Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Abhidhānappadīpikā

อภิธานัปปทีปิกา

Buddhappaṇāmo

บทนอบน้อมพระพุทธเจ้า

๑.

Tathāgato [Pg.1] yo karuṇākaro karo,Payāta’mosajja sukhappadaṃ padaṃ;

Akā paratthaṃ kalisambhave bhave,Namāmi taṃ kevaladukkaraṃ karaṃ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตนั้น ผู้ทรงเป็นบ่อเกิดแห่งพระกรุณา ผู้เสด็จถึงบทอันให้สุข ผู้ทรงกระทำประโยชน์แก่ผู้อื่นในภพที่เกิดจากกิเลส ผู้ทรงกระทำสิ่งที่ทำได้ยากอย่างยิ่ง

Dhammappaṇāmo

บทนอบน้อมพระธรรม

๒.

Apūjayuṃ yaṃ munikuñjarā jarā,Rujādimuttā yahimuttare tare;

Ṭhitā tivaṭṭambunidhiṃ narānarā,Tariṃsu taṃ dhammamaghappahaṃ pahaṃ.

พระมุนีผู้ประเสริฐทั้งหลายผู้พ้นจากความแก่และความเจ็บไข้เป็นต้น ได้บูชาซึ่งธรรมใด ซึ่งเป็นที่พึ่งอันสูงสุด ที่มนุษย์และอมนุษย์ทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในวัฏฏะ ๓ ได้ข้ามโอฆะไปได้ ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระธรรมนั้นอันเป็นเครื่องกำจัดบาป

Saṅghappaṇāmo

บทนอบน้อมพระสงฆ์

๓.

Gataṃ munindo’rasasūnutaṃ nutaṃ,Supuññakhettaṃ bhuvane sutaṃ sutaṃ;

Gaṇampi pāṇīkatasaṃvaraṃ varaṃ,Sadā guṇoghena nirantara’ntaraṃ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมหมู่แห่งพระสงฆ์ผู้เป็นโอรสของพระมุนีผู้เป็นจอม ผู้เป็นที่สรรเสริญ ผู้เป็นเนื้อนาบุญอันดีงาม เป็นที่เลื่องลือในโลก ผู้มีอินทรีย์อันสำรวมแล้ว ผู้ประเสริฐ ผู้มีคุณธรรมอันไม่ขาดสายอยู่เสมอ

Paṭiññā

คำปฏิญาณ

๔.

Nāmaliṅgesu kosalla, matthanicchayakāraṇaṃ;

Yato mahabbalaṃ buddha, vacane pāṭavatthinaṃ.

ความฉลาดในนามและลิงค์ เป็นเหตุแห่งการกำหนดความหมาย เพราะเหตุนั้นจึงเป็นกำลังอันยิ่งใหญ่แก่ผู้เชี่ยวชาญในพระพุทธพจน์

๕.

Nāmaliṅgānya’to [Pg.2] buddha, bhāsitassā’rahānya’haṃ;

Dassayanto pakāsessa, mabhidhānappadīpikaṃ.

เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าผู้ควรแก่พระพุทธพจน์ จักแสดงและประกาศคัมภีร์อภิธานัปปทีปิกาอันว่าด้วยนามและลิงค์

Paribhāsā

คำอธิบายศัพท์เฉพาะ

๖.

Bhiyyo rūpantarā sāha, cariyena ca katthaci;

Kvacā’ haccavidhānena ñeyyaṃ thīpunnapuṃsakaṃ.

บางครั้งพึงทราบลิงค์หญิง ชาย และนปุงสกลิงค์ ด้วยการใช้รูปอื่น ๆ และด้วยการกำหนดโดยไม่ผิดพลาด

๗.

Abhinnaliṅgānaṃyeva, dvando ca, liṅgavācakā;

Gāthāpādantamajjhaṭṭhā, pubbaṃ yantyapare paraṃ.

บททวันทวที่มีลิงค์ต่างกัน และบทที่แสดงลิงค์ซึ่งตั้งอยู่ ณ ส่วนท้ายและส่วนกลางของบาทคาถา บทแรกพึงทราบว่าเป็นของบทก่อน บทหลังพึงทราบว่าเป็นของบทหลัง

๘.

Pumitthiyaṃ padaṃ dvīsu, sabbaliṅge ca tīsviti;

Abhidhānantarārambhe, ñeyyaṃ tva’nta mathādi ca.

บทที่มีคำว่า 'ปุมิตถิย' พึงทราบว่าใช้ใน ๒ ลิงค์, บทที่มีคำว่า 'สัพพะลิงค์' พึงทราบว่าใช้ใน ๓ ลิงค์, และพึงทราบคำว่า 'อนฺต' และ 'อาทิ' เป็นต้น ในระหว่างชื่อเหล่านั้น

๙.

Bhiyyo payoga māgamma, sogate āgame kvaci;

Nighaṇḍu yutti ñcānīya, nāmaliṅgaṃ kathīyatīti.

บางครั้งอาศัยการใช้ในพระคัมภีร์ของพระพุทธเจ้า และรู้เหตุผลของนิฆัณฑุ จึงกล่าวถึงนามและลิงค์

1. Saggakaṇḍa

๑. สัคคกัณฑ์ (หมวดสวรรค์)

๑.

Buddho dasabalo satthā, sabbaññū dvipaduttamo;

Munindo bhagavā nātho, cakkhuma’ṅgīraso muni.

พระพุทธเจ้า, ผู้มีทศพล, พระศาสดา, ผู้รู้ทุกสิ่ง, ผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า, จอมมุนี, พระผู้มีพระภาค, ที่พึ่ง, ผู้มีจักษุ, อังคีรส, พระมุนี

๒.

Lokanātho’ nadhivaro, mahesi ca vināyako;

Samantacakkhu sugato, bhūripañño ca māraji.

พระโลกนาถ, ผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า, พระมเหสี, พระวินายก, ผู้มีจักษุรอบ, พระสุคต, ผู้มีปัญญามาก, ผู้ชนะมาร

๓.

Narasīho naravaro, dhammarājā mahāmuni;

Devadevo lokagaru, dhammassāmī tathāgato.

พญาสีห์ในหมู่มนุษย์, ผู้ประเสริฐกว่ามนุษย์, พระธรรมราชา, พระมหามุนี, เทพเจ้าของเหล่าเทพ, ครูของโลก, พระธรรมสามี, พระตถาคต

๔.

Sayambhū sammāsambuddho, varapañño ca nāyako;

Jino, sakko tu siddhattho, suddhodani ca gotamo.

พระสยัมภู, พระสัมมาสัมพุทธเจ้า, ผู้มีปัญญาประเสริฐ, พระนายก, พระชินะ, ศากยะ, สิทธัตถะ, สุทโธทนิ, โคตมะ

๕.

Sakyasīho tathā sakya, muni cādiccabandhu ca;

ศากยสีห์, ศากยะ, พระมุนี, อาทิจจพันธุ

๖.

Mokkho nirodho nibbānaṃ, dīpo taṇhakkhayo paraṃ;

Tāṇaṃ leṇa marūpañca, santaṃ sacca manālayaṃ.

โมกขะ, นิโรธ, นิพพาน, ที่พึ่ง, ความสิ้นตัณหา, ที่สูงสุด, ที่ต้านทาน, ที่หลบภัย, สภาวะที่ไม่มีรูป, ความสงบ, สัจจะ, ที่ไม่มีอาลัย

๗.

Asaṅkhataṃ siva mamataṃ sududdasaṃ,Parāyaṇaṃ saraṇa manītikaṃ tathā;

Anāsavaṃ dhuva manidassanā’ katā,Palokitaṃ nipuṇa mananta makkharaṃ.

อสังขตะ, ความเกษม, อมตะ, ที่เห็นได้ยากยิ่ง, ที่ไปอันสูงสุด, ที่พึ่ง, ที่ไม่มีภัย, ที่ไม่มีอาสวะ, ที่มั่นคง, ที่ไม่ปรากฏ, ที่ไม่ถูกปรุงแต่ง, ที่ไม่เสื่อมสลาย, ที่ละเอียดอ่อน, ที่ไม่มีที่สุด, ที่ไม่ตาย

๘.

Dukkhakkhayo [Pg.3] byābajjhañca, vivaṭṭaṃ khema kevalaṃ;

Apavaggo virāgo ca, paṇīta maccutaṃ padaṃ.

ความสิ้นทุกข์, ความไม่เบียดเบียน, วิวัฏฏะ, ความเกษม, ความบริสุทธิ์, อปวรรค, วิราคะ, บทอันประณีต, บทอันไม่ตาย

๙.

Yogakkhemo pāra mapi, mutti santi visuddhiyo;

Vimutya’ saṅkhatadhātu, suddhi nibbutiyo siyuṃ.

โยคักเขม, ฝั่งโน้น, ความหลุดพ้น, ความสงบ, ความบริสุทธิ์, วิมุตติ, อสังขตธาตุ, ความบริสุทธิ์, นิพพุติ

10.

๑๐.

Khīṇāsavo tva’sekkho ca, vītarāgo tathā’ rahā;

Devaloko divo saggo,Tidivo tidasālayo.

ผู้สิ้นอาสวะ, อเสกขะ, ผู้ปราศจากราคะ, พระอรหันต์, เทวโลก, ทิพย์, สวรรค์, ติเทวะ, ที่อยู่ของเทพ ๓๓ องค์

11.

๑๑.

Tidasā tva’marā devā, vibudhā ca sudhāsino;

Surā marū divokā cā, matapā saggavāsino.

เทพ ๓๓ องค์, อมร, เทพ, ผู้มีปัญญา, ผู้ดื่มน้ำอมฤต, สุระ, มรุ, เทวดา, ผู้ดื่มน้ำอมฤต, ผู้อยู่ในสวรรค์

12.

๑๒.

Nijjarā’ nimisā dibbā, apume devatāni ca ;

ผู้ไม่แก่, ผู้ไม่กะพริบตา, ทิพย์, เทวดา (ไม่เป็นปุงลิงค์)

13.

๑๓.

Siddho bhūto ca gandhabbo, guyhako yakkha rakkhasā;

Kumbhaṇḍo ca pisācā’dī, niddiṭṭhā devayoniyo.

สิทธะ, ภูตะ, คนธรรพ์, คุหยก, ยักษ์, รากษส, กุมภัณฑ์, ปีศาจเป็นต้น, จัดเป็นเทวโยนิ

14.

๑๔.

Pubbadevā suraripū, asurā dānavā pume;

Tabbisesā pahārādo, sambaro baliādayo.

เทพแต่ก่อน, ศัตรูของเทพ, อสูร, ดานพ (เป็นปุงลิงค์) โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพวกนั้นคือ ปหาราทะ, สัมพร, พลี เป็นต้น.

15.

๑๕.

Pitāmaho pitā brahmā, lokeso kamalāsano;

Tathā hiraññagabbho ca, surajeṭṭho pajāpati.

ปิตามหะ, พรหมผู้เป็นบิดา, โลเกศ, กมลาสน์, อีกทั้งหิรัณยครรภ์, สุรเชษฐ์, ปชาบดี.

16.

๑๖.

Vāsudevo hari kaṇho, kesavo cakkapāṇya’tha;

Mahissaro sivo sūlī, issaro pasupatya’pi.

วาสุเทพ, หริ, กัณหะ, เกศวะ, จักรปาณี (เป็นชื่อพระวิษณุ) มเหศวร, ศิวะ, สูลี, อิสระ, ปศุปติ (เป็นชื่อพระศิวะ).

17.

๑๗.

Haro vutto kumāro tu, khandho sattidharo bhave;

หระ กล่าวแล้ว (เป็นชื่อพระศิวะ) ส่วนกุมาร, ขันธะ, สัตติธร พึงมี (เป็นชื่อพระกุมาร).

18.

๑๘.

Sakko purindado deva, rājā vajirapāṇi ca;

Sujampati sahassakkho, mahindo vajirāvudho.

สักกะ, ปุรินททะ, เทพราชา, วชิรปาณี, สุชัมปติ, สหัสสักขะ, มหินทะ, วชิราวุธ.

19.

๑๙.

Vāsavo ca dasasata, nayano tidivādhibhū;

Suranātho ca vajira, hattho ca bhūtapatya’pi.

วาสวะ, ทศสตานัยน์, ติทิวาธิภู, สุรนาถ, วชิรหัตถ์, ภูตปติ.

20.

๒๐.

Maghavā kosiyo indo, vatrabhū pākasāsano;

Viḍojo tha sujā tassa, bhariyā tha puraṃ bhave.

มฆวา, โกสิยะ, อินทร์, วตรภู, ปากสาสนะ, วิโฑชะ (เป็นชื่อพระอินทร์) ส่วนสุชา เป็นภรรยาของพระองค์ และเมืองพึงมี.

21.

๒๑.

Masakkasārā [Pg.4] vassoka, sārā cevā’ marāvatī;

Vejayanto tu pāsādo,Sudhammā tu sabhā matā.

มสกกสารา, วัสโสกสารา, อมราวดี (เป็นชื่อเมืองของพระอินทร์) ส่วนปราสาทชื่อเวชยันต์ และสภาชื่อสุธรรมา ถือว่า (เป็นที่รู้จัก).

22.

๒๒.

Vejayanto ratho tassa,Vutto mātali sārathi;

Erāvaṇo gajo paṇḍu, kambalo tu silāsanaṃ.

รถของพระองค์ชื่อเวชยันต์ มาตลี กล่าวว่าเป็นสารถี ช้างชื่อเอราวัณ ส่วนบัลลังก์หินชื่อปัณฑุกัมพล.

23.

๒๓.

Suvīroccādayo puttā, nandā pokkharaṇī bhave;

Nandanaṃ missakaṃ citta, latā phārusakaṃ vanā.

บุตรทั้งหลายมีสุวีระ และอุจจะ เป็นต้น สระบัวชื่อนันทา พึงมี นันทวัน, มิสสกวัน, จิตรลดา, ปารุสกวัน (เป็นชื่อป่า).

24.

๒๔.

Asani dvīsu kulisaṃ, vajiraṃ punnapuṃsake;

Accharāyotthiyaṃ vuttā, rambhā alambusādayo;

Devitthiyo tha gandhabbā, pañcasikhoti ādayo.

อสนี (ฟ้าผ่า) เป็นทวิลิงค์ กุลิส, วชิระ เป็นนปุงสกลิงค์ อัปสร กล่าวว่าเป็นอิตถีลิงค์ มีรัมภา, อลัมพุสา เป็นต้น (เป็นชื่อเทพธิดา) ส่วนคนธรรพ์ มีปัญจสิขะ เป็นต้น.

25.

๒๕.

Vimāno nitthiyaṃ byamhaṃ, pīyūsaṃ tvamataṃ sudhā;

Sineru meru tidivā, dhāro neru sumeru ca.

วิมาน, พยัมหะ เป็นนปุงสกลิงค์ ปียูสะ, อมตะ, สุธา (เป็นชื่อน้ำทิพย์) สิเนรุ, เมรุ, ติทิวาธาระ, เนรุ, สุเมรุ (เป็นชื่อภูเขา).

26.

๒๖.

Yugandharo īsadharo, karavīko sudassano;

Nemindharo vinatako, assakaṇṇo kulācalā.

ยุคันธร, อีสธร, กรวิก, สุทัสสนะ, เนมินธร, วินตกะ, อัสสกัณณะ (เป็นชื่อภูเขากุลาจล).

27.

๒๗.

Mandākinī tathā’kāsa, gaṅgā suranadī pyatha;

มนทากินี, อีกทั้งอากาสคงคา, สุรนที (เป็นชื่อแม่น้ำในสวรรค์).

28.

๒๘.

Koviḷāro tathā pāri, cchattako pārijātako;

Kapparukkho tu santānā, dayo devaddumā siyuṃ.

โกวิฬาร, อีกทั้งปาริจฉัตตกะ, ปาริชาตกะ ส่วนกัปปพฤกษ์, สันตานะ เป็นต้น พึงเป็นต้นไม้ทิพย์.

29.

๒๙.

Pācī patījhu’ dīci’tthī, pubba pacchima uttarā;

Disātha dakkhiṇā’ pācī, vidisā’nudisā bhave.

ปาจี, ปตีจี, อุทิจี เป็นอิตถีลิงค์ (หมายถึงทิศตะวันออก, ตะวันตก, เหนือ) ทิศทั้งหลายคือ บูรพา, ปัจฉิม, อุดร, ทักษิณา, อปาจี ส่วนวิทิสา, อนุทิสา พึงมี (หมายถึงทิศเฉียง).

30.

๓๐.

Erāvato puṇḍarīko, vāmano kumudo’ ñjano;

Pupphadanto sabbabhummo, suppatīko disāgajā.

เอราวัณ, ปุณฑริก, วามนะ, กุมุท, อัญชนะ, บุษปทันต์, สัพพภูมิ, สุปปฏิกะ (เป็นชื่อช้างประจำทิศ).

31.

๓๑.

Dhataraṭṭho ca gandhabbā, dhipo, kumbhaṇḍasāmi tu;

Viruḷhako, virūpakkho, tu nāgādhipatīrito.

ธตรฐ เป็นเจ้าแห่งคนธรรพ์ ส่วนวิรuฬหก เป็นเจ้าแห่งกุมภัณฑ์ และวิรูปักษ์ กล่าวว่าเป็นเจ้าแห่งนาค.

32.

๓๒.

Yakkhādhipo vessavaṇo, kuvero naravāhano;

Aḷakā ḷakamandāssa, purī, paharaṇaṃ gadā;

Catuddisāna madhipā, pubbādīnaṃ kamā ime.

เวสสวัณ, กุเวร, นรวาหนะ เป็นเจ้าแห่งยักษ์ อฬกา, อฬกมันทา เป็นเมืองของพระองค์ คทา เป็นอาวุธ ผู้เป็นใหญ่ในทิศทั้งสี่เหล่านี้ตามลำดับทิศตะวันออกเป็นต้น.

33.

๓๓.

Jātavedo [Pg.5] sikhī joti, pāvako dahano’ nalo;

Hutāvaho’ ccimā dhūma, ketva’ggi gini bhānumā.

ชาตเวท, สิขี, โชติ, ปาวกะ, ทหนะ, อนล, หุตาวหะ, อัจจิมา, ธูมเกตุ, อัคคิ, คินิ, ภานุมา (เป็นชื่อไฟ).

34.

๓๔.

Tejo dhūmasikho vāyu, sakho ca kaṇhavattanī;

Vessānaro hutāso tha, sikhājāla’cci cāpume.

เตโช, ธูมสิขะ, วายุสขะ, กัณหวรรตนี, เวสสานร, หุตาสะ (เป็นชื่อไฟ) ส่วนสิขา, ชาละ, อัจจิ เป็นปุงลิงค์.

35.

๓๕.

Vipphuliṅgaṃ phuliṅgañca, bhasmā tu seṭṭhi chārikā;

วิปผุลิงคะ, ผุลิงคะ (เป็นชื่อสะเก็ดไฟ) ส่วนเถ้าคือ เสฏฐิ, ฉาริกา.

36.

๓๖.

Kukkuḷo tu’ṇhabhasmasmi, maṅgāro’lāta mummukaṃ ;

Samidhā idhumaṃ ce’dho, upādānaṃ tathindhanaṃ.

ส่วนกุกกุฬะ ในเถ้าที่ร้อน อังคาร, อลาตะ, มุมมุกะ (เป็นชื่อถ่านเพลิง) สมิธา, อิธุมะ, เอธะ, อุปาทาน, อินธนะ (เป็นชื่อฟืน).

37.

๓๗.

Atho’bhāso pakāso cā,'Loko’jjotā’tapā samā;

Māluto pavano vāyu, vāto’nila samīraṇā;

Gandhavāho tathā vāyo, samīro ca sadāgati.

อภาส, ปภาส, โลก, อุชโชตะ, อาตปะ (เป็นคำไวพจน์กัน หมายถึงแสงสว่าง) มาลุต, ปวน, วายุ, วาต, อนิล, สมิรณะ, คันธวาหะ, วายะ, สมิระ, สทาคติ (เป็นชื่อลม).

38.

๓๘.

Vāyubhedā ime chu’ddha, ṅgamo cādhogamo tathā;

Kucchiṭṭho ca koṭṭhāsayo, assāsaṅgānusārino.

ลมเหล่านี้มี ๖ อย่างคือ อุทธังคมะ, อโธคมะ, กุจฉิฏฐะ, โกฏฐาสยะ, อัสสาสะ, อังคานุสารี.

39.

๓๙.

Atho apānaṃ passāso,Assāso āna muccate.

ส่วนอปานะ คือปัสสาสะ, ส่วนอัสสาสะ เรียกว่า อานะ.

40.

๔๐.

Vego javo rayo khippaṃ, tu sīghaṃ turitaṃ lahu;

Āsu tuṇṇa maraṃ cāvi, lambitaṃ tuvaṭaṃpi ca.

เวคะ, ชวะ, ระยะ (เป็นชื่อความเร็ว) ส่วนขิปปะ, สีฆะ, ตุริตะ, ลหุ, อาสุ, ตุณณะ, อรัง, อวิลัมพิตะ, ตูวฏะ (เป็นคำไวพจน์ของเร็ว).

41.

๔๑.

Satataṃ nicca maviratā, nārata santata manavaratañca dhuvaṃ;

Bhusa matisayo ca daḷhaṃ, tibbe’kantā’timatta, bāḷhāni;

Khippādī paṇḍake dabbe, dabbagā tesu ye tisu.

สตตะ, นิจจะ, อวิรตะ, อนารตะ, สันตตะ, อนวรตะ, ธุวะ (เป็นคำไวพจน์ของเสมอไป) ภูสะ, อติสยะ, ทัฬหะ, ติพพะ, เอกันตะ, อติมัตตะ, พาฬหะ (เป็นคำไวพจน์ของยิ่งนัก) คำว่าขิปปะเป็นต้น (ในข้อ 106) เป็นนปุงสกลิงค์เมื่อเป็นนาม และเป็น ๓ ลิงค์เมื่อเป็นคุณศัพท์.

42.

๔๒.

Aviggaho tu kāmo ca, manobhū madano bhave;

Antako vasavattī ca, pāpimā ca pajāpati.

ส่วนอวิคคหะ, กามะ, มโนภู, มทนะ พึงมี (เป็นชื่อกามเทพ) อันตกะ, วสวัตตี, ปาปิมา, ปชาบดี (เป็นชื่อพญามาร).

43.

๔๓.

Pamattabandhu kaṇho ca, māro namuci, tassa tu;

Taṇhā’ratī ragā dhītū, hatthī tu girimekhalo.

ปมัตตพันธุ, กัณหะ, มาร, นมุจิ (เป็นชื่อพญามาร) ส่วนธิดาของพระองค์คือ ตัณหา, อรดี, ราคะ ส่วนช้างชื่อคิริเมขละ.

44.

๔๔.

Yamarājā ca vesāyī, yamo’ssa nayanāvudhaṃ;

Vepacitti pulomo ca, kimpuriso tu kinnaro.

พญายมและท้าวเวสสุวัณ, พญายมนั้นมีนัยนาวุธ (ดวงตาเป็นอาวุธ); เวปจิตติอสูรและปุโลมอสูร, ส่วนกิมปุริสะคือกินนร.

45.

๔๕.

Antalikkhaṃ kha’mādicca, patho’bbhaṃ gagana’mbaraṃ;

Vehāso cānilapatho, ākāso nitthiyaṃ nabhaṃ.

อันตลิกขะ, ขะ, อาทิจจปถะ, อัพภะ, คคนะ, อัมพระ, เวหาสะ, อนิลปถะ, อากาสะ และนภะ (นภะ เป็นนปุงสกลิงค์) ทั้งหมดหมายถึงท้องฟ้าหรืออากาศ.

46.

๔๖.

Devo [Pg.6] vehāyaso tārā,Patho surapatho aghaṃ.

เทวะ, เวหายสะ, ตารา, ปถะ, สุรปถะ และอฆะ (ทั้งหมดหมายถึงท้องฟ้า).

47.

๔๗.

Megho valāhako devo, pajjunno’mbudharo ghano;

Dhārādharo ca jīmūto, vārivāho tathā’mbudo.

เมฆะ, วลาหกะ, เทวะ, ปัชชุนนะ, อัมพุธระ, ฆนะ, ธารารธระ, ชีมูตะ, วาริวาหะ และอัมพุทะ (ทั้งหมดหมายถึงเมฆ).

48.

๔๘.

Abbhaṃ tīsvatha vassañca, vassanaṃ vuṭṭhi nāriyaṃ;

Sateratā’kkhaṇā vijju, vijjutā cācirappabhā.

อัพภะ (ใช้ได้ ๓ ลิงค์) แปลว่าเมฆ; วัสสะ, วัสสนะ และวุฏฐิ (วุฏฐิ เป็นอิตถีลิงค์) แปลว่าฝน; สเตรรตา, อักขณา, วิชชุ, วิชจุตา และอจิรปภา แปลว่าสายฟ้า.

49.

๔๙.

Meghanāde tu dhanitaṃ, gajjitaṃ rasitādi ca;

Indāvudhaṃ indadhanu, vātakkhittambu sīkaro.

เสียงเมฆ เรียกว่า ธนิตะ, คัชชิตะ และรสิตะ เป็นต้น; อินทาวุธ และอินทธนู แปลว่ารุ้งกินน้ำ; สีกระ แปลว่าละอองน้ำที่ถูกลมพัด.

50.

๕๐.

Āsāro dhārā sampāto,Karakā tu ghanopalaṃ;

Duddinaṃ meghacchannāhe, pidhānaṃ tvapadhāraṇaṃ.

อาาสาระ คือฝนที่ตกลงมาอย่างหนัก (ฝนห่าใหญ่); กรกา และฆโนปละ แปลว่าลูกเห็บ; ทุททินะ คือวันที่มืดครึ้มด้วยเมฆ; ปิธานะ และอุปธารณะ แปลว่า เครื่องปกปิด.

51.

๕๑.

Tirodhāna’ntaradhānā, pidhāna chādanāni ca;

Indu cando ca nakkhatta, rājā somo nisākaro.

ติโรธานะ, อันตรธานะ, ปิธานะ และฉาทนะ แปลว่าการปิดบังหรือการหายไป; อินทุ, จันทะ, นักขัตตราชะ, โสมะ และนิสากระ (ทั้งหมดหมายถึงพระจันทร์).

52.

๕๒.

Osadhīso himaraṃsi, sasaṅko candimā sasī;

Sītaraṃsi nisānātho, uḷurājā ca mā pume.

โอสธีสะ, หิมรังสี, สสังกะ, จันทิมา, สสี, สีตรังสี, นิสานาถะ, อุฬุราชะ และมา (ทั้งหมดเป็นปุงลิงค์ หมายถึงพระจันทร์).

53.

๕๓.

Kalā soḷasamo bhāgo, bimbaṃ tu maṇḍalaṃ bhave;

Aḍḍho tvaddho upaḍḍho ca, vā khaṇḍaṃ sakalaṃ pume.

กลา คือส่วนที่ ๑๖; พิมพะ และมณฑละ แปลว่าดวงหรือวงกลม; อัฑฒะ, อัทธะ และอุปัฑฒะ แปลว่ากึ่งหนึ่ง; ส่วนขัณฑะ และสกละ (เป็นปุงลิงค์) แปลว่าส่วนหรือชิ้น.

54.

๕๔.

Addhaṃ vuttaṃ same bhāge, pasādo tu pasannatā;

Komudī candikā juṇhā, kanti sobhā juti cchavi.

อัทธะ (นปุงสกลิงค์) กล่าวในความหมายว่าส่วนที่เท่ากัน; ปสาทะ คือความเลื่อมใสหรือความผ่องใส; โกมุทิ, จันทิกา และชุณหา แปลว่าแสงจันทร์; กันติ, โสภา, ชุติ และฉวิ แปลว่าความงามหรือรัศมี.

55.

๕๕.

Kalaṅko lañchanaṃ lakkhaṃ, aṅko’bhiññāṇa lakkhaṇaṃ;

Cihanaṃ cāpi sobhā tu, paramā susamā tha ca.

กลังกะ, ลัญฉนะ, ลักขะ, อังกะ, อภิญญาณ, ลักขณะ และจิหนะ แปลว่าเครื่องหมายหรือตำหนิ; ส่วนความงามที่ยอดเยี่ยม เรียกว่า โสภา และสุสมา.

56.

๕๖.

Sītaṃ guṇe, guṇiliṅgā, sīta sisira sītalā;

Himaṃ tuhina mussāvo, nīhāro mahikā pyatha.

สีตะ (เมื่อเป็นคุณนาม) มีลิงค์ตามนามที่ไปขยาย คือ สีตะ, สิสิระ และสีตละ แปลว่าเย็น; หิมะ, ตุหินะ และอุสสาวะ แปลว่าหิมะหรือน้ำค้าง; นีหาระ และมหิกา แปลว่าหมอก.

57.

๕๗.

Nakkhattaṃ joti bhaṃ tārā, apume tārako’ḷu ca;

นักขัตตะ, โชติ, ภะ และตารา แปลว่าดาว; ส่วนตารกะ และอุฬุ (ไม่เป็นปุงลิงค์) ก็แปลว่าดาวเช่นกัน.

58.

๕๘.

Assayujo bharaṇitthī, sakattikā rohiṇī pica;

Migasira maddā ca punabbasu, phusso cāsilesa’pi.

อัสสยุชะ, ภรณี (เป็นอิตถีลิงค์), กัตติกา, โรหิณี, มิคสิระ, อัททา, ปุนัพพสุ, ผุสสะ และอสิเลสะ (ชื่อดาวฤกษ์).

59.

๕๙.

Māghā ca phaggunī dve ca, hatthā cittā ca svātipi;

Visākhā’ nurādhā jeṭṭhā, mūlā’ sāḷhā duve tathā.

มาฆะ, ผัคคุณีทั้งสอง (ปุพพผัคคุณี, อุตตรผัคคุณี), หัตถะ, จิตตะ, สวาติ, วิสาขา, อนุราธา, เชฏฐา, มูละ และอาสาฬหะทั้งสอง (ปุพพาสาฬหะ, อุตตราสาฬหะ).

60.

๖๐.

Savaṇo [Pg.7] ca dhaniṭṭhā ca, satabhisajo pubbu’ttarabhaddapadā;

Revatyapīti kamato, sattādhikavīsanakkhattā.

สวณะ, ธนิฏฐา, สตภิสชะ, ปุพพภัทรปทา, อุตตรภัทรปทา และเรวตี; เหล่านี้คือชื่อดาวฤกษ์ ๒๗ ดวงตามลำดับ.

61.

๖๑.

Sobbhānu kathito rāhu, sūrādī tu navaggahā;

Rāsi mesādiko bhadda, padā poṭṭhapadā samā.

โสพภานุ เรียกว่า ราหู; อาทิตย์เป็นต้น เรียกว่า นพเคราะห์; เมษเป็นต้น เรียกว่า ราศี; ภัทรปทา และโปฏฐปทา มีความหมายเหมือนกัน.

62.

๖๒.

Ādicco sūriyo sūro, sataraṃsi divākaro;

Verocano dinakaro, uṇharaṃsi pabhaṅkaro.

อาทิจจะ, สุริยะ, สูระ, สตรังสี, ทิวากร, เวโรจนะ, ทินกร, อุณหรังสี และปภังกร (ทั้งหมดหมายถึงดวงอาทิตย์).

63.

๖๓.

Aṃsumālī dinapati, tapano ravi bhānumā;

Raṃsimā bhākaro bhānu, akko sahassaraṃsi ca.

อังสุมาลี, ทินปติ, ตปนะ, รวิ, ภานุมา, รังสีมา, ภาการะ, ภานุ, อักกะ และสหัสสรังสี (ทั้งหมดหมายถึงดวงอาทิตย์).

64.

๖๔.

Raṃsi ābhā pabhā ditti, ruci bhā juti dīdhiti;

Marīci dvīsu bhānvaṃ’su, mayūkho kiraṇo karo.

รังสี, อาภา, ปภา, ทิตติ, รุจิ, ภา, ชุติ, ทีธิติ, มรีจิ (ใช้ได้ ๒ ลิงค์), ภานุ, อังสุ, มยูขะ, กิรณะ และกระ (ทั้งหมดหมายถึงแสงสว่างหรือรัศมี).

65.

๖๕.

Paridhi pariveso tha, marīci migataṇhikā;

Sūrassodayato pubbu’, ṭṭhitaraṃsi siyā’ ruṇo.

ปริธิ และปริเวสะ แปลว่าพระอาทิตย์ทรงกลด; มรีจิ และมิคตัณหิกา แปลว่าพยับแดด; รัศมีที่ปรากฏขึ้นก่อนดวงอาทิตย์ขึ้น เรียกว่า อรุณ.

66.

๖๖.

Kālo’ddhā samayo velā,Tabbisesā khaṇādayo;

Khaṇo dasaccharākālo,Khaṇā dasa layo bhave.

กาละ, อัทธา, สมัย และเวลา เป็นชื่อของกาลเวลา; ส่วนแบ่งของกาลเวลานั้นมี ขณะ เป็นต้น; ๑๐ อัจฉรา (เวลาดีดนิ้ว) เป็น ๑ ขณะ, ๑๐ ขณะ เป็น ๑ ลยะ.

67.

๖๗.

Layā dasa khaṇalayo,Muhutto te siyā dasa;

Dasa khaṇamuhutto te, divaso tu ahaṃ dinaṃ.

๑๐ ลยะ เป็น ๑ ขณลยะ, ๑๐ ขณลยะ เป็น ๑ มุหุตตะ, ๑๐ มุหุตตะ เป็น ๑ ทิวสะ (วัน), อหะ และทินะ ก็เรียก.

68.

๖๘.

Pabhātañca vibhātañca, paccūso kalla mapyatha;

Abhidoso padoso tha,Sāyo sañjhā dinaccayo.

ปภาตะ, วิภาตะ, ปัจจูสะ และกัลละ แปลว่าเวลาเช้าหรือเวลาสว่าง; อภิโทสะ และปโทสะ แปลว่าเวลาหัวค่ำ; สายะ, สัญฌา และทินัจจยะ แปลว่าเวลาเย็น.

69.

๖๙.

Nisā ca rajanī ratti, tiyāmā saṃvarī bhave;

Juṇhā tu candikāyuttā, tamussannā timisikā.

นิสา, รชนี, รัตติ, ติยามา และสังวรี แปลว่ากลางคืน; ชุณหา คือกลางคืนที่มีแสงจันทร์; ติมิสิกา คือกลางคืนที่มืดมิด.

70.

๗๐.

Nisītho majjhimā ratti, aḍḍharatto mahānisā;

Andhakāro tamo nitthī, timisaṃ timiraṃ mataṃ.

นิสีถะ, มัชฌิมารัตติ, อัฑฒรัตตะ และมหานิสา แปลว่าเที่ยงคืน; อันธการะ, ตมะ (นปุงสกลิงค์), ติมิสะ และติมิระ แปลว่าความมืด.

71.

๗๑.

Caturaṅgatamaṃ evaṃ, kāḷapakkhacatuddasī;

Vanasaṇḍo ghano megha, paṭalaṃ cā’ḍḍharatti ca.

จตุรงคตมะ (ความมืดมีองค์ ๔) คือ ๑. วันแรม ๑๔ ค่ำ ๒. แนวป่าทึบ ๓. ชั้นเมฆหนา และ ๔. เวลาเที่ยงคืน.

72.

๗๒.

Andhatamaṃ [Pg.8] ghanatame, pahāro yāma, saññito;

Pāṭipado tu dutiyā, tatiyādī tithī, tāyati pāletīti tithi, tā+iti (ṇvādi) dvisu.

อันธตมะ คือความมืดตื้อ; ปหาระ เรียกว่า ยาม; ปาฏิบท, ทุติยา, ตติยา เป็นต้น เรียกว่า ติถี (วันทางจันทรคติ), ติถี นั้นแปลว่า ผู้รักษา (กาลเวลา) มาจาก ตา ธาตุ ลง อิติ ปัจจัย (เป็นได้ ๒ ลิงค์).

73.

๗๓.

Pannarasī pañcadasī, puṇṇamāsī tu puṇṇamā;

Amāvasī pyamāvāsī, thiyaṃ pannarasī’ parā.

ปัณณรสี, ปัญจทสี, ปุณณมาสี และปุณณมา (หมายถึงวันเพ็ญ ๑๕ ค่ำ); อมาวสี และอมาวาสี (หมายถึงวันเดือนดับ); ปัณณรสี อีกอย่างหนึ่ง (ทั้งหมดเป็นอิตถีลิงค์).

74.

๗๔.

Ghaṭikā saṭṭhya’ horatto, pakkho te dasa pañca ca;

Te tu pubbāparā sukka,Kāḷā, māso tu te duve.

หกสิบฆฏิกาเป็นหนึ่งวันกับคืน, สิบห้าวันเป็นหนึ่งปักษ์; ปักษ์เหล่านั้นคือข้างขึ้นและข้างแรม (สุกกปักษ์และกาฬปักษ์), สองปักษ์นั้นเป็นหนึ่งเดือน.

75.

๗๕.

Citto vesākha, jeṭṭho cā, sāḷho dvīsu ca sāvaṇo;

Poṭṭhapāda’ssayujā ca, māsā dvādasa kattiko.

เดือนจิตร, วิสาขะ, เชษฐะ, อาสาฬหะ (ทั้งสอง), สาวัณณะ, โปฏฐปาทะ, อัสสยุชะ และกัตติกะ รวมเป็น ๑๒ เดือน.

76.

๗๖.

Māgasiro tathā phusso, kamena māgha phagguṇā;

Kattika’ssayujā māsā, pacchima pubbakattikā.

เดือนมิคสิระ, ผุสสะ, มาฆะ และผัคคุณะ ตามลำดับ; เดือนกัตติกะและเดือนอัสสยุชะ เรียกว่า กัตติกะหลังและกัตติกะก่อน.

77.

๗๗.

Sāvaṇo nikkhamanīyo,Cittamāso tu rammako.

เดือนสาวัณณะเป็นเดือนแห่งการออกไป, ส่วนเดือนจิตรเป็นเดือนที่น่ารื่นรมย์.

78.

๗๘.

Caturo caturo māsā, kattikakāḷapakkhato;

Kamā hemanta gimhāna, vassānā utuyo dvisu.

ฤดูละ ๔ เดือน คือ ฤดูเหมันต์ ฤดูคิมหันต์ และฤดูวัสสานะ ตามลำดับ นับแต่ข้างแรมเดือนกัตติกะเป็นต้นไป.

79.

๗๙.

Hemanto sisira mutū,Cha vā vasanto ca gimha vassānā;

Saradoti kamā māsā, dve dve vuttānusārena.

หรือฤดู ๖ คือ เหมันต์, สิสิระ, วสันต์, คิมหันต์, วัสสานะ และสารท ตามลำดับ ฤดูละ ๒ เดือน ตามที่กล่าวมาแล้ว.

80.

๘๐.

Uṇho nidāgho gimhotha,Vasso vassāna pāvusā;

Utūhi tīhi vassānā, dikehi dakkhiṇāyanaṃ.

อุณหะ, นิทาฆะ, คิมหะ (ฤดูร้อน); วัสสะ, วัสสานะ, ปาวุสะ (ฤดูฝน); ด้วยฤดู ๓ มีวัสสานะเป็นต้น เป็นทักขิณายัน.

81.

๘๑.

Uttarāyana maññehi, tīhi vassāyanadvayaṃ;

Vassa saṃvaccharā nitthī, sarado hāyano samā.

ส่วนอุตตรายันด้วยฤดูอื่นอีก ๓ ฤดู อายันทั้งสองนั้นรวมเป็นหนึ่งปี; คำว่า วัสสะ, สังวัจฉระ (ไม่เป็นอิตถีลิงค์), สารทะ, หายนะ, สมา หมายถึง ปี.

82.

๘๒.

Kappakkhayo tu saṃvaṭṭo, yuganta palayā api;

Alakkhī kālakaṇṇitthī, atha lakkhī siri’tthiyaṃ.

กัปปักขัย, สังวัฏฏะ, ยุคันตะ และปะลัย (ความพินาศของกัป); อลักขี, กาลกัณณี (เป็นอิตถีลิงค์); ส่วนลักขี, สิริ (เป็นอิตถีลิงค์).

83.

๘๓.

Danu dānavamātā tha, devamātā panā’diti;

นางทนุเป็นมารดาของพวกทานพ, ส่วนนางอทิติเป็นมารดาของพวกเทพ.

84.

๘๔.

Pāpañca kibbisaṃ verā, ghaṃ duccarita dukkaṭaṃ;

Apuññā’kusalaṃ kaṇhaṃ, kalusaṃ duritā’gu ca.

ปาปะ, กิพพิสะ, เวระ, อฆะ, ทุจริต, ทุกกฏ, อปุญญะ, อกุศล, กัณหะ, กลุสะ, ทุริตะ และอาคุ (หมายถึง บาป).

85.

๘๕.

Kusalaṃ [Pg.9] sukataṃ sukkaṃ, puññaṃ dhamma manitthiyaṃ;

Sucarita matho diṭṭha, dhammikaṃ ihalokikaṃ.

กุศล, สุกตะ, สุกกะ, บุญ, ธรรม (ไม่เป็นอิตถีลิงค์), สุจริต; ทิฏฐธัมมิกะ, อิหโลกิกะ (ในโลกนี้).

86.

๘๖.

Sandiṭṭhika matho pāra, lokikaṃ samparāyikaṃ;

Takkālaṃ tu tadātvaṃ co,Ttarakālo tu āyati.

สันทิฏฐิกะ; ปารโลกิกะ, สัมปรายิกะ (ในโลกหน้า); ตักกาล (เวลาปัจจุบัน) คือ ตทัตวะ; ส่วนอุตตรกาล (เวลาอนาคต) คือ อายติ.

87.

๘๗.

Hāso’ ttamanatā pīti, vitti tuṭṭhi ca nāriyaṃ;

Ānando pamudā’modo, santoso nandi sammado.

หาสะ, อัตตมนตา, ปีติ, วิตติ, ตุฏฐิ (เป็นอิตถีลิงค์), อานันทะ, ปมุทา, อาโมทะ, สันโตสะ, นันทิ, สัมมทะ (ความยินดี).

88.

๘๘.

Pāmojjañca pamodo tha, sukhaṃ sātañca phāsva’tha;

Bhaddaṃ seyyo subhaṃ khemaṃ, kalyāṇaṃ maṅgalaṃ sivaṃ.

ปาโมชชะ, ปโมทะ, สุขะ, สาตะ, ผาสุกะ, ภัททะ, เสยยะ, สุภะ, เขมะ, กัลยาณะ, มงคล, สิวะ (ความสุข).

89.

๘๙.

Dukkhañca kasiraṃ kicchaṃ, nīgho ca byasanaṃ aghaṃ;

Dabbe tu pāpapuññāni, tīsvākicchaṃ sukhādi ca.

ทุกขะ, กสิระ, กิจฉะ, นีฆะ, พยสนะ, อฆะ (ความทุกข์); ส่วนคำว่า ปาปะ และ ปุญญะ เป็นคุณนาม (ในอรรถว่าทรัพย์), ส่วน กิจฉะ และ สุขะ เป็นต้น เป็นได้ ๓ ลิงค์.

90.

๙๐.

Bhāgyaṃ niyati bhāgo ca, bhāgadheyyaṃ vidhī’rito;

Atho uppatti nibbatti, jāti janana mubbhavo.

ภาคยะ, นิยติ, ภาคระ, ภาคเธยยะ, วิธี (โชคชะตา); อุปปัตติ, นิพพัตติ, ชาติ, ชนนะ, อุพภวะ (การเกิด).

91.

๙๑.

Nimittaṃ kāraṇaṃ ṭhānaṃ, padaṃ bījaṃ nibandhanaṃ;

Nidānaṃ pabhavo hetu, sambhavo setu paccayo.

นิมิตตะ, การณะ, ฐานะ, ปทะ, พีชะ, นิพันธนะ, นิทานะ, ปภวะ, เหตุ, สัมภวะ, เสตุ, ปัจจัย (เหตุ).

92.

๙๒.

Kāraṇaṃ yaṃ samāsannaṃ, padaṭṭhānanti taṃ mataṃ;

Jīvo tu puriso’ttā tha, padhānaṃ pakatitthiyaṃ.

เหตุที่ใกล้ชิด เรียกว่า ปทัฏฐาน; ส่วนชีวะ, ปุริสะ, อัตตา (ตน); ปธานะ, ปกติ (เป็นอิตถีลิงค์).

93.

๙๓.

Pāṇo sarīrī bhūtaṃ vā, satto dehī ca puggalo;

Jīvo pāṇī pajā jantu,Jano loko tathāgato.

ปาณะ, สรีรี, ภูตะ, สัตตะ, เทหี, ปุคคละ, ชีวะ, ปาณี, ปชา, ชันตุ, ชนะ, โลกะ, ตถาคต (สัตว์, คน).

94.

๙๔.

Rūpaṃ saddo gandha rasā, phasso dhammo ca gocarā;

Ālambā visayā te chā, rammaṇā lambaṇāni ca.

รูป, สัททะ (เสียง), คันธะ (กลิ่น), รสะ (รส), ผัสสะ, ธัมมะ ทั้ง ๖ นี้เรียกว่า โคจร, อาลัมพะ, วิสัย, อารัมมณะ และอาลัมพณะ.

95.

๙๕.

Sukko goro sito’dātā,Dhavalo seta, paṇḍarā;

Soṇo tu lohito ratto,Tamba mañjiṭṭha rohitā.

สุกกะ, โคระ, สิตะ, โอทาตะ, ธวละ, เสตะ, ปัณฑระ (สีขาว); ส่วนโสณะ, โลหิตะ, รัตตะ, ตัมพะ, มัญชิฏฐะ, โรหิตะ (สีแดง).

96.

๙๖.

Nīlo kaṇhā’sitā kāḷo,Mecako sāma sāmalā;

Sitapītetu paṇḍu’tto, īsaṃpaṇḍutu dhūsaro.

นีละ, กัณหะ, อสิตะ, กาฬะ, เมจกะ, สามะ, สามละ (สีดำ, สีเขียว); ส่วนสีขาวเหลืองเรียกว่า ปัณฑุ, สีเหลืองหม่นเรียกว่า ธูสระ.

97.

๙๗.

Aruṇo [Pg.10] kiñciratto tha,Pāṭalo setalohito;

Atho pīto halidyābho,Palāso harito hari.

อรุณะ (สีแดงเรื่อ), ปาฏละ (สีขาวแดง/ชมพู); ส่วนปีตะ, หริททาภะ (สีเหลือง); ปลาสะ, หริตะ, หริ (สีเขียว).

98.

๙๘.

Kaḷāro kapilo nīla, pīte tha rocanappabhe;

Piṅgo pisaṅgo pyathavā, kaḷārādī tu piṅgale.

กฬาระ, กปิละ (สีเขียวเหลือง), โรจนัปปะภะ (สีรุ่งเรือง); ปิงคะ, ปิสังคะ หรือกฬาระเป็นต้น เรียกว่า สีปิงคละ (สีน้ำตาล/สีเหลืองแดง).

99.

๙๙.

Kammāso sabalo citto,Sāvo tu kaṇhapītake;

Vāccaliṅgā guṇinyete, guṇe sukkādayo pume.

กัมมาสะ, สพละ, จิตตะ (สีด่าง); ส่วนสาวะ คือสีดำเหลือง; คำเหล่านี้เป็นคุณศัพท์ (๓ ลิงค์), เมื่อหมายถึงตัวคุณภาพ (สี) สุกกะเป็นต้น เป็นปุงลิงค์.

100.

๑๐๐.

Naccaṃ naṭṭañca naṭanaṃ, nattanaṃ lāsanaṃ bhave;

Naccaṃ tu vāditaṃ gīta, miti nāṭumidaṃ tayaṃ.

นัจจะ, นัฏฏะ, นฏนะ, นัตตนะ, ลาสนะ (การฟ้อนรำ); นัจจะ (การรำ), วาทิตะ (การประโคม), คีตะ (การขับร้อง) ทั้ง ๓ นี้เรียกว่า นาฏยะ.

101.

๑๐๑.

Naccaṭṭhānaṃ siyā raṅgo, bhinayo sūcyasūcanaṃ;

Aṅgahāro’ṅgavikkhepo, naṭṭako naṭako naṭo.

สถานที่ฟ้อนรำ เรียกว่า รังคะ; อภินยะ คือการแสดงท่าทางบอกความหมาย; อังคหาระ คือการเยื้องกรายอวัยวะ; นัฏฏกะ, นฏกะ, นฏะ (นักฟ้อนรำ, นักแสดง).

102.

๑๐๒.

Siṅgāro karuṇo vīra, bbhuta hassa bhayānakā;

Santo bībhaccha ruddāni, nava nāṭyarasā ime.

สิงคาระ, กรุณะ, วีระ, อัพภูตะ, หัสสะ, ภยานกะ, สันตะ, พีภัจฉะ และรุททะ เหล่านี้คือรสแห่งนาฏกรรม ๙ อย่าง.

103.

๑๐๓.

Posassa nāriyaṃ pose, itthiyā saṅgamaṃ pati;

Yā pihā esa siṅgāro, ratikīḷādikāraṇo.

ความปรารถนาที่ชายมีต่อหญิง หรือที่หญิงมีต่อชาย เพื่อการสมาคมกัน ความปรารถนานั้นคือ สิงคาระ ซึ่งเป็นเหตุแห่งการเล่นกามารมณ์เป็นต้น.

104.

๑๐๔.

Uttama ppakatippāyo, itthipurisahetuko;

So sambhogo viyogoti,Siṅgāro duvidho mato.

สิงคารรสมี ๒ อย่าง คือ สัมโภคะ (การอยู่ร่วมกัน) และวิโยคะ (การพลัดพรากกัน) ซึ่งมีอัธยาศัยอันประเสริฐยิ่ง และมีหญิงชายเป็นเหตุ

105.

๑๐๕.

Bhāsitaṃ [Pg.11] lapitaṃ bhāsā, vohāro vacanaṃ vaco;

Utti vācā girā vāṇī, bhāratī kathitā vacī.

ภาษิตะ, ลปิตะ, ภาษา, โวหาร, วจนะ, วโจ, อุติ, วาจา, คิรา, วาณี และภารตี เหล่านี้ท่านเรียกว่า วจี (คำพูด)

106.

๑๐๖.

Ekākhyāto padacayo, siyā vākyaṃsakārako;

Āmeḍitanti viññeyyaṃ, dvattikkhattu mudīraṇaṃ.

กลุ่มคำที่มีกริยาบทเดียวพร้อมทั้งการก พึงเป็นประโยค, พึงทราบว่าการกล่าวซ้ำสองหรือสามครั้ง ชื่อว่า อาเมณฑิตะ

107.

๑๐๗.

Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhale’cchare;

Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budho.

บัณฑิตพึงทำอาเมณฑิตะ (การกล่าวซ้ำ) ในคราวกลัว, โกรธ, สรรเสริญ, รีบร้อน, ตื่นเต้น, ประหลาดใจ, ร่าเริง, เศร้าโศก และเลื่อมใส

108.

๑๐๘.

Iru nārī yaju sāma, miti vedā tayo siyuṃ;

Ete eva tayī nārī, vedo manto sutitthiyaṃ.

อิรุเวท (ฤคเวท), ยชุรเวท และสามเวท พึงเป็นเวท ๓ อย่าง, เวทเหล่านั้นนั่นแลเรียกว่า ไตรเวท, ส่วนคำว่า เวท, มนต์ และสุติตถิยะ เป็นชื่อเรียกแทนกันได้

109.

๑๐๙.

Aṭṭhako vāmako vāma, devo caṅgīraso bhagu;

Yamadaggi ca vāsiṭṭho, bhāradvājo ca kassapo;

Vessāmittoti mantānaṃ, kattāro isayo ime.

อัฏฐกะ, วามกะ, วามเทวะ, อังคีรส, ภคุ, ยมทัคคิ, วสิฏฐะ, ภารทวาชะ, กัสสปะ และวิสสามิตตะ ฤๅษีเหล่านี้เป็นผู้สร้างมนต์ทั้งหลาย

110.

๑๑๐.

Kappo byākaraṇaṃ joti, satthaṃ sikkhā nirutti ca;

Chandoviciti cetāni, vedaṅgāni vadanti cha.

กัปปะ, ไวยากรณ์, โชติศาสตร์, สิกขา, นิรุกติ และฉันโทวิจิติ เหล่านี้ท่านเรียกว่า เวทางคะ ๖ อย่าง

111.

๑๑๑.

Itihāso purāvutta, ppabandho bhāratādiko;

Nāmappakāsakaṃ satthaṃ, rukkhādīnaṃ nighaṇḍu so.

อิติหาสะ คือเรื่องราวที่สืบต่อกันมาในอดีต เช่น มหาภารตะ เป็นต้น, ส่วนตำราที่แสดงชื่อของต้นไม้เป็นต้นนั้น เรียกว่า นิฆัณฑุ

112.

๑๑๒.

Vitaṇḍasatthaṃ viññeyyaṃ, yaṃ taṃ lokāyataṃ iti;

Keṭubhaṃ tu kriyākappa, vikappo kavinaṃ hito.

พึงทราบว่าตำราวิทัณฑะ (การโต้แย้ง) นั้นคือ โลกายตะ, ส่วนเกฏุภะ คือตำราว่าด้วยระเบียบวิธีแห่งพิธีกรรม เป็นประโยชน์แก่กวีทั้งหลาย

113.

๑๑๓.

Ākhyāyikopaladdhatthā, pabandhakappanā kathā;

Daṇḍanītya’tthasatthasmiṃ, vuttanto tu pavatti ca.

อาขยายิกา คือเรื่องราวที่เกิดขึ้นจริง, กถา คือเรื่องที่แต่งขึ้น, ส่วนในตำรานิติศาสตร์และเศรษฐศาสตร์ คำว่า วุตตันตะ และ ปวัตติ หมายถึง เรื่องราวหรือความเป็นไป

114.

๑๑๔.

Saññā, khyā, vhā samaññā cā, bhidhānaṃ nāma mavhayo;

Nāmadheyyā’ dhivacanaṃ, paṭivākyaṃ tu uttaraṃ.

สัญญา, ขยา, อวหา, สมัญญา, อภิธาน, นาม, อวหยะ, นามเธยยะ และอธิวจนะ เป็นชื่อเรียกของ 'ชื่อ', ส่วนปฏิวากยะ และ อุตตระ คือ 'คำตอบ'

115.

๑๑๕.

Pañho tīsva nuyogo ca, pucchā pyatha nidassanaṃ;

Upogghāto ca diṭṭhanto, tatho’dāharaṇaṃ bhave.

ปัญหา (ใช้ได้ใน ๓ ลิงค์), อนุโยค และปุจฉา เป็นคำเรียก 'คำถาม', ส่วนนิสัสสนะ, อุปโปคฆาตะ, ทิฏฐันตะ และอุทาหรณ์ เป็นคำเรียก 'ตัวอย่าง'

116.

๑๑๖.

Samā saṅkhepa saṃhārā, samāso saṅgaho pyatha;

Sataṃ dhārayasī tyādya, bbhakkhānaṃ tucchabhāsanaṃ.

สมา, สังเขปะ, สังหาระ, สมาส และสังคหะ เป็นคำเรียก 'การย่อ' หรือ 'การรวบรวม', ส่วนการกล่าวหาด้วยคำเท็จ เช่น 'ท่านเป็นหนี้ร้อยหนึ่ง' เป็นต้น เรียกว่า อัพภักขานะ หรือ ตุจฉภาสนะ

117.

๑๑๗.

Vohāro tu vivādo tha, sapanaṃ sapathopi ca;

Yaso siloko kittitthī,Ghosanā tu’ccasaddanaṃ.

โวหาร คือ วิวาทะ, ส่วนสปนะ และสปถะ คือ 'การสาบาน', ยศ, สิโลกะ และกิตติ คือ 'เกียรติ', ส่วนโฆสนา คือ 'การเปล่งเสียงดัง'

118.

๑๑๘.

Paṭighoso paṭiravo, tho’ paññāso vacīmukhaṃ;

Katthanā ca silāghā ca, vaṇṇanā ca nuti tthuti.

ปฏิโฆสะ และปฏิรวะ คือ 'เสียงสะท้อน', อุปัญญาสะ และวจีมุขะ คือ 'คำนำ', กัตถนา, สิลาฆา, วรรณนา, นุติ และถุติ คือ 'การสรรเสริญ'

119.

๑๑๙.

Thomanañca pasaṃsātha, kekā nādo sikhaṇḍinaṃ;

Gajānaṃ koñcanādo tha,Matā hesā hayaddhani.

โถมนะ และปสังสาทะ เป็นคำเรียก 'การสรรเสริญ', เกกา คือเสียงของนกยูง, ส่วนโกญจนาท คือเสียงของช้าง, และเฮสา คือเสียงของม้า

120.

๑๒๐.

Pariyāyo vevacanaṃ, sākacchā tu ca saṃkathā;

Upavādo cu’pakkosā, vaṇṇavādā’nuvādo ca;

Janavādā’pavādāpi, parivādo ca tulyatthā.

ปริยายะ และเววจนะ คือ 'คำพ้อง', สาคัจฉา และสังกถา คือ 'การสนทนา', อุปวาทะ, อุปักโกสะ, วรรณวาทะ, อนุวาทะ, ชนวาทะ, อปวาทะ และปริวาทะ มีความหมายเหมือนกัน (คือการตำหนิหรือนินทา)

121.

๑๒๑.

Khepo [Pg.12] nindā tathā kucchā, jigucchā garahā bhave;

Nindāpubbo upārambho, paribhāsana muccate.

เขปะ, นินทา, กุจฉา, ชิคัจฉา และคารหา คือ 'การตำหนิ', ส่วนอุปารัมภะที่มีการนินทาเป็นเบื้องต้น เรียกว่า ปริภาสนะ

122.

๑๒๒.

Aṭṭhānariyavohāra, vasena yā pavattitā;

Abhivākyaṃ siyā vācā, sā vītikkamadīpanī.

วาจาที่ดำเนินไปตามอำนาจแห่งอัฏฐอนริยโวหาร (โวหารของอโลภะ ๘ ประการ) พึงเป็นอภิวากยะ, วาจานั้นแสดงถึงการล่วงละเมิด

123.

๑๒๓.

Muhuṃbhāsā nulāpotha, palāpo natthikā girā;

Ādobhāsana mālāpo,Vilāpo tu pariddavo.

มุหุงภาสา และอนุลาปะ คือ 'การพูดซ้ำ', ปลาปะ คือ 'คำพูดที่ไร้สาระ', อาลาปะ คือ 'การพูดทักทายในเบื้องต้น', ส่วนวิลาปะ และปริเทวะ คือ 'การคร่ำครวญ'

124.

๑๒๔.

Vippalāpo virodhotti, sandesotti tu vācikaṃ;

Sambhāsanaṃ tu sallāpo, virodharahitaṃ mithu.

วิปปลาปะ คือคำพูดที่ขัดแย้งกัน, ส่วนข่าวสาร เรียกว่า วาจิกะ, การพูดคุยกันระหว่างกันโดยปราศจากความขัดแย้ง เรียกว่า สัมภาสนะ หรือ สัลลาปะ

125.

๑๒๕.

Pharusaṃ niṭṭhuraṃ vākyaṃ, manuññaṃ hadayaṅgamaṃ;

Saṃkulaṃ tu kiliṭṭhañca, pubbāparavirodhinī.

คำพูดที่หยาบคาย เรียกว่า ผรุสะ และนิฏฐุระ, คำพูดที่น่าพอใจ เรียกว่า มนุญญะ และหทยังคมะ, ส่วนคำพูดที่ระคนกัน (สังกุละ) และเศร้าหมอง (กิลิฏฐะ) คือคำพูดที่ขัดแย้งกันทั้งข้างต้นและข้างปลาย

126.

๑๒๖.

Samudāyattharahitaṃ, abaddhamiti kittitaṃ;

Vitathaṃ tu musā cātha, pharusādī tiliṅgikā.

คำพูดที่ปราศจากความหมายรวมกัน เรียกว่า อพัทธะ, ส่วนคำว่า วิตถะ และมุสา หมายถึงคำเท็จ, อนึ่ง คำมีผรุสะเป็นต้น เป็นคำ ๓ ลิงค์

127.

๑๒๗.

Sammā byayañcā vitathaṃ, saccaṃ tacchaṃ yathātathaṃ;

Tabbantā tīsva līkaṃ tva, saccaṃ micchā musā byayaṃ.

สัมมา (เป็นอัพยยศัพท์), อวิตถะ, สัจจะ, ตัจฉะ และยถาตถะ เป็นคำเรียก 'ความจริง' (คำที่เป็นคุณนามของความจริงเป็น ๓ ลิงค์), ส่วน อลีกะ, อสัจจะ, มิจฉา และมุสา (เป็นอัพยยศัพท์) เป็นคำเรียก 'คำเท็จ'

128.

๑๒๘.

Ravo ninādo ninado ca saddo,Nigghosa nāda ddhanayo ca rāvo;

Ārāva saṃrāva virāva ghosā,Ravā sutitthī sara nissanā ca.

รวะ, นินาทะ, นินทะ, สัททะ, นิคโฆสะ, นาทะ, ธนยะ, รวะ (อีกศัพท์หนึ่ง), อารวะ, สังรวะ, วิรวะ, โฆสะ, รวา (พหุพจน์), สุติตถี, สระ และนิสสนะ เป็นคำเรียก 'เสียง'

129.

๑๒๙.

Vissaṭṭha mañju viññeyyā, savanīyā visārino;

Bindu gambhīra ninnādī, tyeva maṭṭhaṅgiko saro.

พึงทราบว่าเสียงประกอบด้วยองค์ ๘ คือ ๑. แจ่มใส ๒. ไพเราะ ๓. เข้าใจง่าย ๔. น่าฟัง ๕. ไม่แตกพร่า ๖. กลมกล่อม ๗. ลึกซึ้ง ๘. กังวาน

130.

๑๓๐.

Tiracchānagatānañhi, rutaṃ vassita muccate;

Kolāhalo kalahalo,Gītaṃ gānañca gītikā.

รุตะ และวัสสิตะ คือ 'เสียงร้องของสัตว์เดรัจฉาน', โกลาหล และกลหละ คือ 'เสียงอึกทึก', คีตะ, คานะ และคีติกา คือ 'เพลง'

131.

๑๓๑.

Sarā satta tayo gāmā, cekavīsati mucchanā;

Tānā cekūnapaññāsa, iccetaṃ saramaṇḍalaṃ.

สระ ๗, คามะ ๓, มุจฉนา ๒๑, ตานะ ๔๙ นี้แลคือ สรมนฑล (วงเสียง)

132.

๑๓๒.

Usabho dhevato ceva, chajja gandhāra majjhimā;

Pañcamo ca nisādoti, satte’te gaditā sarā.

อุสภะ, เธวตะ, ฉัชชะ, คันธาระ, มัชฌิมา, ปัญจมะ และนิสาทะ สระ ๗ เหล่านี้ท่านกล่าวไว้แล้ว

133.

๑๓๓.

Nadanti [Pg.13] usabhaṃ gāvo, turagā dhevataṃ tathā;

Chajjaṃ mayūrā gandhāra, majā koñcā ca majjhimaṃ.

โคทั้งหลายร้องเป็นเสียงอุสภะ, ม้าทั้งหลายร้องเป็นเสียงเธวตะ, นกยูงทั้งหลายร้องเป็นเสียงฉัชชะ, แพะทั้งหลายร้องเป็นเสียงคันธาระ และนกกระเรียนทั้งหลายร้องเป็นเสียงมัชฌิมา

134.

๑๓๔.

Pañcamaṃ parapuṭṭhādī, nisādampi ca vāraṇā;

Chajjo ca majjhimo gāmā,Tayo sādhāraṇoti ca.

เสียงปัญจมะ (เหมือนเสียงนกกาเหว่า) เป็นต้น, เสียงนิสาทะ (เหมือนเสียงช้าง) และวารณะ (เสียงช้าง), ส่วนคามะ (บันไดเสียง) มี ๓ คือ ฉัชชะ, มัชฌิมะ และ (คันธาระ) ทั้ง ๓ นี้เป็นสาธารณะ.

135.

๑๓๕.

Saresu tesu pacceke, tisso tisso hi mucchanā;

Siyuṃ tatheva tānāni, satta satteva labbhare.

ในเสียงเหล่านั้นแต่ละเสียง มีมุจฉนาเสียงละ ๓ และมีตานะเสียงละ ๗ พึงมีได้เช่นนั้น.

136.

๑๓๖.

Tisso duve catasso ca, catasso kamato sare;

Tisso duve catassoti, dvāvīsati sutī siyuṃ.

สุติ ๓, ๒, ๔ และ ๔ ตามลำดับในเสียง (ทั้ง ๗), และสุติ ๓, ๒, ๔ พึงมีรวมเป็น ๒๒.

137.

๑๓๗.

Uccatare rave tāro, thābyatte madhure kalo;

Gambhīre tu rave mando, tārādī tīsvatho kale;

Kākalī sukhume vutto,Kriyādisamatā layo.

ในเสียงสูงเรียกว่า ตาระ, ในเสียงที่ชัดเจนและมั่นคงเรียกว่า มัชฌิมะ, ในเสียงหวานเรียกว่า กละ, ในเสียงทุ้มเรียกว่า มันทะ, ในเสียง ๓ อย่างมีตาระเป็นต้นนั้น และในเสียงกละนั้น, เสียงที่ละเอียดเรียกว่า กากลี, ความสม่ำเสมอแห่งกิริยา (การบรรเลง) เป็นต้น เรียกว่า ลยะ.

138.

๑๓๘.

Vīṇā ca vallakī satta, tantī sā parivādinī;

Pokkharo doṇi vīṇāya,Upavīṇo tu veṭhako.

พิณและวัลลกี (เป็นชื่อของพิณ), พิณ ๗ สายเรียกว่า ปริวาทินี, กระพอง (ราง) ของพิณเรียกว่า โพกขระ, ส่วนเครื่องพัน (ลูกบิด) เรียกว่า อุปวีณะ.

139.

๑๓๙.

Ātatañceva vitata, mātatavitataṃ ghanaṃ;

Susiraṃ ceti tūriyaṃ, pañcaṅgika mudīritaṃ.

เครื่องดนตรีมีองค์ ๕ ท่านกล่าวไว้คือ อาตตะ, วิตตะ, อาตตวิตตะ, ฆนะ และสุสิระ.

140.

๑๔๐.

Ātataṃ nāma cammāva, naddhesu bheriyādisu;

Tale’kekayutaṃ kumbha, thuṇa daddarikādikaṃ.

ในบรรดาเครื่องดนตรีที่ขึงด้วยหนังมีเภรีเป็นต้น เครื่องดนตรีที่มีหน้าเดียว เช่น กุมภะ, ถุณะ และทัททริกา เป็นต้น เรียกว่า อาตตะ.

141.

๑๔๑.

Vitataṃ co’bhayatalaṃ, tūriyaṃ murajādikaṃ;

Ātatavitataṃ sabba, vinaddhaṃ paṇavādikaṃ.

เครื่องดนตรีที่มีสองหน้า เช่น มุรชะ เป็นต้น เรียกว่า วิตตะ, เครื่องดนตรีที่หุ้มด้วยหนังโดยรอบ เช่น ปณวะ เป็นต้น เรียกว่า อาตตวิตตะ.

142.

๑๔๒.

Susiraṃ vaṃsasaṅkhādi, sammatālādikaṃ ghanaṃ;

Ātojjaṃ tu ca vādittaṃ, vāditaṃ vajja muccate.

เครื่องดนตรีประเภทเป่ามีขลุ่ยและสังข์เป็นต้น เรียกว่า สุสิระ, เครื่องดนตรีประเภทตีมีกังสดาลเป็นต้น เรียกว่า ฆนะ, ส่วนเครื่องดนตรี เรียกว่า อาโตชชะ, วาทิตตะ, วาทิตะ และวัชชะ.

143.

๑๔๓.

Bherī (bheri) dundubhi vutto tha,Mudiṅgo murajossa tu;

Āliṅga, ṅkyo, ddhakā bhedā,Tiṇavo tu ca ḍiṇḍimo.

กลอง เรียกว่า เภรี และทุนทุภิ, ส่วนมุทิงคะ เรียกว่า มุรชะ, มุรชะนั้นมีประเภทคือ อลิงคะ, อังกะ และอุทธกะ, ส่วนติณวะ เรียกว่า ฑิณฑิมะ.

144.

๑๔๔.

Ālambaro [Pg.14] tu paṇavo, koṇo vīṇādivādanaṃ;

Daddarī paṭaho bheri, ppabhedā maddalādayo.

อาลัมพระ เรียกว่า ปณวะ, ไม้ดีดพิณหรือไม้ตีกลอง เรียกว่า โกณะ, ทัททรี และปฏหะ เป็นประเภทของเภรี มีมัททละ เป็นต้น.

145.

๑๔๕.

Janappiye vimadduṭṭhe, gandhe parimalo bhave;

So tvā modo dūragāmī, vissantā tīsvito paraṃ.

กลิ่นหอมที่เกิดจากการขยี้และเป็นที่ชื่นชอบของคน เรียกว่า ปริมละ, กลิ่นหอมนั้นถ้าฟุ้งไปไกล เรียกว่า อาโมทะ, กลิ่นที่ฟุ้งกระจายไป เรียกว่า วิสสันทะ (คำเหล่านี้เป็นได้ใน ๓ ลิงค์).

146.

๑๔๖.

Iṭṭhagandho ca surabhi, sugandho ca sugandhi ca;

Pūtigandhi tu duggandho, tha vissaṃ āmagandhi yaṃ.

กลิ่นที่น่าปรารถนา เรียกว่า สุรภี, สุคันธะ และสุคันธิ, ส่วนกลิ่นเหม็น เรียกว่า ปูติคันธิ และทุคคันธะ, กลิ่นคาว เรียกว่า วิสสะ และอามคันธิ.

147.

๑๔๗.

Kuṅkumañceva yavana, pupphañca tagaraṃ tathā;

Turukkhoti catujjāti, gandhā ete pakāsitā.

กุงกุมะ (หญ้าฝรั่น), ยวนบุปผะ (ดอกไม้เทศ), ตคระ (กฤษณา) และตุรุกขะ (กำยาน), กลิ่น ๔ ชนิดนี้ท่านประกาศไว้แล้ว.

148.

๑๔๘.

Kasāvo nitthiyaṃ titto, madhuro lavaṇo ime;

Ambilo kaṭuko ceti, cha rasā tabbatī tisu.

รสฝาด (กสาวะ) เป็นนปุงสกลิงค์และปุงลิงค์, รสขม (ติตตะ), รสหวาน (มธุระ), รสเค็ม (ลวณะ), รสเปรี้ยว (อัมพิละ) และรสเผ็ด (กฏุกะ), รสทั้ง ๖ นี้ (เมื่อเป็นคุณศัพท์) มีใน ๓ ลิงค์.

149.

๑๔๙.

Siyā phasso ca phoṭṭhabbo,Visayī tvakkha mindriyaṃ;

Nayanaṃ tvakkhi nettañca, locanaṃ ca’cchi cakkhu ca.

ผัสสะ และโผฏฐัพพะ (เป็นชื่อของสัมผัส), ส่วนอินทรีย์ผู้รับอารมณ์ เรียกว่า อักขะ และอินทรีย์, นัยน์ตา เรียกว่า นยนะ, อักขิ, เนตตะ, โลจนะ, อัจฉิ และจักขุ.

150.

๑๕๐.

Sotaṃ saddaggaho kaṇṇo, savanaṃ suti natthu tu;

Nāsā ca nāsikā ghānaṃ, jivhātu rasanā bhave.

หู เรียกว่า โสต, สัททัคคหะ, กัณณะ, สวนะ และสุติ, ส่วนจมูก เรียกว่า นัตถุ, นาสา, นาสิกา และฆานะ, ลิ้น เรียกว่า ชิวหา และรสนา.

151.

๑๕๑.

Sarīraṃ vapu gattañcā, ttabhāvo bondi viggaho;

Dehaṃ vā purise kāyo, thiyaṃ tanu kaḷevaraṃ.

ร่างกาย เรียกว่า สรีระ, วปุ, คัตตะ, อัตตภาวะ, พอนทิ, วิคคหะ, เทหะ และกายะ (๒ คำหลังเป็นปุงลิงค์), ส่วนในอิตถีลิงค์ เรียกว่า ตนุ, ในนปุงสกลิงค์ เรียกว่า กเฬวระ.

152.

๑๕๒.

Cittaṃ ceto mano nitthī, viññāṇaṃ hadayaṃ tathā;

Mānasaṃ dhī tu paññā ca, buddhi medhā mati muti.

จิต เรียกว่า จิตตะ, เจโต, มโน (๒ คำหลังไม่เป็นอิตถีลิงค์), วิญญาณ, หทัย และมานัส, ส่วนปัญญา เรียกว่า ธี, ปัญญา, พุทธิ, เมธา, มติ และมุติ.

153.

๑๕๓.

Bhūrī mantā ca paññāṇaṃ, ñāṇaṃ vijjā ca yoni ca;

Paṭibhāna mamoho tha, paññābhedā vipassanā.

ภูรี, มันตา, ปัญญาณะ, ญาณะ, วิชชา, โยนิ, ปฏิภาณะ และอโมหะ (เป็นชื่อของปัญญา), ส่วนวิปัสสนา เป็นประเภทของปัญญา.

154.

๑๕๔.

Sammādiṭṭhi pabhutikā, vīmaṃsā tu vicāraṇā;

Sampajaññaṃ tu nepakkaṃ, vedayitaṃ tu vedanā.

สัมมาทิฏฐิ เป็นต้น (เป็นประเภทของปัญญา), วิมังสา เรียกว่า วิจารณา, สัมปชัญญะ เรียกว่า เนปักกะ, ส่วนเวทยิตะ เรียกว่า เวทนา.

155.

๑๕๕.

Takko vitakko saṅkappo,Ppano’ hā’ yu tu jīvitaṃ;

Ekaggatā tu samatho, avikkhepo samādhi ca.

ตักกะ, วิตักกะ, สังกัปปะ, อัปปนา และอูหะ (เป็นชื่อของวิตก), ส่วนอายุ เรียกว่า ชีวิต, เอกัคคตา เรียกว่า สมถะ, อวิกเขปะ และสมาธิ.

156.

๑๕๖.

Ussāhā’ tappa paggāhā, vāyāmo ca parakkamo;

Padhānaṃ vīriyaṃ cehā, uyyāmo ca dhiti tthiyaṃ.

อุสสาหะ, อาตัปปะ, ปัคคาหะ, วายามะ, ปรักกมะ, ปธานะ, วิริยะ, อีหา และอุยยามะ (เป็นชื่อของความเพียร), ส่วนธิติ เป็นอิตถีลิงค์.

157.

๑๕๗.

Cattāri vīriyaṅgāni, tacassa ca nahāruno;

Avasissana maṭṭhissa, maṃsalohitasussanaṃ.

องค์แห่งความเพียร ๔ อย่าง คือ การเหลืออยู่ของหนัง, เอ็น และกระดูก, และการเหือดแห้งไปของเนื้อและเลือด.

158.

๑๕๘.

Ussoḷhī [Pg.15] tva dhimattehā, sati tva nussati tthiya;

Lajjā hirī samānā tha, ottappaṃ pāpabhīrutā.

ความเพียรอย่างยิ่ง เรียกว่า อุสโสฬหี, สติ เรียกว่า อนุสสติ (เป็นอิตถีลิงค์), ลัชชา เรียกว่า หิริ, ส่วนโอตตัปปะ เรียกว่า ปาปภีรุตา.

159.

๑๕๙.

Majjhattatā tu’pekkhā ca, adukkhamasukhā siyā;

Cittābhogo manakkāro,Adhimokkho tu nicchayo.

มัชฌัตตตา เรียกว่า อุเบกขา และอทุกขมสุขา, ความใส่ใจ เรียกว่า จิตตาโภคะ และมนสิการ, ส่วนอธิโมกข์ เรียกว่า นิสสยะ (การตัดสินใจ).

160.

๑๖๐.

Dayā’ nukampā kāruññaṃ, karuṇā ca anuddayā;

Thiyaṃ veramaṇī ceva, viratyā’ rati cāpyatha.

ความสงสาร เรียกว่า ทยา, อนุกัมปา, การุญญะ, กรุณา และอนุททายา, ส่วนเวรมณี, วิรติ และอารติ เป็นอิตถีลิงค์.

161.

๑๖๑.

Titikkhā khanti khamanaṃ, khamā mettā tu metya’tha;

Dassanaṃ diṭṭhi laddhitthī, siddhanto samayo bhave.

ความอดทน เรียกว่า ติติกขา, ขันติ, ขมนะ และขมา, เมตตา เรียกว่า เมตยะ, ความเห็น เรียกว่า ทัสสนะ, ทิฏฐิ และลัทธิ (๒ คำหลังเป็นอิตถีลิงค์), ส่วนลัทธิหรือคำสอน เรียกว่า สิทธันตะ และสมยะ.

162.

๑๖๒.

Taṇhā ca tasiṇā ejā, jālinī ca visattikā;

Chando jaṭā nikantyā’sā, sibbinī bhavanetti ca.

ตัณหา เรียกว่า ตสิณา, เอชา, ชาลินี, วิสัตติกา, ฉันทะ, ชฏา, นิกันติ, อาสา, สิพพินี และภวเนตติ.

163.

๑๖๓.

Abhijjhā vanatho vānaṃ, lobho rāgo ca ālayo;

Pihā manoratho icchā, bhilāso kāma dohaḷā;

Ākaṅkhā ruci vuttā sā, tvadhikā lālasā dvisu.

อภิชฌา, วนถะ, วานะ, โลภะ, ราคะ และอาลยะ (เป็นชื่อของความโลภ), ส่วนความปรารถนา เรียกว่า ปิหา, มโนรถะ, อิจฉา, อภิลาสะ, กามะ, โทหฬะ, อากังขา และรุจิ, ความปรารถนาอย่างแรงกล้า เรียกว่า ลาลสา (เป็นได้ใน ๒ ลิงค์).

164.

๑๖๔.

Veraṃ virodho viddeso, doso ca paṭighañca vā;

Kodhā’ ghātā kopa rosā,Byāpādo’ nabhiraddhi ca.

เวร, ความเป็นศัตรู, ความเกลียดชัง, โทสะ, ความขัดเคือง, ความโกรธ, ความอาฆาต, ความโกรธ, ความเคือง, ความพยาบาท, ความไม่ยินดี.

165.

๑๖๕.

Baddhavera mupanāho, siyā soko tu socanaṃ;

Roditaṃ kanditaṃ ruṇṇaṃ, paridevo pariddavo.

ความผูกเวร, ความผูกโกรธ, ความโศก, ความเศร้าโศก, การร้องไห้, การคร่ำครวญ, การร้องไห้, ความรำพัน, ความรำพันยิ่ง.

166.

๑๖๖.

Bhītitthi bhaya muttāso, bheravaṃ tu mahabbhayaṃ;

ความกลัว, ภัย, ความหวาดกลัว, ความน่าสะพรึงกลัว, ภัยใหญ่.

167.

๑๖๗.

Bheravaṃ bhīsanaṃ bhīmaṃ, dāruṇañca bhayānakaṃ;

Ghoraṃ paṭibhayaṃ bhesmaṃ, bhayaṅkara mime tīsu.

น่ากลัว, น่าสะพรึงกลัว, น่าสยดสยอง, ดุร้าย, น่าหวาดกลัว, ร้ายกาจ, น่าหวาดหวั่น, น่ากลัวยิ่ง, สิ่งที่ทำให้กลัว (ทั้ง 9 นี้เป็นไตรลิงค์).

168.

๑๖๘.

Issā usūyā maccheraṃ, tu macchariya maccharaṃ;

Moho’vijjā tathā’ñāṇaṃ, māno vidhā ca unnati.

ความริษยา, ความอิจฉา, ความตระหนี่, โมหะ, อวิชชา, ความไม่รู้, มานะ, ความถือตัว, ความเย่อหยิ่ง.

169.

๑๖๙.

Uddhacca muddhaṭaṃ cātha, tāpo kukkuccameva ca;

Pacchātāpo nutāpo ca, vippaṭisāro pakāsito.

อุทธัจจะ, ความฟุ้งซ่าน, ความเดือดร้อนใจ, กุกกุจจะ, ความรำคาญใจ, ความเดือดร้อนใจภายหลัง, ความเดือดร้อนใจ, ความเดือดร้อนใจ.

170.

๑๗๐.

Manovilekha sandehā, saṃsayo ca kathaṃkathā;

Dveḷhakaṃ vicikicchā ca, kaṅkhā saṅkā vimatyapi.

ความเคลือบแคลงใจ, ความสงสัย, ความสงสัย, ความสงสัยว่าอย่างไรหนอ, ความสองจิตสองใจ, วิจิกิจฉา, ความกังขา, ความระแวง, ความสงสัย.

171.

๑๗๑.

Gabbo [Pg.16] bhimāno’haṃkāro, cintātu jhāna muccate;

Nicchayo niṇṇayo vutto, paṭiññā tu paṭissavo.

ความเย่อหยิ่ง, ความถือตัว, อหังการ, ความคิด, ฌาน, ความตกลงใจ, ความตัดสินใจ, ปฏิญญา, การรับคำ.

172.

๑๗๒.

Avamānaṃ tirakkāro, paribhavo pya’ nādaro;

Parābhavo pya’ vaññā tha, ummādo cittavibbhamo.

การดูหมิ่น, การเหยียดหยาม, การดูหมิ่น, ความไม่เคารพ, ความเสื่อม, การดูหมิ่น, ความบ้า, ความฟั่นเฟือนแห่งจิต.

173.

๑๗๓.

Pemaṃ sineho sneho tha, cittapīḷā visaññitā;

Pamādo sativossaggo, kotūhalaṃ kutūhalaṃ.

ความรัก, ความสิเน่หา, ความเจ็บปวดใจ, ความไม่รู้สึกตัว, ความประมาท, การปล่อยสติ, ความตื่นเต้นอยากรู้อยากเห็น.

174.

๑๗๔.

Vilāso lalitaṃ līlā, hāvo heḷā ca vibbhamo;

Iccādikā siyuṃ nāri, siṅgārabhāvajā kiriyā.

ความเยื้องกราย, ความน่ารัก, ลีลา, ท่าทาง, ความประมาท, ความผันแปร, กิริยาเหล่านี้เป็นต้นของสตรีที่เกิดจากความรัก.

175.

๑๗๕.

Hasanaṃ hasitaṃ hāso, mando so mihitaṃ sitaṃ;

Aṭṭahāso mahāhāso,Romañco lomahaṃsanaṃ.

การหัวเราะ, การหัวเราะ, การหัวเราะ, การยิ้ม (หัวเราะเบาๆ), การยิ้ม, การยิ้ม, การหัวเราะเสียงดัง, การหัวเราะเสียงดัง, ขนลุก, ขนพองสยองเกล้า.

176.

๑๗๖.

Parihāso davo khiḍḍā, keḷi kīḷā ca kīḷitaṃ;

Niddā tu supinaṃ soppaṃ, middhañca pacalāyikā.

การเล่นสนุก, การเล่น, การเล่น, การเล่น, การเล่น, การเล่น, การนอน, ความฝัน, การนอน, ความง่วงเหงา, ความสัปหงก.

177.

๑๗๗.

Thiyaṃ nikati kūṭañca, dambho sāṭhyañca ketavaṃ;

Sabhāvo tu nissaggo ca, sarūpaṃ pakatitthiyaṃ.

การหลอกลวง, ความคดโกง (เป็นอิตถีลิงค์), ความโอ้อวด, ความเจ้าเล่ห์, การหลอกลวง, ธรรมชาติ, ธรรมชาติ, รูปร่าง, ปกติ (เป็นอิตถีลิงค์).

178.

๑๗๘.

Sīlañca lakkhaṇaṃ bhāvo,Ussavo tu chaṇo maho.

ศีล, ลักษณะ, สภาวะ, งานฉลอง, งานรื่นเริง, งานบูชา.

179.

๑๗๙.

Dhārento jantu sasneha, mabhidhānappadīpikaṃ;

Khuddakādyatthajātāni, sampassati yathāsukhaṃ.

นรชนผู้ทรงไว้ซึ่งคัมภีร์อภิธานัปปทีปิกานี้ด้วยความรัก ย่อมเห็นเนื้อความทั้งหลายมีเนื้อความเล็กน้อยเป็นต้นได้ตามความสบาย.

Saggakaṇḍo niṭṭhito.

สวรรคกัณฑ์ จบแล้ว.

2. Bhūkaṇḍa

๒. ภูมิกัณฑ์

1. Bhūmivagga

๑. ภูมิวรรค

180.

๑๘๐.

Vaggā bhūmi, purī, macca, catubbaṇṇa, vanādihi;

Pātālena ca vuccante, saṅgo’paṅgehi’dha’kkamā.

วรรคทั้งหลายคือ ภูมิ (แผ่นดิน), ปุรี (เมือง), มัจจะ (มนุษย์), จตุพรรณะ (สี่วรรณะ), วนะ (ป่า) เป็นต้น และปาตาล (บาดาล) พร้อมด้วยส่วนประกอบและส่วนย่อย ย่อมถูกกล่าวตามลำดับในที่นี้.

181.

๑๘๑.

Vasundharā chamā bhūmi, pathavī medanī mahī;

Ubbī vasumatī go ku, vasudhā dharaṇī dharā;

Puthavī jagatī bhūrī, bhū ca bhūtadharā’ vanī.

แผ่นดิน, โลก, พื้นดิน.

182.

๑๘๒.

Khārā [Pg.17] tu mattikā ūso, ūsavā tūsaro tisu;

Thalaṃ thalītthī bhūbhāge, thaddhalūkhamhi jaṅgalo.

ดินเค็ม, ดินเค็ม, ที่มีดินเค็ม (เป็นไตรลิงค์), ที่ดอน, ส่วนของแผ่นดินที่แห้งแล้งแข็งกระด้างเรียกว่า ชังคละ.

183.

๑๘๓.

Pubbavideho cāpara, goyānaṃ jambudīpo ca;

Uttarakuru ceti siyuṃ, cattārome mahādīpā.

บุพพวิเทหะ, อปรโคยานะ, ชมพูทวีป และอุตตรกุรุ เหล่านี้เป็นมหาทวีปทั้งสี่.

184.

๑๘๔.

Pumbahutte kurū sakkā, kosalā magadhā sivī;

Kaliṅgā’vanti pañcālā, vajjī gandhāra cetayo.

กุรุ, สักกะ, โกศล, มคธ, สีวี, กลิงคะ, อวันตี, ปัญจาละ, วัชชี, คันธาระ, เจตยะ (เหล่านี้เป็นชื่อแคว้น ใช้เป็นปุงลิงค์พหุพจน์).

185.

๑๘๕.

Vaṅgā videhā kambojā, maddā bhagga’ṅga sīhaḷā;

Kasmīrā kāsi paṇḍavādī, siyuṃ janapadantarā.

วังคะ, วิเทหะ, กัมโพชะ, มัททะ, ภัคคะ, อังคะ, สีหฬะ, กัศมีระ, กาสี, ปัณฑวะ เป็นต้น เหล่านี้เป็นชนบทอื่น ๆ.

186.

๑๘๖.

Loko ca bhuvanaṃ vuttaṃ, deso tu visayo pyatha;

Milakkhadeso paccanto, majjhadeso tu majjhimo.

โลกและภพ, ประเทศและแคว้น, ประเทศของคนป่าเถื่อนคือชายแดน, มัชฌิมประเทศคือประเทศส่วนกลาง.

187.

๑๘๗.

Anūpo salilappāyo, kacchaṃ puma napuṃsake;

Saddalo harite dese, tiṇenā, bhinavena hi.

ที่ลุ่มมีน้ำมาก เรียกว่า อนูปะ และ กัจฉะ (เป็นปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์), ที่ที่มีหญ้าสดในที่ที่เขียวชอุ่มด้วยหญ้าใหม่ เรียกว่า สัททละ.

188.

๑๘๘.

Nadyambujīvano deso, vuṭṭhinippajjasassako;

Yo nadīmātiko deva,Mātiko ca kamena so.

ประเทศที่เลี้ยงชีพด้วยน้ำจากแม่น้ำ และประเทศที่มีพืชผลเกิดจากฝน เรียกว่า นทีมติกา และ เทวมติกา ตามลำดับ.

189.

๑๘๙.

Tīsvanūpādyatho canda, sūrādo sassatīrito;

Raṭṭhaṃ tu vijitañcātha, purise setu āliyaṃ.

คำว่า อนูปะ เป็นต้น เป็นไตรลิงค์, พระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้น เรียกว่า สัสสตะ (เที่ยงแท้), แคว้นและอาณาจักร, ทำนบและคันนา.

190.

๑๙๐.

Upāntabhū parisaro, goṭṭhaṃ tu gokulaṃ vajo;

Maggo pantho patho addhā, añjasaṃ vaṭumaṃ tathā.

พื้นที่ใกล้เคียง, บริเวณ, คอกโค, คอกโค, คอกโค, ทาง, ทาง, ทาง, ทาง, ทาง, ทาง.

191.

๑๙๑.

Pajjo, yanañca padavī, vattanī paddhatitthiyaṃ;

Tabbhedā jaṅgha, sakaṭa, maggā te ca mahaddhani.

ปัชโช, ยานะ, ปทวี, วัตตนี, ปัทธติ (อิต.) เป็นชื่อของทาง. ทางเหล่านั้นแยกประเภทเป็น ทางเท้า, ทางเกวียน และทางใหญ่.

192.

๑๙๒.

Ekapadyekapadike, kantāro tu ca duggame;

เอกปที, เอกปทิกะ เป็นทางเดินเท้าเดียว. กันดาร เป็นทางที่ไปได้ยาก.

193.

๑๙๓.

Paṭimaggo paṭipatho, addhānaṃ dīgha mañjasaṃ;

Suppatho tu supantho ca, uppathaṃ tvapathaṃ bhave.

ปฏิมาคคะ, ปฏิปถะ เป็นทางตรงกันข้าม. อัทธานะ, ทีฆมัญชสะ เป็นทางไกล. สุปถะ, สุปันถะ เป็นทางดี. อุปถะ, อปถะ เป็นทางผิด.

194.

๑๙๔.

Chattiṃsaparamāṇūna, meko ṇu ca chattiṃsa te;

Tajjārī tāpi chattiṃsa, rathareṇu chattiṃsa te.

๓๖ ปรมาณู เป็น ๑ อณู, ๓๖ อณูเหล่านั้น เป็น ๑ ตัชชารี, ๓๖ ตัชชารีเหล่านั้น เป็น ๑ รถเรณู.

195.

๑๙๕.

Likkhātā satta ūkā tā, dhaññamāsoti satta te;

Satta ṅgula’ mamu dviccha, vidatthi tā duve siyuṃ.

๗ ลิกขา เป็น ๑ อูกา, ๗ อูกาเหล่านั้น เป็น ๑ ธัญญมาส, ๗ ธัญญมาสเหล่านั้น เป็น ๑ องคุลี, ๑๒ องคุลี เป็น ๑ คืบ, ๒ คืบเหล่านั้น เป็น ๑ ศอก.

196.

๑๙๖.

Ratanaṃ [Pg.18] tāni satteva, yaṭṭhi tā vīsatū sabhaṃ;

Gāvuta musabhāsīti, yojanaṃ catugāvutaṃ.

๗ ศอก เป็น ๑ ไม้เท้า, ๒๐ ไม้เท้าเหล่านั้น เป็น ๑ อุสภะ, ๘๐ อุสภะ เป็น ๑ คาวุต, ๔ คาวุต เป็น ๑ โยชน์.

197.

๑๙๗.

Dhanupañcasataṃ koso, karīsaṃ caturambaṇaṃ;

Abbhantaraṃ tu hatthāna, maṭṭhavīsa pamāṇato.

๕๐๐ ธนู เป็น ๑ โกสะ, ๔ อัมพณะ เป็น ๑ กรีสะ, ส่วนอัพภันตระ มีประมาณ ๒๘ ศอก.

Bhūmivaggo niṭṭhito.

ภูมิวัคคะ จบแล้ว.

2. Bhūkaṇḍa

๒. ภูมิกัณฑ์.

2. Puravagga

๒. ปุรวัคคะ.

198.

๑๙๘.

Puraṃ nagara mitthī vā, ṭhānīyaṃ puṭabhedanaṃ;

Thiyaṃ tu rājadhānī ca, khandhāvāro bhave tha ca.

ปุระ, นคร (นปุ. หรือ อิต.), ฐานียะ, ปุฏเภทนะ เป็นชื่อเมือง. ส่วนราชธานี (อิต.) เป็นเมืองหลวง และขันธาวาระ เป็นค่ายทหาร.

199.

๑๙๙.

Sākhānagara maññatra, yaṃ taṃ mūlapurā puraṃ;

Bārāṇasī ca sāvatthi, vesālī mithilā, ḷavī.

เมืองใดที่นอกไปจากเมืองเดิม เมืองนั้นเรียกว่า สาขานคร. พาราณสี, สาวัตถี, เวสาลี, มิถิลา, อาฬวี.

200.

๒๐๐.

Kosambu, jjeniyo takka, silā campā ca sāgalaṃ;

Susumāragiraṃ rāja, gahaṃ kapilavatthu ca.

โกสัมพี, อุชเชนี, ตักกสิลา, จัมปา, สาคละ, สุสุมารคิระ, ราชคฤห์ และกบิลพัสดุ์.

201.

๒๐๑.

Sāketa, mindapatthañco, kkaṭṭhā pāṭaliputtakaṃ;

Jetuttarañca saṅkassaṃ, kusinārādayo purī.

สาเกตะ, อินทปัตถะ, อุกกัฏฐะ, ปาฏลีบุตร, เชตุดร, สังกัสสะ และกุสินารา เป็นต้น เป็นชื่อเมือง.

202.

๒๐๒.

Racchā ca visikhā vuttā, rathikā vīthi cāpyatha;

Byūho racchā anibbiddhā, nibbiddhā tu pathaddhi ca.

รัจฉา, วิสิขา, รถิกา และวีถี เรียกว่าถนน. ส่วนรัจฉาที่ไม่มีทางทะลุ เรียกว่า พยูหะ, ที่มีทางทะลุ เรียกว่า ปถัทธิ.

203.

๒๐๓.

Catukkaṃ caccare magga, sandhi siṅghāṭakaṃ bhave;

Pākāro varaṇo cātha, udāpo upakārikā.

จตุกกะ, จัจจระ, มัคคสันธิ และสิงฆาฏกะ เป็นทางสี่แพร่ง. ปาการะ และวรณะ เป็นกำแพง. อุทาปะ และอุปการิกา เป็นเชิงเทิน.

204.

๒๐๔.

Kuṭṭaṃ tu bhitti nārī tha, gopuraṃ dvārakoṭṭhako;

Esikā indakhīlo ca, aṭṭo tvaṭṭālako bhave.

กุฏฏะ และภิตติ (อิต.) เป็นฝาผนัง. โคปุระ และทวารโกฏฐกะ เป็นซุ้มประตู. เอสิกา และอินทขีละ เป็นเสาเขื่อน. อัฏฏะ และอัฏฏาลกะ เป็นหอรบ.

205.

๒๐๕.

Toraṇaṃ tu bahidvāraṃ, parikhātu ca dīghikā;

Mandiraṃ sadanā, gāraṃ, nikāyo nilayā, layo.

โตรณะ เป็นซุ้มประตูภายนอก. ปริขา และทีฆิกา เป็นคูเมือง. มนทิระ, สทนะ, อาคาร, นิกาย, นิลยะ และอาลยะ เป็นเรือน.

206.

๒๐๖.

Āvāso bhavanaṃ vesmaṃ, niketanaṃ nivesanaṃ;

Gharaṃ gahañcā, vasatho, saraṇañca patissayo.

อาวาส, ภวนะ, เวสมะ, นิเกตนะ, นิเวสนะ, ฆระ, คหะ, อาวสถะ, สรณะ และปฏิสสยะ เป็นชื่อของเรือน.

207.

๒๐๗.

Okaṃ sālā khayo vāso, thiyaṃ kuṭi vasatya’pi;

Gehañcā, nitthi sadumaṃ, cetiyā, yatanāni tu.

โอกะ, ศาลา, ขยะ, วาสะ เป็นเรือน. กุฏิ และวสติ (อิต.) ก็เป็นเรือน. เคหะ และสทุมะ (นปุ.) เป็นเรือน. เจดีย์ และอายตนะ เป็นที่บูชา.

208.

๒๐๘.

Pāsādo [Pg.19] ceva yūpo tha, muṇḍacchado ca hammiyaṃ;

Yūpotu gajakumbhamhi, hatthinakho patiṭṭhito.

ปราสาท, ยูปะ, มุณฑัจฉทะ และหัมมิยะ เป็นปราสาท. ส่วนยูปะ ตั้งอยู่ที่ปุ่มหัวช้าง และหัตถินขะ ก็ตั้งอยู่ (ที่ปราสาท).

209.

๒๐๙.

Supaṇṇavaṅkacchadana, maḍḍhayogo siyā tha ca;

Ekakūṭayuto māḷo,Pāsādo caturassako.

เรือนที่มีหลังคาโค้งเหมือนปีกนกสุบรรณ เรียกว่า อัฑฒโยคะ. เรือนที่มียอดเดียว เรียกว่า มาฬะ. เรือนที่มีสี่เหลี่ยม เรียกว่า ปราสาท.

210.

๒๑๐.

Sabhāyañca sabhā cātha, maṇḍapaṃ vā janālayo;

Atho āsanasālāyaṃ, paṭikkamana mīritaṃ.

สภายะ, สภา, มณฑป และชนาลัย เป็นศาลา. ส่วนอาสนศาลา เรียกว่า ปฏิกกมะ.

211.

๒๑๑.

Jinassa vāsabhavana, mitthī gandhakuṭi pyatha;

Thiyaṃ rasavatī pāka, ṭṭhānañceva mahānasaṃ.

ที่ประทับของพระชินเจ้า เรียกว่า คันธกุฎี (อิต.). รสวดี (อิต.), ปากัฏฐานะ และมหานสะ เป็นโรงครัว.

212.

๒๑๒.

Āvesanaṃ sippasālā, soṇḍā tu pānamandiraṃ;

Vaccaṭṭhānaṃ vaccakuṭi, munīnaṃ ṭhāna massamo.

อาเวสนะ และสิปปศาลา เป็นโรงช่าง. โโสณฑา และปานมนทิระ เป็นโรงดื่ม. วัจจัฏฐานะ และวัจจกุฎี เป็นส้วม. ที่อยู่ของมุนีทั้งหลาย เรียกว่า อัสสมะ.

213.

๒๑๓.

Paṇyavikkayasālā ku, āpaṇo paṇyavīthikā;

Udosito bhaṇḍasālā, caṅkamanaṃ tu caṅkamo.

ปัณยวิกกายศาลา, อาปณะ และปัณยวิถี เป็นร้านค้า. อุโทสิตะ และภัณฑศาลา เป็นโรงเก็บของ. จังกมนะ และจังกมะ เป็นที่จงกรม.

214.

๒๑๔.

Jantāgharaṃ tvaggisālā, papā pānīyasālikā;

Gabbho ovarako vāsā, gāraṃ tu sayaniggahaṃ.

ชันตาฆระ และอัคคิศาลา เป็นโรงไฟ. ปปา และปานียศาลิกา เป็นโรงน้ำ. คัพภะ และโอวรกะ เป็นห้องใน. วาสาคาร และสยนิกคหะ เป็นห้องนอน.

215.

๒๑๕.

Itthāgāraṃ tu orodho, suddhanto’ ntepurampi ca;

Asabbavisayaṭṭhānaṃ, raññaṃ kacchantaraṃ mataṃ.

อิตถาคาร, โอโรธะ, สุทธันตะ และอันเตปุระ เป็นที่อยู่ของสตรี. ส่วนที่ประทับส่วนพระองค์ของพระราชา เรียกว่า กัจฉันตระ.

216.

๒๑๖.

Sopāno vā’rohaṇañca,Nisseṇī sā, dhirohiṇī;

Vātapānaṃ gavakkho ca, jālañca sīhapañjaraṃ.

โโสปานะ, อาโรหณะ, นิสเสณี และอธิโรหิณี เป็นบันได. วาตปานะ, ควักขะ, ชาละ และสีหปัญชระ เป็นหน้าต่าง.

217.

๒๑๗.

Ālokasandhi vutto tha, laṅgī’tthī paligho bhave;

Kapisīso, ggalatthambho, nibbaṃ tu chaddakoṭiyaṃ.

อาโลกสนธิ เป็นช่องแสง. ลังคี (อิต.) และปลิฆะ เป็นกลอนประตู. กปิสีสะ และอัคคฬัตถัมภะ เป็นดาลประตู. นิพพะ เป็นชายคา.

218.

๒๑๘.

Chadanaṃ paṭalaṃ chadda, majiraṃ caccaro, ṅgaṇaṃ;

Paghāno paghanā, lindo, pamukhaṃ dvārabandhanaṃ.

หลังคา, เครื่องมุง; ลาน, ลานบ้าน; ชานเรือน, ระเบียง; ซุ้มประตู, วงกบประตู.

219.

๒๑๙.

Piṭṭhasaṅghāṭakaṃ dvāra, bāhā kūṭaṃ tu kaṇṇikā;

Dvārañca paṭihāro tha, ummāro dehanī, tthiyaṃ.

บานประตู; เสาประตู; ยอดเรือน, ช่อฟ้า; ประตู; ผู้เฝ้าประตู; ธรณีประตู.

220.

๒๒๐.

Eḷako indakhīlo tha, thambho thūṇo pumitthiyaṃ;

Pāṭikā, ḍḍhendupāsāṇe, giñjakā tu ca iṭṭhakā.

เสาเขื่อน, เสาหลักเมือง; เสา; แผ่นหินรูปครึ่งวงกลม (อัฒจันทร์); อิฐ.

221.

๒๒๑.

Valabhicchādidārumhi, vaṅke gopānasī, tthiyaṃ;

Kapotapālikāyaṃ tu, viṭaṅko nitthiyaṃ bhave.

ไม้กลอน (ไม้โค้งรับหลังคา); เชิงชาย, รังนกพิราบ (ที่ชายคา).

222.

๒๒๒.

Kuñcikāvivaraṃ [Pg.20] tāḷa, cchiggalo pyatha kuñcikā;

Tāḷo’vāpuraṇaṃ cātha, vedikā vedi kathyate.

รูกุญแจ; ลูกกุญแจ; แม่กุญแจ, เครื่องเปิด; รั้ว, แท่น.

223.

๒๒๓.

Saṅghāto pakkhapāso ca, mandiraṅgā tulā api;

Thiyaṃ sammujjanī ceva, sammajjanī ca sodhanī.

คาน, รอด, ขื่อ; ไม้กวาด.

224.

๒๒๔.

Saṅkaṭīraṃ tu saṅkāra, ṭṭhānaṃ saṅkārakūṭakaṃ;

Atho kacavaro, klāpo, saṅkāro ca kasambupi.

ที่ทิ้งขยะ, กองขยะ; ขยะ, สิ่งปฏิกูล.

225.

๒๒๕.

Gharādibhūmi taṃ vatthu, gāmo saṃvasatho tha so;

Pākaṭo nigamo bhoga, maccādibhyo dhi tūdito.

ที่ดินสำหรับปลูกบ้าน; หมู่บ้าน; นิคม (เมืองขนาดเล็ก).

226.

๒๒๖.

Sīmā ca mariyādā tha,Ghoso gopālagāmakoti.

เขตแดน, ขอบเขต; หมู่บ้านเลี้ยงโค.

Puravaggo niṭṭhito.

จบหมวดว่าด้วยเมือง.

3. Naravagga

๓. หมวดว่าด้วยมนุษย์

227.

๒๒๗.

Manusso mānuso macco, mānavo manujo naro;

Poso pumā ca puriso,Poriso pyatha paṇḍito.

มนุษย์, คน, บุรุษ; บัณฑิต, ผู้รู้.

228.

๒๒๘.

Budho vidvā vibhāvī ca, santo sappañña kovidā;

Dhīmā sudhī kavi byatto, vicakkhaṇo visārado.

ผู้รู้, ผู้ฉลาด, ผู้มีปัญญา, ผู้เชี่ยวชาญ, กวี, ผู้ปราดเปรื่อง, ผู้แกล้วกล้า.

229.

๒๒๙.

Medhāvī matimā pañño, viññū ca vidūro vidū;

Dhīro vipassī dosaññū, buddho ca dabba viddasu.

ผู้มีปัญญา, ผู้มีสติ, ผู้รู้แจ้ง, ผู้รู้ไกล, ผู้มั่นคง, ผู้เห็นแจ้ง, ผู้รู้โทษ, ผู้ตรัสรู้, ผู้ฉลาด.

230.

๒๓๐.

Itthī sīmantinī nārī, thī vadhū vanitā, ṅganā;

Pamadā sundarī kantā, ramaṇī dayitā, balā.

หญิง, สตรี, นาง, หญิงสาว, หญิงงาม, หญิงที่รัก.

231.

๒๓๑.

Mātugāmo ca mahilā, lalanā bhīru kāminī;

Kumārikā tu kaññā tha, yuvatī taruṇī bhave.

สตรี, หญิง, หญิงขี้อาย, หญิงผู้มีความใคร่; เด็กหญิง, หญิงพรหมจารี; หญิงสาว, หญิงวัยรุ่น.

232.

๒๓๒.

Mahesī sābhisekāññā,Bhoginī rājanāriyo;

Dhavatthinī tu saṅketaṃ, yāti yā sā, bhisārikā.

พระมเหสี (ที่อภิเษกแล้ว); นางสนม (หญิงของพระราชา); หญิงผู้ไปนัดพบชาย.

233.

๒๓๓.

Gaṇikā [Pg.21] vesiyā vaṇṇa, dāsī nagarasobhinī;

Rūpūpajīvinī vesī, kulaṭā tu ca bandhakī.

หญิงโสเภณี, หญิงงามเมือง, หญิงผู้เลี้ยงชีพด้วยรูป; หญิงแพศยา, หญิงนอกใจสามี.

234.

๒๓๔.

Varāroho, ttamā matta, kāsinī varavaṇṇinī;

Patibbatā tvapi satī, kulitthī kulapālikā.

หญิงผู้มีรูปงาม, หญิงผู้ประเสริฐ; หญิงผู้ซื่อสัตย์ต่อสามี, หญิงผู้รักษาตระกูล.

235.

๒๓๕.

Vidhavā patisuññā tha, patimbarā sayambarā;

Vijātā tu pasūtā ca, jātāpaccā pasūtikā.

หญิงหม้าย; หญิงผู้เลือกสามีเอง; หญิงผู้คลอดบุตรแล้ว.

236.

๒๓๖.

Dūtī sañcārikā dāsī, tu ceṭī kuṭadhārikā;

Vāruṇī, kkhaṇikā tulyā, khattiyānī tu khattiyā.

หญิงสื่อสาร; ทาสี, หญิงรับใช้; หญิงผู้ถือหม้อน้ำ; หญิงขายเหล้า; หญิงกษัตริย์.

237.

๒๓๗.

Dāro jāyā kalattañca, gharaṇī bhariyā piyā,Pajāpatī ca dutiyā, sā pādaparicārikā.

ภรรยา, แม่บ้าน, หญิงผู้ปรนนิบัติสามี.

238.

๒๓๘.

Sakhī tvā’lī vayassā tha, jārī cevā’ticārinī;

Pume tū’tu rajo pupphaṃ, utunī tu rajassalā.

เพื่อนหญิง; หญิงชู้; ระดู (ประจำเดือน); หญิงมีระดู.

239.

๒๓๙.

Pupphavatī garugabbhā, pannasattā ca gabbhinī;

Gabbhāsayo jalābupi, kalalaṃ punnapuṃsake.

หญิงมีระดู; หญิงมีครรภ์; มดลูก; กลละ (หยาดน้ำใสเริ่มตั้งครรภ์).

240.

๒๔๐.

Dhavotu sāmiko bhattā, kanto pati varo piyo;

Atho papati jāro thā,Paccaṃ putto’trajo suto.

สามี, เจ้าของ, ที่รัก; ชายชู้; บุตร, ลูกชาย.

241.

๒๔๑.

Tanujo tanayo sūnu, puttādī dhītari’tthiyaṃ;

Nāriyaṃ duhitā dhītā,Sajāto tvo’raso suto.

บุตรชาย; บุตรี, ลูกสาว; บุตรที่เกิดจากตนเอง.

242.

๒๔๒.

Jāyāpatī janipatī, jayampatī tu dampatī ;

Atha vassavaro vutto, paṇḍako ca napuṃsakaṃ.

คู่สามีภรรยา; ขันที, บัณเฑาะก์, กะเทย.

243.

๒๔๓.

Bandhavo bandhu sajano, sagotto ñāti ñātako;

Sālohito sapiṇḍo ca,Tāto tu janako pitā.

ญาติ, ผู้ร่วมสายเลือด; บิดา, พ่อ.

244.

๒๔๔.

Amma, mbā jananī mātā, janetti janikā bhave;

Upamātā tu dhāti’tthī,Sālo jāyāya bhātiko.

มารดา, แม่; แม่นม; พี่ชายหรือน้องชายของภรรยา.

245.

๒๔๕.

Nanandā [Pg.22] sāmibhaginī, mātāmahī tu ayyikā;

Mātulo mātubhātā,ssa, mātulānī pajāpati.

พี่สาวหรือน้องสาวของสามี; ยาย; ลุงหรือน้า (ชาย); ป้าหรือน้าสะใภ้.

246.

๒๔๖.

Jāyāpatīnaṃ jananī, sassu vuttātha tappitā;

Sasuro bhāgineyyotu, putto bhaginiyā bhave.

มารดาของภรรยาและสามี เรียกว่า แม่ยายหรือแม่ผัว (สัสสุ), ส่วนบิดาของภรรยาและสามี เรียกว่า พ่อตาหรือพ่อผัว (สสุระ), ส่วนบุตรของพี่สาวหรือน้องสาว เรียกว่า หลานชาย (ภาคิไนย).

247.

๒๔๗.

Nattā vutto paputto tha, sāmibhātā tu devaro;

Dhītupati tu jāmātā,Ayyako tu pitāmaho.

หลาน (ลูกของลูก) เรียกว่า นัตตา หรือ ปปุตตะ, พี่ชายหรือน้องชายของสามี เรียกว่า เทวระ, สามีของบุตรสาว เรียกว่า ลูกเขย (ชามาตา), ส่วนปู่หรือตา เรียกว่า อัยยกะ หรือ ปิตามหะ.

248.

๒๔๘.

Mātucchā mātubhaginī, pitucchā bhaginī pitu;

Papitāmaho payyako,Suṇhā tu suṇisā husā.

น้องสาวหรือพี่สาวของแม่ เรียกว่า น้าหรือป้า (มาตุจฉา), พี่สาวหรือน้องสาวของพ่อ เรียกว่า ป้าหรืออา (ปิตุจฉา), พ่อของปู่หรือพ่อของตา เรียกว่า ทวด (ปปิตามหะ หรือ ปัยยกะ), ส่วนหญิงสะใภ้ เรียกว่า สุณหา, สุณิสา หรือ หุสา.

249.

๒๔๙.

Sodariyo sagabbho ca, sodaro sahajo pyatha;

Mātāpitū te pitaro, puttā tu puttadhītaro.

พี่น้องร่วมท้องเดียวกัน เรียกว่า โสทริยะ, สคัพภะ, โสทระ หรือ สหชะ, มารดาและบิดา เรียกว่า ปิตโร, ส่วนบุตรชายและบุตรสาว เรียกว่า ปุตตา.

250.

๒๕๐.

Sasurā sassusasurā, bhātubhaginī bhātaro;

Bālattaṃ bālatā bālyaṃ, yobbaññaṃtu ca yobbanaṃ.

พ่อตาและแม่ยาย เรียกว่า สสุรา หรือ สัสสุสสุรา, พี่ชายและน้องสาว เรียกว่า ภาตโร, ความเป็นเด็กหรือวัยเด็ก เรียกว่า พาลัตตะ, พาลตา หรือ พาลยะ, ส่วนความเป็นหนุ่มสาวหรือวัยหนุ่มสาว เรียกว่า โยพพัญญะ หรือ โยพพนะ.

251.

๒๕๑.

Sukkā tu palitaṃ kesā, dayo tha jaratā jarā;

Puthuko pillako chāpo, kumāro bāla potakā.

ผมหงอก เรียกว่า ปลิตะ, ความแก่ชรา เรียกว่า ชรตา หรือ ชรา, เด็กน้อยหรือลูกสัตว์ เรียกว่า ปุถุกะ, ปิลลกะ, ฉาปะ, กุมาระ, พาละ หรือ โปตกะ.

252.

๒๕๒.

Athu’ ttānasayu’ttāna, seyyakā thanapopi ca;

เด็กที่นอนหงาย เรียกว่า อุตตานสยะ หรือ อุตตานเสยยกะ, และเด็กที่ยังดื่มนม เรียกว่า ถนปะ.

253.

๒๕๓.

Taruṇo ca vayaṭṭho ca, daharo ca yuvā susu;

Māṇavodārakocātha, sukumāro sukhedhito.

คนหนุ่มหรือวัยรุ่น เรียกว่า ตรุณะ, วยัฏฐะ, ทหระ, ยุวา หรือ สุสุ, เด็กชายหรือเด็กหนุ่ม เรียกว่า มาณวะ หรือ ทารกะ, ส่วนผู้ละเอียดอ่อนหรือผู้ที่ได้รับการเลี้ยงดูมาอย่างสุขสบาย เรียกว่า สุกุมาระ หรือ สุเขธิตะ.

254.

๒๕๔.

Mahallako ca vuddho ca, thero jiṇṇo ca jiṇṇako;

Aggajo pubbajo jeṭṭho, kaniyo kaniṭṭho nujo.

คนแก่หรือคนชรา เรียกว่า มหัลลกะ, วุฒะ, เถระ, ชิณณะ หรือ ชิณณกะ, พี่ชายคนโตหรือผู้เกิดก่อน เรียกว่า อัคคชะ, ปุพพชะ หรือ เชฏฐะ, ส่วนน้องชายคนเล็กหรือผู้เกิดภายหลัง เรียกว่า กนิยะ, กนิฏฐะ หรือ อนุชะ.

255.

๒๕๕.

Valittaco tu valino;

Tīsu’ttānasayādayo;

ผู้มีผิวหนังเหี่ยวย่น เรียกว่า วลิตตจะ หรือ วลิ, ส่วนคำว่า อุตตานสยะ เป็นต้น เป็นได้ทั้ง ๓ ลิงค์.

256.

๒๕๖.

Sīso’ttamaṅgāni siro, muddhā ca matthako bhave;

Keso tu kuntalo vālo, ttamaṅgaruha muddhajā.

ศีรษะ, อวัยวะสูงสุด, หัว, จอม หรือ กระหม่อม เรียกว่า สีสะ, อุตตมังคะ, สิระ, มุทธา หรือ มัตถกะ, ส่วนผมหรือขน เรียกว่า เกสะ, กุนตละ, วาละ, อุตตมังครุหะ หรือ มุทธชะ.

257.

๒๕๗.

Dhammillo saṃyatā kesā,Kākapakkho sikhaṇḍako;

Pāso hattho kesacaye;

Tāpasānaṃ tahiṃ jaṭā.

ผมที่มุ่นหรือรวบไว้ เรียกว่า ธัมมิลละ, ผมจุกหรือผมที่ถักเป็นรูปปีกกา เรียกว่า กากปักขะ หรือ สิขัณฑกะ, กลุ่มผมหรือมวยผม เรียกว่า ปาสะ หรือ หัตถะ, ส่วนผมมวยของพวกดาบส เรียกว่า ชฎา.

258.

๒๕๘.

Thiyaṃ veṇī paveṇī ca;

Atho cūḷā sikhā siyā;

Sīmanto tu mato nāri, kesamajjhamhi paddhati.

ผมเปียหรือผมถัก (เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า เวณี หรือ ปเวณี, จุกหรือมวยผม เรียกว่า จูฬา หรือ สิขา, ส่วนรอยแสกผมหรือแนวกลางผมของสตรี เรียกว่า สีมันตะ.

259.

๒๕๙.

Lomaṃ [Pg.23] tanuruhaṃ romaṃ, pamhaṃ pakhuma makkhigaṃ;

Massu vuttaṃ pumamukhe, bhū tvitthī bhamuko bhamu.

ขนหรือขนตามร่างกาย เรียกว่า โลมะ, ตนุรุหะ หรือ โรมะ, ขนตา เรียกว่า ปัมหะ หรือ ปขุมะ, หนวดที่หน้าของบุรุษ เรียกว่า มัสสุ, ส่วนคิ้ว (เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า ภู, ภมุกะ หรือ ภมุ.

260.

๒๖๐.

Bappo nettajala’ssūni, nettatārā kanīnikā;

Vadanaṃ tu mukhaṃ tuṇḍaṃ, vattaṃ lapana mānanaṃ.

น้ำตา เรียกว่า บัปปะ, เนตตชละ หรือ อัสสุ, ตาดำหรือรูม่านตา เรียกว่า เนตตตารา หรือ กนีนิกา, ส่วนปากหรือใบหน้า เรียกว่า วทนะ, มุขะ, ตุณฑะ, วัตตะ, ลปนะ หรือ มานนะ.

261.

๒๖๑.

Dvijo lapanajo danto, dasano radano rado;

Dāṭhā tudantabhedasmiṃ, apāṅgo tvakkhikoṭisu.

ฟัน เรียกว่า ทวิชะ, ลปนชะ, ทันตะ, ทสนะ, รทนะ หรือ รทะ, เขี้ยว เรียกว่า ทาฐา, ส่วนหางตา เรียกว่า อปางคะ.

262.

๒๖๒.

Dantāvaraṇa moṭṭho cā, pya’dharo dasanacchado;

Gaṇḍo kapolo hanvitthī,Cubukaṃ tva’ dharā adho.

ริมฝีปาก เรียกว่า ทันตาวรณะ, โอฏฐะ, อธระ หรือ ทสนัจฉทะ, แก้ม เรียกว่า คัณฑะ หรือ กโปละ, คาง (เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า หนุ, ส่วนคางเบื้องล่าง เรียกว่า จุพุกะ.

263.

๒๖๓.

Galo ca kaṇṭho gīvā ca, kandharā ca sirodharā;

Kambugīvā tu yā gīvā, suvaṇṇāliṅgasannibhā;

Aṅkitā tīhi lekhāhi, kambugīvā thavā matā.

คอหรือลำคอ เรียกว่า คละ, กัณฐะ, คีวา, กันธรา หรือ สิโรธรา, ส่วนคอที่เหมือนสังข์ทอง หรือคอที่มีรอยขีด ๓ เส้น เรียกว่า คัมพุคีวา.

264.

๒๖๔.

Aṃso nitthī bhujasiro, khandho tassandhi jattu taṃ;

Bāhumūlaṃ tu kaccho, dho, tva’ssa passa manitthiyaṃ.

ไหล่หรือหัวไหล่ (ไม่เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า อังสะ, ภุชสิระ หรือ ขันธะ, ข้อต่อไหล่หรือกระดูกไหปลาร้า เรียกว่า ชัตตุ, รักแร้ เรียกว่า พาหุมูละ หรือ กัจฉะ, ส่วนสีข้าง (ไม่เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า ปัสสะ.

265.

๒๖๕.

Bāhu bhujādvīsu bāhā, hattho tu kara pāṇayo;

Maṇibandho pakoṭṭhanto, kapparo tu kapoṇya’tha.

แขน เรียกว่า พาหุ, ภุชา หรือ พาหา, มือ เรียกว่า หัตถะ, กระ หรือ ปาณิ, ข้อมือ เรียกว่า มณิพันธะ, ปลายแขน เรียกว่า ปโกฏฐะ, ส่วนข้อศอก เรียกว่า กัปปะระ หรือ กโปณิ.

266.

๒๖๖.

Maṇibandha kaniṭṭhānaṃ, pāṇissa karabho,ntaraṃ;

Karasākhā, ṅgulī tā tu, pañca, ṅguṭṭho ca tajjanī;

Majjhimā nāmikā cāpi, kaniṭṭhā’ti kamā siyuṃ.

ส่วนของมือระหว่างข้อมือถึงนิ้วก้อย เรียกว่า กระภะ, นิ้วมือ เรียกว่า กรสาขา หรือ อังคุลี, ซึ่งมี ๕ นิ้ว คือ นิ้วหัวแม่มือ (อังคุฏฐะ), นิ้วชี้ (ตัชชนี), นิ้วกลาง (มัชฌิมา), นิ้วนาง (อนามิกา) และนิ้วก้อย (กนิฏฐา) ตามลำดับ.

267.

๒๖๗.

Padeso tālagokaṇṇā, vidatthi,tthī kamā tate;

Tajjanyādiyute’ṅguṭṭhe, pasato pāṇi kuñcito.

ระยะจากนิ้วหัวแม่มือที่กางออกไปยังนิ้วชี้ เรียกว่า ปเทสะ, ไปยังนิ้วกลาง เรียกว่า ตาละ, ไปยังนิ้วนาง เรียกว่า โคกัณณะ, และไปยังนิ้วก้อย เรียกว่า วิทัตถิ (เป็นอิตถีลิงค์), ส่วนมือที่คู้เข้าหรือกำมือ เรียกว่า ปสตะ.

268.

๒๖๘.

Ratanaṃ kukku hattho tha, pume karapuṭo,ñjali;

Karajo tu nakho nitthī, khaṭako muṭṭhi ca dvīsu.

ศอก เรียกว่า รัตนะ, กุกกุ หรือ หัตถะ, การประนมมือ (เป็นปุงลิงค์) เรียกว่า กรปุฏะ หรือ อัญชลี, เล็บ (ไม่เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า กรชะ หรือ นขะ, ส่วนกำปั้นหรือหมัด (เป็นได้ ๒ ลิงค์) เรียกว่า ขฏกะ หรือ มุฏฐิ.

269.

๒๖๙.

Byāmo sahakarā bāhu, dve passadvayavitthatā;

Uddhantata bhujaposa, ppamāṇe porisaṃ tisu.

ระยะ ๒ แขนที่เหยียดออกไปทั้งสองข้าง เรียกว่า วา (พยามะ), ส่วนระยะความสูงของบุรุษที่ยกแขนขึ้น (เป็นได้ ๓ ลิงค์) เรียกว่า โปริสะ.

270.

๒๗๐.

Uro ca hadayaṃ cātha, thano kuca payodharā;

Cūcukaṃ tu thanaggasmiṃ, piṭṭhaṃ tu piṭṭhi nāriyaṃ.

อกหรือหัวใจ เรียกว่า อุระ หรือ หทยะ, เต้านม เรียกว่า ถนะ, กุจะ หรือ ปโยธระ, หัวนม เรียกว่า จูจุกะ, ส่วนหลัง (เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า ปิฏฐะ หรือ ปิฏฐิ.

271.

๒๗๑.

Majjho’nitthī [Pg.24] vilaggo ca, majjhimaṃ kucchi tu dvisu;

Gahaṇītthyudaraṃ gabbho, koṭṭhonto kucchisambhave.

เอวหรือส่วนกลางร่างกาย (ไม่เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า มัชฌะ, วิลัคคะ หรือ มัชฌิมะ, ท้อง (เป็นได้ ๒ ลิงค์) เรียกว่า กุจฉิ, ท้องหรือครรภ์ เรียกว่า คหณี (เป็นอิตถีลิงค์), อุทระ หรือ คัพภะ, ส่วนภายในท้อง เรียกว่า โกฏฐะ.

272.

๒๗๒.

Jaghanaṃ tu nitambo ca, soṇī ca kaṭi nāriyaṃ;

Aṅgajātaṃ rahassaṅgaṃ, vatthaguyhañca mehanaṃ.

ตะโพกหรือก้น เรียกว่า ชฆนะ หรือ นิตัมพะ, เอวหรือสะโพก (เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า โโสณี หรือ กฏิ, ส่วนอวัยวะลับหรืออวัยวะเพศ เรียกว่า อังคชาตะ, รหัสสังคะ, วัตถคุยหะ หรือ เมหนะ.

273.

๒๗๓.

Nimittañca varaṅgañca, bījañca phalameva ca;

Liṅgaṃ aṇḍaṃ tu koso ca,Yoni tvitthīpumebhagaṃ.

เครื่องหมายหรืออวัยวะเพศ เรียกว่า นิมิตตะ, วรังคะ, พีชะ, ผละ หรือ ลิงคะ, อัณฑะ เรียกว่า อัณฑะ หรือ โกสะ, ส่วนโยนีหรืออวัยวะเพศหญิง เรียกว่า โยนิ (เป็นอิตถีลิงค์) หรือ ภคะ (เป็นได้ทั้งปุงลิงค์และอิตถีลิงค์).

274.

๒๗๔.

Asuci sambhavo sukkaṃ, pāyu tu purise gudaṃ;

Vā pume gūtha karīsa, vaccāni ca malaṃ chakaṃ.

น้ำอสุจิ เรียกว่า อสุจิ, สัมภวะ หรือ สุกกะ, ทวารหนัก (เป็นปุงลิงค์) เรียกว่า ปายุ หรือ คุทนะ, ส่วนอุจจาระหรือมูล เรียกว่า คูถะ, กรีสะ, วัจจะ, มละ หรือ ฉกะ (เป็นได้ทั้งปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์).

275.

๒๗๕.

Uccāro mīḷha mukkāro, passāvo mutta muccate;

Pūtimuttañca gomutte, ssādīnaṃ chakaṇaṃ male.

อุจจาระ เรียกว่า อุจจาระ, มีฬหะ หรือ อุกการะ, ปัสสาวะ เรียกว่า ปัสสาวะ หรือ มุตตะ, ปัสสาวะเน่าหรือน้ำมูตรโค เรียกว่า ปูติมุตตะ, ส่วนมูลของสัตว์มีโคเป็นต้น เรียกว่า ฉกณะ.

276.

๒๗๖.

Dvīsvadho nābhiyā vatthi, ucchaṅga’ṅkā tu’bho pume;

Ūru satthi pume ūru, pabbaṃ tu jāṇu jaṇṇu ca.

กระเพาะปัสสาวะ (วตฺถิ) อยู่ใต้สะดือ. อุจฉังคะและอังคะทั้งสองเป็นปุงลิงค์ (หมายถึงตัก). อูรุและสัตถิเป็นปุงลิงค์ (หมายถึงต้นขา). ส่วนข้อต่อ (ปพฺพ) คือชาณุและชัณณุ (หมายถึงหัวเข่า).

277.

๒๗๗.

Gopphako pādagaṇṭhipi, pume tu paṇhi pāsaṇi;

Pādaggaṃ papado pādo, tu pado caraṇañca vā.

คอปผกะ และปาทคัณฐิ (ข้อเท้า). ปัณหิและปาสาณิเป็นปุงลิงค์ (ส้นเท้า). ปาทัคคะ และปปทะ (ปลายเท้า). ปาทะ, ปทะ และจรณะ (เท้า).

278.

๒๗๘.

Aṅgaṃtva’vayavo vutto, phāsulikā tu phāsukā;

Paṇḍake aṭṭhi dhātvitthī, galantaṭṭhi tu akkhako.

อังคะ เรียกว่า อวัยวะ. ผาสุลิกา และผาสุกา (ซี่โครง). อัฏฐิ เป็นนปุงสกลิงค์ (กระดูก), ส่วนธาตุ (ธาตุ) เป็นอิตถีลิงค์. กระดูกที่ปลายคอ เรียกว่า อักขกะ (กระดูกไหปลาร้า).

279.

๒๗๙.

Kapparo tu kapālaṃ vā, kaṇḍarā tu mahāsirā;

Pume nhāru citthī sirā, dhamanī tha rasaggasā.

กัปปะระ หรือกะปาละ (ข้อศอก หรือกะโหลก). กัณฑรา คือมหาสิรา (เอ็นใหญ่). นหารุ (เอ็น) เป็นปุงลิงค์, ส่วนสิรา (เส้นเลือด) เป็นอิตถีลิงค์. ธมนี และรสัคคสา (เส้นเลือด หรือท่อรับรส).

280.

๒๘๐.

Rasaharaṇya’tho maṃsa, māmisaṃ pisitaṃ bhave;

Tiliṅgikaṃ tu vallūra, muttattaṃ atha lohitaṃ.

รสหรณี (เส้นรับรส). มังสะ, อามิสะ และปิสิตะ (เนื้อ). ส่วนวัฬฬูระ เป็นได้ ๓ ลิงค์ (เนื้อแห้ง). มุตตะ (มูตร/ปัสสาวะ) และโลหิตะ (เลือด).

281.

๒๘๑.

Rudhiraṃ soṇitaṃ rattaṃ, lālā kheḷo elā bhave;

Purise māyu pittañca, semho nitthī silesumo.

รุธิระ, โสณิตะ และรัตตะ (เลือด). ลาลา, เขฬะ และเอลา (น้ำลาย). มายุและปิตตะ เป็นปุงลิงค์ (ดี). เสมหะ และสิเลสุมะ ไม่เป็นอิตถีลิงค์ (เสมหะ).

282.

๒๘๒.

Vasā vilīnasneho tha, medo ceva vapā bhave;

Ākappo veso nepacchaṃ, maṇḍanaṃ tu pasādhanaṃ.

วสา และวิลีนสเนหะ (มันเหลว). เมทะ และวปา (มันข้น/เปลวมัน). อากัปปะ, เวสะ และเนปัจฉะ (การแต่งตัว/เครื่องแต่งตัว). มัณฑนะ และปสาธนะ (การประดับ/เครื่องประดับ).

283.

๒๘๓.

Vibhūsanaṃ cābharaṇaṃ, alaṅkāro pilandhanaṃ;

Kirīṭa makuṭā’nitthī, cūḷāmaṇi siromaṇi.

วิภูสนะ, อาภรณะ, อลังการะ และปิลันธนะ (เครื่องประดับ). กิรีฏะ และมกุฏะ ไม่เป็นอิตถีลิงค์ (มงกุฎ). จูฬามณี และสิโรมณี (ปิ่นประดับมณี, มณีบนศีรษะ).

284.

๒๘๔.

Siroveṭhana [Pg.25] muṇhīsaṃ, kuṇḍalaṃ kaṇṇaveṭhanaṃ;

Kaṇṇikā kaṇṇapūro ca, siyā kaṇṇavibhūsanaṃ.

สิโรเวฐนะ และอุณหีสะ (ผ้าโพกศีรษะ). กุณฑละ และกัณณเวฐนะ (ตุ้มหู). กัณณิกา และกัณณปูระ เป็นเครื่องประดับหู (กัณณวิภูสนะ).

285.

๒๘๕.

Kaṇṭhabhūsā tu gīveyyaṃ, hāro muttāvali’tthiyaṃ;

Niyuro valayo nitthī, kaṭakaṃ parihārakaṃ.

กัณฐภูสา และคีเวยยะ (เครื่องประดับคอ). หาระ และมุตตาวลี เป็นอิตถีลิงค์ (สร้อยมุก). นิยุระ และวลยะ ไม่เป็นอิตถีลิงค์ (กำไล). กฏกะ และปริหารกะ (กำไลมือ).

286.

๒๘๖.

Kaṅkaṇaṃ karabhūsā tha, kiṅkiṇī khuddaghaṇṭikā;

Aṅgulīyaka maṅgulyā, bharaṇaṃ, sākkharaṃ tu taṃ.

กังคระ และกรภูสา (กำไลข้อมือ). กิงกิณี และขุททฆัณฏิกา (กระดิ่งเล็ก). อังคุลียกะ และอังคุลยาภรณะ (แหวน), และแหวนที่มีอักษร (เรียกว่า มุททิกา).

287.

๒๘๗.

Muddikā’ṅgulimuddā tha, rasanā mekhalā bhave;

Keyūra maṅgadañceva, bāhumūlavibhūsanaṃ.

มุททิกา และอังคุลิมุททา (แหวนตรา). รสนา และเมขลา (เข็มขัด). เกยูระ และอังคทะ เป็นเครื่องประดับต้นแขน (พาหุมูลวิภูสนะ).

288.

๒๘๘.

Pādaṅgadaṃ tu mañjīro, pādakaṭaka nūpurā;

ปาทังคทะ, มัญชีระ, ปาทกฏกะ และนูปุระ (กำไลข้อเท้า).

289.

๒๘๙.

Alaṅkārappabhedā tu, mukhaphullaṃ tatho’ṇṇataṃ;

Uggatthanaṃ giṅgamaka, miccevamādayo siyuṃ.

ประเภทของเครื่องประดับ (อลังการัปปเภท) ได้แก่ มุขผุลละ, อุณณตะ, อุคคัตถนะ, คิงคมกะ เป็นต้น.

290.

๒๙๐.

Cela macchādanaṃ vatthaṃ, vāso vasana maṃsukaṃ;

Ambarañca paṭo nitthī, dussaṃ colo ca sāṭako.

เจละ, อัจฉาทนะ, วัตถะ, วาสะ, วสนะ, อังสุกะ, อัมพะระ, ปะฏะ (ไม่เป็นอิตถีลิงค์), ทุสสะ, โจละ และสาฏกะ (ผ้า).

291.

๒๙๑.

Khomaṃ dukūlaṃ koseyyaṃ, pattuṇṇaṃ kambalo ca vā;

Sāṇaṃ koṭamburaṃ bhaṅga, ntyādi vatthantaraṃ mataṃ.

โขมะ (ผ้าเปลือกไม้), ทุกูละ, โกเสยยะ (ผ้าไหม), ปัตตุณณะ, กัมพละ (ผ้าขนสัตว์), สาณะ (ผ้าป่าน), โกฏัมพุระ และภังคะ เป็นต้น จัดเป็นชนิดของผ้า (วัตถันตระ).

292.

๒๙๒.

Nivāsana ntarīyānya, ntaramantaravāsako;

Pāvāro tu’ttarāsaṅgo, upasaṃbyāna muttaraṃ.

นิวาสนะ, อันตรียะ, อันตระ และอันตรวาสกะ (ผ้านุ่ง). ปาวาระ, อุตตราสังคะ, อุปสัมพยานะ และอุตตระ (ผ้าห่ม/ผ้าคลุม).

293.

๒๙๓.

Uttarīya matho vattha, mahatanti mataṃ navaṃ;

Nantakaṃ kappaṭo jiṇṇa, vasanaṃ tu paṭaccaraṃ.

อุตตรียะ (ผ้าห่ม). ผ้าใหม่ เรียกว่า อหตะ. นันตกะ, กัปปฏะ และปฏัจจะระ (ผ้าเก่า/ผ้าขี้ริ้ว).

294.

๒๙๔.

Kañcuko vāravāṇaṃ vā, tha vatthāvayave dasā;

Nālipaṭṭoti kathito, uttamaṅgamhi kañcuko.

กัญจุกะ หรือวารวาณะ (เสื้อ/เสื้อเกราะ). ทสา (ชายผ้า) เป็นส่วนประกอบของผ้า. ส่วนกัญจุกะที่สวมบนศีรษะ เรียกว่า นาลีปัฏฏะ.

295.

๒๙๕.

Āyāmo dīghatā roho,Pariṇāho visālatā.

อายามะ, ทีฆตา และโรหะ (ความยาว). ปริณาหะ และวิสาลตา (ความกว้าง/ปริมณฑล).

296.

๒๙๖.

Arahaddhajo ca kāsāya, kāsāvāni ca cīvaraṃ;

Maṇḍalaṃ tu tadaṅgāni, vivaṭṭa kusiādayo.

อรหัทธชะ, กาสายะ, กาสาวะ และจีวระ (ผ้ากาสาวพัสตร์/จีวร). มัณฑละ และส่วนประกอบของจีวรนั้น มีวิวัฏฏะ และกุสิ เป็นต้น.

297.

๒๙๗.

Phala,ttaca, kimi, romā, nyetā vatthassa yoniyo;

Phālaṃ kappāsikaṃ tīsu, khomādī tu tacabbhavā.

ผล (ฝ้าย), ตจะ (เปลือกไม้), กิมิ (ตัวไหม) และโรมา (ขนสัตว์) เหล่านี้เป็นกำเนิดของผ้า. กัปปาสิกะ (ผ้าฝ้าย) เป็นได้ ๓ ลิงค์. ส่วนผ้าโขมะเป็นต้น เกิดจากเปลือกไม้.

298.

๒๙๘.

Koseyyaṃ [Pg.26] kimijaṃ, roma, mayaṃ tu kambalaṃ bhave;

Samānatthā javanikā, sā tirokaraṇī pyatha.

โกเสยยะ เกิดจากตัวไหม (ผ้าไหม). กัมพละ ทำจากขนสัตว์. ชวนิกา และติโรกะระณี มีความหมายเหมือนกัน (ม่าน).

299.

๒๙๙.

Punnapuṃsaka mullocaṃ, vitānaṃ dvaya mīritaṃ;

Nahānañca sināne tho, bbaṭṭanu’mmajjanaṃ samaṃ.

อุลโลจะ และวิตานะ เป็นได้ทั้งปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์ (เพดาน/เพดานผ้า). นหานะ และสินานะ (การอาบน้ำ). อุพพัฏฏนะ และอุมมัชชนะ มีความหมายเหมือนกัน (การขัดถูตัว).

300.

๓๐๐.

Visesako tu tilako, tyūbho nitthī ca cittakaṃ;

Candano nitthiyaṃ gandha, sāro malayajo pyatha.

วิเสสกะ, ติลกะ และจิตตกะ (รอยเจิมที่หน้าผาก) ทั้งหมดไม่เป็นอิตถีลิงค์. จันทนะ, คันธสาระ และมลยชะ (ไม้จันทน์) ไม่เป็นอิตถีลิงค์.

301.

๓๐๑.

Gosīsaṃ telapaṇṇikaṃ, pume vā haricandanaṃ;

Tilapaṇṇī tu pattaṅga, rañjanaṃ rattacandanaṃ.

โกสีสะ, เตลปัณณิกะ และหริจันทนะ (ไม้จันทน์เหลือง) เป็นปุงลิงค์. ติละปัณณี, ปัตตังคะ, รัญชนะ และรัตตจันทนะ (ไม้จันทน์แดง).

302.

๓๐๒.

Kāḷānusārī kāḷiyaṃ, lohaṃ tvā’garu cā’gaḷu;

Kāḷāgarutu kāḷe’smiṃ, turukkhotu ca piṇḍako.

กาฬานุสารี, กาฬิยะ, โลหะ, อครุ และอคฬุ (ไม้กฤษณา). กาฬากครุ คือกฤษณาดำ. ตุรุกขะ และปิณฑกะ (กำยาน).

303.

๓๐๓.

Katthūrikā migamado, kuṭṭhaṃ tu ajapālakaṃ;

Lavaṅgaṃ devakusumaṃ, kasmīrajaṃ tu kuṅkumaṃ.

กัตถูริกา และมิคคทมะ (ชะมดเชียง). กุฏฐะ และอชปาลกะ (โกฐสอ). ลวังกะ และเทวกุสุมะ (กานพลู). กัสมียะชะ และกุงกุมะ (หญ้าฝรั่น).

304.

๓๐๔.

Yakkhadhūpo sajjulaso, takkolaṃ tu ca kolakaṃ;

Kosaphala matho jāti, kosaṃ jātiphalaṃ bhave.

ยักขธูปะ และสัชชุละสะ (ยางไม้หอม/ชันย้อย). ตักโกละ และโกละกะ (พรรณไม้หอมชนิดหนึ่ง). โกสผละ, ชาติโกสะ และชาติผละ (ลูกจันทน์เทศ).

305.

๓๐๕.

Ghanasāro sitabbho ca, kappūraṃ punnapuṃsake;

Alattako yāvako ca, lākhā jatu napuṃsake.

ฆนสาระ, สิตัพภะ และกัปปูระ เป็นได้ทั้งปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์ (การบูร). อลัตตกะ และยาวกะ (น้ำครั่ง). ลาขา และชตุ เป็นนปุงสกลิงค์ (ครั่ง).

306.

๓๐๖.

Sirivāso tu sarala, ddavo’ ñjanaṃ tu kajjalaṃ;

Vāsacuṇṇaṃ vāsayogo, vaṇṇakaṃ tu vilepanaṃ.

ยางสน (หรือน้ำมันสน), ยางไม้สน; ยาหยอดตา (หรืออัญชัน), เขม่า; ผงหอม, เครื่องปรุงของหอม; เครื่องประทินผิว, เครื่องลูบไล้.

307.

๓๐๗.

Gandhamālyādisaṅkhāro, yo taṃ vāsana muccate;

Mālā mālyaṃ pupphadāme, bhāvitaṃ vāsitaṃ tisu.

การปรุงเครื่องหอมและดอกไม้เป็นต้น เรียกว่า การอบร่ำ; พวงมาลัย, มาลัย, พวงดอกไม้; อบแล้ว, อบร่ำแล้ว (ใช้ได้ทั้ง ๓ ลิงค์).

308.

๓๐๘.

Uttaṃso sekharā’ veḷā, muddhamālye vaṭaṃsako;

Seyyā ca sayanaṃ senaṃ, pallaṅko tu ca mañcako.

เครื่องประดับศีรษะ, มาลัยสวมศีรษะ, มาลัยสวมศีรษะ, เครื่องประดับศีรษะ; ที่นอน, การนอน, ที่นอน; บัลลังก์, เตียง.

309.

๓๐๙.

Mañcādhāro paṭipādo, mañcaṅge tvaṭanī tthiyaṃ,

ฐานรองเตียง, ขาเตียง; ส่วนประกอบของเตียง คือ กรอบเตียง (อฏนี - อิตถีลิงค์).

310.

๓๑๐.

Kuḷīrapādo āhacca, pādo ceva masārako;

Cattāro bundikābaddho, time mañcantarā siyuṃ.

เตียงขาปู, เตียงมีขาเสียบเข้า (อาหัจจบาท), เตียงมีขาเจาะสลัก (มสารกะ), เตียงมีขาติดแน่น (พุนทิกาพัทธะ); เตียง ๔ ชนิดเหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นประเภทของเตียง.

311.

๓๑๑.

Bibbohanaṃ co’ padhānaṃ, pīṭhikā pīṭha māsanaṃ;

Kocchaṃ tu bhaddapīṭhe thā, sandī pīṭhantare matā.

หมอน, หมอนหนุน; ตั่งเล็ก, ตั่ง, ที่นั่ง; ตั่งหวาย (หรือตั่งขนสัตว์), ตั่งมงคล; เก้าอี้มีพนัก (สันที) พึงทราบว่าเป็นตั่งอีกชนิดหนึ่ง.

312.

๓๑๒.

Mahanto [Pg.27] kojavo dīgha,Lomako gonako mato;

Uṇṇāmayaṃ tvattharaṇaṃ, cittakaṃ vānacittakaṃ.

ผ้าขนสัตว์ผืนใหญ่ (โกชวะ), ผ้าขนสัตว์ที่มีขนยาว พึงทราบว่าชื่อ โกนกะ; เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์, ผ้าลายวิจิตร, ผ้าลายวิจิตรที่ทอขึ้น.

313.

๓๑๓.

Ghanapupphaṃ paṭalikā, setaṃ tu paṭikā pyatha;

Dvidasekadasānyu’ dda,lomi ekantalomino.

ผ้าปูลาดลายดอกไม้หนาแน่น (ปฏลิกา), ผ้าขาว (ปฏิกา); ส่วนผ้าที่มีขนสองด้าน (อุทธโลมี) และผ้าที่มีขนด้านเดียว (เอกันตโลมี).

314.

๓๑๔.

Tadeva soḷasitthīnaṃ, naccayoggañhi kuttakaṃ;

Sīhabyagghādirūpehi, cittaṃ vikatikā bhave.

ผ้าปูลาดที่เหมาะแก่การฟ้อนรำของสตรี ๑๖ คน เรียกว่า กุตตกะ; ผ้าที่วิจิตรด้วยรูปสัตว์มีราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น เรียกว่า วิกติกา.

315.

๓๑๕.

Kaṭṭissaṃ koseyyaṃ ratana, parisibbita mattharaṇaṃ kamā;

Kosiyakaṭṭissamayaṃ, kosiyasuttena pakatañca.

ผ้ากัฏฐิสสะ, ผ้าไหม, เครื่องลาดที่ปักด้วยรัตนะ ตามลำดับ; (คือ) ผ้าที่ทำด้วยไหมและกัฏฐิสสะ และผ้าที่ทำด้วยด้ายไหม.

316.

๓๑๖.

Dīpo padīpo pajjoto, pume tvādāsa dappaṇā;

Geṇḍuko kaṇḍuko tāla, vaṇṭaṃ tu bījanītthiyaṃ.

ประทีป, ตะเกียง, แสงสว่าง; กระจกเงา, กระจก (ปุงลิงค์); ลูกคลี, ลูกบอล; พัดใบตาล, พัด (อิตถีลิงค์).

317.

๓๑๗.

Caṅkoṭako karaṇḍo ca, samuggo sampuṭo bhave;

Gāmadhammo asaddhammo, byavāyo methunaṃ rati.

ตะกร้า, ตลับ, ผอบ, หีบ; กามธรรม (ธรรมของชาวบ้าน), อสัทธรรม, การร่วมเพศ, เมถุนธรรม, ความยินดี (ในกาม).

318.

๓๑๘.

Vivāho payamā pāṇi, ggaho pariṇayo pyatha;

Tivaggo dhamma, kāma,tthā, catuvaggo samokkhakā.

การวิวาห์, การแต่งงาน, การรับหมั้น (การรับมือ), การสมรส; ไตรวรรค คือ ธรรม กาม และอรรถ (ประโยชน์); จตุรวรรค คือ (ไตรวรรค) พร้อมด้วยโมกขะ.

319.

๓๑๙.

Khujjo ca gaṇḍulo rassa, vāmanā tu lakuṇḍako;

Paṅgulo pīṭhasappī ca, paṅgu chinniriyāpatho.

คนค่อม, คนหลังค่อม; คนแคระ, คนเตี้ย, คนเตี้ยม่อต้อ; คนง่อย, คนคลานด้วยตั่ง, คนเปลี้ย, ผู้มีอิริยาบถขาด.

320.

๓๒๐.

Pakkho khañjo tu khoṇḍo tha,Mūgo suññavaco bhave;

Kuṇī hatthādivaṅko ca, valiro tu ca kekaro.

คนง่อย, คนขาเป๋, คนขาพิการ; คนใบ้, ผู้ไม่มีวาจา; คนมือแป (หรือมือคด), ผู้มีมือเป็นต้นคดงอ; คนตาเหล่, คนตาเข.

321.

๓๒๑.

Nikkesasīso khallāṭo,Muṇḍo tu bhaṇḍu muṇḍiko;

Kāṇo akkhīna mekena,Suñño andho dvayena tha.

คนหัวล้าน, คนศีรษะล้าน; คนหัวโล้น, คนโกนหัว, คนหัวโล้น; คนตาบอดข้างเดียว (ด้วยนัยน์ตาข้างเดียว); คนตาบอด (ด้วยนัยน์ตาทั้งสองข้าง).

322.

๓๒๒.

Badhiro sutihīno tha, gilāno byādhitā’turā;

Ummādavati ummatto, khujjādī vāccaliṅgikā.

คนหูหนวก, ผู้เสื่อมจากการได้ยิน; คนป่วย, คนมีโรค, คนไข้; คนบ้า, คนวิกลจริต; คำว่า คนค่อม เป็นต้น เป็นคุณศัพท์ใช้ได้ทุกลิงค์.

323.

๓๒๓.

Ātaṅko āmayo byādhi, gado rogo rujāpi ca;

Gelaññākalla mābādho,Soso tu ca khayo siyā.

ความป่วยไข้, โรค, พยาธิ, โรค, โรค, ความเจ็บปวด; ความป่วยไข้, ความไม่สบาย, อาพาธ; โรคผอมแห้ง, ความเสื่อม.

324.

๓๒๔.

Pīnaso [Pg.28] nāsikārogo,Ghāne siṅghānikā ssavo;

Ñeyyaṃ tva’ru vaṇo nitthī, phoṭo tu piḷakā bhave.

โรคหวัด (โรคจมูก), น้ำมูกที่ไหลจากจมูก; แผล, แผลเปื่อย (นปุงสกลิงค์); ตุ่มพอง, ฝี (หรือเม็ดตุ่ม).

325.

๓๒๕.

Pubbo pūyo tha rattāti, sāro pakkhandikā pyatha;

Apamāro apasmāro, pādaphoṭo vipādikā.

น้ำเหลือง, หนอง; โรคบิดตกเลือด, โรคท้องร่วง; โรคลมบ้าหมู, โรคลมบ้าหมู; โรคเท้าแตก, โรคเท้าแตก.

326.

๓๒๖.

Vuḍḍhirogo tu vātaṇḍaṃ, sīpadaṃ bhārapādatā;

Kaṇḍū kaṇḍūti kaṇḍūyā, khajju kaṇḍūvanaṃ pyatha.

โรคไส้เลื่อน, โรคอัณฑะบวม; โรคเท้าช้าง, ภาวะเท้าหนัก; อาการคัน, การคัน, การคัน, การคัน, การเกา.

327.

๓๒๗.

Pāmaṃ vitacchikā kacchu, sotho tu sayathū’dito;

Dunnāmakañca arisaṃ, chaddikā vamathū’dito.

โรคหิด, โรคผื่นคัน, โรคคัน; โรคบวม, อาการบวม; โรคริดสีดวงทวาร, โรคริดสีดวงทวาร; การอาเจียน, การสำรอก.

328.

๓๒๘.

Davathu paritāpo tha, tilako tilakāḷako;

Visūcikā iti mahā, vireko tha bhagandalo.

ความร้อนรุ่ม, ความเร่าร้อน; ไฝ, ปานดำ; อหิวาตกโรค, การถ่ายท้องอย่างรุนแรง; โรคฝีคัณฑสูตร.

329.

๓๒๙.

Meho jaro kāsa sāsā, kuṭṭhaṃ sūlāmayantarā;

Vutto vejjo bhisakko ca, rogahārī tikicchako.

โรคเบาหวาน, ไข้, ไอ, หอบหืด, โรคเรื้อน, โรคปวดเสียด และโรคภายในอื่นๆ; หมอ, แพทย์, ผู้กำจัดโรค, ผู้รักษา.

330.

๓๓๐.

Sallavejjo sallakatto, tikicchā tu patikriyā;

Bhesajja magado ceva, bhesajaṃ mo’sadhaṃ pyatha.

ศัลยแพทย์, หมอผ่าตัด; การรักษา, การแก้โรค; ยา, ยาแก้พิษ, ยา, โอสถ.

331.

๓๓๑.

Kusalā nāmayā rogyaṃ,Atha kallo nirāmayoti,

ความสวัสดี, ความไม่มีโรค, ความไม่มีโรค; อนึ่ง ผู้แข็งแรง, ผู้ไม่มีโรค.

Naravaggo niṭṭhito.

จบหมวดมนุษย์ (นรวรรค).

4. Catubbaṇṇavagga

๔. หมวดวรรณะ ๔ (จตุพรรณวรรค).

Khattiyavagga

หมวดกษัตริย์ (ขัตติยวรรค).

332.

๓๓๒.

Kulaṃ vaṃso ca santānā, bhijanā gotta manvayo;

Thiyaṃ santatya tho vaṇṇā, cattāro khattiyādayo.

ตระกูล, วงศ์, เชื้อสาย, ชาติกำเนิด, โคตร, วงศ์ตระกูล; การสืบสาย (สันตติ - อิตถีลิงค์); ส่วนวรรณะ ๔ มีกษัตริย์เป็นต้น.

333.

๓๓๓.

Kulīno sajjano sādhu,Sabhyo cāyyo mahākulo;

Rājā bhūpati bhūpālo, patthivo ca narādhipo.

ผู้มีตระกูล, สัตบุรุษ, ผู้ดี, ผู้ควรแก่สมาคม, ผู้ประเสริฐ, ผู้มีตระกูลใหญ่, พระราชา, เจ้าแผ่นดิน, ผู้รักษาแผ่นดิน, ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน, ผู้เป็นใหญ่ในนรชน.

334.

๓๓๔.

Bhūnātho [Pg.29] jagatipālo, disampati janādhipo;

Raṭṭhādhipo naradevo, bhūmipo bhūbhujo pyatha.

ผู้เป็นที่พึ่งแห่งแผ่นดิน, ผู้รักษาโลก, เจ้าทิศ, ผู้เป็นใหญ่ในหมู่ชน, ผู้เป็นใหญ่ในรัฐ, เทวดาในหมู่มนุษย์, ผู้รักษาแผ่นดิน, ผู้เสวยแผ่นดิน.

335.

๓๓๕.

Rājañño khattiyo khattaṃ, muddhābhisitta bāhujā;

Sabbabhummo cakkavattī, bhūpoñño maṇḍalissaro.

กษัตริย์, กษัตริย์, กษัตริย์, ผู้ได้รับการมุรธาภิเษก, ผู้เกิดจากแขน, ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินทั้งปวง, พระเจ้าจักรพรรดิ, ผู้รักษาแผ่นดินอื่น, ผู้เป็นใหญ่ในมณฑล.

336.

๓๓๖.

Pume licchavi vajjī ca, sakyo tu sākiyo tha ca;

Bhaddakaccānā rāhula, mātā bimbā yasodharā.

ลิจฉวี, วัชชี, ศากยะ, ศากยะ (ในเพศชาย), พระนางภัททกาจจานา, พระมารดาพระราหุล, พระนางพิมพา, พระนางยโสธรา.

337.

๓๓๗.

Koṭīnaṃ heṭṭhimantena, sataṃ yesaṃ nidhānagaṃ;

Kahāpaṇānaṃ divasa, vaḷañjo vīsatambaṇaṃ.

ชนเหล่าใดมีทรัพย์ที่เก็บไว้ไม่ต่ำกว่าร้อยโกฏิ และมีการใช้จ่ายกหาปณะวันละ ๒๐ อัมพณะ.

338.

๓๓๘.

Te khattiyamahāsālā, sīti koṭidhanāni tu;

Nidhānagāni divasa, vaḷañjo ca dasambaṇaṃ.

กษัตริย์มหาศาลเหล่านั้น มีทรัพย์ที่เก็บไว้ ๘๐ โกฏิ และมีการใช้จ่ายวันละ ๑๐ อัมพณะ.

339.

๓๓๙.

Yesaṃ dvijamahāsālā, tadupaḍḍhe nidhānage;

Vaḷañje ca gahapati, mahāsālā dhane siyuṃ.

พราหมณ์มหาศาลเหล่าใดมีทรัพย์ที่เก็บไว้และมีการใช้จ่ายครึ่งหนึ่งของกษัตริย์มหาศาลนั้น, คฤหบดีมหาศาลพึงมีทรัพย์ (เช่นนั้น).

340.

๓๔๐.

Mahāmatto padhānañca, matisajīvo mantinī;

Sajīvo sacivā, macco, senānī tu camūpati.

มหาอำมาตย์, ประธาน, ผู้มีชีวิตด้วยปัญญา, ที่ปรึกษา, ข้าราชการ, ข้าราชการ, อำมาตย์, เสนาบดี, เจ้าแห่งกองทัพ.

341.

๓๔๑.

Nyāsādīnaṃ vivādānaṃ, akkhadasso padaṭṭhari;

Dovāriko patīhāro, dvāraṭṭho dvārapālako.

ผู้พิพากษาคดีความมีการฝากทรัพย์เป็นต้น, ผู้ตัดสินคดี, นายประตู, ผู้เฝ้าประตู, ผู้ยืนอยู่ที่ประตู, ผู้รักษาประตู.

342.

๓๔๒.

Anīkaṭṭhoti rājūnaṃ, aṅgarakkhagaṇo mato;

Kañcukī sovidallo ca, anujīvī tu sevako.

หมู่ผู้รักษาพระองค์ของพระราชาทั้งหลาย เรียกว่า อนีกัฏฐะ, ผู้สวมเสื้อเกราะ, ผู้เฝ้าฝ่ายใน, ผู้ตามเลี้ยงชีพ, ผู้รับใช้.

343.

๓๔๓.

Ajjhakkho dhikato ceva,Heraññiko tu nikkhiko;

Sadesānantaro sattu, mittorājā tato paraṃ.

ผู้ตรวจการ, ผู้ได้รับมอบหมาย, นายคลังเงิน, ผู้ดูแลเงิน, ศัตรูคือพระราชาผู้มีเขตแดนติดต่อกับประเทศของตน, ถัดจากนั้นคือพระราชาผู้เป็นมิตร.

344.

๓๔๔.

Amitto ripu verī ca, sapattā rāti satva’ri;

(Sattu+ari)Paccatthiko paripanthī, paṭipakkhā hitāparo.

ผู้ไม่เป็นมิตร, ศัตรู, ผู้เป็นเวร, ปรปักษ์, ศัตรู, ศัตรู, ข้าศึก, ผู้ขัดขวาง, ฝ่ายตรงข้าม, ผู้มุ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์.

345.

๓๔๕.

Paccāmitto vipakkho ca, paccanīka virodhino;

Viddesī ca diso diṭṭho,thā nurodho nuvattanaṃ.

ศัตรู, ฝ่ายตรงข้าม, ผู้เป็นปฏิปักษ์, ผู้ขัดแย้ง, ผู้เกลียดชัง, ศัตรู, การตามใจ, การประพฤติตาม.

346.

๓๔๖.

Mitto nitthī vayasso ca, sahāyo suhado sakhā;

Sambhatto daḷhamitto tha, sandiṭṭho diṭṭhamattako.

มิตร (ไม่ใช่เพศหญิง), เพื่อนร่วมวัย, สหาย, ผู้มีใจดี, เพื่อน, มิตรที่คุ้นเคย, มิตรที่มั่นคง, ผู้ที่เคยเห็นกัน, ผู้ที่เห็นกันเพียงเท่านั้น.

347.

๓๔๗.

Caro ca guḷhapuriso, pathāvī pathiko’ddhagū;

Dūto tu sandesaharo, gaṇako tu muhuttiko.

สายลับ, บุรุษลับ, ผู้เดินทาง, นักเดินทาง, ผู้ไปทางไกล, ทูต, ผู้นำข่าวสาร, นักคำนวณ, โหร.

348.

๓๔๘.

Lekhako [Pg.30] lipikāro ca, vaṇṇo tu akkharo pyatha;

Bhedo daṇḍo sāma dānā, nyupāyā caturo ime.

ผู้เขียน, ผู้ทำอักษร, อักษร, อักษร, การทำให้แตกแยก, การลงโทษ, การประนีประนอม, การให้, อุบาย ๔ อย่างเหล่านี้.

349.

๓๔๙.

Upajāpotu bhedo ca, daṇḍo tu sāhasaṃ damo;

การยุยง, การแตกแยก, การลงโทษ, การกระทำที่ห้าวหาญ, การข่ม.

350.

๓๕๐.

Sāmya’ macco sakhā koso, duggañca vijitaṃ balaṃ;

Rajjaṅgānīti sattete, siyuṃ pakatiyo pica.

พระราชา, อำมาตย์, เพื่อน, คลัง, ป้อมปราการ, แว่นแคว้น, กำลัง, องค์แห่งรัฐ ๗ อย่างเหล่านี้ พึงเป็นมูลฐานด้วย.

351.

๓๕๑.

Pabhāvu’ssāha, mantānaṃ, vasā tisso hi sattiyo;

Pabhāvo daṇḍajo tejo,Patāpo tu ca kosajo.

กำลัง ๓ อย่าง คือ อำนาจ ความเพียร และปัญญา; อำนาจคือเดชที่เกิดจากการลงโทษ, ส่วนอานุภาพเกิดจากคลัง.

352.

๓๕๒.

Manto ca mantanaṃ so tu, catukkaṇṇo dvigocaro;

Tigocaro tu chakkaṇṇo, rahassaṃ guyha muccate.

มนต์และการปรึกษา, การปรึกษานั้นมี ๔ หู มีบุคคล ๒ รู้, ส่วนการปรึกษาที่มี ๖ หู มีบุคคล ๓ รู้, เรียกว่าความลับและสิ่งที่ควรปกปิด.

353.

๓๕๓.

Tīsu vivitta vijana, channā, raho raho byayaṃ;

Vissāso tu ca vissambho,Yuttaṃ tvo’pāyikaṃ tisu.

สงัด, ปราศจากคน, ปกปิด, ที่ลับ (ใน ๓ ลิงค์), การใช้จ่ายในที่ลับ, ความไว้วางใจ, ความสนิทสนม, เหมาะสม, มีอุบาย (ใน ๓ ลิงค์).

354.

๓๕๔.

Ovādo cānusiṭṭhitthī, pumavajje nusāsanaṃ;

Āṇā ca sāsanaṃ ñeyyaṃ, uddānaṃ tu ca bandhanaṃ.

โอวาท, คำสั่งสอน (เพศหญิง), การสั่งสอน (ยกเว้นเพศชาย), คำสั่ง, คำสอน, การรวบรวม, การผูก.

355.

๓๕๕.

Āgu vutta maparādho, karo tu bali muccate;

Puṇṇapatto tuṭṭhidāyo, upadā tu ca pābhataṃ.

ความผิด, ความผิด, ภาษี, เครื่องบรรณาการ, ของขวัญที่ให้ด้วยความยินดี, ของขวัญที่ให้ด้วยความยินดี, ของกำนัล, ของขวัญ.

356.

๓๕๖.

Tatho’pāyana mukkoco, paṇṇākāro paheṇakaṃ;

Suṅkaṃ tvanitthī gumbādi, deyye thā’yo dhanāgamo.

ของกำนัล, สินบน, ของกำนัล, ของฝาก, ภาษี (ไม่ใช่เพศหญิง) มีด่านเป็นต้นในสิ่งที่ควรให้, รายได้, การได้มาซึ่งทรัพย์.

357.

๓๕๗.

Ātapattaṃ tathā chattaṃ, raññaṃ tu hemamāsanaṃ;

Sīhāsanaṃ atho vāḷa, bījanītthī ca cāmaraṃ.

ร่มกันแดด, ฉัตร, อาสนะทองของพระราชา, สีหาสน์, พัดขนสัตว์ (เพศหญิง), จามร.

358.

๓๕๘.

Khaggo ca chatta muṇhīsaṃ, pādukā vālabījanī;

Ime kakudhabhaṇḍāni, bhavanti pañca rājunaṃ.

พระแสงขรรค์, พระเศวตฉัตร, พระอุณหิส, ฉลองพระบาท, พัดวาลวิชนี, เหล่านี้เป็นเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่างของพระราชา.

359.

๓๕๙.

Bhaddakumbho puṇṇakumbho, bhiṅkāro jaladāyako;

Hatthi,ssa,ratha,pattī tu, senā hi caturaṅginī.

หม้อน้ำมงคล, หม้อน้ำเต็ม, ภิงคาร, ผู้ให้น้ำ, กองทัพมีองค์ ๔ คือ ช้าง ม้า รถ และพลเดินเท้า.

360.

๓๖๐.

Kuñjaro vāraṇo hatthī, mātaṅgo dvirado gajo;

Nāgo dvipo ibho dantī,Yūthajeṭṭho tu yūthapo.

กุญชร, วารณ, หัตถี, มาตังคะ, ทวิระทะ, คชะ, นาคะ, ทวิปะ, อิบภะ, ทันตี (ช้าง), หัวหน้าโขลง, ผู้รักษาโขลง.

361.

๓๖๑.

Kāḷāvaka [Pg.31] gaṅgeyyā, paṇḍara tambā ca piṅgalo gandho;

Maṅgala hemo’posatha,Chaddantā gajakulāni etāni.

กาฬาวกะ, คังไคย, ปัณฑระ, ตัมพะ, ปิงคละ, คันธะ, มงคล, เหมะ, อุโบสถ, ฉัททันต์, เหล่านี้เป็นตระกูลช้าง ๑๐ ตระกูล.

362.

๓๖๒.

Kalabho ceva bhiṅkotha, pabhinno matta gajjitā;

Hatthighaṭā tu gajatā, hatthīnī tu kareṇukā.

ลูกช้าง, ลูกช้าง, ช้างตกมัน, ช้างตกมัน, ช้างร้อง, โขลงช้าง, โขลงช้าง, ช้างพัง, ช้างพัง.

363.

๓๖๓.

Kumbho hatthisiropiṇḍā, kaṇṇamūlaṃ tu cūlikā;

Āsanaṃ khandhadesamhi, pucchamūlaṃ tu mecako.

กุมภะ คือโหนกบนหัวช้าง, จูฬิกา คือโคนหู; อาสนะ คือบริเวณไหล่, เมจกะ คือโคนหาง.

364.

๓๖๔.

Ālāna māḷhako thambho, nitthītu nigaḷo’nduko;

Saṅkhalaṃ tīsvatho gaṇḍo,Kaṭo dānaṃ tu so mado.

อาลานะ, มาฬหกะ และถัมภะ คือหลักผูกช้าง; นิคฬะ และอันทุกะ คือโซ่ตรวนหรือเครื่องผูกเท้า; สังขละ คือโซ่; คัณฑะ, กฏะ, ทานะ และมะทะ คือน้ำมันที่ไหลจากขมับช้าง (น้ำมันตกมัน).

365.

๓๖๕.

Soṇḍo tu dvīsu hattho tha,Karaggaṃ pokkharaṃ bhave;

Majjhamhi bandhanaṃ kacchā, kappano tu kuthādayo.

โโสณฑะ และหัตถะ คือวงช้าง; กรัคคะ และปอกขระ คือปลายงวง; กัจฉา คือสายรัดกลางตัวช้าง; กัปปนะ คือเครื่องประดับช้าง มีผ้าคลุมช้างเป็นต้น.

366.

๓๖๖.

Opavayho rājavayho, sajjito tu ca kappito;

Tomaro nitthiyaṃ pāde, siyā vijjhanakaṇṭako.

โอปะวายหะ และราชะวายหะ คือช้างทรงสำหรับพระราชา; สัชชิตะ และกัปปิตะ คือช้างที่ตกแต่งเตรียมพร้อมแล้ว; โตมระ คือหอกซัด; วิชฌะนะกัณฏะกะ คือเหล็กแหลมสำหรับแทงที่เท้า.

367.

๓๖๗.

Tuttaṃ tu kaṇṇamūlamhi, matthakamhi tu aṅkuso;

Hatthāroho hatthimeṇḍo,Hatthipo hatthigopako.

ตุตตะ คือขอสับที่โคนหู, อังกุสะ คือขอสับที่หัว; หัตถารูหะ และหัตถิเมณฑะ คือควาญช้างหรือผู้ขี่ช้าง; หัตถิปะ และหัตถิโคปะกะ คือคนเลี้ยงช้างหรือผู้ดูแลช้าง.

368.

๓๖๘.

Gāmaṇīyo tu mātaṅga, hayādyācariyo bhave;

Hayo turaṅgo turago,Vāho asso ca sindhavo.

คามะณียะ คือช้างจ่าฝูง, มาตังคะ คือช้าง; หะยาทะยาจริยะ คือครูฝึกม้าเป็นต้น; หะยะ, ตุรังคะ, ตุระคะ, วาหะ, อัสสะ และสินธวะ คือม้า.

369.

๓๖๙.

Bhedo assataro tassā,Jāniyo tu kulīnako;

Sukhavāhī vinīto tha,Kisoro hayapotako.

อัสสะตะระ คือม้าอัสดร (ลูกผสม); ชานียะ และกุลีนกะ คือม้าอาชาไนยหรือม้าตระกูลสูง; สุขะวาหี และวินีตะ คือม้าที่ฝึกดีแล้วขี่สบาย; กิโสระ และหะยะโปตะกะ คือลูกม้า.

370.

๓๗๐.

Ghoṭako tu khaḷuṅko tha, javano ca javādhiko;

Mukhādhānaṃ khalīno vā, kasā tva ssābhitāḷinī.

โฆฏะกะ และขะฬุงกะ คือม้าพยศหรือม้าเลว; ชะวะนะ และชะวาธิกะ คือม้าเร็ว; มุขาธานะ และขะลีนะ คือบังเหียนหรือเหล็กปากม้า; กะสา คือแส้สำหรับตีม้า.

371.

๓๗๑.

Kusā tu nāsarajjumhi, vaḷavā’ssā khuro saphaṃ;

Puccha manitthī naṅguṭṭhaṃ, vālahattho ca vāladhi.

กุสา คือเชือกสนตะพายม้า; วะฬะวา คือม้าตัวเมีย; ขุระ และสะผะ คือกีบม้า; ปุจฉะ, นังคุฏฐะ, วาละหัตถะ และวาละธิ คือหางม้า.

372.

๓๗๒.

Sandano [Pg.32] ca ratho phussa, ratho tu naraṇāya so;

Cammāvuto ca veyaggho,Deppo byagghassa dīpino.

สันทนะ และระถะ คือรถ; ผุสสะระถะ คือรถมงคลสำหรับพระราชา; เวยยัคฆะ คือรถที่หุ้มด้วยหนังเสือโคร่ง; เทปปะ คือรถที่หุ้มด้วยหนังเสือดาว.

373.

๓๗๓.

Sivikā yāpyayānañcā, nitthī tu sakaṭo pya’naṃ ;

Cakkaṃ rathaṅga mākhyātaṃ, tassanto nemi nāriyaṃ.

สิวิกา และยาปะยะยานะ คือวอหรือเสลี่ยง; สะกะฏะ และอะนะ คือเกวียน; จักกะ และระถังคะ คือล้อรถ; เนมิ คือขอบล้อ.

374.

๓๗๔.

Tammajjhe piṇḍikā nābhi, kubbaro tu yugandharo;

Akkhaggakīle āṇītthī, varutho rathagutya’tha.

ปิณฑิกา และนาภิ คือดุมล้อ; กุพพะระ คืองอนรถ; ยุคันธะระ คือแอก; อาณิ คือสลักเพลา; วะรูถะ คือเกราะป้องกันรถ.

375.

๓๗๕.

Dhuro mukhe rathassaṅgā, tva kkho pakkharaādayo;

Yānañca vāhanaṃ yoggaṃ, sabbahatthyādivāhane.

ธุระ คือส่วนหน้าของรถ; อักขะ คือเพลา; ปักขะระ คือเครื่องประดับรถ; ยานะ, วาหะนะ และโยคคะ คือยานพาหนะสำหรับช้างเป็นต้นทั้งหมด.

376.

๓๗๖.

Rathacārī tu sūto ca, pājitā ceva sārathī;

Rathāroho ca rathiko,Rathī yodho tu yo bhaṭo.

ระถะจารี, สูตะ, ปาชิตา และสารถี คือสารถีหรือคนขับรถ; ระถารูหะ, ระถิกะ และระถี คือพลรถหรือผู้ขี่รถ; โยธะ และภะฏะ คือนักรบหรือทหาร.

377.

๓๗๗.

Padāti pattī tu pume, padago padiko mato;

Sannāho kaṅkaṭo vammaṃ, kavaco vā uracchado.

ปะทาติ, ปัตติ, ปะทะคะ และปะทิกะ คือพลเดินเท้าหรือทหารราบ; สันนาหะ, กังกะฏะ, วัมมะ, กะวะจะ และอุรัจฉะทะ คือเสื้อเกราะ.

378.

๓๗๘.

Jālikā tha ca sannaddho, sajjo ca vammiko bhave;

Āmukko paṭimukko tha, purecārī purecaro.

ชาลิกา คือเกราะตาข่าย; สันนัทธะ, สัชชะ และวัมมิกะ คือผู้สวมเกราะหรือผู้เตรียมพร้อม; อามุกกะ และปะฏิมุกกะ คือผู้สวมใส่เกราะแล้ว; ปุเรจารี และปุเรจะระ คือผู้เดินหน้าหรือผู้นำหน้า.

379.

๓๗๙.

Pubbaṅgamo puregāmī, mandagāmī tu mantharo;

Javano turito vegī, jetabbaṃ jeyya muccate.

ปุพพังคะมะ และปุเรคามี คือผู้ไปก่อน; มันทะคามี และมันถะระ คือผู้เดินช้า; ชะวะนะ, ตุริตะ และเวคี คือผู้เร็วหรือผู้รีบเร่ง; เชตัพพะ และไชยยะ คือสิ่งที่พึงชนะ.

380.

๓๘๐.

Sūra vīrā tu vikkanto, sahāyo nucaro samā;

Sannaddhappabhutī tīsu, pātheyyaṃ tu ca sambalaṃ.

สูระ, วีระ และวิกกันตะ คือผู้กล้าหาญ; สหายะ และอะนุจะระ คือสหายหรือผู้ติดตาม; สันนัทธะเป็นต้น เป็นได้ ๓ ลิงค์; ปาเถยยะ และสัมพะละ คือเสบียงเดินทาง.

381.

๓๘๑.

Vāhinī dhajinī senā, camū cakkaṃ balaṃ tathā;

Anīko vā tha vinyāso,Byūho senāya kathyate.

วาหินี, ธะชินี, เสนา, จะมู, จักกะ, พะละ และอะนีกะ คือกองทัพ; วินยาสะ และพยูหะ คือการจัดกระบวนทัพ.

382.

๓๘๒.

Hatthī dvādasaposo,ti,Puriso turago, ratho;

Catuposoti etena, lakkhaṇenā dhamantato.

ช้างมีกำลังเท่ากับคน ๑๒ คน; คน, ม้า และรถ มีกำลังเท่ากับคน ๔ คน ด้วยลักษณะนี้เป็นอย่างต่ำ.

383.

๓๘๓.

Hatthānīkaṃ hayānīkaṃ, rathānīkaṃ tayo tayo;

Gajādayo sasatthā tu, pattānīkaṃ catujjanā.

กองทัพช้าง, กองทัพม้า และกองทัพรถ มีอย่างละ ๓ (ช้าง ม้า หรือรถ พร้อมอาวุธ); กองทัพพลเดินเท้า มี ๔ คน.

384.

๓๘๔.

Saṭṭhivaṃsakalāpesu, [Pg.33] paccekaṃ saṭṭhidaṇḍisu;

Dhūlīkatesu senāya, yantiyā kkhobhanī tthiyaṃ.

ในกลุ่มไม้ไผ่ ๖๐ กอ, ในไม้เท้า ๖๐ อันแต่ละอัน; เมื่อกองทัพเดินไปทำให้เป็นธุลีฟุ้งไป เรียกว่า อักโขภินี.

385.

๓๘๕.

Sampatti sampadā lakkhī, sirī vipatti āpadā;

Athā vudhañca heti’tthī, satthaṃ paharaṇaṃ bhave.

สัมปัตติ, สัมปะทา, ลักขี และสิริ คือความสำเร็จหรือโชคลาภ; วิปัตติ และอาปะทา คือความวิบัติหรือภัยพิบัติ; อาวุธะ, เหติ, สัตถะ และปะหะระณะ คืออาวุธหรือเครื่องประหาร.

386.

๓๘๖.

Muttāmutta mamuttañca, pāṇito muttameva ca;

Yantamuttanti sakalaṃ, āyudhaṃ taṃ catubbidhaṃ.

อาวุธมี ๔ ชนิด คือ ๑. มุตตามุตตะ (อาวุธที่ทั้งขว้างและไม่ขว้าง) ๒. อะมุตตะ (อาวุธที่ไม่ขว้าง) ๓. ปาณิมุตตะ (อาวุธที่ขว้างด้วยมือ) ๔. ยันตะมุตตะ (อาวุธที่ขว้างด้วยเครื่องจักร).

387.

๓๘๗.

Muttāmuttañca yaṭṭhyādi, amuttaṃ churikādikaṃ;

Pāṇimuttaṃ tu satyādi, yantamuttaṃ sarādikaṃ.

มุตตามุตตะ คืออาวุธที่ทั้งขว้างและไม่ขว้างมีไม้เท้าเป็นต้น; อะมุตตะ คืออาวุธที่ไม่ขว้างมีมีดสั้นเป็นต้น; ปาณิมุตตะ คืออาวุธที่ขว้างด้วยมือมีหอกเป็นต้น; ยันตะมุตตะ คืออาวุธที่ขว้างด้วยเครื่องจักรมีลูกศรเป็นต้น.

388.

๓๘๘.

Issāso dhanu kodaṇḍaṃ, cāpo nitthī sarāsanaṃ;

Atho guṇo jiyā jyā tha,Saro patti ca sāyako.

อิสสาสะ, ธะนุ, โกทัณฑะ, จาปะ และสะราสะนะ คือคันธนู; คุณะ, ชิยา และชยา คือสายธนู; สะระ, ปัตติ และสายะกะ คือลูกศร.

389.

๓๘๙.

Vāṇo kaṇḍa musu dvīsu, khurappo tejanā’sanaṃ;

Tūṇītthiyaṃ kalāpo ca, tūṇo tūṇīra vāṇadhi.

วาณะ, กัณฑะ และอุสุ คือลูกศร; ขุรัปปะ คือลูกศรปลายแบน; เตชนะ และอะสะนะ คือลูกศร; ตูณี, กะลาปะ, ตูณะ, ตูณีระ และวาณะธิ คือแล่งหรือกระบอกใส่ลูกศร.

390.

๓๙๐.

Pakkho tu vājo diddho tu, visappito saro bhave;

Lakkhaṃ vejjhaṃ sarabyañca, sarābhyāso tu’pāsanaṃ.

ปักขะ และวาชะ คือปีกหรือขนที่โคนลูกศร; ทิทธะ และวิสัปปิตะ คือลูกศรอาบยาพิษ; ลักขะ, เวชฌะ และสะระพะยะ คือเป้า; อุปาสะนะ คือการฝึกยิงธนู.

391.

๓๙๑.

Maṇḍalaggo tu nettiṃso, asi khaggo ca sāyako;

Kositthī tabbidhāne tho, tharu khaggādimuṭṭhiyaṃ.

มัณฑะลัคคะ, เนตติงสะ, อะสิ, ขัคคะ และสายะกะ คือดาบ; โกสิ คือฝักดาบ; ถะรุ คือด้ามดาบหรือด้ามอาวุธมีดาบเป็นต้น.

392.

๓๙๒.

Kheṭakaṃ phalakaṃ cammaṃ, illī tu karapālikā;

Churikā satya’siputtī, laguḷo tu ca muggaro.

เขฏะกะ, ผะละกะ และจัมมะ คือโล่หรือดั้ง; อิลลี และกะระปาลิกา คือดาบสั้นหรือโล่เล็ก; ชุริกา, สัตติ และอะสิปุตตี คือมีดสั้น; ละคุฬะ และมุคคะระ คือกระบองหรือค้อน.

393.

๓๙๓.

Sallo nitthi saṅku pume, vāsī tu tacchanītthiyaṃ;

Kuṭhārī tthīpharasuso, ṭaṅko pāsāṇadāraṇo.

สัลละ (ไม่เป็นเพศหญิง) และสังกุเป็นเพศชาย หมายถึง หลาวหรือเหล็กแหลม. วาสีเป็นเพศหญิง หมายถึง สิ่วสำหรับถาก. กุฐารีเป็นเพศหญิง และผรสุ หมายถึง ขวาน. ฏังกะ หมายถึง สิ่วสำหรับเจาะหิน.

394.

๓๙๔.

Kaṇayo bhindivāḷo ca, cakkaṃ kunto gadā tathā;

Satyā’dī satthabhedā tha,Koṇo’sso koṭi nāriyaṃ.

กณยะ, ภินทิวาฬะ, จักร, กุนตะ, คทา และสัตติ เป็นต้น เป็นประเภทของศัสตรา. โกณะ, อัสสะ และโกฏิ (เป็นเพศหญิง) หมายถึง มุม.

395.

๓๙๕.

Niyyānaṃ gamanaṃ yātrā, paṭṭhānañca gamo gati;

Cuṇṇo paṃsu rajo ceva, dhūlī’tthī reṇu ca dvisu.

นิยยานะ, คมนะ, ยาตรา, ปัฏฐานะ, คมะ และคติ หมายถึง การไป. จุณณะ, ปังสุ และรชะ หมายถึง ผง. ธูลีเป็นเพศหญิง และเรณุเป็นได้สองเพศ หมายถึง ฝุ่น.

396.

๓๙๖.

Māgadho [Pg.34] madhuko vutto, vandī tu thutipāṭhako;

Vetāḷiko bodhakaro,Cakkiko tu ca ghaṇṭiko.

มาคธะ, มธุกะ, วันที และถุติปาฐกะ หมายถึง ผู้กล่าวคำสรรเสริญ. เวตาฬิกะและโพธกร หมายถึง ผู้ปลุกให้ตื่น. จักกิกะและฆัณฏิกะ หมายถึง ผู้ตีระฆัง.

397.

๓๙๗.

Ketu dhajo paṭākā ca, kadalī ketanaṃ pyatha;

Yo’haṃkāro’ññamaññassa, sā’ hamahamikā bhave.

เกตุ, ธชะ, ปฏากา, กทลี และเกตนะ หมายถึง ธง. การอวดอ้างว่า 'ฉัน, ฉัน' ต่อกันและกัน เรียกว่า อหะมะหะมิกา.

398.

๓๙๘.

Balaṃ thāmo sahaṃ satti, vikkamo tvatisūratā;

Raṇe jitassa yaṃ pānaṃ, jayapānanti taṃ mataṃ.

พละ, ถามะ, สหะ และสัตติ หมายถึง กำลัง. วิกกมะและความอติสูรภาพ หมายถึง ความกล้าหาญยิ่ง. การดื่มของผู้ชนะในสงคราม เรียกว่า ชยปานะ.

399.

๓๙๙.

Saṅgāmo sampahāro cā, nitthiyaṃ samaraṃ raṇaṃ;

Ājitthī āhavo yuddha, māyodhanañca saṃyugaṃ.

สังคามะและสัมปหาระ (เป็นเพศชาย), สมระและรณะเป็นเพศกลาง. อาชิเป็นเพศหญิง, อาหะวะ, ยุทธะ, อายุทธนะ และสังยุกะ หมายถึง สงคราม.

400.

๔๐๐.

Bhaṇḍanaṃ tu vivādo ca, viggaho kalaha medhagā;

Mucchā moho tha pasayho,Balakkāro haṭho bhave.

ภัณฑนะ, วิวาทะ, วิคคหะ, กลหะ และเมธคะ หมายถึง การทะเลาะวิวาท. มุจฉาและโมหะ หมายถึง ความสลบและความหลง. ปสยหะ, พลักการะ และหฐะ หมายถึง การบังคับ.

401.

๔๐๑.

Uppādo bhūtavikati, yā subhāsubhasūcikā;

Īti tvitthī ajaññañca, upasaggo upaddavo.

อุปปาตะ หมายถึง ความผิดปกติของธรรมชาติที่เป็นเครื่องบ่งบอกถึงลางดีหรือลางร้าย. อีติ (เป็นเพศหญิง), อชัญญะ, อุปสัคคะ และอุปัททวะ หมายถึง ภัยพิบัติ.

402.

๔๐๒.

Nibbuddhaṃ mallayuddhamhi, jayo tu vijayo bhave;

Parājayo raṇe bhaṅgo, palāyana mapakkamo.

นิพพุทธะ หมายถึง การต่อสู้ด้วยมือ (มวยปล้ำ). ชยะและวิชยะ หมายถึง ชัยชนะ. ปราชัย, ภังคะในสงคราม, ปลายนะ และอปักกมะ หมายถึง การหนี.

403.

๔๐๓.

Māraṇaṃ hananaṃ ghāto, nāsanañca nisūdanaṃ;

Hiṃsanaṃ saraṇaṃ hiṃsā, vadho sasana ghātanaṃ.

มารณะ, หนนะ, ฆาตะ, นาสนะ, นิสูทนะ, หิงสนะ, สรณะ, หิงสา, วธะ, สาสนะ และฆาตนะ หมายถึง การฆ่า.

404.

๔๐๔.

Maraṇaṃ kālakiriyā, palayo maccu accayo;

Nidhano nitthiyaṃ nāso, kālo’nto cavanaṃ bhave.

มรณะ, กาลกิริยา, ปลัยยะ, มัจจุ และอัจจโย หมายถึง ความตาย. นิธนะเป็นเพศกลาง, นาสะ, กาละ, อันตะ และจวนะ หมายถึง ความตาย.

405.

๔๐๕.

Tīsu peto pareto ca,Mato tha citako cito;

Āḷahanaṃ susānañcā, nitthiyaṃ kuṇapo chavo.

เปตะ, ปเรตะ และมะตะ เป็นได้สามเพศ หมายถึง ผู้ตาย. จิตกะและจิตะ หมายถึง กองฟืนสำหรับเผาศพ. อาฬหนะและสุสานะเป็นเพศกลาง. กุณปะและฉวะ หมายถึง ซากศพ.

406.

๔๐๖.

Kabandho nitthiyaṃ deho, sirosuñño sahakriyo;

Atha sivathikā vuttā, susānasmiñhi āmake.

กพันธะเป็นเพศกลาง หมายถึง ร่างกายที่ไม่มีศีรษะแต่ยังเคลื่อนไหวได้. สิวถิกา หมายถึง ป่าช้าที่ยังไม่เผาศพ.

407.

๔๐๗.

Vandītthiyaṃ karamaro, pāṇo tva’su pakāsito;

Kārā tu bandhanāgāraṃ, kāraṇā tu ca yātanā.

วันที (เป็นเพศหญิง) และกรมระ หมายถึง นักโทษหรือเชลย. ปาณะและอสุ หมายถึง ลมหายใจ. การา หมายถึง เรือนจำ. การณาและยาตนา หมายถึง การทรมาน.

Iti khattiyavaggo.

จบวรรคว่าด้วยกษัตริย์.

408.

๔๐๘.

Brahmabandhu [Pg.35] dvijo vippo, brahmā bhovādī brāhmaṇo;

Sottiyo chandaso so tha,Sissa’ ntevāsino pume.

พรหมพันธุ, ทวิชะ, วิปปะ, พรหมะ, โภวาที และพราหมณะ หมายถึง พราหมณ์. โสตติยะและฉันทโส หมายถึง ผู้รู้พระเวท. สิสสะและอันเตวาสีเป็นเพศชาย หมายถึง ศิษย์.

409.

๔๐๙.

Brahmacārī gahaṭṭho ca, vanappattho ca bhikkhuti;

Bhavanti cattāro ete, assamā punnapuṃsake.

พรหมจารี, คหัฏฐะ, วนปัตถะ และภิกขุ เหล่านี้เป็นอาศรมสี่อย่าง (อาศรมเป็นได้ทั้งเพศชายและเพศกลาง).

410.

๔๑๐.

Carantā saha sīlādī, sabrahmacārino mithu;

Upajjhāyo upajjhā thā, cariyo nissayadādiko.

ผู้ประพฤติร่วมกันในศีลเป็นต้น เรียกว่า สพรหมจารี. อุปัชฌายะและอุปัชฌา หมายถึง อุปัชฌาย์. อาจริยะ หมายถึง ผู้ให้นิสสัยเป็นต้น.

411.

๔๑๑.

Upanīyā thavā pubbaṃ, veda majjhāpaye dvijo;

Yo saṅgaṃ sarahassañcā, cariyo brāhmaṇesu so.

พราหมณ์ผู้ที่นำไป หรือผู้ที่สอนพระเวทพร้อมด้วยองค์ประกอบและเคล็ดลับต่างๆ ในเบื้องต้น, ท่านผู้นั้นเรียกว่า อาจริยะในหมู่พราหมณ์.

412.

๔๑๒.

Pārampariya metihyaṃ, upadeso tathe’tihā;

Yāgo tu katu yañño tha, vedītthī bhū parikkhatā.

ปารัมปริยะ, เอติหยะ, อุปเทสะ และเอติหา หมายถึง คำสอนที่สืบๆ กันมา. ยาคะ, กตุ และยัญญะ หมายถึง การบูชายัญ. เวทีเป็นเพศหญิง หมายถึง พื้นที่ที่ตกแต่งไว้.

413.

๔๑๓.

Assamedho ca purisa, medho ceva niraggaḷo;

Sammāpāso vājapeyya, miti yāgā mahā ime.

อัสสเมธะ, ปุริสเมธะ, นิรคคฬะ, สัมมาปาสะ และวาชเปยยะ เหล่านี้เป็นมหายัญ.

414.

๔๑๔.

Itvijo yājako cātha,Sabhyo sāmājiko pyatha;

Parisā sabhā samajjā ca, tathā samiti saṃsado.

ริตวิชะและยาชกะ หมายถึง ผู้ประกอบพิธีบูชายัญ. สัพภะและสามาชิกะ หมายถึง ผู้ร่วมประชุม. ปริสา, สภา, สมาชา, สมิติ และสังสทะ หมายถึง ที่ประชุม.

415.

๔๑๕.

Catasso parisā bhikkhu, bhikkhunī ca upāsakā;

Upāsikāyoti imā, thavā ṭṭha parisā siyuṃ.

บริษัทสี่ คือ ภิกษุ, ภิกษุณี, อุบาสก และอุบาสิกา. หรืออาจเป็นบริษัทแปด.

416.

๔๑๖.

Tāvatiṃsa,dvija,kkhatta,māra,ggahapatissa ca;

Samaṇānaṃ vasā cātu, mahārājika, brahmunaṃ.

บริษัทของเทวดาชั้นดาวดึงส์, พราหมณ์, กษัตริย์, มาร, คฤหบดี, สมณะ, ท้าวมหาราชทั้งสี่ และพรหม.

417.

๔๑๗.

Gāyattippamukhaṃ chandaṃ, catuvīsa’kkharaṃ tu yaṃ;

Vedāna mādibhūtaṃ sā, sāvittī tipadaṃ siyā.

ฉันท์ที่มีคายตรีเป็นประธาน มี ๒๔ อักษร ซึ่งเป็นต้นกำเนิดของพระเวท, นั่นคือ สาวิตรี มีสามบท.

418.

๔๑๘.

Habyapāke caru mato, sujā tu homadabbiyaṃ;

Paramannaṃ tu pāyāso, habyaṃ tu havi kathyate.

จรู หมายถึง ข้าวสุกสำหรับบูชายัญ. สุชา หมายถึง ทัพพีตักเครื่องบูชา. ปรมันนะและปายาสะ หมายถึง ข้าวปายาส. หัพยะและหวิ หมายถึง เครื่องบูชา.

419.

๔๑๙.

Yūpo thūṇāyaṃ nimmantya, dārumhi tva’raṇī dvisu;

Gāhappaccā’havanīyo, dakkhiṇaggi tayo’ ggayo.

ยูปะ หมายถึง เสาหลัก. อรณีเป็นได้สองเพศ หมายถึง ไม้สีไฟ. คาหปัตยะ, อาหวนียะ และทักขิณาคคิ เหล่านี้เป็นไฟสามกอง.

420.

๔๒๐.

Cāgo vissajjanaṃ dānaṃ, vossaggo cāpadesanaṃ;

Vissāṇanaṃ vitaraṇaṃ, vihāyitā pavajjanaṃ.

จาคะ, วิสสัชชนะ, ทานะ, วอสสัคคะ, อปเทสนะ, วิสสานนะ, วิตระณะ, วิหายิตา และปวัชชนะ หมายถึง การสละ.

421.

๔๒๑.

Pañca [Pg.36] mahāpariccāgo, vutto seṭṭha, dhanassa ca;

Vasena putta dārānaṃ, rajjassa’ ṅgāna meva ca.

มหาบริจาคห้าอย่าง กล่าวไว้ว่า เป็นการสละทรัพย์อันประเสริฐ, บุตร, ภรรยา, ราชสมบัติ และอวัยวะ.

422.

๔๒๒.

Annaṃ pānaṃ gharaṃ vatthaṃ, yānaṃ mālā vilepanaṃ;

Gandho seyyā padīpeyyaṃ, dānavatthū siyuṃ dasa.

อาหาร เครื่องดื่ม ที่อยู่อาศัย เครื่องนุ่งห่ม ยานพาหนะ พวงมาลัย เครื่องลูบไล้ ของหอม ที่นอน เครื่องประทีป วัตถุทานมี ๑๐ อย่างเหล่านี้.

423.

๔๒๓.

Matatthaṃ tadahe dānaṃ, tīsveta muddhadehikaṃ;

Pitudānaṃ tu nivāpo, saddhaṃ tu taṃva sātthato.

ทานที่ให้เพื่อผู้ตายในวันนั้น ใน ๓ อย่างนี้เรียกว่า อุทธเทหิกะ ส่วนทานที่ให้แก่บิดา (บรรพบุรุษ) เรียกว่า นิวาปะ และทานนั้นนั่นเองตามเนื้อความเรียกว่า สัทธะ.

424.

๔๒๔.

Pume atithi āgantu, pāhunā vesikā pyatha;

Aññattha gantu micchanto, gamiko thā ggha magghiyaṃ.

คำว่า อติถิ, อาคันตุ, ปาหุนะ และเวสิกะ เป็นชื่อเรียกแขก (ในเพศชาย) ส่วนผู้ที่ปรารถนาจะไปที่อื่น เรียกว่า คามิกะ และ (ของรับรองแขก) เรียกว่า อัคฆะ และอัคฆิยะ.

425.

๔๒๕.

Pajjaṃ pādodakādo tha, sattā’gantvādayo tisu;

Apacitya’ccanā pūjā, pahāro bali mānanā.

ปัจจะ คือน้ำล้างเท้าเป็นต้น (คำว่า อติถิ เป็นต้น) ใช้แก่สัตว์ทั้งหลายมีอาคันตุกะเป็นต้นใน ๓ เพศ ส่วนคำว่า อปจิติ, อัจจนา, ปูชา, ปหาโร, พลี และมานานา (หมายถึงการบูชา).

426.

๔๒๖.

Namassā tu namakkāro, vandanā cābhivādanaṃ;

Patthanā paṇidhānañca, purise paṇidhīrito.

คำว่า นมัสสา, นมักการะ, วันทนา และอภิวาทนะ (หมายถึงการไหว้) ส่วนคำว่า ปัตถนา, ปณิธานะ และปณิธิ (หมายถึงความปรารถนา) โดยคำว่า ปณิธิ เป็นเพศชาย.

427.

๔๒๗.

Ajjhesanā tu sakkāra, pubbaṅgamaniyojanaṃ;

อัชเฌสนา คือการนิมนต์ที่มีสักการะเป็นเบื้องหน้า.

428.

๔๒๘.

Pariyesanā nvesanā, pariyeṭṭhi gavesanā;

Upāsanaṃ tu sussūsā, sā pāricariyā bhave.

คำว่า ปริเยสนา, อนเวสนา, ปริเยฏฐิ และคเวสนา (หมายถึงการแสวงหา) ส่วนคำว่า อุปาสนา, สุสสูสา และปาริจริยา (หมายถึงการปรนนิบัติรับใช้).

429.

๔๒๙.

Mona mabhāsanaṃ tuṇhī, bhāvo tha paṭipāṭi sā;

Anukkamo pariyāyo, anupubbya’pume kamo.

คำว่า โมนะ, อภาสนะ และตุณหีภาวะ (หมายถึงการนิ่ง) ส่วนคำว่า ปฏิปาฏิ, อนุกกมะ, ปริยายะ, อนุปุพพี และกมะ (หมายถึงลำดับ) โดยคำว่า กมะ เป็นเพศชาย.

430.

๔๓๐.

Tapo ca saṃyamo sīlaṃ, niyamo tu vatañca vā;

Vītikkamo’ jjhacāro tha, viveko puthugattatā.

คำว่า ตบะ, สังยมะ, ศีล, นิยามะ และวัตะ (หมายถึงศีลวัตร) ส่วนคำว่า วีติกกมะ และอัชฌาจาระ (หมายถึงการล่วงละเมิด) และคำว่า วิเวกะ และปุถุคัตตตา (หมายถึงความสงัด).

431.

๔๓๑.

Khuddānukhuddakaṃ ābhi, samācārika muccate;

Ādibrahmacariyaṃ tu, tadaññaṃ sīla mīritaṃ.

ศีลข้อเล็กน้อยเรียกว่า อภิสมาจาริกะ ส่วนศีลที่นอกเหนือจากนั้นเรียกว่า อาทิพรหมจรรย์.

432.

๔๓๒.

Yo pāpehi upāvatto, vāso saddhiṃ guṇehi so;

Upavāsoti viññeyyo, sabbabhogavivajjito.

การอยู่ร่วมกับคุณธรรมโดยงดเว้นจากบาปและเว้นจากกามโภคะทั้งปวง พึงทราบว่าคือ อุปวาส (อุโบสถ).

433.

๔๓๓.

Tapassī bhikkhu samaṇo, pabbajito tapodhano;

Vācaṃyamo tu muni ca, tāpaso tu isī rito.

คำว่า ตปัสสี, ภิกขุ, สมณะ, บรรพชิต และตโปธนะ (หมายถึงผู้บวช) ส่วนคำว่า วาจายมะ และมุนี (หมายถึงผู้สำรวมวาจา) และคำว่า ดาบส และฤๅษี (เป็นชื่อเรียกฤๅษี).

434.

๔๓๔.

Yesaṃyatindriyagaṇā, yatayo vasino ca te;

Sāriputto’patisso tu, dhammasenāpatī rito.

ท่านผู้สำรวมกลุ่มอินทรีย์เหล่านั้น เรียกว่า ยติ และวสี ส่วนพระสารีบุตร และอุปติสสะ เรียกว่า พระธรรมเสนาบดี.

435.

๔๓๕.

Kolito moggallāno tha,Ariyo dhigato siyā;

Sotāpannādikā sekhā, nariyo tu puthujjano.

โกลิตะ คือพระโมคคัลลานะ ส่วนอริยะ คือผู้บรรลุธรรมแล้ว พระโสดาบันเป็นต้นเรียกว่า เสขะ ส่วนผู้ที่ไม่ใช่อริยะเรียกว่า ปุถุชน.

436.

๔๓๖.

Aññā [Pg.37] tu arahattañca, thūpo tu cetiyaṃ bhave;

Dhammabhaṇḍāgāriko ca, ānando dve samā tha ca.

อัญญา คืออรหัตตผล ส่วนสถูป คือเจดีย์ และคำว่า ธรรมภัณฑาคาริกะ กับอานนท์ ทั้งสองนี้เป็นชื่อของพระอานนท์.

437.

๔๓๗.

Visākhā migāramātā, sudatto’ nāthapiṇḍiko;

วิสาขา คือมิคารมาตา สุทัตตะ คืออนาถบิณฑิกะ.

438.

๔๓๘.

Bhikkhupi sāmaṇero ca, sikkhamānā ca bhikkhunī;

Sāmaṇerīti kathitā, pañcete sahadhammikā.

ภิกษุ สามเณร สิกขมานา ภิกุณี และสามเณรี ทั้ง ๕ จำพวกนี้ เรียกว่า สหธรรมิกะ.

439.

๔๓๙.

Patto ticīvaraṃ kāya, bandhanaṃ vāsi sūci ca;

Parissāvana miccete, parikkhārā’ṭṭha bhāsitā.

บาตร ไตรจีวร ประคดเอว มีดโกน เข็ม และที่กรองน้ำ สิ่งเหล่านี้เรียกว่า บริขาร ๘.

440.

๔๔๐.

Sāmaṇero ca samaṇu, ddeso cātha digambaro;

Aceḷako nigaṇṭho ca, jaṭilo tu jaṭādharo.

คำว่า สามเณร และสมณุทเทส (หมายถึงสามเณร) ส่วนคำว่า ทิคัมพร, อเจลกะ และนิครนถ์ (หมายถึงนักบวชเปลือย) และคำว่า ชฎิล และชฎาธระ (หมายถึงผู้ทรงชฎา).

441.

๔๔๑.

Kuṭīsakādikā catu, ttiṃsa dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo;

Iti channavuti ete, pāsaṇḍā sampakāsitā.

ทิฏฐิ ๓๔ อย่าง มีกุฏีสกะเป็นต้น และทิฏฐิ ๖๒ อย่าง รวมเป็น ๙๖ อย่างเหล่านี้ เรียกว่า ปาสัณฑะ.

442.

๔๔๒.

Pavitto payato pūto, cammaṃ tu ajinaṃ pyatha;

Dantapoṇo dantakaṭṭhaṃ, vakkalo vā tirīṭakaṃ.

คำว่า ปวิตตะ, ปยตะ และปูตะ (หมายถึงผู้บริสุทธิ์) ส่วนหนังเรียกว่า อชินะ ไม้สีฟันเรียกว่า ทันตโปณะ และทันตกัฏฐะ ผ้าเปลือกไม้เรียกว่า วักกละ และติรีฏกะ.

443.

๔๔๓.

Patto pātitthiyaṃnitthī, kamaṇḍalu tu kuṇḍikā;

Athālambaṇadaṇḍasmiṃ, kattarayaṭṭhi nāriyaṃ.

บาตร เรียกว่า ปาตระ (ในเพศชายและเพศกลาง) เต้าน้ำเรียกว่า กมัณฑลุ และกุณฑิกา ส่วนไม้เท้าสำหรับค้ำยันเรียกว่า กัตตรยัฏฐิ ในเพศหญิง.

444.

๔๔๔.

Yaṃ dehasādhanāpekkhaṃ, niccaṃ kammamayaṃ yamo;

Āgantusādhanaṃ kammaṃ, aniccaṃ niyamo bhave.

กรรมที่ทำเป็นประจำเพื่อบำรุงร่างกาย เรียกว่า ยมะ ส่วนกรรมที่ไม่เป็นประจำซึ่งทำเพื่อต้อนรับแขก เรียกว่า นิยามะ.

Iti brāhmaṇavaggo.

จบบราหมณวรรค.

445.

๔๔๕.

Vesso ca vesiyāno tha, jīvanaṃ vutti jīvikā;

Ājīvo vattanaṃ cātha, kasikammaṃ kasitthiyaṃ.

คำว่า เวสสะ และเวสิยานะ (หมายถึงแพศย์) ส่วนคำว่า ชีวนะ, วุตติ, ชีวิกา, อาชีวะ และวัตตนะ (หมายถึงการเลี้ยงชีพ) และคำว่า กสิกรรม และกสิ (หมายถึงการทำนา) เป็นเพศหญิง.

446.

๔๔๖.

Vāṇijjañca vaṇijjā tha, gorakkhā pasupālanaṃ;

Vessassa vuttiyo tisso, gahaṭṭhā’gārikā gihi.

คำว่า วาณิชชะ และวาณิชชา (หมายถึงการค้าขาย) คำว่า โครักขา และปสุปาลนะ (หมายถึงการเลี้ยงสัตว์) อาชีพของแพศย์มี ๓ อย่าง ส่วนคำว่า คหัฏฐะ, อคาริกะ และคิหิ (หมายถึงผู้ครองเรือน).

447.

๔๔๗.

Khettājīvo kassako tha, khettaṃ kedāra muccate;

Leḍḍu’tto mattikākhaṇḍo, khaṇitti’tthya’vadāraṇaṃ.

คำว่า เขตตาชีวะ และกัสสกะ (หมายถึงกสิกร) ส่วนคำว่า เขตตะ และเกทาระ เรียกว่า นา คำว่า เลฑฑุ หมายถึงก้อนดิน และคำว่า ขณิตติ และอวทารณะ หมายถึงจอบ (เป็นเพศหญิง).

448.

๔๔๘.

Dāttaṃ lavitta masitaṃ, patodo tutta pājanaṃ;

Yottaṃ tu rajju rasmitthī, phālo tu kasako bhave.

คำว่า ทัตตะ, ลวิตตะ และอสิตะ (หมายถึงเคียว) คำว่า ปโตทะ, ตุตตะ และปาชนะ (หมายถึงปฏัก) คำว่า ยตตะ, รัชชุ และรัสมี (หมายถึงเชือก) โดยรัชชุและรัสมีเป็นเพศหญิง ส่วนคำว่า ผาละ และกสิกะ (หมายถึงผาลไถ).

449.

๔๔๙.

Naṅgalañca halaṃ sīro, īsā naṅgaladaṇḍako;

Sammā tu yugakīlasmiṃ, sītā tu halapaddhati.

คำว่า นังคละ, หละ และสีระ (หมายถึงไถ) อีสา คือคันไถ สัมมา คือลิ่มที่แอก และสีตา คือรอยไถ.

450.

๔๕๐.

Muggādike [Pg.38] paraṇṇañca, pubbaṇṇaṃ sāliādike;

Sāli vīhi ca kudrūso, godhumo varako yavo;

Kaṅgūti satta dhaññāni, nīvārādī tu tabbhidā.

พืชมีถั่วเขียวเป็นต้นเรียกว่า ปรณณะ พืชมีข้าวสาลีเป็นต้นเรียกว่า ปุพพณณะ ธัญพืช ๗ อย่าง คือ ข้าวสาลี, ข้าวเปลือก, ข้าวหญ้ากับแก้, ข้าวสาลี (อีกชนิด), ข้าววรกะ, ข้าวบาร์เลย์ และข้าวฟ่าง ส่วนข้าวป่าเป็นต้นเป็นประเภทของธัญพืชเหล่านั้น.

451.

๔๕๑.

Caṇako ca kaḷāyo tha,Siddhattho sāsapo bhave.

ถั่วหัวช้างและถั่วลันเตา, มัสตาร์ดขาวและมัสตาร์ด.

452.

๔๕๒.

Atha kaṅgu piyaṅgu’tthī, ummā tu atasī bhave;

Kiṭṭhañca sassaṃ dhaññañca, vīhi thambakarī rito.

ข้าวฟ่างและข้าวฟ่าง, ป่านและป่าน. พืชผล ธัญพืช และข้าวเปลือก, ข้าวเปลือกเรียกว่าต้นข้าว.

453.

๔๕๓.

Kaṇḍo tu nāḷa matha so, palālaṃ nitthi nipphalo;

Bhusaṃ kaliṅgaro cātha, thuso dhaññattace tha ca.

ลำต้นและก้าน, ฟางที่ไม่มีเมล็ด. แกลบและเศษฟาง, แกลบและเปลือกธัญพืช.

454.

๔๕๔.

Setaṭṭikā sassarogo,Kaṇo tu kuṇḍako bhave;

Khalo ca dhaññakaraṇaṃ, thambo gumbo tiṇādinaṃ.

โรคราขาวคือโรคของพืชผล. รำคือรำละเอียด. ลานนวดข้าวคือที่ทำธัญพืช. กอและพุ่มคือกลุ่มของหญ้าเป็นต้น.

455.

๔๕๕.

Ayoggo musalo nitthī, kullo suppa manitthiyaṃ;

Atho’ddhanañca culli’tthī, kilañjo tu kaṭo bhave.

สากและสาก, กระด้งและกระด้ง. เตาไฟและเตาไฟ, เสื่อและเสื่อ.

456.

๔๕๖.

Kumbhī’tthī piṭharo kuṇḍaṃ, khaḷopyu’kkhali thālyu’khā;

Kolambo cātha maṇikaṃ, bhāṇako ca arañjaro.

หม้อ, หม้อ, หม้อ, หม้อดิน, หม้อ, หม้อ, หม้อ. อ่าง, ตุ่ม, ไห, และไหขนาดใหญ่.

457.

๔๕๗.

Ghaṭo dvīsu kuṭo nitthī, kumbho kalasa, vārakā;

Kaṃso bhuñjanapatto thā, mattaṃ patto ca bhājanaṃ.

หม้อน้ำ, หม้อ, หม้อ, หม้อ, หม้อ. ถาด, ภาชนะสำหรับกิน, ภาชนะ, บาตร, และภาชนะ.

458.

๔๕๘.

Aṇḍupakaṃ cumbaṭakaṃ, sarāvo tu ca mallako;

Pume kaṭacchudabbi’tthī, kusūlo koṭṭha muccate.

วงรองหม้อและวงรองหม้อ, ชามดินและถ้วย. ทัพพีและจวัก, ฉางและยุ้งข้าว.

459.

๔๕๙.

Sāko anitthiyaṃ ḍāko, siṅgīveraṃtu addakaṃ;

Mahosadhaṃ tu taṃ sukkhaṃ, maricaṃ tu ca kolakaṃ.

ผักและผัก, ขิงสดและขิงสด. ขิงแห้ง, พริกไทยและพริกไทย.

460.

๔๖๐.

Sovīraṃ kañjiyaṃ vuttaṃ, āranāḷaṃ thusodakaṃ;

Dhaññambilaṃ biḷaṅgo tha, lavaṇaṃ loṇa muccate.

น้ำส้มสายชูและน้ำส้มสายชู, น้ำส้มสายชูและน้ำส้มสายชู. น้ำส้มสายชูและน้ำส้มสายชู, เกลือและเกลือ.

461.

๔๖๑.

Sāmuddaṃ sindhavo nitthī, kāḷaloṇaṃ tu ubbhidaṃ;

Biḷakaṃ ceti pañcete, pabhedā lavaṇassa hi.

เกลือสมุทร, เกลือสินเธาว์, เกลือดำ, เกลือดิน, และเกลือวิท. เหล่านี้เป็นเกลือ ๕ ชนิด.

462.

๔๖๒.

Guḷo ca phāṇitaṃ khaṇḍo, macchaṇḍī sakkharā iti;

Ime ucchuvikārā tha, guḷasmiṃ visakaṇṭakaṃ.

น้ำตาลอ้อย, น้ำอ้อยเคี่ยว, น้ำตาลกรวด, น้ำตาลทราย, และน้ำตาล. เหล่านี้เป็นผลิตภัณฑ์จากอ้อย. ในน้ำตาลอ้อยมีกากน้ำตาล.

463.

๔๖๓.

Lājā [Pg.39] siyā’kkhataṃ cātha, dhānā bhaṭṭhayave bhave;

Abaddhasattu mantho ca, pūpā’ pūpā tu piṭṭhako.

ข้าวตอกและข้าวตอก, ข้าวคั่วและข้าวคั่ว. แป้งละลายน้ำและแป้งละลายน้ำ, ขนมและขนมแป้ง.

464.

๔๖๔.

Bhattakāro sūpakāro, sūdo āḷāriko tathā;

Odaniko ca rasako, sūpo tu byañjanaṃ bhave.

พ่อครัว, พ่อครัว, พ่อครัว, พ่อครัว, พ่อครัว และพ่อครัว. แกงคือกับข้าว.

465.

๔๖๕.

Odano vā kuraṃ bhattaṃ, bhikkhā cā’nna mathā sanaṃ;

Āhāro bhojanaṃ ghāso,Taralaṃ yāgu nāriyaṃ.

ข้าวสุก, ข้าวสุก, ข้าวสุก, อาหาร, อาหาร, อาหาร. อาหาร, อาหาร, อาหาร. ข้าวต้มและข้าวต้ม.

466.

๔๖๖.

Khajjaṃ tu bhojja leyyāni, peyyanti catudhā’sanaṃ;

Nissāvo ca tathā’cāmo,Ālopo kabaḷo bhave.

ของขบเคี้ยว, ของกิน, ของเลีย, และของดื่ม เป็นอาหาร ๔ อย่าง. น้ำข้าวและน้ำข้าว, คำข้าวและคำข้าว.

467.

๔๖๗.

Maṇḍo nitthīrasaggasmiṃ, vighāso bhuttasesake;

Vighāsādo ca damako, pipāsā tu ca tassanaṃ.

น้ำข้าวข้นคือส่วนยอดของรส. อาหารที่เหลือคืออาหารที่เหลือ. ผู้กินอาหารเหลือและผู้กินอาหารเหลือ. ความกระหายและความกระหาย.

468.

๔๖๘.

Khuddā jighacchā, maṃsassa, paṭicchādaniyaṃ raso;

Udreko ceva uggāro, sohiccaṃ titti tappanaṃ.

ความหิวและความหิว. เครื่องปรุงรสของเนื้อ. การเรอและการเรอ. ความอิ่ม, ความอิ่ม, และความอิ่ม.

469.

๔๖๙.

Kāmaṃ tviṭṭhaṃ nikāmañca, pariyattaṃ yathacchitaṃ;

Kayavikkayiko sattha,vāhā’ paṇika vāṇijā.

ตามปรารถนา, ที่ปรารถนา, ตามปรารถนา, เพียงพอ, ตามที่ต้องการ. ผู้ซื้อขาย, นายกองเกวียน, พ่อค้า, และพ่อค้า.

470.

๔๗๐.

Vikkayiko tu vikketā,Kayiko tu ca kāyiko;

Uttamaṇṇo ca dhaniko, dhamaṇṇo tu iṇāyiko.

ผู้ขายคือผู้ขาย. ผู้ซื้อคือผู้ซื้อ. เจ้าหนี้และเจ้าหนี้. ลูกหนี้คือลูกหนี้.

471.

๔๗๑.

Uddhāro tu iṇaṃ vuttaṃ, mūlaṃ tu pābhataṃ bhave;

Saccāpanaṃ saccaṃkāro, vikkeyyaṃ paṇiyyaṃ tisu.

หนี้คือหนี้. เงินต้นคือเงินต้น. เงินมัดจำคือการทำสัจจะ. สินค้าและสินค้า (ใช้ได้ทั้งสามเพศ).

472.

๔๗๒.

Paṭidānaṃ parivatto, nyāso tū’panidhī rito;

การแลกเปลี่ยนและการแลกเปลี่ยน, การฝากและการฝาก.

473.

๔๗๓.

Aṭṭhārasantā saṅkhyeyye, saṅkhyā ekādayo tisu;

Saṅkhyāne tu ca saṅkhyeyye, ekatte vīsatādayo;

Vaggabhede bahuttepi, tā ānavuti nāriyaṃ.

จำนวนนับถึง ๑๘ เป็นสังขเยยยะ (คุณนาม) ใช้ได้ทั้ง ๓ ลิงค์. ในการนับและในจำนวนนับ, ตั้งแต่ ๒๐ เป็นต้นไปเป็นเอกพจน์. แม้จะแบ่งกลุ่มเป็นพหูพจน์, จำนวนเหล่านั้นถึง ๙๙ เป็นอิตถีลิงค์.

474.

๔๗๔.

Sataṃ sahassaṃ niyutaṃ, lakkhaṃ koṭi pakoṭiyo;

Koṭipakoṭi nahutaṃ, tathā ninnahutampi ca.

ร้อย, พัน, หมื่น, แสน, โกฏิ, ปโกฏิ. โกฏิปโกฏิ, นหุตะ, และนินนหุตะ.

475.

๔๗๕.

Akkhobhanītthiyaṃ [Pg.40] bindu, abbudañca nirabbudaṃ;

Ahahaṃ ababaṃ cevā, ṭaṭaṃ sogandhi kuppalaṃ.

อักโขภิณี (อิตถีลิงค์), พินทุ, อัพพุทะ, นิรัพพุทะ. อหหะ, อพพะ, อฏฏะ, โสคันธิกะ, อุปปละ.

476.

๔๗๖.

Kumudaṃ puṇḍarīkañca, padumaṃ kathānampi ca;

Mahākathānā’saṅkhyeyyā, ni’ccetāsu satādi ca.

กุมุท, ปุณฑริกะ, ปทุมะ, กถาณะ. มหากถาณะ, อสงไขย. จำนวนเหล่านี้มีร้อยเป็นต้น.

477.

๔๗๗.

Koṭyādikaṃ dasaguṇaṃ, satalakkhaguṇaṃ kamā;

Catuttho’ḍḍhena aḍḍhuḍḍho,Tatiyo ḍḍhatiyo tathā.

จำนวนมีโกฏิเป็นต้นเป็นสิบเท่า (ของจำนวนก่อนหน้า) หรือเป็นแสนเท่าตามลำดับ. ที่สี่ลดลงกึ่งหนึ่งคือสามครึ่ง, ที่สามลดลงกึ่งหนึ่งคือสองครึ่ง.

478.

๔๗๘.

Aḍḍhateyyo diyaḍḍho tu,Divaḍḍho dutiyo bhave;

Tulā, pattha, ṅguli, vasā, tidhā māna matho siyā.

สองครึ่ง, หนึ่งครึ่ง. หนึ่งครึ่งคือที่สอง. มาตรามี ๓ อย่าง คือ ตุล (น้ำหนัก), ปัตถะ (ตวง), และองคุลี (ความยาว).

479.

๔๗๙.

Cattāro vihayo guñjā,Dve guñjā māsako bhave;

Dve akkhā māsakā pañca, kkhānaṃ dharaṇamaṭṭhakaṃ.

๔ เมล็ดข้าวเปลือกเป็น ๑ กุญชา. ๒ กุญชาเป็น ๑ มาสกะ. ๒ อักขะเป็น ๕ มาสกะ, ๘ อักขะเป็น ๑ ธรณะ.

480.

๔๘๐.

Suvaṇṇo pañcadharaṇaṃ, nikkhaṃ tvanitthi pañca te;

Pādo bhāge catutthe tha, dharaṇāni palaṃ dasa.

๕ ธรณะเป็น ๑ สุวรรณ. ๕ สุวรรณเหล่านั้นเป็น ๑ นิกขะ. ปาทะคือส่วนที่ ๔. ๑๐ ธรณะเป็น ๑ ปละ.

481.

๔๘๑.

Tulā palasataṃ cātha, bhāro vīsati tā tulā;

Atho kahāpaṇo nitthī, kathyate karisāpaṇo.

ตุลหนึ่งมี ๑๐๐ ปละ, ภาระหนึ่งมี ๒๐ ตุลนั้น. อนึ่ง กหาปณะไม่เป็นอิตถีลิงค์ (เป็นปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์) เรียกว่า กริสาปณะ.

482.

๔๘๒.

Kuḍuvo pasato eko,Pattho te caturo siyuṃ;

Āḷhako caturo patthā, doṇaṃ vācaturā’ḷhakaṃ.

กุฑุวะหนึ่งเป็น ๑ ปสตะ, ๔ กุฑุวะเหล่านั้นเป็น ๑ ปัตถะ. ๔ ปัตถะเป็น ๑ อาฬหกะ, ๔ อาฬหกะเป็น ๑ โทณะ.

483.

๔๘๓.

Mānikā caturo doṇā, khārītthī catumānikā;

Khāriyo vīsa vāho tha,Siyā kumbho dasambaṇaṃ.

๔ โทณะเป็น ๑ มาณิกา, ๔ มาณิกาเป็น ๑ ขารี (ซึ่งเป็นอิตถีลิงค์). อนึ่ง ๒๐ ขารีเป็น ๑ วาหะ, ๑๐ อัมพณะพึงเป็น ๑ กุมภะ.

484.

๔๘๔.

Āḷhako nitthiyaṃ tumbho, patthotu nāḷi nāriyaṃ;

Vāho tu sakaṭo cekā,Dasa doṇā tu ambaṇaṃ.

อาฬหกะในปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์เรียกว่า ตุมพะ, ส่วนปัตถะในอิตถีลิงค์เรียกว่า นารี. ส่วนวาหะและสกฏะเป็นอย่างเดียวกัน, ส่วน ๑๐ โทณะเป็น ๑ อัมพณะ.

485.

๔๘๕.

Paṭivīso ca koṭṭhāso,Aṃso bhāgo dhanaṃ tu so;

Dabbaṃ vittaṃ sāpateyyaṃ, vasva’ttho vibhavo bhave.

ปฏิวิสะ, โกฏฐาสะ, อังสะ และภาค (แปลว่าส่วนแบ่ง). ส่วนทรัพย์นั้นคือ ธนะ, ทัพพะ, วิตตะ, สาปเตยยะ, วสุ, อัตถะ และวิภวะ.

486.

๔๘๖.

Koso [Pg.41] hiraññañca katā, kataṃ kañcana, rūpiyaṃ;

Kuppaṃ tadaññaṃ tambādi, rūpiyaṃ dvaya māhataṃ.

โกสะ, หิรัญญะ, กตะ, กัญจนะ และรูปิยะ (เป็นชื่อของทองและเงิน). ทรัพย์อื่นจากนั้นมีทองแดงเป็นต้น เรียกว่า กุปปะ. รูปิยะมี ๒ อย่าง คือ อาหตะ (ที่ประทับตราแล้ว) และอนาหตะ (ที่ยังไม่ได้ประทับตรา).

487.

๔๘๗.

Suvaṇṇaṃ kanakaṃ jāta, rūpaṃ soṇṇañca kañcanaṃ;

Satthuvaṇṇo harī kambu, cāru hemañca hāṭakaṃ.

สุวรรณะ, กนกะ, ชาตรูป, โสณณะ, กัญจนะ, สัตถุวรรณะ, หรี, กัมพุ, จารุ, เหมะ, หาฏกะ (เป็นชื่อของทอง).

488.

๔๘๘.

Tapaniyaṃ hiraññaṃ ta, bbhedā cāmīkarampi ca;

Sātakumbhaṃ tathā jambu, nadaṃ siṅgī ca nāriyaṃ.

ตปนียะ, หิรัญญะ และจามีกระ เป็นประเภทของทองนั้น. สาตกุมภะ, ชมพูนทะ และสิงคี (เป็นอิตถีลิงค์).

489.

๔๘๙.

Rūpiyaṃ rajataṃ sajjhu, rūpī sajjhaṃ atho vasu;

Ratanañca maṇi dvīsu, puppharāgādī tabbhidā.

รูปิยะ, รชตะ, สัชฌุ, รูปิ และสัชฌะ (เป็นชื่อของเงิน). อนึ่ง วสุ, รัตนะ และมณี มีใน ๒ ลิงค์ (ปุงลิงค์และอิตถีลิงค์). บุษราคัมเป็นต้น เป็นประเภทของรัตนะนั้น.

490.

๔๙๐.

Suvaṇṇaṃ rajataṃ muttā, maṇi veḷuriyāni ca;

Vajirañca pavāḷanti, sattā’hu ratanāni’ me.

สุวรรณะ, รชตะ, มุกดา, มณี, ไพฑูรย์, วัชระ และปะการัง. รัตนะเหล่านี้กล่าวกันว่ามี ๗ อย่าง.

491.

๔๙๑.

Lohitaṅko ca paduma, rāgo rattamaṇi pyatha;

Vaṃsavaṇṇo veḷuriyaṃ, pavāḷaṃ vā ca viddumo.

โลหิตังคะ, ปทุมราคะ และรัตนะมณี (ทับทิม). อนึ่ง ไพฑูรย์มีสีเหมือนไม้ไผ่, ปะการัง เรียกว่า วิททุมะ.

492.

๔๙๒.

Masāragallaṃ kabaramaṇi, atha muttā ca muttikaṃ;

Rīti tthī ārakūṭo vā, amalaṃ tva’bbhakaṃ bhave.

มสารคัลละ และกพรมณี. อนึ่ง มุกดา และมุตติกะ. รีติ (เป็นอิตถีลิงค์) และอารกูฏะ (ทองเหลือง). อัพภกะ และอมละ (แร่พิมพาสังข์).

493.

๔๙๓.

Loho nitthī ayo kāḷā,Yasañca pārado raso;

Kāḷatipu tu sīsañca, haritālaṃ tu pītanaṃ.

โลหะไม่เป็นอิตถีลิงค์, อโย และกาฬะ (เหล็ก). ยสะ, ปารทะ และรสะ (ปรอท). ส่วนกาฬติปุ และสีสะ (ตะกั่ว). ส่วนหริตาล และปีตนะ (หรดาล).

494.

๔๙๔.

Cinapiṭṭhañca sindūraṃ, atha tūlo tathā picu;

Khuddajaṃ tu madhu khuddaṃ, madhucchiṭṭhaṃ tu sitthakaṃ.

จีนปิฏฐะ และสินทูระ. อนึ่ง ตูละ และปิจุ (นุ่นและสำลี). ส่วนขุททชะ, มธุ และขุททะ (น้ำผึ้ง). ส่วนมธุจฉิฏฐะ และสิตถกะ (ขี้ผึ้ง).

495.

๔๙๕.

Gopālo gopa gosaṅkhyā,Gomā tu gomiko pyatha;

Usabho balībaddho ca, goṇo govasabho vuso.

โกปาละ, โกปะ, โกสังขยา (คนเลี้ยงโค). ส่วนโกมา และโกมิกะ (เจ้าของโค). อนึ่ง อุสภะ, พลีพัทธะ, โคณะ, โควัสะภะ และวุสะ (โคตัวผู้).

496.

๔๙๖.

Vuddho jaraggavo so tha, dammo vacchataro samā;

Dhuravāhī tu dhorayho, govindo dhikato gavaṃ.

วุทโธ และชรคควะ (โคแก่). อนึ่ง ทัมมะ และวัจฉตระ (โคหนุ่ม) เสมอกัน. ส่วนธุรวาหี และโธรยหะ (โคต่าง). โควินทะ คือผู้เป็นใหญ่แห่งโค.

497.

๔๙๗.

Vaho ca khandhadeso tha, kakudho kaku vuccate;

Atho visāṇaṃ siṅgañca, rattagāvī tu rohiṇī.

วาหะ และขันธเทศะ (ไหล่โค). อนึ่ง กกุธะ เรียกว่า กกุ (โหนกโค). อนึ่ง วิสาณะ และสิงคะ (เขาโค). ส่วนรัตตคาวี เรียกว่า โรหิณี (โคแดง).

498.

๔๙๘.

Gāvī ca siṅginī go ca, vañjhā tu kathyate vasā;

Navappasūtikā dhenu, vacchakāmā tu vacchalā.

คาวี, สิงคินี และโค. ส่วนแม่โคเป็นหมันเรียกว่า วสา. เธนุ คือแม่โคเพิ่งตกลูก. ส่วนวัจฉกามะ เรียกว่า วัจฉลา (แม่โคที่รักลูก).

499.

๔๙๙.

Gaggarī [Pg.42] manthanītthī dve, sandānaṃ dāmamuccate;

Gomiḷho gomayo nitthī, atho sappi ghataṃ bhave.

คัคครี และมนถนี เป็นอิตถีลิงค์ทั้ง ๒ (หม้อเนย). สันทานะ และทามะ (เชือกผูกโค). โคมิฬหะ และโคมยะ ไม่เป็นอิตถีลิงค์ (มูลโค). อนึ่ง สัปปิ และฆตะ (เนยใส).

500.

๕๐๐.

Navuddhaṭaṃ tu nonītaṃ, damimaṇḍaṃ tu matthu ca,Khīraṃ duddhaṃ payo thaññaṃ, takkaṃ tu mathitaṃ pyatha.

ส่วนนวุทธฏะ และโนนีตะ (เนยสด). ส่วนทธิมัณฑะ และมัตถุ (น้ำใสในนมส้ม). ขีระ, ทุทธะ, ปโย และถัญญะ (น้ำนม). ส่วนตักกะ และมถิตะ (นมส้มผสมน้ำ).

501.

๕๐๑.

Khīraṃ dadhi ghataṃ takkaṃ, nonītaṃ pañca gorasā;

Urabbho meṇḍa mesā ca, uraṇo avi eḷako.

ขีระ, ทธิ, ฆตะ, ตักกะ และโนนีตะ เป็นโครส ๕ อย่าง. อุรพภะ, เมณฑะ, เมสะ, อุรณะ, อวิ และเอฬกะ (แกะ).

502.

๕๐๒.

Vasso tvajo chagalako,Oṭṭho tu karabho bhave;

Gadrabho tu kharo vutto, uraṇī tu ajī ajā.

วัสสะ, อชะ และฉคฬกะ (แพะตัวผู้). ส่วนโอฏฐะ และกรภะ (อูฐ). ส่วนคัทรภะ และขระ (ลา). ส่วนอุรณี, อชี และอชา (แพะตัวเมีย).

Iti vessavaggo.

จบเวสสวรรค.

503.

๕๐๓.

Suddo’ntavaṇṇo vasalo, saṃkiṇṇā māgadhādayo;

Māgadho suddakhattājo, uggo suddāya khattajo.

สูททะ, อันตวรรณะ และวสละ. มาคธะเป็นต้นเป็นพวกสังกิณณะ (วรรณะผสม). มาคธะเกิดจากชายศูทรกับหญิงกษัตริย์, อุคคะเกิดจากชายกษัตริย์กับหญิงศูทร.

504.

๕๐๔.

Dvijākhattiyajo sūto, kārutu sippikopume;

Saṅghātotu sajātīnaṃ, tesaṃ seṇī dvisuccate.

สูตะเกิดจากชายพราหมณ์กับหญิงกษัตริย์. ส่วนการุ และศิลปิกะ (ช่างฝีมือ) เป็นปุงลิงค์. ส่วนการรวมกลุ่มของพวกเดียวกัน เรียกว่า สังฆาตะ และเสณี.

505.

๕๐๕.

Tacchako tantavāyo ca, rajako ca nahāpito;

Pañcamo cammakāroti, kāravo pañcime siyuṃ.

ตัจฉกะ (ช่างไม้), ตันตวายะ (ช่างทอ), รชกะ (ช่างย้อม) และนหาปิตะ (ช่างกัลบก). จัมมการะ (ช่างหนัง) เป็นที่ ๕. ช่างฝีมือ ๕ เหล่านี้พึงมี.

506.

๕๐๖.

Tacchako vaḍḍhakī mato, palagaṇḍo thapatyapi;

Rathakāro tha suvaṇṇa, kāro nāḷindhamo bhave.

ตัจฉกะ, วัฑฒกี, ปลคัณฑะ และสถาปติ (ช่างไม้). อนึ่ง รถการะ (ช่างรถ). สุวรรณการะ และนาฬินธมะ (ช่างทอง).

507.

๕๐๗.

Tantavāyo pesakāro,Mālākāro tu māliko;

Kumbhakāro kulālo tha,Tunnavāyo ca sūciko.

ตันตวายะ และเปสการะ (ช่างทอ). ส่วนมาลากระ และมาลิกะ (ช่างดอกไม้). กุมภการะ และกุลาละ (ช่างหม้อ). อนึ่ง ตุนนวายะ และสูจิกะ (ช่างเย็บผ้า).

508.

๕๐๘.

Cammakāro rathakāro, kappako tu nahāpito;

Raṅgājīvo cittakāro, pukkuso pupphachaḍḍako.

จัมมการะ และรถการะ (ช่างหนัง). ส่วนกัปปกะ และนหาปิตะ (ช่างกัลบก). รังคาชีวะ และจิตตการะ (ช่างเขียน). ปุกกุสะ และปุปผฉัฑฑกะ (คนเทขยะดอกไม้).

509.

๕๐๙.

Veno vilīvakāro ca, naḷakāro samā tayo;

Cundakāro bhamakāro,Kammāro lohakārako.

เวณะ, วิลีวการะ และนฬการะ ทั้ง ๓ นี้เสมอกัน (ช่างสาน). จุณฑการะ และภมการะ (ช่างกลึง). กัมมาระ และโลหการกะ (ช่างเหล็ก).

510.

๕๑๐.

Ninnejako ca rajako, nettiko udahārako;

Vīṇāvādī veṇiko tha, usukāro’ suvaḍḍhakī.

ช่างซักผ้าและช่างย้อมผ้า, ช่างไขน้ำ, ผู้ตักน้ำ; ช่างดีดพิณ, ช่างพิณ; ช่างทำลูกศร, ช่างเหลาลูกศร.

511.

๕๑๑.

Veṇudhamo [Pg.43] veṇaviko,Pāṇivādo tu pāṇigho ;

Pūpiyo pūpapaṇiyo, soṇḍiko majjavikkayī.

ช่างเป่าขลุ่ย, ช่างเป่าขลุ่ย; ช่างตบมือ (หรือช่างตีกลอง), ช่างตบมือ; ช่างทำขนม, ช่างขายขนม; คนดื่มสุรา, ผู้ขายสุรา.

512.

๕๑๒.

Māyā tu sambarī māyā, kāro tu indajāliko;

มายาและสัมพรีคือมายา; ส่วนผู้ทำมายาคืออินทรชาลิกะ (นักมายากล).

513.

๕๑๓.

Orabbhikā sūkarikā, māgavikā te ca sākuṇikā;

Hantvā jīvante’ḷaka, sūkara, miga, pakkhino kamato.

คนฆ่าแกะ, คนฆ่าหมู, พรานเนื้อ และพรานนก; ชนเหล่านั้นเลี้ยงชีพด้วยการฆ่าแกะ, หมู, เนื้อ และนก ตามลำดับ.

514.

๕๑๔.

Vāguriko jāliko tha,Bhāravāho tu bhāriko;

Vetaniko tu bhatako, kammakaro tha kiṃ karo;

Dāso ca ceṭako pesso, bhacco ca paricāriko.

พรานบ่วง, พรานแห; คนหาบหาม, คนแบกของ; ลูกจ้าง, ผู้รับจ้าง, กรรมกร, ผู้รับใช้; ทาส, คนใช้, ผู้รับใช้, ผู้ควรเลี้ยงดู, ผู้ปรนนิบัติ.

515.

๕๑๕.

Antojāto dhanakkīto, dāsabyo’pagato sayaṃ;

Dāsā karamarānīto, ccevaṃ te catudhā siyuṃ.

ทาสที่เกิดในเรือน, ทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์, ทาสที่เข้าถึงความเป็นทาสเอง, ทาสที่ถูกจับมาได้ในสงคราม; ทาสเหล่านี้มี ๔ ประเภท.

516.

๕๑๖.

Adāso tu bhujisso tha,Nīco jammo nihīnako;

Nikkosajjo akilāsu,Mando tu alaso pyatha.

ผู้ไม่เป็นทาสคือภุชิสสะ (ไท); คนต่ำ, คนเลว, คนทราม; ผู้ไม่เกียจคร้าน, ผู้ไม่ระย่อ; คนเขลาและคนเกียจคร้าน.

517.

๕๑๗.

Sapāko ceva caṇḍālo, mātaṅgo sapaco bhave;

Tabbhedā milakkhajātī, kirāta, savarādayo.

สปากะ, จัณฑาล, มาตังคะ และสปจะ (เป็นชื่อคนชั้นต่ำ); ชนชาติมิลักขะมีประเภทต่างกัน คือ พวกกิราตะ และพวกสวระ เป็นต้น.

518.

๕๑๘.

Nesādo luddako byādho,Migavo tu migabyadho;

Sārameyyo ca sunakho, suno soṇo ca kukkuro.

พรานเบ็ด (หรือพรานป่า), พราน, นายพราน; พรานเนื้อ, พรานเนื้อ; สารเมยยะ, สุนัข, สุนะ, โสณะ และกุกกุระ (คือสุนัข).

519.

๕๑๙.

Svāno suvāno sāḷūro,Sūno sāno ca sā pume;

Ummattādita māpanno, aḷakkoti suno mato.

สวานะ, สุวานะ, สาลูระ, สูนะ, สานะ และสา (เป็นปุงลิงค์ หมายถึงสุนัข); สุนัขที่บ้าคลั่งเป็นต้น เรียกว่า อฬักกะ.

520.

๕๒๐.

Sābandhanaṃ tu gaddūlo, dīpako tu ca cetako;

Bandhanaṃ gaṇṭhi pāso tha, vāgurā migabandhanī.

สายจูงสุนัขคือกัททูละ; สุนัขต่อ (สุนัขล่อ) คือทีปะกะและเจตกะ; เครื่องผูก, ปม, บ่วง; วากุราคือเครื่องดักเนื้อ.

521.

๕๒๑.

Thiyaṃ kuveṇī kumīnaṃ, ānayo jāla muccate;

Āghātanaṃ vadhaṭṭhānaṃ, sūnā tu adhikoṭṭanaṃ.

กุเวณีและกุมินะ (เป็นอิตถีลิงค์ หมายถึงลอบดักปลา); อานยะและชาละ เรียกว่าแห; อาฆาตนะและวธัฏฐานะ คือที่ฆ่าสัตว์; สูนาและอธิโกฏฏนะ คือโรงฆ่าสัตว์.

522.

๕๒๒.

Takkaro [Pg.44] mosako coro,Thene’kāgāriko samā;

Theyyañca corikā moso,Vemo vāyanadaṇḍako.

ตักกะระ, โมสะกะ, โจร, เถนะ และเอกาคาริกะ (หมายถึงขโมย); เถยยะ, โจริกา และโมสะ (หมายถึงการลักขโมย); เวมาคือไม้ทอผ้า (กระสวย).

523.

๕๒๓.

Suttaṃ tantu pume tantaṃ, potthaṃ lepyādikammani;

Pañcālikā potthalikā, vatthadantādinimmitā.

สุตตะ, ตันตุ และตันตะ (เป็นปุงลิงค์ หมายถึงด้าย); โปตถะ คืองานพอกทาเป็นต้น; ปัญจาลิกาและโปตถลิกา คือตุ๊กตาที่ทำด้วยผ้าและงาเป็นต้น.

524.

๕๒๔.

Ugghāṭanaṃ ghaṭīyantaṃ, kūpambubbāhanaṃ bhave;

Mañjūsā peḷā piṭako, tvitthiyaṃ pacchi peṭako.

อุคฆาฏนะและฆฏียนต์ คือเครื่องตักน้ำจากบ่อ; มัญชูสา, เปฬา และปิฏกะ คือหีบหรือตะกร้า; ส่วนปัจฉิและเปฏกะ เป็นอิตถีลิงค์ (หมายถึงตะกร้า).

525.

๕๒๕.

Byābhaṅgī tvitthiyaṃ kājo, sikkā tvatrā’valambanaṃ;

Upāhano vā pādu’tthī, tabbhedā pādukā pyatha.

พยาภังคี (เป็นอิตถีลิงค์) และกาชะ คือคานหาบ; สิกกาและอวลัมพนะ คือสาแหรก; อุปาหนะและปาทุ (เป็นอิตถีลิงค์) คือรองเท้า; ส่วนปาทุกา เป็นรองเท้าชนิดหนึ่ง.

526.

๕๒๖.

Varattā vaddhikā naddhi, bhastā cammapasibbakaṃ;

Soṇṇādyāvattanī mūsā,Tha kūṭaṃ vā ayoghano.

วรัตตา, วัทธิกา และนัทธิ คือสายหนัง; ภัสตาและจัมมปสิพพกะ คือถุงหนัง; มูสา คือเบ้าหลอมทองเป็นต้น; กุฏะและอโยฆนะ คือค้อนเหล็ก.

527.

๕๒๗.

Kammārabhaṇḍā saṇḍāso, muṭṭhyā’dhikaraṇītthīyaṃ;

Tabbhastā gaggarī nārī, sattaṃ tu pipphalaṃ bhave.

เครื่องมือช่างเหล็กคือสัณฑาสะ (คีม), มุฏฐิ (ทั่งเล็ก) และอธิกรณี (ทั่ง, เป็นอิตถีลิงค์); ถุงลมของช่างเหล็กนั้นเรียกว่า คัคครี (เป็นอิตถีลิงค์); ส่วนสัตตะและปิปผละ คือกรรไกร.

528.

๕๒๘.

Sāṇo tu nikaso vutto,Ārā tu sūcivijjhanaṃ;

Kharo ca kakaco nitthī, sippaṃ kammaṃ kalādikaṃ.

สานะและนิกะสะ เรียกว่าหินลับ; อาระ คือเหล็กแหลมสำหรับเจาะ; ขระและกักกจะ (ไม่เป็นอิตถีลิงค์ คือเป็นปุงลิงค์หรือนปุงสกลิงค์ หมายถึงเลื่อย); สิปปะ, กัมมะ และกลา เป็นต้น หมายถึงศิลปะ.

529.

๕๒๙.

Paṭimā paṭibimbañca, bimbo paṭinidhīrito;

Tīsu samo paṭibhāgo, sannikāso sarikkhako.

ปฏิมา, ปฏิพิมพะ, พิมพะ และปฏินิธิ (หมายถึงรูปเปรียบ); ปฏิภาค, สันนิกาสะ และสริกขกะ (หมายถึงคล้ายกัน ใช้ได้ใน ๓ ลิงค์).

530.

๕๓๐.

Samāno sadiso tulyo,Saṅkāso sannibho nibho;

Opamma mupamānaṃ cu, pamā bhati tu nāriyaṃ.

สมานะ, สทิสะ, ตุลยะ, สังกาสะ, สันนิภะ และนิภะ (หมายถึงเหมือนกัน); โอปัมมะ, อุปาหนะ, ปมา และภาติ (เป็นอิตถีลิงค์ หมายถึงการเปรียบเทียบ).

531.

๕๓๑.

Nibbeso vetanaṃ mūlyaṃ, jūtaṃ tvanitthi ketavaṃ;

Dhutto’kkhadhutto kitavo, jūtakāra, kkhadevino.

นิพเพสะ, เวตนะ และมูลยะ คือค่าจ้างหรือราคา; ชูตะและเกตวะ (ไม่เป็นอิตถีลิงค์ หมายถึงการพนัน); ธุตตะ, อักขธุตตะ, กิตวะ, ชูตะการะ และอักขเทวี คือนักพนัน.

532.

๕๓๒.

Pāṭibhogotu paṭibhū, akkho tu pāsako bhave;

Pumevā’ ṭṭhapadaṃ sāri, phalake tha paṇo, bbhuto.

ปาฏิโภคะและปฏิภู คือผู้ค้ำประกัน; อักขะและปาสกะ คือลูกเต๋า; อัฏฐะปะทะ (กระดานหมากรุก) และสาริ (ตัวหมากรุก) เป็นปุงลิงค์; ส่วนปณะและอัพภูตะ คือเงินเดิมพัน.

533.

๕๓๓.

Kiṇṇaṃ [Pg.45] tu madirābīje, madhu madhvāsave mataṃ;

Madirā vāruṇī majjaṃ, surā bhavo tu merayaṃ.

กิณณะ คือเชื้อสุรา; มธุ หมายถึงน้ำผึ้งและน้ำเมาที่หมักจากน้ำผึ้ง; มทิรา, วารุณี, มัชชะ, สุรา และเมรัย (หมายถึงน้ำเมา).

534.

๕๓๔.

Sarako casako nitthī, āpānaṃ pānamaṇḍalaṃ;

สรกะและจสกะ (ไม่เป็นอิตถีลิงค์ หมายถึงจอกเหล้า); อาปานะและปานมณฑล คือที่ดื่มสุราหรือวงเหล้า.

535.

๕๓๕.

Ye’tra bhūrippayogattā, yogikekasmi mīritā;

Liṅgantarepi te ñeyyā, taddhammattā’ññavuttiyanti.

คำศัพท์เหล่าใดในที่นี้ที่มีการใช้มาก ถูกกล่าวไว้ในความหมายเดียว พึงทราบว่าศัพท์เหล่านั้นแม้ในลิงค์อื่น (ก็มี) เพราะความเป็นผู้มีธรรมนั้น และเพราะมีการเป็นไปในความหมายอื่น.

Iti suddavaggo.

จบสุทธวรรค.

Catubbaṇṇavaggo niṭṭhito.

จบจตุพรรณวรรค.

5. Araññavagga

๕. อรัญญวรรค.

536.

๕๓๖.

Araññaṃ kānanaṃ dāyo, gahanaṃ vipinaṃ vanaṃ;

Aṭavī’tthī mahāraññaṃ, tva, raññānītthiyaṃ bhave.

อรัญญะ, กานนะ, ทายะ, คะหะนะ, วิปินะ และวนะ (หมายถึงป่า); อฏวี (เป็นอิตถีลิงค์) และมหารัญญะ คือป่าใหญ่; ส่วนอรัญญานี เป็นอิตถีลิงค์ (หมายถึงป่าใหญ่).

537.

๕๓๗.

Nagarā nātidūrasmiṃ, santehi yo bhiropito;

Tarusaṇḍo sa ārāmo, tatho pavana muccate.

สวนป่าต้นไม้ที่คนดีปลูกไว้ไม่ไกลจากเมืองนั้น เรียกว่า อาราม และเรียกว่า ปวนะ ด้วย.

538.

๕๓๘.

Sabbasādhāraṇā’raññaṃ, rañña muyyāna muccate;

Ñeyyaṃ tadeva pamada, vana mantepurocitaṃ.

ป่าที่สาธารณะแก่คนทั้งปวง เรียกว่า อุทยานของพระราชา พึงรู้ว่าอุทยานนั้นแหละที่ตั้งอยู่ในวัง เรียกว่า ปมทวัน (ป่าสำหรับสตรี).

539.

๕๓๙.

Panti vīthyā’vali seṇī, pāḷi lekhā tu rāji ca;

Pādapo viṭapī rukkho, ago sālo mahīruho.

ปันติ, วีถี, อาวลี, เสณี, ปาฬิ, เลขา และ ราชิ เป็นชื่อของแถวหรือแนว. ส่วนปาทปะ, วิฏปี, รุกขะ, อคะ, สาละ และ มหีรุหะ เป็นชื่อของต้นไม้.

540.

๕๔๐.

Dumo taru kujo sākhī, gaccho tu khuddapādapo;

Phalanti ye vinā pupphaṃ, te vuccanti vanappatī.

ทุมะ, ตรุ, กุชะ และ สาขี เป็นชื่อของต้นไม้. ส่วนคัจฉะ คือต้นไม้เล็ก (พุ่มไม้). ต้นไม้ใดออกผลโดยไม่มีดอก ต้นไม้นั้นเรียกว่า วนัปปติ.

541.

๕๔๑.

Phalapākāvasāne yo,Maratyo sadhi sā bhave;

Tīsu vañcyā’phalā cātha, phalino phalavā phalī.

ต้นไม้ใดตายเมื่อผลสุก ต้นไม้นั้นชื่อว่า โอสธี. คำว่า วัญจะ และ อผละ ใช้ได้ ๓ ลิงค์ (แปลว่า ไม่มีผล) ส่วน ผลินะ, ผลวา และ ผลี (แปลว่า มีผล).

542.

๕๔๒.

Samphullito tu vikaco, phullo vikasito tisu;

Siro’ggaṃ sikharo nitthī, sākhā tu kathitā latā.

สัมผุลลิตะ, วิกจะ, ผุลละ และ วิกสิตะ ใช้ได้ ๓ ลิงค์ (แปลว่า บานแล้ว). สิระ, อัคคะ และ สิขระ ไม่เป็นอิตถีลิงค์ (แปลว่า ยอด). ส่วนสาขา เรียกว่า ลตา (แปลว่า กิ่ง).

543.

๕๔๓.

Dalaṃ palāsaṃ chadanaṃ, paṇṇaṃ pattaṃ chado pyatha;

Pallavo vā kisalayaṃ, navubbhinne tu aṅkuro.

ทละ, ปลาสะ, ฉทนะ, ปัณณะ, ปัตตะ และ ฉทะ เป็นชื่อของใบไม้. ปัลลวะ หรือ กิสลยะ คือใบอ่อน. ส่วนอังกุระ คือหน่อที่เพิ่งงอก.

544.

๕๔๔.

Makulaṃ vā kuṭumalo, khārako tu ca jālakaṃ;

Kalikā korako nitthī, vaṇṭaṃ pupphādibandhanaṃ.

มกุละ, กุฏุมละ, ขารกะ, ชาลกะ, กลิกา และ โกรกะ ไม่เป็นอิตถีลิงค์ (แปลว่า ดอกตูม). ส่วนวัณฏะ คือขั้วดอกไม้เป็นต้น.

545.

๕๔๕.

Pasavo [Pg.46] kusumaṃ pupphaṃ, parāgo pupphajo rajo;

Makarando madhu mataṃ, thavako tu ca gocchako.

ปสวะ, กุสุมะ และ ปุปผะ เป็นชื่อของดอกไม้. ปราคะ คือละอองเกสรดอกไม้. มกรันทะ และ มธุ คือน้ำหวานดอกไม้. ส่วนถวกะ และ โคจฉกะ คือช่อดอกไม้.

546.

๕๔๖.

Phale tvā’me salāṭu’tto,Phalaṃ tu pakka muccate;

Campaka’mbādikusuma, phalanāmaṃ napuṃsake.

ผลที่ยังดิบ เรียกว่า สลาฏุ. ส่วนผลที่สุกแล้ว เรียกว่า ผล. ชื่อดอกไม้และผลไม้มีจัมปะกะและอัมพะเป็นต้น เป็นนปุงสกลิงค์.

547.

๕๔๗.

Mallikādī tu kusume, saliṅgā vīhayo phale;

Jambū’tthī jambavaṃ jambū, viṭapo viṭabhī’tthiyaṃ.

ในดอกไม้มีมัลลิกาเป็นต้น และในธัญชาติมีวีหิเป็นต้น มีลิงค์ตามของตน. ชัมพู (ต้นหว้า) เป็นอิตถีลิงค์, ชัมพวะ และ ชัมพู (ผลหว้า) เป็นนปุงสกลิงค์และอิตถีลิงค์. วิฏปะ เป็นปุงลิงค์, วิฏภี เป็นอิตถีลิงค์ (แปลว่า กิ่ง).

548.

๕๔๘.

Mūla mārabbha sākhanto, khandho bhāgo tarussa tha;

Koṭaro nitthiyaṃ rukkha, cchidde kaṭṭhaṃ tu dāru ca.

ขันธะ คือส่วนของต้นไม้ตั้งแต่รากถึงปลายกิ่ง. โกฏระ (โพรงไม้) ไม่เป็นอิตถีลิงค์. ส่วนกัฏฐะ และ ทารุ คือไม้.

549.

๕๔๙.

Bundo mūlañca pādo tha, saṅku’tto khāṇunitthiyaṃ;

Karahāṭaṃ tu kando tha, kaḷīro matthako bhave.

พุนทะ, มูละ และ ปาทะ เป็นคำเรียกราก. สังกุ และ ขาณุ (ตอไม้) ไม่เป็นอิตถีลิงค์. ส่วนกรหาฏะ และ กันทะ คือหัวหรือเหง้า. กฬีระ คือยอด.

550.

๕๕๐.

Vallarī mañjarī nārī, vallī tu kathitā latā;

Thambho gumbo ca akkhandhe, latā virū patāninī.

วัลลรี และ มัญชรี เป็นอิตถีลิงค์ (แปลว่า ช่อดอกไม้/เครือเถา). ส่วนวัลลี เรียกว่า ลตา (แปลว่า เครือเถา). ถัมภะ และ คุมพะ คือกอหรือพุ่มไม้ที่ไม่มีลำต้น. ลตา, วิรู และ ปตานินี คือเครือเถา.

551.

๕๕๑.

Assattho bodhi ca dvīsu, nigrodho tu vaṭo bhave;

Kabiṭṭho ca kapittho ca, yaññaṅgo tu udumbaro.

อัสสัตถะ และ โพธิ ใช้ได้ ๒ ลิงค์ (แปลว่า ต้นโพธิ์). ส่วนนิโครธะ และ วฏะ คือต้นไทร. กพิฏฐะ และ กปิตถะ คือต้นมะขวิด. ส่วนยัญญังคะ และ อุทุมพระ คือต้นมะเดื่อ.

552.

๕๕๒.

Koviḷāro yugapatto, uddālo vātaghātako;

Rājarukkho katamālī, ndīvaro byādhighātako.

โกวิฬาระ และ ยุคปัตตะ คือต้นชงโค. อุททาละ และ วาตฆาตกะ คือต้นราชพฤกษ์. ราชรุกขะ, กตมาลี, อินทีวระ และ พยาธิฆาตกะ คือต้นราชพฤกษ์.

553.

๕๕๓.

Dantasaṭho ca jambhīro, varaṇo tu kareri ca;

Kiṃ suko pālibhaddotha, vañjulo tu ca vetaso.

ทันตสัฏฐะ และ ชัมภีระ คือต้นมะนาว. วรณะ และ กเรริ คือต้นกุ่ม. กิงสุกะ และ ปาลิภัททะ คือต้นทองหลาง. ส่วนวัญชุละ และ เวตสะ คือต้นหวาย.

554.

๕๕๔.

Ambāṭakopītanako, madhuko tu madhuddumo;

Atho guḷaphalo pīlu, sobhañjano ca siggu ca.

อัมพาฏกะ และ ปีตนกะ คือต้นมะกอก. มธุกะ และ มธุททุมะ คือต้นมะซาง. ส่วนคุฬผล และ ปีลู คือต้นปิลู. โสภัญชนะ และ สิคคุ คือต้นมะรุม.

555.

๕๕๕.

Sattapaṇṇi chattapaṇṇo, tiniso tva timuttako;

Kiṃ suko tu palāso tha,Ariṭṭho phenilo bhave.

สัตตปัณณี และ ฉัตตปัณณะ คือต้นตีนเป็ด. ตินิสะ และ อติมุตตกะ คือต้นขะจาว. กิงสุกะ และ ปลาสะ คือต้นทองกวาว. อริฏฐะ และ เผนิละ คือต้นมะคำดีควาย.

556.

๕๕๖.

Mālūra beluvābillo, punnāgo tu ca kesaro;

Sālavo tu ca loddo tha, piyālo sannakaddu ca.

มาลูระ, เพลุวะ และ พิลละ คือต้นมะตูม. ปุนนาคะ และ เกสระ คือต้นกากะทิง. สาลวะ และ ลอดทะ คือต้นเหมือด. ปิยาละ และ สันนกัททุ คือต้นมะม่วงแมงวัน.

557.

๕๕๗.

Likocako tathā’ṅkolo,Atha guggulu kosiko;

Ambo cūto saho tveso,Sahakāro sugandhavā.

ลิโกจกะ และ อังโกละ คือต้นปลอก. ส่วนคุคคุลุ และ โกสิกะ คือต้นกำยาน. อัมพะ, จูตะ และ สหะ คือต้นมะม่วง. สหการะ คือต้นมะม่วงหอม.

558.

๕๕๘.

Puṇḍarīko [Pg.47] ca setambo, selu tu bahuvārako;

Sepaṇṇī kāsmirī cātha, kolī ca badarītthiyaṃ.

ปุณฑรีกะ และ เสตัมพะ คือต้นมะม่วงขาว. เสลุ และ พหุวารกะ คือต้นหมัน. เสปัณณี และ กาสมีรี คือต้นศรีมหาโพธิ์. โกลี และ พทรี เป็นอิตถีลิงค์ (แปลว่า ต้นพุทรา).

559.

๕๕๙.

Kolaṃ cānitthī badaro, pilakkho pippalī’tthiyaṃ;

Pāṭalī kaṇhavantā ca, sādukaṇṭo vikaṅkato.

โกละ เป็นนปุงสกลิงค์, พทระ คือผลพุทรา. ปิลักขะ และ ปิปปฬี เป็นอิตถีลิงค์. ปาฏลี และ กัณหวันตา คือต้นแคฝอย. สาทุกัณฏะ และ วิกังกตะ คือต้นตะขบป่า.

560.

๕๖๐.

Tinduko kāḷakkhandho ca, timbarūsaka timbarū;

Erāvato tu nāraṅgo, kulako kākatinduko.

ตินทุกะ, กาฬขันธะ, ติมพรูสกะ และ ติมพรู คือต้นมะพลับ. เอราวตะ และ นารังคะ คือต้นส้ม. กุลกะ และ กากตินทุกะ คือต้นมะเกลือ.

561.

๕๖๑.

Kadambo piyako nīpo, bhallī bhallātako tisu;

Jhāvuko piculo cātha, tilako khurako bhave.

กทัมพะ, ปิยกะ และ นีปะ คือต้นกระทุ่ม. ภัลลี และ ภัลลาตกะ ใช้ได้ ๓ ลิงค์ (แปลว่า ต้นรักเทศ). ชาพุกะ และ ปิจุละ คือต้นสน. ติลกะ และ ขุรกะ คือต้นคันทรง.

562.

๕๖๒.

Ciñcā ca tintiṇī cātha, gaddabhaṇḍo kapītano;

Sālo’ssakaṇṇo sajjo tha,Ajjuno kakudho bhave.

จิญจา และ ตินติณี คือต้นมะขาม. คัททภัณฑะ และ กปิตนะ คือต้นโพธิ์ประสาท. สาละ, อัสสกัณณะ และ สัชชะ คือต้นรัง. อัชชุนะ และ กกุธะ คือต้นรกฟ้า.

563.

๕๖๓.

Niculo mucalindo ca, nīpo tha piyako tathā;

Asano pītasālo tha,Golīso jhāṭalo bhave.

นิจุล และ มุจลินทะ คือต้นจิก. นีปะ และ ปิยกะ คือต้นกระทุ่ม. อสนะ และ ปีตสาละ คือต้นประดู่. โคลีสะ และ ฌาฏละ คือต้นแคทราย.

564.

๕๖๔.

Khīrikā rājāyatanaṃ, kumbhī kumudikā bhave;

Yūpo tu kamuko cātha, paṭṭi lākhāpasādano.

ขีริกา และ ราชายตนะ คือต้นเกด. กุมภี และ กุมุทิกะ คือต้นแคนา. ยูปะ และ กมุกะ คือต้นหมาก. ปัฏฏิ และ ลาขาปสาทนะ คือต้นเหมือด.

565.

๕๖๕.

Iṅgudī tāpasataru, bhujapatto tu ābhujī;

Picchilā simbalī dvīsu, rocano koṭasimbalī.

อิงคุที และ ตาปสตรุ คือต้นพุทราป่า. ภูชปัตตะ และ อาภุชี คือต้นพญาไม้. ปิจฉิลา และ สิมพลี ใช้ได้ ๒ ลิงค์ (แปลว่า ต้นงิ้ว). โรจนะ และ โกฏสิมพลี คือต้นงิ้วป่า.

566.

๕๖๖.

Pakiriyo pūtiko tha, rohī rohitako bhave;

Eraṇḍo tu ca āmaṇḍo, atha sattuphalā samī.

ปะกิริยะ และ ปูติกะ คือต้นหางนกยูง. โรหี และ โรหิตกะ คือต้นตาเสือ. เอรณฺฑะ และ อามัณฑะ คือต้นละหุ่ง. ส่วนสัตตุผลา และ สมี คือต้นมะขามเทศ.

567.

๕๖๗.

Nattamālo karañjo tha, khadiro dantadhāvano;

Somavakko tu kadaro, sallotu madano bhave.

ต้นกะทัง, ต้นสีเสียด (ไม้สีฟัน), ต้นสีเสียดขาว, ต้นสลัก, ต้นมทนะ.

568.

๕๖๘.

Athāpi indasālo ca, sallakī khārako siyā;

Devadāru bhaddadāru, campeyyo tu ca campako.

ต้นสาละ, ต้นกำยาน, ต้นขานาง, ต้นสนซีดาร์, ต้นจำปา.

569.

๕๖๙.

Panaso kaṇṭakiphalo, abhayā tu harītakī;

Akkho vibhītako tīsu, amatā’malakī tisu.

ต้นขนุน, สมอไทย, สมอพิเภก, มะขามป้อม.

570.

๕๗๐.

Labujo likuco cātha, kaṇikāro dumuppalo;

Nimbo’riṭṭho pucimando, karako tu ca dāḷimo.

ต้นมะหาด, ต้นกรรณิการ์, ต้นสะเดา, ต้นทับทิม.

571.

๕๗๑.

Saralo [Pg.48] pūtikaṭṭhañca, kapilā tu ca siṃsapā;

Sāmā piyaṅgu kaṅgupi, sirīso tu ca bhaṇḍilo.

ต้นสน, ต้นชิงชัน, ต้นข้าวฟ่าง, ต้นซึก (หรือต้นก้ามปู).

572.

๕๗๒.

Soṇako dīghavanto ca,Vakulo tu ca kesaro;

Kākodumbarikā pheggu, nāgo tu nāgamālikā.

ต้นเพกา, ต้นพิกุล, ต้นมะเดื่อปล้อง, ต้นบุนนาค.

573.

๕๗๓.

Asoko vañjulo cātha, takkārī vejayantikā;

Tāpiñcho ca tamālo tha, kuṭajo girimallikā.

ต้นอโศก, ต้นชัยพฤกษ์, ต้นตะแบก, ต้นโมกหลวง.

574.

๕๗๔.

Indayavo phale tassā, ggimantho kaṇikā bhave;

Niguṇṭhi’tthī sinduvāro, tiṇasuññaṃ tu mallikā.

เมล็ดโมกหลวง, ต้นอัคคีทวาร, ต้นคนทีเขมา, ต้นมะลิ.

575.

๕๗๕.

Sephālikā nīlikā tha, apphoṭā vanamallikā;

Bandhuko jayasumanaṃ, bhaṇḍiko bandhujīvako.

ต้นกรรณิการ์, ต้นมะลิป่า, ต้นดอกเข็ม (หรือดอกชบา).

576.

๕๗๖.

Sumanā jātisumanā, mālatī jāti vassikī;

Yūthikā māgadhī cātha, sattalā navamallikā.

ดอกมะลิลา, ดอกมะลิซ้อน, ดอกพุทธชาด, ดอกมะลิวัลย์.

577.

๕๗๗.

Vāsantī,tthī atimutto, karavīro’ssamārako;

Mātuluṅgo bījapūro, ummatto tu ca mātulo.

ต้นพุทธชาด, ต้นยี่โถ, ต้นมะงั่ว, ต้นลำโพง.

578.

๕๗๘.

Karamando suseno ca, kundaṃ tu māghya muccate;

Devatāso tu jīmūto,Thā’milāto mahāsahā.

ต้นมะม่วงหาวมะนาวโห่, ดอกมะลิเลื้อย, ต้นฟ้าทะลายโจร, ดอกบานไม่รู้โรย.

579.

๕๗๙.

Atho sereyyako dāsī,Kiṃ kirāto kuraṇṭako;

Ajjuko sitapaṇṇāso, samīraṇo phaṇijjako.

ต้นอังกาบ, ต้นแมงลัก, ต้นโหระพา.

580.

๕๘๐.

Japā tu jayasumanaṃ, karīro kakaco bhave;

Rukkhādanī ca vandākā, cittako tva’ggisaññito.

ดอกชบา, ต้นกระบองเพชร, ต้นกาฝาก, ต้นเจตมูลเพลิง.

581.

๕๘๑.

Akko vikīraṇo tasmiṃ,Tva’ ḷakko setapupphake;

Pūtilatā gaḷocī ca, mubbā madhurasā pyatha.

ต้นรัก, ต้นรักขาว, บอระเพ็ด, เถาเอ็นอ่อน.

582.

๕๘๒.

Kapikacchu duphasso tha, mañjiṭṭhā vikasā bhave;

Ambaṭṭhā ca tathā pāṭhā, kaṭukā kaṭurohiṇī.

หมามุ่ย, ต้นคราม, ต้นกรุงเขมา, โกฐก้านพร้าว.

583.

๕๘๓.

Apāmaggo [Pg.49] sekhariko, pippalī māgadhī matā;

Gokaṇṭako ca siṅghāṭo, kolavallī’bhapippalī.

ต้นหญ้าพันงู, ดีปลี, ต้นหนามกระสุน, ดีปลีเชือก.

584.

๕๘๔.

Golomī tu vacā cātha, girikaṇya’parājitā;

Sīhapucchī pañhipaṇṇī, sālapaṇṇī tu ca’tthirā;

(Cathirā).

ว่านน้ำ, อัญชัน, หางสิงห์, ต้นสาลปัณณี.

585.

๕๘๕.

Nididdhikā tu byagghī ca, atha nīlī ca nīlinī;

Jiñjuko ceva guñjā tha, satamūlī satāvarī.

มะเขือพวง, ต้นคราม, มะกล่ำตาหนู, รากสามสิบ.

586.

๕๘๖.

Mahosadhaṃ tva’tivisā, bākucī somavallikā;

Dābbī dāruhaliddā tha, biḷaṅgaṃ citrataṇḍulā.

อติวิสา, ต้นสะค้าน, ขมิ้นเครือ, เบญกานี.

587.

๕๘๗.

Nuhī ceva mahānāmo, muddikā tu madhurasā;

Athāpi madhukaṃ yaṭṭhi, madhukāmadhuyaṭṭhikā.

ต้นสลัดได, องุ่น, ชะเอมเทศ.

588.

๕๘๘.

Vātiṅgaṇo ca bhaṇḍākī, vāttākī brahatī pyatha;

Nāgabalā ceva jhasā, lāṅgalī tu ca sāradī.

มะเขือขื่น, ต้นขัดมอน, ต้นดองดึง.

589.

๕๘๙.

Rambhā ca kadalī moco, kappāsī badarā bhave;

Nāgalatā tu tambūlī, aggijālā tu dhātakī.

กล้วย, ฝ้าย, พุทรา, พลู, ตะแบก.

590.

๕๙๐.

Tivutā tipuṭā cātha, sāmā kāḷā ca kathyate;

Atho siṅgī ca usabho, reṇukā kapiḷā bhave.

ต้นส้มป่อย, ต้นส้มป่อยดำ, ต้นสมอไทย, ต้นเรณุกา.

591.

๕๙๑.

Hiriverañca vālañca, rattaphalā tu bimbikā;

Seleyya’ masmapupphañca, elā tu bahulā bhave.

หญ้าแฝก, ตำลึง, หินดอกไม้ (กำยาน), กระวาน.

592.

๕๙๒.

Kuṭṭhañca byādhi kathito, vāneyyaṃ tu kuṭannaṭaṃ;

Osadhi jātimattamhi, osadhaṃ sabba’ majātiyaṃ.

โกฐสอ, หญ้ารังกา, ยา (ที่เกิดตามธรรมชาติ), ยา (ทุกชนิด).

593.

๕๙๓.

Mūlaṃ pattaṃ kaḷīra’ggaṃ, kandaṃ miñjā phalaṃ tathā;

Taco pupphañca chattanti, sākaṃ dasavidhaṃ mataṃ.

ราก, ใบ, หน่อ, ยอด, หัว, ไส้ใน, ผล, เปลือก, ดอก, และเห็ด, ผักมี ๑๐ ชนิด.

594.

๕๙๔.

Papunnāṭo eḷagalo,Taṇḍuleyyo’ppamāriso;

Jīvanti jīvanī cātha, madhurako ca jīvako.

ชุมเห็ดเทศ, ผักโขม, ผักเชียงดา, ว่านเพชรหึง.

595.

๕๙๕.

Mahākando ca lasuṇaṃ, palaṇḍu tu sukandako;

Paṭolo tittako cātha, bhiṅgarājo ca makkavo.

กระเทียม, หอมใหญ่, บวบ (หรือมะระ), กะเม็ง.

596.

๕๙๖.

Punannavā [Pg.50] sothaghātī, vitunnaṃ sunisaṇṇakaṃ;

Kāravello tu susavī, tumbyā’lābu ca lābu sā.

ผักเบี้ยใหญ่, ผักแว่น, มะระขี้นก, น้ำเต้า.

597.

๕๙๗.

Eḷālukañca kakkārī, kumbhaṇḍo tu ca vallibho;

Indavāruṇī visālā, vatthukaṃ vatthuleyyako.

แตงร้าน, แตงกวา, ฟักทอง, ฟักทอง; เถาหัวด้วน, เถาหัวด้วน, ผักกาด, ผักกาด.

598.

๕๙๘.

Mūlako nitthiyaṃ cuccu, tambako ca kalambako;

Sākabhedā kāsamadda, jhajjharī phaggavā’dayo.

หัวไชเท้า, ผักบุ้ง, ผักบุ้ง, ผักบุ้ง; ชนิดของผักมี ผักคาสมัททะ, ผักจัชฌรี และผักผัคควะเป็นต้น.

599.

๕๙๙.

Saddalo ceva dubbā ca, golomī sā sitā bhave;

Gundā ca bhaddamuttañca, rasālo tu’cchu veḷu tu.

หญ้าแพรก, หญ้าแพรก, หญ้าแพรกขาว, หญ้าแพรกขาว; หญ้าแห้วหมู, หญ้าแห้วหมู, อ้อย, อ้อย, ไม้ไผ่.

600.

๖๐๐.

Tacasāro veṇu vaṃso, pabbaṃ tu phalu gaṇṭhiso;

Kīcakā te siyuṃ veṇū, ye nadantyā’niladdhutā.

ไม้ไผ่, ไม้ไผ่, ไม้ไผ่; ข้อ, ข้อ, ข้อ; ไม้ไผ่เหล่าใดที่ส่งเสียงดังเมื่อลมพัด ไม้ไผ่เหล่านั้นเรียกว่าไม้ไผ่คีจักกะ.

601.

๖๐๑.

Naḷo ca dhamano poṭa, galo tu kāsa mitthi na;

Tejano tu saro, mūlaṃ, tū’ sīraṃ bīraṇassa hi.

ไม้อ้อ, ไม้อ้อ, ไม้อ้อ, ไม้อ้อ; หญ้าพง; ไม้ศร, ไม้ศร; รากของหญ้าแฝกคือแฝกหอม.

602.

๖๐๒.

Kuso varahisaṃ dabbo, bhūtiṇakaṃ tu bhūtiṇaṃ;

Ghāso tu yavaso cātha,Pūgo tu kamuko bhave.

หญ้าคา, หญ้าคา, หญ้าคา; หญ้าหอม, หญ้าหอม; หญ้าสำหรับสัตว์กิน, หญ้าสำหรับสัตว์กิน; หมาก, หมาก.

603.

๖๐๓.

Tālo vibhedikā cātha, khajjurī sindi vuccati;

ต้นตาล, ต้นตาล; ต้นอินทผลัมเรียกว่าสินทิ.

604.

๖๐๔.

Hintāla, tāla, khajjūrī, nālikerā tatheva ca;

Tālī ca ketakī nārī, pūgo ca tiṇapādapāti.

ต้นหินตาล, ต้นตาล, ต้นอินทผลัม, และต้นมะพร้าวก็เช่นกัน; ต้นตาลี, ต้นการะเกด, และต้นหมาก เหล่านี้เป็นต้นไม้จำพวกหญ้า.

Iti araññavaggo.

จบหมวดป่า.

6. Araññādivagga

๖. หมวดป่าเป็นต้น.

605.

๖๐๕.

Pabbato giri selo’ddi, nagā’cala, siluccayā;

Sikharī bhūdharotha bbha, pāsāṇā’smo’palo silā.

ภูเขา, ภูเขา, ภูเขา, ภูเขา, ภูเขา, ภูเขา, ภูเขา; ภูเขา, ภูเขา, ภูเขา; หิน, หิน, หิน, หิน.

606.

๖๐๖.

Gijjhakūṭo ca vebhāro, vepullo’sigilī nagā;

Viñjho paṇḍava vaṅkādī, pubbaselo tu co’dayo;

Mandaro paraselo’ttho, himavā tu himācalo.

ภูเขาคิชฌกูฏ, ภูเขาเวภาระ, ภูเขาเวปุลละ, ภูเขาอิสิคิลิ; ภูเขาวินธัย, ภูเขาปัณฑวะ, และภูเขาวังกะเป็นต้น; ภูเขาตะวันออกคือภูเขาอุทัย; ภูเขามันทร, ภูเขาปรัสสระ; ภูเขาหิมพานต์, ภูเขาหิมพานต์.

607.

๖๐๗.

Gandhamādana kelāsa, cittakūṭa sudassanā;

Kālakūṭo tikūṭā’ssa, pattho tu sānu nitthiyaṃ.

ภูเขาคันธมาทน์, ภูเขาไกรลาส, ภูเขาจิตรกูฏ, ภูเขาสุทัสสนะ; ภูเขากาลกูฏ, ภูเขาติกูฏ; ที่ราบสูงบนภูเขา, ที่ราบสูงบนภูเขา.

608.

๖๐๘.

Kūṭo [Pg.51] vā sikharaṃ siṅgaṃ, papāto tu taṭo bhave;

Nitambo kaṭako nitthī, nijjharo pasavo’mbuno.

ยอดเขา, ยอดเขา, ยอดเขา; หน้าผา, หน้าผา; ไหล่เขา, ไหล่เขา; น้ำตก, น้ำตก.

609.

๖๐๙.

Darī’tthī kandaro dvīsu, leṇaṃ tu gabbharaṃ guhā;

Silāpokkharaṇī soṇḍī, kuñjaṃ nikuñja mitthi na.

ซอกเขา, ซอกเขา; ถ้ำ, ถ้ำ, ถ้ำ; สระหิน, สระหิน; ซอกเขาที่มีพุ่มไม้, ซอกเขาที่มีพุ่มไม้.

610.

๖๑๐.

Uddha madhiccakā sela, ssāsannā bhūmyu paccakā;

Pādo tu’pantaselo tha,Dhātu’tto gerikādiko.

ที่ราบสูงบนภูเขา; ที่ราบต่ำเชิงเขา; เชิงเขา, เชิงเขา; แร่ธาตุมีดินแดงเป็นต้น.

Iti selavaggo.

จบหมวดภูเขา.

611.

๖๑๑.

Migindo kesarī sīho, taraccho tu migādano;

Byaggho tu puṇḍarīko tha, saddūlo dīpinī’rito.

ราชสีห์, ราชสีห์, ราชสีห์; เสือดาว, เสือดาว; เสือโคร่ง, เสือโคร่ง; เสือเหลือง, เสือเหลือง.

612.

๖๑๒.

Accho ikko ca isso tu,Kāḷasīho iso pyatha;

Rohiso rohito cātha,Gokaṇṇo gaṇi kaṇṭakā.

หมี, หมี, หมี; หมีดำ, หมีดำ; กวางแดง, กวางแดง; กวางโกกรรณะ.

613.

๖๑๓.

Khagga khaggavisāṇā tu, palāsādo ca gaṇḍako;

Byagghādike vāḷamigo, sāpado tha plavaṅgamo.

แรด, แรด, แรด, แรด; สัตว์ร้ายมีเสือโคร่งเป็นต้น, สัตว์ร้าย; ลิง.

614.

๖๑๔.

Makkaṭo vānaro sākhā, migo kapi valīmukho;

Palavaṅgo, kaṇhatuṇḍo,Gonaṅgulo ti so mato.

ลิง, ลิง, ลิง, ลิง, ลิง, ลิง; ค่าง, ค่าง.

615.

๖๑๕.

Siṅgālo jambuko kotthu, bheravo ca sivā pyatha;

Biḷāro babbu mañjāro, koko tu ca vako bhave.

สุนัขจิ้งจอก, สุนัขจิ้งจอก, สุนัขจิ้งจอก, สุนัขจิ้งจอก, สุนัขจิ้งจอก; แมว, แมว, แมว; หมาป่า, หมาป่า.

616.

๖๑๖.

Mahiṃso ca lulāyo tha,Gavajo gavayo samā;

Sallo tu sallako thā’ssa,Lomamhi salalaṃ salaṃ.

ควาย, ควาย; วัวป่า, วัวป่า; เม่น, เม่น; ขนของเม่นนั้นเรียกว่า สลละ และ สละ.

617.

๖๑๗.

Hariṇo miga sāraṅgā, mago ajinayoni ca;

Sūkaro tu varoho tha,Pelako ca saso bhave.

กวาง, กวาง, กวาง, กวาง, กวาง; หมู, หมู; กระต่าย, กระต่าย.

618.

๖๑๘.

Eṇeyyo [Pg.52] eṇīmigo ca, pampaṭako tu pampako;

Vātamigo tu calanī, mūsiko tvā’khu unduro.

กวางเอณีย์, กวางเอณีย์; กวางปัมปะฏกะ, กวางปัมปะกะ; กวางลม, กวางลม; หนู, หนู, หนู.

619.

๖๑๙.

Camaro pasado ceva, kuruṅgo migamātukā;

Ruru raṅku ca nīko ca, sarabhādī migantarā.

จามรี, กวางปัสสาทะ; กวางกุรุงคะ, กวางมิกะมาตุ; กวางรุรุ, กวางรังกุ, กวางนีโก; และกวางสรภะเป็นต้น เป็นกวางชนิดอื่นๆ.

620.

๖๒๐.

Piyako camūru kadalī, migādī cammayonayo;

Migā tu pasavo sīhā, dayo sabbacatuppadā.

กวางปิยกะ, กวางจมูรุ, กวางกทลี; กวางเหล่านี้เป็นต้นเป็นสัตว์ที่มีหนังเป็นที่เกิด; สัตว์, สัตว์; สัตว์สี่เท้าทั้งหมดมีราชสีห์เป็นต้น.

621.

๖๒๑.

Lūtā tu lūtikā uṇṇa, nābhi makkaṭako siyā;

Vicchiko tvā’ḷi kathito, sarabū gharagoḷikā.

แมงมุม, แมงมุม, แมงมุม, แมงมุม; แมงป่อง, แมงป่อง; จิ้งจก, จิ้งจก.

622.

๖๒๒.

Godhā kuṇḍo pyatho kaṇṇa, jalūkā satapadyatha;

Kalandako kāḷakā tha, nakulo maṅguso bhave.

ตะกวด, ตะกวด; ตะขาบ, ตะขาบ; กระรอก, กระรอก; พังพอน, พังพอน.

623.

๖๒๓.

Kakaṇṭako ca saraṭo, kīṭo tu puḷavo kimi;

Pāṇako cāpyatho uccā,Liṅgo lomasapāṇako.

กิ้งก่า, กิ้งก่า; แมลง, หนอน, หนอน; สัตว์เล็กๆ; บุ้ง, บุ้ง.

624.

๖๒๔.

Vihaṅgo vihago pakkhī, vihaṅgama khaga’ṇḍajā;

Sakuṇo ca sakunto vi, pataṅgo sakuṇī dvijo.

นก, วิหค, ปักขี, วิหังคม, ขค, อัณฑช, สกุณ, สกุนตะ, ปตังค, สกุณี, ทวิช.

625.

๖๒๕.

Vakkaṅgo pattayāno ca, patanto nīḷajo bhave;

Tabbhedā vaṭṭakā jīva, ñjīvo cakora tittirā.

วักกังคะ (มีอวัยวะคด), ปัตตยานะ (ไปด้วยปีก), ปตันตะ (บินไป), นีฬชะ (เกิดในรัง). บรรดาชนิดของนกเหล่านั้น มีนกคุ่ม, นกชีวญชีวะ, นกจโกระ, นกติตติระ.

626.

๖๒๖.

Sāḷikā karavīko ca, ravihaṃso kukutthako;

Kāraṇḍavo ca pilavo, pokkharasātakā’dayo.

นกสาลิกา, นกการเวก, นกหงส์แดง (รวิหงส์), นกกุกุตถกะ, นกการัณฑวะ, นกปิลวะ, นกโปกขรสาทกะ เป็นต้น.

627.

๖๒๗.

Patattaṃ pekhuṇaṃ pattaṃ, pakkho piñchaṃ chado garu;

Aṇḍaṃ tu pakkhibīje tha, nīḷo nitthī kulāvakaṃ.

ปีก (ปตัตตะ, เปขุณะ, ปัตตะ, ปักขะ, ปิญฉะ, ฉทะ, ครุ). ไข่ (ชื่อว่าพืชของนก). รัง (นีฬะ, กุลาวกะ).

628.

๖๒๘.

Supaṇṇamātā vinatā, mithunaṃ thīpumadvayaṃ;

Yugaṃ tu yugalaṃ dvandaṃ, yamakaṃ yamalaṃ yamaṃ.

พระวินตา มารดาของพญาครุฑ. คู่ (หญิงชายสองคน). คู่, คู่กัน, สอง, แฝด, คู่แฝด, คู่.

629.

๖๒๙.

Samūho gaṇa saṅghātā, samudāyo ca sañcayo;

Sandoho nivaho ogho, visaro nikaro cayo.

หมู่, คณะ, สังฆาต, สมุทัย, สัญจยะ, สันโทหะ, นิวัหะ, โอฆะ, วิสาระ, นิกระ, จยะ.

630.

๖๓๐.

Kāyo khandho samudayo, ghaṭā samiti saṃhati;

Rāsi puñjo samavāyo, pūgo jātaṃ kadambakaṃ.

กาย, ขันธ์, สมุทัย, ฆฏา, สมิติ, สังหติ, ราสี, ปุญชะ, สมาวายะ, ปูคะ, ชาตะ, กทัมพกะ.

631.

๖๓๑.

Byūho [Pg.53] vitāna gumbā ca, kalāpo jāla maṇḍalaṃ;

Samānānaṃ gaṇo vaggo,Saṅgho sattho tu jantunaṃ.

พยูหะ (การจัดแถว), วิธาน (กลุ่ม), คุมพะ (พุ่มไม้/กลุ่ม), กลาปะ (กลุ่ม), ชาละ (ข่าย/กลุ่ม), มณฑล (วงกลม/กลุ่ม). หมู่ของคนเสมอกัน เรียกว่า วรรค. หมู่ของสัตว์ เรียกว่า สังฆะ และ สัตถะ.

632.

๖๓๒.

Sajātikānaṃ tu kulaṃ, nikāyo tu sadhamminaṃ;

Yūtho nitthī sajātiya, tiracchānānamuccate.

ตระกูลของสัตว์ชาติเดียวกัน. นิกาย (หมู่แห่งผู้มีธรรมเสมอกัน). ฝูงสัตว์เดรัจฉานชาติเดียวกัน.

633.

๖๓๓.

Supaṇṇo venateyyo ca, garuḷo vihagādhipo;

Parapuṭṭho parabhato, kuṇālo kokilo piko.

สุบรรณ, เวนไตย, ครุฑ, วิหคาธิป (เจ้าแห่งนก). ปรปุฏฐะ (นกที่ผู้อื่นเลี้ยง), ปรภตะ (นกที่ผู้อื่นเลี้ยง), กุณาละ, โกกิละ, ปิกะ (นกกาเหว่า).

634.

๖๓๔.

Moro mayūro varahī, nīlagīva sikhaṇḍino;

Kalāpī ca sikhī kekī, cūḷā tu ca sikhā bhave.

นกยูง, มยูร, วรหี, นีลกีวะ (มีคอสีน้ำเงิน), สิขัณฑิน (มีหงอน). กลาปี (มีหางเป็นพวง), สิขี (มีหงอน), เกกี (นกยูง). จุฬา, สิขา (หงอน).

635.

๖๓๕.

Sikhaṇḍo varahañceva, kalāpo piñcha mapyatha;

Candako mecako cātha, chappado ca madhubbato.

สิขัณฑะ (หงอน), วรหะ (หงอน). กลาปะ (พวงหาง), ปิญฉะ (ขนหาง). จันทกะ (จุดกลมคล้ายพระจันทร์), เมจกะ (จุดกลมคล้ายพระจันทร์). ภมร (มีหกเท้า), มธุพพตะ (ผู้ดื่มน้ำหวาน).

636.

๖๓๖.

Madhulīho madhukaro, madhupo bhamaro ali;

Pārāvato kapoto ca, kakuṭo ca pārevato.

มธุลีหะ (ผู้เลียน้ำหวาน), มธุกร (ผู้ทำน้ำหวาน), มธุบะ (ผู้ดื่มน้ำหวาน), ภมร (ผึ้ง), อลิ (ผึ้ง). นกพิราบ, กโปตะ, กกุฏะ, ปาเรวตะ.

637.

๖๓๗.

Gijjho gaddhotha kulalo, seno byagghīnaso pyatha;

Tabbhedā sakuṇagghi’tthī, āṭo dabbimukhadvijo.

แร้ง (คิชฌะ, คัทธะ), กุลาละ (เหยี่ยว), เสนะ (เหยี่ยว), พยัคฆีนัสสะ (เหยี่ยว). บรรดาชนิดของนกเหล่านั้น มีนกสกุณัคฆี (นกเหยี่ยว), นกอาฏะ, นกดัพพิมุขะ (นกปากช้อน).

638.

๖๓๘.

Uhuṅkāro ulūko ca, kosiyo vāyasāri ca;

Kāko tva’riṭṭho dhaṅko ca, balipuṭṭho ca vāyaso.

นกฮูก, อุลลูกะ, โกสิยะ, วายสสารี (ศัตรูของกา). กา, อริฏฐะ, ธังคะ, พลิปุฏฐะ, วายสะ.

639.

๖๓๙.

Kākolo vanakāko tha,Lāpo laṭukikā pyatha;

Vāraṇo hatthiliṅgo ca, hatthisoṇḍavihaṅgamo.

นกกาป่า, ลาปะ (นกคุ่ม), ลฏุกิกา (นกคุ่ม). วารณะ (นกช้าง), หัตถิลิงคะ (นกช้าง), หัตถิโสณฑวิหังคม (นกที่มีงวงเหมือนช้าง).

640.

๖๔๐.

Ukkuso kuraro kola,ṭṭhipakkhimhi ca kukkuho;

Suvo tu kīro ca suko, tambacūḷo tu kukkuṭo.

นกออก, กุรระ (นกออก), โกลัฏฐิปักขี (นกกระสา), กุกกุหะ (นกกระสา). นกแก้ว, กีระ, สุกะ. ไก่, ตัมพจูฬะ (มีหงอนแดง).

641.

๖๔๑.

Vanakukkuṭo ca nijjivho, atha koñcā ca kuntanī;

Cakkavāko tu cakkavho, sāraṅgotu ca cātako.

ไก่ป่า, นิจชีวหะ (ไม่มีลิ้น). นกกระเรียน, กุนตนี (นกกระเรียน). นกจักรพาก, จักกวะ. นกสารังคะ, นกจาตกะ.

642.

๖๔๒.

Tuliyo pakkhibiḷālo,Satapatto tu sāraso;

Bako tu sukkakākotha,Balākā visakaṇṭhikā.

นกตุลิยะ, ปักขิพิฬาล (ค้างคาวแม่ไก่). นกสัตตปัตตะ, นกสารส. นกยาง (พกะ), สุกกะกากะ (กาสีขาว). นกยาง (พลาหกะ), วิสกัณฐิกา.

643.

๖๔๓.

Lohapiṭṭho tathā kaṅko, khañjarīṭo tu khañjano;

Kalaviṅko tu cāṭako, dindibho tu kikī bhave.

นกโลหปิฏฐะ (มีหลังแดง), กังคะ (นกกระสา). นกขัญชรีฏะ, ขัญชนะ (นกเด้าดิน). นกกลวิงกะ (นกกระจาบ), จาตกะ. นกทินทิภะ, กิกี (นกแต้วแร้ว).

644.

๖๔๔.

Kādambo [Pg.54] kāḷahaṃsotha, sakunto bhāsapakkhini;

Dhūmyāṭo tu kaliṅgotha,Dātyūho kāḷakaṇṭhako.

นกกาฬหงส์, กาฬหงส์ (หงส์ดำ). นกสกุนตะ, ภาสปักขินี (นกที่มีปีกส่องแสง). นกธูมยาฏะ, กลิงคะ. นกทาตยูหะ, กาฬกัณฐกะ (มีคอดำ).

645.

๖๔๕.

Khuddādī makkhikābhedā, ḍaṃso piṅgalamakkhikā;

Āsāṭikā makkhikāṇḍaṃ, pataṅgo salabho bhave.

แมลงวันชนิดเล็กๆ เป็นต้น. เหลือบ, แมลงวันสีน้ำตาล. แมลงวันไข่, ไข่แมลงวัน. ผีเสื้อ, ตั๊กแตน.

646.

๖๔๖.

Sūcimukho ca makaso, cīrī tu jhallikā tha ca;

Jatukā jinapattā tha, haṃso setacchado bhave.

ยุง (มีปากเหมือนเข็ม), มกส. จิ้งหรีด, ชัลลิกา. ค้างคาว, ชินปัตตา. หงส์, เศตฉทะ (มีขนขาว).

647.

๖๔๗.

Te rājahaṃsā rattehi, pādatuṇḍehi bhāsitā;

Mallikā’khyā dhataraṭṭhā, malīnehya’sitehi ca.

หงส์เหล่านั้นที่มีเท้าและจะงอยปากสีแดง เรียกว่า ราชหงส์. หงส์ที่มีสีมัว (ดำ) เรียกว่า มัลลิกา. หงส์ที่มีสีขาว เรียกว่า ธตรัฏฐะ.

648. Tiraccho tu tiracchāno, tiracchānagato siyāti.

๖๔๘. สัตว์เดรัจฉาน, สัตว์เดรัจฉาน.

Iti araññādivaggo.

จบอรัณญาธิวรรค.

7. Pātālavagga

๗. ปาตาลวรรค

649.

๖๔๙.

Adhobhuvanaṃ pātālaṃ, nāgaloko rasātalaṃ;

Randhaṃ tu vivaraṃ chiddaṃ, kuharaṃ susiraṃ bilaṃ.

ใต้พื้นโลก, บาดาล, นาคโลก, รสาทล. รู, ช่อง, โพรง, คูหา, สุสิระ, บิล.

650.

๖๕๐.

Susi’tthī chiggalaṃ sobbhaṃ, sacchidde susiraṃ tisu;

Thiyaṃ tu kāsu āvāṭo, sapparājā tu vāsukī.

รู (สุสิ, ฉิกคละ, โสพภะ). มีรู, กลวง (สุสิระ). หลุม, บ่อ (กาสุ, อาวาฏะ). พญานาค, วาสุกี.

651.

๖๕๑.

Ananto nāgarājā tha, vāhaso’jagaro bhave;

Gonaso tu tiliccho tha,Deḍḍubho rājulo bhave.

อนันตะ (พญานาค). วาหสะ, อชคร (งูเหลือม). โคนสะ, ติลิจฉะ (งูแมวเซา). เฑฑฒุภะ, ราชุละ (งูน้ำ).

652.

๖๕๒.

Kambalo’ssataro meru, pāde nāgātha dhammanī;

Silutto gharasappo tha, nīlasappo silābhu ca.

งูกัมพละ, งูอัสสตร, งูเมรุ, งูนาคะ, งูธัมมนี; งูสิรุตตะ, งูบ้าน; งูเขียว, งูสิลาภู

653.

๖๕๓.

Āsiviso bhujaṅgo’hi, bhujago ca bhujaṅgamo;

Sarīsapo phaṇī sappā, lagaddā bhogi pannagā.

อสรพิษ, งู, งู, งู, งู; สัตว์เลื้อยคลาน, งูมีหงอน (หรือมีพังพาน), งู, งู, งูมีขนด, งู

654.

๖๕๔.

Dvijivho urago vāḷo, dīgho ca dīghapiṭṭhiko;

Pādūdaro visadharo, bhogo tu phaṇino tanu.

สัตว์สองลิ้น, งู, สัตว์ร้าย; สัตว์ตัวยาว, สัตว์หลังยาว; สัตว์มีท้องเป็นเท้า, ผู้ทรงพิษ; ส่วนลำตัวของงูมีหงอน เรียกว่า ภพ (ขนด)

655.

๖๕๕.

Āsī’tthī [Pg.55] sappadāṭhā tha, nimmoko kañcuko samā;

Visaṃ tva’nitthī garaḷaṃ, tabbhedā vā halāhalo.

อาสี (เขี้ยวงู), เขี้ยวงู; นิมโมกะ และ กัญจุกะ (คราบงู); วิสะ และ ครฬะ (พิษ); พิษชนิดหนึ่งคือ หลาหละ

656.

๖๕๖.

Kāḷakūṭādayo cātha, vāḷaggātya’hituṇḍiko;

กาฬกูฏะเป็นต้น (ชื่อยาพิษ); ผู้จับสัตว์ร้าย, หมองู

657.

๖๕๗.

Nirayo duggati’tthī ca, narako, so mahā’ṭṭhadhā;

Sañjīvo kāḷasutto ca, mahāroruva roruvā;

Patāpano avīci’tthī, saṅghāto tāpano iti.

นิรยะ, ทุคติ (อิตถีลิงค์), นรก; นรกนั้นมี ๘ ขุมใหญ่ คือ สัญชีวะ, กาฬสุตตะ, มหารุรุวะ, รุรุวะ, ปตาปนะ, อเวจี (อิตถีลิงค์), สังฆาตะ, ตาปนะ

658.

๖๕๘.

Thiyaṃ vetaraṇī loha, kumbhī tattha jalāsayā;

Kāraṇiko nirayapo,Nerayiko tu nārako.

เวตรณี (อิตถีลิงค์), โลหกุมภี (หม้อเหล็ก) เป็นแหล่งน้ำในนรกนั้น; การณิกะ, นิรยบาล (ผู้รักษานรก); เนรยิกะ, นารกะ (สัตว์นรก)

659.

๖๕๙.

Aṇṇavo sāgaro sindhu, samuddo ratanākaro;

Jalanijhu’ dadhi, tassa, bhedā khīraṇṇavādayo.

อรรณพ, สาคร, สินธุ, สมุทร, รัตนากร, ชลนิธิ, อุทธิ (มหาสมุทร); ประเภทของมหาสมุทรนั้นมีขีรอรรณพ (ทะเลน้ำนม) เป็นต้น

660.

๖๖๐.

Velā’ssa kūladeso tha,Āvaṭṭo salilabbhamo;

Thevo tu bindu phusitaṃ, bhamo tu jalaniggamo.

เวลา (ชายฝั่ง); อาวัฏฏะ, สลิลัพภมะ (น้ำวน); เถวะ, พินทุ, ผุสิตะ (หยดน้ำ); ภมะ (ทางระบายน้ำ)

661.

๖๖๑.

Āpo payo jalaṃ vāri, pānīyaṃ salilaṃ dakaṃ;

Aṇṇo nīraṃ vanaṃ vālaṃ, toyaṃ ambu’dakañca kaṃ.

อาโป, ปโย, ชละ, วาริ, ปานียะ, สลิละ, ทกะ, อรรณะ, นีระ, วนะ, วาละ, โตยะ, อัมพุ, อุทกะ, กะ (น้ำ)

662.

๖๖๒.

Taraṅgo ca tathā bhaṅgo, ūmi vīci pumitthiyaṃ;

Ullolo tu ca kallolo, mahāvīcīsu kathyate.

ตรังคะ, ภังคะ, อูมิ, วีจิ (ปุงลิงค์และอิตถีลิงค์) (คลื่น); อุลโลละ, กัลโลละ (ใช้เรียกคลื่นขนาดใหญ่)

663.

๖๖๓.

Jambālo kalalaṃ paṅko, cikkhallaṃ kaddamo pyatha;

Pulinaṃ vālukā vaṇṇu, marū’ru sikatā bhave.

ชัมพาละ, กลละ, ปังกะ, จิกขัลละ, กัททมะ (โคลน, ตม); ปุลิระ, วาลุกา, วัณณุ, มรุ, อุรุ, สิกตา (ทราย, หาดทราย)

664.

๖๖๔.

Antarīpañca dīpo vā, jalamajjhagataṃ thalaṃ;

Tīraṃ tu kūlaṃ rodhañca, patīrañca taṭaṃ tisu.

อันตทีปะ, ทีปะ (เกาะ, แผ่นดินในน้ำ); ตีระ, กุละ, โรธะ, ปตีระ, ตะฏะ (๓ ลิงค์) (ฝั่ง, ตลิ่ง)

665.

๖๖๕.

Pāraṃ paramhi tīramhi, oraṃ tva’pāra muccate;

Uḷumpo tu plavo kullo, taro ca paccarī’tthiyaṃ.

ปาระ (ฝั่งโน้น); โอระ (ฝั่งนี้); อุฬุมพะ, ปลวะ, กุลละ, ตระ, ปัจจรี (อิตถีลิงค์) (แพ)

666.

๖๖๖.

Taraṇī tari nāvā ca, kūpako tu ca kumbhakaṃ;

Pacchābandho goṭaviso, kaṇṇadhāro tu nāviko.

ตรณี, ตริ, นาวา (เรือ); กูปกะ, กุมภกะ (เสากระโดงเรือ); ปัจฉาพันธะ, โคฏวิสะ (หางเสือ); กัณณธาระ, นาวิกะ (นายท้ายเรือ)

667.

๖๖๗.

Arittaṃ kenipāto tha,Potavāho niyāmako;

Saṃyattikā tu nāvāya, vāṇijjamācaranti ye.

อริตตะ, เกนิปาตะ (พาย, แจว); โปตวาหะ, นิยามกะ (กัปตันเรือ, ต้นหน); สังยัตติกะ (พ่อค้าผู้เดินเรือ)

668.

๖๖๘.

Nāvāya’ṅgā’ [Pg.56] laṅkāro ca, vaṭākāro phiyādayo;

Poto pavahanaṃ vuttaṃ, doṇi tvi’tthī tathā’mbaṇaṃ.

ส่วนประกอบของเรือมี อลังการะ, วฏาการะ (เชือกใบเรือ), ผิยะ (พาย) เป็นต้น; โปตะ, ปวหนะ (เรือ); โทณี (อิตถีลิงค์), อัมพณะ (เรือเล็ก, รางน้ำ)

669.

๖๖๙.

Gabhīra ninna gambhīrā, tho ttānaṃ tabbipakkhake;

Agādhaṃ tva’talamphassaṃ, anaccho kalusā’vilā.

คภีระ, นินนะ, คัมภีระ (ลึก); อุตตานะ (ตื้น) เป็นคำตรงข้าม; อคาธะ, อตลัมผัสสะ (ลึกหยั่งไม่ถึง); อนัจฉะ, กลุสะ, อาวิล (ไม่ใส, ขุ่นมัว)

670.

๖๗๐.

Accho pasanno vimalo, gabhīrappabhutī tisu;

Dhīvaro macchiko maccha, bandha kevaṭṭa jālikā.

อัจฉะ, ปสันนะ, วิมละ (ใส, บริสุทธิ์); คภีระ เป็นต้น เป็น ๓ ลิงค์; ธีวระ, มัจฉิกะ, มัจฉพันธะ, เกวัฏฏะ, ชาลิกะ (ชาวประมง)

671.

๖๗๑.

Maccho mīno jalacaro, puthulomo’mbujo jhaso;

Rohito magguro siṅgī, balajo muñja pāvusā.

มัจฉะ, มีนะ, ชลจร, ปุถุโลมะ, อัมพุชะ, ชสะ (ปลา); ปลาโรหิตะ, ปลามัคคุระ, ปลาสิงคี, ปลาพลชะ, ปลา มุญชะ, ปลาปาวุสะ

672.

๖๗๒.

Sattavaṅko savaṅko ca, naḷamīno ca gaṇḍako;

Susukā sapharī maccha, ppabhedā makarādayo.

ปลาสัตตวังโก, ปลาสวังโก, ปลานฬมีนะ, ปลากัณฑกะ; ปลาสุสุกะ, ปลาสะผรี; ประเภทของปลาคือมังกร (หรือจระเข้) เป็นต้น

673.

๖๗๓.

Mahāmacchā timi timi, ṅgalo timirapiṅgalo;

Ānando timinando ca, ajjhāroho mahātimi.

ปลาใหญ่ คือ ติมิ, ติมิงคละ, ติมิรปิงคละ, อานันทะ, ติมินันทะ, อัชฌาโรหะ, มหาติมิ

674.

๖๗๔.

Pāsāṇamaccho pāṭhīno, vaṅko tu baḷiso bhave;

Susumāro tu kumbhīlo,Nakko kummo tu kacchapo.

ปลาปาสาณมัจฉะ, ปลาปาฐีนะ; วังคะ, พฬิสะ (เบ็ด); สุสุมาระ, กุมภีละ, นัคคะ (จระเข้); กุมมะ, กัจฉปะ (เต่า)

675.

๖๗๕.

Kakkaṭako kuḷīro ca, jalūkā tu ca rattapā;

Maṇḍūko dadduro bheko;

Gaṇḍuppādo mahīlatā.

กักกฏกะ, กุฬีระ (ปู); ชลูกา, รัตตปา (ปลิง); มัณฑูกะ, ทัททุระ, เภกะ (กบ); คัณฑุปปาทะ, มหีลตา (ไส้เดือน)

676.

๖๗๖.

Atha sippī ca sutti’tthī, saṅkhe tu kambu’nitthiyaṃ;

Khuddasaṅkhye saṅkhanakho, jalasutti ca sambuko.

สิปปี, สุตติ (อิตถีลิงค์) (หอยมุก); สังขะ, กัมพุ (นปุงสกลิงค์) (สังข์); สังข์เล็ก, สังข์นขะ; ชลสุตติ, สัมพุกะ (หอยโข่ง, หอยน้ำ)

677.

๖๗๗.

Jalāsayo jalādhāro, gambhīro rahado tha ca;

Udapāno pānakūpo, khātaṃ pokkharaṇī’tthiyaṃ.

ชลาศัย, ชลาธาร (ที่เก็บน้ำ); รหทะ (ห้วงน้ำลึก); อุทปานะ, ปานกูปะ (บ่อน้ำ); ขาตะ (สระที่ขุดขึ้น), โบกขรณี (อิตถีลิงค์) (สระบัว)

678.

๖๗๘.

Taḷāko ca saro’nitthī, vāpī ca sarasī’tthiyaṃ;

Daho’mbujākaro cātha, pallalaṃ khuddako saro.

ตฬากะ, สระ (นปุงสกลิงค์); วาปี, สรสี (อิตถีลิงค์) (สระ, บึง); ทหะ, อัมพุชากร (บึงบัว); ปัลละ (สระน้อย)

679.

๖๗๙.

Anotatto tathā kaṇṇa, muṇḍo ca rathakārako;

Chaddanto ca kuṇālo ca, vuttā mandākinī’tthiyaṃ.

อโนตัตตะ, กัณณมุณฑะ, รัถการะ, ฉัททันตะ, กุณาละ, มนทากินี (อิตถีลิงค์)

680.

๖๘๐.

Tathā sīhappapātoti, ete satta mahāsarā;

Āhāvo tu nipānañcā, khātaṃ tu devakhātakaṃ.

สีหัปปปาตะ; เหล่านี้คือมหากระแส (สระใหญ่) ๗ แห่ง; อาหาวะ, นิปานะ (รางน้ำ, ที่ดื่มน้ำ); ขาตะ (สระขุด), เทวขาตกะ (สระที่เกิดเอง)

681.

๖๘๑.

Savantī [Pg.57] ninnagā sindhu, saritā āpagā nadī;

Bhāgīrathī tu gaṅgā tha, sambhedo sindhusaṅgamo.

สวันตี, นินนคา, สินธุ, สริตา, อาปคา, นที (แม่น้ำ); ภาคีรถี, คงคา (แม่น้ำคงคา); สัมเภทะ, สินธุสังคมะ (ที่สบกันของแม่น้ำ)

682.

๖๘๒.

Gaṅgā’ciravatī ceva, yamunā sarabhū (sarabū ) mahī;

Imā mahānadī pañca, candabhāgā sarassatī.

แม่น้ำคงคา อจิรวดี ยมุนา สรภู และมหี แม่น้ำใหญ่ ๕ สายเหล่านี้ (และ) แม่น้ำจันทภาคา แม่น้ำสรัสวดี

683.

๖๘๓.

Nerañjarā ca kāverī, nammadādī ca ninnagā;

Vārimaggo paṇālī’tthī, pume candanikā tu ca.

แม่น้ำเนรัญชรา แม่น้ำกาเวรี และแม่น้ำนัมมทาเป็นต้น ทางน้ำเรียกว่า ปณาลี เป็นอิตถีลิงค์ ส่วนจันทนิกา (ร่องน้ำโสโครก) เป็นปุงลิงค์

684.

๖๘๔.

Jambālī oligallo ca, gāmadvāramhi kāsuyaṃ;

Saroruhaṃ satapattaṃ, aravindañca vārijaṃ.

จัมบาลีและโอลิคัลละ คือหลุมที่ประตูหมู่บ้าน สโรรุหะ สตปัตตะ อรวินทะ และวาริชะ (ล้วนหมายถึงดอกบัว)

685.

๖๘๕.

Anitthī padumaṃ paṅke, ruhaṃ nalina pokkharaṃ;

Muḷālapupphaṃ kamalaṃ, bhisapupphaṃ kusesayaṃ.

ปทุมะ ปังเครุหะ นลินะ โปกขระ มุลาลปุปผะ กมละ ภิสปุปผะ และกุเสสยะ เป็นนปุงสกลิงค์

686.

๖๘๖.

Puṇḍarīkaṃ sitaṃ, rattaṃ, kokanadaṃ kokāsako;

Kiñjakkho kesaro nitthī, daṇḍo tu nāla muccate.

ปุณฑริกะ (บัวขาว) โกกนทะ (บัวแดง) โกกาสกะ กิญจักขะและเกสระ (เกสร) ไม่เป็นอิตถีลิงค์ ส่วนก้านบัวเรียกว่า นาละ

687.

๖๘๗.

Bhisaṃ muḷālo nitthī ca, bījakoso tu kaṇṇikā;

Padumādisamūhe tu, bhave saṇḍamanitthiyaṃ.

ภิสะและมุลาละ (เหง้าบัว) ไม่เป็นอิตถีลิงค์ ส่วนกรรณิกาคือรังบัว (ฝักบัว) ส่วนหมู่แห่งดอกบัวเป็นต้น เรียกว่า สัณฑะ เป็นนปุงสกลิงค์

688.

๖๘๘.

Uppalaṃ kuvalayañca, nīlaṃ tvi’ndīvaraṃ siyā;

Setetu kumudañcassa, kando sālūka muccate.

อุบลและกุวลยะ (ดอกบัว) บัวเขียวเรียกว่า อินทีวระ ส่วนบัวขาวเรียกว่า กุมุท รากบัว (หัวบัว) เรียกว่า สาลูกะ

689.

๖๘๙.

Sogandhikaṃ kallahāraṃ, dakasītalikaṃ pyatha;

Sevālo nīlikā cātha, bhisinya’mbujinī bhave.

โสคันธิกะ กัลลหาระ และทกสีตลิกะ (บัวสาย) อีกอย่างหนึ่ง สาหร่ายเรียกว่า เสวาละ และนีลิกา ส่วนกอพรรณไม้น้ำ (บึงบัว) เรียกว่า ภิสินี และอัมพุชินี

690. Sevālā tilabījañca, saṅkhe ca paṇakādayoti.

๖๙๐. เสวาละ (สาหร่าย) ติลพีชะ (เมล็ดงา) สังขะ (หอยสังข์) และปณกะ (ตะไคร่น้ำ) เป็นต้น

Iti pātālavaggo.

จบปาตาลวรรค

Bhūkaṇḍo dutiyo.

จบภูกัณฑ์ที่ ๒

3. Sāmaññakaṇḍa

๓. สามัญญกัณฑ์

1. Visesyādhīnavagga

๑. วิเสสยาธีนวรรค

691.

๖๙๑.

Visesyādhīna saṃkiṇṇā, nekatthehya’byayehi ca;

Sā’ṅgo’pāṅgehi kathyante, kaṇḍe vaggā iha kkamā.

ในกัณฑ์นี้ จะกล่าวถึงวรรคทั้งหลายตามลำดับ คือ วิเสสยาธีนวรรค สังกิณณวรรค อเนกัตถวรรค และอัพยยวรรค พร้อมด้วยส่วนประกอบหลักและส่วนประกอบรอง

692.

๖๙๒.

Guṇadabbakriyāsaddā, [Pg.58] siyuṃ sabbe visesanā;

Visesyādhīnabhāvena, visesyasamaliṅgino.

ศัพท์ที่บอกคุณ บอกวัตถุ และบอกกิริยา ทั้งหมดเป็นวิเสสนะ เพราะต้องขึ้นอยู่กับวิเสสยะ จึงมีลิงค์เสมอกันกับวิเสสยะ

693.

๖๙๓.

Sobhanaṃ ruciraṃ sādhu, manuññaṃ cāru sundaraṃ;

Vaggu manoramaṃ kantaṃ, hārī mañju ca pesalaṃ.

โสภณะ, รุจิระ, สาธุ, มนุญญะ, จารุ, สุนทระ, วักคุ, มโนรมะ, กันตะ, หารี, มัญชุ และเปสละ (ล้วนหมายถึง งาม, ดี, น่ารื่นรมย์)

694.

๖๙๔.

Bhaddaṃ vāmañca kalyāṇaṃ, manāpaṃ laddhakaṃ subhaṃ;

Uttamo pavaro jeṭṭho, pamukhā’nuttaro varo.

ภัททะ, วามะ, กัลยาณะ, มนาปะ, ลัทธกะ, สุภะ (ดี, งาม) อุตตมะ, ปวระ, เชฏฐะ, ปมุขะ, อนุตตระ, วระ (สูงสุด, ประเสริฐ)

695.

๖๙๕.

Mukhyo padhānaṃ pāmokkho, para maggañña muttaraṃ;

Paṇītaṃ paramaṃ seyyo, gāmaṇī seṭṭha sattamā.

มุขยะ, ปธานะ, ปาโมกขะ, ประ, อัคคะ, อัญญะ, อุตตระ, ปณีตะ, ปรมะ, เสยยะ, คามณี, เสฏฐะ และสัตตมะ (ล้วนหมายถึง เป็นประธาน, ประเสริฐ, ยอดเยี่ยม)

696.

๖๙๖.

Visiṭṭhā’riya nāge’ko, sabhaggā mokkha puṅgavā;

Sīha kuñjara saddūlā, dī tu samāsagā pume.

วิสิฏฐะ, อริยะ, นาคะ, เอกะ, สภัคคะ, โมกขะ, ปุงควะ, สีหะ, กุญชระ และสัททูละ เป็นต้น เมื่อประกอบสมาส เป็นปุงลิงค์

697.

๖๙๗.

Citta’kkhi pītijanana, mabyāseka masecanaṃ;

Iṭṭhaṃ tu subhagaṃ hajjaṃ, dayitaṃ vallabhaṃ piyaṃ.

สิ่งที่ทำให้ใจและตาเอิบอิ่ม เรียกว่า อพยาเสกะ และ อเสจนะ, ส่วนคำว่า อิฏฐะ, สุภคะ, หัชชะ, ทยิตะ, วัลลภะ และ ปิยะ (หมายถึง เป็นที่รัก, น่าปรารถนา)

698.

๖๙๘.

Tucchañca rittakaṃ suññaṃ, athā’sārañca pheggu ca;

Mejjhaṃ pūtaṃ pavitto tha, aviraddho apaṇṇako.

ตุจฉะ, ริตตกะ, สุญญะ (ว่างเปล่า), อสาระ, เผคคุ (ไม่มีแก่นสาร), เมชฌะ, ปูตะ, ปวิตตะ (สะอาด, บริสุทธิ์), อวิรัทธะ, อปัณณกะ (ไม่ผิดพลาด, แน่นอน)

699.

๖๙๙.

Ukkaṭṭho ca pakaṭṭho tha, nihīno hīna lāmakā;

Patikiṭṭhaṃ nikiṭṭhañca, ittarā’vajja kucchitā.

อุกกัฏฐะ, ปกัฏฐะ (เลิศ, ประเสริฐ), นิหีนะ, หีนะ, ลามกะ (เลวทราม, ต่ำช้า), ปฏิกิฏฐะ, นิกิฏฐะ, อิตตระ, อวัชชะ และกุจฉิตะ (น่ารังเกียจ, น่าตำหนิ)

700.

๗๐๐.

Adhamo’maka gārayhā,Malīno tu malīmaso;

Brahā mahantaṃ vipulaṃ, visālaṃ puthulaṃ puthu.

อธมะ, โอมกะ, คารัยหะ (ต่ำทราม, น่าตำหนิ), มลีนะ, มลีมะสะ (แปดเปื้อน, สกปรก), พรหา, มหันตะ, วิปุละ, วิสาละ, ปุถุละ และปุถุ (ใหญ่โต, กว้างขวาง)

701.

๗๐๑.

Garu’ru vitthiṇṇa matho, pīnaṃ thūlañca pīvaraṃ;

Thullañca vaṭharañcā tha, ācitaṃ nicitaṃ bhave.

ครุ, อุรุ, วิตถิณณะ (หนัก, ใหญ่, กว้างขวาง), ปีนะ, ถูละ, ปีวระ, ถุลละ, วฐระ (อ้วน, หนา), อาจิตะ และนิจิตะ (สะสม, พอกพูน)

702.

๗๐๒.

Sabbaṃ samatta makhilaṃ, nikhilaṃ sakalaṃ tathā;

Nissesaṃ kasiṇā’sesaṃ, samaggañca anūnakaṃ,

สัพพะ, สมัตตะ, อขิละ, นิขิละ, สกละ, นิสเสสะ, กสิณะ, อเสสะ, สมัคคะ และอนูนกะ (ทั้งหมด, ทั้งสิ้น, ไม่บกพร่อง)

703.

๗๐๓.

Bhūri pahutaṃ pacuraṃ, bhiyyo sambahulaṃ bahu;

Yebhuyyaṃ bahulaṃ cātha, bāhiraṃ paribāhiraṃ.

ภูริ, ปหูตะ, ปจุระ, ภิยโย, สัมพหุละ, พหุ, เยภุยยะ, พหุละ (มาก, มากมาย), พาหิระ และปริพาหิระ (ภายนอก)

704.

๗๐๔.

Parosatādī te, yesaṃ, paraṃ mattaṃ satādito;

Parittaṃ sukhumaṃ khuddaṃ, thoka mappaṃ kisaṃ tanu.

ปโรสตระ เป็นต้น คือคำที่มีคำว่า ประ อยู่หน้าคำว่า สตะ เป็นต้น (แปลว่า เกินร้อย), ปริตตะ, สุขุมะ, ขุททะ, โถกะ, อัปปะ, กิสะ และตนุ (น้อย, เล็ก, ผอม, บาง)

705.

๗๐๕.

Cullaṃ matte’tthiyaṃ lesa,Lavā’ṇuhi kaṇo pume;

Samīpaṃ nikaṭā’sanno, pakaṭṭhā’bhyāsa santikaṃ.

จุลละ (เล็กน้อย), มัตติ เป็นอิตถีลิงค์, เลสะ, ลวะ, อณุ และกณะ เป็นปุงลิงค์ (แปลว่า น้อย, นิดเดียว), สมีปะ, นิกฏะ, อาสันนะ, ปกัฏฐะ, อัพยาสะ และสันติกะ (ใกล้)

706.

๗๐๖.

Avidūrañca [Pg.59] sāmantaṃ, sannikaṭṭha mupantikaṃ;

Sakāsaṃ antikaṃ ñattaṃ, dūraṃ tu vippakaṭṭhakaṃ.

อวิทูระ, สามันตะ, สันนิกัฏฐะ, อุปันติกะ, สกาสะ และอันติกะ (ใกล้), ส่วน ทูระ และวิปปะกัฏฐะ (ไกล)

707.

๗๐๗.

Nirantaraṃ ghanaṃ sandaṃ, viraḷaṃ pelavaṃ tanu;

Athā yataṃ dīgha matho, nittalaṃ vaṭṭa vaṭṭulaṃ.

นิรันตระ, ฆนะ, สันทะ (ต่อเนื่อง, หนาแน่น), วิรฬะ, เปลวะ, ตนุ (ห่าง, บาง), อายตะ, ทีฆะ (ยาว), นิตตละ, วัตตะ และวัตตุละ (กลม)

708.

๗๐๘.

Ucco tu unnato tuṅgo, udaggo ceva ucchito;

Nīco rasso vāmano tha, ajimho paguṇo uju.

สูง, ยกขึ้น, สูงเด่น, สูงชัน, สูง; ต่ำ, เตี้ย, คนแคระ; ไม่คด, ตรง, ซื่อตรง

709.

๗๐๙.

Aḷāraṃ vellitaṃ vaṅkaṃ, kuṭilaṃ jimha kuñcitaṃ;

Dhuvo ca sassato nicco, sadātana sanantanā.

คด, งอ, โค้ง, คดเคี้ยว, คด, งอ; มั่นคง, เที่ยงแท้, เป็นนิตย์, ตลอดไป, ชั่วนิรันดร์

710.

๗๑๐.

Kūṭaṭṭho tve’karūpena, kālabyāpī pakāsito;

Lahu sallahukaṃ cātha, saṅkhyātaṃ gaṇitaṃ mitaṃ.

ตั้งมั่นอยู่ด้วยรูปเดียว, ปรากฏตลอดกาล; เบา, เบาบาง; นับได้, คำนวณได้, วัดได้

711.

๗๑๑.

Tiṇhaṃ tu tikhiṇaṃ tibbaṃ, caṇḍaṃ uggaṃ kharaṃ bhave;

Jaṅgamañca carañceva, tasaṃ ñeyyaṃ carācaraṃ.

คม, แหลม, แรงกล้า, ดุร้าย, ร้ายกาจ, หยาบ; สิ่งที่เคลื่อนไหวได้, สิ่งที่สัญจรไปมา, สัตว์ที่หวั่นไหว, สิ่งที่เคลื่อนที่และไม่เคลื่อนที่

712.

๗๑๒.

Kampanaṃ calanaṃ cātha, atiritto tathā’dhiko;

Thāvaro jaṅgamā añño, lolaṃ tu cañcalaṃ calaṃ.

สั่นสะเทือน, เคลื่อนไหว; เกิน, มากเกินไป; มั่นคง (สิ่งที่อยู่กับที่), ตรงข้ามกับเคลื่อนที่; โลเล, ไม่มั่นคง, เคลื่อนไหว

713.

๗๑๓.

Taralañca purāṇo tu, purātana sanantanā;

Cirantano tha paccaggho, nūtano’bhinavo navo.

กวัดแกว่ง, ไม่มั่นคง; เก่า, โบราณ, ยั่งยืน, นานมาแล้ว; ใหม่, สด, ใหม่เอี่ยม, ใหม่

714.

๗๑๔.

Kurūraṃ kaṭhinaṃ daḷhaṃ, niṭṭhuraṃ kakkhaḷaṃ bhave;

Anitthya’nto pariyanto, panto ca pacchima’ntimā.

โหดร้าย, แข็ง, มั่นคง, ทารุณ, หยาบกระด้าง; ที่สุด, ขอบเขต, ปลาย, สุดท้าย, ท้ายที่สุด

715.

๗๑๕.

Jighaññaṃ carimaṃ pubbaṃ, tva’ggaṃ paṭhama mādi so;

Patirūpo nucchavikaṃ, atha moghaṃ niratthakaṃ.

สุดท้าย, หลังสุด; ก่อน, ยอด, แรก, เริ่มต้น; เหมาะสม, คู่ควร; เปล่าประโยชน์, ไร้ความหมาย

716.

๗๑๖.

Byattaṃ puṭa ñca mudu tu, sukumārañca komalaṃ;

Paccakkhaṃ indriyaggayhaṃ, apaccakkhaṃ atindriyaṃ.

ปรากฏชัด, แจ่มแจ้ง; อ่อนนุ่ม, ละเอียดอ่อน, นุ่มนวล; ประจักษ์, ที่รับรู้ได้ด้วยอินทรีย์; ไม่ประจักษ์, พ้นวิสัยอินทรีย์

717.

๗๑๗.

Itarā’ññataro eko, añño bahuvidho tu ca;

Nānārūpo ca vividho, abādhaṃ tu niraggalaṃ.

อื่น, บางคน, หนึ่ง; อื่น, หลายชนิด; มีรูปต่างกัน, หลากหลาย; ไม่มีอุปสรรค, ไม่มีเครื่องขัดขวาง

718.

๗๑๘.

Athe’kākī ca ekacco, eko ca ekako samā;

Sādhāraṇañca sāmaññaṃ, sambādho tu ca saṃkaṭaṃ.

คนเดียว, บางคน, หนึ่ง, คนเดียว; ทั่วไป, สามัญ; คับแคบ, คับขัน

719.

๗๑๙.

Vāmaṃ kaḷevaraṃ sabyaṃ;

Apasabyaṃ tu dakkhiṇaṃ;

Paṭikūlaṃ tva’pasabyaṃ, gahanaṃ kalilaṃ samā.

ซ้าย, ร่างกาย, ซ้าย; ขวา, ขวา; ทวน, ตรงข้าม; รกชัฏ, สับสน

720.

๗๒๐.

Uccāvacaṃ [Pg.60] bahubhedaṃ, saṃkiṇṇā’ kiṇṇa saṃkulā;

Katahattho ca kusalo, pavīṇā’bhiñña sikkhitā.

สูงๆ ต่ำๆ, หลายชนิด; ปะปน, ยุ่งเหยิง, สับสน; ชำนาญ, ฉลาด, เชี่ยวชาญ, รู้ยิ่ง, ได้รับการฝึกฝน

721.

๗๒๑.

Nipuṇo ca paṭu cheko, cāturo dakkha pesalā;

Bālo dattu jalo mūḷho, mando viññū ca bāliso.

ฉลาด, คล่องแคล่ว, เชี่ยวชาญ, เฉลียวฉลาด, ชำนาญ, มีศีลดี; โง่, เขลา, เซ่อซ่า, หลง, อ่อนปัญญา, ผู้รู้, คนเขลา

722.

๗๒๒.

Puññavā sukatī dhañño, mahussāho mahādhiti;

Mahātaṇho mahiccho tha, hadayī hadayālu ca.

มีบุญ, ทำดี, มีโชค; มีความเพียรมาก, มีความตั้งใจมาก; มีตัณหามาก, มีความปรารถนามาก; มีใจ, มีใจเมตตา

723.

๗๒๓.

Sumano haṭṭhacitto tha, dummano vimano pyatha;

Vadāniyo vadaññū ca, dānasoṇḍo bahuppado.

มีใจดี, มีใจยินดี; มีใจเศร้า, มีใจหดหู่; ใจบุญ, รู้ความต้องการของผู้อื่น; ใจดีในการให้, ผู้ให้มาก

724.

๗๒๔.

Khyāto patīto paññāto,Bhiññāto pathito suto,Vissuto vidito ceva, pasiddho pākaṭo bhave.

มีชื่อเสียง, เป็นที่รู้จัก, ปรากฏ, เป็นที่รู้จัก, แพร่หลาย, ได้ยิน, มีชื่อเสียง, รู้จัก, มีชื่อเสียง, ปรากฏ

725.

๗๒๕.

Issaro nāyako sāmī, patī’sā’dhipatī pabhū;

Ayyā’dhipā’dhibhū netā,Ibbho tva’ḍḍho tathā dhanī.

ผู้เป็นใหญ่, ผู้นำ, เจ้าของ, นาย, ผู้เป็นใหญ่, ผู้ปกครอง, ผู้มีอำนาจ, นาย, ผู้ปกครอง, ผู้มีอำนาจ, ผู้นำ; มั่งคั่ง, ร่ำรวย, มีทรัพย์

726.

๗๒๖.

Dānāraho dakkhiṇeyyo, siniddho tu ca vacchalo;

Parikkhako kāraṇiko,Āsatto tu ca tapparo.

ควรแก่ทาน, ควรแก่ทักษิณา; เอ็นดู, รักใคร่; ผู้สอบสวน, ผู้มีเหตุผล; หมกมุ่น, ขวนขวาย

727.

๗๒๗.

Kāruṇiko dayālupi, sūrato ussuko tu ca;

Iṭṭhatthe uyyuto cātha, dīghasutto cirakriyo.

มีความกรุณา, มีความเมตตา; สงบเสงี่ยม, ขวนขวาย; ขวนขวายในสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา; ทำงานช้า, ทำงานนาน

728.

๗๒๘.

Parādhīno parāyatto, āyatto tu ca santako;

Pariggaho adhīno ca, sacchando tu ca serini.

ขึ้นกับผู้อื่น, อาศัยผู้อื่น; เนื่องด้วย, เป็นของตน; เป็นบริวาร, อยู่ในอำนาจ; ตามใจตนเอง, เป็นอิสระ

729.

๗๒๙.

Anisammakārī jammo, atitaṇho tu lolupo;

Giddho tu luddho lolo tha,Kuṇṭho mando kriyāsu hi.

ผู้ทำโดยไม่พิจารณา, คนเลว; มีตัณหามากเกินไป, โลภมาก; โลภ, โลภ, โลเล; เฉื่อยชา, อ่อนปัญญาในการงาน

730.

๗๓๐.

Kāmayitā tu kamitā, kāmano kāmi kāmuko;

Soṇḍo matto vidheyyo tu,Assavo subbaco samā.

ผู้ใคร่, ผู้ปรารถนา, ผู้ใคร่, ผู้ใคร่, ผู้ใคร่; ผู้ติดสอย, มึนเมา; ว่าง่าย, เชื่อฟัง, พูดง่าย

731.

๗๓๑.

Pagabbho [Pg.61] paṭibhāyutto, bhīsīlo bhīru bhīruko;

Adhīro kātaro cātha,Hiṃsāsīlo ca ghātuko.

คะนอง, มีปฏิภาณ; ขี้กลัว, ขี้ขลาด, ขี้ขลาด; ไม่มั่นคง, ขี้ขลาด; มีปกติเบียดเบียน, ผู้ฆ่า

732.

๗๓๒.

Kodhano rosano kopī,Caṇḍo tvaccantakodhano;

Sahano khamano khantā, titikkhavā ca khantimā.

โกรธง่าย, โกรธ, โกรธ; ดุร้าย, โกรธจัด; อดทน, อดทน, ผู้อดทน, มีความอดทน, มีความอดทน

733.

๗๓๓.

Saddhāyutto tu saddhālu, dhajavā tu dhajālu ca ;

Niddālu niddāsīlo tha, bhassaro bhāsuro bhave.

ประกอบด้วยศรัทธา, มีศรัทธา; มีธง, มีธง; ขี้เซา, มีปกตินอน; สว่างไสว, รุ่งเรือง

734.

๗๓๔.

Naggo digambaro’vattho, ghasmaro tu ca bhakkhako;

Eḷamūgo tu vattuñca, sotuṃ cā’kusalo bhave.

เปลือย, เปลือยกาย, ไม่มีเสื้อผ้า; กินจุ, ผู้กิน; เป็นใบ้และหูหนวก, ไม่สามารถพูดและฟังได้

735.

๗๓๕.

Mukharo dummukhā’baddha, mukhā cāppiyavādini;

Vācālo bahugārayha, vace vattā tu so vado.

ปากโป้ง, มีปากเสีย, ปากไม่มีหูรูด, พูดสิ่งที่ไม่เป็นที่รัก; พูดมาก, พูดคำที่ควรตำหนิมาก; ผู้พูด, ผู้กล่าว

736.

๗๓๖.

Nijo sako attaniyo,Vimhayo’cchariya’bbhuto;

Vihattho byākulo cātha,Ātatāyī vadhudyato.

ของตน, ของตน, ของตน; น่าอัศจรรย์, น่าประหลาดใจ, น่าอัศจรรย์; สับสน, วุ่นวาย; ผู้ประทุษร้าย, ผู้เตรียมพร้อมจะฆ่า

737.

๗๓๗.

Sīsacchejjamhi vajjho tha, nikato ca saṭho’nuju;

Sūcako pisuṇo kaṇṇe,Japo dhutto tu vañcako.

ผู้ควรแก่การตัดศีรษะ, ผู้ควรแก่การประหาร; คดโกง, เจ้าเล่ห์, ไม่ซื่อตรง; ผู้ส่อเสียด, ผู้ยุยง, ผู้กระซิบข้างหู; คนโกง, ผู้หลอกลวง

738.

๗๓๘.

Anisamma hi yo kiccaṃ, puriso vadhabandhanādi mācarati;

Avinicchitakārittā, sokhalu capaloti viññeyyo.

ผู้ใดไม่พิจารณาการงานก่อนแล้ว กระทำกรรมมีการฆ่าและการจองจำ เป็นต้น เพราะความเป็นผู้กระทำโดยมิได้ใคร่ครวญ ผู้นั้นพึงทราบว่าเป็นคนคะนองแท้

739.

๗๓๙.

Khuddo kadariyo thaddha, maccharī kapaṇo pyatha;

Akiñcano daliddo ca, dīno niddhana duggatā.

คนต่ำช้า, คนตระหนี่, คนกระด้าง, คนขี้เหนียว, คนน่าสงสาร; อีกอย่างหนึ่ง คนไม่มีอะไร, คนยากจน, คนเข็ญใจ, คนไม่มีทรัพย์, คนตกยาก

740.

๗๔๐.

Asambhāvitasampattaṃ, kākatāliya muccate;

Atha yācanako atthī, yācako ca vanibbako.

การได้มาโดยไม่คาดฝัน เรียกว่า กากตาลียะ (เหตุบังเอิญเหมือนกาบินมากับลูกตาลหล่น). อนึ่ง ผู้ขอ, ผู้ต้องการ, ผู้ขอ และวนิพก (ล้วนหมายถึงผู้ขอทาน)

741.

๗๔๑.

Aṇḍajā pakkhisappādī, narādī tu jalābujā;

Sedajā kimiḍaṃsādī, devādī tvo’ papātikā.

สัตว์เกิดในไข่ คือนกและงูเป็นต้น เรียกว่า อัณฑชะ; ส่วนสัตว์เกิดในครรภ์ คือมนุษย์เป็นต้น เรียกว่า ชลาพุชะ; สัตว์เกิดในเถ้าไคล คือหนอนและเหลือบเป็นต้น เรียกว่า สังเสทชะ; ส่วนสัตว์เกิดผุดขึ้น คือเทวดาเป็นต้น เรียกว่า โอปปาติกะ

742.

๗๔๒.

Jaṇṇutaggho [Pg.62] jaṇṇumatto, kappo tu kiñcidūnake;

Antaggataṃ bhu pariyā, panna mantogadho’gadhā.

เพียงเข่า, เท่าเข่า; ส่วนคำว่า กัปปะ ใช้ในความหมายว่าหย่อนกว่าเล็กน้อย; อันตคตะ, ปริยาปันนะ, อันโตคธะ และโอคธะ (ล้วนหมายถึง นับเนื่องเข้าแล้ว, รวมอยู่ภายใน)

743.

๗๔๓.

Rādhito sādhito cātha, nippakkaṃ kuthitaṃ bhave;

Āpanno tvā’padappatto, vivaso tvavaso bhave.

สำเร็จแล้ว, ทำให้สำเร็จแล้ว; อนึ่ง (ของที่) สุกแล้ว, เน่าแล้ว; ส่วนผู้ถึงแล้ว, ผู้ถึงซึ่งวิบัติ; ส่วนผู้ไม่มีอำนาจ, ผู้ไม่เป็นอิสระ

744.

๗๔๔.

Nuṇṇo nuttā’tta, khittā ce’, ritā viddhā tha kampito;

Dhūto ādhūta calitā, nisitaṃ tu ca tejitaṃ.

ถูกส่งไปแล้ว, ถูกขับไล่แล้ว, ถูกซัดไปแล้ว, ถูกทำให้เคลื่อนไหวแล้ว, ถูกแทงแล้ว, ถูกทำให้สั่นสะเทือนแล้ว; ถูกสลัดแล้ว, ถูกเขย่าแล้ว, เคลื่อนไหวแล้ว; ส่วน (ของที่) ลับแล้ว และทำให้คมแล้ว

745.

๗๔๕.

Pattabbaṃ gamma māpajjaṃ, pakkaṃ pariṇataṃ samā;

Veṭhitaṃ tu valayitaṃ, ruddhaṃ saṃvuta māvutaṃ.

พึงถึง, พึงไป, พึงเข้าถึง; สุกแล้ว, แก่รอบแล้ว (เหมือนกัน); ส่วน (ของที่) ห่อหุ้มแล้ว, พันรอบแล้ว; (ของที่) ถูกกั้นแล้ว, ถูกปิดแล้ว, ถูกล้อมไว้แล้ว

746.

๗๔๖.

Parikkhittañca nivutaṃ, visaṭaṃ vitthataṃ tataṃ;

Litto tu diddho gūḷho tu,Gutto puṭṭho tu posito.

ถูกล้อมรอบแล้ว และถูกปิดกั้นแล้ว; แผ่ไปแล้ว, ขยายออกแล้ว, กางออกแล้ว; ส่วน (ของที่) ทาแล้ว, ฉาบแล้ว; ส่วน (ของที่) ซ่อนแล้ว, คุ้มครองแล้ว; ส่วน (ผู้ที่) ถูกเลี้ยงดูแล้ว, บำรุงแล้ว

747.

๗๔๗.

Lajjito hīḷito cātha, sanitaṃ dhanitaṃ pyatha;

Sandānito sito baddho,Kīlito saṃyato bhave.

ละอายแล้ว, ถูกดูหมิ่นแล้ว; อนึ่ง (ของที่) มีเสียงแล้ว, ดังแล้ว; ถูกผูกแล้ว, ถูกมัดแล้ว, ถูกจองจำแล้ว; ถูกตรึงไว้แล้ว, ถูกสำรวมแล้ว

748.

๗๔๘.

Siddhe nipphanna nibbattā, dārite bhinna bheditā;

Channo tu chādite cātha, viddhe chiddita vedhitā.

สำเร็จแล้ว, สำเร็จแล้ว, บังเกิดแล้ว; (ของที่) ถูกผ่าแล้ว, แตกแล้ว, ถูกทำให้แตกแล้ว; ส่วน (ของที่) มุงแล้ว, ปิดบังแล้ว; อนึ่ง (ของที่) ถูกเจาะแล้ว, เป็นรูแล้ว, ถูกแทงแล้ว

749.

๗๔๙.

Āhaṭo ābhatā’nītā,Danto tu damito siyā;

Santo tu samito ceva,Puṇṇo tu pūrito bhave.

นำมาแล้ว, นำมาแล้ว, นำมาแล้ว; ส่วน (ผู้ที่) ฝึกแล้ว, ถูกฝึกแล้ว; ส่วน (ผู้ที่) สงบแล้ว และถูกทำให้สงบแล้ว; ส่วน (ของที่) เต็มแล้ว, ถูกทำให้เต็มแล้ว

750.

๗๕๐.

Apacāyito mahito, pūjitā’rahito’ccito;

Mānito cā’pacito ca, tacchitaṃ tutanūkate.

ถูกนอบน้อมแล้ว, ถูกบูชาแล้ว, ถูกบูชาแล้ว, ถูกสักการะแล้ว, ถูกบูชาแล้ว; ถูกนับถือแล้ว และถูกบูชาแล้ว; ส่วน (ของที่) ถูกถากแล้ว (หมายถึง) ทำให้บางแล้ว

751.

๗๕๑.

Santatto dhūpito copa,Carito tu upāsito;

Bhaṭṭhaṃ tu galitaṃ pannaṃ, cutañca dhaṃsitaṃ bhave.

ร้อนทั่วแล้ว, ถูกรมควันแล้ว และถูกเข้าไปประพฤติแล้ว; ส่วน (ที่) ประพฤติแล้ว, เข้าไปนั่งใกล้แล้ว; ส่วน (ของที่) ตกแล้ว, หล่นแล้ว, ตกไปแล้ว, เคลื่อนแล้ว และตกลงไปแล้ว

752.

๗๕๒.

Pīto pamudito haṭṭho,Matto tuṭṭho tha kantito;

Sañchinno lūna dātā tha,Pasattho vaṇṇito thuto.

ยินดีแล้ว, ร่าเริงแล้ว, บันเทิงแล้ว; มัวเมาแล้ว, ยินดีแล้ว, อนึ่ง (ผู้ที่) อันเขาปรารถนาแล้ว; (ของที่) ถูกตัดแล้ว, ถูกเกี่ยวแล้ว, ถูกตัดแล้ว; อนึ่ง (ผู้ที่) อันเขาสรรเสริญแล้ว, พรรณนาแล้ว, ชมเชยแล้ว

753.

๗๕๓.

Tinto’lla’dda [Pg.63] kilinno’nnā, maggitaṃ pariyesitaṃ;

Anvesitaṃ gavesitaṃ, laddhaṃ tu patta muccate.

เปียกแล้ว, ชุ่มแล้ว, เปียกชื้นแล้ว, เปียกแฉะแล้ว, เปียกปอนแล้ว; (ของที่) อันเขาแสวงหาแล้ว, ค้นหาแล้ว; ค้นคว้าแล้ว, เสาะหาแล้ว; ส่วน (ของที่) ได้แล้ว เรียกว่า ปัตตะ (ถึงแล้ว)

754.

๗๕๔.

Rakkhitaṃ gopitaṃ guttaṃ, tātaṃ gopāyitā’vitā;

Pālitaṃ atha ossaṭṭhaṃ, cattaṃ hīnaṃ samujjhitaṃ.

รักษาแล้ว, คุ้มครองแล้ว, คุ้มครองแล้ว, รักษาแล้ว, คุ้มครองแล้ว, ป้องกันแล้ว; บำรุงรักษาแล้ว; อนึ่ง (ของที่) ปล่อยแล้ว, สละแล้ว, ละทิ้งแล้ว, ทอดทิ้งแล้ว

755.

๗๕๕.

Bhāsitaṃ lapitaṃ vuttā, bhihitā’khyāta jappitā;

Udīritañca kathitaṃ, gaditaṃ bhaṇito’ditā.

กล่าวแล้ว, พูดแล้ว, กล่าวแล้ว, กล่าวแล้ว, บอกแล้ว, บ่นแล้ว; และกล่าวแล้ว, บอกแล้ว, กล่าวแล้ว, พูดแล้ว, กล่าวแล้ว

756.

๗๕๖.

Avaññātā’vagaṇitā, paribhūtā’vamānitā;

Jighacchito tu khudito,Chāto ceva bubhukkhito.

ถูกดูหมิ่นแล้ว, ถูกดูแคลนแล้ว, ถูกสบประมาทแล้ว, ถูกเหยียดหยามแล้ว; ส่วน (ผู้ที่) หิวแล้ว, หิวโหยแล้ว; หิวแล้ว และหิวแล้ว

757.

๗๕๗.

Buddhaṃ ñātaṃ paṭipannaṃ, viditā’vagataṃ mataṃ;

Gilito khādito bhutto,Bhakkhito’jjhohaṭā’sitā.

รู้แล้ว, รู้แล้ว, รู้แจ้งแล้ว, รู้แล้ว, เข้าใจแล้ว, ทราบแล้ว; (ของที่) ถูกกลืนแล้ว, เคี้ยวแล้ว, บริโภคแล้ว, กินแล้ว, กลืนกินแล้ว, กินแล้ว

Iti visesyādhīnavaggo.

จบวิเสสยาธีนวรรค

2. Saṃkiṇṇavagga

๒. สังกิณณวรรค

758.

๗๕๘.

Ñeyyaṃ liṅga miha kvāpi, paccayatthavasena ca;

Kriyā tu kiriyaṃ kammaṃ,Santi tu samatho samo;

Damo ca damatho danti, vattaṃ tu suddhakammani;

Atho āsaṅgavacanaṃ, tīsu vuttaṃ parāyaṇaṃ.

พึงทราบลิงค์ (เพศ) ในที่บางแห่งนี้ และโดยอำนาจแห่งเนื้อความของปัจจัย; กิริยา, กิริยา และกรรม (หมายถึงการกระทำ); ส่วนสันติ, สมถะ และสมะ (หมายถึงความสงบ); ทมะ, ทมถะ และทันติ (หมายถึงการฝึก); ส่วนวัตร (หมายถึงการงานที่บริสุทธิ์); อนึ่ง คำว่า อาสังคะ และปรายณะ (ที่พึ่ง) ท่านกล่าวไว้ใน ๓ ลิงค์

759.

๗๕๙.

Bhedo vidāro phuṭanaṃ, tappanaṃ tu ca pīṇanaṃ;

Akkosana mabhisaṅgo,Bhikkhā tu yācanā’tthanā.

การแตก, การแยก, การแตกออก; ส่วนการทำให้อิ่มเอม และการทำให้ปลื้มใจ; การด่า, การแช่งด่า; ส่วนภิกขา, การขอ และการอ้อนวอน

760.

๗๖๐.

Ninnimittaṃ yadicchā thā’, pucchanā nandanāni ca;

Sabhājana matho ñāyo,Nayo phāti tu vuddhiyaṃ.

ความไม่มีนิมิต, ความเป็นไปตามความปรารถนา; อนึ่ง การถาม และการยินดี; การยกย่องสรรเสริญ, อนึ่ง ญายะ และนยะ (หมายถึงความยุติธรรม, ทาง); ส่วนผาติ (หมายถึงความเจริญ)

761.

๗๖๑.

Kilamatho kilamanaṃ, pasavo tu pasūtiyaṃ;

Ukkaṃso tvatisayo tha,Jayo ca jayanaṃ jiti.

ความเหน็ดเหนื่อย, ความลำบาก; ส่วนปสวะ (หมายถึงการเกิด, การคลอด); ส่วนความยกย่อง, ความยิ่งใหญ่; อนึ่ง ชัยชนะ, การชนะ และความชนะ

762.

๗๖๒.

Vaso [Pg.64] kanti, byadho vedho,Gaho gāho varo vuti;

Pacā pāko havo huti,Vedo vedana mitthi vā.

อำนาจ, ความปรารถนา; การแทง, การเจาะ; การยึด, การจับ, การเลือก, การกั้น; การหุง, การสุก, การเรียก, การบูชา; ความรู้, ความรู้สึก (เหล่านี้เป็นอิตถีลิงค์บ้าง)

763.

๗๖๓.

Jīraṇaṃ jāni tāṇaṃ tu, rakkhaṇaṃ pamitippamā;

Sileso sandhi ca khayo,Tvapacayo ravo raṇo.

ความแก่, ความเสื่อม; ส่วนการต้านทาน, การรักษา; การประมาณ, การวัด; การเชื่อมต่อ, การต่อ และความสิ้นไป; ส่วนความเสื่อม, เสียง, การรบ

764.

๗๖๔.

Nigādo nigado mādo, mado pasiti bandhanaṃ;

Ākaro tviṅgitaṃ iṅgo,Atha’tthāpagamo byayo.

การพูด, การกล่าว, ความมัวเมา; ความมัวเมา, การผูก, การจองจำ; ส่วนท่าทาง, การแสดงท่าทาง, การเคลื่อนไหว; อนึ่ง การเสื่อมไปแห่งประโยชน์, การจ่าย

765.

๗๖๕.

Antarāyo ca paccūho,Vikāro tu vikatya’pi;

Pavisileso vidhuraṃ, upavesanamāsanaṃ.

อันตราย และอุปสรรค; ส่วนความแปรปรวน แม้คำว่า วิกติ ก็เหมือนกัน; การพลัดพราก, ความห่างเหิน; การนั่ง, ที่นั่ง

766.

๗๖๖.

Ajjhāsayo adhippāyo, āsayo cābhisandhi ca;

Bhāvo dhimutti chando tha,Doso ādīnavo bhave.

อัชฌาสัย, อธิปรายะ, อาสัย และอภิสันธิ หมายถึงความตั้งใจ; ภาวะ, ธิมุตติ และฉันทะ หมายถึงความน้อมใจเชื่อหรือความพอใจ; โทษ และอาทีนวะ หมายถึงโทษ.

767.

๗๖๗.

Ānisaṃso guṇo cātha,Majjhaṃ vemajjha muccate;

Majjhanhiko tu majjhanho, vemattaṃ tu ca nānatā.

อานิสงส์ และคุณ หมายถึงคุณประโยชน์; มัชฌะ และเวมัชฌะ หมายถึงท่ามกลาง; มัชฌันหิกะ และมัชฌันหะ หมายถึงเที่ยงวัน; เวมัตตะ และนานัตตา หมายถึงความแตกต่าง.

768.

๗๖๘.

Vā jāgaro jāgariyaṃ, pavāho tu pavatti ca;

Byāso papañco vitthāro,Yāmo tu saṃyamo yamo.

ชาคระ และชาคริยะ หมายถึงการตื่น; ปวาหะ และปวัตติ หมายถึงความเป็นไป; พยาสะ, ปปัญจะ และวิตถาระ หมายถึงความขยาย; ยามะ, สังยามะ และยามะ หมายถึงการสำรวม.

769.

๗๖๙.

Sambāhanaṃ maddanañca, pasaro tu visappanaṃ;

Santhavo tu paricayo,Melako saṅga saṅgamā.

สัมพาหนะ และมัททนะ หมายถึงการนวด; ปสระ และวิสัปปนะ หมายถึงการแผ่ไป; สันถวะ และปริจยะ หมายถึงความคุ้นเคย; เมลกะ, สังคะ และสังคมา หมายถึงการรวมกัน.

770.

๗๗๐.

Sannidhi sannikaṭṭhamhi, vināso tu adassanaṃ;

Lavo bhilāvo lavanaṃ,Patthāvo’vasaro samā.

สันนิธิ และสันนิกัฏฐะ หมายถึงความใกล้; วินาสะ และอทัสสนะ หมายถึงความพินาศหรือการมองไม่เห็น; ลวะ, ภิลาวะ และลวนะ หมายถึงการตัด; ปัตถาโว และอวสโร หมายถึงโอกาส.

771.

๗๗๑.

Osānaṃ [Pg.65] pariyosānaṃ, ukkaṃso’tisayo bhave ;

Sanniveso ca saṇṭhānaṃ, athā’bbhantara mantaraṃ.

โอสานะ และปริโยสานะ หมายถึงการสิ้นสุด; อุกกังสะ และอติสยะ หมายถึงความยิ่งหรือความยอดเยี่ยม; สันนิเวสะ และสันฐานะ หมายถึงการตั้งอยู่หรือรูปร่าง; อัพภันตระ และอันตระ หมายถึงภายใน.

772.

๗๗๒.

Pāṭihīraṃ pāṭiheraṃ, pāṭihāriya muccate;

Kiccaṃ tu karaṇīyañca, saṅkhāro vāsanā bhave.

ปาฏิหีระ, ปาฏิเหระ และปาฏิหาริยะ หมายถึงปาฏิหาริย์; กิจจะ และกรณียะ หมายถึงกิจที่ควรทำ; สังขาระ และวาสนา หมายถึงสังขารหรือความคุ้นเคยที่สั่งสมมา.

773.

๗๗๓.

Pavanaṃ pava nippāvā, tasaro suttaveṭhanaṃ;

Saṅkamo duggasañcāro, pakkamo tu upakkamo.

ปวนะ, ปวะ และนิปปาวะ หมายถึงการพัดหรือการฝัด; ตัสสระ และสุตตเวฐนะ หมายถึงกระสวย; สังกมะ และทุคคสัญจาระ หมายถึงทางข้ามหรือทางที่สัญจรลำบาก; ปักกมะ และอุปักกมะ หมายถึงความพยายามหรือการเริ่มต้น.

774.

๗๗๔.

Pāṭho nipāṭho nipaṭho, vicayo magganā pume;

Āliṅganaṃ parissaṅgo, sileso upagūhanaṃ.

ปาฐะ, นิปาฐะ และนิปัฏฐะ หมายถึงบทเรียนหรือการอ่าน; วิจะยะ และมัคคนา หมายถึงการค้นคว้า; อาลึงคนะ, ปริสสังคะ, สิเลสะ และอุปคูหนะ หมายถึงการกอด.

775.

๗๗๕.

Ālokanañca nijjhānaṃ, ikkhaṇaṃ dassanaṃ pyatha;

Paccādeso nirasanaṃ, paccakkhānaṃ nirākati.

อาโลกนะ, นิชฌานะ, อิกขะณะ และทัสสนะ หมายถึงการมองเห็น; ปัจจาเทสะ, นิรสนะ, ปัจจักขานะ และนิรากติ หมายถึงการปฏิเสธ.

776.

๗๗๖.

Vipallāso’ññathābhāvo, byattayo viparīyayo;

Vipariyāso’tikkamo, tva’tipāto upaccayo.

วิปัลลาสะ, อัญญถาภาวะ, พยัตตยะ และวิปริยายะ หมายถึงความวิปลาสหรือความผันแปร; วิปริยาสะ, อติกกมะ, อติปาตะ และอุปัจจยะ หมายถึงการล่วงละเมิด.

Iti saṃkiṇṇavaggo.

จบสังกิณณวรรค.

3. Anekatthavagga

๓. อเนกัตถวรรค.

777.

๗๗๗.

Anekatthe pavakkhāmi, gāthā’ddhapādato kamā;

Ettha liṅgavisesattha, mekassa punaruttatā.

ข้าพเจ้าจักกล่าวคำที่มีหลายความหมาย (อเนกัตถะ) ไปตามลำดับกึ่งบาทคาถา ในหมวดนี้มีการระบุลิงค์เป็นพิเศษ และมีการกล่าวซ้ำถึงคำเดียว (ที่มีหลายความหมาย).

778.

๗๗๘.

Samayo samavāye ca, samūhe kāraṇe khaṇe;

Paṭivedhe siyā kāle, pahāne lābha diṭṭhisu.

สมัย หมายถึงการประชุมพร้อมกัน, หมู่, เหตุ, ขณะ, การแทงตลอด, กาล, การละ, ลาภ และทิฏฐิ.

779.

๗๗๙.

Vaṇṇo saṇṭhāna rūpesu, jāti,cchavīsu kāraṇe;

Pamāṇe ca pasaṃsāyaṃ, akkhare ca yase guṇe.

วรรณะ หมายถึงรูปร่าง, สี, ชาติ, ผิวพรรณ, เหตุ, ประมาณ, การสรรเสริญ, อักษร, ยศ และคุณ.

780.

๗๘๐.

Uddese pātimokkhassa, paṇṇattiya muposatho;

Upavāse ca aṭṭhaṅge, uposathadine siyā.

อุโบสถ หมายถึงการแสดงปาติโมกข์, บัญญัติ, การจำศีล (การอดอาหาร), องค์แปด (ศีล 8) และวันอุโบสถ.

781.

๗๘๑.

Rathaṅge lakkhaṇe dhammo, racakke’svīriyāpathe;

Cakkaṃ sampattiyaṃ cakka, ratane maṇḍale bale.

ธรรม หมายถึงองค์แห่งรถ, ลักษณะ, ล้อรถ และอิริยาบถ; จักร หมายถึงความสมบูรณ์ (สมบัติ), จักรรัตนะ, มณฑล และกำลัง.

782.

๗๘๒.

Kulālabhaṇḍe āṇāya, māyudhe dāna rāsisu;

(จักร หมายถึง) แป้นหมุนภาชนะดินเผา, อาชญา (อำนาจ), อาวุธ, ทาน และกอง.

783.

๗๘๓.

Dānasmiṃ [Pg.66] brahmacariya, mappamaññāsu sāsane;

Methunāratiyaṃ veyyā, vacce sadāratuṭṭhiyaṃ;

Pañcasīlā’riyamaggo, posathaṅga dhitīsu ca.

(ธรรม หมายถึง) ทาน, พรหมจรรย์, อัปปมัญญา, ศาสนา, ความงดเว้นจากการเสพเมถุน, เวยยาวัจจะ (การขวนขวาย), ความยินดีในภรรยาของตน, เบญจศีล, อริยมรรค, องค์อุโบสถ และความตั้งมั่น.

784.

๗๘๔.

Dhammo sabhāve pariyattipaññā,Ñāyesu saccappakatīsu puññe;

Ñeyye guṇā’cāra samādhisūpi,Nissattatā’pattisu kāraṇādo.

ธรรม หมายถึงสภาวะ, ปริยัติ, ปัญญา, ญายธรรม (ความถูกต้อง), สัจจะ, ปกติ (ธรรมชาติ), บุญ, เญยยธรรม (สิ่งที่ควรรู้), คุณธรรม, อาจาระ (ความประพฤติ), สมาธิ, ความไม่ใช่สัตว์ (นิสสัตตตา), อาบัติ และเหตุ เป็นต้น.

785.

๗๘๕.

Attho payojane saddā, bhidheyye vuddhiyaṃ dhane;

Vatthumhi kāraṇe nāse, hite pacchimapabbate.

อัตถะ หมายถึงประโยชน์, เนื้อความของศัพท์, สิ่งที่ถูกกล่าวถึง, ความเจริญ, ทรัพย์, วัตถุ, เหตุ, ความพินาศ, ประโยชน์เกื้อกูล และภูเขาอัสดง (ภูเขาทางทิศตะวันตก).

786.

๗๘๖.

Yebhuyyatā’byāmissesu, visaṃyoge ca kevalaṃ;

Daḷhatthe’natireke cā, navasesamhi taṃ tisu.

เกวละ หมายถึงโดยมาก, ไม่ปะปน, ความพรากออก, ทั้งสิ้น (โดยลำพัง), ความมั่นคง, ไม่ยิ่งไปกว่า และไม่เหลือ (ใช้ได้ใน 3 ลิงค์).

787.

๗๘๗.

Guṇo paṭala rāsīsu, ānisaṃse ca bandhane;

Appadhāne ca sīlādo, sukkādimhi jiyāya ca.

คุณ หมายถึงชั้น, กอง, อานิสงส์, เครื่องผูก, ส่วนที่ไม่สำคัญ, ศีลเป็นต้น, สีขาวเป็นต้น และสายธนู.

788.

๗๘๘.

Rukkhādo vijjamāne cā, rahante khandhapañcake;

Bhūto satta mahābhūtā, manussesu na nāriyaṃ.

ภูตะ หมายถึงต้นไม้เป็นต้น, สิ่งที่มีอยู่, พระอรหันต์, ขันธ์ 5, สัตว์, มหาภูตรูป และมนุษย์ (ไม่ใช้ในอิตถีลิงค์).

789.

๗๘๙.

Vāccaliṅgo atītasmiṃ, jāte patte same mato;

(ภูตะ เมื่อเป็นคุณศัพท์ หมายถึง) อดีต, เกิดแล้ว, บรรลุแล้ว และเสมอ.

790.

๗๙๐.

Sundare daḷhikamme cā, yācane sampaṭicchane;

Sajjane sampahaṃsāyaṃ, sādhvā’bhidheyyaliṅgikaṃ.

สาธุ หมายถึงดีงาม, การทำให้มั่นคง, การอ้อนวอน, การรับคำ, สัตบุรุษ และความร่าเริงยินดี (เป็นคุณศัพท์ใช้ได้ทุกเพศ).

791.

๗๙๑.

Anto nitthī samīpe cā, vasāne padapūraṇe;

Dehāvayave koṭṭhāse, nāsa sīmāsu lāmake.

อันตะ หมายถึงใกล้, ที่สุด (อวสาน), การเติมบท, อวัยวะร่างกาย, ส่วน, ความพินาศ, ขอบเขต และเลวทราม (ไม่ใช้ในอิตถีลิงค์).

792.

๗๙๒.

Nikāye sandhi sāmañña, ppasūtīsu kule bhave;

Visese sumanāyañca, jāti saṅkhatalakkhaṇe.

ชาติ หมายถึงหมู่, การต่อ, ความเป็นสามัญ, การเกิด, ตระกูล, ภพ, วิเศษ (ชนิด), ดอกมะลิ และสังขตลักษณะ (ลักษณะแห่งสังขตธรรม).

793.

๗๙๓.

Bhavabhede patiṭṭhāyaṃ, niṭṭhā’jjhāsayabuddhisu;

Vāsaṭṭhāne ca gamane, visaṭatte gatīritā.

คติ หมายถึงความแตกต่างแห่งภพ, ที่ตั้ง, ความสำเร็จ (นิฏฐา), อัธยาศัย, ปัญญา (พุทธิ), ที่อยู่อาศัย, การไป และความแพร่หลาย.

794.

๗๙๔.

Phale vipassanā dibba, cakkhu sabbaññutāsu ca;

Paccavekkhaṇañāṇamhi, magge ca ñāṇadassanaṃ.

คำว่า ญาณทัสสนะ (ñāṇadassanaṃ) ในผล, วิปัสสนา, ทิพยจักษุ, สัพพัญญุตญาณ, ปัจจเวกขณญาณ และในมรรค.

795.

๗๙๕.

Kammāruddhana aṅgāra, kapalla dīpikāsu ca;

Suvaṇṇakāramūsāyaṃ, ukkā vege ca vāyuno.

คำว่า อุกกา (ukkā) ในการเป่าของช่างเหล็ก, ถ่านเพลิง, กระเบื้อง, คบเพลิง, เบ้าหลอมของช่างทอง และในความเร็วของลม.

796.

๗๙๖.

Kesohāraṇa, [Pg.67] jīvita, vuttisu vapane ca vāpasamakaraṇe;

Kathane pamuttabhāva, jjhenādo vutta mapi tīsu.

คำว่า วัปปะ (vappa) ในการปลงผม, ชีวิต, ความเป็นอยู่, การหว่าน, การทำให้เรียบ, การกล่าว, ความเป็นผู้หลุดพ้น และในฌานเป็นต้น กล่าวไว้ใน 3 เพศ.

797.

๗๙๗.

Gamane vissute cā’va, dhārito’pacitesu ca;

Anuyoge kilinne ca, suto’ bhidheyyaliṅgiko.

คำว่า สุตะ (suta) ในการไป, ในสิ่งที่เลื่องลือ, ในสิ่งที่ทรงไว้, ในสิ่งที่สะสมไว้, ในการประกอบ และในสิ่งที่เปียกชุ่ม เป็นคำที่แสดงเพศตามคำนามที่ขยาย.

798.

๗๙๘.

Sotaviññeyya satthesu, sutaṃ putte suto siyā;

คำว่า สุตัง (sutaṃ) ในสิ่งที่พึงรู้ด้วยโสตวิญญาณ และในคัมภีร์ทั้งหลาย, พึงเป็น สุโต (suto) ในบุตร.

799.

๗๙๙.

Kappo kāle yuge lese, paññatti paramāyusu;

Sadise tīsu samaṇa, vohāra kappabindusu;

Samantatthe’ntarakappā, dike takke vidhimhi ca.

คำว่า กัปป์ (kappo) ในกาล, ยุค, ส่วนน้อย, บัญญัติ, อายุขัยอันสูงสุด, ในสิ่งที่เหมือนกัน (เป็นได้ 3 เพศ), สมณะ, การเรียกขาน, จุดที่ควรทำ (กัปปะพินทุ), ในความหมายว่าโดยรอบ, ในอันตรกัปป์เป็นต้น, ในตรรกะ และในวิธี.

800.

๘๐๐.

Nibbāna magga virati, sapathe saccabhāsite;

Tacche cā’riyasaccamhi, diṭṭhiyaṃ sacca mīritaṃ.

คำว่า สัจจะ (sacca) กล่าวไว้ในนิพพาน, มรรค, วิรติ, การสาบาน, คำที่กล่าวจริง, ความจริง, อริยสัจ และในทิฏฐิ.

801.

๘๐๑.

Sañjātidese hetumhi, vāsaṭṭhānā’karesu ca;

Samosaraṇaṭṭhāne cā, yatanaṃ padapūraṇe.

คำว่า อายตนะ (āyatanaṃ) ในถิ่นกำเนิด, เหตุ, ที่อยู่อาศัย, บ่อเกิด, ที่ประชุม และในการเติมบท.

802.

๘๐๒.

Antaraṃ majjha vattha’ñña, khaṇo’kāso’dhi hetusu;

Byavadhāne vinaṭṭhe ca, bhede chidde manasya’pi.

คำว่า อันตระ (antaraṃ) ในท่ามกลาง, ผ้า, สิ่งอื่น, ขณะ, โอกาส, กำหนด, เหตุทั้งหลาย, การกั้น, สิ่งที่พินาศ, ความแตกต่าง, ช่องโหว่ และแม้ในใจ.

803.

๘๐๓.

Ārogye kusalaṃ iṭṭha, vipāke kusalo tathā;

Anavajjamhi cheke ca, kathito vāccaliṅgiko.

คำว่า กุสลัง (kusalaṃ) ในความไม่มีโรค, ในวิบากที่น่าปรารถนา, คำว่า กุสโล (kusalo) ก็เช่นนั้น, ในสิ่งที่ไม่มีโทษ และในผู้ฉลาด กล่าวไว้ว่าเป็นคำที่แสดงเพศตามคำนามที่ขยาย.

804.

๘๐๔.

Dravā’cāresu vīriye, madhurādīsu pārade;

Siṅgārādo dhātubhede, kicce sampattiyaṃ raso.

คำว่า รส (raso) ในของเหลว, มารยาท, ความเพียร, รสหวานเป็นต้น, ปรอท, รสแห่งความรักเป็นต้น, ความแตกต่างของธาตุ, กิจ และในความสำเร็จ.

805.

๘๐๕.

Bodhi sabbaññutaññāṇe, riyamagge ca nāriyaṃ;

Paññattiyaṃ pume’ ssattha, rukkhamhi purisitthiyaṃ.

คำว่า โพธิ (bodhi) ในสัพพัญญุตญาณ และในอริยมรรค เป็นเพศหญิง, ในบัญญัติ เป็นเพศชาย, ในต้นอัสสัตถะ เป็นได้ทั้งเพศชายและเพศหญิง.

806.

๘๐๖.

Sevito yena yo niccaṃ, tatthāpi visayo siyā;

Rūpādike janapade, tathā dese ca gocare.

สิ่งใดที่บุคคลเสพเป็นนิตย์ แม้ในสิ่งนั้นพึงเป็น วิสัย (visayo), ในรูปเป็นต้น, ในชนบท, ในประเทศ และในโคจร.

807.

๘๐๗.

Bhāvo padatthe sattāya, madhippāya kriyāsu ca;

Sabhāvasmiñca līlāyaṃ, purisi’tthindriyesu ca.

คำว่า ภาวะ (bhāvo) ในความหมายของบท, ความเป็นอยู่, ความตั้งใจ, การกระทำ, สภาพ, ลีลา และในอินทรีย์ของชายและหญิง.

808.

๘๐๘.

So bandhave’ttani ca saṃ, so dhanasmi manitthiyaṃ;

Sā pume sunakhe vutto, ttaniye so tiliṅgiko.

คำว่า ส (sa) ในญาติและในตน เป็น ส (so), ในทรัพย์ เป็น สัง (saṃ) (เป็นเพศชายและนปุงสกลิงค์), คำว่า สา (sā) กล่าวในความหมายว่าสุนัขเพศชาย, ในความหมายว่า 'เป็นของตน' เป็นได้ 3 เพศ.

809.

๘๐๙.

Suvaṇṇaṃ kanake vuttaṃ, suvaṇṇo garuḷe tathā;

Pañcadharaṇamatte ca, chavi sampattiyampi ca.

คำว่า สุวัณณัง (suvaṇṇaṃ) กล่าวไว้ในทองคำ, ส่วน สุวัณโณ (suvaṇṇo) กล่าวไว้ในครุฑ, ในปริมาณ 5 ธรณะ และในความสมบูรณ์แห่งผิวพรรณ.

810.

๘๑๐.

Varo [Pg.68] devādikā iṭṭhe, jāmātari patimhi ca,Uttame vāccaliṅgo so, varaṃ mandappiye byayaṃ.

คำว่า วโร (varo) ในพรมีเทวดาให้เป็นต้น, ในสิ่งที่น่าปรารถนา, ในบุตรเขย, และในสามี, ในสิ่งที่สูงสุด เป็นคำที่แสดงเพศตามคำนามที่ขยาย, ส่วน วรัง (varaṃ) ในความหมายว่า 'ดีกว่า' เป็นนิบาต.

811.

๘๑๑.

Makule dhanarāsimhi, siyā kosa manitthiyaṃ;

Nettiṃsādi pidhāne ca, dhanupañcasatepi ca.

คำว่า โกสะ (kosa) ในดอกตูม, ในกองทรัพย์ (เป็นเพศชายและนปุงสกลิงค์), ในฝักดาบเป็นต้น และแม้ในธนู 500 คัน.

812.

๘๑๒.

Pitāmahe jine seṭṭhe, brāhmaṇe ca pitūsvapi;

Brahmā vutto tathā brahmaṃ, vede tapasi vuccate.

คำว่า พรหมา (brahmā) กล่าวไว้ในปู่, พระชินเจ้า, ผู้ประเสริฐ, พราหมณ์ และในบิดาทั้งหลาย, ส่วน พรหมัง (brahmaṃ) กล่าวไว้ในพระเวท และในการบำเพ็ญตบะ.

813.

๘๑๓.

Hatthīnaṃ majjhabandhe ca, pakoṭṭhe kacchabandhane;

Mekhalāyaṃ matā kacchā, kaccho vutto latāya ca.

คำว่า กัจฉา (kacchā) ในสายรัดกลางตัวช้าง, ในรักแร้, ในการผูกผ้าเขมร, ในเข็มขัด, ส่วน กัจโฉ (kaccho) กล่าวไว้ในเถาวัลย์.

814.

๘๑๔.

Tatheva bāhumūlamhi, anūpamhi tiṇepi ca;

เช่นนั้นแหละ (กัจโฉ) ในโคนแขน, ในที่ลุ่ม และแม้ในหญ้า.

815.

๘๑๕.

Pamāṇaṃ hetu satthesu, māne ca saccavādini;

Pamātari ca niccamhi, mariyādāya muccate.

คำว่า ประมาณ (pamāṇaṃ) ในเหตุ, ศาสตร์ทั้งหลาย, การวัด, ผู้กล่าวสัจจะ, ผู้ประมาณ, สิ่งที่เที่ยง และกล่าวไว้ในขอบเขต.

816.

๘๑๖.

Sattaṃ dabba’ttabhāvesu, pāṇesu ca bale, siyā ;

Sattāyañca, janesatto, āsatte so tiliṅgiko.

คำว่า สัตตัง (sattaṃ) ในวัตถุ, อัตภาพ, สัตว์มีชีวิต และในกำลัง, พึงเป็น สัตโต (satto) ในความเป็นอยู่, ในหมู่ชน, ในสิ่งที่ติดข้อง เป็นคำที่ใช้ได้ 3 เพศ.

817.

๘๑๗.

Semhādo rasarattādo, mahābhūte pabhādike;

Dhātu dvīsva’ṭṭhicakkhā’di, bhvā’dīsu gerikādisu.

คำว่า ธาตุ (dhātu) ในเสมหะเป็นต้น, ในรสและเลือดเป็นต้น, ในมหาภูตรูป, ในแสงสว่างเป็นต้น, เป็นได้ 2 เพศ (ชายและหญิง) ในกระดูกและจักษุเป็นต้น, ในธาตุมี ภู เป็นต้น และในแร่ดินแดงเป็นต้น.

818.

๘๑๘.

Amaccādo sabhāve ca, yoniyaṃ pakatī’ritā;

Satvādisāmyā’vatthāyaṃ, paccayā paṭhamepi ca.

คำว่า ปกติ (pakatī) กล่าวไว้ในอำมาตย์เป็นต้น, ในสภาพ, ในกำเนิด, ในสภาวะที่เสมอด้วยคุณมีสัตตวะเป็นต้น, ในปัจจัย และแม้ในเบื้องต้น.

819.

๘๑๙.

Padaṃ ṭhāne parittāṇe, nibbānamhi ca kāraṇe;

Sadde vatthumhi koṭṭhāse, pāde tallañchane mataṃ.

คำว่า บท (padaṃ) ในที่, การป้องกัน, นิพพาน, เหตุ, เสียง, วัตถุ, ส่วน, เท้า และในรอยเท้า.

820.

๘๒๐.

Lohamuggara meghesu, ghano, tālādike ghanaṃ,;

Nirantare ca kaṭhine, vāccaliṅgika muccate.

คำว่า ฆโน (ghano) ในค้อนเหล็ก, ในเมฆทั้งหลาย, ส่วน ฆนัง (ghanaṃ) ในกังสดาลเป็นต้น, และในความหนาแน่น, ในสิ่งที่แข็ง กล่าวไว้ว่าเป็นคำที่แสดงเพศตามคำนามที่ขยาย.

821.

๘๒๑.

Khuddā ca makkhikābhede, madhumhi khudda, mappake;

Adhame kapaṇe cāpi, bahumhi catūsu ttisu.

คำว่า ขุททา (khuddā) ในชนิดของผึ้งเล็ก, ในน้ำผึ้ง, ส่วน ขุททะ (khudda) ในสิ่งที่น้อย, ในสิ่งที่ต่ำทราม, ในคนขัดสน และในสิ่งที่มาก เป็นได้ 3 เพศ.

822.

๘๒๒.

Takke maraṇaliṅge ca, ariṭṭhaṃ asubhe subhe,;

Ariṭṭho āsave kāke, nimbe ca pheniladdume.

คำว่า อริฏฐัง (ariṭṭhaṃ) ในน้ำส้มสายชู, ในเครื่องหมายแห่งความตาย, ในสิ่งที่ไม่เป็นมงคล, ในสิ่งที่เป็นมงคล, ส่วน อริฏโฐ (ariṭṭho) ในน้ำเมา, ในกา, ในต้นสะเดา และในต้นมะคำดีควาย.

823.

๘๒๓.

Mānabhaṇḍe palasate, sadisatte tulā tathā;

Gehānaṃ dārubandhattha, pīṭhikāyañca dissati.

คำว่า ตุลา (tulā) ในเครื่องชั่ง, ใน 100 ปละ, ในความเหมือนกัน และปรากฏในไม้ขื่อเพื่อยึดโครงสร้างของเรือนทั้งหลาย.

824.

๘๒๔.

Mittakāre [Pg.69] lañjadāne, bale rāsi vipattisu ;

Yuddhe ceva paṭiññāyaṃ, saṅgaro sampakāsito.

คำว่า สังคระ บัณฑิตกล่าวไว้แล้วโดยชอบ ในการทำมิตร ในการให้สินบน ในกำลัง ในกอง ในความวิบัติทั้งหลาย ในการรบด้วย และในคำปฏิญาณ.

825.

๘๒๕.

Khandhe bhave nimittamhi, rūpaṃ vaṇṇe ca paccaye;

Sabhāva sadda saṇṭhāna, rūpajjhāna vapūsu ca.

คำว่า รูป บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในขันธ์ ในภพ ในนิมิต ในวรรณะด้วย ในปัจจัย ในสภาพ ในเสียง ในสัณฐาน ในรูปฌาน และในร่างกายทั้งหลาย.

826.

๘๒๖.

Vatthu kilesa kāmesu, icchāyaṃ madane rate;

Kāmo, kāmaṃ nikāme, cā, nuññāyaṃ kāma mabyayaṃ.

คำว่า กาม (ปุงลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในวัตถุ ในกิเลส ในกามทั้งหลาย ในความอยาก ในความมัวเมา ในความยินดี. คำว่า กาม (นปุงสกลิงค์) และคำว่า กาม (อัพยยศัพท์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในความใคร่ และในการอนุญาต.

827.

๘๒๗.

Pokkharaṃ padume dehe, vajjabhaṇḍamukhepi ca;

Sundaratte ca salile, mātaṅgakarakoṭiyaṃ.

คำว่า โปกขระ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในดอกบัว ในร่างกาย ในปากแห่งเครื่องดนตรีด้วย ในความงามด้วย ในน้ำ และในปลายงวงช้าง.

828.

๘๒๘.

Rāsiniccala māyāsu, dambhā’saccesva’yoghane;

Girisiṅgamhi sīraṅge, yante kūṭa manitthiyaṃ.

คำว่า กูฏะ (ไม่ใช่อิตถีลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในกอง ในความไม่หวั่นไหว ในมายาทั้งหลาย ในความโอ้อวด ในความไม่จริง ในค้อนเหล็ก ในยอดเขา ในส่วนแห่งไถ และในเครื่องจักร.

829.

๘๒๙.

Vuddhiyaṃ janane kāma, dhātvādīmhi ca pattiyaṃ;

Sattāyañceva saṃsāre, bhavo sassatadiṭṭhiyaṃ.

คำว่า ภวะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในความเจริญ ในการเกิด ในความใคร่ ในธาตุเป็นต้นด้วย ในการถึง ในสัตว์ด้วย ในสังสารวัฏ และในสัสสตทิฏฐิ.

830.

๘๓๐.

Paṭivākyo’ttarāsaṅge, su’ttaraṃ uttaro tisu;

Seṭṭhe disādibhede ca, parasmi muparī’rito.

คำว่า อุตตระ (ในสามลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในคำตอบ ในผ้าอุตตราสงค์ ในสิ่งที่ประเสริฐ ในความต่างแห่งทิศเป็นต้นด้วย ในสิ่งอื่น และในเบื้องบน.

831.

๘๓๑.

Nekkhammaṃ paṭhamajjhāne, pabbajjāyaṃ vimuttiyaṃ;

Vipassanāya nissesa, kusalamhi ca dissati.

คำว่า เนกขัมมะ ย่อมปรากฏ ในปฐมฌาน ในการบวช ในความหลุดพ้น ในวิปัสสนา และในกุศลโดยไม่เหลือ.

832.

๘๓๒.

Saṅkhāro saṅkhate puññā, bhisaṅkhārādikepi ca;

Payoge kāyasaṅkhārā, dya’bhisaṅkharaṇesu ca.

คำว่า สังขาระ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสังขตธรรม ในบุญ ในอภิสังขารเป็นต้นด้วย ในการประกอบ ในกายสังขาร และในอภิสังขรณ์เป็นต้น.

833.

๘๓๓.

Ārammaṇe ca saṃsaṭṭhe, vokiṇṇe nissaye tathā;

Tabbhāve cāpyabhidheyya, liṅgo sahagato bhave.

คำว่า สหคตะ พึงมีลิงค์เป็นอภิเธยยะ (ตามนามที่ประกอบ) ในอารมณ์ด้วย ในสิ่งที่ระคนกัน ในสิ่งที่ปะปนกัน ในที่อาศัยเช่นนั้น และในความเป็นเช่นนั้น.

834.

๘๓๔.

Tīsu channaṃ patirūpe, chādite ca nigūhite;

Nivāsana pārupane, raho paññattiyaṃ pume.

คำว่า ฉันนะ (ในสามลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสิ่งที่สมควร ในสิ่งที่ปกปิดแล้วด้วย ในสิ่งที่ซ่อนเร้นแล้ว ในผ้านุ่ง ในผ้าห่ม ในที่ลับ และในบัญญัติ (เป็นปุงลิงค์).

835.

๘๓๕.

Buddhasamantacakkhūsu, cakkhu paññāya mīritaṃ;

Dhammacakkhumhi ca maṃsa, dibbacakkhudvayesu ca.

คำว่า จักขุ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในพระพุทธเจ้าและในพระสมันตจักษุ ในปัญญา ในธรรมจักษุด้วย ในจักษุเนื้อ และในทิพยจักษุทั้งสองด้วย.

836.

๘๓๖.

Vāccaliṅgo abhikkanto, sundaramhi abhikkame;

Abhirūpe khaye vutto, tatheva’bbhanumodane.

คำว่า อภิกกันตะ (มีลิงค์ตามนามที่ประกอบ) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสิ่งที่สวยงาม ในการก้าวไป ในสิ่งที่งามยิ่ง ในความสิ้นไป และในการอนุโมทนาเช่นนั้นนั่นเทียว.

837.

๘๓๗.

Kāraṇe desanāyañca, vāre vevacanepi ca;

Pākārasmiṃ avasare, pariyāyo kathīyati.

คำว่า ปริยายะ บัณฑิตกล่าว ในเหตุ ในการแสดงด้วย ในวาระ ในคำไวพจน์ด้วย ในกำแพง และในโอกาส.

838.

๘๓๘.

Viññāṇe [Pg.70] cittakamme ca, vicitte citta muccate;

Paññatti cittamāsesu, citto, tārantare thiyaṃ.

คำว่า จิตตะ บัณฑิตกล่าว ในวิญญาณ ในจิตรกรรมด้วย ในสิ่งที่วิจิตร. คำว่า จิตตะ (ปุงลิงค์) บัณฑิตกล่าวในบัญญัติ และคำว่า จิตตะ (อิตถีลิงค์) บัณฑิตกล่าวในเดือนจิตตะ และในระหว่างดาว.

839.

๘๓๙.

Sāmaṃ vedantare sāntve, taṃ pīte sāmale tisu;

Sayamatthe byayaṃ sāmaṃ, sāmā ca sārivāyapi.

คำว่า สามะ (นปุงสกลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในเวทมนตร์ ในความสงบ. คำว่า สามะ (ในสามลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสีเหลือง ในสีดำ. คำว่า สามะ (อัพยยศัพท์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้วในความหมายว่าตนเอง และคำว่า สามา (อิตถีลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้วในต้นสาริภาด้วย.

840.

๘๔๐.

Pume ācariyādimhi, garu mātāpitūsvapi;

Garu tīsu mahante ca, dujjarā’lahukesu ca.

คำว่า ครุ (ปุงลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในอาจารย์เป็นต้น ในมารดาบิดาด้วย. คำว่า ครุ (ในสามลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสิ่งที่ใหญ่ด้วย ในสิ่งที่ย่อยยาก และในสิ่งที่ไม่ง่ายด้วย.

841.

๘๔๑.

Accite vijjamāne ca, pasatthe sacca sādhusu;

Khinne ca samite ceva, santobhidheyyaliṅgikoti.

คำว่า สันตะ (มีลิงค์ตามนามที่ประกอบ) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสิ่งที่บูชาแล้ว ในสิ่งที่มีอยู่ด้วย ในสิ่งที่สรรเสริญแล้ว ในความจริง ในคนดีทั้งหลาย ในสิ่งที่สิ้นไปแล้วด้วย และในสิ่งที่สงบแล้วด้วย.

Iti gāthāanekatthavaggo.

จบคาถาว่าด้วยอเนกัตถวรรค.

842.

๘๔๒.

Devo visuddhidevā’do, megha maccu nabhesu ca;

Athopi taruṇe satte, corepi māṇavo bhave.

คำว่า เทวะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในเทวดาผู้บริสุทธิ์เป็นต้น ในเมฆ ในความตาย และในท้องฟ้าทั้งหลายด้วย. อนึ่ง คำว่า มาณพ พึงมีในคนหนุ่ม ในสัตว์ และในโจรด้วย.

843.

๘๔๓.

Ādi koṭṭhāsa koṭīsu, purato’ggaṃvare tīsu;

Paccanīko’ttamesva’ññe, pacchābhāge paro tisu.

คำว่า อัคคะ (นปุงสกลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในเบื้องต้น ในส่วน ในที่สุด และในข้างหน้า. คำว่า วระ (ในสามลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสิ่งที่ประเสริฐ. คำว่า ประ (ในสามลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในข้าศึก ในสิ่งที่สูงสุด ในสิ่งอื่น และในส่วนข้างหลัง.

844.

๘๔๔.

Yoni kāma siri’ssare, dhammu’yyāma yase bhagaṃ;

Uḷāro tīsu vipule, seṭṭhe ca madhure siyā.

คำว่า ภคะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในกำเนิด ในความใคร่ ในสิริ ในความเป็นใหญ่ ในธรรม ในความพยายาม และในยศ. คำว่า อุฬาระ (ในสามลิงค์) พึงมีในสิ่งที่กว้างขวาง ในสิ่งที่ประเสริฐ และในสิ่งที่ไพเราะด้วย.

845.

๘๔๕.

Sampanno tīsu sampuṇṇe, madhure ca samaṅgini;

Saṅkhā tu ñāṇe koṭṭhāsa, paññatti gaṇanesu ca.

คำว่า สัมปันนะ (ในสามลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสิ่งที่บริบูรณ์ ในสิ่งที่ไพเราะด้วย และในสิ่งที่ประกอบพร้อม. ส่วนคำว่า สังขา บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในญาณ ในส่วน ในบัญญัติ และในการนับทั้งหลายด้วย.

846.

๘๔๖.

Ṭhānaṃ issariyo’kāsa, hetūsu ṭhitiyampi ca;

Atho māne pakāreca, koṭṭhāseca vidho dvisu.

คำว่า ฐานะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในความเป็นใหญ่ ในโอกาส ในเหตุทั้งหลาย และในความตั้งอยู่ด้วย. อนึ่ง คำว่า วิธะ (ในสองลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในประมาณ ในประเภทด้วย และในส่วนด้วย.

847.

๘๔๗.

Pañño’pavāsa khantīsu, damo indriyasaṃvare;

Ñāṇe ca somanasseca, vedo chandasi co’ccate.

คำว่า ทมะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในปัญญา ในการจำศีล ในขันติทั้งหลาย และในการสำรวมอินทรีย์. คำว่า เวทะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในญาณด้วย ในโสมนัสด้วย และในฉันทศาสตร์.

848.

๘๔๘.

Khandhakoṭṭhāsa, passāva, magga, hetūsu yoni sā ;

Kāle tu kūle sīmāyaṃ, velā rāsimhi bhāsitā.

คำว่า โยนิ นั้น บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในส่วนแห่งขันธ์ ในปัสสาวะ ในมรรค และในเหตุทั้งหลาย. ส่วนคำว่า เวลา บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในกาล ในฝั่ง ในเขต และในกอง.

849.

๘๔๙.

Vohāro sadda paṇṇatti, vaṇijjā cetanāsu ca;

Nāgo tu’raga hatthīsu, nāgarukkhe tathu’ttame.

คำว่า โวหาร บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในเสียง ในบัญญัติ ในการค้าขาย และในเจตนาทั้งหลายด้วย. ส่วนคำว่า นาคะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในงู ในช้างทั้งหลาย ในต้นนาค และในสิ่งที่สูงสุดเช่นนั้น.

850.

๘๕๐.

Seṭṭhā’sahāya saṅkhyā’ñña,Tulyesve’kotiliṅgiko;

Rāge tu mānaso cittā, rahattesu ca mānasaṃ.

คำว่า เอกะ (ในสามลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสิ่งที่ประเสริฐ ในสิ่งที่ไม่มีผู้ช่วย ในจำนวน ในสิ่งอื่น และในสิ่งที่เสมอ. ส่วนคำว่า มานัส (ปุงลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้วในราคะ และคำว่า มานัส (นปุงสกลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้วในจิต และในอรหัตผลทั้งหลายด้วย.

851.

๘๕๑.

Mūlaṃ [Pg.71] bhe santike mūla, mūle hetumhi pābhate;

Rūpādyaṃ’sa pakaṇḍesu, khandho rāsi guṇesu ca.

คำว่า มูล (นปุงสกลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในความกลัว ในที่ใกล้. คำว่า มูล (ปุงลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในราก ในเหตุ และในของขวัญ. คำว่า ขันธ์ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในส่วนแห่งรูปเป็นต้น ในลำต้นทั้งหลาย ในกอง และในคุณทั้งหลายด้วย.

852.

๘๕๒.

Ārambho vīriye kamme, ādikamme vikopane;

Atho hadayavatthumhi, citte ca hadayaṃ ure.

คำว่า อารัมภะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในความเพียร ในกรรม ในการงานเบื้องต้น และในการทำให้กำเริบ. อนึ่ง คำว่า หทัย บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในวัตถุแห่งใจ ในจิตด้วย และในทรวงอก.

853.

๘๕๓.

Pacchātāpā’nubandhesu, rāgādo’nusayo bhave;

Mātaṅgamuddhapiṇḍe tu, ghaṭe kumbho dasambaṇe.

อนุสัย ย่อมมีในความผูกพันแห่งความเดือดร้อนในภายหลัง และในราคะเป็นต้น. กุมภะ ย่อมมีในก้อนเนื้อที่หัวช้าง, ในหม้อ และในมาตราสิบอัมพณะ.

854.

๘๕๔.

Parivāro parijane, khaggakose paricchade;

Ālambaro tu sārambhe, bheribhede ca dissati.

ปริวาร ย่อมมีในคนใช้, ในฝักดาบ และในเครื่องปกปิด. ส่วนอาลัมพระ ย่อมปรากฏในความพยายาม และในประเภทแห่งกลอง.

855.

๘๕๕.

Khaṇo kālavisese ca, nibyāpāraṭṭhitimhi ca;

Kule tva’bhijano vutto, uppattibhūmiyampi ca.

ขณะ ย่อมมีในกาลพิเศษ และในความตั้งอยู่แห่งความว่างจากกิจ. ส่วนอภิชน กล่าวไว้ในตระกูล และในถิ่นกำเนิด.

856.

๘๕๖.

Āhāro kabaḷīkārā, hārādīsu ca kāraṇe;

Vissāse yācanāyañca, peme ca paṇayo mato.

อาหาร ย่อมมีในการทำเป็นคำๆ และในเหตุแห่งการนำไปเป็นต้น. ปณัยะ ถือว่ามีในความไว้วางใจ, ในการขอ และในความรัก.

857.

๘๕๗.

Ṇādo saddhā, cīvarādi, hetvā’dhāresu paccayo;

Kīḷā dibbavihārādo, vihāro sugatālaye.

ปัจจัย ย่อมมีในความรู้, ในศรัทธา, ในจีวรเป็นต้น, ในเหตุ และในที่รองรับ. วิหาร ย่อมมีในการเล่น, ในทิพยวิหารเป็นต้น และในที่อยู่ของพระสุคต.

858.

๘๕๘.

Samatthane mato citte, kaggatāyaṃ samādhi ca;

Yogo saṅgati kāmādo,Jhāno’pāyesu yuttiyaṃ.

สมาธิ ถือว่ามีในความตั้งมั่นแห่งจิต และในความมีอารมณ์อันเดียว. โยคะ ย่อมมีในความเกี่ยวข้อง และในกามเป็นต้น. ยุตติ ถือว่ามีในฌาน, ในอุบาย และในความเหมาะสม.

859.

๘๕๙.

Bhogo sappaphaṇa’ṅgesu, koṭille bhuñjane dhane;

Bhūmibhāge kilese ca, male cā’ṅgaṇa muccate.

โภคะ ย่อมมีในส่วนแห่งพังพานงู, ในความคด, ในการบริโภค และในทรัพย์. อังคณ กล่าวไว้ในส่วนแห่งแผ่นดิน, ในกิเลส และในมลทิน.

860.

๘๖๐.

Dhanādidappe paññāya, abhimāno mato tha ca;

Apadeso nimitte ca, chale ca kathane mato.

อภิมานะ ถือว่ามีในความถือตัวด้วยทรัพย์เป็นต้น และในปัญญา. ส่วนอปเทศ ถือว่ามีในเหตุ, ในอุบาย และในการกล่าว.

861.

๘๖๑.

Citte kāye sabhāve ca, so attā parama’ttani;

Atha gumbo ca thambasmiṃ, samūhe balasajjane.

อัตตา ย่อมมีในจิต, ในกาย, ในสภาวะ และในปรมาตมัน. ส่วนกุมพะ ย่อมมีในพุ่มไม้, ในหมู่ และในการจัดขบวนทัพ.

862.

๘๖๒.

Antoghare kusūle ca, koṭṭho ntokucchiyaṃ pyatha;

Sopānaṅgamhi uṇhīso, makuṭe sīsaveṭhane.

โกฏฐะ ย่อมมีในห้องภายใน, ในยุ้งฉาง และในภายในท้อง. ส่วนอุณหิส ย่อมมีในส่วนแห่งบันได, ในมงกุฎ และในผ้าโพกศีรษะ.

863.

๘๖๓.

Niyyāse sekhare dvāre, niyyūho nāgadantake;

Atho sikhaṇḍe tūṇīre, kalāpo nikare mato.

นิยยูหะ ย่อมมีในยางไม้, ในเครื่องประดับศีรษะ, ในประตู และในไม้ติดฝาสำหรับแขวนของ. ส่วนกะลาปะ ถือว่ามีในหางนกยูง, ในแล่งธนู และในหมู่.

864.

๘๖๔.

Cūḷā saṃyatakesesu, makuṭe moḷi ca dvisu;

Saṅkho tva’nitthiyaṃ kambu, nalāṭa’ṭṭhīsu gopphake.

จูฬา และโมฬี ย่อมมีในผมที่มวยไว้ และในมงกุฎ. ส่วนสังข์ เป็นอนิตถีลิงค์ ย่อมมีในหอยสังข์, ในกระดูกหน้าผาก และในข้อเท้า.

865.

๘๖๕.

Pakkho [Pg.72] kāle bale sādhye, sakhī vājesu paṅgule;

Dese’ṇṇave pume sindhu, saritāyaṃ sa nāriyaṃ.

ปักขะ ย่อมมีในกาล, ในกำลัง, ในสิ่งที่พึงพิสูจน์, ในมิตร, ในขนปีก และในคนพิการ. สินธุ เป็นปุงลิงค์ ย่อมมีในประเทศ และในมหาสมุทร. สินธุนั้น เป็นอิตถีลิงค์ ย่อมมีในแม่น้ำ.

866.

๘๖๖.

Gaje kareṇu purise, so hatthiniya mitthiyaṃ;

Ratane vajiro nitthī, maṇivedhi’ndahetisu.

กเรณุ ย่อมมีในช้างตัวผู้ และในบุรุษ. กเรณุนั้น เป็นอิตถีลิงค์ ย่อมมีในช้างพัง. วัชระ เป็นนปุงสกลิงค์ ย่อมมีในรัตนะ, ในเหล็กเจาะแก้วมณี และในอาวุธของพระอินทร์.

867.

๘๖๗.

Visāṇaṃ tīsu mātaṅga, dante ca pasusiṅgake;

Koṭiyaṃ tu mato koṇo, tathā vādittavādane.

วิสาณะ ในสามลิงค์ ย่อมมีในงาช้าง และในเขาสัตว์. ส่วนโกณะ ถือว่ามีในมุม และในไม้ตีเครื่องดนตรี.

868.

๘๖๘.

Vaṇippathe ca nagare, vede ca nigamo tha ca;

Vivādādo’ dhikaraṇaṃ, siyā’dhāre ca kāraṇe.

นิคม ย่อมมีในทางค้าขาย, ในเมือง และในพระเวท. ส่วนอธิกรณ์ ย่อมมีในคดีความมีวิวาทเป็นต้น, ในที่รองรับ และในเหตุ.

869.

๘๖๙.

Pasumhi vasudhāyañca, vācādo go pumitthiyaṃ;

Harite tu suvaṇṇe ca, vāsudeve harī’rito.

โค เป็นปุงลิงค์และอิตถีลิงค์ ย่อมมีในสัตว์, ในแผ่นดิน และในวาจาเป็นต้น. ส่วนหริ กล่าวไว้ในสีเขียว, ในทอง และในพระวาสุเทพ.

870.

๘๗๐.

Āyatte parivāre ca, bhariyāyaṃ pariggaho;

Uttaṃso tva’ vataṃso ca, kaṇṇapūre ca sekhare.

ปริคคหะ ย่อมมีในอำนาจ, ในบริวาร และในภรรยา. ส่วนอุตตังสะ และอวตังสะ ย่อมมีในเครื่องประดับหู และในเครื่องประดับศีรษะ.

871.

๘๗๑.

Vijjuyaṃ vajire cevā, sani’tthipurise pyatha;

Koṇe saṅkhyāvisesasmiṃ, ukkaṃse koṭi nāriyaṃ.

อสนี เป็นอิตถีลิงค์และปุงลิงค์ ย่อมมีในสายฟ้า และในวัชระ. โกฏิ เป็นอิตถีลิงค์ ย่อมมีในมุม, ในจำนวนพิเศษ และในความเลิศ.

872.

๘๗๒.

Cūḷā jālā padhāna’gga, moracūḷāsu sā sikhā;

Sappadāṭhāya māsī’tthī, iṭṭhassā’sīsanāyapi.

สิขา ย่อมมีในจุกผม, ในเปลวไฟ, ในความเป็นประธาน, ในยอด และในหงอนนกยูง. อาสี เป็นอิตถีลิงค์ ย่อมมีในเขี้ยวของงู และในความปรารถนาสิ่งที่น่าปรารถนา.

873.

๘๗๓.

Vasā vilīna telasmiṃ, vasagā vañjhagāvisu;

Abhilāse tu kiraṇe, abhisaṅge ruci’tthiyaṃ.

วสา ย่อมมีในไขมันที่ละลายแล้ว และในแม่โคที่เป็นหมัน. ส่วนรุจิ เป็นอิตถีลิงค์ ย่อมมีในความปรารถนา, ในรัศมี และในความติดข้อง.

874.

๘๗๔.

Saññā sañjānane nāme, cetanāyañca dissati;

Aṃse sippe kalā kāle, bhāge candassa soḷase.

สัญญา ย่อมมีในการจำได้หมายรู้, ในชื่อ และในเจตนา. กะลา ย่อมมีในส่วน, ในศิลปะ, ในกาล และในส่วนที่สิบหกของดวงจันทร์.

875.

๘๗๕.

Bījakose gharakūṭe, kaṇṇabhūsāya kaṇṇikā;

Āgāmikāle dīghatte, pabhāve ca matā’yati.

กรรณิกา ย่อมมีในฝักเมล็ด, ในยอดเรือน และในเครื่องประดับหู. อายติ ถือว่ามีในกาลข้างหน้า, ในความยาว และในอานุภาพ.

876.

๘๗๖.

Uṇṇā mesādilome, ca, bhūmajjhe romadhātuyaṃ;

Vāruṇī tvitthiyaṃ vuttā, naṭṭakī madirādisu.

อุณณา ย่อมมีในขนแกะเป็นต้น และในขนระหว่างคิ้ว. ส่วนวารุณี เป็นอิตถีลิงค์ กล่าวไว้ในนางรำ และในสุราเป็นต้น.

877.

๘๗๗.

Kriyacitte ca karaṇe, kiriyaṃ kammani kriyā;

Sunisāyaṃ tu kaññāya, jāyāya ca vadhū matā.

กิริยา ย่อมมีในกิริยาจิต, ในการทำ และในกรรม. ส่วนวธู ถือว่ามีในลูกสะใภ้, ในหญิงสาว และในภรรยา.

878.

๘๗๘.

Pamāṇi’ssariye mattā, akkharāvayave’ppake;

Suttaṃ pāvacane riṭṭhe, tante taṃ supite tisu.

มัตตา ย่อมมีในประมาณ, ในความเป็นใหญ่, ในส่วนแห่งอักษร และในสิ่งเล็กน้อย. สูตร ย่อมมีในพระพุทธพจน์, ในความพินาศ, ในด้าย และในผู้นอนหลับ ในสามลิงค์.

879.

๘๗๙.

Rājaliṅgo’sabhaṅgesu, [Pg.73] rukkhe ca kakudo pyatha;

Nimitta’kkhara sūpesu, byañjanaṃ cihane pade.

กกุธะ ย่อมมีในเครื่องราชกกุธภัณฑ์, ในโหนกโคอุสภะ และในต้นไม้. พยัญชนะ ย่อมมีในเครื่องหมาย, ในอักษร, ในแกง และในบท.

880.

๘๘๐.

Vohāre jetu micchāyaṃ, kīḷādo cāpi devanaṃ;

Bhariyāyaṃ tu kedāre, sarīre khetta mīritaṃ.

เทวนะ ย่อมมีในโวหาร, ในความปรารถนาที่จะชนะ และในการเล่นเป็นต้น. ส่วนเขตต์ กล่าวไว้ในภรรยา, ในนา และในร่างกาย.

881.

๘๘๑.

Sussūsāyañca viññeyyaṃ, issābhyāse pyu’pāsanaṃ;

Sūlaṃ tu nitthiyaṃ heti, bhede saṃku rujāsu ca.

อุปาสนะ พึงทราบในความใฝ่รู้ และในการฝึกหัด. ส่วนสูล เป็นนปุงสกลิงค์ ย่อมมีในอาวุธ, ในการแทง, ในหลาว และในความเจ็บปวด.

882.

๘๘๒.

Tanti vīṇāguṇe, tantaṃ, mukhyasiddhanta tantusu;

Rathādyaṅge tu ca yugo, kappamhi yugale yugaṃ.

ตันติ ย่อมมีในสายพิณ. ตันตะ ย่อมมีในด้าย, ในหลักการสำคัญ และในคัมภีร์. ส่วนยุค ย่อมมีในส่วนแห่งรถเป็นต้น, ในกัป และในคู่.

883.

๘๘๓.

Itthipupphe ca reṇumhi, rajo pakatije guṇe;

Nyāsappaṇe tu dānamhi, niyyātana mudīritaṃ.

“นิยยาตนะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า ระดูสตรี, ละอองเกสร, ธุลี, คุณชาติที่เกิดเองตามธรรมชาติ, การมอบหมาย (ฝากไว้), และการให้.

884.

๘๘๔.

Garu’pāyā’vatāresu, titthaṃ pūtambu diṭṭhisu;

Paṇḍake joti nakkhatta, raṃsīsva’ggimhi joti so.

“ติฏฐะ” ในความหมายว่า ครู, อุบาย, ท่า (ที่หยั่งลง), น้ำบริสุทธิ์, และทิฏฐิ. “โชติ” ในความหมายว่า บัณเฑาะก์, ดาวนักษัตร, รัศมี, และไฟ.

885.

๘๘๕.

Kaṇḍo nitthī sare daṇḍe, vagge cāvasare pyatha;

Uddhaṃbāhudvayamāne, sūrattepi ca porisaṃ.

“กัณฑะ” (ไม่เป็นอิตถีลิงค์) ในความหมายว่า ลูกศร, ท่อนไม้ (ก้าน), หมวด, และโอกาส. “โปริสะ” (นปุงสกลิงค์) ในความหมายว่า มาตราประมาณชั่วสองแขนที่ยกขึ้น, และความกล้าหาญ.

886.

๘๘๖.

Uṭṭhānaṃ porise’hāsu, nisinnādyu’ggame pyatha;

Anissayamahībhāge, tvi’rīṇaṃ ūsare siyā.

“อุฏฐานะ” ในความหมายว่า ความเพียรของบุรุษ, และการลุกขึ้นจากที่นั่งเป็นต้น. “อิรีณะ” ในความหมายว่า ส่วนแห่งแผ่นดินที่ไม่มีที่อาศัย (ที่กันดาร), และดินเค็ม.

887.

๘๘๗.

Ārādhanaṃ sādhane ca, pattiyaṃ paritosane;

Padhāne tu ca sānumhi, visāṇe siṅga muccate.

“อาราธนะ” ในความหมายว่า การทำให้สำเร็จ, การบรรลุ, และความยินดี. “สิงคะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า ความเป็นใหญ่ (ประธาน), ยอดเขา, และเขา (สัตว์).

888.

๘๘๘.

Diṭṭhā’dimagge ñāṇa’kkhi, kkhaṇa laddhīsu dassanaṃ;

Heme pañcasuvaṇṇe ca, nikkho nitthī pasādhane.

“ทัสสนะ” ในความหมายว่า มรรคมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น, ดวงตาคือญาณ, ขณะ, และลัทธิ (หรือการได้). “นิกขะ” (ไม่เป็นอิตถีลิงค์) ในความหมายว่า ทองคำ, น้ำหนักทอง ๕ สุวรรณะ, และเครื่องประดับ.

889.

๘๘๙.

Tithibhede ca sākhādi, phaḷumhi pabba muccate;

Nāgaloke tu pātālaṃ, bhāsitaṃ balavāmukhe.

“ปัพพะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า ส่วนย่อยของดิถี (วันทางจันทรคติ), ข้อต่อของกิ่งไม้เป็นต้น. “ปาตาละ” กล่าวไว้ในความหมายว่า โลกของนาค (บาดาล), และปากขุมนรกใต้ทะเล.

890.

๘๙๐.

Kāmaje kopaje dose, byasanañca vipattiyaṃ;

Atho’pakaraṇe siddhi, kārakesu ca sādhanaṃ.

“พยสนะ” ในความหมายว่า โทษที่เกิดจากกาม, โทษที่เกิดจากความโกรธ, และความวิบัติ. “สาธนะ” ในความหมายว่า อุปกรณ์, ความสำเร็จ, และการก (ในไวยากรณ์).

891.

๘๙๑.

Tīsvīrito dānasīle, vadaññū vagguvādini;

Purakkhato bhisitte ca, pūjite puratokate.

“วทัญญู” (ใน ๓ ลิงค์) ในความหมายว่า ผู้มีปกติให้ทาน, และผู้พูดจาไพเราะ. “ปุรักขตะ” ในความหมายว่า ผู้ได้รับการอภิเษก, ผู้ได้รับการบูชา, และผู้ที่ถูกกระทำไว้ข้างหน้า.

892.

๘๙๒.

Mando bhāgyavihīne cā, ppake mūḷhā’paṭūsvapi;

Vuddhiyutte samunnaddhe, uppanne ussitaṃ bhave.

“มันทะ” ในความหมายว่า ผู้ไร้โชค, ผู้มีน้อย, ผู้โง่เขลา, และผู้ไม่ฉลาด. “อุสสิตะ” ในความหมายว่า ผู้ประกอบด้วยความเจริญ, ผู้เย่อหยิ่ง (หรือยกขึ้น), และผู้เกิดขึ้นแล้ว.

893.

๘๙๓.

Rathaṅge’kkho [Pg.74] suvaṇṇasmiṃ, pāsake, akkha mindriye;

Sassate ca dhuvo tīsu, dhuvaṃ takke ca nicchite.

“อักขะ” ในความหมายว่า ส่วนของรถ (เพลา), ทองคำ (มาตราน้ำหนัก), ลูกเต๋า, และอินทรีย์. “ธุวะ” (ใน ๓ ลิงค์) ในความหมายว่า ยั่งยืน. “ธุวะ” (นปุงสกลิงค์) ในความหมายว่า ตรรกะ, และสิ่งที่แน่นอน.

894.

๘๙๔.

Hare sivo, sivaṃ bhadda, mokkhesu, jambuke sivā;

Senāyaṃ sattiyañceva, thūlatte ca balaṃ bhave.

“สิวะ” (ปุงลิงค์) ในความหมายว่า พระอิศวร. “สิวะ” (นปุงสกลิงค์) ในความหมายว่า ความเจริญ, และความหลุดพ้น. “สิวา” (อิตถีลิงค์) ในความหมายว่า นางสุนัขจิ้งจอก. “พละ” ในความหมายว่า กองทัพ, กำลัง, และความอ้วน.

895.

๘๙๕.

Saṅkhyā narakabhedesu, padumaṃ vārije pyatha;

Devabhede vasu pume, paṇḍakaṃ ratane dhane.

“ปทุมะ” ในความหมายว่า จำนวนนับ, ชนิดของนรก, และดอกบัว. “วสุ” (ปุงลิงค์) ในความหมายว่า เทพพวกหนึ่ง. “วสุ” (นปุงสกลิงค์) ในความหมายว่า แก้วมณี, และทรัพย์.

896.

๘๙๖.

Nibbānaṃ atthagamane, apavagge siyā tha ca;

Setambuje puṇḍarīkaṃ, byagghe rukkhantare pume.

“นิพพานะ” ในความหมายว่า การดับไป, และความหลุดพ้น. “ปุณฑรีกะ” (นปุงสกลิงค์) ในความหมายว่า ดอกบัวขาว. “ปุณฑรีกะ” (ปุงลิงค์) ในความหมายว่า เสือโคร่ง, และต้นไม้ชนิดหนึ่ง.

897.

๘๙๗.

Upahāre bali pume, karasmiṃcā’surantare;

Sukkaṃ tu sambhave, sukko, dhavale, kusale tisu.

“พลิ” (ปุงลิงค์) ในความหมายว่า เครื่องบวงสรวง, ส่วย (ภาษี), และชื่ออสูรตนหนึ่ง. “สุกกะ” (นปุงสกลิงค์) ในความหมายว่า อสุจิ. “สุกกะ” (ใน ๓ ลิงค์) ในความหมายว่า สีขาว, และกุศล.

898.

๘๙๘.

Dāyo dāne vibhattabba, dhane ca pitunaṃ vane ;

Pabhuttā’yattatā’yattā’, bhilāsesu vaso bhave.

“ทายะ” ในความหมายว่า การให้, ทรัพย์ที่ควรแบ่ง, ทรัพย์มรดกของบิดา, และป่า. “วสะ” ในความหมายว่า ความเป็นใหญ่, ความเป็นไปในอำนาจ, และความปรารถนา.

899.

๘๙๙.

Paribhāsana makkose, niyame bhāsane tha ca,Dhanamhi seḷanaṃ yodha, sīhanādamhi dissati.

“ปริภาสนะ” ในความหมายว่า การด่า, การกำหนด, และการพูด. “เสฬนะ” ปรากฏใน ตความหมายว่า ทรัพย์, นักรบ, และเสียงบันลือสีหนาท.

900.

๙๐๐.

Pabhavo jātihetumhi, ṭhāne cādyupaladdhiyaṃ;

Atho’tu nāripupphasmiṃ, hemantādimhi ca dvisu.

“ปภวะ” ในความหมายว่า เหตุแห่งการเกิด, สถานที่เกิด, และการปรากฏขึ้นครั้งแรก. “อุตุ” (ใน ๒ ลิงค์) ในความหมายว่า ระดูสตรี, และฤดูมีเหมันต์เป็นต้น.

901.

๙๐๑.

Karaṇaṃ sādhakatame, kriyā gattesu indriye;

Tāto tu kuñcikāyañca, tūriyaṅge dumantare.

“กรณะ” ในความหมายว่า เครื่องมือที่ทำให้สำเร็จอย่างยิ่ง, กิริยา, อวัยวะ, และอินทรีย์. “ตาตะ” ในความหมายว่า ลูกกุญแจ, ส่วนของเครื่องดนตรี, และต้นไม้ชนิดหนึ่ง.

902.

๙๐๒.

Pupphe phale ca pasavo, uppāde gabbhamocane;

Gāyane gāyake asse, gandhabbo devatāntare.

“ปสวะ” ในความหมายว่า ดอกไม้, ผลไม้, การเกิดขึ้น, และการคลอดบุตร. “คันธัพพะ” ในความหมายว่า การขับร้อง, นักร้อง, ม้า, และเทพจำพวกหนึ่ง.

903.

๙๐๓.

Vinā pupphaṃ phalaggāhi, rukkhe vanappati;

Āhate hemarajate, rūpiyaṃ rajatepi ca.

“วนัปปติ” ในความหมายว่า ต้นไม้ที่รับผลโดยไม่มีดอก. “รูปิยะ” ในความหมายว่า ทองและเงินที่ประทับตรา (เหรียญ), และเงิน.

904.

๙๐๔.

Khagādibandhane pāso, kesapubbo caye pyatha;

Tārā’kkhimajjhe nakkhatte, tāro uccatarassare.

“ปาสะ” ในความหมายว่า เครื่องผูกมีบ่วงดักนกเป็นต้น, และกลุ่มผม. “ตารา” ในความหมายว่า แก้วตา, และดาวนักษัตร. “ตาระ” ในความหมายว่า เสียงสูง.

905.

๙๐๕.

Patte ca lohabhedasmiṃ, kaṃso catukahāpaṇe;

Majjhimo dehamajjhasmiṃ, majjhabhave ca so tisu.

“กังสะ” ในความหมายว่า ถาด (หรือบาตร), โลหะผสม (สำริด), และมาตราเงิน ๔ กหาปณะ. “มัชฌิมะ” (ใน ๓ ลิงค์) ในความหมายว่า ท่ามกลางร่างกาย (เอว), และความเป็นไปในท่ามกลาง.

906.

๙๐๖.

Āvesanaṃbhūtāvese, sippasālā gharesu ca;

Sobhā sampattīsu sirī, lakkhītthī devatāya ca.

“อาเวสนะ” ในความหมายว่า การเข้าสิงของภูตผี, โรงช่างศิลปะ, และบ้าน. “สิรี” ในความหมายว่า ความสง่างาม, ความสมบัติ, พระลักษมี, และเทพธิดา.

907.

๙๐๗.

Kumāro [Pg.75] yuvarāje ca, khande vutto susumhi ca;

Athā’nitthī pavāḷo ca, maṇibhede tathā’ṅkure.

“กุมาระ” กล่าวไว้ในความหมายว่า พระยุพราช, พระขันทกุมาร, และเด็ก. “ปวาฬะ” (ไม่เป็นอิตถีลิงค์) ในความหมายว่า รัตนะชนิดหนึ่ง (ประพาฬ), และยอดอ่อน (หน่อ).

908.

๙๐๘.

Paṇo vetana mūlesu, vohāre ca dhane mato;

Paṭiggaho tu gahaṇe, kathito bhājanantare.

“ปณะ” ทราบกันในความหมายว่า ค่าจ้าง, ราคา (ทุน), การค้าขาย, และทรัพย์. “ปฏิคคหะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า การรับ, และภาชนะชนิดหนึ่ง.

909.

๙๐๙.

Asubhe ca subhe kamme, bhāgyaṃ vuttaṃ dvaye pyatha;

Pipphalaṃ tarubhede ca, vatthacchedanasatthake.

“ภาคยะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า กรรมที่ไม่ดีและกรรมที่ดีทั้งสองอย่าง. “ปิปผละ” ในความหมายว่า ต้นไม้ชนิดหนึ่ง (ต้นโพธิ์), และเครื่องมือตัดผ้า (กรรไกร).

910.

๙๑๐.

Apavaggo pariccāgā’, vasānesu vimuttiyaṃ;

Liṅgaṃ tu aṅgajātasmiṃ, pumattādimhi lakkhaṇe.

“อปวรรค” ในความหมายว่า การบริจาค, การสิ้นสุด, และความหลุดพ้น. “ลิงคะ” ในความหมายว่า อวัยวะเพศ, ความเป็นชายเป็นต้น, และเครื่องหมาย.

911.

๙๑๑.

Cāge sabhāve nimmāne, saggo jjhāye divepyatha;

Rohito lohite maccha, bhede ceva migantare.

“สัคคะ” ในความหมายว่า การสละ, สภาวะ, การสร้าง, บทเรียน (หรือหมวด), และสวรรค์. “โรหิตะ” ในความหมายว่า สีแดง, ปลาชนิดหนึ่ง (ปลาตะเพียน), และเนื้อชนิดหนึ่ง.

912.

๙๑๒.

Niṭṭhā nipphattiyaṃ cevā, vasānamhi adassane;

Kaṇṭako tu sapattasmiṃ, rukkhaṅge lomahaṃsane.

“นิฏฐา” ในความหมายว่า ความสำเร็จ, การสิ้นสุด, และความพินาศ. “กัณฏกะ” ในความหมายว่า ศัตรู, ส่วนของต้นไม้ (หนาม), และอาการขนลุก.

913.

๙๑๓.

Mukhyo’pāyesu vadane, ādismiṃ mukha mīritaṃ;

Dabbaṃ bhabbe guṇādhāre, vitte ca budha dārusu.

“มุข” กล่าวไว้ในความหมายว่า สำคัญ (ในอุบายทั้งหลาย), ปาก (ในการพูด) และในเบื้องต้น. “ทัพพะ” ในความหมายว่า สิ่งที่ควร, ที่รองรับคุณลักษณะ, ทรัพย์ และไม้.

914.

๙๑๔.

Mānaṃ pamāṇe patthādo, māno vutto vidhāya ca;

Atho parissame vutto, vāyāmo vīriyepi ca.

“มานะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า การประมาณ, ความถือตัว และการจัดแจง. อีกทั้ง “วายามะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า ความพยายาม และความเพียร.

915.

๙๑๕.

Saroruhe satapattaṃ, satapatto khagantare;

Chidde tu chiddavante ca, susiraṃ tūriyantare.

“สัตตปัตตะ” ในความหมายว่า ดอกบัว และนก. “สุสิระ” ในความหมายว่า ช่อง และสิ่งที่มีช่อง. “สุสิระ” ในความหมายว่า เครื่องดนตรี (ประเภทเครื่องเป่า).

916.

๙๑๖.

Ekasmiṃ sadise sante, samānaṃ vāccaliṅgikaṃ;

Atho gārava bhītīsu, saṃvege sambhamo mato.

“สมานะ” เป็นคุณศัพท์ (ใช้ได้ 3 ลิงค์) ในความหมายว่า หนึ่งเดียว และเหมือนกัน. อีกทั้ง “สัมภมะ” หมายถึง ความเคารพ, ความกลัว และความสลดใจ.

917.

๙๑๗.

Juṇhā candappabhāyañca, tadupetanisāya ca;

Vimānaṃ devatāvāse, sattabhūmigharamhi ca.

“ชุณหา” ในความหมายว่า แสงจันทร์ และคืนที่มีแสงจันทร์. “วิมานะ” ในความหมายว่า ที่อยู่ของเทวดา และเรือนเจ็ดชั้น.

918.

๙๑๘.

Māse jeṭṭho, tivuddhā’ti, ppasatthesu ca tīsu so;

Dhamme ca maṅgale seyyo, so pasatthatare tisu.

“เชฏฐะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า เดือน (เชษฐมาส), ผู้เจริญที่สุด และผู้ประเสริฐ. “เสยยะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ธรรม, มงคล และผู้ประเสริฐยิ่ง.

919.

๙๑๙.

Ādiccādimhi gahaṇe, nibandhe ca ghare gaho;

Kāco tu mattikābhede, sikkāyaṃ nayanāmaye.

“คหะ” ในความหมายว่า การจับ (เช่น สุริยคราส), การผูกพัน และเรือน. “กาจะ” ในความหมายว่า ชนิดของดิน (แก้ว), สาแหรก และโรคตา.

920.

๙๒๐.

Tīsu gāmaṇi seṭṭhasmiṃ, adhipe gāmajeṭṭhake;

Bimbaṃ tu paṭibimbe ca, maṇḍale bimbikāphale.

“คามณี” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ผู้ประเสริฐ, ผู้เป็นใหญ่ และผู้ใหญ่บ้าน. “พิมพะ” ในความหมายว่า รูปเปรียบ (เงา), วงกลม และผลตำลึง.

921.

๙๒๑.

Bhājanādi parikkhāre, bhaṇḍaṃ mūladhanepi ca;

Maggo tvariyamagge ca, sammādiṭṭhādike, pathe.

“ภัณฑ์” ในความหมายว่า เครื่องใช้มีภาชนะเป็นต้น และทุนทรัพย์. “มรรค” ในความหมายว่า อริยมรรค, ธรรมมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น และหนทาง.

922.

๙๒๒.

Samā [Pg.76] vasse, samo kheda, santīsu, so nibhe tisu;

Cāpetvissāsa, musuno, issāso khepakamhi ca.

“สมา” ในความหมายว่า ปี. “สมะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ความเหน็ดเหนื่อย, ความสงบ และเหมือนกัน. “อิสสาสะ” ในความหมายว่า ธนู, ลมหายใจ, หนู และผู้ยิง.

923.

๙๒๓.

Bālo tīsvā’divayasā, samaṅgini apaṇḍite;

Rattaṃ tu soṇite, tambā, nuratta, rañjite tisu.

“พาละ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า เด็ก (ปฐมวัย), ผู้มีผม และคนเขลา. “รัตตะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า เลือด, สีแดง, ผู้ยินดี (กำหนัด) และสิ่งที่ย้อมแล้ว.

924.

๙๒๔.

Tace kāye ca tanvitthī, tīsva’ppe viraḷe kise;

Utubhede tu sisiro, hime so sītale tisu.

“ตนุ” (อิตถีลิงค์) ในความหมายว่า ผิวหนัง และร่างกาย. “ตนุ” (3 ลิงค์) ในความหมายว่า น้อย, เบาบาง และผอม. “สิสิระ” ในความหมายว่า ฤดูหนาว และหิมะ. “สิสิระ” (3 ลิงค์) ในความหมายว่า เย็น.

925.

๙๒๕.

Sakkharā guḷabhede ca, kathalepi ca dissati;

Anuggahe tu saṅkhepe, gahaṇe saṅgaho mato.

“สักขรา” ปรากฏในความหมายว่า น้ำตาลกรวด และก้อนกรวด. “สังคหะ” หมายถึง การสงเคราะห์, การย่อ และการรวบรวม.

926.

๙๒๖.

Dakkhe ca tikhiṇe byatte, rogamutte paṭuttisu;

Rājā tu khattiye vutto, naranāthe pabhumhi ca.

“ปฏุ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ผู้ฉลาด, คม, ชัดเจน และผู้หายจากโรค. “ราชา” กล่าวไว้ในความหมายว่า กษัตริย์, พระเจ้าแผ่นดิน และผู้เป็นใหญ่.

927.

๙๒๗.

Khalañca dhaññakaraṇe, kakke nīce khalo bhave;

Athu’ppāde samudayo, samūhe paccayepi ca.

“ขละ” ในความหมายว่า ลานนวดข้าว, ตะกอน (กาก) และคนชั่ว. อีกทั้ง “สมุทัย” ในความหมายว่า การเกิดขึ้น, หมู่ และเหตุ.

928.

๙๒๘.

Brahmacārī gahaṭṭhādo, assamo ca tapovane;

Bhayaṅkare tu kaṭhine, kurūro tīsu niddaye.

“อัสสมะ” ในความหมายว่า ขั้นตอนชีวิตมีพรหมจารีและคฤหัสถ์เป็นต้น และอาศรมในป่าบำเพ็ญตบะ. “กุรูระ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า น่ากลัว, แข็งกระด้าง และไร้ความเมตตา.

929.

๙๒๙.

Kaniṭṭho kaniyo tīsu, atyappe’tiyuve pyatha;

Sīghamhi lahu taṃ, iṭṭha, nissārā’garusuttisu.

“กนิฏฐะ” และ “กนิยะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า น้อยที่สุด และหนุ่มที่สุด. “ลหุ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า เร็ว, น่าปรารถนา, ไม่มีแก่นสาร, เบา และสระเสียงสั้น.

930.

๙๓๐.

Adharo tīsvadho hīne, pume dantacchade pyatha;

Sussusā sotu micchāya, sā pāricariyāya ca.

“อธระ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ภายใต้ และต่ำทราม. “อธระ” (ปุงลิงค์) หมายถึง ริมฝีปาก. “สุสสูสา” ในความหมายว่า ความอยากฟัง และการปรนนิบัติ.

931.

๙๓๑.

Hattho pāṇimhi ratane, gaṇe soṇḍāya bhantare;

Āvāṭe udapāne ca, kūpo kumbhe ca dissati.

“หัตถะ” ในความหมายว่า มือ, ศอก, หมู่ และงวงช้าง. “กูปะ” ปรากฏในความหมายว่า หลุม, บ่อน้ำ และหม้อ.

932.

๙๓๒.

Ādo padhāne paṭhamaṃ, pamukhañca tiliṅgikaṃ;

Vajjabhede ca vita taṃ, taṃ vitthāre tiliṅgikaṃ.

“ปมุขะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า เบื้องต้น, ประธาน และอันดับแรก. “วิตตะ” (Vitata) ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ชนิดของเครื่องดนตรี (เครื่องสาย) และการขยาย.

933.

๙๓๓.

Sāro bale thiraṃse ca, uttame so tiliṅgiko;

Bhāro tu khandhabhārādo, dvisahassapalepi ca.

“สาระ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า กำลัง, แก่นสาร และยอดเยี่ยม. “ภาระ” ในความหมายว่า ของหนักมีภาระบนบ่าเป็นต้น และน้ำหนักสองพันปละ.

934.

๙๓๔.

Mandire rogabhede ca, khayo apacayamhi ca;

Vāḷo tu sāpade sappe, kurūre so tiliṅgiko.

“ขยะ” ในความหมายว่า ที่อยู่อาศัย, ชนิดของโรค (โรคผอมแห้ง) และความเสื่อม. “วาฬะ” ในความหมายว่า สัตว์ร้าย และงู. “วาฬะ” (3 ลิงค์) ในความหมายว่า ดุร้าย.

935.

๙๓๕.

Sālo sajjaddume rukkhe, sālāgehe ca dissati;

Sote tu savanaṃ vuttaṃ, yajane sutiyampi ca.

“สาละ” ปรากฏในความหมายว่า ต้นสาละ, ต้นไม้ และเรือนโถง. “สวนะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า หู (การฟัง), การบูชา และพระเวท.

936.

๙๓๖.

Tīsu pato pareto ca, mate ca petayonije;

Khyāte tu haṭṭhe viññāte, patītaṃ vāccaliṅgikaṃ.

“เปตะ” และ “ปเรตะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ผู้ตายแล้ว และผู้เกิดในกำเนิดเปรต. “ปตีตะ” เป็นคุณศัพท์ (ใช้ได้ 3 ลิงค์) ในความหมายว่า มีชื่อเสียง, ยินดี และรู้แจ้งแล้ว.

937.

๙๓๗.

Adhippāye [Pg.77] ca ādhāre, āsayo kathito tha ca;

Pattaṃ pakkhe dale, patto, bhājane so gate tisu.

“อาสยะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า ความตั้งใจ และที่พึ่ง (ที่รองรับ). “ปัตตะ” ในความหมายว่า ปีก และใบไม้. “ปัตตะ” (ปุงลิงค์) ในความหมายว่า บาตร. “ปัตตะ” (3 ลิงค์) ในความหมายว่า ไปแล้ว (ถึงแล้ว).

938.

๙๓๘.

Kusale sukataṃ, suṭṭhu, kate ca sukato tisu;

Tapassī tva’nukampāyā, rahe vutto tapodhane.

“สุกตะ” (นปุงสกลิงค์) ในความหมายว่า กุศล. “สุกตะ” (3 ลิงค์) ในความหมายว่า สิ่งที่ทำดีแล้ว. “ตปัสสี” กล่าวไว้ในความหมายว่า ความเอ็นดู, ในที่ลับ และผู้มีตบะเป็นทรัพย์ (ฤาษี).

939.

๙๓๙.

Tīsu surādilolasmiṃ, soṇḍo hatthikare dvisu;

Assādane tu rasanaṃ, jivhāyañca dhanimhi ca.

“โสณฑะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ผู้มัวเมาในสุราเป็นต้น. “โสณฑะ” (2 ลิงค์) ในความหมายว่า งวงช้าง. “รสนา” ในความหมายว่า การลิ้มรส, ลิ้น และเสียง.

940.

๙๔๐.

Paṇīto tīsu madhure, uttame vihite pyatha;

Añjase visikhāyañca, pantiyaṃ vīthi nāriyaṃ.

“ปณีตะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า รสอร่อย, ยอดเยี่ยม และจัดแจงแล้ว. “วีถิ” (อิตถีลิงค์) ในความหมายว่า ถนน, ตรอก และแถว.

941.

๙๔๑.

Pāpasmiṃ gagane dukkhe, byasane cā’gha muccate;

Samūhe paṭalaṃ netta, roge vuttaṃ chadimhi ca.

“อฆะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า บาป, ท้องฟ้า, ทุกข์ และความพินาศ. “ปฏละ” กล่าวไว้ในความหมายว่า หมู่, โรคตา และหลังคา.

942.

๙๔๒.

Sandhi saṅghaṭṭane vutto, sandhi’tthi paṭisandhiyaṃ;

Sattannaṃ pūraṇe seṭṭhe, tisante sattamo tisu.

“สนธิ” กล่าวไว้ในความหมายว่า การต่อกัน. “สนธิ” (อิตถีลิงค์) ในความหมายว่า การปฏิสนธิ. “สัตตมะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ลำดับที่เจ็ด, ประเสริฐ และมีเจ็ดเป็นที่สุด.

943.

๙๔๓.

Ojā tu yāpanāyañca, ojo ditti balesu ca;

Atho nisāmanaṃ vuttaṃ, dassane savanepi ca.

โอชาใช้ในการยังชีพ, โอชะใช้ในความรุ่งโรจน์และในกำลัง. อนึ่ง นิสามนะ (การกำหนด/การพิจารณา) ท่านกล่าวไว้ในการเห็นและการฟังด้วย.

944.

๙๔๔.

Gabbho kucchiṭṭhasatte ca, kucchi ovarakesu ca;

Khaṇḍane tva’padānañca, itivutte ca kammani.

ครรภ์ใช้ในสัตว์ที่อยู่ในท้อง ในท้อง และในห้องน้อย. ส่วนอัปทานใช้ในการตัด ในอิติวุตตกะ และในกรรม.

945.

๙๔๕.

Cittake rukkhabhede ca, tilako tilakāḷake;

Sīlādo paṭipatti’tthī, bodhe patti pavattisu.

จิตตกะใช้ในชนิดของต้นไม้, ติลกะใช้ในจุดดำ. ส่วนปัตติ (การถึง) เป็นอิตถีลิงค์ ใช้ในศีลเป็นต้น ในการปฏิบัติ ในการตรัสรู้ และในการเป็นไป.

946.

๙๔๖.

Asumhi ca bale pāṇo, satte hadayagā’nile;

Chando vase adhippāye, vede’cchā’nuṭṭhubhādisu.

ปาณะใช้ในลมหายใจและกำลัง, ในสัตว์และลมที่ไปสู่หัวใจ. ฉันทะใช้ในอำนาจและความตั้งใจ, ในความปรารถนา ในพระเวท และในฉันท์อนุฏฐุภะเป็นต้น.

947.

๙๔๗.

Kāmoghādo, samūhasmiṃ, oghovege jalassa ca;

Kapālaṃ sirasaṭṭhimhi, ghaṭādi sakalepi ca.

โอฆะใช้ในกามโอฆะเป็นต้น ในหมู่ และในกระแสน้ำ. กะปาละใช้ในกระดูกศีรษะ และในเศษหม้อเป็นต้นทั้งหมด.

948.

๙๔๘.

Veṇvādisākhājālasmiṃ, laggakese jaṭā’laye;

Saraṇaṃ tu vadhe gehe, rakkhitasmiñca rakkhaṇe.

ชฎาใช้ในข่ายแห่งกิ่งไม้มีไม้ไผ่เป็นต้น ในผมที่พันกัน และในอาลัย (ความพัวพัน). สรณะใช้ในการฆ่า ในบ้าน ในสิ่งที่รักษา และในการรักษา.

949.

๙๔๙.

Thiyaṃ kantā piye, kanto, manuññe, so tiliṅgiko;

Gavakkhe tu samūhe ca, jālaṃ macchādibandhane.

กานตาใช้ในหญิงที่รัก, กันตะใช้ในสิ่งที่น่าพอใจ เป็นไตรลิงค์. ข่ายใช้ในหน้าต่าง ในหมู่ และในการจับปลาเป็นต้น.

950.

๙๕๐.

Pucchāyaṃ garahāyañcā, niyame kiṃ tiliṅgikaṃ;

Sasaddhe tīsu nivāpe, saddhaṃ, saddhā ca paccaye.

กึ (อะไร) ใช้ในการถาม ในการตำหนิ และในการกำหนด เป็นไตรลิงค์. สัทธะใช้ในผู้มีศรัทธา (๓ ลิงค์), สัทธัมใช้ในนิวาปทาน (ทานอุทิศให้ผู้ตาย), และสัทธาใช้ในปัจจัย (ความเชื่อ).

951.

๙๕๑.

Bījaṃ [Pg.78] hetumhi aṭṭhismiṃ, aṅgajāte ca dissati;

Pubbo pūye’ggato ādo,So disādo tiliṅgiko.

พีชะปรากฏในเหตุ ในเมล็ด และในอวัยวะสืบพันธุ์. ปุพพะใช้ในหนอง ในเบื้องหน้า และในเบื้องต้น, ปุพพะนั้นเป็นไตรลิงค์ในความหมายว่าทิศเป็นต้น.

952.

๙๕๒.

Phalacitte hetukate, lābhe dhaññādike phalaṃ;

Āgamane tu dīghādi, nikāyesu ca āgamo.

ผลใช้ในจิตที่เป็นผล ในสิ่งที่เกิดจากเหตุ ในลาภ และในข้าวเปลือกเป็นต้น. อาคมใช้ในการมา ในทีฆนิกายเป็นต้น และในนิกายทั้งหลาย.

953.

๙๕๓.

Santāno devarukkhe ca, vutto santatiyaṃ pyatha;

Uttaraviparīte ca, seṭṭhe cā’nuttaraṃ tisu.

สันตานะกล่าวไว้ในต้นไม้ทิพย์และในความสืบต่อ. ส่วนอนุตตระใช้ในความหมายว่าไม่มีอะไรยิ่งกว่า (ประเสริฐสุด) และในสิ่งที่ตรงข้ามกับทิศเหนือ เป็นไตรลิงค์.

954.

๙๕๔.

Sattisampattiyaṃ vutto, kantimatte ca vikkamo;

Chāyā tu ātapābhāve, paṭibimbe pabhāya ca.

วิกรมะกล่าวไว้ในความถึงพร้อมแห่งกำลัง และในความงาม. ส่วนฉายาใช้ในความไม่มีแดด (ร่มเงา) ในรูปสะท้อน และในแสงสว่าง.

955.

๙๕๕.

Gimhe ghammo nidāgho ca, uṇhe sedajale pyatha;

Kappanaṃ kantane vuttaṃ, vikappe sajjane’tthiyaṃ.

ฆัมมะและนิทาฆะใช้ในฤดูร้อน ในความร้อน และในเหงื่อ. กัปปนะกล่าวแล้วในการตัด ในการเลือก และในการจัดเตรียม (เป็นอิตถีลิงค์).

956.

๙๕๖.

Aṅgā dese bahumha’ṅgaṃ, aṅgo dese vapumha’ tathā’vayavahetusu;

Devālaye ca thūpasmiṃ, cetiyaṃ cetiya’ddume.

อังคะ (พหูพจน์) ใช้ในชื่อประเทศ, อังคะ (เอกพจน์) ใช้ในที่ ร่างกาย ส่วนประกอบ และเหตุ. เจดีย์ใช้ในเทวสถาน ในสถูป และในต้นไม้ที่ควรบูชา.

957.

๙๕๗.

Sajjano sādhupurise, sajjanaṃ kappane pyatha;

Supinaṃ supine sutta, viññāṇe ta manitthiyaṃ.

สัชชนะใช้ในคนดี, สัชชนะ (นปุ.) ใช้ในการจัดเตรียม. สุปินะใช้ในความฝัน ในการหลับ และในวิญญาณ เป็นนปุงสกลิงค์.

958.

๙๕๘.

Paccakkhe sannidhāne ca, sannidhi parikittito;

Bhiyyo bahutaratthe so, punaratthe’byayaṃ bhave.

สันนิธิกล่าวไว้ในที่ประจักษ์และในที่ใกล้. ภิยโยนั้นใช้ในความหมายว่ามากยิ่งขึ้น และเป็นอัพยยศัพท์ในความหมายว่าอีกครั้ง.

959.

๙๕๙.

Visalittasare diddho, diddho litte tiliṅgiko;

Vāse dhūmādisaṅkhāre, dhivāso sampaṭicchane.

ทิทธะใช้ในลูกศรที่อาบยาพิษ, ทิทธะใช้ในสิ่งที่ทาแล้ว เป็นไตรลิงค์. อธิวาสะใช้ในการอยู่ ในการอบด้วยควันเป็นต้น และในการรับ (การอดทน).

960.

๙๖๐.

Vutto visārado tīsu, suppagabbhe ca paṇḍite;

Atha sitthaṃ madhucchiṭṭhe, vuttaṃ odanasambhave.

วิสารทะกล่าวแล้วในสามเพศ ใช้ในผู้กล้าหาญและในบัณฑิต. อนึ่ง สิฏฐะกล่าวแล้วในขี้ผึ้งและในสิ่งที่เกิดจากข้าวสุก.

961.

๙๖๑.

Drave vaṇṇe rasabhede, kasāyo surabhimhi ca;

Atho uggamanaṃ vuttaṃ, uppattu’ddhagatīsu ca.

กสายะใช้ในของเหลว ในสี ในชนิดของรส (รสฝาด) และในกลิ่นหอม. อนึ่ง อุคคมนะกล่าวไว้ในการเกิดขึ้น และในการไปในเบื้องบน.

962.

๙๖๒.

Lūkhe niṭṭhuravācāyaṃ, pharusaṃ vāccaliṅgikaṃ;

Pavāho tva’mbuvege ca, sandissati pavattiyaṃ.

ผรุสสะใช้ในความหยาบ ในคำพูดที่หยาบคาย เป็นไตรลิงค์. ปวาหะปรากฏในกระแสน้ำและในการเป็นไป.

963.

๙๖๓.

Nissaye tappare iṭṭhe, parāyaṇapadaṃ tisu;

Kavace vāravāṇe ca, nimmokepi ca kañcuko.

ปรายณะใช้ในที่พึ่ง ในผู้ขวนขวาย และในสิ่งที่ปรารถนา เป็นไตรลิงค์. กัญจุกะใช้ในเกราะ ในเสื้อเกราะ และในการลอกคราบ.

964.

๙๖๔.

Lohabhede [Pg.79] mataṃ tambaṃ, tambo ratte tiliṅgiko;

Tīsu tva’vasitaṃ ñāte, avasānagate mataṃ.

ตัมพะ (นปุ.) ถือว่าเป็นชนิดของโลหะ, ตัมพะ (๓ ลิงค์) ใช้ในสีแดง. อวสิตะถือว่าใช้ในสิ่งที่รู้แล้ว และในสิ่งที่ถึงที่สุดแล้ว เป็นไตรลิงค์.

965.

๙๖๕.

Bodhane ca padāne ca, viññeyyaṃ paṭipādanaṃ;

Sele nijjaladese ca, devatāsu marū’rito.

ปฏิปาทนะพึงทราบในการทำให้รู้และการให้. มรุกล่าวไว้ในภูเขา ในที่ไม่มีน้ำ และในเทวดาทั้งหลาย.

966.

๙๖๖.

Satthaṃ āyudha ganthesu, lohe, sattho ca sañcaye;

Jīvikāyaṃ vivaraṇe, vattane vutti nāriyaṃ.

สัตถะ (นปุ.) ใช้ในอาวุธ ในคัมภีร์ ในเหล็ก และสัตถะ (ปุ.) ใช้ในหมู่ (ขบวนเกวียน). วุตติ (อิต.) ใช้ในการเลี้ยงชีพ ในการอธิบาย และในการเป็นไป.

967.

๙๖๗.

Vīriye sūrabhāve ca, kathīyati parakkamo;

Atha kambu mato saṅkhe, suvaṇṇe valayepi ca.

ปรักกมะกล่าวแล้วในความเพียรและความเป็นผู้กล้าหาญ. อนึ่ง กัมพุถือว่าใช้ในสังข์ ในทอง และในกำไล.

968.

๙๖๘.

Saro kaṇḍe akārādo, sadde vāpimhi’nitthiyaṃ;

Dupphasse tikhiṇe tīsu, gadrabhe kakace kharo.

สระใช้ในลูกศร ในอักษรมี อ เป็นต้น ในเสียง และในสระน้ำ (ไม่เป็นอิตถีลิงค์). ขระใช้ในสิ่งที่สัมผัสได้ยาก ในความคม (เป็นไตรลิงค์) ในลา และในเลื่อย.

969.

๙๖๙.

Surāyu’paddave kāmā, savādimhi ca āsavo;

Dehe vutto rathaṅge ca, caturo’padhisū’padhi.

อาสวะใช้ในสุรา ในอุปัทวะ และในกิเลสมีกามาสวะเป็นต้น. อุปธิกล่าวไว้ในร่างกาย ในส่วนของรถ และในอุปธิ ๔ อย่าง.

970.

๙๗๐.

Vatthu’ttaṃ kāraṇe dabbe, bhūbhede ratanattaye;

Yakkho deve mahārāje, kuverā’nucare nare.

วัตถุกล่าวแล้วในเหตุ ในวัตถุ ในชนิดของแผ่นดิน และในรัตนตรัย. ยักษ์ใช้ในเทวดา ในมหาราช ในบริวารของท้าวเวสสุวรรณ และในมนุษย์.

971.

๙๗๑.

Dārukkhandhe pīṭhikāyaṃ, āpaṇe pīṭha māsane;

Parivāre parikkhāro, sambhāre ca vibhūsane.

ปีฐะใช้ในท่อนไม้ ในแท่น ในตลาด และในอาสนะ. บริขารใช้ในบริวาร ในเครื่องประกอบ และในเครื่องประดับ.

972.

๙๗๒.

Vohārasmiñca ṭhapane, paññatti’tthī pakāsane;

Paṭibhānaṃ tu paññāyaṃ, upaṭṭhita girāya ca.

บัญญัติ (อิต.) ใช้ในโวหาร (การเรียกขาน) ในการตั้งไว้ และในการประกาศ. ส่วนปฏิภาณใช้ในปัญญา และในคำพูดที่ปรากฏขึ้น (ความมีไหวพริบในการพูด).

973.

๙๗๓.

Vacanāvayave mūle, kathito hetu kāraṇe;

Udare tu tathā pācā, nalasmiṃ gahaṇī’tthiyaṃ.

"มูล" (mūla) กล่าวไว้ในส่วนแห่งคำพูด (พยางค์), ในรากเหง้า, ในเหตุ และในปัจจัย. ส่วน "ปาจา" (pācā) กล่าวไว้ในท้อง (ไฟธาตุย่อยอาหาร). "คหณี" (gahaṇī) กล่าวไว้ในลำไส้ เป็นอิตถีลิงค์.

974.

๙๗๔.

Piyo bhattari, jāyāyaṃ, piyā, iṭṭhe piyo tisu;

Yamarāje tu yugaḷe, saṃyame ca yamo bhave.

"ปิยะ" (piya) ใช้ในสามี. "ปิยา" (piyā) ใช้ในภรรยา. "ปิยะ" (piya) ใช้ในสิ่งที่น่าปรารถนา เป็นติลิงค์. ส่วน "ยม" (yama) พึงเป็นไปในพระยายม, ในคู่ และในความสำรวม.

975.

๙๗๕.

Muddikassa ca pupphassa, rase khudde madhū’ritaṃ;

Ulloce tu ca vitthāre, vitānaṃ punnapuṃsake.

"มธุ" (madhu) กล่าวไว้ในผลองุ่น, ในดอกไม้, ในรส และในน้ำผึ้ง. ส่วน "วิตาน" (vitāna) กล่าวไว้ในเพดาน และในความแผ่กว้าง เป็นนปุงสกลิงค์.

976.

๙๗๖.

Apavagge ca salile, sudhāyaṃ amataṃ mataṃ;

Mohe tu timire saṅkhyā, guṇe tama manitthiyaṃ.

"อมตะ" (amata) ถือว่าใช้ในความพ้น (พระนิพพาน), ในน้ำ และในน้ำทิพย์. ส่วน "ตมะ" (tama) ใช้ในความหลง, ในความมืด, ในการนับ และในคุณ ไม่เป็นอิตถีลิงค์.

977.

๙๗๗.

Khare cā’kāriye tīsu, rasamhi purise kaṭu;

Paṇḍake sukate, puññaṃ, manuññe pavane tisu.

"กะฏุ" (kaṭu) ใช้ในความหยาบ และในสิ่งที่ไม่ควรทำ เป็นติลิงค์, ใช้ในรส และในบุรุษ. "ปุญญะ" (puñña) ใช้ในบัณเฑาะก์ และในกรรมดี. "ปุญญะ" (puñña) ใช้ในสิ่งที่น่าพอใจ และในป่า เป็นติลิงค์.

978.

๙๗๘.

Rukkho dumamhi, pharusā, siniddhesu ca so tisu;

Uppattiyaṃ tu hetumhi, saṅge sukke ca sambhavo.

"รุกขะ" (rukkha) ใช้ในต้นไม้. "ผรุสะ" (pharusa) ใช้ในความหยาบ และในความนุ่มนวล เป็นติลิงค์. ส่วน "สัมภวะ" (sambhava) ใช้ในการเกิดขึ้น, ในเหตุ, ในความข้องแวะ และในเชื้ออสุจิ.

979.

๙๗๙.

Nimittaṃ [Pg.80] kāraṇe vuttaṃ, aṅgajāte ca lañchane;

Ādi sīmāpakāresu, samīpe’vayave mato.

"นิมิต" (nimitta) กล่าวไว้ในเหตุ, ในอวัยวะเพศ และในเครื่องหมาย. "อาทิ" (ādi) ถือว่าใช้ในเบื้องต้น, ในเขตแดน, ในประเภท, ในที่ใกล้ และในส่วน.

980.

๙๘๐.

Vede ca mantane manto, mantā paññāya muccate;

Anayo byasane ceva, sandissati vipattiyaṃ.

"มนตะ" (manta) ใช้ในพระเวท และในการปรึกษา. "มันตา" (mantā) กล่าวในความหมายว่า ปัญญา. "อนัย" (anaya) ปรากฏในความพินาศ และในความวิบัติ.

981.

๙๘๑.

Aruṇo raṃsibhede cā, byattarāge ca lohite;

Anubandho tu pakatā, nivatte nassanakkhare.

"อรุณ" (aruṇa) ใช้ในประเภทแห่งรัศมี, ในสีที่ปรากฏชัด และในสีแดง. ส่วน "อนุพันธะ" (anubandha) ใช้ในสิ่งที่กำลังทำอยู่, ในการหยุด และในอักษรที่หายไป.

982.

๙๘๒.

Avatāro’vataraṇe, titthamhi vivare pyatha;

Ākāro kāraṇe vutto, saṇṭhāne iṅgitepi ca.

"อวตาร" (avatāra) ใช้ในการลง, ในท่า และในช่องว่าง. "อาการ" (ākāra) กล่าวไว้ในเหตุ, ในรูปร่าง และในกิริยาอาการ.

983.

๙๘๓.

Sudditthi tanaye khattā, uggo, tibbamhi so tisu;

Padhānaṃ tu mahāmatte, pakatya’gga’dhitīsu ca.

"ขัตตา" (khattā) ใช้ในบุตรของหญิงศูทร. "อุคคะ" (ugga) ใช้ในความรุนแรง เป็นติลิงค์. ส่วน "ปธาน" (padhāna) ใช้ในมหาอำมาตย์, ในธรรมชาติ, ในยอด และในความเพียร.

984.

๙๘๔.

Kallaṃ pabhāte, niroga, sajjadakkhesu tīsu taṃ;

Kuhanā kūṭacariyāyaṃ, kuhano kuhake tisu.

"กัลละ" (kalla) ใช้ในเวลาเช้า. "กัลละ" (kalla) ใช้ในความไม่มีโรค, ในความพร้อม และในความฉลาด เป็นติลิงค์. "กุหนา" (kuhanā) ใช้ในการประพฤติหลอกลวง. "กุหนะ" (kuhano) ใช้ในคนหลอกลวง เป็นติลิงค์.

985.

๙๘๕.

Kapoto pakkhibhede ca, diṭṭho pārāvate tha ca;

Sārado sāradabbhūte, apagabbhe mato tisu.

"กโปตะ" (kapota) เห็นแล้วในประเภทแห่งนก และในนกพิราบ. "สารทะ" (sārada) ถือว่าใช้ในสิ่งที่เกิดในฤดูสารท และในผู้ไม่มีความประหม่า เป็นติลิงค์.

986.

๙๘๖.

Tīsu khare ca kaṭhine, kakkaso sāhasappiye ;

Akāriye tu guyhaṅge, cīre kopīna muccate.

"กักกสะ" (kakkasa) ใช้ในความหยาบ, ในความแข็งกระด้าง และในผู้ชอบความห้าวหาญ เป็นติลิงค์. ส่วน "โกปีนะ" (kopīna) กล่าวไว้ในสิ่งที่ไม่ควรทำ, ในอวัยวะลับ และในผ้าเก่า.

987.

๙๘๗.

Migabhede paṭākāyaṃ, moce ca kadalī’tthiyaṃ;

Dakkhiṇā dānabhedasmiṃ, vāmato’ññamhi dakkhiṇo.

"กทลี" (kadalī) ใช้ในประเภทแห่งเนื้อ, ในธง และในกล้วย เป็นอิตถีลิงค์. "ทักขิณา" (dakkhiṇā) ใช้ในประเภทแห่งทาน. "ทักขิณะ" (dakkhiṇa) ใช้ในสิ่งที่ต่างจากข้างซ้าย (คือข้างขวา).

988.

๙๘๘.

Dutiyā bhariyāyañca, dvinnaṃ pūraṇiyaṃ matā;

Athuppāde siyā dhūma, ketu vessānarepi ca.

"ทุติยา" (dutiyā) ถือว่าใช้ในภรรยา และในลำดับที่สอง. ส่วน "ธูมเกตุ" (dhūmaketu) พึงมีในลางร้าย, ในธง และในไฟ.

989.

๙๘๙.

Bhavaniggamane yāne, dvāre nissaraṇaṃ siyā;

Niyāmako potavāhe, tiliṅgo so niyantari.

"นิสสรณะ" (nissaraṇa) พึงมีในการออกจากภพ, ในยาน และในประตู. "นิยามกะ" (niyāmaka) ใช้ในคนขับเรือ และเป็นติลิงค์ในความหมายว่าผู้ควบคุม.

990.

๙๙๐.

Apavagge vināse ca, nirodho rodhane pyatha;

Bhaye paṭibhayaṃ vuttaṃ, tiliṅgaṃ taṃ bhayaṃkare.

"นิโรธ" (nirodha) ใช้ในความพ้น, ในความพินาศ และในการกั้น. "ปฏิภัย" (paṭibhaya) กล่าวไว้ในความกลัว และเป็นติลิงค์ในสิ่งที่น่ากลัว.

991.

๙๙๑.

Piṭakaṃ bhājane vuttaṃ, tatheva pariyattiyaṃ;

Jarāsithilacammasmiṃ, udaraṅge matā vali.

"ปิฏก" (piṭaka) กล่าวไว้ในภาชนะ และในปริยัติ. "วลิ" (vali) ถือว่าใช้ในรอยย่นของหนังเพราะความแก่ และในรอยพับที่ท้อง.

992.

๙๙๒.

Bhinnaṃ vidārite’ññasmiṃ, nissite vāccaliṅgikaṃ;

Upajāpe mato bhedo, visese ca vidāraṇe.

"ภินนะ" (bhinna) ใช้ในสิ่งที่ถูกทำลาย, ในสิ่งอื่น และในสิ่งที่อาศัย เป็นวาจจลิงค์. "เภทะ" (bheda) ถือว่าใช้ในการยุยง, ในความต่าง และในการทำลาย.

993.

๙๙๓.

Maṇḍalaṃ [Pg.81] gāmasandohe, bimbe paridhirāsisu;

Āṇāya māgame lekhe;

Sāsanaṃ anusāsane.

"มณฑล" (maṇḍala) ใช้ในกลุ่มหมู่บ้าน, ในวงกลม, ในขอบเขต และในกอง. "อาณา" (āṇā) ใช้ในคำสั่ง, ในคัมภีร์ และในการเขียน. "ศาสนา" (sāsana) ใช้ในการสั่งสอน.

994.

๙๙๔.

Agge tu sikharaṃ cā’yo, mayavijjhanakaṇṭake;

Guṇukkaṃse ca vibhave, sampatti ceva sampadā.

ส่วน "อัคคะ" (agga) ใช้ในยอด และในหนามเหล็กที่ใช้เจาะ. "สัมปัตติ" (sampatti) และ "สัมปทา" (sampadā) ใช้ในความยกย่องคุณ และในความมั่งคั่ง.

995.

๙๙๕.

Bhūkhantīsu khamā, yogye, hite sakke khamo tisu;

Addho bhāge pathe kāle, ekaṃse’ddho’byayaṃ bhave;

Atho karīsaṃ vaccasmiṃ, vuccate caturambaṇe.

"ขมา" (khamā) ใช้ในแผ่นดิน และในความอดทน. "ขมะ" (khama) ใช้ในสิ่งที่ควร, ในสิ่งที่เป็นประโยชน์ และในสิ่งที่สามารถ เป็นติลิงค์. "อัทธะ" (addha) ใช้ในส่วน, ในทาง และในกาล. "อัทธะ" (addha) พึงเป็นอัพยยศัพท์ในความหมายว่าส่วนเดียว. ส่วน "กรีสะ" (karīsa) กล่าวไว้ในอุจจาระ และในมาตราสี่อัมพณะ.

996.

๙๙๖.

Usabho’sadha go seṭṭhe, sū’sabhaṃ vīsayaṭṭhiyaṃ;

Setusmiṃ tanti pantīsu, nāriyaṃ pāḷi kathyate.

"อุสภะ" (usabha) ใช้ในยา, ในโค และในผู้ประเสริฐ. "อุสภะ" (usabha) ใช้ในมาตรายี่สิบศอก. "ปาฬิ" (pāḷi) กล่าวไว้ในสะพาน, ในสาย, ในแถว และในหญิง.

997.

๙๙๗.

Kaṭo jaye’tthinimitte, kilañje so kate tisu;

Mahiyaṃ jagatī vuttā, mandirālindavatthumhi.

"กะฏะ" (kaṭa) ใช้ในชัยชนะ, ในเครื่องหมายของหญิง และในเสื่อ. "กะฏะ" (kaṭa) เป็นติลิงค์ในสิ่งที่ทำแล้ว. "ชคตี" (jagatī) กล่าวไว้ในแผ่นดิน, ในบริเวณบ้าน และในพื้นระเบียง.

998.

๙๙๘.

Vitakke mathite takko, tathā sūciphale mato;

Sudassanaṃ sakkapure, tīsu taṃ duddase’tare.

"ตักกะ" (takka) ถือว่าใช้ในความตรึก, ในสิ่งที่ถูกกวน และในรูเข็ม. "สุทัสสนะ" (sudassana) ใช้ในเมืองของพระอินทร์ และเป็นติลิงค์ในสิ่งที่เห็นได้ยาก และในสิ่งอื่น.

999.

๙๙๙.

Dīpo’ntarīpa pajjota, patiṭṭhā nibbutīsu ca;

Baddhanissita setesu, tīsu taṃ mihite sitaṃ.

"ทีปะ" (dīpa) ใช้ในเกาะ, ในแสงสว่าง, ในที่พึ่ง และในความดับ. "สิตะ" (sita) ใช้ในสิ่งที่ถูกผูก, ในสิ่งที่อาศัย และในสีขาว. "สิตะ" (sita) เป็นติลิงค์ในความหมายว่าการยิ้ม.

1000.

๑๐๐๐.

Thiyaṃ pajāpati dāre, brahme māre sure pume;

Vāsudeve’ntake kaṇho, so pāpe asite tisu.

"ปชาบดี" (pajāpati) ในความหมายว่าภรรยา เป็นอิตถีลิงค์, ในความหมายว่าพระพรหม, มาร และเทวดา เป็นปุงลิงค์. "กัณหะ" (kaṇha) ใช้ในพระวาสุเทพ และในพระยม. "กัณหะ" (kaṇha) ใช้ในบาป และในสีดำ เป็นติลิงค์.

1001.

๑๐๐๑.

Upacāro upaṭṭhāne, āsanne aññaropane;

Sakko inde janapade, sākiye, so khame tisu.

"อุปจาระ" (upacāra) ใช้ในการบำรุง, ในที่ใกล้ และในการยกขึ้นในสิ่งอื่น. "สักกะ" (sakka) ใช้ในพระอินทร์, ในชนบท และในศากยะ. "สักกะ" (sakka) เป็นติลิงค์ในความหมายว่าผู้อดทน (หรือผู้สามารถ).

1002.

๑๐๐๒.

Vajjane parihāro ca, sakkāre ceva rakkhaṇe;

Sotāpannādike agge, ariyo tīsu, dvije pume.

"ปริหาร" (parihāra) ใช้ในการเว้น, ในการสักการะ และในการรักษา. "อริยะ" (ariya) ใช้ในพระโสดาบันเป็นต้น และในสิ่งที่ประเสริฐ เป็นติลิงค์, ใช้ในพราหมณ์ เป็นปุงลิงค์.

1003.

๑๐๐๓.

Susuko susumāre ca, bālake ca ulūpini;

Indīvaraṃ mataṃ nīlu, ppale uddālapādape.

สุสุกะ (ปลาโลมา), สุสุมาระ (จระเข้), พาลกะ (ปลาชนิดหนึ่ง), อูลูปินี (ปลาข่า); อินทิวระ (บัวขาบ) และนีลุปปละ (บัวขาบ) และอุททาลปาทปะ (ต้นอุททาล).

1004.

๑๐๐๔.

Asano piyake kaṇḍe, bhakkhaṇe khipane’ sanaṃ;

Yuge’dhikāre vīriye, padhāne cā’ntike dhuro.

อสนะ (ต้นประดู่, ลูกศร); อสนะ (การกิน, การขว้าง); ธุระ (แอก, หน้าที่, ความเพียร, ความเป็นประธาน, และที่ใกล้).

1005.

๑๐๐๕.

Kāḷe ca bhakkhite tīsu, lavitte asito pume;

Pavāraṇā paṭikkhepe, kathitā’jjhesanāya ca.

อสิตะ (สีดำ, ถูกกิน) ใน ๓ เพศ; อสิตะ (เคียว) ในเพศชาย; ปวารณา (การปฏิเสธ, การเชื้อเชิญ) กล่าวแล้ว.

1006.

๑๐๐๖.

Ummāre [Pg.82] esikatthambhe, indakhīlo mato tha ca;

Potthakaṃ makacivatthe, ganthe lepyādi kammani.

อินทขีละ (ธรณีประตู และเสาระเนียด) ถือว่า; โปตถกะ (ผ้าเปลือกไม้ป่าน, คัมภีร์, และในงานพอกทาเป็นต้น).

1007.

๑๐๐๗.

Dhaññaṃ sālyādike vuttaṃ, dhañño puññavati ttisu;

Pāṇi hatthe ca satte bhū, saṇhakaraṇiyaṃ mato.

ธัญญะ (ข้าวสาลีเป็นต้น) กล่าวแล้ว; ธัญญะ (ผู้มีบุญ) ใน ๓ เพศ; ปาณิ (มือ และสัตว์); ภู (เครื่องฉาบทาให้เรียบ) ถือว่า.

1008.

๑๐๐๘.

Tīsu pītaṃ halidyābhe, haṭṭhe ca pāyite siyā;

Byūho nibbiddharacchāyaṃ, balanyāse gaṇe mato.

ปีตะ (สีเหลืองเหมือนขมิ้น, เอิบอิ่ม, และถูกดื่ม) พึงมีใน ๓ เพศ; พยูหะ (ถนนตัน, การจัดทัพ, และหมู่คณะ) ถือว่า.

1009.

๑๐๐๙.

Lohitādimhi lobhe ca, rāgo ca rañjane mato;

Padaro phalake bhaṅge, pavuddha dariyaṃ pica.

ราคะ (สีแดงเป็นต้น, ความโลภ, และการย้อม) ถือว่า; ปทระ (แผ่นกระดาน, การแตก, และถ้ำที่ขยายกว้าง).

1010.

๑๐๑๐.

Siṅghāṭakaṃ kaserussa, phale, maggasamāgame;

Bahulāyañca kheḷamhi, eḷā, dose’ḷa mīritaṃ.

สิงคาฏกะ (ผลกระจับ, ทางสี่แพร่ง); เอฬา (น้ำลายมาก); เอฬะ (โทษ) กล่าวแล้ว.

1011.

๑๐๑๑.

Ādhāro cā’dhikaraṇe, pattādhāre’ lavālake;

Kāro’ gabhede sakkāre, kārā tu bandhanālaye.

อาธาระ (ที่รองรับ, อธิกรณ์, ที่รองรับบาตร, และหลุมขังน้ำรอบโคนต้นไม้); การะ (ส่วนประกอบ, การบูชา); การา (เรือนจำ).

1012.

๑๐๑๒.

Karakā meghapāsāṇe, karako kuṇḍikāya ca;

Pāpane ca padātismiṃ, gamane patti nāriyaṃ.

กรคา (ลูกเห็บ); กรโก (หม้อน้ำ); ปัตติ (การบรรลุ, พลเดินเท้า, และการไป) ในเพศหญิง.

1013.

๑๐๑๓.

Chiddaṃ randhañca vivaraṃ, susire dūsanepi ca;

Muttā tu muttike, muttaṃ, passāve, muccite tisu.

ฉิททะ (ช่อง, ช่องว่าง, โพรง, และโทษ); มุตตา (ไข่มุก); มุตตะ (ปัสสาวะ, และถูกปล่อย) ใน ๓ เพศ.

1014.

๑๐๑๔.

Nisedhe vāraṇaṃ, hatthi, liṅga hatthīsu vāraṇo;

Dānaṃ cāge made suddhe, khaṇḍane lavane khaye.

วารณะ (การห้าม); วารโณ (ช้าง); ทานะ (การสละ, น้ำมันตกมัน, ความบริสุทธิ์, การตัด, การเกี่ยว, และความสิ้นไป).

1015.

๑๐๑๕.

Manotose ca nibbāne, tthaṅgame nibbuti’tthiyaṃ;

Negamo nigamubbhūte, tathā’paṇopajīvini.

นิพพุติ (ความอิ่มใจ, นิพพาน, และการดับไป) ในเพศหญิง; เนคโม (ชาวนิคม และพ่อค้า) เช่นนั้น อาปณูปชีวินิ (ผู้มีชีวิตด้วยการค้า).

1016.

๑๐๑๖.

Haritasmiñca paṇṇe ca, palāso kiṃ sukaddume;

Pakāso pākaṭetīsu, ālokasmiṃ pume mato.

ปลาสะ (สีเขียว, ใบไม้, และต้นทองกวาว); ปากาสะ (ปรากฏ) ใน ๓ เพศ, (แสงสว่าง) ในเพศชาย ถือว่า.

1017.

๑๐๑๗.

Pakkaṃ phalamhi, taṃ nāsu, mmukhe pariṇate tisu;

Piṇḍo ājīvane dehe, piṇḍane goḷake mato.

ปักกะ (ผลไม้) ในนปุงสกลิงค์, (สุกงอม) ใน ๓ เพศ; ปิณฑะ (การเลี้ยงชีพ, ร่างกาย, การทำให้เป็นก้อน, และก้อนกลม) ถือว่า.

1018.

๑๐๑๘.

Vaṭṭo paribbaye kammā, dike, so vaṭṭule tisu;

Paccāhāre paṭihāro, dvāre ca dvārapālake.

วัตตะ (ค่าใช้จ่าย, การงานเป็นต้น), (กลม) ใน ๓ เพศ; ปฏิหาระ (การนำกลับคืน, ประตู, และคนเฝ้าประตู).

1019.

๑๐๑๙.

Nāriyaṃ bhīru kathitā, bhīruke so tiliṅgiko;

Vikaṭaṃ gūthamuttādo, vikaṭo vikate tisu.

ภีรุ (หญิงขี้ขลาด) กล่าวแล้วในเพศหญิง, (ผู้ขี้ขลาด) ใน ๓ เพศ; วิกฏะ (ของโสโครกมีอุจจาระและปัสสาวะเป็นต้น); วิกฏะ (ผิดปกติ) ใน ๓ เพศ.

1020.

๑๐๒๐.

Vāmaṃ [Pg.83] sabyamhi, taṃ cāru, viparītesu tīsva’tha;

Saṅkhyābhede sarabye ca, cihaṇe lakkha muccate.

วามะ (ซ้าย, งดงาม, และตรงกันข้าม) ใน ๓ เพศ; ลักขะ (จำนวนแสน, เป้าธนู, และเครื่องหมาย) กล่าวแล้ว.

1021.

๑๐๒๑.

Seṇī’tthī samasippīnaṃ, gaṇe cā’valiyaṃ pica;

Sudhāyaṃ dhūliyaṃ cuṇṇo, cuṇṇañca vāsacuṇṇake.

เสณี (หมู่ช่างที่มีศิลปะเสมอกัน และแถว) ในเพศหญิง; จุณโณ (ปูนขาว และผง); จุณณัง (แป้งหอม).

1022.

๑๐๒๒.

Jetabbe’tippasatthe’ti, vuddhe jeyyaṃ tisū’ritaṃ;

Takke tu mathitaṃ hotyā,Lolite mathito tisu.

เชยยะ (ควรชนะ, ประเสริฐยิ่ง, และแก่) กล่าวแล้วใน ๓ เพศ; มถิตะ (นมส้มที่กวนแล้ว); มถิโต (ถูกกวน) ใน ๓ เพศ.

1023.

๑๐๒๓.

Abbhuto’cchariye tīsu, paṇe cevā’bbhuto pume;

Mecako pucchamūlamhi, kaṇhepi mecako tisu.

อัพภูตะ (น่าอัศจรรย์) ใน ๓ เพศ, (สินพนัน) ในเพศชาย; เมจกะ (โคนหางนกยูง และสีดำ) ใน ๓ เพศ.

1024.

๑๐๒๔.

Vasavattī pume māre, vasavattāpake tisu;

Sambhave cā’suci pume, amejjhe tīsu dissati.

วสวัตตี (พญามาร) ในเพศชาย, (ผู้ยังผู้อื่นให้เป็นไปในอำนาจ) ใน ๓ เพศ; อสุจิ (อสุจิ) ในเพศชาย, (ไม่สะอาด) ปรากฏใน ๓ เพศ.

1025.

๑๐๒๕.

Accho ikke pume vutto, pasannamhi tiliṅgiko;

Baḷise selabhede ca, vaṅko, so kuṭile tisu.

อัจฉะ (หมี) กล่าวแล้วในเพศชาย, (ใส) ใน ๓ เพศ; วังโก (เบ็ด และหินชนิดหนึ่ง), (คด) ใน ๓ เพศ.

1026.

๑๐๒๖.

Kuṇapamhi chavo ñeyyo,Lāmake so tiliṅgiko;

Sabbasmiṃ sakalo tīsu, addhamhi purise siyā.

ฉวะ (ซากศพ), (เลวทราม) ใน ๓ เพศ; สกละ (ทั้งหมด) ใน ๓ เพศ; อัทธะ (กึ่งหนึ่ง) พึงมีในเพศชาย.

1027.

๑๐๒๗.

Candaggāhādike cevu, ppādo uppattiyaṃ pica;

Padussane padoso ca, kathito saṃvarīmukhe.

อุปปาทะ (ลางร้าย) มีจันทรคราสเป็นต้น และ (การเกิด); ปโทโส (ความประทุษร้าย) และกล่าวแล้วใน (เวลาเย็น).

1028.

๑๐๒๘.

Rudhire lohitaṃ vuttaṃ, rattamhi lohito tisu;

Uttamaṅge pume muddhā, muddho mūḷhe tiliṅgiko.

โลหิตะ (เลือด) กล่าวแล้ว, (สีแดง) ใน ๓ เพศ; มุทธา (ศีรษะ) ในเพศชาย; มุทโธ (หลงลืม) ใน ๓ เพศ.

1029.

๑๐๒๙.

Raṭṭhamhi vijitaṃ vuttaṃ, jite ca vijito tisu;

Parittaṃ tu parittāṇe, paritto tīsu appake.

วิชิตะ (แว่นแคว้น) กล่าวแล้ว, (ถูกชนะ) ใน ๓ เพศ; ปริตตะ (เครื่องป้องกัน), (น้อย) ใน ๓ เพศ.

1030.

๑๐๓๐.

Kumbhaṇḍo devabhede ca, dissati vallijātiyaṃ;

Catutthaṃse pade pādo, paccantaselaraṃsisu.

กุมภัณฑ์โฑ (เทวดาจำพวกหนึ่ง) และปรากฏใน (พืชจำพวกเถา); ปาโท (ส่วนที่ ๔, เท้า, ภูเขาชายแดน, และรัศมี).

1031.

๑๐๓๑.

Vaṅgo lohantare vaṅgā, dese pume bahumhi ca;

Kammārabhaṇḍabhede ca, khaṭake muṭṭhi ca dvisu.

วังโก (ดีบุก), วังคะ (ชื่อแคว้น) ในเพศชายพหุพจน์; ขฏกะ (เครื่องมือช่างทองชนิดหนึ่ง) และมุฏฐิ (กำมือ) ใน ๒ ลิงค์.

1032.

๑๐๓๒.

Ambaṇaṃ doṇiyaṃ ce’kā, dasadoṇappamāṇake;

Adhiṭṭhitiya mādhāre, ṭhāne’dhiṭṭhāna muccate.

อัมพณะ (ราง และมาตราตวงมีประมาณ ๑๑ โทณะ); อธิฏฐานะ (ความตั้งมั่น, ที่รองรับ, และสถานที่) กล่าวแล้ว.

1033.

๑๐๓๓.

Pume mahesī sugate, deviyaṃ nāriyaṃ matā;

Upaddave upasaggo, dissati pādikepi ca.

คำว่า มเหสี เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าพระสุคต, เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าพระเทวี และสตรี. คำว่า อุปสัคโค เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าอุปัทวะ และปรากฏในความหมายว่าอุปสรรค (ในทางไวยากรณ์) ด้วย.

1034.

๑๐๓๔.

Vakkaṃ [Pg.84] koṭṭhāsabhedasmiṃ, vakko vaṅke tisu’ccate;

Vijjā vede ca sippe ca, tivijjādo ca buddhiyaṃ.

คำว่า วักกัง เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าส่วนแห่งร่างกาย (ไต). คำว่า วักโก เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าคด. คำว่า วิชชา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าพระเวท, ศิลปะ, วิชชา ๓ เป็นต้น และปัญญา.

1035.

๑๐๓๕.

Samādhimhi pume’kaggo, nākule vāccaliṅgiko;

Pajjaṃ siloke, pajjo’ddhe, pajjo pādahite tisu.

คำว่า เอกัคโค เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าสมาธิ. คำว่า นากุละ เป็นวาจจลิงค์ ในความหมายว่าไม่วุ่นวาย. คำว่า ปัชชัง เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าฉันท์. คำว่า ปัชโช เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่ากึ่งบท, เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่เท้า.

1036.

๑๐๓๖.

Katako rukkhabhedasmiṃ, katako kittime tisu;

Vidheyye assavo tīsu, pubbamhī purise siyā.

คำว่า กตกะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าชนิดของต้นไม้. คำว่า กตกะ เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าสิ่งที่ทำขึ้น. คำว่า อัสสวะ เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าผู้ว่าง่าย. คำว่า อัสสวะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าบุรุษในกาลก่อน.

1037.

๑๐๓๗.

Kalyāṇe kathitaṃ khemaṃ, tīsu laddhattharakkhaṇe;

Atho niyojane vuttaṃ, kāriyepi payojanaṃ.

คำว่า เขมะ เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าความดีงาม และการรักษาประโยชน์ที่ได้แล้ว. คำว่า ปโยชนัง เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าการประกอบ และกิจที่ควรทำ.

1038.

๑๐๓๘.

Assattho tīsu assāsa, ppatte, bodhiddume pume;

Tīsu luddo kurūre ca, nesādamhi pume siyā.

คำว่า อัสสัตถะ เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าผู้ถึงความเบาใจ. คำว่า อัสสัตถะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าต้นโพธิ์. คำว่า ลุททะ เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าดุร้าย. คำว่า ลุททะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่านายพราน.

1039.

๑๐๓๙.

Vilaggo tīsu laggasmiṃ, pume majjhamhi dissati;

Aḍḍho tvanitthiyaṃ bhāge, dhanimhi vāccaliṅgiko.

คำว่า วิลัคคะ เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าผู้ติดอยู่. คำว่า วิลัคคะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าเอว. คำว่า อัฑโฒ เป็นอนิตถีลิงค์ ในความหมายว่าส่วนแบ่ง. คำว่า อัฑโฒ เป็นวาจจลิงค์ ในความหมายว่าผู้มีทรัพย์.

1040.

๑๐๔๐.

Kaṭṭhaṃ dārumhi, taṃ kicche, gahane kasite tisu;

Sasantāne ca visaye, gocare’ jjhatta muccateti.

คำว่า กัฏฐัง เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าไม้. คำว่า กัฏฐัง เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าลำบาก, รกชัฏ และที่ไถแล้ว. คำว่า อัชฌัตตัง กล่าวในความหมายว่าสันตานะของตน, วิสัย และโคจร.

Iti addhānekatthavaggo.

จบอัฑฒาเนกัตถวรรค.

1041.

๑๐๔๑.

Bhuvane ca jane loko, moretvaggimhi so sikhī;

Siloko tu yase pajje,Rukkhe tu sāmike dhavo.

คำว่า โลโก เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าโลก และหมู่ชน. คำว่า สิขี เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่านกยูง และไฟ. คำว่า สิโลกะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าเกียรติยศ และฉันท์. คำว่า ธวะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าต้นไม้ และสามี.

1042.

๑๐๔๒.

Vaṭabyāmesu nigrodho, dhaṅko tu vāyase bake;

Vāro tva’vasarā’hesu, kucetvabbhe payodharo.

คำว่า นิโครธะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าต้นไทร และวา (มาตราวัด). คำว่า ธังโก เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่ากา และนกกระยาง. คำว่า วาระ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าโอกาส และวัน. คำว่า ปโยธโร เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าเมฆ และเต้านม.

1043.

๑๐๔๓.

Ucchaṅge lakkhaṇe cā’ṅko, rasmi’tthī juti rajjusu;

Diṭṭho’bhāsesu āloko,Buddho tu paṇḍite jine.

คำว่า อังโก เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าตัก และเครื่องหมาย. คำว่า รัสมี เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าแสงสว่าง และเชือก. คำว่า อาโลกะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าการเห็น และแสงสว่าง. คำว่า พุทโธ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าบัณฑิต และพระชินเจ้า.

1044.

๑๐๔๔.

Sūraṃ’sūsu pume bhānū, daṇḍo tu muggare dame;

Devamacchesva’nimiso, pattho tu mānasānusu.

คำว่า ภานุ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าพระอาทิตย์ และรัศมี. คำว่า ทัณฑะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่ากระบอง และการลงโทษ. คำว่า อนิมิสะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าเทวดา และปลา. คำว่า ปัตถะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าเครื่องตวง และความปรารถนา.

1045.

๑๐๔๕.

Ātaṅko roga tāpesu,Mātaṅgo sapace gaje;

Migo pasu kuruṅgesu, ulūki’ndesu kosiyo.

คำว่า อาตังโก เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าโรค และความเดือดร้อน. คำว่า มาตังคะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าคนจัณฑาล และช้าง. คำว่า มิคะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าสัตว์ และกวาง. คำว่า โกสิยะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่านกเค้าแมว และพระอินทร์.

1046.

๑๐๔๖.

Viggaho [Pg.85] kalahe kāye, puriso māṇava’ttasu;

Dāyādo bandhave putte, sire sīsaṃ tipumhi ca.

คำว่า วิคคหะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าการทะเลาะ และร่างกาย. คำว่า ปุริสะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่ามาณพ และอัตตา. คำว่า ทายาทะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าญาติ และบุตร. คำว่า สีสัง เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าศีรษะ.

1047.

๑๐๔๗.

Balihatthaṃ’sūsu karo, dante vippe’ṇḍaje dvijo;

Vattaṃ pajjā’nanā’cāre, dhaññaṅge sukhume kaṇo.

คำว่า กะระ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าภาษี, มือ และรัศมี. คำว่า ทวิชะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าฟัน, พราหมณ์ และนก. คำว่า วัตตะ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าบท (ฉันท์), ใบหน้า และมารยาท. คำว่า กณะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าปลายข้าว และสิ่งที่ละเอียด.

1048.

๑๐๔๘.

Thambho thūṇa jaḷattesu, sūpo kummāsa byañjane;

Gaṇḍo phoṭe kapolamhi, aggho mūlye ca pūjane.

คำว่า ถัมภะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าเสา และความเขลา. คำว่า สูปะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าขนมกุมมาส และกับข้าว. คำว่า คัณฑะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าฝี และแก้ม. คำว่า อัคฆะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าราคา และการบูชา.

1049.

๑๐๔๙.

Pakāro tulya bhedesu, sakunto bhāsapakkhisu;

Bhāgye vidhi vidhāne ca, sare khagge ca sāyako.

คำว่า ปกาโร เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าส่วนที่เท่ากัน และชนิด. คำว่า สกุนโต เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่านก และนกอินทรี. คำว่า วิธิ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าโชค และการจัดแจง. คำว่า สายโก เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าลูกศร และดาบ.

1050.

๑๐๕๐.

Sāraṅgo cātake eṇe, pattī tu sarapakkhisu;

Sede pāko vipāke tha,Bhikkhubhede caye gaṇo.

คำว่า สารังคะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่านกจาตกะ และกวางเอ็น. คำว่า ปัตตี เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าลูกศร และนก. คำว่า ปาโก เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าเหงื่อ และวิบาก. คำว่า คณะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าหมู่ภิกษุ และกอง.

1051.

๑๐๕๑.

Rāsi puñje ca mesā’do,Asse loṇe ca sindhavo;

Saṃvaṭṭe palayo nāse, pūgo kamukarāsisu.

คำว่า ราสิ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่ากอง และราศีมีเมษเป็นต้น. คำว่า สินธวะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าม้า และเกลือ. คำว่า ปลัยยะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าความพินาศของโลก และความฉิบหาย. คำว่า ปูคะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าต้นหมาก และกอง.

1052.

๑๐๕๒.

Amate tu sudhā lepe, abhikhyā nāma raṃsisu;

Satti sāmatthiye satthe, mahī najjantare bhuvi;

Līlā kriyā vilāsesu,Satte tu atraje pajā.

คำว่า สุธา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าน้ำอมฤต และเครื่องฉาบทา. คำว่า อภิขยา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าชื่อ และรัศมี. คำว่า สัตติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความสามารถ และอาวุธ. คำว่า มหี เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าแม่น้ำ และแผ่นดิน. คำว่า ลีลา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่ากิริยา และความเยื้องกราย. คำว่า ปชา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าสัตว์ และบุตร.

1053.

๑๐๕๓.

Ñāṇe lābhe upaladdhi, paveṇī kuthaveṇisu;

Pavatti vutti vattāsu, vetane bharaṇe bhati.

คำว่า อุปลัทธิ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความรู้ และลาภ. คำว่า ปเวณี เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าผ้าปูหลังช้าง และผมเปีย. คำว่า ปวัตติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความเป็นไป และข่าวสาร. คำว่า ภติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าค่าจ้าง และการเลี้ยงดู.

1054.

๑๐๕๔.

Ācārepi mariyādā, bhūti sattā samiddhisu;

Soppe pamāde tandī ca, yātrā gamana vuttisu.

คำว่า มริยาทา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่ามารยาท และขอบเขต. คำว่า ภูติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความมีอยู่ และความสำเร็จ. คำว่า ตันที เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความหลับ และความประมาท. คำว่า ยาตรา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าการไป และความเป็นอยู่.

1055.

๑๐๕๕.

Nindā kucchā’pavādesu, kaṅgu dhañña piyaṅgusu;

Mokkhesive samesanti, vibhāge bhatti sevane.

คำว่า นินทา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าการตำหนิ และการกล่าวโทษ. คำว่า กังคุ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าข้าวฟ่าง และต้นเปียงกู. คำว่า สเมสันติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าการแสวงหาความหลุดพ้น. คำว่า ภัตติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าส่วนแบ่ง และการปรนนิบัติ.

1056.

๑๐๕๖.

Icchāyaṃ jutiyaṃ kanti, rañjane sūrate rati;

Gehe vasati vāse tha, nadī senāsu vāhinī.

คำว่า กันติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความปรารถนา และความรุ่งเรือง. คำว่า รติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความยินดี และความใคร่. คำว่า วสติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าเรือน และการอยู่. คำว่า วาหินี เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าแม่น้ำ และกองทัพ.

1057.

๑๐๕๗.

Patthe nāḷe ca nāḷi’tthī, gaṇe samiti saṅgame;

Taṇhā lobhe pipāsāyaṃ, magga vuttīsu vattanī.

คำว่า นาฬิ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าเครื่องตวง และลำต้น. คำว่า สมิติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าหมู่, การประชุม และการรบ. คำว่า ตัณหา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความโลภ และความกระหาย. คำว่า วัตตนี เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าทาง และความเป็นอยู่.

1058.

๑๐๕๘.

Pāṇyaṅge nābhi cakkante, yāce viññatti ñāpane;

Vitti tose vedanāyaṃ, ṭhāne tu jīvite ṭhiti.

คำว่า นาภิ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าสะดือ และดุมล้อ. คำว่า วิญญัตติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าการขอ และการให้รู้. คำว่า วิตติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความยินดี และเวทนา. คำว่า ฐิติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าที่ตั้ง และชีวิต.

1059.

๑๐๕๙.

Taraṅge [Pg.86] cā’ntare vīci, dhīratte dhāraṇe dhiti;

Bhū bhūmiyañca bhamuke, sadde vede save suti.

คำว่า วีจิ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าคลื่น และระหว่าง. คำว่า ธิติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความเพียร และการทรงไว้. คำว่า ภู เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าแผ่นดิน และคิ้ว. คำว่า สุติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าเสียง, พระเวท และการฟัง.

1060.

๑๐๖๐.

Gottaṃ nāme ca vaṃse tha, nagare ca ghare puraṃ;

Okaṃ tu nissaye gehe, kulaṃ tu gottarāsisu.

คำว่า โคตตะ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าชื่อ และตระกูล. คำว่า ปุระ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าเมือง และเรือน. คำว่า โอกะ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าที่พึ่ง และเรือน. คำว่า กุละ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าตระกูล และกอง.

1061.

๑๐๖๑.

Heme vitte hiraññañca, paññāṇaṃ tva’ṅka vuddhisu;

Athā’mbarañca khe vatthe, guyhaṃ liṅge rahasya’pi.

คำว่า หิรัญญะ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าทอง และทรัพย์. คำว่า ปัญญาณะ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าเครื่องหมาย และความเจริญ. คำว่า อัมพระ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าท้องฟ้า และผ้า. คำว่า คุยหะ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าอวัยวะเพศ และความลับ.

1062.

๑๐๖๒.

Tapo dhamme vate ceva, pāpe tvā’gumhi kibbisaṃ;

Ratanaṃ maṇi seṭṭhesu, vassaṃ hāyana vuṭṭhisu.

ตบะ ในธรรมและวัตร, อาคุและกิพพิส ในบาป; รัตนะและมณี ในสิ่งประเสริฐ, วัสสะ ในปีและฝน.

1063.

๑๐๖๓.

Vanaṃ arañña vārīsu, khīramhi tu jale payo;

Akkharaṃ lipi mokkhesu, methūnaṃ saṅgame rate.

วนะ ในป่าและน้ำ, ปโย ในน้ำนมและน้ำ; อักขระ ในอักษรและการพ้น, เมถุน ในการร่วมและความยินดี.

1064.

๑๐๖๔.

Sotaṃ kaṇṇe payovege, riṭṭhaṃ pāpā’subhesu ca;

Āgu pāpā’parādhesu, ketumhi cihane dhajo.

โสต ในหูและกระแสน้ำ, ริฏฐะ ในบาปและสิ่งอัปมงคล; อาคุ ในบาปและความผิด, ธชะ ในธงและเครื่องหมาย.

1065.

๑๐๖๕.

Gopuraṃ dvāramattepi, mandiraṃ nagare ghare;

Vāccaliṅgā paramito, byatto tu paṇḍite phuṭe.

โคปุระ ในความหมายเพียงประตู, มนทิระ ในเมืองและบ้าน; คำต่อจากนี้เป็นวัจจลิงค์ (คุณศัพท์), พยัตตะ ในบัณฑิตและสิ่งที่ปรากฏชัด.

1066.

๑๐๖๖.

Vallabho dayite’jjhakkhe, jale thūlo mahatyapi;

Kurūre bherave bhīmo,Lolo tu lolupe cale.

วัลลภะ ในผู้เป็นที่รักและนายงาน, ถูละ ในคนเขลาและสิ่งที่ใหญ่; ภีมะ ในสิ่งที่ดุร้ายและน่ากลัว, โลละ ในผู้โลภและสิ่งที่หวั่นไหว.

1067.

๑๐๖๗.

Bībhaccho vikate bhīme, komale tikhiṇe mudu;

Iṭṭhe ca madhure sādu, sādumhi madhuro piye.

พีภัจฉะ ในสิ่งที่น่าเกลียดและน่ากลัว, มุทุ ในสิ่งที่อ่อนนุ่มและไม่คม; สาทุ ในสิ่งที่น่าปรารถนาและหวาน, มธุระ ในสิ่งที่อร่อยและเป็นที่รัก.

1068.

๑๐๖๘.

Site tu suddhe odāto, dvijivho sūcakā’hisu;

Sakke samattho sambandhe, samattaṃ niṭṭhitā’khile.

โอทาตะ ในสิ่งที่ขาวและบริสุทธิ์, ทวิชิวหะ ในคนส่อเสียดและงู; สมัตถะ ในผู้สามารถและความเกี่ยวข้อง, สมัตตะ ในสิ่งที่สำเร็จและทั้งหมด.

1069.

๑๐๖๙.

Suddho kevala pūtesu, jighañño’ntā’dhamesu ca;

Poṇo’panata ninnesu, añña nīcesu ce’taro.

สุทธะ ในสิ่งที่บริสุทธิ์และเพียงอย่างเดียว, ชิฆัญญะ ในที่สุดและสิ่งที่เลวทราม; โปณะ ในสิ่งที่น้อมไปและที่ลุ่ม, อิตระ ในสิ่งอื่นและสิ่งที่ต่ำ.

1070.

๑๐๗๐.

Suci suddhe site pūte, pesalo dakkhacārusu;

Adhamo kucchite ūne, appiye pya’liko bhave.

สุจิ ในสิ่งที่บริสุทธิ์ ขาว และสะอาด, เปสละ ในผู้ฉลาดและสิ่งที่น่ารัก; อธมะ ในสิ่งที่น่ารังเกียจและบกพร่อง, อลิกะ ในสิ่งที่ไม่เป็นที่รักและคำเท็จ.

1071.

๑๐๗๑.

Byāpe asuddhe saṃkiṇṇo, bhabbaṃ yogye ca bhāvini;

Sukhumo appakā’ṇūsu, vuddho there ca paṇḍite.

สังกิณณะ ในสิ่งที่ปะปนและไม่บริสุทธิ์, ภัพพะ ในสิ่งที่ควรและสิ่งที่จักมี; สุขุมะ ในสิ่งที่เล็กน้อยและละเอียด, วุฑฒะ ในพระเถระและบัณฑิต.

1072.

๑๐๗๒.

Subhe sādhumhi bhaddo tha, tyā’do ca vipule bahu;

Dhīro budhe dhitimante, vellitaṃ kuṭile dhute.

ภัททะ ในสิ่งที่งามและดี, พหุ ในสิ่งที่กว้างขวางและมาก, ธีระ ในนักปราชญ์และผู้มีความเพียร, เวลลิตะ ในสิ่งที่คดและสิ่งที่สั่นไหว.

1073.

๑๐๗๓.

Visado [Pg.87] byatta setesu, taruṇo tu yuve nave;

Yoggaṃ yāne, khame yoggo,Piṇḍitaṃ gaṇite ghane.

วิสทะ ในสิ่งที่ชัดเจนและขาว, ตรุณะ ในคนหนุ่มและของใหม่; โยคคะ ในยาน, โยคคะ ในสิ่งที่ควร, ปิณฑิตะ ในสิ่งที่นับแล้วและสิ่งที่หนาแน่น.

1074.

๑๐๗๔.

Budhe’bhijāto kulaje, vuddho’rūsu mahallako;

Kalyāṇaṃ sundare cāpi, himo tu sītalepi ca.

อภิชาตะ ในบัณฑิตและผู้เกิดในตระกูลสูง, วุฑฒะและมหัลลกะ ในสิ่งที่ใหญ่; กัลยาณะ ในสิ่งที่งามและดี, หิมะ ในสิ่งที่เย็น.

1075.

๑๐๗๕.

Lole tu sīghe capalo, vutte udita muggate;

Āditte gabbite ditto, piṭṭhaṃ tu cuṇṇitepi ca.

จปละ ในสิ่งที่โลเลและเร็ว, วุตตะ ในสิ่งที่กล่าวแล้วและสิ่งที่ปรากฏขึ้น; ทิตตะ ในสิ่งที่ลุกโพลงและหยิ่งยโส, ปิฏฐะ ในสิ่งที่บดละเอียดแล้ว.

1076.

๑๐๗๖.

Vigate vāyite vītaṃ, bhāvitaṃ vaḍḍhitepi ca;

Bhajjite patite bhaṭṭho, puṭṭho pucchita posite.

วีตะ ในสิ่งที่ไปแล้วและสิ่งที่ทอแล้ว, ภาวิตะ ในสิ่งที่อบรมแล้วและเจริญแล้ว; ภัตถะ ในสิ่งที่คั่วแล้วและตกแล้ว, ปุฏฐะ ในสิ่งที่ถามแล้วและบำรุงแล้ว.

1077.

๑๐๗๗.

Jāto bhūte caye jātaṃ,Paṭibhāgo samā’risu;

Sūro vīre ravisūre, duṭṭho kuddhe ca dūsite.

ชาตะ ในสิ่งที่เกิดแล้วและหมู่กอง, ปฏิภาค ในสิ่งที่เสมอกันและศัตรู; สูระ ในผู้กล้าหาญและพระอาทิตย์, ทุฏฐะ ในผู้โกรธและผู้ประทุษร้าย.

1078.

๑๐๗๘.

Diṭṭho’rimhi’kkhite diṭṭho,Mūḷhe pote ca bāliso;

Nindāyaṃ khepane khepo, niyamo nicchaye vate.

ทิฏฐะ ในศัตรูและสิ่งที่เห็นแล้ว, พาลีสะ ในผู้หลงและลูกสัตว์; เขปะ ในการนินทาและการทิ้งไป, นิยมะ ในความแน่นอนและวัตร.

1079.

๑๐๗๙.

Salākāyaṃ kuso dabbhe,Bālyādo tu khaye vayo;

Lepa gabbesva’valepo, aṇḍajo mīnapakkhisu.

กุสะ ในสลากและหญ้าคา, วัย ในวัยเด็กเป็นต้นและความสิ้นไป; อวเลปะ ในการฉาบและความเย่อหยิ่ง, อัณฑชะ ในปลาและนก.

1080.

๑๐๘๐.

Bilāle nakule babbu, mantho manthanasattusu;

Vālo kese’ssādilome,Saṅghāto ghātarāsisu.

พัพพุ ในแมวและพังพอน, มันถะ ในการกวนและศัตรู; วาละ ในผมและขนม้าเป็นต้น, สังฆาตะ ในการประหารและหมู่กอง.

1081.

๑๐๘๑.

Gopagāme rave ghoso, sūto sārathivandisu;

Mālyaṃ tu pupphe taddāme, vāho tu sakaṭe haye.

โฆสะ ในหมู่บ้านคนเลี้ยงโคและเสียง, สูตะ ในสารถีและนักขับร้อง; มาลยะ ในดอกไม้และพวงมาลัยดอกไม้, วาหะ ในเกวียนและม้า.

1082.

๑๐๘๒.

Khaye’ccane cā’pacayo, kālo samaya maccusu;

Bhe tārakā nettamajjhe, sīmā’ vadhi, ṭṭhitīsu ca.

อปจยะ ในความสิ้นไปและการบูชา, กาละ ในเวลาและความตาย; ภะ ในดาวและกลางตา, สีมา ในเขตแดนและความตั้งอยู่.

1083.

๑๐๘๓.

Ābhogo puṇṇatā’vajje-Svā’ḷi’tthī sakhi setusu;

Satte thūle tīsu daḷho, latā sākhāya valliyaṃ.

อาโภคะ ในความเต็มและการคำนึง, อาฬิ ในเพื่อนหญิงและสะพาน; ทัฬหะ (ใช้ใน ๓ ลิงค์) ในสัตว์และสิ่งที่มั่นคง, ลตา ในกิ่งไม้และเถาวัลย์.

1084.

๑๐๘๔.

Mutti’tthī [Pg.88] mocane mokkhe,Kāyo tu deha rāsisu;

Nīce puthujjano mūḷhe, bhattā sāmini dhārake.

มุตติ ในการปล่อยและความหลุดพ้น, กายะ ในร่างกายและหมู่กอง; ปุถุชน ในคนต่ำช้าและคนหลง, ภัตตา ในสามีและผู้เลี้ยงดู.

1085.

๑๐๘๕.

Sikhā, piñchesu sikhaṇḍo, satte tva’ttani puggalo;

Sambādho saṃkaṭe guyhe,Nāse khepe parābhavo.

สิขัณฑะ ในหงอนและขนหาง, ปุคคละ ในสัตว์และตน; สัมพาธะ ในที่คับแคบและที่ลับ, ปราภวะ ในความพินาศและการเสื่อมไป.

1086.

๑๐๘๖.

Vacco rūpe karīse tha, juti’tthī kantiraṃsisu;

วัจจะ ในรูปและอุจจาระ, ชุติ ในความรุ่งเรืองและรัศมี.

1087.

๑๐๘๗.

Labbhaṃ yutte ca laddhabbe, khaṇḍe paṇṇe dalaṃ mataṃ;

Sallaṃ kaṇḍe salākāyaṃ, sucitte dhāvanaṃ gate;

Bhantatthe vibbhamo hāve, moho’vijjāya mucchane.

ลัพภะ ในสิ่งที่ควรและสิ่งที่ควรได้, ทละ ในชิ้นและใบไม้; สัลละ ในลูกศรและสลาก, ธาวนะ ในการชำระและการไป; วิพภมะ ในความหลงและความเย้ายวน, โมหะ ในอวิชชาและความสลบไสล.

1088.

๑๐๘๘.

Sedo ghammajale pāke,Goḷe ucchumaye guḷo;

Mitte sahāye ca sakhā, vibhū niccappabhūsu so.

เสทะ ในเหงื่อและการสุก, คุฬะ ในก้อนกลมและน้ำอ้อย; สขา ในมิตรและสหาย, วิภู ในสิ่งที่เที่ยงแท้และผู้เป็นใหญ่.

1089.

๑๐๘๙.

Khagge kurūre nettiṃso, parasmiṃ atra tīsva’mu;

Kalaṅko’ṅkā’pavādesu,Dese janapado jane.

เนตติงสะ ในดาบและสิ่งที่ดุร้าย, อมุ ในสิ่งอื่นและในที่นี้ (ใช้ใน ๓ ลิงค์); กลังกะ ในรอยตำหนิและคำติเตียน, ชนบท ในประเทศและหมู่ชน.

1090.

๑๐๙๐.

Pajje gāthā vacībhede, vaṃso tva’nvayaveṇusu;

Yānaṃ rathādo gamane, sarūpasmiṃ adho talaṃ.

คาถา ในบทประพันธ์และประเภทแห่งวาจา, วงสะ ในตระกูลและไม้ไผ่; ยานะ ในรถเป็นต้นและการไป, ตละ ในรูปและส่วนเบื้องล่าง.

1091.

๑๐๙๑.

Majjho vilagge vemajjhe, pupphaṃ tu kusumo’tusu;

Sīlaṃ sabhāve subbate, puṅgavo usabhe vare.

มัชฌะ ในเอวและท่ามกลาง, ปุปผะ ในดอกไม้และระดู; สีละ ในปกติวิสัยและวัตรที่ดี, ปุงควะ ในโคอุสภะและผู้ประเสริฐ.

1092.

๑๐๙๒.

Kose khagādibīje’ṇḍaṃ, kuharaṃ gabbhare bile;

Nettiṃse gaṇḍake khaggo, kadambo tu dume caye.

โกสะ หมายถึง ฝักดาบ, เมล็ดพืช และไข่; กุหระ หมายถึง โพรง, ครรภ์, รู; ขัคคะ หมายถึง ดาบ, แรด; กะทัมพะ หมายถึง ต้นไม้, หมู่ไม้.

1093.

๑๐๙๓.

Bhe’dhenuyaṃ rohiṇī’tthī, varaṅgaṃ yoniyaṃ sire;

Akkose sapathe sāpo, paṅkaṃ pāpe ca kaddame.

โรหิณี หมายถึง ดาวฤกษ์, แม่โค, หญิง; วรังคะ หมายถึง โยนี, ศีรษะ; สาปะ หมายถึง การด่า, การสาบาน; ปังกะ หมายถึง บาป, โคลน.

1094.

๑๐๙๔.

Bhogavatyu’rage bhogī, ssaro tu sivasāmisu;

Bale pabhāve vīriyaṃ, tejo tesu ca dittiyaṃ.

โภคี หมายถึง เมืองโภควดี, งู; อิสสระ หมายถึง พระศิวะ, เจ้าของ; วิริยะ หมายถึง กำลัง, อานุภาพ; เตชะ หมายถึง กำลัง, อานุภาพ และความรุ่งเรือง.

1095.

๑๐๙๕.

Dhārā santati khaggaṅge, vānaṃ taṇhāya sibbane;

Khattā sūte paṭihāre, vitti pīḷāsu vedanā.

ธารา หมายถึง ความสืบต่อ, คมดาบ; วานะ หมายถึง ตัณหา, การเย็บ; ขัตตา หมายถึง สารถี, คนเฝ้าประตู; วิตติ หมายถึง ความเจ็บปวด, เวทนา.

1096.

๑๐๙๖.

Thiyaṃ [Pg.89] mati’cchāpaññāsu, pāpe yuddhe rave raṇo;

Lavotu bindu’cchedesu, palāle’ tisaye bhusaṃ.

รณะ หมายถึง บาป, การรบ, เสียง; ละวะ หมายถึง หยด, การตัด; ภุสะ หมายถึง ฟาง, มากเกินไป.

1097.

๑๐๙๗.

Bādhā dukkhe nisedhe ca, mūlapadepi mātikā;

Sneho tele’dhikappeme,Gharā’pekkhāsu ālayo.

พาธา หมายถึง ความทุกข์, การห้าม; มาติกา หมายถึง แม่บท, หัวข้อ; สเนหะ หมายถึง น้ำมัน, ความรัก; อาลัย หมายถึง ที่อยู่, ความผูกพันกับบ้าน.

1098.

๑๐๙๘.

Ketusmiṃ ketanaṃ gehe, ṭhāne bhūmi’tthiyaṃ bhuvi;

Lekhye lekho rāji lekhā, pūjite bhagavā jine.

เกตนะ หมายถึง ธง, บ้าน; ภูมิ (อิตถีลิงค์) หมายถึง สถานที่, แผ่นดิน; เลขะ หมายถึง การเขียน; เลขา หมายถึง แถว; ภควา หมายถึง ผู้ควรบูชา, พระชินเจ้า.

1099.

๑๐๙๙.

Gadā satthe gado roge, nisajjā pīṭhesvā’sanaṃ;

Tathāgato jine satte,Caye dehe samussayo.

คทา หมายถึง อาวุธ; คทะ หมายถึง โรค; อาสนะ หมายถึง การนั่ง, ที่นั่ง; ตถาคต หมายถึง พระชินเจ้า, สัตว์; สมุสสยะ หมายถึง กอง, ร่างกาย.

1100.

๑๑๐๐.

Bilaṃ koṭṭhāsa chiddesu, vajjaṃ dose ca bheriyaṃ;

Kāle dīghañjase’ddhānaṃ, āliyaṃ setu kāraṇe.

พิละ หมายถึง ส่วน, ช่อง; วัชชะ หมายถึง โทษ, กลอง; อัทธานะ หมายถึง กาล, ทางไกล; อาลิ หมายถึง คันนา, เหตุ.

1101.

๑๑๐๑.

Okāso kāraṇe dese,Sabhā gehe ca saṃsade;

Yūpo thambhe ca pāsāde, ayanaṃ gamane pathe.

โอกาส หมายถึง เหตุ, สถานที่; สภา หมายถึง บ้าน, ที่ประชุม; ยูโป หมายถึง เสา, ปราสาท; อายนะ หมายถึง การไป, ทาง.

1102.

๑๑๐๒.

Akko rukkhantare sūre,Asso koṇe hayepi ca;

Aṃso khandhe ca koṭṭhāse,Jālaṃ sūsva’cci no pume.

อักกะ หมายถึง ต้นรัก, ดวงอาทิตย์; อัสสะ หมายถึง มุม, ม้า; อังสะ หมายถึง บ่า, ส่วน; ชาละ หมายถึง ตาข่าย, รัศมี.

1103.

๑๑๐๓.

Nāsā’sattesva’ bhāvo tha,Anna modana bhuttisu;

Jīvaṃ pāne jane jīvo,Ghāso tva’nne ca bhakkhaṇe.

นาสา หมายถึง ความไม่มี, ความไม่ผูกพัน; อันนะ หมายถึง ข้าวสุก, การบริโภค; ชีวะ หมายถึง ลมหายใจ, สัตว์; ฆาสะ หมายถึง อาหาร, การกิน.

1104.

๑๑๐๔.

Chadane’cchādanaṃ vatthe, nikāyo geharāsisu;

Annādo āmisaṃ maṃse;

Dikkhā tu yajane’ccane.

อัจฉาทนะ หมายถึง เครื่องปกคลุม, ผ้า; นิกาย หมายถึง บ้าน, กอง; อามิสะ หมายถึง อาหาร, เนื้อ; ทิกขา หมายถึง การบูชา, การยัญ.

1105.

๑๑๐๕.

Kriyāyaṃ kārikā pajje,Ketu tu cihane dhaje;

Kusumaṃ thīraje pupphe, vānare tu budhe kavi.

การิกา หมายถึง การกระทำ, บทกวี; เกตุ หมายถึง เครื่องหมาย, ธง; กุสุมะ หมายถึง เลือดประจำเดือน, ดอกไม้; กวิ หมายถึง ลิง, บัณฑิต.

1106.

๑๑๐๖.

Adhare [Pg.90] kharabhe oṭṭho, luddo tu luddakepi ca;

Kalusaṃ tvā’vile pāpe, pāpe kali parājaye.

โอฏฐะ หมายถึง ริมฝีปากล่าง, อูฐ; ลุททะ หมายถึง นายพราน, ผู้ดุร้าย; กะลุสะ หมายถึง ความขุ่นมัว, บาป; กะลิ หมายถึง บาป, ความพ่ายแพ้.

1107.

๑๑๐๗.

Kantāro vana, duggesu, caro cāramhi cañcale;

Janāvāse gaṇe gāmo, cammaṃ tu phalake tace.

กันตาระ หมายถึง ป่า, ทางกันดาร; จะระ หมายถึง จารบุรุษ, ผู้หวั่นไหว; คามะ หมายถึง ที่อยู่อาศัยของคน, หมู่; จัมมะ หมายถึง โล่, หนัง.

1108.

๑๑๐๘.

Āmodo hāsa gandhesu,Cāru tu kanakepi ca;

Sattāyaṃ bhavanaṃ gehe, lese tu khalite chalaṃ.

อาโมทะ หมายถึง ความยินดี, กลิ่นหอม; จารุ หมายถึง ทอง, งดงาม; ภวนะ หมายถึง การมีอยู่, บ้าน; ฉละ หมายถึง เล่ห์เหลี่ยม, ความพลั้งพลาด.

1109.

๑๑๐๙.

Veraṃ pāpe ca paṭighe, taco cammani vakkale;

Ucce’dhirohe āroho, nettaṃ vatthantara’kkhisu.

เวระ หมายถึง บาป, ความอาฆาต; ตะจะ หมายถึง หนัง, เปลือกไม้; อาโรหะ หมายถึง ที่สูง, การขึ้น; เนตตะ หมายถึง ผ้า, ตา.

1110.

๑๑๑๐.

Paṭihāre mukhe dvāraṃ, pete ñāte mato tisu;

Māso paraṇṇa kālesu, naggo tva’celakepi ca.

ทวาระ หมายถึง ประตู, ปาก; มะตะ หมายถึง ผู้ตาย, ผู้ที่รู้แล้ว; มาสะ หมายถึง ถั่วราชมาส, เดือน; นักคะ หมายถึง เปลือย, ชีเปลือย.

1111.

๑๑๑๑.

Dose ghāte ca paṭigho, migādo chagale pasu;

Arūpe cā’vhaye nāmaṃ, daro daratha bhītisu.

ปฏิฆะ หมายถึง โทษ, การฆ่า, ความอาฆาต; ปสุ หมายถึง สัตว์กินเนื้อ, แพะ; นามะ หมายถึง นามธรรม, ชื่อ; ทะระ หมายถึง ความกระวนกระวาย, ความกลัว.

1112.

๑๑๑๒.

Yācane bhojane bhikkhā,Bhāre tva’tisaye bharo;

Dabbi’ndajāyāsu sujā, meghe tva’bbhaṃ vihāyase.

ภิกขา หมายถึง การขอ, อาหาร; ภาระ หมายถึง ภาระ, มากเกินไป; สุชา หมายถึง ทัพพี, ภรรยาของพระอินทร์; อัพภะ หมายถึง เมฆ, ท้องฟ้า.

1113.

๑๑๑๓.

Modako khajjabhedepi, maṇike ratane maṇi;

Selā’rāmesu malayo,Sabhāva’ṅkesu lakkhaṇaṃ.

โมทกะ หมายถึง ขนมหวาน; มณี หมายถึง แก้วมณี, รัตนะ; มลัย หมายถึง ภูเขา, สวน; ลักขณะ หมายถึง ลักษณะธรรมชาติ, เครื่องหมาย.

1114.

๑๑๑๔.

Havi sappimhi hotabbe, siro seṭṭhe ca muddhani;

Vicārepi viveko tha, sikharī pabbate dume.

หวิ หมายถึง เนยใส, เครื่องบูชา; สิระ หมายถึง ศีรษะ, สิ่งประเสริฐ; วิเวกะ หมายถึง การพิจารณา, ความสงัด; สิขรี หมายถึง ภูเขา, ต้นไม้.

1115.

๑๑๑๕.

Vego jave pavāhe ca, saṅku tu khilahetisu;

Niggahīte kaṇe bindu, varāho sūkare gaje.

เวคะ หมายถึง ความเร็ว, กระแส; สังขุ หมายถึง หลัก, อาวุธ; พินทุ หมายถึง นิคหิต, หยด; วราหะ หมายถึง หมู, ช้าง.

1116.

๑๑๑๖.

Nettante cittake’pāṅgaṃ, siddhattho sāsape jine;

Hāro muttāguṇe gāhe,Khārako makuḷe rase.

อปางคะ หมายถึง หางตา, ภาพวาด; สิทธัตถะ หมายถึง เมล็ดผักกาด, พระชินเจ้า; หาระ หมายถึง สร้อยไข่มุก, การจับ; ขารกะ หมายถึง ดอกตูม, รสเค็ม.

1117.

๑๑๑๗.

Accayo’ tikkame dose,Selarukkhesva’go nago;

Svappe’vadhāraṇe mattaṃ, apacitya’ccane khaye.

อัจจะโย หมายถึง การล่วงละเมิด, โทษ; นะคะ หมายถึง ภูเขา, ต้นไม้; มัตตะ หมายถึง น้อย, ประมาณ; อปจิติ หมายถึง การบูชา, ความเสื่อม.

1118.

๑๑๑๘.

Chiddo’taraṇesvo’tāro,Brahme [Pg.91] ca janake pitā;

Pitāmaho’yyake brahme,Poto nāvāya bālake.

โอตาระ หมายถึง การลง, ช่องว่าง; ปิตา หมายถึง พระพรหม, บิดา; ปิตามหะ หมายถึง ปู่, พระพรหม; โปตะ หมายถึง เรือ, เด็ก.

1119.

๑๑๑๙.

Rukkhe vaṇṇe sune soṇo,Sagge tu gagane divo;

Vatthe gandhe ghare vāso, cullo khudde ca uddhane.

โสณะ หมายถึง ต้นไม้, สี, สุนัข; ทิวะ หมายถึง สวรรค์, ท้องฟ้า; วาสะ หมายถึง ผ้า, กลิ่น, บ้าน; จุลละ หมายถึง เล็ก, เตา.

1120.

๑๑๒๐.

Kaṇṇo koṇe ca savaṇe,Mālā pupphe ca pantiyaṃ;

Bhāgo bhāgye’kadesesu,Kuṭṭhaṃ roge’ japālake.

กัณณะ หมายถึง มุม, หู; มาลา หมายถึง ดอกไม้, แถว; ภาค หมายถึง โชค, ส่วน; กุฏฐะ หมายถึง โรคเรื้อน, ต้นไม้ชนิดหนึ่ง.

1121.

๑๑๒๑.

Seyyā senāsane sene, cundabhaṇḍamhi ca’bbhamo;

Vatthādilomaṃ’su kare, nipāto patane’byaye.

เสยยา หมายถึง ที่นอน, การนอน; อัพภะโม หมายถึง เครื่องมือของช่างกลึง; อังสุ หมายถึง ชายผ้าเป็นต้น, รัศมี; นิปาตะ หมายถึง การตก, นิบาต.

1122.

๑๑๒๒.

Sākhāyaṃ viṭapo thambhe, sattu khajjantare dise;

Sāmiko pati’yiresu, paṭṭhānaṃ gati hetusu.

"วิฏปะ" (หมายถึง) กิ่งไม้, เสา; "สัตตุ" (หมายถึง) ข้าวคั่ว, ศัตรู; "สามิกะ" (หมายถึง) สามี, ผู้เป็นใหญ่; "ปัฏฐาน" (หมายถึง) คติ, เหตุ

1123.

๑๑๒๓.

Rāge raṅgo naccaṭṭhāne, pānaṃ peyye ca pītiyaṃ;

Iṇu’kkhepesu uddhāro, ummāre eḷako aje.

"รังคะ" (หมายถึง) ความกำหนัด (สี), สถานที่เต้นรำ; "ปานะ" (หมายถึง) ของดื่ม, ความอิ่มเอิบใจ; "อุทธาระ" (หมายถึง) การใช้หนี้; "เอฬกะ" (หมายถึง) ธรณีประตู, แพะ

1124.

๑๑๒๔.

Pahāro pothane yāme,Sarado hāyano’tusu;

Kuṇḍikāyā’ḷhake tumbo,Palālo tu bhusamhi ca.

"ปหาระ" (หมายถึง) การทุบตี, ยาม; "สารทะ" (หมายถึง) ปี, ฤดู; "ตุมพะ" (หมายถึง) เต้าน้ำ, ทะนาน; "ปลาละ" (หมายถึง) ฟางข้าว

1125.

๑๑๒๕.

Matā’vāṭe caye kāsu, panisā kāraṇe raho;

Kāso poṭagale roge,Doso kodhe guṇe’tare.

"กาสุ" (หมายถึง) หลุม, กอง; "ปนิสา" (หมายถึง) เหตุ, ที่ลับ; "กาสะ" (หมายถึง) ไม้อ้อ, โรคไอ; "โทสะ" (หมายถึง) ความโกรธ, โทษ (สิ่งอื่นจากคุณ)

1126.

๑๑๒๖.

Yutya’ṭṭāla’ṭṭitesva’ṭṭo, kīḷāyaṃ kānane davo;

Uppattiyaṃ co’ppatanaṃ, uyyānaṃ gamane vane.

"อัฏฏะ" (หมายถึง) คดีความ, หอคอย, ผู้เดือดร้อน; "ทวะ" (หมายถึง) การเล่น, ป่า; "อุปปัตตนะ" (หมายถึง) การเกิดขึ้น; "อุทยาน" (หมายถึง) การไป, ป่า (สวน)

1127.

๑๑๒๗.

Vokāro lāmake khandhe, mūlo’padāsu pābhataṃ;

Dasā’ vatthā paṭantesu, kāraṇaṃ ghāta, hetusu.

"โวการะ" (หมายถึง) สิ่งเลวทราม, ขันธ์; "ปาภตะ" (หมายถึง) ทุน (ราคา), ของกำนัล; "ทสา" (หมายถึง) วัย (สภาพ), ชายผ้า; "การณะ" (หมายถึง) การฆ่า, เหตุ

1128.

๑๑๒๘.

Hatthidāne [Pg.92] mado gabbe, ghaṭā ghaṭana rāsisu;

Upahāro’bhihārepi, cayo bandhana rāsisu.

"มทะ" (หมายถึง) มันช้าง, ความมัวเมา; "ฆฏา" (หมายถึง) การประกอบ, กลุ่ม (กอง); "อุปหาระ" (หมายถึง) เครื่องบรรณาการ; "จยะ" (หมายถึง) การผูก, กอง

1129.

๑๑๒๙.

Gandho thoke ghāyanīye,Cāgo tu dānahānisu;

Pāne pamode pīti’tthī, iṇe givā galepi ca.

"คันธะ" (หมายถึง) เล็กน้อย, กลิ่น; "จาคะ" (หมายถึง) การให้, การสละ; "ปีติ" (อิตถีลิงค์) (หมายถึง) การดื่ม, ความปราโมทย์; "คีวา" (หมายถึง) หนี้, ลำคอ

1130.

๑๑๓๐.

Patiṭṭhā nissaye ṭhāne, balakkārepi sāhasaṃ;

Bhaṅgo bhede paṭe bhaṅgaṃ, chattaṃ tu chavakepi ca.

"ปติฏฐา" (หมายถึง) ที่พึ่ง, สถานที่; "สาหสะ" (หมายถึง) การใช้กำลัง; "ภังคะ" (หมายถึง) การแตกทำลาย; "ภังคะ" (นปุงสกลิงค์) (หมายถึง) ผ้าเปลือกไม้; "ฉัตตะ" (หมายถึง) เศวตฉัตร, ศพ

1131.

๑๑๓๑.

Ñāṇe bhuvi ca bhūri’ttī, anaṅge madano dume;

Pamātaripi mātā tha, veṭhu’ṇīsesu veṭhanaṃ.

"ภูริ" (อิตถีลิงค์) (หมายถึง) ปัญญา, แผ่นดิน; "มทนะ" (หมายถึง) กามเทพ, ต้นไม้; "มาตา" (หมายถึง) มารดา, ผู้ประมาณ; "เวฐนะ" (หมายถึง) การโพก, ผ้าโพกศีรษะ

1132.

๑๑๓๒.

Māriso taṇḍuleyye’yye,Mokkho nibbāna muttisu;

Indo’dhipati sakkesvā, rammaṇaṃ hetu gocare.

"มาริสะ" (หมายถึง) ผักขม, ท่านผู้นิรทุกข์; "โมกขะ" (หมายถึง) พระนิพพาน, การพ้น; "อินทะ" (หมายถึง) ผู้เป็นใหญ่, พระอินทร์; "อารัมมณะ" (หมายถึง) เหตุ, อารมณ์ (โคจร)

1133.

๑๑๓๓.

Aṅke saṇṭhāna mākāre,Khette vappo taṭepi ca;

Sammutya’nuññā vohāre, sva’tha lājāsu cā’kkhataṃ.

"อังคะ" (หมายถึง) รูปร่าง, อาการ; "วัปปะ" (หมายถึง) การหว่าน (นา), ฝั่ง; "สมมติ" (หมายถึง) การอนุญาต, โวหาร; "อักขตะ" (หมายถึง) ข้าวตอก

1134.

๑๑๓๔.

Satraṃ yāge sadādāne,Somo tu osadhi’ndusu;

Saṅghāto yugagehaṅge, khāro ūse ca bhasmani.

"สัตระ" (หมายถึง) ยัญพิธี, การให้ทานเป็นนิตย์; "โสมะ" (หมายถึง) ต้นโสม, พระจันทร์; "สังฆาตะ" (หมายถึง) แอก, ส่วนประกอบของเรือน; "ขาระ" (หมายถึง) ดินเค็ม, เถ้า

1135.

๑๑๓๕.

Ātāpo vīriye tāpe,Bhāge sīmāya odhi cāti.

"อาตาปะ" (หมายถึง) ความเพียร, ความร้อน; "โอธิ" (หมายถึง) ส่วน, ขอบเขต

Iti pādānekatthavaggo.

จบปาทาเนกัตถวรรค

Anekatthavaggo niṭṭhito.

จบอเนกัตถวรรค

3. Sāmaññakaṇḍa

๓. สามัญญกัณฑ์

4. Abyayavagga

๔. อัพยยวรรค

1136.

๑๑๓๖.

Abyayaṃ vuccate dāni, cirassaṃ tu ciraṃ tathā;

Cirena cirarattāya, saha saddhiṃ samaṃ amā.

บัดนี้จะกล่าวถึงอัพยยะ, "จิรัสสัง" และ "จิรัง" (หมายถึง) นาน; "จิเรนะ" และ "จิรรัตตายะ" (หมายถึง) นาน; "สห", "สัทธิง", "สมัง", "อมา" (หมายถึง) กับ, พร้อมกัน

1137.

๑๑๓๗.

Punappunaṃ [Pg.93] abhiṇhañcā, sakiṃ cā’bhikkhaṇaṃ muhuṃ;

Vajjane tu vinā nānā, antarena rite puthu.

"ปุนัปปุนัง", "อภิณหัง", "อภิกขณัง", "มุหุง" (หมายถึง) บ่อยๆ; "สกิง" (หมายถึง) ครั้งเดียว; ในความหมายว่าเว้น (วัชชนะ) คือ "วินา", "นานา", "อันตเรนะ", "ริเต", "ปุถุ" (หมายถึง) เว้น, ต่างหาก, ในระหว่าง, ยกเว้น, แยกกัน

1138.

๑๑๓๘.

Balavaṃ suṭṭhu cā’tīvā, tisaye kimuta sva’ti;

Aho tu kiṃ kimū’ dāhu, vikappe kimuto’da ca.

"พลวัง", "สุฏฐุ", "อตีวะ" (หมายถึง) อย่างยิ่ง; ในความยิ่ง (อติสยะ) มีคำว่า "กิมุต", "สวาติ" ด้วย; "อโห", "กิง", "กิมุ", "อุทาหุ" (หมายถึง) อโห, อะไร, หรือว่า; ในความหมายว่าเลือก (วิกัปปะ) มีคำว่า "กิมุต", "อุท" ด้วย

1139.

๑๑๓๙.

Avhāne bho are ambho,Hambho re je’ṅga āvuso;

He hare tha kathaṃ kiṃsu, nanu kacci nu kiṃ samā.

ในการเรียก (อาวหาเน) คือ "โภ", "อเร", "อัมโภ", "หัมโภ", "เร", "เช", "อังคะ", "อาวุโส", "เห", "หเร"; "กถัง", "กิงสุ", "นนุ", "กัจจิ", "นุ", "กิง" (หมายถึง) อย่างไร, อะไรเล่า, มิใช่หรือ, หรือว่า, หรือ, อะไร

1140.

๑๑๔๐.

Adhune’tarahī’dāni, sampati aññadatthu tu;

Tagghe’ kaṃse sasakkañcā, ddhā kāmaṃ jātu ve have.

"อธุนา", "เอตรหิ", "อิทานิ", "สัมปติ" (หมายถึง) บัดนี้; "อัญญทัตถุ", "ตัคเฆ", "เอกังเส", "สสักกัง", "อัทธา", "กามัง", "ชาตุ", "เว", "หเว" (หมายถึง) โดยส่วนเดียว, แน่นอน, ตามความปรารถนา, บางที, แท้จริง

1141.

๑๑๔๑.

Yāvatā tāvatā yāva, tāva kittāvatā tathā;

Ettāvatā ca kīve’ti, paricchedatthavācakā.

"ยาวตา", "ตาวตา", "ยาว", "ตาว", "กิตตาวตา", "เอตตาวตา", "กีวะ" เป็นคำแสดงความกำหนด (ปริจเฉท)

1142.

๑๑๔๒.

Yathā tathā yatheve’vaṃ, yathānāma yathāhi ca;

Seyyathāpye’vamevaṃ, vā, tatheva ca yathāpi ca.

"ยถา", "ตถา", "ยเถวะ", "เอวัง", "ยถานาม", "ยถาหิ", "เสยยะถาปิ", "เอวะเมวัง", "วา", "ตเถวะ", "ยถาปิ" (หมายถึง) อย่างไร, อย่างนั้น, เหมือนอย่างนั้น, อย่างนั้น, เหมือนอย่างว่า, หรือ, อย่างนั้นนั่นแหละ

1143.

๑๑๔๓.

Evampi ca seyyathāpi, nāma yatharivā’pi ca;

Paṭibhāgatthe yathāca, viya tatharivā’pi ca.

"เอวัมปิ", "เสยยะถาปิ", "นาม", "ยถริวะ", "ยถา", "วิย", "ตถริวะ" ในความหมายว่าเปรียบเทียบ (ปฏิภาคะ)

1144.

๑๑๔๔.

Saṃ sāmañca sayaṃ cātha, āma sāhu lahū’pi ca;

Opāyikaṃ patirūpaṃ, sādhve’vaṃ sampaṭicchane.

"สัง", "สามัง", "สยัง" (หมายถึง) เอง, ตนเอง; "อาม", "สาธุ", "ลหุ", "โอปายิกัง", "ปฏิรูปัง", "เอวัง" ในความหมายว่ารับคำ (สัมปฏิจฉนะ)

1145.

๑๑๔๕.

Yaṃ taṃ yato tato yena,Tene’ti kāraṇe siyuṃ;

Asākalye tu cana ci, nipphale tu mudhā bhave.

"ยัง", "ตัง", "ยโต", "ตโต", "เยนะ", "เตนะ" พึงมีในความหมายว่าเหตุ (การณะ); "จน", "จิ" ในความหมายว่าไม่ทั้งหมด (อสากัลยะ); "มุธา" ในความหมายว่าไม่มีผล (นิปผละ)

1146.

๑๑๔๖.

Kadāci jātu tulyā’tha, sabbato ca samantato;

Parito ca samantāpi, atha micchā musā bhave.

"กทาจิ", "ชาตุ" (หมายถึง) บางครั้ง, บางที; "ตุลยา" (หมายถึง) เสมอ; "สัพพะโต", "สมันตะโต", "ปริโต", "สมันตา" (หมายถึง) โดยรอบ, โดยประการทั้งปวง; "มิจฉา", "มุสา" (หมายถึง) ผิด, เท็จ

1147.

๑๑๔๗.

Nisedhe na anomā’laṃ, nahi cetu sace yadi;

Anukulye tu saddhañca,Nattaṃ doso divā tva’he.

ในการห้าม (นิเสธะ) คือ "นะ", "โน", "มา", "อะลัง", "นะหิ"; "เจ", "ตุ", "สเจ", "ยะทิ" (หมายถึง) ถ้า; "สัทธัง" ในความหมายว่าคล้อยตาม (อนุกูลยะ); "นัตตัง", "โทโส" (หมายถึง) กลางคืน; "ทิวา", "อะเห" (หมายถึง) กลางวัน

1148.

๑๑๔๘.

Īsaṃ kiñci manaṃ appe, sahasā tu atakkite;

Pure ggato tu purato, peccā’mutrabhavantare.

เล็กน้อย, นิดหน่อย, น้อย; โดยพลัน, โดยไม่ทันคิด; ข้างหน้า, ก่อน; ในภพหน้า, ในโลกหน้า.

1149.

๑๑๔๙.

Aho [Pg.94] hī vimhaye tuṇhī,Tu mone thā’vi pātu ca;

Taṅkhaṇe sajju sapadi, balakkāre pasayha ca.

อ้อ, โอ้ (คำอุทานแสดงความประหลาดใจ); เงียบ, นิ่ง; ปรากฏ; ในขณะนั้น, ทันที; โดยบังคับ, โดยข่มขืน.

1150.

๑๑๕๐.

Sudaṃ kho assu yagghe ve,hā’dayo padapūraṇe;

Antarena’ntarā anto, vassaṃ nūna ca nicchaye.

(คำเสริมบท); ในระหว่าง, ภายใน; แน่นอน, แท้จริง.

1151.

๑๑๕๑.

Ānande sañca diṭṭhā tha, virodhakathane nanu;

Kāmappavedane kacci, usūyopagame’tthu ca.

ในความยินดี, ในความสุข; เห็นแล้ว; ในการกล่าวค้าน, ไม่ใช่หรือ; ในการแสดงความปรารถนา, หรือไม่; ในการเข้าถึงความริษยา, มีอยู่.

1152.

๑๑๕๒.

Evā’vadhāraṇe ñeyyaṃ, yathāttaṃ tu yathātathaṃ;

Nīcaṃ appe, mahatyu’ccaṃ, atha pāto page samā.

พึงรู้ว่าอย่างนี้ (คำยืนยัน); ตามความเป็นจริง; ต่ำ, น้อย; สูง, มาก; และในเวลาเช้าตรู่, เสมอ.

1153.

๑๑๕๓.

Nicce sadā sanaṃ pāyo,Bāhulye bāhiraṃ bahi;

Bahiddhā bāhirā bāhye, sīghetu saṇikaṃ bhave.

เสมอไป, ตลอดไป, โดยมาก; โดยมาก, ข้างนอก; ข้างนอก, ภายนอก; เร็ว, ช้า.

1154.

๑๑๕๔.

Atthaṃ adassane duṭṭhu, nindāyaṃ, vandane namo;

Sammā suṭṭhu pasaṃsāyaṃ, atho sattāya matthi ca.

ในการไม่เห็น (การตกลับ); ในการติเตียน; ในการไหว้, นอบน้อม; โดยชอบ, ดีแล้ว ในการสรรเสริญ; และในความมีอยู่.

1155.

๑๑๕๕.

Sāyaṃ sāye’jja atrā’he,Suve tu sve anāgate;

Tato pare parasuve, hiyyotu divase gate.

ในเวลาเย็น, วันนี้, ที่นี่; พรุ่งนี้, ในอนาคต; หลังจากนั้น, วันมะรืน; เมื่อวานนี้, ในวันที่ล่วงไปแล้ว.

1156.

๑๑๕๖.

Yattha yatra yahiṃcātha, tattha tatra tahiṃtahaṃ;

Atho uddhañca upari, heṭṭhā tu ca adho samā.

ที่ใด, ณ ที่ใด; ที่นั่น, ณ ที่นั่น; และข้างบน, เบื้องบน; ข้างล่าง, เบื้องล่าง, เสมอ.

1157.

๑๑๕๗.

Codane iṅgha handā’tha, ārādūrā ca ārakā;

Parammukhā tu ca raho, sammukhā tvā’vi pātu ca.

ในการชักชวน, เชิญ, มาเถิด; ไกล, ห่างไกล; หันหลังให้, ลับหลัง, ในที่ลับ; ต่อหน้า, ปรากฏ.

1158.

๑๑๕๘.

Saṃsayatthamhi appeva, appevanāma nū’ti ca;

Nidassane iti’tthañca, evaṃ, kicche kathañci ca.

ในความสงสัย, บางที, อาจจะ, ไม่ใช่หรือ; ในการแสดง, อย่างนี้, ดังนี้; ในความยากลำบาก, อย่างไรก็ตาม.

1159.

๑๑๕๙.

Hā khede sacchi paccakkhe,Dhuvaṃ thire’vadhāraṇe;

Tiro tu tiriyaṃ cātha, kucchāyaṃ duṭṭhu ku’ccate.

โอ้ (คำแสดงความเศร้า); โดยประจักษ์, ด้วยตาตนเอง; มั่นคง, แน่นอน, ยืนยัน; ข้าม, ผ่าน, เฉียง; ในการตำหนิ, ชั่ว, เลว.

1160.

๑๑๖๐.

Suvatthi āsiṭṭhatthamhi, nindāyaṃ tu dhī kathyate;

Kuhiñcanaṃ kuhiṃ kutra, kuttha kattha kahaṃ kva tha.

ความสวัสดี, ในความปรารถนาดี; ในการติเตียน, พึงกล่าวว่า "ธี่" (คำตำหนิ); ที่ไหน, ณ ที่ไหน.

1161.

๑๑๖๑.

Ihe’dhā’tra [Pg.95] tu etthā’ttha,Atha sabbatra sabbadhi;

Kadā kudācanaṃ cātha, tadāni ca tadā samā.

ที่นี่, ณ ที่นี้; และทุกหนทุกแห่ง, ทุกที่; เมื่อไร, บางครั้ง; ในเวลานั้น, เสมอ.

1162.

๑๑๖๒.

Ādikamme bhusatthe ca, sambhavo’tiṇṇa tittisu;

Niyogi’ssariya’ppīti, dāna pūjā’gga, santisu.

ในการเริ่มต้น, ในความหมายว่ามาก; ในการเกิด, ในความอิ่มเอม, ในความพอใจ; ในการมอบหมาย, ในความเป็นใหญ่, ในความยินดี; ในการให้, ในการบูชา, ในความเป็นเลิศ, ในความสงบ.

1163.

๑๑๖๓.

Dassane tappare saṅge, pasaṃsā, gati, suddhisu;

Hiṃsā, pakāranto’bhāva, viyogā’vayavesu ca;

Po’pasaggo disāyoge, patthanā, dhitiādisu.

ในการเห็น, ในความขวนขวาย, ในการข้องแวะ; ในการสรรเสริญ, ในการไป, ในความบริสุทธิ์; ในการเบียดเบียน, ในประเภทและการรวมเข้าไว้ภายใน, ในการพลัดพราก, ในส่วนประกอบ; อุปสรรค "ป" ในการประกอบทิศ, ในความปรารถนา, ในความอดทนเป็นต้น.

1164.

๑๑๖๔.

Parāsaddo parihāni, parājaya gatīsu ca;

Bhusatthe paṭilomatthe, vikkamā’masanādisu.

อุปสรรค "ปราช" ในความเสื่อม, ในความพ่ายแพ้, ในการไป; ในความหมายว่ามาก, ในความหมายว่าตรงกันข้าม, ในความกล้าหาญ, ในการสัมผัสเป็นต้น.

1165.

๑๑๖๕.

Nissesā’bhāva sanyāsa, bhusattha mokkha rāsisu;

Gehā’deso’pamāhīna, pasādaniggatā’ccaye.

ในความไม่มีเหลือ, ในความไม่มี, ในการสละ, ในความหมายว่ามาก, ในความหลุดพ้น, ในกอง; ในการออกจากเรือนเป็นต้น, ในการเปรียบเทียบ, ในความต่ำทราม, ในความเลื่อมใส, ในการออกไป, ในความล่วงเลย.

1166.

๑๑๖๖.

Dassano’sānanikkhantā, dhobhāgesva’vadhāraṇe;

Sāmīpye bandhane cheka, ntobhāgo’paratīsu ca.

การเห็น, การสิ้นสุด, การออกไป; ในส่วนที่ต่ำ, ในการกำหนด; ในความใกล้, ในการผูกพัน, ในความฉลาด; ในส่วนภายใน, ในความสงบ.

1167.

๑๑๖๗.

Pātubhāve viyoge ca, nisedhādo ni dissati;

Atho nīharaṇe cevā, varaṇādo ca nī siyā.

ในการปรากฏ, ในการพลัดพราก; อุปสรรค "นิ" ปรากฏในความห้ามเป็นต้น; และอุปสรรค "นี" พึงมีในการนำออก, ในการเลือกเป็นต้น.

1168.

๑๑๖๘.

Uddhakamma viyoga tta, lābha titti samiddhisu;

Pātubhāva’ccayābhāva, pabalatte pakāsane;

Dakkha’ggatāsu kathane, sattimokkhādike u ca.

การกระทำที่สูงขึ้น, การพลัดพราก; ในลาภ, ในความอิ่มเอม, ในความสำเร็จ; ในการปรากฏ, ในความล่วงเลย, ในความไม่มี, ในความมีกำลัง, ในการประกาศ; ในความฉลาด, ในความเป็นเลิศ, ในการกล่าว, ในความสามารถ, ในความหลุดพ้นเป็นต้น, และอุปสรรค "อุ".

1169.

๑๑๖๙.

Du kucchite’sadatthesu, virūpatte pya’sobhane;

Siyā’bhāvā’samiddhīsu, kicche cā’nandanādike.

อุปสรรค "ทุ" ในความน่ารังเกียจ, ในความหมายว่าไม่ดี; ในความผิดรูป, ในความไม่งดงาม; พึงมีในความไม่มี, ในความไม่สำเร็จ; ในความยากลำบาก, ในความไม่ยินดีเป็นต้น.

1170.

๑๑๗๐.

Saṃ samodhāna saṅkhepa, samantatta samiddhisu;

Sammā bhusa saha ppatthā, bhimukhatthesu saṅgate;

Vidhāne pabhave pūjā, punappunakriyādisu.

อุปสรรค "สํ" ในการรวมกัน, ในการย่อ; ในความเป็นไปโดยรอบ, ในความสำเร็จ; โดยชอบ, มาก, พร้อมกับ, ในความปรารถนา; ในความหมายว่ามุ่งหน้าไป, ในการประกอบ; ในการจัดแจง, ในการเกิด, ในการบูชา, ในการกระทำซ้ำๆ เป็นต้น.

1171.

๑๑๗๑.

Vividhā’tisayā’bhāva, bhusatti’ssariyā’ccaye;

Viyoge kalahe pātu, bhāve bhāse ca kucchane.

ในความหลากหลาย, ในความยิ่งใหญ่, ในความไม่มี; ในความมีกำลังมาก, ในความเป็นใหญ่, ในความล่วงเลย; ในการพลัดพราก, ในการทะเลาะวิวาท, ปรากฏ; ในความเป็น, ในการส่องแสง, ในการตำหนิ.

1172.

๑๑๗๒.

Dūrā’nabhimukhattesu, mohā’navaṭṭhitīsu ca;

Padhāna dakkhatā kheda, sahatthādo vi dissati.

ในความไกล, ในความไม่มุ่งหน้าไป; ในความหลง, ในความไม่ตั้งมั่น; ความเป็นประธาน, ความฉลาด, ความเหน็ดเหนื่อย; อุปสรรค "วิ" ปรากฏในการช่วยเหลือเป็นต้น.

1173.

๑๑๗๓.

Viyoge [Pg.96] jānane cā’dho,bhāga nicchaya suddhisu;

Īsadatthe paribhave, desa byāpana hānisu;

Vacokriyāya theyye ca, ñāṇappattādike ava.

ในการพลัดพราก, ในการรู้, ในส่วนที่ต่ำ; ในการกำหนดส่วน, ในความบริสุทธิ์; ในความหมายว่าเล็กน้อย, ในการดูหมิ่น; ในการแผ่ไปทั่วประเทศ, ในความเสื่อม; ในการกระทำด้วยวาจา, ในการลักขโมย, ในการบรรลุญาณเป็นต้น, และอุปสรรค "อว".

1174.

๑๑๗๔.

Pacchā bhusatta sādisyā, nupacchinnā’nuvattisu;

Hīne ca tatiyatthā’dho, bhāgesva’nugate hite;

Dese lakkhaṇa vicche’ttha, mbhūta bhāgādike anu.

ภายหลัง, ในความหมายว่ามาก, ในความคล้ายคลึง; ในความไม่ขาดสาย, ในการเป็นไปตาม; ในความต่ำทราม, ในความหมายว่าที่สาม, ในส่วนที่ต่ำ; ในส่วนที่ตามไป, ในประโยชน์; ในประเทศ, ในเครื่องหมาย, ในการแยก, ในความมีอยู่, ในส่วนเป็นต้น, และอุปสรรค "อนุ".

1175.

๑๑๗๕.

Samantatthe paricchede, pūjā’liṅgana vajjane;

Dosakkhāne nivāsanā, vaññā’dhāresu bhojane;

Soka byāpana tatvesu, lakkhaṇādo siyā pari.

ในความหมายว่าโดยรอบ, ในการกำหนดขอบเขต; ในการบูชา, ในการกอดรัด, ในการเว้น; ในการกล่าวโทษ, ในการนุ่งห่ม; ในการดูหมิ่น, ในที่รองรับ, ในการบริโภค; ในความเศร้าโศก, ในการแผ่ไป, ในความเป็นจริง, ในเครื่องหมายเป็นต้น, อุปสรรค "ปริ" พึงมี.

1176.

๑๑๗๖.

Ābhimukhya visiṭṭhu’ddha, kammasāruppavuddhisu;

Pūjā’dhika kulā’sacca, lakkhaṇādimhi cāpya’bhi.

ในความมุ่งหน้าไป, ในความพิเศษ, ในการกระทำที่สูงขึ้น; ในความเหมาะสมแก่กรรม, ในความเจริญ; ในการบูชา, ในความยิ่งใหญ่, ในตระกูล, ในความไม่จริง; ในเครื่องหมายเป็นต้น, และอุปสรรค "อภิ" พึงมี.

1177.

๑๑๗๗.

Adhiki’ssara, pāṭhā’dhi, ṭṭhāna, pāpuṇanesva’dhi;

Nicchaye coparittā’dhi, bhavane ca visesane.

อุปสรรค "อธิ" ในความยิ่งใหญ่, ในความเป็นใหญ่, ในการอ่าน; ในที่ตั้ง, ในการบรรลุ; ในการกำหนดแน่นอน, ในความเป็นเบื้องบน; ในการมีอยู่, ในความพิเศษ.

1178.

๑๑๗๘.

Paṭidānanisedhesu, vāmā’dānanivattisu;

Sādise paṭinidhimhi, ābhimukhyagatīsu ca.

ในการให้คืนและการห้าม, ในการถือเอาที่ผิดและการงดเว้น; ในตัวแทนที่เหมือนกัน, และในความเป็นของเฉพาะหน้าและการไป.

1179.

๑๑๗๙.

Patibodhe patigate, tathā punakriyāya ca;

Sambhāvane paṭiccatthe, patīti lakkhaṇādike;

Su sobhane sukhe sammā, bhusa suṭṭhu samiddhisu.

ในการรู้แจ้ง ในการไปถึง และในการทำซ้ำ; ในการคาดคะเน ในความหมายว่าอาศัย และในเครื่องหมายเป็นต้น (คือความหมายของ ปติ); ในความงาม ความสุข ความถูกต้อง ความมาก ความดี และความสำเร็จ (คือความหมายของ สุ).

1180.

๑๑๘๐.

Ābhimukhya, samīpā’di, kammā’liṅgana pattisu;

Mariyādu’ddhakammi’cchā, bandhanā’bhividhīsu ā.

ในความเป็นของเฉพาะหน้า ในความใกล้เป็นต้น ในการกอดรัดกรรม และในการถึง; ในขอบเขต ความปรารถนาในกรรมเบื้องบน การผูกมัด และการกำหนด (คือความหมายของ อา).

1181.

๑๑๘๑.

Nivāsā’vhāna gahaṇa, kicche’sattha nivattisu;

Appasādā’si saraṇa, patiṭṭhā’vimhayādisu.

ในการอยู่ การเรียก การรับ ในความยากลำบาก และในการงดเว้นจากสิ่งไม่ดี; ในความไม่เลื่อมใส ในการอวยพร ในที่พึ่ง ในที่ตั้ง และในความประหลาดใจเป็นต้น.

1182.

๑๑๘๒.

Antobhāva bhusattā’ti, saya pūjāsva’tikkame;

Bhūtabhāve pasaṃsāyaṃ, daḷhatthādo siyā ati.

ในความเป็นภายใน และในความมาก (คือความหมายของ อติ); ในการบูชาตนเอง ในการก้าวล่วง ในความเป็นจริง ในการสรรเสริญ และในความหมายว่ามั่นคงเป็นต้น พึงมี อติ.

1183.

๑๑๘๓.

Sambhāvane ca garahā, pekkhāsu ca samuccaye;

Pañhe saṃvaraṇe ceva, āsīsatthe apī’ritaṃ.

ในการคาดคะเน ในการตำหนิ ในการเพ่งดู และในการรวบรวม; ในการถาม ในการปิดบัง และในความหมายว่าอวยพร ท่านกล่าว อปิ ไว้.

1184.

๑๑๘๔.

Niddese vajjane pūjā, pagate vāraṇepi ca;

Padussane ca garahā, corikā’do siyā apa.

ในการชี้แจง ในการเว้น ในการบูชา ในการไปปราศ และในการห้าม; ในการประทุษร้าย ในการตำหนิ และในการขโมยเป็นต้น พึงมี อป.

1185.

๑๑๘๕.

Samīpapūjā [Pg.97] sādissa, dosakkhāno’papattisu;

Bhusatto’pagamā’dhikya, pubbakammanivattisu;

Gayhākāro’parittesu, upe’tya ’nasanā’dike.

ในการบูชาในที่ใกล้ ในความเหมือน ในการกล่าวโทษ และในการเกิดขึ้น; ในความมาก ในการเข้าถึง ในความยิ่งใหญ่ และในการงดเว้นกรรมก่อน; ในอาการที่พึงถือเอา และในความน้อย (คือความหมายของ อุปะ) ในการอดอาหารเป็นต้น.

1186.

๑๑๘๖.

Evaṃ nidassanā’kāro, pamāsu sampahaṃsane;

Upadese ca vacana, paṭiggāhe’vadhāraṇe;

Garahāye’damatthe ca, parimāne ca pucchane.

เอวํ (ใช้) ในอาการที่เป็นตัวอย่าง ในการเปรียบเทียบ ในการทำให้ร่าเริง; ในการสั่งสอน ในคำพูด ในการรับ และในการกำหนด; ในการตำหนิ ในความหมายว่า 'นี้' ในการกำหนดปริมาณ และในการถาม.

1187.

๑๑๘๗.

Samuccaye samāhāre, nvācaye ce’tarītare;

Padapūraṇamatte ca, casaddo avadhāraṇe.

ในการรวบรวม ในการประมวล ในการตามลำดับ และในความต่างกัน; ในเพียงการเติมบท และในการกำหนด (เหล่านี้คือความหมายของ) จ ศัพท์.

1188.

๑๑๘๘.

Iti hetupakāresu, ādimhi cā’vadhāraṇe;

Nidassane padatthassa, vipallāse samāpane.

อิติ (ใช้) ในเหตุและประการ ในการเริ่มต้น และในการกำหนด; ในการแสดงความหมายของบท ในความกลับกัน และในการจบลง.

1189.

๑๑๘๙.

Samuccaye co’pamāyaṃ, saṃsaye padapūraṇe;

Vavatthitavibhāsāyaṃ, vā’vassagge vikappane.

ในการรวบรวม ในการเปรียบเทียบ ในความสงสัย และในการเติมบท; ในการเลือกที่กำหนดไว้ ในการปล่อยวาง และในการเลือก (คือความหมายของ) วา.

1190.

๑๑๙๐.

Bhūsane vāraṇe cā’laṃ, vuccate pariyattiyaṃ;

Atho’thā’nantarā’rambha, pañhesu padapūraṇe.

อลํ กล่าวไว้ในการประดับ ในการห้าม และในความพอเพียง; อโถ และ อถ (ใช้) ในลำดับ ในการเริ่มต้น ในคำถาม และในการเติมบท.

1191.

๑๑๙๑.

Pasaṃsāgarahāsaññā, sīkārādo pi nāma tha;

Nicchaye cā’numānasmiṃ, siyā nūna vitakkane.

ในการสรรเสริญ การตำหนิ ชื่อ และการยอมรับเป็นต้น (ใช้) นามะ; และในความตกลงใจ ในการอนุมาน และในการคาดคะเน พึงมี นูน.

1192.

๑๑๙๒.

Pucchā’vadhāraṇā’nuññā, sāntvanā’lapane nanu;

Vate’kaṃsa, dayā, hāsa, khedā’lapana, vimhaye.

นนุ (ใช้) ในการถาม การกำหนด การอนุญาต การปลอบโยน และการร้องเรียก; วต (ใช้) ในความแน่นอน ความเอ็นดู ความร่าเริง ความเหนื่อยหน่าย การร้องเรียก และความประหลาดใจ.

1193.

๑๑๙๓.

Vākyārambha, visādesu, handa hāse’nukampane;

Yāva tu tāva sākalya, mānā’vadhya’vadhāraṇe.

หนฺท (ใช้) ในการเริ่มประโยค ในความท้อแท้ ในความร่าเริง และในความสงสาร; ส่วน ยาว และ ตาว (ใช้) ในความสิ้นเชิง ในการประมาณ ในการกำหนดขอบเขต และในการกำหนด.

1194.

๑๑๙๔.

Pācī, pura, ṅgatotthesu, puratthā paṭhame pyatha;

Pabandhe ca cirātīte, nikaṭāgāmike purā.

ปุรตฺถา (ใช้) ในความหมายว่าทิศตะวันออก ข้างหน้า และไปแล้ว และในความหมายว่าแรก; ส่วน ปุรา (ใช้) ในความต่อเนื่อง ในอดีตกาลนาน และในอนาคตกาลอันใกล้.

1195.

๑๑๙๕.

Nisedhavākyālaṅkārā, vadhāraṇapasiddhisu;

Khalvā’sanne tu abhito-Bhimukho’bhayatodike.

ขลุ (ใช้) ในการห้าม ในการประดับประโยค ในการกำหนด และในความปรากฏชัด; ส่วน อภิโต (ใช้) ในความใกล้ ในความมุ่งหน้า และในข้างทั้งสองเป็นต้น.

1196.

๑๑๙๖.

Kāmaṃ yadyapisaddatthe, ekaṃsatthe ca dissati;

Atho pana visesasmiṃ, tatheva padapūraṇe.

กามํ ปรากฏในความหมายของศัพท์ว่า ยทฺยปิ และในความหมายว่าแน่นอน; อโถ และ ปน (ใช้) ในความพิเศษ และในการเติมบทเช่นเดียวกัน.

1197.

๑๑๙๗.

Hi [Pg.98] kāraṇe visesā’va, dhāraṇe padapūraṇe;

Tu hetuvajje tatthā’tha, ku pāpe’sattha’kucchane.

หิ (ใช้) ในเหตุ ในความพิเศษ ในการกำหนด และในการเติมบท; ตุ (ใช้) ในความหมายของ หิ นั้นที่เว้นเหตุ; ส่วน กุ (ใช้) ในบาป ในความหมายว่าไม่ดี และในการตำหนิ.

1198.

๑๑๙๘.

Nu saṃsaye ca pañhe tha, nānā’ nekattha vajjane;

Kiṃ tu pucchājigucchāsu, kaṃ tu vārimhi muddhani.

นุ (ใช้) ในความสงสัยและในปัญหา; นานา (ใช้) ในความหมายหลายอย่างและในการเว้น; กึ (ใช้) ในการถามและในการรังเกียจ; กํ (ใช้) ในน้ำและในศีรษะ.

1199.

๑๑๙๙.

Amā sahasamīpe tha, bhede appaṭhame puna;

Kirā’nussavā’rucisu, udā’pyatthe vikappane.

อมา (ใช้) ในความพร้อมกันและในความใกล้; ปุน (ใช้) ในความต่างและในความไม่เป็นครั้งแรก; กิรา (ใช้) ในการได้ยินตามกันมาและในความไม่พอใจ; อุทา (ใช้) ในความหมายของ อปิ และในการเลือก.

1200.

๑๒๐๐.

Patīcī carime pacchā, sāmi tvaddhe jigucchane;

Pakāse sambhave pātu,Aññoññe tu raho mitho.

ปฏิจี (ใช้) ในที่สุดและในภายหลัง; สามิ (ใช้) ในกึ่งหนึ่งและในการรังเกียจ; ปาตุ (ใช้) ในความปรากฏและในความเกิดขึ้น; ส่วน รโห และ มิโถ (ใช้) ในความหมายว่ากันและกัน และในที่ลับ.

1201.

๑๒๐๑.

Hā khedasokadukkhesu, khede tva’haha vimhaye;

Bhiṃsāpane dhī nindāyaṃ, pidhāne tiriyaṃ tiro.

หา (ใช้) ในความเหนื่อยหน่าย ความโศก และความทุกข์; อหห (ใช้) ในความเหนื่อยหน่าย และในความประหลาดใจ; ธี (ใช้) ในการทำให้กลัว และในการตำหนิ; ติริยํ และ ติโร (ใช้) ในการปิดบัง.

1202.

๑๒๐๒.

Tuna tvāna tave tvā tuṃ, dhā so thā kkhattu, meva ca;

To tha tra hiñcanaṃ hiṃhaṃ, dhi ha hi dha dhunā rahi.

ตุนา, ตฺวาน, ตเว, ตฺวา, ตุํ, ธา, โส, ถา, ขตฺตุํ และ เอว; โต, ถ, ตฺร, หิญฺจนํ, หิํหํ, ธิ, ห, หิ, ธ, อธุนา, ตรหิ.

1203.

๑๒๐๓.

Dāni vodācanaṃ dājja, thaṃ tattaṃ jjha jju ādayo;

Samāso cā’byayībhāvo,Yādeso cā’byayaṃ bhaveti.

ทานิ, ว, อิทานิ, จ, นํ, ทา, อชฺช, ถํ, ตตฺตํ, ชฺฌ, ชฺชุ เป็นต้น; และอัพยยีภาวสมาส และการอาเทศเป็น ย ย่อมเป็นอัพยยะ.

Iti abyayavaggo.

จบหมวดอัพยยะ.

Sāmaññakaṇḍo tatiyo.

สามาญญกัณฑ์ที่ ๓.

Abhidhānappadīpikā samattā.

อภิธานัปปทีปิกาจบแล้ว.

Nigamana

บทสรุป.

๑.

Saggakaṇḍo [Pg.99] ca bhūkaṇḍo, tathā sāmaññakaṇḍiti;

Kaṇḍattayānvitā esā, abhidhānappadīpikā.

อภิธานัปปทีปิกานี้ ประกอบด้วยกัณฑ์ ๓ คือ สัคคกัณฑ์ ภูมิกัณฑ์ และสามัญญกัณฑ์.

๒.

Tidive mahiyaṃ bhujagāvasathe,Sakalatthasamavhayadīpani’yaṃ;

Iha yo kusalo matimā sa naro,Paṭu hoti mahāmunino vacane.

อภิธานนี้ส่องสว่างชื่อและเนื้อความทั้งปวงในสวรรค์ ในแผ่นดิน และในที่อยู่ของนาค นรชนใดในโลกนี้เป็นผู้ฉลาด มีปัญญา นรชนนั้นย่อมเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระพุทธพจน์ของพระมหามุนี.

๓.

Parakkamabhujo nāma, bhūpālo guṇabhūsano;

Laṅkāya māsi tejassī, jayī kesarivikkamo.

พระราชาพระนามว่า ปรักกมพาหุ ผู้ทรงประดับด้วยพระคุณ ทรงมีเดช ทรงมีชัย ทรงมีพระกำลังดุจความบากบั่นของราชสีห์ ได้มีแล้วในลังกาทวีป.

๔.

Vibhinnaṃ ciraṃ bhikkhusaṅghaṃ nikāya-Ttayasmiñca kāresi sammā samagge;

Sadehaṃ’va niccādaro dīghakālaṃ,Mahagghehi rakkhesi yo paccayehi.

พระองค์ทรงกระทำให้ภิกษุสงฆ์ในนิกายทั้ง ๓ ที่แตกแยกกันมานาน ให้กลับสามัคคีกันโดยชอบ และทรงบำรุงรักษาด้วยปัจจัยอันมีค่ามากตลอดกาลนาน ด้วยความเอาพระทัยใส่เป็นนิตย์ ดุจทรงบำรุงรักษาพระวรกายของพระองค์เอง.

๕.

Yena laṅkā vihārehi, gāmā’rāmapurīhi ca;

Kittiyā viya sambādhī, katā khettehi vāpihi.

พระองค์ทรงกระทำให้ลังกาทวีปคับคั่งไปด้วยวิหาร หมู่บ้าน อาราม และเมืองทั้งหลาย และด้วยนาและอ่างเก็บน้ำทั้งหลาย ประดุจคับคั่งไปด้วยพระเกียรติยศ.

๖.

Yassā’sādhāraṇaṃ patvā, nuggahaṃ sabbakāmadaṃ;

Ahampi ganthakārattaṃ, patto vibudhagocaraṃ.

แม้ข้าพเจ้า เมื่อได้รับความอนุเคราะห์อันพิเศษของพระองค์ผู้ประทานสิ่งที่ปรารถนาทั้งปวง จึงได้ถึงความเป็นผู้แต่งคัมภีร์อันเป็นวิสัยของเหล่านักปราชญ์.

๗.

Kārite tena pāsāda, gopurādivibhūsite;

Saggakhaṇḍe’va tattoyā, sayasmiṃ patibimbite.

ในปราสาทที่พระองค์ทรงสร้าง ประดับด้วยซุ้มประตูเป็นต้น ซึ่งสะท้อนเงาของตนเองในน้ำของปราสาทนั้น ประดุจดังส่วนหนึ่งของสวรรค์.

๘.

Mahājetavanā’khyamhi, vihāre sādhusammate;

Sarogāmasamūhamhi, vasatā santavuttinā.

โดยพระเถระผู้มีปกติสงบ ผู้พำนักอยู่ในคณะสโรคามะ ในวิหารชื่อว่ามหาเชตวัน อันเป็นที่ยกย่องของสัตบุรุษ.

๙.

Saddhammaṭṭhitikāmena, moggallānena dhīmatā;

Therena racitā esā, abhidhānappadīpikāti.

อภิธานัปปทีปิกานี้ อันพระเถระนามว่าโมคคัลลานะผู้มีปัญญา ผู้ปรารถนาความดำรงมั่นแห่งพระสัทธรรม ได้รจนาไว้แล้ว.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น Abhidhānappadīpikā อภิธานัปปทีปิกา Buddhappaṇāmo บทนอบน้อมพระพุทธเจ้า 1. ๑. Tathāgato [Pg.1] yo karuṇākaro karo,Payāta’mosajja sukhappadaṃ padaṃ; Akā paratthaṃ kalisambhave bhave,Namāmi taṃ kevaladukkaraṃ karaṃ. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตนั้น ผู้ทรงเป็นบ่อเกิดแห่งพระกรุณา ผู้เสด็จถึงบทอันให้สุข ผู้ทรงกระทำประโยชน์แก่ผู้อื่นในภพที่เกิดจากกิเลส ผู้ทรงกระทำสิ่งที่ทำได้ยากอย่างยิ่ง Dhammappaṇāmo บทนอบน้อมพระธรรม 2. ๒. Apūjayuṃ yaṃ munikuñjarā jarā,Rujādimuttā yahimuttare tare; Ṭhitā tivaṭṭambunidhiṃ narānarā,Tariṃsu taṃ dhammamaghappahaṃ pahaṃ. พระมุนีผู้ประเสริฐทั้งหลายผู้พ้นจากความแก่และความเจ็บไข้เป็นต้น ได้บูชาซึ่งธรรมใด ซึ่งเป็นที่พึ่งอันสูงสุด ที่มนุษย์และอมนุษย์ทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในวัฏฏะ ๓ ได้ข้ามโอฆะไปได้ ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระธรรมนั้นอันเป็นเครื่องกำจัดบาป Saṅghappaṇāmo บทนอบน้อมพระสงฆ์ 3. ๓. Gataṃ munindo’rasasūnutaṃ nutaṃ,Supuññakhettaṃ bhuvane sutaṃ sutaṃ; Gaṇampi pāṇīkatasaṃvaraṃ varaṃ,Sadā guṇoghena nirantara’ntaraṃ. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมหมู่แห่งพระสงฆ์ผู้เป็นโอรสของพระมุนีผู้เป็นจอม ผู้เป็นที่สรรเสริญ ผู้เป็นเนื้อนาบุญอันดีงาม เป็นที่เลื่องลือในโลก ผู้มีอินทรีย์อันสำรวมแล้ว ผู้ประเสริฐ ผู้มีคุณธรรมอันไม่ขาดสายอยู่เสมอ Paṭiññā คำปฏิญาณ 4. ๔. Nāmaliṅgesu kosalla, matthanicchayakāraṇaṃ; Yato mahabbalaṃ buddha, vacane pāṭavatthinaṃ. ความฉลาดในนามและลิงค์ เป็นเหตุแห่งการกำหนดความหมาย เพราะเหตุนั้นจึงเป็นกำลังอันยิ่งใหญ่แก่ผู้เชี่ยวชาญในพระพุทธพจน์ 5. ๕. Nāmaliṅgānya’to [Pg.2] buddha, bhāsitassā’rahānya’haṃ; Dassayanto pakāsessa, mabhidhānappadīpikaṃ. เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าผู้ควรแก่พระพุทธพจน์ จักแสดงและประกาศคัมภีร์อภิธานัปปทีปิกาอันว่าด้วยนามและลิงค์ Paribhāsā คำอธิบายศัพท์เฉพาะ 6. ๖. Bhiyyo rūpantarā sāha, cariyena ca katthaci; Kvacā’ haccavidhānena ñeyyaṃ thīpunnapuṃsakaṃ. บางครั้งพึงทราบลิงค์หญิง ชาย และนปุงสกลิงค์ ด้วยการใช้รูปอื่น ๆ และด้วยการกำหนดโดยไม่ผิดพลาด 7. ๗. Abhinnaliṅgānaṃyeva, dvando ca, liṅgavācakā; Gāthāpādantamajjhaṭṭhā, pubbaṃ yantyapare paraṃ. บททวันทวที่มีลิงค์ต่างกัน และบทที่แสดงลิงค์ซึ่งตั้งอยู่ ณ ส่วนท้ายและส่วนกลางของบาทคาถา บทแรกพึงทราบว่าเป็นของบทก่อน บทหลังพึงทราบว่าเป็นของบทหลัง 8. ๘. Pumitthiyaṃ padaṃ dvīsu, sabbaliṅge ca tīsviti; Abhidhānantarārambhe, ñeyyaṃ tva’nta mathādi ca. บทที่มีคำว่า 'ปุมิตถิย' พึงทราบว่าใช้ใน ๒ ลิงค์, บทที่มีคำว่า 'สัพพะลิงค์' พึงทราบว่าใช้ใน ๓ ลิงค์, และพึงทราบคำว่า 'อนฺต' และ 'อาทิ' เป็นต้น ในระหว่างชื่อเหล่านั้น 9. ๙. Bhiyyo payoga māgamma, sogate āgame kvaci; Nighaṇḍu yutti ñcānīya, nāmaliṅgaṃ kathīyatīti. บางครั้งอาศัยการใช้ในพระคัมภีร์ของพระพุทธเจ้า และรู้เหตุผลของนิฆัณฑุ จึงกล่าวถึงนามและลิงค์ 1. Saggakaṇḍa ๑. สัคคกัณฑ์ (หมวดสวรรค์) 1. ๑. Buddho dasabalo satthā, sabbaññū dvipaduttamo; Munindo bhagavā nātho, cakkhuma’ṅgīraso muni. พระพุทธเจ้า, ผู้มีทศพล, พระศาสดา, ผู้รู้ทุกสิ่ง, ผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า, จอมมุนี, พระผู้มีพระภาค, ที่พึ่ง, ผู้มีจักษุ, อังคีรส, พระมุนี 2. ๒. Lokanātho’ nadhivaro, mahesi ca vināyako; Samantacakkhu sugato, bhūripañño ca māraji. พระโลกนาถ, ผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า, พระมเหสี, พระวินายก, ผู้มีจักษุรอบ, พระสุคต, ผู้มีปัญญามาก, ผู้ชนะมาร 3. ๓. Narasīho naravaro, dhammarājā mahāmuni; Devadevo lokagaru, dhammassāmī tathāgato. พญาสีห์ในหมู่มนุษย์, ผู้ประเสริฐกว่ามนุษย์, พระธรรมราชา, พระมหามุนี, เทพเจ้าของเหล่าเทพ, ครูของโลก, พระธรรมสามี, พระตถาคต 4. ๔. Sayambhū sammāsambuddho, varapañño ca nāyako; Jino, sakko tu siddhattho, suddhodani ca gotamo. พระสยัมภู, พระสัมมาสัมพุทธเจ้า, ผู้มีปัญญาประเสริฐ, พระนายก, พระชินะ, ศากยะ, สิทธัตถะ, สุทโธทนิ, โคตมะ 5. ๕. Sakyasīho tathā sakya, muni cādiccabandhu ca; ศากยสีห์, ศากยะ, พระมุนี, อาทิจจพันธุ 6. ๖. Mokkho nirodho nibbānaṃ, dīpo taṇhakkhayo paraṃ; Tāṇaṃ leṇa marūpañca, santaṃ sacca manālayaṃ. โมกขะ, นิโรธ, นิพพาน, ที่พึ่ง, ความสิ้นตัณหา, ที่สูงสุด, ที่ต้านทาน, ที่หลบภัย, สภาวะที่ไม่มีรูป, ความสงบ, สัจจะ, ที่ไม่มีอาลัย 7. ๗. Asaṅkhataṃ siva mamataṃ sududdasaṃ,Parāyaṇaṃ saraṇa manītikaṃ tathā; Anāsavaṃ dhuva manidassanā’ katā,Palokitaṃ nipuṇa mananta makkharaṃ. อสังขตะ, ความเกษม, อมตะ, ที่เห็นได้ยากยิ่ง, ที่ไปอันสูงสุด, ที่พึ่ง, ที่ไม่มีภัย, ที่ไม่มีอาสวะ, ที่มั่นคง, ที่ไม่ปรากฏ, ที่ไม่ถูกปรุงแต่ง, ที่ไม่เสื่อมสลาย, ที่ละเอียดอ่อน, ที่ไม่มีที่สุด, ที่ไม่ตาย 8. ๘. Dukkhakkhayo [Pg.3] byābajjhañca, vivaṭṭaṃ khema kevalaṃ; Apavaggo virāgo ca, paṇīta maccutaṃ padaṃ. ความสิ้นทุกข์, ความไม่เบียดเบียน, วิวัฏฏะ, ความเกษม, ความบริสุทธิ์, อปวรรค, วิราคะ, บทอันประณีต, บทอันไม่ตาย 9. ๙. Yogakkhemo pāra mapi, mutti santi visuddhiyo; Vimutya’ saṅkhatadhātu, suddhi nibbutiyo siyuṃ. โยคักเขม, ฝั่งโน้น, ความหลุดพ้น, ความสงบ, ความบริสุทธิ์, วิมุตติ, อสังขตธาตุ, ความบริสุทธิ์, นิพพุติ 10. ๑๐. Khīṇāsavo tva’sekkho ca, vītarāgo tathā’ rahā; Devaloko divo saggo,Tidivo tidasālayo. ผู้สิ้นอาสวะ, อเสกขะ, ผู้ปราศจากราคะ, พระอรหันต์, เทวโลก, ทิพย์, สวรรค์, ติเทวะ, ที่อยู่ของเทพ ๓๓ องค์ 11. ๑๑. Tidasā tva’marā devā, vibudhā ca sudhāsino; Surā marū divokā cā, matapā saggavāsino. เทพ ๓๓ องค์, อมร, เทพ, ผู้มีปัญญา, ผู้ดื่มน้ำอมฤต, สุระ, มรุ, เทวดา, ผู้ดื่มน้ำอมฤต, ผู้อยู่ในสวรรค์ 12. ๑๒. Nijjarā’ nimisā dibbā, apume devatāni ca ; ผู้ไม่แก่, ผู้ไม่กะพริบตา, ทิพย์, เทวดา (ไม่เป็นปุงลิงค์) 13. ๑๓. Siddho bhūto ca gandhabbo, guyhako yakkha rakkhasā; Kumbhaṇḍo ca pisācā’dī, niddiṭṭhā devayoniyo. สิทธะ, ภูตะ, คนธรรพ์, คุหยก, ยักษ์, รากษส, กุมภัณฑ์, ปีศาจเป็นต้น, จัดเป็นเทวโยนิ 14. ๑๔. Pubbadevā suraripū, asurā dānavā pume; Tabbisesā pahārādo, sambaro baliādayo. เทพแต่ก่อน, ศัตรูของเทพ, อสูร, ดานพ (เป็นปุงลิงค์) โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพวกนั้นคือ ปหาราทะ, สัมพร, พลี เป็นต้น. 15. ๑๕. Pitāmaho pitā brahmā, lokeso kamalāsano; Tathā hiraññagabbho ca, surajeṭṭho pajāpati. ปิตามหะ, พรหมผู้เป็นบิดา, โลเกศ, กมลาสน์, อีกทั้งหิรัณยครรภ์, สุรเชษฐ์, ปชาบดี. 16. ๑๖. Vāsudevo hari kaṇho, kesavo cakkapāṇya’tha; Mahissaro sivo sūlī, issaro pasupatya’pi. วาสุเทพ, หริ, กัณหะ, เกศวะ, จักรปาณี (เป็นชื่อพระวิษณุ) มเหศวร, ศิวะ, สูลี, อิสระ, ปศุปติ (เป็นชื่อพระศิวะ). 17. ๑๗. Haro vutto kumāro tu, khandho sattidharo bhave; หระ กล่าวแล้ว (เป็นชื่อพระศิวะ) ส่วนกุมาร, ขันธะ, สัตติธร พึงมี (เป็นชื่อพระกุมาร). 18. ๑๘. Sakko purindado deva, rājā vajirapāṇi ca; Sujampati sahassakkho, mahindo vajirāvudho. สักกะ, ปุรินททะ, เทพราชา, วชิรปาณี, สุชัมปติ, สหัสสักขะ, มหินทะ, วชิราวุธ. 19. ๑๙. Vāsavo ca dasasata, nayano tidivādhibhū; Suranātho ca vajira, hattho ca bhūtapatya’pi. วาสวะ, ทศสตานัยน์, ติทิวาธิภู, สุรนาถ, วชิรหัตถ์, ภูตปติ. 20. ๒๐. Maghavā kosiyo indo, vatrabhū pākasāsano; Viḍojo tha sujā tassa, bhariyā tha puraṃ bhave. มฆวา, โกสิยะ, อินทร์, วตรภู, ปากสาสนะ, วิโฑชะ (เป็นชื่อพระอินทร์) ส่วนสุชา เป็นภรรยาของพระองค์ และเมืองพึงมี. 21. ๒๑. Masakkasārā [Pg.4] vassoka, sārā cevā’ marāvatī; Vejayanto tu pāsādo,Sudhammā tu sabhā matā. มสกกสารา, วัสโสกสารา, อมราวดี (เป็นชื่อเมืองของพระอินทร์) ส่วนปราสาทชื่อเวชยันต์ และสภาชื่อสุธรรมา ถือว่า (เป็นที่รู้จัก). 22. ๒๒. Vejayanto ratho tassa,Vutto mātali sārathi; Erāvaṇo gajo paṇḍu, kambalo tu silāsanaṃ. รถของพระองค์ชื่อเวชยันต์ มาตลี กล่าวว่าเป็นสารถี ช้างชื่อเอราวัณ ส่วนบัลลังก์หินชื่อปัณฑุกัมพล. 23. ๒๓. Suvīroccādayo puttā, nandā pokkharaṇī bhave; Nandanaṃ missakaṃ citta, latā phārusakaṃ vanā. บุตรทั้งหลายมีสุวีระ และอุจจะ เป็นต้น สระบัวชื่อนันทา พึงมี นันทวัน, มิสสกวัน, จิตรลดา, ปารุสกวัน (เป็นชื่อป่า). 24. ๒๔. Asani dvīsu kulisaṃ, vajiraṃ punnapuṃsake; Accharāyotthiyaṃ vuttā, rambhā alambusādayo; Devitthiyo tha gandhabbā, pañcasikhoti ādayo. อสนี (ฟ้าผ่า) เป็นทวิลิงค์ กุลิส, วชิระ เป็นนปุงสกลิงค์ อัปสร กล่าวว่าเป็นอิตถีลิงค์ มีรัมภา, อลัมพุสา เป็นต้น (เป็นชื่อเทพธิดา) ส่วนคนธรรพ์ มีปัญจสิขะ เป็นต้น. 25. ๒๕. Vimāno nitthiyaṃ byamhaṃ, pīyūsaṃ tvamataṃ sudhā; Sineru meru tidivā, dhāro neru sumeru ca. วิมาน, พยัมหะ เป็นนปุงสกลิงค์ ปียูสะ, อมตะ, สุธา (เป็นชื่อน้ำทิพย์) สิเนรุ, เมรุ, ติทิวาธาระ, เนรุ, สุเมรุ (เป็นชื่อภูเขา). 26. ๒๖. Yugandharo īsadharo, karavīko sudassano; Nemindharo vinatako, assakaṇṇo kulācalā. ยุคันธร, อีสธร, กรวิก, สุทัสสนะ, เนมินธร, วินตกะ, อัสสกัณณะ (เป็นชื่อภูเขากุลาจล). 27. ๒๗. Mandākinī tathā’kāsa, gaṅgā suranadī pyatha; มนทากินี, อีกทั้งอากาสคงคา, สุรนที (เป็นชื่อแม่น้ำในสวรรค์). 28. ๒๘. Koviḷāro tathā pāri, cchattako pārijātako; Kapparukkho tu santānā, dayo devaddumā siyuṃ. โกวิฬาร, อีกทั้งปาริจฉัตตกะ, ปาริชาตกะ ส่วนกัปปพฤกษ์, สันตานะ เป็นต้น พึงเป็นต้นไม้ทิพย์. 29. ๒๙. Pācī patījhu’ dīci’tthī, pubba pacchima uttarā; Disātha dakkhiṇā’ pācī, vidisā’nudisā bhave. ปาจี, ปตีจี, อุทิจี เป็นอิตถีลิงค์ (หมายถึงทิศตะวันออก, ตะวันตก, เหนือ) ทิศทั้งหลายคือ บูรพา, ปัจฉิม, อุดร, ทักษิณา, อปาจี ส่วนวิทิสา, อนุทิสา พึงมี (หมายถึงทิศเฉียง). 30. ๓๐. Erāvato puṇḍarīko, vāmano kumudo’ ñjano; Pupphadanto sabbabhummo, suppatīko disāgajā. เอราวัณ, ปุณฑริก, วามนะ, กุมุท, อัญชนะ, บุษปทันต์, สัพพภูมิ, สุปปฏิกะ (เป็นชื่อช้างประจำทิศ). 31. ๓๑. Dhataraṭṭho ca gandhabbā, dhipo, kumbhaṇḍasāmi tu; Viruḷhako, virūpakkho, tu nāgādhipatīrito. ธตรฐ เป็นเจ้าแห่งคนธรรพ์ ส่วนวิรuฬหก เป็นเจ้าแห่งกุมภัณฑ์ และวิรูปักษ์ กล่าวว่าเป็นเจ้าแห่งนาค. 32. ๓๒. Yakkhādhipo vessavaṇo, kuvero naravāhano; Aḷakā ḷakamandāssa, purī, paharaṇaṃ gadā; Catuddisāna madhipā, pubbādīnaṃ kamā ime. เวสสวัณ, กุเวร, นรวาหนะ เป็นเจ้าแห่งยักษ์ อฬกา, อฬกมันทา เป็นเมืองของพระองค์ คทา เป็นอาวุธ ผู้เป็นใหญ่ในทิศทั้งสี่เหล่านี้ตามลำดับทิศตะวันออกเป็นต้น. 33. ๓๓. Jātavedo [Pg.5] sikhī joti, pāvako dahano’ nalo; Hutāvaho’ ccimā dhūma, ketva’ggi gini bhānumā. ชาตเวท, สิขี, โชติ, ปาวกะ, ทหนะ, อนล, หุตาวหะ, อัจจิมา, ธูมเกตุ, อัคคิ, คินิ, ภานุมา (เป็นชื่อไฟ). 34. ๓๔. Tejo dhūmasikho vāyu, sakho ca kaṇhavattanī; Vessānaro hutāso tha, sikhājāla’cci cāpume. เตโช, ธูมสิขะ, วายุสขะ, กัณหวรรตนี, เวสสานร, หุตาสะ (เป็นชื่อไฟ) ส่วนสิขา, ชาละ, อัจจิ เป็นปุงลิงค์. 35. ๓๕. Vipphuliṅgaṃ phuliṅgañca, bhasmā tu seṭṭhi chārikā; วิปผุลิงคะ, ผุลิงคะ (เป็นชื่อสะเก็ดไฟ) ส่วนเถ้าคือ เสฏฐิ, ฉาริกา. 36. ๓๖. Kukkuḷo tu’ṇhabhasmasmi, maṅgāro’lāta mummukaṃ ; Samidhā idhumaṃ ce’dho, upādānaṃ tathindhanaṃ. ส่วนกุกกุฬะ ในเถ้าที่ร้อน อังคาร, อลาตะ, มุมมุกะ (เป็นชื่อถ่านเพลิง) สมิธา, อิธุมะ, เอธะ, อุปาทาน, อินธนะ (เป็นชื่อฟืน). 37. ๓๗. Atho’bhāso pakāso cā,'Loko’jjotā’tapā samā; Māluto pavano vāyu, vāto’nila samīraṇā; Gandhavāho tathā vāyo, samīro ca sadāgati. อภาส, ปภาส, โลก, อุชโชตะ, อาตปะ (เป็นคำไวพจน์กัน หมายถึงแสงสว่าง) มาลุต, ปวน, วายุ, วาต, อนิล, สมิรณะ, คันธวาหะ, วายะ, สมิระ, สทาคติ (เป็นชื่อลม). 38. ๓๘. Vāyubhedā ime chu’ddha, ṅgamo cādhogamo tathā; Kucchiṭṭho ca koṭṭhāsayo, assāsaṅgānusārino. ลมเหล่านี้มี ๖ อย่างคือ อุทธังคมะ, อโธคมะ, กุจฉิฏฐะ, โกฏฐาสยะ, อัสสาสะ, อังคานุสารี. 39. ๓๙. Atho apānaṃ passāso,Assāso āna muccate. ส่วนอปานะ คือปัสสาสะ, ส่วนอัสสาสะ เรียกว่า อานะ. 40. ๔๐. Vego javo rayo khippaṃ, tu sīghaṃ turitaṃ lahu; Āsu tuṇṇa maraṃ cāvi, lambitaṃ tuvaṭaṃpi ca. เวคะ, ชวะ, ระยะ (เป็นชื่อความเร็ว) ส่วนขิปปะ, สีฆะ, ตุริตะ, ลหุ, อาสุ, ตุณณะ, อรัง, อวิลัมพิตะ, ตูวฏะ (เป็นคำไวพจน์ของเร็ว). 41. ๔๑. Satataṃ nicca maviratā, nārata santata manavaratañca dhuvaṃ; Bhusa matisayo ca daḷhaṃ, tibbe’kantā’timatta, bāḷhāni; Khippādī paṇḍake dabbe, dabbagā tesu ye tisu. สตตะ, นิจจะ, อวิรตะ, อนารตะ, สันตตะ, อนวรตะ, ธุวะ (เป็นคำไวพจน์ของเสมอไป) ภูสะ, อติสยะ, ทัฬหะ, ติพพะ, เอกันตะ, อติมัตตะ, พาฬหะ (เป็นคำไวพจน์ของยิ่งนัก) คำว่าขิปปะเป็นต้น (ในข้อ 106) เป็นนปุงสกลิงค์เมื่อเป็นนาม และเป็น ๓ ลิงค์เมื่อเป็นคุณศัพท์. 42. ๔๒. Aviggaho tu kāmo ca, manobhū madano bhave; Antako vasavattī ca, pāpimā ca pajāpati. ส่วนอวิคคหะ, กามะ, มโนภู, มทนะ พึงมี (เป็นชื่อกามเทพ) อันตกะ, วสวัตตี, ปาปิมา, ปชาบดี (เป็นชื่อพญามาร). 43. ๔๓. Pamattabandhu kaṇho ca, māro namuci, tassa tu; Taṇhā’ratī ragā dhītū, hatthī tu girimekhalo. ปมัตตพันธุ, กัณหะ, มาร, นมุจิ (เป็นชื่อพญามาร) ส่วนธิดาของพระองค์คือ ตัณหา, อรดี, ราคะ ส่วนช้างชื่อคิริเมขละ. 44. ๔๔. Yamarājā ca vesāyī, yamo’ssa nayanāvudhaṃ; Vepacitti pulomo ca, kimpuriso tu kinnaro. พญายมและท้าวเวสสุวัณ, พญายมนั้นมีนัยนาวุธ (ดวงตาเป็นอาวุธ); เวปจิตติอสูรและปุโลมอสูร, ส่วนกิมปุริสะคือกินนร. 45. ๔๕. Antalikkhaṃ kha’mādicca, patho’bbhaṃ gagana’mbaraṃ; Vehāso cānilapatho, ākāso nitthiyaṃ nabhaṃ. อันตลิกขะ, ขะ, อาทิจจปถะ, อัพภะ, คคนะ, อัมพระ, เวหาสะ, อนิลปถะ, อากาสะ และนภะ (นภะ เป็นนปุงสกลิงค์) ทั้งหมดหมายถึงท้องฟ้าหรืออากาศ. 46. ๔๖. Devo [Pg.6] vehāyaso tārā,Patho surapatho aghaṃ. เทวะ, เวหายสะ, ตารา, ปถะ, สุรปถะ และอฆะ (ทั้งหมดหมายถึงท้องฟ้า). 47. ๔๗. Megho valāhako devo, pajjunno’mbudharo ghano; Dhārādharo ca jīmūto, vārivāho tathā’mbudo. เมฆะ, วลาหกะ, เทวะ, ปัชชุนนะ, อัมพุธระ, ฆนะ, ธารารธระ, ชีมูตะ, วาริวาหะ และอัมพุทะ (ทั้งหมดหมายถึงเมฆ). 48. ๔๘. Abbhaṃ tīsvatha vassañca, vassanaṃ vuṭṭhi nāriyaṃ; Sateratā’kkhaṇā vijju, vijjutā cācirappabhā. อัพภะ (ใช้ได้ ๓ ลิงค์) แปลว่าเมฆ; วัสสะ, วัสสนะ และวุฏฐิ (วุฏฐิ เป็นอิตถีลิงค์) แปลว่าฝน; สเตรรตา, อักขณา, วิชชุ, วิชจุตา และอจิรปภา แปลว่าสายฟ้า. 49. ๔๙. Meghanāde tu dhanitaṃ, gajjitaṃ rasitādi ca; Indāvudhaṃ indadhanu, vātakkhittambu sīkaro. เสียงเมฆ เรียกว่า ธนิตะ, คัชชิตะ และรสิตะ เป็นต้น; อินทาวุธ และอินทธนู แปลว่ารุ้งกินน้ำ; สีกระ แปลว่าละอองน้ำที่ถูกลมพัด. 50. ๕๐. Āsāro dhārā sampāto,Karakā tu ghanopalaṃ; Duddinaṃ meghacchannāhe, pidhānaṃ tvapadhāraṇaṃ. อาาสาระ คือฝนที่ตกลงมาอย่างหนัก (ฝนห่าใหญ่); กรกา และฆโนปละ แปลว่าลูกเห็บ; ทุททินะ คือวันที่มืดครึ้มด้วยเมฆ; ปิธานะ และอุปธารณะ แปลว่า เครื่องปกปิด. 51. ๕๑. Tirodhāna’ntaradhānā, pidhāna chādanāni ca; Indu cando ca nakkhatta, rājā somo nisākaro. ติโรธานะ, อันตรธานะ, ปิธานะ และฉาทนะ แปลว่าการปิดบังหรือการหายไป; อินทุ, จันทะ, นักขัตตราชะ, โสมะ และนิสากระ (ทั้งหมดหมายถึงพระจันทร์). 52. ๕๒. Osadhīso himaraṃsi, sasaṅko candimā sasī; Sītaraṃsi nisānātho, uḷurājā ca mā pume. โอสธีสะ, หิมรังสี, สสังกะ, จันทิมา, สสี, สีตรังสี, นิสานาถะ, อุฬุราชะ และมา (ทั้งหมดเป็นปุงลิงค์ หมายถึงพระจันทร์). 53. ๕๓. Kalā soḷasamo bhāgo, bimbaṃ tu maṇḍalaṃ bhave; Aḍḍho tvaddho upaḍḍho ca, vā khaṇḍaṃ sakalaṃ pume. กลา คือส่วนที่ ๑๖; พิมพะ และมณฑละ แปลว่าดวงหรือวงกลม; อัฑฒะ, อัทธะ และอุปัฑฒะ แปลว่ากึ่งหนึ่ง; ส่วนขัณฑะ และสกละ (เป็นปุงลิงค์) แปลว่าส่วนหรือชิ้น. 54. ๕๔. Addhaṃ vuttaṃ same bhāge, pasādo tu pasannatā; Komudī candikā juṇhā, kanti sobhā juti cchavi. อัทธะ (นปุงสกลิงค์) กล่าวในความหมายว่าส่วนที่เท่ากัน; ปสาทะ คือความเลื่อมใสหรือความผ่องใส; โกมุทิ, จันทิกา และชุณหา แปลว่าแสงจันทร์; กันติ, โสภา, ชุติ และฉวิ แปลว่าความงามหรือรัศมี. 55. ๕๕. Kalaṅko lañchanaṃ lakkhaṃ, aṅko’bhiññāṇa lakkhaṇaṃ; Cihanaṃ cāpi sobhā tu, paramā susamā tha ca. กลังกะ, ลัญฉนะ, ลักขะ, อังกะ, อภิญญาณ, ลักขณะ และจิหนะ แปลว่าเครื่องหมายหรือตำหนิ; ส่วนความงามที่ยอดเยี่ยม เรียกว่า โสภา และสุสมา. 56. ๕๖. Sītaṃ guṇe, guṇiliṅgā, sīta sisira sītalā; Himaṃ tuhina mussāvo, nīhāro mahikā pyatha. สีตะ (เมื่อเป็นคุณนาม) มีลิงค์ตามนามที่ไปขยาย คือ สีตะ, สิสิระ และสีตละ แปลว่าเย็น; หิมะ, ตุหินะ และอุสสาวะ แปลว่าหิมะหรือน้ำค้าง; นีหาระ และมหิกา แปลว่าหมอก. 57. ๕๗. Nakkhattaṃ joti bhaṃ tārā, apume tārako’ḷu ca; นักขัตตะ, โชติ, ภะ และตารา แปลว่าดาว; ส่วนตารกะ และอุฬุ (ไม่เป็นปุงลิงค์) ก็แปลว่าดาวเช่นกัน. 58. ๕๘. Assayujo bharaṇitthī, sakattikā rohiṇī pica; Migasira maddā ca punabbasu, phusso cāsilesa’pi. อัสสยุชะ, ภรณี (เป็นอิตถีลิงค์), กัตติกา, โรหิณี, มิคสิระ, อัททา, ปุนัพพสุ, ผุสสะ และอสิเลสะ (ชื่อดาวฤกษ์). 59. ๕๙. Māghā ca phaggunī dve ca, hatthā cittā ca svātipi; Visākhā’ nurādhā jeṭṭhā, mūlā’ sāḷhā duve tathā. มาฆะ, ผัคคุณีทั้งสอง (ปุพพผัคคุณี, อุตตรผัคคุณี), หัตถะ, จิตตะ, สวาติ, วิสาขา, อนุราธา, เชฏฐา, มูละ และอาสาฬหะทั้งสอง (ปุพพาสาฬหะ, อุตตราสาฬหะ). 60. ๖๐. Savaṇo [Pg.7] ca dhaniṭṭhā ca, satabhisajo pubbu’ttarabhaddapadā; Revatyapīti kamato, sattādhikavīsanakkhattā. สวณะ, ธนิฏฐา, สตภิสชะ, ปุพพภัทรปทา, อุตตรภัทรปทา และเรวตี; เหล่านี้คือชื่อดาวฤกษ์ ๒๗ ดวงตามลำดับ. 61. ๖๑. Sobbhānu kathito rāhu, sūrādī tu navaggahā; Rāsi mesādiko bhadda, padā poṭṭhapadā samā. โสพภานุ เรียกว่า ราหู; อาทิตย์เป็นต้น เรียกว่า นพเคราะห์; เมษเป็นต้น เรียกว่า ราศี; ภัทรปทา และโปฏฐปทา มีความหมายเหมือนกัน. 62. ๖๒. Ādicco sūriyo sūro, sataraṃsi divākaro; Verocano dinakaro, uṇharaṃsi pabhaṅkaro. อาทิจจะ, สุริยะ, สูระ, สตรังสี, ทิวากร, เวโรจนะ, ทินกร, อุณหรังสี และปภังกร (ทั้งหมดหมายถึงดวงอาทิตย์). 63. ๖๓. Aṃsumālī dinapati, tapano ravi bhānumā; Raṃsimā bhākaro bhānu, akko sahassaraṃsi ca. อังสุมาลี, ทินปติ, ตปนะ, รวิ, ภานุมา, รังสีมา, ภาการะ, ภานุ, อักกะ และสหัสสรังสี (ทั้งหมดหมายถึงดวงอาทิตย์). 64. ๖๔. Raṃsi ābhā pabhā ditti, ruci bhā juti dīdhiti; Marīci dvīsu bhānvaṃ’su, mayūkho kiraṇo karo. รังสี, อาภา, ปภา, ทิตติ, รุจิ, ภา, ชุติ, ทีธิติ, มรีจิ (ใช้ได้ ๒ ลิงค์), ภานุ, อังสุ, มยูขะ, กิรณะ และกระ (ทั้งหมดหมายถึงแสงสว่างหรือรัศมี). 65. ๖๕. Paridhi pariveso tha, marīci migataṇhikā; Sūrassodayato pubbu’, ṭṭhitaraṃsi siyā’ ruṇo. ปริธิ และปริเวสะ แปลว่าพระอาทิตย์ทรงกลด; มรีจิ และมิคตัณหิกา แปลว่าพยับแดด; รัศมีที่ปรากฏขึ้นก่อนดวงอาทิตย์ขึ้น เรียกว่า อรุณ. 66. ๖๖. Kālo’ddhā samayo velā,Tabbisesā khaṇādayo; Khaṇo dasaccharākālo,Khaṇā dasa layo bhave. กาละ, อัทธา, สมัย และเวลา เป็นชื่อของกาลเวลา; ส่วนแบ่งของกาลเวลานั้นมี ขณะ เป็นต้น; ๑๐ อัจฉรา (เวลาดีดนิ้ว) เป็น ๑ ขณะ, ๑๐ ขณะ เป็น ๑ ลยะ. 67. ๖๗. Layā dasa khaṇalayo,Muhutto te siyā dasa; Dasa khaṇamuhutto te, divaso tu ahaṃ dinaṃ. ๑๐ ลยะ เป็น ๑ ขณลยะ, ๑๐ ขณลยะ เป็น ๑ มุหุตตะ, ๑๐ มุหุตตะ เป็น ๑ ทิวสะ (วัน), อหะ และทินะ ก็เรียก. 68. ๖๘. Pabhātañca vibhātañca, paccūso kalla mapyatha; Abhidoso padoso tha,Sāyo sañjhā dinaccayo. ปภาตะ, วิภาตะ, ปัจจูสะ และกัลละ แปลว่าเวลาเช้าหรือเวลาสว่าง; อภิโทสะ และปโทสะ แปลว่าเวลาหัวค่ำ; สายะ, สัญฌา และทินัจจยะ แปลว่าเวลาเย็น. 69. ๖๙. Nisā ca rajanī ratti, tiyāmā saṃvarī bhave; Juṇhā tu candikāyuttā, tamussannā timisikā. นิสา, รชนี, รัตติ, ติยามา และสังวรี แปลว่ากลางคืน; ชุณหา คือกลางคืนที่มีแสงจันทร์; ติมิสิกา คือกลางคืนที่มืดมิด. 70. ๗๐. Nisītho majjhimā ratti, aḍḍharatto mahānisā; Andhakāro tamo nitthī, timisaṃ timiraṃ mataṃ. นิสีถะ, มัชฌิมารัตติ, อัฑฒรัตตะ และมหานิสา แปลว่าเที่ยงคืน; อันธการะ, ตมะ (นปุงสกลิงค์), ติมิสะ และติมิระ แปลว่าความมืด. 71. ๗๑. Caturaṅgatamaṃ evaṃ, kāḷapakkhacatuddasī; Vanasaṇḍo ghano megha, paṭalaṃ cā’ḍḍharatti ca. จตุรงคตมะ (ความมืดมีองค์ ๔) คือ ๑. วันแรม ๑๔ ค่ำ ๒. แนวป่าทึบ ๓. ชั้นเมฆหนา และ ๔. เวลาเที่ยงคืน. 72. ๗๒. Andhatamaṃ [Pg.8] ghanatame, pahāro yāma, saññito; Pāṭipado tu dutiyā, tatiyādī tithī, tāyati pāletīti tithi, tā+iti (ṇvādi) dvisu. อันธตมะ คือความมืดตื้อ; ปหาระ เรียกว่า ยาม; ปาฏิบท, ทุติยา, ตติยา เป็นต้น เรียกว่า ติถี (วันทางจันทรคติ), ติถี นั้นแปลว่า ผู้รักษา (กาลเวลา) มาจาก ตา ธาตุ ลง อิติ ปัจจัย (เป็นได้ ๒ ลิงค์). 73. ๗๓. Pannarasī pañcadasī, puṇṇamāsī tu puṇṇamā; Amāvasī pyamāvāsī, thiyaṃ pannarasī’ parā. ปัณณรสี, ปัญจทสี, ปุณณมาสี และปุณณมา (หมายถึงวันเพ็ญ ๑๕ ค่ำ); อมาวสี และอมาวาสี (หมายถึงวันเดือนดับ); ปัณณรสี อีกอย่างหนึ่ง (ทั้งหมดเป็นอิตถีลิงค์). 74. ๗๔. Ghaṭikā saṭṭhya’ horatto, pakkho te dasa pañca ca; Te tu pubbāparā sukka,Kāḷā, māso tu te duve. หกสิบฆฏิกาเป็นหนึ่งวันกับคืน, สิบห้าวันเป็นหนึ่งปักษ์; ปักษ์เหล่านั้นคือข้างขึ้นและข้างแรม (สุกกปักษ์และกาฬปักษ์), สองปักษ์นั้นเป็นหนึ่งเดือน. 75. ๗๕. Citto vesākha, jeṭṭho cā, sāḷho dvīsu ca sāvaṇo; Poṭṭhapāda’ssayujā ca, māsā dvādasa kattiko. เดือนจิตร, วิสาขะ, เชษฐะ, อาสาฬหะ (ทั้งสอง), สาวัณณะ, โปฏฐปาทะ, อัสสยุชะ และกัตติกะ รวมเป็น ๑๒ เดือน. 76. ๗๖. Māgasiro tathā phusso, kamena māgha phagguṇā; Kattika’ssayujā māsā, pacchima pubbakattikā. เดือนมิคสิระ, ผุสสะ, มาฆะ และผัคคุณะ ตามลำดับ; เดือนกัตติกะและเดือนอัสสยุชะ เรียกว่า กัตติกะหลังและกัตติกะก่อน. 77. ๗๗. Sāvaṇo nikkhamanīyo,Cittamāso tu rammako. เดือนสาวัณณะเป็นเดือนแห่งการออกไป, ส่วนเดือนจิตรเป็นเดือนที่น่ารื่นรมย์. 78. ๗๘. Caturo caturo māsā, kattikakāḷapakkhato; Kamā hemanta gimhāna, vassānā utuyo dvisu. ฤดูละ ๔ เดือน คือ ฤดูเหมันต์ ฤดูคิมหันต์ และฤดูวัสสานะ ตามลำดับ นับแต่ข้างแรมเดือนกัตติกะเป็นต้นไป. 79. ๗๙. Hemanto sisira mutū,Cha vā vasanto ca gimha vassānā; Saradoti kamā māsā, dve dve vuttānusārena. หรือฤดู ๖ คือ เหมันต์, สิสิระ, วสันต์, คิมหันต์, วัสสานะ และสารท ตามลำดับ ฤดูละ ๒ เดือน ตามที่กล่าวมาแล้ว. 80. ๘๐. Uṇho nidāgho gimhotha,Vasso vassāna pāvusā; Utūhi tīhi vassānā, dikehi dakkhiṇāyanaṃ. อุณหะ, นิทาฆะ, คิมหะ (ฤดูร้อน); วัสสะ, วัสสานะ, ปาวุสะ (ฤดูฝน); ด้วยฤดู ๓ มีวัสสานะเป็นต้น เป็นทักขิณายัน. 81. ๘๑. Uttarāyana maññehi, tīhi vassāyanadvayaṃ; Vassa saṃvaccharā nitthī, sarado hāyano samā. ส่วนอุตตรายันด้วยฤดูอื่นอีก ๓ ฤดู อายันทั้งสองนั้นรวมเป็นหนึ่งปี; คำว่า วัสสะ, สังวัจฉระ (ไม่เป็นอิตถีลิงค์), สารทะ, หายนะ, สมา หมายถึง ปี. 82. ๘๒. Kappakkhayo tu saṃvaṭṭo, yuganta palayā api; Alakkhī kālakaṇṇitthī, atha lakkhī siri’tthiyaṃ. กัปปักขัย, สังวัฏฏะ, ยุคันตะ และปะลัย (ความพินาศของกัป); อลักขี, กาลกัณณี (เป็นอิตถีลิงค์); ส่วนลักขี, สิริ (เป็นอิตถีลิงค์). 83. ๘๓. Danu dānavamātā tha, devamātā panā’diti; นางทนุเป็นมารดาของพวกทานพ, ส่วนนางอทิติเป็นมารดาของพวกเทพ. 84. ๘๔. Pāpañca kibbisaṃ verā, ghaṃ duccarita dukkaṭaṃ; Apuññā’kusalaṃ kaṇhaṃ, kalusaṃ duritā’gu ca. ปาปะ, กิพพิสะ, เวระ, อฆะ, ทุจริต, ทุกกฏ, อปุญญะ, อกุศล, กัณหะ, กลุสะ, ทุริตะ และอาคุ (หมายถึง บาป). 85. ๘๕. Kusalaṃ [Pg.9] sukataṃ sukkaṃ, puññaṃ dhamma manitthiyaṃ; Sucarita matho diṭṭha, dhammikaṃ ihalokikaṃ. กุศล, สุกตะ, สุกกะ, บุญ, ธรรม (ไม่เป็นอิตถีลิงค์), สุจริต; ทิฏฐธัมมิกะ, อิหโลกิกะ (ในโลกนี้). 86. ๘๖. Sandiṭṭhika matho pāra, lokikaṃ samparāyikaṃ; Takkālaṃ tu tadātvaṃ co,Ttarakālo tu āyati. สันทิฏฐิกะ; ปารโลกิกะ, สัมปรายิกะ (ในโลกหน้า); ตักกาล (เวลาปัจจุบัน) คือ ตทัตวะ; ส่วนอุตตรกาล (เวลาอนาคต) คือ อายติ. 87. ๘๗. Hāso’ ttamanatā pīti, vitti tuṭṭhi ca nāriyaṃ; Ānando pamudā’modo, santoso nandi sammado. หาสะ, อัตตมนตา, ปีติ, วิตติ, ตุฏฐิ (เป็นอิตถีลิงค์), อานันทะ, ปมุทา, อาโมทะ, สันโตสะ, นันทิ, สัมมทะ (ความยินดี). 88. ๘๘. Pāmojjañca pamodo tha, sukhaṃ sātañca phāsva’tha; Bhaddaṃ seyyo subhaṃ khemaṃ, kalyāṇaṃ maṅgalaṃ sivaṃ. ปาโมชชะ, ปโมทะ, สุขะ, สาตะ, ผาสุกะ, ภัททะ, เสยยะ, สุภะ, เขมะ, กัลยาณะ, มงคล, สิวะ (ความสุข). 89. ๘๙. Dukkhañca kasiraṃ kicchaṃ, nīgho ca byasanaṃ aghaṃ; Dabbe tu pāpapuññāni, tīsvākicchaṃ sukhādi ca. ทุกขะ, กสิระ, กิจฉะ, นีฆะ, พยสนะ, อฆะ (ความทุกข์); ส่วนคำว่า ปาปะ และ ปุญญะ เป็นคุณนาม (ในอรรถว่าทรัพย์), ส่วน กิจฉะ และ สุขะ เป็นต้น เป็นได้ ๓ ลิงค์. 90. ๙๐. Bhāgyaṃ niyati bhāgo ca, bhāgadheyyaṃ vidhī’rito; Atho uppatti nibbatti, jāti janana mubbhavo. ภาคยะ, นิยติ, ภาคระ, ภาคเธยยะ, วิธี (โชคชะตา); อุปปัตติ, นิพพัตติ, ชาติ, ชนนะ, อุพภวะ (การเกิด). 91. ๙๑. Nimittaṃ kāraṇaṃ ṭhānaṃ, padaṃ bījaṃ nibandhanaṃ; Nidānaṃ pabhavo hetu, sambhavo setu paccayo. นิมิตตะ, การณะ, ฐานะ, ปทะ, พีชะ, นิพันธนะ, นิทานะ, ปภวะ, เหตุ, สัมภวะ, เสตุ, ปัจจัย (เหตุ). 92. ๙๒. Kāraṇaṃ yaṃ samāsannaṃ, padaṭṭhānanti taṃ mataṃ; Jīvo tu puriso’ttā tha, padhānaṃ pakatitthiyaṃ. เหตุที่ใกล้ชิด เรียกว่า ปทัฏฐาน; ส่วนชีวะ, ปุริสะ, อัตตา (ตน); ปธานะ, ปกติ (เป็นอิตถีลิงค์). 93. ๙๓. Pāṇo sarīrī bhūtaṃ vā, satto dehī ca puggalo; Jīvo pāṇī pajā jantu,Jano loko tathāgato. ปาณะ, สรีรี, ภูตะ, สัตตะ, เทหี, ปุคคละ, ชีวะ, ปาณี, ปชา, ชันตุ, ชนะ, โลกะ, ตถาคต (สัตว์, คน). 94. ๙๔. Rūpaṃ saddo gandha rasā, phasso dhammo ca gocarā; Ālambā visayā te chā, rammaṇā lambaṇāni ca. รูป, สัททะ (เสียง), คันธะ (กลิ่น), รสะ (รส), ผัสสะ, ธัมมะ ทั้ง ๖ นี้เรียกว่า โคจร, อาลัมพะ, วิสัย, อารัมมณะ และอาลัมพณะ. 95. ๙๕. Sukko goro sito’dātā,Dhavalo seta, paṇḍarā; Soṇo tu lohito ratto,Tamba mañjiṭṭha rohitā. สุกกะ, โคระ, สิตะ, โอทาตะ, ธวละ, เสตะ, ปัณฑระ (สีขาว); ส่วนโสณะ, โลหิตะ, รัตตะ, ตัมพะ, มัญชิฏฐะ, โรหิตะ (สีแดง). 96. ๙๖. Nīlo kaṇhā’sitā kāḷo,Mecako sāma sāmalā; Sitapītetu paṇḍu’tto, īsaṃpaṇḍutu dhūsaro. นีละ, กัณหะ, อสิตะ, กาฬะ, เมจกะ, สามะ, สามละ (สีดำ, สีเขียว); ส่วนสีขาวเหลืองเรียกว่า ปัณฑุ, สีเหลืองหม่นเรียกว่า ธูสระ. 97. ๙๗. Aruṇo [Pg.10] kiñciratto tha,Pāṭalo setalohito; Atho pīto halidyābho,Palāso harito hari. อรุณะ (สีแดงเรื่อ), ปาฏละ (สีขาวแดง/ชมพู); ส่วนปีตะ, หริททาภะ (สีเหลือง); ปลาสะ, หริตะ, หริ (สีเขียว). 98. ๙๘. Kaḷāro kapilo nīla, pīte tha rocanappabhe; Piṅgo pisaṅgo pyathavā, kaḷārādī tu piṅgale. กฬาระ, กปิละ (สีเขียวเหลือง), โรจนัปปะภะ (สีรุ่งเรือง); ปิงคะ, ปิสังคะ หรือกฬาระเป็นต้น เรียกว่า สีปิงคละ (สีน้ำตาล/สีเหลืองแดง). 99. ๙๙. Kammāso sabalo citto,Sāvo tu kaṇhapītake; Vāccaliṅgā guṇinyete, guṇe sukkādayo pume. กัมมาสะ, สพละ, จิตตะ (สีด่าง); ส่วนสาวะ คือสีดำเหลือง; คำเหล่านี้เป็นคุณศัพท์ (๓ ลิงค์), เมื่อหมายถึงตัวคุณภาพ (สี) สุกกะเป็นต้น เป็นปุงลิงค์. 100. ๑๐๐. Naccaṃ naṭṭañca naṭanaṃ, nattanaṃ lāsanaṃ bhave; Naccaṃ tu vāditaṃ gīta, miti nāṭumidaṃ tayaṃ. นัจจะ, นัฏฏะ, นฏนะ, นัตตนะ, ลาสนะ (การฟ้อนรำ); นัจจะ (การรำ), วาทิตะ (การประโคม), คีตะ (การขับร้อง) ทั้ง ๓ นี้เรียกว่า นาฏยะ. 101. ๑๐๑. Naccaṭṭhānaṃ siyā raṅgo, bhinayo sūcyasūcanaṃ; Aṅgahāro’ṅgavikkhepo, naṭṭako naṭako naṭo. สถานที่ฟ้อนรำ เรียกว่า รังคะ; อภินยะ คือการแสดงท่าทางบอกความหมาย; อังคหาระ คือการเยื้องกรายอวัยวะ; นัฏฏกะ, นฏกะ, นฏะ (นักฟ้อนรำ, นักแสดง). 102. ๑๐๒. Siṅgāro karuṇo vīra, bbhuta hassa bhayānakā; Santo bībhaccha ruddāni, nava nāṭyarasā ime. สิงคาระ, กรุณะ, วีระ, อัพภูตะ, หัสสะ, ภยานกะ, สันตะ, พีภัจฉะ และรุททะ เหล่านี้คือรสแห่งนาฏกรรม ๙ อย่าง. 103. ๑๐๓. Posassa nāriyaṃ pose, itthiyā saṅgamaṃ pati; Yā pihā esa siṅgāro, ratikīḷādikāraṇo. ความปรารถนาที่ชายมีต่อหญิง หรือที่หญิงมีต่อชาย เพื่อการสมาคมกัน ความปรารถนานั้นคือ สิงคาระ ซึ่งเป็นเหตุแห่งการเล่นกามารมณ์เป็นต้น. 104. ๑๐๔. Uttama ppakatippāyo, itthipurisahetuko; So sambhogo viyogoti,Siṅgāro duvidho mato. สิงคารรสมี ๒ อย่าง คือ สัมโภคะ (การอยู่ร่วมกัน) และวิโยคะ (การพลัดพรากกัน) ซึ่งมีอัธยาศัยอันประเสริฐยิ่ง และมีหญิงชายเป็นเหตุ 105. ๑๐๕. Bhāsitaṃ [Pg.11] lapitaṃ bhāsā, vohāro vacanaṃ vaco; Utti vācā girā vāṇī, bhāratī kathitā vacī. ภาษิตะ, ลปิตะ, ภาษา, โวหาร, วจนะ, วโจ, อุติ, วาจา, คิรา, วาณี และภารตี เหล่านี้ท่านเรียกว่า วจี (คำพูด) 106. ๑๐๖. Ekākhyāto padacayo, siyā vākyaṃsakārako; Āmeḍitanti viññeyyaṃ, dvattikkhattu mudīraṇaṃ. กลุ่มคำที่มีกริยาบทเดียวพร้อมทั้งการก พึงเป็นประโยค, พึงทราบว่าการกล่าวซ้ำสองหรือสามครั้ง ชื่อว่า อาเมณฑิตะ 107. ๑๐๗. Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhale’cchare; Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budho. บัณฑิตพึงทำอาเมณฑิตะ (การกล่าวซ้ำ) ในคราวกลัว, โกรธ, สรรเสริญ, รีบร้อน, ตื่นเต้น, ประหลาดใจ, ร่าเริง, เศร้าโศก และเลื่อมใส 108. ๑๐๘. Iru nārī yaju sāma, miti vedā tayo siyuṃ; Ete eva tayī nārī, vedo manto sutitthiyaṃ. อิรุเวท (ฤคเวท), ยชุรเวท และสามเวท พึงเป็นเวท ๓ อย่าง, เวทเหล่านั้นนั่นแลเรียกว่า ไตรเวท, ส่วนคำว่า เวท, มนต์ และสุติตถิยะ เป็นชื่อเรียกแทนกันได้ 109. ๑๐๙. Aṭṭhako vāmako vāma, devo caṅgīraso bhagu; Yamadaggi ca vāsiṭṭho, bhāradvājo ca kassapo; Vessāmittoti mantānaṃ, kattāro isayo ime. อัฏฐกะ, วามกะ, วามเทวะ, อังคีรส, ภคุ, ยมทัคคิ, วสิฏฐะ, ภารทวาชะ, กัสสปะ และวิสสามิตตะ ฤๅษีเหล่านี้เป็นผู้สร้างมนต์ทั้งหลาย 110. ๑๑๐. Kappo byākaraṇaṃ joti, satthaṃ sikkhā nirutti ca; Chandoviciti cetāni, vedaṅgāni vadanti cha. กัปปะ, ไวยากรณ์, โชติศาสตร์, สิกขา, นิรุกติ และฉันโทวิจิติ เหล่านี้ท่านเรียกว่า เวทางคะ ๖ อย่าง 111. ๑๑๑. Itihāso purāvutta, ppabandho bhāratādiko; Nāmappakāsakaṃ satthaṃ, rukkhādīnaṃ nighaṇḍu so. อิติหาสะ คือเรื่องราวที่สืบต่อกันมาในอดีต เช่น มหาภารตะ เป็นต้น, ส่วนตำราที่แสดงชื่อของต้นไม้เป็นต้นนั้น เรียกว่า นิฆัณฑุ 112. ๑๑๒. Vitaṇḍasatthaṃ viññeyyaṃ, yaṃ taṃ lokāyataṃ iti; Keṭubhaṃ tu kriyākappa, vikappo kavinaṃ hito. พึงทราบว่าตำราวิทัณฑะ (การโต้แย้ง) นั้นคือ โลกายตะ, ส่วนเกฏุภะ คือตำราว่าด้วยระเบียบวิธีแห่งพิธีกรรม เป็นประโยชน์แก่กวีทั้งหลาย 113. ๑๑๓. Ākhyāyikopaladdhatthā, pabandhakappanā kathā; Daṇḍanītya’tthasatthasmiṃ, vuttanto tu pavatti ca. อาขยายิกา คือเรื่องราวที่เกิดขึ้นจริง, กถา คือเรื่องที่แต่งขึ้น, ส่วนในตำรานิติศาสตร์และเศรษฐศาสตร์ คำว่า วุตตันตะ และ ปวัตติ หมายถึง เรื่องราวหรือความเป็นไป 114. ๑๑๔. Saññā, khyā, vhā samaññā cā, bhidhānaṃ nāma mavhayo; Nāmadheyyā’ dhivacanaṃ, paṭivākyaṃ tu uttaraṃ. สัญญา, ขยา, อวหา, สมัญญา, อภิธาน, นาม, อวหยะ, นามเธยยะ และอธิวจนะ เป็นชื่อเรียกของ 'ชื่อ', ส่วนปฏิวากยะ และ อุตตระ คือ 'คำตอบ' 115. ๑๑๕. Pañho tīsva nuyogo ca, pucchā pyatha nidassanaṃ; Upogghāto ca diṭṭhanto, tatho’dāharaṇaṃ bhave. ปัญหา (ใช้ได้ใน ๓ ลิงค์), อนุโยค และปุจฉา เป็นคำเรียก 'คำถาม', ส่วนนิสัสสนะ, อุปโปคฆาตะ, ทิฏฐันตะ และอุทาหรณ์ เป็นคำเรียก 'ตัวอย่าง' 116. ๑๑๖. Samā saṅkhepa saṃhārā, samāso saṅgaho pyatha; Sataṃ dhārayasī tyādya, bbhakkhānaṃ tucchabhāsanaṃ. สมา, สังเขปะ, สังหาระ, สมาส และสังคหะ เป็นคำเรียก 'การย่อ' หรือ 'การรวบรวม', ส่วนการกล่าวหาด้วยคำเท็จ เช่น 'ท่านเป็นหนี้ร้อยหนึ่ง' เป็นต้น เรียกว่า อัพภักขานะ หรือ ตุจฉภาสนะ 117. ๑๑๗. Vohāro tu vivādo tha, sapanaṃ sapathopi ca; Yaso siloko kittitthī,Ghosanā tu’ccasaddanaṃ. โวหาร คือ วิวาทะ, ส่วนสปนะ และสปถะ คือ 'การสาบาน', ยศ, สิโลกะ และกิตติ คือ 'เกียรติ', ส่วนโฆสนา คือ 'การเปล่งเสียงดัง' 118. ๑๑๘. Paṭighoso paṭiravo, tho’ paññāso vacīmukhaṃ; Katthanā ca silāghā ca, vaṇṇanā ca nuti tthuti. ปฏิโฆสะ และปฏิรวะ คือ 'เสียงสะท้อน', อุปัญญาสะ และวจีมุขะ คือ 'คำนำ', กัตถนา, สิลาฆา, วรรณนา, นุติ และถุติ คือ 'การสรรเสริญ' 119. ๑๑๙. Thomanañca pasaṃsātha, kekā nādo sikhaṇḍinaṃ; Gajānaṃ koñcanādo tha,Matā hesā hayaddhani. โถมนะ และปสังสาทะ เป็นคำเรียก 'การสรรเสริญ', เกกา คือเสียงของนกยูง, ส่วนโกญจนาท คือเสียงของช้าง, และเฮสา คือเสียงของม้า 120. ๑๒๐. Pariyāyo vevacanaṃ, sākacchā tu ca saṃkathā; Upavādo cu’pakkosā, vaṇṇavādā’nuvādo ca; Janavādā’pavādāpi, parivādo ca tulyatthā. ปริยายะ และเววจนะ คือ 'คำพ้อง', สาคัจฉา และสังกถา คือ 'การสนทนา', อุปวาทะ, อุปักโกสะ, วรรณวาทะ, อนุวาทะ, ชนวาทะ, อปวาทะ และปริวาทะ มีความหมายเหมือนกัน (คือการตำหนิหรือนินทา) 121. ๑๒๑. Khepo [Pg.12] nindā tathā kucchā, jigucchā garahā bhave; Nindāpubbo upārambho, paribhāsana muccate. เขปะ, นินทา, กุจฉา, ชิคัจฉา และคารหา คือ 'การตำหนิ', ส่วนอุปารัมภะที่มีการนินทาเป็นเบื้องต้น เรียกว่า ปริภาสนะ 122. ๑๒๒. Aṭṭhānariyavohāra, vasena yā pavattitā; Abhivākyaṃ siyā vācā, sā vītikkamadīpanī. วาจาที่ดำเนินไปตามอำนาจแห่งอัฏฐอนริยโวหาร (โวหารของอโลภะ ๘ ประการ) พึงเป็นอภิวากยะ, วาจานั้นแสดงถึงการล่วงละเมิด 123. ๑๒๓. Muhuṃbhāsā nulāpotha, palāpo natthikā girā; Ādobhāsana mālāpo,Vilāpo tu pariddavo. มุหุงภาสา และอนุลาปะ คือ 'การพูดซ้ำ', ปลาปะ คือ 'คำพูดที่ไร้สาระ', อาลาปะ คือ 'การพูดทักทายในเบื้องต้น', ส่วนวิลาปะ และปริเทวะ คือ 'การคร่ำครวญ' 124. ๑๒๔. Vippalāpo virodhotti, sandesotti tu vācikaṃ; Sambhāsanaṃ tu sallāpo, virodharahitaṃ mithu. วิปปลาปะ คือคำพูดที่ขัดแย้งกัน, ส่วนข่าวสาร เรียกว่า วาจิกะ, การพูดคุยกันระหว่างกันโดยปราศจากความขัดแย้ง เรียกว่า สัมภาสนะ หรือ สัลลาปะ 125. ๑๒๕. Pharusaṃ niṭṭhuraṃ vākyaṃ, manuññaṃ hadayaṅgamaṃ; Saṃkulaṃ tu kiliṭṭhañca, pubbāparavirodhinī. คำพูดที่หยาบคาย เรียกว่า ผรุสะ และนิฏฐุระ, คำพูดที่น่าพอใจ เรียกว่า มนุญญะ และหทยังคมะ, ส่วนคำพูดที่ระคนกัน (สังกุละ) และเศร้าหมอง (กิลิฏฐะ) คือคำพูดที่ขัดแย้งกันทั้งข้างต้นและข้างปลาย 126. ๑๒๖. Samudāyattharahitaṃ, abaddhamiti kittitaṃ; Vitathaṃ tu musā cātha, pharusādī tiliṅgikā. คำพูดที่ปราศจากความหมายรวมกัน เรียกว่า อพัทธะ, ส่วนคำว่า วิตถะ และมุสา หมายถึงคำเท็จ, อนึ่ง คำมีผรุสะเป็นต้น เป็นคำ ๓ ลิงค์ 127. ๑๒๗. Sammā byayañcā vitathaṃ, saccaṃ tacchaṃ yathātathaṃ; Tabbantā tīsva līkaṃ tva, saccaṃ micchā musā byayaṃ. สัมมา (เป็นอัพยยศัพท์), อวิตถะ, สัจจะ, ตัจฉะ และยถาตถะ เป็นคำเรียก 'ความจริง' (คำที่เป็นคุณนามของความจริงเป็น ๓ ลิงค์), ส่วน อลีกะ, อสัจจะ, มิจฉา และมุสา (เป็นอัพยยศัพท์) เป็นคำเรียก 'คำเท็จ' 128. ๑๒๘. Ravo ninādo ninado ca saddo,Nigghosa nāda ddhanayo ca rāvo; Ārāva saṃrāva virāva ghosā,Ravā sutitthī sara nissanā ca. รวะ, นินาทะ, นินทะ, สัททะ, นิคโฆสะ, นาทะ, ธนยะ, รวะ (อีกศัพท์หนึ่ง), อารวะ, สังรวะ, วิรวะ, โฆสะ, รวา (พหุพจน์), สุติตถี, สระ และนิสสนะ เป็นคำเรียก 'เสียง' 129. ๑๒๙. Vissaṭṭha mañju viññeyyā, savanīyā visārino; Bindu gambhīra ninnādī, tyeva maṭṭhaṅgiko saro. พึงทราบว่าเสียงประกอบด้วยองค์ ๘ คือ ๑. แจ่มใส ๒. ไพเราะ ๓. เข้าใจง่าย ๔. น่าฟัง ๕. ไม่แตกพร่า ๖. กลมกล่อม ๗. ลึกซึ้ง ๘. กังวาน 130. ๑๓๐. Tiracchānagatānañhi, rutaṃ vassita muccate; Kolāhalo kalahalo,Gītaṃ gānañca gītikā. รุตะ และวัสสิตะ คือ 'เสียงร้องของสัตว์เดรัจฉาน', โกลาหล และกลหละ คือ 'เสียงอึกทึก', คีตะ, คานะ และคีติกา คือ 'เพลง' 131. ๑๓๑. Sarā satta tayo gāmā, cekavīsati mucchanā; Tānā cekūnapaññāsa, iccetaṃ saramaṇḍalaṃ. สระ ๗, คามะ ๓, มุจฉนา ๒๑, ตานะ ๔๙ นี้แลคือ สรมนฑล (วงเสียง) 132. ๑๓๒. Usabho dhevato ceva, chajja gandhāra majjhimā; Pañcamo ca nisādoti, satte’te gaditā sarā. อุสภะ, เธวตะ, ฉัชชะ, คันธาระ, มัชฌิมา, ปัญจมะ และนิสาทะ สระ ๗ เหล่านี้ท่านกล่าวไว้แล้ว 133. ๑๓๓. Nadanti [Pg.13] usabhaṃ gāvo, turagā dhevataṃ tathā; Chajjaṃ mayūrā gandhāra, majā koñcā ca majjhimaṃ. โคทั้งหลายร้องเป็นเสียงอุสภะ, ม้าทั้งหลายร้องเป็นเสียงเธวตะ, นกยูงทั้งหลายร้องเป็นเสียงฉัชชะ, แพะทั้งหลายร้องเป็นเสียงคันธาระ และนกกระเรียนทั้งหลายร้องเป็นเสียงมัชฌิมา 134. ๑๓๔. Pañcamaṃ parapuṭṭhādī, nisādampi ca vāraṇā; Chajjo ca majjhimo gāmā,Tayo sādhāraṇoti ca. เสียงปัญจมะ (เหมือนเสียงนกกาเหว่า) เป็นต้น, เสียงนิสาทะ (เหมือนเสียงช้าง) และวารณะ (เสียงช้าง), ส่วนคามะ (บันไดเสียง) มี ๓ คือ ฉัชชะ, มัชฌิมะ และ (คันธาระ) ทั้ง ๓ นี้เป็นสาธารณะ. 135. ๑๓๕. Saresu tesu pacceke, tisso tisso hi mucchanā; Siyuṃ tatheva tānāni, satta satteva labbhare. ในเสียงเหล่านั้นแต่ละเสียง มีมุจฉนาเสียงละ ๓ และมีตานะเสียงละ ๗ พึงมีได้เช่นนั้น. 136. ๑๓๖. Tisso duve catasso ca, catasso kamato sare; Tisso duve catassoti, dvāvīsati sutī siyuṃ. สุติ ๓, ๒, ๔ และ ๔ ตามลำดับในเสียง (ทั้ง ๗), และสุติ ๓, ๒, ๔ พึงมีรวมเป็น ๒๒. 137. ๑๓๗. Uccatare rave tāro, thābyatte madhure kalo; Gambhīre tu rave mando, tārādī tīsvatho kale; Kākalī sukhume vutto,Kriyādisamatā layo. ในเสียงสูงเรียกว่า ตาระ, ในเสียงที่ชัดเจนและมั่นคงเรียกว่า มัชฌิมะ, ในเสียงหวานเรียกว่า กละ, ในเสียงทุ้มเรียกว่า มันทะ, ในเสียง ๓ อย่างมีตาระเป็นต้นนั้น และในเสียงกละนั้น, เสียงที่ละเอียดเรียกว่า กากลี, ความสม่ำเสมอแห่งกิริยา (การบรรเลง) เป็นต้น เรียกว่า ลยะ. 138. ๑๓๘. Vīṇā ca vallakī satta, tantī sā parivādinī; Pokkharo doṇi vīṇāya,Upavīṇo tu veṭhako. พิณและวัลลกี (เป็นชื่อของพิณ), พิณ ๗ สายเรียกว่า ปริวาทินี, กระพอง (ราง) ของพิณเรียกว่า โพกขระ, ส่วนเครื่องพัน (ลูกบิด) เรียกว่า อุปวีณะ. 139. ๑๓๙. Ātatañceva vitata, mātatavitataṃ ghanaṃ; Susiraṃ ceti tūriyaṃ, pañcaṅgika mudīritaṃ. เครื่องดนตรีมีองค์ ๕ ท่านกล่าวไว้คือ อาตตะ, วิตตะ, อาตตวิตตะ, ฆนะ และสุสิระ. 140. ๑๔๐. Ātataṃ nāma cammāva, naddhesu bheriyādisu; Tale’kekayutaṃ kumbha, thuṇa daddarikādikaṃ. ในบรรดาเครื่องดนตรีที่ขึงด้วยหนังมีเภรีเป็นต้น เครื่องดนตรีที่มีหน้าเดียว เช่น กุมภะ, ถุณะ และทัททริกา เป็นต้น เรียกว่า อาตตะ. 141. ๑๔๑. Vitataṃ co’bhayatalaṃ, tūriyaṃ murajādikaṃ; Ātatavitataṃ sabba, vinaddhaṃ paṇavādikaṃ. เครื่องดนตรีที่มีสองหน้า เช่น มุรชะ เป็นต้น เรียกว่า วิตตะ, เครื่องดนตรีที่หุ้มด้วยหนังโดยรอบ เช่น ปณวะ เป็นต้น เรียกว่า อาตตวิตตะ. 142. ๑๔๒. Susiraṃ vaṃsasaṅkhādi, sammatālādikaṃ ghanaṃ; Ātojjaṃ tu ca vādittaṃ, vāditaṃ vajja muccate. เครื่องดนตรีประเภทเป่ามีขลุ่ยและสังข์เป็นต้น เรียกว่า สุสิระ, เครื่องดนตรีประเภทตีมีกังสดาลเป็นต้น เรียกว่า ฆนะ, ส่วนเครื่องดนตรี เรียกว่า อาโตชชะ, วาทิตตะ, วาทิตะ และวัชชะ. 143. ๑๔๓. Bherī (bheri) dundubhi vutto tha,Mudiṅgo murajossa tu; Āliṅga, ṅkyo, ddhakā bhedā,Tiṇavo tu ca ḍiṇḍimo. กลอง เรียกว่า เภรี และทุนทุภิ, ส่วนมุทิงคะ เรียกว่า มุรชะ, มุรชะนั้นมีประเภทคือ อลิงคะ, อังกะ และอุทธกะ, ส่วนติณวะ เรียกว่า ฑิณฑิมะ. 144. ๑๔๔. Ālambaro [Pg.14] tu paṇavo, koṇo vīṇādivādanaṃ; Daddarī paṭaho bheri, ppabhedā maddalādayo. อาลัมพระ เรียกว่า ปณวะ, ไม้ดีดพิณหรือไม้ตีกลอง เรียกว่า โกณะ, ทัททรี และปฏหะ เป็นประเภทของเภรี มีมัททละ เป็นต้น. 145. ๑๔๕. Janappiye vimadduṭṭhe, gandhe parimalo bhave; So tvā modo dūragāmī, vissantā tīsvito paraṃ. กลิ่นหอมที่เกิดจากการขยี้และเป็นที่ชื่นชอบของคน เรียกว่า ปริมละ, กลิ่นหอมนั้นถ้าฟุ้งไปไกล เรียกว่า อาโมทะ, กลิ่นที่ฟุ้งกระจายไป เรียกว่า วิสสันทะ (คำเหล่านี้เป็นได้ใน ๓ ลิงค์). 146. ๑๔๖. Iṭṭhagandho ca surabhi, sugandho ca sugandhi ca; Pūtigandhi tu duggandho, tha vissaṃ āmagandhi yaṃ. กลิ่นที่น่าปรารถนา เรียกว่า สุรภี, สุคันธะ และสุคันธิ, ส่วนกลิ่นเหม็น เรียกว่า ปูติคันธิ และทุคคันธะ, กลิ่นคาว เรียกว่า วิสสะ และอามคันธิ. 147. ๑๔๗. Kuṅkumañceva yavana, pupphañca tagaraṃ tathā; Turukkhoti catujjāti, gandhā ete pakāsitā. กุงกุมะ (หญ้าฝรั่น), ยวนบุปผะ (ดอกไม้เทศ), ตคระ (กฤษณา) และตุรุกขะ (กำยาน), กลิ่น ๔ ชนิดนี้ท่านประกาศไว้แล้ว. 148. ๑๔๘. Kasāvo nitthiyaṃ titto, madhuro lavaṇo ime; Ambilo kaṭuko ceti, cha rasā tabbatī tisu. รสฝาด (กสาวะ) เป็นนปุงสกลิงค์และปุงลิงค์, รสขม (ติตตะ), รสหวาน (มธุระ), รสเค็ม (ลวณะ), รสเปรี้ยว (อัมพิละ) และรสเผ็ด (กฏุกะ), รสทั้ง ๖ นี้ (เมื่อเป็นคุณศัพท์) มีใน ๓ ลิงค์. 149. ๑๔๙. Siyā phasso ca phoṭṭhabbo,Visayī tvakkha mindriyaṃ; Nayanaṃ tvakkhi nettañca, locanaṃ ca’cchi cakkhu ca. ผัสสะ และโผฏฐัพพะ (เป็นชื่อของสัมผัส), ส่วนอินทรีย์ผู้รับอารมณ์ เรียกว่า อักขะ และอินทรีย์, นัยน์ตา เรียกว่า นยนะ, อักขิ, เนตตะ, โลจนะ, อัจฉิ และจักขุ. 150. ๑๕๐. Sotaṃ saddaggaho kaṇṇo, savanaṃ suti natthu tu; Nāsā ca nāsikā ghānaṃ, jivhātu rasanā bhave. หู เรียกว่า โสต, สัททัคคหะ, กัณณะ, สวนะ และสุติ, ส่วนจมูก เรียกว่า นัตถุ, นาสา, นาสิกา และฆานะ, ลิ้น เรียกว่า ชิวหา และรสนา. 151. ๑๕๑. Sarīraṃ vapu gattañcā, ttabhāvo bondi viggaho; Dehaṃ vā purise kāyo, thiyaṃ tanu kaḷevaraṃ. ร่างกาย เรียกว่า สรีระ, วปุ, คัตตะ, อัตตภาวะ, พอนทิ, วิคคหะ, เทหะ และกายะ (๒ คำหลังเป็นปุงลิงค์), ส่วนในอิตถีลิงค์ เรียกว่า ตนุ, ในนปุงสกลิงค์ เรียกว่า กเฬวระ. 152. ๑๕๒. Cittaṃ ceto mano nitthī, viññāṇaṃ hadayaṃ tathā; Mānasaṃ dhī tu paññā ca, buddhi medhā mati muti. จิต เรียกว่า จิตตะ, เจโต, มโน (๒ คำหลังไม่เป็นอิตถีลิงค์), วิญญาณ, หทัย และมานัส, ส่วนปัญญา เรียกว่า ธี, ปัญญา, พุทธิ, เมธา, มติ และมุติ. 153. ๑๕๓. Bhūrī mantā ca paññāṇaṃ, ñāṇaṃ vijjā ca yoni ca; Paṭibhāna mamoho tha, paññābhedā vipassanā. ภูรี, มันตา, ปัญญาณะ, ญาณะ, วิชชา, โยนิ, ปฏิภาณะ และอโมหะ (เป็นชื่อของปัญญา), ส่วนวิปัสสนา เป็นประเภทของปัญญา. 154. ๑๕๔. Sammādiṭṭhi pabhutikā, vīmaṃsā tu vicāraṇā; Sampajaññaṃ tu nepakkaṃ, vedayitaṃ tu vedanā. สัมมาทิฏฐิ เป็นต้น (เป็นประเภทของปัญญา), วิมังสา เรียกว่า วิจารณา, สัมปชัญญะ เรียกว่า เนปักกะ, ส่วนเวทยิตะ เรียกว่า เวทนา. 155. ๑๕๕. Takko vitakko saṅkappo,Ppano’ hā’ yu tu jīvitaṃ; Ekaggatā tu samatho, avikkhepo samādhi ca. ตักกะ, วิตักกะ, สังกัปปะ, อัปปนา และอูหะ (เป็นชื่อของวิตก), ส่วนอายุ เรียกว่า ชีวิต, เอกัคคตา เรียกว่า สมถะ, อวิกเขปะ และสมาธิ. 156. ๑๕๖. Ussāhā’ tappa paggāhā, vāyāmo ca parakkamo; Padhānaṃ vīriyaṃ cehā, uyyāmo ca dhiti tthiyaṃ. อุสสาหะ, อาตัปปะ, ปัคคาหะ, วายามะ, ปรักกมะ, ปธานะ, วิริยะ, อีหา และอุยยามะ (เป็นชื่อของความเพียร), ส่วนธิติ เป็นอิตถีลิงค์. 157. ๑๕๗. Cattāri vīriyaṅgāni, tacassa ca nahāruno; Avasissana maṭṭhissa, maṃsalohitasussanaṃ. องค์แห่งความเพียร ๔ อย่าง คือ การเหลืออยู่ของหนัง, เอ็น และกระดูก, และการเหือดแห้งไปของเนื้อและเลือด. 158. ๑๕๘. Ussoḷhī [Pg.15] tva dhimattehā, sati tva nussati tthiya; Lajjā hirī samānā tha, ottappaṃ pāpabhīrutā. ความเพียรอย่างยิ่ง เรียกว่า อุสโสฬหี, สติ เรียกว่า อนุสสติ (เป็นอิตถีลิงค์), ลัชชา เรียกว่า หิริ, ส่วนโอตตัปปะ เรียกว่า ปาปภีรุตา. 159. ๑๕๙. Majjhattatā tu’pekkhā ca, adukkhamasukhā siyā; Cittābhogo manakkāro,Adhimokkho tu nicchayo. มัชฌัตตตา เรียกว่า อุเบกขา และอทุกขมสุขา, ความใส่ใจ เรียกว่า จิตตาโภคะ และมนสิการ, ส่วนอธิโมกข์ เรียกว่า นิสสยะ (การตัดสินใจ). 160. ๑๖๐. Dayā’ nukampā kāruññaṃ, karuṇā ca anuddayā; Thiyaṃ veramaṇī ceva, viratyā’ rati cāpyatha. ความสงสาร เรียกว่า ทยา, อนุกัมปา, การุญญะ, กรุณา และอนุททายา, ส่วนเวรมณี, วิรติ และอารติ เป็นอิตถีลิงค์. 161. ๑๖๑. Titikkhā khanti khamanaṃ, khamā mettā tu metya’tha; Dassanaṃ diṭṭhi laddhitthī, siddhanto samayo bhave. ความอดทน เรียกว่า ติติกขา, ขันติ, ขมนะ และขมา, เมตตา เรียกว่า เมตยะ, ความเห็น เรียกว่า ทัสสนะ, ทิฏฐิ และลัทธิ (๒ คำหลังเป็นอิตถีลิงค์), ส่วนลัทธิหรือคำสอน เรียกว่า สิทธันตะ และสมยะ. 162. ๑๖๒. Taṇhā ca tasiṇā ejā, jālinī ca visattikā; Chando jaṭā nikantyā’sā, sibbinī bhavanetti ca. ตัณหา เรียกว่า ตสิณา, เอชา, ชาลินี, วิสัตติกา, ฉันทะ, ชฏา, นิกันติ, อาสา, สิพพินี และภวเนตติ. 163. ๑๖๓. Abhijjhā vanatho vānaṃ, lobho rāgo ca ālayo; Pihā manoratho icchā, bhilāso kāma dohaḷā; Ākaṅkhā ruci vuttā sā, tvadhikā lālasā dvisu. อภิชฌา, วนถะ, วานะ, โลภะ, ราคะ และอาลยะ (เป็นชื่อของความโลภ), ส่วนความปรารถนา เรียกว่า ปิหา, มโนรถะ, อิจฉา, อภิลาสะ, กามะ, โทหฬะ, อากังขา และรุจิ, ความปรารถนาอย่างแรงกล้า เรียกว่า ลาลสา (เป็นได้ใน ๒ ลิงค์). 164. ๑๖๔. Veraṃ virodho viddeso, doso ca paṭighañca vā; Kodhā’ ghātā kopa rosā,Byāpādo’ nabhiraddhi ca. เวร, ความเป็นศัตรู, ความเกลียดชัง, โทสะ, ความขัดเคือง, ความโกรธ, ความอาฆาต, ความโกรธ, ความเคือง, ความพยาบาท, ความไม่ยินดี. 165. ๑๖๕. Baddhavera mupanāho, siyā soko tu socanaṃ; Roditaṃ kanditaṃ ruṇṇaṃ, paridevo pariddavo. ความผูกเวร, ความผูกโกรธ, ความโศก, ความเศร้าโศก, การร้องไห้, การคร่ำครวญ, การร้องไห้, ความรำพัน, ความรำพันยิ่ง. 166. ๑๖๖. Bhītitthi bhaya muttāso, bheravaṃ tu mahabbhayaṃ; ความกลัว, ภัย, ความหวาดกลัว, ความน่าสะพรึงกลัว, ภัยใหญ่. 167. ๑๖๗. Bheravaṃ bhīsanaṃ bhīmaṃ, dāruṇañca bhayānakaṃ; Ghoraṃ paṭibhayaṃ bhesmaṃ, bhayaṅkara mime tīsu. น่ากลัว, น่าสะพรึงกลัว, น่าสยดสยอง, ดุร้าย, น่าหวาดกลัว, ร้ายกาจ, น่าหวาดหวั่น, น่ากลัวยิ่ง, สิ่งที่ทำให้กลัว (ทั้ง 9 นี้เป็นไตรลิงค์). 168. ๑๖๘. Issā usūyā maccheraṃ, tu macchariya maccharaṃ; Moho’vijjā tathā’ñāṇaṃ, māno vidhā ca unnati. ความริษยา, ความอิจฉา, ความตระหนี่, โมหะ, อวิชชา, ความไม่รู้, มานะ, ความถือตัว, ความเย่อหยิ่ง. 169. ๑๖๙. Uddhacca muddhaṭaṃ cātha, tāpo kukkuccameva ca; Pacchātāpo nutāpo ca, vippaṭisāro pakāsito. อุทธัจจะ, ความฟุ้งซ่าน, ความเดือดร้อนใจ, กุกกุจจะ, ความรำคาญใจ, ความเดือดร้อนใจภายหลัง, ความเดือดร้อนใจ, ความเดือดร้อนใจ. 170. ๑๗๐. Manovilekha sandehā, saṃsayo ca kathaṃkathā; Dveḷhakaṃ vicikicchā ca, kaṅkhā saṅkā vimatyapi. ความเคลือบแคลงใจ, ความสงสัย, ความสงสัย, ความสงสัยว่าอย่างไรหนอ, ความสองจิตสองใจ, วิจิกิจฉา, ความกังขา, ความระแวง, ความสงสัย. 171. ๑๗๑. Gabbo [Pg.16] bhimāno’haṃkāro, cintātu jhāna muccate; Nicchayo niṇṇayo vutto, paṭiññā tu paṭissavo. ความเย่อหยิ่ง, ความถือตัว, อหังการ, ความคิด, ฌาน, ความตกลงใจ, ความตัดสินใจ, ปฏิญญา, การรับคำ. 172. ๑๗๒. Avamānaṃ tirakkāro, paribhavo pya’ nādaro; Parābhavo pya’ vaññā tha, ummādo cittavibbhamo. การดูหมิ่น, การเหยียดหยาม, การดูหมิ่น, ความไม่เคารพ, ความเสื่อม, การดูหมิ่น, ความบ้า, ความฟั่นเฟือนแห่งจิต. 173. ๑๗๓. Pemaṃ sineho sneho tha, cittapīḷā visaññitā; Pamādo sativossaggo, kotūhalaṃ kutūhalaṃ. ความรัก, ความสิเน่หา, ความเจ็บปวดใจ, ความไม่รู้สึกตัว, ความประมาท, การปล่อยสติ, ความตื่นเต้นอยากรู้อยากเห็น. 174. ๑๗๔. Vilāso lalitaṃ līlā, hāvo heḷā ca vibbhamo; Iccādikā siyuṃ nāri, siṅgārabhāvajā kiriyā. ความเยื้องกราย, ความน่ารัก, ลีลา, ท่าทาง, ความประมาท, ความผันแปร, กิริยาเหล่านี้เป็นต้นของสตรีที่เกิดจากความรัก. 175. ๑๗๕. Hasanaṃ hasitaṃ hāso, mando so mihitaṃ sitaṃ; Aṭṭahāso mahāhāso,Romañco lomahaṃsanaṃ. การหัวเราะ, การหัวเราะ, การหัวเราะ, การยิ้ม (หัวเราะเบาๆ), การยิ้ม, การยิ้ม, การหัวเราะเสียงดัง, การหัวเราะเสียงดัง, ขนลุก, ขนพองสยองเกล้า. 176. ๑๗๖. Parihāso davo khiḍḍā, keḷi kīḷā ca kīḷitaṃ; Niddā tu supinaṃ soppaṃ, middhañca pacalāyikā. การเล่นสนุก, การเล่น, การเล่น, การเล่น, การเล่น, การเล่น, การนอน, ความฝัน, การนอน, ความง่วงเหงา, ความสัปหงก. 177. ๑๗๗. Thiyaṃ nikati kūṭañca, dambho sāṭhyañca ketavaṃ; Sabhāvo tu nissaggo ca, sarūpaṃ pakatitthiyaṃ. การหลอกลวง, ความคดโกง (เป็นอิตถีลิงค์), ความโอ้อวด, ความเจ้าเล่ห์, การหลอกลวง, ธรรมชาติ, ธรรมชาติ, รูปร่าง, ปกติ (เป็นอิตถีลิงค์). 178. ๑๗๘. Sīlañca lakkhaṇaṃ bhāvo,Ussavo tu chaṇo maho. ศีล, ลักษณะ, สภาวะ, งานฉลอง, งานรื่นเริง, งานบูชา. 179. ๑๗๙. Dhārento jantu sasneha, mabhidhānappadīpikaṃ; Khuddakādyatthajātāni, sampassati yathāsukhaṃ. นรชนผู้ทรงไว้ซึ่งคัมภีร์อภิธานัปปทีปิกานี้ด้วยความรัก ย่อมเห็นเนื้อความทั้งหลายมีเนื้อความเล็กน้อยเป็นต้นได้ตามความสบาย. Saggakaṇḍo niṭṭhito. สวรรคกัณฑ์ จบแล้ว. 2. Bhūkaṇḍa ๒. ภูมิกัณฑ์ 1. Bhūmivagga ๑. ภูมิวรรค 180. ๑๘๐. Vaggā bhūmi, purī, macca, catubbaṇṇa, vanādihi; Pātālena ca vuccante, saṅgo’paṅgehi’dha’kkamā. วรรคทั้งหลายคือ ภูมิ (แผ่นดิน), ปุรี (เมือง), มัจจะ (มนุษย์), จตุพรรณะ (สี่วรรณะ), วนะ (ป่า) เป็นต้น และปาตาล (บาดาล) พร้อมด้วยส่วนประกอบและส่วนย่อย ย่อมถูกกล่าวตามลำดับในที่นี้. 181. ๑๘๑. Vasundharā chamā bhūmi, pathavī medanī mahī; Ubbī vasumatī go ku, vasudhā dharaṇī dharā; Puthavī jagatī bhūrī, bhū ca bhūtadharā’ vanī. แผ่นดิน, โลก, พื้นดิน. 182. ๑๘๒. Khārā [Pg.17] tu mattikā ūso, ūsavā tūsaro tisu; Thalaṃ thalītthī bhūbhāge, thaddhalūkhamhi jaṅgalo. ดินเค็ม, ดินเค็ม, ที่มีดินเค็ม (เป็นไตรลิงค์), ที่ดอน, ส่วนของแผ่นดินที่แห้งแล้งแข็งกระด้างเรียกว่า ชังคละ. 183. ๑๘๓. Pubbavideho cāpara, goyānaṃ jambudīpo ca; Uttarakuru ceti siyuṃ, cattārome mahādīpā. บุพพวิเทหะ, อปรโคยานะ, ชมพูทวีป และอุตตรกุรุ เหล่านี้เป็นมหาทวีปทั้งสี่. 184. ๑๘๔. Pumbahutte kurū sakkā, kosalā magadhā sivī; Kaliṅgā’vanti pañcālā, vajjī gandhāra cetayo. กุรุ, สักกะ, โกศล, มคธ, สีวี, กลิงคะ, อวันตี, ปัญจาละ, วัชชี, คันธาระ, เจตยะ (เหล่านี้เป็นชื่อแคว้น ใช้เป็นปุงลิงค์พหุพจน์). 185. ๑๘๕. Vaṅgā videhā kambojā, maddā bhagga’ṅga sīhaḷā; Kasmīrā kāsi paṇḍavādī, siyuṃ janapadantarā. วังคะ, วิเทหะ, กัมโพชะ, มัททะ, ภัคคะ, อังคะ, สีหฬะ, กัศมีระ, กาสี, ปัณฑวะ เป็นต้น เหล่านี้เป็นชนบทอื่น ๆ. 186. ๑๘๖. Loko ca bhuvanaṃ vuttaṃ, deso tu visayo pyatha; Milakkhadeso paccanto, majjhadeso tu majjhimo. โลกและภพ, ประเทศและแคว้น, ประเทศของคนป่าเถื่อนคือชายแดน, มัชฌิมประเทศคือประเทศส่วนกลาง. 187. ๑๘๗. Anūpo salilappāyo, kacchaṃ puma napuṃsake; Saddalo harite dese, tiṇenā, bhinavena hi. ที่ลุ่มมีน้ำมาก เรียกว่า อนูปะ และ กัจฉะ (เป็นปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์), ที่ที่มีหญ้าสดในที่ที่เขียวชอุ่มด้วยหญ้าใหม่ เรียกว่า สัททละ. 188. ๑๘๘. Nadyambujīvano deso, vuṭṭhinippajjasassako; Yo nadīmātiko deva,Mātiko ca kamena so. ประเทศที่เลี้ยงชีพด้วยน้ำจากแม่น้ำ และประเทศที่มีพืชผลเกิดจากฝน เรียกว่า นทีมติกา และ เทวมติกา ตามลำดับ. 189. ๑๘๙. Tīsvanūpādyatho canda, sūrādo sassatīrito; Raṭṭhaṃ tu vijitañcātha, purise setu āliyaṃ. คำว่า อนูปะ เป็นต้น เป็นไตรลิงค์, พระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้น เรียกว่า สัสสตะ (เที่ยงแท้), แคว้นและอาณาจักร, ทำนบและคันนา. 190. ๑๙๐. Upāntabhū parisaro, goṭṭhaṃ tu gokulaṃ vajo; Maggo pantho patho addhā, añjasaṃ vaṭumaṃ tathā. พื้นที่ใกล้เคียง, บริเวณ, คอกโค, คอกโค, คอกโค, ทาง, ทาง, ทาง, ทาง, ทาง, ทาง. 191. ๑๙๑. Pajjo, yanañca padavī, vattanī paddhatitthiyaṃ; Tabbhedā jaṅgha, sakaṭa, maggā te ca mahaddhani. ปัชโช, ยานะ, ปทวี, วัตตนี, ปัทธติ (อิต.) เป็นชื่อของทาง. ทางเหล่านั้นแยกประเภทเป็น ทางเท้า, ทางเกวียน และทางใหญ่. 192. ๑๙๒. Ekapadyekapadike, kantāro tu ca duggame; เอกปที, เอกปทิกะ เป็นทางเดินเท้าเดียว. กันดาร เป็นทางที่ไปได้ยาก. 193. ๑๙๓. Paṭimaggo paṭipatho, addhānaṃ dīgha mañjasaṃ; Suppatho tu supantho ca, uppathaṃ tvapathaṃ bhave. ปฏิมาคคะ, ปฏิปถะ เป็นทางตรงกันข้าม. อัทธานะ, ทีฆมัญชสะ เป็นทางไกล. สุปถะ, สุปันถะ เป็นทางดี. อุปถะ, อปถะ เป็นทางผิด. 194. ๑๙๔. Chattiṃsaparamāṇūna, meko ṇu ca chattiṃsa te; Tajjārī tāpi chattiṃsa, rathareṇu chattiṃsa te. ๓๖ ปรมาณู เป็น ๑ อณู, ๓๖ อณูเหล่านั้น เป็น ๑ ตัชชารี, ๓๖ ตัชชารีเหล่านั้น เป็น ๑ รถเรณู. 195. ๑๙๕. Likkhātā satta ūkā tā, dhaññamāsoti satta te; Satta ṅgula’ mamu dviccha, vidatthi tā duve siyuṃ. ๗ ลิกขา เป็น ๑ อูกา, ๗ อูกาเหล่านั้น เป็น ๑ ธัญญมาส, ๗ ธัญญมาสเหล่านั้น เป็น ๑ องคุลี, ๑๒ องคุลี เป็น ๑ คืบ, ๒ คืบเหล่านั้น เป็น ๑ ศอก. 196. ๑๙๖. Ratanaṃ [Pg.18] tāni satteva, yaṭṭhi tā vīsatū sabhaṃ; Gāvuta musabhāsīti, yojanaṃ catugāvutaṃ. ๗ ศอก เป็น ๑ ไม้เท้า, ๒๐ ไม้เท้าเหล่านั้น เป็น ๑ อุสภะ, ๘๐ อุสภะ เป็น ๑ คาวุต, ๔ คาวุต เป็น ๑ โยชน์. 197. ๑๙๗. Dhanupañcasataṃ koso, karīsaṃ caturambaṇaṃ; Abbhantaraṃ tu hatthāna, maṭṭhavīsa pamāṇato. ๕๐๐ ธนู เป็น ๑ โกสะ, ๔ อัมพณะ เป็น ๑ กรีสะ, ส่วนอัพภันตระ มีประมาณ ๒๘ ศอก. Bhūmivaggo niṭṭhito. ภูมิวัคคะ จบแล้ว. 2. Bhūkaṇḍa ๒. ภูมิกัณฑ์. 2. Puravagga ๒. ปุรวัคคะ. 198. ๑๙๘. Puraṃ nagara mitthī vā, ṭhānīyaṃ puṭabhedanaṃ; Thiyaṃ tu rājadhānī ca, khandhāvāro bhave tha ca. ปุระ, นคร (นปุ. หรือ อิต.), ฐานียะ, ปุฏเภทนะ เป็นชื่อเมือง. ส่วนราชธานี (อิต.) เป็นเมืองหลวง และขันธาวาระ เป็นค่ายทหาร. 199. ๑๙๙. Sākhānagara maññatra, yaṃ taṃ mūlapurā puraṃ; Bārāṇasī ca sāvatthi, vesālī mithilā, ḷavī. เมืองใดที่นอกไปจากเมืองเดิม เมืองนั้นเรียกว่า สาขานคร. พาราณสี, สาวัตถี, เวสาลี, มิถิลา, อาฬวี. 200. ๒๐๐. Kosambu, jjeniyo takka, silā campā ca sāgalaṃ; Susumāragiraṃ rāja, gahaṃ kapilavatthu ca. โกสัมพี, อุชเชนี, ตักกสิลา, จัมปา, สาคละ, สุสุมารคิระ, ราชคฤห์ และกบิลพัสดุ์. 201. ๒๐๑. Sāketa, mindapatthañco, kkaṭṭhā pāṭaliputtakaṃ; Jetuttarañca saṅkassaṃ, kusinārādayo purī. สาเกตะ, อินทปัตถะ, อุกกัฏฐะ, ปาฏลีบุตร, เชตุดร, สังกัสสะ และกุสินารา เป็นต้น เป็นชื่อเมือง. 202. ๒๐๒. Racchā ca visikhā vuttā, rathikā vīthi cāpyatha; Byūho racchā anibbiddhā, nibbiddhā tu pathaddhi ca. รัจฉา, วิสิขา, รถิกา และวีถี เรียกว่าถนน. ส่วนรัจฉาที่ไม่มีทางทะลุ เรียกว่า พยูหะ, ที่มีทางทะลุ เรียกว่า ปถัทธิ. 203. ๒๐๓. Catukkaṃ caccare magga, sandhi siṅghāṭakaṃ bhave; Pākāro varaṇo cātha, udāpo upakārikā. จตุกกะ, จัจจระ, มัคคสันธิ และสิงฆาฏกะ เป็นทางสี่แพร่ง. ปาการะ และวรณะ เป็นกำแพง. อุทาปะ และอุปการิกา เป็นเชิงเทิน. 204. ๒๐๔. Kuṭṭaṃ tu bhitti nārī tha, gopuraṃ dvārakoṭṭhako; Esikā indakhīlo ca, aṭṭo tvaṭṭālako bhave. กุฏฏะ และภิตติ (อิต.) เป็นฝาผนัง. โคปุระ และทวารโกฏฐกะ เป็นซุ้มประตู. เอสิกา และอินทขีละ เป็นเสาเขื่อน. อัฏฏะ และอัฏฏาลกะ เป็นหอรบ. 205. ๒๐๕. Toraṇaṃ tu bahidvāraṃ, parikhātu ca dīghikā; Mandiraṃ sadanā, gāraṃ, nikāyo nilayā, layo. โตรณะ เป็นซุ้มประตูภายนอก. ปริขา และทีฆิกา เป็นคูเมือง. มนทิระ, สทนะ, อาคาร, นิกาย, นิลยะ และอาลยะ เป็นเรือน. 206. ๒๐๖. Āvāso bhavanaṃ vesmaṃ, niketanaṃ nivesanaṃ; Gharaṃ gahañcā, vasatho, saraṇañca patissayo. อาวาส, ภวนะ, เวสมะ, นิเกตนะ, นิเวสนะ, ฆระ, คหะ, อาวสถะ, สรณะ และปฏิสสยะ เป็นชื่อของเรือน. 207. ๒๐๗. Okaṃ sālā khayo vāso, thiyaṃ kuṭi vasatya’pi; Gehañcā, nitthi sadumaṃ, cetiyā, yatanāni tu. โอกะ, ศาลา, ขยะ, วาสะ เป็นเรือน. กุฏิ และวสติ (อิต.) ก็เป็นเรือน. เคหะ และสทุมะ (นปุ.) เป็นเรือน. เจดีย์ และอายตนะ เป็นที่บูชา. 208. ๒๐๘. Pāsādo [Pg.19] ceva yūpo tha, muṇḍacchado ca hammiyaṃ; Yūpotu gajakumbhamhi, hatthinakho patiṭṭhito. ปราสาท, ยูปะ, มุณฑัจฉทะ และหัมมิยะ เป็นปราสาท. ส่วนยูปะ ตั้งอยู่ที่ปุ่มหัวช้าง และหัตถินขะ ก็ตั้งอยู่ (ที่ปราสาท). 209. ๒๐๙. Supaṇṇavaṅkacchadana, maḍḍhayogo siyā tha ca; Ekakūṭayuto māḷo,Pāsādo caturassako. เรือนที่มีหลังคาโค้งเหมือนปีกนกสุบรรณ เรียกว่า อัฑฒโยคะ. เรือนที่มียอดเดียว เรียกว่า มาฬะ. เรือนที่มีสี่เหลี่ยม เรียกว่า ปราสาท. 210. ๒๑๐. Sabhāyañca sabhā cātha, maṇḍapaṃ vā janālayo; Atho āsanasālāyaṃ, paṭikkamana mīritaṃ. สภายะ, สภา, มณฑป และชนาลัย เป็นศาลา. ส่วนอาสนศาลา เรียกว่า ปฏิกกมะ. 211. ๒๑๑. Jinassa vāsabhavana, mitthī gandhakuṭi pyatha; Thiyaṃ rasavatī pāka, ṭṭhānañceva mahānasaṃ. ที่ประทับของพระชินเจ้า เรียกว่า คันธกุฎี (อิต.). รสวดี (อิต.), ปากัฏฐานะ และมหานสะ เป็นโรงครัว. 212. ๒๑๒. Āvesanaṃ sippasālā, soṇḍā tu pānamandiraṃ; Vaccaṭṭhānaṃ vaccakuṭi, munīnaṃ ṭhāna massamo. อาเวสนะ และสิปปศาลา เป็นโรงช่าง. โโสณฑา และปานมนทิระ เป็นโรงดื่ม. วัจจัฏฐานะ และวัจจกุฎี เป็นส้วม. ที่อยู่ของมุนีทั้งหลาย เรียกว่า อัสสมะ. 213. ๒๑๓. Paṇyavikkayasālā ku, āpaṇo paṇyavīthikā; Udosito bhaṇḍasālā, caṅkamanaṃ tu caṅkamo. ปัณยวิกกายศาลา, อาปณะ และปัณยวิถี เป็นร้านค้า. อุโทสิตะ และภัณฑศาลา เป็นโรงเก็บของ. จังกมนะ และจังกมะ เป็นที่จงกรม. 214. ๒๑๔. Jantāgharaṃ tvaggisālā, papā pānīyasālikā; Gabbho ovarako vāsā, gāraṃ tu sayaniggahaṃ. ชันตาฆระ และอัคคิศาลา เป็นโรงไฟ. ปปา และปานียศาลิกา เป็นโรงน้ำ. คัพภะ และโอวรกะ เป็นห้องใน. วาสาคาร และสยนิกคหะ เป็นห้องนอน. 215. ๒๑๕. Itthāgāraṃ tu orodho, suddhanto’ ntepurampi ca; Asabbavisayaṭṭhānaṃ, raññaṃ kacchantaraṃ mataṃ. อิตถาคาร, โอโรธะ, สุทธันตะ และอันเตปุระ เป็นที่อยู่ของสตรี. ส่วนที่ประทับส่วนพระองค์ของพระราชา เรียกว่า กัจฉันตระ. 216. ๒๑๖. Sopāno vā’rohaṇañca,Nisseṇī sā, dhirohiṇī; Vātapānaṃ gavakkho ca, jālañca sīhapañjaraṃ. โโสปานะ, อาโรหณะ, นิสเสณี และอธิโรหิณี เป็นบันได. วาตปานะ, ควักขะ, ชาละ และสีหปัญชระ เป็นหน้าต่าง. 217. ๒๑๗. Ālokasandhi vutto tha, laṅgī’tthī paligho bhave; Kapisīso, ggalatthambho, nibbaṃ tu chaddakoṭiyaṃ. อาโลกสนธิ เป็นช่องแสง. ลังคี (อิต.) และปลิฆะ เป็นกลอนประตู. กปิสีสะ และอัคคฬัตถัมภะ เป็นดาลประตู. นิพพะ เป็นชายคา. 218. ๒๑๘. Chadanaṃ paṭalaṃ chadda, majiraṃ caccaro, ṅgaṇaṃ; Paghāno paghanā, lindo, pamukhaṃ dvārabandhanaṃ. หลังคา, เครื่องมุง; ลาน, ลานบ้าน; ชานเรือน, ระเบียง; ซุ้มประตู, วงกบประตู. 219. ๒๑๙. Piṭṭhasaṅghāṭakaṃ dvāra, bāhā kūṭaṃ tu kaṇṇikā; Dvārañca paṭihāro tha, ummāro dehanī, tthiyaṃ. บานประตู; เสาประตู; ยอดเรือน, ช่อฟ้า; ประตู; ผู้เฝ้าประตู; ธรณีประตู. 220. ๒๒๐. Eḷako indakhīlo tha, thambho thūṇo pumitthiyaṃ; Pāṭikā, ḍḍhendupāsāṇe, giñjakā tu ca iṭṭhakā. เสาเขื่อน, เสาหลักเมือง; เสา; แผ่นหินรูปครึ่งวงกลม (อัฒจันทร์); อิฐ. 221. ๒๒๑. Valabhicchādidārumhi, vaṅke gopānasī, tthiyaṃ; Kapotapālikāyaṃ tu, viṭaṅko nitthiyaṃ bhave. ไม้กลอน (ไม้โค้งรับหลังคา); เชิงชาย, รังนกพิราบ (ที่ชายคา). 222. ๒๒๒. Kuñcikāvivaraṃ [Pg.20] tāḷa, cchiggalo pyatha kuñcikā; Tāḷo’vāpuraṇaṃ cātha, vedikā vedi kathyate. รูกุญแจ; ลูกกุญแจ; แม่กุญแจ, เครื่องเปิด; รั้ว, แท่น. 223. ๒๒๓. Saṅghāto pakkhapāso ca, mandiraṅgā tulā api; Thiyaṃ sammujjanī ceva, sammajjanī ca sodhanī. คาน, รอด, ขื่อ; ไม้กวาด. 224. ๒๒๔. Saṅkaṭīraṃ tu saṅkāra, ṭṭhānaṃ saṅkārakūṭakaṃ; Atho kacavaro, klāpo, saṅkāro ca kasambupi. ที่ทิ้งขยะ, กองขยะ; ขยะ, สิ่งปฏิกูล. 225. ๒๒๕. Gharādibhūmi taṃ vatthu, gāmo saṃvasatho tha so; Pākaṭo nigamo bhoga, maccādibhyo dhi tūdito. ที่ดินสำหรับปลูกบ้าน; หมู่บ้าน; นิคม (เมืองขนาดเล็ก). 226. ๒๒๖. Sīmā ca mariyādā tha,Ghoso gopālagāmakoti. เขตแดน, ขอบเขต; หมู่บ้านเลี้ยงโค. Puravaggo niṭṭhito. จบหมวดว่าด้วยเมือง. 3. Naravagga ๓. หมวดว่าด้วยมนุษย์ 227. ๒๒๗. Manusso mānuso macco, mānavo manujo naro; Poso pumā ca puriso,Poriso pyatha paṇḍito. มนุษย์, คน, บุรุษ; บัณฑิต, ผู้รู้. 228. ๒๒๘. Budho vidvā vibhāvī ca, santo sappañña kovidā; Dhīmā sudhī kavi byatto, vicakkhaṇo visārado. ผู้รู้, ผู้ฉลาด, ผู้มีปัญญา, ผู้เชี่ยวชาญ, กวี, ผู้ปราดเปรื่อง, ผู้แกล้วกล้า. 229. ๒๒๙. Medhāvī matimā pañño, viññū ca vidūro vidū; Dhīro vipassī dosaññū, buddho ca dabba viddasu. ผู้มีปัญญา, ผู้มีสติ, ผู้รู้แจ้ง, ผู้รู้ไกล, ผู้มั่นคง, ผู้เห็นแจ้ง, ผู้รู้โทษ, ผู้ตรัสรู้, ผู้ฉลาด. 230. ๒๓๐. Itthī sīmantinī nārī, thī vadhū vanitā, ṅganā; Pamadā sundarī kantā, ramaṇī dayitā, balā. หญิง, สตรี, นาง, หญิงสาว, หญิงงาม, หญิงที่รัก. 231. ๒๓๑. Mātugāmo ca mahilā, lalanā bhīru kāminī; Kumārikā tu kaññā tha, yuvatī taruṇī bhave. สตรี, หญิง, หญิงขี้อาย, หญิงผู้มีความใคร่; เด็กหญิง, หญิงพรหมจารี; หญิงสาว, หญิงวัยรุ่น. 232. ๒๓๒. Mahesī sābhisekāññā,Bhoginī rājanāriyo; Dhavatthinī tu saṅketaṃ, yāti yā sā, bhisārikā. พระมเหสี (ที่อภิเษกแล้ว); นางสนม (หญิงของพระราชา); หญิงผู้ไปนัดพบชาย. 233. ๒๓๓. Gaṇikā [Pg.21] vesiyā vaṇṇa, dāsī nagarasobhinī; Rūpūpajīvinī vesī, kulaṭā tu ca bandhakī. หญิงโสเภณี, หญิงงามเมือง, หญิงผู้เลี้ยงชีพด้วยรูป; หญิงแพศยา, หญิงนอกใจสามี. 234. ๒๓๔. Varāroho, ttamā matta, kāsinī varavaṇṇinī; Patibbatā tvapi satī, kulitthī kulapālikā. หญิงผู้มีรูปงาม, หญิงผู้ประเสริฐ; หญิงผู้ซื่อสัตย์ต่อสามี, หญิงผู้รักษาตระกูล. 235. ๒๓๕. Vidhavā patisuññā tha, patimbarā sayambarā; Vijātā tu pasūtā ca, jātāpaccā pasūtikā. หญิงหม้าย; หญิงผู้เลือกสามีเอง; หญิงผู้คลอดบุตรแล้ว. 236. ๒๓๖. Dūtī sañcārikā dāsī, tu ceṭī kuṭadhārikā; Vāruṇī, kkhaṇikā tulyā, khattiyānī tu khattiyā. หญิงสื่อสาร; ทาสี, หญิงรับใช้; หญิงผู้ถือหม้อน้ำ; หญิงขายเหล้า; หญิงกษัตริย์. 237. ๒๓๗. Dāro jāyā kalattañca, gharaṇī bhariyā piyā,Pajāpatī ca dutiyā, sā pādaparicārikā. ภรรยา, แม่บ้าน, หญิงผู้ปรนนิบัติสามี. 238. ๒๓๘. Sakhī tvā’lī vayassā tha, jārī cevā’ticārinī; Pume tū’tu rajo pupphaṃ, utunī tu rajassalā. เพื่อนหญิง; หญิงชู้; ระดู (ประจำเดือน); หญิงมีระดู. 239. ๒๓๙. Pupphavatī garugabbhā, pannasattā ca gabbhinī; Gabbhāsayo jalābupi, kalalaṃ punnapuṃsake. หญิงมีระดู; หญิงมีครรภ์; มดลูก; กลละ (หยาดน้ำใสเริ่มตั้งครรภ์). 240. ๒๔๐. Dhavotu sāmiko bhattā, kanto pati varo piyo; Atho papati jāro thā,Paccaṃ putto’trajo suto. สามี, เจ้าของ, ที่รัก; ชายชู้; บุตร, ลูกชาย. 241. ๒๔๑. Tanujo tanayo sūnu, puttādī dhītari’tthiyaṃ; Nāriyaṃ duhitā dhītā,Sajāto tvo’raso suto. บุตรชาย; บุตรี, ลูกสาว; บุตรที่เกิดจากตนเอง. 242. ๒๔๒. Jāyāpatī janipatī, jayampatī tu dampatī ; Atha vassavaro vutto, paṇḍako ca napuṃsakaṃ. คู่สามีภรรยา; ขันที, บัณเฑาะก์, กะเทย. 243. ๒๔๓. Bandhavo bandhu sajano, sagotto ñāti ñātako; Sālohito sapiṇḍo ca,Tāto tu janako pitā. ญาติ, ผู้ร่วมสายเลือด; บิดา, พ่อ. 244. ๒๔๔. Amma, mbā jananī mātā, janetti janikā bhave; Upamātā tu dhāti’tthī,Sālo jāyāya bhātiko. มารดา, แม่; แม่นม; พี่ชายหรือน้องชายของภรรยา. 245. ๒๔๕. Nanandā [Pg.22] sāmibhaginī, mātāmahī tu ayyikā; Mātulo mātubhātā,ssa, mātulānī pajāpati. พี่สาวหรือน้องสาวของสามี; ยาย; ลุงหรือน้า (ชาย); ป้าหรือน้าสะใภ้. 246. ๒๔๖. Jāyāpatīnaṃ jananī, sassu vuttātha tappitā; Sasuro bhāgineyyotu, putto bhaginiyā bhave. มารดาของภรรยาและสามี เรียกว่า แม่ยายหรือแม่ผัว (สัสสุ), ส่วนบิดาของภรรยาและสามี เรียกว่า พ่อตาหรือพ่อผัว (สสุระ), ส่วนบุตรของพี่สาวหรือน้องสาว เรียกว่า หลานชาย (ภาคิไนย). 247. ๒๔๗. Nattā vutto paputto tha, sāmibhātā tu devaro; Dhītupati tu jāmātā,Ayyako tu pitāmaho. หลาน (ลูกของลูก) เรียกว่า นัตตา หรือ ปปุตตะ, พี่ชายหรือน้องชายของสามี เรียกว่า เทวระ, สามีของบุตรสาว เรียกว่า ลูกเขย (ชามาตา), ส่วนปู่หรือตา เรียกว่า อัยยกะ หรือ ปิตามหะ. 248. ๒๔๘. Mātucchā mātubhaginī, pitucchā bhaginī pitu; Papitāmaho payyako,Suṇhā tu suṇisā husā. น้องสาวหรือพี่สาวของแม่ เรียกว่า น้าหรือป้า (มาตุจฉา), พี่สาวหรือน้องสาวของพ่อ เรียกว่า ป้าหรืออา (ปิตุจฉา), พ่อของปู่หรือพ่อของตา เรียกว่า ทวด (ปปิตามหะ หรือ ปัยยกะ), ส่วนหญิงสะใภ้ เรียกว่า สุณหา, สุณิสา หรือ หุสา. 249. ๒๔๙. Sodariyo sagabbho ca, sodaro sahajo pyatha; Mātāpitū te pitaro, puttā tu puttadhītaro. พี่น้องร่วมท้องเดียวกัน เรียกว่า โสทริยะ, สคัพภะ, โสทระ หรือ สหชะ, มารดาและบิดา เรียกว่า ปิตโร, ส่วนบุตรชายและบุตรสาว เรียกว่า ปุตตา. 250. ๒๕๐. Sasurā sassusasurā, bhātubhaginī bhātaro; Bālattaṃ bālatā bālyaṃ, yobbaññaṃtu ca yobbanaṃ. พ่อตาและแม่ยาย เรียกว่า สสุรา หรือ สัสสุสสุรา, พี่ชายและน้องสาว เรียกว่า ภาตโร, ความเป็นเด็กหรือวัยเด็ก เรียกว่า พาลัตตะ, พาลตา หรือ พาลยะ, ส่วนความเป็นหนุ่มสาวหรือวัยหนุ่มสาว เรียกว่า โยพพัญญะ หรือ โยพพนะ. 251. ๒๕๑. Sukkā tu palitaṃ kesā, dayo tha jaratā jarā; Puthuko pillako chāpo, kumāro bāla potakā. ผมหงอก เรียกว่า ปลิตะ, ความแก่ชรา เรียกว่า ชรตา หรือ ชรา, เด็กน้อยหรือลูกสัตว์ เรียกว่า ปุถุกะ, ปิลลกะ, ฉาปะ, กุมาระ, พาละ หรือ โปตกะ. 252. ๒๕๒. Athu’ ttānasayu’ttāna, seyyakā thanapopi ca; เด็กที่นอนหงาย เรียกว่า อุตตานสยะ หรือ อุตตานเสยยกะ, และเด็กที่ยังดื่มนม เรียกว่า ถนปะ. 253. ๒๕๓. Taruṇo ca vayaṭṭho ca, daharo ca yuvā susu; Māṇavodārakocātha, sukumāro sukhedhito. คนหนุ่มหรือวัยรุ่น เรียกว่า ตรุณะ, วยัฏฐะ, ทหระ, ยุวา หรือ สุสุ, เด็กชายหรือเด็กหนุ่ม เรียกว่า มาณวะ หรือ ทารกะ, ส่วนผู้ละเอียดอ่อนหรือผู้ที่ได้รับการเลี้ยงดูมาอย่างสุขสบาย เรียกว่า สุกุมาระ หรือ สุเขธิตะ. 254. ๒๕๔. Mahallako ca vuddho ca, thero jiṇṇo ca jiṇṇako; Aggajo pubbajo jeṭṭho, kaniyo kaniṭṭho nujo. คนแก่หรือคนชรา เรียกว่า มหัลลกะ, วุฒะ, เถระ, ชิณณะ หรือ ชิณณกะ, พี่ชายคนโตหรือผู้เกิดก่อน เรียกว่า อัคคชะ, ปุพพชะ หรือ เชฏฐะ, ส่วนน้องชายคนเล็กหรือผู้เกิดภายหลัง เรียกว่า กนิยะ, กนิฏฐะ หรือ อนุชะ. 255. ๒๕๕. Valittaco tu valino; Tīsu’ttānasayādayo; ผู้มีผิวหนังเหี่ยวย่น เรียกว่า วลิตตจะ หรือ วลิ, ส่วนคำว่า อุตตานสยะ เป็นต้น เป็นได้ทั้ง ๓ ลิงค์. 256. ๒๕๖. Sīso’ttamaṅgāni siro, muddhā ca matthako bhave; Keso tu kuntalo vālo, ttamaṅgaruha muddhajā. ศีรษะ, อวัยวะสูงสุด, หัว, จอม หรือ กระหม่อม เรียกว่า สีสะ, อุตตมังคะ, สิระ, มุทธา หรือ มัตถกะ, ส่วนผมหรือขน เรียกว่า เกสะ, กุนตละ, วาละ, อุตตมังครุหะ หรือ มุทธชะ. 257. ๒๕๗. Dhammillo saṃyatā kesā,Kākapakkho sikhaṇḍako; Pāso hattho kesacaye; Tāpasānaṃ tahiṃ jaṭā. ผมที่มุ่นหรือรวบไว้ เรียกว่า ธัมมิลละ, ผมจุกหรือผมที่ถักเป็นรูปปีกกา เรียกว่า กากปักขะ หรือ สิขัณฑกะ, กลุ่มผมหรือมวยผม เรียกว่า ปาสะ หรือ หัตถะ, ส่วนผมมวยของพวกดาบส เรียกว่า ชฎา. 258. ๒๕๘. Thiyaṃ veṇī paveṇī ca; Atho cūḷā sikhā siyā; Sīmanto tu mato nāri, kesamajjhamhi paddhati. ผมเปียหรือผมถัก (เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า เวณี หรือ ปเวณี, จุกหรือมวยผม เรียกว่า จูฬา หรือ สิขา, ส่วนรอยแสกผมหรือแนวกลางผมของสตรี เรียกว่า สีมันตะ. 259. ๒๕๙. Lomaṃ [Pg.23] tanuruhaṃ romaṃ, pamhaṃ pakhuma makkhigaṃ; Massu vuttaṃ pumamukhe, bhū tvitthī bhamuko bhamu. ขนหรือขนตามร่างกาย เรียกว่า โลมะ, ตนุรุหะ หรือ โรมะ, ขนตา เรียกว่า ปัมหะ หรือ ปขุมะ, หนวดที่หน้าของบุรุษ เรียกว่า มัสสุ, ส่วนคิ้ว (เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า ภู, ภมุกะ หรือ ภมุ. 260. ๒๖๐. Bappo nettajala’ssūni, nettatārā kanīnikā; Vadanaṃ tu mukhaṃ tuṇḍaṃ, vattaṃ lapana mānanaṃ. น้ำตา เรียกว่า บัปปะ, เนตตชละ หรือ อัสสุ, ตาดำหรือรูม่านตา เรียกว่า เนตตตารา หรือ กนีนิกา, ส่วนปากหรือใบหน้า เรียกว่า วทนะ, มุขะ, ตุณฑะ, วัตตะ, ลปนะ หรือ มานนะ. 261. ๒๖๑. Dvijo lapanajo danto, dasano radano rado; Dāṭhā tudantabhedasmiṃ, apāṅgo tvakkhikoṭisu. ฟัน เรียกว่า ทวิชะ, ลปนชะ, ทันตะ, ทสนะ, รทนะ หรือ รทะ, เขี้ยว เรียกว่า ทาฐา, ส่วนหางตา เรียกว่า อปางคะ. 262. ๒๖๒. Dantāvaraṇa moṭṭho cā, pya’dharo dasanacchado; Gaṇḍo kapolo hanvitthī,Cubukaṃ tva’ dharā adho. ริมฝีปาก เรียกว่า ทันตาวรณะ, โอฏฐะ, อธระ หรือ ทสนัจฉทะ, แก้ม เรียกว่า คัณฑะ หรือ กโปละ, คาง (เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า หนุ, ส่วนคางเบื้องล่าง เรียกว่า จุพุกะ. 263. ๒๖๓. Galo ca kaṇṭho gīvā ca, kandharā ca sirodharā; Kambugīvā tu yā gīvā, suvaṇṇāliṅgasannibhā; Aṅkitā tīhi lekhāhi, kambugīvā thavā matā. คอหรือลำคอ เรียกว่า คละ, กัณฐะ, คีวา, กันธรา หรือ สิโรธรา, ส่วนคอที่เหมือนสังข์ทอง หรือคอที่มีรอยขีด ๓ เส้น เรียกว่า คัมพุคีวา. 264. ๒๖๔. Aṃso nitthī bhujasiro, khandho tassandhi jattu taṃ; Bāhumūlaṃ tu kaccho, dho, tva’ssa passa manitthiyaṃ. ไหล่หรือหัวไหล่ (ไม่เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า อังสะ, ภุชสิระ หรือ ขันธะ, ข้อต่อไหล่หรือกระดูกไหปลาร้า เรียกว่า ชัตตุ, รักแร้ เรียกว่า พาหุมูละ หรือ กัจฉะ, ส่วนสีข้าง (ไม่เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า ปัสสะ. 265. ๒๖๕. Bāhu bhujādvīsu bāhā, hattho tu kara pāṇayo; Maṇibandho pakoṭṭhanto, kapparo tu kapoṇya’tha. แขน เรียกว่า พาหุ, ภุชา หรือ พาหา, มือ เรียกว่า หัตถะ, กระ หรือ ปาณิ, ข้อมือ เรียกว่า มณิพันธะ, ปลายแขน เรียกว่า ปโกฏฐะ, ส่วนข้อศอก เรียกว่า กัปปะระ หรือ กโปณิ. 266. ๒๖๖. Maṇibandha kaniṭṭhānaṃ, pāṇissa karabho,ntaraṃ; Karasākhā, ṅgulī tā tu, pañca, ṅguṭṭho ca tajjanī; Majjhimā nāmikā cāpi, kaniṭṭhā’ti kamā siyuṃ. ส่วนของมือระหว่างข้อมือถึงนิ้วก้อย เรียกว่า กระภะ, นิ้วมือ เรียกว่า กรสาขา หรือ อังคุลี, ซึ่งมี ๕ นิ้ว คือ นิ้วหัวแม่มือ (อังคุฏฐะ), นิ้วชี้ (ตัชชนี), นิ้วกลาง (มัชฌิมา), นิ้วนาง (อนามิกา) และนิ้วก้อย (กนิฏฐา) ตามลำดับ. 267. ๒๖๗. Padeso tālagokaṇṇā, vidatthi,tthī kamā tate; Tajjanyādiyute’ṅguṭṭhe, pasato pāṇi kuñcito. ระยะจากนิ้วหัวแม่มือที่กางออกไปยังนิ้วชี้ เรียกว่า ปเทสะ, ไปยังนิ้วกลาง เรียกว่า ตาละ, ไปยังนิ้วนาง เรียกว่า โคกัณณะ, และไปยังนิ้วก้อย เรียกว่า วิทัตถิ (เป็นอิตถีลิงค์), ส่วนมือที่คู้เข้าหรือกำมือ เรียกว่า ปสตะ. 268. ๒๖๘. Ratanaṃ kukku hattho tha, pume karapuṭo,ñjali; Karajo tu nakho nitthī, khaṭako muṭṭhi ca dvīsu. ศอก เรียกว่า รัตนะ, กุกกุ หรือ หัตถะ, การประนมมือ (เป็นปุงลิงค์) เรียกว่า กรปุฏะ หรือ อัญชลี, เล็บ (ไม่เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า กรชะ หรือ นขะ, ส่วนกำปั้นหรือหมัด (เป็นได้ ๒ ลิงค์) เรียกว่า ขฏกะ หรือ มุฏฐิ. 269. ๒๖๙. Byāmo sahakarā bāhu, dve passadvayavitthatā; Uddhantata bhujaposa, ppamāṇe porisaṃ tisu. ระยะ ๒ แขนที่เหยียดออกไปทั้งสองข้าง เรียกว่า วา (พยามะ), ส่วนระยะความสูงของบุรุษที่ยกแขนขึ้น (เป็นได้ ๓ ลิงค์) เรียกว่า โปริสะ. 270. ๒๗๐. Uro ca hadayaṃ cātha, thano kuca payodharā; Cūcukaṃ tu thanaggasmiṃ, piṭṭhaṃ tu piṭṭhi nāriyaṃ. อกหรือหัวใจ เรียกว่า อุระ หรือ หทยะ, เต้านม เรียกว่า ถนะ, กุจะ หรือ ปโยธระ, หัวนม เรียกว่า จูจุกะ, ส่วนหลัง (เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า ปิฏฐะ หรือ ปิฏฐิ. 271. ๒๗๑. Majjho’nitthī [Pg.24] vilaggo ca, majjhimaṃ kucchi tu dvisu; Gahaṇītthyudaraṃ gabbho, koṭṭhonto kucchisambhave. เอวหรือส่วนกลางร่างกาย (ไม่เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า มัชฌะ, วิลัคคะ หรือ มัชฌิมะ, ท้อง (เป็นได้ ๒ ลิงค์) เรียกว่า กุจฉิ, ท้องหรือครรภ์ เรียกว่า คหณี (เป็นอิตถีลิงค์), อุทระ หรือ คัพภะ, ส่วนภายในท้อง เรียกว่า โกฏฐะ. 272. ๒๗๒. Jaghanaṃ tu nitambo ca, soṇī ca kaṭi nāriyaṃ; Aṅgajātaṃ rahassaṅgaṃ, vatthaguyhañca mehanaṃ. ตะโพกหรือก้น เรียกว่า ชฆนะ หรือ นิตัมพะ, เอวหรือสะโพก (เป็นอิตถีลิงค์) เรียกว่า โโสณี หรือ กฏิ, ส่วนอวัยวะลับหรืออวัยวะเพศ เรียกว่า อังคชาตะ, รหัสสังคะ, วัตถคุยหะ หรือ เมหนะ. 273. ๒๗๓. Nimittañca varaṅgañca, bījañca phalameva ca; Liṅgaṃ aṇḍaṃ tu koso ca,Yoni tvitthīpumebhagaṃ. เครื่องหมายหรืออวัยวะเพศ เรียกว่า นิมิตตะ, วรังคะ, พีชะ, ผละ หรือ ลิงคะ, อัณฑะ เรียกว่า อัณฑะ หรือ โกสะ, ส่วนโยนีหรืออวัยวะเพศหญิง เรียกว่า โยนิ (เป็นอิตถีลิงค์) หรือ ภคะ (เป็นได้ทั้งปุงลิงค์และอิตถีลิงค์). 274. ๒๗๔. Asuci sambhavo sukkaṃ, pāyu tu purise gudaṃ; Vā pume gūtha karīsa, vaccāni ca malaṃ chakaṃ. น้ำอสุจิ เรียกว่า อสุจิ, สัมภวะ หรือ สุกกะ, ทวารหนัก (เป็นปุงลิงค์) เรียกว่า ปายุ หรือ คุทนะ, ส่วนอุจจาระหรือมูล เรียกว่า คูถะ, กรีสะ, วัจจะ, มละ หรือ ฉกะ (เป็นได้ทั้งปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์). 275. ๒๗๕. Uccāro mīḷha mukkāro, passāvo mutta muccate; Pūtimuttañca gomutte, ssādīnaṃ chakaṇaṃ male. อุจจาระ เรียกว่า อุจจาระ, มีฬหะ หรือ อุกการะ, ปัสสาวะ เรียกว่า ปัสสาวะ หรือ มุตตะ, ปัสสาวะเน่าหรือน้ำมูตรโค เรียกว่า ปูติมุตตะ, ส่วนมูลของสัตว์มีโคเป็นต้น เรียกว่า ฉกณะ. 276. ๒๗๖. Dvīsvadho nābhiyā vatthi, ucchaṅga’ṅkā tu’bho pume; Ūru satthi pume ūru, pabbaṃ tu jāṇu jaṇṇu ca. กระเพาะปัสสาวะ (วตฺถิ) อยู่ใต้สะดือ. อุจฉังคะและอังคะทั้งสองเป็นปุงลิงค์ (หมายถึงตัก). อูรุและสัตถิเป็นปุงลิงค์ (หมายถึงต้นขา). ส่วนข้อต่อ (ปพฺพ) คือชาณุและชัณณุ (หมายถึงหัวเข่า). 277. ๒๗๗. Gopphako pādagaṇṭhipi, pume tu paṇhi pāsaṇi; Pādaggaṃ papado pādo, tu pado caraṇañca vā. คอปผกะ และปาทคัณฐิ (ข้อเท้า). ปัณหิและปาสาณิเป็นปุงลิงค์ (ส้นเท้า). ปาทัคคะ และปปทะ (ปลายเท้า). ปาทะ, ปทะ และจรณะ (เท้า). 278. ๒๗๘. Aṅgaṃtva’vayavo vutto, phāsulikā tu phāsukā; Paṇḍake aṭṭhi dhātvitthī, galantaṭṭhi tu akkhako. อังคะ เรียกว่า อวัยวะ. ผาสุลิกา และผาสุกา (ซี่โครง). อัฏฐิ เป็นนปุงสกลิงค์ (กระดูก), ส่วนธาตุ (ธาตุ) เป็นอิตถีลิงค์. กระดูกที่ปลายคอ เรียกว่า อักขกะ (กระดูกไหปลาร้า). 279. ๒๗๙. Kapparo tu kapālaṃ vā, kaṇḍarā tu mahāsirā; Pume nhāru citthī sirā, dhamanī tha rasaggasā. กัปปะระ หรือกะปาละ (ข้อศอก หรือกะโหลก). กัณฑรา คือมหาสิรา (เอ็นใหญ่). นหารุ (เอ็น) เป็นปุงลิงค์, ส่วนสิรา (เส้นเลือด) เป็นอิตถีลิงค์. ธมนี และรสัคคสา (เส้นเลือด หรือท่อรับรส). 280. ๒๘๐. Rasaharaṇya’tho maṃsa, māmisaṃ pisitaṃ bhave; Tiliṅgikaṃ tu vallūra, muttattaṃ atha lohitaṃ. รสหรณี (เส้นรับรส). มังสะ, อามิสะ และปิสิตะ (เนื้อ). ส่วนวัฬฬูระ เป็นได้ ๓ ลิงค์ (เนื้อแห้ง). มุตตะ (มูตร/ปัสสาวะ) และโลหิตะ (เลือด). 281. ๒๘๑. Rudhiraṃ soṇitaṃ rattaṃ, lālā kheḷo elā bhave; Purise māyu pittañca, semho nitthī silesumo. รุธิระ, โสณิตะ และรัตตะ (เลือด). ลาลา, เขฬะ และเอลา (น้ำลาย). มายุและปิตตะ เป็นปุงลิงค์ (ดี). เสมหะ และสิเลสุมะ ไม่เป็นอิตถีลิงค์ (เสมหะ). 282. ๒๘๒. Vasā vilīnasneho tha, medo ceva vapā bhave; Ākappo veso nepacchaṃ, maṇḍanaṃ tu pasādhanaṃ. วสา และวิลีนสเนหะ (มันเหลว). เมทะ และวปา (มันข้น/เปลวมัน). อากัปปะ, เวสะ และเนปัจฉะ (การแต่งตัว/เครื่องแต่งตัว). มัณฑนะ และปสาธนะ (การประดับ/เครื่องประดับ). 283. ๒๘๓. Vibhūsanaṃ cābharaṇaṃ, alaṅkāro pilandhanaṃ; Kirīṭa makuṭā’nitthī, cūḷāmaṇi siromaṇi. วิภูสนะ, อาภรณะ, อลังการะ และปิลันธนะ (เครื่องประดับ). กิรีฏะ และมกุฏะ ไม่เป็นอิตถีลิงค์ (มงกุฎ). จูฬามณี และสิโรมณี (ปิ่นประดับมณี, มณีบนศีรษะ). 284. ๒๘๔. Siroveṭhana [Pg.25] muṇhīsaṃ, kuṇḍalaṃ kaṇṇaveṭhanaṃ; Kaṇṇikā kaṇṇapūro ca, siyā kaṇṇavibhūsanaṃ. สิโรเวฐนะ และอุณหีสะ (ผ้าโพกศีรษะ). กุณฑละ และกัณณเวฐนะ (ตุ้มหู). กัณณิกา และกัณณปูระ เป็นเครื่องประดับหู (กัณณวิภูสนะ). 285. ๒๘๕. Kaṇṭhabhūsā tu gīveyyaṃ, hāro muttāvali’tthiyaṃ; Niyuro valayo nitthī, kaṭakaṃ parihārakaṃ. กัณฐภูสา และคีเวยยะ (เครื่องประดับคอ). หาระ และมุตตาวลี เป็นอิตถีลิงค์ (สร้อยมุก). นิยุระ และวลยะ ไม่เป็นอิตถีลิงค์ (กำไล). กฏกะ และปริหารกะ (กำไลมือ). 286. ๒๘๖. Kaṅkaṇaṃ karabhūsā tha, kiṅkiṇī khuddaghaṇṭikā; Aṅgulīyaka maṅgulyā, bharaṇaṃ, sākkharaṃ tu taṃ. กังคระ และกรภูสา (กำไลข้อมือ). กิงกิณี และขุททฆัณฏิกา (กระดิ่งเล็ก). อังคุลียกะ และอังคุลยาภรณะ (แหวน), และแหวนที่มีอักษร (เรียกว่า มุททิกา). 287. ๒๘๗. Muddikā’ṅgulimuddā tha, rasanā mekhalā bhave; Keyūra maṅgadañceva, bāhumūlavibhūsanaṃ. มุททิกา และอังคุลิมุททา (แหวนตรา). รสนา และเมขลา (เข็มขัด). เกยูระ และอังคทะ เป็นเครื่องประดับต้นแขน (พาหุมูลวิภูสนะ). 288. ๒๘๘. Pādaṅgadaṃ tu mañjīro, pādakaṭaka nūpurā; ปาทังคทะ, มัญชีระ, ปาทกฏกะ และนูปุระ (กำไลข้อเท้า). 289. ๒๘๙. Alaṅkārappabhedā tu, mukhaphullaṃ tatho’ṇṇataṃ; Uggatthanaṃ giṅgamaka, miccevamādayo siyuṃ. ประเภทของเครื่องประดับ (อลังการัปปเภท) ได้แก่ มุขผุลละ, อุณณตะ, อุคคัตถนะ, คิงคมกะ เป็นต้น. 290. ๒๙๐. Cela macchādanaṃ vatthaṃ, vāso vasana maṃsukaṃ; Ambarañca paṭo nitthī, dussaṃ colo ca sāṭako. เจละ, อัจฉาทนะ, วัตถะ, วาสะ, วสนะ, อังสุกะ, อัมพะระ, ปะฏะ (ไม่เป็นอิตถีลิงค์), ทุสสะ, โจละ และสาฏกะ (ผ้า). 291. ๒๙๑. Khomaṃ dukūlaṃ koseyyaṃ, pattuṇṇaṃ kambalo ca vā; Sāṇaṃ koṭamburaṃ bhaṅga, ntyādi vatthantaraṃ mataṃ. โขมะ (ผ้าเปลือกไม้), ทุกูละ, โกเสยยะ (ผ้าไหม), ปัตตุณณะ, กัมพละ (ผ้าขนสัตว์), สาณะ (ผ้าป่าน), โกฏัมพุระ และภังคะ เป็นต้น จัดเป็นชนิดของผ้า (วัตถันตระ). 292. ๒๙๒. Nivāsana ntarīyānya, ntaramantaravāsako; Pāvāro tu’ttarāsaṅgo, upasaṃbyāna muttaraṃ. นิวาสนะ, อันตรียะ, อันตระ และอันตรวาสกะ (ผ้านุ่ง). ปาวาระ, อุตตราสังคะ, อุปสัมพยานะ และอุตตระ (ผ้าห่ม/ผ้าคลุม). 293. ๒๙๓. Uttarīya matho vattha, mahatanti mataṃ navaṃ; Nantakaṃ kappaṭo jiṇṇa, vasanaṃ tu paṭaccaraṃ. อุตตรียะ (ผ้าห่ม). ผ้าใหม่ เรียกว่า อหตะ. นันตกะ, กัปปฏะ และปฏัจจะระ (ผ้าเก่า/ผ้าขี้ริ้ว). 294. ๒๙๔. Kañcuko vāravāṇaṃ vā, tha vatthāvayave dasā; Nālipaṭṭoti kathito, uttamaṅgamhi kañcuko. กัญจุกะ หรือวารวาณะ (เสื้อ/เสื้อเกราะ). ทสา (ชายผ้า) เป็นส่วนประกอบของผ้า. ส่วนกัญจุกะที่สวมบนศีรษะ เรียกว่า นาลีปัฏฏะ. 295. ๒๙๕. Āyāmo dīghatā roho,Pariṇāho visālatā. อายามะ, ทีฆตา และโรหะ (ความยาว). ปริณาหะ และวิสาลตา (ความกว้าง/ปริมณฑล). 296. ๒๙๖. Arahaddhajo ca kāsāya, kāsāvāni ca cīvaraṃ; Maṇḍalaṃ tu tadaṅgāni, vivaṭṭa kusiādayo. อรหัทธชะ, กาสายะ, กาสาวะ และจีวระ (ผ้ากาสาวพัสตร์/จีวร). มัณฑละ และส่วนประกอบของจีวรนั้น มีวิวัฏฏะ และกุสิ เป็นต้น. 297. ๒๙๗. Phala,ttaca, kimi, romā, nyetā vatthassa yoniyo; Phālaṃ kappāsikaṃ tīsu, khomādī tu tacabbhavā. ผล (ฝ้าย), ตจะ (เปลือกไม้), กิมิ (ตัวไหม) และโรมา (ขนสัตว์) เหล่านี้เป็นกำเนิดของผ้า. กัปปาสิกะ (ผ้าฝ้าย) เป็นได้ ๓ ลิงค์. ส่วนผ้าโขมะเป็นต้น เกิดจากเปลือกไม้. 298. ๒๙๘. Koseyyaṃ [Pg.26] kimijaṃ, roma, mayaṃ tu kambalaṃ bhave; Samānatthā javanikā, sā tirokaraṇī pyatha. โกเสยยะ เกิดจากตัวไหม (ผ้าไหม). กัมพละ ทำจากขนสัตว์. ชวนิกา และติโรกะระณี มีความหมายเหมือนกัน (ม่าน). 299. ๒๙๙. Punnapuṃsaka mullocaṃ, vitānaṃ dvaya mīritaṃ; Nahānañca sināne tho, bbaṭṭanu’mmajjanaṃ samaṃ. อุลโลจะ และวิตานะ เป็นได้ทั้งปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์ (เพดาน/เพดานผ้า). นหานะ และสินานะ (การอาบน้ำ). อุพพัฏฏนะ และอุมมัชชนะ มีความหมายเหมือนกัน (การขัดถูตัว). 300. ๓๐๐. Visesako tu tilako, tyūbho nitthī ca cittakaṃ; Candano nitthiyaṃ gandha, sāro malayajo pyatha. วิเสสกะ, ติลกะ และจิตตกะ (รอยเจิมที่หน้าผาก) ทั้งหมดไม่เป็นอิตถีลิงค์. จันทนะ, คันธสาระ และมลยชะ (ไม้จันทน์) ไม่เป็นอิตถีลิงค์. 301. ๓๐๑. Gosīsaṃ telapaṇṇikaṃ, pume vā haricandanaṃ; Tilapaṇṇī tu pattaṅga, rañjanaṃ rattacandanaṃ. โกสีสะ, เตลปัณณิกะ และหริจันทนะ (ไม้จันทน์เหลือง) เป็นปุงลิงค์. ติละปัณณี, ปัตตังคะ, รัญชนะ และรัตตจันทนะ (ไม้จันทน์แดง). 302. ๓๐๒. Kāḷānusārī kāḷiyaṃ, lohaṃ tvā’garu cā’gaḷu; Kāḷāgarutu kāḷe’smiṃ, turukkhotu ca piṇḍako. กาฬานุสารี, กาฬิยะ, โลหะ, อครุ และอคฬุ (ไม้กฤษณา). กาฬากครุ คือกฤษณาดำ. ตุรุกขะ และปิณฑกะ (กำยาน). 303. ๓๐๓. Katthūrikā migamado, kuṭṭhaṃ tu ajapālakaṃ; Lavaṅgaṃ devakusumaṃ, kasmīrajaṃ tu kuṅkumaṃ. กัตถูริกา และมิคคทมะ (ชะมดเชียง). กุฏฐะ และอชปาลกะ (โกฐสอ). ลวังกะ และเทวกุสุมะ (กานพลู). กัสมียะชะ และกุงกุมะ (หญ้าฝรั่น). 304. ๓๐๔. Yakkhadhūpo sajjulaso, takkolaṃ tu ca kolakaṃ; Kosaphala matho jāti, kosaṃ jātiphalaṃ bhave. ยักขธูปะ และสัชชุละสะ (ยางไม้หอม/ชันย้อย). ตักโกละ และโกละกะ (พรรณไม้หอมชนิดหนึ่ง). โกสผละ, ชาติโกสะ และชาติผละ (ลูกจันทน์เทศ). 305. ๓๐๕. Ghanasāro sitabbho ca, kappūraṃ punnapuṃsake; Alattako yāvako ca, lākhā jatu napuṃsake. ฆนสาระ, สิตัพภะ และกัปปูระ เป็นได้ทั้งปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์ (การบูร). อลัตตกะ และยาวกะ (น้ำครั่ง). ลาขา และชตุ เป็นนปุงสกลิงค์ (ครั่ง). 306. ๓๐๖. Sirivāso tu sarala, ddavo’ ñjanaṃ tu kajjalaṃ; Vāsacuṇṇaṃ vāsayogo, vaṇṇakaṃ tu vilepanaṃ. ยางสน (หรือน้ำมันสน), ยางไม้สน; ยาหยอดตา (หรืออัญชัน), เขม่า; ผงหอม, เครื่องปรุงของหอม; เครื่องประทินผิว, เครื่องลูบไล้. 307. ๓๐๗. Gandhamālyādisaṅkhāro, yo taṃ vāsana muccate; Mālā mālyaṃ pupphadāme, bhāvitaṃ vāsitaṃ tisu. การปรุงเครื่องหอมและดอกไม้เป็นต้น เรียกว่า การอบร่ำ; พวงมาลัย, มาลัย, พวงดอกไม้; อบแล้ว, อบร่ำแล้ว (ใช้ได้ทั้ง ๓ ลิงค์). 308. ๓๐๘. Uttaṃso sekharā’ veḷā, muddhamālye vaṭaṃsako; Seyyā ca sayanaṃ senaṃ, pallaṅko tu ca mañcako. เครื่องประดับศีรษะ, มาลัยสวมศีรษะ, มาลัยสวมศีรษะ, เครื่องประดับศีรษะ; ที่นอน, การนอน, ที่นอน; บัลลังก์, เตียง. 309. ๓๐๙. Mañcādhāro paṭipādo, mañcaṅge tvaṭanī tthiyaṃ, ฐานรองเตียง, ขาเตียง; ส่วนประกอบของเตียง คือ กรอบเตียง (อฏนี - อิตถีลิงค์). 310. ๓๑๐. Kuḷīrapādo āhacca, pādo ceva masārako; Cattāro bundikābaddho, time mañcantarā siyuṃ. เตียงขาปู, เตียงมีขาเสียบเข้า (อาหัจจบาท), เตียงมีขาเจาะสลัก (มสารกะ), เตียงมีขาติดแน่น (พุนทิกาพัทธะ); เตียง ๔ ชนิดเหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นประเภทของเตียง. 311. ๓๑๑. Bibbohanaṃ co’ padhānaṃ, pīṭhikā pīṭha māsanaṃ; Kocchaṃ tu bhaddapīṭhe thā, sandī pīṭhantare matā. หมอน, หมอนหนุน; ตั่งเล็ก, ตั่ง, ที่นั่ง; ตั่งหวาย (หรือตั่งขนสัตว์), ตั่งมงคล; เก้าอี้มีพนัก (สันที) พึงทราบว่าเป็นตั่งอีกชนิดหนึ่ง. 312. ๓๑๒. Mahanto [Pg.27] kojavo dīgha,Lomako gonako mato; Uṇṇāmayaṃ tvattharaṇaṃ, cittakaṃ vānacittakaṃ. ผ้าขนสัตว์ผืนใหญ่ (โกชวะ), ผ้าขนสัตว์ที่มีขนยาว พึงทราบว่าชื่อ โกนกะ; เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์, ผ้าลายวิจิตร, ผ้าลายวิจิตรที่ทอขึ้น. 313. ๓๑๓. Ghanapupphaṃ paṭalikā, setaṃ tu paṭikā pyatha; Dvidasekadasānyu’ dda,lomi ekantalomino. ผ้าปูลาดลายดอกไม้หนาแน่น (ปฏลิกา), ผ้าขาว (ปฏิกา); ส่วนผ้าที่มีขนสองด้าน (อุทธโลมี) และผ้าที่มีขนด้านเดียว (เอกันตโลมี). 314. ๓๑๔. Tadeva soḷasitthīnaṃ, naccayoggañhi kuttakaṃ; Sīhabyagghādirūpehi, cittaṃ vikatikā bhave. ผ้าปูลาดที่เหมาะแก่การฟ้อนรำของสตรี ๑๖ คน เรียกว่า กุตตกะ; ผ้าที่วิจิตรด้วยรูปสัตว์มีราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น เรียกว่า วิกติกา. 315. ๓๑๕. Kaṭṭissaṃ koseyyaṃ ratana, parisibbita mattharaṇaṃ kamā; Kosiyakaṭṭissamayaṃ, kosiyasuttena pakatañca. ผ้ากัฏฐิสสะ, ผ้าไหม, เครื่องลาดที่ปักด้วยรัตนะ ตามลำดับ; (คือ) ผ้าที่ทำด้วยไหมและกัฏฐิสสะ และผ้าที่ทำด้วยด้ายไหม. 316. ๓๑๖. Dīpo padīpo pajjoto, pume tvādāsa dappaṇā; Geṇḍuko kaṇḍuko tāla, vaṇṭaṃ tu bījanītthiyaṃ. ประทีป, ตะเกียง, แสงสว่าง; กระจกเงา, กระจก (ปุงลิงค์); ลูกคลี, ลูกบอล; พัดใบตาล, พัด (อิตถีลิงค์). 317. ๓๑๗. Caṅkoṭako karaṇḍo ca, samuggo sampuṭo bhave; Gāmadhammo asaddhammo, byavāyo methunaṃ rati. ตะกร้า, ตลับ, ผอบ, หีบ; กามธรรม (ธรรมของชาวบ้าน), อสัทธรรม, การร่วมเพศ, เมถุนธรรม, ความยินดี (ในกาม). 318. ๓๑๘. Vivāho payamā pāṇi, ggaho pariṇayo pyatha; Tivaggo dhamma, kāma,tthā, catuvaggo samokkhakā. การวิวาห์, การแต่งงาน, การรับหมั้น (การรับมือ), การสมรส; ไตรวรรค คือ ธรรม กาม และอรรถ (ประโยชน์); จตุรวรรค คือ (ไตรวรรค) พร้อมด้วยโมกขะ. 319. ๓๑๙. Khujjo ca gaṇḍulo rassa, vāmanā tu lakuṇḍako; Paṅgulo pīṭhasappī ca, paṅgu chinniriyāpatho. คนค่อม, คนหลังค่อม; คนแคระ, คนเตี้ย, คนเตี้ยม่อต้อ; คนง่อย, คนคลานด้วยตั่ง, คนเปลี้ย, ผู้มีอิริยาบถขาด. 320. ๓๒๐. Pakkho khañjo tu khoṇḍo tha,Mūgo suññavaco bhave; Kuṇī hatthādivaṅko ca, valiro tu ca kekaro. คนง่อย, คนขาเป๋, คนขาพิการ; คนใบ้, ผู้ไม่มีวาจา; คนมือแป (หรือมือคด), ผู้มีมือเป็นต้นคดงอ; คนตาเหล่, คนตาเข. 321. ๓๒๑. Nikkesasīso khallāṭo,Muṇḍo tu bhaṇḍu muṇḍiko; Kāṇo akkhīna mekena,Suñño andho dvayena tha. คนหัวล้าน, คนศีรษะล้าน; คนหัวโล้น, คนโกนหัว, คนหัวโล้น; คนตาบอดข้างเดียว (ด้วยนัยน์ตาข้างเดียว); คนตาบอด (ด้วยนัยน์ตาทั้งสองข้าง). 322. ๓๒๒. Badhiro sutihīno tha, gilāno byādhitā’turā; Ummādavati ummatto, khujjādī vāccaliṅgikā. คนหูหนวก, ผู้เสื่อมจากการได้ยิน; คนป่วย, คนมีโรค, คนไข้; คนบ้า, คนวิกลจริต; คำว่า คนค่อม เป็นต้น เป็นคุณศัพท์ใช้ได้ทุกลิงค์. 323. ๓๒๓. Ātaṅko āmayo byādhi, gado rogo rujāpi ca; Gelaññākalla mābādho,Soso tu ca khayo siyā. ความป่วยไข้, โรค, พยาธิ, โรค, โรค, ความเจ็บปวด; ความป่วยไข้, ความไม่สบาย, อาพาธ; โรคผอมแห้ง, ความเสื่อม. 324. ๓๒๔. Pīnaso [Pg.28] nāsikārogo,Ghāne siṅghānikā ssavo; Ñeyyaṃ tva’ru vaṇo nitthī, phoṭo tu piḷakā bhave. โรคหวัด (โรคจมูก), น้ำมูกที่ไหลจากจมูก; แผล, แผลเปื่อย (นปุงสกลิงค์); ตุ่มพอง, ฝี (หรือเม็ดตุ่ม). 325. ๓๒๕. Pubbo pūyo tha rattāti, sāro pakkhandikā pyatha; Apamāro apasmāro, pādaphoṭo vipādikā. น้ำเหลือง, หนอง; โรคบิดตกเลือด, โรคท้องร่วง; โรคลมบ้าหมู, โรคลมบ้าหมู; โรคเท้าแตก, โรคเท้าแตก. 326. ๓๒๖. Vuḍḍhirogo tu vātaṇḍaṃ, sīpadaṃ bhārapādatā; Kaṇḍū kaṇḍūti kaṇḍūyā, khajju kaṇḍūvanaṃ pyatha. โรคไส้เลื่อน, โรคอัณฑะบวม; โรคเท้าช้าง, ภาวะเท้าหนัก; อาการคัน, การคัน, การคัน, การคัน, การเกา. 327. ๓๒๗. Pāmaṃ vitacchikā kacchu, sotho tu sayathū’dito; Dunnāmakañca arisaṃ, chaddikā vamathū’dito. โรคหิด, โรคผื่นคัน, โรคคัน; โรคบวม, อาการบวม; โรคริดสีดวงทวาร, โรคริดสีดวงทวาร; การอาเจียน, การสำรอก. 328. ๓๒๘. Davathu paritāpo tha, tilako tilakāḷako; Visūcikā iti mahā, vireko tha bhagandalo. ความร้อนรุ่ม, ความเร่าร้อน; ไฝ, ปานดำ; อหิวาตกโรค, การถ่ายท้องอย่างรุนแรง; โรคฝีคัณฑสูตร. 329. ๓๒๙. Meho jaro kāsa sāsā, kuṭṭhaṃ sūlāmayantarā; Vutto vejjo bhisakko ca, rogahārī tikicchako. โรคเบาหวาน, ไข้, ไอ, หอบหืด, โรคเรื้อน, โรคปวดเสียด และโรคภายในอื่นๆ; หมอ, แพทย์, ผู้กำจัดโรค, ผู้รักษา. 330. ๓๓๐. Sallavejjo sallakatto, tikicchā tu patikriyā; Bhesajja magado ceva, bhesajaṃ mo’sadhaṃ pyatha. ศัลยแพทย์, หมอผ่าตัด; การรักษา, การแก้โรค; ยา, ยาแก้พิษ, ยา, โอสถ. 331. ๓๓๑. Kusalā nāmayā rogyaṃ,Atha kallo nirāmayoti, ความสวัสดี, ความไม่มีโรค, ความไม่มีโรค; อนึ่ง ผู้แข็งแรง, ผู้ไม่มีโรค. Naravaggo niṭṭhito. จบหมวดมนุษย์ (นรวรรค). 4. Catubbaṇṇavagga ๔. หมวดวรรณะ ๔ (จตุพรรณวรรค). Khattiyavagga หมวดกษัตริย์ (ขัตติยวรรค). 332. ๓๓๒. Kulaṃ vaṃso ca santānā, bhijanā gotta manvayo; Thiyaṃ santatya tho vaṇṇā, cattāro khattiyādayo. ตระกูล, วงศ์, เชื้อสาย, ชาติกำเนิด, โคตร, วงศ์ตระกูล; การสืบสาย (สันตติ - อิตถีลิงค์); ส่วนวรรณะ ๔ มีกษัตริย์เป็นต้น. 333. ๓๓๓. Kulīno sajjano sādhu,Sabhyo cāyyo mahākulo; Rājā bhūpati bhūpālo, patthivo ca narādhipo. ผู้มีตระกูล, สัตบุรุษ, ผู้ดี, ผู้ควรแก่สมาคม, ผู้ประเสริฐ, ผู้มีตระกูลใหญ่, พระราชา, เจ้าแผ่นดิน, ผู้รักษาแผ่นดิน, ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน, ผู้เป็นใหญ่ในนรชน. 334. ๓๓๔. Bhūnātho [Pg.29] jagatipālo, disampati janādhipo; Raṭṭhādhipo naradevo, bhūmipo bhūbhujo pyatha. ผู้เป็นที่พึ่งแห่งแผ่นดิน, ผู้รักษาโลก, เจ้าทิศ, ผู้เป็นใหญ่ในหมู่ชน, ผู้เป็นใหญ่ในรัฐ, เทวดาในหมู่มนุษย์, ผู้รักษาแผ่นดิน, ผู้เสวยแผ่นดิน. 335. ๓๓๕. Rājañño khattiyo khattaṃ, muddhābhisitta bāhujā; Sabbabhummo cakkavattī, bhūpoñño maṇḍalissaro. กษัตริย์, กษัตริย์, กษัตริย์, ผู้ได้รับการมุรธาภิเษก, ผู้เกิดจากแขน, ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินทั้งปวง, พระเจ้าจักรพรรดิ, ผู้รักษาแผ่นดินอื่น, ผู้เป็นใหญ่ในมณฑล. 336. ๓๓๖. Pume licchavi vajjī ca, sakyo tu sākiyo tha ca; Bhaddakaccānā rāhula, mātā bimbā yasodharā. ลิจฉวี, วัชชี, ศากยะ, ศากยะ (ในเพศชาย), พระนางภัททกาจจานา, พระมารดาพระราหุล, พระนางพิมพา, พระนางยโสธรา. 337. ๓๓๗. Koṭīnaṃ heṭṭhimantena, sataṃ yesaṃ nidhānagaṃ; Kahāpaṇānaṃ divasa, vaḷañjo vīsatambaṇaṃ. ชนเหล่าใดมีทรัพย์ที่เก็บไว้ไม่ต่ำกว่าร้อยโกฏิ และมีการใช้จ่ายกหาปณะวันละ ๒๐ อัมพณะ. 338. ๓๓๘. Te khattiyamahāsālā, sīti koṭidhanāni tu; Nidhānagāni divasa, vaḷañjo ca dasambaṇaṃ. กษัตริย์มหาศาลเหล่านั้น มีทรัพย์ที่เก็บไว้ ๘๐ โกฏิ และมีการใช้จ่ายวันละ ๑๐ อัมพณะ. 339. ๓๓๙. Yesaṃ dvijamahāsālā, tadupaḍḍhe nidhānage; Vaḷañje ca gahapati, mahāsālā dhane siyuṃ. พราหมณ์มหาศาลเหล่าใดมีทรัพย์ที่เก็บไว้และมีการใช้จ่ายครึ่งหนึ่งของกษัตริย์มหาศาลนั้น, คฤหบดีมหาศาลพึงมีทรัพย์ (เช่นนั้น). 340. ๓๔๐. Mahāmatto padhānañca, matisajīvo mantinī; Sajīvo sacivā, macco, senānī tu camūpati. มหาอำมาตย์, ประธาน, ผู้มีชีวิตด้วยปัญญา, ที่ปรึกษา, ข้าราชการ, ข้าราชการ, อำมาตย์, เสนาบดี, เจ้าแห่งกองทัพ. 341. ๓๔๑. Nyāsādīnaṃ vivādānaṃ, akkhadasso padaṭṭhari; Dovāriko patīhāro, dvāraṭṭho dvārapālako. ผู้พิพากษาคดีความมีการฝากทรัพย์เป็นต้น, ผู้ตัดสินคดี, นายประตู, ผู้เฝ้าประตู, ผู้ยืนอยู่ที่ประตู, ผู้รักษาประตู. 342. ๓๔๒. Anīkaṭṭhoti rājūnaṃ, aṅgarakkhagaṇo mato; Kañcukī sovidallo ca, anujīvī tu sevako. หมู่ผู้รักษาพระองค์ของพระราชาทั้งหลาย เรียกว่า อนีกัฏฐะ, ผู้สวมเสื้อเกราะ, ผู้เฝ้าฝ่ายใน, ผู้ตามเลี้ยงชีพ, ผู้รับใช้. 343. ๓๔๓. Ajjhakkho dhikato ceva,Heraññiko tu nikkhiko; Sadesānantaro sattu, mittorājā tato paraṃ. ผู้ตรวจการ, ผู้ได้รับมอบหมาย, นายคลังเงิน, ผู้ดูแลเงิน, ศัตรูคือพระราชาผู้มีเขตแดนติดต่อกับประเทศของตน, ถัดจากนั้นคือพระราชาผู้เป็นมิตร. 344. ๓๔๔. Amitto ripu verī ca, sapattā rāti satva’ri; (Sattu+ari)Paccatthiko paripanthī, paṭipakkhā hitāparo. ผู้ไม่เป็นมิตร, ศัตรู, ผู้เป็นเวร, ปรปักษ์, ศัตรู, ศัตรู, ข้าศึก, ผู้ขัดขวาง, ฝ่ายตรงข้าม, ผู้มุ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. 345. ๓๔๕. Paccāmitto vipakkho ca, paccanīka virodhino; Viddesī ca diso diṭṭho,thā nurodho nuvattanaṃ. ศัตรู, ฝ่ายตรงข้าม, ผู้เป็นปฏิปักษ์, ผู้ขัดแย้ง, ผู้เกลียดชัง, ศัตรู, การตามใจ, การประพฤติตาม. 346. ๓๔๖. Mitto nitthī vayasso ca, sahāyo suhado sakhā; Sambhatto daḷhamitto tha, sandiṭṭho diṭṭhamattako. มิตร (ไม่ใช่เพศหญิง), เพื่อนร่วมวัย, สหาย, ผู้มีใจดี, เพื่อน, มิตรที่คุ้นเคย, มิตรที่มั่นคง, ผู้ที่เคยเห็นกัน, ผู้ที่เห็นกันเพียงเท่านั้น. 347. ๓๔๗. Caro ca guḷhapuriso, pathāvī pathiko’ddhagū; Dūto tu sandesaharo, gaṇako tu muhuttiko. สายลับ, บุรุษลับ, ผู้เดินทาง, นักเดินทาง, ผู้ไปทางไกล, ทูต, ผู้นำข่าวสาร, นักคำนวณ, โหร. 348. ๓๔๘. Lekhako [Pg.30] lipikāro ca, vaṇṇo tu akkharo pyatha; Bhedo daṇḍo sāma dānā, nyupāyā caturo ime. ผู้เขียน, ผู้ทำอักษร, อักษร, อักษร, การทำให้แตกแยก, การลงโทษ, การประนีประนอม, การให้, อุบาย ๔ อย่างเหล่านี้. 349. ๓๔๙. Upajāpotu bhedo ca, daṇḍo tu sāhasaṃ damo; การยุยง, การแตกแยก, การลงโทษ, การกระทำที่ห้าวหาญ, การข่ม. 350. ๓๕๐. Sāmya’ macco sakhā koso, duggañca vijitaṃ balaṃ; Rajjaṅgānīti sattete, siyuṃ pakatiyo pica. พระราชา, อำมาตย์, เพื่อน, คลัง, ป้อมปราการ, แว่นแคว้น, กำลัง, องค์แห่งรัฐ ๗ อย่างเหล่านี้ พึงเป็นมูลฐานด้วย. 351. ๓๕๑. Pabhāvu’ssāha, mantānaṃ, vasā tisso hi sattiyo; Pabhāvo daṇḍajo tejo,Patāpo tu ca kosajo. กำลัง ๓ อย่าง คือ อำนาจ ความเพียร และปัญญา; อำนาจคือเดชที่เกิดจากการลงโทษ, ส่วนอานุภาพเกิดจากคลัง. 352. ๓๕๒. Manto ca mantanaṃ so tu, catukkaṇṇo dvigocaro; Tigocaro tu chakkaṇṇo, rahassaṃ guyha muccate. มนต์และการปรึกษา, การปรึกษานั้นมี ๔ หู มีบุคคล ๒ รู้, ส่วนการปรึกษาที่มี ๖ หู มีบุคคล ๓ รู้, เรียกว่าความลับและสิ่งที่ควรปกปิด. 353. ๓๕๓. Tīsu vivitta vijana, channā, raho raho byayaṃ; Vissāso tu ca vissambho,Yuttaṃ tvo’pāyikaṃ tisu. สงัด, ปราศจากคน, ปกปิด, ที่ลับ (ใน ๓ ลิงค์), การใช้จ่ายในที่ลับ, ความไว้วางใจ, ความสนิทสนม, เหมาะสม, มีอุบาย (ใน ๓ ลิงค์). 354. ๓๕๔. Ovādo cānusiṭṭhitthī, pumavajje nusāsanaṃ; Āṇā ca sāsanaṃ ñeyyaṃ, uddānaṃ tu ca bandhanaṃ. โอวาท, คำสั่งสอน (เพศหญิง), การสั่งสอน (ยกเว้นเพศชาย), คำสั่ง, คำสอน, การรวบรวม, การผูก. 355. ๓๕๕. Āgu vutta maparādho, karo tu bali muccate; Puṇṇapatto tuṭṭhidāyo, upadā tu ca pābhataṃ. ความผิด, ความผิด, ภาษี, เครื่องบรรณาการ, ของขวัญที่ให้ด้วยความยินดี, ของขวัญที่ให้ด้วยความยินดี, ของกำนัล, ของขวัญ. 356. ๓๕๖. Tatho’pāyana mukkoco, paṇṇākāro paheṇakaṃ; Suṅkaṃ tvanitthī gumbādi, deyye thā’yo dhanāgamo. ของกำนัล, สินบน, ของกำนัล, ของฝาก, ภาษี (ไม่ใช่เพศหญิง) มีด่านเป็นต้นในสิ่งที่ควรให้, รายได้, การได้มาซึ่งทรัพย์. 357. ๓๕๗. Ātapattaṃ tathā chattaṃ, raññaṃ tu hemamāsanaṃ; Sīhāsanaṃ atho vāḷa, bījanītthī ca cāmaraṃ. ร่มกันแดด, ฉัตร, อาสนะทองของพระราชา, สีหาสน์, พัดขนสัตว์ (เพศหญิง), จามร. 358. ๓๕๘. Khaggo ca chatta muṇhīsaṃ, pādukā vālabījanī; Ime kakudhabhaṇḍāni, bhavanti pañca rājunaṃ. พระแสงขรรค์, พระเศวตฉัตร, พระอุณหิส, ฉลองพระบาท, พัดวาลวิชนี, เหล่านี้เป็นเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่างของพระราชา. 359. ๓๕๙. Bhaddakumbho puṇṇakumbho, bhiṅkāro jaladāyako; Hatthi,ssa,ratha,pattī tu, senā hi caturaṅginī. หม้อน้ำมงคล, หม้อน้ำเต็ม, ภิงคาร, ผู้ให้น้ำ, กองทัพมีองค์ ๔ คือ ช้าง ม้า รถ และพลเดินเท้า. 360. ๓๖๐. Kuñjaro vāraṇo hatthī, mātaṅgo dvirado gajo; Nāgo dvipo ibho dantī,Yūthajeṭṭho tu yūthapo. กุญชร, วารณ, หัตถี, มาตังคะ, ทวิระทะ, คชะ, นาคะ, ทวิปะ, อิบภะ, ทันตี (ช้าง), หัวหน้าโขลง, ผู้รักษาโขลง. 361. ๓๖๑. Kāḷāvaka [Pg.31] gaṅgeyyā, paṇḍara tambā ca piṅgalo gandho; Maṅgala hemo’posatha,Chaddantā gajakulāni etāni. กาฬาวกะ, คังไคย, ปัณฑระ, ตัมพะ, ปิงคละ, คันธะ, มงคล, เหมะ, อุโบสถ, ฉัททันต์, เหล่านี้เป็นตระกูลช้าง ๑๐ ตระกูล. 362. ๓๖๒. Kalabho ceva bhiṅkotha, pabhinno matta gajjitā; Hatthighaṭā tu gajatā, hatthīnī tu kareṇukā. ลูกช้าง, ลูกช้าง, ช้างตกมัน, ช้างตกมัน, ช้างร้อง, โขลงช้าง, โขลงช้าง, ช้างพัง, ช้างพัง. 363. ๓๖๓. Kumbho hatthisiropiṇḍā, kaṇṇamūlaṃ tu cūlikā; Āsanaṃ khandhadesamhi, pucchamūlaṃ tu mecako. กุมภะ คือโหนกบนหัวช้าง, จูฬิกา คือโคนหู; อาสนะ คือบริเวณไหล่, เมจกะ คือโคนหาง. 364. ๓๖๔. Ālāna māḷhako thambho, nitthītu nigaḷo’nduko; Saṅkhalaṃ tīsvatho gaṇḍo,Kaṭo dānaṃ tu so mado. อาลานะ, มาฬหกะ และถัมภะ คือหลักผูกช้าง; นิคฬะ และอันทุกะ คือโซ่ตรวนหรือเครื่องผูกเท้า; สังขละ คือโซ่; คัณฑะ, กฏะ, ทานะ และมะทะ คือน้ำมันที่ไหลจากขมับช้าง (น้ำมันตกมัน). 365. ๓๖๕. Soṇḍo tu dvīsu hattho tha,Karaggaṃ pokkharaṃ bhave; Majjhamhi bandhanaṃ kacchā, kappano tu kuthādayo. โโสณฑะ และหัตถะ คือวงช้าง; กรัคคะ และปอกขระ คือปลายงวง; กัจฉา คือสายรัดกลางตัวช้าง; กัปปนะ คือเครื่องประดับช้าง มีผ้าคลุมช้างเป็นต้น. 366. ๓๖๖. Opavayho rājavayho, sajjito tu ca kappito; Tomaro nitthiyaṃ pāde, siyā vijjhanakaṇṭako. โอปะวายหะ และราชะวายหะ คือช้างทรงสำหรับพระราชา; สัชชิตะ และกัปปิตะ คือช้างที่ตกแต่งเตรียมพร้อมแล้ว; โตมระ คือหอกซัด; วิชฌะนะกัณฏะกะ คือเหล็กแหลมสำหรับแทงที่เท้า. 367. ๓๖๗. Tuttaṃ tu kaṇṇamūlamhi, matthakamhi tu aṅkuso; Hatthāroho hatthimeṇḍo,Hatthipo hatthigopako. ตุตตะ คือขอสับที่โคนหู, อังกุสะ คือขอสับที่หัว; หัตถารูหะ และหัตถิเมณฑะ คือควาญช้างหรือผู้ขี่ช้าง; หัตถิปะ และหัตถิโคปะกะ คือคนเลี้ยงช้างหรือผู้ดูแลช้าง. 368. ๓๖๘. Gāmaṇīyo tu mātaṅga, hayādyācariyo bhave; Hayo turaṅgo turago,Vāho asso ca sindhavo. คามะณียะ คือช้างจ่าฝูง, มาตังคะ คือช้าง; หะยาทะยาจริยะ คือครูฝึกม้าเป็นต้น; หะยะ, ตุรังคะ, ตุระคะ, วาหะ, อัสสะ และสินธวะ คือม้า. 369. ๓๖๙. Bhedo assataro tassā,Jāniyo tu kulīnako; Sukhavāhī vinīto tha,Kisoro hayapotako. อัสสะตะระ คือม้าอัสดร (ลูกผสม); ชานียะ และกุลีนกะ คือม้าอาชาไนยหรือม้าตระกูลสูง; สุขะวาหี และวินีตะ คือม้าที่ฝึกดีแล้วขี่สบาย; กิโสระ และหะยะโปตะกะ คือลูกม้า. 370. ๓๗๐. Ghoṭako tu khaḷuṅko tha, javano ca javādhiko; Mukhādhānaṃ khalīno vā, kasā tva ssābhitāḷinī. โฆฏะกะ และขะฬุงกะ คือม้าพยศหรือม้าเลว; ชะวะนะ และชะวาธิกะ คือม้าเร็ว; มุขาธานะ และขะลีนะ คือบังเหียนหรือเหล็กปากม้า; กะสา คือแส้สำหรับตีม้า. 371. ๓๗๑. Kusā tu nāsarajjumhi, vaḷavā’ssā khuro saphaṃ; Puccha manitthī naṅguṭṭhaṃ, vālahattho ca vāladhi. กุสา คือเชือกสนตะพายม้า; วะฬะวา คือม้าตัวเมีย; ขุระ และสะผะ คือกีบม้า; ปุจฉะ, นังคุฏฐะ, วาละหัตถะ และวาละธิ คือหางม้า. 372. ๓๗๒. Sandano [Pg.32] ca ratho phussa, ratho tu naraṇāya so; Cammāvuto ca veyaggho,Deppo byagghassa dīpino. สันทนะ และระถะ คือรถ; ผุสสะระถะ คือรถมงคลสำหรับพระราชา; เวยยัคฆะ คือรถที่หุ้มด้วยหนังเสือโคร่ง; เทปปะ คือรถที่หุ้มด้วยหนังเสือดาว. 373. ๓๗๓. Sivikā yāpyayānañcā, nitthī tu sakaṭo pya’naṃ ; Cakkaṃ rathaṅga mākhyātaṃ, tassanto nemi nāriyaṃ. สิวิกา และยาปะยะยานะ คือวอหรือเสลี่ยง; สะกะฏะ และอะนะ คือเกวียน; จักกะ และระถังคะ คือล้อรถ; เนมิ คือขอบล้อ. 374. ๓๗๔. Tammajjhe piṇḍikā nābhi, kubbaro tu yugandharo; Akkhaggakīle āṇītthī, varutho rathagutya’tha. ปิณฑิกา และนาภิ คือดุมล้อ; กุพพะระ คืองอนรถ; ยุคันธะระ คือแอก; อาณิ คือสลักเพลา; วะรูถะ คือเกราะป้องกันรถ. 375. ๓๗๕. Dhuro mukhe rathassaṅgā, tva kkho pakkharaādayo; Yānañca vāhanaṃ yoggaṃ, sabbahatthyādivāhane. ธุระ คือส่วนหน้าของรถ; อักขะ คือเพลา; ปักขะระ คือเครื่องประดับรถ; ยานะ, วาหะนะ และโยคคะ คือยานพาหนะสำหรับช้างเป็นต้นทั้งหมด. 376. ๓๗๖. Rathacārī tu sūto ca, pājitā ceva sārathī; Rathāroho ca rathiko,Rathī yodho tu yo bhaṭo. ระถะจารี, สูตะ, ปาชิตา และสารถี คือสารถีหรือคนขับรถ; ระถารูหะ, ระถิกะ และระถี คือพลรถหรือผู้ขี่รถ; โยธะ และภะฏะ คือนักรบหรือทหาร. 377. ๓๗๗. Padāti pattī tu pume, padago padiko mato; Sannāho kaṅkaṭo vammaṃ, kavaco vā uracchado. ปะทาติ, ปัตติ, ปะทะคะ และปะทิกะ คือพลเดินเท้าหรือทหารราบ; สันนาหะ, กังกะฏะ, วัมมะ, กะวะจะ และอุรัจฉะทะ คือเสื้อเกราะ. 378. ๓๗๘. Jālikā tha ca sannaddho, sajjo ca vammiko bhave; Āmukko paṭimukko tha, purecārī purecaro. ชาลิกา คือเกราะตาข่าย; สันนัทธะ, สัชชะ และวัมมิกะ คือผู้สวมเกราะหรือผู้เตรียมพร้อม; อามุกกะ และปะฏิมุกกะ คือผู้สวมใส่เกราะแล้ว; ปุเรจารี และปุเรจะระ คือผู้เดินหน้าหรือผู้นำหน้า. 379. ๓๗๙. Pubbaṅgamo puregāmī, mandagāmī tu mantharo; Javano turito vegī, jetabbaṃ jeyya muccate. ปุพพังคะมะ และปุเรคามี คือผู้ไปก่อน; มันทะคามี และมันถะระ คือผู้เดินช้า; ชะวะนะ, ตุริตะ และเวคี คือผู้เร็วหรือผู้รีบเร่ง; เชตัพพะ และไชยยะ คือสิ่งที่พึงชนะ. 380. ๓๘๐. Sūra vīrā tu vikkanto, sahāyo nucaro samā; Sannaddhappabhutī tīsu, pātheyyaṃ tu ca sambalaṃ. สูระ, วีระ และวิกกันตะ คือผู้กล้าหาญ; สหายะ และอะนุจะระ คือสหายหรือผู้ติดตาม; สันนัทธะเป็นต้น เป็นได้ ๓ ลิงค์; ปาเถยยะ และสัมพะละ คือเสบียงเดินทาง. 381. ๓๘๑. Vāhinī dhajinī senā, camū cakkaṃ balaṃ tathā; Anīko vā tha vinyāso,Byūho senāya kathyate. วาหินี, ธะชินี, เสนา, จะมู, จักกะ, พะละ และอะนีกะ คือกองทัพ; วินยาสะ และพยูหะ คือการจัดกระบวนทัพ. 382. ๓๘๒. Hatthī dvādasaposo,ti,Puriso turago, ratho; Catuposoti etena, lakkhaṇenā dhamantato. ช้างมีกำลังเท่ากับคน ๑๒ คน; คน, ม้า และรถ มีกำลังเท่ากับคน ๔ คน ด้วยลักษณะนี้เป็นอย่างต่ำ. 383. ๓๘๓. Hatthānīkaṃ hayānīkaṃ, rathānīkaṃ tayo tayo; Gajādayo sasatthā tu, pattānīkaṃ catujjanā. กองทัพช้าง, กองทัพม้า และกองทัพรถ มีอย่างละ ๓ (ช้าง ม้า หรือรถ พร้อมอาวุธ); กองทัพพลเดินเท้า มี ๔ คน. 384. ๓๘๔. Saṭṭhivaṃsakalāpesu, [Pg.33] paccekaṃ saṭṭhidaṇḍisu; Dhūlīkatesu senāya, yantiyā kkhobhanī tthiyaṃ. ในกลุ่มไม้ไผ่ ๖๐ กอ, ในไม้เท้า ๖๐ อันแต่ละอัน; เมื่อกองทัพเดินไปทำให้เป็นธุลีฟุ้งไป เรียกว่า อักโขภินี. 385. ๓๘๕. Sampatti sampadā lakkhī, sirī vipatti āpadā; Athā vudhañca heti’tthī, satthaṃ paharaṇaṃ bhave. สัมปัตติ, สัมปะทา, ลักขี และสิริ คือความสำเร็จหรือโชคลาภ; วิปัตติ และอาปะทา คือความวิบัติหรือภัยพิบัติ; อาวุธะ, เหติ, สัตถะ และปะหะระณะ คืออาวุธหรือเครื่องประหาร. 386. ๓๘๖. Muttāmutta mamuttañca, pāṇito muttameva ca; Yantamuttanti sakalaṃ, āyudhaṃ taṃ catubbidhaṃ. อาวุธมี ๔ ชนิด คือ ๑. มุตตามุตตะ (อาวุธที่ทั้งขว้างและไม่ขว้าง) ๒. อะมุตตะ (อาวุธที่ไม่ขว้าง) ๓. ปาณิมุตตะ (อาวุธที่ขว้างด้วยมือ) ๔. ยันตะมุตตะ (อาวุธที่ขว้างด้วยเครื่องจักร). 387. ๓๘๗. Muttāmuttañca yaṭṭhyādi, amuttaṃ churikādikaṃ; Pāṇimuttaṃ tu satyādi, yantamuttaṃ sarādikaṃ. มุตตามุตตะ คืออาวุธที่ทั้งขว้างและไม่ขว้างมีไม้เท้าเป็นต้น; อะมุตตะ คืออาวุธที่ไม่ขว้างมีมีดสั้นเป็นต้น; ปาณิมุตตะ คืออาวุธที่ขว้างด้วยมือมีหอกเป็นต้น; ยันตะมุตตะ คืออาวุธที่ขว้างด้วยเครื่องจักรมีลูกศรเป็นต้น. 388. ๓๘๘. Issāso dhanu kodaṇḍaṃ, cāpo nitthī sarāsanaṃ; Atho guṇo jiyā jyā tha,Saro patti ca sāyako. อิสสาสะ, ธะนุ, โกทัณฑะ, จาปะ และสะราสะนะ คือคันธนู; คุณะ, ชิยา และชยา คือสายธนู; สะระ, ปัตติ และสายะกะ คือลูกศร. 389. ๓๘๙. Vāṇo kaṇḍa musu dvīsu, khurappo tejanā’sanaṃ; Tūṇītthiyaṃ kalāpo ca, tūṇo tūṇīra vāṇadhi. วาณะ, กัณฑะ และอุสุ คือลูกศร; ขุรัปปะ คือลูกศรปลายแบน; เตชนะ และอะสะนะ คือลูกศร; ตูณี, กะลาปะ, ตูณะ, ตูณีระ และวาณะธิ คือแล่งหรือกระบอกใส่ลูกศร. 390. ๓๙๐. Pakkho tu vājo diddho tu, visappito saro bhave; Lakkhaṃ vejjhaṃ sarabyañca, sarābhyāso tu’pāsanaṃ. ปักขะ และวาชะ คือปีกหรือขนที่โคนลูกศร; ทิทธะ และวิสัปปิตะ คือลูกศรอาบยาพิษ; ลักขะ, เวชฌะ และสะระพะยะ คือเป้า; อุปาสะนะ คือการฝึกยิงธนู. 391. ๓๙๑. Maṇḍalaggo tu nettiṃso, asi khaggo ca sāyako; Kositthī tabbidhāne tho, tharu khaggādimuṭṭhiyaṃ. มัณฑะลัคคะ, เนตติงสะ, อะสิ, ขัคคะ และสายะกะ คือดาบ; โกสิ คือฝักดาบ; ถะรุ คือด้ามดาบหรือด้ามอาวุธมีดาบเป็นต้น. 392. ๓๙๒. Kheṭakaṃ phalakaṃ cammaṃ, illī tu karapālikā; Churikā satya’siputtī, laguḷo tu ca muggaro. เขฏะกะ, ผะละกะ และจัมมะ คือโล่หรือดั้ง; อิลลี และกะระปาลิกา คือดาบสั้นหรือโล่เล็ก; ชุริกา, สัตติ และอะสิปุตตี คือมีดสั้น; ละคุฬะ และมุคคะระ คือกระบองหรือค้อน. 393. ๓๙๓. Sallo nitthi saṅku pume, vāsī tu tacchanītthiyaṃ; Kuṭhārī tthīpharasuso, ṭaṅko pāsāṇadāraṇo. สัลละ (ไม่เป็นเพศหญิง) และสังกุเป็นเพศชาย หมายถึง หลาวหรือเหล็กแหลม. วาสีเป็นเพศหญิง หมายถึง สิ่วสำหรับถาก. กุฐารีเป็นเพศหญิง และผรสุ หมายถึง ขวาน. ฏังกะ หมายถึง สิ่วสำหรับเจาะหิน. 394. ๓๙๔. Kaṇayo bhindivāḷo ca, cakkaṃ kunto gadā tathā; Satyā’dī satthabhedā tha,Koṇo’sso koṭi nāriyaṃ. กณยะ, ภินทิวาฬะ, จักร, กุนตะ, คทา และสัตติ เป็นต้น เป็นประเภทของศัสตรา. โกณะ, อัสสะ และโกฏิ (เป็นเพศหญิง) หมายถึง มุม. 395. ๓๙๕. Niyyānaṃ gamanaṃ yātrā, paṭṭhānañca gamo gati; Cuṇṇo paṃsu rajo ceva, dhūlī’tthī reṇu ca dvisu. นิยยานะ, คมนะ, ยาตรา, ปัฏฐานะ, คมะ และคติ หมายถึง การไป. จุณณะ, ปังสุ และรชะ หมายถึง ผง. ธูลีเป็นเพศหญิง และเรณุเป็นได้สองเพศ หมายถึง ฝุ่น. 396. ๓๙๖. Māgadho [Pg.34] madhuko vutto, vandī tu thutipāṭhako; Vetāḷiko bodhakaro,Cakkiko tu ca ghaṇṭiko. มาคธะ, มธุกะ, วันที และถุติปาฐกะ หมายถึง ผู้กล่าวคำสรรเสริญ. เวตาฬิกะและโพธกร หมายถึง ผู้ปลุกให้ตื่น. จักกิกะและฆัณฏิกะ หมายถึง ผู้ตีระฆัง. 397. ๓๙๗. Ketu dhajo paṭākā ca, kadalī ketanaṃ pyatha; Yo’haṃkāro’ññamaññassa, sā’ hamahamikā bhave. เกตุ, ธชะ, ปฏากา, กทลี และเกตนะ หมายถึง ธง. การอวดอ้างว่า 'ฉัน, ฉัน' ต่อกันและกัน เรียกว่า อหะมะหะมิกา. 398. ๓๙๘. Balaṃ thāmo sahaṃ satti, vikkamo tvatisūratā; Raṇe jitassa yaṃ pānaṃ, jayapānanti taṃ mataṃ. พละ, ถามะ, สหะ และสัตติ หมายถึง กำลัง. วิกกมะและความอติสูรภาพ หมายถึง ความกล้าหาญยิ่ง. การดื่มของผู้ชนะในสงคราม เรียกว่า ชยปานะ. 399. ๓๙๙. Saṅgāmo sampahāro cā, nitthiyaṃ samaraṃ raṇaṃ; Ājitthī āhavo yuddha, māyodhanañca saṃyugaṃ. สังคามะและสัมปหาระ (เป็นเพศชาย), สมระและรณะเป็นเพศกลาง. อาชิเป็นเพศหญิง, อาหะวะ, ยุทธะ, อายุทธนะ และสังยุกะ หมายถึง สงคราม. 400. ๔๐๐. Bhaṇḍanaṃ tu vivādo ca, viggaho kalaha medhagā; Mucchā moho tha pasayho,Balakkāro haṭho bhave. ภัณฑนะ, วิวาทะ, วิคคหะ, กลหะ และเมธคะ หมายถึง การทะเลาะวิวาท. มุจฉาและโมหะ หมายถึง ความสลบและความหลง. ปสยหะ, พลักการะ และหฐะ หมายถึง การบังคับ. 401. ๔๐๑. Uppādo bhūtavikati, yā subhāsubhasūcikā; Īti tvitthī ajaññañca, upasaggo upaddavo. อุปปาตะ หมายถึง ความผิดปกติของธรรมชาติที่เป็นเครื่องบ่งบอกถึงลางดีหรือลางร้าย. อีติ (เป็นเพศหญิง), อชัญญะ, อุปสัคคะ และอุปัททวะ หมายถึง ภัยพิบัติ. 402. ๔๐๒. Nibbuddhaṃ mallayuddhamhi, jayo tu vijayo bhave; Parājayo raṇe bhaṅgo, palāyana mapakkamo. นิพพุทธะ หมายถึง การต่อสู้ด้วยมือ (มวยปล้ำ). ชยะและวิชยะ หมายถึง ชัยชนะ. ปราชัย, ภังคะในสงคราม, ปลายนะ และอปักกมะ หมายถึง การหนี. 403. ๔๐๓. Māraṇaṃ hananaṃ ghāto, nāsanañca nisūdanaṃ; Hiṃsanaṃ saraṇaṃ hiṃsā, vadho sasana ghātanaṃ. มารณะ, หนนะ, ฆาตะ, นาสนะ, นิสูทนะ, หิงสนะ, สรณะ, หิงสา, วธะ, สาสนะ และฆาตนะ หมายถึง การฆ่า. 404. ๔๐๔. Maraṇaṃ kālakiriyā, palayo maccu accayo; Nidhano nitthiyaṃ nāso, kālo’nto cavanaṃ bhave. มรณะ, กาลกิริยา, ปลัยยะ, มัจจุ และอัจจโย หมายถึง ความตาย. นิธนะเป็นเพศกลาง, นาสะ, กาละ, อันตะ และจวนะ หมายถึง ความตาย. 405. ๔๐๕. Tīsu peto pareto ca,Mato tha citako cito; Āḷahanaṃ susānañcā, nitthiyaṃ kuṇapo chavo. เปตะ, ปเรตะ และมะตะ เป็นได้สามเพศ หมายถึง ผู้ตาย. จิตกะและจิตะ หมายถึง กองฟืนสำหรับเผาศพ. อาฬหนะและสุสานะเป็นเพศกลาง. กุณปะและฉวะ หมายถึง ซากศพ. 406. ๔๐๖. Kabandho nitthiyaṃ deho, sirosuñño sahakriyo; Atha sivathikā vuttā, susānasmiñhi āmake. กพันธะเป็นเพศกลาง หมายถึง ร่างกายที่ไม่มีศีรษะแต่ยังเคลื่อนไหวได้. สิวถิกา หมายถึง ป่าช้าที่ยังไม่เผาศพ. 407. ๔๐๗. Vandītthiyaṃ karamaro, pāṇo tva’su pakāsito; Kārā tu bandhanāgāraṃ, kāraṇā tu ca yātanā. วันที (เป็นเพศหญิง) และกรมระ หมายถึง นักโทษหรือเชลย. ปาณะและอสุ หมายถึง ลมหายใจ. การา หมายถึง เรือนจำ. การณาและยาตนา หมายถึง การทรมาน. Iti khattiyavaggo. จบวรรคว่าด้วยกษัตริย์. 408. ๔๐๘. Brahmabandhu [Pg.35] dvijo vippo, brahmā bhovādī brāhmaṇo; Sottiyo chandaso so tha,Sissa’ ntevāsino pume. พรหมพันธุ, ทวิชะ, วิปปะ, พรหมะ, โภวาที และพราหมณะ หมายถึง พราหมณ์. โสตติยะและฉันทโส หมายถึง ผู้รู้พระเวท. สิสสะและอันเตวาสีเป็นเพศชาย หมายถึง ศิษย์. 409. ๔๐๙. Brahmacārī gahaṭṭho ca, vanappattho ca bhikkhuti; Bhavanti cattāro ete, assamā punnapuṃsake. พรหมจารี, คหัฏฐะ, วนปัตถะ และภิกขุ เหล่านี้เป็นอาศรมสี่อย่าง (อาศรมเป็นได้ทั้งเพศชายและเพศกลาง). 410. ๔๑๐. Carantā saha sīlādī, sabrahmacārino mithu; Upajjhāyo upajjhā thā, cariyo nissayadādiko. ผู้ประพฤติร่วมกันในศีลเป็นต้น เรียกว่า สพรหมจารี. อุปัชฌายะและอุปัชฌา หมายถึง อุปัชฌาย์. อาจริยะ หมายถึง ผู้ให้นิสสัยเป็นต้น. 411. ๔๑๑. Upanīyā thavā pubbaṃ, veda majjhāpaye dvijo; Yo saṅgaṃ sarahassañcā, cariyo brāhmaṇesu so. พราหมณ์ผู้ที่นำไป หรือผู้ที่สอนพระเวทพร้อมด้วยองค์ประกอบและเคล็ดลับต่างๆ ในเบื้องต้น, ท่านผู้นั้นเรียกว่า อาจริยะในหมู่พราหมณ์. 412. ๔๑๒. Pārampariya metihyaṃ, upadeso tathe’tihā; Yāgo tu katu yañño tha, vedītthī bhū parikkhatā. ปารัมปริยะ, เอติหยะ, อุปเทสะ และเอติหา หมายถึง คำสอนที่สืบๆ กันมา. ยาคะ, กตุ และยัญญะ หมายถึง การบูชายัญ. เวทีเป็นเพศหญิง หมายถึง พื้นที่ที่ตกแต่งไว้. 413. ๔๑๓. Assamedho ca purisa, medho ceva niraggaḷo; Sammāpāso vājapeyya, miti yāgā mahā ime. อัสสเมธะ, ปุริสเมธะ, นิรคคฬะ, สัมมาปาสะ และวาชเปยยะ เหล่านี้เป็นมหายัญ. 414. ๔๑๔. Itvijo yājako cātha,Sabhyo sāmājiko pyatha; Parisā sabhā samajjā ca, tathā samiti saṃsado. ริตวิชะและยาชกะ หมายถึง ผู้ประกอบพิธีบูชายัญ. สัพภะและสามาชิกะ หมายถึง ผู้ร่วมประชุม. ปริสา, สภา, สมาชา, สมิติ และสังสทะ หมายถึง ที่ประชุม. 415. ๔๑๕. Catasso parisā bhikkhu, bhikkhunī ca upāsakā; Upāsikāyoti imā, thavā ṭṭha parisā siyuṃ. บริษัทสี่ คือ ภิกษุ, ภิกษุณี, อุบาสก และอุบาสิกา. หรืออาจเป็นบริษัทแปด. 416. ๔๑๖. Tāvatiṃsa,dvija,kkhatta,māra,ggahapatissa ca; Samaṇānaṃ vasā cātu, mahārājika, brahmunaṃ. บริษัทของเทวดาชั้นดาวดึงส์, พราหมณ์, กษัตริย์, มาร, คฤหบดี, สมณะ, ท้าวมหาราชทั้งสี่ และพรหม. 417. ๔๑๗. Gāyattippamukhaṃ chandaṃ, catuvīsa’kkharaṃ tu yaṃ; Vedāna mādibhūtaṃ sā, sāvittī tipadaṃ siyā. ฉันท์ที่มีคายตรีเป็นประธาน มี ๒๔ อักษร ซึ่งเป็นต้นกำเนิดของพระเวท, นั่นคือ สาวิตรี มีสามบท. 418. ๔๑๘. Habyapāke caru mato, sujā tu homadabbiyaṃ; Paramannaṃ tu pāyāso, habyaṃ tu havi kathyate. จรู หมายถึง ข้าวสุกสำหรับบูชายัญ. สุชา หมายถึง ทัพพีตักเครื่องบูชา. ปรมันนะและปายาสะ หมายถึง ข้าวปายาส. หัพยะและหวิ หมายถึง เครื่องบูชา. 419. ๔๑๙. Yūpo thūṇāyaṃ nimmantya, dārumhi tva’raṇī dvisu; Gāhappaccā’havanīyo, dakkhiṇaggi tayo’ ggayo. ยูปะ หมายถึง เสาหลัก. อรณีเป็นได้สองเพศ หมายถึง ไม้สีไฟ. คาหปัตยะ, อาหวนียะ และทักขิณาคคิ เหล่านี้เป็นไฟสามกอง. 420. ๔๒๐. Cāgo vissajjanaṃ dānaṃ, vossaggo cāpadesanaṃ; Vissāṇanaṃ vitaraṇaṃ, vihāyitā pavajjanaṃ. จาคะ, วิสสัชชนะ, ทานะ, วอสสัคคะ, อปเทสนะ, วิสสานนะ, วิตระณะ, วิหายิตา และปวัชชนะ หมายถึง การสละ. 421. ๔๒๑. Pañca [Pg.36] mahāpariccāgo, vutto seṭṭha, dhanassa ca; Vasena putta dārānaṃ, rajjassa’ ṅgāna meva ca. มหาบริจาคห้าอย่าง กล่าวไว้ว่า เป็นการสละทรัพย์อันประเสริฐ, บุตร, ภรรยา, ราชสมบัติ และอวัยวะ. 422. ๔๒๒. Annaṃ pānaṃ gharaṃ vatthaṃ, yānaṃ mālā vilepanaṃ; Gandho seyyā padīpeyyaṃ, dānavatthū siyuṃ dasa. อาหาร เครื่องดื่ม ที่อยู่อาศัย เครื่องนุ่งห่ม ยานพาหนะ พวงมาลัย เครื่องลูบไล้ ของหอม ที่นอน เครื่องประทีป วัตถุทานมี ๑๐ อย่างเหล่านี้. 423. ๔๒๓. Matatthaṃ tadahe dānaṃ, tīsveta muddhadehikaṃ; Pitudānaṃ tu nivāpo, saddhaṃ tu taṃva sātthato. ทานที่ให้เพื่อผู้ตายในวันนั้น ใน ๓ อย่างนี้เรียกว่า อุทธเทหิกะ ส่วนทานที่ให้แก่บิดา (บรรพบุรุษ) เรียกว่า นิวาปะ และทานนั้นนั่นเองตามเนื้อความเรียกว่า สัทธะ. 424. ๔๒๔. Pume atithi āgantu, pāhunā vesikā pyatha; Aññattha gantu micchanto, gamiko thā ggha magghiyaṃ. คำว่า อติถิ, อาคันตุ, ปาหุนะ และเวสิกะ เป็นชื่อเรียกแขก (ในเพศชาย) ส่วนผู้ที่ปรารถนาจะไปที่อื่น เรียกว่า คามิกะ และ (ของรับรองแขก) เรียกว่า อัคฆะ และอัคฆิยะ. 425. ๔๒๕. Pajjaṃ pādodakādo tha, sattā’gantvādayo tisu; Apacitya’ccanā pūjā, pahāro bali mānanā. ปัจจะ คือน้ำล้างเท้าเป็นต้น (คำว่า อติถิ เป็นต้น) ใช้แก่สัตว์ทั้งหลายมีอาคันตุกะเป็นต้นใน ๓ เพศ ส่วนคำว่า อปจิติ, อัจจนา, ปูชา, ปหาโร, พลี และมานานา (หมายถึงการบูชา). 426. ๔๒๖. Namassā tu namakkāro, vandanā cābhivādanaṃ; Patthanā paṇidhānañca, purise paṇidhīrito. คำว่า นมัสสา, นมักการะ, วันทนา และอภิวาทนะ (หมายถึงการไหว้) ส่วนคำว่า ปัตถนา, ปณิธานะ และปณิธิ (หมายถึงความปรารถนา) โดยคำว่า ปณิธิ เป็นเพศชาย. 427. ๔๒๗. Ajjhesanā tu sakkāra, pubbaṅgamaniyojanaṃ; อัชเฌสนา คือการนิมนต์ที่มีสักการะเป็นเบื้องหน้า. 428. ๔๒๘. Pariyesanā nvesanā, pariyeṭṭhi gavesanā; Upāsanaṃ tu sussūsā, sā pāricariyā bhave. คำว่า ปริเยสนา, อนเวสนา, ปริเยฏฐิ และคเวสนา (หมายถึงการแสวงหา) ส่วนคำว่า อุปาสนา, สุสสูสา และปาริจริยา (หมายถึงการปรนนิบัติรับใช้). 429. ๔๒๙. Mona mabhāsanaṃ tuṇhī, bhāvo tha paṭipāṭi sā; Anukkamo pariyāyo, anupubbya’pume kamo. คำว่า โมนะ, อภาสนะ และตุณหีภาวะ (หมายถึงการนิ่ง) ส่วนคำว่า ปฏิปาฏิ, อนุกกมะ, ปริยายะ, อนุปุพพี และกมะ (หมายถึงลำดับ) โดยคำว่า กมะ เป็นเพศชาย. 430. ๔๓๐. Tapo ca saṃyamo sīlaṃ, niyamo tu vatañca vā; Vītikkamo’ jjhacāro tha, viveko puthugattatā. คำว่า ตบะ, สังยมะ, ศีล, นิยามะ และวัตะ (หมายถึงศีลวัตร) ส่วนคำว่า วีติกกมะ และอัชฌาจาระ (หมายถึงการล่วงละเมิด) และคำว่า วิเวกะ และปุถุคัตตตา (หมายถึงความสงัด). 431. ๔๓๑. Khuddānukhuddakaṃ ābhi, samācārika muccate; Ādibrahmacariyaṃ tu, tadaññaṃ sīla mīritaṃ. ศีลข้อเล็กน้อยเรียกว่า อภิสมาจาริกะ ส่วนศีลที่นอกเหนือจากนั้นเรียกว่า อาทิพรหมจรรย์. 432. ๔๓๒. Yo pāpehi upāvatto, vāso saddhiṃ guṇehi so; Upavāsoti viññeyyo, sabbabhogavivajjito. การอยู่ร่วมกับคุณธรรมโดยงดเว้นจากบาปและเว้นจากกามโภคะทั้งปวง พึงทราบว่าคือ อุปวาส (อุโบสถ). 433. ๔๓๓. Tapassī bhikkhu samaṇo, pabbajito tapodhano; Vācaṃyamo tu muni ca, tāpaso tu isī rito. คำว่า ตปัสสี, ภิกขุ, สมณะ, บรรพชิต และตโปธนะ (หมายถึงผู้บวช) ส่วนคำว่า วาจายมะ และมุนี (หมายถึงผู้สำรวมวาจา) และคำว่า ดาบส และฤๅษี (เป็นชื่อเรียกฤๅษี). 434. ๔๓๔. Yesaṃyatindriyagaṇā, yatayo vasino ca te; Sāriputto’patisso tu, dhammasenāpatī rito. ท่านผู้สำรวมกลุ่มอินทรีย์เหล่านั้น เรียกว่า ยติ และวสี ส่วนพระสารีบุตร และอุปติสสะ เรียกว่า พระธรรมเสนาบดี. 435. ๔๓๕. Kolito moggallāno tha,Ariyo dhigato siyā; Sotāpannādikā sekhā, nariyo tu puthujjano. โกลิตะ คือพระโมคคัลลานะ ส่วนอริยะ คือผู้บรรลุธรรมแล้ว พระโสดาบันเป็นต้นเรียกว่า เสขะ ส่วนผู้ที่ไม่ใช่อริยะเรียกว่า ปุถุชน. 436. ๔๓๖. Aññā [Pg.37] tu arahattañca, thūpo tu cetiyaṃ bhave; Dhammabhaṇḍāgāriko ca, ānando dve samā tha ca. อัญญา คืออรหัตตผล ส่วนสถูป คือเจดีย์ และคำว่า ธรรมภัณฑาคาริกะ กับอานนท์ ทั้งสองนี้เป็นชื่อของพระอานนท์. 437. ๔๓๗. Visākhā migāramātā, sudatto’ nāthapiṇḍiko; วิสาขา คือมิคารมาตา สุทัตตะ คืออนาถบิณฑิกะ. 438. ๔๓๘. Bhikkhupi sāmaṇero ca, sikkhamānā ca bhikkhunī; Sāmaṇerīti kathitā, pañcete sahadhammikā. ภิกษุ สามเณร สิกขมานา ภิกุณี และสามเณรี ทั้ง ๕ จำพวกนี้ เรียกว่า สหธรรมิกะ. 439. ๔๓๙. Patto ticīvaraṃ kāya, bandhanaṃ vāsi sūci ca; Parissāvana miccete, parikkhārā’ṭṭha bhāsitā. บาตร ไตรจีวร ประคดเอว มีดโกน เข็ม และที่กรองน้ำ สิ่งเหล่านี้เรียกว่า บริขาร ๘. 440. ๔๔๐. Sāmaṇero ca samaṇu, ddeso cātha digambaro; Aceḷako nigaṇṭho ca, jaṭilo tu jaṭādharo. คำว่า สามเณร และสมณุทเทส (หมายถึงสามเณร) ส่วนคำว่า ทิคัมพร, อเจลกะ และนิครนถ์ (หมายถึงนักบวชเปลือย) และคำว่า ชฎิล และชฎาธระ (หมายถึงผู้ทรงชฎา). 441. ๔๔๑. Kuṭīsakādikā catu, ttiṃsa dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo; Iti channavuti ete, pāsaṇḍā sampakāsitā. ทิฏฐิ ๓๔ อย่าง มีกุฏีสกะเป็นต้น และทิฏฐิ ๖๒ อย่าง รวมเป็น ๙๖ อย่างเหล่านี้ เรียกว่า ปาสัณฑะ. 442. ๔๔๒. Pavitto payato pūto, cammaṃ tu ajinaṃ pyatha; Dantapoṇo dantakaṭṭhaṃ, vakkalo vā tirīṭakaṃ. คำว่า ปวิตตะ, ปยตะ และปูตะ (หมายถึงผู้บริสุทธิ์) ส่วนหนังเรียกว่า อชินะ ไม้สีฟันเรียกว่า ทันตโปณะ และทันตกัฏฐะ ผ้าเปลือกไม้เรียกว่า วักกละ และติรีฏกะ. 443. ๔๔๓. Patto pātitthiyaṃnitthī, kamaṇḍalu tu kuṇḍikā; Athālambaṇadaṇḍasmiṃ, kattarayaṭṭhi nāriyaṃ. บาตร เรียกว่า ปาตระ (ในเพศชายและเพศกลาง) เต้าน้ำเรียกว่า กมัณฑลุ และกุณฑิกา ส่วนไม้เท้าสำหรับค้ำยันเรียกว่า กัตตรยัฏฐิ ในเพศหญิง. 444. ๔๔๔. Yaṃ dehasādhanāpekkhaṃ, niccaṃ kammamayaṃ yamo; Āgantusādhanaṃ kammaṃ, aniccaṃ niyamo bhave. กรรมที่ทำเป็นประจำเพื่อบำรุงร่างกาย เรียกว่า ยมะ ส่วนกรรมที่ไม่เป็นประจำซึ่งทำเพื่อต้อนรับแขก เรียกว่า นิยามะ. Iti brāhmaṇavaggo. จบบราหมณวรรค. 445. ๔๔๕. Vesso ca vesiyāno tha, jīvanaṃ vutti jīvikā; Ājīvo vattanaṃ cātha, kasikammaṃ kasitthiyaṃ. คำว่า เวสสะ และเวสิยานะ (หมายถึงแพศย์) ส่วนคำว่า ชีวนะ, วุตติ, ชีวิกา, อาชีวะ และวัตตนะ (หมายถึงการเลี้ยงชีพ) และคำว่า กสิกรรม และกสิ (หมายถึงการทำนา) เป็นเพศหญิง. 446. ๔๔๖. Vāṇijjañca vaṇijjā tha, gorakkhā pasupālanaṃ; Vessassa vuttiyo tisso, gahaṭṭhā’gārikā gihi. คำว่า วาณิชชะ และวาณิชชา (หมายถึงการค้าขาย) คำว่า โครักขา และปสุปาลนะ (หมายถึงการเลี้ยงสัตว์) อาชีพของแพศย์มี ๓ อย่าง ส่วนคำว่า คหัฏฐะ, อคาริกะ และคิหิ (หมายถึงผู้ครองเรือน). 447. ๔๔๗. Khettājīvo kassako tha, khettaṃ kedāra muccate; Leḍḍu’tto mattikākhaṇḍo, khaṇitti’tthya’vadāraṇaṃ. คำว่า เขตตาชีวะ และกัสสกะ (หมายถึงกสิกร) ส่วนคำว่า เขตตะ และเกทาระ เรียกว่า นา คำว่า เลฑฑุ หมายถึงก้อนดิน และคำว่า ขณิตติ และอวทารณะ หมายถึงจอบ (เป็นเพศหญิง). 448. ๔๔๘. Dāttaṃ lavitta masitaṃ, patodo tutta pājanaṃ; Yottaṃ tu rajju rasmitthī, phālo tu kasako bhave. คำว่า ทัตตะ, ลวิตตะ และอสิตะ (หมายถึงเคียว) คำว่า ปโตทะ, ตุตตะ และปาชนะ (หมายถึงปฏัก) คำว่า ยตตะ, รัชชุ และรัสมี (หมายถึงเชือก) โดยรัชชุและรัสมีเป็นเพศหญิง ส่วนคำว่า ผาละ และกสิกะ (หมายถึงผาลไถ). 449. ๔๔๙. Naṅgalañca halaṃ sīro, īsā naṅgaladaṇḍako; Sammā tu yugakīlasmiṃ, sītā tu halapaddhati. คำว่า นังคละ, หละ และสีระ (หมายถึงไถ) อีสา คือคันไถ สัมมา คือลิ่มที่แอก และสีตา คือรอยไถ. 450. ๔๕๐. Muggādike [Pg.38] paraṇṇañca, pubbaṇṇaṃ sāliādike; Sāli vīhi ca kudrūso, godhumo varako yavo; Kaṅgūti satta dhaññāni, nīvārādī tu tabbhidā. พืชมีถั่วเขียวเป็นต้นเรียกว่า ปรณณะ พืชมีข้าวสาลีเป็นต้นเรียกว่า ปุพพณณะ ธัญพืช ๗ อย่าง คือ ข้าวสาลี, ข้าวเปลือก, ข้าวหญ้ากับแก้, ข้าวสาลี (อีกชนิด), ข้าววรกะ, ข้าวบาร์เลย์ และข้าวฟ่าง ส่วนข้าวป่าเป็นต้นเป็นประเภทของธัญพืชเหล่านั้น. 451. ๔๕๑. Caṇako ca kaḷāyo tha,Siddhattho sāsapo bhave. ถั่วหัวช้างและถั่วลันเตา, มัสตาร์ดขาวและมัสตาร์ด. 452. ๔๕๒. Atha kaṅgu piyaṅgu’tthī, ummā tu atasī bhave; Kiṭṭhañca sassaṃ dhaññañca, vīhi thambakarī rito. ข้าวฟ่างและข้าวฟ่าง, ป่านและป่าน. พืชผล ธัญพืช และข้าวเปลือก, ข้าวเปลือกเรียกว่าต้นข้าว. 453. ๔๕๓. Kaṇḍo tu nāḷa matha so, palālaṃ nitthi nipphalo; Bhusaṃ kaliṅgaro cātha, thuso dhaññattace tha ca. ลำต้นและก้าน, ฟางที่ไม่มีเมล็ด. แกลบและเศษฟาง, แกลบและเปลือกธัญพืช. 454. ๔๕๔. Setaṭṭikā sassarogo,Kaṇo tu kuṇḍako bhave; Khalo ca dhaññakaraṇaṃ, thambo gumbo tiṇādinaṃ. โรคราขาวคือโรคของพืชผล. รำคือรำละเอียด. ลานนวดข้าวคือที่ทำธัญพืช. กอและพุ่มคือกลุ่มของหญ้าเป็นต้น. 455. ๔๕๕. Ayoggo musalo nitthī, kullo suppa manitthiyaṃ; Atho’ddhanañca culli’tthī, kilañjo tu kaṭo bhave. สากและสาก, กระด้งและกระด้ง. เตาไฟและเตาไฟ, เสื่อและเสื่อ. 456. ๔๕๖. Kumbhī’tthī piṭharo kuṇḍaṃ, khaḷopyu’kkhali thālyu’khā; Kolambo cātha maṇikaṃ, bhāṇako ca arañjaro. หม้อ, หม้อ, หม้อ, หม้อดิน, หม้อ, หม้อ, หม้อ. อ่าง, ตุ่ม, ไห, และไหขนาดใหญ่. 457. ๔๕๗. Ghaṭo dvīsu kuṭo nitthī, kumbho kalasa, vārakā; Kaṃso bhuñjanapatto thā, mattaṃ patto ca bhājanaṃ. หม้อน้ำ, หม้อ, หม้อ, หม้อ, หม้อ. ถาด, ภาชนะสำหรับกิน, ภาชนะ, บาตร, และภาชนะ. 458. ๔๕๘. Aṇḍupakaṃ cumbaṭakaṃ, sarāvo tu ca mallako; Pume kaṭacchudabbi’tthī, kusūlo koṭṭha muccate. วงรองหม้อและวงรองหม้อ, ชามดินและถ้วย. ทัพพีและจวัก, ฉางและยุ้งข้าว. 459. ๔๕๙. Sāko anitthiyaṃ ḍāko, siṅgīveraṃtu addakaṃ; Mahosadhaṃ tu taṃ sukkhaṃ, maricaṃ tu ca kolakaṃ. ผักและผัก, ขิงสดและขิงสด. ขิงแห้ง, พริกไทยและพริกไทย. 460. ๔๖๐. Sovīraṃ kañjiyaṃ vuttaṃ, āranāḷaṃ thusodakaṃ; Dhaññambilaṃ biḷaṅgo tha, lavaṇaṃ loṇa muccate. น้ำส้มสายชูและน้ำส้มสายชู, น้ำส้มสายชูและน้ำส้มสายชู. น้ำส้มสายชูและน้ำส้มสายชู, เกลือและเกลือ. 461. ๔๖๑. Sāmuddaṃ sindhavo nitthī, kāḷaloṇaṃ tu ubbhidaṃ; Biḷakaṃ ceti pañcete, pabhedā lavaṇassa hi. เกลือสมุทร, เกลือสินเธาว์, เกลือดำ, เกลือดิน, และเกลือวิท. เหล่านี้เป็นเกลือ ๕ ชนิด. 462. ๔๖๒. Guḷo ca phāṇitaṃ khaṇḍo, macchaṇḍī sakkharā iti; Ime ucchuvikārā tha, guḷasmiṃ visakaṇṭakaṃ. น้ำตาลอ้อย, น้ำอ้อยเคี่ยว, น้ำตาลกรวด, น้ำตาลทราย, และน้ำตาล. เหล่านี้เป็นผลิตภัณฑ์จากอ้อย. ในน้ำตาลอ้อยมีกากน้ำตาล. 463. ๔๖๓. Lājā [Pg.39] siyā’kkhataṃ cātha, dhānā bhaṭṭhayave bhave; Abaddhasattu mantho ca, pūpā’ pūpā tu piṭṭhako. ข้าวตอกและข้าวตอก, ข้าวคั่วและข้าวคั่ว. แป้งละลายน้ำและแป้งละลายน้ำ, ขนมและขนมแป้ง. 464. ๔๖๔. Bhattakāro sūpakāro, sūdo āḷāriko tathā; Odaniko ca rasako, sūpo tu byañjanaṃ bhave. พ่อครัว, พ่อครัว, พ่อครัว, พ่อครัว, พ่อครัว และพ่อครัว. แกงคือกับข้าว. 465. ๔๖๕. Odano vā kuraṃ bhattaṃ, bhikkhā cā’nna mathā sanaṃ; Āhāro bhojanaṃ ghāso,Taralaṃ yāgu nāriyaṃ. ข้าวสุก, ข้าวสุก, ข้าวสุก, อาหาร, อาหาร, อาหาร. อาหาร, อาหาร, อาหาร. ข้าวต้มและข้าวต้ม. 466. ๔๖๖. Khajjaṃ tu bhojja leyyāni, peyyanti catudhā’sanaṃ; Nissāvo ca tathā’cāmo,Ālopo kabaḷo bhave. ของขบเคี้ยว, ของกิน, ของเลีย, และของดื่ม เป็นอาหาร ๔ อย่าง. น้ำข้าวและน้ำข้าว, คำข้าวและคำข้าว. 467. ๔๖๗. Maṇḍo nitthīrasaggasmiṃ, vighāso bhuttasesake; Vighāsādo ca damako, pipāsā tu ca tassanaṃ. น้ำข้าวข้นคือส่วนยอดของรส. อาหารที่เหลือคืออาหารที่เหลือ. ผู้กินอาหารเหลือและผู้กินอาหารเหลือ. ความกระหายและความกระหาย. 468. ๔๖๘. Khuddā jighacchā, maṃsassa, paṭicchādaniyaṃ raso; Udreko ceva uggāro, sohiccaṃ titti tappanaṃ. ความหิวและความหิว. เครื่องปรุงรสของเนื้อ. การเรอและการเรอ. ความอิ่ม, ความอิ่ม, และความอิ่ม. 469. ๔๖๙. Kāmaṃ tviṭṭhaṃ nikāmañca, pariyattaṃ yathacchitaṃ; Kayavikkayiko sattha,vāhā’ paṇika vāṇijā. ตามปรารถนา, ที่ปรารถนา, ตามปรารถนา, เพียงพอ, ตามที่ต้องการ. ผู้ซื้อขาย, นายกองเกวียน, พ่อค้า, และพ่อค้า. 470. ๔๗๐. Vikkayiko tu vikketā,Kayiko tu ca kāyiko; Uttamaṇṇo ca dhaniko, dhamaṇṇo tu iṇāyiko. ผู้ขายคือผู้ขาย. ผู้ซื้อคือผู้ซื้อ. เจ้าหนี้และเจ้าหนี้. ลูกหนี้คือลูกหนี้. 471. ๔๗๑. Uddhāro tu iṇaṃ vuttaṃ, mūlaṃ tu pābhataṃ bhave; Saccāpanaṃ saccaṃkāro, vikkeyyaṃ paṇiyyaṃ tisu. หนี้คือหนี้. เงินต้นคือเงินต้น. เงินมัดจำคือการทำสัจจะ. สินค้าและสินค้า (ใช้ได้ทั้งสามเพศ). 472. ๔๗๒. Paṭidānaṃ parivatto, nyāso tū’panidhī rito; การแลกเปลี่ยนและการแลกเปลี่ยน, การฝากและการฝาก. 473. ๔๗๓. Aṭṭhārasantā saṅkhyeyye, saṅkhyā ekādayo tisu; Saṅkhyāne tu ca saṅkhyeyye, ekatte vīsatādayo; Vaggabhede bahuttepi, tā ānavuti nāriyaṃ. จำนวนนับถึง ๑๘ เป็นสังขเยยยะ (คุณนาม) ใช้ได้ทั้ง ๓ ลิงค์. ในการนับและในจำนวนนับ, ตั้งแต่ ๒๐ เป็นต้นไปเป็นเอกพจน์. แม้จะแบ่งกลุ่มเป็นพหูพจน์, จำนวนเหล่านั้นถึง ๙๙ เป็นอิตถีลิงค์. 474. ๔๗๔. Sataṃ sahassaṃ niyutaṃ, lakkhaṃ koṭi pakoṭiyo; Koṭipakoṭi nahutaṃ, tathā ninnahutampi ca. ร้อย, พัน, หมื่น, แสน, โกฏิ, ปโกฏิ. โกฏิปโกฏิ, นหุตะ, และนินนหุตะ. 475. ๔๗๕. Akkhobhanītthiyaṃ [Pg.40] bindu, abbudañca nirabbudaṃ; Ahahaṃ ababaṃ cevā, ṭaṭaṃ sogandhi kuppalaṃ. อักโขภิณี (อิตถีลิงค์), พินทุ, อัพพุทะ, นิรัพพุทะ. อหหะ, อพพะ, อฏฏะ, โสคันธิกะ, อุปปละ. 476. ๔๗๖. Kumudaṃ puṇḍarīkañca, padumaṃ kathānampi ca; Mahākathānā’saṅkhyeyyā, ni’ccetāsu satādi ca. กุมุท, ปุณฑริกะ, ปทุมะ, กถาณะ. มหากถาณะ, อสงไขย. จำนวนเหล่านี้มีร้อยเป็นต้น. 477. ๔๗๗. Koṭyādikaṃ dasaguṇaṃ, satalakkhaguṇaṃ kamā; Catuttho’ḍḍhena aḍḍhuḍḍho,Tatiyo ḍḍhatiyo tathā. จำนวนมีโกฏิเป็นต้นเป็นสิบเท่า (ของจำนวนก่อนหน้า) หรือเป็นแสนเท่าตามลำดับ. ที่สี่ลดลงกึ่งหนึ่งคือสามครึ่ง, ที่สามลดลงกึ่งหนึ่งคือสองครึ่ง. 478. ๔๗๘. Aḍḍhateyyo diyaḍḍho tu,Divaḍḍho dutiyo bhave; Tulā, pattha, ṅguli, vasā, tidhā māna matho siyā. สองครึ่ง, หนึ่งครึ่ง. หนึ่งครึ่งคือที่สอง. มาตรามี ๓ อย่าง คือ ตุล (น้ำหนัก), ปัตถะ (ตวง), และองคุลี (ความยาว). 479. ๔๗๙. Cattāro vihayo guñjā,Dve guñjā māsako bhave; Dve akkhā māsakā pañca, kkhānaṃ dharaṇamaṭṭhakaṃ. ๔ เมล็ดข้าวเปลือกเป็น ๑ กุญชา. ๒ กุญชาเป็น ๑ มาสกะ. ๒ อักขะเป็น ๕ มาสกะ, ๘ อักขะเป็น ๑ ธรณะ. 480. ๔๘๐. Suvaṇṇo pañcadharaṇaṃ, nikkhaṃ tvanitthi pañca te; Pādo bhāge catutthe tha, dharaṇāni palaṃ dasa. ๕ ธรณะเป็น ๑ สุวรรณ. ๕ สุวรรณเหล่านั้นเป็น ๑ นิกขะ. ปาทะคือส่วนที่ ๔. ๑๐ ธรณะเป็น ๑ ปละ. 481. ๔๘๑. Tulā palasataṃ cātha, bhāro vīsati tā tulā; Atho kahāpaṇo nitthī, kathyate karisāpaṇo. ตุลหนึ่งมี ๑๐๐ ปละ, ภาระหนึ่งมี ๒๐ ตุลนั้น. อนึ่ง กหาปณะไม่เป็นอิตถีลิงค์ (เป็นปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์) เรียกว่า กริสาปณะ. 482. ๔๘๒. Kuḍuvo pasato eko,Pattho te caturo siyuṃ; Āḷhako caturo patthā, doṇaṃ vācaturā’ḷhakaṃ. กุฑุวะหนึ่งเป็น ๑ ปสตะ, ๔ กุฑุวะเหล่านั้นเป็น ๑ ปัตถะ. ๔ ปัตถะเป็น ๑ อาฬหกะ, ๔ อาฬหกะเป็น ๑ โทณะ. 483. ๔๘๓. Mānikā caturo doṇā, khārītthī catumānikā; Khāriyo vīsa vāho tha,Siyā kumbho dasambaṇaṃ. ๔ โทณะเป็น ๑ มาณิกา, ๔ มาณิกาเป็น ๑ ขารี (ซึ่งเป็นอิตถีลิงค์). อนึ่ง ๒๐ ขารีเป็น ๑ วาหะ, ๑๐ อัมพณะพึงเป็น ๑ กุมภะ. 484. ๔๘๔. Āḷhako nitthiyaṃ tumbho, patthotu nāḷi nāriyaṃ; Vāho tu sakaṭo cekā,Dasa doṇā tu ambaṇaṃ. อาฬหกะในปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์เรียกว่า ตุมพะ, ส่วนปัตถะในอิตถีลิงค์เรียกว่า นารี. ส่วนวาหะและสกฏะเป็นอย่างเดียวกัน, ส่วน ๑๐ โทณะเป็น ๑ อัมพณะ. 485. ๔๘๕. Paṭivīso ca koṭṭhāso,Aṃso bhāgo dhanaṃ tu so; Dabbaṃ vittaṃ sāpateyyaṃ, vasva’ttho vibhavo bhave. ปฏิวิสะ, โกฏฐาสะ, อังสะ และภาค (แปลว่าส่วนแบ่ง). ส่วนทรัพย์นั้นคือ ธนะ, ทัพพะ, วิตตะ, สาปเตยยะ, วสุ, อัตถะ และวิภวะ. 486. ๔๘๖. Koso [Pg.41] hiraññañca katā, kataṃ kañcana, rūpiyaṃ; Kuppaṃ tadaññaṃ tambādi, rūpiyaṃ dvaya māhataṃ. โกสะ, หิรัญญะ, กตะ, กัญจนะ และรูปิยะ (เป็นชื่อของทองและเงิน). ทรัพย์อื่นจากนั้นมีทองแดงเป็นต้น เรียกว่า กุปปะ. รูปิยะมี ๒ อย่าง คือ อาหตะ (ที่ประทับตราแล้ว) และอนาหตะ (ที่ยังไม่ได้ประทับตรา). 487. ๔๘๗. Suvaṇṇaṃ kanakaṃ jāta, rūpaṃ soṇṇañca kañcanaṃ; Satthuvaṇṇo harī kambu, cāru hemañca hāṭakaṃ. สุวรรณะ, กนกะ, ชาตรูป, โสณณะ, กัญจนะ, สัตถุวรรณะ, หรี, กัมพุ, จารุ, เหมะ, หาฏกะ (เป็นชื่อของทอง). 488. ๔๘๘. Tapaniyaṃ hiraññaṃ ta, bbhedā cāmīkarampi ca; Sātakumbhaṃ tathā jambu, nadaṃ siṅgī ca nāriyaṃ. ตปนียะ, หิรัญญะ และจามีกระ เป็นประเภทของทองนั้น. สาตกุมภะ, ชมพูนทะ และสิงคี (เป็นอิตถีลิงค์). 489. ๔๘๙. Rūpiyaṃ rajataṃ sajjhu, rūpī sajjhaṃ atho vasu; Ratanañca maṇi dvīsu, puppharāgādī tabbhidā. รูปิยะ, รชตะ, สัชฌุ, รูปิ และสัชฌะ (เป็นชื่อของเงิน). อนึ่ง วสุ, รัตนะ และมณี มีใน ๒ ลิงค์ (ปุงลิงค์และอิตถีลิงค์). บุษราคัมเป็นต้น เป็นประเภทของรัตนะนั้น. 490. ๔๙๐. Suvaṇṇaṃ rajataṃ muttā, maṇi veḷuriyāni ca; Vajirañca pavāḷanti, sattā’hu ratanāni’ me. สุวรรณะ, รชตะ, มุกดา, มณี, ไพฑูรย์, วัชระ และปะการัง. รัตนะเหล่านี้กล่าวกันว่ามี ๗ อย่าง. 491. ๔๙๑. Lohitaṅko ca paduma, rāgo rattamaṇi pyatha; Vaṃsavaṇṇo veḷuriyaṃ, pavāḷaṃ vā ca viddumo. โลหิตังคะ, ปทุมราคะ และรัตนะมณี (ทับทิม). อนึ่ง ไพฑูรย์มีสีเหมือนไม้ไผ่, ปะการัง เรียกว่า วิททุมะ. 492. ๔๙๒. Masāragallaṃ kabaramaṇi, atha muttā ca muttikaṃ; Rīti tthī ārakūṭo vā, amalaṃ tva’bbhakaṃ bhave. มสารคัลละ และกพรมณี. อนึ่ง มุกดา และมุตติกะ. รีติ (เป็นอิตถีลิงค์) และอารกูฏะ (ทองเหลือง). อัพภกะ และอมละ (แร่พิมพาสังข์). 493. ๔๙๓. Loho nitthī ayo kāḷā,Yasañca pārado raso; Kāḷatipu tu sīsañca, haritālaṃ tu pītanaṃ. โลหะไม่เป็นอิตถีลิงค์, อโย และกาฬะ (เหล็ก). ยสะ, ปารทะ และรสะ (ปรอท). ส่วนกาฬติปุ และสีสะ (ตะกั่ว). ส่วนหริตาล และปีตนะ (หรดาล). 494. ๔๙๔. Cinapiṭṭhañca sindūraṃ, atha tūlo tathā picu; Khuddajaṃ tu madhu khuddaṃ, madhucchiṭṭhaṃ tu sitthakaṃ. จีนปิฏฐะ และสินทูระ. อนึ่ง ตูละ และปิจุ (นุ่นและสำลี). ส่วนขุททชะ, มธุ และขุททะ (น้ำผึ้ง). ส่วนมธุจฉิฏฐะ และสิตถกะ (ขี้ผึ้ง). 495. ๔๙๕. Gopālo gopa gosaṅkhyā,Gomā tu gomiko pyatha; Usabho balībaddho ca, goṇo govasabho vuso. โกปาละ, โกปะ, โกสังขยา (คนเลี้ยงโค). ส่วนโกมา และโกมิกะ (เจ้าของโค). อนึ่ง อุสภะ, พลีพัทธะ, โคณะ, โควัสะภะ และวุสะ (โคตัวผู้). 496. ๔๙๖. Vuddho jaraggavo so tha, dammo vacchataro samā; Dhuravāhī tu dhorayho, govindo dhikato gavaṃ. วุทโธ และชรคควะ (โคแก่). อนึ่ง ทัมมะ และวัจฉตระ (โคหนุ่ม) เสมอกัน. ส่วนธุรวาหี และโธรยหะ (โคต่าง). โควินทะ คือผู้เป็นใหญ่แห่งโค. 497. ๔๙๗. Vaho ca khandhadeso tha, kakudho kaku vuccate; Atho visāṇaṃ siṅgañca, rattagāvī tu rohiṇī. วาหะ และขันธเทศะ (ไหล่โค). อนึ่ง กกุธะ เรียกว่า กกุ (โหนกโค). อนึ่ง วิสาณะ และสิงคะ (เขาโค). ส่วนรัตตคาวี เรียกว่า โรหิณี (โคแดง). 498. ๔๙๘. Gāvī ca siṅginī go ca, vañjhā tu kathyate vasā; Navappasūtikā dhenu, vacchakāmā tu vacchalā. คาวี, สิงคินี และโค. ส่วนแม่โคเป็นหมันเรียกว่า วสา. เธนุ คือแม่โคเพิ่งตกลูก. ส่วนวัจฉกามะ เรียกว่า วัจฉลา (แม่โคที่รักลูก). 499. ๔๙๙. Gaggarī [Pg.42] manthanītthī dve, sandānaṃ dāmamuccate; Gomiḷho gomayo nitthī, atho sappi ghataṃ bhave. คัคครี และมนถนี เป็นอิตถีลิงค์ทั้ง ๒ (หม้อเนย). สันทานะ และทามะ (เชือกผูกโค). โคมิฬหะ และโคมยะ ไม่เป็นอิตถีลิงค์ (มูลโค). อนึ่ง สัปปิ และฆตะ (เนยใส). 500. ๕๐๐. Navuddhaṭaṃ tu nonītaṃ, damimaṇḍaṃ tu matthu ca,Khīraṃ duddhaṃ payo thaññaṃ, takkaṃ tu mathitaṃ pyatha. ส่วนนวุทธฏะ และโนนีตะ (เนยสด). ส่วนทธิมัณฑะ และมัตถุ (น้ำใสในนมส้ม). ขีระ, ทุทธะ, ปโย และถัญญะ (น้ำนม). ส่วนตักกะ และมถิตะ (นมส้มผสมน้ำ). 501. ๕๐๑. Khīraṃ dadhi ghataṃ takkaṃ, nonītaṃ pañca gorasā; Urabbho meṇḍa mesā ca, uraṇo avi eḷako. ขีระ, ทธิ, ฆตะ, ตักกะ และโนนีตะ เป็นโครส ๕ อย่าง. อุรพภะ, เมณฑะ, เมสะ, อุรณะ, อวิ และเอฬกะ (แกะ). 502. ๕๐๒. Vasso tvajo chagalako,Oṭṭho tu karabho bhave; Gadrabho tu kharo vutto, uraṇī tu ajī ajā. วัสสะ, อชะ และฉคฬกะ (แพะตัวผู้). ส่วนโอฏฐะ และกรภะ (อูฐ). ส่วนคัทรภะ และขระ (ลา). ส่วนอุรณี, อชี และอชา (แพะตัวเมีย). Iti vessavaggo. จบเวสสวรรค. 503. ๕๐๓. Suddo’ntavaṇṇo vasalo, saṃkiṇṇā māgadhādayo; Māgadho suddakhattājo, uggo suddāya khattajo. สูททะ, อันตวรรณะ และวสละ. มาคธะเป็นต้นเป็นพวกสังกิณณะ (วรรณะผสม). มาคธะเกิดจากชายศูทรกับหญิงกษัตริย์, อุคคะเกิดจากชายกษัตริย์กับหญิงศูทร. 504. ๕๐๔. Dvijākhattiyajo sūto, kārutu sippikopume; Saṅghātotu sajātīnaṃ, tesaṃ seṇī dvisuccate. สูตะเกิดจากชายพราหมณ์กับหญิงกษัตริย์. ส่วนการุ และศิลปิกะ (ช่างฝีมือ) เป็นปุงลิงค์. ส่วนการรวมกลุ่มของพวกเดียวกัน เรียกว่า สังฆาตะ และเสณี. 505. ๕๐๕. Tacchako tantavāyo ca, rajako ca nahāpito; Pañcamo cammakāroti, kāravo pañcime siyuṃ. ตัจฉกะ (ช่างไม้), ตันตวายะ (ช่างทอ), รชกะ (ช่างย้อม) และนหาปิตะ (ช่างกัลบก). จัมมการะ (ช่างหนัง) เป็นที่ ๕. ช่างฝีมือ ๕ เหล่านี้พึงมี. 506. ๕๐๖. Tacchako vaḍḍhakī mato, palagaṇḍo thapatyapi; Rathakāro tha suvaṇṇa, kāro nāḷindhamo bhave. ตัจฉกะ, วัฑฒกี, ปลคัณฑะ และสถาปติ (ช่างไม้). อนึ่ง รถการะ (ช่างรถ). สุวรรณการะ และนาฬินธมะ (ช่างทอง). 507. ๕๐๗. Tantavāyo pesakāro,Mālākāro tu māliko; Kumbhakāro kulālo tha,Tunnavāyo ca sūciko. ตันตวายะ และเปสการะ (ช่างทอ). ส่วนมาลากระ และมาลิกะ (ช่างดอกไม้). กุมภการะ และกุลาละ (ช่างหม้อ). อนึ่ง ตุนนวายะ และสูจิกะ (ช่างเย็บผ้า). 508. ๕๐๘. Cammakāro rathakāro, kappako tu nahāpito; Raṅgājīvo cittakāro, pukkuso pupphachaḍḍako. จัมมการะ และรถการะ (ช่างหนัง). ส่วนกัปปกะ และนหาปิตะ (ช่างกัลบก). รังคาชีวะ และจิตตการะ (ช่างเขียน). ปุกกุสะ และปุปผฉัฑฑกะ (คนเทขยะดอกไม้). 509. ๕๐๙. Veno vilīvakāro ca, naḷakāro samā tayo; Cundakāro bhamakāro,Kammāro lohakārako. เวณะ, วิลีวการะ และนฬการะ ทั้ง ๓ นี้เสมอกัน (ช่างสาน). จุณฑการะ และภมการะ (ช่างกลึง). กัมมาระ และโลหการกะ (ช่างเหล็ก). 510. ๕๑๐. Ninnejako ca rajako, nettiko udahārako; Vīṇāvādī veṇiko tha, usukāro’ suvaḍḍhakī. ช่างซักผ้าและช่างย้อมผ้า, ช่างไขน้ำ, ผู้ตักน้ำ; ช่างดีดพิณ, ช่างพิณ; ช่างทำลูกศร, ช่างเหลาลูกศร. 511. ๕๑๑. Veṇudhamo [Pg.43] veṇaviko,Pāṇivādo tu pāṇigho ; Pūpiyo pūpapaṇiyo, soṇḍiko majjavikkayī. ช่างเป่าขลุ่ย, ช่างเป่าขลุ่ย; ช่างตบมือ (หรือช่างตีกลอง), ช่างตบมือ; ช่างทำขนม, ช่างขายขนม; คนดื่มสุรา, ผู้ขายสุรา. 512. ๕๑๒. Māyā tu sambarī māyā, kāro tu indajāliko; มายาและสัมพรีคือมายา; ส่วนผู้ทำมายาคืออินทรชาลิกะ (นักมายากล). 513. ๕๑๓. Orabbhikā sūkarikā, māgavikā te ca sākuṇikā; Hantvā jīvante’ḷaka, sūkara, miga, pakkhino kamato. คนฆ่าแกะ, คนฆ่าหมู, พรานเนื้อ และพรานนก; ชนเหล่านั้นเลี้ยงชีพด้วยการฆ่าแกะ, หมู, เนื้อ และนก ตามลำดับ. 514. ๕๑๔. Vāguriko jāliko tha,Bhāravāho tu bhāriko; Vetaniko tu bhatako, kammakaro tha kiṃ karo; Dāso ca ceṭako pesso, bhacco ca paricāriko. พรานบ่วง, พรานแห; คนหาบหาม, คนแบกของ; ลูกจ้าง, ผู้รับจ้าง, กรรมกร, ผู้รับใช้; ทาส, คนใช้, ผู้รับใช้, ผู้ควรเลี้ยงดู, ผู้ปรนนิบัติ. 515. ๕๑๕. Antojāto dhanakkīto, dāsabyo’pagato sayaṃ; Dāsā karamarānīto, ccevaṃ te catudhā siyuṃ. ทาสที่เกิดในเรือน, ทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์, ทาสที่เข้าถึงความเป็นทาสเอง, ทาสที่ถูกจับมาได้ในสงคราม; ทาสเหล่านี้มี ๔ ประเภท. 516. ๕๑๖. Adāso tu bhujisso tha,Nīco jammo nihīnako; Nikkosajjo akilāsu,Mando tu alaso pyatha. ผู้ไม่เป็นทาสคือภุชิสสะ (ไท); คนต่ำ, คนเลว, คนทราม; ผู้ไม่เกียจคร้าน, ผู้ไม่ระย่อ; คนเขลาและคนเกียจคร้าน. 517. ๕๑๗. Sapāko ceva caṇḍālo, mātaṅgo sapaco bhave; Tabbhedā milakkhajātī, kirāta, savarādayo. สปากะ, จัณฑาล, มาตังคะ และสปจะ (เป็นชื่อคนชั้นต่ำ); ชนชาติมิลักขะมีประเภทต่างกัน คือ พวกกิราตะ และพวกสวระ เป็นต้น. 518. ๕๑๘. Nesādo luddako byādho,Migavo tu migabyadho; Sārameyyo ca sunakho, suno soṇo ca kukkuro. พรานเบ็ด (หรือพรานป่า), พราน, นายพราน; พรานเนื้อ, พรานเนื้อ; สารเมยยะ, สุนัข, สุนะ, โสณะ และกุกกุระ (คือสุนัข). 519. ๕๑๙. Svāno suvāno sāḷūro,Sūno sāno ca sā pume; Ummattādita māpanno, aḷakkoti suno mato. สวานะ, สุวานะ, สาลูระ, สูนะ, สานะ และสา (เป็นปุงลิงค์ หมายถึงสุนัข); สุนัขที่บ้าคลั่งเป็นต้น เรียกว่า อฬักกะ. 520. ๕๒๐. Sābandhanaṃ tu gaddūlo, dīpako tu ca cetako; Bandhanaṃ gaṇṭhi pāso tha, vāgurā migabandhanī. สายจูงสุนัขคือกัททูละ; สุนัขต่อ (สุนัขล่อ) คือทีปะกะและเจตกะ; เครื่องผูก, ปม, บ่วง; วากุราคือเครื่องดักเนื้อ. 521. ๕๒๑. Thiyaṃ kuveṇī kumīnaṃ, ānayo jāla muccate; Āghātanaṃ vadhaṭṭhānaṃ, sūnā tu adhikoṭṭanaṃ. กุเวณีและกุมินะ (เป็นอิตถีลิงค์ หมายถึงลอบดักปลา); อานยะและชาละ เรียกว่าแห; อาฆาตนะและวธัฏฐานะ คือที่ฆ่าสัตว์; สูนาและอธิโกฏฏนะ คือโรงฆ่าสัตว์. 522. ๕๒๒. Takkaro [Pg.44] mosako coro,Thene’kāgāriko samā; Theyyañca corikā moso,Vemo vāyanadaṇḍako. ตักกะระ, โมสะกะ, โจร, เถนะ และเอกาคาริกะ (หมายถึงขโมย); เถยยะ, โจริกา และโมสะ (หมายถึงการลักขโมย); เวมาคือไม้ทอผ้า (กระสวย). 523. ๕๒๓. Suttaṃ tantu pume tantaṃ, potthaṃ lepyādikammani; Pañcālikā potthalikā, vatthadantādinimmitā. สุตตะ, ตันตุ และตันตะ (เป็นปุงลิงค์ หมายถึงด้าย); โปตถะ คืองานพอกทาเป็นต้น; ปัญจาลิกาและโปตถลิกา คือตุ๊กตาที่ทำด้วยผ้าและงาเป็นต้น. 524. ๕๒๔. Ugghāṭanaṃ ghaṭīyantaṃ, kūpambubbāhanaṃ bhave; Mañjūsā peḷā piṭako, tvitthiyaṃ pacchi peṭako. อุคฆาฏนะและฆฏียนต์ คือเครื่องตักน้ำจากบ่อ; มัญชูสา, เปฬา และปิฏกะ คือหีบหรือตะกร้า; ส่วนปัจฉิและเปฏกะ เป็นอิตถีลิงค์ (หมายถึงตะกร้า). 525. ๕๒๕. Byābhaṅgī tvitthiyaṃ kājo, sikkā tvatrā’valambanaṃ; Upāhano vā pādu’tthī, tabbhedā pādukā pyatha. พยาภังคี (เป็นอิตถีลิงค์) และกาชะ คือคานหาบ; สิกกาและอวลัมพนะ คือสาแหรก; อุปาหนะและปาทุ (เป็นอิตถีลิงค์) คือรองเท้า; ส่วนปาทุกา เป็นรองเท้าชนิดหนึ่ง. 526. ๕๒๖. Varattā vaddhikā naddhi, bhastā cammapasibbakaṃ; Soṇṇādyāvattanī mūsā,Tha kūṭaṃ vā ayoghano. วรัตตา, วัทธิกา และนัทธิ คือสายหนัง; ภัสตาและจัมมปสิพพกะ คือถุงหนัง; มูสา คือเบ้าหลอมทองเป็นต้น; กุฏะและอโยฆนะ คือค้อนเหล็ก. 527. ๕๒๗. Kammārabhaṇḍā saṇḍāso, muṭṭhyā’dhikaraṇītthīyaṃ; Tabbhastā gaggarī nārī, sattaṃ tu pipphalaṃ bhave. เครื่องมือช่างเหล็กคือสัณฑาสะ (คีม), มุฏฐิ (ทั่งเล็ก) และอธิกรณี (ทั่ง, เป็นอิตถีลิงค์); ถุงลมของช่างเหล็กนั้นเรียกว่า คัคครี (เป็นอิตถีลิงค์); ส่วนสัตตะและปิปผละ คือกรรไกร. 528. ๕๒๘. Sāṇo tu nikaso vutto,Ārā tu sūcivijjhanaṃ; Kharo ca kakaco nitthī, sippaṃ kammaṃ kalādikaṃ. สานะและนิกะสะ เรียกว่าหินลับ; อาระ คือเหล็กแหลมสำหรับเจาะ; ขระและกักกจะ (ไม่เป็นอิตถีลิงค์ คือเป็นปุงลิงค์หรือนปุงสกลิงค์ หมายถึงเลื่อย); สิปปะ, กัมมะ และกลา เป็นต้น หมายถึงศิลปะ. 529. ๕๒๙. Paṭimā paṭibimbañca, bimbo paṭinidhīrito; Tīsu samo paṭibhāgo, sannikāso sarikkhako. ปฏิมา, ปฏิพิมพะ, พิมพะ และปฏินิธิ (หมายถึงรูปเปรียบ); ปฏิภาค, สันนิกาสะ และสริกขกะ (หมายถึงคล้ายกัน ใช้ได้ใน ๓ ลิงค์). 530. ๕๓๐. Samāno sadiso tulyo,Saṅkāso sannibho nibho; Opamma mupamānaṃ cu, pamā bhati tu nāriyaṃ. สมานะ, สทิสะ, ตุลยะ, สังกาสะ, สันนิภะ และนิภะ (หมายถึงเหมือนกัน); โอปัมมะ, อุปาหนะ, ปมา และภาติ (เป็นอิตถีลิงค์ หมายถึงการเปรียบเทียบ). 531. ๕๓๑. Nibbeso vetanaṃ mūlyaṃ, jūtaṃ tvanitthi ketavaṃ; Dhutto’kkhadhutto kitavo, jūtakāra, kkhadevino. นิพเพสะ, เวตนะ และมูลยะ คือค่าจ้างหรือราคา; ชูตะและเกตวะ (ไม่เป็นอิตถีลิงค์ หมายถึงการพนัน); ธุตตะ, อักขธุตตะ, กิตวะ, ชูตะการะ และอักขเทวี คือนักพนัน. 532. ๕๓๒. Pāṭibhogotu paṭibhū, akkho tu pāsako bhave; Pumevā’ ṭṭhapadaṃ sāri, phalake tha paṇo, bbhuto. ปาฏิโภคะและปฏิภู คือผู้ค้ำประกัน; อักขะและปาสกะ คือลูกเต๋า; อัฏฐะปะทะ (กระดานหมากรุก) และสาริ (ตัวหมากรุก) เป็นปุงลิงค์; ส่วนปณะและอัพภูตะ คือเงินเดิมพัน. 533. ๕๓๓. Kiṇṇaṃ [Pg.45] tu madirābīje, madhu madhvāsave mataṃ; Madirā vāruṇī majjaṃ, surā bhavo tu merayaṃ. กิณณะ คือเชื้อสุรา; มธุ หมายถึงน้ำผึ้งและน้ำเมาที่หมักจากน้ำผึ้ง; มทิรา, วารุณี, มัชชะ, สุรา และเมรัย (หมายถึงน้ำเมา). 534. ๕๓๔. Sarako casako nitthī, āpānaṃ pānamaṇḍalaṃ; สรกะและจสกะ (ไม่เป็นอิตถีลิงค์ หมายถึงจอกเหล้า); อาปานะและปานมณฑล คือที่ดื่มสุราหรือวงเหล้า. 535. ๕๓๕. Ye’tra bhūrippayogattā, yogikekasmi mīritā; Liṅgantarepi te ñeyyā, taddhammattā’ññavuttiyanti. คำศัพท์เหล่าใดในที่นี้ที่มีการใช้มาก ถูกกล่าวไว้ในความหมายเดียว พึงทราบว่าศัพท์เหล่านั้นแม้ในลิงค์อื่น (ก็มี) เพราะความเป็นผู้มีธรรมนั้น และเพราะมีการเป็นไปในความหมายอื่น. Iti suddavaggo. จบสุทธวรรค. Catubbaṇṇavaggo niṭṭhito. จบจตุพรรณวรรค. 5. Araññavagga ๕. อรัญญวรรค. 536. ๕๓๖. Araññaṃ kānanaṃ dāyo, gahanaṃ vipinaṃ vanaṃ; Aṭavī’tthī mahāraññaṃ, tva, raññānītthiyaṃ bhave. อรัญญะ, กานนะ, ทายะ, คะหะนะ, วิปินะ และวนะ (หมายถึงป่า); อฏวี (เป็นอิตถีลิงค์) และมหารัญญะ คือป่าใหญ่; ส่วนอรัญญานี เป็นอิตถีลิงค์ (หมายถึงป่าใหญ่). 537. ๕๓๗. Nagarā nātidūrasmiṃ, santehi yo bhiropito; Tarusaṇḍo sa ārāmo, tatho pavana muccate. สวนป่าต้นไม้ที่คนดีปลูกไว้ไม่ไกลจากเมืองนั้น เรียกว่า อาราม และเรียกว่า ปวนะ ด้วย. 538. ๕๓๘. Sabbasādhāraṇā’raññaṃ, rañña muyyāna muccate; Ñeyyaṃ tadeva pamada, vana mantepurocitaṃ. ป่าที่สาธารณะแก่คนทั้งปวง เรียกว่า อุทยานของพระราชา พึงรู้ว่าอุทยานนั้นแหละที่ตั้งอยู่ในวัง เรียกว่า ปมทวัน (ป่าสำหรับสตรี). 539. ๕๓๙. Panti vīthyā’vali seṇī, pāḷi lekhā tu rāji ca; Pādapo viṭapī rukkho, ago sālo mahīruho. ปันติ, วีถี, อาวลี, เสณี, ปาฬิ, เลขา และ ราชิ เป็นชื่อของแถวหรือแนว. ส่วนปาทปะ, วิฏปี, รุกขะ, อคะ, สาละ และ มหีรุหะ เป็นชื่อของต้นไม้. 540. ๕๔๐. Dumo taru kujo sākhī, gaccho tu khuddapādapo; Phalanti ye vinā pupphaṃ, te vuccanti vanappatī. ทุมะ, ตรุ, กุชะ และ สาขี เป็นชื่อของต้นไม้. ส่วนคัจฉะ คือต้นไม้เล็ก (พุ่มไม้). ต้นไม้ใดออกผลโดยไม่มีดอก ต้นไม้นั้นเรียกว่า วนัปปติ. 541. ๕๔๑. Phalapākāvasāne yo,Maratyo sadhi sā bhave; Tīsu vañcyā’phalā cātha, phalino phalavā phalī. ต้นไม้ใดตายเมื่อผลสุก ต้นไม้นั้นชื่อว่า โอสธี. คำว่า วัญจะ และ อผละ ใช้ได้ ๓ ลิงค์ (แปลว่า ไม่มีผล) ส่วน ผลินะ, ผลวา และ ผลี (แปลว่า มีผล). 542. ๕๔๒. Samphullito tu vikaco, phullo vikasito tisu; Siro’ggaṃ sikharo nitthī, sākhā tu kathitā latā. สัมผุลลิตะ, วิกจะ, ผุลละ และ วิกสิตะ ใช้ได้ ๓ ลิงค์ (แปลว่า บานแล้ว). สิระ, อัคคะ และ สิขระ ไม่เป็นอิตถีลิงค์ (แปลว่า ยอด). ส่วนสาขา เรียกว่า ลตา (แปลว่า กิ่ง). 543. ๕๔๓. Dalaṃ palāsaṃ chadanaṃ, paṇṇaṃ pattaṃ chado pyatha; Pallavo vā kisalayaṃ, navubbhinne tu aṅkuro. ทละ, ปลาสะ, ฉทนะ, ปัณณะ, ปัตตะ และ ฉทะ เป็นชื่อของใบไม้. ปัลลวะ หรือ กิสลยะ คือใบอ่อน. ส่วนอังกุระ คือหน่อที่เพิ่งงอก. 544. ๕๔๔. Makulaṃ vā kuṭumalo, khārako tu ca jālakaṃ; Kalikā korako nitthī, vaṇṭaṃ pupphādibandhanaṃ. มกุละ, กุฏุมละ, ขารกะ, ชาลกะ, กลิกา และ โกรกะ ไม่เป็นอิตถีลิงค์ (แปลว่า ดอกตูม). ส่วนวัณฏะ คือขั้วดอกไม้เป็นต้น. 545. ๕๔๕. Pasavo [Pg.46] kusumaṃ pupphaṃ, parāgo pupphajo rajo; Makarando madhu mataṃ, thavako tu ca gocchako. ปสวะ, กุสุมะ และ ปุปผะ เป็นชื่อของดอกไม้. ปราคะ คือละอองเกสรดอกไม้. มกรันทะ และ มธุ คือน้ำหวานดอกไม้. ส่วนถวกะ และ โคจฉกะ คือช่อดอกไม้. 546. ๕๔๖. Phale tvā’me salāṭu’tto,Phalaṃ tu pakka muccate; Campaka’mbādikusuma, phalanāmaṃ napuṃsake. ผลที่ยังดิบ เรียกว่า สลาฏุ. ส่วนผลที่สุกแล้ว เรียกว่า ผล. ชื่อดอกไม้และผลไม้มีจัมปะกะและอัมพะเป็นต้น เป็นนปุงสกลิงค์. 547. ๕๔๗. Mallikādī tu kusume, saliṅgā vīhayo phale; Jambū’tthī jambavaṃ jambū, viṭapo viṭabhī’tthiyaṃ. ในดอกไม้มีมัลลิกาเป็นต้น และในธัญชาติมีวีหิเป็นต้น มีลิงค์ตามของตน. ชัมพู (ต้นหว้า) เป็นอิตถีลิงค์, ชัมพวะ และ ชัมพู (ผลหว้า) เป็นนปุงสกลิงค์และอิตถีลิงค์. วิฏปะ เป็นปุงลิงค์, วิฏภี เป็นอิตถีลิงค์ (แปลว่า กิ่ง). 548. ๕๔๘. Mūla mārabbha sākhanto, khandho bhāgo tarussa tha; Koṭaro nitthiyaṃ rukkha, cchidde kaṭṭhaṃ tu dāru ca. ขันธะ คือส่วนของต้นไม้ตั้งแต่รากถึงปลายกิ่ง. โกฏระ (โพรงไม้) ไม่เป็นอิตถีลิงค์. ส่วนกัฏฐะ และ ทารุ คือไม้. 549. ๕๔๙. Bundo mūlañca pādo tha, saṅku’tto khāṇunitthiyaṃ; Karahāṭaṃ tu kando tha, kaḷīro matthako bhave. พุนทะ, มูละ และ ปาทะ เป็นคำเรียกราก. สังกุ และ ขาณุ (ตอไม้) ไม่เป็นอิตถีลิงค์. ส่วนกรหาฏะ และ กันทะ คือหัวหรือเหง้า. กฬีระ คือยอด. 550. ๕๕๐. Vallarī mañjarī nārī, vallī tu kathitā latā; Thambho gumbo ca akkhandhe, latā virū patāninī. วัลลรี และ มัญชรี เป็นอิตถีลิงค์ (แปลว่า ช่อดอกไม้/เครือเถา). ส่วนวัลลี เรียกว่า ลตา (แปลว่า เครือเถา). ถัมภะ และ คุมพะ คือกอหรือพุ่มไม้ที่ไม่มีลำต้น. ลตา, วิรู และ ปตานินี คือเครือเถา. 551. ๕๕๑. Assattho bodhi ca dvīsu, nigrodho tu vaṭo bhave; Kabiṭṭho ca kapittho ca, yaññaṅgo tu udumbaro. อัสสัตถะ และ โพธิ ใช้ได้ ๒ ลิงค์ (แปลว่า ต้นโพธิ์). ส่วนนิโครธะ และ วฏะ คือต้นไทร. กพิฏฐะ และ กปิตถะ คือต้นมะขวิด. ส่วนยัญญังคะ และ อุทุมพระ คือต้นมะเดื่อ. 552. ๕๕๒. Koviḷāro yugapatto, uddālo vātaghātako; Rājarukkho katamālī, ndīvaro byādhighātako. โกวิฬาระ และ ยุคปัตตะ คือต้นชงโค. อุททาละ และ วาตฆาตกะ คือต้นราชพฤกษ์. ราชรุกขะ, กตมาลี, อินทีวระ และ พยาธิฆาตกะ คือต้นราชพฤกษ์. 553. ๕๕๓. Dantasaṭho ca jambhīro, varaṇo tu kareri ca; Kiṃ suko pālibhaddotha, vañjulo tu ca vetaso. ทันตสัฏฐะ และ ชัมภีระ คือต้นมะนาว. วรณะ และ กเรริ คือต้นกุ่ม. กิงสุกะ และ ปาลิภัททะ คือต้นทองหลาง. ส่วนวัญชุละ และ เวตสะ คือต้นหวาย. 554. ๕๕๔. Ambāṭakopītanako, madhuko tu madhuddumo; Atho guḷaphalo pīlu, sobhañjano ca siggu ca. อัมพาฏกะ และ ปีตนกะ คือต้นมะกอก. มธุกะ และ มธุททุมะ คือต้นมะซาง. ส่วนคุฬผล และ ปีลู คือต้นปิลู. โสภัญชนะ และ สิคคุ คือต้นมะรุม. 555. ๕๕๕. Sattapaṇṇi chattapaṇṇo, tiniso tva timuttako; Kiṃ suko tu palāso tha,Ariṭṭho phenilo bhave. สัตตปัณณี และ ฉัตตปัณณะ คือต้นตีนเป็ด. ตินิสะ และ อติมุตตกะ คือต้นขะจาว. กิงสุกะ และ ปลาสะ คือต้นทองกวาว. อริฏฐะ และ เผนิละ คือต้นมะคำดีควาย. 556. ๕๕๖. Mālūra beluvābillo, punnāgo tu ca kesaro; Sālavo tu ca loddo tha, piyālo sannakaddu ca. มาลูระ, เพลุวะ และ พิลละ คือต้นมะตูม. ปุนนาคะ และ เกสระ คือต้นกากะทิง. สาลวะ และ ลอดทะ คือต้นเหมือด. ปิยาละ และ สันนกัททุ คือต้นมะม่วงแมงวัน. 557. ๕๕๗. Likocako tathā’ṅkolo,Atha guggulu kosiko; Ambo cūto saho tveso,Sahakāro sugandhavā. ลิโกจกะ และ อังโกละ คือต้นปลอก. ส่วนคุคคุลุ และ โกสิกะ คือต้นกำยาน. อัมพะ, จูตะ และ สหะ คือต้นมะม่วง. สหการะ คือต้นมะม่วงหอม. 558. ๕๕๘. Puṇḍarīko [Pg.47] ca setambo, selu tu bahuvārako; Sepaṇṇī kāsmirī cātha, kolī ca badarītthiyaṃ. ปุณฑรีกะ และ เสตัมพะ คือต้นมะม่วงขาว. เสลุ และ พหุวารกะ คือต้นหมัน. เสปัณณี และ กาสมีรี คือต้นศรีมหาโพธิ์. โกลี และ พทรี เป็นอิตถีลิงค์ (แปลว่า ต้นพุทรา). 559. ๕๕๙. Kolaṃ cānitthī badaro, pilakkho pippalī’tthiyaṃ; Pāṭalī kaṇhavantā ca, sādukaṇṭo vikaṅkato. โกละ เป็นนปุงสกลิงค์, พทระ คือผลพุทรา. ปิลักขะ และ ปิปปฬี เป็นอิตถีลิงค์. ปาฏลี และ กัณหวันตา คือต้นแคฝอย. สาทุกัณฏะ และ วิกังกตะ คือต้นตะขบป่า. 560. ๕๖๐. Tinduko kāḷakkhandho ca, timbarūsaka timbarū; Erāvato tu nāraṅgo, kulako kākatinduko. ตินทุกะ, กาฬขันธะ, ติมพรูสกะ และ ติมพรู คือต้นมะพลับ. เอราวตะ และ นารังคะ คือต้นส้ม. กุลกะ และ กากตินทุกะ คือต้นมะเกลือ. 561. ๕๖๑. Kadambo piyako nīpo, bhallī bhallātako tisu; Jhāvuko piculo cātha, tilako khurako bhave. กทัมพะ, ปิยกะ และ นีปะ คือต้นกระทุ่ม. ภัลลี และ ภัลลาตกะ ใช้ได้ ๓ ลิงค์ (แปลว่า ต้นรักเทศ). ชาพุกะ และ ปิจุละ คือต้นสน. ติลกะ และ ขุรกะ คือต้นคันทรง. 562. ๕๖๒. Ciñcā ca tintiṇī cātha, gaddabhaṇḍo kapītano; Sālo’ssakaṇṇo sajjo tha,Ajjuno kakudho bhave. จิญจา และ ตินติณี คือต้นมะขาม. คัททภัณฑะ และ กปิตนะ คือต้นโพธิ์ประสาท. สาละ, อัสสกัณณะ และ สัชชะ คือต้นรัง. อัชชุนะ และ กกุธะ คือต้นรกฟ้า. 563. ๕๖๓. Niculo mucalindo ca, nīpo tha piyako tathā; Asano pītasālo tha,Golīso jhāṭalo bhave. นิจุล และ มุจลินทะ คือต้นจิก. นีปะ และ ปิยกะ คือต้นกระทุ่ม. อสนะ และ ปีตสาละ คือต้นประดู่. โคลีสะ และ ฌาฏละ คือต้นแคทราย. 564. ๕๖๔. Khīrikā rājāyatanaṃ, kumbhī kumudikā bhave; Yūpo tu kamuko cātha, paṭṭi lākhāpasādano. ขีริกา และ ราชายตนะ คือต้นเกด. กุมภี และ กุมุทิกะ คือต้นแคนา. ยูปะ และ กมุกะ คือต้นหมาก. ปัฏฏิ และ ลาขาปสาทนะ คือต้นเหมือด. 565. ๕๖๕. Iṅgudī tāpasataru, bhujapatto tu ābhujī; Picchilā simbalī dvīsu, rocano koṭasimbalī. อิงคุที และ ตาปสตรุ คือต้นพุทราป่า. ภูชปัตตะ และ อาภุชี คือต้นพญาไม้. ปิจฉิลา และ สิมพลี ใช้ได้ ๒ ลิงค์ (แปลว่า ต้นงิ้ว). โรจนะ และ โกฏสิมพลี คือต้นงิ้วป่า. 566. ๕๖๖. Pakiriyo pūtiko tha, rohī rohitako bhave; Eraṇḍo tu ca āmaṇḍo, atha sattuphalā samī. ปะกิริยะ และ ปูติกะ คือต้นหางนกยูง. โรหี และ โรหิตกะ คือต้นตาเสือ. เอรณฺฑะ และ อามัณฑะ คือต้นละหุ่ง. ส่วนสัตตุผลา และ สมี คือต้นมะขามเทศ. 567. ๕๖๗. Nattamālo karañjo tha, khadiro dantadhāvano; Somavakko tu kadaro, sallotu madano bhave. ต้นกะทัง, ต้นสีเสียด (ไม้สีฟัน), ต้นสีเสียดขาว, ต้นสลัก, ต้นมทนะ. 568. ๕๖๘. Athāpi indasālo ca, sallakī khārako siyā; Devadāru bhaddadāru, campeyyo tu ca campako. ต้นสาละ, ต้นกำยาน, ต้นขานาง, ต้นสนซีดาร์, ต้นจำปา. 569. ๕๖๙. Panaso kaṇṭakiphalo, abhayā tu harītakī; Akkho vibhītako tīsu, amatā’malakī tisu. ต้นขนุน, สมอไทย, สมอพิเภก, มะขามป้อม. 570. ๕๗๐. Labujo likuco cātha, kaṇikāro dumuppalo; Nimbo’riṭṭho pucimando, karako tu ca dāḷimo. ต้นมะหาด, ต้นกรรณิการ์, ต้นสะเดา, ต้นทับทิม. 571. ๕๗๑. Saralo [Pg.48] pūtikaṭṭhañca, kapilā tu ca siṃsapā; Sāmā piyaṅgu kaṅgupi, sirīso tu ca bhaṇḍilo. ต้นสน, ต้นชิงชัน, ต้นข้าวฟ่าง, ต้นซึก (หรือต้นก้ามปู). 572. ๕๗๒. Soṇako dīghavanto ca,Vakulo tu ca kesaro; Kākodumbarikā pheggu, nāgo tu nāgamālikā. ต้นเพกา, ต้นพิกุล, ต้นมะเดื่อปล้อง, ต้นบุนนาค. 573. ๕๗๓. Asoko vañjulo cātha, takkārī vejayantikā; Tāpiñcho ca tamālo tha, kuṭajo girimallikā. ต้นอโศก, ต้นชัยพฤกษ์, ต้นตะแบก, ต้นโมกหลวง. 574. ๕๗๔. Indayavo phale tassā, ggimantho kaṇikā bhave; Niguṇṭhi’tthī sinduvāro, tiṇasuññaṃ tu mallikā. เมล็ดโมกหลวง, ต้นอัคคีทวาร, ต้นคนทีเขมา, ต้นมะลิ. 575. ๕๗๕. Sephālikā nīlikā tha, apphoṭā vanamallikā; Bandhuko jayasumanaṃ, bhaṇḍiko bandhujīvako. ต้นกรรณิการ์, ต้นมะลิป่า, ต้นดอกเข็ม (หรือดอกชบา). 576. ๕๗๖. Sumanā jātisumanā, mālatī jāti vassikī; Yūthikā māgadhī cātha, sattalā navamallikā. ดอกมะลิลา, ดอกมะลิซ้อน, ดอกพุทธชาด, ดอกมะลิวัลย์. 577. ๕๗๗. Vāsantī,tthī atimutto, karavīro’ssamārako; Mātuluṅgo bījapūro, ummatto tu ca mātulo. ต้นพุทธชาด, ต้นยี่โถ, ต้นมะงั่ว, ต้นลำโพง. 578. ๕๗๘. Karamando suseno ca, kundaṃ tu māghya muccate; Devatāso tu jīmūto,Thā’milāto mahāsahā. ต้นมะม่วงหาวมะนาวโห่, ดอกมะลิเลื้อย, ต้นฟ้าทะลายโจร, ดอกบานไม่รู้โรย. 579. ๕๗๙. Atho sereyyako dāsī,Kiṃ kirāto kuraṇṭako; Ajjuko sitapaṇṇāso, samīraṇo phaṇijjako. ต้นอังกาบ, ต้นแมงลัก, ต้นโหระพา. 580. ๕๘๐. Japā tu jayasumanaṃ, karīro kakaco bhave; Rukkhādanī ca vandākā, cittako tva’ggisaññito. ดอกชบา, ต้นกระบองเพชร, ต้นกาฝาก, ต้นเจตมูลเพลิง. 581. ๕๘๑. Akko vikīraṇo tasmiṃ,Tva’ ḷakko setapupphake; Pūtilatā gaḷocī ca, mubbā madhurasā pyatha. ต้นรัก, ต้นรักขาว, บอระเพ็ด, เถาเอ็นอ่อน. 582. ๕๘๒. Kapikacchu duphasso tha, mañjiṭṭhā vikasā bhave; Ambaṭṭhā ca tathā pāṭhā, kaṭukā kaṭurohiṇī. หมามุ่ย, ต้นคราม, ต้นกรุงเขมา, โกฐก้านพร้าว. 583. ๕๘๓. Apāmaggo [Pg.49] sekhariko, pippalī māgadhī matā; Gokaṇṭako ca siṅghāṭo, kolavallī’bhapippalī. ต้นหญ้าพันงู, ดีปลี, ต้นหนามกระสุน, ดีปลีเชือก. 584. ๕๘๔. Golomī tu vacā cātha, girikaṇya’parājitā; Sīhapucchī pañhipaṇṇī, sālapaṇṇī tu ca’tthirā; (Cathirā). ว่านน้ำ, อัญชัน, หางสิงห์, ต้นสาลปัณณี. 585. ๕๘๕. Nididdhikā tu byagghī ca, atha nīlī ca nīlinī; Jiñjuko ceva guñjā tha, satamūlī satāvarī. มะเขือพวง, ต้นคราม, มะกล่ำตาหนู, รากสามสิบ. 586. ๕๘๖. Mahosadhaṃ tva’tivisā, bākucī somavallikā; Dābbī dāruhaliddā tha, biḷaṅgaṃ citrataṇḍulā. อติวิสา, ต้นสะค้าน, ขมิ้นเครือ, เบญกานี. 587. ๕๘๗. Nuhī ceva mahānāmo, muddikā tu madhurasā; Athāpi madhukaṃ yaṭṭhi, madhukāmadhuyaṭṭhikā. ต้นสลัดได, องุ่น, ชะเอมเทศ. 588. ๕๘๘. Vātiṅgaṇo ca bhaṇḍākī, vāttākī brahatī pyatha; Nāgabalā ceva jhasā, lāṅgalī tu ca sāradī. มะเขือขื่น, ต้นขัดมอน, ต้นดองดึง. 589. ๕๘๙. Rambhā ca kadalī moco, kappāsī badarā bhave; Nāgalatā tu tambūlī, aggijālā tu dhātakī. กล้วย, ฝ้าย, พุทรา, พลู, ตะแบก. 590. ๕๙๐. Tivutā tipuṭā cātha, sāmā kāḷā ca kathyate; Atho siṅgī ca usabho, reṇukā kapiḷā bhave. ต้นส้มป่อย, ต้นส้มป่อยดำ, ต้นสมอไทย, ต้นเรณุกา. 591. ๕๙๑. Hiriverañca vālañca, rattaphalā tu bimbikā; Seleyya’ masmapupphañca, elā tu bahulā bhave. หญ้าแฝก, ตำลึง, หินดอกไม้ (กำยาน), กระวาน. 592. ๕๙๒. Kuṭṭhañca byādhi kathito, vāneyyaṃ tu kuṭannaṭaṃ; Osadhi jātimattamhi, osadhaṃ sabba’ majātiyaṃ. โกฐสอ, หญ้ารังกา, ยา (ที่เกิดตามธรรมชาติ), ยา (ทุกชนิด). 593. ๕๙๓. Mūlaṃ pattaṃ kaḷīra’ggaṃ, kandaṃ miñjā phalaṃ tathā; Taco pupphañca chattanti, sākaṃ dasavidhaṃ mataṃ. ราก, ใบ, หน่อ, ยอด, หัว, ไส้ใน, ผล, เปลือก, ดอก, และเห็ด, ผักมี ๑๐ ชนิด. 594. ๕๙๔. Papunnāṭo eḷagalo,Taṇḍuleyyo’ppamāriso; Jīvanti jīvanī cātha, madhurako ca jīvako. ชุมเห็ดเทศ, ผักโขม, ผักเชียงดา, ว่านเพชรหึง. 595. ๕๙๕. Mahākando ca lasuṇaṃ, palaṇḍu tu sukandako; Paṭolo tittako cātha, bhiṅgarājo ca makkavo. กระเทียม, หอมใหญ่, บวบ (หรือมะระ), กะเม็ง. 596. ๕๙๖. Punannavā [Pg.50] sothaghātī, vitunnaṃ sunisaṇṇakaṃ; Kāravello tu susavī, tumbyā’lābu ca lābu sā. ผักเบี้ยใหญ่, ผักแว่น, มะระขี้นก, น้ำเต้า. 597. ๕๙๗. Eḷālukañca kakkārī, kumbhaṇḍo tu ca vallibho; Indavāruṇī visālā, vatthukaṃ vatthuleyyako. แตงร้าน, แตงกวา, ฟักทอง, ฟักทอง; เถาหัวด้วน, เถาหัวด้วน, ผักกาด, ผักกาด. 598. ๕๙๘. Mūlako nitthiyaṃ cuccu, tambako ca kalambako; Sākabhedā kāsamadda, jhajjharī phaggavā’dayo. หัวไชเท้า, ผักบุ้ง, ผักบุ้ง, ผักบุ้ง; ชนิดของผักมี ผักคาสมัททะ, ผักจัชฌรี และผักผัคควะเป็นต้น. 599. ๕๙๙. Saddalo ceva dubbā ca, golomī sā sitā bhave; Gundā ca bhaddamuttañca, rasālo tu’cchu veḷu tu. หญ้าแพรก, หญ้าแพรก, หญ้าแพรกขาว, หญ้าแพรกขาว; หญ้าแห้วหมู, หญ้าแห้วหมู, อ้อย, อ้อย, ไม้ไผ่. 600. ๖๐๐. Tacasāro veṇu vaṃso, pabbaṃ tu phalu gaṇṭhiso; Kīcakā te siyuṃ veṇū, ye nadantyā’niladdhutā. ไม้ไผ่, ไม้ไผ่, ไม้ไผ่; ข้อ, ข้อ, ข้อ; ไม้ไผ่เหล่าใดที่ส่งเสียงดังเมื่อลมพัด ไม้ไผ่เหล่านั้นเรียกว่าไม้ไผ่คีจักกะ. 601. ๖๐๑. Naḷo ca dhamano poṭa, galo tu kāsa mitthi na; Tejano tu saro, mūlaṃ, tū’ sīraṃ bīraṇassa hi. ไม้อ้อ, ไม้อ้อ, ไม้อ้อ, ไม้อ้อ; หญ้าพง; ไม้ศร, ไม้ศร; รากของหญ้าแฝกคือแฝกหอม. 602. ๖๐๒. Kuso varahisaṃ dabbo, bhūtiṇakaṃ tu bhūtiṇaṃ; Ghāso tu yavaso cātha,Pūgo tu kamuko bhave. หญ้าคา, หญ้าคา, หญ้าคา; หญ้าหอม, หญ้าหอม; หญ้าสำหรับสัตว์กิน, หญ้าสำหรับสัตว์กิน; หมาก, หมาก. 603. ๖๐๓. Tālo vibhedikā cātha, khajjurī sindi vuccati; ต้นตาล, ต้นตาล; ต้นอินทผลัมเรียกว่าสินทิ. 604. ๖๐๔. Hintāla, tāla, khajjūrī, nālikerā tatheva ca; Tālī ca ketakī nārī, pūgo ca tiṇapādapāti. ต้นหินตาล, ต้นตาล, ต้นอินทผลัม, และต้นมะพร้าวก็เช่นกัน; ต้นตาลี, ต้นการะเกด, และต้นหมาก เหล่านี้เป็นต้นไม้จำพวกหญ้า. Iti araññavaggo. จบหมวดป่า. 6. Araññādivagga ๖. หมวดป่าเป็นต้น. 605. ๖๐๕. Pabbato giri selo’ddi, nagā’cala, siluccayā; Sikharī bhūdharotha bbha, pāsāṇā’smo’palo silā. ภูเขา, ภูเขา, ภูเขา, ภูเขา, ภูเขา, ภูเขา, ภูเขา; ภูเขา, ภูเขา, ภูเขา; หิน, หิน, หิน, หิน. 606. ๖๐๖. Gijjhakūṭo ca vebhāro, vepullo’sigilī nagā; Viñjho paṇḍava vaṅkādī, pubbaselo tu co’dayo; Mandaro paraselo’ttho, himavā tu himācalo. ภูเขาคิชฌกูฏ, ภูเขาเวภาระ, ภูเขาเวปุลละ, ภูเขาอิสิคิลิ; ภูเขาวินธัย, ภูเขาปัณฑวะ, และภูเขาวังกะเป็นต้น; ภูเขาตะวันออกคือภูเขาอุทัย; ภูเขามันทร, ภูเขาปรัสสระ; ภูเขาหิมพานต์, ภูเขาหิมพานต์. 607. ๖๐๗. Gandhamādana kelāsa, cittakūṭa sudassanā; Kālakūṭo tikūṭā’ssa, pattho tu sānu nitthiyaṃ. ภูเขาคันธมาทน์, ภูเขาไกรลาส, ภูเขาจิตรกูฏ, ภูเขาสุทัสสนะ; ภูเขากาลกูฏ, ภูเขาติกูฏ; ที่ราบสูงบนภูเขา, ที่ราบสูงบนภูเขา. 608. ๖๐๘. Kūṭo [Pg.51] vā sikharaṃ siṅgaṃ, papāto tu taṭo bhave; Nitambo kaṭako nitthī, nijjharo pasavo’mbuno. ยอดเขา, ยอดเขา, ยอดเขา; หน้าผา, หน้าผา; ไหล่เขา, ไหล่เขา; น้ำตก, น้ำตก. 609. ๖๐๙. Darī’tthī kandaro dvīsu, leṇaṃ tu gabbharaṃ guhā; Silāpokkharaṇī soṇḍī, kuñjaṃ nikuñja mitthi na. ซอกเขา, ซอกเขา; ถ้ำ, ถ้ำ, ถ้ำ; สระหิน, สระหิน; ซอกเขาที่มีพุ่มไม้, ซอกเขาที่มีพุ่มไม้. 610. ๖๑๐. Uddha madhiccakā sela, ssāsannā bhūmyu paccakā; Pādo tu’pantaselo tha,Dhātu’tto gerikādiko. ที่ราบสูงบนภูเขา; ที่ราบต่ำเชิงเขา; เชิงเขา, เชิงเขา; แร่ธาตุมีดินแดงเป็นต้น. Iti selavaggo. จบหมวดภูเขา. 611. ๖๑๑. Migindo kesarī sīho, taraccho tu migādano; Byaggho tu puṇḍarīko tha, saddūlo dīpinī’rito. ราชสีห์, ราชสีห์, ราชสีห์; เสือดาว, เสือดาว; เสือโคร่ง, เสือโคร่ง; เสือเหลือง, เสือเหลือง. 612. ๖๑๒. Accho ikko ca isso tu,Kāḷasīho iso pyatha; Rohiso rohito cātha,Gokaṇṇo gaṇi kaṇṭakā. หมี, หมี, หมี; หมีดำ, หมีดำ; กวางแดง, กวางแดง; กวางโกกรรณะ. 613. ๖๑๓. Khagga khaggavisāṇā tu, palāsādo ca gaṇḍako; Byagghādike vāḷamigo, sāpado tha plavaṅgamo. แรด, แรด, แรด, แรด; สัตว์ร้ายมีเสือโคร่งเป็นต้น, สัตว์ร้าย; ลิง. 614. ๖๑๔. Makkaṭo vānaro sākhā, migo kapi valīmukho; Palavaṅgo, kaṇhatuṇḍo,Gonaṅgulo ti so mato. ลิง, ลิง, ลิง, ลิง, ลิง, ลิง; ค่าง, ค่าง. 615. ๖๑๕. Siṅgālo jambuko kotthu, bheravo ca sivā pyatha; Biḷāro babbu mañjāro, koko tu ca vako bhave. สุนัขจิ้งจอก, สุนัขจิ้งจอก, สุนัขจิ้งจอก, สุนัขจิ้งจอก, สุนัขจิ้งจอก; แมว, แมว, แมว; หมาป่า, หมาป่า. 616. ๖๑๖. Mahiṃso ca lulāyo tha,Gavajo gavayo samā; Sallo tu sallako thā’ssa,Lomamhi salalaṃ salaṃ. ควาย, ควาย; วัวป่า, วัวป่า; เม่น, เม่น; ขนของเม่นนั้นเรียกว่า สลละ และ สละ. 617. ๖๑๗. Hariṇo miga sāraṅgā, mago ajinayoni ca; Sūkaro tu varoho tha,Pelako ca saso bhave. กวาง, กวาง, กวาง, กวาง, กวาง; หมู, หมู; กระต่าย, กระต่าย. 618. ๖๑๘. Eṇeyyo [Pg.52] eṇīmigo ca, pampaṭako tu pampako; Vātamigo tu calanī, mūsiko tvā’khu unduro. กวางเอณีย์, กวางเอณีย์; กวางปัมปะฏกะ, กวางปัมปะกะ; กวางลม, กวางลม; หนู, หนู, หนู. 619. ๖๑๙. Camaro pasado ceva, kuruṅgo migamātukā; Ruru raṅku ca nīko ca, sarabhādī migantarā. จามรี, กวางปัสสาทะ; กวางกุรุงคะ, กวางมิกะมาตุ; กวางรุรุ, กวางรังกุ, กวางนีโก; และกวางสรภะเป็นต้น เป็นกวางชนิดอื่นๆ. 620. ๖๒๐. Piyako camūru kadalī, migādī cammayonayo; Migā tu pasavo sīhā, dayo sabbacatuppadā. กวางปิยกะ, กวางจมูรุ, กวางกทลี; กวางเหล่านี้เป็นต้นเป็นสัตว์ที่มีหนังเป็นที่เกิด; สัตว์, สัตว์; สัตว์สี่เท้าทั้งหมดมีราชสีห์เป็นต้น. 621. ๖๒๑. Lūtā tu lūtikā uṇṇa, nābhi makkaṭako siyā; Vicchiko tvā’ḷi kathito, sarabū gharagoḷikā. แมงมุม, แมงมุม, แมงมุม, แมงมุม; แมงป่อง, แมงป่อง; จิ้งจก, จิ้งจก. 622. ๖๒๒. Godhā kuṇḍo pyatho kaṇṇa, jalūkā satapadyatha; Kalandako kāḷakā tha, nakulo maṅguso bhave. ตะกวด, ตะกวด; ตะขาบ, ตะขาบ; กระรอก, กระรอก; พังพอน, พังพอน. 623. ๖๒๓. Kakaṇṭako ca saraṭo, kīṭo tu puḷavo kimi; Pāṇako cāpyatho uccā,Liṅgo lomasapāṇako. กิ้งก่า, กิ้งก่า; แมลง, หนอน, หนอน; สัตว์เล็กๆ; บุ้ง, บุ้ง. 624. ๖๒๔. Vihaṅgo vihago pakkhī, vihaṅgama khaga’ṇḍajā; Sakuṇo ca sakunto vi, pataṅgo sakuṇī dvijo. นก, วิหค, ปักขี, วิหังคม, ขค, อัณฑช, สกุณ, สกุนตะ, ปตังค, สกุณี, ทวิช. 625. ๖๒๕. Vakkaṅgo pattayāno ca, patanto nīḷajo bhave; Tabbhedā vaṭṭakā jīva, ñjīvo cakora tittirā. วักกังคะ (มีอวัยวะคด), ปัตตยานะ (ไปด้วยปีก), ปตันตะ (บินไป), นีฬชะ (เกิดในรัง). บรรดาชนิดของนกเหล่านั้น มีนกคุ่ม, นกชีวญชีวะ, นกจโกระ, นกติตติระ. 626. ๖๒๖. Sāḷikā karavīko ca, ravihaṃso kukutthako; Kāraṇḍavo ca pilavo, pokkharasātakā’dayo. นกสาลิกา, นกการเวก, นกหงส์แดง (รวิหงส์), นกกุกุตถกะ, นกการัณฑวะ, นกปิลวะ, นกโปกขรสาทกะ เป็นต้น. 627. ๖๒๗. Patattaṃ pekhuṇaṃ pattaṃ, pakkho piñchaṃ chado garu; Aṇḍaṃ tu pakkhibīje tha, nīḷo nitthī kulāvakaṃ. ปีก (ปตัตตะ, เปขุณะ, ปัตตะ, ปักขะ, ปิญฉะ, ฉทะ, ครุ). ไข่ (ชื่อว่าพืชของนก). รัง (นีฬะ, กุลาวกะ). 628. ๖๒๘. Supaṇṇamātā vinatā, mithunaṃ thīpumadvayaṃ; Yugaṃ tu yugalaṃ dvandaṃ, yamakaṃ yamalaṃ yamaṃ. พระวินตา มารดาของพญาครุฑ. คู่ (หญิงชายสองคน). คู่, คู่กัน, สอง, แฝด, คู่แฝด, คู่. 629. ๖๒๙. Samūho gaṇa saṅghātā, samudāyo ca sañcayo; Sandoho nivaho ogho, visaro nikaro cayo. หมู่, คณะ, สังฆาต, สมุทัย, สัญจยะ, สันโทหะ, นิวัหะ, โอฆะ, วิสาระ, นิกระ, จยะ. 630. ๖๓๐. Kāyo khandho samudayo, ghaṭā samiti saṃhati; Rāsi puñjo samavāyo, pūgo jātaṃ kadambakaṃ. กาย, ขันธ์, สมุทัย, ฆฏา, สมิติ, สังหติ, ราสี, ปุญชะ, สมาวายะ, ปูคะ, ชาตะ, กทัมพกะ. 631. ๖๓๑. Byūho [Pg.53] vitāna gumbā ca, kalāpo jāla maṇḍalaṃ; Samānānaṃ gaṇo vaggo,Saṅgho sattho tu jantunaṃ. พยูหะ (การจัดแถว), วิธาน (กลุ่ม), คุมพะ (พุ่มไม้/กลุ่ม), กลาปะ (กลุ่ม), ชาละ (ข่าย/กลุ่ม), มณฑล (วงกลม/กลุ่ม). หมู่ของคนเสมอกัน เรียกว่า วรรค. หมู่ของสัตว์ เรียกว่า สังฆะ และ สัตถะ. 632. ๖๓๒. Sajātikānaṃ tu kulaṃ, nikāyo tu sadhamminaṃ; Yūtho nitthī sajātiya, tiracchānānamuccate. ตระกูลของสัตว์ชาติเดียวกัน. นิกาย (หมู่แห่งผู้มีธรรมเสมอกัน). ฝูงสัตว์เดรัจฉานชาติเดียวกัน. 633. ๖๓๓. Supaṇṇo venateyyo ca, garuḷo vihagādhipo; Parapuṭṭho parabhato, kuṇālo kokilo piko. สุบรรณ, เวนไตย, ครุฑ, วิหคาธิป (เจ้าแห่งนก). ปรปุฏฐะ (นกที่ผู้อื่นเลี้ยง), ปรภตะ (นกที่ผู้อื่นเลี้ยง), กุณาละ, โกกิละ, ปิกะ (นกกาเหว่า). 634. ๖๓๔. Moro mayūro varahī, nīlagīva sikhaṇḍino; Kalāpī ca sikhī kekī, cūḷā tu ca sikhā bhave. นกยูง, มยูร, วรหี, นีลกีวะ (มีคอสีน้ำเงิน), สิขัณฑิน (มีหงอน). กลาปี (มีหางเป็นพวง), สิขี (มีหงอน), เกกี (นกยูง). จุฬา, สิขา (หงอน). 635. ๖๓๕. Sikhaṇḍo varahañceva, kalāpo piñcha mapyatha; Candako mecako cātha, chappado ca madhubbato. สิขัณฑะ (หงอน), วรหะ (หงอน). กลาปะ (พวงหาง), ปิญฉะ (ขนหาง). จันทกะ (จุดกลมคล้ายพระจันทร์), เมจกะ (จุดกลมคล้ายพระจันทร์). ภมร (มีหกเท้า), มธุพพตะ (ผู้ดื่มน้ำหวาน). 636. ๖๓๖. Madhulīho madhukaro, madhupo bhamaro ali; Pārāvato kapoto ca, kakuṭo ca pārevato. มธุลีหะ (ผู้เลียน้ำหวาน), มธุกร (ผู้ทำน้ำหวาน), มธุบะ (ผู้ดื่มน้ำหวาน), ภมร (ผึ้ง), อลิ (ผึ้ง). นกพิราบ, กโปตะ, กกุฏะ, ปาเรวตะ. 637. ๖๓๗. Gijjho gaddhotha kulalo, seno byagghīnaso pyatha; Tabbhedā sakuṇagghi’tthī, āṭo dabbimukhadvijo. แร้ง (คิชฌะ, คัทธะ), กุลาละ (เหยี่ยว), เสนะ (เหยี่ยว), พยัคฆีนัสสะ (เหยี่ยว). บรรดาชนิดของนกเหล่านั้น มีนกสกุณัคฆี (นกเหยี่ยว), นกอาฏะ, นกดัพพิมุขะ (นกปากช้อน). 638. ๖๓๘. Uhuṅkāro ulūko ca, kosiyo vāyasāri ca; Kāko tva’riṭṭho dhaṅko ca, balipuṭṭho ca vāyaso. นกฮูก, อุลลูกะ, โกสิยะ, วายสสารี (ศัตรูของกา). กา, อริฏฐะ, ธังคะ, พลิปุฏฐะ, วายสะ. 639. ๖๓๙. Kākolo vanakāko tha,Lāpo laṭukikā pyatha; Vāraṇo hatthiliṅgo ca, hatthisoṇḍavihaṅgamo. นกกาป่า, ลาปะ (นกคุ่ม), ลฏุกิกา (นกคุ่ม). วารณะ (นกช้าง), หัตถิลิงคะ (นกช้าง), หัตถิโสณฑวิหังคม (นกที่มีงวงเหมือนช้าง). 640. ๖๔๐. Ukkuso kuraro kola,ṭṭhipakkhimhi ca kukkuho; Suvo tu kīro ca suko, tambacūḷo tu kukkuṭo. นกออก, กุรระ (นกออก), โกลัฏฐิปักขี (นกกระสา), กุกกุหะ (นกกระสา). นกแก้ว, กีระ, สุกะ. ไก่, ตัมพจูฬะ (มีหงอนแดง). 641. ๖๔๑. Vanakukkuṭo ca nijjivho, atha koñcā ca kuntanī; Cakkavāko tu cakkavho, sāraṅgotu ca cātako. ไก่ป่า, นิจชีวหะ (ไม่มีลิ้น). นกกระเรียน, กุนตนี (นกกระเรียน). นกจักรพาก, จักกวะ. นกสารังคะ, นกจาตกะ. 642. ๖๔๒. Tuliyo pakkhibiḷālo,Satapatto tu sāraso; Bako tu sukkakākotha,Balākā visakaṇṭhikā. นกตุลิยะ, ปักขิพิฬาล (ค้างคาวแม่ไก่). นกสัตตปัตตะ, นกสารส. นกยาง (พกะ), สุกกะกากะ (กาสีขาว). นกยาง (พลาหกะ), วิสกัณฐิกา. 643. ๖๔๓. Lohapiṭṭho tathā kaṅko, khañjarīṭo tu khañjano; Kalaviṅko tu cāṭako, dindibho tu kikī bhave. นกโลหปิฏฐะ (มีหลังแดง), กังคะ (นกกระสา). นกขัญชรีฏะ, ขัญชนะ (นกเด้าดิน). นกกลวิงกะ (นกกระจาบ), จาตกะ. นกทินทิภะ, กิกี (นกแต้วแร้ว). 644. ๖๔๔. Kādambo [Pg.54] kāḷahaṃsotha, sakunto bhāsapakkhini; Dhūmyāṭo tu kaliṅgotha,Dātyūho kāḷakaṇṭhako. นกกาฬหงส์, กาฬหงส์ (หงส์ดำ). นกสกุนตะ, ภาสปักขินี (นกที่มีปีกส่องแสง). นกธูมยาฏะ, กลิงคะ. นกทาตยูหะ, กาฬกัณฐกะ (มีคอดำ). 645. ๖๔๕. Khuddādī makkhikābhedā, ḍaṃso piṅgalamakkhikā; Āsāṭikā makkhikāṇḍaṃ, pataṅgo salabho bhave. แมลงวันชนิดเล็กๆ เป็นต้น. เหลือบ, แมลงวันสีน้ำตาล. แมลงวันไข่, ไข่แมลงวัน. ผีเสื้อ, ตั๊กแตน. 646. ๖๔๖. Sūcimukho ca makaso, cīrī tu jhallikā tha ca; Jatukā jinapattā tha, haṃso setacchado bhave. ยุง (มีปากเหมือนเข็ม), มกส. จิ้งหรีด, ชัลลิกา. ค้างคาว, ชินปัตตา. หงส์, เศตฉทะ (มีขนขาว). 647. ๖๔๗. Te rājahaṃsā rattehi, pādatuṇḍehi bhāsitā; Mallikā’khyā dhataraṭṭhā, malīnehya’sitehi ca. หงส์เหล่านั้นที่มีเท้าและจะงอยปากสีแดง เรียกว่า ราชหงส์. หงส์ที่มีสีมัว (ดำ) เรียกว่า มัลลิกา. หงส์ที่มีสีขาว เรียกว่า ธตรัฏฐะ. 648. Tiraccho tu tiracchāno, tiracchānagato siyāti. ๖๔๘. สัตว์เดรัจฉาน, สัตว์เดรัจฉาน. Iti araññādivaggo. จบอรัณญาธิวรรค. 7. Pātālavagga ๗. ปาตาลวรรค 649. ๖๔๙. Adhobhuvanaṃ pātālaṃ, nāgaloko rasātalaṃ; Randhaṃ tu vivaraṃ chiddaṃ, kuharaṃ susiraṃ bilaṃ. ใต้พื้นโลก, บาดาล, นาคโลก, รสาทล. รู, ช่อง, โพรง, คูหา, สุสิระ, บิล. 650. ๖๕๐. Susi’tthī chiggalaṃ sobbhaṃ, sacchidde susiraṃ tisu; Thiyaṃ tu kāsu āvāṭo, sapparājā tu vāsukī. รู (สุสิ, ฉิกคละ, โสพภะ). มีรู, กลวง (สุสิระ). หลุม, บ่อ (กาสุ, อาวาฏะ). พญานาค, วาสุกี. 651. ๖๕๑. Ananto nāgarājā tha, vāhaso’jagaro bhave; Gonaso tu tiliccho tha,Deḍḍubho rājulo bhave. อนันตะ (พญานาค). วาหสะ, อชคร (งูเหลือม). โคนสะ, ติลิจฉะ (งูแมวเซา). เฑฑฒุภะ, ราชุละ (งูน้ำ). 652. ๖๕๒. Kambalo’ssataro meru, pāde nāgātha dhammanī; Silutto gharasappo tha, nīlasappo silābhu ca. งูกัมพละ, งูอัสสตร, งูเมรุ, งูนาคะ, งูธัมมนี; งูสิรุตตะ, งูบ้าน; งูเขียว, งูสิลาภู 653. ๖๕๓. Āsiviso bhujaṅgo’hi, bhujago ca bhujaṅgamo; Sarīsapo phaṇī sappā, lagaddā bhogi pannagā. อสรพิษ, งู, งู, งู, งู; สัตว์เลื้อยคลาน, งูมีหงอน (หรือมีพังพาน), งู, งู, งูมีขนด, งู 654. ๖๕๔. Dvijivho urago vāḷo, dīgho ca dīghapiṭṭhiko; Pādūdaro visadharo, bhogo tu phaṇino tanu. สัตว์สองลิ้น, งู, สัตว์ร้าย; สัตว์ตัวยาว, สัตว์หลังยาว; สัตว์มีท้องเป็นเท้า, ผู้ทรงพิษ; ส่วนลำตัวของงูมีหงอน เรียกว่า ภพ (ขนด) 655. ๖๕๕. Āsī’tthī [Pg.55] sappadāṭhā tha, nimmoko kañcuko samā; Visaṃ tva’nitthī garaḷaṃ, tabbhedā vā halāhalo. อาสี (เขี้ยวงู), เขี้ยวงู; นิมโมกะ และ กัญจุกะ (คราบงู); วิสะ และ ครฬะ (พิษ); พิษชนิดหนึ่งคือ หลาหละ 656. ๖๕๖. Kāḷakūṭādayo cātha, vāḷaggātya’hituṇḍiko; กาฬกูฏะเป็นต้น (ชื่อยาพิษ); ผู้จับสัตว์ร้าย, หมองู 657. ๖๕๗. Nirayo duggati’tthī ca, narako, so mahā’ṭṭhadhā; Sañjīvo kāḷasutto ca, mahāroruva roruvā; Patāpano avīci’tthī, saṅghāto tāpano iti. นิรยะ, ทุคติ (อิตถีลิงค์), นรก; นรกนั้นมี ๘ ขุมใหญ่ คือ สัญชีวะ, กาฬสุตตะ, มหารุรุวะ, รุรุวะ, ปตาปนะ, อเวจี (อิตถีลิงค์), สังฆาตะ, ตาปนะ 658. ๖๕๘. Thiyaṃ vetaraṇī loha, kumbhī tattha jalāsayā; Kāraṇiko nirayapo,Nerayiko tu nārako. เวตรณี (อิตถีลิงค์), โลหกุมภี (หม้อเหล็ก) เป็นแหล่งน้ำในนรกนั้น; การณิกะ, นิรยบาล (ผู้รักษานรก); เนรยิกะ, นารกะ (สัตว์นรก) 659. ๖๕๙. Aṇṇavo sāgaro sindhu, samuddo ratanākaro; Jalanijhu’ dadhi, tassa, bhedā khīraṇṇavādayo. อรรณพ, สาคร, สินธุ, สมุทร, รัตนากร, ชลนิธิ, อุทธิ (มหาสมุทร); ประเภทของมหาสมุทรนั้นมีขีรอรรณพ (ทะเลน้ำนม) เป็นต้น 660. ๖๖๐. Velā’ssa kūladeso tha,Āvaṭṭo salilabbhamo; Thevo tu bindu phusitaṃ, bhamo tu jalaniggamo. เวลา (ชายฝั่ง); อาวัฏฏะ, สลิลัพภมะ (น้ำวน); เถวะ, พินทุ, ผุสิตะ (หยดน้ำ); ภมะ (ทางระบายน้ำ) 661. ๖๖๑. Āpo payo jalaṃ vāri, pānīyaṃ salilaṃ dakaṃ; Aṇṇo nīraṃ vanaṃ vālaṃ, toyaṃ ambu’dakañca kaṃ. อาโป, ปโย, ชละ, วาริ, ปานียะ, สลิละ, ทกะ, อรรณะ, นีระ, วนะ, วาละ, โตยะ, อัมพุ, อุทกะ, กะ (น้ำ) 662. ๖๖๒. Taraṅgo ca tathā bhaṅgo, ūmi vīci pumitthiyaṃ; Ullolo tu ca kallolo, mahāvīcīsu kathyate. ตรังคะ, ภังคะ, อูมิ, วีจิ (ปุงลิงค์และอิตถีลิงค์) (คลื่น); อุลโลละ, กัลโลละ (ใช้เรียกคลื่นขนาดใหญ่) 663. ๖๖๓. Jambālo kalalaṃ paṅko, cikkhallaṃ kaddamo pyatha; Pulinaṃ vālukā vaṇṇu, marū’ru sikatā bhave. ชัมพาละ, กลละ, ปังกะ, จิกขัลละ, กัททมะ (โคลน, ตม); ปุลิระ, วาลุกา, วัณณุ, มรุ, อุรุ, สิกตา (ทราย, หาดทราย) 664. ๖๖๔. Antarīpañca dīpo vā, jalamajjhagataṃ thalaṃ; Tīraṃ tu kūlaṃ rodhañca, patīrañca taṭaṃ tisu. อันตทีปะ, ทีปะ (เกาะ, แผ่นดินในน้ำ); ตีระ, กุละ, โรธะ, ปตีระ, ตะฏะ (๓ ลิงค์) (ฝั่ง, ตลิ่ง) 665. ๖๖๕. Pāraṃ paramhi tīramhi, oraṃ tva’pāra muccate; Uḷumpo tu plavo kullo, taro ca paccarī’tthiyaṃ. ปาระ (ฝั่งโน้น); โอระ (ฝั่งนี้); อุฬุมพะ, ปลวะ, กุลละ, ตระ, ปัจจรี (อิตถีลิงค์) (แพ) 666. ๖๖๖. Taraṇī tari nāvā ca, kūpako tu ca kumbhakaṃ; Pacchābandho goṭaviso, kaṇṇadhāro tu nāviko. ตรณี, ตริ, นาวา (เรือ); กูปกะ, กุมภกะ (เสากระโดงเรือ); ปัจฉาพันธะ, โคฏวิสะ (หางเสือ); กัณณธาระ, นาวิกะ (นายท้ายเรือ) 667. ๖๖๗. Arittaṃ kenipāto tha,Potavāho niyāmako; Saṃyattikā tu nāvāya, vāṇijjamācaranti ye. อริตตะ, เกนิปาตะ (พาย, แจว); โปตวาหะ, นิยามกะ (กัปตันเรือ, ต้นหน); สังยัตติกะ (พ่อค้าผู้เดินเรือ) 668. ๖๖๘. Nāvāya’ṅgā’ [Pg.56] laṅkāro ca, vaṭākāro phiyādayo; Poto pavahanaṃ vuttaṃ, doṇi tvi’tthī tathā’mbaṇaṃ. ส่วนประกอบของเรือมี อลังการะ, วฏาการะ (เชือกใบเรือ), ผิยะ (พาย) เป็นต้น; โปตะ, ปวหนะ (เรือ); โทณี (อิตถีลิงค์), อัมพณะ (เรือเล็ก, รางน้ำ) 669. ๖๖๙. Gabhīra ninna gambhīrā, tho ttānaṃ tabbipakkhake; Agādhaṃ tva’talamphassaṃ, anaccho kalusā’vilā. คภีระ, นินนะ, คัมภีระ (ลึก); อุตตานะ (ตื้น) เป็นคำตรงข้าม; อคาธะ, อตลัมผัสสะ (ลึกหยั่งไม่ถึง); อนัจฉะ, กลุสะ, อาวิล (ไม่ใส, ขุ่นมัว) 670. ๖๗๐. Accho pasanno vimalo, gabhīrappabhutī tisu; Dhīvaro macchiko maccha, bandha kevaṭṭa jālikā. อัจฉะ, ปสันนะ, วิมละ (ใส, บริสุทธิ์); คภีระ เป็นต้น เป็น ๓ ลิงค์; ธีวระ, มัจฉิกะ, มัจฉพันธะ, เกวัฏฏะ, ชาลิกะ (ชาวประมง) 671. ๖๗๑. Maccho mīno jalacaro, puthulomo’mbujo jhaso; Rohito magguro siṅgī, balajo muñja pāvusā. มัจฉะ, มีนะ, ชลจร, ปุถุโลมะ, อัมพุชะ, ชสะ (ปลา); ปลาโรหิตะ, ปลามัคคุระ, ปลาสิงคี, ปลาพลชะ, ปลา มุญชะ, ปลาปาวุสะ 672. ๖๗๒. Sattavaṅko savaṅko ca, naḷamīno ca gaṇḍako; Susukā sapharī maccha, ppabhedā makarādayo. ปลาสัตตวังโก, ปลาสวังโก, ปลานฬมีนะ, ปลากัณฑกะ; ปลาสุสุกะ, ปลาสะผรี; ประเภทของปลาคือมังกร (หรือจระเข้) เป็นต้น 673. ๖๗๓. Mahāmacchā timi timi, ṅgalo timirapiṅgalo; Ānando timinando ca, ajjhāroho mahātimi. ปลาใหญ่ คือ ติมิ, ติมิงคละ, ติมิรปิงคละ, อานันทะ, ติมินันทะ, อัชฌาโรหะ, มหาติมิ 674. ๖๗๔. Pāsāṇamaccho pāṭhīno, vaṅko tu baḷiso bhave; Susumāro tu kumbhīlo,Nakko kummo tu kacchapo. ปลาปาสาณมัจฉะ, ปลาปาฐีนะ; วังคะ, พฬิสะ (เบ็ด); สุสุมาระ, กุมภีละ, นัคคะ (จระเข้); กุมมะ, กัจฉปะ (เต่า) 675. ๖๗๕. Kakkaṭako kuḷīro ca, jalūkā tu ca rattapā; Maṇḍūko dadduro bheko; Gaṇḍuppādo mahīlatā. กักกฏกะ, กุฬีระ (ปู); ชลูกา, รัตตปา (ปลิง); มัณฑูกะ, ทัททุระ, เภกะ (กบ); คัณฑุปปาทะ, มหีลตา (ไส้เดือน) 676. ๖๗๖. Atha sippī ca sutti’tthī, saṅkhe tu kambu’nitthiyaṃ; Khuddasaṅkhye saṅkhanakho, jalasutti ca sambuko. สิปปี, สุตติ (อิตถีลิงค์) (หอยมุก); สังขะ, กัมพุ (นปุงสกลิงค์) (สังข์); สังข์เล็ก, สังข์นขะ; ชลสุตติ, สัมพุกะ (หอยโข่ง, หอยน้ำ) 677. ๖๗๗. Jalāsayo jalādhāro, gambhīro rahado tha ca; Udapāno pānakūpo, khātaṃ pokkharaṇī’tthiyaṃ. ชลาศัย, ชลาธาร (ที่เก็บน้ำ); รหทะ (ห้วงน้ำลึก); อุทปานะ, ปานกูปะ (บ่อน้ำ); ขาตะ (สระที่ขุดขึ้น), โบกขรณี (อิตถีลิงค์) (สระบัว) 678. ๖๗๘. Taḷāko ca saro’nitthī, vāpī ca sarasī’tthiyaṃ; Daho’mbujākaro cātha, pallalaṃ khuddako saro. ตฬากะ, สระ (นปุงสกลิงค์); วาปี, สรสี (อิตถีลิงค์) (สระ, บึง); ทหะ, อัมพุชากร (บึงบัว); ปัลละ (สระน้อย) 679. ๖๗๙. Anotatto tathā kaṇṇa, muṇḍo ca rathakārako; Chaddanto ca kuṇālo ca, vuttā mandākinī’tthiyaṃ. อโนตัตตะ, กัณณมุณฑะ, รัถการะ, ฉัททันตะ, กุณาละ, มนทากินี (อิตถีลิงค์) 680. ๖๘๐. Tathā sīhappapātoti, ete satta mahāsarā; Āhāvo tu nipānañcā, khātaṃ tu devakhātakaṃ. สีหัปปปาตะ; เหล่านี้คือมหากระแส (สระใหญ่) ๗ แห่ง; อาหาวะ, นิปานะ (รางน้ำ, ที่ดื่มน้ำ); ขาตะ (สระขุด), เทวขาตกะ (สระที่เกิดเอง) 681. ๖๘๑. Savantī [Pg.57] ninnagā sindhu, saritā āpagā nadī; Bhāgīrathī tu gaṅgā tha, sambhedo sindhusaṅgamo. สวันตี, นินนคา, สินธุ, สริตา, อาปคา, นที (แม่น้ำ); ภาคีรถี, คงคา (แม่น้ำคงคา); สัมเภทะ, สินธุสังคมะ (ที่สบกันของแม่น้ำ) 682. ๖๘๒. Gaṅgā’ciravatī ceva, yamunā sarabhū (sarabū ) mahī; Imā mahānadī pañca, candabhāgā sarassatī. แม่น้ำคงคา อจิรวดี ยมุนา สรภู และมหี แม่น้ำใหญ่ ๕ สายเหล่านี้ (และ) แม่น้ำจันทภาคา แม่น้ำสรัสวดี 683. ๖๘๓. Nerañjarā ca kāverī, nammadādī ca ninnagā; Vārimaggo paṇālī’tthī, pume candanikā tu ca. แม่น้ำเนรัญชรา แม่น้ำกาเวรี และแม่น้ำนัมมทาเป็นต้น ทางน้ำเรียกว่า ปณาลี เป็นอิตถีลิงค์ ส่วนจันทนิกา (ร่องน้ำโสโครก) เป็นปุงลิงค์ 684. ๖๘๔. Jambālī oligallo ca, gāmadvāramhi kāsuyaṃ; Saroruhaṃ satapattaṃ, aravindañca vārijaṃ. จัมบาลีและโอลิคัลละ คือหลุมที่ประตูหมู่บ้าน สโรรุหะ สตปัตตะ อรวินทะ และวาริชะ (ล้วนหมายถึงดอกบัว) 685. ๖๘๕. Anitthī padumaṃ paṅke, ruhaṃ nalina pokkharaṃ; Muḷālapupphaṃ kamalaṃ, bhisapupphaṃ kusesayaṃ. ปทุมะ ปังเครุหะ นลินะ โปกขระ มุลาลปุปผะ กมละ ภิสปุปผะ และกุเสสยะ เป็นนปุงสกลิงค์ 686. ๖๘๖. Puṇḍarīkaṃ sitaṃ, rattaṃ, kokanadaṃ kokāsako; Kiñjakkho kesaro nitthī, daṇḍo tu nāla muccate. ปุณฑริกะ (บัวขาว) โกกนทะ (บัวแดง) โกกาสกะ กิญจักขะและเกสระ (เกสร) ไม่เป็นอิตถีลิงค์ ส่วนก้านบัวเรียกว่า นาละ 687. ๖๘๗. Bhisaṃ muḷālo nitthī ca, bījakoso tu kaṇṇikā; Padumādisamūhe tu, bhave saṇḍamanitthiyaṃ. ภิสะและมุลาละ (เหง้าบัว) ไม่เป็นอิตถีลิงค์ ส่วนกรรณิกาคือรังบัว (ฝักบัว) ส่วนหมู่แห่งดอกบัวเป็นต้น เรียกว่า สัณฑะ เป็นนปุงสกลิงค์ 688. ๖๘๘. Uppalaṃ kuvalayañca, nīlaṃ tvi’ndīvaraṃ siyā; Setetu kumudañcassa, kando sālūka muccate. อุบลและกุวลยะ (ดอกบัว) บัวเขียวเรียกว่า อินทีวระ ส่วนบัวขาวเรียกว่า กุมุท รากบัว (หัวบัว) เรียกว่า สาลูกะ 689. ๖๘๙. Sogandhikaṃ kallahāraṃ, dakasītalikaṃ pyatha; Sevālo nīlikā cātha, bhisinya’mbujinī bhave. โสคันธิกะ กัลลหาระ และทกสีตลิกะ (บัวสาย) อีกอย่างหนึ่ง สาหร่ายเรียกว่า เสวาละ และนีลิกา ส่วนกอพรรณไม้น้ำ (บึงบัว) เรียกว่า ภิสินี และอัมพุชินี 690. Sevālā tilabījañca, saṅkhe ca paṇakādayoti. ๖๙๐. เสวาละ (สาหร่าย) ติลพีชะ (เมล็ดงา) สังขะ (หอยสังข์) และปณกะ (ตะไคร่น้ำ) เป็นต้น Iti pātālavaggo. จบปาตาลวรรค Bhūkaṇḍo dutiyo. จบภูกัณฑ์ที่ ๒ 3. Sāmaññakaṇḍa ๓. สามัญญกัณฑ์ 1. Visesyādhīnavagga ๑. วิเสสยาธีนวรรค 691. ๖๙๑. Visesyādhīna saṃkiṇṇā, nekatthehya’byayehi ca; Sā’ṅgo’pāṅgehi kathyante, kaṇḍe vaggā iha kkamā. ในกัณฑ์นี้ จะกล่าวถึงวรรคทั้งหลายตามลำดับ คือ วิเสสยาธีนวรรค สังกิณณวรรค อเนกัตถวรรค และอัพยยวรรค พร้อมด้วยส่วนประกอบหลักและส่วนประกอบรอง 692. ๖๙๒. Guṇadabbakriyāsaddā, [Pg.58] siyuṃ sabbe visesanā; Visesyādhīnabhāvena, visesyasamaliṅgino. ศัพท์ที่บอกคุณ บอกวัตถุ และบอกกิริยา ทั้งหมดเป็นวิเสสนะ เพราะต้องขึ้นอยู่กับวิเสสยะ จึงมีลิงค์เสมอกันกับวิเสสยะ 693. ๖๙๓. Sobhanaṃ ruciraṃ sādhu, manuññaṃ cāru sundaraṃ; Vaggu manoramaṃ kantaṃ, hārī mañju ca pesalaṃ. โสภณะ, รุจิระ, สาธุ, มนุญญะ, จารุ, สุนทระ, วักคุ, มโนรมะ, กันตะ, หารี, มัญชุ และเปสละ (ล้วนหมายถึง งาม, ดี, น่ารื่นรมย์) 694. ๖๙๔. Bhaddaṃ vāmañca kalyāṇaṃ, manāpaṃ laddhakaṃ subhaṃ; Uttamo pavaro jeṭṭho, pamukhā’nuttaro varo. ภัททะ, วามะ, กัลยาณะ, มนาปะ, ลัทธกะ, สุภะ (ดี, งาม) อุตตมะ, ปวระ, เชฏฐะ, ปมุขะ, อนุตตระ, วระ (สูงสุด, ประเสริฐ) 695. ๖๙๕. Mukhyo padhānaṃ pāmokkho, para maggañña muttaraṃ; Paṇītaṃ paramaṃ seyyo, gāmaṇī seṭṭha sattamā. มุขยะ, ปธานะ, ปาโมกขะ, ประ, อัคคะ, อัญญะ, อุตตระ, ปณีตะ, ปรมะ, เสยยะ, คามณี, เสฏฐะ และสัตตมะ (ล้วนหมายถึง เป็นประธาน, ประเสริฐ, ยอดเยี่ยม) 696. ๖๙๖. Visiṭṭhā’riya nāge’ko, sabhaggā mokkha puṅgavā; Sīha kuñjara saddūlā, dī tu samāsagā pume. วิสิฏฐะ, อริยะ, นาคะ, เอกะ, สภัคคะ, โมกขะ, ปุงควะ, สีหะ, กุญชระ และสัททูละ เป็นต้น เมื่อประกอบสมาส เป็นปุงลิงค์ 697. ๖๙๗. Citta’kkhi pītijanana, mabyāseka masecanaṃ; Iṭṭhaṃ tu subhagaṃ hajjaṃ, dayitaṃ vallabhaṃ piyaṃ. สิ่งที่ทำให้ใจและตาเอิบอิ่ม เรียกว่า อพยาเสกะ และ อเสจนะ, ส่วนคำว่า อิฏฐะ, สุภคะ, หัชชะ, ทยิตะ, วัลลภะ และ ปิยะ (หมายถึง เป็นที่รัก, น่าปรารถนา) 698. ๖๙๘. Tucchañca rittakaṃ suññaṃ, athā’sārañca pheggu ca; Mejjhaṃ pūtaṃ pavitto tha, aviraddho apaṇṇako. ตุจฉะ, ริตตกะ, สุญญะ (ว่างเปล่า), อสาระ, เผคคุ (ไม่มีแก่นสาร), เมชฌะ, ปูตะ, ปวิตตะ (สะอาด, บริสุทธิ์), อวิรัทธะ, อปัณณกะ (ไม่ผิดพลาด, แน่นอน) 699. ๖๙๙. Ukkaṭṭho ca pakaṭṭho tha, nihīno hīna lāmakā; Patikiṭṭhaṃ nikiṭṭhañca, ittarā’vajja kucchitā. อุกกัฏฐะ, ปกัฏฐะ (เลิศ, ประเสริฐ), นิหีนะ, หีนะ, ลามกะ (เลวทราม, ต่ำช้า), ปฏิกิฏฐะ, นิกิฏฐะ, อิตตระ, อวัชชะ และกุจฉิตะ (น่ารังเกียจ, น่าตำหนิ) 700. ๗๐๐. Adhamo’maka gārayhā,Malīno tu malīmaso; Brahā mahantaṃ vipulaṃ, visālaṃ puthulaṃ puthu. อธมะ, โอมกะ, คารัยหะ (ต่ำทราม, น่าตำหนิ), มลีนะ, มลีมะสะ (แปดเปื้อน, สกปรก), พรหา, มหันตะ, วิปุละ, วิสาละ, ปุถุละ และปุถุ (ใหญ่โต, กว้างขวาง) 701. ๗๐๑. Garu’ru vitthiṇṇa matho, pīnaṃ thūlañca pīvaraṃ; Thullañca vaṭharañcā tha, ācitaṃ nicitaṃ bhave. ครุ, อุรุ, วิตถิณณะ (หนัก, ใหญ่, กว้างขวาง), ปีนะ, ถูละ, ปีวระ, ถุลละ, วฐระ (อ้วน, หนา), อาจิตะ และนิจิตะ (สะสม, พอกพูน) 702. ๗๐๒. Sabbaṃ samatta makhilaṃ, nikhilaṃ sakalaṃ tathā; Nissesaṃ kasiṇā’sesaṃ, samaggañca anūnakaṃ, สัพพะ, สมัตตะ, อขิละ, นิขิละ, สกละ, นิสเสสะ, กสิณะ, อเสสะ, สมัคคะ และอนูนกะ (ทั้งหมด, ทั้งสิ้น, ไม่บกพร่อง) 703. ๗๐๓. Bhūri pahutaṃ pacuraṃ, bhiyyo sambahulaṃ bahu; Yebhuyyaṃ bahulaṃ cātha, bāhiraṃ paribāhiraṃ. ภูริ, ปหูตะ, ปจุระ, ภิยโย, สัมพหุละ, พหุ, เยภุยยะ, พหุละ (มาก, มากมาย), พาหิระ และปริพาหิระ (ภายนอก) 704. ๗๐๔. Parosatādī te, yesaṃ, paraṃ mattaṃ satādito; Parittaṃ sukhumaṃ khuddaṃ, thoka mappaṃ kisaṃ tanu. ปโรสตระ เป็นต้น คือคำที่มีคำว่า ประ อยู่หน้าคำว่า สตะ เป็นต้น (แปลว่า เกินร้อย), ปริตตะ, สุขุมะ, ขุททะ, โถกะ, อัปปะ, กิสะ และตนุ (น้อย, เล็ก, ผอม, บาง) 705. ๗๐๕. Cullaṃ matte’tthiyaṃ lesa,Lavā’ṇuhi kaṇo pume; Samīpaṃ nikaṭā’sanno, pakaṭṭhā’bhyāsa santikaṃ. จุลละ (เล็กน้อย), มัตติ เป็นอิตถีลิงค์, เลสะ, ลวะ, อณุ และกณะ เป็นปุงลิงค์ (แปลว่า น้อย, นิดเดียว), สมีปะ, นิกฏะ, อาสันนะ, ปกัฏฐะ, อัพยาสะ และสันติกะ (ใกล้) 706. ๗๐๖. Avidūrañca [Pg.59] sāmantaṃ, sannikaṭṭha mupantikaṃ; Sakāsaṃ antikaṃ ñattaṃ, dūraṃ tu vippakaṭṭhakaṃ. อวิทูระ, สามันตะ, สันนิกัฏฐะ, อุปันติกะ, สกาสะ และอันติกะ (ใกล้), ส่วน ทูระ และวิปปะกัฏฐะ (ไกล) 707. ๗๐๗. Nirantaraṃ ghanaṃ sandaṃ, viraḷaṃ pelavaṃ tanu; Athā yataṃ dīgha matho, nittalaṃ vaṭṭa vaṭṭulaṃ. นิรันตระ, ฆนะ, สันทะ (ต่อเนื่อง, หนาแน่น), วิรฬะ, เปลวะ, ตนุ (ห่าง, บาง), อายตะ, ทีฆะ (ยาว), นิตตละ, วัตตะ และวัตตุละ (กลม) 708. ๗๐๘. Ucco tu unnato tuṅgo, udaggo ceva ucchito; Nīco rasso vāmano tha, ajimho paguṇo uju. สูง, ยกขึ้น, สูงเด่น, สูงชัน, สูง; ต่ำ, เตี้ย, คนแคระ; ไม่คด, ตรง, ซื่อตรง 709. ๗๐๙. Aḷāraṃ vellitaṃ vaṅkaṃ, kuṭilaṃ jimha kuñcitaṃ; Dhuvo ca sassato nicco, sadātana sanantanā. คด, งอ, โค้ง, คดเคี้ยว, คด, งอ; มั่นคง, เที่ยงแท้, เป็นนิตย์, ตลอดไป, ชั่วนิรันดร์ 710. ๗๑๐. Kūṭaṭṭho tve’karūpena, kālabyāpī pakāsito; Lahu sallahukaṃ cātha, saṅkhyātaṃ gaṇitaṃ mitaṃ. ตั้งมั่นอยู่ด้วยรูปเดียว, ปรากฏตลอดกาล; เบา, เบาบาง; นับได้, คำนวณได้, วัดได้ 711. ๗๑๑. Tiṇhaṃ tu tikhiṇaṃ tibbaṃ, caṇḍaṃ uggaṃ kharaṃ bhave; Jaṅgamañca carañceva, tasaṃ ñeyyaṃ carācaraṃ. คม, แหลม, แรงกล้า, ดุร้าย, ร้ายกาจ, หยาบ; สิ่งที่เคลื่อนไหวได้, สิ่งที่สัญจรไปมา, สัตว์ที่หวั่นไหว, สิ่งที่เคลื่อนที่และไม่เคลื่อนที่ 712. ๗๑๒. Kampanaṃ calanaṃ cātha, atiritto tathā’dhiko; Thāvaro jaṅgamā añño, lolaṃ tu cañcalaṃ calaṃ. สั่นสะเทือน, เคลื่อนไหว; เกิน, มากเกินไป; มั่นคง (สิ่งที่อยู่กับที่), ตรงข้ามกับเคลื่อนที่; โลเล, ไม่มั่นคง, เคลื่อนไหว 713. ๗๑๓. Taralañca purāṇo tu, purātana sanantanā; Cirantano tha paccaggho, nūtano’bhinavo navo. กวัดแกว่ง, ไม่มั่นคง; เก่า, โบราณ, ยั่งยืน, นานมาแล้ว; ใหม่, สด, ใหม่เอี่ยม, ใหม่ 714. ๗๑๔. Kurūraṃ kaṭhinaṃ daḷhaṃ, niṭṭhuraṃ kakkhaḷaṃ bhave; Anitthya’nto pariyanto, panto ca pacchima’ntimā. โหดร้าย, แข็ง, มั่นคง, ทารุณ, หยาบกระด้าง; ที่สุด, ขอบเขต, ปลาย, สุดท้าย, ท้ายที่สุด 715. ๗๑๕. Jighaññaṃ carimaṃ pubbaṃ, tva’ggaṃ paṭhama mādi so; Patirūpo nucchavikaṃ, atha moghaṃ niratthakaṃ. สุดท้าย, หลังสุด; ก่อน, ยอด, แรก, เริ่มต้น; เหมาะสม, คู่ควร; เปล่าประโยชน์, ไร้ความหมาย 716. ๗๑๖. Byattaṃ puṭa ñca mudu tu, sukumārañca komalaṃ; Paccakkhaṃ indriyaggayhaṃ, apaccakkhaṃ atindriyaṃ. ปรากฏชัด, แจ่มแจ้ง; อ่อนนุ่ม, ละเอียดอ่อน, นุ่มนวล; ประจักษ์, ที่รับรู้ได้ด้วยอินทรีย์; ไม่ประจักษ์, พ้นวิสัยอินทรีย์ 717. ๗๑๗. Itarā’ññataro eko, añño bahuvidho tu ca; Nānārūpo ca vividho, abādhaṃ tu niraggalaṃ. อื่น, บางคน, หนึ่ง; อื่น, หลายชนิด; มีรูปต่างกัน, หลากหลาย; ไม่มีอุปสรรค, ไม่มีเครื่องขัดขวาง 718. ๗๑๘. Athe’kākī ca ekacco, eko ca ekako samā; Sādhāraṇañca sāmaññaṃ, sambādho tu ca saṃkaṭaṃ. คนเดียว, บางคน, หนึ่ง, คนเดียว; ทั่วไป, สามัญ; คับแคบ, คับขัน 719. ๗๑๙. Vāmaṃ kaḷevaraṃ sabyaṃ; Apasabyaṃ tu dakkhiṇaṃ; Paṭikūlaṃ tva’pasabyaṃ, gahanaṃ kalilaṃ samā. ซ้าย, ร่างกาย, ซ้าย; ขวา, ขวา; ทวน, ตรงข้าม; รกชัฏ, สับสน 720. ๗๒๐. Uccāvacaṃ [Pg.60] bahubhedaṃ, saṃkiṇṇā’ kiṇṇa saṃkulā; Katahattho ca kusalo, pavīṇā’bhiñña sikkhitā. สูงๆ ต่ำๆ, หลายชนิด; ปะปน, ยุ่งเหยิง, สับสน; ชำนาญ, ฉลาด, เชี่ยวชาญ, รู้ยิ่ง, ได้รับการฝึกฝน 721. ๗๒๑. Nipuṇo ca paṭu cheko, cāturo dakkha pesalā; Bālo dattu jalo mūḷho, mando viññū ca bāliso. ฉลาด, คล่องแคล่ว, เชี่ยวชาญ, เฉลียวฉลาด, ชำนาญ, มีศีลดี; โง่, เขลา, เซ่อซ่า, หลง, อ่อนปัญญา, ผู้รู้, คนเขลา 722. ๗๒๒. Puññavā sukatī dhañño, mahussāho mahādhiti; Mahātaṇho mahiccho tha, hadayī hadayālu ca. มีบุญ, ทำดี, มีโชค; มีความเพียรมาก, มีความตั้งใจมาก; มีตัณหามาก, มีความปรารถนามาก; มีใจ, มีใจเมตตา 723. ๗๒๓. Sumano haṭṭhacitto tha, dummano vimano pyatha; Vadāniyo vadaññū ca, dānasoṇḍo bahuppado. มีใจดี, มีใจยินดี; มีใจเศร้า, มีใจหดหู่; ใจบุญ, รู้ความต้องการของผู้อื่น; ใจดีในการให้, ผู้ให้มาก 724. ๗๒๔. Khyāto patīto paññāto,Bhiññāto pathito suto,Vissuto vidito ceva, pasiddho pākaṭo bhave. มีชื่อเสียง, เป็นที่รู้จัก, ปรากฏ, เป็นที่รู้จัก, แพร่หลาย, ได้ยิน, มีชื่อเสียง, รู้จัก, มีชื่อเสียง, ปรากฏ 725. ๗๒๕. Issaro nāyako sāmī, patī’sā’dhipatī pabhū; Ayyā’dhipā’dhibhū netā,Ibbho tva’ḍḍho tathā dhanī. ผู้เป็นใหญ่, ผู้นำ, เจ้าของ, นาย, ผู้เป็นใหญ่, ผู้ปกครอง, ผู้มีอำนาจ, นาย, ผู้ปกครอง, ผู้มีอำนาจ, ผู้นำ; มั่งคั่ง, ร่ำรวย, มีทรัพย์ 726. ๗๒๖. Dānāraho dakkhiṇeyyo, siniddho tu ca vacchalo; Parikkhako kāraṇiko,Āsatto tu ca tapparo. ควรแก่ทาน, ควรแก่ทักษิณา; เอ็นดู, รักใคร่; ผู้สอบสวน, ผู้มีเหตุผล; หมกมุ่น, ขวนขวาย 727. ๗๒๗. Kāruṇiko dayālupi, sūrato ussuko tu ca; Iṭṭhatthe uyyuto cātha, dīghasutto cirakriyo. มีความกรุณา, มีความเมตตา; สงบเสงี่ยม, ขวนขวาย; ขวนขวายในสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา; ทำงานช้า, ทำงานนาน 728. ๗๒๘. Parādhīno parāyatto, āyatto tu ca santako; Pariggaho adhīno ca, sacchando tu ca serini. ขึ้นกับผู้อื่น, อาศัยผู้อื่น; เนื่องด้วย, เป็นของตน; เป็นบริวาร, อยู่ในอำนาจ; ตามใจตนเอง, เป็นอิสระ 729. ๗๒๙. Anisammakārī jammo, atitaṇho tu lolupo; Giddho tu luddho lolo tha,Kuṇṭho mando kriyāsu hi. ผู้ทำโดยไม่พิจารณา, คนเลว; มีตัณหามากเกินไป, โลภมาก; โลภ, โลภ, โลเล; เฉื่อยชา, อ่อนปัญญาในการงาน 730. ๗๓๐. Kāmayitā tu kamitā, kāmano kāmi kāmuko; Soṇḍo matto vidheyyo tu,Assavo subbaco samā. ผู้ใคร่, ผู้ปรารถนา, ผู้ใคร่, ผู้ใคร่, ผู้ใคร่; ผู้ติดสอย, มึนเมา; ว่าง่าย, เชื่อฟัง, พูดง่าย 731. ๗๓๑. Pagabbho [Pg.61] paṭibhāyutto, bhīsīlo bhīru bhīruko; Adhīro kātaro cātha,Hiṃsāsīlo ca ghātuko. คะนอง, มีปฏิภาณ; ขี้กลัว, ขี้ขลาด, ขี้ขลาด; ไม่มั่นคง, ขี้ขลาด; มีปกติเบียดเบียน, ผู้ฆ่า 732. ๗๓๒. Kodhano rosano kopī,Caṇḍo tvaccantakodhano; Sahano khamano khantā, titikkhavā ca khantimā. โกรธง่าย, โกรธ, โกรธ; ดุร้าย, โกรธจัด; อดทน, อดทน, ผู้อดทน, มีความอดทน, มีความอดทน 733. ๗๓๓. Saddhāyutto tu saddhālu, dhajavā tu dhajālu ca ; Niddālu niddāsīlo tha, bhassaro bhāsuro bhave. ประกอบด้วยศรัทธา, มีศรัทธา; มีธง, มีธง; ขี้เซา, มีปกตินอน; สว่างไสว, รุ่งเรือง 734. ๗๓๔. Naggo digambaro’vattho, ghasmaro tu ca bhakkhako; Eḷamūgo tu vattuñca, sotuṃ cā’kusalo bhave. เปลือย, เปลือยกาย, ไม่มีเสื้อผ้า; กินจุ, ผู้กิน; เป็นใบ้และหูหนวก, ไม่สามารถพูดและฟังได้ 735. ๗๓๕. Mukharo dummukhā’baddha, mukhā cāppiyavādini; Vācālo bahugārayha, vace vattā tu so vado. ปากโป้ง, มีปากเสีย, ปากไม่มีหูรูด, พูดสิ่งที่ไม่เป็นที่รัก; พูดมาก, พูดคำที่ควรตำหนิมาก; ผู้พูด, ผู้กล่าว 736. ๗๓๖. Nijo sako attaniyo,Vimhayo’cchariya’bbhuto; Vihattho byākulo cātha,Ātatāyī vadhudyato. ของตน, ของตน, ของตน; น่าอัศจรรย์, น่าประหลาดใจ, น่าอัศจรรย์; สับสน, วุ่นวาย; ผู้ประทุษร้าย, ผู้เตรียมพร้อมจะฆ่า 737. ๗๓๗. Sīsacchejjamhi vajjho tha, nikato ca saṭho’nuju; Sūcako pisuṇo kaṇṇe,Japo dhutto tu vañcako. ผู้ควรแก่การตัดศีรษะ, ผู้ควรแก่การประหาร; คดโกง, เจ้าเล่ห์, ไม่ซื่อตรง; ผู้ส่อเสียด, ผู้ยุยง, ผู้กระซิบข้างหู; คนโกง, ผู้หลอกลวง 738. ๗๓๘. Anisamma hi yo kiccaṃ, puriso vadhabandhanādi mācarati; Avinicchitakārittā, sokhalu capaloti viññeyyo. ผู้ใดไม่พิจารณาการงานก่อนแล้ว กระทำกรรมมีการฆ่าและการจองจำ เป็นต้น เพราะความเป็นผู้กระทำโดยมิได้ใคร่ครวญ ผู้นั้นพึงทราบว่าเป็นคนคะนองแท้ 739. ๗๓๙. Khuddo kadariyo thaddha, maccharī kapaṇo pyatha; Akiñcano daliddo ca, dīno niddhana duggatā. คนต่ำช้า, คนตระหนี่, คนกระด้าง, คนขี้เหนียว, คนน่าสงสาร; อีกอย่างหนึ่ง คนไม่มีอะไร, คนยากจน, คนเข็ญใจ, คนไม่มีทรัพย์, คนตกยาก 740. ๗๔๐. Asambhāvitasampattaṃ, kākatāliya muccate; Atha yācanako atthī, yācako ca vanibbako. การได้มาโดยไม่คาดฝัน เรียกว่า กากตาลียะ (เหตุบังเอิญเหมือนกาบินมากับลูกตาลหล่น). อนึ่ง ผู้ขอ, ผู้ต้องการ, ผู้ขอ และวนิพก (ล้วนหมายถึงผู้ขอทาน) 741. ๗๔๑. Aṇḍajā pakkhisappādī, narādī tu jalābujā; Sedajā kimiḍaṃsādī, devādī tvo’ papātikā. สัตว์เกิดในไข่ คือนกและงูเป็นต้น เรียกว่า อัณฑชะ; ส่วนสัตว์เกิดในครรภ์ คือมนุษย์เป็นต้น เรียกว่า ชลาพุชะ; สัตว์เกิดในเถ้าไคล คือหนอนและเหลือบเป็นต้น เรียกว่า สังเสทชะ; ส่วนสัตว์เกิดผุดขึ้น คือเทวดาเป็นต้น เรียกว่า โอปปาติกะ 742. ๗๔๒. Jaṇṇutaggho [Pg.62] jaṇṇumatto, kappo tu kiñcidūnake; Antaggataṃ bhu pariyā, panna mantogadho’gadhā. เพียงเข่า, เท่าเข่า; ส่วนคำว่า กัปปะ ใช้ในความหมายว่าหย่อนกว่าเล็กน้อย; อันตคตะ, ปริยาปันนะ, อันโตคธะ และโอคธะ (ล้วนหมายถึง นับเนื่องเข้าแล้ว, รวมอยู่ภายใน) 743. ๗๔๓. Rādhito sādhito cātha, nippakkaṃ kuthitaṃ bhave; Āpanno tvā’padappatto, vivaso tvavaso bhave. สำเร็จแล้ว, ทำให้สำเร็จแล้ว; อนึ่ง (ของที่) สุกแล้ว, เน่าแล้ว; ส่วนผู้ถึงแล้ว, ผู้ถึงซึ่งวิบัติ; ส่วนผู้ไม่มีอำนาจ, ผู้ไม่เป็นอิสระ 744. ๗๔๔. Nuṇṇo nuttā’tta, khittā ce’, ritā viddhā tha kampito; Dhūto ādhūta calitā, nisitaṃ tu ca tejitaṃ. ถูกส่งไปแล้ว, ถูกขับไล่แล้ว, ถูกซัดไปแล้ว, ถูกทำให้เคลื่อนไหวแล้ว, ถูกแทงแล้ว, ถูกทำให้สั่นสะเทือนแล้ว; ถูกสลัดแล้ว, ถูกเขย่าแล้ว, เคลื่อนไหวแล้ว; ส่วน (ของที่) ลับแล้ว และทำให้คมแล้ว 745. ๗๔๕. Pattabbaṃ gamma māpajjaṃ, pakkaṃ pariṇataṃ samā; Veṭhitaṃ tu valayitaṃ, ruddhaṃ saṃvuta māvutaṃ. พึงถึง, พึงไป, พึงเข้าถึง; สุกแล้ว, แก่รอบแล้ว (เหมือนกัน); ส่วน (ของที่) ห่อหุ้มแล้ว, พันรอบแล้ว; (ของที่) ถูกกั้นแล้ว, ถูกปิดแล้ว, ถูกล้อมไว้แล้ว 746. ๗๔๖. Parikkhittañca nivutaṃ, visaṭaṃ vitthataṃ tataṃ; Litto tu diddho gūḷho tu,Gutto puṭṭho tu posito. ถูกล้อมรอบแล้ว และถูกปิดกั้นแล้ว; แผ่ไปแล้ว, ขยายออกแล้ว, กางออกแล้ว; ส่วน (ของที่) ทาแล้ว, ฉาบแล้ว; ส่วน (ของที่) ซ่อนแล้ว, คุ้มครองแล้ว; ส่วน (ผู้ที่) ถูกเลี้ยงดูแล้ว, บำรุงแล้ว 747. ๗๔๗. Lajjito hīḷito cātha, sanitaṃ dhanitaṃ pyatha; Sandānito sito baddho,Kīlito saṃyato bhave. ละอายแล้ว, ถูกดูหมิ่นแล้ว; อนึ่ง (ของที่) มีเสียงแล้ว, ดังแล้ว; ถูกผูกแล้ว, ถูกมัดแล้ว, ถูกจองจำแล้ว; ถูกตรึงไว้แล้ว, ถูกสำรวมแล้ว 748. ๗๔๘. Siddhe nipphanna nibbattā, dārite bhinna bheditā; Channo tu chādite cātha, viddhe chiddita vedhitā. สำเร็จแล้ว, สำเร็จแล้ว, บังเกิดแล้ว; (ของที่) ถูกผ่าแล้ว, แตกแล้ว, ถูกทำให้แตกแล้ว; ส่วน (ของที่) มุงแล้ว, ปิดบังแล้ว; อนึ่ง (ของที่) ถูกเจาะแล้ว, เป็นรูแล้ว, ถูกแทงแล้ว 749. ๗๔๙. Āhaṭo ābhatā’nītā,Danto tu damito siyā; Santo tu samito ceva,Puṇṇo tu pūrito bhave. นำมาแล้ว, นำมาแล้ว, นำมาแล้ว; ส่วน (ผู้ที่) ฝึกแล้ว, ถูกฝึกแล้ว; ส่วน (ผู้ที่) สงบแล้ว และถูกทำให้สงบแล้ว; ส่วน (ของที่) เต็มแล้ว, ถูกทำให้เต็มแล้ว 750. ๗๕๐. Apacāyito mahito, pūjitā’rahito’ccito; Mānito cā’pacito ca, tacchitaṃ tutanūkate. ถูกนอบน้อมแล้ว, ถูกบูชาแล้ว, ถูกบูชาแล้ว, ถูกสักการะแล้ว, ถูกบูชาแล้ว; ถูกนับถือแล้ว และถูกบูชาแล้ว; ส่วน (ของที่) ถูกถากแล้ว (หมายถึง) ทำให้บางแล้ว 751. ๗๕๑. Santatto dhūpito copa,Carito tu upāsito; Bhaṭṭhaṃ tu galitaṃ pannaṃ, cutañca dhaṃsitaṃ bhave. ร้อนทั่วแล้ว, ถูกรมควันแล้ว และถูกเข้าไปประพฤติแล้ว; ส่วน (ที่) ประพฤติแล้ว, เข้าไปนั่งใกล้แล้ว; ส่วน (ของที่) ตกแล้ว, หล่นแล้ว, ตกไปแล้ว, เคลื่อนแล้ว และตกลงไปแล้ว 752. ๗๕๒. Pīto pamudito haṭṭho,Matto tuṭṭho tha kantito; Sañchinno lūna dātā tha,Pasattho vaṇṇito thuto. ยินดีแล้ว, ร่าเริงแล้ว, บันเทิงแล้ว; มัวเมาแล้ว, ยินดีแล้ว, อนึ่ง (ผู้ที่) อันเขาปรารถนาแล้ว; (ของที่) ถูกตัดแล้ว, ถูกเกี่ยวแล้ว, ถูกตัดแล้ว; อนึ่ง (ผู้ที่) อันเขาสรรเสริญแล้ว, พรรณนาแล้ว, ชมเชยแล้ว 753. ๗๕๓. Tinto’lla’dda [Pg.63] kilinno’nnā, maggitaṃ pariyesitaṃ; Anvesitaṃ gavesitaṃ, laddhaṃ tu patta muccate. เปียกแล้ว, ชุ่มแล้ว, เปียกชื้นแล้ว, เปียกแฉะแล้ว, เปียกปอนแล้ว; (ของที่) อันเขาแสวงหาแล้ว, ค้นหาแล้ว; ค้นคว้าแล้ว, เสาะหาแล้ว; ส่วน (ของที่) ได้แล้ว เรียกว่า ปัตตะ (ถึงแล้ว) 754. ๗๕๔. Rakkhitaṃ gopitaṃ guttaṃ, tātaṃ gopāyitā’vitā; Pālitaṃ atha ossaṭṭhaṃ, cattaṃ hīnaṃ samujjhitaṃ. รักษาแล้ว, คุ้มครองแล้ว, คุ้มครองแล้ว, รักษาแล้ว, คุ้มครองแล้ว, ป้องกันแล้ว; บำรุงรักษาแล้ว; อนึ่ง (ของที่) ปล่อยแล้ว, สละแล้ว, ละทิ้งแล้ว, ทอดทิ้งแล้ว 755. ๗๕๕. Bhāsitaṃ lapitaṃ vuttā, bhihitā’khyāta jappitā; Udīritañca kathitaṃ, gaditaṃ bhaṇito’ditā. กล่าวแล้ว, พูดแล้ว, กล่าวแล้ว, กล่าวแล้ว, บอกแล้ว, บ่นแล้ว; และกล่าวแล้ว, บอกแล้ว, กล่าวแล้ว, พูดแล้ว, กล่าวแล้ว 756. ๗๕๖. Avaññātā’vagaṇitā, paribhūtā’vamānitā; Jighacchito tu khudito,Chāto ceva bubhukkhito. ถูกดูหมิ่นแล้ว, ถูกดูแคลนแล้ว, ถูกสบประมาทแล้ว, ถูกเหยียดหยามแล้ว; ส่วน (ผู้ที่) หิวแล้ว, หิวโหยแล้ว; หิวแล้ว และหิวแล้ว 757. ๗๕๗. Buddhaṃ ñātaṃ paṭipannaṃ, viditā’vagataṃ mataṃ; Gilito khādito bhutto,Bhakkhito’jjhohaṭā’sitā. รู้แล้ว, รู้แล้ว, รู้แจ้งแล้ว, รู้แล้ว, เข้าใจแล้ว, ทราบแล้ว; (ของที่) ถูกกลืนแล้ว, เคี้ยวแล้ว, บริโภคแล้ว, กินแล้ว, กลืนกินแล้ว, กินแล้ว Iti visesyādhīnavaggo. จบวิเสสยาธีนวรรค 2. Saṃkiṇṇavagga ๒. สังกิณณวรรค 758. ๗๕๘. Ñeyyaṃ liṅga miha kvāpi, paccayatthavasena ca; Kriyā tu kiriyaṃ kammaṃ,Santi tu samatho samo; Damo ca damatho danti, vattaṃ tu suddhakammani; Atho āsaṅgavacanaṃ, tīsu vuttaṃ parāyaṇaṃ. พึงทราบลิงค์ (เพศ) ในที่บางแห่งนี้ และโดยอำนาจแห่งเนื้อความของปัจจัย; กิริยา, กิริยา และกรรม (หมายถึงการกระทำ); ส่วนสันติ, สมถะ และสมะ (หมายถึงความสงบ); ทมะ, ทมถะ และทันติ (หมายถึงการฝึก); ส่วนวัตร (หมายถึงการงานที่บริสุทธิ์); อนึ่ง คำว่า อาสังคะ และปรายณะ (ที่พึ่ง) ท่านกล่าวไว้ใน ๓ ลิงค์ 759. ๗๕๙. Bhedo vidāro phuṭanaṃ, tappanaṃ tu ca pīṇanaṃ; Akkosana mabhisaṅgo,Bhikkhā tu yācanā’tthanā. การแตก, การแยก, การแตกออก; ส่วนการทำให้อิ่มเอม และการทำให้ปลื้มใจ; การด่า, การแช่งด่า; ส่วนภิกขา, การขอ และการอ้อนวอน 760. ๗๖๐. Ninnimittaṃ yadicchā thā’, pucchanā nandanāni ca; Sabhājana matho ñāyo,Nayo phāti tu vuddhiyaṃ. ความไม่มีนิมิต, ความเป็นไปตามความปรารถนา; อนึ่ง การถาม และการยินดี; การยกย่องสรรเสริญ, อนึ่ง ญายะ และนยะ (หมายถึงความยุติธรรม, ทาง); ส่วนผาติ (หมายถึงความเจริญ) 761. ๗๖๑. Kilamatho kilamanaṃ, pasavo tu pasūtiyaṃ; Ukkaṃso tvatisayo tha,Jayo ca jayanaṃ jiti. ความเหน็ดเหนื่อย, ความลำบาก; ส่วนปสวะ (หมายถึงการเกิด, การคลอด); ส่วนความยกย่อง, ความยิ่งใหญ่; อนึ่ง ชัยชนะ, การชนะ และความชนะ 762. ๗๖๒. Vaso [Pg.64] kanti, byadho vedho,Gaho gāho varo vuti; Pacā pāko havo huti,Vedo vedana mitthi vā. อำนาจ, ความปรารถนา; การแทง, การเจาะ; การยึด, การจับ, การเลือก, การกั้น; การหุง, การสุก, การเรียก, การบูชา; ความรู้, ความรู้สึก (เหล่านี้เป็นอิตถีลิงค์บ้าง) 763. ๗๖๓. Jīraṇaṃ jāni tāṇaṃ tu, rakkhaṇaṃ pamitippamā; Sileso sandhi ca khayo,Tvapacayo ravo raṇo. ความแก่, ความเสื่อม; ส่วนการต้านทาน, การรักษา; การประมาณ, การวัด; การเชื่อมต่อ, การต่อ และความสิ้นไป; ส่วนความเสื่อม, เสียง, การรบ 764. ๗๖๔. Nigādo nigado mādo, mado pasiti bandhanaṃ; Ākaro tviṅgitaṃ iṅgo,Atha’tthāpagamo byayo. การพูด, การกล่าว, ความมัวเมา; ความมัวเมา, การผูก, การจองจำ; ส่วนท่าทาง, การแสดงท่าทาง, การเคลื่อนไหว; อนึ่ง การเสื่อมไปแห่งประโยชน์, การจ่าย 765. ๗๖๕. Antarāyo ca paccūho,Vikāro tu vikatya’pi; Pavisileso vidhuraṃ, upavesanamāsanaṃ. อันตราย และอุปสรรค; ส่วนความแปรปรวน แม้คำว่า วิกติ ก็เหมือนกัน; การพลัดพราก, ความห่างเหิน; การนั่ง, ที่นั่ง 766. ๗๖๖. Ajjhāsayo adhippāyo, āsayo cābhisandhi ca; Bhāvo dhimutti chando tha,Doso ādīnavo bhave. อัชฌาสัย, อธิปรายะ, อาสัย และอภิสันธิ หมายถึงความตั้งใจ; ภาวะ, ธิมุตติ และฉันทะ หมายถึงความน้อมใจเชื่อหรือความพอใจ; โทษ และอาทีนวะ หมายถึงโทษ. 767. ๗๖๗. Ānisaṃso guṇo cātha,Majjhaṃ vemajjha muccate; Majjhanhiko tu majjhanho, vemattaṃ tu ca nānatā. อานิสงส์ และคุณ หมายถึงคุณประโยชน์; มัชฌะ และเวมัชฌะ หมายถึงท่ามกลาง; มัชฌันหิกะ และมัชฌันหะ หมายถึงเที่ยงวัน; เวมัตตะ และนานัตตา หมายถึงความแตกต่าง. 768. ๗๖๘. Vā jāgaro jāgariyaṃ, pavāho tu pavatti ca; Byāso papañco vitthāro,Yāmo tu saṃyamo yamo. ชาคระ และชาคริยะ หมายถึงการตื่น; ปวาหะ และปวัตติ หมายถึงความเป็นไป; พยาสะ, ปปัญจะ และวิตถาระ หมายถึงความขยาย; ยามะ, สังยามะ และยามะ หมายถึงการสำรวม. 769. ๗๖๙. Sambāhanaṃ maddanañca, pasaro tu visappanaṃ; Santhavo tu paricayo,Melako saṅga saṅgamā. สัมพาหนะ และมัททนะ หมายถึงการนวด; ปสระ และวิสัปปนะ หมายถึงการแผ่ไป; สันถวะ และปริจยะ หมายถึงความคุ้นเคย; เมลกะ, สังคะ และสังคมา หมายถึงการรวมกัน. 770. ๗๗๐. Sannidhi sannikaṭṭhamhi, vināso tu adassanaṃ; Lavo bhilāvo lavanaṃ,Patthāvo’vasaro samā. สันนิธิ และสันนิกัฏฐะ หมายถึงความใกล้; วินาสะ และอทัสสนะ หมายถึงความพินาศหรือการมองไม่เห็น; ลวะ, ภิลาวะ และลวนะ หมายถึงการตัด; ปัตถาโว และอวสโร หมายถึงโอกาส. 771. ๗๗๑. Osānaṃ [Pg.65] pariyosānaṃ, ukkaṃso’tisayo bhave ; Sanniveso ca saṇṭhānaṃ, athā’bbhantara mantaraṃ. โอสานะ และปริโยสานะ หมายถึงการสิ้นสุด; อุกกังสะ และอติสยะ หมายถึงความยิ่งหรือความยอดเยี่ยม; สันนิเวสะ และสันฐานะ หมายถึงการตั้งอยู่หรือรูปร่าง; อัพภันตระ และอันตระ หมายถึงภายใน. 772. ๗๗๒. Pāṭihīraṃ pāṭiheraṃ, pāṭihāriya muccate; Kiccaṃ tu karaṇīyañca, saṅkhāro vāsanā bhave. ปาฏิหีระ, ปาฏิเหระ และปาฏิหาริยะ หมายถึงปาฏิหาริย์; กิจจะ และกรณียะ หมายถึงกิจที่ควรทำ; สังขาระ และวาสนา หมายถึงสังขารหรือความคุ้นเคยที่สั่งสมมา. 773. ๗๗๓. Pavanaṃ pava nippāvā, tasaro suttaveṭhanaṃ; Saṅkamo duggasañcāro, pakkamo tu upakkamo. ปวนะ, ปวะ และนิปปาวะ หมายถึงการพัดหรือการฝัด; ตัสสระ และสุตตเวฐนะ หมายถึงกระสวย; สังกมะ และทุคคสัญจาระ หมายถึงทางข้ามหรือทางที่สัญจรลำบาก; ปักกมะ และอุปักกมะ หมายถึงความพยายามหรือการเริ่มต้น. 774. ๗๗๔. Pāṭho nipāṭho nipaṭho, vicayo magganā pume; Āliṅganaṃ parissaṅgo, sileso upagūhanaṃ. ปาฐะ, นิปาฐะ และนิปัฏฐะ หมายถึงบทเรียนหรือการอ่าน; วิจะยะ และมัคคนา หมายถึงการค้นคว้า; อาลึงคนะ, ปริสสังคะ, สิเลสะ และอุปคูหนะ หมายถึงการกอด. 775. ๗๗๕. Ālokanañca nijjhānaṃ, ikkhaṇaṃ dassanaṃ pyatha; Paccādeso nirasanaṃ, paccakkhānaṃ nirākati. อาโลกนะ, นิชฌานะ, อิกขะณะ และทัสสนะ หมายถึงการมองเห็น; ปัจจาเทสะ, นิรสนะ, ปัจจักขานะ และนิรากติ หมายถึงการปฏิเสธ. 776. ๗๗๖. Vipallāso’ññathābhāvo, byattayo viparīyayo; Vipariyāso’tikkamo, tva’tipāto upaccayo. วิปัลลาสะ, อัญญถาภาวะ, พยัตตยะ และวิปริยายะ หมายถึงความวิปลาสหรือความผันแปร; วิปริยาสะ, อติกกมะ, อติปาตะ และอุปัจจยะ หมายถึงการล่วงละเมิด. Iti saṃkiṇṇavaggo. จบสังกิณณวรรค. 3. Anekatthavagga ๓. อเนกัตถวรรค. 777. ๗๗๗. Anekatthe pavakkhāmi, gāthā’ddhapādato kamā; Ettha liṅgavisesattha, mekassa punaruttatā. ข้าพเจ้าจักกล่าวคำที่มีหลายความหมาย (อเนกัตถะ) ไปตามลำดับกึ่งบาทคาถา ในหมวดนี้มีการระบุลิงค์เป็นพิเศษ และมีการกล่าวซ้ำถึงคำเดียว (ที่มีหลายความหมาย). 778. ๗๗๘. Samayo samavāye ca, samūhe kāraṇe khaṇe; Paṭivedhe siyā kāle, pahāne lābha diṭṭhisu. สมัย หมายถึงการประชุมพร้อมกัน, หมู่, เหตุ, ขณะ, การแทงตลอด, กาล, การละ, ลาภ และทิฏฐิ. 779. ๗๗๙. Vaṇṇo saṇṭhāna rūpesu, jāti,cchavīsu kāraṇe; Pamāṇe ca pasaṃsāyaṃ, akkhare ca yase guṇe. วรรณะ หมายถึงรูปร่าง, สี, ชาติ, ผิวพรรณ, เหตุ, ประมาณ, การสรรเสริญ, อักษร, ยศ และคุณ. 780. ๗๘๐. Uddese pātimokkhassa, paṇṇattiya muposatho; Upavāse ca aṭṭhaṅge, uposathadine siyā. อุโบสถ หมายถึงการแสดงปาติโมกข์, บัญญัติ, การจำศีล (การอดอาหาร), องค์แปด (ศีล 8) และวันอุโบสถ. 781. ๗๘๑. Rathaṅge lakkhaṇe dhammo, racakke’svīriyāpathe; Cakkaṃ sampattiyaṃ cakka, ratane maṇḍale bale. ธรรม หมายถึงองค์แห่งรถ, ลักษณะ, ล้อรถ และอิริยาบถ; จักร หมายถึงความสมบูรณ์ (สมบัติ), จักรรัตนะ, มณฑล และกำลัง. 782. ๗๘๒. Kulālabhaṇḍe āṇāya, māyudhe dāna rāsisu; (จักร หมายถึง) แป้นหมุนภาชนะดินเผา, อาชญา (อำนาจ), อาวุธ, ทาน และกอง. 783. ๗๘๓. Dānasmiṃ [Pg.66] brahmacariya, mappamaññāsu sāsane; Methunāratiyaṃ veyyā, vacce sadāratuṭṭhiyaṃ; Pañcasīlā’riyamaggo, posathaṅga dhitīsu ca. (ธรรม หมายถึง) ทาน, พรหมจรรย์, อัปปมัญญา, ศาสนา, ความงดเว้นจากการเสพเมถุน, เวยยาวัจจะ (การขวนขวาย), ความยินดีในภรรยาของตน, เบญจศีล, อริยมรรค, องค์อุโบสถ และความตั้งมั่น. 784. ๗๘๔. Dhammo sabhāve pariyattipaññā,Ñāyesu saccappakatīsu puññe; Ñeyye guṇā’cāra samādhisūpi,Nissattatā’pattisu kāraṇādo. ธรรม หมายถึงสภาวะ, ปริยัติ, ปัญญา, ญายธรรม (ความถูกต้อง), สัจจะ, ปกติ (ธรรมชาติ), บุญ, เญยยธรรม (สิ่งที่ควรรู้), คุณธรรม, อาจาระ (ความประพฤติ), สมาธิ, ความไม่ใช่สัตว์ (นิสสัตตตา), อาบัติ และเหตุ เป็นต้น. 785. ๗๘๕. Attho payojane saddā, bhidheyye vuddhiyaṃ dhane; Vatthumhi kāraṇe nāse, hite pacchimapabbate. อัตถะ หมายถึงประโยชน์, เนื้อความของศัพท์, สิ่งที่ถูกกล่าวถึง, ความเจริญ, ทรัพย์, วัตถุ, เหตุ, ความพินาศ, ประโยชน์เกื้อกูล และภูเขาอัสดง (ภูเขาทางทิศตะวันตก). 786. ๗๘๖. Yebhuyyatā’byāmissesu, visaṃyoge ca kevalaṃ; Daḷhatthe’natireke cā, navasesamhi taṃ tisu. เกวละ หมายถึงโดยมาก, ไม่ปะปน, ความพรากออก, ทั้งสิ้น (โดยลำพัง), ความมั่นคง, ไม่ยิ่งไปกว่า และไม่เหลือ (ใช้ได้ใน 3 ลิงค์). 787. ๗๘๗. Guṇo paṭala rāsīsu, ānisaṃse ca bandhane; Appadhāne ca sīlādo, sukkādimhi jiyāya ca. คุณ หมายถึงชั้น, กอง, อานิสงส์, เครื่องผูก, ส่วนที่ไม่สำคัญ, ศีลเป็นต้น, สีขาวเป็นต้น และสายธนู. 788. ๗๘๘. Rukkhādo vijjamāne cā, rahante khandhapañcake; Bhūto satta mahābhūtā, manussesu na nāriyaṃ. ภูตะ หมายถึงต้นไม้เป็นต้น, สิ่งที่มีอยู่, พระอรหันต์, ขันธ์ 5, สัตว์, มหาภูตรูป และมนุษย์ (ไม่ใช้ในอิตถีลิงค์). 789. ๗๘๙. Vāccaliṅgo atītasmiṃ, jāte patte same mato; (ภูตะ เมื่อเป็นคุณศัพท์ หมายถึง) อดีต, เกิดแล้ว, บรรลุแล้ว และเสมอ. 790. ๗๙๐. Sundare daḷhikamme cā, yācane sampaṭicchane; Sajjane sampahaṃsāyaṃ, sādhvā’bhidheyyaliṅgikaṃ. สาธุ หมายถึงดีงาม, การทำให้มั่นคง, การอ้อนวอน, การรับคำ, สัตบุรุษ และความร่าเริงยินดี (เป็นคุณศัพท์ใช้ได้ทุกเพศ). 791. ๗๙๑. Anto nitthī samīpe cā, vasāne padapūraṇe; Dehāvayave koṭṭhāse, nāsa sīmāsu lāmake. อันตะ หมายถึงใกล้, ที่สุด (อวสาน), การเติมบท, อวัยวะร่างกาย, ส่วน, ความพินาศ, ขอบเขต และเลวทราม (ไม่ใช้ในอิตถีลิงค์). 792. ๗๙๒. Nikāye sandhi sāmañña, ppasūtīsu kule bhave; Visese sumanāyañca, jāti saṅkhatalakkhaṇe. ชาติ หมายถึงหมู่, การต่อ, ความเป็นสามัญ, การเกิด, ตระกูล, ภพ, วิเศษ (ชนิด), ดอกมะลิ และสังขตลักษณะ (ลักษณะแห่งสังขตธรรม). 793. ๗๙๓. Bhavabhede patiṭṭhāyaṃ, niṭṭhā’jjhāsayabuddhisu; Vāsaṭṭhāne ca gamane, visaṭatte gatīritā. คติ หมายถึงความแตกต่างแห่งภพ, ที่ตั้ง, ความสำเร็จ (นิฏฐา), อัธยาศัย, ปัญญา (พุทธิ), ที่อยู่อาศัย, การไป และความแพร่หลาย. 794. ๗๙๔. Phale vipassanā dibba, cakkhu sabbaññutāsu ca; Paccavekkhaṇañāṇamhi, magge ca ñāṇadassanaṃ. คำว่า ญาณทัสสนะ (ñāṇadassanaṃ) ในผล, วิปัสสนา, ทิพยจักษุ, สัพพัญญุตญาณ, ปัจจเวกขณญาณ และในมรรค. 795. ๗๙๕. Kammāruddhana aṅgāra, kapalla dīpikāsu ca; Suvaṇṇakāramūsāyaṃ, ukkā vege ca vāyuno. คำว่า อุกกา (ukkā) ในการเป่าของช่างเหล็ก, ถ่านเพลิง, กระเบื้อง, คบเพลิง, เบ้าหลอมของช่างทอง และในความเร็วของลม. 796. ๗๙๖. Kesohāraṇa, [Pg.67] jīvita, vuttisu vapane ca vāpasamakaraṇe; Kathane pamuttabhāva, jjhenādo vutta mapi tīsu. คำว่า วัปปะ (vappa) ในการปลงผม, ชีวิต, ความเป็นอยู่, การหว่าน, การทำให้เรียบ, การกล่าว, ความเป็นผู้หลุดพ้น และในฌานเป็นต้น กล่าวไว้ใน 3 เพศ. 797. ๗๙๗. Gamane vissute cā’va, dhārito’pacitesu ca; Anuyoge kilinne ca, suto’ bhidheyyaliṅgiko. คำว่า สุตะ (suta) ในการไป, ในสิ่งที่เลื่องลือ, ในสิ่งที่ทรงไว้, ในสิ่งที่สะสมไว้, ในการประกอบ และในสิ่งที่เปียกชุ่ม เป็นคำที่แสดงเพศตามคำนามที่ขยาย. 798. ๗๙๘. Sotaviññeyya satthesu, sutaṃ putte suto siyā; คำว่า สุตัง (sutaṃ) ในสิ่งที่พึงรู้ด้วยโสตวิญญาณ และในคัมภีร์ทั้งหลาย, พึงเป็น สุโต (suto) ในบุตร. 799. ๗๙๙. Kappo kāle yuge lese, paññatti paramāyusu; Sadise tīsu samaṇa, vohāra kappabindusu; Samantatthe’ntarakappā, dike takke vidhimhi ca. คำว่า กัปป์ (kappo) ในกาล, ยุค, ส่วนน้อย, บัญญัติ, อายุขัยอันสูงสุด, ในสิ่งที่เหมือนกัน (เป็นได้ 3 เพศ), สมณะ, การเรียกขาน, จุดที่ควรทำ (กัปปะพินทุ), ในความหมายว่าโดยรอบ, ในอันตรกัปป์เป็นต้น, ในตรรกะ และในวิธี. 800. ๘๐๐. Nibbāna magga virati, sapathe saccabhāsite; Tacche cā’riyasaccamhi, diṭṭhiyaṃ sacca mīritaṃ. คำว่า สัจจะ (sacca) กล่าวไว้ในนิพพาน, มรรค, วิรติ, การสาบาน, คำที่กล่าวจริง, ความจริง, อริยสัจ และในทิฏฐิ. 801. ๘๐๑. Sañjātidese hetumhi, vāsaṭṭhānā’karesu ca; Samosaraṇaṭṭhāne cā, yatanaṃ padapūraṇe. คำว่า อายตนะ (āyatanaṃ) ในถิ่นกำเนิด, เหตุ, ที่อยู่อาศัย, บ่อเกิด, ที่ประชุม และในการเติมบท. 802. ๘๐๒. Antaraṃ majjha vattha’ñña, khaṇo’kāso’dhi hetusu; Byavadhāne vinaṭṭhe ca, bhede chidde manasya’pi. คำว่า อันตระ (antaraṃ) ในท่ามกลาง, ผ้า, สิ่งอื่น, ขณะ, โอกาส, กำหนด, เหตุทั้งหลาย, การกั้น, สิ่งที่พินาศ, ความแตกต่าง, ช่องโหว่ และแม้ในใจ. 803. ๘๐๓. Ārogye kusalaṃ iṭṭha, vipāke kusalo tathā; Anavajjamhi cheke ca, kathito vāccaliṅgiko. คำว่า กุสลัง (kusalaṃ) ในความไม่มีโรค, ในวิบากที่น่าปรารถนา, คำว่า กุสโล (kusalo) ก็เช่นนั้น, ในสิ่งที่ไม่มีโทษ และในผู้ฉลาด กล่าวไว้ว่าเป็นคำที่แสดงเพศตามคำนามที่ขยาย. 804. ๘๐๔. Dravā’cāresu vīriye, madhurādīsu pārade; Siṅgārādo dhātubhede, kicce sampattiyaṃ raso. คำว่า รส (raso) ในของเหลว, มารยาท, ความเพียร, รสหวานเป็นต้น, ปรอท, รสแห่งความรักเป็นต้น, ความแตกต่างของธาตุ, กิจ และในความสำเร็จ. 805. ๘๐๕. Bodhi sabbaññutaññāṇe, riyamagge ca nāriyaṃ; Paññattiyaṃ pume’ ssattha, rukkhamhi purisitthiyaṃ. คำว่า โพธิ (bodhi) ในสัพพัญญุตญาณ และในอริยมรรค เป็นเพศหญิง, ในบัญญัติ เป็นเพศชาย, ในต้นอัสสัตถะ เป็นได้ทั้งเพศชายและเพศหญิง. 806. ๘๐๖. Sevito yena yo niccaṃ, tatthāpi visayo siyā; Rūpādike janapade, tathā dese ca gocare. สิ่งใดที่บุคคลเสพเป็นนิตย์ แม้ในสิ่งนั้นพึงเป็น วิสัย (visayo), ในรูปเป็นต้น, ในชนบท, ในประเทศ และในโคจร. 807. ๘๐๗. Bhāvo padatthe sattāya, madhippāya kriyāsu ca; Sabhāvasmiñca līlāyaṃ, purisi’tthindriyesu ca. คำว่า ภาวะ (bhāvo) ในความหมายของบท, ความเป็นอยู่, ความตั้งใจ, การกระทำ, สภาพ, ลีลา และในอินทรีย์ของชายและหญิง. 808. ๘๐๘. So bandhave’ttani ca saṃ, so dhanasmi manitthiyaṃ; Sā pume sunakhe vutto, ttaniye so tiliṅgiko. คำว่า ส (sa) ในญาติและในตน เป็น ส (so), ในทรัพย์ เป็น สัง (saṃ) (เป็นเพศชายและนปุงสกลิงค์), คำว่า สา (sā) กล่าวในความหมายว่าสุนัขเพศชาย, ในความหมายว่า 'เป็นของตน' เป็นได้ 3 เพศ. 809. ๘๐๙. Suvaṇṇaṃ kanake vuttaṃ, suvaṇṇo garuḷe tathā; Pañcadharaṇamatte ca, chavi sampattiyampi ca. คำว่า สุวัณณัง (suvaṇṇaṃ) กล่าวไว้ในทองคำ, ส่วน สุวัณโณ (suvaṇṇo) กล่าวไว้ในครุฑ, ในปริมาณ 5 ธรณะ และในความสมบูรณ์แห่งผิวพรรณ. 810. ๘๑๐. Varo [Pg.68] devādikā iṭṭhe, jāmātari patimhi ca,Uttame vāccaliṅgo so, varaṃ mandappiye byayaṃ. คำว่า วโร (varo) ในพรมีเทวดาให้เป็นต้น, ในสิ่งที่น่าปรารถนา, ในบุตรเขย, และในสามี, ในสิ่งที่สูงสุด เป็นคำที่แสดงเพศตามคำนามที่ขยาย, ส่วน วรัง (varaṃ) ในความหมายว่า 'ดีกว่า' เป็นนิบาต. 811. ๘๑๑. Makule dhanarāsimhi, siyā kosa manitthiyaṃ; Nettiṃsādi pidhāne ca, dhanupañcasatepi ca. คำว่า โกสะ (kosa) ในดอกตูม, ในกองทรัพย์ (เป็นเพศชายและนปุงสกลิงค์), ในฝักดาบเป็นต้น และแม้ในธนู 500 คัน. 812. ๘๑๒. Pitāmahe jine seṭṭhe, brāhmaṇe ca pitūsvapi; Brahmā vutto tathā brahmaṃ, vede tapasi vuccate. คำว่า พรหมา (brahmā) กล่าวไว้ในปู่, พระชินเจ้า, ผู้ประเสริฐ, พราหมณ์ และในบิดาทั้งหลาย, ส่วน พรหมัง (brahmaṃ) กล่าวไว้ในพระเวท และในการบำเพ็ญตบะ. 813. ๘๑๓. Hatthīnaṃ majjhabandhe ca, pakoṭṭhe kacchabandhane; Mekhalāyaṃ matā kacchā, kaccho vutto latāya ca. คำว่า กัจฉา (kacchā) ในสายรัดกลางตัวช้าง, ในรักแร้, ในการผูกผ้าเขมร, ในเข็มขัด, ส่วน กัจโฉ (kaccho) กล่าวไว้ในเถาวัลย์. 814. ๘๑๔. Tatheva bāhumūlamhi, anūpamhi tiṇepi ca; เช่นนั้นแหละ (กัจโฉ) ในโคนแขน, ในที่ลุ่ม และแม้ในหญ้า. 815. ๘๑๕. Pamāṇaṃ hetu satthesu, māne ca saccavādini; Pamātari ca niccamhi, mariyādāya muccate. คำว่า ประมาณ (pamāṇaṃ) ในเหตุ, ศาสตร์ทั้งหลาย, การวัด, ผู้กล่าวสัจจะ, ผู้ประมาณ, สิ่งที่เที่ยง และกล่าวไว้ในขอบเขต. 816. ๘๑๖. Sattaṃ dabba’ttabhāvesu, pāṇesu ca bale, siyā ; Sattāyañca, janesatto, āsatte so tiliṅgiko. คำว่า สัตตัง (sattaṃ) ในวัตถุ, อัตภาพ, สัตว์มีชีวิต และในกำลัง, พึงเป็น สัตโต (satto) ในความเป็นอยู่, ในหมู่ชน, ในสิ่งที่ติดข้อง เป็นคำที่ใช้ได้ 3 เพศ. 817. ๘๑๗. Semhādo rasarattādo, mahābhūte pabhādike; Dhātu dvīsva’ṭṭhicakkhā’di, bhvā’dīsu gerikādisu. คำว่า ธาตุ (dhātu) ในเสมหะเป็นต้น, ในรสและเลือดเป็นต้น, ในมหาภูตรูป, ในแสงสว่างเป็นต้น, เป็นได้ 2 เพศ (ชายและหญิง) ในกระดูกและจักษุเป็นต้น, ในธาตุมี ภู เป็นต้น และในแร่ดินแดงเป็นต้น. 818. ๘๑๘. Amaccādo sabhāve ca, yoniyaṃ pakatī’ritā; Satvādisāmyā’vatthāyaṃ, paccayā paṭhamepi ca. คำว่า ปกติ (pakatī) กล่าวไว้ในอำมาตย์เป็นต้น, ในสภาพ, ในกำเนิด, ในสภาวะที่เสมอด้วยคุณมีสัตตวะเป็นต้น, ในปัจจัย และแม้ในเบื้องต้น. 819. ๘๑๙. Padaṃ ṭhāne parittāṇe, nibbānamhi ca kāraṇe; Sadde vatthumhi koṭṭhāse, pāde tallañchane mataṃ. คำว่า บท (padaṃ) ในที่, การป้องกัน, นิพพาน, เหตุ, เสียง, วัตถุ, ส่วน, เท้า และในรอยเท้า. 820. ๘๒๐. Lohamuggara meghesu, ghano, tālādike ghanaṃ,; Nirantare ca kaṭhine, vāccaliṅgika muccate. คำว่า ฆโน (ghano) ในค้อนเหล็ก, ในเมฆทั้งหลาย, ส่วน ฆนัง (ghanaṃ) ในกังสดาลเป็นต้น, และในความหนาแน่น, ในสิ่งที่แข็ง กล่าวไว้ว่าเป็นคำที่แสดงเพศตามคำนามที่ขยาย. 821. ๘๒๑. Khuddā ca makkhikābhede, madhumhi khudda, mappake; Adhame kapaṇe cāpi, bahumhi catūsu ttisu. คำว่า ขุททา (khuddā) ในชนิดของผึ้งเล็ก, ในน้ำผึ้ง, ส่วน ขุททะ (khudda) ในสิ่งที่น้อย, ในสิ่งที่ต่ำทราม, ในคนขัดสน และในสิ่งที่มาก เป็นได้ 3 เพศ. 822. ๘๒๒. Takke maraṇaliṅge ca, ariṭṭhaṃ asubhe subhe,; Ariṭṭho āsave kāke, nimbe ca pheniladdume. คำว่า อริฏฐัง (ariṭṭhaṃ) ในน้ำส้มสายชู, ในเครื่องหมายแห่งความตาย, ในสิ่งที่ไม่เป็นมงคล, ในสิ่งที่เป็นมงคล, ส่วน อริฏโฐ (ariṭṭho) ในน้ำเมา, ในกา, ในต้นสะเดา และในต้นมะคำดีควาย. 823. ๘๒๓. Mānabhaṇḍe palasate, sadisatte tulā tathā; Gehānaṃ dārubandhattha, pīṭhikāyañca dissati. คำว่า ตุลา (tulā) ในเครื่องชั่ง, ใน 100 ปละ, ในความเหมือนกัน และปรากฏในไม้ขื่อเพื่อยึดโครงสร้างของเรือนทั้งหลาย. 824. ๘๒๔. Mittakāre [Pg.69] lañjadāne, bale rāsi vipattisu ; Yuddhe ceva paṭiññāyaṃ, saṅgaro sampakāsito. คำว่า สังคระ บัณฑิตกล่าวไว้แล้วโดยชอบ ในการทำมิตร ในการให้สินบน ในกำลัง ในกอง ในความวิบัติทั้งหลาย ในการรบด้วย และในคำปฏิญาณ. 825. ๘๒๕. Khandhe bhave nimittamhi, rūpaṃ vaṇṇe ca paccaye; Sabhāva sadda saṇṭhāna, rūpajjhāna vapūsu ca. คำว่า รูป บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในขันธ์ ในภพ ในนิมิต ในวรรณะด้วย ในปัจจัย ในสภาพ ในเสียง ในสัณฐาน ในรูปฌาน และในร่างกายทั้งหลาย. 826. ๘๒๖. Vatthu kilesa kāmesu, icchāyaṃ madane rate; Kāmo, kāmaṃ nikāme, cā, nuññāyaṃ kāma mabyayaṃ. คำว่า กาม (ปุงลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในวัตถุ ในกิเลส ในกามทั้งหลาย ในความอยาก ในความมัวเมา ในความยินดี. คำว่า กาม (นปุงสกลิงค์) และคำว่า กาม (อัพยยศัพท์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในความใคร่ และในการอนุญาต. 827. ๘๒๗. Pokkharaṃ padume dehe, vajjabhaṇḍamukhepi ca; Sundaratte ca salile, mātaṅgakarakoṭiyaṃ. คำว่า โปกขระ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในดอกบัว ในร่างกาย ในปากแห่งเครื่องดนตรีด้วย ในความงามด้วย ในน้ำ และในปลายงวงช้าง. 828. ๘๒๘. Rāsiniccala māyāsu, dambhā’saccesva’yoghane; Girisiṅgamhi sīraṅge, yante kūṭa manitthiyaṃ. คำว่า กูฏะ (ไม่ใช่อิตถีลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในกอง ในความไม่หวั่นไหว ในมายาทั้งหลาย ในความโอ้อวด ในความไม่จริง ในค้อนเหล็ก ในยอดเขา ในส่วนแห่งไถ และในเครื่องจักร. 829. ๘๒๙. Vuddhiyaṃ janane kāma, dhātvādīmhi ca pattiyaṃ; Sattāyañceva saṃsāre, bhavo sassatadiṭṭhiyaṃ. คำว่า ภวะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในความเจริญ ในการเกิด ในความใคร่ ในธาตุเป็นต้นด้วย ในการถึง ในสัตว์ด้วย ในสังสารวัฏ และในสัสสตทิฏฐิ. 830. ๘๓๐. Paṭivākyo’ttarāsaṅge, su’ttaraṃ uttaro tisu; Seṭṭhe disādibhede ca, parasmi muparī’rito. คำว่า อุตตระ (ในสามลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในคำตอบ ในผ้าอุตตราสงค์ ในสิ่งที่ประเสริฐ ในความต่างแห่งทิศเป็นต้นด้วย ในสิ่งอื่น และในเบื้องบน. 831. ๘๓๑. Nekkhammaṃ paṭhamajjhāne, pabbajjāyaṃ vimuttiyaṃ; Vipassanāya nissesa, kusalamhi ca dissati. คำว่า เนกขัมมะ ย่อมปรากฏ ในปฐมฌาน ในการบวช ในความหลุดพ้น ในวิปัสสนา และในกุศลโดยไม่เหลือ. 832. ๘๓๒. Saṅkhāro saṅkhate puññā, bhisaṅkhārādikepi ca; Payoge kāyasaṅkhārā, dya’bhisaṅkharaṇesu ca. คำว่า สังขาระ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสังขตธรรม ในบุญ ในอภิสังขารเป็นต้นด้วย ในการประกอบ ในกายสังขาร และในอภิสังขรณ์เป็นต้น. 833. ๘๓๓. Ārammaṇe ca saṃsaṭṭhe, vokiṇṇe nissaye tathā; Tabbhāve cāpyabhidheyya, liṅgo sahagato bhave. คำว่า สหคตะ พึงมีลิงค์เป็นอภิเธยยะ (ตามนามที่ประกอบ) ในอารมณ์ด้วย ในสิ่งที่ระคนกัน ในสิ่งที่ปะปนกัน ในที่อาศัยเช่นนั้น และในความเป็นเช่นนั้น. 834. ๘๓๔. Tīsu channaṃ patirūpe, chādite ca nigūhite; Nivāsana pārupane, raho paññattiyaṃ pume. คำว่า ฉันนะ (ในสามลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสิ่งที่สมควร ในสิ่งที่ปกปิดแล้วด้วย ในสิ่งที่ซ่อนเร้นแล้ว ในผ้านุ่ง ในผ้าห่ม ในที่ลับ และในบัญญัติ (เป็นปุงลิงค์). 835. ๘๓๕. Buddhasamantacakkhūsu, cakkhu paññāya mīritaṃ; Dhammacakkhumhi ca maṃsa, dibbacakkhudvayesu ca. คำว่า จักขุ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในพระพุทธเจ้าและในพระสมันตจักษุ ในปัญญา ในธรรมจักษุด้วย ในจักษุเนื้อ และในทิพยจักษุทั้งสองด้วย. 836. ๘๓๖. Vāccaliṅgo abhikkanto, sundaramhi abhikkame; Abhirūpe khaye vutto, tatheva’bbhanumodane. คำว่า อภิกกันตะ (มีลิงค์ตามนามที่ประกอบ) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสิ่งที่สวยงาม ในการก้าวไป ในสิ่งที่งามยิ่ง ในความสิ้นไป และในการอนุโมทนาเช่นนั้นนั่นเทียว. 837. ๘๓๗. Kāraṇe desanāyañca, vāre vevacanepi ca; Pākārasmiṃ avasare, pariyāyo kathīyati. คำว่า ปริยายะ บัณฑิตกล่าว ในเหตุ ในการแสดงด้วย ในวาระ ในคำไวพจน์ด้วย ในกำแพง และในโอกาส. 838. ๘๓๘. Viññāṇe [Pg.70] cittakamme ca, vicitte citta muccate; Paññatti cittamāsesu, citto, tārantare thiyaṃ. คำว่า จิตตะ บัณฑิตกล่าว ในวิญญาณ ในจิตรกรรมด้วย ในสิ่งที่วิจิตร. คำว่า จิตตะ (ปุงลิงค์) บัณฑิตกล่าวในบัญญัติ และคำว่า จิตตะ (อิตถีลิงค์) บัณฑิตกล่าวในเดือนจิตตะ และในระหว่างดาว. 839. ๘๓๙. Sāmaṃ vedantare sāntve, taṃ pīte sāmale tisu; Sayamatthe byayaṃ sāmaṃ, sāmā ca sārivāyapi. คำว่า สามะ (นปุงสกลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในเวทมนตร์ ในความสงบ. คำว่า สามะ (ในสามลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสีเหลือง ในสีดำ. คำว่า สามะ (อัพยยศัพท์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้วในความหมายว่าตนเอง และคำว่า สามา (อิตถีลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้วในต้นสาริภาด้วย. 840. ๘๔๐. Pume ācariyādimhi, garu mātāpitūsvapi; Garu tīsu mahante ca, dujjarā’lahukesu ca. คำว่า ครุ (ปุงลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในอาจารย์เป็นต้น ในมารดาบิดาด้วย. คำว่า ครุ (ในสามลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสิ่งที่ใหญ่ด้วย ในสิ่งที่ย่อยยาก และในสิ่งที่ไม่ง่ายด้วย. 841. ๘๔๑. Accite vijjamāne ca, pasatthe sacca sādhusu; Khinne ca samite ceva, santobhidheyyaliṅgikoti. คำว่า สันตะ (มีลิงค์ตามนามที่ประกอบ) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสิ่งที่บูชาแล้ว ในสิ่งที่มีอยู่ด้วย ในสิ่งที่สรรเสริญแล้ว ในความจริง ในคนดีทั้งหลาย ในสิ่งที่สิ้นไปแล้วด้วย และในสิ่งที่สงบแล้วด้วย. Iti gāthāanekatthavaggo. จบคาถาว่าด้วยอเนกัตถวรรค. 842. ๘๔๒. Devo visuddhidevā’do, megha maccu nabhesu ca; Athopi taruṇe satte, corepi māṇavo bhave. คำว่า เทวะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในเทวดาผู้บริสุทธิ์เป็นต้น ในเมฆ ในความตาย และในท้องฟ้าทั้งหลายด้วย. อนึ่ง คำว่า มาณพ พึงมีในคนหนุ่ม ในสัตว์ และในโจรด้วย. 843. ๘๔๓. Ādi koṭṭhāsa koṭīsu, purato’ggaṃvare tīsu; Paccanīko’ttamesva’ññe, pacchābhāge paro tisu. คำว่า อัคคะ (นปุงสกลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในเบื้องต้น ในส่วน ในที่สุด และในข้างหน้า. คำว่า วระ (ในสามลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสิ่งที่ประเสริฐ. คำว่า ประ (ในสามลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในข้าศึก ในสิ่งที่สูงสุด ในสิ่งอื่น และในส่วนข้างหลัง. 844. ๘๔๔. Yoni kāma siri’ssare, dhammu’yyāma yase bhagaṃ; Uḷāro tīsu vipule, seṭṭhe ca madhure siyā. คำว่า ภคะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในกำเนิด ในความใคร่ ในสิริ ในความเป็นใหญ่ ในธรรม ในความพยายาม และในยศ. คำว่า อุฬาระ (ในสามลิงค์) พึงมีในสิ่งที่กว้างขวาง ในสิ่งที่ประเสริฐ และในสิ่งที่ไพเราะด้วย. 845. ๘๔๕. Sampanno tīsu sampuṇṇe, madhure ca samaṅgini; Saṅkhā tu ñāṇe koṭṭhāsa, paññatti gaṇanesu ca. คำว่า สัมปันนะ (ในสามลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสิ่งที่บริบูรณ์ ในสิ่งที่ไพเราะด้วย และในสิ่งที่ประกอบพร้อม. ส่วนคำว่า สังขา บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในญาณ ในส่วน ในบัญญัติ และในการนับทั้งหลายด้วย. 846. ๘๔๖. Ṭhānaṃ issariyo’kāsa, hetūsu ṭhitiyampi ca; Atho māne pakāreca, koṭṭhāseca vidho dvisu. คำว่า ฐานะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในความเป็นใหญ่ ในโอกาส ในเหตุทั้งหลาย และในความตั้งอยู่ด้วย. อนึ่ง คำว่า วิธะ (ในสองลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในประมาณ ในประเภทด้วย และในส่วนด้วย. 847. ๘๔๗. Pañño’pavāsa khantīsu, damo indriyasaṃvare; Ñāṇe ca somanasseca, vedo chandasi co’ccate. คำว่า ทมะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในปัญญา ในการจำศีล ในขันติทั้งหลาย และในการสำรวมอินทรีย์. คำว่า เวทะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในญาณด้วย ในโสมนัสด้วย และในฉันทศาสตร์. 848. ๘๔๘. Khandhakoṭṭhāsa, passāva, magga, hetūsu yoni sā ; Kāle tu kūle sīmāyaṃ, velā rāsimhi bhāsitā. คำว่า โยนิ นั้น บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในส่วนแห่งขันธ์ ในปัสสาวะ ในมรรค และในเหตุทั้งหลาย. ส่วนคำว่า เวลา บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในกาล ในฝั่ง ในเขต และในกอง. 849. ๘๔๙. Vohāro sadda paṇṇatti, vaṇijjā cetanāsu ca; Nāgo tu’raga hatthīsu, nāgarukkhe tathu’ttame. คำว่า โวหาร บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในเสียง ในบัญญัติ ในการค้าขาย และในเจตนาทั้งหลายด้วย. ส่วนคำว่า นาคะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในงู ในช้างทั้งหลาย ในต้นนาค และในสิ่งที่สูงสุดเช่นนั้น. 850. ๘๕๐. Seṭṭhā’sahāya saṅkhyā’ñña,Tulyesve’kotiliṅgiko; Rāge tu mānaso cittā, rahattesu ca mānasaṃ. คำว่า เอกะ (ในสามลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในสิ่งที่ประเสริฐ ในสิ่งที่ไม่มีผู้ช่วย ในจำนวน ในสิ่งอื่น และในสิ่งที่เสมอ. ส่วนคำว่า มานัส (ปุงลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้วในราคะ และคำว่า มานัส (นปุงสกลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้วในจิต และในอรหัตผลทั้งหลายด้วย. 851. ๘๕๑. Mūlaṃ [Pg.71] bhe santike mūla, mūle hetumhi pābhate; Rūpādyaṃ’sa pakaṇḍesu, khandho rāsi guṇesu ca. คำว่า มูล (นปุงสกลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในความกลัว ในที่ใกล้. คำว่า มูล (ปุงลิงค์) บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในราก ในเหตุ และในของขวัญ. คำว่า ขันธ์ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในส่วนแห่งรูปเป็นต้น ในลำต้นทั้งหลาย ในกอง และในคุณทั้งหลายด้วย. 852. ๘๕๒. Ārambho vīriye kamme, ādikamme vikopane; Atho hadayavatthumhi, citte ca hadayaṃ ure. คำว่า อารัมภะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในความเพียร ในกรรม ในการงานเบื้องต้น และในการทำให้กำเริบ. อนึ่ง คำว่า หทัย บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว ในวัตถุแห่งใจ ในจิตด้วย และในทรวงอก. 853. ๘๕๓. Pacchātāpā’nubandhesu, rāgādo’nusayo bhave; Mātaṅgamuddhapiṇḍe tu, ghaṭe kumbho dasambaṇe. อนุสัย ย่อมมีในความผูกพันแห่งความเดือดร้อนในภายหลัง และในราคะเป็นต้น. กุมภะ ย่อมมีในก้อนเนื้อที่หัวช้าง, ในหม้อ และในมาตราสิบอัมพณะ. 854. ๘๕๔. Parivāro parijane, khaggakose paricchade; Ālambaro tu sārambhe, bheribhede ca dissati. ปริวาร ย่อมมีในคนใช้, ในฝักดาบ และในเครื่องปกปิด. ส่วนอาลัมพระ ย่อมปรากฏในความพยายาม และในประเภทแห่งกลอง. 855. ๘๕๕. Khaṇo kālavisese ca, nibyāpāraṭṭhitimhi ca; Kule tva’bhijano vutto, uppattibhūmiyampi ca. ขณะ ย่อมมีในกาลพิเศษ และในความตั้งอยู่แห่งความว่างจากกิจ. ส่วนอภิชน กล่าวไว้ในตระกูล และในถิ่นกำเนิด. 856. ๘๕๖. Āhāro kabaḷīkārā, hārādīsu ca kāraṇe; Vissāse yācanāyañca, peme ca paṇayo mato. อาหาร ย่อมมีในการทำเป็นคำๆ และในเหตุแห่งการนำไปเป็นต้น. ปณัยะ ถือว่ามีในความไว้วางใจ, ในการขอ และในความรัก. 857. ๘๕๗. Ṇādo saddhā, cīvarādi, hetvā’dhāresu paccayo; Kīḷā dibbavihārādo, vihāro sugatālaye. ปัจจัย ย่อมมีในความรู้, ในศรัทธา, ในจีวรเป็นต้น, ในเหตุ และในที่รองรับ. วิหาร ย่อมมีในการเล่น, ในทิพยวิหารเป็นต้น และในที่อยู่ของพระสุคต. 858. ๘๕๘. Samatthane mato citte, kaggatāyaṃ samādhi ca; Yogo saṅgati kāmādo,Jhāno’pāyesu yuttiyaṃ. สมาธิ ถือว่ามีในความตั้งมั่นแห่งจิต และในความมีอารมณ์อันเดียว. โยคะ ย่อมมีในความเกี่ยวข้อง และในกามเป็นต้น. ยุตติ ถือว่ามีในฌาน, ในอุบาย และในความเหมาะสม. 859. ๘๕๙. Bhogo sappaphaṇa’ṅgesu, koṭille bhuñjane dhane; Bhūmibhāge kilese ca, male cā’ṅgaṇa muccate. โภคะ ย่อมมีในส่วนแห่งพังพานงู, ในความคด, ในการบริโภค และในทรัพย์. อังคณ กล่าวไว้ในส่วนแห่งแผ่นดิน, ในกิเลส และในมลทิน. 860. ๘๖๐. Dhanādidappe paññāya, abhimāno mato tha ca; Apadeso nimitte ca, chale ca kathane mato. อภิมานะ ถือว่ามีในความถือตัวด้วยทรัพย์เป็นต้น และในปัญญา. ส่วนอปเทศ ถือว่ามีในเหตุ, ในอุบาย และในการกล่าว. 861. ๘๖๑. Citte kāye sabhāve ca, so attā parama’ttani; Atha gumbo ca thambasmiṃ, samūhe balasajjane. อัตตา ย่อมมีในจิต, ในกาย, ในสภาวะ และในปรมาตมัน. ส่วนกุมพะ ย่อมมีในพุ่มไม้, ในหมู่ และในการจัดขบวนทัพ. 862. ๘๖๒. Antoghare kusūle ca, koṭṭho ntokucchiyaṃ pyatha; Sopānaṅgamhi uṇhīso, makuṭe sīsaveṭhane. โกฏฐะ ย่อมมีในห้องภายใน, ในยุ้งฉาง และในภายในท้อง. ส่วนอุณหิส ย่อมมีในส่วนแห่งบันได, ในมงกุฎ และในผ้าโพกศีรษะ. 863. ๘๖๓. Niyyāse sekhare dvāre, niyyūho nāgadantake; Atho sikhaṇḍe tūṇīre, kalāpo nikare mato. นิยยูหะ ย่อมมีในยางไม้, ในเครื่องประดับศีรษะ, ในประตู และในไม้ติดฝาสำหรับแขวนของ. ส่วนกะลาปะ ถือว่ามีในหางนกยูง, ในแล่งธนู และในหมู่. 864. ๘๖๔. Cūḷā saṃyatakesesu, makuṭe moḷi ca dvisu; Saṅkho tva’nitthiyaṃ kambu, nalāṭa’ṭṭhīsu gopphake. จูฬา และโมฬี ย่อมมีในผมที่มวยไว้ และในมงกุฎ. ส่วนสังข์ เป็นอนิตถีลิงค์ ย่อมมีในหอยสังข์, ในกระดูกหน้าผาก และในข้อเท้า. 865. ๘๖๕. Pakkho [Pg.72] kāle bale sādhye, sakhī vājesu paṅgule; Dese’ṇṇave pume sindhu, saritāyaṃ sa nāriyaṃ. ปักขะ ย่อมมีในกาล, ในกำลัง, ในสิ่งที่พึงพิสูจน์, ในมิตร, ในขนปีก และในคนพิการ. สินธุ เป็นปุงลิงค์ ย่อมมีในประเทศ และในมหาสมุทร. สินธุนั้น เป็นอิตถีลิงค์ ย่อมมีในแม่น้ำ. 866. ๘๖๖. Gaje kareṇu purise, so hatthiniya mitthiyaṃ; Ratane vajiro nitthī, maṇivedhi’ndahetisu. กเรณุ ย่อมมีในช้างตัวผู้ และในบุรุษ. กเรณุนั้น เป็นอิตถีลิงค์ ย่อมมีในช้างพัง. วัชระ เป็นนปุงสกลิงค์ ย่อมมีในรัตนะ, ในเหล็กเจาะแก้วมณี และในอาวุธของพระอินทร์. 867. ๘๖๗. Visāṇaṃ tīsu mātaṅga, dante ca pasusiṅgake; Koṭiyaṃ tu mato koṇo, tathā vādittavādane. วิสาณะ ในสามลิงค์ ย่อมมีในงาช้าง และในเขาสัตว์. ส่วนโกณะ ถือว่ามีในมุม และในไม้ตีเครื่องดนตรี. 868. ๘๖๘. Vaṇippathe ca nagare, vede ca nigamo tha ca; Vivādādo’ dhikaraṇaṃ, siyā’dhāre ca kāraṇe. นิคม ย่อมมีในทางค้าขาย, ในเมือง และในพระเวท. ส่วนอธิกรณ์ ย่อมมีในคดีความมีวิวาทเป็นต้น, ในที่รองรับ และในเหตุ. 869. ๘๖๙. Pasumhi vasudhāyañca, vācādo go pumitthiyaṃ; Harite tu suvaṇṇe ca, vāsudeve harī’rito. โค เป็นปุงลิงค์และอิตถีลิงค์ ย่อมมีในสัตว์, ในแผ่นดิน และในวาจาเป็นต้น. ส่วนหริ กล่าวไว้ในสีเขียว, ในทอง และในพระวาสุเทพ. 870. ๘๗๐. Āyatte parivāre ca, bhariyāyaṃ pariggaho; Uttaṃso tva’ vataṃso ca, kaṇṇapūre ca sekhare. ปริคคหะ ย่อมมีในอำนาจ, ในบริวาร และในภรรยา. ส่วนอุตตังสะ และอวตังสะ ย่อมมีในเครื่องประดับหู และในเครื่องประดับศีรษะ. 871. ๘๗๑. Vijjuyaṃ vajire cevā, sani’tthipurise pyatha; Koṇe saṅkhyāvisesasmiṃ, ukkaṃse koṭi nāriyaṃ. อสนี เป็นอิตถีลิงค์และปุงลิงค์ ย่อมมีในสายฟ้า และในวัชระ. โกฏิ เป็นอิตถีลิงค์ ย่อมมีในมุม, ในจำนวนพิเศษ และในความเลิศ. 872. ๘๗๒. Cūḷā jālā padhāna’gga, moracūḷāsu sā sikhā; Sappadāṭhāya māsī’tthī, iṭṭhassā’sīsanāyapi. สิขา ย่อมมีในจุกผม, ในเปลวไฟ, ในความเป็นประธาน, ในยอด และในหงอนนกยูง. อาสี เป็นอิตถีลิงค์ ย่อมมีในเขี้ยวของงู และในความปรารถนาสิ่งที่น่าปรารถนา. 873. ๘๗๓. Vasā vilīna telasmiṃ, vasagā vañjhagāvisu; Abhilāse tu kiraṇe, abhisaṅge ruci’tthiyaṃ. วสา ย่อมมีในไขมันที่ละลายแล้ว และในแม่โคที่เป็นหมัน. ส่วนรุจิ เป็นอิตถีลิงค์ ย่อมมีในความปรารถนา, ในรัศมี และในความติดข้อง. 874. ๘๗๔. Saññā sañjānane nāme, cetanāyañca dissati; Aṃse sippe kalā kāle, bhāge candassa soḷase. สัญญา ย่อมมีในการจำได้หมายรู้, ในชื่อ และในเจตนา. กะลา ย่อมมีในส่วน, ในศิลปะ, ในกาล และในส่วนที่สิบหกของดวงจันทร์. 875. ๘๗๕. Bījakose gharakūṭe, kaṇṇabhūsāya kaṇṇikā; Āgāmikāle dīghatte, pabhāve ca matā’yati. กรรณิกา ย่อมมีในฝักเมล็ด, ในยอดเรือน และในเครื่องประดับหู. อายติ ถือว่ามีในกาลข้างหน้า, ในความยาว และในอานุภาพ. 876. ๘๗๖. Uṇṇā mesādilome, ca, bhūmajjhe romadhātuyaṃ; Vāruṇī tvitthiyaṃ vuttā, naṭṭakī madirādisu. อุณณา ย่อมมีในขนแกะเป็นต้น และในขนระหว่างคิ้ว. ส่วนวารุณี เป็นอิตถีลิงค์ กล่าวไว้ในนางรำ และในสุราเป็นต้น. 877. ๘๗๗. Kriyacitte ca karaṇe, kiriyaṃ kammani kriyā; Sunisāyaṃ tu kaññāya, jāyāya ca vadhū matā. กิริยา ย่อมมีในกิริยาจิต, ในการทำ และในกรรม. ส่วนวธู ถือว่ามีในลูกสะใภ้, ในหญิงสาว และในภรรยา. 878. ๘๗๘. Pamāṇi’ssariye mattā, akkharāvayave’ppake; Suttaṃ pāvacane riṭṭhe, tante taṃ supite tisu. มัตตา ย่อมมีในประมาณ, ในความเป็นใหญ่, ในส่วนแห่งอักษร และในสิ่งเล็กน้อย. สูตร ย่อมมีในพระพุทธพจน์, ในความพินาศ, ในด้าย และในผู้นอนหลับ ในสามลิงค์. 879. ๘๗๙. Rājaliṅgo’sabhaṅgesu, [Pg.73] rukkhe ca kakudo pyatha; Nimitta’kkhara sūpesu, byañjanaṃ cihane pade. กกุธะ ย่อมมีในเครื่องราชกกุธภัณฑ์, ในโหนกโคอุสภะ และในต้นไม้. พยัญชนะ ย่อมมีในเครื่องหมาย, ในอักษร, ในแกง และในบท. 880. ๘๘๐. Vohāre jetu micchāyaṃ, kīḷādo cāpi devanaṃ; Bhariyāyaṃ tu kedāre, sarīre khetta mīritaṃ. เทวนะ ย่อมมีในโวหาร, ในความปรารถนาที่จะชนะ และในการเล่นเป็นต้น. ส่วนเขตต์ กล่าวไว้ในภรรยา, ในนา และในร่างกาย. 881. ๘๘๑. Sussūsāyañca viññeyyaṃ, issābhyāse pyu’pāsanaṃ; Sūlaṃ tu nitthiyaṃ heti, bhede saṃku rujāsu ca. อุปาสนะ พึงทราบในความใฝ่รู้ และในการฝึกหัด. ส่วนสูล เป็นนปุงสกลิงค์ ย่อมมีในอาวุธ, ในการแทง, ในหลาว และในความเจ็บปวด. 882. ๘๘๒. Tanti vīṇāguṇe, tantaṃ, mukhyasiddhanta tantusu; Rathādyaṅge tu ca yugo, kappamhi yugale yugaṃ. ตันติ ย่อมมีในสายพิณ. ตันตะ ย่อมมีในด้าย, ในหลักการสำคัญ และในคัมภีร์. ส่วนยุค ย่อมมีในส่วนแห่งรถเป็นต้น, ในกัป และในคู่. 883. ๘๘๓. Itthipupphe ca reṇumhi, rajo pakatije guṇe; Nyāsappaṇe tu dānamhi, niyyātana mudīritaṃ. “นิยยาตนะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า ระดูสตรี, ละอองเกสร, ธุลี, คุณชาติที่เกิดเองตามธรรมชาติ, การมอบหมาย (ฝากไว้), และการให้. 884. ๘๘๔. Garu’pāyā’vatāresu, titthaṃ pūtambu diṭṭhisu; Paṇḍake joti nakkhatta, raṃsīsva’ggimhi joti so. “ติฏฐะ” ในความหมายว่า ครู, อุบาย, ท่า (ที่หยั่งลง), น้ำบริสุทธิ์, และทิฏฐิ. “โชติ” ในความหมายว่า บัณเฑาะก์, ดาวนักษัตร, รัศมี, และไฟ. 885. ๘๘๕. Kaṇḍo nitthī sare daṇḍe, vagge cāvasare pyatha; Uddhaṃbāhudvayamāne, sūrattepi ca porisaṃ. “กัณฑะ” (ไม่เป็นอิตถีลิงค์) ในความหมายว่า ลูกศร, ท่อนไม้ (ก้าน), หมวด, และโอกาส. “โปริสะ” (นปุงสกลิงค์) ในความหมายว่า มาตราประมาณชั่วสองแขนที่ยกขึ้น, และความกล้าหาญ. 886. ๘๘๖. Uṭṭhānaṃ porise’hāsu, nisinnādyu’ggame pyatha; Anissayamahībhāge, tvi’rīṇaṃ ūsare siyā. “อุฏฐานะ” ในความหมายว่า ความเพียรของบุรุษ, และการลุกขึ้นจากที่นั่งเป็นต้น. “อิรีณะ” ในความหมายว่า ส่วนแห่งแผ่นดินที่ไม่มีที่อาศัย (ที่กันดาร), และดินเค็ม. 887. ๘๘๗. Ārādhanaṃ sādhane ca, pattiyaṃ paritosane; Padhāne tu ca sānumhi, visāṇe siṅga muccate. “อาราธนะ” ในความหมายว่า การทำให้สำเร็จ, การบรรลุ, และความยินดี. “สิงคะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า ความเป็นใหญ่ (ประธาน), ยอดเขา, และเขา (สัตว์). 888. ๘๘๘. Diṭṭhā’dimagge ñāṇa’kkhi, kkhaṇa laddhīsu dassanaṃ; Heme pañcasuvaṇṇe ca, nikkho nitthī pasādhane. “ทัสสนะ” ในความหมายว่า มรรคมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น, ดวงตาคือญาณ, ขณะ, และลัทธิ (หรือการได้). “นิกขะ” (ไม่เป็นอิตถีลิงค์) ในความหมายว่า ทองคำ, น้ำหนักทอง ๕ สุวรรณะ, และเครื่องประดับ. 889. ๘๘๙. Tithibhede ca sākhādi, phaḷumhi pabba muccate; Nāgaloke tu pātālaṃ, bhāsitaṃ balavāmukhe. “ปัพพะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า ส่วนย่อยของดิถี (วันทางจันทรคติ), ข้อต่อของกิ่งไม้เป็นต้น. “ปาตาละ” กล่าวไว้ในความหมายว่า โลกของนาค (บาดาล), และปากขุมนรกใต้ทะเล. 890. ๘๙๐. Kāmaje kopaje dose, byasanañca vipattiyaṃ; Atho’pakaraṇe siddhi, kārakesu ca sādhanaṃ. “พยสนะ” ในความหมายว่า โทษที่เกิดจากกาม, โทษที่เกิดจากความโกรธ, และความวิบัติ. “สาธนะ” ในความหมายว่า อุปกรณ์, ความสำเร็จ, และการก (ในไวยากรณ์). 891. ๘๙๑. Tīsvīrito dānasīle, vadaññū vagguvādini; Purakkhato bhisitte ca, pūjite puratokate. “วทัญญู” (ใน ๓ ลิงค์) ในความหมายว่า ผู้มีปกติให้ทาน, และผู้พูดจาไพเราะ. “ปุรักขตะ” ในความหมายว่า ผู้ได้รับการอภิเษก, ผู้ได้รับการบูชา, และผู้ที่ถูกกระทำไว้ข้างหน้า. 892. ๘๙๒. Mando bhāgyavihīne cā, ppake mūḷhā’paṭūsvapi; Vuddhiyutte samunnaddhe, uppanne ussitaṃ bhave. “มันทะ” ในความหมายว่า ผู้ไร้โชค, ผู้มีน้อย, ผู้โง่เขลา, และผู้ไม่ฉลาด. “อุสสิตะ” ในความหมายว่า ผู้ประกอบด้วยความเจริญ, ผู้เย่อหยิ่ง (หรือยกขึ้น), และผู้เกิดขึ้นแล้ว. 893. ๘๙๓. Rathaṅge’kkho [Pg.74] suvaṇṇasmiṃ, pāsake, akkha mindriye; Sassate ca dhuvo tīsu, dhuvaṃ takke ca nicchite. “อักขะ” ในความหมายว่า ส่วนของรถ (เพลา), ทองคำ (มาตราน้ำหนัก), ลูกเต๋า, และอินทรีย์. “ธุวะ” (ใน ๓ ลิงค์) ในความหมายว่า ยั่งยืน. “ธุวะ” (นปุงสกลิงค์) ในความหมายว่า ตรรกะ, และสิ่งที่แน่นอน. 894. ๘๙๔. Hare sivo, sivaṃ bhadda, mokkhesu, jambuke sivā; Senāyaṃ sattiyañceva, thūlatte ca balaṃ bhave. “สิวะ” (ปุงลิงค์) ในความหมายว่า พระอิศวร. “สิวะ” (นปุงสกลิงค์) ในความหมายว่า ความเจริญ, และความหลุดพ้น. “สิวา” (อิตถีลิงค์) ในความหมายว่า นางสุนัขจิ้งจอก. “พละ” ในความหมายว่า กองทัพ, กำลัง, และความอ้วน. 895. ๘๙๕. Saṅkhyā narakabhedesu, padumaṃ vārije pyatha; Devabhede vasu pume, paṇḍakaṃ ratane dhane. “ปทุมะ” ในความหมายว่า จำนวนนับ, ชนิดของนรก, และดอกบัว. “วสุ” (ปุงลิงค์) ในความหมายว่า เทพพวกหนึ่ง. “วสุ” (นปุงสกลิงค์) ในความหมายว่า แก้วมณี, และทรัพย์. 896. ๘๙๖. Nibbānaṃ atthagamane, apavagge siyā tha ca; Setambuje puṇḍarīkaṃ, byagghe rukkhantare pume. “นิพพานะ” ในความหมายว่า การดับไป, และความหลุดพ้น. “ปุณฑรีกะ” (นปุงสกลิงค์) ในความหมายว่า ดอกบัวขาว. “ปุณฑรีกะ” (ปุงลิงค์) ในความหมายว่า เสือโคร่ง, และต้นไม้ชนิดหนึ่ง. 897. ๘๙๗. Upahāre bali pume, karasmiṃcā’surantare; Sukkaṃ tu sambhave, sukko, dhavale, kusale tisu. “พลิ” (ปุงลิงค์) ในความหมายว่า เครื่องบวงสรวง, ส่วย (ภาษี), และชื่ออสูรตนหนึ่ง. “สุกกะ” (นปุงสกลิงค์) ในความหมายว่า อสุจิ. “สุกกะ” (ใน ๓ ลิงค์) ในความหมายว่า สีขาว, และกุศล. 898. ๘๙๘. Dāyo dāne vibhattabba, dhane ca pitunaṃ vane ; Pabhuttā’yattatā’yattā’, bhilāsesu vaso bhave. “ทายะ” ในความหมายว่า การให้, ทรัพย์ที่ควรแบ่ง, ทรัพย์มรดกของบิดา, และป่า. “วสะ” ในความหมายว่า ความเป็นใหญ่, ความเป็นไปในอำนาจ, และความปรารถนา. 899. ๘๙๙. Paribhāsana makkose, niyame bhāsane tha ca,Dhanamhi seḷanaṃ yodha, sīhanādamhi dissati. “ปริภาสนะ” ในความหมายว่า การด่า, การกำหนด, และการพูด. “เสฬนะ” ปรากฏใน ตความหมายว่า ทรัพย์, นักรบ, และเสียงบันลือสีหนาท. 900. ๙๐๐. Pabhavo jātihetumhi, ṭhāne cādyupaladdhiyaṃ; Atho’tu nāripupphasmiṃ, hemantādimhi ca dvisu. “ปภวะ” ในความหมายว่า เหตุแห่งการเกิด, สถานที่เกิด, และการปรากฏขึ้นครั้งแรก. “อุตุ” (ใน ๒ ลิงค์) ในความหมายว่า ระดูสตรี, และฤดูมีเหมันต์เป็นต้น. 901. ๙๐๑. Karaṇaṃ sādhakatame, kriyā gattesu indriye; Tāto tu kuñcikāyañca, tūriyaṅge dumantare. “กรณะ” ในความหมายว่า เครื่องมือที่ทำให้สำเร็จอย่างยิ่ง, กิริยา, อวัยวะ, และอินทรีย์. “ตาตะ” ในความหมายว่า ลูกกุญแจ, ส่วนของเครื่องดนตรี, และต้นไม้ชนิดหนึ่ง. 902. ๙๐๒. Pupphe phale ca pasavo, uppāde gabbhamocane; Gāyane gāyake asse, gandhabbo devatāntare. “ปสวะ” ในความหมายว่า ดอกไม้, ผลไม้, การเกิดขึ้น, และการคลอดบุตร. “คันธัพพะ” ในความหมายว่า การขับร้อง, นักร้อง, ม้า, และเทพจำพวกหนึ่ง. 903. ๙๐๓. Vinā pupphaṃ phalaggāhi, rukkhe vanappati; Āhate hemarajate, rūpiyaṃ rajatepi ca. “วนัปปติ” ในความหมายว่า ต้นไม้ที่รับผลโดยไม่มีดอก. “รูปิยะ” ในความหมายว่า ทองและเงินที่ประทับตรา (เหรียญ), และเงิน. 904. ๙๐๔. Khagādibandhane pāso, kesapubbo caye pyatha; Tārā’kkhimajjhe nakkhatte, tāro uccatarassare. “ปาสะ” ในความหมายว่า เครื่องผูกมีบ่วงดักนกเป็นต้น, และกลุ่มผม. “ตารา” ในความหมายว่า แก้วตา, และดาวนักษัตร. “ตาระ” ในความหมายว่า เสียงสูง. 905. ๙๐๕. Patte ca lohabhedasmiṃ, kaṃso catukahāpaṇe; Majjhimo dehamajjhasmiṃ, majjhabhave ca so tisu. “กังสะ” ในความหมายว่า ถาด (หรือบาตร), โลหะผสม (สำริด), และมาตราเงิน ๔ กหาปณะ. “มัชฌิมะ” (ใน ๓ ลิงค์) ในความหมายว่า ท่ามกลางร่างกาย (เอว), และความเป็นไปในท่ามกลาง. 906. ๙๐๖. Āvesanaṃbhūtāvese, sippasālā gharesu ca; Sobhā sampattīsu sirī, lakkhītthī devatāya ca. “อาเวสนะ” ในความหมายว่า การเข้าสิงของภูตผี, โรงช่างศิลปะ, และบ้าน. “สิรี” ในความหมายว่า ความสง่างาม, ความสมบัติ, พระลักษมี, และเทพธิดา. 907. ๙๐๗. Kumāro [Pg.75] yuvarāje ca, khande vutto susumhi ca; Athā’nitthī pavāḷo ca, maṇibhede tathā’ṅkure. “กุมาระ” กล่าวไว้ในความหมายว่า พระยุพราช, พระขันทกุมาร, และเด็ก. “ปวาฬะ” (ไม่เป็นอิตถีลิงค์) ในความหมายว่า รัตนะชนิดหนึ่ง (ประพาฬ), และยอดอ่อน (หน่อ). 908. ๙๐๘. Paṇo vetana mūlesu, vohāre ca dhane mato; Paṭiggaho tu gahaṇe, kathito bhājanantare. “ปณะ” ทราบกันในความหมายว่า ค่าจ้าง, ราคา (ทุน), การค้าขาย, และทรัพย์. “ปฏิคคหะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า การรับ, และภาชนะชนิดหนึ่ง. 909. ๙๐๙. Asubhe ca subhe kamme, bhāgyaṃ vuttaṃ dvaye pyatha; Pipphalaṃ tarubhede ca, vatthacchedanasatthake. “ภาคยะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า กรรมที่ไม่ดีและกรรมที่ดีทั้งสองอย่าง. “ปิปผละ” ในความหมายว่า ต้นไม้ชนิดหนึ่ง (ต้นโพธิ์), และเครื่องมือตัดผ้า (กรรไกร). 910. ๙๑๐. Apavaggo pariccāgā’, vasānesu vimuttiyaṃ; Liṅgaṃ tu aṅgajātasmiṃ, pumattādimhi lakkhaṇe. “อปวรรค” ในความหมายว่า การบริจาค, การสิ้นสุด, และความหลุดพ้น. “ลิงคะ” ในความหมายว่า อวัยวะเพศ, ความเป็นชายเป็นต้น, และเครื่องหมาย. 911. ๙๑๑. Cāge sabhāve nimmāne, saggo jjhāye divepyatha; Rohito lohite maccha, bhede ceva migantare. “สัคคะ” ในความหมายว่า การสละ, สภาวะ, การสร้าง, บทเรียน (หรือหมวด), และสวรรค์. “โรหิตะ” ในความหมายว่า สีแดง, ปลาชนิดหนึ่ง (ปลาตะเพียน), และเนื้อชนิดหนึ่ง. 912. ๙๑๒. Niṭṭhā nipphattiyaṃ cevā, vasānamhi adassane; Kaṇṭako tu sapattasmiṃ, rukkhaṅge lomahaṃsane. “นิฏฐา” ในความหมายว่า ความสำเร็จ, การสิ้นสุด, และความพินาศ. “กัณฏกะ” ในความหมายว่า ศัตรู, ส่วนของต้นไม้ (หนาม), และอาการขนลุก. 913. ๙๑๓. Mukhyo’pāyesu vadane, ādismiṃ mukha mīritaṃ; Dabbaṃ bhabbe guṇādhāre, vitte ca budha dārusu. “มุข” กล่าวไว้ในความหมายว่า สำคัญ (ในอุบายทั้งหลาย), ปาก (ในการพูด) และในเบื้องต้น. “ทัพพะ” ในความหมายว่า สิ่งที่ควร, ที่รองรับคุณลักษณะ, ทรัพย์ และไม้. 914. ๙๑๔. Mānaṃ pamāṇe patthādo, māno vutto vidhāya ca; Atho parissame vutto, vāyāmo vīriyepi ca. “มานะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า การประมาณ, ความถือตัว และการจัดแจง. อีกทั้ง “วายามะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า ความพยายาม และความเพียร. 915. ๙๑๕. Saroruhe satapattaṃ, satapatto khagantare; Chidde tu chiddavante ca, susiraṃ tūriyantare. “สัตตปัตตะ” ในความหมายว่า ดอกบัว และนก. “สุสิระ” ในความหมายว่า ช่อง และสิ่งที่มีช่อง. “สุสิระ” ในความหมายว่า เครื่องดนตรี (ประเภทเครื่องเป่า). 916. ๙๑๖. Ekasmiṃ sadise sante, samānaṃ vāccaliṅgikaṃ; Atho gārava bhītīsu, saṃvege sambhamo mato. “สมานะ” เป็นคุณศัพท์ (ใช้ได้ 3 ลิงค์) ในความหมายว่า หนึ่งเดียว และเหมือนกัน. อีกทั้ง “สัมภมะ” หมายถึง ความเคารพ, ความกลัว และความสลดใจ. 917. ๙๑๗. Juṇhā candappabhāyañca, tadupetanisāya ca; Vimānaṃ devatāvāse, sattabhūmigharamhi ca. “ชุณหา” ในความหมายว่า แสงจันทร์ และคืนที่มีแสงจันทร์. “วิมานะ” ในความหมายว่า ที่อยู่ของเทวดา และเรือนเจ็ดชั้น. 918. ๙๑๘. Māse jeṭṭho, tivuddhā’ti, ppasatthesu ca tīsu so; Dhamme ca maṅgale seyyo, so pasatthatare tisu. “เชฏฐะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า เดือน (เชษฐมาส), ผู้เจริญที่สุด และผู้ประเสริฐ. “เสยยะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ธรรม, มงคล และผู้ประเสริฐยิ่ง. 919. ๙๑๙. Ādiccādimhi gahaṇe, nibandhe ca ghare gaho; Kāco tu mattikābhede, sikkāyaṃ nayanāmaye. “คหะ” ในความหมายว่า การจับ (เช่น สุริยคราส), การผูกพัน และเรือน. “กาจะ” ในความหมายว่า ชนิดของดิน (แก้ว), สาแหรก และโรคตา. 920. ๙๒๐. Tīsu gāmaṇi seṭṭhasmiṃ, adhipe gāmajeṭṭhake; Bimbaṃ tu paṭibimbe ca, maṇḍale bimbikāphale. “คามณี” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ผู้ประเสริฐ, ผู้เป็นใหญ่ และผู้ใหญ่บ้าน. “พิมพะ” ในความหมายว่า รูปเปรียบ (เงา), วงกลม และผลตำลึง. 921. ๙๒๑. Bhājanādi parikkhāre, bhaṇḍaṃ mūladhanepi ca; Maggo tvariyamagge ca, sammādiṭṭhādike, pathe. “ภัณฑ์” ในความหมายว่า เครื่องใช้มีภาชนะเป็นต้น และทุนทรัพย์. “มรรค” ในความหมายว่า อริยมรรค, ธรรมมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น และหนทาง. 922. ๙๒๒. Samā [Pg.76] vasse, samo kheda, santīsu, so nibhe tisu; Cāpetvissāsa, musuno, issāso khepakamhi ca. “สมา” ในความหมายว่า ปี. “สมะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ความเหน็ดเหนื่อย, ความสงบ และเหมือนกัน. “อิสสาสะ” ในความหมายว่า ธนู, ลมหายใจ, หนู และผู้ยิง. 923. ๙๒๓. Bālo tīsvā’divayasā, samaṅgini apaṇḍite; Rattaṃ tu soṇite, tambā, nuratta, rañjite tisu. “พาละ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า เด็ก (ปฐมวัย), ผู้มีผม และคนเขลา. “รัตตะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า เลือด, สีแดง, ผู้ยินดี (กำหนัด) และสิ่งที่ย้อมแล้ว. 924. ๙๒๔. Tace kāye ca tanvitthī, tīsva’ppe viraḷe kise; Utubhede tu sisiro, hime so sītale tisu. “ตนุ” (อิตถีลิงค์) ในความหมายว่า ผิวหนัง และร่างกาย. “ตนุ” (3 ลิงค์) ในความหมายว่า น้อย, เบาบาง และผอม. “สิสิระ” ในความหมายว่า ฤดูหนาว และหิมะ. “สิสิระ” (3 ลิงค์) ในความหมายว่า เย็น. 925. ๙๒๕. Sakkharā guḷabhede ca, kathalepi ca dissati; Anuggahe tu saṅkhepe, gahaṇe saṅgaho mato. “สักขรา” ปรากฏในความหมายว่า น้ำตาลกรวด และก้อนกรวด. “สังคหะ” หมายถึง การสงเคราะห์, การย่อ และการรวบรวม. 926. ๙๒๖. Dakkhe ca tikhiṇe byatte, rogamutte paṭuttisu; Rājā tu khattiye vutto, naranāthe pabhumhi ca. “ปฏุ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ผู้ฉลาด, คม, ชัดเจน และผู้หายจากโรค. “ราชา” กล่าวไว้ในความหมายว่า กษัตริย์, พระเจ้าแผ่นดิน และผู้เป็นใหญ่. 927. ๙๒๗. Khalañca dhaññakaraṇe, kakke nīce khalo bhave; Athu’ppāde samudayo, samūhe paccayepi ca. “ขละ” ในความหมายว่า ลานนวดข้าว, ตะกอน (กาก) และคนชั่ว. อีกทั้ง “สมุทัย” ในความหมายว่า การเกิดขึ้น, หมู่ และเหตุ. 928. ๙๒๘. Brahmacārī gahaṭṭhādo, assamo ca tapovane; Bhayaṅkare tu kaṭhine, kurūro tīsu niddaye. “อัสสมะ” ในความหมายว่า ขั้นตอนชีวิตมีพรหมจารีและคฤหัสถ์เป็นต้น และอาศรมในป่าบำเพ็ญตบะ. “กุรูระ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า น่ากลัว, แข็งกระด้าง และไร้ความเมตตา. 929. ๙๒๙. Kaniṭṭho kaniyo tīsu, atyappe’tiyuve pyatha; Sīghamhi lahu taṃ, iṭṭha, nissārā’garusuttisu. “กนิฏฐะ” และ “กนิยะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า น้อยที่สุด และหนุ่มที่สุด. “ลหุ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า เร็ว, น่าปรารถนา, ไม่มีแก่นสาร, เบา และสระเสียงสั้น. 930. ๙๓๐. Adharo tīsvadho hīne, pume dantacchade pyatha; Sussusā sotu micchāya, sā pāricariyāya ca. “อธระ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ภายใต้ และต่ำทราม. “อธระ” (ปุงลิงค์) หมายถึง ริมฝีปาก. “สุสสูสา” ในความหมายว่า ความอยากฟัง และการปรนนิบัติ. 931. ๙๓๑. Hattho pāṇimhi ratane, gaṇe soṇḍāya bhantare; Āvāṭe udapāne ca, kūpo kumbhe ca dissati. “หัตถะ” ในความหมายว่า มือ, ศอก, หมู่ และงวงช้าง. “กูปะ” ปรากฏในความหมายว่า หลุม, บ่อน้ำ และหม้อ. 932. ๙๓๒. Ādo padhāne paṭhamaṃ, pamukhañca tiliṅgikaṃ; Vajjabhede ca vita taṃ, taṃ vitthāre tiliṅgikaṃ. “ปมุขะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า เบื้องต้น, ประธาน และอันดับแรก. “วิตตะ” (Vitata) ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ชนิดของเครื่องดนตรี (เครื่องสาย) และการขยาย. 933. ๙๓๓. Sāro bale thiraṃse ca, uttame so tiliṅgiko; Bhāro tu khandhabhārādo, dvisahassapalepi ca. “สาระ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า กำลัง, แก่นสาร และยอดเยี่ยม. “ภาระ” ในความหมายว่า ของหนักมีภาระบนบ่าเป็นต้น และน้ำหนักสองพันปละ. 934. ๙๓๔. Mandire rogabhede ca, khayo apacayamhi ca; Vāḷo tu sāpade sappe, kurūre so tiliṅgiko. “ขยะ” ในความหมายว่า ที่อยู่อาศัย, ชนิดของโรค (โรคผอมแห้ง) และความเสื่อม. “วาฬะ” ในความหมายว่า สัตว์ร้าย และงู. “วาฬะ” (3 ลิงค์) ในความหมายว่า ดุร้าย. 935. ๙๓๕. Sālo sajjaddume rukkhe, sālāgehe ca dissati; Sote tu savanaṃ vuttaṃ, yajane sutiyampi ca. “สาละ” ปรากฏในความหมายว่า ต้นสาละ, ต้นไม้ และเรือนโถง. “สวนะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า หู (การฟัง), การบูชา และพระเวท. 936. ๙๓๖. Tīsu pato pareto ca, mate ca petayonije; Khyāte tu haṭṭhe viññāte, patītaṃ vāccaliṅgikaṃ. “เปตะ” และ “ปเรตะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ผู้ตายแล้ว และผู้เกิดในกำเนิดเปรต. “ปตีตะ” เป็นคุณศัพท์ (ใช้ได้ 3 ลิงค์) ในความหมายว่า มีชื่อเสียง, ยินดี และรู้แจ้งแล้ว. 937. ๙๓๗. Adhippāye [Pg.77] ca ādhāre, āsayo kathito tha ca; Pattaṃ pakkhe dale, patto, bhājane so gate tisu. “อาสยะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า ความตั้งใจ และที่พึ่ง (ที่รองรับ). “ปัตตะ” ในความหมายว่า ปีก และใบไม้. “ปัตตะ” (ปุงลิงค์) ในความหมายว่า บาตร. “ปัตตะ” (3 ลิงค์) ในความหมายว่า ไปแล้ว (ถึงแล้ว). 938. ๙๓๘. Kusale sukataṃ, suṭṭhu, kate ca sukato tisu; Tapassī tva’nukampāyā, rahe vutto tapodhane. “สุกตะ” (นปุงสกลิงค์) ในความหมายว่า กุศล. “สุกตะ” (3 ลิงค์) ในความหมายว่า สิ่งที่ทำดีแล้ว. “ตปัสสี” กล่าวไว้ในความหมายว่า ความเอ็นดู, ในที่ลับ และผู้มีตบะเป็นทรัพย์ (ฤาษี). 939. ๙๓๙. Tīsu surādilolasmiṃ, soṇḍo hatthikare dvisu; Assādane tu rasanaṃ, jivhāyañca dhanimhi ca. “โสณฑะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ผู้มัวเมาในสุราเป็นต้น. “โสณฑะ” (2 ลิงค์) ในความหมายว่า งวงช้าง. “รสนา” ในความหมายว่า การลิ้มรส, ลิ้น และเสียง. 940. ๙๔๐. Paṇīto tīsu madhure, uttame vihite pyatha; Añjase visikhāyañca, pantiyaṃ vīthi nāriyaṃ. “ปณีตะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า รสอร่อย, ยอดเยี่ยม และจัดแจงแล้ว. “วีถิ” (อิตถีลิงค์) ในความหมายว่า ถนน, ตรอก และแถว. 941. ๙๔๑. Pāpasmiṃ gagane dukkhe, byasane cā’gha muccate; Samūhe paṭalaṃ netta, roge vuttaṃ chadimhi ca. “อฆะ” กล่าวไว้ในความหมายว่า บาป, ท้องฟ้า, ทุกข์ และความพินาศ. “ปฏละ” กล่าวไว้ในความหมายว่า หมู่, โรคตา และหลังคา. 942. ๙๔๒. Sandhi saṅghaṭṭane vutto, sandhi’tthi paṭisandhiyaṃ; Sattannaṃ pūraṇe seṭṭhe, tisante sattamo tisu. “สนธิ” กล่าวไว้ในความหมายว่า การต่อกัน. “สนธิ” (อิตถีลิงค์) ในความหมายว่า การปฏิสนธิ. “สัตตมะ” ใช้ได้ 3 ลิงค์ ในความหมายว่า ลำดับที่เจ็ด, ประเสริฐ และมีเจ็ดเป็นที่สุด. 943. ๙๔๓. Ojā tu yāpanāyañca, ojo ditti balesu ca; Atho nisāmanaṃ vuttaṃ, dassane savanepi ca. โอชาใช้ในการยังชีพ, โอชะใช้ในความรุ่งโรจน์และในกำลัง. อนึ่ง นิสามนะ (การกำหนด/การพิจารณา) ท่านกล่าวไว้ในการเห็นและการฟังด้วย. 944. ๙๔๔. Gabbho kucchiṭṭhasatte ca, kucchi ovarakesu ca; Khaṇḍane tva’padānañca, itivutte ca kammani. ครรภ์ใช้ในสัตว์ที่อยู่ในท้อง ในท้อง และในห้องน้อย. ส่วนอัปทานใช้ในการตัด ในอิติวุตตกะ และในกรรม. 945. ๙๔๕. Cittake rukkhabhede ca, tilako tilakāḷake; Sīlādo paṭipatti’tthī, bodhe patti pavattisu. จิตตกะใช้ในชนิดของต้นไม้, ติลกะใช้ในจุดดำ. ส่วนปัตติ (การถึง) เป็นอิตถีลิงค์ ใช้ในศีลเป็นต้น ในการปฏิบัติ ในการตรัสรู้ และในการเป็นไป. 946. ๙๔๖. Asumhi ca bale pāṇo, satte hadayagā’nile; Chando vase adhippāye, vede’cchā’nuṭṭhubhādisu. ปาณะใช้ในลมหายใจและกำลัง, ในสัตว์และลมที่ไปสู่หัวใจ. ฉันทะใช้ในอำนาจและความตั้งใจ, ในความปรารถนา ในพระเวท และในฉันท์อนุฏฐุภะเป็นต้น. 947. ๙๔๗. Kāmoghādo, samūhasmiṃ, oghovege jalassa ca; Kapālaṃ sirasaṭṭhimhi, ghaṭādi sakalepi ca. โอฆะใช้ในกามโอฆะเป็นต้น ในหมู่ และในกระแสน้ำ. กะปาละใช้ในกระดูกศีรษะ และในเศษหม้อเป็นต้นทั้งหมด. 948. ๙๔๘. Veṇvādisākhājālasmiṃ, laggakese jaṭā’laye; Saraṇaṃ tu vadhe gehe, rakkhitasmiñca rakkhaṇe. ชฎาใช้ในข่ายแห่งกิ่งไม้มีไม้ไผ่เป็นต้น ในผมที่พันกัน และในอาลัย (ความพัวพัน). สรณะใช้ในการฆ่า ในบ้าน ในสิ่งที่รักษา และในการรักษา. 949. ๙๔๙. Thiyaṃ kantā piye, kanto, manuññe, so tiliṅgiko; Gavakkhe tu samūhe ca, jālaṃ macchādibandhane. กานตาใช้ในหญิงที่รัก, กันตะใช้ในสิ่งที่น่าพอใจ เป็นไตรลิงค์. ข่ายใช้ในหน้าต่าง ในหมู่ และในการจับปลาเป็นต้น. 950. ๙๕๐. Pucchāyaṃ garahāyañcā, niyame kiṃ tiliṅgikaṃ; Sasaddhe tīsu nivāpe, saddhaṃ, saddhā ca paccaye. กึ (อะไร) ใช้ในการถาม ในการตำหนิ และในการกำหนด เป็นไตรลิงค์. สัทธะใช้ในผู้มีศรัทธา (๓ ลิงค์), สัทธัมใช้ในนิวาปทาน (ทานอุทิศให้ผู้ตาย), และสัทธาใช้ในปัจจัย (ความเชื่อ). 951. ๙๕๑. Bījaṃ [Pg.78] hetumhi aṭṭhismiṃ, aṅgajāte ca dissati; Pubbo pūye’ggato ādo,So disādo tiliṅgiko. พีชะปรากฏในเหตุ ในเมล็ด และในอวัยวะสืบพันธุ์. ปุพพะใช้ในหนอง ในเบื้องหน้า และในเบื้องต้น, ปุพพะนั้นเป็นไตรลิงค์ในความหมายว่าทิศเป็นต้น. 952. ๙๕๒. Phalacitte hetukate, lābhe dhaññādike phalaṃ; Āgamane tu dīghādi, nikāyesu ca āgamo. ผลใช้ในจิตที่เป็นผล ในสิ่งที่เกิดจากเหตุ ในลาภ และในข้าวเปลือกเป็นต้น. อาคมใช้ในการมา ในทีฆนิกายเป็นต้น และในนิกายทั้งหลาย. 953. ๙๕๓. Santāno devarukkhe ca, vutto santatiyaṃ pyatha; Uttaraviparīte ca, seṭṭhe cā’nuttaraṃ tisu. สันตานะกล่าวไว้ในต้นไม้ทิพย์และในความสืบต่อ. ส่วนอนุตตระใช้ในความหมายว่าไม่มีอะไรยิ่งกว่า (ประเสริฐสุด) และในสิ่งที่ตรงข้ามกับทิศเหนือ เป็นไตรลิงค์. 954. ๙๕๔. Sattisampattiyaṃ vutto, kantimatte ca vikkamo; Chāyā tu ātapābhāve, paṭibimbe pabhāya ca. วิกรมะกล่าวไว้ในความถึงพร้อมแห่งกำลัง และในความงาม. ส่วนฉายาใช้ในความไม่มีแดด (ร่มเงา) ในรูปสะท้อน และในแสงสว่าง. 955. ๙๕๕. Gimhe ghammo nidāgho ca, uṇhe sedajale pyatha; Kappanaṃ kantane vuttaṃ, vikappe sajjane’tthiyaṃ. ฆัมมะและนิทาฆะใช้ในฤดูร้อน ในความร้อน และในเหงื่อ. กัปปนะกล่าวแล้วในการตัด ในการเลือก และในการจัดเตรียม (เป็นอิตถีลิงค์). 956. ๙๕๖. Aṅgā dese bahumha’ṅgaṃ, aṅgo dese vapumha’ tathā’vayavahetusu; Devālaye ca thūpasmiṃ, cetiyaṃ cetiya’ddume. อังคะ (พหูพจน์) ใช้ในชื่อประเทศ, อังคะ (เอกพจน์) ใช้ในที่ ร่างกาย ส่วนประกอบ และเหตุ. เจดีย์ใช้ในเทวสถาน ในสถูป และในต้นไม้ที่ควรบูชา. 957. ๙๕๗. Sajjano sādhupurise, sajjanaṃ kappane pyatha; Supinaṃ supine sutta, viññāṇe ta manitthiyaṃ. สัชชนะใช้ในคนดี, สัชชนะ (นปุ.) ใช้ในการจัดเตรียม. สุปินะใช้ในความฝัน ในการหลับ และในวิญญาณ เป็นนปุงสกลิงค์. 958. ๙๕๘. Paccakkhe sannidhāne ca, sannidhi parikittito; Bhiyyo bahutaratthe so, punaratthe’byayaṃ bhave. สันนิธิกล่าวไว้ในที่ประจักษ์และในที่ใกล้. ภิยโยนั้นใช้ในความหมายว่ามากยิ่งขึ้น และเป็นอัพยยศัพท์ในความหมายว่าอีกครั้ง. 959. ๙๕๙. Visalittasare diddho, diddho litte tiliṅgiko; Vāse dhūmādisaṅkhāre, dhivāso sampaṭicchane. ทิทธะใช้ในลูกศรที่อาบยาพิษ, ทิทธะใช้ในสิ่งที่ทาแล้ว เป็นไตรลิงค์. อธิวาสะใช้ในการอยู่ ในการอบด้วยควันเป็นต้น และในการรับ (การอดทน). 960. ๙๖๐. Vutto visārado tīsu, suppagabbhe ca paṇḍite; Atha sitthaṃ madhucchiṭṭhe, vuttaṃ odanasambhave. วิสารทะกล่าวแล้วในสามเพศ ใช้ในผู้กล้าหาญและในบัณฑิต. อนึ่ง สิฏฐะกล่าวแล้วในขี้ผึ้งและในสิ่งที่เกิดจากข้าวสุก. 961. ๙๖๑. Drave vaṇṇe rasabhede, kasāyo surabhimhi ca; Atho uggamanaṃ vuttaṃ, uppattu’ddhagatīsu ca. กสายะใช้ในของเหลว ในสี ในชนิดของรส (รสฝาด) และในกลิ่นหอม. อนึ่ง อุคคมนะกล่าวไว้ในการเกิดขึ้น และในการไปในเบื้องบน. 962. ๙๖๒. Lūkhe niṭṭhuravācāyaṃ, pharusaṃ vāccaliṅgikaṃ; Pavāho tva’mbuvege ca, sandissati pavattiyaṃ. ผรุสสะใช้ในความหยาบ ในคำพูดที่หยาบคาย เป็นไตรลิงค์. ปวาหะปรากฏในกระแสน้ำและในการเป็นไป. 963. ๙๖๓. Nissaye tappare iṭṭhe, parāyaṇapadaṃ tisu; Kavace vāravāṇe ca, nimmokepi ca kañcuko. ปรายณะใช้ในที่พึ่ง ในผู้ขวนขวาย และในสิ่งที่ปรารถนา เป็นไตรลิงค์. กัญจุกะใช้ในเกราะ ในเสื้อเกราะ และในการลอกคราบ. 964. ๙๖๔. Lohabhede [Pg.79] mataṃ tambaṃ, tambo ratte tiliṅgiko; Tīsu tva’vasitaṃ ñāte, avasānagate mataṃ. ตัมพะ (นปุ.) ถือว่าเป็นชนิดของโลหะ, ตัมพะ (๓ ลิงค์) ใช้ในสีแดง. อวสิตะถือว่าใช้ในสิ่งที่รู้แล้ว และในสิ่งที่ถึงที่สุดแล้ว เป็นไตรลิงค์. 965. ๙๖๕. Bodhane ca padāne ca, viññeyyaṃ paṭipādanaṃ; Sele nijjaladese ca, devatāsu marū’rito. ปฏิปาทนะพึงทราบในการทำให้รู้และการให้. มรุกล่าวไว้ในภูเขา ในที่ไม่มีน้ำ และในเทวดาทั้งหลาย. 966. ๙๖๖. Satthaṃ āyudha ganthesu, lohe, sattho ca sañcaye; Jīvikāyaṃ vivaraṇe, vattane vutti nāriyaṃ. สัตถะ (นปุ.) ใช้ในอาวุธ ในคัมภีร์ ในเหล็ก และสัตถะ (ปุ.) ใช้ในหมู่ (ขบวนเกวียน). วุตติ (อิต.) ใช้ในการเลี้ยงชีพ ในการอธิบาย และในการเป็นไป. 967. ๙๖๗. Vīriye sūrabhāve ca, kathīyati parakkamo; Atha kambu mato saṅkhe, suvaṇṇe valayepi ca. ปรักกมะกล่าวแล้วในความเพียรและความเป็นผู้กล้าหาญ. อนึ่ง กัมพุถือว่าใช้ในสังข์ ในทอง และในกำไล. 968. ๙๖๘. Saro kaṇḍe akārādo, sadde vāpimhi’nitthiyaṃ; Dupphasse tikhiṇe tīsu, gadrabhe kakace kharo. สระใช้ในลูกศร ในอักษรมี อ เป็นต้น ในเสียง และในสระน้ำ (ไม่เป็นอิตถีลิงค์). ขระใช้ในสิ่งที่สัมผัสได้ยาก ในความคม (เป็นไตรลิงค์) ในลา และในเลื่อย. 969. ๙๖๙. Surāyu’paddave kāmā, savādimhi ca āsavo; Dehe vutto rathaṅge ca, caturo’padhisū’padhi. อาสวะใช้ในสุรา ในอุปัทวะ และในกิเลสมีกามาสวะเป็นต้น. อุปธิกล่าวไว้ในร่างกาย ในส่วนของรถ และในอุปธิ ๔ อย่าง. 970. ๙๗๐. Vatthu’ttaṃ kāraṇe dabbe, bhūbhede ratanattaye; Yakkho deve mahārāje, kuverā’nucare nare. วัตถุกล่าวแล้วในเหตุ ในวัตถุ ในชนิดของแผ่นดิน และในรัตนตรัย. ยักษ์ใช้ในเทวดา ในมหาราช ในบริวารของท้าวเวสสุวรรณ และในมนุษย์. 971. ๙๗๑. Dārukkhandhe pīṭhikāyaṃ, āpaṇe pīṭha māsane; Parivāre parikkhāro, sambhāre ca vibhūsane. ปีฐะใช้ในท่อนไม้ ในแท่น ในตลาด และในอาสนะ. บริขารใช้ในบริวาร ในเครื่องประกอบ และในเครื่องประดับ. 972. ๙๗๒. Vohārasmiñca ṭhapane, paññatti’tthī pakāsane; Paṭibhānaṃ tu paññāyaṃ, upaṭṭhita girāya ca. บัญญัติ (อิต.) ใช้ในโวหาร (การเรียกขาน) ในการตั้งไว้ และในการประกาศ. ส่วนปฏิภาณใช้ในปัญญา และในคำพูดที่ปรากฏขึ้น (ความมีไหวพริบในการพูด). 973. ๙๗๓. Vacanāvayave mūle, kathito hetu kāraṇe; Udare tu tathā pācā, nalasmiṃ gahaṇī’tthiyaṃ. "มูล" (mūla) กล่าวไว้ในส่วนแห่งคำพูด (พยางค์), ในรากเหง้า, ในเหตุ และในปัจจัย. ส่วน "ปาจา" (pācā) กล่าวไว้ในท้อง (ไฟธาตุย่อยอาหาร). "คหณี" (gahaṇī) กล่าวไว้ในลำไส้ เป็นอิตถีลิงค์. 974. ๙๗๔. Piyo bhattari, jāyāyaṃ, piyā, iṭṭhe piyo tisu; Yamarāje tu yugaḷe, saṃyame ca yamo bhave. "ปิยะ" (piya) ใช้ในสามี. "ปิยา" (piyā) ใช้ในภรรยา. "ปิยะ" (piya) ใช้ในสิ่งที่น่าปรารถนา เป็นติลิงค์. ส่วน "ยม" (yama) พึงเป็นไปในพระยายม, ในคู่ และในความสำรวม. 975. ๙๗๕. Muddikassa ca pupphassa, rase khudde madhū’ritaṃ; Ulloce tu ca vitthāre, vitānaṃ punnapuṃsake. "มธุ" (madhu) กล่าวไว้ในผลองุ่น, ในดอกไม้, ในรส และในน้ำผึ้ง. ส่วน "วิตาน" (vitāna) กล่าวไว้ในเพดาน และในความแผ่กว้าง เป็นนปุงสกลิงค์. 976. ๙๗๖. Apavagge ca salile, sudhāyaṃ amataṃ mataṃ; Mohe tu timire saṅkhyā, guṇe tama manitthiyaṃ. "อมตะ" (amata) ถือว่าใช้ในความพ้น (พระนิพพาน), ในน้ำ และในน้ำทิพย์. ส่วน "ตมะ" (tama) ใช้ในความหลง, ในความมืด, ในการนับ และในคุณ ไม่เป็นอิตถีลิงค์. 977. ๙๗๗. Khare cā’kāriye tīsu, rasamhi purise kaṭu; Paṇḍake sukate, puññaṃ, manuññe pavane tisu. "กะฏุ" (kaṭu) ใช้ในความหยาบ และในสิ่งที่ไม่ควรทำ เป็นติลิงค์, ใช้ในรส และในบุรุษ. "ปุญญะ" (puñña) ใช้ในบัณเฑาะก์ และในกรรมดี. "ปุญญะ" (puñña) ใช้ในสิ่งที่น่าพอใจ และในป่า เป็นติลิงค์. 978. ๙๗๘. Rukkho dumamhi, pharusā, siniddhesu ca so tisu; Uppattiyaṃ tu hetumhi, saṅge sukke ca sambhavo. "รุกขะ" (rukkha) ใช้ในต้นไม้. "ผรุสะ" (pharusa) ใช้ในความหยาบ และในความนุ่มนวล เป็นติลิงค์. ส่วน "สัมภวะ" (sambhava) ใช้ในการเกิดขึ้น, ในเหตุ, ในความข้องแวะ และในเชื้ออสุจิ. 979. ๙๗๙. Nimittaṃ [Pg.80] kāraṇe vuttaṃ, aṅgajāte ca lañchane; Ādi sīmāpakāresu, samīpe’vayave mato. "นิมิต" (nimitta) กล่าวไว้ในเหตุ, ในอวัยวะเพศ และในเครื่องหมาย. "อาทิ" (ādi) ถือว่าใช้ในเบื้องต้น, ในเขตแดน, ในประเภท, ในที่ใกล้ และในส่วน. 980. ๙๘๐. Vede ca mantane manto, mantā paññāya muccate; Anayo byasane ceva, sandissati vipattiyaṃ. "มนตะ" (manta) ใช้ในพระเวท และในการปรึกษา. "มันตา" (mantā) กล่าวในความหมายว่า ปัญญา. "อนัย" (anaya) ปรากฏในความพินาศ และในความวิบัติ. 981. ๙๘๑. Aruṇo raṃsibhede cā, byattarāge ca lohite; Anubandho tu pakatā, nivatte nassanakkhare. "อรุณ" (aruṇa) ใช้ในประเภทแห่งรัศมี, ในสีที่ปรากฏชัด และในสีแดง. ส่วน "อนุพันธะ" (anubandha) ใช้ในสิ่งที่กำลังทำอยู่, ในการหยุด และในอักษรที่หายไป. 982. ๙๘๒. Avatāro’vataraṇe, titthamhi vivare pyatha; Ākāro kāraṇe vutto, saṇṭhāne iṅgitepi ca. "อวตาร" (avatāra) ใช้ในการลง, ในท่า และในช่องว่าง. "อาการ" (ākāra) กล่าวไว้ในเหตุ, ในรูปร่าง และในกิริยาอาการ. 983. ๙๘๓. Sudditthi tanaye khattā, uggo, tibbamhi so tisu; Padhānaṃ tu mahāmatte, pakatya’gga’dhitīsu ca. "ขัตตา" (khattā) ใช้ในบุตรของหญิงศูทร. "อุคคะ" (ugga) ใช้ในความรุนแรง เป็นติลิงค์. ส่วน "ปธาน" (padhāna) ใช้ในมหาอำมาตย์, ในธรรมชาติ, ในยอด และในความเพียร. 984. ๙๘๔. Kallaṃ pabhāte, niroga, sajjadakkhesu tīsu taṃ; Kuhanā kūṭacariyāyaṃ, kuhano kuhake tisu. "กัลละ" (kalla) ใช้ในเวลาเช้า. "กัลละ" (kalla) ใช้ในความไม่มีโรค, ในความพร้อม และในความฉลาด เป็นติลิงค์. "กุหนา" (kuhanā) ใช้ในการประพฤติหลอกลวง. "กุหนะ" (kuhano) ใช้ในคนหลอกลวง เป็นติลิงค์. 985. ๙๘๕. Kapoto pakkhibhede ca, diṭṭho pārāvate tha ca; Sārado sāradabbhūte, apagabbhe mato tisu. "กโปตะ" (kapota) เห็นแล้วในประเภทแห่งนก และในนกพิราบ. "สารทะ" (sārada) ถือว่าใช้ในสิ่งที่เกิดในฤดูสารท และในผู้ไม่มีความประหม่า เป็นติลิงค์. 986. ๙๘๖. Tīsu khare ca kaṭhine, kakkaso sāhasappiye ; Akāriye tu guyhaṅge, cīre kopīna muccate. "กักกสะ" (kakkasa) ใช้ในความหยาบ, ในความแข็งกระด้าง และในผู้ชอบความห้าวหาญ เป็นติลิงค์. ส่วน "โกปีนะ" (kopīna) กล่าวไว้ในสิ่งที่ไม่ควรทำ, ในอวัยวะลับ และในผ้าเก่า. 987. ๙๘๗. Migabhede paṭākāyaṃ, moce ca kadalī’tthiyaṃ; Dakkhiṇā dānabhedasmiṃ, vāmato’ññamhi dakkhiṇo. "กทลี" (kadalī) ใช้ในประเภทแห่งเนื้อ, ในธง และในกล้วย เป็นอิตถีลิงค์. "ทักขิณา" (dakkhiṇā) ใช้ในประเภทแห่งทาน. "ทักขิณะ" (dakkhiṇa) ใช้ในสิ่งที่ต่างจากข้างซ้าย (คือข้างขวา). 988. ๙๘๘. Dutiyā bhariyāyañca, dvinnaṃ pūraṇiyaṃ matā; Athuppāde siyā dhūma, ketu vessānarepi ca. "ทุติยา" (dutiyā) ถือว่าใช้ในภรรยา และในลำดับที่สอง. ส่วน "ธูมเกตุ" (dhūmaketu) พึงมีในลางร้าย, ในธง และในไฟ. 989. ๙๘๙. Bhavaniggamane yāne, dvāre nissaraṇaṃ siyā; Niyāmako potavāhe, tiliṅgo so niyantari. "นิสสรณะ" (nissaraṇa) พึงมีในการออกจากภพ, ในยาน และในประตู. "นิยามกะ" (niyāmaka) ใช้ในคนขับเรือ และเป็นติลิงค์ในความหมายว่าผู้ควบคุม. 990. ๙๙๐. Apavagge vināse ca, nirodho rodhane pyatha; Bhaye paṭibhayaṃ vuttaṃ, tiliṅgaṃ taṃ bhayaṃkare. "นิโรธ" (nirodha) ใช้ในความพ้น, ในความพินาศ และในการกั้น. "ปฏิภัย" (paṭibhaya) กล่าวไว้ในความกลัว และเป็นติลิงค์ในสิ่งที่น่ากลัว. 991. ๙๙๑. Piṭakaṃ bhājane vuttaṃ, tatheva pariyattiyaṃ; Jarāsithilacammasmiṃ, udaraṅge matā vali. "ปิฏก" (piṭaka) กล่าวไว้ในภาชนะ และในปริยัติ. "วลิ" (vali) ถือว่าใช้ในรอยย่นของหนังเพราะความแก่ และในรอยพับที่ท้อง. 992. ๙๙๒. Bhinnaṃ vidārite’ññasmiṃ, nissite vāccaliṅgikaṃ; Upajāpe mato bhedo, visese ca vidāraṇe. "ภินนะ" (bhinna) ใช้ในสิ่งที่ถูกทำลาย, ในสิ่งอื่น และในสิ่งที่อาศัย เป็นวาจจลิงค์. "เภทะ" (bheda) ถือว่าใช้ในการยุยง, ในความต่าง และในการทำลาย. 993. ๙๙๓. Maṇḍalaṃ [Pg.81] gāmasandohe, bimbe paridhirāsisu; Āṇāya māgame lekhe; Sāsanaṃ anusāsane. "มณฑล" (maṇḍala) ใช้ในกลุ่มหมู่บ้าน, ในวงกลม, ในขอบเขต และในกอง. "อาณา" (āṇā) ใช้ในคำสั่ง, ในคัมภีร์ และในการเขียน. "ศาสนา" (sāsana) ใช้ในการสั่งสอน. 994. ๙๙๔. Agge tu sikharaṃ cā’yo, mayavijjhanakaṇṭake; Guṇukkaṃse ca vibhave, sampatti ceva sampadā. ส่วน "อัคคะ" (agga) ใช้ในยอด และในหนามเหล็กที่ใช้เจาะ. "สัมปัตติ" (sampatti) และ "สัมปทา" (sampadā) ใช้ในความยกย่องคุณ และในความมั่งคั่ง. 995. ๙๙๕. Bhūkhantīsu khamā, yogye, hite sakke khamo tisu; Addho bhāge pathe kāle, ekaṃse’ddho’byayaṃ bhave; Atho karīsaṃ vaccasmiṃ, vuccate caturambaṇe. "ขมา" (khamā) ใช้ในแผ่นดิน และในความอดทน. "ขมะ" (khama) ใช้ในสิ่งที่ควร, ในสิ่งที่เป็นประโยชน์ และในสิ่งที่สามารถ เป็นติลิงค์. "อัทธะ" (addha) ใช้ในส่วน, ในทาง และในกาล. "อัทธะ" (addha) พึงเป็นอัพยยศัพท์ในความหมายว่าส่วนเดียว. ส่วน "กรีสะ" (karīsa) กล่าวไว้ในอุจจาระ และในมาตราสี่อัมพณะ. 996. ๙๙๖. Usabho’sadha go seṭṭhe, sū’sabhaṃ vīsayaṭṭhiyaṃ; Setusmiṃ tanti pantīsu, nāriyaṃ pāḷi kathyate. "อุสภะ" (usabha) ใช้ในยา, ในโค และในผู้ประเสริฐ. "อุสภะ" (usabha) ใช้ในมาตรายี่สิบศอก. "ปาฬิ" (pāḷi) กล่าวไว้ในสะพาน, ในสาย, ในแถว และในหญิง. 997. ๙๙๗. Kaṭo jaye’tthinimitte, kilañje so kate tisu; Mahiyaṃ jagatī vuttā, mandirālindavatthumhi. "กะฏะ" (kaṭa) ใช้ในชัยชนะ, ในเครื่องหมายของหญิง และในเสื่อ. "กะฏะ" (kaṭa) เป็นติลิงค์ในสิ่งที่ทำแล้ว. "ชคตี" (jagatī) กล่าวไว้ในแผ่นดิน, ในบริเวณบ้าน และในพื้นระเบียง. 998. ๙๙๘. Vitakke mathite takko, tathā sūciphale mato; Sudassanaṃ sakkapure, tīsu taṃ duddase’tare. "ตักกะ" (takka) ถือว่าใช้ในความตรึก, ในสิ่งที่ถูกกวน และในรูเข็ม. "สุทัสสนะ" (sudassana) ใช้ในเมืองของพระอินทร์ และเป็นติลิงค์ในสิ่งที่เห็นได้ยาก และในสิ่งอื่น. 999. ๙๙๙. Dīpo’ntarīpa pajjota, patiṭṭhā nibbutīsu ca; Baddhanissita setesu, tīsu taṃ mihite sitaṃ. "ทีปะ" (dīpa) ใช้ในเกาะ, ในแสงสว่าง, ในที่พึ่ง และในความดับ. "สิตะ" (sita) ใช้ในสิ่งที่ถูกผูก, ในสิ่งที่อาศัย และในสีขาว. "สิตะ" (sita) เป็นติลิงค์ในความหมายว่าการยิ้ม. 1000. ๑๐๐๐. Thiyaṃ pajāpati dāre, brahme māre sure pume; Vāsudeve’ntake kaṇho, so pāpe asite tisu. "ปชาบดี" (pajāpati) ในความหมายว่าภรรยา เป็นอิตถีลิงค์, ในความหมายว่าพระพรหม, มาร และเทวดา เป็นปุงลิงค์. "กัณหะ" (kaṇha) ใช้ในพระวาสุเทพ และในพระยม. "กัณหะ" (kaṇha) ใช้ในบาป และในสีดำ เป็นติลิงค์. 1001. ๑๐๐๑. Upacāro upaṭṭhāne, āsanne aññaropane; Sakko inde janapade, sākiye, so khame tisu. "อุปจาระ" (upacāra) ใช้ในการบำรุง, ในที่ใกล้ และในการยกขึ้นในสิ่งอื่น. "สักกะ" (sakka) ใช้ในพระอินทร์, ในชนบท และในศากยะ. "สักกะ" (sakka) เป็นติลิงค์ในความหมายว่าผู้อดทน (หรือผู้สามารถ). 1002. ๑๐๐๒. Vajjane parihāro ca, sakkāre ceva rakkhaṇe; Sotāpannādike agge, ariyo tīsu, dvije pume. "ปริหาร" (parihāra) ใช้ในการเว้น, ในการสักการะ และในการรักษา. "อริยะ" (ariya) ใช้ในพระโสดาบันเป็นต้น และในสิ่งที่ประเสริฐ เป็นติลิงค์, ใช้ในพราหมณ์ เป็นปุงลิงค์. 1003. ๑๐๐๓. Susuko susumāre ca, bālake ca ulūpini; Indīvaraṃ mataṃ nīlu, ppale uddālapādape. สุสุกะ (ปลาโลมา), สุสุมาระ (จระเข้), พาลกะ (ปลาชนิดหนึ่ง), อูลูปินี (ปลาข่า); อินทิวระ (บัวขาบ) และนีลุปปละ (บัวขาบ) และอุททาลปาทปะ (ต้นอุททาล). 1004. ๑๐๐๔. Asano piyake kaṇḍe, bhakkhaṇe khipane’ sanaṃ; Yuge’dhikāre vīriye, padhāne cā’ntike dhuro. อสนะ (ต้นประดู่, ลูกศร); อสนะ (การกิน, การขว้าง); ธุระ (แอก, หน้าที่, ความเพียร, ความเป็นประธาน, และที่ใกล้). 1005. ๑๐๐๕. Kāḷe ca bhakkhite tīsu, lavitte asito pume; Pavāraṇā paṭikkhepe, kathitā’jjhesanāya ca. อสิตะ (สีดำ, ถูกกิน) ใน ๓ เพศ; อสิตะ (เคียว) ในเพศชาย; ปวารณา (การปฏิเสธ, การเชื้อเชิญ) กล่าวแล้ว. 1006. ๑๐๐๖. Ummāre [Pg.82] esikatthambhe, indakhīlo mato tha ca; Potthakaṃ makacivatthe, ganthe lepyādi kammani. อินทขีละ (ธรณีประตู และเสาระเนียด) ถือว่า; โปตถกะ (ผ้าเปลือกไม้ป่าน, คัมภีร์, และในงานพอกทาเป็นต้น). 1007. ๑๐๐๗. Dhaññaṃ sālyādike vuttaṃ, dhañño puññavati ttisu; Pāṇi hatthe ca satte bhū, saṇhakaraṇiyaṃ mato. ธัญญะ (ข้าวสาลีเป็นต้น) กล่าวแล้ว; ธัญญะ (ผู้มีบุญ) ใน ๓ เพศ; ปาณิ (มือ และสัตว์); ภู (เครื่องฉาบทาให้เรียบ) ถือว่า. 1008. ๑๐๐๘. Tīsu pītaṃ halidyābhe, haṭṭhe ca pāyite siyā; Byūho nibbiddharacchāyaṃ, balanyāse gaṇe mato. ปีตะ (สีเหลืองเหมือนขมิ้น, เอิบอิ่ม, และถูกดื่ม) พึงมีใน ๓ เพศ; พยูหะ (ถนนตัน, การจัดทัพ, และหมู่คณะ) ถือว่า. 1009. ๑๐๐๙. Lohitādimhi lobhe ca, rāgo ca rañjane mato; Padaro phalake bhaṅge, pavuddha dariyaṃ pica. ราคะ (สีแดงเป็นต้น, ความโลภ, และการย้อม) ถือว่า; ปทระ (แผ่นกระดาน, การแตก, และถ้ำที่ขยายกว้าง). 1010. ๑๐๑๐. Siṅghāṭakaṃ kaserussa, phale, maggasamāgame; Bahulāyañca kheḷamhi, eḷā, dose’ḷa mīritaṃ. สิงคาฏกะ (ผลกระจับ, ทางสี่แพร่ง); เอฬา (น้ำลายมาก); เอฬะ (โทษ) กล่าวแล้ว. 1011. ๑๐๑๑. Ādhāro cā’dhikaraṇe, pattādhāre’ lavālake; Kāro’ gabhede sakkāre, kārā tu bandhanālaye. อาธาระ (ที่รองรับ, อธิกรณ์, ที่รองรับบาตร, และหลุมขังน้ำรอบโคนต้นไม้); การะ (ส่วนประกอบ, การบูชา); การา (เรือนจำ). 1012. ๑๐๑๒. Karakā meghapāsāṇe, karako kuṇḍikāya ca; Pāpane ca padātismiṃ, gamane patti nāriyaṃ. กรคา (ลูกเห็บ); กรโก (หม้อน้ำ); ปัตติ (การบรรลุ, พลเดินเท้า, และการไป) ในเพศหญิง. 1013. ๑๐๑๓. Chiddaṃ randhañca vivaraṃ, susire dūsanepi ca; Muttā tu muttike, muttaṃ, passāve, muccite tisu. ฉิททะ (ช่อง, ช่องว่าง, โพรง, และโทษ); มุตตา (ไข่มุก); มุตตะ (ปัสสาวะ, และถูกปล่อย) ใน ๓ เพศ. 1014. ๑๐๑๔. Nisedhe vāraṇaṃ, hatthi, liṅga hatthīsu vāraṇo; Dānaṃ cāge made suddhe, khaṇḍane lavane khaye. วารณะ (การห้าม); วารโณ (ช้าง); ทานะ (การสละ, น้ำมันตกมัน, ความบริสุทธิ์, การตัด, การเกี่ยว, และความสิ้นไป). 1015. ๑๐๑๕. Manotose ca nibbāne, tthaṅgame nibbuti’tthiyaṃ; Negamo nigamubbhūte, tathā’paṇopajīvini. นิพพุติ (ความอิ่มใจ, นิพพาน, และการดับไป) ในเพศหญิง; เนคโม (ชาวนิคม และพ่อค้า) เช่นนั้น อาปณูปชีวินิ (ผู้มีชีวิตด้วยการค้า). 1016. ๑๐๑๖. Haritasmiñca paṇṇe ca, palāso kiṃ sukaddume; Pakāso pākaṭetīsu, ālokasmiṃ pume mato. ปลาสะ (สีเขียว, ใบไม้, และต้นทองกวาว); ปากาสะ (ปรากฏ) ใน ๓ เพศ, (แสงสว่าง) ในเพศชาย ถือว่า. 1017. ๑๐๑๗. Pakkaṃ phalamhi, taṃ nāsu, mmukhe pariṇate tisu; Piṇḍo ājīvane dehe, piṇḍane goḷake mato. ปักกะ (ผลไม้) ในนปุงสกลิงค์, (สุกงอม) ใน ๓ เพศ; ปิณฑะ (การเลี้ยงชีพ, ร่างกาย, การทำให้เป็นก้อน, และก้อนกลม) ถือว่า. 1018. ๑๐๑๘. Vaṭṭo paribbaye kammā, dike, so vaṭṭule tisu; Paccāhāre paṭihāro, dvāre ca dvārapālake. วัตตะ (ค่าใช้จ่าย, การงานเป็นต้น), (กลม) ใน ๓ เพศ; ปฏิหาระ (การนำกลับคืน, ประตู, และคนเฝ้าประตู). 1019. ๑๐๑๙. Nāriyaṃ bhīru kathitā, bhīruke so tiliṅgiko; Vikaṭaṃ gūthamuttādo, vikaṭo vikate tisu. ภีรุ (หญิงขี้ขลาด) กล่าวแล้วในเพศหญิง, (ผู้ขี้ขลาด) ใน ๓ เพศ; วิกฏะ (ของโสโครกมีอุจจาระและปัสสาวะเป็นต้น); วิกฏะ (ผิดปกติ) ใน ๓ เพศ. 1020. ๑๐๒๐. Vāmaṃ [Pg.83] sabyamhi, taṃ cāru, viparītesu tīsva’tha; Saṅkhyābhede sarabye ca, cihaṇe lakkha muccate. วามะ (ซ้าย, งดงาม, และตรงกันข้าม) ใน ๓ เพศ; ลักขะ (จำนวนแสน, เป้าธนู, และเครื่องหมาย) กล่าวแล้ว. 1021. ๑๐๒๑. Seṇī’tthī samasippīnaṃ, gaṇe cā’valiyaṃ pica; Sudhāyaṃ dhūliyaṃ cuṇṇo, cuṇṇañca vāsacuṇṇake. เสณี (หมู่ช่างที่มีศิลปะเสมอกัน และแถว) ในเพศหญิง; จุณโณ (ปูนขาว และผง); จุณณัง (แป้งหอม). 1022. ๑๐๒๒. Jetabbe’tippasatthe’ti, vuddhe jeyyaṃ tisū’ritaṃ; Takke tu mathitaṃ hotyā,Lolite mathito tisu. เชยยะ (ควรชนะ, ประเสริฐยิ่ง, และแก่) กล่าวแล้วใน ๓ เพศ; มถิตะ (นมส้มที่กวนแล้ว); มถิโต (ถูกกวน) ใน ๓ เพศ. 1023. ๑๐๒๓. Abbhuto’cchariye tīsu, paṇe cevā’bbhuto pume; Mecako pucchamūlamhi, kaṇhepi mecako tisu. อัพภูตะ (น่าอัศจรรย์) ใน ๓ เพศ, (สินพนัน) ในเพศชาย; เมจกะ (โคนหางนกยูง และสีดำ) ใน ๓ เพศ. 1024. ๑๐๒๔. Vasavattī pume māre, vasavattāpake tisu; Sambhave cā’suci pume, amejjhe tīsu dissati. วสวัตตี (พญามาร) ในเพศชาย, (ผู้ยังผู้อื่นให้เป็นไปในอำนาจ) ใน ๓ เพศ; อสุจิ (อสุจิ) ในเพศชาย, (ไม่สะอาด) ปรากฏใน ๓ เพศ. 1025. ๑๐๒๕. Accho ikke pume vutto, pasannamhi tiliṅgiko; Baḷise selabhede ca, vaṅko, so kuṭile tisu. อัจฉะ (หมี) กล่าวแล้วในเพศชาย, (ใส) ใน ๓ เพศ; วังโก (เบ็ด และหินชนิดหนึ่ง), (คด) ใน ๓ เพศ. 1026. ๑๐๒๖. Kuṇapamhi chavo ñeyyo,Lāmake so tiliṅgiko; Sabbasmiṃ sakalo tīsu, addhamhi purise siyā. ฉวะ (ซากศพ), (เลวทราม) ใน ๓ เพศ; สกละ (ทั้งหมด) ใน ๓ เพศ; อัทธะ (กึ่งหนึ่ง) พึงมีในเพศชาย. 1027. ๑๐๒๗. Candaggāhādike cevu, ppādo uppattiyaṃ pica; Padussane padoso ca, kathito saṃvarīmukhe. อุปปาทะ (ลางร้าย) มีจันทรคราสเป็นต้น และ (การเกิด); ปโทโส (ความประทุษร้าย) และกล่าวแล้วใน (เวลาเย็น). 1028. ๑๐๒๘. Rudhire lohitaṃ vuttaṃ, rattamhi lohito tisu; Uttamaṅge pume muddhā, muddho mūḷhe tiliṅgiko. โลหิตะ (เลือด) กล่าวแล้ว, (สีแดง) ใน ๓ เพศ; มุทธา (ศีรษะ) ในเพศชาย; มุทโธ (หลงลืม) ใน ๓ เพศ. 1029. ๑๐๒๙. Raṭṭhamhi vijitaṃ vuttaṃ, jite ca vijito tisu; Parittaṃ tu parittāṇe, paritto tīsu appake. วิชิตะ (แว่นแคว้น) กล่าวแล้ว, (ถูกชนะ) ใน ๓ เพศ; ปริตตะ (เครื่องป้องกัน), (น้อย) ใน ๓ เพศ. 1030. ๑๐๓๐. Kumbhaṇḍo devabhede ca, dissati vallijātiyaṃ; Catutthaṃse pade pādo, paccantaselaraṃsisu. กุมภัณฑ์โฑ (เทวดาจำพวกหนึ่ง) และปรากฏใน (พืชจำพวกเถา); ปาโท (ส่วนที่ ๔, เท้า, ภูเขาชายแดน, และรัศมี). 1031. ๑๐๓๑. Vaṅgo lohantare vaṅgā, dese pume bahumhi ca; Kammārabhaṇḍabhede ca, khaṭake muṭṭhi ca dvisu. วังโก (ดีบุก), วังคะ (ชื่อแคว้น) ในเพศชายพหุพจน์; ขฏกะ (เครื่องมือช่างทองชนิดหนึ่ง) และมุฏฐิ (กำมือ) ใน ๒ ลิงค์. 1032. ๑๐๓๒. Ambaṇaṃ doṇiyaṃ ce’kā, dasadoṇappamāṇake; Adhiṭṭhitiya mādhāre, ṭhāne’dhiṭṭhāna muccate. อัมพณะ (ราง และมาตราตวงมีประมาณ ๑๑ โทณะ); อธิฏฐานะ (ความตั้งมั่น, ที่รองรับ, และสถานที่) กล่าวแล้ว. 1033. ๑๐๓๓. Pume mahesī sugate, deviyaṃ nāriyaṃ matā; Upaddave upasaggo, dissati pādikepi ca. คำว่า มเหสี เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าพระสุคต, เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าพระเทวี และสตรี. คำว่า อุปสัคโค เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าอุปัทวะ และปรากฏในความหมายว่าอุปสรรค (ในทางไวยากรณ์) ด้วย. 1034. ๑๐๓๔. Vakkaṃ [Pg.84] koṭṭhāsabhedasmiṃ, vakko vaṅke tisu’ccate; Vijjā vede ca sippe ca, tivijjādo ca buddhiyaṃ. คำว่า วักกัง เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าส่วนแห่งร่างกาย (ไต). คำว่า วักโก เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าคด. คำว่า วิชชา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าพระเวท, ศิลปะ, วิชชา ๓ เป็นต้น และปัญญา. 1035. ๑๐๓๕. Samādhimhi pume’kaggo, nākule vāccaliṅgiko; Pajjaṃ siloke, pajjo’ddhe, pajjo pādahite tisu. คำว่า เอกัคโค เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าสมาธิ. คำว่า นากุละ เป็นวาจจลิงค์ ในความหมายว่าไม่วุ่นวาย. คำว่า ปัชชัง เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าฉันท์. คำว่า ปัชโช เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่ากึ่งบท, เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่เท้า. 1036. ๑๐๓๖. Katako rukkhabhedasmiṃ, katako kittime tisu; Vidheyye assavo tīsu, pubbamhī purise siyā. คำว่า กตกะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าชนิดของต้นไม้. คำว่า กตกะ เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าสิ่งที่ทำขึ้น. คำว่า อัสสวะ เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าผู้ว่าง่าย. คำว่า อัสสวะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าบุรุษในกาลก่อน. 1037. ๑๐๓๗. Kalyāṇe kathitaṃ khemaṃ, tīsu laddhattharakkhaṇe; Atho niyojane vuttaṃ, kāriyepi payojanaṃ. คำว่า เขมะ เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าความดีงาม และการรักษาประโยชน์ที่ได้แล้ว. คำว่า ปโยชนัง เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าการประกอบ และกิจที่ควรทำ. 1038. ๑๐๓๘. Assattho tīsu assāsa, ppatte, bodhiddume pume; Tīsu luddo kurūre ca, nesādamhi pume siyā. คำว่า อัสสัตถะ เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าผู้ถึงความเบาใจ. คำว่า อัสสัตถะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าต้นโพธิ์. คำว่า ลุททะ เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าดุร้าย. คำว่า ลุททะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่านายพราน. 1039. ๑๐๓๙. Vilaggo tīsu laggasmiṃ, pume majjhamhi dissati; Aḍḍho tvanitthiyaṃ bhāge, dhanimhi vāccaliṅgiko. คำว่า วิลัคคะ เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าผู้ติดอยู่. คำว่า วิลัคคะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าเอว. คำว่า อัฑโฒ เป็นอนิตถีลิงค์ ในความหมายว่าส่วนแบ่ง. คำว่า อัฑโฒ เป็นวาจจลิงค์ ในความหมายว่าผู้มีทรัพย์. 1040. ๑๐๔๐. Kaṭṭhaṃ dārumhi, taṃ kicche, gahane kasite tisu; Sasantāne ca visaye, gocare’ jjhatta muccateti. คำว่า กัฏฐัง เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าไม้. คำว่า กัฏฐัง เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าลำบาก, รกชัฏ และที่ไถแล้ว. คำว่า อัชฌัตตัง กล่าวในความหมายว่าสันตานะของตน, วิสัย และโคจร. Iti addhānekatthavaggo. จบอัฑฒาเนกัตถวรรค. 1041. ๑๐๔๑. Bhuvane ca jane loko, moretvaggimhi so sikhī; Siloko tu yase pajje,Rukkhe tu sāmike dhavo. คำว่า โลโก เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าโลก และหมู่ชน. คำว่า สิขี เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่านกยูง และไฟ. คำว่า สิโลกะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าเกียรติยศ และฉันท์. คำว่า ธวะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าต้นไม้ และสามี. 1042. ๑๐๔๒. Vaṭabyāmesu nigrodho, dhaṅko tu vāyase bake; Vāro tva’vasarā’hesu, kucetvabbhe payodharo. คำว่า นิโครธะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าต้นไทร และวา (มาตราวัด). คำว่า ธังโก เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่ากา และนกกระยาง. คำว่า วาระ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าโอกาส และวัน. คำว่า ปโยธโร เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าเมฆ และเต้านม. 1043. ๑๐๔๓. Ucchaṅge lakkhaṇe cā’ṅko, rasmi’tthī juti rajjusu; Diṭṭho’bhāsesu āloko,Buddho tu paṇḍite jine. คำว่า อังโก เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าตัก และเครื่องหมาย. คำว่า รัสมี เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าแสงสว่าง และเชือก. คำว่า อาโลกะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าการเห็น และแสงสว่าง. คำว่า พุทโธ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าบัณฑิต และพระชินเจ้า. 1044. ๑๐๔๔. Sūraṃ’sūsu pume bhānū, daṇḍo tu muggare dame; Devamacchesva’nimiso, pattho tu mānasānusu. คำว่า ภานุ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าพระอาทิตย์ และรัศมี. คำว่า ทัณฑะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่ากระบอง และการลงโทษ. คำว่า อนิมิสะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าเทวดา และปลา. คำว่า ปัตถะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าเครื่องตวง และความปรารถนา. 1045. ๑๐๔๕. Ātaṅko roga tāpesu,Mātaṅgo sapace gaje; Migo pasu kuruṅgesu, ulūki’ndesu kosiyo. คำว่า อาตังโก เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าโรค และความเดือดร้อน. คำว่า มาตังคะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าคนจัณฑาล และช้าง. คำว่า มิคะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าสัตว์ และกวาง. คำว่า โกสิยะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่านกเค้าแมว และพระอินทร์. 1046. ๑๐๔๖. Viggaho [Pg.85] kalahe kāye, puriso māṇava’ttasu; Dāyādo bandhave putte, sire sīsaṃ tipumhi ca. คำว่า วิคคหะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าการทะเลาะ และร่างกาย. คำว่า ปุริสะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่ามาณพ และอัตตา. คำว่า ทายาทะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าญาติ และบุตร. คำว่า สีสัง เป็นติลิงค์ ในความหมายว่าศีรษะ. 1047. ๑๐๔๗. Balihatthaṃ’sūsu karo, dante vippe’ṇḍaje dvijo; Vattaṃ pajjā’nanā’cāre, dhaññaṅge sukhume kaṇo. คำว่า กะระ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าภาษี, มือ และรัศมี. คำว่า ทวิชะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าฟัน, พราหมณ์ และนก. คำว่า วัตตะ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าบท (ฉันท์), ใบหน้า และมารยาท. คำว่า กณะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าปลายข้าว และสิ่งที่ละเอียด. 1048. ๑๐๔๘. Thambho thūṇa jaḷattesu, sūpo kummāsa byañjane; Gaṇḍo phoṭe kapolamhi, aggho mūlye ca pūjane. คำว่า ถัมภะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าเสา และความเขลา. คำว่า สูปะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าขนมกุมมาส และกับข้าว. คำว่า คัณฑะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าฝี และแก้ม. คำว่า อัคฆะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าราคา และการบูชา. 1049. ๑๐๔๙. Pakāro tulya bhedesu, sakunto bhāsapakkhisu; Bhāgye vidhi vidhāne ca, sare khagge ca sāyako. คำว่า ปกาโร เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าส่วนที่เท่ากัน และชนิด. คำว่า สกุนโต เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่านก และนกอินทรี. คำว่า วิธิ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าโชค และการจัดแจง. คำว่า สายโก เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าลูกศร และดาบ. 1050. ๑๐๕๐. Sāraṅgo cātake eṇe, pattī tu sarapakkhisu; Sede pāko vipāke tha,Bhikkhubhede caye gaṇo. คำว่า สารังคะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่านกจาตกะ และกวางเอ็น. คำว่า ปัตตี เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าลูกศร และนก. คำว่า ปาโก เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าเหงื่อ และวิบาก. คำว่า คณะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าหมู่ภิกษุ และกอง. 1051. ๑๐๕๑. Rāsi puñje ca mesā’do,Asse loṇe ca sindhavo; Saṃvaṭṭe palayo nāse, pūgo kamukarāsisu. คำว่า ราสิ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่ากอง และราศีมีเมษเป็นต้น. คำว่า สินธวะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าม้า และเกลือ. คำว่า ปลัยยะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าความพินาศของโลก และความฉิบหาย. คำว่า ปูคะ เป็นปุงลิงค์ ในความหมายว่าต้นหมาก และกอง. 1052. ๑๐๕๒. Amate tu sudhā lepe, abhikhyā nāma raṃsisu; Satti sāmatthiye satthe, mahī najjantare bhuvi; Līlā kriyā vilāsesu,Satte tu atraje pajā. คำว่า สุธา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าน้ำอมฤต และเครื่องฉาบทา. คำว่า อภิขยา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าชื่อ และรัศมี. คำว่า สัตติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความสามารถ และอาวุธ. คำว่า มหี เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าแม่น้ำ และแผ่นดิน. คำว่า ลีลา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่ากิริยา และความเยื้องกราย. คำว่า ปชา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าสัตว์ และบุตร. 1053. ๑๐๕๓. Ñāṇe lābhe upaladdhi, paveṇī kuthaveṇisu; Pavatti vutti vattāsu, vetane bharaṇe bhati. คำว่า อุปลัทธิ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความรู้ และลาภ. คำว่า ปเวณี เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าผ้าปูหลังช้าง และผมเปีย. คำว่า ปวัตติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความเป็นไป และข่าวสาร. คำว่า ภติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าค่าจ้าง และการเลี้ยงดู. 1054. ๑๐๕๔. Ācārepi mariyādā, bhūti sattā samiddhisu; Soppe pamāde tandī ca, yātrā gamana vuttisu. คำว่า มริยาทา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่ามารยาท และขอบเขต. คำว่า ภูติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความมีอยู่ และความสำเร็จ. คำว่า ตันที เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความหลับ และความประมาท. คำว่า ยาตรา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าการไป และความเป็นอยู่. 1055. ๑๐๕๕. Nindā kucchā’pavādesu, kaṅgu dhañña piyaṅgusu; Mokkhesive samesanti, vibhāge bhatti sevane. คำว่า นินทา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าการตำหนิ และการกล่าวโทษ. คำว่า กังคุ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าข้าวฟ่าง และต้นเปียงกู. คำว่า สเมสันติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าการแสวงหาความหลุดพ้น. คำว่า ภัตติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าส่วนแบ่ง และการปรนนิบัติ. 1056. ๑๐๕๖. Icchāyaṃ jutiyaṃ kanti, rañjane sūrate rati; Gehe vasati vāse tha, nadī senāsu vāhinī. คำว่า กันติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความปรารถนา และความรุ่งเรือง. คำว่า รติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความยินดี และความใคร่. คำว่า วสติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าเรือน และการอยู่. คำว่า วาหินี เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าแม่น้ำ และกองทัพ. 1057. ๑๐๕๗. Patthe nāḷe ca nāḷi’tthī, gaṇe samiti saṅgame; Taṇhā lobhe pipāsāyaṃ, magga vuttīsu vattanī. คำว่า นาฬิ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าเครื่องตวง และลำต้น. คำว่า สมิติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าหมู่, การประชุม และการรบ. คำว่า ตัณหา เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความโลภ และความกระหาย. คำว่า วัตตนี เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าทาง และความเป็นอยู่. 1058. ๑๐๕๘. Pāṇyaṅge nābhi cakkante, yāce viññatti ñāpane; Vitti tose vedanāyaṃ, ṭhāne tu jīvite ṭhiti. คำว่า นาภิ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าสะดือ และดุมล้อ. คำว่า วิญญัตติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าการขอ และการให้รู้. คำว่า วิตติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความยินดี และเวทนา. คำว่า ฐิติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าที่ตั้ง และชีวิต. 1059. ๑๐๕๙. Taraṅge [Pg.86] cā’ntare vīci, dhīratte dhāraṇe dhiti; Bhū bhūmiyañca bhamuke, sadde vede save suti. คำว่า วีจิ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าคลื่น และระหว่าง. คำว่า ธิติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าความเพียร และการทรงไว้. คำว่า ภู เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าแผ่นดิน และคิ้ว. คำว่า สุติ เป็นอิตถีลิงค์ ในความหมายว่าเสียง, พระเวท และการฟัง. 1060. ๑๐๖๐. Gottaṃ nāme ca vaṃse tha, nagare ca ghare puraṃ; Okaṃ tu nissaye gehe, kulaṃ tu gottarāsisu. คำว่า โคตตะ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าชื่อ และตระกูล. คำว่า ปุระ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าเมือง และเรือน. คำว่า โอกะ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าที่พึ่ง และเรือน. คำว่า กุละ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าตระกูล และกอง. 1061. ๑๐๖๑. Heme vitte hiraññañca, paññāṇaṃ tva’ṅka vuddhisu; Athā’mbarañca khe vatthe, guyhaṃ liṅge rahasya’pi. คำว่า หิรัญญะ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าทอง และทรัพย์. คำว่า ปัญญาณะ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าเครื่องหมาย และความเจริญ. คำว่า อัมพระ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าท้องฟ้า และผ้า. คำว่า คุยหะ เป็นนปุงสกลิงค์ ในความหมายว่าอวัยวะเพศ และความลับ. 1062. ๑๐๖๒. Tapo dhamme vate ceva, pāpe tvā’gumhi kibbisaṃ; Ratanaṃ maṇi seṭṭhesu, vassaṃ hāyana vuṭṭhisu. ตบะ ในธรรมและวัตร, อาคุและกิพพิส ในบาป; รัตนะและมณี ในสิ่งประเสริฐ, วัสสะ ในปีและฝน. 1063. ๑๐๖๓. Vanaṃ arañña vārīsu, khīramhi tu jale payo; Akkharaṃ lipi mokkhesu, methūnaṃ saṅgame rate. วนะ ในป่าและน้ำ, ปโย ในน้ำนมและน้ำ; อักขระ ในอักษรและการพ้น, เมถุน ในการร่วมและความยินดี. 1064. ๑๐๖๔. Sotaṃ kaṇṇe payovege, riṭṭhaṃ pāpā’subhesu ca; Āgu pāpā’parādhesu, ketumhi cihane dhajo. โสต ในหูและกระแสน้ำ, ริฏฐะ ในบาปและสิ่งอัปมงคล; อาคุ ในบาปและความผิด, ธชะ ในธงและเครื่องหมาย. 1065. ๑๐๖๕. Gopuraṃ dvāramattepi, mandiraṃ nagare ghare; Vāccaliṅgā paramito, byatto tu paṇḍite phuṭe. โคปุระ ในความหมายเพียงประตู, มนทิระ ในเมืองและบ้าน; คำต่อจากนี้เป็นวัจจลิงค์ (คุณศัพท์), พยัตตะ ในบัณฑิตและสิ่งที่ปรากฏชัด. 1066. ๑๐๖๖. Vallabho dayite’jjhakkhe, jale thūlo mahatyapi; Kurūre bherave bhīmo,Lolo tu lolupe cale. วัลลภะ ในผู้เป็นที่รักและนายงาน, ถูละ ในคนเขลาและสิ่งที่ใหญ่; ภีมะ ในสิ่งที่ดุร้ายและน่ากลัว, โลละ ในผู้โลภและสิ่งที่หวั่นไหว. 1067. ๑๐๖๗. Bībhaccho vikate bhīme, komale tikhiṇe mudu; Iṭṭhe ca madhure sādu, sādumhi madhuro piye. พีภัจฉะ ในสิ่งที่น่าเกลียดและน่ากลัว, มุทุ ในสิ่งที่อ่อนนุ่มและไม่คม; สาทุ ในสิ่งที่น่าปรารถนาและหวาน, มธุระ ในสิ่งที่อร่อยและเป็นที่รัก. 1068. ๑๐๖๘. Site tu suddhe odāto, dvijivho sūcakā’hisu; Sakke samattho sambandhe, samattaṃ niṭṭhitā’khile. โอทาตะ ในสิ่งที่ขาวและบริสุทธิ์, ทวิชิวหะ ในคนส่อเสียดและงู; สมัตถะ ในผู้สามารถและความเกี่ยวข้อง, สมัตตะ ในสิ่งที่สำเร็จและทั้งหมด. 1069. ๑๐๖๙. Suddho kevala pūtesu, jighañño’ntā’dhamesu ca; Poṇo’panata ninnesu, añña nīcesu ce’taro. สุทธะ ในสิ่งที่บริสุทธิ์และเพียงอย่างเดียว, ชิฆัญญะ ในที่สุดและสิ่งที่เลวทราม; โปณะ ในสิ่งที่น้อมไปและที่ลุ่ม, อิตระ ในสิ่งอื่นและสิ่งที่ต่ำ. 1070. ๑๐๗๐. Suci suddhe site pūte, pesalo dakkhacārusu; Adhamo kucchite ūne, appiye pya’liko bhave. สุจิ ในสิ่งที่บริสุทธิ์ ขาว และสะอาด, เปสละ ในผู้ฉลาดและสิ่งที่น่ารัก; อธมะ ในสิ่งที่น่ารังเกียจและบกพร่อง, อลิกะ ในสิ่งที่ไม่เป็นที่รักและคำเท็จ. 1071. ๑๐๗๑. Byāpe asuddhe saṃkiṇṇo, bhabbaṃ yogye ca bhāvini; Sukhumo appakā’ṇūsu, vuddho there ca paṇḍite. สังกิณณะ ในสิ่งที่ปะปนและไม่บริสุทธิ์, ภัพพะ ในสิ่งที่ควรและสิ่งที่จักมี; สุขุมะ ในสิ่งที่เล็กน้อยและละเอียด, วุฑฒะ ในพระเถระและบัณฑิต. 1072. ๑๐๗๒. Subhe sādhumhi bhaddo tha, tyā’do ca vipule bahu; Dhīro budhe dhitimante, vellitaṃ kuṭile dhute. ภัททะ ในสิ่งที่งามและดี, พหุ ในสิ่งที่กว้างขวางและมาก, ธีระ ในนักปราชญ์และผู้มีความเพียร, เวลลิตะ ในสิ่งที่คดและสิ่งที่สั่นไหว. 1073. ๑๐๗๓. Visado [Pg.87] byatta setesu, taruṇo tu yuve nave; Yoggaṃ yāne, khame yoggo,Piṇḍitaṃ gaṇite ghane. วิสทะ ในสิ่งที่ชัดเจนและขาว, ตรุณะ ในคนหนุ่มและของใหม่; โยคคะ ในยาน, โยคคะ ในสิ่งที่ควร, ปิณฑิตะ ในสิ่งที่นับแล้วและสิ่งที่หนาแน่น. 1074. ๑๐๗๔. Budhe’bhijāto kulaje, vuddho’rūsu mahallako; Kalyāṇaṃ sundare cāpi, himo tu sītalepi ca. อภิชาตะ ในบัณฑิตและผู้เกิดในตระกูลสูง, วุฑฒะและมหัลลกะ ในสิ่งที่ใหญ่; กัลยาณะ ในสิ่งที่งามและดี, หิมะ ในสิ่งที่เย็น. 1075. ๑๐๗๕. Lole tu sīghe capalo, vutte udita muggate; Āditte gabbite ditto, piṭṭhaṃ tu cuṇṇitepi ca. จปละ ในสิ่งที่โลเลและเร็ว, วุตตะ ในสิ่งที่กล่าวแล้วและสิ่งที่ปรากฏขึ้น; ทิตตะ ในสิ่งที่ลุกโพลงและหยิ่งยโส, ปิฏฐะ ในสิ่งที่บดละเอียดแล้ว. 1076. ๑๐๗๖. Vigate vāyite vītaṃ, bhāvitaṃ vaḍḍhitepi ca; Bhajjite patite bhaṭṭho, puṭṭho pucchita posite. วีตะ ในสิ่งที่ไปแล้วและสิ่งที่ทอแล้ว, ภาวิตะ ในสิ่งที่อบรมแล้วและเจริญแล้ว; ภัตถะ ในสิ่งที่คั่วแล้วและตกแล้ว, ปุฏฐะ ในสิ่งที่ถามแล้วและบำรุงแล้ว. 1077. ๑๐๗๗. Jāto bhūte caye jātaṃ,Paṭibhāgo samā’risu; Sūro vīre ravisūre, duṭṭho kuddhe ca dūsite. ชาตะ ในสิ่งที่เกิดแล้วและหมู่กอง, ปฏิภาค ในสิ่งที่เสมอกันและศัตรู; สูระ ในผู้กล้าหาญและพระอาทิตย์, ทุฏฐะ ในผู้โกรธและผู้ประทุษร้าย. 1078. ๑๐๗๘. Diṭṭho’rimhi’kkhite diṭṭho,Mūḷhe pote ca bāliso; Nindāyaṃ khepane khepo, niyamo nicchaye vate. ทิฏฐะ ในศัตรูและสิ่งที่เห็นแล้ว, พาลีสะ ในผู้หลงและลูกสัตว์; เขปะ ในการนินทาและการทิ้งไป, นิยมะ ในความแน่นอนและวัตร. 1079. ๑๐๗๙. Salākāyaṃ kuso dabbhe,Bālyādo tu khaye vayo; Lepa gabbesva’valepo, aṇḍajo mīnapakkhisu. กุสะ ในสลากและหญ้าคา, วัย ในวัยเด็กเป็นต้นและความสิ้นไป; อวเลปะ ในการฉาบและความเย่อหยิ่ง, อัณฑชะ ในปลาและนก. 1080. ๑๐๘๐. Bilāle nakule babbu, mantho manthanasattusu; Vālo kese’ssādilome,Saṅghāto ghātarāsisu. พัพพุ ในแมวและพังพอน, มันถะ ในการกวนและศัตรู; วาละ ในผมและขนม้าเป็นต้น, สังฆาตะ ในการประหารและหมู่กอง. 1081. ๑๐๘๑. Gopagāme rave ghoso, sūto sārathivandisu; Mālyaṃ tu pupphe taddāme, vāho tu sakaṭe haye. โฆสะ ในหมู่บ้านคนเลี้ยงโคและเสียง, สูตะ ในสารถีและนักขับร้อง; มาลยะ ในดอกไม้และพวงมาลัยดอกไม้, วาหะ ในเกวียนและม้า. 1082. ๑๐๘๒. Khaye’ccane cā’pacayo, kālo samaya maccusu; Bhe tārakā nettamajjhe, sīmā’ vadhi, ṭṭhitīsu ca. อปจยะ ในความสิ้นไปและการบูชา, กาละ ในเวลาและความตาย; ภะ ในดาวและกลางตา, สีมา ในเขตแดนและความตั้งอยู่. 1083. ๑๐๘๓. Ābhogo puṇṇatā’vajje-Svā’ḷi’tthī sakhi setusu; Satte thūle tīsu daḷho, latā sākhāya valliyaṃ. อาโภคะ ในความเต็มและการคำนึง, อาฬิ ในเพื่อนหญิงและสะพาน; ทัฬหะ (ใช้ใน ๓ ลิงค์) ในสัตว์และสิ่งที่มั่นคง, ลตา ในกิ่งไม้และเถาวัลย์. 1084. ๑๐๘๔. Mutti’tthī [Pg.88] mocane mokkhe,Kāyo tu deha rāsisu; Nīce puthujjano mūḷhe, bhattā sāmini dhārake. มุตติ ในการปล่อยและความหลุดพ้น, กายะ ในร่างกายและหมู่กอง; ปุถุชน ในคนต่ำช้าและคนหลง, ภัตตา ในสามีและผู้เลี้ยงดู. 1085. ๑๐๘๕. Sikhā, piñchesu sikhaṇḍo, satte tva’ttani puggalo; Sambādho saṃkaṭe guyhe,Nāse khepe parābhavo. สิขัณฑะ ในหงอนและขนหาง, ปุคคละ ในสัตว์และตน; สัมพาธะ ในที่คับแคบและที่ลับ, ปราภวะ ในความพินาศและการเสื่อมไป. 1086. ๑๐๘๖. Vacco rūpe karīse tha, juti’tthī kantiraṃsisu; วัจจะ ในรูปและอุจจาระ, ชุติ ในความรุ่งเรืองและรัศมี. 1087. ๑๐๘๗. Labbhaṃ yutte ca laddhabbe, khaṇḍe paṇṇe dalaṃ mataṃ; Sallaṃ kaṇḍe salākāyaṃ, sucitte dhāvanaṃ gate; Bhantatthe vibbhamo hāve, moho’vijjāya mucchane. ลัพภะ ในสิ่งที่ควรและสิ่งที่ควรได้, ทละ ในชิ้นและใบไม้; สัลละ ในลูกศรและสลาก, ธาวนะ ในการชำระและการไป; วิพภมะ ในความหลงและความเย้ายวน, โมหะ ในอวิชชาและความสลบไสล. 1088. ๑๐๘๘. Sedo ghammajale pāke,Goḷe ucchumaye guḷo; Mitte sahāye ca sakhā, vibhū niccappabhūsu so. เสทะ ในเหงื่อและการสุก, คุฬะ ในก้อนกลมและน้ำอ้อย; สขา ในมิตรและสหาย, วิภู ในสิ่งที่เที่ยงแท้และผู้เป็นใหญ่. 1089. ๑๐๘๙. Khagge kurūre nettiṃso, parasmiṃ atra tīsva’mu; Kalaṅko’ṅkā’pavādesu,Dese janapado jane. เนตติงสะ ในดาบและสิ่งที่ดุร้าย, อมุ ในสิ่งอื่นและในที่นี้ (ใช้ใน ๓ ลิงค์); กลังกะ ในรอยตำหนิและคำติเตียน, ชนบท ในประเทศและหมู่ชน. 1090. ๑๐๙๐. Pajje gāthā vacībhede, vaṃso tva’nvayaveṇusu; Yānaṃ rathādo gamane, sarūpasmiṃ adho talaṃ. คาถา ในบทประพันธ์และประเภทแห่งวาจา, วงสะ ในตระกูลและไม้ไผ่; ยานะ ในรถเป็นต้นและการไป, ตละ ในรูปและส่วนเบื้องล่าง. 1091. ๑๐๙๑. Majjho vilagge vemajjhe, pupphaṃ tu kusumo’tusu; Sīlaṃ sabhāve subbate, puṅgavo usabhe vare. มัชฌะ ในเอวและท่ามกลาง, ปุปผะ ในดอกไม้และระดู; สีละ ในปกติวิสัยและวัตรที่ดี, ปุงควะ ในโคอุสภะและผู้ประเสริฐ. 1092. ๑๐๙๒. Kose khagādibīje’ṇḍaṃ, kuharaṃ gabbhare bile; Nettiṃse gaṇḍake khaggo, kadambo tu dume caye. โกสะ หมายถึง ฝักดาบ, เมล็ดพืช และไข่; กุหระ หมายถึง โพรง, ครรภ์, รู; ขัคคะ หมายถึง ดาบ, แรด; กะทัมพะ หมายถึง ต้นไม้, หมู่ไม้. 1093. ๑๐๙๓. Bhe’dhenuyaṃ rohiṇī’tthī, varaṅgaṃ yoniyaṃ sire; Akkose sapathe sāpo, paṅkaṃ pāpe ca kaddame. โรหิณี หมายถึง ดาวฤกษ์, แม่โค, หญิง; วรังคะ หมายถึง โยนี, ศีรษะ; สาปะ หมายถึง การด่า, การสาบาน; ปังกะ หมายถึง บาป, โคลน. 1094. ๑๐๙๔. Bhogavatyu’rage bhogī, ssaro tu sivasāmisu; Bale pabhāve vīriyaṃ, tejo tesu ca dittiyaṃ. โภคี หมายถึง เมืองโภควดี, งู; อิสสระ หมายถึง พระศิวะ, เจ้าของ; วิริยะ หมายถึง กำลัง, อานุภาพ; เตชะ หมายถึง กำลัง, อานุภาพ และความรุ่งเรือง. 1095. ๑๐๙๕. Dhārā santati khaggaṅge, vānaṃ taṇhāya sibbane; Khattā sūte paṭihāre, vitti pīḷāsu vedanā. ธารา หมายถึง ความสืบต่อ, คมดาบ; วานะ หมายถึง ตัณหา, การเย็บ; ขัตตา หมายถึง สารถี, คนเฝ้าประตู; วิตติ หมายถึง ความเจ็บปวด, เวทนา. 1096. ๑๐๙๖. Thiyaṃ [Pg.89] mati’cchāpaññāsu, pāpe yuddhe rave raṇo; Lavotu bindu’cchedesu, palāle’ tisaye bhusaṃ. รณะ หมายถึง บาป, การรบ, เสียง; ละวะ หมายถึง หยด, การตัด; ภุสะ หมายถึง ฟาง, มากเกินไป. 1097. ๑๐๙๗. Bādhā dukkhe nisedhe ca, mūlapadepi mātikā; Sneho tele’dhikappeme,Gharā’pekkhāsu ālayo. พาธา หมายถึง ความทุกข์, การห้าม; มาติกา หมายถึง แม่บท, หัวข้อ; สเนหะ หมายถึง น้ำมัน, ความรัก; อาลัย หมายถึง ที่อยู่, ความผูกพันกับบ้าน. 1098. ๑๐๙๘. Ketusmiṃ ketanaṃ gehe, ṭhāne bhūmi’tthiyaṃ bhuvi; Lekhye lekho rāji lekhā, pūjite bhagavā jine. เกตนะ หมายถึง ธง, บ้าน; ภูมิ (อิตถีลิงค์) หมายถึง สถานที่, แผ่นดิน; เลขะ หมายถึง การเขียน; เลขา หมายถึง แถว; ภควา หมายถึง ผู้ควรบูชา, พระชินเจ้า. 1099. ๑๐๙๙. Gadā satthe gado roge, nisajjā pīṭhesvā’sanaṃ; Tathāgato jine satte,Caye dehe samussayo. คทา หมายถึง อาวุธ; คทะ หมายถึง โรค; อาสนะ หมายถึง การนั่ง, ที่นั่ง; ตถาคต หมายถึง พระชินเจ้า, สัตว์; สมุสสยะ หมายถึง กอง, ร่างกาย. 1100. ๑๑๐๐. Bilaṃ koṭṭhāsa chiddesu, vajjaṃ dose ca bheriyaṃ; Kāle dīghañjase’ddhānaṃ, āliyaṃ setu kāraṇe. พิละ หมายถึง ส่วน, ช่อง; วัชชะ หมายถึง โทษ, กลอง; อัทธานะ หมายถึง กาล, ทางไกล; อาลิ หมายถึง คันนา, เหตุ. 1101. ๑๑๐๑. Okāso kāraṇe dese,Sabhā gehe ca saṃsade; Yūpo thambhe ca pāsāde, ayanaṃ gamane pathe. โอกาส หมายถึง เหตุ, สถานที่; สภา หมายถึง บ้าน, ที่ประชุม; ยูโป หมายถึง เสา, ปราสาท; อายนะ หมายถึง การไป, ทาง. 1102. ๑๑๐๒. Akko rukkhantare sūre,Asso koṇe hayepi ca; Aṃso khandhe ca koṭṭhāse,Jālaṃ sūsva’cci no pume. อักกะ หมายถึง ต้นรัก, ดวงอาทิตย์; อัสสะ หมายถึง มุม, ม้า; อังสะ หมายถึง บ่า, ส่วน; ชาละ หมายถึง ตาข่าย, รัศมี. 1103. ๑๑๐๓. Nāsā’sattesva’ bhāvo tha,Anna modana bhuttisu; Jīvaṃ pāne jane jīvo,Ghāso tva’nne ca bhakkhaṇe. นาสา หมายถึง ความไม่มี, ความไม่ผูกพัน; อันนะ หมายถึง ข้าวสุก, การบริโภค; ชีวะ หมายถึง ลมหายใจ, สัตว์; ฆาสะ หมายถึง อาหาร, การกิน. 1104. ๑๑๐๔. Chadane’cchādanaṃ vatthe, nikāyo geharāsisu; Annādo āmisaṃ maṃse; Dikkhā tu yajane’ccane. อัจฉาทนะ หมายถึง เครื่องปกคลุม, ผ้า; นิกาย หมายถึง บ้าน, กอง; อามิสะ หมายถึง อาหาร, เนื้อ; ทิกขา หมายถึง การบูชา, การยัญ. 1105. ๑๑๐๕. Kriyāyaṃ kārikā pajje,Ketu tu cihane dhaje; Kusumaṃ thīraje pupphe, vānare tu budhe kavi. การิกา หมายถึง การกระทำ, บทกวี; เกตุ หมายถึง เครื่องหมาย, ธง; กุสุมะ หมายถึง เลือดประจำเดือน, ดอกไม้; กวิ หมายถึง ลิง, บัณฑิต. 1106. ๑๑๐๖. Adhare [Pg.90] kharabhe oṭṭho, luddo tu luddakepi ca; Kalusaṃ tvā’vile pāpe, pāpe kali parājaye. โอฏฐะ หมายถึง ริมฝีปากล่าง, อูฐ; ลุททะ หมายถึง นายพราน, ผู้ดุร้าย; กะลุสะ หมายถึง ความขุ่นมัว, บาป; กะลิ หมายถึง บาป, ความพ่ายแพ้. 1107. ๑๑๐๗. Kantāro vana, duggesu, caro cāramhi cañcale; Janāvāse gaṇe gāmo, cammaṃ tu phalake tace. กันตาระ หมายถึง ป่า, ทางกันดาร; จะระ หมายถึง จารบุรุษ, ผู้หวั่นไหว; คามะ หมายถึง ที่อยู่อาศัยของคน, หมู่; จัมมะ หมายถึง โล่, หนัง. 1108. ๑๑๐๘. Āmodo hāsa gandhesu,Cāru tu kanakepi ca; Sattāyaṃ bhavanaṃ gehe, lese tu khalite chalaṃ. อาโมทะ หมายถึง ความยินดี, กลิ่นหอม; จารุ หมายถึง ทอง, งดงาม; ภวนะ หมายถึง การมีอยู่, บ้าน; ฉละ หมายถึง เล่ห์เหลี่ยม, ความพลั้งพลาด. 1109. ๑๑๐๙. Veraṃ pāpe ca paṭighe, taco cammani vakkale; Ucce’dhirohe āroho, nettaṃ vatthantara’kkhisu. เวระ หมายถึง บาป, ความอาฆาต; ตะจะ หมายถึง หนัง, เปลือกไม้; อาโรหะ หมายถึง ที่สูง, การขึ้น; เนตตะ หมายถึง ผ้า, ตา. 1110. ๑๑๑๐. Paṭihāre mukhe dvāraṃ, pete ñāte mato tisu; Māso paraṇṇa kālesu, naggo tva’celakepi ca. ทวาระ หมายถึง ประตู, ปาก; มะตะ หมายถึง ผู้ตาย, ผู้ที่รู้แล้ว; มาสะ หมายถึง ถั่วราชมาส, เดือน; นักคะ หมายถึง เปลือย, ชีเปลือย. 1111. ๑๑๑๑. Dose ghāte ca paṭigho, migādo chagale pasu; Arūpe cā’vhaye nāmaṃ, daro daratha bhītisu. ปฏิฆะ หมายถึง โทษ, การฆ่า, ความอาฆาต; ปสุ หมายถึง สัตว์กินเนื้อ, แพะ; นามะ หมายถึง นามธรรม, ชื่อ; ทะระ หมายถึง ความกระวนกระวาย, ความกลัว. 1112. ๑๑๑๒. Yācane bhojane bhikkhā,Bhāre tva’tisaye bharo; Dabbi’ndajāyāsu sujā, meghe tva’bbhaṃ vihāyase. ภิกขา หมายถึง การขอ, อาหาร; ภาระ หมายถึง ภาระ, มากเกินไป; สุชา หมายถึง ทัพพี, ภรรยาของพระอินทร์; อัพภะ หมายถึง เมฆ, ท้องฟ้า. 1113. ๑๑๑๓. Modako khajjabhedepi, maṇike ratane maṇi; Selā’rāmesu malayo,Sabhāva’ṅkesu lakkhaṇaṃ. โมทกะ หมายถึง ขนมหวาน; มณี หมายถึง แก้วมณี, รัตนะ; มลัย หมายถึง ภูเขา, สวน; ลักขณะ หมายถึง ลักษณะธรรมชาติ, เครื่องหมาย. 1114. ๑๑๑๔. Havi sappimhi hotabbe, siro seṭṭhe ca muddhani; Vicārepi viveko tha, sikharī pabbate dume. หวิ หมายถึง เนยใส, เครื่องบูชา; สิระ หมายถึง ศีรษะ, สิ่งประเสริฐ; วิเวกะ หมายถึง การพิจารณา, ความสงัด; สิขรี หมายถึง ภูเขา, ต้นไม้. 1115. ๑๑๑๕. Vego jave pavāhe ca, saṅku tu khilahetisu; Niggahīte kaṇe bindu, varāho sūkare gaje. เวคะ หมายถึง ความเร็ว, กระแส; สังขุ หมายถึง หลัก, อาวุธ; พินทุ หมายถึง นิคหิต, หยด; วราหะ หมายถึง หมู, ช้าง. 1116. ๑๑๑๖. Nettante cittake’pāṅgaṃ, siddhattho sāsape jine; Hāro muttāguṇe gāhe,Khārako makuḷe rase. อปางคะ หมายถึง หางตา, ภาพวาด; สิทธัตถะ หมายถึง เมล็ดผักกาด, พระชินเจ้า; หาระ หมายถึง สร้อยไข่มุก, การจับ; ขารกะ หมายถึง ดอกตูม, รสเค็ม. 1117. ๑๑๑๗. Accayo’ tikkame dose,Selarukkhesva’go nago; Svappe’vadhāraṇe mattaṃ, apacitya’ccane khaye. อัจจะโย หมายถึง การล่วงละเมิด, โทษ; นะคะ หมายถึง ภูเขา, ต้นไม้; มัตตะ หมายถึง น้อย, ประมาณ; อปจิติ หมายถึง การบูชา, ความเสื่อม. 1118. ๑๑๑๘. Chiddo’taraṇesvo’tāro,Brahme [Pg.91] ca janake pitā; Pitāmaho’yyake brahme,Poto nāvāya bālake. โอตาระ หมายถึง การลง, ช่องว่าง; ปิตา หมายถึง พระพรหม, บิดา; ปิตามหะ หมายถึง ปู่, พระพรหม; โปตะ หมายถึง เรือ, เด็ก. 1119. ๑๑๑๙. Rukkhe vaṇṇe sune soṇo,Sagge tu gagane divo; Vatthe gandhe ghare vāso, cullo khudde ca uddhane. โสณะ หมายถึง ต้นไม้, สี, สุนัข; ทิวะ หมายถึง สวรรค์, ท้องฟ้า; วาสะ หมายถึง ผ้า, กลิ่น, บ้าน; จุลละ หมายถึง เล็ก, เตา. 1120. ๑๑๒๐. Kaṇṇo koṇe ca savaṇe,Mālā pupphe ca pantiyaṃ; Bhāgo bhāgye’kadesesu,Kuṭṭhaṃ roge’ japālake. กัณณะ หมายถึง มุม, หู; มาลา หมายถึง ดอกไม้, แถว; ภาค หมายถึง โชค, ส่วน; กุฏฐะ หมายถึง โรคเรื้อน, ต้นไม้ชนิดหนึ่ง. 1121. ๑๑๒๑. Seyyā senāsane sene, cundabhaṇḍamhi ca’bbhamo; Vatthādilomaṃ’su kare, nipāto patane’byaye. เสยยา หมายถึง ที่นอน, การนอน; อัพภะโม หมายถึง เครื่องมือของช่างกลึง; อังสุ หมายถึง ชายผ้าเป็นต้น, รัศมี; นิปาตะ หมายถึง การตก, นิบาต. 1122. ๑๑๒๒. Sākhāyaṃ viṭapo thambhe, sattu khajjantare dise; Sāmiko pati’yiresu, paṭṭhānaṃ gati hetusu. "วิฏปะ" (หมายถึง) กิ่งไม้, เสา; "สัตตุ" (หมายถึง) ข้าวคั่ว, ศัตรู; "สามิกะ" (หมายถึง) สามี, ผู้เป็นใหญ่; "ปัฏฐาน" (หมายถึง) คติ, เหตุ 1123. ๑๑๒๓. Rāge raṅgo naccaṭṭhāne, pānaṃ peyye ca pītiyaṃ; Iṇu’kkhepesu uddhāro, ummāre eḷako aje. "รังคะ" (หมายถึง) ความกำหนัด (สี), สถานที่เต้นรำ; "ปานะ" (หมายถึง) ของดื่ม, ความอิ่มเอิบใจ; "อุทธาระ" (หมายถึง) การใช้หนี้; "เอฬกะ" (หมายถึง) ธรณีประตู, แพะ 1124. ๑๑๒๔. Pahāro pothane yāme,Sarado hāyano’tusu; Kuṇḍikāyā’ḷhake tumbo,Palālo tu bhusamhi ca. "ปหาระ" (หมายถึง) การทุบตี, ยาม; "สารทะ" (หมายถึง) ปี, ฤดู; "ตุมพะ" (หมายถึง) เต้าน้ำ, ทะนาน; "ปลาละ" (หมายถึง) ฟางข้าว 1125. ๑๑๒๕. Matā’vāṭe caye kāsu, panisā kāraṇe raho; Kāso poṭagale roge,Doso kodhe guṇe’tare. "กาสุ" (หมายถึง) หลุม, กอง; "ปนิสา" (หมายถึง) เหตุ, ที่ลับ; "กาสะ" (หมายถึง) ไม้อ้อ, โรคไอ; "โทสะ" (หมายถึง) ความโกรธ, โทษ (สิ่งอื่นจากคุณ) 1126. ๑๑๒๖. Yutya’ṭṭāla’ṭṭitesva’ṭṭo, kīḷāyaṃ kānane davo; Uppattiyaṃ co’ppatanaṃ, uyyānaṃ gamane vane. "อัฏฏะ" (หมายถึง) คดีความ, หอคอย, ผู้เดือดร้อน; "ทวะ" (หมายถึง) การเล่น, ป่า; "อุปปัตตนะ" (หมายถึง) การเกิดขึ้น; "อุทยาน" (หมายถึง) การไป, ป่า (สวน) 1127. ๑๑๒๗. Vokāro lāmake khandhe, mūlo’padāsu pābhataṃ; Dasā’ vatthā paṭantesu, kāraṇaṃ ghāta, hetusu. "โวการะ" (หมายถึง) สิ่งเลวทราม, ขันธ์; "ปาภตะ" (หมายถึง) ทุน (ราคา), ของกำนัล; "ทสา" (หมายถึง) วัย (สภาพ), ชายผ้า; "การณะ" (หมายถึง) การฆ่า, เหตุ 1128. ๑๑๒๘. Hatthidāne [Pg.92] mado gabbe, ghaṭā ghaṭana rāsisu; Upahāro’bhihārepi, cayo bandhana rāsisu. "มทะ" (หมายถึง) มันช้าง, ความมัวเมา; "ฆฏา" (หมายถึง) การประกอบ, กลุ่ม (กอง); "อุปหาระ" (หมายถึง) เครื่องบรรณาการ; "จยะ" (หมายถึง) การผูก, กอง 1129. ๑๑๒๙. Gandho thoke ghāyanīye,Cāgo tu dānahānisu; Pāne pamode pīti’tthī, iṇe givā galepi ca. "คันธะ" (หมายถึง) เล็กน้อย, กลิ่น; "จาคะ" (หมายถึง) การให้, การสละ; "ปีติ" (อิตถีลิงค์) (หมายถึง) การดื่ม, ความปราโมทย์; "คีวา" (หมายถึง) หนี้, ลำคอ 1130. ๑๑๓๐. Patiṭṭhā nissaye ṭhāne, balakkārepi sāhasaṃ; Bhaṅgo bhede paṭe bhaṅgaṃ, chattaṃ tu chavakepi ca. "ปติฏฐา" (หมายถึง) ที่พึ่ง, สถานที่; "สาหสะ" (หมายถึง) การใช้กำลัง; "ภังคะ" (หมายถึง) การแตกทำลาย; "ภังคะ" (นปุงสกลิงค์) (หมายถึง) ผ้าเปลือกไม้; "ฉัตตะ" (หมายถึง) เศวตฉัตร, ศพ 1131. ๑๑๓๑. Ñāṇe bhuvi ca bhūri’ttī, anaṅge madano dume; Pamātaripi mātā tha, veṭhu’ṇīsesu veṭhanaṃ. "ภูริ" (อิตถีลิงค์) (หมายถึง) ปัญญา, แผ่นดิน; "มทนะ" (หมายถึง) กามเทพ, ต้นไม้; "มาตา" (หมายถึง) มารดา, ผู้ประมาณ; "เวฐนะ" (หมายถึง) การโพก, ผ้าโพกศีรษะ 1132. ๑๑๓๒. Māriso taṇḍuleyye’yye,Mokkho nibbāna muttisu; Indo’dhipati sakkesvā, rammaṇaṃ hetu gocare. "มาริสะ" (หมายถึง) ผักขม, ท่านผู้นิรทุกข์; "โมกขะ" (หมายถึง) พระนิพพาน, การพ้น; "อินทะ" (หมายถึง) ผู้เป็นใหญ่, พระอินทร์; "อารัมมณะ" (หมายถึง) เหตุ, อารมณ์ (โคจร) 1133. ๑๑๓๓. Aṅke saṇṭhāna mākāre,Khette vappo taṭepi ca; Sammutya’nuññā vohāre, sva’tha lājāsu cā’kkhataṃ. "อังคะ" (หมายถึง) รูปร่าง, อาการ; "วัปปะ" (หมายถึง) การหว่าน (นา), ฝั่ง; "สมมติ" (หมายถึง) การอนุญาต, โวหาร; "อักขตะ" (หมายถึง) ข้าวตอก 1134. ๑๑๓๔. Satraṃ yāge sadādāne,Somo tu osadhi’ndusu; Saṅghāto yugagehaṅge, khāro ūse ca bhasmani. "สัตระ" (หมายถึง) ยัญพิธี, การให้ทานเป็นนิตย์; "โสมะ" (หมายถึง) ต้นโสม, พระจันทร์; "สังฆาตะ" (หมายถึง) แอก, ส่วนประกอบของเรือน; "ขาระ" (หมายถึง) ดินเค็ม, เถ้า 1135. ๑๑๓๕. Ātāpo vīriye tāpe,Bhāge sīmāya odhi cāti. "อาตาปะ" (หมายถึง) ความเพียร, ความร้อน; "โอธิ" (หมายถึง) ส่วน, ขอบเขต Iti pādānekatthavaggo. จบปาทาเนกัตถวรรค Anekatthavaggo niṭṭhito. จบอเนกัตถวรรค 3. Sāmaññakaṇḍa ๓. สามัญญกัณฑ์ 4. Abyayavagga ๔. อัพยยวรรค 1136. ๑๑๓๖. Abyayaṃ vuccate dāni, cirassaṃ tu ciraṃ tathā; Cirena cirarattāya, saha saddhiṃ samaṃ amā. บัดนี้จะกล่าวถึงอัพยยะ, "จิรัสสัง" และ "จิรัง" (หมายถึง) นาน; "จิเรนะ" และ "จิรรัตตายะ" (หมายถึง) นาน; "สห", "สัทธิง", "สมัง", "อมา" (หมายถึง) กับ, พร้อมกัน 1137. ๑๑๓๗. Punappunaṃ [Pg.93] abhiṇhañcā, sakiṃ cā’bhikkhaṇaṃ muhuṃ; Vajjane tu vinā nānā, antarena rite puthu. "ปุนัปปุนัง", "อภิณหัง", "อภิกขณัง", "มุหุง" (หมายถึง) บ่อยๆ; "สกิง" (หมายถึง) ครั้งเดียว; ในความหมายว่าเว้น (วัชชนะ) คือ "วินา", "นานา", "อันตเรนะ", "ริเต", "ปุถุ" (หมายถึง) เว้น, ต่างหาก, ในระหว่าง, ยกเว้น, แยกกัน 1138. ๑๑๓๘. Balavaṃ suṭṭhu cā’tīvā, tisaye kimuta sva’ti; Aho tu kiṃ kimū’ dāhu, vikappe kimuto’da ca. "พลวัง", "สุฏฐุ", "อตีวะ" (หมายถึง) อย่างยิ่ง; ในความยิ่ง (อติสยะ) มีคำว่า "กิมุต", "สวาติ" ด้วย; "อโห", "กิง", "กิมุ", "อุทาหุ" (หมายถึง) อโห, อะไร, หรือว่า; ในความหมายว่าเลือก (วิกัปปะ) มีคำว่า "กิมุต", "อุท" ด้วย 1139. ๑๑๓๙. Avhāne bho are ambho,Hambho re je’ṅga āvuso; He hare tha kathaṃ kiṃsu, nanu kacci nu kiṃ samā. ในการเรียก (อาวหาเน) คือ "โภ", "อเร", "อัมโภ", "หัมโภ", "เร", "เช", "อังคะ", "อาวุโส", "เห", "หเร"; "กถัง", "กิงสุ", "นนุ", "กัจจิ", "นุ", "กิง" (หมายถึง) อย่างไร, อะไรเล่า, มิใช่หรือ, หรือว่า, หรือ, อะไร 1140. ๑๑๔๐. Adhune’tarahī’dāni, sampati aññadatthu tu; Tagghe’ kaṃse sasakkañcā, ddhā kāmaṃ jātu ve have. "อธุนา", "เอตรหิ", "อิทานิ", "สัมปติ" (หมายถึง) บัดนี้; "อัญญทัตถุ", "ตัคเฆ", "เอกังเส", "สสักกัง", "อัทธา", "กามัง", "ชาตุ", "เว", "หเว" (หมายถึง) โดยส่วนเดียว, แน่นอน, ตามความปรารถนา, บางที, แท้จริง 1141. ๑๑๔๑. Yāvatā tāvatā yāva, tāva kittāvatā tathā; Ettāvatā ca kīve’ti, paricchedatthavācakā. "ยาวตา", "ตาวตา", "ยาว", "ตาว", "กิตตาวตา", "เอตตาวตา", "กีวะ" เป็นคำแสดงความกำหนด (ปริจเฉท) 1142. ๑๑๔๒. Yathā tathā yatheve’vaṃ, yathānāma yathāhi ca; Seyyathāpye’vamevaṃ, vā, tatheva ca yathāpi ca. "ยถา", "ตถา", "ยเถวะ", "เอวัง", "ยถานาม", "ยถาหิ", "เสยยะถาปิ", "เอวะเมวัง", "วา", "ตเถวะ", "ยถาปิ" (หมายถึง) อย่างไร, อย่างนั้น, เหมือนอย่างนั้น, อย่างนั้น, เหมือนอย่างว่า, หรือ, อย่างนั้นนั่นแหละ 1143. ๑๑๔๓. Evampi ca seyyathāpi, nāma yatharivā’pi ca; Paṭibhāgatthe yathāca, viya tatharivā’pi ca. "เอวัมปิ", "เสยยะถาปิ", "นาม", "ยถริวะ", "ยถา", "วิย", "ตถริวะ" ในความหมายว่าเปรียบเทียบ (ปฏิภาคะ) 1144. ๑๑๔๔. Saṃ sāmañca sayaṃ cātha, āma sāhu lahū’pi ca; Opāyikaṃ patirūpaṃ, sādhve’vaṃ sampaṭicchane. "สัง", "สามัง", "สยัง" (หมายถึง) เอง, ตนเอง; "อาม", "สาธุ", "ลหุ", "โอปายิกัง", "ปฏิรูปัง", "เอวัง" ในความหมายว่ารับคำ (สัมปฏิจฉนะ) 1145. ๑๑๔๕. Yaṃ taṃ yato tato yena,Tene’ti kāraṇe siyuṃ; Asākalye tu cana ci, nipphale tu mudhā bhave. "ยัง", "ตัง", "ยโต", "ตโต", "เยนะ", "เตนะ" พึงมีในความหมายว่าเหตุ (การณะ); "จน", "จิ" ในความหมายว่าไม่ทั้งหมด (อสากัลยะ); "มุธา" ในความหมายว่าไม่มีผล (นิปผละ) 1146. ๑๑๔๖. Kadāci jātu tulyā’tha, sabbato ca samantato; Parito ca samantāpi, atha micchā musā bhave. "กทาจิ", "ชาตุ" (หมายถึง) บางครั้ง, บางที; "ตุลยา" (หมายถึง) เสมอ; "สัพพะโต", "สมันตะโต", "ปริโต", "สมันตา" (หมายถึง) โดยรอบ, โดยประการทั้งปวง; "มิจฉา", "มุสา" (หมายถึง) ผิด, เท็จ 1147. ๑๑๔๗. Nisedhe na anomā’laṃ, nahi cetu sace yadi; Anukulye tu saddhañca,Nattaṃ doso divā tva’he. ในการห้าม (นิเสธะ) คือ "นะ", "โน", "มา", "อะลัง", "นะหิ"; "เจ", "ตุ", "สเจ", "ยะทิ" (หมายถึง) ถ้า; "สัทธัง" ในความหมายว่าคล้อยตาม (อนุกูลยะ); "นัตตัง", "โทโส" (หมายถึง) กลางคืน; "ทิวา", "อะเห" (หมายถึง) กลางวัน 1148. ๑๑๔๘. Īsaṃ kiñci manaṃ appe, sahasā tu atakkite; Pure ggato tu purato, peccā’mutrabhavantare. เล็กน้อย, นิดหน่อย, น้อย; โดยพลัน, โดยไม่ทันคิด; ข้างหน้า, ก่อน; ในภพหน้า, ในโลกหน้า. 1149. ๑๑๔๙. Aho [Pg.94] hī vimhaye tuṇhī,Tu mone thā’vi pātu ca; Taṅkhaṇe sajju sapadi, balakkāre pasayha ca. อ้อ, โอ้ (คำอุทานแสดงความประหลาดใจ); เงียบ, นิ่ง; ปรากฏ; ในขณะนั้น, ทันที; โดยบังคับ, โดยข่มขืน. 1150. ๑๑๕๐. Sudaṃ kho assu yagghe ve,hā’dayo padapūraṇe; Antarena’ntarā anto, vassaṃ nūna ca nicchaye. (คำเสริมบท); ในระหว่าง, ภายใน; แน่นอน, แท้จริง. 1151. ๑๑๕๑. Ānande sañca diṭṭhā tha, virodhakathane nanu; Kāmappavedane kacci, usūyopagame’tthu ca. ในความยินดี, ในความสุข; เห็นแล้ว; ในการกล่าวค้าน, ไม่ใช่หรือ; ในการแสดงความปรารถนา, หรือไม่; ในการเข้าถึงความริษยา, มีอยู่. 1152. ๑๑๕๒. Evā’vadhāraṇe ñeyyaṃ, yathāttaṃ tu yathātathaṃ; Nīcaṃ appe, mahatyu’ccaṃ, atha pāto page samā. พึงรู้ว่าอย่างนี้ (คำยืนยัน); ตามความเป็นจริง; ต่ำ, น้อย; สูง, มาก; และในเวลาเช้าตรู่, เสมอ. 1153. ๑๑๕๓. Nicce sadā sanaṃ pāyo,Bāhulye bāhiraṃ bahi; Bahiddhā bāhirā bāhye, sīghetu saṇikaṃ bhave. เสมอไป, ตลอดไป, โดยมาก; โดยมาก, ข้างนอก; ข้างนอก, ภายนอก; เร็ว, ช้า. 1154. ๑๑๕๔. Atthaṃ adassane duṭṭhu, nindāyaṃ, vandane namo; Sammā suṭṭhu pasaṃsāyaṃ, atho sattāya matthi ca. ในการไม่เห็น (การตกลับ); ในการติเตียน; ในการไหว้, นอบน้อม; โดยชอบ, ดีแล้ว ในการสรรเสริญ; และในความมีอยู่. 1155. ๑๑๕๕. Sāyaṃ sāye’jja atrā’he,Suve tu sve anāgate; Tato pare parasuve, hiyyotu divase gate. ในเวลาเย็น, วันนี้, ที่นี่; พรุ่งนี้, ในอนาคต; หลังจากนั้น, วันมะรืน; เมื่อวานนี้, ในวันที่ล่วงไปแล้ว. 1156. ๑๑๕๖. Yattha yatra yahiṃcātha, tattha tatra tahiṃtahaṃ; Atho uddhañca upari, heṭṭhā tu ca adho samā. ที่ใด, ณ ที่ใด; ที่นั่น, ณ ที่นั่น; และข้างบน, เบื้องบน; ข้างล่าง, เบื้องล่าง, เสมอ. 1157. ๑๑๕๗. Codane iṅgha handā’tha, ārādūrā ca ārakā; Parammukhā tu ca raho, sammukhā tvā’vi pātu ca. ในการชักชวน, เชิญ, มาเถิด; ไกล, ห่างไกล; หันหลังให้, ลับหลัง, ในที่ลับ; ต่อหน้า, ปรากฏ. 1158. ๑๑๕๘. Saṃsayatthamhi appeva, appevanāma nū’ti ca; Nidassane iti’tthañca, evaṃ, kicche kathañci ca. ในความสงสัย, บางที, อาจจะ, ไม่ใช่หรือ; ในการแสดง, อย่างนี้, ดังนี้; ในความยากลำบาก, อย่างไรก็ตาม. 1159. ๑๑๕๙. Hā khede sacchi paccakkhe,Dhuvaṃ thire’vadhāraṇe; Tiro tu tiriyaṃ cātha, kucchāyaṃ duṭṭhu ku’ccate. โอ้ (คำแสดงความเศร้า); โดยประจักษ์, ด้วยตาตนเอง; มั่นคง, แน่นอน, ยืนยัน; ข้าม, ผ่าน, เฉียง; ในการตำหนิ, ชั่ว, เลว. 1160. ๑๑๖๐. Suvatthi āsiṭṭhatthamhi, nindāyaṃ tu dhī kathyate; Kuhiñcanaṃ kuhiṃ kutra, kuttha kattha kahaṃ kva tha. ความสวัสดี, ในความปรารถนาดี; ในการติเตียน, พึงกล่าวว่า "ธี่" (คำตำหนิ); ที่ไหน, ณ ที่ไหน. 1161. ๑๑๖๑. Ihe’dhā’tra [Pg.95] tu etthā’ttha,Atha sabbatra sabbadhi; Kadā kudācanaṃ cātha, tadāni ca tadā samā. ที่นี่, ณ ที่นี้; และทุกหนทุกแห่ง, ทุกที่; เมื่อไร, บางครั้ง; ในเวลานั้น, เสมอ. 1162. ๑๑๖๒. Ādikamme bhusatthe ca, sambhavo’tiṇṇa tittisu; Niyogi’ssariya’ppīti, dāna pūjā’gga, santisu. ในการเริ่มต้น, ในความหมายว่ามาก; ในการเกิด, ในความอิ่มเอม, ในความพอใจ; ในการมอบหมาย, ในความเป็นใหญ่, ในความยินดี; ในการให้, ในการบูชา, ในความเป็นเลิศ, ในความสงบ. 1163. ๑๑๖๓. Dassane tappare saṅge, pasaṃsā, gati, suddhisu; Hiṃsā, pakāranto’bhāva, viyogā’vayavesu ca; Po’pasaggo disāyoge, patthanā, dhitiādisu. ในการเห็น, ในความขวนขวาย, ในการข้องแวะ; ในการสรรเสริญ, ในการไป, ในความบริสุทธิ์; ในการเบียดเบียน, ในประเภทและการรวมเข้าไว้ภายใน, ในการพลัดพราก, ในส่วนประกอบ; อุปสรรค "ป" ในการประกอบทิศ, ในความปรารถนา, ในความอดทนเป็นต้น. 1164. ๑๑๖๔. Parāsaddo parihāni, parājaya gatīsu ca; Bhusatthe paṭilomatthe, vikkamā’masanādisu. อุปสรรค "ปราช" ในความเสื่อม, ในความพ่ายแพ้, ในการไป; ในความหมายว่ามาก, ในความหมายว่าตรงกันข้าม, ในความกล้าหาญ, ในการสัมผัสเป็นต้น. 1165. ๑๑๖๕. Nissesā’bhāva sanyāsa, bhusattha mokkha rāsisu; Gehā’deso’pamāhīna, pasādaniggatā’ccaye. ในความไม่มีเหลือ, ในความไม่มี, ในการสละ, ในความหมายว่ามาก, ในความหลุดพ้น, ในกอง; ในการออกจากเรือนเป็นต้น, ในการเปรียบเทียบ, ในความต่ำทราม, ในความเลื่อมใส, ในการออกไป, ในความล่วงเลย. 1166. ๑๑๖๖. Dassano’sānanikkhantā, dhobhāgesva’vadhāraṇe; Sāmīpye bandhane cheka, ntobhāgo’paratīsu ca. การเห็น, การสิ้นสุด, การออกไป; ในส่วนที่ต่ำ, ในการกำหนด; ในความใกล้, ในการผูกพัน, ในความฉลาด; ในส่วนภายใน, ในความสงบ. 1167. ๑๑๖๗. Pātubhāve viyoge ca, nisedhādo ni dissati; Atho nīharaṇe cevā, varaṇādo ca nī siyā. ในการปรากฏ, ในการพลัดพราก; อุปสรรค "นิ" ปรากฏในความห้ามเป็นต้น; และอุปสรรค "นี" พึงมีในการนำออก, ในการเลือกเป็นต้น. 1168. ๑๑๖๘. Uddhakamma viyoga tta, lābha titti samiddhisu; Pātubhāva’ccayābhāva, pabalatte pakāsane; Dakkha’ggatāsu kathane, sattimokkhādike u ca. การกระทำที่สูงขึ้น, การพลัดพราก; ในลาภ, ในความอิ่มเอม, ในความสำเร็จ; ในการปรากฏ, ในความล่วงเลย, ในความไม่มี, ในความมีกำลัง, ในการประกาศ; ในความฉลาด, ในความเป็นเลิศ, ในการกล่าว, ในความสามารถ, ในความหลุดพ้นเป็นต้น, และอุปสรรค "อุ". 1169. ๑๑๖๙. Du kucchite’sadatthesu, virūpatte pya’sobhane; Siyā’bhāvā’samiddhīsu, kicche cā’nandanādike. อุปสรรค "ทุ" ในความน่ารังเกียจ, ในความหมายว่าไม่ดี; ในความผิดรูป, ในความไม่งดงาม; พึงมีในความไม่มี, ในความไม่สำเร็จ; ในความยากลำบาก, ในความไม่ยินดีเป็นต้น. 1170. ๑๑๗๐. Saṃ samodhāna saṅkhepa, samantatta samiddhisu; Sammā bhusa saha ppatthā, bhimukhatthesu saṅgate; Vidhāne pabhave pūjā, punappunakriyādisu. อุปสรรค "สํ" ในการรวมกัน, ในการย่อ; ในความเป็นไปโดยรอบ, ในความสำเร็จ; โดยชอบ, มาก, พร้อมกับ, ในความปรารถนา; ในความหมายว่ามุ่งหน้าไป, ในการประกอบ; ในการจัดแจง, ในการเกิด, ในการบูชา, ในการกระทำซ้ำๆ เป็นต้น. 1171. ๑๑๗๑. Vividhā’tisayā’bhāva, bhusatti’ssariyā’ccaye; Viyoge kalahe pātu, bhāve bhāse ca kucchane. ในความหลากหลาย, ในความยิ่งใหญ่, ในความไม่มี; ในความมีกำลังมาก, ในความเป็นใหญ่, ในความล่วงเลย; ในการพลัดพราก, ในการทะเลาะวิวาท, ปรากฏ; ในความเป็น, ในการส่องแสง, ในการตำหนิ. 1172. ๑๑๗๒. Dūrā’nabhimukhattesu, mohā’navaṭṭhitīsu ca; Padhāna dakkhatā kheda, sahatthādo vi dissati. ในความไกล, ในความไม่มุ่งหน้าไป; ในความหลง, ในความไม่ตั้งมั่น; ความเป็นประธาน, ความฉลาด, ความเหน็ดเหนื่อย; อุปสรรค "วิ" ปรากฏในการช่วยเหลือเป็นต้น. 1173. ๑๑๗๓. Viyoge [Pg.96] jānane cā’dho,bhāga nicchaya suddhisu; Īsadatthe paribhave, desa byāpana hānisu; Vacokriyāya theyye ca, ñāṇappattādike ava. ในการพลัดพราก, ในการรู้, ในส่วนที่ต่ำ; ในการกำหนดส่วน, ในความบริสุทธิ์; ในความหมายว่าเล็กน้อย, ในการดูหมิ่น; ในการแผ่ไปทั่วประเทศ, ในความเสื่อม; ในการกระทำด้วยวาจา, ในการลักขโมย, ในการบรรลุญาณเป็นต้น, และอุปสรรค "อว". 1174. ๑๑๗๔. Pacchā bhusatta sādisyā, nupacchinnā’nuvattisu; Hīne ca tatiyatthā’dho, bhāgesva’nugate hite; Dese lakkhaṇa vicche’ttha, mbhūta bhāgādike anu. ภายหลัง, ในความหมายว่ามาก, ในความคล้ายคลึง; ในความไม่ขาดสาย, ในการเป็นไปตาม; ในความต่ำทราม, ในความหมายว่าที่สาม, ในส่วนที่ต่ำ; ในส่วนที่ตามไป, ในประโยชน์; ในประเทศ, ในเครื่องหมาย, ในการแยก, ในความมีอยู่, ในส่วนเป็นต้น, และอุปสรรค "อนุ". 1175. ๑๑๗๕. Samantatthe paricchede, pūjā’liṅgana vajjane; Dosakkhāne nivāsanā, vaññā’dhāresu bhojane; Soka byāpana tatvesu, lakkhaṇādo siyā pari. ในความหมายว่าโดยรอบ, ในการกำหนดขอบเขต; ในการบูชา, ในการกอดรัด, ในการเว้น; ในการกล่าวโทษ, ในการนุ่งห่ม; ในการดูหมิ่น, ในที่รองรับ, ในการบริโภค; ในความเศร้าโศก, ในการแผ่ไป, ในความเป็นจริง, ในเครื่องหมายเป็นต้น, อุปสรรค "ปริ" พึงมี. 1176. ๑๑๗๖. Ābhimukhya visiṭṭhu’ddha, kammasāruppavuddhisu; Pūjā’dhika kulā’sacca, lakkhaṇādimhi cāpya’bhi. ในความมุ่งหน้าไป, ในความพิเศษ, ในการกระทำที่สูงขึ้น; ในความเหมาะสมแก่กรรม, ในความเจริญ; ในการบูชา, ในความยิ่งใหญ่, ในตระกูล, ในความไม่จริง; ในเครื่องหมายเป็นต้น, และอุปสรรค "อภิ" พึงมี. 1177. ๑๑๗๗. Adhiki’ssara, pāṭhā’dhi, ṭṭhāna, pāpuṇanesva’dhi; Nicchaye coparittā’dhi, bhavane ca visesane. อุปสรรค "อธิ" ในความยิ่งใหญ่, ในความเป็นใหญ่, ในการอ่าน; ในที่ตั้ง, ในการบรรลุ; ในการกำหนดแน่นอน, ในความเป็นเบื้องบน; ในการมีอยู่, ในความพิเศษ. 1178. ๑๑๗๘. Paṭidānanisedhesu, vāmā’dānanivattisu; Sādise paṭinidhimhi, ābhimukhyagatīsu ca. ในการให้คืนและการห้าม, ในการถือเอาที่ผิดและการงดเว้น; ในตัวแทนที่เหมือนกัน, และในความเป็นของเฉพาะหน้าและการไป. 1179. ๑๑๗๙. Patibodhe patigate, tathā punakriyāya ca; Sambhāvane paṭiccatthe, patīti lakkhaṇādike; Su sobhane sukhe sammā, bhusa suṭṭhu samiddhisu. ในการรู้แจ้ง ในการไปถึง และในการทำซ้ำ; ในการคาดคะเน ในความหมายว่าอาศัย และในเครื่องหมายเป็นต้น (คือความหมายของ ปติ); ในความงาม ความสุข ความถูกต้อง ความมาก ความดี และความสำเร็จ (คือความหมายของ สุ). 1180. ๑๑๘๐. Ābhimukhya, samīpā’di, kammā’liṅgana pattisu; Mariyādu’ddhakammi’cchā, bandhanā’bhividhīsu ā. ในความเป็นของเฉพาะหน้า ในความใกล้เป็นต้น ในการกอดรัดกรรม และในการถึง; ในขอบเขต ความปรารถนาในกรรมเบื้องบน การผูกมัด และการกำหนด (คือความหมายของ อา). 1181. ๑๑๘๑. Nivāsā’vhāna gahaṇa, kicche’sattha nivattisu; Appasādā’si saraṇa, patiṭṭhā’vimhayādisu. ในการอยู่ การเรียก การรับ ในความยากลำบาก และในการงดเว้นจากสิ่งไม่ดี; ในความไม่เลื่อมใส ในการอวยพร ในที่พึ่ง ในที่ตั้ง และในความประหลาดใจเป็นต้น. 1182. ๑๑๘๒. Antobhāva bhusattā’ti, saya pūjāsva’tikkame; Bhūtabhāve pasaṃsāyaṃ, daḷhatthādo siyā ati. ในความเป็นภายใน และในความมาก (คือความหมายของ อติ); ในการบูชาตนเอง ในการก้าวล่วง ในความเป็นจริง ในการสรรเสริญ และในความหมายว่ามั่นคงเป็นต้น พึงมี อติ. 1183. ๑๑๘๓. Sambhāvane ca garahā, pekkhāsu ca samuccaye; Pañhe saṃvaraṇe ceva, āsīsatthe apī’ritaṃ. ในการคาดคะเน ในการตำหนิ ในการเพ่งดู และในการรวบรวม; ในการถาม ในการปิดบัง และในความหมายว่าอวยพร ท่านกล่าว อปิ ไว้. 1184. ๑๑๘๔. Niddese vajjane pūjā, pagate vāraṇepi ca; Padussane ca garahā, corikā’do siyā apa. ในการชี้แจง ในการเว้น ในการบูชา ในการไปปราศ และในการห้าม; ในการประทุษร้าย ในการตำหนิ และในการขโมยเป็นต้น พึงมี อป. 1185. ๑๑๘๕. Samīpapūjā [Pg.97] sādissa, dosakkhāno’papattisu; Bhusatto’pagamā’dhikya, pubbakammanivattisu; Gayhākāro’parittesu, upe’tya ’nasanā’dike. ในการบูชาในที่ใกล้ ในความเหมือน ในการกล่าวโทษ และในการเกิดขึ้น; ในความมาก ในการเข้าถึง ในความยิ่งใหญ่ และในการงดเว้นกรรมก่อน; ในอาการที่พึงถือเอา และในความน้อย (คือความหมายของ อุปะ) ในการอดอาหารเป็นต้น. 1186. ๑๑๘๖. Evaṃ nidassanā’kāro, pamāsu sampahaṃsane; Upadese ca vacana, paṭiggāhe’vadhāraṇe; Garahāye’damatthe ca, parimāne ca pucchane. เอวํ (ใช้) ในอาการที่เป็นตัวอย่าง ในการเปรียบเทียบ ในการทำให้ร่าเริง; ในการสั่งสอน ในคำพูด ในการรับ และในการกำหนด; ในการตำหนิ ในความหมายว่า 'นี้' ในการกำหนดปริมาณ และในการถาม. 1187. ๑๑๘๗. Samuccaye samāhāre, nvācaye ce’tarītare; Padapūraṇamatte ca, casaddo avadhāraṇe. ในการรวบรวม ในการประมวล ในการตามลำดับ และในความต่างกัน; ในเพียงการเติมบท และในการกำหนด (เหล่านี้คือความหมายของ) จ ศัพท์. 1188. ๑๑๘๘. Iti hetupakāresu, ādimhi cā’vadhāraṇe; Nidassane padatthassa, vipallāse samāpane. อิติ (ใช้) ในเหตุและประการ ในการเริ่มต้น และในการกำหนด; ในการแสดงความหมายของบท ในความกลับกัน และในการจบลง. 1189. ๑๑๘๙. Samuccaye co’pamāyaṃ, saṃsaye padapūraṇe; Vavatthitavibhāsāyaṃ, vā’vassagge vikappane. ในการรวบรวม ในการเปรียบเทียบ ในความสงสัย และในการเติมบท; ในการเลือกที่กำหนดไว้ ในการปล่อยวาง และในการเลือก (คือความหมายของ) วา. 1190. ๑๑๙๐. Bhūsane vāraṇe cā’laṃ, vuccate pariyattiyaṃ; Atho’thā’nantarā’rambha, pañhesu padapūraṇe. อลํ กล่าวไว้ในการประดับ ในการห้าม และในความพอเพียง; อโถ และ อถ (ใช้) ในลำดับ ในการเริ่มต้น ในคำถาม และในการเติมบท. 1191. ๑๑๙๑. Pasaṃsāgarahāsaññā, sīkārādo pi nāma tha; Nicchaye cā’numānasmiṃ, siyā nūna vitakkane. ในการสรรเสริญ การตำหนิ ชื่อ และการยอมรับเป็นต้น (ใช้) นามะ; และในความตกลงใจ ในการอนุมาน และในการคาดคะเน พึงมี นูน. 1192. ๑๑๙๒. Pucchā’vadhāraṇā’nuññā, sāntvanā’lapane nanu; Vate’kaṃsa, dayā, hāsa, khedā’lapana, vimhaye. นนุ (ใช้) ในการถาม การกำหนด การอนุญาต การปลอบโยน และการร้องเรียก; วต (ใช้) ในความแน่นอน ความเอ็นดู ความร่าเริง ความเหนื่อยหน่าย การร้องเรียก และความประหลาดใจ. 1193. ๑๑๙๓. Vākyārambha, visādesu, handa hāse’nukampane; Yāva tu tāva sākalya, mānā’vadhya’vadhāraṇe. หนฺท (ใช้) ในการเริ่มประโยค ในความท้อแท้ ในความร่าเริง และในความสงสาร; ส่วน ยาว และ ตาว (ใช้) ในความสิ้นเชิง ในการประมาณ ในการกำหนดขอบเขต และในการกำหนด. 1194. ๑๑๙๔. Pācī, pura, ṅgatotthesu, puratthā paṭhame pyatha; Pabandhe ca cirātīte, nikaṭāgāmike purā. ปุรตฺถา (ใช้) ในความหมายว่าทิศตะวันออก ข้างหน้า และไปแล้ว และในความหมายว่าแรก; ส่วน ปุรา (ใช้) ในความต่อเนื่อง ในอดีตกาลนาน และในอนาคตกาลอันใกล้. 1195. ๑๑๙๕. Nisedhavākyālaṅkārā, vadhāraṇapasiddhisu; Khalvā’sanne tu abhito-Bhimukho’bhayatodike. ขลุ (ใช้) ในการห้าม ในการประดับประโยค ในการกำหนด และในความปรากฏชัด; ส่วน อภิโต (ใช้) ในความใกล้ ในความมุ่งหน้า และในข้างทั้งสองเป็นต้น. 1196. ๑๑๙๖. Kāmaṃ yadyapisaddatthe, ekaṃsatthe ca dissati; Atho pana visesasmiṃ, tatheva padapūraṇe. กามํ ปรากฏในความหมายของศัพท์ว่า ยทฺยปิ และในความหมายว่าแน่นอน; อโถ และ ปน (ใช้) ในความพิเศษ และในการเติมบทเช่นเดียวกัน. 1197. ๑๑๙๗. Hi [Pg.98] kāraṇe visesā’va, dhāraṇe padapūraṇe; Tu hetuvajje tatthā’tha, ku pāpe’sattha’kucchane. หิ (ใช้) ในเหตุ ในความพิเศษ ในการกำหนด และในการเติมบท; ตุ (ใช้) ในความหมายของ หิ นั้นที่เว้นเหตุ; ส่วน กุ (ใช้) ในบาป ในความหมายว่าไม่ดี และในการตำหนิ. 1198. ๑๑๙๘. Nu saṃsaye ca pañhe tha, nānā’ nekattha vajjane; Kiṃ tu pucchājigucchāsu, kaṃ tu vārimhi muddhani. นุ (ใช้) ในความสงสัยและในปัญหา; นานา (ใช้) ในความหมายหลายอย่างและในการเว้น; กึ (ใช้) ในการถามและในการรังเกียจ; กํ (ใช้) ในน้ำและในศีรษะ. 1199. ๑๑๙๙. Amā sahasamīpe tha, bhede appaṭhame puna; Kirā’nussavā’rucisu, udā’pyatthe vikappane. อมา (ใช้) ในความพร้อมกันและในความใกล้; ปุน (ใช้) ในความต่างและในความไม่เป็นครั้งแรก; กิรา (ใช้) ในการได้ยินตามกันมาและในความไม่พอใจ; อุทา (ใช้) ในความหมายของ อปิ และในการเลือก. 1200. ๑๒๐๐. Patīcī carime pacchā, sāmi tvaddhe jigucchane; Pakāse sambhave pātu,Aññoññe tu raho mitho. ปฏิจี (ใช้) ในที่สุดและในภายหลัง; สามิ (ใช้) ในกึ่งหนึ่งและในการรังเกียจ; ปาตุ (ใช้) ในความปรากฏและในความเกิดขึ้น; ส่วน รโห และ มิโถ (ใช้) ในความหมายว่ากันและกัน และในที่ลับ. 1201. ๑๒๐๑. Hā khedasokadukkhesu, khede tva’haha vimhaye; Bhiṃsāpane dhī nindāyaṃ, pidhāne tiriyaṃ tiro. หา (ใช้) ในความเหนื่อยหน่าย ความโศก และความทุกข์; อหห (ใช้) ในความเหนื่อยหน่าย และในความประหลาดใจ; ธี (ใช้) ในการทำให้กลัว และในการตำหนิ; ติริยํ และ ติโร (ใช้) ในการปิดบัง. 1202. ๑๒๐๒. Tuna tvāna tave tvā tuṃ, dhā so thā kkhattu, meva ca; To tha tra hiñcanaṃ hiṃhaṃ, dhi ha hi dha dhunā rahi. ตุนา, ตฺวาน, ตเว, ตฺวา, ตุํ, ธา, โส, ถา, ขตฺตุํ และ เอว; โต, ถ, ตฺร, หิญฺจนํ, หิํหํ, ธิ, ห, หิ, ธ, อธุนา, ตรหิ. 1203. ๑๒๐๓. Dāni vodācanaṃ dājja, thaṃ tattaṃ jjha jju ādayo; Samāso cā’byayībhāvo,Yādeso cā’byayaṃ bhaveti. ทานิ, ว, อิทานิ, จ, นํ, ทา, อชฺช, ถํ, ตตฺตํ, ชฺฌ, ชฺชุ เป็นต้น; และอัพยยีภาวสมาส และการอาเทศเป็น ย ย่อมเป็นอัพยยะ. Iti abyayavaggo. จบหมวดอัพยยะ. Sāmaññakaṇḍo tatiyo. สามาญญกัณฑ์ที่ ๓. Abhidhānappadīpikā samattā. อภิธานัปปทีปิกาจบแล้ว. Nigamana บทสรุป. 1. ๑. Saggakaṇḍo [Pg.99] ca bhūkaṇḍo, tathā sāmaññakaṇḍiti; Kaṇḍattayānvitā esā, abhidhānappadīpikā. อภิธานัปปทีปิกานี้ ประกอบด้วยกัณฑ์ ๓ คือ สัคคกัณฑ์ ภูมิกัณฑ์ และสามัญญกัณฑ์. 2. ๒. Tidive mahiyaṃ bhujagāvasathe,Sakalatthasamavhayadīpani’yaṃ; Iha yo kusalo matimā sa naro,Paṭu hoti mahāmunino vacane. อภิธานนี้ส่องสว่างชื่อและเนื้อความทั้งปวงในสวรรค์ ในแผ่นดิน และในที่อยู่ของนาค นรชนใดในโลกนี้เป็นผู้ฉลาด มีปัญญา นรชนนั้นย่อมเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระพุทธพจน์ของพระมหามุนี. 3. ๓. Parakkamabhujo nāma, bhūpālo guṇabhūsano; Laṅkāya māsi tejassī, jayī kesarivikkamo. พระราชาพระนามว่า ปรักกมพาหุ ผู้ทรงประดับด้วยพระคุณ ทรงมีเดช ทรงมีชัย ทรงมีพระกำลังดุจความบากบั่นของราชสีห์ ได้มีแล้วในลังกาทวีป. 4. ๔. Vibhinnaṃ ciraṃ bhikkhusaṅghaṃ nikāya-Ttayasmiñca kāresi sammā samagge; Sadehaṃ’va niccādaro dīghakālaṃ,Mahagghehi rakkhesi yo paccayehi. พระองค์ทรงกระทำให้ภิกษุสงฆ์ในนิกายทั้ง ๓ ที่แตกแยกกันมานาน ให้กลับสามัคคีกันโดยชอบ และทรงบำรุงรักษาด้วยปัจจัยอันมีค่ามากตลอดกาลนาน ด้วยความเอาพระทัยใส่เป็นนิตย์ ดุจทรงบำรุงรักษาพระวรกายของพระองค์เอง. 5. ๕. Yena laṅkā vihārehi, gāmā’rāmapurīhi ca; Kittiyā viya sambādhī, katā khettehi vāpihi. พระองค์ทรงกระทำให้ลังกาทวีปคับคั่งไปด้วยวิหาร หมู่บ้าน อาราม และเมืองทั้งหลาย และด้วยนาและอ่างเก็บน้ำทั้งหลาย ประดุจคับคั่งไปด้วยพระเกียรติยศ. 6. ๖. Yassā’sādhāraṇaṃ patvā, nuggahaṃ sabbakāmadaṃ; Ahampi ganthakārattaṃ, patto vibudhagocaraṃ. แม้ข้าพเจ้า เมื่อได้รับความอนุเคราะห์อันพิเศษของพระองค์ผู้ประทานสิ่งที่ปรารถนาทั้งปวง จึงได้ถึงความเป็นผู้แต่งคัมภีร์อันเป็นวิสัยของเหล่านักปราชญ์. 7. ๗. Kārite tena pāsāda, gopurādivibhūsite; Saggakhaṇḍe’va tattoyā, sayasmiṃ patibimbite. ในปราสาทที่พระองค์ทรงสร้าง ประดับด้วยซุ้มประตูเป็นต้น ซึ่งสะท้อนเงาของตนเองในน้ำของปราสาทนั้น ประดุจดังส่วนหนึ่งของสวรรค์. 8. ๘. Mahājetavanā’khyamhi, vihāre sādhusammate; Sarogāmasamūhamhi, vasatā santavuttinā. โดยพระเถระผู้มีปกติสงบ ผู้พำนักอยู่ในคณะสโรคามะ ในวิหารชื่อว่ามหาเชตวัน อันเป็นที่ยกย่องของสัตบุรุษ. 9. ๙. Saddhammaṭṭhitikāmena, moggallānena dhīmatā; Therena racitā esā, abhidhānappadīpikāti. อภิธานัปปทีปิกานี้ อันพระเถระนามว่าโมคคัลลานะผู้มีปัญญา ผู้ปรารถนาความดำรงมั่นแห่งพระสัทธรรม ได้รจนาไว้แล้ว.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi