛාදාති ලපසි, ගතසත්තං ජරග්ගව’’න්ති

“为何你匆匆忙忙地割来青草，对已无生命的老牛说‘吃吧，吃吧’？”

පාළියං පන ‘‘ගතසත්තං ජරග්ගව’’න්ති පාඨස්ස ‘‘විගතජීවිතං ජිණ්ණගොණ’’න්ති අත්ථං සංවණ්ණෙසුං. ඉමිනා සත්තසද්දස්ස ජීවිතවචනං විය දිස්සති, ‘‘න සුකරා උඤ්ඡෙන පග්ගහෙන යාපෙතු’’න්ති එත්ථ පග්ගහසද්දස්ස පත්තකථනං විය. සුට්ඨු විචාරෙතබ්බං.

在巴利(圣典)中，注释者们将“gatasattaṃ jaraggava”这句解释为“失去生命的老牛”。由此可见，satta一词似乎是“生命”的同义词，就像在“以拾穗与收受难以维生”一句中，paggaha一词被说成是“钵”一样。此点当善加审察。

සුත්ත අවමොචනෙ. සුත්තෙති, සුත්තයති.

（语根）Sutta，义为释放。其（动词）形态有：sutteti, suttayati。

මුත්ත පසවනෙ. මුත්තෙති, මුත්තයති. ඔමුත්තෙති, ඔමුත්තයති. මුත්තං. අත්‍රායං පාළි ‘‘මුත්තෙති ඔහදෙති චා’’ති. තත්ථ මුත්තෙතීති පස්සාවං කරොති. ඔහදෙතීති කරීසං විස්සජ්ජෙති. කාරිතෙ ‘‘මුත්තාපෙති, මුත්තාපයතී’’ති රූපානි.

（语根）Mutta，义为排尿。其（动词）形态有：mutteti, muttayati, omutteti, omuttayati。（名词为）muttaṃ（尿）。此处的巴利语为：“mutteti ohadeti cā”（排尿与排便）。其中，mutteti是排尿，ohadeti是排便。使役态的形态为muttāpeti, muttāpayatī。

කත්තර [Pg.310] සෙථිල්ලෙ. කත්තරෙති, කත්තරයති. කත්තරො. කත්තරදණ්ඩො, කත්තරසුප්පං.

（语根）Kattara，义为松弛。其（动词）形态有：kattareti, kattarayati。（名词为）kattaro（年迈者）、kattaradaṇḍo（老者之杖）、kattarasuppaṃ（旧的簸箕）。

තත්ථ කත්තරොති ජිණ්ණො. මහල්ලකොති වුත්තං හොති. කෙනට්ඨෙන? කත්තරයති අඞ්ගානං සිථිලභාවෙන සිථිලො භවතීති අත්ථෙන. කත්තරදණ්ඩොති කත්තරෙහි ජිණ්ණමනුස්සෙහි එකන්තතො ගහෙතබ්බතාය කත්තරානං දණ්ඩො කත්තරදණ්ඩො. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘කත්තරදණ්ඩොති ජිණ්ණකාලෙ ගහෙතබ්බදණ්ඩො’’ති. කත්තරසුප්පන්ති ජිණ්ණසුප්පං. කත්තරඤ්ච තං සුප්පඤ්චාති කත්තරසුප්පන්ති සමාසො.

其中，kattaro是年老、衰朽的意思，即指年迈者。是何义？意思是：因肢体松弛而变得衰弱。Kattaradaṇḍo是年迈衰朽者必须执持的杖，因此是“年迈者之杖”。所以义注师们说：“kattaradaṇḍo是年老时应执持之杖。”Kattarasuppaṃ是破旧的簸箕。它是kattaraṃ ca taṃ suppaṃ ca的复合词(samāso)。

චිත්ත චිත්තකරණෙ, කදාචි දස්සනෙපි. චිත්තකරණං විචිත්තභාවකරණං. චිත්තෙති, චිත්තයති. චිත්තං.

（语根）Citta，义为多彩化，有时也义为见。多彩化即使之多样化。其（动词）形态有：citteti, cittayati。（名词为）cittaṃ（心/画）。

තකාරන්තධාතුරූපානි.

t字尾语根的形态。

ථකාරන්තධාතු

tha-词尾语根

කථ කථනෙ. කථෙති, කථයති. ධම්මං සාකච්ඡති. සාකච්ඡා, කථා, පරිකථා, අට්ඨකථා.

语根Katha，义为“讲述”。形态为katheti、kathayati。例如：Dhammaṃ sākacchati（讨论法）。派生词：sākacchā（讨论）、kathā（谈话）、parikathā（详谈）、aṭṭhakathā（义注）。

තත්ථ සාකච්ඡතීති සහ කථයති. අත්ථො කථියති එතායාති අට්ඨකථා, ත්ථකාරස්ස ට්ඨකාරත්තං.

其中，sākacchati即saha kathayati（一起谈论）。Attho kathiyati etāya（义理藉此被解说），故为aṭṭhakathā（义注）；其中ttha转为ṭṭha。

යාය’ත්ථමභිවණ්ණෙන්ති, බ්‍යඤ්ජනත්ථපදානුගං;

නිදානවත්ථුසම්බන්ධං, එසා අට්ඨකථා මතා.

藉此阐明义，随顺文句与词，并及因缘事，此即称义注。

‘‘අට්ඨකථා’’ති ච ‘‘අත්ථසංවණ්ණනා’’ති ච නින්නානාකරණං.

“义注”与“义理释义”二者并无差别。

පථි ගතියං. පන්ථෙන්ති, පන්ථයන්ති. පන්ථො. භූවාදිගණෙ ‘‘පථ ගතිය’’න්ති අකාරන්තවසෙන කථිතස්ස ‘‘පථති, පථො’’ති [Pg.311] නිග්ගහීතාගමවජ්ජිතානි රූපානි භවන්ති, ඉධ පන ඉකාරන්තවසෙන කථිතස්ස සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි නිච්චං භවන්තීති දට්ඨබ්බං.

语根Pathi，义为“行进”。形态为panthenti、panthayati。派生词为pantho（道路）。在bhūvādi群中，所说a-词尾语根patha（义为“行进”），其形态为pathati、patho，无鼻音加入；然于此处，所说i-词尾语根，其形态则恒常带有鼻音，当知。

පුත්ථ ආදරානාදරෙසු. පුත්ථෙති, පුත්ථයති.

语根Puttha，义为“尊敬与不尊敬”。形态为puttheti、putthayati。

මුත්ථ සඞ්ඝාතෙ. මුත්ථෙති, මුත්ථයති.

语根Muttha，义为“冲击”、“集合”。形态为muttheti、mutthayati。

වත්ථ අද්දනෙ. වත්ථෙති, වත්ථයති.

语根Vattha，义为“覆盖”。形态为vattheti、vatthayati。

පුථ භාසායං. පොථෙති, පොථයති. කථෙතීති අත්ථො.

语根Putha，义为“说”。形态为potheti、pothayati。其义为katheti（讲述）。

පුථ පහාරෙ. පොථෙති, පොථයති. කුමාරෙ පොථෙත්වා අගමාසි.

语根Putha，义为“击打”。形态为potheti、pothayati。例如：Kumāre pothetvā agamāsi（击打孩童后离去）。

කථ වාක්‍යපබන්ධෙ. කථෙති, කථයති. කථා.

语根Katha，义为“构语”。形态为katheti、kathayati。派生词：kathā（谈话）。

සථ දුබ්බල්‍යෙ. සථෙති, සථයති.

语根Satha，义为“软弱”。形态为satheti、sathayati。

අත්ථ පත්ථ යාචනායං. අත්ථෙති, අත්ථයති. අත්ථො. පත්ථෙති, පත්ථයති. පත්ථනා. පටිපක්ඛං අත්ථයන්ති ඉච්ඡන්තීති පච්චත්ථිකා.

语根Attha、Pattha，义为“祈求”。Attha：形态为attheti、atthayati；派生词为attho（利益）。Pattha：形态为pattheti、patthayati；派生词为patthanā（愿望）。Paccatthikā（敌人）指希求（atthayanti，即icchanti）对立面（paṭipakkhaṃ）者。

ථොම සිලාඝායං. ථොමෙති, ථොමයති. ථොමනා.

语根Thoma，义为“赞美”。形态为thometi、thomayati。派生词：thomanā（赞美）。

කාථ හිංසායං. කාථෙති, කාථයති.

语根Kātha，义为“伤害”。形态为kātheti、kāthayati。

සථ බන්ධනෙ. සථෙති, සථයති.

语根Satha，义为“捆绑”。形态为satheti、sathayati。

සන්ථ ගන්ථ සන්ථම්භෙ. සන්ථෙති, සන්ථයති. ගන්ථෙති, ගන්ථයති. ගන්ථො.

语根Santha、Gantha，义为“抑制”。Santha：形态为santheti、santhayati。Gantha：形态为gantheti、ganthayati；派生词为gantho（结，著作）。

ථකාරන්තධාතුරූපානි.

tha-词尾语根之诸形态。

දකාරන්තධාතු

d-词尾语根

හද [Pg.312] කරීසුස්සග්ගෙ. කරීසුස්සග්ගො කරීසස්ස උස්සග්ගො විස්සජ්ජනං. හදෙති, හදයති. ඔහදෙති, ඔහදයති.

语根Hada，义为“排便”。Karīsussagga（排便）即karīsassa ussaggo（粪便的舍弃）或vissajjanaṃ（排出）。形态为hadeti、hadayati；ohadeti、ohadayati。

විද ලාභෙ. ඉමස්මිං ඨානෙ ලාභො නාම අනුභවනං, තස්මා විදධාතු අනුභවනෙ වත්තතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. සුඛං වෙදනං වෙදෙති. දුක්ඛං වෙදනං වෙදෙති. වෙදයති. වෙදනා, විත්ති. වෙදයිතං. සුඛං වෙදනං වෙදයමානො.

语根Vida，义为“获得”。于此处，获得（lābha）意为体验（anubhavanaṃ），是故当知语根vida用于体验之义。例如：Sukhaṃ vedanaṃ vedeti（感受乐受），Dukkhaṃ vedanaṃ vedeti（感受苦受）。亦有形态vedayati。派生词：vedanā（受）、vitti（感受）。Vedayitaṃ（所感受的）。Sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno（正在感受乐受）。

කුදි අනතභාසනෙ. කුන්දෙති, කුන්දයති.

语根Kudi，义为“说不实语”。形态为kundeti、kundayati。

මිද සිනෙහනෙ. අත්‍ර සිනෙහො නාම පීති. මෙදෙති, මෙදයති.

语根Mida，义为“喜爱”。此处喜爱（sineha）名为喜悦（pīti）。形态为medeti、medayati。

ඡද සංවරණෙ. ගෙහං ඡාදෙති, ඡාදයති. දොසං ඡාදෙති, ඡාදයති. පටිච්ඡාදෙති, පටිච්ඡාදයති. ඡත්තං. ඡන්නා කුටි.

语根Chada，义为“遮盖”。形态为chādeti、chādayati，如：Gehaṃ chādeti（遮盖房屋）；Dosaṃ chādeti（遮盖过失）。Paṭicchādeti、paṭicchādayati（遮蔽）。派生词：chattaṃ（伞）。Channā kuṭi（已覆盖的孤邸）。

තත්‍ර ඡත්තන්ති ආතපත්තං. ආතපං ඡාදෙතීති ඡත්තං. පටිච්ඡාදියතෙති ඡන්නා.

其中，chattaṃ（伞）即ātapattaṃ（遮阳伞）。以其遮挡（chādeti）阳光（ātapaṃ），故为chattaṃ。以其被覆盖（paṭicchādīyati），故为channā。

චුද සඤ්චොදනෙ ආණත්තියඤ්ච. චොදෙති, චොදයති. චොදකො, චුදිතකො, චොදනා. ආනන්දො බුද්ධචොදිතො.

语根Cuda，义为“督促”与“命令”。形态为codeti、codayati。派生词：codako（督促者）、cuditako（被督促者）、codanā（督促）。例如：Ānando buddhacodito（阿难为佛陀所督促）。

තත්‍ර චොදනාති චාලනා. චාලනාති දොසාරොපනාති අත්ථො.

其中，codanā（督促）即cālanā（策动）。Cālanā义为dosāropanā（归咎）。

ඡද්ද වමනෙ. ඡද්දෙති, ඡද්දයති.

语根Chadda，义为“呕吐”。形态为chaddeti、chaddayati。

මද විත්තියොගෙ. මදෙති, මදයති.

语根Mada，义为“沉醉”。形态为madeti、madayati。

විද චෙහනාඛ්‍යානනිවාසෙසු. චෙහනා සඤ්ඤාණං. ආඛ්‍යානං කථනං. නිවාසො නිවසනං. වෙදෙති, වෙදයති. පටිවෙදෙති, පටිවෙදයති. පටිවෙදයාමි තෙ මහාරාජ.

Vida，义为标识、叙述、居住。Cehanā（标识）即saññāṇaṃ（标记）。Ākhyānaṃ（叙述）即kathanaṃ（讲述）。Nivāso（居住）即nivasanaṃ（住处）。其形式为vedeti, vedayati；paṭivedeti, paṭivedayati。例如：Paṭivedayāmi te mahārāja（大王，我向您禀告）。

සද්ද [Pg.313] සද්දනෙ. සද්දෙති, සද්දයති. විසද්දෙති, විසද්දයති. සද්දො, සද්දිතො. දීඝත්තෙ ‘‘සද්දායතී’’ති රූපං.

Sadda，义为发声。其形式为saddeti, saddayati；visaddeti, visaddayati。派生词有saddo（声音），saddito（已发声的）。长音化时，其形式为saddāyati。

එත්ථ ච ‘‘මං සද්දායතීති සඤ්ඤාය වෙගෙන උදකෙ පතී’’ති අට්ඨකථාපාඨො නිදස්සනං, ඉදං ‘‘පබ්බතායතී’’ති රූපං විය ධාතුවසෙන නිප්ඵන්නං න හොතීති න වත්තබ්බං, ධාතුවසෙන නිප්ඵන්නංයෙවාති ගහෙතබ්බං. සද්දොති සද්දියතීති සද්දො, යථාවුච්චතීති වචනං. අථ වා සද්දියති අත්ථො අනෙනාති සද්දො. ගරවො පන ‘‘සප්පතීති සද්දො. උදීරියති අභිලපියතීති අත්ථො’’ති වදන්ති.

此处，义注(aṭṭhakathā)中有“以‘他正在叫我’之想，迅速落入水中”一文为例。此词不应如pabbatāyati（如山一般）的形式，被说成非由语根派生，而应理解为确实由语根派生。“声音”(saddo)是因其被发出(saddiyati)，犹如“言语”(vacanaṃ)是因其被言说(vuccati)。或者，意义藉此被发出，故为“声音”。然而，诸师言：“sappatīti saddo，其义为被发出、被言说。”

සූද ආසෙචනෙ. සූදෙති, සූදයති. සූදො.

Sūda，义为浇淋。其形式为sūdeti, sūdayati。派生词有sūdo（厨师）。

සූදොති භත්තකාරකො, යො ‘‘රසකො’’තිපි වුච්චති.

Sūdo（厨师）即bhattakārako（做饭者），亦称rasako（调味者）。

කන්ද සාතච්චෙ. සාතච්චං සතතභාවො නිරන්තරභාවො. කන්දෙති, කන්දයති.

Kanda，义为持续。Sātaccaṃ（持续）即satatabhāvo（恒常的状态）或nirantarabhāvo（无间断的状态）。其形式为kandeti, kandayati。

මුද සංසග්ගෙ. එකතොකරණං සංසග්ගො. මොදෙති, මොදයති සත්තූනි සප්පිනා.

Muda，义为混合。Saṃsaggo（混合）即ekatokaraṇaṃ（合一）。例如：Modeti, modayati sattūni sappinā（他用酥油混合麦粉）。

නද භාසායං. නාදෙති, නාදයති. හෙතුකත්තුරූපානීති න වත්තබ්බානි පාළිදස්සනතො ‘‘සීහො ච සීහනාදෙන, දද්දරං අභිනාදයී’’ති. අඤ්ඤත්‍රාපි සංසයො න කාතබ්බො. ඉමස්මිං චුරාදිගණෙ හෙතුකත්තුරූපසදිසානම්පි සුද්ධකත්තුරූපානං සන්දිස්සනතො.

Nada，义为发声。其形式为nādeti, nādayati。根据巴利圣典“狮子以狮子吼，令山谷回响”之例，不应说这些是使役动词形式。在其他地方亦不应生疑，因在此curādi（第十组）动词中，可见到与使役动词形式相似的单纯动词形式。

සද අස්සාදනෙ. සාදෙති, සාදයති. අස්සාදෙති, අස්සාදයති. එත්ථ ආඋපසග්ගො රස්සවසෙන ඨිතො.

Sada，义为品尝。其形式为sādeti, sādayati；assādeti, assādayati。在此，前缀ā-以短音a的形式存在。

ගද දෙවසද්දෙ. දෙවසද්දො වුච්චති මෙඝසද්දො. ගදෙති, ගදයති.

Gada，义为天声。天声(devasadda)即云声(meghasadda，雷声)。其形式为gadeti, gadayati。

පද [Pg.314] ගතියං. පදෙති, පදයති. පදං. ඉමිස්සා දිවාදිගණෙ ‘‘පජ්ජතී’’ති රූපං භවති, ඉධ පන ඊදිසානි.

Pada，义为行。其形式为padeti, padayati。其名词形式为padaṃ。此语根在divādi-gaṇa（第四组动词）中作“pajjatī”形，但在此处则作这些形式。

ඡිද්ද කණ්ණභෙදෙ. ඡිද්දෙති, ඡිද්දයති. ඡිද්දං.

Chidda，义为穿耳。其形式为chiddeti, chiddayati。其名词形式为chiddaṃ。

ඡිද ද්වෙධාකරණෙ. නනු භො යො චතුධා වා පඤ්චධා වා අනෙකසතධා වා ඡින්දති, තස්ස තං ඡෙදනං ද්වෙධාකරණං නාම න හොති, එවං සන්තෙ කස්මා සාමඤ්ඤෙන අවත්වා ‘‘ද්වෙධාකරණෙ’’ති ද්විධා ගහණං කතන්ති? ද්විධාකරණං නාම න හොතීති න වත්තබ්බං, අනෙකසතධා ඡෙදනම්පි ද්විධාකරණංයෙව. අපරස්ස හි අපරස්ස ඡින්නකොට්ඨාසස්ස පුබ්බෙන එකෙන කොට්ඨාසෙන සද්ධිං අපෙක්ඛනවසෙන ද්විධාකරණං හොතියෙව. ඡෙදෙති, ඡෙදයති.

Chida，义为分成两半。[问：] 尊者，若有人将某物切成四份、五份，乃至百千份，那么他的那个切割就不叫“分成两半”了。既然如此，为何不笼统地说“切”，而要取“分成两半”之义呢？[答：] 不应说那不叫“分成两半”。即使切成百千份，也同样是“分成两半”。因为，每一个后切下的部分，在与前一个部分相较之下，确实就是分成两半。其形式为chedeti, chedayati。

යො තෙ හත්ථෙ ච පාදෙ ච, කණ්ණනාසඤ්ච ඡෙදයි;

තස්ස කුජ්ඣ මහාවීර, මා රට්ඨං විනස්ස ඉදං;

彼断汝手足，复割汝耳鼻；大雄应对彼发怒，莫使此国遭毁灭。

යො මෙ හත්ථෙ ච පාදෙ ච, කණ්ණනාසඤ්ච ඡෙදයි;

චිරං ජීවතු සො රාජා, න හි කුජ්ඣන්ති මාදිසාති.

彼曾断我手与足，亦曾割我耳与鼻；愿彼国王得长寿，如我辈者实不瞋。

ඡද අපවාරණෙ. ඡාදෙති, ඡාදයති. ඡත්තං. පුරිසස්ස භත්තං ඡාදයති.

Chada，义为遮盖。其形式为chādeti, chādayati。其名词形式为chattaṃ（伞盖）。例如：Purisassa bhattaṃ chādayati（他为男子遮盖食物）。

ඊදී සන්දීපනෙ. ඊදෙති, ඊදයති. ඊකාරන්තවසෙන නිද්දිට්ඨත්තා සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි න භවන්ති.

Īdī，义为点燃。其形式为īdeti, īdayati。因其被标明为以长ī结尾，故不发生带鼻音的词形变化。

අද්ද හිංසායං. අද්දෙති, අද්දයති.

Adda，义为伤害。其形式为addeti, addayati。

වද භාසායං. වාදෙති, වාදයති. වාදො.

Vada，义为说。其形式为vādeti, vādayati。其名词形式为vādo。

තත්ථ ‘‘වාදෙති, වාදයතී’’ති ඉමෙසං ‘‘වදතී’’ති සුද්ධකත්තුවසෙනෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො, න හෙතුකත්තුවසෙන. තථා හි ‘‘සඞ්කෙතං කත්වා විසංවාදෙති. ඔවදෙය්‍යානුසාසෙය්‍ය. ඉදමෙව සච්චන්ති ච වාදයන්ති. අවිසංවාදකො ලොකස්සා’’ති සුද්ධකත්තුදීපකපාළිනයා දිස්සන්ති[Pg.315], සද්දසත්ථෙ ච ‘‘වාදයතී’’ති සුද්ධකත්තුපදං දිස්සති. තත්ථ විසංවාදෙතීති මුසා වදෙති, අථ වා විප්පලම්භෙති, වාදොති වචනං. ‘‘වාදො ජප්පො විතණ්ඩා’’ති එවංවිධාසු තීසු කථාසු වාදසඞ්ඛාතා කථා. ‘‘වාදාපෙති, වාදාපයතී’’ති ද්වෙයෙව හෙතුකත්තුපදානි භවන්ති.

此处，对于“vādeti, vādayati”，其义应当视同“vadati”，仅为主动者义，而非使役义。例如，在“作好约定后却欺骗”、“他应劝诫、教导”、“他们宣称‘唯此是实’”、“对世人不欺”等启发性的经文中可见其用法；在声明论中，“vādayati”亦被视为主动态词。其中，“visaṃvādeti”意为“说谎”或“欺骗”；“vādo”意为“言说”。在“论”(vādo)、“谈”(jappo)、“辩”(vitaṇḍā)这三类言谈中，被称为“论”的那种。只有“vādāpeti, vādāpayatī”这两个词才是使役动词。

ඡදී ඉච්ඡායං. ඊකාරන්තොයං ධාතු, තස්මා සනිග්ගහීතාගමානිස්ස රූපානි න භවන්ති. පුරිසස්ස භත්තං ඡාදෙති, ඡාදයති, රුච්චතීති අත්ථො. පුරිසස්ස භත්තං ඡාදයමානං තිට්ඨති ඡාදෙන්තං වා.

Chadī，义为欲求。此语根以长ī结尾，故其词形不带鼻音增音。例如：Purisassa bhattaṃ chādeti, chādayati，义为“食物令彼人满意”(ruccati)。又如：Purisassa bhattaṃ chādayamānaṃ tiṭṭhati 或 chādentaṃ（他站着，喜欢那人的食物）。

වදී අභිවාදනථුතීසු. අයම්පි ඊකාරන්තො ධාතු, තස්මා ඉමස්සපි සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි න භවන්ති. වාදෙති, වාදයති, වන්දති, ථොමෙති වාති අත්ථො. ඉමානි අනුපසග්ගානි රූපානි. සද්දසත්ථෙපි ච ‘‘වාදයතී’’ති අනුපසග්ගවන්දනථුතිඅත්ථං පදං වුත්තං, සාසනෙ පන ‘‘අභිවාදෙති, අභිවාදයති, අභිවාදනං, භගවන්තං අභිවාදෙත්වා’’තිආදීනි සොපසග්ගානි රූපානි දිස්සන්ති.

Vadī，义为敬礼与赞叹。此语根亦以长ī结尾，故其词形亦不带鼻音增音。其形式为vādeti, vādayati，义为“敬礼”(vandati)或“赞叹”(thometi)。这些是无前缀的词形。在声明论中，“vādayati”一词被说成是无前缀而有敬礼、赞叹之义；但在教法中，则可见“abhivādeti”、“abhivādayati”、“abhivādanaṃ”、“bhagavantaṃ abhivādetvā”（礼敬世尊后）等带前缀的词形。

තත්ථ අභිවාදෙත්වාති වන්දිත්වා, ථොමෙත්වා වා, අයමස්මාකං රුචි. ආගමට්ඨකථායං පන ‘‘අභිවාදෙත්වාති ‘සුඛී අරොගො හොතූ’ති වදාපෙත්වා, වන්දන්තො හි අත්ථතො එවං වදාපෙති නාමා’’ති හෙතුකත්තුවසෙන අභිවාදනසද්දත්ථො වුත්තො, අම්හෙහි පන වන්දනසද්දං සද්දසත්ථනයමග්ගහෙත්වා සුද්ධකත්තුවසෙන අත්ථො කථිතො. අභිවාදනඤ්හි වන්දනංයෙව, න වදාපනං අභිසද්දෙන සම්බන්ධිතත්තා ‘‘අභිවාදනසීලිස්සා’’ති එත්ථ විය. ඉදඤ්හි ‘‘අභිවාදාපනසීලිස්සා’’ති න වුත්තං. යදි ච සද්දසත්ථෙ වදාපනමධිප්පෙතං සියා, ‘‘වදී වදාපනථුතීසූ’’ති නිස්සන්දෙහවචනං වත්තබ්බං සියා[Pg.316], එවඤ්ච න වුත්තං, එවං පන වුත්තං ‘‘වදී අභිවාදනථුතීසූ’’ති, තෙන වදාපනමනධිප්පෙතන්ති ඤායති.

此处，“abhivādetvā”（敬礼后）意为“礼拜后”(vanditvā)或“赞叹后”(thometvā)，此乃我等之见。然于《阿含义注》(Āgamaṭṭhakathā)中，“abhivādana”一词之义被解为使役义：“‘abhivādetvā’是使人说‘愿你安乐无病’，因为敬礼者实际上就是使人如是说。”而我等则依声明论之理，解说其主动义。因为“abhivādana”（敬礼）即是“vandana”（礼拜），而非“vadāpana”（使说），因其与前缀“abhi”相连，如在“abhivādanasīlissa”（有敬礼习惯者）一词中。此词并未被说成“abhivādāpanasīlissā”（有使人敬礼习惯者）。并且，若声明论意指“使说”，则应无疑地表述为“语根vadī，义为‘使说与赞叹’”，然并未如是说，而是说“语根vadī，义为‘敬礼与赞叹’”。由此可知，其意不含“使说”。

අථාපි සියා ‘‘කස්සචි වුද්ධෙන විසිට්ඨං වදාපනං අභිවාදන’’න්ති, එවම්පි නුපපජ්ජති කාරිතවසෙන ධාතුඅත්ථස්ස අකථෙතබ්බතො. තථා හි ‘‘පච පාකෙ, ඡිදි ද්විධාකරණෙ’’තිආදිනා භාවවසෙන අත්ථප්පකාසනමත්තෙයෙව ‘‘පචති, පච්චති, පාචෙති. ඡින්දති, ඡිජ්ජති, ඡෙදාපෙතී’’තිආදීනි සකම්මකානි චෙව අකම්මකානි ච සකාරිතානි ච රූපානි නිප්ඵජ්ජන්ති, න ච තදත්ථාය විසුං විසුං ධාතුනිද්දෙසො කරියති. තස්මා ‘‘වදී අභිවාදනථුතීසූ’’ති එත්ථ කාරිතවසෙන ධාතුඅත්ථො කථිතොතිපි වත්තුං න සක්කා ක්‍රියාසභාවත්තා ධාතූනං. යථා පන ‘‘තක්කෙති, විතක්කෙති. තක්කො, විතක්කො’’තිආදීනි සමානත්ථානි, තථා ‘‘වාදෙති, අභිවාදෙතී’’තිආදීනි සමානත්ථානි. අතො සද්දසත්ථෙපි සද්දසත්ථවිදූහි ‘‘තක්ක විතක්කෙ, වදී අභිවාදනථුතීසූ’’තිආදීනං ධාතූනං ‘‘තක්කයති, වාදයතී’’තිආදීනි අනුපසග්ගානියෙව රූපානි දස්සිතානි, තානි ච ඛො සුද්ධකත්තුපදානියෙව, න හෙතුකත්තුපදානි, තස්මා ‘‘අභිවාදනථුතීසූ’’ති එතස්ස ‘‘වදාපනථුතීසූ’’ති අත්ථො නුපපජ්ජති.

又或者，[有人会说]：“abhivādana是指由尊长使某位杰出者说话”。即便如此，这也不成立，因为词根的意义不应以使役的方式来说明。诚然，如“[词根]paca，义为‘煮’”、“[词根]chidi，义为‘分成两半’”等，仅通过表述行为本身，即可派生出如“pacati[煮]、paccati[被煮]、pāceti[使煮]”，以及“chindati[切]、chijjati[被切]、chedāpeti[使切]”等主动、被动及使役形式，而无需为每一种形式分别作词根解释。因此，就“[词根]vadī，义为‘敬礼与赞叹’”而言，亦不可说其词根义是以使役的方式表述的，因为词根的本质是行为。再者，正如“takketi”与“vitakketi”、“takko”与“vitakko”等词义相同，“vādeti”与“abhivādeti”等词义也相同。因此，在声明论中，精通声明的学者们对“[词根]takka，义为‘思察’”、“[词根]vadī，义为‘敬礼与赞叹’”等词根，也仅展示了“takkayati”、“vādayati”等无前缀的形式，而这些都是主动词，非使役词。是故，“abhivādanathutīsu”[敬礼与赞叹]之义，不成立于“vadāpanathutīsū”[使说与赞叹]。

කිඤ්ච භිය්‍යො – ‘‘අභිවාදෙති, අභිවාදයති. අභිවාදෙත්වා, අභිවාදයිත්වා’’තිආදීනි සමානත්ථානි, ණෙණයමත්තෙන හි සවිසෙසානි. යදි ‘‘අභිවාදෙත්වා’’ති ඉමස්ස පදස්ස ‘‘සුඛී අරොගො හොතූ’ති වදාපෙත්වා’’ති අත්ථො සියා, ‘‘සිරසා අභිවාදයි’’න්ති එත්ථ ‘‘සිරසා’’ති පදං න වත්තබ්බං සියා වදාපනෙන අසම්බන්ධත්තා. යස්මා වුත්තං තං පදං, තෙන ඤායති ‘‘අභිවාදෙත්වා’’තිආදීසු වදාපනත්ථො න ඉච්ඡිතබ්බො, වන්දනත්ථො ඉච්ඡිතබ්බො ථොමනත්ථො ච. යස්මා භූවාදිගණෙ ‘‘වන්ද අභිවාදානථුතීසූ’’ති ඉමස්ස ධාතුස්ස ‘‘වන්දතී’’ති [Pg.317] පදරූපස්ස ‘‘අභිවන්දති, ථොමෙති චා’’ති අත්ථොයෙව ඉච්ඡිතබ්බො, න වදාපනත්ථො. තථා හි ‘‘වන්දෙ සුගතං ගතිවිමුත්ත’’න්ති පදානමත්ථං වදන්තෙන ටීකාචරියෙනපි ‘‘වන්දෙති වන්දාමි, ථොමෙමි චා’’ති වන්දනථොමනත්ථොයෙව දස්සිතො, න අභිවාදනසද්දත්ථං පටිච්ච වදාපනත්ථො, තස්මා ‘‘අභිවාදෙත්වා’’ති එත්ථාපි වන්දනථොමනත්ථායෙව ඉච්ඡිතබ්බා, න වදාපනත්ථො.

再者，“abhivādeti, abhivādayati”[敬礼]、“abhivādetvā, abhivādayitvā”[敬礼后]等词义相同，仅因ṇe/ṇaya后缀而有别。若“abhivādetvā”一词之义为“使人说‘愿你安乐无病’”，则在“sirasā abhivādayi”[以头敬礼]一句中，“sirasā”[以头]一词便不应说，因其与“使说”无关。正因说了此词，可知于“abhivādetvā”等词中，不应取“使说”义，而应取“礼拜”义与“赞叹”义。又因在bhūvādigaṇa[第一组动词]中，对于“[词根]vanda，义为‘敬礼与赞叹’”，其词形“vandati”之义亦应取“敬礼”(abhivandati)与“赞叹”(thometi)，而非“使说”义。诚然，注疏师在解释“vande sugataṃ gativimuttaṃ”[我礼敬善逝、解脱轮回者]的文句时，亦明示“‘vande’即我礼拜(vandāmi)、我赞叹(thomemi)”，仅显示礼拜与赞叹之义，并未因“abhivādana”一词而引申出“使说”义。是故，于“abhivādetvā”一词，亦应取礼拜与赞叹之义，而非“使说”义。

අථාපි සියා ‘‘වන්දෙ’ති පදෙ කාරිතපච්චයො නත්ථි, ‘අභිවාදෙත්වා’ති ඉමස්මිං පන අත්ථි, තස්මා තත්ථ වදාපනත්ථො න ලබ්භති, ඉධ පන ලබ්භතී’’ති. තන්න, ‘‘කරොතී’’තිසුද්ධකත්තුපදස්සපි ‘‘නිප්ඵාදෙතී’’ති හෙතුකත්තුපදවසෙන විවරණස්ස විය ‘‘වන්දෙ’’ති පදස්සපි ‘‘සුඛී අරොගො හොතූ’ති වදාපෙත්වා’’ති විවරණස්ස වත්තබ්බත්තා. ‘‘අභිවාදෙත්වා’’ති ඉදඤ්ච ‘‘වන්දෙ’’ති පදමිව කාරිතපච්චයන්තං න හොති. කස්මාති චෙ? යස්මා ‘‘චින්තෙති, චින්තයති. මන්තෙති, මන්තයතී’’තිආදීනං චුරාදිගණිකානං සුද්ධකත්තුපදානං ‘‘චින්තාපෙති, චින්තාපයතී’’තිආදීනියෙව හෙතුකත්තුපදානි දිස්සන්ති, තස්මා යදි හෙතුකත්තුපදං අධිප්පෙතං සියා, ‘‘අභිවාදාපෙත්වා’’ති වා ‘‘අභිවාදාපයිත්වා’’ති වා වත්තබ්බං සියා, යස්මා පනෙවං න වුත්තං, තස්මා තං කාරිතපච්චයන්තං න හොතීති සිද්ධං.

又或者，[有人会说]：“在‘vande’一词中没有使役后缀，但在‘abhivādetvā’中则有，因此前者无‘使说’义，而后者有。”此言不然。犹如纯主动词“karoti”[做]可由使役主动词“nipphādeti”[使完成]来解释，“vande”一词亦可被解释为“使人说‘愿你安乐无病’”。再者，“abhivādetvā”一词与“vande”一样，并非带有使役后缀。何以故？因为像“cinteti, cintayati”[思]、“manteti, mantayati”[商议]等curādi-gaṇa[第十组]的主动词，其使役形式只见“cintāpeti, cintāpayati”[使思]等。因此，若意指使役，则应说“abhivādāpetvā”或“abhivādāpayitvā”。既然没有这样说，就证明它不是带有使役后缀的词。

ඉමස්සත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං ඉමස්මිං ඨානෙ සාට්ඨකථං විධුරජාතකප්පදෙසං වදාම.

为阐明此义，我等在此引用《维杜罗本生》(Vidhurajātaka)中带义注的段落。

‘‘කථං නො අභිවාදෙය්‍ය, අභිවාදාපයෙථ වෙ;

යං නරො හන්තුමිච්ඡෙය්‍ය, තං කම්මං නුපපජ්ජතී’’ති

“于己欲杀者，如何能敬礼，或如何使敬？此行实不当。”

අයං තාව ජාතකපාළි. අයං පන අට්ඨකථාපාඨො ‘‘යඤ්හි නරො හන්තුමිච්ඡෙය්‍ය, සො තං කථං නු අභිවාදෙය්‍ය, කථං වා [Pg.318] තෙන අත්තානං අභිවාදාපයෙථ වෙ. තස්ස හි තං කම්මං න උපපජ්ජතී’’ති. තත්ථ පාළියං අභිවාදෙය්‍යාති සුද්ධකත්තුපදං තබ්බාචකත්තා. අභිවාදාපයෙථ වෙති හෙතුකත්තුපදං තබ්බාචකත්තා. එවං විභාගං පන ඤත්වා පාළියා අට්ටකථාය ච අධිප්පායො ගහෙතබ්බො ‘‘නරො යං පුග්ගලං හන්තුං ඉච්ඡෙය්‍ය, සො හන්තා තං වජ්ඣං පුග්ගලං කථං නු අභිවාදෙය්‍ය, සො වා හන්තා, තෙන වජ්ඣෙන මං වන්දාහීති අත්තානං කථං වන්දාපෙය්‍යා’’ති. එත්ථ පන ‘‘රාජානො චොරං සුනඛෙහිපි ඛාදාපෙන්තී’’තිආදීසු විය කරණවසෙන ‘‘තෙන වජ්ඣෙනා’’ති පදං යොජිතං, අත්ථො පන ‘‘තං වජ්ඣ’’න්ති උපයොගවචනවසෙන දට්ඨබ්බො ද්විකම්මකත්තා සකාරිතපච්චයස්ස සකම්මකධාතුයාති. නනු එවං සන්තෙ ‘‘අට්ඨකථාචරියා පස්සිතබ්බං න පස්සන්ති, අතිත්ථෙ පක්ඛන්දන්තී’’ති තෙසං දොසො හොතීති? න හොති, සුණාථ අස්මාකං සොධනං, තථා හි අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘අභිවාදෙත්වා’’ති එත්ථ ‘‘වදී අභිවාදනථුතීසූ’’ති ධාතුයා අත්ථමග්ගහෙත්වා වොහාරවිසයෙ කොසල්ලසමන්නාගතත්තා සණ්හසුඛුමමත්ථං සොතූනං බොධෙතුං ‘‘වද වියත්තියං වාචාය’’න්ති ධාතුයෙවත්ථං ගහෙත්වා කාරිතපච්චයපරිකප්පනෙන කාරිතත්ථමාදාය ‘‘අභිවාදෙත්වාති ‘සුඛී අරොගො හොතූ’ති වදාපෙත්වා, වන්දන්තො හි අත්ථතො එවං වදාපෙති නාමා’’ති හෙතුකත්තුවසෙන අභිවාදනසද්දත්ථො වුත්තොති න කොචි තෙසං දොසො. පූජාරහා හි තෙ ආයස්මන්තො, නමොයෙව තෙසං කරොම, ඉදම්පි ඨානං සුඛුමං සාධුකං මනසි කාතබ්බං. එවඤ්හි කරොතො පඤ්ඤා වඩ්ඪතීති.

此为《本生》的圣典(pāḷi)。此为义注(aṭṭhakathā)文：“若人欲杀某人，彼人如何能礼敬他？又如何能令他对自己行礼？此行实不相应。”于此，圣典中“abhivādeyya”是主动语态词，因其表述主动者；“abhivādāpayetha ve”是使役语态词，因其表述使役者。如是了知此分别后，应把握圣典与义注的意趣：“若人欲杀某人(puggalaṃ)，彼杀者如何能礼敬那应杀之人？或彼杀者如何能令那应杀之人对自己行礼说‘请礼敬我’？”于此，如“国王令狗咬盗贼”等句，“tena vajjhena”一词虽用工具格，但其义应依受事格“taṃ vajjhaṃ”来理解，因使役后缀用于双及物动词。然则，“义注师不见所应见，涉足于非津渡处”，这会成为他们的过失吗？不会。请听我们的辨正。原来，义注师于“abhivādetvā”一词，不取语根“vadī”（礼敬、赞颂义）之义，而是因其精通世俗言说，为令听者了知微细之义，而取语根“vada”（清晰言说义）之义，通过构想使役后缀，取使役义而说：“abhivādetvā”是“令人说‘愿你安乐无病’”，因为行礼者在意义上即是如此令人说的。如是，“礼敬”一词的含义是在使役的意义上说的，故彼等无任何过失。彼等具寿(āyasmanto)实堪敬奉，我们应对他们致以敬礼。此理亦微细，应善作意。如是行者，智慧增长。

දකාරන්තධාතුරූපානි.

以d结尾的语根形式。

ධකාරන්තධාතු

以dh结尾的语根

රන්ධ [Pg.319] පාකෙ. සූදො භත්තං රන්ධෙති, රන්ධයති. කාකං සොකාය රන්ධෙහි. රන්ධකො. සූදෙන ඔදනො රන්ධියති. රන්ධිතො. රන්ධනං. පුරිසො සූදං සූදෙන වා ඔදනං රන්ධාපෙති, රන්ධාපයති. රන්ධෙතුං, රන්ධයිතුං. රන්ධිත්වා, රන්ධයිත්වා, රන්ධිය ඉච්චාදීනි.

Randh，烹煮义。厨师煮饭(Sūdo bhattaṃ randheti, randhayati)。为悲伤而为乌鸦煮食(Kākaṃ sokāya randhehi)。烹煮者(Randhako)。饭被厨师所煮(Sūdena odano randhiyati)。已煮好的(Randhito)。烹煮(Randhanaṃ)。人使厨师煮饭，或通过厨师煮饭(Puriso sūdaṃ sūdena vā odanaṃ randhāpeti, randhāpayati)。为了煮(Randhetuṃ, randhayituṃ)。煮了之后(Randhitvā, randhayitvā, randhiya)，等等。

ධූ කම්පනෙ. ධාවෙති, ධාවයති.

Dhū，震动义。Dhāveti, dhāvayati。

ගන්ධ සූචනෙ අද්දනෙ ච. සූචනං. පකාසනං. අද්දනං පරිප්ලුතා. ගන්ධෙති, ගන්ධයති, ගන්ධො.

Gandh，有告知(sūcana)与伤害(addana)二义。告知，即是显明(pakāsana)。伤害，即是浸没(pariplutā)。其形式有：gandheti, gandhayati, gandho（香）。

එත්ථ ගන්ධොති ගන්ධෙති අත්තනො වත්ථුං සූචයති පකාසෙතීති ගන්ධො. පටිච්ඡන්නං වා පුප්ඵඵලාදිං ‘‘ඉදමෙත්ථ අත්ථී’’ති පෙසුඤ්ඤං උපසංහරන්තො විය පකාසෙතීති ගන්ධො. ගමුධරධාතුද්වයවසෙනපි ගන්ධසද්දත්ථො වත්තබ්බො ‘‘ගච්ඡන්තො ධරියතීති ගන්ධො’’ ඉති, ආහ ච ‘‘ගච්ඡන්තො ධරියතීති ගන්ධො, සූචනතොපි වා’’ති. ගන්ධසද්දො ච ‘‘උප්පලගන්ධථෙනො’’ති එත්ථ ඡෙදනෙ වත්තතීති දට්ඨබ්බො.

在此，“香”(gandho)是因其告知、显明自身之事(vatthu)，故为“香”。或者，它显明被覆盖的花、果等，如同搬弄是非般说“此物在此”，故为“香”。“香”一词之义，亦可依“gam”（去）与“dhara”（持）二语根之力而说，即“去时被持”，故为“香”。又说：“去时被持，故为香；或因其告知。”又，“gandha”一词，于“uppalagandhatheno”一句中，应知其转为“切割”义。

වධ සංයමෙ. වධෙති, වධයති.

Vadh，抑制义。Vadheti, vadhayati（杀，使杀）。

බුධි හිංසායං. බුන්ධෙති, බුන්ධයති. පලිබුන්ධෙති, පලිබුන්ධයති. පලිබොධො, පරිසද්දො උපසග්ගො, සො විකාරවසෙන අඤ්ඤථා ජාතො. තත්ථ පලිබොධොති ආවාසපලිබොධාදි. අපිච පලිබොධොති තණ්හාමානදිට්ඨිත්තයඤ්ච.

Budh，伤害义。Bundheti, bundhayati（束缚）。Palibundheti, palibundhayati（周遍束缚）。Palibodha（障碍），“pari”是前缀，它因音变而成为异形。在此，“障碍”(palibodha)指住所的障碍等。再者，“障碍”也指贪、慢、见三者。

වද්ධ ඡෙදනපූරණෙසු. වද්ධෙති, වද්ධයති. වද්ධකී. වද්ධකීති ගහකාරකො.

Vaddh，有切割与充满二义。Vaddheti, vaddhayati。Vaddhakī（工匠）。“Vaddhakī”即是造屋者(gahakārako)。

ගද්ධ අභිකඞ්ඛායං. ගද්ධෙති, ගද්ධයති. ගද්ධො. ගද්ධොති ගිජ්ඣො. ‘‘ගද්ධබාධිපුබ්බො’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

Gaddh，渴望义。Gaddheti, gaddhayati。Gaddho（贪婪的）。“Gaddho”即是秃鹫(gijjho)。“Gaddhabādhipubbo”是此处的例子。

සධු [Pg.320] පහංසනෙ. සධෙති, සධයති.

Sādh，赞叹义。Sādheti, sādhayati（成办，令成办）。

වද්ධ භාසායං. වද්ධෙති, වද්ධයති.

Vaddh，言说义。Vaddheti, vaddhayati。

අන්ධ දිට්ඨූපසංහාරෙ. දිට්ඨූපසංහාරො නාම චක්ඛුසඤ්ඤිතාය දිට්ඨියා උපසංහාරො අපනයනං විනාසො වා. චක්ඛු හි පස්සන්ති එතායාති දිට්ඨීති වුච්චති. යං සන්ධාය අට්ඨකථාසු ‘‘සසම්භාරචක්ඛුනො සෙතමණ්ඩලපරික්ඛිත්තස්ස කණ්හමණ්ඩලස්ස මජ්ඣෙ අභිමුඛං ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිදෙසභූතෙ දිට්ඨිමණ්ඩලෙ’’ති වුත්තං. ටීකායම්පි ච ‘‘දිට්ඨිමණ්ඩලෙති අභිමුඛට්ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිදෙසභූතෙ චක්ඛුසඤ්ඤිතාය දිට්ඨියා මණ්ඩලෙ’’ති වුත්තං. එවංභූතාය දිට්ඨියා උපසංහාරෙ අන්ධධාතු වත්තති. අන්ධෙති, අන්ධයති. චක්ඛූනි අන්ධයිංසු, අන්ධො. අන්ධොති අන්ධෙතීති අන්ධො. ද්වින්නං චක්ඛූනං එකස්ස වා වසෙන නට්ඨනයනො, එවමිධ අන්ධධාතු වුත්තො. කච්චායනෙ පන ‘‘ඛාදාමගමානං ඛන්ධන්ධගන්ධා’’ති වචනෙන අමධාතුස්ස අන්ධාදෙසකරණවසෙන රූපනිප්ඵත්ති දස්සිතා.

Andh，见的坏灭义。所谓“见的坏灭”，即与眼相关的“见”(diṭṭhi)的消除或破坏。因以此看，故称为“见”。就此，义注(aṭṭhakathā)中说：“于具足诸分的眼中，于白轮围绕的黑轮中央，于作为对面所立身体形态生起之处的见轮中。”复注(ṭīkā)中亦说：“见轮，即于作为对面所立身体形态生起之处的、名为眼的见之轮中。”于如是之见的坏灭中，语根 andh 起作用。Andheti, andhayati（使盲）。诸眼已盲(cakkhūni andhayiṃsu)；盲者(andho)。因其使盲，故为“盲者”。因双眼或单眼而眼已坏者，于此说为语根 andh。然于《迦旃延》(Kaccāyana)中，依“khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā”一颂，显示了语根 am 通过变为 andh 而构成词形。

බධ බන්ධනෙ. මිගං බාධෙති, බාධයති. බද්ධො මිගො, බද්ධොසි මාරපාසෙන.

Badh，系缚义。束缚鹿(migaṃ bādheti, bādhayati)。鹿被束缚(baddho migo)。你被魔罗的网罟所缚(baddhosi mārapāsena)。

තත්ථ බාධෙතීති බන්ධතීති සුද්ධකත්තුවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. එවං බාධයතීති එත්ථාපි. තථා හි ‘‘වාතං ජාලෙන බාධෙසි, යො අනිච්ඡන්තිමිච්ඡසී’’ති එත්ථ බාධෙසීති බන්ධසීති සුද්ධකත්තුවසෙන අත්ථො. භූවාදිගණෙ පන ‘‘බාධ බද්ධාය’’න්ති බාධධාතුස්ස වසෙන ‘‘බාධතී’’ති කත්තුපදං ‘‘බාධෙති, බාධයතී’’ති හෙතුකත්තුපදං භවති. බද්ධොති බාධියතෙ බන්ධියතෙ සොති බද්ධො.

于此，“bādheti”即是“bandhati”（束缚），应取此主动语态词之义。“bādhayati”亦如是。如是，于“汝以网缚风，欲其所不欲”一句中，“bādhesi”即是“bandhasi”（你束缚），是主动语态词之义。然于普瓦地(bhūvādi)词组中，依“bādh baddhāyaṃ”（bādh，压迫义），语根 bādh 的主动语态词为“bādhati”，使役语态词为“bādheti, bādhayati”。“被缚者”(baddho)，即彼被压迫、被系缚者，故为“被缚者”。

ධකාරන්තධාතුරූපානි.

以dh结尾的语根形式。

නකාරන්තධාතු

以n结尾的语根

මාන [Pg.321] පූජායං පෙමනෙ වීමංසායං. මානෙති, මානයති. මාතා. විමානෙති, විමානයති, පටිමානෙති, පටිමානයති. මානනා, සම්මානනා, විමානනා, විමානං, විමානනං, මානිතො.

（语根）mān，用于尊敬、喜爱与考察义。Māneti, mānayati：尊敬。Mātā：母亲。Vimāneti, vimānayati：不敬。Paṭimāneti, paṭimānayati：等待，期盼。Mānanā（尊敬），sammānanā（尊重），vimānanā（不敬），vimānaṃ（天宫），vimānanaṃ（不敬），mānito（受尊敬者）。

අමානනා යත්ථ සන්තො, සන්තානං වා විමානනා;

හීනසම්මානනා වාපි, න තත්ථ වසතිං වසෙ.

若于圣者有不敬，或于贤人有轻慢，或有卑劣之恭敬，于彼之处不应住。

වීමංසති, වීමංසා, වීමංසියතීති වීමංසියමානො. වීමංසන්තො.

Vīmaṃsati（审察），vīmaṃsā（审察）。Vīmaṃsiyamāno：正在被审察。Vīmaṃsanto：正在审察。

තත්ථ මානෙතීති පූජෙති, අට්ඨකථාසු පන ‘‘මානෙන්තී’’ති එතස්මිං ඨානෙ අයමත්ථො දස්සිතො ‘‘මානෙන්තීති මනෙන පියායන්ති. පූජෙන්තීති පච්චයෙහි පූජෙන්තී’’ති. සො වෙවචනත්ථප්පකාසනවසෙන වුත්තොති ගහෙතබ්බො. මානනපූජනසද්දා හි පරියායසද්දත්තා වෙවචනසද්දා එව. විමානෙතීති අවමඤ්ඤති. විමානන්ති සොභාවිසෙසයොගතො විසිට්ඨමානියතාය විමානං, විසෙසතො මානෙතබ්බන්ති හි විමානං, දෙවානං වසනට්ඨානභූතං බ්‍යම්හං.

在此，“māneti”意为“pūjeti”（尊敬）。但在义注中，对“mānentī”一词则显示此义：“‘mānentī’意为以心喜爱；‘pūjenti’意为以资具恭敬。”这应被理解为是以同义词来阐明其义，因为“mānana”（尊敬）和“pūjana”（恭敬）是同义词。“Vimāneti”意为“avamaññati”（轻蔑）。“Vimāna”（天宫），因其具有特殊庄严，且特别值得尊敬，故称“天宫”；确实，因其“应被特别尊敬”（visesato mānetabbaṃ），故为“vimāna”，是诸天居住的宏伟住所。

මන ථම්භෙ. ථම්භො චිත්තස්ස ථද්ධතා. මානෙති, මානයති. මානො.

（语根）man（慢），用于僵硬义。僵硬即心的顽固。Māneti, mānayati（起慢）。Māno（慢）。

ථන දෙවසද්දෙ. දෙවසද්දො මෙඝසද්දො, ථනෙති, ථනයති.

（语根）than，用于天神之声义。天神之声即云之声（雷声）。Thaneti, thanayati（打雷，轰鸣）。

යථාපි මෙඝො ථනයං, විජ්ජුමාලී සතක්කකු.

犹如雷鸣之云，电光环绕，百峰耸立，

ථලං නින්නඤ්ච පූරෙති, අභිවස්සං වසුන්ධරං.

普降大雨于大地，填满高地与低谷。

යථා පාවුසකො මෙඝො, ථනයන්තො සවිජ්ජුකො.

犹如雨季之云，雷鸣闪电。

ඌන පරිහානියං. ඌනෙති, ඌනයති. ඌනො ලොකො.

（语根）ūn，用于减少、缺少义。Ūneti, ūnayati（减少，缺少）。Ūno loko（世间是有缺陷的）。

ධන සද්දෙ. ධනෙති, ධනයති, ධනිය්‍යති. ධනි, ධනං.

（语根）dhan，用于声音义。Dhaneti, dhanayati, dhaniyyati（发出声音）。Dhani（声音；富者），dhanaṃ（财富）。

තත්ථ [Pg.322] ධනීති සද්දො. ධනන්ති සන්තකං, තඤ්හි මම ඉදන්ති ධනායිතබ්බං සද්දායිතබ්බන්ති ධනන්ති. අයං පන ධාතු ඉච්ඡායම්පි වත්තති. ‘‘මාතා හි තව ඉරන්ධති, විධූරස්ස හදයං ධනිය්‍යතී’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ ධනිය්‍යතීති පත්ථෙති ඉච්ඡති.

在此，“dhani”意为声音。“Dhana”意为所有物，因为它应被声称为（dhanāyitabbaṃ）、宣称为（saddāyitabbaṃ）“这是我的”，故称“dhana”。此语根也用于渴望义。巴利语的例子是：“你的母亲在悲伤，丧偶者的心在渴望”（Mātā hi tava irandhati, vidhūrassa hadayaṃ dhaniyyatī）。在此，“dhaniyyatī”意为“pattheti icchati”（期望，渴望）。

ථෙන චොරියෙ. චොරස්ස භාවො චොරියං. යථා සූරියං, යථා ච දක්ඛියං. ථෙනෙති, ථෙනයති. ථෙනො, ථෙනෙත්වා.

（语根）then，用于偷盗义（coriye）。Coriyaṃ（偷盗）是cora（盗贼）的状态，其构成如同sūriyaṃ和dakkhiyaṃ。Theneti, thenayati（偷盗）。Theno（盗贼），thenetvā（偷盗后）。

තනු සද්දොපතාපෙසු. තානෙති, තානයති. ඉධායං සවුද්ධිකා. තනාදිගණෙ විත්ථාරත්ථවසෙන ‘‘තනොති, තනුතෙ’’ති අවුද්ධිකා.

（语根）tan，用于声音与折磨义。Tāneti, tānayati。此处（指第十类语根）是有增音的。在tanādi语根群中，由于是扩展义，“tanoti, tanute”则无增音。

තවග්ගන්තධාතුරූපානි.

以ta品结尾的语根形式。

පකාරන්තධාතු

以 p 结尾的语根

ඤප තොසනනිසානෙසු. ඤාපෙති, ඤාපයති, පඤ්ඤාපෙති, පඤ්ඤාපයති, පඤ්ඤත්ති.

（语根）ñap，用于使喜悦与磨砺（智慧）义。Ñāpeti, ñāpayati（使知晓）。Paññāpeti, paññāpayati（施设）。Paññatti（施设）。

එත්ථ ච නිද්දෙසෙ ‘‘පඤ්ඤාපෙතී’’ති පදං නිදස්සනං. තත්ථ පඤ්ඤාපෙතීති කතනිබ්බචනෙහි වාක්‍යාවයවෙහි විත්ථාරවසෙන නිරවසෙසතො දෙසිතෙහි වෙනෙය්‍යානං චිත්තපරිතොසනං බුද්ධිනිසානඤ්ච කරොතීති අත්ථො. පපුබ්බො නික්ඛිපනෙ. ආසනං පඤ්ඤාපෙති, පඤ්ඤාපයති. ‘‘ආසනං පඤ්ඤපෙතී’’ති රස්සත්තම්පි දිස්සති. අමතස්ස ද්වාරං පඤ්ඤපෙති, පඤ්ඤා. කාරිතෙ ‘‘පුරිසො පුරිසෙන ආසනං පඤ්ඤපාපෙතී’’ති එකමෙව පදං. තානි ‘‘පඤ්ඤාපෙති, පඤ්ඤාපයතී’’ති රූපානි යදා ‘‘ඤා අවබොධනෙ’’ති ඉමිස්සා රූපානි සියුං, තදා [Pg.323] හෙතුකත්තුරූපානි භවන්ති. එත්ථ පන සුද්ධකත්තුරූපානි තබ්බාචකත්තා.

在此解释中，以“paññāpeti”一词为例。其义为：通过已构成、详尽无遗的文句进行教导，使所化众生心生喜悦，智慧得以磨砺。此词也用于放置义。例如：Āsanaṃ paññāpeti, paññāpayati（设置座位）。也可见其短音形式“āsanaṃ paññapeti”。又如：Amatassa dvāraṃ paññapeti（施设不死之门）。Paññā（智慧）。其使役态仅有“puriso purisena āsanaṃ paññapāpetī”（一人让另一人设置座位）一形。当“paññāpeti, paññāpayati”这些形式是来自意为“知晓”的语根 ñā 时，它们是使役形式。但在此处，它们也因表达此（使动）义而是使役形式。

ලප වියත්තියං වාචායං. ලපෙති, ලපයති. ලාපො, ලපනං, ආලාපො, සල්ලාපො, කථාසල්ලාපො, ලපිතං.

（语根）lap，用于清晰言说义。Lapeti, lapayati（说，谈话）。Lāpo（言谈），lapanaṃ（言说），ālāpo（交谈），sallāpo（闲谈），kathāsallāpo（对话），lapitaṃ（所说之言）。

බ්‍යප දාහෙ. ඣාපෙති, ඣාපයති. ඣත්තො, ඣානං.

（语根）byap，用于燃烧义。Jhāpeti, jhāpayati（燃烧，使燃烧）。Jhatto（已烧的），jhānaṃ（禅那，燃烧）。

තත්ථ ඣත්තොති ඛුද්දාපරෙතො පාචනග්ගිනා ඣාපිතොති ඣත්තො, ‘‘ඣත්තා අස්සු කිලන්තා’’ති ච පාළි. ඣානන්ති නීවරණධම්මෙ ඣාපෙතීති ඣානං, සවුද්ධිකං. කාරිතෙ පන – ඣාපාපෙති, ඣාපාපයති.

在此，“jhatto”意为因饥饿所迫而被烹煮之火所烧，故为“jhatto”。巴利语亦云：“jhattā assu kilantā”（饥饿者疲惫）。“Jhāna”（禅那），因其烧尽（jhāpeti）诸盖法，故称“jhāna”，此词有增音。其使役态则为：jhāpāpeti, jhāpāpayati。

රූප රූපක්‍රියායං. රූපක්‍රියා නාම පකාසනක්‍රියා. රූපෙති, රූපයති. රූපං.

（语根）rūp，用于显现作用义（rūpakriyāyaṃ）。所谓显现作用，即是阐明作用（pakāsanakriyā）。Rūpeti, rūpayati（显现）。Rūpaṃ（色，形态）。

තත්ථ රූපන්ති රූපයතීති රූපං. වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති අත්ථො. දිවාදිගණෙ පනායං ‘‘රූපං රුප්පනෙ’’ති භිජ්ජනාදිඅත්ථං ගහෙත්වා ඨිතා.

在此，“rūpa”（色）之所以称为“rūpa”，是因为它会“rūpayati”（显现）。其义为：它在经历颜色变化时，显现出为心所知的状态。但在 divādi 语根群中，此（语根）则取“rūpaṃ ruppane”（色会变坏）之义，具有毁坏等含义。

කප්ප විධිම්හි. විධි ක්‍රියා. සීහසෙය්‍යං කප්පෙති. කප්පයති. මොරො වාසමකප්පයි. සීහසෙය්‍යං පකප්පෙන්තං, බුද්ධං වන්දාමි ගොතමං.

（语根）kapp，用于规定义。规定即是行为。Sīhaseyyaṃ kappeti（他安排狮子卧）。Kappayati（他安排）。Moro vāsamakappayi（孔雀安排了住所）。Sīhaseyyaṃ pakappentaṃ, buddhaṃ vandāmi gotamaṃ（我礼敬安排狮子卧的乔达摩佛）。

කප්ප විතක්කෙ විධිම්හි ඡෙදනෙ ච. කප්පෙති, කප්පයති, මොරො වාසමකප්පයි. කප්පිතමස්සු. පකප්පෙති, පකප්පයති. සඞ්කප්පෙති, සඞ්කප්පයති. කප්පො, සඞ්කප්පො, විකප්පො. කප්පසමණො ඉච්චාදීනි.

（语根）kapp，用于思考、规定与切断义。Kappeti, kappayati（安排）。Moro vāsamakappayi（孔雀安排了住所）。Kappitamassu（修剪过的胡须）。Pakappeti, pakappayati（妥善安排）。Saṅkappeti, saṅkappayati（思惟）。Kappo（规定，劫），saṅkappo（思惟），vikappo（分别，选择）。Kappasamaṇo（合适的沙门）等等。

තත්ථ කප්පොති පරිච්ඡෙදවසෙන කප්පියතීති කප්පො. සඞ්කප්පොති සඞ්කප්පනං. විකප්පොති විවිධා කප්පනං, අත්ථස්ස අනෙකන්තිකභාවො. ඉධ කප්පසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො භවති.

在此，“kappo”（劫）因其以限定的方式被规定，故称“kappo”。“Saṅkappo”（思惟）即是思惟的活动。“Vikappo”（分别）是多样的规定，是义理的非单一性。此处是对“kappa”一词的义理阐释。

කප්පසද්දො [Pg.324] අභිසද්දහනවොහාරකාලපඤ්ඤත්තිඡෙදනවිකප්පලෙසසමන්තභාවාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘ඔකප්පනීයමෙතං භොතො ගොතමස්ස, යථා තං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති එවමාදීසු අභිසද්දහනමත්ථො. ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු වොහාරො. ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’ති එවමාදීසු කාලො. ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’ති එවමාදීසු පඤ්ඤත්ති. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’ති එවමාදීසු ඡෙදනං. ‘‘කප්පති ද්වඞ්ගුලකප්පො’’ති එවමාදීසු විකප්පො. ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු ලෙසො. ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’ති එවමාදීසු සමන්තභාවො.

“Kappa”一词有多种含义，如：深信、惯例、时间、施设、切断、选择、少分、全部等。例如，在“okappanīyametaṃ bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā”（这对乔达摩尊者是可信的，一如对彼阿罗汉、正自觉者）等句中，表示深信义。在“anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjituṃ”（诸比丘，我允许依五种沙门仪轨受用果实）等句中，表示惯例义。在“yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmi”（我通常依此而住）等句中，表示时间义。在“iccāyasmā kappo”（具寿迦波）等句中，表示施设义。在“alaṅkato kappitakesamassū”（装饰并修剪了头发和胡须）等句中，表示切断义。在“kappati dvaṅgulakappo”（允许两指宽的选择）等句中，表示选择义。在“atthi kappo nipajjituṃ”（有躺下的机会）等句中，表示少分义。在“kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā”（照亮了整个竹林）等句中，表示全部义。

අථ වා කප්පසද්දො සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො ච විතක්කවිධානපටිභාගපඤ්ඤත්තිකාලපරමායුවොහාරසමන්තභාවාභිසද්දහන ඡෙදන විනියොග විනය ක්‍රියා ලෙසන්තර කප්පතණ්හාදිට්ඨිඅසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පමහාකප්පාදීසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො අබ්‍යාපාදසඞ්කප්පො’’තිආදීසු විතක්කෙ ආගතො. ‘‘චීවරෙ විකප්පං ආපජ්ජෙය්‍යා’’තිආදීසු විධානෙ, අධිකවිධානං ආපජ්ජෙය්‍යාති හි අත්ථො. ‘‘සත්ථුකප්පෙන වත භො සාවකෙන සද්ධිං මන්තයමානා න ජානිම්හා’’තිආදීසු පටිභාගෙ, සත්ථුසදිසෙනාති අයඤ්හි තත්ථ අත්ථො. ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘යෙන [Pg.325] සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’තිආදීසු කාලෙ. ‘‘ආකඞ්ඛමානො ආනන්ද තථාගතො කප්පං වාතිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’’තිආදීසු පරමායුම්හි. ආයුකප්පො හි ඉධ ‘‘කප්පො’’ති අධිප්පෙතො. ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්තිආදීසු සමණවොහාරෙ. ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’තිආදීසු සමන්තභාවෙ. ‘‘සද්ධාසද්දහනා ඔකප්පනා අභිප්පසාදො’’තිආදීසු අභිසද්දහනෙ, සද්ධායන්ති අත්ථො. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’තිආදීසු ඡෙදනෙ. ‘‘එවමෙව ඉතො දින්නං, පෙතානං උපකප්පතී’’තිආදීසු විනියොගෙ. ‘‘කප්පකතෙන අකප්පකතං සංසිබ්බිතං හොතී’’තිආදීසු විනයක්‍රියායං. ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතුං, හන්දාහං නිපජ්ජාමී’’තිආදීසු ලෙසෙ. ‘‘ආපායිකො නෙරයිකො, කප්පට්ඨො සඞ්ඝභෙදකො, කප්පං නිරයම්හි පච්චතී’’ති ච ආදීසු අන්තරකප්පෙ.

又，“kappa”一词，无论带或不带前缀，可见于以下诸义：思惟、规定、相似、施设、时间、寿量、惯例、全部、深信、切断、应用、律行、少分、中劫、渴爱与邪见、无量劫、大劫等。例如，在“nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo”（出离思惟、无恚思惟）等句中，用于思惟义。在“cīvare vikappaṃ āpajjeyyā”（应对衣作分别）等句中，用于规定义。在“satthukappena vata bho sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā”（与如师之弟子商议）等句中，用于相似义。在“iccāyasmā kappo”（具寿迦波）等句中，用于施设义。在“yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmi”（我通常依此而住）等句中，用于时间义。在“ākaṅkhamāno ānanda tathāgato kappaṃ vātiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā”（阿难，如来若愿意，可住世一劫或一劫余）等句中，用于寿量义。在“anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjituṃ”（诸比丘，我允许依五种沙门惯例受用果实）等句中，用于沙门惯例义。在“kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā”（照亮了整个竹林）等句中，用于全部义。在“saddhāsaddahanā okappanā abhippasādo”（信、信解、认可、净信）等句中，用于深信义。在“alaṅkato kappitakesamassū”（装饰并修剪了头发和胡须）等句中，用于切断义。在“evameva ito dinnaṃ, petānaṃ upakappatī”（如是此处所施，能利益于亡者）等句中，用于应用义。在“kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hoti”（以如法所作与不如法所作缝合）等句中，用于律行义。在“atthi kappo nipajjituṃ, handāhaṃ nipajjāmi”（有少许机会可以躺下，那么让我躺下吧）等句中，用于少分义。在“āpāyiko nerayiko, kappaṭṭho saṅghabhedako, kappaṃ nirayamhi paccatī”（堕恶趣、堕地狱、住于一劫的破僧者，于一劫中在地狱中被烧煮）等句中，用于中劫义。

‘‘න කප්පයන්ති න පුරක්ඛරොන්ති,ධම්මාපි තෙසං න පටිච්ඡිතාසෙ;

න බ්‍රාහ්මණො සීලවතෙන නෙය්‍යො,පාරඞ්ගතො න ච පච්චෙති තාදී’’ති

彼等不构想亦不推崇，于诸法亦不执取；婆罗门非由戒行得引导，如是达彼岸者不复返。

ආදීසු තණ්හාදිට්ඨීසු. තථා හි වුත්තං නිද්දෙසෙ ‘‘කප්පොති උද්දානතො ද්වෙ කප්පා තණ්හාකප්පො දිට්ඨිකප්පො’’ති. ‘‘අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි විවට්ටකප්පෙ’’තිආදීසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පෙ[Pg.326]. ‘‘චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානී’’තිආදීසු මහාකප්පෙ. ඉච්චෙවං –

在渴爱与邪见等之中。如《义释》中所说：“总括而言，劫有两种：爱劫与见劫。”在“anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe”（于许多坏劫，于许多成劫）等句中，用于无量劫义。在“cattārimāni bhikkhave kappassa asaṅkhyeyyānī”（诸比丘，一劫有此四无量）等句中，用于大劫义。如是——

විතක්කෙ ච විධානෙ ච, පටිභාගෙ තථෙව ච;

පඤ්ඤත්තියං තථා කාලෙ, පරමායුම්හි ච ඡෙදනෙ.

于寻思与规定，以及于相似；于施设与时间，寿量与切断。

සමන්තභාවෙ වොහාරෙ, අභිසද්දහනෙපි ච;

විනියොගෙ ච විනය-ක්‍රියායං ලෙසකෙපි ච.

于全部与惯例，以及于深信；于应用与律行，以及于少分。

විකප්පන්තරකප්පෙසු, තණ්හාදිට්ඨිස්වසඞ්ඛයෙ;

කප්පෙ ච එවමාදීසු, කප්පසද්දො පවත්තති.

于选择与中劫，于渴爱、邪见与无量劫，以及大劫等义中，“kappa”一词得以运用。

කපි ගතියං. කම්පෙති, කම්පයති, ගච්ඡතීති අත්ථො. ඉමානි චලනත්ථෙ පවත්තහෙතුකත්තුරූපසදිසානි භවන්ති. චලනත්ථෙ හි ‘‘කම්ප කම්පනෙ’’ති ධාතුයා ‘‘කම්පතී’’ති අකම්මකසුද්ධකත්තුරූපං. ‘‘කම්පෙතී’’තිආදීනි සකම්මකානි හෙතුකත්තුරූපානි ‘‘ඉදම්පි දුතියං සල්ලං, කම්පෙති හදයං මමා’’ති අකම්මකාය ධාතුයා සකම්මකරූපදස්සනතො.

词根Kapi，用于行走义。其形式为kampeti、kampayati，意为“行走”。这些形式在摇动义上，类似于使役能动者形式。确实，在摇动义上，对于词根‘kampa kampane’（kampa，用于摇动），‘kampati’是不及物的纯粹能动者形式。而‘kampeti’等是及物的使役能动者形式，因为在‘这第二支箭，也摇动我的心’这句引文中，可见此词根在摇动义上是及物形式。

ඛපි ඛන්තියං. ඛම්පෙති, ඛම්පයති.

词根Khapi，用于忍耐义。其形式为khampeti、khampayati。

ථූප සමුස්සයෙ. සමුස්සයො ආරොහො උබ්බෙධො. ථූපෙති, ථූපයති. ථූපො, ථූපිකා.

词根Thūpa，用于堆积义。堆积即升高、隆起。其形式为thūpeti、thūpayati。名词形式为thūpo（塔）、thūpikā（小塔）。

තප ඛයෙ. තපෙති, තපයති.

词根Tapa，用于毁坏义。其形式为tapeti、tapayati。

උප පජ්ජනෙ. උපෙති, උපයති.

词根Upa，用于接近义。其形式为upeti、upayati。

චප කක්කනෙ. චපෙති, චපයති.

词根Capa，用于轻浮义。其形式为capeti、capayati。

සුප්ප මානෙ. සුප්පෙති, සුප්පයති.

词根Suppa，用于度量义。其形式为suppeti、suppayati。

ඩප ඩිප සඞ්ඝාතෙ. ඩාපෙති. ඩාපයති. ඩෙපෙති, ඩෙපයති.

词根Ḍapa、Ḍipa，用于撞击义。其形式为ḍāpeti、ḍāpayati、ḍepeti、ḍepayati。

කප [Pg.327] අවකම්පනෙ. කපෙති, කපයති. කපණො. කපණොති කරුණායිතබ්බො. අඤ්ඤත්ථ පන ‘‘කප්පතී’’ති රූපං වදන්ති.

词根Kapa，用于颤动义。其形式为kapeti、kapayati。名词形式为kapaṇo（可怜的人）。Kapaṇo意为应被怜悯者。但在别处，他们说其形式为“kappati”。

ගුප කුප ධූප භාසායං. ගොපෙති, ගොපයති. කොපෙති, කොපයති. ධූපෙති, ධූපයති.

词根Gupa、Kupa、Dhūpa，分别用于保护、愤怒、熏香义。其形式为gopeti、gopayati；kopeti、kopayati；dhūpeti、dhūpayati。

කිප දුබ්බල්ලෙ. කිපෙති, කිපයති.

词根Kipa，用于虚弱义。其形式为kipeti、kipayati。

ඛෙප පෙරණෙ. පෙරණං චුණ්ණිකරණං, ඛෙපෙති, ඛෙපයති.

词根Khepa，用于粉碎义。Peraṇaṃ即是粉碎。其形式为khepeti、khepayati。

තප පීණනෙ. තපෙති, තපයති.

词根Tapa，用于折磨义。其形式为tapeti、tapayati。

ආපු ලම්බනෙ. ආපෙති, ආපයති. ආපො.

词根Āpu，用于获得义。其形式为āpeti、āpayati。名词形式为āpo（水）。

තප දාහෙ. තපෙති, තපයති. තපො, තාපො. ආතාපො, සන්තාපො. කාරිතෙ – තාපෙති, තාපයති. තත්ථ තපොති අකුසලානං තාපනට්ඨෙන තපො, සීලං.

词根Tapa，用于燃烧义。其形式为tapeti、tapayati。名词形式为tapo（苦行）、tāpo（热）、ātāpo（精勤）、santāpo（热恼）。其使役动词为tāpeti、tāpayati。在此，tapo（苦行）因其烧尽不善法的意义而为苦行，即是戒。

ඔපථප ථපනෙ. ඔපෙති, ඔපයති. න තෙසං කොට්ඨෙ ඔපෙන්ති. ථපෙති, ථපයති. ථපිතො. ථපයිත්වා පටිච්ඡදං වවට්ඨපෙති. වොට්ඨබ්බනං.

词根Opa、Thapa，用于放置义。其形式为opeti、opayati。例如：“Na tesaṃ koṭṭhe openti”（他们不放入其仓库中）。其形式为thapeti、thapayati。过去分词为thapito。例如：“Thapayitvā paṭicchadaṃ vavaṭṭhapeti”（放置覆盖物后，他确定之）。名词形式为voṭṭhabbanaṃ（确定）。

එත්ථ ච ‘‘වි අව ථපෙති, වි අව ථපන’’න්ති ඡෙදො. එත්ථ පුරිමෙ සරලොපො ථස්ස ඨත්තං විසදිසභාවෙන ද්විත්තඤ්ච. පච්ඡිමෙ පන සරලොපො, අවස්ස ඔකාරත්තං, ථස්ස ඨත්තං, පස්ස වත්තං, වස්ස ද්විත්තං, වකාරද්වයස්ස ච බකාරද්වයං භවති. වොට්ඨබ්බනන්ති ච බ්‍යවත්ථාපකචිත්තස්ස නාමං. නකාරලොපෙ ‘‘වොට්ඨබ්බ’’න්ති අපරම්පි රූපං භවති.

此处的分析是“vi ava thapeti”和“vi ava thapana”。在前一个词中，有元音的省略，th变为ṭ，以及因不相似而双写。但在后一个词中，有元音的省略，ava变为o，th变为ṭ，p变为v，v双写，且两个v变为两个b。而“Voṭṭhabbana”是确定心（byavatthāpakacitta）的名称。省略n后，也形成另一形式“voṭṭhabba”。

මාප මාපනෙ. පණ්ණසාලං මාපෙති, මාපයති. යො පාණමතිමාපෙති, පණ්ණසාලා සුමාපිතා.

词根Māpa，用于建造义。其形式为māpeti、māpayati，例如“Paṇṇasālaṃ māpeti”（他建造茅屋）。又如：“Yo pāṇamatimāpeti, paṇṇasālā sumāpitā”（谁毁坏生命，其茅屋被善为建造）。

යප යාපනෙ. යාපනං පවත්තනං. තෙන සො තත්ථ යාපෙති. යාපයති. යාපනා.

词根Yapa，用于维持义。Yāpanaṃ即维持。其形式为yāpeti、yāpayati。例如：“Tena so tattha yāpeti”（因此他在那里维持生活）。名词形式为yāpanā（维持）。

තත්ථ [Pg.328] යාපෙතීති ඉදං යාධාතුස්ස පයොගත්තෙ සති කාරිතපදං භවති. තථා හි ‘‘උය්‍යාපෙන්ති නාමා’’ති පාළි දිස්සති.

在此，“yāpeti”一词是词根yā的使役形式。确实，在巴利语中可见“uyyāpenti nāma”。

පකාරන්තධාතුරූපානි.

以辅音p结尾的词根形式。

ඵකාරන්තාධාතුරූපානි අප්පසිද්ධානි.

以辅音ph结尾的词根形式当知。

බකාරන්තධාතු

以b音结尾的词根

සම්බ සම්බන්ධෙ. සම්බන්ධො දළ්හබන්ධනං. සම්බෙති, සම්බයති. සම්බලං.

词根Samba，用于结合义。Sambandha是坚固的束缚。其形式为sambeti、sambayati。派生词为sambalaṃ（资粮）。

සබි මණ්ඩලෙ. මණ්ඩලං පරිමණ්ඩලතා. රූපං තාදිසමෙව.

词根Sabi，用于圆形义。Maṇḍalaṃ是圆。其形式亦同。

කුබි අච්ඡාදනෙ. කුම්බෙති, කුම්බයති.

词根Kubi，用于覆盖义。其形式为kumbeti、kumbayati。

ලුබි දුබි අද්දනෙ. අද්දනං හිංසා. ලුම්බෙති, ලුම්බයති. දුම්බෙති, දුම්බයති.

词根Lubi、Dubi，用于伤害义。Addanaṃ是伤害。其形式为lumbeti、lumbayati、dumbeti、dumbayati。

පුබ්බ නිකෙතනෙ. නිකෙතනං නිවාසො. පුබ්බෙති, පුබ්බයති.

词根Pubba，用于居住义。Niketanaṃ是住所。其形式为pubbeti、pubbayati。

ගබ්බ මානෙ. මානො අහංකාරො. ගබ්බෙති, ගබ්බයති. ගබ්බනං, ගබ්බිතො. තත්ථ ගබ්බතීති න සඞ්කුචති.

词根Gabba，用于我慢义。Māno是我慢。其形式为gabbeti、gabbayati。名词形式为gabbanaṃ（骄傲），过去分词为gabbito（骄傲的）。在此，gabbati意为不退缩。

බකාරන්තධාතුරූපානි.

以b音结尾的词根形式。

භකාරන්තධාතු

以bh音结尾的词根

භූ පත්තියං. පත්ති පාපනං. සකම්මිකා ධාතු. භාවෙති, භාවයති. පභාවෙති, පභාවයති. ඉත්ථම්භූතො. චක්ඛුභූතො, ඤාණභූතො, ධම්මභූතො, බ්‍රහ්මභූතො.

词根Bhū，用于获得义。Patti是达到。此为及物词根。其形式为bhāveti、bhāvayati、pabhāveti、pabhāvayati。Itthambhūto（如是成就者）。Cakkhubhūto（已成眼者）、ñāṇabhūto（已成智者）、dhammabhūto（已成法者）、brahmabhūto（已成梵者）。

තත්ථ [Pg.329] භාවෙතීති පුරිසො ගච්ඡන්තං පුරිසමනුගච්ඡන්තො පාපුණාතීති අත්ථො. එස නයො සෙසක්‍රියාපදෙසුපි. එත්ථ ච ‘‘භාවෙතී’’තිආදීනි යත්ථ සචෙ ‘‘භූ සත්තාය’’න්ති ධාතුයා රූපානි හොන්ති, තත්ථ හෙතුකත්තුරූපානි නාම හොන්ති. ‘‘භාවෙති කුසලං ධම්ම’’න්තිආදීනෙත්ථ නිදස්සනපදානි. භාවෙතීති හි වඩ්ඪෙතීති අත්ථො. ඉධ පන සුද්ධකත්තුරූපත්තා පාපුණාතීති අත්ථො. ඉත්ථම්භූතොති ඉමං පකාරං භූතො පත්තො. ‘‘චක්ඛුභූතො’’තිආදීනි පන ‘‘භූ සත්තායං, භූ පත්තිය’’න්ති ද්විගණිකානං ද්වින්නං ධාතූනං වසෙන අට්ඨකථාටීකානයනිස්සිතං අත්ථං පකාසයිස්සාම ආගමිකානං කොසල්ලත්ථාය. තත්ථ චක්ඛුභූතොති යථා චක්ඛු සත්තානං දස්සනත්ථං පරිණෙති, එවං ලොකස්ස යාථාවදස්සනසාධනතො දස්සනකිච්චපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛුභූතො. අථ වා චක්ඛු විය භූතොතිපි චක්ඛුභූතො. පඤ්ඤාචක්ඛුමයත්තා වා සයම්භූඤාණෙන පඤ්ඤාචක්ඛුං භූතො පත්තොති චක්ඛුභූතො. විදිතකරණට්ඨෙන ඤාණභූතො, අසාධාරණං වා ඤාණං භූතො පත්තොති ඤාණභූතො, අවිපරීතසභාවට්ඨෙන, පරියත්තිධම්මප්පවත්තනතො වා හදයෙන චින්තෙත්වා වාචාය නිච්ඡාරිතධම්මමයොති ධම්මභූතො. බොධිපක්ඛියධම්මෙහි වා උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො අනඤ්ඤසාධාරණං වා ධම්මං භූතො පත්තොති ධම්මභූතො. සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතො. අථ වා බ්‍රහ්මං වුච්චති මග්ගො තෙන උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනත්තා, තඤ්ච සයම්භූඤාණෙන භූතො පත්තොති බ්‍රහ්මභූතො. එවං ද්වින්නං ධාතූනං වසෙන වුත්තො අත්ථො වෙදිතබ්බො.

在此，“bhāveti”意为：如一人跟随另一行走之人而达到他。其余动词亦同此理。此处，“bhāveti”等词，若其为词根“bhū sattāyaṃ”（bhū，用于存在义）的形式，则称为使役形。“bhāveti kusalaṃ dhammaṃ”（修习善法）等句即为例证。确实，“bhāveti”意为“增长”。但在此处，因其为使役形，故其意为“达到”。“Itthambhūto”即“达到此种状态者”。至于“cakkhubhūto”等词，为使研习圣典者善巧故，我们将依据“bhū sattāyaṃ”（bhū，用于存在义）与“bhū pattiyaṃ”（bhū，用于获得义）此二词根，遵循义注与复注(ṭīkā)之理，阐明其义。其中，“cakkhubhūto”：如眼引导有情见物，佛陀亦因能成就世间的如实知见，而引导见的功能，故为“已成眼者”。或如眼一般存在者，故为“已成眼者”。或因具足慧眼，以自生智(sayambhūñāṇa)获得慧眼，故为“已成眼者”。“ñāṇabhūto”：因能令了知，故为“已成智者”；或已获得无上之智，故为“已成智者”。“dhammabhūto”：因自性不颠倒，或因弘扬教法，或由心思维、由语阐述而成为法所成者，故为“已成法者”；或由菩提分法(bodhipakkhiyadhammā)而生，并为世间生起此法，或已获得无上之法，故为“已成法者”。“brahmabhūto”：因其最胜，故为“已成梵者”。或，梵即是道，由道而生，并为世间生起此道，且以自生智获得此道，故为“已成梵者”。应知此义是依二词根所说。

අපරානි චෙත්ථ නිදස්සනපදානි වෙදිතබ්බානි. ‘‘තාතා මයං මහල්ලකා සුද්ධොදනමහාරාජපුත්තං බුද්ධභූතං සම්භාවෙය්‍යාම වා නො වා, තුම්හෙ තස්ස සාසනෙ පබ්බජෙය්‍යාථා’’ති ච ‘‘අථ [Pg.330] ඛො ථෙරා භික්ඛූ ආයස්මන්තං රෙවතං සහජාතියං සම්භාවිංසූ’’ති චාති. අඤ්ඤානිපි පනෙත්ථ ‘‘මනුස්සභූතො, දෙවභූතො’’තිආදීනි යොජෙතබ්බානි. තථා හි සංසාරමොචකපෙතවත්ථු අට්ඨකථායං ‘‘මනුස්සභූතාතිමනුස්සෙසු ජාතා, මනුස්සභාවං වා පත්තා’’ති අත්ථො සංවණ්ණිතො.

此处当知其他例证。如：“孩子，我们年老了，是否要礼敬净饭大王的儿子、已成佛者？你们应当在他的教法中出家。”又如：“于是，长老比丘们尊敬了同生的具寿瑞瓦达。”此外，此处亦应结合“manussabhūto”（已为人身者）、“devabhūto”（已为天身者）等词来理解。确实，在《轮回解脱饿鬼事义注》(Saṃsāramocakapetavatthu-aṭṭhakathā)中，其义被阐释为：“已为人身者，生于超人之中；或已获得人身。”

භූ අවකම්පනෙ. අයම්පි සකම්මකො. භාවෙති, භාවයති. මනොභාවනීයා භික්ඛූ.

词根Bhū，用于摇动义。此词根亦为及物。其形式为bhāveti、bhāvayati。例如：“Manobhāvanīyā bhikkhū”（令心喜爱的比丘）。

එත්ථ ච භාවෙතීති අනුකම්පති පුත්තං වා භාතරං වා යංකිඤ්චි. මනොභාවනීයාති ‘‘දීඝායුකා හොන්තු භදන්තා අරොගා අබ්‍යාපජ්ජා’’ති එවමාදිනා භාවෙතබ්බා අනුකම්පිතබ්බාති මනොභාවනීයා. අඤ්ඤත්ථ පන මනොභාවනීයාති මනොවඩ්ඪනකාති අත්ථො. යෙසු හි දිට්ඨෙසු මනො වඩ්ඪති, ‘‘තෙ මනොභාවනීයා’’ති වුච්චන්ති.

在此，“bhāveti”意为怜悯，如同怜悯儿子、兄弟或任何人。‘Manobhāvanīyā’（令心喜爱）意为应以“愿尊者们长寿、无病、无恼”等方式来培育、怜悯，故称“令心喜爱”。在别处，“manobhāvanīyā”则意为令心增长。凡见到他们能令心增长者，即被称为“令心喜爱者”。

ලභ ආභණ්ඩනෙ. ලභෙති, ලභයති.

词根Labha，用于诽谤义。其形式为labheti、labhayati。

ජභි නාසනෙ. ජම්භෙති, ජම්භයති.

词根Jabhi，用于毁灭义。其形式为jambheti、jambhayati。

ලාභ පෙසනෙ. ලාභෙති, ලාභයති. ‘‘ලභ ලාභෙති ධාතුස්ස රූපානි චෙ, කාරිතරූපානි භවන්ති.

词根Lābha，用于派遣义。其形式为lābheti、lābhayati。若其为词根“labha lābhe”（labha，用于获得义）的形式，则为使役形式。

දභී භයෙ. ඊකාරන්තායං ධාතු, තෙන සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි න භවන්ති. දභෙති, දභයති.

词根Dabhī，用于怖畏义。此词根以ī结尾，因此其形式不带鼻音嵌入。其形式为dabheti、dabhayati。

දූභ සන්ථම්භෙ. දූභෙති, දූභයති.

词根Dūbha，用于僵硬义。其形式为dūbheti、dūbhayati。

වම්භ විද්ධංසනෙ. වම්භෙති, වම්භයති. වම්භනා. ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ භික්ඛුං වම්භෙන්ති.

词根Vambha，用于毁谤义。其形式为vambheti、vambhayati。名词形式为vambhanā。例如：“Chabbaggiyā bhikkhū bhikkhuṃ vambhenti”（六群比丘毁谤比丘）。

භකාරන්තධාතුරූපානි.

以bh音结尾的词根形式。

මකාරන්තධාතු

以ma结尾的词根

ආතෙන [Pg.331] චමු ධොවනෙ. ආපුබ්බො චමුධාතු ධොවනෙ වත්තති. ආචමෙති, ආචමයති. ආචමනකුම්භී.

带前缀ā的词根camu，用于洗涤义。其形式为ācameti、ācamayati。例如：ācamanakumbhī(漱口壶)。

එත්ථ පන ‘‘තතො හි සො ආචමයිත්වා ලිච්ඡවී, ථෙරස්ස දත්වා යුගානි අට්ඨා’’ති අප්පසක්කාරපෙතවත්ථුපාළිප්පදෙසො නිදස්සනං. තත්ථ ආචමයිත්වාති හත්ථපාදධොවනපුබ්බකං මුඛං වික්ඛාලෙත්වා. අයං පන ධාතු භූවාදිගණිකත්තෙ ‘‘චමතී’’ති භක්ඛනත්ථං ගහෙත්වා තිට්ඨති.

于此，“其后，那些离车人(Licchavī)洗漱完毕，供养长老八双(鞋)”这句出自《不敬施饿鬼事》(Appasakkārapetavatthu)的经文即为例证。其中，“洗漱完毕”(ācamayitvā)意为先洗手脚，后清洁口腔。然而，此词根若属bhū组，作“camati”时，则取“吃”义。

කමු ඉච්ඡාකන්තීසු. කාමෙති, කාමයති. කාමො, කන්ති, නිකන්ති, කාමනා, කාමයමානො,කාමෙන්තො, අභික්කන්තං. අභික්කන්තවණ්ණා.

词根Kamu，用于欲求与喜爱义。其形式为kāmeti、kāmayati。派生词有：kāmo、kanti、nikanti、kāmanā、kāmayamāno、kāmento、abhikkantaṃ。例如：abhikkantavaṇṇā(殊胜的容色)。

එත්ථ ච කාමොති රූපාදිවිසයං කාමෙතීති කාමො. කාමියතීති වා කාමො, කිලෙසකාමවත්ථුකාමවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. කිලෙසො හි තෙභූමකවට්ටසඞ්ඛාතඤ්ච වත්ථු ‘‘කාමො’’ති වුච්චති. මාරොපි වා දෙවපුත්තො ‘‘කාමො’’ති වුච්චති. සො හි අච්චන්තකණ්හධම්මසමඞ්ගිතාය පපඤ්චසමතික්කන්තෙපි බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකෙ අත්තනො වසෙ ඨපෙතුං කාමෙතීති ‘‘කාමො’’ති වුච්චති.

于此，“欲”(kāmo)是因其欲求色等所缘，故称为欲。或因其被欲求，故称为欲；这应从烦恼欲和事物欲两方面来理解。因为，被称为三界轮回的烦恼以及作为所缘的事物，皆称为“欲”。又，天子魔罗(Māra)亦称为“欲”。因为他具有极其黑暗的特质，即使对已超越戏论的佛陀、独觉佛和佛弟子，他也欲求将其置于自己的控制之下，故称为“欲”。

වුත්තඤ්චෙතං පොරාණකවිරචනායං –

古诗亦云：

‘‘වන්දෙ වන්දෙහමස්සත්ථං, යත්ථ සන්තජ්ජිතො ජිතො;

කාමො කාමොඝතිණ්ණෙන, බුද්ධෙන වසතා සතා’’ති;

“我再再礼敬菩提树，具念安住的佛陀，已渡欲流者，于此呵斥并战胜了欲魔。”

ඉමානි පනස්ස නාමානි –

而他的名字有这些：

කාමො නමුචි කණ්හො ච, වසවත්තී පජාපති;

පමත්තබන්ධු මදනො, පාපිමා දම්මකොපි ච;

කන්දප්පො ච රතිපති, මාරො ච කුසුමායුධො;

欲(Kāma)、那牟支(Namuci)、黑者(Kaṇha)、自在者(Vasavattī)、生主(Pajāpati)、放逸者之亲属(Pamattabandhu)、令人醉者(Madana)、恶者(Pāpimā)、调伏者(Dammaka)、爱神(Kandappa)、喜乐主(Ratipati)、魔罗(Māra)以及花箭者(Kusumāyudha)。

අඤ්ඤෙ [Pg.332] අඤ්ඤානිපි වදන්ති. තානි සාසනානුලොමානි න හොන්තීති ඉධ න දස්සිතානි. අට්ඨකථාසු පන ‘‘මාරො, නමුචි, කණ්හො, පමත්තබන්ධූ’’ති චත්තාරියෙව නාමානි ආගතානි.

其他人还说了别的名字。但因为那些名字不符合教法，此处不予展示。在义注中，则只出现四个名字：魔罗、那牟支、黑者、放逸者之亲属。

ඉදානි අභික්කන්තසද්දස්ස භූවාදිගණෙ ‘‘කමු පදවික්ඛෙපෙ’’ති වොහාරසීසෙන වුත්තස්ස කමුධාතුස්ස වසෙන ඉධ ච ‘‘කමු ඉච්ඡාකන්තීසූ’’ති වුත්තස්ස කමුධාතුස්ස වසෙන අත්ථුද්ධාරං කථයාම. අභික්කන්තසද්දො ඛයසුන්දරාභිරූපඅබ්භනුමොදනෙසු දිස්සති. ‘‘අභික්කන්තා භන්තෙ රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො’’තිආදීසු ඛයෙ දිස්සති. ‘‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො චා’’තිආදීසු සුන්දරෙ.

现在，我们依据bhū组中以“跨步”为通行义的词根kamu，以及此处所说义为“欲求、喜爱”的词根kamu，来阐明“abhikkanta”一词的含义。“abhikkanta”一词可见于消逝、美好、优美、赞同等义。在“尊者，夜已过，初夜已尽，比丘僧团已久坐”等句中，见于消逝义。在“此人于此四人中，更为卓越、更为胜妙”等句中，见于美好义。

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති

“是谁在礼敬我的双足？他以神通与声誉而闪耀，以殊胜的容色，照亮所有方向。”

ආදීසු අභිරූපෙ. ‘‘අභික්කන්තං භන්තෙ’’තිආදීසු අබ්භනුමොදනෙ. ඉච්චෙවං –

等句中，见于优美义。在“好极了，尊者！”等句中，见于赞同义。如是：

ඛයස්මිං සුන්දරෙ චෙව, අථො අබ්භනුමොදනෙ;

අභිරූපෙ අභික්කන්ත-සද්දො දිස්සති සාසනෙ.

在教法中，“abhikkanta”一词可见于消逝、美好、赞同及优美之义。

ථොම සිලාඝායං. සිලාඝා පසංසා. ථොමෙති, ථොමයති. ථොමිතො, ථොමනා.

词根Thoma，用于称赞义。Silāghā即是pasaṃsā(称赞)。其形式为thometi、thomayati。派生词有thomito、thomanā。

යම අපරිවෙසනෙ. යමෙති, යමයති. යමො.

词根Yama，用于抑制义。其形式为yameti、yamayati。派生词有yamo。

සම [Pg.333] විතක්කෙ. සාමෙති, සාමයති. සමා. නිසාමෙති, නිසාමයති. නිසාමනං. පටිසාමෙති, පටිසාමයති. පටිසාමනං.

词根Sama，用于思考义。其形式为sāmeti、sāmayati。派生词有samā。带前缀的形式有：nisāmeti、nisāmayati、nisāmanaṃ；paṭisāmeti、paṭisāmayati、paṭisāmanaṃ。

තත්ථ සමාති සංවච්ඡරො, සො ‘‘සමා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුච්චති. ‘‘යො යජෙථ සතං සම’’න්ති එත්ථ හි සමාසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො, උපයොගවසෙන පන ‘‘සම’’න්ති වුත්තො.

其中，samā意为年(saṃvacchara)，其被称为“samā”是依阴性词性。在“若祭祀百年”一句中，samā一词即是阴性，然依用法而说为“sama”。

ඉමානි සංවච්ඡරස්ස නාමානි ‘‘සංවච්ඡරො, වච්ඡරො, සමා, හායනො, සරදො, වස්සො’’තිආදීනි භවන්ති. නිසාමෙතීති විතක්කෙති උපධාරෙති. එත්ථ හි ‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි, නිග්ඝොසො යාදිසො වනෙ’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ නිසාමෙහීති විතක්කෙහි උපධාරෙහීති අත්ථො. පටිසාමෙතීති භණ්ඩං ගුත්තට්ඨානෙ නික්ඛිපති.

年的名称有：saṃvaccharo、vacchara、samā、hāyana、sarada、vassa等。Nisāmeti意为思考、审察。于此，“来，玛蒂(Maddī)，且审察林中是何声”这句巴利语即为例证。其中，nisāmehi意为思考、审察。Paṭisāmeti意为将物品存放在安全之处。

සම ආලොචනෙ. ආලොචනං පෙක්ඛනං. සාමෙති, සාමයති. නිසාමනං.

词根Sama，用于观察义。Ālocanaṃ即是pekkhanaṃ(观看)。其形式为sāmeti、sāmayati。带前缀的派生词有nisāmanaṃ。

එත්ථ පන නිසාමෙතීති පෙක්ඛති ඔලොකෙති. තථා හි ‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි, චිත්තං රූපංව දිස්සතී’’ති පාළි දිස්සති. තත්ථ හි නිසාමෙහීති ඔලොකෙහීති අත්ථො. ධාතූනමත්ථාතිසයෙන යොගොති වචනතො පන උපසග්ගයොගතො වා සවනෙපි අයං වත්තති. තථා හි ‘‘තතො කණ්හාජිනායාපි, නිසාමෙහි රථෙසභා’’තිආදිකා පාළියො දිස්සන්ති. තත්ථ නිසාමෙහීති සුණොහීති අත්ථො.

于此，nisāmeti意为观看、注视。如可见巴利语：“来，玛蒂，看，可见一斑斓之色。”其中，nisāmehi意为注视。然因词根意义多变，或与前缀结合，此词根亦用于听闻义。如可见巴利语：“那么，黑羚皮者，请听，车中之雄！”等。其中，nisāmehi意为谛听。

අම රොගෙ. අමෙති, අමයති. අන්ධො. බිලඞ්කපාදො අන්ධනඛො.

词根Ama，用于疾病义。其形式为ameti、amayati。派生词有andho(盲人)、bilaṅkapādo(跛足者)、andhanakho(坏甲者)。

තත්ථ අන්ධොති නට්ඨනයනො වුච්චති. අන්ධනඛොති පූතිනඛො. උභයථාපි සරොගත්තං සූචිතං.

其中，andho被称为“失眼者”。Andhanakho意为“坏甲者”。两者皆暗示有病。

භාම [Pg.334] කොධෙ. භාමෙති, භාමයති.

词根Bhāma，用于愤怒义。其形式为bhāmeti、bhāmayati。

ගොම උපලෙපනෙ. ගොමෙති, ගොමයති.

词根Goma，用于涂抹义。其形式为gometi、gomayati。

සාම ස්වාන්තනෙ ආමන්තනෙ. ස්වාන්තනං සාමප්පයොගො. ආමන්තනං අව්හායනං පක්කොසනං. සාමෙති, සාමයති.

词根Sāma，用于安抚与呼唤义。Svāntanaṃ(安抚)是柔和的言辞。Āmantanaṃ(呼唤)是召唤、邀请。其形式为sāmeti、sāmayati。

සඞ්ගාම යුද්ධෙ. සඞ්ගාමෙති, සඞ්ගාමයති. ද්වෙ රාජානො සඞ්ගාමෙසුං. සඞ්ගාමො. ආතො ගමු ඊසමධිවාසනෙ. ආගමෙති, ආගමයති, කාමාවචරධම්මෙ නිස්සාය රූපාරූපධම්මො සමුදාගමෙති, සමුදාගමයති. උපාසකො ධම්මසවනන්තරායං අනිච්ඡන්තො ‘‘ආගමෙථ ආගමෙථා’’ති ආහ. සමුදාගමනං, ආගමනං. ආගමෙන්තො, ආගමයමානො.

词根Saṅgāma，用于战斗义。其形式为saṅgāmeti、saṅgāmayati。例如：“两位国王战斗了。”派生词有saṅgāmo。词根Ā + gamu，用于稍许忍耐义。其形式为āgameti、āgamayati。例如：“依于欲界法，色界与无色界法生起(samudāgameti, samudāgamayati)。”优婆塞不欲听法中断，故言：“请稍候，请稍候！”派生词有samudāgamanaṃ、āgamanaṃ、āgamento、āgamayamāno。

තත්‍ර ආගමෙතීති ඊසකං අධිවාසෙති. සමුදාගමෙතීති සම්පවත්තති. භූවාදිගණෙ ‘‘ගමයතී’’ති හෙතුකත්තුවසෙන වුත්තං, ඉධ පන උපසග්ගනිපාතපුබ්බකානි කත්වා ‘‘ආගමෙතී’’තිආදීනි සුද්ධකත්තුවසෙන වුත්තානීති දට්ඨබ්බං.

其中，āgameti意为稍许忍耐。Samudāgameti意为发生、生起。当知，在bhū组中，“gamayati”说为使役义；而此处，“āgameti”等词因前有前缀、小品词，故说为能动义。

මකාරන්තධාතුරූපානි.

以ma结尾的词根形式。

ඉති චු රාදිගණෙ පවග්ගන්තධාතුරූපානි

如是，在curādi语根组中，以pa品结尾的语根形式。

සමත්තානි.

完毕。

යකාරන්තධාතු

以ya结尾的词根

යු ජිගුච්ඡායං. යාවෙති, යාවයති. යවො.

词根`yu`，用于厌恶义。其形为`yāveti`、`yāvayati`。`Yavo`(大麦)。

බ්‍යය ඛයෙ. බ්‍යයෙති, බ්‍යයයති. අබ්‍යයීභාවො.

词根`byaya`，用于消亡义。其形为`byayeti`、`byayayati`。`Abyayībhāvo`(不变复合词)。

බ්‍යය චිත්තසමුස්සග්ගෙ. තාදිසංයෙව රූපං.

词根`byaya`，用于心之施舍义。其形亦同。

යකාරන්තධාතුරූපානි.

以ya结尾的词根之诸形式。

රකාරන්තධාතු

以ra结尾的词根

පර ගතියං. පරෙති, පරයති. එත්ථ ච ‘‘ඉති ඛො ආනන්ද කුසලානි සීලානි අනුපුබ්බෙන අග්ගාය පරෙන්තී’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ අග්ගාය පරෙන්තීති අරහත්තත්ථාය ගච්ඡන්ති.

词根`para`，用于行进义。其形为`pareti`、`parayati`。于此，巴利教证为：“阿难，如此，诸善戒次第趋向最高。”其中，“趋向最高”意即“为达阿罗汉果而去”。

ගර උග්ගමෙ. ගරෙති, ගරයති. ගරු.

词根`gara`，用于吞咽义。其形为`gareti`、`garayati`。`Garu`(重)。

චර අසංසයෙ. චරෙති, චරයති.

词根`cara`，用于无疑义。其形为`careti`、`carayati`。

පූරි අප්පායනෙ. පූරෙති, පූරයති.

词根`pūri`，用于充满义。其形为`pūreti`、`pūrayati`。

වර ඉච්ඡායං. වරෙති, වරයති. වරො, වරං, වරන්තො. එතෙ වරානං චතුරො වරෙමි. එතං සක්ක වරං වරෙ.

词根`vara`，用于意欲义。其形为`vareti`、`varayati`。`Varo`(选择，殊胜者)，`varaṃ`(选择)，`varanto`(正在选择)。[例句：]“在这些选择中，我选择四个。”“愿帝释天(Sakka)选择此殊胜的选择。”

තත්ථ වරොති වරියතෙ වරිතබ්බොති වරො. වරන්ති වරෙතීති වරං, ඉච්ඡන්තො පත්ථෙන්තොති අත්ථො.

其中，`varo`者，因其被选择、应被选择，故名`varo`。`varaṃ`者，即选择，其义为“意欲、期愿”。

‘‘මහාමහාරහං සක්‍ය-මුනි නීවරණා රණා;

මුත්තං මුත්තං සුදස්සනං, වන්දෙ බොධිවරං වර’’න්ති

“我礼敬伟大的释迦牟尼(Sakya-muni)，值得大供养者，他从诸盖与争斗中解脱，是解脱者、善见者，是殊胜的觉悟、殊胜者。”

පුරාණකවිරචනායං ‘‘වර’’න්ති පදස්ස විය. එවං වරෙතීති වරන්තො. වරෙති වරෙමි ඉච්ඡාමි යාචාමි. කාරිතෙ ‘‘පවාරෙතී’’ති රූපං, ඉච්ඡාපෙතීති අත්ථො. නිසෙධනත්ථෙ පනිදං කාරිතං න හොති.

就像在古代诗人的作品中“vara”一词的用法。如此，选择者即是`varanto`。`Vareti`(他选择)、`varemi`(我选择)、`icchāmi`(我意欲)、`yācāmi`(我请求)。其使役态形为`pavāreti`，义为“使之意欲”。但此使役态不用于禁止义。

සර අක්ඛෙපෙ. සරෙති, සරයති. සරො. සරොති සද්දො.

词根`sara`，用于斥骂义。其形为`sareti`、`sarayati`。`Saro`(声音)。`Saro`即是声响。

සාර දුබ්බල්‍යෙ. සාරෙති, සාරයති. දුබ්බලො භවතීති අත්ථො.

词根`sāra`，用于衰弱义。其形为`sāreti`、`sārayati`。其义为“变得软弱”。

කුමාර කීළායං. කුමාරෙති, කුමාරයති. කුමාරො, කුමාරකො. කුමාරී, කුමාරිකා.

词根`kumāra`，用于嬉戏义。其形为`kumāreti`、`kumārayati`。`Kumāro`(童子)，`kumārako`(小童子)。`Kumārī`(童女)，`kumārikā`(小童女)。

එත්ථ [Pg.336] කුමාරයති තත්ථ තත්ථ කීළතීති කුමාරො. සො එව අතිදහරත්තා කුමාරකො. එස නයො ඉතරත්‍රාපි.

于此，因其到处嬉戏，故名`kumāro`(童子)。又因其极为年幼，故名`kumārako`(小童子)。此理亦通于另一情况(即童女)。

සූර වීර වික්කන්තියං. වික්කන්ති වික්කමනං. සූරෙති, සූරයති. වීරෙති, වීරයති. සූරො, වීරො. සාසනිකෙහි පන සද්ධම්මවිදූහි එවං ධාතුසභාවානම්පි සූරවීරසද්දානං නිබ්බචනං න දස්සිතං, කෙවලං පන තත්ථ තත්ථ ‘‘සූරොති විසිට්ඨඋරො’’ති ච ‘‘මහාවීරොති මහාවික්කන්තො’’ති ච ‘‘වීරොති වීරියවා’’ති ච අත්ථවිවරණමත්තමෙව දස්සිතං.

词根`sūra`、`vīra`，用于勇健义。`Vikkanti`即是勇猛。其形为`sūreti`、`sūrayati`及`vīreti`、`vīrayati`。`Sūro`(勇者)，`vīro`(英雄)。然而，通晓正法的圣教传承者并未如此展示`sūra`、`vīra`二词基于词根自性的语源，而只是在各处仅仅开示了义理的阐释，如：“`sūro`是殊胜之心胸者”、“`mahāvīro`(大英雄)是大勇健者”、“`vīro`是有精进者”。

පාර තීර කම්මසම්පත්තියං. කම්මසම්පත්ති නාම කම්මස්ස පරිසමාපනං නිට්ඨාපනං. පාරෙති, පාරයති. තීරෙති, තීරයති. පාරං. තීරං. වික්කමාමි න පාරෙමි, භූමිං සුම්භාමි වෙගසා. තං කිච්චං තීරෙත්වා ගතො. සන්තීරණං, තීරණපරිඤ්ඤාති ච ආදීනි එත්ථ දස්සෙතබ්බානි.

词根`pāra`、`tīra`，用于完成作业义。所谓“完成作业”，即是作业的圆满、终结。其形为`pāreti`、`pārayati`及`tīreti`、`tīrayati`。`Pāraṃ`(彼岸)。`Tīraṃ`(岸)。[例句：]“我奋力而不能完成，我猛力击地。”“完成了那件事后离去。”于此，应展示`santīraṇaṃ`(审察)、`tīraṇapariññā`(审察遍知)等词。

තත්ථ න පාරෙමීති ඡින්දිතුං න සක්කොමීති අත්ථො.

其中，“`na pāremi`”意为“我无法断除”。

ඊර ඛෙපනෙ. ඊරෙති, ඊරයති.

词根`īra`，用于投掷义。其形为`īreti`、`īrayati`。

ජර වයොහානිම්හි. ජරෙති, ජරයති. ජරා. පාළියං පන ‘‘ජීරතී’’ති පාඨො.

词根`jara`，用于年岁损减义。其形为`jareti`、`jarayati`。`Jarā`(衰老)。但在巴利圣典中，读作`jīrati`。

වර ආවරණෙ. වාරෙති, වාරයති. නිවාරෙති, නිවාරයති. නිවාරෙතා. පරිවාරෙති, පරිවාරයති. පරිවාරො. පවාරෙති, පවාරයති. පවාරණං. පවාරණන්ති නිසෙධනං වා කාම්‍යදානං වා.

词根`vara`，用于遮止义。其形为`vāreti`、`vārayati`。`Nivāreti`、`nivārayati`(防止)。`Nivāretā`(防止者)。`Parivāreti`、`parivārayati`(围绕)。`Parivāro`(随从)。`Pavāreti`、`pavārayati`(邀请)。`Pavāraṇaṃ`(邀请)。`Pavāraṇaṃ`即是禁止或随欲之施。

ධර ධාරණෙ. ධාරෙති, ධාරයති. ආධාරො, ආධාරකො, ධම්මො ඉච්චාදීනි.

词根`dhara`，用于执持义。其形为`dhāreti`、`dhārayati`。`Ādhāro`(所依)、`ādhārako`(支持者)、`dhammo`(法)等。

තත්ථ ධම්මොති අනෙකවිධෙසු ධම්මෙසු ලොකුත්තරො උප්පාදිතො සච්ඡිකතො ච චතූසු අපායෙසු සංසාරෙ වා [Pg.337] සත්තෙ අපතමානෙ ධාරෙතීති ධම්මො. අථ වා සොතාපන්නාදීහි අරියෙහි ධාරියති, නු පුථුජ්ජනෙහීතිපි ධම්මො. චතුභූමිකො පන සකලක්ඛණං ධාරෙතීති ධම්මො. කක්ඛළත්තාදිනා ඵුසනාදිනා සන්තිආදිනා සකසකභාවෙන පණ්ඩිතෙහි ධාරියති සල්ලක්ඛියතීතිපි ධම්මො. තෙපිටකො පන පාළිධම්මො සකත්ථපරත්ථාදිභෙඑ අත්ථෙ ධාරෙතීති ධම්මො. කෙචි තු විදූ ‘‘පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ධුනාති කම්පෙති විද්ධංසෙතීති ධම්මො’’ති ධූධාතුවසෙනපි නිබ්බචනං වදන්ති, තං මග්ගධම්මෙ අතීව යුජ්ජති, ඵලනිබ්බානපරියත්තිධම්මෙසු පන පරියායෙන යුජ්ජති.

其中，`dhammo`者：在种种法中，已生起、已证悟的出世间法能执持众生，使之不堕于四恶趣或轮回中，故名`dhammo`。又，为须陀洹(sotāpanna)等圣者所持，而非为凡夫所持，故亦名`dhammo`。又，四地法执持其各自之相，故名`dhammo`。又，因坚硬等、触等、寂静等各自的状态，为智者所执持、所识知，故亦名`dhammo`。又，三藏中的巴利法教执持自利、利他等义，故名`dhammo`。而有些智者也依`dhū`词根说其语源：“能动摇、震撼、摧毁诸恶不善法，故名`dhammo`。”此说极契合于道法，但对果法、涅槃法、教法，则需转义方能契合。

ධම්මසද්දො පරියත්තිහෙතුගුණනිස්සත්තනිජ්ජීවතාදීසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘ධම්මං පරියාපුණාති සුත්තං ගෙය්‍ය’’න්තිආදීසු පරියත්තියං දිස්සති. ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු හෙතුම්හි.

“法”一词可见于教法、因、德、无有情、无命者等义。如在‘学习法，即经(suttaṃ)、应颂(geyya)……’等句中，见于教法义。在‘于因之智为法无碍解’等句中，见于因义。

‘‘න හි ධම්මො අධම්මො ච, උභො සමවිපාකිනො;

අධම්මො නිරයං නෙති, ධම්මො පාපෙති සුග්ගති’’න්ති

“法与非法，二者果报实不同；非法导向地狱，正法引至善趣。”

ආදීසු ගුණෙ. ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්ති. ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරතී’’තිආදීසු නිස්සත්තනිජ්ජීවතායං.

等句中，见于德义。在“又，于其时，有诸法。于诸法中随观法而住”等句中，见于无有情、无命者义。

අථ වා ධම්මසද්දො සභාවපඤ්ඤාපුඤ්ඤපඤ්ඤත්තිආපත්තිපරියත්තිනිස්සත්තනිජ්ජීවතාවිකාරගුණපච්ච- යපච්චයුප්පන්නාදීසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතා ධම්මා’’තිආදීසු සභාවෙ දිස්සති.

又或者，“法”一词可见于自性、慧、福德、施设、罪、教法、无有情、无命者、变异、德、缘、缘生等义。如在‘善法、不善法、无记法’等句中，见于自性义。

යස්සෙතෙ [Pg.338] චතුරො ධම්මා, සද්ධස්ස ඝරමෙසිනො;

සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, ස වෙ පෙච්ච න සොචතී’’ති

于有信居家者，若具足此四法：真实、法、坚定、舍离，彼于命终后，实无所忧。

ආදීසු පඤ්ඤායං.

等句中，见于慧义。

‘‘න හි ධම්මො අධම්මො ච, උභො සමවිපාකිනො;

අධම්මො නිරයං නෙති, ධම්මො පාපෙති සුග්ගති’’න්තිආදීසු

在“法与非法，二者果报实不同；非法导向地狱，正法引至善趣”等句中，

පුඤ්ඤෙ. ‘‘පඤ්ඤත්තිධම්මා, නිරුත්තිධම්මා, අධිවචනාධම්මා’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘පාරාජිකා ධම්මා, සඞ්ඝාදිසෙසා ධම්මා’’තිආදීසු ආපත්තියං. ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං ජානාති සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණ’’න්තිආදීසු පරියත්තියං. ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්ති. ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරතී’’තිආදීසු නිස්සත්තනිජ්ජීවතායං. ‘‘ජාතිධම්මා ජරාධම්මා මරණධම්මා’’තිආදීසු විකාරෙ. ‘‘ඡන්නං බුද්ධධම්මාන’’න්තිආදීසු ගුණෙ. ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු පච්චයෙ. ‘‘ඨිතාවසා ධාතු ධම්මට්ඨිතතා ධම්මනියාමතා’’තිආදීසු පච්චයුප්පන්නෙ.

见于福德义。在“施设法、言说法、增语法”等句中，见于施设义。在“波罗夷法、僧残法”等句中，见于罪义。在“于此，比丘知法，即经、应颂、记说……”等句中，见于教法义。在“又，于其时，有诸法。于诸法中随观法而住”等句中，见于无有情、无命者义。在“生法、老法、死法”等句中，见于变异义。在“六种佛法”等句中，见于德义。在“于因之智为法无碍解”等句中，见于缘义。在“已住立之界、法住性、法决定性”等句中，见于缘生义。

අථ වා ධම්මසද්දො පරියත්තිසච්චසමාධිපඤ්ඤාපකතිපුඤ්ඤාපත්තිඤෙය්‍යාදීසු බහූසු අත්ථෙසු දිට්ඨප්පයොගො. තථා හි ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං පරියාපුණාතී’’තිආදීසු පරියත්තියං දිස්සති. ‘‘දිට්ඨධම්මො පත්තධම්මො’’තිආදීසු සච්චෙ. ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු සමාධිම්හි. ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො’’ති එවමාදීසු පඤ්ඤායං. ‘‘ජාතිධම්මානං භික්ඛවෙ සත්තාන’’න්ති එවමාදීසු පකතියං. ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරි’’න්ති එවමාදීසු පුඤ්ඤෙ. ‘‘චත්තාරො පාරාජිකා ධම්මා’’තිආදීසු [Pg.339] ආපත්තියං. ‘‘කුසලා ධම්මා’’තිආදීසු ඤෙය්‍යෙ. එවං ධම්මසද්දප්පවත්තිවිසයා විවිධා අට්ඨකථාචරියෙහි දස්සිතා, තත්ථ තත්ථ පන ආදිසද්දෙන යුත්තිවිසයාදයො ච අත්ථා ගහෙතබ්බා. තථා හි ධම්මසද්දො –

又或者，“法”一词的用法见于教法、谛、定、慧、自性、福德、罪、所应知等诸多含义中。例如：在‘于此，比丘学习法’等句中，见于教法义。在‘已见法、已达法’等句中，见于谛义。在‘彼诸世尊曾是如是法’等句中，见于定义。在‘真实、法、坚定、舍离’等句中，见于慧义。在‘诸比丘，有生法之众生……’等句中，见于自性义。在‘法实守护行法者’等句中，见于福德义。在‘四波罗夷法’等句中，见于罪义。在‘善法’等句中，见于所应知义。如此，诸义注师已开示“法”一词的种种应用范围，但在各处，当以“等”字摄入道理、所缘等义。例如，“法”一词——

‘‘නෙස ධම්මො මහාරාජ, යං ත්වං ගච්ඡෙය්‍ය එකකො;

අහම්පි තෙන ගච්ඡාමි, යෙන ගච්ඡසි ඛත්තියා’’ති

“大王，汝欲独行，此非正理。刹帝利，汝所行之路，我亦将从之。”

ආදීසු යුත්තියං වත්තති. ‘‘මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ ච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු විසයෙ. ‘‘සතඤ්ච ධම්මො න ජරං උපෙතී’’ති එත්ථ නිබ්බානෙ වත්තති. තත්‍ර යා නිස්සත්තතා, සා එව නිජ්ජීවතා. යො ච හෙතු, සො එව පච්චයො.

等句中，用于道理义。在“缘于意与诸法而生起意识”等句中，用于所缘义。在“贤者之法不至衰老”一句中，用于涅槃义。其中，无有情即是无命者，因即是缘。

ඉච්චෙවං –

如是——

පරියත්තිපච්චයෙසු, ගුණෙ නිස්සත්තතාය ච;

සභාවෙ චෙව පඤ්ඤායං, පුඤ්ඤෙ පඤ්ඤත්තියම්පි ච.

于教法与诸缘中，于德与无有情中，于自性与慧中，于福德与施设中。

ආපත්තියං විකාරෙ ච, පච්චයුප්පන්නකෙපි ච;

සච්චසමාධිපකති-ඤෙය්‍යෙසු යුත්තියම්පි ච;

විසයෙ චෙව නිබ්බානෙ, ධම්මසද්දො පවත්තති.

于罪与变异中，亦于缘生法中，于谛、定、自性、所应知中，亦于道理中，于所缘与涅槃中，“法”一词得以运用。

කෙචි පන ධම්මසද්දස්ස පවත්තිවිසයානං දසධාව පරිච්ඡෙදං වදන්ති.

然而，有些人说，“法”一词的适用范围有十种划分。

ඤෙය්‍යමග්ගෙ ච නිබ්බානෙ, සභාවෙ අථ ජාතියං;

මනෙ විසයපුඤ්ඤෙසු, භාවෙ පාවචනෙපි ච;

ඉමෙසු දසස්වත්ථෙසු, ධම්මසද්දො පවත්තති.

于所知、道与涅槃，于自性与生类；于心、所缘与福德，于有以及圣教；于此十义中，“法”一词得以运用。

තත්‍ර අත්ථුද්ධාරොති සමානසද්දවචනීයානං අත්ථානං උද්ධරණං අත්ථුද්ධාරො.

于此，所谓“义摄”，是指提取由同一词所表达的诸义。

රකාරන්තධාතුරූපානි.

以r结尾的语基形式。

ලකාරන්තධාතු

以l结尾的语基

පාල [Pg.340] රක්ඛණෙ. ‘‘රක්ඛණං, තාණං, ගොපනං, අවනං, පාලනං, රක්ඛා, රක්ඛණා, ගුත්ති’’ ඉච්චෙතෙ පරියායා. පාලෙති, පාලයති. පාලකො, බුද්ධපාලො. අම්බපාලී ගණිකා. සමො භවතු පාලිනා. පාලිතො, පාලනං, පාළි.

（语基）pāl，义为守护。“守护(rakkhaṇaṃ)、救护(tāṇaṃ)、防护(gopanaṃ)、庇护(avanaṃ)、养护(pālanaṃ)、保护(rakkhā)、守护行(rakkhaṇā)、护卫(gutti)”，这些是同义词。Pāleti, pālayati（他保护）。Pālako（保护者），buddhapālo（佛护）。艺妓庵婆波利(Ambapālī gaṇikā)。Samo bhavatu pālinā（愿他与守护者平等）。Pālito（被守护的），pālanaṃ（守护），pāḷi（巴利）。

එත්ථ පාළීති අත්ථං පාලෙතීති පාළි, ලස්ස ළත්තං. අථ වා අන්තොදකං රක්ඛණට්ඨෙන මහතො තළාකස්ස ථිරා මහතීති පාළි වියාති පාළි, පරියත්තිධම්මො. අපරො නයො පකට්ඨානං උක්කට්ඨානං සීලාදිඅත්ථානං බොධනතො සභාවනිරුත්තිභාවතො බුද්ධාදීහි භාසිතත්තා ච පකට්ඨානං වචනප්පබන්ධානං ආළීති පාළි.

于此，所谓“巴利”(pāḷi)，是因为它守护(pāleti)义理(atthaṃ)，故名“巴利”，其中l变为ḷ。又或者，犹如大水池坚固的堤岸(pāḷi)守护着里面的水，“巴利”(pāḷi)也守护着法义，此即圣教法(pariyattidhammo)。另一种解释是：因为它能开示殊胜、卓越的戒等义理，具有自然的词源，且为佛陀等所说，故称之为“巴利”(pāḷi)，即殊胜言教之系列(pakaṭṭhānaṃ vacanappabandhānaṃ āḷi)。

පාළිසද්දො පාළිධම්මෙ, තළාකපාළියම්පි ච;

දිස්සතෙ පන්තියඤ්චෙව, ඉති ඤෙය්‍යං විජානතා.

“巴利”一词用于圣教法，亦用于湖泊的堤岸；亦见用于行列中，智者当知此义。

අයඤ්හි ‘‘පාළියා අත්ථමුපපරික්ඛන්තී’’තිආදීසු පරියත්තිධම්මසඞ්ඛාතෙ පාළිධම්මෙ දිස්සති. ‘‘මහතො තළාකස්ස පාළී’’තිආදීසු තළාකපාළියං. ‘‘පාළියා නිසීදිංසූ’’තිආදීසු පන්තියං, පටිපාටියා නිසීදිංසූති අත්ථො. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ධාතුයා කිච්චං නත්ථි. පාටිපදිකො හි පන්තිවාචකො පාළිසද්දො.

确实，在“审查巴利之义”(pāḷiyā atthamupaparikkhantī)等句中，它（巴利）见用于被称为圣教法的巴利法(pāḷidhamma)。在“大湖之堤岸”(mahato taḷākassa pāḷī)等句中，它用于湖堤。在“依列而坐”(pāḷiyā nisīdiṃsū)等句中，它用于行列，意思是“依序而坐”(paṭipāṭiyā nisīdiṃsū)。但在此义中，语基不起作用，因为表示“行列”的“巴利”一词本是名词词干。

තිල සිනෙහනෙ. තෙලෙති, තෙලයති. තෙලං, තිලො, තිලං.

（语基）til，义为油润。Teleti, telayati（他涂油）。Telaṃ（油），tilo（芝麻植株），tilaṃ（芝麻籽）。

තත්ථ තිලොති තිලගච්ඡො. තිලන්ති තප්ඵලං. තතො පන නික්ඛන්තො සිනෙහො තෙලං. සො හි ‘‘තිලානං ඉදන්ති තෙල’’න්ති වුච්චති. යදි එවං ‘‘සාසපතෙල’’න්තිආදිවචනං න යුජ්ජෙය්‍යාති? නො න යුජ්ජති, ‘‘තිලසිනෙහනෙ’’ති එවං වුත්තාය තිලධාතුයා සාමඤ්ඤතො යස්ස [Pg.341] කස්සචි සිනෙහස්ස වචනතො. තෙන ‘‘සාසපතෙලං, මධුකතෙල’’න්තිආදයො සාසනෙ පයොගා දිස්සන්ති. මයං පන තිලධාතුවසෙන නිප්ඵන්නානං තිලගච්ඡතප්ඵලවාචකානං ‘‘තිලො, තිල’’න්ති සද්දරූපානං පකාසනමුඛෙන ‘‘තිලානං ඉදන්ති තෙල’’න්ති වදාම, න පන තෙන වචනෙන සාසපාදීනං සිනෙහස්ස අතෙලත්තං වදාම. අථ කිඤ්චරහීති චෙ? තද්ධිතවිධානෙ විඤ්ඤුනං කොසල්ලත්ථං තිලසද්දං පටිච්ච ‘‘තිලානං ඉදන්ති තෙල’’න්ති වදාම. සිනෙහසඞ්ඛාතස්ස සාසපාදීනං තෙලස්ස වචනං න ජහාම, තස්මා උදාහරණප්පකාසනෙ ‘‘තිලො, තිලං, තෙල’’න්ති අවත්වා ‘‘තෙලං, තිලො, තිල’’න්ති අම්හෙහි වුත්තං. ඉදඤ්හි වචනං තෙලස්ස සාමඤ්ඤතො සිනෙහෙ පවත්තිං දීපෙති. තෙනෙව ච සාසනෙ ‘‘තිලතෙලං, සාසපතෙල’’න්තිආදිනා විසෙසවචනම්පි දිස්සතීති නිට්ඨමෙත්ථාවගන්තබ්බං. අපිච තෙලසද්දො යෙභුය්‍යෙන තිලතෙලෙ වත්තති, යථා මිගසද්දො හරිණමිගෙතිපි දට්ඨබ්බං.

于此，tilo指芝麻植株，tilaṃ指其果实（芝麻籽）。从它提取的油(sineho)则为telaṃ（油）。它被称为telaṃ，是因为（语法上说）“此乃芝麻之物”(tilānaṃ idaṃ)。若如此，“芥子油”(sāsapatelaṃ)等说法不就不成立了吗？不，是成立的。因为根据所说的“（语基）til，义为油润”，til语基普遍适用于任何油质。因此，在圣教中可见“芥子油”、“甘草油”(madhukatelaṃ)等用法。我们通过阐明源自til语基、表示芝麻植株及其果实的tilo、tilaṃ等词形，来说明“此乃芝麻之物，故为油”，但我们并非以此说法来否定芥子等油不是油。若问为何如此？是为了让学习者在派生词(taddhita)的构成法上更为娴熟，我们才依据“芝麻”一词说“此乃芝麻之物，故为油”。我们并未舍弃用“油”来指称芥子油等油质。因此，在举例说明时，我们没有说“tilo, tilaṃ, telaṃ”，而是说“telaṃ, tilo, tilaṃ”。此说法显示出“油”(tela)一词普遍用于油质。正因如此，在圣教中也可见“芝麻油”(tilatelaṃ)、“芥子油”(sāsapatelaṃ)等具体说法，于此当得究竟。此外，应知“油”(tela)一词多用于芝麻油，犹如“兽”(miga)一词多用于鹿。

ජල අපවාරණෙ. ජාලෙති, ජාලයති. ජාලං, ජාලා. ජාලන්ති මච්ඡජාලං. ජාලාති අග්ගිජාලා.

（语基）jal，义为发光。Jāleti, jālayati（他点燃）。Jālaṃ（网），jālā（火焰）。Jālaṃ指渔网。Jālā指火焰。

ඛල සොචෙය්‍යෙ. සොචෙය්‍යං සුචිභාවො. ඛාලෙති, ඛාලයති. පක්ඛාලෙති, පක්ඛාලයති.

（语基）khal，义为清洁。清洁(soceyyaṃ)即清净的状态。Khāleti, khālayati（他洗）。Pakkhāleti, pakkhālayati（他彻底地洗）。

තල පතිට්ඨායං. තාලෙති, තාලයති. තාලො, තලං.

（语基）tal，义为安立。Tāleti, tālayati（他安立）。Tālo（棕榈树），talaṃ（平面，底部）。

එත්ථ තාලොති තිණරාජරුක්ඛො. තලන්ති පාණිතලභූමිතලාදි. තඤ්හි තාලයති පතිට්ඨාති එත්ථ වත්ථුජාතන්ති තලං.

于此，tālo指棕榈树（草中之王树）。Talaṃ指手掌、地面等。事物于其上得以安立(tālayati patiṭṭhāti)，故称之为talaṃ（平面，底部）。

තුල උම්මානෙ. තොලෙති, තොලයති.

（语基）tul，义为称量。Toleti, tolayati（他称量）。

දුල [Pg.342] උක්ඛෙපෙ. උක්ඛෙපො උද්ධං ඛිපනං. දොලෙති, දොලයති. දොලා.

（语基）dul，义为举起。举起(ukkhepo)即向上投掷。Doleti, dolayati（他摇动）。Dolā（摇篮，秋千）。

එත්ථ ච දොලියති උක්ඛිපියති යත්ථ නිපන්නො දාරකො, යථානිපන්නකො වාති දොලා.

于此，躺卧于其中而被摇动、举起的孩童所在之处，或如躺卧之物，即是dolā（摇篮）。

වුල නිම්මජ්ජනෙ. වොලෙති, වොයලති.

（语基）vul，义为沉没。Voleti, voyalati（他沉没）。

මීල නිමීලනෙ. මීලෙති, මීලයති. මීලනං, උම්මීලනං, නිමීලනං.

（语基）mīl，义为闭眼。Mīleti, mīlayati（他闭眼）。Mīlanaṃ（闭眼），ummīlanaṃ（睁眼），nimīlanaṃ（闭眼）。

මූල රොහනෙ. මූලෙති, මූලයති. මූලං. එසා හි යදා පතිට්ඨායං වත්තති, තදා භූවාදිගණිකා, ‘‘මූලතී’’ති චස්සා රූපං.

（语基）mūl，义为生根。Mūleti, mūlayati（他种植）。Mūlaṃ（根）。当此（语基）用于“安立”(patiṭṭhāyaṃ)之义时，则属bhū组，其形式为mūlati。

තත්ථ මූලන්ති මූලයති රූහති රුක්ඛාදි එතෙනාති මූලං. අථ වා මූලයති ඡින්නොපි කොචි එතෙන අච්ඡින්නෙන පුනදෙව රූහතීති මූලං. වුත්තඤ්හි –

于此，所谓mūlaṃ（根），是因为树木等藉此而得以确立(mūlayati)、生长(rūhati)，故名mūlaṃ。或者，即使被砍断，某些植物也能凭借这未断的部分而得以确立(mūlayati)，再次生长，故名mūlaṃ。如是说：

‘‘යථාපි මූලෙ අනුපද්දවෙ දළ්හෙ,ඡින්නොපි රුක්ඛො පුනදෙව රූහති;

එවම්පි තණ්හානුසයෙ අනූහතෙ,නිබ්බත්තති දුක්ඛමිදං පුනප්පුන’’න්ති;

犹如根未伤而坚固，树虽被砍伐仍复生；如是爱欲随眠未根除，此苦亦将一再产生。

මූලසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො හෙට්ඨා භූවාදිගණෙ වුත්තො.

“根”(mūla)一词的义摄，已在前面的“bhū”组中述及。

කල පිල ඛෙපෙ. කාලෙති, කාලයති. කාලො. පිලෙති, පිලයති.

（语基）kal、pil，义为投掷。Kāleti, kālayati（他投掷）。Kālo（时间；黑色）。Pileti, pilayati（他投掷）。

එත්ථ කාලොති සමයොපි මච්චුපි. තත්‍ර සමයො තෙසං තෙසං සත්තානං ආයුං කාලයති ඛෙපෙති දිවසෙ දිවසෙ අප්පං අප්පං කරොතීති කාලොති වුච්චති. වුත්තම්පි චෙතං –

于此，kālo（时间）既指时(samayo)，也指死(maccu)。其中，时被称为kālo，因为它投送(kālayati)、耗尽(khepeti)众生的寿命，日复一日地使其减少，故名kālo。对此亦有偈颂说：

‘‘කාලො ඝසති භූතානි, සබ්බානෙව සහත්තනා;

යො ච කාලඝසො භූතො, සභූතපචනිංපචී’’ති.

“时间吞噬一切众生，连同其自身；而那吞噬时间的有情，他烹煮了那烹煮众生者。”

මච්චු [Pg.343] පන කාලයති තෙසං තෙසං සත්තානං ජීවිතං ඛෙපෙති සමුච්ඡෙදවසෙන නාසෙතීති කාලොති වුච්චති. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘කාලොති මච්චු. කාලයති සත්තානං ජීවිතං නාසෙතීති කාලො. කාලෙන මච්චුනා කතො නාසිතොති කාලකතො’’ති. ‘‘මරණං හින්දං මච්චු මට්ටු චුති කාලො අන්තකො නික්ඛෙපො’’ති මරණස්සාභිධානානි.

而死(maccu)被称为kālo，是因为它投送、耗尽、以断绝的方式毁灭众生的生命，故名kālo。因此，义注师们说：“kālo即是死。因其毁灭(nāseti)众生之生命，故为kālo。被kālo，即死所终结，故为kālakato（命终者）。”“maraṇaṃ（死）、hindaṃ、maccu（死）、maṭṭu、cuti（逝）、kālo（时）、antako（终结者）、nikkhepo（舍弃）”，这些是死的同义词。

සුල්ල සජ්ජනෙ. සුල්ලෙති, සුල්ලයති.

（语基）sull，义为准备。Sulleti, sullayati（他准备）。

ඉල පෙරණෙ. ඉලෙති, ඉලයති.

（语基）il，义为摇动。Ileti, ilayati（他摇动）。

වල භරණෙ. වාලෙති, වාලයති. වාලො.

（语基）val，义为覆盖。Vāleti, vālayati（他覆盖）。Vālo（马尾毛）。

ලල ඉච්ඡායං. ලලෙති, ලලයති.

（语基）lal，义为欲求。Laleti, lalayati（他欲求）。

දල විදාරණෙ. දාලෙති, දාලයති, පදාලෙති, පදාලයති. කුදාලො.

（语基）dal，义为劈开。Dāleti, dālayati（他劈开），padāleti, padālayati（他彻底劈开）。Kudālo（锄头）。

කල ගතිසඞ්ඛ්‍යානෙසු. කාලෙති, කාලයති. කාලො, කලා. කලාති අවයවො. සා හි කාලයිතබ්බා සඞ්ඛායිතබ්බාති කලා.

（语基）kal，义为行进与计算。Kāleti, kālayati（他计算）。Kālo（时间），kalā（部分）。Kalā即是部分(avayavo)。它被称为kalā，因为它应被驱使(kālayitabbā)、应被计算(saṅkhāyitabbā)。

සීල උපධාරණෙ. උපධාරණං භුසො ධාරණං, පතිට්ඨාවසෙන ආධාරභාවො. සීලෙති, සීලයති. සීලං, සීලනං.

（语基）sīl，义为执持。执持（upadhāraṇaṃ）即是强力地保持，以作为根基的方式而为所依。Sīleti, sīlayati（他持守）。Sīlaṃ（戒），sīlanaṃ（持守的行为）。

එත්ථ සීලන්ති සීලෙති උපධාරෙති තංසමඞ්ගීපුග්ගලං අපායෙසු උප්පත්තිනිවාරණවසෙන භුසො ධාරෙතීති සීලං. අථ වාසීලියති උපචාරියති සප්පුරිසෙහි හදයමංසන්තරං උපනෙත්වා ධාරියතීති සීලං. සීලනන්ති භූවාදිගණෙ අවිප්පකිණ්ණතාසඞ්ඛාතං සමාධානං වුච්චති. තත්ථ ‘‘සීලතී’’ති රූපං, ඉධ පන ආධාරභාවසඞ්ඛාතං උපධාරණං වුච්චති. එත්ථ ච ‘‘සීලෙති, සීලයතී’’ති රූපානි. අට්ඨකථාසු හි ‘‘කුසලානං ධම්මානං [Pg.344] පතිට්ඨාවසෙන ආධාරභාවො උපධාරණ’’න්ති වුත්තො.

于此，所谓sīlaṃ（戒），是因为它持守（sīleti）、执持（upadhāreti），即以防止投生恶趣的方式强力地支持具戒的个人（puggalaṃ），故名sīlaṃ。或者，它为善人所习行（sīliyati upacāriyati），被置于内心深处而受持，故名sīlaṃ。Sīlanaṃ在bhū组中被称为samādhānaṃ（等持），即不散乱。其形式为sīlati。但在此处，它被称为upadhāraṇaṃ（执持），即作为所依。其形式为sīleti, sīlayati。确实，在义注（aṭṭhakathā）中说：“以作为诸善法之根基的方式而为所依，即是执持。”

වෙල කාලොපදෙසෙ. වෙලෙති, වෙලයති. වෙලා. කෙචි ‘‘වෙල ඉති ධාතුසද්දො න හොතී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං, පොරාණෙහි සද්දසත්ථවිදූහි ‘‘වෙලයතී’’ති රූපස්ස දස්සිතත්තා.

（语基）vel，义为指示时间。Veleti, velayati（他指示时间）。Velā（时）。有些人说“vel不是语基词”，此说不应取，因为古代的声明家已指出velayati这一形式。

පල මූල ලවනපවනෙසු. ලවනං ඡෙදනං, පවනං සොධනං. පාලෙති, පාලයති. පලං. පලං නාම මානවිසෙසො. ලොකස්ස විමතිං පාලෙති ලුනාති සොධෙති චාති පලං. මූලෙති, මූලයති. සද්දසත්ථවිදූ පන ‘‘මූලයති කෙදාරං, මූලයති ධඤ්ඤ’’න්ති පයොගං වදන්ති.

（语基）pal、mūl，于切割、净化义。切割（lavanaṃ）即是斩断，净化（pavanaṃ）即是清洁。Pāleti, pālayati（他守护）。Palaṃ（“波罗”，一种量度单位）。它被称为palaṃ，因为它守护（pāleti）、斩断（lunāti）并净化（sodheti）世间的疑惑。Mūleti, mūlayati（他种植）。而声明家们则说有‘种植田地’（mūlayati kedāraṃ）、‘种植谷物’（mūlayati dhaññaṃ）的用法。

ථූල පරිබ්‍රූහනෙ. පරිබ්‍රූහනං වඩ්ඪනං. ථූලෙති, ථූලයති. ථූලො පුරිසො. ථූලා ජවෙන හායන්ති.

（语基）thūl，义为增盛。增盛（paribrūhanaṃ）即是增长。Thūleti, thūlayati（他使粗壮）。Thūlo puriso（粗壮的人）。Thūlā javena hāyanti（粗壮者因速度而落后）。

පල ගතියං. පලෙති, පලයති. අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං. පලෙති රසමාදාය. යථා සුත්තගුළං යත්තකෙහි සුත්තෙහි වෙඨිතං, තත්තකෙහි එව පලයති.

（语基）pal，义为去。Paleti, palayati（他离去）。Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ（意义消失，不可计数）。Paleti rasamādāya（他取了味道后离去）。Yathā suttaguḷaṃ yattakehi suttehi veṭhitaṃ, tattakehi eva palayati（犹如线球，被多少线缠绕，就散开多少）。

චිඞ්ගුල පරිබ්භමනෙ. චිඞ්ගුලෙති, චිඞ්ගුලයති. චිඞ්ගුලයිත්වා. අත්‍රායං පාළි ‘‘යාවතිකා අභිසඞ්ඛාරස්ස ගති, තාවතිකං ගන්ත්වා චිඞ්ගුලයිත්වා භූමියං පපතී’’ති. තත්ථ චිඞ්ගුලයිත්වාති පරිබ්භමිත්වා.

（语基）ciṅgul，义为旋转。Ciṅguleti, ciṅgulayati。Ciṅgulayitvā（旋转后）。此处的巴利文是：“行的去处有多远，便去到那么远，旋转后，落于地上。”其中，‘ciṅgulayitvā’即是‘paribbhamitvā’（回旋后）。

ලකාරන්තධාතුරූපානි.

“la”尾语基的形态。

වකාරන්තධාතු

“va”尾语基

දිවු පරිකූජනෙ. පරිකූජනං ගජ්ජනං. දෙවෙති, දෙවයති. දෙවො ච පරිදෙවිත්වා. දෙවොති මෙඝො.

（语基）divu，义为悲鸣。悲鸣（parikūjanaṃ）即是雷鸣（gajjanaṃ）。Deveti, devayati。Devo ca paridevitvā（云在悲叹后）。Devo即是云。

දිවු [Pg.345] අද්දනෙ. අද්දනං ගන්ධපිසනන්ති වදන්ති. දෙවෙති, දෙවයති.

（语基）divu，义为涂抹。他们说“涂抹”（addanaṃ）是香的研磨。Deveti, devayati。

චිව භාසායං. චිවෙති, චිවයති.

（语基）civa，义为言说。Civeti, civayati。

වකාරන්තධාතුරූපානි.

“va”尾语基的形态。

සකාරන්තධාතු

以sa为尾的词根

පුස පොසනෙ. පොසෙති, පොසයති. ඉමානි රූපානි කිඤ්චාපි භූවාදිගණිකං ‘‘පොසෙතී’’ති රූපං පටිච්ච හෙතුකත්තුරූපානි විය දිස්සන්ති, තථාපි ‘‘අඤ්ඤෙපි දෙවො පොසෙතී’’තිආදිකස්ස චුරාදිගණිකරූපස්ස දස්සනතො සුද්ධකත්තුවසෙන වුත්තානීති දට්ඨබ්බං. උභින්නං පන කාරිතට්ඨානෙ ‘‘පොසාපෙති, පොසාපයතී’’ති හෙතුකත්තුරූපානි ඉච්ඡිතබ්බානි.

Pusa，于滋养义。Poseti，posayati。虽然这些形态是基于属于第一语基组(bhūvādigaṇa)的形态“poseti”，看起来像是主动形态，但当知，说它们是为了展示属于第十语基组(curādigaṇa)的形态，如“aññepi devo posetī”(其他天神也滋养)等。再者，于二者的使役义中，应作“posāpeti, posāpayatī”这样的使役形态。

පෙස පටිහරණෙ. පෙසෙති, පෙසයති.

Pesa，于遣送义。Peseti, pesayati。

පිස බලපාණනෙසු. පිසෙති, පිසයති.

Pisa，于压碎义。Piseti, pisayati。

පසි නාසනෙ. පංසෙති, පංසයති.

Pasi，于灭摈义。Paṃseti, paṃsayati。

ජසි රක්ඛණෙ. ජංසෙති, ජංසයති.

Jasi，于守护义。Jaṃseti, jaṃsayati。

සිලෙස සිලෙසනෙ. සිලෙසෙති, සිලෙසයති. සිලෙසො.

Silesa，于拥抱义。Sileseti, silesayati。Sileso。

ලූස හිංසායං. ලූසෙති, ලූසයති.

Lūsa，于伤害义。Lūseti, lūsayati。

පුන්ස අභිමද්දනෙ. නකාරො නිග්ගහීතත්ථං. පුංසෙති, පුංසයති. නපුංසකො. ධාතුනකාරස්ස ලොපෙ ‘‘පොසො’’ ඉච්චපි රූපං.

Punsa，于压制义。“na”字是为了“ṃ”义。Puṃseti, puṃsayati。Napuṃsako。词根的“na”字脱落时，亦有“poso”的形态。

තත්ථ න පුංසකොති ඉත්ථිභාවපුම්භාවරහිතො පුග්ගලො. සො හි පුරිසො විය සාතිසයං පච්චාමිත්තෙ න පුංසෙති අභිමද්දනං [Pg.346] කාතුං න සක්කොතීති නපුංසකොති වුච්චති. කෙචි පන ‘‘න පුමා, න ඉත්ථී’’ති නපුංසකොති වචනත්ථං වදන්ති. තථා හි සද්දසත්ථවිදූ තං පුග්ගලං නපුංසකලිඞ්ගවසෙන නපුංසකන්ති වදන්ති.

其中，“napuṃsako”(无性者)是指没有女性状态和男性状态的个人。因为他不能像男子一样极度地压制敌人，不能行压制，故被称为“napuṃsako”。但有些人说“napuṃsako”的词义是“非男，非女”。同样地，精通词语者以中性(napuṃsakaliṅga)称此人为“napuṃsaka”。

ධූස කන්තිකරණෙ. ධූසෙති, ධූසයති.

Dhūsa，于装饰义。Dhūseti, dhūsayati。

රුස රොසනෙ. රොසනං කොපකරණං. රොසෙති, රොසයති. රොසො. රොසොති කොධො.

Rusa，于激怒义。激怒即是引生忿怒。Roseti, rosayati。Roso。Roso即是忿怒。

බ්‍යුස උස්සග්ගෙ. බ්‍යොසෙති, බ්‍යොසයති.

Byusa，于舍弃义。Byoseti, byosayati。

ජස හිංසායං. ජාසෙති, ජාසයති.

Jasa，于伤害义。Jāseti, jāsayati。

දංස දංසනෙ. දංසෙති, දංසයති. දංසනො. දංසනොති දන්තො. දංසන්ති ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා එතෙනාති දංසනො.

Daṃsa，于咬义。Daṃseti, daṃsayati。Daṃsano。Daṃsano即是牙齿。用此物咬嚼食或啖食，故为“daṃsano”。

දසි දස්සනෙ ච. චකාරො දංසනං අපෙක්ඛති. දංසෙති, දංසයති. විදංසෙති, විදංසයති සූරියො ආලොකං.

Dasi，于见义及咬义。此处的“ca”字是关联“daṃsana”(咬)。Daṃseti, daṃsayati。例如：太阳显示光明。

තස්ස සන්තජ්ජනෙ. තස්සෙති, තස්සයති පුරිසො චොරෙ.

Tassa，于恐吓义。Tasseti, tassayati。例如，人恐吓盗贼。

වස්සු සත්තිබන්ධනෙ. සත්තිබන්ධනං සමත්ථතාකරණං. වස්සෙති, වස්සයති.

Vassu，于赋予能力义。赋予能力即是使有能力。Vasseti, vassayati。

ජස තාළනෙ. තාළනං පහරණං. ජාසෙති, ජාසයති.

Jasa，于击打义。击打即是打击。Jāseti, jāsayati。

පස බන්ධනෙ. පාසෙති, පාසයති. පාසො. පාසන්ති බන්ධන්ති සත්තෙ එතෙනාති පාසො, සකුණපාසාදි.

Pasa，于束缚义。Pāseti, pāsayati。Pāso。用此物束缚有情，故为“pāso”(罗网)，如捕鸟网等。

ඝුසි විසද්දනෙ. විසද්දනං උග්ඝොසනං. ඝොසෙති, ඝොසයති. ඝොසො.

Ghusi，于出声义。出声即是高声宣布。Ghoseti, ghosayati。Ghoso。

ලස සිල්‍යයොගෙ. සිල්‍යයොගො ලාසියං නාටකනාටනං රෙචකදානං. ලාසෙති, ලාසයති. ලාසෙන්තො, ලාසෙන්තී[Pg.347]. අත්‍රායං පාළි ‘‘වාදෙන්තියාපි ලාසෙන්ති, නච්චන්තියාපි ලාසෙන්ති, ලාසෙන්තියාපි නච්චන්තී’’ති. තත්ථ ලාසෙන්තීති යා උප්ලවමානා විය උට්ඨහිත්වා ලාසියනාටකං නාටෙන්ති, රෙචකං දෙන්ති.

Lasa，于技艺结合义。技艺结合即是舞蹈、戏剧表演、作出优美姿态。Lāseti, lāsayati。Lāsento, lāsentī。此处的巴利是：“vādentiyāpi lāsenti, naccantiyāpi lāsenti, lāsentiyāpi naccantī”(奏乐时亦舞蹈，跳舞时亦舞蹈，舞蹈时亦跳舞)。其中，“lāsentī”(舞蹈的女子)是指那些仿佛跳跃般起身，表演优雅的舞蹈，作出优美姿态者。

භූස අලඞ්කාරෙ. භූසෙති, භූසයති. විභූසෙති, විභූසයති. භූසනං, විභූසනං.

Bhūsa，于装饰义。Bhūseti, bhūsayati。Vibhūseti, vibhūsayati。Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ。

වස සිනෙහනඡෙදාවහරණෙසු. අවහරණං චොරිකාය ගහණං. වාසෙති, වාසයති. වසා.

Vasa，于涂油、切断、拿取诸义。拿取即是偷盗。Vāseti, vāsayati。Vasā。

තාස වාරණෙ. වාරණං නිවාරණං. තාසෙති, තාසයති.

Tāsa，于阻止义。阻止即是制止。Tāseti, tāsayati。

ධස උඤ්ඡෙ. ධාසෙති, ධාසයති.

Dhasa，于拾穗义。Dhāseti, dhāsayati。

භස ගහණෙ. භාසෙති, භාසයති.

Bhasa，于执取义。Bhāseti, bhāsayati。

පුස ධාරණෙ. පොසෙති, පොසයති, ආභරණං ධාරෙතීති අත්ථො.

Pusa，于执持义。Poseti, posayati，其义为“佩戴装饰品”。

තුසි පිසි කුසි දසි භාසායං. තුංසෙති, තුංසයති. පිංසෙති, පිංසයති. කුංසෙති, කුංසයති. දංසෙති, දංසයති.

Tusi、pisi、kusi、dasi，于言说义。Tuṃseti, tuṃsayati。Piṃseti, piṃsayati。Kuṃseti, kuṃsayati。Daṃseti, daṃsayati。

ඛුසි අක්කොසනෙ. ඛුංසෙති, ඛුංසයති. ඛුංසනා.

Khusi，于辱骂义。Khuṃseti, khuṃsayati。Khuṃsanā。

ගවෙස මග්ගනෙ. ගවෙසෙති, ගවෙසයති. ගවෙසකො, ගවෙසිතො, ගවෙසනා, ගවෙට්ඨි.

Gavesa，于寻觅义。Gaveseti, gavesayati（他寻觅，他使人寻觅）。Gavesako（寻觅者），gavesito（被寻觅的），gavesanā（寻觅），gaveṭṭhi（寻觅）。

වාස උපසෙවායං. වාසෙති, වාසයති. වාසො, ආවාසො.

Vāsa，于居住义。Vāseti, vāsayati（他居住，他使人居住）。Vāso（居住），āvāso（住所）。

හිසි හිංසායං. හිංසෙති, හිංසයති.

Hisi，于伤害义。Hiṃseti, hiṃsayati（他伤害，他使人伤害）。

නිවාස අච්ඡාදනෙ. වත්ථං නිවාසෙති, නිවාසයති. පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා.

Nivāsa，于穿着义。Vatthaṃ nivāseti, nivāsayati（穿上衣服，使人穿上衣服）。Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā（上午时分穿好衣后）。

අංස [Pg.348] සඞ්ඝාතෙ. අංසෙති, අංසයති. අංසො, අංසා.

Aṃsa，于聚集义。Aṃseti, aṃsayati（他聚集，他使人聚集）。Aṃso, aṃsā。

එත්ථ ච අංසොති කොට්ඨාසොපි ඛන්ධොපි වුච්චති. අංසාති අරිසරොගො.

于此，`aṃso` 亦称 `koṭṭhāso`（份）或 `khandho`（蕴）。`Aṃsā` 指痔疮。

මිස සජ්ජනෙ. මෙසෙති, මෙසයති.

Misa，于准备义。Meseti, mesayati（他准备，他使人准备）。

රස අස්සාදනෙ. රසෙති, රසයති. රසො. රසියතෙ අස්සාදියතෙ ජනෙහීති රසො.

Rasa，于品尝义。Raseti, rasayati（他品尝，他使人品尝）。Raso（味）。Rasiyate assādiyate janehīti raso（因被人们品尝、享受，故为“味”）。

රස සිනෙහනෙ. රසෙති, රසයති. රසො.

Rasa，于爱恋义。Raseti, rasayati（他爱恋，他使人爱恋）。Raso（爱恋）。

තත්ථ රසෙතීති සිනෙහති. රසොති සිනෙහො, සිනෙහසම්බන්ධො සාමග්ගිරසොති වුච්චති, යං සන්ධාය බ්‍රාහ්මණා භගවන්තං ‘‘අරසරූපො සමණො ගොතමො’’ති අවොචුං.

于此，`raseti` 意为“爱恋”。`Raso` 指爱恋，爱恋的关系被称为“和谐之味”。就此，婆罗门们称世尊为：“沙门乔达摩是无爱之人。”

සිය අසබ්බප්පයොගෙ. සෙසෙති, සෙසයති. සෙසො. විපුබ්බො අතිසයෙ, විපුබ්බො අතිසයෙ, විපුබ්බො සිසධාතු අතිසයෙ වත්තති, විසෙසෙති, විසෙසයති. විසෙසො, විසිට්ඨො, විසෙසනං.

Sisa，于剩余义。Seseti, sesayati（他留下剩余，他使人留下剩余）。Seso（剩余）。当加上前缀 vi- 时，此词根用于卓越之义，如 viseseti, visesayati（他区别，他使人区别）。Viseso（区别），visiṭṭho（卓越的），visesanaṃ（特质）。

මිස්ස සම්මිස්සෙ. මිස්සෙති, මිස්සයති. සම්මිස්සෙති, සම්මිස්සයති. මිස්සො, මිස්සො, මිස්සිතො, සම්මිස්සිතො, සම්මිස්සො ඉච්චාදීනි. අලම්බුසාජාතකෙ මිස්සාති ඉත්ථීනං වත්තබ්බනාමං, පුරිසෙහි සද්ධිං සම්මිස්සනතාය.

Missa，于混合义。Misseti, missayati（他混合，他使人混合）；Sammisseti, sammissayati（他一起混合，他使人一起混合）。Misso, missito, sammissito, sammisso 等（混合的，被混合的）。在《阿琅卜萨(Alambusā)本生》中，missā 是女人的称谓，因其与男人混杂之故。

ජුස පරිතක්කනෙ. ජොසෙති, ජොසයති.

Jusa，于思量义。Joseti, josayati（他思量，他使人思量）。

මස පහාසනෙ. මසෙති, මසයති.

Masa，于舍弃义。Maseti, masayati（他舍弃，他使人舍弃）。

මරිස තිතික්ඛායං. මරිසෙති. මරිසයති.

Marisa，于忍耐义。Mariseti, marisayati（他忍耐，他使人忍耐）。

පිස පෙසනෙ. පෙසෙති, පෙසයති. පෙසකො, පෙසිතො.

Pisa，于研磨义。Peseti, pesayati（他研磨，他使人研磨）。Pesako（研磨者），pesito（被研磨的）。

ඝුස [Pg.349] සද්දෙ. ඝොසෙති, ඝොසයති. උග්ඝොසයුං බොධිමණ්ඩෙ පමොදිතා. ඝොසො.

Ghusa，于发声义。Ghoseti, ghosayati（他宣告，他使人宣告）。Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā（他们在菩提座下欢喜地高声呼喊）。Ghoso（声响）。

දිසී උච්චාරණෙ. දෙසෙති, දෙසයති. දෙසකො, දෙසෙතා, දෙසිතො, දෙසනා.

Disī，于宣说义。Deseti, desayati（他教示，他使人教示）。Desako, desetā（教示者），desito（被教示的），desanā（教示）。

වස අච්ඡාදනෙ. වාසෙති, වාසයති. නිවාසෙති, නිවාසයති. වත්ථං.

Vasa，于遮盖义。Vāseti, vāsayati（他穿衣，他使人穿衣）；Nivāseti, nivāsayati（他穿下衣，他使人穿下衣）。Vatthaṃ（衣）。

සකාරන්තධාතුරූපානි.

S字尾语根形式。

හකාරන්තධාතු

H字尾语根

අරහ පූජායං. අරහෙති, අරහයති. අරහා, අරහං. ‘‘අරහා, ඛීණාසවො, අසෙක්ඛො’’ති අරහතො නාමානි.

Araha，于崇拜义。Araheti, arahayati。Arahā, arahaṃ（阿罗汉）。“阿罗汉、漏尽者、无学者”是阿罗汉的名称。

සිනෙහ සිනෙහනෙ. සිනෙහෙති, සිනෙහයති.

Sineha，于喜爱义。Sineheti, sinehayati。

වරහ හිංසායං. වරහෙති, වරහයති. වරාහො.

Varaha，于伤害义。Varaheti, varahayati。Varāho（野猪）。

වරාහොති සූකරොපි හත්ථීපි වුච්චති. ‘‘එණෙය්‍යා ච වරාහා චා’’ති එත්ථ හි සූකරො ‘‘වරාහො’’ති වුත්තො, ‘‘මහාවරාහස්ස…පෙ… නදීසු ජග්ගතො’’ති එත්ථ පන හත්ථී ‘‘වරාහො’’ති.

Varāho（野猪）亦可指猪或象。在“羚羊与野猪”中，varāho指猪；但在“大野猪……于河中守护”中，varāho则指象。

රහ චාගෙ. රහෙති, රහයති.

Raha，于舍弃义。Raheti, rahayati。

චහ පරිකත්ථනෙ. චහෙති, චහයති.

Caha，于称赞义。Caheti, cahayati。

මහ පූජායං. මහෙති, මහයති. මහිතො රාජා මහාරාජා. විහාරමහො, චෙතියමහො.

Maha，于崇拜义。Maheti, mahayati。被崇拜的国王即是“大王”(mahārājā)。寺院节(vihāramaho)，塔节(cetiyamaho)。

පිහ ඉච්ඡායං. පිහෙති, පිහයති. පිහා, පිහාලු, අපිහො, පිහනීයා විභූතියො.

Piha，于渴望义。Piheti, pihayati。Pihā（渴望），pihālu（渴望者），apiho（无渴望者），pihanīyā vibhūtiyo（值得渴望的财富）。

කුහ [Pg.350] විම්හාපනෙ. කුහෙති, කුහයති. කුහකො. කුහයති ලොකවිම්හාපනං කරොතීති කුහකො. කුහනා.

Kuha，于欺骗义。Kuheti, kuhayati。Kuhako（欺骗者）。Kuhayati lokavimhāpanaṃ karotīti kuhako（他欺骗，令世人惊奇，故为欺骗者）。Kuhanā（欺骗）。

සහ පරිසහනෙ. පරිසහනං ඛන්ති. සහෙති, සහයති. සහනං. භූවාදිගණිකස්ස පනස්ස ‘‘සහතී’’ති රූපං.

（语根sah）用于忍受。忍受即是忍耐(khanti)。其动词为saheti、sahayati。其派生词为sahanaṃ（忍受）。但此语根属于浮派(bhūvādi-gaṇa)时，其形式为sahati。

ගරහ විනින්දනෙ. ගරහෙති, ගරහයති. ගරහා. භූවාදිගණිකස්ස පනස්ස ‘‘ගරහතී’’ති රූපං.

（语根garah）用于谴责。其动词为garaheti、garahayati。其派生词为garahā（谴责）。但此语根属于浮派(bhūvādi-gaṇa)时，其形式为garahati。

හකාරන්තධාතුරූපානි.

以h结尾的语根之形式。

ළකාරන්තධාතු

以ḷ结尾的语根

තළ තාළනෙ. තාළෙති, තාළයති. පතාළෙති, පතාළයති. තාළං. තාළන්ති කංසතාළාදි.

（语根taḷ）用于击打。其动词为tāḷeti、tāḷayati；patāḷeti（猛击）、patāḷayati。其派生词为tāḷaṃ（乐器）。〔例如〕tāḷanti kaṃsatāḷādi（他们敲击铜钹等）。

තළ ආඝාතෙ. පුබ්බෙ විය රූපානි.

（语根taḷ）用于撞击。其形式如前。

ඛළ භෙදෙ. ඛළෙති, ඛළයති.

（语根khaḷ）用于破坏。其动词为khaḷeti、khaḷayati。

ඉළ ථවනෙ. ඉළෙති, ඉළයති.

（语根iḷ）用于赞颂。其动词为iḷeti、iḷayati。

ජුළ පෙරණෙ. ජොළෙති, ජොළයති.

（语根juḷ）用于派遣。其动词为joḷeti、joḷayati。

පීළ අවගාහනෙ. පීළෙති, පීළයති. නිප්පීළෙති, නිප්පීළයති. පීළනකො, පීළිතො, පීළා, පීළනං, නිප්පීළනකො.

（语根pīḷ）用于压迫。其动词为pīḷeti、pīḷayati；nippīḷeti（榨出）、nippīḷayati。其派生词为：pīḷanako（压迫者），pīḷito（被压迫的），pīḷā（压迫），pīḷanaṃ（压迫之事），nippīḷanako（榨出者）。

ලළ උපසෙවායං. ලාළෙති, ලාළයති. උපලාළෙති, උපලාළයති. භූවාදිගණට්ඨාය පන විලාසනත්ථෙ වත්තමානාය එතිස්සා ‘‘ලළතී’’ති රූපං.

（语根laḷ）用于爱护。其动词为lāḷeti、lāḷayati；upalāḷeti（抚爱）、upalāḷayati。但此语根属于浮派(bhūvādi-gaṇa)，用于嬉戏之义时，其形式为laḷati。

සිළ සෙළනෙ. සෙළෙති, සෙළයති. සෙළෙන්තො. එත්ථ සෙළෙතීති සෙළිතසද්දං කරොති.

（语根siḷ）用于嘲弄。其动词为seḷeti、seḷayati。其派生词为seḷento（嘲弄者）。于此，seḷeti意为发出嘲弄之声。

අවග්ගන්තධාතුරූපානි.

非品结尾的语根形式。

චුරාදී [Pg.351] එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතො.

我已尽己所能，示现此等以cur等为首之语根；亦当于经中考察其他，依其适当之义而领会之。

චුරපමුඛගණො මෙ සාසනත්ථං පවුත්තො,සුපචුරහිතකාමො තම්පි සික්ඛෙය්‍ය ධීරො;

සුපචුරනයපාඨෙ සත්ථුනො තඤ්හි සික්ඛං,පියුසමිව මනුඤ්ඤං අත්ථසාරං ලභෙථ.

我为教法之故，已解说以cur等为首的语根组。愿追求广大利益的智者亦学习此法；学习导师这部含摄众多方法的论典，他将获得如甘露般悦意的义理精华。

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

如是，于具义注的九分教、三藏以及智者们的表达方式中，

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

为获得善巧而作的《声论》中，

චුරාදිගණපරිදීපනො අට්ඨාරසමො පරිච්ඡෙදො.

阐明以cur等为首之语根组的第十八 章。

19. සබ්බගණවිනිච්ඡය

19. 一切语根组的抉择

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, සබ්බගණවිනිච්ඡයං;

සොතූනං පටුභාවත්ථං, පරමෙ පිටකත්තයෙ.

此后我将解说一切语根组的抉择，为令听者于无上三藏中获得熟练。

පච්චයාදිවිභාගෙහි, නයෙහි විවිධෙහි තං;

සුඛග්ගාහාය සොතූනං, සුණාථ මම භාසතො.

我将通过对词缀等的划分和各种方法来阐述它，为令听者容易领会，请听我宣说。

තත්ථ පඨමො භූවාදිගණො, දුතියො රුධාදිගණො, තතියො දිවාදිගණො, චතුත්ථො ස්වාදිගුණො, පඤ්චමො කියාදිගණො, ඡට්ඨො ගහාදිගණො, සත්තමො තනාදිගණො, අට්ඨමො චුරාදිගණො, ඉමස්මිං භගවතො පාවචනෙ අට්ඨවිධා ධාතුගණා භවන්ති. එතෙසු විකරණපච්චයවසෙන –

其中，第一是浮派(bhūvādi)，第二是卢陀派(rudhādi)，第三是地婆派(divādi)，第四是须派(svādi)，第五是基派(kiyādi)，第六是伽诃派(gahādi)，第七是陀那派(tanādi)，第八是朱罗派(curādi)。在世尊的教法中，有此八种语根组。在这些语根组中，依变化词缀而言——

භූවාදිතො අකාරො ච, සානුසාරො රුධාදිතො;

අකාරො චෙවිවණ්ණො ච, එකාරොකාරමෙව ච.

从浮派(bhūvādi)为a，从卢陀派(rudhādi)为带随韵(anusvāra)者；以及a、i、e、o。

යපච්චයො දිවාදිම්හා, ණු ණා උණා සුවාදිතො;

ක්‍යාදිතො පන නායෙව, ප්පණ්හා පන ගහාදිතො.

从地婆派(divādi)为ya词缀；从须派(svādi)为ṇu、ṇā、uṇā；从基派(kiyādi)为nā；从伽诃派(gahādi)为ppa与ṇhā。

ඔයිරා [Pg.352] තු තනාදිම්හා, ණෙ ණයා ච චුරාදිතො;

අග්ගහිතග්ගහණෙන, පච්චයා දස පඤ්ච ච.

从陀那派(tanādi)为o与yira；从朱罗派(curādi)为ṇe与ṇaya。通过包含未提及者，（总共有）十五个词缀。

හිය්‍යත්තනී සත්තමී ච, වත්තමානා ච පඤ්චමී;

චතස්සෙතා පවුච්චන්ති, සබ්බධාතුකනාමිකා.

未完成时(hiyyattanī)、愿望式(sattamī)、现在时(vattamānā)和命令式(pañcamī)：这四种被称为sabbadhātuka（通用于所有语根）。

එතෙසු විසයෙස්වෙව, අකාරො සුද්ධකත්තරි;

අඤ්ඤත්‍ර ඛ ඡ සාදීහි, සහාපි චුපලබ්භති.

于此等（sabbadhātuka时态）范围内，使用a词缀。除以kha、cha、sa等为首者外，亦见其与其他（语根）共存。

‘‘භවති හොති සම්භොති, ජෙති ජයති කීයති;

ඩෙති යාති ඉති එති, අවති කොති සඞ්කති.

“bhavati（变成）、hoti（是）、sambhoti（生起）、jeti（征服）、jayati（征服）、kīyati（被购买）、ḍeti（飞）、yāti（去）、iti（去）、eti（来）、avati（保护）、koti（弯曲）、saṅkati（怀疑），

භික්ඛති පිවති පාති, වදෙති වදති’’ ඉති;

භූවාදිධාතුරූපානි, භවන්තීති පකාසයෙ.

bhikkhati（乞食）、pivati（饮）、pāti（保护）、vadeti（说）、vadati（说）”——当说此等为浮派(bhūvādi)语根之形式。

රූපං ‘‘රුන්ධති රුන්ධීති, රුන්ධෙති පුන රුන්ධිති;

සුම්භොති’’ච්චාදීරූපානි, රුධාදීන්ති දීපයෙ.

“rundhati、rundhīti、rundheti、rundhiti（皆为‘阻止’）、sumbhoti（粉碎）”——当阐明此等形式属于卢陀派(rudhādi)。

‘‘දිබ්බති සිබ්බති චෙව, යුජ්ජති විජ්ජති තථා;

ඝායති හායති’’ච්චාදි, රූපමාහු දිවාදිනං.

“`dibbati`(游戏)、`sibbati`(缝纫)、`yujjati`(结合)、`vijjati`(存在)、`ghāyati`(嗅)、`hāyati`(衰减)”——（智者）说诸如此类的形式属于`divādi`组。

‘‘සුණොති ච සුණාති ච, වුණොති ච වුණාති ච;

පාපුණාති හිනොතී’’ති, ආදිරූපං සුවාදිනං.

“`suṇoti`和`suṇāti`(听闻)、`vuṇoti`和`vuṇāti`(覆盖)、`pāpuṇāti`(到达)、`hinoti`(派遣)”——这些是`svādi`组的主要形式。

‘‘කිනාති ච ජිනාති ච, ධුනාති ච මුනාති ච;

අස්නාති’’ච්චාදිරූපඤ්ච, ක්‍යාදීනන්ති විභාවයෙ.

“`kināti`(购买)、`jināti`(征服)、`dhunāti`(抖落)、`munāti`(了知)、`asnāti`(吃)”——应当辨别，诸如此类的形式属于`kiyādi`组。

‘‘ඝෙප්පති පටිග්ගණ්හාති, සණ්හඤ්ච සණ්හකොති ච;

කණ්හං තණ්හා ච තිණ්හුණ්හ’’-මිච්චාදි ච ගහාදිනං.

“`gheppati`(被取)、`paṭiggaṇhāti`(接受)，以及`saṇha`(柔和)、`saṇhakoti`(使柔和)、`kaṇha`(黑)、`taṇhā`(渴爱)、`tiṇha`(锐利)、`uṇha`(热)”——诸如此类属于`gahādi`组。

‘‘තනොති ච කරොති ච, කයිරති සනොති ච;

සක්කොත’ප්පොති පප්පොති’’-ච්චාදිරූපං තනාදිනං.

“`tanoti`(伸展)、`karoti`(做)、`kayirati`(被做)、`sanoti`(获得)、`sakkoti`(能够)、`appoti`(获得)、`pappoti`(到达)”——诸如此类的形式属于`tanādi`组。

‘‘චොරෙති චොරයන්තෙ ච, චින්තෙති චින්තයන්ති ච;

මන්තෙති’’ච්චාදිකඤ්චාපි, රූපමාහු චුරාදිනං.

“`coreti`(偷盗)、`corayante`(使……偷盗)、`cinteti`(思考)、`cintayanti`(使……思考)、`manteti`(商议)”——（智者）说诸如此类的形式也属于`curādi`组。

විකරණවසෙනෙවං, රූපභෙදො පකාසිතො;

ධාතූනං ධාතුභෙදාදි-කුසලස්ස මතානුගො.

如是，语根形式的差别已根据变化词缀而阐明，这是遵循了善于辨别语根等专家的观点。

කිරියාය [Pg.353] ධාරණතො, ධාතවො එකධා මතා;

ද්විධාපි ච පවුච්චන්ති, සකම්මාකම්මතො පන.

因持有“行为”，故语根被认为是一类的；但根据其及物性(sakammaka)与不及物性(akammaka)，它们也被说成是两类的。

තත්ථ සකම්මකා නාම, ගමිභක්ඛාදයා සියුං;

ඨාසාදයො අකම්මා ච, උපසග්ගං විනා වදෙ;

其中，及物语根有`gam`(去)、`bhakkh`(吃)等；不及物语根有`ṭhā`(站立)、`ās`(坐)等。应知此说是在没有前缀的情况下。

සකම්මකකම්මභූතො, දිවු ඉච්චාදයො පුන;

ගහෙත්වාන තිධා හොන්ති, එවඤ්චාපි විභාවයෙ.

此外，`div`(游戏)等语根既可是及物的，也可是不及物的。加上这类，语根便有三种。应当如是辨别。

සකම්මකෙ ද්විධා භිත්වා, එකකම්මද්විකම්මතො;

අකම්මකෙහි සද්ධිං තෙ, තිවිධාපි භවන්ති හි.

将及物语根分为单宾语(ekakamma)和双宾语(dvikamma)两类后，再加上不及物语根，它们确实就成了三类。

අකම්මකා රුතායෙව, එකකම්මා ගමාදයො;

හොන්ති ද්විකම්මකා නාම, දුහිකරවහාදයො.

不及物语根如`ru`(哭)等；单宾语语根如`gam`(去)等；双宾语语根则有`duh`(挤奶)、`kar`(做)、`vah`(运载)等。

සකම්මාකම්මකත්තම්හි, ධාතූනමුපසග්ගතො;

නියමො නත්ථි සො තස්මා, න මයා එත්ථ වුච්චති.

关于语根加上前缀后的及物性与不及物性，并没有固定的规则，因此我在此不作论述。

එකට්ඨානා ගමිච්චාදී, ද්විට්ඨානා භූපචාදයො;

තිට්ඨානා ස්වාදයො එවං, ඨානතොපි තිධා මතා.

`gam`(去)等是单形(ekaṭṭhāna)的，`bhū`(是)、`pac`(烹调)等是双形(dviṭṭhāna)的，`svād`(尝)等是三形(tiṭṭhāna)的。如是，根据形态，语根也被认为是三类的。

ගුපාදයො නියොගෙන, ආඛ්‍යාතත්තෙ සවුද්ධිකා;

වච තුරාදයො න හි, වුද්ධිකා කාරිතං විනා;

`gup`(守护)等语根在限定动词中必须发生音增(vuddhi)；而`vac`(说)、`tur`(迅速)等语根，除非在使役态中，否则不发生音增。

ඛි ජි ඉච්චාදයො ධාතූ, සවුද්ධාවුද්ධිකා මතා;

ඉති වුද්ධිවසෙනාපි, තිවිධො ධාතුසඞ්ගහො.

`khi`(毁坏)、`ji`(征服)等语根被认为既可音增也可不音增。如是，根据音增与否，语根的集合也有三种。

අලුත්තවිකරණා ච, ලුත්තවිකරණා තථා;

ලුත්තාලුත්තවිකරණා, එවම්පි තිවිධා සියුං.

（语根可分为）变化词缀不省略的、变化词缀省略的，以及变化词缀既可省略也可不省略的。如是，（语根）也可分为三类。

තත්‍රාලුත්තවිකරණා, ගමි රුධි දිවාදයො;

පා භාදයො ජිනිච්චාදී, කමතො ඉතරෙ සියුං.

其中，变化词缀不省略的有`gam`(去)、`rudh`(阻止)、`div`(游戏)等。`pā`(饮)、`bhā`(照耀)等（是变化词缀省略的），`ji`(征服)等（是变化词缀既可省略也可不省略的），依次为另外两类。

සුද්ධස්සරා එකස්සරා, තථානෙකස්සරාති ච;

තිධා භවන්ති යුයාතා-පාභාලාදී කරාදයො.

语根有纯元音、单元音，以及多元音。`yu`(结合)、`yā`(去)、`tā`(渡)、`pā`(饮)、`bhā`(照耀)、`lā`(取)等，以及`kar`(做)等，因此分为三类。

චතුධාදිනයො චාපි, ලබ්භමානවසෙන ච;

ගහෙතබ්බො නයඤ්ඤූහි, යථාවුත්තානුසාරතො.

此外，知晓方法的智者，也应根据所发现的情况，并遵循已述说的内容，来理解四分法等方法。

පුන [Pg.354] සුද්ධස්සරා ධාතූ, එකස්සරා ච සත්තධා;

ආඉවණ්ණඋවණ්ණන්ත-එඔන්තවසා මතා.

再者，纯元音语根和单元音语根被分为七种，此乃根据其结尾是`ā`、`i`、`ī`、`u`、`ū`、`e`、`o`而定。

අවණ්ණිවණ්ණුවණ්ණන්තෙ-කාරන්තානං වසෙන වෙ;

අනෙකස්සරධාතූ ච, සත්තධාව පකිත්තිතා.

确实，根据其结尾是`a`、`ā`、`i`、`ī`、`u`、`ū`、`e`，多元音语根也被宣说为七种。

එවං පන්නරසධාපි, ධාතූනමිධ සඞ්ගහො;

තප්පභෙදං පකාසෙය්‍යුං, ඉඋඉච්චාදිනා විදූ.

如是，此处的语根集合也有十五种。智者们应通过`i`、`u`等（元音）来阐明其区别。

තත්‍ර ‘‘ඉගතියං, ඉ අජ්ඣයනෙ, උ සද්දෙ’’ ඉච්චෙතෙ සුද්ධස්සරා ධාතවො. යා රා ලා ඉච්චාදයො එකස්සරා ආකාරන්තා. ඛිජිනිඉච්චාදයො එකස්සරා ඉකාරන්තා. පීඉච්චාදයො එකස්සරා ඊකාරන්තා. ඛු දු කු ඉච්චාදයො එකස්සරා උකාරන්තා, භූ හූ ඉච්චාදයො එකස්සරා ඌකාරන්තා. ඛෙ ජෙ සෙ ඉච්චාදයො එකස්සරා එකාරන්තා. සො ඉච්චාදයො එකස්සරා ඔකාරන්තා.

其中，“i”(义为“去”)、“i”(义为“学习”)、“u”(义为“发声”)是纯元音语根。“yā”、“rā”、“lā”等是以“ā”结尾的单元音语根。“khi”、“ji”、“ni”等是以“i”结尾的单元音语根。“pī”等是以“ī”结尾的单元音语根。“khu”、“du”、“ku”等是以“u”结尾的单元音语根，“bhū”、“hū”等是以“ū”结尾的单元音语根。“khe”、“je”、“se”等是以“e”结尾的单元音语根。“so”等是以“o”结尾的单元音语根。

කර පච සඞ්ගාම ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා අකාරන්තා, ඔමාඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ආකාරන්තා, සකි ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ඉකාරන්තා. චක්ඛී ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ඊකාරන්තා. අන්ධුඉච්චාදයො අනෙකස්සරා උකාරන්තා. කක්ඛූ ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ඌකාරන්තා. ගිලෙ මිලෙ ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා එකාරන්තාති එවං පන්නරසවිධෙන ධාතුසඞ්ගහො.

“kara”、“paca”、“saṅgāma”等是以“a”结尾的多元音语根；“omā”等是以“ā”结尾的多元音语根；“saki”等是以“i”结尾的多元音语根。“cakkhī”等是以“ī”结尾的多元音语根。“andhu”等是以“u”结尾的多元音语根。“kakkhū”等是以“ū”结尾的多元音语根。“gile”、“mile”等是以“e”结尾的多元音语根。如是，语根的汇集有十五种。

අථ තෙත්තිංසවිධෙනපි ධාතුසඞ්ගහො භවති. කථං?

又有三十三种语根的汇集。如何？

ධාතූ සුද්ධස්සරා චෙව, පුන චෙකස්සරාපි ච;

කකාරන්තා ඛකාරන්තා, ගන්තා ඝන්තා ච ධාතවො.

语根有纯元音者，亦有单元音者；以及以k、kh、g、gh为尾的诸语根。

චකාරන්තා ඡකාරන්තා, ජන්තා ඣන්තා ච ඤන්තකා;

ටකාරන්තා ඨකාරන්තා, ඩන්තා ඪන්තා ච ණන්තකා.

以c、ch、j、jh、ñ为尾的语根；以及以ṭ、ṭh、ḍ、ḍh、ṇ为尾的语根。

තන්තා චෙව තථා ථන්තා, දන්තා ධන්තා ච නන්තකා;

පන්තා ඵන්තා බකාරන්තා, භන්තා මන්තා ච යන්තකා.

以t、th、d、dh、n为尾的语根；以及以p、ph、b、bh、m、y为尾的语根。

රන්තා [Pg.355] ලන්තා වකාරන්තා, සන්තා හන්තා ච ළන්තකා;

ඉති තෙත්තිංසධා ඤෙය්‍යො, ධාතූනමිධ සඞ්ගහො.

以r、l、v、s、h、ḷ为尾的语根。如是当知，于此，语根的汇集有三十三种。

මතෙ සත්ථුස්ස ඪණළා, පදාදිම්හි න දිස්සරෙ;

තෙනෙකස්සරධාතූසු, ඪණළා න කථීයරෙ.

依导师之见，ḍh、ṇ、ḷ不见于词首；是故于单母音语根中，不言及ḍh、ṇ、ḷ。

ඉකාරන්තතිකාරන්ත-වසෙන තු යථාරහං;

නාමං සම්භොති ධාතූනං, ඉතිප්පච්චයයොගතො.

根据其是以`i`结尾还是以`ti`结尾，语根的名称被相应地安立；这是通过与`iti`后缀的结合而产生的。

පචිභික්ඛිඡිදිඛාදි, කරොති භවති ගමි;

ගතිගච්ඡතිහොතීති, ආදිවොහාරමුද්ධරෙ.

应举出`paci`、`bhikkhi`、`chidi`、`khādi`等，`karoti`、`bhavati`、`gami`，以及`gati`、`gacchati`、`hoti`等主要用法。

එවං තෙත්තිංසභෙදෙහි ගහිතෙසු නිඛිලෙසු ධාතූසු –

如是，当以三十三种类别把握一切语根时——

සහහිංසඊහවසා, සීහසද්දගතිං වදෙ;

සහනතො හනනතො, සීහොති හි ගරූ වදුං.

应说`sīha`(狮)一词的词源来自`sah`、`hiṃs`、`īh`等语根；确实，大师们说：“因其能忍耐(sahanato)、能杀害(hananato)，故为`sīha`”。

තථා හි සීහො වාතාතපාදිපරිස්සයම්පි සහති, ‘‘කිං මෙ බහූහි ඝාටිතෙහී’’ති අත්තනො ගොචරත්ථාය ඛුද්දකෙ පාණෙ අගණ්හන්තො, ‘‘මාහං ඛුද්දකෙ පාණෙ විසමගතෙ සඞ්ඝාතං ආපාදෙසී’’ති අනුද්දයවසෙන සහිතබ්බෙ ඛුද්දකසත්තෙපි සහති. හිංසිතබ්බෙ පන කායූපපන්නෙ සූකරමහිංසාදයො සත්තෙ හිංසති, තස්මාපි ‘‘සීහො’’ති වුච්චති. යථා පන කන්තනට්ඨෙන ආදිඅන්තවිපල්ලාසතො තක්කං වුච්චති, එවං හිංසනට්ඨෙනපි සීහොති වෙදිතබ්බො. අථ වා සබ්බිරියාපථෙසු දළ්හවීරියත්තා සුට්ඨු ඊහතීති සීහො. වුත්තඤ්හි –

确实，狮子能忍耐风、热等危险，它心想：“我何必杀害众多生灵？”，为了觅食而不捕捉弱小生物，并出于怜悯，心想：“愿我莫令误入途中的弱小生物遭到杀害”，从而也忍耐了本可忍耐的弱小有情。然而，对于应被伤害的、体型庞大的猪、水牛等有情，它则会加以伤害，因此也被称为“sīha”。再者，如同“takkaṃ”一词，因其“kantana”(剖析)之义，通过首尾音倒置而得名，同样，也应从“hiṃsana”(伤害)之义来理解“sīha”。又或者，因其在一切威仪中，具有坚固的精进而善于努力(suṭṭhu īhati)，故为“sīha”。如是说——

‘‘යථා සීහො මිගරාජා, නිසජ්ජට්ඨානචඞ්කමෙ;

අලීනවීරියො හොති, පග්ගහිතමනො සදා’’ති.

“犹如兽王狮子，于坐、立、经行时，精力不懈，心常策励。”

අපරො නයො –

另一说则为——

සහනා ච හිංසනා ච, තථා සීඝජවත්තතො;

සීහො ඉච්චපි භාසෙය්‍ය, සක්‍යසීහස්ස සාසනෙ.

于释迦狮子之教法中，亦可说：由能忍耐、能伤害，以及迅速故，而名为“狮子”。

වුත්තඤ්හි [Pg.356] සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘සහරා ච හනනා ච සීඝජවත්තා ච සීහො’’ති.

诚如《经集义注》中所说：“由能忍耐、能杀害、行动迅速故，名为狮子。”

ඉදානි තදත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ, සීහසද්දො ‘‘සීහො භික්ඛවෙ මිගරාජා’’තිආදීසු මිගරාජෙ ආගතො. ‘‘අථ ඛො සීහො සෙනාපති යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමී’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘සීහොති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’තිආදීසු තථාගතෙ. තත්ථ තථාගතෙ සදිසකප්පනාය ආගතො.

现在阐述其义理纲要。“狮子”一词，在“比丘们，狮子是兽王”等句中，指兽王。在“尔时，师子(Sīha)将军前往世尊之处”等句中，指概念(即人名)。在“比丘们，当知‘狮子’是如来、阿罗汉、正自觉者的增上语”等句中，指如来。于此，就如来而言，此词是作为譬喻而使用。

එත්ථෙතං වුච්චති –

于此，有言——

සීහෙ පඤ්ඤත්තියඤ්චාපි, බුද්ධෙ අප්පටිපුග්ගලෙ;

ඉමෙසු තීසු අත්ථෙසු, සීහසද්දො පවත්තති.

用于狮子、名号，以及无与伦比的佛陀；“狮子”一词，于此三种意义中转起。

රූපිරුප්පතිධාතූහි, රූපසද්දගතිං වදෙ;

‘‘රූපයති රුප්පතී’’ති, වත්වා නිබ්බචනද්වයං.

当说“rūpa”(色)一词的词源来自“rūp”与“rupp”二词根。言“rūpayati”(使其成形)与“ruppati”(被恼坏)，此为两种词源。

වුත්තඤ්හෙතං ගරූහි ‘‘රූපයතීති රූපං, වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති අත්ථො’’ති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘රූපන්ති කෙනට්ඨෙන රූපං? රුප්පනට්ඨෙනා’’ති. භගවතා පනෙතං වුත්තං ‘‘කිඤ්ච භික්ඛවෙ රූපං වදෙථ, රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා රූපන්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති, සීතෙනපි රුප්පතී’’ති විත්ථාරො. අත්ථුද්ධාරො පනස්ස හෙට්ඨා වුත්තොව.

大师们曾说：“‘rūpa’(色)，因为它能显现(rūpayati)；其义为：在经历显色变化时，它能显示出一种悦意的状态。”又说：“以何义为色？以被恼坏义。”而世尊则说：“诸比丘，你们所说的色是什么？诸比丘，因为它被恼坏(ruppati)，所以被称为色。被什么所恼坏？被寒冷所恼坏……”(详说如经)。至于其义理纲要，已于下文述及。

පසවතෙමනත්ථෙන, ධාතුනා උදිනා පන;

සමුද්දසද්දනිප්ඵත්තිං, වදෙය්‍ය මතිමා නරො.

智者当说，“samudda”(海洋)一词的形成，来自具有“产生”与“润湿”之义的“ud”词根。

එත්ථ [Pg.357] හි සමුද්දොති අට්ඨහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙහි සමන්නාගතත්තා සමුද්දති අත්තසන්නිස්සිතානං මච්ඡමකරාදීනං පීතිසොමනස්සං පසවති ජනෙතීති සමුද්දො. අයමස්මාකං ඛන්ති. අට්ඨකථාචරියා පන ‘‘සමුද්දනට්ඨෙන සමුද්දො, කිලෙදනට්ඨෙන තෙනමනට්ඨෙනාති වුත්තං හොතී’’ති වදන්ති. මිලින්දපඤ්හෙ පන ආයස්මා නාගසෙනො ‘‘භන්තෙ නාගසෙන සමුද්දො සමුද්දොති වුච්චති, කෙන කාරණෙන ආපං උදකං සමුද්දොති වුච්චතී’’ති මිලින්දෙන රඤ්ඤා පුට්ඨො ආහ ‘‘යත්තකං මහාරාජ උදකං, තත්තකං ලොණං, යත්තකං ලොණං, තත්තකං උදකං, උදකසමත්තා සමුද්දොති වුච්චතී’’ති. තදා රඤ්ඤා මිලින්දෙන ‘‘කල්ලොසි භන්තෙ නාගසෙනා’’ති වුත්තං. එත්ථ හි සමං උදකෙන ලොණං එත්ථාති සමුද්දොති නිබ්බචනං වෙදිතබ්බං ‘‘නීලොද’’න්තිආදීසු විය. තත්ථ භදන්තනාගසෙනමතඤ්ච අම්හාකං මතඤ්ච පකතිසමුද්දං සන්ධාය වුත්තත්තා න විරුජ්ඣති, අට්ඨකථාචරියානං මතම්පි ‘‘තණ්හාසමුද්දො’’ති ච ‘‘සමුද්දොපෙසො’’ති ච ආගතානි සමුද්දසරික්ඛකානි ච තණ්හාචක්ඛුසොතාදීනි සන්ධාය වුත්තත්තා න විරුජ්ඣතීති දට්ඨබ්බං.

于此，所谓“samudda”(海洋)，因其具足八种稀有未曾有法，能令(samuddati)依赖它生存的鱼、摩竭罗(makara)等产生(pasavati)欢喜与愉悦，故名“samuddo”。此为我等之见。然而，诸义注师说：“以合流(samuddana)、润湿(kiledana/temana)之义，故为海洋。”再者，于《弥兰王问经》中，具寿龙军被弥兰王(Milinda)问道：“尊者龙军，海洋被称为samudda，以何因缘水被称为samudda？”他答道：“大王，水有多少，盐便有多少；盐有多少，水便有多少。因与水相等(udakasamattā)，故被称为samudda。”时，弥兰王言：“善哉，尊者龙军！”于此，当知其释义为：“于此，盐与水相等(samaṃ udakena loṇaṃ etthā)”，故为“samudda”，犹如“nīloda”(青水)等词。其中，尊者龙军之见与我等之见，皆因针对自然海洋而说，故不相违；诸义注师之见，亦因针对“爱欲之海”、“此亦是海”等譬喻，以及与海洋相似的爱欲、眼、耳等而说，故不相违。当如是见。

ඛාදධාතුවසා චාපි, ඛනුධාතුවසෙන වා;

ඛනිතො වාපි ධාතුම්හා, ධාතො ඛංපුබ්බතොපි වා;

ඛන්ධසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, සද්දක්ඛන්ධවිදූ වදෙ.

通晓词蕴者当说，“khandha”(蕴)一词的形成，或由“khād”(食)词根，或由“khanu”(掘)词根，或由“khanita”(被掘)词根，或由前置“khaṃ”(空)的“dhā”(持)词根而来。

තත්ථ ‘‘සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාපි දුක්ඛා’’ති වචනතො සයම්පි දුක්ඛධම්මොයෙව සමානො ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණදුක්ඛාදීහි අනෙකෙහි දුක්ඛෙහි ඛජ්ජති ඛාදියතීති ඛන්ධො, තෙහෙව දුක්ඛෙහි ඛඤ්ඤති අවදාරියතීතිපි ඛන්ධො, ඛනියති පරිඛඤ්ඤතීතිපි ඛන්ධො, අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා තුච්ඡත්තා ඛං සුඤ්ඤාකාරං ධාරෙතීතිපි ඛන්ධො, රූපක්ඛන්ධාදි. අත්ථුද්ධාරතො පන –

于此，如经言：“简言之，五取蕴即是苦。”由于自身即是苦法，为生、老、病、死等众多痛苦所啃食(khajjati)、嚼食(khādiyati)，故为“蕴”(khandho)。又为彼等痛苦所挖掘(khaññati)、撕裂(avadāriyati)，故亦为“蕴”。又被挖掘(khaniyati)、被彻底挖掘(parikhaññati)，故亦为“蕴”。又因我与我所皆为空，而持有(dhāreti)“空”(khaṃ)——即空无之相，故亦为“蕴”，如色蕴等。然从义理纲要而言——

ඛන්ධසද්දො [Pg.358] රාසිගුණ-පණ්ණත්තීසු ච රූළ්හියං;

කොට්ඨාසෙ චෙව අංසෙ ච, වත්තතීති විභාවයෙ.

当明了“蕴”一词，在传统用法中，用于“堆”、“组成部分”、“概念”、“部分”以及“份”等意义。

වුත්තඤ්හෙතං සම්මොහවිනොදනියං විභඞ්ගට්ඨකථායං – ඛන්ධසද්දො සම්බහුලෙසු ඨානෙසු නිපතති රාසිම්හි ගුණෙ පණ්ණත්තියං රූළ්හියන්ති. ‘‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ මහාසමුද්දෙ න සුකරං උදකස්ස පමාණං ගහෙතුං ‘‘එත්තකානි උදකාළ්හකානී’ති වා ‘එත්තකානි උදකාළ්හකසතානී’ති වා ‘එත්තකානි උදකාළ්හකසහස්සානී’ති වා ‘එත්තකානි උදකාළ්හකසතසහස්සානී’ති වා, අථ ඛො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යො මහාඋදකක්ඛන්ධොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’තිආදීසු හි රාසිතො ඛන්ධො නාම. න හි පරිත්තකං උදකං උදකක්ඛන්ධොති වුච්චති, බහුකමෙව වුච්චති, තථා න පරිත්තකං රජො රජක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකා ගාවො ගවක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකං බලං බලක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකං පුඤ්ඤං පුඤ්ඤක්ඛන්ධොති වුච්චති. බහුකමෙව හි රජො රජක්ඛන්ධො, බහුකා ච ගවාදයො ගවක්ඛන්ධො, බලක්ඛන්ධො, පුඤ්ඤක්ඛන්ධොති වුච්චන්ති. ‘‘සීලක්ඛන්ධො සමාධික්ඛන්ධො’’තිආදීසු පන ගුණතො ඛන්ධො නාම. ‘‘අද්දසා ඛා භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්ධං ගඞ්ගාය නදියා සොතෙන වුය්හමාන’’න්ති එත්ථ පණ්ණත්තිතො ඛන්ධො නාම. ‘‘යං චිත්තං මනො මානසං…පෙ… විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’තිආදීසු රූළ්හීතො ඛන්ධො නාම. ස්වායමිධ රාසිතො අධිප්පෙතො. අයඤ්හි ඛන්ධට්ඨො නාම පිණ්ඩට්ඨො පූගට්ඨො ඝටට්ඨො රාසට්ඨො, තස්මා රාසිලක්ඛණා ඛන්ධාති වෙදිතබ්බා. කොට්ඨාසට්ඨාතිපි වත්තුං වට්ටති. ලොකස්මිඤ්හි ඉණං ගහෙත්වා චොදියමානා ‘‘ද්වීහි ඛන්ධෙහි දස්සාම, තීහි ඛන්ධෙහි දස්සාමා’’ති [Pg.359] වදන්ති. ඉති කොට්ඨාසලක්ඛණා ඛන්ධාතිපි වත්තුං වට්ටති. එවමෙත්ථ ‘‘රූපක්ඛන්ධොති රූපරාසි රූපකොට්ඨාසො, වෙදනාක්ඛන්ධොති වෙදනාරාසි වෙදනාකොට්ඨාසො’’ති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘ඛන්ධෙ භාරං. ඛන්ධතො ඔතාරෙති, මහාහනුසභක්ඛන්ධො’’තිආදීසු පන අංසො ‘‘ඛන්ධො’’ති වුච්චති.

这在《痴除论》(Sammohavinodanī)，即《分别论义注》中已说——“蕴”(khandha)一词出现在多种场合，指堆积、德、施设、惯用语等。“诸比丘，譬如在大海里，难以计量水的数量，说‘有多少斛水’、‘有多少百斛水’、‘有多少千斛水’或‘有多少十万斛水’，而只能算作不可数、不可量的大水蕴。”在此等例子中，是从堆积义称为蕴。少量的水不称为水蕴，只有大量的水才被称为水蕴；同样，少量的尘不称为尘蕴，少量的牛不称为牛蕴，少量的力量不称为力蕴，少量的福德不被称为福德蕴。只有大量的尘才被称为尘蕴，大量的牛等才被称为牛蕴、力蕴、福德蕴。而“戒蕴、定蕴”等是从德义称为蕴。“世尊看见一根大木材被恒河水流冲走”，这里是从施设义称为蕴。“凡是心、意、意……识蕴”等是从惯用语称为蕴。此处意指堆积义。这蕴义即是积聚义、集群义、聚合义、堆积义，因此当知蕴以堆积为特征。亦可说有部分的特征。世间人借贷被催讨时会说：“我将分两期还，分三期还。”所以亦可说蕴有部分的特征。因此，在此处，“色蕴即是色堆、色部分，受蕴即是受堆、受部分”等，当依此理了知其义。而在“蕴（肩）是负担”、“从蕴（肩）上卸下”、“大牛肩”等例子中，“蕴”则指“肩”(aṃsa)。

ආපුබ්බයතතො චාපි, ආයූපපදතො පුන;

තනුතො තනිතො වාපි, ආයතනරවො ගතො.

由努力而来，复由增长生；亦由扩展义，得处之声名。

වුත්තම්පි චෙතං – ආයතනතො, ආයානං වා තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනන්ති වෙදිතබ්බං. චක්ඛු රූපාදීසු හි තංතංද්වාරාරම්මණා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සෙන සෙන අනුභවනාදිකිච්චෙන ආයතන්ති උට්ඨහන්ති ඝටන්ති වායමන්තීති වා වුත්තං හොති. තෙ ච පන ආයභූතෙ ධම්මෙ එතානි තනන්ති විත්ථාරෙන්තීති වුත්තං හොති. ඉදඤ්ච අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පවත්තං අතීව ආයතං සංසාරදුක්ඛං යාව න නිවත්තති, තාව නයන්ති, පවත්තයන්තීති වුත්තං හොති. ඉති සබ්බෙපිමෙ ධම්මා ආයතනතො, ආයානං වා තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනන්ති වුච්චන්ති.

亦有说：当知“处”(āyatana)是因其努力(āyatanato)，或因其扩展源流(āyānaṃ tananato)，或因其引导长流(āyatassa nayanato)。于眼与色等，心与心所法通过各自的门与所缘，以其各自的体验等作用而努力、奋起、勤勉、奋斗，是为此义。而此等（根门）扩展、延伸彼等源流之法，是为此义。此又引导、转起无始轮回中极其漫长的轮回之苦，直至其止息，是为此义。是故，所有此等法，或因其努力，或因其扩展源流，或因其引导长流，而被称为“处”。

අපිච නිවාසට්ඨානට්ඨෙන ආකරට්ඨෙන සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන කාරණට්ඨෙන ආයතනං වෙදිතබ්බං. තථා හි ‘‘ලොකෙ ඉස්සරායතනං වාසුදෙවායතන’’න්තිආදීසු නිවාසට්ඨානං ආයතනන්ති වුච්චති. ‘‘සුවණ්ණායතනං රජතායතන’’න්තිආදීසු ආකරො, සාසනෙ පන ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා’’තිආදීසු සමොසරණට්ඨානං[Pg.360]. ‘‘දක්ඛිණාපථො ගුන්නං ආයතන’’න්තිආදීසු සඤ්ජාතිදෙසො. ‘‘තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සතිආයතනෙ’’තිආදීසු කාරණං.

再者，当知“处”有居住地、矿源、会合处、出生地、原因之义。例如，在“世间自在天(Issara)处、瓦素迭瓦(Vāsudeva)处”等语中，“处”被称为居住地；在“金处、银处”等语中，（处）是矿源；在教法中，“于悦意处，众鸟栖息”等语中，（处）是会合处；在“南路(Dakkhiṇāpatha)是牛之产地”等语中，（处）是出生地；在“于彼彼处，当因缘存在时，即能作证”等语中，（处）是原因。

චක්ඛුආදීසු චාපි චිත්තචෙතසිකා ධම්මා නිවසන්ති තදායත්තවුත්තිතායාති චක්ඛාදයො ච නෙසං නිවාසට්ඨානං. චක්ඛාදීසු තෙ ආකිණ්ණා තන්නිස්සිතත්තා තදාරම්මණත්තා චාති චක්ඛාදයො ච නෙසං ආකරො. චක්ඛාදයො ච නෙසං සමොසරණට්ඨානං තත්ථ තත්ථ ද්වාරාරම්මණවසෙන සමොසරණතො. චක්ඛාදයො ච නෙසං සඤ්ජාතිදෙසො තන්නිස්සයාරම්මණභාවෙන තත්ථෙව උප්පත්තිතො, චක්ඛාදයො ච නෙසං කාරණං තෙසං අභාවෙ අභාවතො. ඉති නිවාසට්ඨානට්ඨෙන ආකරට්ඨෙන සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන කාරණට්ඨෙනාති ඉමෙහි කාරණෙහි එතෙ ධම්මා ආයතනන්ති වුච්චන්ති, තස්මා යථාවුත්තෙනත්ථෙන චක්ඛු ච තං ආයතනඤ්චාති චක්ඛායතනං…පෙ… ධම්මා ච තෙ ආයතනඤ්චාති ධම්මායතනන්ති එවං තාවෙත්ථ අත්ථතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති. ඉච්චෙවං –

于眼等中，心与心所法依之而住，因其存续有赖于彼，故眼等是其居住地。于眼等中，彼等密集，因其为所依、为所缘，故眼等是其矿源。眼等是其会合处，因其依门与所缘而在彼彼处会合。眼等是其出生地，因其作为所依与所缘，即于彼处生起。眼等是其原因，因彼等不存在时，此亦不存在。是故，以居住地、矿源、会合处、出生地、原因之义，此等法被称为“处”。因此，依所说义，“眼亦是处”即是眼处……乃至“法亦是处”即是法处。于此，当如是依义了知其抉择。如是——

නිවාසො ආකරො චෙව, ජාතිදෙසො ච කාරණං;

සමොසරණට්ඨානඤ්ච, වුච්චතා’යතනං ඉති;

住所与矿源，生地与原因；会合之所在，亦名为处焉。

විදිවිදෙහි ධාතූහි, අකාරපුබ්බකෙහි වා;

අන්තවිරහිතසද්දූ-පපදෙන ජුනාපි වා.අවිජ්ජාසද්දනිප්ඵත්ති, දීපෙතබ්බා සුධීමතා.

由种种知根(vid)，或前置a字；或由无边语，并速行(ju)根；智者当开显，无明词所成。

එත්ථ පූරෙතුං අයුත්තට්ඨෙන කායදුච්චරිතාදි අවින්දියං නාම, අලද්ධබ්බන්ති අත්ථො, තං අවින්දියං වින්දතීති අවිජ්ජා, තබ්බිපරීතතො කායසුචරිතාදි වින්දියං නාම, තං වින්දියං න වින්දතීති අවිජ්ජා. ඛන්ධානං රාසට්ඨං, ආයතනානං ආයතනට්ඨං, ධාතූනං සුඤ්ඤට්ඨං, සච්චානං තථට්ඨං, ඉන්ද්‍රියානං අධිපතියට්ඨං අවිදිතං කරොතීති [Pg.361] අවිජ්ජා. දුක්ඛාදීනං පීළනාදිවසෙන වුත්තං චතුබ්බිධං අත්ථං අවිදිතං කරොතීති අවිජ්ජා, අන්තවිරහිතෙ සංසාරෙ සබ්බභවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසෙසු සත්තෙ ජවාපෙතීති අවිජ්ජා, පරමත්ථතො අවිජ්ජමානෙසු ඉත්ථිපුරිසාදීසු ජවති, විජ්ජමානෙසුපි ඛන්ධාදීසු න ජවතීති අවිජ්ජා.

于此，身恶行等因其不应行之义而名为“不应得”（avindiyaṃ），义即不可得；获得其不应得者，是为无明。与此相反，身善行等名为“应得”（vindiyaṃ）；不获得其应得者，是为无明。其令蕴之积聚义、处之来源义、界之空性义、谛之如实义、根之增上义为未知，是为无明。其令依逼迫等方式而说的苦等四种意义为未知，是为无明。其于无有终结的轮回中，于一切有、生、趣、识住、有情居中，驱使有情，是为无明。其于胜义中不实有之男女等上奔走，于实有之蕴等上不奔走，是为无明。

යං පන අට්ඨකථායං ‘‘අපිච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථාරම්මණපටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නා නං ධම්මානං ඡාදනතොපි අවිජ්ජා’’ති වුත්තං, එතං න සද්දත්ථතො වුත්තං, අථ ඛො අවිජ්ජාය ඡාදනකිච්චත්තා වුත්තං. තථා හි අභිධම්මටීකායං ඉදං වුත්තං –

然而，义注中所说：“再者，亦因其覆盖眼识等之所依、所缘、缘起及缘生诸法，故为无明。”此说并非依于词义，而是依于无明有覆盖之作用而说。诚如《阿毗达摩复注》（Abhidhammaṭīkā）中所说——

‘‘බ්‍යඤ්ජනත්ථං දස්සෙත්වා සභාවත්ථං දස්සෙතුං ‘අපිචා’තිආදිමාහ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථාරම්මණානි ‘ඉදං වත්තු, ඉදමාරම්මණ’න්ති අවිජ්ජාය ඤාතුං න සක්කාති අවිජ්ජා තප්පටිච්ඡාදිකා වුත්තා, වත්ථාරම්මණසභාවච්ඡාදනතො එව අවිජ්ජාදීනං පටිච්චසමුප්පාදභාවස්ස, ජරාමරණාදීනං පටිච්චසමුප්පන්නභාවස්ස ච ඡාදනතො පටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නඡාදනං වෙදිතබ්බන්ති. තත්ථ දුග්ගතිගාමිකම්මස්ස විසෙසප්පච්චයත්තා අවිජ්ජා ‘අවින්දියං වින්දතී’ති වුත්තා, තථා විසෙසපච්චයො වින්දනීයස්ස න හොතීති ‘වින්දියං න වින්දතී’ති ච, අත්තනිස්සිතානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පවත්තාපනං උප්පාදනං ආයතනං, සම්මොහභාවෙනෙව අනභිසමයභූතත්තා ‘අවිදිතං අඤ්ඤාතං කරොති, අන්තවිරහිතෙ ජවාපෙතී’ති වණ්ණාගමවිපරියායවිකාරවිනාසධාතුඅත්ථවිසෙසයොගෙහි පඤ්චවිධස්ස නිරුත්තිලක්ඛණස්ස වසෙන තීසුපි පදෙසු අකාරවිකාරජකාරෙ ගහෙත්වා අඤ්ඤෙසං වණ්ණානං ලොපං කත්වා ජකාරස්ස ච දුතියස්ස ආගමං කත්වා අවිජ්ජාති වුත්තා’’ති.

“为显示文义并揭示自性义，而说‘再者’等。因无明故，不能了知眼识等的所依与所缘为‘此是所依，此是所缘’，故说无明是其覆盖者。正因覆盖了所依与所缘的自性，当知其亦覆盖了无明等的缘起性，以及老死等的缘生性，此即覆盖缘起与缘生。于此，因无明是导向恶趣之业的特胜缘，故说为‘获得不应得者’；又因其非应得者之特胜缘，故说为‘不获得应得者’。其令依附自身的眼识等转起、生起、发生，因其迷惑之自性而为不通达，故说为‘令未知者成为未知’、‘于无有终结中驱驰’。这是通过字母增添、字母倒置、字母变化、字母省略、以及词根特殊意义的结合这五种语源学特征，在所有三种解释中，取a字母的变化和j字母，并省略其他字母，再增添第二个j字母，而说为‘avijjā’。”

අරහධාතුතො [Pg.362] ඤෙය්‍යා, අරහංසද්දසණ්ඨිති;

අරාරූපපදහන-ධාතුතො වාථවා පන.

阿罗汉词之构成，当知从arah词根；或复从ara词与han词根而来。

රහතො රහිතො චාපි, අකාරපුබ්බතො ඉධ;

වුච්චතෙ අස්ස නිප්ඵත්ති, ආරකාදිරවස්සිතා.

或从无有秘密（a-raha），或依远离（āraka）等声；此词之构成，亦由此而说。

තථා හි අරහන්ති අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තා චීවරාදිපච්චයෙ අරහති පූජාවිසෙසඤ්චාති අරහං. වුත්තඤ්ච –

诚然，因其是至上应供者，故应受（arahati）衣等资具，亦应受特殊恭敬，是为阿罗汉。如所说——

‘‘පූජාවිසෙසං සහ පච්චයෙහි,යස්මා අයං අරහති ලොකනාථො;

අත්ථානුරූපං අරහන්ති ලොකෙ,තස්මා ජිනො අරහති නාමමෙත’’න්ති.

“特殊恭敬与资具，世间导师实堪受；义理相应世间称，是故胜者名阿罗汉。”

තථා සො කිලෙසාරයො මග්ගෙන හනීති අරහං. වුත්තඤ්ච –

如是，彼以道杀烦恼敌（kilesa-ari），故为阿罗汉。如所说——

‘‘යස්මා රාගාදිසඞ්ඛාතා, සබ්බෙපි අරයො හතා;

පඤ්ඤාසත්ථෙන නාථෙන, තස්මාපි අරහං මතො’’ති.

“因以贪等为名之一切敌，皆为导师以智慧之剑所杀，是故亦被认为是阿罗汉。”

යඤ්චෙතං අවිජ්ජාභවතණ්හාමයනාභිං පුඤ්ඤාදිඅභිසඞ්ඛාරාරං ජරාමරණනෙමිං ආසවසමුදයමයෙන අක්ඛෙන විජ්ඣිත්වා විභවරථෙ සමායොජිතං අනාදිකාලප්පවත්තං සංසාරචක්කං, තස්ස සො බොධිමණ්ඩෙ වීරියපාදෙහි සීලපථවියං පතිට්ඨාය සද්ධාහත්ථෙන කම්මක්ඛයකරං ඤාණපරසුං ගහෙත්වා සබ්බෙ අරෙ හනීතිපි අරහං. වුත්තඤ්ච –

此轮回之轮，以无明与有爱为轮毂，以福等诸行为轮辐，以老死为轮辋，由诸漏之生起为轮轴所贯穿，装配于灭有之车上，从无始之时以来运转。他于菩提座，以精进为足，立于戒之地上，以信为手，拿起能灭尽业的智慧之斧，斩断其一切轮辐，故亦为阿罗汉。如是说：

‘‘අරා සංසාරචක්කස්ස, හතා ඤාණාසිනා යතො;

ලොකනාථෙන තෙනෙස, අරහන්ති පවුච්චතී’’ති.

“因轮回之轮的轮辐，已被世间怙主以智慧之剑斩断，是故彼被称为阿罗汉。”

තථා අත්තහිතං පරහිතඤ්ච පරිපූරෙතුං සම්මා පටිපජ්ජන්තෙහි සාධූහි දූරතො රහිතබ්බා පරිච්චජිතබ්බා පරිහාතබ්බාති රහා, රාගාදයො පාපධම්මා, න සන්ති එතස්ස රහාති [Pg.363] අරහං. ‘‘අරහො’’ති වත්තබ්බෙ ඔකාරස්ස සානුසාරං අකාරාදෙසං කත්වා ‘‘අරහං’’න්ති වුත්තං. ආහ ච –

同样，为圆满自利与他利而正确行道的贤者们所应远离、舍弃、断除的贪等恶法，称为“罗诃”（rahā）。他没有这些“罗诃”，故为阿罗汉（a-raha）。本应说“araho”，但将o音替换为带随韵的a音，而说成“arahaṃ”。又说：

‘‘පාපධම්මා රහා නාම, සාධූහි රහිතබ්බතො;

තෙසං සුට්ඨු පහීනත්තා, භගවා අරහං මතො’’ති.

“恶法名为‘罗诃’，因其应被贤者远离；因其已被善断故，世尊被认为是阿罗汉。”

අථ වා ඛීණාසවෙහි සෙක්ඛෙහි කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙහි ච න රහිතබ්බො න පරිච්චජිතබ්බො, තෙ ච භගවාති අරහං. ආහ ච –

或者，漏尽者、有学与善凡夫不应远离、不应舍弃他，故世尊是阿罗汉。又说：

‘‘යෙ ච සච්ඡිකතධම්මා,අරියා සුද්ධගොචරා;

න තෙහි රහිතො හොති,නාථො තෙනා’රහං මතො’’ති.

“那些已证悟法、行于清净境界的圣者，怙主不远离他们，因此被认为是阿罗汉。”

රහොති ච ගමනං වුච්චති, නත්ථි එතස්ස රහො ගමනං ගතීසු පච්චාජාතීති අරහං. ආහ ච –

“Raho”亦被称为“去”（gamanaṃ）。他没有在诸趣中再次出生的秘密之去，故为阿罗汉（a-raha）。又说：

‘‘රහො වා ගමනං යස්ස, සංසාරෙ නත්ථි සබ්බසො;

පහීනජාතිමරණො, අරහං සුගතො මතො’’ති.

“他在轮回中完全没有秘密的去处；已断生死的他，被认为是阿罗汉、善逝。”

පාසංසත්තා වා භගවා අරහං. අක්ඛරචින්තකා හි පසංසායං අරහසදං වණ්ණෙන්ති. පාසංසභාවො ච භගවතො අනඤ්ඤසාධාරණො යථාභුච්චගුණාධිගතො සදෙවකෙ ලොකෙ සුප්පතිට්ඨිතො. ඉති පාසංසත්තාපි භගවා අරහං. ආහ ච –

或者，世尊因其堪受赞叹而是阿罗汉。因为语法家们解释“araha”一词有“赞叹”之义。而世尊堪受赞叹的特质是无与伦比的，是基于如实获得的功德，在天人世间中善安立的。因此，世尊也因其堪受赞叹而是阿罗汉。又说：

‘‘ගුණෙහි සදිසො නත්ථි, යස්මා ලොකෙ සදෙවකෙ;

තස්මා පාසංසියත්තාපි, අරහං ද්විපදුත්තමො’’ති.

“因为在天人世间，没有谁的功德与他相等，所以这位两足中尊也因其堪受赞叹而是阿罗汉。”

ඉමානි [Pg.364] නිබ්බචනානි ‘‘අරහ පූජායං, හන හිංසායං, රහ චාගෙ, රහි ගතිය’’න්ති ඉමෙසං ධාතූනං වසෙන ඉධ වුත්තානි කිලෙසෙහි ආරකත්තා ‘‘අරහ’’න්ති ච පාපකරණෙ රහාභාවා ‘‘අරහ’’න්ති ච අසප්පුරිසානං ආරකා දූරෙති ‘‘අරහ’’න්ති ච සප්පුරිසානං ආරකා ආසන්නෙති ‘‘අරහ’’න්ති ච. නිබ්බචනානි පන ධාතුසද්දනිස්සිතානි න හොන්තීති ඉධ න ගහිතානි. පසංසා පන අත්ථතො පූජා එවාති ‘‘අරහ පූජාය’’න්ති ධාතුස්ස අත්ථො භවිතුං යුත්තොති ඉධ අම්හෙහි ගහිතා, අට්ඨකථාචරියෙහි තු අරහසද්දස්ස ලබ්භමානවසෙන සබ්බෙපි අත්ථා ගහිතා ධාතුනිස්සිතා ච අධාතුනිස්සිතා ච. කථං? –

这些语源解释是根据“arah pūjāyaṃ”(arah意为值得供养)、“hana hiṃsāyaṃ”(han意为杀害)、“raha cāge”(rah意为舍弃)、“rahi gatiyaṃ”(rah意为去)这些词根在此处说的。而“因远离诸烦恼，故为‘araha’(应供)”、“因无有秘密地作恶，故为‘araha’”、“因远离不善之人，故为‘araha’”、“因亲近善良之人，故为‘araha’”这些解释，由于并非基于词根词，故此处未采纳。然而，“赞叹”在意义上即是“供养”，因此词根“arah pūjāyaṃ”的含义是恰当的，故为我们所采纳。但诸义注师则根据“araha”一词可得的含义，采纳了所有基于词根和不基于词根的意义。如何？

ආරකත්තා හතත්තා ච, කිලෙසාරීන සො මුනි;

හතසංසාරචක්කාරො, පච්චයාදීන චාරහො;

න රහො කරොති පාපානි, අරහං තෙන වුච්චතීති.

“因远离(烦恼)，且因摧毁了烦恼之敌，因摧毁了轮回之轮的轮辐，且堪受资具等供养，因不秘密地作恶，那位牟尼因此被称为阿罗汉。”

ටීකාචරියෙහිපි තථෙව ගහිතා. කථං? –

诸复注师也是这样理解的。如何？

ආරකා මන්දබුද්ධීනං, ආරකා ච විජානතං;

රහානං සුප්පහීනත්තා, විදූනමරහෙය්‍යතො;

භවෙසු ච රහාභාවා, පාසංසා අරහං ජිනොති.

“因远离愚人，而亲近智者；因善断秘密恶行，堪受智者供养；因于诸有中无有秘密；因堪受赞叹，胜者是阿罗汉。”

යථා පන අරහංසද්දස්ස, එවං අරහාසද්දස්සාපි නිබ්බචනානි වෙදිතබ්බානි.

又，如“arahaṃ”(阿罗汉)一词，“arahā”(阿罗汉们)一词的语源也应同样了知。

සුපුබ්බගමිතො චෙව, සුපුබ්බගදිතොපි ච;

ධීරො සුගතසද්දස්ස, නිප්ඵත්තිං සමුදීරයෙ.

智者应宣说“善逝”(sugata)一词的构成：从“善”(su)的前缀与“去”(gam)，以及“善”的前缀与“说”(gad)。

එත්ථ හි සුගතොති සොභනං ගතං එතස්සාති සුගතො, සුන්දරං ඨානං ගතොති සුගතො, සම්මා ගතොති සුගතො, සම්මා ච ගදතීති සුගතොති ධාතුනිස්සිතං අත්ථං ගහෙත්වා සද්දනිප්ඵත්ති කාතබ්බා. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථාසු –

于此，“善逝”(sugata)即：他的去是美好的，故为善逝；他已去至美妙之处，故为善逝；他已正确地去，故为善逝；且他正确地说，故为善逝。应根据这些基于词根的含义来构成此词。在诸义注中实如是说：

‘‘සොභනගමනත්තා[Pg.365], සුන්දරං ඨානං ගතත්තා, සම්මා ගතත්තා, සම්මා ච ගදත්තා සුගතො. ගමනම්පි හි ගතන්ති වුච්චති, තඤ්ච භගවතො සොභනං පරිසුද්ධමනවජ්ජං. කිං පන තන්ති? අරියමග්ගො, තෙනෙස ගමනෙන ඛෙමං දිසං අසජ්ජමානො ගතොති සොභනගමනත්තා සුගතො’’තිආදි.

“因其去的美好，因其去至美妙之处，因其正确地去，且因其正确地说，故为善逝。‘去’(gamana)实也被称为‘已去’(gata)，而世尊的那个‘去’是美好的、清净的、无过失的。那是什么呢？是圣道(ariyamagga)。通过那个‘去’，他无执着地去至安稳之处，故因其去的美好而是善逝。”等等。

භගසද්දූපපදතො, වනුතො වමුතොපි ච;

භගවාසද්දනිප්ඵත්තිං, පවදෙ අඤ්ඤථාපි වා.

应宣说“世尊”(Bhagavā)一词的构成：从“bhaga”(祥瑞)一词作为前缀，以及从词根“van”(受用)或“vam”(吐出)，或者以其他方式。

අත්‍රිමානි නිබ්බචනානි – භගසඞ්ඛාතා ලොකියලොකුත්තරසම්පත්තියො වනි භජි සෙවීති භගවා. සොමනස්සකුමාරත්තභාවාදීසු චරිමත්තභාවෙ ච භගසඞ්ඛාතං සිරිං ඉස්සරියං යසඤ්ච වමි උග්ගිරි ඛෙළපිණ්ඩං විය අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයීති භගවා. අථ වා නක්ඛත්තෙහි සමං පවත්තත්තා භගසඞ්ඛාතෙ සිනෙරුයුගන්ධරඋත්තරකුරුහිමවන්තාදිභාජනලොකෙ වමි, තන්නිවාසිතත්තාවාසසමතික්කමනතො තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන පජහීති භගවාති.

这些是其语源：他受用、分享、体验名为“bhaga”(祥瑞)的世间与出世间成就，故为“世尊”(Bhagavā)。他在作为须摩那(Somanassa)王子等的最后有中，将名为“bhaga”的幸运、主权与名望，如唾液般无恋地吐出、舍弃，故为“世尊”。又或者，因与星辰一同运行，他在名为“bhaga”的须弥山(Sineru)、持双山(Yugandhara)、北俱卢洲(Uttarakuru)、雪山(Himavanta)等器世间中“吐出”，即通过断除对它们的欲染而超越了对住所的执着，故为“世尊”。

පරධාතුවසා වාපි, පරූපපදතොපි වා;

මුතො තථා මජතො ච, මයතො මුනතො මිතො.

或者根据“para”这一词根，或者根据“para”这一前缀，以及从词根“mu”、“maj”、“may”、“mun”、“mi”。

පුන මිතොති එතෙහි, ධාතූහි ඛලු සත්තහි;

වදෙ පරමසද්දස්ස, නිප්ඵත්තිං ජිනසාසනෙ.

在胜者教中，应根据这七个词根来宣说“parama”(最上)一词的构成：即词根“para”，以及在前缀“para”下的词根“mu”、“maj”、“may”、“mun”、“mi”和另一个“mi”。

උත්තමවාචීපරම-සද්දෙන සහ අට්ඨහි;

පදෙහි පාරමීසද්දං, වදෙ තද්ධිතපච්චයිං.

应宣说由派生后缀构成的“pāramī”一词，它来自八个词基：即表示“最上”的“parama”一词，以及其他七个词基。

පාරසද්දූපපදතො, මජතොපි මුතොථ වා;

මයතො වා මුනතො වා, මිතො වා පුනපි මිතො.

从“pāra”(彼岸)一词作为前缀，以及从词根“maj”或“mu”，或“may”，或“mun”，或“mi”，以及再一个“mi”。

එතෙහි ඡහි ධාතූහි, මහාපුරිසවාචකං;

පාරමීසද්දමීරෙන්ති, තතො පාරමිතාරවං.

他们从这六个词根说出表示“大士”(mahāpurisa)的“pāramī”一词，由此亦有“pāramitā”之声。

එත්ථ [Pg.366] තාව උත්තමත්ථවාචකපරමසද්දවසෙන පාරමීනිබ්බචනං කථෙස්සාම. තතො පරධාතුවසෙන, තතො පරසද්දූපපදමුධාතාදිවසෙන තතො පාරසද්දූපපදමජධාතාදිවසෙන.

于此，首先我们将根据表示“最上”义的“parama”一词来解说“pāramī”的语源。然后根据“para”词根，然后根据“para”前缀与“mu”等词根，然后根据“pāra”前缀与“maj”等词根。

දානසීලාදිගුණවිසෙසයොගෙන සත්තුත්තමතාය පරමා. මහාබොධිසත්තා බොධිසත්තා, තෙසං භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදික්‍රියා. අථ වා පරති පාලෙති පූරෙති චාති පරමො, දානාදීනං ගුණානං පාලකො පූරකො ච බොධිසත්තො, පරමස්ස අයං, පරමස්ස වා භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදික්‍රියා. අථ වා පරං සත්තං අත්තනි මවති බන්ධති ගුණවිසෙසයොගෙනාති පරමො, පරං වා අධිකතරං මජ්ජති සුජ්ඣති කිලෙසමලතොති පරමො, පරං වා සෙට්ඨං නිබ්බානං මයති ගච්ඡතීති පරමො, පරං වා ලොකං පමාණභූතෙන ඤාණවිසෙසෙන ඉධලොකං විය මුනාති පරිච්ඡින්දතීති පරමො, පරං වා අතිවිය සීලාදිගුණගණං අත්තනො සන්තානෙ මිනොති පක්ඛිපතීති පරමො, පරං වා අත්තභූතතො ධම්මකායතො අඤ්ඤං පටිපක්ඛං වා තදනත්ථකරං කිලෙසචොරගණං මිනාති හිංසතීති පරමො, මහාසත්තො, පරමස්ස අයං, පරමස්ස වා භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදික්‍රියා.

由于布施、持戒等功德殊胜的缘故，(菩萨)成为众生中最上者，故为“parama”(最上)。大菩萨即菩萨，他们的状态或行为即是“pāramī”(波罗蜜)，即布施等行为。或者，守护、圆满(功德)，故为“parama”，作为布施等功德的守护者和圆满者即是菩萨；“pāramī”是“最上者”的，或“最上者”的状态或行为，即布施等行为。或者，以殊胜功德将其他众生系缚于己，故为“parama”；或者，更超胜地清净烦恼垢，故为“parama”；或者，去至最胜的涅槃，故为“parama”；或者，以作为标准的殊胜智慧，如知此世般了知他世，故为“parama”；或者，于自相续中积集极多的戒等功德，故为“parama”；或者，从自身法身，伤害、摧毁与之为敌的烦恼盗贼，故为“parama”，即大士(mahāsatta)。“pāramī”是“最上者”的，或“最上者”的状态或行为，即布施等行为。

අපරො නයො – පාරෙ නිබ්බානෙ මජ්ජති සුජ්ඣති, සත්තෙ ච මජ්ජෙති සොධෙතීති පාරමී, මහාපුරිසො, තස්ස භාවො, කම්මං වා පාරමිතා. පාරෙ නිබ්බානෙ සත්තෙ මවති බන්ධති යොජෙඊති පාරමී, පාරං වා නිබ්බානං මයති ගච්ඡති, සත්තෙ ච මායෙති ගමෙතීති පාරමී, මුනාති වා පාරං නිබ්බානං යාථාවතො, තත්ථ වා සත්තෙ මිනොති පක්ඛිපතීති පාරමී, කිලෙසාරිං වා සත්තානං පාරෙ නිබ්බානෙ මිනාති හිංසතීති පාරමී, මහාපුරිසො, තස්ස භාවො, කම්මං වා පාරමිතා, දානාදික්‍රියාව. ඉමිනා නයෙන පාරමීනං සද්දත්ථො වෙදිතබ්බො.

另一理路：在彼岸涅槃中清净，并令众生清净，故为“pāramī”，即大士(mahāpurisa)；其状态或行为即是“pāramitā”。在彼岸涅槃中系缚、连接众生，故为“pāramī”；或去至彼岸涅槃，并令众生去至，故为“pāramī”；或如实了知彼岸涅槃，或将众生安置于其中，故为“pāramī”；或在彼岸涅槃中摧毁众生的烦恼之敌，故为“pāramī”，即大士；其状态或行为即是“pāramitā”，即布施等行为。应以此理路了知“pāramī”的词义。

කරධාතුවසා [Pg.367] වාපි, කිරධාතුවසෙන වා;

කංසද්දූපපදරුධි-ධාතුතො වාපි දීපයෙ;

කරුණාසද්දනිප්ඵත්තිං, මහාකරුණසාසනෙ.

在大悲导师的教法中，应阐明“karuṇā”(悲)一词的构成：或根据“kar”词根，或根据“kir”词根，或根据“kaṃ”前缀与“rudh”词根。

තත්ථ කරුණාති පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයකම්පනං කරොතීති කරුණා. කිරති පරදුක්කං වික්ඛිපතීති කරුණා. කං වුච්චති සුඛං, තං රුන්ධති විබාධති කාරුණිකං න සුඛාපෙතීතිපි කරුණා.

于此，悲(karuṇā)是：当他人有苦时，它能令贤者们心生颤动。它消除、驱散他人的痛苦，故为悲。“Kaṃ”被称为“乐”，它阻止、妨碍此乐，不令具悲者安乐，故也为悲。

විදිවිධවිදධාතු-වසෙන පරිදීපයෙ;

විජ්ජාසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, සද්දනිප්ඵත්තිකොවිදො.

精通构词者应根据各种“vid”词根阐明“vijjā”（明）一词的构成。

තත්ථ විජ්ජාති වින්දියං කායසුචරිතාදිං වින්දති යාථාවතො උපලභතීති විජ්ජා. තමොඛන්ධාදිපදාලනට්ඨෙන වා අත්තනො පටිපක්ඛං විජ්ඣතීති විජ්ජා. තතො එව අත්තනො විසයං විදිතං කරොතීතිපි විජ්ජා.

于此，明(vijjā)是：它能如实获得、了知应被获得的身体善行等。或因其能破除黑暗蕴等，它能穿透自身的对立面。由此，它能令自身的所缘被了知。

මෙධධාතුවසා චෙව, මෙධාධාතූහි ච ද්විධා;

මෙධාසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, මෙධාවී සමුදීරයෙ.

有智慧者应宣说“medhā”（慧）一词的构成，其方式有二：或根据“medh”词根，或根据“me”与“dhā”二词根。

තත්ථ මෙධාති සම්මොහං මෙධති හිංසතීති මෙධා. පාපකෙ වා අකුසලෙ ධම්මෙ මෙධති හිංසතීතිපි මෙධා. අථ වා –

于此，慧是：它摧毁愚痴，故名为慧。或者，它摧毁邪恶与不善法，故也名为慧。又或者——

‘‘පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා කුසලා වදන්ති,නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං;

සීලං සිරිඤ්චාපි සතඤ්ච ධම්මො,අන්වායිකා පඤ්ඤවතො භවන්තී’’ති

“善者说慧为最上，犹如众星中的月王；戒、祥瑞与善人之法，皆追随有智慧者。”

වචනතො පන මෙධති සීලෙන සිරියා සතඤ්ච ධම්මෙහි සහ ගච්ඡති, න එකිකා හුත්වා තිට්ඨතීතිපි මෙධා. අපරො නයො – සුඛුමම්පි අත්ථං ධම්මඤ්ච ඛිප්පමෙව මෙති ච ධාරෙති චාති මෙධා, එත්ථ මෙතීති ගණ්හාතීති අත්ථො. තථා හි [Pg.368] අට්ඨසාලිනියං වුත්තං ‘‘අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා, ඛිප්පං ගහණධාරණට්ඨෙන වා මෙධා’’ති.

又，根据此偈颂，慧与戒、祥瑞、善人之法同行，非独自存在，故也名为慧。另一种解释是：它能迅速识知并忆持微细的义与法，故名为慧。此处的“识知”(meti)即是“领会”(gaṇhāti)的意思。诚然，在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中说：“如雷电击碎山岩般摧毁诸烦恼，故名为慧；或因其能迅速领会与忆持，故名为慧。”

රන්ජධාතුවසා චෙව, රාපුබ්බතිරතොපි ච;

රත්තිසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, සද්දත්ථඤ්ඤූ විභාවයෙ.

通晓词义者当阐明“ratti”（夜）一词的构成：它或源于词根“rañj”（喜爱），或由“rā”与“ti”构成。

රන්ජන්ති සත්තා එත්ථාති රත්ති, රා සද්දො තිය්‍යති ඡිජ්ජති එත්ථාති රත්ති, සත්තානං සද්දස්ස වූපසමකාලොති අත්ථො.

众生于此喜爱，故为“ratti”（夜）；“喧嚣”(rā saddo)于此被切断、断绝，故为“ratti”。其义为：这是众生声音止息之时。

මා මානෙ ඉති සොඅන්ත, කම්මනීති චුභොහි තු;

ධාතූහි මාසසද්දස්ස, නිප්ඵත්තිං සමුදීරයෙ.

应由“mā”（度量）与“si”（终结）这两个词根，宣说“māsa”（月）一词的构成。

තථා හි සත්තානං ආයුං මානන්තො විය සියති අන්තං කරොතීති මාසො, චිත්තමාසාදයො ද්වාදස මාසා. සෙය්‍යථිදං? චිත්තො විසාඛො ජෙට්ඨො ආසාළ්හො සාවණො භද්දො අස්සයුජො කත්තිකො මාගසිරො ඵුස්සො මාඝො ඵග්ගුණොති. තත්‍ර චිත්තො මාසො ‘‘රම්මකො’’ති වුච්චති. ‘‘යථාපි රම්මකෙ මාසෙ, බහූ පුප්ඵන්ති වාරිජා’’ති පාළි දිස්සති. භද්දො පන ‘‘පොට්ඨපාදො’’ති වුච්චති.

诚然，它像是在度量众生的寿命并予以终结，故为“月”。有十二个月，即质多月等。它们是：质多月、毘舍佉月(Visākho)、逝瑟吒月、阿沙荼月、沙婆那月、跋陀罗月、阿说示月、迦底迦月、末伽始罗月、富沙月、摩伽月(Māgho)、颇勒窭那月。其中，质多月被称为“悦意月”。可见巴利文：“犹如在悦意月，众多水生花绽放。”而跋陀罗月则被称为“普吒婆陀月”。

අථ වා මාසොති අපරණ්ණවිසෙසස්සපි සුවණ්ණමාසස්සපි නාමං. තත්ථ අපරණ්ණවිසෙසො යථාපරිමිතෙ කාලෙ අසියති භක්ඛියතීති මාසො, ඉතරො පන ‘‘මම ඉද’’න්ති මසියති ආමසියති ගණ්හියතීති මාසොති වුච්චති.

或者，“māsa”（摩沙）也是一种特定豆类和金摩沙（一种钱币）的名称。其中，该特定豆类，是在一定时间内被食用，故为“摩沙”；而另一个（金摩沙），则因“这是我的”而被触摸、执取，故被称为“摩沙”。

සංපුබ්බවදචරෙහි, සංවච්ඡරරවස්ස තු;

නිප්ඵත්තිං සමුදීරෙය්‍ය, සක්‍යසීහස්ස සාසනෙ.

在释迦狮子(Sakyasīha)的教法中，应由前缀“saṃ”及“vada”（说）与“cara”（行）这两个词根，宣说“saṃvacchara”（年）一词的构成。

තථා හි තං තං සත්තං ධම්මප්පවත්තිඤ්ච සඞ්ගම්ම වදන්තො විය චරති පවත්තතීති සංවච්ඡරො.

诚然，它汇合了每个众生与法的进程，如言说般行进、持续，故为“saṃvacchara”（年）。

භිදිභික්ඛිධාතුවසා[Pg.369], අථ වා භයවාචකං;

භීසද්දං පුරිමං කත්වා, ඉක්ඛධාතුවසෙන ච;

භික්ඛුසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, කථයෙය්‍ය විචක්ඛණො.

贤智者应解说“比丘”(bhikkhu)一词的构成：它或源于词根“bhid”（破坏）与“bhikkh”（乞食）；或者，是将表示“怖畏”的“bhī”字置前，再加上词根“ikkh”（见）。

තථා හි කිලෙසෙ භින්දතීති භික්ඛු. ඡින්නභින්නපටධරොතිපි භික්ඛු. භික්ඛනසීලොතිපි භික්ඛු. සංසාරෙ භයං ඉක්ඛති, ඉක්ඛනසීලොති වා භික්ඛු.

诚然，他破坏诸烦恼，故为比丘。他穿着切割、破碎的衣布，故为比丘。他以乞食为常，故为比丘。或者，他见到轮回中的怖畏，有见怖畏之习性，故为比丘。

සදභිදීහි ධාතූහි, සබ්භිසද්දගතිං වදෙ;

සප්පුරිසෙ ච නිබ්බානෙ, එස සද්දො පවත්තති.

应由词根“sad”（沉陷）与“bhid”（破坏）来说明“sabbhi”（善士）一词的含义。此词用于指善人与涅槃。

අත්‍රිමානි නිබ්බචනානි – සීදනසභාවෙ කිලෙසෙ භින්දතීති සබ්භි, සප්පුරිසො, යො ‘‘අරියො’’තිපි ‘‘පණ්ඩිතො’’තිපි වුච්චති. අපිච සීදනසභාවා කිලෙසා භිජ්ජන්ති එත්ථාති සබ්භි, නිබ්බානං, යං ‘‘රාගක්ඛයො’’තිආදිනාමං ලභති. තථා හි සංයුත්තට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘යස්මා නිබ්බානං ආගම්ම සීදනසභාවා කිලෙසා භිජ්ජන්ති, තස්මා තං සබ්භීති වුච්චතී’’ති.

其义如下：破坏具有沉陷自性的烦恼者，是为善士(sabbhi)、善人(sappuriso)，他也被称为“圣者”或“智者”。再者，具有沉陷自性的烦恼于此被破坏，故涅槃是为善(sabbhi)，它获得了“贪尽”等名称。诚然，在相应义注(Saṃyuttaṭṭhakathā)中说：“由于来到涅槃，具有沉陷自性的烦恼被破坏，因此它被称为善。”

එත්ථෙතං වදාම –

于此，我们说——

‘‘යස්මා නිබ්බානමාගම, සංසීදනසභාවිනො;

ක්ලෙසා භිජ්ජන්ති තං තස්මා, සබ්භීති අමතං’බ්‍රවු’’න්ති.

“因已达涅槃，具沉陷自性之诸烦恼被破坏，故彼不死（涅槃）被称为善。”

බ්රූධාතුසදධාතූහි, භිසිසද්දස්ස සම්භවං;

ගුණෙහි බ්‍රූහිතා ධීරා, පොරාණාචරියා’බ්‍රවුං.

德增之智者，古代诸师曾说：“bhisī”（坐垫）一词，源于词根“brū”（说）与“sad”（坐）。

තථා හි බ්‍රවන්තා එත්ථ සීදන්තීති භිසීති භිසිසද්දස්ස සම්භවං පොරාණා කථයිංසු.

诚然，古人曾解说“bhisī”（坐垫）一词的来源：“（人们）言说着坐于其上”，故为“bhisī”。

සුඛධාතුවසා චාපි, සුපුබ්බඛාදතොපි වා;

සුපුබ්බඛනුතො වාපි, සුඛසද්දගතිං වදෙ.

应说“乐”(sukha)一词的词源：或依“乐”词根，或依“善食”，或依“善掘”。

සුඛන්ති [Pg.370] හි සුඛයතීති සුඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. සුට්ඨු දුක්ඛං ඛාදතීතිපි සුඛං. සුට්ටු දුක්ඛං ඛනතීතිපි සුඛං.

所谓“乐”(sukha)，是因为它能使人安乐(sukhayati)。其义为：它使它为之生起者安乐。又，它善于吞食(khādati)苦，故为“乐”。又，它善于挖掘(khanati)苦，故为“乐”。

දුක්ඛධාතුවසා චාපි, දුපුබ්බඛාදතොපි වා;

දුපුබ්බඛනුතො වාපි, දුක්ඛසද්දගතිං වදෙ.

应说“苦”(dukkha)一词的词源：或依“苦”词根，或依“恶食”，或依“恶掘”。

දුක්ඛන්ති හි දුක්ඛයතීති දුක්ඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං දුක්ඛිතං කරොතීති අත්ථො. දුට්ඨු සුඛං ඛාදතීතිපි දුක්ඛං. දුට්ඨු සුඛං ඛනතීතිපි දුක්ඛං. අථ වා ද්විධා සුඛං ඛනතීතිපි දුක්ඛං.

所谓“苦”(dukkha)，是因为它能使人痛苦(dukkhayati)。其义为：它使它为之生起者痛苦。又，它恶劣地吞食(khādati)乐，故为“苦”。又，它恶劣地挖掘(khanati)乐，故为“苦”。或者，它以两种方式挖掘乐，故为“苦”。

ගන්ධධාතුවසා චාපි, ගමුධාතුවසෙන වා;

ගමුධාධාතුතො වාපි, ගන්ධසද්දගතිං වදෙ.

应说“香”(gandha)一词的词源：或依“香”词根，或依“去”词根，或依“去”与“持”词根。

තථා හි ගන්ධයතීති ගන්ධො, අත්තනො වත්ථුං සූචයති ‘‘ඉදං සුගන්ධං, ඉදං දුග්ගන්ධ’’න්ති පකාසෙති, පටිච්ඡන්නං, වා පුප්ඵඵලාදිං ‘‘ඉදමෙත්ථ අත්ථී’’ති පෙසුඤ්ඤං කරොන්තො විය අහොසීති අත්ථො. අථ වා ගන්ධයති ඡින්දති මනාපගන්ධො සුගන්ධභාවෙන දුග්ගන්ධං, අමනාපගන්ධො ච දුග්ගන්ධභාවෙන සුගන්ධන්ති ගන්ධො. එත්ථ පන ගන්ධසද්දස්ස ඡෙදනවාචකත්තෙ –

诚然，所谓“香”(gandha)，是因为它能告知(gandhayati)，即指示其自身的事(vatthu)，阐明“此为香，此为臭”。其义为：它犹如进行离间语，说“此物在此”，以显示被隐藏的花、果等。或者，gandhayati意为“断除”(chindati)：怡人之香以其香气断除臭气，不怡人之香则以其臭气断除香气，故为“香”。在此，关于“香”一词表示“断除”之义——

‘‘අතිජාතං අනුජාතං, පුත්තමිච්ඡන්ති පණ්ඩිතා;

අවජාතං න ඉච්ඡන්ති, යො හොති කුලගන්ධනො’’ති

“智者盼得子，超己或似己；不欲得劣子，其为家族之毁灭者。”

අයං පාළි නිදස්සනං. වායුනා වා නීයමානො ගච්ඡතීති ගන්ධො. කච්චායනස්මිඤ්හි ‘‘ඛාදාමගමානං ඛන්ධන්ධගන්ධා’’ති ඛාදඅමගමිඉච්චෙතෙසං ධාතූනං යථාක්කමං ඛන්ධ අන්ධගන්ධාදෙසා වුත්තා. අථ වා ගච්ඡන්තො ධරියතෙ සොති ගන්ධො. වුත්තඤ්හෙතං භදන්තෙන බුද්ධදත්තාචරියෙන වෙය්‍යාකරණෙන නිරුත්තිනයදස්සිනා ‘‘ධරියතීති ගච්ඡන්තො, ගන්ධො සූචනතොපි වා’’ති.

此巴利文为一示例。或者，香由风所引导而去，故为“香”。在《迦旃延(Kaccāyana)语法》中，对khād、am、gam等词根，依次宣说了khandha、andha、gandha的替代形式。或者，行进时被执持，故为“香”。语法家、通晓词源方法的佛授(Buddhadatta)尊者曾说：“被执持者即是行进者，或‘香’亦源于告知之义。”

රසධාතුවසා චෙව, රමාසධාතුතොපි ච;

රසසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, ආහු ධම්මරසඤ්ඤුනො.

知法味者说，“味”(rasa)一词的构成，或依“味”词根，或依“喜爱”与“食”词根。

රසොති [Pg.371] හි රසන්ති තං අස්සාදෙන්තීති රසො, රමන්තා තං අසන්තීතිපි රසො. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘රමමානා න’සන්තීති රසොති පරිදීපිතො’’ති. තත්‍රායමත්ථො – දෙවමනුස්සාදයො සත්තා යස්මා රමමානා නං ධම්මජාතං අසන්ති භක්ඛන්ති, තස්මා තං ධම්මජාතං රසො නාමාති නිරුත්තඤ්ඤූහි පරිදීපිතොති. පදච්ඡෙදො පන එවං වෙදිතබ්බො –

所谓“味”(rasa)，是因人们品尝(rasanti)它，故为“味”；或因人们喜爱(ramantā)而食用(asanti)它，故为“味”。经中亦说：“因喜爱而食，故阐明为味。”此中义理为：由于天、人等众生喜爱而食用彼法，故彼法被通晓词源者阐明为“味”。其断句当如是理解——

නං අසන්ති න සන්තීති, පදච්ඡෙදො සියා තහිං;

කම්මකාරකභාවෙන, අත්ථො හි තත්ථ ඉච්ඡිතො.

于彼处，断句应为“naṃ asanti”(食彼)，而非“na santi”(非有)；因为其义理是依业与作者的关系而定。

ඉති වුත්තානුසාරෙන, අවුත්තෙසු පදෙසුපි;

යථාරහං නයඤ්ඤූහි, නයො නෙය්‍යො සුසොභනො.

依此已说之理，于未说之处，知理者亦当推出善巧美妙之理。

ධාතුචින්තාය යෙ මුත්තා, අනිප්ඵන්නාති තෙ මතා;

තෙ චාපි බහවො සන්ති, පීතලොහිතකාදයො;

凡脱离词根考量的词，被认为是无构成的；此类词甚多，如“黄”(pīta)、“红”(lohitaka)等。

නිප්ඵන්නෙ අපි ධාතූහි, සද්දෙ ධගාඉතිආදයො;

අනිප්ඵන්නංව පෙක්ඛන්ති, ගවාදිවිධිභෙදතො.

即使是由词根构成的词，如由dha、gā等[构成的词]，由于“牛”(gava)等的变化方式不同，也被视为无构成。

තථා හි ‘‘ගච්ඡතීති ගො’’, ඉති වුත්තපදං පුන;

අනිප්ඵන්නං කරිත්වාන, ‘‘ගාවො’’ ඉච්චාදිකංබ්‍රවුං.

诚然，如“去，故为牛(go)”，此已说之词，又被当作无构成，而说出“诸牛”(gāvo)等形式。

එකන්තෙන අනිප්ඵන්නා, සද්දා විඩූඩභාදයො;

ධාතුරූපකසද්දා ච, ‘‘පබ්බතායති’’ආදයො.

如“毗杜达跋”(Viḍūḍabha)等词，是完全无构成的；而“如山然”(pabbatāyati)等，则是词根形态的词。

සෙය්‍යථිදං? ‘‘විඩූඩභො, තිස්සො, යෙවාපනො, පීතං, ලොහිතං’’ ඉච්චෙවමාදීනි නාමිකපදානි අනිප්ඵන්නානි භවන්ති. ‘‘නීලං, පීතං, යෙවාපනකො’’ ඉච්චාදීනි පන නීලවණ්ණෙ පීතවණ්ණෙ. කෙ රෙ ගෙ සද්දෙති ධාතුවසෙන ආගතත්තා නීලතීති නීලං, පීතතීති පීතං, යෙ වා පන ඉතිවචනෙන භගවතා කියතෙ කථියතෙති යෙවාපනකොති නිබ්බචනමරහන්තීති නිප්ඵන්නානීති වත්තබ්බානි. කෙචි පනෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘නනු නීලති පීතතීතිආදීනි ක්‍රියාපදානි තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ න දිස්සන්තී’’ති? කිඤ්චාපි [Pg.372] න දිස්සන්ති, තථාපි එතරහි අවිජ්ජමානා පුරාණභාසා එසාති ගහෙතබ්බානි. යථා හි ‘‘නාථතීති නාථො’’ති එත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘නාථතී’’ති ක්‍රියාපදං බුද්ධවචනෙ න දිස්සති, තථාපි නාථ යාචනොපතාපිස්සරියාසීසනෙසූති ධාතුනො දිට්ඨත්තා අට්ඨකථාචරියා ගණ්හිංසුයෙව, එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. න හි ක්‍රියාපදපරිහීනො ධාතු වුච්චෙය්‍ය.

即是：如“毗杜达跋”(Viḍūḍabho)、“帝须”(Tisso)、“惯说又者”(yevāpano)、“黄”、“红”等名词是无构成的。然而，如“青”、“黄”、“惯说又者”(yevāpanako)等词，用于青色、黄色。由于它们来自词根——“nīlati”(是青色的)故为“nīlaṃ”(青)，“pītati”(是黄色的)故为“pītaṃ”(黄)，以及“以‘又……’(ye vā pana)为言说，由世尊所说、所道”故为“yevāpanako”(惯说又者)——因此当说它们是有构成的。于此，或有人言：“‘nīlati’、‘pītati’等动词，在三藏佛语中未曾见到。”虽未见到，然当理解此为今已不存之古语。犹如在“nāthatīti nātho”(他庇护，故为怙主)一句中，虽“nāthati”此动词未见于佛语，然因可见词根“nātha”用于祈求、统理、主权、祝福之义，故诸义注师仍采纳之。此处亦当如是看待。盖无动词，则词根亦不成言说。

කිඤ්ච භිය්‍යො – යථා ‘‘යාව බ්‍යාති නිමීසති, තත්‍රාපි රසතිබ්බයො’’ති ජාතකපාළියං ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ දෙවමනුස්සානං වොහාරපථෙ අසඤ්චරන්තං පුරාණභාසාභූතං ‘‘බ්‍යාතී’’ති ක්‍රියාපදම්පි දිස්සති, තථා ‘‘නීලති, පීතතී’’තිආදීහිපි පුරාණභාසාභූතෙහි ක්‍රියාපදෙහි භවිතබ්බං. තත්ථ යාව බ්‍යාතීති යාව උම්මීසති. අයඤ්හි තස්මිං කාලෙ වොහාරො, යස්මිං කාලෙ බොධිසත්තො චූළබොධි නාම පරිබ්බාජකො අහොසි. යථා පන විඩූඩභසද්දාදයො ධාතුවසෙන අනිප්ඵන්නා නාම වුච්චන්ති, තථා ‘‘පබ්බතායති, සමුද්දායති, චිච්චිටායති, ධූමායති, දුද්දුභායති, මෙත්තායති, කරුණායති, මමායති’’ ඉච්චෙවමාදයො ච ‘‘ඡත්තීයති, වත්ථීයති, පරික්ඛාරීයති, ධනීයති, පටීයති’’ ඉච්චෙවමාදයො ච ‘‘අතිහත්ථයති, උපවීණයති, දළ්හයති, පමාණයති, කුසලයති, විසුද්ධයති’’ ඉච්චෙවමාදයො ච ධාතුවසෙන අනිප්ඵන්නායෙව නාම වුච්චන්ති.

此外，又如《本生》中所说：“直到睁眼闭眼，其中亦有强烈的味觉感受”，在此佛陀出世时，天人日常用语中不流通的古语动词“byāti”亦可见到，同样地，“nīlati”、“pītati”等也应是古语动词。其中，“yāva byāti”意为“直到睁开眼睛”。这确实是菩萨作为名为小菩提(Cūḷabodhi)的游方者时那个时代的用语。又如“毗杜达跋”(Viḍūḍabha)等词，从词根上说被称为无构成词，同样地，“pabbatāyati”、“samuddāyati”、“cicciṭāyati”、“dhūmāyati”、“duddubhāyati”、“mettāyati”、“karuṇāyati”、“mamāyati”等，以及“chattīyati”、“vatthīyati”、“parikkhārīyati”、“dhanīyati”、“paṭīyati”等，还有“atihatthayati”、“upavīṇayati”、“daḷhayati”、“pamāṇayati”、“kusalayati”、“visuddhayati”等，从词根上说也都被称为无构成词。

තත්ථ ‘‘පබ්බතායතී’’තිආදීසු සඞ්ඝො පබ්බතමිව අත්තානමාචරති පබ්බතායති, එවං සමුද්දායති. සද්දො චිච්චිටමිව අත්තානමාචරති චිච්චිටායති. වත්ථු ධූමමිව අත්තානමාචරති ධූමායති. සද්දො දුද්දුභඉති ආචරති දුද්දුභායති, භික්ඛු මෙත්තායති, තථා කරුණායති. ‘‘මම ඉද’’න්ති ගණ්හති මමායති. අඡත්තං ඡත්තමිව ආචරති ඡත්තීයති. අපුත්තං [Pg.373] පුත්තමිව ආචරති පුත්තීයති, සිස්සං ආචරියො, අත්තනො පත්තමිච්ඡති පත්තීයති. එවං වත්ථීයති, පරික්ඛාරීයති, චීවරීයති, ධනීයති, පටීයති. හත්ථිනා අතික්කමති අතිහත්ථයති. වීණාය උපගායති උපවීණයති. දළ්හං කරොති වීරියං දළ්හයති. පමාණං කරොති පමාණයති. කුසලං පුච්ඡති කුසලයති. විසුද්ධා හොති රත්ති විසුද්ධායති.

于此，在“pabbatāyati”等词中：僧团行如山，故称pabbatāyati；同样地，samuddāyati(行如海)。声音行如噼啪声，故称cicciṭāyati。事物行如烟，故称dhūmāyati。声音作鼓声，故称duddubhāyati。比丘修习慈，故称mettāyati；同样地，karuṇāyati(修习悲)。执取“此是我的”，故称mamāyati。欲求伞，故称chattīyati。待人如子，故称puttīyati，[例如]老师待学生[如子]。欲求自己的钵，故称pattīyati。同样地，vatthīyati(欲求衣)、parikkhārīyati(欲求资具)、cīvarīyati(欲求衣袍)、dhanīyati(欲求财富)、paṭīyati(欲求钵布)。以象超越，故称atihatthayati。以琵琶伴唱，故称upavīṇayati。令精进坚固，故称daḷhayati。作衡量，故称pamāṇayati。询问善巧，故称kusalayati。夜晚变得清净，故称visuddhāyati。

තත්‍රායං පදමාලා – ‘‘පබ්බතායති, පබ්බතායන්ති. පබ්බතායසි, පබ්බතායථ. පබ්බතායාමි, පබ්බතායාමා’’ති ඉමිනා නයෙන අට්ඨන්නං විභත්තීනං වසෙන සෙසං සබ්බං යොජෙතබ්බං, එවං ‘‘සමුද්දායති, ඡත්තීයතී’’තිආදීසු. තත්‍ර කාරිතවසෙනපි ‘‘පබ්බතායන්තං පයොජයති පබ්බතායති, පුත්තියන්තං පයොජයති පුත්තීයති’’ ඉච්චාදි පදසිද්ධි භවති. අයං පන පදමාලා – පබ්බතායති, පබ්බතායන්ති. පබ්බතායසි. සෙසං යොජෙතබ්බං. ඉච්චෙවං ධාතුවසෙන නිප්ඵන්නානිප්ඵන්නපදානි විභාවිතානි.

此为其词形序列：“pabbatāyati（他行如山），pabbatāyanti（他们行如山）。pabbatāyasi（你行如山），pabbatāyatha（你们行如山）。pabbatāyāmi（我行如山），pabbatāyāmā（我们行如山）。”依此理趣，其余一切都应就八组语尾而组合，“samuddāyati”（行如海）、“chattīyati”（行如持伞者）等词亦复如是。其中，从使役的角度，“pabbatāyantaṃ payojayati pabbatāyati”（使役行如山者，令其行如山）、“puttiyantaṃ payojayati puttīyati”（使役行如得子者，令其行如得子）等词形亦可成立。此词形序列即：pabbatāyati, pabbatāyanti, pabbatāyasi……其余应类推组合。如是，依词根，已辨明派生词与非派生词。

ඉදානි ධාතුගණලක්ඛණං, අධාතුලක්ඛණං, කාරිතපච්චයයොගං, සකාරිතෙකකම්මද්විකම්මතිකම්මපදං, ඌහනීයරූපගණං, ධාතූනං එකගණිකද්විගණිකතෙගණිකපදං, සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුපදරූපං, කම්මභාවපදරූපං, එකකාරිතද්විකාරිතපදං, අකාරිතද්විකම්මකපදඤ්ච සබ්බමෙතං යථාරහං කථයාම.

现在，我们将依次解说：词根组的特征、非词根的特征、使役后缀的用法、带使役的单宾语、双宾语、三宾语动词、应推知的词形组、属于一组、二组、三组的词根、纯主动与使役主动的词形、被动与非人称的词形、单重使役与双重使役动词，以及非使役的双宾语动词——所有这一切。

තත්‍ර සබ්බධාතුකනිස්සිතෙ සුද්ධකත්තුප්පයොගෙ සුද්ධස්සරධාතුතො වා එකස්සරතො වා අනෙකස්සරතො වා අපච්චයස්ස පරභාවො භූවාදිගණලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන, විසෙසලක්ඛණවසෙන පන ආඛ්‍යාතත්තෙ ඉකාරන්තානෙකස්සරධාතුතො සහ අපච්චයෙන නිච්චං නිග්ගහීතාගමනඤ්ච නාමිකත්තෙ නිග්ගහීතාගමනමත්තඤ්ච භූවාදිගණලක්ඛණං. ආක්‍යාතත්තෙ කත්තරි ධාතූහි අපච්චයෙන සද්ධිංනියතවසෙන නිග්ගහීතාගමනං රුධාදිගණලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන, විසෙසලක්ඛණවසෙන [Pg.374] පන ආඛ්‍යාතත්තෙ කත්තරි ධාතූහි ඉවණ්ණෙකාරොකාරපච්චයෙහි සද්ධිං නියතවසෙන නිග්ගහීතාගමනඤ්ච නාමකත්තෙ අනියතවසෙන නිග්ගහීතාගමනමත්තඤ්ච රුධාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි ආදෙසලාභාලාභිනො යපච්චයස්ස පරභාවො දිවාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි යථාරහං ණු ණා උණාපච්චයානං පරභාවො ස්වාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි නාපච්චයස්ස පරභාවො කියාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි ආඛ්‍යාතත්තෙ අප්පකතරප්පයොගවසෙන නාමිකත්තෙ පචුරප්පයොගවසෙන ප්පණ්හාපච්චයානං පරභාවො ගහාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි යථාසම්භවං ඔයිරප්පච්චයානං පරභාවො තනාදිගණලක්ඛණං. ආඛ්‍යාතත්තෙ කත්තරි ධාතූහි සබ්බථා ණෙණයප්පච්චයානං පරභාවො චුරාදිගණලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන, විසෙසලක්ඛණවසෙන පන ආඛ්‍යාතත්තෙ ඉකාරන්තධාතුතො සහ ණෙ ණයපච්චයෙහි නිච්චං නිග්ගහීතාගමනඤ්ච නාමිකත්තෙ නිග්ගහීතාගමනමත්තඤ්ච චුරාදිගණලක්ඛණං. ගණසූචකානං පච්චයානමපරත්තං අධාතුලක්ඛණං. ඉති ධාතුගණලක්ඛණමධාතුලක්ඛණං විභාවිතං.

于此，在通用于所有词根的动词用法中，于纯元音、单元音或多元音的词根后，置后缀a，此为bhū-组的一般特征；其特殊特征为：在动词形中，于以i结尾的多元音词根后，与后缀a一起，恒常加入鼻音；在名词形中，则仅加入鼻音，此为bhū-组的特征。在动词的主动语态中，于词根后，与后缀a一起，固定地加入鼻音，此为rudh-组的一般特征；其特殊特征为：在动词的主动语态中，于词根后，与i-元音、e、o等后缀一起，固定地加入鼻音；在名词形中，则不固定地仅加入鼻音，此为rudh-组的特征。在主动语态中，于词根后，置或引起词根替换、或不引起替换的后缀ya，此为div-组的特征。在主动语态中，于词根后，酌情置后缀ṇu、ṇā、uṇā，此为su-组的特征。在主动语态中，于词根后，置后缀nā，此为ki-组的特征。在主动语态中，于词根后，置后缀ppa、ṇhā，其在动词形中用法较少，在名词形中用法较多，此为gah-组的特征。在主动语态中，于词根后，视情况可能置后缀o、yira，此为tan-组的特征。在动词的主动语态中，于词根后，恒常置后缀ṇe、ṇaya，此为cur-组的一般特征；其特殊特征为：在动词形中，于以i结尾的词根后，与后缀ṇe、ṇaya一起，恒常加入鼻音；在名词形中，则仅加入鼻音，此为cur-组的特征。标示词根组的后缀并非词根，此为非词根的特征。如是，词根组的特征与非词根的特征已被阐明。

කාරිතපච්චයස්ස යොගෙ ‘‘ණෙ ණයො ණාපෙ ණාපයො චා’’ති ඉමෙ චත්තාරො කාරිතපච්චයා.

关于使役后缀的用法：“ṇe、ṇaya、ṇāpe、ṇāpaya”这四个是使役后缀。

ණෙ ණයාසුං උවණ්ණන්තා,ආදන්තා පච්ඡිමා දුවෙ;

සෙසතො චතුරොද්වෙ වා,ණයොයෙව අධාතුතො.

（词根）以u或ū结尾者，用ṇe、ṇaya；以ā结尾者，用后两者（ṇāpe、ṇāpaya）；其余者，或用全部四者，或用（前）两者；从非词根（即名词）派生者，仅用ṇaya。

තත්‍ර සාවෙති, සාවයති. භාවෙති, භාවයති, ඔභාසෙති, ඔභාසයති. ඉමානි කාරිතෙ උවණ්ණන්තධාතුරූපානි.

于此，sāveti、sāvayati（使听）；bhāveti、bhāvayati（使存在，修习）；obhāseti、obhāsayati（使照耀）。这些是在使役语态中，由以u或ū结尾的词根形成的词形。

දාපෙති[Pg.375], දාපයති. හාපෙති, හාපයති. න්හාපෙති, න්හාපයති. නහාපෙති, නහාපයති. ආකාරන්තධාතුරූපානි.

Dāpeti、dāpayati（使给予）；hāpeti、hāpayati（使舍离）；nhāpeti、nhāpayati；nahāpeti、nahāpayati（使沐浴）。这些是以ā结尾的词根的（使役）词形。

සොසෙති, සොසයති. සොසාපෙති, සොසාපයති. ඝොසාපෙති, ඝොසාපයති. අකාරන්තධාතුරුපානි.

Soseti、sosayati、sosāpeti、sosāpayati（使干燥）；ghosāpeti、ghosāpayati（使宣告）。这些是以a结尾的词根的（使役）词形。

මග්ගො සංසාරතො ලොකං ඤාපෙති, ඤාපයති. ඉධාතුරූපානි නිග්ගච්ඡාපෙතීති එතෙසමත්ථො. ඉමානි හි නිපුබ්බාය ඉධාතුයා වසෙන සම්භූතානි හෙතුකත්තුරූපානි. තථා හි සුද්ධකත්තුභාවෙන මග්ගො සයං ඤායති, සංසාරතො නිග්ගච්ඡතීති ඤායොති වුච්චති.

道，令世间出离轮回，此即ñāpeti、ñāpayati。这些是词根i（去）的词形，其义为niggacchāpeti（使出离）。此等确实是由带前缀ni的词根i生起的使役主动词形。因此，由于其因缘性，道自身被知晓（ñāyati），又因（众生）由此出离轮回，故被称为ñāyo（道法）。

පාවෙති, පාවයති, උධාතුරූපානි. වදාපෙතීති එතෙසමත්ථො. ඉමානි හි පපුබ්බාය උධාතුයා වසෙන සම්භූතානි හෙතුකත්තුරූපානි. තථා හි ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාවා’’ති සුද්ධකත්තුපදං ආහච්චභාසිතං දිස්සති.

Pāveti、pāvayati，是词根u的词形。其义为vadāpeti（使说）。此等确实是由带前缀pa的词根u生起的使役主动词形。因此，可见在“yo ātumānaṃ pavā”（对自己说者）一句中，直接使用了纯主动词pāvā。

ඛෙපෙති, ඛෙපයති. කඞ්ඛෙති, කඞ්ඛයති, කඞ්ඛාපෙති, කඞ්ඛාපයති. ආචික්ඛාපෙති, ආචික්ඛාපයති. ඉවණ්ණන්තධාතුරූපානි.

Khepeti、khepayati（使毁坏，使度过）。Kaṅkheti、kaṅkhayati、kaṅkhāpeti、kaṅkhāpayati（使怀疑）。Ācikkhāpeti、ācikkhāpayati（使告知）。这些是以i或ī结尾的词根的（使役）词形。

ඛියෙති, ඛියයති. මිලායෙති, මිලායයති. එකාරන්තධාතුරූපානි.

Khiyeti、khiyayati（使衰败）。Milāyeti、milāyayati（使枯萎）。这些是以e结尾的词根的（使役）词形。

සියෙති, සියයති. ඔකාරන්තධාතුරූපානි.

Siyeti、siyayati（使干燥）。这些是以o结尾的词根的（使役）词形。

පබ්බතායායති, පුත්තියායති. අධාතුනිස්සිතානි රූපානි. ඉමිනා නයෙන සෙසානි අවුත්තානිපි රූපානි සක්කා විඤ්ඤාතුං විඤ්ඤුනා පාළිනයඤ්ඤුනාති විත්ථාරො න දස්සිතො. ඉති කාරිතපච්චයයොගො සඞ්ඛෙපෙන විභාවිතො.

Pabbatāyāyati（使之行如山），puttiyāyati（使之欲求子）。这些是依止于非词根（名词）的词形。依此理趣，有智慧且通晓巴利方法者，亦能了知其余未说之词形，故不详述。如是，使役后缀的用法已作简要阐明。

ඉදානි [Pg.376] සකාරිතෙකකම්මාදීනි බ්‍රූම –

现在，我们宣说带使役的单业动词等——

අකම්මකා එකකම්මා, ද්විකම්මා වාපි හොන්ති හි;

කාරිතපච්චයෙ ලද්ධෙ, සකම්මා ච ද්විකම්මකා.

（动词）或为无业、单业，或亦为双业；当获得使役后缀时，无业者成单业，单业者成双业。

සයං සොධෙති සො භූමිං, සොධාපෙති පරෙමහිං;

නරං කම්මං කාරයති, විඤ්ඤෙය්‍යං කමතො ඉදං.

他亲自清扫地面（单业），又使他人清扫（双业）；他让某人做事（双业），此当依次了知。

ද්විකම්මිකා සම්භවන්ති, තිකම්මා එත්ථ දීපයෙ;

‘‘ඉස්සරො සෙවකං ගාමං, අජං නායෙති’’ ඉච්චපි.

双业动词是存在的，于此我将阐明三业动词：如“主人令仆人将山羊带往村庄”。

‘‘නරො නරෙන වා ගාමං, අජං නායෙති’’ඉච්චපි;

කම්මත්ථදීපකංයෙව, කරණං එත්ථ ඉච්ඡිතං.

又如“某人通过另一人将山羊带往村庄”；于此，工具格（narena）实则表述了（使役的）对象，此为所许。

ඉති සකාරිතෙකකම්මාදීනි විභාවිතානි.

如是，带使役的单业动词等已被辨明。

ඉදානි ඌහනීයරූපගණං බ්‍රූම – හොති, භොති, සම්භොති, ඉදං භූවාදිරූපං. සුම්භොති, පරිසුම්භොති, ඉදං රුධාදිගූපං. නින්දති, විනින්දති, බන්ධති, ඉදං භූවාදිරූපං. ඡින්දති, භින්දති, රුන්ධති, ඉදං රුධාදිරූපං. දෙති, නෙති, වදෙති, අන්වෙති, ඉදං භූවාදිරූපං. රුන්ධෙති, පටිරුන්ධෙති, ඉදං රුධාදිරූපං. බුද්ධෙති, පලිබුද්ධෙති, ඉදං චුරාදිරූපං. ජයති, සයති, පලායති, මිලායති, ගායති, ඉදං භූවාදිරූපං. හායති, සායති, න්හායති, ඉදං දිවාදිරූපං. කථයති, චින්තයති, භාජයති, ඉදං චුරාදිරූපං. ගබ්බති, පගබ්බති, ඉදං භූවාදිරූපං. කුබ්බති, ක්‍රුබ්බති, ඉදං තනාදිරූපං. හිනොති, චිනොති, ඉදං ස්වාදිරූපං. තනොති, සනොති, කරොති, ඉදං තනාදිරූපං. චින්තෙති, චින්තයති, ඉදං කත්තුරූපඤ්චෙව හෙතුකත්තුරූපඤ්ච. කන්තෙති, කන්තයති, ඉදං හෙතුකත්තුරූපමෙව. භක්ඛෙති, භක්ඛයති, වාදෙති, වාදයති, ඉදං සුද්ධකත්තුරූපඤ්චෙව හෙතුකත්තුරූපඤ්ච. මිය්‍යතීති කත්තුපදඤ්චෙව කම්මපදඤ්ච. භාවෙථාති බහුවචනඤ්චෙව එකවචනඤ්ච. සංයමිස්සන්ති අනාගතවචනඤ්චෙව අතීතවචනඤ්ච. අනුසාසතීති ආඛ්‍යාතඤ්චෙව නාමිකඤ්ච. ගච්ඡං විධමං නික්ඛණන්ති නාමිකඤ්චෙව [Pg.377] ආඛ්‍යාතඤ්ච. එත්ථ ආඛ්‍යාතත්තෙ ගච්ඡන්ති අනාගතවචනං, විධමන්ති අතීතවචනං, නිඛණන්ති පරිකප්පවචනං, සබ්බං වා එතං පදං අනාගතාධිවචනන්තිපි වත්තුං වට්ටතෙව. ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤානිපි ඌහනීයපදානි නානප්පකාරතො යොජෙතබ්බානි. ඉමානි පදානි දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යවිසෙසානි මන්දබුද්ධීනං සම්මොහකරානි ආචරියපාචරියෙ පයිරුපාසිත්වා වෙදනීයානීති ඌහනීයරූපගණො විභාවිතො.

现在我们说可推断形组——hoti（是）、bhoti（是）、sambhoti（产生），这是bhū-词类形。Sumbhoti（聚集）、parisumbhoti（完全聚集），这是rudh-词类形。Nindati（谴责）、vinindati（批评）、bandhati（捆绑），这是bhū-词类形。Chindati（切断）、bhindati（打破）、rundhati（阻止），这是rudh-词类形。Deti（给）、neti（引导）、vadeti（说）、anveti（跟随），这是bhū-词类形。Rundheti（阻止）、paṭirundheti（反阻），这是rudh-词类形。Buddheti（令觉悟）、palibuddheti（令遍觉悟），这是cur-词类形。Jayati（战胜）、sayati（躺卧）、palāyati（逃跑）、milāyati（枯萎）、gāyati（歌唱），这是bhū-词类形。Hāyati（减少）、sāyati（品尝）、nhāyati（沐浴），这是div-词类形。Kathayati（讲述）、cintayati（思考）、bhājayati（分配），这是cur-词类形。Gabbati（骄傲）、pagabbati（自负），这是bhū-词类形。Kubbati（做）、krubbati（做），这是tan-词类形。Hinoti（发送）、cinoti（堆积），这是su-词类形。Tanoti（伸展）、sanoti（获得）、karoti（做），这是tan-词类形。Cinteti（思考）、cintayati（思考），既是主动形也是使役形。Kanteti（切割）、kantayati（切割），仅是使役形。Bhakkheti（吃）、bhakkhayati（吃）、vādeti（使说）、vādayati（使演奏），既是主动形也是使役形。Miyyati（死），既是主动词也是被动词。Bhāvetha（愿你们修习），既是复数也是单数。Saṃyamissanti（他们将自我抑制），既是将来时也是过去时。Anusāsati（教诫），既是动词也是名词。Gacchaṃ（去）、vidhamaṃ（驱散）、nikkhaṇanti（挖掘），既是名词也是动词。在此，作为动词时，gacchanti（他们将去）是将来时，vidhamanti（他们已驱散）是过去时，nikhaṇanti（愿他们挖掘）是假定式，或者所有这些词也可说是将来时的表达。依此方法，其他可推断的词也应以多种方式组合。这些词的特殊之处难以辨识，会使慧浅者困惑，必须亲近诸师长修学方能了知。至此，可推断形组已阐明。

ඉදානි එකගණිකාදීනි වදාම – ධා ධාරණෙ, භූවාදිගණිකවසෙනායං එකගණිකා සකම්මිකා ධාතු. භගවා සකලලොකස්ස හිතං දධාති විදධාති, පුරිසො අත්ථං සංවිධෙති, නිධිං නිධෙති, ඉමානි සුද්ධකත්තරි භවන්ති. ‘‘සංවිධාපෙති, විධාපෙතී’’ති ඉමානි හෙතුකත්තරි භවන්ති. කම්මෙ පන භාවෙ ච ‘‘අනුවිධීයතී’’තිආදීනි භවන්ති. තථා හි කම්මෙ ‘‘නිධි නාම නිධීයතී’’ති ච ‘‘ධීයති ධපියතීති ධෙය්‍ය’’න්ති ච රූපානි දිස්සන්ති. තත්ථ කම්මෙ ‘‘කම්මං සත්තෙහි අනුවිධිය්‍යති, කම්මානි සත්තෙහි අනුවිධිය්‍යන්ති. භො කම්ම ත්වං සත්තෙහි අනුවිධිය්‍යසි, අහං කම්මං සත්තෙහි අනුවිධිය්‍යාමී’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. භාවෙ පන ‘‘සත්තො දුක්ඛං අනුවිධිය්‍යති, සත්තා දුක්ඛං අනුවිධිය්‍යන්ති, තො සත්ත ත්වං දුක්ඛං අනුවිධිය්‍යසී’’ති යොජෙතබ්බං. අයං නයො අතිවිය සුඛුමො පාළිනයානුකූලො.

现在我们说单类动词等——dhā表持有义，就其属于bhū-词类而言，此为单类及物动词词根。世尊为一切世间持有、安置利益，人实现目标、埋藏财宝，这些是主动语态。“saṃvidhāpeti（令准备）、vidhāpeti（令布置）”，这些是使役语态。在被动语态和非人称语态中，则有“anuvidhīyati（遵行）”等形。的确，在被动语态中可见“所谓的财宝被埋藏”以及“被放置、被安立，故为‘应置’”等形。在此，于被动语态，应如是组合：“业被众生所遵行，诸业被众生所遵行。喂，业啊，你被众生所遵行，我（于）业被众生所遵行”等。在非人称语态中，则应如是组合：“众生遭受苦，诸众生遭受苦，喂，众生，你遭受苦”等。此理甚为精微，符合巴利语法。

නාමිකපදත්තෙ ‘‘ධාතූ’’තිආදීනි භවන්ති. තත්ථ ධාතූති සලක්ඛණං දධාති ධාරෙතීති ධාතු. අට්ඨකථාසු පන ‘‘සලක්ඛණධාරණතො දුක්ඛවිධානතො දුක්ඛධානතො ච ධාතූ’’ති වුත්තං. ධාතූති පථවීධාතාදිධාතුයො. තත්ථ සලක්ඛණධාරණතොති යථා තිත්ථියපරිකප්පිතො පකති අත්තාති එවමාදිකො සභාවතො නත්ථි, න එවමෙතා, එතා පන සලක්ඛණං සභාවං ධාරෙන්තීති ධාතුයො[Pg.378]. දුක්ඛවිධානතොති දුක්ඛස්ස විදහනතො. එතා හි ධාතුයො කාරණභාවෙන වවත්ථිතා හුත්වා යථා අයලොහාදිධාතුයො අයලොහාදිඅනෙකප්පකාරං සංසාරදුක්ඛං විදහන්ති. දුක්ඛධානතොති අනප්පකස්ස දුක්ඛස්ස විධානමත්තතො අවසවත්තනතො, තං වා දුක්ඛං එතාහි කාරණභූතාහි සත්තෙහි අනුවිධීයති, තථාවිහිතඤ්ච තං එතෙස්වෙව ධීයති ඨපියති, එවං දුක්ඛධානතො ධාතුයො. අපිච නිජ්ජීවට්ඨො ධාතවොති ගහෙතබ්බං. තථා හි භගවා ‘‘ඡ ධාතුයොසං භික්ඛු පුරිසො’’තිආදීසු ජීවසඤ්ඤාසමූහනත්ථං ධාතුදෙසනං අකාසීති. යො පන තත්ථ අම්හෙහි භාවට්ඨානෙ ‘‘සත්තො දුක්ඛං අනුවිධිය්‍යතී’’ති තිපුරිසමණ්ඩිතො එකවචනබහුවචනිකො පඨමාවිභත්තිප්පයොගො වුත්තො. සො –

作为名词时，有“dhātu”（界）等词。其中，“dhātu”者，谓持有、保持自相，故为“界”。而在义注中则说：“因持有自相、因布置苦、因容受苦，故为‘界’。”所谓的“界”，即地界等诸界。其中，“因持有自相”者，谓：如外道所构想的“原质”、“我”等，自性本无，而此等诸界则持有其自相，故为“界”。“因布置苦”者，谓布置于苦。此等诸界作为因缘而确立，犹如铁、铜等界布置铁、铜等种种轮回之苦。“因容受苦”者，谓因（苦）不自主转起而仅为布置无量之苦，或彼苦以这些为因之（界），为众生所遭受，且彼如是布置之苦即被放置、安立于此等界中，如是因容受苦，故为“界”。此外，应取“界”为无命者义。诚然，世尊在“比丘，此人是六界”等开示中，为断除命想而说界法。至于我们在非人称语态的意义上所说的“众生遭受苦”一句，是包含三个人称、单数和复数的、第一格的用法。彼者——

‘‘දූසිතො ගිරිදත්තෙන, හයො සාමස්ස පණ්ඩවො;

පොරාණං පකතිං හිත්වා, තස්සෙවානුවිධිය්‍යතී’’ති ච

“萨玛（Sāma）的马畔达瓦，被基利达多（Giridatta）所训练，舍弃了旧习性，惟独顺从于他。”以及

‘‘මාතා හි තව ඉරන්ධති, විධුරස්ස හදයං ධනිය්‍යතී’’ති ච ‘‘තෙ සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්තී’’ති ච ඉමාසං පාළීනං වසෙන සාරතො පච්චෙතබ්බො. තත්ථ පණ්ඩවො නාම අස්සො ගිරිදත්තනාමකස්ස අස්සගොපකස්ස පකතිං අනුවිධිය්‍යති අනුකරොතීති අත්ථො. එත්ථ ච යදි කත්තුපදං ඉච්ඡිතං සියා, ‘‘අනුවිදධාතී’’ති පාළි වත්තබ්බා සියා. යදි කම්මපදං ඉච්ඡිතං සියා, ‘‘පණ්ඩවෙනා’’ති තතියන්තං කත්තුපදං වත්තබ්බං සියා, එවං අවචනෙන ‘‘අනුවිධිය්‍යතී’’ති ඉදං භාවපදන්ති සිද්ධං. න කෙනචි එත්ථ වත්තුං සක්කා ‘‘දිවාදිගණෙ කත්තරි විහිතයපච්චයස්ස වසෙන වුත්තං ඉදං රූප’’න්ති, ධාධාතුයා දිවාදිගණෙ අප්පවත්තනතො, එකන්තභූවාදිගණිකත්තා ච. දුතියප්පයොගෙ පන යදි කත්තුපදං ඉච්ඡිතං සියා, ‘‘ධනුතෙ’’ති පාළි වත්තබ්බා සියා. යදි කම්මපදං ඉච්ඡිතං සියා, ‘‘ධාතුයා’’ති වත්තබ්බං සියා[Pg.379]. එවං අවචනෙන ‘‘ධනිය්‍යතී’’ති ඉදම්පි භාවපදන්ති සිද්ධං. එත්ථ ‘‘ධනිය්‍යතීති පත්ථෙති, ඉච්ඡතීති අත්ථො’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං. ‘‘ධනු යාචනෙ’’ති ධාතු එසා එකන්තෙන තනාදිගණෙයෙව වත්තති. තතියප්පයොගෙ ‘‘පහීයිස්සන්තී’’ති යදි භූවාදිගණෙ ‘‘හා චාගෙ’’ති ධාතුයා රූපං සියා, කත්තරි ‘‘පජහිස්සන්තී’’ති රූපං සියා, ‘‘කස්මා නො පජහිස්සතී’’ති එත්ථ විය. කම්මපදං පන ‘‘පජහියිස්සන්තී’’ති සියා. යස්මා ‘‘පහීයිස්සන්තී’’ති ඉදං දිවාදිගණෙ ‘‘හා පරිහානිය’’න්ති ධාතුයා රූපත්තා ‘‘පහායිස්සන්තී’’ති කත්තුපදරූපං සියා ‘‘ආජඤ්ඤො කුරුතෙ වෙගං, හායන්ති තත්ථ වළවා’’ති අකම්මකස්ස කත්තුපදරූපස්ස දස්සනතො, තස්මා ‘‘පහායිස්සන්තී’’ති අවත්වා ‘‘පහීයිස්සන්තී’’ති වචනෙන යපච්චයො භාවෙ වත්තතීති ඤායති.

“你的母亲在哭泣，丧偶者的心在渴望”以及“那些杂染法将被舍弃”，应就此等巴利句的要义而加以检验。其中，（前一偈颂）意为：名为畔达瓦(paṇḍava)的马顺从、模仿名为基利达多(giridatta)的牧马人的习性。于此，若欲用主动语态词，则应说“anuvidadhātī”。若欲用被动语态词，则应说第三格的主事词“paṇḍavenā”。因非如是说，故知“anuvidhiyyatī”为非人称语态词。于此，无人能说：“此形是依div等词类中用于主动语态的ya后缀而说”，因为dhā词根不在div等词类中转起，而完全属于bhū等词类。在第二个用例中，若欲用主动语态词，则应说“dhanute”。若欲用被动语态词，则应说“dhātuyā”。因非如是说，故知“dhaniyyatī”亦为非人称语态词。于此，义注(aṭṭhakathā)中说：“dhaniyyatī者，意为希望、欲求。”此“dhanu yācane”（dhanu表祈求义）词根完全只在tan等词类中转起。在第三个用例“pahīyissantī”中，若此形是bhū等词类中“hā cāge”（hā表舍弃义）词根之形，则主动语态应为“pajahissantī”，如“kasmā no pajahissatī”（为何他不舍弃）一例。而被动语态词则应为“pajahiyissantī”。然而，“pahīyissantī”是div等词类中“hā parihāniyaṃ”（hā表衰减义）词根之形，故其主动语态词形应为“pahāyissantī”，如“ājañño kurute vegaṃ, hāyanti tattha vaḷavā”（良马加速，劣马于彼处落后）一句中主动语态词形所示。是故，不说“pahāyissantī”而说“pahīyissantī”，可知ya后缀在此表非人称语态义。

කෙචි පනෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘සො පහීයිස්සති. තෙ සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති. රූපං විභවිය්‍යති. අග්ගිජාහි පුබ්බෙව භූයතෙ’තිආදීසු යපච්චයො කම්මෙයෙව විහිතො, න භාවෙ. කම්මකත්තුවසෙන හි ඉමෙ පයොගා දට්ඨබ්බා, සයමෙව පීයතෙ පානීයං, සයමෙව කටො කරියතෙති පයොගා වියා’’ති. තං න, එවඤ්හි සති ‘‘පජහියිස්සන්තී’’තිආදීනි සකම්මකධාතුරූපානි වත්තබ්බානි ‘‘පීයතෙ කරියතෙ’’ති රූපානි විය. එත්ථ පන භාවට්ඨානෙ කත්තුනො ඨිතභාවො හෙට්ඨා නානප්පකාරෙන දස්සිතොති න වුත්තො. යෙ සද්දසත්ථෙ මතං ගහෙත්වා සාසනිකා ගරූ භාවෙ අදබ්බවුත්තිනො භාවස්සෙකත්තා එකවචනමෙව, තඤ්ච පඨමපුරිසස්සෙව ‘‘භූයතෙ දෙවදත්තෙන දෙවදත්තෙන සම්පත්තිං අනුභවනන්ති අත්ථො’’ති පයොගඤ්ච තදත්ථයොජනඤ්ච [Pg.380] වදන්ති. තෙසං තං වචනං පාළියා, අට්ඨකථාදීහි ච න සමෙති, තස්මා යථාවුත්තොයෙවත්ථො ආයස්මන්තෙහි ධාරෙතබ්බො.

于此，有人或说：“在‘so pahīyissati’（他将被舍弃）、‘te saṃkilesikā dhammā pahīyissanti’（那些杂染法将被舍弃）、‘rūpaṃ vibhaviyyati’（色将消失）、‘aggijāhi pubbeva bhūyate’（火先前已燃烧）等句中，ya后缀仅用于被动语态，而非非人称语态。这些用法应被视为对象-主事者句，如‘水自己被喝’、‘席子自己被做’等用法。”此说不然。若如此，则应说‘pajahiyissantī’等被动语态的词根形式，如‘pīyate’、‘kariyate’等形式。于此，在非人称语态的意义上，主事者的存在状态已于前文以多种方式说明，故未提及。那些执取声论之见、教法中的诸师，主张非人称语态为非实体叙述，因非人称语态的单一性，故只用单数，且仅为第三人称，并说出‘bhūyate devadattena’（由提婆达多(devadatta)而有）的用法及其义解：“意即提婆达多体验到成就”。他们的此说与巴利圣典、义注(aṭṭhakathā)等不符，因此诸位具寿(āyasmā)应按如上所述之义而受持。

ජර රොගෙ. ජරති, ජරිය්‍යති. ජරවයොහානියං. ජීරති, ජිය්‍යති. ඉමා ද්වෙපි භූවාදි ගණිකවසෙන එකගණිකා. තාසං අයං සාධාරණරූපවිභාවනා. ‘‘යෙන ච සන්තප්පති, යෙන ච ජරිය්‍යතී’’තිආදි. තත්ථ යෙන ච ජරිය්‍යතීති යෙන තෙජොගතෙන කුපිතෙන අයං කායො එකාහිකාදිජරරොගෙන ජරිය්‍යති ජරති. අථ වා යෙන ච ජරියති යෙන අයං කායො ජීරති ඉන්ද්‍රියවෙකල්‍යතං බලක්ඛයං පලිතවලිතාදිඤ්ච පාපුණාති.

词根jar用于“疾病”义，其形式为jarati、jariyyati。词根jar也用于“年龄衰损”义，其形式为jīrati、jiyyati。此二词根皆属第一组(bhūvādi)，为同一组。此为它们共通形式的阐明。“yena ca santappati, yena ca jariyyatī”（因何而苦恼，因何而患病）等。其中，“yena ca jariyyatī”是说，此身因被激扰的火界而患上一日热等热病而发烧。或者，“yena ca jariyati”是说，此身因此而衰朽，达到诸根残缺、体力毁坏、白发皱纹等。

මර පාණචාගෙ. භූවාදිගණිකොයං අකම්මකො ච. සත්තො මරති, මිය්‍යති. කිඤ්චාපි අයං ධාතු ‘‘මර පාණචාගෙ’’ති වචනතො සකම්මකො විය දිස්සති, තථාපි ‘‘පුත්තො මරති. කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො ජායති ච ජිය්‍යති ච මිය්‍යති චා’’ති එවමාදීනං කම්මරහිතප්පයොගානං දස්සනතො අකම්මකොයෙවාති දට්ඨබ්බං. අත්ථයොජනානයෙන පන මරතීති පාණං චජතීති කම්මං ආනෙත්වා කථෙතුං ලබ්භති. ‘‘මරති, මියතී’’ති ඉමානි සුද්ධකත්තුපදානි, ‘‘සත්තො සත්තං මාරෙති, මාරයති, මාරාපෙති, මාරාපයතී’’ති ඉමානි කාරිතපදසඞ්ඛාතානි හෙතුකත්තුපදානි. එත්ථ ච යො අමතං සත්තං මරණං පාපෙති, සො වධකො මාරෙති මාරයති මාරාපෙති මාරාපයතීති ච වුච්චති. සත්තො සත්තෙහි මාරියති මාරාපියතීති ඉමානි කම්මපදානි. භාවපදමප්පසිද්ධං. එවමඤ්ඤත්‍රාපි පසිද්ධතා ච අප්පසිද්ධතා ච උපපරික්ඛිතබ්බා.

词根mar意为“舍弃生命”。它属于第一组(bhūvādi)，且为不及物动词。（例如）众生死去(marati)、消逝(miyyati)。虽然此词根根据“mar意为舍弃生命”的定义看似是及物动词，但从“儿子死了”、“唉，此世间已陷入困境，有生、衰老与死亡”等无宾语的用法来看，当知它的确是不及物动词。然而，通过释义，可以引入宾语说“死即舍弃生命”。“marati”、“miyyati”是简单主动语态词；“众生杀害另一众生(māreti, mārayati)，或使（他人）杀害另一众生(mārāpeti, mārāpayati)”是使役主动语态词。在此，使活着的众生趣向死亡者，即杀者，其行为就称为māreti、mārayati、mārāpeti、mārāpayati。“众生被（其他）众生所杀(māriyati)、被使令所杀(mārāpiyati)”，这些是被动语态词。非人称语态词不常见。其他词根也应如此考察其常见与不常见用法。

ඛාද භක්ඛණෙ. අයං පන භූවාදිගණිකවසෙන එකගණිකො සකම්මකො ධාතු. ඛාදති, සඞ්ඛාදති, ඉමානි සුද්ධකත්තුපදානි[Pg.381]. පුරිසො පුරිසෙන පුරිසං වා පූවං ඛාදෙති ඛාදයති ඛාදාපෙති ඛාදාපයති, ඉමානි හෙතුකත්තුපදානි. එත්ථ ච යො අඛාදන්තං ඛාදන්තං වා ඛාදාහීති පයොජෙති, සො ඛාදාපකො ඛාදෙති ඛාදයති ඛාදාපෙති ඛාදාපයතීති ච වුච්චති. ඛජ්ජති, සංඛජ්ජති, සඞ්ඛාදියති. ඉමානි කම්මපදානි. අත්‍රපනායං පාළි ‘‘අතීතං පාහං අද්ධානං රූපෙන ඛජ්ජිං, සෙය්‍යථාපාහං එතරහි පච්චුප්පන්නෙන රූපෙන ඛජ්ජාමි. අහඤ්චෙව ඛො පන අනාගතං රූපං අභිනන්දෙය්‍යං, අනාගතෙනපාහං රූපෙන ඛජ්ජෙය්‍යං, සෙය්‍යථාපෙතරහි ඛජ්ජාමී’’ති. භාවපදං න ලබ්භති සකම්මකත්තා ඉමස්ස ධාතුස්ස. භූවාදිගණො. අයං නාමධාතු එකන්තරුධාදිගණිකොති අප්පසිද්ධො.

词根khād意为“吞食”。此词根属于第一组(bhūvādi)，是及物动词。khādati(吃)、saṅkhādati(吞食)，这些是主动式。“一人使另一人吃掉一个人或一块饼(khādeti, khādayati)，或使令(他人)吃(khādāpeti, khādāpayati)”，这些是使役主动式。在此，促使不食者或正食者说“你吃！”的人，即劝食者，其行为就称为khādeti、khādayati、khādāpeti、khādāpayati。khajjati(被吃)、saṅkhajjati(被吞食)、saṅkhādiyati(被吞食)，这些是被动式。于此有此巴利引文：‘于过去世，我被色所吞噬，犹如现在我被现在色所吞噬。若我乐于未来色，我亦将被未来色所吞噬，犹如现在被吞噬一般。’无人称式不可得，因其为及物动词。它属于第一组(bhūvādi)。此名动词有时亦被认为是属于第七组(rudhādi)。

දිවාදිගණෙ තා පාලනෙ. ලොකං තායති සන්තායති. ඉමානි සකම්මකානි සුද්ධකත්තුපදානි. හෙතුකත්තුපදං පන කම්මපදඤ්ච භාවපදඤ්ච අප්පසිද්ධානි.

于第四组(divādi)，词根tā意为“保护”。（例如，他）保护世间(tāyati)、守护世间(santāyati)。这些是及物主动式。使役主动式、被动式及无人称式则不常见。

සුධ සංසුද්ධියං. චිත්තං සුජ්ඣති විසුජ්ඣති. ඉමානි අකම්මකානි සුද්ධකත්තුපදානි. සොධෙති, සොධයති, සොධාපෙති, සොධාපයති, ඉමානි හෙතුකත්තුරූපානි. එත්ථ ච යො අසුද්ධං ඨානං සුද්ධං කරොති, සො සොධකො සොධෙති, සොධයතීති වුච්චති, එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු. යො පන අසුද්ධට්ඨානං සයං අසොධෙත්වා ‘‘ත්වං සොධෙහී’’ති අඤ්ඤං පයොජෙති, සො සොධාපකො සොධාපෙති සොධාපයතීති වුච්චති. එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු. තථා හි ‘‘කාරෙති, කාරයති, කාරාපෙති, කාරාපයතී’’තිආදීසු අයං නයො න ලබ්භති, එවං ලබ්භමානනයො ච අලබ්භමානනයො ච සබ්බත්ථ උපපරික්ඛිතබ්බො. ඉමා පනෙත්ථ පාළියො –

词根sudh意为“清净”。心清净(sujjhati)、完全清净(visujjhati)。这些是不及物主动式。sodheti(净化)、sodhayati(净化)、sodhāpeti(使净化)、sodhāpayati(使净化)，这些是使役主动式的形式。在此，将不净之处变清净者，即净化者，被称为sodheti(净化)、sodhayati(净化)。此理亦适用于其他此类情况。又，自己不净化不净之处，而指使他人说“你去净化”者，即“使净化”者，被称为sodhāpeti(使净化)、sodhāpayati(使净化)。此理亦适用于其他此类情况。然而，在“kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayatī”等词中，此规则并不可得。如此，在一切处，都应考察规则适用与不适用之处。于此有此等巴利引文：

‘‘පච්චන්තදෙසවිසයෙ, නිමන්තෙත්වා තථාගතං;

තස්ස ආගමනං මග්ගං, සොධෙන්ති තුට්ඨමානසා’’ති ච

“于边地国，邀请如来后，彼等心怀喜悦，清扫其到来之路。”以及

‘‘මග්ගං [Pg.382] සොධෙමහං තදා’’ති ච. ඉමා හි පාළියො සහත්ථා සොධනං සන්ධාය වුත්තා. ‘‘ආයස්මා පිලින්දවච්ඡො රාජගහෙ පබ්භාරං සොධාපෙති ලෙණං කත්තුකාමො’’ති පන පාළි, ‘‘කිං භන්තෙ ථෙරො කාරාපෙතී’’ති, ‘‘පබ්භාරං මහාරාජ සොධාපෙමි ලෙණං කත්තකාමො’’ති ච පාළි. ඉමා පරෙහි සොධාපනං සන්ධාය වුත්තා. ‘‘කස්ස සොධියති මග්ගො’’ති ඉදං කම්මපදං, භාවපදං පන අප්පසිද්ධං. ඉමිනා නයෙන යාව චුරාදිගණා යොජෙතබ්බං.

以及“那时我当清理道路”。这些巴利引文是就亲手清理而言。而“具寿毕陵伽婆蹉(Āyasmā Pilindavaccha)欲造住处，于王舍城(Rājagaha)使人清理山坡”此巴利引文，以及“尊者，长老在使人做什么？”、“大王，我欲造住处，正使人清理山坡”此巴利引文，这些是就使他人清理而言。“谁的道路被清理？”这是被动式，无人称式则未见。以此理，应组合运用直至第十组(curādi)。

ද්විගණිකත්තෙ සුභ සොභෙ. සොභති වතායං පුරිසො. සුභ පහාරෙ. යො නො ගාවොව සුම්භති සුම්භොති ඉච්චපි දිස්සති. ‘‘සුම්භොතී’’ති ච කච්චායනමතෙ රූපං, ඉමානි කත්තුපදානි. නගරං සොභෙති, සොභයති. පුරිසො පුරිසෙ චොරං සුම්භෙති, සුම්භයති, සුම්භාපෙති, සුම්භාපයති. ඉමානි හෙතුකත්තුපදානි. කම්මභාවපදානි ලබ්භමානාලබ්භමානවසෙන යථාසම්භවං යොජෙතබ්බානි. භූවාදිරුධාදිගණිකරූපානි.

于双组性，词根subh意为“发光”。“此人确实庄严(sobhati)。”词根subh意为“打击”。亦可见如“彼如牛般打击我们(sumbhati, sumbhoti)”。而“sumbhoti”是迦旃延(Kaccāyana)所认为的形式。这些是主动式。（他）美化城市(sobheti, sobhayati)。一人使另一人打击盗贼(sumbheti, sumbhayati)，或使令(他人)打击(sumbhāpeti, sumbhāpayati)。这些是使役主动式。被动式与无人称式，应根据其可得与不可得，尽可能地组合运用。这些是第一组(bhūvādi)与第七组(rudhādi)的形式。

පච පාකෙ. පුරිසො භත්තං පචති. නෙරයිකො නිරයෙ පච්චති. කම්මං පච්චති. භත්තං පච්චති. පාරමියො පරිපච්චන්ති. ඵලානි පරිපච්චන්ති, පක්කානි හොන්තීති අත්ථො. ගරවො පන –

词根pac意为“烹煮、成熟”。人煮饭(pacati)。地狱众生在地狱中受煎熬(paccati)。业成熟(paccati)。饭被煮熟(paccati)。波罗蜜圆满成熟(paripaccanti)。果实圆满成熟(paripaccanti)，意即熟透。然而，诸师认为——

ඤාණයුත්තවරං තත්ථ, දත්වා සන්ධිං තිහෙතුකං;

පච්ඡා පච්චති පාකානං, පවත්තෙ අට්ඨකෙ දුවෙති ච –

“于彼处，给予俱最优智的三因结生后，于生命期，八(大果报心)与二(推度心)作为诸果报而成熟。”以及——

‘‘අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාර-විපාකානි න පච්චතී’’ති ච එවං පචතිපදස්ස ද්විගණිකරූපස්ස සකම්මකත්තං ඉච්ඡන්ති. එවං පන සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ කුතො ලබ්භා. තෙපිටකෙ හි බුද්ධවචනෙ ‘‘කප්පං නිරයම්හි පච්චති. යාව පාපං න පච්චති. නිරයම්හි [Pg.383] අපච්චි සො’’ති එවං අකම්මකත්තංයෙව දිස්සති. එත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘නනු පච පාකෙ’ති අයං ධාතු සකම්මකො, තෙන ‘පච්චතී’ති පදස්ස දිවාදිගණිකරූපස්සපි සතො සකම්මකත්තං යුජ්ජති, තස්මායෙව ‘පච්චති පාකානං පවත්තෙ අට්ඨකෙ දුවෙ’තිආදීසු වුත්ත’’න්ති. එත්ථ වුච්චතෙ – යථා ‘‘ඡිදි ද්විධාකරණෙ, භිදි විදාරණෙ’’ති ධාතූනං රුධාදිගණෙ පවත්තානං ‘‘රුක්ඛං ඡින්දති, භිත්තිං භින්දතී’’ති රූපපදානං සකම්මකත්තෙපි සති දිවාදිගණං පත්තානං තෙසං ධාතූනං ‘‘උදකං ඡිජ්ජති, ඝටො භිජ්ජතී’’ති රූපපදානි අකම්මකානියෙව භවන්ති, යථා භූවාදිගණෙ පවත්තස්ස පචධාතුස්ස ‘‘භත්තං පචතී’’ති රූපපදස්ස සකම්මකත්තෙපි සති දිවාදිගණං පත්තස්ස ‘‘නිරයෙ පච්චති, කම්මානි විපච්චන්තී’’ති රූපපදානි අකම්මකානියෙව භවන්ති.

以及“（它）不使无行与有行果报成熟”，他们如此希望pacati一词的双组形式具有及物性。然而，这在带注释的三藏佛语中何处可得？在三藏佛语中，如“于地狱中受一劫的煎熬”、“乃至恶业未成熟时”、“他在地狱中受煎熬”，仅见其为不及物性。于此，他们或说：“‘pac意为烹煮’此词根是及物的，因此‘paccati’一词即使是第四组(divādi)的形式，也应具有及物性，是故在‘于生命期，八(大果报心)与二(推度心)作为诸果报而成熟’等引文中如此说。”对此，当说：犹如“chid意为二分”、“bhid意为破裂”等词根，用于第七组(rudhādi)时，其“砍树”、“破墙”等形式虽为及物，但当它们转入第四组(divādi)时，其“水被截断”、“瓶被打破”等形式则仅为不及物；同样，pac词根用于第一组(bhūvādi)时，其“煮饭”的形式虽为及物，但当它转入第四组(divādi)时，其“在地狱中受煎熬”、“诸业成熟”等形式则仅为不及物。

අථාපි වදෙය්‍යුං ‘‘නනු ච භො යථා ‘ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූ’ති එත්ථ ‘‘ආසවතො චිත්තානි විමුච්චිංසූ’ති ච ‘ආසවෙහි කත්තුභූතෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූ’ති ච එවං දිවාදිගණිකස්ස ධාතුස්ස ‘විමුච්චිංසූ’ති රූපපදස්ස අකම්මකත්තඤ්ච සකම්මකත්තඤ්ච භවති, තථා ‘නිරයෙ පච්චති, කම්මානි විපච්චන්තී’ති ච අකම්මකත්තෙනපි භවිතබ්බං. ‘පච්චති පාකානං පවත්තෙ අට්ඨකෙ දුවෙ, අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරවිපාකානි න පච්චතී’ති සකම්මකත්තෙනපි භවිතබ්බ’’න්ති. අකම්මකත්තෙනෙව භවිතබ්බං, න සකම්මකත්තෙන, ‘‘පච්චති පාකාන’’න්තිආදිනා වුත්තප්පයොගානං ‘‘ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූ’’ති පයොගෙන අසමානත්තා. තථා හෙත්ථ ‘‘විමුච්චිංසූ’’ති පදං කම්මරහිතකත්තුවාචකයපච්චයන්තම්පි භවති කත්තුසහිතකම්මවාචකයපච්චයන්තම්පි. ‘‘විමුච්චිංසූ’’ති ඉමස්ස හි පදස්ස කම්මරහිතයපච්චයවන්තත්තා ‘‘ආසවෙහී’’ති කරණවචනං අපාදානකාරකවාචකං භවති. ‘චිත්තානී’’ති පච්චත්තවචනං පන කත්තුකාරකවාචකං භවති. තථා ‘‘විමුච්චිංසූ’’ති පදස්ස කත්තුසහිතකම්මවාචකත්තා ‘‘ආසවෙහී’’ති [Pg.384] කරණවචනං කත්තුකාරකවාචකං භවති. ‘‘චිත්තානී’’ති පච්චත්තවචනං පන කම්මකාරකවාචකං භවති. අයං නයො ‘‘පච්චති පාකාන’’න්තිආදිනා වුත්තප්පයොගෙසු න ලබ්භති. තථා හි තත්ථ පච්චත්තවචනං කත්තාරං වදති, උපයොගවචනං කම්මං වදතීති දට්ඨබ්බං. කාරිතෙ ‘‘පුරිසො පුරිසෙන පුරිසං වා භත්තං පාචෙති පාචයති පාචාපෙති පාචාපයතී’’ති ච, ‘‘අනන්තෙ බොධිසම්භාරෙ, පරිපාචෙසි නායකො’’ති දස්සනතො පන ‘‘පරිපාචෙති, පරිපාචයතී’’ති ච රූපානි භවන්ති. ඉමානි හෙතුකත්තුපදානි. කම්මෙ – යඤ්ඤදත්තෙන ඔදනො පච්චතෙ, භාවපදං අප්පසිද්ධං. ඉමානි භූවාදිදිවාදිගණිකරූපානි. ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤානිපි ද්විගණිකරූපානි යොජෙතබ්බානි.

他们又或说：“尊者，诚然，犹如在‘诸心从漏解脱’中，既可解为‘诸心从漏而解脱’，亦可解为‘诸心被作为作者的诸漏所解脱’，如此，第四组(div)词根的‘vimucciṃsu’此形式既有不及物性亦有及物性；同样，‘在地狱中受煎熬’、‘诸业成熟’也应可为不及物性，‘（它）使八（大果报心）与二（推度心）作为诸果报而成熟’、‘（它）不使无行与有行果报成熟’也应可为及物性。”（答：）应仅为不及物性，非及物性，因为‘paccati pākānaṃ’等引述的用法与‘āsavehi cittāni vimucciṃsū’的用法不同。于后者，‘vimucciṃsu’一词，既可是结尾带-ya后缀的无业主动语态（不及物），亦可是结尾带-ya后缀的有作格被动语态。当‘vimucciṃsu’一词为结尾带-ya后缀的无业主动语态时，‘āsavehi’此具格是离格，‘cittāni’此主格则是作者格。同样，当‘vimucciṃsu’一词为有作格被动语态时，‘āsavehi’此具格是作者格，‘cittāni’此主格则是业格。此理于‘paccati pākānaṃ’等引述的用法中不可得。当知于彼等用法中，主格表示作者，所用格（宾格）表示业格。于使役式，则有‘一人使另一人煮人或饭(pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati)’，以及由‘导师令无边菩提资粮圆满成熟’可见‘paripāceti’、‘paripācayati’等形式。这些是使役主动式。于被动式——‘饭被雅那达多(Yaññadatta)所煮(paccate)’，无人称式则不成立。这些是第一组(bhū)与第四组(div)的形式。以此理，亦应组合运用其他双组形式。

තෙගණිකත්තෙ සු පසවෙ. හෙතුඵලං සවති, පසවති. සු සවනෙ. සද්ධො ධම්මං සුණොති, සුණාති. සු හිංසායං. යොධො පච්චාමිත්තං සුනාති. ඉමානි යථාක්කමං භූවාදිස්වාදිකියාදිගණිකානි කත්තුපදානි. තථා හෙතුනා ඵලං සවිය්‍යති, උන්නාදසද්දො පථවීඋන්ද්‍රියසද්දො විය සුය්‍යති. යොධෙන පච්චමිත්තො සුනිය්‍යති. ඉමානි කම්මපදානි. භාවපදං න ලබ්භති සකම්මකත්තා ඉමෙසං ධාතූනං. ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤානිපි තෙගණිකරූපානි උපපරික්ඛිත්වා යොජෙතබ්බානි. අත්‍ර පනායං නයවිභාවනා –

关于属于三类的动词：在“产生”义中，如“因生果，产生果”。在“听闻”义中，如“有信者听闻法，倾听法”。在“伤害”义中，如“战士伤害敌人”。这些分别是属于第一类(bhūvādi)、第五类(svādi)和第九类(kiyādi)的主动语态动词。同样，（被动语态为）“果由因所生”；“巨大的声音被听到，如同大地的声音”；“敌人被战士所伤害”。这些是业语态动词。由于这些动词词根是及物的，故没有无人称式动词。依此方法，其他属于三类的形式也应如此审察与应用。于此，此为方法之辨析——

භ්වාදිරුධාදිකා ධාතූ, ස්වාදිදිවාදිකා තථා;

රුධාදිකදිවාදිට්ඨා, භූවාදිකචුරාදිකා.

动词词根可（同时）属于第一类(bhūvādi)与第七类(rudhādi)，同样也可属于第五类(svādi)与第四类(divādi)；又可属于第七类(rudhādi)与第四类(divādi)，以及第一类(bhūvādi)与第十类(curādi)。

භූවාදිකගහාදිට්ඨා, භ්වාදිස්වාදිකියාදිකා;

එවමාදිප්පභෙදෙහි, විත්ථාරෙන්තු විචක්ඛණා.

（动词词根亦可）属于第一类(bhūvādi)与第九类的gahādi组，以及（同时属于）第一类(bhūvādi)、第五类(svādi)与第九类(kiyādi)。智者们当依此等差别而详尽阐述。

ඉච්චෙවං සඞ්ඛෙපතො යථාරහං එකගණිකද්විගණිකතෙගණිකවසෙන සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුකම්මභාවපදානි ච සකාරිතෙකකම්මානි [Pg.385] ච සකාරිතද්විකම්මානි ච සකාරිතතිකම්මානි ච දස්සිතානි.

如是，已依所属一类、二类、三类之别，扼要且适当地展示了纯粹主动语态、使役主动语态、业语态、无人称式动词，以及带一个、两个、三个宾语的使役动词。

ඉදානි එකකාරිතද්විකාරිතපදානං වචනොකාසො අනුප්පත්තො, තස්මා තං වදාම. සො අන්තකම්මනි. අරහත්තමග්ගො මානං සියති, කම්මං පරියොසියති. ඉමානි තාව සුද්ධකත්තුපදානි. එත්ථ මානං සියතීති මානං සමුච්ඡින්දති. කම්මං පරියොසියතීති කම්මං නිප්ඵජ්ජති. පරි අව ඉච්චුපසග්ගවසෙන හි ඉදං පදං අකම්මකං භවති, අත්ථො පන ‘‘පරියොසානං ගච්ඡතී’’ති සකම්මකවසෙන ගහෙතබ්බො. අත්තනා විප්පකතං අත්තනා පරියොසාපෙති. ඉදමෙකං කාරිතං හෙතුකත්තුපදං. එත්ථ පන පරිඅව ඉච්චුපසග්ගවසෙන අකම්මකභූතස්ස සොධාතුස්ස ලද්ධකාරිතපච්චයත්තා එකකම්මමෙව සකාරිතපදං භවති. අත්තනා විප්පකතං පරෙහි පරියොසාවාපෙති. ඉදං ද්විකාරිතං හෙතුකත්තුපදං. එත්ථ ච පන පරි අව ඉච්චුපසග්ගවසෙන අකම්මකභූතස්ස සොධාතුස්ස ලද්ධකාරිතපච්චයද්වයත්තා ද්විකම්මකං සකාරිතපදං භවති. ‘‘පරියොසාවාපෙතී’’ති ඉදම්පි පරි අව පුබ්බස්මා සොධාතුම්හා ණාපෙ ණාපෙ ඉති පච්චයද්වයං කත්වා අවසද්දස්සොකාරඤ්ච කත්වා තතො යකාරාගමඤ්ච අනුබන්ධණකාරලොපඤ්ච පඨමපච්චයෙ පකාරස්ස වකාරඤ්ච ද්වීසු ච ඨානෙසු පුබ්බසරලොපං කත්වා නිප්ඵජ්ජතීති දට්ඨබ්බං.

现在已到讲解单使役和双使役词语的时候，因此我们来论述它。词根so用于“终结”义。“阿罗汉道终结慢”，“业行得以终结”。这些是纯主动语态词。此处，“终结慢”即是“断除慢”；“业行得以终结”即是“业行得以完成”。由于加上pari和ava前缀，此词变为不及物，但其义应依及物动词的方式理解为“走向终结”。“自己完成自己所做之事”，这是一个单使役的主动语态词。此处，由于pari和ava前缀，不及物的so词根加上一个使役后缀，故而成为带一个宾语的使役词。“让别人完成自己所做之事”，这是一个双使役的主动语态词。此处，由于pari和ava前缀，不及物的so词根加上两个使役后缀，故而成为带两个宾语的使役词。应知“pariyosāvāpeti”一词的构成如下：在带有pari和ava前缀的so词根后，加上两个后缀ṇāpe和ṇāpe，并将ava的a音变为o，然后增入y音，并脱落附随的ṇ；在第一个后缀中，p变为v；并在两处脱落前面的元音而构成。

ඉදානි තා පාළියො අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං ආහච්චදෙසිතාකාරෙන එකතො කථයාම – ‘‘අත්තනා විප්පකතං අත්තනා පරියොසාපෙති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්ස. අත්තනා විප්පකතං පරෙහි පරියොසාවාපෙති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති එත්ථ ‘‘භික්ඛූ’’ති හෙතුකත්තුපදං ආනෙතබ්බං. අත්තනා විප්පකතන්ති එත්ථ ච අත්තනාති විප්පකරණක්‍රියාය කත්තුකාරකවාචකං කරණවචනං. විප්පකතන්ති කම්මකාරකවාචකං [Pg.386] උපයොගවචනං. අත්තනා පරියොසාපෙතීති එත්ථ පන අත්තනාති අබ්‍යයපදභූතෙන සයංසද්දෙන සමානත්ථං විභත්‍යන්තපතිරූපකං අබ්‍යයපදං, සයංසද්දසදිසං වා තතියාවිභත්‍යන්තං අබ්‍යයපදං. තථා හි ‘‘අත්තනා පරියොසාපෙතී’’ති වුත්තවචනස්ස ‘‘සයං පරියොසාපෙතී’’ති අත්ථො භවති ‘‘අත්තනා ච පාණාතිපාතී’’තිආදීසු විය. පරෙහි පරියොසාවාපෙතීති එත්ථ පන පරෙහීති කම්මකාරකවාචකං කරණවචනන්ති ගහෙතබ්බං, ‘‘සුනඛෙහිපි ඛාදාපෙන්තී’’ති එත්ථ ‘‘සුනඛෙහී’’ති පදං විය. එත්ථ හි යථා ‘‘රාජානො චොරං සුනඛෙ ඛාදාපෙන්තී’’ති උපයොගවසෙන අත්ථො භවති, තථා ‘‘භික්ඛු අත්තනා විප්පකතං පරෙ ජනෙ පරියොසාවාපෙතී’’ති උපයොගවසෙන අත්ථො භවති. එවං ඉමස්මිං අච්ඡරියබ්භුතනයවිචිත්තෙ භගවතො පාවචනෙ ද්විකාරිතපච්චයවන්තම්පි පදමත්ථීති සාරතො පච්චෙතබ්බං. අයං නයො සුඛුමො සාසනෙ ආදරං කත්වා ආයස්මන්තෙහි සාධුකං මනසි කාතබ්බො. යස්ස හි අත්ථාය ඉදං පකරණං කරිම්හ, න අයං අත්තනො මති, අථ ඛො පුබ්බාචරියානං සන්තිකා ලද්ධත්තා තෙසඤ්ඤෙව මතීති දට්ඨබ්බං.

现在为了阐明那些圣典文的另一层含义，我们以引述解说的方式一并论述：“自己所行之事由自己了结，犯僧残罪。自己所行之事让别人了结，犯僧残罪。”此处应补入“比丘”一词作为使役动词的主语。在“attanā vippakataṃ”（自己所行）中，“attanā”（自己）是表示“行”这一行为作者的工具格；“vippakataṃ”（所行）是表示所作用对象的业格。而在“attanā pariyosāpeti”（自己了结）中，“attanā”（自己）是与不变词“sayaṃ”（亲自）同义的、形如格位词尾的不变词，或可说它是一个与“sayaṃ”相似的第三格（工具格）词尾的不变词。因此，“attanā pariyosāpeti”的含义即是“sayaṃ pariyosāpeti”（亲自了结），如同在“attanā ca pāṇātipātī”（自己也杀生）等句中一样。在“parehi pariyosāvāpeti”（让别人了结）中，“parehi”（由别人）是工具格，应理解为表示业（宾语），如同在“sunakhehipi khādāpentī”（也让狗吃）一句中的“sunakhehi”（由狗）一词。因为正如“国王让狗吃盗贼”一句是依业格来理解其义，同样，“比丘让别人了结自己所行之事”也是依业格来理解其义。如是，于此稀有、未曾有、方法奇特的世尊教言中，亦有带双使役后缀的词，当从其精要处信解。此理则甚为微细，诸具寿当于教法生起敬重，善加作意。我们造此论典的意趣，并非自己的见解，而是从诸先阿阇梨处所得，故当知此即是他们的见解。

ඉදානි අකාරිතද්විකම්මිකපදානං වචනොකාසො අනුප්පත්තො, තස්මා තානි කථයාම, තානි ච ඛො ධාතුවසෙන එවං වෙදිතබ්බානි සවිනිච්ඡයානි. සෙය්‍යථිදං?

现在已到讲解非使役而带双宾语的词语的时候，因此我们来论述它们。它们当依词根并附带抉择而如是了知。即：

දුහිකරවහිපුච්ඡි, යාචි භික්ඛි ච නිබ්‍රූති;

භණිවදිවචිභාසි, සාසිදහිනාථධාතු.

词根有：duh（挤奶）、kar（做）、vah（运载）、pucch（问）、yāc（请求）、bhikkh（乞求）、nī（引导）、brū（说）、bhaṇ（说）、vad（说）、vac（说）、bhās（说）、sās（教导）、dhā（放置）、nāth（求助）。

රුධි ජි චිපභුතීති, යෙ තෙ ද්විකම්මකා ධීරා;

පවදුමපි වියුත්තා, කාරිතප්පච්චයෙහි ච.

以及rudh（阻止）、ji（战胜）、ci（积集）等。智者们宣说，这些词根即使没有加上使役后缀，也是带双宾语的。

අපාදානාදිකෙ පුබ්බ-විධිම්හා සහිමෙ’බ්‍රවුං;

උපයොගවචනස්ස, නිමිත්තන්ති සනන්තනා.

古人说：这些动词的用法是一个标志，即其第二宾语使用业格，而非依循先前需用离格等的规则。

එතෙ [Pg.387] දුහාදයො ධාතූ, තිකම්මාපි භවන්ති තු;

කාරිතප්පච්චයෙ ලද්ධෙ, ඉති ආචරියා’බ්‍රවුං.

诸师曾言：这些duh等词根，在加上使役后缀时，亦可成为带三宾语的词。

තත්‍රිමානි උදාහරණානි – ගවං පයො දුහති ගොපාලකො. ගාවිං ඛීරං දුහති ගොපාලදාරකො. තත්ථ පයොති උපයොගවචනං, ‘‘යසො ලද්ධා න මජ්ජෙය්‍යා’’ති එත්ථ ‘‘යසො’’ති පදමිව. මනොගණිකස්ස හි ඊදිසම්පි උපයොගවචනං හොති අඤ්ඤාදිසම්පි. ඉස්සරො ගොපාලං ගවං පයො දුහාපෙති. ගොපාලෙන ගාවො ඛීරං දුහිතා. ගොහි පයො දුහතීති එත්ථ අපාදානවිසයත්තා ද්විකම්මකභාවො නත්ථි. ‘‘විසාණතො ගවං දුහං, යත්ථ ඛීරං න වින්දතී’’ති එත්ථ පන අපාදානවිසයත්තෙපි ගවාවයවභූතස්ස විසාණස්ස විසුං ගහිතත්තා ‘‘ගවං ඛීරං දුහන්තො’’ති ද්විකම්මිකභාවො ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. දුහිනො පයොගොයං.

于此，这些是例子：“牧人从牛挤奶。”“牧童从母牛挤奶。”此处“payo”（奶）是业格，如同在“yaso laddhā na majjeyyā”（得誉不应骄）中“yaso”（誉）一词。对于属于manas词组的名词，其业格形式可以如此，也可以是其他形式。“主人使牧人从牛挤奶。”“诸牛已被牧人挤了奶。”在“从诸牛挤奶”一句中，由于主事者是离格的用法，故不存在双宾语的情况。但在“从牛角挤牛，而不得奶”一句中，虽然是离格的用法，但由于作为牛之一部分的牛角被单独举出，故应知仍可获得“挤牛的奶”这样的双宾语结构。此为“duh”词根的用法。

කරොතිස්ස පයොගෙ කට්ඨමඞ්ගාරං කරොති, සුවණ්ණං කටකං කරොති, සචෙ ජෙ සච්චං භණසි, අදාසිං තං කරොමි. එත්ථ ච අඞ්ගාරං කරොතීති පරිච්චත්තකාරණවසෙන වුත්තං. කට්ඨඤ්හි අඞ්ගාරභාවස්ස කාරණං, අඞ්ගාරෙ කතෙ කාරණභූතස්ස කට්ඨස්ස කට්ඨභාවො විගච්ඡති. කටකං කරොතීති ඉදං අපරිච්චත්තකාරණවසෙන වුත්තං. සුවණ්ණඤ්හි කටකභාවස්ස කාරණං, කටකෙ කතෙපි කාරකභූතස්ස සුවණ්ණස්ස සුවණ්ණභාවො න විගච්ඡති, අථ ඛො විසෙසන්තරුප්පත්තිභාවෙන සම්පජ්ජති. අදාසිං තං කරොමීති ඉදං පන ඨානන්තරදානවසෙන වුත්තං ‘‘උපරාජං මහාරාජං කරොමී’’ති එත්ථ විය. තත්ථ ‘‘ඉස්සරො පුරිසෙන පුරිසං වා කට්ඨමඞ්ගාරං කාරෙති. තථා සුවණ්ණං කටකං කාරෙතී’’ති තිකම්මිකප්පයොගොපි දට්ඨබ්බො. තථා ‘‘බ්‍රහ්මදත්තො රජ්ජං කාරෙතී’’ති, ‘‘බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ’’ති ද්විකම්මකප්පයොගො.

关于“karoti”（作）的用法：“将木头做成木炭”，“将黄金做成手镯”，“如果你说的是真话，我就让你成为不施予者”。此处，“做成木炭”是就“因已舍离”而言。因为木头是木炭状态的因，当木炭做成后，作为因的木头的木头状态就消失了。“做成手镯”是就“因未舍离”而言。因为黄金是手镯状态的因，当手镯做成后，作为因的黄金的黄金状态并未消失，而是以另一种特殊状态而成就。而“我就让你成为不施予者”一句，是就“赋予另一地位”而言，如同“我立副王为大王”。此处亦当知有三宾语的用法：“主人使某人将木头做成木炭”，同样，“使某人将黄金做成手镯”。同样，“梵授(Brahmadatta)使人治理国家”、“当梵授使人治理国家时”是双宾语的用法。

එත්ථෙකෙ [Pg.388] වදෙය්‍යුං ‘‘නනු ච භො එත්ථ එකමෙව කම්මං දිස්සති, කෙනායං පයොගො ද්විකම්මිකප්පයොගො හොතී’’ති. කිඤ්චාපි එකමෙව දිස්සති, තථාපි අත්ථතො ද්වෙයෙව කම්මානි දිස්සන්තීති ගහෙතබ්බං. තථා හි බ්‍රහ්මදත්තො රජ්ජං කාරෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මදත්තො අත්තනො රාජභාවං මහාජනෙන කාරයතීති අත්ථො. එවං පන අත්ථෙ ගහිතෙ ‘‘රජ්ජං කාරෙහි භද්දන්තෙ, කිං අරඤ්ඤෙ කරිස්සසී’’තිආදීසුපි ත්වං අත්තනො රාජභාවං අම්හෙහි කාරාපෙහි, අත්තානං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චාපෙහි, මයං තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිතුකාමාති අත්ථො සමත්ථිතො භවති.

于此，或有人言：“喂，此处只见一个宾语，此用法如何是双宾语用法呢？”虽只见一个，然当知从义理上实见两个宾语。即如“梵授使人治理国家”一句，其义为“梵授让大众成就自己的王位”。如是理解其义，则于“贤者，请治理国家吧，您在森林里做什么呢？”等句中，其义亦能成立为：“请您让我们来成就您的王位，请您让自己接受王位灌顶，我们希望能为您举行王位灌顶。”

බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙති එත්ථාපි බ්‍රහ්මදත්තෙ අත්තනො රාජභාවං මහාජනෙන කාරයන්තෙති අත්ථො භවති. සාසනස්මිඤ්හි කාරිතවිසයෙ කරණවචනං උපයොගත්ථඤ්ඤෙව දීපෙති, තස්මා අත්ථතො ද්වෙයෙව කම්මනි දිස්සන්තීති වදාම. අයමත්ථො අභිධම්මටීකායං චක්ඛුන්ද්‍රියාදිනිබ්බචනත්ථවිභාවනාය දීපෙතබ්බො. තථා හි අභිධම්මටීකායං ඉදං වුත්තං ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ ඉන්දත්තං කාරෙතීති චක්ඛුද්වාරභාවෙ තංද්වාරිකෙහි අත්තනො ඉන්දභාවං පරමිස්සරභාවං කාරයතීති අත්ථො. තඤ්හි තෙ රූපග්ගහණෙ අත්තානං අනුවත්තෙති, තෙ ච තං අනුවත්තන්තී’’ති. යදි පන කරධාතු ද්විකම්මකො, එවං සන්තෙ ‘‘බ්‍රහ්මදත්තො රජ්ජං කාරෙතී’’තිආදීසු ලද්ධකාරිතපච්චයත්තා ‘‘කාරෙතී’’තිආදීහි පදෙහි තිකම්මකෙහියෙව භවිතබ්බන්ති? න, නියමාභාවතො, තාදිසස්ස ච පයොගස්ස වොහාරපථෙ අනාගතත්තා.

在“当梵授使（人）治理国家时”一句中，其义亦为“当梵授通过大众使自己的王权得以行使时”。在教法中，就使役而言，工具格仅表示所用义，因此我们说，从意义上讲，实见两个宾语。此义应在《阿毗达摩复注》（Abhidhammaṭīkā）阐明眼根等词的词义分析时加以说明。诚然，《阿毗达摩复注》中说：“于眼门行使根的作用”，意思是，在作为眼门时，通过那些以眼门为门者，使自己的根性，即最高主宰性得以行使。因为它在摄取色时使之随顺于己，而彼亦随顺于它。若“作”词根为双宾语动词，那么在“梵授使（人）治理国家”等句中，因已得使役后缀，“使作”等词岂非必须为三宾语动词？并非如此，因为没有此规定，且此类用法在世俗言谈中未曾出现。

කට්ඨං පුරිසෙන අඞ්ගාරං කතං. සුවණ්ණං කම්මාරෙන කටකං කතං, දාසී සාමිකෙන අදාසිං කතා, එවම්පෙත්ථ ද්විකම්මකප්පයොගා වෙදිතබ්බා. සුවණ්ණෙන කටකං කරොතීති එත්ථ [Pg.389] හි විසෙසනත්ථෙ පවත්තකරණවිසයත්තා ද්විකම්මිකභාවො න ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. අයං නයො අඤ්ඤත්‍රාපි උපපරික්ඛිත්වා යථාසම්භවං නෙතබ්බො. කරොතිස්ස පයොගොයං.

木柴被人做成了炭。黄金被工匠做成了手镯。女奴被主人变成了非奴。在此，当知是双宾语的用法。在“以黄金作手镯”一句中，应知由于工具格用于表示特性之义，故无法获得双宾语的用法。此理亦当审察，随宜应用于他处。此即“作”（karoti）之用法。

වහිආදීනං පයොගෙ රාජපුරිසා රථං ගාමං වහන්ති. අයං රාජා මං නාමං පුච්ඡති. පරාභවන්තං පුරිසං, මයං පුච්ඡාම ගොතමං. ආයස්මා උපාලි ආයස්මතා මහාකස්සපෙන විනයං පුට්ඨො. දෙවදත්තො රාජානං කම්බලං යාචති. තෙ මං අස්සෙ අයාචිසුං. ධනං තං තාත යාචති. බ්‍රාහ්මණො නාගං මණිං යාචති. නාගො මණිං යාචිතො බ්‍රාහ්මණෙන බ්‍රහ්මුනා ආයාචිතො ධම්මදෙසනං භගවා. තාපසො කුලං භොජනං භික්ඛති. අජං ගාමං නෙති. අජො ගාමං නීතො. මුත්තො චම්පෙය්‍යකො නාගො, රාජානං එතදබ්‍රවි.

就“运”（vah）等词根的用法而言：王臣们将车运往村庄。这位国王问我的名字。我们向乔达摩请问，何为衰败之人。具寿优波离被具寿大迦叶问及律。提婆达多向国王乞求毛毯。他们向我乞求马。父亲啊，他向你乞求财富。婆罗门向龙乞求宝珠。龙被婆罗门乞求宝珠。世尊被梵天请求开示法。苦行者向家族乞食。他将羊带到村庄。羊被带到村庄。解脱的瞻波城龙王对国王如是说。

එත්ථ රාජානන්ති මුඛ්‍යතො කම්මං වුත්තං. එතන්ති ගුණතො. තථා රාජානන්ති අකථිතකම්මං වුත්තං. එතන්ති කථිතකම්මං. එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි උපපරික්ඛිත්වා යථාරහං යොජෙතබ්බො. එවමෙව ‘‘බ්‍රූහි භගවා’’තිආදීසු සම්පදානවිසයත්තා ද්විකම්මකභාවො න ලබ්භති. භික්ඛු මහාරාජානං ධම්මං භණති. යං මං භණසි සාරථි. යං මං වදති. භගවන්තං එතදවොච. පිතා පුත්තං භාසති. යං මං ත්වං අනුසාසසි. සක්‍යා ඛො පන අම්බට්ඨ රාජානං ඔක්කාකං පිතාමහං දහන්ති. භගවා භික්ඛූ තං තං හිතපටිපත්තිං නාථති. ගාවො වජං රුන්ධති ගොපාලකො. ධුත්තො ධුත්තජනං ධනං ජිනාති. එත්ථ ච ‘‘කමනුත්තරං රත්නවරං ජිනාමා’’ති පුණ්ණකජාතකපාළි නිදස්සනං. තත්ථායමත්ථො ‘‘මයං ජනින්දා කතරං රාජානං අනුත්තරං රත්නවරං ජිනාමා’’ති. ඉට්ඨකායො පාකාරං චිනොති වඩ්ඪකී. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

在此，“国王”是主要业，“此”是次要业。同样，“国王”是间接业，“此”是直接业。此理亦当审察，随宜应用于他处。同样，在“请世尊说”等句中，因属于与格的范围，故不可得双宾语性。比丘对大王说法。驭者，你对我说什么？他对我说。他如此对世尊说。父亲对儿子说。你教导我。安巴塔，释迦族人确实火化他们的祖先奥嘎咖王。世尊为比丘们开示种种有益的行持。牧童将牛关入牛栏。赌徒赢取其他赌徒的钱财。于此，以《本那咖本生》为例：“我们当赢得何者，无上之宝？”其义为：“人主啊，我们当赢得哪一位无上宝王呢？”工匠用砖砌墙。其他亦应依此组合。

එත්ථ [Pg.390] කෙචි පුච්ඡෙය්‍යුං ‘‘ගන්ධකුටිං පදක්ඛිණං කරොති, බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි. උපාසකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතූ’ති පයොගෙසු කිං ද්විකම්මකභාවො ලබ්භතී’’ති? එත්ථ වුච්චතෙ – ‘‘ගන්ධකුටිං පදක්ඛිණං කරොතී’’ති එත්ථ න ලබ්භති ගුණගුණීනං වසෙන ගහිතත්තා. ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති එත්ථාපි න ලබ්භති ‘‘සරණං ඉති ගච්ඡාමී’’ති ඉතිසද්දලොපවසෙන වුත්තත්තා. තථා හි බුද්ධන්ති උපයොගවචනං. සරණන්ති පච්චත්තවචනං. ‘‘බුද්ධං මම සරණං පරායණං, අඝස්ස තාතා හිතස්ස ච විධාතා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘භජාමි සෙවාමි බුජ්ඣාමී’’ති අත්ථො. ‘‘උපාසකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතූ’’ති එත්ථ පන ද්විකම්මකභාවො ලබ්භතීති වත්තබ්බො ‘‘මං ඉතො පට්ඨාය උපාසකං ධාරෙතූ’’ති අත්ථසම්භවතො ‘‘සක්‍යා ඛො පන අම්බට්ඨ රාජානං ඔක්කාකං පිතාමහං දහන්තී’’ති දහධාතුප්පයොගෙන සමානත්තා ච, අධිප්පායත්ථතො පන ‘‘මං ‘උපාසකො මෙ අය’න්ති ධාරෙතූ’’ති අත්ථො සම්භවතීති දට්ඨබ්බං. එවං අකාරිතානි ද්විකම්මිකධාතුරූපානි විභාවිතානි.

于此，或有人问：在“右绕香室”、“我皈依佛”、“愿乔达摩尊者忆持我为优婆塞”等用法中，能否获得双宾语性？于此，当说：在“右绕香室”中不可得，因其被理解为性质与有性质者的关系。在“我皈依佛”中亦不可得，因其是省略了“如是”（iti）一词而说。诚然，“佛”是宾格，“皈依”是主格。其意趣为“佛是我的皈依与归宿，是苦难的救护者与福祉的创造者”，以此意趣表达“我皈依、我事奉、我觉知”之义。然而，在“愿乔达摩尊者忆持我为优婆塞”中，则可得双宾语性，因为其义可为“从今以后，请忆持我为优婆塞”，且与“安巴塔，释迦族人确实火化他们的祖先奥嘎咖王”中“火化”（dah）词根的用法相同。但从意趣而言，当知其义为“请忆持我为‘此是我的优婆塞’”。如是非使役的双宾语动词形式已辨析完毕。

ඉච්චෙවමම්හෙහි ආදිතො පට්ඨාය භගවතො සාසනත්ථං යථාසත්ති යථාබලං ධාතුයො ච තංරූපානි ච තදනුරූපෙහි නානාපදෙහි නානාඅත්ථෙහි නානානයෙහි ච යොජෙත්වා විභාවිතානි, එවං විභාවෙන්තෙහිපි අම්හෙහි තාසං සරූපපරිච්ඡෙදො අත්ථපරිච්ඡෙදො වා න සක්කා සබ්බසො වත්තුං. තදුභයඤ්හි කො සබ්බසො වත්තුං සක්ඛිස්සති අඤ්ඤත්‍ර ආගමාධිගමසම්පන්නෙහි පභින්නපටිසම්භිදෙහි මහාඛීණාසවෙහි.

如是，我等从始，为利世尊教法，竭尽己能，竭尽己力，将诸词根及其形态，以相应的种种词语、种种意义、种种理路加以组合与辨析。纵然我等如是辨析，亦不能完全道尽其自性之界限或意义之界限。此二者，除了已达教证、得无碍解的大漏尽者外，谁能完全道尽？

අත්ථාතිසයයුත්තාපි, ධාතූ හොන්ති යතො තතො. පයොගතොනුගන්තබ්බා, අනෙකත්ථා හි ධාතවො.

词根虽具卓越之义，其义亦由此或彼而来。当随用法而推知，因为词根确实具有多种意义。

යෙනෙකත්ථධරා [Pg.391] චරන්ති විවිධා නාථස්ස පාඨෙ වරෙ,තෙනෙකත්ථධරාව හොන්ති සහිතා නානූපසග්ගෙහිවෙ;

ධාතූනං පන තෙසමත්ථපරමං ඛීණාසවෙ පණ්ඩිතෙ,වජ්ජෙත්වා පටිසම්භිදාමතියුතෙ කො සබ්බසො භණතීති.

在世尊的殊胜教典中，那些原具单一意义的词根，与种种前缀结合后，也同样具有了多种意义。然则，彼等词根之究竟义，除了具无碍解智之漏尽贤者外，谁能完全道尽？

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

如是，于具义注的九分教、三藏，以及诸智者的表达方式中，

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

为成就善巧而造之《声律论》中，

සබ්බගණවිනිච්ඡයො නාම එකූනවීසතිමො පරිච්ඡෙදො

名为“一切语根组抉择”之第十九章。

සහ රූපවිභාවනාය ධාතුවිභාවනා නිට්ඨිතා.

语根辨析连同形态辨析终。

ධාතුමාලා නිට්ඨිතා.

语根鬘终。