Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha

पट्ठानउद्देस दीपनी पाठ

1. Hetupaccayo

१. हेतुप्रत्यय

Katamo [Pg.465] hetupaccayo. Lobho hetupaccayo. Doso, moho, alobho, adoso, amoho hetu paccayo.

हेतुप्रत्यय कोणता? लोभ हा हेतुप्रत्यय आहे. द्वेष, मोह, अलोभ, अद्वेष आणि अमोह हे हेतुप्रत्यय आहेत.

Katame dhammā hetupaccayassa paccayuppannā. Lobha sahajātā cittacetasikā dhammā ca rūpakalāpādhammā ca dosasaha jātā mohasahajātā alobhasahajātā adosasaha jātā amohasahajātā cittacetasikā dhammā ca rūpakalāpā dhammā ca hetupaccayato uppannā hetupaccayuppannā dhammā.

हेतुप्रत्ययाचे प्रत्ययोत्पन्न धर्म कोणते? लोभासोबत सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारे) चित्त-चेतसिक धर्म आणि रूपकलाप धर्म; तसेच द्वेषसहजात, मोहसहजात, अलोभसहजात, अद्वेषसहजात आणि अमोहसहजात चित्त-चेतसिक धर्म आणि रूपकलाप धर्म हे हेतुप्रत्ययापासून उत्पन्न झालेले 'हेतुप्रत्ययोत्पन्न धर्म' आहेत.

Sahajātarūpakalāpā nāma sahetukapaṭisandhikkhaṇe kammajarūpāni ca pavattikāle sahetukacittajarūpāni ca. Tattha paṭisandhikkhaṇo nāma paṭisandhicittassa uppādakkhaṇo. Pavattikālo nāma paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇato paṭṭhāya yāva cutikālaṃ vuccati.

सहजात रूपकलाप म्हणजे सहेतुक प्रतिसंधीच्या क्षणी उत्पन्न होणारे कर्मज रूप आणि प्रवृत्तीकाळात उत्पन्न होणारे सहेतुक चित्तज रूप होय. येथे 'प्रतिसंधीक्षण' म्हणजे प्रतिसंधी चित्ताचा उत्पादक्षण होय. आणि 'प्रवृत्तीकाळ' म्हणजे प्रतिसंधी चित्ताच्या स्थितीक्षणापासून सुरू होऊन च्युतीकाळापर्यंतचा काळ होय.

Kenaṭṭhena hetu, kenaṭṭhena paccayoti. Mūlaṭṭhena hetu, upakārakaṭṭhena paccayoti. Tattha mūlayamake vuttānaṃ lobhādīnaṃ mūladhammānaṃ mūlabhāvo mūlaṭṭho nāma. So mūlaṭṭho mūlayamakadīpaniyaṃ amhehi rukkhopamāya dīpitoyeva.

कोणत्या अर्थाने 'हेतु' आणि कोणत्या अर्थाने 'प्रत्यय' म्हटले जाते? मूळ असण्याच्या अर्थाने 'हेतु' आणि उपकारक (मदत करण्याच्या) अर्थाने 'प्रत्यय' म्हटले जाते. त्यामध्ये, मूलयमक ग्रंथात सांगितलेल्या लोभ इत्यादी मूळ धर्मांचा मूळ असण्याचा भाव म्हणजेच 'मूलार्थ' होय. तो मूलार्थ आम्ही 'मूलयमक दीपनी' मध्ये वृक्षाच्या उपमेद्वारे स्पष्ट केलाच आहे.

Api ca eko puriso ekissaṃ itthiyaṃ paṭibaddha citto hoti. So yāva taṃ cittaṃ na jahati, tāva taṃ itthiṃ ārabbha tassa purisassa lobhasahajātāni kāyavacīmanokammāni ca lobhasamuṭṭhitāni cittajarūpāni ca cirakālaṃpi pavattanti. Sabbāni ca tāni cittacetasikarūpāni tassaṃ itthiyaṃ rajjanalobhamūlakāni honti. So lobho tesaṃ mūlaṭṭhena hetu ca, upakārakaṭṭhena paccayo ca. Tasmā hetupaccayo. Esa nayo sesāni rajjanīyavatthūni ārabbharajjanavasena uppannesu lobhesu, dussanīyavatthūni ārabbha dussanavasena uppannesu dosesu, muyhanīyavatthūni ārabbha muyhanavasena uppannesu mohesu ca.

तसेच, समजा एखादा पुरुष एका स्त्रीवर आसक्त होतो. जोपर्यंत तो त्या आसक्त विचाराचा त्याग करत नाही, तोपर्यंत त्या स्त्रीला उद्देशून त्या पुरुषाचे लोभसहजात कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म तसेच लोभापासून उत्पन्न होणारे चित्तज रूप दीर्घकाळापर्यंत प्रवृत्त राहतात. आणि ते सर्व चित्त, चेतसिक व रूप धर्म त्या स्त्रीवरील आसक्तीच्या (लोभाच्या) मुळावर आधारलेले असतात. तो लोभ त्यांच्यासाठी मूळ अर्थाने 'हेतु' आणि उपकारक अर्थाने 'प्रत्यय' ठरतो. म्हणूनच तो 'हेतुप्रत्यय' आहे. हाच नियम इतर आसक्ती निर्माण करणाऱ्या वस्तूंविषयी उत्पन्न होणाऱ्या लोभाला, द्वेष निर्माण करणाऱ्या वस्तूंविषयी उत्पन्न होणाऱ्या द्वेषाला आणि मोह निर्माण करणाऱ्या वस्तूंविषयी उत्पन्न होणाऱ्या मोहाला लागू होतो.

Tattha [Pg.466] yathā rukkhassa mūlāni sayaṃ antopathaviyaṃ suṭṭhu patiṭṭhahitvā pathavirasañca āporasañca gahetvā taṃ rukkhaṃ yāva aggā abhiharanti, tena rukkho cirakālaṃ vaḍḍhamāno tiṭṭhati. Tathā lobho ca tasmiṃ tasmiṃ vatthumhi rajjanavasena suṭṭhu patiṭṭhahitvā tassa tassa vatthussa piyarūparasañca sātarūparasañca gahetvā sampayuttadhamme yāva kāyavacīvītikkamā abhiharati, kāya vītikkamaṃ vā vacīvītikkamaṃ vā pāpeti. Tathā doso ca dussana vasena appiyarūparasañca asātarūparasañca gahetvā, moho ca muyhanavasena nānārammaṇesu niratthakacittācārarasaṃ vaḍḍhetvāti vattabbaṃ. Evaṃ abhiharantā tayo dhammā rajjanīyādīsu vatthūsu sampayuttadhamme modamāne pamodamāne karonto viya cira kālaṃ pavattenti. Sampayuttadhammā ca tathā pavattanti. Sampayutta dhammesu ca tathā pavattamānesu sahajātarūpakalāpāpi tathā pavattantiyeva. Tattha sampayuttadhamme abhiharatīti dve piyarūpa sātarūparase sampayuttadhammānaṃ santikaṃ pāpetīti attho.

ज्याप्रमाणे वृक्षाची मुळे स्वतः जमिनीच्या आत घट्ट रुतून पृथ्वीचा रस आणि पाण्याचा रस ग्रहण करून त्या वृक्षाला अगदी शेंड्यापर्यंत पोहोचवतात, ज्यामुळे तो वृक्ष दीर्घकाळ वाढत राहतो; त्याचप्रमाणे लोभ देखील त्या त्या वस्तूंमध्ये आसक्तीच्या रूपाने घट्ट प्रस्थापित होऊन, त्या त्या वस्तूचा प्रिय रूपरस आणि सुखद आस्वाद ग्रहण करतो आणि संप्रयुक्त धर्मांना कायिक व वाचिक उल्लंघनापर्यंत वाहून नेतो, म्हणजेच त्यांना कायिक किंवा वाचिक दुष्कृत्यांकडे प्रवृत्त करतो. याचप्रमाणे द्वेष हा द्वेषभावाने अप्रिय रूपरस व दुःखद आस्वाद ग्रहण करतो, आणि मोह हा अज्ञानामुळे विविध आलंबनांमध्ये निरर्थक चित्तप्रवृत्तीचा रस वाढवतो, असे समजावे. अशा प्रकारे हे तीन धर्म संप्रयुक्त धर्मांना आसक्ती इत्यादी वस्तूंमध्ये जणू काही आनंदित आणि प्रफुल्लित करत दीर्घकाळ प्रवृत्त ठेवतात. संप्रयुक्त धर्मही त्यानुसारच प्रवृत्त होतात. आणि संप्रयुक्त धर्म अशा प्रकारे प्रवृत्त होत असताना, सहजात रूपकलाप देखील तसेच प्रवृत्त होतात. येथे 'संप्रयुक्त धर्मांना वाहून नेतो' याचा अर्थ असा की, तो प्रिय रूपरस आणि सुखद आस्वाद संप्रयुक्त धर्मांच्या जवळ पोहोचवतो.

Sukkapakkhe so puriso yadākāmesu ādīnavaṃ passati, tadā so taṃ cittaṃjahati, taṃ itthiṃ ārabbha alobho sañjā yati. Pubbe yasmiṃ kāle taṃ itthiṃ ārabbha lobhamūlakāni asuddhāni kāyavacīmanokammāni vattanti. Idāni tasmiṃ kālepi alobhamūlakāni suddhāni kāyavacīmanokammāni vattanti. Pabbajita sīlasaṃvarāni vā jhānaparikammāni vā appanājhānāni vā vattanti. So alobho tesaṃ mūlaṭṭhena hetu ca hoti, upakārakaṭṭhena paccayoca. Tasmā hetupaccayo. Esa nayo sesesu lobha paṭipakkhesu alobhesu, dosapaṭipakkhesu adosesu, moha paṭipakkhesu amohesu ca.

शुभ पक्षाने (शुक्ल पक्षाने), जेव्हा तो पुरुष इंद्रियभोगांमधील दोष पाहतो, तेव्हा तो त्या आसक्त चित्ताचा त्याग करतो आणि त्या स्त्रीविषयी त्याच्या मनात 'अलोभ' उत्पन्न होतो. पूर्वी ज्या वेळी त्या स्त्रीला उद्देशून लोभमूलक अशुद्ध कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म प्रवृत्त होत होते, आता त्याऐवजी अलोभमूलक शुद्ध कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म प्रवृत्त होतात. किंवा प्रव्रजित शीलसंवर, ध्यानपरिकर्म किंवा अर्पणा ध्यान प्रवृत्त होतात. तो अलोभ त्यांच्यासाठी मूळ अर्थाने 'हेतु' आणि उपकारक अर्थाने 'प्रत्यय' ठरतो. म्हणूनच तो 'हेतुप्रत्यय' आहे. हाच नियम लोभाचे विरोधी असणारे इतर अलोभ, द्वेषाचे विरोधी असणारे अद्वेष आणि मोहाचे विरोधी असणारे अमोह यांच्या बाबतीतही लागू होतो.

Tattha rukkhamūlāni viya alobho lobhaneyyavatthūsu lobhaṃ pahāya lobhavivekasukharasaṃ vaḍḍhetvā tena sukhena sampayuttadhamme modamāne pamodamāne karonto viya yāva jhānasamāpattisukhā vā yāva maggaphalasukhā vā vaḍḍhāpeti. Tathā adoso ca dosaneyyavatthūsu dosavivekasukharasaṃ vaḍḍhetvā, amoho ca mohaneyyavatthūsu mohavivekasukharasaṃ vaḍḍhetvāti vattabbaṃ. Evaṃ vaḍḍhāpentā tayo dhammā kusalesu dhammesu sampayuttadhamme modamāne pamodamāne karonto viya cira kālaṃpi pavattenti. Sampayuttadhammā ca tathā pavattanti. Sampayutta dhammesu ca tathā pavattamānesu sahajātarūpakalāpāpi tathā pavattantiyeva.

ज्याप्रमाणे वृक्षाची मुळे वृक्षाचे पोषण करतात, त्याचप्रमाणे अलोभ हा लोभ निर्माण करणाऱ्या वस्तूंमधील लोभाचा त्याग करून, 'लोभ-विवेक-सुख-रस' (लोभविरहित सुखाचा आस्वाद) वाढवतो आणि त्या सुखाने संप्रयुक्त धर्मांना जणू काही आनंदित व प्रफुल्लित करत ध्यानसमापत्तीच्या सुखापर्यंत किंवा मार्गफल सुखापर्यंत वाढवतो. तसेच अद्वेष हा द्वेष निर्माण करणाऱ्या वस्तूंमध्ये 'द्वेष-विवेक-सुख-रस' वाढवतो, आणि अमोह हा मोह निर्माण करणाऱ्या वस्तूंमध्ये 'मोह-विवेक-सुख-रस' वाढवतो, असे समजावे. अशा प्रकारे वाढवणारे हे तीन धर्म कुशल धर्मांमध्ये संप्रयुक्त धर्मांना जणू काही आनंदित व प्रफुल्लित करत दीर्घकाळ प्रवृत्त ठेवतात. संप्रयुक्त धर्मही त्यानुसारच प्रवृत्त होतात. आणि संप्रयुक्त धर्म अशा प्रकारे प्रवृत्त होत असताना, सहजात रूपकलाप देखील तसेच प्रवृत्त होतात.

Tattha [Pg.467] lobhavivekasukharasanti viviccanaṃ vigamanaṃ viveko. Lobhassa viveko lobhaviveko. Lobhaviveke sukhaṃ lobhavivekasukhaṃ. Lobhavivekaṃ paṭicca uppannasukhanti vuttaṃ hoti. Tadeva raso lobhavivekasukharasoti samāso. Ayaṃ abhidhamme paṭṭhānanayo.

येथे 'लोभविवेकसुखरसा' मधील 'विवेक' म्हणजे विलग होणे किंवा दूर होणे. लोभाचा विवेक म्हणजे 'लोभ-विवेक'. लोभ-विवेकामुळे मिळणारे सुख म्हणजे 'लोभ-विवेक-सुख'. म्हणजेच लोभाच्या अभावावर अवलंबून उत्पन्न झालेले सुख, असे म्हटले आहे. तोच आस्वाद म्हणजे 'लोभ-विवेक-सुख-रस' असा हा समास आहे. हा अभिधम्मातील 'पट्ठान-नय' आहे.

Hattantanayo pana avijjāsaṅkhāto moho ca taṇhāsaṅkhāto lobho cāti dve dhammā sabbesaṃpi vaṭṭadukkhadhammānaṃ mūlāni honti. Doso pana lobhassa nissandabhūtaṃ pāpamūlaṃ hoti. Vijjāsaṅkhāto amoho ca nikkhamadhātusaṅkhāto alobho cāti dve dhammā vivaṭṭadhammānaṃ mūlāni honti. Adoso pana alobhassa nissandabhūtaṃ kalyāṇamūlaṃ hoti. Evaṃ chabbidhāni mūlāni sahajātānaṃpi asahajātānaṃpi nāmarūpadhammānaṃ paccayā hontīti. Ayaṃ suttantesu nayo. Hetupaccayadīpanā niṭṭhitā.

परंतु सुत्तंत पद्धतीनुसार, अविद्या नावाचा मोह आणि तृष्णा नावाचा लोभ हे दोन धर्म सर्व प्रकारच्या संसार-दुःखाचे मूळ आहेत. द्वेष हा लोभाचा स्वाभाविक परिणाम असणारे पापमूळ आहे. विद्या नावाचा अमोह आणि नैष्क्रम्यधातू नावाचा अलोभ हे दोन धर्म संसार-मुक्तीचे मूळ आहेत. अद्वेष हा अलोभाचा स्वाभाविक परिणाम असणारे कल्याणकारी मूळ आहे. अशा प्रकारे हे सहा प्रकारचे मूळ सहजात आणि असहजात अशा दोन्ही नाम-रूप धर्मांचे प्रत्यय ठरतात. हा सुत्तंतातील नय आहे. हेतुप्रत्यय दीपनी समाप्त झाली.

2. Ārammaṇapaccayo

२. आरंमणप्रत्यय

Katamo ārammaṇapaccayo. Sabbepi cittacetasikā dhammā sabbepi rūpadhammā sabbaṃpi nibbānaṃ sabbāpi paññattiyo ārammaṇa paccayo. Na hi so nāma ekopi dhammo atthi, yo citta cetasikānaṃ ārammaṇaṃ na hoti. Saṅkhepato pana ārammaṇaṃ chabbidhaṃ hoti rūpārammaṇaṃ saddārammaṇaṃ gandhārammaṇaṃ rasārammaṇaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ dhammārammaṇanti.

आरम्मण-प्रत्यय (आलंबन प्रत्यय) म्हणजे काय? सर्व चित्त आणि चेतसिक धम्म, सर्व रूप धम्म, सर्व निर्वाण (निब्बान) आणि सर्व प्रज्ञप्ति (संकल्पना) हे आरम्मण-प्रत्यय आहेत. असा एकही धम्म अस्तित्वात नाही, जो चित्त आणि चेतसिकांचे आरम्मण (आलंबन/विषय) बनत नाही. थोडक्यात सांगायचे तर, आरम्मण सहा प्रकारचे असते: रूपारम्मण (दृश्य विषय), सद्धारम्मण (शब्द विषय), गंधारम्मण (गंध विषय), रसारम्मण (रस विषय), फोठब्बारम्मण (स्पर्श विषय) आणि धम्मारम्मण (मानसिक विषय).

Katame dhammā ārammaṇapaccayassa paccayuppannā. Sabbepi citta cetasikādhammā ārammaṇapaccayassa paccayuppannā. Na hi kiñci cittaṃ nāma atthi, yaṃ cittaṃ bhūtena vā abhūtena vā ārammaṇena vinā pavattati.

आरम्मण-प्रत्ययाचे प्रत्ययोत्पन्न (कार्य) धम्म कोणते आहेत? सर्व चित्त आणि चेतसिक धम्म हे आरम्मण-प्रत्ययाचे प्रत्ययोत्पन्न धम्म आहेत. असे कोणतेही चित्त अस्तित्वात नाही, जे विद्यमान (वास्तविक) किंवा अविद्यमान (अवास्तविक) आरम्मणाशिवाय (आलंबनाशिवाय) प्रवृत्त होऊ शकते.

Tattha paccuppannaṃ rūpārammaṇaṃ duvidhassa cakkhuviññāṇacittassa ārammaṇapaccayo. Paccuppannaṃ saddārammaṇaṃ duvidhassa sotaviññāṇa cittassa. Paccuppannaṃ gandhārammaṇaṃ duvidhassa ghānaviññāṇacittassa. Paccuppannaṃ rasārammaṇaṃ duvidhassa jivhāviññāṇacittassa. Paccuppannaṃ tividhaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ duvidhassa kāyaviññāṇacittassa. Paccuppannāni tāni pañcārammaṇāni tividhassa manodhātucittassa ārammaṇapaccayo. Sabbāni tāni atītānāgatapaccuppannāni pañcārammaṇāni vā sabbāni tekālikāni kālavimuttāni dhammārammaṇāni vā cha sattatividhānaṃ manoviññāṇacittānaṃ yathārahaṃ ārammaṇapaccayo.

त्यामध्ये, वर्तमान रूपारम्मण हे दोन प्रकारच्या चक्षुविज्ञान-चित्तासाठी आरम्मण-प्रत्यय आहे. वर्तमान सद्धारम्मण हे दोन प्रकारच्या श्रोत्रविज्ञान-चित्तासाठी; वर्तमान गंधारम्मण हे दोन प्रकारच्या घ्राणविज्ञान-चित्तासाठी; वर्तमान रसारम्मण हे दोन प्रकारच्या जिव्हाविज्ञान-चित्तासाठी; वर्तमान तीन प्रकारचे फोठब्बारम्मण हे दोन प्रकारच्या कायविज्ञान-चित्तासाठी आरम्मण-प्रत्यय आहे. हे पाचही वर्तमान आरम्मण तीन प्रकारच्या मनोधातू-चित्तासाठी आरम्मण-प्रत्यय आहेत. हे सर्व भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील पाच आरम्मण किंवा सर्व त्रैकालिक आणि कालमुक्त धम्मारम्मण हे योग्यतेनुसार शहात्तर (७६) प्रकारच्या मनोविज्ञान-चित्तांसाठी आरम्मण-प्रत्यय आहेत.

Kenaṭṭhena ārammaṇaṃ, kenaṭṭhena paccayoti. Citta cetasikehi ālambitabbaṭṭhena ārammaṇaṃ, upakārakaṭṭhena paccayoti.

कोणत्या अर्थाने 'आरम्मण' आणि कोणत्या अर्थाने 'प्रत्यय' (पच्चय) असे म्हटले जाते? चित्त आणि चेतसिकांद्वारे आलंबित (पकडले किंवा अवलंबून राहिले) जाण्याच्या अर्थाने 'आरम्मण' आणि उपकारक (मदत करणारे) असण्याच्या अर्थाने 'प्रत्यय' असे म्हटले जाते.

Ālambitabbaṭṭhenāti [Pg.468] cettha ālambaṇakiriyā nāma citta cetasikānaṃ ārammaṇaggahaṇakiriyā, ārammaṇupādāna kiriyā.

येथे 'आलंबित' होण्याच्या अर्थाने, 'आलंबन-क्रिया' म्हणजे चित्त आणि चेतसिकांची आरम्मण ग्रहण करण्याची क्रिया किंवा आरम्मणाला घट्ट पकडण्याची क्रिया होय.

Yathā hi loke ayodhātuṃ kāmeti icchatīti atthena ayokantako nāma lohadhātuviseso atthi. So ayokhandhasamīpaṃ sampatto taṃ ayokhandhaṃ kāmento viya icchanto viya ayokhandhābhimukho cañcalati. Sayaṃ vā taṃ ayokhandhaṃ upagacchati. Ayokhandhaṃ vā attābhimukhaṃ ākaḍḍhati, ayokhandho tadabhimukho cañcalati, taṃ vā upagacchati. Ayaṃ ayokantakassa ālambaṇakiriyā nāma. Evameva cittacetasikānaṃ ārammaṇesu ālambaṇakiriyā daṭṭhabbā. Na kevalaṃ ārammaṇesu ālambaṇa mattaṃ hoti. Atha kho cittacetasikā dhammā sattasantāne uppajjamānā chasu dvāresu ārammaṇānaṃ āpātāgamane eva khaṇe khaṇe uppajjanti. Uppajjitvā ca khaṇe khaṇe nirujjhanti.

जसे या जगात लोखंडाची इच्छा किंवा आकांक्षा करतो या अर्थाने 'अयोकांतक' (चुंबक) नावाचा एक विशिष्ट लोहधातू आहे. जेव्हा तो लोखंडाच्या तुकड्याजवळ जातो, तेव्हा तो जणू त्या लोखंडाची इच्छा करत असल्यासारखा त्या लोखंडाच्या दिशेने कंपित होतो. किंवा तो स्वतः त्या लोखंडाच्या तुकड्याकडे आकर्षित होऊन जातो. अथवा तो लोखंडाच्या तुकड्याला स्वतःकडे खेचतो, ज्यामुळे लोखंडाचा तुकडा त्याच्या दिशेने कंपित होतो किंवा त्याच्याकडे जातो. याला अयोकांतकाची (चुंबकाची) 'आलंबन-क्रिया' म्हणतात. याचप्रमाणे चित्त आणि चेतसिकांची आरम्मणांमधील आलंबन-क्रिया समजली पाहिजे. आरम्मणांमध्ये केवळ आलंबनच होत नाही, तर प्राण्यांच्या संततीमध्ये (प्रवाहात) उत्पन्न होणारे चित्त आणि चेतसिक धम्म सहा इंद्रियद्वारांवर आरम्मण समोर आल्यावरच क्षणाक्षणाला उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न होऊन क्षणाक्षणाला नष्ट होतात.

Yathā taṃ bheritale bherisaddā uppajjamānā tattha tattha hatthena paharaṇakāle eva khaṇe khaṇe uppajjanti, uppajjitvā ca khaṇe khaṇe nirujjhanti. Vīṇāsaddā uppajjamānā vīṇātantīsu tattha tattha vīṇādantakena paharaṇakāle eva khaṇe khaṇe uppajjanti, uppajjitvā ca khaṇe khaṇe nirujjhantīti. Niddāyantassa bhavaṅgacittappavatti kālepi pubbabhave maraṇāsannakāle chasu dvāresu āpāta māgatāni kamma kammanimitta gatinimittāni eva bhavaṅgacittānaṃ ārammaṇapaccayoti. Ārammaṇapaccayadīpanā niṭṭhitā.

जसे नगार्‍याच्या (भेरीच्या) पृष्ठभागावर हात किंवा दांडक्याने प्रहार केल्यावरच क्षणाक्षणाला नगार्‍याचा आवाज उत्पन्न होतो आणि उत्पन्न होऊन लगेच क्षणाक्षणाला नष्ट होतो; किंवा जसे वीणेच्या तारांवर कोणाने प्रहार केल्यावरच क्षणाक्षणाला वीणेचा आवाज उत्पन्न होतो आणि उत्पन्न होऊन लगेच क्षणाक्षणाला नष्ट होतो. त्याचप्रमाणे, झोपलेल्या व्यक्तीच्या भवांग-चित्ताच्या प्रवाहाच्या वेळी देखील, पूर्वजन्मातील मरणासन्न काळी सहा द्वारांवर समोर आलेले कर्म, कर्मनिमित्त आणि गतिनिमित्त हेच भवांग-चित्तांचे आरम्मण-प्रत्यय असतात. आरम्मण-प्रत्यय-दीपनी समाप्त झाली.

3. Adhipatipaccayo

३. अधिपती-प्रत्यय (अधिपती प्रत्यय)

Duvidho adhipatipaccayo ārammaṇādhipatipaccayo saha jātādhipatipaccayo ca. Tattha katamo ārammaṇādhipatipaccayo. Ārammaṇapaccaye vuttesu ārammaṇesu yāni ārammaṇāni atiiṭṭhāni honti atikantāni atimanāpāni garukatāni. Tāni ārammaṇāni ārammaṇādhipatipaccayo. Tattha atiiṭṭhānīti sabhāvato iṭṭhāni vā hontu aniṭṭhāni vā, tena tena puggalena atiicchitāni ārammaṇāni idha atiiṭṭhāni nāma.

अधिपती-प्रत्यय दोन प्रकारचा आहे: आरम्मणाधिपती-प्रत्यय (आलंबनाधिपती प्रत्यय) आणि सहजाताधिपती-प्रत्यय. त्यापैकी आरम्मणाधिपती-प्रत्यय कोणता? आरम्मण-प्रत्ययामध्ये सांगितलेल्या आरम्मणांपैकी जी आरम्मणे अत्यंत इष्ट (प्रिय), अत्यंत उत्कृष्ट, अत्यंत मनपसंत आणि आदरणीय असतात, ती आरम्मणे 'आरम्मणाधिपती-प्रत्यय' असतात. येथे 'अत्यंत इष्ट' म्हणजे ती आरम्मणे स्वभावाने इष्ट असोत वा अनिष्ट, त्या त्या व्यक्तीने अत्यंत पसंत केलेली आरम्मणे येथे 'अत्यंत इष्ट' म्हणून ओळखली जातात.

Tāni pana dhammato dve dosamūlacittuppāde ca dve momūha cittuppāde ca dukkhasahagatakāyaviññāṇacittuppāde ca ṭhapetvā avasesāni sabbāni kāmāvacaracittacetasikāni ca rūpārūpa lokuttaracittacetasikāni ca sabbāni atiiṭṭharūpāni ca honti.

धम्माच्या नियमानुसार, दोन द्वेषमूलक चित्तोत्पाद, दोन मोहमूलक चित्तोत्पाद आणि दुःखसहगत कायविज्ञान चित्तोत्पाद वगळता, उर्वरित सर्व कामावचर चित्त-चेतसिक, रूप-अरूप आणि लोकोत्तर चित्त-चेतसिक आणि सर्व अत्यंत इष्ट रूपे ही ती आरम्मणे आहेत.

Tesupi [Pg.469] kāmārammaṇāni garuṃ karontasseva ārammaṇā dhipatipaccayo. Garuṃ akarontassa ārammaṇādhipatipaccayo na hoti. Jhānalābhino pana attanā paṭiladdhāni mahaggatajhānāni ariyasāvakā ca attanā paṭiladdhe lokuttaradhamme garuṃ akarontā nāma natthi.

त्यांमध्ये देखील, कामावचर आरम्मणांना जो आदर देतो (महत्त्व देतो), त्याच्यासाठीच ते आरम्मणाधिपती-प्रत्यय ठरतात. जो आदर देत नाही, त्याच्यासाठी ते आरम्मणाधिपती-प्रत्यय ठरत नाहीत. परंतु, ध्यान प्राप्त करणाऱ्या व्यक्तीने स्वतः प्राप्त केलेल्या महग्गत ध्यानांना आणि आर्यश्रावकांनी स्वतः प्राप्त केलेल्या लोकोत्तर धम्मांना आदर न देणे कधीही शक्य नसते.

Katame dhammā tassa paccayassa paccayuppannā. Aṭṭha lobha mūlacittāni aṭṭha kāmāvacarakusalacittāni cattāri kāmāvacara ñāṇasampayuttakiriyacittāni aṭṭha lokuttaracittāni tassa paccayassa paccayuppannā.

कोणते धम्म या प्रत्ययाचे प्रत्ययोत्पन्न (कार्य) आहेत? आठ लोभमूलक चित्ते, आठ कामावचर कुशल चित्ते, चार कामावचर ज्ञानसंप्रयुक्त क्रिया चित्ते आणि आठ लोकोत्तर चित्ते हे या प्रत्ययाचे प्रत्ययोत्पन्न धम्म आहेत.

Tattha lokiyāni chaḷārammaṇāni lobhamūlacittānaṃ paccayo. Sattarasa lokiyakusalāni catunnaṃ ñāṇavippayutta kusalānaṃ. Tāni kusalāniceva heṭṭhimamaggaphalāni ca nibbānañca catunnaṃ ñāṇasampayuttakusalānaṃ. Arahattamaggaphalāni ca nibbānañca catunnaṃ ñāṇasampayuttakiriyānaṃ. Nibbānaṃ aṭṭhannaṃ lokuttara cittānanti.

त्यांमध्ये, लौकिक सहा आरम्मणे ही लोभमूलक चित्तांसाठी प्रत्यय आहेत. सतरा लौकिक कुशल चित्ते ही चार ज्ञानविप्रयुक्त कुशल चित्तांसाठी प्रत्यय आहेत. ती कुशल चित्ते, खालचे तीन मार्ग-फल आणि निर्वाण हे चार ज्ञानसंप्रयुक्त कुशल चित्तांसाठी प्रत्यय आहेत. अर्हत् मार्ग-फल आणि निर्वाण हे चार ज्ञानसंप्रयुक्त क्रिया चित्तांसाठी प्रत्यय आहेत. आणि निर्वाण हे आठ लोकोत्तर चित्तांसाठी प्रत्यय आहे.

Kenaṭṭhena ārammaṇaṃ, kenaṭṭhena adhipati. Ālambi tabbaṭṭhena ārammaṇaṃ, ādhipaccaṭṭhena adhipati. Ko ādhipaccaṭṭho. Attānaṃ garuṃ katvā pavattesu cittacetasikesu issarabhāvo ādhipaccaṭṭho. Loke sāmikā viya ārammaṇādhipatipaccaya dhammā daṭṭhabbā, dāsā viya paccayuppannadhammā daṭṭhabbā.

कोणत्या अर्थाने 'आरम्मण' आणि कोणत्या अर्थाने 'अधिपती' असे म्हटले जाते? आलंबित होण्याच्या अर्थाने 'आरम्मण' आणि अधिपत्य गाजवण्याच्या अर्थाने 'अधिपती' असे म्हटले जाते. अधिपत्य गाजवण्याचा अर्थ काय? स्वतःला आदरणीय (श्रेष्ठ) मानून प्रवृत्त होणाऱ्या चित्त आणि चेतसिकांवर आपले प्रभुत्व असणे, हाच अधिपत्याचा अर्थ आहे. जगात मालकाप्रमाणे आरम्मणाधिपती-प्रत्यय धम्म समजले पाहिजेत आणि दासांप्रमाणे प्रत्ययोत्पन्न धम्म समजले पाहिजेत.

Sutasomajātake rājā porisādo manussamaṃsaṃ garuṃ karonto manussamaṃsahetu rajjaṃ pahāya araññe vicarati. Tattha manussamaṃse gandharasa dhammā ārammaṇādhipatipaccayo. Rañño porisādassa lobhamūlacittaṃ paccayuppannadhammo. Rājā suta somo saccadhammaṃ garuṃ katvā saccadhammahetu rajjasampattiñca ñāti saṅghañca attano jīvitañca chaṭṭetvā puna rañño porisādassa hatthaṃ upagato. Tattha saccadhammo ārammaṇādhipatipaccayo. Rañño sutasomassa kusalacittaṃ paccayuppannadhammo. Esanayo sabbesu garukatesu ārammaṇesu.

सुतसोम जातकामध्ये, राजा पोरिसादाने मानवी मांसाला अत्यंत महत्त्व दिल्यामुळे (त्याच्याविषयीच्या तीव्र आसक्तीमुळे), केवळ मानवी मांसाच्या चवीसाठी आपले राज्य सोडून दिले आणि तो अरण्यात भटकत राहिला. येथे, मानवी मांसातील गंध आणि रस हे धर्म 'आरम्मणाधिपति-प्रत्यय' आहेत आणि राजा पोरिसादाचे लोभमूलक चित्त हा 'प्रत्ययुत्पन्न-धर्म' आहे. राजा सुतसोमाने सत्यधर्माला सर्वोच्च महत्त्व देऊन, सत्यधर्माच्या रक्षणासाठी राज्यसंपत्ती, नातेवाईक आणि स्वतःचा जीव यांचाही त्याग करून पुन्हा राजा पोरिसादाच्या ताब्यात गेला. येथे, सत्यधर्म हा 'आरम्मणाधिपति-प्रत्यय' आहे आणि राजा सुतसोमाचे कुशलचित्त हा 'प्रत्ययुत्पन्न-धर्म' आहे. ज्या सर्व आलंबनांना (विषयांना) अत्यंत महत्त्व दिले जाते, त्या सर्वांच्या बाबतीत हाच नियम समजला पाहिजे.

Katamo sahajātādhipatipaccayo. Adhipatibhāvaṃ pattā cattāro dhammā adhipatipaccayo, chando cittaṃ vīriyaṃ vīmaṃsā.

सहजात-अधिपति-प्रत्यय म्हणजे काय? अधिपतिभावाला (प्रभुत्वाला) प्राप्त झालेले चार धर्म म्हणजे अधिपति-प्रत्यय होत: छंद (इच्छा), चित्त (मन), वीर्य (प्रयत्न) आणि विमंसा (बुद्धी).

Katame dhammā tassa paccayassa paccayuppannā. Adhipati sampayuttā cittacetasikā ca adhipatisamuṭṭhitā cittajarūpadhammā ca tassa paccayassa paccayuppannā.

या प्रत्ययाचे प्रत्ययुत्पन्न (परिणामी) धर्म कोणते आहेत? अधिपतीशी संप्रयुक्त असलेले चित्त आणि चेतसिक धर्म, तसेच अधिपति-चित्तापासून उत्पन्न होणारे चित्तज-रूप धर्म हे या प्रत्ययाचे प्रत्ययुत्पन्न धर्म आहेत.

Kenaṭṭhena sahajāto, kenaṭṭhena adhipati.

कोणत्या अर्थाने 'सहजात' आणि कोणत्या अर्थाने 'अधिपति' असे समजले पाहिजे?

Sahuppādanaṭṭhena sahajāto, sahajātānaṃ dhammānaṃ abhibhavanaṭṭhena adhipati. Tattha sahuppādanaṭṭhenāti [Pg.470] yo dhammo sayaṃ uppajjamāno attanā sahajātadhamme ca attanā saheva uppādeti, tassa attanā sahajātadhammānaṃ sahuppādanaṭṭhena.

'सह-उत्पादन' (एकत्र उत्पन्न करणे) या अर्थाने 'सहजात' आणि 'सहजात धर्मांवर मात करणे' (अभिभव करणे) या अर्थाने 'अधिपति' असे समजले पाहिजे. येथे, 'सह-उत्पादन' म्हणजे जो धर्म स्वतः उत्पन्न होत असताना, आपल्यासोबतच आपल्या सहजात धर्मांनाही उत्पन्न करतो; त्याला स्वतःच्या सहजात धर्मांचे 'सह-उत्पादन' करणे असे म्हणतात.

Abhibhavanaṭṭhenāti ajjhottharaṇaṭṭhena. Yathā rājā cakkavatti attano puññiddhiyā sakaladīpavāsino abhibhavanto ajjhottharanto attano vase vattāpeti, sakaladīpavāsino ca tassa vase vattanti. Tathā adhipatiṭṭhānapattā ime cattāro dhammā attano attano visaye sahajātadhamme abhibhavantā ajjhottharantā attano vase vattāpenti, sahajātadhammā ca tesaṃ vase vattanti. Yathā vā silāthambhe pathavidhātu udakakkhandhe āpodhātu aggikkhandhe tejodhātu vātakkhandhe vāyodhātu attanā sahajātā tisso dhātuyo abhibhavantā ajjhottharantā attano gatiṃ gamāpenti, sahajātadhātuyo ca tāsaṃ gatiṃ gacchanti, evameva adhipatiṭṭhānapattā ime cattāro dhammā attano balena sahajātadhamme attano gatiṃ gamāpenti, sahajātadhammā ca tesaṃ gatiṃ gacchanti, evaṃ sahajātadhammānaṃ abhibhavanaṭṭhena.

'अभिभव करणे' म्हणजे वर्चस्व गाजवणे (दावून टाकणे). ज्याप्रमाणे चक्रवर्ती राजा आपल्या पुण्य-ऋद्धीने संपूर्ण द्वीपातील रहिवाशांवर वर्चस्व गाजवून, त्यांना आपल्या नियंत्रणात ठेवतो आणि संपूर्ण द्वीपातील रहिवासी त्याच्या नियंत्रणात राहतात; त्याचप्रमाणे अधिपति-स्थानाला प्राप्त झालेले हे चार धर्म आपापल्या विषयात सहजात धर्मांवर वर्चस्व गाजवून, त्यांना आपल्या नियंत्रणात ठेवतात आणि सहजात धर्म त्यांच्या नियंत्रणात राहतात. किंवा ज्याप्रमाणे दगडी खांबामध्ये 'पठवीधातू' (पृथ्वी तत्त्व), पाण्याच्या प्रवाहात 'आपोधातू' (जल तत्त्व), अग्नीच्या ज्वाळेत 'तेजोधातू' (अग्नी तत्त्व) आणि वाऱ्याच्या झोतात 'वायोधातू' (वायू तत्त्व) हे आपल्यासोबत उत्पन्न झालेल्या इतर तीन धातूंवर वर्चस्व गाजवून त्यांना आपल्या गतीने चालवतात, आणि इतर सहजात धातू त्यांच्याच गतीने जातात; त्याचप्रमाणे अधिपति-स्थानाला प्राप्त झालेले हे चार धर्म आपल्या बलाने सहजात धर्मांना आपल्या गतीने चालवतात आणि सहजात धर्म त्यांच्याच गतीने जातात. अशा प्रकारे, सहजात धर्मांवर वर्चस्व गाजवण्याच्या अर्थाने 'अधिपति' हा शब्द समजला पाहिजे.

Ettha vadeyyuṃ, yadi sahajātadhammānaṃ abhibhavanaṭṭhena adhipatināma siyā. Evaṃ sati tiṭṭhatu chando, lobho eva adhipatināma siyā, so hi chandatopi balavataro hutvā saha jātadhamme abhibhavanto pavattatīti. Vuccate, bālaputhujjanesu eva lobho chandato balavataro hoti, paṇḍitesu pana chando eva lobhato balavataro hutvā sahajātadhamme abhi bhavanto pavattati. Sace hi lobho eva chandato balavataro siyā, kathaṃ ime sattā lobhassa hatthagatā bhavasampatti bhogasammattiyo chaṭṭetvā nekkhammadhamme pūretvā vaṭṭadukkhato nissareyyuṃ. Yasmā pana chando eva lobhato balavataro hoti, tasmā ime sattā lobhassa hatthagatā bhavasampatti bhogasampattiyo chaṭṭetvā nekkhammadhamme pūretvā vaṭṭadukkhato nissaranti. Tasmā chando eva lobhato balavataro hoti, chando eva adhipati, na lobhoti. Esa nayo dosādīsupīti.

येथे काही लोक असे म्हणू शकतात: 'जर सहजात धर्मांवर वर्चस्व गाजवण्याच्या अर्थाने अधिपति म्हटले जात असेल, तर छंद बाजूला राहू द्या, लोभ हाच अधिपति असायला हवा; कारण तो छंदापेक्षाही अधिक बलवान होऊन सहजात धर्मांवर वर्चस्व गाजवत राहतो.' यावर उत्तर दिले जाते की, केवळ अज्ञानी पृथग्जनांच्या बाबतीतच लोभ हा छंदापेक्षा बलवान असतो; परंतु पंडितांच्या बाबतीत मात्र छंदच लोभापेक्षा अधिक बलवान होऊन सहजात धर्मांवर वर्चस्व गाजवत राहतो. जर लोभच छंदापेक्षा अधिक बलवान असता, तर लोभाच्या आहारी गेलेले हे प्राणी भवसंपत्ती आणि भोगसंपत्तीचा त्याग करून, नैष्क्रम्य-धर्मांचे पालन करून संसार-दुःखातून कसे काय मुक्त झाले असते? परंतु, छंद हा लोभापेक्षा अधिक बलवान असल्यामुळेच, लोभाच्या आहारी गेलेले हे प्राणी भवसंपत्ती आणि भोगसंपत्तीचा त्याग करून, नैष्क्रम्य-धर्मांचे पालन करून संसार-दुःखातून मुक्त होतात. म्हणूनच, छंद हाच लोभापेक्षा अधिक बलवान आहे; छंद हाच अधिपति आहे, लोभ नाही. हाच नियम द्वेष इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो.

Tattha loke mahantesu sudukkaresu purisakammesu paccupaṭṭhitesu ime cattāro dhammā kammasiddhiyā saṃvattanti. Kathaṃ.

येथे जगात मोठी आणि अत्यंत कठीण अशी मानवी कार्ये समोर आली असता, त्या कार्यांच्या सिद्धीसाठी हे चार धर्म कारणीभूत ठरतात. ते कसे?

Hīnacchandā bahujjanā mahantāni sudukkarāni purisakammāni disvā nivattacchandā honti. Kātuṃ na icchanti, amhākaṃ avisayoti nirapekkhā ṭhapenti. Chandādhiko pana tādisāni purisakammāni disvā uggatacchando hoti, ativiya [Pg.471] kātuṃ icchati, mama visayo esoti adhiṭṭhānaṃ gacchati. So chandena abhikaḍḍhito yāva taṃ kammaṃ na sijjhati, tāva antarā taṃ kammaṃ chaṭṭetuṃ na sakkoti. Evañca sati atimahantaṃpi taṃ kammaṃ ekasmiṃ kāle siddhaṃ bhavissati.

हीन छंद (कमी इच्छाशक्ती) असलेले बहुसंख्य लोक अशी मोठी आणि अत्यंत कठीण मानवी कार्ये पाहून आपली इच्छा मागे घेतात. ते कार्य करण्याची त्यांची इच्छा नसते, 'हे आमच्या आवाक्याबाहेरचे आहे' असे म्हणून ते त्याकडे दुर्लक्ष करतात. परंतु, ज्यांच्याकडे छंदाचे आधिक्य (तीव्र इच्छाशक्ती) असते, ते अशी कार्ये पाहून अधिक उत्साही होतात. त्यांना ते कार्य करण्याची तीव्र इच्छा असते आणि 'हा माझाच विषय आहे' असा ते दृढनिश्चय करतात. तो छंदाने प्रेरित होऊन जोपर्यंत ते कार्य पूर्ण होत नाही, तोपर्यंत ते कार्य अर्धवट सोडू शकत नाही. आणि असे असल्यामुळे, अत्यंत मोठे असलेले ते कार्यही एके दिवशी नक्कीच पूर्ण होते.

Hīnavīriyā ca bahujjanā tādisāni kammāni disvā nivatta vīriyā honti, idaṃ me kammaṃ karontassa bahuṃ kāyadukkhaṃ vā cetodukkhaṃ vā bhavissatīti nivattanti. Vīriyādhiko pana tādisāni purisakammāni disvā uggatavīriyo hoti, idāneva uṭṭhahitvā kātuṃ icchati. So cirakālaṃpi taṃ kammaṃ karonto bahuṃ kāyadukkhaṃ vā cetodukkhaṃ vā anubhavantopi tasmiṃ vīriya kamme nanibbindati, mahantena kammavīriyena vinā bhavituṃ na sakkoti, tādisena vīriyena rattidivaṃ khepento cittasukhaṃ vindati. Evañca sati atimahantaṃpi taṃ kammaṃ ekasmiṃ kāle siddhaṃ bhavissati.

हीन वीर्य (कमी उत्साह) असलेले बहुसंख्य लोक अशी कार्ये पाहून आपले प्रयत्न मागे घेतात. 'हे कार्य करताना मला खूप शारीरिक किंवा मानसिक दुःख सहन करावे लागेल' असे म्हणून ते मागे हटतात. परंतु, ज्यांच्याकडे वीर्याचे आधिक्य (तीव्र प्रयत्नशीलता) असते, ते अशी मानवी कार्ये पाहून अधिक उत्साही होतात आणि तत्काळ उठून ते कार्य करण्याची इच्छा धरतात. तो दीर्घकाळपर्यंत ते कार्य करत असताना अनेक शारीरिक किंवा मानसिक दुःखांचा अनुभव घेऊनही त्या वीर्य-कार्यापासून कंटाळत नाही. महान कर्म-वीर्याशिवाय ते कार्य पूर्ण होऊ शकत नाही, हे ओळखून तो अशा वीर्याने रात्रंदिवस कष्ट करत चित्ताचा आनंद मिळवतो. आणि असे असल्यामुळे, अत्यंत मोठे असलेले ते कार्यही एके दिवशी नक्कीच पूर्ण होते.

Hīnacittā ca bahujjanā tādisāni kammāni disvā nivattacittā honti. Puna ārammaṇaṃpi na karonti. Cittādhiko pana tādisāni kammāni disvā uggatacitto hoti, cittaṃ vinodetuṃpi na sakkoti, niccakālaṃ tattha nibandhacitto hoti. So cittavasiko hutvā cirakālaṃpi taṃ kammaṃ karonto bahuṃ kāyadukkhaṃvāpītiādinā chandādhipatinayena vattabbaṃ.

हीन चित्त (कमकुवत मन) असलेले बहुसंख्य लोक अशी कार्ये पाहून आपले मन मागे घेतात. ते पुन्हा त्या विषयाचा विचारही करत नाहीत. परंतु, ज्यांच्याकडे चित्ताचे आधिक्य (दृढ मन) असते, ते अशी कार्ये पाहून अधिक एकाग्रचित्त होतात. ते आपले मन त्यापासून दूर करू शकत नाहीत, त्यांचे मन सतत त्याच कार्यात गुंतलेले असते. तो चित्ताच्या अधीन होऊन दीर्घकाळपर्यंत ते कार्य करत असताना अनेक शारीरिक किंवा मानसिक दुःखांचा अनुभव घेतो, इत्यादी गोष्टी 'छंदाधिपति' च्या नियमाप्रमाणेच येथेही समजून घ्याव्यात.

Mandapaññā ca bahujjanā tādisāni kammāni disvā nivattapaññā honti, kammānaṃ ādimpi na passanti, antapi na passanti, andhakāre pavisantā viya honti, tāni kammāni kātuṃ cittaṃpi na namati. Paññādhiko pana tādisāni kammāni disvā uggatapañño hoti, kammānaṃ ādiṃpi passati, antaṃpi passati, phalaṃpi passati, ānisaṃsaṃpi passati. Sukhena kammasiddhiyā nānāupāyaṃpi passati. So cirakālaṃpi taṃ kammaṃ karontotiādinā vīriyādhipatinayena vattabbaṃ. Idha pana mahatiyā kammavīmaṃsāyāti ca tādisiyā kamma vīmaṃsāyāti ca vattabbaṃ.

पुन्हा, मंदप्रज्ञ (अल्पबुद्धी) लोकांबद्दल काही शब्द: जेव्हा ते अशा एखाद्या कठीण कार्यास सामोरे जातात, तेव्हा त्यांची प्रज्ञा कुंठित होते. त्यांना कार्याची सुरुवात कशी करावी हे समजत नाही, आणि त्याचा अंत कसा करावा हेही समजत नाही. ते जणू अंधारात प्रवेश करत असल्यासारखे होतात, जिथे ते कार्य करण्याची त्यांची प्रवृत्ती दर्शवणारा एकही प्रकाश नसतो. दुसरीकडे, अधिक प्रज्ञावान व्यक्तीच्या बाबतीत—जेव्हा अशा प्रकारच्या व्यक्तीला एखाद्या मोठ्या कार्यास सामोरे जावे लागते, तेव्हा त्याची प्रज्ञा अत्यंत तीव्र (उन्नतप्रज्ञ) होते. तो कार्याची सुरुवात आणि त्याचा अंतही पाहू शकतो, तसेच त्याचे फळ आणि त्याचे फायदे (आनिसंस) देखील पाहू शकतो. ते कार्य सहजतेने सिद्ध करण्यासाठी तो विविध उपाय शोधून काढतो. तो दीर्घकाळ ते कार्य करत राहतो, इत्यादी गोष्टी 'वीर्याधिपती' (वीरिय-अधिपति) च्या पद्धतीप्रमाणेच स्पष्ट केल्या पाहिजेत. मात्र, येथे 'अखंड प्रयत्नांऐवजी' 'मोठ्या प्रमाणावर केलेल्या मीमांसेद्वारे (तपासणीद्वारे)' असे शब्द वापरावेत.

Evaṃ loke mahantesu sudukkaresu purisakammesu paccupaṭṭhitesu ime cattāro dhammā kammasiddhiyā saṃvattanti. Imesañca catunnaṃ adhipatīnaṃ vijjamānattā loke purisavisesā nāma dissanti, sabbaññubuddhā nāma dissanti, sabbaññubodhisattā nāma dissanti, paccekabuddhā nāma dissanti, paccekabodhisattānāma dissanti, aggasāvakānāma mahāsāvakā nāma sāvakabodhisattā nāma dissanti. Lokepi evarūpānaṃ purisavisesānaṃ vasena satta lokassa atthāya hitāya sukhāya paññāsippavisesā ca paribhogavatthuvisesā ca dissantīti. Adhipatipaccayadīpanā niṭṭhitā.

अशा प्रकारे, जगात जेव्हा मोठी आणि अत्यंत कठीण मानवी कार्ये उपस्थित होतात, तेव्हा हे चार धर्म कार्यसिद्धीसाठी कारणीभूत ठरतात. आणि या चार अधिपतींच्या अस्तित्वामुळेच जगात थोर पुरुष (पुरुषविशेष) दिसून येतात, सम्यक संबुद्ध दिसून येतात, सम्यक संबोधिसत्व दिसून येतात, प्रत्येकबुद्ध दिसून येतात, प्रत्येकबोधिसत्व दिसून येतात, अग्रश्रावक, महाश्रावक आणि श्रावकबोधिसत्व दिसून येतात. जगात अशा थोर पुरुषांच्या प्रभावामुळेच प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी विविध प्रज्ञा-शिल्प (ज्ञान-कला) आणि उपभोग्य वस्तूंचे विशेष प्रकार दिसून येतात. अधिपती-प्रत्यय-दीपनी समाप्त.

4. Anantarapaccayo

४. अनंतर-प्रत्यय

Katamo [Pg.472] anantarapaccayo. Anantare khaṇe niruddho citta cetasikadhammasamūho anantarapaccayo.

अनंतर-प्रत्यय कोणता आहे? तात्काळ आधीच्या क्षणी निरुद्ध झालेला (नष्ट झालेला) चित्त आणि चैतसिक धर्मांचा समूह म्हणजे 'अनंतर-प्रत्यय' होय.

Katamo dhammo anantarapaccayassa paccayuppanno. Pacchime anantare eva khaṇe uppanno cittacetasikadhammasamūho tassa paccayassa paccayuppanno.

अनंतर-प्रत्ययाचा 'प्रत्ययोत्पन्न' (परिणाम) असणारा धर्म कोणता? त्यानंतरच्या तात्काळ पुढच्याच क्षणी उत्पन्न झालेला चित्त आणि चैतसिक धर्मांचा समूह हा त्या प्रत्ययाचा प्रत्ययोत्पन्न होय.

Ekasmiṃ bhave paṭisandhicittaṃ paṭhamabhavaṅgacittassa anantara paccayo, paṭhama bhavaṅgacittaṃ dutiyabhavaṅgacittassa anantarapaccayotiādinā vattabbo.

एकाच अस्तित्वात (भवात), प्रतिसंधी-चित्त हे पहिल्या भवांग-चित्ताशी अनंतर-प्रत्ययाने संबंधित असते, आणि पहिले भवांग-चित्त हे दुसऱ्या भवांग-चित्ताशी अनंतर-प्रत्ययाने संबंधित असते, इत्यादी प्रकारे हे स्पष्ट केले पाहिजे.

Yadā pana dhammayamake suddhāvāsānaṃ dutiye akusale citte vattamāneti vuttanayena tassa sattassa attano abhinavaṃ attabhāvaṃ ārabbha etaṃ mama esohamasmi eso me attāti pavattaṃ bhavanikantika taṇhāsahagatacittaṃ uppajjati. Tadā paṭhamaṃ dvikkhattuṃ bhavaṅgaṃ calati. Tato manodvārāvajjanacittaṃ uppajjati. Tato satta bhavanikantikajavanāni uppajjanti. Tato paraṃ bhavaṅgavāro.

परंतु, जेव्हा 'धम्म-यमक' (अभिधम्माच्या सहाव्या ग्रंथाचा नववा अध्याय) मध्ये सांगितलेल्या 'शुद्धावासांमधील दुसऱ्या अकुशल चित्ताच्या प्रवृत्तीच्या वेळी' या नियमानुसार, त्या प्राण्याला आपल्या नवीन आत्मभावाचा (शरीराचा) आश्रय घेऊन 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे, नवीन अस्तित्वाची तीव्र इच्छा (भवनिकंतिका तण्हा) असणारे चित्त उत्पन्न होते. तेव्हा सर्वप्रथम भवांग दोन वेळा कंपित होते. त्यानंतर मनोध्वारावर्जन चित्त उत्पन्न होते. त्यानंतर नवीन अस्तित्वाच्या तीव्र इच्छेने युक्त अशी सात जवन चित्ते उत्पन्न होतात. त्यानंतर पुन्हा भवांग प्रवाहाची सुरुवात होते.

Api ca so satto tadā paccuppannabhave kiñci na jānāti, pubbabhave attanā anubhūtaṃ ārammaṇaṃ anussaramāno acchati. Vatthussa pana atidubbalattā tañca ārammaṇaṃ aparibyattameva hoti. Taṃ ārabbha uddhaccasahagatacittameva bahulaṃ pavattati.

शिवाय, तो प्राणी त्यावेळी वर्तमान अस्तित्वाबद्दल काहीही जाणत नाही, तर पूर्वजन्मात स्वतः अनुभवलेल्या आलंबनाचे (विषयाचे) स्मरण करत राहतो. परंतु, भौतिक आधार (हृदयवस्तू) अत्यंत दुर्बळ असल्यामुळे ते आलंबन देखील अत्यंत अस्पष्ट असते. त्या आलंबनाचा आश्रय घेऊन मुख्यतः औद्धत्य-सहगत चित्तच (उद्धच्च-सहगत-चित्त - व्याकुळतेने युक्त चित्त) प्रवृत्त होते.

Yadā gabbho thokaṃ vaḍḍhamāno hoti atirekadvemāsaṃ gato, tadā cakkhādīni indriyāni paripuṇṇāni honti. Evaṃ santepi mātugabbhe ālokādīnaṃ paccayānaṃ abhāvato cakkhuviññāṇādīni cattāri viññāṇāni nuppajjanti, kāyaviññāṇamanoviññāṇāni eva uppajjanti. So satto mātuyā iriyāpathaparivattanādīsu bahūni dukkhadomanassāni paccanubhoti. Vijāyanakāle pana bhusaṃ dukkhaṃ nigacchatiyeva. Vijāyitvāpi yāva vatthurūpāni mudūni honti, paripākaṃ na gacchanti, tāva so atimandarūpo uttānaseyyako hutvā acchati. Na kiñci paccuppannaṃ ārammaṇaṃ sallakkheti. Yebhuyyena purima bhavānusārī eva tassa viññāṇaṃ hoti. Sace so niraya bhavato āgato hoti, so virūpamukhabahulo hoti. Purimāni nirayārammaṇāni ārabbha khaṇe khaṇe virūpamukhamassa paññāyati. Atha devalokato āgato hoti, dibbāni ārammaṇāni ārabbha vippasannamukhabahulo hoti, khaṇe khaṇe mihitamukhamassa paññāyati.

जेव्हा गर्भ थोडा वाढतो आणि दोन महिन्यांपेक्षा जास्त काळ उलटून जातो, तेव्हा चक्षू इत्यादी इंद्रिये परिपूर्ण होतात. असे असले तरी, मातेच्या गर्भात प्रकाशादी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अभावामुळे चक्षु-विज्ञान इत्यादी चार विज्ञाने उत्पन्न होत नाहीत; केवळ काय-विज्ञान (स्पर्शज्ञान) आणि मनो-विज्ञानच उत्पन्न होतात. मातेच्या शारीरिक स्थितीच्या (इरियापथ) बदलांमुळे त्या प्राण्याला अनेक प्रकारची दुःखे आणि डोमनस्य (मानसिक क्लेश) सहन करावे लागतात. जन्माच्या वेळी तर तो अत्यंत तीव्र दुःख भोगतोच. जन्म घेतल्यानंतरही, जोपर्यंत त्याचे शारीरिक रूप (वस्तुरूप) कोमल असते आणि परिपक्व होत नाही, तोपर्यंत तो अत्यंत दुर्बळ अवस्थेत पाठीवर झोपून राहतो. तो कोणत्याही वर्तमान आलंबनाची (विषयाची) नोंद घेऊ शकत नाही. त्याचे विज्ञान बहुतांश करून पूर्वजन्माच्या अनुषंगानेच प्रवृत्त होते. जर तो नरक लोकातून आलेला असेल, तर त्याचा चेहरा बहुधा विद्रूप किंवा अप्रसन्न दिसतो. पूर्वजन्मातील नरकाच्या आलंबनांचा विचार करून क्षणाक्षणाला त्याचा चेहरा विद्रूप झालेला दिसून येतो. आणि जर तो देवलोकातून आलेला असेल, तर दिव्य आलंबनांचा विचार करून त्याचा चेहरा बहुधा प्रसन्न आणि तेजस्वी दिसतो, आणि क्षणाक्षणाला त्याच्या चेहऱ्यावर हास्य दिसून येते.

Yadā pana vatthurūpāni tikkhāni honti, paripākaṃ gacchanti. Viññāṇāni cassa suvisadāni pavattanti. Tadā amandarūpo hutvā kīḷanto līḷanto modanto [Pg.473] pamodanto acchati. Paccuppanne ārammaṇāni sallakkheti. Mātubhāsaṃ sallakkheti. Idha lokānusārī viññāṇamassa bahulaṃ pavattati. Purimajātiṃ pamussati.

परंतु, जेव्हा त्याचे शारीरिक रूप (वस्तुरूप) तीक्ष्ण (मजबूत) होते आणि परिपक्व होते, आणि त्याची विज्ञाने अत्यंत स्पष्टपणे प्रवृत्त होतात, तेव्हा तो दुर्बळ न राहता खेळत, बागडत, आनंदित आणि प्रफुल्लित होत राहतो. तो वर्तमान आलंबनांची नोंद घेऊ लागतो. तो मातेच्या भाषेचे अनुकरण करतो. या जगात त्याचे विज्ञान बहुतांश करून वर्तमान जगाच्या अनुषंगाने प्रवृत्त होते. अशा प्रकारे तो पूर्वजन्माला विसरून जातो.

Kiṃ pana sabbopi satto imasmiṃ ṭhāne eva purimaṃ jātiṃ pamussatīti ce. Na sabbopi satto imasmiṃ ṭhāne eva pamussati. Koci atirekataraṃ gambhavāsadukkhena paripīḷito gabbhe eva pamussati. Koci vijāyanakāle, koci imasmiṃ ṭhāne pamussati. Koci itoparampi daharakāle na pamussati. Vuḍḍhakāle eva pamussati. Koci yāvajīvaṃpi na pamussati. Dve tayo bhave anussarantopi atthiyeva. Ime jātissarasattā nāma honti.

पण काय सर्वच प्राणी याच काळात आपल्या पूर्वजन्माला विसरतात का? नाही, सर्वच प्राणी याच काळात विसरत नाहीत. कोणी गर्भावासाच्या अत्यंत तीव्र दुःखाने पीडित होऊन गर्भातच पूर्वजन्माला विसरतो. कोणी जन्माच्या वेळी, तर कोणी या (वर उल्लेखिलेल्या) काळात विसरतो. कोणी यानंतरही बालपणात विसरत नाही, तर वृद्धपकाळात विसरतो. कोणी तर आयुष्यभरही विसरत नाही. दोन किंवा तीन पूर्वजन्मांचे स्मरण करणारे देखील असतात. यांना 'जातिस्मर प्राणी' (पूर्वजन्माचे स्मरण असणारे प्राणी) असे म्हणतात.

Tattha vijāyanakālato paṭṭhāya chadvārikavīthicittāni pavattanti. Paccuppannārammaṇaṃ sallakkhaṇato paṭṭhāya chadvārikavīthi cittāni paripuṇṇāni pavattanti. Sabbatthapi purimaṃ purimaṃ anantare niruddhaṃ cittaṃ pacchimassa pacchimassa anantare uppannassa cittassa anantara paccayo hoti. Ayañca anantarapaccayo nāma anamatagge saṃsāre ekassa sattassa ekappabandho eva hoti. Yadā satto arahatta maggaṃ labhitvā khandhaparinibbānaṃ pāpuṇāti, tadā eva so pabandho chijjati.

त्यामध्ये, जन्माच्या काळापासूनच सहा द्वारांचे वीथी-चित्त (षड्द्वार-वीथी-चित्त) प्रवृत्त होऊ लागते. वर्तमान आलंबनाचे ग्रहण करू लागल्यापासून सहा द्वारांचे वीथी-चित्त परिपूर्णपणे प्रवृत्त होते. सर्व ठिकाणी, तात्काळ आधी निरुद्ध झालेले प्रत्येक पूर्व चित्त हे त्यानंतर तात्काळ उत्पन्न होणाऱ्या प्रत्येक उत्तर चित्तासाठी 'अनंतर-प्रत्यय' असते. आणि हा अनंतर-प्रत्यय अनादी (अनमतग्ग) संसारात एका प्राण्याचा एक अखंड प्रवाहच असतो. जेव्हा तो प्राणी अर्हत मार्ग प्राप्त करून स्कंध-परिनिर्वाण प्राप्त करतो, तेव्हाच हा प्रवाह खंडित होतो (कायमचा थांबतो).

Kenaṭṭhena anantaro, kenaṭṭhena paccayoti. Attano anantare attasadisassa dhammantarassa uppādanaṭṭhena anantaro, upakārakaṭṭhena paccayo. Tattha attasadisassāti sārammaṇa bhāvena attanā sadisassa. Sārammaṇabhāvenāti ca yo dhammo ārammaṇena vinā na pavattati, so sārammaṇo nāma, evaṃ sārammaṇabhāvena. Dhammantarassa uppādanaṭṭhenāti purimasmiṃ citte niruddhepi tassa cintanakiriyāvego na vūpasammati, pacchimaṃ cittaṃ uppādetvā eva vūpasammati, evaṃ pacchimassa dhammantarassa uppādanaṭṭhena.

'अनन्तर' कोणत्या अर्थाने म्हटले जाते आणि 'प्रत्यय' कोणत्या अर्थाने? स्वतःच्या लगेचच नंतर स्वतःसारख्याच दुसऱ्या धर्माला (अवस्थेला) उत्पन्न करण्याच्या अर्थाने 'अनन्तर' म्हटले जाते, आणि साहाय्य (उपकार) करण्याच्या अर्थाने 'प्रत्यय' म्हटले जाते. तेथे 'स्वतःसारख्याच' म्हणजे आलंबन ग्रहण करण्याच्या (सआलंबन) भावाने स्वतःसारख्या असणाऱ्या. आणि 'सआलंबन भावाने' म्हणजे जो धर्म आलंबनाशिवाय (विषयाशिवाय) प्रवृत्त होत नाही, त्याला 'सआलंबन' म्हणतात; अशा प्रकारे सआलंबन भावाने. 'दुसऱ्या धर्माला उत्पन्न करण्याच्या अर्थाने' म्हणजे पूर्व चित्त निरुद्ध (नष्ट) झाले तरी त्याचा विचार करण्याचा क्रियावेग शांत होत नाही, तर ते पुढील चित्त उत्पन्न करूनच शांत होते; अशा प्रकारे पुढील दुसऱ्या धर्माला उत्पन्न करण्याच्या अर्थाने.

Tattha purimā purimā mātuparamparā viya anantarapaccayaparamparā daṭṭhabbā. Pacchimā pacchimā dhītuparamparā viya tassa paccayuppannaparamparā daṭṭhabbā. Evaṃ sante arahantānaṃ sabbapacchimaṃ parinibbānacittampi puna paṭisandhicittasaṅkhātaṃ dhammantaraṃ uppādeyyāti. Na uppādeyya. Kasmā, tadā kammakilesavegānaṃ sabbaso paṭippassaddhibhāvena accantasantatarattā tassa cittassāti. Anantarapaccaya dīpanā niṭṭhitā.

येथे, पूर्व-पूर्व मातांच्या परंपरेप्रमाणे 'अनन्तरप्रत्यय' परंपरा समजली पाहिजे. आणि उत्तर-उत्तर कन्यांच्या परंपरेप्रमाणे त्याची 'प्रत्ययोत्पन्न' परंपरा समजली पाहिजे. असे असल्यास, अर्हतांचे सर्वात शेवटचे परिनिर्वाण-चित्त देखील पुन्हा प्रतिसंधी-चित्त नावाच्या दुसऱ्या धर्माला उत्पन्न करेल का? नाही, ते उत्पन्न करणार नाही. का? कारण त्यावेळी कर्म आणि क्लेशांच्या वेगाचा पूर्णपणे उपशम झालेला असल्यामुळे, त्यांचे ते चित्त अत्यंत शांत अवस्थेला प्राप्त झालेले असते. अनन्तरप्रत्यय निर्देश समाप्त.

5. Samanantarapaccayo

५. समन्तरप्रत्यय (समनन्तरप्रत्यय)

Paccayadhammavibhāgo [Pg.474] ca paccayuppannadhammavibhāgo ca anantapaccaya sadiso.

या प्रत्ययाचे प्रत्ययधर्म-विभाजन आणि प्रत्ययोत्पन्नधर्म-विभाजन हे सर्व अनन्तरप्रत्ययासारखेच आहे.

Kenaṭṭhena samanantaroti. Suṭṭhu anantaraṭṭhena samanantaro. Yathā silāthambhādīsu rūpakalāpā ekābaddhā samānāpi rūpa dhammabhāvena saṇṭhāna jātikattā majjhe paricchedarūpasahitā eva honti. Dvinnaṃ rūpakalāpānaṃ majjhe antaraṃ nāma vivaraṃ nāma atthiyeva. Na tathā purimapacchimānaṃ dvinnaṃ cittacetasika kalāpānaṃ majjhe. Te pana arūpadhammabhāvena asaṇṭhāna jātikattā majjhe paricchedadhammassa nāma kassaci ākāsavivarassa abhāvato sabbaso antara rahitā eva honti. Lokassapi dvinnaṃ kalāpānaṃ antaraṃ nāma na dissati. Tato ime sattā cittaṃ nāma niccaṃ dhuvaṃ thāvaraṃ avipariṇāmadhammanti evaṃ citte niccasaññino honti. Evaṃ suṭṭhu anantaraṭṭhena samanantaro. Anantaraṭṭhenāti ca attano anantare attasadisassa dhammantarassa uppādanaṭṭhenāti pubbe vuttameva.

'समनन्तर' कोणत्या अर्थाने म्हटले जाते? 'सुष्ठु अनन्तर' (पूर्णपणे तात्काळ किंवा अत्यंत जवळ असण्याच्या) अर्थाने 'समनन्तर' म्हटले जाते. कसे? ज्याप्रमाणे दगडाच्या खांबामध्ये रूप-कलाप (भौतिक कण) एकत्र जोडलेले दिसत असले, तरी रूपधर्माच्या स्वभावामुळे आणि त्यांच्या आकारयुक्त स्वरूपामुळे त्यांच्यामध्ये परिच्छेद-रूप (मर्यादित करणारी पोकळी किंवा अवकाश) असतेच. दोन रूप-कलापांच्या मध्ये 'अंतर' किंवा 'विवर' (पोकळी) असतेच. परंतु पूर्व आणि उत्तर अशा दोन चित्त-चैतसिक कलापांच्या मध्ये तसे नसते. कारण ते अरूपधर्म (अमूर्त) असल्यामुळे आणि आकाररहित स्वभावाचे असल्यामुळे, त्यांच्यामध्ये परिच्छेद करणाऱ्या कोणत्याही आकाशविवराचा (पोकळीचा) अभाव असतो; त्यामुळे ते पूर्णपणे अंतररहित असतात. जगालाही दोन चित्त-कलापांमधील अंतर दिसत नाही. त्यामुळे हे प्राणी 'चित्त हे नित्य, ध्रुव, स्थिर आणि अपरिवर्तनशील धर्म आहे' अशी चित्ताविषयी नित्य-संज्ञा बाळगतात. अशा प्रकारे, 'सुष्ठु अनन्तर' असण्याच्या अर्थाने 'समनन्तर' म्हटले जाते. आणि 'अनन्तर' या अर्थाचे स्पष्टीकरण 'स्वतःच्या लगेचच नंतर स्वतःसारख्याच दुसऱ्या धर्माला उत्पन्न करणे' असे आधीच दिले गेले आहे.

Evaṃ sante nirodhasamāpattikāle purimacittaṃ nāma neva saññānāsaññāyatanacittaṃ, pacchimacittaṃ nāma ariyaphalacittaṃ, dvinnaṃ cittānaṃ antare ekarattidivampi dverattidivānipi.La. Sattarattidivānipi acittako hoti. Asaññasattabhūmiyaṃpi purime kāmabhave cuticittaṃ purimacittaṃ nāma. Pacchime kāmabhave paṭisandhicittaṃ pacchimacittaṃ nāma, dvinnaṃ cittānaṃ antare asaññasattabhave pañcakappasatāni puggalo acittako tiṭṭhati. Tattha dve purimacittāni attano anantare attasadisassa dhammantarassa uppādanapaccayasattirahitāni hontīti. Na honti. Mahantehi pana bhāvanāpaṇidhibalehi paṭibāhitattā purimacittāni ca nirujjhamānāni anantare dhammantarassa uppādana sattisahitāni eva nirujjhanti. Pacchimacittāni ca uppajjamānāni tasmiṃ khaṇe ekābaddhabhāvena anuppajjitvā cirakāle eva uppajjanti. Na ca ettakamattena purimacittānaṃ anantare dhammantarassa uppādana sattināma natthīti ca, te anantarapaccayadhammā nāma na hontīti ca sakkā vattuṃ. Yathā taṃ rañño yodhā nāma atthi, kadāci rājā kālaṃ ñatvā tumhe idāni māyujjhatha, yuddhakālo na hoti, asukasmiṃ kāle eva yujjhathāti vadeyya. Te ca tadā ayujjhamānā vicareyyuṃ. Evaṃ santepi tesaṃ yujjhanasatti nāma natthīti ca, te yodhā nāma na hontīti ca na sakkā vattunti.

असे असल्यास, निरोधसमापत्तीच्या वेळी पूर्व चित्त म्हणजे 'नैवसंज्ञानासंज्ञायतन चित्त' आणि उत्तर चित्त म्हणजे 'आर्यफल चित्त' असते; या दोन्ही चित्तांच्या मध्ये एक रात्रंदिवस, दोन रात्रंदिवस... किंवा सात रात्रंदिवस देखील मनुष्य चित्तरहित (अचित्तक) असतो. तसेच असंज्ञीसत्त्व भूमीमध्येही, पूर्व कामभवातील च्युती-चित्त हे 'पूर्व चित्त' असते आणि पुढील कामभवातील प्रतिसंधी-चित्त हे 'उत्तर चित्त' असते; या दोन्ही चित्तांच्या मध्ये असंज्ञीसत्त्व लोकामध्ये पाचशे कल्पपर्यंत व्यक्ती चित्तरहित राहते. अशा स्थितीत, ती दोन्ही पूर्व चित्ते स्वतःच्या लगेचच नंतर स्वतःसारख्या दुसऱ्या धर्माला उत्पन्न करण्याच्या प्रत्यय-शक्तीने रहित असतात का? नाही, ती रहित नसतात. परंतु, महान भावना (ध्यान) आणि प्रणिधानाच्या (संकल्पाच्या) बलामुळे ती शक्ती काही काळ रोखली गेल्यामुळे, ती पूर्व चित्ते निरुद्ध होताना स्वतःच्या नंतर दुसऱ्या धर्माला उत्पन्न करण्याच्या शक्तीसहच निरुद्ध होतात. आणि उत्तर चित्ते उत्पन्न होताना, त्या क्षणी निरंतरतेने उत्पन्न न होता दीर्घ काळानंतरच उत्पन्न होतात. आणि केवळ एवढ्यावरूनच पूर्व चित्तांमध्ये स्वतःच्या नंतर दुसऱ्या धर्माला उत्पन्न करण्याची शक्ती नाही, किंवा ते अनन्तरप्रत्यय धर्म नाहीत, असे म्हणता येणार नाही. ज्याप्रमाणे राजाचे सैनिक असतात; कधीकधी राजा योग्य वेळ पाहून त्यांना सांगतो, "तुम्ही आता युद्ध करू नका, ही युद्धाची वेळ नाही, अमुक वेळीच युद्ध करा." आणि ते सैनिक तेव्हा युद्ध न करता फिरत राहतात. असे असले तरी, त्यांच्यामध्ये युद्ध करण्याची शक्ती नाही किंवा ते सैनिक नाहीत, असे म्हणता येत नाही. (त्याचप्रमाणे या दोन पूर्व चित्तांच्या बाबतीतही समजले पाहिजे.)

Ettha vadeyyuṃ, imasmiṃ paccaye te pana arūpadhammabhāvena asaṇṭhāna jātikattā majjheparicchedadhammassa nāma kassaci abhāvato sabbaso antararahitā [Pg.475] eva hontīti vuttaṃ. Evaṃ sante pubbe ārammaṇa paccaye bherisaddavīṇāsaddopamāhi yo cittānaṃ khaṇe khaṇe uppādo ca nirodho ca vutto, so amhehi kathaṃ paccetabboti. Aññamaññaviruddhānaṃ nānācittānaṃ khaṇamattepi pubbāpara parivattanassa loke paññāyanato. Ayamattho pubbe citta yamakadīpaniyaṃ vitthārato vuttoyevāti. Samanantarapaccaya dīpanā niṭṭhitā.

येथे काही जण विचारू शकतात: "या प्रत्ययामध्ये असे म्हटले आहे की, ते अरूपधर्म असल्यामुळे आणि आकाररहित स्वभावाचे असल्यामुळे, त्यांच्यामध्ये परिच्छेद करणाऱ्या कोणत्याही धर्माचा अभाव असतो, म्हणून ते पूर्णपणे अंतररहित असतात. जर असे असेल, तर पूर्वी आलंबनप्रत्ययामध्ये ढोल आणि विणेच्या आवाजाच्या उदाहरणाने चित्ताचा जो क्षणोक्षणी होणारा उत्पाद आणि निरोध सांगितला आहे, त्यावर आम्ही कसा विश्वास ठेवावा?" याचे उत्तर असे आहे की, एकमेकांच्या विरुद्ध असणाऱ्या विविध चित्तांचे क्षणभरातही होणारे पूर्व-पर परिवर्तन जगात स्पष्टपणे दिसून येते. हा अर्थ पूर्वी 'चित्त यमक दीपनी' मध्ये सविस्तरपणे सांगितलाच आहे. समन्तरप्रत्यय निर्देश समाप्त.

6. Sahajātapaccayo

६. सहजातप्रत्यय

Paccayadhammavibhāgo ca paccayuppannadhammavibhāgoca vuccati. Ekato uppannā sabbepi cittacetasikā dhammā aññamaññaṃ sahajāta paccayā ca honti sahajātapaccayuppannā ca. Paṭisandhināmakkhandhā ca paṭisandhisahajātaṃ hadayavatthu ca aññamaññaṃ sahajātapaccayā ca honti sahajātapaccayuppannā ca. Sabbāni mahābhūtānipi aññamaññaṃ sahajātapaccayā ca honti paccayuppannadhammā ca. Paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe sabbāni kammajarūpāni ca pavattikāle tassa tassa cittassa uppādakkhaṇe tena tena cittena jātāni sabbāni cittajarūpāni ca sahajātacittassa paccayuppannāni nāma. Sabbāni upādārūpāni sahajātamahābhūtānaṃ paccayuppannāni nāma.

आता प्रत्ययधर्म-विभाजन आणि प्रत्ययोत्पन्नधर्म-विभाजन सांगितले जात आहे. एकत्र उत्पन्न होणारे सर्व चित्त आणि चैतसिक धर्म हे परस्परांचे 'सहजातप्रत्यय' देखील असतात आणि 'सहजातप्रत्ययोत्पन्न' देखील असतात. प्रतिसंधीच्या वेळचे नामस्कंध आणि प्रतिसंधीच्या वेळी सहजात असणारे हृदयवस्तू हे परस्परांचे 'सहजातप्रत्यय' देखील असतात आणि 'सहजातप्रत्ययोत्पन्न' देखील असतात. सर्व महाभूत (चार मुख्य तत्त्वे) देखील परस्परांचे 'सहजातप्रत्यय' आणि 'प्रत्ययोत्पन्न धर्म' असतात. प्रतिसंधी-चित्ताच्या उत्पाद-क्षणी सर्व कर्मज-रूप आणि प्रवृत्तीकाळात त्या त्या चित्ताच्या उत्पाद-क्षणी त्या त्या चित्ताद्वारे उत्पन्न होणारे सर्व चित्तज-रूप हे सहजात चित्ताचे 'प्रत्ययोत्पन्न' म्हटले जातात. सर्व उपादाय-रूप हे सहजात महाभूतांचे 'प्रत्ययोत्पन्न' म्हटले जातात.

Kenaṭṭhena sahajāto, kenaṭṭhena paccayo. Saha jānanaṭṭhena sahajāto, upakārakaṭṭhena paccayo. Tattha sahajānanaṭṭhenāti yo dhammo jāyamāno attano paccayuppannehi dhammehi saheva sayañca jāyati uppajjati, attano paccayuppanne ca dhamme attanā saheva janeti uppādeti, tassa so attho sahajānanaṭṭho nāma.

'सहजात' कोणत्या अर्थाने म्हटले जाते आणि 'प्रत्यय' कोणत्या अर्थाने? एकत्र उत्पन्न होण्याच्या अर्थाने 'सहजात' म्हटले जाते, आणि साहाय्य (उपकार) करण्याच्या अर्थाने 'प्रत्यय' म्हटले जाते. तेथे 'एकत्र उत्पन्न होण्याच्या अर्थाने' म्हणजे जो धर्म उत्पन्न होत असताना स्वतःच्या प्रत्ययोत्पन्न धर्मांसह स्वतःही उत्पन्न होतो, आणि स्वतःच्या प्रत्ययोत्पन्न धर्मांना स्वतःसोबतच उत्पन्न करतो; त्याला 'सहजात' अर्थ म्हणतात.

Yathā sūriyo nāma udayanto sūriyātape ca sūriyā loke ca attanā saheva janayanto udeti. Yathā ca padīpo nāma jalanto padīpātape ca padīpāloke ca attanā saheva janayanto jalati. Evamevaṃ ayaṃ paccayadhammo uppajjamāno attano paccayuppannadhamme attanā saheva uppādeti. Tattha sūriyo viya ekameko nāma dhammo, sūriyātapā viya taṃsampayuttadhammā, sūriyālokā viya sahajātarūpadhammā. Tathā sūriyo viya ekameko mahābhūtarūpadhammo, sūriyātapā viya sahajātamahābhūtadhammā, sūriyālokā viya sahajātaupādārūpadhammā, esa nayo padīpupamāyapīti. Sahajātapaccayadīpanā niṭṭhitā.

उदाहरणाथ, जेव्हा सूर्य उगवतो, तेव्हा तो स्वतःच्या उष्णता आणि प्रकाशासह उगवतो. आणि जेव्हा एखादा दिवा जळतो, तेव्हा तो स्वतःच्या उष्णता आणि प्रकाशासह जळतो. त्याचप्रमाणे, हा प्रत्ययधर्म उत्पन्न होताना, स्वतःच्या प्रत्ययोत्पन्नधर्मांना स्वतःसोबतच उत्पन्न करतो. येथे, सूर्य हा प्रत्येक नामधर्मासारखा (मानसिक अवस्था) आहे; सूर्याची उष्णता ही त्याशी संप्रयुक्त धर्मांसारखी आहे; आणि सूर्याचा प्रकाश हा सहजात रूपधर्मांसारखा आहे. त्याचप्रमाणे, सूर्य हा प्रत्येक महाभूत रूपधर्मासारखा आहे, त्याची उष्णता ही सहजात महाभूतधर्मांसारखी आहे, आणि त्याचा प्रकाश हा त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेल्या सहजात उपादाय रूपधर्मांसारखा आहे. दिव्याच्या उदाहरणाबाबतही हाच नियम समजून घ्यावा. सहजात-प्रत्यय स्पष्टीकरण समाप्त.

7. Aññamaññapaccayo

७. अञ्ञमञ्ञ-प्रत्यय (परस्परता संबंध)

Sahajātapaccaye [Pg.476] vibhattesu dhammesu yo yo paccaya dhammoti vutto, so so eva idha paccayadhammo ceva paccayuppanna dhammo ca hoti. Sabbepi cittacetasikā dhammā aññamaññassa paccayadhammā ca honti aññamaññassa paccayuppannadhammā. Sahajātā cattāro mahābhūtā aññamaññassa paccayadhammā ca honti aññamaññassa paccayuppannadhammā ca. Paṭisandhināmakkhandhā ca paṭisandhi sahajātaṃ hadayavatthurūpañca aññamaññassa paccayadhammā ca honti aññamaññassa paccayuppannadhammā ca. Attho suviññeyyoyeva.

सहजात-प्रत्ययाच्या वर्गीकरणात ज्या ज्या धर्मांना 'प्रत्ययधर्म' म्हटले गेले आहे, ते तेच येथे प्रत्ययधर्म आणि प्रत्ययोत्पन्नधर्म दोन्ही होतात. सर्व चित्त आणि चैतसिक धर्म हे परस्परांचे प्रत्ययधर्म आणि परस्परांचे प्रत्ययोत्पन्नधर्म असतात; तसेच सहजात चार महाभूत हे परस्परांचे प्रत्ययधर्म आणि परस्परांचे प्रत्ययोत्पन्नधर्म असतात; आणि प्रतिसंधी नामस्कंध (पुनर्जन्माचे मानसिक स्कंध) आणि प्रतिसंधीच्या वेळी सहजात असणारे हृदयवस्तू रूप हे परस्परांचे प्रत्ययधर्म आणि परस्परांचे प्रत्ययोत्पन्नधर्म असतात. याचा अर्थ समजणे अत्यंत सोपे आहे.

Yathā aññamaññaṃ nissāya ussāpitā tayo daṇḍā aññamaññassa nissayā ca honti, aññamaññaṃ nissitā ca. Tesu ekamekasmiṃ ussite sabbe ussitā honti, ekamekasmiṃ patante sabbe patanti. Evaṃ aññamaññadhammā ca daṭṭhabbā.

ज्याप्रमाणे एकमेकांवर विसंबून उभे केलेले तीन दांडे एकमेकांचे आधार असतात आणि एकमेकांवर आश्रित असतात. त्यांच्यापैकी एक जरी उभा राहिला तरी सर्व उभे राहतात, आणि एक जरी पडला तरी सर्व एकाच वेळी पडतात. अगदी याचप्रमाणे हा परस्परता संबंध (अञ्ञमञ्ञधर्म) समजून घ्यावा.

Ettha vadeyyuṃ, sabbe cetasikā dhammā cittapaccayaṃ alabha mānā uppajjituṃ na sakkontīti yuttaṃ. Kasmā. Phusanādīnaṃ cetasika kiccānaṃ vijānanakiccapubbaṅgamattā, manopubbaṅgamāti hi vuttaṃ. Cittaṃ pana cetasikapaccayaṃ alabhamānaṃ uppajjituṃ na sakkotīti na yujjeyyāti. Vuccate, cetasikadhammā nāma cittassa sahāyaṅgāni honti. Tasmā tehi vinā cittampi uppajjituṃ na sakkotiyeva. Eseva nayo catūsu mahābhūtesupīti. Upādārūpāni pana mahābhūtānaṃ nissandamattattā sahāyaṅgāni na hontīti. Nanu āhārarūpañca jīvitarūpañca paccayavisesattā sahāyaṅgaṃ hotīti. Vuccate, ṭhitiyā eva sahāyaṅgaṃ hoti. Na uppāde. Idha pana uppāde sahāyaṅgaṃ adhippetanti. Aññamaññapaccayadīpanā niṭṭhitā.

येथे, जर कोणी असे म्हटले की, सर्व चैतसिक धर्म हे चित्ताचा प्रत्यय (आधार) मिळाल्याशिवाय उत्पन्न होऊ शकत नाहीत, तर ते योग्यच आहे. का? कारण स्पर्श इत्यादी चैतसिकांच्या कार्यांमध्ये जाणण्याचे कार्य (विज्ञान) हे अग्रगामी असते, आणि सर्वज्ञ बुद्धांनी धम्मपदात म्हटल्याप्रमाणे, 'मन हे सर्व धर्मांमध्ये अग्रगामी आहे' (मनोपुब्बङ्गमा धम्मा...). आणि पुन्हा जर कोणी असे मानले की, चित्त देखील चैतसिकांचा प्रत्यय मिळाल्याशिवाय उत्पन्न होऊ शकत नाही, तर आम्ही या मताचेही समर्थन करू. कारण चैतसिक धर्म हे चित्ताचे सहगामी घटक (सहायंग) असतात; म्हणून, चित्त देखील त्याच्यासोबत असणाऱ्या चैतसिकांशिवाय उत्पन्न होऊ शकत नाही. हाच नियम चार महाभूतांच्या बाबतीतही समजून घ्यावा. परंतु त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेले उपादाय रूप हे सहगामी घटक मानले जाऊ नयेत, कारण ते केवळ उप-उत्पाद (निसंद) आहेत. मग काय आहाररूप आणि जीवितरूप हे प्रत्ययविशेष असल्यामुळे सहगामी घटक होत नाहीत का, कारण ते वैयक्तिकरित्या इंद्रिय आणि आहाराचा प्रत्ययसंबंध प्रस्थापित करू शकतात? नाही, ते तसे नाहीत. ते केवळ पूर्ण विकासाच्या (स्थितीच्या) अवस्थेतच सहगामी घटक म्हणून घेतले जाऊ शकतात, परंतु उत्पत्तीच्या (उत्पाद) अवस्थेत नाही. या परस्परता संबंधात, उत्पत्तीच्या अवस्थेत सहगामी घटकांचे उत्पन्न होणे हा एक आवश्यक घटक आहे. अञ्ञमञ्ञ-प्रत्यय स्पष्टीकरण समाप्त.

8. Nissayapaccayo

८. निस्सय-प्रत्यय (आश्रय संबंध)

Tividho nissayapaccayo, sahajātanissayo vatthu purejātanissayo vatthārammaṇapurejātanissayo.

निस्सय-प्रत्यय तीन प्रकारचा आहे: सहजात-निस्सय (सहजात आश्रय), वस्तू-पुरेजात-निस्सय (वस्तू पूर्वजात आश्रय) आणि वस्तू-आरम्मण-पुरेजात-निस्सय (वस्तू-आलंबन पूर्वजात आश्रय).

Tattha katamo sahajātanissayo. Sabbo sahajāta paccayo sahajātanissayo. Tasmā tattha paccayavibhāgo ca paccayuppannavibhāgo ca sahajātapaccaye vuttanayena veditabbo.

त्यापैकी, सहजात-निस्सय म्हणजे काय? संपूर्ण सहजात-प्रत्यय म्हणजेच सहजात-निस्सय होय. म्हणून, येथील प्रत्यय-विभाग आणि प्रत्ययोत्पन्न-विभाग हे सहजात-प्रत्ययात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावेत.

Katamo pana vatthupurejātanissayo. Cha vatthūni cakkhu vatthu sotavatthu ghānavatthu jivhāvatthu kāyavatthu hadayavatthu. Imāni chavatthūni pavattikāle sattānaṃ viññāṇadhātūnaṃ vatthupure jātanissayo.

आणि वस्तू-पुरेजात-निस्सय म्हणजे काय? चक्षू-वस्तू, श्रोत्र-वस्तू, घ्राण-वस्तू, जिव्हा-वस्तू, काय-वस्तू आणि हृदय-वस्तू अशी सहा वस्तू (इंद्रियांचे भौतिक आधार) आहेत. ही सहा वस्तू प्रवृत्तीकाळात (जीवनावस्थेत) प्राण्यांच्या सात विज्ञानधांतूंसाठी वस्तू-पुरेजात-निस्सय (भौतिक आधार पूर्वजात आश्रय) म्हणून प्रत्यय ठरतात.

Vatthurūpameva [Pg.477] purejātaṃ hutvā nissayo vatthupurejāta nissayo. Tattha cittacetasikānaṃ nissayaṭṭhānaṭṭhena vatthu nāma. Purejātanti attano attano paccayuppannassa dhammassa uppattikkhaṇato purime khaṇe jātaṃ.

वस्तूरूपच आधी उत्पन्न होऊन (पूर्वजात) आश्रय बनते, म्हणून त्याला 'वस्तू-पुरेजात-निस्सय' म्हणतात. येथे, चित्त आणि चैतसिकांचे आश्रयस्थान असल्यामुळे त्याला 'वस्तू' असे म्हणतात. 'पुरेजात' म्हणजे आपल्या संबंधित प्रत्ययोत्पन्न धर्माच्या उत्पत्तीच्या क्षणापूर्वीच्या क्षणी उत्पन्न झालेले (एक चित्तक्षण आधी अस्तित्वात आलेले).

Tattha paṭisandhicittaṃ tadā purejātassa vatthurūpassa abhāvato attanā sahuppannameva hadayavatthurūpaṃ nissāya uppajjati. Paṭhama bhavaṅgacittaṃ pana paṭisandhicittena sahuppannahadaya vatthurūpaṃ nissāya uppajjati. Dutiyabhavaṅgacittaṃ paṭhamabhavaṅgacittena sahuppannaṃ nissāya uppajjati. Evaṃ tatiyabhavaṅgacittaṃ dutiya bhavaṅgacittena sahuppannantiādinā yāvamaraṇāsannakālā dvinnaṃ manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ vatthupurejātanissayo veditabbo.

त्यामध्ये, प्रतिसंधीचित्त हे त्या वेळी पूर्वजात वस्तूरूपाचा अभाव असल्यामुळे, स्वतःसोबतच उत्पन्न झालेल्या हृदयवस्तूरूपाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होते. पहिले भवांगचित्त मात्र प्रतिसंधीचित्तासोबत उत्पन्न झालेल्या हृदयवस्तूरूपाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होते. दुसरे भवांगचित्त पहिल्या भवांगचित्तासोबत उत्पन्न झालेल्या हृदयवस्तूरूपाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होते. याचप्रमाणे तिसरे भवांगचित्त दुसऱ्या भवांगचित्तासोबत उत्पन्न झालेल्या हृदयवस्तूरूपाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होते; अशा प्रकारे मरणासन्न काळापर्यंत दोन धातूंच्या—मनोधातू आणि मनोविज्ञानधातूच्या—वस्तू-पुरेजात-निस्सयाचा संबंध समजून घ्यावा.

Yathā vīṇāsaddā nāma vīṇātantīsu vīṇādaṇḍakehi paharaṇavegena eva jāyanti, no aññathā. Tathā pañcaviññāṇāni nāma pañcavatthusaṅkhātesu pañcadvāresu pañcannaṃ ārammaṇānaṃ āpātā gamanavegena eva jāyanti, no aññathā.

ज्याप्रमाणे विणेचा आवाज हा विणेच्या तारांवर विणेच्या दांड्याने (धनुष्याने) प्रहार करण्याच्या वेगामुळेच निर्माण होतो, अन्यथा नाही. त्याचप्रमाणे, पाच विज्ञान (पंचविज्ञान) हे पाच वस्तू नावाच्या पाच द्वारांमध्ये पाच आलंबनांच्या (विषयांच्या) आघात करण्याच्या वेगामुळेच उत्पन्न होतात, अन्यथा नाही.

Āpātāgamanañca tesaṃ dvārārammaṇānaṃ ṭhitipattakāle eva hoti. Āpātāgamanapaccayā ca dvikkhattuṃ bhavaṅgaṃ calati. Bhavaṅgacalana paccayā ca āvajjanaṃ uppajjati. Āvajjanapaccayā ca tāni pañcaviññāṇāni uppajjanti. Tasmā cakkhādīni pañcavatthūni pure atītabhavaṅgacittassa uppādakkhaṇe uppannāni eva pañcaviññāṇadhātūnaṃ vatthupurejātapaccayā honti.

आणि त्या द्वार व आलंबनांचा आघात (संस्पर्श) हा त्यांच्या स्थितीच्या (स्थिरतेच्या) काळातच होतो. आघाताच्या प्रत्ययामुळे भवांग दोन वेळा कंपित होते. भवांगकंपनाच्या प्रत्ययामुळे आवर्जन (लक्ष देणे) उत्पन्न होते. आवर्जनाच्या प्रत्ययामुळे ती पाच विज्ञाने उत्पन्न होतात. म्हणून, चक्षू इत्यादी पाच वस्तू ज्या भूतकाळातील अतीत भवांगचित्ताच्या उत्पत्तीच्या क्षणी उत्पन्न झाल्या होत्या, त्या पंचविज्ञानधातूंच्या वस्तू-पुरेजात-प्रत्यय ठरतात.

Maraṇāsannakāle pana sabbāni cha vatthūni cuticittato pure sattarasamassa bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇe eva uppajjanti, tato paraṃ na uppajjanti. Tasmā maraṇāsannakāle bhavaṅgacittāni ca sabbāni chadvārikavīthicittāni ca cuticittañca puretaraṃ uppannāni tāniyeva attano attano vatthūni nissāya uppajjanti. Ayaṃ vatthupurejāta nissayo.

परंतु मरणासन्न काळात, सर्व सहा वस्तू च्युतिचित्ताच्या आधीच्या सतराव्या भवांगचित्ताच्या उत्पत्तीच्या क्षणीच उत्पन्न होतात, त्यानंतर नवीन वस्तू उत्पन्न होत नाहीत. म्हणून, मरणासन्न काळात भवांगचित्ते, सर्व सहा-द्वारीय वीथिचित्ते आणि च्युतिचित्त हे पूर्वीच उत्पन्न झालेल्या आपापल्या वस्तूंचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होतात. हा वस्तू-पुरेजात-निस्सय होय.

Katamo pana vatthārammaṇapurejātanissayo. Yadā attano ajjhattaṃ vatthurūpaṃ ārabbha yaṃ rūpaṃ nissāya mama manoviññāṇaṃ vattati, etaṃ mama eso hamasmi eso me attāti evaṃ taṇhāmāna diṭṭhīhi gahaṇavasena vā etaṃ aniccaṃ etaṃ dukkhaṃ etaṃ anattāti evaṃ sammasanavasena vā āvajjanādīni manodvārikavīthi cittāni pavattanti. Tadā taṃ taṃ vatthurūpaṃ paccekaṃ tesaṃ nissayavatthu ca hoti tesaṃ ārammaṇañca. Tasmā taṃ taṃ hadayarūpaṃ tassa tassa cittuppādassa vatthārammaṇapurejātapaccayo hoti. Ayaṃ vatthārammaṇa purejātanissayo. Evaṃ nissayapaccayo tividho hoti.

वत्थारम्मणपुरेजातनिस्सय (वस्तू-आलंबन-पूर्वजात-निःश्रय) म्हणजे काय? जेव्हा स्वतःच्या अंतर्गत वस्तू-रूपाचा आश्रय घेऊन, 'माझे मनोविज्ञान ज्या रूपावर अवलंबून प्रवर्तित होते, ते माझे आहे, तो मी आहे, तो माझा आत्मा आहे' अशा प्रकारे तृष्णा, मान (अहंकार) आणि दृष्टी (मिथ्यादृष्टी) यांच्याद्वारे ग्रहण केल्यामुळे, किंवा 'ते अनित्य आहे, ते दुःख आहे, ते अनात्मा आहे' अशा प्रकारे मनन केल्यामुळे आवर्जन इत्यादी मनोद्वारवीथी चित्ते प्रवर्तित होतात. तेव्हा ते ते वस्तू-रूप प्रत्येकी त्यांच्यासाठी आश्रयस्थान (निःश्रयवस्तू) आणि त्यांचे आलंबनही बनते. म्हणून, ते ते हृदय-रूप त्या त्या चित्तोत्पादासाठी 'वत्थारम्मणपुरेजातप्रत्यय' या स्वरूपात उपकारक ठरते. हा 'वत्थारम्मणपुरेजातनिस्सय' होय. अशा प्रकारे 'निस्सयप्रत्यय' तीन प्रकारचा असतो.

Idha [Pg.478] suttantanissayopi vattabbo. Ime manussā vā tiracchānagatā vā rukkhādayo vā mahāpathaviyaṃ patiṭṭhitā, mahā pathavī ca heṭṭhā mahāudakakkhandhe, mahāudakakkhandho ca heṭṭhā mahāvātakkhandhe, mahāvātakkhandho ca heṭṭhā ajaṭākāse, manussā gehesu, bhikkhū vihāresu, devā dibbavimānesūtiādinā sabbaṃ lokappavattiṃ ñatvā nissayapaccayo veditabbo. Nissayapaccayadīpanā niṭṭhitā.

येथे सुत्तन्त-निःश्रय देखील सांगितला पाहिजे. हे मनुष्य किंवा प्राणी किंवा वृक्ष इत्यादी महापृथ्वीवर प्रतिष्ठित आहेत; महापृथ्वी खाली महाजलस्कंधावर, महाजलस्कंध खाली महावातस्कंधावर, महावातस्कंध खाली अजाताकाशावर प्रतिष्ठित आहे; मनुष्य घरांमध्ये, भिक्खू विहारांमध्ये, देव दिव्य विमानांमध्ये राहतात, इत्यादी प्रकारे संपूर्ण जगाची प्रवृत्ती जाणून घेऊन 'निस्सयप्रत्यय' समजून घेतला पाहिजे. 'निस्सयप्रत्यय-दीपनी' समाप्त झाली.

9. Upanissayapaccayo

९. उपनिस्सयप्रत्यय (प्रबळ आश्रय प्रत्यय)

Tividho upanissayapaccayo, ārammaṇūpanissayo anantarūpanissayo pakatūpanissayo. Tattha ārammaṇūpa nissayo ārammaṇādhipatipaccayasadiso, anantarūpanissayo anantarapaccayasadiso.

उपनिस्सयप्रत्यय तीन प्रकारचा आहे: आरम्मणूपनिस्सय (आलंबन-उपनिःश्रय), अनन्तरूपनिस्सय (अनंतर-उपनिःश्रय) आणि पकतूपनिस्सय (प्रकृत-उपनिःश्रय). त्यापैकी, आरम्मणूपनिस्सय हा आरम्मणाधिपतिप्रत्ययासारखा आहे, आणि अनन्तरूपनिस्सय हा अनन्तरप्रत्ययासारखा आहे.

Katamo pakatūpanissayo. Sabbepi atītānāgata paccuppannā ajjhattabahiddhābhūtā cittacetasikarūpadhammā ca nibbānañca paññatti ca sabbesaṃ paccuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ yathārahaṃ pakatūpanissayo.

पकतूपनिस्सय म्हणजे काय? सर्व भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील, अंतर्गत व बाह्य असलेले चित्त, चेतसिक आणि रूप धर्म, तसेच निब्बान आणि पण्णत्ति हे सर्व, वर्तमानकाळातील सर्व चित्त आणि चेतसिक धर्मांसाठी योग्यतेनुसार 'पकतूपनिस्सय' ठरतात.

Tattha atīto parinibbuto amhākaṃ buddho ca dhammo ca ariyasāvakasaṅgho ca sammutisaṅghaparamparā ca amhākaṃ pacchima janānaṃ kusaluppattiyā pakatūpanissayapaccayo. Tathā loke atītā kālaṅkatā mātāpitaro ca ācariyā ca paṇḍitasamaṇabrāhmaṇā ca pākaṭā nānātitthācariyā ca mahiddhikā mahānubhāvā porāṇakarājāno ca pacchimakānaṃ janānaṃ kusaluppattiyā vā akusaluppattiyā vā sukhadukkhuppattiyā vā pakatūpanissayo. Tathā hi te pacchimakānaṃ janānaṃ atthāya nānāsaddhammapaññattiyo vā nānāasaddhammapaññattiyo vā nānālokūpakaraṇāni vā pure paṭṭhapesuṃ. Pacchimajanā ca tehi paṭṭhapitesu dānasīlādidhammesu vā lokacāritta kulagottacāritta dhammesu vā nānādiṭṭhivādesu vā nānākammāyatanasippāyatana vijjāṭhānesu vā yathāpaṭṭhapitesu gāmanigamanagarakhettavatthu taḷākapokkharaṇiāvāṭādīsu vā geharathasakaṭanāvā sampotasambandhādīsu vā jātarūparajatamaṇimuttādīsu vā dāyajjaṃ paṭipajjantā loke vaḍḍhanti.

त्यामध्ये, भूतकाळात परिनिर्वाण पावलेले आमचे बुद्ध, धम्म, आर्यश्रावकसंघ आणि संमुति-संघपरंपरा हे आम्हा नंतरच्या पिढ्यांतील लोकांमध्ये कुशल धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी 'पकतूपनिस्सयप्रत्यय' आहेत. तसेच, जगातील भूतकाळातील दिवंगत माता-पिता, आचार्य, पंडित, श्रमण-ब्राह्मण, प्रसिद्ध विविध पंथांचे आचार्य, आणि महान ऋद्धी व प्रभाव असलेले प्राचीन राजे हे नंतरच्या पिढ्यांतील लोकांमध्ये कुशल किंवा अकुशल धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी किंवा सुख-दुःखाच्या उत्पत्तीसाठी 'पकतूपनिस्सय' ठरतात. कारण त्यांनी नंतरच्या पिढ्यांतील लोकांच्या कल्याणासाठी विविध सद्धम्म-नियम किंवा असद्धम्म-नियम, किंवा जगातील विविध उपयुक्त साधने पूर्वी प्रस्थापित केली. आणि नंतरच्या पिढ्यांतील लोक त्यांनी प्रस्थापित केलेल्या दान, शील इत्यादी धर्मांचे, किंवा लोकरीती, कुल-गोत्र रीतींचे, किंवा विविध मतप्रवाहांचे, किंवा विविध उद्योग, कला व विद्यांचे पालन करत; तसेच त्यांनी प्रस्थापित केलेल्या ग्राम, नगर, शेतजमीन, तलाव, पुष्करणी, विहिरी इत्यादींचा; किंवा घरे, रथ, गाड्या, नौका, जहाजे इत्यादींचा; किंवा सुवर्ण, चांदी, मणी, मोती इत्यादींचा वारसा स्वीकारून जगात प्रगती करतात.

Anāgatopi metteyyo nāma buddho ca tassa dhammo ca tassa saṅgho ca etarahi bahujjanānaṃ pāramipuññappavattiyā pakatūpanissayapaccayo. Tathā imasmiṃ bhave ca pacchime kāle paṭilabhissamānā issariyaṭṭhānadhanadhaññasampattiyo purime kāle ṭhitānaṃ mahājanānaṃ nānābhisaṅkhāruppattiyā pakatūpanissaya paccayo. Anāgatabhave ca anubhavissamānā bhavasampatti bhoga sampattiyo [Pg.479] maggaphalanibbānasampattiyo ca etarahi paccuppannabhave ṭhitānaṃ dānasīlādipuññakiriyuppattiyā pakatūpanissayapaccayo. Yathā hi loke hemante kāle dhaññapphalāni labhissāmāti vassike kāle kassanavappanakammāni ārabhanti, kamme siddhe taṃ taṃ dhanaṃ labhissāmāti pubbabhāge taṃ taṃ vīriyakammaṃ vā taṃ taṃ paññākammaṃ vā ārabhanti. Tattha dhaññapphalappaṭilābho ca taṃ taṃ dhanappaṭi lābhoca taṃ taṃ kammārambhassa anāgatapakatūpanissayapaccayo taṃ taṃ kammārambho ca dhaññapphalappaṭilābhassa ca taṃ taṃ dhanappaṭi lābhassa ca atītapakatūpanissayapaccayo. Evameva pacchime anāgate kāle nānākammapphalāni sampassantā patthayantā mahājanā purime paccuppanne kāle nānāpuññakammāni ārabhanti. Tattha puññapphalāni puññakammānaṃ anāgatapakatūpanissayapaccayo. Puññakammāni puññapphalānaṃ atītapakatūpanissayapaccayo. Tasmā anāgatapakatūpanissayopi atītapakatūpanissayo viya atimahanto paccayo hoti.

भविष्यातील मेत्तेय्य नावाचे बुद्ध, त्यांचा धम्म आणि त्यांचा संघ हे सध्याच्या काळातील बहुजन लोकांमध्ये पारमिता व पुण्य प्रवृत्ती वाढवण्यासाठी 'पकतूपनिस्सयप्रत्यय' आहेत. तसेच, या जन्मात किंवा भविष्यात प्राप्त होणारे ऐश्वर्य, पद, धनधान्य आणि संपत्ती हे पूर्वीच्या काळात असलेल्या लोकांमध्ये विविध प्रयत्नांच्या उत्पत्तीसाठी 'पकतूपनिस्सयप्रत्यय' ठरतात. तसेच, भविष्यातील जन्मात अनुभवता येणारी भव-संपत्ती, भोग-संपत्ती आणि मार्ग-फल-निब्बान संपत्ती ही सध्याच्या वर्तमान जन्मात असलेल्या लोकांमध्ये दान, शील इत्यादी पुण्यक्रियांच्या उत्पत्तीसाठी 'पकतूपनिस्सयप्रत्यय' ठरतात. ज्याप्रमाणे जगात हिवाळ्यात धान्य मिळावे म्हणून लोक पावसाळ्यात नांगरणी व पेरणीची कामे सुरू करतात, किंवा काम पूर्ण झाल्यावर धन मिळावे म्हणून सुरुवातीला त्या त्या परिश्रमाचे किंवा बुद्धीचे काम सुरू करतात. तेथे धान्यप्राप्ती आणि धनप्राप्ती ही त्या त्या कामाच्या आरंभासाठी 'अनागत-पकतूपनिस्सयप्रत्यय' ठरते; आणि तो कामाचा आरंभ धान्यप्राप्ती व धनप्राप्तीसाठी 'अतीत-पकतूपनिस्सयप्रत्यय' ठरतो. त्याचप्रमाणे, भविष्यात विविध कर्मफलांची अपेक्षा करणारे व ती पाहणारे लोक सध्याच्या वर्तमानकाळात विविध पुण्यकर्मे सुरू करतात. तेथे पुण्यफले ही पुण्यकर्मांसाठी 'अनागत-पकतूपनिस्सयप्रत्यय' ठरतात, आणि पुण्यकर्मे ही पुण्यफलांसाठी 'अतीत-पकतूपनिस्सयप्रत्यय' ठरतात. म्हणून, अनागत-पकतूपनिस्सय देखील अतीत-पकतूपनिस्सयाप्रमाणेच अत्यंत मोठा प्रत्यय आहे.

Paccuppannā buddhāyo paccayā paccuppannānaṃ manussadevabrahmānaṃ paccuppannā mātāpitaro paccuppannānaṃ puttadhītādīnaṃ paccuppannapakatūpa nissayo nāma. So supākaṭoyeva.

वर्तमानकाळातील बुद्ध इत्यादी हे वर्तमानकाळातील मनुष्य, देव आणि ब्रह्मा यांच्यासाठी, आणि वर्तमानकाळातील माता-पिता हे वर्तमानकाळातील पुत्र-पुत्री इत्यादींसाठी 'पच्चुप्पन्न-पकतूपनिस्सय' आहेत. तो अत्यंत स्पष्टच आहे.

Ajjhattabhūtā pakatūpanissayadhammā nāma buddhādīsu saviññāṇakasantānesu uppannā paccayadhammā. Bahiddhābhūtā pakatūpanissayadhammā nāma sattānaṃ patiṭṭhānabhūtā pathavipabbatanadī samuddādayo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ bahūpakārā araññavanarukkha tiṇapubbaṇṇāparaṇṇādayo candasūriyagahanakkhattādayo vassodakaaggivātasītauṇhādayo ca sabbepi te sattānaṃ kusaluppattiyā vā akusaluppattiyā vā sukhuppattiyā vā dukkhuppattiyā vā balavapaccayā honti.

अंतर्गत असलेले पकतूपनिस्सय धर्म म्हणजे बुद्ध इत्यादी सचेतन संतानांमध्ये उत्पन्न झालेले प्रत्ययधर्म होत. बाह्य असलेले पकतूपनिस्सय धर्म म्हणजे प्राण्यांचे आधारस्थान असलेले पृथ्वी, पर्वत, नद्या, समुद्र इत्यादी; तसेच त्या त्या प्राण्यांना अत्यंत उपकारक असणारे अरण्य, वन, वृक्ष, गवत, धान्य, कडधान्य इत्यादी; चंद्र, सूर्य, ग्रह, नक्षत्रे इत्यादी; आणि पाऊस, पाणी, अग्नी, वायू, थंडी, उष्णता इत्यादी हे सर्व प्राण्यांमध्ये कुशल किंवा अकुशल धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी, किंवा सुखाच्या अथवा दुःखाच्या उत्पत्तीसाठी प्रबळ प्रत्यय ठरतात.

Ime janā diṭṭheva dhamme parinibbāyissāmāti bodhipakkhiya dhamme vā bhāventi, anāgate buddhakāle parinibbāyissāmāti pāramīdhamme vā paripūrenti. Tattha nibbānaṃ tesaṃ dhammānaṃ uppattiyā balavapaccayo hoti.

हे लोक 'याच जन्मात परिनिर्वाण प्राप्त करू' या हेतूने बोधिपक्षीय धर्मांची भावना करतात, किंवा 'भविष्यातील बुद्धांच्या काळात परिनिर्वाण प्राप्त करू' या आशेने पारमिता धर्म परिपूर्ण करतात. तेथे निब्बान हे त्या धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी प्रबळ प्रत्यय ठरते.

Loke nānāvohārabhūtā nāmapaññattiyo ca buddha sāsane tipiṭakapariyattidhammabhūtā nāmapaññattiyo ca tesaṃ tesaṃ atthānaṃ jānanatthāya balavapaccayo.

जगातील विविध व्यवहारांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या नाम-पण्णत्ती आणि बुद्धशासनातील तिपिटक-परियत्तिधम्मात असणाऱ्या नाम-पण्णत्ती या त्या त्या अर्थांचे ज्ञान करून घेण्यासाठी प्रबळ प्रत्यय आहेत.

Tattha saṅkhatadhammā nāma paccaye sati uppajjanti, asati nuppajjanti. Uppajjitvāpi paccaye sati tiṭṭhanti, asati na tiṭṭhanti. Tasmā tesaṃ uppattiyā vā ṭhitiyā vā paccayo nāma icchitabbo. Nibbānaṃ pana paññatti ca asaṅkhatadhammā honti [Pg.480] ajātidhammā anuppādadhammā nicca dhammā dhuvadhammā. Tasmā tesaṃ uppādāya vā ṭhitiyā vā paccayo nāma natthīti.

तेथे (या जगात) संस्कृत धर्म (संखतधम्म - संस्कारीत गोष्टी) हे प्रत्यय (कारण किंवा परिस्थिती) असतानाच उत्पन्न होतात, नसताना उत्पन्न होत नाहीत. उत्पन्न झाल्यावरही प्रत्यय असतानाच टिकून राहतात, नसताना टिकत नाहीत. म्हणून त्यांच्या उत्पत्तीसाठी किंवा स्थितीसाठी (टिकून राहण्यासाठी) प्रत्ययाची (कारणाची) आवश्यकता असते. परंतु, निब्बान (निर्वाण) आणि पण्णत्ति (प्रज्ञप्ती - संकल्पना) हे असंस्कृत धर्म (असंखतधम्म) आहेत, जे जन्मरहित, उत्पत्तीरहित, नित्य आणि ध्रुव (शाश्वत) आहेत. म्हणून त्यांच्या उत्पत्तीसाठी किंवा स्थितीसाठी कोणताही प्रत्यय (कारण) नसतो.

Kusalo kusalassa upanissayo. Saddhaṃ upanissāya dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyatītiādinā supākaṭo. Tathā rāgaṃ upanissāya pāṇaṃ hanati, adinnaṃ ādiyatītiādinā sappāyaṃ utuṃ sappāyaṃ bhojanaṃ upanissāya kāyikaṃ sukhaṃ paccanubhotītiādinā ca akusalo akusalassa, abyākato abyākatassa upanissayopi supākaṭo.

कुशल धर्म हा कुशल धर्माचा उपनिस्सय (उपनिश्रय - प्रबळ आधार) प्रत्यय आहे. 'श्रद्धेचा आश्रय घेऊन मनुष्य दान देतो, शील समादान करतो (शीलाचे पालन करतो)' इत्यादींद्वारे हे स्पष्ट होते. त्याचप्रमाणे, 'रागाचा (आसक्तीचा) आश्रय घेऊन मनुष्य प्राणाची हत्या करतो, न दिलेले ग्रहण करतो (चोरी करतो)' इत्यादींद्वारे अकुशल धर्म हा अकुशल धर्माचा, आणि 'अनुकूल ऋतू व अनुकूल भोजनाचा आश्रय घेऊन शारीरिक सुखाचा अनुभव घेतो' इत्यादींद्वारे अव्याकृत धर्म हा अव्याकृत धर्माचा उपनिस्सय प्रत्यय आहे, हे स्पष्ट होते.

Kusalo pana akusalassapi balavūpanissayo. Dānaṃ datvā tena dānena attānaṃ ukkaṃseti, paraṃ vambheti. Tathā sīla sampanno hutvā samādhisampanno hutvā paññāsampanno hutvā attānaṃ ukkaṃseti, paraṃ vambheti.

परंतु, कुशल धर्म हा अकुशल धर्माचाही बलवान उपनिस्सय (प्रबळ उपनिश्रय) प्रत्यय आहे. जसे की, दान दिल्यानंतर त्या दानामुळे मनुष्य स्वतःची प्रशंसा करतो आणि दुसऱ्याची निंदा करतो. त्याचप्रमाणे, शीलसंपन्न होऊन, समाधिसंपन्न होऊन किंवा प्रज्ञासंपन्न होऊन मनुष्य स्वतःची प्रशंसा करतो आणि दुसऱ्याला तुच्छ लेखतो.

Kusalo abyākatassapi balavūpanissayo. Sabbāni catubhūmikakusalakammāni vā kammaparivārāni kusalāni vā kālantare catubhūmikānaṃ vipākābyākatānaṃ balavūpanissayo. Dānapāramiṃ pūrentā pūraṇakāle bahuṃ kāyikadukkhaṃ paccanubhavanti. Tathā sīlapāramiṃ nikkhamapāramiṃ paññāpāramiṃ vīriyapāramiṃ khantipāramiṃ saccapāramiṃ adhiṭṭhānapāramiṃ mettāpāramiṃ upekkhā pāramiṃ. Eseva nayo jhānabhāvanā maggabhāvanāsupi.

कुशल धर्म हा अव्याकृत धर्माचाही बलवान उपनिस्सय प्रत्यय आहे. चारही भूमींमधील (कामावचर, रूपावचर, अरूपावचर आणि लोकोत्तर) सर्व कुशल कर्मे किंवा कुशल कर्मांचे परिवार (सहगामी धर्म) हे कालांतराने उत्पन्न होणाऱ्या चारही भूमींमधील विपाक-अव्याकृत धर्मांचे बलवान उपनिस्सय प्रत्यय असतात. दानपारमिता पूर्ण करणारे लोक ती पूर्ण करताना अनेक शारीरिक दुःखांचा अनुभव घेतात. त्याचप्रमाणे शीलपारमिता, नेक्खम्मपारमिता (निष्क्रमणपारमिता), प्रज्ञापारमिता, वीर्यपारमिता, क्षंतीपारमिता, सत्यपारमिता, अधिष्ठानपारमिता, मैत्रीपारमिता आणि उपेक्षापारमिता पूर्ण करतानाही ते दुःख भोगतात. हाच नियम ध्यानभावना आणि मार्गभावनेच्या बाबतीतही लागू होतो.

Akusalo kusalassapi balavūpanissayo. Idhekacco pāpaṃ katvā pacchā vippaṭisārī hutvā tassa pāpassa pahānāya dānasīlajhānamaggakusalāni sampādeti. Taṃ pāpaṃ tesaṃ kusalānaṃ balavūpanissayo.

अकुशल धर्म हा कुशल धर्माचाही बलवान उपनिस्सय प्रत्यय आहे. उदाहरणाथ, या जगात एखादा मनुष्य पाप कृत्य करतो आणि नंतर पश्चात्ताप करून त्या पापाचा प्रहाण (नाश) करण्यासाठी दान, शील, ध्यान आणि मार्ग यांसारख्या कुशल धर्मांचे संपादन करतो. ते पाप कृत्य त्या नंतरच्या कुशल धर्मांसाठी बलवान उपनिस्सय प्रत्यय ठरते.

Akusalo abyākatassapi balavūpanissayo. Idha bahū janā duccaritāni katvā catūsu apāyesu patitvā apāyadukkhaṃ paccanubhavanti. Diṭṭhadhammepi keci attano vā parassa vā duccaritakamma paccayā bahuṃ dukkhaṃ paccanubhavanti. Keci duccaritakammena dhanaṃ labhitvā sukhaṃ paccanubhavanti. Bahujjanā rāgamūlakaṃ bahuṃ dukkhaṃ paccanubhavanti, dosamūlakaṃ diṭṭhimūlakaṃ mānamūlakanti.

अकुशल धर्म हा अव्याकृत धर्माचाही बलवान उपनिस्सय प्रत्यय आहे. जसे की, या जगात अनेक लोक दुश्चरित्रे (वाईट कृत्ये) करून चार अपायांमध्ये (नरक, तिर्यंच, पेत, असुर योनींमध्ये) पडतात आणि अपायदुःखाचा अनुभव घेतात. या वर्तमान जन्मातही (दिट्ठधम्म) काही लोक स्वतःच्या किंवा इतरांच्या दुश्चरित कर्मांच्या प्रत्ययाने (कारणाने) खूप दुःख भोगतात. काही लोक दुश्चरित कर्माने धन मिळवून सुखाचा अनुभव घेतात. तसेच अनेक लोक रागमूलक, द्वेषमूलक, दृष्टीमूलक आणि मानमूलक अनेक दुःखांचा अनुभव घेतात.

Abyākato kusalassapi balavūpanissayo. Dhana sampattiyā dānaṃ deti, sīlaṃ pūreti, paññaṃ pūreti, bhāvanāsappāyaṃ āvāsaṃ vā leṇaṃ vā guhaṃvā rukkhaṃ vā araññaṃ vā pabbataṃ vā gocaragāmaṃ vā utusappāyaṃ vā āhārasappāyaṃ vā labhitvā taṃ taṃ bhāvanaṃ bhāveti.

अव्याकृत धर्म हा कुशल धर्माचाही बलवान उपनिस्सय प्रत्यय आहे. धनसंपत्ती मिळाल्यामुळे मनुष्य दान देतो, शील पूर्ण करतो, प्रज्ञा पूर्ण करतो; तसेच भावनेसाठी अनुकूल (सप्पाय) असा आवास (विहार), लेण (लेणी), गुहा, वृक्ष, अरण्य, पर्वत, गोचरग्राम (भिक्षेचे गाव), अनुकूल ऋतू किंवा अनुकूल आहार मिळवून त्या त्या भावनेचा (ध्यानाचा) अभ्यास करतो.

Abyākato akusalassapi balavūpanissayo. Loke cakkhusampadaṃ nissāya bahūni dassanamūlāni akusalāni uppajjanti. Esa nayo sotasampadādīsu[Pg.481]. Tathā hatthasampadaṃ pādasampadaṃ satthasampadaṃ āvudhasampadantiādināpi vattabbo. Evaṃ upanissayo tividho hoti.

अव्याकृत धर्म हा अकुशल धर्माचाही बलवान उपनिस्सय प्रत्यय आहे. जगात चक्षुसंपत्तीचा (डोळ्यांच्या अस्तित्वाचा) आश्रय घेऊन दर्शनावर आधारित (दिसण्यामुळे निर्माण होणारे) अनेक अकुशल धर्म उत्पन्न होतात. हाच नियम श्रोत्रसंपत्ती (कान) इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. तसेच हस्तसंपत्ती (हात), पादसंपत्ती (पाय), शस्त्रसंपत्ती, आयुधसंपत्ती इत्यादींच्या बाबतीतही असेच म्हटले पाहिजे. अशा प्रकारे उपनिस्सय प्रत्यय तीन प्रकारचा असतो.

Idha suttantūpanissayopi vattabbo. Kalyāṇamittaṃ upa nissāya pāpamittaṃ upanissāya gāmaṃ upanissāya araññaṃ upanissāyātiādinā bahūsu ṭhānesu āgato. Api ca pañcaniyāmadhammā sattaloka saṅkhāraloka okāsaloka saṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ lokānaṃ avicchinnappavattiyā balavapaccayā honti. Ayañca attho niyāmadīpaniyaṃ amhehi vitthārato dīpitoti.

येथे सुत्तंत-उपनिस्सय (सुत्तांमधील उपनिस्सय) देखील सांगितला पाहिजे. 'कल्याणमित्राचा आश्रय घेऊन, पापमित्राचा आश्रय घेऊन, गावाचा आश्रय घेऊन, अरण्याचा आश्रय घेऊन' इत्यादी प्रकारे अनेक ठिकाणी हा आला आहे. शिवाय, पाच नियम धर्म (पंचनियाम धम्म) हे सत्त्वलोक (सत्तलोक), संस्कारलोक (संखारलोक) आणि अवकाशलोक (ओकासलोक) या तिन्ही लोकांच्या अखंड प्रवृत्तीसाठी (निरंतर अस्तित्वासाठी) बलवान प्रत्यय ठरतात. आणि हा अर्थ आम्ही 'नियामदीपनी' मध्ये सविस्तरपणे स्पष्ट केला आहे.

Kenaṭṭhena ārammaṇūpanissayoti. Adhipatibhūtaṃ ārammaṇameva ārammaṇikadhammānaṃ balavanissayaṭṭhena ārammaṇūpa nissayo.

आरम्मणूपनिस्सय (आलंबनोपनिस्सय) असे कोणत्या अर्थाने म्हटले जाते? अधिपति बनलेले आलंबनच (विषयच) आलंबन घेणाऱ्या धर्मांसाठी (आरम्मणिक धर्मांसाठी) बलवान आश्रय (बलवनिस्सय) बनत असल्यामुळे त्याला 'आरम्मणूपनिस्सय' असे म्हणतात.

Kenaṭṭhena anantarūpanissayoti. Purimaṃ anantaracittameva pacchimassa anantaracittassa uppajjanatthāya balavanissayaṭṭhena anantarūpanissayo. Mātā viya purimacittaṃ, putto viya pacchimacittaṃ. Yathā mātā attano anantare puttassa uppajjanatthāya balavūpa nissayo hoti, tathā purimacittaṃ pacchimacittassa uppajjanatthāyāti.

अनन्तरूपनिस्सय (अनंतर-उपनिस्सय) असे कोणत्या अर्थाने म्हटले जाते? पूर्वीचे अनंतर चित्तच नंतरच्या अनंतर चित्ताच्या उत्पत्तीसाठी बलवान आश्रय बनत असल्यामुळे त्याला 'अनन्तरूपनिस्सय' असे म्हणतात. पूर्वीचे चित्त हे मातेसारखे आहे आणि नंतरचे चित्त हे पुत्रासारखे आहे. ज्याप्रमाणे माता आपल्या नंतर पुत्राच्या जन्मासाठी बलवान उपनिस्सय (प्रबळ आधार) ठरते, त्याचप्रमाणे पूर्वीचे चित्त हे नंतरच्या चित्ताच्या उत्पत्तीसाठी बलवान उपनिस्सय ठरते.

Kenaṭṭhena pakatūpanissayoti. Pakatiyāva loke paṇḍitānaṃ pākaṭo upanissayo pakatūpanissayo.

पकतूपनिस्सय (प्रकृत-उपनिस्सय) असे कोणत्या अर्थाने म्हटले जाते? जो जगात स्वाभाविकपणेच (प्रकृतीनेच) पंडितांना स्पष्टपणे ज्ञात असलेला उपनिस्सय आहे, त्याला 'पकतूपनिस्सय' असे म्हणतात.

Ettha ca anantarūpanissayānubhāvo anantaracitte eva pharati. Pakatūpanissayānubhāvo pana dūrepi pharatiyeva. Tathā hi imasmiṃ bhave purimesu divasesu vā māsesu vā saṃvaccharesu vā diṭṭhasutaghāyitasāyitaphusitaviññātāni ārammaṇāni pacchātathārūpe paccaye sati vassasatepi manodvāre āpātaṃ āgacchanti. Idaṃ nāma pubbe mayā diṭṭhaṃ sutantiādinā sattā anussaranti. Opapātikasattā pana purimabhavaṃpi anussaranti. Tathā manussesupi appekacce jātissarasaññālābhino. Tathā pubbe anekasatasahassesu diṭṭhādīsu vatthūsu pacchā ekasmiṃ khaṇe ekaṃ vatthuṃ disvā vā sutvā vā tasmiṃ eva khaṇe bahūsupi tesu manoviññāṇasantānaṃ pharamānaṃ pavattatīti. Upanissayapaccaya dīpanā niṭṭhitā.

येथे आणखी काही सांगणे आवश्यक आहे. अनन्तरूपनिस्सयाचा प्रभाव केवळ लगतच्या नंतरच्या चित्तावरच पडतो. परंतु, पकतूपनिस्सयाचा प्रभाव दूरवरही पसरतो. म्हणूनच, या जन्मात पूर्वीच्या दिवसांत, महिन्यांत किंवा वर्षांत जे काही पाहिले, ऐकले, हुंगले, चाखले, स्पर्श केले आणि अनुभवले गेले आहे, ते सर्व अनुकूल प्रत्यय (कारण) मिळाल्यास शंभर वर्षांनंतरही मनोध्वारात (मनाच्या दारात) प्रकट होते. 'हे मी पूर्वी पाहिले थे, ऐकले होते' इत्यादी प्रकारे प्राणी त्याचे स्मरण करतात. ओपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारे) प्राणी तर पूर्वजन्माचेही स्मरण करतात. त्याचप्रमाणे मनुष्यांमध्येही काही जण जातीस्मर संज्ञेचा लाभ घेणारे (पूर्वजन्माचे स्मरण असणारे) असतात. तसेच पूर्वी अनुभवलेल्या लाखो वस्तूंपैकी नंतर एखाद्या क्षणी एक वस्तू पाहून किंवा ऐकून, त्याच क्षणी त्या अनेक वस्तूंविषयीचे मनोविज्ञान संतानात पसरून प्रवृत्त होते. उपनिस्सयप्रत्यय दीपनी समाप्त.

10. Purejātapaccayo

१०. पुरेजातप्रत्यय (पूर्वजात प्रत्यय)

Tividho purejātapaccayo. Vatthupurejātapaccayo ca ārammaṇapurejātapaccayo ca vatthārammaṇapurejātapaccayo ca.

पुरेजातप्रत्यय तीन प्रकारचा असतो: वत्थु-पुरेजातप्रत्यय (वस्तू-पूर्वजात), आरम्मण-पुरेजातप्रत्यय (आलंबन-पूर्वजात) आणि वत्थारम्मण-पुरेजातप्रत्यय (वस्तू-आलंबन-पूर्वजात).

Tattha [Pg.482] vatthupurejāto ca vatthārammaṇapurejāto ca pubbe nissayapaccaye nissayanāmena vuttā eva.

त्यापैकी, वत्थु-पुरेजात आणि वत्थारम्मण-पुरेजात हे पूर्वी निस्सयप्रत्ययाच्या (निश्रयप्रत्यय) अंतर्गत 'निस्सय' या नावाने सांगितले गेले आहेत.

Ārammaṇapurejāto nāma paccuppannāni aṭṭhārasanipphannarūpāni eva. Tesupi paccuppannāni rūpasaddādīni pañcārammaṇāni pañcannaṃ pañcaviññāṇa vīthicittānaṃ niyamato ārammaṇapurejātapaccayā honti. Yathā hi vīṇāsaddā nāma vīṇātantīsu vīṇādaṇḍakena paharaṇa paccayā eva uppajjanti. Evañca sati te saddā purejātāhi vīṇātanti vīṇādaṇḍakehi vinā uppajjituṃ na sakkonti. Evamevaṃ pañca viññāṇa vīthicittānipi pañcasu vatthudvāresu pañcannaṃ ārammaṇānaṃ āpātāgamana paccayā eva uppajjanti. Āpātāgamanañca tesaṃ dvinnaṃ ṭhitipattakāle eva hoti. Na kevalañca tasmiṃ kāle tāni pañcārammaṇāni tesu pañcavatthūsu eva āpātamāgacchanti. Atha kho bhavaṅgamanodvārepi āpātaṃ āgacchantiyeva. Tasmiṃ āpātagamanattā eva taṃ bhavaṅgampi dvikkhattuṃ calitvā upacchijjati, bhavaṅgupacchede eva tāni vīthicittāni uppajjanti. Evañca sati tāni vīthicittāni purejātehi vatthu dvārārammaṇehi vinā uppajjituṃ na sakkontīti. Tāni pana sabbānipi aṭṭhārasanipphannarūpāni niruddhāni hutvā atītānipi honti, anuppannāni hutvā anāgatānipi honti. Uppannāni hutvā paccuppannānipi honti. Sabbānipi manoviññāṇavīthicittānaṃ ārammaṇāni honti. Tesu paccuppannāni eva tesaṃ ārammaṇapurejātapaccayā honti. Yadā dūre vā paṭicchanne vā ṭhitaṃ taṃ taṃ ārammaṇavatthuṃ manasā eva ārammaṇaṃ karoti, tadā taṃ taṃ vatthu sace tattha tattha vijjamānaṃ hoti, paccuppannaṃ nāma hoti. Purejātapaccayadīpanā niṭṭhitā.

आरम्मणपुरेजात (आलंबन पूर्वजात) म्हणजे वर्तमानकाळातील अठरा प्रकारचे निष्पन्न रूप (भौतिक गुणधर्म) होत. त्यांपैकी, वर्तमान पाच आलंबने (रूप, शब्द इत्यादी) पाच-द्वार प्रक्रियेत भाग घेणाऱ्या पाच विज्ञान-वीथीचित्तांशी नेहमी आरम्मणपुरेजात प्रत्ययाद्वारे संबंधित असतात. ज्याप्रमाणे विणेचा आवाज हा विणेच्या तारांवर विणेच्या दांड्याने प्रहार केल्यामुळेच उत्पन्न होतो, आणि असे असताना ते शब्द आधीच अस्तित्वात असलेल्या विणेच्या तारा आणि विणेचा दांडा यांच्याशिवाय उत्पन्न होऊ शकत नाहीत; त्याचप्रमाणे, पाच विज्ञान-वीथीचित्ते देखील पाच वस्तू-द्वारांवर पाच आलंबनांच्या सन्मुख येण्यामुळेच (आपातागमन) उत्पन्न होतात. आणि त्यांचे सन्मुख येणे हे त्या दोन्हीच्या (द्वार आणि आलंबन) स्थितीकाळातच (स्थिर अवस्थेत) होते. केवळ त्याच वेळी ती पाच आलंबने त्या पाच वस्तूंवरच सन्मुख येतात असे नाही, तर ती मनोद्वारावर (भवंग-मनोद्वार) देखील सन्मुख येतात. त्या सन्मुख येण्यामुळेच ते भवंग देखील दोनदा कंपित होऊन खंडित होते, आणि भवंग खंडित झाल्यावरच ती वीथीचित्ते उत्पन्न होतात. असे असताना, ती वीथीचित्ते आधीच अस्तित्वात असलेल्या वस्तू, द्वार आणि आलंबनांशिवाय उत्पन्न होऊ शकत नाहीत. ती सर्व अठरा निष्पन्न रूपे निरुद्ध (नष्ट) होऊन भूतकाळातीलही असतात, अनुत्पन्न राहून भविष्यकाळातीलही असतात, आणि उत्पन्न होऊन वर्तमानकाळातीलही असतात. ती सर्व विज्ञान-वीथीचित्तांची आलंबने होऊ शकतात. त्यांपैकी केवळ वर्तमान आलंबनेच त्यांच्यासाठी आरम्मणपुरेजात प्रत्यय ठरतात. जेव्हा दूरवर किंवा अदृश्य ठिकाणी असलेली ती ती आलंबन-वस्तू केवळ मनानेच आलंबन केली जाते, तेव्हा ती ती वस्तू जर तिथे अस्तित्वात असेल, तर तिला वर्तमान आलंबन म्हटले जाते. पुरेजात-प्रत्यय-दीपनी समाप्त.

11. Pacchājātapaccayo

११. पच्छाजातप्रत्यय (पश्चातजात प्रत्यय)

Pacchimaṃ pacchimaṃ paccuppannaṃ cittaṃ purejātassa paccuppannassa catu samuṭṭhānikassa rūpakāyassa vuḍḍhiviruḷhiyā pacchājātapaccayo. Yathā taṃ pacchimavassesu anuvassaṃ vassamānāni vassodakāni purimavassesu jātānaṃ rukkhapotakānaṃ vuḍḍhiviruḷhiyā pacchājāta paccayā hontīti.

नंतर नंतर उत्पन्न होणारे वर्तमान चित्त हे आधीच उत्पन्न झालेल्या वर्तमान चार समुत्थानांपासून (कर्म, चित्त, ऋतू आणि आहार) बनलेल्या रूपकायाच्या वृद्धी व विकासासाठी पच्छाजातप्रत्यय (पश्चातजात प्रत्यय) ठरते. ज्याप्रमाणे नंतरच्या वर्षांमध्ये दरवर्षी पडणारे पावसाचे पाणी हे मागील वर्षांमध्ये उगवलेल्या लहान रोपट्यांच्या वृद्धी व विकासासाठी पच्छाजातप्रत्यय ठरते.

Tattha pacchimaṃ pacchimaṃ cittanti paṭhamabhavaṅgato paṭṭhāya yāva cuti cittā sabbaṃ cittaṃ vuccati. Purejātassāti paṭisandhicittena sahuppannaṃ kammajarūpakāyaṃ ādiṃ katvā ajjhattasantānapariyāpanno sabbo catusamuṭṭhānikarūpakāyo vuccati.

येथे 'नंतर नंतरचे चित्त' म्हणजे पहिल्या भवंगचित्तापासून सुरू करून च्युतिचित्तापर्यंतच्या सर्व चित्तांना म्हटले जाते. आणि 'आधीच उत्पन्न झालेल्या' म्हणजे प्रतिसंधीचित्तासोबत उत्पन्न झालेल्या कर्मज रूपकायापासून सुरू करून अध्यात्म-संतानातील (अंतर्गत प्रवाहातील) सर्व चार समुत्थानांपासून बनलेल्या रूपकायाला म्हटले जाते.

Paṭisandhicittena sahuppannassa kammajarūpakāyassa paṭhama bhavaṅgādīni pannarasabhavaṅgacittāni pacchājātapaccayā honti. Paṭisandhi cittaṃ pana tena kāyena sahuppannattā [Pg.483] pacchajātaṃ na hoti. Soḷasamabhavaṅgacittañca tassa kāyassa bhijjanakkhette uppannattā paccayo na hoti. Tasmā pannarasabhavaṅgacittānīti vuttaṃ.

प्रतिसंधीचित्तासोबत उत्पन्न झालेल्या कर्मज रूपकायासाठी पहिल्या भवंगचित्तापासून सुरू होणारी पंधरा भवंगचित्ते पच्छाजातप्रत्यय ठरतात. परंतु प्रतिसंधीचित्त हे त्या कायासोबतच उत्पन्न होत असल्यामुळे पच्छाजात (पश्चातजात) ठरत नाही. आणि सोळावे भवंगचित्त हे त्या कायाच्या विनाशकाळात (भंगक्षणात) उत्पन्न होत असल्यामुळे प्रत्यय ठरत नाही. म्हणूनच 'पंधरा भवंगचित्ते' असे म्हटले आहे.

Paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe pana dve rūpakāyā uppajjanti kammajarūpakāyo ca utujarūpakāyoca. Tathā bhaṅgakkhaṇepi. Paṭhamabhavaṅgassa uppādakkhaṇe pana tayo rūpakāyā uppajjanti kammajarūpakāyo ca utujarūpakāyo ca cittajarūpakāyo ca. Yadā bahiddhāhārappharaṇaṃ labhitvā ajjhattāhāro āhārajarūpakāyaṃ janeti, tato paṭṭhāya catusamuṭṭhānikā cattāro rūpakāyā dīpa jālā viya pavattanti. Te uppādakkhaṇaṃ atikkamma yāva ṭhitibhāvena dharanti, tāva pannarasacittāni tesaṃ kāyānaṃ pacchājātapaccayā hontiyeva.

परंतु प्रतिसंधीचित्ताच्या स्थितीक्षणात दोन रूपकाय उत्पन्न होतात: कर्मज रूपकाय आणि ऋतुज रूपकाय. तसेच भंगक्षणातही होते. पहिल्या भवंगचित्ताच्या उत्पादक्षणात मात्र तीन रूपकाय उत्पन्न होतात: कर्मज रूपकाय, ऋतुज रूपकाय आणि चित्तज रूपकाय. जेव्हा बाह्य आहाराचा प्रसार मिळून अंतर्गत आहार हा आहारज रूपकायाला उत्पन्न करतो, तेव्हापासून चार समुत्थानांपासून बनलेले चार रूपकाय दिव्याच्या ज्योतीप्रमाणे निरंतर प्रवाही राहतात. ते उत्पादक्षण ओलांडून जोपर्यंत स्थितीभावाने टिकून राहतात, तोपर्यंत नंतरची पंधरा चित्ते त्या कायांसाठी पच्छाजातप्रत्यय ठरतातच.

Vuḍḍhiviruḷhiyāti catusamuṭṭhānikarūpasantatiyā uparūpari vuḍḍhiyā ca viruḷhiyā ca. Tathāhi purimā purimā cattāro rūpakāyā sace pacchājāta paccayaṃ punappunaṃ labhanti, evaṃ sati te nirujjhantāpi pacchārūpasantatiparamparānaṃ vuḍḍhiyā ca viruḷhiyā ca vepullāya ca balava paccayā hutvā nirujjhantīti. Pacchājātapaccayadīpanā niṭṭhitā.

'वृद्धी व विकासासाठी' म्हणजे चार समुत्थानांपासून बनलेल्या रूप-संततीच्या उत्तरोत्तर वृद्धी आणि विकासासाठी होय. कारण जर आधीचे आधीचे चार रूपकाय पच्छाजातप्रत्यय वारंवार प्राप्त करत राहिले, तर ते निरुद्ध (नष्ट) होत असतानाही, पुढील रूप-संततीच्या परंपरेच्या वृद्धी, विकास आणि विस्तारासाठी बलवान प्रत्यय (कारण) बनून निरुद्ध होतात. पच्छाजात-प्रत्यय-दीपनी समाप्त.

12. Āsevanapaccayo

१२. आसेवनप्रत्यय

Dvādasa akusalacittāni sattarasa lokiyakusala cittāni āvajjanadvayavajjitāni aṭṭhārasakiriyacittānīti satta cattālīsaṃ lokiyajavanacittāni āsevanapaccayo. Tesu nirantarappavattaṃ javanasantatiṃ patvā purimaṃ purimaṃ javanacittaṃ āsevana paccayo. Catūhi maggacittehi pacchimaṃ pacchimaṃ cittaṃ āsevanapaccayuppannaṃ.

बारा अकुशल चित्ते, सतरा लौकिक कुशल चित्ते आणि दोन आवर्जन चित्ते वगळून अठरा क्रिया चित्ते, अशी एकूण सत्तेचाळीस (४७) लौकिक जवनचित्ते आसेवनप्रत्यय ठरतात. त्यांपैकी निरंतर चालणाऱ्या जवन-संततीमध्ये आधीचे आधीचे जवनचित्त हे आसेवनप्रत्यय ठरते. चार मार्गचित्तांसह नंतर नंतरचे चित्त हे आसेवनप्रत्ययोत्पन्न (आसेवनप्रत्ययाने उत्पन्न झालेले) असते.

Kenaṭṭhena āsevananti. Uparūparipaguṇabhāvavaḍḍhanatthaṃthāma balavaḍḍhanatthañca parivāsaggāhāpanaṭṭhena.

कोणत्या अर्थाने 'आसेवन' म्हटले जाते? उत्तरोत्तर नैपुण्य (प्रगुणभाव) वाढवण्यासाठी आणि सामर्थ्य व बल वाढवण्यासाठी, तसेच वासना किंवा संस्कार ग्रहण करवून घेण्यासाठी (परिव्वास-ग्गाहणार्थ) या अर्थाने आसेवन म्हटले जाते.

Tattha paguṇabhāvoti punappunaṃ sajjhāyitassa pāḷipāṭhassa sukhena pavattanaṃ viya javanaṭṭhānajavanakiccasaṅkhāte ṭhānakiccavisese pacchima pacchimacittassa sukhena pavattanaṃ. Parivāso nāma koseyyavatthaṃ punappunaṃ sugandhena parivāsanaṃ viya cittasantāne punappunnaṃ rajjanadussanādinā vā arajjana adussanādinā vā parivāsanaṃ. Purimasmiṃ javanacitte niruddhepi tassa javanavego na nirujjhati, pacchimaṃ cittasantānaṃ pharamāno pavattatiyeva. Tasmā pacchimaṃ pacchimaṃ javanacittaṃ uppajjamānaṃ tena vegena paggahitaṃ balavataraṃ hutvā uppajjati. Evaṃ [Pg.484] purimacittaṃ attano parivāsaṃ pacchimacittaṃ gaṇhāpeti. Pacchimañca cittaṃ purimassa cittassa parivāsaṃ gahetvā pavattati. Evaṃ santepi so āsevanavego pakatiyā sattahi cittavārehi parikkhayaṃ gacchati, tato paraṃ tadārammaṇavipāka cittaṃ vā uppajjati, bhavaṅga cittavāro vā pavattati.

येथे 'नैपुण्य' (प्रगुणभाव) म्हणजे ज्याप्रमाणे वारंवार पाठ केलेल्या पाठाचे सहजतेने उच्चारण होते, त्याप्रमाणे जवनस्थान आणि जवनकृत्य नावाच्या विशिष्ट स्थान व कृत्यामध्ये नंतर नंतरच्या चित्ताचे सहजतेने प्रवृत्त होणे होय. 'परिव्वास' (सुवासित करणे किंवा संस्कारित करणे) म्हणजे ज्याप्रमाणे रेशमी वस्त्राला वारंवार सुवासिक द्रव्याने सुवासित केले जाते, त्याप्रमाणे चित्तसंतानाला वारंवार राग-द्वेष इत्यादींनी किंवा अराग-अद्वेष इत्यादींनी संस्कारित करणे होय. आधीचे जवनचित्त निरुद्ध झाले तरी त्याचा जवनवेग निरुद्ध होत नाही, तर तो नंतरच्या चित्तसंतानामध्ये पसरत राहतोच. म्हणूनच नंतर नंतरचे जवनचित्त उत्पन्न होताना त्या वेगाने ग्रहण केले जाऊन अधिक बलवान बनून उत्पन्न होते. अशा प्रकारे आधीचे चित्त आपले संस्कार नंतरच्या चित्ताला ग्रहण करवून देते, आणि नंतरचे चित्त आधीच्या चित्ताचे संस्कार ग्रहण करून प्रवृत्त होते. असे असले तरी, तो आसेवनवेग सामान्यतः सात चित्तक्षणांनंतर समाप्त होतो; त्यानंतर एकतर तदारंबण विपाकचित्त उत्पन्न होते किंवा भवंगचित्त प्रवृत्त होते.

Idha suttantāsevanapaccayopi vattabbo. Satipaṭṭhānaṃ bhāveti, sammappadhānaṃ bhāveti, satisambojjhaṅgaṃ bhāveti, dhamma vicayasambojjhaṅgaṃ bhāveti, sammādiṭṭhiṃ bhāveti, sammāsaṅkappaṃ bhāvetītiādinā bahūsu ṭhānesu vutto. Tattha bhāvetīti ekaṃpi divasaṃ bhāveti, sattapi divasāni bhāveti, ekaṃpi māsaṃ bhāveti, sattapi māsāni bhāveti, ekaṃpi saṃvaccharaṃ bhāveti, sattapi saṃvaccharāni bhāvetīti attho.

येथे, सुत्तन्तामध्ये सांगितलेल्या आसेवनप्रत्ययाचाही उल्लेख केला पाहिजे. 'सतिपट्ठान भावित करतो', 'सम्माप्पधान भावित करतो', 'सतिसंबोज्झङ्ग भावित करतो', 'धम्मविचयसंबोज्झङ्ग भावित करतो', 'sammādiṭṭhiṃ bhāveti' (सम्यक दृष्टी विकसित करतो), 'sammāsaṅkappaṃ bhāveti' (सम्यक संकल्प विकसित करतो) इत्यादी अनेक ठिकाणी हे सांगितले आहे. तेथे 'भावित करतो' (भावेति) याचा अर्थ एक दिवस भावित करतो, सात दिवस भावित करतो, एक महिना भावित करतो, सात महिने भावित करतो, एक वर्ष भावित करतो किंवा सात वर्षे भावित करतो असा आहे.

Purimapurimesu bhavesu āsevitāni bhāvitāni bahulī katāni kusalāni vā akusalāni vā pacchimapacchimesu bhavesu balavatarānaṃ kusalānaṃ vā akusalānaṃ vā uppattiyā āsevana paccayo.

पूर्वीच्या जन्मांमध्ये वारंवार आचरलेले, विकसित केलेले किंवा बहुलीकृत केलेले कुशल किंवा अकुशल कर्म, नंतरच्या जन्मांमधील अधिक बलवान कुशल किंवा अकुशल कर्मांच्या उत्पत्तीसाठी 'आसेवनप्रत्यय' म्हणून कारणीभूत ठरतात.

Kālantare vā bhavantare vā tādisānaṃ kusalākusalānaṃ uppattiyā paccayo upanissayapaccayo nāma. Tesaṃyeva balavataratthāya paccayo āsevanapaccayo nāma.

काळाच्या अंतराने किंवा दुसऱ्या जन्मात अशा कुशल-अकुशल कर्मांच्या उत्पत्तीसाठी जो प्रत्यय कारणीभूत ठरतो, त्याला 'उपनिस्सयप्रत्यय' म्हणतात. परंतु, केवळ जवन प्रक्रियेदरम्यान त्यांना अधिक बलवान बनवण्यासाठी जो प्रत्यय कारणीभूत ठरतो, त्याला 'आसेवनप्रत्यय' म्हणतात.

Lokepi mahantesu cittabhāvanākammesu vācā bhāvanākammesu kāyabhāvanākammesu aṅgapaccaṅgabhāvanākammesu kammāyatanasippāyatanavijjāṭhānesu ca āsevanā bhāvanā bahulīkammānaṃ nissandaguṇā nāma sandissantiyeva.

लौकिक जगातही, मन, वाणी आणि शरीराच्या महान भावना कर्मांमध्ये, तसेच विविध कला, शास्त्र आणि विद्यांच्या क्षेत्रात निरंतर, वारंवार आणि सतत केलेल्या अभ्यासाचे (आसेवन, भावना आणि बहुलीकर्म) परिणाम स्पष्टपणे दिसून येतात.

Sabbesaṃ khaṇikadhammānaṃ majjhe evarūpassa āsevana paccayassa vijjamānattā purisabalapurisathāmānaṃ uparūpari vaḍḍhana vasena cirakālaṃ pavattitāni purisakammāni nipphattiṃ pāpuṇanti, sabbaññubuddhabhāvaṃpi gacchanti. Āsevanapaccayadīpanā niṭṭhitā.

सर्व क्षणिक धर्मांमध्ये अशा प्रकारचा आसेवनप्रत्यय विद्यमान असल्यामुळे, मानवी शक्ती आणि पराक्रमाच्या निरंतर वृद्धीद्वारे दीर्घकाळ चाललेले मानवी प्रयत्न पूर्णत्वास पोहोचतात आणि अगदी 'सर्वज्ञ बुद्धत्व' देखील प्राप्त होते. आसेवनप्रत्यय-दीपनी समाप्त.

13. Kammapaccayo

१३. कम्मप्रत्यय

Duvidho kammapaccayo sahajātakammapaccayo nānākkhaṇika kammapaccayo.

कम्मप्रत्यय दोन प्रकारचा आहे: सहजात-कम्मप्रत्यय आणि नानाक्खणिक-कम्मप्रत्यय.

Tattha khaṇattayasamaṅgi bhūtā sabbāpi kusalākusalā byākatacetanā sahajātakamma paccayo. Cetanāsampayuttā sabbepi cittacetasikā dhammāca paṭisandhicittena sahuppannā kammajarūpadhammā ca pavattikāle sabbepi cittajarūpadhammā ca tassa paccayassa paccayuppannā.

या दोन्हीपैकी, उत्पत्ती, स्थिती आणि भंग या तीन क्षणांनी युक्त असणाऱ्या सर्व कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत चेतना म्हणजे 'सहजात-कम्मप्रत्यय' होय. चेतनेशी संप्रयुक्त असणारे सर्व चित्त आणि चेतसिक धर्म, प्रतिसंधी चित्तासोबत उत्पन्न होणारे कम्मज-रूप धर्म आणि प्रवृत्ती काळात उत्पन्न होणारे सर्व चित्तज-रूप धर्म हे या प्रत्ययाचे 'प्रत्ययोत्पन्न' (परिणाम) आहेत.

Atītā [Pg.485] kusalākusalacetanā nānākkhaṇikakamma paccayo. Bāttiṃsavidhā lokiyavipāka cittacetasikā dhammā ca sabbe kammajarūpadhammā ca tassa paccayassa paccayuppannā.

भूतकाळातील कुशल आणि अकुशल चेतना म्हणजे 'नानाक्खणिक-कम्मप्रत्यय' होय. बत्तीस प्रकारचे लौकिक विपाक चित्त आणि चेतसिक धर्म आणि सर्व कम्मज-रूप धर्म हे या प्रत्ययाचे 'प्रत्ययोत्पन्न' आहेत.

Kenaṭṭhena kammanti. Kiriyāvisesaṭṭhena kammaṃ. Cetanā hi kiriyā viseso hoti sabbakammesu jeṭṭhakattā. Tā hi sabbesu kāyavacīmanokammesu paccupaṭṭhitesu tassa tassa kammassa nipphattatthāya sampayuttadhamme ceteti kappeti saṃvidahati, ekato uṭṭhāpeti, tasmā sabbakammesu jeṭṭhakā hoti. Iti kiriyāvisesaṭṭhena kammaṃ nāma. Karonti etenāti vā kammaṃ. Kiṃ karonti. Kāyikakiriyaṃpi karonti, vācasikakiriyaṃpi karonti, mānasikakiriyaṃpi karonti. Tattha kāyikakiriyā nāma gamanaṭhāna nisajjādayo abhikkamanapaṭikkamanādayo antamaso akkhidalānaṃ ukkhipananikkhipanānipi. Vācasikakiriyā nāma vācāpavattanakiriyā. Mānasikakiriyā nāma sucintita ducintitakiriyā, antamaso pañca viññāṇānaṃ dassanakiccasavanakiccādīnipi. Sabbāpi imā kiriyāyo etāya cetanāya sattā karonti, saṃvidahanti, tasmā sā cetanā kammaṃ nāma.

कोणत्या अर्थाने याला 'कम्म' (कर्म) म्हटले जाते? क्रिया-विशेषाच्या अर्थाने याला कम्म म्हणतात. चेतना हीच सर्व कर्मांमध्ये मुख्य असल्यामुळे क्रिया-विशेष आहे. जेव्हा कायिक, वाचिक आणि मानसिक कर्मे उपस्थित होतात, तेव्हा ती त्या त्या कर्माच्या सिद्धीसाठी संप्रयुक्त धर्मांना प्रेरित करते, कल्पित करते, संघटित करते आणि एकत्र जागृत करते; म्हणून ती सर्व कर्मांमध्ये श्रेष्ठ (मुख्य) असते. अशा प्रकारे, क्रिया-विशेषाच्या अर्थाने याला 'कम्म' म्हणतात. किंवा, 'ज्याद्वारे प्राणी कर्म करतात' ते कम्म होय. ते काय करतात? ते कायिक क्रिया करतात, वाचिक क्रिया करतात आणि मानसिक क्रिया करतात. तेथे, कायिक क्रिया म्हणजे चालणे, उभे राहणे, बसणे इत्यादी; पुढे जाणे, मागे येणे इत्यादी; आणि अगदी पापण्यांची उघडझाप करणे देखील. वाचिक क्रिया म्हणजे वाणी प्रवृत्त करण्याची क्रिया. मानसिक क्रिया म्हणजे सुचिंतित (चांगले विचार) किंवा दुश्चिंतित (वाईट विचार) करण्याची क्रिया, आणि अगदी पाच विज्ञानांची पाहणे, ऐकणे इत्यादी कार्ये देखील. प्राणी या सर्व क्रिया या चेतनेद्वारेच करतात आणि संघटित करतात, म्हणून त्या चेतनेला 'कम्म' म्हटले जाते.

Attano paccayuppannena saha jāyatīti sahajātaṃ. Sahajātañca taṃ kammañcāti sahajātakammaṃ. Sahajātakammaṃ hutvā paccayo sahajātakamma paccayo. Sahajātakammabhāvena paccayoti vuttaṃ hoti.

आपल्या प्रत्ययोत्पन्नासोबत (परिणामासोबत) एकाच वेळी उत्पन्न होते, ते 'सहजात' होय. जे सहजातही आहे आणि कम्मही आहे, ते 'सहजात-कम्म' होय. सहजात-कम्म होऊन जो प्रत्यय बनतो, तो 'सहजात-कम्मप्रत्यय' होय. सहजात-कम्म भावाने कारणीभूत असणे, असा याचा अर्थ आहे.

Añño kammassa uppattikkhaṇo añño vipākassa uppattikkhaṇoti evaṃ visuṃ visuṃ uppattikkhaṇo etassāti nānākkhaṇikaṃ. Nānākkhaṇikañca taṃ kammañcāti nānākkhaṇikakammaṃ. Nānākkhaṇikakammaṃ hutvā paccayo nānākkhaṇikakammapaccayo. Nānākkhaṇikakammapaccayabhāvena paccayoti vuttaṃ hoti. Ariyamaggasampayuttā cetanā attano niruddhānantare eva ariyaphalavipākaṃ janeti, sāpi nānākkhaṇikā eva hoti.

कर्माचा उत्पत्तीचा क्षण वेगळा आणि विपाकाचा (परिणामाचा) उत्पत्तीचा क्षण वेगळा, अशा प्रकारे ज्याचा उत्पत्तीचा क्षण भिन्न-भिन्न असतो, त्याला 'नानाक्खणिक' (भिन्नक्षणिक) म्हणतात. जे नानाक्खणिक आहे आणि कम्मही आहे, ते 'नानाक्खणिक-कम्म' होय. नानाक्खणिक-कम्म होऊन जो प्रत्यय बनतो, तो 'नानाक्खणिक-कम्मप्रत्यय' होय. नानाक्खणिक-कम्म भावाने कारणीभूत असणे, असा याचा अर्थ आहे. आर्यमार्गाशी संप्रयुक्त असणारी चेतना स्वतः निरुद्ध (नष्ट) झाल्यानंतर लगेचच आर्यफलरूप विपाक उत्पन्न करते, ती देखील नानाक्खणिकच असते.

Ettha ca ekā dānakusalacetanā attanā sahajātānaṃ cittacetasikānañca kāyikavācasikakiriyābhūtānaṃ cittajarūpānañca sahajātakammapaccayo. Tāya cetanāya āyatiṃ kālantare uppajjamānassa vipākakkhandhassa ca kammajarūpakkhandhassa ca nānākkhaṇika kammapaccayo. Evaṃ ekā kammapathapattā sucaritaduccaritacetanā dvīsu kālesudvinnaṃ paccayuppannānaṃ dvīhi paccayasattīhi paccayo hotīti.

येथे, उदाहरणार्थ, दानाची एक कुशल चेतना ही स्वतःसोबत सहजात असणाऱ्या चित्त-चेतसिकांना आणि कायिक-वाचिक क्रियारूप असणाऱ्या चित्तज-रूपांना 'सहजात-कम्मप्रत्यय' म्हणून कारणीभूत ठरते. त्याच चेतनेद्वारे भविष्यात काळाच्या अंतराने उत्पन्न होणाऱ्या विपाकस्कंधाला आणि कम्मज-रूपस्कंधाला ती 'नानाक्खणिक-कम्मप्रत्यय' म्हणून कारणीभूत ठरते. अशा प्रकारे, कम्मपथाला (कर्ममार्गाला) प्राप्त झालेली एकच सुचरित किंवा दुश्चरित चेतना दोन वेगवेगळ्या काळात, दोन वेगवेगळ्या प्रत्ययोत्पन्नांना, दोन वेगवेगळ्या प्रत्यय-शक्तींद्वारे कारणीभूत ठरते.

Ettha ca nānākkhaṇikakammapaccaye kammanti kiriyāviseso. So pana cetanāya niruddhāyapi anirujjhitvā taṃ cittasantānaṃ anugacchatiyeva. Yadā [Pg.486] vipaccituṃ okāsaṃ labhati, tadā so kiriyā viseso cutinantare eko attabhāvo hutvā vipaccati pātubhavati. Okāsaṃ pana alabhamānā bhavasataṃpi bhavasahassaṃpi bhavasatasahassaṃpi taṃ santānaṃ anugacchatiyeva. Mahaggatakammaṃ pana laddhokāse sati dutiyabhave brahmaloke eko brahmattabhāvo hutvā vipaccati pātubhavati. Suparipakkakammattā pana dutiyabhaveyeva khīyati, tato paraṃ nānugacchatīti. Kammapaccayadīpanā niṭṭhitā.

या नानाक्खणिक-कम्मप्रत्ययामध्ये 'कम्म' म्हणजे एक विशिष्ट क्रिया-विशेष (ऊर्जा) आहे. चेतना निरुद्ध (नष्ट) झाली तरी तो क्रिया-विशेष नष्ट न होता चित्त-संततीचे अनुगमन करत राहतो. जेव्हा त्याला विपाकासाठी (फळ देण्यासाठी) संधी मिळते, तेव्हा तो क्रिया-विशेष च्युतीनंतर (मृत्यूनंतर) लगेचच पुढील जन्मात एक नवीन आत्मभाव (अस्तित्व) धारण करून विपाकरूपाने प्रकट होतो. परंतु संधी न मिळाल्यास, तो शेकडो, हजारो किंवा लाखो जन्मांपर्यंत त्या चित्त-संततीचे अनुगमन करत राहतो. महग्गत कर्माला (Sublime kamma) संधी मिळाल्यास, ते दुसऱ्या जन्मात ब्रह्मलोकात एक ब्रह्माचा आत्मभाव धारण करून विपाकरूपाने प्रकट होते. अत्यंत परिपक्व कर्मामुळे ते दुसऱ्या जन्मातच समाप्त होते आणि त्यानंतर पुढे जात नाही. कम्मप्रत्यय-दीपनी समाप्त.

14. Vipākapaccayo

१४. विपाकप्रत्यय

Chattiṃsavidhā vipākabhūtā sahajātacittacetasikā dhammā vipāka paccayo. Teyeva aññamaññañca paṭisandhikkhaṇe kammajarūpāni ca pavattikkhaṇe vipāka cittajātāni cittajarūpāni ca vipākapaccayuppannā.

छत्तीस प्रकारचे विपाकरूप सहजात चित्त आणि चेतसिक धर्म म्हणजे 'विपाकप्रत्यय' होय. तेच परस्पर एकमेकांना, तसेच प्रतिसंधीच्या क्षणी कम्मज-रूपांना आणि प्रवृत्तीच्या क्षणी विपाक चित्तापासून उत्पन्न होणाऱ्या चित्तज-रूपांना कारणीभूत ठरतात; हे सर्व विपाकप्रत्ययाचे 'प्रत्ययोत्पन्न' आहेत.

Kenaṭṭhena vipākoti. Vipaccanaṭṭhena vipāko. Vipaccanaṃ nāma mudutaruṇabhāvaṃ atikkamma vipakkabhāvaṃ āpajjanaṃ. Kassa pana dhammassa mudutaruṇabhāvo, kassa vipakkabhāvoti. Nānākkhaṇikakammapaccaya saṅkhātassa atītakammassa mudutaruṇabhāvo, tasseva kammassa vipakkabhāvo.

कोणत्या अर्थाने याला 'विपाक' म्हटले जाते? 'विपच्चन' (परिपक्व होणे) या अर्थाने याला विपाक म्हणतात. विपच्चन म्हणजे कोमल किंवा तरुण अवस्था ओलांडून परिपक्व अवस्थेला प्राप्त होणे. पण कोणत्या धर्माची कोमल अवस्था आणि कोणाची परिपक्व अवस्था? नानाक्खणिक-कम्मप्रत्यय म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भूतकाळातील कर्माची कोमल अवस्था आणि त्याच कर्माची परिपक्व अवस्था (म्हणजे विपाक होय).

Tattha ekassa kammassa catasso avatthāyo honti cetanā vatthā kammāvatthā nimittāvatthā vipākāvatthāti.

येथे, प्रत्येक कर्माच्या चार अवस्था असतात असे समजले पाहिजे: चेतनावस्था, कम्मावस्था, निमित्तावस्था आणि विपाकावस्था.

Tattha tāya cetanāya niruddhāyapi tassā kiriyā viseso na nirujjhati, taṃ cittasantānaṃ anugacchatiyeva. Ayaṃ kammāvatthā nāma.

येथे, जरी ती चेतना स्वतः निरुद्ध होते, तरी तिची विशिष्ट क्रिया निरुद्ध होत नाही, तर ती चित्तसंततीचे अनुगमन करते. याला 'कम्मावस्था' असे म्हणतात.

Nimittāvatthāti taṃ kammaṃ yadā vipaccituṃ okāsaṃ labhati, tadā maraṇāsannakāle tassa puggalassa tameva kammaṃ vā paccupaṭṭhāti, so puggalo tadā dānaṃ dento viya sīlaṃ rakkhanto viya pāṇaghātaṃ vā karonto viya hoti. Kammanimittaṃ vā paccupaṭṭhāti, dāna vatthuādikaṃ vā satthādikaṃ vā aññaṃ vāpi pubbe tassa kammassa upakaraṇabhūtaṃ ārammaṇaṃ tadā tassa puggalassa hatthagataṃ viya hoti. Gatinimittaṃ vā paccupaṭṭhāti, dibbavimānādikaṃ vā nirayaggijālādikaṃ vā uppajjamānabhave upalabhitabbaṃ vā anubhavitabbaṃ vā ārammaṇaṃ tadā dissamānaṃ hoti. Ayaṃ nimittā vatthā nāma.

'निमित्तावस्था' म्हणजे जेव्हा त्या कर्माला विपाकासाठी संधी मिळते, तेव्हा मरणासन्न काळी त्या व्यक्तीला तेच कर्म समोर प्रकट होते; ती व्यक्ती तेव्हा जणू काही दान देत असल्यासारखी, शील पाळत असल्यासारखी किंवा प्राणातिपात करत असल्यासारखी होते. किंवा 'कर्मनिमित्त' प्रकट होते, म्हणजे पूर्वी त्या कर्माचे साधन बनलेले दानवस्तू इत्यादी किंवा शस्त्र इत्यादी किंवा इतर कोणतेही आलंबन तेव्हा त्या व्यक्तीच्या हातात असल्यासारखे वाटते. किंवा 'गतिनिमित्त' प्रकट होते, म्हणजे देवविमान इत्यादी किंवा नरकाग्नीच्या ज्वाला इत्यादी, जे उत्पन्न होणाऱ्या पुढील भवात प्राप्त होणारे किंवा अनुभवले जाणारे आलंबन आहे, ते तेव्हा दृश्यमान होते. याला 'निमित्तावस्था' असे म्हणतात.

Vipākāvatthāti sace so puggalo tathā paccupaṭṭhitaṃ taṃ kammaṃ vā kammanimittaṃ vā gatinimittaṃ vā ekaṃ ārammaṇaṃ amuñcamāno marati, tadā taṃ kammaṃ tasmiṃbhave vipaccati, taṃ kammaṃ tasmiṃbhave eko attabhāvo hutvā pātubhavati[Pg.487]. Tattha purimāsu tīsu avatthāsu taṃ kammaṃ mudutaruṇabhūtaṃ hoti, pacchimaṃ pana vipākāvatthaṃ patvā vipakkabhūtaṃ hoti. Tena vuttaṃ vipaccanaṃ nāma mudutaruṇabhāvaṃ atikkamma vipakkabhāvaṃ āpajjananti. Evaṃ vipakkabhāvaṃ āpanno citta cetasikadhammasamūho vipāko nāma.

'विपाकावस्था' म्हणजे जर ती व्यक्ती अशा प्रकारे प्रकट झालेल्या त्या कर्माला, कर्मनिमित्ताला किंवा गतिनिमित्ताला यांपैकी एका आलंबनाला न सोडता मरण पावते, तेव्हा ते कर्म त्या भवात विपाकाला प्राप्त होते; ते कर्म त्या भवात एक अत्तभाव बनून प्रकट होते. तेथे, पहिल्या तीन अवस्थांमध्ये ते कर्म कोमल व तरुण असते, परंतु अंतिम विपाकावस्थेला प्राप्त झाल्यावर ते परिपक्व होते. म्हणूनच म्हटले आहे की, 'विपच्चन' म्हणजे कोमल व तरुण अवस्था ओलांडून परिपक्व अवस्था प्राप्त करणे होय. अशा प्रकारे परिपक्व अवस्थेला प्राप्त झालेल्या चित्त आणि चैतसिक धर्मांच्या समूहाला 'विपाक' असे म्हणतात.

Tattha yathā ambapphalāni nāma yadā vipakkabhāvaṃ āpajjanti, tadā sabbaso siniddharūpāni honti. Evamevaṃ vipākadhammā nāma nirussāhā nibyāpārā hutvā sabbaso santarūpā honti. Tesaṃ santarūpattāyeva bhavaṅgacittānaṃ ārammaṇaṃ avibhūtaṃ hoti, bhavaṅgato vuṭṭhānakāle taṃ ārammaṇaṃ na jānāti. Tathāhi rattiyaṃ niddāyantassa purimabhave maraṇāsannakāle yathāgahitaṃ kammādikaṃ ārammaṇaṃ ārabbha bhavaṅgasotaṃ pavattamānaṃpi tassa bhavaṅgasotassa taṃ ārammaṇaṃ ārabbha idaṃ nāma me purimabhave ārammaṇaṃ diṭṭhanti kassaci jānanavīthicittassa uppattiyā paccayo na hoti. So puggalo niddāyanakālepi uṭṭhānakālepi purimabhavasiddhaṃ taṃ nimittaṃ na jānāti. Evaṃ nirussāhanibyāpārasantarūpa bhāvena upakārakatā vipākapaccayatā nāmāti. Vipāka paccayadīpanā niṭṭhitā.

तेथे, ज्याप्रमाणे आंबे जेव्हा परिपक्व होतात, तेव्हा ते पूर्णपणे मऊ आणि सुकुमार होतात; त्याचप्रमाणे विपाकधर्म हे निरुत्साही आणि निर्व्यापार होऊन पूर्णपणे शांत स्वरूपाचे असतात. त्यांच्या या शांत स्वरूपामुळेच भवंगचित्तांचे आलंबन अस्पष्ट असते, आणि भवंगातून जागे होताना त्या आलंबनाची जाणीव होत नाही. कारण, रात्री झोपलेल्या व्यक्तीच्या पूर्वभवातील मरणासन्न काळी ग्रहण केलेल्या कर्मादी आलंबनाला घेऊन भवंगस्रोत वाहत असला, तरी त्या भवंगस्रोताच्या त्या आलंबनाला घेऊन 'माझ्या पूर्वभवातील हे आलंबन मी पाहिले आहे' अशा प्रकारच्या कोणत्याही ज्ञानवीथीचित्ताच्या उत्पत्तीला तो कारणीभूत होत नाही. ती व्यक्ती झोपेत असताना किंवा जागी झाल्यावरही पूर्वभवात सिद्ध झालेल्या त्या निमित्ताला जाणत नाही. अशा प्रकारे निरुत्साह, निर्व्यापार आणि शांत स्वरूप भावाने उपकारक असणे म्हणजेच 'विपाकप्रत्ययता' होय. विपाकप्रत्यय-दीपनी समाप्त झाली.

15. Āhārapaccayo

१५. आहारप्रत्यय

Duvidho āhārapaccayo rūpāhārapaccayo arūpāhāra paccayo.

आहारप्रत्यय दोन प्रकारचा आहे: रूप-आहारप्रत्यय आणि अरूप-आहारप्रत्यय.

Tattha rūpāhārapaccayo nāma kabaḷīkārāhārasaṅkhātaṃ oja rūpaṃ vuccati. So ca ajjhattāhāro bahiddhāhāroti duvidho. Kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ sattānaṃ sabbepi catusamuṭṭhānikarūpadhammā tassa duvidhassa rūpāhārassa paccayuppannā.

तेथे, रूप-आहारप्रत्यय म्हणजे 'कवळीकार आहार' नावाचे ओजरूप म्हटले जाते. तो अध्यात्म-आहार आणि बहिद्धा-आहार असा दोन प्रकारचा आहे. कवळीकार आहाराचे भक्षण करणाऱ्या प्राण्यांचे सर्व चतुःसमुत्थानिक रूपधर्म हे त्या दोन प्रकारच्या रूप-आहाराचे प्रत्ययोत्पन्न आहेत.

Arūpāhāro pana tividho phassāhāro manosañcetanā hāro viññāṇāhāro ca. Tayopete dhammā sahajātānaṃ nāmarūpadhammānaṃ āhārapaccayo honti. Sahajātā ca nāmarūpa dhammā tesaṃ paccayuppannā.

अरूप-आहार तीन प्रकारचा आहे: स्पर्शाहार, मनोसंचेतनाहार आणि विज्ञानाहार. हे तिन्ही धर्म सहजात नामरूप धर्मांचे आहारप्रत्यय होतात; आणि सहजात नामरूप धर्म हे त्यांचे प्रत्ययोत्पन्न आहेत.

Kenaṭṭhena āhāroti. Bhusaṃ haraṇaṭṭhena āhāro. Bhusaṃ haraṇaṭṭhenātica daḷhaṃ pavattāpanaṭṭhena, cirakālaṃ ṭhitiyā vuḍḍhiyā viruḷhiyā vepullāya upatthambhanaṭṭhenāti vuttaṃ hoti. Jananakiccayuttopi āhāro upatthambhanakiccappadhāno hotīti.

कोणत्या अर्थाने याला 'आहार' म्हटले जाते? दृढपणे धारण करणे (भूसं हरण) या अर्थाने याला आहार म्हणतात. 'भूसं हरण' म्हणजे दृढपणे प्रवृत्त करणे, दीर्घकाळ टिकून राहण्यासाठी, वृद्धीसाठी, विकासासाठी आणि विस्तारासाठी आधार देणे (उपस्तंभन करणे) असा अर्थ आहे. जरी आहारामध्ये उत्पन्न करण्याचे कार्य असले, तरी येथे आधार देण्याचे कार्य प्रधान आहे.

Tattha duvidho rūpāhāro ajjhattasantāne catusamuṭṭhānikaṃ rūpakāyaṃ upabrūhayanto bhusaṃ harati, daḷhaṃ pavatteti, ciraṃ addhānaṃ gameti, taṃ taṃ āyukappapariyosānaṃ pāpetīti āhāro.

तेथे, दोन प्रकारचा रूप-आहार हा अंतर्गत संतानातील चतुःसमुत्थानिक रूपकायाचे पोषण करत दृढपणे धारण करतो, त्याला दृढपणे प्रवृत्त करतो, दीर्घकाळ टिकवून ठेवतो आणि त्याला आपापल्या आयुष्यमर्यादेच्या समाप्तीपर्यंत पोहोचवतो, म्हणून याला 'आहार' म्हणतात.

Phassāhāro [Pg.488] ārammaṇesu iṭṭhāniṭṭharasaṃ nīharanto sampayuttadhamme bhusaṃ harati. Manosañcetanāhāro kāyavacī manokammesu ussāhaṃ janento sampayuttadhamme bhusaṃ harati. Viññāṇāhāro ārammaṇavijānanaṭṭhena pubbaṅgamakiccaṃ vahanto sampayuttadhamme bhusaṃ harati, daḷhaṃ pavatteti, ciraṃ addhānaṃ gametīti āhāro. Sampayuttadhamme bhusaṃ haranto sahajātarūpadhammepi bhusaṃ haratiyeva.

स्पर्शाहार हा आलंबनांमधील इष्ट-अनिष्ट रसाचे ग्रहण करत संप्रयुक्त धर्मांना दृढपणे धारण करतो. मनोसंचेतनाहार हा कायिक, वाचिक आणि मानसिक कर्मांमध्ये उत्साह निर्माण करत संप्रयुक्त धर्मांना दृढपणे धारण करतो. विज्ञानाहार हा आलंबन जाणण्याच्या अर्थाने अग्रगामी कार्य पार पाडत संप्रयुक्त धर्मांना दृढपणे धारण करतो, दृढपणे प्रवृत्त करतो आणि दीर्घकाळ टिकवून ठेवतो, म्हणून याला 'आहार' म्हणतात. संप्रयुक्त धर्मांना दृढपणे धारण करत असताना तो सहजात रूपधर्मांना देखील दृढपणे धारण करतोच.

Idha suttantanayopi vattabbo. Yathā sakuṇā nāma cakkhūhi disāvidisaṃ vibhāvetvā pattehi rukkhato rukkhaṃ vanato vanaṃ ākāsena pakkhanditvā tuṇḍakehi phalāphalāni tuditvā yāvajīvaṃ attānaṃ yāpenti. Tathā ime sattā chahi viññāṇehi ārammaṇāni vibhāvetvā chahi manosañcetanāhārehi ārammaṇavatthuppaṭilābhatthāya ussukkanaṃ katvā chahi phassāhārehi ārammaṇesu rasaṃ pātubhavantaṃ katvā sukhadukkhaṃ anubhavanti. Viññāṇehi vā ārammaṇāni vibhāvetvā nāmarūpa sampattiṃ sādhenti. Phassehi ārammaṇesu rasaṃ pātubhavantaṃ katvā ārammaṇarasānubhavanaṃ vedanaṃ sampādetvā taṇhāvepullaṃ āpajjanti. Cetanāhi taṇhāmūlakāni nānākammāni pasavetvā bhavato bhavaṃ saṃsaranti. Evaṃ āhāradhammānaṃ mahantaṃ āhārakiccaṃ veditabbanti. Āhārapaccayadīpanā niṭṭhitā.

येथे सुत्तंत-नय देखील सांगितला पाहिजे. ज्याप्रमाणे पक्षी डोळ्यांनी दिशा-उपदिशा ओळखून, पंखांच्या साहाय्याने झाडावरून झाडावर आणि वनातून वनात आकाशातून उडतात आणि चोचीने फळांना टोचून खात आयुष्यभर स्वतःचे जीवन जगतात; त्याचप्रमाणे हे प्राणी सहा विज्ञानांद्वारे आलंबनांना ओळखून, सहा मनोसंचेतनाहारांद्वारे आलंबन-वस्तू प्राप्त करण्यासाठी उत्सुकता करून, आणि सहा स्पर्शाहारांद्वारे आलंबनांमधील रस प्रकट करून सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात. किंवा विज्ञानांद्वारे आलंबनांना ओळखून नामरूप संपत्ती प्राप्त करतात. स्पर्शांद्वारे आलंबनांमधील रस प्रकट करून, आलंबन-रसाचा अनुभव देणारी वेदना उत्पन्न करून तृष्णेचा विस्तार करतात. आणि चेतनांद्वारे तृष्णामूलक विविध कर्मांची निर्मिती करून एका भवातून दुसऱ्या भवात संसार करतात. अशा प्रकारे आहारधर्मांचे हे महान आहारकृत्य समजून घेतले पाहिजे. आहारप्रत्यय-दीपनी समाप्त झाली.

16. Indriyapaccayo

१६. इंद्रियप्रत्यय

Tividho indriyapaccayo sahajātindriyapaccayo pure jātindriyapaccayo rūpajīvitindriyapaccayo.

इंद्रियप्रत्यय तीन प्रकारचा आहे: सहजात-इंद्रियप्रत्यय, पुरेजात-इंद्रियप्रत्यय आणि रूपजीवित-इंद्रियप्रत्यय.

Tattha pannarasindriyadhammā sahajātindriyapaccayo nāma, jīvitindriyaṃ manindriyaṃ sukhindriyaṃ dukkhindriyaṃ somanassindriyaṃ domanassindriyaṃ upekkhindriyaṃ saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyanti. Tehi sahajātā cittacetasikadhammā ca rūpadhammā ca tassa paccayuppannā.

तेथे पंधरा इंद्रियधर्म हे 'सहजात-इंद्रियप्रत्यय' आहेत, ते म्हणजे: जीवितिंद्रिय, मनिंद्रिय, सुखिंद्रिय, दुक्खिंद्रिय, सोमनस्सिंद्रिय, दोमनस्सिंद्रिय, उपेक्खिंद्रिय, सद्धिंद्रिय, वीरियिंद्रिय, सतिंद्रिय, समाधिंद्रिय, पञ्ञिंद्रिय, अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिंद्रिय, अञ्ञिंद्रिय आणि अञ्ञाताविंद्रिय. त्यांच्याशी सहजात असलेले चित्त-चेतसिक धर्म आणि रूप धर्म हे त्याचे प्रत्ययोत्पन्न आहेत.

Pañcindriyarūpāni purejātindriyapaccayo, cakkhundriyaṃ sotindriyaṃ ghānindriyaṃ jivhindriyaṃ kāyindriyaṃ. Pañcaviññāṇacitta cetasika dhammā tassa paccayuppannā.

पाच इंद्रियरूप हे 'पुरेजात-इंद्रियप्रत्यय' आहेत, ते म्हणजे: चक्खुंद्रिय, सोतिंद्रिय, घानिंद्रिय, जिव्हिंद्रिय आणि कायिंद्रिय. पाच विज्ञानचित्त आणि चेतसिक धर्म हे त्याचे प्रत्ययोत्पन्न आहेत.

Ekaṃ rūpajīvitindriyaṃ rūpajīvitindriyapaccayo. Sabbāni kammaja rūpāni jīvitarūpavajjitāni tassa paccayuppannāni.

एक रूपजीवितिंद्रिय हे 'रूपजीवितिंद्रियप्रत्यय' आहे. जीवितरूपाशिवाय सर्व कर्मज रूपे त्याचे प्रत्ययोत्पन्न आहेत.

Kenaṭṭhena indriyanti. Issariyaṭṭhena indriyaṃ. Tattha kattha issariyanti. Attano attano paccayuppannesu dhammesu issariyaṃ. Kasmiṃ kasmiṃ kicce issariyanti[Pg.489]. Attano attano kicce issariyaṃ. Nāmajīvitaṃ sampayuttadhammānaṃ jīvanakicce issariyaṃ. Jīvanakicceti āyuvaḍḍhanakicce, santatiṭhitiyā cirakālaṭhitikicceti attho. Manindriyaṃ ārammaṇaggahaṇakicce sampayuttadhammānaṃ issariyaṃ. Avaseso indriyaṭṭho pubbe indriyayamakadīpaniyaṃ vuttoyeva.

कोणत्या अर्थाने 'इंद्रिय' म्हटले जाते? ऐश्वर्य (प्रभुत्व) या अर्थाने 'इंद्रिय' म्हटले जाते. त्यामध्ये कशावर प्रभुत्व असते? आपापल्या प्रत्ययोत्पन्न धर्मांवर प्रभुत्व असते. कोणत्या कार्यात प्रभुत्व असते? आपापल्या कार्यात प्रभुत्व असते. नामजीवित हे संप्रयुक्त धर्मांच्या जीवनकार्यात प्रभुत्व गाजवते. 'जीवनकार्य' म्हणजे आयुष्य वाढवण्याचे कार्य, संतती-स्थितीच्या (निरंतरतेच्या) दीर्घकाळ टिकून राहण्याचे कार्य असा अर्थ आहे. मनिंद्रिय हे आलंबन ग्रहण करण्याच्या कार्यात संप्रयुक्त धर्मांवर प्रभुत्व गाजवते. उर्वरित इंद्रियांचा अर्थ पूर्वी 'इंद्रिययमकदीपनी' मध्ये सांगितलाच आहे.

Ettha vadeyya, dve itthindriyapurisindriyadhammā indriyabhūtā samānāpi kasmā indriyapaccaye visuṃ na gahitāti. Paccayakiccassa abhāvato. Tividhañhi paccayakiccaṃ jananakiccañca upatthambhanakiccañca anupālanakiccañca. Tattha yo paccayo paccayuppannadhammassa uppādāya paccayo hoti, yasmiṃ asati paccayuppanno dhammo na uppajjati, tassa paccayakiccaṃ jananakiccaṃ nāma. Yathā anantarapaccayo. Yo paccayo paccayuppannadhammassa ṭhitiyā ca vuḍḍhiyā ca viruḷhiyā ca paccayo hoti, yasmiṃ asati paccayuppanno dhammo na tiṭṭhati na vaḍḍhati na virūhati, tassa paccayakiccaṃ upatthambhanakiccaṃ nāma. Yathā pacchājātapaccayo. Yo paccayo paccayuppannassa dhammassa pavattiyā paccayo hoti, yena vinā paccayuppanno dhammo cirakālaṃ na pavattati, santati gamanaṃ chijjati, tassa paccaya kiccaṃ anupālanakiccaṃ nāma. Yathā rūpa jīvitindriyapaccayo. Ete pana dve indriyadhammā tesu tīsu paccaya kiccesu ekakiccaṃpi nasādhenti, tasmā ete dve dhammā indriya paccaye visuṃ na gahitāti.

येथे कोणी विचारू शकेल: 'इत्थिंद्रिय आणि पुरिसिंद्रिय हे दोन धर्म इंद्रिय असूनही इंद्रियप्रत्ययात स्वतंत्रपणे का घेतले गेले नाहीत?' प्रत्ययकार्याचा अभाव असल्यामुळे. प्रत्ययकार्य तीन प्रकारचे असते: जननकार्य, उपस्तंभनकार्य आणि अनुपालनकार्य. त्यामध्ये जो प्रत्यय प्रत्ययोत्पन्न धर्माच्या उत्पत्तीसाठी प्रत्यय होतो, ज्याच्या अभावी प्रत्ययोत्पन्न धर्म उत्पन्न होत नाही, त्याचे प्रत्ययकार्य म्हणजे 'जननकार्य' होय. जसे की 'अनंतरप्रत्यय'. जो प्रत्यय प्रत्ययोत्पन्न धर्माच्या स्थिती, वृद्धी आणि विकासासाठी प्रत्यय होतो, ज्याच्या अभावी प्रत्ययोत्पन्न धर्म टिकत नाही, वाढत नाही आणि विकसित होत नाही, त्याचे प्रत्ययकार्य म्हणजे 'उपस्तंभनकार्य' होय. जसे की 'पश्चाजातप्रत्यय'. जो प्रत्यय प्रत्ययोत्पन्न धर्माच्या प्रवृत्तीसाठी प्रत्यय होतो, ज्याच्याशिवाय प्रत्ययोत्पन्न धर्म दीर्घकाळ टिकत नाही आणि संततीचा प्रवाह खंडित होतो, त्याचे प्रत्ययकार्य म्हणजे 'अनुपालनकार्य' होय. जसे की 'रूपजीवितिंद्रियप्रत्यय'. परंतु हे दोन इंद्रियधर्म या तीन प्रत्ययकार्यांपैकी एकही कार्य साध्य करत नाहीत, म्हणून हे दोन धर्म इंद्रियप्रत्ययात स्वतंत्रपणे घेतले गेले नाहीत.

Etaṃ sante ete dve dhammā indriyātipi na vattabbāti. No na vattabbā. Kasmā. Indriyakiccasabbhāvatoti. Kiṃ pana etesaṃ indriyakiccanti. Liṅganimittakuttaākappesu issaratā indriya kiccaṃ. Tathā hi yassa puggalassa paṭisandhikkhaṇe itthindriyarūpaṃ uppajjati, tassa santāne catūhi kammādīhi paccayehi uppannā pañcakkhandha dhammā itthibhāvāya pariṇamanti, so attabhāvo ekantena itthiliṅga itthinimitta itthikutta itthākappayutto hoti, no aññathā. Na ca itthindriyarūpaṃ te pañcakkhandhadhamme janeti, na ca upatthambhati, nāpi anupāleti, atha kho te dhammā attano attano paccayehi uppajjamānā evañcevañca uppajjantūti āṇaṃ ṭhapentaṃ viya tesu attano anubhāvaṃ pavatteti. Te ca dhammā tatheva uppajjanti, no aññathāti. Ayaṃ itthindriyarūpassa itthiliṅgādīsu issaratā. Esa nayo purisindriyarūpassa purisaliṅgādīsu issaratāyaṃ. Evaṃ ete dve dhammā liṅgādīsu indriyakicca sabbhāvato indriyā nāma hontīti.

असे असल्यास, या दोन धर्मांना 'इंद्रिय' तरी म्हणावे का? नाही, असे नाही (म्हणजेच त्यांना इंद्रिय म्हटलेच पाहिजे). का? कारण त्यांच्यामध्ये इंद्रियकार्याचे अस्तित्व असते. मग त्यांचे इंद्रियकार्य कोणते आहे? लिंग (शारीरिक रचना), निमित्त (चिन्हे), कुत्त (स्वभाव) आणि आकल्प (बाह्य हावभाव) यांवर प्रभुत्व असणे हे त्यांचे इंद्रियकार्य आहे. तसेच, ज्या व्यक्तीच्या प्रतिसंधीक्षणी इत्थिंद्रियरूप उत्पन्न होते, त्याच्या संतानामध्ये कर्म इत्यादी चार प्रत्ययांनी उत्पन्न झालेले पंचस्कंध धर्म स्त्रीभावाकडे परिणत होतात. तो आत्मभाव पूर्णपणे स्त्रीलिंग, स्त्रीनिमित्त, स्त्रीकुत्त आणि स्त्रीआकल्पाने युक्त असतो, अन्यथा नाही. इत्थिंद्रियरूप त्या पंचस्कंध धर्मांना उत्पन्न करत नाही, त्यांचे उपस्तंभन करत नाही आणि त्यांचे अनुपालनही करत नाही; तर ते धर्म आपापल्या प्रत्ययांनी उत्पन्न होत असताना, 'अशाच प्रकारे उत्पन्न व्हावे' अशी आज्ञा दिल्याप्रमाणे त्यांच्यावर आपला प्रभाव पाडते. आणि ते धर्म तसेच उत्पन्न होतात, अन्यथा नाही. हे इत्थिंद्रियरूपाचे स्त्रीलिंग इत्यादींवर असणारे प्रभुत्व आहे. हाच नियम पुरिसिंद्रियरूपाच्या पुरुषलिंग इत्यादींवरील प्रभुत्वाबाबतही लागू होतो. अशा प्रकारे, हे दोन धर्म लिंग इत्यादींमध्ये इंद्रियकार्याचे अस्तित्व असल्यामुळे 'इंद्रिय' म्हटले जातात.

Hadayavatthurūpaṃ pana dvinnaṃ viññāṇadhātūnaṃ nissayavatthukiccaṃ sādhayamānaṃpi tāsu indriyakiccaṃ na sādheti. Na hi bhāvita cittassa puggalassa hadayarūpe pasannevā [Pg.490] appasanne vā jātepi manoviññāṇadhātuyo tadanuvattikā hontīti. Indriya paccayadīpanā niṭṭhitā.

हृदयवस्तुरूप हे दोन विज्ञानधातूंचे निश्रयवस्तुकार्य साध्य करत असले, तरी त्यांच्यावर इंद्रियकार्य साध्य करत नाही. कारण सुप्रशिक्षित चित्त असलेल्या व्यक्तीचे हृदयरूप प्रसन्न असो वा अप्रसन्न असो, मनोविज्ञानधातू त्याचे अनुकरण करत नाहीत. इंद्रियप्रत्ययदीपनी समाप्त.

17. Jhānapaccayo

१७. ध्यानप्रत्यय

Satta jhānaṅgāni jhānapaccayo, vitakko vicāro pīti somanassaṃ domanassaṃ upekkhā ekaggatā. Tehi sahajātā pañcaviññāṇavajjitā cittacetasikadhammā ca rūpadhammā ca tassa paccayuppannā.

सात ध्यानअंगे हे 'ध्यानप्रत्यय' आहेत, ते म्हणजे: वितर्क, विचार, प्रीती, सोमनस्य, दोमनस्य, उपेक्षा आणि एकाग्रता. त्यांच्याशी सहजात असलेले, पंचविज्ञानाव्यतिरिक्त चित्त-चेतसिक धर्म आणि रूप धर्म हे त्याचे प्रत्ययोत्पन्न आहेत.

Kenaṭṭhena jhānanti. Upanijjhāyanaṭṭhena jhānaṃ. Upanijjhāya naṭṭhenāti ca manasā ārammaṇaṃ upagantvā nijjhāyanaṭṭhena pekkhanaṭṭhena. Yathā hi issāso dūre ṭhatvā khuddake lakkhamaṇḍale saraṃ pavesento hatthehi saraṃ ujukañca niccalañca katvā maṇḍalañca vibhūtaṃ katvā cakkhunā nijjhāyanto paveseti. Evameva imehi aṅgehi cittaṃ ujukañca niccalañca katvā ārammaṇañca vibhūtaṃ katvā nijjhāyanto puggalo upanijjhāyatīti vuccati. Evaṃ upanijjhāyitvā yaṃkiñci kāyakammaṃ vā vacīkammaṃ vā manokammaṃ vā karonto avirajjhamāno karoti.

कोणत्या अर्थाने 'ध्यान' म्हटले जाते? उपनिध्यान (एकाग्रतेने पाहणे) या अर्थाने 'ध्यान' म्हटले जाते. 'उपनिध्यान' म्हणजे मनाने आलंबनाजवळ जाऊन त्याचे ध्यान करणे किंवा पाहणे. ज्याप्रमाणे एखादा तिरंदाज दूर उभा राहून लहानशा लक्ष्यावर बाण मारताना, हाताने बाण सरळ आणि स्थिर करतो, लक्ष्य स्पष्ट करतो आणि डोळ्यांनी त्याचे ध्यान करत बाण मारतो; त्याचप्रमाणे या ध्यानअंगांद्वारे चित्त सरळ आणि स्थिर करून, आलंबन स्पष्ट करून, ध्यान करणारी व्यक्ती 'उपनिध्यान करते' असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे उपनिध्यान करून, ती व्यक्ती कोणतेही कायकर्म, वचीकर्म किंवा मनोकर्म न चुकता करते.

Tattha kāyakammaṃ nāma abhikkamappaṭikkamādikaṃ vuccati. Vacīkammaṃ nāma akkharavaṇṇaparipuṇṇaṃ vacībhedakaraṇaṃ vuccati. Manokammaṃ nāma yaṃkiñci manasā ārammaṇavibhāvanaṃ vuccati. Dānakammaṃ vā pāṇātipāta kammaṃ vā anurūpehi jhānaṅgehi vinā dubbalena cittena kātuṃ na sakkā hoti. Esa nayo sesesu kusalākusala kammesūti.

त्यामध्ये 'कायकर्म' म्हणजे पुढे जाणे, मागे येणे इत्यादी म्हटले जाते. 'वचीकर्म' म्हणजे अक्षरे आणि वर्णांनी परिपूर्ण असे वाणीचे उच्चारण करणे म्हटले जाते. 'मनोकर्म' म्हणजे मनाने कोणत्याही आलंबनाचे चिंतन करणे म्हटले जाते. दानकर्म असो वा प्राणातिपात कर्म असो, अनुरूप ध्यानअंगांशिवाय दुर्बल चित्ताने ते करणे शक्य नसते. हाच नियम उर्वरित सर्व कुशल आणि अकुशल कर्मांना लागू होतो.

Ayañca attho vitakkādīnaṃ jhānaṅgadhammānaṃ visuṃ visuṃ sabhāva lakkhaṇehi dīpetabbo. Sampayuttadhamme ārammaṇābhiniropana lakkhaṇo vitakko, so cittaṃ ārammaṇe daḷhaṃ niyojeti. Ārammaṇānumajjanalakkhaṇo vicāro, so cittaṃ ārammaṇe daḷhaṃ saṃyojeti. Ārammaṇasampiyāyanalakkhaṇāpīti, sā cittaṃ ārammaṇe parituṭṭhaṃ karoti. Tissopi vedanā ārammaṇarasānu bhavanalakkhaṇā, tāpi cittaṃ ārammaṇe iṭṭhāniṭṭhamajjhattarasānubhavana kiccena daḷhappaṭibaddhaṃ karonti. Samādhānalakkhaṇā ekaggatā, sāpi cittaṃ ārammaṇe niccalaṃ katvā ṭhapetīti. Jhānapaccayadīpanā niṭṭhitā.

याचा अर्थ स्पष्टपणे समजण्यासाठी, झान (ध्यान) च्या प्रत्येक अंगाचे स्वभाव-लक्षण स्वतंत्रपणे स्पष्ट केले पाहिजे. वितक्क (वितर्क) चे लक्षण संप्रयुक्त धर्मांना आलंबनाकडे (विषयाकडे) निर्देशित करणे हे आहे, आणि म्हणूनच ते चित्ताला आलंबनावर दृढपणे नियोजित करते (स्थिर करते). विचार चे लक्षण आलंबनाचे वारंवार अनुमज्जन (पुनरावलोकन) करणे हे आहे, आणि अशा प्रकारे ते चित्ताला आलंबनाशी दृढपणे जोडते. पीती (प्रीती) चे लक्षण आलंबनामध्ये रस (आवड) निर्माण करणे हे आहे, आणि ती चित्ताला आलंबनामध्ये परितुष्ट (आनंदी व समाधानी) करते. सुख, दुःख आणि उपेक्षा या तिन्ही प्रकारच्या वेदनांचे लक्षण आलंबनाचा अनुभव घेणे हे आहे, आणि त्या चित्ताला इष्ट, अनिष्ट व तटस्थ आलंबनांच्या रसाचा (अनुभवाचा) आस्वाद घेण्याच्या कार्याने दृढपणे बद्ध करतात. एकाग्रता चे लक्षण समाधी (एकाग्र करणे) हे आहे, आणि ती देखील चित्ताला आलंबनावर निश्चल करून स्थापित करते. झान-प्रत्यय-दीपनी समाप्त झाली।

18. Maggapaccayo

१८. मग्ग-प्रत्यय (मार्ग प्रत्यय)

Dvādasa maggaṅgāni maggapaccayo sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammā vācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi micchādiṭṭhi [Pg.491] micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi. Sesā micchāvācā micchākammanto micchāājīvoti tayo dhammā visuṃ cetasikadhammā na honti. Musāvādādivasena pavattānaṃ catunnaṃ akusalakhandhānaṃ nāmaṃ. Tasmā te maggapaccaye visuṃ na gahitāti. Sabbe sahetukā citta cetasikadhammā ca sahetukacittasaha jātā rūpadhammā ca tassa paccayuppannā.

बारा मार्ग-अंगे (मग्गंगे) ही या मग्ग-प्रत्ययामध्ये प्रत्यय-धर्म (पच्चय-धम्म) आहेत. ती म्हणजे: सम्मा-दिट्ठि (सम्यक दृष्टी), सम्मा-संकप्प (सम्यक संकल्प), सम्मा-वाचा (सम्यक वाचा), सम्मा-कम्मन्त (सम्यक कर्मान्त), सम्मा-आजीव (सम्यक आजीव), सम्मा-वायाम (सम्यक व्यायाम), सम्मा-सति (सम्यक स्मृती), सम्मा-समाधि (सम्यक समाधी), मिच्छा-दिट्ठि (मिथ्या दृष्टी), मिच्छा-संकप्प (मिथ्या संकल्प), मिच्छा-वायाम (मिथ्या व्यायाम) आणि मिच्छा-समाधि (मिथ्या समाधी). तथापि, मिच्छा-वाचा (मिथ्या वाचा), मिच्छा-कम्मन्त (मिथ्या कर्मान्त) आणि मिच्छा-आजीव (मिथ्या आजीव) या संज्ञेचे कोणतेही स्वतंत्र चेतसिक धर्म नसतात. ही केवळ मुसावाद (असत्य भाषण) इत्यादींच्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या चार अकुशल स्कंधांची (अकुसल-खंध) नावे आहेत. म्हणूनच, त्यांना मग्ग-प्रत्ययात स्वतंत्र मार्ग-अंगे म्हणून घेतले जात नाही. हेतूने युक्त (सहेतुक) असलेले सर्व चित्त आणि चेतसिक धर्म, तसेच सहेतुक चित्तासोबत सहजात असणारे सर्व रूप-धर्म हे त्याचे प्रत्ययोत्पन्न (पच्चयुप्पन्न) धर्म आहेत।

Kenaṭṭhena maggoti. Sugatiduggatinibbāna disādesasampā panaṭṭhena maggo. Sammādiṭṭhiādikāni hi aṭṭha sammāmaggaṅgāni sugati disādesañca nibbānadisādesañca sampāpanatthāya saṃvattanti. Cattāri micchāmaggaṅgāni duggatidisādesaṃ sampāpanatthāya saṃvattantīti.

कोणत्या अर्थाने याला 'मग्ग' (मार्ग) म्हटले जाते? सुगती, दुर्गती आणि निब्बान (निर्वाण) या दिशांना किंवा स्थानांना पोहोचवण्याच्या अर्थाने याला 'मग्ग' म्हटले जाते. सम्मा-दिट्ठि इत्यादी आठ सम्यक मार्ग-अंगे सुगती आणि निब्बान या स्थानांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी कारणीभूत ठरतात. चार मिथ्या मार्ग-अंगे दुर्गती या स्थानापर्यंत पोहोचवण्यासाठी कारणीभूत ठरतात।

Tattha jhānapaccayo ārammaṇe cittaṃ ujuṃ karoti, thiraṃ karoti, appanāpattaṃ karoti. Appanāpattaṃ nāma gambhīre udake pakkhitto macchoviya kasiṇanimittādike nimittārammaṇe anupaviṭṭhaṃ cittaṃ pavuccati. Maggapaccayo vaṭṭapathe cetanākammaṃ vivaṭṭapathe bhāvanākammaṃ ujuṃ karoti, thiraṃ karoti, kammapathapattaṃ karoti, vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ karoti, bhūmantarapattaṃ karoti. Aya metesaṃ dvinnaṃ paccayānaṃ viseso.

त्यामध्ये, झान-प्रत्यय चित्ताला आलंबनावर सरळ करतो, स्थिर करतो आणि अप्पना-प्राप्त (एकाग्रतेच्या उच्च अवस्थेला प्राप्त) करतो. 'अप्पना-प्राप्त' म्हणजे खोल पाण्यात टाकलेल्या माशाप्रमाणे कसिण-निमित्त इत्यादी निमित्त-आलंबनांमध्ये खोलवर प्रवेश केलेले चित्त होय. मग्ग-प्रत्यय हा संसाराच्या चक्रात प्रवेश करणाऱ्या मार्गावरील (वट्टपथ) कर्म-चेतनेला आणि संसाराच्या चक्रातून बाहेर पडणाऱ्या मार्गावरील (विवट्टपथ) भावना-कर्माला सरळ करतो, स्थिर करतो, कर्मपथ-प्राप्त करतो, त्यांची वृद्धी, वाढ व विपुलता करतो आणि त्यांना उच्च भूमीवर (स्तरावर) पोहोचवतो. हा या दोन्ही प्रत्ययांमधील फरक आहे।

Tattha kammapathapattaṃ nāma pāṇātipātādīnaṃ kusalākusala kammānaṃ aṅgapāripūriyā paṭisandhijanane samatthabhāvasaṅkhātaṃ kammagatiṃ pattaṃ cetanākammaṃ. Bhūmantarapattaṃ nāma bhāvanānukkamena kāma bhūmito paṭṭhāya yāva lokuttarabhūmiyā ekasmiṃiriyāpathepi uparūparibhūmiṃ pattaṃ bhāvanākammaṃ. Ayañca attho jhānapaccaye vuttanayena sammādiṭṭhiādikānaṃ maggaṅgadhammānaṃ visuṃ visuṃ sabhāva lakkhaṇehi dīpetabboti. Maggapaccayadīpanā niṭṭhitā.

त्यामध्ये, 'कर्मपथ-प्राप्त' म्हणजे प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी कुशल-अकुशल कर्मांच्या अंगांची परिपूर्ती करून प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) उत्पन्न करण्यास समर्थ असणारी, कर्मगतीला प्राप्त झालेली चेतना-कर्म होय. 'भूम्यंतर-प्राप्त' (उच्च स्तरावर पोहोचणे) म्हणजे भावनेच्या अनुक्रमाने काम-भूमीपासून सुरू करून थेट लोकोत्तर-भूमीपर्यंत, अगदी एकाच शारीरिक मुद्रेत (इरियापथ) देखील, उत्तरोत्तर उच्च भूमीला प्राप्त होणारे भावना-कर्म होय. आणि हा अर्थ झान-प्रत्ययामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच सम्मा-दिट्ठि इत्यादी मार्ग-अंगांच्या वेगवेगळ्या स्वभाव-लक्षणांद्वारे स्पष्ट केला पाहिजे. मग्ग-प्रत्यय-दीपनी समाप्त झाली।

19. Sampayuttapaccayo

१९. संपयुत्त-प्रत्यय (संप्रयुक्त प्रत्यय)

Sampayuttapaccayo vippayuttapaccayoti ekaṃ dukkaṃ. Atthi paccayo natthi paccayoti ekaṃ dukkaṃ. Vigatapaccayo avigata paccayoti ekaṃ dukkaṃ. Imāni tīṇi paccayadukkāni visuṃ paccaya visesāni na honti. Pubbe āgatesu paccayesu keci paccayā attano paccayuppannehi sampayuttā hutvā paccayattaṃ gacchanti, keci vippayuttā hutvā, keci vijjamānā hutvā, keci avijjamānā hutvā, keci vigatā hutvā, keci avigatā hutvā paccayattaṃ gacchantīti dassanatthaṃ imāni tīṇi paccayadukkāni vuttāni.

संपयुत्त-प्रत्यय आणि विप्पयुत्त-प्रत्यय ही एक जोडी (दुक) आहे. अत्थि-प्रत्यय आणि नत्थि-प्रत्यय ही दुसरी जोडी आहे. विगत-प्रत्यय आणि अविगत-प्रत्यय ही तिसरी जोडी आहे. या तीन प्रत्यय-जोड्या काही स्वतंत्र किंवा विशेष प्रत्यय नाहीत. पूर्वी सांगितलेल्या प्रत्ययांमध्ये काही प्रत्यय आपल्या प्रत्ययोत्पन्न धर्मांशी संपयुक्त (संबंधित) होऊन प्रत्ययभावाला प्राप्त होतात, काही विप्रयुक्त होऊन, काही विद्यमान (उपस्थित) राहून, काही अविद्यमान (अनुपस्थित) राहून, काही विगत (विलीन) होऊन, तर काही अविगत (अविलीन) राहून प्रत्ययभावाला प्राप्त होतात, हे दर्शवण्यासाठी या तीन प्रत्यय-जोड्या सांगितल्या आहेत।

Ettha [Pg.492] ca atthīti kho kaccāna ayameko anto, natthīti kho dutiyo antoti evarūpesu ṭhānesu atthinatthisaddā sassatucchedesupavattanti, tasmā evarūpānaṃ atthānaṃ nivattanatthaṃ puna vigatadukkaṃ vuttaṃ.

आणि येथे, 'हे कच्चान! 'आहे' (अत्थि) हा एक अंत (अतिरेक) आहे, आणि 'नाही' (नत्थि) हा दुसरा अंत आहे' अशा ठिकाणी 'अत्थि' आणि 'नत्थि' हे शब्द शाश्वतवाद आणि उच्छेदवाद दर्शवण्यासाठी प्रवृत्त होतात; म्हणून अशा चुकीच्या अर्थांचे निवारण करण्यासाठी पुन्हा 'विगत-दुक' (विगत आणि अविगत जोडी) सांगितले आहे।

Sabbepi sahajātā cittacetasikā dhammā aññamaññassa paccayā ceva honti paccayuppannā ca.

सर्व सहजात चित्त आणि चेतसिक धर्म हे परस्परांचे प्रत्यय (कारण) देखील असतात आणि प्रत्ययोत्पन्न (कार्य) देखील असतात।

Kenaṭṭhena sampayutto. Ekuppādatā ekanirodhatā ekavatthukatā ekārammaṇatāti imehi catūhi sampayogaṅgehi samannāgato hutvā saṃyutto ekībhāvaṃ gatoti sampayutto.

कोणत्या अर्थाने याला 'संपयुत्त' (संप्रयुक्त) म्हटले जाते? एक-उत्पादता (एकत्र उत्पन्न होणे), एक-निरोधता (एकत्र नष्ट होणे), एक-वस्तुकता (एकच आश्रय असणे) आणि एक-आलंबनता (एकच विषय असणे) या चार संप्रयोग-अंगांनी युक्त होऊन, परस्परांशी जोडले जाऊन एकरूप होण्याच्या अर्थाने याला 'संपयुत्त' म्हटले जाते।

Tattha ekībhāvaṃ gatoti cakkhuviññāṇaṃ phassādīhi sattahi cetasikehi saha ekībhāvaṃ gataṃ hoti, dassananti ekaṃ vohāraṃ gacchati. Aṭṭha dhammā visuṃ visuṃ vohāraṃ na gacchanti, vinibbhujjitvā viññātuṃ na sakkoti. Esa nayo sesesu sabbacittuppādesūti. Sampayuttapaccayadīpanā niṭṭhitā.

त्यामध्ये, 'एकरूप होणे' म्हणजे चक्षु-विज्ञाण (दृष्टी-ज्ञान) हे फस्स (स्पर्श) इत्यादी सात चेतसिकांसोबत अशा प्रकारे एकरूप होते की, त्या सर्वांना मिळून केवळ 'दर्शन' (दिसणे) असा एकच व्यवहार (नाव) दिला जातो. हे आठ धर्म स्वतंत्रपणे व्यवहारात येत नाहीत, आणि त्यांना वेगळे करून जाणणे अत्यंत कठीण असते. हाच नियम उर्वरित सर्व चित्तोत्पादांच्या बाबतीतही लागू होतो. संपयुत्त-प्रत्यय-दीपनी समाप्त झाली।

20. Vippayuttapaccayo

२०. विप्पयुत्त-प्रत्यय (विप्रयुक्त प्रत्यय)

Catubbidho vippayuttapaccayo, sahajāto vatthupure jāto vatthārammaṇapurejāto pacchājātoti.

विप्पयुत्त-प्रत्यय चार प्रकारचा आहे: सहजात, वस्तु-पुरेजात, वस्तारम्मण-पुरेजात (वस्तु-आलंबन-पुरेजात) आणि पश्चाजात।

Tattha sahajātavippayutto nāma dvisu sahajātapaccaya paccayuppannesu nāmarūpesu nāmaṃ vā rūpassa rūpaṃ vā nāmassa vippayuttaṃ hutvā paccayo. Tattha nāmanti pavattikāle catukkhandhanāmaṃ, rūpassāti cittajarūpassa, rūpanti paṭisandhikkhaṇe hadayavatthurūpaṃ, nāmassāti paṭisandhicatukkhandhanāmassa. Sesā tayopi vippayuttapaccayā pubbe vibhattā evāti. Vippayuttapaccayadīpanā niṭṭhitā.

त्यामध्ये, 'सहजात-विप्पयुत्त' म्हणजे सहजात-प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न असणाऱ्या नाम-रूपांपैकी, नाम हे रूपासाठी किंवा रूप हे नामासाठी विप्रयुक्त (असंबंधित) होऊन प्रत्यय बनते. येथे 'नाम' म्हणजे प्रवृत्ती-काळात (जीवनावस्थेत) असणारे चार नाम-स्कंध होय, आणि 'रूपासाठी' म्हणजे चित्तज-रूपासाठी होय. 'रूप' म्हणजे प्रतिसंधीच्या क्षणी (गर्भधारणेच्या वेळी) असणारे हृदयवस्तू-रूप होय, आणि 'नामासाठी' म्हणजे प्रतिसंधीच्या वेळच्या चार नाम-स्कंधांसाठी होय. उर्वरित तिन्ही विप्रयुक्त प्रत्यय पूर्वीच स्पष्ट केले गेले आहेत. विप्पयुत्त-प्रत्यय-दीपनी समाप्त झाली।

21. Atthipaccayo

२१. अत्थि-प्रत्यय (अस्तित्व प्रत्यय)

Sattavidho atthipaccayo, sahajātatthipaccayo vatthupure jātatthi paccayo ārammaṇapurejātatthipaccayo vatthārammaṇapure jātatthipaccayo pacchājātatthipaccayo rūpāhāratthipaccayo rūpa jīvitindriyatthipaccayoti.

अत्थि-प्रत्यय सात प्रकारचा आहे: सहजात-अत्थि-प्रत्यय, वस्तु-पुरेजात-अत्थि-प्रत्यय, आलंबन-पुरेजात-अत्थि-प्रत्यय, वस्तारम्मण-पुरेजात-अत्थि-प्रत्यय, पश्चाजात-अत्थि-प्रत्यय, रूप-आहार-अत्थि-प्रत्यय आणि रूप-जीवितेंद्रिय-अत्थि-प्रत्यय।

Tattha sahajātapaccayo eva sahajātatthipaccayo nāma. Esa nayo sesesu chasu. Paccayapaccayuppannavibhāgopi heṭṭhā tattha tattha vuttoyeva.

त्यामध्ये, सहजात-प्रत्यय हाच 'सहजात-अत्थि-प्रत्यय' होय. हाच नियम उर्वरित सहा प्रत्ययांच्या बाबतीतही लागू होतो. प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न यांचा विभाग देखील खाली त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलाच आहे।

Kenaṭṭhena [Pg.493] atthipaccayo. Sayaṃ khaṇikapaccuppannatā saṅkhātena atthibhāvena paccuppannassa dhammassa paccayo atthipaccayo. Atthipaccayadīpanā niṭṭhitā.

कोणत्या अर्थाने याला 'अत्थि-प्रत्यय' म्हटले जाते? स्वतः क्षणिक-प्रत्युत्पन्नतेच्या (वर्तमान क्षणाच्या) रूपाने अस्तित्वात राहून, प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) धर्मासाठी प्रत्यय बनण्याच्या अर्थाने याला 'अत्थि-प्रत्यय' म्हटले जाते. अत्थि-प्रत्यय-दीपनी समाप्त झाली।

22. Natthipaccayo

२२. नत्थि-प्रत्यय (अनुपस्थिती प्रत्यय)

23. Vigatapaccayo

२३. विगत-प्रत्यय (विलीन प्रत्यय)

24. Avigatapaccayo

२४. अविगत-प्रत्यय (अविलीन प्रत्यय)

Sabbo anantarapaccayo natthi paccayo nāma. Tathā vigata paccayo. Avigatapaccayopi atthipaccayena sabbasadiso. Atthītica avigatoti ca atthato ekameva. Tathā natthīti ca vigatotica. Natthivigataavigatapaccayadīpanā niṭṭhitā.

सर्व अनंतर-प्रत्यय (anantarapaccayo) म्हणजेच नत्थि-प्रत्यय (natthi paccayo) होय. तसेच विगत-प्रत्यय (vigata paccayo) देखील आहे. अविगत-प्रत्यय (avigatapaccayo) देखील अत्थि-प्रत्ययासारखाच (atthipaccayena) पूर्णपणे समान आहे. 'अत्थि' (atthi) आणि 'अविगत' (avigata) या दोन्ही शब्दांचा अर्थ एकच आहे. तसेच 'नत्थि' (natthi) आणि 'विगत' (vigata) यांचाही अर्थ एकच आहे. नत्थि, विगत आणि अविगत प्रत्ययांचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

Paccayatthadīpanā niṭṭhitā.

प्रत्ययांच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

Paccayasabhāgo

प्रत्यय-सभाग (प्रत्ययांचे वर्गीकरण)

Paccayasabhāgo vuccate. Pañcadasa sahajātajātikā honti, cattāro mahāsahajātā cattāro majjhimasahajātā satta khuddakasahajātā. Tattha cattāro mahāsahajātā nāma sahajāto sahajātanissayo sahajātatthi sahajāta avigato. Cattāro majjhimasahajātā nāma aññamañño vipāko sampayutto sahajātavippayutto. Satta khuddakasaha jātā nāma hetu sahajātādhipati sahajātakammaṃ saha jātāhāro sahajātindriyaṃ jhānaṃ maggo.

प्रत्यय-सभाग (प्रत्ययांचे वर्गीकरण) सांगितले जात आहे. सहजात-जातीचे (sahajātajātikā) पंधरा प्रकार आहेत: चार महा-सहजात (mahāsahajātā), चार मध्यम-सहजात (majjhimasahajātā) आणि सात क्षुद्र-सहजात (khuddakasahajātā). त्यापैकी चार महा-सहजात म्हणजे: सहजात (sahajāto), सहजात-निस्सय (sahajātanissayo), सहजात-अत्थि (sahajātatthi) आणि सहजात-अविगत (sahajāta avigato). चार मध्यम-सहजात म्हणजे: अञ्ञमञ्ञ (aññamañño - परस्परावलंबन), विपाक (vipāko), संपयुत्त (sampayutto) आणि सहजात-विप्पयुत्त (sahajātavippayutto). सात क्षुद्र-सहजात म्हणजे: हेतु (hetu), सहजाताधिपति (sahajātādhipati), सहजात-कम्म (sahajātakammaṃ), सहजात-आहार (sahajātāhāro), सहजात-इन्द्रिय (sahajātindriyaṃ), झान (jhānaṃ) आणि मग्ग (maggo).

Tayo rūpāhārā, rūpāhāro rūpāhāratthi rūpāhārā vigato.

रूप-आहार (rūpāhāra) तीन प्रकारचे आहेत: रूप-आहार (rūpāhāro), रूप-आहार-अत्थि (rūpāhāratthi) आणि रूप-आहार-अविगत (rūpāhārāvigato).

Tīṇi rūpajīvitindriyāni, rūpajīvitindriyaṃ rūpajīvitindriyatthi rūpajīvitindriyāvigataṃ.

रूप-जीवितिन्द्रिय (rūpajīvitindriya) तीन प्रकारचे आहेत: रूप-जीवितिन्द्रिय (rūpajīvitindriyaṃ), रूप-जीवितिन्द्रिय-अत्थि (rūpajīvitindriyatthi) आणि रूप-जीवितिन्द्रिय-अविगत (rūpajīvitindriyāvigataṃ).

Sattarasa purejātajātikā honti, cha vatthupurejātā cha ārammaṇapurejātā pañca vatthārammaṇapurejātā. Tattha cha vatthupurejātā nāma vatthupurejāto vatthupurejātanissayo vatthupurejātindriyaṃ vatthupurejātavippayuttaṃ vatthupurejātatthi vatthu purejātaavigato. Cha ārammaṇapurejātā nāma ārammaṇa purejāto kiñciārammaṇaṃ koci ārammaṇādhipati koci ārammaṇūpanissaso ārammaṇapurejātatthi [Pg.494] ārammaṇapurejāta avigato. Kiñci ārammaṇantiādīsu kiñcikocivacanehi paccuppannaṃ nipphannarūpaṃ gayhati. Pañca vatthārammaṇapurejātā nāma vatthārammaṇa purejāto vatthārammaṇapurejātanissayo vatthārammaṇapure jāta vippayutto vatthārammaṇapurejātatthi vatthārammaṇapurejāta avigato.

पुरेजात-जातीचे (purejātajātikā) सतरा प्रकार आहेत: सहा वत्थु-पुरेजात (vatthupurejātā), सहा आरम्मण-पुरेजात (ārammaṇapurejātā) आणि पाच वत्थारम्मण-पुरेजात (vatthārammaṇapurejātā). त्यापैकी सहा वत्थु-पुरेजात म्हणजे: वत्थु-पुरेजात (vatthupurejāto), वत्थु-पुरेजात-निस्सय (vatthupurejātanissayo), वत्थु-पुरेजात-इन्द्रिय (vatthupurejātindriyaṃ), वत्थु-पुरेजात-विप्पयुत्त (vatthupurejātavippayuttaṃ), वत्थु-पुरेजात-अत्थि (vatthupurejātatthi) आणि वत्थु-पुरेजात-अविगत (vatthupurejātaavigato). सहा आरम्मण-पुरेजात म्हणजे: आरम्मण-पुरेजात (ārammaṇapurejāto), काही आरम्मण (kiñciārammaṇaṃ), काही आरम्मणाधिपति (koci ārammaṇādhipati), काही आरम्मणूपनिस्सय (koci ārammaṇūpanissayo), आरम्मण-पुरेजात-अत्थि (ārammaṇapurejātatthi) आणि आरम्मण-पुरेजात-अविगत (ārammaṇapurejāta avigato). 'काही आरम्मण' इत्यादींमधील 'काही' (kiñci, koci) या शब्दांनी केवळ वर्तमान 'निप्फन्न-रूप' (nipphannarūpa - कर्माने व पर्यावरणाने निर्धारित रूप) ग्रहण केले जाते. पाच वत्थारम्मण-पुरेजात म्हणजे: वत्थारम्मण-पुरेजात (vatthārammaṇapurejāto), वत्थारम्मण-पुरेजात-निस्सय (vatthārammaṇapurejātanissayo), वत्थारम्मण-पुरेजात-विप्पयुत्त (vatthārammaṇapurejātavippayutto), वत्थारम्मण-पुरेजात-अत्थि (vatthārammaṇapurejātatthi) आणि वत्थारम्मण-पुरेजात-अविगत (vatthārammaṇapurejāta avigato).

Cattāro pacchājātajātikā honti, pacchājāto pacchājātavippayutto pacchājātatthi pacchājātaavigato.

पच्छाजात-जातीचे (pacchājātajātikā) चार प्रकार आहेत: पच्छाजात (pacchājāto), पच्छाजात-विप्पयुत्त (pacchājātavippayutto), पच्छाजात-अत्थि (pacchājātatthi) आणि पच्छाजात-अविगत (pacchājātaavigato).

Satta anantarā honti, anantaro samanantaro anantarūpa nissayo āsevanaṃ anantarakammaṃ natthi vigato. Ettha ca anantara kammaṃ nāma ariyamaggacetanā, sā attano anantare ariyaphalaṃ janeti.

अनंतर-जातीचे (anantarā) सात प्रकार आहेत: अनंतर (anantaro), समनंतर (samanantaro), अनंतरूपनिस्सय (anantarūpanissayo), आसेवन (āsevanaṃ), अनंतर-कम्म (anantarakammaṃ), नत्थि (natthi) आणि विगत् (vigato). येथे 'अनंतर-कम्म' म्हणजे आर्यमार्गाची चेतना (ariyamaggacetanā) होय, जी आपल्या लगतच्या पुढील क्षणी आर्यफळ (ariyaphalaṃ) उत्पन्न करते.

Pañca visuṃ paccayā honti, avasesaṃ ārammaṇaṃ avaseso ārammaṇādhipati avaseso ārammaṇūpa nissayo sabbo pakatūpanissayo avasesaṃ nānākkhaṇika kammaṃ. Iti vitthārato paṭṭhānapaccayā catupaññāsappabhedā hontīti.

पाच स्वतंत्र प्रत्यय (visuṃ paccayā) आहेत: उर्वरित आरम्मण (avasesaṃ ārammaṇaṃ), उर्वरित आरम्मणाधिपति (avaseso ārammaṇādhipati), उर्वरित आरम्मणूपनिस्सय (avaseso ārammaṇūpanissayo), सर्व पकतूपनिस्सय (sabbo pakatūpanissayo) आणि उर्वरित नानाक्खणिक-कम्म (avasesaṃ nānākkhaṇika kammaṃ). अशा प्रकारे, सविस्तरपणे पट्ठान-प्रत्यय (paṭṭhānapaccayā) एकूण चोपन्न (५४) प्रकारचे होतात.

Tattha sabbe sahajātajātikā ca sabbe purejāta jātikā sabbe pacchājātajātikā rūpāhāro rūpajīvitindriyanti ime paccuppannapaccayā nāma. Sabbe anantarajātikā sabbaṃ nānākkhaṇika kammanti ime atītapaccayā nāma. Ārammaṇaṃ pakatūpanissayoti ime tekālikā ca nibbānapaññattīnaṃ vasena kālavimuttā ca honti.

त्यापैकी, सर्व सहजात-जातीचे, सर्व पुरेजात-जातीचे, सर्व पच्छाजात-जातीचे प्रत्यय, रूप-आहार आणि रूप-जीवितिन्द्रिय हे 'वर्तमान-प्रत्यय' (paccuppannapaccayā) आहेत. सर्व अनंतर-जातीचे प्रत्यय आणि सर्व नानाक्खणिक-कम्म हे 'अतीत-प्रत्यय' (atītapaccayā - भूतकालीन प्रत्यय) आहेत. आरम्मण आणि पकतूपनिस्सय हे त्रिकालाशी संबंधित (tekālikā) आहेत, आणि निर्वाण (nibbāna) व प्रज्ञप्ति (paññatti) यांच्या संदर्भात ते कालमुक्त (kālavimuttā) असतात.

Nibbānañca paññatti cāti ime dve dhammā appaccayā nāma asaṅkhatā nāma. Kasmā. Ajātikattā. Yesañhi jāti nāma atthi, uppādo nāma atthi. Te sappaccayānāma saṅkhatā nāma paṭiccasamuppannā nāma. Ime dve dhammā ajātikattā anuppādattā ajātipaccayattāca appaccayā nāma asaṅkhatā nāmāti.

निर्वाण आणि प्रज्ञप्ति हे दोन धर्म 'अप्रत्यय' (appaccayā - प्रत्ययविरहित) आणि 'असंखत' (asaṅkhatā - असंस्कृत/असंस्कारित) म्हटले जातात. कारण काय? कारण ते जन्मरहित (ajātikattā - उत्पत्ती नसलेले) आहेत. ज्या धर्मांना जन्म (उत्पत्ती) असतो, त्यांना 'सप्रत्यय' (sappaccayā - प्रत्यययुक्त), 'संखत' (saṅkhatā - संस्कृत) आणि 'पटिच्चसमुत्पन्न' (paṭiccasamuppannā - प्रतीत्यसमुत्पन्न) म्हटले जाते. हे दोन धर्म (निर्वाण व प्रज्ञप्ति) जन्मरहित, उत्पत्तीरहित आणि जन्म-प्रत्ययरहित असल्यामुळे त्यांना 'अप्रत्यय' आणि 'असंखत' म्हटले जाते.

Sappaccayesu ca dhammesu saṅkhatesu ekopi dhammo nicco dhuvo sassato aviparītadhammo nāma natthi. Atha kho sabbe te khayaṭṭhena aniccā eva honti. Kasmā. Sayañca paccayāyattavutti kattā paccayānañca aniccadhammattā. Nanu nibbānañca paññatti ca paccayā honti. Te ca niccā dhuvāti. Saccaṃ. Kevalena pana nibbānapaccayena vā paññattipaccayena vā uppanno nāma natthi, bahūhi paccayehi eva uppanno, te pana paccayā aniccā eva adhuvāti.

सप्रत्यय आणि संखत धर्मांमध्ये एकही धर्म नित्य (nicco), ध्रुव (dhuvo), शाश्वत (sassato) किंवा अपरिवर्तनीय (aviparītadhammo) नाही. उलट, ते सर्व क्षय पावणारे असल्यामुळे 'अनित्य' (aniccā) च आहेत. कारण काय? कारण त्यांचे अस्तित्व स्वतः प्रत्ययांवर (कारणांवर) अवलंबून असते आणि त्यांचे प्रत्यय (कारणे) देखील अनित्य आहेत. निर्वाण आणि प्रज्ञप्ति हे प्रत्यय (कारणरूप धर्म) नाहीत काय? आणि ते नित्य व ध्रुव नाहीत काय? हे सत्य आहे. परंतु, केवळ निर्वाण-प्रत्ययाने किंवा प्रज्ञप्ति-प्रत्ययानेच कोणताही धर्म उत्पन्न होत नाही; तर तो अनेक प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगानेच उत्पन्न होतो, आणि ते प्रत्यय मात्र अनित्य व अध्रुवच असतात.

Ye [Pg.495] ca dhammā aniccā honti, te niccakālaṃ satte tividhehi dukkhadaṇḍehi paṭippīḷenti bādhenti, tasmā te dhammā bhayaṭṭhena dukkhā eva honti. Tattha tividhā dukkhadaṇḍā nāma dukkhadukkhatā saṅkhāra dukkhatā vipariṇāmadukkhatā.

जे धर्म अनित्य असतात, ते प्राण्यांना निरंतर तीन प्रकारच्या दुःखदंडांनी (tividhehi dukkhadaṇḍehi) पीडित व बाधित करतात; म्हणून ते धर्म भयावह असल्यामुळे 'दुःख' (dukkhā) च आहेत. येथे तीन प्रकारचे दुःखदंड म्हणजे: दुःख-दुःखता (dukkhadukkhatā - वेदनाजन्य दुःख), संखारा-दुःखता (saṅkhāradukkhatā - संस्कारजन्य दुःख) आणि विपरिणाम-दुःखता (vipariṇāmadukkhatā - परिवर्तनजन्य दुःख).

Ye keci aniccā eva honti, ekasmiṃ iriyāpathepi punappunaṃ bhijjanti, te kathaṃ yāvajīvaṃ niccasaññitānaṃ sattapuggalānaṃ attā nāma bhaveyyuṃ, sārā nāma bhaveyyuṃ. Ye ca dukkhā eva honti, te kathaṃ dukkhappaṭikulānaṃ sukhakāmānaṃ sattānaṃ attā nāma bhaveyyuṃ, sārā nāma bhaveyyuṃ. Tasmā te dhammā asārakaṭṭhena anattā eva honti.

जे काही अनित्यच आहेत, जे एकाच शारीरिक मुद्रेत (iriyāpathe - आसनात) देखील वारंवार नष्ट होतात, ते आयुष्यभर त्यांना 'नित्य' मानणाऱ्या प्राणी व पुद्गलांचे 'आत्मा' (attā) किंवा 'सार' (sārā) कसे असू शकतील? आणि जे केवळ दुःखस्वरूपच आहेत, ते दुःखाचा तिरस्कार करणाऱ्या व सुखाची इच्छा करणाऱ्या प्राण्यांचे 'आत्मा' किंवा 'सार' कसे असू शकतील? म्हणून, ते सर्व धर्म साररहित (asārakaṭṭhena) असल्यामुळे 'अनात्मा' (anattā) च आहेत.

Api ca yasmā imāya catuvīsatiyā paccayadesanāya imamatthaṃ dasseti. Sabbepi saṅkhatadhammā nāma paccayāyattavuttikā eva honti, sattānaṃ vasāyattavuttikā na honti. Paccayāyatta vuttikesu ca tesu na ekopi dhammo appakena paccayena uppajjati. Atha kho bahūhi eva paccayehi uppajjatīti, tasmā ayaṃ desanā dhammānaṃ anattalakkhaṇadīpane matthakapattā hotīti.

शिवाय, या चोवीस (२४) प्रत्ययांच्या देशनेद्वारे (paccayadesanāya) भगवान हाच अर्थ दर्शवितात की: सर्वच संखत-धर्म (saṅkhatadhammā) हे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अधीन राहूनच अस्तित्वात येतात, ते प्राण्यांच्या इच्छेच्या किंवा नियंत्रणाच्या अधीन नसतात. आणि प्रत्ययांच्या अधीन असणाऱ्या या धर्मांपैकी एकही धर्म केवळ थोड्याशा कारणाने उत्पन्न होत नाही, तर तो अनेक प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगानेच उत्पन्न होतो. म्हणूनच, ही देशना धर्मांच्या 'अनात्म-लक्षणाचे' (anattalakkhaṇa) स्पष्टीकरण करण्यात सर्वोच्च शिखरावर पोहोचते.

Paccayasabhāgasaṅgaho niṭṭhito.

प्रत्यय-सभाग-संग्रह समाप्त झाला.

Paccayaghaṭanānayo

प्रत्यय-घटना-नय (प्रत्ययांचा समन्वय)

Pañcaviññāṇesu paccayaghaṭanānayo

पंच-विज्ञानांमधील प्रत्यय-घटना-नय (प्रत्ययांचा समन्वय)

Paccayaghaṭanānayo vuccate. Ekekasmiṃ paccayuppanne bahunnaṃ paccayānaṃ samodhānaṃ paccayaghaṭanā nāma. Yena pana dhammā sappaccayā saṅkhatā paṭiccasamuppannāti vuccanti, sabbe te dhammā uppāde ca ṭhitiyañca imehi catuvīsatiyā paccayehi sahitattā sappaccayā nāma, sappaccayattā saṅkhatā nāma, saṅkhatattā paṭiccasamuppannā nāma. Katame pana te dhammāti. Ekavīsasatacittāni ca dvipaññāsacetasikāni ca aṭṭhavīsati rūpāni ca.

प्रत्यय-घटना-नय (प्रत्ययांचा समन्वय) सांगितला जात आहे. प्रत्येक एका प्रत्ययोत्पन्न (paccayuppanne - कारणाने उत्पन्न झालेल्या) धर्मामध्ये अनेक प्रत्ययांचे (कारणांचे) एकत्र येणे म्हणजे 'प्रत्यय-घटना' (paccayaghaṭanā) होय. ज्या कारणांमुळे धर्मांना 'सप्रत्यय', 'संखत' आणि 'प्रतीत्यसमुत्पन्न' म्हटले जाते, ते सर्व धर्म आपल्या उत्पत्तीमध्ये (uppāde) आणि स्थितीमध्ये (ṭhitiyañca) या चोवीस प्रत्ययांनी युक्त असल्यामुळे 'सप्रत्यय' म्हटले जातात; सप्रत्यय असल्यामुळे 'संखत' म्हटले जातात; आणि संखत असल्यामुळे 'प्रतीत्यसमुत्पन्न' म्हटले जातात. मग ते धर्म कोणते आहेत? ते म्हणजे: एकशे एकवीस चित्त (ekavīsasatacittāni), बावन चेतसिक (dvipaññāsacetasikāni) आणि अठ्ठावीस रूप (aṭṭhavīsati rūpāni) होत.

Tattha ekavīsasatacittāni dhātuvasena sattavidhāni bhavanti, cakkhu viññāṇadhātu sotaviññāṇadhātu ghānaviññāṇadhātu jivhā viññāṇadhātu kāyaviññāṇadhātu manodhātu manoviññāṇa dhātūti. Tattha cakkhuviññāṇadvayaṃ cakkhuviññāṇadhātu nāma. Sotaviññāṇadvayaṃ sotaviññāṇadhātu nāma. Ghānaviññāṇadvayaṃ ghānaviññāṇadhātu nāma. Jivhāviññāṇadvayaṃ jivhāviññāṇadhātu nāma. Kāyaviññāṇadvayaṃ kāyaviññāṇadhātu [Pg.496] nāma. Pañcadvārāvajjana cittañca sampaṭicchanacittadvayañca manodhātu nāma. Sesāni aṭṭhasataṃ cittāni manoviññāṇadhātu nāma.

तेथे (त्यात) १२१ चित्ते धातूंच्या भेदाने सात प्रकारची होतात: चक्षु-विज्ञानधातू, श्रोत-विज्ञानधातू, घ्राण-विज्ञानधातू, जिव्हा-विज्ञानधातू, काय-विज्ञानधातू, मनोधातू आणि मनोविज्ञानधातू. त्यापैकी, दोन चक्षु-विज्ञानांना 'चक्षु-विज्ञानधातू' म्हणतात. दोन श्रोत-विज्ञानांना 'श्रोत-विज्ञानधातू' म्हणतात. दोन घ्राण-विज्ञानांना 'घ्राण-विज्ञानधातू' म्हणतात. दोन जिव्हा-विज्ञानांना 'जिव्हा-विज्ञानधातू' म्हणतात. दोन काय-विज्ञानांना 'काय-विज्ञानधातू' म्हणतात. पंचद्वारावर्जन चित्त आणि दोन संपटिच्छन चित्ते यांना 'मनोधातू' म्हणतात. उर्वरित एकशे आठ चित्तांना 'मनोविज्ञानधातू' म्हणतात.

Dvipaññāsacetasikāni ca rāsivasena catubbidhāni bhavanti, satta sabbacittikāni ca cha pakiṇṇakāni ca cuddasa pāpānica pañcavīsati kalyāṇāni ca.

आणि बावन्न चेतसिके समूहाच्या (राशीच्या) भेदाने चार प्रकारची होतात: सात सर्वचित्तसाधारण (सब्बचित्तक), सहा प्रकीर्णक, चौदा पाप (अकुशल) आणि पंचवीस कल्याण (शोभन).

Catuvīsatipaccayesu ca pannarasapaccayā sabbacittuppāda sādhāraṇā honti, ārammaṇañca anantarañca samanantarañca saha jāto ca aññamaññañca nissayo ca upanissayo ca kammañca āhāro ca indriyañca sampayutto ca atthi ca natthi ca vigato ca avigato ca. Na hi kiñci cittaṃ vā cetasikaṃ vā ārammaṇena vinā uppannaṃ nāma atthi. Tathā anantarādīhi ca. Aṭṭhapaccayā kesañci cittuppādānaṃ paccayā sādhāraṇā honti, hetu ca adhipati ca pure jāto ca āsevanañca vipāko ca jhānañca maggo ca vippayutto ca. Tattha hetu sahetukacittuppādānaṃ eva sādhāraṇā, adhipati ca sādhipatijavanānaṃ eva, purejāto ca kesañci cittuppādānaṃ eva, āsevanañca kusalākusalakiriyajavanānaṃ eva, vipāko ca vipākacittuppādānaṃ eva, jhānañca manodhātu manoviññāṇadhātu cittuppādānaṃ eva, maggo ca sahetukacittuppādānaṃ eva, vippayutto ca arūpaloke cittuppādānaṃ natthi, eko pacchājāto rūpadhammānaṃ eva visuṃbhūto hoti.

चोवीस प्रत्ययांपैकी पंधरा प्रत्यय सर्व चित्तोत्पादांना साधारण असतात: आरम्मण, अनन्तर, समनन्तर, सहजात, अञ्ञमञ्ञ, निस्सय, उपनिस्सय, कम्म, आहार, इन्द्रिय, सम्पयुत्त, अत्थि, नत्थि, विगत आणि अविगत. आरम्मण प्रत्ययाशिवाय कोणतेही चित्त किंवा चेतसिक उत्पन्न होत नाही. तसेच अनन्तर इत्यादी प्रत्ययांच्या बाबतीतही आहे. आठ प्रत्यय काही विशिष्ट चित्तोत्पादांसाठीच साधारण असतात: हेतु, अधिपती, पुरेजात, आसेवन, विपाक, झान, मग्ग आणि विप्पयुत्त. त्यापैकी, हेतु प्रत्यय केवळ सहेतुक चित्तोत्पादांनाच साधारण आहे; अधिपती प्रत्यय केवळ साधिपती जवनांनाच साधारण आहे; पुरेजात प्रत्यय केवळ काही विशिष्ट चित्तोत्पादांनाच साधारण आहे; आसेवन प्रत्यय केवळ कुशल, अकुशल आणि क्रिया जवनांनाच साधारण आहे; विपाक प्रत्यय केवळ विपाक चित्तोत्पादांनाच साधारण आहे; झान प्रत्यय केवळ मनोधातू आणि मनोविज्ञानधातूच्या चित्तोत्पादांनाच साधारण आहे; मग्ग प्रत्यय केवळ सहेतुक चित्तोत्पादांनाच साधारण आहे; विप्पयुत्त प्रत्यय अरूपलोकातील चित्तोत्पादांमध्ये नसतो; आणि एकटा पच्छाजात प्रत्यय केवळ रूपधर्मांसाठीच स्वतंत्रपणे लागू होतो.

Tatrāyaṃ dīpanā. Satta sabbacittikāni cetasikāni nāma, phasso vedanā saññā cetanā ekaggatā jīvitaṃ manasikāro. Tattha cittaṃ adhipatijātikañca āhārapaccayo ca indriyapaccayo ca. Phasso āhārapaccayo. Vedanā indriyapaccayo ca jhāna paccayo ca. Cetanā kammapaccayo ca āhārapaccayo ca. Ekaggatā indriyapaccayo ca jhāna paccayo ca maggapaccayo ca. Jīvitaṃ indriyapaccayo. Sesā dve dhammā visesapaccayā na honti.

येथे याचे सविस्तर स्पष्टीकरण दिले आहे. सात सर्वचित्तसाधारण चेतसिके म्हणजे: फस्स (स्पर्श), वेदना, सञ्ञा (संज्ञा), चेतना, एकग्गता (एकाग्रता), जीवित आणि मनसिकार (मनस्कार). त्यापैकी, चित्त हे अधिपती-जातीचे, आहारप्रत्यय आणि इंद्रियप्रत्यय असू शकते; फस्स हा केवळ आहारप्रत्यय आहे; वेदना ही इंद्रियप्रत्यय आणि झानप्रत्यय असू शकते; चेतना ही कम्मप्रत्यय आणि आहारप्रत्यय असू शकते; एकग्गता ही इंद्रियप्रत्यय, झानप्रत्यय आणि मग्गप्रत्यय असू शकते; जीवित हे केवळ इंद्रियप्रत्यय आहे; उर्वरित दोन धर्म (सञ्ञा आणि मनसिकार) कोणतेही विशेष प्रत्यय होत नाहीत.

Cakkhuviññāṇe satta sabbacittikāni cetasikāni labbhanti, viññāṇena saddhiṃ aṭṭha nāmadhammā honti. Sabbe te dhammā sattahi paccayehi aññamaññassa paccayā honti catūhi mahāsahajātehi ca vippayuttavajjitehi tīhi majjhimasahajātehi ca. Tesveva aṭṭhasu dhammesu viññāṇaṃ sesānaṃ sattannaṃ dhammānaṃ āhārapaccayena ca indriyapaccayena ca paccayo hoti. Phasso āhārapaccayena, vedanā indriyapaccayamattena, cetanā kammapaccayena ca āhāra paccayena ca, ekaggatā indriyapaccayamattena[Pg.497], jīvitaṃ sesānaṃ sattannaṃ dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo hoti. Cakkhuvatthurūpaṃ pana tesaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ chahi vatthupurejātehi tasmiṃ cakkhuvatthumhi āpātamāgatāni paccuppannāni rūpārammaṇāni tesaṃ catūhi ārammaṇa purejātehi, anantaraniruddhaṃ pañcadvārāvajjanacittañca pañcahi anantarehi, pubbe kataṃ kusalakammaṃ vā akusalakammaṃ vā kusalavipākānaṃ vā akusalavipākānaṃ vā tesaṃ nānākkhaṇikakammapaccayena, kamma sahāyabhūtāni purimabhave avijjātaṇhūpādānāni ca imasmiṃ bhave āvāsapuggalautubhojanādayo ca tesaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ pakatūpanissayapaccayena paccayā honti. Imasmiṃ citte hetu ca adhipati ca pacchājāto ca āsevanañca jhānañca maggocāti chapaccayā na labbhanti, aṭṭhārasapaccayā labbhanti. Yathā ca imasmiṃ citte, tathā sotaviññāṇādīsupi cha paccayā na labbhanti, aṭṭhārasapaccayā labbhantīti.

चक्षु-विज्ञानात सात सर्वचित्तसाधारण चेतसिके प्राप्त होतात, विज्ञानासह मिळून आठ नामधर्म होतात. हे सर्व धर्म सात प्रत्ययांद्वारे एकमेकांशी संबंधित असतात: चार महा-सहजात आणि विप्रयुक्त वगळता तीन मध्यम-सहजात प्रत्यय. या आठ धर्मांमध्ये, विज्ञान हे उर्वरित सात धर्मांसाठी आहारप्रत्यय आणि इंद्रियप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होते. फस्स हा आहारप्रत्ययाने, वेदना ही केवळ इंद्रियप्रत्ययाने, चेतना ही कम्मप्रत्यय आणि आहारप्रत्ययाने, एकग्गता ही केवळ इंद्रियप्रत्ययाने, आणि जीवित हे उर्वरित सात धर्मांसाठी इंद्रियप्रत्ययाने प्रत्यय होते. चक्षुवत्थु-रूप हे त्या आठ धर्मांसाठी सहा प्रकारच्या 'वत्थु-पुरेजात' प्रत्ययाने; त्या चक्षुवत्थूच्या क्षेत्रात आलेले वर्तमान रूपाचे आलंबन (रूपांरम्मण) हे चार प्रकारच्या 'आरम्मण-पुरेजात' प्रत्ययाने; चक्षु-विज्ञानाच्या उत्पत्तीपूर्वीच निरुद्ध झालेले पंचद्वारावर्जन चित्त हे पाच प्रकारच्या 'अनन्तर' प्रत्ययाने; पूर्वी केलेले कुशल किंवा अकुशल कर्म हे अनुक्रमे कुशल किंवा अकुशल विपाकांसाठी 'नानाक्षणिक-कम्म' प्रत्ययाने; आणि पूर्वजन्मातील कर्माचे सहायक असलेले अविज्जा, तण्हा व उपादान, तसेच या जन्मातील निवासस्थान, व्यक्ती, ऋतू, भोजन इत्यादी हे त्या आठ धर्मांसाठी 'पकतूपनिस्सय' प्रत्ययाने प्रत्यय होतात. या चित्तात हेतु, अधिपती, पच्छाजात, आसेवन, झान आणि मग्ग हे सहा प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत, तर उर्वरित अठरा प्रत्यय प्राप्त होतात. ज्याप्रमाणे या चित्तात हे सहा प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत आणि अठरा प्रत्यय प्राप्त होतात, त्याचप्रमाणे श्रोत-विज्ञान इत्यादींमध्येही सहा प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत आणि अठरा प्रत्यय प्राप्त होतात.

Pañcaviññāṇesu paccayaghaṭanānayo niṭṭhito.

पंचविज्ञानांमधील प्रत्यय-संबंधांची पद्धती समाप्त झाली.

Ahetuka cittuppādesu paccayaghaṭanānayo

अहेतुक चित्तोत्पादांमधील प्रत्यय-संबंधांची पद्धती.

Cha pakiṇṇakāni cetasikāni nāma, vitakko vicāro adhimokkho vīriyaṃ pīti chando. Tattha vitakko jhānapaccayo ca maggapaccayo ca. Vicāro jhānapaccayo. Vīriyaṃ adhipatijātikañca indriyapaccayo ca maggapaccayo ca. Pīti jhānapaccayo. Chando adhipatijātiko. Adhimokkho pana visesapaccayo na hoti.

सहा प्रकीर्णक चेतसिके म्हणजे: वितक्क (वितर्क), विचार, अधिमोक्ख (अधिमोक्ष), वीरिय (वीर्य), पीती (प्रीती) आणि छन्द (छंद). त्यापैकी, वितक्क हा झानप्रत्यय आणि मग्गप्रत्यय आहे. विचार हा केवळ झानप्रत्यय आहे. वीरिय हे अधिपती-जातीचे, इंद्रियप्रत्यय आणि मग्गप्रत्यय आहे. पीती हा झानप्रत्यय आहे. छन्द हा अधिपती-जातीचा आहे. अधिमोक्ख हा कोणताही विशेष प्रत्यय होत नाही.

Pañcadvārāvajjanacittañca sampaṭicchanacittadvayañca upekkhāsantīraṇa dvayañcāti pañcasu cittesu dasa cetasikāni labbhanti, satta sabba cittikāni ca pakiṇṇakesu vitakko ca vicāro ca adhimokkho ca. Viññāṇena saddhiṃ paccekaṃ ekādasa nāmadhammā honti. Imesu cittesu jhānakiccaṃ labbhati. Vedanā ca ekaggatā ca vitakko ca vicāro ca jhānapaccayaṃ sādhenti. Pañcadvārāvajjanacittaṃ pana kiriyacittaṃ hoti, vipākapaccayo natthi. Nānākkhaṇikakammañca upanissayaṭṭhāne tiṭṭhati. Vipākapaccayena saddhiṃ cha paccayā na labbhanti. Jhānapaccayena saddhiṃ aṭṭhārasapaccayā labbhanti. Sesesu catūsu vipākacittesu pañca paccayā na labbhanti. Vipākapaccayena ca jhānapaccayena ca saddhiṃ ekūnavīsati paccayā labbhanti.

पंचद्वारावर्जन चित्त, दोन संपटिच्छन चित्ते आणि दोन उपेक्षा-संतीरण चित्ते अशा पाच चित्तांमध्ये दहा चेतसिके प्राप्त होतात: सात सर्वचित्तसाधारण आणि प्रकीर्णकांपैकी वितक्क, विचार व अधिमोक्ख. विज्ञानासह मिळून प्रत्येक चित्तात अकरा नामधर्म होतात. या चित्तांमध्ये झान-कृत्य प्राप्त होते. वेदना, एकग्गता, वितक्क आणि विचार हे झानप्रत्यय सिद्ध करतात. परंतु पंचद्वारावर्जन चित्त हे क्रियाचित्त असल्याने तेथे विपाकप्रत्यय नसतो. नानाक्षणिक कर्म हे उपनिस्सयाच्या स्थानावर असते. विपाकप्रत्ययासह सहा प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत. झानप्रत्ययासह अठरा प्रत्यय प्राप्त होतात. उर्वरित चार विपाकचित्तांमध्ये पाच प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत. विपाकप्रत्यय आणि झानप्रत्ययांसह एकोणीस प्रत्यय प्राप्त होतात.

Somanassasantīraṇe pītiyā saddhiṃ ekādasacetasikā yujjanti, manodvārāvajjanacitte ca vīriyena saddhiṃ ekādasāti viññāṇena saddhiṃ dvādasa [Pg.498] nāmadhammā honti. Hasituppādacitte pana pītiyā ca vīriyena ca saddhiṃ dvādasa cetasikāni yujjanti. Viññāṇena saddhiṃ terasa nāmadhammā honti. Tattha somanassasantīraṇe jhānaṅgesu pītimattaṃ adhikaṃ hoti, pubbe upekkhāsantīraṇadvaye viya pañcapaccayā na labbhanti. Ekūnavīsatipaccayā labbhanti. Manodvārā vajjanacitte ca vīriyamattaṃ adhikaṃ hoti, tañca indriyakicca jhāna kiccānisādheti. Adhipatikiccañca maggakiccañca na sādheti. Kiriya cittattāvipākapaccayo ca natthi. Pubbe pañcadvārāvajjanacitte viya vipāka paccayena saddhiṃ cha paccayā na labbhanti. Jhānapaccayena saddhiṃ aṭṭharasa paccayā labbhanti. Hasituppādacittepi kiriyacittattā vipākapaccayo natthi, javanacittattā pana āsevanaṃ atthi, vipākapaccayena saddhiṃ pañca paccayā na labbhanti. Āsevanapaccayena saddhiṃ ekūnavīsati paccayā labbhanti.

सोमनस्य-संतिरण चित्तामध्ये प्रीतीसह अकरा चैतसिक जोडलेले असतात. मनोद्वारावर्जन चित्तामध्ये वीर्यासह अकरा चैतसिक असतात आणि विज्ञानासह (चित्तासह) बारा नामधर्म होतात. हसितुत्पाद चित्तामध्ये मात्र प्रीती आणि वीर्य या दोघांसह बारा चैतसिक जोडलेले असतात; विज्ञानासह तेरा नामधर्म होतात. त्यामध्ये, सोमनस्य-संतिरण चित्तात ध्यान-अंगांच्या बाबतीत केवळ प्रीती अधिक असते; पूर्वीच्या दोन उपेक्षा-संतिरण चित्तांप्रमाणे पाच प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत, एकोणीस प्रत्यय प्राप्त होतात. मनोद्वारावर्जन चित्तामध्ये केवळ वीर्य अधिक असते, आणि ते इंद्रियकृत्य व ध्यानकृत्य साधते; परंतु अधिपतिकृत्य आणि मार्गकृत्य साधत नाही. क्रियाचित्त असल्यामुळे विपाकप्रत्ययही नसतो. पूर्वीच्या पंचद्वारावर्जन चित्ताप्रमाणे विपाकप्रत्ययासह सहा प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत, ध्यानप्रत्ययासह अठरा प्रत्यय प्राप्त होतात. हसितुत्पाद चित्तामध्ये देखील क्रियाचित्त असल्यामुळे विपाकप्रत्यय नसतो, परंतु जवनचित्त असल्यामुळे आसेवनप्रत्यय असतो; म्हणून विपाकप्रत्ययासह पाच प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत, आसेवनप्रत्ययासह एकोणीस प्रत्यय प्राप्त होतात.

Ahetukacittuppādesu paccayaghaṭanānayo niṭṭhito.

अहेतुक चित्तोत्पादांमधील प्रत्यय-संबंधांची योजना समाप्त झाली.

Akusalacittuppādesu paccayaghaṭanānayo

अकुशल चित्तोत्पादांमधील प्रत्यय-संबंधांची योजना.

Dvādasa akusalacittāni, dve mohamūlikāni aṭṭha lobha mūlikāni dve dosamūlikāni. Cuddasa pāpacetasikāni nāma moho ahirikaṃ anottappaṃ uddhaccanti idaṃ mohacatukkaṃ nāma. Lobho diṭṭhi mānoti idaṃ lobhatikkaṃ nāma. Doso issā macchariyaṃ kukkuccanti idaṃ dosacatukkaṃ nāma. Thinaṃ middhaṃ vicikicchāti idaṃ visuṃ tikkaṃ nāma.

बारा अकुशल चित्ते आहेत: दोन मोहमुलीक (मोहावर आधारित), आठ लोभमुलीक (लोभावर आधारित) आणि दोन द्वेषमुलीक (द्वेषावर आधारित). चौदा पापचैतसिक (अकुशल चैतसिक) आहेत: मोह, अहीरिक (निर्लज्जपणा), अनोत्तप्प (बेफिक्री) आणि उद्धच्च (विक्षेप) - या चौघांना 'मोहचतुष्क' म्हणतात. लोभ, दृष्टी (दिट्ठी) आणि मान (अभिमान) - या तिघांना 'लोभत्रिक' म्हणतात. द्वेष (दोस), ईर्ष्या (इस्सा), मत्सर (मच्छरिय) आणि कुक्कुच्च (पश्चात्ताप) - या चौघांना 'द्वेषचतुष्क' म्हणतात. थीन (आळस), मिद्ध (तंद्री) आणि विचिकित्सा (संशय) - या तिघांना 'स्वतंत्र त्रिक' म्हणतात.

Tattha lobho doso mohoti tayo mūladhammā hetupaccayā, diṭṭhi maggapaccayo, sesā dasadhammā visesapaccayā na honti.

त्यामध्ये लोभ, द्वेष आणि मोह हे तीन मूळ धर्म 'हेतुप्रत्यय' आहेत; दृष्टी (दिट्ठी) हा 'मार्गप्रत्यय' आहे; उर्वरित दहा धर्म विशेष प्रत्यय होत नाहीत.

Tattha dve mohamūlikāni nāma vicikicchāsampayuttacittaṃ uddhacca sampayuttacittaṃ. Tattha vicikicchāsampayuttacitte pannarasa cetasikāni uppajjanti satta sabbacittikāni ca vitakko vicāro vīriyanti tīṇi pakiṇṇakāni ca pāpacetasikesu mohacatukkañca vicikicchā cāti, cittena saddhiṃ soḷasa nāmadhammā honti. Imasmiṃ citte hetu paccayopi maggapaccayopi labbhanti. Tattha moho hetupaccayo, vitakko ca vīriyañca maggapaccayo, ekaggatā pana vicikicchāya duṭṭhattā imasmiṃ citte indriyakiccañca maggakiccañca na sādheti, jhānakiccamattaṃ sādheti. Adhipati ca pacchājāto vipāko cāti tayo paccayāna labbhanti, sesā ekavīsatipaccayā labbhanti. Uddhaccasampayuttacittepi vicikicchaṃ pahāya adhimokkhena saddhiṃ pannaraseva cetasikāni, soḷaseva nāmadhammā honti[Pg.499]. Imasmiṃ citte ekaggatā indriya kiccañca jhānakiccañca maggakiccañca sādheti, tayo paccayā na labbhanti, ekavīsati paccayā labbhanti.

त्यामध्ये दोन मोहमुलीक चित्ते म्हणजे: विचिकित्सा-संप्रयुक्त चित्त आणि उद्धच्च-संप्रयुक्त चित्त. त्यापैकी विचिकित्सा-संप्रयुक्त चित्तामध्ये पंधरा चैतसिक उत्पन्न होतात: सात सर्वचित्तसाधारण चैतसिक, आणि वितर्क, विचार व वीर्य हे तीन प्रकीर्णक चैतसिक, आणि पापचैतसिकांमधील मोहचतुष्क व विचिकित्सा; अशा प्रकारे चित्तासह सोळा नामधर्म होतात. या चित्तामध्ये हेतुप्रत्यय आणि मार्गप्रत्यय देखील प्राप्त होतात. त्यामध्ये मोह हा 'हेतुप्रत्यय' आहे; वितर्क आणि वीर्य हे 'मार्गप्रत्यय' आहेत; परंतु एकाग्रता ही विचिकित्सेमुळे दूषित झाल्यामुळे या चित्तात इंद्रियकृत्य आणि मार्गकृत्य साधत नाही, केवळ ध्यानकृत्य साधते. अधिपती, पश्चाज्जात आणि विपाक हे तीन प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत; उर्वरित एकवीस प्रत्यय प्राप्त होतात. उद्धच्च-संप्रयुक्त चित्तामध्ये देखील विचिकित्सा सोडून अधिमोक्षासह पंधराच चैतसिक असतात आणि सोळाच नामधर्म होतात. या चित्तामध्ये एकाग्रता ही इंद्रियकृत्य, ध्यानकृत्य आणि मार्गकृत्य साधते; म्हणून तीन प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत, एकवीस प्रत्यय प्राप्त होतात.

Aṭṭhasu lobhamūlikacittesu pana satta sabbacittikāni ca cha pakiṇṇakāni ca pāpesu mohacatukkañca lobhatikkañca thinamiddhañcāti dvāvīsati cetasikāni uppajjanti. Tesu lobho ca mohocāti dve mūlāni hetupaccayo. Chando ca cittañca vīriyañcāti tayo adhipatijātikā kadāci adhipatikiccaṃ sādhenti, ārammaṇādhipatipi ettha labbhati. Cetanā kammapaccayo. Tayo āhārā āhārapaccayo. Cittañca vedanā ca ekaggatā ca jīvitañca vīriyañcāti pañca indriyadhammā indriyapaccayo. Vitakko ca vicāro ca pīti ca vedanā ca ekaggatācāti pañca jhānaṅgāni jhānapaccayo. Vitakko ca ekaggatā ca diṭṭhi ca vīriyañcāti cattāri maggaṅgāni maggapaccayo. Pacchājāto ca vipāko cāti dve paccayā na labbhanti. Sesā dvāvīsati paccayā labbhanti.

आठ लोभमुलीक चित्तांमध्ये मात्र सात सर्वचित्तसाधारण, सहा प्रकीर्णक, आणि पापचैतसिकांमधील मोहचतुष्क, लोभत्रिक व थिन-मिद्ध (आळस-तंद्री) मिळून बावीस चैतसिक उत्पन्न होतात. त्यामध्ये लोभ आणि मोह ही दोन मुळे 'हेतुप्रत्यय' आहेत. छंद, चित्त आणि वीर्य हे तीन अधिपती-जातीचे धर्म कधीकधी अधिपतिकृत्य साधतात; येथे आलंबनाधिपती देखील प्राप्त होतो. चेतना हा 'कर्मप्रत्यय' आहे. तीन आहार हे 'आहारप्रत्यय' आहेत. चित्त, वेदना, एकाग्रता, जीवित आणि वीर्य हे पाच इंद्रियधर्म 'इंद्रियप्रत्यय' आहेत. वितर्क, विचार, प्रीती, वेदना आणि एकाग्रता हे पाच ध्यान-अंग 'ध्यानप्रत्यय' आहेत. वितर्क, एकाग्रता, दृष्टी (दिट्ठी) आणि वीर्य हे चार मार्ग-अंग 'मार्गप्रत्यय' आहेत. पश्चाज्जात आणि विपाक हे दोन प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत. उर्वरित बावीस प्रत्यय प्राप्त होतात.

Dvīsu dosamūlikacittesu pītiñca lobhatikkañca pahāya dosacatukkena saddhiṃ dvāvīsati eva cetasikāni, doso ca moho ca dve mūlāni, tayo adhipati jātikā, tayo āhārā, pañca indriyāni, cattāri jhānaṅgāni, tīṇi maggaṅgāni. Etthāpi dve paccayā na labbhanti, dvāvīsati paccayā labbhanti.

दोन द्वेषमुलीक चित्तांमध्ये प्रीती आणि लोभत्रिक सोडून, द्वेषचतुष्कासह बावीस चैतसिक असतात. द्वेष आणि मोह ही दोन मुळे (हेतुप्रत्यय) आहेत; तीन अधिपती-जातीचे धर्म, तीन आहार, पाच इंद्रिये, चार ध्यान-अंगे (प्रीती सोडून) आणि तीन मार्ग-अंगे (वितर्क, एकाग्रता आणि वीर्य) असतात. येथे देखील दोन प्रत्यय (पश्चाज्जात आणि विपाक) प्राप्त होत नाहीत, बावीस प्रत्यय प्राप्त होतात.

Akusalacittuppādesu paccayaghaṭanānayo niṭṭhito.

अकुशल चित्तोत्पादांमधील प्रत्यय-संबंधांची योजना समाप्त झाली.

Cittuppādesu paccayaghaṭanānayo

चित्तोत्पादांमधील प्रत्यय-संबंधांची योजना.

Ekanavuti sobhaṇacittāni nāma, catuvīsati kāma sobhaṇacittāni pannarasa rūpacittāni dvādasa arūpacittāni cattālīsa lokuttaracittāni. Tattha catuvīsati kāmasobhaṇa cittāni nāma aṭṭha kāmakusalacittāni aṭṭha kāmasobhaṇavipāka cittāni aṭṭha kāmasobhaṇakiriyacittāni.

एक्याण्णव शोभन चित्ते आहेत: चोवीस काम-शोभन चित्ते, पंधरा रूप-चित्ते, बारा अरूप-चित्ते आणि चाळीस लोकोत्तर चित्ते. त्यामध्ये चोवीस काम-शोभन चित्ते म्हणजे: आठ काम-कुशल चित्ते, आठ काम-शोभन विपाक चित्ते आणि आठ काम-शोभन क्रिया चित्ते.

Pañca vīsati kalyāṇacetasikāni nāma, alobho adoso amohoceti tīṇi kalyāṇamūlikāni ca saddhā ca sati ca hirī ca ottappañca tatramajjhattatā ca kāyapassaddhi ca citta passaddhi ca kāyalahutā ca cittalahutā ca kāyamudutā ca citta mudutā ca kāyakammaññatā ca citta kammaññatā ca kāyapāguññatā ca cittapāguññatā ca kāyujukatā ca cittujukatā [Pg.500] ca sammāvācā sammākammanto sammāājīvoti tisso viratiyo ca karuṇā muditāti dve appamaññāyo ca.

पंचवीस कल्याण (शोभन) चैतसिक आहेत: अलोभ, अद्वेष आणि अमोह हे तीन कल्याणमूलक (शोभन हेतू) चैतसिक; आणि श्रद्धा, सती (स्मृती), हिरी (लज्जा), ओत्तप्प (भय), तत्रमज्झत्तता (चित्त-समता), कायप्रस्रब्धी (चैतसिक-शांतता), चित्तप्रस्रब्धी (चित्त-शांतता), कायलघुता (चैतसिक-हळुवारपणा), चित्तलघुता (चित्त-हळुवारपणा), कायमृदुता (चैतसिक-मृदुता), चित्तमृदुता (चित्त-मृदुता), कायकर्मण्यता (चैतसिक-कार्यक्षमता), चित्तकर्मण्यता (चित्त-कार्यक्षमता), कायप्रागुण्यता (चैतसिक-प्रवीणता), चित्तप्रागुण्यता (चित्त-प्रवीणता), कायऋजुता (चैतसिक-सरळपणा), चित्तऋजुता (चित्त-सरळपणा); सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त आणि सम्यक् आजीव या तीन विरती; आणि करुणा व मुदिता या दोन अप्रमाण (असीम) भावना.

Tattha tīṇi kalyāṇamūlāni hetupaccayo, amoho pana adhipatipaccaye vīmaṃsādhipatināma, indriyapaccaye paññindriyaṃ nāma, maggapaccaye sammādiṭṭhi nāma. Saddhā indriyapaccaye saddhindriyaṃ nāma. Sati indriyapaccaye satindriyaṃ nāma, maggapaccaye sammāsati nāma. Tisso viratiyo maggapaccayo, sesā sattarasa dhammā visesapaccayā na honti.

त्यामध्ये तीन कल्याणमुळे (शोभन हेतू) 'हेतुप्रत्यय' आहेत; अमोह हा अधिपतीप्रत्ययात 'विमंसाधिपती' नावाने, इंद्रियप्रत्ययात 'प्रज्ञेंद्रिय' नावाने आणि मार्गप्रत्ययात 'सम्यक् दृष्टी' नावाने प्रकट होतो. श्रद्धा ही इंद्रियप्रत्ययात 'श्रद्धेंद्रिय' नावाने असते. सती (स्मृती) ही इंद्रियप्रत्ययात 'स्मृतींद्रिय' नावाने आणि मार्गप्रत्ययात 'सम्यक् स्मृती' नावाने असते. तीन विरती 'मार्गप्रत्यय' आहेत; उर्वरित सतरा धर्म विशेष प्रत्यय होत नाहीत.

Aṭṭhasu kāmakusalacittesu aṭṭhatiṃsa cetasikāni saṅgayhanti, satta sabbacittikāni cha pakiṇṇakāni pañcavīsati kalyāṇāni. Tesu ca pīti catūsu somanassikesu eva, amoho catūsu ñāṇasampayuttesu eva, tisso viratiyo sikkhāpadasīlapūraṇa kāle eva, dve appamaññāyo sattesu kāruññamodanākāresu evāti. Imesupi aṭṭhasu cittesu dve vā tīṇi vā kalyāṇamūlāni hetupaccayo, chando ca cittañca vīriyañca vīmaṃsācāti catūsu adhipatijātikesu ekamekova kadāci adhipatipaccayo. Cetanā kammapaccayo. Tayo āhārā āhārapaccayo. Cittañca vedanā ca ekaggatā ca jīvitañca saddhā ca sati ca vīriyañca paññācāti aṭṭha indriyāni indriyapaccayo. Vitakko ca vicāro ca pīti ca vedanā ca ekaggatācāti pañcajhānaṅgāni jhānapaccayo. Paññā ca vitakko ca tisso viratiyo ca sati ca vīriyañca ekaggatācāti aṭṭha maggaṅgāni maggapaccayo. Imesupi aṭṭhasu cittesu pacchājāto ca vipākocāti dve paccayā na labbhanti, sesā dvāvīsatipaccayā labbhanti.

आठ कामावचर कुशल चित्तांमध्ये अडतीस चैतसिक समाविष्ट होतात: सात सर्वचित्तसाधारण, सहा प्रकीर्णक आणि पंचवीस शोभन. त्यांपैकी, प्रीती केवळ चार सोमनस्य-सहगत चित्तांमध्येच समाविष्ट होते; अमोह केवळ चार ज्ञानसंप्रयुक्त चित्तांमध्येच समाविष्ट होतो; तीन विरती केवळ शिक्षापद आणि शीलाचे पालन करतेवेळीच समाविष्ट होतात; आणि दोन अप्रमाण्य केवळ प्राण्यांच्या दुःख किंवा सुखाविषयी कारुण्य व मोदन (सहानुभूती) भाव असतानाच उत्पन्न होतात. या आठ चित्तांमध्ये दोन किंवा तीन शोभन मुळे हे 'हेतुप्रत्यय' असतात. छंद, चित्त, वीर्य आणि विमंसा या चार अधिपतींपैकी कोणताही एकच कधीतरी 'अधिपतिप्रत्यय' होतो. चेतना हा 'कम्मप्रत्यय' आहे. तीन आहार हे 'आहारप्रत्यय' आहेत. चित्त, वेदना, एकाग्रता, जीवित, श्रद्धा, सती, वीर्य आणि प्रज्ञा हे आठ इंद्रिय 'इंद्रियप्रत्यय' आहेत. वितर्क, विचार, प्रीती, वेदना आणि एकाग्रता हे पाच ध्यान-अंग 'ध्यानप्रत्यय' आहेत. प्रज्ञा, वितर्क, तीन विरती, सती, वीर्य आणि एकाग्रता हे आठ मार्ग-अंग 'मार्गप्रत्यय' आहेत. म्हणून, या आठ चित्तांमध्ये केवळ 'पच्छाजात' आणि 'विपाक' हे दोन प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत; उर्वरित बावीस प्रत्यय प्राप्त होतात.

Aṭṭhasu kāmasobhaṇakiriyacittesu tisso viratiyo na labbhanti, kusalesu viya dve paccayā na labbhanti, dvāvīsati paccayā labbhanti.

आठ कामावचर शोभन क्रियाचित्तांमध्ये तीन विरती प्राप्त होत नाहीत. कुशल चित्तांप्रमाणेच येथेही दोन प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत आणि बावीस प्रत्यय प्राप्त होतात.

Aṭṭhasu kāmasobhaṇavipākesu tisso viratiyo ca dve appamaññāyo ca na labbhanti. Adhipatipaccayo ca pacchājāto ca āsevanañcāti tayo paccayā na labbhanti, ekavīsati paccayā labbhanti.

आठ कामावचर शोभन विपाक चित्तांमध्ये तीन विरती आणि दोन अप्रमाण्य प्राप्त होत नाहीत. अधिपतिप्रत्यय, पच्छाजातप्रत्यय आणि आसेवनप्रत्यय हे तीन प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत; उर्वरित एकवीस प्रत्यय प्राप्त होतात.

Upari rūpārūpalokuttaracittesupi dvāvīsatipaccayato atirekaṃ natthi. Tasmā catūsu ñāṇasampayuttakāmakusala cittesu viya imesu paccayaghaṭanā veditabbā.

वरील रूप, अरूप आणि लोकोत्तर चित्तांमध्येही बावीस प्रत्ययांपेक्षा अधिक प्रत्यय नसतात. म्हणून, चार ज्ञानसंप्रयुक्त कामावचर कुशल चित्तांप्रमाणेच या चित्तांमध्ये प्रत्ययांची जुळणी समजून घ्यावी.

Evaṃ sante kasmā tāni cittāni kāmacittato mahanta tarāni ca paṇītatarāni ca hontīti. Āsevanamahantattā. Tāni hi cittāni bhāvanākammavisesehi [Pg.501] siddhāni honti, tasmā tesu āsevanapaccayo mahanto hoti. Āsevana mahantattā ca indriyapaccayopi jhānapaccayopi maggapaccayopi aññepi vā tesaṃ paccayā mahantā honti. Paccayānaṃ uparūpari mahantattā tāni cittāni uparūpari ca kāmacittato mahantatarāni ca paṇītatarāni ca hontīti.

जर असे आहे, तर ती चित्ते कामावचर चित्तांपेक्षा अधिक महान आणि अधिक प्रणीत का असतात? आसेवनाच्या महानतेमुळे. कारण ती चित्ते विशिष्ट भावनाकर्मांद्वारे (ध्यानसाधनेच्या अभ्यासाने) सिद्ध झालेली असतात, म्हणून त्यांच्यामध्ये आसेवनप्रत्यय महान असतो. आसेवनाच्या महानतेमुळे इंद्रियप्रत्यय, ध्यानप्रत्यय, मार्गप्रत्यय आणि त्यांचे इतर प्रत्यय देखील महान होतात. प्रत्ययांच्या उत्तरोत्तर महानतेमुळे, ती चित्ते देखील कामावचर चित्तांपेक्षा उत्तरोत्तर अधिक महान आणि अधिक प्रणीत होतात.

Cittuppādesu paccayaghaṭanānayo niṭṭhito.

चित्तोत्पादांमधील प्रत्यय-जुळणीची पद्धत समाप्त झाली.

Rūpakalāpesu paccayaghaṭanānayo

रूपकलापांमधील प्रत्यय-जुळणीची पद्धत

Rūpakalāpesu paccayaghaṭanānayo vuccate. Aṭṭhavīsati rūpāni nāma, cattāri mahābhūtāni pathavī āpo tejo vāyo. Pañca pasādarūpāni cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo. Pañca gocararūpāni rūpaṃ saddo gandho raso phoṭṭhabbaṃ. Tattha phoṭṭhabbaṃ tividhaṃ pathavīphoṭṭhabbaṃ tejophoṭṭhabbaṃ vāyophoṭṭhabbaṃ. Dve bhāvarūpāni itthibhāvarūpaṃ pumbhāvarūpaṃ. Ekaṃ jīvitarūpaṃ, ekaṃ hadayarūpaṃ. Ekaṃ āhārarūpaṃ. Ekaṃ ākāsadhāturūpaṃ. Dve viññattirūpāni kāyaviññattirūpaṃ vacīviññatti rūpaṃ. Tīṇi vikārarūpāni lahutā mudutā kammaññatā. Cattāri lakkhaṇarūpāni upacayo santati jaratā aniccatā.

रूपकलापांमधील प्रत्यय-जुळणीची पद्धत सांगितले जात आहे. अठ्ठावीस रूपे म्हणजे: चार महाभूते - पठवी, आपो, तेजो, वायो. पाच प्रसादरूपे - चक्षु, सोत, घान, जिव्हा, काय. पाच गोचररूपे - रूप, सद्द, गंध, रस, फोठ्ठब्ब. त्यांपैकी फोठ्ठब्ब (स्पर्श) तीन प्रकारचा आहे - पठवी-स्पर्श, तेजो-स्पर्श आणि वायो-स्पर्श. दोन भावरूपे - स्त्रीभावरूप आणि पुंभावरूप. एक जीवितरूप. एक हृदयवस्तुरूप. एक आहाररूप. एक आकाशधातुरूप. दोन विज्ञप्तिरूपे - कायविज्ञप्तिरूप आणि वचीविज्ञप्तिरूप. तीन विकाररूपे - लहुता, मुदुता, कम्मञ्ञता. चार लक्षणरूपे - उपचय, संतती, जरता आणि अनित्यता.

Tattha cha rūpadhammā rūpadhammānaṃ paccayā honti cattāri mahābhūtāni ca jīvitarūpañca āhārarūpañca. Tattha cattāri mahā bhūtāni aññamaññassa pañcahi paccayehi paccayā honti sahajātena ca aññamaññena ca nissayena ca atthiyā ca avigatenaca. Sahajātānaṃ upādārūpānaṃ aññamaññavajjitehi catūhi paccayehi paccayā honti. Jīvitarūpaṃ sahajātānaṃ kammajarūpānaṃ indriyapaccayena paccayo. Āhārarūpaṃ sahajātānañca asahajātānañca sabbesaṃ ajjhattarūpadhammānaṃ āhārapaccayena paccayo.

त्यांपैकी सहा रूपधर्म हे रूपधर्मांचे प्रत्यय होतात: चार महाभूते, जीवितरूप आणि आहाररूप. त्यांपैकी चार महाभूते एकमेकांसाठी पाच प्रत्ययांनी प्रत्यय होतात: सहजात, अञ्ञमञ्ञ, निस्सय, अत्थि आणि अविगत. ती आपल्या सहजात उपादारूपांसाठी 'अञ्ञमञ्ञ' वगळता उर्वरित चार प्रत्ययांनी प्रत्यय होतात. जीवितरूप हे सहजात कर्मज रूपांसाठी 'इंद्रियप्रत्यया'ने प्रत्यय होते. आहाररूप हे सहजात आणि असहजात अशा सर्व आंतरिक रूपधर्मांसाठी 'आहारप्रत्यया'ने प्रत्यय होते.

Tattheva terasa rūpadhammā nāmadhammānaṃ visesapaccayā honti, pañcapasādarūpāni ca satta gocararūpāni ca hadayavatthurūpañca. Tattha pañca pasādarūpāni pañcannaṃ viññāṇadhātūnaṃ mātaro viya puttakānaṃ vatthupurejātena ca vatthupurejātindriyena ca vatthu purejātavippayuttena ca paccayā honti. Satta gocararūpāni pañcannaṃ viññāṇadhātūnaṃ tissannaṃ manodhātūnañca pitaro viya puttakānaṃ ārammaṇapurejātena paccayā honti. Hadayavatthurūpaṃ dvinnaṃ manodhātu manoviññāṇadhātūnaṃ rukkho viya rukkhadevatānaṃ yathārahaṃ [Pg.502] paṭisandhikkhaṇe sahajātanissayena pavattikāle vatthupurejātena ca vatthupurejātavippayuttena ca paccayo hoti.

तेथेच, तेरा रूपधर्म हे नामधर्मांचे विशेष प्रत्यय होतात: पाच प्रसादरूपे, सात गोचररूपे आणि हृदयवस्तुरूप. त्यांपैकी, जशी माता आपल्या पुत्रांशी संबंधित असते, तसेच पाच प्रसादरूपे पाच विज्ञानधातूंचे 'वत्थुपुरेजात', 'वत्थुपुरेजातिन्द्रिय' आणि 'वत्थुपुरेजातविप्पयुत्त' या प्रत्ययांनी प्रत्यय होतात. आणि जसा पिता आपल्या पुत्रांशी संबंधित असतो, तसेच सात गोचररूपे पाच विज्ञानधातूंचे आणि तीन मनोधातूंचे 'आरम्मणपुरेजात' प्रत्ययाने प्रत्यय होतात. त्याचप्रमाणे, जसा वृक्ष त्यावर राहणाऱ्या वृक्षदेवतेशी संबंधित असतो, तसेच हृदयवस्तुरूप हे दोन धातूंचे - मनोधातू आणि मनोविज्ञानधातूंचे - प्रतिसंधीच्या क्षणी 'सहजातनिस्सय' प्रत्ययाने आणि प्रवृत्तीच्या काळात 'वत्थुपुरेजात' व 'वत्थुपुरेजातविप्पयुत्त' प्रत्ययाने योग्यतेनुसार प्रत्यय होते.

Tevīsati rūpakalāpā. Tattha ekāya rajjuyā bandhitānaṃ kesānaṃ kesakalāpo viya tiṇānaṃ tiṇakalāpo viya ekena jātirūpena bandhitānaṃ rūpadhammānaṃ kalāpo paripiṇḍirūpa kalāpo nāma.

तेवीस रूपकलाप आहेत. त्यांपैकी, एका दोरीने बांधलेल्या केसांच्या जुडग्याला 'केशकलाप' म्हटल्याप्रमाणे किंवा गवताच्या पेंढीला 'तृणकलाप' म्हटल्याप्रमाणे, एकाच उत्पत्ती-रूपाने एकत्र बांधलेल्या रूपधर्मांच्या समूहाला 'परिपिंड रूपकलाप' असे म्हणतात.

Tattha cattāri mahābhūtāni vaṇṇo gandho raso ojāti ime aṭṭha dhammā eko sabbamūlakalāpo nāma, sabbamūlaṭṭhakanti ca vuccati.

त्यामध्ये चार महाभूते, वर्ण, गंध, रस आणि ओजा हे आठ धर्म मिळून एक 'सर्वमूलकलाप' बनतो, ज्याला 'सर्वमूलक अष्टक' असेही म्हणतात.

Nava kammajarūpakalāpā, – jīvitanavakaṃ vatthudasakaṃ kāya dasakaṃ itthibhāvadasakaṃ pumbhāvadasakaṃ cakkhudasakaṃ sotadasakaṃ ghānadasakaṃ jivhādasakaṃ. Tattha sabbamūlaṭṭhakamevajīvitarūpena saha jīvitanavakaṃ nāma. Etadeva kammajakalāpesu mūlanavakaṃ hoti. Mūlanavakameva yathākkamaṃ hadayavatthurūpādīhi aṭṭharūpehi saha vatthudasakādīni aṭṭhadasakāni bhavati. Tattha jīvitanavakañca kāyadasakañca bhāvadasakānicāti cattāro kalāpā sakala kāye pavattanti. Tattha jīvitanavakanti pācakaggi ca kāyaggi ca vuccati. Pācakaggi nāma pācakatejo koṭṭhāso, so āmāsaye pavattitvā asitapītakhāyitasāyitāni paripāceti. Kāyaggi nāma sakalakāyabyāpako usmātejo koṭṭhāso, so sakala kāye pavattitvā pittasemhalohitāni apūtīni vippasannāni karoti. Tesaṃ dvinnaṃ visamavuttiyā sati sattā bahvābādhā honti, samavuttiyā sati appābādhā. Tadubhayaṃ jīvitanavakaṃ sattānaṃ āyuṃ sampādeti. Vaṇṇaṃ sampādeti. Kāyadasakaṃ sakalakāye sukhasamphassa dukkhasamphassāni sampādeti. Bhāva dasakāni itthīnaṃ sabbe itthākāre sampādeti. Purisānaṃ sabbe purisākāre sampādehi. Sesāni vatthudasakādīni pañcadasakāni padesadasakāni nāma. Tattha vatthudasakaṃ hadayakosabbhantare pavattitvā sattānaṃ nānāpakārāni sucintitaducintitāni sampādeti. Cakkhudasakādīni cattāri dasakāni cakkhuguḷa kaṇṇabila nāsabila jivhātalesu pavattitvā dassana savana ghāyana sāyanāni sampādeti.

नऊ कर्मज रूपकलाप आहेत – जीवित-नवक, वस्तु-दशक, काय-दशक, स्त्रीभाव-दशक, पुंभाव-दशक, चक्षु-दशक, श्रोत-दशक, घ्राण-दशक आणि जिव्हा-दशक. त्यापैकी, मूळ अष्टक हेच जीवित-रूपासह 'जीवित-नवक' म्हटले जाते. हेच कर्मज कलापांमध्ये 'मूळ नवक' असते. हे मूळ नवकच अनुक्रमाने हृदयवस्तू इत्यादी आठ रूपांसह मिळून वस्तु-दशक इत्यादी आठ दशक बनते. त्यामध्ये जीवित-नवक, काय-दशक आणि दोन भाव-दशक हे चार कलाप संपूर्ण शरीरात प्रवृत्त होतात. येथे जीवित-नवक म्हणजे पाचक अग्नी आणि काय-अग्नी असे म्हटले जाते. पाचक अग्नी म्हणजे पाचक तेजो धातूचा भाग, जो आमाशयात राहून खाल्लेले, प्यायलेले, चावलेले आणि चाटलेले अन्न पचवतो. काय-अग्नी म्हणजे संपूर्ण शरीरात पसरलेला उष्मा-तेजो धातूचा भाग, जो संपूर्ण शरीरात राहून पित्त, कफ आणि रक्त यांना दुर्गंधीरहित व शुद्ध करतो. या दोन्हीच्या विषम प्रवृत्तीमुळे प्राणी खूप आजारी पडतात आणि सम प्रवृत्तीमुळे निरोगी राहतात. ते दोन्ही प्राण्यांना आयुष्य आणि उत्तम वर्ण प्रदान करतात. काय-दशक संपूर्ण शरीरात सुख-स्पर्श आणि दुःख-स्पर्श घडवून आणते. भाव-दशके स्त्रियांमध्ये सर्व स्त्री-वैशिष्ट्ये उत्पन्न करतात आणि पुरुषांमध्ये सर्व पुरुष-वैशिष्ट्ये उत्पन्न करतात. उरलेले वस्तु-दशक इत्यादी पाच दशक हे 'प्रदेश-दशक' म्हटले जातात. त्यापैकी वस्तु-दशक हृदयकोशाच्या आत राहून प्राण्यांचे विविध प्रकारचे सुविचार आणि दुविचार घडवून आणते. चक्षु-दशक इत्यादी चार दशक हे अनुक्रमाने डोळ्याची बाहुली, कानाचा मार्ग, नाकाचा मार्ग आणि जिभेच्या पृष्ठभागावर राहून दर्शन, श्रवण, घ्राण आणि आस्वादन घडवून आणतात.

Aṭṭha cittajarūpakalāpā, sabbamūlaṭṭhakaṃ saddanavakaṃ kāya viññattinavakaṃ saddavacīviññattidasakanti cattāro mūlakalāpā ca teyeva lahutā mudutā kammaññatāsaṅkhātehi tīhi vikāra rūpehi saha cattāro savikārakalāpā ca.

आठ चित्तज रूपकलाप आहेत – शुद्ध अष्टक, शब्द-नवक, काय-विज्ञप्ति-नवक आणि शब्द-वची-विज्ञप्ति-दशक हे चार मूळ कलाप; आणि तेच चार कलाप लघुता, मृदुता व कर्मण्यता या तीन विकार-रूपांसह मिळून चार सविकार-कलाप होतात.

Tattha [Pg.503] sarīradhātūnaṃ visamappavattikāle gilānassa mūla kalāpāni eva pavattanti. Tadā hi tassa sarīrarūpāni garūni vā thaddhāni vā akammaññāni vā honti, yathāruci iriyapathaṃpi pavattetuṃ aṅga paccaṅgānipi cāletuṃ vacanaṃpi kathetuṃ dukkho hoti. Sarīradhātūnaṃ samappavattikāle pana agilānassa garuthaddhādīnaṃ sarīradosānaṃ abhāvato savikārā pavattanti. Tesu ca cittaṅgavasena kāyaṅga calane dve kāyaviññattikalāpā pavattanti. Cittavaseneva mukhato vacanasaddappavattikāle dve vacīviññattikalāpā, cittavaseneva akkharavaṇṇarahitānaṃ hasanarodanādīnaṃ avacanasaddānaṃ mukhato pavattikāle dve saddakalāpā, sesakālesu dve ādi kalāpā pavattanti.

त्यामध्ये, शरीरातील धातूंच्या विषम प्रवृत्तीच्या वेळी आजारी माणसाच्या शरीरात केवळ मूळ कलापच प्रवृत्त होतात. कारण त्यावेळी त्याची शरीर-रूपे जड, ताठर किंवा अकर्मण्य होतात; त्याला आपल्या इच्छेनुसार शारीरिक हालचाली करणे, हातपाय हलवणे किंवा बोलणे देखील कठीण होते. परंतु, शरीरातील धातूंच्या सम प्रवृत्तीच्या वेळी निरोगी माणसाच्या शरीरात जडत्व, ताठरपणा इत्यादी शारीरिक दोषांचा अभाव असल्यामुळे सविकार कलाप प्रवृत्त होतात. त्यामध्ये, चित्ताच्या प्रेरणेने शरीराचे अवयव हलवताना दोन काय-विज्ञप्ति-कलाप प्रवृत्त होतात. चित्ताच्याच प्रेरणेने मुखातून वाचेचे शब्द निघताना दोन वची-विज्ञप्ति-कलाप प्रवृत्त होतात. चित्ताच्याच प्रेरणेने अक्षरे व वर्णांशिवाय हसणे, रडणे इत्यादी अवाचक शब्द मुखातून निघताना दोन शब्द-कलाप प्रवृत्त होतात, आणि इतर वेळी पहिले दोन कलाप प्रवृत्त होतात.

Cattāro utujarūpakalāpā, sabbamūlaṭṭhakaṃ saddanavakanti dve mūlakalāpā ca dve savikārakalāpā ca. Tattha ayaṃ kāyo yāvajīvaṃ iriyāpathasotaṃ anugacchanto yāpeti, tasmā iriyāpathanānattaṃ paṭicca imasmiṃ kāye khaṇe khaṇe dhātūnaṃ samappavattivisamappavattiyo paññāyanti. Tathā utunānattaṃ paṭicca āhāranānattaṃ paṭicca vātātapasapphassanānattaṃ paṭicca kāyaṅga parihāranānattaṃ paṭicca attūpakkamaparūpakkamanānattaṃ paṭicca. Tattha visamappavattikāle dve mūlakalāpā eva pavattanti, samappavattikāle dve savikārā. Tesu ca dve saddakalāpā cittajasaddato paramparasaddesu ca aññesu loke nānappakārasaddesu ca pavattanti.

चार ऋतुज रूपकलाप आहेत – शुद्ध अष्टक आणि शब्द-नवक हे दोन मूळ कलाप; आणि दोन सविकार कलाप. त्यामध्ये, हा देह आयुष्यभर शारीरिक हालचालींच्या प्रवाहाला अनुसरून टिकून राहतो, म्हणून शारीरिक हालचालींच्या विविधतेमुळे या शरीरात क्षणाक्षणाला धातूंची सम प्रवृत्ती आणि विषम प्रवृत्ती दिसून येते. तसेच ऋतूंच्या विविधतेमुळे, आहाराच्या विविधतेमुळे, वारा व ऊन यांच्या स्पर्शाच्या विविधतेमुळे, शरीराच्या देखभालीच्या विविधतेमुळे आणि स्वतःच्या किंवा इतरांच्या प्रयत्नांच्या विविधतेमुळे (हे घडते). त्यामध्ये, विषम प्रवृत्तीच्या वेळी केवळ दोन मूळ कलापच प्रवृत्त होतात, आणि सम प्रवृत्तीच्या वेळी दोन सविकार कलाप प्रवृत्त होतात. त्यापैकी दोन शब्द-कलाप हे चित्तज शब्दांपासून निर्माण होणाऱ्या परंपरा-शब्दांमध्ये आणि जगातील इतर विविध प्रकारच्या शब्दांमध्ये प्रवृत्त होतात.

Dve āhārajarūpakalāpā, – sabbamūlaṭṭhakaṃ savikāranti. Ime dve kalāpā sappāyena vā asappāyena vā āhārena jātānaṃ samarūpavisamarūpānaṃ vasena veditabbā.

दोन आहारज रूपकलाप आहेत – शुद्ध अष्टक आणि सविकार कलाप. हे दोन कलाप अनुकूल किंवा प्रतिकूल आहाराने उत्पन्न होणाऱ्या सम-रूप आणि विषम-रूपांच्या द्वारे समजून घ्यावेत.

Ākāsadhātu ca lakkhaṇarūpānicāti pañcarūpāni kalāpa muttāni honti. Tesu ākāsadhātu kalāpānaṃ antarā pariccheda mattattā kalāpamuttā hoti. Lakkhaṇarūpāni saṅkhatabhūtānaṃ rūpa kalāpānaṃ saṅkhatabhāvajānanatthāya lakkhaṇamattattā kalāpa muttāni.

आकाशधातू आणि लक्षण-रूपे ही पाच रूपे कलापमुक्त असतात. त्यापैकी, आकाशधातू हा कलापांमधील केवळ सीमा-विभाग दर्शवणारा असल्यामुळे कलापमुक्त आहे. लक्षण-रूपे ही संस्कृत रूपकलापांचे संस्कृतत्व जाणण्यासाठी केवळ लक्षणमात्र असल्यामुळे कलापमुक्त आहेत.

Ime tevīsati kalāpā ajjhattasantāne labbhanti. Bahiddhā santāne pana dve utujamūlakalāpā eva labbhanti. Tattha dve rūpa santānāni ajjhattasantānañca bahiddhāsantānañca. Tattha ajjhattasantānaṃ nāma sattasantānaṃ vuccati. Bahiddhāsantānaṃ nāma pathavīpabbatanadīsamudda rukkhatiṇādīni vuccati. Tattha ajjhattasantāne aṭṭhavīsati rūpāni tevīsati rūpakalāpāni labbhanti.

हे तेवीस कलाप अध्यात्म-संतानामध्ये आढळतात. बाह्य संतानामध्ये मात्र केवळ दोन ऋतुज मूळ कलापच आढळतात. त्यामध्ये रूप-संतान दोन प्रकारचे आहे – अध्यात्म-संतान आणि बाह्य-संतान. त्यापैकी, अध्यात्म-संतान म्हणजे प्राण्यांचे संतान म्हटले जाते. बाह्य-संतान म्हणजे पृथ्वी, पर्वत, नद्या, समुद्र, वृक्ष, गवत इत्यादी म्हटले जाते. त्या अध्यात्म-संतानामध्ये अठ्ठावीस रूपे आणि तेवीस रूपकलाप आढळतात.

Tattha [Pg.504] paṭisandhināmadhammā paṭisandhikkhaṇe kammajarūpakalāpānaṃ chadhā paccayā honti catūhi mahāsahajātehi ca vipākena ca vippayuttena ca. Hadayavatthurūpassa pana aññamaññena saha sattadhā paccayā honti. Tesveva nāmadhammesu hetudhammā hetubhāvena, cetanā kammabhāvena, āhāradhammā āhārabhāvena, indriya dhammā indriyabhāvena, jhānadhammā jhāna bhāvena, maggadhammā magga bhāvenāti yathārahaṃ chadhā paccayā honti. Atītāni pana kusalākusalakammāni ekadhāva paccayā honti kammapaccayena, paṭhamabhavaṅgādikā pacchājātā pavattanāmadhammā purejātānaṃ kammajarūpa kalāpānaṃ ekadhā paccayā honti pacchājātena. Ettha ca pacchājāta vacanena cattāro pacchājātajātikā paccayā gahitā honti. Atītāni ca kammāni ekadhāva paccayā honti. Evaṃ nāmadhammā kammajarūpakalāpānaṃ yathārahaṃ cuddasahi paccayehi paccayā honti. Idha dasapaccayā na labbhanti ārammaṇañca adhipati ca anantarañca samanantarañca upanissayo ca purejāto ca āsevanañca sampayutto ca natthi ca vigato ca.

तेथे, प्रतिसंधीच्या क्षणी प्रतिसंधी नामधर्म हे कर्मज-रूपकलापांचे सहा प्रकारे प्रत्यय होतात: चार महासहजात, विपाक आणि विप्रयुक्त प्रत्ययांद्वारे. परंतु, हृदयवस्तू रूपासाठी परस्परांच्या संबंधाने सात प्रकारे प्रत्यय होतात. त्या नामधर्मांमध्येच, हेतुधर्म हे हेतुभावाने, चेतना ही कर्मभावाने, आहारधर्म हे आहारभावाने, इंद्रियधर्म हे इंद्रियभावाने, ध्यानधर्म हे ध्यानभावाने आणि मार्गधर्म हे मार्गभावाने, अशा प्रकारे योग्यतेनुसार सहा प्रकारे प्रत्यय होतात. भूतकाळातील कुशल आणि अकुशल कर्मे ही कर्मप्रत्ययाद्वारे केवळ एकाच प्रकारे प्रत्यय होतात. पहिल्या भवांग इत्यादी नंतर उत्पन्न होणारे प्रवृत्ती-नामधर्म हे आधी उत्पन्न झालेल्या कर्मज-रूपकलापांचे 'पश्चातजात' प्रत्ययाद्वारे एकाच प्रकारे प्रत्यय होतात. आणि येथे 'पश्चातजात' या शब्दाने पश्चातजात वर्गातील चार प्रत्यय ग्रहण केले जातात. आणि भूतकाळातील कर्मे केवळ एकाच प्रकारे प्रत्यय होतात. अशा प्रकारे, नामधर्म हे कर्मज-रूपकलापांचे योग्यतेनुसार चौदा प्रत्ययांद्वारे प्रत्यय होतात. येथे दहा प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत: आलंबन, अधिपती, अनंतर, समनंतर, उपनिस्सय, पुरेजात, आसेवन, संपयुत्त, नत्थि आणि विगत.

Pavattikāle rūpajanakā nāmadhammā attanā sahajātānaṃ cittajarūpakalāpānaṃ pañcadhā paccayā honti catūhi mahāsaha jātehi ca vippayuttena ca. Tesveva nāmadhammesu hetudhammā hetubhāvena, adhipatidhammā adhipatibhāvena, cetanā kammabhāvena, vipākadhammā vipākabhāvena, āhāradhammā āhāra bhāvena, indriyadhammā indriyabhāvena, jhānadhammā jhānabhāvena, maggadhammā maggabhāvenāti yathārahaṃ aṭṭhadhā paccayā honti. Pacchājātā sabbe nāmadhammā purejātānaṃ cittajarūpakalāpānaṃ ekadhā paccayā honti pacchājātena. Evaṃ nāmadhammā cittajarūpa kalāpānaṃ yathārahaṃ cuddasahi paccayehi paccayā honti. Idhapi dasa paccayā na labbhanti ārammaṇañca anantarañca samanantarañca aññamaññañca upanissayo ca purejāto ca āsevanañca sampayutto ca natthi ca vigato ca.

प्रवृत्तीकाळात रूप उत्पन्न करणारे नामधर्म हे स्वतःसह उत्पन्न होणाऱ्या चित्तज-रूपकलापांचे पाच प्रकारे प्रत्यय होतात: चार महासहजात प्रत्ययांद्वारे आणि विप्रयुक्त प्रत्ययाद्वारे. त्या नामधर्मांमध्येच, हेतुधर्म हे हेतुभावाने, अधिपतीधर्म हे अधिपतीभावाने, चेतना ही कर्मभावाने, विपाकधर्म हे विपाकभावाने, आहारधर्म हे आहारभावाने, इंद्रियधर्म हे इंद्रियभावाने, ध्यानधर्म हे ध्यानभावाने आणि मार्गधर्म हे मार्गभावाने, अशा प्रकारे योग्यतेनुसार आठ प्रकारे प्रत्यय होतात. नंतर उत्पन्न होणारे सर्व नामधर्म हे आधी उत्पन्न झालेल्या चित्तज-रूपकलापांचे 'पश्चातजात' प्रत्ययाद्वारे एकाच प्रकारे प्रत्यय होतात. अशा प्रकारे, नामधर्म हे चित्तज-रूपकलापांचे योग्यतेनुसार चौदा प्रत्ययांद्वारे प्रत्यय होतात. येथेही दहा प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत: आलंबन, अनंतर, समनंतर, अन्योन्य, उपनिस्सय, पुरेजात, आसेवन, संपयुत्त, नत्थि आणि विगत.

Paṭisandhicittassa ṭhitikālato paṭṭhāya pavattikāle sabbepi nāmadhammā sabbesaṃ utujarūpakalāpānañca āhārajarūpa kalāpānañca ekadhā paccayā honti pacchājātavasena. Etthapi pacchājātavacanena cattāro pacchājātajātikā gahitā honti, sesā vīsati paccayā na labbhanti.

प्रतिसंधी चित्ताच्या स्थितीकाळापासून सुरू होऊन प्रवृत्तीकाळात सर्वच नामधर्म हे सर्व ऋतुज-रूपकलापांचे आणि आहारज-रूपकलापांचे 'पश्चातजात' भावाने एकाच प्रकारे प्रत्यय होतात. येथेही 'पश्चातजात' या शब्दाने पश्चातजात वर्गातील चार प्रत्यय ग्रहण केले जातात, उर्वरित वीस प्रत्यय प्राप्त होत नाहीत.

Sabbesu pana tevīsatiyā rūpakalāpesucattāromahā bhūtā aññamaññassa pañcadhā paccayā honti catūhi mahāsaha jātehi ca aññamaññena ca, sahajātānaṃ upādārūpānaṃ catudhā paccayā honti catūhi mahāsahajātehi[Pg.505]. Āhārarūpaṃ sahajātānañca asahajātānañca sabbesaṃ ajjhattarūpakalāpānaṃ āhāra paccayena paccayo hoti. Navasu kammajarūpakalāpesu jīvitarūpaṃ sahajātānameva rūpānaṃ indriyapaccayena paccayo hoti. Evaṃ ajjhattarūpadhammā ajjhattarūpadhammānaṃ sattadhā paccayā honti. Bahiddhā rūpadhammā pana bahiddhābhūtānaṃ dvinnaṃ utujarūpakalāpānaṃ pañcadhā paccayā hontīti.

परंतु, सर्व तेवीस रूपकलापांमध्ये चार महाभूत हे परस्परांचे पाच प्रकारे प्रत्यय होतात: चार महासहजात प्रत्ययांद्वारे आणि अन्योन्य प्रत्ययाद्वारे; आणि सहजात उपादारूपांचे चार महासहजात प्रत्ययांद्वारे चार प्रकारे प्रत्यय होतात. आहाररूप हे सहजात आणि असहजात अशा सर्व आध्यात्मिक रूपकलापांचे आहारप्रत्ययाद्वारे प्रत्यय होते. नऊ कर्मज-रूपकलापांमध्ये जीवितरूप हे केवळ सहजात रूपांचेच इंद्रियप्रत्ययाद्वारे प्रत्यय होते. अशा प्रकारे, आध्यात्मिक रूपधर्म हे आध्यात्मिक रूपधर्मांचे सात प्रकारे प्रत्यय होतात. परंतु, बाह्य रूपधर्म हे बाह्य महाभूतांच्या दोन ऋतुज-रूपकलापांचे पाच प्रकारे प्रत्यय होतात.

Rūpakalāpesu paccayaghaṭanānayo niṭṭhito.

रूपकलापांमधील प्रत्यय-घटनेची पद्धत समाप्त झाली.

Ettha ca paṭṭhānasaddassa attho vattabbo. Padhānaṃ ṭhānanti paṭṭhānaṃ. Tattha padhānanti pamukhaṃ, ṭhānanti paccayo, pamukhapaccayo mukhyapaccayo ekantapaccayoti vuttaṃ hoti. So ca ekanta paccayo ekantapaccayuppannaṃ paṭicca vattabbo.

आणि येथे 'पट्ठान' या शब्दाचा अर्थ सांगितला पाहिजे. 'प्रधान स्थान' म्हणजे 'पट्ठान'. तेथे 'प्रधान' म्हणजे प्रमुख, आणि 'स्थान' म्हणजे प्रत्यय; म्हणजेच प्रमुख प्रत्यय, मुख्य प्रत्यय किंवा एकांत प्रत्यय असे म्हटले आहे. आणि तो एकांत प्रत्यय हा एकांत-प्रत्ययोत्पन्न धर्माला अनुसरून सांगितला पाहिजे.

Duvidhañhi paccayuppannaṃ mukhyapaccayuppannaṃ nissandapaccayuppannanti. Tattha mukhyapaccayuppannaṃ nāma mūlapaccayuppannaṃ, nissandapaccayuppannaṃ nāma parampara paccayuppannaṃ. Tattha mūlapaccayuppannameva ekantapaccayuppannaṃ nāma. Tañhi attano paccaye sati ekantena uppajjatiyeva, no nuppajjati. Paramparapaccayuppannaṃ pana anekantapaccayuppannaṃnāma, tañhi tasmiṃ paccaye satipi uppajjati vā, na vā uppajjati. Tattha ekantapaccayuppannaṃ paṭicca so paccayo ekantapaccayo nāma. So eva imasmiṃ mahāpakaraṇe vutto. Tato eva ayaṃ catuvīsatipaccayagaṇo ca imaṃ mahā pakaraṇañca paṭṭhānanti vuccati.

कारण प्रत्ययोत्पन्न हे दोन प्रकारचे असते: मुख्य-प्रत्ययोत्पन्न आणि निस्संद-प्रत्ययोत्पन्न. त्यापैकी मुख्य-प्रत्ययोत्पन्न म्हणजे मूळ-प्रत्ययोत्पन्न, आणि निस्संद-प्रत्ययोत्पन्न म्हणजे परंपरा-प्रत्ययोत्पन्न. त्यामध्ये मूळ-प्रत्ययोत्पन्न हेच 'एकांत-प्रत्ययोत्पन्न' होय. कारण ते स्वतःचा प्रत्यय असताना निश्चितपणे उत्पन्न होतेच, उत्पन्न न होणारे नसते. परंतु, परंपरा-प्रत्ययोत्पन्न हे 'अनेकांत-प्रत्ययोत्पन्न' होय, कारण तो प्रत्यय असतानाही ते उत्पन्न होऊ शकते किंवा नाहीही होऊ शकत. त्यामध्ये एकांत-प्रत्ययोत्पन्नाला अनुसरून तो प्रत्यय 'एकांत-प्रत्यय' या नावाने ओळखला जातो. तोच या महाप्रकरणात सांगितला आहे. म्हणूनच, हा चोवीस प्रत्ययांचा समूह आणि हे महाप्रकरण 'पट्ठान' असे म्हटले जाते.

Tattha ekassa purisassa dhanadhaññatthāya lobho uppajjati. So lobhavasena uṭṭhāya araññaṃ gantvā ekasmiṃ padese khettāni karoti, vatthūni karoti, uyyānāni karoti. Tesu sampajjamānesu so puriso bahūni dhanadhaññāni labhitvā attanā ca paribhuñjati, puttadāre ca poseti, puññāni ca karoti, puññaphalāni ca āyatiṃ paccanubhavissati. Tattha lobhasaha jātāni nāmarūpāni mukhyapaccayuppannāni nāma. Tato paraṃ yāva āyatiṃ bhavesu puññaphalāni paccanubhoti, tāva uppannāni paramparaphalāni tassa lobhassa nissandapaccayuppannāni nāma. Tesu dvīsu paccayuppannesu mukhyapaccayuppannameva paṭṭhāne vuttaṃ. Nissandapaccayuppannaṃ pana suttantanayena kathetabbaṃ. Tattha suttantanayo nāma imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassa uppādā idaṃ uppajjatīti evarūpo paccayanayo. Api ca lobho doso mohoti tayo dhammā sakalassa sattalokassapi saṅkhāralokassapi okāsa lokassapi vipattiyā mūlaṭṭhena hetū nāma. Alobho adoso amohoti [Pg.506] tayo dhammā sampattiyā mūlaṭṭhena hetūnāmāti kathetabbaṃ. Esa nayo sabbesu paṭṭhānapaccayesu yathārahaṃ veditabbo. Evañca sati loke sabbā lokappavattiyo imesaṃ catuvīsatiyā paccayānaṃ mukhya paccayuppannena saddhiṃ nissandapaccayuppannā eva hontīti veditabboti.

तेथे, एका मनुष्याच्या मनात धनधान्य मिळवण्याच्या इच्छेने लोभ उत्पन्न होतो. तो लोभाच्या वश होऊन उठतो, अरण्यात जातो आणि एका विशिष्ट भागात शेती करतो, घरे बांधतो, बागा तयार करतो. त्या गोष्टी यशस्वी झाल्यावर तो मनुष्य पुष्कळ धनधान्य मिळवून स्वतः उपभोग घेतो, पत्नी व मुलांचे पालनपोषण करतो, पुण्ये करतो आणि भविष्यात पुण्यफलांचा अनुभव घेईल. तेथे, लोभासोबत उत्पन्न झालेली नामरूपे ही 'मुख्य-प्रत्ययोत्पन्न' (मुख्य पच्चयुप्पन्न) होत. त्यानंतर जोपर्यंत तो भविष्यातील भवांमध्ये पुण्यफलांचा अनुभव घेतो, तोपर्यंत उत्पन्न झालेली परंपरा-फले ही त्या लोभाची 'निष्यंद-प्रत्ययोत्पन्न' (निस्सन्दपच्चयुप्पन्न) होत. या दोन्ही प्रत्ययोत्पन्नांपैकी, प्रस्थान (पट्ठान) ग्रंथात केवळ 'मुख्य-प्रत्ययोत्पन्न'च सांगितले आहे. परंतु, 'निष्यंद-प्रत्ययोत्पन्न' हे सुत्तंत-नयाने (सूत्रांच्या पद्धतीने) सांगितले पाहिजे. तेथे, सुत्तंत-नय म्हणजे 'हे असताना हे होते, याच्या उत्पत्तीने हे उत्पन्न होते' अशा प्रकारचा प्रत्यय-नय (कारण-नियम) होय. शिवाय, लोभ, द्वेष आणि मोह हे तीन धर्म संपूर्ण सत्त्वलोक, संस्कारलोक आणि अवकाशलोकाच्या विनाशाचे मूळ कारण म्हणून 'हेतू' होत. अलोभ, अद्वेष आणि अमोह हे तीन धर्म समृद्धीचे मूळ कारण म्हणून 'हेतू' होत, असे म्हटले पाहिजे. हाच नियम सर्व पट्ठान-प्रत्ययांमध्ये योग्य रीतीने समजून घेतला पाहिजे. आणि असे असताना, जगातील सर्व लोकप्रवृत्ती या चोवीस प्रत्ययांच्या मुख्य-प्रत्ययोत्पन्नासह निष्यंद-प्रत्ययोत्पन्नच असतात, असे समजले पाहिजे।

Ettāvatā paccayānaṃ atthadīpanā paccayānaṃ sabhāgasaṅgaho paccayānaṃ ghaṭanānayoti tīhi kaṇḍehi paricchinnā paṭṭhānuddesa dīpanī niṭṭhitā hoti.

एवढ्याने, प्रत्ययांचे अर्थस्पष्टीकरण (पच्चयानं अत्थदीपनी), प्रत्ययांचा सभाग-संग्रह (पच्चयानं सभागसंगहो) आणि प्रत्ययांची घटना-पद्धती (पच्चयानं घटनानयो) या तीन कांडांनी (भागांनी) विभागलेली 'पट्ठानउद्देस दीपनी' समाप्त होते।

Mrammaraṭṭhe mौṃjvānagare leḍītīaraññavihāravāsinā mahā therena katāyaṃ paccayuddesadīpanī.

म्यानमार देशातील मोंजवा नगरातील लेडीती अरण्यविहारामध्ये राहणाऱ्या महाथेरांनी रचलेली ही 'पच्चयउद्देसदीपनी' होय।